Telugu nooru sharathulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

( (ల! ల యా! ల న క క న. / యాలాల 1 లా |! న్‌ శ్‌ గ ఇ 11 "| | | 1. | ల! (! /

వూ నవ కళాకానికి చిత్తశుద్ది అవసరం.పాపపుజ్యాలను గురించిన ఆలోచనా, చలింపని ఆస్తికతా మానవునికి కొండంత ధైర్యాన్ని ఇస్తాయి. ఎటువంటి పరిస్థితులలోనూ మానవత్వపు విలువ నళింపరాదు. అక్కిరాజు రమాపతిరావు, ఉరఫ్‌ “మంజు్ర్రీ" పుట్టింది 18808 లో. జన్మస్థానం పల్నాడు తాలూకా వేమవరం. చదువు సంధ్యలు నరసారావుపేటలో 19586 దాకా. తదాది "హైదరాబాదులో ఉనికి. యం,ఏ.. పిహెచ్‌.డి. పట్టభద్రులు, వీరి తొలిరచన 1858 లో వెలువడింది. “జారుడు మెట్ల, “జీవిత వలయాలు, *బుణానుబంధంి, *కొ త్త దాటి “మనుషులూ మమతలు, *“పరాజయమూి, “స్వర్ణారోహణ”, *“ప్రపంచమార్గం” నవలలు (వ్రాళారు. వీరివి కథలు సంపుటాలు కూడ వెలువడ్డాయి. వీరి కథలు కొన్ని తమిళ, మలయాళ, చన్నడ, పాందీ, బెంగాలీ భాషల్లోకి కూడా ఎక్కాయి,

మ న... అ (న హ్‌ స్‌ స స్‌ మ ఫి క బీ చి |. క దుకు: మద్రాసు, ఏశింద్రాబావ్‌ మట అ) లు శ్‌ వ్ర ఛ్‌ ఇ ళన లీ గ మ్‌ 2 మకాలి

గి వంకా న. వ.

పనస చయ

మ

స

వ స స. న ప య్‌ ॥ న

న క్ష్‌ గ్‌. స్ట ల ఉస స వ్యు న మ ల సభ న మ. వ! స ఆ. మ స ఫై ర ప్‌ 2 న టీ యయ. కన. ఈల తన్న చట్‌ ప ము న ర స 1 నస యో మ. | న. నప న. శ

వ. . స్‌ ( ్‌ [ సైన్స్‌ హై | న. శ ం ఖో _

ల టి వా | ల స్‌ 00.22, బి ఇ గ్త్‌ ల నె స్‌ లంగ గాలి వాయన ద్‌ ఎ ఫ్ర న్‌. ఓం౦0౧౮ క4ఉర4ఉగాణలం ల ర క. 0 క్‌ ిజరగంగా? సీ, 5క5ణషంటగ4ం44 &ఉ 00, వగా 0/07 లికంద4ం5గ, 1967 వ. కష! 9౧౯55, 14షరిగిగ5-1. 6౮7౭౯ లెదా? + తిష న... త&ీలిణగిన రిగ౧4౧5511 800% 9157౧1801089 నిఉకణ7049ి4ఉ౧11 ౧౦4౦, క$5860195౧4840 వకు 2/= (, ఆ! శీల గల చాత కేశ

ఇది ఆచ్చమైన తెలుగుతనం చూపాలని [వ్రాయబడిన నవల. మానవుని మనుగడలో అళావాదాన్ని ప్రబోధించే ఇతి వృత్తం. “బ్రతికి యుండిన సుఖములు బఐడయవచ్చు" ననే ఆశావాదానికి వ్యాఖ్యానం. కాలానికీ, మానవుని చిత్ర విచిత్ర మానసిక దళావిపర్యయానికీ పరిశీలన.

“పశ్యేమ శరదశ్ళ్శతం;: జీవేమ శరదళ్ళతం; నందామ శరదశ్శతం” అన్న పెద్దల వాక్యాల మననశీలంగా ఈ నవల ఆవిర్భావం పొందింది. ఇందులో పల్లెటూళ్ళను ప్రభావితం చే స్తున్న సమకాలిక సాంఘిక వాతావరణమూ, రాజకీయాలూ, స్వార్దమూ, _సంకుచితత్వమూ, _ధర్మచ్యుతీ కథాశరీరంగా స్వీకరించబడినఏ. కాలంలోనూ, సంఘంలోనూ వచ్చిన మార్పులు యథాశ కక్తిగా చిత్రింపబడినవి.

పాపపృణ్యాలూ, ఆస్తికతా మానవుని జీవితంచపైన (ప్రభా వాన్ని తప్పక చూపుకాయని చెప్పడమే ఇందులోని ఆశయం.

మానవత్వపు విలువలు నశించ రాదన్నది దీని పిండికార్థం.

మంజు్రీ [అక్కిరాజు రమాపతిరావు]

అంకితం సౌజన్యనిధి సాధు చరకుడు సత్పురుషుడు శాంతిదూత స్వార్థ త్యాగి అకలంక దేశభక్తుడు శ్రీ లాల్‌బహదూర్‌ కాస్త

తెల్లవారి ఇంకా ఎక్కువసేపు కానేలేదు, ఎండాకాలం కావటం హైలన ఎండ చురుకుగా ఉంది ప్రొద్దున్నే. వేపచెట్టు కమ్మని వాస

నలు వెదజల్లుతున్నది.

ఆచార్జగారు ఇవాళ కొంచెం ఆలస్యంగా చేరారు అరుగు మీదికి సూర్యోదయం కాళపూర్వమే దంతధావనాది కాలకృత్యాలన్నీ తీర్చుకునేవారు. “ఇవాళ బాగా ఆలస్యమైం”” దనుకుంటూ అరుగు మీద చేరి మొఖం కడుక్కుంటున్నారు.

వీధి అరుగుమీద కూచుంటే చాలు, వారికి, ఉదయంనుండి సాయంకాలందాకా (ప్రొద్దు దానంతట అదే జరిగిపోతుంది.

ఇంకా తెల్లవారకముందే ఊరభావినుంచి నీళ్ళ కావళ్ల తీసు కుని వెశ్ళ్శేవాళ్లూ, మడినీళ్ల తీసుకుని వెళ్లే వాళ్లూ, మంచినీళ్ళ తెచ్చు కునేవాళ్లూ ఆచార్లగారిని పలకరించిపోతూ ఉంటారు.

ఇవాళ తిధేమిటనో, మంచిరో జెప్పుడనో, (వ్రతం చేయించా లనో, బక్టైగొడ్డు తప్పిపోయింది ఎక్కడుందో (ప్రశ్న చెప్పండనో, ఆకలి లేదు మందివ్వమనో, తిన్నది అరగటంలేదు మాత్రలు పెట్ట మనో-అటుపోతూ, ఇటువస్తూ, ఎవరో వొకరు పలకరిస్తూనే ఉండే వాళ్ళు. ఇది వారి దినచర్య,

వీధి అరుగువారనే పెద్ద వేపచెట్టు ఉంది. అందునలన నడి 'వేసవికాలమైనా అరుగుమీద ఎల్లప్పుడూ చల్లని సీడ పరచుకుని ఉంటుంది.

ర

నడి వేసవికాలమైనా నరే మధ్యాహ్నం కూడా మైగుడ్డ పరచు కొసి అక్కడే పడుకుంటారు ఆచార్లవారు. సాయంకాలాలు ఎవరైనా "పెద్ద నునుష్యులు వచ్చి ఏవైనా చదవండని వారిని నిర్బంధి స్తే కాసేపు భాగవతం చదివి వినిపిస్తారు.

వారింటికి ఓవ్నైపున వంద గజాల దూర టో కరణంగారిల్లూ, మరి కొంతదూరంలో జనార్దనస్వామి ఆలయమూ ఉన్నాయి. వెనుక వీధితో రచ్చ చావిడి; సమిపొన ముస్సబుగారి ఇల్లు ఉంది.

యౌదాలాసంగా ఆచొర్లగారు ప్రై గుడ్డతో ముఖం చుడుచు కుంటూ వేపచెట్ట కొమ్మపైకి చూశారు. ఎక్కడినుంచి వచ్చాయో దొమచిలకలు గుంపుగావచ్చి కలకలలాడుతున్నాయి. 'వేపకాయలు కొజికి వాటి రసాన్ని గుటకవేసి గిం౭లను (క్రిందకు విడిచేస్తున్నాయి. ఆ దృశ్యం చాలా వింత గొలిపింది ఆచార్ల గారికి.

వచ్చికాయలను గుత్తులనుండి కొరికి నేల రాలుస్తున్నాయి చిలుకలు. కాసీ కాలం వచ్చేసరికి రామచిలుకలు కూడా వేపకాయలు కొరుకుతున్నాయి.

“డామపళ్ళూ, దానిమ్మకాయలూ చూడ ముచ్చటగా కొట్టివేసి, వాట్‌ మాధుర్యాన్ని అనుభవించే రామచిలుకలు వచ్చి వేపకాయలను కొరికి రుచి చూడటం ఏమిటి అన్న వింత ఆలోచన మెదిలింది ఆచార్ల గౌరికి. దాంతో వారి మనస్సులో ఎన్నెన్నో ఆలోచనలు: సృష్టి వైచిత్ర్యాన్ని గురించి. ఆయనగారి మనస్సులో అబ్బుర పాటున్నూ కలిగింది.

వర్షాకాలం, శీకాకాలం, ఎండాకొలంలాగు సర్వ సృష్టిలోనూ తదనుగుణమైన మార్పులు పళుపక్షదులూ, మానవుడూ అనుభ వించవలసే ఉంటుంది అఏిపించింది ఆదార్ల గారికి.

వీధి వాకిలి గడపకు లోపల, పెద్ద కోడలు చాటలో జొన్నలు పోసుకుని పెరుగు తోటకూర తీసుకుంటున్నది లాగున్నది. ఆ తోట కూర అబ్బీతో బేరమాడుతున్నది.

వాడి జోలిలో జొన్నలు కుమ్మరించేపి “ఇంకొంచెం పెట్టా, ఇంకా నాలుగాకులు దులుపూ” అంటూ కొసరుకున్న దామె,

10

వాడేమో “మీరు పెట్టిన గింజ లెన్నమ్మగారూ”” అంటూ గొణుగుతున్నాడు.

కొని, ఆమె ఏమాత్రం అభిమానం తెచ్చుకోకుండా, కళట్మంద్రా నొలుగాకులు వెటయుకొ అంటూ ఆ మనిషిని (బ్రతిమాలుతూ, చీదరించు కుంటూ, విసుక్కుంటూ, వేధిస్తూ అడుగుతూనే ఉంది.

ఆ తోటకూర మనిషి ఎప్పుడెప్పుడు గంప ఎత్తుకుని పారి పోదామా అని చూస్తన్నవాడిలాగున్నాడు.

ఆచార గా రిదంతా చూశారు.

“వేపచెట్టుమీది రామచిలుకల్లాగానే ఉంది తన స్థితిన్నీ అను కున్నారాయన, తోటకూర కాడలకు తన ఇంటి కోడలు బేరమాడటం: అసలు తోటకూర తన ఇంటిముందుకు అమ్మరావటం! మనస్సు చాలా విరిగిపోయిన ట్లనీపించింది. ఎవరి చేలోనైనా సరే కాయా కూరా తనకు కావలసినంతా తాను లెచ్చుకునేవారు. అటువంటిది తోట కూర కొనుక్కోవడమూ, ఆ అబ్బి వొక్కొకు. ఆకే గిలిగిలి పెట డమూ చాలా బూ, విరద్రినీ కగంబీమ్ట్యార్త గారికి కాసి పోనుపోను, ఆ రెండూ ఇప్పు డాయనను ఏమాత్రమూ (ప్రభావితం చేయలేకనే పోతున్నాయి. ఇవేకాక అరిషడ్వర్షాల అవ్పెళ్లెళ్ళనూ అన్నతమ్ముళ్ళనూ చాలామందినే జయించారు వారు. మొట్టమొదట (పతి చిన్న విషయానికీ మనస్సు కష్టపెబ్టుకునేవారు. కాని అలవాటు వలన అనేక విషయాలు సహజాలై పోయినవి వారి దృష్టిలో. ఏదైనా ఆంతే. ఎవరైనా అంతే. బాధా, లేమీ, దురదృష్టమూ, అనారోగ్యమూ కూడా, జీవితంలో ప్రషేంచి తమ తీక్షతను పోగొట్టుకుంటాయి (క్రమంగా. *అతి పరిచయా దవజ్ఞా" అని కదా సూక్తిః

మున్పబుగారి పాలేరు వచ్చాడు, వగర్చుకుంటూ. దూరం నుండే చేతులు జోడిస్తూ “నిలుచున్నపాటుగా రమ్మన్నారు మున్సబు గారు” అన్నాడు.

ఆచార్జ గారు రిచ్చపోయారు. (మ్రూన్పడిపోయినట్లుగా అయింది వారి స్థ్‌తి- వైష్ణ్వమాయలాగుంది వారి ప్రాణానికి యీ కబురు.

“ఎందుకు నాయనా?” అని అడుగుదామని వారి ప్రయత్నం.

క్షే

వారి కళ్ళలో ఆ (ప్రశ్న కన్పించింది కౌటోలు. అతడిలో అక్కడికి వెళ్ళింతరువాత తెలిసికోవచ్చునన్న అసహనం ఆపాదమస్తకం వ్యక్తమవుతున్నది. వీరిని వెంటపెట్టుకొని పోవాలి కనుక, పాలేరు నిలుచుని ఉన్నాడు. లేకపోతే మున్సబుగారి ఇంటి దోవలో అతడీ పాటికి పరుగెత్తుతూ ఉండేవాడు.

“నేను రానంటా ననుకో” అన్నారు అచార్ల గారు.

ఈ (ప్రశ్నను ఆ పాలేరు ఎన్నటికీ ఆశంకించి ఉండడు. వాని పంచ్రొణాలూ గుప్పున పై కెగపిపోతున్న ట్ల నిషించింది.

“అయ్యా, మీ కాళ్ళు పట్టుకుంటాను. ఈ చర్మాన్ని వొలిచి చెప్పులు కుట్టించుకుంటాను” అంటూ గప్పున కళ్ళనీళ్ళు పెట్టు కున్నాడు పాలేరు.

“ప జరిగింది, చెప్ప వేం?”

“చెప్పటానికి లేదుః చిన్నయ్య చావు బళుకుల మీదున్నాడు ('ప్రభూః మీరే రకించాలి”

“వస్తున్నాను పది” అంటూనే ఆచార్ల గారు ఒక్క అంగలో నుండువా గదిలోకి ఉరికారు. ఏవో రెండు కుప్పెకట్లు బొడ్డున దోపు కున్నారు. వారి మననులో మున్సబు లేడు. పాలేరు లేడు. తాను లేడు. వికృతమైన గంటల చప్పుడు, నల్లని నవ్వు. భయమూ, దుఃఖమూః

పంచలోనే మున్పబు కనిపించాడు.

నల్లని కుండ నిండా తెల్లని సున్నం పూసినట్టున్నది అతని ముఖం. కళ్ళు ఆరిపోయిన కొరువుల్లాగా ఉన్నాయి! వేళ్ళాడుతున్న దవడలు రెండూ గుడ్డ గూబలులాగున్నాయి.. తలంతా నడిరాద్రి స్మశానంలో చింత చెట్టులాగుంది. మెలితిప్పిన మీసాలు చచ్చి పోయిన -పాముల్లాగున్నాయి. ఇల్ల ౦తా పాడుబడ్డ బావిలాగున్నది.

మున్సబు ముఖం తిప్పేసుకున్నాడు. ఒక్కమాటా మాట్లాడ లేదు. ముఖం మురికిగుంట చేసుకున్నాడు. కళ్ళలో ఎనరిమీదనో కపిత్చోళూడిన నిర్లక్ష్యం.

12

ఆచార్ల గారు వొక్కక్షణం మాత్రమే మున్సబు వంక తేరి పొర చూశారు.

“*పిల్లవా డెక్కడ?” అని పాలేరునే అడిగారు. వాని వెంట లోపలి గదిలోకి పోయారు.

తల్లి నోట్లో పైట చెరగు కుక్కుకొని, మనసులోని కోతను నిబ్బరించుకుందామని వ్యర్థ్య(పయత్నం చేస్తున్నది. ఇరుగు పొరుగు వాళ్ళు అసహాయంగా నిలబడి ఉన్నారు. =

ఆచార్లగారు పిల్లవాడి నాడిని పట్టుకొని పకీక్షించారు. గింజలు రాల్చిన కంకిలాగా ఉంది పిల్ల వాడి శరిరం. బాగా 'వేళ్ళాడబడి పోయాడు. ముఖమంతా నల్లదిడిపోయింది. "పెదవులు. కరుచుకుని ఉన్నాయి. ఆచార్లగారి మనసులో దుఃఖం పొంగుకొని వచ్చింది.

చాలా ఎక్కువ పాపాలు చేపినవాళ్ళు ఆ పాపాలను ఇహ లోకంలోనే అనుభవించవలసి ఉంటుందని పండిత వాక్యం ఆ విషయం గుర్తు వచ్చింది ఆచార్జ గారికి, “అత్యుత్క మఃపుణ్యపాపైః ఇహైవఫలముచ్యతే” అనుకున్నారు వారు.

పక్కమీద, ఎవరి పాపాలకో ఎర అయిపోతున్నట్టు, నరక బాధకన్న ఎక్కువ బాధను అనుభవిస్తున్న ఆ కుర్రవాణ్ణి చూడగానే, ఆచార్ల గారికి వొక వంక అజచుకోలేని వేదన, ఇంకొక వంక మున్సబు గుర్తు వచ్చి, చెప్పలేని అసహ్యంతో కూడిన కంపరమూ కలిగాయి. ఈ మున్సబు ఈ లోకంలో మానవుడు చేయగలిగిన అత్యాచారాల నన్నిటినీ చేశాడు. అంతకు మించిన దుర్మార్గాలను ఆచార్లగారు ఊహించలేరు.

అతజ్జీ తలచుకుంటే, దుఃఖమో, కోధమో, నిరసనో తెలి యని వాక. విరక్తి ప్రపంచం పైననే కలుగుతుంది ఆచార్ల గారికి.

అతణ్జీ చూస్తూ, అతడు చేస్తున్న పనులను వింటూ, అతడి ఆతిశయానికీ, దర్సానికీ, అహంకారానికీ, లోలోపల విలవిలలాడి పోతూ, ఇటువంటి మనుష్యులు కూడా లోకంలో ఉంటారు అన్న విషయం కళ్ళ ఎదట కనపడటం కంహే మనిషికి దురదృష్టం: ఇంకొకటి లేదు గదా అని అచార్లగా రనుకొంటూ వుంటారు

క్షం.

ఇంతకు మించిన బాధ ఇంకొకటి ఉండదని కూడా ఆయన భావన.

ఎంతో పాపం చేసుకున్న వాళ్ళకుగాని, ఇటువంటి మను మ్యులు (బ్రతుకుతున్న పరిసరాలలో తామూ ఉండవలసి రావటం శటస్థించదనీ ఆయన దుఃఖపడుతూ ఉంటారు. ఈ మున్సబు శ్రొగుబోతు. దుర్మార్గుడు. అతడి దుశ్చరిత్రను వర్డి చటం ఎవ్వరికీ పాధ్యం కాదు.

అతడు మనస్సులో ఎప్పుడూ ఎవరికో ఏదో అపకారాన్నో, కేడునో, పతనాన్నో సంకల్పిస్తూ ఉంటాడు కనుక, అతడి గురించి

ఏంత చెప్పినా, ఇంకా ఏదో చెప్పవలసి ఉంటూనే ఉంటుంది

ఈ _లక్మీపురాగ్రహారంలో ఇది వరలో జరిగిన రెండు మూడు ఖూనీ శేసుల్లో మున్సబుకు (ప్రత్యకమైన సంబంధం ఉండదన్న

విషయం ఆ పూళ్ళో నలుగురికీ తెలుసు. అయినా *ఆ మాట పైకి అనటానికి ప్రతివాళ్లూ జంకేవాళ్ళు.

అందువలన ఆచార్లగారు చాలా రోజులు, మున్సబు అటు వంటి పాపము పనిని చూస్తూ చూస్తూ అంత దారుణానికి వొడికట్ట శని తనను తాను నమ్మించుకోవటానికి ఆరాటపడుతూ ఉండేవారు, కొని, స్వామివారి మాన్యాన్ని, పైతృకమైన ఆ_స్తిలాగా, ఏనాటినుంచైతే తాను అక్రమించుకొని అనుభవించటానికి పూనుకున్నాడో, అనాటి నుంచి మున్సబు ఈ (ప్రపంచంలో ఎంతటి దారుణొనికైనా పూను కొనగల డన్న విశ్వాసం ఆచార్జగారికి దృఢపడింది. నూట ఇరవై యెకరాల సుక్షేత్రమైన పంట పొలాన్ని, వెదజల్లి తే, వేయి. రూపు లుగా పండే పంట పొలాన్ని, ఆలయ. ధర్మక_రృత్వాన్ని తనకు తాను సం[క్రమింస చేనుకుని, మున్సబు అనుభవిస్తున్నాడు.

ఈ విషయం ఆచార్హగారి మనస్సుకు ఆనాడు ఎంతైనా సంతా పాన్ని కలుగజేసింది. దేవాలయమంతా +ధీలమైపోతుంపే, అత డే మాత్రమూ పట్టించుకోడు. గోడలన్నీ పగుళ్ళిచ్చి ఏముక్క కా ముక్క ఊడిపోతుంపే అతడి కే మాత్రమూ సంబంధం లేనట్లు ఊరుకుంటాడు. గబ్బిలాలు వేళ్ళాడుతున్నా, గుడ్డ గూబలు గూళ్ళు శొట్టుకున్నా, అతడి కేమీ చీను కుట్టినంత మాత్రంగా కూడా ఉండదు.

ల!

అంగరంగ భోగాలు లేకపోతే మానె, నిత్య నైవేద్య దీపా శాధనలు కూడా పెరుమాళ్ళకు జరగటంలేదు.

ఈ విషయం గుర్తుకు వచ్చినప్పుడల్లా ఆచార గారికి ఆ ఊరు యమలోకంగానూ, తా నేవో పంచమహా పొతకాలకూ. శిక్షలను అక్కడ అనుభవిస్తున్నట్లు గానూ భావించుకొని కుమిలిపోతూ ఉంటారు. అవాళ భోజనం చేసి వున్నా, నాలుగు రోజుల నుంచీ నిట్రుసవానం చేసినవారిలా నీరసపడి పోతారు.

కంటికి కునుకురాదు.

జిహ్వకు రుచి తెలియదు.

కడుపు నిండదు.

మనసుకు శాంతి ఉండదు.

అందుచేత ఆలయం విషయమై వారు ఆలోచన నుంచి భూరంగా తస్పుకుంటూ ఉంటారు. అ ఆలోచనను ఎంత దూరంగా నెట్టివేద్దామన్నా, అప్పుడప్పుడు ఆయన విపరీతంగా బాధసడుతూ ఉంటారు

పిల్లవాడి నాడి ఎక్కడో కాని అందటంలేదు.

"పెదవులు నల్ల బడి పోయినయ్‌. ఉచ్చాాన నిశ్వాసాలు ఎంతో (ప్రయత్నం మీదగాని నిర్వహించలేక పోతున్నాడు. బొడ్లో దోప్పకొని వచ్చిన రెండు కుప్పెకట్ల ను వైటికి తీశారు ఆచార్ల గారు.

పాలేరు గుమ్మంలో నిలుచుని, ఆశనూ, ఆతృతనూ కళ్ళ నిండా నింపుకొని చూస్తున్నాడు. కొంచెం సీళ్ళు కావాలని సైగ చేశారు ఆచార్లగారు. తల్లి ముఖానికి కొంగు అడ్డుపెట్టుకొని ఏడుస్తూ ఉన్నది. పాలేరు హెచ్చరికతో లోపలకు వెళ్ళి గ్లాసులో వీళ్ళు తెచ్చింది.

క ఫర వాలేదమ్మా” అన్నారు ఆచార్లుగారు, ఛై ర్యాన్నంతా తమ కంరంలో నింపుకొని.

(ప్రమిదలోని వత్తిని ఎగదోసినట్లుగా క్షణం'సేపు ఆమె రండు కళ్ళూ వెలిగిపోయాయి. కాని, ఇంతలోనే, నూనెలేని ప్రమిదల్లోని వత్తులవలె కాంతి విషీనా లయిపోయాయి. ౯

కేవ్‌

సావడిలో మున్సబు అదూ ఇటూ పచార్లు చేస్తున్నాడు. అంతటా సిళ్ళబ్దం. అటూ ఇటూ పచార్లు చేయడంలో గుమ్మం ముందుకు వచ్చినప్పుడు మాత్రం, మున్సబు ఒక్కక్షణం పిల్లవాడి వేపు చూస్తున్నాడు. ఆయనగారు కుజ్జవాడి స్థితిని గూర్చి తనకు రైర్యం కలిగేట్లు చెప్పాలని మున్సబుమనసులో ఆశగా ఉంది. కోరికగా ఉంది, కాని ఆచార్మ గారివేపు ధైర్యంగా చూపులు నిలిప, చూడలేకపోతున్నాడు.

అక్కడ ఉన్నవాళ్ళ మనస్సులో ఎవరికీ నిబ్బరంలేదు.

ఆచార్ల గారికి మాత్రమే ఇంకా ఎక్కడో ఆశగా ఉంది.

భగవంతుని దయమీద నమ్మకమూ కలుగుతున్నది.

క్షణకణంగా కాలమూ కదులుతున్నది.

ఎవరి మనస్ప్సుల్లోనూ ఇప్పుడు మాటలు లేవు.

అందరూ కూడా పక్కమీద కుట్దవాడు రదులుతాడా, కళ్లు ఇరచి చూస్తాడా, ఎప్పుడు, ఎట్లా అని ఆ(్రోళస్తూ ఉన్నారు. మౌనంగానే.

అచార్జగారు తమ బౌడ్లోనుంచి తీసిన కప్పెను అరగదీసి, దిలవంతాన కుజ్జవాడి నోరుతెరిచి. పోళారు మందును, ఆ పిల్లవాడి పళ్ళు గట్టిగా కరుచుకుని ఉన్నాయి.

రత్మంవంటి పిల్లవాడు. పొడుగ్గా సన్నగా, బంగారు శలాక లాగున్నాడు. కోలమొహంలో పెద్దపెద్ద ఆకర్షణీయమైన కళ్ళు, అమాయకప్ప చెక్కిళ్ళు. వాడిపోయిన పువ్వులాగున్నాడు. ఆచార్లగారి కళ్ళలో నీళ్ళు నిండాయి.

“వధ్నాలుగు పదిహేనేళ్ళ కుజ్జవాడు. భగవంతుడు ఏం చెయ్య నున్నాడు?” అన్నప్రశ్న అచార్లగారి నునసునంతా, ఇంతా అంతా అనరాని దుఃఖంతో నింపుతున్నది - హృదయమంతా కరిగి కన్నీరుగా. వొలుకుతున్నదేమో నన్నట్లు.

ఆయనగారు ఎంత (ప్రయత్నంచేసినా, కళ్ళల్లో నీళ్ళు చిక్క బట్టుకోలేకపోతున్నారు. పిల్లవాడు సగం మందు మాత్రమే మింగ గలిగాడు. తక్కిన సగం, పెదవుల మీది నుంచి పక్కలకు జారి

16

పోయింది. నోట్లో నుంచి నురగ తెరలు తెరలుగా బియటకు వచ్చేస్తున్నది.

తల్లి నోట్లో ఎంత చెరగుకుక్కుకున్నా, దుఃఖం ఆగటంటలేదుం పాడుపడ్డ నూతిలోంచి గుండె పగిలిపోయిన మనిషి ఆక్రందనలాం ఆమె ఏడుస్తున్నది. ఈ (ప్రపంచమంతా ఆమె కళ్ళముందు తుడిచి పెట్టుకుపోతున్నట్లుగా ఉండి. ఆ ఇంటినిండా దయ్యాలు శిరుగు తున్నట్లూ, తన గొంతుకెనరో ఉరిపోసినట్లూ, ఈన సర్వస్వం స్మశానంలో మండిపోతున్నట్లూ ఆమె భయంతో వణికిపోతున్నదిం ఏడుస్తున్నది. విలవిలలాడిపోతున్నది. విహ్వాలించిపోతున్నది. ఆబార్ల గారు మరో కుప్పెను మళ్ళీ ఇందాకా అరగదీపినచోటనే అరగదీసి ఆ మందును నీళ్ళలో కలిపి పిల్లవాడి నోట్లో పోళారు. మందు గొంతులోకి దిగటం ఎంతో కష్టమైపోయింది. అంశా బయటకే వచ్చేసింది. ఆచార్హగారు కుజ్జవాడి. నాడి పట్టుకొని చూశారు... నాడ్‌ క్షీణించిపోతున్నది. ఇంతటి దుర్విధికి తాను సాక్షీభూతుడుగా ఉండ టానికి ఆయన సిద్ధంగా ఉండలేకటోతున్నారు. అయినా ఏం చెయ్య గలిగిందీ కనపడటంలేడు.

పాలేరు ఈ స్థితిలో పూడిపోయిన గొంతుతో (ప్రశ్నించాడు:

“చినబాబు స్థితి ఏమిటని,

ఆచార్ల గారు సమాధానం చెప్పలేదు.

పిల్లవాడి తల్లి ఆచార్ల గారి ముఖంలోకి చూసి గొల్లుమంది.

మున్సబు దయ్యంలా నడచివచ్చి, ఒక్క ఉదుటున పిల్లవాడి మీదికి చొరిగి చూశాడు. ఈ స్థితిలో సన్నని ఆ ఇరుకు గొందిలో చిన్న కారు శబ్దం చేసుకుంటూ వచ్చి, మున్సబుగా రింటికి కొంచెం దూరంలో ఆగింది. మున్స్నబు ఆ శబ్దం విన్నాడు,

సాక్షత్తూ ఏ దేవుడో వచ్చి తన కుజ్జవాజ్డి (బళికించనున్నా డన్నంత ఆళతో ఒక్క అంగలో వీధిలోకి ఉరికాడు,

కౌరు దిగి డాక్టరు ఎదురుగా రావటం చూశాడు. మున్సదు మనస్సులో కోటిదేవుళ్ళకు (మొక్కుకున్నాడు. వరునగా ఎన్నెన్నో

క్ట? మలై

ఎచేవాలయాలలో (ప్రమిదలవిండా అవు నేతితో జ్యోతులు వెలిగించి, అది చేస్తాను, ఇది చేస్తా నని (యమొక్కుకుంటున్నాడు. ఆచార్లగారికి డాక్టరును చూడగానే ఎంతో ఆనందం కలిగింది. వారికి ఇప్పటిదాకా డాక్టరు విషయమే గుర్తు రాలేదు. మున్సబు తనకు కణురుపంపించి పిలిపించటం ఎందుకో అసలు అర్థంకానే లేదు. వా ర్‌ విషయాలలో దేనినీ ఆలోచించ నేలేకపోయినారు. పాలేరు వచ్చి పిలవగానే వచ్చేశారు. వచ్చినప్పటినుంచీ వారి మనస్సు _స్తబ్గమె పోయింది. రాగానే కుజ్జవాడిని చూచి పరిస్థితి (గ్రహించి, డాక్టరు ఏదో ఇంజెక్షన్‌ ఇచ్చాడు. కుజ్జవాడి మొహంలో బాధా చిహ్నాలు కనిపించ టంతో అందరి మనసులూ ఆశతో వికసించాయి. ఐదు నిముషాలు కొకముందే డాక్టరు మరో ఇంజెక్షన్‌ కూడా _ ఇచ్చాడు. కుజ్జవాడి "పెదవులు అస్పష్టంగా బాధను సూచించాయి. వేడినీళ్ళు కాచి తెచ్చే వాళ్ళూ, డాక్ట్స రుగారికి కుర్చీ మోసుకుని వచ్చేవాళ్ళు, అటూ ఇటూ తిరుగుతూ మళ్ళీ ఆ గదిలోక్‌ చైతన్యాన్ని తీసుకొని వస్తున్నారు. డాక్టరు అక్కడున్నవాళ్ళకు మరేమీ భయంలేదని చెప్ప తున్నాడు. ఏవేవో మందులు కాగితంమీద (వ్రాసి తన కారులోనే *వెళ్ళి తీసుకుని వచ్చే ఏర్పాటు చెయ్యమని మునసబుకు చెప్పాడు. ఊళ్ళో ఉన్న వీధిబడిలో రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి కీ సంగతి చెప్పి వారితో వెళ్ళి మందులు తీసుక రమ్మని మునసబు పోలేరును తరిమాడు. పంచాయతీదోర్దు మెంబరు మస్తానయ్య, తాను డాక్స్‌ రుగారిని పట్టుకోవటం ' ఏంత కష్టమైపోయిందీ, వారు వెంటనే ఎట్లా వొప్పుకున్నదీ అక్కడున్నవాళ్ళందరికీ చెపుతున్నాడు. మస్తా య్యయ్యకు అక్కడ ఆచార్లగారిని చూడటం చాలా అసందర్భంగానే అనిపించింది. చాలా ఆశ్చర్యం కూడా కలిగింది. డాక్ట రుగారు శావనటం ఇంత ఆలన్యం అయింది కాబట్టి, అణుచుకోలేని భయం వల్లనే ఆచార్ల గారిని. పిలిపించి ఉంటారని మనస్సును సరిపెట్టు తున్నాడు. ముస్పబు మస్తానయ్యను దగ్గరకు పిలిచి ఏదో మెల్లిగా చెప్పాడు. న!

మస్తానయ్య ఆచార్ల గారి దగ్గరకు వచ్చి “డాక్టరుగారు వచ్చారు కనుక మీరు వెళ్ళవచ్చు" నని చెప్పాడు. ఆచార్లగారు ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఆయనకు మనస్సులో ఎందుకో చెప్పలేని భయం కలిగింది. కరవాడు పడుకుని ఉన్న మంచం దగ్గరకు వెళ్ళి తేరి పార చూసి మెల్లిగా అక్కడనుండి వచ్చేశారు. శ్రీనివాసాచార్యులు హడావుడిగా నడచివస్తుంటే కాలిబాట, చెరువుగట్టుమీద రోద్దులో కలిసిపోయేచోట, మిక్కిలి వేగంగా, నారాయణ'పేటకు పోతున్న చిన్న కారు ఎదురైంది. ముందుసీట్లో శామకృష్ణయ్యగారు లీలగా 'మెరుప్పు మెరిపినట్లు మెరనటం శ్రీనివాసు "లకు చాలా దిగ్భ్రమ కొలిపింది. ఇంకా పదిగంటలన్నా కాకపోయినా ఎండ చాలా చురుకుగా ఉంది. రోడ్డుమీద చిన్న కారు రేపిన దుమ్ము అతడి ముఖంనిండా కొట్టుకుంది. తాను కొంచెం ఏమరివుంపే, ఈన మీదుగానే పోయేది కారు అనిపించింది అతడికి. ముఖంమీద కొట్టు కున్న దుమ్మును అరచేతులతో తుడుచుకొని వెనక్కు తిరిగి చూశాడు. ఎత్తైన చెట్లనరుసల మధ్య క్షణంలోనే కారు చాలాదూరం దూసుకొనిపోయింది. అందులో ఇంకా ఎవరెన రున్నారో అను కున్నాడు థ్రీనివాసులు, పశ్న ప్రశ్నగానే ఉండిపోయింది. లత్మీపురాగ్రహారానికి నారాయణపేట రోడ్డుమీదనై. జే ఆరు మైళ్ళ దూరంలో ఉంది, వేసవికాలంలో చెరువులో ఒక్క చుక్కకూడా నీరుండదు శాబట్టి, చెరువులోనుంచే కాలిబాటలో నడుస్తారు చాలామంది. నారా యణ పేటకు. కాలివాట ద్వారా నడిస్తే. నారాయణపేటి వాలుగుమైళ్ళ కం

లోనే ఉంటుంది. లక్మీపుర్యాగహానికి మైలున్నరో, లేక కోపెడు దూరంలో ఉంటుంది పెద్ద చెరువు.

పూర్వం యీ పెద్ద చెరువు వొడ్డునే (గ్రామం ఉండేదనీ, ఒక సారి విపరీతంగా కురిపిన వర్షాలవల్ల, చెరువుగట్టు తెగి (గ్రామాన్ని ముంచిందనీ, అందువలన దూరంగా గట్టుకు రెండుమైళ్ళ దిగువను ఇళ్ళు కట్టుకున్నారనీ ఊశ్నో తలలు నెరసినవాళ్లు పిచ్చాపాటి కాలు క్షేపానికి చెప్పుకుంటూ ఉంటారు. ఇదెప్పుడో నంద సంవత్సరాల 'క్రీకం జరిగిన సంగతి.

వెనుక గ్రామం ఉండే దని చెప్పుకునేదోట ఇప్పుడుకూడా. శిథిలానశేషాలు ఏవో కొన్ని ఉన్నాయి. సగం సగం గోడలు, పళ వులు నీళ్లు శ్రాగే రాతితొట్లూ, ముత్యాలమ్మ గుడీ మొదలైన గుర్తులు, అక్కడ ఒకప్పుడు ఏదో ఊరు ఉండి వుండవచ్చునన్న వాదాన్ని సమర్థిస్తాయి.

(పొద్దున ఒక రెండు బస్సులూ, మళ్ళీ సాయంకౌలం ఐదు గంటల ప్రాంతంలో రెండు బస్సులూ లక్ష్మీపురాగ్రహారాన్ని నారాయణపేటతో కలుపుతాయి. లక్ష్మీపుర్యాగహారంలో రెండు. మూడు జట్కా-బళ్లు ఉన్నాయి కౌని, అవి ఎప్పుడూ నారాయణపేట లోనే ఉంటాయి.

రాత్రిపూట రైలుకు ఎవరేనా అ(గహారానికి వచ్చేవాళ్లు నారా యణ'పేటలో దిగితే, వాళ్ళను తీసుకుని (పొద్దుపోయిన తరువాత ఆ(గహారానికివచ్చి, మళ్ళీ కెల్లవారీ తెల్లవారకముందే "పేటలో పని ఉన్న 'పెద్దమనుషులను తీసుకుని గుర్రపుబండ్లు వెళ్ళిపోతాయి.

రోడ్డుమీద నుండి చెరువుగట్టుమీదుగా చెరువులోకి చీలిపోయే. కాలిబాట మొదట్లో 'పెద్ద మర్రిచెట్టు వొకటి ఉంది. పశువులను మేతకు తీసుకుని వచ్చిన పిల్లలూ, నారాయణ పేటకు వెశ్ళేవాళ్ళూ, అటునుంచి వచ్చేవాళ్ళొః ఆ మర్రిచెట్టుక్రింద కొంచెంసేపు నిలబడతారు. కాబట్టి అక్కడ కొంచెం సందడిగానే ఉంటుంది. అక్కడనుంచి ఆచుట్టు వక్కంల రెండు మూడు. నాలుగైదు మైళ్ళ మేరలో చిన్నచిన్న

పళ్లేటూళ్లు కొన్ని ఉన్నాయి. ఆ ఊళ్ళకు పోయేవాళ్లు ఈ మంర్రిచెట్ట 20

వద్దనే బస్సు దిగుతారు. అప్పుడప్పుడు ఆ: ముగ్రిచెట్టు నీడలో "రెండు మూడు జట్కా బళ్లుకూడా కనపడుతూ ఉండటం కద్దు,

ఈ అ(గ్రహారానికి కొత్త(గ్రహారం అనికూడా వాడుక ఉంది. సంవత్సరానికి ఆరు నెలలు చెరువులో నీళ్లుంటాయి. కడమ అరు నెలలూ కాలిబాటద్వారా నడవవచ్చు. కూర లమ్ముకు నేవాళ్ళూ, పాటక జనమూ, బట్టలుతికేవాళ్ళూ ఆరు నెలలు కౌలిబాటద్వారానే నారా యఐపేట వెళుతూ ఉంటారు. తక్కిన ఆరు నెలలూ రోడ్డుమీద ఆరు మైళబ్ళా నడవటంకన్నా వేరు శరణ్యంలేదు. వాళ్ళకు, మర్రి వెట్టువద్దనుంచి అ(గ్రహారానికి "రండు మైళ్ళ్గదూరం ఉంది.

వెనుక యీ అ(గహారంలో శిష్టాచార సంపన్నాలైన వైష్ణవ కుటుంబాలు చాలా ఉండేవి.

అసలు ఈ అగ్రహారం తాలూకు అరు వందల యకరాల సుక్షేశత్రమైన భూమి శ్రీమాన్‌ పరమధాగవతో త్తమ, ఉభయవేదాంత (ప్రవర్తక ప్రతివాది భయంకర, ్రీమద్వేంకట లక్ష్మీకుమారతాతా చార్యులవారికి ఉయ్యూరు (ప్రభువులచే ఆరాధనాపూర్వకంగా వొసగ బడినట్టిది. వారి సంతతివారు పెక్కు సంవత్సరాలుగా, అ్మ్యగహారాన్ని అనుభవిస్తూ, దేశంలో ప్రపత్తి సంప్రదాయాన్ని చక్కగా అనుపా లించారు. మూలప్పరుషుని సంతతివారు కాఖోపళాఖలుగా వి_స్తరిం చడమున్నూ, దేశకాల పరిస్థితులున్నూ కారణంగా, అనేక కుటుం బాలవారు లక్ష్మీపురాగ్రహారాన్ని విడివిపెట్టికూడా పోయారు.

తలకొక ముక్కగా, చెక్కగా ఆస్తిని పంచుకోనటంవల్లాః శుభాకుభ కార్యాల వొత్తిడివల్లా కొన్ని కుటుంబాలు మరీ బీద పడిపోయాయి. ఆస్తులతోపాటుగా, దేశంలో శిష్యవర్షాన్ని కూడా వంతులు వేసే పంచుకోవడంవలన సంపన్నులైన శిష్యులను ఉద్ధరించ టానికి కొందరు సకుటుంబంగా, విజయయాక్రాపరులై, తమ స్వస్థ లాన్ని మరచిపోయినారు,

కౌగా ఏ రెండు మూడు కుటుంబాలవారో, నేటికీ స్వగ్రామాన్ని విడిచిపెట్టి పోలేక కొంళా, పోయి. బ్రతుకు తెరువు చూచుకోలేక కొంతా, కాతలనాటినుంచీ అక్కడే (బతికిన నుమకా బంధంవలస

2

కొంతా, స్థల చలనం ఇష్టంలేక కొంతా అగ్రహారంలో నే ఉండి పోయినారు.

చెరువుక్రింద మాగిలి కనుక తిండి కొరత ఉందేదికాదు. నలభై యానై ఎకరాలు పొలమున్నవాళ్లు, పేకాటలు, గుర్రస్పందాలు, సంఘ సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్యోద్యమం మొదలైన (ప్రవృత్తులతో 'పైతృకమైన ఆస్తిని అమ్ముకుంటూ యథాశ క్తి జోగులై, ఊరువిడిచి "పెట్లికూడా కొందరు వెళ్ళారు.

ల

వెళ్ళలేనివాళ్లు ఇక్కడే ఉన్నారు.

'దేశంలోవచ్చిన అనేకానేకములై న మార్పులవలన అడగ హారంలోకూడా కులకక్షులు, దుర్నీతి, అధికొరవ్యామోహం, అధర్మం, సదాచారంపట్ల విరతి, అభిజాత్యానికి అంతరాయం, కులశీలాలకు- గణనలేమి సంభవించాయి.

ఈ పరిస్థితులన్నీ ఒక్కచో చూడవలె నం-పే మున్సబు రామిశెడ్దిని చూ స్తే చాలు,

• పల్లెటూళ్ళలో ఇవాళ కాండవం చేస్తున్న దుర్మార్షాని కంతా అజా క షశ్జైక ప్రతివిధి రామిరెడ్డి,

ఊశ్ళో అతడు చాలా పలుకుబడి గలవాడు.

“అందరికన్నా ధనవంతుడు. కనుక బలవంతుడు. పంచాయతీ బోర్డు ప్రెసిడెంటు, రోడ్డు కంట్రాష్టలు చేస్తూ ఉంటాడు.

నాగార్జునసోగర్‌ ప్రాకెష్ట సంబంధంగా చిన్న చిన్న కాలువలు శ్రవ్వించే కంట్రాక్టు కూడా రామిరెడ్డికి వుంది.

క్రిందటిసాది ఎన్నికలలో శాసనసభ అభ్యర్థిత్వానికి అతడు నిలుద్దామనుకున్నాడు కాన్సి, (ప్రభుత్వం వారితో "అతడికున్న అనేక మైన లావాదేవీల వలన అతడు ఎన్నికలలో పోటీ చేయటానికి అవకొశం కలగలేదు. ఈస్తాగ్ర ఎన్నికలలో తప్పక నిలబడాలని అతని కోరిక అందువల్ల నే వీలైనంతవరకు, కం్రాక్టు పనులు మొదలై న వాటిలో తాను తల దూర్చక్క, బంధువుల ద్వారా, సన్నిహితుల ద్వారా, ఫ్రస్తుతం అతడు సంఘసేవ చేయటానికి పూనుకున్నాడు.

(ప్రస్తుతం అగ్రహారంలో అతడు పంచాయతీ దోర్షు తరపున.

రు న్‌ 22

వైద్యశాల నొకదాన్ని నిర్మింపజేశాడు. వైద్యశాల శంకుస్థాపనకు (ప్రముఖులైన వ్యక్తులు చాలామంది వచ్చారు. నె

వైద్యశాలా భవన నిర్మాణం ప్పూరి అయిన తరువాత, మంత్రి గారు ప్రారంభోత్సవం కూడా చేశారు. వైద్యశాల తెరచి కూడా అరు నెలల పైనే అయింది.

కాని ఇంతవరకూ వైద్యు డెనరూ ఆ వూశ్ళోఅస్వత్రిలో పని చేయటానికిరాలేదు. (క్రొత్తగా మెడిసిన్‌ ప్యాస్రై న క్కుర్రవాజ్జీి ఆ ఆస్ప త్రిలో పనిచేయటానికి పంపి స్తే, ఆతడు వారం రోజులు, ఆ ఊరినీ అక్కడివాతావరణాన్నీ చూసి, గుండె పగిలికిత్రన ఉద్యోగాన్ని కూడా వదలిపెట్టుకుని ఎక్కడికో వెళ్ళిపోయాడు.

అ తరువాత, వర్షకాలంలో, ఆ సంవత్సరం కురిసిన భారీ వర్షాల వలన, ఆస్పత్రి భవనం పొటుకు పెట్టి కారుతున్నదసీ, ఒక గదిలో కప్పు నెరియలు విచ్చుకున్నదనీ, ఇంకొకచోట గోడ పగు లిచ్చిందనీ ఊళ్ళో వాళ్తు చెప్పుకున్నారు.

ఎవరితోనో మున్సబు రామిరెడ్డిగా రన్నారుట = లక్షలు లక్షలు ఖర్చుచేసి కట్టిన గొప్ప గొప్ప వంతెనెలే కూలిపోతుండగా, ఇటు వంటి చిన్న చిన్న ఆస్ప్యక్రులూ, స్కూలు బిల్లింగులూ. కూలిపోక ఏం చేస్తాయని! ఈ విషయాన్ని కూడాందాహాటంగా కాకుండాం(గ్రామ స్థులు చర్చించుకోలేక పోలేదు.

అస్పథ్రికి పూసిన రంగు వెలిసిపోయింది. ర్మాక్రుళ్లు మాకం పారవళ్యంతో (బ్రహ్మంగారి తత్వాలను పాడుకుంటూ కొంతమంది విచ్చగాళ్ళు, పడి ఉండటానికి మాత్రమే ఆస్పత్రి ఉపయోగ పడు తున్నదిః

కొన్నాళ్ళ (క్రితం నారాయణపేట మున్సిఫ్‌ కోర్టులో, జనార్దన స్వామి ఆలయానికి తాను ధర్మకర్తగా న్యాయాన్ని సంపాదించారు రెడ్డిగారు.

సంవత్సరం వ్యాజ్యమాడి, ఉభయవేదాంత (సవర్తకులూ, ఉభయభాషా పాండితీ మండికులూ అయిన ఛశ్రీవిల్లి పుత్తూరు గోపాలా చార్యుల వారు ఓడిపోయినారు.

23

జనార్జనస్వామివారి ఆలయ అర్భకత్వం కూడా గోపాలా బార్యుల వారికి బేకుండా పోయింది.

ఆలయ అర ఏకత్వం తిరుమలవారిదైై యుండె ననిన్నీ, తిరు మలవారు, చడక్రవ ర్తులవారు, శ్రీవిల్లిపుత్తూరు వారు, అక్మీపురంవారు సగో(క్రులనిన్నీ వెనుక చాలా కాలం క్రిందట, శుభకార్యాలకూ, జన్మనష్ట జాతకర్మాళెచాదికముల వలన కలుగుతున్న విఘ్నములను దృష్టియం దుంచుకొని పెద్దలు, తరాలను (తెంపుకొని గృహ నామ ములను మార్చుకొన్నారసీ, కనుక తిరుమల వారి దేవాలయార్చ కత్వము, వంశపారంపర్యంగా తమకు సం(క్రమించవలెననీ గోపాలాచార్యులుగారు విన్నవించుకున్నారు.

కాని కోర్టువారు ఆచార్ల గారి వాదాన్ని కొట్టివేశారు.

ప్రతిరోజూ లక్ష్మీపురంలో గోపాలాచార్ల గారు అనుష్టానం పూ ర్తిగావించుకుని, నారాయణ'పేటకు దియలుదేరి కాలినడకన, మజ్జి బెట్టు దాటి సదడుగులు ముందుకు వేసేవారోలేదో, మునసబు రామిరెడ్డి జట్కాబండి వారిని వెనక్కు(త్రోపి వేసేది.

ఈ వ్యాజ్యం కొరకు మున్సబు గుర్రాన్నీ, బండిసీ కూడా కొనవలపి వచ్చింది. భగవంకుణ్ణి నమ్ముకున్న తమకు భయమేమి టనుకునేవారు ఆచార్ల గారు.

కాని, ఈ వ్యాజ్యం వలన వారి కొక్క మహోపకారం సమ మూడింది. డెట్బ్పైయ్యేళ్ళవయసున, చీకూ చింతలవలనా, వార్టక్యం వలనా చెడిపోవలసిన ఆరోగ్యం బాగుపడడం అది.

రోజూ పది పన్నెండు మైళ్ళు నడవటంవల్లనూ, కోర్టు నుంచి ఇంటికి వచ్చేసరికి అపరాష్టాం కూడా దాటిపోతూ ఉండటంవలనా (వ్రశిరోజున్నూ ఏక భుక్తం ఆలవ్నాకపై చక్కని ఆరోగ్యాన్ని సంపా దించి పెట్టింది, కరువుకాలంలో ఏకభు _క్తం యొక్క విశిష్టత మరిన్నీ చక్కగా బోధపడింది ఆచార్లగారికింత శ్రాపీ,

కనుక, నాటినుంచీ జనార్దనస్వామివారి నూటఇరవై ఎకరాల నుకేశ్రమైన మాగిలి మున్సబు రామిరెడ్డికి దఖలు పడింది.

తిరునులవారి శాఖలోనుంచి ఎవరినైనా తీసుకొని వచ్చి తిరిగి

24

వ్యాజ్యం నడపవలసినదనిన్నీ లేక పై కోర్టుకు అప్పీలు చేయవలసిన దనిన్నీ కావలసినవాళ్ళూ, లిటిగేషను కావలసిన వాళ్ళా, కొందరు ఆవార్ల గారికి చెప్పిచూశారుకాని, కోర్టు స్టాంపు "పెట్టుకోవటానికి కూడా అసమర్థులు కావటం వొకటీ, *కలడందురు దీనులయెడ. కలడు కలండనడివాడు కలడో లేడో' అని గజేంద్రుని మళ్లే నే విచికిత్సకు లోనుకావటింవొకటీ, అచార్జగారిని ఆ విషయంలో అనాస క్తుణ్ణి చేశాయి.

దేవుని మాన్యం కాబిట్టి చాలారోజులుగా వీడుపడిపోయింది పొలమంతా. తిరుమలవారి వంశమంతా తలొకదిక్కూూ అయి, లక్షీ పురాన్ని విడిచిపెట్టి పోయారు.

లక్కీ వాళ్ళని ముందే విడిచిపెట్టిపోయింది.

ఇప్పుడు మున్నబు రామిరెడ్డి ఆ పొలాన్నంతా తానే అనుభ విస్తున్నాడు. రెండు సంవత్సరాలుగా ఆ పొలంమీద వచ్చిన అయి వేజునంకా, తన అంగరంగ భోగాలకూ వినియోగించుకుంటున్నాడు.

వై ౦కర్యం చేయటమనే మాటకు రామిరెడ్డి చక్కని దృష్టాంతం.

తరతరాలుగా జనార్దనస్వామివారి ఆలయానికి ధర్మక_ర్తలము తామేననిన్నీ, తిరుమలవారో, సిరిపురంవారో, యాయవరం వాళ్ళో ఎత్తుభారంవాశ్ళో, అఆచార్లో, అనాచార్లో, గుళ్ళో ఇంత దీపం 'పెట్టటమూ, దేవుడికింత పశ్శ్ళెం చూపటమూ చేస్తూ ఉండేవాళ్ళనీ, 'దేవుడిగివుడి మాన్యంతో వాళ్ళ కెటువంటి సంబంధమూ ఉండేది కాదనిన్నీ రికార్జులతో సహా బుజువుచేసి పారేశాడు మున్నబు.

“బలిదై తేయునివద్ద మూడడడుగు లాపాదించినా నంచు డా

బులు చాలింప్పము వామనాః యది నిజంటో సీవుక

నీ లుపో యన్నియు గాకటోయినను జిల్లా బోర్ణ (ప్రెసిడెంట్లమో

సలనొక్క_డ్డును వేయు చూతము తమాషా "గోపికా వల్లభా!”

అన్న ఆధునిక కవిపద్యం ఈ సందర్భంలో గుర్తువచ్చి, వెక్కసంగా నవ్వుకున్నారు అచార్లుగారు.. ఏది ఏమైతేనేం, స్వామి గుళ్ళో దీపం వెలిగించటింకూడా తన యోగ్యతకు మించిపోయిందసి

25

ఆచార్థగారు ఎంతో దుఃఖథించారు. ఊళ్ళో తవకాప్తలైన ఇద్దరు : ముగ్గురు మూత్రం ఆచార్లగారిని వోదార్బారు. అందులో జిల్లా విద్యా శాథాధికొరిగా సదపీ విరమణ చేసి, స్వస్థానం మీది అభిమానంతో అక్కడ స్టిరపడిపోయిన 'వెంకటరత్నంగారూ, ఆబాల్యమిక్రుడైన సాంబియ్య చౌదరీ, వీధి బడిపంతులైన రామకృష్ణయ్య తండ్రి నమళివాయంగారూ ముఖ్యులు.

వీరికి మున్సబు రామిరెడ్డి యెడల ఎంతమాత్రమూ సదలి: ప్రాయం లేదు.

కాని, ఇది మంచి, ఇది చెడ్డ అని చెప్పటానికి ఆత డెవరి మాటా వినడని వాళ్ళకు తెలుసు. నిష్కారణంగా, నిర్నిమి_త్తంగా తమ పెద్దరికం పోగొట్టుకొనటానికి వారికి ఇష్టంలేకపోయింది.

, సాంబయ్య చౌదరికి కావ్యనాటకాదులలోనూ,జ్యోతిషంలోనూ ప్రవేశం ఉండటమే కాక, మంచి అభిరుచికూడా ఉంది.

గోపాలాచార్యులు గారిని వారు "స్నేహితుడిగా, ఆప్తడిగా ఎంచుకుంటారు. ఆ కుటుంబపు బాగోగుల యెడ సహానుభూతిని (ప్రకటిస్తూ ఉంటారు. మున్సబుకు వ్యతిరేకంగా, గోపాలాచార్యుల వారికి అనుకూలంగా సాంబయ్య చౌదరి కోర్టులో సాక్ష్యం కూడా చెప్పారు. ఊళ్ళో కలవాళ్ళలోనే చౌదరిగారు కూడా జమ, కొని చౌదరిగారు గోపాలాచార్యులగారి కుటుంబాన్ని గూర్చి ఎంత విశేష మైన _్రద్ధ చూపినా, అ సహాయం సముద్రంలోని కాకిరెట్టవతు అయిపోతూ ఉన్నదే. కొని, ఆచార్లగారి కుటుంబాన్ని ఉద్ధరించలేక పోతున్నది.

్రీనివానులు ఊశ్ళోకి వచ్చేసరికి అతడికి తెలిపిపోయింది. మున్నబు కొడుక్కి [ప్రాణాలమీదకు వచ్చిందనీ, నారాయణ 'పేటనుంచి. డాక్టరు వచ్చి మందులిస్తూ ఇంటివద్దనే ఉన్నాడనీ.

తమ ఇంటికి వెళ్ళేందుకు మున్సబు ఇంటిమీదుగా నడవ వలసిన ఆవసరం లేకపోయినా,శ్రీనివాసులు మున్నబు ఇంటిముందుకు వెళ్ళి పదినిముషాలు అటూ ఇటూ తచ్చట్లాడాడు.

మునసబు కొడుకు గోవిందరెడ్డి తనకు బాగా తెలుసు.ఆ పిల్ల

26

వాడు అమిత సాధువు. నారాయణపేట హైస్కూలులో స్కూలు 'పైనలు చదువుతున్నాడు. లక్ష్మీప్పరంలో జనముద్దుగా పెరుగు తున్నాడు. ఆ పెల్ల వాణ్ణీ ఆ వూళ్ళో అందరూ (యేమిస్తారు.

రూస్ప రేఖలూ, వినయమూ, సౌజన్యమూ ఉట్టిపడే ఆ పిల్లి వాణ్ణి చూసి, ఆతడి తండ్రిని తలచుకొని, భగవంతుని సృష్టిలోని: 'వై విధ్యమంకా తండ్రీ కొడుకుల్లోనే ఉందనీ, పరమేశ్వరుని సృష్టి లోని చమక్కార మిదేననిన్నీ నలుగురూ మనస్సులో అనుకుంటూ: ఉంటారు.

ఎన్నోసార్లు గోవందరెడ్డి సై కిలుమీద శ్రీనివాసులు నారాయణ _ “శీబకు రాకపోకలు సాగించాడు గోవిందరెడ్డీ, అతనూ చాలా 'స్నేహితంగా ఉండేవాళ్ళు. ఫో ర్తుఫారం వరకూ వాళ్ళ కలిసే చదువు కున్నారు. కాని, ఫో ర్తుఫార ౦లో (్రీనివాసులు "పెద జబ్బునపడి పరీక్షకు పోలేకపోయినాడు. 2

చదివిన క్లాసే చదవట మనేది అతడి మనసుకు పెద్ద ఆఘాతం: కాగొ, స్కూలు చదువుకు న్వస్తనెప్పాడు. అదీగాక (ప్రతిసారిన్నీ= క్లాను పుస్తకాలకూ నెలజీకానికీ ఏ సాంబయ్యగారినో ఆశ్రయించటం, అదిన్నీ ప్రతి తడవా-శ్రీనివాసులకి ఏమాత్రం ఇష్టం ఉండేది కాదు; చిన్నతన మనిపించేది.

మార్కు లెలా వస్తున్నవనో, చదువుకొని ఏం చేస్తావనో- నువుకూడా ఏ అమెరికాకో, ఇంగ్హండుకో వెళతావా అనో, అభిమానం, వల్లనే కాన, పరిహాసానిశేగాని, హెచ్చరించటానికే అనుకుందాము చనువు చూసటమే కావచ్చు - సాంబయ్యగారు అంటూ ఉంటే శ్రీనివాసులు ఆయనగారు తనను ఎద్దేవాచేస్తున్నట్లుగా భావించుకొని బిడియపడి, కుంచించుకునిపోతూ ఉండేవాడు.

చదువు మానేయటం ఏ మాత్రమూ ఇష్టంలేకపోయినా, తంథడ్రీగారు ఆ(శ్రయించమన్న వాళ్ళందరినీ ఆశ్రయించటమైనా తప్పింది కదా అని శ్రీనివాసులు తృటి పడ్డాడు,

గోవిందకెడ్డిని ఒక్కసారి చూదామని (శ్రీనివాసులికి మనసుతో ఎంతో కోరికగా ఉంది. వీధి వాకిలి తెరిచే ఉండటంవలన, పంచలో?

27

మున్సదూ, బహుశా అతడు డాక్టరై ఉండవచ్చును - ఆయనా మాట్లాడుకోవటం కన్పించింది శ్రీనివాసులకు.

మస్తానయ్య అటూ ఇటూ తారట్లాడుతున్నాడు.

ఎన రేమనుకుంపే ఏం, ఒకసారి తోసలకు వెళ్ళి గోవింద రెడ్డిని చూస్‌ పలకరించాలని శ్రీనివాసుల మనసు ఉద్వేగం ఇందుళున్నది.

ఫస్టు ఫారంలో చేరినస్పటినుంచీ, నాలుగేచ్ళ విడువకుండా "స్నేహం చేశారు తా మిద్దరూ. ఎన్నెన్నో గుసగుసలు చెప్పుకునే వారు. ఎందు కిందుకో సవ్వుకునేవాళ్ళు. ఒకరి కొరకు ఒకరు అబద్ధాలు సృష్టించటం, -అవి చెప్పుకొని నవ్వుకొనటిం, పెద్దయిన తరువాత ఒకరి కొకరు ఏం చేసుకునేదీ, ఒకరి యెడల వొకరు ఎలా నడుచుకునేదీ, వాగ్జానాలూ, స్నేహమూ, మమతా, మాధు ర్యామూ, అమాయకత్వం, అనురాగం పంచుకోవటమూ, అన్నీ గుర్తు వచ్చాయి, శ్రీనివాసులకుం

గోవిందరెడ్డికి ఎప్పుడూ చదువుల్లో ఫస్టుమార్కు. వచ్చేది. గోవిందరెడ్డి ఎంతో మైకి వస్తాడు. ఎంతో పెద్ద ఉద్యోగం చేస్తాడు, ఏ కలెక్టరో, ఏ జడ్డో, లేక గొప్ప హోదాగల ఉద్యోగమో చేస్తాడు. లేక తన అన్నగారిలాగా ఏ లండనుకో, అమెరికాకో పోయి. గొప్ప గొప్ప చదువులు చదువుకుని వస్తా డేమో: లేక రాడేమోః: అక్కడే ఉండిపోఠాదేమో.

ఇట్లా ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచిస్తుందేవాడు (శ్రీనివాసులు, గోవింద రెడ్డిని గూర్చి. ఎప్పుడేనా తన ఆలోచనలను - బిడియపడు శూనే - అతని ముందుంచుకే, అతడు తన బుజంమీద చెయ్యివేసి దగ్గరగా అళుక్కునిపోయి, “పెద్ద చదువులు చదివినా నేను మన ఊఈరు విడిచి పెట్టిపోను. న్యవసాయం చేస్తాను. నాకది చాల దేమిటి? అయినా మా అయ్య నన్ను ఎక్కడకూ పోనీయడు, ఒక వేళ నేను పోతే, అయ్యా అమ్మా నా వెంట రావలసిందే గదా, మా అయ్య ఈ ఊరు పొడునేయంది ఎక్కడకూ కదలడుకదా. అందుకని నేనూ కదలను” అని విషాదంగా, వినుగ్గా నవ్వేవాడు చిన్నరెడ్డి.

28

అటువంటి తన అనుంగు నేస్తకారైన చిన్నరెడ్డిని చూడా లనీ, మాట్టాడాలనీ శ్రీనివాసులకు గుండె కొట్టుకోసాగింది. దేవాలయ ధర్మకర్తృత్వం విషయంగా, అర్చకత్వం విష యంగా తన తండ్రికీ, మున్సబుకీ వ్యాజ్యం నడిచినప్పటి నుండీ తనకూ, చిన్నరెడ్డికీ స్నేహంకూడా కొంత తగ్గిపోయింది. తాను ఫో ర్తుపారంలో ఉండగానే ఆ వ్యాజ్యం మొదలైంది. తదాదిగా తమ కుటుంబంమైన ముననబుకీ అదొక రకమైన వైమనస్యం కూడా హెచ్చ్పైంది. తన తండ్రిని ఎన్నోసార్లు దూషించడమూ, పూరిపుడక కన్నా హీనంగా తీసిపారవేయడమూ, వాడు వీడు అని 'హేళనాపూర్వక మైన తిరస్కారం చూపడమూ, అనేక సందర్భాలలో, తన దుర దృష్టం వల్ల, కనటం, వినటం జరిగింది. అల్బులై న నీచులైన పగవాళ్ళనుగా మున్సబు తమను తృణీ కరించటం శ్రీనివాసులు ఎన్నటికీ మరిచిపోలేడు. నొటి నుండీ చిన్న రెడ్డితో కాను ముభావంగా ఉండటం సొగిం. చాడు. ఎంతో అవసరం ఉంటేగాని, అతణ్ణి తాను పలకరించేవాడు గాడు. అప్పటినుంచే చిన్నరెడ్డి కూడా తన విషయంలో అదొక రకంగా మారిపోయాడు, అదీకాక చిన్నరెడ్డితో మాట్లాడటానికీ, చిన్నరెడ్డి ఎదుట వడ టానికీ, తనకు చాలా బిడియం కలిగేవి. చిన్నరెడ్డి చక్కగా చదువు కుంటున్నాడు. తాను చదువు మానేశాడు. ఇకముందైనా చదువుకొని బాగుపడే యోగ్యత, గీత తన ముఖాన ఉన్నదో, లేదో తాను చెప్పలేడు. మెడికల్‌ షాపులో యజ మానికి మందులసీసా లందిచ్చి, మందు. బిళ్ళలు పొట్లాలు కట్టి రైల్వే స్టేషనుకు వెళ్ళి, చెక్క 'పెళ్టులను భద్రంగా. తెచ్చి. సీష్ళ విప్పతీసి, వచ్చిన నరుకు వివరా లన్నీ ఎప్పటి కప్పుడు ప్పుస్తకాల్లో వ్రాసిపెట్టి, ఏయే మందు ఎంతెంత ఖరీదో గుర్తు పెట్టుకొని యజ మానికి నమ్మకస్థుడుగా నెలకు నలక్హై రూపాయలు సంపాదించు “29

కంటున్న తను ఇంకెలా బాగుపడగలడు? ఇంకెలా చదువుకొన గలడు? ఇంకెట్టా చిన్న రెడ్డి ముఖం చూడగలడుః ---.. (పతి అదివారమున్నూ, ఇంకెప్పుడైనా గాలి మళ్ళినస్పు దున్న, నూరాయణ పేట నుంచి ఇంటికి వచ్చీపోయే తాను, చిన్న ెడ్డితో ఎలా కలిసి మెలిసి ఉండగలడు! థ్రీనివాసులు అలానే ఎక్కువసేపు సంశయిస్తూ, వాకిట్లో విలుచోలేకపోయాడు. ఏమిటో పూనిన వాడిలాగా ఒక్కసారిగా "ఇంట్లోకి దూరాడు. మున్నబు ఒక్కసారి శ్రీనివాసుల వేప తల ఎత్తి చూసి, ఎందుకో తప్పు చేసిన వాడిలా కళ్ళు వాల్చేసు కొన్నాడు. మస్తానయ్య తనను చూసి గాభరాగా, *ఏమి "పేమిటి, ఎందుకు వచ్చావు?” అని అగుగుతుంపే నిలువెల్లా అసహ్యం నిండిపోయింది (అ్రీనీవాసులకు. “చిన్న రెడ్డి ఎక్కడ?” మున్సబు గదివేపుకు దృష్టి తిప్పాడు. (శ్రీనివాసులు ఒక్క అంగలో వెళ్ళి చూశాడు. చిన్న రెడ్డిని చూడగానే అతడి కడుపు తరుక్కుని పోయింది. వెళ్ళి దగ్గరగా చూశాడు. అతడి కెంతో భయమైంది. కళ్లునిండా నీళ్ళు నిండిపోయాయి. మనసునిండా ఎన్నెన్నో ఆలోచనలు చుట్టుముట్టాయి. అడుగులు తడబడుతుండగా వచ్చి డాక్టృ రు కెదురుగా నిలబడి ఎంతో ప్రయత్నం మీద ఏడుపును దిగమింగుకొని, కళ్ళు నీళ్ళతో, “ోడ్రాక్ట రుగారూః చిన్నరెడ్డికి జ్వరం తగ్గిపోతుంది కదూ? అతణ్ణి “సాయంకాలం మాట్లాడించ వచ్చునాండీ?” అని అడిగాడు .శ్రునివాసులు, “ఏం ఫరవాలేదు బాబూ: త్వరగానే నెమ్మదిస్తుంది.” మున్సబు ్రీనివానుల వంక చూశాడు. ఆనుకోషండా ఇతని కళ్ళలోనూ నీళ్ళు తిరిగినయ్‌, *వ0

శ్రీనివాసులు గబగవా వీధి వాకిలి దాటి వచ్చేస్తుంటే, వెనుక నుంచి మస్తానయ్య అంగలు పంగలు మీద వచ్చి, *మీ నాయన కనుక్కుని రమ్మన్నాడా?? పీడవిరగడకు. మంత్రం చశీళిడో, మాయ చేళడో ” అన్నాడు.

(శ్రీనివాసులకు బలంగా బళ్లెంతో గుండె పొడిచినత్షై ంది. పరమ నీచుడా అనుకుంటూ, పరుగె త్రినట్లుగా వెళిపోయాడు అక్కడ నుంచి అతడు, వో సెమినార్‌ లెక్చర్‌కు మీరు ఉంటున్నారా?”

దయ చిన్నగా నవ్వింది.

“అంప అని అర్ధాంతరంగా ఆగిపోయింది.

“వెళ్ళిపొమ్మనా మీ హెచ్చరిక?” అని దరస్మితం చేసిందిం

“నాకేం బాధి అన్నా డతడు, ప్రగల్భంగా.

“పొపెసర్‌గారి దృష్టిని బాగా ఆకర్షించవచ్చు.”

తృప్తిగా నవ్వాడు (ప్రకాశరావు.

“అలానే అనుకోండి. నాదేం పోయేది లేదు” అన్నాడు.

“మేమంతా కూడా ఎయెండయికే; ప్రొఫెసరుగారి దృష్టిని అందరమూ సంచుకుంటాము, అందువలన మీకు బాధే ..”

“నా కేం బాధ లేదు. (ప్రతిరోజూ సాయంకాలం వెళ్ళి దండం పెట్టుకొని వస్త్రానుగా.”

కలకల నవ్వాడు, ప్రకాశరావు గొప్ప సద్యస్ఫ్భురణను ఎవొలకటో స్తున్నట్లు.

ముని సంట పెదవి నొక్కిపట్టి చిరు. నవ్వును అణచుకుందిం దయం

వ.

శేఖరం గూడా అటు వచ్చి *ోమీ పేపరు ప్రొఫెసర్‌గారిక్‌ చూపారా దయగారూ” అన్నాడు హడావుడిగా, తన పుస్తకాలలోని కౌగితాలు సర్దుకుంటూ.

(ప్రకాశరావు ఆశ్చర్యం (ప్రకటించాడు.

“మీ రివాళ సెమినార్‌లో పేసరు చదువుతున్నారా?”

“ఎందు -కంత ఆశ్చర్యం?”

(ప్రకాశరావు రెండు రోజులుగా కాలేజీకి రావటం లేదు. ఇవాళ రాగానే అమెరికన్‌ ప్రొఫెసర్‌ ఎవరో వచ్చి, అవాళ సెమినార్‌ 'ఖైక్చర్ణను ప్రారంభిస్తున్నాడని తెలిపింది. ఆ విషయం తనకు 'ముర్తడు తెలియనందుకు కొంత నొచ్చుకున్నాడు (ప్రకాశరావు.

క్లాసులో కూచున్నంత'సేపూ అతడి దృష్టి లెక్పరర్‌మీద లేదు. సెమినార్‌ ప్రారంభించటానికి, అమెరికన్‌ ప్రాఫెసర్‌కు స్వాగత వచనాలు పలకటానికి (ప్రొఫెసర్‌గారు శేఖరాన్ని నియమించారని తెలిసింది - 'ప్రకాశరాపుకు కాలేజీకి రాగానే. ఈర్ష్యకకూడా కలిగింది, శేఖరం ఉత్సాహశీలి. నలుగురినీ ఆకర్షించటంలో అతనికున్నంత నేర్చు మరొకరికి అలవడటం అసాధ్యమే. కొంచెం ప్రవేశం దొరి కితేచాలు చొచ్చుకొని పోతాడు. అతణ్ఞిగురించే ప్రకాశరావు వెటకా రంగా రోజూ (బ్రొఫెసరుగారింటికి వెళ్ళి దండం పెట్టుకొని వస్తాడని వెక్కిరించింది. “మైక్‌ అదీ అమర్చారోలేదో, కాఫీలు రెడీగా ఉన్నాయోలేదో చూపి వస్తానని కేఖరం వెళ్ళిపోయాడు.

దయ నవ్వుతూ మెచ్చుకోలు కళ్ళతో అతణ్హి సాగనంపటం (ప్రకాశరావుకి కొంచెం బాధ కలిగించింది.

“ఎల్లాండి నా పేపరు చదువుతాను” అన్నాడు (ప్రకాశరావుం దయ అడగకుండానే.

దయ ఏదీ అడగదు. ఏమీ మాట్లాడదు. అందరినీ ఆప్యా యంగా చిరునవ్వుతో పలకరించి, తల వంచుకొని తన దారిన తాను

, వెతూ వస్తూ ఉంటుంది. ఒక 'పెద్దతనమూ, నిండుతనమూ, హుందా తనమూ, దయ మాటలో, నడకలో పొందికలో తోటి విద్యార్థలను, పై

అధ్యాపకులను కూడా ఆకర్షించి, ఆమెయెడల అందరికీ ఒక గౌరవ భావం కలిగించాయి

కాలేజీలో ఆమె ఎవరితోనూ మాట్లాడినళ్లే కనపడదు. ఆడ పిల్లలూ మగపిల్లలూ కూడా ఇద్దరు ముగ్గురుగా_ జట్లుజట్లుగా చీలి, అల్లరి కబుర్ల తోనూ, నవ్వులతోనూ, 'వెటకొరాలతోనూ, పరిహాసాల తోనూ డిపార్ట్‌మెంటు రూములో చేరినప్పుడు మాట్లాడుకుంటూ ఉంటే, దయ నవ్వు మొహంతో వాళ్ళ మాటలను, చేష్టలను, నవ్వు అను పరిశీలిస్తూ ఉండేదికాని, తాను ఏమాత్రమూ కల్పించుకునేది కాదు. లేకపోతే ఏదైనా పుస్తకాన్ని చదువుతున్నట్లుగా అభినయిస్తూ ఉండేది.

దాగుడుమూత లాడుకుంటున్న పిల్లలను పథిశీలిస్తుం పే తల్లి స్థానీయరాలై న 'పెద్దపిల్లలాగా ఉండేది దయ కాలేజీలో.

మొదట మొదట ఆమె (ప్రవర్తన, తీరు అందరికీ ఎబ్బెట్టు గానూ, వెక్క-సంగానూ కనిపించాయి. చాటుచాటున ఆమెను గురించి విమర్శించుకున్నారు. నవ్వుకున్నారు. ఏవేవో పేర్లు ఊహించి, వేశా కోళం చేస్తూ ఉండేవాళ్ళు పరోక్షంగా. ఫసష్టియరంతా ఇలాగే గడిచి పోయింది.

ఫస్టియర్‌ లో అందరికన్నా ఎక్కున మార్కులు దయకే వచ్చా యని అందరికీ ఎలానో తెలిసిపోయింది. అది కేవలం వాళ్ళ ఊసో, నమ్మకమో, నిశ్సయమో, విశ్వాసమో, అందరూ ఆ వార్తను స్వీకరించారు.

అది ఎక్కడినుంచి పుట్టిందో ఎవరికీ తెలియదు.

దయను సాహపించి ఎవరో అడగటోతే, అమాయకంగా మధు రంగా నవ్వి ఊరుకున్నదే కాని, ఆ వార్తను ఖండించనూ లేదు; బలపరచనూ లేదు.

ఏది ఏమైనా, మైనలియర్‌ వచ్చేసరికి సహాధ్యాయులలో అంద రికీ దయ అంకే భయభక్తులో, ఆదరగౌరవాలో, ఏవో తమ అంద రిలోనుంచీ ఆమెను విడదీసి ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని కలిగించాయి.

ఆమెనుగూర్చి ఈర్యు, అసూయలు ఎవరికీ లేవు.

33 మతి

ఆమెను మినహాయించి తక్కినవాళ్ళందరూ, చాటుగానూ, బహిరంగంగానూ, ఒకరినిగురించి వాకరు ఈర్ష్యా అసూయా, స్పర్థ లను వ్య క్తీకరిస్తూ ఉండేవాళ్ళు.

దయవలన వాళ్ళకు వొక (ప్రముఖ సమస్యకూడా తీరిపోయింది. అందరిలోకి ఫష్టు దయ రావటం ఎవరికీ అభ్యంతరంకానీ, అసమ్మతి కానీ కొదు. ఆమే ఫస్టు వస్తుందని అందరికీ నమ్మకమే.

ఇది వాళ్ళలో కొంత ఒకరియెడల ఒకరికి అసహనం తగ్గ “టానికి కారణమైనా, సహజంగా పెద్ద క్లాసులు చదివే పిల్లలకుండే న్పర్థ పోటీలనుండి వాళ్ళు దూరం కాలేకపోయారు.

దయమాత్రం వఏీటన్నిటికీ అతీతురాలుగా వ్యవహరిస్తుండేది.

మామూలుగా దయ కాలేజికి నడిచే వస్తుంది. యూనివర్శిటీ 'కేంపన్‌కు సీతాఫల్‌ మండి అశ్హే దూరంకాదు. ఎప్పుడన్నా త్వరగా ఇంటినుండి తెమలటానికి అవకాశం లేకపోయినా, లేక తాను రోడ్డు మిద వచ్చేసరికి సిటీ బస్సు నరిగా వచ్చిఉన్నా బస్‌లో వచ్చేది శ్లానులు అయిపోయి తిరిగి ఇంటికి వెళ్ళేప్పుడు మాత్రం నడిచే పోయేది,

చాలారోజులనుండి దయావాళ్ళ మేన శ్రా వాళ్లు సీతాఫల్‌ మండి లోనే కాపురం ఉంటూ వచ్చారు.

దయా వాళ్ళ మేనత్తగారి భర్త సీతారామాచార్యులుగారు చాలా 'కొలం హైస్కూలులో తెలుగు పండితులుగా. పనిచేపి, (ప్రస్తుతం విశ్రాంతి ననుభవిస్తున్నారు. సాహిత్యంలో కొంత (ప్రవేశం ఉన్నందు వలన ఏదో పుస్తకమనో, సన్మానమనో, సభ అనో, పది రూపాయలు అప్పుడప్పుడు సంపాదించుకుంటూ ఉంటారు.

ఇంకా ఎలిమెంటరీ స్కూలు పిల్లలకూ, హైస్కూలులో చదివే పిల్ల లకూ ట్యూషన్లూ అవీ చెప్పి, పది రూపాయలు సంపా చించుకుంటూ ఉంటారు.

ఆయన ఉద్యోగం చేపిన కాలపరిమితిలో చేసిన మంచిపని ఒకపే ఒక్కటుంది. అది సీశాఫల్‌ మండీతో చిన్న ఇల్లు కట్టించు కోవటం. అది తను ్రజ్ఞావిశేషంగా అనుకోరు వారు. భార్యయొక్క_

వశీ

పౌదుపరితనంనల్లనూ పోరువల్లనూ ఆయన ఆ ఇల్లు మాత్రం శట్టించుకున్నారు.

పెద్ద పిల్లలు నలుగురున్నూ ఆడపిల్లలు కానటమూ, తరువాత ఇద్దరు మగపిల్లలు కలగటమూ వారు సంపాదించిన ఆస్తులు, పర వతి అంతా నిర్విశేషంగా వెచ్చమై పోవటానికి కారణమైంది.

పెద్ద పిల్లవాడు కాలేజీ చదువుల్లోకి వచ్చాడు. చిన్నవాడు హైస్కూల్లోని చిన్న తరగతుల్లో నే ఉన్నాడు. వారు రిమైరు కావ టానికి ముందు మళ్ళీ వారికొక పుత్రిక జన్మించింది. పెద్దతనానికి మళ్ళీ యీ బిడ్డ సమస్య అయి కూర్చున్నది. అయినా ఆ అఖిలాండ కోటి (బ్రహ్మాండ నాయకుని అనంత లీలావిలాసాలను మనమా వ్యాఖ్యానించేవాళ్ళము అని సాలోచనగా ఆయనగారు తమ ఇంటికి వచ్చేపోయే సన్నిహితులతో తర్కిస్తూ ఉండేవారు.

మేనత్త శతపోరి దయను తనతో తీసుకుని వచ్చి స్కూల్లో చేర్చింది. స్వతహాగా తెలివై౦ది కావటం వలనా, స్కూల్లో చేరటం మాగా ఆలస్యం కావటంవలనా, ప్రతి క్లాసూ మంచి మార్కులతో ప్యానవుతూ వచ్చింది.

కౌబిట్టి (పకి సంవత్సరమూ కూడా స్కాలర్‌ షిష్పులూ, వహుమకులూ తెచ్చుకొనటం నలన దయచదువు మేన త్తనేమీ ఇబ్బందికీ గురిచేయలేదు,

ప్రతి సంవత్సరమూ పరీక్ష ఫషున ప్యాసై నప్పుడూ, ఇంటికి బహుమతులు తీసుకుని వచ్చినస్పుడూ, మేనత్తమనస్సు చాలా శాధపడిపోయేది.

ఆ అమాయకత్వాన్ని, ఆ అందచందాలను తలచుకుని తలుచు కుని ఆమెగారు విచారపడేది. ఎవరు సంతోషించను? అన్న ఆలోచన శలిగితే ఆమెగారు విలవిలలాడిపోయేది. నంట ఇంట్లో పొయ్యి ముందు కూచుని, తన చిన్నతనాన్నంతా అమె కనులనుందుకు తెచ్చుకునేది.

తన తమ్ముడు యతిరాజులకు తానంపే ఎంత (శ్రేమాఖి

నా

మానాలుండేవో గుర్తుకువ స్తే, వెయ్యిన్నాకటవసారి అయినా ఆమె కళ్ళు తడిసిపోయేవి. ఇప్పుడు తన తమ్ముడికి తాను (బ్రతికి ఉన్నదో, లేదో అన్న విషయం కూడా పట్టనందుకు ఆమె గుండె తరుక్కుని పోయేది.ప్రసం: చంలో ఇంత చిత్ర విచిత్రముల్లై న విషయాలు ఎందుకు ఎట్లా సంభవ మపుతవో అన్న ఆమెగారి ఆలోచనలకు ఎప్పుడూ అంతూ దరీ ఉండేవికావు. ఆమెగారికి ఎప్పుడూ కూడా ఆ(గ్రహారంలో సంసార కూపంలో కూరుకునిపోయి, అష్ట కష్టాలు పడుతున్న తండ్రివి గురించే దుఃఖం కలుగుతూ ఉండేది. పెద్దదొడుకు ఇంటి నసలు పట్టించుకొనకపోవటమూ, సంపాదించే ఆధారం వేరొకటి లేకపోవటమూ చింతలతో, చీకులతో, (ప్రసంచంపైన ఒక విధమైన వైరాగ్యంతో, ఏనగింపుతో, మూగగా (బ్రతుకుతున్న అన్నగారి భార్యా, తద్ముడి భార్యా, రెక్కలు కూడా రాని పకి (భ్రీనివానులూ, వాడి చదుపు మాన్చించటం, ఇవన్నీ తలచుకున్నప్పుడల్లా ఆమెను నిలువనీయవు. జీవితంలో ముందేదో మంచి జరుగవచ్చునన్న ఆశ ఉంపే. ముందు సుఖపడగలమన్న (భ్రాంతి అయినా ఉంపే, జీవితం మీద రుచి పెంచుకుంటూ (బ్రతకవచ్చును. అటువంటిది ఏమీ (బ్రతుకులోకి తొంగిచూడదన్న ఆలోచన మనిషి జీవితాన్ని నిస్సారం చేయటంలో ఆశ ృర్యంలేదు. అయితే హరాత్తుగా ఏదైనా అంగవైకల్యానికి గురి అయిన మానవుడు (శ్రమంగా తనను తాను సరిపెట్టుకుంటూ ముందుకు నెట్టు కుంటూ పోయేట్లుగానే, ఎన్ని కష్టాలువచ్చినా, ఎంతటి. నిరాశ ఎధురైనా, ఈన ఉనికిని కాను మానవుడు నమర్థించుకుంటూనే ఉంటాడు. ఇవాళ తాయారమ్మగారు ఇట్లాంటి అలోచనలతో బాధపడు టానికి ఈగినంత కారణమే ఉంది. అన్నగారు వెంకటరంగాచార గారు ఊళ్ళోకి వచ్చి వారంరోజులు పైగానే అయిందిట. (౫ ఏదో నభలో కనవడి ఆ విషయం ఆయన చెప్పాడని భర్త 36

చెప్పినప్పుడు ఆమెమనస్సు విరిగిపోయింది. ఇదేమీ కొత్త విషయం కాకపోయినా, విన్నప్పుడు ఆమె మనస్సు వ్యథాకులితం కాకమానదు.

ఏ పని చేస్తున్నా తన తండ్రి దీనవదనమూ,ఆయన పడుతున్న వాధలూ ఇవాళంతా ఆమెకు గుర్తు వస్తూనే ఉన్నాయి.

సాయంకాలమైనా (ప్రతిరోజూ దయ _ కాలేజీనుంచి వచ్చే మైము దాటిపోయినా,పిల్ల ఇంటికి రాకపోవటం కూడా ఆమె మనస్సుకు విసుగునూ, అసహనాన్నీ కలుగజేళాయి.

దీపాలు వెలిగిన తరువాత హడావుడిగా దయ ఇంటికి వచ్చింది. దయ ముఖ మంతా కూడా ఎంతో ఆనందంతో వెలిగిపోతూ ఉండటం ఆమె చూసింది.

తృప్తీ సంతోషమూ దయను తీసుకొని వచ్చి ఇంట్లో వొప్ప జెప్పినట్లుగా ఆమె వచ్చింది.

తాయారమ్మగారు దయను అలా చూడటంతో తమ వ్యథను కూడా మరచిపోగలిగారు. కొని తాను ఎంత సంతోషంగా ఇంటికి వచ్చిందో, దయ, అత్తయ్య ముఖం చూసేసరికి అంత ఖేదాన్నే పొందింది.

ఏవేవో మేలపు మాటలతో నలుగురినీ ఆనందింసజేయగల అత్తయ్య అట్లా ఉండటం దయ ఎప్పుడూ వోర్చుకోలేదు.

తాయారమ్మగారు. తనను తాను స్వస్థవరచుకొని దయ ఆలస్యంగా రావటానికి గల కారణాలు అడిగారు.

“ఏ్రముంది: ఇవాళ ఒక (ప్రశ్నకు సమాధానం వ్రాసి మా (ప్రాపెసరుగారూ, క్లాసు పిల్లలూ, ఇంకా ఇతర (్రొపెసర్లూ అందరి ముందూ చదివాను. తరువాత నేను వ్రాసిన వ్యాసంమీద కొంత చర్చ జరిగింది. తరువాత టీ పార్టీకి ఉండిపోయాను. ఫోటోకు ఉండకుండా తప్పించుకొనటానికి వీళ్లేకపోయింది.”

“మరి అందరూ నువు చదివింది బావుందన్నారా?”

బావుందన్నారం పే తనకేమో ఘన సన్మానం జరిగినట్లుగా అత్తయ్య సంతోషిస్తుంది.

అందుకని అత్తయ్యను సంతోషపరచటానికి దయ ఆప్యా

37

యంగా తనను ఎవరెవరు ఎట్టా మెచ్చుకున్నదీ,తాను ఆ వ్యాసం అంత బాగా (వ్రాసినందుకు (ప్రొఫెసరుగారు ఎంత సంతోషించింది ఏకరువు "పెట్టింది. కాని, ఆమెకు దయ ఆకించినట్టుగా సంతోషం కలుగలేదు.

“తన తమ్ముడు యతిరాజులు కోడా చిన్నతనంలో ఇట్లానే అందరిచేతా మన్ననలు పొందేవాడు. ఎన్నో 'వెండికప్పులు,ఎన్నెన్నో వస్తువులు, పుస్తకాలు బహుమానాలుగా సంపాదించేవాడు. “నారాయణపేట హైస్కూలులో చదువుకునే రోజుల్లో. ప్రతి సంవత్సరమూ, యతిరాజులే ఫస్టున వచ్చేవాడు. స్కూలులో సభలూ తత్సవాలూ జరిగినప్పుడు తండ్రితో కాను కూడా వెళ్ళేది. అవన్నీ తాయారమ్మగారికి గు ర్తువచ్చాయి.

“అమ్మడూ, పెదనాన్న వచ్చాడుటం”

“కడకు రాలేదా?”

“మావయ్య బజార్లో కన్పించి చెప్పాడుట. వారం రోజుల పైనే అయిందిట వచ్చి. నారాయణపేటనుంచి ఎవరో ఏదో పనిమీద తీసుకునివచ్చారుట”

అత్తయ్య మనస్సుతోని బాధ దయకు అర్థమైంది.

“ఆఅలవా'పే కద _త్తయ్యా.ఎందుకు దాధపడటం”అని సాంత్వన వచనాలు పలికింది.

ఆమెకూ తెలుసును, బాధపడి సాధించేది ఏమీలేదని, కాని డెలైయ్యేళ్ళ తండ్రినంసారాన్ని ఈదలేక సతనుత మవృతూ ఉంటే, నిర్విచారంగా లోకాన్ని ఉద్ధరించేపనులు చేస్తూ ఉంశ్సే అన్నగారిని గురించి ఆమె బాధపడకుండా ఉండలేదు.

ఏ ఊళ్ళోనో ఏదో సభ అసీ, ఇంకో ఊళ్ళో మంత్రిగారికి సన్మానమనీ, లేక ఫలానివాళ్ళకు ఫలాని వ్యక్తుల ద్వారా ఈ పని కావలసి ఉన్నదనీ, కోర్టులావాదేవీలనీ నెలతో ఇరవై రోజులకుపై గా అన్నగారు ఇంటిదగ్గర ఉండరు.ఉన్న ఆ పదిరోజులుకూడా సంసార 0 ఏవిధంగా గడుస్తున్నదన్న ఆలోచనకూడ చేయడు. చీకు చింతా లేపండా గడిపి వేస్తాడు.

“అన్నగారు ఇట్లా ఇల్లు పట్టించుకోకుండా తిరగటం వల్లనే 38

తండ్రి మనవరాళ్ళకు చిన్నతనంలోనే పెండి చేశారు.వాళ్ళకు పెండ్లి ండ్లు కొవటం సమస్య అయి కూచుంటుందేమోనన్న భయంతో కూడా ఆ 'పెళిష్ళవారు త్వరపడి చేశారు.

ఆ పెళ్ళిళ్ళ చేసినప్పుడు కూడా అన్నగారు. పీటలమీద కూచోవటం తప్ప ఇక ఏ విషయమూ పట్టించుకోలేదు.

“న్సువ్సు అనవసరంగా ఆతోచనలు "పెట్టుకొని మనస్సు పాడు చేసుకోవద్ద త్తయ్యా”"

“నిజమే అనుకున్నారు తాయారమ్మగారు.

చిన్నపిల్ల చీదర చేసుకొని ఏడుస్తూ ఉంకే దయ ఎత్తుకుని బుజ్జగిస్తున్నది.

“పొద్దున దానికి వొళ్ళు వెచ్చదిడ్డ దమ్మడూ. పాలు నోట పెట్టనేలేదు. పొద్దున ఆస్పత్రికి వెళ్ళి చూపించిరావొలి.”

దయ మనస్సుకి ఎంతో బాధ కలిగింది

కాలేజీ నుంచి ఇంటికి రాగానే తన ముఖంలో ముఖంపెట్టి కిల కిల నవ్వే, తన వొళ్ళో ఆటలాడే పాపవల్ల అన్ని బాధలూ మరచిపోయేది దయ. మనసంతా ఎంతో (ప్రశాంతతను పొంది ఆనం దాన్ని అనుభవించేది. తాను కాలేజీ నుంచి ఎప్పుడు వస్తుందా అని ఎదురుచూచే పాప కళ్ళలోకి చూడటం ఎంత ఆనందానుభూతినో కలి గించేది దయకు.

పాపతన దగ్గరే పడుకుంటుంది, తన బుజంమీద పడుకో బెట్టుకుంతే ఎంత ఏడుపైనా మానివేసేది. మళ్ళీ ఈ జ్వరం ఎన్నా ళృకు తగ్గుతుందో. దయకు ఎన్నెన్నో ఆలోచనలు భయాన్ని కలుగ జేసినవి.

రాత్రి ఎంతో పొద్దుపోయిన దాకొ నిద్ర పట్టలేదు.

మ్మరోజున కాలేజీకి వెళ్ళా అనిపించలేదు. వెళ్ళ్లలే నను కొన్నది. కొని అవాళ శేఖరం తన పేపరు చదువుతాడు.

శాను వెళ్ళకపోతే ఆతదు ఏమైనా అనుకుంటా డేమోః

అలానే, వొంట్లో బాగులేకపోయినా, ఏమాత్రమూ ఉత్సాహం లేకపోయినా దయ కాలేజీకి వెళ్ళింది.

ఏం

ఆసురసంధ్యవేళ ఆచార్హ గారి మనస్సంతా ఎందుకో అస్తవ్యస్తమై పోతున్నదిం నిమిష నిమిషానికీ అనుకోకూడని ఒకా నొక ఆలోచన ఆయనను వెన్నంటి తరుముతున్నది. దానినుండి ఆయనకు రక్షణ లేదు. విముక్రి లేదు. మనస్సుని ఎంత నిబ్బరించుకుందామనుకున్నా, * ఇంతింత్రై వటు డింతయై. అన్నట్లు, ఆభయమే, ఆ ఆందోళనే, ఆ అను. మౌనమే వికృతమైన స్వరూపంతో, ఆలోచనను ఆ(క్రమించసాగింది. ప్రతిరోజూ మామూలుకు మళ్లే అరుగుమీద కూచోలేక పోయారు వారు. అప్పుడే ప్రతివాళ్ళకూ తెలిసిపోయింది. ఇదేమిటో గొప్ప చిరతైిన విషయానికి మళ్లే _ దారిన పోయేవాళ్ళందరూ. అడుగు తున్నారు. *మున్సబుగా రింటికి వెళ్ళారట, ఎట్లా ఉంది పిల్లవాడికి? మిమ్ము ల్నెట్లా పిలిపించాడు? అర్థం లేని విషయాల్లోకి కూడా మనుషులు అంత కుతూ హలంతో జొరబడతా రెందుకో. ఈ-పల్లెటూళ్ళలో ఉండే గొడవే యిది. ఎవరెవరి (బ్రతుకు వాళ్ళ వాళ్ళ స్వంతం కాదు యిక్కడ. ప్రకృతి నంతా నిళ్శబ్దత అఆవరించుకున్నది. ఎక్కడో దూరోంగా మేకపిల్ల అరపూూ ఊర థావి నుండి నీబ్ళ తెచ్చుకుం టున్న వాళ్ళ పరుగులూ, ఇళ్ళకు వస్తూన్న గొడ్డూ గోదా - తాము ప్రతిరోజూ చూస్తున్న దృశ్యాలే అయినప్పటికీ, ఇవాళంతా కొత్తగా కనిపిస్తున్నాయి. మనుషులంతా ఒక గొప్ప (ప్రవాహంలో ఎటు వాళ్ళటు కొట్టు తం

కొని పోతూ ఉంటే తాను గట్టున నిలుచుని నిర్లిప్తంగా చూస్తున్న శ్రినిపిస్తున్నది.

సాంబయ్య చౌదరీ, వెంకటరత్నంగారూ. వచ్చి అరుగుమీద కూచున్నారు. కాని, ఆచార్హగారు ఇవాళ భాగవతం నుంచి నాలుగు పద్యాలై నా చదవలేక పోయారు,

కాసేపు వాళ్ళిద్దరే రాజకీయాలూ, లోకాభిరామాయణం ముచ్చటించుకున్నారు. ఆచార్లగారు. నిర్లిప్తంగా ఆలకించారే కాని ఏమీ ఆస_క్రిని చూపలేక పోయారు.

వారి కెందుకో గత జీవితంలోని సంఘటన లన్నీ ఏదో ఒక సందర్భావ్ని పురస్కరించుకొని, ఏదో ఒక మాట వెంబడి, ఏదో ఒక చిరపరిచితమైన దృశ్యం వలన, కంరస్వరంవలన గుర్తు వస్తున్నాయి.

దయనీయమైన జీవితం తాలూకు విషాదచ్భాయలు చుబ్టు ముట్టుకుంటున్నాయి.

కొష్టంలో కట్టి వేసిన ముసలి ఎద్దు, ఒంటరిదై పోయిన ముసలి పావురమూ, అనేక కారణాలవలన నివానయోగ్యం కాని జీర్ణగ్భుహమూవలె తము (బ్రతుకు కనపడుతున్నది...

శ్రీనివాసులు ఏనాడైనా ఇంటికి వస్తే ఆ సాయంకాలమే 'పేబకు వెళ్ళిపోయేవాడు. చీకటి పడుతున్నప్పటికీ అతడు ఇంట్లోనే ఉఊండటం ఆచార్లగారికి కించిత్‌ అసహనాన్ని కూడా కలుగజబేసింది. ఆ విషయం గురించి కనుక్కుందామని ఆచార్హగారు. ఇల్లంతా ఒకటికి రెండు సార్ల కలయ తిరిగారు. కాని హెచ్చరించ లేక పోయారు.

'పెద్ద కోడలు వంటి ఇంట్లో పొయి ముందు కూచుని ఉంది. రెండవ కోడలు చూడమ్మ ఇవాళ అపరాహ్ఞం నుంచీ చిన్న గదిలో 'దేవుడి పటాల ముందు కూచుని పూజ చేస్తూనే ఉన్నది.

తమ రెండవ కోడలును నిదానించి చూస్తేనే చాలు, ఆచార్ల గారికి ఎంతో దుఃఖం కలుగుతుంది. చిన్నతనపు- ఆమె రూపమూ,

త్న

వినయ విధేయతలూ, సుఖసంతోషాలు, అన్నీ కళ్ళముందు మెదిలి. వికలమై పోకుంది మనస్సు. సాక్షొత్తు లష్మీ వంటి పిల్ల అని తాము ఎంత మురిసి పోయారో,అంకా అ _స్తవ్య_స్తమై పోయింది. విర్ణయగా నలమహారాజు అడవిలో వదిలిపెట్టిన దమయంతిలా గున్నది తమ కోడలు. అప్పరూపమైన రూపము, మేలిమి బంగారం వంటి అఖి జాత్యము, అణకువ, దై వభక్తీ అన్నీ విరుపయోగములూ, విష్ప్ర యోజనములూ అయిపోవటంలోని భగవంతుని లీలను ఆచార్జగారు. సషాంచలేకుండా ఉన్నారు. మన్నించలేకుండా ఉన్నారు. పూర్వ పుణ్యమనీ, సంచిక మనీ, ప్రారద్ధమనీ ఆయనగారికీ తెలుసు. అయితే భగవంతుని సృష్టిలోనే రం తరువాత వచ్చే. వసంతం వలె, తమ ఇంట్లో మాత్రం, కష్టాలుపోయి. దుఃఖాల చీకట్లు విచ్చి, సుఖ సంతోషాల నసంతాణు, , వెన్నెలలు ఎందుకు రావు? ఎన్నా ళీ ఆక్రోశం?ఎన్నాళ్ళీ బాధ? ఎంతకాల మీ అసంతృప్రి? అని ఆచార్లగారి ఆవేదన. యతిరాజులు వస్తే రం తరువాత వసంతం వచ్చినళ్లే ఈమ ఇంట చీకటి పోయి, ఉదయం వచ్చినన్లే. గడవరాని కష్టాలు గడచి గప్టెక్కినళ్లు. మండువా వాకిలిముందు దీపపు శెమ్మాను పెట్టిపోయింది పెద్ద కోడలు. (శ్రీనివాసులు ఎక్కడో మూలపడి ఉన్న లాంతరును తీసి తుడిచి వెలిగించే ప్రయత్నంలో ఉన్నాడు. పిల్లలు వ పేగాని ఇంట్లో లాంతరు వెలిగించరు. ఎవరికి ఏం సనిః పాడైపోయిన గుడిలోని ఉత్సన విగ్రహాలకు వలె, శరీర ధారణకు ఇంత పొట్ట నింపుకొని, గొంతులో ఇన్ని సీళ్లు పోసుకుని, నిద్ర ఎవరికీ పట్టక పోయినా, ర్యాత్రిళ్ళ కాలక్షేపం చేసే వాళ్ళే అక్కడున్న నాళ ముగ్గురూనూ = మామగారూ, ఇద్దరు కోడ్రళ్ళూ! అరుగుమీద కూచున్నారు ఆచార్లగారు. వెలుగంతా కను మరగ్లై పోయింది. వీధుట్లో జనసంచారం కూడా తగ్గిపోయింది. చీకటి కూడా బాగానే వ్యాపించింది. శై

అకౌశంలో ఎర్రలైటూ పచ్చ ల్లైటూ వేసుకుని విమాన మొకటి శబ్దం చేస్తూ వెళ్ళిపోతున్నది. +

ఇది చిరపరిచితమైన దృశ్యమే.

అయినా ఆచార్లగారి కళ్ళు చెమర్చాయి

ఇటువంటి విమానమే తనకూ, కొడుక్కూ మధ్యన ' గడవ రాని అడవులు, కొండలు, మహాసముద్రాలూ తెచ్చి పెట్టింది.

ఇప్పుడు ఏం చేస్తుంటాడో తన తండ్రి.

మనస్సు క్షణ కృణానికీ ఆర్జ్రమై పోతున్నది.

పోనీ ఒక్కసారి వచ్చి చూసి పోకూడదూ?

ఇక్కడ ఈ దేశంలో యీ మనుషులమధ్య (బ్రతకదలుచు కోకపోతే, ఒక నెలరోజులు, పకంరోజులు, పది రోజులు ఉండి పోవచ్చునుగదా. ఇక్కడకు వస్తే తాము తిరిగి వెళ్ళనిన్వమని భయమేమోః

ఎన్నాళ్ళిలా కళ్ళు కాయలు కౌచేటట్లు ఎదురు చూడాలో.

తాను (బతికుండగా మళ్ళీ యతిని చూడటం ఎండమావిలో దప్పి తీర్చుకోవటంలాటి కోరికే అవుతుందేమోః

అయ్యో తండ్రీ! యతిరాజులూ! నీకు కన్న తండ్రీ,కన్నత ల్లీ= కట్టుకున్న భార్యా, కన్నబిడ్డాకన్నా ఎక్కడో విదేశాలలో ఉన్న మను షులు దగ్గరై నారాః ఆచార గారికి ఇంకా ఇంకా అలోచిస్తూ ఉంటే దుఃఖం వచ్చేలాగున్నది.

తాను అన్నిటికీ చెడిపోయినాడు.

కోడలు పూజ ముగించిందిలా గుంది.

(శ్రీనివానులకు ఏమిటో చెప్పుతున్నది.

చం(ద్రవింబంలాంటి కోడలును తలచుకుంపే యతిరాజుల దౌర్భాగ్యం ఆయనకు విచారాన్ని కొలుపుతుందిః

ఇట్లా జరిగి ఉంటపే ఎంత వావుండిఉండేదో అన్న తలపు కళ్ళముందు ఎన్నెన్నో సుందర దృళ్యాలను సాకొత్కరింపజే పేది. మళ్ళా ఆ దృశ్యాలన్నీ ఆకాశకుసుమాలవతూ అయిపోయేవి.

ఇది ఇట్టా జరుగుతుందని తెలిస్తే ఎంత కష్టమైనా పడి యతి

శీ3

లాజులను ఇంగ్లండు పోకుండా అనగలిగి ఉండేవాడు కదా. జీవి తంలో అప్పుడు అదృష్న దురదృష్షాలకు తావెక్కడ ఉంటుంది?

ఆ న వస్తే ఎంద్‌ అదృష్టవంజిడననీ పొంగిపోయి నోడో, ఇవాళ అంత దురదృష్టవంతుడనని కృంగిపోతున్నాడు. చెన్న వట్నం వెళ్ళి తిరిగివస్తూ ఒక పక్కన ఏమిటో దాధ హృదయమంతా నిండి ఉన్నప్పటికీ ఎంతో సంతృప్తి కలిగింది.

“అమ్మను కనిపెట్టుకుని ఉండవలసిన భారం మీది నాన్నా. అమ్మ మనస్సు ఎంతో మెత్తనిది. ఏమాత్రం చిన్న దుఃఖం కలిగినా అమ్మ ఓర్చుకోలేదు. అమాయకురాలు, బాగా దిగులుపడిపోతుంది, నన్ను విడిచిపెట్టి ఉండలేక. నేను కూడా పుట్టి బుద్ధి యెరిగిన తరు వాత రెండుమూడు నెలలకన్నా అమ్మను విడిచిపెట్టి ఎప్పుడూ ఉండ శేదు. మద్రాసులో చదువుకుంటున్నప్పుడు కూడా నెలకూ రెజ్జైల్లకూ పరిగెత్తుకుని వచ్చేవాజ్జికదా. నాన్నా, అమ్మను వదిలిపెట్టి రెండు సంవత్సరా లుండాలంటే నా కెంతో దిగులవుకున్నది. కాని ఇటు చంటి అదృష్టం ఎప్పుడుపడితే అప్పుడు వచ్చేది కాదుకదా.

“ట్టి వరిస్థితులలోనై నా సరే నాన్నా, నేను వారంరోజులకో సారి జాబు (వ్రాస్తాను. మీకేం, మీరిక్కడ బాగానే ఉండగలరు. నేను వొంటరిగా అక్కడ ఎట్లా ఉండగలను? వారం వారం మీరు జాబు ఛాయకపోయారో = నాకు పిచ్చెత్తి పోతుంది. నాన్నా, తప్పకుండా నాలుగురోజుల కో జాబు వ్రాయండి. దయ దిగులు పడుతుందేమో నాన్నా, జ్యగ్రత్త. రెండు సంవత్సరాలు ఎంతలో తిరిగి వస్తాయి నాన్నా, కణంలో తిరిగి వస్తాయి.”

పైకి ఎంత ధైర్యంగా ఉందామని (ప్రయత్నిస్తున్నా, గాంభీ ర్యాన్ని (ప్రదర్శిస్తున్నా యతి మనసులో కలుగుతున్న సంచలనం తనకు తెలీకపోలేదు. తానే చాలా దైర్యం చెప్పాడు. థలానివారి అబ్బాయి ఫారిన్‌ రిటరన్‌డ్‌ అని చెప్పుకుంటే తన కెంక సంతోషం కలుగునో తమ వంశంలోనే ఇది ఒక గొప్ప టప్రకిష్ట,

పెద్ద కొడుకు నెంకటరంగాచార్యులు జ్లైళ్ళకు పోవటం, స్వాతంత్ర్యం అంటూ తిరగటం, ఇంటి విషయాలేమీ పట్టించుకోక

న!

పోవటంతో దెబ్బతినిపోయిన తమ మనస్సుకి రెండవ కుమారుడు "పేరు (ప్రథ్యాతులు ఆర్జించటానికి ఇంగ్లండు పోవటం చాలా సంతో షాన్నీ, గర్వాన్నీ కలిగించటంలో ఆళ్ళ్చర్య మేముంది?

యతిరాజు అన్నట్లుగానే వారంరోజులు ముందుగానే తల్లి అన్నం నీళ్ళూ మానేసింది,

“నేను వెళ్ళనుగాక వెళ్ళనమ్మా" అని బ్రతిమాలుకుని దగ్గర కూచుని తల్లి చేత అన్నం తినిపించేవాడు. తన యతిరాజులు మళ్ళీ తిరిగిరాడని కలలో కూడా అనుకోలేదు తాను.

అవాళ చెన్నపట్నమంతా తిరిగారు తాము.

తల్లికి నూటయాలై రూపాయలు పెట్టి పట్టుచీర కొన్నాడు యతిరాజులు, ఎన్నెన్నో పూలు, పండ్లు, దయకు బొమ్మలూ గొన్గూ కొన్నారు.

తన కళ్లు చెమర్చాయి.

విమానం కాస్తా వెళ్ళిపోయింది.

తాను అగ్రహారం వచ్చారు. వాడి తల్లి తనను చూడగానే కళ్ళనీళ్లు "పెట్టుకుంది. కోడలు అలా కన్నీళ్లు పెట్టుకోవద్దని ఎంతో! (దితిమాలింది.

ఆచార్హ గారి క్త సంఘటనలన్నీ నిన్నా మొన్నా జరిగినన్లు అని పిస్తాయి తలపుకు రాగానే. కాని పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచి పోయినట్లు ఎంతమాత్రమూ అనిపించదు.

పన్నెండు సంవత్సరాలనుకుంపేనే గుండె రుల్లుమంటుంది. శరీరమంతా కొయ్యబారిపోతుంది. కళ్లు కనపడవు. చెవులు విన వడవు. కాని పన్నెండు సంవత్సరాల రాత్రుళ్లూ, పగళ్లూ దొర్జి పోయి. నవి. పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచిపోయినవి. పన్నెండేళ్ల. అం'పే పుష్కరం, యతిరాజు లెట్లా ఉన్నాడో! అసలే కెల్లనివాడు. ఇప్పుడు దొరబాబులాగా ఉండి ఉంటాడు.

ఏడాది గడచింది. వారం వారం ఉత్తరం వస్తూనే - ఉండేదిం మోతాదువచ్చి సీమనుంచి ఉత్తరం వచ్చింది దొరగారూ అనేవాడు. లేకుంపే కరణంగారే తమ జీఠగాడికిచ్చి పంపించేవారు ఉత్తరాన్నిం

శ్‌

తరువాత తరువాత రెండన సంవత్సరమంకా పోస్టు వచ్చే వేళకు కరణంగారి అరుగుమీదకు వెళ్ళి తామే కూచునేవారు.

నారాయణ'పేటనుంచి టపా ఎప్పుడెప్పుడు వస్తుందా అని ఎదురుచూసేవారు. తొ ననుకొన్నరోజున ఉత్తరం రాకపోతే ఎంతో దిగులుపడిపోయేవారు.

ఇంటిదగ్గర తల్లి సరేసరి

కోడలు ముఖథమంకా వికసించగా ఎదురువచ్చేది, తాను కరణం గారింటినుంచి తిరిగి వస్తుంపే

యచిరాజులను చూసినట్టుగా నే ఉప్పొంగిపోయేవాప్ల అత్తా కినేడళ్లు తన చేతిలోని ఉత్తరాన్ని చూడగానే.

తల్లి ఆ ఉత్తరాన్ని ఆ రోజున మూడుసార్లు చదివి వినిపించు కునేది. ప్రతి ఉత్తరంలోనూ తాను ఎప్పుడు బయలుదేరి వస్తున్నదీ వ్రాసేవాడు యతిరాజులు,

మాసాలూ పక్షెలూ వారాలూ రోజులూ తిధులూ లెక్కగట్టు కునేవారు అత్తా కోడళ్లు. కాని రెందో ఏడుకూడా గడచిపోయింది.

అతడు అక్కడ బయలుదేరి ఇక్కడ ఏ రోజుకు వస్తానన్నాడో ఆరోజు రానేలేదు. ఆరోజు నూత్రం వచ్చి రంగుల వాకిళ్ళగుండా వెళ్ళిపోయింది.

అత్తా కోడళ్ళ కళ్ళలోని నీటిపొరల మధ్య దేవకాగృహం లోని వసిడిపూత పూయబడిన లక్ష్మీదేవి కళ్ళలోని కారుణ్యం కనపడ అేదు. ఆకాశంలోని విమానాలు సగందూరం వచ్చి వెనక్కు తిరిగి షోతున్నట్లూ, అందమైన యతిరాజులకు జబ్బుచేసి హాస్పిటల్‌లో బేర్పదడిసట్లూ ఆలోచనలు తెగిపోయినవి.

ఒకరిని చూసి ఒకరు ఏడవటానికి భయపడిపోయినారు. పది రోజులు కొలుగాలిన పిల్లిలాగా కరణంగారి ఇంటిచుట్టూ తిరిగారు ఆచార్లగారు. తన చేతుల్లో ఉత్తరం లేకుండా ఇల్లు చేరటానికి తుండె లవిసిపోయేవి. ఉత్తరం వచ్చిందా అని అడగటానికి అత్తా కోడళ్ళ గుండె లాగిపోయేవి.

తన ముఖిన్ని చూసే ఉత్తరం రాలేదని వాళ్ళు (గ్రహించే

జ్ర

వాళ్లు. తరువాత ఒకరోజున ఉత్తరం వచ్చింది. ఆ ఉత్తరాన్ని చూపి నప్పుడు తమ కొడుకే వచ్చాడన్న సంతోషం కలిగింది. పెరుమాళ్లు (ప్రత్యతమైనంత సంబరం కలిగింది.

తన పరీక్ష ఫలితం తెలియటానికి ఇంకా ఆరునెలలు పడుతుం దనీ, ఈ ఆరునెలల్లో (ట్రయినింగ్‌ కూడా పూర్తవుతుందనీ, మరేమీ ఆందోళన చెందవలసిన పనిలేదనీ (వ్రాశాడు యతిరాజులు.

దయకు వొక చక్కని ఫ్రాక్‌ పంపించాడు పాకెట్‌లో. థార్యుకు ప్రత్యేకించి ఉత్తరం (వాకాడు.

ఆ ఉత్తరాన్ని చూసి కోడలు పొందిన సిగ్గూ. ఆనందమూ వర్షనాతీతం కదా.ఆ ఉత్తరాన్ని దోసిలి పట్టి అందుకుంటూ తబ్బిబ్బయి పోయింది. నిలుచోలేక పోయింది.

ఎన్నిమార్లు కళ్ళు తుడుచుకున్నా తన కళ్ళు మసకగా బూజురు బూజుర్లుగానే కన్పించాయి.

తన భర్త (వ్రాసిన ఉత్తరం అనేసరికి ఆమెకు భర్త తనను దగ్గరకు తీసుకుంటున్నంత పారవళ్యం కలిగింది.

ఆ రాత్రి కలలో లక్ష్మీదేవి సాకెత్కరించింది ఆమెకు, తన 'కే కోరికలూ లేవనీ, భర్త నెమ్మదిగా ఇంటికి వస్తే తనకు మోక్షం ('ప్రసాదించినంత అనీ చూడమ్మగారు పదే పదే అమ్మవారి పాద కమలాలకు తన నొసలు సోకేట్లుగా యొక్కుకుంది.

అర్నెల్లు ఆరు రోజులుగానూ, ఆరు యుగాలుగానూ గడచి పోయాయి. మళ్ళీ ఉత్తరం వచ్చింది. కొద్దిరోజుల్లో బయలుదేరి వస్తున్నానని, “కొద్ది రోజులికు పదేళ్ళని అర్థమా, పదిహేను సంవత్స శరాలని అర్థమా=ఇంకా.

మూడో ఏడు గూడా గడిచిపోయింది. రెండు నెలలకూ. మూడు నెలలకూ గాని ఉత్తరాలు రావటంలేదు.

ఆచార్లగారు కళ్ళు తుడుచుకున్నారు.

ఉత్తరాలలో ఏమీ ఉండటం లేదు.

అత్తా కోడళ్ళకు రెండు నెలలలో వస్తున్నాడు; మూడు నెల లలో వస్తున్నాడు అని తాను కల్పించి చెప్పవలసి వచ్చింది,

ట్య

శెండు నెలలు గడిచిపోయినవి. మూడు నెలలు గడిచిపోయి నవి తాను ఇంట్లో లేనప్పుడు వారిని వీరిని (బ్రతిమాలుకొని, చిన్న పిల్లలను బుజ్జగించి, ఉత్తరాలు చదివించుకునే వాళ్ళు అత్తా కోడళ్ళుం

తరువాత తరువాత తాను రెండునెలల్లో వస్తున్నాను, మూడు నెలల్లో వస్తున్నాను. అని చదివినప్పుడు వాడి తల్లి విసుక్కు నేది. తరువాత తాను కల్పించి చెపుతున్నందుకు, మీరు అసత్యాలు చెపు తున్నారని కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకునేది.

ఉత్తరం వచ్చిందనగానే కోడలు వచ్చి దూరంగా నిలుచుని. చాటుగా కాను చదివేది వింటూ కళ్ళు తుడుచుకోవటం తాను చాలా మార్లు చూశారు. కాని ఏం చేయగలరు?

(ద్రితిమాలుతూ, భంగపడుతూ, బుజ్జగిస్తూ, పప్రాధియపడుతూ..- "వేడుకుంటూ, దుఃఖిస్తూ ఎన్ని ఉత్తరాలు (వ్రాయలేదు? పోను పోను ఈ ఉత్తరాలకు సమాధానాలుగా విసుగు, అసహనం, చిరాకు, కోపం,

విదిలింపు, నిర్లక్ష్యం, మొండితనం,విరుపు ఆ ఉత్తరాల్లో చూస్తుంకే తన గుండె పగిలిపోతుందనిపించలేదూ: పగిలిపోదేం అనిపించలేదూః రానురాను పాత ఉత్తరాలు తీసి మళ్ళీ మళ్ళీ చదువుకోవటం చేయ లేదూ!

తరువాత తరువాత వచ్చిన ఉత్తరాలు ఎవరికీ కనబడకుండా దాచిపెట్ట లేదూ? ఎవతో హృదయాన్నంతా తొలిచివేస్తున్నట్లు నిలువ లేని బాధను అనుభవించేవారు ఆచార్లగారు అప్పుడు.

నారాయణపేటలో ఇల్లు అమ్ముతున్నామని [వ్రాసినప్పుడు “మీ ఇష్టం" అని మాత్రం గ్రాస్‌ ఊరుకున్నాడు యతిరాజులు. ఆచార్ల గారు ఆ ఉత్తరాన్ని ఎవరికి చదివి వినిపించగలరు? తమ గుండె పగిలిపోతే ఎవరికి చెస్పుకోగలరు?

“మహలక్షికి పెళ్ళిచేయాలనుకుంటున్నాము, _ అన్నయ్య జ్ర లునుంచి వచ్చాడుగాని ఇంటి సంగతులేమీ పట్టించుకోవటంలేదు. ఎలెక్షన్లలో తిరుగుతున్నాడు. ఎవరు చెప్పినా వినిపించుకోకుండా, “అ్తిని అమ్ముతున్నాడు. నంసారస్థితి రోజు రోజుకూ దిగజారి పోతున్నది. ఆస్తిలో నీకూ భాగం ఉన్నదన్న విషయం కూడా పెద్ద

శ్రి

వాడికి తోచటంలేదు. అన్మ అన్నం నీళ్ళూ ముట్టటుంలేదు. కలపరిస్తు న్నది నిన్నే, యొప్పుడూ. అంతతో ఇంతలో నువు రాకపోతే మీ అమ్మకు పిచ్చి పుడుతుంది. మతిచలిస్తుంది. ఇప్పుడే ఆ లక్షణాలు: కనపడుతున్నాయి. ఇంకా వొక సంవత్సరం దాకా నువు రాకపోతే అమ్మ దక్కదు. ఆస్తి దక్కదు. నీ భార్యాబిడ్డలగకేంకాను? నాయనా: నాగతేంకాను” అంటూ ఉత్తరాలు (వ్రాస్తే పళ్చాత్తాపంతో, జాలిగాం (ప్రాధేయపూర్వకంగా, (యమగా మళ్ళీ కొన్నాళ్ళపాటు ఉత్తరాలు (వాసేవాడు.

“నాయనా. నువు రావటం కొన్నాళ్ళు ఆలస్యమవుతే- కనీసం ఉత్తరాలైనా, మాకు సంతోషం కలిగేలా [వ్రాయిమని ఆచార్ల గారు వ్రాసేవారు. మళ్ళీ ఆరు నెలలవరకూ ఉత్తరమే వ్రాసే వాడు కాదు యతిరాజులు.

నారాయణపేటలో ఇల్లు అమ్మి వేశామని (వ్రాసినప్పుడు సమౌ ధానం (వ్రాయలేదు.“దయకు కూడా సెళ్ళి చేయమంటున్నది మీ అమ్మ” అని (వ్రాసినప్పుడు సమాధానం (వ్రాయలేదు.

“మహలక్ష్మీ పెళ్ళి నిశ్చయమైంది. ఆ లగ్నానికే దయకు కూడా పెళ్ళి “నిశ్చయం చేద్దామనుకుంటున్నాము. దయకు కూడా పదమూడో ఏడు వెళ్ళిపోతున్నది కదా. నువు రాకపోతే పెళ్ళి ఎలా చేస్తాం నాయనా? నువు ఇక రానేరావాా యతిరాజులూ: అమ్మ నీ కొరకు మంచాన పడ్డదిరా నాయనాః” అని (వ్రాసినదానికీ నమా ధానం (వ్రాయలేదు.

దయకు కూడా పెళ్ళి ముహూర్తం నిశ్చయించాము. అను కున్నప్పుడల్లా మంచి సంబంధాలు రావు. పిల్ల వాడు స్ఫురద్రూపి. చాలా ఆస్తి ఉంది. ఇంటర్‌మీడియట్‌ ఫస్ట్‌క్లాస్‌లో ప్యాసై నాడు. బంగారు తల్లికి మంచి సంబంధం అని వాసినప్పుడు = “పదమూ డేళ్ళకే 'పెళ్ళికేం తొందర? కొంపముంచుకాని పోతున్నట్ట్లుః మన దేశంలో ఉన్న దరిద్రమే అంత.ఇప్పుడేం తొందరలేదు. కాదు కూడ దంకే చేశేయండి. మీ రున్నారుకదాః”” అని వ్రాశాడు.

“మరి నువ్వెప్పుడు వస్తావో (వ్రాయనలసింది నాయనా” అని

శం

క.

వ్రాస్తే సర్జరీలో 'పెద్ద కోర్చేదో చదువుతున్నట్ట్లూ, ఇంకా రెండు సంవత్సరాల దాకా ఈనకు అక్కడకు వచ్చేందుకు వీలు లేనట్లూ, 'రెండేళ్ళుకాగానే ఆ సర్జిఫికెట్‌ కాస్తా తీసుకుని వెంటనే వచ్చేస్తానసి (ాళాడు యతిరాజులు.

ఆరోజే ఒక కాలూ, ఒక చేయీ పడిపోయి. మంచాన పడ్డది తల్లి ం

అవాళ తా ననుభవించిన వేదన ఆ భగవంతునికే తెలుసు. “ఇప్పటికి నాలుగేళ్ళు గడచిపోయినాయి. ఇంకా 'రెండేళ్లకా.. వాడు వచ్చేది. నేను బ్రతికుండగా వాడు రాడు అని పెద్ద పెట్టున ఆ తల్లి గోలు గోలున ఏడ్చింది, తనకు స్పృహరాగానే.

ఇల్లు అమ్మేరు. పొలం పోయింది.

అన్నిమార్లు జైలుకు పోయినా, సభలనీ, సమావేశాలనీ, సత్యా([గ్రహమనీ దేశం యావత్తూ తిరిగి వచ్చినా, పెద్దకొడుకు ఎన్నిక అలో నిలబడి వోడిపోయినాడు. డబ్బు చాలా పోయింది. ఈ విషయా అన్నీ వ్రాస్తే యతిరాజులు సమాధానం (వ్రాయలేదు.

• ఒక ఉత్తరంలో కాదోలు, అమ్మకు వచ్చిన జబ్బు లక్షణాలు ఏమిటో వివరంగా (వ్రాయమనీ, మద్రాను తీసుకుని వెళ్ళి ఫలాని డాక్టరుకు చూపమనీ, అతనికి తాను ఉత్తరం (వ్రాస్తున్నాననీ, అతడు తన 'స్నేహితుడనీ వ్రాకాడు.

“నే నెక్కడకూ కదలను. నేను (బ్రతకవలపిన దేమీ లేదు నేను చూడవలపిందేమీలేదు.” అని మొండికేసింది తల్లి.

కొని ఆ డాక్ట రు యతిరాజులకు "స్నేహితుడు కాబట్టి, అత గాడు కూడా అక్కడకు వెళ్ళి చదువుకొని వచ్చాడేమో ననీ, తన తండ్రీ అక్కడ యెట్లా ఉంటున్నదీ, ఆరోగ్యం ఎట్లా ఉంటున్నద్పి తిండి తిస్పలూ ఎట్లా ఉన్నవీ అడిగి కనుక్కోవచ్చును కదా అన్న ఆలోచన వచ్చినప్పుడు, ఆమె ఎప్పుడెప్పుడు చెన్నపట్నం వెళ్ళి అబ్బాయి వ్రాసిన డౌక్టృ రుకు వొంటి సంగతి చూపించుకుందామని

తొందర పెట్టసాగింది, పెద్ద కొడుకు ఏదో రాజకీయాందోళనలలో సత్య్యాగహం

50

'* (40160... |

[యా చేస్తూ తల్లిని చన్నసట్నం తీసుకొసావవై? రట రాలేదు. తానూ, కోడలూ వెళ్ళారు ఆవిడను తీసుకుని,

ఆ వీధుల్లో యతిరాజులతో కలిసి తాను ఏఏ కొట్లు తిరిగిందీ, ఏఏ బట్టలు ఎక్క డెక్కడ కొన్నదీ, ఏమేమి మాట్లాడింది ఆచార్లగారు ఉత్సాహంతో అత్తా కోడళ్ళకు వినిపించారు.

వాళ్ళకు అక్కడ యతిరాజులను చూపినళ్లు అనిపించింది, ఆ మాటలు వింటూంపే.

ఆ డాక్టరు దగ్గరకు వెళితే అతడు ఎంతగానో ఆదరించాడు వాళ్ళను,

“పక్షవాతం అమెకు” అని వెంటనే చెప్పాడు.

యతిరాజులు చాలా తెలివై నవాడనీ, చాలా మంచివాడనీ, అతడు ప్రస్తుతం చదువుతున్న కోర్చు ఇంతకు ముందు యీ దేశస్థు 'లెవ్వరూ చదవలేదనీ, ఆ దేళంలో పెద్ద పెద్ద డాక్టర్లూ, (ప్రొపెసర్లూ. యతిరాజులను మెచ్చుకుంటూ ఉంటారనీ చెప్పినప్పడు ఆ అత్తా కోడళ్ళు ఎంత సంతోషపడ్డారో, ఆ దేశ వాళ్ళు యతిరాజులకు గొప్ప పెద్ద ఉద్యోగం ఇచ్చి అక్కడే. ఉండి పొమ్మంటా రేమో నన్న యోగ్యతా పత్రా న్నిన్వటంతో, సంతోషంతో కూడిన మెప్పు దలను వెలిబుచ్చటంతో, అంత అధఃపాతాళానికి కృంగిపోయారు.

“కాని మీరు కూడా అక్కడికే వెళ్ళవచ్చును లెండి” అని అళడు సాంత్వన వాక్యాలు పలికాడు.

ఈ సాంత్వన వాక్యాలవల్ల వాళ్ళశేమీ ధైర్యం కలగలేదుం ఎక్కడ ఉండే వాళ్ల, ఎక్కడ తినేవాన్ల అని తన భార్య ఆ డాక్ట రును ఎన్నెన్నో (ప్రశ్నలు వేయటం. అతడిట్లా గుచ్చి గుచ్చి చాద _స్తంగా అడుగుతూ ఉంటే ఏమనుకుంటాడో అని తాను గాభరా. పడటం, అన్నీ కళ్ళముందు కనబడుతున్నాయి ఆచార్జగారికిం

పది రోజు లక్కడుండి తాము ఇంటికి వచ్చారు.

పెద్దకొడుకు వచ్చి తల్లిని చూసి వొక్క పూమైనా ఇంటి వద్ద ఉండి ఇంటి విషయాలను గురించి మంచీ చెడ్డా మూట్లాడుకోకుండానే గుంటూరు వెళ్ళిపోయాడు.

వ్‌

తరువాత యతిరాజులనుంచి ఉత్పరమే రాలేదు. ఎన్ని ఉత్త రాలు 'భ్రాస్‌నా నిరాశే ఎదురైంది. | అవకల పెళ్ళిసంబంధం చూసినవాళ్లు. పెళ్ళి త్వరగా చెయ్య ముని తొందర 'పెట్టసాగారు. నేను (బ్రతికుండగానే- చూస్తానని ఇంటి ఇల్లాలు పోరుపెట్ట సాగింది. ఈసారి మళ్ళీ తిరగబెడితే ప్రనూదంకాని, ఇప్పటికి ఫరవా లేదు అని చెప్పాడు మద్రాసులో డాక్టరు. తల్లికి ప్రాణంమీదికి వచ్చిందనీ, నువ్వు వ స్తేకాని 'బ్రతికేట్లు లేదనీ కొడుక్కు వ్రాశారు ఆచార్హగారు. ఎస్పటివలెనే చాలారోజుల తర్వాత కొద్దిరోజుల్లో బయలుదేరవచ్చునంటూ. వ్రాశాడు కొడుకు. కాసి అది సిజంకాదసి తనకు కెలుసు. సంపొదించేవాళ్లు లేదు. పైతృకమైన ఆస్తి అంతా కాస్త కాస్త హరించుకొని పోతున్నది, యతిరాజులు ఇంగ్బండు వెళ్ళి ఆరు సంవత్సరాలు గడిచి పోయినవి. ఇంట్లో పరిస్థితులన్నీ ఆ స్తవ్య స్పంగానే ఉన్నవి. ఎది జరగకూడదని (ప్రతిరోజూ ఆ సర్వాంతర్యామికి మొర 'ెటుకుంటు న్నాడో, ఏది జరిగితే తన జీవితం కొస్తా భ్రష్టు పట్లిపోతుందస్‌ భయ పడుతున్నాడో, క్షణక్షణ భయావహమైన “దీన్‌ జీవితం గడుపు తున్నాడో ఆ క్షణం రానే వచ్చింది. ఆచార్లగారికి ఆ సన్నివేశం గుర్తువచ్చేసరికి, చీకటి మశ చిక్కగానే అవృతున్నట్ల నిపించింది.తాము శిలనలే బిగుసుకుని పోతున్న ట్దున్నూ అనిపించసాగింది. ల వేప చెట్టమీదినుంచి వగరు వాసనలు గాలిలో వ్యాపిస్తు న్నాయి. భ్రీనివానులు వచ్చాడు ఎక్కడినుంచో, బహుశా మున్సబు గారింటినుంచి వస్తుండవచ్చును, వదినతో ఏమిటో మాట్ట్లాడుకున్నాడు. ఆచార్హగారికి అవాళ్లి ఆ భయానక సన్నివేళమే' మనస్సును ఆక్రమింపసాగి౦ది. అవాళ ఆరోజున ఆది యెంత భయంకర మెన, దుఃఖకరమైైన సంఘటన, మూడురోజులు. ఎంత కొట్టుకలాడి వ్‌2ై

పోయింది ఇల్లాలు. సుఖదుఃఖాలు. మానావమానాలు, కష్టనష్టాలు, హర్షామర్షాలు తనతో పంచుకున్న ఇల్లాలు ఆ కాడ్డుకును గూర్చి షంత కొట్టుకలాడింది? ఎంత కలవరించిపోయింది. తెలివి వచ్చినప్పుడల్లా “ఏదే వాడు? ఎక్కడున్నాడు? ఇంకా రాలేదూ? మరేః ఇక రాడు. ఇక నేను వాడిని చూడలేను.” అని ఎంతో నిస్పృహ, నిరాశ, దుఃఖము వ్యక్తం చేసేది. “యతి యతి అని కలవరిస్తూనే ఆమె (ప్రాణాలు విడిచేసింది.

అవాళశ తా మనుభవించిన దుఃఖం, ఆర్వాతి తమ మనస్సు ఎంత విరిగిపోయింది, తన కొడుకుల ఆలనాపాలనలకోసం కాము ఎంత ఆస్తిని అనుభవించిందీ, ఇవాళ్టికీ గుర్తువ స్తే చలించిపోతారు అచార్లగారు. ఆ ర్యాక్రి తాము శాశ్వతంగా వొంటరివారై పోయారు.

(శ్రీనివాసులు చెప్పతున్నాడు వదినగారితో, ఇంకా చిన్న రెడ్డికి తెలివి రాలేదని. వాళ్ళమ్మ ఏడుస్తూ కూచున్నదనీ, నాన్నగారిని ఓసారి వచ్చి చూచి వెళ్ళమని చెప్పిందనీ.

తరువాత తరువాత జరిగిన కధంతా కళ్ళముందు తిరిగింది. ఆచార్హ గారికి.

జనార్టన స్వామి అనాధవలె నిత్య నైవేద్య దీపారాధనలకు కూడా వెలియై ఉండటమూ, స్వామివారి మాన్యాన్ని మున్సబు తై 0కర్యం చేయటమూ, తగవులూ, ధర్మాసనాలూ, కోర్టువారు వ్యాయాన్ని మున్సబుపరం చేయటం, మునసబు రెచ్చిపోవటం, అతడు చేసిన అ(క్రమాలూ, దొర్జన్యాలూ, పాపకృత్యాలూ కర్ణాకర్షి తాము వినవలపి రావటం, “నాయనా, ఇది నీకు మంచిది కాదు, చెడి పోతావు. ఇక్కడ నీవు బలవంకుడవై తే, పైన నీకంటే బలవం తుడు వేరొకడున్నాడు. ఈ సంసారం చెలదినేత. దీన్ని నమ్ముకుని ఇహపరాలకు రెంటికీ దూరం కౌవద్దు. నాయనా, మీ కాతగారు వరమ భక్తుడు. మీ తండ్రి ఉత్తమోటత్తముడు. కమ్మ సంసంగుల మధ్య తుమ్మ మొక్కలా నువ్వెందు కిట్లా అయిపోతున్నావు, తండ్రీ? నువ్వు నాకు మా యతిరాజులనంటి వాడవు. కాబట్టి చెపుతున్నాను. స్వామి వేషయమై అసరాధం చేయవద్దు." అని ఎన్నిసార్లు చెపుదామని ఆవేశ

వ్‌3

పడ్డా ఇదమిత్ధమని తెలియని వొక ఆశంక, తమను తుస్కారించి

వేస్తాడేమో నన్న అనుమానం, తనమాట అసలు చెవిని 'పెట్టనే పెట్టి

జేమో నన్న సందేహం, ముఖంమీదనే పరిహపిస్తాడేమో నన్న

భయం, ఆచార్జగారిని ఆ ప్రయత్నం నుండి విముఖుల్ని చేళాయి- అయ్యోః ఎంత కష్టం వచ్చిపడింది రామిరెడ్డికిః

మనసులోనే రెండు చేతులూ ఎత్తి భగవంతునికి నమ స్కారం చేళారు వారు.

ఆ విషయం తలచుకుంటే, ఆ దృళ్యం కనులముందు 'మెదిలితే ఆయనగారి గుండె పగిలిపోతున్నది. స్వామి ఏమి చేయు నున్నాడు రామిరెడ్డిని? ఇతడు పాపిభైనా వంశాంకురమైన ఆ పపి వాడు, అతడి పాపానికి బలి అయిపోకుండుగాక.

ఈ రాత్రి గడి స్తే ఆశ పడవచ్చును. వాతపువేళ అ జబు ఎక్కువగాకుండా ఉంపే పరమేశ్వరుడి దయవలన సిల్లవాడు దక్కు శాడు. ఆయన కళ్ళ నిండా నీళ్ళు నిండాయి. ఈ వయస్సునే ఒకసారి యతిరాజులకు ఎంత జబ్బు చేసిందో! పదిహేను రోజులు నిదా హోరాలు మాని, మంచం పక్కనే కళ్ళలో వత్తులు వేసుకుని, కోట్‌ కోటి దేవుళ్ళకు (మొక్కుకుంటూ గడపలేదూ? తనను ఒక్కక్షణం. విడిచి ఉండేవాడు కాదు. బ్రహ్మోత్సవాలకు శ్రీరంగం వెళ్ళపలసి వసే ఆ పది రోజులూ ఎంత గగనమై పోయేది. మరీ పసివాడుగా ఉన్నప్పుడు కూడా, తన మెడ చుట్టూ చేతులు వేయంది. ఎప్పుడూ విర్ర పోయేవాడు కాడు. వేసగికాలపు రాత్రులందు తన పొట్టమీద సడుకోబెట్టుకుంటే తప్ప నిద్ర పోయేవాడు కాదు.

ఈ ఆఅరుగులకు తెలుసు. ఈ వేపచెట్టుకు తెలుసు. అంత ర్యామికి తెలుసు. ఒక్కరోజు కొంచెం వొళ్ళు వెచ్చదిడితే శా నెంత విలవిలలాడిపోయేవారో తఈన మనస్సుకు తెలుసు.

పెద్ద పిల్లవాడు వెంకట రంగాచార్లు మూడవ నెల వచ్చి నప్పటి నుంచీ మాతా మహుల ఇంట పెరగటం, వారికి రెండు మూడు తరాలుగా మగ నలుసంటూ లేకపోవడం వలన ఎప్పటిలా గానే దౌహిక్రుణ్జి పెంచి వాళ్ళ ఊళ్ళోనే ఉంచుకుని విద్యా బుద్ధులు

ఏడే

చెప్పించటమూ ఎప్పుడో కాని తమ పిల్లవాడు తమ ఇంటికి రాక్‌ పోవటమూ, వచ్చినప్పుడైనా పరాయి పిల్లవాడుగానే ఇక్కడ ప్రవ రించటమూ, ఆ తరువాత సంతానం, ఆడపిల్ల కావటం ఆ తరువాత నాలుగు సంవత్సరాలకు కాని యతిరాజులు పుట్టకపోవటంతో యతి రాజులు తమ గుండెల మీదనే పెరిగాడు.

ఇంత చదువుకుని, ఇంత తెలిసి, ఏమిటి తామిలా (ప్రవర్షిం చటం అని కూడా అనుకునే వారాయన, అస్పుడప్పుడు.. యతిరాజూ అను ఎంత గాఢంగా (పేమించారో అది వాక్కులలో ఇమడని విషయం, ఇందులో వింతకాని, విశేషం కాని ఏముంది? తండ్రీ ప్యుక్రుజ్ణి ప్రాణం కన్నా మిన్నగా (పేమించడా అనవచ్చును. కాని మనిషి హృదయంలోని మార్దవం, అర్హతా, అందరిలోనూ. ఒకే తీరుగా ఉండవు-పూలన్ని ఒకే తావి కలిగి ఉండనట్లుః?

ఏది ఏమైనా తన [బ్రతుక్కి యతిరాజులు చాలు, భగవంతుడు తనను అను[గహించాడు అని అనుకునేవారు ఆచార్లగారు.

“ధన్యా _స్రదంగరజసా మలినీభనంతి” అని దుష్యంత మహా రాజే అనుకున్నాడుట, పృ్యత్రవంతులను గూర్చి. బోరగిలబడికే తాము రాజ్యాలు గెలిచినట్లు, అడుగువేస్టే (బ్రహ్మానందానుభవాన్ని చెంది నట్టు నవ్వితే నవనిధులూ చేరినట్లు చొక్కిపోతూ యతిరాజులను 'పెంచుకున్నారు ఆచార్ల గారు. కాసి.

దీర్చ్రంగా నిశ్వసించారు వారు.

వేపచెట్టు కొమ్మల్లోంచి చంద్రుడు ఆకాశంలోకి వచ్చినట్లు కనిపిస్తున్నది.

అరుగుమీద వెన్నెల వేపచెట్టు కొమ్మలు గాలికి కదిలినప్పు డల్లా తెలుపు నలుపులుగా అవుతున్నది.

'పై గుడ్డ దులుప్పకొని మీద వేసుకుని, మునసబింటికి దియలు 'దేరారు ఆచార్జ గారు.

దారిలో వారికి మహాకవి విరచిత నుందర శ్లోకం రెండు పాదాలు శిధిలమై పూరించటానికి వీలులేని సౌందర్యంతో. కడమ రెండు పాదాలూ మాత్రమే మిగిలిపోయినట్ట్లు, వెన్నెలలో జనార్జన

క్‌5్‌

స్వామివారి ఆలయం సాక్షొత్కరించింది. ఆయనగారి మనస్పంతా ఆందోళనతో నిండిపోయింది.

“రక్ష రకోజనార్దనా" అనుకుంటూ తడబడే అడుగులతో

వారు ముందుకు సాగిపోయారు. చీకటి పడిన కొద్ది రామిరెడ్డి గుండెల్లో భయం కూడా ఎక్కువ కాసాగింది. బయటి (ప్రపంచాన్నంతా వైశాఖ మానప్ప వెన్నెల రాత్రి ఆహ్ల్హాదవరుస్తూ ఉండగా రామిరెడ్డి హృదయంలో ఇన్నాళ్ళ నుంచీ అతి జాగ్రత్తగా కట్టుకున్న భవిష్యత్తుకు సంబంధించిన బంగారు కలల గిజిగాడి గూడును, ఎవరో నిర్ణయగా ఒక్కొక్క పోగునే బయటకు లాగి (తైంచి సర్వనాశనం చేస్తున్నట్లూ అతడి గుండె నెవరో పిడికిట్లో పట్టి గట్టిగా నొక్కివేస్తున్నట్లూ అతను కూచోలేక నిలవలేక విలవిలలాడి పోతున్నాడు.

డాక్టరుగారు ఎంతో ధైర్యం చెప్పారు.

ప్రొద్దున్నే ఎనిమిది గంటలకల్లా ఆరు నూరైనా నళే, ఏది ఏమైనా నర్హే తప్పక వస్తానని అభయం ఇచ్చారు.

“సోనీ పిల్లవాణ్ణి మీ వెంట తీసుకుని వచ్చేదా?” అని అడి గాడు రామిరెడ్డ.

“ఏం. ఫరవాలేదండీ. భయపడటానికి ఆవగింజంతయినా చోటులేదు. .ఎందుకు మీకంత భయం! అన్నీ సక్రమంగా ఉన్నాయి. ఇంక ఐదారు గంటల్లో తప్పకుండా తెలివొచ్చేస్తుంది. లేకపొతే ,లేప్రొద్దుటకి నేను వచ్చేసరికి రోగిని పలకరించగలను. చూడండీ! ,లెడ్డిగారూ!: మీ కొకటి చెపుకాను. రోగిని గురించి వాళ్ళ వాళ్ళకు ఎంత శ్రద్ధ, ఆందోళన, భయమూ ఉంటాయో, డాక్టరుగారి. కంత

ర్‌

కంపే ఎక్కువే ఉంటాయి. లేకపోతే ఉన్న భేదమల్లా వాక్యేం రోగి స్ధితి డాక్టరుకు తెలుసు; అతని వాళ్లకు తెలియదు.”

=అంటూ, డాక్టరుగారు ఎంతగా అభయమిచ్చినా, ఎంతగా ధైర్యం నూరిపోసినా, ఎంతగా చేతిలో చేయివేసి, బుజంతట్టి, నమ్మ బలికినా, రామిరెడ్డి కళ్ళసీళ్ళతో “డాక్టరుగారూ! మీరు తప్ప నాకీ (ప్రపంచంలో ఇక ఎవరూ లేరు. మీరు నన్ను వదిలేశారా-నేను దుఃఖం భరించలేక చచ్చిపోతాను. మీకు ఎంత డబ్బు కావాలంకే అంత యిస్తాను. మీరు ఎట్లా చేయమంపే అట్లా చేస్తాను. నా ప్‌ల్ల వాడు కళ్లు తెరిచి చూడకపోతే నేనేమైపోకానో వెస్పలేను.కనుక మీ రీ రాత్రి ఇక్కడనే ఉండిపోండి. మస్తానయ్యనో, రామకృష్ణయ్యగారినో మీ ఇంటికి పంపిస్తాను, మీరు రావటంలేదని, ప్రొద్దున్నే మీరు వెళ్ళి పోదురుగాని, డాక్టరుగారూ,నే నిట్లా అంటున్నందుకు కోసగించుకో కండి. మీకు నా మీద ఎంత కోసమొచ్చినా సరే, ఎంత అసహ్యం కలిగినా సరే మీరు యీ వాక్కరాత్రికీ యిక్కడే వుండి పోండి!”

డాక్టరు సిర్లిప్తతతో చూశాడు. అతడికి కోపం వచ్చిన మాట నిజమే.

రామిరెడ్డిని దూరం చేస్తున్నట్లుగా చూస్తూ “నేను ఆర్థం చేసుకోగలను మీ ఆందోళనను. కాని మీఅర్జంలేని భయాన్ని నే నెలా పోగొట్టగలనో నాకు తెలీటం లేదు” ల

డాక్టరుగారి మాటల్లో విసుగుధ్వనించటంతో రామిరెడ్డి కృంగి పోయినాడు.

తాను అయ్యను విసిగించా నేమోనని హళాళుడై పోయినాడు* ఈ డాక్ట్రరుగార ౦ఓే అతడికి చెప్పలేని గురి, 'వెర్రినమ్మకం. తనకు ఇదివరలో (ప్రాణాంతకమైన జబ్బుచే స్తే ఈ డాక్టరుగారి. నర్చింగ్‌ సోమ్‌లోనే రెండు నెలలుండి (బ్రతికి బయటపడి వచ్చాడు. అస్పుడు డాక్టరుగారు తనకెలా (ప్రాణం పోసిందీ అతడు జన్మ జన్మాలకూ మరిచిపోలేడు.

డాక్టరుగారు రోగుల విషయంలో చూపే శ్రద్ధ, దయ,ఓర్పూ దోగుల బాధలనన్నిటినీ ఉసళమింపజేస్తూ ఉండేవి.

క్‌

డాక్టరుగారు వచ్చి మాట్లాడుతూ ఉంపేనే లేచి కూచుని= నెమ్మదిగా నిలబడి ముందుకు సడవగలం అనిపించేదిఆయన మాట్లాడు తుంపే ఎంత బాధలో ఉన్నవాడికైనా నవ్వు వస్తుంది. ఆయన ఆత్మీ యత చూస్తూ ఉంటే ఆయనగారి ఎడల విశేషమైన శ్రద్ద, అభినూ నమూ కలిగితీరుతపి.

ఆళ, రుచి, తృప్తి, ఓదార్చూ ఆయన మాటలద్వారానూ. మందులద్వారానూ రోగుల్లో నింపి వాళ్ళను పునర్జన్మ ఎత్తిన వొళ్ళనుగా చేస్తూ వుంటారు.

రామిరెడ్డి ఖంగారుపడిపోయి. “పోనీ, మీరు పడుకోబోయే ముందు నోసారివచ్చి చూస్తారా డాక్టరుగారూ: మీ వెంట మస్తా నయ్యను పంపేదా?” అని అడిగాడు.

డాక్టరుగారు దయగా నవ్వుతూ, “సరే వస్తాను” అన్నారు.

ఆయనగారు అంత తేలికగా అంగీకారాన్ని సూచించే సరిక్‌ మున్నబు ఆయనగారు రారనుకున్నాడు. అనుకునేసరికి అతడి పవి క్రిందబెట్టి పైకి తీసినంత అయింది.

“మస్తానయ్యను మీతో పంపుతాను” అన్నాడు.

“ఆలాగే”

డాక్టరుగారు ఇలా ముక్కశ్చముక్కగా (శ్రుంచి (త్రుంచి సమాధానాలు చెపుతుంటే, రామిరెడ్డికి ఇక సర్వం ముగిసింది అన్న నిరాశ కలిగింది.

డాక్టరు ముందు. సీట్లో కూచుని కారు స్టీర్‌ చెయ్యబోతూ ఉంటే, రెండు చేతులూ ఎత్తి రామిరెడ్డి కళ్ళనీళ్ళతో మాట్లాడలేక పోయాడు.

మస్తానయ్య వెనకసీట్లో కూచున్నాడు.

• తనకు జబ్బు చేసినప్పుడు మస్తానయ్యే దగ్గరుండి ఉపచారాలు చెయ్యటం, డబ్బుకు సంబంధించిన లావాదేవీలన్నిటినీ చూస్తూ ఉండటమూ ఊళ్ళోని రాజకీయాలన్నిటినీ తనకు మారుగా తన ఇష్టా నిష్ణాలనుబట్టి దిద్ది తీరుస్తూ ఉండటమూ చేసేవాడు. తాను జబ్బుపడ్డ 'రెండునెలలూ ఎక్కువ థాగం తనతోనే ఉండేవాడు కాబట్టి డాక్టరు

5్‌8ి

గారితో కూడా అతడికి పరచయమూ, చనువూ ఎక్కువ కావటానికి వీలు కలిగింది.

డాక్ట్రరుగారిని ఆ రాత్రికి అక్కడ తాను ఉంచగలననే నిబ్బరం. తోనే రామిరెడ్డి పగలల్లా వొక ఆశతో ఉన్నాడు.

కొని సాయంకాలం డాక్టరుగారు పిల్లవాడికి ఏదో ఇంజక్షన్‌ చేపి ఇక (పొద్దున్నే వస్తానని చెప్పినప్పుడు, ఒక్కసారిగా కూలిపోయి నట్లయింది ఆతడిపని.

డాక్టరుగారిని 'వేడుకుంయే అ [క్రిందటిరాత్రి ఎవరో ఆడమనిషి కిరసనాయిల్‌ నిండా పోసుకుని నిప్పంటించుకుం కే వొళ్ళంతా కాలి పోయి చొవు బతుకుల మధ్య వూగులాడుతూ వుండగా, ఆమెను తీసుకుని వచ్చారనీ, రాత్రి మూడు గంటలదాకా ఆ రోగితోనే తనకు సరిపోయిందనీ, ఇంకో స్లీడరుగారికి పక్షవాతం వచ్చి పడి పోయారని. దగ్గరున్న పల్లైనుంచి టి. బి, పేషెంటు వొకరు వచ్చి ఉన్నారసీ. (ప్రస్తుతం వెంటనే యీ మూడు కేసులూ. కాను చూడ వలపి ఉంటుందనీ ఇంకా ఎందరో తన కొరకు కనిపెటుకుని ఉంటా రస్కీ ఎదురు చూస్తూ ఉంటారనీ, తాను. వెళ్ళక తచ్చీదవీ ఆయన చెప్పారు.

తాను రాలేకపోయ్యేవాడినే అనీ, రామి రెడ్డిగారు కనుక వచ్చానసీ ప్రొద్దున తొమ్మిదిన్నరా పదిగంటలనుండి ఇక్కడనే ఉన్న కాను సాయంత్రం ఆరుగంటలకై నా వెళ్ళకపోతే, అక్కడి వాళ్ళ ఏమై పోళారనీ డాక్టరుగారు నచ్చచెప్పే విధంగానే పలికారు.

“అయితే పిల్లవాణ్ణి మీ వెంట తీసుకుని వస్తా నన్నాడు రామిరెడ్డి,

ఈ పరిస్థితుల్లో కదల్బవలసిన అవసరం ఏమీలేదసీ, అంతగా అయితే రేపు చూచుకుందామనీ డాక్టరుగారు చెప్పి మస్తానయ్య తన కారులో ఎక్కుతూ వుంటే బొననకా, కాదనకా కారు స్టార్టచేసే. (ప్రయత్నంలోనే ఉండిపోయారు.

నేను మళ్ళీ వచ్చేస్తానన్న మస్తానయ్య మాటలను రామిరెడ్డి

క్ర

విన్తిపించుకున్నాడో లేదో కొని డాక్టరుగారి కారు కదిలి క్షణంతోనే మాయమైపోయింది.

రామిరెడ్డి ఇంట్లోకి వచ్చేశాడు.

పిల్లవాడీ ముఖంలోకి వంగి చూళాడు.

_అతడి కేమీ కనిపించలేదు. చూస్తున్న కణంలోనే లిప్త ఇప్పకూ, పిల్లవాడి ముఖం నల్ల బడిపోతూన్నట్లూ, కాంతి కరిగిపోతు న్నట్లూ, వొన్న చల్లబడి విగుసుకుపోన్నట్లూ మనస్సునిండా ఏవేవో ఊహలు.

అప్పటికి చీకటిపడిపోయింది కాని ఇంకా వెన్నెల రాబేదు. "శుభ్రంగా తుడిచి "పెద్ద లాంతరు వెలిగించి రోగిపద్ద వొక కుర్చీమీద ॥ తల్లి దగ్గరలోనే కూచుని నిర్విరామంగా బిడ్డ మొహంతోకి చూస్తున్నది.

మధ్య మధ్య నుదుటినీ చెక్కిశ్ళనూ, తన అరచేతులతో స్పృశించి చూస్తున్నది.

పాలేరు చావడిలో వొకమూల వొదిగి నిలుచున్నాడు,

రామిరెడ్డికి, డాక్టరుగారి కారు వెనుకనే పరిగెత్తకొనిపోయి, ఆయనను తీసుకొని వద్దామన్న ఆక్రోశం కలుగుతున్నది. ఇంట్లో నిలవలేక వీధిలోకి వచ్చి తొంగి చూసి ఆక్కడ నిలవలేక ఇంట్లోకీ బయటకూ తిరుగుతున్నాడు.

ఈ సమయంలో శ్రీనివాసులు వచ్చాదు.

అతణ్ణి చూడగానే రామిరెడ్డికి తాను చేసిన తప్పుడు పనులన్నీ తన నోరు మూసి బలవంతాన తనముందు నిలిచి వినిపిస్తున్నట్లని పించింది. తఈన మీద తనకు ఏవగింపుతో కూడిన జాలికలిగింది. కాని షం చేయగలడు? ఒక్కరోజులో తన మనస్సు యింతగా ద్రవించి పోవటం ఛాలా వింతగా వుంది తనకే.

*డ్లాక్ర ర్‌గారేరీ... ?

లట రామిరెడ్డి మాట్లాడలేకపోయాడు. ““వెళ్ళిపోయినారు సామీ” అని పాలేరు జవాబిచ్చాడు. 60

“చిన్న రెడ్డి కెలాగున్నది”

“అలాగే ఉంది”

“ోడాక్ట్ర రుగా తే మన్నారు?”

“నెమ్మదిస్తుందన్నారు”

థీనివాసులు లోపలకు తోపలకు వెళ్ళాడు.

సాయంకాలాని కల్లా అతడికి స్పృహ వచ్చి వుంటుందనీ చూచి మాట్లాడవచ్చునసీ ఆశించాడు (శ్రీనివాసులు.

కాని అక్కడి పరిస్టితి దానికి విరుద్ధంగా ఉంది.

దుఃఖమంతా రూపుదాల్చినట్లు వాళ్ళ పక్కనే కూచుని వుండగా, సమాధిగతుడై న యోగీశ్వరుడిలా వున్న చిన్నరెడ్డిని చూశాడు ఛ్రీని వాసులు, 'పెదపులు పాలిపోయినై. అతికష్టంమీద అతడు నిర్వ హిస్తున్న ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలు చూచేవాళ్ళకు దుఃఖం కలిగించేవి లాగున్నవి.

(శ్రీనివాసులను కళ్ళెత్తి చూసేసరికి ఆమె దుఃఖం పట్టరాని దైందిం థీనివాసులతో తనబిడ్డ కున్న అనుబంధం ఆమెకు తెలుసు వాళ్ళ చిన్నతనంలో వపీధిబడిలో చదివేప్పుడు ఇద్దరూ విడిగా ఎప్పుడూ" కన్చించేవాశ్ళేకాదు. ఎప్పుడూ కూడా ఆచార్లగా రింటికి మనిషినీ పంపితేకాని అన్నపానాదులకు బిడ్డ ఇంటికి వచ్చేవాడు కాడు.

కొంచెం ఆలస్యమైతే శ్రీనివాసులే వెతుక్కుంటూ వచ్చేవాడు' తమ ఇంటికీ.

ఆ తరువాత ఆచార్లగారితో దేవాలయం తాలూకు మాన్యం సందర్భంగా తన భర్త వ్యాజ్యానికి దిగినప్పుడు తన అసమ్మతిని తానెంతో నెమ్మదిగా వ్యక్తపరచి,అతడిని నొప్పించటానికి (సయత్నం చేస్తే “ఆడవాళ్ళ సలహా విని లోకంలో ఎవరూ బాగుపడలేదని కసురుకున్నాడు భర్త.

అప్పటినుండీ చూడమ్మగారు కానీ, శ్రీదేవమ్మగారు కానీ తన ఇంటికి వస్తే వాళ్ళకు తన ముఖం ఎలా చూపగలనని, ఆ ఆలోచన వచ్చినప్పుడల్లా [క్రిందు మీదై పోయేది నాగరత్నమ్మ-మంచి మర్యాదల విషయంలో భేష్‌ అనిపించుకున్న పెద్ద కుటుంబంలోంచి వచ్చిందావిడ.

61

శ్రీనివాసులు వొక్కక్షణం మాత్రం నిలుచుండి చిన్నకాగితం పొట్లాన్ని నాగరత్నన్ము ముందుంచాడు,

“వదిన పంపిన యీ కుంకుమ చిన్న ెడ్డి ముథాన పెట్టండి" అన్నాడు.

ఆమె యాంత్రికంగా అతడు చెప్పినట్లుగా చేసింది.

అసలే పాలిపోయివున్న అతడి ముథాన పలచగా అద్దిన పెందూరం మరింత వెలిగిపోయింది.

“తగ్గిపోతుంది లెండి, మీరు ధైర్యంగా ఉండాలి. దేవుడి చయవలన కేపీ పాటికి చిన్నరెడ్డి మనందరితో చూట్లాడుతూ వుంటాడు.”

నాగరత్నమ్మ ్రీనివాసులవై పు ఆశతో ఆపేశ్షగా చూసింది.

“నాన్నగారిని వచ్చి చూపి పొమ్మని రహస్యంగా చెప్ప గలవా?” అని ఆమె ఎంతో భయంగా, ఎవరికీ వినిపించకుండా అడిగింది (శ్రీవివాసులను.

పోఅలాగే చెప్పకాను. నాన్నగారే వచ్చి చూడ్దా మనుకుంటు న్నారు. ఇందాకా చిన్న వదినెతో చెప్పతుంపే విన్నాను. ఇవాళ రాత్రి చడిప్తే మరేం ఫరవాలేదుట”

రామిరెడ్డి నచ్చి గుమ్మంలోనుంచునివున్న విషయం శ్రీని వాసులు గనునించలేదు, కొండంత ఆళతో వచ్చాడతదు. చిన్న రెడ్డికి స్ప ఫహవచ్చివుంటుంది. అంతా సవ్యంగానే పర్యవసానం పొంది వుంటుందని భావించాడు.

కాని ప్రొద్దున తాను చూచినప్పుడు పరిస్థితి యెలావుందో ఇప్పుడూ అలానేవుంది. ఏజబ్బ్రైనా వాతపువేళ (ప్రమాదకరంగా పుంటుంది. పగలు ఫరవాలేదు. తండ్రికిగల వైద్యపాండిత్యం వలన తనకు ఆ మాత్రం తెలుసు.

శ్రీనివాసులు వెళ్ళిపోయాడు.

రామిరెడ్డి వచ్చి కుర్చీలో కూలబడ్డాడు.

తన భార్య తనవేపు కళ్ళె త్తికూడా చూడటంలేదు.

అప్రయత్నంగా అతడు నుదుటిమీద చేయిపట్టుకుని ఆతో

62

చనలో పడిపోయాడు. శ్రీనివాసులు చెప్పిన మాటలు అతడు విన్నాడు.

ఈరాత్రి ఈరాత్రి ...ఈ ర్యాతి. గడిస్తే ఫరవాలేదు. “గడవకపోతే' అన్న (ప్రశ్న రానే వచ్చింది. కొడుకు ముఖంలోకి చూశాడు. శ్వాస విగిసిపోతున్నట్లూ, తన పాపానికి [ప్రతిఫలం అనుభ వించదోతున్నట్లూ అనిపించింది.

థార్య హెచ్చరిక వినబడింది.

“కలమీద అట్లా చేతులు పెట్టుకోరాదు”

రామిరెడ్డి లేచివెళ్ళి రామకృష్ణయ్యగారిని రమ్మని పాలేరును పంపించాడు. మళ్ళీవచ్చి పిల్లవాడి ఎదురుగా కూచున్నాడు.

మధ్య ఇంట్లో ద్వారబంధం పైనున్న అలారం గడియారాన్ని తీసుకుని వచ్చి స్టూలుమీద పెట్టాడు. ఎనిమిదన్నర గంటలైంది.

పాలేరు వచ్చి రామకృష్ణయ్యగారు భోజనం చేస్తున్నారనీ. కాగానే వస్తారనీ చెప్పాడు.

ఎవరో వచ్చి రామిరెడ్డిని కూడా నాలుగు మెతుకులు ఎంగిలి పడమని అడిగారు.

రామిరెడ్డికి నేను అని చెప్పేంత ఓర్పుకూడా లేకపోయింది. మళ్ళీ నా ముందుకు రావద్దు మీరు అని కసురుకుని పంపేశాడు. ఆమె నాగరత్నమ్మ తాలూకు దూరపుబంధు వొకావిడ. రామిరెడ్టే ఆమెను కూడా చేరదీశాడు. ఆవిడ దాయాదులతో వ్యాజ్యమాడి ఆమె వకెన య్మాఖె యకరాల పొలం గెలిచాడు,ఇప్పుడామె వచ్చి రామిరెడ్డి పంచనే (ద్రితుకుతున్నది. వంటా వార్పూ ఆమెవంతు.

తనను అందరూ వెలివేసీనట్ల నిపి స్తున్నది. అందరికీ తనంళకే 'ద్వేషమే. (మింగలేక కక్కలేక ఇన్నాళ్ళూ తనంపే అందరూ భయ వడి వొదిగి వున్నారు. రేపటినుండీ తన ముఖానే వాళ్ళు అనకుండా వుంటారా? “వాడి పాపమే వాణ్ణి కొట్టింది. సర్వ నాశనమైపోయాడు. వాడీ నంళ నాశనమై పోతుందని మాప్‌ తెలుసు”

తన (బిఠుకు ఏమైపోతుందో, ఈ కన్నతండ్రి ఏమైనా అయి ఫోతే. కానేంచేయాలి, ఇల్టూ ఊరూవిడిచిపెట్టి తెలిసినవాళ్ళు ఎవ్వరూ లేని చోటుకు పారిపోతాడు. దిక్కులేని భయంకర మైన పాపపు చావు

63

చస్తాడు. తాను యీ (ప్రపంచంలో యిక ఏమీ కోరుకోడు. ఈసారికి యీ జబ్బు నయమైతే చాలు. ఇక కాను ఏ పాపమూ చేయడు. భగవంతుణ్ణి నమ్ముకుని వున్నాడు. తను చెయ్యరాని పాపాలు చేపి. వున్న మాట నిజమే. ఇక ముందు వాటన్నింటికీ ప్రాయశ్చిత్తం: చేసుకుంటాడు. కొని తనకు తన కొడుకు కావాలి. తన బిడ్డను తప్ప తాను ఏమైనా వదులుకోగలడు. ఎంతటి ఘోరమైన శిక్షనైై నా అనుభ వించగలడు. చిత్రహింసకు గురియైనా భరించగలడు.కాని యీ రాత్రి. గడిస్తే చాలు. ఈ రాత్రి ఏమీ జరగకుండా గడిచిపోతే అంతే చాలు. భగవంతుణ్ణి తాను అంతకన్నా ఇంకేమీ కోరుకోడు.

రామకృష్ణయ్యుగారు వచ్చారు.

పిల్ల వాణ్ణి చూచారు. “పం ఫరవాలేదు రెడ్డిగారూ:” అన్నారు.

కాని, ఆ మాటలు అతడికేమీ వోదార్పు నివ్వలేదు. ఒకరు. మాత్రం అంతకన్న ఇంకే మనగలరు?ః లోక రీతి అది.

• ద్రేచ్చుడ్తిక్రి మొక్కుకోవాలంకే ఏం చెయ్యాలి?”

రామకృష్ణయ్యగారు దిపొరాధన చేశారు. ముడుపు కట్టించారు. భార్యా భర్తలిద్దరూ చెంపలు వేసుకుని మొక్కుకున్నారు వేంకకేళ్వర స్వామికి,

రామకృష్ణయ్యగారు కలలో కూడా వూహించని దృశ్యం అది. ఈ మున్సబు రామిరెడ్డి అనే వ్యక్తి భగవంతుడంపే యీ విధమైన భయభక్తులూ, నమ్మకమూ ఇంతటి 'షేదగుండె కలవాడన్నది నమ్మలేని విషయం. కౌని తన కళ్ళముందు తాను చూస్తున్నాడు.

ఊవ్పం ఫరవా లేదమ్మా: శేల్లవారేసరికి తెలివొచ్చేస్తుంది:”” అంటూ రామకృష్ణయ్యగారు వెళ్ళిపోవటానికి లేచారు.

ఆయనను అక్కడే ఆ రాత్రికి వుండిపొమ్మని చెప్పదామని. రామిరెడ్డి ఎంతో మథనపడ్డా, అలా చెప్పటం అతడికి చేతకాక పోయింది

ఆయన వెళ్ళిపోయారు.

తొమ్మిదిన్నర అయింది.

ఆచార్లగారు వచ్చారు.

64

పిల్లవాడి నాడిపట్టుకుని పరీక్షించారు.

మున్సబు ఆయన ముఖంలోకి ఎంతో ఆశగా చూళాడు. కాని ఆయన ముఖంలో ఎట్టి మార్పు కాని, ఆయన గొంతులోంచి ఎట్టి భావమూ. _ కాని వెలువడక పోవటంతో మనసులో భయం ఎక్కు వై౦ది. ఆ భయం, ఆ ఆందోళన ఆపాదమస్తకం వ్యాపించి అతడు నిలవలేకపోయాడు.

“బాబుగారూ. ..” నాగరత్నమ్మ దుఃఖం వలన వాక్యం పూ 68 చేయలేకపోయింది.

" అచార్లగారు నిర్వికారంగా రోగి ముఖంలోకి చూశారు.

కాని ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఆయన ఏమీ మాట్లాడక పోవటం తన మీద పగ తీర్చుకోవటంలాగా బాధ పడ్డాడు, రామిరెడ్డి,

ఊశ్యోపున్న బంధువుల ఇళ్ళలో నుంచి నలుగురైదుగురు వచ్చారు పెద్దవాళ్లు.

ఆచార్లగారు కూడా వెళ్ళిపోవటానికి వుద్యమి స్తుంపే రామి లెడ్డికి “ఎలా వుంది బిడ్డడి స్టితొ అనీ ఆడగా లనిపించింది. కొని- ఎవరో గొంతు నొక్కి వేసినట్లుగా ఏమీ మాట్టాడలేకపోయాడు.

కౌని తన మనసులోవి కోర్కెను తన భార్య వ్యక్తం చేయ గలిగినందులకు ఆ క్షణంలో తన భార్య అంపే ఎంతో (ప్రేమా, అఖి, మానమూ, మెప్పుదలా, జాలీ కలిగాయి అతడికి.

తనవల్ల నే కదా తన భార్య ఇంత దారుణమైన దుఃఖాన్ని అనుభవి స్తున్నది అనిపించింది.

“దాబూ![ మీరు ఇక్కడే ఉండండి. లేకపోతే మాకు ధైర్యంగా ఉండదు.” అన్నాడు.

ఆచార్హగారు జొననలేదు। కాదనలేదు.

గంటా గంటన్నర కూచుని ఆయన వెళ్ళిపోయారు.

అందరి కళ్ళ మీదా నిద్ర ముంచుకుని వస్తున్నది. అక్క! ఉొకరూ అక్కడొక రూ ఒదిగి ఒదిగి వెన్ను వాలుస్తున్నారు. అలా వెన్ను వాల్చనివాళ్ళు వరండాలో చేరి ఎప్పుడెప్పుడు ఎవరెవరికి ఎంతెంత పెద్ద

65 మోర్‌

జబ్బులు చేసిందీ, ఆ ప్రమాదాల నుంచి వాళ్ల ఎట్లా బయటపడిందీ చెప్పుకుంటున్నారు.

రామిరెడ్డికి ఎవరి మాటలూ విందామని లేదు. అలా అని విన కుండా ఉండనూలేడు. తన పరిస్థితి అంతా అయోమయంగా ఉంది.

చిన్నముల్లు పదకొండును అంటిపెట్టుకుని ఉంది.

త్వరగా తెల్లవారితే బాపుండును. ఇంకా ఆరుగంటలు గడిచి పోతే తెల్లవారుకుంది. తక్షణ కృణానికీ గడియారం వేపు చూస్తూంటే, గడియారం ముళ్లు ఎంతో నిలకడగా నెమ్మదిగా తిరుగుతున్న ట్లని పించి ప్రాణం ఉసూరునుంది. ఇ కౌలం ఒకచోట ఆగిపోయి ముందుకు పోవటానికి భయపడి పోకున్న ట్లనిపించింది.

ఎవరో వాక రిద్దరు తప్ప అందరూ నిద్రపోతున్నారు, తనను వొంబరివాణ్ణీ చేసి.

కళ్లు తెరచి అంత నిళ్శద్దాన్ని భరించలేకుండా వున్నాడు, కళ్ళు మూస్తే ఏవేవో దృశ్యాలు గుండెలు పగలగొడుతున్నాయి.

కాను చేయకూడని, చేయలేని పనులన్నీ తన చేతుల మీదు గానే చేస్తున్నట్లూ, వీరూ వారూ వచ్చి తనను ఓదారు స్తున్నట్లూ, కాను ఈ ఊరు విడిచిపెట్టి ఎక్కడికో వెళ్ళిపోతున్నట్లూ, ఎవరో తనను శపీ స్తున్నట్లూ ఏవేవో దృశ్యాలు తన కళ్ళముందు మెదులుతున్నాయి.

కళ్లు బరువెక్కి వాలిపోతున్నాయి.

అసలే రెండు మూడు ర్యాతుల నుంచీ అతడికి నిద్రలేదు.

నాలుగు రోజుల (క్రితమే అతడు రాజధాని నుంచి తిరిగి వచ్చాడు. ఏదో పంచాయితీ గొడవల్లో పై అధికారులను కలుసుకో వలసీ వచ్చింది.

అప్పటికే రండు రోజులనుంచీ పిల్లవాడికి వాళ్ళు వెచ్చబడు తున్నదంకే అత డంతగా లక్ష్య పెట్టలేదు:

కాని [క్రిందటి రాత్రి, ఉన్నట్లుండి, పిల్లవాడు ప్రాణాలు ఎవరో నొక్కి వేస్తున్నట్లు మూలుగుతూ. కాళ్ళూ చేతులూ చల్లబడి పోగా

656

కాయ్యబారిపోయాడు. తరువాత పిల్లవాడికి ప్పూర్తిగా స్పృహ తప్పి పోయింది

అప్పటికప్పుడే కొస్టంలో పడుకుని ఉన్న జీతగాజణ్ణీ లేపిం మస్తానయ్యకోసం కబురుపంపఫి, ఆ అపరాత్రివేళ జీతగాజ్జి తోడుచేసి నారాయణపేట పంపాడు,

ఇవాళ ఇదీ స్థితి.

రామిరెడ్డి థార్యవేపు చూశాడు.

ఆమె కళ్ళు మూసుకుని ఉంది.

రామిరెడ్డి కూడా కళ్ల మూసుకున్నాడు.

చిమ్మ చీకటి. వీరాపురం నుండి మర్రిపాడు వచ్చి అక్కడ నై లక్కి నారాయణపేట రావాలి. ఇద్దరు నలఖ్లై ఏళ్ళు దాటిన మను మ్యులు పదిహేను పదహారేళ్ళ కుర్రా బ్లొకజ్ణి తమ మధ్య నడిపించు కుంటూ వస్తున్నారు.

చిట్టడవి. భయంగా, జాలిగా, వింతగా నక్కలు అరుస్తున్నాయి

కీచురాళ్లు రొదచేస్తున్నాయి. గూబలూ, పక్షులూ కూస్తు న్నాయి. ఎండు టాకులు చెదరిపోతున్న చప్పుడు. దూరాన జరజర (ప్రాకుతున్న చప్పుళ్లు వింటూ ఉంటే పాములేమో నన్న భయం. అడవి పతులేనో మీదిగా ఎగురుతూ ఉంపే భయంతో బి[ర్రదిగుసుక పోతున్న కుగ్రాజ్జీ తెల్లవారితే నారాయణపేట మున్సబు కోద్దలో సాక్యుం చెప్పాలన్న మిషతో, ఆ అవసరాన్ని కల్పించి, ఆ ఇద్దరు మనుష్యులూ నడిపించుకుని వస్తున్నారు.

నల్లగా, యమభటుల్లాగా, (క్రొర్యమంతా మూసపోసినట్లుగా వున్నారు. వాళ్లు సగం దూరం వచ్చేశారు. ఎటు చూసినా ఆడమే. చయ్యాల్లాగా ఎండిపోయిన చెట్టూ, నాగజెముడు. గుబుర్లూ, చిన్న చిన్న హెచ్చు తగ్గుల నాపరాళ్ళ గుట్టలూ, తోయలూ,.

వీరాపురం నుంచి సగం వచ్చేసిన తర్వాత మగర్రిపాడుకు పోవాలంపే అక్కడ వొళ కౌలువ దాబాలి.

ఆ కాలువ అక్కడ కొంచెం లోతే. ఎగువన వొకచోట అంత లోతు వుండదు. బళ్ళవాళ్ళూ పాలూ పెరుగూ కూరలూ

౮67

అమ్ముకునే వాళ్ళూ అక్కడ నుంచే నడుస్తూ ఉంటారు. కాని అవాళ వాళ్లు బాటలో కాకుండా తాటిచెట్లతో, కుంకుడు చెట్లతో జీబురుగా వుండి కాటిదూలం బిల్ల కట్టుగా వున్న ఆ లోతుగా వుండే (ప్రదేళానిక్‌ కౌలన దాటటానికి వచ్చారు. ముందు వొకడు దాటాడు.. తరువాత ఆ పిల్లవాణ్ణి దాటమన్నారు. ఆ పిల్లవాడు వణికిపోతూ. అడుగులో అడుగు వేసుకుంటూ తాటిదూలం మీద జరుగుతున్నాడు.

కొని ఇంతలో తాటిదూలం ఎవరో చేతులతో ఎ్తినట్టుగా కదిలిపోయింది. కుర్రవాడు కౌలనలో పడిపోయాడు. [ప్రాణం విలవిల లాడుతుండగా కేకలు వేశాడు.

ఆ కేకలను చూసి చిమ్మచీకటి నవ్వింది.

ఇంకొక దృశ్యం.

కాదు, వాళ్లు వస్తున్నారు.

పొడుపడ్డబావి పక్కగా నడుస్తున్నారు.

నడుస్తూ నడుస్తూ వుండగా ఆ ఇద్దరిలో వొకడు ఆ పిల్లవాడి నోరును తన రెండు చేతులతో గట్టిగా మూసివేశాడు _ విష్కా రణంగా.

ఆ పిల్లవాడు గిజగిజ గింజుకున్నాడు.

రెండోవాడు గొంతు నులిమేశాడు.

ఇద్దరూ ఆ ఠుగర్రవాజ్ణీ ఎత్తి బావిలో (త్రోసివేశారు.

కాదు. వాళ్లు నడుస్తున్నారు.

ఇంకొక దృశ్యం.

'వెనుక నడుస్తున్న మనిషి ఏదో పని ఉన్నట్టు వెనుకబడి పోయాడు.

కొంచెం సేపటికి 'పెద్ద రాయి తీసుకుని వచ్చి కుర్రవాడి తలు మీద ఐలంగా కొట్టాడు.

నారాయణపేటలో శేసు వాయిదా వేశారు.

రామిరెడ్డికి కళ్లు మూసుకుంటే అన్నీ యివే దృళ్యాలు.

గడ్డి వాములు తగలబడిపోతున్నాయి. నగ్నమైన వొడళ్లతో.

66

ఆడవాళ్ళు తనను చూపి పిచ్చిగా నవ్వుతున్నారు. ఎవరివో తలలు మాత్రమే తనతో మాట్లాడుతున్నాయి, కొన్ని.

అందులో కొన్ని తలలను తాను గు ర్తుపడుతున్నాడు. కొన్ని టిని గుర్తు పట్టలేకపోతున్నాడు.

వీరాపురంలో చౌదరయ్య ఇంట్లో అతడి పెళ్ళానికి చాలా ధనం ఆశ చూపి మగడికి విషం పెట్టించాడు.

అగ్రహారంలోనే శివయ్య అని పరమలోభి. తన ఇంట్లో ఏనాడూ కడుపునిండా అన్నం తిని ఎరుగడు. కొత్త బట్ట అంచే ఏమిటో ఎరుగడు. కానీ కానీ కూడబెట్టి జన్మకు పదివేలు చేశాడు. పదెకరాల పొలం వుంది. ఎపరికీ చెప్పా పెట్టకుండా చచ్చాడు.

తలకింద మూటలో రెండు మాసిపోయిన అంగవస్తాొలు, రాగిచెంబు, తలకింద అడుగు లోతున మట్టిముంతలో రూపాయలు.

"రండవ సంబంధప్ప పెళ్ళాం. కడుపునిండా తిండికీ, కట్టు కోవటానికి గుడ్డకూ మొహం వాచిపోయింది.

బడికి పంపి స్తే పలకా బలపాలు కొనవలసి వసుందని పరమ మూర్జణ్ణిగా తయారుచేసిన మొదటి సంబంధపు కొడుకు,

మిస మిసలాడిపోతున్న వడుచు పెళ్ళాన్ని, శుంర అయిన కొడుకును, పాత అంగవస్తాంిలను, రాగిచెంబును, కాడె పటిపోయిన శరీరాన్ని వదిలిపెట్టి పోయినాడు. ల

ఇట్లా పోయినాడో లేదో, అవన్నీ నా వన్నాడు రామిరెడ్డి,

శివయ్య పెళ్ళాం చెడ్డది, చెడింది అని ఒకటే గోల,

శివయ్య చెడినప్పుడు వీళ్ళు చెప్పారా?వీళ్ళన్నారా ఆ మాటను? చెడి (ద్రితకలేక వీరాపురం చేరుకుంది చచ్చిన లోభి వాడి పడుచు "పెళ్ళాం, ళుంర కూడా చేరాడు.

డబ్బు రామిరెడ్డికే చేరింది. వీరాపురం వెళ్ళి వస్తుండేవాడు, తల చెడిన అప్ప దగ్గర వుంటోంది రాతచెడిన చనిపోయిన లోభి వాడి. పడుచు పెళ్ళాం. లోభివాడి కొడుకుంపే ఆ పదెకరాల మా'పేమిటి?

రామిరెడ్డి ఆలోచించాడు,

9

పొలిమేర మీద నక్కలు ఆరుస్తున్నాయి, అరచేతులతో గుండె అదుముకున్నాడు రామిరెడ్డి. అయ్యో అయ్యో, తానెంత పనిచేశాడు? వీధి వాకిట్లో కుక్క. ఏడో మొరుగుతున్నది. రామిరెడ్డి నిలు వెల్లా వొణికిపోయినాడు. వీధి వాకిట్లోకి వెళ్ళాడు. వీధిలో పక్కగా చేర్చిన బండికింద చేరి మోర ఎత్తి మొరుగు తున్నది కుక్క. అది తస్ప వాతావరణమంతా నిర్మలంగా (ప్రళాంతంగా వుంది. కుక్క అలా అరవకూడ దంటారే. ఏదో అళశుభం.ఏదో కీడు. ఏదో పీడ. ఏడపటావికి కూడా శక్తిలేకుండా తన గొంతు నెనరో నొక్కి వేస్తున్నారు. రాయివిసిరి వేసేందుకు కూడా శ క్రిలేకపోయింది. ఇష్టంలేక పోయింది రామిరెడ్డికి, నాలుగడుగులు ముందుకు వేశాడు. కుక్కదూరంగా వెళ్ళి తన వేపే చూపి కాసేపు మొరిగి తోకముడుచుకుని మల్లయ్య శెట్టి ఇంటి అరుగుమీద పడుకున్నది. ఎద్దుల కొష్టంలో ఎద్దులు నిలుచుని నెమరువే స్తున్నాయి. అఆకొళశంలో కృ _త్తికా నకత్రం గుంపు మెరిసిపోతున్నది. రామిరెడ్డి ముథాన ఎవరో చెన్నకోలతో చరచిన్లైంది. జనొర్జనస్వామి ఆలయపు నగం విరిగిపోయిన సింహద్వారం ఆతడి కంట పడింది, ప్రొకారపు గోడ వొకవేపు పూర్తిగా నేల పాల్టైంది, రామిరెడ్డి గబ గబ లోపలకు వచ్చాడు. దేవుడి పటంముందు ఇందాక వెలిగించిన దీపొరాధన ఆరిపోయింది. తన భార్య లోతుకు పీక్కుపోయిన కళ్ళతో,పిచ్చి చూపులతో, కొడుకువేపు చూ స్తున్నది. రామిరెడ్డి కుర్చీలో కూలబడి పోయినాడు. అయ్యో ఇంకా పన్నెండు గంటలు కూడా కాలేదు. 70

తా నిప్పుడు ఎక్కడకు పోగలడు? ఇంత దారుణమైన సన్ని వేశం నుండి ఎలా తప్పించుకొని పోతాడు?

కళ్ళు మూసుకుని పోతున్నాయి. భగభగ మండిపోతున్నాయి. తప్పతాగి పడిపోతే బావుండు ననిపిస్తోంది.

పోనీ ఏది ఎలా రాసిపెట్టి ఉంకే అలా జరుగుతుంది. తనకు నిదై9నా పడుతుందేమో: తనకు పిచ్చి పుడుతుంది. ఇళ నిద్ర ఉండదు. తుప్పుపట్టి పాతదై పాడ్రైపోయిన డబ్బాలో విరిగిపోయిన వాక్యాలూ చీకటీ, ఆ చీకటిలో ఎర్రని మంటల్లా పాపాల బల్బులు వెలిగే ఆలోచనల *మీటిలూ, దీనాలాపొలూ, (ప్రార్ధనలూ, మొక్కు బబ్బా, వాణుకూ, ఆక్రోశమూ, పళ్చాత్తాషమూంఅన్నీ కలబోసి మూత గట్టిగా బిగించినట్లున్నది, రామిరెడ్డి తల,

గాదిల కింద ఎలకలు తిరుగుతున్నాయి.

అతడి. గుండెల్లో పాములు జర్రున జారుతున్న ట్లని పిస్తున్నది.

ఈ రోజు తెల్లవారే దెట్లా?

అసలు తెల్లవారదేమోః

గడియారం వేపు చూస్తే పన్నెండు గంటలు మాత్రమే అయింది,

ఏదై నా ప్పస్తకం తీసి చదుపుకుంకే కాలం గడుస్తుందేమా నన్న ఊహ వచ్చింది. అయ్యో తన ఇంట్లో పుస్తకా లెక్కడ ఉంటాయి। ఎందుకుంటాయిః

భోషాణం మీద పాత దినపత్రిక లున్నాయి. వాటి సంగతి గుర్తుకు రాగానే మనసు విరిగిపోయింది. ఏముంటుంది. వాటిట్లోః లెక్కాడొక్కాదస్త్రం ఉన్న చిన్న గదిలో ఏవో పాత తెలుగు-పుస్త కాలు ఉండాలి అన్న విషయం జ్ఞప్తికి వచ్చింది రామిరెడ్డికి.

ఎన్నా్షైందో వాటి మొహం తాను చూపిః

తన తండ్రికి ఆ ప్వస్షకాలం'పే ఎంత (ప్రాజమో గుర్తు వచ్చే సరికి అతడి కళ్ళవెంట నీళ్ళు తిరిగాయి.

ఇస్పుగు తన తండ్రి (బ్రతికి ఉంటే తా నింత భయపడే వాడు

క.

శాదు. తన తండ్రి బ్రతికి ఉంటే, తన కింత దుర్గతి కూడా పశ్చేది కాదు. ఏదైనా పుస్తకంలోనికి మనస్సు మళ్ళి స్తే కాని ఈ ఆలో చనల నుండి తాను బ్రతకలేడు. తన నోటికి నాలుగు ప్రార్థనా వద్యాలయినా రావే. పోనీ దేవుణ్ణి గురించి దండం పెట్టి 'ప్రార్జిద్దామనుకొం కే: తన తండ్రి ఉండగా తము ఇంట్లో భారతం, భాగవతం,

• రామాయణం, ఇంకా ఎన్నెన్నో తెలుగు ప్పుస్తకా లుండేవి. ఆయన చదివి నలుగురికీ వినిపిస్తూ ఉండేవారు కూడా. రామిరెడ్డి చిన్న గదిలోకి వెళ్ళి చేతి కందిన ప్పస్తకా లేవో పట్టుకొచ్చాడు. అవి దుమ్ము కొట్టుకొని మాసిపోయి ఉన్నవి. ఎవ 'రెవరో ఎన్నెన్నో పుస్తకాలు ఎత్తుకొని పోయారు. “రామాయణముఎమందరము, బాలకాండము" అని అక్షరాలు కూడబలుకుకొని చదివాడు. రామిరెడ్డి నొక పుస్తకాన్ని అట్ట తిప్పి, ఇంకో చిన్న పుస్తకాన్ని కూడా చదివాడు. “కృష్ణ శతకము అవి. ఈ ప్పస్తకం మీద ఏదో పేరు విడి విడి అతరాలతో వ్రాసి ఉన్నది. కళ్ళ దగ్గరగా తెచ్చుకుని వొక్కొక్క అక్షరాన్నే కనుక్కుని _శదివాడు, రామిరెడ్డి, దానిమీద “థ్రీవిల్లిపుత్తూరు యతిరాజులు, మూడవ తరగతి అని ఉంది. అతడి కా రెండు పుస్తకాలలో దేనినీ చదవ బుద్ధి ప్పట్ట లేదు. తక్కిన వాటిల్లో కొన్ని చిరా ఆవర్జా పుస్తకాలు, ఇంకా ఏవో నాటకొలు కొన్నీ ఉన్నాయి. ఒక్క సారిగా యతిరాజులపై మళ్ళినయ్‌, రామిరెడ్డి ఆలోచన లన్నీ ఇప్పుడు ఏం చేస్తుంటాడో యతిరాజులు. నిద్రపోతూ ఉండ వచ్చును. పిల్ల లెంతమందో: యతిరాజులు చేసుకున్న దొరసాని , ఎట్లా ఉంటుందో? 2

అయినా ఏం పని చేశాడు? అబ్బాః ఇప్పుడు యతిరాజుల కున్నూూ, తనకున్నూ మధ్య ఎంత దూరమోః మధ్య సము[ద్రాలూ, అడవులూ, కొండలూ = ఎంతదూరమో? యతిరాజులను చూసి ఎన్నా మందో, ఇప్పుడు ప్పూర్తిగా మారిపోయి. ఉంటాడు, తెలుగు మాట్లాడటం కూడా మరచిపోయినాడేమోః చూడమ్మగారు, పాపం, ఇప్పుడు ఏమి ఆలోచిస్తున్నారో? నిద్ర పోతూంటారా? ఆచార్లగారిక్‌ నిద్రపడుతుందా? కలలో యతిరాజులు తిరిగి వచ్చినట్లు, సంతోష పడుతూ ఉంటారేమోః

ఇప్పుడిక్కడ యతిరాజులే ఉండివుంటే ఎంత బాగుండేదిః

తా నింత హీనస్టితికి దిగజారిపోయేవాడా?:

రామిరెడ్డి కుర్చీ వెనక్కు జారగిలబడి కళ్ళు మూసుకున్నాడు. శ4కరమురా "పీరు బాగానే ఉంది కాని సార్ధకం కాదండోయ్‌” అని

నవ్వాడు (ప్రకాశరావు.

ఆ మాట కాస్తా అనేసిన తరువాత ఏమిటో గొప్ప బరువు తీరిపోయినట్లు ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు. గంటా గంటన్నర నుంచి, ఈమాట ఆమెముందు ఎస్పుడందామా అన్న ఉత్కంర అతజ్ఞి నిండి ఉంది, కనుక ఆమె రాగానే వెంటనే ఆ కాస్తా అనేశాడు.

దయ హుందాగా నవ్వింది. అదే నచ్చదు ప్రకొళరావుకు. “ఎప్పుడూ అంతే ఆమె. ఏమిటో గాంభీర్యమూ, పెద్దరికమున్నూం “దిగిరాను దిగిరాను దివినుండి భువికి అన్నట్టు.

క్రితం వారంలో ఫైనలియర్‌ స్టూడెంట్సంతా గండిపేటకు పిక్నిక్‌ వెళ్ళినప్పుడు కూడా ఆమె ఎవరితోనూ కలవలేదు.

రావణాసురుడు చెరపట్టుకపోయిన సీకాదేవిలాగా ఉండటం ఎందుకోమరిః

73

అసలావిడ పిక్నిక్‌ కు రానన్నది.

మా ఇంట్లో, అత్తయ్యకు, మామయ్యకు, ఇంకా పసిపిల్ల లకు ఎవరికీ వొంట్లో బావుండలేదనీ, కనుక ఆదినారంనాడు వాళ్ళను డాక్టరు దగ్గరకు తీసుకు వెళ్ళటం, ఉపచరించటం మొదలై నమి చెయ్యవలసి ఉంటుందనీ ఆమె తన క్షాసువాళ్ళ అభ్యర్థనను (త్రోసి పుచ్చింది.

చివరి నిముషం వరకూ ఎవరికీ ఆమె ఇలా అనవచ్చు నన్న ఆలోచన కలగలేదు. కాని వాళ్ళ (ప్రోగ్రాములో ఆమెకు (ప్రధానమైన పొత్ర లేదని అందరకూ తెలుసు.

ఇదంతా ఏర్పాటు చేస్తున్నది (ప్రకాశరావే. అందుకని అతడికి మాత్రం కొంచెం ఇబ్బంది తోచింది. అతడు వెళ్ళి (ప్రొఫెసరుగారికి చెప్పాడు. ఆయన మాత్రం ఏం చేస్తారు?

“అయితే ఇప్పుడు నన్నేం చేయమంటారండీ:ొ అని అడిగారు.

(ప్రకాశరావు తెల్లమొహం వేశాడు కనుక (్రొపెసరుగారు “పోనీ, నేను చెపుళానులే' అన్నారు.

కాని అప్పటికి కూడా దయ వొప్పుకోలేదు. (ప్రకాశరావు అందుకని ఓ రోజున ఆమెవెనుకనే వాళ్ళింటికి బయలుదేరాడు.

ఆమె వద్దనలేదు, కద్దనలేదు. ఇళ్లు వచ్చిన తరువాత ఆమె చేతులు జోడించి ఇంట్లోకి వెళ్ళబోతుంటే ప్రకాశరావు ధైర్యం చేసి *ఏమండీ, నన్ను మీ ఇంట్లోకైనా రమ్మనరా” అన్నాడు,

దయ "పేలవంగా నవ్వి *రండి రండి అన్నది.

(వ్రకొశరావు తన క్లాసు వాళ్ళంతా ఆ ఆదివారం పిక్నిక్‌కు వెళుతున్నారనీ, అందువలన తనను కూడా రమ్మని కోరటం, తాను నిరాకరించటం మొదలైన విషయాలన్నీ అత్తయ్యకు చెపుకాడనీ, ఆమె (పేమాభిమానాలకు నిమషంలోనే పొశ్రుడవుతాడనీ ఊహించ లేదు దయ.

ఊహించే పుంకే మర్యాదకై నా అతణ్ణి తమ ఇంట్లోకి రండి అని అహ్వానించి ఉండేదికాదు.

74

(ప్రకాశరావు ఇంట్లో అడుగుపెడుతూనే తన ఉనికిని విన్మరించాడు.

ఇంతకు ముందు ఎక్కడా ఎప్పుడూ పరిచయమంటూ లేని ఈ యువకుడు వొక్కసారిగా దయ వెనకాలే ఇంట్లోకి రావటం, ఆమె కెంతైనా ఏంత గొలిపినా, అతడు రెండుచేతులూ ఎత్తి తనకు దండంపెట్టి (గ్రుక్క తిప్పుకోకుండా తనను తాను సరిచయం చేను కొనడంతో అతడేమో తమకు చిరసరిచితుడ్రై నట్టు అత్తయ్య అను భూతిని పొందింది.

దయ కేమీ నచ్చలేదు. కాని చేసే దేముందిః?

“బాబూ, స్టూలు తెప్పిస్తాను. అందు మీద కూచుందువుగాని” అని ఆమెగారు అంటూనే వున్నా (ప్రకాశరావు మూల నిలిపివున్న చాపను పరిచి గోడవారకు జరిపి విశ్రాంతిగా కూచున్నాడు,

ఇంక ఆమె ప్రకొాశరాపును గురించి యేడేడు ఫద్నాలుగు తరాల సంబంధ జాంధవ్యాలను గురించిన భోగట్టా కనుక్కుంది.

దయ ఊరుకోలేక “అ త్రయ్యా, వాళ్ళు వైష్ణవులవునో కాదో ముందు కనుక్కో”* మంది.

దాంతో ఆమెకు నిజంగానే కోపం వచ్చింది.

“పెద్దవాళ్ళను ఆక్షేపించటం మంచిది కాదే తల్లీ

దయ గాభరాపడిపోయింది. కోపంలో అత్తయ్య ఏ మాట అనేస్తుందోః ఎంతో నెమ్మదిగా, జాలిగొలిపేట్లు, “నవ్వుల కన్నా న త్తయ్యాః”అన్నది.

ఆ స్వరం చెవిన పడగానే భరించలేవి ఎండతాపొనికి మంచి గంధం అలదినట్టయింది ఆమె పట్ట.

“నాడు, ఆ బాబుఎంత వినయమో. ఒద్దికో” బుద్ధినేర్చి నట్లుగా అన్నది ఆమె.

(ప్రకాశరావు మరింత సిగ్గుపడిపోయాడు,

దయ కిదంతా చాలా నవ్వులాట వ్యవహారంగా అనిపించింది తాను మాట మాతశ్రానికై నా ఆహ్వానించక పోయినప్పటికిన్నీ ఇతడు ౮7/5

చావటం అత్తయ్యకు మంచివాడు కావటం, విచ్శితంగా వాటంతట అపే జరిగిపోయినవి.

అత్తయ్య వంటా వార్పూ విషయం కూడా మరిచిపోయి మధ్య మధ్య తమ సొదను, తన తమ్ముల తెలివితేటలను, వంశ ప్రతిష్టను తమ్ముల పేరు ప్రభ్యాతులను ఉద్దాటించటం దయకు నచ్చ లేదు. లేచిన వేళావిశేషం కాజోలునని విసుక్కుంది.

“దానికేం నాయనాః తప్పకుండా వస్తుంది. సాయంత్రానికి శిరిగి వచ్చేస్తున్నప్పుడు ఇక కష్టమేముంది? చదువుకున్న పిల్ల లెప్పుడూ బుద్ధిమంతులుగానే ఉంటారు. మట్టూ మర్యాద, పెద్దవాళ్ళను గౌరవించటం వాళ్ళకు బాగా తెలుసు. చూడు, నువ్వే ఇప్పుడు వచ్చి శాకు చెప్పావుకదా యూ సంగతి

(ప్రకాశరావు మకీ వినయం వలన ఏమీ మాట్లాడలేదు.

“అట్లానే నాయనా, తప్పకుండా వస్తుంది. ఏడో సరదా పడుతున్నారు పిల్లలు. ఎప్పటి వేడుక అప్పటిదే. ఆ తరువాత మీరంతా ఏ ఉద్యోగాలో వస్తే తలో దిక్కు వెళ్ళిపోతారు. మంచిది నాయనా, మంచిది మదయ తప్పకుండా నస్తుంది” అని దయ విషయంలో తనదే అంకా పె _త్తన మన్నట్లుగా ఆమె అభయం ఇచ్చింది.

దయకు చాలా కోపం వచ్చింది. (ప్రకాశరావుగారు అస లా విషయం ఇక్కడ తీసుకురావటమే బాగాలేదు. పైన అ _త్తయ్య దానికి “వంత పాట పాడడం హాస్యాస్పదంగా ఉంది. గ

(ప్రకాశరావు వెళ్ళిపోయిన తరువాత దయ అత్తయ్యతో ఆ పూటల్లా మాట్లాడలేదు. ఆమె పలకరించినా సమాధానం కూడా చెప్పలేదు.

ఆ మ్యరోజు కాలేజీకి వెళ్ళినప్పుడు (ప్రకాశరావుతో కొంత విరననగానే మాట్లాడింది.

ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉన్న అతడు తన మాటలకు బాధపడి

ఫోవటం దయను నొప్పించక పోలేదు,

అతడు చివరిదాకా వోపికగా విని “మళ్ళీ ఇవాళ సాయంత్రం

76

మీ ఇంటికి వస్తాను లెండి” అని నిర్హత్యంగా వెళ్ళిపోయినాడు. కొని రాలేదు.

ఆదివారం ఉదయం ఇరుకు సందుతో తమ ఇంటి ముందు కాంట్రాక్టు బస్‌ వొకటి ఆగటమూ, జొమచెట్టుమీది రామ చిలుకల వలెనూ, పూలతోటలలోని సీకాకోక చిలకలమళ్లే తన క్లాసు పిల్ల లందరూ, ఆ బస్సులో కలకలలాడుతూ ఉండటమూ చూసపేసరిక్‌ దయ మనస్సు కూడా మారిపోయింది.

తన్‌ని వీళ్ళందరూ ఇంత ఆప్యాయంగా. పిలు స్తున్నప్పుడు పోతే ఇబ్బందేముంది అనిన్నీ అనిపించింది.

ప్రకాశరావు ఏదో ఘనవిజయం సాధించినట్లుగానే సంతోషించాడు.

కాని దయ వాళ్ళందరిలో కలిసినా కూడా కలవకుండానే ఉండి పోయింది.

వాళ్ళు పాటలు పాడుకున్నారు. కిలకిల నవ్వుకున్నారు. "సేక ముక్కలు పంచుకున్నారు. [గ్రామఫోను రికార్డులు పెట్టుకున్నారు. ఎవరో (ట్రాన్‌ పిస్టర్‌ పట్టుకొ స్తే సంతోషాన్ని అనుభవించారు.

ప్రొపెసర్‌ గారూ, ఇంకా పెద్దలూ చూడకుండా అల్లరిచేశారు.

కాని దేనిలోనూ కలవలేదు దయ.

కొడుక్కు ఫస్టుమార్కు వస్తే ముఖమంతా వెలిగిపోతూ ఉండగా ఆనందాన్ని వ్య క్తపరచే తల్లివలె, ఆమె అన్నీ చూస్తూ కూచుంది. ళీ

తాను వడ్డించింది అందరికీ. వొద్దు వొద్దన్నా వినకుండా కడుపు పట్టకపోయినా తినమని తినేట్లు చేసింది.

"సీకాట తనకు చేత కాదంది.

పార్క_-ంతా తిరుగుదామంకే కాళ్ళు నొప్పులన్నది.

సాయంకాలం టీ తాగి మళ్ళీ ఇళ్ళకు మళ్ళుదామనుకుంటూ ఉండగా, అందరూ కూచుని ఆనందపారవశ్యాన్ని అనుభవిస్తూండగా (ప్రకాశరావు పిక్నిక్‌ను గురించీ, దానిని నిర్వపాంచటంలో, కాను ' ఎదుర్కొన్న సాధక బాధకాలను గురించీ ఉపన్యపించాడు.

77

ఆ ప్రనంగంలో తనపేరు రావటం దయకు చాలా సిగ్గు కలిగించింది.

(ప్రకాళరావు ఎంతో ఉద్వేగంతో గొప్ప _భావకవికిమళ్లే భవిష్యత్తులో తాము యెట్లా ఎక్కడెక్కడ స్థిరపడేదీ, ఈ రెండు సంవత్సరాల కాలంలో తామనుభవించిన సుఖసంతోషాలూ, ముందు ముందు శాము వొకరినొకరు గు _త్తించుకొనవలసిన ఆవళ్యకతా, 'మొదలై్లై న విషయాలు మాట్లాడుతూ ఉంటే దయకు చాల్తాాజినందం కలిగింది. ఖా

ప్రాపెసరుగారు ఈ పిక్నిక్‌ తమను చాలా సంతోషపరచిందని చెప్పూ, నిర్వహించిన (ప్రకాశరావుని అభినందిచటం కూడా దయకు సంతోషం కలిగించింది.

దయ కూడా వచ్చినందుకు (ప్రొపెసర్‌ గారు తమ సంతోషాన్ని వ్యక్తం చేశారు. అప్పుడు మాత్రం ఆమె కొంత మొహమాట పడి పోయింది.

జనాకీర్ణమూ,తుములమూ అయిన వాతావరణంనుండి బయటపడి (ప్రశాంతమూ, (ప్రకృతి సౌందర్య విరాజితమూ అయిన ఆ (ప్రదేశంతొ రంగు రంగుల పూలు, నీటి అలలు,తనతోటి వారి అమాయికత్వము, ముగ్ధక్వము, తారుణ్యము అమ మనస్సును అపరిమితమైన సంతృ ప్రీతో నింపివేశాయి. అంతులేని ఆకాశము, ఎక్క డెక్కడికో (ప్రాకుతూ పరిగెక్తుకూ పోతున్న రోడ్లు, చెట్లు, పిట్టలు, సంగీతము, ఆకాశంలో అంచుల్లేని బంగారం సళ్ళెరంలాగు, చీకటి పడకముందే వచ్చిన పున్నమ చందమామా ఆమె మనస్సును సంతోష భరితం వేశాయి.

ఆమె కెందుకో (ప్రకాశరావు యెడల మనస్సులో అనేక

మార్లు కృతజ్ఞ తొభావం కలిగింది.

ఇవాళ ఏమిటో బడలిక తీరిపోయినట్లూ, నాలుగురోజులు

జ్వరంవచ్చి పడకపెట్టి ఐదోరోజున తగ్గిపోయి లేచి తిరిగి చల్లని గాలిని పీలుస్తున్నట్లూ దయమనసు (ప్రశాంతత అనుభవించింది. “అంతా బాగానే ఉందికొని మీరు ఆటపాటల్లో దేనితోనూ. 78

పాల్లోనలేదు కాబట్టీ, మనం ఎవరిండ్లకు వాళ్ళం వెళ్ళిపోతున్నాం కనుకా, దయగారు ఏదేనా పాట పాడవలపిందంకే, వలసిందే నన్నారు” అందరూ ముక్తకంరంతో.

దయ బేలగా (ప్రకాశరాపు వైపు చూసింది.

అనలు ఆ ఆలోచన వాళ్ళకు రావటానికి కారకు డతడే ఏమో నన్నట్లుగాః? చిరునవ్వుతో అతడు *పోనీ ఈ వొక్క. కోరికనూ ఎందుకు మన్నించరాదు” అన్నట్లు చూశాడు.

దయకుకూడా మనసంతా సంతోషంగానే ఉంది. కాని తనకు పాటలు రావు, సరే, ఎలాగో పాడినా వీళ్లు అల్ల, రిచేస్తారేమో, నవ్వుతా "చేమోనని భయం.

కాని వాళ్ల వదలిపెప్టేట్లు లేదు. ఒకవైైవున ఆమె ఎలా చప్పించుకొనగలనా అని ఆలోచిస్తూ ఉండగా మరొకవైపున తనకు వచ్చిన పాటల (ప్రథమ చరణాలన్నీ మనసులో దొర్లి పోతున్నాయి.

“కానీండి, మనం వెళ్ళిపోవాలి. చప్పున. కారు పిద్ధంగా వుంది" అన్నాడు (ప్రకాశరావు.

“నేన్స ప్రాడ్రలేనండీ.”

“విరు దయచూపాలిం

అందరూ నవ్వారు. ఆమె భయపడిపోయింది.

సన్నగా, తీయగా, భయంగా ఏదో పాడాననిపించింది. సగం మందికి వినపడకుండా ఏదో కృష్ణుణీగురించిన పాటి. బాలకృష్తుడి

ఎవరో “మీరాబాయి” అన్నారు.

ఆమెకు సిగ్గూ, కంపమూ, కోపమూ, దుఃఖమూ అన్నీ కలిగాయి.

మళ్ళీ వచ్చి తను గుమ్మంముందు. కారునుండి దింపి +స్టే నేమన్నా అనుచికంగా (ప్రవర్తించిఉంటే. క్షమించండి. ఉట్టి నరదా శప్ప నాకు ..”

మాటలను వెతుక్కుంటున్న (ప్రకాశరావుకు దయ ఏమీ నమా ధానం చెప్పలేదు.

79

అప్పటికే చీకటి పడిపోయింది.

వీధిలో దూరంగా ఉన్న ఎలెక్ట్రిక్‌. దీపప్పు వెల్తురులో ఆమె కళ్ళు తుడుచుకోవటం (ప్రకాశరావును విభ్రాంతుణ్ణి చేపింది.

మళ్ళీ వాళ్ళత్తయ్యగారికి కనపడి ఏవో నవ్వుల నాటలు నాలుగు మాట్లాడి పోదామన్న కోరిక పూద్తిగా హరించుకొనిపోగా (ప్రకాశరావు ఆ కాంట్రాక్టు బస్‌లో ఎక్కి. “వెళ్ళిపోతున్నాను అని మాత్రమే చెప్పాడు.

కారు కదిలిపోయింది.

మ్మరోజు కాలేజీకి వచ్చినప్పటినుంచీ దయకోనమే ఎదురు చూశాడు (ప్రకాశరావు,

ఈ రెండు సంవత్సరాల అనుభవంలో తాను ఎన్నడూ కసీ వినీ ఎరుగవిది.ఆమె అవాళ కాలేజీకి రాలేదు.

“ప్రకాశరాపు-తన కేమిటి సంబింధం-ఆవిడ కాలేజీకి రాకపోతే" అని ఎంతగానో సరిపెట్టుకో జూచాడు కాని మనస్సులో ఏమిటో ఉత్పుకతో, ఆలర్హీయో, దిగులో నిలువనీయలేదు.

కాను వెళ్ళి ఆమె కాలేజీ కివాళ ఎందుకు రాలేదన్న విషయం కనుక్కోవటం కోరుకోదగినదిగా కన్చించలేదు.

వొట్ల ఏమైనా అనుకుంటారేమో. ఇది ఏడో కొంత సున్నిత మైన విషయమే. తాను యీ విదంగా వాళ్ళ విషయంలో బౌత్సుక్యం చూపటం ఉచితమేమీ కాదు.

ఎన్ని మల్గాగుల్లాలు పడినా. వెళ్ళి ఆమెతో నూట్లాడాలన్న, (ప్రలోభాన్ని అతడు అణచుకోలేక పోయాడు.

తప్పు ఏమీ లేదని తనతో తాను వాదించుకుని సమాధాన పడ్డాడు. పైన ఆమె నిన్న కళ్లు తుడుచుకోవటం అతణ్ణి ఆశ్చర్యంతో ముంచటమే కాకుండా ఏమిటో దానికి కారణం తెలుసుకోవఠెనన్న ఆరాటం కూడా కలిగింది. |

యూనివర్శిటీ ఆవరణకు వాళ్ళిల్లు దగ్గరే కావటంవలన రెండు గంటలకే క్లాసులు అయిపోయినప్పటికీ నాలుగు గంటలదాకా లైట్రి

శీతో కూచుని (ప్రకాశరావు వాళ్ళింటికి వెళ్ళాడు. 80

అతడి రాక దయకు ఏమీ ఆహ్లాదం కలిగించలేదు. "కాలేజీకి వెళ్ళటంలేదెందుచేత* అని అత్తయ్య అడిగినప్పటికీ దయ మౌనాన్నే ఆశ్రయించింది. (ప్రకాశరావు వచ్చి అడిగితే ఆమె ఏం చెప్పుతుంది? అసలు హటాత్తుగా అతడు రావటమనేది అమెకు తొక్కు కున్నట్లయింది.

*ప్రద్రో వొంట్లో నలతగా ఉంపే రాలేకపోయాను" అండి దయ.

“మి అత్తయ్యగారేరీ?”

“పురాణానికి వెళ్ళింది. ఇక్కడ దగ్గర ఆలయంలో ఏవో ఉత్సవాలు జరుగుతున్నాయట.”

(ప్రకాశరావు నిజంగా సిగ్గుపడిపోయాడు.

వెంటనే లేచి “ఉట్టినే వచ్చాను. కాలేజీకి మీరెందుకు రాలేదో కనుక్కుని పోదామని వచ్చాను నేను. మరేంలేదు. వెళతాను.”

అతడి తొందర ఆమెకు కోపాన్నీీ సిగ్గునూ కూడా కలగ జేశాయి.

క్లాసులో అవాళ చెప్పిన పారం విషయమై ఆమె తెలుసు కున్నది.

“కొంచెం టీ తీసుకుని పోదురుగాని, కూచోండి = *” అంది.

(ప్రకాశరావు ఎంత తొందరగా లేచాడో అంత తొందరగా కూచున్నాడు. దయ లోపలకు వెళ్ళి *టి కాచేపనిలో నిమగ్నురా లైంది. పది నిముషాల్లో ఆమె తిరిగివచ్చినా (ప్రకాశరావకు ఆ పది నిముషాలూ పరమ విసుగనిపించింది. *టీ"మీద ఆతడి కిప్పుడు ఏమా (క్రమున్నూ ఆసకక్తిలేదు. మళ్ళి వాళ్ళత్తయ్యగారు రాకుండానే నిన్న రాత్రి ఆమె కళ్ల తుడుచుకోవటం గురించి కనుక్కూందామన్న ఆలో చనతో అతడు తొట్రుపాటు పడుతున్నాడు.

“మీరు నిన్న "హెచ్చుగా తినటంకాని. తిరగటంకాని ఏమీ చేయలేదు కదా ఎందుకు మీ వొంట్లో బాగులేకపోయిందో” అన్నాడు అర్జన్వగత గా.

81 క

“అదేంకాదు. ఏమిటో రెస్టు తీసుకుందామనిపించింది.”

ఆమె రెండు వాక్యాలు మాట్లాడి వంటింట్లోకి వెళ్ళిపోవటం ఆతడికేమీ నచ్చటంలేదు. శాను త్వరగా వెళ్ళిపోవాలి అన్న ఆలోచన కూడా వేగిరించగా.

“మిరేష్రీ అనుకోకుండా ఉంకే వొకటి అడుగుదామనుకుం టున్నాను'" దయ తెల్లదోయింది. వాస్తవానికి యీ సాన్నిహిత్యం ఆమె కేమీ సహ్యుంగా లేదు. ఎంతమా(త్రమూ ఆమె కోరుకొనటం లేదు.

కాన్‌ తోకంలో మర్యాద అనే వస్తువూ, స్నేహమనే భావమూ తృణీకరింపతగినవి కావు.

ఆమె ముఖాన్ని చూపి (ప్రకాశరావు తానేమీ అడగకూడదనే విశ్చయానికి వచ్చాడు. కాని ప్నిగ్ధంగా, సస్నేహంగా, మధురంగా “దేవుడికి "పెట్టిన మళ్లెపువ్వువంటి కాంతిగల నవ్వుతో “అడగండి, కాని త్వరగా అడగాలి. నేను మడికట్టుకొని వంట చెయ్యాలి” అంది.

(ప్రకాశరావు అదిరిపడ్డాడు. మడి కట్టుకోవటం అంపే వాళ్ళమ్మ గుర్తు వచ్చింది అతడికి. తానేమో కొండకిందా, ఆమెగారు కొండపైనా ఉండగా ఆమెతో తానేమి మాట్లాడతాడు?

“అయితే వీటిల్లో మీకు నమ్మకముందా” ఆశ్చర్యంగా అడిగాడు.

“ఉందో లేదో, కాని మా అత్తయ్యకు లేకపోతే సంతోషంగా ఉండదు. కానీండి. మీరేదో అడుగుతానన్నారు?”

తను ఎక్కువసేపు అక్కడ ఉండటం అమెకిషంబేదులా ఉంది అని నొచ్చుకున్నాడు ప్రకాావ. ల

“నేస్సు అడగను లేండి.”

“పోని మీరు అడిగినప్పుడే చెప్పకాను.”

“కాదు ఇప్పుడే అడుగుతాను. మీకిష్టంలేకపోతే చెప్పనక్కర లేదు. అనవసరమైన చనువు చూపి స్తున్నానని అపార్థం చేసుకోవద్దు””

దయకు విసుగ్గాఉంది.

82

“మీరు అడిగితేకదా, దానిగురించి నేనేదైనా అనుకోవటం:”

“నిన్న రాత్రి మీరు ఇంట్లోకి వెళతూ కళ్లు తుడుచుకోవటం చూశాను."

దయ జాలిగా నవ్వింది.

*ఏందుకూ2?””

“తెలిసికొని ఏంచేస్తారు?””

“*ప్‌మ్సీ చేయలేను.”

“ఏపమో, ఎందుకో నాకే తెలీదు.కళ్లు తడిసినందువలన తుడుచు కొని ఉంటాను.”

“కారణం లేకుండా కళ్ళుతడికావు. బలనంశాన మిమ్మల్ని పిక్నిక్‌కు తీసుక వెళ్ళి మీ మసస్సేమైనా కష్టపెట్టలేదు కదా అని నాభయం”

“అదేం కాదు”

“ఏదో చెపితే కాని అది కాదన్న నిర్ణారణ ఉండదు”

“తరువాత ఎప్పుడైనా చెప్పతాను. ఇప్పుడు చెప్పలేను”

*రేప్పు కాలేజీకి వస్తారా?"

దయ అంగీకారాన్ని తెలియపరిచింది.

“రేపు చెప్పాలి. మీ కొరకు ఎదురు చూస్తుంటాను” అని 1ప్రకాశరొవు శెలవుతీసుకొని వెళ్ళిపోయాడు.

అవాళంతా తాను ఏ పని చేస్తున్నా ఆమెను గూర్చిన ఆలోచనే అతడికి స్ఫూలర్తిమంతగా ఉండటం అతడికి అశ్చర్యాన్నే కలిగించింది.

ఆమె తలంపు వొక విడువని రేఖగా అతడి వెనువంటనే ఉండటం, స్పష్టమైన ఆకృతిని ధరించలేని అనేక భావాలు, థఖావి

జీవితము, పువ్వులు, వర్ష ౦ కురిసి వెలిసిన సాయంకాలాలు, ఇంద్ర

ధనుస్సులు, చిన్నతనంనుంచీ ఇప్పటిదాకా తాను పొందిన సుఖ

దుఃథాద్యనుభూతుల తాలూకు వాననలు, వీటన్నిటి మధ్యా తన ముఖం

ఈనకు కాంతిగా, కళగా కనపడుతుండటము, ఉద్వేగము, ఉదేకము,

మళ్ళీ వీటన్నిటి వెనుక లీలామాత్రంగా ఆమె ఉనికి, ఆమె అందమైన

శబ సుకుమారమైన 'పెదవులు, జాలితో కూడిన చూప్పలు, నిర్జిస్త శి]

మైన ప్రవర్తన, హుందాతనము, ఇవి తప్ప మరో (ప్రపంచం లేక పోయింది.

"స్నేహితులు పలకరించినప్పుడు మామూలుగానే మసలు కొంటున్నా, దినచర్య యధావిధిగా కొనసాగి స్తున్నా, జీవితంలో విచిత్రమైన సన్నివేశంలో చిక్కుకున్నాడు.

సంవత్సరంనుండీ ఆమెను తాను చూస్తూనే ఉన్నాడు. ఇరవై ఎనిమిది నంవత్సరాలుగా తాను (బ్రతుకుతూ ఉన్నాడు.

మరి ఇంత సంచలనం తనలో ఎప్పుడూ కలగలేదు.ఎందుకో? ఏమో: తనకు తెలీదు. దయిః ఆమె పేరే అందమైనది. సరే, ఆమెను గూర్చిన ఈ ఆలోచనలన్నీ తన కెందుకు? వీనినలన తను ఏఫలితం. పొందగలుగుతాడు?

ఈ (ప్రశ్న అనే గులావి మొక్కకు తొట్టతొలుతటిసారిగా వచ్చిన ముద్ద గులాబివంటి పరిమళ భరితమైన ఆళలనే శేకులతో కూడిన సమాధానమన్న ఆలోచన వచ్చినస్పుడు, ఇకనేం, ఆమెను. గూర్చిన తలపులు మకీ వినళుణ్ణి చేస్తున్నాయి.

బ్రతుకులో ఇంత తియ్యదన మున్నదే అని మొట్టమొదటి సారి తెలిసినప్పుడు సృష్టిలో అందచందాలు అతణ్ఞి మరీ చకితుణ్ణి చేస్తున్నాయి. నిముష నిముషానికీ విచిత్రమైన అనుభూతులు నింపు కొంటున్నాడు.

పదకొండు గంటల కెప్పుడో క్లానయితే పదిగంటలనుంచే బస్‌ స్టాప్‌-దగ్గర నిలుచున్నాడు.

ఎంతమందో తనను “ఎక్కడికి వెళకున్నారు?.. సిటీకి వెళ్తున్నారా? సికింద్రాదాదా?శి అని అడిగితే విసుగనిపించలేదు.

కాని, ఆవేపునుంచి బస్సు వస్తున్నదనగానే గుండెలో ,చేతుల్లో, కాళ్ళలో తడవాటు, ఆ ఇస్‌వచ్చేసి స్టేక వద్ద నిలబడటం, దిగేవళ్ళు దిగిపోవటం, ఎక్కేవాట్సు యెక్కటిం, బిన్‌ కదిలిపోవటం, తన ఉద్వేగానికి తనకే నవ్వు రావటం, అమె వచ్చిన తరువాత, ఆమెతో కాను చేయబోయే. సంభాషణ, అమె చిరునవ్వులు, అమె కదలిక లన్నిటినీ వూహిస్తూ వుండటం, పదకొండయినా అమె రాలేదు.

వ!

ఎన్నిమార్ల ని జేబు రుమూలుతో ముఖం తుడుచుకొనటం: “ఫస్ట్‌ అవర్‌” పారం పోతున్నది ఆమె మూలంగా, తనకు. ఏదో తప్పుచేస్తున్న వాధ, దొంగతనం చేస్తున్న పిగ్గు, ఎవరో చూసి పోతున్నారన్న కించ, ఏమనుకుంటారో అన్న వాధ వీళ్ళ "కెందుకూ అని అన్న వాళ్ళ యెడల తిరస్కారంతో కూడిన అసమ్మతి, ఆమె ఇవ్నుడు వచ్చినా వెంటనే శ్లిసుకు వెళ్ళేందుకు తొందరపడుకుం దన్న అఆకుత నిరాశలతోనే ఇంకా అరగంట గడిచిపోయింది. తాను గంటన్నరనుంచీ అక్కడ నిలబడలేక తచ్చాడుకూ ఉండటం, వేపచెట్టు (క్రింద సిగరెట్లూ. తమలపాకులూ అమ్మే అతడు చూస్తున్నాడన్న బాధలతో (ప్రకాశరావు నతమతమైపోతూ కన్నాడు. అస్పు డామె బిస్సునుండి దిగింది అలపిపోయినట్లున్న మనస్సును నూచించే విధంగా. (ప్రకొశరావును చూడలేదు. నాలుగడుగులు అమె నడవగానే "వేగంగా ఆమె తనవేపు చూసేట్లు నడిచా డతడు. ఆమె తనను ఆదరంతో చూస్తుందనుకున్నాడు, తొను ఆమె కారకు అక్కుడ గంటన్నరనుంచి ఎదురుచూన్తున్నందుకు, కౌని ఆమె “మీరు కూడా క్లాసుకు వెళ్ళలేదో అంది. ఇంకా ఏ మనాలి? కోపంరాదా, ఎవరికైనా? బలవంళాన నవ్వు తెచ్చుకుని కసిగా ఉత్సాహం తెచ్చుకుని ఆళష్ట్సి ఇ్హేర్ర నిర్ణయ అయితే బావుండేది” అన్నాడు (ప్రకాశరావు, వాళ్ళూ వీళ్ళూ చూస్తున్నారని వీజ్ళ గమనిస్తూనే నడుస్తు న్నారు. అమె పెద్దమనిషి తరహాగా నవ్వి వూరుకుంది. ఆమె ఎందుకని అయినా అడుగుతుందనుకుంచే అడగ లేదు. అమె చూపిన ఆ ఆవజ్ఞకు ఆమెకు సీశిక విధించాలి! ఉడదుకుమో త్తనం వచ్చేస్తున్నది. కాలేజీకి "వెళ్ళేదారిలో సగంై నే వచ్చేశారు. “పోస్టాఫ్‌సు మిదుగా 'వెల్టిం రాండి, రెండు నిముషాల వనేళలొ అతడు చూపిన చనువుకు ఆమె తెల్లపోయినట్లు ముఖం "పెట్టింది క్ర

ఆమె కలలో కూడా అతడు అంత అనుచితమైన 'ప్రవర్తవ తన పట్ల కనపరుస్తాడని అనుకోనట్లుగా ఉన్నాయి ఆమె ముఖ కవళికలు. అతడు కూడా నొచ్చుకున్నాడు. “సరే మీరు వెళ్ళండి నేను తరువాత వస్తాను” అన్నాడు.

ఆమె అడుగుల్లో అతని పట్ల ఏదో అభిమానం ఉన్నట్లుగా అవి ముందుకు పోటోయి కూడా ఆగిపోయి, వెనక్కు తిరిగి, అతణ్ణి అనుసరించాయి.

(ప్రకాశరావన్నాడు = “ఇష్టం లేకపోతే వద్దులెండి”

ఇంత ఆశ్చర్యానికి యీ జీవితకాలంలో ఎప్పుడూ గురి అయి వుండదు ఆమె.

కళ్ళు చిత్రజగత్తులై నాయి. నవ్వు రాటోయి భయసడి వూరు. “కుంది. విదిలింపూ.విసుగూ రెండు కళ్ళయిపోగా, తనతలోంచి యెవరో అస్పష్టంగా “హిపం, పోనీలే, పిచ్చివాడు. నీదేం పోయింది అని గుసగుసలు పోతున్నారు. ఆమెకు కూడా ఆశ్చర్యమైంది.

అతడితో పోస్టాఫీసుకు నడిచింది. అయినా అతడి కింకా కోపంగానే ఉంది.

మళ్ళీ వెనక్కు తిరిగి వస్తుండగా అన్నాడతడు.

“మీ కోసం యెదురు చూస్తూ బస్‌ స్టాప్‌ దగ్గర గంటన్నర నిల బడ్డాను”

“ఇవాళ ఇతనికి హరా త్తుగా మతిగాని చలించిందా” అనీ క్షణం "సేపు భయపడి పోయింది.

ఎవరినై తే తాము చూడకుండా ఉండాలని నిర్నిమేషంగా కోరు కుంటూ ఉంటారో వాళ్ళు తమ పక్కగానే నడిచిపోతున్నట్లూ, దేవుడి దయవలన తమవేపు చూడనట్లూ అయింది దయ మనసు అతడి మాటలు విన్నప్పుడు. _

*లస్టేన్స ఫసష్టవర్‌ మిస్‌ అయినాను. మా పొపకు వొంట్లో వాగు లేదాయె, చాలా రోజులనుంచీ ఆస్పత్రికి తీసుకవెశ్లి చూప్పుదామను. కుంటూ ఉన్నాము. అంచేత ఇవాళ వెళ్లి వచ్చాను. వచ్చేసరికి బాగా ఆలన్యమైంది.”

86

తాను అంటున్నది ఏమిటో, అమె చెప్పింది తనకు యెట్లా సమాదానమవుకుందో అతడికి తోచటంలేదు. అతడికి చాలా ఆళా భంగం కలిగినట్ల యింది. హోస్టలుకు వెళ్ళి పక్కమీద చేరగిలపడి తనను తాను సాంత్వనపరచుకోవాలన్న తపన కలిగింది.

“నిన్న సాయకొాలం మీ ఇంటికీ వచ్చినప్పుడు "రేపు మీ కోనం యెదురు చూస్తూంటాను నేను అని చెప్ప లేదాశిఅన్నాడు (ప్రకాశరావు.

“ఓవోః. అదా సంగతి” పొడుపు కధను విప్పేసిన ఆహ్హా దాన్ని వ్యక్తం చేసింది ఆమె.

కాలేజీ దగ్గరపడింది. కాలేజీనుండి యూనివర్శిటీలో (వొంచి పోస్టాఫీసు వో అరఫర్లాంగు దూరంలో ఉంటుంది. అక్కడికి వెళ్ళి వాళ్ళు కౌలేజీవేపు తిరిగి వస్తున్నారు.

“చ్చే నా మాట మరచేపోయాను”

తానింకొ బస్‌ స్టేజి దగ్గర నిలబడి ఆమె కొరకు యెదురు చూస్తున్నట్లుగా అనిపించి ఎంతో సిగ్గయింది 'ప్రకాశరావుకి.

*శన్చే సీ అవర్‌ కూడా యెకెండ్‌ కాలేను. నమస్కారం. వొంట్లో బావుండలేదు. హాస్టల్‌కు వెళతాను.”అని అతడు గిరుక్కున వెనక్కు. తిరిగాడు. |

“ప్రకాశరాపుగారూ”

ఎంత ఆశ్చర్యం. అబ్బబ్బా! తన తల పగిలి పోతున్నట్లని పించింది దయకు. అతడికేమో ఆమె చిన్న పారిజాత పుసష్పంలాగుంది.

“క్లాసు మానకండి. క్లాసుకు రండి, అనవసరంగా యెందుకి క్లాసు పోగొట్టుకుంటారు?” ,

తన వలన అవాళ అతనికి మొదటి కాసూ పోయింది, రేండజో క్లాసు కూడా పోవటం యెందుకని ఆమె మనసులో బాధపడి పోతున్నది. (ప్రకాశరావు మౌనంగా ఆమెను అనుసరించాడు. స్‌

క్లాసులోకి వెచుతుంపే అందరూ తనను వింతగా చూస్తున్నట్లు అతడి కనిపించింది. కాని ఆమెకు ఏమీ కొత్తగా ఉన్నట్లు లేదు.

ఆ క్లాసులో చెప్పిన ఒక్క ముక్కా అతడికి అర్థంకాలేదు,

87

క్లాసులో కూచున్నంత'పేపూ యెందుకు వచ్చానా కాలేజీకి అన్న విసుగు నిండిపోయింది అతడిలో. క్లాసు పూర్తి కాగానే అతడు వొక్కరితోనూ, వొక్కమాటా మాట్లాడకుండా గబగబా వెళ్ళి పోయాడు.

మెట్లు దిగి [క్రిందికి వెళ్ళేదారిలో దయ, 'కేఖరంతో ఫష్టవర్‌లో 'ప్రొసెనర్‌గారు చెప్పిన పారం గురించి అడుగుతున్న వివరాలు అతడి చెవిని పడకపోలేదు.

వాళ్ళిద్దరిలో యెవ్వరూ కూడా తనను పలకరించకపోవటం కూడా అతడు గమనించకపోలేదు.

హాస్టల్‌కు వెళ్ళి పక్కమీద చేర్లగిలపడి తనను తానెంత వోదార్బుకున్నా ఎవరిమీదనో కసీ కోపమూ, అసూయా, తన చేతకాని తనానికి విసుగూ, తెలివి తక్కువ తనానికి పళ్చాత్తాపమూ, జాలీ, వీళ్ళమీదా వాళ్ళమీదా వెక్కసమూ కలిగా యతడికి.

పగటిపూట భోజనం చేయలేక పోయినాడు.

మళ్ళీ వీటన్నిటి మధ్యా [ప్రసన్న మధురమైన ఆమె చిరు నవ్వూ, ఆమె మాట పొందికా, నిబ్బరమూ,నిండుతనమూ యెక్కడికి వెళ్ళినా అతణ్ణి వెంటాడుతూనే ఉన్నాయి. ఆమెను గురించి ఆలోచన అన్నది లేకపోతే, తన ఉనికికి ఆలంబనమే లేకపోతున్నట్లుగా వుండటం. అతడికి చిత్రవిచిత్రంగా వుంది. సంజె వేళ భావనారాయణస్వామి వారి ఆలయంలో కళ్యాణ

మండపం దిగువను మెట్ల మీద కూచున్నాడు శ్రీనివాసులు.

మనసును ఎంతో నిబ్బరించుకున్నాడు.

ఏమిటో ఒక (ప్రశాంతమైన మనస్థితి అతణ్ణి అవరించుకున్నది.

మధ్య నధ్య ఆలయంలో నుంచి ఘంటానినాదం వినవస్తు

88

న్నది. ఎవరో వొకరూ ఇద్దరూ వచ్చి ఆలయంలోకి. వెళ్ళి దర్శనం చేసుకుని తిరిగి వెళ్ళిపోతున్నారు.

ఛ్రీనివాసులకు అక్కడ నుండి లేచి పో బుద్ధి పుట్టటం లేదు

రోజంతా ఎక్కడెక్కడో పొట్ట నింపుకునే (ప్రయత్నంలో అలిసిపోయిన పావురాలు గాలిగోపురంలోని గూళ్ళకు కలకల ధ్వను అతో చేరుకుంటున్నాయి.

అంతకుముందు కొంచెం వానజల్లుపడి వెలిసింది.

ఆకాశంలో వెలిగిపోతున్న ఇం[ద్రధనుస్సు కొత్తగా వాన పడి నప్పుడు మట్టిలోంచి వెలువడే మంచి వాసనలు. వాతానరణనుంఠా శోభాయమానంగా ఉంది.

ఎవరో కొత్త దంపతులులాగుంది. అప్పుడే గుళ్ళోకి అడుగు పెట్టి ్రీనివాసుల దృష్టిని ఆకర్షించారు! ఆ బంగారుతల్లి అమితమైన నాజూకుతో నడుస్తున్నది. అతడు ప్రక్కనే లేకపోతే కాను నడవనే నడవలే ననేట్లుగా ఆమె పాదాలు అడుగులు వేస్తున్నాయి. ఆమె మసస్సంతా నిండుగా పూసిన సన్నజాజి తీనలా అతజ్జి అల్లుకునే ఉన్నట్లుగా ఆమె ఊగిపోతున్నది.

ఆమె ముఖంలో వెలుగుతున్న ఆ కాంతివంతమైన చిరు సవ్వును ఎవ్వరూ వర్నించనే లేరు. ఆమె హోయలు, ఆమె పింగా రము, ఆమె తజుకు, ఆమె సంతోషము ఎంత బావున్నాయోః అతడు తృ ప్ల, సంతోషము, ఆశలు, మూల్తీభవించినట్లుగా ఉన్నాడు. వాళ్ళు ఆనుకుని వొదిగి వొదిగి ఆలయంలోకి వెళుతూ ఉంపే (శ్రీనివాసులు చూళాడు.

అతడి మనస్సంతా వొక్క నిముషంసేపు సుఖసంతోష పార వళ్యాలు ఆ(క్రమించుకున్నాయి. సృష్టిలోని అందచందాలు అతడిపి గొప్ప ఆళలతో నింపివేశాయి. ప్రపంచంలో ఎంతో సొందర్యమూ, సుఖసంతోషాలూ, ఆశలూ, (ప్రేమాభిమానాలూ, సహాయ సాను భూతులూ నిండి ఉన్నవి,

ఎంతమందో అనేక కష్టాలు పడ్డవాళ్ళు తమ స్వళకక్తిపైన

89

సజ్జనుల సహాయ సొనుభూతుల వలన వృద్ధిలోకి వచ్చిన సంగతులు ఆనేకం తాసు విన్నాడు. లోకంతో ఎందరో మంచివాళ్ళు స్వపరభేదం లేకుండా దుస్థి తిలో ఉన్న వాళ్ళకు సహాయం చేయటం తాను ఎరుగును. మనుషులు మనువముల దుర్మార్ష వలన కొన్ని కష్టాలూ, బొధలూ అనుభవిస్తు న్నట్టుగానే, వొకరి యెడల వొకరు చూప్పకునే ఆదరాభిమానాల వల ననే సుకాన్నీ, తృ ప్రినీఆనందాన్నీ అనుభవి స్తున్నారసి అనిపించింది, అతడికీ. సంజ పూర్తిగా వాలిపోయింది. ఆలయంలో వెలిగిన దీపాల కాంతి అంతకంతకూ వృద్ధి పొందుతున్నది. వాళ్ళు గర్భగుడిలో నుండి బయటకు తిరిగి వచ్చి సింహ ద్వారం (ప్రక్కనున్న అఆరుగులమీద కూచున్నారు. మసకకాంతితో వొళ్ళు గంధర్వ లోకాల నుండి దిగి వచ్చిన వాళ్ళలాగునా, యక దంపతుల వలెనూ కనిపిస్తున్నారు, (శ్రీనివాసు ఆమెముథాన అమ్మనారి పాదాలను పూజచేసిన కుంకుమలా గున్నది. మెరిపిపోతున్నది. అద్దంలో చూసుకొని మకీ మరీ హొయలుపొతూ చక్కగా దిద్ది శీర్చుకున్న గుండ్రన తిలకంలాగా బేకపోయినా, ఆతికీ అతక నట్లుగా ముఖానికి పెద్దదై పోయి ముక్కు మీదికి కూడా కొంచెం కుంకుమ రాలిపోయిన, ఆ బొట్టు ఆ చిన్నారి ముఖానికి ఎంత థోభగా ఉందోః అమ్మవారి కుసుమ మాల్యాన్ని ఆవిడ తన తలలో చెరివి కొంటూ ఉండగా ఆతడేమో కొంచె మాట అన్నట్లుగా ఉంది. అమె కిసుక్కుని నవ్వి,అప్పుడే లోకంలో పడ్డట్లుగా పెదవి కొరుక్కున్నది, వాన్మ అక్కడి నుండి లేచి గాలిలో తేలిపోతున్నట్టుగా వెళ్ళి పోయినారు, శ్రీనివాసులకు హృదయమంతా మాధుర్యం నిండిపోయింది. 90

చిన్న చిన్న పిల్ల లెవరో వచ్చి (ప్రదక్షిణాలు చేపి (ప్రసాదం తీసుకొని వెళుతున్నారు.

ముసలివాళ్లూ, ము_త్తయిదువలూ, దీనులూ, ఆశపోతులూ- అనేక రకారైన కొమనలు కలవాళ్లూ ఆలయానికి వచ్చి వెళుతున్నారు.

శ్రీనివాసులు కూడా మధ్య మధ్య చేతు లెత్తి అంతర్యామికి నమస్కరిస్తూ ఉన్నాడు ఎన్నెన్నో ఊహలూ, సాధ్యాసాధ్యాలూ- పర్యవసానాలూ, భవిష్యజ్జీవతమూ, సాధక బాధకాలూ అతడి మన; స్సులో వొకటొకటిగా దొర్జి పోతున్నాయి.

ఆతడు తన మార్గాన్ని సువిస్పష్టంగా గట్టి చేసుకుంటూ ఇలా ఆలోచించాడు.

“నేను ఇప్పుడు ధైర్యం తెచ్చుకొనకపోతే లాభంలేదు. ఎదుగూ దొదుగూలేని యీ జీవితానికి అర్హం పర్టం అంటూ ఉండదు

థం ఫి ఇప్పుడే నేసు ధైర్యంతో కూడిన యీ పనిని చేయలేకపోతే. ఇక ముందెన్నడూ చేయలేనుకదా, ఆహాః లోకమెంత చిత్రమైనది?

“మానవుని కోరికల పర్య్శవసానాలన్నీ చిత్ర విచిత్రంగా పరిణు మిస్తూ ఉంటవి కదా. సృష్టిలోని రహస్యమంకా మానవుని కోరికలా పైనే ఆధారపడి వున్నట్లున్నది గదా?

“నేను యీ మందుల షాప్పలోనే డెబ్బయో్యో ఎనభయో్యా సంపాదించుకుంటూ కాలం గడపవలెనంపే నా (ద్రితుకు ఎంతో ఇరువుగా, నిస్పారంగా తయారవుతుంది. (బ్రతుకంతా ఇలానే. వెళ్ళ దీసే దానికన్నా అర్థంలేని విషయం ఇంకొకటి ఉండదుగదా. హోటల్లో ఇన్ని మెతుకులు తిని, ఎవరి పంచనో_ పడి ఉండటం. ఇలాగే కాలం గడిచిపోవటం తలుచుకుంపే ఎంతో నిరాశ కలుగు తున్నది,

“పెద్దన్నయ్యకు ఏఖై సంవత్సరాల వయసు పైబడినా సంసార బాధ్యతల పట్ల ఏమిన్నీ ఆస్తి లేకపోయె.

“లోకంలో జరుగుతున్న అనేక విషయాలపట్ల ఆయనకు ఎంతో అసక్తి ఉన్నట్లు, సంబంధం ఉన్నట్లూ తమవల్ల నే ఆ విషయా అన్నీ సంభవి స్తున్నట్టూ వారు వ్యవహరిస్తూ ఉంటారుగదా, డెబ్బ,

వ!

య్యే గడిచిపోయిన తండ్రిగారి ఆలనా పాలనా గాని, కుటుంబ థారము కాని ఏ మాత్రమున్నూ పట్టదాయెను.

“రెండన అన్నగారు విదేశాలకు వెళ్ళి పుష్కరం గడిచిపోయి నప్పటికిన్నీ వారు మళ్ళీ తిరిగివచ్చి సంసార బాధ్యతలను స్వీకరించే ఆశ, ఆస్కారము లేకపోయెను.

“చూడమ్మ వదినగారు. సీతామ్మ వారిలా కష్టాలు. పడుతూ ఉండె,

“పెద్దనదినగారు అనుదినమూ విరక్తితో సంసారాన్ని నిరసిస్తూ నెట్టుకొని వస్తూ ఉండెను.

“తండ్రిగారు దుఃఖంతో దహించుకొని పోతూ ఉండిరి,

“వారిని తలచుకుంకేనే వారి కష్టాలు తీర్చలేక పోతిమన్న వాధతో ఈ జీవితంపైన వెగటు కలుగుతూ ఉండెను.

“రంగా రంగా, నాకు నువ్వే తప్ప వేరొక దిక్కు ఏది? నీ పాదాల ముందు కొంచెం ఆశ్రయం యిప్పించరాదా? నీ దయ లేక పోతే నేను బ్రతకలేనని నీకు కూడా తెలుసునుకదా.. నాకేమీ పెద్ద పెద్ద ఆశలు లేవు. కోరరాని కోరికలు లేవు.

“లక్షలు గడించవలెనని, దివ్య భవనములు కట్టించవలెనని, క్పీర్షిని పొందవలెనని నాకులేదు. నిత్యకృత్యాలకు యమయాతన అనుభవించకుండా సహజంగా, నెమ్మదిగా రోజులు గడిచిపోతే చాలును, చెంబూ తప్పేలా అమ్ముకొని నిత్యకృత్యం జరుప్పకొన వలసిన దుర్గతి లేకపోతే అంతే చాలును.

“*అళక్తుడై న తం[డ్రిగారు దుర్చలుడున్నూ అయి విషాదాన్ని అనుభవిస్తూ చేసేదిలేక కొట్టుమిట్టాడకుండా ఉంయే చాలును, నాలు గ్రైదు సంవత్సరాలు, కాకపోతే ఆపైన నాలుగైదు సంవత్సరాల కైనా తానూ గృహాస్టు కావలసి ఉంటుంది.

“ఎట్లాగూ అవుతాడు. తిన తిండికి, కట్టు బట్టకూ లేని దీనమైన సంసారాన్ని ఎలాగు గడుప్పతాడు? పిల్లలను ఎలా వృద్ధిలోనికి తీసు కుని వస్తాడు?

“నుందుల షాపులో మందు లమ్ముకొంటూ యజమాని అను

ఏ

గ్రహించే డెబ్బయి ఎనలై రూపాయలతో ముసలివాడైన తండ్రిని* నిరాశా నిస్పృహలతో (బ్రతుకుతున్న చిన్న వదినగారిని, అనాసక్తంగా (బ్రతుకు వెళ్ళద్‌ స్తున్న పెద్ద వొదినగారిని, తాను, వాళ్ళ" మనసు నొవ్వ కుండా, వాళ్ళకు సుఖసంతోషాలూ, తృప్తీ, నెమ్మదిని ఎలాగు చేకూర్చుగలడు? సాటివాళ్ళలో తసకు ఆదరంగాని, గౌరవం కాని ఎలా వస్తుంది? బంధువులలో తననుగూర్చి అనుకు నేవాళ్ళు కూడా ఉండరుకదాం

“క విధంగా దైన్యాన్ని అనుభవించడము కన్నా, ఏహి భావంతో, విరక్షితో, కసితో వీళ్లందరి మధ్య నుండీ ఎటో తప్పించు కుని పారిపోవటం మంచిది. స్వశ_క్షిపెన ఆధారపడి (బతకగల నన్న థై ర్యము వచ్చిన రోజున, సాటివారిలో మాననీయంగా నిలబడ వచ్చునన్న నిబ్బరము కలిగిన రోజున తిరిగి రావచ్చును.

“నా వా రందరినీ అప్పుడు ఆదుకొనవచ్చును.

““చిన్నతనంలోశ్రీరంగం నుండి ఆచార్యస్వామి వచ్చినప్పుడు తమ ఇంట జరుగుతుండిన ఉత్సవములు తలచుకుంపేనే తనకు ఇవాళ ఎంతో ఆశ్చర్య విషాదాలు కలుగుతున్నవి. రాజాధిరాజుల ఇండ్లతో సహితము ఆచార్యస్వామికి అంతటి స్వాగత సత్కారాలు లభించునో లేదో. ఈ ఆలయంలోనే (బ్రహ్మోత్సవాలు వైభవంగా జరిగాయప్పుడు.

“అప్పటికి తనకు ఎనిమిది తొమ్మిది సంవత్సరాల వయస్సు ఉంటుందేమో. ఎంతమంది బంధువులు, ఎన్ని పండుగలు: వెండి బంగారాలతో తులతూగిపోతూ ఉండేది ఇల్లుం

“* అప్పుడు చిన్నన్నయ్య “పేరు (ప్రతిష్టలు ఈ నారాయణ "పేటంతా మార్ముమోగి పోతుండేవి. తండ్రిగారు. బయట అరుగు మీద కూర్చుంటే, (ప్రవాహంలా వచ్చిపోయే వాళ్ళంతా వారి యెడల ఎంతో ఆదర గౌరవ భావాలను చూపుతూ వుండేవారు.

“ఇల్లంతా లక్ష్మీ అమ్మవారు తిరుగుతున్నట్లుగా కలకలలాడి. పోతూ వుండేది. అధికారులు, ప్లీడర్లు, గొప్ప గొప్ప ధనవంతులూ ఇంటిచుట్టూ తిరిగిపోతూ వుండేవారు.

0

“ఇడర ఊళ్ళ నుండి కూడా ఎందరెందరో వచ్చి అన్నగారి చగ్గర వైద్యం చేయించుకుంటూ ఉండేవాళ్ళు.

“ఆవాళ రోజులన్నీ గొప్ప గొప్ప జమిందారుల ఇళ్ళలోని యహాథోగాలతో గడిచిపోయినవి, ఎప్పుడు అనుకుంటే అప్పుడు తండ్రి గారు శ్రీకంగం, తిరుపతి వెళ్ళి వస్తూపుండేవారు. వారి ఆరోగ్యము, వారి రీవి అస్సుడు ఎంత బాగుండేవి?

“అన్నయ్య కూళురి పృట్టినరోజు పండుగబే ఏంత వైభవం గానో జరిపేవాళ్లు. పెద్దన్నగారు దేశమంతా చిరిగి వస్తూవుండేవారు. చుట్టాలతో పక్కొలతో ఎప్పుడూ ఇల్లు కలకలలాడిపోతూ వుండేది.

“ఎవలేవరో నాయకులు వచ్చేవాళ్లు. వాళ్ళకోసం అధికారులు వచ్చేవాళ్ళు. ఇంటీనిండా వాదోసవాదాలూ, చర్చలూ. జరుగుకూ వుండేవి.

“ఊళ్ళో పెద్ద మీటింగులు. జరిగినప్పుడు పెద్దన్నయ్య ఉపన్యాసాలు చెపుతూ వుండేవాడు. ఆ మీటింగులకు తాను కూడా ఎన్నోమాట్లు వెళ్ళాడు. ఊశ్ళో పంచి పెట్టవలసిన కరప్యత్రాణ ముందు చమ ఇంటికే వచ్చేవి. ఇరుగు పొరుగువాళ్ళకు తాను పంచి పెట్టే వాడు. పెద్దన్నకు పదవులు వ్తవని, స్వాతంత్ర్యం వస్తుందనీ అన్నయ్యను అరెన్షు చేశారనీ, చేయబోతున్నారనీ, అక్కడ బండి మీడ ఊరేగించారనీ, పత్రికలలో అన్నయ్యుగారి ఫోటో. వడిందనీ, ఎన్నెన్ని విధాలుగానో వారిని గూర్చి చెప్పుకుంటూ ఉండేవాళ్ళు.

" “హడ్డై పోయిన ఊరిలాగా ఉంది తమ స్టితి ఇప్పుడు. ఎండి పోయిన చెరువువతె కళావిహీనమైపోయింది. నంసారం. బంధువు అందరు భయసడుళున్నారు.తమనిచూపి, చితికిపోయిన సంసారాన్ని చూపి.

“ప్పవ్వు అమ్మినచోట కై లఅమ్ముకొనటమంపే ఇదే అయి వుండవచ్చును. రెండు మూడు సంవత్సరాలలో నన్నా యీ దైన్యం శొలగిపోవాలి. లేకపోతే ఈ చవీ సారమూ లేని (బ్రతుకు (బ్రతకటం ఎంత కష్టం?”

మ్‌ విధంగా (శ్రీనివాసులు తలనిండా ఎన్నెన్నో ఆలోచనలు

ర్య

వానజల్టులాగా ఆ(క్రమించుకున్నాయి, ఆలయం మండపం మీదినుంచి లేచి, ధ్వజస్తంభం వేపు తల ఎత్తిచూసి అంతర్యామికి నమస్కరించు కున్నాడు.

ఏదో గట్టి పట్టుదలతో కూడిన నిర్ణయానికి వచ్చినట్లుగా, తేలి 'శైన మనస్సుతో బరువంతా దించివేసినట్లూ ఆలయం నుంచి బయ టకు వచ్చాడు.

వైము ఎనిమిది గంటలపై నే అయి ఉంటుందనుకున్నాడు.

హోటలుకుపోయి నాలుగు మెతుకులు తిని అటునుంచి నేరుగా స్టేషన్‌ "కే వెళ్ళిపోవటం మంచిదనిపించింది. "

అతడు ఎలెక్ట్రిక్‌ లై ట్ల వెలుగులో వీధుల్లో నడుస్తూ ఉంటే, తణతణానికీ, కొగాములతో, భయమూ ఆందోళనా తాల్మీ నిబ్బరాలతో మనసు పరిపరివిధాలుగా పోతున్నది.

వీధుల్లో అగపడుతున్న మనుషులందరూ వింతగా కనిపి స్తున్నారు.

వాళ్ళ కదలికల్లో వింత కనిపిస్తున్నది. ఒక నిముషంలో లోకంపైని ప్రేమా, ఇంకో నిముషంలో తృణీకారమూ కలుగు తున్నది.

అ(ప్రయత్నంగా కళ్ళు తుడుచుకుంటున్నాడు.

చెప్పలేని ఉద్వేగం ఏదో కొరడా పట్టుకుని వెంటబడి తరుము తున్నట్లున్నది. ఇంతలో చిన్నరెడ్డి గుర్తు వచ్చాడు, ఉన్నట్లుండి.దారిలో అతిప్రమాదకర మైన వస్తువుమీద కాలు పడ్డట్లుగా వొళ్లు =ందరించింది. ఆపాదమ_స్పకం కంపించిపోయాడు, శ్రీనివాసులు.

తాను మళ్ళీ వచ్చేప్పటికి చిన్నరెడ్డి . తరువాత ఆలోచించలేక పోయాడు. చిన్న రెడ్డిని మళ్ళీ తాను చూడగలుగుతాడా? ఒక్కసారి మళ్ళీ వెళ్ళేముందు చిన్నరెడ్డిని చూసిన స్తే బావుండును. చిన్నరెడ్డికి ఇస్పటికి సృహ వచ్చివుంటుంది.

తాను ఇప్పుడు వెళితే గుర్తుపట్టి తప్పక మాట్లాడుతాడు.

అతడికి చెవులో రహన్యంగా తన నిర్ణయమూ, నిశ్చయమూ ఇవితే బావుండును. పొద్దున అగ్రహారం నురిచి వచ్చే కూరలమ్ము

జ!

కనేవాళ్ళను అడిగితే చిన్నరెడ్డికి ఇంకా నృహ రాలేదు కాని డాక్టరుగారు వచ్చా రనసీ (ప్రమాదం లేదని అనుకుంటున్నా రసీ చెప్పారు.

(శ్రీనివాసులకు డాక్టరుగారి నర్సింగ్‌ హోమ్‌కు వెళ్ళి ఆయ న్నడిగి తెలుసుకుందామనిపించింది. గబ గబా డాక్టరుగా. రింటివేపు నడిచా డతడు.

తన చిన్నతనంలో ఈ వీధులన్నీ తను తిరిగినవే. ఆయినా ఇప్పుడు అక్కడ ఎంతో మార్పు కనపడుతున్నది. తాను మళ్ళీ తిరిగి వచ్చేసరికి ఉఃరు ఇంకా మారిపోతుంది కాబోలు.

అస్పుడిక్కడి వాళ్ళలో కొందరు తనని గుర్తు పట్టలేక పోవచ్చును. చిన్నరెడ్డి అప్పటికి పూర్థిగా మారిపోతాడు కొటోల.

ఒకవేళ యీలోపున చిన్నన్నయ్య తిరిగి వస్తాదేమో, చిన్న న్నయ్య తిరిగిన స్తే ఆ విషయం తన కెలా తెలుస్తుంది? చిన్నన్నయ్య ఊరుకుంటాడా యేం? ఏలాగైనా తననుగూర్చి ఆరాలు తీయకుండా ఉంటాడా?

తాను మాత్రం పూర్తిగా తన ఊరిని మరిచిపోతాడా ఏమిటి? ఏదో విధంగా తన ఇంటి విశేషాలూ, ఊరి వార్తలూ కనుక్కుంటూ ఉండడా?

తనను వెతుక్కుంటూ తండ్రిగారు వస్తారన్న భయం తనకు లేదు. పెద్దనాన్నగారు' వస్తారన్న ఆశ లేదు.

చిన్నన్నయ్య తిరిగి వస్తే తప్పకుండా వచ్చి తనను తీసుక వెళ్తారు.

అప్పుడు తనకు మాత్రం బాధ ఏముంది? చిన్నన్నయ్యకు తం(డ్రీనీ, భార్యనూ, బిడ్డనూ, తననూ చూద్దామని ఎప్పుడూ అనిపించ 'దేమో? తాను తప్పకుండా రోజూ దినపత్రిక చూస్తాడు. చిన్నన్నయ్యే తిరిగి వస్తే, అంత గొప్ప డాక్షరు విదేశాలనుంచి తిరిగిన స్తే పత్రిక అలో పడకుండా ఉంటుందా, ఆ వార్త?

తన ఆళకాని చిన్నన్నయ్య మళ్ళీ ఇక్కడకు రావటమనేది

9ిగ

అసంభవం. జరగనే జరగదు. ఆ అదృష్టం ఉంటే పన్నెండేండ్లు గడిచినా రాకుండా ఉంటాడా?

పైన, ఆవిడ రానిస్తుందా? ఆ పిల్లలను, ఇంటినీ వదిలిపెట్టు కొని అన్నయ్య రాగలుగుతారా! అది ఎప్పటికీ జరగని సంగతి. తండ్రిగారు దిగులుతో, దైన్యంతో కృశించి శుష్కించి పోఠారేమో? అప్పుడైనా పెద్దన్నగారు వచ్చి సంసార బాధ్యతలను స్వీకరించ కుండా ఉంటారా?

ఆ నలుగురూ ఎలాగో కాలం వెళ్లుబుచ్చలేరా? లేకపోతే దయ వచ్చి వాళ్లను అదుకోదా?

తాను యీ విధంగా ఇల్లు విడిచిపెట్టి ఎక్కడకో వెళ్ళాడని తెలిస్తే దయ ఏమనుకుంటుందో? బాధ పడుతుందేమో? ఎలాగూ నాలుగ్రైదు నెలల్లో చదువు ప్పూర్తి చేసుకుని ఇంటికి వస్తుంది కదా తన చదువు పూర్తి కాగానే నాకు చదువు చెప్పిస్తా ననేది, తనను గూర్చి చాలా విచారపడుతుందేమో, పాపం: అక్కయ్య ఏమనుకుంటుందో? ఆమె ఎంతో బాధపడుతుంది. అయినా తన నిర్ణయం తిరుగులేనిది.ఎన్నాళ్ళిట్లా బురదలో కూరుకొవి పోయి దీనంగా కాలం గడగగలడు కాను.

ఎన్నెన్నో ఆలోచనలతో డాక్టరుగా రింటికి వచ్చాడు.

డాక్టరుగారు ఇంకా ఊశ్ళోనుంచి తిరిగి రాలేదని తెలిసింది.

ఎంతో నిరాశ కలిగింది శ్రీనివాసులకు. కాసేపు యెదురు చూసి డాక్టరుగారిని కలుసుకునే పోదామని అక్కడ కూలదిడి పోయాడు.

డాక్టరుగారి కోసమని అక్కడ ఎందరో ఎదురు చూ స్తున్నారు. మృత్యుచ్భాయలూ విషాదమూ విలవిలలాడిపోతున్న వాళ్ళ దైన్యం చూసేసరికి శ్రీనివాసులకు కడుపులో దేవినట్టుగా అయింది.

చిన్న బిడ్డలను యెత్తుకొని వచ్చిన వాళ్ళు కొందరు, వాడి పోయి వేలాడబడిపోతున్న వాళ్ళు కొందరు తాము కాము. చేసిన పాపపస్పనులకు శిక్షలను అనుభవిస్తూ దారుణమైన వేదనలతో ఎక్క డెక్కడో కూలిపోతున్నారు.

97 మ?

ఏ జన్మలోనో వాఖ్ళ కొంత మంచి చేసుకొని ఉంపే ఈ (క్రూర మృగ సంచారయోగ్యమైన (బ్రతుకులో ఏ దైనమో వచ్చి రక్షిస్తాడు. లేకపోతే ఇనుషముళ్ళు పరచిన గోతుల్లో కూలిపోవలనిందే. వాళ్ళ మూలుగులు, వాళ్ళ ఆర్హధ్వనులు. వాళ్ళ సొక్కిసోలిపోవటాలు, వాళ్ళు ఊర్పులు, ఆర్బులు, ఉస్సురుస్సులు హృదయాన్ని దుఃఖంతో నింపివేస్తున్నపం

తనమును లోబరుచుకొని మింగివేయ జూ స్తున్న దుష్టళ క్తులతో ఆమాయకంగా ఆశగా సతృష్టగా పిరికిగా పోరాడుతూ (బతిమిలాడు కుంటూ వొప్పందాలు కుదుర్నుకుంటూ మళ్ళీ జీవితంలోని మామూలు విమోహాలలో కూరుకొని పోతున్న వాళ్ళను చూస్తూంపే యెంతో చిగులైంది శ్రీనివాసులకు.

డాక్టరుగారి. నర్సింగ్‌ హోమ్‌ "పెద్ద ఆవరణలో ఉంది. ఆ ఆవరణ ముంగిలిటో. చితుకులతో కుండలలో అన్నాలు వండు చశున్నారు.ఎవరో చుట్టు పక్కల పల్లెటూళ్ళనించి వచ్చినవాళ్ళు.

ఆ రోగులను తీనికొని వచ్చిన వాళ్ళు కొందరు చుట్టలు ముట్టించి నుప్పుగుప్పున పొగలు వదులుతున్నారు.

ఇద్దరు ముగ్గురు సర్ఫులూ, కాంపొండర్లూ ఆ వచ్చిన వాళ్ళతో 'వేఠాకోశాలూ హాస్యాలూ పలుకుకున్నారు.

అక్కడి ద్రైన్యం వెకిలిగా ఉంది. అక్కడి పళాంతత భయం శరోంగా ఉంది, అక్కడి అభయం దినంగా ఉంది,

“అయినా మనువ్యులణు ఏమీ చూడటం లేదు. ఏమీ (గ్రహించటం లేదు.

దేబెరింపుల మధ్యం వీదపలుకుల మధ్య నిరాళానిస్పృహల మధ్య దోదనల నడుము, వేదనల నడుము, ఆకలీ వెకిలితనము ఆశా “వేఠాకోళమూ చూస్తుంపే ఎంతో విసుగు పుట్టింది శ్రీనివాసులకు. అయినా ఏం చేస్తాడు? య

డాక్టరుగారు తొందరగా వస్తే వావుండునని అతడు యెదురు చూస్తున్నాడు,

ఖా

నిమిష నిమిషమూ అక్షయమై పొడుూ నిశ్శబ్దంగా దీనంగా పరచుకుని నిష్క్రిమించటం లేదసిపిస్తున్నది.

బయట కారుహారను మోగినా, గుర్రపు బండి చప్పుడైనా, ఇద్దరు ముగ్గురి గొంతులు వొక్కసారి వినిపించినా డాక్టరుగారు వస్తున్నారని ఎదురుచూసేవాడు.

కొత్త రోగులు వచ్చేవాళ్ళు, లేక అక్కడున్న వాళ్ళలోనే ఏదో కదలిక. ఏదో సంభమమూ, సంరంభమూ, వొక మూలుగు, కందిప్పల్లల మంట వొక్కసారి గుష్పున వెలిగి ఆరిపోవటం. ఎంతకూ డాక్టరుగారు రారేమి? మందుల "పేళ్లు. మందుల వాసనలు. అటూ ఇటూ ఎవరో తిరుగుతూ పుండటమూ.

అతజ్జీ చూడగానే చప్పున అక్కడినుంచి లేచి పీధినపడి వరిగెత్తుదామనిపించింది (శ్రీనివాసులకు

అక్క డతడు తనను చూడటం థరించలేననిపించింది.

వికారంగా సిగరెట్‌ పొగ వదుల్తూ వచ్చా డక్కడకు మస్తానయ్య,

అతడి ప్రతి కదలికా తనకు వికారంగానే కన్పించింది. తన వంత (క్రూరంగా చూస్తా డేమబ్బా అని అతడికి ఎంతో విచారం శలిగింది.

ఎంత తప్పించుకుందా మనుకున్నా అతడే వలకరించాడు. (శ్రీనివాసుల కతడిని చూస్తేనే కంపరం కలుగుతున్నది.

“ఏందుకు వచ్చా విక్కడకు” అని, జానేదో చేయడాని పని చేసినట్లుగా, సంజాయిషీ అడుగుతున్నాడు మస్తానయ్య,

భ్రీనినాను లేమీ పలకలేదు.

డాక్టరుగా రేవో మందులు రాసి స్తే కొనుక్కుని వచ్చాడుట మస్తానయ్య. అవి చూపిపోదామని వచ్చాడుట. అక్కడ నర్భుకు ఇెపుకున్నాడు. శ్రీనివాసులు ఎంతో సౌమ్యంగా ఆదుర్దాను వ్యక్త పరుస్తూ అడిగాడుః

“ఏమండీ చిన్న రెడ్డికి తేలివి నచ్చిందా? ఎలాగుంది ఇప్పుడు? మాట్లాడుతున్నాడా?””

త్రం

అకడు తల ఎగరేపి నిర్ణ క్యుంగా, వికటంగా, క్రూరంగా*ఆః మీ దయవలన (బ్రతికాడు.”

మస్తానయ్య త్వరత్వరగా వెళ్ళిపోయాడు,

(శ్రీనివాసులకు కొంత అందోళన తగ్గిపోయి మనసు తేలిక పడింది. డాక్టరుగారు వచ్చేసరికి ఇంకా ఆలస్యం అవుతుందేమోనని అతడు లేచాడు. అతడు అనుకున్నట్లుగానే డాక్టరుగారు ఇంకా అర గంట వరకూ రారని ఎవరో వెళ్ళి కనుక్కుని వచ్చిన వాళ్ళు అను కొనటం విన్నాడు.

ఒకవేళ డాక్టరుగారు వచ్చినా వెంటనే తనతో మాట్లాడటానికి కూడా ఆయనకు తీరిక వుండకపోవచ్చును.

(శ్రీనివాసులు హోటలుకు వెళ్ళాడు. అక్కడ నుండి తాను ఇన్నాళ్ళ నుంచీ ఎవరి పంచన కాలాన్ని వెళ్ళదీ స్తున్నాడో వాళ్ళింటికి వెళ్ళాడు

తండ్రిగారి కొక జాబూ, మందులషాపు యజమానికొక జాబూ (వ్రాసి జేబులో పెట్టుకొని చిన్నపెట్టైలో తన రెండు మూడు జతల బట్టలూ అవీ సర్దుకుని స్టేషనుకు బయలు దేరిపోయాడు.

అతడి మనస్సుకు తాను చేస్తున్నపని మిక్కిలి సంతోష కరంగా లేకపోయినా, వొక మంచి కలను కంటున్నట్లు, ఏదో వొక విధమైన బాధలోనే వొక ఆనందానుభూతి కూడా కలిపినట్లు (శ్రీని వాసుల హృదయం తేలికపడింది.

ఆాను చేయబోతున్న సాహసం మనసంతా నిండి, తండ్రినీ తన ఇంటి సరిస్థితులనూ, దిగులునూ తన ఆలోచనల నుండి దూరంగా నెట్టివేశాడు.

రైల్వే స్టేషనంకా రద్దీగా ఉంది. ఎందరెందరో. ఏవేవో పనులమీద ఎంతెంతో ఉత్సాహంతో యెన్నెన్నో కామనలతో కదులు తున్నారు.

“లోకమంతా ఇంత అళగా ఉత్సాహంగా ఉన్నప్పుపుడు తా నెందుకు ధైర్యంచేసి ఉత్సాహాన్నీ ఆశనూ వెతుక్కోక్కూడదుఃి అనిపించి మనను తేలికపడింది.

క00

రైలు రానటం ఆలస్యం కావటం వలన స్టేషనంతా కలియ తిరిగాడు,

ఆశ, నిరాశ, దైన్యం, వైమనస్యం మనుష్యుల మొహాల్లో నృష్టిలోని విలక్షణతనంతా వ్య క్ష్తపరు స్తున్నాయి.

శాను చదువుకొని తన వారికి సుఖసంతోషాలను పంచి పెట్టా లనీ,నీతిగా, న్యాయంగా నలుగురిలో మంచి "పీరు నంపాదించుకోవాలనీ యెన్నెన్నో ఊహలను, సుందరమైన ప్రణాళికలను రచించుకుంటూ (శ్రీనివాసులు రైలు రాకకోసం ఎదురు చూళాడు.

రైలు వచ్చింది.

భయమూ ఆళా ఆనందాసుభూతులు ముప్పిరి గొనగా వొక 'పెబ్టైలో ఎక్కి వొదిగి కూచున్నాడు.

మంచి మనిషి ఆర్హుని హృదయాని కివ్వగలిగిన శాంతివఠలె కోరికల బరువులతో రైలు ముందు ముందుకు సాగిపోయింది. రామిరెడ్డి ఇంటి నుండి వచ్చిన ఆచార్లగారికి చిన్న కోడలు ఎదురుగావచ్చి ఏమిటో జాబు చేతికందించగానే ఆయన విఘోహితులై పోయినారు. ఒళ్ళంతా వొక్కసారి రుల్లుిమనగా అక్కడే నిలుచో లేక పడిపోతామనిపించింది వారికి.

సంతోషమో, దుఃఖమో, భయమో, ఆందోళశనో ఆయన చిశ్తాన్నికణంసేపు కలచి వేసింది.

అరుగుమీద కూలబడి వొణికే చేతులతో ఆ కవరు చించారు. ఎంతో అ(క్రుతతో, ఆర్రితో ఆ ఉత్తరాన్ని చూశారు. మొదటివాక్యం చూడగానే ఎత్తైన కొండ కొమ్మునుండి నిర్ణయగా వికటంగా (క్రూరంగా తన నెవరో [క్రిందికి తోపివేపిన సై ంది.

ఆ ఉత్తరం తన కన్నతండ్రి అయిన యతిరాజులనుంచి

101

వచ్చిందేమోనని ఆచార్లగారు ఆశపడ్డారు. కాని ఆ ఉత్తరం శ్రీనివాసా చార్యులు (వ్రాసిందని మొదటి వాక్యం చూడగానే వారికి బోధపడింది.

చిన్న కోడలు మొహమంతా కళ్లుచేసుకుని, వొళ్ళంతా చెవులు చేసుకుని, ప్రాణాన్నంతా ఆ ఉత్తరంలోని అర్థంమీద పెట్టుకొని అక్కడ ఇంకా నిలబడి ఉండటం ఆయన చూశారు. వారి మనస్సుకు చెప్పలేని ఖేదం కలిగింది. ఎంతో (ప్రయత్నంమీద కాదని మాత్రమే వారు చెప్పగలిగారు.

చూడమ్మగారు పెదవి విరిచి మనసు విరుచుకొని అక్కడ

నుంచి వెళ్ళిపోయారు.

“పూజ్యులైన తండ్రిగారి పాదపద్మములకు. అనేక నమస్కా రములు చేసి వ్రాయు విన్నపములు,

“*ఈ వయసున మీ మనస్సుకు అమితమైన కష్టం కరిగించే పని చేస్తున్నందుకు నన్ను క్షమించమని ముందుగా కోరుకాను. ముందు వెనుకలు అన్నీ సావధానంగా అనేక రోజుల నుండీ విచారించి చూడగా నా కింతకన్న వేరే గత్యంతరం కనపడలేదు. మన సంసార పరిస్థితులను చూడగా రోజురోజున్నూ నేను ఛెంతో బాధ పడ్డాను, మనకు మంచి రోజులన్నవి ఇక యెప్ప టికీ రావేమోనన్న భయాందోళనలు నన్ను ([క్రుంగదీసినవి. పెద్దన్నగారు తాము సంసార బాధ్యతలను ఏమిన్నీ స్వీకరించక పోవటమూ, చిన్నన్నగారు ఎన్నడో విదేశాలకు వెళ్ళి వారిని గురించిన సమాచారం తెలియకపోవటమూ,ఆ విచారంతో కుటుంబ మంతా కృంగిపోవటమూ నేను భరించలేక పోయాను. నా చదుపు నంధ్యలు సరిగా సాగలేదు. ఎన్నాాళ్షైనా ఎవరినో ఆశ్రయించు కొని (బ్రతకటం నాకు చాలా కష్ట మనిపించింది. ఈ (బ్రతుకులో నా కెంతో వెగటు తోచింది. ఈ మందుల షాపులో జీవితాంతం: నేను ఎట్లా ఉండగలను? చిన్నవదినగారి ముఖం చూస్తూ, ఆమె. దుఃథాన్ని చూస్తూ ఆ ఇంట్లో నేను ఉండలే ననిపించింది.

అయినా నేను మీ దుఃథాన్ని పోగొట్టి మీకు సంతోషాన్ని కలి గించే ప్రయత్నం కూడా చేయలేక యీవిధంగానే జీవితాన్ని 102

వెళ్లదీయటం భావ్యంగా తోచలేదు. నాకు చిన్నతనం నుంచీ బాగా చదువుకోవలెనన్న ఆసక్తి ఎక్కువగానే ఉండేది. కాని నా గితలో అది లేకపోయింది. అందువలన శ్రీరంగము వెళ్ళి ఎనరి నైనా ఆశ్రయించి రెండు మూడు సంవత్సరములు చదువుకొని మళ్ళీ తిరిగివస్తాను. నా చిన్నతనంలో శ్రీరంగంనుండి వమన ఇంటికి ఏకేటా శరకోపస్వామివారు విజయం చేస్తూ వుండేవారు కదా. వారిని కొని, ఇంకా యెనరినైనా కాని ఆశ్రయించుకొని యీ రెండు మూడు సంవత్సరాలూ చదువుకుందా మనుకుంటు న్నాను. నా గురించి మీరేమీ బాధపడవద్దు. నేను ఆప్పుడప్పుడు మీకు జాబులు వ్రాస్తూనే ఉంటాను. చిన్నన్నయ్యగారు వస్తే మాత్రం నాకు తెలియచేయండి. నేను వెంటనే వస్తాను. నేను చేస్తున్న పని ఏమీ మంచిది కాదని నాకు తేలుసు. అయినా నేనేం చేసేది దయవచ్చి ఏదైనా ఉద్యోగంలో (ప్రవే!ంచిన తరువాతనే 'వెళదామనుకున్నాను. కొని మనసు నిలవక పోయింది. ఈ మూడు నాలుగు నెలలూ ఎలాగో గడిపితే దయ యింటికి వస్తుంది కదా అని యీ ధైర్యం చేశాను అనవసరంగా మీ మనస్సు బాధ 'పెట్టుకోనద్దు. ఇట్లా చేస్తున్నందుకు కమించకో ర్తాను. నమస్కారములతో థ్రీనివాసాచారిొ”

ఈ ఉత్తరం చదివిన తరువాత ఎప్పుడో విరిగిపోయిన వారి మనస్సు మరీ విరిగిపోయింది. మిక్కుటంగా బాధపడగలిగిన స్థితిని గూడా వా రెప్పుడో అధిగమించారు. ఈ పది పన్నెండు సంవత్స రాల నుండీ కరగి కరగి గుండె చివరకు గట్టిపడిపోయింది. ఈ ('ప్రపంచంవైన వొక రకమైన తుస్కారం, ఏవగెంపూ కూడా వారిని వశ్యం చేసుకున్నాయిః నతతమూ దుఃఖోద్వేగాలకూ, పరితాపానికీ గురిమై హృదయమూ, ఆలోచన కూడా మొదువారిపోయాయి. ఈ పన్నెండు సంవత్సరాలలో ఎన్నెన్నో నిరాశమ, ఎన్నెన్నో అమా శాలు, యెన్నెన్నో అవమానాలూ కిక్కురుమనకుండా = చెప్పుకుందా మన్నా వినేవాడు లేక - అనుభవించవలపి వచ్చింది. ఎంతో చొంటరి

103

తనం, ఎంతో నిస్సహాయత, ఇతరుల పరిహాసాలు, తిరస్కారం భరించవలసి వచ్చింది. ఈ ఉత్తరం అందువలన ఆయనగారిని మరీ అవశుణ్తీ చేయలేక పోయింది. తాము నమ్మిన వాళ్ళందరూ. కుట్ర పన్ని తనను వంచించిన స్లైంది. అయినా అందుకు తానేమీ చేయ లేడు. ఆ ఉత్తరం యెక్కడ నుండి వచ్చిందని కూడా ఎవరూ అడగ లేదు ఇంట్లో. సరే కాగానే ఉంది అనుకున్నారాయన, వెక్కసంగా. పోనీ వొక రకంగా మంచిపనే చేశాడు వాడు అనిపించింది. అయితే ఇక్కడ మూడు ప్రాణులు దేహధారణ చేసేది ఎట్టా అన్న (ప్రళ్న భయంకరంగా, విక్కతంగా కళ్ళముందు మెదలసాగింది. ఎంత విచిత్రమైన సృష్టి: ఒకప్పుడు (బతుకులకు తామే కాసకులమని, (పవంచాని కంతకూ (ప్రభువులమని నిత్య సంతోషంగా జీవించిన తాము, తమ కళ్ళముందరే యెన్నెన్ని వింతలను, అవాంతరాలను, విపత్తులను చూడవలపి వస్తున్నదిః

"పెద్దకొడుకు నస్వత౦శ్రాన్ని సంపాదించుకుని వచ్చాడు ఇక ముందు దేశంలో తమకు యెంతో గౌరవమూ, ఆదరమూ కలుగుతవి. తా మొనర్చిన త్యాగాలన్నీ (ప్రతిఫలాపేక్ష లేకుండానే చేసినా ఇప్పుడు ఈమను చూస్తున్నంత చిన్నచూపు తాము అనుభవిస్తున్నంత నిరాద రణలకు గురి అవుతామనుకుంకే అంత నిష్కామకర్మగా, నిర్నామ కర్మగా త్యాగాలు చేసి ఉండేవారే కారేమో, అగహారాలు పోయి నాయి. (బ్రతుకులో నిలకడే పోయింది. నెమ్మది పోయింది. కాని పెద్ద కొడుకు వేంకటరంగాచారికి మూర్జత్వం మాత్రం పోలేదు.

చిరకాలంనుంచి ఉన్న పరిచయంవలన, ఆస క్తీ వలన రాజ కీయాలు మాత్రం వ్యసనంగా పరిణమించాయి. ఎవరినో వెంట పెటు కొనో లేక యెవరి వెంటనో పడో సభలూ, సమావేశాలూ అని తిరగటంపోలేదు. పోనీ ఆ విధంగా రాజకీయాలలో తిరిగిన వాళశ్ళెందరు వాగుపడలేదు, యెందరు కళ్ళముందే చూస్తూ చూస్తూండ గానే బాగుపడటంలేదు? అట్లా బాగుపడనూ లేకపోయాడు. సంసా రంలో తగులంలేదు; అసలు నునిషే "స్వేచ్చగా మసలే తత్వం కల వాడు, అటు తరువాత బాగా అలవాటుకూడా పడిపోయాడు.

104

ఇక రెండవ కొడుకుపైన కొండంత ఆశ పెట్టుకున్నారు తాము. ఈ కొడుకు వంశాని కంకా కీర్తి (ప్రతిష్టలు తేగలడని, ఉభయ వంశాలవారిని ఉద్ధరించగలడని మురిసిపోయినారు. ఆ కొడుకును చూచుకొని యెంతో గర్వించారు. సాటివారిలో హుందా తనాన్ని, "పెద్దరికాన్ని, అతిశయాన్ని వొలకటోళారు. ఎంతెంత 'పెద్ద పెద్ద వాళ్ళో ఇంటికి వస్తూ పోతూ ఉండేవారు. అకత్మీదేవి యెల్ల వేళలా ఇంట్లో నర్షిస్తూ ఉండేది, గవర్నరు వచ్చినా వెళ్ళి మాట్లాడేవాడు. కలెక్టర్లు, జడ్జీలు, స్పీడర్లూ యెందరెందరితోనో పెద్ద పెద్ద ఉద్యోగస్థులతో సరిచయాలుండేవి. తన -కన్నతం(్రి. మాటకోసం యెందరెందరో ఆత్రంగా యెదురుచూస్తూ ఉండేవాళ్లు. (వ్రతాలు, చానాలు, ధర్మాలు - ఇల్లు వైకుంరంలా పరమ శోభాయమానంగా ఉండేది. ఇటునంటి రోజులు వస్తనని కాని, యీ విధమైన దైన్యం అనుభవించనలసి వస్తుందని కాని కలలోకూడా అనుకోలేదు తాము. శ్రీరంగం (ప్రతి సంవత్సరమూ వెళుతూ ఉండేవారు. (బ్రసోత్సవా అను తిలకించి ఘనంగా ఇంటికి తిరిగి నస్తుండేవారు.

అటువంటి జీవితం వొక చిన్న సంఘటనతో తారుమార్తై పోయింది.

నారాయణపేట చేరకపోయినా అటువంటి సంఘటన తటిస్థించి ఉండేది కాదేమో? ఇంకా ఏదైనా ఊరికి వెళ్ళి ఉంపే ఇలా జరిగేది కాదేమో? యతిరాజులు చెన్నపట్నంనుండి దాక్టరీ చదువు పూర్తి చేసు కుని రాగానే నారాయణపేటలోనే ఉండి వృత్తి చూచుకోవాలని అను కోవటం: చిన్నా, పెద్దా, బంధువర్గం అంతా వేనోళ్ళ ఆ అభిలాషనే వ్యక్షపరచటం, దురదృష్టమంతా అక్కడే మొదలై ఉంటుంది. అ(గ్రహారంలో పాడీపంటా చూచుకుంటూ ఉండవచ్చుననీ దగ్గరగా ఉంచే ఆస్తి పాస్తుల వ్యవహారాలు జాగ్రత్తగా చూసుకొనవచ్చుననీ అనుకున్నారు. కొన్నాళ్లు మూడు పువ్వులు ఆరు కాయలుగానే సాగి పోయింది.

అనుకోకుండా కొక విచిత్రమైన సంఘటన జరిగింది. ఇంగ్లండు నుండి నొక మిషనరీ దొర వచ్చి నారాయణసేటలో పెద్ద

105

అస్ప్యతి వొకటీ, చర్చి వొకటీ కట్టించారు. ఒక హైస్కూలును గూడా ఏర్పాటుచేసి అన్ని పనులూ కామే చేసుకుంటూ స్కూలు నడుప్పతుండేవారు. ఆయనగారే వచ్చి వొకసొరి యతిరాజులును పరి చయం చేసుకున్నారు. అప్పుడప్పుడు యతిరాజులు వాళ్లు బంగళాకు వెళ్ళి వస్తుండేవాడు. ఆయనగారితో యతిరాజులకు బాగా స్నేహం కూడా ఆయింది.

ఆయనగారు కూడా యెప్పుడన్నా యతిరాజుల కొరకు వచ్చి రోగులతో అతడు సతమతమై పోతుంటే యెంతో మెప్పులతో. (ప్రేమతో పరామర్శించి పోతూ ఉండేవారు.

ఆయనగారి కొకసారి జబ్బు చేసింది. పక్షవాతంలాగా వచ్చి స్పృహ లేకుండా పడిపోయినారు. నారాయణపేటంతా “పాల్‌దొారికు ప్రాణం మీదికి వచ్చిందని (ప్రతిధ్వనించినట్లయింది. మిషనరీల ఆస్పత్రిలో అమెరికా నుండి ఇంగ్లండునుండి. వచ్చిన పెద్ద పెద్ద వైద్యులే ఆశ వదులుకొన్నారని ఊశ్ళో అందరూ చెప్పుకున్నారు. పాల్‌దొర అంకే ఊళ్ళో అందరికీ అభిఘానం ఉండేది. అతడు అన్యమతస్టుడైనా ఇతరుల మతాలను యెన్నడూ విమర్శించేవాడు కాడు. మిక్కిలి సాధువు. అందునలన అందరికీ అభిమాన పాత్రు డైనాడు.

యతిరాజు పాల్‌ దొరను కనిపెట్టుకుని వుండి అన్నపానాలకు కూడా రెండు మూడు రోజులు ఇంటికి రాలేదు. ఊరు ఊరంతా యతిరాజులను ఆకాళాని కెళ్తేపింది. ఏనోట విన్నా అతజ్ఞి గురించిన పొగ్తలే. పాల్‌దొరను మృత్యు ముఖం నుండి, మృత్యుదేవత కౌగిలి నుండి యతిరాజులు బయటకు లాగికొని వచ్చాడని యీలాటి వైద్యుడు మరి యెక్కడా లేడనీ వొకే పొగడ్తలు కురిపించారు.

పాల్‌దొర మూడు నెలలకు కానీ కోలుకోలేదు. ఆ తరువాత తరువాత కరో పట్టుకుని నడిచేవాడు. కొంచెం స్వస్థత చిక్కగానే ఆయన లండన్‌ వెళ్ళిపోయారు. మళ్ళీ సంవత్సరం తరువాతకాని నారాయణపేట రాలేదు. లండన్‌ వెళ్ళినా పాల్‌దొర యతిరాజులను మరచిపోలేదు. నెలకు రెండు మూడు త్తరాలైనా వ్రాస్తూ వుండేవారు.

106

జబ్బు పూర్తిగా నయమై బాగా కోలుకున్న తరువాత నారాయణపేట వచ్చారు. వస్తూ వస్తూనే యతిరాజులను చూడటానికి వచ్చారు యతిరాజులకు ఆయన్ను ఆ విధంగా చూడటం యెంతో. సంతోష. మయింద్‌.

పాల్‌ దొర యళతిరాజుల నడిగారు ఇంగ్రండు వెళ్ళి సర్జరీలో పెద్ద కోర్చు చదువుతావా?” అని. యతిరాజులు పొంగిపోయినాడు.. అవాళనుండి రోజూ సాయంకాలం షికారుకని వొకగంట మాత్రం రోగులను యెవరినీ చూడకుండా పాల్‌ దొరగారి బంగళాకు వెళ్ళి వస్తుండేవాడు. రోజూ రాత్రిభోజనాల వేళ తన ఇంగ్లండు (ప్రయాణం గురించి వపుతూవుంపే అందరూ వేడుకగా, అమాయకంగా, కుతూ: హలంగా వింటూ వుండేవాళ్ళు, తల్లిమాత్రం “యెక్కటడికీ వద్దు. నేను వెళ్ళ నిన్వను అంటూ వుండేది. అప్పుడు యెవ్వరుకూడా ఇలా జరుగుతుందని అనుకోలేదు. కోడలు వొక్కొక్క_ప్పుడు దిగులుగా. చొక్కొాక్కప్పుడు నిబ్బరంగా, గర్వంగా భర్త తన అభిప్రాయాన్ని అడిగినప్పుడు తల తాటిస్తూ వుండేది.

“నాన్న ఇంగ్షందు వెళతాడట. నాన్నను విడిచిపెట్టి వుండ గలవే” అంటే రివ్వునపోయి చేతులందించి ఎ క్తుకోమనేది విడ్డం

పాల్‌ దొర అతి సులభంగా, అప్రయత్నంగా ఏర్పాట్లన్నీ చేయించారు. ఆ రోజు రానే వచ్చింది, చెన్నపట్నం వెళ్ళారు. పాల్‌ దొరకూడా వచ్చారు. యతిరాజులు ఇంగ్షండు వెళ్ళాడంపే మొదలు మొదలు తనుకేమో రాజరికం అబ్బినట్లూ, రాచవారితో వియ్యమంది నట్లూ అతిశయం కలిగేది ఆచార్ల గారికి,

యతిరాజుల వద్దనుంచి ఉత్తరం వచ్చినప్పుడల్లా పాల్‌దొరను కలిసికొని చెప్పేవారు ఆచార్లగారు. పాల్‌ దొరకు కూడా జాబు వచ్చేది.

యతిరాజులు ఇంగ ౦డు వెళ్ళిన ఏడాదికి నారాయణపేటలో కాపురం యె శ్రేశారు. వేంకటరంగాచార్యులు అరెస్టయి జైలుకు పోయినాడు. " ల

పొల్‌దొరకు ఇదివరకటిలాగా తమ కుటుంబం మీద అభిమానం

శీ07

శూడా లేకపోయింది. సంపాదన ఏమీలేక ఖర్చువాత్రం పూర్వం లాగానే వుండటం వలన మాగిలి కూడా కొంత అమ్మవలిసి వచ్చింది. చాంతో మళ్ళీ ఆగగ్రహారం చేరుకోవలసి వచ్చింది.

యతిరాజుల కీ విషయం వ్రాసినప్పుడు తాను ఏడాదిలో తిరిగి వస్తున్నానని, తిరిగి వచ్చిన తరువాత నారాయణపేటలో మంచి ఇల్లు, గొవ్ప్చ ఆస్పత్రి కట్టిస్తానని వ్రాశాడు. కాని ఏడాది గడిచినా రాలేదు. రెండేళ్ళు గడిచినా రాలేదు.

"ఒకరోజున వొక జాబు వచ్చింది. ఆ కవరు మీద తనపేరుతో వున్న అక్షరాలు చప్పున పోల్చగలరు ఆచార్లగారు. యతిరాజుల చేతి వాత అంపే ఆయనకు పంచ(ప్రాణాలతో సమాసం. అవాళ వచ్చిన ఉత్తరం కూడా ఇంగ్లండునుండే వచ్చిందని ఆయనకు తెలుసు, ఎందుకంయపే మామూలుగా తనకు వచ్చే కవర్ణలాగే ఉంది యూ కవరు కూడా. కాని తమ చిరునామా యతిరాజుల దస్తూరీవలె లేదు. ఆయనగారి కెంతో ఆశ్చర్యం కలిగింది. ఎంతో ఆత్రంగా విప్పి చదువుకుందామని శీశారు. "కాని ఆ ఉత్తరం ఇంగ్లీషులో పు్పంది. ఆచార్ల గారికి మతిపోయినట్ల యింది.

ఇలాంటిది యెప్పుడూ జరగలేదు. ఆ ఉత్తరం తనదికాదేమో నని బాగా పరిశీలించారు, వారికి తమ "పేరును ఇంగ్లీషులో గుర్తు పట్టి కలిగినంత ఇంగ్లీషు మాత్రమే వచ్చును. అయినా ఆ కవరు తనది కాకపోతే రామకృష్ణయ్యగారు తన కెందుకు పంప్పతాడు? ఆ కవరు తీసుకొనిపోయి ఆ ఉత్తరం యెవరిచేత చదివించుకొనవలపిందీ కూడా అర్థ కాలేదు అచార్జగారికి. రామకృష్ణయ్యకు ఇంగ్లీషు కొంత వచ్చును. కౌని ఆయన బడిలో ఉంటాడు. సాంబయ్య చౌదరికి అంత దాగారాదు. కరణానికి కూడా అంతే. నమళ్శివాయంగారు తమకు మి(క్రులు, వారికీ ఇంగ్లీషు బాగా వచ్చును. ఇంగ్లీషు (గంఖథాలెన్నో ఆయన చదువుతూ వృండగా చూశారు. ఆచార్లుగారు. ఆ ఉత్తరం పట్టుకొని నమశ్శివాయంగారి నద్దకు వెళ్లారు.

ఆయనగారు ఆ ఉత్తరం అసాంతమూ చదివి ఫక్కున నవ్వారు, అది యెంతో పరిహాసాస్పదమైన విషయం వలెనూ,లోకంలో

106

అంతకన్న నవ్వు పుట్టించే నంగతి వుండనట్లూ ఆయన (ప్రవర్తించారు. ఆచార్ల గారికి తాము అటువంటి పరిస్థితిలో చిక్కుకున్నందుకు యెంతో భేదమూ, మీదు మిక్కిలి పరితాసషమూ కలిగాయి. నమళ్శివాయంగారు వేళాకోళంగా “మీరు చాలా అదృష్టవంతు లండీ ఆచార్ల గారూ" అన్నారు, ఎదుటి మనిషి ఖిన్నుడై వుండటం కూడా గమనించకుండా.

ఆచార గారు ముఖం చిన్నపుచ్చుకున్నారు.

“*ప్సీకు ఇంకో కోడలు వచ్చిందండోయ్‌. సామాన్యమైన విషయమా ఇది? సీమదొరసాని కోడలు కావటం యెంత అదృష్టం”

ఆచార్లగారికి తమ (ప్రాణాలు ఎవరో పిండివేస్తున్నట్లుగా పుంది. “పైన మంచి బుద్ధిమంతురాలులాగా వుంది. ఇహిపాప్‌ా. .”

ఒక్కొక్కమాటా గొంతున గరళం దిగుళున్నట్లూ, గొంతు చుట్టూ వురిపోసి నిర్ణయగా ఎవరో లాగుతున్నట్లూ అనిపిస్తున్నది.

“ఎంతో వినయమూ, విధేయకా, అభిమానమూ కనపరుస్తూ వ్రాసింది వుత్తరం”

ఆచార్లగా రేమీ మాట్లాడలేకపోయారు.

మనస్సుకు ఎంతో పరితాపహేతువైన విషయాన్ని గురించి వివరాలు ఏమని అడగగలుగుతారు? “పిల్లికి చెలగాటం, ఎలక్కు (ప్రాణ సంకటం” లాగుంది అప్పటి పరిస్థితి.

“ష్ట్సీక్ష్ర ఇద్దరు మనుమలు కూడా వున్నారుట, సీమదొరలు. పా హ్‌ీోా”

ఒక్కొక్కమాటా వ(శ్రాఘాతంలా మర్మాలను తొలుచుక పోతున్నవి.

నమశ్శివాయంగారు ఆచార్లగారిని పరిశీలనగా చూసిన తరువాత నోరు కళ్హేసుకున్నారు.

“యతిరాజులు ఇంగృండులో ఎవరో దొరసానిని పెళ్ళిచేసు కున్నాడు. ఆవిడపేరు ఎలెన్‌. యతిరాజులతో కలిసి ఆవిడ కూడా డాక్ట రీ కోర్సులో కొంత చదువుకున్నదట. అప్పుడు పరిచయం. కలిగిందట. తరువాత అతణ్ణి పెళ్ళిచేసుకున్నదట. యతిరాజులు.

క09

మాటి మాత్రంగా కూడా తన పెళ్ళి విషయం చెప్పలేదట. ఈ మధ్య వొక "స్నేహితుడు ఇండియా నుండి *నీ పెళ్ళాం. బెడ్డలు ఇక్కడ అఘోరి స్తున్నారు. నువ్వెప్పుడు వస్తావో తెలియచెయ్యవలసింది”” అని 4వాశాడుట. అది తలవని తలంపుగా తాను చూడటం తటస్టించిందట. అప్పుడు యతిరాజులను నిగ్గదీసి అడిగితే తన కిదివరలో 'పెళ్ళయిం చనీ, వొక కూశతురుకూడా వుందనీ చెప్పాడుట. అప్పుడు కాను “నీవు నాతో ఇదివరలో యీ సంగతి యెందుకు చెప్పలేదు? దాచి వుంచవలసిన అవసరం ఏ మొచ్చింది? ఇలా చెయ్యటం చాలా అన్యాయమూ, అ[క్రమమూ కూడా కాదా?” అని గట్టిగా అడిగినప్పుదు “స్టివ్సు నాతో యీ విషయం యెప్పుడూ ప్రస్తావించినట్లు నాకు గుర్తు లేదు. నువు అడిగివుంకే నేను తప్పక చెప్పి వుండేవాజ్హో” అని యతిరాజులు నమాధానం చెప్పాడుట. కౌబిట్టి అనుకోకుండా ఇటువంటి సంఘటన జరిగిపోయింది. "ఎంత పొరపొటు పడ్డాను నేను అని చాలా పరితాసం కూడా శలిగిందిం ఇప్పుడు తాను యతిరాజుల తండ్రిగారికి కాని, అతడి వార్యకు కాని కమాపణలుకిని, మనసులోని పరితాపంకాని యెలా వ్యక్తం చేయగలదు? చేపిమాత్రం ఏం ప్రయోజనం? కనుక తమించ మని మరీమరీ (ప్రార్థిస్తున్నాను. ఎప్పుడైనా యతిరాజులకు స్వదేళానిక్రి తిరిగి వెళ్ళాలని కోరిక కలిగితే తాను యెంతమాత్రమూ (ప్రతిబంధకం కాదు, కౌళక యతిరాజులు స్వదేశానికి వెళ్ళటానికి తన చేతనై నంత సహాయం కూడా చేసి తీరుకుంది, అతని వాళ్ళు కోరితే. తాను యెంత మాత్రమూ అడ్డురాదు. ఇస్పటికే రెండుమూడు సార్ల యకిరాజులతో ఈ విషయం (ప్రస్తావించింది కూడా,తన కిప్పుడు 'యయతిరాజుల వలన యిద్దరు పిల్లలు కూడా కలిగారు. వాళ్ళవలన కానీ తననుండి కానీ యతిరాజులు స్వదేశానికి వెళ్ళటం అనే సందర్బం పురన్కంరించుకొని యెట్టి ఆటంకాలూ కలుగటోవని తాసు గట్టిగా వాగ్దానం చేయగలదు. కేవలం సత్యం తెలీకుండా పొరపాటువలన జరిగిన ఈ 110

వివాహానికి తానాక్క_తే బాధ్యురాలు కాదు. కారాదు కదా. యతిరాజులు కూడా చాలా యోగ్యుడు, సత్పురుషుడున్నూ అయివుండి కూడా ఇటువంటి కృత్యానికి యెందుకు పాల్చడ్డాడో తనకు దురూహ్యంగా వుంది. కుటుంబంలో ఏవైనా కలహాలూ, అనంత ప్పలూ కారణంగా అత డిటువంటి పని చేళాదేమో.

ఏది ఏమైనా తాను యతిరాజులు వ్రాసే ఉత్తరాలనుబట్టి ఆ అడ్రసు (గహించీ యీ ఉత్తరం (వాస్తున్నది. యతిరాజులకు ఈ విషయం తెలియదు. ఇండియాలో తనకు భార్యావిడ్డ లున్నారన్న విషయం తన యెడల గోస్యంగా వుంచినళ్హు ఇక్కడ తనకు ధార్యా విడ్డలున్నారన్న విషయం అక్కడి వాళ్ళకు (వ్రాసి ఉండడని వూహించి, ఈ విషయం మీకు సంతోషం కలుగజేయదని తనకు బాగా తెలుసును. అయినా మీరు యతిరాజులపట్ల ప్పూర్తిగా నిరాశపడికాని, లేక నిర్చం ధించి కొని, ఈ విషయమై వొక తుది నిర్ణయానికి రాగలరని ఆశిస్తూ యీ ఉత్తరం (వ్రాస్తున్నాను. మీ కుటుంబం పట్లా, మీ పట్లా (యేమాళఖి మానాలతోనూ, గౌరవంతోనూ.._ఎలెన్‌”

ఆ ఉత్తరంలోని సారాంశాన్ని తమ మాటలలో తెలుగులోనిక్‌ మార్చి చెప్పి నమళ్శివాయంగారు ఆచార్ల గారికి వినిపించారు.

ఆచార్ల గారు కొయ్యబారి పోయారు.

కళ్ళ నిండా సీళ్ళు తిరిగినయ్‌. కింక _ర్తవ్యతా మూఢువై పోయి నారు, తాను ప్రియంగా కట్టుకున్న గాజుమేడ తునాతునకలై పోయి నట్లనిపించిందిం

ఇన్నాళ్ళూ యెస్పటికోప్పటికి యతిరాజులు తిరిగి రాకపోడు అన్న ఆళ అనే చిన్న దీపకళిక అంధకార బంధురమైన తమ (బ్రతుకులో మనటానికి (త్రోవ చూప్పతూ వుండగా అన్ని కొమనలూ తమ కొడుకు తిరిగిరావటంమై ననే శేంద్రీకరించుకొని వుండగా ఇటు వంటి పిడుగు వార్త

ఆత్మబంధువు చావు (బ్రతుకుల్లో వున్నాడని తెలిసిన దగ్గర నుంచీ ఏమౌతుందో ఏమిటో అని ఆందోళన పడుతూ ప్రాణం చిక్క బట్టుకొని, వినరాని వ్నార్వ ఏం వినవలసి వస్తుందో అని అసు

న.

క్షణమూ, మనసులోనే రెండు చెవులూ గట్టిగా మూసికొని తత్తర పాటు చెందుతున్న సమయంలో, అ కాస్తా ముగిసిందని యెవరో చెప్పినప్పుడు కలిగే ళోకమే, ఆర్హియే, ఉద్వేగమే, హృదయ విదారక మైన ఆ(క్రోశమే ఆచార్లగారు కూడా అనుభవించారు.

తమకు ఇక ఊరటలేదు. సాంత్వనలేదు. ఓదార్పులేదు. తన బాధను యెవరు అర్ధం చేసుకుంటారు? హృదయంలో మండి పోతున్న పెనుమంటలను యెవరు ఆర్పగలుగుతారు?

నమళ్శినాయంగారు సానునయంగా అన్నారు.

“నిజమే. మీకు చాలా గొప్ప కష్టం వచ్చి పడింది. “కొడుకుల్‌ పుట్టరటంచు కొంద రవివేకుల్‌ వృథాభ్రాంతులై" అన్నట్టుగానే కొడు కులు పుట్టికూడా కొందరికి కష్టాలు తప్పవు. లేకపోతే ఈ ఆశలు, దురాశలు, అత్యాశలూ, ఆపైన కుమిలిపోయే నిరాశలూ అనుభవించ సక్కరలేదు. మీరేం చేస్తారు పావం. ఎన్నో ఆళలు పెట్టుకున్నారు. ఆ ఆశలన్నీ చివర కీ విధంగా పరిణమించాయి.” న

అఆచార్లగా రేమీ మాట్లాడలేదు.

సముద్రాలు దాటి ఆకాశంలో శతేలితేలిపోయి, ఆయనగారి. మనస్సు దీనంగా కాతరమైన కంరస్వరంతో ఎవరినో అక్టి స్తున్నది, తిరిగి రమ్మని. న్‌

నమళ్శివాయంగారి చేతుల్లోని ఆ కాగితాలను తీసుకొని, కవరులో పెట్టివేసి తలవొంచుకొని ఆయనగారు ఇంటికి వెళ్ళారు.

పాలిపోయి చిక్కిపోయి. కృశించి దీనంగా వున్నప్పటికిన్ని లత్మ్మీ దేవియొక్క అను(గ్రహమును పొందినదేమో అన్నట్లుగా (బ్రాంతిని గొల్పుతున్న చిన్నకోడలు మొహం చూడగానే మగవాశ యుండిన్నీ బావురుమనీ ఏడవాలనిపించింది. వారికి, “శ్రీయకమైన దివ్యమణి చేతికి నబ్బగ పారవై చి అన్నట్లుగా చిన్న కోడలును చూచి నప్పుడల్లా వారికి యతిరాజుల దురదృష్టం విచారకారణ మౌతుంది, తన చిన్న కోడలు పెదవి విప్పి మాట్లాడనే మాట్లాడదు. మరిన్నీ ఇటీవల మూగదై పోయినట్లుగా పోయింది.

అటువంటి ఆమె భగవంతుడు తనను పరీక్సి స్తున్నట్లుగా అడి

కే12

గింది అవాళ: “వాలేమని వ్రాశారు?” అని. వారు తమ దగైన్యా వస్థలో ఆ ఉత్తరాన్ని ఇతరులకు కనపడకుండా చేయలేక పోయినారు.'

కోడలి ప్రశ్నకు వారు ఏమని సమాధానం చెప్పగలుగుతారు? తాను మాత్రమే మిక్కిలి దురదృష్టవంతుడు కావటం కాకుండా తన ఇంటికి వచ్చిన వారందరూ. కూడా దురదృష్టవంతులే అయి. పోయినారు.

“వొడిదగ్గరనుంచి కాదు యీ ఉత్తరం వచ్చింది అని బొంకారు.

ఆమె నమ్మకపోయినా, నమ్మక తప్పలేదు.

ఆచార్లగారికి కోడలిని చూచినప్పటినుంచీ ఇంకొక వింత భయం చుట్టి వేసింది.

నమళ్శివాయంగారి ఇంటినుండి బయలుదేరి యీ విషయం చిలవలూ పలవలూ సృష్టించుకొని ఆడవాళ్ళ నోళ్ళలో పడి తమ కోడ లికి చేరుతుందేమో నన్నదే ఆభయం. ఆ వార్తను విని చిన్న కోడలు ఏ విధంగా తట్టుకొనగలుగుతుందో, తాము అబద్ధం అడినట్లు రుజువై పోతుంది కదా. ఆ తరువాత ఐదారు రోజులవరకూ బయట 'కెక్కడికైనా వెళ్ళి మళ్ళీ ఇంట్లో 'ప్రమేంచేప్పుడు తడబాటు పడేవారు. వాణికిపోయేవారు. చిన్న కోడలు ఎక్కడ కనపడిపోతుందోనని బిడియపడి పోయేవారు.

ఇంట్లో కూచుని ఏమీ తోచక వొకరోజు వూరిబయటదాకా వెళ్ళి వస్తుంసే సాంబయ్య చౌదరి దూరాన్నుండి ఆహ్వానించి ఇంటికి తీసుకొనిపోయల్లా. వేళాకోళం జేశాడు. చనువుకొద్దీ పరిహాసంగా మాట్లాడాడేకాని ఆ విషయం ఆయనగారి మనస్సుకు ఎంత అఘాత మైపోతుందో (గ్రహించలేదు. "

“స్పీన్సు దొరసాని మంచిదే పాపం ..”

ఆచార్జగారు చప్పున అక్కడనుంచి లేచి వచ్చేశారు.

ఆయనగారు భయపడిపోతున్న పని కాస్తా జరిగిపోయింది.

ఒకరోజు మునిమాపువేశ తాము ఇల్లు చేరుకునేసరికి చిన్న కోడలు గుడ్డ సీరు కక్రుక్కుకుంటున్నది. ఇల్లంతా నిరాశ్రయురాల్సై ఎవరిసంచనో పొట్ట నింపుకొనటానికి పడివుండిన విధనలా తోచింది

113 క

పెద్ద కోడలు తనకేమీ పట్టనట్లు చాటలో బియ్యం బాగు చేసు కుంటున్నది. చిన్న కోడలు దీపం వెలిగించి పంచలో | అరుగుమీద వుంచిపోతూ ద్వార ంవద్ద వొదిగి నిలుచుండిపోయింది. ఆమె అడగదలచుకున్న (ప్రశ్న ఏమిటో మనసున మెదిలి ఆయన విహ్వ లుల్లై పోయారు. ఆమె అడగనే అడిగింది:

“నిజమే నంటారా*”

“నిజం కాకపోతే బాగానే వుండును”

“ఉత్తరం వచ్చిందా?”

“రాకపోయినా బాపుండేది.

“చెస్ప రేం

ఏమని చెప్పతారు?

“అయితె నిజమయ్యే ఉంటుంది,”

ఆవార్హగారు మొఖం ఎత్తలేక పోయారు,

అవాళనుండి ఇంట్లో పూర్తిగా నిరాశ తాండవించిపోయింది.

ఈ విచిత్రమైన కథ వూళ్ళో అందరికీ తెలిసిపోయింది.

దూరంగా ఎవరైనా ఇద్దరో ముగ్గురో = ఆడైనా మగైై నాకలిసి మాట్లాడుకుంటున్నట్లు కనిషిస్తే తన ఇల్లు కూలిపోయిన విషయమే వాళ్ళ మాట్లాడుకుంటున్నారని ఆచార్ల గారికి దుఃఖం కలిగేది.

ఆ సీమ దొరసానికి తాను అనుభవి స్తున్న నరకాన్ని, కోతను అంతా (వ్రాసి యతిరాజులు వొక్కసారి ఇక్కడకు వచ్చిపోతే చాలును. ఇక్కడే శాశ్వతంగా వుండకపోయినా ఫరవాలేదు ఆ మాత్రం సహాయం చేయమని, ఆ మాత్రం దయ చూపమని (వ్రాద్గా మనుపన్నారు. ౮

ఆమెకు ఉత్తరం (వ్రాయాలంటే తమకు ఇంగ్లీషు రాదు.

ఎవరిని ఆశ్రయించాలి? తను మనస్సులో వున్న గోడునంకా ఇతరుల ముంధు ఎట్లా వెళ్ళబోసుకోవాలి? ఆమె మనసు కరిగేటటుగా యీ నాలుగు ముక్కలు వవ్రాపి 'పెట్టండని ఎవరిని (ప్రాఠధేయపడాలీ? లజ్ఞావమానాలను సంకోచాన్ని విడిచిపెట్టి ఎవరిని బ్రతిమాలాలి అన్నది - ప్న్న అయింది. నమళ్శివాయంగారిని ఆశ్రయించటానికి క్షైషగ

మనసువొల్ల లేదు. తన యెడల నిజమైన సానుభూతి, తన దై న్యస్థితిని గూర్చి పరితాసం వ్యక్తపరచగల మనప్టితివున్న వారి ముందు తన సాదను తాను వెళ్ళటోసుకొనగలడు; అంతే కాని తనకు బాగా తెలిసుండి తన కష్టనష్టాల యెడ తగినంత పరితాపం లేనివారితో తన గోడును వెళ్ళబోసుకోవటం ఇష్టంలేకపోయింది.

కొండంత అశతో నారాయణపేట నడిచిపోయారు.. బాగా తెలిసిన వాళ్ళు యతిరాజులను గురించి ఏవేవో అడిగారు. వాళ్ళందరినీ తప్పించుకుంటూ పాల్‌దొర బంగళాకు వెళ్ళారు.

పాల్‌గొర మర్యాదగానే ఆహ్వానించారు.

ఇంగ్ల ౦డునుండి ఆ దొరసాని తమకు (వ్రాసిన ఉత్తరాన్ని పాల్‌దొర ముందుంచి తమకు ఎలాగైనా వొకగతి చూసమని అగర్ధిం చారు ఆచార్హ గారు.

పాల్‌దొర అదంతా చదువుకొని చాలా ఆశ్చర్యం పొందారు. చాలా పరికాపాన్ని న్య _కృంచేశారు. ఆయనకు వచ్చిన కొద్ది తెలుగు లోనే తాను ఇక్కడి పరిస్థితులను తెలియజేస్తూ యతిరాజులకు కాని, ఆవిడకు కాని ఉత్తరం (వ్రాయగలరేకాని, అంతకన్నా చేయగలిగింది లేచు. పరిస్థితి మన చేయిదాటి పోయింది అన్న భావాన్ని వ్యక్తం చేశారు. యతిరాజులు ఇలాటి పని చేస్తాడని తాము ఊహించలేదని పానునయ వాక్యాలు పలికొరు.యతిరాజులకు తాము జాబు వ్రాస్తామనీ, మళ్ళీ నెలరోజుల తరువాత తమను కఠలియమనీ చెప్పారు.

ఆచార్హగారు లక్ష్మీపురం నడచివస్తూ “వాళ్ళమ్మే యెంతో అదృష్టవంతురాలు. తిరిగి వస్తాడన్న ఆళతోనై నా ప్రాణాలు విడిచింది. విజంగా ఇప్పుడు బ్రకికిపుంపే ఎంత కోభపడేదో' అనుకున్నారు.

చెరువుకట్ట దాటి (గ్రామంలో అడుగుపెడుతుంపే చివరి కణాల్లో కొడుకుకోసం వాళ్ళమ్మ ఎంత అలమటించిపోయిందో, ఆమె (ప్రాణం ఎంతగా కొట్టుకలాడిందో అన్నీ తవ్వి పోసుకున్నారు.

ఆమె బూడిద అయిపోయినచోటు దూరంనుండి తనను. వెక్కిరించింది. దగ్గరలోవున్న చింతచెట్టు తనను భయపెట్టింది.

“ని పసీ అంతే అని మనసులో హెచ్చరిక వినపడిందిం

కేే5

“బహుశా ఆ విషయమై నా కొడుక్కు ఎవరైనా (వ్రాస్తారో లేదో, ఒకవేళ (వ్రాసినా కొడుకు వొక నిముషంసేపు మౌనంగా ఆత్మ శాంతికై (ప్రార్ధనచేసి ఆ ఉత్తరాన్ని అవతల పారేస్తాడేమో.. తెలుగు చదనటం ప్పూర్తిగా మరచిపోయినాడేమో. లేకపోతే తాము వ్రాసిన క్షోభ మనస్సును కరగింప జాలదా? యతిరాజులు వాళ్ళ మతంలో చేరిపోయి వుండవచ్చును.

కనుక దేవుడూ, దై వమూ, ధర్మమూ,తల్లీ ,తఈం(్రీ పాపమూ, పుణ్యమూ మొదలై న వాటితో తెగతెంపులు చేసుకుని వుండవచ్చును.

ఎవరైనా తనను వొక్కసారి తన కొడుకువద్దకు చేర్చే, పుణ్యం కట్టుకుంళే బావుండును. కథల్లోలాగా అటువంటి అద్భుతం వొకటి జరిగితే బావుండును.” ఇటువంటి వూహ వచ్చినప్పుడల్లా ఆయన మనస్సు ఎక్కడెక్కడో విహరి స్తుంది. ఒకవేళ దయ "ెద్దదె. గొప్ప గొప్ప చదువులు చదివి విదేశాలకు వెళ్ళి తండ్రి మనసును. మార్చి తీనుకొని రాగలదేమో అని మనసుకు ఆశను, తృప్తిని యివ్వ

| గల "సంఘటనలను వొకదానిపై వొకటి "పేర్చుకుంటూ, వొక పెద కధను అల్లుకుంటారు. ఆచార్హగారు మనసులోనే. ఐం

ఆ తరువాత అటువంటి ఆళలనే పెనవేసి, బ్రతుకనే క్రాటిని: తెగిపోకుండా కాపాడుకుంటూ వచ్చారు. చిన్నపిల్ల వాడు నారాయణ. పేద హైస్కూల్లో చదువుకుంటున్నాడు. పీడైనో' పెదవాడె ఉద రించక పోడసీ, ప్రాణాలు పోయిందాకా అన్నోదకాల్‌కై నా ఆజ కోక పోడనీ ఆశపడ్డారు. ఆ ఆశతోనే ఏదో వాక విధంగా రోజు లను నెట్టుకుంటూ వచ్చారు.

(శ్రీనివాసాచారికి ఫోర్తుఫారం చదువుతుండగా "పెద జబ్బు, చేసి ఆ యేడు పరీక్ష తప్పాడు. మరుసకేడు సాంబయ్య “చౌదరిని ఇంకా తెలిసినవాళ్ళనూ (ప్రాథియపడి పది రూపాయలు చేతపటుకుని

కొడుకును వెంటపెట్టుకుని స్కూల్లో చేరుస్తామని బయలుదేటీతూ వుండగా కొడుకు ససేమిరా వల్ల కాదన్నాడు.

ఆబార్లగారు నయానా భయానా, దీనంగా శాసింపుగా నచ్చ, చెప్ప జూశారు. కాని ఎంతమాత్రమూ కార్యం లేకపోయింది

116

ఛ్రీనివాసారి మొండిపట్టు వేసి కూచున్నాడు. మళ్ళీ తాను స్కూల్లో చేరనంటాడు. 'పెద్దవాళ్ళతో చెప్పించారు. (బ్రతిమాలుకున్నారు. కాని కొడుకు వినలేదు. ఏం చేస్తావని అడిగితే ఏదైనా ' చేస్తానన్నాడు కాని, స్కూల్లోచేరి, చదివిన క్లాసే మళ్ళీ తిరిగి చదవనన్నాడు.

ఆచార్ల గాలికి ఎంతో ఖేదం కలిగింది.

పెద్దడొడుకూ చిన్నకొడుకుల వలెనే మూడవవాడు కూడా ఈననుదుఃఖ పెళ్లు వ్రాకే తన ముఖాన (వ్రాపి ఉన్నదవి కుమిలిపోయారు. ఒదిన లిద్దరూ కూడా ఎంతో బ్రతిమాలి చెప్పినా శ్రీనివాసుల మనసు కరగలేదు. సరే, ఆపదలన్నీ వొకదానివెనుక వొకటి పరంపరగా వస్తవని ఆచార్ల గారు సరిపెట్టుకున్నారు.

యతిరాజులు నారాయణపేటలో డాక్టరు వృత్తి చేస్తున్నప్పుడు అతనివద్ద కాంపొండరుగా ఉండే అతడు నారాయణపేటలో మందుల కొట్టు పెట్టాడు.

ఆచార్హగారు ఒకరోజున వెళ్ళి అతణ్ణి బ్రతిమాలుకున్నారు.

అకడు శ్రీనివాసులను కొట్లో మందులు అందించటానికి కుదుర్చుకున్నాడు. ముందు ముందు ఇరవై ముప్పై రూపాయలు యిచ్చేవాడు. తరువాత తరువాత అతడికి బాగా లాభాలు వస్తూ ఉన్నందున ఏవై అరవై రూపాయలు యిచ్చేవాడు.

మొదట్లో శ్రీనివాసులు లత్మీపురం నుండి రోజూ నడిచిపోయి ర్యాత్రికల్లా తిరిగి వస్తూవుండేవాడు. రెండు మూడు సంవత్సరాలు యులా గడిచిన తరువాత ఆచార్లగారు తమ దూరపు బంధువులను నారాయణ పేటలో (బలిమిలాడుకొని (శ్రీనివాసులు వాళ్ళింట్లో వుండ టానికి వాళ్ళను వొప్పించారు.

అప్పటి నుండీ (శ్రీనివాసులు నారాయణపేటలోనే ఉంటూ తనకు గాలి మళ్ళినప్పుడు ఇంటికి వస్తూపోతూ వున్నాడు.

భ్రీనివాసులు తనకు మందులకొట్టు యజమాని యుచ్తే డబ్బులో వీలైనంత తీసికొనివచ్చి ఇంట్లో యిచ్చేవాడు. ఆ డో ఎట్లానో శశీరధారణచేస్తూ రోజులను నెట్టి వేస్తూ వచ్చారు.

ఏ కష్టానితైనా సాంబయ్యచౌదరి ఆదుకునేవాడు. వాయివిడిచి

క్షే?

అడగాలే కాని సాంబయ్యచొదరి ఎప్పుడూ కూడా తాను అడిగిన చానీని కాదనలేదు. ఎన్నిమాట్లు ముఖం యింత చేసుకుని యాఛించినా సాంబయ్య తనను చిన్నపుచ్చలేదు. అంతేకాక శ్రీనివాసుల ఆధారంవల్లా ఇన్నాళ్ళూ. ఎలానో గడచిపోయింది. ఇకముందు ఎట్లా గడుస్తుందో? ఈ (ప్రశ్న ఆచార్హగారిని మిక్కుటంగా జాధించలేదు. పది పన్నెందేండ్లుగా ఆయనగారు అనుభవించిన దైన్యం ముందు ఇది వొక సమస్యగా వారికి అనిపించలేదు. సాంబయ్యచౌదరి కనిపి స్తే తానే పూనుకొని శ్రీనివాసులు ఇల్లు విడిచిపెట్టి 'దేశాలపాలైనాడని చెప్పారు. నమళ్శివాయంగాగి ఇలటికల్లా పోయి చెప్పివచ్చారు. రామిరెడ్డితో ఎప్పుడూ మాట్లాడి ఎరుగనివారు అతనితో కూడా దారిలో నిలిపి చెప్పారు. ఈవిధంగా కనపడిన వాళ్ళందరితోనూ. చెప్పుతూ, ఇంకా చాలామందికి చెప్పేవారే కొని, ఆయనగారి మతి చలించిందని ఎవరో ఎవరితోనో అనటం మసక సంజెవేశ దూరంగా నడుస్తూ విని, అప్పటినుంచి మానివేశారు. ఆ మాట విన్నప్పుడు ఆయన కెంతో నవ్వు వచ్చింది. “రంగా రంగాఃఅంత అదృష్టం కూడానా? అనిపించకపోలేదు. అప్రయత్నంగా జనార్జనస్వామి ఆలయపు ఊడిపోతున్న పింహద్వారపు తలుపులకు ఎదురుగా నిల్చుని రెండు చేతులూ యెత్తి అంతర్యామికి సమస్కరించుకున్నారు. “వాని కొక్కనికే తెలుసు. కాని ఏం లాభం? దయరాలేదు ఇంకాః” అన్నారు. తైల్లనార దనుకొన్న రాత్రి ఎలాగో తెల్లవారింది. తూర్పు దిక్కు నుండి కెల్లనిరేకలు ఒక్కొక్కటీ ఆకాశంలోకి చొచ్చుకొని 118

వస్తున్నకొద్ది రామిరెడ్డి మనస్సు హర్షతరంగితమైంది. (ప్రకృతిలో ఉషోదయాలు ఇంత మధురానుభూతిని (ప్రసాదించగలవని అత డిది నరలో ఎరుగడు. రాగరంజితమైవ తూర్చుదిక్కు గుంపులు గుంపు లైన చీకట్లను తరిమికొళ్తు దృశ్యం శరీరంలో నూతనోత్సాహాన్ని, చైతన్యాన్ని తెచ్చిపెట్టినట్ల యింది. రాత్రంతా ఒక్కక్షణం కూడ అతడు నిద్రపోలేదు. మగతగా ఒక్క నిమిషం కళ్ళు వాటంతట అవి వాలిపోయినప్పుడు, అతడు నరకాన్ని అనుభవించాడు కాసి నిద్రను కాదు అనుభవించింది.

శశీరాన్న్‌ పులకింపజేసే, దేవదూతల చిరునవ్వులవంటి వేకువ గాలులు, పరిమళభరితములై న తెల్లని వెలుగురేఖలు ఆ గది అంతటా నిండాయి. వీధిలో చెట్లమీద, పశుపక్ష్యాదులు, ప్రభాత గితాలను ఆలపిస్తున్నాయి. రామిరెడ్డి గుండె నిండా ఆశా, ఆనందము నిండి నట్ల యింది. కొడుకు ముఖంలోకి చూళాడు. అలసట అంతా తీరి పోయినట్లు, ఏదో ఒక తేటతనము కొడుకు ముఖంలో కనపడటం అతని కెంతో సంతృప్రిని కలుగచేసింది, ముఖమంతా పాలిపోయినట్లు కళావిహీనంగానే ఉన్నా, ఏదో ఒక చైతన్యము, మాలిన్యమంకా తుడిచివేసిన తరువాత (ప్రకాశించే అద్దంలా కనపడింది ఆతడికి. రాత్రి ఆచార్లగా రింటినుండి వచ్చిన కుంకుమ, చిన్నరెడ్డి ముఖాన వెలవెలాపోతున్నది. నాగరత్నమ్మ ముఖంలో చెప్పలేని నిబ్బరం, కొట్టవచ్చినట్లు కనబడుతున్నది. ఆమె కళ్ళు జ్యోతులవలె అయినా, రా(త్రి అంతా కంటిమీద కునుకై నాలేని బడలిక,కళ్ళకింద వలయాలుగా ఏర్పడిన చల్లని చారలను మరింత సువిస్పష్టంగా కనిపింపజే స్తున్నాం పెద్ద ఆపద గడిచిపోయిన తరువాత ద్యోతకమయ్యే నిబ్బరము ఆమెను అంటిపెట్టుకొని చాలా ఉత్సాహవంతురాలినిగా జేపింది. ఇక కొడుకు (బ్రతుకుతాడు. తన (బ్రతుకు నిలచింది.చేపిన పాపాల ఫలితంగా సర్వనాశనం జరగటోతూ కూడా, ఒక తణంలో ఏదివ్య శక్తులో వచ్చి తమను రక్షించాయి. భగవంతుడు దయ తలచాడు. ఇక జీవితా నికి తాము కోరుకొనేది ఏమీ ఉండదు. ఆమె హృదయానికి యెంతో బలం వచ్చింది. కన్న కొడుకు కనులు విప్పి అమాయికంగా తనను

119

అడగాలే కొని సాంబయ్యచాదరి ఎప్పుడూ కూడా తాను అడిగిన దానిని కాదనలేదు. ఎన్నిమాట్లు ముఖం యింత చేసుకుని యాచించినా సాంబయ్య తనను చిన్నపుచ్చలేదు.

అంతేకాక శ్రీనివాసుల ఆధారంవల్లా ఇన్నాళ్ళూ ఎలానో గడచిపోయింది. ఇకముందు ఎట్లా గడుస్తుందో?

ఈ (ప్రశ్న ఆచార్జ్హగారిని మిక్కుటంగా బాధించలేదు.

పది పన్నెండేండ్లుగా ఆయనగారు అనుభవించిన దైన్యం ముందు ఇది వొక సమస్యగా వారికి అనిపించలేదు.

సాందియ్యచౌదరి కనిపి స్తే కానే పూనుకొని భ్రీనివాసులు ఇల్లు విడిచిపెట్టి దేశాలపాలై నాడని చెప్పారు. నమళ్శివాయంగారి ఇంటికల్లా పోయి చెప్పివచ్చారు. ,.... రామిరెడ్డితో ఎప్పుడూ మాట్లాడి ఎరుగనివారు అతనితో కూడా దారిలో సలిపి చెప్పారు. ఈవిధంగా కనపడిన వాళ్ళందరితోనూ. చెపుతూ, ఇంకా చాలామందికి చెప్పేవారే కాని, ఆయనగారి మతి చలించిందని ఎవరో ఎవరితోనో ఆనటం మసక సంజెవేళ దూరంగా నడుస్తూ విని, అప్పటినుంచి మానివేశారు.

ఆ మాట విన్నప్పుడు ఆయన కెంతో నవ్వు వచ్చింది.

“రంగా రంగా!అంత అదృష్టం కూడానా:"అనిపించకపోలేదు.

అప్రయత్నంగా జనార్దనస్వామి ఆలయపు ఊడిపోతున్న పింహద్వారప్ప తలుపులకు ఎదకుగా నిల్చుని రెండు చేతులూ యెత్తి అంతర్యామికి నమస్కరించుకున్నారు. క్‌

“వాని కొక్కునికే తెలుసు. కౌని ఏం లాభం? దయరాలేదు ఇంకా?” అన్నారు, తెల్లవార దనుకొన్న రాత్రి ఎలాగో తెల్లవారింది. తూర్చు దిక్కు

నుండి తెల్లనిరేకలు ఒక్కొక్కటీ ఆకాళంలోకి చొచ్చుకొని 118

వస్తున్నకొద్దీ రామిరెడ్డి మనస్సు హర్షతరంగితమైంది. ప్రకృతిలో ఉషోదయాలు ఇంత మధురానుభూతిని [ప్రసాదించగలవని అత డిది వరలో ఎరుగడు. రాగరంజితమైవ తూర్పుదిక్కు గుంపులు గుంపు లైన చీకట్లను తరిమికొక్తు దృశ్యం శరీరంలో నూతనోత్సాహాన్నిం చైతన్యాన్ని తెచ్చిపెట్టినట్ల యింది. రాత్రంతా ఒక్కక్షణం కూడ అతడు నిద్రపోలేదు. మగతగా ఒక్క నిమిషం కళ్ళు వాటంతట అవి పాలిపోయినప్పుడు, అతడు నరకాన్ని అనుభవించాడు కాని న్మిదను కాదు ఆనుభపించింది.

శరీరాన్ని పులకింపజేసే, దేవదూతల చిరునవ్వులనంటి వేకువ గాలులు, పరిమళభరితములై న తెల్లని వెలుగురేఖలు ఆ గది అంతటా నిండాయి. వీధిలో చెట్లమీద పళుపక్ష్యొదులు, (ప్రభాత గీతాలను ఆలపిస్తున్నాయి. రామిరెడ్డి గుండె నిండా ఆశా, ఆనందము నిండి నట్ల యింది. కొడుకు ముఖంలోకి చూశాడు. అలసట అంతా తీరి పోయినట్లు, ఏదో ఒక తేటతనము కొడుకు ముఖంలో కనసడటం అతని కెంతో సంతృప్రిని కలుగజేసింది. ముఖమంతా పాలిపోయినట్లు కళావిహీనంగానే ఉన్నా, ఏదో ఒక చ్లైతన్యము, మాలిన్యమంతా తుడిచివేసిన తరువాత (ప్రకాశించే అద్దంలా కనపడింది అతడికి రాత్రి ఆచార్ల గా రింటినుండి వచ్చిన కుంకుమ, చిన్నరెడ్డి ముకాన వెలవెలాపోతున్నది. నాగరత్నమ్మ ముఖంలో చెప్పలేని నిబ్బరం, కొట్టవచ్చినట్లు కనబడుతున్నది. ఆమె కళ్ళు జ్యోతులవలె అయినా, రాతి అంతా కంటిమీద కునుకై నాలేని బడలిక,కళ్ళకింద వలయాలుగా ఏర్పడిన చల్లని చారలను మరింత సువిస్పష్టంగా కనిపింపజే స్తున్నాా పెద్ద ఆపద గడిచిపోయిన తరువాత ద్యోతకమయ్యే నిబ్బరము ఆమెను అంటిపెటుకొని చాలా ఉత్సాహవంతురాలినిగా జేసింది. ఇక కొడుకు బ్రతుకుళొడు. తన (బ్రతుకు నిలచింది. చేపిన పాపాల ఫలితంగా సర్వనాశనం జరగబోతూ కూడా, ఒక కణంలో ఏ దిన్య శక్తులో వచ్చి తమను రక్షించాయి. భగవంతుడు దయ తలచాడు. ఇక జీవిళా నికి తాము కోరుకొనేది ఏమీ ఉండదు. ఆమె హృదయానికి యెంతో బలం వచ్చింది. కన్న కొడుకు కనులు విస్పి ఆమాయికంగా తనను

[19

చూస్తాడు. అమ్మా అని పిలుస్తాడు. స్కూలు విషయాలన్నీ చిత విచిత్రాలుగా చేసి యెంతో ఆసక్తితో తనకు వినిపిస్తాడు. అమ్మయ్యో యెంత గండం గడచింది, ఎంత (ప్రమాదం తప్పింది, ఎంత సర్వ నాశనం తప్పిపోయింది. గడచిన రాత్రి తా మనుభవించిన దుర తలచుకొంపేనే వాళ్ళ జలదరిస్తున్నది.

రామిరెడ్డి ముఖం కడిగానం పే కడిగాననిపించి, వీధి అరుగు మీదనే కూలబడి డాక్టరు కొరకు యెదురుచూస్తున్నాడు. మళ్ళీ నిలువ లేక ఒక్కోసారి ఇంట్లోకి వెళ్ళి కొడుకు ముఖంకేపి చూసి వస్తు న్నాడు. ఇరుగుపొరుగు వాళ్ళందరు ఓసారి ఇంట్లోకి వెళ్ళినప్పూ ఇక ఫరవాలేదనుకోవటం, అతడి కెంతో సంతోషాన్ని కలుగజేస్తున్నది. జీవితంలో. ఇటువంటి సంతోషాన్ని అత డిదివరలో యెప్పుడూ అనుభవించి ఉండలేదు. ఏ విలాసంకానీ, మరి జీవితంలో ఛాను పాధించాననుకొన్న ఏ ఘన విజయం కానీ, నేడు అతడు పొందుతున్న అనుభూతిని, అతడి కిదివరలో (ప్రసాదింపలేదు. ఒక్కసారిగా హృద యంలో ఏవో కొత్త లోకొల తలుప్పలు తెరచినల్ల యింది. హృదయ మంతా కరగి కరగి సూర్యోదయం కాగానే సంపూర్ణంగా వికసించి కలకలలాడుతూన్న కమలవనమే అయింది. రామిడ్డి ఇదివరకట్టి రామిరెడ్డి కాడు, రామిరెడ్డి గుండెయెంత మె _త్తన? రామిరెడ్డి యెంత మంచివాడు అని అందరూ తనను గురించి అనుకోవాలి! అందరూ ఈనంపే చెప్పలేని అభిమానం చూపాలి.అందరూ తనని _పేమించాలి. ఆ తరుణం వెంటనే అఆనన్నం కొవాలి. ఇక ఏమాత్రం విలంబనాన్ని తాను సహించలేడు. అప్పుడుకాని ఈన ఈ నంతోషానికి సార్దకత ఉండదు. తాను అసలు యెటువంటివాడో లోకానికి తెలియజేస్తాడు. ఇకముందు తన జీవితాన్నంజా నిష్కల్మషంగా, శాంతితో, తృప్తిగా చడుపుళకాడు. ఇది యెంత పెద్ద దెబ్బిః అమ్మయో్యో, ఇటువంటి కష్టం ఈ లోకంలో యెవరికీ రావద్దు. ఒక్కరోజులో. సమైపోయినాడు తానుః ఈ జన్మ పోయి వేరొక కొత్త జన్మ వచ్చినట్లుగా ఉన్నది. శాపం కాస్తా వదిలిపోయి మళ్ళీ పూర్వరూసం వచ్చినట్టుగా ఉన్నది.

ఇన్నాట్ళా తన బంగారు కొండకు, రత్నాల మూటకు, కన్న

120

తండ్రికి, తాను యెంత యెడంగా ఉన్నదీ తలపుకు వచ్చేసరికి, రామి డ్డి కళ్ళు తడిసిపోయినయి. తనతో కొడుకు చనవుగా మసలడు. దానికి నూటికి నూరుపాళ్ళూ కరణం తానేనని తనకు తెలుసు. తనను చూస్తే యెవరో పరాయివాడిని చూసినట్టుగా, ఇష్టం లేనట్లుగా, భయంగా, బెరుగ్గా తొలగిపోళాడు కొడుకు ఆవిషయం తనకు అప్పుడప్పుడు కొంత బాధనూ, వైమనస్యాస్నీ కలిగించినా, దానిసి పట్టించుకొనటానికి గానీ, దానిని గురించి ఆలోచించడానికి గాని, ఇదివరలో తనకు తీరికలేదాయె: ఇక ముందు అట్లాకాదు. అమ్మయ్యో, తన ముఖాన బాగా (వ్రాసి ఉండబట్టి సరిపోయింది, లేకపోతే ఒక్క క్షణంలో తన కొంప కూలిపోనే! తన కళ్ళముందే సర్వనాశనం జరిగిఉండునేేతన కొడుకును మళ్ళీ తన కిచ్చినందుకు ఆ భగవంతుడికి తాను ఎంత కృతజ్ఞుడో, ఇకముందు తానెంత విధేయుడో నిరూపించూ కోవాలి. భగవంతుడిని గురించి తలుచుకుంపేనే, తనమీద తనకు ఏవగింపూ, అసహ్యువావమూ కలుగుతున్నాయి. ఎన్ని పాపాలు చేసినా, తనను దేవుడు యెంతగా రక్షించాడూ-అన్న ఆలోచన వస్తే శరీరమంతా పులకించిపోతున్నది.

ఇక డాక్టరుగారు వస్తారు. భయంలేదని చెపుకారు. చిన్న నాన్న కళ్ళు విష్పుతాడు. కళ్ళ యెదుట తాను కనబడితే మళ్ళీ వెంటనే కళ్ళు మూసేసుకుంటాడేమా: పోనీ తాను తరవాతనే కనపడుతాడు. ఒక ప్రక్కన ఒదిగి నిలుచుంటాడు. అందరితోనూ మాట్లాడి తేరు కున్న తరవాతన్నే కాను వెళ్ళి యొత్తుకొని ముద్దుపెట్టుకుంటాడు. కొడుకు తనవద్దకు రాడేమో, ఎందుకురాడు. ఇదివరలోలాగా, కొడుక్కు యెడంగా ఉండడు కాను, ఇక ఊళ్ళ వెంట తిరగడు. రోజూ ఒకటి రెండు గంటలన్నా కొడుకుతో గడుపుతాడు.

ఇంతలోకే అల్లంత దూరాన అచార్లుగారు. రావటం కనిపిం చింది. "పొద్దున్నే స్నాన సంధ్యానుష్టానాలన్నీ కూడా ముగించు కుని వస్తున్నారులా ఉంది. ఆ ముఖాన యెంత సౌజన్యం, యెంత పవిత్రత, యెంత అభయం, న్లైర్మల్యం ఉట్టిపడుతున్నాయి," అని పిస్తున్నది చూచేవారికి. ఉన్నపళంగా ఆయనకు జాగిలి యొక్కా లని

21

పించింది రామిరెడ్డికి. తిరుమణి, తిరుచూర్జాలతో ఆచార్లగారి వదనం వెలిగిపోతున్నది. ఏదో స్తోత్రం చదువుకుంటూ వస్తున్నారు. వారి ముఖం చూడవలెనంక్షేనే యెంతో దుఃఖం కలుగుతూన్నది రామి శెడ్డిక. పెద్దలేక చిన్నలేక పాపమనక, పుణ్యమనక మంచిలేక చెడు చూడక, యొన్నిన్ని అకృత్యాలు చేశాడు, తనుః చివరకు ఏమి జరిగింది? ఏ జన్మాన్నో చేసుకున్న ఏ కొద్ది పుణ్యమో, ఏ కొద్ది మంచో తనను రక్షించింది, లేకుంటే ఏమైపోయేవాడో:

ఆచార్జ వారు వచ్చేశారు. సిగ్గువలన, సంకోచంవలన, వేదన వలన, వారికి నమస్కారం కూడా పెట్టలేకపోయాడు. “ఎలా ఉన్నది ఆబ్బాయికి?” అని వారడుగుతుంపే స్థాణువులా నిలబడి పోయినాడే కావి, పెదవి కదల్చి వారికి సమాధానం కూడా చెప్పలేకపోయాడు. ఆచార్ల గారు లోపలికి వెళ్ళిన తరువాత, వారు ఏం చెపతారో సన్న ఆశతో అతడు కూడా లోపలికి వెళ్ళాడు. పిల్లవాడి నాడిని పట్టుకొని పరీక్షిస్తుంయే వారి ముఖంలో [క్రమంగా సంతోషమూ, నిబ్బరమ్మూ రైర్యమూ కలిగి సంతృప్తి కొట్టవచ్చినట్టుగా కన్పట్టింది. ఆచార్జగా రన్నారు: ॥

“ఈ పిల్లవాడు గొప్ప అదృష్టజాతకుదై ఉండాలి. జీవితంలో ఈతనివలన ఏవేవో ఉత గ్రాస్టములై న కార్యములు సాధింపబడవలె. చచ్చి (బ్రతికాడు, ఇంత గండం తప్పిపోయిందం పే, భగవంతు డేదో పరమార్థాన్ని ఉద్దేశించి, ఈ పిల్లవానిద్వారా ఆ ఆశయాన్ని సాధించు కునేందుకు సంకల్పించి ఉంటాడు. నీది చల్లని కడుపమ్మా, కేవలం ఇది చాలా అద్భుతము,చి(క్రాతివిచిత్రము.నిన్న సాయంకాలానికి కూడా నాడి అందకుండా యెక్కడి కెక్కడికో జారిపోతూ ఉండెను.ఇస్పుడిక ఏమిన్నీ భయములేదు.”

రామిరెడ్డి జీవితంతో ఇంత సంతోషాన్ని యెప్పుడూ పొంది ఉండలేదు. ఒక్కసారిగా ఆచార్లగారి పాదాలు కళ్ళ కద్దుకోవా లని పించింది, అతనికి.

నాగరత్నమ్మ ఆర్జ్ర నునస్కురాల్లై కొంగుతో కళ్ళ నీళ్ళ శుడుచుకొంది.

కే22

ఇంకా ఆచార్ల్హగారు అదేవిధంగా చాలాసేపు మాట్లాడితే బాగుండును అనిపిస్తున్నది రామిరెడ్డికి

*న్ఫక్పు చాలా అదృష్టవంతురాలి వమ్మా, ఇక ఏమీ భయం లేదు. రాత్రి తెల్లవార్లూ కంటిమీద కూర్కులేక నేను చాలా పరి తాపం పొందాను, బిడ్డడిని మళ్ళీ చూడగల్గుదునా ః

“అయ్యగారూ: మీరట్లా అనవద్దు. మీదయవలన మా ఇల్లు నిలచింది. మీవంటి పెద్దల యెడ పాపం చేస్తేనే ఈ గొప్ప కష్టం అనుభవించవలసి వచ్చింది. అయినా మీ వంటివారి దయ వలన ఎన రైనా గశైక్కకపోరు.”

తన భార్య ఇంత వివేకవంతురాలని రామిరెడ్డికి తెలియనే తెలియదు. భార్యమీద (ప్రేమాభిమానాలు అకతళణ్ణీ ముంచెత్తుతున్నపి, పోతపోసిన బంగారు విగ్రహంలాగున కనిపిస్తున్నది భార్య. భార్యకు ఇన్ని మాటలు వచ్చునని కానీ మనసులో ఉన్న మాటలని ఈ విధంగా బ్రైటపడగల శక్తి ఉన్నదని కానీ, అతడిదివరలో ఉహించ నైనా లేదు. తన భార్యవల్లనే తన ఇల్లు నిలిచిందని మనసు 'ఘోషి స్తున్నది ఇటువంటి మంచిదానియెడల కా నెంత (కూరంగా నడచు కున్నాడు? అన్న ఆలోచన వచ్చి, పరికాసమేదో ఆపాదమ_స్పకమూ విచలితం చేస్తున్నది.

“పథ్యం పానం విషయంలో పది రోజులపాటు జాగ్రత్తగా ఉండమ్మా. వాతహరములై స పదార్థాలే పెట్టు. మళ్ళీ ఏ పదిహేను ఇరవై రోజులకోగాని మామూలు స్థితికి రాడు. .”

“అయ్యగారూ, చచ్చి మీ కడుపున పుడతాను. మా ఇంటికి ఒకపూట వచ్చి చూసిపోతూ ఉండరా?”

“అయ్యోః ఎందుకు రానమ్మా. తప్పకుండా వస్తాను.”

“అయ్యగారూ, నేను మీ కోడళ్ళకు నా పాపిష్టి ముఖం చూప లేను. మీ చిన్నబ్బాయి వచ్చి మంచం దగ్గర నిలుచుంపేనే నేను ముఖమె త్తలేకపోయాను. మీ దగ్గర అట్లాకాదు. నేను మీ బిడ్డను నన్ను మీరు కాపొడవలె.”

ఆఅచార్ల గారు కూడా మాట్లాడలేక పోయారు.

123

త్తానైతే ఒక్కనాటికీ యీ విధంగా మాట్లాడి ఉండేవాడు కాదు. తన జన్మ ఏమి జన్మః? కొరమాలిన జన్మ, తన భార్య యెంత చక్కగా మాట్లాడింది. తన భార్య అదృష్టం వల్లనే, పుణ్యంవల్లనే ఈన బిడ్డడు దక్కొాడు. అటువంటి భార్యను తాను హింసపెట్టాడు, ఆచార్ల గారితో తాను ఒక్క. మాట మాట్లాడలేక పోతున్నాడు. ఆయనగారితో మాట్లాడుదామం కే, ఆయనగారి వేపు ముఖమె త్తి తేర పార చూద్దామంటే. తన నోటి. మీద యెవరో. వాత పెట్టినట్టు భయంగా ఉన్నది; రామిరెడ్డికి.

“*జక్ర ఫరవాలేదమ్మూ. నువ్వెళ్ళి కాస్త పాలో, కాఫీయో తీసుకో. నువ్వు వచ్చినదాకా నేను ఉంటాను” ॥ అమె హృదయంలో ఉన్న విచారం అంతా చేయిపెట్టి తీసి "వేసినట్ల యింది.

“అయ్యగారూ, మీరు కూచోనేలేదు”. ఎంతో విచారాన్ని

వ్యక్తం చేపింది ఆమె.

రామిరెడ్డి మానులా నిలుచున్నాడే కాని, ఆమాత్రమైనా తనక

తోచనందుకు, తన భార్య నోటివెంట వచ్చినందుకు, అతడికి ఆశ్చర్యంతో. పాటు, భార్య యెడల మిక్కిలి ఆపేక్ష క్రూడ్రా కలిగింది.

నాగరత్నమ్మ లోపలికి వెళ్ళి మళ్ళీ పది నిముషాలలోనే తిరిగి వచ్చింది.

ఈ పదినిముషాలు తల వంచుకొని కొడుకువేపు చూసూ నిల బిడిపోయినాడేగాని, ఎంత (ప్రయత్నించినా ఆచార్ల గారితో మాట్లాడ లేకపోయాడు, రామిరెడ్డి, వారితో మాట కలుప్పదోమని అతడి శేత్తో ఉత్కంరగా ఉంది. మొట్టమొదటి మాట ఏం మాట్లాడాలో సంకోచం వలన ఏమీ తోచటంలేదు. కళ్ళు మూసుకొని గబుక్కున ఒక్క సారిగా కౌళ్ళు పట్టుకుంటే? అట్లా వొక్కనాటికీ చేయలేదు. ఎంత ఉ(దేకం కలుగుతున్నా ఏమీ చెయ్యలేకుండానే ఉన్నాడు.

సూర్యుడు కొంచెం పైకి వచ్చాడు. పిల్లవాడు పడుకొని ఉన్న గది అంతా వెచ్చని వెలుగుతో నిండింది. రాథ్రి ముళశ్ళే తిర క్షే24

గటం లేదనుకున్న గడియారం, స్పష్టంగా కక్కు. "టెక్కు మన్న ధ్వసిచేస్తూ ముళ్ళను కదిలిస్తున్నది. ఉదయం ఎనిమిది గంటలైంది.

డాక్టరుగారు వచ్చినతరువాత మళ్ళీ వచ్చి చూస్తానని ఆచార్ల గారు వెళ్ళిపోయారు.

అంతలోనే ముందు మస్తానయ్యా, వెనుక డాక్టరూ (ప్రవే శించారు.

బ్రతుకులో ఉన్న తీపి, సుఖమూ ఇస్పడిష్పుడే అర్ధమౌ తున్నాయి. రామిరెడ్డికి ఇంత అందమైన రోజును ఆత డెప్పుడూ చూసి ఎరుగ డిదివరలో. నిన్నంత భయంకరమైన రోజునుకూడా ఇదివరకటి జీవితంలో ఎప్పుడూ అనుభవించి ఉండలేదు. కాబట్టి భయమూ అభయమూ, సుఖమూ దుఃఖమూ, మంచీ చెడూ, పగా (గేమా = ఒకదాని వెంబడే ఒకటి ఉంటూ ఉంటవి.

డాక్టరుగారు ఆతృతగావచ్చి పిల్ల వాణ్ణి పరీక్షించారు. ఆయన: గారి నదనంనిండా సంతృ ప్రీ, ఆనందమూ తాండవం చేశాయి. _

రామిరెడ్డి భుజంమీద ఆప్యాయంగా తట్టి “నా జీవితంలో ఇదివొక ఘన విజయం అన్నారు సంత్పృప్తిగాం 'సైతస్కోపు పెట్టి గుండెను పరీక్షించారు. ముఖవికొసొన్ని పరిశీలించారు. “ఇక మీకు వచ్చిన భయం ఏమిన్నీ లేదు. ఇక నేను ధైర్యంగా చెప్పగలను ఇక ఏవిధంగా పరిజమించినా, నా ప్రొణొన్న్నైనా ఇచ్చి, మీ పిల్ల వాడికి ఏ అపాయం రాకుండా చూడగలను. నిజంగా మీరు ఎంతో అదృష్టవంతులు.”

రామిరెడ్డికి కళ్ళు జలజలలాడాయి.

నాగరత్నమ్మ వేపు ఎంతో అభిమానంగా చూస్తూ “ఇక ఏమీ ఫరవాలేదమ్మా. ఇవాళ సాయంకాలానికో, లేకుంటే రేపో, తెలి వొచ్చేస్తుంది. భయపడవలసిన లక్షణం ఒక్కటి కూడా లేదు”

“ప్పి దయ డాక్టరుగారూ, మా పిల్లవాడిని రక్షించి మా ప్రాణాలు నిలిపారు. మా ఇల్లు కూలిపోకుండా కాపొగారు. మా వొంటిని చెప్పులుగా చేసి ఇచ్చినా మీ బుణాన్ని తీర్చుకోలేము. చేవుడిలాగా వచ్చి మమ్మల్ని ఆదుకున్నారు.”

శీ25

నేను చేసిందేముందమ్మా, మీ అదృష్టమే బాగుంది. ఇప్పడు నేను ఇంజక్షన్‌ ఒకటిచ్చి ఒక గంటసేపుండిపోతాను. రాత్రి తెచ్చిన మందు కూడా ఒక దోపివ్వండి"”" బాబూ, బాబూ అని కు(రవాని గడ్డాన్ని, చెక్కిళ్ళను ముని వేళ్ళతో వ్రాస్తూ, డాక్టరుగారు పిల్లవాడికి తెలివికెప్పించే ప్రయత్నం చేశారు కొని ఫలితం లేకపోయింది. డాక్టరుగారు కాము ఎంత భయ పడిందీ చెప్పారు. నూటికి తొంబై పాళ్ళు తమకు ఆళ లేనేలేకపోయ్విం చనీ, అంత ప్రమాదకరమైన పరిస్థితిలో పిల్ల వాణ్ణి కదిలించి, ఏ విశ్రా పట్నమో, చెన్నపట్నమో తీసుకవెశ్ళేందుకు కూడా పాల్వస్టోక్ర పోయిందనీ, ఇవాళకూడా నిన్నట్‌వలెనే ఉంపే గుంటూరుకైనా తన కారులో శీసుకవెళ్ళవలెనని అనుకున్నాననీ, ఏమీ అవసర లేకుండానే ఇప్పుడు తనకు ధైర్యం చిక్కిందనీ డాక్టరుగారు చెప్పారు. తాను డాక్టరుగారు వస్తారని అర్ధరా(త్రిదాకా నర్చింగ్‌ హోవ్వొత్రో ఎట్లా ఎదురుచూస్తూ గడిపిందీ, డాక్టరుగారు వెంటలేకుండా ఇంటికి తెరిగి రావటానికి ఎట్లా మనసాప్పందీ, డాక్టరుగారు వస్తారేమోనం-క్రి ఆయనగారు ఏవో సీరియస్‌ కేసులను చూడ్డానికి వెళ్ళి అర్ధరాత్రి గడ చినా రాకపోయిందీ, ఇక్కడ ఇంటిదగ్గర చిన్న రెడ్డికి వొంట్లో ఎలా వుందోనని తన [ప్రాణం ఎంత కొట్టుకలాడిందీ, కాను ఎంత తపన మడ్డదీ, నర్చింగ్‌నోమ్‌లో ఆ జెంచిమీద కూచొని చిక్కటి చీకటిలో (ప్రత్తికాయలులా కళ్లు చేసుకొని చూస్తూ, ఎంత భయంగా, ఎంత దిగు లుగా= ఆ దాధాా ఆ భయం పగవాడికైనా వొద్దు _ నిమిష నిమిషానికి ఎన్నెన్ని పాడుపాడు భయాలు, ఆలోచనలు తనను కృంగదిసిందీ మస్తానయ్య కధలా వర్ణ 0చి చెబుతూంపే, రామిరెడ్డి మనసు మస్తా నయ్య యెడల కృతజ్ఞతాభావంతో అవళమై పోసాగింది. శరీరమంతా మాటి మాటికీ గరిపొడిచింది. చీకటం౦లా విచ్చిపోయింది. వెలుగు వచ్చింది. చిమ్మచీకటిలో నదిలో పడవ మునిగిపోతూ "కేకలు వేపినా ఎవరూ వినిపించుకోలేని స్థితిలో ప్రాణాలు పోతున్న సంగతి తెలుస్తూ విలవిలపోతున్న సమయంలో వొడ్డుచిక్కి చేకటి చెదిరిపోయి. వెలుగువచ్చినల్లుగా ఉంది. ఎంతో ఆనేందంగో 126

ఉంది. ఇప్పుడు యెవరిపైనా ద్వేషంలేదు, పగలేదు. కపటంలేదు, కార్పణ్యంలేదు. యెవరి చెడునూ కోరుకొనటం లేదు. కలక తేరిన నదిలాగా నీరు తీసివేసిన బంగారంలాగా (ప్రశాంతంగా, నిర్మలంగా ఉంది మనస్థితి.

డాక్టరుగారికి, మస్తానయ్యకు స్వయంగా కాఫీ తెచ్చి ఇచ్చాడు శామిరెడ్డి. మస్తానయ్య యెంతో పొంగిపోయినాడు.

“ఇప్పుడు ఇంట్లోకి వస్తూం'పే చూశాను అపశకునంలాగా. తెల్లవారీ తెల్ల వారకుండానే దాపురించాడేః ఏం పనట ఆచార్లకు. పీడా కార మొహం, అ, ఆయన యెదురుపడితేనే చాలు, అయ్యే పనులు కూడా ఆగిపోతవి. ఇంకా సూర్యుడు బారెడు పొద్దన్నా యెక్కకుండా వచ్చేశాడు. ఇంకా ఏమన్నా మాయలు, మంత్రాలు, (ప్రయోగాలు ఏమైనా చేళాడేమో:”

“రామరామరామా' అని చెవులు మూసుకుంది నాగరత్నమ్మ.

రామిరెడ్డి తల తిప్పి చూశాడు. రామిరెడ్డి ముఖంలో ఏమీ అనపక్తి కనపడకపోయేసరికి మస్తానయ్య నోరునొక్కుకున్నాడు.

రామిరెడ్డి ఉన్నట్లుండి వణికిపోతున్నాడు. నోరు ఆర్బుకొని పోతున్నది. శరీరమంతా దిగచెమటలు కమ్ముతున్నవి. యమ భటులు వచ్చి ఎదురుగా నిలుచున్నంత తత్తరపాటు, కలవరపాటు చెందు ఛున్నాడు. ఎదురుగా వాకిట్లో తన దుర్మార్గాల కన్నిటికీ సాధనమైన వ్యక్తి వొకడు నిల్చొని ఉన్నాడు. వాడు లోపలికి లోపలికి వస్తు న్నాడు. (కౌర్యమంతా రూపుదాల్చినట్లున్నాడు. రాక్షసుడిలాగున్నాడు. ఖూనీకోరులాగున్నాడు. తన పాపపు మనసు ఆకృతి దాల్చిన ట్లున్నాడు. వాడి కళ్ళు రక్తం కక్కుతున్నవి. వాడి గుబురు ఘీసాలలో క్రార్యం చిందులు తొక్కుతున్నది. మొలలో వెండి మొలతాడు మెరుస్తూ ఉన్నది. చింతబొగ్గువలె నల్లగా, వికృళంగా తయంకరంగా ఉన్నాడు. నాగుపాములా నడచి వచ్చాడు. త్రాచు పాములా పడగె త్తి ఓరగా చూశాడు, ఆ చూప్పలు పాము కొటుల్లాగా శామిరెడ్డి గుండెల్లో గుచ్చుకొన్నవి. కణకణమని ఎర్రగా మండి

క్షం?

పోతున్న నిప్పుల్లో కాల్చ్బబడిన ఎ(ర్రని ములుకులు గల ఇనుప చువ్వలవలె గుండెలో గుచ్చుకొన్నవి.

వాడు తన ఇంటికి మామూలుగా రాడు.

వాడెస్పుడు వస్తాడో రామిరెడ్డికి బాగా తెలుసు.

అయ్యయ్యో ఇస్పుడే వచ్చాడే! ఇక ఎప్పుడూ (బ్రళికినంత కాలమూ వాడి ముఖం చూడనే గూడ దనుకొన్న మరుక్షణమే వచ్చాడే. అయ్యో ఇక ఎట్లాః వీడు తను తియ్యమన్న వారి (ప్రాణాలు తీపినట్లు తన (ప్రాణం కూడ తీసిపోతే బాగుండును. | మ్గరిపాడూ, వీరాపరమూ మదిలో 'మెదిలేసరికి, రెండు చేతులలోనూ గుండెలను గట్టిగా హత్తుకున్నాడు రామిరెడ్డి.

డాక్టరుగారు చూస్తూనే ఉన్నారు. రామిరెడ్డితో గలిగిన సంచల నాన్ని గమనిస్తూనే ఉన్నారు.

రాత్రల్లా ఒక్కకణం కూడ నిదద్రలేనందువలన తల(్రిప్పుతు న్నట్టున్నది. రెడ్డిగారూ, మీరు కాస్తంత విశ్రాంతి తీసుకోండి. మీకేం భయంలేదని నేను చెపుతున్నానుగా”

వాకిల్లో కనపడిన భయంకరవ్య కి రానే వచ్చాడు.

“చిన్న రెడ్డికి వంట్లో ఎలా ఉన్నది” అని అడుగుతున్నాడు.

పరమపదసోపాన పటంలో పాము నోట్లో పడిన పాములాగా దిగజారిపోతున్నాడు రామిరెడ్డి క్రిందికి, (క్రిందికి, ఇంకా క్రిందికి. మస్తానయ్య (గ్రహించాడు. ఇప్పుడు రామిరెడ్డికి వ! చూడటం ఇష్టం లేదని. _

“ఇప్పుడు ఇంత శ్రొద్దున్నే నువ్వెందుకు వచ్చావు అసహా నమూ, చిరాకూ ధ్వనించే కంరంతో మస్తానయ్య యెదురుప్రశ్న వేశాడు.

శమైన్న ఉదయం నారాయణపేటకు వెళ్తుంటే చూశాను. శేరింతలు కొడుతూ, ఆడుతూ పాడుతూ ఇస్కూూలుకు పోతుండాడు చిన్నరెడ్డి. నేను (ప్రొద్దున్నే పేటనుండి నడిచి వస్తున్నాను. చిన్నరెడ్డి బాగా ఉండె కదాః నేను మాట్లాడినాను కూడా.నాయనింకా ఊరినుండి రాలేదని చెప్పాడు. మళ్ళీ నిన్న రాత్రి వస్తూంటే చిన్న రెడ్డికి పెద్ద

క2గ

జబ్బు చేసిందని తెలిసింది. మనసుండ బట్టక ఇవాళ పొద్దున్నే లగెత్తుకు వచ్చాను. ఏమయిందేమిటి అసలు?” +

“నీకూ నాకూ మనసు కూడానా” అనుకున్నాడు రామిరెడ్డి.

“దాగా చదువు కుంటుండావా అని అడిగితే అవునని చెప్పే, నా కళ్ళముందే కళకళలాడుతూ ఉండి. ఒక్కపొద్దులో ఇంత పెద్ద జబ్బు చేసెనో

“ఇప్పుడు తగ్గిపోయిందిలే. తరువాత కనపడు.”

మస్తానయ్య గొంతులోని విసుగుకు వాడు చాల కోవగించఛు కొన్నాడు. కాసి పైకి కనపడసీయలేదు.

“నేను కిష్టదాటిపోతున్నాను. మళ్ళీ నెల రోజులదాకా రాను. మళ్ళీ అమావాన_ వెళ్ళిన తరువాత వస్తాను. అందుకే మిమ్మల్ని చూసిపోదామని వచ్చాను”

రామిరెడ్డికి ఏడుపొ స్తున్నది.

"ఆ కిష్టలోనే పడిపో” అనిపించింది మస్తానయ్యకు.

వాడికి డబ్బు కావలసి వచ్చినప్పుడు ఇట్లా వస్తూ వుంటాడు వాడికి కావలసి నచ్చినప్పుడల్లా, పొాఠికా పరకా, రామిరెడ్డి ఇస్తూనూ ఉంటాడు, (క్రిందటి సంవత్సరం పంచాయతీ ఎలెక్టన్లకు వీడు కల్లు గీశాడు; సారాయిబట్టీ పెట్టాడు. ఆ ఎలెక్షన్లకే ఊళ్ళో "పెద్ద కోట్లాటలు వచ్చినయి. ఆ కొట్లాటలలో గూడ రామిరెడ్డి పషెన ఉండి వీడు యెందరి తలలో పగలగొట్టాడు.

రామిరెడ్డికి అక్కడనుంచి లేవక తప్పిందికాదు.

డాక్టరుగారి వంటి 'పెద్దమనిషి ముందు, వానితో ఇంకా అధి కంగా (ప్రసంగి స్టే వాడింకా ఏమేమి మాట్లాడతాడో అన్న భయం కూడా పట్టుకొంది.

లేచి లోపల వసారాలోకి వెళ్ళి మస్తానయ్యకు నై గచేశాడు, మస్తానయ్య లోపలకు వెళ్ళిన తరువాత వాజి గొడ్ల సావిట్లోకి రమ్మని చెప్పు అన్నాడు. మస్తానయ్య వీధి వాకిట్లోకి వెళ్ళి వాణ్ణి పిలిచాడు. గొడ్ల సౌవిడి ఇంటికి అనుకొనే ఉన్నది. వాడు గొడ్ల సావిట్లోకి

[29 మ్‌ 9

వెళ్ళిన తరువాత,రామిరెడ్డి కూడా ఇంట్లో నుండి ఉన్న వేరొక ద్వారం గుండా అక్కడకు వచ్చాడు.

_ చీనేను నాలుగు రోజుల [క్రీతం తమ కొరకు వచ్చినప్పుడు -చిన్నదొరను ఇక్కడే అడిగాను. ఆప్పుడే చిన్నదొరగారు చెప్పారు, మీరు హైదరాబాదు వెళ్ళారని, ఆవులకు పాలు పితుకుతూ ఉండే చూస్తూ ఇక్కడనే ఉన్నారు వారు.”

రామిరెడ్డికి అతడి మాటలు వినాలని ఏమీ ఇష్టంలేదు, త్వర "త్వరగా జేబులోనుంచి కొంత డబ్బుతీసి వానిచేతికిస్తూ *సరే, నువు

వెళ్ళు, డాక్ట్రరుగారు కూచుని ఉన్నారు.”

వాడికి కోపం వచ్చింది. అయినా నిభాయించుకొని *ఎంతే “మీటి?” అని అడిగాడు.

రామిరెడ్డికి తల బద్దలు కొట్టుకోవాలనిపించింది.

“*పమో నేను లెక్కపెట్టలేదు

“ఒక (ప్రాణం తీయటం అంత సులభంకాదు. ఈ డబ్బు

కోనమే కదా అంత పాడుపనికి పూనుకోవటం:

“*న్సా.[ప్రాణం తీసుకో, దానివలన లోకానికీ, సీకూ, నాకూ

అందరికీ ఉపకొర మే” -

వాడు తెల్లటోయాడు.

కళట్షక్ష కనపడవద్దు. నీ కంత అత్యవసరంగా ఉంకే ఎవరి ద్వారానైనా కబురుచేయి కౌని నీవు రావద్దు”

వాడు గొణుక్కుంటూ వెళ్ళిపోయాడు.

“ముద్దులు మూటగప్టై అవు దూడ ఒకటి తల్లి పొదుగులో పాలు కాగుకున్నది. ఆ అవు కనుల్లో ఎంత తృ ప్తీః జీతగాడు ఆవేపు వచ్చాడు. మొన్న సాయంత్రం ఐక్లైగొడ్డు ఒకటి యీని, ఈనగానే _దూడ చచ్చిపోయిందట. ఈ రెండు రోజులనుంచీ, అది దంటుపుల శొఠకలేదు; కుడితి తాగలేదు. తోలినా పోవటంలేదు. ఆ రాట దగర , ఆలాగున్నే నిలబడి ఉన్నది” అని వాడు చెప్పాడు. రామిరెడ్డి చూశాడు. ఆ గేదె కళ్ళ వెంబడి సీళ్ళు కారు స్తున్నది, విలబడి ఉన్నది. పశ్శింలో జొన్న సంకటి వండి తెచ్చి దాని ముందు 'పెట్టినట్లున్నది. అది వాసన

30

కూడ చూడలేదు. ఈసారి ఈత కూడ చాలా కష్టంమైందట. చిన్న దొర మొన్న సాయంకాలం దాన్ని చూచి కళ్ళ నీళ్ళు ెట్టుకున్నారుటం వాడు చెప్పతున్నాడు.

రామిరెడ్డికి కళ్ళనిండా సీప్ల నిండాయి. కాను పకువుల కన్నా నికృష్ణుడు. అధముడు. గబగబా లోపలికి వెళ్ళిపోయాడు. కొడుకు ముఖంలో ఎటువంటి కదలికా లేమ.డాక్టరుగారు ఇంజెక్షను ఇచ్చారు. ఒక డోసు మందుకూడా శ్రాగించారు. ఇంపరేచరు ఉందికాని చాలా స్వల్పంగానే ఉంది. మందు కూడా గొంతులోకి దిగటానికి నిన్నంత కష్టం లేకపోయింది. అని మస్తానయ్య చెప్పాడు.

డాక్టరుగారు పరీక్షించారు. *ఈసరికి తెలివి రావలసింది. ఆశ్చ ర్యంగా ఉందే, అన్నారు. రామిరాడ్డి గుండెలు కొట్టుకున్నాయి. డాక్టరు గారు వెళ్ళిపోతా మనవచ్చును, పోనీ, తాన్నై గుంటూరు తీసుక వెళ్టామా అనికాని, మీ నర్పింగ్‌హోమ్‌కు తీసుకొని వచ్చేదా అని కాని ఎలా అడగగలడు? అది బావుంటుందో, బాగుండదో. ఆయనగాకే చెపుతారు కదా. అయినా మనసు నిలనటంలేదు. “బాగా పొద్ధెక్కే సరిక్లైనా పిల్లవాడికి తెలివి రావచ్చును. సాయంకాలానికి మళ్ళీ నేను తిరిగి వస్తాను. ఈలోపున మీరేమీ భయసడవలసిన పనిలేదు. ఏమైనా భయం కలిగితే మస్తానయ్యను సంపండి. శణాలమీద వస్తాను” అని శాక్టరు బయలుదేరారు.

డాక్టరుగారు వెళ్ళిపోవడం రామిరెడ్డి కేమాత్రమూ ఇష్టం లేక పోయింది. అయినా చేసేది ఏంలేదు. పిల్లవాడు ఒక్కసారి కళ్లు తెరచి చూస్తే బావుండును. అప్పుడు తన కెంతో దైర్యం. పిల్లవాడికి తెలివి రాకపోయె. నిజమే. ముఖంలో తేటఠతనం కనబడుతూనే ఉన్నది. జ్వరం దిగజారిపోయింది. అయినా కనులు విప్పి తమంద శినీ చూడడేమి; సలకరించకపోయినా ఫరవాలేదు కాని, కను విప్పి చూస్తే బావుండును.

డాక్టరు వెళ్ళిపోయారు. ఇల్లంతా సందడిగా ఉంది. (ప్రతి వారూ వచ్చి చూసిపోతున్నారు. (ప్రతివాళ్ళా ధైర్యం చెబుకూన్నారు. అయినా రామిరెడ్డి మననంతా బోసిపోయినట్లుగానే ఉంది. ప్రొద్దెక్కు

.

తున్న కొద్దీ సందడి తగ్గి ఇల్లంతా నిళ్శద్దత అలముకుంటున్నది. దిన వత్రిక వచ్చింది. (ప్రతిరొజూ తమకంతో దినపత్రిక తిరగపేసే రామి రెడ్డికి, దానివేపు చూడనుగూడా బుద్ధి పుట్టలేదు. ఇంట్లోకీ బయటకూ కాలుగాలిన పిల్లిలా తిరుగుతూన్నాడు. ఓదార్పు కనపడటం లేదు మన స్రుకు, ఇంకా ఏమిటో పరీక్ష. ఏవిధంగా పరిణమించనున్నదో ఈ (ప్రారబ్ధం. డాక్టరుగారూ, ఆచార్హ గారూ చెప్పిన మాటలను మనసులో ఎంతగా మననం చేసినా మనసు నిండా ధైర్యం నెలకొనటంలేదు.. అశోపూరితఈమైన ఆలోచనలమధ్య భయమూ, నిరాశా వికృతంగా తమ మొహాలు కసబరుస్తున్నాయి. ఇంత అధైర్యం, ఇటువంటి. ఆశంక, భయమూ ఎప్పుడూ అనుభవానికి వచ్చి ఉండలేదు. అమా యకురానైన తన థార్యకూడ తనవల్లనే ఇంత దారుణమైన దుఃఖాన్ని అనుభవించవలసి వస్తున్నది. మంచం పక్కనే కనిపెట్టుక కూర్చున్నది భార్య తాను అట్లా కూర్చోనూలేకపోతున్నాడు. గంటలు. గడిచిపోతూ ఉన్నప్పటికీ పిల్లవాడి వొంటిమీద స్మారకం కలగటం. లేదు. రెక్కలన్నీ ముడుచుకపోయి. వాడిపోయిన పువ్వులవలె ఆ పెద్ద పెద్ద కళ్ళు నిశ్చలంగా ఉన్నవి. మధ్యాన్నం కూడ గడచి పోయింది. తానుమాత్రం పోయి ఎంగిలిపడ్డా ననిపించి లేచి వచ్చే, వాడు. తన భార్యను ఎవరూ కదిలించలేకపోయినారు. ఆమెకు లోపల భయం, తన కన్నతండ్రి కనులునిప్పి తనకోసం చూస్తే, తాను కన పడకపోతే ఎట్లా? ఎప్పుడు కళ్ళు తెరుస్తాడో. కళ్లు తెరచి చూచిన తరువాతగాని తాను అక్కడనుంచి లేవనని ఆమె స్పష్టంగా అందరి తోనూ చెప్పింది. అందువలన ఆమె నెవరూ (బ్రతిమాలుకోలేక పోయారు. చీమ చిటుకుమంటపే ఆమె గుండెలు అదిరిపోతున్నవి. క్షణ కణానికీ ఆమె ఆశతో పిల్లవాడి కళ్ళవేపు చూస్తున్నది. మధ్యాహ్నం ఖోజనాలైన తరువాత ఆదార్లగారు వచ్చారు. పరిస్థితిలో ఏమీ మార్చు లేకపోవటం. వారికి చాలా ఆశ్చర్యం కొలి పంది. “అయ్యగారూ, మీ రిక్కడ కూర్చొని ఉంకే నాకు ధైర్యంగా ఉంటుంది.” అంటుంది, నాగరత్నమ్మ. అయినా శరీరంలో ఏమీ: తొందరలు లేవు. ఏమీ చెడులక్షణాలు లేవు. స్పృహ ఇంకా ఎందుకు 32

వాబేదో అర్థం కానటంలేదు. మళ్లీ ఉన్నట్లుండి మనస్సంతా అల్లి కల్లోలమై పోతున్నది.

ఆయనగారితో వచ్చి, ఇంట్లో ఉన్నవాళ్ళు నాగగత్నమ్మ నిన్నటి నుంచి నీ క్షైనా ముట్టుకోలేదని చెప్పారు. ఆయనగారు అను నయంగా ఆమెకు బోధించారు. (బ్రతిమాలుకున్నట్లుగా చెప్పారు: ఆమె కళ్ళ సీళ్లు పెట్టుకున్న దేకొని, అన్నం తినటానికి అంగీకరించ శేదు. ఆయనగారి తనురోధంపైన కాసిని పాలు మాత్రం అక్కడికే తెప్పించుకొని (తాగింది.

ఆమె మనసులో ఉన్న భయాన్ని దాచుకోలేక ఇట్లా చెప్పింది;

“మ్పైెన్నసాయంకాలం పిల్లవాడు స్కూలునుంచి కాస్త ఆల స్యంగా ఇల్లు చేరాడు. ఎప్పుడోకాని అంత ఆలస్యంగా ఇంటికి వచ్చేవాడు కాడు. తండ్రి దగ్గర మాలిమి తక్కున కాబిట్టి, చనువంతా నా దగ్గరే వాడికి. స్కూల్లో పారాలదగ్గరనుంచి, మేష్టర్లను గురించీ, మార్కు అను గురించీ అన్నీ నాతోనే చెప్పేవాడు. అవాళ స్కూలునుంచి వచ్చిన తరువాత మామూలుగాలేడు. ఏమిటో ముఖమంతా అదో విధంగా పెట్టుకున్నాడు. పరాకుగా ఉన్నాడు. నుధ్య మధ్య ఉలిక్‌ పడుతున్న వాడిలా, భయపదుతున్న వాడిలాగా ఉన్నాడు. నాకు భయమై చొళ్ళుచూశాను. పక్కలు వెచ్చగా ఉన్నట్లు కూడా నాకను పించలేదు. అంతర్గతంగా ఏమైనా జ్వరం ఉండి ఉన్నదేమో. శన్టీళ్ళు పోసుకో, అన్నం తిందువుగాని అన్నాను.

కొట్టంలో బల్జె ఈనుతూ ఉన్నదని సంధ్య "వేళనుంచీ జీత గాడు వచ్చి చెబుతూ ఉంటే నేను జొన్నన్నం వండుతూ ఆ పనిలో ఉన్నాను. ఎప్పుడు వెళ్ళాడో మరి కొష్టంలోకి వెళ్ళినట్లుంది. అదంతా చూశాడు. వాళ్ళను పిలిపించి దూడను తీసుకపోయేట్లు చేసి, పిల్ల వాడికి అన్నం "పెళ్టేటప్పటికి మామూలుకన్నా పొద్దుపోయింది. ఆ పూట అన్నంకూడా సరిగా తినలేదు. మొట్టమొదలే అన్నంలో పాలు ఫోసేయమన్నాడు. *ఏమిటిరా నాయనా'అంపేనా కాకలి లే దన్నాడుం కడుప్పతలో ఏమిటో తిప్పుతున్నట్లుగా ఉన్న దన్నాడు. అన్నంతిని పోయి గీపంముందు. కూచుని (ప్రతిరోజూ కొంతసేపు చదువుకునే

క33

వాడు. అవాళ నాలుగు కణాలైనా కాకముందే *“నాకేమిటో భయంగా ఉందని నే నన్నం తింటూంపే అంతసేపూనా దగ్గరే కూర్చున్నాడు. ఆ తర్వాత మళ్ళీ ప్పుస్తకం పట్టలేదు. పడుకున్న తరువాత స్కూలు నుంచి రొవటానికి ఎందు కివాళ ఆలస్యమైంిదని అడిగాను. *న్కూూలు. నుంచి త్వరగానే వచ్చాననీ, మల్లయ్య 'సెట్టిగా రింట్లో గుర్నాధంతో కలిసి ఉన్నాననీ చెప్పాడు. బొద్దుపోయిందాకా వాళ్ళింట్లోనే ఉన్నాననీ. దీపాలు పెట్టగానే ఇంటికి వచ్చాననీ చెప్పాడు.

"పేటలో స్కూలు దగ్గర ఏమైనా కొనుక్కొని తిన్నావా?అం'కే శేదని చెప్పాడు. అప్పుడు కూడా వొళ్ళు వెచ్చగా చేదు. ఆ తరువాత కొంచెంసేపు ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఆతరువాత నా తండ్రి అడిగిన (ప్రశ్నకు నాకు చొలా భయం పుట్టింది. “ప్రాణం పోయేటప్పుడు చాలా బాధగా ఉంటుంది కదమ్మా" అన్నాడు, ఏమికేమిటో ఆలోచిస్తున్న వాడిలా.

“ఛీ ఆఅవేంమాటలు నాయనాః ఎందుకమ్మా నీ కంత భయం ఏమిటీ ఆలోచనలు" అని నేను వెళ్లి పిల్లవాడి పక్కలో కూర్చొన్నాను.

“కాదమ్మా. విలవిలలాడిపోతారు కదూ”

“వీ: ఆ ఆలోచనలు వదలిపెట్టు”

*బందాకా బజ్జె దూడ చచ్చిపోయినట్లు అందరూ. చచ్చి పోవాల్పిందే కదమ్మా. ఎప్పుడో ఒకప్పుడు చచ్చిపోనివారు యెవ రుంటారు?”

“ఇవేం ఆలోచనలు నాయనా,” అని నేను ఎంతో కొటుక లాడాను, బ

“ఇందాకా మల్ల య్య సెట్టిగా రింట్లో గోడకొకపటం చూశా నమ్మా నేను. గుర్నాధం చూపించాడు. ఈ లోకంలో పాపాలు చేసిన వాళ్ళ యనులోకంలో పడే కష్టాలు ఆ పటంలో ఉన్నాయి. ఆ పటం చూస్తే నాకు చాలా భయం పుట్టింది. గుర్నాధాని కసలు భయం: లేదుట రోజూ చూస్తాడట ఆ పటాన్ని. అందులో రాసి ఉన్నది

' కూడ+చదివాడు. సాకు భయం పుట్టి నేను చదవలేదు” 134

“న్సువ్వెందుకు వెళ్ళావు వాళ్ళింటి కనలు, అన్నీ వొట్టివేః అసలు యమలోకమూ లేదు, ఏమీ లేదు.”

“*న్సన్సు కూడా అట్లా అంటావు ఎందుకచ్మూ. అట్లా అన కూడదు.”

“స్సువ్స అటువంటివి ఎందుకు చూడాలి? ఇంకెప్పుడూ మల్లయ్యగారింటికి వెళ్ళవద్దు.”

“నేను చూడకపోయినంత మాత్రాన, ఆ కష్టాలన్నీ ఉండవా? యమతోకం ఉండదా?”

“మంచివాళ్ళకు ఏ కష్టాలూ ఉండవు. ఏ బాధలూ ఉండవు పాపాలు జేసిన వాళ్ళకు కదా ఆ బాధలన్నీ .”

పిల్లవాడు మాట్లాడలేదు.

నిద్రపోతున్నాడు కదా అని కాసేపు కూచుని, నా పక్కమీదికి వెళ్లిపోయాను. కొంచెంసేపటికి ఊరికే పక్కమీద కదులూతూంళే,, పిల్లవాడికి నిద్రపట్టటం లేదని (గ్రహించాను. మళ్ళీ పక్కమీవకు వెళ్ళి కూచుని వొళ్ళు చూస్తే పక్కలు కొంచెం వెచ్చగా ఉన్నట్టు అన్ను మానం తగిలింది.

“కొంచెం చలిగా ఉన్నదంటే దుప్పటి కప్పుళున్నాను.

“శివయ్య కొడుకును ఎవరో చంపించారట కదమ్మా.”

నేను ఉలిక్కిపడ్డాను. “నిద్రపో నాయనా, ఆ పాడు ఆలోచన లన్నీ నీ కెందుకు?”

“నా కెందుకో భయంగా ఉందసష్మూ.”'

“నే నిక్కడే ఉన్నానుకదా నాయనా, నీ కెందుకు భయం? ఇవాళ నీ దగ్గరే పడుకుంటాను. నూ నాన్నవుకదూ! నిద్రపో, రేపు నాన్న వచ్చిన తరువాత డాక్టరుగారి దగ్గరకు తీసుకపోయి. చూపించ మని చెప్పతాను.”

“నాకు నిద్రపట్టటం లేదమ్మా.”

“ఎట్లాగో నిద్రపో.”

“పాపం! శివయ్య భార్య కొడుక్కోసం ఎంత ఏడుస్తున్నదో”'

కే35

“ఏవరు చెప్పారు నీకు? శవయ్యగారి కొడుకును యేవరూ చంపనూలేదుః ఏమీలేదు.”

“ఇది నిజమైతే నన్ను వీరాప్పరం తీసుకవెళ్లి శివయ్య కొడుకును చూపిస్తావా?”

“సర్హే పోదాంటే.””

పిల్లవాడు నవ్వాడు. నవ్వి.

“నా కెందుకు మాయ మాటలు చెబుతావమ్మా ఒక్కనాటికీ సేవు ఈ యింటి గడప దాటి వ్రైటకు రాలేవు. నన్ను వీరాపురం తీసుక వెళ్తావా? అయ్య నిన్ను బైటకు రానిస్తాడాః”

“నేను పట్టక ముందు అయ్య నిన్ను దాగా కొస్టేవాడటగాగ

“ఎవరు చెప్పారు నాయనా. అన్నీ నిజంకావు. ఎవరో గిట్టని వాళ్ళు చెప్పారు

గుర్నాథం చెప్పాడు. వాళ్ళయ్యా, అమ్మా మాట్లాడు కొంటూంటే నేను విన్నాను. అయ్య నిన్ను బాగా కొఫ్రేవాడుట. నేను పుట్టిన తరువాత కొట్టడం మానేళాడుట.”

“ఇప్పుడవస్నీ ఎందుకు నాయనా! నువు నిద్రపో. మనం తర వాత వీరాపురం పోదాం. వీరాపురంలో పుష్యమాసంలో తిరునాళ్ళు జరుగతవి కదా. తిరునాళ్ళకని పోదాం”

“నాకు తెలుసులే అమ్మా. నన్ను నువు మాయప్పచ్చుదామని చూస్తున్నావు. వీరాపురం వెళ్ళినా మనం శివయ్య కొడుకును చూడ లేము. పాసం శివయ్య భార్య యెంత ఏడుస్తున్నదో._”*

“నువు ఆ ఆలోచన మానెయ్యకపోతే నే నెక్కడికైనా పోతాను. నేను నీ దగ్గిర ఉండను.”

“సరేనమ్మా, నేను మాట్లాడను.”

పిల్లవాడు నిద్రపోయాడు. నేను చాలాసేపు అట్లాగే కూచు న్నాను. మధ్య మధ్య పరాకు చూటలూ, ఉలికిపడి లేవటం, కలవ రింతలూ-=నాకు చాలా భయం కలిగింది.ఇంటి మనిషి కూడా లేకబోయె కొష్టంలోకి వెళ్ళి జీతగాడిని పిల్చుకువబ్చాను. (క్రమంగా అబ్బాయి

136

వొళ్ళు కాలిపోసాగింది. మూడు రూములు గడిచిన తరువాత పక్క మీది నుంచి లేచి పెద్ద కేకపెట్టి విరుచుకొని పడిపోయాడు.” నాగరత్నమ్మ ఈ విషయాలన్నీ ఆచార్ల గారికి చెపుతూ ఉంటే రామిరెడ్డి కొళ్ళూ చేతులూ బిగుసుకునిపోయినయ్‌. రామిరెడ్డి కీ విష యాలు యెంతమాడత్రమూ వినాలని లేదు. అయినా కౌళ్ళూ చేతులూ కట్టి వేసిన వాడిలాగా, అక్కడినుండి లేవలేకపోయినాడు శరీరమంతా మంచులా చల్లగా విగిసిపోసాగింది. తనను నిలబెట్టి కొరడా పెట్టి లెక్క లేనన్ని దెబ్బలు కొట్టి చేసిన పాపాల కన్నిటికీ సంజాయిషీ అడుగుతున్నట్లుగా ఉన్నది. బోనులో నిలబెట్టి తనకు ఉరిక్ష వేసిన తీర్చును న్యాయాధిపతి చదువుతున్నట్లున్నది. రామిరెడ్డి తల భరించలేని అవమానంతోనూ, దుఃఖభారంతోనూ కృంగిపోయింది. కాని ఆచార్ల గారితో యీ విషయాలన్నీ మాట్లాడవద్దని తన భార్యను శాసించలేకపోయాడు. వేడుకొనలేకపోయినాడు. కనీసం అక్కడి నుంచి లేచి అవతలకు వెళ్ళనైై నా వెళ్ళలేకపోయినాడు. తన పాప మంతా బట్టబయలైై పోయింది. నిర్విచారంగా, నిస్సంకోచంగా, నిర్హిప్తంగా, నిర్భయంగా తన భార్యే ఆచార్ల గారికి చెప్పి వేసింది.

“ఏం ఫరవా లేదమ్మా. ఏదో కొంచెం మనసు వశం తప్పి వుంటుంది. దానివలన అఘాతం కలిగి వుంటుంది. [క్రమంగా కోలు కుంటాడు. బహు సుతి మెత్తని గుండె కాబట్టి, ఏవేవో భయాలతో తట్టకొనలేకపోయి ఉంటాడు. ఇక గండం గడిచిన ప్లే, నువ్విట్లా విచార పడొద్దు.”

“కాదు అయ్యగారూ, అలాటి అపళకునపు మాటలు మాట్లాడి నందువలన నాకు మఠీ భయంగా ఉంది. అటువంటి మాటలన్నీ ముందు మేము అనుభవించదోడే దుర్మార్గానికి శకునాలు కౌవు గదా? అని*”

“అదేమిటమ్మాః అవాచ్యాలు పలుకరాదు”

*6బ్బే క్రవ్రైకిస్తే పిల్ల వొడు అంతసేపు ఆమాటలభే ఎందుకు మాట్లాడుకాడు అయ్యగారూ, ఏమైనా ఆ మాటలు తలుచుకుంటే నా

137

మనస్సంతా కొట్టుకులాడిపోతున్నది. ఒక్కాక్కమూట గుర్తుకువ స్తై యెంత భయమప్ఫితున్నదో”

“మరేం లేదులేమ్మా. పిల్లవాడు ఏవేవో ఆలోచనలతో సత మతమై ఉంటాడు. మనసంతా అతలాకుతలమై వుంటుంది. అందుచేత తట్టుకోలేకపోయి ఉంటాడు.

“ఏమో మరి, చేసిన సనులన్నీ పాపపు పనులేకదా అయ్య గారూ. నాకు అన్ని విషయాలూ తెలుసునని చెప్పటంలేదు. చాలా మూర్జురాలిని. పల్లెిటూశ్ళో పుట్టాను. పల్లెటూళ్ళో పెరిగాను. చిన్న తనంలో రెండుమూడు తరగతులదాకా స్కూలుకుపోయినానో లేదో, అప్పుడైనా దాశరధీ శతకంలో పది పద్యాలు నేర్చుకున్నాను. అంతే కాని చధువుకున్నదాన్ని కాను. అటువంటి దాన్ని ఏవేవో మాట్లాడు తున్నానంపే తెలిసి మాట్లాడుతున్నానని అనుకోవద్దు. కడుప్పకోత కొద్దీ మాట్లాడుతున్నాను. నేను మాట్లాడితే మాత్రం యెవరు వింటారు చెప్పండి. మీరు నాతండ్రిగారిలాగా నా మాటలన్నీ వింటున్నారు కాబట్టి యీ మాత్రం నోరువిప్పాను. ఇన్నాళ్లూ నోరు పడిపోయిన దానినే కదా నేను. పాపం చేపినవాళ్ళు యెవరూ వాగుపడలేదు అయ్య గారూ. చిన్నతనంనుండి నేను చూస్తూ, నేర్చుకున్న విషయం అది. పాపొలు చేసిన వాళ్ళందరూ నా కళ్ళముందే చెడిపోయినారు. లేకపోతే తరతరాలుగా అనుభవించినా తరిగిపోని ఆస్తులన్నీ పోవటం, ఎదిగి చేతికి అక్కరకు వచ్చిన కొడుకులు పోవటం, వైభోగంగా పెళ్ళిచేసి అత్థింటి కనిపితే, మగడు చచ్చి పుట్టిల్లు చేరటం, ఇవన్నీ ఎందుకు జరుగుఠవి చెప్పండి. ఈ జన్మలోనో, ఏ జన్మలోనో ఏవేవో పాపాలు చెయ్యబళ్లైకదాః మా నాయన చెప్పళూ ఉండేవాడు *మనసు మంచి చైనంతమటుకూ మనిషికి ఏ కష్టాలూ రావమ్మా. ఎవరి చెడూ ఏ మాత్రమూ కోరుకోకుండా ఉంయే మనకు మాకం చెడు ఎందుకు వస్తుంది.” అది నిజమే, అయ్యగారూ? ఇట్లా మాట్లాడుతున్నానని ఏమీ అనుకోవద్దు. అసలు నా మతి కాస్తా పోయి పిచ్చిపుట్టవలసింది కదా అయ్యగారూ. ఈ నలుసును చూచుకొని బతుకుతున్నాను. అమ్మో: తలచుకోనే కూడదు. ఏ జన్మలోనో, ఏ కొద్ది పుణ్యమో చేపి

138

నందువలన ఇంత గండం గడిచింది. లేకుంటే ఏమైపోయేదాన్నో.. ఏ ఏట్లోనో పడేదాన్ని కదా. నే నిట్లా అంటున్నానని మీరు కోపగించుకో వద్దయ్యా, నేను ఎంత కోతపడ్డానో ఎవరికి తెలుసు. మా ఊరు. దగ్గర _ కేకనరమని నొక ఊరున్నది. మీకు తెలును కదయ్యా- ఆక్కడ నరసింహస్వామి గుళ్ళో నా చిన్నతనంలో దొంగలు పడి దోచుకున్నారు. వెండి బంగారు తొడుగులు, ధూపదీపారాధన వస్తువులూ దోచుకోలేదా? ఆ పని ఎవరు చేశారో ఊళ్ళో వాళ్ళకు చూచాయగా తెలుసు. ఎవరు చేయించారో, ఎవరు అది తెచ్చుకుని పంచుకున్నారో కొంతలో కొంత అనుమానంగానైనా ఊళశ్నోవాళ్ళకు. తెలుసు. మా ఊళ్ళో ఒకరుండేవారు వాళ్ళలో. నేను పెద్దదానై న అత్హింటికొచ్చేవరకూ వాళ్ళిల్లు సర్వనాశనమైంది. కొంప కూలి పోయింది. వంశమంటూ లేకుండా పోయింది. ఎవరిపిల్ల వాణ్నో "పెంపకం తెచ్చుకుంటే, అ పిల్లవాడు కాస్తా పోయినాడు. దుంప నాశనమై ఇల్లు పాడుపడ్డది. ఒక తరంలోనే ఇంక జరిగిందా: జరీ ఖండువాలు, బంగారపు పొన్ను కర్రలు, తోటలూ, డొడ్లూ ఏమై పోయాయి: చేసుకున్నంతవారికి చేసుకున్నంత కాదా”

నాగరత్నమ్మ ఏడుపును ఆపుకోలేక పోయింది. ఎంత (ప్రయత్నం చేసినా, కొంగు నోట్లో కుక్కుకున్నా, తనను తాను సంబాళించుకున్నా వెజవులేకపోయింది. మూలాధారం నుండి దుఃఖం. పొంగి పొంగి, స్వాస్థ్యంతప్పి, పసిబిడ్డవలె బాపురుమని ఏడ్చింది. ఆమె దుఃఖాన్ని చూసి ఆచార్లగారు కూడా కరిగిపోయినారు. ఇంత పయ సుండి, ఇంత జీవితానుభవం వుండి, ఇంఠతదుఃథాన్ని అనుభ వించి ఉండగలిగి. ఇంత విస్తారమైన దేశకాలపాత్రాదులు తెలిసీ. ఆమెను ఏ విధంగా ఓదార్బవలెనో ఆయనగారికి తెలియకపోయింది. ఆమె వెక్కి. వెక్కి ఏడుస్తున్నది ఆచార్లగారికి కళ్ళవెంట. నీళ్ళు తిరిగినయ్‌,

రామిరెడ్డి మెలితిరిగిపోతున్నాడు. ఎంత దయనీయమైన పరి స్థితులలో తాను చిక్కుకొని పోయినాడు: తన దర్పం, తన అహం: కారం, తన పొరుషం, అన్నీ వేడిదగ్గిర వెన్నలా కరిగిపోతున్నాయి

శే39

మంటలో శాటాకులనలె మండిపోతున్నయ. ఎవరో తనలోనుండి తన్నుకొని (క్రమంగా అదృశ్యమైపోతున్నారు. ఇటువంటి వివేకం కలదా తన భార్య ఇన్ని విషయాలు తెలిసి ఉన్నదాః ఉత్తమురాలాః తానో కసాయివాడాః ఆమె నెప్పుడైనా (్రేమగా చూశాడాః ఆమె చెప్పిన మాటల నెప్పుడ్రైనా విన్నాడాః: ఈ విషయంలో నీ అభి ప్రాయ మేమిటని ఎన్నడైనా అడిగాడా! ఎప్పుడైనా ఆమె తనకొక మాట బెప్పదామని, తనకు హితవు చెపుదామని, తనకు మేలు చేదామని సంకోచంగా, భయంగా, బిడియంగా, తనను సమీ పిస్తే, గండ్రగొడ్డలి భుజాన _ పెట్టుకున్న దుర్మార్గుడివలె కాదా, ఆమెతో మాట్లాడింది: ఇందులో సందేహ మేమున్నది? కుర్రవాడు ఈమకు దక్షాడం కే,దక్కి తే, అది ఆమె అదృష్టమే. అది ఆ మెప్పణ్యమే. ఏదయినా ఈ ఇంటికి మంచిజరిగితే దానికి మూలం ఆమే. ఏ చెడు జరిగినా దానికి కారకుడు తాను. ఎవరైనా వచ్చి ఆచార్లగారితో తన భార్య చెపుతున్న మాటలు వింటారేమో? వింశే వినన ఆమె అబ ద్ధాలు ఏమైనా చెపుతున్నదా. అన్ని పాపాలూ తాను చేసినవేకదా। “ఈరుకోమ్మా, ఊరుకో: జరిగిపోయిన రోజులు జరిగిపోయి నయ్‌. ఇక మీ కన్నీ మంచిరోజు లొచ్చాయిలే తల్లీ. ఇక కళ్ళ సీళ్ళు "పెట్టుకోకూడదు. అందులోనూ ఇటువంటి సందర్భంలో, అట్లా కళ్ళ నీళ్ళు పెట్టుకోవటం చాలా అవాచ్యంగా ఉంటుంది, తల్లీ, నేను చెప తున్నానుకదా. ఈ చిన్నపిల్లవాడు గొప్ప జాతకుడైై ఉండాలి. లేక పోతే ఇంత గండం గడిచిందంపే అది సామాన్యమైన విషయమా? భగవంతుడి ఉద్దేశం యెవరు (గ్రహించగలరమ్మా! ఆ నారాయణ మూర్తి సంకల్పం ఎట్లా ఉందో? కష్టాలు వస్తేగానీ మనిషి పరి శుద్దుడు కాడమ్మా. భగవంతుడు దగ్గరా కాడమ్మాః కష్టాలు రానంత వరకూ మనమే అన్నిటికీ కర్తలమని, సర్వశాసకులమనీ వి(రవీగు తుంటాము. చూడు, మనిషి, 'ఈ సత్రం నేను కట్టించాను. వాడికి ఉద్యోగం ఇప్పించాను. ఈ పొలం కొన్నాను, ఆ బావి తవ్వించాను అంటాడు. అదే, ఏదైనా వాడి శక్తికి మించిందిరాసీవా డదృష్టం అట్లావుంది. నేనేం చేస్తాను. నా ప్రయత్నం నేను చేశాను. దేవుడి 140

దయ లేకపోయింది. ఈ సంవత్సరం నా కర్మ బాగాలేదు. నా రాత బాగున్నట్లులేదు. కలిసిరాలేదు. దేవుడి దయలేదు,” అని అంటాడు. కనుక 'పెరుమాళ్లు మనసులో ఏముందో మనకేం తెలుసుఖొ

నాగరత్నమ్మ కళ్లు తుడుచుకొంది. తనభర్త ఇక్కడున్నప్పుడే తన కడుపులోని కోతను, తన గుండెలోని మంటను, భగభగ మండుతున్న పరికాపాలను, అతడు వినేట్లుగా, ఆఅతడిముందే, అన్నీ వ్యక్తం చేయాలన్న తపన కలిగిం దామెకు. ఇటువంటి సమయం, సందర్భం జీవితంలో తనకు తారససడుతుందో లేదో,ఏనాడూ తనమనసు లోని మాటను అతడికిచెప్పుకోలేకపోయింది. ఏనాడూ అతడినుండి (యేమనూ, అభిమానాన్నీ, ఆదరాన్నీ పొందలేకపోయింది. సంసారం అంటే తానుపడ్డ ఆశలన్నీ అతత్తింట కొలు పెట్టీపెట్టటంతో పే అడు. గంటి పోయినవి. బెదిరిపోయింది. గుండె చెదిరిపోయింది. బేజ్ళారై పోయింది. అయినా ఈ నలుసును చూచుకుని, పంచప్రాణాలూ వీని. పైన నిలుపుకొని. తన జన్మలోని సార్ధక్యమంతా వాడిమీద మోప్పు కొని తన కోరికలన్నీ వాడివలన తీరుతాయని, ఆశలను రోజురోజుకూ పరిపెట్టుకుంటూ కాలం గడుపుతున్నది. భర్త ఈ కానిపని చేళాడు, ఈ చేయరానిపని చేస్తున్నాడు అని తెలిసినప్పుడు విలవిలలాడి పోయేది. అయినా ఆశక్తురాలైై మిన్నకుందేది.

అటువంటిది ఈరకమైన ముప్పు వచ్చి. తనను ముంచి వేస్తుంటే యెట్లా తట్టుకోగలదు? ముఖంలో ఏమాత్రమూ కళ లేకుండా, రామిరెడ్డి భార్యవేపుగానీ,. ఆచార్ల 'వేప్పగానీ చూడకుండా. పరితాపంతో కృంగిపోతూ యెటో చూస్తూ కూచున్నాడు. ఇంకా ఇంకా భార్య అట్లానే తనను నిందిస్తూ, నిరపిస్తూ, మంచిమాటలు మాట్లాడితే బావుండు ననిపి స్తున్నది. తనమీద తనకే ఏమిటో వెక్క సమో, అనహ్యుమో కలుగుతున్నవి. తనను ఎన్నిమాటలన్నా పి ని వాడు కళ్లు తెరిచి చూస్తే బాపుండును. ఆచార్ల గారు ఏదైనా మాత్ర యిచ్చీ, తీర్జం యిచ్చీ, ఇక ఏదైనా చేసో, పిల్లవాడికి న్మృతి కలిగిస్తే బావుండును. మనసులోనే ఎప్పటికప్పుడు చెంపలు "వేసుకుంటు:

కేత్య

న్నాడు; దేవుళ్ళకు (యొక్కుకుంటున్నాడు. వాగ్దానాలు చేసుకుంటు న్నాడు. ఒట్లు పెట్టుకుంటున్నాడు. కాని కార్యం కనపడటంలేదు.

సూర్యుడు పడమటి వేపు జారిపోతున్నాడు. (క్రమంగా ఎండ పలచబడుతున్నది. కుర్రవాని ముఖంలో తేటతనం బాగా కనబడు ఈన్నదిగాని, తల్లిదండ్రుల ముథాల్లో అలసట, దైన్యం, విచారం శొట్టవచ్చినట్లున్నాయ్‌. మళ్ళీ సాయంకాలం వచ్చేస్తున్నది. మళ్ళీ శాడ్రి పడుతోంది కాబోలు, అయినా పిల్లవాని శరీర స్థితిలో ఎట్టీ మార్పూ రాకపోయె. మళ్ళీ ఆందోళన, ఆశంక, భయం! ఏమి జరగ నున్నదో, ఏమి కానున్నదోః మస్తానయ్య అరగంటకోసారి వచ్చి చూసిపోతున్నాడు. ఆచార్లగారితో రామిరెడ్డి దంసతులు ఇంత మమే కంగా ఉండటం మస్తానయ్యకు ఇష్టంలేదు,

సాయంకాలం ఐదున్నరగంటలకు డాక్ట్ర రుగారు వచ్చారు, శ్మ్మరవాడిని పరీక్షించారు. పిల్లవాడి స్థితిని చూసిన తరువాత ఇంకా వన్మృతి రానందుకు ఆయసకు చాలా ఆశ్చర్యంగా ఉంది. దేహంలో యెటువంటి విపరీతమూ లేదాయె, దేహాంగాలన్నీ తమతమ పనులను యధావిధిగా నిర్వర్తిస్తుండె. ఈ శేసు చాలా విచిత్రంగా ఉంది. “రేపు ఉదయానికి కూడా ఇట్లానే ఉంపే గుంటూరు దాకా తీసుకు పోవాల్సి వుంటుంది. ఆయనగారికి ఏమీ తోచటంలేదు. చేహంలో సత్తువ కలగటానికి ఏవో ఇంజ క్షన్లిచ్చి, చెంచాతో గూకోజునీపు

యం ళం

నోట్లో పోయించి డాక్టరుగారు అట్లానే చాలా సేపు కూచుండి పోయారు.

అయితే ఒకటిమాత్రం నిజం, నిన్న ఈపాటికీ, ఇవాళ్లికీ కుర్రవాని శరీరస్టితిలో యెంతో అంతరమున్నది. నిన్న ఆశ మినుకు మొనుకుమంటూ ఉంది. ఇవాళ నిరాశేలేదు. గండంగడిచి గశైక్కి- నళ్హే, నిన్న హృదయనమంకా బ్నిరవిగిసిపోయి, చెప్పలేని ఉద్వేగంతో ఏ కణొన ఏం జరుగుతుందో నన్న ఆలోచనతో, ఆందోళనతో నిమిషం యుగంలాగా గడుస్తూ ఉండె. ఇవాళ ఆ భయం- యెంళ మాత్రమూలేదు. _

నిన్నటినలెనే ఇవ్వాళకూడా డాక్టరుగారు. ఇంటికి. వెళుతూ

కేడ2ై

“ఉదయాన్నే వచ్చి చూస్తామని చెప్పినప్పుడు రామిరెడ్డి కళ్ళనీళ్ళ పర్యంతమైనాడు. మళ్ళీ డాక్స్‌ రుగారు సాంత్వన వచనాలు యధా విధిగా చెప్పారు. నొక్కి నొక్కి. ఆశ నూరిపోశారు. మస్తానయ్యను పంపవలసిన పనికూడా లేదని నచ్చపలికి వెళ్ళిపోయారు. డాక్టరుగారు వెళ్ళిపోయిన పది నిమిషాలకు ఆచార్ల్హగారు కూడా వెళ్ళారు. మస్తా నయ్య భోజనంచేసి వస్తానని వెళ్ళిపోయాడు.

ఇంట్లో మళ్ళీ ఇద్దరూ ఎదురూ బౌదురూ అయినారు.

రామిరెడ్డికి భార్య మొహం వేపు చూద్దామంకేనే సంకోచంగా ఉంది, బిడియంగా ఉంది. ఏదో మిషపెట్టి పలుకరించి దగ్గర కావాలని తహతహగానూ ఉంది. ఈ ఎడాన్ని ఇక తాను భరించలేననిపిస్తు న్నది మాటిమాటికీ. విచిత్రమైన సరిస్థితిలో చిక్కుకొని పోయినాడు. భార్యను పలకరించటానికి మాటలు వెతుక్కోటం, భార్యతో ఏం మాట్లాడవలసిందీ తెలియకపోవటం, ఆమె తనవేపు చూపినాగానీ 'వెంటనే చూపులను మళ్ళించుకుంటున్నది.

క్రమంగా ఊరంతా సద్దుమణిగింది.

మస్తానయ్య దినపత్రిక ముఖాన పెట్టుకుని సొవడిలో దీపం చగ్గిర కూచున్నాడు.

ఇంట్లో వంట చేస్తున్న ముసిలావిడ వచ్చి ఎంగిలి పడమనీ బతిమాలింది. రామిరెడ్డి వెళ్ళి ఎంగిలివడి వచ్చాడు, నాగరత్నమ్మ ఆపూట కూడా పాలే అక్కడకు తెప్పించుకుని (క్రాగింది. ॥

రామిరెడ్డి అన్నం తిని వచ్చేసరికి వాగరత్నమ్మ క్యగ్రవాడి మంచం పక్కనే ఇంకో మంచంవాల్చి పక్కపరుస్తున్నది. రామి రెడ్డి కూచుండే కుర్చీ కొంచెందూర? జరిపింది, రామిరెడ్డి ఎప్పుడూ పావడిలో పెద్ద అరుగుమీద పడుకునేవాడు. రామిరెడ్డికి అవకాశం చిక్కింది. *ఈ మంచం ఇక్కడెందుకు వాల్చ్బటం?”

“మీకే రాత్రల్లా కంటిమీద ఒక్క కునుక్లైనా "లేదాయె!"

“సిక్రమూ[త్రం ఉందా?”

“*ఒక్కతణం వెన్నువాల్బండి. అప్పటిదాకొ నేను మేలుకుని ఉంటాను. నాకు నిద్ర వస్తే మిమ్మల్న లేపుతాను.”

143

“ఇప్పుడు నాకు నిద్ర రావటంలేదు. నువ్వే కాసేపు పడుకో, అబ్బాయిడగ్గర నేను కూచుంటానులే.” " నాగరత్నమ్మ ముఖమెత్తి భర్తవేపు చూపింది. ఆమెకెంతో ఆశ్చర్యం కలిగింది. ఏమీ మాట్లాడలేదు. రామిరెడ్డి వెన్నువాల్చి “"న్సన్సు ఈ నుంచంమీద వచ్చి కూర్చోరాదాః” నాగరత్నమ్మ మనసు ఆనంద తరంగిత మైంది. పిల్లవాని మంచంమీదకు వంగి, పదిక్షణాలు తమకంగాచూపి వచ్చి భర్త మంచంమీద కూచుంది. సావిట్లో అరుగుమీద మస్తానయ్య గుర్రు వినబడుతున్నది వాతావరణమంతా ఎంతో (ప్రాంతంగా ఉంది. బరువెక్కిపోయిన తన హృదయాన్నంతా మాటల రూపంలో ఆమె కాళ్ళమీద గుమ్మరించి 'తేలికపడదామనుకుంటున్నాడు రామిరెడ్డి. అయినా ఎలా మాట్లాడాలో, ఏం మాట్లాడాలో అతనికి తోచటంలేదు. తెలియటంలేదు, ఆమె కున్నంత వివేకం తనకు లేకపోయొ. పైన దూలంమీద దీపకొంతిలో బల్లినీడ వికృతంగా ఉంది. కప్పిన దుప్పటిలోనుండి పిల్లవాడి ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలు విన బడుతున్నాయి. గుండెమీద దుప్పటిభాగం మెల్లిగా [కిందకూ మీదకూ కదులుతున్నది. రామిరెడ్డి లేచి కూచున్నాడు. భార్యను స్పృశించటానికి కూడా అతనికి సంకోచంగానే వుంది. ఆమె నిర్లిప్తంగా, ఉదాసీనంగా ఉండిపోయింది. ఎవరితోనో చెప్తున్నట్లుగానో, ఎంతో మెహమాట పడిపోయి ఎంతో నొచ్చుకుంటున్నట్లు “నే నన్నీ పాపపు పనులే చేశాను కదూ” నాగరత్నమ్మ ముఖమెత్తి అతడి వేపు ఆపేకగా చూసింది. -“మన అబ్బాయి మనకు .. ” వాక్యం పూర్తి చేయలేక పోయినాడు రామిరెడ్డి. అతడి రెండు చేతులూ ఆమెను చుట్టివేశాయి. ఆ చేతుల్లో క్షేతడ

పట్టు విడిపోయి జారిపోతూ, ఆలందినం కొరకు ప్రాకులాడుతున్న

చేతుల దైన్యభావమే ఉన్నది.

ఆమె. కళ్ళలో నీళ్లు తిరిగాయి. తుడుచుకునేందుకు కూడా శక్రిలేదు,

ఒకటీ విపరీతమైన దుఃకాన్నీ భయాన్నీ, మరొకటి అంతు లేని ఆనందాన్నీ పారవశ్యాన్ని కలుగజేసే సంఘటనలు - నిన్నా ఇవాళా!

రామిరెడ్డి ఆమె మోకాళ్ళపైన తల వాల్చాడు.

“నే నన్ని పాపాలే చేశాను కదా, ఎట్లానో మరి?”

మొన్నరాత్రి తన కన్న తండ్రి అడిగిన (ప్రశ్నల్లో స్వచ్చత, అమాయకత్వమూ, ఆందోళనే ఈ (ప్రశ్నలోనూ ఆమె మనసును పటివేశాయి. ఆ కొడుకు తండడ్రేకదా ఇతను!

ల రామిరెడ్డి మనసు ఎంతో కేలికపడింది. తనలో ఉన్న బాధ అన్నీ తొలగ్మదోపిన చెంది. నెమ్మదిగా అతజ్ఞి విడిపించుకుని కుట్ట వాని మంచంమీద పోయి కూచున్నది తల్లి. ఆ్మగహారమంతా సందడిగా వుంది. వీులన్నీ శుభ్రం చేశారు,

రచ్చచావిడి దగ్గరా, పంచాయతీబోర్డు ఆఫీసు ముందున్న మజ్జిచెట్టు దగ్గిరా చుద్దూ జెండాలు కట్టారు. ప్రొద్దుటినుంచీ, మర్రిచెట్టు దగ్గిర మైకు అమర్చి (గ్రామఫోను రికార్డులు. పెడుతున్నారు. ఈ సందడి అంతటికీ మరే కారణమూ లేదు. మంత్రిగారు ఈవాళ ఈ (గ్రామానికి విచ్చేసి, నభచేసి విద్యుద్దీపాలకు (ప్రారంభోత్సవం చేస్తున్నారు. పంచాయతీబోద్డు వారి అఫిసుకూ, ఇంకా (ప్రధానమైన వీధులకూ ఇవాళ విద్యుద్దీపాలు వస్తాయి. ఇవాళ రాత్రి అగ్రహారం లైట్లతో వెలిగిపోతుందన్న మాట. అదీ అవధుల్లేని ఆ (గ్రామస్మల ఉత్సాహా

క్షే45్‌: వై 10

ఇికి కారణం. అందుకని ప్రొద్దుటినుంచీ ఆ ఊళ్ళో చిన్న చిన్న ష్‌ లకు అన్నం నీళ్ళు కూడా పట్టలేదు. సాయంత్రం ఐదు గంటలకు మంత్రిగారు. విచ్చేస్తారు. ఆరు గంటలవరకూ బహిరంగ సభ ఉంటుంది. తర్వాత మంత్రిగారు (ప్రారంభోత్సవం చేస్తారు. తరు హత నారాయణపేట వెళ్ళిపోతారు. ఇదీ వారి కార్య(క్రమం. క్రొత్తగా కట్టించిన ఆసుపత్రి భవనావికి సున్నం కొట్టించారు. జమా బండీ చేయటానికి వచ్చినపుడు అధికొరులు దిగే రహదారి బంగళాను ఊడి పంచి, తలుపులూ, కిటికీలూ తెరిచి ఉంచారు. మంతత్రిగారితోపాటు కలెక్టరుగారు కూడా బహుళా ఆ గ్రామాన్ని సందర్శించవచ్చును. ఒక “వళి ఆహ్వాని స్తే దయతలచి మంత్రిగారు అంగీకరిస్తారేమూనన్న ఆళతో రామకృష్ణయ్యగారు వీధి బడిని కూడా శుభ్రం చేయించారు. బల్ల లకు దుమ్ము దులిపించారు. నల్ల దిల్ల లకు దోసాకు పసరు పూయించి నల్ల బిడేట్లు చేశారు. ఎక్కడ చూసినా మనుషుల్లో ఏదో ఉత్కూంర. వైకుంరం వొడిలో పడుతున్నట్లు: చః కార్యు(క్రమం ఇరవై రోజుల ముందుగానే నిర్ణయించుకున్నప్పటికీ. మున్సబుగారు ఊళ్య్ళోవుండి, నారాయణపేట వెళ్ళి మంత్రిగారికి స్వాగతం పలికి (గ్రామానికి తోడుకుని రావటానికి వీలులేక పోయింది. అసలు ఈ కార్యక్రమమంకా రాజధానీ నగరానికి వెళ్ళి నిర్ణయించుకుని వచ్చింది శామిరెడ్డే, మంత్రిగారు తమకు బౌ్రిగా తీరుబడి లేకుండా ఉన్నామనీ, ఇటుపంటివే లక్షాతొంభై పనులతో ఊపిరే సలపటం అేదనీ బోలెడు మొహమాటపడి నప్పటికిన్నీ, రామిరెడ్డి ఆయన్ను బలవంతాన వొప్పించి, ఘనవిజయాన్ని సాధించి మరీ, తిరిగొచ్చాడు. నరిగా మంత్రిగారు వచ్చి విద్యుద్దిపాలు వెలగటానికి ప్రారంభంచేసే రోజు క్షల్లాా తను ఇంట్లో కూడా లైట్లు పెట్టించాలని. నారాయణపేటలో ఒక షాపతన్లితో మాట్లాడి, మంత్రిగారికి, వొచ్చిన రోజున, చేయవల పిన విందు ఏర్పాట్ల న్నీ నారాయణపేటలో ఒక (ప్రముఖ హోటలు యజమానితో ముచ్చటించి హడావుడిగా యింటికి తిరిగి వొచ్చాడు. కాని యింటికి తిరిగి వచ్చేసరికి అంతా బీభత్సంగా వుంది. ఎక్కడ చూన్‌నా యిల్లంకా శోఠదేనవత తాండవం చే స్థున్నట్లుగా ఉన్నది. రాజ? కేశర

థాని నుండి వచ్చిన రోజు ర్యాత్రి, మంత్రిగారు గ్రామానికి విచ్చేసి నప్పుడు చేయవలసిన స్వాగత సత్కారాలను గూర్చి, ఆయనకు సమ శ్పించబోయే స్వాగతప(త్రం ఎవరిన్లై నా వొక కవిగారిని పట్టుకుని రాయించి, అచ్చు కొట్టించాలి కదా, ఆ పని విచారించటానికి నారా యణపేటలోనే ఉండిపోయాడు ఆవాళ ర్యాతి మస్తానయ్య బలవంతం మీద రెండన ఆట సినిమాకు కూడా వెళ్ళారు. తెల్లవారీ కెల్లవారు తూండగా ఇల్లు చేరుకొ నేసరికి కొడుక్కు ప్రాణంమీదకు వచ్చిన నంగతి తెలిసింది. లటో దిబోమని మొత్తుకొని మస్తానయ్యను మళ్ళీ నారాయణపేట పరిగె త్తించాడు.

రామిరెడ్డి రెండు వారాలనుంచీ [గ్రామంలో వుండటంలేదు. గుంటూరు ఆసుపత్రిలో పిల్ల వాజ్జీ చేర్చించి చికిత్స చేయిస్తున్నాడు. కాపరం కూడా పూర్తి అక్కడే 'పెన్టేశాడు. పదిహేను రోజులుగా అగ్రహారం వేపు అసలు కన్నెత్తి కూడా చూడలేదు.

ఇవాళ మస్తానయ్య బలవంతంమీద (గ్రామానికి వచ్చాడు. కాని శామిరెడ్డి హృదయంలో ఏ మాత్రమూ ఉత్సాహంలేదు. ఊళ్ళోకి వచ్చి ఇంట్లో వపమేంచగానే బావురుమని ఏడవాలనిపించింది. ఇల్లంతా ఖభయంకర మైన నిశ్శబ్దం తాండవి స్తున్నది. ఇంటికి వచ్చినప్పటినుంచీ తణ కలానికీ పిల్ల వాడే గుర్తు వస్తున్నాడు. ఎందుకు నచ్చానా పిల్ల వాణ్ణి వొదిలిపెట్టి అని తనను తాను తిట్టుకున్నాడు. మస్తానయ్య పైన కూడా చాలా కోపం వచ్చింది. ఇప్పుడు దేనిమీదా అతనికి ఉత్సాహం లేదు. త్వరగా మళ్ళీ ర్యాతికే గుంటూరు వెళ్ళిపోవాలని నిశ్చయించు కున్నాడు, మంత్రిగారికి స్వాగతం పలకటానికి ఎదురుకోలు సన్నాహం' చెయ్యలేదు. మస్తానయ్య వెళ్ళాడు కాని, నారాయణ పేటకు రామిరెడ్డి వెళ్ళలేదు.

మంత్రిగారు ఐదు గంటలకల్లా విద్చేశారు. కూడా కలెక్టరు కూడా వేంచేశారు. రామిరెడ్డి సభకు వెళ్ళాడు. సభకు అధ్యక్షస్థానం వహించమని మస్తానయ్య వేదికమీది నుండి కోరగా, తప్పక రామి: రెడ్డి వెళ్ళి కుర్చీలో కూర్చున్నాడు. మంథత్రిగారు చప్పట్లుకొట్టారు. అందరూ ఆయనను అనుకరించారు,

కత?

మంత్రిగారు ప్రసంగించటానికి లేచారు. మస్తానయ్య ఆయన గారి మెడలో మోయలేనంత బరువుగల పూలమాలలు వేశాడు. ఇక మం(త్రినర్యులు మహోపన్యాసానికి పూనుకున్నారు. మధ్య మధ్య, మెడలో పూలమాలలు ఎక్కడ జారిపోతనో అన్నట్లుగా తడుముకుం టున్నారు. రామిరెడ్డి చూళాడుంఎదురుగా పరచిన ఈళాకు చాపలమీద మహాజనుల ముందు వరుసలో థ్రీ విల్లిప్పత్తూరు వేంకటరంగాచార్యులు: గారు కూచుని మంత్రిగారి వేపు చూస్తూ వళ్ళిగిలి స్తున్నారు.

రామిరెడ్డికి ఆయనగారి నట్టా చూపేసరికి చాలా బాధ కలిగిందిం మంత్రిగారు “సోదర హోదరీనుణులారా

(పొలాలనుంచి జాడుమోపు నెత్తిన పెట్టుకుని వస్తున్న సోదర్‌ మణులు ఇద్దరు ముగ్గురు గుంప్పలోంచి వోరగా మంత్రిగారి వేష చూశారు. నెత్తిమీద 'మోప్పలు బరువుగా ఉండేసరికి కదిలిపోయారు

“మన భారత దేశమంతా ముఖ్యంగా వ్యవసాయ దేశం. వ్యయసాయ మనగా ఏమిటీ? పంటలు సండించటం. పంటలు ఎందుకు పండించాలి?

(ముందు వరుసలో కూచున్న రెండో తరగతి పిల్లలు వ్రైటిక్‌ వినబడకుండానే, “వానల్లు కరియాలి వానదేవుడా, వరిచేలు పండాలి వొనదేవుడా” అని పొడుకున్నారు)

పంటలు పండాలంపే మనమేం చెయ్యాలిః

(ర్తైతులు ఆశగా చూళారు

(మంత్రిగారు ఒక్కసారిగా తలగోక్కొని (వ్రజలంచా ఐక మళ్యంగా విలబడాలిః ఐకమత్యమే మహాబలం. ఐకమత్యం చేతనే గదా వానరులందరు అంకలో (వ్రవేశించగలిగింది?

(“మొన్న హరికథలో ఇంకోవిధంగా చెప్పినట్లున్నదే. దాసు గారు అన్న సందేహం కొందళికి కలిగింది

(గ్రామాలు బాగుంపే మనం బాగుంటాము.[గ్రామాలు చెడిపోతే మనం చెడిపోజాము.అందుకే నా ఉద్దేశంలో (గ్రామాలు ముందుగా బాగు పడి తీరాలి. (గ్రామాలనగా ఏమిటి? మన పల్లెైటూళ్ళు.మన పల్లెటూళ్ళు వాగువడకపోతే. దేశమంతా. ఎట్లా బాగుపడుతుంది? అందుకనే

కథక

స్కూళ్ళు పెట్టి స్తున్నాము. ఇదంతా బాగుపరచటం కాదా? మీరు ఎవ "రెవరో ఇంకోవిధంగా (ప్రచారాలు చేస్తే నమ్మవాకండి. నమ్మం పొమ్మని చెప్పండి. అంతేకాని, వాళ్ళ కుట్రలకు, (ప్రచారాలకు మోస ఫోయినారా ఇక మనదేశం బాగుపడదు. లెక్కలేనన్ని 'ఘోరమైన త్యాగాలు చేసి మనం సంపాదించుకున్నది స్వాతంత్ర్యం. ఈ స్వాతం(త్ర్యం ఎవరిది? నీది, నాది, మనది, మన అందరిదీ. కనుక మనం దాన్ని రక్షించుకోవాలి. ఈవాళ ఈ (గ్రామానికి విద్యుద్దిపాలు వస్తున్నాయంజే నాకు ఎంత సంతోషంగా ఉందో: దీపం అంజ ఏంటి? దీసమంయకే ఎలుగు. చీకటిపోయి వెలగురానటమన్నమాట, ఎలుగంకే చీకటి పోవటమన్నమాట. ఎలుగే (బతుకు, బకుకే వెలుగు. వెనక వేదాలలోకూడా మహానుభావులైన మన పూర్వులు “ఓ దేవ్యా మాకు వెలుగునిమ్ము" అని ప్రార్టించటం మనకు తెలుసు. ఆంగ్ల (గ్రంధాలలోకూడా ఈ వెలుగును గురించి గొప్పగా వర్డింప బడివుంది. వెలుగులేనినాడు అమావాస్యే కదా. వెలుగున్ననాడు పున్నమ. వెలుగంటే వెన్నెల కనుక మన [గ్రామానికి ఇప్పుడు వెన్నె లని తెస్తున్నాము. భారతదేశమంతా ఇలాగ అయిననాడు, ప్రపంచ దేశాలలో మనదేశానికి అగ్రస్థానం వస్తుందనటంలో నాకేం సందేహంలేదు, “తమసో మా జ్యోతిర్లమయ' అన్నారు పెద్దలు. వెలుగంపే విజ్ఞానం, అజ్ఞానం చీకటి. మన లక్యమంతా చీకటిని పార(దోలటమే. అందుకని మనమంతా నడుములు బిగించి పని చేయాలి. (ప్రజలంతా నాయకుడు చెప్పినట్టు వినాలి. అట్లా వినిపించిన వాడే (వజానాయకుడపుతాడు. మనది (ప్రజాస్వామ్య దేశం. అంటే ఏమిటనుకొన్నారు? ఇక్కడ వీదాగొప్ప భేదంలేదు. నేను కూడా (ప్రజల్లో ఒక్కణ్నే. ఆ కనపడే ర్రైతెంతో నేనూ అంతే. ఇంకా ఒక పక్షంగా నాకన్నా ఆ రైతే గొప్ప. నిజానికి మాట్లాడితే మంత్రి నయ్యేముందు నేనూ రైతునే. నేనం'పే నేను కొదనుకోండి. మా కుటుంబమంతా రై తుకుటుందమే. కౌబట్టీ యీవాళ (ప్రజాస్వామ్యంలో రైతే నాయకుడు. చూడండీ, ఇప్పుడు మన రామిరెడ్డిగారున్నారు. ఆయన (ప్రజలకొరకు యెప్పుడూ యెంతో యిదైపోయే వ్యక్తి కేత9

ఫ్రజా.శ్రేయస్సుకొరకు పాటుపడే వ్యక్తి ఆయన. ఇటువంటి వ్యక్తుల వలన దేశాని కెంతో మేలు. చూడండి, మన రామిరెడ్డిగారి. కుమా రునికి వొంట్లో బాగులేకపోయినా ప్రజలకొరకు సొంత సౌఖ్యం వదిలి పెట్టుకుని వచ్చారు.

(రామకృష్ణయ్యగారు చప్పట్లుకొట్టి ప్రోళ్సాహం లేక మాను కున్నారు. సాంబయ్యచౌదరిగారు. దూరంగా నిలుచుని వోరకంట మంతత్రివర్యులను వీక్షిస్తూ వింటున్నారు

కాబట్టి (ప్రజాస్వామ్యమంటే ఇదే. మన (గ్రామాలలో ఇటు వంటి నాయకులున్నారు కనుకనే దేశం ఆభ్యుదయ మార్గంలో నడు స్తున్నది. దానికి ఇప్పుడే మీకు తార్కాణం చూపిస్తున్నాను. రామి రెడ్డిగారు వొత్తిడి చేసినందువల్ల కాదనలేక వచ్చాను, నేను. ప్రజా పిత కార్యాలపట్ల్ట ఆయనకున్నంత అభిమానం ఇంతా అంకా గాదు. ఈ అగ్రహార ప్రజలంతా రామిరెడ్డిగారిని చూసి గర్వించాలి. చూడండీ మన దేశంలో పెద్ద పెద్ద (ప్రాజెష్టలు కడుతున్నాము. బంజర్హను సాగులోనికి తెస్తున్నాము.

స్వతంశ్రాన్ని తెచ్చాము. ఇంకా యెన్నో తెస్తాము. కనుక మీరంతా రామిరెడ్డిగారి యెడల కృతజ్ఞాలై వుండాలి. ఇంకా నేను ఏం మాట్లాడవలెనో బోధపడటంలేదు. నన్ను మీ (గ్రామానికి ఆహ్వానించి నా పట్ల యింత (ప్రేమాభిమానాలు చూపిన మీకూ, థ్రీ రామి రెడ్డిగారికీ నా కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్కారాలర్చి స్తున్నాను.” ౦

కలెక్టరుగారు ముందుగా చప్పట్లు కొట్టారు.

ముందు వరుసలో కూచున్న పిల్లలు ఒకడే యిదిగా చప్పట్లు కొట్టారు. పేడాకారపు గోల ముగిసింది! మళ్ళీ గ్రానుఫోను పెడతారు గదా అని వాళ్ళ ఉత్సాహం.

అక్కడ స్విచ్చి నొక్కి లైట్లు వెలిగించారు మంత్రిగారు. (ప్రజలంతా కోలాహలంగా సంతోషం వ్య క్రపరిచారు.

, పంచాయతీ బోర్డువారి తరపున కరణంగారు స్వాగత పత్రం చదివారు. “అమాత్య _శేఖరులకు స్వాగతము, నుస్వాగతము హృదయ పూర్వక స్వాగతము. మంత్రి చూడామణీ,. మీరు సరస

కేఫ0

సాహిత్య విద్వద్వతంసులు. రసజ్ఞులు. మంత్రి మాణిక్యమాః మీ పరొ పాలనా ధౌరంధర్యము జగద్విదితము. ఉత్తమోత్తములైన మిమ్ము పొగడ, మంత్రి స్తత్తమాః, మే మెంతవారము?

“తము ఆశ్రిత జన పక్షపాతము, తమలోకోపకార ధురీణత, బీద ప్రజల యెడల తమకుగల _ వాత్సల్యానుకంపాతిశయములు. పొగడ మేమెంతటివారముః పున్నమి చందమామ దర్శనమువలె చొక్కిపోవు అదృష్టము నేటికి గదా మాకు లభించినది. మీ రాకతో మా (గ్రామమునకు వెలుగువచ్చుట ముదావహము.

“విజ్ఞాన విధీ, మీ వంటివారి వలననేగదా భారతదేశము ఇతర "దేశములలో తలమానికమై ప్రకాశించుచున్నది.

“సచివోత్తమాంమీరిదివరలో బహు పదవుల నలంకరించి ప్రజాశ్రేయమునకై అహర్నిశలు పాటుపడుట లోకవిదితము.ముంజేతి కంకణమున కద్దమేలాః సూర్యుని దివిటీతో చూపనేలాః తమ వలన ఉపకారవబ _ఫౌందినవారలే లోకమున (ప్రత్యక్షసాతులై వెలయు, చున్నారు. జగమెరిగిన (ద్రాహ్మణునకు జందెమేల యన్నట్లు మీకు మాచేయు పొగడ్తలు పొగడ్తలుకావు. అయినను ఉడతాభక్తి మా స్వాగత సత్కారములను మన్నింపుడు. శ

“పూ [గ్రామమునందు ప్రస్తుతము నడుచుచున్న మాధ్యమిక పారశాలను ఉన్నత పారళాలనుగా నొనర్చుట, ఇటీవల మీ ప్రభు త్వమువారిచే నను్ముగ్రహింపబడిన వైద్యుశాలయందు వైద్యుని నియ. మించి పంప్పట-మేము ఈ సందర్చమున మీకు మనవిచేయదలచిన యంశములు. మీ ఆగమనముతోడనే మా సందియములు వాసినవి. హృదయములు హర్షోళ్ళుల్లము లైనవి. మేము కృతార్ధుల మైతిమనిః విశ్వాసము కుదిరినది. ,

“సౌజ్రన్యమూ ర్డీ మీ కివే మాక్రైమోడ్చులు. ఓం కాంతి” శ్శాంతి శ్ళాంతి;”

కరణంగారు చిన్నతనంలో తండ్రి (బ్రతికుండగా నాటకాలు. వేశారు,

కొస్తంత కవిత్వం కూడా (వ్రాస్తూందేవారు. పెళ్ళి కాకముందు!

కేకే

“వరూధినీ (ప్రవరాఖ్యము అన్న నాటకాన్ని శెండంకాల దాకా (వాపి విడిచిపెట్టినట్లు వారే అప్పుడప్పుడు చెప్పుకుంటుంటారు. ఆయనగారి కొడుకులు 'హైస్కూట్లో చదువుకుంటూంటే, అక్కడ టొత్తిగా యామధ్య వ్యాకరణం నేర్పటంలేదని వాపోతూంటారు. ఇప్పటికీ నాటకొలంపే యిష్టమే. సంసార జంజాటంవలన రెండు మార్లూ మూడుసార్లూ సాలు!స్తు వసూలు చేయటంతో నే కాలమంతా గడచిపోతున్నది. ఎప్పుడేనా సాంబయ్యచౌదరిగారికి వరూథిసీ నాటకం (ప్రధమాంకంలో తాము (వ్రాసిన వరూథిసీ (ప్రవరాఖ్యుల సంభాషణఎ'ఇంతలో నన్నింత ఇం[ద్రియదాసుగా తలచితే నీతికి తలక కెందు అని రాగయుక్తంగా చదివి వినిపిస్తుంటారు. హైకోర్టు వకీళ్ళు చాలానుంది వారికి తెలుసునని ప్రతీతి. రామిరెడ్డి బొత్తిగా మంత్రిగారి అగమనాన్ని గురించి పట్టించుకోకపోయినందువలన, అంతకుముందేవో భేదాభిప్రాయాలున్నా మస్తానయ్య స్వాగతపక్రాన్ని సమర్పించే విషయంలో కరణంగారిని ఆశ్రయించక తప్పిందిగాదు. సాంబయ్యచొదరి బొత్తుగా ప్రత్యర్థివకంలోనివాడు కాబట్టిగూడా శరణంగారినే కట్టుకోవలపి వచ్చింది. కరణంగారు తటస్థంగా ఉంటూ వుంటారు. ఆ స్వాగత పత్రం వొక్క సాంబయ్యచాదరికి తస్ప అందరికీ సంతృ ప్రికరంగానే వుంది. చదవటంకూడా కరణంగాడే రాగవరునను చదివారు కౌబట్టి 'రంజకంగానే ఉందన్నారు. పెద్దలు.

తరువాత వెంకటరంగాచార్యులవారిని మాట్లాడమని మంత్రి వర్యులు కోరారు. (ప్రజలు కూడా బలపరిచారు. మంత్రిగారి ఉచిత ణి ఈతకు అబ్బురపాటున్నూ పొందారు. రామిరెడ్డి కూడా వెంకట రంగా చార్యులవారిని ఆహ్వానించారు, వేదిక మీదికి వచ్చి ఉపన్యపించ వలసిందని.

వెంకటరంగాచార్యులు మాసిపోయిన అంగవస్తాాన్ని దులిపి వప్పుకుంటూ వేదికనెక్కి ఉపన్యపించారు. నేటి దేశస్థిత, మంత్రిగారు శెలవిచ్చిన గొప్పగొప్ప సంగతులను ఏవిధంగా ఆచరణలో పెట్ట వలసిందీ, స్వాతం(త్ర్యాన్ని సంపాదించటానికి తమ తరంవాళ్ళు ఎంత

క్షే52

పాటుపడ్డదీ, ఎన్నెన్ని త్యాగాలు. చేసిందీ, రంగాచార్యులవారు ఉపన్యసించారు.

తరువాత రామిరెడ్డి వంతు వొచ్చింది. ఇందాకటి నుంచీ ముళ్ళమీద కూచున్నట్లుగానే వుంది. మనసు మనసులో లేదు. ఇదివర కైతే యీ రకమైన ఉపన్యాసాలు అతడికి అనక్తినే _ గొలిపేవి. ఇవాళంతా చాలా ఏవగింపు గొలుపుతున్నాయి, యీ ఉపన్యాసాలు. ఎంతో ఆత్మవంచనా, డందాచారమూ తప్ప ఏమున్నాయి ఈమాటల్లో?

రామిరెడ్డి తన ఉపన్యాసాన్ని తొందరగా ముగించేళాడు.

“మంత్రిగారు. నా గురించి చెప్పింది ఎంతమాత్రమున్నూ నిజంగాదు. నేను ఈ (గ్రామానికి ఒక్కనుంచీ చెయ్యలేదు. ఆ విష యాలు మీ కందరికీతెలుసు. అయినా మంత్రిగారు అట్లా అంటూంటే మొహమాటానికి కొంతా, దుర్మార్గుడిని చూసి భయంవల్ల కొంతా మీలో ఎవరూ కూడా మంత్రిగారి మాటలను కాదనలేకపోయినారు. నేను దేశానికి సేవ చేయటంకన్నా అబద్ధం ఇంకొకటి ఏముంది? నిజంగా దేశంకొరకు ఏవైనా త్యాగాలు చేశారంటే ఈ వెంకట రంగాచార్యులుగారినంటివాళ్లు చేశారు. ఆయనగారి ఆస్తి అంతా రాజ కీయాల వల్ల నే హరించుకొనిపోయింది. ఆయనగారు ఎన్నోమార్లు జ్లైలుకు పోయినారు. అయినా అటువంటి వాళ్ళకు గౌరవం కానీ, పదవులు కానీ ఇప్పుడేమీ లేనేలేవు, ఇప్పుడంళా నూనంటివాళ్ళ 'ప్రాబల్యమే ఎక్కువైంది. ఎక్కడ చూసినా పొగడ్తలకూ. ముఖ స్తులకూ ఉన్నంత విలువ తక్కినవాటికి లేకుండా పోతున్నది. ఎక్కడ చూసినా అన్యాయం ఎక్కువై పోతున్నది. మనుషుల్లో మంచి తనం [క్రమంగా హరించుకుపోతున్నది. ఒకరిని చూపి ఒకరు, అన్యా యాన్ని నేర్చుకుంటున్నారు. అబద్ధాలు చెన్పటమూ, మోసం చెయ్య టమూ చాలా మామూలు విషయాలుగా చెలామణీ అవుతున్నాయి. అవే గౌరనంగా, తెలివిగా (ప్రయోజకత్వంగా చెలామణి అవు తున్నందువల్ల అందరూ వాటి వెంటబడి పరిగెత్తుతూ ఉన్నారు. కాకుంటే వెంకటరంగాచార్యులవారి అయోగ్యత ఏమున్నది? ఆయన గారు ఇవాళ ఎందుకూ కొరగాకుండా, యీవిధమైన జీవితం ఎందుకు

కే53

గడపాలి? వారు కాంట్రాక్టులు చేసి డబ్బు సంపాదించలేరుగనుక వారు మోసం చేయలేరు కాబట్టి. వారు ఆబిద్దాలు చెప్పలేరు కనుక డబ్బు పోగొట్టుకోవటమే వారకి తెలుసునుగాని సంపాదించడం తెలీక పోయింది. కాబట్టి మనం నిజంగా త్యాగాలు చేసినవాళ్ళనూ ఇవాళ గుర్తించటంలేదు. మనం (బ్రతికి వున్న కొద్దికాలంలోనే మంచి చేపి ఆ మంచిద్వారా పేరు సంపాదించాలి. అటువంటి సేరు వల్ల సుఖమున్నదిగాని యిటువంటి ముఖస్తుతులవలన మనకు వచ్చే 'దేమున్నది? నే నీ విధంగా మాట్లాడటం మీ అందరికీ చాలా అశ్చ ర్యంగా ఉండవచ్చును. (ప్రస్తుకానికి ఇంతకన్నా నేను ఎక్కువ మాట్లాడలేను.”

(గ్రామానికి విద్యుద్దీపాలను వెలిగించిపోయినారుగానిి, తమ మొహాన లైట్లార్చేసుకొని పోయినారు మంత్రిగారు. నెత్తిన పిడుగు పడ్డాకాసీ, తాము ప్రయాణం. చేస్తున్న కొరు ఏ గోతిలోనో పడి పోయినా గానీ ఇంత అశ్చర్వ్యాన్నీ, ఆందోళననూ పొందివుండేవారు కారు. ఇంత అవమానం తమ జీవితకాలంలో ఎన్నడూ పొందివుండ లేదు. తాను ఒకసారి ఎన్నికలలో ధరావ క్తుకూడా కోల్పోయి, తన (ప్రత్యర్థి ఈన ఇంటి ముందునుంచే ఊరేగుతున్నప్పుడు కూడా ఇంత భేదాన్ని. పొందలేదు. పళ్ళు సటపట కొరుకుదామనిపి స్తున్నది. రామి రెడ్డికి ఉన్మాదం కలిగిందేమో. లేకపోతే తప్పతాగి వచ్చివృండాలి. లోకాన్ని ఉద్ధరించటానికి వచ్చినట్లు మాట్లాడాడు. సత్రాలు కట్టించ

లబ మను. చదివేంద్రలు పెట్టించమను. దానధర్మాలు చేసుకోమను.. (ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించేంత సాహసమా రామిరెడ్డికి? ఈ మాత్రం ధర్మసన్నాలు ఎవరు ఉద్దాటించలేరు? క్రియ చేసి చూసేటప్పటికి తెలు స్తుంది. ఒడ్డున నిలుచుని ఎన్ని మాటలైనా మాట్లాడవచ్చును. రామి+ 'ెడ్డిమీద ఏదైనా కేసుపెట్టినా తస్పులేదు. ప్రజలను రెచ్చగొట్టి శాంతి భద్రతలను పాడుచేస్తున్నాడు. ఈ వెంకటరంగాచార్యులతో ఏమైనో లాలూచీ ఆయినాడేమో. నోట్లో నాలుక్తైనా. లేని ఈ రంగాచార్యు లెంకటివాడై నాడు: ఆ రోజుల్లో జైళ్ళకు పోయింది. "పేరు ప్రతిష్టల కోసం కాదా. ఎంతమంది నిస్వార్థంగా జైళ్ళకు పోయినారు? ఏదో: కై5్‌4

ఆవేశమూ,. పేరుప్రతిస్టలూ, ఉద్రేకమూ. నెడుతుంకే జ్లైళ్ళకు పోయినారు.

చంద్రిగారి హృదయం రామిరెడ్డి యెడలా, ఆ (గ్రామస్థుల యెడలా భగ్గున మండిపోచున్నది. ఏ పని పేరు పెట్టుకొనో రామి కెడ్డి తనను చూడటానికి రాకుండా ఉంటాడా? అప్పు డీ ధర్మపన్నాలు చెపుశాడేమా చూడాలి.

'వేంకటరంగాచార్యులుగారు జీపు చుట్టూ (ప్రదక్షిణాలుచేస్తున్నా.. నక్కి. నక్కి. బెదురుచూప్పబు చూస్తున్నా, ఇదివరలో తనతోపాశే నారాయణ'పేటదాకా నస్తానస్‌ చెప్పి ఉన్నా, నుం్రిగారు అ్యగహారం విడిచిపెట్టిపోతూ, మాటవరసక్షైనా ఆయనగారివేపు చూడనుకూడా లేదు. చూసినా ముఖం తత్రిప్పేసుకున్నారు. ఒక్క కణం కూడా అగ్రహారంలో నిలవకుండా వెళ్ళిపోయారు, ఉడికిపోతూ,

మస్తానయ్య మంత్రిగారి దృష్టి తనమీద ఎక్కడ సడుతుందో నని గజగజ వణికిపోయాడు ఆయన అక్కడున్నంతసేప్ప, నారాయణం “షీట దాకా వెళ్ళి ఆయనగారిని గైైలేక్కించి వద్దామనుకున్న _మస్తా నయ నభ కౌగానే అయిపూ, అనవాలూ. లేకుండా ఎక్కడికో వెళ్ళి జోయినారు. నభ విచిత్రంగా ముగిసింది.

కరణంగారికి బాలా దుఃఖం కలిగింది. అంత కష్టపడి బ్రహ్మాండమైన స్వాగతప్రాన్ని రచించి చదివితే, ఆ కాస్తా నిష్ఫల మైంది. తనకు భాన్సు రావటమే చాలా తక్కున. ఆ వచ్చిన భాను కొస్తా యిట్లా ఈగలబడింది. రామిరెడ్డికి ఉన్నట్లుండి. ఇంత ఆత్మ విమర్శ ఎక్కడినుండి తగలబడ్డదో: ఈ వెంకట రంగాచార్యు లొకడు, పీడొకొారంగా, ఈవాశే తగలబడ్డాడుః

అగ్రహారం. చెరువుకట్టమిడ జీపు వెడుతుంటే, (_ఫేము కట్టించి ఇచ్చిన స్వాగతప'క్రాన్ని విండో కేసులోంచి వినరివేద్దామను. కున్నారు మంత్రిగారు. కొని కలెక్టరు, తనతో ఏవేవో. విషయాలు: ముచ్చటిస్తూం పే పరాకుగానైనా చిత్తగించక తప్పిందిగాదు.. అతడ్తి ముందే దాన్ని గిరవాటు వెయ్యటం. కూడా. బాగుండదని ఊరు కొన్నారు.

శే55

మంత్రిగారు వెళ్ళిపోయిన పావుగంటకే రామిరెడ్డి జట్కా బండి కట్టించుకొని నారాయణ'పేటకు బయలుదేరి వెళ్ళాడు. మస్తా నయ్య కోసం వెతుక్కున్నాడు కాని, ఎంతకూ మస్తానయ్య కనిపించక పోయేసరికి వొక్కరే బయలుదేరక తప్పలేదు.

జీతగాడు ఏవో కూరగాయలూ, నేతి తప్పాలా బండిలో పెట్టాడు. రామిరెడ్డి ఐండి ఎక్కటోతూం'కే, బితుకు బితుకుమంటూ గుర్నాధం వచ్చాడు. గుర్నాధం వచ్చేటప్పటికి బండి ఎక్క-టోతున్న వాడు కూడా రామిరెడ్డి ఆగిపోయాడు, గుర్నాధానికి చాలా భయ మైంది రామికెడ్డే ముందు పలకరించాడు. *ఏం గురునాధం, స్తూలుకు చెళుతున్నావాః” గురునాధానికి చాలా సంతోషం కలిగింది. రామిరెడ్డి అంపే అందరికీ వణుకుగా ఉండేది. అటువంటి రామిరెడ్డే తనను పలకరించాడు. “చిన్న రెడ్డికి ఎట్లా ఉన్నది వంట్లో?”

ఉబ్రాగ్గాన్సే ఉన్నది. ఇంకా మాట్లాడటంలేదు. అందరినీ చూస్తాడు. గుర్తపడకాడు, కాని మాట్లాడలేకపోతున్నాడు. నువ్వివ్పుడు నాతో వస్తావా? తీసుకెక్షాను”

గురునాధానికీ ట్రహ్మానందమైంది. “గుర్నాధం అడిగాడని చెప్పండి అని వెళ్ళిపోయాడు,

రామిరెడ్డి బండి యెక్కి కూచున్నాడు. జరిగిన విషయాలు తలుచుపంటూం కే రెడ్డికి కూడా చాలా ఆశ్చర్యంగానే వుంది, అట్లా మాట్లాడినందువల్ల తనకుమాత్రం వారిగిన ప్రయోజన మేమిటీ?

మాట్లాడకపోయినా బావుండేదేమో. అయినా అలా మాట్లాడి నందువల్ల మనసుకేవిటో తృ _ప్రిగానే వుంది. బరువు వదల్బుకు న్నట్లుగా ఉన్నది. రైల్వే పేషన్‌, లో మంత్రిగారి తాలూకు పెద్ద గుంపును రామిరెడ్డి చూడకపోలేదు. కొందరు పూలదండలు పట్టు కొని సందడి చేస్తున్నారు. కొందరు. వారి చుట్టూ చేరి 'క్రైవారాలు చేస్తున్నారు. చీకటిపడింది కాబట్టి రామిరెడ్డి అందరినీ తప్పించుకొని కాను పోయి ఓ కంపార్ట్‌ మెంట్‌ లో కూచున్నాడు.

ఆ రాత్రి వెంకటరంగాచార్యులుగారు. ఇంటికి వచ్చేసరికి ఇంటిల్లిపాదీ ఆళ్చర్యపోయినారు. ఆచార్లుగారు అరుగుమీద కూచుని

కే56

ఉన్నారు పెద్దకొడుకు ఇంటికి వచ్చేసరికి. ఇటీవలికాలంలో ఎప్పుడూ ఆశ్చర్యపడనంత ఆశ్చర్య వడ్డారు ఆచార్లుగారు. ఉదయం పెద్దకొడుకు వచ్చినపుడు అంత ఆళ్ళ 'ర్యపడలేదు. మంత్రిగారితో పాటు తానూ రాజధానినుంచి వచ్చాననీ, మంత్రిగారు నారాయణపేటలో ఉన్నారనీ, సాయంకాలానికి ఇక్కడకు వస్తున్నారనీ తన ఆగమనాన్ని గురించి ఇంట్లో వాళ్ళు ప్రళ్నించకుండానే రంగాచార్యులవారు. చెప్పారు. మధ్యాహ్నం థోజనంచేసి తమతో తెచ్చుకున్న రెండుమూడు దిన పథ్రికలు పూర్తిగా చూసి, ఒక్క నిదతీసి ఊళ్ళో కెళ్ళారు. ఇంటి విషయాలేమిటని కొడుకు అడగనూలేదు; తండ్రి చెప్పనూలేదు. తండ్రి మనసులో “ఇటువంటివన్నీ పెద్దకొడుకుతో చెప్పి మనసులోని బాధను కొంత వదల్బుకుందా'మన్న ఆరాటం కలిగింది. కౌని కొడుకు ముఖంచూసి వెక్కసం కలిగి ఆ (ప్రయత్నం నుండి విరమించు కున్నారు. పెద్దకోడలై నా ఇంటి సంగతులన్నీ కొడుకుతో ముచ్చటి స్తుం చేమోననుకొంపే ఆ ఆళకూడా ఫలించలేదు. ఎవరో దూరపు బంధువు ఏదో పనిమీద ఊళ్ళోకి వచ్చి వక్కపూట తమ యింట్లో ఉండిపోతున్నట్లుగా ఉన్నది. ఎప్పుడూ అంతే వుంటుంది. అతడి కీ సంసారంతోకాని, సంసారాని కతనితో కాని ఏమీ నిమిత్తం. లేనట్లుగా (్రవర్తిస్తుంటా రాయన. ఆయన ప్రవృత్తికి తగినట్లుగా భగవంతుడాయనకు సంతానాన్ని కూడా యివ్వలేదు. ఆయన కా విషయం మరీ నిర్చ్బాధకమైంది. ఎక్కడ తింటాడో, ఎక్కడ వుంటాడో, ఎట్లా కాలక్షేపం చేస్తాడో యెనరికీ తెలియదు. కోర్డు న్యవహారా లున్నవాళ్ళూ,నురేనన్నా వ్యాపారాలూ, లావాదేవీలూ ఉన్న వాళ్ళూ, పర్మిట్లకొరకూ, లై సెన్పులకొరకూ తిరిగేవాట్లా, వెంకట రంగాచార్యులుగారు రాజధానీ నగరంలో బాగానే కాలక్షేపం చేస్తు న్నట్లు చెప్పుకుంటూ ఉంటారు. ఆయన (ప్రతిరోజూ మంక్రులను పలకరించి వస్తుంటాడట, మంత్రి సత్తముల దర్శనానికి వచ్చి పోతుండేవాళ్ళకు యథాశక్తి సాయం చేస్తూ ఉంటాడుట. వెంకటరంగాచార్యులవారి సాపాటుకొరకు మళ్ళీ వేరే (ప్రయత్నం చేసింది భార్య, సాపాటు అయిన తర్వాత బయట అరుగు. క్షేక7

యుద వెన్ను వాల్బారు వారు. తండ్రి చిన్నగా (ప్రయత్నంచేసిం

“థ్రీనివాసు లివ్వుడు పేటలో ఉండటంలేదు తెలుసా?”

“అహః, అలాగా” అన్నారు రంగాచార్యులవారు.

“ఇంట్లోంచి వెళ్లి పోయాడు”

“ఎక్కడి శేమిటిలో

అప్ప చ్పై??

'వెంకటరంగాబార్యులుగారు. మరింకేమీ అడగలేదు. ఆచార్ల కాలికి హృదయంలో ఏమిటో గుచ్చుకొన్న ఫ్లై ంది. (ప్రకృతికి విరుద్ధ మైన తత్వాలు కూడా సృష్టిలో కొన్ని ఉంటపఏ్‌ కాబోలు.

శ్రీరంగం వెళ్ళి కొన్నాళ్ళు చదువుకుని వస్తానని జాబు వాశడు”

రంగాచార్లుగారికి కోపమొచ్చింది.

“ఇప్పుడక్కడికి పోతేగానీ చదుపురాదా?”

ఆచార్లుగారు కాపే పూర్కొని “ఇపుడింట్లో మేము ముగృురం ఉన్నాము” రంగాచార్లుగారికి చాలా విసుగుపుడుళున్నది _ *

“అవునవును”

“మరి ముందు గడవటం ఎలాగో”

రంగాచార్యులువారికి ఆ రాత్రి ఇక్కడ ఎందుకుండిపోయినానా "అని వరికాపం పట్టుకుంది. “నేను రాజకీయ బాధితుల తాలూకు పొలం కొరకు దరఖాస్తు పెట్టానుగా. అప్పుడేమో నాతోటిపాటు వాళ్ళ వంద చొప్పున లంచమిచ్చారాయె, వాళ్ళ పనులన్నీ అప్పుడే అయిపోయినవి. వాళ్ళ శేరున పట్టాలు కూడా పుట్టాయి. అప్పుడు నేనూ అఆ వంద యిచ్చివుంకే ఆ లిస్టులోనే నాపేరు కూడా చేం వుండేది. ఇప్పుడు దాని కొరకు యెంతో పరపతి వినియోగించాల్సి వస్తున్నది. కలెక్టరునుండి మొన్ననే నా పేరు గవర్నమెంటుక్‌ “వెళ్ళింది. ఇక తొందరలోనే మంజూరు కావొచ్చు”

ఇది తమ (ప్రశ్నకు ఎట్లా సమాధాన మవుతుందో, ఇది తమ సమస్యకు ఏ విధంగా పరిష్కార మవుతుందో ఆచార్లగారికి టోధవడ శేడుః న్వతం[క్రం వొచ్చిన తరువాత కూడా లంచాలు 'ెట్టాలా?,

క్షే58ో

అయినా ఆపొలం వస్తే తమకు ఒరిగేదేమిటి? ఏదో ఉద్యోగమో సడద్యోగమో చేసుకుంటూ తన భార్యనైనా తనవెంట తీసుకొని పోకుండా, బాధ్యతలను నెట్టి వేనుకుంటూ ఎప్పుడో ఏదో వారిగి వొళ్ళో పడుతుందని చెప్పుకుంటూ ఆత్మవంచన చేసుకుంటూ తిరిగే తనంత కొడుకును, తాము ఏమి (ప్రళ్నించగలరు? (ప్రళ్నించినంత మాత్రాన ప్రయోజనం మాత్రం ఏముంది? ఇక ఆ (ప్రసంగాన్ని మార్చేశారు ఆచార్ల గారు.

“*స్పీజ్రారామాచార్ల వాళ్ళింటి కెప్పుడైనా వెళుతుంటావా?

“విమో ఎప్పుడోగాని వెళ్ళను”

“తాయారమ్మకు తెలుసా నువు ఇక్కడకు వచ్చేసంగతి?”

“తెలియదు”

“దయ నెప్పుడైనా చూశావా ఈ నడిమధ్య?””

“అప్పుడెప్పుడో చూశాను. ఈ ఏటితో చదువై పోతుందిగదా. పకీక్షలు కాగానే ఇక్కడకు వస్తానని చెప్పింది. ఉద్యోగం కొరకు కూడా ప్రయత్నం చేస్తానన్నది. నేను అక్కడే వుంటాను కనుక ఉద్యోగ (ప్రయత్నం చెయ్యగలను. తరువాత మీరంతా అక్కడే వచ్చి ఉండవచ్చును.”

ఆచార్ల గారికి కళ్ళనిండా నీళ్ళు తిరిగినయ్‌. బహు సులువైన పరిష్కారమే అనుకున్నారు వారు, మనసులో విరసంగా. ఎంత స్థితి నుండి యెంత స్థితికి జారిపోయామని కొట్టుకులాడింది వారి మనసంతా. ఆయనగారు మరేమీ మాట్లాడలేదు.

ఉదయం కొంత (బ్రొద్దుండగానే వెంకటరంగాచార్యులుగారు. లేచి వెళ్ళిపోయారు. కోర్టుపనిమీద వచ్చిన చుట్టం ప్లీడరుతో మాట్లాడి వెళ్లినట్లు.

రామిరెడ్డి మంత్రిగారి రాకను పృ్వరన్మరించుకొని ఊళ్ళోకి" వచ్చాడన్న విషయం తెలిసి ఆబార్లుగారు. వెళ్ళి పిల్లవాని శరీరస్థితిని గూర్చి కనుక్కుందామని ఎంతో ఆరాటపడ్డారు కాని రామిరెడ్డి రావటమే. ఆలస్యంగా వచ్చాడు వూక్ళోకి. నభముగిసిన తర్వాత వాళ్లింటికి వెళుకుంపే సాంబయ్య ._ చౌదరి తటస్థపడి 'వెళ్ళనివ్వలేదు.

క్రే59ో

సాంబయ్య చౌదరి నవ్వుతూ “ఏమండీ ఆచార్లుగారూ, రామిరెడ్డికి వైష్ణవం ఇప్పించారేమిటి? హఠా త్తుగా స్వస్వరూప జ్ఞానం కలిగిందేః పప _త్రిమార్మ ౦ (ప్రభావంకాదుగదా కొంపతీసి, మాలదాసరి కథలో (ద్రిహ్మరాక్షసుడికి పూర్వజన్మ వచ్చేసినట్లు: ఇటీవల మీరు కూడా వారింటికి రాకపోకలు బాగానే సాగిస్తున్నారు. మీ అనుగ్రహం వలన రామిరెడ్డి అంతర్ముఖుడై నాడా ఏమిటి?”

“ఏమిేమిటిః ఏం జరిగింది?"అని (ప్రశ్నించారు ఆచార్లగారు.

“ఇందాకా సభకు మీరు రాలేదా?”

ఆచార్లగారు తోటకూర మడికి నీళ్ళుపోసి చీడపట్టిన ఆకులను గిల్లుకుంటూ కూచున్నారు. మంత్రిగారు వచ్చి ఎలెక్ట్రిక్‌ లై ట్లకు

ప్రారంభోత్సవం చేస్తున్నారన్న విషయం వారికి తెలిసినా, వారికి ఉత్సాహంలేక ఉదాసీనంగా ఊరుకున్నారు. పైన సభలో తమ కొడుక్రు ప్రనంగించవచ్చును. తమ కొడుకు యెప్పుడు (ప్రనంగించినా ఆచార గారి (ప్రాణాని కదంతా అధిక (ప్రసంగం లాగానే వుంటుంది. అందు వలన వారు సభకు రాలేదు.

“పరుసవేది ఇనుమునుకూడా బంగారంగా మార్చేసినట్లు వైష్ణవం దుర్మార్గులను కూడా సన్మార్గులను చేస్తుందన్నదే కదా 'ప్రపత్తినూర్షం బోధించటం” ఆచార్లుగారు ఏమీ బోధపడక మిన్న కున్నారు.

“అహా,మీరు ఆలకించి ఉండవలసింది, ఇందాకా సభలో రామి రెడ్డి పలుకులు. పలుకులా అవి-బింగారపు తళుకులు. రామిరెడ్డి కాదు మాట్లాడుతున్నది అనిపించింది. ఎవరన్నా పరకాయ(ప్రవేశం చేశారా అన్నంత ఆశ్చర్యం కలిగింది. వెనుక శంకర భగవత్పాదులవారు చేపినట్లుగా. “శరీరమస్థిరము, (బ్రహ్మం బెన్న సత్యంబు అన్న ట్లుగా మాట్లాడాడు రామిరెడ్డి. మొత్తానికి ఆచార్జగారు. ఘటికులే అనిపించింది నాకు. అవునులెండి. ఎవని పుణ్యం ఎప్పటికి పండు తుందో. ఎవనికి ఎప్పటికి న్వస్వరూపదర్శనము కలుగుతుందో ఎవరు

చెప్పగలరు? ఇది స్థిరంగా నిలబడిందా ధన్యుడే. 160

“అవును, మనకెట్లా తెలుస్తుంది? ఏ జీవుని కర్మ పరిపాకం పృ విధంగా ఉన్నదో! అనుభవించక తప్పేనా:ః”

“*ప్రమోమరి. రామిరెడ్డి మాత్రం పూర్తిగా మారిపోయినాడ్యు ఆ సభలో మంత్రిగా రున్నారని కూడా లేకుండా, ఎవరి భయమూ లేకుండా, సంకోచం లేకుండా, బాగా మాట్లాడాడండీ.”

ఆచార్లగారికి సంతోషం కలిగింది.

గబగబా వెళ్ళారు మునసబు ఇంటికి,

అప్పటికే రామిరెడ్డి వెళ్ళిపోయినాడని తెలిసింది.

ఆయనగారికెందుకో చాలా దిగులైంది. మళ్ళీ వారం రోజుఇ దాకొ పిల్లవాడి శరీరస్థితి ఎట్లా ఉన్నదో వారికి తెలియలేమ.. రెండ్తు రోజులకూ, మూడు రోజులకూ మస్తానయ్య వెళ్ళి వస్తున్నాడుగాని, ఆచార్హగారు పలకరించినా, అతడు మనసువిప్పి సమాధానం చెప్పటం లేదు. ఒకసారి గుంటూరు వెళ్ళి కురవాణ్ణి చూసివద్దామన్న కోర్కె ఆచార్ల గారికి రోజురోజుకూ బలపడింది. గంంటూరులో ఆస్పత్రిలో చేర్చిన మూడవరోజున పిల్లవాడు

కళ్లు తెరిచి చూశాడు. రామిరెడ్డి కా రోజున దేవుడు (ప్రత్యక్ష మైనంత సంతోషం కలిగింది. జన్మలో ఎన్నడూ అంత సంతోషాన్ని ఆతడు అనుభవించి వుండడు. తల్లి ఎదురుగా వెళ్ళి, “నాయనా,తం(డ్రీ; బాబూ,” అని కళ్ళ నీళ్ళు పెట్టుకున్నది. డాక్టర్లు ఆమెను ఉద్వేగపడ వద్దని వారించారు. ముకుందరెడ్డి అలానే కళ్లు తెరిచి తల్లి వేపు చూన్తూ ఉండిపోయాడు. నిర్వికారంగాంనిశ్చలంగా, రెప్పపాటుకూడా లేకుండా ఉన్న ఆ' కళ్ళను చూచేసరికి ఒకవేపు భయమూ, ఒకవేపు ఆనందమూ తల్లి దండ్రులు అనుభవించారు.

“నేనమ్మా అమ్మను, నన్ను గు _ర్హుపట్టలేదా నా తంఢ్రీకొ పిల్లవాని కన్నుల్లో గుర్తుపట్టిన . లక్షణాలేవీ కనబడలేదు. అయో 161

వై 11

మయంగా చూస్తున్నాడు. తండ్రి వచ్చి ఎదుట నిబ్బున్నాడు- పిల్లి వాడు గుర్తు పట్టలేదు. రామిరెడ్డి కెంతో దిగులైంది. అటూ, యిటూ చూపులు తిస్పి పిల్లవాడు కళ్లు మూసుకున్నాడు.

“డాక్టర్లు చెప్పారు. “పిల్లవాడి మనసుకేమిటో బలమైన దెబ్బ తగిలింది. అందువలన (క్రమంగా కాని ఆతడు కోలుకోలేడు. అతనికి బాగా చనువున్న వాళ్ళూ, అతనితో కలిసిమెలిసి తిరిగేవాళ్ళూ, అతడు కళ్లు తెరిచి చూచినప్పుడల్లా కనబడుతూ ఉండటం మంచిది. అయితే శల్లితం[డ్రికన్నా కావలసినవారెవ రున్నారు లెండి: పిల్లవాని మన 'సంతా బాగా చెదిరిపోయింది. కనుక (కఈ్రమంగా కాని మన స్పృహ 'లోకి రాడు. ఏళ్ళ తరబడి కూడా అసలు స్పృహలోకి రాకుండా ఉన్నవాళ్ళున్నారు (ప్రపంచంలో. అయితే ఇప్పుడు మనం భయపడ 'వలసిన అవసరం అంతగాలేదు. పిల్లవాడు ఇంత త్వరగా కళ తెరిచి చూస్తాడనికూడా అనుకోలేదు మేము. మెదడు కొంచెం దెబ్బ తినటంవలన జ్ఞాపకశక్తి సరిగా పనిచేయటంలేదు. చ్రాగా తెలివొచ్చి తనపని తాను చేసుకోడానికి పూనుకున్న తర్వాతగూడా బుద్గి కొంత మందంగానే వుంటుంది,చాలాకాలంవరకు. కొంచెం కూడా 'ధయాన్ని, కష్టాలనూ ఓర్చుకోలేడు. తరువాతైనా కొంచెం మతిమరుప్పు ఎక్కు వై నందువల్ల భయపడవలసిన పనేమీలేదు. మళ్ళీ పిల్లవాడికిది ప్కన ర్లన్మ అనుకోవాలి. శిళువు (క్రమక్రమంగా అన్ని విషయాలూ నేర్చు కుంటూ తెలివితేటలు నృద్ధిపరుచుకొనేట్లుగా, మళ్ళీ మొదటి నుంచీ ఇతడిలో తెలివితేటలు వృద్ధికావలసి వుంటుంది. ఏమైనా మీరు చాలా అదృష్టవంతులు. సుమారు ఒకనెల రోజుల తర్వాత మీరు ఇక్కడి నుండి వెళ్ళవచ్చనుకుంటాము. మీరు మరేమీ గాబరా పడవద్దు. ” ఈ విషయాలన్నీ డాక్టర్లు. చెప్పుతూం టే రామిరెడ్డి విలవిలలాడి ఉజోయాడు. ,

“*భగవంళుడా, ఇంకా పరీక్ష ముగియలేదాః?”” అని ఏడ్చింది నాగరత్మమ్మ. తాను చేపిన పాపాలవల్ల నేకదా ఇదంతా సంభవించింది, ర కీంపబడ్డా ననుకున్నాను ఇప్పటిదాకౌ. కానినా పాపం అంత సులభంగా నన్ను దియటపడనిస్తుందాః ఈ పరీక్ష

162

ఇంకా ఎంతకాలం కొనసాగుతుందో, చివరకు ముగింపు ఏ విధంగా వుంటుందో? డాక్ట్రర్లుచెప్పినట్లుగా అయితే తాను కుర్రవాడికి కనఐడనే కూడదు. తా నంకే కుర్రవాడికి జడుపు. తనదగ్గర చనువులేదు. తా నం'పే భయమే కౌని (ప్రేమలేదు.

ఆస్పత్రికి దగ్గరగా అరండల్‌ పేటలో ఇల్లు తీసుకున్నారు. తల్లి మాత్రం ఎప్పుడూ పిల్లవాడిని అంటిపెట్టుకుని ఉండేది. రామి శెడ్డిమాత్రం ఇంటికి వెళ్ళి వస్తుండేవాడు.

మరో వారంరోజులు గడిచిన తరువాత, రామిరెడ్డి దంపతులు ఆశ్చర్యపడేట్లుగా, ఆచార్ల గారు ఆస్పత్రికి వచ్చారు. చేతిలో. రెండు బత్తాయికాయలు పట్టుకొని, ముఖంమీది చెమటను ఉత్తరీయంతో తుడుచుకుంటూ ఆచార్ల గారు వచ్చేసరికి నాగరత్నమ్మకు ప్రాణం లేచి వచ్చింది. రామిరెడ్డి కాయన్ను ఆ విధంగా చూసేసరికి కన్నీళ్ల జల జలలాడాయిం

ఆయశపైన తాను చగబిట్టినట్లు సాధించినా ఆయన తన కొడుకుకన్నా మిన్నగా చూస్తున్నాడు. నాగరత్నమ్మ డాక్టర్లు చెప్పిన విషయాలన్నీ ఆచార్ల గారికి వివరించింది. అవాళ చిన్నరెడ్డి కళ్ళు కెరిచి చూశాడు ఆవాళ్లగారు రావటంవల్ల నే చిన్నరెడ్డి కళ్ళు తెరిచి చూశాడని రామి రెడ్డికి అనిపించింది.

“నాయనా, నేను వచ్చానోయ్‌" అని ఆవార్లగారు చిన్నరెడ్డిని పలుకరించారు. చిన్న రెడ్డి కళ్ళలో ఏవేవో స్మృతులూ, ఆతోచనలూ కదలాడినవి. కనుపాపలు చిత్రవిచిత్రంగా తిరిగినయ్‌.

పెదవులమీద శుష్కహాసం కదిలింది.

ప్రయత్నించి రెండు చేతులను దగ్గరకు తీసుకుని, చిన్నరెడ్డి ఆచార్జగారికి నమస్కారం "పెట్టాడు. అతడి కనుకొలకులనుండి కన్నీటి చుక్కలు చారి పక్కమీద పడ్డాయ్‌.

రామిరెడ్డి దంసతుల ఆనందానికి మేరలేదు. దేవుడే దయ తలచి, తమకు మేలు చేయటానికి, ఆవార్లగారి రూపంలో (ప్రత్యక్ష మైనాడని వాళ్ళు పొంగి పోయారు. వాళ్ళ సంత్తోషానికి అవధుటే అేవుః

163

“దీర్దాయుష్మాన్‌. చిరంజీవి అని సంతోషంగా ఆచార్హ గారు కుగ్రవాణ్ణి మనసులోనే ఆశీర్వదించారు. ఒక గంటసేపు కూచున్న తర్వాత ఆచార్జ గారు వెళ్ళిపోతామం పే రామిరెడ్డి దంపతులు ఎంత గానో (దితిమాలుకున్నారు. ఆయనగారిని తమ యింట్లో ఉండమన టానికి వీలులేదు. నిష్టలూ, ఆచారాలూ. ఎక్కువ వారికి." అయినా ఏదో విధంగా ఏర్పాటు చేస్తాను. ఒక్కరోజు ఉండిపోండి అని బతి మాలింది నాగరత్నమ్మ. “మళ్ళీ రెండుమూడు రోజుల్లో వచ్చిం ఇంటి కెళ్ళేస్పుడు ఒకరోజుండిపోతరాను. ఇవాళ రాతికి బందరు వెళ తాను. అక్కడ బంధువు లున్నారు. అక్కడనుండి లేపదయమే. హంసలదీవి వెళతాను.అక్కడ మా యతిరాజులతో ఇంగ్లండులో చదువుకున్న కర్రవా డొకడున్నాడు. ఆతనితోకలిసి మాట్లాడి వొకటి రెండు పూటలుండి మళ్ళీ నారాయణపేట తిరిగి వెళ్లాను. బందరులో బంధువుల ఇంట్లో వివాహానికి హోాజరపవుతుంటే, చాలారోజుల (క్రితం బస్సులో కలిశాడు. ఏదో మాటవరుసకి “మీ వూరేవి'టంకే చెప్పాను వెంటనే యతి విషయం అడిగాడు. “మా అబ్బాయే నాయనా, వాని కన్నతండ్రి ఈ నిర్భాగ్యుడే' అని చెప్పాను అప్పుడు చెప్పాడు. తన విషయాలన్నీ. తాను ఇంగ్లండులో యతిరాజులతో నాలుగు సంవత్సరాలు కలిసి ఉన్నాడుట. బాగా తెలుసట. "స్నేహంగా ఉండే. వాళ్ళుట. వ్యవసాయ శాస్త్రంలో ఏవేవో పెద్ద డిగ్రీలు సంపాదించా డుట. తరువాత అమెరికా కూడా వెళ్ళి స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు. మాకా అదృష్టం పట్టకపోయె.-__.అతడి తలిదంగడ్రు లేం అదృష్టం చేశారో అతడికక్కడ ఇరవై, పాతిక యెకరాలదాకా పొలం ఉన్నది. కొత్తకొత్త పద్దతులలో వ్యవసాయం చేసుకుంటూ, (ప్రతిసంవత్సరం: పంటలు బాగా పండీస్తుంటాడుట. వ్యవసాయంలో ఎన్నెన్నో పద తులు. ప్రవేశపెట్టి చూస్తున్నాడుటు. ఫలితాలు బాగుంటున్నవని చెప్పాడు. పెద్ద పెద్ద ఉద్యోగా లిస్తామని గవర్నమెంటు పిలిచినా అతడు పోలేదు. యతిరాజుల మనసు కరిగేలా జాబు ఛాయ వలసిం. దని అప్పుడే నేను పార్టి ంచాను. బందరు రాగానే ఎవరి దారి వారిద్దైందిం “ఒకసారి నా వ్యవసాయకేశ్రానికి రండి బాబుగారూ”

కేర4ీ

అని అతడు అప్పుడే నన్ను కోరేడు. కాని యిన్నాళ్ళనుంచీ నాకు వెళ్ళటం పడనేలేదు. ఇక వెళ్ళగలుగుతానో, లేనేలేదో! ఇక పెద్దవా జై షనాను,ఇది వరకటి ఓపిక నశించింది.'ఒకసారి వెళ్లి, నీ తండ్రిని చూడవలెనన్న కోరికవుంచే వచ్చి చూడవలసిందిగా ఆతడిచేళ యతిరాజులకు జాబు వ్రాయిస్తాను. “నువ్విప్పుడు రాకపోతే నీ జన్మకు నువు నీ తండ్రిని చూడలేవు. కడసారి చూడవలెనని సీకుంటే, వొక సారి చూచి మళ్ళీ వెళ్ళవచ్చును. ఇక్కడ నిన్ను నిర్బంధించి. కట్టి పడేసేవాళ్శ ఎవరూ ఉండరు." అని వ్రాయిస్తానమ్మా, అందుకే వెడ తాను. మరీ రెండు సంవత్సరాలనుండి నూకు జాబైనా రాయటం మానుకున్నాడు. ఇటీవల ఇతడికి జాబు లేమైనా వాస్తున్నాడేమోః అంత మాత్రమైనా. తెలుసుకొని సంతోషపడతాను. అంతకన్నా నేను చేయగలిగిన దేమున్నది? నిర్భాగ్యపు (బ్రతుకై పోయింది” అని స్వంఠ కూతురుతో అన్ని విషయాలు చెప్పుకొని వాపోయినట్లు వాపోయినారు ఆచార్జగారు. నాగరత్నమ్మ ఏమి ఓదార్పు చెప్పగలుగు తుంది? ఆచార్లగారి దుఃఖాన్ని చూచి కళ్ళు తుడుచుకుంది. ఆచార్లగారు మజ్టోజు ఉదయానికి హంసలదీవి చేరుకున్నారు. అతడి'పేరు సూర్యనారాయణరావు. మొదట ఆచార్లగారిని వెంటనే గుర్తుపట్టలేకపోయినాడు. “రండి రండి"అని సొదరంగా ఆహ్వానించాడు తరువాత. అతని యిల్లు మహా వైభపంగా,చూడ ముచ్చటగా ఉంది. ముత్యాల్లాగా నలుగురు పిల్లలు. ఇల్లంతా కలకలలాడుతోంది. ఇంట్లో వాళ్ళందరినీ _ పిలిచి "పేరు పేరునా పరిచయం. చేశాడు. పిల్లలకు “కాతగా రొచ్చారు” అని చెప్పాడు. “యతిరాజులు నా ప్రాణ 'స్నేహితుడండోయ్‌.. మీరు నాలుగురోజులు మాయింట్లో ఉండి పోవాలి. తప్పదు. మీ బాధలేవో నాకు తెలుసు. ఐనా ఏం ఫరవాలేదు” ఆదార్ల గారికి దిగులూ సంతోషమూ కూడా కలిగాయి. ఇంటికి విశాల మైన ఆవరణ ఉంది. చుట్టూ రకరకాలపూలమొక్క_లు, పండ్ల చెట్లూ. ఇల్లు ఎత్తుగా కట్టాడు. చాలాగదులు, పరిశుభ్రమైన గాలీ, వెలుతురూ. వరండాలో ఉన్న గది ఒకటి ఖాళీచేసి మంచమూ, కుర్చీ వేయించారు. వీధివాకిట్లో నుండి దూరంగా కృష్ణానది కనబడుతూనే వుంటుంది. 165

ఊరి నిండా కొబ్బరి చెట్లు,ఫర్లాంగు దూరంలో కృష్ణానది ఉన్నప్పటికీ ఇంట్లో పంపులు పెట్టించాడు. ఆచార్లగారి మనసు నిండా వదేవదే యతిరాజులు నిండిపోయినాడు.

కోమటింటి నుండి సమస్తపదార్దాలూ తెప్పించా డతడు. “బాబుగారూ, ఇక్కడ గోపాలస్వామి ఆలయంలో అర్బకులు మన వాశ్ళే ఉన్నారు. మీసాపాటు అక్కడ ఏర్పాటు చేయిస్తున్నాను. మీరు మా యింట్లో విస్తరి వెయ్యరాయో” అని కలకలా చిన్న పిల్లాడిలా నవ్వేడు.

అతని అభిమానం చూసేసరికి ఆచార్లగారికి ఎంతో ఆర్జ్రమై పోయింది మనసు. *ఎందుకు బాబూ, మళ్ళీ వాళ్ళకు యిబ్బంది కలిగించటం? ఏదైనా ఒకపా్య(త్ర యిప్పిస్టే ఇంతతోటలో ఏ చెట్లు కిందైనా ఉడ కేసుకు నేవాజ్డిగా.”” బ

“అంత ఖర్మ ఏ మొచ్చిందండీ. మిమ్మల్ని అలా ఉడకేసుకో నిస్తామా?”

“కర్మగాక ఏమిటి నాయనాః నా తలరాత ఏమిటి బాగుంది. గనుక” అనుకొన్నారు ఆచార్లగారు మనసులో నే,

కృష్ణకు వెళ్ళి స్నానం చేయటం, అపరాష్టాం. వేళకు వరదా చార్యులు గారింట భోజనం: వియ్యంకు డింట్లో లాగా ఎంతో మర్యాదాః ఆ మూడు నాలుగు రోజులూ ఆచార్జగారి కెంతో తృ ప్త, సంతోషమూ కలిగాయ. రెండుపూటలా గోపాలస్వామి ఆలయానికి వెళ్ళటం, వరదాచార్ల గారితో పిచ్చాపాటీ ఏవేవో లోకాభిరావమాయణం ముచ్చటించుకోడం-తాను ఈ వయసులో కోరే జీవితం ఇదేనని మాటిమాటికీ అనిపించింది. వరదాచార్యుల వారింట అనువుగా జరగటంలేదు కాని, పిల్లాపాపాతోపాటు సంసారం చూడముచ సృటగా నే ఉన్నది. ఒక్కపూట ఇంత సుష్టుగా భోజనం చెయ్యడం, రెండవ పూట పభ్ళూపాలూ. బేక వరదాచార్యులుగారు వచ్చి మరీ బలవంతం చేసి మొహమాట పెడితే వాళ్ళింటికెళ్ళి ఏదైనా ఫలహారం చేసి రావటం.

వరచాచార్యులగారికి జ్యోతిషంలో బాగానే (ప్రవేశముంది.

166

ఊశ్యోవాళ్ళు కూడా వచ్చి ఆయనగారితో ఏవేవో విషయాలు, సంప్రతిస్తూ ఉంటారు.

ఆయనగా రంటారు, యతిరాజులు తిరిగివస్తాడని. మళ్ళీ జన్మ నకత్రమూ, రాశీ, కోటువేపి ఆయనగారు జాగ్రత్తగా గుణించారు. “వచ్చితీరుతాడు చూడండి, స్థల చలనం వుంది." ఆచార్ల గారి మనసులో ఎంతో ఆశ. ఈ వయసుకు తగిన ఎన్నెన్ని విషయాలో ముచ్చటించు కొనేవారు. ఏడుతరాల నాటి విషయాలను త్రవ్వి పోసుకొనేవారు. అపరాహ్హ వేళ వాళ్ళింటికి సాపాటుకు పోయేవేళకు, వరదాచార్యుల వారు ఏదో (ప్రానీన జ్యోతిషళాస్త (గ్రంథం ముందుంచుకొని ఏవేవో లెక్కలు వేస్తూండేవారు*“చూశారా కుజు డెక్క-డున్నాడో'అని ఆచార్ల గారి మనసు నిండా వెన్నెలలు నింసేవాడు.

ఇక మధ్యాహ్నం వొక్క నిమిషం వెన్ను వాల్చిన తరువాత సూర్యనారాయణరావు ఆచార్ల గారిని వెంటబెట్టుకుని పొలం మీదకు తీసుకొని వెళ్ళేవాడు. సపోటాపళ్ట్లూ,జామపళ్ళూ, కొబ్బరి బోండాలూ, దానిమ్మపళ్ళూ ఇంటినిండా కోకొల్లలు. రెండు రోజులకే. అతడి పిల్లలంతా మాలిమైనారు. తోటపని చేసేవాళ్ళూ, జీతగాళ్ళూ, భత్య గాళ్ళూ అందరూ నవ్వుతూ మాట్లాడిస్తారు. ఎనభయ్యో పడిలో పడు తున్నా కృష్ణ వొడ్డున పొలం గల్ల వైన తిరగటానికి ఏమీ ప్రయాస అనిపించటంలేదు ఆచార్ల గారికి. సంతోషం సగం బలం అనేకదా పెద్ద లనేదిః యతిరాజులే వొచ్చి యిక్కడెక్కడైనా ప్రాక్టీ సు పెట్టుకుంకే తన జీవితం కూడా ఇలానే ఉండేది.

సూర్యనారాయణరావు తన వ్యవసాయ క్షేత్రమంతా చూపి అన్ని విషయాలూ విశదంగా చెప్పాడు. అమెరికాలో తాను మేలిరకం పత్తి పండించే విషయమై పరిశోధనలు చేశాడుట.

(ప్రతి ఏడూ మెరపతోట వేస్తాడుట. ఒక కొపు పచ్చి మెరప కాయలే మార్కెట్‌కు సంపుకాడుట. అట్లాచే స్తే రెండో కొపు విరగ పండుతుందిట. రండవకాపు ఎండించి వేస్తాడు. ఏయే బుతుపుల్లో! అయ్యే కూరగాయలన్నీ ఆయా బుతువుల్లో పుష్కలంగా పండిస్తాడు (ప్రతి సంవత్సరమూ మెరపకాయలమీదా, కూరగాయల మీదా పదివేల

167

రూపాయలదాకా వస్తవి. ఇక పళ్ళుకూడా మార్కెట్‌కు పంపిస్తాడు. కొంత-భాగం పసుపు కూడా పండిస్తారు. ఒకరోజు మొక్కజొన్న చేను చూస్తున్నారు. సూర్యనారాయణ రావన్నాడు “*యతిరాజులది ఎంత సుతిమె _త్తని మనసో: నిజంగా ఈ దేశానికి ఎంతో గొప్ప ేరుప్రతిష్టలు తెస్తాడనుకొంటుండేవాజ్ఞి నేను. లాబరేటరీకి వెళితే బయటి (ప్రపంచపు గొడవే పట్టించుకోకుండా తన పనిలో ము5గిపోయేవాడు. తన (పక్కనే ఏం జరుగుతున్నదో కూడా గమనించేవాడు కాడు. ఇరవై నాలుగ్గంటలూ. తన (ప్రపంచం లోనే ఉండేవాడు. నిద్రాహారాలు కూడా పజ్హేవికావు. అంత అఖండ మైన తెలివితేటలూ, సున్నితమైన మనసూ మరి యెక్కడా చూడ లేదు నేను. ఎంతో స్నేహశీలి. అసలు మనిషిని చూడగానే మనసు ఇచ్చేయా అనిపిస్తుంది. ఎవరిమ్రైనా సరే అతణ్ణి (ప్రేమించకుండా ఉండ లేము. మీరు ఒక్క తప్పుపని చేశారు ఆచార్లగారూ, ఆ పని చేయక పోతే యతిరాజులు ఇవాళ గాకపోయినా రేపైనా తిరిగివచ్చేవాడు.కాని దురదృష్టవశాత్తూ అది కొస్తా జరిగిపోయింది. నేను యతిరాజుల కన్నా, ఆరు నెలలు వెనకవెళ్ళాను ఇంగ్రండు. అప్పటికే అతనికి అక్కడ మంచి 'పేరుప్రతిషస్టలు వచ్చాయి. ప్రతివాళ్ళ్గనూ అప్పటికే ఆకర్షించుకొన్నాడు. ఎంతో హుందాగా, మితంగా ఉండేవాడు.అఆయినా అతడితో కలిమెలిసి ఉండాలని అందరూ ఇష్టపడేవారు. ఏదో అద్భుత మైన ఆకర్షణశక్తి పుంది అతడిలో. బెంగాలిలూ, గుజరాతీలూ, మహా శాస్ట్రులూ, ఎందరో ఉండేవారు. ఇంకా ఒకరిద్దరు తెలుగువాళ్ళు కూడా ఉండేవాళ్ళు. నేను తెలుగువాణ్ణీ కావటం వలన యతిరాజులతో నాకు వెంటనే పరిచయమైంది. రెండుమూడు నెలలలోనే మేమెంత్రో గాఢమైన "స్నేహితులమయ్యాము. ఊళ్ళోకి కలినిపోతుండే వాళ్ళము. (పతి ఆదివారమూ కలిసే ఉండేవాళ్ళము.ఏ మాత్రం అవకాశం చిక్కినా వొకరినొకరము వదిలి పెట్టి ఉండేవాళ్ళము కౌము. మేము ఒంటరిగా కనబడితే చాలు, స్నేహితులూ, ఉపాధ్యాయులూ. కూడా రెండవ వాళ్ళను గురించి అడిగేవాళ్ళు. అంతగా సన్నిహితులమై పోయామన్న 'మాట. ఎప్పుడూ తన చిన్ననాటి ముచ్చట్లూ, మిమ్మల్ని గురించీ, తల్లి 166

గారిని గురించీ, తనపాపను గురింవీ చెబుతూ ఉండేవాడు. వాళ్ళమ్మగా ఈంపే యతిరాజులకు ఎంతపేమో చెప్పలేము. అమ్మగారు గుర్తు వస్తే అంతులేని పరితాపం పొందేవాడు. ఆశ్షణాని కొక్షణం బయలు దేరి స్వదేశ 0౦ వెళ్ళిపోతాడేమో అనిపించేది, అతని ఉద్వేగం చూస్తే. తట్టుకోలేకపోయేవాడు. కళ్ళనీళ్లు పెట్టుకొనేవాడు. నాకు చాలా ఆశ్చర్యం కలిగేది. అసలు ఆ అమ్మగారిని వదిలిపెట్టి ఇంత దూరం విదేశాలకు ఇతడెట్లా వచ్చాడా అన్నంత విస్మయం కలిగేది చూసే వాళ్ళకు. (ప్రతిరోజూ ఓ గంటేనా అమ్మను అనుకోంది ఉండేవాడుకాడు, అటువంటస్పుడు మీ ఉత్తరం వచ్చింది. ఆ అమ్మ ఇక లేదని. యతి శాజులకు మతి చలిస్తుందేమోనని భయంవేసింది. ఆ వార్తను ఆతడు తట్టుకోలేకపోయినాడు. ఆతడి మనస్సు కది పెద్ద వజ్రమఘాతమే అయి పషోయింది. వారం రోజులదాకా అతడు తేరుకోలేదు; కోలుకోలేదు

చేష్టలుడిగి చూప్ప దక్కి. పిచ్చివాడే అయిపోయినాడు. మూగవాడే అయిపోయినాడు. ఎలా పలకరించాలో, ఎలా ఓదార్పు చెప్పాలో కూడా తోచకపోయింది. గంటలతరబడి తల వేళ్ళాదేసి ఏమి "పేమిటో. పిచ్చి పిచ్చి ఆలోచనలతో కూచుండిపోయేవాడు. తన జీవితంతో అటువంటి సంఘటన ఒకటి జరుగుతుందని ఆతడు అనుకోలేదులా వుంది. మళ్ళీ మామూలు మనిషై, తన వు స్తకొలు, కోర్చు, చదువులో పడేనరికి ఐదారు నెలల్రైంది, మనిషి శారీరత, మానసిక ఆరోగ్యం బాగా చెడిపోయింది. అతడి మనసు విరిగి పోయింది. హృదయం పగిలిపోయింది. ఎలాగో తన మనస్పంతా చదువుమీదనే కేంద్రీకరించి, మిమ్మల్నందరినీ మదిచిపోదామని వంతో 'ప్రయత్నంచేపి సాధించాడు. తరువాత ఎంత ఉత్సాహం చూపినా, అది తెచ్చిపెట్టుకున్నట్ల గా ఉండేది. ఏదో జీర, ఏడో అపశ్రుతి, ఏదో అస్పష్టంగా గూడుకట్టుకొన్న 'వేదనలాటి భావము, వెలితి, అతడి మాటల్లో, వ్రనర్హనలో కనబడుతూ ఉండేది. ఆ దెబ్బనుండి అతడు కోలుకోనే లేడేమో అనిపించేది చూసేవాళ్ళకు. ఆ సమయంలో మీ నుండి ఇంకో ఉత్త్పరం వచ్చింది. ఆతడి. మన సిక అతకకుండా పూర్తిగా విరిగిపోయింది. ఈ ఊ& _త్తరాని కత డంతగా బాధపడినట్లుగా

169

పైకి కనిపించలేదు. ఎంతో నిర్హిష్తంగా, పెదవి విరిచి అవతల "వేశాడు కాని అది ఏదో కప్‌ అనీ, బాధ అనీ, మనసు ప్పూర్తిగా చిరిగి పోయిందనీ మాకు తెలుస్తూనే వుంది. ఆతనికి స్వదేశమన్నాఅక్కటడి. మనుషులన్నా, తనవాళ్ళన్నా వెలసపరం పుట్టింది. అసహ్యం" కలిగింది. జుగుప్ప కలిగింది. ఒకరోజున కళ్ళనీళ్ళు "పెట్టుకుంటూ అన్నాడు: “ఏమున్న దక్కడ? చదువా, నసంస్కారమా? పాలుగారే చెక్కిళ్ళను చూపినా ఒక్కరికీ దయ ఉండదు. మొగుడు పోతేసరి. ఎంత చిన్నపిల్లైనా ఆధోగతిపాలు కావలసిందే కదా. పదేళ్ళకు పెళ్ళిేచేయటం, ఇంకో ఏడాదికో, రెండేళ్ళకో, కర్మం చాలక, ఆ మగడు కాస్తా పోతే, వాళ్ళు (బ్రకికినంతకాలమూ...అయో్యోరామః వాళ్ళగతేంకాను?ఇంకా దారుణం, (క్రూరం _- అంత చిన్న పిల్లలను వికృతంగా చేసి, ఆచారాన్ని, మళాన్ని రక్షించామనుకోటం. ఆవాళ యతిరాజులు చిన్నపిల్లవొడిలా, ఆడదానీలా నా చేతులు పట్టుకుని ఏడ్చాడు. మీరంతా సనాతనాచార సాం(ప్రదాయపరులని, ఆచారవంతులని, నిషస్టాపరులని, తనబిడ్డకు ఏం కష్టం వచ్చిందోననీ, ఇక (బ్రతుకంతా బండలై పోయిందనీ, ఇక తానెలా అక్కడకు పోతాననీ, మనస్సంతా ఎంతో కష్టపెట్టుకొన్నాడు. నా కప్పుడే అనిపించింది. ఇక యతిరాజులు స్వదేశానికి తిరిగి వెళ్ళనే వెళ్ళడేమోనని. మీరా ఉత్తరాలు (వ్రాయకుండా ఉండవలసింది వాబుగారూ. మొదటి ఉత్తరంలో వాళ్ళమ్మగారు పోయారనీ, రెండవ ఉత్తరంలో మీ మనమరాలి మొగుడు చనిపోయాడనీ _. ఈ రెండు ఉత్తరాలూ యతిరాజుకు చేరకపోయినశ్హై తే, అతడు తప్పకుండా స్వదేశానికి తిరిగివచ్చేవాడు. ఈ రెండు ఉత్తరాలతో అతడి మనసంతా చెదిరిపోయింది. తన మనుష్యులమీదనే అసహ్యుమూ, కసీ పెరిగి, అమితమైన బాధలవలన వివేకమూ కోల్పోయాడు. ఏమిటో కక్ష సాధిద్దామనీ, మిమ్మల్నందరిసీ కష్టపెడదానునీ అతడికి పట్టుదల కలిగింది. మీరు ఇట్లా అనుకొని ఉండరు. దురదృష్టవశాత్తూ ఇట్లా జరిగిపోయింది. ఆ రేండు ఉత్తరాల వల్ల నే అతడి మనస్పంతా విరిగి పోయి, వొకరకమైన కసీ, సర్జ క్ష్యమూ పెంచుకున్నాడు అతడు. మళ్ళీ 170

రెండేళ్ళ దాకా, అతడు కోర్సులో వెనకబడిపోయినాడు. మూడేళ్ళ తర్వాత నేను అమెరికా వెళ్ళాను. అక్కడ మూడేళ్ళుండి వచ్చేశాను. ఆమెరికాలో ఉన్నంతకాలం (క్రమంగా జాబులు వ్రాస్తూ ఉండేవాల్ణే. ఇక్కూడికి వచ్చిన తరువాత కూడా చాలాకొలం, ఆలస్యంగానైనా సరే, జాబు వ్రాస్తే సమాధానం వచ్చేది. తర్వాత తర్వాత నేనూ మానేళాను, అతడూ మానేశాడు. నాలుగైదేళ్ళ క్రితం మీరు నాకు బస్సులో కలిశారా, నేను వెంటనే ఉత్తరం (వాళాను. మీ విషయా లన్నీ, జాలి పుట్టించేట్టు కూడా, వర్ణించి రాశాను. అదుగో అప్పటి నుండీ, నాకు బొత్తిగా సమాధానం కూడ (వ్రాయటం మానేశాడు.”

ఆచార గారి కిదంతా అయోమయమనిపంచింది. భూతవై ద్యుడి వైద్యచికిత్సలా భయంకూడా గొలిపింది. ఇప్పు డేం చేయగలడు తానుంమాటిమాటికీ కళ్లు తుడుచుకోటం తప్ప?

“ఐతే యతి ఇక తిరిగిరానే రాడంటావా నాయనా?

“అట్లా ఎందు కనుకోవాలి బాబుగారూ? వస్తే తిరిగి రావొచ్చును. అదీకాక మీరు నాకు విచిత్రమైన వార్త చెప్పారు. యతి రాజు లక్క_డ ఎవరినో మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకొన్నాడని. ఆది విచిత్రమే అయినా యతిరాజు లలా చేస్తాడేమో అని, నా కప్పుడెందుకో అను మానంగా కూడా ఉండేది. అతనంపే అందరూ చాలా అభిమానించే వాళ్ళు. ఆకర్షి తులయ్యే వాళ్ల, కౌబిట్టి ఎప్పుడో ఎవరైనా దగ్గరగా వస్తే ఇటువంటిది సంభవించవచ్చు ననిపింబేది నాకు. అయితే అతడు యీ దేశానికి రావటానికి అది అంత బొధాకరమైన విషయం: కాదనుకుంటాను

“ఏది ఏమైనా నరే, నాయనా, ఈ బౌందిలో [ప్రాజముండగా వాణ్ణి ఒకసారి చూడాలని వుంది. అంతకు మించి నేనేమీ కోరుకోను. వాడిష్టం వచ్చినచోకే వుండనియ్యి. వాడిష్టం వచ్చినట్లుగానే చెయ్యనీ, ఆ మాత్రం నోచుకోకపోయానా, చచ్చినా ఆత్మకు కాంతి ఉండదు.”

“ఏం ఫరవాలేదు బాబుగారూ, యతిరాజులు వస్తాడేమో. అదీ కాక ఈ రోజుల్లో విదేశాలకు వెళ్ళటం ఎంత తేలికై పోయింది: మీ

క్షై71

మాటల్లో చెప్పాలంకే-వెనుక చెన్నపట్నంపోయివచ్చినట్లు ఇప్పుడు లండన్‌ వెళ్ళిరావటం. పదివేలు మనవికావనుకొంజకే వారం రోజుల్లో 'వెళ్ళిరావచ్చును. అదీకాక మీ మనుమరాలు "పెద్దదై ఎమ్‌ ఎ. చదువు తున్నదంటున్నారు కదా ఎ్నపైచే స్తే ఫారిన్‌ స్కాలర్‌షిప్‌ రావొచ్చును. అప్పుడు వెళ్ళి తండ్రినీ తీసుకొని రావొచ్చును. ఎప్పుడూ మనిషి ఎందుకు కుంగిపోవాలి చెప్పండి. ఆశలేకపోతే మనిషి (బ్రతకనే లేడేమో. ఆశకం'పే తియ్యని వస్తువు, బలమైన టానిక్కు ఇంకోటి ఏముంది చెప్పండి నా కనిపిస్తున్నది ఎప్పటికోప్పటికి యతిరాజులు తిరిగిరాకపోడనిం”

“ఎప్పటికో వస్తాడే మో':-ఆచార్ల గారు దీర్ష 0గా నిశ్వసించారు. ఆచార్జగారు తిరిగి వస్తుంఠే కొత్త ధోవతులు తెప్పించి ఇచ్చాడు సూర్యునారాయణరావు. బుశ్రైడు సష్ల ఇచ్చాడు.

వరదాచార్యుల వారింటికి వెళ్ళి వీడ్కోలు చెప్పి, గోపాల స్వామి ఆలయానికి వెళ్ళి నమస్కారం పెట్టుకొని ఆచార్లగారు (ప్రయాణమైనారు.. కారుదాకా వచ్చి వరదాచార్యులవారు. *ఫ్సీ భ్రీనివాసాచారికి ఇక్కడ సమ్మంధం చేసేవమాట మాత్రం మరచి పోవద్దండోయ్‌” అని నవ్వుతూ హెచ్చరించారు.

అచార్జగారి కెందుకో మళ్ళీ కొంత ఉత్సాహం, ఏవేవో ఆశలూ సందడించాయి.. కారు కదిలింది. వరదాచార్యులవారు నమ స్కారం పెట్టి 'శెలవుతీసుకొన్నారు. శ్రీ నివాసులు మద్రాసు. చేరుకునేసరికి మధ్యాహ్నం రెండు

గంటలై౦ది. అతనివద్ద యింక ముప్ఫై, నలభ్హై రూపాయలు

మాత్రమే ఉన్నాయి. అత డిదివరలో మద్రాను ఎప్పుడూ చూడలేదు.

"పెద్దవదినగారూ,. చిన్నవదినగారూ, తమిళ (గ్రంథాలు చూసి చదన శ72ై

గలరు, కనుక అతడి కేవో వచ్చీరాని మాటలు వంటివి - అరవ మాటలు వచ్చు. ఎదుటివాళ్ళు మాట్లాడుకుంకే ఆఅరవం కొంత కొంత అర్థం చేసుకోగలడు. మనసు విబ్బరంగానే ఉంది. తండ్రిగారు గుర్తు వచ్చినప్పుడెల్లా కొంత ఖేదం కలిగినా బలవంతాన అజీచివేసుకుం టున్నాడు. రైళ్లోనే ఒక అరవ్వాళ్ళ కుటుంబంతో వాగా పరిచయం ఏర్పడిపోయింది. తాము తెచ్చుకున్న పదార్ధాలేవో (శ్రీనివాసులకు కూడా పంచిపెట్టారు. వాళ్ళ చిన్నపిల్లలను ఎత్తుకుని ్రీనివాసులు ఆడించాడు. యజమాని గర్రైలు కిటికీలోనుంచి కాఫీలూ, సోడాలూ అందిస్తుంటే తాను అందుకుని సాయం చేశాడు. వాళ్ళు హైదరా బాదు నుండి (ప్రయాణం చేస్తున్నారుట. బెజవాడలో వాళ్ళతో పరి చయమైంది (శ్రీనివానులకు. హైదరాబాదులో మా అన్నగా రమ్మాయి ఎమ్‌. ఏ. చదువుతున్నది; ఈ _ ఏటితో పూర్తి అయిపోతుందని గొప్పగా చెప్పుకున్నాడు. మళ్ళీ వాళ్ళంతా గు ర్తుకొచ్చేసరికి మనసు కేవిటో దిగులూ, ఉద్వేగమూ కలిగాయి. ఆయనగారేమో ఏదో పేద్ద ఉద్యోగమే చేస్తున్నట్టున్నది- పిల్లా పాపా టోలిడుమంది. ఉన్నారు. గృహిణి శ్రీనివాసాచార్యులను ఎంతగానో ఆప్యాయంగా చూసింది. తాను (శ్రీరంగం వెళుతున్నానని చెప్పాడు. శ్రీనివాసులు. శ్రీరం గంలో వాళ్ళకు బంధువు లున్నారుట. కుంభకోణంలోనూ, తిరుచునా పల్లిలోనూ దింధువు లున్నారుట. (భీరంగంలో ఆ బంధువుల ఇంటికి వెళ్ళి “మీ రాజమ్మాళ్‌ను చూసొచ్చాను. అంతా జాగున్నా" రని చెప్పమన్నది. హైదరాబాదు వస్తే తప్పకుండా తమ ఇంటికి రమ్మని పదిమార్లు చెప్పింది. -అడ్రస్‌ గుర్తుంచుకోమని పదే పదే చెప్పింది. హై(ద్రాదాద్‌లో ఐదారేళ్ళునుంచీ ఉంటున్నందువల్ల తెలుగు నేర్చుకుందామె.

రైల్లో వాళ్ళతో పరిచయం కలిగినందుకు చాలా సంతోషం కలిగింది, (శ్రీనివాసులుకు. మద్రాసులో ర్రైలు దిగగానే పిల్ల లంతా తనకు వీడ్కోలు చెప్పారు. ఆపూట వుండి మ్యరోజు వెళ్ళవచ్చును, రమన్నారు యజమానీ యజమానురాలూ కూడా. కౌని శ్రీనివాసులు మొహమాటపడిపోయాడు, వాళ్ళ అడ్రస్‌ మాత్రం పుస్తకంలో రాను

శ73

కున్నాడు. మళ్ళీ తప్పకుండా హై(ద్రాబాద్‌లో కలుసుకుంటా నన్నాడు. ఛశ్రీరంగం యెలా పోవలపిందీ, అన్ని విషయాలూ రాజమ్మాక్‌ చెప్పింది.

రాతి తొమ్మిదిగంటలదాకా ర్రైలులేదు. వాళ్లు టాక్సీ పిలుచు కొని, సామాను పెట్టుకొని, వెళ్ళిపోయిన తర్వాత వాళ్ళతో వెళ్ళినా బావుండదేదనుకున్నాడు. మళ్ళి సాయంకాలం ఏ ఆరుగంటలకో, ఏడుగంటలకో ఎగ్మూరు స్టేషన్‌ శెశ్తే సరిపోయే దనుకున్నాడు- మళ్ళీ వా శ్శింటికి వెళ్ళినట్లూ, అక్కడ అంతా తనకు కొత్తగా ఉన్నట్లూ తలచుకొని సిగ్గుపడ్డాడు. కాసేపు సెంట్రల్‌ స్టేషన్‌లోనే అటూ యుటూ తిరిగి కఫీ తాగి, మూడున్నరా నాలుగు గంటలకు ఎగ్మూరొస్టేషన్‌కు బయలుదేరాడు. రిక్షాల వాళ్ళా ఇంకా ఎవరెవరో తనను చుట్టుముట్టారు. ఏవిశేవిటో పలకరించారు. కాని వాళ్ళనూ, వళ్ళనూ. అడుగుతూ. నడుస్తూనే ఎగ్మూరుస్తేషన్‌ చేపకాన్నాడు శ్రీనివాసులు. స్టేషన్‌ చేరుకునేసరికి ఏడుగంటలై ది. ఆ అనుభవం అంతా చిత్రవిచిత్రంగా ఉంది. సాయంకాలం కావటంవల్ల వీధు లన్నీ సందడిగా ఉన్నాయ్‌ వస్తూ పోతూ ఉన్న మనుషులూ, రిక్తావొహ్హా పోర్టర్ల రణగాణ ధ్వనులూ, ఎదురుగా. ఎత్తైన సోటట్లా “చూడ చిత్రంగా ఉంది ్రీనివాసులకు. రకరకాల పూలమాలలు. కస బడ్డీల వెండా న్యూస్‌'పేపర్లూ, ఇద్దరు ముగ్గురుగా తారుణ్యప్ప తొలిరోజుల్లో న్‌ చూధుర్యాన్ని అనుభవిస్తున్న యువకబ్బృందమూ, సంతతమూ హొటలు మెట్లు ఎక్కుతూ. దిగుతూ ఉన్నవాళ్ళు, రోడ్డుపక్క-న చిలబడి వినోదాన్ని అనుభవి స్తున్నవాల్లూ_ స్టేషన్‌ ముందు అంతా కోలా హలంగా ఉంది. ఆ ఉత్సాహంలో, ఆ ఉత్కంరలో ఏడో భయంలో (ఫ్రీనివాసులు కళ్ళు విప్పార్చుకుని చూడసాగాడు. ఎలెక్ట్రిక్‌ రైళ్ళు ఇచ్చి, వెంట వెంటనే కదిలిపోతున్నవి, టాక్సీలు ఎపషన్‌లోపలి ప్లాట్‌ఫారం మీదకు కూడా వస్తున్నవి. అదంతా విచిత్రరగా ఉందిం నిన్న రోజంతా భోజనం చెయ్యలేదు. శేవ్ళ ఎన్నిగంటలకు చేరు కుంటాడో శ్రీరంగం. ఎదురుగా ఒక పోటిలు కెళ్ళాడు. అక్క-డి భోజనం పెష్టే విధం కూడా అతడి కెంతో విచిత్రంగా ఉంది. నారా

క్షే7%

యణ పేటలో హోటలు భోజనమే అతడు చేసేది. అయినా ఇక్క డికీ అక్కడికీ ఎంతో వ్యత్యాసమున్నది. ఆ భోజనం చెయ్యటం చూస్తుంకే (శ్రీనివాసులకు నవ్వు వచ్చింది.

లైట్లు వెలిగించారు అంతదాం భోజనంచేసి వచ్చి కాసేపు రోడ్డుమీద నిలుచున్నాడు. సిటీబస్సులు ఒకదాని వెనుక వొకటి వచ్చి పోతున్నవి. అందమైనవాళ్లా, కురూపులూ రకరకాల వస్త్రధారణ అతో బస్సులనుండి దిగుతున్నారు. కొందరు వొదిగి వొదిగి ఏవేవో ఆలోచనలతో నెమ్మదిగా నడుస్తున్నారు. కొందరు అతిశయంతో నిర్లక్ష్యంగా నడుస్తున్నారు. యవ్వనాన్ని చూచుకుని హొయలు పోతు న్నారు కొందరు. సంపద కలవాని సాధువర్తనంలా కొందరు హుందాతనాన్ని చూపిస్తున్నారు. ఎవరినో పోర్ష్టరును కనుక్కుంటే జిక్కెట్లు రెండు మూడు గంటలు ముందుగానే ఇస్తారని తెలిసింది. (అీనివాసులు దగ్గిర బరువైన సామానులు కూడా లేవు. అంతా ఒకే ఒక్క సంచీ ఉన్నది. ఎంతో భయంగా, జాగ్రత్తగా, పదిరూపాయలు తీసుకొనిపోయి వరుసలో నిల్చున్నాడు, టిక్కెట్లు ఇచ్చేచోట, కణ శృణానికి మనసులో రంగళాయికి (మొక్కు-కుంటున్నాడు.. తిరుచునా పల్లికి టికెట్టు తీసుకుని, వచ్చిన చిల్లరను లెక్కపెట్టి భద్రంగా జేబులో "వేసుకొని ఏదో విజయం సాధించినంత సంతోషంతో వరుసలోనుండి బయటకు వచ్చేశాడు. “దేవుణ్ణీ నమ్ముకున్నవాళ్ళను దేవుడే కాపాడు చాడు,” అని అతడు విన్నాడు. ఆ మాటల్లో అతడికి గట్టి నమ్మకం కూడా వుంది. చిన్నతనంనుండి ఆ నమ్మకం ఏర్పడటానికి తగిన వాతావరణంలో పెరిగా డతడు. ఊహ _ తెలిసినప్పటినుండీ ఆ పరి సరాలే (ప్రభావితుజ్జి చేశాయి. తొమ్మిది పదేళ్ళప్పుడే వాసుదాసుగారి ఆర్యుకథానిధిని ఎప్పుడూ చదువుతూ ఉండేవాడు. అందరికన్నా చిన్న వాడు కావటంవలన తండ్రితోనే ఉండేవాడు, ఏగోస్టులు. జరుగు తున్నా. తండ్రి ఏ పండితులను చూడటానికి పోయినా, దేవాలయానికి పోతున్నా కూడా పోతుండేవాడు. అందువలన అటువంటి వాతా చరణం ఏర్పడింది

తొమ్మిది గంటలకు రైలు వచ్చింది. తెలుగువూట అసలు

క్షే/75

విసరావటమేలేదు- పేశ్లైల దగ్గిర ఎక్కుదామని అటూ ఇటూ తిరు గుళూ ఉంశే ఒక సేక్తైలో ఎవరో తెలుగు మాట్లాడటం విన్నాడు ఎవరో యాశశ్రీకులనుకున్నాడు. ఒక ముసలమ్మగారూ, అమెగారా కొడుకూ, కుటుంబమూలాగుంది. ఆ కుమారుడికి మధురలో ఏదో ఉద్యోగమటి. 'పెళ్లులో ఎక్కి-కూచుని వాళ్ళతో "స్నేహం కలిపాడు, వాళు మాట్లాడుతున్న తెలుగులో అరనయాసకూడా కలిసింది. చాలా రోజులనుండీ వాళ్లు అఆపేపే ఉంటున్నారుట. ఉదయం పదకొండు గంటలకు తిరుచినాపల్లిలో దిగిపోయి నాడు శ్రీనివాసులు. శ్రీరంగం ఎట్లా పోవలసిందీ, ఏయే బస్సులు: ఎక్కవలసిందీ రైల్లో తనను కలిసినవాళ్లు చెప్పారు. తిరుచినాపల్లి అంతా సందడిగా ఉంది వీధులన్నీ ఇరుకుగానే ఉన్నాయ్‌. పెద్దడఃరు. ఊళ్ళోకి రాగానే ఎట్టి ఎదురుగా రాతికోట. అందులో మాతృ భూతేశ్వరస్వామి ఆలయమూ కనదిడుతుంటాయి. తాయు మానవర్‌ అంటారు ఆ స్వామిని, అరవంలో. (శ్రీనివాసులు థ్రరంగం వెళ్ళే ఐస్‌ పట్టుకున్నాడు. మధ్యాహ్నం వొంటిగంట కావస్తుండగా శీర్రంగం పవేశించాడు. అతడి మనసు ఎంతో ఆనంద ప్రపూర్ణమైపోయింది. దూరంగా కావేరి కనిపిస్తూనే ఉన్నది. ఎదురుగా (శ్రీరంగనాధుని ఆలయ గోపురాలు హృదయాన్ని పరనింపజే స్తున్నవి. నిజంగా ఇట్లా ఒంటరిగా రాకుండా కుటుంబంతో వస్తే మనసుకు ఇంకా ఎంత ఆనందంగా ఉండునో అనిపిస్తున్నది. చిన్న వొదినగారూ, పెద్ద వొదినగారూ, తండ్రిగారూ అందరూ. కలిసివ స్తే, వాళ్ళంతా యెంక సంతోషించి ఉండేవారో. ఎక్కడ చూపినా గోపురాలే, ఎక్కడ చూపినా శిల్పాలే. ఎంతదూరంనుండో ఆలయ విమాన శిఖరాలు చూపులను ఆకట్టుకొంటాయి. ఎత్తైన గోపురాలూ,కలశాలూ, ధ్వజాలూం నిత్యకక్యాణం పచ్చతోరణం. ఒకటే సందడి. వీధులన్నీ కిక్కిరిసి ఉంటున్నాయి ఎక్కడ చూసినా దుకాణాలూ కోలాహలమూ: యాత్రి కులు = వచ్చేవాళ్ళూ పోయేవాళ్ళా! (ఫ్రీనివాసులకు చాలా సంతోషం కలిగింది. ఏదో ధైర్యం చెయ్యబస్హ కదా తను ఇంతదూరం రా +భలిగాడు.ఒక వేళ కా ననుకొన్నట్లుగా తననిక్కడ ఎవరైనా ఆదరించక క్షేగ6

పోయినా, తన (ప్రయత్నాలు ఫలించకపోయినా, తిరిగి ఇంటికి వెళ్ళి పోయినా దిగులులేదు. ఇంతదూరం వచ్చినందుకు ఈ (శ్రీరంగాన్నీ- (శ్రీరంగనాధుణ్ణీ దర్శించుకునే అదృష్టం కలిగింది కదా. అది చాలదాః తండ్రిగారు తన చిన్నతనంలో ప్రతి సంవత్సరమూ శ్రీరంగం వెళ్ళి వస్తుంపే తమ బంధువుల్లో తమకు ఎంతో గొప్పగా ఉందేది. తండ్రిగారు వచ్చి అక్కడి విశేషాలన్నీ చెపుళూ ఉంటపే మరీ గొప్పగా ఉండేది తమ ఇంటిల్లిపాదికి. ఇస్పుడు తాను ఇంటికి తిరిగి వెళ్ళి నప్పుడు ఇక్కడి విశేషాలన్నీ తానూ దివ్యంగా వర్షి ంచి చెప్పకాడు. చిన్నవదినెగారూ, 'పెద్దవొదినెగారూ. తాను చెప్పే విశేషాలన్నీ ఆసక్తితో వింటారు కాటోలు. వెశ్ళేస్పుడు ఇక్కడినుండి తండ్రిగారికి ఏమైనా తీసుకుపోవాలి. ఎజ్జని అంచులుగల జరీ పంచలంటకే తండ్రీ గారికి చాలా యిష్టం. వెళ్ళేప్పుడు పంచలూ, ఉత్తరీయాలూ తీసుకు వెళ్ళాడు తండ్రిగారికి. శ్రీనివాసులు వీధులన్నీ వింతగా చూసుకుంటూ ఆలయాలవద్దకు వచ్చాడు. అంత పెద్ద 'పెద్ద ఆలయాలు - ఎంతో పెద్ద 'ప్రాకొారాలూ, ఆవరణలూ కలవి-అతడెప్పుడూ చూడలేదు. విశాల మైన ఆవరణలలో ఎన్నేన్ని శిల్పాలో, ఎన్నెన్ని మండపసాలో, ఎందరు దేవుళ్ళో. కళ్ళు చెదిరిపోయినాయి. యాత్రికులు గుంపులు గుంప్పలుగా వొస్తూపోతూ ఉన్నారు. ఎన్నో పొడవైన వీధులు దాటితేకాసీ ఆలయపు సింహద్వారం రాదు. శో వీథులన్నీ కూడా ఆలయంలో భాగాలుగానే ఉంటాయి. శ్రీనివాసులు వెళి ఆలయంలోకి పోయి 'దేవుజ్జీ దర్శించుకు నేవాళ్ళ వరుసలో నిలబడ్డాడు. ఆ వరుస ఎంతో పొడవుగా ఉంది. ఎంతసేపటికీ ముందువాళ్ళు ముందుకు కదులు తున్నట్లు అనిపించటంలేదు.ఆ విలంబన మనసుకు కొంచెం కష్టంగానే ఉంది. ఒక్కొక్క అడుగు ముందుకు కదలటానికి చాలాసేపు పడుతున్నది. పిల్లలూ, పాపలూ, వృద్ధులూ, నడికారువాళ్ళూ, అ వరున అంతా చేతులు జోడించుకొని ముందు ముందుకు కదలు తున్నారు. గోడలమీది చిక్రాలనూ వచ్చీపోయేవాళ్ళనూ,” పైకప్ప మీద చిత్రించిన ఆలంకారాలనూ ధ్వజ స్తంభాలనూ చూసుకొంటూ, (శ్రీనివాసులుకూడా ముందు మురదుకు కదులుతున్నాడు.తన చిన్నప్పటి [77 వ 12

నుండి, అంటే ఆయసగారి భుజంమీదికి వచ్చేలా ఎత్తుకొనే ఈడు దగ్గర్నుంచీ, వేలు ఆసరాగా యిచ్చి నడిపించే ఈడు లోనూ, ఆ తరు వాత ఆయనగారు (ప్రదక్షిణలు చేస్తుంటే, వెనుకనే తానూ. చేతులు జోడించుకొని వెళ్ళే సమయాలలోనూ తండ్రిగారు భక్తి ప్రపత్తులతో చదువుకొనే స్వోశ్రాలూ, పద్యాలూ అన్నీ మనసులో తిరిగినయ్‌ శ్రీనివాసులుకు. తండ్రిగారు ఆలయంలో చదివే పద్యాలలోన చరణాలు తానూ ముద్దుముద్దుగా తల్లికీ. వొదినెగారలకూ. చదివి వినిపిస్తుండేవాడు. అందరూ తనను ముద్దు చేస్తుండేవా ళృపుడు. ముఖ్యంగా తంశడ్రీగారు ఎప్పుడూ తప్పక చదివే పద్యం శ్రీనివాసుల మనసులో తిరిగి అతడూ పదేపదే చదువుకున్నాడు. మనసంతా (శ్రీరంగనాధుని పాదకమలములపై నే అర్బించుకొన్నాడు. “మరచుటలేదు మీ స్మరణ, మాకితరేచ్చ మగేమిలేదు, యే పరులను వేడలేదు, క్షణభంగుర జన్మ మపేక్షలేదు, కా పురముల నమ్మలేదు, జలబుద్చుద నంపద కోరలేదు, నీ చరణము లాన, దర్శన విచారముగానిక నామనంబులో ఆరమరలేదు, లేదు, భవదం(ఘ్రులు జూపగదే మహా ప్రభూ” తండ్రి అగ్రహారంలో జనార్జనస్వామి ఆలయంలో ప్రదక్షి ఇలు చేస్తూ యీ పద్యాన్ని పారవళ్యంతో, రోజూ చదువుతూ ఉండే వాడూ తండ్రిగారికి తన ఉత్తరం చేరి చదువుకున్నరోజున ఎంత బాధ పడళారో, ఆయనగారు మనస్సు ఎంత కష్టపెట్టుకుంటారోః ఈ ఆలోచన వచ్చేసరికి శ్రీనివాసులకు కళ్ళలో నీళ్ళ తిరిగినయ్‌. “తండ్రి గారు మనను కష్టపెట్టుకోకుండా అనుగ్రహించు స్వామీ,” అని పదే వదే వేడుకొన్నాడు. ఆలయంలోకి వెళ్ళిన తరువాత కూడాను మనసులో ఇంతకంకే మరొక ఆలోచన లేకపోయింది. వెళ్లి ఒక్క నిమిషమైనా స్వామిని చూస్తున్నాడో లేదో, వెళ్ళండి, వెళ్ళండి అని పూజారులు తరిమేశారు, అక్కడ ఒక్కక్షణం కూడా నిలబడ నివ్వలేదు. మనసుకి కష్టం కలిగింది. బయటకు వచ్చేపి జాగిల (యొక్క. అక్కడినుండి బయటకు వచ్చేశాడు. (ప్రక్కనే ఉన్న గోదాదేవిని కూడా దర్శించుకుని వచ్చాడు. అమ్మవారి గుళ్ళో మహా [765

'వై భవంగా సేవలు జరుగుతూ ఉన్నాయి.అన్ప్సటికి సాయంకాలమైంది. అస్పుడు ఎక్కడికి వెళ్ళాలో, ఎవరిని దర్శించాలో అతడికి అర్ధం కాలేదు. వెనుకనై తే ఏవో ధర్మ సతశ్రాలూ మొదలైనవి ఉంటూ ఉండేవి. అక్కడ అందరూ మాట్లాడుకొనే భాష రాకపోవటం కూడా (ప్రతిబంధకమై పోయింది. వాయివిడిచి, ఎవరితోనన్నా ఏమన్నా చెప్పుకుందామన్నా వీలులేని పరిస్థితి. ర్యాత్రిపూట పడుకొన టానికి ఎక్కడైనా జాగా దొరుకుతుందా అని అడగటానికి కూడా, నంకటమైన స్థితి వచ్చిపడింది.ఇంతలో రాజమ్మాళ్‌ వాళ్ళ బంధువుల సంగతి గుర్తుకు వచ్చింది. మనస్సుకు సంతోషం కలిగింది. వీధిలోకి వచ్చేసి, ఆ అడ్రస్‌ వాసిన కాగితం మైకితీసి, వొకటి రెండుకొట్ల వాళ్ళను అడిగాడు. వాన్లు అతడికి అర్ధమయ్యేలాగున సైగలుచేసి చెప్పారు. వీధిలోకి దూరంగా వచ్చేసి, అ(డ్రస్‌కోసం వెతికాడు. వాళ్ళలోగిలి చాలా విశాలంగా ఉంది, మానావమానాల విషయం ఆలోచన నుండి దూరంగా నెట్టివేశాడు. లోపలకు వెళ్ళాడు. ఆడవాళ్లు ఏవేవో (ప్రశ్నలు వేశారు.*నాకు అరవంరాదుసరిగ్లా" అని చెప్పాడు, వాళ్లు తెలుగులోనే అవకతవకగా సంగతి సందర్భాలు అడిగారు. రాజమ్హాక్‌ గారు వెళ్లి తమ కేమసమాచారాలు చెప్పమన్నదని చెప్పాడు.అందులో వయస్ఫ్సుమళ్ళిన ముసలావిడ ఒకామె ఉంది. ఆమె చాలా సంతో షించింది! ఆమెగారు అక్కడకు వచ్చి పదిరోజులైందిట. “నేను దాని తల్లిని అని ఆమే పరిచయం చేసుకుంది. *మంచినీళ్లు కావాలా?” అని అడిగారు. అరుగుమీద కూర్చోమన్నారు. శ్రీనివాసుల (ప్రాణం కుదుటపడింది. మంచినీళ్ళు తాగాడు. కూచుని ఒక్కొక్క విషయమూ చెప్పాడు. ఏ మూడు నాలుగు తరాల [క్రితమో, వాళ్లు దకీణాదికి వచ్చి స్థిరపడిపోయారు. తెలుగుదేశంలో చుట్టపక్కౌాలు చాలామంది ఉన్నారు. అందువలన కొంచెం కొంచెం తెలుగు అర్థమౌతుంది. రాజమ్మాశ్‌కు ఏడాది[క్రితం పురుడు పోయటానికి మైదరాబాదు వెళ్ళి నపుడు మూడు నెలలు ఉన్నది తల్లి అక్కడ. అప్పుడు కొంచెం కొంచెం తెలుగు మాట్లాడడం అలవాటు చేసుకుంది. ఎప్పుడేనా తెలుగు జిల్లాల నుండి వచ్చే యాత్రికులు తమ ఇంటికి వస్తూ పోతూ కే/9

ఊండటం కద్దు. శ్రీనివాసులు భగవంతునికి మనసులోనే నమస్క రించుకున్నాడు.

| రాజమ్మాక్‌ మెడ్రాసు వచ్చిందని తెలిపి వాళ్ళందరూ చాలా సంతోషించారు. దైవికంగా రైల్లో కలిసిన పరిచయం తన కిక్కడ ఆక్కరకు రావటం ఎంతో వింతగానూ, అఆనందప్రదంగానూ ఉం దతడికి. మనస్సంతా భగవంతుని యెడల కృతజ్ఞతతో బరువెక్కి పోయింది.

ఆ రాత్రి కక్కడ ఎక్కడనో అరుగుమీద తనను పడుకో నివ్వమని ప్రార్థించాడు, (శ్రీనివాసులు. “దానికేం నాయనా?” అని వాళ్లు సమ్మతించటం మశీ సంతోషమైంది. జీవితంలో అనుకుండా అవాంత రాలూ, బాధలూ, కష్టాలూ, సాధింపులూ, దెప్పులూ, పట్టింపులూ, పగలూ వచ్చేట్లుగానే, ఉపకారాలూ, మంచిమాటలూ,సానుభూతులూ, సహాయాలూ, (ప్రేమలూ, అభిమానాలుకూడా లభిస్తూనే ఉంటాయి. లేకపోతే మానవుని మనుగడ దుర్భరం కావటమే కాకుండా, సందే. హాస్పదం కూడా అయిపోయేదే.

ఇంటి యజమాని వచ్చాడు. తిరుచునాపల్లిలో ఆయనగారు. కాలేజీ లెక్సరరుగా పని చేస్తూన్నారు. ఆయనగారు రాగానే ఇంటి వాట్‌ శ్రీనివాసులు విషయం చెప్పారు. (శ్రీనివాసులను పిలిచి ఆయన అన్ని సంగతులూ అడిగారు! దైవంమీద భారం వేసి అన్ని సంగతులూ చెప్పాడు (శ్రీనివాసులు, తరతరాలుగా (శ్రీరంగేశ్వరుని క్రైంకర్యంలో వొళ్ళు అక్కడే ఉండిపోయారు. తరాల [క్రిందట మహారాజు లిచ్చిన మడులూ, మాన్యాలూ, ఆలయపు రాబఐడిలో వృత్తులూ - సంసారం: మూడుపూలూ ఆరుకాయలుగా ఉన్నది. ఈ తరంతో అందరూ "పెద్ద "పెద్ద ఉద్యోగాలు చేసుకుంటున్నారు. అందువలన ఆలయపు అర్బ కత్వం పోయింది. ఇంగ్లీషు చదువులు చదివి పెద్ద ఉద్యోగాలలో (ప్రమేంచినందువలన ఇంటి నుండి వెళి ఆలయపు పనులు చూసే వాళ్ళివరూ లేరు. చిన్నతనంలో తండ్రి నిష్టగా పాళురాలూ, ద్రావిడ 'వేదమూ. నేర్పించారు. అన్నగారు తంజావూరులో వకీలుగా స్థిర పడ్డారు.:శాము 'తిరుచునాపల్లిలో కాలేజీలో లెక్సరరుగా చేరిపోయారు. 180

వెంకట్రామయ్యరుగారికి (శ్రీనివాసులను అలయ క్రైంకర్యంలో (ప్రవేశపెడుదామని తోచింది. కుటుందిస్థితులూ, (వ్రవరా అన్నీ అడిగి తెలుసుకున్నారు. చితికిపోయిన ఆ కుటుంబాన్ని మళ్ళీ ఆదుకుని ఈ పిల్ల వొజ్జే పైకి తీసుకునివస్తే భగవంతుడు కూడా మెచ్చుతా డనిపిం చింది ఆయనగారికి. పిల్లవాడు ఫోర్ష్‌ఫారందాకా చదివానంటున్నాడు. సాటివాణ్ణి అదుకుంటే సార్థక్యం కలుగుతుంది. ఎక్కడివాడో ఎవరి బిడ్డడో? వెతుక్కుంటూ వెకుక్కుంటూ వచ్చి తమ ఇంటి. గడస తొక్కినందుకు కా నతన్ని ఉన్నతికి తీసుకుని రావాలి. భగనంతుడే పంపినట్లుగా వచ్చాడు,

ఛ్రీనివాసులు తమ తండ్రి గురువుగారిని గురించి అడిగాడుః వారి ఇంటికి వెళ్ళి, వారి ఆశ్రయంపొంది ఎలాగో రెండు మూడేళ్ళ గడిపి ఇంటికి వెళదామనుకుంటున్నానని చెప్పాడు. శరకోసయతీ శ్వరులు సరమపడం పొందినారనిన్నీ, వైష్ణవ గురుకులాలు ఇదివర టిలా లేవనీ అయ్యరుగారు. చెప్పారు. శ్రీనివాసులు చాలా నిరాశ పౌందాడు. “అయితే నాలుగు రోజులు చూపిపోతాను, ఏం చేయ గలను" అన్న దై న్యభావాన్ని వెల్లడించాడు. కాని అయ్యరుగారు "రేపు ప్రొద్దున విచారిద్దాములే...కానిమ్మన్నారు.

థ్రీనివాసులు ఎంతో మొహమాట పడ్డాడు కాని, ముసలమ్మ గారు, అతడు భోజనం చేసిందాకొ వదిలిపెట్టలేదు. “నువ్వు సాపాటు కౌకు౦డా మా ఇంట్లో ఎట్లా పడుకుంటావు? అని ఆది ఒక పెద్ద అపరాధం చేస్తున్నట్లూ, దానివల్ల తమకు గొస్స్ప పావం చుట్టుకో బోతున్నట్లూ ఆమె అతణ్ణి మందలించింది. వాళ్ళమ్మగారు ఆకలితో ఉన్నవాని మొహం చూడనని నుతంగా "పెట్టుకుని జీవితపర్యంతమూ ఆ (వ్రతాన్ని పాలించుకున్నదట. అడిగినవాళ్ళకూ, అడగనివాళ్ళకూ కూడా అన్నం పెట్టిన డొడ్డ కీలర్రి ఆవిడది.

అటువంటి ఆమె మననరాలుగా పుట్టి, ఇంటికొచ్చిన ఏ తల్లి శన్న కొడుకో అన్నం తినకుండా పగుకుంటానంశే, చూస్తూ ఊరుకోగలదా ఆమె!

“వీథిలోకి వెళ్ళి ఏ సోటలులోనైనా ఖోజనం చేసివస్తాను,

81

ఆంతగా ఆయితే” అన్నాడు (శ్రీనివాసులు. “సీ వాలకం అయితే నమ్మ తగ్గదిగా తోచటంలేదు, కాకపోతే రేపటినుండి ఆ పని చేద్దువుగాని ల”మ్మన్నది ఆమె. (శ్రీనివాసులు అమితంగా సిగ్గుపడిపోయాడు. హృదయమంతా కరిగిపోయింది. తాను ఇల్లువిడిచిపెట్టినప్పట్నుంచీ, తనను వెన్నంటి ఎవరో సదా రక్షిస్తూనే ఉన్నారు.

ఆ రాత్రి.ఇల్లు విడిచి పెట్టిన తర్వాత-తృప్టిగా నిద్ర పోయి నాడు. (బ్రతుకులో (క్రొత్త అధ్యాయ మేదో ప్రారంభం కానున్నట్లూ, ఏదో మంచి జరుగుతున్నట్లూ సంతోషం కలిగింది.

ఉదయాన కొంచెం ప్రొద్దెక్కి నిద్ర లేచాడు.

“ఇంత ప్రాద్దెక్సి. సిద్ర లేస్తే ఇక కుదరదుి' అన్నాడు యజమాని, కొఫీ 'శ్రాగుశూ.

శ్రీసివానుల తల పెస్టతోనూ, తప్పు ఇరిగిపోయిందన్న భావంతోనూ కృంగిపోయింది. ఆయన నవ్వి *స్పడ్రే ఫర్వాలేదులే అని సానునయంగా పలికౌడు.

“తెల్ల వారకముందే లేచి స్నానంచేసి కావేరి నుండి సీద్య తీసుకుని ఆలయానికి వెళ్ళాలి. స్వామి అభిషేకానికి తెల్ల వారకుండాన్నే వెళ్ళాలి. అక్కడ అర్భకులు ఏవైనా పనులు చెపితే చేస్తూ ఉండాలి. ఆరగింపై న తర్వాత (ప్రసాదం ఇస్తారు. ఇలాగా చేస్తూ ఉంటే నాకు తీరుబడి అయినపుడు పారాలు చెపుతూ ఉంటాను. మెట్రిక్యులేషన్‌కు చదువవచ్చును.”

సాజెత్తూ శ్రీరంగనాధుడే ఆయనగారి రూపంలో సాక్షాత్క రించాడేమో నన్నంత సంతోషం కలిగింది శ్రీనివాసులకు, తన అదృ ష్టాన్ని కానే నమ్మలేని స్థితి కలిగింది. తన చెవులను తానే నమ్మలేక బోయినాడు.

ఇలాటిదానినే అదృష్టమని పెద్దలు అంటారు.

“నేన్స కాలేజికి వెశ్ళేస్పుడు అయ్యవార్లగారికి వొప్ప చెప్పు తాను నిన్ను.”

ఉరుకులూ వరుగులమీద స్నానసంధ్యలు తీర్చి వేశాడు.

అయ్యగారి వెంట బయలుదేరాడు. ఆయనగారు. తీసుకొని

182

వెళ్ళి స్వాములకు అప్పచెప్పారు. తరువాత ఆవేళంతా స్వామివారి ఆలయంలోనే గడిపివేశాడు (శ్రీనివాసులు: నిన్న పొడుగాటి వరునలో నిలుచుని, గర్భగుడివద్ద ఒక్క. క్షణమైనా నిలుచోటానికి కూడా తావు దొరకని తనకు, ఇవాళ అక్కడనే ఉనికి ఏర్పడింది. ఇదంతా అదృష్టమే. ఎన్నిమారులో భగనంతుడికి జాగిలి (మొక్కాడు మరో జున తండ్రిగారికి జాబు (వ్రాశాడు. భగవంతుని దయవలన శ్రీరం గంలో తాను ఒకరి ఆశ్రయం పొందాననీ, వారిద్వారా (బతుకును సార్ధకవరుచుకోగలననీ, అనవసరంగా _తననుగూర్చి ఆందోళన చెందవలసిన పనిలేదనీ, అంతా సవ్యంగానే జరిగిపోతున్నదనీ, భోజన భాజనాదుల విషయంలోనూ ఎటువంటి ఇబ్బందులూ లేవనిన్నీ,వాదినె గార్లకు నమస్కారాలనిన్నీ వ్రాశాడు. అవసరమైతే తనకు జాబు 'వ్రాయండపి, ఆ జాబు చూచుకొపి శానము తిరిగివొస్తానసి కూడా 'వ్రాశాడు. తనను గురించి ఏమాత్రమూ ఆందోశన చెందవలపిన పసి లేదని నొక్కి. నొక్కి. (వ్రాశాడు, తండ్రిగారి కొక ఉత్తరం రాసి పడేపింతర్వాత మససంతా తేలికపడింది.

వారంరోజుల్లోనే పూర్తిగా అక్కడి వాశావరణానికంతా అల వాటుపడిపోయాడు. మనసుకుగానీ, శరీరానికిగానీ తాను చేయ పలసిన పని ఏమీ శ్రమ కలుగచేయకపోగా, గిలిగింతలు. పెడుతు న్నట్లు ఉత్సాహాన్ని రేకెత్తిస్తున్నది. మొదటి రెండు మూడు రోజులూ సూర్యోదయం కొకముందే లేచి కావేరికి వెళ్ళవలెనంటే కొంత భయంగానూ, బెరుకుగానూ ఉండదేదికొని, తరువాత ఎంతో ఉత్పాహంగా ఉండేది. పగలంతా ఈపనిమీద, ఆ పనిమీద ఉల్లాసంగా గడిచి పోయేది. రాత్రీ పడుకొనటోయే ముందు మాత్రం, తన వాళ్ళందరి గురించీ అనుకొనేవాడు. విచారరేఖ ఏదో తళుక్కున మెరిసినట్లు మెరిసి మాయమైపోయేది. ఇంటినద్ద తండ్రిగారు ఎవరెవరిని ఆశ్ర యించి ఏమేమి కష్టాలు పడుతున్నారో, అవమానాలకు గురి అవుతు న్నారో, చిన్న రెడ్డికి వంట్లో ఎలా ఉన్నదో, మళ్ళీ తాను వెళ్ళ గలిగి నప్పుడు చిన్నరెడ్డిని చూడగలుగుతాడో లేదో! మొన్నటి ఉత్తరంలో చిన్నరెడ్డి విషయం, అనుకుంటూ కూడా, వ్రాయటం మరిచిపోయాడు.

183

జ్ఞాపకం "పెట్టుకుని రేపైనా చిన్నరెడ్డి వంట్లో బాగా కులాసా చిక్కిన సంగతి (వ్రాయమని వ్రాయాలి. బహుశా చిన్నరెడ్డికి కూడా ఈ సంవత్సరం స్కూలుపోతుందేమో.ఎలానో కష్టపడి "రండు నంపత్స శాలలో తాను కూడా మెట్రిక్‌ పాసైతే బాగుంటుంది. ఆ తరువాత వెళ్ళి అందరినీ ఒకసారి చూసి రావొచ్చు. అక్కడికి వెళితే మళ్ళీ తిరిగిరానిస్తారో లేదో! ఇప్పుడు మాత్రం ఎవరైనా రానిచ్చారా ఏమిటి? తానే వొచ్చేశాడుః ఈ సంవత్సరం చదువు పూర్తికాగానే దయ ఏం చేస్తుందోః ఒకవేళ ఉద్యోగమే వస్తే? ఆ ఉద్యోగం ఎక్కడ వేస్తారో? తండ్రి గారినీ, చొదినెలనూ తనవెంట తీసుకుని పోతుందేమో! అప్పుడు తండ్రిగారు తనకొరకు (శ్రమపడి ఇక్కడకు వస్తారేమో? తాను తన చిరునామా తెలియచేయకున్నా బాగుండి ఉండేదేమో; పోనీ "వారి మనస్సుకి శాంతిగాన్నైనా ఉంటుందేమోనని (వ్రాశాడు. లేకపోతే అన్ని చింతలమధ్య తనను గూర్చి కూడా విచారపడుతూ ఉండేవారు. ఈ ఆలోచనల మధ్య ఎప్పుడో నిద్రపశ్హేది. మనసునిండా సుపభాతమూ, రంగళాయి అభిషేకమూ నింపుకునే నిద్రపోయేవాడు. ఖ్‌స్‌ స్టాపుల దగ్గర నిలబడి వాష్ట మాట్లాడుకునే మాటలకు అంతూ పొంతూ ఉండేదిగాదు. కాము ఏం మాట్లాడుళున్నారో వాళ్ళకు తెలిసేదీకాదు. బస్సులు వస్తూ ఉండేవి; పోతూ వుండేవి. ఎందరో అనక్తిగా తమవేపే చూస్తూ ఉండేవాన్ల, మనసంతా విచిత్రమైన అనుభూతి నిండిపోయేది. “ఏమిటమ్మా,ఈ మధ్య ఇంటికి రావటానికి రోజూ ఆలస్యమై ష్లోతున్నది”" అన్నది ఒకరోజున అత్తయ్య క84

దయ సిగ్గుపడిపోయింది.. కంటిమీద వొక్క శునుకైనా లేకండా ఆ రోజు రాత్రి అంతా బాధపడింది.

కాని మరోజు కాలేజీ మైముకన్నా గంటముందే. బయలు దేరింది. తాను బస్‌ దిగేచోట అతడు ఎదురుచూస్తూనే ఉన్నాడు.

అతజ్జీ చూడగానే హృదయమంతా అవళమైపోయేది. రోజూ చూస్తూనే ఉన్నా, రోజూ మాట్లాడుతూనే ఉన్నా ఎన్నాళ్ళనుంచో కనిపెట్టుకొని తపించిపోతున్నట్లుగా ఉండేవి ఆ చూపులు, ఆ తమకం: ఆ సంభాషణలు ఒకరినుండి ఒకరికి ఏం కావాలో ఇదమిక్టమని ఎవరికీ తెలియన ట్లుండేవి. లీలగా, రేఖామాత్రంగా, ఏం కావాలో అన్న ప్రశ్నకు సమాధానంవ స్తే సిగ్గో, భయమో, ఉత్కంరో, విహ్వల త్వమో, పారవళ్యమో మనసునూ, శరీరాన్ని ఊపివేసేవి. అతగితో చనువుగా మాట్లాడటమూ, బస్‌ స్టాపుల వద్ద చెట్ల(క్రింద నిలబడి అంతంత'సేపు మసలటమూ ఆమెకు ఇష్టం లేకపోయినా, మంత్ర ముగ్ధలాగా, ఆ కోరికనీ, ఆ ఆర్హినీ, ఆ ఆకర్షణనూ ని్మిగహించుకోలేక పోయేది. తనలో రోజురోజుకూ వస్తున్న మార్పుకు ముందు ముందు పరితపించిపోయేది. ఆపాద మస్తకమూ తనమీద తనకే ఏవగింపు కలిగేది.

తనలో తను ఎంతో ఘర్షించుకొనేది. కాని అవి ఏవీ పని చేయలేదు. ముందు ముందు అతడు తనచుట్టూ తిరుగుతూ ఉంటే తన సాన్నిహిత్యాన్ని అనవరతమూ వాంఛి స్తుంపే,అది వొక విధంగా మనస్సుకు కొంత తృ ప్తిగా, తరువాత తరువాత అతిశయంగా ఉండేది. ఆఅ సుడిగుండంలో చిక్కుకొనిపోయింది. హోరున తుఫాను గాలిలో ఎటుచూసినా జలమయమైన మహాసముద్రంలో ప్రయాణం చేస్తున్న పడవ వలెనే అయింది స్థితి

ఎప్పుడూ పార్కులకు తిరుగుదామని కోరికగా ఉండేది కాదు. రోడ్డుమీద ఎ్యరని ఎండలో చల్లని చెట్లక్రింద నడుద్దామనిపించేది కాదు. అర్థంపర్థం లేకుండా గంటలతరబడి మాట్లాడనే మాట్లాడేది క్షాదు. వీధిలైట్లు వెలిగిందాకా ఎప్పుడూ ఇంటికి చేరకుండా ఉండ లేదు. కట్టూ. బొట్టూ విషయమై ఎన్నడూ అరాటపడిందీ లేదు.

మ్‌

ఏదైనా పుస్తకం చదువుదామని తీసుకున్నప్పుడు అక్షరాలన్నీ అలుక్కు-పోయినట్లు, ఏవేవో ఆలోచనల మధ్య యెప్పుడూ మునిగి పోలేదు. నిద్రరాకపోవట మన్న సమస్య ఉండేది. కాదు, ఎన్నడూ తెలియని ఉద్వేగమేదో తననిపట్టి ఊపివేసేదీకాదు. కాని ఈ మధ్య అన్నీ తటస్థించాయి. విపరీతమైన దుఃఖం కలుగుతున్నది. కాని అతణ్హ్‌ చూడాలని, అతడి మాటలు వినాలనీ ఉరకలు వేస్తున్న తలంపులను న్నిగషించుకోలేకుండా ఉన్నది. అతడి సమక్షంలో పిచ్చి దానిలాగే అదేపనిగా నవ్వగలుగుతున్నది. ఇంటికి వెళ్ళిన తరువాత తన (ప్రవర్తన తనకే వెకిలిగా అవిపించినా, ఏవిటో కసీ, దుఃఖమూ కలిగినా మళ్ళీ అతడి సాన్నిహిత్యం కొరకు, సామీప్యం కొరకు మనసు తహతహలాడేది. ఆకురాలు కాలంలో ఆకులన్నీ రాల్చేసి (మోదై పోయి, మళ్ళీ (క్రొత్త చిగుళ్ళతో మెరిసిపోయేచెట్టులాగా ఉన్నది జీవితం, దయకు శీశాకాలపు ఉదయాలు లాగా గిలిగింతలు 'పెడుళున్న అలోచనలు, 'వేసవికాలపు సాయంకాలాలులాగా తృ _ప్రినీ, ఆనందాన్నీ చేకూరు స్తున్న అనుభూతులు, ఎటుకొట్టుకొని పోతున్నదో, చివర కెలా పరిణమిస్తుందో తెలిసికొనలేని ఆరాటం, విడిపోయిన మరుక్షణంలోనే చెప్పుకోవలసిన మాటలు కోకొల్లలుగా స్ఫురించేవి. ఎంతసేపు కలిసి ఉన్నా, ఇంకా విడిపోకూడదనే ఉండేది. ఏం మాట్లాడుకొన్నా రసా భాస మవిపించేది గాదు.చూచిన ప్రతివస్తువూ క్రొత్తగా కనిపిస్తున్నది. అతడు మాట్లాడిన (ప్రతి మాటలోనూ అందం కనిపి స్తున్నది. పరిసరాలన్నీ ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తున్నవి. పరీక్షలు దగ్గరపడుతున్నా యన్న బాధ, పరీక్షలై పోగానే విగిపోకామేమోనన్న బెంగ, ప్రతి రోజూ పరీక్షలాగా గడిచిపోవటమూ _ దయ తనలో వస్తూ ఉన్న పరిణామాలను తెలిసి తెలిసి ఉపేక్ష చేయలేకపోయింది. ఆర్ట్స్‌ కాలేజి వెనుక సిటీ బస్సులు తిరిగే రోడ్డును హాస్టల్‌ నుంచ్కీ ్రాంచి పోష్టా ఫీసునుంచీ కలిపే.సన్నని రోడ్డు ఒకటి వుంది.ఆ దారికి రెండుచేప్పరా ఎత్తై న పున్నాగ చెట్లున్నాయి. కార్తీక మూసంలో చూడాలి. ఆ (ప్రదేశ మంతా మధురమైన వాననలు. ఆ దారిసిండా తెల్లని గుడ్డలుపరిచినట్లు 186

వొత్తుగా పృున్నాగపూలు పరుచుకొని ఉంటాయి. అల్ల ౦త దూరంతో క్‌ హాస్టలూ “ది హోస్టలూ కనబడుతూ ఉంటాయి ఎత్తుగా, గంఖీ రంగా. పొడుగాటి కొడలతో తెల్లనిపూలు ఒక్కొక్కటీ రాలిపోతుండే దూరంగా ఏ బండరాయి మీదనో కూచునేవారు. ఎవళ్ళో విద్యాద్థలు అవేపు చూస్తూ వెళకే సిగ్గుపడిపోయేనాళ్లు. చాలా రోజులకు. [క్రితం సంగతి. రెండునెల ఖై ఉండవచ్చును. రెండున్నర గంటలకే ఆవాళ లాస్ట్రవర్‌ అయిపోయింది. “*నేనింట్‌క్‌ వెళ్తున్నాను. సాయంకాలం: ఎవరో మా బంధువులు మా ఇంటికి వస్తారు. మీరు ఇవాళారేపూ మా యింటికి రావద్దు” అని చెప్పింది దయ.

“అయితే కొంచెంసేపు ఉండండి. మీతో ఒక ముఖ్య విషయం చెప్పాల్సి ఉంది* అన్నాడు (ప్రకాశరావు. అలా బస్‌ స్టాపు దగ్గర నిలబడ్డారు. బస్సులు ఇటుపోయేవీ, అటుపోయేవీ వచ్చిపోతూనే ఉన్నాయి.

“ఒక్క నిమిషం అలా ఆ చెట్టుక్రింద కూచుందాము. అ తరువాత మీరు మీ యింటికి వెళ్టరుగాని. నేను హోస్టలుకు వెళతాను” అన్నాడతను. అమె మళల్లెపూల 'ెక్కలవంటి చిరునవ్వు నవ్విందిం ఆమెను తాను కొసించగలననీ, ఆమె తనమాటను తీసివేయబేదనీ, ఆతడికి తృ ప్పి కలిగింది. వెళ్ళి పచ్చనిపూలచెట్టు (క్రింద కూచున్నారు. మరీ దారంట వెతున్న వాళ్ళకు తప్పించి. ఇద్దరకూ , ఆస క్రిలేని సంభాషణలే దొర్లతున్నాయ్‌. “పరీక్ష లెప్పుడుంటాయో? మీకేం, మీరు వాగానే చదువుతూ ఉండి ఉంటారు, మీ కెలాగూ ఫస్టుక్షాను వస్తుంది. నాకేమో చదవబుద్ధి పుట్టటంబేదు.కొంచెంకూడా చదవలేకపోతున్నాను నేను మాత్రం? పోనిస్తురూ! ముందు పదిరోజులు చదివితే చాలదా “బి.పి లోనూ ఇంకే చేళాను"*

ఆము ఏమిపేమిటో మౌట్లాడుతున్నది,'ప్రకాశరావు ఏమి'పేమిటో పరధ్యానంగా వింటున్నాడు. అతడు ఏమిపేమిటో మాట్లాడుతున్నా మనసులో దేన్నిగురించో తీవ్రంగా ఆలోచి స్రున్నట్లుగానే ఉందిం మథనపడుతున్నట్లుగా ఉంది. మధ్య మధ్య తబ్బిబ్బులు. ఆలస్యంగా నవ్వుతున్నాడు. “అలాగా” అంటున్నాడు. ముఖమంఠా ఎర్రదిడీపోతు

కేఓ7

న్నది క్రమంగా. నిమిష నిమిషానికీ గంఖీరుడై పోతున్నాడు. కళ్ళు ఈళతళలాడిపోతున్నయ్‌, నుదురూ, పెదవులూ, బుగ్గలూ పదేపదే 'జేబురువూలుతో తుడుచుకుంటున్నాడు, భుజాలమీద చొక్కా. నిలవ నట్లు మాటిమాటికీ సర్జుకుంటున్నాడు. సవరించుకుంటున్నాడు. ఆతడి అవస్థ చూస్తుంటే ఆమె బుగ్గలు సొట్టలుపడుళున్నాయి. ముఖమంకా 'వెలిగిపోతున్నది. ఆపుకోలేని నవ్వు వస్తున్నది. గంఖీరంగా. అత డనేశాడు, ఆమెవేపు ఒక్కసారి సూటిగా చూపి, చప్పున చూప్కల్పు మరల్చుకునిం

“*పేమం పే ఏమిటో మీకు తెలుసాళొ

మునిపంట పెదవి నొక్కుతూ అమె ప్రగల్ఫంగా నవ్వ సాగింది. నవ్వును అణుచుకుందామని యెంత ప్రయత్నం చేసినా ఆమె చేత కావటంలేదు. (ప్రకాళరాపుకు వబ్ళు మండిపోస్తాగింద్ర.

“న్ఫాక్రు తెలీదు” అని, నవ్వుతూోఇది అడగటానికేనోమ్ష్య్య విషయం చెప్పా*లని నన్ను పిలిచింది మీరు” అన్నది.

ఆమ అంత తేలిగ్గా తీసుకొంటున్నందుకు కోపమూ, బాధా విడియమూ కూడా కలిగా యతడికి, తనకంపే అమె యెంతో "పెద టైనట్లుగానూ అనిపించసాగింది. ద

“నే నెప్పుడూ ఆలోచించలేదు. కెలుసుకోవాలని (ప్రయత్నిం చనూలేదూ” అన్నదామె, అతడు నొచ్చుకొంటున్నాడని, సిగుపడు శున్నాడని (గ్రహించి. న

అమె చేతిని తన చేతిలోకి తీసుకుందామని ప్రయత్నించాడు. ఆమె విహ్వాలభావంతో అతడి (ప్రయత్నాన్ని కొనసాగ నివ్వలేదు.

“రాని నా కిటీవల తెలిసింది” అన్నా డతడు సిగ్గుపడుళూ,

ఆ విషయాలపట్ల ఏమీ అన క్రిలేనిదానిలాగా, ఏమీ బౌత్సుక్యం చూపపండా, ఆమె యెటో చూస్తూ మౌనంగా ఉండిపోయింది. (వకొశరావుకు చాలా బాధ కలిగింది.

“మీ రంశే నాకు చాలా యిష్టం.”

• ఆమె అతడివేపు తిరిగి చూడను కూడా లేదు. అతడు 188

హతాశుడై పోయాడు, కణంలో తత్స్తరపాటూ చెందసాగాడుః మాటలకోనం వెళతుక్కోసాగాడు.

“నేను.... నేను. . అసందర్భంగా మాట్లాడానాః మీ మనస్సుకి కష్టం కలిగించానా?ొ

ఆమె తిరిగి చూసింది. మొహమంతా కాంతి విహీనమై' పోయింది. కచ చెప్పలేని వాధను దేన్నో దాచుకొనటానికి వ్యర్థ (ప్రయత్నం చేస్తున్నాయి. శరీరమంతా కంపించిపోతున్నది. ఎంతో ప్రయత్నంతో దుఃఖాన్ని అణిచిపెట్టుకుంటున్నదని తెలుస్తూనే ఉన్నది. ఆతడు వెలవెలాపోయాడు. ఏం చేయాలో తోచటంలేదు. మిక్కిలి సానునయంగానూ, సొనుతాపంగానూ నేను యేమిటి మాట్లాడు తున్నానో నాకే తెలియకుండా పోయింది. మీకు బాధ కలిగించటం, దుఃఖం కలిగించటం నాకు ఇంగిఠంకాదు. నన్ను నమ్మండి, ఇక వెళ్ళాం పదండి, మళ్ళీ లేపు చూస్తాను మిమ్మల్ని” అన్నాడు.

ఆమె కదలబేదు. కదలలేకపోయింది.

“ఏమండీ దయగారూ, మీ మనను చాలా కష్ట పెట్టినట్లున్నాను. నన్ను క్షమించండి” -

ఆమె అప్పుడు తెప్పరిల్లి = నిద్బిరించుకొని, నిగ్రహం తెచ్చు కుని *ఆ మాటకు వస్తే మీరే నన్ను క్షమించవలపి ఉంటుందొ” అన్నది నిర్ది ప్తంగాం

అతడు తెల్లబోయి చూస్తూ ఉండగా.

“నాకు చిన్నప్పుడే "పెళ్ళయింది. మీకు చెప్పలేదు”

“ప్పమ్రని చెపుతాను? ఆయన, పెళ్ళయిన రెండేళ్ళకే, పోయినారు”

నాకు ఆయనగారి ముఖంకూడా స్పష్టంగా గుర్తులేదు. పన్నెం. డేళ్ళప్పుడో, పదమూడేళ్ళప్పుడో నాకు 'పెళ్లయింది.తరువాత ఏ ఒకటి చెండుసార్లో, రెండు మూడు రోజులు ఆయనను చూసి ఉంటాను.

39

తరువాత రెండేళ్ళకో మూడేళ్ళకో ఆయన పోయారు. తరువాత మా అత్తయ్య నన్ను వెంటబెట్టుకొని ఇక్కడకు వచ్చింది *”

'పెద్ద కొండ శిఖరం పైనుండి [క్రింద తోతై న అఘాతంలోకి యెనరో తోసివేసినమైంది (స్రకాశరావుకు. అదీ చాలక అమె మాట్లాడుతున్న (ప్రతివాక్యమూ, పడిపోయిన తనపైకి పెద్ద పెద్ద బండ శాళ్లు దొర్లి స్తున్నట్లుగానూ ఉన్నది

ఆమె కొంగుతో కళ్ళ సీళ్ళు తుడుచుకొని “నా చిన్నతనంలో సర్జరీతో పెద్ద కోర్సేదో చదవటానికి మా నాన్నగారు ఇంగ్లండు "వెళ్ళారు. మా తాతగారు మా నాన్నగారికోనం చాలా రోజులు ఎదురు చూశారు. బాగా ఐదారేళ్ళు ఎదురుచూసిన తర్వాత తాతగారికి ఆళి వదుకోవలసి వచ్చింది. మా దామ్మ కొడుకును గురించిన దిగులుతో మంచం పట్టారు. మా పెత్తండ్రిగారు ఇంటినీ, సంసారాన్ని ఏమా 'క్రమూ పట్టించుకోకుండా రాజకీయాలలో పడి తిరుగుతూ 'వుండ్తే వారు. పెద్ద మనవరాలికి పెళ్ళిచేస్తూ, కలిసి వస్తుందనీ మా నాన్న గారు మళ్ళీ తిరిగి వస్తారో రారో అన్న భయం కొద్దీ దిగులు కొడి మంచి నంబంధం దొరికిందన్న తొందరకొద్దీ, అప్పుడే నా పెళ్ళి కూడా చేశారు. వేనవికొలంలో నా ముఖాన వడగడ్డలతో అగ్ని హోత్రం ముందు నేను ఏడుస్తూ కూచోటం నాకు ఇప్పటికీ గుర్తుంది. ఆయన నా వేపు చాలా జాలిగా చూసేవారు. విసినకర్ర పెట్టి వీనిరే వారు, అప్పటి కాయనకు యిరవై ఏళ్ళయినా ఉంటవో, డండవో,

అందరూ నన్నూ ఆయన్నూ చూసి చాలా మెచ్చుకున్నారు. అప్పుడు నాకేమీ తెలియని వయసు. అప్పటికే మా తాతగారు బాగా చితికి పోయినా, మా పెళ్ళిళ్ళు చాలా ఘనంగా చేశారు. చుట్టాలతో ఊరంతా నీండిపోయింది. ఐదురోజులు కోలాహలంగా 'పెళ్ళిజరీగింది. నొ పెళ్ళి జరిగిన ఏడాదికే మా బామ్మగారు పోయారు. అప్పట్నుంచీ మా కుటుంబానికి అన్ని ఆసదలూ చుట్టు ముట్టుకున్నాయి. తరువాత చడాదికే మా కాతయ్య ఊళ్ళో నుంచి వచ్చి యింట్లోకి (ప్రవేశించి శఈుప్ప కూలిపోతే అందరూ చుట్టూచేరి గొల్లామన్నారు.. బహుశా అప్పట్లో నాకు వచ్చిన మహాపద గురించి నేనే తక్కువ పట్టించు 190

కున్నదానిని కావచ్చు. నాకేమీ తెలిసిందికాదు. ఏదోఒక నిరాశ లాంటిది కలిగి, చాలా (ప్రయత్నించి, ఆ విషయాన్ని త్వరలోనే మరిచిపోగలిగాను. చిన్నతనం నుండి ప్పస్తకం కనబడితే, అది ఏ పుస్తకమైనా సరే, విడవకుండా చదివే అలవాటు నాకున్నది. అదేనా జీవితానికి గొప్పవరం. తరువాత అత్తయ్యతో ఇక్కడకు విచ్చేసిన తరువాత (క్రమంగా చదువులోపడి ఆ విషయాలన్నీ మరిచిపో గలిగాను ”

ప్రకాశరావు కృంగిపోయాడు. ఆమెను చూడటానికి కూడా

అతడికి మనస్కరించటం లేదు. నాఖీస్థానం నుండి ఏదో వైతన్యం శశీరాన్నంతా కంపింవ జేస్తున్నది. అది ఉద్వేగమో, భయమో, ద్వేషమో, ఏవగింపో, దుఃఖమోః అక్కడ నిలువలే ననిపించింది. తాను పెంచుకున్న పూలచెట్లు వొక్కసారిగా అన్నీ ఎండిపోయినవి. అందమైన ఊహలన్నీ కళ్ళముందు నిలిచి వెక్కిరి స్తున్నవి. ఆమె తనదికాదు. కౌలేదు. ఈ ఊహ (ప్రాణాలను తోడేస్తున్నది. అతడు ఎంతో కసినీ పగనూ వ్య క్తంచేస్తున్న కంరంతో “ఇప్పు డీ విషయాలన్నీ నాకు చెప్పటం దేనికి? నేనేమన్నా వీటినిగురించి అడి గానా?” అన్నాడు, చిన్నపిల్లాడు తప్పుచేసినప్పుడు చెంపలు వాయించి. “ఇక చెయ్యవుకదా' అని భయపెడుళున్న ధోరణిలో.

ఆమె తెల్లటోయింది. అతడి కళ్ళలో తనపట్ల అసంతృృప్రినీ కోపాన్నీ ఆమె భరించలేక పోతున్నది.

“అందుకే చాలా రోజులు చెప్పలేక పోయాను. చెప్పదామని కూడా అనిపించలేదు. కాని ఇవాళ ఎందుకో ని[గ్రహించుకోలేక పోయాను. నేను ఈ విధంగా (ప్రవర్తించకుండా వుండవలసింది. నా దురదృష్టంకొద్దీ, నన్ను నేను శాసించుకోలేకపోయాను. ఎంత (ప్రయ శ్నించీ, ఎన్నిసార్లు వెనుక ముందులు ఆలోచించీ వోడిపోయాను. మొట్టమొదకే నేను మీతో ఈ విషయం చెప్పేసి యెడంగా ఉండ వలసింది. కాని, అలా చేయలేకపోయాను. కాని.మన పరిచయం ఇంత సన్నిపాతంగా వస్తుందని నేనెప్పుడూ, కలలోకూడా ఊహించ లేదు. ఏమిటో గొప్ప (ప్రలోభంనుండి నన్ను నేను కాపాడుకొనలేక

]81

పోయినాను. అందుకనే నేను ఎవరితోనూ కలివిడిగా వుండేదాన్ని కొను, అందుకే నేను పిక్నిక్‌ఠు కూడా రా నన్నాను. మీ అందరిలో కలియటం నా కేమాతక్రమూ యిష్టం ఉండేదికాదు. అప్పుడేనా దురదృష్టం మొదలై వుంటుంది. (ప్రొఫెసరుగారు పిలిచి చెప్పినప్పుడు కూడా నేను రాలేనని ప్రాధేయపడ్డాను. కాని నన్ను మీరు వదిలిపెట్టి లేదు. నా చుట్టూ నేనే వేసుకున్న ముళ్ళకంచె తొలగించుకున్నానుం ఎండిపోయిన తీగెకు, మళ్ళీ పాదుచేసి, నీళ్ళు పోసినట్టయిండి. మిమ్మ ల్నందరినీ చూస్తూ. మీతో ఆట పాటలతో ఆవాళ పిక్నిక్‌లో గడ పటం, చాలా రోజులు నిద్రపోయి అప్పుడే మేల్కొన్నట్ల యింది, చాలారోజులు జబ్బుతో మంచానపడి అప్పుడప్పుడే లేచి చల్ల గాలిలో షికారు చేస్తున్నట్లయింది. కాని తిరిగి యింటికి వచ్చిన తరువాత ఆత్మవిమర్శ చేసుకుని నన్ను నేను ఎంతో సిందించుకున్నాను. కాని నా మానాన నన్ను తలపంచుకొని మీరు (బ్రతకనివ్వలేదు. నేను తల బలనంళంగా పైకిఎత్తి (ప్రపంచాన్నంతా విధిగా చూసేట్లు చేశారు. నా మూగతనాన్ని భంగం చేళారు. ఎక్కడచూసినా నాకు తారస పడ్డారు రెండురోజుల కోసారి మా యింటికి వచ్చారు. పని ఉన్నా లేకపోయినా. నేను కనపడితే నాతో బస్‌స్టాప్‌ దాకా, యింటిదాకా, క్లాసుదాకా వెంబడించారు. విసిగించారు. వేధించారు. నవ్వించారు. ఏడ్చించారు. జీవితంలో ఏమిటో వెజ్టి ఆశనూ, వై తన్యాన్నీ, కదలి కనూ, జీవళ క్త్‌నీ తెచ్చిపెట్టారు.ఇదివర లో పువ్వుల వాసనలు కెరీవుు ఉదయ సాయంత్రాల అందచందాలు తెలీవు, మనుషుల్లో ఉండే తాప (త్రయాలకూ, వెర్రి ఆకర్షణలకూ, ఆశలకూ, నిరాశలకూ అర్థం తెలిపేదికాదు. ఒకరిని చూదామని, మాటలు విందామని, వె[ర్రితపనతో కొట్టుకులాడిపోవటం తెలిసేదికాదు. నన్నేం చేయమంటారు చెవ్పండి. యిట్లా ఎందుకు జర్‌గిందో, ఎలా జరిగిందో: దీనికంతా బాధ్యు శాలిని నేనా?” ప్రకాశరావు ఆమె మాటలన్నీ ఎక్కడో ఉన్నవాడిలా నింటు న్నాడు. సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లూ, తమమధ్య ఎవరో శాళ్వ తంగా తలుపులు మూస్తున్నట్లూ, తాను దూరంగా ఎక్కడెక్కడ్‌కో 1392

పారిపోళున్నట్లూ, తనతల్లి తసకొరకు విలపిస్తున్నట్లూ, చుట్టాలు, పక్కాలు, తెలిసినవాళ్ళూ తననుగురించే మాట్లాడుకుంటున్నట్లూ ఎన్నెన్నో ఆలోచనలమధ్య చంద్రవింబమువంటి ఆమె ముఖమ్మూ మళ్లి పువ్వులవంటి ఆమె నవ్వూ అంతులేని దుఃథాన్నే కెప్పి స్తున్నాయి. *“అయో్యోః ఎంతపని జరిగింది" అని మనసు పదే పదే వాపోతున్నది. ఆమె చెయ్యి పట్టుకొని లేవడీస్తుంపే దుఃఖభారంతో అభ్యంతరాన్ని చెప్పలేదు. ఆమెవెంట వాళ్ళింటిదాకా నడుద్దామని అనిపించటంలేదు. _బస్‌స్టాప్‌ దాకౌన్నైనా వెళడా మసిపించటేదు. అక్కడకు వచ్చేప్పుడు ఎంతో సంతోషంగా వచ్చారు. కొని ఇవాళ ఎంతో దురదృష్టం రాసిపెట్టి ఉన్న సంగతి తెలిసికోలేకపోయారు. “మళ్ళీ రేపు కలుసుకుందాము” అని చెప్పి కొంచెందూరం నడిచిన తరువాత ఆమెను విడిచి అతడు ఎటో వెళ్ళిపోయాడు. ఆవాళ దయను ఆ విధంగా విడిచినచ్చిన తరువాత (ప్రకాశరావు; నిలువలేకపోయాడు. తట్టుకోలేకపోయాడు. తన నర్వస్వం" పోగొట్టుకున్న బాధను భరించలేకపోయాడు. చుట్టూ ఉన్న పరిసర్వా లన్నీ నిక్టీనంగా కనిపించాయి. మనస్సునిండా ఆమెను. గూర్చిన ఆలోచన తస్ప వేరొక ఆలోచన లేకపోయింది. హాస్టల్‌లో తన రూముకు వెళ్ళి తలుపులు బిగించుకొని వాలిపోతే, ఎవరైనా వచ్చి తలుప్పతట్టి తనను సలకరిస్తామో నన్న బాధ వాకవైైపు, ఇక ఏం చేయాలి, ఏ విధంగా ఈ బాధను భరించాలి అన్న తీవ్రమైన పరి శాపం ఒకవైపూ పట్టి పీడించసాగాయి. ఇదినరలో ఎంతో (ప్రశాం తంగా, మనస్సుకు ఆహ్లాదాన్ని కలిగిస్తూ కనిపించే దృశ్యాలన్నీ కూడా, పాత తలపులను (త్రవ్విపోసి, నిలువనీయటంలేదు. సాయం, కాలాల ఎ[రని ఎండ పడి మిలమిలా మెరిసిపోయే దృశ్యాలన్నీ కూడా శ మ 18

విసుగుగొాలుప్పకున్నాయి. మనసంతా ఉసూరుమంటున్నది. షణ క్షణానికి ఆమే గుర్తు వస్తున్నది. మనస్సులో ఆమెను గురించిన ఆలోచన తప్ప వేరొక ఆలోచనంటూ లేకుండా పోయింది. ఒకవేళ ఆ విషయం చెప్పకుండా ఉంటే మాత్రం తా నామెను స్వీకరించ గలిగి ఉండేవాడు కాడా? ఆమే మంచిపని చేపింది. అయినా ఆమె ఎవరు? ఆమెనుగురించి తనకు బాధ ఏమిటి? తమమధ్య ఈ ఆకర్షణ ఎందుకు? ఈ (బ్రతుకంతా కల్ల, ఈ బంధాలన్నీ మిధ్య, ఈ సుఖా లన్నీ భ్రాంతులు. ఎన్ని పిచ్చి పిచ్చి ఊహలు చేసినా, ఎంత మససు విరుచుకున్నా, గంటలతరబడి ఆమెతో నవ్వుతూ మాట్లాడిన మాటలు గుర్తు వస్తున్నాయి. గంభిరంగా చర్చించిన విషయాలు గు ర్తుకు వస్తున్నాయి.ఆమె సౌద్యుమైన వదనమూ, 'పెద్దమనిషి తరహా నవ్వూ గుర్తు వస్తే, ఆ షజొని కా కణం వెళ్ళిఆమెను చూడాలనిపిస్తుంది. ఆమె సపేదవులు మహా అందంగా నవ్వుతాయి. ఆ కళ్ళు అదే "పనిగా చూడ బుద్ది కలుగ జేస్తయి. ఇక లాభం లేదు. ఆమెను మరచి పోళలేడు.

'వ్రకొశరావు ఆ ర్యాత్రంతా విపరీతంగా బాధ పడ్డాడు, తాను ఇక్కడకు చదువుకునేందుకు ఎందుకు రావాలి? మొదటి సంవత్సర మంకా ఏమీ పట్టించుకోకుండా, తనపని తను చూసుకున్న శాన, "రెండో సంవత్సరం ఆమె 'స్నేహానికై ఎందుకు పరితసించాలి? ఈ రకమైన ఆకర్షణ ఎందుకు కలగాలి?

'ప్రొద్దస పక్కమీద నుండి లేచేసరికి కళ్ళన్నీ తోతుకుపోయి నవి. శారీరకంగానూ, మానసికంగానూ ఎంతో అలసిపోయి, భరించ లేనంత అలసిపోయి, కృంగిపోయిన ట్లనిపించింది. ఒకసారి వాళ్ళిం టికి వెళ్ళి ఆమెను చూడాలని మనస్సు కొట్టుకలాడింది. ఒకసారి ఎప్పుడో ఇలానే (ప్రొద్దున్నే వాళ్ళింటికి 'వెళితే,ఎంతో సౌమ్యుం గానే ఆమె “ఫ్రొద్దుటిపూట రావిద్దని చెప్పింది.

(పొద్దునంతా ఆమెకు తీరికలేని పని ఉంటుందట. అప్పు డలా ఆమె చెప్పినందుకు ఎంతో పిగ్గు పడ్డాడు. విపరీఠంగా బాధ పడ్డాడు. తరువాత తరువాత న్యంగ్యంగా దెప్పి పొడిచాడు. సూటిపోటి మాట

క్షేంిడ

అన్నాడు. ఆమె నొచ్చుకోలేదు. నవ్వి ఊరుకుంది. అయినా ఇప్పు డామెను తాను చూడవలసిన అవసరం ఏముంది? ఆమెతో ఇక పూర్తిగా తెగతెంపులు చేసుకున్నశ్తు. ఇక ఒకవేళ ఆమె కంట బడినా తాను నిర్లి ప్తుడుగా ఉండిపోవలసిందే. ఇకముందు అట్టా ఉండ దలుచుకున్నానని ఆమెతో పోయి చెప్పివస్తే సరిపోతుంది. ఈ అత్మ వంచనకు తనకే సిగ్గూ, అభిమానమూ కలిగాయి. నాలుగురోజులు 'ప్రశాంతంగా కూచుని ఆలోచించుకుంకే తప్ప యీ బాధను అనుభ ఏంచలే ననిపించింది. తట్టుకోలేననిపించిది. కాలేజీకి వెళ్ళలేదు. ఉన్న పళంగా ఇంటికి బయలుదేరాడు. పక్క రూముల్లో ఉన్నవాళ్ళకైనా చెప్పలేదు. అమ్మ నుచూసి,నాలుగురోజులుండి,తననుతాను ఓదార్చ్భుకుని, స్వస్థపరచుకొని, ముందెలాగుండాలో నిశ్చయించుకుని రావచ్చునను కున్నాడు. రైఖైకే రా(త్రిదాకా ఉండాలి. కారులో అయితే ఎప్పుడో ప్పుడు చేరుతాడు. వెంటనే బయఐదేరవచ్చును.

కారులో ప్రయాణం చేస్తుం టేఆమెనుంచి కాశ్వతంగావిడిపోతు న్నట్ల నిపించింది. వేగంగా కారు ముందు ముందుకు వెళుతుంటే, అంత కన్నావేగంగా మనస్సు వెనక్కు పోసాగింది. ఇవాః దయ తనకొరకు చూడవచ్చును. ఏవిధంగా చూపినా తా నామెకు కనబడి వస్తేనే శావుండే దనిపిస్తున్నది. హృదయాన్ని సంబాళించుకోలేక వచ్చే ఇాడు. మధ్యలోనే ఎక్కడన్నా దిగి మళ్ళీ వెనక్కు. వెళ్ళా లనిపిస్తు న్నది. ఐస్‌లోని ప్రయాణీకు లందరూ ఎంతో ఉత్సాహంగా, నవ్వుతూ “పేలుతూ ఉన్నారు. ఉత్సవంలో తప్పిపోయిన కుర్రవానికిమల్లే తను ఉన్నాడు. నాళ్ళంతా రంగులరాట్నం తిరుగుతున్నవాళ్ళలా ఉన్నారు. ఈ విధంగా ప్రయాణం చేసేప్పుడు దయకూడా తనతో ఉంకే, శఈనకు మాత్రం ఉత్సవం కౌదాః మనస్పంతా ఆనందంతో ఎంతగా ఉరకలు వేసేదో? దయ చెప్పిన మాటలే నిమిష నిమిషానికీ అంత రంగంలో ప్రతిధ్వని స్తున్నాయి. దయకు పెళ్ళయింది. ఆ నిజం తనను విచలితుణ్ణీ చేస్తున్నది. ఆ భర్త రూపొన్ని ఊహించుకుంటూ 'వ్యర్థపు టాలోచనలు చేస్తున్నాడు. కొంచెం దూరంలోనే పక్క ప్రక్కనే కూచుని అమితానందాన్ని అనుభవిస్తూ (ప్రయాణం.

శ95

చే స్తున్న నూత్నదంపతులను చూస్తూ ఏమిపేమిటో ఊహించుకుంటు: న్నాడు. ఆ అమ్మాయిమీద ఎండ పడుతున్నదని బలవంతంమీద చోటు మార్చించేశాడు భర్త. ఆమె అనురోధాన్ని ఎంతమాత్రం మన్నించ లేదు. న్యూస్‌పేపర్‌ చదవ బుడ్దిపటట్టటంలేదు. ఈ పారిపోవటంలో. పరుగె త్తిపోవటంలో అర్థమేమీ కనబడటంలేదు. మళ్ళీ నాలుగు. రోజుల తరువాతనై నా కాను వచ్చేసి కాలేజికి వెళ్ళ్గవలెగదా, ఆమెను. చూడవలెకదా? పరీక్షలకు చదవాలి కదా? మరి ఎందుకు, ఎక్కడికి పారి పోతున్నట్లు?

**జ్ల దేమిటి నాయనా, ఎందుకిట్లా ఉన్నావు” అని త ల్లి ప్ర్నించనే ప్రష్నించింది.

“*క్మ్యర్రిక్రనే చూసిపోదామని వచ్చానమ్మా. డిశంబరు "కలవు అలో కూడా రాకపోతిని. ఏమిటి, ఏలా ఉన్నాను? బాగానే ఉన్నాను కదాః” అన్నాడు (ప్రకాశరావు.

“ఏం బాగో ఏమిటో నాయనా?”

ఆమెకు తెలుసు. ఇటువంటి వాళ్ళకు ఎప్పుడూ ఏదో ఆసరా కొవాలి. ఎవరో ఎప్పుడూ చూసుకుంటూ ఉండాలి. అప్పుడు క్రాన్సి నిశ్చింతగా ఉండలేదు తాను. తాను ఎంతగానో చెప్పిచూసింది. “ఉద్యోగంలో చేరగానే నువు చెప్పినట్లుగానే వింటానమ్మా. ఎప్పు డ్రైనా నీ మాట కౌదన్నానా. మంచి అమ్మవుకదూ! నన్నిప్పడ్డు తొందర పెట్టకు” అంటాడు. “ఉద్యోగం రాకముందే నీ భుజాలమీద వచ్చి కూచోలేదు లేరా? నా దగ్గర ఉంచుకుంటా నా పిల్లను. మంచీ చెడ్డా, పనీ పాటా నేర్పుతాను. నువ్వు కావాలన్నప్పుడే తీసుకెళదువు గాని” అనేది కాను.

“ఏమోనమ్మా, కథల్లోనూ, సినిమాలతోనూ లాగా, షీ రిద్దరూ పోట్లాడుకుంటా రేమో.”

“ఎందుకు? దానిమాయే నేను వింటాను. వొళ్ళో కూచోబెట్టు కుంటాచు.””

“ఆ తరువాత నె_త్తికెక్కుతుంది.”

శరర

*ఆ( నువ్విప్పుడు ఎక్కటంలే? నువ్వెక్కితే ఒకటీ, అదె క్కెతే ఒకటీ అపుళుం దేమిటి!”

నవ్వేసేవాడు.

ఇప్పుడు వచ్చాడుగా, ఏదో ఒకసంబంధం నిశ్చయం చేసేస్తే ఈ సంవత్సరం చదువు ఇక ఎట్లాగూ రెండునెలల్లో అయిపోతుంది వేడితోటి వాళ్ళందరూ పిల్లల తండ్రులు కూడా అయినారు. ఈ రోజుల్లో ఆడపిల్ల అ 'పెళ్ళిళ్ళేకాదు, తగిన సంబంధం దొరికినపుడు చేయకపోతే, మగపిల్ల ల పెళ్ళిళ్ళకూడా అంతే కష్టమైపోతాయ్‌. మరీ ఒక సంవత్సరంనుంచీ. కొడుకును చూసినప్పుడల్లా, కొడుకు యింటికి వచ్చినప్పుడల్లాం ఆమెకు ఎప్పుడెప్పుడు కొడుక్కు పెళ్ళి చేద్దామా అన్న తొందర ఎక్కువై పోయింది. ఎప్పుడు వచ్చినా ఏమిటో చిక్కిపోయి ఆలనా పొలనా లేనట్లుగా వుండేవాడు. గుడికీ, శోపురానికీ, పురాణానికీ పోయినప్పుడల్లా ఆమెకు ఎన్నో ప్రశ్నలు ఎదురయ్యేవి. అదీకాక ఎవరో వొకరు తన కొడుకుతో చదువుకున్న పిల్లల తల్లులు మనవణ్నో, మనవరాలినో ఎత్తుకుని తారసపడేవాళ్లు- మీ అబ్బాయి పెళ్ళి ఎప్పుడూ అని ప్రళ్నించేవాళ్ళు. దాంతో ఆమెకు ఎక్కడలేని తొందరా పుట్టుకొనివచ్చేది. “ఇదుగోసమ్మా, అను కుంటూనే వున్నాము. దాని ఘడియ రావద్దూ," అని సంజాయిషీ చెప్పుకునేది. ఏ బంగారుతల్లో కనబడేది. ఈ పిల్లలాటి పిల్ల అయితే బాపుండును అనిన్నీ ఆమెమనను కొందరపడేది. ఇవాళ కొడుకును చూడగానే అమెకు ఈసారి ఏదో ఒక సంబంధం తప్పకుండా నిశ్చయం జేసికోవా లసిపించింది. ”

(ప్రకాశరావు స్నానంచేసి ఊళ్ళోకి వెళ్ళాడు. రండు మూడేళ్ళ 'కీతం తనతో చదివిన “స్నేహితులలో చాలామంది ఊక్ళో లే రిపుడు. ఎక్కడెక్కడో, ఏవేవో ఉద్యోగాలలో ఉన్నారు. ఒకరిద్దరు కన్పిం చారు. కాసేపు వాళ్ళతో నే, ఊశ్యో వింశలూ, విశేషాలూ, తక్కిన "స్నేహితులంతా ఎక్కడెక్కడ వున్నదీ మాట్లాడాడు. అయినా అతసి మనస్సునిండా దయ నిండే వున్నది. ఆ వయస్సు ఉన్న ష్‌ ఆడపిల్ల కనిపించినా, అతని మనస్సు గొప్ప పరితాపానికి గురియై పోతున్నది.

శం

లై(్రకీలోకి వెళ్ళాడు. వార్తాపత్రికలు చూచినా, అవేమిటో అర్థం కానట్టుగా అయింది. ఆలయానికి వెళ్ళాడు. అక్కడకూడా ఆమెను గురించిన ఆలోచనలే వెన్నంటాయి. తననంతా ఎవరో ఆక్రమించు కున్నట్లూ, తనకు తానేమీ మిగలనట్లూ, ఆ బాధను భరించలేనట్లూ అనుభూతిచెందాడు. చిరపరిచితమైన ఆ (ప్రదేశాలు కానీ, తనకెంతో యిష్టమైన ఆ వాతావరణం కానీ ఏమాత్రమూ వోదార్పును ఇవ్వలేక పోయినయ్‌,

ఇంటికి రాగానే శి మళ్ళీ "'పెళ్ళిప్రస్తావన తెచ్చింది. దాంతో (ప్రకాశరావు మరీ క్రిందు మీదై పోయినాడు. తల్లి ఎంతో సంతోషం గానూ, ఏమిటో ఆ(క్రుతతోనూ ఉన్న విషయం తెలుస్తూనే వుందిం పోనీ, ఇక చేసేదేముంది? ఈ ఒంటరితనాన్ని, ఈ రంపపు కోతనూ భరించలేడు తాను.

“సరేలేమ్మా, నీ యిష్టమే నన్నాను కదా.”

తల్లి తెల్లటోయి చూసింది. ఇందుతో అతడికి అయిష్టత కలిగేది ఏమున్నది? (ప్రకాశరావు నొచ్చుకున్నాడు. తన కంరంలో ఏదో అసహజమైన, అస్వాథావికమైన విసుగూ, దాంట్లో లినమై వున్న దుఃఖోద్వేగమూ, ఆసంతృ స్తీ, అరువీ ధ్వనించి వుంటాయి.

ఆ రాత్రికూడా ఆతనికి స్నిద్ర పట్టిలేదు. తనక్షేమిటి? తను మగవాడు. తను ఎందుకు బాధపడాలి? చేయరాని తప్పేమీ తాను జీయలేదు. దుర్మార్గ 0గాా అనుచితంగా (ప్రవ _ర్తించనూ శేదుం తాను ఇవాళ ఇంతగా బాధపడటానికి దయదే తప్పు. ఆ విషయం తనకు ఆమె ఎప్పుడో చెప్పవలసి ఉండె. కావాలనే ఆమె చెప్పలేదు. తనకు మాత్రం యేమిటి? తను మగవాడు. ఆమె మీద అసహ్యం కలిగించుకోనాలనీ, మరచిపోవాలనీ, ఆలోచనలనుండి. తుడిచివేయా అనీ (ప్రయత్నించాడు. కాని మనస్సు మెత్తన్లై, మెత్తనై ఆమె కావాలని పదేపదే ఆరాటం చెందుతున్నది.

ఇక యీ సమస్యను తల్లి సరిష్కరించవలసిందే.

ఆమెతోనే సంప్రదించాలి. ఆమెకు చెప్పాలి-ఎట్లా? సిగ్గువిడిచి.

1908

ఆమె వొకవేళ చాలాఖేదం చెందుతుందేమో: అయితే తనకు మరి గత్యంతరం లేదు.

ఆవాళ రాత్రి “అమ్మా నీకొక సంగతి చెబుదామనుకుంటు న్నాను” అన్నాడు. -

“ఏమిటి నాన్నా"

(ప్రకాశరావుకు గొంతులోనుంచి మాట 'పెగలటంలేదు.దయను తలుచుకొంటేనే కళ్లు అశ్రుపూరిశాలై పోతున్నయ్‌, ఆమె చేయని తప్పుకు ఆమెను శిక్షించే అధికారం ఎవరికి మాత్రం యెందుకుంటుంది? ఆమె మానాన ఆమె (బ్రతుకుతుందని ఆమెను విడిచిపెట్టి ఉండలేడు తాను. జీవితాంతం వరకున్నూ మరచిపోలేడు. ఒకవేళ విడిచిపెట్ట దలుచుకొంటే, మరచిపో దలుచుకొంటే, ఇక యీ జీవితంలో ఈ [ప్రపంచంలో తనకు మిగిలేదేమీ ఉండదు. బరువుగా, విసుగ్గాం పళ్చాత్తావంతో (బ్రతకవలసి ఉంటుంది.

“హైదరాబాదులోనే నాకు తెలిపిన కుటుంబం ఒక రుంటున్నా రమ్మా. ఆచార్జగారి కుటుంబం . క

“చెప్పు నాయనా. ఆగిపోతావేం”

“వాళ్ళింట్లో ఒకమ్మాయి ఉందమ్మా” ఆమె యెంతో ఆసక్తితో చూసింది.

“ఆ అమ్మాయి పేరు దయ”

కొడుకు యేం చెప్పబోతున్నాడో అమె కొంతలో కొంత ఊహించుకోగలిగింది. కొడుకు ఇష్టాన్ని యెప్పుడూ తాను కాదనదుం

“ఆ అమ్మాయి కూడా నాతోపాకే చదువుకుంటున్నదమ్మా”

ఆమెకు చాలా ఆనక కలిగింది.

“అయితే వాళ్ల మనశా ఖవాళ్ళు కాదనుకో”

వెంటనే ఆమెకు వాళ్లన్నయ్య కూతురు జ్ఞాపకానికి వచ్చింది* ఆ అమ్మాయి కూడా ఎవరినో ఇతరళాఖలోని కురవాజ్నే పెళ్ళిచేసు కొందని అనుకొన్నారు.

ఆమె మాట్లాడలేదు.

“ఆమెను నేను ఈ రెండేళ్ల నుంచీ యెరుగుడును”

199

ఇక సందేహంలేదు. కొడుకు చెప్పేదేమిటో ఆమెకు పూర్తిగా తెలిసిపోయింది. ఆమె మనసుకు కొంత అసంతృప్తి కలిగింది.

“కాదమ్మా: ఆ పిల్ల చాలా మంచిది. వాళ్ళనాన్నగారు చిన్న తనాన్నే విదేశాలకు వెళ్ళారు. మళ్ళీ తిరిగి రాలేదు. ఆ దిగులుతోనే వొళ్ళు కుటుంబమంతా చాలా కృంగిపోయింది. వాళ్ళ నాన్న మళ్ళీ వ్షస్తారో రారోనని తాతగారు చిన్నప్పుడే దయకు పెళ్ళి చేశారుట,

॥ తల్లి అదిరిపడింది. అమెకు యేమీ అర్థ ంకావటంభేదు.

“పెళ్ళి చేసిన రెందేళ్ళకే అతడు చనిపోయాడు”

ఇదంతా అగమ్యగోచరంగా ఉంది తల్లికి,

“ఎప్పుడో పన్నెండో యేటో, పదమూడో ఏటో భర్త చని ప్రోకే ఇక జీవిాంతం అట్లా ఉండవలసిందేనా అమ్మా”

**ఏన్లర్రి కర్మకు యెవరు కర్తలు నాయనా? కద్మ అనుభవించక తప్పుతుందా? దేవతలే అనేక బాధలు అనుభవించారు”

“కర్మ అని చెప్పి, మన కళ్ళముందు, మనం బాగుచేసుకో టానికీ, సుఖపడటానికీ వీలున్నప్పుడు కూడా, జీవితాంతం దుఃఖం తోనే గడపాలా?”

ఆమె నిరు త్త అయింది,

“ఆమెను నేను పెళ్ళిచేసుకొందామనుకుంటున్నాను. నీ అభి ప్రాయం చెప్పు”

-.... కొడుకు ఇంత సూటిగా ముఖంమీదే సమస్యను తెచ్చి “పట్టాడు. ఆమె ఆలోచనలన్నీ అల్లకల్లోలంగా ఉన్నవి. హృదయ మంతా సంక్షుభిత మైపోయింది, తన ఆశలన్నీ ఒక్కొక్కటీ కూలి పోతున్నవి. కొడుకు పెళ్ళి ఎంతో వేడుకగా, సరదాగా, సంతోషంగా జేద్దిమనుకొన్నది ఆమె. ఇప్పుడు కొడుకు ఇష్టానికి అంగీకరించే ట్లయితే, తప్పుచేస్తున్న వాళ్ళలా, రహస్యంగా, సంకోచంతో అయిష్టతతో మనసు సరిపెట్టుకుంటూ చేయాలి.దానికి తాను అంగీకరించ బేదు. చిన్నతనంలోనే తంగడిపోయినా, అయినవాశ్ళెవరూ ఆదుకోక పోయినా, ఓప్పుతోనూ, రైర్యంగానూ. కొడుకును పెంచి పెద్దజేసి,

200 |

విద్యాబుద్ధులు చెప్పించి (ప్రయోజకుజ్జీ చేపిన దిందుకా? ఆమెకు మతి పోయినత్సై ౦ది. నలుగురిలోనూ చులకన్నై పోదా?

కసా కిష్టంలేదం కే నువ్వేమంటావునానీ "”” ఆమె నిబ్బ రంగా ప్రళ్నించింది. కొంతలో కొంత ఇటువంటి సన్నివేశం ఎదు రవుతుందని అతడు సంసిద్ధంగా వున్నాడు. అయినా ఇంత మాత్రంతో మౌనం వహించటానికి కాదుకదా అతడు వచ్చింది. సంకల్పించింది.

“*షందుకు యిష్టంలేదో చెప్పమ్మా ””

ఆమెకు కొడుకు ఇలా (ప్రళ్నిస్తాడన్న ఊహాలేదు. ఇరకాటాన పడినట్ల యింది. యిష్టంలేనిది కాబట్టి యిష్టంలేదు. దీనికి కారణాలు ఎవరు చెప్పగలరు?

“లోకంలో యిటువంటిది విడ్డూరంగా వుంటుంది. మన యింటా వంటా లేనిది. కులాచారాలు వొప్పుకోవు. అదీకాక నీకంత కర్మమేమి వచ్చింది? నిక్షేపంగా పిల్లనిస్తామని ఎందరెందరో తిరిగి పోతున్నారు”

(ప్రకాశరావు హతాశుడై పోయినాడు. వరన్నర విరుద్ధమైన థావాలపట్ల ,సంస్కారాలపట్ల +" త్రవృ క్తులపట్ల నమన్వయం ఏవిధంగా సాగుతుందో, అసలు ఆ (ప్రయక్నానై్నైనా ఏ విధంగా కొనసాగించ వలెనో అతడికి అర్థంకాలేదు.

“ఇప్పుడు మనం ఇదినరలో ఒప్పుకోనివి ఎన్నో మన కళ్ళ ముందరే జరుగుతున్నాయమ్మా. మనుషుల సుఖశాంతులకు అడ్డు వచ్చే ఆచారాలను తొలగించుకొనటంలో తప్పేమీలేదు. మన తాత తండ్రులు (బ్రితికినట్లు మనం (బ్రఠకటంలేదు. మనం (బ్రతుకు తున్నట్లు ముందు తరాలవాళ్ళు (బ్రతకరు. సరే, ఇప్పుడివన్నీ నేను నీతో చర్చించి నిన్ను వొప్పించలేను, దయను పెళ్ళి చేసుకొనటం నా దృష్టిలో తప్పేమీకాదు. ఈ దృష్టికి కారణం స్వార్ధమూ, మోహమూ, ఆకర్షణే కావచ్చును. ఈ నా స్వార్థం వలన నేను ఎవరికీ కీడూ, అపకారమూ తలపెట్టడం లేదు, పెపెచ్చు నా సంతోషమూ, తృప్తీ, సార్ధకతా నేను సంపొదించుకుంటూ, ఇంకొకరికి కూడా

201

అవి సంపాదించి పెడుళున్నాను. సీ మనస్సుకు నే నీ పని చేయటం చాలా పరికాపాన్నే కలిగించటమే కావచ్చును. కాని ఎంతగా ఆతో చించి చూపినా, నే చేసేదాంట్లో నాకు తప్పు కనపడటంలేదు. ముందు ముందు అనుభవించబోయే సుఖదుఃథాల కన్నిటికీ నేను బాధ్యుజ్ణీ అవుతున్నప్పుడు నా నిర్ణయం నన్ను చేసుకోనివ్వు. కాదు కూడదని పట్టుబడితే నేను పొందాలని నువ్వాశించే సుఖశాంతులు నేను పొంద లేను. నీకు అది సంతోషం కానేకాదు. కొబట్టి నువ్వు ఒప్పుకో అమ్మా” అని (ప్రకాశరావు దీనంగా ప్రాధేయపడటం అమె కెంతో దుఃఖాన్నే కలుగజేసింది. కొడుకుమీద (ప్రేమా, అతడి ఇష్టంపట్ల అభిమానమూ, అతడి మనస్సుకు నొప్పికలిగించకూడదన్న అత్రుతా వొక వైపూ, సంఘమూ, విలువలూ, తన సంస్కారమూ వొకవైపూ గొప్ప పోరాటం సాగిస్తున్నాయి.

“నువు అన్నీ కర్మకు వొదిలిపెడతావు. కర్మ అనేది లేనే లేదు. ఒకవేళ ఉంది అనే అనుకుందాము. ఇదినా కర్మ అనుకో. మనుషుల అవసరాలనుబట్టీ, అభిరుచులను బటీ కొన్ని విలువలను. వాళ్ళు ఏీర్పరుచుకుంటూ డేంటారు. వాటి మంచిచెడ్డలు పరిస్థితులను బట్టి నిర్ణయమపుకూ ఉండేవేకాని ఎల్లకాలమూ మార్చుచెంద కుండా ఉండవు. ఆడవాళ్ళు చదువుకోనే కూడదు; బళ్ళకు వెళ్ళకూడదు అనే అభిప్రాయం కొన్నాళ్ళ [క్రిందట మనలో ఉంటేది. ఇప్పు డా అభి (ప్రాయం తప్పని రుజువైంది. ఏమైనా ఇదివరలో లేదు కాబిట్టి ఇప్పుడు పనికిరా దనటంలో అర్థంలేదు. ఏ విషయమైనా. నా కసలు ఈ విషయాలన్నీ తెలియవు. నేను పట్టించుకోను.నా కవసరం లేదు. నీకు కష్టం కలుగుళుందనిమాత్రం. నాకు చాలా విచారంగా ఉన్నమాట మాత్రం విజం. మరి ఏం చేయనమ్మా. నా మనస్సును నేను మళ్ళించుకోలేను. కనుక వాళ్ళ వాళ్ళు అనుమతి స్తే, అనుమ తించకపోయినాదయ రైైర్యం చెయ్యగలిగితే నే నామెను పెళ్ళి చేసుకుంటాను. తరువాత ఫలితాలు ఎట్లా ఉన్నా నేను వాటిని గూర్చి ఇప్పుడు అలోచించలేను. కలత చెందను”

తల్లి ద్‌ర్హ 0గా విశ్వపించింది.

202

“*నరే నాయనా, నీకు కష్టం కలిగించలేనని నీకు పూర్తిగా తెలుసును. అందుకనే నువ్వింత ఖండితంగా మాట్లాడగలుగు, తున్నావు. కొని నేను తల్లిని కదురా. నీ అంత ఖండితంగా విరిచేసి, నట్లు నే నెట్లా మాట్లాడగలను! నువ్వెక్కడ కష్టపడతావో, నీ కేమైనా బాధ కటగుతుందేమో నన్నదే విచారంకాని, పొరపాటుపడుతున్నా వేమోనన్న జాధతప్ప, నీ కిష్టంకాని పని నే నెన్నడూ చేయమనలేను. అయినా వాళ్ళ వాళ్ళతో సం(్రతించవలె నంటున్నావు కదా, అవన్నీ కానీ ఇం

వప్రకాశరావు ఆనందంతో ఉప్పొంగి పోలేదు. తల్లి బాధ పడుతున్నదని తెలుసు. ఇంతకన్నా “నా 'కెంతమాత్రమూ ఇష్టం లేదు. నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు నువు చేసుకో” అని ఉంటే మనసు విరుచు కొని వెళ్ళి ఉండేవాడు. ఆ సమాధానం విన్న తరువాత తల్లి సమ కంలో కూడా ఎక్కువకాలం గడసలే ననిపించింది అతడికి. తాను ఊరికి వెళళూంకే, మళ్ళీ పరీక్షలు కాగానే వస్తానని తల్లికి చెపు, తూంటే, కల్లి కళ్ళనీళ్ళు 'పెట్టుకుంటుందేమో, మళ్ళీ తనను అట్లా చేయవద్దని (బ్రతిమాలుకుంటుందేమోనని భయపడ్డాడు. కాని ఆమె. నిర్హిష్పత చూసి చాలా ఆశ్చర్యపోయాడు. అయితే ఈ (ప్రయాణం వల్ల అతడి మనసు మటుకు తేలికపడింది. ఈ నాలుగు రోజులూ తనను గూర్చి దయ ఏమనుకున్నదో. ఒకవేళ తనను పిరికి వాడుగా. మోసగాడుగా అనుకొని ఉండవచ్చును. 'కేపు వెళి ఆమెతో మాట్లాడుతాడు. ఈ ఊహ మళ్ళీ తనను మామూలు మనిషిని చేసింది. సంతోషంగా బయలుదేరాడు హైదరాబాదుకు, ఆపవెను చూడగానే నాగరత్నమ్మకు వొళ్ళంతా వెలపరయ

పుట్టింది. గరిపొడిచింది. ఆమె అక్కడ ఉన్నంతసేపూ ముళ్ళ 203

ముద ఉన్నట్లుగానే ఉన్నది. ఆమె అలా వస్తుందనీ, రాగలుగుకుం: చనీ, మాట్లాడగలుగుళుందనీ కలలో కూడా ఊహించలేదు నాగ రత్నమ్మ. ఇదివరలో ఆమెను దగ్గరగా ఎప్పుడూ తాను చూసి ఉండను కూడా లేదు. చిన్నతనాన ఎప్పుడో పదిపన్నెండేళ్ళ (క్రితం చొకసారి చూసింది. మళ్ళీ ఎప్పుడో పుట్టింటికిపోతూ జీ ల్లో చూపింది. మళ్ళీ యెప్పుడూ చూడాలని కోరుకోలేదు. ఆమెవ న్లినే ఊఈన జీవితమంతా ఇట్లా అయిపోయింది. ఇన్ని తిప్పలు తనకు శావటానికి కారకురాలు ఆమే. అమె అంపే తనకున్న అసహ్యాన్ని తానే భరించలేదు. అయినా ఆమె వస్తుంకే ఎట్లా అద్దుపెట్ట గలుగు శుంది? ఆమె ఎవరన్నా అడ్డు పెడతారేమోనన్న భయమూ అందో శనా కలదానివలెనే వణికిపోతూ, తొట్రుపడుతూ అమిత వేగంగౌ వచ్చింది. బిక్కు బిక్కుమంటూ, భయపడుతూ, నిబ్బరించుకొంటూో , కలయచూపింది. ఒకవేళ అనుకోని సంఘటనలు కాని, అనుకొన్న సంభుటనతే కాసీ తటస్థి స్తే ఎదుర్కోవటానికి ముందే తయారయి నట్లుగా ఉన్నాయి ఆమె చూపులు, ఆమె తొట్రుపాటు. అక్కడ రామిరెడ్డి లేకపోవటం ఆమెకు చాలా సంతోషాన్నే కలుగజేసింది, పడుకొని నిద్రపోతున్న చిన్న రెడ్డివేపు ఎంతో ఆప్యాయంగా చూపిం దొమెం అట్లా చూడటం నాగరత్నమ్మకు ఏమాత్రమూ ఇష్టంలేక పోయింది. “వఏట్లా ఉన్నది అబ్బాయి కిప్పుడు?"” అడిగిందామె, మాటి మాటికీ ఉలికిపడుతూ ద్వారంవేపే చూప్పలు సారిస్తున్నది. *నే నెవరో తెలుసా" అని అడిగిందామె నాగరత్నమ్మను. నాగరత్నమ్మ సమా ధానం చెప్పలేదు. “తెలియకపోతేనే మంచిది" లెమ్మన్నది. అట్లా ఉంటుంటే ఆమెకళ్లులో నీళ్ళు తిరిగినయ్‌. లో '“ఇప్పుడు తాను నెల్లూరులో ఉంటున్నదట. పూటకూళ్ళ పోటలు' పెట్టకున్నదిట. మొన్న ఎవరో అ(గహారపు వాళ్ళు వచ్చి అబ్బాయికి చాలా పెద్ద జబ్బు చేసిందని చెప్పారుట. ఆ మాట వినగానే ఈనకు కాళ్లూ చేతులూ ఆడలేదుట. కూలబడి ఏడ్పిందట.గుంటూరు తీను కుని వెళ్ళి అన్స(త్రిలో చేర్చారు. డాక్టర్లు నయమవుతుందని చెప్పారుట, అని వాళ్ళు చెప్పారుట. అప్పటినుంచీ ఎప్పటి కప్పుడు వచ్చి చూసి 204

పోదామని (ప్రాణం కొట్టుకులాడిందిటం మొన్న తిరుపతి వెళ్ళి స్వామికి (మొక్కుకుని వచ్చిందిట-అబ్బాయికి నయం కావాలని. అగ్రహార ౦లో సుఖంగా బ్రతికే రాత తనకు లేకుండా పోయింది. ఏ జన్మలోనో చేసుకున్న పాపంవలన, అదంతా అట్లా జరిగింది. ఆమె తనతో తెచ్చిన బశ్రాయి పండ్తను అక్కడ బల్లమీద పెట్టి *న్సేన్స వస్తానమ్మా, నే నెవరో తెలిస్తే నువు నా ముఖం కూడా చూడటానికి ఇష్టపడవు- అందుకే నాకు భయం. ఆయన ఎక్కడ వస్తాడో అని. ఆయన ఇక్క-డకు రాకముందే వెళతాను” అని గాలిలాగా వడివడిగా ఆమె. వెళ్ళిపోయింది. ఆమె బల్లమీద ఉంచిన బత్తాయి పళ్ళు, మాటి మాటికీ ఆమెనే జ్ఞాపకం చేస్తూ, అసహ్యం కలిగిస్తున్నాయి. ఆమె: ఎవరో తనకు తెలీదనుకున్నది. పొడు ఇంకా నయం! సిగ్గూ లజ్జా విడిచి చెప్పుకోలేదు. ఎందుకు వచ్చిందో ఇప్పుడు. మళ్ళీ అగ్రహారం వచ్చి కొంపకు నిప్పు పెట్టాలనే చూస్తున్నదేమో. రెండవ అంతస్తు లోని రోగుల గదులలో నిలిచి, చూపున కందినంత మేరా, ఆ భ్రష్టు దాన్నే చూస్తా నిలుచుంది నాగరత్నమ్మ. రోడ్డుమీద జనంలో కలిపి పోయిన తర్వాత లోపలకు వెళ్ళి కొడుకు పక్కనే కూచుంది. నాగ రత్నమ్మ కెందుకో ఆ వచ్చిపోయి. నావిడమీద విద్వేషం కలిగింది. పాపమూంపుణ్యమూ, మంచీంచెడ్డా నీతీ-నియమమూ లేకపోయిన తర్తు వాత ఆ మనిషి (బ్రతికేం, చచ్చేం? భూభారం కాదా. గొడ్డుకూ. మనిషికీ భేదం ఎక్కడుందీ? ఇవన్నీ నాగరత్నమ్మ స్థిరంగా విశ్వ పించే అభిప్రాయాలు, ఇటువంటి విశ్వాసాలు కలది కాబస్షే, భర్త కానిపని చేశాడన్నస్పుడల్లా, ఆమె కంపించిపోయేది. ఆమె ఆశించిన జీవితం ఊహాలోకాల్లోనే ఉండిపోయింది. చితికిపోయిన తండ్రినీ "పేద నంసారాన్నీ, తీర్చలేని అప్పులనూ చూపి, ఆమె అెండవ సంబంధానికీ, ఆదిస్నీ అవమానకరమైన పరిస్థితులలో, కళంకితమైన చరిత్రగల వ్యక్తితో జీవితాన్ని పంచుకొనటానికీ, వెనుదీయకుండా, తండ్రిని (ప్రోత్సషించింది. అవాళ (ప్రేమతో, కృతజ్ఞతతో, తన నెత్తినున్న బరువు దించుకో గలుగుతున్నా నన్న ఆశతో, చుట్లకు నిష్పు తీసుకొనిపోయి. ఇచ్చినప్పుడు గబుక్కున ఏడ్చాడు తండ్రి, 205

తన రెండు చేతులూ పట్టుకొని, “నువు నా తల్లివమ్మా. నా కష్టాలు సీ కొక్క దానికి మాత్రమే తెల్లుస్తవి. ఈ జన్మకు నా కష్టాలు నీ వొక్కదానివే తీరుస్తున్నావు. అయితే డానికి బదులుగా, నీకు కష్టాలు నేను తెచ్చిపెడుతున్నానేమో సనిపిస్తున్నదమ్మా” అన్నాడు తండ్రి. ఎప్పుడైనా తన (బ్రతుకుమీద విర_క్రి తోచినప్పుడు, భరించలేని కష్టాలు కలిగినప్పుడు, అవాళ తండ్రి అన్నమాటలు గుర్తు వస్తాయి, చాంతో కొంత నిబ్బరం కలుగుతుంది. పోనీ, నాకు చివరకు ఆ తృప్తి అయినా ఉన్నది అనుకుంటుంది నాగరత్నమ్మ. కు[ర్రవా డిపుడు కళ్ళు తెరచి చూస్తూనే ఉంటాడు. ఏదైనా ఆహారం పెడితే తింటూ ఉంటాడు. ఎప్పుడూ, ఏ లోకాల్లోనో ఉన్న వాడివలెనూ, పరిష్కారంలేని ఆలోచనలతో సతమతమై పోతున్న వాడివలెసూ కనిపిస్తాడు. ఎప్పుడైనా ఎందుకో తల్లి వేపూ, తండ్రి "వేపూ అదే పనిగా చూసి కళ్ళనీళ్ళు 'పెబ్టుకుంటాడు. ఎంత _(సయత్నం చేసినా మాట్లాడను మాత్రం మాట్లాడడు. ఏ (ప్రశ్న అడిగినా, అర్జం కానట్లూ, తనను కాదన్నట్టూ ఊరుకుంటాడు. ఎక్కదో, ఏ ఆలో చనళ్లోనో ఉన్నట్లున్న ఆ కుర్రవాని ముఖం చూస్తూ ఉంపే నాగ రత్నమ్మ కడుపు తరుక్కుపోయేది. ఆమె ఎంతో లాలించేది, బుజ్జ ్మించేది. కాని కొడుకు ఆమెముఖంలోకి వరిగా చూసి, ముఖం (తిప్పుకోటమో, లేక కళ్ళు మూసుకోటమో చేసేవాడు. ఆమె పనవి పనవి ఏడ్చేది. రామిరెడ్డి విచారంగా, విషజ్డుడె, రెండు చేతులూ కలిసి గుప్పెటలాగా చేసి ముఖాన ఆన్నుకునేవాడు. కొడుకును పలకరించా అన్నా, ఎదురుగా పోయి నిలవాలన్నా కూడా అతడికి భయం కలిగేది. చుఃఖం కలిగేది. రామిరెడ్డి ఆవాళ సాయంకాలం. దీపాలు పెట్టిన తర్వాత వచ్చాడు. స్టేషన్‌లో దిగి ఇంటికి వెళ్ళి హోస్పిటలుకు వచ్చాడు. హాస్పిటబుకు వస్తూ ఉంటే, వీధుల్లో మనుషుల సంతోష సంరంభాలు చూపి, అతడు జాలితోనూ, పళ్చాత్తాపంతోనూ కూడిన అసూయను పొందాడు. రిషొలూ, కార్లూ, పువ్వులూ, పట్లా, పత్రికలూ, కాఫీ హోటళ్ళలో వెలిగిన కాంతిని విరజిమ్ముతున్న పెద్ద పెద్ద లైట్లూ. 206

సినిమా బొమ్మలూ, ఇంత ఉత్పాహం, ఇప్పుడు తనకు సంబంధం లేదు. వెలివేయబడ్డ వాడిలాగా ఉన్నాడు తాను. ఒకవేళ అబ్బాయి ఎప్పటికీ ఇట్లానే ఉండిపోతాడేమో: అట్లా జరగకూడదు; అట్లా జరగ కూడదని హృదయం ఒక్క పెట్టున ఆడక్రో[ంచింది. ఎందుకు జరుగ కూడదు? అట్లా జరుగదని ఎవరు చెప్పగలరు? ఏమో, మతిపోతుం 'దేమోః వెర్రో, పిచ్చో పుడుతుందేమోః గట్టిగా, నిశ్చయంగా ఏం జరుగుతుందో ఎవరూ చెప్పలేరు, అని ఏ దుష్టళక్తులో, తన ఆ లకూ వ్యతిరేకంగా, భయంకరంగా బెదిరించాయి. అబ్బాయి ఈడుగల పిల్లలు కనబడితే గుండెఅంతా కరిగిపోతున్నది. వాళ్ళను ఎత్తుకుని అక్కున చేర్చుకోవాలనిపి స్తున్నది. చెప్పలేని (పేమ పొంగి పొంగి కళ్ళు తడి అయిపోతున్నయ్‌. అబ్బాయి కూడా ఇంత ఉత్పా హంగా, సంతోషంగా, శేరింతాలు కొడుతూ, చక్కగా బట్టలు వేసుకుని ఏ స్నేహితుడితోనో మాట్లాడుకుంటూ తనముందు తిరిగితే ఎంత ఛావుండును. అప్పుడు “నాన్నా, నేనుకూడా నీతో సినిమాకు వస్తా నోయ్‌, నన్ను తీసుకుపోవూ,”” అని (బ్రతిమాలుకుం పే ఏమంటాడో: ఒక్కరోజైనా అబ్బాయిని వెంటబెట్టుకుని బజారుకు తీసుకొని పోయినాడా తాను? ఒక్క రోజైనా బట్టల కొట్టుకు తీసుకుపోయి నాడా? ఒక్కరోజైనా కన్న తండ్రితో కలిసీ సినిమాకు వెళ్ళాడా? ఒక్కరోజైనా, నాన్నను కాఫీ హోటలుకు తీసుకువెళ్ళాడా? ఏ ఊరి నుంచో వస్తూ, అబ్బాయి మురిసిపోయే వస్తువు లేమన్నా తెచ్చాడా? పండో, కాయో తెచ్చి *కన్నవాడూ, ఇదుగోరా” అని ఇచ్చేడా? అబ్బాయి తన దగ్గరకు వచ్చి “నాన్నా, నా కిది కావొలని ఎప్పుడైనా చెప్పాడా? అడిగాడా? తన ఎలెక్షన్లే తనకు సరిపోయె. ఇక ఎప్పుడు అబ్బాయితో గడపటానికి ' తీరిక తనకు? చదువేమిటో, పుస్తకాలేమిటో. నవ్వు లేమిటో. ఆటలేమిటో. ఇష్టమేమిటో, తాను ఎప్పుడైనా కనుక్కు న్నాడాః ఇన్ని ఆలోచనలు వస్తుంపే తనను తాను ఘోరంగా శపంచుకున్నాడు రామిరెడ్డి. అయితే ఏ కాపాన్నైనా కాను భరించ గలడు, అనుభవించగలడు. ఒకటి మాత్రం అనుభవించలేడు. భరించలేడు. ఊహించనేలేడు. తనకు అబ్బాయి కావాలి. తనకు 207

నాన్నా అని పిలిచే అబ్బాయి కావాలి. ఇదివరలోలాగా స్కూలుకు పోయి వస్తూ కలకల లాడుతుండే కన్నతండ్రి కావాలి. తానంళే. ఇష్టంలేకపోయినా సరే. తానంటే ఎడంగా ఉన్నా సరే. తనకేేదన్నా జరిగితే తాను సర్వసిద్ధంగా ఉన్నాడు కాని ఈ ఒక్క ఆపద మాత్రం తాను అనుభవించలేడు. ఇవాళ వెళ్ళగానే తన భార్య, “అబ్బాయి మాట్లాడాడండీ" అని చెబితే ఎంత బావుండునో: కోటి కోటి దేవుళ్ళకు- (యమొక్కుకున్నాడు. హోప్పిటలుకు వెళ్ళగానే తన ఆశలు నిజమవుతే. బావుండును. శుభవ్నార్త చెబితే బావుండును ఎవరన్నా. మెళ్లైక్కు తున్నప్పుడే ఏ డాక్టరో, ఏ నర్ఫో కనిపించి, '“ఇవాళ మీ అబ్బాయి మాట్లాడాడండీ అని చెబుతారేమోః మళ్ళీ ఈ ఆశలను తుడిచిపెళ్లు నిరాశలూ, నీడలూ కూడా ఆ(క్రమించుకున్నాయి ఆలోచనలను.

రామిరెడ్డి అడుగడుక్కూ ఆశపడుతూ, భయం నింపుకుంటూ' వెళ్ళాడు. పరిస్థితిలో ఏ మార్పూ లేదు. కొడుకు పక్కమీద కళ్ళు, మూసుకొని పడుకొని ఉన్నాడు. ఏమైనా చెపుతుందేమోనని భార్య వేపు ఆశగా చూళాడు. తాను తీసుకొని వచ్చిన బత్తాయి పళ్ళను బల్లి మీద పెట్టాడు. నాగరత్నమ్మ చప్పున లేచి, ఇదివరకే బల్లమీద ఉన్న పళ్ళతో కలిపిపోకుండా వాటిని వేరుగా పెట్టింది.

రామిరెడ్డి _స్తిమితంగా కూచున్నాడు. “అబ్బాయి ఇవాళ ఏమైనా తిన్నాడా?” ఆమె తల ఊపింది. “ఏమైనా మార్చు ఉన్నదా?” అతడికి నిరాశే ఎదురైంది. ఇంకా వొక పది పదిహేను రోజుల్లో కోలుకొన వచ్చునని డాక్టర్లు చెప్పారు కదా, మరేం భయం లేదు అని తనను. తాను సరిపెట్టుకున్నాడు.

_ “ఇవాళ ఆవిడ వచ్చిపోయింది అన్నది నాగరత్నమ్మ,

అసహ్యమైన బరువును దేన్నో దింపివేసుకుంటున్నట్లు

రామిరెడ్డి ఉలికిపడి చూశాడు. ఎవరూ? ఏమిటీ? అని అడిగేం దుకు కూడా అతనికి మనస్కరించలేదు. తనకేమీ పట్టనట్లుగానే ఉండిపోయినాడు.

“ఆమే ఆమె పేరు కూడా నాకు గుర్తులేదు. చంద్రమ్మో సూరమ్మో, ఏదో ఉండాలి.”

208

అతడికి గుర్తు రావటంలేదు. ఇట్లా చఇెప్పవచ్చుననో, చెప్ప కూడదనో కూడా అమెకు తోచలేదు. *ోమీ *” రామిరెడ్డి అయోమయంగా చూశాడు,

“మొదటి థార్యం”

రామిరెడ్డి ఒక్కంసారి ఠకుంచించుకునిపోయినాడు. నరనరానా అసహ్యమూ, కోపమూ, బాధా కసీ (ప్రవహించినట్లయింది. ముఖం త్రిప్పుకున్నాడు. కాసేపు అక్కడ నిళ్ళబ్దం అలుముకున్న తరువాత “పున క్షశరి వాళ్లివరో చెప్పారుట. అబ్బాయికి పెద్ద జబ్బు చేసిందనీ, గుంటూరులో. పెద్దాసుపత్రిలో చేర్చారనీ చెప్పారుట. అందుకని ఓసారి చూసిపోదామని వచ్చిందట. తిరుపతికి వెళ్ళి స్వామికి యొక్కు కొనికూడా వచ్చిందట-అబ్బాయికి నయం కొవాలని. ఇంతకుముందే వెళ్ళిపోయింది”

రామిరెడ్డికి నిలు వెల్లా జుగుప్ప నిండిపోయింది. తనను ఈ మాత్రంకూడా (బతకనివ్వదేమో!ః

వాళ్ళిద్దరి మధ్యా మరే మాటలూ దొర్లలేదు. డ్యూటీ మారిన నర్చువచ్చి సలకరించిపోయింది. “ఇందాకా మీకోసం ఎవరో వచ్చారు. మీ బంధువు అనుకుంటాను. మీ రూముదాకా వచ్చి నేనే చూపించి పోయాను. మీలేం బెంగపడకండి. బాబు కింకేమీ ఫరవాలేదు. (బెడ్డూ, పాలూ ఇచ్చేశారా?" అంటూ వెళ్ళిపోయింది. “ష్టాస్కులో కాఫీ ఉన్నయ్‌ తాగుతారా?”

రామిరెడ్డి తల (క్రిప్పి వేశాడు. అతడి ఆలోచనలనిండా తన (బ్రితుకూ, అందులోని ఎగుడుదిగుళ్ళూ, సుఖదుఃఖాలూ, పుస్తకంలో "పీజీ తరువాత 'పేజీలాగా (క్రమంగా తిరుగుతున్నాయి... ఇతడు కూచున్న చోటునుండి రోడ్డూ, దూరంగా పెద్దపెద్ద మేడలూ, చెట్లూ కనిపిస్తున్నాయి. రోడ్డుమీద తెరిపిలేకుండా కార్లూ, రికెలూ మనుషులూ._--

అతడు తన థార్యవేపు కానీ, అబ్బాయివేపు కానీ చూడలేక పోతున్నాడు. ఆలోచనలన్నీ వెనుక వెనుకనే తిరుగుతున్నయ్‌. తల్లి దండ్రులు తన నెంత ముద్దుగా, గారాబంగా పెంచిందీ, తా నెంత

॥ 209

వ్‌ 14

వ్యర్హుడె పోయిందీ గుర్తు వస్తున్నాయి. చిన్నఠనాన తనను అపు రూపంగా "పెంచారు. మహారాజుల ఇళ్ళలో లాగా. అందుకే తావిట్లా అయిపోయినాడేమో. తండ్రి రాజకీయాల గురించి కానీ, పదపుల గురించి కానీ, ఇంకొ ఇంకా ఆస్తులు సంపాదించటం గురించి కానీ పాటుపడలేదు. పొడిపంటలతో, ఎప్పుడూ వచ్చీపోయే వాళ్లతో ఇల్ల ౦తా కళకళలాడిపోయేది.. భారత భాగవతాలు చదువుకొంటూ, గొప్ప గొప్ప (గ్రంథాలు తెప్పించుకుంటూ, దైవ భక్తితో సత్కాలకేపాలు చేసుకుంటూ కాలం గడుపుతున్నారు. పంటలు బాగా పండేవి. ఏ కారతా ఉండేదికాదు. చదువులకని, పెళ్ళిళ్ళకని ఎవరై నా సహాయం "చెయ్యమని వచ్చి అడిగినప్పుడు తమకు తోచిన సహాయం చేసేవారు. 'ఆచార్జగారి యతిరాజులు ఇంగ్లాండు వెళ్ళేప్పుడు తండ్రి నాలుగువేలు బుణంగా ఇచ్చారు. తామే ఇంగ్లండు పోతున్నంతగా సంతోష పడ్డారు. ఎవరైనా ఏదైనా కష్టపడుతున్నారని తెలిస్తే ఎంతో బాధపడి పోయేవారు. అవార్గగారంపే ఎంతో అభిమానం ఉండేది. ఆదార్లగా శింటికి గురువులూ, అయ్యవార్లూ వస్తే పోయి చూసి మాట్లాడి వస్తూ ఉండేవారు. యతిరాజులు ఇంగ్రండు వెళ్ళిపోయిన తరువాత, ఆచార్హ గారి కుటుందిం చితికిపోగా,ఆచార్ల గారు ఆ నాలుగువేల రుణం శీర్చలేకపోతున్నామంటూ తండ్రి కనిపించినప్పుడల్లా బాధపడిపోతూ ఉండేవారు. “ఏమండీ, మీ కెందు కంత భయం? మీ అబ్బాయి వచ్చి ఒక్కరోజులో సంపాదిస్తా డా డబ్బు, మీకు కాదుకదా అయినా నే నిచ్చింది? మీ రెందుకు తీర్చాలి? మీరు తీర్చినా నేను చెల్లు వేసుకోను. మీ దగ్గర తీసుకోను. యతిరాజులు వచ్చి అడిగాడు, నే నిచ్చాను. మధ్య మీ కెందుకీదాధ? అయినా ఒకవేళ మా డబ్బు. మీరు తీసుకో వచ్చు. మీడబ్బు మేము తీసుకోకూడదు కాని" అని నవ్వేవాడు తండ్రి. తండ్రికూడా యతిరాజులకోసం కలవరించాడు. ఆచా త్తగారి కోసం, ఆయనపడే బాధలు చూడలేకా. కాని ఆయన కా అదృష్టంలేక పోయె. కాదు కౌదు, ఒకవిధంగా ఆయన చాలా అదృష్టవంతుడు. ఆచార్ల గారి కుటుంబం. బాగా చితికిపోవటం, ఆస్తులన్నీ అమ్ము కోటం, కానట్లా కావటం, ఆలయం పాడై పోవటం-ఇవన్నీ చూస్తూ 210

ఆయన ఎలా జీవించి ఉండేవారు? కూచుని లేచినట్లుగా" వెళ్ళి పోయారు, ఏమీ జాధలేకుండా. “మంచివాళ్ళకు మరణమే సాక్షీ అన్నారు ఆచార్ల గారు వచ్చి. ఆవాళ ఆచార్లగా రెంత కృంగిపోయి నారో తనకు జ్ఞాపకం లేకపోలేదు. “ఇక యీ అగ్రహారంలో నాకేమీ లేన్ల. ఇక్కడ నే నుండలేను” అని చెప్పుకున్నారు. తన నెంతో (ేమగా చూశారు తరువాత తరువాత. అయితే తానేం చేశాడు? తండ్రి పోయి ఏడాది గడిచిందో లేదో ఆచార్ల గారిమీద వ్యాజ్యం తెస్తానన్నాడు. అసలు వాళ్ళూ వీళ్ళూ వచ్చి తనను పురికొల్పారు. వాళ్ళేపోయి అచార్ల గారితో చెప్పారు. ఏమన్నా అన్నారో లేదో కాని, ఆయనగారు ఆ అప్పు తీర్చరని మళ్ళీ వీళ్లూ వాళ్ళూ వచ్చి చెప్పారు. వ్యాజ్యం వేస్తాను, నోటు లేదనుకుంటున్నాడేమో,ఆయనగారే సాక్ష్యం అన్నాడు. తండ్రి (బ్రతికుండగా నోటు (వ్రాయించుకోమని ఒ త్రిడి చేస్తుండేవారు ఆచార్ల గారు. “ఎగకొడితే నాకేం బాధలేదు లెండి బావ గారూ, ఎగకొట్టిండి, నేను మాత్రం నోటు వ్రాయించుకోను” అనే వాడు తండ్రి. ఆచార్ల గారు పొలం అమ్మి నాలుగు వేలూ పట్టుకొచ్చి ఇచ్చారు. పధ్నాలుగు ఎకరాల నుక్షేత్రం అమ్ముకోనలపివచ్చింది. ఉన్నట్లుండి కొనేవాళ్ళు ఎవరూ లేకపోయారు. ధరలు బాగా పలకలేదు. ఆచా ర్త గారు డబ్బు తెచ్చి ఇచ్చి, తండ్రిరి తలుచుకొని కళ్ళనీళ్ళు పెట్టు కున్నారు. అక్కడినుండే (ప్రారంభమైందేమో దుర్దశ. చం[ద్రమ్మను ఎంతో అఆపేక్షగా చూసేవాడు తాను. ఆమె కూచోనుంయే కూచుని, లెమ్మంే బేచేవాడు. (ప్రతీడీ దాని సలహా శీసుకొని చౌసేవాడు, వారం వారం గుంటూరు తీసుకుపొమ్మం పే తీసుకుపోయేవాడు.. రెండు మూడుసార్లు మద్రాసు కూడా. తీసుక “వెళ్ళాడు. దాని మాటకు జవదాటనట్లుగా ఉండేవాడు. నాటకాలంపే తెగపిచ్చి చంద్రమ్మకు. అందుకని అగ్రహారంలో కూడా నాటకాలు “వేయించాడు. ఐదారేళ్ళయినా పిల్లలు కలగనందుకు దిగులుగానే ఉండేది. ఆదిగులు అది కూడా ఎక్కడపడుతుందోనని ఎంతో అభిమానంగా చూసేవాడు. ఆచార్లగార్హి రుణం గురించి కూడా గట్టిగా 211

సలహా చెప్పింది కూడా చంద్రమ్మే. అగ్రహారంలో నే సూరయ్యగారి గోవిందయ్య ఎప్పుడూ నాటకాలలో తిరుగుతుండేవాడు. తనకంకే. రండు మూడేళ్ళు చిన్న తండ్రి పై9వేటుచేసి సంపాదించాడు "పేకాటలలోనూ, ఇతర వ్యసనాలలోనూ కొడుకు తగలబెళ్టైశాడు. చూపు పోయిన తరువాత తండ్రికి కాసిపోచే దిక్కుకూడా లేకుండా. పోయింది. ముసలివగ్గయిపోయినాడు. ఆ తండ్రిమీద చెయ్యిచేసుకునే వాడు గోవిందయ్యం-ఎప్పుడైనా నాలుగు రోజులు వచ్చి ఇంట్లో ఉంకే- ఆ గోవిందయ్యతో లేచిపోయింది చంద్రమ్మ. తన ముఖంమీద కొరివిపెట్టిపోయింది, ఆ(్రహారంలో వీధిలోకి తానెట్టా రాగలడు? సన్నకారు మనుషులందరూ వీధినవడి రచ్చకెక్కుతూ ఉంటే తీర్పు ఎట్లా చెప్ప గలడు? తన ముఖాన్ని తీసుకపోయి ఎక్కడ పెట్టుకోగలడు? ఆచార్హ గారు తెచ్చి ఇచ్చిన నాలుగువేల రూపాయలూ, పది పన్నెండు వేలు చేసే నగాన్యటా తీసుకొని లేవిపోయింది. అది కనబడితే చంపితే కౌని తనకు శాంతి ఉండదు. ఒళ్ళంతా దహించుకొనిపోయేది. ఊళ్ళో, ఎవరన్నా తనవేపు కన్నార్పకుండా చూస్తున్నారేమోనని ఎంతో విల విలలాడిపోయాడు. రెండు సంవత్సరాలకు కానీ తాను మామూలు మనిషికాలేదు. ఈ రెండు సంవత్సరాలలో చేయగలిగిన దుర్మార్గాలన్నీ చేస్తేగాని, మనుషుల మీద కసీ, కోపమూ తీరలేదు తనకు మనిషి ప్రాణానికి ఏమాత్రమూ విలువలేకుండా పోయింది తన దృష్షికిం అగ్రహారంలో మనుషులందరూ తనను చూపి వణికీసోయేలా చేశాడు. వాళ్ళు తనను గురించి మాట్లాడటానికే భయపడేట్లు చేశాడుం చం(ద్రమ్మ మద్రాసులో ఉంటున్నదని తెలిసింది ఈ వేప్పులకు వస్తే (ప్రాణాలు తీసేద్దామన్నంత కసితో కూడిన (ప్రయత్నాలు చేశాడు. రోజు రోజుకూ కా నేమైపోతున్నాడో తెలియకుండా, మారిపోయి నాడు, నాగరత్నమ్మను చూ స్తే చూసినప్పుడల్లా, చంద్రమ్మతో కాను. గడిపినరోజులు గు ర్తుకువచ్చేవి. రామిరెడ్డికి గడిచిపోయిన జీవితమంతా చెడ్డ కలలాగే మన సులో తిరిగింది. ఒక్క కలకనగానే తెల్లవారదు. జీవితంలో ఎన్నెన్ని 212

చూడాలో, ఎన్నెన్ని అనుభవించాలో! అన్నీ పూర్తి కావాలి. రామిరెడ్డి భార్య వేపు చూశాడు. ఆమె (ప్రశాంతంగా నిద్రపోతున్నది. ఆమె ముఖం నిండా ఎంతో (ప్రశాంతతా, స్వచ్చతా, నిర్మలత్వమూ ఇట్టి పడుతున్నాయి. కొడుకు ముఖంలో తేటతనమూ, నిక్చింతా కనబడు తున్నాయి. అమాయికంగా, చెట్టున పూపిన పువ్వులా ఉన్నాడు.

వాతావరణమంతా ఎంతో (ప్రశాంతంగా ఉంది.

పక్క గదుల్లోంచి బరువైన ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలూ, దూరంగా ఎక్కడో సైకిల్‌ రికి గంట మోగిస్తూ పోతున్న చప్పుడూ, గదుల్లో రోగులను పరీక్షీంచడానికి ఆటూ ఇటూ తిరుగుతున్న నర్చుల సవి(డక్ర మైన పొదాల చప్పుట్లా, వాళ్ళ చిరునవ్వుల వెన్నెలలు! పెద్ద పెద్ద లైట్లన్నీ అర్పేశారు. తపస్సు చేసుకుంటున్న ముసీశ్వరుడిలా వుంది ఆసుపత్రి. లోపలి ఇంద్రియాలను కూడా దమించే ప్రయత్నం ఆ ముని చేస్తున్నట్లుగా. నీరవమైన నిశ్శబ్దంలో, ఆసుపద్రి గదుల్లోంచి మూలుగో, ఏడుపో, వెక్కో అస్పుడప్పుడు వినవస్తున్నాయి.

రామిరెడ్డికి నిద్ర రావటంలేదు. మనస్సునిండా కొత్త క్రొత్త ద్వారాలు తెరుచుకుని [కొత్త కొ త్త ఆలోచనలు ప్రవేశిస్తున్నాయి. బయటి (ప్రపంచానికీ, ఈ ఆస్పత్రిలోని రోగుల ప్రపంచానికీ ఎంత తేడా ఉన్నది అన్న ఆలోచన ఆశ్చర్యాన్ని కలుగజేస్తున్నది. కెల్ల పోగులూ నల్లపోగులూ కలిపి సృష్టికర్త అనంతమైన కాలాన్ని, అనాదిగా నేస్తున్నాడుట. రాత్రింబవశ్ళే తెలుపు నలుపులు, మంచి చెడ్డలే తెలుపు నలుపులు. మంచి వెన్నెల, చెడు చీకటి. రామిరెడ్డి కళ్ళే తడిసిపోళున్నాయి. నూటయాలై సంవత్సరాలు కూడా మనిషి బఠకటం లేదే! చూస్తూ చూస్తూ ఉండగానే శరీరం ముడతలుపడి జారిబోతుండెనే. కళ్ళు గుంటలుపడి, దవడలు పీక్కుపోతూ ఉండెనే. కర్ర సాయం లేకపోతే నడవలేకపోతూ ఉండిరి. కళ్ళ ముందరే కడుప్పున బుట్టిన బిడ్డలు చచ్చిపోతూ ఉండిరి. మనిషి మని షిని పీక్కు తినటం దేనికో: పెద్ద మేడగట్టినా, చిన్న గుంటలోనే కదా తాను చినరకు వెళ్ళి ఉండేది? మరో జన్మలో మళ్ళీ ఇంతేనా? మంచిచ్తేస్టే మంచి వస్తుంది. ఈ లోకంలో అందంలేదా, సుఖం

213

లేదా? ఎందుకు లేదు? ఇక్కడే. స్వర్గముంది. ఇక్కడే నరకముందిం ఏ విత్తులు చల్లితే ఆ మొక్కలే మొలుస్తాయి. ఆపంపే పండు తుంది. మరయితే నాగరత్నమ్మ తనకు దక్కట మేమిటి? చంద్రమ్మ లేచిపోవటం దేనికీ? ఆచార్హగారి కిన్ని కష్టాలెందుకు రావాలి? ఆచార గారు కూడా పాపాలు చేశారా? చెయ్యలేదు కదా. నిన్న నువు చేపిన పనిని ఇవాళ ఎవడు వచ్చి రుజువు చెయ్యగలడు? ఏమో పాపం, పుణ్యం, న్వర్షం, నరకం, కర్మ, దేవుడూ, దైవం ఉంయే ఉండె లేక పోతే లేకపోయె. ఎదుటివాడు ఎట్లా మాట్లాడితే, ఏం చేస్తే నీకు సంతోషం కలుగుతుందో, నువ్వూ అట్లానే చెయ్యి. అప్పుడు ఎవ్వ రికీ దుఃఖం ఉండదు. ఎవ్వరూ చెడ్డపనులు చెయ్యరు. నేను ఎవరినీ ఎప్పుడూ కష్టపెట్టలేదు అనుకోటం కన్నా మనిషికి సంతోషం ఇంకోటి లేదు. అంతకన్నా ఇంకో స్వర్గం మనుషులకు లేనేలేదు. దైవం లేడా? దైవం లేకపోతే మనిషి ఎక్కడున్నాడు? దైవం ఉన్నాడని ఎట్లా. తెలుసుకోవచ్చు నంకే, మనుషుల్లోనే దైవం ఉన్నాడు కాబట్టి.

రామిరెడ్డి వెళ్ళి నాగరత్నమ్మ దగ్గర కూచున్నారు.

కడుపులోంచి దుఃఖం తరంగాలు తరంగాలుగా ఉిబికి వస్తు న్నది. ఈమెను ఎంతగానో కొట్టాడు తాను. ఎంతగానో పాంసిం చాడు, జుట్టు పట్టుకొని లాగాడు. అనరాని మాటలన్నీ అన్నాడు. ఆమె కాళ్ళు గుండెలమీద పెట్టుకుని గట్టిగా వొ త్తుకోవాలనిపి స్తున్నది. తాను పామై, కుక్ష్కై, పురుగై పోకుండా నాగరత్నమ్మను దేవుడు తన కిచ్చాడు. తా నన్న మాటలన్నీ పడి, తాను కొట్టిన దెబ్బలన్నీ తిని, తాను విననని తెలిసి తెలిసి కూడా తనకు *ఇట్లా చెయ్యటం మంచిదికాదని చెప్పవచ్చేది. “ఇట్లా చే స్తే నట్టింద్లో ఉరిపోసుకుంటా” ననేది. అమ్మో: రామిరెడ్డి ఆపాదమ_స్త్పకమూ కంపించిపోయాడు. తన ఈ ళరీరం తనది కానట్లూ, తనలో వేరే ఏదో ఆత్మవచ్చి చేరి నట్లూ అనిపిస్తున్నది నాగరత్నమ్మ వెదవులమీద మళ్లెపువ్వుల వంటి నవ్వు విరుస్తున్నది.

ఇప్పుడు తనకు చం్యద్రమ్మ అన్నా కోపంలేదు. పాపం: తేలివి

రశ

తక్కువది. ఆ మాటకువ స్తే (ప్రపంచంలో ఎవరి గూర్చీ కోపంలేదుఎ తన గుందెలో ఆకాశమంత చోటున్న దిస్పుడు, అందులో యెంత మంచైనా ఇమడగలరు. ఏ వస్తువుమీదనూ అసహ్యం లేదు, కుమ్టు రోగిని కూడా ఇప్పు డెదురుపడితే కౌగలించుకొన గలడు. కుక్కను వాళ్ళో కూచొన పెట్టుకోగలడు. తాను పెరిగి పెరిగి ప్రపంచమంతా నిండిపోతున్నాడు. బట్టలన్నా లేని చిన్న చిన్న శిశువులులా ఉన్నారు మనుషులంతా తనకు. వాళ్ళకు తెలీక తప్పులు చేస్తారు. ఏం, తప్పులు చేస్తే: తప్పటడుగులంయటే తప్పుడడుగులు కావు. అసలు దేవుడిది తప్పు. ఎప్పుడైనా కనబడి “ఇట్లా ఇట్టా ఉండండి" అని చెప్పాడా?

ఆమె నిద్ర లేవకుండా ఆమె పాదాలమీద చేతులు వేయాలి. మంచి మంచి ఆలోచనలతో హోయిగా నిద్రపోతున్న ఆమెకు నిద్రా భంగం చెయ్యకూడదు. రెండు చేతులా యెత్తుకుని గుండెల కదుము కొని, ముద్దు 'ెట్టుకొనవలసిన చిన్నవిడ్డలా కనిపంచిం దామె, తమిని అణచలేక పోయాడు, మీద చేతులు వేళాడు.

ఉలికిపడి లేచి కూచుం దామె.

ముఖమంతా నవ్వుతున్నది.

“ఇప్పుడు నా కొక కలవచ్చింది” అన్నది.

ఆమెవేపు ఆపేక్షగా చూస్తూ ఉండిపోయాడు,

“అబ్బాయి స్కూలునుంచి వచ్చి, తన చదువును గురించి ఏమిపేమిటో చెప్పుతున్నాడు. గుర్నాధం కన్నా తనకే యెక్కువ మార్కులు వచ్చాయట. నా కెంత సంతోషమవుతూ ఉందో. ఇంత లోనే మెసకన వచ్చేసింది.”

అతడి చెయ్యి తీసుకుని గడ్డం కింద నొక్కుకున్నది.

“*న్చే నాక్రట్రి చెబుతాను, వింటారు కదా.”

ఇక అన్నీ నువ్వే చెప్పాలి”

“మన ఊరికి వెళ్ళి ఆచార్లగారిచి పిలుచుకొని ,రండి వొక్క సారి. దేవుడి మాన్యం మనకొద్దు. ఆ గుడి మళ్ళీ జాగా కట్రించరిడే. ఆవార్లగారు.. ఎట్లా చేవితే అట్లా. చేద్దము. అసలే వాళ్ళు ఎన్నో కష్టాల్లో ఉన్నారు. వాళ్ళ చిన్నబ్బాయి చదువుకోలేక పోతున్నానన్న

లైక్స్‌

దిగులుతో ఇంట్లోనుండి యెక్కడికో వెళ్ళిపోయాడుట. [కిందటిసారి ఆచార్లగారు వచ్చినపుడు చెప్పారు. చిన్నబ్బాయి శ్రీరంగం వెళ్ళా డుట. ఆచార్లగారితో మీరు కూడా వెళ్ళి ఆ అబ్బాయిని తీసుకొని రండి.చదువు మనమే చెప్పిస్తాము.మనంఒకళ్ళను బాగాచూ స్తే దేవుడు మనను బాగా చూస్తాడు. ఒకళ్ళకు సహాయం చేస్తే దానికి రెండిం తలు దేవుడు మన కిస్తాడు.””

*ఈన్దేన్సు చెప్పేవన్నీ వింటున్నారా?”

“అన్నీ విన్నాను. మళ్ళీ చెప్పమంపే చెప్పలేను కాని, అన్నీ చేసీ చూపిస్తాను”

అతడి చేతిని తలమీద పెట్టుకున్నది.

“ఇక యెప్పుడూ ఇట్టానే ఉండండి. మళ్ళీ ఇదివరకటిలాగా అయిపోవద్దు.”

“నువు నన్ను వీపుమీద చరుస్తూ ఉండు.”

ఆమె నోరు నొక్కిపట్టి నవ్వింది.

“అయితే రేసే వెళ్ళి ఆచార్లగారికి చెప్పి రండి.”

“అబ్బాయి విషయంగా పెద్ద డాక్టరుగారు ఏమన్నారో చెప్ప లేదు”

“నిన్న రాత్రి ఏమిపేమిటో కలవరించాడు. పూ_్తిగా కోలు కున్నాడనీ, ఇక మామూలుగానే అవుకాడసీ చెప్పారు”

రామిరెడ్డి కొసేపు వెన్ను నాల్చుదామని పక్కమీదకు వొతి గాడు. ఆమె కొడుకునూ తండ్రినీ మార్చి మార్చి చూసుకొని తృ ప్రిగా నిట్టూర్చింది. వర్షం తెరిపి ఇచ్చేట్లుగా లేదు. జోరున ఒక'పే వర్షం కురుస్తున్నది.

ఇండ్రూ,వాకిళ్లా, చెట్లూ వీధులూ కనిపించటంలేదు. ఎక్కడ చూచినా 216

ఒకళే వర్షంగా ఉంది. పెద్ద తుపానులో చుట్టూ కనపడినంత మేరా సముద్రంలో వొంటరి వోడలాగా వున్నదిం (ప్రతి వాళ్ళకూ తనముతమ ఇల్లు. ఆకాశమంతా గుంపులు గుంపులుగా నల్లని మబ్బులు. మంటికీ మింటికీ ఏకధార. దయ రెండుమూడు రోజులనుంచీ కాలేజీకి పోవటం అేదు. ఆతరువాత నిన్నా ఇవాళా వర్షం వొకటి వచ్చి పడింది ఇంట్లో చిన్నపాపకు విపరీతమైన జ్వరం కాసింది ్రొద్దునా సాయంకాలమూ డాక్టరు దగ్గరకు తీసుకపోవటమూ, పాపకు ఎదురుగా కూచోవటమూ భుజంమీద వేసుకొని బాధను పోగొట్టటమూ దయీ చూసుకోవలసి వచ్చింది.

ఆవాళ (ప్రకాశరాపు తన నా విధంగా దూర ంచేసి పోయినప్పటి నుంచీ ఆమె మనస్సంతా కూన్యమైపోయింది. నిమిష నిమిషానికీ తన ఉనికినీ మనికినీ ఉలికిపాటుతో జ్ఞాపకం చేసికొననలపి వస్తున్నది. గడచిపోయిన సంఘటనలతో, సన్నివేశాలతో మనస్సంతా తొలిచి వేసినట్లుగా అయిపోతున్నది. పరితాసంతో, దుఃఖథారంతో, చాలా రోజులనుంచీ జా(గ్రత్తగా దాచిపెట్టుకున్న వస్తువును దేన్నొ పోగొట్టు కొన్నట్లూ. ఆది స్వయంకృత మేననీ, ఎవరో తనను నోరు నొక్కు తున్నట్లూ విహ్వాలురాల్రై బోయింది. భవిష్యత్తంతా అలుక్కుపోయిన వర్షచితక్రంలాగూ, గతమంతా సిగ్గుపడవలసినదిగానూ, వ ర్తమాన మంతా పరికావకర మైనదిగానూ తోచసాగింది కణక్షణానికీ. ఏ దుర్ము హాూర్తాననో తాను తనను కోల్పోయింది. ఇప్పుడు ఆలోచించి చూస్తూ ఉంకే ఆ పారేసుకోనటం, ఆ కోల్పోనటం (క్రమబద్ధంగా, మెట్టు మెట్టుగా దిగజారిపోయిన మార్షమంతా సువిస్స్పష్టంగా కనిపిస్తు న్నది, అత్తయ్య తనను ముందుముందు వింతగా ఏవో (ప్రశ్నలు 'వేన్తూ వుండేది. ఆ తరువాత నొచ్చుకుంటున్నట్లుగా సమాధానాలు రాబిచ్హు (ప్రయత్నాలు చేస్తుండేది. ఆతరువాత హెచ్చరికలు చేస్తూ వుండేది. ఇంకా అటుతరువాత నిష్టరంగానూ చెప్పి చూసింది. కాని ఆమె మాటలకు మొదలు మొదలు పిగూ అభిమానమూ సంకోచమూ కష్టమూ అనుభవించింది. కాని తనీను తాను కాచుకొననూ. లేక పోయింది. ఆత్మవిమర్శ చేసికోనూ. లేకపోయింది; అనుకుంటున్నది

ర?

దయ యిస్పుడు. ఏది ఏమయితేనేం, జరగవలపిందే జరిగింది అని కసిగా అనుకుంది, పూలు వాడిపోయినయ్‌. కాగితాలూ చిరిగిపోయి నయొు. [ప్రపంచమంతా సిష్టురంగా ఉన్నది. మనుష్యులంతా యం(శ్రాల లాగా ఉన్నారు. కార్లు పోతున్నయ్‌. శేడియోలో మధురమైన సంగీతం వినిపిస్తున్నదీ; చిన్నపాప తన మెడను కావిలించుకొని విడిచిపెట్టటంలేదు. అర్ధరాత్రి వేళ (ప్రశాంతమైన నిళ్శబ్దం మనసుకి ఊరట కలిగిస్తూనే వున్నది. ఎప్పుడో ఎక్కడో ఓ కుక్క అరుస్తూ పుండేది. ఇరుగుపొరుగువాళ్ళు ఇళ్ళలో గడియలు వేస్తున్న, తీస్తున్న చప్పుళ్ళు గుసగుసలు, నవ్వులు, తెల్లవారురూమున మామయ్యా అత్తయ్యా చేసిన తప్పులు, చేయవలసిన అప్పులు, చేసిన అప్పులు, చేయనున్న వొప్పులూ, సుదీర్షంగా తలపోసుకుంటూనే వున్నారు. పైకి చదువుకుంటూనే వున్నారు. కూడబలుక్కుంటూనూ వున్నారు వీటన్నిటి మధ్యా తాను. కాను ఏమైపోతున్నడీ? దయకు అందరూ కలిసి నిష్కారణంగా, నిర్ణయగా, తనను హింసిస్తున్నట్లు బాధ కలి గేది. ఏడుప్ప వచ్చేది. ఎందుకిలా జరిగిందన్నదానికి ఎంతకూ సమా ఛానం దొరకటంలేదు. (ప్రకాశరావు ఒకరోజున జాజిపూలు కొన్నాడు. తన చేతికిస్తుంపే చేతులు వాణికాయి. అతడి ముఖమంతా ఎర్రబడి పోయింది. అప్పుడు సిగ్గూ,ఎగ్గూ, అభిమానమూ లేకుండా తా నెందుకు తీసికోవాలి? అవాళ ర్యాత్రి అత్తయ్య వ్యంగ్యంగా, నిస్టురంగా తనను 'హెచ్చరించిందనే బాధపడిందికాని, ఆ జాజిపూల మధురమైన వాన: నలు తనను అంటిపెట్టుకుని, తనను వెంటాడటాన్ని సహించగలి గింది. అందుకనే ఇప్పుడు యీ వేదనను కూడా సహించవలసి వుంది. తా నెందుకు ఈ (ప్రలోభానికి గురి అయిందో తెలియటం లేదు. అతడు మాట్లాడుకూ వుంపే యెంతో అహ్ల్హాడంగా వుండేది తనకు. అతడు (ప్రక్క(ప్రక్కనే నడుస్తూపుంపే యెంతో ఆనందం. కలిగేది కళ్ళు విప్పార్చుకుని తనవేపు అదోలా చూస్తూవుంటేం యెక్కడిక్లై నా పరిగెత్తి పారిపోవాలనిపించినా, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆత డా విధంగానే తన వేపు చూడాలని కోరుకునేది. ఇష్టపడేది. ఒక రోజున ఏదో విషయాన్ని గట్టిగా చెబుతూ, తనకు గల చనువును నిరూపించు. 218

కొనటానికే అయినా, అమాయకంగా తన భుజంమీద వేళ్ళతో కొట్రా “అదీ విషయంి అన్నాడు గట్టిగా జోధపరుస్తూ. తరువాత ఆతడు సిగ్గుపడిపోవటాన్ని చూడాలి ఎంత మురిపెంగా అనిపించిందో తనకు. వాలేజీనుంచి బస్‌స్టాపుకు వెళ్ళే దారిలో జరిగింది ఇది. చక్ర చ్చకితమైన చూపులతో తన చుట్టూ కలయచూశాడు.. ఎవరూ చూడ. లేదు. చిరునవ్వుతో కూడిన తృప్తి అతడికి యెంత కాంతినిచ్చిందో, అతడిని విడివిపెట్టి (బ్రతకలేననిపించిన కత్షణాలు కూడా లేకపోలేదు, అయితే ఈ కల నిజమవుతుందనీ, ఊహలూ, ఆలోచనలూ యథారా. అవుతాయనీ తా నెలా అనుకుందో: ఐహుశా అంతదూరం తాన్స్‌. ఆలోచించి వుండదు. ఆ ఊహలను, ఆలోచనలను బలవంతాన. అణచిపెట్టి వుండవచ్చును. లేకుంటే ఏ అడుగు కా అడుగు తనను తాను శాసించుకొనవలసి వచ్చేది. అందుకు ఇష్టంలేక తనను కాను. మోసం చేసుకుంటూ, భభ్రాంతిలోనే ఉళ్చాహోాన్నీ, సుఖసంతోషాలనూ అనుభవించి ఉంటుంది. ఇక అతడు తనకు మళ్ళీ కనపడక

పోవచ్చును. ఇదివరలో తగిలిన దెబ్బలకన్నా, నిజంగా ఇది ఎంతో” బలమైన దెబ్బ తనకు తన జీవితంలో ఉన్న రుచినీ, నెమ్మదిసీ_ నిబ్బరాన్నీ, పూర్తిగా హరించివేశాడు. ఇక గడపటోయే జీవితంతో; ఎలా రాజీపడాతో తెలియటంలేదు. ఇప్పటికే కసీ, దుఃఖమూ ముంచు

కొని వస్తున్నవి, మనుషులందరి పై నాం హోయిగా ఈ సంవత్సరం

కూడా అందరికన్నా ఎక్కువ మార్కులతో పరీక్ష ప్యాసైతే, ఆ

లక్ష్యంతో ఈ సంవత్సరమంతా కృషిని కొనసాగించి ఉన్నట్ల యితే

ఎంతో బావుండేది. తరువాత ఏ స్కూల్లోనో, కాలేజీలోనో చేరి. పోయి, పాపను పెద్దదాన్ని చేప, తన జీవితానికి సార్ధక్యతను నిరూ

పించుకుంటే సరిపోయేది, అమాయకులైన పిల్లలను తన చేతనైై

నంతవరకూ వృద్ధిలోనికి తీసికొనివ స్తే బావుండేది. ఈ జడత్వం... ఈ నిదురముంపు యీలాగే ఉంటే బాగుండిపోయేది. చిన్నపిల్లను- తిరణాలకు తీసుకొనిపోయి. ఆటవ స్తువులూ, తినుబండారాలూ, రంగులరాట్నాలూ, లైట్లూ చూపినట్లు చేశాడు (ప్రకాశరావు తనను. తొను ఆ తిరణాలలో తప్పిపోయింది. మళ్ళీ ఇంటికి వెళ్ళేదారి తెలి.

యటంలేదు. అతడెక్కడో తప్పిపోయినాడు. తననుతాను నాలుగు 'వేపులనుంచీ హెచ్చరించుకుంటూనే జాగ్రత్తగా నడిచింది ఇన్నాళ్ళూ, మధ్యలో ఎక్కడో వొళ్ళు మరచిపోయింది. జీవితంలోని అంద చందాలపట్ల, సుఖసంతోషాల యెడల, ఆకర్షణలపట్ల, సార్టక్యత విషయంగా తన కెలాటి కోరికలూ లేకపోయెనే, ఒక దుర్ముహూ ర్హాన వాటన్నిటిమధ్యా చిక్కుపడిపోవటం తప్పకపోయె,. తనదే తప్పు, తనదే తప్పు, ముమ్మాటికీ తనదే తప్పు అని హృదయం "ఘోషిస్తూ ఉన్నది.

తనకు నాన్నగారున్నారా అంపే ఏమనాలి. ఉన్నారనాః? లేరనా? ఉంపే ఆయన మొహంకూడా తనకు క్లాపకం లేదుకదా! మళ్లీ తిరిగివస్తారనికాని, వారిని తాను తిరిగి చూడగలననికానీ ఆశ లేదు కదాః ఉన్నారేమోః తననుగురించి ఎప్పుడైనా అసలు అనుకుం టారో లేదో, జ్ఞాపకమైనా ఉన్నానో లేదో. అలానే అతడినిగూర్చి కూడా సరిపెట్టుకుంటే బాగుండిపోయేదికాదాః పం(దెండు, పద మూదేళ్ళప్పుడు అగ్నిహోత్రం ముందు, కళ్ళవెంబడి నీళ్ళు కారుస్తూ కూచున్నప్పుడు, తనపట్ల (పేమా, ఆసేక్షలను చూపలేదా ఆయన? ఆయన తనకు (ద్రోహం ఏమిచేశారు? ఇలానే 'ప్రకాశరావుగారిలానే సన్నగా, పలుచగా ఉండేవారు. (ప్రకొశరావుగారి మాటకూడా తనక ఎక్కడో విన్నట్లుగా ఉండేది. ఈ సుడిగుండంలో చిక్కు కొనిపోయింది. వారు కూడా నాన్నగారిలాగానే, ఎక్కడో ఉన్నా రని అనుకోవలసి ఉండె కాను. అప్పుడైనా ఈ (ప్రలోభాల నుండి దూరంగా ఉండేదేమో. మించిపోయింది. ఇప్పుడు ఎంత నిబ్బరించుకుని, నిగపాంచుకుని, పృస్తకాలు ముందు. పెట్టుకుని కూచున్నా బస్‌ దిగేచోట అతడు తనకొరకు కనిపెట్టుకొని ఉండ తఅాలూ, కొలేజీ వెనుక కాలిబాటల్లో పూలచెట్ల మధ్య, అటూ ఇటూ శిరగటాలూ పార్యప్పస్తకాల గురించి (ప్రారంభమైన సంభాషణలు ఊదొత్తుల పొగలలాగా ఎక్క డెక్క-డికో వ్యాపించటిమూ, అందమైన విద్యుద్దిపాలకాంతుట్లో జననమ్మర్దమైన వీధుల్లో కలిసి తిరుగుతుంతే అందరి కళ్ళూ తనమీదే ఉండటమూ, సినిమాకు వెళ్టావమా అని

220

రావటమూ, తన ఇబ్బందిని గుర్తించి. ఆయన మళ్ళీ ఆప్రసక్తిని తీసుకరాకపోవటమూ, పార్కుకు వెళ్ళి కూచున్నా, ఎదురెదురుగా కూచుని కాఫీ శ్రాగుతున్నా, తెలిసిన వాళ్శెవరై నా వస్తాశేమో, చూసా శేమోనన్న భయమూ, బాధా, సంకోచమ్రూ, వొకటిరెండు నాడ జ్ఞాన్‌ మేట్స్‌ ఎదురై, తమవేపు అనుమానంగా, అసూయగా చూపి నప్పుడు, తన ముఖాన్ని అతడి గుండెల్లో దాదుకోవాలన్నంత ఉద్వేగం కలగటమూ ఇవే మెదుల్తున్నాయి, మనసునిండా. పుస్తకం లోని పంక్తులు అసలు అర్థమే కావటంలేదు. ఎన్నాళ్ళిలా ఉంటుందో తన స్థితి. మాటి మాటికీ కళ్ళు నిండిపోతున్నాయి. పృస్తకాలలోని పంక్తుల బాహ్యరూపం కూడా కన్చించటంబేదు,

దయ కిటికీ తెరిచింది. ఆపాద మస్తకమూ రుల్లుమనిపించే చిరు జల్ల పరామర్శించిపోయింది. చల్లని సన్నని జల్లు ముఖాన కొట్టి నప్పుడు చక్క-లిగింత పెట్టినట్ల యింది. ఛలికి వొక్కసారి వొళ్ళంతా కుంచించుకునిపోయింది. పమిట చెరగుతో ముఖం తుడుచుకొని, కిటికీలోంచి చూస్తే, దూరంగా రెండు కొబ్బరిచెట్లు తలలు ఊపుతూ: తనను భయపెట్టాయి. మసీదు వర్షంలో మసక మసకగా కనిపిస్తు న్నది. సికింద్రాబాదు స్టేషనుకు. వెళ్ళే పిటీ బస్సు నెమ్మదిగా. వెళు తున్నది నున్నని రోడ్డుమీద జారిసడతానేమోనని భయపడుతున్న మనిషిలా, కాలేజీకి కూడా ఎవరైనా వస్తున్నారేమో. క్లాసులు కూడా జరుగుతున్నాయేమోంఇంతలో ఆమె అన్ని ఆలోచనలూ స్తంభించి పోయినయ్‌. భయంతో, కెవ్వున కేక వేయాలనిపించింది.సంతోషంతో నోటిమాట 'పెగిలిరానేలేదు. గాలికి ఊగే సన్నజాజి తీవలా వణికి పోయింది. సంతోషమో, భయమో,సంభ్రమమో,ఆశ్చర్యమో ఆమెను. ఏదో వింతైన భావం ఉస్పేనలా ముంచివేసింది. నిజంగా అతడు (ప్రకాశరావే. హృదయంగతి తప్పిన ఫ్లైంది. మామయ్య ఇంట్లోనే ఉన్నారు. అత్తయ్యః తాను అతడి ముందుకు ఎలా వెళుతుంది? మెత్తని పూలచెండు. సెట్టి మొహంమీద కొట్టినట్లయింది. జేబు. రుమాలు నెత్తిన వేసుకుని వస్తున్నాడు. వస్తున్నాడు. తమ ఇంటికే

221

వస్తున్నాడు. ఆ బస్‌ దిగినట్లున్నది. ఆ నంతోషం అవధులు లేకుందా ఉంది. ఏదో సంకోచం పరిగెత్తి పారిపోయి మొహం ఎక్కడో చాచుకొమ్మని హెచ్చరి స్తున్నది.

తానే వెళ్ళి తలుప్పు తీసింది. బయట వర్షంటో తడిసిన మూలంగా, పరిగెత్తి వచ్చినట్లు, తోసుకుని వచ్చారు. తమ మధ్య ఏమీ ఎడం లేనంతగా వచ్చారు. ఆయన ముఖంలోని ఆందోళనా, భయమూ, పణుకూ, వెరుకూ, చూస్తుంపే అంత లజ్జాకర మైన సన్ని “వేశంటో కూడా నవ్వొచ్చింది తనకు

ఏం మాట్లాడాలో తోచని తడబాటుతో “కాలేజీకి రావటం లేదేం” అనీ అడిగారు. అత్తయ్య వచ్చింది అటునేప్ప. కాసు పిగ్గుతో ముఖం వొత్తుకోలేక పోయింది. *సాయనా, వర్ష ౦౧తో దడిశావా? ఉండు. తువ్వాలుతో చుడుచుకుందుపు గాని", దయకు (ప్రాణం లేచి వచ్చింది. అత్తయ్య యెడల పుక్కిటిబంటిగా అభిమానం ముంచు కొని వచ్చింది. కళ్ళలో నీళ్ళు తిరిగాయి. అత్తయ్య తువ్వాలు తీసీ శొవి వచ్చింది. స్టూలు అతడి ముందుకు జరిపింది.

“క్యు మూడు రోజుల వర్షానికీ, ఇంట్లో పొషివోటంటూ "లేకుండా పోయింది నాయనా. మళ్ళీ సంకు నేయించాలి ఏమిటో ఏ విషయమూ ఆ మహారాజుకు పట్టదు. ఎన్నిటికని నేను సతమతమై పోయేది?! ఏం బాబూ, ఈ మధ్య అసలు మా ఇంటివేపు రావడం మానేశా? పరీశ్షలకు శ్రద్ధగా చదువుకుంటున్నావు కాబోలు”. తను ఇంకో సమయంలో అయితే ఏదో చమక్కరించి అందరినీ నవ్వించి ఉండును. ఇప్పుడు ఉఊద్వేగంతోనూ, సంకోచంతోనూ, హృదయ మంతా వేగంగా కొట్టుకుంటున్నది. పైన అమె వ్యంగ్యంగా మాట్లా డటం లేదుకదా. వారంలో రెండుసార్షైనా వచ్చి పోతున్న తనను ఈ విధంగా హెచ్చరించటం. /

“ఈళ్న్ళో. లేను, నాలుగు రోజులుగా. నిన్న ఉదయమే వచ్చాను.”

“ష్ట్ర నాయనా, అందరూ కులాసాగా ఉన్నారు కదా"

“ఆ అక్కడ వర్షాలు శేచేలేవుః ఇక్కండా1...హాస్టలుకు

222

టాక్సీలో రావలసి వచ్చింది. నాకు తోచలేదు క్లాసులు ఉండవని కూడా. నిన్న కాలేజీకి కూడా వెళ్ళాను. తరువాత నాకు నవ్వొచ్చింది. మళ్ళీ తడుస్తూ రూము చేరుకున్నాను.” దయకు 'అడగాలనిపి స్తున్నది. నాలుక చివరిదాకా వచ్చింది.

“ఇప్పు డిక్కడకు యెందుకు వేంచేసినట్లో:'” కాని ఒక్క అక్షరం కూడా అక్కతి ధరించలేకపోయాయి,

బుజంమీద టప్పు టప్పుమని సీటిబొట్లు రాలటమూ, (ప్రకాశరావు కొంచెం ఇబ్బందిగా ప్రక్కకు వొరగటమూ వాళ్ళు చూశారు.

“నువు చదువుకునే చోట కూచోబెట్ట రాదమ్మడూ. ఈ ఇంట్లో ఎక్కడ చూసినా ఇంతగానే ఉంది. టిప్పు టప్పున సీటిబొట్లు పడు తూనే ఉన్నాయి.”

ఈ మాట కొరకే ఎదురు చూ స్తున్నవాడిలా, అతడు చప్పున లేచాడు. ఆంతర్యంలో టోలెడు ఇష్టమున్నా, తనను తాను మోసం చేసుకుంటూ, ఏమీ ఇష్టంలేని దానిలా లేచి దారి చూపింది దయ. అతడు వెళ్ళి ఆ ఇరుకు గదిలో పాత కుర్పీమీద కూర్చున్నాడు. కిటికీ వొక్క రెక్క మాత్రం తెరిచింది దయ. ఆమె కతడిమీద ఎంతో అభిమానంగా ఉంది. ఎంతో కోపంగానూ ఉంది. అలా అతడు శావటం యెంతో ఇష్టంగానూ ఉంది. కష్టంగానూ ఉంది. మాట్లాడితే పట్టుబడిపోతా ననిపి స్తున్నది. మాట పవెగలి రావటం లేదు. కళ్ల అ(శ్రుపూర్ణా లవుతున్నాయి. లోపలకు వెళ్ళి పాపను బుజంమీద 'వేసి కొని వచ్చింది.

అతడికీ ఏం మాట్లాడాలో తోచటంలేదు.

“చూడు ఎలా ఉన్నానో” అర్ధ్థన్వగతంగా అనుకున్న దామె. చీరైనా మార్చుకోలేదని విసుగు, తనమీదే తనకు,

“ఏం, చాలా బాగున్నారు”

దయకు కోపం వచ్చింది. అసలిప్పుడు ఈయన ఎందుకు రావాలీ?

“నిన్న కాలేజీకి వస్తావని ఎంతో ఎదురు చూశాను.”

223

ఎట్లా అనుకుని ఉంటారో! మామూలు పాపే. ఇందులో కొత్త ఏమున్నది?

ఒకసారి *నివ్వంటారు. ఏమిటో కోసమూ, ఎవరి గురించో నిష్టారమూ, మనసులో ఉంటపే *మీరూ, ఏమండీ,” అంటారు.

“నేను అవాళశ వెంటనే ఊరికెళ్ళి పోయాను. ఆ బాధను. వొక్క కణంకూడా తట్టుకోలేక పోయాను.”

ఆమెకు చాలా కసి కలిగింది. *మీ బాధే మీరు ఆలోచించారు. కాని, నే ననుభవించిన దారుణమైన వేదన ఊహిందారా? అనాలని పించింది.

“మా అమ్మ దగ్గరకు వెళ్ళాలనీ, నా మనసులోని ఘోషనంతా ఆమెకు చెప్పుకొని తేలిక _చేసుకుందామనీ కొట్టుక లాడిపోయింది మనసు. అందుచేత వెంటనే బయలుదేరాను.”

ఇది తనకు వోదార్పు ఎట్లా అవుతుంది?

“అమ్మకు అన్ని విషయాలూ చెప్పాను.” అతని ముఖం, లోకి చూడాలనిపించిందామెకు. గొప్ప తృప్తీ, సంతోషమూ ఉన్నా యక్కడ,.

“చిన్నతనం నుంచీ ఎంతో 'స్వేచ్ళనిచ్చి "పెంచింది మా అమ్మ. ఇస్పుడూ ఆమె దొడ్డ మనసును నిరూపించుకుంది. కొంత బాధ పడి పోయిన మాట వాస్తవమే, అయినా ఆమెకు తెలుసు. తన బిడ్డ ఎప్పుడూ తస్పు చెయ్యడని.” లే

దయకు పూలనావలో తేలిపోతున్నట్లనిపిస్తున్నది. ఆవిడను చూడాలి:

కిటికీ నుంచి సన్నని తుస్పర గదిలోకి వ్యాపిస్తున్నది. కిటికీ తలుపులు మూసివేయటానికి దయ అతడికి చేరునగా వచ్చింది.

“*అయితే మా అమ్మ వొకటన్నది. వాళ్ళ కిష్టమో కాదో ముందు కనుక్కో సన్నని గొంతుతో అన్నాడు. ఇదేమిటో అప (శుతి అనిపించింది.

*ర్టర్రి న్లీ కిష్టమేనా”” రహస్యంగా (బ్రికిమాలుకుంటున్నట్లూ, 'వేఠాకోళం చేస్తున్నట్లూ, పరిహపిస్తున్నట్లూ. ఆ మాట తన చెవిలో

224

అన్నట్లనిపించింది. ఒళ్ళంతా పులకరించి పోయింది. పెదవులమీద చిరునవ్వుతో, తన మీద ఎంతో విశ్వాసంతో, ఆరాధనతో చూశారు. తనకంళే ఎంతో చిన్నవారు ఈయన అనిపించింది. “మాట్లాడ వేం? మాట్లాడకపోతే ఎలా తెలుస్తుందీ:””

*ప్పం తెలీదు పాపం.” ఇలా ఎలా మాట్టాడగలిగింది తాను? ఒక్క- తణం తనమీద తనకే అభినూనమూ, మెప్పుదలా కలిగాయి.

“నావి ఎక్స్‌ఠే కళ్ళా ఏవిటి. నీ మనసులో ఏముందో కూడా చూడటానికి? అయితే బాగానే ఉండును.”

కిటికీ రెక్కలు మూసేపి, బ్రైటువేసింది.

ఆయనిస్పృడు ఇంకా బాగా కనపడుతున్నారు.

దూరంగా మసీదులోంచి (ప్రార్ధన వినవ స్తున్నది.

వపక్కింటి వాళ్ళింట్లోనుంచి పూచిన నైట్‌ క్వీన్‌ పొద సువాసన నలను వెదజల్లు తున్నది.

ఆమె హృదయమంతా కృతజ్ఞతా భారంతో అవశమై పోతున్నది. చప్పున వెంటనే చిన్ననాటి విషయం వొకటి ఆమె జ్ఞాప కాని కొచ్చింది----

చిన్నతనంలో అగ్రహారంలో ఉన్నారు తామంతా. అప్పు డెందుకో అత్తయ్య కూడా _ అక్కడే ఉన్నది, ఉదయాన్నే బుడ బుక్కలవాడు. గింజ అడుక్కోవటానికి వచ్చాడు. తాను గింజలు తెచ్చి వేసింది. “మా తల్లి: మా అమ్మః అచ్చిందేవమ్మా: కడిపెడేసి కుమాళ్ళను కను తల్లీ. ఏం సొగసు, ఏమి సిరి, తల్లి ముఖానః తర గని ఐదువతనం. కొమాళ్ళ తల్ళివై, కూతుళ్ళ తల్లి వై.. .అంబ ఆంబ అంబా పలుకు. నీ కడుపు దోసతీగ, నీ కాలు పెట్టినచోట తరగని సిరి నీ మనసులోని ఆలోసన సెప్తాను వినుకో బొంగారుతల్లీ తనకు వినోదంగా ఉంశే ఆలాగే నిలుచుండి పోయింది. నడీమింటో అమ్మ గొల్లున ఏడుస్తుంటే ఎందుకోనని భయమేసి వెళ్ళింది. తాను- అత్తయ్య భద్రకాళిలా వీధి వాకిట్లోకిపోయి, అడుక్కుతినే వాడిమీద విరుచుక పడుతున్నది. “అడుక్కు తన్న్లే ఉన్నది దానదృష్టం. దాన

225 వ 15

దృష్టం బుగ్గయ్యింది. సీ జోస్యం బూడిదవుతుంది. పో ఇక్కడ నుంచి, పోతావా పోవా, దుర్మార్ష్గప్ప ముండావాడా-ముదరష్టపు శనిలాగా పొద్దున్నే తగలడ్డాడు”” తాతగారు వచ్చి సర్షి చెప్పిపంపారు. అమ్మ మధ్యాహ్నందాకా ఏడుస్తూనే ఉన్నది. పచ్చని ఆమె మొహ మంతా అవాళ కమిలి, కగ్గి, నల్లబడిపోయింది. అమ్మ అంతగా ఎందుకు ఏడుస్తుందో తన కవాళ అర్ధం కాలేదు. నాన్నగారి దగ్గర నుంచి ఉత్తరం ఏమైనా వచ్చిందో, నాన్నగారు ఇక ఈ దేశానికి రారని తెలిసిందో ఏమోనని ఊహించింది.

తనను చూడగానే, చాలా రోజులవరకూ, తాతయ్య చివాలున లేచిపోయేవాడు. నలుగురిలో ఉండగా చూసినప్పుడు ముఖం నల్ల బరచుకునే వాడు. పెదనాన్న కూతురు మహలక్ష్మి వచ్చినప్పుడల్లా, చాటునా మాటునా ఇంటిల్లపాదీ కళ్లు తుడుచుకునే వాళ్లు. అది వాళ్ళా యనతో కలపి నస్తుందంపే పదిహేను రోజులు ముందుగానే ఏడు స్తుండే వాళ్ళు, వాళ్లిక్క.డో దూరంగా పూనా వెళ్ళిపోయిన తరువాత వీళ్ళ మనసులు కుదుటబడ్డాయి.

ఇప్పుడు తాతయ్య ఏమంటాదో. అమ్మ ఇక్కడ ఉంటే ఏమనునో; తామిద్దరూ కలసి అగ్రహారం వెళితే ఊళ్ళో వాళ్ళంతా ఏమనుకుంటారో నే నడిగిన దానికి సమాధానమే చెప్పలేదు.” ఆయన తనవేపు ఎంతో ఆపేకగా చూశారు.

“ఇక నేను వెళతాను. మకీ వాన పెద్దదై తే ఈ పూట ఇక్కడే ఉండిపోవలసి వస్తుంది” అంటూ లేచాడు. లూ

“ఉండండి, అ_త్రయ్యేమో *టీ' తయారు చేస్తున్నట్లున్నది.”

అత్తయ్య కప్పు “టి తెచ్చి “ఈ పూట ఇక్కిడే భోజనం చేసి పో నాయనా” అంటున్నది. *టొ నాలుగు గుక్కల్లో ఊనబట్టి, ఆతను సమాధానం చెప్పకుండానే వెళ్ళిపోవటానికి ేహిడు.

అతను వాకిలిదాటి వెళ్ళిపోతుందే వాకిలి తలుపులు మూయ బుద్ధి పుట్టలేదు దయకు, చాలా 'సేపటివరఠకూ-సన్నగా వర్షపు జల్లు

త్న ఉం లోపలకు సడుళున్నస్పటికీ, 226

ఆచార్ధగారు అనుష్టానం పూటరిచేసికొని వంటింట్లోంచి వస్తు

న్నారు _- “జయతు జయతు మంత్రం జానకీ (ప్రాణమంత్రం ..” అని చదువుకుంటూ. వాకిట్లో రామిరెడ్డిని చూసేసరికి ఆయన కెంతో ఆశ్చర్యం కలిగింది. వచ్చి పెద్ద అరుగుమీద కూచున్నాడు రామిరెడ్డి. ఏ నాడూ ఊహించని దృశ్యమది. ఆచార్లగారిని చూడగానే నమ స్కారం పెట్టాడు. ఆయనగారు ఆ అంతర్యామికి నమస్కరించు కున్నారు.

దిడ్డ కెలా ఉంది?

“నిన్న మాట్లాడాడు. (క్రమంగా కాని పూర్వపు స్టితిరాదని ఇెప్పారు డాక్టర్లు, దేవుడి దయవలన ఈ పెద్ద ఆపదనుండి గై క్కాను నేను. ఈ నెల గడవగానే తీసుకుని వస్తాను. దేవుడి విష యంలో నేను చేసిన ఘోరాపచారం దిద్దుకుందామని వచ్చాను.”

అచార్ల గారు ఆనందంతో వణికిపోయినారు. రామి రెడ్డేనా ఇట్లా మాట్లాడుతున్నది? నారాయణపేట కోర్టులో వ్యాజ్యం జరుగుతున్న ప్పుడు, కోర్టుకు హాజరు కావటానికి (ప్రతిరోజూ, జట్కాబిండిలో, మహాదర ఏంతో తనను వెనుకకు నెస్టైసి వెళ్ళిన రామిరెడ్డి! జనార్దన స్వామి సుకేత్రమైన మాగిలిని అపహరించిన రామిరెడ్డి; కూట సాక్ష్యులూ, దుర్మార్గాలతో అ(గ్రహారాని కంతా కంటకుడైన రామి 'ెడ్డి: దైవమా, ధర్మమూ, పెద్దా 'పెరువాళ్ళూ లక్ష్యపెట్టనివాడు ఇవాళ యీ వీధంగా మార్చు చెందాడు. కనుక ఆ నారాయణమూ ర శేలలు ఎవరికి అర్థమవుతవి? ఏ రోజుకు ఏం జరుగనున్నదో, అంకా వాడి లీల, నిజంగా ఇటీవల యింత ఆనందాన్ని వారెప్పుడూ అను భవించి ఉండలేదు. రామిరెడ్డి అగ్రహారం వచ్చి తమ ఇంటికి రావ టమే ఆశ్చర్యం. వచ్చి యీ విధంగా మాట్లాడటం మరిన్నీ అబ్బురం.

227

“మంచిది నాయనా, దేముడు మేలు చేస్తాడు” అన్నారు వారు

దగ్గు త్తికతో.

“మిమ్మల్ని వోసారి గుంటూరు వచ్చి చూసి పొమ్మన్నది. గుడినంతా బాగు చేయించాలని నాకు సంకల్పం కలిగింది. గుంటూర్లో పనివాళ్ళతోన్టై తే మాట్లాడాను. ఇన్నాళ్ళూ పూజాపునస్కాారాలు లేకుండా ఉన్నందువలన, విశేష పూజలు చేయవలెనేమో. సంప్రోతణా అదీ చేయించవలసి ఉంటుందేమో. ఆ థారమంళా మీ మీదవే పెట్టాను. ఇదివరకు నేను చేపిన దుర్మార్గాలన్నీ మరచిపొమ్మని ఎలా చెప్పను? కొని, నేను ఇదివరకటి మనిషిని మూత్రం కాను. నిజంగా మా తండ్రిగారే ికికి ఉంపే మెంత దుఃఖపడేవారో, నే విట్లా అయిపోయినందుకు? ఇక ఎన్నో (ప్రాయశ్చిల్తాలు చేసుకుంటాను. మంచి ముహూర్తం చూసి చెప్పండి. ఆలయం బాగు చేయించే పని ప్రారంభిస్తాను. రెండు మూడు నెలల్లో మళ్ళీ యథావిధిగా పూజలన్నీ [ప్రారంభమవుృతే, బయట పనీ చిన్నగా కొనసాగుతూ ఉంటుంది. (ప్రాకారాలూ, గోప్పరమూ, అన్నీ నెమ్మదిగా కడుళూ ఉండవచ్చును. ఆలయంలోకి ఎలెక్ట్రిసిటీ తెప్పిద్దాము. ధ్వజ_స్తంథ ప్రతిష్థకూడా మళ్ళీ చేయిస్తే వావుంటుందని గుంటూర్లో ఎవరో చెప్పారు నాకు. తూరుపు మూలలో అంజనేయులకు గుడి కట్టించి ప్రతిష్ట జరుపుదామని ఉంది. నిన్న అబ్బాయి “అమ్మా” అని పిలిచాడుం ఆ మాటకోసం, ప్రాణాలు బిగబట్టుకువి ఉన్నాము మేము. వెంటనే వెళ్ళి ఆలయం బాగు చేయింతే రం ఆచార్ల గారితో మాట్లాడి. రండి అని అది నన్కొాక్క కణం కూడా నిలవనియ్యలేదు. కరణం గారికీ, సాందియ్యచాదరిగారికీ, వేంకటరత్నంగారికీ, నమశ్శివయ్య గారికీ అందరికీ చెప్పి రావాలి. 'పెద్దమనుషు లందరికీ చెప్పి, వాళ్ళ వాళ్ళ సలహాలు తీసుకోవాలి, మీరు కూడా రాండి అయ్యగారూ. మళ్ళీ మధ్యాహ్నం రైలుకు గుంటూరు. వెళతాను” రామిరెడ్డేనా ఇలా మాట్లాడుతున్నదని ఆశళ్చర శ్రపోయారు ఆచార్హగారు. రామిరెడ్డి మీద ఆయనకు (ప్రేమాభిమానాలు ఎంతగానో, పొంగి పోరలినపా తండ్రికయినా, కొడుకుల విషయంలో కూడా. చెడిపోయిన వాళ్ళు

228

బాగువడినప్పుడు కలిగే ఆనందం మంచివాడు మంచిపని చేసినప్పుడు కలుగదు.

ఆచా ర్లగారికి క్షణక్షణమూ ఎంతో అనందం కలుగుతున్నది. “కనుక (బ్రతికుండాలి. రేపేం జరుగుతుందో ఎవడు చూసొచ్చాడు? రేప్పొద్దున అంతా మంచే జరుగుతుంది" అని పదేపదే అనుకున్నారు.

రామిరెడ్డిని కలుపుకుని సాంబయ్య చౌదరి యింటికి వెళ్ళాము, సాంబయ్యచౌదరి ఆశ్చర్యానికి మేరలేదు. ఈ వచ్చింది రామి 'రెడ్డేనా. లేక రామిరెడ్డి రూపున మరొకరా అన్నంత అనుమానం కలిగింది. పడమటి దిక్కున సూర్యుడు ఉదయించటం లాగున్నది.

గబగదా అరుగుమీద గోనెపట్టాలన్నీ సర్దాడు.

ఆచార్ల గారూ, రామిరెడ్డీ కూచున్నారు. సాంబయ్యచౌదరి నోటినుంచి మాట పెగిలిరానటం లేదు. [క్రిందటి సంవత్సరం పంచా యతీబోర్షు ఎన్నికలూ, ఊళ్ళో కలహాలూ, దౌర్జన్యం, తాగుబోతు తనం వీరవిహారం చేశాయి. మంచితనాన్ని దుర్మార్గం బలికోరింది. ఆ దుస్థిజిని భరించలేక పోయాడు తాను. కాని చేసేది ఏమీలేక పోయింది. పంచాయతీబోర్డు (వెసిడెంటు గిరికి కానూ పోటీచేదామను కున్నాడు. దాంతో రామిరెడ్డికి తన మీద విద్వేషం పెచ్చుమీరి పోయింది. అగపడ్డ వాళ్ళ ముందల్లా తనను గూర్చి కారుకూతలు కూళాడు. అనరాని మాటలన్నీ అన్నాడు. ఊళ్ళో పార్టీలు శెచ్చాడు. ఊరందరికీ దడుపు పుట్టించాడు. ఆ రామిరెడ్డేనా ఇప్పుడింత సాధు వుగా అయిపోయినాడూ? రామిరెడ్డి తండ్రి ఎంత సాధువుగా ఉండే వాడు! ఆయన ఎంత పెద్దమనిషి: ఊరంతటికీ ఆయనంహపే ఎంత గొరవం! ఆయన కడుపున్నా యీ రాక్షసుడు పుట్టింది అని అందరూ ఏవగించుకోలేదా = ఏమో రామిరెడ్డి జాతకంలో ఆ చెడ్డ దళ ఉన్న 'దేమో. ఇప్పుడు ఆ దళ తొలగిపోయిందేమో,

సాందియ్య ఎంత ప్రయత్నించీ రామిరెడ్డిని పలకరించలేక పోయినాడు.

229

“ఏమిటిలా వచ్చారు. (ప్రొద్దున్నే? ఊరకరారు మహా త్ములు. * అంటూ ఆచార్జగారిని చూసి నవ్వాడు. “*ల్త ఫ్రీ దొడ్డ మనస్సును యాౌచించడాని కొచ్చొము. ..”

“ఎంతమాట? అపరాధం చుట్టుకొంటుంది నాకు, మీరంత, మాటంటే

“ప్పప్టిబ్రేద్రు. జనార్జనస్వామివారి ఆలయ జీర్ణోద్ధరణ కల "పెట్టారు పీరు. ఆ ప్రయత్నంలో (గ్రామంలో ఉన్న పెద్ద లందరి సహాయసానుభూతులూ కావాలిగదా౯”

సాంబయ్యచౌదరి మొహం వికసించింది.

“తప్పకుండా చేస్తాను నా సహాయం, చాలా మంచి సంక ల్ప మే కలిగింది. అయితే,సం[ప్రోతతా అదీ జరిపించటానికి శ్రీరంగం వెళ్ళి ఆయ్యవార్హను తీసుకుని రావద్దా?”

“*ఆ విధంగా చేయవలసిన దేమైనా ఉంపే మన అవార్లగారు శ్రురంగం వెళ్ళివస్తారు. వీలైతే వారితోపాటు నేనుకూడా వెళతాను. మీరంతా సహాయం చెయ్యవలసింది ధనరూపంలో కాదు. నేను వెను కటివాడిని కాదన్న సంగతి (గ్రహంచటమే. నాకు గొప్ప సహాయం చెయ్యటం. నాయందు దయ ఉంచి ఇది మీ ఇంట్‌వని అనుకుంకే చాల. డబ్బు ఎంతైనా సరే, ఇంకొకరిని నేను అడగను. వాళ్ళ వొళ్ళు (ప్రేరణను బట్టి, దేవుడికి, వస్తురూపంలోనో, వాహన రూపం లోనో నమర్ప్చించుకుంటామంపే సంతోషమే."

“ఊరికి మంచిరోజులు వచ్చినయ్‌' అనిపించింది, సాంబ య్యకు. చెడిపోయినంళసేపు పట్టదు వివేకోదయం కలగటానికి. లోకంలో వివేకం కలగటం కన్నా, చెడిపోవటమే. సులభసాధ్య మంటారు. కొని ఏవేకం కూడా తణంలోనే కలగవచ్చు నని పిస్తున్నది,

ఊకో శివాలయంలో నాలుగురోజులనుంచీ పూజలు జరుగు శున్నయ్‌.ఇవాళ్ళి పూజ సొందబియ్యగారి ఉభయం మీర జరుగుతున్నది

230

శివాలయానికి వెళ్ళి, అక్కడనుండి వెంకటరత్నంగా రింటికీ* నమశ్శివాయంగా రింటికీ 'వెల్టామన్నారు సాంబయ్య.

“శివాలయానికి వస్త్రారాః రారా” అంటూ, ఆచార్ల గారిని చూసి నవ్వారు.

ఆచార్లగారు కూడా నవ్వుతూ, “మ్పేమూ అద్వ్వైతులమే, పదండి”” అన్నారు. సాంబయ్యచౌదరీ, రామిరెడ్డీ, ఆచార్హగారూ శివా అయం వేప వెళ్తుంటే, చూసినవాళ్ళందరూ తడబడ్డారు. ముక్కుమీద వేలేసుకున్నారు. పగటిపూట చుక్కలు పొడిచినంత ఆశ్చర్యం పౌందారు.ఏవేవో పనుల్లో ఉన్నవాళ్లు కూడా వచ్చి,తొంగి తొంగింనక్కి నక్కి. చూశారు.'ఆ మధ్యలో ఉన్నది రామిరెడ్డేనా కాదా"అని. రామిరెడ్డే నని ఎవరికీ నమ్మ బుద్ధిపుట్టటంలేదు. జనార్జనస్వామివారి ఆలయం ముందునుంచి నడుస్తుంయే, వాళ్ళ ముగ్గురికీ ఊరంతా పాడుదిడ్డక్హై ననిపించింది.ఆ పడిపోయిన గోడలూ, పాడుబడ్డ పరిసరాలూ చూసి. పడిపోతున్న గోడల సందుల్లో జువ్వి మొక్కలూ, రావిమొక్కలూ మొలుస్తున్నాయి. చుట్టూ వీధులూ, ఇళ్ళూ ఉన్నా, ఆలయం ఈ విధంగా పాడై పోతున్నా ఎవరూ పట్టించుకునేవాశ్ళే లేరు. విశాల మైన ఆవరణ ఉంది. తొంధ్టై యెకరాల సుక్షేత్రమైన మాగిలి ఉంది. ఒకప్పుడు నిత్యనై వేద్య దిపారాధనలేకొక, అంగరంగభోగాలు జరుగుతుండేవి. ఇప్పుడు పచ్చగన్నేరు చెట్లూ,జిల్లేడు బొదలూ,మూల, మూలలా దట్టంగా అల్లుకున్నాయి.

శివాలయం దగ్గరకు వచ్చారు.

రాజధర్మమూ, పొరుషమూ, దైవభక్తి మూర్తీభవించిన, మహా పరా్యకమశాలీ, మహనీయుడూ అయిన రాజా వాసిరెడ్డి వెంక టాద్రినాయని మహా(ఫ్రభువులు, " అమరావతి రాజధానిగా సృథ్వీ రాజ్యం శొసిస్తూ ఉండగా, పృథ్వియావత్తూ సకల సంపదలకు, సొభాగ్యాలకు ఆకరమైయుండె, చోరబాధలు లేకపోయె, కరువులు కాటకాలు దరిజేరవాయె. ఆ మహా(ప్రభువు శై వాచారసంపన్నుడై. సూటయెనిమిది శివాలయాలను ఏకకాలమందే కట్టించి ఒకే ముహూర్త

231

మందు సంప్రోక్షణ జరిపించి ఉండె. ఒకే సమయాన ప్రతిస్థలు జరిపిపుండి. ఆ సూటయొనిమిది శివాలయాలలోనూ. ఈ శివాలయం కూడా వొకటి. సాంబయ్యగారు మహాగర్వంగా, ఘనతగా ఈ విష యాన్ని అందరకూ చెప్పుకుంటూ ఉంటారు. వారు ఎక్కడనో, సాంబయ్యగారికి, తరాలు త్రిప్పి తే, బంధువులే అవుతారు. ఆ తరువాత నూజిపీటి ప్రభువులు వైష్ణవులై ఈ [గ్రామంలో జనార్షనస్వామిని (ప్రతిష్టించారు. రామిరెడ్డి తాతగారు గొప్ప భ కలు. అన్నదాత. ఆయన కాలమందు, వైష్ణవాలయం థోగభాగ్యాలతో విలసిల్లుతూ ఉండెను. రామిరెడ్డి తండ్రిగారున్నూ, తమ తండ్రిగారికి దుర్యుశస్సు కలగకుండానే జీవిత కాలాన్ని వెళ్ళబుచ్చి ఉండిరి. | శివాలయంలో పూజారి పెద్దమనుషు లందరూ హరాత్తుగా ఇట్లా వచ్చేసరికి తచ్చిబ్బు పడ్డాడు.పాల్గుణ మాసంలో శివాలయంలో ఇక్కడ ఉత్సవాలుజరుగుతాయి.దసరాపండగకు జరిగే పూజలూ,పారు వేట ఉత్స వమూ తరువాత ఇవే గొప్ప పూజలూ,ఉత్సవాలు. విబూది, మారేడు దళాలు తీసుకుని వచ్చేశారు. రామిరెడ్డి వాళ్ళందరినీ ఇంటికి పిలుచు కొని పోయినాడు. పంచలో, అరుగు మీద గోనె పటాల మీద అంతా కూచున్నారు. మస్తానయ్యవచ్చిదూరంగా తనకేమీపట్టనట్లుకూచున్నాడు. తురునాధం వచ్చి వాకిట్లో నుంచి తొంగి తొంగి చూశాడు. అక్కడ కూచున్న అందరి హృ్‌దయాలలోనూ ఆశ్చర్యానందాలు వెల్లి విరిసి పోతున్నాయి. ఇటువంటి సన్నివేశం తటస్థిస్తుందని ఎవరూ ఊపించైనా ఉండరు.అందరూ గడిచిపోయిన కాలాన్ని గురించీ, వెళ్ళిపోయిన పెద్దలను గురించీ మాట్లాడుకుంటున్నారు. ఆ రోజులే బాగుండేవనీ, అప్పుడు మనుషులు ఎంతో (గేమాభిమానాలతో ఉండేవారసీ, రాను లాను సంకుచితమైన పరిధుల్లో చిక్కుకుని పోతున్నారనీ అను కున్నారు. ఆచార్జగారు శ్రీరంగం వెళ్ళి పెద్దలతో మాట్లాడి ఆలయ జీర్ణోదరణ విషయం నిర్ణయించుకొని వస్తారనీ నిర్ణయించుకున్నారు. 232

ఆగమశాస్త్ర విషయాలన్నీ తెలిసిన శిలబ్చులతో సంప్రదించి గుడిని మళ్ళీ కట్టిద్దామనీ, సాంబయ్యగారూ, వెంకటరత్నంగారూ, నమ శృివాయంగారూ ఊళ్ళో ఉంటారు కౌబట్టిరాయి, ఇసుక, సున్నమూ తోలించటమూ దగ్గరుండ్కి పనులన్నీ చూసుకోవడమూ_ చేయాలని అనుకున్నారు.

ఆచార్హగారు రామిరెడ్డితో గుంటూరుకు (ప్రయాణమైనారు, సీతారామాచార్యుల గారికీ, వెంకటరంగాచార్యుల గారికీ జాబులు (వ్రాశారు, శ్రీనివాసులకు తాము (శ్రీరంగం వస్తున్నామని (వ్రాశారు. దాంతో ఆయనగారికి ఎంతో తృప్తి కలిగింది.

ఇప్పుడు రామిరెడ్డి యీ విధంగా మారిపోవటం, యతిరాజులే

తిరిగివచ్చినంత సంతోషంగా ఉంది ఆచార్లగారికి. రైల్లో. వెళు తుండగా క్షణ కణానికీ వారికి యతిరాజులే గుర్తుకు వచ్చాడు. రామి రెడ్డి యీ విధంగా మారిపోతాడని ఎవరనుకున్నారు? మార్చురాలేదాః “దారిద్ర్యము పరిహారముసేయుము దైైవశిథానుణి రామా” అని విల పించినా (ప్రారబ్ధం అనుభవించక తప్పిందా రామదాసుకుః యతి రాజులు కూడా తిరిగి వస్తాడేమో? అయితే అస్పటికి తన ఘటం ఉంటుందో ఉండదో నన్న నిరాశలాంటి దుఃఖం కలిగింది. యతి రాజుల తల్లి విలవిలలాడి పోలేదా! అంతేనేమో తన గతిః అయినా “బ్రతికియుండిన సుఖములు బడయవచ్చు"నని గదా. ఆర్య వాక్యం: పన్నెండేళ్ళు అరణ్యవాసం చేసినా, ఒక్కయేడు అజ్ఞాతంగా ఉన్నా, (బతికి ఉండబట్టికదా ధర్మరాజు మళ్ళీ జీవితాన్ని చూడగలిగింది: శిరం వెళ్ళిపోగానే వసంతరుకువు వస్తూనే ఉన్నది. వసంతంలో ఉన్నట్టుగా రంలో ఉండదు ప్రపంచం. ఎప్పటికి ఏం జరుగుతుందో: ముందు ముందు కూడా ఇంకా ఇంకా కష్టాలే వచ్చినా, సుఖాలు కూడా వస్తాయన్న ఆళ ఉండాలి మనసుకి. ఈ కృష్టాలు మనకు చెప్పి వచ్చాయా, ఆ సుఖాలు రాకపోవటానికి?

ఆచార్ల గారికి రైలు ప్రయాణం చాలా ఉల్లాసాన్నే కలిగిం చింది. గుంటూరు నుంచి వచ్చి, మళ్ళీ శ్రీరంగం బయలుదేకే

233 మో ]5 కీ

ముందు. హంసల దీవిలో సూఠ్యనారాయజరావుకు, వరదాచాక్యుల గారికి జాబులు (వ్రాయాలనుకున్నారు.ఆలయ సం(ప్రోక్షణ వేకు వరదా చార్యులగారిని తప్పకుండా రమ్మని (వ్రాయాలి, శ్రీనివాసులను చూడ వచ్చు నన్న సంతోషమే వారికి కడుపు నిండినట్లుగా ఎంతో తృప్తిగా ఉంది. మళ్ళీ తమ జీవితంలో కొంత స్వాస్థ్యం కలుగనున్నది, యతి రాజులకు కూడా ఇక్కడ పరిస్థితులన్నీ వివరిస్తూ 'పెద్ద ఉత్తరం (వాయాలి,

నాగరత్మమ్మ మొహం చాటంత చేసుకుంది, ఆచాన్ల గారిని చూడగానే. అమెకు యెంతో తృప్తి కలిగింది చిన్నరెక్టి లేచి తనంత తాను కూచోవటమే కాకుండా అడుగులు కూడా వేస్తున్నాడు. ఇది వరకటిలా, విచారంగా ఏదో అలోచి స్తున్నవాడిలా. లేడు. ఆచార గారిని చూడగానే గ్పుర్తించినట్లుగా నమస్కారం పెట్టాడు.

“బాబూ నే నెవరినో చెప్పు” అన్నాడు అవార్లగారు.

“తెలుసునన్నట్లు తల ఊపి చిరునవ్వు నవ్వాడు చిన్న రెడ్డి.

“న్సాత్రో వస్తావా మన ఊరు?”

“వస్తాను”

ఈ సంభాషణకే ద్రిహ్మానందం పొందారు తల్లి దండ్రులు.

నెమ్మదిగా వొాకొ_క వాళ్యమూ కూడబలుకుుంటునృటు ్రీనివామలనే గురించి రకు చన్నలెి వ.

నువు కూడా నాతో శ్రీరంగం రావయ్యా, శ్రీనివాసులను పిలుచుకుని వద్దాము” చిన్న రెడ్డికి అర్ధంకాలేదు. మౌనంగా ఉండి పోయాడు.

కాపేపున్న తరువాత “గుర్నాధం స్కూలునుండి వచ్చాడా?" అని అడిగాడు,

వచ్చాడం'పే' “వాళ్ళింటికి వెళతా” నంటాడేమోనని భయం కలిగింది తల్లికి “మనం మన ఊరు వెళ్ళిపోదాం నాన్నా" అని సరి చెప్పి ది,

“శ్రీనివాసులను తప్పకుండా తీసికొని రండి. మళ్ళీ న్హూల్లో

24

చేరిపిద్దాము, ఒకవేళ నారాయణషే8లో చదవటం ,ఐడ్జరిల్లేకపోక్కే గుంటూర్లోనే చదివిద్ధాము. ఒకివేళ రావటానికి ఉష్ణవడకపోల్సే ఆయ్యా, నేను వొజ్లేసుకొన్నట్లు చెప్పండి ”

ఆచార్లుగారు కరిగిపోయినారు.

వాళ్ళ బలవంతాన రెండు రోజులు అక్కడ ఉన్నారు. వాళ్ళ బలవంతాన రెండురోజులు అక్కడ పెద్దలతో సంప్రదించారు.

ఊరికి తిరిగి వచ్చేసరికి దయన్తుండి వొక ఉత్తరర వచ్చింది ఇర వై రోజుల్లో పఠీశ్షలు ప్రారంభం కానున్నట్లూ, వారం రోజులు పరీక్షలు కౌగానే, అగ్రహారం వస్తన్నట్లూ దయ (వ్రానింది.

మ్యర్రోజున శశ్రీనివాసులనుండి ఉత్తరం వచ్చింది. కాను శ్రద్దగా చదువుకొంటున్నట్లూ, 'తనను గురించి ఆందోళన ఏమీ చెంద నవసరంలేదనీ, తండ్రిగారు అక్కడికి వస్తున్నందుకు చాలా సంతో షంగా ఉందని, చిన్న రెడ్డికి జబ్బు నయమైనంద కు రంగశాయికి ఎన్ని (యొక్కులో (మొక్కాననీ, తంగడిగారు ఎప్పుడు జయలుగేరు తున్నదీ వ్రాస్తే,ఆ రెండు మూడు రోజులూ తాను స్టేషనుకు వస్తాననీ, ఇంకా ఇతర చిల్లర విషయాలూ భ్రీనివాసులు వ్రాశాడు. పది రోజులు గడచిన తరువాత రామిరెడ్డి వొక ఉదయాన్నే వచ్చి, అచార్ల గారికి నమస్కారం చేశాడు.

“విడ కులాసాగా తిరగుతున్నాడా? అస్పతత్రినుంచి ఇంటికి వచ్చేశారా? బాగా మాట్లాడుతున్నాడా?”” మొదలైన (ప్రశ్న లన్నిటికీ సమాధానాలు చెప్పి, “ఇది పావపు ద్రవ్యమని శంకించవద్దు. నా దగ్గరనుండి తీసికొనటానికి సంకోచించవద్దు. ఇది న్నాది కాదు. నా పని కాదు. చేస్తున్నవాజ్ఞి నేను కాదు. స్వామికార్యం కనుక తామిది స్వీకరించక తప్పదు. రేపే మీ శ్రీరంగ ప్రయాణం. నేనట్లా వెళ్ళి సాంబయ్య చౌదరిగారితోనూ, నమళ్శివాయంగారతోనూ మాట్లాడి వను అని రామిరెడ్డి మడచిన కవరు వొకటి వారిమ౦దు పెట్టి అరిడ్ధి నుండి నమస్కారంచేస్తూ వెళ్ళిపోయాడు.

235

రావిెక్డి కొడుసను తీసికొని ఈశ్నోకి వచ్చాడన్న విషయం తెలియగానే ఊరుఊరంకా వచ్చి చూపి పోయారు. రామిరెడ్డికి ఇదివరలో తెలీమ, కష్టాలలో ఉన్న మనుషులపైన తోటివారు ఇంకటి ప్రేమాభిమానాలు చూపుకారన, వాళ్ళందరికీ తను వబిడ్ణడే మృళ్యు వక్త్రంలోంవి తప్పంచుకొని వన్చినంత సుఖ సంతోషాలు కలిగినమి. నాగరత్నమ కు బ్రికుకులో ఉన్న మాధుర్యం ఇప్పుడు తెలిసి వచ్చింది. ఇదివరలో తమ ఇంటి చాయలనై నా ఎవరూ వచ్చేవాస్తకారు. తాను వీఏలోకి అడుగుపెన్లుది కాదు. అందమవలన మాబహ మందికీ మొహం వాదినట్లయింది. ఇప్పుడంతా వచ్చి ఎంతో (పేఘాఖిమానాలకో, అబ్బాయి అరోగ్యం గురించిన వివరాలు కనుక్కుని, పడిన కష్టం గురించి సోనుభూతి వ్యక్తం చేపి పోతున్నారు. సొంబియ్య చౌదరే కాకుండా, ఇంట్లోని ఆడవాళ్ళు కూడా వన్ని నాగరత్నన్మను వలకరించారు. నాగరత్నమ్మకు నేటికి జానూ వొక మనిషేససీ, తనకూ వోదార్పూ, సానుళూతీ, ధైర్యమూ చెప్నే వాళ్లు న్నారసీ తెలిసి వచ్చింది. వచ్చిన మూడు నాలుగు రోజులదాకొ ఎవరో వొకరు వచ్చి, డాక్టస్లు ఏమన్నదీ, గుంటూర్లో వాళ్లు కాలం ఎట్లా గడిపిందీ, అన్నీ అడిగి తెలుసుకొ9,వరామర్శించిపోతూ ఉన్నారు. చిన్న రెడ్డి ఆన్నత్రి నుంచి వచ్చాడని తెరియగానే గుర్నాధం. బిక్కు బిక్కుమంటూ వచ్చాడు. పెద్ద వాళ్ళందరినీ తప్పించుకొని, చిన్న రెడ్డిని చూడాలనీ, మాల్లాడాలన్క, చిన్నరెడ్డి అస్పతిలో చేరిన తరువాత, స్హూల్లో జరిగిన సంగతులన్నీ చెప్పాలని, తహళహ లాడాడు. పెన వాళ్ళందరూ గుమికూడి రామిరెడ్డినీ, నాగరత్నమ్మనూ ఏన ప్రశ్నోలు వేస్తున్నారు. తను వాళ్ళంచరిలోనుంచీ (త్రోనుకొని "బీ 236

టానికి గురునాధానికి జంకు కలిగింది. ఇంతలో రామికెడ్డే ఈనను చూశాడు. అందరిని వొత్రిగించుకుని, తానై దగ్గరకు వచ్చి చెయ్యి పట్టుకుని చిన్న డ్డి వద్దకు తీసికొని వెళ్ళాడు. చిన్నరెడ్డి తనను గురర్తించినట్లుగా నవ్వాడే కొని మాట్లాడలేదు. మళ్ళీ చిన్న రెడ్డీ తానూ కలసి స్థూలుకుపోతూ, ఎన్నెన్ని విషయాలో త్రవ్వి పోసుకోవాలని గురునాధాని కనిపించింది. మున్సబుగారి నీధినిండా రాళ్ళూ, ఇసుకా, ఇటుకా. తోలి ఉన్నాయి. అలయం పని చకచకా సాగిపోతున్నది. నిత్య నై వేద్య దీపారాధనలు చక్కగా సాగుళున్నాయి. చిన్న రెడ్డి వీధిలోకి వచ్చి అరుగుమీదనే కాసేపు కూచొనటమూ, వచ్చిపోయేవాళ్ళ పలకరింపులకు సమాధానాలు చెప్పటమూ నేర్చుకుంటున్నాడు. నారాయణపేట వెళ్ళి ఎలెక్ట్సి 9ిసిటీ వాళ్ళతో మాట్లాడి గుడికి రైట్లు ఏర్పాటుచేశాడు రామిరెడ్డి. అందువలన రాక్రిపూట కూడా గుళ్ళో కోలాహలంగా పని సాగుతున్నది. ఊళ్ళో చిన్నపిల్ల లందరూ గుడి దగ్గరే ఉంటున్నారు. ధనవంతుల ఇంట్లో శుభకార్యంలా,. గుడిపని సాగిపోతున్నది. ఊరంతా ఒక్క కుటుంబంలాగున్నది. *దేవృడి “పెళ్ళికి అందరూ పెద్దలే' అన్న సామెత ఇట్లానే పుట్టి ఉంటుంది. రామిరెడ్డం టే ఇప్పుడు ఎవరికీ భయంలేదు, అభిమానమే కాని, ఆచార్ల గారు శ్రీరంగంనుండి నచ్చిన తరువాత మళ్లీ ఊశ్ళో చిన్న పండగ చేసుకొన్నారు. (శ్రీనివాసాచార్యులను వెంటబెట్టుకుని ఆయన అగ్రహారంలో (ప్రషేంచగానే ఊరంతా. ఇంటి దగ్గరే పోగయినారు. నమళివాయంగారూ, సాందియ్య చొదరిగారూ ్రీనివాసాబార్యులను నిష్టూరాలు పలికితే అతడెంతో సిగ్గు పడ్డాడు. వై(త్రమాసం వెళ్ళిపోయి మళ్లీ వైశాఖం వచ్చింది.నారాయణ 'పేటనుండి మామిడిపళ్ళు వస్తున్నాయి. తోటల్లోని మళ్లేపూలు నారాయణ'సపేటకు పోతున్నాయి. సాయంకాలాలు మధుర మధురంగా ఉంటున్నాయి. ర్రైతులకుు కూలినాలికి వని పాటలు వేకుండా ఆటవిడుపుగా ఉంది వేసచెట్ల న్ని కమ్మని వాసనలు వెదచల్లుతున్నాయి. ర్యాక్రున్న పిల్లలంతా పశీక్షల హడావుడిలో (పొద్దుపోయేదాకా చదువు గొడవలో పడిపోతున్నారు, నిర్విరామంగా 237

రాళ్ళు కొడుతున్న చప్పుడూ, బండ్లు తిరుగుతున్న ధ్వనులూ,తిరణాల "వేళ సత్రంలో సందడిని స్ఫురింప జేస్తున్నాయి. వైశాఖ పౌర్జిమకు సం,ప్రోతుణ కార్యక్రమం తలపెట్టబడింది. ఆచార్ల గారితో శ్రీరంగం నుండి వచ్చిన అయ్యవా రొకరు గుడిదగ్గరే ఉంటున్నారు ఎల్లప్పుడూ, ఇంకా పున్నమి నాటికి అయ్యవార్డు వస్త్రారుట. నారాయణపేటలో చదువుకొని పెరిగి పెద్దవాడైన కు(ర్రవాడొకడు క్రొత్తగా ఎమ్‌.ది. వియస్‌. ప్యాస్తై వచ్చి అగ్రహారంలో ఉంటున్నాడు. రామిరెడ్డి వెళ్ళి డాక్టరుగారిని (బ్రితిమాలుకుని వచ్చి, అతడిక్క_డ ఉండేట్లు చేశాడు.

(్రీనివాసాచార్యులూ, చిన్నరెడ్డీ ఇద్దరూ వాశేచోట ఉంటు న్నారు. శ్రీనివాసాచార్యులు తాను శ్రీరంగం వెళ్ళటం, అక్కడి కావేరి, గుళ్ళూ. గోపురాలూ చెన్నపట్నం సేషనూ,రైలు ప్రయాణం, తిరుచినాపల్లిలో కొండమీద దేవాలయం వర్దించి చెపుతూ ఉంటాడు ఎప్పుడూ. జూన్‌ నెలలో మళ్ళీ వెళతానంటోో ఉంటాడు. చిన్న రెడ్డి పెళ్ళిపోవద్దనీ, ఇక్కడే ఉండిపొమ్మనీ, నారాయణపేటలోనో, అక్కడ ఇష్టంలేకపోతే గుంటూర్లోనో కలిపి చదువుకుందామనీ (బితిమాలుకుంటూ ఉంటాడు. పున్నమికి నాలుగురోజుల ముందు నుంచీ ఆతరువాత మూడు నాలుగు రోజులూ, హరికధలూ భజనలూ ఏర్పాటు చేస్తున్నారని పిల్లలందరకూ తెలిసిపోయింది. నారాయణపేటలో కార్యక్రమం అచ్చుకొట్టిన కాగితాలు ఇంటికి తెస్తూ ఉంపే దారిలోనే పిల్లలంతా తలా వొకటి లాక్కున్నారు. నారాయణ పేటలో కూడా స్కూల్లోనూ, ఇంకా 'పెద్దలందరిక్తీ, కరపత్రాలు పంచిపెట్టారు పిల్పల్టు. సున్నాలు కొట్టటం, యెర్రమన్ను ప'జ్టైలు దిద్ది తీర్చటం అన్ని ఇళ్ళవాళ్ళూ ఉత్పాహంగా చేస్తున్నారు. కరణంగా రింటి వెనుక మృర్రిచెట్టు.క్రింద డేరాలు వేస్తున్నారు. ఉద్యోగవిజయాలు నాటకాలాడతారట. రంగు కాగికాలు క త్రిరించి స్పంభాలకు అంటిసు న్నారు. పీర్ల పండగకు పీర్లు ఊరేగేప్పటి సంచలనం గుర్తొస్తున్నది చిన్న పిల్లలకు. ఊరంతా కలిసి థోజనాలు చేస్తారట వాకరోజు,. రామిరెడ్డి అరుగుమీద కూచుని అందరినీ ఆదరంగా పిలిచి వాళ్ళవాళ్ళ సలహాలు తీసుకుంటూ ఉంటాడు,

238

ఇంత సంలోషంతోనూ ఆచార్లగారికి వొక్కకే దిగులు, అది యతిరాజులను గురించినది. దేవుడి దయవలన మళ్ళీ మంచిరోజులు. వచ్చినట్లుగా అనిపిస్తున్నది. దేవాలయం బాగుపడటం, మళ్ళీ తన, కళ్ళముందే దేవుడికి నిత్యనై వేద్య దీపారాధనలు జరగటం చూస్తు న్నారు. ఇక తాము కోరుకునేవి రెండే రెండు కోరికలున్నవి. ఒకటి 'వేంకటరంగాచార్యులు ఇంటిపట్టున ఉండటమూ, రెండు యతిరాజులు. తిరిగి తన కళ్ళముందుకు రావటమూ. చిన్నకోడలును చూ స్తే కడుపు తరుక్కుని పోతుంది అచార్ల గారికి. పాపం: ఆమె జీవితంనిండా తర గని దుఃఖమే. ఆ దుఃథానికి ఆళ్వాసాంతమంటూ లేదు. (యోడు. వారిన చెట్టువలె ఉన్నది ఆమె స్థితి. ఒక్కగా నొక్క, కూళుగై తే ఆ కూతురి కాపరంకూడా కూలిపోయింది, ఆమెకు ఓదార్చు ఎక్క డున్నది?ః వినయమూ, అందచందాలూ, వొద్దికా, తెలివికేటలూ ఉండి కూడా నిరర్ధకమై పోయింది (బ్రతుకు. “బాలకనకమయచేల ...” అని ఆమె కృతి ఎత్తుకుంకపే అ గొంతులోని మాధుర్యం, బాల కృష్ణుణ్ణ్‌ కళ్ళ ఎదుటనే నిలుప్పతుంది. సంగితమూ, సాహిత్యమూ, సౌందర్యమూ, సౌశీల్యమూ ఉండిన్నీ గణనకు రాకపోయె. స్సీశ్రా రామాచార్జకు జాబునా స్తే తాను రాలేకపోయినా, భార్యను పంపుతా. నని వ్రాశాడు హంసల దీవినుండి వరదాచార్యులవారు తప్పకుండా వస్తామని వ్రాశారు. సూర్యనారాయణరావు కూడా వీలైతే తప్ప కుండా వస్తాననే (వ్రాశాడు.

ఆచార్లగారికి ఇంత 'సంతోషంలోనూ, దయ ఇంటికి వస్తుం దన్న ఊహ కలిగినప్పుడల్లా ఎంతో విచారమయ్యేది.

తాయారమ్మా, పిల్లలూ, దయా వొక వుదయాన జట్కాందిగి ఇంట్లోకి వచ్చారు. ఆచార్లుగారు అనుష్టానం తీర్చుకుని వాకిట్లోకి వచ్చే సరికి వీళ్ళందరూ వచ్చారు. దయను చూడగానే ఆయన మసను కలచి వేసినశ్సై ౦ది, సూర్యనారాయణరాపు చెప్పింది నిజమే అయి ఉండ వచ్చును. యతిరాజులకు ఈ దృశ్యం ఎంత హృదయ విదారకంగా ఉండునో. తాను వ్రాసిన ఆ దుఃఖవ్నార్త అతజ్జి ఎంతగా కలచ్చి వేసిందో. ఎంతగా గుండె పగిలిందో, తల్లిపోయిన వార్తను తాను

2309

(చ్రాయకుండా ఉండలేక పోయారు. ఎందుకంటే ఆ సమయాన తనకే వోదార్పు కావలసివచ్చింది. 'వేంకటరంగాచార్యులు మంచి చెడ్డలు పట్టించుకొనకుండా తిరగటమూ, థ్రీసివాసులు చిన్నవాడు కౌావటమూ, తన కష్టసుఖాలకే మానావమానాల్లో ఏనై సంవత్సరాలు తనకు అండగా, దండగా అంటి పెట్టుకున్న భార్య పోవటంతో, నిలవలేక పోయారు. ఏడాదీ ఏజ్జర్థం గడవకుండానే తన (బ్రతుకును మూలంతో సహా కదిలించివేపిన రెండవ దుర్తటనను యతిరాజుల కెందుకు రా! (వాశారంశే, ఈ వార్త తెలియగానే వెంటనే యతి వచ్చేస్తాడను కున్నారు. కౌని ఈ విధంగా జరుగుతుందని ఊహించలేదు. కాని ఇవన్నీ ఇలా ఉండగా ఆయనగారు జీవితంలో ఇదివర 'కెన్నడూ యెదుర్కో_ని గొప్ప సమస్యను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. పరిష్కరించవలసి వచ్చింది. ఆ మాట తాను వింటానని కానీ ఈ సమస్యను తాము ఫరిష్కరించవలసి వస్తుందని కానీ ఆయన యెన్నడూ అనుకొని ఉండరు. ఊహగా, (్రాంతిగా, ఆశగా కూడా ఆ ఆలోచన వారికి వచ్చి ఉండదు. తాయారమ్మ వచ్చి ఇటువంటి గడ్డు సమస్యను తమ ముందు ఉంచుతుందని కూడా వాలెన్నడూ అనుకోలేదు, “దయకు మళ్ళీ పెళ్ళి చేద్దాం” అన్నది తాయారమ్మ- ఇంట్లో వాళ్ళందరూ భూమిమీద వొక అడుగు ఎత్తుకు ఎగిరి పడ్డారు. ఏడుపులూ, బొబ్బిలూ అయిన తరువాత తాయారమ్ము, నిశ్చ లంగా, “ఎందుకు చేయకూడదో చెప్పండి?” అని నిలదీసి అడిగింది. దీనికి సమాధానం వాళ్ళవడ్డ ఉంపేగదా? “ఇస్పుడు దాని కెన్నేళ్ళు? “దానీ బ్రతుకంతా ఏం కావాలని మీ ఉద్దేశ 0?" “మీకు మతులున్ననా లేవా? “*మీ పెద్దరికం మీరు నిలుప్పకొని, అది మన పిల్లగానే ఉండి పోవాలని ఉందా లేదా?” “ప్పెల్టిచే స్తే ఏం తప్పులేదు.” 240

అచార్హగారు మొనం వహేంచక ఏం చేస్తారు?

“ఆడవాళ్ళు ఉద్యోగాలు చేయటంలేదా ఇప్పుడు? ఇదిమీ కాలంలో ఉందా? ఇప్పుడసలు పాతికేళ్ల వచ్చేదాకా పెళ్ళే కొవటం లేదు. ఇది మీ కాలంలో ఉందా? ఎనరి నుంచి చెడ్డలు వాళ్ళవి. మీ కెందుకు బాధ? రేసేక్కుడో రెండు వందలు తెచ్చుకుంటుంది. ఎక్క డికో బదిలీ చేస్తారు. అప్పుడు దగ్గర యెనరుంటారు? ఈ రోజుల్లో ఆడపిల్ల లు విదేశాలకు కూడా వెళ్ళి చదువుకుంటున్నారు

తాయారమ్మకు ఇన్ని. విషయాలు తెలుసునని కానీ, ఇలా మాట్లాడుతుందని కానీ వదినగార్లకు తెలీనే తెలీదు.

“మరి ఇంతకూ యెవరైనా చేసుకునేవాడు రానద్దూ?”

ఆచార్ల గారికి నమ్మకం కలుగలేదు.

“అవును, రావాలి. ఇవాళో రేపో నస్తాడు”"

దయ 'ెరట్టో చామంతీ చెట్లకు నీళ్ళు పోస్తున్నా, ఒక చెవి యిసే ఉంచింది.

తాయారమ్మ కొత్త సమస్యను తెచ్చిపెట్టింది. ॥

కూతురు అన్ని విషయాలూ చెప్పింది. అంతరాంతరాలలో ఆనందంగానే ఉన్నా. ఆచార్లగారికి యెంతో తడదాటు కలుగు తున్నది.'వాడి సంకల్పం యొట్లాఉంటే అలానే జరుగుతుంది అన్నారు.

అవాళ మధ్యాహ్నమే ఇంట్లో సభ్యులందరూ. వింటూ ఉండగా, జీవితంలోని నిస్సొారతా, అశాశ్వతత్వమూ, మనిషి జీవి తంలో సాధించవలసిన పరమార్థము, ఆచారమూ, ధర్మమూ మొద శ్లైన విషయాలను గూర్చి మాట్లాడారు. వైరాగ్యము యొక్క ఉత్క్బుష్ణకను గూర్చి నొక్కి. చెప్పారు. ఈ భూమిమీదకు వచ్చిన తరువాత కర్రవ్యపాలన యెడల దృష్టే కాని, ప్రాపంచికసుఖాల అన క్రి ఉండరాదని. తేల్చి చెప్పారు. ఎడనెడ లడ్మీనృసింహ స్రోోతంనుంచి క్లోకాలు ఉదాహరించారు. మళ్లీ యెవరూ నోరువిష్పక ముందే అంగవస్త్రం దులుపుకుని బుజాన వేసుకుని జనార్జనస్వామి. ఆలయంవద్దకు వెళ్ళారు.

దయకు నవ్వొచ్చింది. తాతయ్యకు జీవితమంటే ఇప్పటికే

చై

వాలా మమకారం ఉంది. ఇంత వయసు వచ్చినప్పటికీ, జీవితంలో ఇన్ని చేదు మాత్రలు (మింగినప్పటికీ, దయసీయమైనవి అనుభవించి నప్పటికీ, తాపత్రయం ఏమి పోగొట్టుకున్నాడు?: చీపురులోంచి పుల్లలు ఊడిపడితే జాగ్రత్తగా వెళ్ళి గుచ్చి వస్తాడు. తోటకూర మడికి చీడ దులపటానికి రెండు గంటలు కూచుంటాడు. కొడుకు దగ్గరనుంచి ఉత్తరం యెప్పుడు వస్తుందా అని కళ్ళు కాయలు చేసు కుని యెదురు చూస్తుంటాడు. మనిషికి ఆశా, నిరాశల మధ్య, అసం తృ ప్రీ, వైరాగ్యాల మధ్య, తన జీవితం తనకు కావాలి. తన బళుకు తోని మమకారం తనకుండాలి. సాలెగూడులో పడిపోయే ఆకర్షణ నుండి మనిషి యెప్పుడూ తప్పుకోలేడు.

(ప్రకాశరావు వారం రోజుల్లో వస్తానన్నారు. వచ్చి రాతయ్యతో మాట్లాడళా నన్నారు. ఎప్పుడు వస్తారోః ఆయన రాకకోసం మన సృంకా ఆరాటపడిపోతున్నది. ఒక్క క్షణం'సేపు మనసునిండా, అవిళ్వా పాలూ, వ్యర్థభయాలూ, అనంతృ ప్రికరమైన ఆతోచనయడూ రేకెత్తు ఖాయి. మళ్ళీ తాము మాట్లాడుకున్న మాటలూ, హృదయాలలోకి చూసుకున్న చూపులూ గుర్తువచ్చి మనసులోని కలక తీరుతుంది.

(ప్రకాశరావు వచ్చాడనగానే హృదయం ఆనందంతో పొంగి పోయింది. శ్రీనివాసులు వెంట బెట్టుకుని వచ్చాడు; “ఆచార్ల గారి ఇల్లెక్కడ" అని వాకబుచేస్తూ పస్తుంపే తాను వెంటబెట్టుకుని వచ్చా తుట. కానొక్క. మాట మాట్లాడలేక పోతున్నాడు కానిఈ (ప్రస వచ్చేసరికి (శ్రీనివాసులకు ఎంతో సంతోషంగా ఉంది. సా

ఛ్రీనివాసులే వెళ్ళి తాతగారిని పిలుచుకొని వచ్చాడు. “తస్మాళ్ష్‌ కారుణ్య భావేన రక్ష రతోొజనార్డని అనుకుంటూ ఆయన అఆడ్ష తులు తడబడుతుండగా వచ్చారు. (ప్రకాశరావు లేచి నమస్కరించాడ్ను తాయారమ్మ వచ్చి “నేను చెప్పాను కదా నాన్నా, రేపో ద్వొల్లుడ్లో వస్తాడని. నా కళ్ళిష్పుడు చల్ల బడ్డాయి” అన్నది. ల

చూడమ్మగారు తమ భర్త విదేశాలకు వెళ్ళి ఏ పదమూడు

వధ్నాలుగు సంవత్సరా లయిందో, ఈ కాలంలో ఎప్పుడూ పొంద

తేని నంతోషాన్ని పొందింది. మనసులో కొంత ఘర్షణపడ్డా, అంత 242

రాంతరాలలోని ఆనందం ఆ ఘర్షణను ఆశే సేపు నిలువనీయలేదు.

ఇట్లానే ఏదో ఒక రోజున భర్తగారు తిరిగివస్తారేమో। ఇది ఇలా జరుగుతుందని ఏనాడైనా ఆశపడి ఉంటేగా! అట్లానే భ ర్రగారు కూడా వస్తారేమో! మళ్ళీ (బ్రతుకంళా అనంద పూర్ణమూ; అకర్ష సనీయమూ అవుతుందేమో! ఒకప్పుడు తన చిన్నతనంలో కలకలలాడీ వోయిన ఆలయం పొడుపడిపోవటమూ, మళ్ళీ ఇన్సుడు కలకల లాడటమూ కాను తన కళ్ళముందే చూడటం లేదా! ఓర్పుగా బ్రతికితే ఏనాటికో కళ్ళముందే వంచి జరగవచ్చు.

వైశాఖ పొర్షమి వచ్చింది.రామిరెడ్డి దంపతులు, బిడ్డడినిమధ్యన ఉంచుకుని పట్టుబట్టిలు కట్టుకుని దేవుడికల్యాజోత్సవం జరిపించారు.

దేవాలయపు గోడలకు రంగులు పూశారు. బొమ్మలు గీశారు. తోరణాలు. కట్టారు. ధూపాలతో, దీపాలతో, దాజాదిజం్రీలతో, ఊరంతా కలకలలాడిపోయింది. ఊరంతా ఊరేగించారు. దేవృణ్తి, ఆచార్ల గారు మనసునిండా ఎన్నిమార్లో జాగిలవబిడి (మొక్కాడ్‌. “న్సురచుటలేదు మీ న్మరణ, మా కితరేచ్చ మరేమిలేదు ౨.” అని వదే పదే పాడుకున్నారు.

ఊరంతా వెన్నెలలో మునిగిపోయింది.

గడచిన నాలుగైదు రోజుల నుంచీ, నాటకాలూ, భజనలూ, హాతికధలూ జరుగుతున్నవి. రాత్రి బాగా (బ్రొద్దుపోయినదాకా ఊరంతా సందడిస్తూనే ఉన్నది. రామిరెడ్డి ఆచార్హగా రింటికి వచ్చి పాదాఖి వందనం చేసిపోయాడు.

థఅ్రనివాసులు 'ప్రకాశరావును వెంట బెట్టుకుని హరికథ “కెళ్ళాడు. ప్రొద్దుపోయిన తరువాత ఇంటికి తిరిగివచ్చిన ఆచార్లగారు, భాగా అలసిపోయి, తిరిగి వెళ్ళలేదు. అయినా హరిదాసు కంచు కంరం ఊరంతా వినిపిస్తూనే ఉంది, ఖంగున (మోగుతూ.

ఇంట్లో చిన్న కోడలు పూజ చేసుకుంటున్నది తాము వచ్చేసరికి. దయ లాంతరు ముందు కూచుని ఏదో చదువుకుంటున్నది. పెద్ద కోడలు కూడా హరికథకు వెళ్ళింది,

ఆవార్లగారు వేపచెట్టు వారగా అరుగుమీద (ప్రక్క పరచుకుని

243

పడుకున్నారు. చెట్టు కొమ్మలతో నుండి అరుగు మీదకు వెన్నెల పడు తున్నది. ఆయనగారు. పడుకుని, నిద్రపట్టక, వొకసారి తన గడిచిన ' జీవిశాన్నంతా సింహావలోకనం చేసుకొన్నారు. తమ బాల్యం, అనుభ వించిన భాగభోగ్యాలూ, భార్యా, బిడ్డలూ, _పేరు ప్రతిష్టలూ, కష్టాలూ నష్టాలూ అన్నీ కళ్ళముందు తిరిగాయి. యతిరాజుల కొరకు యి పన్నెండు పదమూడేళ్ళనుండీ పొందిన పరితాపం,అన్నీ ఆలోచనలలో "మెదిలాయి.

ఈ నాలుగు రోజుల నుండీ యెంతగాసో అలసిపోయిన్నా ఆచార్హగారికి నిద్రపట్టిటంలేదు. సీతా కళ్యాణం కాటోలు = హరిదాసు కథ చెబుతున్నాడు.

చిన్న కోడలూ, దయా నిద్రపోతున్నట్లుగా ఉన్నది. వేపచెట్టు మీదనుంచి సుఖస్పర్శ కలిగించే గాలిపీ స్తున్నది. బహుకా కోడి మనస్సులో భర్త తప్పక తిరిగి వస్తాడన్న ఆళ కలుగుతూ ఉండు వచ్చును. మనవరాలి కలల్లో జీవితం వొడుదుడుకులు లేకుండా సాగుతూ ఉండవచ్చును.

సగంరాత్రి గడచినశ్లై ఉన్నది. పెద్దకోడలు వచ్చింది లాగుంది, చిన్నకోడలంటున్నది: “ఇవాళ లక్ష్మీదేవి ముఖాన నవ్వు కనపడిం దమ్మా నాకు, అక్కయ్యా. ముత్యాల ముక్కర చేయిస్తానని (యమొక్కు కున్నా నెప్పుడో, కళ్ళుమూసి ఇట్లా వెన్ను వాల్చానో లేదో, అమ్మ గారి ముక్కుకు ముత్యాల ముక్కిర ధగధగ మెరిసిపోతూ కనిపించ్నిన్నీ దనుకో. ఉండబట్టలేక వెళ్ళి చూశాను. ఇప్పటికీ నా కళ్ళముంప్తు ఆ వెలుగు కనబడుతూనే ఉన్నది”

ఆచార్లగారికి నవ్వు వచ్చింది. “శ్రీనివాసులు రాలే?

“ఏమో, ఏం వోపికోనమ్మా వాళ్ళకు? తెల్లవార వస్తున్నద్న నేను కూచోలేక వచ్చేశాను” పెద్దకోడలు చెప్పతున్నది. ల్‌

అచార్జగారు తూరుపు దిక్కు. చూశారు. కుక్ర సక్షత్రం మిల మిలా మెరుస్తున్నది.

“సవమానా సుతుడు బట్టూ పాదార విందములకు

నీ నామ రూసముఅకూ.. .”-హరిదాను పాడ్డుక్షన్నాడు.

దేకంలో అనడశ్గామెలినాజం ఇక హ్‌ ఎతో.వ. జకందా మించతడకు, చదు మాపుణొబాకలో జాం నెలకి కుకా తో మూడంంటు చక్కటి స్తుత, గుంధొబయండెలకొల్బందు దో ( ఇప్పటికి శరం ౧ ఇట్‌ 2%ర6ంంమగా జా యస్టా -- స్పూన్‌ దదాళకలో 1 లాయ ప్త డ్డ, రే లా సా ఆ డులాంిక సదాద్యు క! 1" ఆ జెబొకుక్లో బొర్తుక మీరు కను మొత్తానీకి పైన చెలి జ '3లబ కండి అందులో సగానికిశగం అవనంగా నంస్నా లల వస్తుంది. లెక్కగడితే మీలు దాదా గ ,00/ 60 కాతం లాభమన్నమాట | క్స్‌రు కట్టీ ఆ ముత్తం రా అకూ మీకు రూ. 10శ్లీలసతిఫల౦ం మెదిటినెలచందా రూ, గ కట్టగానే- దుడుతుంది. 1. మీరు ఏరి కోరుకొనే 0 ఉచిత రూ. 100 లకు _- దేశంలోని పెద్దపెద్ద కాలూ, న. ల్‌ పంస్పలన్నీ (ప్రచురించిన సుమాటి 2. “ప్పన్దకవవంచంి షత్రిరో, |గగో... ఉత్తమ ప్పస్తకౌల క్యాటలాగు 8. దాదాపు 38100 తెలయగు ప్పస్తళాల లోనుం చ్‌ మ్‌ యంతట మీలే ఏరి వివిధ వివరాణన్న పెద్ద 'కేటలానూ, కోరుకొనే చుంచీ మంచీ పు సకొలు |, మీ ఖాతా వివరాలు మీక్షై మీరు లి ానిపెట్టకోవగానికి ఒక రిరారు నసాయిం లా డి న పుస్తకమూ బ్‌ లకు..- ఒకటి కాదు రెండు మరుటపాతో టంచన్‌గా మీకు ఆంది కాదుంళచొఉచితపు స్తకాల పెద్ద జాసితా తీరుతాయి నుండి మీరుగా ఎన్నుకొనే మరి 7 నెలల చందా కపేశరికి జి డు 10 పజకాలు అదనంగా ఉచితంగా... ఆ ్య్యలతోనంచి మీరై మీరు పిస్తాయి. ఏరి కోడుకొనే 8380 రూ.లపు స్తకాలూ, శరూ 4. అరీదచేసే మామాస ఆపై వ్వర్రి రెండు ఉచిత పుసకొలూ సత్రిక “పూంంప్రపంచం” సంచికలు. అందుతాయి. ఆ 18 నెలలూ మీకు మా ఖర్చుతో [| స్వల్ప తిరిగేసరీకల్లాం వస్తాయిః మరో 380 రూ లప్పస్తవారూం ఖం -ఈ అన్నింటి రవా మరో 2 ఉచిత అశస్తకాలూ నిట వృణ మెమేభక్ని |8 నెలలు పూర్తికాగానే నొందిరి. మరో 48 రూ. లప్పస్తకాటా, జంట? కి శస్తే "పెద్ద క్యాట పైగా మనో 8 క్రిచిత ప్పస్టాలూ తను వృతాము, = అ౦యతాయిం

ఎప్పుడైనా ఏదైనా అవాంతరం శతూమొపటి వెడాంిడ వ నేనో? లేక అసలు మానే సేనో? భదసైంరా వం కంపు యః వ్‌ ఈం మీకేం 'నష్టముండదు. వాందుండ్తు చందాదారులు ఒకవే? ఎప్పుడైనా, “శ్‌ లఎన్మకోంిశైం ఏ కారతంచేతనైనా అర్హాంతరంతోనే = 'కురిగన , కలా న కళ లగ గ; వ | చందా మానివేయదలి సే నిరాకేపణగా 4వ చ మోనివేయవచ్చు. అప్పటికీ వారు కట్టిన వా షష, పొమ్ము వారికి పుస్తవాలరూపంలో ముట్టి కు తీరుతుంది. కాకపోతే ఈ లెక్కలో, మప వారికి ఆంతవరకూ పంపిన ఉచిత పు స్త గుం వ. కొలూ, “పుస్తకప్రపంచం” సంచికల య. తా ధరా, రవాణాఖరక్చులూ మినహాయిస్తాం. కు గడువు పూర్తయ్యాకమా విరిగిన కలలు అటో "పేమిటి ఇ జనమంచి రామకృష్ణ ల ఒక కటుందఐం కోరి

16 నెలలూ పూర్తిచే-నే మీకు కొన్ని "కన్న వాటిలో పరిగిన

యావ్జీవిత సదుపాయాలుంటాయి కొన్నికలలనువివరించే యావజ్డీవితిమూ మా పంపిణీపు స్తకా విశిష్ట నవం,

లన్నిటిపైనా 10% కమిషన్‌. 20 రూ. వోడు లకు పైబడ్ల ఆర్వరకు అదనంగా రవాణా. ఇవి ఇఆ= ౧ "6౯ ఎ మాలు

ప్యాకింగులు ఉచితం. అనసర మైనప్పుడు న (1

దూ. $0 లకు మించకుండా నెలరోజుల (2 // “పుస్తకవ్రపంచంి చందాలో కూడ | |,

10% తగ్గింపు ళన | ష్‌ "పెద్దా, చినా [39 ఉత్తరో శరా వచ్చే పెద్దా చిన్నా విడీవిడని చిక్కులు

క్యాటలాగులన్నీ ఉచితం. పీరాజీ ఆంగ(ధ్రతో మంచిస్వంక([గ్రంథాలయాలు సంసారంలో. పొటమ

ఇంటకలవారి పేర్లు, ఛాయాచిత్రాలతో రించి, అటుపోటులకు సహా, పలువురికి ఉపయోగించగలవిధంగా ఆగ్గలమై. విడీవిడని తీర్చిదిరిన మవర్ష (గ్రంధంలో. పేర్ల చిక్కిలను చిత్రించే, నపాది. ఇ గా వీరాజీ మరొక నవలా

తలం... మ. గ | మ | ర్‌ అర్జాంగి ల్‌ ర్గి గరి |! న న. ఉన్నవ విజయలక్ష్మి హా ప్‌ కమంత అట ఆంధ్ర సచ్చిక వారష్మత్రిః శేవనూ జే 62 కలో ఆమధ్య దారా హ్యదయొన్నికరిగిం.. అక్షరాక్‌ సూకలు వాహికంగా. వేలువడి, క లీని, కరుణసునిష్పత్తి డాం విశాలాంర్రల శేషాలద్రు దాగా వాషార్తుగా టై ని అకాడమీ లోవార్డుఅందు అద్భుత నవలం దించే ఇంచక్క కొన్న అంద్రమహాకవి కథలు, విశ్వవిరోకనాన్ని విక (క అఫీనవ కవిశాసంప్పటి, న స అస జు స నందిర్‌ టూ టానికి. భొనుమత్రీ రామకృష్ట కా 1. “రమణీయ రచన న్న ఖః డ్రి .. బొవూ చిశ్రాలంకలణ స్‌ క్యు స | సాప్‌ాత్ర శ్రీ అకాగ్రన్చ అనారు ఆఅంద్ష బ్‌మ్యలీ ము (_ కొని ర0డో ముద్రణకు? ఎక్కి స స | || ఆంద్రవీ ఉఠ్టూతలూవ్చి తరువాయి హాం న [౨ కగారి కథలు నందర్‌ వన్గొక్ష ట్ర తదన్వత్ర్య ర్‌ధల్పు _

క్‌/ గో .| వ్‌ బ్‌ ళ్టైానానాలాలు లు లు చంను అ గ్‌ అమ్స్‌సం టం. ర ! గక శ్‌ ॥ ణా! 1 / లో బ్జే ॥ ఖ్‌ ఎర్జే (ర్న గే గ రీ ! ష్‌ ల్లో క: ఉమ శ్‌ తేళ్లు టప [మ 2... ణి త్లొ్‌ళ్తి ఫ్‌ వు పో ] లై! | జ రా చ్హు ణ్‌ ] ల్ల 6 68 ఇది థి న గ 1 స గస హ్‌ 20 1 స వ కా స్‌ శస ణి! నః ౧ త న. 5 లై క్‌ 4 ఇ టం. ష్‌ ॥ స్త క స ల రా 2 71 [1 యి ళం! 4 సం స్థ ౯ గై (గా గ్‌ ది! గాం ప. క్‌ 1 స వం న్‌ య? గ షై ఖై రె గ్‌! | న్‌ ! శే వ్ప చళ్ల జ గ రా | | కి డన 0 నా /. ॥ స స. [1 గ ॥ గ రాళ ఇ 1 రాః స ౧ 1 1 ళం! సె జోశ్రటై శై 3 క ళ్‌ , ళ్‌ ం [ శ గ్‌ 1 ష్‌ య + శ ల రల ణం ం టి హ్స్‌, య్‌ శీ ల సీ స్షరజ్స ఈల్‌ ౪ వ ( (మ స స శ! ఠం ష్‌ శ ర | శ చా హే ణి ఖః ర్త! రో న. య టే లి 2 రిచుల అ అంచన ర లయం లలు రాల టం ఆలం | ళా ణ్‌స్ట 0 న స అలా ఇస్‌ శే త్రై ల్లి ల ళీ ఏ ర్య ఆక్టి శం యా ణేఇంం 8 వైజ్‌ _ఛెజ్హ ళ్‌ సద ళల లి పోస్‌ చిల్ల ర్‌ గ క న వ శ ళతికజే్క క లు లన డి డట ప న కిల్లి ల్లు పప ఖి వ స సం స. ఉర కష 3321 తి శిల చు 4% కరం బం 2 శీ శయ జ జే ఆ ని 2 యి పు, అది గ క. 9, 2% కళ కం వళి ణీ శైటి లి ప వతి ల్‌ ఎ వసలం కి శ. 1 ౭౭? ఢడిళతిటర్‌ శకస

4 సళ్లని ఎ వ రాశ్నష్ట్యున లా చరి నో డో ॥ ఖీ నింిర్రం వెళ్ళిపోగానే వసంతబుకువు వస్తూనేఉంటుంది? """ పు స్తూ | వసంతంలో ఉన్నట్లుగా జిరంలో ఉండదు ప. ! లోకం, ల్‌ ఎప్పటికి ఏం జరుగుతుందో | స క్‌ ముందు ముందు ఇంకా ఇంకా కష్టాలే వచ్చిన్నా: సుథాలుకూడా వస్తాయన్న ఆళ ఉండొద్దా మనిషికి: ౨ 1! ద్ర రెం యజిబీస్పుణం . మక్రాషు-డంద్రాావ్‌.. [ య