Telugu natana dhekshaparudu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

స్‌ | య ఆ ఇ కట క్ష క ల్‌ ం ం మ లాల జూ వా జ్టక్ట్థరా త (సట లన త క య్‌. యాయ ననన న క 1 ఫా క్క టి! సై కాల్‌ థా క్‌ సన న | / ళు మ. నల్‌ క న్‌ా, సవతి న. నే. శ ట్‌ శ పర వ న్‌ మం కక్‌ పే. ] వ ము య. నవే రం ఖ్‌ ప న త రం లనే టం ద... ట్‌ య వ. ఖ్‌ మం లు వ? స్‌ నల్‌ ఖీ సం పీ 1! ల [పకా డం ఇ మా." న స్‌ నూ న మ శ స వ. | నం స నట చె ను గ. ఖీ! మ. . వూ ఎ క్త మ న. కం సన" * అలమేలు? నల నమ. నో న. “ప హం ' . | | కన వ. వ మ - “ జ్ర యా! 7 మల 4 _ . "ట్టు నా క 1 ” ॥ . _ క. వ. వ ్‌ యో

నటన దీక్షాపరుడు డాక్టర్‌ ॥ చంద్రశేఖరం వ! ప్రచురణ రంగజ్యోతి బుక్స్‌, అభిరామపురం, మాస్‌ - 600 018 మదణ శ్రీ సేవా మందిర్‌ (ెస్‌ సాలి[గ్రాం, మద్రాస్‌ - 600 098 కగరే పేజీలు 67 నుండి 168 వరకు శీ కృష విత వ్రంటర్స్‌, టి. వగర్‌, మ(దామ - 17 ముఖవిత్ర కళ టి రామారావు మాస్‌ = 600 017 గలధా, ఉరలశి ల *వొాలట భా “లం ఉల ల -! [90 న 1 మై లలఇు విరు, 40-00 పాదైాహైాజాాాో ” మై్రాశాడ్‌.్య00 (0 శ

నటన ది క్‌ పరుడు డా చందశేఖరం (త్ర జ డు రాలీ (౧( ॥ (మాతం చి యు , చాటు (గ ఇలా వ్‌ గ్ర్రకంలశయయటం రబన ; ఆ- ష్‌ "సాల కృష్ణా వంద్‌ జ ఫీ (ఓ వ్రచురణ : రంగజ్యోతి బుక్స్‌, మద్రాస్‌ - 600 018.

అచ్చు కావలసిన పుస్తకాలు 11. యీ శతాబ్దవు రంగస్థల (ప్రముఖుడు. (70 నంవత్ప్సరాల వివిధ కార్యకమాలు.) 2. వాకు తెలిసిన చంద్ర శేఖరం. (అనేకమంది (పముఖుల (ప్రశంస వ్యాసాల నంవుటి) 8. మేకప్‌ ఏలా వేనుకోవాలి? 4. ఆంధలో నులభ నంబార నాటకరంగం. ర్‌ ళ్‌ యా అలతి వో ళీ యీ పుస్తకాలు పప్రచురించదలవిన కంపెనీలవారు హక్కులకు చం[దశేఖరం గారితో వంప్రదించవచ్చును.

ఇ158 54ఉ!1%*6ఆ5 కీం38 2ం00ంణజి 26 ౧06 ౧౧29061౪ 00%0ల904 *1 శరంతం198 0005ల 2064 ౯౦౧లగ?, &మిరే 88 ౦ అలు పీడ+6 2 3092 300386 0 ఢ041031008 €0 ఓం? ౧౯01ఆ9108. 1 18 యింటండ 906 16413000, 146 ఏ ఓం శల708 0006 901106 శల కళ88!1 0 1౩ 21 కండరం 846 ౩11 0036. తీ మంటండ! 2180000016 10 19 జగ 18 000988౧ €0 34016 ఆజ 2౩ 00%0ట40ంష 2000౯? 10 88 13 00౪86 శసెంంం పీం రేం 106 276 2 380008 30886 0 శఢంరే1021102 వింపరుు2!0/ ఇందనం. 2064 16276 16 346286. 071! ఓనం స “న్నకు (ఇంట లే6 685 0 ం 8109018008, ల౧248- ఒలక, 69870098 మరే హ్‌ంంటడ088 0019300 అభ 1 శిలల. క ౪ంజ!6 8411] ౦010086 11 1 క ష2ఠీ 10 524 మ) ర 211 076 28212. “=వింఓం[8 ఆ స ఇ1లు 03 1076 ఉం జగం ౩08 110% ౪40 ౪011 పజ 046 9 14108 ం03గ €0 & మంటజం ఇలీం *౪111 శంంలాం పంట మ్రైష్‌ 226 182302, 2౨4 ౪111 0 30౪ ఊ0ష0 24 (0౪ ౧ఏలబుం6 10౧ ఉం టం 04 న అఆతే *1 కలు 10 ఖలు ౧1ల *టం 04 ౩౫౦౪ 0మ9 9 ఏల 0%6 ౩02౯ లిం మరీ ౪411020 6 01216 శంజ' 96600 10 06 2 80081016 ఇ 0£ ౧021108 16౯ 06%276 ఆ 10 ఇ €0 141) పీటం జాసీశ్‌1 011420 ౯130);

ఈ ప్ర['౧౮౮౭$35 *” ఉర * ౪510884”

1039 11761, 108664 వెట్‌ జరం ఓ ఇసిండ * మ ౭౦068102 2964 16 ౧0010003 [276 0ల02 6 బరంం041 1080666 1 మ 100” 28 ఏ లం 0186 ₹16% ల ౧140422806 023030, 809 1 22 900% కెకమి09ఓ8345 0౯ 718 ఉ౮లాంతి గ166 ౩9 66 1416 శంజళ 86 ఓ ఇషరిక ౩1110216 ం31003 9 116 ర౯10800 10103310% రలంంరక 6గ 1208017 ఇం00 ఈం [0174 కం 138 ఇసం6 ఏం ౨6॥ 4 ₹81ఆ59 షం 9 ౯౯౧4౦ 4 2ఓర 8౧921 9107 "065 0౯ 16 38%86 ౧ 18 21, 86 081 ౧6౪6౯ 2418128 క్రల14106 $30088 0% (16 86886. వంటజక108 [008% (ఓం [10% 1006021 పం 0 ౪౫ 11 శంజు 04 80/ 60 900064 ౧865 1466 | 34 1 ఇర 26 కషం 1628004 (60 2ంక00166406 ఠి $8000::30/ 9 ఉం జగం

గౌరంం6 1569, ॥ ఏ బం, ఉంం0ంళ2కక 80151081 68 ఇం సేడాం 800; ఇసి8టి [0౯ *1086 0 2 ర0ల10 ముల ఈఈ 0811 “1300టజ35ి. కళ ఉంం6 ““క80టబంలిి్‌ ఇజం 200 206 కం ౦096 ౪100 జం ₹లుంలి0ిలంరతే 1008 డగ ఉల: *౪00 1 ౦96. 16 1౯౮164 ౦ 612 106 ఇంద ౫ 18 “8 3ం0ంటజిఃి” సే 0 ఇసేడ4 అక8 18 1 10 టఉంణి 0౯ +0 ణం ౦౦మ04181/ 0౯ 00౪10) 7"

౮౫414౧00ల|40025 సా గం యగా4టం760డ4 (6 రీ 46 “జంంటాూనే 40/07 లీ ౧ంగ్రూ రీ గళం గం ౧౮౧౫౮ గం ఆం ౮ గ్‌ అ గ607/0, 6డజంం/404 డడ జండట4064/04, గ్‌ద్ర్‌ ౮౫4 (౧0౫%, గడీ అ ఈం ౧౮౫ లీలం04 (౧07 గంగు గాంగ (రింగ

వుస్తక పరిచయం

భారత నాటకరంగంలో ఎంతో కృషిచేసి రకరకాల అను ఖవాలు నంపొదింవినవారు ఉన్నారు. తెలుగు నాటకరంగంలోకూడా తమ జీవితాలను నిరాపేక్షతో కళామతల్లికి అంకితం చేసుకొన్నవారు, ఏవేవో గొప్పగా సాధించినవారు, లేకపోలేదు

వీరిలో ఎంతోమంది ఎన్నోకష్టాలను ఎదుర్కొని వుంటారు. కాని వారు ఎదుర్కొనవభిసి వచ్చిన సమన్యలను గూర్చి, వాటిని ఎలాగా ఎదుర్కొన్నారో మనకు తెలియదు. బహుకా అనాటి కళా పోషకులు నటులకు సమస్యలు కలుగడానికి తావిచ్చేవారు కారేమో. కళాపోషణ, కళాకారులపోషణే వారి ముఖ్యవిధిగా భావించేవ్నారె వుండవమ్చను.

రోజులు మారినవి. పరిస్థితులు మారినవి, 'కళాహోషకులు'గా వెలామణికావడానికి ఒక కొత్తబాతి వెలిసింది వీరిలో [పభుత్వాలు, అకేడమిలు, సులభంగా లక్షలు నంపాదింయకొన్నవారు వున్నారు.

నాటకరంగ _ పరిస్టితులు మారిపోయినవి. రంగనలనటుల జీవిత పరిస్థితులలో మార్పులు వన్నినవి. రాజకీయాలు యితర వరిస్థికులు, కళాకారులకు కొత్త కొత్త పరిస్థితులు కలిగించినవి. కొత్త నమన్యలు (ప్రారంభమైనవి. ముఖ్యంగా నిజమైన యువ కళాకారులకు,

నేను సాధింవినవి కొద్దే. అవి కూడా నాశక్తివల కాదు నా దేహాన్ని ఆవరించి యా “నేనీ అనే వ్యకి చేత చేయించిన ఆ నటరావే, అంటాడు యీ వివ్నితవ్యక్తి చంద్రశేఖరం.

యితను “చంద్రశ్రేఖరం' మాషతమే అనుకొని కొంతమంది విసిరిన వాణులు అ 'చందదశేఖరం' రూపంలో అ దేహాన్ని కళాత్మకంగా అవరించిన అ వటరాజును తొకలేకపోయినవి, *క్తి

'నమైపోయినవి.

ఖే

1924 మంచి నేటివరకు, ముఖ్యంగా 1940 నుంచి - వాటకరంగానికే అంకితమై ఎన్నో నూతన కార్యక్రమాలను నెల్లూరులో (పారంభింవి, తన *క్రికి వీలైనంతవరకు యితర రాషౌలలో కూడా పొధించిన ఒక సామావ్యమైన (ప్రజానటువీ విచిత్ర కధ యా పువ్తక రూపంలో వెలువడింది.

యిందులోని కొన్ని విషయాలు కొంతమందికి అందోళన కలిగించవచ్చు. కొంతమందికి కోపం తెప్పించవచ్చు. యిందుకు వాధ్యులెవరో, నిర్ణయం పాఠకులదే.

యీతరంవారికి ముందుతరంవారికి కొంతమా(తమైవా యా పుస్తకం ఉపయోగబడితే _పమరణక ర్తలు నంతోషిస్తారు. న

మనవి - కొన్ని కారణాల వల్లయీ పుస్తకం త్వరగా అచ్చు వూర్తి చేయాల్పివచ్చింది. అక్కడక్కడ అచ్చుతప్పులున్నవి. పారకులు మన్నించ పార్షన.

వ్యక్తులకు, నంఘావికి, భారతీయలందరికి పాంవృృతిక అత్యున్నతకు డాక్టర్‌ చంద్రశేఖరం చేపివ విశిష్ట కృషి

(నృజనళ క్తి గల మేధావుని భావాలను, ఉద్దేశాలను సామాన్య హానవుడు అర్ధం చేసుకొనడం కష్టం. ముఖ్యంగా, అమేధావి తన ఎంతతత్వంతో, జయాపజయాలను, తనకు ఎదురయ్యే అడ్డం కులను, అశాభంగాలను లెఖ్క వేయకుండా ఎవరూ కాలుపెట్టని రంగా లలో జొరబడి, (ప్రమాదకరమైన, పాహసోపేతమైన తన (వయా జాన్ని, కొనపాగిన్తున్నవ్వుడు అతన్ని అర్ధం వేనుకొనడం మరీ కష్టం.

డాక్టర్‌ చంద్ర శేఖరంయొక్క (పజ్ఞలు (పతిభలు కార్యకలాపాలు వీటిని గురించిన అకర్షణీయమైన కథనాన్ని వారి జీవిత సహచరుడైన శ్రీ కృష్ణానంద్‌ తెలియజేన్తూ, ఈ కళాకారుడు నూతన పోకడల ద్వారా జయ[పదమైన, కార్య నిర్వహణలద్వారా తోటి[వజల కాంతి, నంతోషా లకు, కళొనంన్కృతులకు గావించిన కృషి చైవు మనదృష్టి మరలేటట్టు ఈ దిగువ వ్యానంలో తెలుపుతున్నారు.

“పావీనకాలంలో మతవరమైన కార్యక్రమాలలో, వాటకరంగం ఒక భాగంగా ఉండేది అద్భుత శక్తులు గలదిగా దానిని భావించే వారు. అ తర్వాతికాలంలో దుర్మార్గులకు అదొక అశయంగాను, నరైన వావిడులులోకాక గుజ్టవుకాలల్లో నటులు మకాం వేసేవిగాను వరిగణింపదబడడం కూడా జరిగింది,

నేటి పరిస్థితి ఈ రెండు దృక్పథాలకు మధ్యన,ంగా ఉంది. రంగస్థలం ఒక అద్భుత శక్తికలదిగా కొంతమంది, కోరితెచ్చుకొన్న వ్యర్థ అనుభవంగా మరికొంతమంది, భావిమ్తున్నారు రంగస్థలం వల్ల రాఐడిస్థితిగతులు, దొలా నిరాశాజనకంగా కనఐడుతున్నాయి. అమినా

జ్‌ వాటకరంగానికి సేవచేనినవారికి యిందులోని మార్మికమూలంలోవి మఠాత్మక ఉత్పుకత వుండివుండవచ్చును.”

1716-1975 అమెరికా వివ్రవద్విశతోత్సన నందర్భంలో యునైటెడ్‌ స్టేట్స్‌ నమావారశాఖవారు (వచరింవిన మువృటైన వివరణాత్మక మైన “థియేటర్‌ ఇన్‌ అమెరికా” అనే పుస్తకంలో ఈ నత్యాలు ఉదహరించబడ్డాయి. జు

నిరాశాజనకమైన అదాయ స్ధితిగురింవి తెలిని వున్నప్పటికీ. రంగస్థల అద్భుత శక్తులలో వూర్తి నమ్మకంకలిగి మార్మిక మూలము లోని మతాత్మక ఉత్సుకత గలిగి రంగస్థలాన్ని ఒక వ్యర్థ అనుభ వంగా భావింవినవారిని కూడా తన అధ్యాత్మికళకితో తమవైవు (తిప్పుకోగలిగినటువంటి కొద్దిమంది భారతీయులలో డాక్టర్‌ వందదశేఖరం ఒకడు. ఆయన నటుడు, సాంఘిక వాటకజీవి, (ప్రమ్తుతం మదరానులో కావురముంటున్నాడు.

ఈతడు తాను ఎన్నుకొన్న కళకు నంవూర్జంగా అంకితమై పోవడం, విన్చి నమ్మకంతో దానిలో తలదూర్చడం భాలామందిని అళ్చర్యచకితుల్ని వేశాయి. బతికి ఉండగానే ఇతని జీవితం ఒక కధగా వరిణమింవింది. మ

ఇకని కళానై వుణ్యాలనుగురింవి, ఇతడు అద్భుతంగా పాధింవిన శార్య క్రమాలను గురించి, అనేక ఇంగ్రీమపటత్రికలు, తెలుగు, కన్నడ, తమిళ, మలయాళ, మహారాష్ట్ర, హిందీ దిన వార మాన పథతికలేగాక వైనా, రష్యాదేశాలలోని కొన్ని వథత్రికలు కూడా వ్యాసాలు వార్తలు పచురింవాయి.

ఏకైక సాంన్కృతిక (పతినిధివర్గం, భారతదేశ పజానటుడు మాతన (గామాణ సాంస్కృతిక ఉద్యమ మార్గదర్శకుడు, నూతన భారతీయ రంగన్ఫల నృష్టికర్త, ఫన్‌డాక్టర్‌ అఫ్‌ నెల్లూరు, యిలాంటి వివిధ శీర్షికలతో ఇతడు అభివర్ణించబడ్డాడు.

౩

ఇతని _పదర్శనలకు (వజలు అ్యపయత్నంగా తరలి వెళ్లేటట్టు ఇతని పేరుప్రఖ్యాతులు (పేరేవిన్తూ ఉంటాయి. తమకు తెలియ కుండానే _పేక్షకుల దృష్టి ఇతనివైవు కేందీకృత మయ్యేటట్టు జళతని (వదర్శనలు వళవరుముకొంటాయి. ఇతని పా(తోవిత నటనా వైవుణ్యం, వేవధారణ చాతుర్యం (పేక్షకుల కరతాళద్వనులను అకర్షించుకొంటాయి.

నటనలోను, మేకప్‌లోను, అతీతమైన నై వుణ్యంగలవాడు. మాన వతావాది, నాటక (పదర్శనలద్వారా, వాటకవిద్యద్వారా భారత దేళ (ప్రజలకు ఎనలేని పేవవేశాడు.

60 ఏళ్లకు పైగా అనుభవంగల ఈ వినోదనటుడిని, వేష ధారణ నివుణుని, నాటక రచయితుని, నిర్వాహకుని వింత (పపంవాన్ని కాస్పేవు పరిశీలిద్దాం. యితరులు ఎవ్వరూ తలుచుకోని కొన్ని కార్య (క్రమాలను యీయన ఎందుకు వేశాడో వాటికి కారణాలేపాటో తెలునుకోవడం అంత నులభంకాదు. విద్యావంతులేకాదు చదువురాని వారు కూడా మారుమూల (వదేశొలలో నివసించే (పజలతోనహా వ్యక్తులుగానే కాక ఒక జాతిగా అంతా మేల్కొని, వురోభివృద్ధిని పాధించ డానికి నటులు ఎంతైనా చేయవచ్చునని తన నూతన కల్పనలద్వారా, విజయవంతమైన (వదర్శనలద్వారా నిరూపించారు. రంగన్టలనటన వృత్తిగా గొరవ వదమైనదని, ఉపయోగకరమైనదని, నంఘ్‌ సేవకు ఇది హడా ఒకమార్గమని గుర్తింవు పొందడానికి ఇతడు యెంతో కృష చేశాడు ఇతడొక వథత్రికా నంపాదకుడు, హాన్యరచయిత, తత్వజ్ఞుడు కూడా. విదేశయా[తలు

ఇతడు తన కళను నము(దాలు దాటింది తీనుకొని వెళాడు. భారత దేశంనుండి (ప్రప్రధమంగా నర్తకులు, గాయకులు, పాటకులు, వాయిద్యకులు గల ఇరవైతొమ్మండుగురు కళాకారుల (ప్రతినిధి వర్గంలో ఏకనట్యవతివిధిగా 1953లో వైవా వెళ్లాడు. ఇతడు

ఖీ

హాస్యాన్ని (ప్రదర్శించి వైనావారిని నవ్వింవి కవ్వించి వారి మెప్పును గౌరవాన్ని పొందాడు. మేకప్‌స్పెషలిన్లుగా 1967లో ఇతడు రష్యా వందర్శించాడు. అక్కడ ఇతడు తన మారువేష విత్రపటాలను అనేక శేందాలలో వంవిపెట్టినాడు. జవహర్లాల్‌ నెవూూగా రష్యా (ప్రజల యెదుట (పత్యక్షమై తన వేవధారణా నైవుణ్యానికి వారి ఆదరాళి మానాలను, మెప్పును పొందాడు, “ప్రభుత్వ రాయబారులు, రాజకీయ వాయకులకు వీలుకాని మార్గాలద్వారా విదేశయుల హృదయాలలో నికి కళాకారులు పవేశించగలరు”” అని, (జౌక్‌కోన్ట్‌ అన్న వాక్యం) పాక్‌ వశ్చిమాలకు వంతెనలు విర్మించగలవారు కళాకారులు కావచ్చుననీ, వివిధ దేశాల [వజలమధ్య స్నేహాన్ని, అవగాహనాన్ని పెంపొందించ డానికి [వదర్శక కళాకారుల నంవారాలు ఊత్తమమార్గాలనీ ఈ రెండు వర్యటనానుభవాలవల్ల ఇతనికి ఒక అభిప్రాయం ఎర్బడింది మేకప్‌ మాంత్రికుడు 'ఇనానాానాలనద్ధాలననానాననననాననానననననననానననననని.

రంగస్థలంపైన, విత్రాలలో, నటించేవారికి మేకప్‌ ఒక సహాయ నహకార కళగా ఇంతవరకు వుంటూ వచ్చింది. అయితే ఇప్పుడు చానిని ఒక (ప్రత్యేక స్వతం్యతకళగా డాక్టర్‌ చంద శేఖరం అభ్యసింవి చానికొక న్వయం (పతివత్తిని చేకూర్చాడు. తన ముఖంపెనే కొన్ని గ్రయోగాలను చేసి ఎనవై వేషాలు వేశాడు. వీటిలో దేశవిదేశ పము ఖుల వేషాలు కూడా ఉన్నాయి గొవ్ప నృజనాత్మకమైన ఈ కళలో గల అవకాశాల గురింవి భారతదేశంలోని విదేశొలలోని (ప్రజలు ఆలోవించేటట్టు ఇతడు వేశాడు. ఈ కళను [పజావ్రీయం కావింవి, దీనిని వుస్తకాలద్వారా, పోన్సర్ల ద్వారా, ఎక్సిబవిషన్‌లద్వారా (ప్రత్యక్ష నిరూపణ ద్వారా (ప్రజాస్వామ్య మొనరించిన భారతీయుడు ఇత డొక్కడే అని వె వటం అతిశయోక్తిగాదు. ఏకనట రంగన్ష్దలం (బవుషా[తాఛినయం) అానలాలనావాయవా

నటనలో ఇతని నైపుణ్యం ఉన్నతస్థాయి గలది. తన ఇర వైన

క్‌

ఏట మొదటిసారి రంగస్థలంపై అడుగంటి వివిధ రకాలైన ఇంగ్లీషు వాటకాలలోను (షెక్‌న్సీయర్‌, 'షెరిడన్‌, మోలియర్‌ - నాటకాలతో నవా) కొన్ని తెలుగునాటకాలలోను, ఫ్రీ, వురుష పాటలను ఇతడు ధరిందాడు.

నిరూపమానమైన బఐవుప్కాత నటుడుగా, (40801640) త్వర త్వరగా వేషాలను మార్చే నివుణుడుగా (0౮101 [8006 ౫9౦ ఇతడు దేశంలో ఒక (ప్రత్యేక [వఖ్యాతిని నంపాదించుకొన్నాడు. 1929లో మొట్టమొదటసారి తన సొంత (ప్రదర్శనను ఇబ్బాడు. ఈ యాలైఅయిదు ఎళ్ళలో మన దేశంలో వివిధరాష్ట్రాలలో పర్యటింవాడు అనేక నగరాలను ఇతడు నందర్శించి, విశ్వవిద్యాలయల్లోను, కళా శాలలలోను, పాంఘిక, విజ్ఞాన సంఘాలలోను, పిల్లల అనందంకోనం పారకాలల్లోను కూడా తన అద్వితీయమైన కళ (వదర్శిందాడు (ప్రఖ్యాత పురుషులైన డాక్టర్‌ రాధాకృష్ణన్‌, డాక్టర్‌ రాజేంద్ర(వ్రసౌద్‌, డాక్టర్‌ కజిన్స్‌, రెట్‌ అనరబుల్‌ వి ఎస్‌. శీనివానళాస్తి,, డాక్టర్‌ పి.వి రాజమన్నార్‌, శ్రీమతి సరోజినీనాయుడు, అనేకమంది వెస్‌ భాన్స్‌లర్లు వ్రీన్స్‌పాళ్తు కాలేజీ హో పెనర్డు, హైకోర్టు జడ్జీలు అడ్వకేటులు డాక్టర్లు మొదలగువారేకాక ఉదయళంకర్‌, వృర్వీరాజ్‌, ఐలరాజ్‌నహాని* బొలమురళీకృష్ణ వంటి అనేకమంది గొప్ప కళాకారులు ఈతీని (పద ర్శనలను క్లాఘింవిన వారిలో ఉన్నారు.

యీలా పలురకాల (పేక్షకుల మన్ననలను ఇతడు పొందాడు. అనేక మానవ్యతికలు ఇతనిని [_పళంశింవాయి. పొ(త్రోచిత హాన్య నటుడుగా ఈతడు ఖ్యాతిని నంపాదించుకొనడమేగాక (ప్రవంచ విఖ్యాత వోన్యనటుల జావికాలోనికి ఎక్కాడు. నంచార [పజానాటక రంగం

వివ్యావంతులతోబాటు, కార్మికులను, కర్షకులను గూడా అనందపరవి వారి మెప్పును పొందే సామర్థ్యం ఈయనకు ఉండడం:

6

డ్రత్యేకంగా గమనించవలపిన విషయం. ముగ్గురు నలుగురు నటీ నటులగల విన్నబృందంతో ఇతడు పల్లెలకు, పారిశ్రామిక వాడలకు, గనుల (ప్రాంతాలకు, వాటకానందంకోనం వాచిపోయిన యితర నివాన ప్రాంతాలకు వెళ్లి వారి యిండ్లమధ్యే నాటకాలతోపాటు పాటలు గల కార్యక్రమాలను ఇచ్చి సామాన్య (ప్రజానీకానికి వినోదాన్ని చేకూర్చి వారిలో సాంస్కృతిక వైతన్యాన్ని కలుగజేశాడు. ఈ దివ్య కార్యక్రిమాలవల్ల అన్ని తరగతుల వారినుండి ఇతనికి అభినందనలు లభింబొయి. ఇంగ్లండులోని నాటక విర్మాతలలో ఒక [ప్రముఖుడు అయిన నార్‌ మన్‌ మార్షల్‌ ముప్పెళఅయిదు నంవత్సరాల [క్రితం (వాసిన లేఖను ఇతడు ఆత్యంత విలువైన [వళంనగా భొవినున్నాడు. “అనేక విధాలైన కష్టాలను ఎదుర్కొంటూ ఏకాకిగానే సొంతవద్ధతిలో (వ్రదర్శనలను _నృష్టించుకోవడంలోను (వదర్శించడంలోను మి ధైర్యాన్ని వట్టుదలను నేనెంతో గొవ్వగా అభినందిన్తున్నానని తెలియ వేస్తున్నాను మొ ఉదాహరణ ఇతరులను (పే రేపించగలదవి, ముందు ముందు ఒకానొక రోజున ఒక నూతన భారత రంగస్టల నిర్మాతగా [వజలు మిమ్మల్ని గుర్తించగలరు అని, వేను మనహిరా భావిస్తు న్నాను” అని ఆయన ఆ లేఖలో [వాకాడు యిటువంటి మహాను భావుడు అంధుడు అయినందుకు అందరూ గర్వింవాల్పిన విషయం, నవ్వుద్వారా నంఘ సేవ

“నవ్వడానికి అభ్యంతరం లేని దేవాలయం రంగనలం” అని వెర్నాడ్‌షా ఎప్పుడో అన్నాడు నుఖనంతోషాలను (ప్రసాదించే ఐల వర్ధక బొషదంగా ఇది శరీరంమిద మనన్సు మిద పని చేస్తుంది. నవ్వు (ప్రజలమిద కలిగించే (పభావంమిద డా. చం(దశేఖరానికి తట్టి నమ్మకముంది. తనలోనే ఉండే న్వర్గానికి నవ్వడం ఒక మార మని, తాత్కాలికంగా నైనా (ప్రావంవిక విలేధాలను మానవులు మరవీ పోయేటట్టు ఆది వేన్తుందని ఇతడు అంటాడు. వివిధ దేశన్తులమధ్య, వివిధ మళన్తుల మధ్య, వివిధ రాజకీయ దృక్పధాలు గలవారిమధ్య,

ఫె

గొప్ప పేదవారి మధ్య, స్నేహాన్ని, అవగాహనను ఇది పెంపొందించ గలదని, భగవంతుని రాజ్యంలో (వజలు అందరూ ఒకటేనన్న భావాన్ని వారిలో కలగజేస్తుందని అతని వూర్రినమ్మకం. అందువల్లనే హాన్యరన (ప్రధానమై నవ్వు గలిగించే రచనలనే ఇతడు తన (ప్రదర్శన లకు ఎన్నుకొన్నాడు, అన్ని తరగతుల [వజలను వవ్వించడానికీ గత యాభ్రైయేళ్లగా ఇతడు చేయగలిగినదంతా ఒక తవన్సుగా వేన్తున్నాడు.

అనేకమంది ఉన్నత మేధావులు, రచయితలు, తత్వజ్ఞులు నటులు నవ్వుకు ఆర్బ్చింవిన అభినందనల వలన నవ్వ యొక్క సాంఘిక వైద్య విలువలపైన ఇతనికున్న విశ్వానం మరింత దృఢ వడింది. ఇంగ్లండ్‌లోని ,వముఖ హాన్య నటీ మణులలో ఒకరైన మిస్‌ అథెనెసేలర్‌ “ది (క్రాఫ్ట్‌ ఆఫ్‌ కామెడ” అనే (గ్రంధంలో (వాసిన విలువైన వాక్యాల వైవు ఇతడు మన దృష్టిని పారించమంటున్నాడు.

“ఆరోగ్యాన్ని (పసాదించే నవ్వులోని గుణాలపట్ల ఎప్పుడూ లేనంత నమ్మకం నాకు ఏర్పడింది. దాని ఉన్నత రూపంలో అది ఒక ఆధ్యాత్మిక మనోబాధ నంహారి. (వజల మనన్సులలోని విషాన్ని అది ఎలా విరిన్తుందో, మానసిక ఐలవర్గ్లక బౌవధంలాగ ఆది ఎలా వని చేస్తుందో, మానసిక క్షోభ వచ్చినప్పడు మనన్సును ఆదిఎలా స్థిమిత వరున్తుందో, కృంగిపోతున్న మానసిక వైఖరులను ఆది ఎలా యథా స్థితికి తెన్తుందో వేను అనేకసార్లు గమనింబాను, గుర్తింవాను. ఇది యదార్థమని నేను నమ్మి రంగస్థలం నుంవి (పజలను నవ్వించే యీ కళను యింకా అభ్యసిన్తున్నాను. దానివల్ల నేను ఎంతో అనందాన్ని పొందుతున్నాను.” నాటక విద్య

నాటకము నటనల సాంఘిక, విజ్ఞాన విలువలను (ప్రజలు తెలునుకొనడానికి ముఖ్యంగా యువత యువతులలో నాటక పరి జ్ఞానాన్ని పప్రవారం వేయడానికి “నాటక విద్య అనే ఓక నూతన

త్రి

(వణాళికమ ఇతడు వేపట్రేడు. 1987లో “శ కకుంతలా (డ్రామా అకాడమి" అవే వంస్తను ఇతడు నెల్లూరులో వెలకొల్పి, నాటకకళకు సంబంధింవిన అనేక "గంథాలను, పలాలు మొదలైన వరికరాలను 'సేకరిందాడు. కొన్నిచోట్ల ఉపన్యాసాలను, (పదర్శనలమ, ఊత్స వాలను ఎర్పాటు వేయించాడు. గత 14 వంవత్ప్సరాలుగా తన [వణా శికలో ఒక భాగంగా “'రంగజ్యోతి' అనే ఒక మాన వథతికను వడుపు తున్నాడు విజ్ఞాన వినోదాలను చేకూర్చే ఈ పథ్రిక వాటకకళక్కు జీవితానికి, వినోదానికి అంకీతమైనది. నటన నాటక కళల అధ్యాత్మిక విలువలను గురింవి ఇతనికి తనసౌొంత అభిప్రాయాలు కొన్ని ఉన్నాయి. వాటిని తన వథత్రికద్వారా (పజలకు ఆందకేన్తున్నాడు. నటన ద్వారా దేవుని కనుగొనడం, స్త్రీ, పురుష మానచరూపాలలో వున్న దేవువి అద్భుతలీలలను కనీసం కొంతవరకైనా తెలిసికొనడం సాధ్యమని ఇతడు అంటాడు. “రంగజ్యోతి బుక్స్‌ అ పేరుతో కొన్ని వున్తకాలను (వచురిన్తున్నాడు వాటక [గంథకర్త

తెలుగులో అనేక హాన్యనాటికలను, అంగ్ల, తెలుగుభాషలలో కొన్ని హాన్య వ్యంగ్య రూవకాలను ఇతడు రవింవాడు. వీటిలో అనేకం వథతికలలోను, (గంధ రూపంలోను వెలువడ్డాయి. ఐహుపాళత (వదర్శన, పాాతోవితనటన (ప్రజానంబార నాటకరంగం వీటిని గూర్చి వివరణాత్మక (గంధాలు (ప్రచురించబడ్డాయి. నటులకోనం ఇతడు రవింవిన మేకప్‌ ఎలా చేనుకోవాలి” అనే వుస్తకం ము[దణ కావలని వుంది కొన్నిఎళ్లకితం ప్రచురించబడిన నాటక భగవదీత (ఇంగీషు), యిటీవల వెలువడిన ప్లే యాక్టింగ్‌ & సెల్ఫ్‌ రియలైషేన్‌ వాటికోవ నిమత్తు, కర్మయోగం (తెలుగు) అనే ఇతని వుస్తకాలు ఇతని పొంత ఆలోవనా దృక్పదాలను తెలియవరిచేవిగా యితరుల విషయం ఆలోచ నలను రేకెత్తించేవిగా వున్నాయి. ననయొక్క అధ్యాత్మిక విలువలు చక్కగా నిర్వవింవబడ్డాయి కూడాను.

9 నటనలో శిష్యరికం

(పజల ముందు (ప్రదర్శన ఇవ్వాలనే ఉత్సుకత, విగూఢ పామర్ధ్యం ఉండి, తగు అవకాశాలు లేవి ఉత్సాహవంతులు, యువ కులు అయిన నటీనటుల యెడల ఇతడు తీనికొన్న (శ్రద్ధ ప్రత్యేకంగా పేర్కొనదగిన ఇతని కార్యకలాపాలలో ఒకటి. కొన్నిఎళ్ల(క్రితం నిరాశ, నిరుత్పాహపరులైన యువతీ యువకులను తన నాటక బృందంతో గూడ పలు (ప్రదేశాలకు తీనుకొని వెళ్లి తనతో గూడ వటింపకేని, రంగస్థల అనుభవాన్ని కలుగజేసి వారి శకి సామర్ధ్యా అను పెంపొందింప కజేసికొనే అవకాశాలను వారికి కలుగజేశాడు. వారిలో కొంతమందికి కొద్దో గొప్పో డబ్బును కూడా ముట్టకెప్పి, నేర్చుకొంటూ డబ్బు సంవాదించేటటు, నంపాదిన్తూ వేర్చుకొనేటట్టు వారిని తయారువేశాడు. దీనివల్ల వారికెంతో తృప్తి ఉత్సాహం లభిం వాయి. వారిలో కొంతమంది సినిమాస్టారులై పేరు [వఖ్యాతులను ధవాన్ని నంపాదించుకొన్నారుకూడా. ఇంకా తను వందర్శింవిన చాలాచోట్ల నాటకకళలోను, నటనలోను (ప్రజలకు ఉత్సుకతను కలుగజేని వాటక సమాజాల ఏర్పాటుకు దోహదకారి అయినాడు ఇతడు. ఇది ఇతనికి నంతోషదాయకంగా ఉన్నా, వారిలో ఒక్కరు కూడా ఇతని పత్యేక వద్ధతులను, మార్గాలను కొనసాగించపోవడం ఇతవికి ఎంతో బాధగా ఉంది. కళకు, (ప్రజలకు, అంకితం :

(వభుత్వంనుండిగాని, కళాకార్యకలాపాలను పెంపొందించ డానికి ఎర్బాటయిన ఎయితర నంస్థనుండి గాని ఆర్థిక నహాయంగావి, ఎటువంటి ఇతర నహాయంగావి, సహకారంగాని, లభించకపోయివా తనజీవిత విధిగొను, దైవారాధనగామ ఇన్నినంవత్సరాలూ నిస్వార్ధ చృష్టితో నటుడుగా నటిన్తూ, (పదర్శనా కార్య[కమాలను కొనసాగి మావే ఉన్నాడు. ఇతడు (ప్రభుత్వానికి, నహాయక వంస్థలకు వేసిన విన్న

10 పాలన్నీ వృధా అయినాయి. ఇతని శక్తి సామర్ధ్యాలు నాటకరంగంలో ఉన్నవారికి, లేనివారికికూడా ఆశ్చరం కలుగచేశొయి. ఇతని అద్భుత కార్యవిజయాలు కొంతమందిని ఈర్జ్యావరులను గావించాయి కూడాను. ఉదర్శాలకు కట్టుబడి వుండడానికి తన ఈదీర్ణయా[తలో అనేక అడ్డం కులను ఇబ్బందులను ఎదుర్కొనవలని వచ్చింది నటనపట్ల విశ్వనీయ మైన (పేమ, (పజలఎడల అభిమానం [పజలకు వినోదం జేకూర్చాలనే గాఢమైన అభిలాష ఉన్నందువలన అడ్డంకులతోబాటు కొన్ని దిశల నుండి వచ్చిన నిర్లక్ష్యం, (ప్రతికూలం ఆశాభంగం, పరాభవాలు, వెక్కి రింతలు, వీటిని లెబ్బవేయక ఓర్చుదీక్షలతో ఎదుర్కొంటున్న ఈ (వవారకుని, సాహసవరుని, యోధుని, (ప్రయత్నాలు, సొధనలు, వివ రకు బాలావరకు ఫలించాయనే వెప్పవచ్చును ఇతని జీవితతత్వము నఠ్యాన్వేషణకై ఇతడెన్నుకొన్న రంగంలో ఇతనికిగల అచంచల మైన విశ్వాసం, యితరుల కార్యక్రమాలకు భిన్నమైనట్టి, ఎవరూ వేయనట్టి విశిష్ట సాంన్కృతిక నంపద దేశానికి అంద జేయడానికి ఉపక రింవాయి. (శేషమైన కళాసంవద వుండడం (ప్రపంచానికి అనవసరం అయినట్టుంది ఇతని విషయంచూస్తే అంతేకాదు, కళకు అంకితమయి నందుకు మెచ్చుకోడానికి పోషించడానికి బదులుగ ఇతరులు యితనిని మావి అయ్యోపాపం అని జాలిమాపిన్తున్నట్లు వుంది ఇతని స్థితి. అయితే ఇతనుమాథతం తనదీక్ష దైవారాధన అని, మానవసేవ అని, బావిప్తాడు భౌతిక దృక్పథంగల ఈ రోజుల్లో నమ్మళక్యంగొని ఒకవింత విషయం ఇది. అతడున్న నిన్సహకార, నినహాయ వరినరాలను ఆతని బంధు వులు, ముఖ్య స్నేహితులు, అతనికి ఎరుకవరవి, తగిన ఆరిక వనరుల లేమి దృష్ట్యా తన కార్యకలాపాలనుండి విరమించమనిఃి కనీనం (వయాణాలన్నా మానుకోమని వారు కోరినప్పుడు, మెక్కా, జెరూసెలం, ఐదరీనాధ్‌వంటి అతిదీర్స (ప్రదేశాలకు కష్టసుఖాలను, ఖర్చులను లెక్క వేయకుండా వృద్ధులుకూడా తీరయాశశలకు వెళ్తూ ఉంటారుకదా అలాగే నాకు ఇది ఒక త్రీరయా(త. అయితే నాకు గమ్యస్తానం అనేది వున్నట్టులేదు. దేహారోగ్యం నాకు అడ్డురానంత కాలం వాక్తీ

11

పొమర్జ్యాలను, నా అనుభవాలను (ప్రజలు పంచుకొనకుండా ఉండేటట్టు చేయలెను. [వజల అనందంలో నాకు దైవం కనిపిస్తుంది. నన్ను (పతి మఘటించే శక్తులను, ఎదుర్కొనడానికి వాటిని ఆణవివేయడానికి అదే వాకు ళోక్తీని _పసాదిన్తుంది. అయినా ఆర్ధిక పరిస్టితుల దృష్ట్యా, ఈ .వయన్సులో నేను పడుతున్న కారీరక(శ్రమదృష్ట్యా నా కార్యకలాపాలను పరిమితం చేనుకొనాలన్న విషయాన్ని నేను (గహించక తప్పదు. అయితే దీనిని విడనాడమని నాకు వెన్సకండి ఇది నాకర్మయోగం అని ఇతడు తనను తాను నమర్షించుకొంటాడు. “పరిత్యాగంలోకాదు నాకు మోక్షం వేయి నంతోష బంధనాలలో స్వేవ్భాకొౌగిలిని నేను పొందు తున్నాను” అనే టాగూరు గీతాంజలి వాక్యాలను ఇళడు ఉదహరిస్తూ వుంటాడు.

ఇంకా ఇంకొ అధికంగా కీర్తి, గుర్తింవు, ధనంపొందాలన్న వ్యామోహం గల ఈ రోజుల్లో ఐది వివిత వేదాంతమే కీర్తి దానంతట అదే ఇతనికి చేకూరింది. కాని మిగిలిన రెండు, కనీనం వాట్‌లో ఒకటి అయివా ఇతనికి లభించలేదు.

కార్యళూరత్వం, అచంచల విశ్వాసాలతో, అవరోధాలను ఆకా ఛంగాలను లెక్కచేయకుండా తన ఆదర్శాలకు అనుగుణంగా తన కార్యాలను నిర్వహించడానికి (శమిన్తున్న ఒకానొక మానవుని వివిత శధ ఇది.

కొంతమంది ఇతనిని ఆద్భుత వ్యక్తిగా భావిస్తారు. కొంతమంది యితనికి మార్మికుడనే ముద్రవేశారు. నేనుమా(తం దెవాంశ పంభూతు డైన మానవాతీత వ్యక్తిగా భావిస్తాను. వారివారి జీనితకాలాల్లో ఊపే శ్షీంచబడిన అనేకమంది మేధావుల విషయంలో జరిగినట్టుగా కాలమే చీనిని నిరూపించగలదవి అనుకోవలసి వన్తుంది.

చంద్రశేఖరం నృజవాత్మళ శక్తిగల కళాకారుడు

బం[దశేఖరంగారి జీవితాన్ని జాగత్తగా వరిశీలింవినట్టయితే మనకు యింతకుముందు తెలియని కొన్ని నళ్యాలు గోవరిస్తాయ.

నాటక న్కూళ్లలో నటన వేర్చుకొనడం, రంగస్థల కర్మా గారాల్లో ౧౧౫౮౩ ఇంణ! 8మీంం) తర్చీదు పొంది సాంకేతిక వరి: జ్ఞానం సంపొదించడం మొదలైనవి. (పతిభానంవన్నులు కావడానికి గానీ. నటజీవితంలో ఉన్నత స్థానాల్ని పొంది, విజయాలు పాధించ డానికిగానీ తోడ్పడడానికి జా స్తిగా వుపయోగవడవని మనం తెలును కొంటాం. అంతేకాదు ఒకొక్కసారి నటనలో [కమఃిక్షణ, (క్రమబద్ద మైన వ్యక్తిగత జీవితం గొప్ప నటులకు (ప్రతిబంధకాలు కూడొ కావచ్చునని మనం అనుకోవలసి వన్తుంది.

నాటక రంగానికి నంబంధించిన నభలలోను, వర్చలలోను పాలొనకుండానే అవ్పటి (1987) వాటకరంగం విషయాల్లో ఎదో లోపం ఉందనీ ఆయనకు తోవింది. మారుతున్న దేశకాల పరీస్లితులకు అనుగుణంగా కళారంగాల్లో పాల్గొంటూ (ప్రజాసామాన్యానికి ఉన్న కొద్ది వికాంతికాలాన్ని నమాజం న(కమంగా వినియోగించుకొవేట్లు, తను నూతనమైన వద్దతులు అనునరించి కృషి చేయడానికి [ప్రయత్నం వాలి అని ఆయనకు తోవింది.

తత్వబ్జుడు అత్మవివారంతో కూడిన ఆలోచవాపరుడు కావడం వేత, అయనకు కొన్ని క్రొత్త (కొత అలోచనలు తనలోనించే అవపయళ్నంగా వవ్చాయి.

మనదేశంలోను, యితరదేశాల్లోని, వైతన్యవంతులైన మేధా వుల అనుభవాలను గూర్చి, కొన్ని కార్య,కమాలను గూర్చి ఆయన

13

శ్రొన్ని వ(తికల్లో చదివి ఉత్తేజితుడై, వాటకరంగంలో అడ్డుగోడల్లా ఉన్న పాతఠతవద్ధతులను సాం్యవదాయమును ఛేదించుకొని, నూతనమైన మారాలు అనుసరించడానికి అవసరముందనీ తెలునుకొన్నాడు.

అర్ధిక అవసరాలలో నంసారబాధ్యతలు గల్సిన ఒక నిరుపేద, అసాధ్యమైన వనులు నిర్వహించడానికి పూనుకోవడ౦వల్ల ఎటువంటి నమన్యలు ఉత్పన్నమవుతాయో అయనకు మొదట్లో తెలియలేదు. వాటినిగూర్చి ఆయన అలోవించనూ లేదు. తర్వాత గమనించనూ లేదు ఆయన ఉన్నతమైన గమ్యస్థానం వెతుక్కుంటూ నమాజం విధించే శిక్షలకు లెఖ్కచేయక తను నమ్ముకున్న ఆశయాలకు (పత్యేక విలువలుయిన్తూ వచ్చాడు. అయన నృజనాత్మకమైన ఆలోచనలు గల మేథావి, కళాకారుడు కావడమే వీటికి ముఖ్యకారణం “సాహసోపేత మైన అలోచనలతో కూడి మామూలు మూర్గాల్లోగాక, పాం[పదాయవు వంకెళ్లను లేదించుకొని, నూతనమైన అనుభవాలతో, ఒక అలోవనలో మంవి, మరొక ఆలోచనలోకి వెళూ అృవవాహంలో స్వేచ్చగా పయ వించడం” అన్నాడు నర్‌_ఘేడరికీ బార్టెట్‌ -- యిటువంటి వాటినిగూర్చి.

నృజనాత్మక శక్తిని సింప్పన్‌ ఇలా నిర్వవింవాడు “పాతపర తులను గూర్చి ఆలోవించడం మానేసి వూర్తిగా నూతన పద్ధతుల్లో అలోవించే శక్తి”

విధి విరామంలేకుండా నిరంతరం కార్యనిమగ్నులు కాకుండా ఉండే. నృజనాత్మకులైన వ్యక్తుల, ఆశయాలను, ఉద్దేశాలను ఆర్ధం వేమకొనడం వాలా కష్టం.

పదవులు, అధికారం, ఐశ్వర్యం, యిలాంటి వాటికోపం గాౌవి, ఇతర బహుమానాలు మొదలైన (ప్రతిఫలంకోపం గాని, యిటువంటి వారు సాధారణంగా తావ్యతయవపడరు. తాము చేస్తున్నపవి నిరాటంకంగా కొనసాగించడమే అన్నిటికంటే విలువైన, అతిముఖ్యమైన, ఐహు మూవంగా భావిస్తారు.

14

వాళ్లు అ$ంచేది ముఖ్యంగా, వారి ఆశయాలను ఇతరులు వరిగ్గా అర్ధం వేనుకోనడం, నహకరించడం, సానుభూతి చూపడం, ఒకొక్కసారి వారి పవర్తన వారికే విడదీయరాని నమవ్యగా తయా రవుతుంది. వారిన్వభావం వారికే అర్ధంకాదు. లౌక్యం తెలియకుండా విర్మాగమాటంగా మాట్లాడటం, ఇష్టంవచ్చినట్లు రవనలు సాగించడం, ఎవరూ నహాయపడక పోయినా, లోకమంతా తనకు వృతిరేకంగా ఉన్నా మొండిగా తామువేన్తున్నపని వేసుకుంటూ పోవడం - ఇలా వివితశంగా ఉంటుంది వారిన్వభావం.

చంద్రశేఖరం అలాంటి వ్యక్తుల్లో ఒకరు. న్వతం[తమైన విభిన్నదృక్పధాలు గల వాడవటం వల్ల తన ఆలోచనలకు, ఉదధ్దే శాలను, మార్గాలను నిర్భయంగా తెలువుతూ వుండడం వల్ల ఆందరికీ దూరమై ఒంటరియెపోయి అ అనంతృపిశరమైన పరిస్థితులనుండి తప్పించుకొనడానికి, ఐంధుమి[తులకు దూరంకాకుండా ఉండడానికి ఏమేమి చేయాలో తెలునుకోవడానికి కృషి చేయడం అవనరమైంది.

(వభుశ్వం కళోద్ధరణ కోనరం (పారంభింపబడిన నంఘాలు ఆకనిని నిర్లక్ష్యంగా చూశాయి. అతనివి గుర్తించలేదు. కళావోషకు లుగా వెలామణి అవుతున్న కొంతమంది ఐళ్వర్యవంతులు, పలుకు బడిగలవారు వేదికలపైన అయనను (వళంనిన్తూ ఉపన్యాపాలివ్చేవారే కాని వేదికదిగిన తరువాత మరవిపోయేవారు. అటువంటి అగమ్య గోచరమైన వరిసితులలో ఆయన మనన్సు వికలమయ్యేది.

ఆయన మాటలు చేతలు ఎదటివారికి ఎబ్బెట్టుగా నుండేవి. భయ పెట్టేవి కూడా. కోవం తెప్పించేవి. వీటినిబట్టి ఆయన ఒకవిధమైన అంతరంగిక బాధను అనుభవింవినట్లు అనిపించేది, కనిపించేది. అందువల్ల అప్పుడవ్వూడు, అవేళంతో ఉ(దేకవూరిశు డై, వెట్టివానివలె (వవర్తించేవాడు. తన ఆలోవనలను కార్య(క్రమాలను (పకటించుకోడా నికి అవేశాలను, మననులో అణచుకోడానికి మధ్య జరిగే నంఘర్షణలో వమన్వయం సాధించడానికి ప్రయత్నించేవాడు. తత్వబ్దుడు వటుడు

15

కావడంవేత మానసిక నంఘర్షణను జయించడానికి ఒక వన్నాగం వేశాడు.

ఎక్కువగా వదువుకోని సామాన్య మానవులకు కూడా అర్ధ మయ్యె భాషలో నాటికలుగా తన భావాలను (పకటించడం (పారం భింబాడు. యీయన రవింవిన “నాటక భగవర్గీత' - “నాటకోపనిషత్తు'. “వాటక గీకాంజలి' 'కర్మ యోగం", “బంగారు బొమ్మ" మొదలైనట్టి వినోద్‌ వ్యంగ్య రచనలు మానసిక సంఘర్షణలో జన్మించి, మానవః జొతి (శ్రేయన్సుకు, నత్యావ్వేషణకూ, వ్యక్తి, సమాజం, యీ రెంటి అభివృద్ధికి వినోదాన్ని, విజ్ఞానాన్ని కలిగించడానికీ, మారుతున్న దేశకాల వరిస్టితులకు అనుగుణంగా, (ప్రజలకు ఉన్న కొద్దివిక్రాంతి కాలాన్ని వద్వెనియోగం చేనుకొనేందుకు, తను వెప్పే మాటలు చేయదలవిన, వేన్తున్న కృషి ఎంత (_ప్రాముఖ్యమైనదో అవనరమై నవో తన రవచనలద్వారా, (వదర్శనలద్వారా మనం గుర్తించేట్లు అయన వేశాడు.

నృజవాత్మకత ఈ అపూర్వ వ్యక్తియొక్క (ప్రత్యేకమైన ళక్తి (క్రమక్రమంగా తత్వవింతనవైవు అకరితుడైనాడు. అయన అళ యాలు, ఉద్దేశాలు, రవనలు, మార్గాలు, కార్యక్రమాలు వ్యక్తి పరి వూర్ణతకు నంఘ(శ్రేయన్సుకు, విశ్వమానవకల్యాణికి ఎలా తోడ్పడు తాయో అర్ధంచేనుకోడానికి మనం వెంటనే (వయత్నించడం ఎంతో అవనరం.

వాటక ప్రపంచంలో వవభావాలతో ఒంటరిగా పయనించిన పొహనవంతుడు

చం(దశేఖరంగారికి నాటకరంగం ఒక వూజామందిరం లాం టిది. నటించడం అంటే ఆయనకెంత(పేమో, తమ వనిపాటలు వదలిపెట్టి అనక్తితో తవ (ప్రదర్శనలు మూడడానికి వచ్చే (కేక్షకు లంటే, ఆయనకంత అభిమానం.

వాటకరంగాన్ని (పజలమధ్యకు తీనుకువెళాలవీ తన (పతిరను వారివి అనందింపజేయడానికీ వినియోగింవాలపీ ఆయన ఎప్పుడూ కలలు గంటూ, విర్విరామంగా కృషి చేశాడు.

విమవృృల్మవష హృదయులైన సామాన్య (పజలముందు నాటకాలు (వదర్శించడం ఆయనకు వౌలా ఇష్టం. తమ కష్టాలన్నీ మరిచిపోయి 1పేక్షుకులు హాయిగా నవ్వడంచూవి ఎంతో మురినీపోతాడు.

“అనందంతో వాళ్ల హర్షధ్వానాలు వేస్తుంటే, అనందభరితుడ వై ఉత్సాహంతో ఉరకలు చేన్తూ యువకుడెపోతా నేను” అంటాడు. శ10- 11-85 నాటికి ఆయన వయన్స నంవత్సరాలు 81 చాటు శాయి.)

అటువంటి అనందాన్ని వారు అనుళవించడానికి ఎన్నివాధలై భరించవచ్చునంటారు చంద్రశేఖరం.

ఆయన (వదర్శించిన నాటకాలు, పాధారణమైన నాటకాలకంటె విభిన్నంగా ఉండేవి. _పేక్షకులు అభిరుచులను సంతృప్తి పరచడానికి అయన [వయత్నించలేదు.

వాట్ల ఏవి చూస్తే బాగుంటుందని తను భావించారో వాటినే (వదర్శింవి వారి వృదయాలను జయించాడు. అకర్షించుకొన్నాడు.

17 కళావపంచంలో ఆయనొక సాహన యాత్రికుడు. కొత్త మారా లలో నడివి, నూతనమైన అనంద జగత్తును దర్శించాడు. విద్యావంతులముందు ఒంటరిగా బహుపా(తాభినయం వేశాడు. రెండు ప్యాతలుండే విన్ననొాటికలను ఒకనటితో (వదర్శింవాడు. ఉత్సాహవంతులైన కొద్దిమంది నటీనట బృందంతో కష్టజీవులైన కార్మికులకు, రైతులకు ఉపదర్శనలివ్చాడు

పద్యాలు పాటలతో పొరాణిక నాటకాలు విరివిగౌ (వరర్శింవ ఐడే అరోజుల్లో (1940-50) ఆయన ధైర్యంగా వనన సాంఘిక వాటకాలు [గ్రామాల్లోకూడా (పదర్శింవాడు.

శత పశాదేలకు వెళ్లి, కొ త్త ,పేక్షకులముందు. అంతకుముందు వారు ఎన్నడూ చూడని నాటకాలు (ప్రదర్శింవి వారి ఆభిమానాన్ని అదరణను నంపాదించుకొన్నాడు.

యిందుకు (ప్రతిభావంతమైన నటన, శ్రమళిక్షణ అవసరం. ధనార్ధనే ముఖ్యంగా భావించక కొంతమంది ఉత్సాహవంతులైన వటీనేటులు, వ్యాపారదృష్టి లేషండా, సటనపైనే అభిమానంతో ఆయనతో వహకరిన్తుండేవారు.

“శ్చేవలం నటనలో [వతిభ ఉన్నంత మాన వాలదు. (పక్ష కుల పైన (ప్రేమాభిమానాలుండాలి. నటించడంలో నిషృల్మవ్మమైన అనక్తి ఉండాలి. అప్పుడే బంగారానికి మెరుగు పెట్టినట్లుంటుంది” అంటాడు చంద శేఖరం.

సాధారణంగా వాటకాలు వేసేవాశ్రినరైనా అయన నాటకాలు చూస్తే అశ్చర్యచకితులౌతారు. ఆయన (ప్రదర్శనలు, అళయాలూ, అన్నీ వారికి వింతగా, కొత్తగా కనిపిస్తాయి.

వాటకరంగంలో అయన ఎన్నో పరిశోధనలు వేపి నిద్ధహన్థు

2

18 నాడు. వాస్తవిక దృష్టితో నూతన భావాలతో తన ఉద్యమాన్ని యాథై ఏళ్లపాటు కొనసాగింవాడు.

ఇతర అదాయం ఏమి లేకుండా కేవలం నాటకాలపై ఆధార వడి గడిపిన ఆ అర్ధశతాబ్దంలో ఎన్నో నంవత్సరాలు కష్టనిష్టురాలతో నే గడిబాయి

ఆయన ఆత్మ విశ్వానం సాటిలేనిది. నటన, నవ్వు, మానవువి అంతరాత్మలోనుండి _పజ్వలిస్తాయని ఆయనకు గాఢమైన నమ్మకం.

వ్యాపారదృష్టి లేకుండా, నాటకరంగానికి జీవితాన్ని అంకితం చేసి, నమాజానికి 'జీవచేస్తూ నంన్కృతిని సంరక్షించే నటులంటే, అయనకు ఎంతో అభిమానం ; వారు వృత్తినటులైనా.

“యువకులైన నటులు ఈనాడు పోటీల్లో పాల్గొని ఐహు మానాలు పొందవచ్చు. ఎంతోఖర్చు పెట్టే _పదర్శనలివ్చి, మంథతులచేత నీనీమాతారలవేత, దర్శకులవేత (ప్రశంసలు పొంది, తమ పేర్లు బొమ్మలు వ్యత్రికలలో మావి ఉత్సాహంతో నంబర వడిపోవచ్చు.

ఇలాంటివన్నీ మొదట నరచాగానే ఉండవచ్చు. కానీ అంత కంటె ఉన్నతమైన విలువలకోనం, యువకులు కృషి వేయాలి. నేను యువకుల్ని నిందించడం లేదు. వాళ్లదేమి తప్పులేదు. యువకుల్ని ఉన్నకాశయాలవెవు మళ్ళించే (ప్రజ్ఞావంతులు, విజ్ఞానవంతులు, అలో చనాపరులు యిప్పుడు మనకు వున్నారా అని (వళ్నీంవాల్సి వన్తుంది.

పాళ్ళత్య వద్ధతులపైన నడిపే పారకాలలు నటీనటుల్లోని (పతి భను పెంపొందింవబేస్తాయని ఆయనకు నమ్మకంలేదు. “వాటక రంగ కర్మాగారం” ౧86౮6 ఇంగ3%800) అనే పదం వాడడం ఆయనకు ఇషం లేదు. నటులను ఫ్యాక్టరీల్లో, యం(త్రాలూ, పనిముట్లూ, చేసినట్లు నటులను తయారు చేయడంలో ఆయనకు విశ్వానం లేదు.

వ్యక్తులుగానీ, నంస్థలుగావీ, నాటకనంఘాలుగానీ నాటక రంగాన్ని గురించి యువతరం తెలునుకోవడానికి వనతులు కల్పింవాలి.

19

నటనలో తర్ఫీదు పొందడానికి, _పేక్షకుల ముందు ప్రదర్శన లివ్వడా నికి, అవకాశాలు కలిగింవాలి. యివి అన్నీ కలిసి మెలిని జరగాలి.

నంగీత నాటక అకాడమివారు, కేవలం, విదేశాల నుండి వచ్చే నటీనటుల (పదర్శనలు ఎర్పాటుచేయడం, కళాపరిషత్తులు ఏర్పాటు వేయడం, నాటక నంఘాలకు విరాశాలివ్వడం, వృద్ధావ్యంలో ఇబ్బం దుల్లో ఉన్న నటీ నటులకు ఆర్ధికంగా నహాయపడడం, ఇలాంటి వనులే గాక, ఇంకా ఎన్నో వేయవచ్చు.

యువతీ యువకుల్లో ఉన్న నృజనాత్యక ళక్తిని గుర్తింది, వారి (వతిభను పెంపొందించుకోడా నికీ ఆధ్యయనం చేయడానికి, వరిశోధనలు వేయడానికీ ఆవకొశాలు కల్పింవి, ఉత్సాహవంతులైన నటీనటులకు (ప్రోత్సాహం కలిగింవాలి. ఉన్నతాళయాలతో, కళాత్మకమైన కార్య (కమాలలో ఎంత గాఢన నంకల్పంతో కృషివేసారో, వారి భవిష్యత్తు అంత ఉన్నతంగా ఉంటుందని యువతీ యువకులకు నచ్చవచెప్పాలి.

అయన ఎన్నో వునకాలు చదివి, ఎంతో మంది (పతిభావంతు లైన కళాకారులను కలునుకొని మాట్లాడి, ఎన్నో కొత్త విషయాలు (గహింవి అభివృద్ధి చెందాడు.

అలాగే యిప్పటి వారు కూడా పరిణితి వెందిన నటీనటుల అను భవాలను అభిపాయాలను, నమ్మకాలను, పద్దతులను తెలునుకొని అర్ధం వేనుకోవాలి ఆంటాడు చం[దశేఖరం.

(వఖ్యాత అమెరికన్‌ నటీమణి (శ్రీమతి- '“భారెట్‌ కుష్‌మన్‌ వీడ్కోలు వభలో మాట్లాడిన యీమాటలు, వం(దశేఖరాన్ని (వళావి తుజ్ణి చేశాయి

“అలోచనల్లోనూ, కార్య(క్రమాల్లోనూ, మనఃవూర్వకమైన, గాఢ మైన ఐక్యత, ఏకొ(గత, నాజీవిత లక్ష్యంగా కృషిచేశాను అదే నాజీవి తంలో, విజయంలో ఉన్నరహన్యం. కళారంగంలో (పవేశించే యువతీ యువకులకు నేనిచ్చే నలవా ఇదే. నాతో నహకరింవిన కళౌకారులందరు వా అభిప్రాయాలతో ఏకీభవిస్తారవి నాకు బాగా నమ్మకం. - కళ * క్తి

20

వంతమైన (పేయసి వంటిది. అమెను ఏ మాతం విర్తక్ష్యం చేయ కూడదు. అధికారం చలాయించ కూడదు. అమెకు సంవూర్ణమైన ఆత్మార్బ్పణ కావాలి. అవ్చుడే అమె కటాక్షవీక్షణాలు (ప్రనరింవకేసి విజయ వరంవరలము ఐహూకరిన్తుంది.”---

బం[ద్రశేఖరం అసాధారణమైన వ్యక్తి. ఈన ఆశయాలను తను నృష్టంగా తెలుమకొవి వాటి పాధనకు ఆయన నిర్విరామంగా కృవి చేగాఢు. ముష్ఫయిఏళ్లపాటు ఆర్ధికంగా ఎన్నో వాధలు పడుతూ కాలం గడవవలసివచ్చినా ఆయన అళయాలమ, విడవాడలేదు. అకాడ మోలు, (పభుత్పము, వాటకపంఘాలు, ఆయనను ఎంతో నిర్లక్ష్యంగా చూవినా, ఆమన అత్మ స్టెర్యాన్ని తగ్గించలేకపోయినవి. కీర్తి పతిన్ట లతో ఉన్నత స్ధితికి వవ్చిన తర్వాత కూడా విమర్శలకు అయన వలించలేదు. అట్టి విమర్శలూ, నిర్తక్ష్యమూ, లేకపోయి. వుంటే అయన (వతిభ ఎప్పుడో వికసించి జాస్తిగా రాణింవి వుండేవి.

వృద్ధాప్యంలో, 82 ఎళ్ల వయస్సులో కూడా ఆయన నాటక (వదర్శనలు, (పబోధనలూ, మానలేదు. నూతనమైన ఆలోవనలు, పద్ధతులూ, 'రంగజ్యోతి' మావవథతిక ద్వారా పప్రకటిన్తూవే ఉన్నాడు. ఆయన నిష్కల్మషంగా, స్వేవృగా మాట్లాడుతాడు. ఉపవ్యాసాల్తోనూ. ఉత్త రాల్లోనూ, వ(త్రికలలోనూ, తన పావాసోపేతమైన అభిప్రాయాలను నిర్భయంగా (పకటిస్తాడు. రంగస్టంంపైగాస్క, నిత్య జీవితంలోగామీ ఆయనలో విరాడంబరత్వం (ప్రన్ఫుటంగా కనిపిన్తూంటుంది.

శాని విరంకుశత్వానికి తలవంచకపోవడం అచంచలమైన అత్మవిశ్వానం, కళాకారుడుగా అత్మ గౌరవంతో (పవర్తించడం, యివి అన్నీ అది. లోలోవల్లోనే దాచుకొన్న నిరాడంబరత.

విల్‌ యన్‌ జొన్సన్‌ ఇలా అంటాడు. “ఉన్న తాశయాలు ఎప్పుడూ మొదట హాస్యాన్పదంగావే ఉంటాయి. కాని వాటివి అర్హంచేమకున్న తర్వాత, అమి ఎంత విఐమైనవో అప్పుడు తెలుస్తుంది” అని. జాన్సన్‌ అన్నమాటలు యాయనకు వర్తిసాయి.

వటుడు - నమాజం

యోటీ లేన్‌ 'నటుని మనన్తత్వం' అనే వున్తకం రాసింది.

వటుకికి, కళతో, అతని ఆర్టికవరిస్టితులతో. చుట్టూ తన్న 1వ్రవంచంతో, ఎటువంటి నంబంధ బాంధవ్యాలుంటాయో, అమె మ్రణంగా ఈ వున్నకంలో చర్చించింది. అందులోని కొన్ని అమూల్య మైన వాక్యాలు యివి.

వంఘం నటులను ్రమ్టులుగా పరిగణించి ఐహిమ్మ్కరింవంది. అందువలన నటులు వనమాజానికి దూరుగానే ఉంటే లాగుంటుందని భావింఛారు. నమాజావికి దూరమైపోవడం నిజంగా వారికి ఇష్షంలేదు. శావి వారిని నంఘం దేశ (దిమ్మరులుగానూ, వంచకులుగానూ తీర్మా వించింది. అనిర్ణయాన్ని నంఘం ఇంకావూర్తిగా ఉవనంహరించుకోలేదు.

కొంతమంది నటులు నంఘంలో గౌరవ మర్యాదలతో (బతుకు శున్నమాట విజమే. కావి, నటన ఆఅగౌరవమైన వృత్తిగా వాలా మంది యింకా భాౌవిన్తూవే ఉన్నారు.

వహజంగా నటుడు విషవకారుడుకాదు. తనవృత్తికి భంగం కలిగించే ఏమార్పునూ అంగీకరించడు. ఆతవి వృత్తే అతనికి వరి వూర్ణజీవితం. అందువల్ల దానివి దృఢమైన విశ్వావంతో మొండివట్టు దలతో కాపాడుకుంటాడు. ఎన్ని అడ్డంకులొచ్చినా తనదారిలో తాను (ఉతోమకోపోతుంటాడు. ఎటువంటి అవదలైవా ధైర్యంగా ఎదు ర్కొంటాడు.

నటనవల్ల [వవంచం నువంవన్న౦ అవుతుంది. తనవృతికి శవ్పు దేనికి తలవంవివా వలి ద చ్రేర్రదదవై న్‌ తెలును.

నం యబ) గ్‌ ద్ధి శిలల ఫఉ(46%ం టా ॥

22

అందువల్ల నిరంకుళత్వం ఏరూపంలో ఉన్నా నటుడు ద్వేషిసాడు. (వతిఫలం తక్కువైనా, కళకోనం నటులు ఎన్నో త్యాగాలు చేస్తారు.

వాలామంది నటులకు తమ వృత్తిపెన గాఢమైన అభిమానం తప్ప, ధనం కొల్లలుగా నంపాదింవాలనీ, అన్నిపాన్తులు నమకూర్చు కోవాలనీ, అసక్తి ఉండదు.

ఒకనాటకం రిహార్చల్స్‌లో, ఒక నిరుద్యోగియైన యువనటుడు, అకలిభరించలేక. శోషవవ్చి, స్పృహతప్పి పడిపోవడం నేను గమనిం వాను.

కొంతమంది నటులు ఎన్ని ఇబ్బందుల్లో ఉన్నా, ఎలాగో వాలుగు రూకలు నంపాదించి, తిండికూడా తినకుండా, తాము ఎన్నాక్సుగానో తూడాలనుకుంటున్న వాటకానికి టిక్కెట్టుకొని వెళ్లడం కద్దు.

"పేదరికం అనుభవించలేక, ఒక్కొక్కసారి, ఒకనటుడు విధిలేక ఉద్యోగం చేయాల్సిన అననరం రావచ్చు. కాని ఆది ఎంతోకాలం కొన సాగదు. పదిరూపాయలు వెనకేనుకున్న తర్వాత, ఏదైనా నాటకంలో అవకాళం వవ్చిందంటే, వెంటనే ఉద్యోగాన్ని కాలతన్నేసి ఎగిరి గంతేసి, వాటకంలో నటించడానికి వెళ్లిపోతాడు.

ఇది ఏదో ఒక్కసారి జరిగే వ్యవహారంకాదు ఎన్నోసార్లు అలాగే వేస్తాడుకూడా.

ఎన్నిబొధలు వడినా నటుడు వాటకరంగాన్ని వదిలిపెట్టలేడు, చానికి ముఖ్యమైన కారణం, జీవితంలో అతనిని ముందుకు నడివించే శక్తీ ఆతని నహజమైన ఉద్వేగమే, కాని వివేకంకాదు.

ఎంత (ప్రతిభావంతుడైన నటుడైనా మూర్ధంగా తనకళను వదిలి పెట్టకుండా అంటిపెట్టుకునే ఉంటాడు. లేకపోతే తనవృత్తిలో విజయవంతంగా జీవితం గడపలేడు.

23

శళకోనం అక్కార్చ్పణ వేయలేనివాళ్లు క్రమంగా నీరవింవిపోయి. వాటకరంగాన్ని వదిలేయవలని వన్తుంది.

నటుల ఆర్ధిక పరిస్థితులు పరిశీలింవాలవే ఉద్దేశంతో, నేను వాలామంది నటులను కలునుకొని మాట్లాడాను. వారు చెప్పే జవాబులు వింటుంటే నటులకు తమ అర్ధిక పరిస్థితులను గురింవిగానీ నమాజ ఆర్ధికన్యవస్థకూ, తమకూ, ఉన్న నంబంధాల్ని గురింవి గొనీ ఏవిధం గాను గోచరమై ఉన్నట్లు కనిపించలేదు.

నటించే అవకాశాలు లేక పేదరికం అనుభవిస్తున్న నటుడు పాంఘిక వరిస్థితుల్ని చూవి అనంత్సృప్తి వెందవచ్చు కాని ఆ పరిస్థు తులకు ముఖ్యకారణాలేమిటో తెలుసుకోవడానికి (పయత్నించడు.

అందరూ తనను (పేమించాలనీ, గౌరవిందాలనీ, వసివిడ్డలాగా అస్తాడు, కొని సమాజాన్ని నిమర్శించేవారిని నంఘం (పేమించదుగా]!

నంఘంపెన తిరుగుబాటు చేసినవారిని సంఘం గౌరవించదు నటనలో ఆరితేరిన ఎంత (పతిభావంకుడెనా, నటుడైనా ఎంత వృద్ధు డైవానరే వభిపాపలాగే అలోవిస్తాడు తానొక చ[క్రవ ర్తిననుకుంటాడు అలా అనుకోకపోతే, అతడు నటుడిగా జీవించలేడు.

యితర వృత్తులవారికన్నా, రంగస్థబనటు 2, తమ వృత్తిని వదలకుండా అంటిపెట్టుకానే ఉంటారు అందరిలాగా తమ నంశార వరిస్థితుల్ని గురింవి ఆలోవింవడానికి నటులకు తీఏక, ఓపిక, ఉండవు. అసలు ఇంటిని గురింవి ఆలోవించే శక్తి ఉండదుకూడా,

జాగ త్తగా అలోవించిచూస్తే, నటుడు వివ్రవకారుడు కాడు పైకి కనిపించినా కనిపించకపోయినా ఆతని అంతరంగంలో తనను నమాజం గౌరవించాలనీ, సమాజంలో తానొక భాగస్వామి కావాలనీ అళతో ఎదురుచూన్తూనే ఉంటాడు.

సినిమారంగం, “ఐళ్వర్యవంతుడైన పినతండి వంటిది మాత్రమే" అని అనుభవజ్ఞుడైన రంగన్టల నటుడు భావిస్తాడు,

24

వాటకరంగానికి సినిమారంగం ఆర్ధికంగా సహాయపడవచ్చు గాని, పాంన్కృతికంగా దానివల్ల ఏమి (వయోజనం ఉండదని అతని వూర్తినమ్మకం.

తన (పతిభ మీదా, వ్యక్తిత్వంమిదా, మేధానంవన్నతమిదా గాఢమైన విశ్వానంతో ఉరకలువేయలేని నటుడు, (క్రమంగా నాటక రంగంలో అడుగున వడిపోకాడు.

కాబట్టి ఏ రంగస్టలనటుడి కైనా, అక్కాభిమానం వున్నట్టు మనకుతోస్తే మనం ఓర్చుకో నరేననీ అంగీకరించి, భరించక తవ్పదు.

తి ఇ శ

“యోటీలేన్‌' (వాసిన ఆ వు సకానికి, “డబ్టుయు-(విడ్డస్‌-అడమ్స్‌” (వాపిన పీఠికలోని కొన్ని వాక్యాలు కూడా చదనండి.

““లేవిదాన్ని ఉన్నట్టుగా భావించడం నమాజనై తిక స్థాయిని వలహీనవరున్తుందా? నమాజంలో గౌరవన్తుడుగా పరిగణింపబడడానికి నటుడికి అర్హత తగ్గిన్తుందా ? ఎందుకంటే, నటుడు, ఏవైతే నీతి నిజా యితీ అనుకుంటాడో, సామాన్య మానవుని దృష్టిలో, అవి భిన్నంగా తోచవచ్చు

నటుడు ఎంత నిజాయితిగా అద్భుతంగా తను నటించే పాథతకు వరివూర్లమైన వ్యాయం కలిగిస్తూ నటించినా, అతనిలో ఉన్న ఏదో వివ్మిత! క్తి అతనివేత అజందజాలం చేయిన్తుంది. నటుడు తన చుట్టూ ఉన్న (పవంచంతో రాజీవడకపోవడం ఒకవిధంగా అతనికి స్థిరమైన ఛ్‌ క్రిని నమకూర్చవచ్చును.

స్తామాన్య మానవుడెవడైనా నంఘంలో కలవకుండా వెట్టి వేషాలు వేస్తుంటే, అతనిని మనం సివ్బానువతతిక వంపిస్తాం. కాని ఎన్నోవిధాలుగా (ప్రవర్తించే నటుడికి మానసిక వైద్యుడు వివైనా వేయగలడా ?

25

కళలన్నిటిలో నటన ఎంతో (ప్రావీనమైనది. అంతువట్టనిది. అంచనాలకు అందనిది.

నటన అంటే ఒకరు మరొకరుగా భావింవి, తను నమ్మడమే గాక, నిజమేనని అందరినీ నమ్మించడం. అందువల్ల మతగురువులు వటుణ్ణి భగవంతునికి బద్ధశతృవుగా పరిగణించి, సమాజానికి దూరంగా ఉంవారు. ఎందుకంటే నటుడు భగవంతుని నృష్టినే తారుమారుచేసి పారేనున్నాడనే అభిప్రాయం వారిది.

అందువల్ల సమాజంకూడా నటుల్ని పరివూర్ణంగా నమ్మటంలేదు.

వాస్తవిక జీవితంలో ఒకమనిషి తన పేరుకు బదులు మరొక "పేరు పెట్టుకుని తిరుగుతూంటే, వట్ట్మవకారం పోలీనులు పట్టుకుని జైల్లో పెట్టవచ్చు.

కాని మరొకడు, అలంకరించబడిన రంగస్థలంపై నిల్చొని శాజువేషం వేసుకోని, తాను డెన్మార్కు యువరాజునని వెవుతూ, (వోమ్సెట్‌) తను గాఢంగా నమ్మడమే గాకుండా, మనల్ని కూడా వమ్మిన్తుంటే “అహా ! అద్భుతంగా నటింవాడు” అని అతనిని మెచ్చు కొని, బహుమానాలు నమర్పిస్తున్నాం. ఎందుకంటే ఆతడొక నటుడు కాబట్టి. నటసా,మాజ్యంలోనికి పాస్‌పోర్లు పొంది వవేశం నంపొదించు శొవివచ్చిన విదేశీయుడు. అతనిని కాదనేవాళ్లు ఎవరూలేరు ”

పై వాక్యాలు చదువుతుంటే, నాకు చంద్రశేఖరం జ్ఞాపకానికి వవ్చాడు. ఆతని వృత్తిపెన అతనికిగల గాఢమైన నమ్మకం తన అర్ధిక స్థితిగతుల పైన నిర్హక్ష్యం, అతని ఉద్వేగం, అందరూ తనని (గ్రేమించవాలని ఆశించే పసిపాపల మనన్తత్వం, నిరంకుశత్వం అంటే బ్వేషం, అన్నీ జ్ఞావకానికి వవ్బాయి.

వాటక యుద్ధరంగంలో = వీరయోధుడు చంద్రశేఖరం నంపారభారంతో నతమవుతూ కాలంగడిపే సామాన్య మధ్యతరగతి కుటుందీకుడు.

అటువంటివాడు నలభై ఏళ్లపాటు నాటక కళకు తన జీవితాన్ని అంకితంచేసి, [వభుత్వ నహాయంగానీ వాటక సంఘాల నహాయంగానీ లేకుండా, న్యకమమైన ఆదాయంలేకుండా, తను ఎన్నడూ చూడని దూర (వ్రదేశాలకువెళ్లి, కేవలం (పేక్షకులపై ఆధారపడి, ప్రదర్శనలివ్వడం వాలామందికి అళ్చర్యం కలిగింవింది.

ధననంపాదనపై అనక్రి లేకుండా, కుటుంబ భవిష్యత్తును గురించి ఆలోవించకుండా ఆయన తన ఉద్యమంలో నిమగ్నుడై పోయాడు.

అప్పులతో నతమతమవుతూ, పిల్లల్ని వరిగా చదివించలేక పోయాడు.

1984 లో మున్సిపల్‌ కమిషనర్‌ ఉద్యోగానికి అవకాశం వచ్చింది. అనాడు అ ఉద్యోగంలో వేరిఉంటే, అందరిలాగే అప్పి పాన్తులు నంపాదించుకొవి, ఈనాటికి ఉద్యోగ విరమణవేన, హాయిగా పెన్షన్‌ తీనుకుంటూ కాలుమోద కాలువేనుకొని కాలం గడువుతూ ఉండే వాడు.

$945 లో సినిమాలో నటించడానికి గొప్ప అవకాళం వవ్చింది ఒక పెద్ద నిర్మాత అహ్వానింవాడు. కాని చంద్రశేఖరం అంగీకరించ లేదు. ఆనాడు నినిమా రంగంలో ప్రవేశింవిఉంటే ఈనాడు కొన్నిలక్షలు వెనకేని ఉండేవాడు ఆయనతో నటించిన యువకులు యువళులు కొందరు సినిమా రంగంలో (వ్రవేశించి ఆర్థికంగా ఉన్నళస్థితిలో ఉన్నారు కూడా.

కావి ఈనాడు వందద్రశేఖరానికి సొంతయిల్లు కాని అ స్తిపాన్తులు శాని లేవు.

27

ఆయన నాటక రంగానికే తన జీవితాన్ని అంకితంచేశాడు. (పేక్షకుల ముందు నటిన్తూ వారిని అనందింపచేస్తూ తను అనం: దాన్ని పొందాలని ఆయన తపించేవాడు.

తను నటించేటవుడు (పేక్షకులు అనందభరితు లై ఈన్మయత్వం చెందుతుంటే, వారిలో దైవస్వరూపం కనిపిస్తుందని అంటాడు బంద శేఖరం.

8ి£్యిఏళ్ల వయన్సులో కూడా, (వదర్శనలివ్వడమే తన జీవిత పరమావధిగా భావింవి, నిర్విరామంగా తన ఉద్యమాన్ని కొనపాగిన్తు వ్నాడుం

అదాయం బాలా తక్కువైనా, తగిన వసతులు లేకపోయినా శరముగా రైళ్లలోనూ, బస్సుల్లోనూ, ఎంత దూరమైనా (వయాణం వేసి (శ్రమను లెఖ్కవేయకుండా వెళ్లి పదర్శనలివ్చి వస్తుంటాడు

వాటకరంగానికి సేవచేయడంకోనం 1972 మండి, 'రంగజ్యోతి" మానవ(త్రిక నడువుతున్నాడు. నాటకరంగానికి సంబంధింవిన ఎన్నో మాతనమైన వద్ధతులు పత్రికద్వారా వివరిస్తూ, అనీధారావతంలాంటి వత్రికా విర్వహణ కొనసాగిస్తూనే ఉన్నాడు వెయ్యికాపీలు అచ్చువేని, కొందరికి పోస్ట్‌ ద్వారా పంపిస్తాడు. కొందరికి న్వయంగా వెళ్లి ఇస్తాడు. బందాలద్వారా, (పకటనలద్వారా వచ్చిన అదాయం వాలదు. అవ్పు డప్పుడు నాటక (వదర్శనలపె వచ్చిన అదాయం వాలామటుకు పతిక కోనరం ఖర్చు పెట్టాల్సి వుంటుంది. పత్రికా నిర్వహణ ఎంతో కష్టంగా ఉంది. కాని వ్యతికను ఆపీవేయాలంటే ఇంకా కష్టంగా ఉంది, అంటాడు.

పొంన్క్సృతిక కార్య క్రమాలద్వారా (ప్రజలలో వైతన్యం కలి గిందాలని తాప్యతయపడే కళాకారులకు ఎన్నో ఇబ్బందులు ఎదురవు తాయి ఒక్కొకసారి ఎవ్వరినహాయం ఉండదు. గుర్తించేవారూ వుండరు. విజాయితీపరుడైన కళాకారుడు నిరాశతో నిన్సృహతో శ్రుంగిపోయే సంఘటనలు ఎన్నో ఎదుర్కోవాల్సి వన్తుంది.

28

మనదేశంలో ఎంతోమంది (వతిభావంతులైన కళాకారు లున్నారు. వారిని సరిగా ఆర్ధంచేనుకొనేవారు లేక, ఆర్ధికంగా సహాయ వడేవారులేక, వారి పతిభ బూడిదలో పోసిన పన్నీరులా అవుతుంది.

అత్మవిశ్వానం, పట్టుదలతో కృషివేయడం, భవిష్యతుపె గాఢ మైన వమ్మకం, ఉన్నవుడే కళాకారుల 'ప్రతిళ మూడుపువ్వులూ ఆరుకాయలుగా అభివృద్ధివెంది రాణిస్తుంది.

ఎన్నో ఆవాంతరాలను తుఫానులను ఎదుర్కొని చంద్రశేఖరం ఈ నత్యాన్ని (గహింవాడు. వ్యతిరేకళకుల్ని అర్ధంచేనుకున్నాడు. పానుభూతిలేని సమాజాన్ని గమవించాడు. కళారంగాల్ని కూడా రాజకీయ వేత్త లువత్యక్షంగా దురాకమణవేస అధికారం చలాయించడం కళ్లారా చూవాడు నిరంకుచలెన (ప్రభుత్వాధికారులు, నూతనమైన వద్ధతుల్ని ఆర్థంచేనుకోలేక నిర్లక్ష్యంగా తోనివేయడాన్ని చూచి వివారింవాడు. దుర్భరమైన ఆర్ధిక, సాంఘిక పరిస్థితుల్ని ఎదుర్కున్నాడు.

తనచుట్టూఉన్న వ్యతిరేక శక్తుల్ని చూవి అయన నిరుత్సాహ వడక పోవడానికి బదులు ద్విగుణీకృతమైన ఉత్సాహంతో పట్టు చలతో, తవ (ప్రతిభను పెంపొందించుకొని, నూతనమైన పద్ధతు చ్వారా వ్రదర్శనలు (పారంభింవాడు.

కళ, కళ కోనమే అనే నమ్మకాన్ని వదిలి సమాజాభివృద్ధి కోసం కళను నమర్పించి, ధన్యుడైనాడు. తన అళయ నిర్వహణకోనం, ఆయన ఎన్నో క్యాగాలు చెయ్యాల్సి వచ్చింది.

(ప్రజలకు ఆనందం కలిగించడానికీ, సాంస్కృతికంగా అభివృద్ధి వరవడానికీ, కళ, మహోన్నతమైన పాధనమని ఆయన (గహించాడు.

కళను తన అరాధ్యదైవంగా భావించి, కళకు భృత్యుడు, భక్తుడు అయినాడు. కాని కళను తన బానినగా చేనుకోలేదు.

పరిస్టితుల (ప్రభావానికి తట్టుకోలేక, తన అశయాన్ని కాన్త దూరంగా పెట్టి, కళద్వారానే తన అర్ధిక పరిస్థితిని మెరుగుపరుచు

29 కోవాలని (పపయత్నింవిన వందర్భాలు కూడా ఆయన జీవితంలో లేశపొలేదు.

అ (పపయత్నాలు అన్నీ విఫలమైనాయి. అందువల్ల అగోవత మైన శక్షి ఎదో తనను బంధించివేసిందనీ దావినముంవి తప్పించుకోడం పాధ్యం కాదేమోనని తెలునుకొన్నాడు.

యివ్పుడు కూడా, ఆయన నిర్విరామంగా శకృషివేనూ యుత తరాన్ని వైతన్యఎంతం వేయాలనే ఆశయంతో, తన అనుభవాలను వారికి అందిన్తున్నాడు. తన పథతికద్వారా ఏన్నో నూతనమైన వథ కాలను, (పభుత్వానికి మావిన్తున్నాడు. కొని ఎవ్వరూ ఆయన వపలహా అమ పాటించడంలేదు.

“*ఎవరు గుర్తింవినా గుర్రించకపోయినా. నా అంతరాత్మ (ఢేరేపణతో నేను నా అనుభవాలను, అభిప్రాయాలను, (పకటిన్తు న్నాను. కొంతమంది నిర్లక్ష్యం వేసినంతమ్మాకాన వాటి (పొాముఖ్యత తగ్గిపోదు.

నేను మరణించిన తర్వాతనైనా, ముందుతరాలవారు నా అభ్నిపాయోలను, ఆశయాలను గుర్తింవి, సామాజిక అభివృద్ధికోనం వినియోగిప్తారని వాకు నమ్మకం ఉంది. కళాకారుల జీవితాలు పరిశీలిస్తే, వర్యితలో ఇలాంటి సంఘటనలు ఎన్నో కనివసాయి. నా కార్యక్రమాలు నిర్వహించడానికి, ఒకరి దగ్గరకు వెళ్లి చెయ్యి బావ కుండా ఉంటే అంతేవాలు. అప్పుడే వాకు నిజమైన అనందం కలుగు తుంది” - అంటాడు చంద్రశేఖరం.

ఒక మానవుని ఉన్నకాశయాలకూ, దేశకాల పరిస్థితులకూ పాంఘిక ఆర్థికవాతావరణానికి మధ్య తీవ్రమైన నంఘర్హణ “టతిభ'గొ వికవిన్తుంది.

ఈ (పతిభానంతుడైన కళాకారుడు, తన ఉన్నతాశయాలను ఆచరణలో పెట్టడానిక్‌, ఎంతో (శ్రమపడవలనవి వన్తున్నదంటే, వివారం కలుగుతుంది.

30

ఆయన కృషికి తగిన (పోత్సాహం, ఈనాటికీ కనిపించడం లేదు. కాని ఆయన నిరుత్పాహపడకుండా అధైెర్యవడకుండా, అధ్యాత్మిక సాథకునివలె కృషివేన్తూనే ఉన్నాడు.

మహిమాన్వితమైన కశాసొందర్యము, కళాకారుని బొన్నత్యము ఏనాటికైనా దృగ్గోచరమవుతుందని ఎదురుచూన్తూ తన అన్వేషణ కొనసాగిస్తున్నాడు

కాని మానవనహజమైన అవేశంతో అయన అప్పుడప్పుడు కోపోద్రికుడై పోతుంటాడు. ఆయన రచనల్లోనూ, ఉపన్యాసాల్లోను అవేశవూరితమైన వాక్యాలు ఆటంవాంబుల్లాగా నిరాటంకంగా దొర్లు తుంటాయి. కాని అయన మాటల్లోని అణుళక్తి నమాజ(శ్రేయన్నుకు ఉవపయోగపడేదేకావి విధ్వంనక ళక్తి కాదు

ఆయన ఉన్న పరిస్థితులలో, ఏ కళాకారుడైనా ఉన్నట్లయితే, నిరాశావాదిగానో, విష్ణవకారుడుగానో తయారై ఉండేవాడు.

దేశభ క్రివూరితుడైన కళాకారుడు కావడంచేత, ఆధ్యాత్మిక దృష్టి కలవాడవడంవల్ల, అగోచరమైన అజ్ఞాతశక్తి ఏదో తనను నడివిస్తోందనే గాఢమైన నమ్మకంతో ఆయన విరాడంబరమైన జీవితం గడువుతున్నాడు.

అదొక అంతంలేని యాత. కరినమైన అ యాలో వాట పారిలా పయనించడమే విజయాన్ని సాధించినట్లు.

కొన యిది ఆయనకు ఆత్మసంతృప్తి కలిగించలేదు. తనను అర్ధంచేసుకొని, (పేమించి, తనకు తోడుగా పయనిన్తూ, కశాత్మకంగా అనందశిఖరాలను అందుకొనే మిథఉతులెవరైవా తనకు తోడుగా వై తన్యవంతులై తనతోపాటు ఈ అంతంలేని యా్యతలో పయనిస్తా శేమోనని అ కళా స్మామాజ్యంలో తనతో వేతులు కలివి రాగల నహవచరుల కోనం ఎంతో అశతో ఎదురుచూన్తున్నాడు. అటువంటి వారు ఎవరైవా ఉన్నారేమో కాలమే నిర్ణయించాలి.

3౩1 మహాకవి, తత్వజ్ఞుడెన ,$ అరవిందుడు, “అవ్వానం” అనే గేయంలో ఇలా అంటాడు. “*రండి! నాతో వచ్చే మితులెవరో రండి! రుం రూ మారుకాలు వీన్తూ గాలివానలు ఎడాపెడా కొడుళూ కాలికింది భూమి కదిలిపోతుంటే ఎవ్వరూ నడవని ముళ్లవాటల్లో రాహ్రారప్పల మధ్య నదులూ పొదలూ దాటుకుంటూ దూరవు కొండల పెకి ఎముకలు కొరికేఎలిలో మంమలో, నాతో కూడా నడివే వీరులైన మి(తులెవరైనా వున్నారా, రండి! వేళులు కలపండి. అపదలే నా సామాజ్యం ఏకాంతమే నా ఏకైకమి[త్రుడు. మడిగాలులు వీస్తుంటే లెక్కచేయక అడుకుంటూ పాడుకుంటూ ఉన్నత శిఖరాల్ని వాతో కూడా అధిరోహించే మితులెవరైనా వున్నారా రండి! చేతులు కలివి రండి కొండ శిఖరాలకు, తుపానులకు, రాజాధిరాజును నేను. నగర్వంగా వయనించే స్వేవ్భా శ శ్రీ ని వేను.

౩2 అపదలకు బంధువై ఎవ్వరికీ తలవంచని వీరుడు నా స్నామాజ్యంలో భాగం వంచుకొనే ధీరుడు నా (పక్కనే నడున్తూ వాకు తోడుగా రావాలి. నా ఆత్మ, అమరమైన కోటిసూర్య (పభాతేజము. నా శరీరం దైవం చేతిలోని శక్తివంతమైన ఆయుధం.”

చంద్రశేఖరం ఆహ్వానం కూడా యిటువంటిదే. కాని ఆకత్మేసైస్తణాజా

దివ్య నందేశము

బంద్రశేఖరంగారిని అప్పుడప్పుడు, విరాళ, వినృహలు ఆఅవహిన్తుంటాయి.

(వభుత్వంనుంవి గానీ, ఇతర నంస్థలనుంది గానీ, తగిన (ప్రోత్సాహ, వహాకారాలు లేకపోవడంచేత, తన అళయాలు వదిలి పెట్టడానికి మనసొప్పక, అయన అప్పుడవ్వుడు నిరుత్సాహంతో అలోవిన్తూ కూచుంటాడు. ఒకరోజు అటువంటి స్థితిలో ఉండగా, ఒక మిత్రుడు ఒక వుస్తకం వంపిందాడు.

అది జీ జనరాజదాను (వానీన వుస్తకం.

వున్తకం మొదటిలో మిత్రుడు ఇలా నాకాడు. “నీ కొక విన్న బహుమానం వంపీన్తున్నాను. నీకు నంబంధింవిన వాక్యాలు పేజీ ప్రక్కన గుర్తించి ఉన్నాను. వీవు అవుడప్పుడు అనుకున్నట్టుగా, వీ జీవితం ఎన్నటికీ వృధాకాదు. కొంతకాలం తర్వాత దేశంవీ మార్గాలను తప్పకుండా గుర్తిస్తుంది, వుపయోగించుకొంయటుంది.

పేజీ వక్కన గుర్తింపబడిన వాక్యాలు ఇవి,

“మనం ఒక దళలోనుండి, మరొకదళలోనికి అభివృద్ధి వెందుకాము. ఒక ఉన్నతమైన స్థితికి ఎదిగి, జీవించడం సాధ్యమైన ఈర్వాత, ఈ పెరిగినదళ్‌ మా(తతమే మనకు నిజమైనది. ఇంతకు వూర్వం ఉన్నదళ, మనకివ్పుడు నిజంకాదు.

ఈ మాటలు నీకు నరిగ్గా నరిపోతాయి. ఎందువేతనంటే, నీవు ఈలోకంలో (బతుకుతున్నా, ఈలోకంకంటే ఉన్నతంగా పెరిగావు. ఒక ఉన్నతమైన మాననీకస్థితిలో పనిచెయ్యడం, జీవించడం నీకు సొధ్య

34

మెంది. అందువలనే నీవు ఆశావాదివి. ఆశావాదం ఆంటే నీ చుట్టూ ఉన్న (పపంచాన్ని కాక, అంతకంటే ఉన్నతమైన లోకాల్ని ఊహించి దృఢనిశ్చయంతో, అ ఉన్నత లోకంలోనికి (వవేశించి అందులో జీవిన్తున్నావు, నిత్యకృత్యాలతో బాధ్యతలతో నీచుట్టూ ఉన్నలోకంలో యితరులతో కలినిమెలిసివుండే జీవితం ఒకటి. అదే [పపంచం నీ నృజనాత్మక దృష్టికి నీ వూహకు మరొక విధంగా కనబడుతుంది.

మనకు వాన్తవంకాని యీ (పపంచం మనకు అవనరంలేదని శాదు. అయిదే మనంపెరిగిన ఉన్నతమైన వాస్తవ (వవంచం మిద చాని ఉపయోగం అధారవడి ఉంటుంది.

అ ఉన్నతమైన ఊహాలోకం మనల్ని అనునరించే ఉంటుంది. కాని అవ్పుడప్పుడు మెరువుమెరిపినట్టుగా మాత్రమే మనం దానిని మాడగలం.

నత్యమైన ఆ లోకంలోనికి నువ్వు ఇప్పుడే _పవేనింవావు అందు చలననే నీవు ఉన్నతస్థితికి చేరుకోవాలని ఎదురు చూస్తున్నావు ఆ ఎదురు భూడడంలోనే బొన్యత్యం ఉంది. అ బొన్యత్యమే దై వాంళ.

స్వార్ధ రహితంగా నిన్ను ముందుకు నడిపించేది అ దైవాంశే. నీవు ఒకరికి నహాయము వేసినా, ఊహింవినా, నృజవాత్మకంగా నృష్టిం వినా, (_పేమింవినా, వీ జీవితాన్ని నడిపించేది అ దివ్య క్రి మ్మాతమే.

అకావాదికి, స్థూలమైన యీ అకారాలకంటే ఊహలే (ప్రధాన మైనవి.

“ఈ లౌకిక ప్రపంచంతో వూర్తిగా బతకడం నీకు సాధ్యం కాదు' అని ఆలోవించే స్థితికి నీవు చేరుకున్నావు. నీవు ఒక గౌరవనీయ మైన వృత్తిలో స్థిరపడ్డావు. నీకు మంచి భవివ్యత్తు ఉంటుందని నీ జీవితం హాయిగా గడుస్తుంది అని నీకు తెలును.

అటువంటి విజయం మామే పొందటానికి కృషిచేయాలని నీవు ఖభావించడంలేదు ఎన్ని కషాలొవ్చినా, అవమానాలు ఎదురైనా లెఖ్క

౩5

వెయ్యకుండా, నీవృత్తిలో, నీ ఆదర్శాలను సాధించాలని నీవు కలలు గంటున్నావు.

ఇవ్చుడు నీవు ఉన్న మానసిక స్థితిలోనే, కొన్నివందల మంది ఉన్నారు కాని వారికీ నీకూచాలా భేవం ఉంది నీ ఆశయాలకు నిన్ను విద్దుల్లేగొ వేసేది నీఈహా ళక్తికాదనీ, క్షణమా(శంగా దృగ్గోచరమవు తున్న [వభువు యొక్క దివ్యళ క్తే అనీ నీవు గాఢంగా నమ్ముతున్నావు.

ఈ (ప్రభువు నిజంగా ఉన్నట్లయితే, అతనిని నీవు అర్ధం చేనుకో గలిగితే, అతనికి సర్వం నమర్చింవి చరితార్దుడవు కావాలని నీవు కోరుకుంటున్నావు

ఎక్కడో ఒంటరిగా, అడవుల్లోనో, అ్యశ్రమాల్లోనో కూర్చొని ఛ్యానిన్తూ అ (ప్రభువును దర్శిచడం సాధ్యంకాదని నీకు తెలియక పోలేదు నీనంగతి మామే నీవు అలోవించుకోవడం నీకు సాధ్యం కాదు. నీమోద వాలామంది అధారపడి ఉన్నారు. వాళ్లకోసం నీవు ఏదో ఒక వృత్తివి అవలంభింవాలి.

వృత్తిలో లీనమై పనివేన్తూనే అ (ప్రభువును సేవించడం పాధ్యమవుతుందేమోనని నీవు అశిన్తున్నావు. (పతి మానవుని అత్మ మరొకని అత్మకు ఎదో ఒక నందేశాన్ని ఇస్తుంది నేను యివృడు వెవ్పీనవి నేను నీకిచ్చిన నందేశాలే. నిజంగా ఇవినాకు ఇతరుల అత్మల నుండి లభింవినవే. ఇతరులు అన్నదమ్ములుగా వాకివ్చిన నందేశొ అను నేను విన్ను సోదరునిగా భావించి, ఆందిమ్తున్నాను..

అ వుస్తకంలోని యా వాక్యాలు చందదశేఖరానికి తన అశయాలమోద, కళాకార్య(కమాల మోద, జీవితం మాద, మరీ మరీ నమ్మకం కలుగచేశాయి.

(ప్రభునందర, శవం

బం[దశేఖరం తన దైవాన్ని ఒక మానవ రూవంలో దర్శిందా లని ఆశింవాడు అంటే, ఏదో సాధువుగా, బాబాలాగా, స్వామాజీలాగా నవ్యాపిలాగా, గడ్డం, మిపాలతో, కాషాయవటస్తాలతో కాదు.

ఆధునికుడైన ఒక వ్యక్తిగా, భార్యా పిల్లలతో నంసారం నేసే ఒక గృహన్థుడుగా, నవనాగరికునివలె దున్తులు ధరింవి, పాధ్యమైతే ఒక నటుడుగొ, (పేక్షకులను అనందింపవేస్తుంటే చూడాలని అనుకున్నాడు.

ఒక్కొాకసారి వభువును ఆరూపంలో మనన్సులో అనుకొని, అతని రూవ దర్శనం కోనం (ప్రార్ధించేవాడు. తనకోరిక వలించనవుడు, అవేదనతో కన్నీరు కార్చేవాడు. అవ్పుడవ్వ్పుడు మననువిరిగి, (పభువును విందించేవాడు.

ఒకరోజు ధ్యానంలో ఉండగా ఈ మాటలు వినిపించాయి. “పీ అన్వేషణ త్వరలోనే నమా వ్ర మవుతుంది. వీపభువు నీళరీరంలోచే ఉన్నాడు. నీకు దూరంగా ఎక్కడోలేడు.

గురుశిష్యులకు భేదం లేదు. ఇద్దరూ ఒకటే, అదే నత్యము. ఆద్వె తమైన అనంత+ క్తి రెండు రూపాలుగా మారుతుంది. అరూపాలే గురు శిష్యులు. అది అవ్వ $ ఆడే నాటకం. గురువు వీవే, శిష్యడవు కూడా నీవే. ఇద్దరూ నీలోనే ఉన్నారు. ఈ నత్యం నీకు త్వరలోనే అనుభవానికి వస్తుంది. వీ(వభువును ఎక్కడో దర్శింవాలని అన్వేషిం వకు.”

చిత్రమైననటుడు-విచితమెన కళానిలయం

నీవు వతికా విలేఖరివా?

వాటకరంగానికి నంబంధింవినవాడివా ?

భారతీయుడవా ? విదేశీయుడవా ?

ఎవ్వరై నానరే, దక్షిణ భారతదేశంలో, నాటకరంగానికి అంకితమైపోయిన మహానటుడైన ఒకరిని చూడాలని అనక్రితో ఉంటే, మ(దానుకు వచ్చి, అభిరామవురంలో నాలుగవవీధిలో తొంథై ఆరవనెంబరు గృహంలోకి ఆడుగు పెట్టు.

విన్ను విరునవ్వుతో ఒకవ్య క్రి ఆహ్వానిస్తాడు అతనివయ సెంతో వీవు నిర్ణయించలేవు ఆయన నిన్ను తన గదిలోనికి తీనుకొనివెళ్లి కూర్చోమని సవినయంగా మనవిచేస్తాడు.

ఆగది మూవి నీవు అళ్చర్యపోతావు. ఎన్నో వస్తువులు కువ్పలు శిప్పలుగా పడిఉంటాయి. ఒకసారి గది అంతా చూడగానే, తఠాలున నిన్ను ఒక పెద్ద విత్రవరం అకర్షిన్తుంది ఆపఠం వార్రి చాప్లిన్‌ది, గదిలో మూడు బీరువాలనిండా వుస్తకాలుంటాయి. అయిదారు అరలుగల "షెల్ఫ్ళులో ఉత్తరాలఫెన్ల ఉంటాయి. ఒక వెంవీమిద టైప్‌ రై టరూ, శాగితాలూ, కలాలూ ఉంటాయి గోడలకు, టాగూర్‌, భరతమువిి నటరాజువి వఠళాలుంటాయి. కోటు, తలపాగా, ధరించిన ఒక భారతీయుని వరం కూడా ఉంటుంది. ఒకవైపున వబందనవుమాల వేసిన ఒకవిదేశీయని ఫోటో ఉంటుంది. మరొకవైపు ఒమర్‌ఖయ్యాం, వఠం ఉంటుంది. రష్యాకు వెళ్లటోతున్న భారతీయ సొంన్కృతిక (పతి విధివర్గంవారిని 1967లో (శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ అభినందిన్తున్న దృళ్యం కనిపిన్తుంది. దానిలో చంటద్రశేఖరంగారు కూడా ఉన్నాడు.

38

గదిమధ్య, ఒకకుర్చీ, మంచం, పడక, ఒకపక్క దున్తుల వీరువా ఉంటాయి.

ఒక వైపు ఒకటేబిల్‌ పైన, లక్ష్మీ, రాధాకృష్ణులు, ఈశ్వరుడు, విగ హాలు : అవైెపు, ఈవైపు, కంచుతో చేసిన అందమైన దీపస్తంభాలుం టాయి. మధ్య, కొయ్యతో చేయబడిన పాదరక్షలు, షిర్టీసొాయిబాబా పఠం ఉంటాయి వెనుక అజంతా వితొాల కార్డులుంటాయి.

ఒకవైవు టేవురికార్తరు, కట్టలు కట్టలుగా వున్త కాలు, నన్మాన పాలు, అందుకొన్న బహుమతులు ఉంటాయి.

అవన్నీ చూన్తూ, ఎం మాట్లాడాలో తెలియక, నోటిలోనుంచి మాటలురాక నువ్వు అలాగే కూచోని ఉంటావు. ఎలాగో నర్హుకొని, నీవు వవ్చిన ఉద్దేశం ఎమిటో చెప్తావు ఆయన తనగదిని ఉద్ధేశించి “యిక్కడ వాగంధాలయం. ఇది వా ఆఫీనురూం, ఇదే నా పడకగది, ఇదే వా (ప్రార్భ నా మందిరం” అని వాలుగు మూలలను మూపిన్తూ పవీవిడ్డలా నవ్వు కాడు. అంటే ౫11 15 026 700% 081౫ అన్నమాట.

ఒక వీరువా తెరివి చూపిస్తాడు. దానివిండా రకరకాల విగ్గులు

ఒక పెద్ద క్యాలెండరు మోన్తరు కాగితం నీకు ఆయన చూపి స్తాడు. దానిలో ఆరవైఐదు రకాలవిభిన్న వేషాలలో చంద్రశేఖరం కనిపిస్తాడు. .

“అద్భుతం, వివ్మితం.” అని నీవు మననులోనే అనుకుంటూ ఇంళ (ప్రతిభావంతుడైన వ్యక్తి మరెవరైనా ఈదేశంలో ఉన్నారా అని నీవు ఆలోచనా నిమగ్నుడ వె పోతావు.

అప్పుడు ఆయనే నంభాషణ (ప్రారంభిస్తాడు.

ఇదే నా కళానిలయం ఇవిగో ' రంగజ్యోతి" మానవతతికలు, కే4 ఎళ్లనుందీ, విన్నమానవతిక నడువుతున్నాను. ఆర్దికంగా ఎటువంటి అదాయంలేదు. దానిని నిర్వహించడం కష్టంగా ఉందే. ఆపడం మీ కన్టంగా వుంది. యిది ఒక యజ్ఞంగా భావిస్తున్నాను.

39

అదిగో అ నటరాజ విగ్రహాన్ని చూస్తుంటే, (బ్రహ్మాండమైన ఈ విశాలవిశ్వంలో, మనమూ ఒకభాగమేననీ, మనలో ఉన్న, దైవత న్యరూవమే కళగా (పకటితమవుతుందనీ జ్ఞాపకం వన్తుంది.

అదిగో అ శ్రీగంధవు మాలవేసివుందే, అ ఫోటోలో ఉన్నవ్యక్తి (గౌంట్‌ ఆండర్సన్‌ -లం౦డన్‌లో ఉంటాడు ఆయన్ను నేను 1982లో శలునుకున్నాను. మనదేశానికి వవ్చి వర్యటించాడు.

ఆయన నాకు మేకప్‌కళలో గురుతుల్యుడు.

అదిగో అ 'ఒమర్‌ఖయ్యం' విత్రవఠం. అది చూన్తుంటే ఆయన సీద్దాంశాలు, తశ్వమూ, కవిత్వమూ, జ్ఞాపకంవవ్ని ఉత్సాహంతో యువకునివలె భావిస్తాను. దైవస్వరూపమే, (పకృతి, వురుషులుగొ మారి, మరల లీనమైపోవడమే (పేమ, అని ఒమర్‌ఖయ్యాం (పభో ధిస్తున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది.

(శేమ, నవ్వు (వోన్యము) భగవంతుడు మానవునికి వసాదిం విన రెండు గొవ్ప వరాలు. ఇవి మనిషికి అళ్మకాంతిని అనందాన్ని కలిగిస్తాయి.

అనందం లేనప్పుడు, ప్రపంచంలో, దేశాల మధ్య, జొతుల మధ్య, కాంతి అనేది ఉండదు. _ -

శళ అన్ని మతాలకంటె ఉన్నతమైన మతము, బందదశేఖరం రవీందుని ఫోటో తీనుకొని ఇలా అంటాడు. “అయన గీతాంజలి వాకోసమే రాకారేమోననిపిన్తుంది. వా మనను ఆయన గీతాలతో, తత్వాలతో శృతికలివి పాడుతున్నట్లు అనిపిస్తుంది. గీతాంజలి అధారంతో వేను “వాటక గీకాంజలి'' వ్రాశాను.” --

చందశేఖరంగారి వుస్తకాలవీరువా దగ్గరికి వెళ్లి చూడు. ఆయన (గ్రంధాలయంలో, నాటకరంగానికి నటునకు సంబంధింవిన అపూర్వ, మెన (గంధాలెన్నో కనిపిస్తాయి. నాటక నిర్మాణం, దర్శకత్వం, మేకప్‌,

40 వాటకం, దాని సాంఘిక, నై తిక విలువలు, మనదేశంలో రంగనల ా థి

వరితత, దేశ దేశాల నాటకరంగ వివరాలు, కళాకారుల జీవితచరి,తలు, ఎన్నో (గ్రంధాలుంటాయి.

నాటకాలు, వాటికలు, ఏకపా(తొభినయ నాటికలు, వక్సృత్వానికి సంబంధింవిన వున్తకాలు, వాటకరంగానికి నంబంధింవిన వథ్రికలు కూడా ఉంటాయి.

హాన్యము, నవ్వ, కళృంగార (గంధాలు, ఆధ్యాత్మిక (గంధాలు ఎన్నోరకాలు ఉంటాయి. ఆయనవేసిన (ప్రయోగాలు, ఏకపాతాలి వయ (ప్రదర్శనలకు పంబంధించిన వివరాలున్న పున్తకా కూడా ఉంటాయి. టా

ఇంకా అచ్చుకాని రచనలు ఎన్నో ఉంటాయి. మేకప్‌ ఎలా వేయాలో యువకులకు వివరిన్తూ (వానిన రవనలు ఉంటాయి. ఒక పెద్ద పెట్టెలో, ఎనథై పెద్ద పెద్ద ఫోటోలుంటాయి. అవి చూడడానికి ఎనథ్రై మంది వ్యక్తుల పోటోల్లాగా కనిపిస్తాయి. అవి చం(దశేఖరం, అన్ని ఛకాలుగా మేకప్‌ చేనుకొనిన నందర్భాలలో తీసినఫోటోల ఎన్‌లార్‌ మెంట్లు. అవి ఎన్నోసార్లు ఎక్సివిషన్‌లలో (ప్రదర్శింపబడినవి. ఆయన రష్యా, వైవాదేకాల పర్యటనలలో తీసిన ఫోటోలు, (వదర్శన లివ్చినపుడు (పేక్షకులతో నటీనటులతో తీసిన ఫోటోలు ఎన్నో ఉంటాయి. ఆయన (వదర్శనలను (పళంనిన్తూ, పత్రికలలో (వానీన వార్తలు వ్యాసాలు (ప్రత్యేకంగా పెద్ద ఆట్టలమిద అతికింవి ఉంటాయి. అవని ఇంగ్రీషు తమిళం, తెలుగు, కన్నడం, మలయాళం, ఉర్దు, ఛమ్యన్‌ భావల్లో కూడా ఉంటాయి.

ఆయన తన నూతనమైన పద్ధతులను వివరిన్తూ (వభుత్వంతో జరిపిన ఉత్తర (వ్రత్వు శ్రరాల ఫైళ్లు ఎన్నో కనిపీసాయి. పభుత్వం ఆయన నూచనలు ఎవీ పాటించలేదని తెలునుకాన్‌ నీవు అళ్చర్య విమగ్నుడ వైపోతావు. టేప్‌ రికార్డరు వినిపిస్తాడు అయన (ప్రదర్శన లివ్చినవుడు రికార్డువేసినవి అవి. వాటిల్లో ఆయన డైలాగ్సే కాక

4 ఏషకుల హర్ష ధ్వనాలు, నవ్వులు కూడా విన్పిసాయి. అదొక వీవితమైన అనుభూతి. అనందంతోనూ, వివారంతోనూ వీ కళ్ల వెమ్మగిల్లుకాయి. మహాకవి '(గే' వానీన వాక్యాలు జ్ఞాపకం వస్తాయి. ణా అన వకాంత సొగర గర్భం న్వచృమైన కాంతులోనే అమూల్య రత్నాలను కోకొల్లలుగా తన నమూరుమూల గుహల్లో చాముకొని ఉంటుంది. ఎవ్వరూ చూవి ఆనందించని ఎడారిలో నువాననలు వెదజల్లుతూ వూవులెన్నో వికసింవి నళింవిపోతాయి, ఒంటరిగా---” ఆయనతో మాట్లాడాలని, ఏవెనొ (వశ్నలడగాలనీ నీవు అలో విన్తుంటావు. ఇంతలో కాఫీ వన్తుంది. ఇప్పుడు నీవు ధైర్యం తెచ్చుకొని “మో వయసెంతండీ ?” ఆని అనక్తితో అడుగుకావు “40.11.85 వాటికి 82 నంవత్సరాలు” అంటాడు ఆయన, వీవు అళ్చర్యపోతావు ఆయనకు అంత వయసున్నట్లు కనిపించడు. తలవూర్తిగా నెరిసినట్లు లేదు, కళ్ళజోడు వేనుకోకుండా బదువగల్లు తున్నాడు. నిల్చున్నా, కూమున్నా, వంగిపోకుండా స్థిరంగా ఉన్నాడు.

తై

ఇప్పుడు నీవు చంద శేఖరాన్ని గూర్చికొంచెం తెలునుకొంటావు. అయన సాంఘిక నాటకకర్త, వినోదాన్ని అందించే నటుడు, విజ్ఞావాన్ని అందించే కళాకారుడు, తత్వజ్ఞాడు. ఆహార్యం (మేకప)లో ఆరితేరిన కళాతపస్వి, నాటకనిర్మాత, హాన్యనటుడు, వథతికారవయిత, అన్నీ కలిసిన సమగ్రమైన వ్యక్తి. యాఖెఏళ్లపాటు ఒంటరిగా వాటక రంగానికి సేవచేన్తూ, (ప్రజలకు సేవవేన్తూ జీవితం గడివిన ఒక (ప్రతి బానంతుడై న, నటునిముందు కూర్చొని ఉన్నావు

చార్లీ వాప్లిన్‌ పటాన్ని మావిన్తూ, చంద్రశేఖరం ఇలా అంటాడు,

“వాప్లీన్‌ పటాన్ని మూన్తుంటే, నాకెంతో ఉత్సాహం అవేశం కలుగుతాయి."

“నాటక రంగం ఒక చర్చి. అక్కడ హాయిగా నవ్వడానికి వీలవుతుంది” అని బెర్నార్డ్‌షా చెప్పిన మాటలు జ్ఞాపకం వస్తాయి

నవ్వడానికి జొాతిమత ఖేథాలు అడ్డురావు, పాంఘికమైన హెచ్చు తగులు, రాజకీయ విభేదాలు, ఆటంకంకావు. హాన్యం అన్నిటికంటె అవీతమైనది నవ్వు ఒక విశ్వమతము.

వార్రీ బాప్పిన్‌ను చూస్తుంటే, అయన మనలో అంతర్గతమై ఉన్న దైవత్వాన్ని బహిరంగ వరున్తున్నట్టుగా తోస్తుంది వాకు.

అదిగో అ ఫోటోలో ఆశలగుడ చుట్లుకొని ఉన్న ఆయన లేట్‌ శ్రీ

ఊఉ టి

₹.౪ శ్రీనివానలయ్యంగార్‌. దక్షిణభారత దేశంలోని గృహస్థ జీవిత నమన్యల్ని అధారంగా తీనుకొని, అయన చక్కని వాన్యనాటికలు (వాకారు. ఆయనను “మ(దాను మోలియర్‌” అని అంటుంటాను. కొంతమంది మిత్రులతోకలిని ఆయనవి మూడునాటకాలు (పదర్శిం వాను. నాలుగు నాటకాలు ఎకపాశాభినయంగా (ప్రదర్శించాను. ఆయన మా రెండునాటకాలకు వచ్చిచూవి, ఆనందింవి, అభినందింవారు. ఆయన మహాపండితుడు. మద్రాను హైకోర్టులో (ప్రముఖ వ్యాయవాదిగా వుండేవారు.

4

“నా అనకిిని క్షమించండి రెండు పాదుకలు అ టేవిల్‌ మొద ఉన్నాయే, అవి ఎవరివండీ ?”

“అది ఒక పెద్దకధ - అవి ఒక నన్యాసివి. ఆయన్ను నేను మొట్టమొదట ఖమ్మంమెట్టులో కలునుకున్నాను. నేను (టావెలర్స్‌ బంగళాలో ఉంటే అక్కడికి వచ్చాడు. విశ్రాంతికోనం వబ్బానని వెప్పాడు “భోంచేకారా ?” అని అడిగాను.

“లేదు” అన్నాడు.

“ఎక్కడ భోంచేస్తారు మారు?” అని అడిగాను.

“అవన్నీ జ నర్వేశ్వరుడే చూస్తాడు” అన్నాడు,

ఆరోజుల్లో నేను బాలా నిరాశావూరితమైన సితిలో ఉన్నాను. వేను భగవంతుణ్ణి ఎంత ప్రార్థించినా ఆయన వినిపించుకోవడంలేదు. దేవుడెక్కడైనా కనిపిస్తే వావగొట్టాలని అనుకుంటున్న రోజులవి.

అయన “నర్వేశ్వరుడు' అనేమాట అనేనరికి నాలో ఏదో గగుర్పాటు కలిగింది.

అ పాధువు నా మానసిక స్థితిని ఆర్ధం వేనుకున్నాడనీ వాలో ఆత్మవిశ్వానం కలించడానికే వవ్చాడనీ నాకు నమ్మకం కలిగింది.

నాతో కూడా వచ్చి భోంచెయ్యమని పిలివాను.

మేము హోటల్‌కు నడివిపోతుండగా,

“సాయిబాబా ఎవరో తెలుసా? అ కృష్ణ పరమాత్మే సాయిబావాగో జన్మింవాడు” అన్నాడు.

ఇద్దరం భోంచేశాం.

మరువాడు ఆయన మళ్లీ వాగదికి వద్చాడు.

వాలాసేవు మాట్లాడాడు. (ప్రకృతిని గురింవి, జగత్తును గురింవి, దై వాన్ని గురించి, ఏవేవో మాట్లాడాడు. అ వేదాంతాన్ని అర్హంచేసుకొనే మేధాళ క్రి వాకు లేదు. 9

తత

అయన పేరూ, ఊరూ, నేను అడగలేదు.

ఆయనను గురించి, ఆయన వేషభావల్ని గురింవి, నేనంతగా వట్టించుకో లేదు

కొంతకాలం గడివిన తర్వాత, నెల్లూర్లో, మా ఇంటికి వచ్చి శొన్నాళ్లన్నారు. స్నానంచేసి, భోంచే సేవాడు. విశ్రాంతి తీనుకొనేవాడు. సాయంత్రం మాతో కూడా కలిని (ప్రార్ధనా గీతాలు పాడేవాడు.

నా భార్య, సాయిబాబాను గురించి (పార్ధనాగీతాలు వొలా పాడేది. ఇప్పటికీ ఆమెకు సాయిబాబా అంటే వాలా భ క్తి

ఒకరోజు భోంచేస్తుండగా ఆయన ఇలా అన్నాడు. “సాయిగావా నేనే అనుకోండి” _

ఆయన వసివిడ్డలా (వ్రవర్తించేవాడు. అఖరురోజున మాకు తీర్థం యివ్చి వెళ్టాడు.

అనంతమైన దివ్య క్తి, ఆయన రూపంలో నాకు కనిపించినట్లు అనివిన్తూ ఉంటుంది. ఆయనలో ఉన్న అనంకళక్తిలో నా అత్మ లీనమైపోవాలని నాకు కోరిక కలిగింది

కొన్ని వారాలు గడివాయి. ఆయన వీధిలో కనిపింవాడు. అయన నా దగ్గరికి వవ్చి,

“ఈ పాదరక్షలు ఆరిగిపోయినవి. వాకు కొత్తవి కావాలి” అన్నాడు. నరేనని బజారుకి వెళ్లి ఆయనకు కొత్త పాదరక్షలు కొనివ్చాను. పాతవి నేను తీనుకున్నాను, అయిదారు నంవత్పరాలు వాటిని, కృష్ణపరమాత్మగా, సాయిబాబాగా భావింవి, వూజిన్తూ వుండి నాను. తర్వాత కొంతకాలానికి వాటిని వూజించడం మానేకాను. ఎహుకొ నా అత్మ ఆయనలో లీనమై పోయిందేమో | వాటిలో దివ్య శాంతులు కనిపించడంలేదు.

శివుడు, లక్ష్మి, రాధాకృష్ణ, వి(గహాలు నాకు కొంతమంది వభలలో ఐహూకరించినవి. వాటిలో నాకు సౌందర్యం మామే

45 కనివిన్తుంది. ఇవ్వుడు నాకు (ప్రార్ధనలుగానీ వూజలుగానీ అంత అవ నరంగా కనిపించడం లేదు. ఎందుకంటే, అ సాధువు ఆను[గహంవల్ల వేను అ నర్వాంతర్యామిలో ఒక భాగంగా భావిస్తున్నాను.

(వతిరోజూ కొన్ని గంటలు నా ఆత్మను విశ్వాత్మలో లీనమైనట్లు భావించుకొని ధ్యాననిమగ్నుడనై, అనందాన్ని ళక్రని, జ్ఞానాన్ని. (పేమను, సొంతిర్యారాధనము, పెంపొందించుకుంటూ ఉంటాను.

ఆయన మాటలు వింటుంటే ఆయన ఒక తత్వజ్ఞుడని ఆయనను ఆర్ధం వేనుకోడం వాలా కష్టమని అనుకుంటావు.

“అయితే మిరు దేవుణ్ణి వూజించడం, ప్రార్ధనలు వెయ్యడం అలాంటివేమా చేయడంలేదా? మికు ఈ వయన్సులో ళకినీ ఆరోగ్యాన్నీ ఇన్తూ, మిమ్మల్ని జీవిశరంగంలో అలసిపోకుండా, ముందుకు వడిపింవేదెవరు ?”'

“వయను నా శరీరానికే గానీ నాకు కాదు. ఎందుకంటే, నా అత్మకు వయన్సు లేదు. ఎవ్వుడూ న్వచబ్భంగా, నిత్యనూతనంగా ఉంటుంది అయినా, వయను (పభావం శరీరానికి ఉంటున్నాది.”

అయన మాటలు వింటుంబే, ఎంతో వివితంగానూ వినోదం. గానూ వుంటుంది.

“మో అభ్మిపాయాలు నూతనంగా ఉన్నాయి. లోకానికి (వటోధిన్తూ మొ అభిప్రాయాలు (పకటించకూడదా"”

“వేనింకా అభ్యాశదళలోనే ఉన్నాను. వరిపక్వదళకు చేరుకో లేదు. నేను అశించే అత్మబౌన్నిత్యం ఇంకా కలగలేదు, నా సీద్ధాంకొల మిద మననుము కేందదీకరించగలిగితే వాలు. మరొకరి నిద్ధాంతాల్లో వయనింవి దారీతెన్నూ కానక అవస్థపడడం వాకు ఇన్టం లేదు.

నాదృష్టిలో, (ప్రార్ధనలు, వూజలు, కష్టవడి వనిచేయడం, అన్నీ

డక్‌

నమానమే. నేను వూజలువేనినా (ప్రార్థింవివా, అంకా ఆ నర్వేశ్వరుడే, వా రూపంలో, నావేత చేయిస్తున్నాడు -

చంద్ర శేఖరంగారిని గురించి తెలుసుకోవాలనే నీ అసక్తి నీకు శొంత నంతృష్తి కలిగించి ఉంటుంది. ఇంకా రంగస్థల అనుభవాల్ని గురించి తెలునుకోవాలని ఆశగా ఉన్నా నీవేమా (ప్రశ్నించలేవు. అ విచిత్ర వ్యక్తిని గురించి అలోవిస్తూ నమన్కరించి బయలుదేరుతావు ఎంతో ఆర్మీయతతో నిన్ను కౌగలించుకొని ఆయన నిన్ను పాగనంవు శాడు. అ అనుభవాన్ని నీవు జీవితంలో మరివిపోలేవు.

వాటక [ప్రపంచంలో వవభావాలతో ఒంటరిగా పయనించిన పొహవవంతుడు చందదశేఖరంగారి నాటక జీవిత పరి నీతులు గమనించి ఆలోచిస్తే రవీంద్రవాధ్‌ టాగూరు ఫీగాలిలో రాసిన యీ గీతము యీ వాటక బాటసారికి అవ్వయిమన్తుంది అవి తోన్తుంది.

ఒక్కడవేపో. హో! ఒక్కడవే

ఒక్కరైనా నీకేకకు ఓయనిరాకున్నా

ఒక్కడవే బయలుదేరు =

ఒక్కడవే బయలుదేరు

ఒక్కడవే. ఒక్కడవే ! ఒక్కడే!

ఓరీ! ఓ అభాగ్యుడా,

ఊరంకా భయంచేత

గోడవైపు తిరిగిమాట

లాడకుండ నిలుచున్నా

మననువిప్పి లోలోవలి

మర్మమేదో కంఠమెత్తి

వీకునీవె వెప్పవోయి

ఓక్కడవే ' ఒక్కడవే . ఒక్కడవే !

ఓరి! ఓ అభాగ్యుడా 1

ఊరంతా నిన్నాంటిగా

కారడవిని వదలి, తోడు

గా ఏవ్వరు రాకున్నా

ముళ్లదారితొ క్కీళ్లకు

కాళ్లు వెట్తరేవిమ్మగా

త్రి వీవొకడవే నడువవోయి ఒక్కడవే . ఒక్కడవే ! ఒక్కడవే! ఓరీ! ఓ! అభాగ్యుడా! ఒక్కలరైన వీముంగిట కారుమబ్బు కాళరాతి చీవమైన మూపకున్న విడుగుమంట కాల్పులోన పడిమండే నీగుండెల ఒంటిగానే వెలగనీయి ! ఒక్కడవే ! ఒక్కడవే. ఒక్కడవే! బయలుదేరు. ఇది యంగ్లీషు తర్జుమాకు విద్వాన్‌ కోట నుబమణ్యకాద్తి గారి తెలుగు అనువాదం.

చంద్రశేఖరం పుట్టవలసిన కాలం దేశం?

డి. శ్రీరాములుగాది దుళా వ్యాసం చదవండే

“జీవితం వాలా వివిత్రంగా వుంటుంది. వైవిత్యం అనలు ఉకృతిలోనే వున్నదేమో! బండ రాళ్ళలో పడ్డ్‌ గులాబీ విత్తనం ఎమ్మాతం వానకురినీ తడిసి మొలకెత్తినా కలిసిరాని వాతావరణం చానిని ధ్వంసం చేస్తుంది.

డాక్టర్‌ చందశేఖరం పుట్టవలసిన కాలం, దేశం, ఇది కాదేమో ననిపిస్తుంది అప్పుడప్పుడూ, ఒకవిధంగా ఆలోవిస్తుంటే, కాలాన్ని మింవిన వూహలు ఆయనవి. ఊహలు తెలవడం మొదలుపెట్టిన తరు వాత ముప్పై సంవత్సరాల మండువేనంగులు ఆయనను కావి వేధింవి పీడింవాయి అయినా మనిషి మాత్రం వంగలేదు. అందుకోలేక లొంగ లేదు. కావి కాలమే ఆయనను ఇంకా అందుకోలేక పోతున్నాది,

నేను అనుకున్నవన్నీ వేనే సాధించగలగడం నేమగా చూడ లేక పోవచ్చునేమో, అయినా, నేను బల్లిన విత్తనం ఒక రూపం దాల్చి "పెరుగుతుంది అది బావదు. నాకు తెలును -- నాలాటివాళ్లే మరికొంద రొస్తారు అ మొక్కకు నీరు హోస్తారు. ఆది తప్పకుండా పుష్పిస్తుంది. వికసిస్తుంది అంటారు చంద శేఖరం.

చంద్రశేఖరానికి వృద్ధాప్యం వచ్చింది. పొద్దు “వగమటకు తిరిగింది తన రంగంలో తాను ఇంకా ఒంటి రెక్కతోనే కష్టపడవలసి వసోంది. తాను ఎం వేస్తున్నదీ తనకే సరిగా అర్ధంకాని రోజులలో ఎదో ఆగమ్యస్థానం కోసం మెలికలు తిరుగుపోతూ పరిశ్రమింవి, కొంత వరకు. ఒక సాయిని తాను వేరుకోగలిగాడు ఎంతో నిర్వేదన కన్నీళ్ళలో కలీగిపోయింది ఒక అంతన్తు లభించింది ఈ కృషి ఇంతటితో సమాప్తం కాకూడదు. తాను నేర్చుకున్న పాఠాలు మరి కొందరు చదువుకోవాలి. వాళ్ళుయినా “తన కష్టాన్ని" తప్పించు కోవాలి. అదే ఆయన అశయం.” -

50

1964 లో చంద్రశేఖరం షషిపూ_ నందర్భాన ఒక కళాఖి నూని, జర్నలిస్టు, డి సుబ్బారావు “నాదృష్షిలో చంద్రశేఖరం అని ఎంతో ఆవేదనతో (వ్రాసిన వ్యాసం యిది అంటే యిరవైమూడు నంవత్స రాల ముందు అన్నమాట తర్వాత కూడా యింతనరకు, ఎంతోమంది యిటువంటి భావాలనే ఉపన్యాపాల్లోను వ్యాసాల్లోను, వారి సమక్షం లోను వ్యక్తపరిచారు (పజల మెప్పు, ఆదరణ (తాత్కాలికంగా అయినా) పొందిన వీరి కార్యక్రమాలను ఏ నాటక నసంఘంగాని, వ్యక్రిగొని, (వభుత్వంగాని అకాడమిోలుగాని వేపట్టలేను. వీరు కొనపాగింవిన కార్యక్రమాలను ఆంధధలోనే కాదు భారతదేశంలో కూడా ఎవ్వరు జరిపినదిలేదు అని నివ్కృర్హగా చెప్పవచ్చును యికముందు ఎవరెనొ చేపట్టడం బహుకొ జరగదు రోవాలు మారినవి. పరిస్థితులు మారి నవి. వూహలు మారినవి. వ్యాపారం, రాజకీయాలు, సినీమా మోజు (పజల జీవితంలో బొచ్చుకొని పోయినవి వాటకరీతులు కూడా మారి నవి. అయినా పినలైన కళాకారులు ఎ కొద్దిమందో యిప్పటికీ ఎక్కడో వుంటారు. పన్లీసిటి అశ వారికి వుండనందున వారి విషయం అంతగా తెలియదు.

బోంద్రశేఖరం ఎదుర్కోవలసి వచ్చిన నమన్యలు వారు పడిన బాధలు వారు పాధింవిన కళా(ప్రతిభను తెలుసుకొన్న కొంత మంది నాటకకళతో నంబంధంలేని వారిలోనూ వున్నారు. “మిరు యుగపురుషుడు" అని వారి పాదాలు తాకపోయిన 60 నంవత్సరాల పైబడిన తమిళవ్యక్తి ఎందుకు అలా అని వుంటారు ? మ(దానులో ఒక సారి ఆల్‌ యిండియా యూత్‌ ఫెస్టివల్‌ జరిగింది వివిధ రాహ్రాల నుండి విధ్యావంతులు అయిన యువీతీ యువకులు 20, 25 నంవేత్స రాల వాళ్ళు పాల్గొన్నారు. వీరిలో వాలామంది కళాకారులు, సంగీత, నృత్య, నాటక పదర్శనాలు యిచ్చినారు న! నందర్భాన చంద శేఖరం గారి 80 వేషాల మేకప్‌ ఫోటోల ప్రదర్శన అయిదు రోజులు జరిగినది. వీటిని ఆశ్చర్యంతో అనందంతో చూచిన ఒక ఉత్తర యిండియా యువ కుడు చం(దశేఖరంను కలుసుకొని అ కళలో ఆయన చేసిన సాధనలను

51

గూర్చి అనుభవాలను గూర్చి (ప్రశ్నించి, తెలునుకొని ౪4౫ 606141 జీవితం గూర్చి పుస్తకం ఒక్కటి వుంది, నవల విధానంలో, దాన్ని నంపాదించుకొని చదవండి వాలా కాకపోయినా కొంతవరకైనా మో జీవితం అటువంటిది అనుకొంటాను. అతను గొప్ప విత లేఖన (8 ౧౪౧౮) తపస్వి. తన కళ సాధించడానికి తగిన పరిస్థితులు వాతావరణం లేక ఎన్నెన్నో కష్టాలు అనుభవించాడు. తను బ్రతికి వుండగా తను విత్రించిన అనేక ౧౭౧౯౧౮౪ కు గుర్తింపు తగిన ధర. రాలేదు అతను చనిపోయిన తర్వాత అతని కళా [పతిభను పొగడినారు. లక్షలు లక్షలు యివ్చి కొనుకొన్నారు. (ఒక విత్రాన్ని ఒక అభిమాని రెండు కోట్ల రూపాయలకు కొన్న వార్త పత్రికలలో (ప్రకటించ బిడీంది. యిది యిండియాలో కాదని చెప్పనవసరం లేదు )

“ఒక మహావ్యక్తి అస్తమింవినప్పుడు తరువాత ఎవరు వత్తురా అని భూమ్యాకాశాలు శోధించు చుందురు, (ప్రజలందరు. కాని ఎవరు వస్తారు? ఎవరును రారు వాని తరగతి వానితోనే నరి మరొక క్షేత్రంలో వేరు భావములతో ప్రత్యక్షమవుతారు తరువాతి వ్యక్తి” అని గ౩|0౧ 42 40 దగాంగ60౧ అన్నది ఒప్పుకోవలసినట్టుంది, యీ వం(దశేఖరం విషయంలో.

కీ శే నోరి నరసింహా కాస్రిగారు నలభై వంవత్సరాలకు పూర్వమే తెలుగు సొహిత్యానికీ ఎంతో సేవ చేసినవారు. వారూ చంద శేఖరం ఒకమాటు రేపల్లెలో కౌస్త్రిగారి యింట్లో కలుసుకోవడమైనది. చందశ్రేఖరాన్ని అనేక (పళ్నలు వేకారు. “ధైర్యంతో ఆత్మవిశ్వాసంతో యూాయన వేస్తున్న కృషిని ఆంధ్రులు అందరూ మెచ్చుకోక తప్పదు. గర్వపకక తప్పదు" అన్నారు. వారు ఒక మిశ్రునికి 26-6-1948 న- (వాసిన జాబులోని కొన్ని వాక్యాలు చదవండి.

“ఫ్రీ చంద్ర శేఖరంగారు మీకు తెలిపినట్టు వారి షంభాషణలో వ్యక్తం వేసిన అద్భుత భావములు నన్ను మిక్కిలి అకర్షింవిన మాట వాస్తవము. నేను ముఖస వొాడ్రదుధా. కు నవ్చి

ళ్‌ కత వ స! గ జ ష్‌ ఉ(ం ౦ గం కములు లైలా

52

నవి మనస్పూర్తిగా పొగడగలను వారి భావములను పొగడితిని వారానాడు ఒకగానివెంట నొకటిగా రంగస్థలమెక్కినప్పుడు వారికి కలుగు అనుభవములూ, ఎందుకీవిధముగా (పత్యేకముగా నంపాదన తక్కువతో సంచరించునది, అందులోని కష్ట నుఖములు, వారికి జీవిత మును గూర్చి తోచు కొన్ని భావములూ చెప్పినారు. కొన్ని విషయ ములు వారు వెప్పుచుండగా (గగంధకర్త దృష్టితో వినుచున్న నాకు ఆవి విస్తరించినవో చక్కని నాటికలుగా రాయవచ్చునని తోవినది.

ఒకటి రెండు గంటలు వారితో జరిగిన సంభాషణల వల్ల వారు అసామాన్యమైన వ్యక్తిగా నాకు తోవినది. నంస్కారముగల పలు వురు నటులతో నాకు పరిచయమున్నది. వారి లోకజ్లానము నేను ఎరుగుదును. కాని శ్రీ చం(ద్రశేఖరంగారిలో అతిలోకమైన జ్ఞానము నాకు గోచరించినది.” కాస్తిగారు యిట్టి వాటికలు ఎవైనా వ్రాసిరో లీదో తెలియదు కాని ఆయన నంకల్ప ఐలమే కాబోలు చంద్ర శీఖరాన్నే తన అనుభవాలను ఆలోచనలను ఒక వివిత అసాదారణ వాటిక [వ్రాయను పురికొల్పింది. దానికి ఆయన “రవ్వలు అని "పేరు పెట్టినారు కాని "ఉరుములు మెరుములు' తగిన "పేరుగా తోస్తుంది. యిది ఏక పాత్రాభినయానికి పనికివస్తుంది కూడా, చదవండి

ఉరువుులు మెరువములు

షటప్‌, తల పేల్చేస్తాను, నోరు విప్పితే, ఎవరనుకొన్నావో జాగ్రత. దటీజ్‌ రైట్‌. అదీ పెద్దమనిషి తరహా. ఏవి. ఇన ప్పెట్లై తాళాలు? 0201 04 గుడ్‌బాయ్‌. ఎన్ని లక్షలున్నాయి? నాలుగా? ఐదా పదా- యాఖైెయా? ఎన్నివుంటే నాకెందుకు? నాకు (ప్రస్తుతం కావలసింది ఐదు. వేలే. ధాంక్యూ. అప్పుడప్పుడు ఇటువంటి చానాలైనా + చేస్తూవుండు, వుణ్యం వస్తుంది. న్వర్గానికి ప్యాన్‌పోర్డు దొరుకుతుంది. వెళ్ళడానికి ముందు ఒకసారి విజరూపం దర్శనం యిస్తాను. (కళ్ళముసుగు, మోనం, గడ్డం, విగ్గు తీసేసి)

53 ఎం? అలా నోరు తెంచుకునిమాన్తున్నావు ?* చందశేఖరంగారా అనేనా? యస్‌, నేశే డాక్టర్‌ చందశేఖరం, ది (గ్రేటెస్టు మోనోయాక్టర్‌, మేకప్‌ ఎక్స్‌పర్ట్‌, క్విక్‌ ఛేంజ్‌ 'స్పెవలిస్ట్‌. ఎంటర్‌టెయినర్‌. వెరయిటీ (ప్రొడ్యూనర్‌ అండ్‌ స్టేజ్‌వర్కర్‌. మారువేషం వేసుకొని, టాయ్‌ పిస్టల్‌ చూపించి, భయపెట్టి, ఇనప్పెటె తీసి రూపాయలు దొంగిలిం వాడు. ఎందుకు? తన విద్యను చూవి పొగడేవారే కాని పోషించేవారు లేరు కాబట్టి, యీ తెలుగు దేశంలో కాని, దేశ సేవకులు, నదా ఖద్దరు ధారులు. జైలుకు వెళ్ళిన నాయకులు, గాంధితత్వ భోధకులు, మంతిపుంగవుల ముఖ్యస్నేహితులు, వారికి విందులు నన్మానాలు చేసే దేశభక్తులు త్యాగులు అయిన మిరు, బ్రాక్‌మార్కెట్‌ వేసి దొంగ పర్మిట్లు తెచ్చుకొని, (ప్రజల కడుపులు కాల్చి, యిన్ని లక్షలు తాము నంపాదించుకొన్నారంటే యింతకు ముందు నేను నమ్మలేదు, ఎమిటీ ? పర్మిట్లు మీ కేరటకాదా ? మా బావగారి పేరటనా? అదే. అదే, పెద్ద మనుష్యులు, బుద్ధిమంతులు, అందురూ వే సేపని. అ సి కూడా భార్య పేరటనే రాసివుంచు ఎందుకైనా మంవిది భైం అయింది. వెళ్ళి వస్తాను. కాని వెళ్ళడానికి ముందు ఒక మాంవి వుపదేళం వేసాను. జాగత్తగా విను నీ దగ్గరికి ఎవరైనా నంగీత విద్వాంసులుగాని, కవులుగాని, విత లేఖకులుగాని. నటులుగాని, వస్తే వారునీ డబ్బు కొలకే విక్షానికి వబ్బారని అనుకొని నిర్లక్ష్యంగా చూడక వారిని తగు రీతిని మాట లతోఅయినా ఆదరించు. (గొంతు తగ్గిం) కళయొక్క చైవత్వాన్ని గూర్చి జీవితానికి కళయొక్క వుపయోగాన్ని గూర్చి కళారాధకులకు అకాభంగం కలుగజేప్తే వవ్చే కష్టాలను గూర్చి నష్టా లను గూర్చి మరొకసారి వెప్తాను. యింకొకటి. నీవు వుపన్యాసాలు యివ్వడం మానుకో, మిటింగ్స్‌లో (పిసైడ్‌ వేసి, కళమిద లెకర్లు యిచ్చి, వూల మాలలు నంపాదించుకోవడము కశాహోషణ అనుకోకు గుడ్‌ నైట్‌ .... (పోలీసు విజిలు వింటాడు) పోలీసులు ఇక్కడికి వస్తారేమో ? దొంగ తనం వేకొనని నన్ను పట్టుకు పోతారేమో ? నో. ఈ గవర్నమెంటుకు

క్‌

వాకూ ఏమా సంవంధంలేదు. ఇంత టాలెంట్‌ వుండి, ఇన్ని స్కీమ్స్‌ వేపి, వూరువూరు తిరిగి అన్నిరకాల (వజలకు వా కళను పంవి పెడితే, నన్ను ఏవిధంగా ఆదరించారు కనుక ? నాతో ఎలా నహ కరించారు కనుక? నో! నో! దిస్‌ గవర్నిమెంట్‌ వ్యోజ్‌ నథింగ్‌ టు డూ విత్‌ మి. ఇంకా ఇటువంటి వాడినుంచి డబ్బు కొట్రేసినందుకు వాకు రివార్డు యివ్వాలి. రానీ, చూదాం థాంక్‌ గాడ్‌, అటువెప్త న్నారు .... అవును. దొంగలుండగా అచోటుకెళ్ళడం పోలిసులకు అలవాటులేదుగా ; యస్‌. మరవాను. రేపు ఉదయమే వెళ్ళి పోలీసు స్టేషనులో నామీద రిపోర్తువేయి, కావలిస్తే నన్నుగూడా ఒక సాక్షిగా వేహ్కే, గుడ్‌ నైట్‌. ల

(పివ్చివాడిలా గట్టిగా వెకిలిగా నవ్వుతూ) ఐదువేల రుపాయలు, ఫయివ్‌ థౌజెండ్‌ రుపీస్‌!.... యైటీ థౌజెండ్‌ అనాస్‌! ఎన్ని [పదర్శనాలు ఆస్తే వస్తుంది? డొనేషన్సుకు ఎంత మందిని అశ్రయిస్తే వస్తుంది? దొంగతనానికి దిగితే నిమిషంలో సులభంగా వచ్చేసింది. కాబట్టి ఓ కళాకారులారా . మీ కళా కార్య(కమాలకు డబ్బు అనేది అటంకమైతే అటువంటి వారి యిండ్లలో దొంగతనం చేసిఅయినా కళను పోషిం చండి, లోకకళ్యాణానికి పాటుబడండి. కళకోనం డబ్బు ధారాళంగా ఖర్చుపెల్దేవారు మన దేశంలో లేరు. నాలుగు రూపాయిలిస్తే మనీ 'పేట్రనైజింగ్‌గా మాట్లాడుతారు. దేవాలయాలు, వుత్సవాలు, వళ యాలు, పులిహోరలు, స్వాములవార్హు, హరికధలు, వీటికి నమర్పించు కొంటె చేసిన పొపాలు పోయి న్వర్గానికి జెట్‌ విమానంలో వెళ్తారని వీరి విని నమ్మకం. కళారాధకులు కూడా దైవాంశ నంభూతులని, వారి విద్య కూడా దైవళకి అని, వారిని గౌరవింవి పోషించే వారిని దేవతలు కాపాడ్తారని, పాపం, యీ పిచ్చి (ప్రజలకు తెలేదు.

నా ఖర్మ, కాకపోతే, లోకాన్ని మహా వుద్దరించేటట్టు యా నాటకాలు వాకెందుకు ? నాన్‌సెన్స్‌. కళ అనేది పర్స్‌ అబద్ధం. ఎం? వాటక్షాలు లేకపోతే ఏం? వంగీతం లేకపోతే ఏం? నూర్యుడు

కక్‌

ఉదయించడూ ? వరాలు కురవవూ? పరటలు పంతవూ? పజకు (బళ కరూ? ఈ కళాశారులందరూ మోనగాళ్ళు, ఉద్యోగాలు, వ్యాహిరాలు శేనుకోలీని బద్ద సోమరులు, కళ ! ఎక్కడ వున్నాది కళ ఉపన్యాసా అలో వుంది. నన్మానాల్లో వుంది. రకరకాల ఫోజులలో వీధులలో కనఐడే ఆడవాళ్ళ బొమ్మలలో వుంది. ఎవరికి కావాలి కళ ? నిజమైన కళారాధకులు కళావంతులు, చాళ్ళవి దేవతా హృదయాలు, ఎటువంటి దుర్మార్గుడనైన, నీచుడనైన వాళ్ళు చృాదయాలకు చేరదీసు కొంటారు, ఆదరిస్తారు.

ఇదో, భాయ్‌, ఇటు చూడు. ఈ వూళ్ళో ఎవరినైనా పిల్లను చూపి ప్రావ్‌* ఏ వీధిలో ఏ గుడిసెలో వున్నా ఫరవాలేదు. పస్తతం నా అవేదనలో నాయీ పొధ మరిపించి నాకు మనళ్ళాంతి యివ్వగలిగింది 'స్త్రీ'యే. కాని నాకు అటువంటి _పేమమూర్తి ఎక్కడ దొరుకుతుంది * ఎక్కడ చూవినా వత్వివతలే కనబడుతున్నారు.

ఇదేమిటి? నేను బతికి వున్నానా చవ్చిపోయానా ? నాలో ఎవరో ఏదేదో మాట్లాడుళున్నారు. నా చేహమేది? నేనెచరు? ఎక్కడ వున్నాను?

యస్‌. యుద్దం యుద్దం! మళ్ళీ యుద్దం ! మరొళ యుద్దం వచ్చి వేలకొలది (వజలు చచ్చిపోతుంటే అప్పుడు మా కళకు గిరాకి అప్పుడు ఉద్యోగస్తులు మాముట్టూ తిరుగుతారు. వెనిఫిట్‌ పెర్‌ఫార్మెన్సెస్‌ అని మా నాటకాలు వేయిసారు, మాకు సేన చేసారు మమ్మల్ని కార్లలో తిప్పు తారు. దివ్యమైన భోజనాలు పెట్తారు. ఉత్త ప్పుడు కళా కార్యకమాలుగా పజల అనందంకోనం నాటకాలు వేయించడానికి మా గవర్నమెంటు రూల్సు లేవు అంటారు. యుద్ర్దాల్తో వాళ్ళకు అక్కడ బొధ ఇక్కడ నూకు నుఖం. వాళ్ళ వారంళా ఎడుస్తూ ఉంటారు. మూ చారంళొ $వ్వుశచూంటారు.

కక్‌ దేవా, భగవాన్‌, త్వరలో గొప్ప యుద్దం తెప్పించు దేవా! ఇప్పుడే రాదూ? పోపీ. ఒక పెద్ద ఈఫాన్‌, లేకపోతే ఆర్‌ క్వేక్‌ అయివా వరే, వ్రడ్స్‌ అయితే మరీ మంవిది. మా వాటకాలకు గిరాకీ వస్తుంది. ప్పాప్‌. అవండి. అమేళం, అ ఉత్సవం. ఎవడురా దేవుడు? ఎక్కడ వున్నాడు ? (తాళ్లతో అమ్షదిగృంధవం చేయండి వజ్రాలతో రత్నాలతో వెమటకు కుమిలే అ వి([గహంలో వున్నాడా అని ఆడుగు తున్నాను: వెముడా మికు ? పిరికి పందల్తారా : వోటమాట రాదేం ? వెప్పండిరా జవాబు : దేవుడట, దేవుడు. ఇక్కడికి పంపండి, అతని వవి వెప్తాను. వవ్చావు? రా కూర్చో. అ కిరీటం తీపి కింద్‌ పెట్టు. అమెను తొడమిది మంచి లేవి కింద కూర్చ్పోమమ. వేను (పేమించిన న్రీ -వా భార్య అయివా వరే -- వక్కకుర్చీమాద కూర్చున్నా ఓర్వలేవే : వందలు వేలు ప్రజలు చూస్తుంటే విగ్గు లేకుండా తొడమాద కూర్చో పెట్టుకుని పెన వెయ్యివేసి నడివీధిలో, నవ్వుతో కులుకుతూ పోళావు. నీవే కాదు, నీ జాతి అంతా అంతే. తొడమీద, నెత్తిమాద, దేహంలోవనే అడదాన్ని ఎవడూ ఉంచుకుంటారు, ఇతరులు ఎవరైవా లేవుకు పోతారేమో అవే భయం. అవువా ? ఇటు చూడు. వే వెవరో గమనింవావా ? వావేత ఎన్ని పోతాలు చేయించుకున్నావు ? ఎన్ని వూలమాలలు వేయించుకున్నావు ? ఎన్ని ఉపవాపాలు వేయించాను? ఎంత కన్నీరు కారేటట్టు వేశావు? కడకు వీవు వేసిందేమిటి ? రాజ్యాలు, పింవానవాలు, దివ్యభవవాలు వజ్రాలు వగలు గాని వదవులుగావి, లక్షల రూపాయలుగాని ఇవేమైవా ఇన్వమవి విన్ను అడిగానా ? ఇవేవీ ఆపేక్షించక, వీవు కళామూరి వి, అనందమూర్తివి, పొందర్యమూ ర్తివి, (ేమమూర్తివి అవి, కళాసేవే దైవపేవ అని నమ్మి

క్‌7

వందుకు ఎమి వేశావు కడకు? వా వంసారానికి వాకు నంవత్సరాల

వాటు ఎడపాటు కలుగవేశావు. దేళదిమ్మరిని చేశాన. వాప్రదర్శవాలకు

ఎవ్వరూ పిలవకుండా వేశావు. వాచేత అప్పులు వేయించాను

ఎగవేయింవావు. ఊరి ఊరికి ఇంటి ఇంటికి విక్షావికి పంపావు. లేకపోతే పొగడ్రావు. మవా అదరింవినట్టు నటిప్తావు, పెకి.

ఇదో : వీకు దేహం లేదు. ఒక రూపం అంటూ లేదు.- [పాణం లేదు, ఆకలి లేదు. కష్టనుఖాలు లేవ్ల, ఆశయాలు లేవు. అటువంటి వీకే గుళ్ళు గోవురాలు కావాలి. భూములు భవవాలు కావాలి పెళాలు పానులు, వూలు ఫలహారాలు, దుస్తులు నగలు, పొగడ్తలు హోతాలు కావలెవే.. వేము ఎవరో తెలుసునా ? మనుమ్యుడివి. వాకు శరీరం (పాణం, అకలిదప్పులు, దివ్యమైన అశయాలున్నాయి. అటువంటి నాకు, వా హృదయం, నా అళయాలూ, వీటికి కావలసిన వాటిని అన్ని టివీ వాకు దూరం చేశావు. నరే. వెళ్లు వూరేగు. ఇవ్పుడు నేను నేనుగా లేను. ఈ ఉదే

కంలో విన్ను ఏమీ చేస్తానో. త్వరగా వెళు ఇంకొకసారి వీ పని చెప్తాను. ఏమి వెవ్పబోతున్నావు * నీవు చెప్పబోయే నమాధానం వాకు తెలును. ఈ కష్టాలన్నీ వీ మేలు కోనరమే. విన్ను వరీక్తించడానిళే .... చచ్చిన తర్వాత న్వర్గంలోనికి తీసుకో వెళాన, అంటావు. అంతేకదూ? అవవరంలేదు. (బతికి వుండగా లేని న్వర్గం వచ్చిన తరువాత ఎవరికి కావాలి? పోనోయి ... వేను అర్టిస్టును. నేనూ వీ మోన్సరు దేవుడినే మైకి మనిషి రూపంలో వున్నా? వా అనంద వ్వర్తాన్ని వేను నృష్టిం మకోగలను. నన్ను నరిగా అర్థం వేసికొని వచ్చేవారుంటె వారికీనా వ్వర్గంలో తావుయిప్తాను. అనలు విన్ను యిన్ని అడుగుతుంటే నాకు ఎంత హాయిగా వున్నదో తెలుసా? (చేతులు వక్కలకు వావి కళ్ళు మూనుకుని మహదానందంతో) వేను యిష్పుడుండేది న్వరంలోనే శళ్లు తెరవి ఇటు - ఆటు వెతికి)

58

దేవా, వెళ్లావా ? కోపం వచ్చిందా? క్షమించు ఈ లోకంలో సీవుతప్ప నాకెవ్వరూ దిక్కులేరు ఎవ్వరికీ లేని గొప్ప విద్యల నివ్బావు. మహాత్యాగి అయిన భార్యనిబ్బావు ఎ వూరికి వెళ్ళినా ఎకొందరైనా నన్ను (పేమించి ఆదరించేట్టు చేశావు. ఎవివున్నా లేకపోయినా, నిన్ను తలచుకొని, నీలో ఐక్యమై, అనందించే శకిని యివ్బావు. క్షమించు పొరపాటు వేశాను. నాకు ఈ కష్టాలు నీవల్ల కావు. ప్రజల వల్ల, అజ్హా నులు, నాలోని వీ దివ్యశక్తిని గుర్తించి వుపయోగించుకోలేక పోతు న్నారు మతివెడి అహంకారంతో నిన్ను దూషింబాను ఎమయినా నరే, నేనీకళను వదలను, ఈ నటన ద్వారానే నీన్ను చేరి నీలో కలిసి పోతాను. భగవాన్‌ . భగవాన్‌ : (లోపలికి వెళ్ళాడు)

జ క! న!

యిదీ నాటిక

యీ నాటిక (్కిప్పు వ్రాయడాన్నిగూర్చి చంద్రశేఖరం యీలా వెప్పినారు. 1949లో కాబోలు నేను గుడివాడలో ఒక విన్న హోటల్లో 4 ,5 రోజులు బనవేశాను. ఒకరా(తి నిద్రపోతూ వుండగా ఎవరో నన్ను పిలివినట్టుంది. మేలుకొన్నాను. ఎవరూ కనబడలేదు. గంట సేపు నిద్రపట్టలేదు. వా ఆలోచనను గూర్చి ఒకనాటిక (వ్రాయాలని హలాత్తుగా తోవింది. పెట్టెైతెరవి 16416? ౧6869 కాగితాలను తీపి రాయడానికి మొదలు పెట్టినాను నిజంగా యిది నేను వాసినది కాదు. ఎదో నాకు తెలియని ఒక శక్తి యా చందదశేఖరం దేవాన్ని వువపయో గించుకొని యా నగ్న నాటికను నవ్రాసివుండాలి తర్వాత నిద్ర పొయ్యాను. మరురోజు చదువుకొన్నాను. అశ్చర్యపడాను.

ఇందులోని పాత చంద్రశేఖరం ఎవరీ చందశేఖరం +” ఎంతో పతిభవుండి కూడా వాటిని ప్రదర్శించడానికి అనుకూల పరిస్థి తులులేని అనేకమంది కళాకారుల హృదయాల్లోని ఆవేదన యీ "చందశేఖరం' అనే పాతగా పరిణమించింది. కొంతమంది ధనవం తులు కలుగజేసిన నిరుత్సాహం, సభల్లో వేదికలమిద పొగుడ్తూ, కళ మిద ఉపవ్యాసాలు దంచుతూ కళాపొాషకులుగా వెలామణి అవుతున్న

5కి కొంతమంది రాజకీయలు ఆచరణలో చూపిన నిరాదరణ, (ప్రభుత్వం వారి నిర్లక్ష్యం యిటువంటి వాటివల్ల ఎన్నోబాధలు అనుభవిస్తున్న అనేకమంది వుత్సాహవంతులలోని భావాల తుఫానే ఈ నాటికలోని మాటలుగా విత్రించబడినవి

దేవుడి విగ్రహం మాద (దేవుడిమాద కాదు) విరుచక పడడం, తనలోని ఆవేదనని మరిపించడానికి స్త్రీ, స్నేపాతం కోరడంలో మనం పాధారణంగా అనుకొంటున్న నీతి నియమాలకు విరుద్ధంగా వున్నట్టు, (ప్రభుత్వంవారు (పదర్శనాలు ఎర్పాటు చేయటం కోసరం వరదలు, యుద్ధాలు భూకంపాలు రావాలి అని కోరడం కొంత విపరీతంగా వున్నట్లు వున్నా దీరంగా ఆలోవించేవారికి వీటిలో ఒక నగ్నసత్యం గోచరించక పోదు.

ఎందుకయ్యా, యీ నాటకాలు? మా దగ్గర డబ్బు దోచుకు పోవడానికే కదా, మా వూరికి రావడం, (పదర్శనాలివ్వడం అని కొందరన్నారు. (ప్రజలు ఆనందం కోసరం కళాపోషణ కోసరం. మి (వత్యేక (పతిళ వకటించడానికోసరం (ప్రదర్శనలు ఎర్పాటు చేయడానికి గవర్నమెంటు రూల్సు ఒప్పుకోవు అన్న ఉద్యోగస్తులు యుద్దఫండు శోసరం, వరద తుఫాన్‌ మొదలైనవాటి వాధితుల సహాయార్థం (పదర్శవాలు ఎర్పాటు వేయడమే కాఠ ఫస్ట్‌క్లాస్‌ రైలు ఖర్చులు యిచ్చి, విందులు, భోజనాలు పెట్టారు.

“నేను దైవభక్తుడిని, శివపూజ చేసుకొనేవాడిని వాకు నాటకాఆ ఏమిటి" అని అన్నవారూ వున్నారు. _

వీరికందరికి జవాబు యీ వాటిక. నరియ---

[వజాసేవ అనేకమంది అనేకవిధాలుగా వేసారు. దేవుడి పూజ అనేకమంది అనేక విధాలుగా చేస్తారు ఏ మార్గం నీవు ఆను వరింవితే ఆ మార్గంలోనే నేను విన్ను నాలో చేర్చుకుంటాను అని గీతా వాక్యం అంటారు. కళ అనేది దైవంలోనుంవి వస్తుంది అవి, అది.

60

'దైవళ కి అని, కళాసేవకూడా దేవుడికి పూజ అని. ముక్తి పొందటా నికి కళారాధన ఒక తపస్సు అని యీ నాటకంలోని ప్యాత నమ్మకం.

యిది విన్న నాటికే. కాని యిందులో నమాజం (ప్రభుత్వం, ఈ00౧0గ౧|058 మతం, వేదాంతం, - యిటివంటి వాటి మీద ఎన్నో వ్యాఖ్యాలు, విసురులు వున్నవి. ఎంతో భావయుక్తముగా వితించ బడినవి. నాటికను మొదటిసారి చదివినప్పుడు కొన్ని భాగాలు కోపం తెప్పించవచ్చును. అయోమయంగా వుండవచ్చును. కాని చీనిలో ఏదో ఆంతరార్లం వుండాలని తోచక మానదు. తిరిగి, ఒకసారి చదివితే భోధపడ్‌క పోవచ్చును. తర్వాత ఒకసారి చదవడం అర్ధం చేసుకోడానికి [ప్రయత్నించడం - యిలా అయిదారుసార్లు *రగాలి, చంద్రశేఖరం గొప్ప వేదాంతి కూడా అని తోస్తుంది.

చంద్రశేఖరం కామెడినటనలో మేటి అని తెలిసినవారు తనే బుట్టి సీరియస్‌ పాత్రను స్టేజిమోద నటిస్తుంటే ఆశ్చర్యపడ్డారు. మొదట్లో యీ వాటికకు “రవ్వలు” అని పేరు. నెల్లూరులో మొదటి పారిగా “రవ్వలు నటించినప్పుడు (గ్రేక్షకులలో వాలామంది తిక మకలైనారు. చంద్రశేఖరానికి పిన్చి పట్టిందా అనుకొన్నవారూ వున్నారు. తర్వాత కొన్ని రోజులకు ఒక మిత్రుడు నా దగ్గరికి వచ్చి, “అనాడు మీ గురువు నటించిన పాత్ర నన్ను రెండు మూడు రోజులు వేటాడింది. అ మాటలు వేన్సలు తలపుకు వచ్చి నిద్ర నరిగా పట్ట లేదు. రచన, నటన. వీటిలో ఏది మరీ గొప్పో నేను వెప్పలేక పొతున్నాను అన్నాడు.

ఈన నాటకపార్టీలో ఒకరుగా కొంతకాలం వారితో నంచరించిన జి. యస్‌. యన్‌. శర్మ (మైలవరం). వీరి సంవార వాటకరంగ (పద ర్శనల రీతులను గూర్చి తన అనుభవాలను గూర్చి మవిలీపటంలో అప్పుడు [ప్రచురించబడుచుండిన (ప్రఖ్యాత వారపత్రిక, కృష్తాపశ్రీకలో, ఒక్‌ చక్కని వ్యానం వ్రాశారు. అందులోని కొన్ని వాక్యాలు యివి. పోచంద్రశేఖరంగారు (పేక్షకులను ఎంతగా నవ్వించగలరో అంతగా

61 భయపెట్టగలరు, అంతేకాదు అంతకంటే యినుమిక్కిలిగా హృద యోన్ని కదిలించి కంట వీరెట్టించగలరు.

“ఓమారు నల్గొండజిల్లా సూర్యాపేటలో త్యాగరాజ వుత్సచాలకు వెళ్లాం. అయేడు గొప్ప గొప్ప పండితులు కవులు, గాయకులు, కథకులు మొదలగువారంతా వచ్చారు. అక్కడ అనాటి (ప్రదర్శనలో 'రవ్యలు అనే ఐబహుపాతా పోషితమైన నాటికను నటింవారు. కళాసేవే దేశసేవ ధైవసేవ అని నమ్మి 'గొప్ప' వారిని, దైవాన్ని సేవించి, నహకారం, అద రణ పొందని ఒక అమాయిక కళాకారునికి ఒక స్రితిలో కలిగిన ఉన్నత్తా వన్ధలోని వివిధ మనోవికారాలను వారు రరీగన్బలం మిద (ప్రదర్శి మంటే, అచట వేరిన కళాకారులేకాక ప్రతి సామాన్య (పేక్షకుడు కూడా సానుభూతితో కన్నీరు కార్చారు. ఆనాడుగాని నేను పూ ర్తిగా అర్హం వేసుకోలేదు. చంద్రశేఖరంగారి తత్వాన్ని, ఆయనగారు మూర్రీభవిం విన ఓ కళాతపస్వి నాటకమన్నా, నటనన్నా వారికొక ఆరాధ్యవసువు. అ వస్తువును ఎవరైనా మలినపరద [ప్రయత్నింవినా నహింఎలేని పాధుమూరిి వారి దృష్టిలో నటన ఒకానొక సుదీర్హతపః ఫలితం వటుడు భగవ్యత్పసాదితుడైన పుణ్యమూర్తి

శ్రీ చంద్రశేఖరం గారి వుధ్యమం నాటక (ప్రవారం నటుడు యోగి. నటన తపస్సు (వదర్శన యజ్ఞం. పేక్షకుల హృదయాలు వ్వర్గద్వారములు వారి కృషి ఫలితం యావద్భారత దేశంలో అనంఖ్యాక వటీనటుల వృష్టి, అందులో నేను ఒక పరమాణువును ”

జీ ర్మగారూ, మిరు అదృవవంతులు. సనముదం క్రింది

న్‌! ప్రాంశాల్లో విలువలేని మణులు వుంటాయట వందశేఖరం హృదయం మహానము[ద్రము. అందులోని లోతుల్లోకి దిగి కొన్నిటిని మిరు మాడడమే కాక, (ప్రజలకు తెలియవేశారు. వారి కార్య[క్రమాల్లో సహకరింవి నాటకాల్లో పాల్గొనడమే కాక వారితో అమిత సన్నిపాత వంబంధం గలిగే అద్భున్షం నాకూ కలిగింది. మితో పూర్తిగా వికిభవిస్తున్నాను. నెలూరులో నేను 146) 12006118 నటించడం

62 బూవి, నాదగ్గరకు వవ్చి నన్ను అభినందించి, తర్వాత తర్వాత వారి డ్రామా అకాడమి ఏకాంకికల (ప్రదర్శనల వుద్యమాల్లో నాకు (వధానస్టానమిచ్చిన మహానుభావుడు అయన. వారిని గూర్చి నేను (వాసిన వ్యాసాలు కొన్ని పథత్రికలలో (ప్రమరితమైనవి. యివన్నీవా అదృష్టం.

వెనుకటి పేజీలలో చంద్రశేఖరంగారు నటనకు యిచ్చిన ఆధ్యాత్మిక విలువలను గూర్చి కొంవెం తెలుసుకున్నారు. వీటిని గూర్చి నటన రామాచారి సినీ హెరాల్డ్‌ పత్రికలో (పకటించిన అసాధారణ వ్యాసాన్ని అధారంగా తీసుకొని జి రామకృష్ణరావు దానిని విపులంగా (వాసిన యీ వ్యాసాన్ని యిప్పుడు చదవండి. వారిద్దరు బంద్రశేఖరానికి ఆ ప్తమిత్రులు

నటనకశద్వారా మోతసాధన కళా

కళ కళ కోసమా?

కళ డబ్బు కోనమా ?

కళ (ప్రజల కోనమా ?

ఈ చర్చ ఒకనాటితో ముగిసేదికాదు. ఈ (పళ్నలకు జవాబులు ఎవరికి తోవినటు వారు చెపుతారు. తమ అభిప్రాయాలే నిజమైనవని ఎవరికి వారు "భావిస్తారు. ఈ వాదోపవాదాలు వింటుంటే, అందరి మాటల్లోనూ కాస్త నిజం ఉన్నట్లే కనిపిస్తుంది. అందరి అభిప్రాయాలూ నహేతుకంగానే ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి

జేశ కాల పరిస్థితులలో వచ్చే మార్పులు మన అభిప్రాయాల్లౌ కూడా మార్పులు తీసుకొస్తాయి. కాని ఈ 'మార్చు' అనేది మనల్ని ఎంతవరకు తీసుకు వెళ్తుందో అలోవింవాలి.

63

కళ అంటే ఎమిటి ? అనే _పళ్నకు సరియైన నిర్వచనం తెలును కోవాలి, కళకు పరివూర్ణమైన నిర్వచనం చెప్పవలసిన అవసరం ఉంది.

అనంతమైన దివ్యశ క్తిలో లీనమై పోవడమే జీవిత పరమావధి అని మన తత్వడ్డులు అంటారు.

కొంతమంది దానివే 'మోక్షమని', కొంతమంది “విము కి ' అని అంటారు. మోక్షసాధనకు, యజొలు, హోమాలు, జపతపాలు (వ్రతాలు, (ప్రార్ధనలు, దేవాలయాల్లోను, పూజా మందిరాల్లోను, విగ్ర హారాధనలు, బలులు, దానధర్మాలూ వేస్తుంటారు.

కాని ఇవి అందరికి పాధ్యమయ్యేవి కావు.

ఈ కార్యకమాలన్నీ జరపాలంటే చేతినిండా డబ్బుండాలి శీరికా, ఓపిక ఉండాలి. ఇవి అందరికి లేవు.

ఆటువంటి వారి కోసం భగవంతుడు మోక్షసాధనకు మరి కొన్ని మార్గాలు చూపించాడు. సంగీతం, సాహిత్యం, విత్రకళ, శిల్చ కళ, వాటకం, వాట్యం మొదలైనది.

క్యాగయ్య నంగీతంద్వారా, పోతన, సాహిత్యం వలన, వేమన, పౌందర్యారాధన, తత్వవింతనవలన, కూవిపూడి నీద్దేంద్రయోగి వాట్యంవలన మోక్షాన్ని సాధించారు.

ఛవీర్యదుడు ఈ కళలన్నిటిలోనూ సిద్ధహస్తుడై తరించొడు.

వీరందరూ చర్మిత్రను నృష్షించిన వరికార్హులు.

బ థి

కావి, నటన, మేకఫ్‌, మోక్షసొధనకు మార్గాలుగొ విర్ణయించుకున్న వారు భం్యద్రశేఖరంగారు ఒకరే నాకు కనిపిస్తు న్నారు. మోక్షసాధనకు, దైవాన్ని దర్శించడానికి, ఆయన ఈ కళా రంగాలను ఎన్నుకున్నారు. లేక భగవంతుడు మానవుణ్ణి అర్ధం వేసుకోడానికి చం[దశేఖరం న్వరూపాన్ని నృషించుకున్నాడేమో ! రెండూ నిజమేననిపిప్తాయి.

64

నర్వాంతర్యామియైన సర్వేశ్వరుని అర్హంచేనుకోడానికి నటన ద్వారా (ప్రయత్నించిన వ్యక్తి చంద్రశేఖరం గారొక్కరే నాకు కనిపిస్తారు.

(పజిల ముందు నటించడం, ఆయనకు తపన్సు వంటిది. (పేక్ష కులు ఆనందంతో తన్మయులై పోతుంటే వారిలో దైవన్వరూపం శనివస్తుందని అంటారు చంద్రశేఖరం.

రంగస్థలం ఆయనకు దేవాలయం.

(ఢేక్షుకులు దైవన్వరూపాలు. నటన ఆయన వృత్తి. నంపార నిర్వహణ బొధ్యతలున్నాయి. నకమమైన అదాయం లేదు, ఆరి కంగా పరిస్థితులు నరిగా లేవని ఆయనకు తెలును. కానీ కర్మయోగ్‌ వలె తన వని తొను చేస్తూనే ఉంటాడు. ,కేక్షకులను ఆనందింప జేస్తూ నాటక (ప్రదర్శనలిస్తూనే ఉంటాడు. వటన ద్వారా నంఘ "సేవ వేశారు.

(గామాల్లోని రైతు కూలీలకు, ఫ్యాక్టరీల్లో గనుల్లో వనివేసే కార్మికులకు, _ పెద్ద పెద్ద (ప్రాజక్టుల్లో పనివేసే కార్మీకులకు, అసుపత్రులలో ఉన్న రోగులకు, శైళలో ఉన్న ైదీలకు, పాకీ పని వారికి, నీధులు విమ్మేవారికి, ఆయన నాటక (ప్రదర్శనలివ్చి ఆనం దింపకేశారు. ఈ ప్రదర్శనలన్నిటికీ టిక్కెట్లు లేవు. (గ్రేక్షకులు 'స్వేచ్ళగావవ్చి, వోయిగా నాటకాలు చూచి వెళ్లిపోయారు. (ప్రాధమిక పారశాలల్లోని పిల్లలకు, విద్యార్థులకు, (ప్రదర్శన లివ్వడం అంటే ఆయనకు (సత్యేకమైన అనక్రి.

అయన వేసిన నంఘ సేవను కొంతమంది మెచ్చుకున్నారు గావి, తగిన గుర్తింపు, ఆదరణ లభించలేదు.

“నటనద్వారా మనలో ఉన్న దైవాన్ని దర్శించి లీనమై ఫోవచ్చు. “నేనెవరు?” అనే ప్రశ్నకు నటన ద్వారా సమాధానం లభిస్తుంది. అహంకారాన్ని తొలగించడానికీ, మాననికౌన్నత్యాన్ని

65్‌

సాధించడానికి అనంత సంగీతంలో శృతికలపడానికి, నటన సులల మైన మార్గం” అంటారు చంద్రశేఖరం.

ఆయన నీతిటోధనలు చేయడు. రవనల్లోనూ, నంభాషణల్లోనూ,. తన అభిప్రాయాలు వ్యకం చేసాడు. అంతే. ఆయన (వ్రాసిన నాటకాలు “నాటక భగవద్గీత” లోను “నాటకోపనిషత్తు” లోను, ఆయన లలో బోనలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అందరికీ అర్ధమయ్యే సులభమైన భాషలో రానీన అ నాటకాలు మనలో కొత్త ఆలోచనలు నృష్టింపజేస్తాయి.

ఆయన యీలా అంటారు.

“నత్యాన్వేషణలో పరుగులు తీయవద్దు. ముందు అపత్యమే మిటో తెలుసుకో. నత్యము దానంతట అదే కనిపిస్తుంది” “దైవానికి సమర్పించేందుకు నాదగ్గర ఏమిలేదు

వేను నన్ను త్యజించాను. నాచుట్లూ ఉన్నలోకాన్ని

త్యజింవాను. జాన్యమై పోయాను.

నాలో ఉన్న దైవస్వరూపం, నా అంతరాత్మ.

వచ్చిదానంద న్వరూపంగా, (ప్రకటితమై, నాచేత ఈ (ప్రపంచ రంగస్థలంపై, ఎన్నో వేషాలు చేయిస్తుంది, ఎన్నో రూపాలుగా మారి జీవిస్తుంది. వాకు తెలిపింది ఒక్కటే. అది “నేను అనేది లేదు. నేను జూన్యము.

తత్వవింతనలో, ఇంకా తనకు అనుభవం ద్వారా పరిపూర్ణత కలగలేదని అంటారు వంద శేఖరం.

ఆయన జీవితాన్ని మనన్తత్వ కొన్త్రజ్ఞులు, పరిశోధకులు వరిశీలింవాలి బహుశా భవిష్యత్తులో ఈపని జరగవచ్చు.

భారత వాటకరంగ ్రష్ట

(యింగ్లండులో ,పముఖ నాటక (ప్రదర్శకులలో నార్మన్‌ మార్షల్‌ ఒకరు 19052 లో వారుడా। చం(దశేఖరంగారికి వాసిన జాబుకు తెలుగు అనువాదం. “డియర్‌ డాక్టర్‌ చంద్రశేఖరం !

మీ కార్యకలాపాలను గూర్చి మిరు పంవిన భోగట్టానంతా వాలా కుతూహలముతో చదివాను. అందులోని కొన్నివిశేషాలను (వ్రానీ ఉంచు కున్నాను. అన్యసహాయంలేక ఒంటరిగా మికు మీరే ఒకవికిష్పమైన నాటకరంగాన్ని సృష్టించడంలో మిరు చూపిన దీక్షనూ, ధైర్యాన్ని మెచ్చుకోవాలి. మీ కృషిలో ఎన్ని అడ్డంకులు వచ్చినా మీరు వెనదీయ లేదు. మీ కృషి చూచే భాగ్యం కలిగితే బాగుండునని అనిపిసోంది. నాటక కార్యక్రమాన్ని దేశ సేవకు, (ప్రజాసేవకు అంకితం చేసే కొత్త ఈరహా నటుల ద్వారా ఒక నూతన భారత నాటక రంగాన్ని నృష్పించ డానికి బాలా మంవిమార్గం మారు కనిపెట్టారనుకొంటాను ఈ కృషలో మోరే స్వయంగా ఆశ్చర్యకరమైన ఆదర్శప్రాయంగా వనిచేస్తున్నారు. మో ఆదర్శం ఇతరులకు ఉత్తేజం కలిగింవి ఒక నాటికి [పజలంతా మిమ్మల్ని గమనిందవి నవభారత నాటకరంగ్మనవగా వరిగణింవి గుర్తించే రోజు రాగలదని హృదయ పూర్వకంగా ఆశిస్తున్నాను.

మనం మదానులో కలుసుకొన్నప్పుడు ఇంకా బాలాసేపు ముచ్న టించగలిగివుంటే బాగుండుననిపిస్తున్నది ఐనా అమాట్లాడిన కొదిసేవటి" లోనే మిరు నా ఉత్సావానికి, ఉర్తేజానికి వికానర్‌ కలుగజేశారు. మోరు పూనుకొన్న ఈ పనిలో మికు వచ్చే ఆర్థిక (ప్రతిఫలం అతి న్వల్పంగానే ఉంటున్నట్టే వాకు తోవింది. అయినా మోలాంటివారికి నాటకరంగాన్ని (ప్రజానీకం మధ్యకం కొనిపోయినప్పుడు మీరు పొంటే అనందం ముందు దీనిని మారు లెక్కవేయరు. యిది అంతా ఒక అధ్యాత్మిక సాధనగా మిరు ఎంచడం సరిఅయినదే.

మా అంగ్ల నాటక రంగములో శఈూడా మాలాంటి పట్టుదల నిరా డంబరంగల నటులు ఇంకా కొంతమంది ఉండే వాగుండుననివిస్తుంది.

న్‌

(ఇంగ్లండులో_వముఖి నాటక (పదర కలలో నార్మల్‌: మార్ష ల్‌ ఒకరు, నార్మల్‌ మార్షల్‌లండన్‌ నూ్యూయార్జు లలో ఎన్నో (పదర్శనలనిచ్చి మన్ననలు, (పళంనల వందుకొన్నాడు. యూరవులోవి అనేక దేశాలతో "షేక్‌స్పియర్‌ చాటకొలకు దర్శకత్వం వపాంచారు,. అంతేకాదు నాటకరంగ విషయాన్ని గురించిన రచయితగాను, ఉవన్యానకుడుగాను (వనిర్ధి చెందినార్యు లండన్‌లో పేరు పొందిన ఎక్స్‌ 'పెరిమెంటల్‌ థియేటరు _ (గేట్‌ తియేటరుకు అతడు డై రెక్టరు.

లండన్‌లోని (బిటిష్‌ (డ్రామాలీగ్‌ కు చేర్మిన్‌గా కూడా వుండినారు! అంతగొన్స వ్యక్తి యిటునంటి జాబు (వాయడం ఎంతో గొప్ప. విషయం త్‌దా,

(లిటిష్‌ కౌన్సిల్‌ అధ్వర్యాన ఒక నాటక బృందం మ్మదానుకు వచ్చి "షేక్‌ నియర్‌ నాటకాలలోని కొన్ని పీనులు నటించారు నార్మన్‌ మార్షల్‌ దర్శకత్వాన. ఆ రోజు చంద్రశేఖరం మదానులో వుండటం జరిగింది. ఆ (పదర్శనావికి వెళ్ళి చూచాడు. తను చిన్నవయస్సులో వాటిలో వేసిన కొన్ని వేషాలు జ్జ _ఫ్రికీ వచ్చాయి. (వదర్శన అయిన తర్వాత 'ఫేజివెనుకకు వెళి యాయనను కలుసుకుని తను నటించిన పాాతలను గూర్చి, తర్వాత ళఈర్వాత తను జరిపిన కార్యక్రమాలను గూర్చి చెప్పాడు. వారు త్‌ద్ధగా విన్నారు. కొన్ని వళ్నలు 'వేసి వాటీ నమాధానాలు కూడ విన్నారు ఉ_శ్రేశీతులై మీ పదర్శన రీతులను గూర్చి ముఖ్యంగా వల్లెల్లో, దూర (టవరేశాలలో యిచ్చిన వాటివి గూర్చి మీ అనుభవాలు, ఆలోచనలను విపులంగా (వానీ పంపమన్నారు. చంద్రశేఖరం ఆళ్ళ ఎర్య పడ్డాడు నెల్లూరుకు వెళ్ళి తయారుచేసి _టైప్‌చేయించి ఆ కాగితాలను వారు యిచ్చిన ఆదెమ్మ. పంపొడు,

“మీరు వంపిన లోగట్టానంతా చాలా కకూహలంతో చదివామం

న!

6౮8

కొన్ని విశేషాలను రానీ వుంచుకొన్నాను.” అవడంలో వీటికి ఆయన ఎంత నిజావ కట్టారో మనం తెలుసుకోగలం,

వెల్లూరులో కాపరముంటున్న యీ నటుడు, అ రోజు మదానులో వుంశతం తటస్టించినందుననే భారత దేశానికే గర్వకారణమైన యిటువంటి అమూల్యమైన లేఖ కానుకగా మునకు లలించింది. ఎంత ఆదృష్టనంతులం? మన తెలుగువారం!

చందశేఖరం రష్యాలో పట్టివుంపే, యీాయనకు పెద్ద దింగళా యిచ్చి, పీరి (పతిళ (సచారావికీ, కార్య్యకమాలకు కావలసిన వదుపాయా అన్నీ (వభుత్వం కలుగచేవి వుండడమే కొక విలువైన రెనిన్‌ పజుతో గౌరవించే వుండేవారని; అమెరికాలో పుట్టివుంపే లక్షల లక్షల డాలర్స్‌ వంపాదించుకుని వుండేవారని: జపాన్‌లో ఆయితే “మానవ పెన్నిధి'గా కరిగజణీంపబడేవారని అన్నవారున్నారు,

కాని,

ఈయన పట్టినది ఇండియాలో, అందులో తెలుగుదేశంలో

“వ్వంత పెరటిలోని తోటకూరోం

25్‌ కాకపోతే 50 వంవత్సరాలకైనా వీరి కార్యకమాలకు సరైన విలున కశ్హే కొలం వమ్తుందవి అమకొందాం.

వెల్లూరు వి, అర్‌. హైన్కూల్‌లో ఇంగ్లీష్‌ టీచర్‌గా దాలాకాలం వనిచేసినని యన్‌. విళల్‌రాపుగారి అన్న కుమారుడైన వి.వి టొంపేగారు మచిరీవట్నంలోని పాందూ కాలేజిలో ఇంగ్లీష్‌ (పొపెనర్‌గా వుండేవారు. కశికల్‌ తో ఆ ఊరిలో “గామా ఎడ్యుకేషన్‌ అండ్‌ ఎంటర్‌ మైన్‌ మెంట్‌ “ఫెస్టివల్‌” జరిపిన కమిటీ _పెనడెంట్‌. అ నందర్భంగా (వదర్శించదిడిన వ్వున్తకొడు.. భాయాచి్యకాలు చూచి ఉశ్తేజితుకై తన వివాన గృహంలో

౮9

కొద్ది రోజులు ఆతిధిగా ఉండమని చందశేఖరాన్ని కోరారు. కాలేజినుండి ఇంటికి వచ్చినతరువాత (వకిరోజూ 8, 4 గంటలు ముచ, ఏటించేవార్డు కొన్ని ప్పన్త్షకాలు చదివేవారు. వళ్నలు వేని వమాధానాలు విని కొన్నిటిని అవ్పటికప్పుడే నోట్‌బుక్‌లో (వానుకొనేవారు టోంపేగారు విద్యావేత్త మ్యాతమేకాదు లలిత కళాఖిమాని, చిితలేఖకులు, చందశేఖరంగారిని గురించి వీరు (వాసిన వ్యాసాల కొన్ని ప్మతికలలో (వచురింవదిడినవి. (001103908 0£ 012 ₹0గేతీ. కొల్లోనస్‌ అఫ్‌ డామా వరల్డ్‌ అనే “పేరుతో 17-11- 81నాటి ఇండియన్‌ ఎక్స్‌్యసెస్‌ దిన ప్యతికలో (పచు చింపబడిన వ్యానంలోని ఈ హక్యాలు చదవండి,

అణ 0140402006108120 వడక 00004 8 8198 0688 ఉక ంళంగం6ంల కసం ఆగం జం 1693 ఖు ౧8 క8ై6, శం ౩ మంట ౧ ఓం 122007 043010 *0ం9 (టా 366 1118 శ్రువియిం 014 228 9011 ౪2 20040 ఇ ఇరటి!రే 8కి కం76 296 3011104 *16%8 08 81896 200108, 62 ౦౬-022 క6-2ఫై టే!210క్రజం-రేం[17010/, 60846102 2డీ [20121 లంర1098102.

086 8 16 ఇంగగేలలక్ర్‌ ౩ మక 888800, జమీలే శరంలం 10 12056286 ౪ 213386. 14 ఇ షంలడ88ంణ008 1 ఇం వ (20 ౧౧29648080 18 & 060010 &086 0 స్క (గం 1018 18 086 05 (16 20185088 02 118 60%- ంిగ్నం0?25168 వంట ఫ608ై 2016 (0 2020001166 18 2 169 అుడక46ం6 2 ఇసేయ్‌ లుల ౦౪్రమ 60.

అంపే ఈయన ఆంచనా (పకారం చం(దశేఖరం. కాబోయే తతాబ్దంలో పట్టి ఉండవలసినదన్న మాట

నాటక రంగానికి భగవంతుని బహంమతి సి, వి నాయగం నవందిర్‌ నెలకు ఓ (పక్యేకత వుండి. వివిధ రంగాలలో “పేరెన్నికగన్న (వముఖ వ్యక్తులు, మాతృదేశానికి ఎనలేని 'పేనలు చేసి

“పేరు (పతిష్టలు గడించిన మహనీయులు ఎందరో ఆ నెలలో జన్మించారు, వారిలో ఒకరు నెల్లూరులో 10-11-1904 న మధ్య తరగతి మహా రాష్ట్ర (బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించారు. "పెద్దవాడయాక ఒక మహ వీయుడుగా పేర.పభ్యాతులు గడిస్తాడవి వాడు అతని తల్లిదంటడులు గాన్ని బంధువులుగాని, ఆ వూరి (వజలుగాని అనుకోలేదు. చదువుకున్నది. మహైస్టూణు వరకు మ్యాత మే. చరిత, భూగోళం, లెక్కలు, ఇంగ్లీషు పాఠాల్కు అందరితో పాటూ అభ్యసించాడు. పెద్ద అయాక, నడయాడే విశ్వవిద్యా అయంగా. పేరు తెచ్చుకుంటాడనీ, ఆలోచనలను రేకెత్తించే ఎన్నో (గంథాలు ఆయన (వ్రానినవీ, ఆయన్నుగురించి (వ్రావినవీ, భారత దేశంలో నే గాక, విదేశాలలోకూడ చదవబడతాయనికూడ ఎవరూ వూపాంచివుండర్చు అనూహ్యమైన ఎత్తుకు ఎదగాలని కృషి చేస్తున్న ఆయన, తమ 'జిర్దుకృష్ణమూల్తి, రనుణమహర్షి, ఉపానినిబాబాల వలె తనదైన ఒక తత్వాన్ని. పిద్దాంతాన్ని లోకానికి చెస్పటోతున్నానని అనుకోలేదు. “బాహ్య మనుమ్యుడిని వినర్జించు. అత్మ తనుగా (పవ్నర్తిస్తున్న మనుష్యుడిని గమ వించు.”అన్న మూల విద్ధాంతాన్ని నమ్మాడాయన, ఎప్పుడూ పూజా ప్తనస్తా రాలతో రోజల్లా గడిపే యాయన, తన జెబ్బ్చయ్యన పడిలో పూజలు. ప్రోశాలు వదిలేసి “నాటకాలలో నటించిడటం - ఆత్మపరిశీలన” అన్న

7% అరుదైన (గంధాన్ని ఇంగ్లీషులో (వ్రాస్తాడని ఆతని కుటుంది నభ్యులెవరూ అనుకోలేదు.

ఆయనే డాక్టర్‌ చందశేఖరం, నటుడు, విద్యావేత్త, తత్త్వవేత్త వాటక రచయిత, దర్శకుడు, (వదర్శకుడు, ప్నాతికేయ్యుడు, వ్యంగ్య శారుడు, అహార్యనిపుణుడు, వివోద్యవదర్శకుడు అయిన ఆయన 10.11.1888 న80వ ఏట అడుగు పెడుతున్నారు. మన నుధ్యనే పుంటూ, ఎంతో వుక్సాహంతో, యువతకు తన అనుభవాల్ని (_వతిభనూ అధేశేవజగా. చవిచూపిస్తూ,. (పేక్షకులను తన (వతిళతో ముగ్ధల్ని చేస్తున్నారు

“నిజంగా యీ రోజు భారతదేశ చరి_తలో నే కాదు,_వవంచ నాటక చర్మితలో మవర్హాక్షరాలతో లిలించదగ్గ గొప్ప రోజు”

ఎవరీ నాయగం?

తమిళ, ఇంగ్లీషు నాటకాల్లో అనేక నంవత్పరాలు నటించి 10-18 పళ్ళకు పైగా చంటదశేఖరంను అప్పుడప్పుడూ కలుసుకొంటూ వారి శ్షేపతిభను ఆలోచనలను చాలా వరకు అర్ధంచేసుకొని గుర్తించిన మళద్రాసీయుడు యీ నాయగం, ఒక బౌవెసీరుకుగాను ఇంగ్లీమలో (వాపిన వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం యిది,

“ఒక్క- వ్యక్తి నాటకరంగానికి వరిపూర్ణతనివ్వగలడా? ఒక్క వ్యక్తి పుద్యమాన్ని పాధించగలడా? ఇది సొర్యం అని రుజువు చేసిన తాక్టర్‌ చందశేఖరం విజంగా అప్పరూవమైన వ్యక్తి. కోటికొక్కడు ఆయనకు వివిద రంగాలలో మేధా నంప్తికి జాహార్లు *

ఇలా బొగడుతో (వానినవారు మరెన్వరోకాదు. నాటక (గంత కర్త విమర్శకుడు (పఖ్యాత పాత్రికేయుడు అయిన పార్ల వెంకటేశ్వర వావుగారు ఒక వ్యానంలో

72

ఇంత జొ స్తిగా పొగడ్తలను అంచుకొన్న చందశేఖరం నెల్లూరులో (ఫపారంకభించి సాధించిన కార $(కమాలను గూర్చి, వారి (వతిళను గూర్చి తెణసుకోవలసిన అనసరం పుందికదా, వాటిని గూర్చి చదవండి.

పీరు మొదటిసారిగా నాటక హాలులో నటించడం (ప్రారంభించింది 1924లో తన 20 వ ఏట ఇంగ్లీషు వాటకాల్లో. అంతకుముందు న్యూలులో చవివేరోజుల్లో తోటి విద్యార్థులతో. పాటు గాడీభావాల్లొ, పెద్ద యిండ్ల 'వెనక ఖాస్టలాల్లో వెదురుబొంగులు, దువట్లతో, చిన్నప్రేశి నిర్మించుకావి చిన్నచిన్న నాటకాలు వేసేవాడు. పెద్ద నాటకనంఘాలు తెలుగులో వేస్తూ వుండిన నాటకాలను అస్పుడప్పుడూ చూడడం, (ధేకకల కరతాళ ఛ్వనులు వినడం జరిగింది.

తనుకూడా ప్రేజనాటకౌల్లో పాల్గొనాలనే కోరిక పుట్టింది. పద్యాలు పాటలు చేతకాదు, తెలుగు నాటకాల్లో పైకి రాలేడు. ఏమి చేయాలో తోచ అదు, ఆ రోజుల్లో,

1825 నుండి 1929 వరక నెల్లూరులో “లిటరరీ క్ష్‌” అనే శిరుతో ఒక నాటకనంఘం వుండినది. ఇంగ్లీవలో “షేక్సృఫయల్‌ వాటకొలు (పదర్శించడమే ఈ సంఘ ముఖ్యపుడ్దేశ 6. ఇతర మెందిర్లు అందరూ వి. ఏ. పాప్‌ అయినవారే. జానన్తీగా వకీళ్ళు.. వారి మొదట్‌ వాటకం"జూలియస్‌ సీజర్‌"యిందులో యీయనకు నాలుగు చిన్న పాతల యుచ్చారు.. రకరకాల ప్యాతలు వటించడం, (పతిపాతకు వేషం: మార్చుకోవడం యీయనకు ఆనండం కలిగించింది. ముందుముందు కొన్ని కార్య(కమాలకు యిదే వునాది కొటోలు, ఆ రోజుల్లో మగవారే ఆడవేషాలు వేసేవారు. అప్పుడు చందశేభరం వయస్సు £1. మంచి

79

మిగ్గంతో అందంగా వుంటున్నందున, తర్వాతి నాటకం "కింగ్‌ లియళ్‌"లో వధాన శ్రీ ప్యాఠ .గోనెరిల్‌' వీరికి యిచ్చాఠ, నటన అంటే ఏమిటో తెలియదు. భయపడ్డాడు, (పొడ్యూసర్‌, డై రెక్టర్‌ అనే పదాలు అప్పట్లో లేవు. నటులచే రిహార్సల్స్‌ చేయించి మ్రైనింగ్‌ యిచ్చేవారిని కండక్టర్‌ అని పిలిచేవారు. ముంగమూరు నరసింహారావుగారు వారి కండక్టర్‌. వారి. ట్రైనింగ్‌ వల్ల +గోనెరిల్‌'. ప్యాతపోషణ చాలా గొప్పగా మెచ్చుళో బడింది. తర్వాత ,సింబెలిన్‌" నాటకంలో “రాణో పాశ “మర్చంట్‌ ఆఫ్‌ వెనిస్‌లోలో "పోర్షియా పాత యిచ్చారు. యీ నంఘం వారు చేసిన యితర నాటకాలు “హామ్లెట్‌”, “మాక్సెత్‌”, “ఒఢెల్లో, “పెం పెస్ట్‌” “యాన్‌ యు లైక్‌ ఇట్‌”. మ్యదాసులో హైకోర్టు వకీలుగా వుండిన వి. వి. ఛ్రీనివోసయ్యంగార్‌ మ(దాను (ప్రాంతాల్లోని సంసార వంబంధమైన వినోడ వాటకాలను ఇంగ్లీషులో (వాకారు. వాటిల్లో మూడు నాటకొల్లో ముఖక్ట పాష్థఠలు ధరించారు. నెల్లూరు పట్టణంలోవి విద్యానంతులు వీరి నటనను ఎంతో మెచ్చుకొన్నారు. నెల్లూరు రంగస్థలంలో మొదటిసారిగా ఒక స్థానం లభించింది,

ఈ క్ష బృులోని ఇతర ముఖ్య నటులు ' ముంగమూరు నరసింవోరావు గారు, ఆల్లారెడ్డి మబ్బరామిరెడ్డిగారు, అక్కరాజు మల్లి కౌర్డునరాపుగారు, న్వయంపాకుల జూనకి రామమూ 'ర్రిగారు, పోలవరపు రామచం[దరావుగారు, గంగడకోట పంజీవరావుగారు, పి. పున్నయ్యగారు, యితరులు యాహ్వాలీ పాహెబట్‌ గారు, ఆమంచర్ల నుబ్బుకృష్ణారావుగారు ((గెపిడెంట్‌) = అందరూ వకీశ్ళే, వి. వెంకోబరావుగారు, వై. వి రావుగారు - వీరిద్దరు కోడా కొన్ని నాటకొల్లో ముఖ్య స్రీ ప్నాతలు వేపినారు.

15-8=18.7న యీ క్షృబ్‌ మెంబర్లు తీసుకొన్న (గూప్‌ఫోటొ కాపీ ఒకటి యిప్పటికీ (1887) చంగదశేలరం వద్ద వున్నది.

74 తెలుగు నాటకాలు

“=ఆంధనలళొ అనే సేరుతో తెలుగులో పురాణ వనాబకాణ వేసే వమాణం ఓకటి వుండినది. ఇందులో చిన్నచిన్న 'వేషాలు వేవినాడు. ఈయన గొన్స నటుడుగా 'సీరు పథ్యాతుల నంపాదించుకొన్నది ఎ*వరమ్మికయం” నాటకంలో లింగరాజు ప్యాత...(1829*“యంగ్‌ డార్సి గ్‌ ఆఫ్‌ నెల్లూరు స్టే” అని కొంతమంది పొగదేవారు. మానోయాక్టింగ్‌ క వ 1వ

చంగదశేఖరం చదివిన హైస్కూలులో రామస్వామి ఆయ్యిం అనే ఆయన ఇంగ్లిషు టీచర్‌గా వుండేవారు. వారు గొప్ప వటుడు వక్త. అప్పుడన్పుడు క్లొనులో (పథ్యాత ఇంగ్లీను నాటకాల్లోవి కొన్ని పీమలు నటించేవారు. వారి ఉచ్చారణ, ప్యాతలకు తగిన గొంతుమార్చులు ముఠలభాన్న పకటన చాలా ఆకర్షణీయముగా వుండేవి. విద్యార్థులు అందులో &క సొందర్యం వుందని (గహించారు. చం(దశేఖరం, యింక యిద్దరు వారి ఇంటికివెళ్ళి తమకు తర్శీదు ఇవ్వమని కోరారు. వారు డయతో ఆంగీకరిందారు. చిన్న పద్యాలతో (ప్రారంథించారు ఇలా రెండు మూడు నెలలు జరిగిన తర్వాత వుద్యోగం విరమించుకొని తమ స్వంత వూరు మాయవరం వెళ్ళినారు.

(పొపెనర్‌ “కియా అనే ఆయన ఒకమాటు స్కూలుకు వచ్చి ఇలగ్లీ వలో మానోయాక్టింగ్‌ చేళారు. టిక్కెంట్టు రెండు అణాలు (ఆఅంపే యివ్పటి పర్యడెండు పైసలతో వమానం). ఇది చూచిన చందశేఖరం ఉ క్రేజీరుడై వాడు _ పెద్ద అయిన తర్వాత తనూ యిట్టి (నదర్శనలివ్వాలి అని కోరిక పుట్టింది. లిటరరీ క్లబ్బులో ఇంగ్లీము నాటకాలలో నటించడం ఈయనకు చాలా సనవాయవడింది.

7

అప్పుడు వేవిన వాటకాల్లోని ఒక పృరుషప్యాత, ఒక వ్రీ ప్యాతగల పీనులమ ఎన్నుకొని (ప్రాక్టీసు మొదలుపెట్టినారు. ఆ రోజుల్లో. మైకులు లేవు గట్టిగా డ్లైలాగులు ఉచ్చరించాలి _ అందుకని జనం జా స్తిగాలేవి శేపదేశాలకు వెళ్ళి పెన్నానది యిసుకలలోను, పొలాల్లోను (పీస్‌ చేశారు.

యాభై మైళ్ళ దూరంలో వున్న "కందుకూరూ. హైస్కూలు హెడ్మాస్టర్‌ విస్సా నరపింగరావుగారు తనకు స్నేహితుడు, అక్కడికి ఒకరోణా వెళ్ళి వచ్చిన ఉద్దేశం తెలిపి తన (పదర్శన ఏర్పాటు చేయమన్నాడు కొంత వంకోచంతో వారు ఏర్పాటు చేశారు.

(పోధగ్రాంలో ఒధెల్లో, మ్యాక్‌ బెత్‌, స్కీమింగ్‌ లెస్టనెంట్‌, రెండు తెలుగు పీనులు,వతి సీనుకు మేకిప్‌ (డెమ్సులు త్వరత్వరగా మార్చుకోవాలి.

భయంవేసింది, ఎలాగో అయిపోయింది. నరసింగరావుగారు 25 మూపాయలిచ్చి, “ఫరవాలేదు, కొని చాలా అనుభవం పొందాలి. యీలాగే ఆక్కడక్కడ (పదర్శనలిస్తూ వుండు. చెడ్డ విమర్శనలను లెఖ్కచేయకు. ఈ విద్యలో రాణీంచగలిగే సూచనలు వున్నవి" అని (పోత్సాహించారు.

కొంత దూరంలో వున్న “కవిగిరొకి వెళ్ళి తన విద్య (వదర్శిం వారు. కొంత రైర ర్‌ం వచ్చింది.

యిది జరిగినది 1829 లో.

తర్వాత పాహనంతో నెల్లూరు, గుంటూరు. కర్నూల్‌ జిల్లారికు వెళ్ళి హైస్కూళ్ళలో (పదర్శనలిచ్చి మంచి అనుభవం నంపాదించి, తర్వాత నూతన వుశ్చాహంతో ఆంగధలో నే కాక యితర శాష్ట్రాల్లో కూడా తన (పత్యేక విద్యను (వదర్శించాడు. 1958లో ఢిల్లీ వగరంలో సదివారాలు వుండి వివిర నంస్థలలో 58 (వదర్శనణు యిచ్చాడు*

76 రాష్ట్ర వతిశవన్‌లో అప్పటి రాష్ట్రపతి శ్రీ రాజేం్యద్యవసాడ్‌ నమక్షంలో (పదర్శించి వారిమెస్పు పొందారుకూడా!

(1830.._.1089 ఈ రోజుల్లో జీల్లాజర్డీలు కలెక్టర్లు కాలేజి (పివ్సిపాల్స్‌ ఉా్తిగా ఆంగ్లేయులు వుండేవారు. వీరి మెన్సుకూడా పొంది వారు. 1882 లొ అఆనంతపూరు జిల్లా జడ్జీ మ్యాక్‌ ౨ౌర యిచ్చిన నలహాి అసనురించి (పో్యోగాం అంతా కామెడీ సీనులతో వేయడం (ప్రారంభించారు.

1085.__.88 లోనే అఆగస్టాయిని అందుకొని ఆంధధలోనే కొక తమిళ కన్నడ (ప్రాంకాల్లో కూడా 'పేర్ము పథ్యాతులు నంపాదించుకొన్నారుం

1988 నుంచి (_పదర్శనం ముందు ఒక జాతీయనాయకునివలె (వత్యతమై (పేక్షపలను ముగ్ధులను చేయడం (ప్రారంథించాడు యిలా న్యెహా జాకీర్‌ హుపేన్‌, మహాత్మాగాంధి, మదళామోహకఃా మాలవ్యా 'పేషములలో అగుపడినాడు

(వదర్శనాంతరం (పేక్షకుల నుద్దేశించి కొంచెం పేవు మాట్లాడం పీరికి అలవాటు వీరు మాట్లాడే “-పెైలోను గమనించిన చాలా మంది ఈయన 3.4, నో శశ, నో చదివి వుండాలి అనుకొనేవారు. ఇంగ్లండులో అనుకొన్నవారు కూడా కొంతమంది లేకపోతేదు. నెల్లూరులో వ్‌ 5ఓ.0. వరకు మ్యాతమే చదువు అవి తెలుసుకొని ఆశ్చర్యవడే వారు.

1058 లో ఢిల్లీ కౌన్పిట్యూషన్‌ క్లబ్బులో వీరి (పదర నాన్ని చూచి వీరి వుసన్యాసం విన్న దేనదాస్‌గాంధిగారు ఈయనను తర్వాత 24్‌ లోజులకు కలునుకోవడం తటస్థించింది. మాటల్లో వారు యిలా అన్నారు--

“కీ[ ల ఆల98 006 1 060828 60 ఇంకథిం? ఇకింటల 9002. ఏపేంజేడే 96 00% కఢేలక6ర. & 966165 26001 01 & 96110౯ 8068167.

ణా

55 సంవత్సరాల మనోయాక్టి 0గ్‌ చేసిన ఘనత వీరిది

[7.785 వ మ్య(దాను భారతీయ విద్యాభవన్‌ పాలలో యీ వందర్భం పునన్కరించుకొవి ఒక నళ (వదర్శనము జరిగినది,

ఈ (పత్యేక కళాకీతిలో ఇండియాలో "మకుటంలేని మహారాజు” పీరు. అవి నిన్సంకోచముగా చేప్పవచ్చును.

01/0 *ఉయగో6 ౯౧౫ 21845028 4౧ 2051 అనే పేరుతో ఇంగ్లీషులో ఒక ప్వన్తకం (పచురింపబడినది వీరు మానోయాక్టింగ్‌ నేర్చుకొనడానికి కారణాలు, (పయాణాలు అనుభవాలు, ఈ నివ్య యువకులు నేర్చుకొంటే పొందే లాఖాలు విశదంగా తెలుసవిడి. వవి. ఈనాటి విద్యార్థులు, టీచర్లు తఈవ్పక చదవవలసిన ప్పన్తకం. సరస్వతీ అమెచ్చూర్స్‌

1981 లో “నరన్వతీ అమెచ్యూర్స్‌” అనే పేరులో కొంతమంది యుననటులు ఒక సమాజాన్ని స్టాపించారు. చంటదశేఖరంను కార్యదర్శిగా ఎన్నుకొన్నారు. ఇంగ్లీషులో, తెలుగులో, నాటకౌలు, నాటికలు ఆడేవారు. “ష్టోరాబ్‌ రుష్తుం” అనే సీరియస్‌ వచననాటకం వేయించి “శభాష్‌” అని పించుకొన్నాడు కారేజి స్కూళ్ళ విద్యార్థులకు మోనోయాక్టింగ్‌లో కౌంపిటీషన్‌లు ఏర్పాటుచేపినది యీ సమాజం,

1082 లో వీరు జరిపిన పోటీలలో పొల్గొనినవారిలో నినిమా యాక్స్షర్తు. వి. నాగభూషణంగారు టి. వి. రమణారెడ్డిగారు, డై రెక్టర్‌

శు ణి ఆజా ఖ పి. పుల్లయ్యగారు వున్నారు.

ఈ నమాజం కండక్టర్‌ స్వయంపాతల జానకీరామమ్నూర్తిగారు. వంత'పేటలో 'సెన్నానది గట్టుపక్కన ఒక విశాలమైన తోట .. అండులో

78 శక చిన్న బంగళా పుండేది. ఆ కాంపొండులోనే రిహర్సల్స్‌, చర్చలు, తోటలోటీ పార్టీలు వేడుకలు జరిగేవి. పెన్నిస్‌ కూడా ఆడేవారు యిందులో యితర నటులు : యరగుడిపాటి న్ముబహ్మణ్యంగారు, టి. సుదర్శనరావుగారుు చం్యదమౌళిగారు, ఒంగోలు ఫపద్మరాశాగారు నేలనూతల _ కృష్ణమూర్తిగారు, దుర్భాఖ రామకృష్ణయ్యగారు, వత్తి మవ్బారావుగారు, బూరుగపల్లి కృష్ణమాచారిగారు.

అప్పుడు పబ్లిక్‌ (పాసిక్యూటర్‌, మునినివల్‌ ఛైర్మన్‌గా వుండిన యాహ్వాలి సాహెబ్‌ అధ్యక్షులు. వీరు చిన్నచిన్న విషయాల్లో కూడా (శద్ధ తీసుకొనేవారు. నటులను తరచుగా కలునుకొవి సరి _న్తితులు. తెలుసు కొనేవారు. పీరు తర్వాత హైకోర్టు జడ్డీగా పని చేసినవారు.

నటుల మధ్య అవ్పుడప్పుడు భేదాఖ్మిపాయాలు వస్తూ వుండేవి కొని అధ్యక్షులు ఆతి దాకచక్యంగా రాజీ చేసేవారు. ఆయనంహే నటులకు ఎంతో గౌరవం, భయం వుండేది.

ఈ సంఘంలో నటులే మెంబర్లు, కమిటీలు నిదింధనలు తీర్మానాణ లేవు, నెలనరి చందాలు లేవు డబ్బు అవసరమైనప్పుడు వారికి వారే చందాలు వేనుకొనేవారు.. ఆధ్యతలు అప్పుడప్పుడు ధారాళంగా విరాళా లిచ్చేవారు

ఆ వూరిలోని విద్యానంతులు చాలా మంది అసోనియేట్‌ మెంజర్స్‌గా వుండేవారు. జాస్తిగా వకీళ్ళు.

(వతి కార్యకమానికి రెండు రూపాయలకు తక్కువ లేకుండా విరాళాలిచ్చేవారు.

వీరూ నటులు నంవత్సరావికొకసారి అధ్యతీల గౌరవార్దం టీ పార్టీ యిచ్చేవారు. అధ్యతులు కూడా వీరందరికీ ఒక పార్టీ యిచ్చే

79 వారు. మెంబర్లు అస్సుడప్పుడు తమకుతామే. నంటలు చేసుకొని వెన్నెల భోజనాలు విందులు చేసుకొనేవారు. విశాలమైన తోట, పరన్సర (సేన అనురాగాలు యూ నమాజం జయ్యపదఠి కావడానికి ఎంతో తోడ్చడినవి, థ్రీ వి. వి. 'శ్రీనివాన అయ్యంగారు అణమటం. అెగలుటా మిలిణి అనే పేరుతో కొన్ని చక్కని నాటికలు ఇంగ్లీములో (వొనీవారు. వారిని ]40116076 01 కశీ2628 అవి పిలిచేవారు. దక్షిణాత్యుల నంసార సంబంధమైన వినోద నాటికలు. మ(ద్రాషుతోని మగుజు విలాన నభ చాలా తరచుగా వీటిని (వదర్శించేవారు. వీటిలో మరీ ఆదరణ పొందిన నాటికలు ; శరం రొర్యూం02 బ్రంం0ం218 వె?ం60ల09ట608, శౌరం షరి 33151201 కెడ్‌38180240 00 వ్‌జ162500ఓ6 కరీం గ౯2810 ౨ంం03లయలు ఈ మూడు నాటికలను మొదటిసారిగా లిటరరీ క్షబ్బువారు ఆడారు తర్వాత యీ పంఘంవారు అప్పుడవ్పడు యీనాటికలను (పదర్శించేవారు. ఒకసారి ఠమ వార్షిక్‌*త్సవావికి (శ్రీ ఆయ్యంగార్‌ వారిని ఆహ్వానించి వారి వమక్షిన మొదటి రెండు నాటికలు (పదర్శించి, వారి మెప్పు పొందారు, యా నంఘంవారు జొప్తిగా ఇంగ్లీషు నాటకాలు, వాటికలు వేపే వారు. వీటిలో షేక్స్‌పియర్‌ వి 16 3460000216 0 యిల కెంజం0 షలిడీ 01161. షెరిడన్‌ (వావన 50960208 ప103100242ఓ చూలియర్‌ (వావన న్‌్రిబుకం!16. ₹16 శీంంటి 000607౯ వున్నమి తెలుగులో వరవ్శికయం, చంగదగ్నుప్త, (శ్రీకృష్ణ తులాభారం వేశారు. _ “ప 1085 లోనో 1086 లోనో అనేక కారణాల వల్ల ఈ నమాణం కొవసాగలేకపోయింది.

80

ఈ సరన్వతీ అమెచ్యూర్స్‌ సంఘం చం్మదశేలరం కీర్తిపతిష్టలను వ్యా _ప్తిచేసిన 'మొదటి సంఘం అవి చెన్సవచ్చును. ఆంతకుపూర్వం వెల్లూరు వారికి ఈయన నటుడుగానే తెలుసును. యిప్పుడు కొార్యశీలిగా గుర్తింపు వచ్చింది. నాటక విద్య “౯౬414 మొుంయా[0౫0౧

అంతవరకు ఆం(ధలో ఎవరూ పూమూొనని కార్యక్రమం యువి భహుళా యీ దేశంలో కూడా, 1086 లో శం3డీంర/ 01 వణర8ం 4 అనే పేరుతో ఓక సంస్థ (ప్రారంభించారు. ఈ పేరు ఆందరికీ ఏంతగా తోచింది. కొంత మంది పుక్యవముఖులకు, కొంకమంటి తోటి నటులకు యీ సంస్థ వుద్దేశాలను తెలియనేసి వారికి వచ్చ చెప్పి వారి వవాకారంతో కార్య్యకమాలను (ప్రొరంభించారు. ఉద్దేశాలు: నాట. కాలను గూర్చి నటనను గూర్చి (వముఖలచే వుపన్యాసాలు, ఎక్సి విషవ్‌లు, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్‌ ప్లేన్‌ వేయడం, వాటక కళకు నంబంధించిన ప్వున్తకముణ సేకరించడం, స్కూలు. వాటకాలలో విద్యార్థులకు సలహాలు యివ్వడం, మేకప్‌, (డెను, రిహార్సల్స్‌ వీటిలో వనహకరించడం.

1837లో కాలేజి విద్యార్థులకు యింగ్లీ పులోమ, తెలుగులో నాటక కాంపిటీషన్‌లు ఆం(ధలో మొదటిసారిగా జరిపించింది. మచిలీపట్నం, విజయవాడ నగరాల్లో కూడా ఆయా వూళ్ళల్లోని మిితుల నహాూరంతో గ్మాడానూ ఎడ్యుకేషన్‌ అండ్‌ ఎంటర్‌ అయిన్‌ మెంట్‌ పెన్టివల్స్‌” జరిసీం వాడు. 1888లో హైదరాబాద్‌ వెళ్ళి కొంత మండి విద్యావంతులను శాలేజి (పొపెనర్లను అభిమానులను కలుసుకొని వారి ఆధ్యర్యాన “డామౌ ఎడ్యుకేషన్‌ వీక్‌“ జరిపించినాడు, నగరంలోని స్యతికలు మంచి ఫల్లినిటీ

క! ఆనిచ్చి యూ నవ్య కార్యక్రమాలను ఎంతో (సళంసించాయి. ష్టావిక నటు అకు కొంతమందికి యీ పబ్లిసిటీ కొంత అసూయ కలిగించిందని తమిటీ 'మెంబర్హ దృష్టికి వచ్చింది.

నరస్వతీ అమెచ్చూర్స్‌, యీ అకేడమీ నంస్థ నిర్వహించిన కార్య 45మాణ కలెక్టర్‌ పోరీను సూపరింటెండెంట్‌ వంటిజిల్లా అధికార్ల దృష్టికి వచ్చిండి వీటివల్ల చందశేఖరానికి వెల్లూరు వముఖులలో *కరుగా వంఘంలో స్థాయి లభించింది. తర్వాత ర్వాత నెల్లూరు జిల్లా అర్జీ ఇ ఆంగ్లేయుడు ₹ ఇ. 66౦1౧౪6302,“ గంగుం64'అ నే ఒక ఇంగ్లీషు నాటికకు చర్శకత్వం వపాంచి రిహార్బల్స్‌ జరిపించడ మేకాక, తనూ, తన భార్య = యుద్దరూ ఒక తమాషా నాటికంలో నటి.చడం కూడా జరిగింది ఆంగ్లేయ జిల్లా ఎడ్జి _పతిరోజూ తన బంగళా నుంచి రిహార్సల్సు జరిగే చోటుకు మైంకు రావడం నటులలో తనూ ఒకరుగా అనుకోవడం అపవూరి (వజ లకు ముఖ్యంగా వకీళ్ళకు చొలా విచి._తంగాను, ఆశళ్ళర్యంగాను పవుండినది. ముంగమూరు నరవింహారావుగారు, ఆమంచర్ణ్హ బాలసు. బహ్మ ఆ్య్యంగారు. నేలనూతల కృష్ణమూర్తి గారు టీచర్లగాను, కోనేరి రావు సాహెబ్‌ హెడ్‌ మాస్టరుగాను, చందశేఖరం బం(టోళుగాను వటించారు.

1987 లో భారీ ఎత్తున నాటకోత్సవం నాలుగు రోజుయి యా సంస్థ జరీషింది. మూడు రోజులపాటు దేశంలో పేరు (పథ్యాతులు పొంగిన కొంత మంది (వముఖుల ఉసన్యాపాలు, నాలుగవ రోజు పి.వి, రా మున్నార్‌ గారి “దయ్యాల లంక”, ముద్దుకృష్ణగారి "అవార్యబి వాటికలు (వదర్శించబడినవి అప్పుడు మ(దామలో మంగతిగా ఉండిత వెజనాడ గోపాల రెడ్డిగారు కడపటి రోజున అధ్యక్షత నహించారు,

త్‌ో. గిలి

ఆ రోజల్లో మ్మూదాస్‌లోని కళాకేేతంతో రైటింగ్‌ ఎక్స్‌పర్డ్‌గా ఉండిన (4ట 212070) తన భార్యతో ఈ సభలకు వచ్చి ఒక రోజు వుపన్యాసం యిచ్చి “దయ్యాల లంక” నాటికతో 11800108 ఉగగమైంా మలి చేయడం గమనించదగ్గ విషయం. 1806 లోనో 185? లోనో భారత (ప్రభుత్వంవారు స్టాపించిన గః శసంజట6 మ5010216 కు డై రెక్టర్‌గా పని చేశారు. యీ నంస్టే తర్వాత 12110021 ఏంష001 0 వర గా మారింది, శ1ల౫మ076 నాటకాలపై కొన్ని వ్యాసాలు (వళరు. యీ 'దేశంలోవి నాటక సమాజాల వారికి, నటులకు చాలా వన యోగకరమైన సలహాణు యిచ్చారు, యిని యిస్పటీివారికి కూడా ఎంతో విలువైనవి.

ఈ అకేడమీ ఉఠ?1809/ ౮౦౫01466 లో తూమూలూరు శవ రామయ్యగారు 'రేవాల వట్టాభిరామరెడ్డిగారు, అప్పటి కముంలగలి] లెజరసకు శక్రలి!గా వుండిన వనీల వరసుగారు పెంట ౮౦1160౬01గొ వుండిన యస్‌. యస్‌. రావుగారు పిటి. గోపాలాచారిగారు అన్ని కార్య కమాల్లో రావుగారు జాలా (శద్ధ తీసుకొని చందశేఖరావికి ఎంతో వహాయము నహకారము చేనినందునే యీ శీం2646:0) చేపట్టిన పమలన్నీ విజయనంతంగా జరిగీనవి అని చెప్పాలి.

1098 లో యీ శఉంజరేంయి? వారు 6006ఇ111 రష ఆవే వుత్సవం జరిపి అంతవరకూ జరిగిన కొర్యకమాలను తెలియచేవ్‌ తమ అవసరాలను. కెలియపరిచారు. చాలా మంది ధనంగానే కాక వస్తువులూ బహూకరించారు. ఆరోజు పి, వి. రాజమన్నార్‌ గారి “విముక్తి” నాటిక (ప్రదర్శించారు. లాజి మన్నార్‌గారు యిందుశై (పత్యేకంగా మ్యదాను నుంచి వచ్చి అధ్యక్షృక వపాంచి నాటికమ చూచి ఎంతో మెచ్చుకొన్నారు.

మ(దానెకి తిరిగి వెళ్ళిన తర్వాత నాటిక (పదర్శనను, చంద

88 శేలరాన్ని ల్లాఘిస్తూ జామ వాన్‌, యాన్హైరూపాయల. విరాళం పంపారు అవ్పటి యాల్లై అంటే యీ రోజుల్లో వెయ్యికన్నా జాస్తి,

19867 లో చంటదశేఖరం మ్యదాసుకు తరలిన తర్వాత వుభయులు ఆఫ్పడన్నుడు కలుసుకొనేవారు వారు హైకోర్టు శీఫ్‌ జస్టిస్‌ అయిన శర్వాత కూడా.

యస్‌. యన్‌ రావు బదిలి ఆయివెళ్ళిన తర్వాత చందశేజరంతో వహకరించిన వారిలో ముఖ్యులు ధరణికోటి (శ్రీరాములుగారు, పి, రామ మూర్తిగారు వీరు ముగ్గురుని (తిమూర్తులు'అని పిలిచేవారు.వీరూ యితరులు కలిసి (సదర్శనలు, మీటింగులు ఏర్పాటు చేసేవారు. ఏ.వి. ప్యాతోగారు జిల్లా పోలీస్‌ సూవరించెంట్‌ గా వుండేవారు. వారు యింగ్లీమలో చేపలుపక్తే “వారి జీవిత కథ ఆధారంగా ఒక చక్కని నాటిక (వ్రాశారు. యిందులో వారు ముఖ్య పా_త వహించారు. జిల్లా ఫారెస్టు ఆఫీసర్‌గా వుండిన వహాసీగారు కూడా సాల్గొన్నారు.

వెనక సము(దపు అలలు, నీలి ఆకాశం, ముందు సమ్ముద తేరము-వీటితో నాటకం నడుస్తుండి, నీలి రంగు కాగితాలు. గుడ్డలతో యూ వాకానవరణం కోసరం పాాతో, రామ్లూర్త్హిగార్లు మూడు రోజులు ముందు నుంచి (శమపడీ కృషిచేసి సాధించారు.

1088 లో నెల్లూరులో ఆంధ నాటక కళా సరిషత్తు సభలు ఆరిగినవి, ఆహ్వాన సంఘం వారు యీ అభ్యుదయ బృండం వారిని దూరంగా వుంచడం మంచిది అనుకొన్నారు. పరిషత్‌కు వచ్చిన డెలి గేబ్లను ఆకర్షించడానికి ఏదైనా కొత్త కార్యక్రమం జరపాలి అని యీ “ిమూర్తులు” నిర్ణయిందుకొన్నారు.

=. అంతప ముందు నాటకాల్లో పాల్గొన్న నటుల స్త్రీప్వాతధారుల ఫోటోలు, వారందరూ ఏఏ నమాజాల్లో ఏఏ వేషాలు రరించారో అ ళా

8కే

వివరాలు, నాటక సమాజ సభ్యుల (గూస్‌ ఫోటోలు, (పెసిడెంట్ల ఫోటోలుం- 'పేకరించి ఒక ఎగ్జివిషన్‌ ఏర్పాటు చేయనలసిందిగా నిర్ణయించుకొన్నారు.. ఇంటింటికీతిరిగి వారంరోజుల్లో వీలైనంత సొమ్మగి పేకరించారు అప్పుడు అక్కడ మునిపివల్‌ సూపరై్యైజరుగా వుండిన చందశేఖరం మి్యకుడు కే శ్రీనివాసాచారిగారు తన యింటిలోవి పెద్ద హోలును. వారం రోజులు యిందుకు వాడుకోవడానికి అంగీకరించారు. ఇది ఏరికి ఎంతో బలం యిచ్చింది. మరీ సంతోషమైంది.

మధ్యపతి నత్యసంధరావుగారు 18వ శతాబ్దంలో జన్మించినవారు. వెల్లూరు నాటక రంగంలో 18888 ముందు ముప్పైనలఖై నంవత్సరాలుగా వాటకాలు వేయించి వాటిలో వేషాలు కూడా వేవిన వారు చాలా సరదా మనిషి, ఆనాటి సమాచారాలు యువనటులకు అన్పుడవ్నుడూ చెప్పుతూ వుండేవారు. వింటుంపే కొన్ని విషయాణ ఆశ్చర్యకరంగా వుండేవి. 1888 లో వారి వయస్సు యనలైకి పైగా వుండినడి. అనారోగ్యంతో మంచం మీద పడుకొని వుండగా రామ్మూర్తిగారు, చం(దశేఖరం వారి వద్దకు నోట్‌ బుక్కు పెన్సిల్‌తో వెళ్ళి ముండుతరం నాటక చర్మితను గూర్చి చెన్పమన్నారు. రోజుకు ఆరగంటకు పైగా మాట్లాడలేని స్టితలో వుండినారు. $, 6 రోజులు వెళ్ళి చాలా విలువగల విశేషాలను సేకరించి ఓక రిపోర్టు తయారు చేశారు. అందులోని విచ్శిత సంఘటనలలో ఒకటి :

ఒక నాటక సమాజం వారికీ దర్చారు, అంతఃపురం, తోట అడవి ఫీధి ఇటువంటివి రంగులతో చ్వితించబడిన పరజాలు సేకరించాలని అనుకొన్నారు._నెల్లూరులో ఆ పని చేయగలవారు ఎవ్వరూ లేరు కడవలో యిద్దరు ముస్తింలు వున్నారని తెలినీంది. నమాజం నభ్యుడు. ఒకాయన కడపకు వెళ్ళి వారిని కలునుకొవి నెల్లూరుకు నచ్చి మాకు సీమలు లాయండి. మీరు కోరిన డబ్బు యిచ్చి రానూపోమూ ఖర్చులు యిపస్తా

8లొ

చున్నారు. ఏ కారణం వల్లనో వారు అంగీకరించలేదు. ఎంతో దితి మాలుకున్నా ఒప్పుకోలేదు. విధిలేక ఆ నళ్యుడు తిరిగి వచ్చి, ఏమి చేద్దామా అని ఆలోచ్చిముంపే మరొక నభ్యువికి ఒక ఆలోచన శట్టిండి, ఆయన (పభుత్వారికారి. ఆ కడవ మున్సింలు నెల్లూరుకు అంతకు ముందు వచ్చినట్టు, అప్పుడు ఏదో నేరం చేపినట్టు ఒక తప్పుడుకేస్‌ పెట్టి వారెంట్‌ పంపి వారిని అరెస్టు చేయించి నెల్లూరుకు పీలుచుకోవచ్చారు. ఎందుకో ఏమవుతుందో అని వాళ్ళు భయవడుతుంపే, జైలుపకొక ఒక మంచి యింట్లో వారికి బస యిచ్చి విందు భోజనం పెట్టీ మర్యాదగా (వవర్తిం చటం వాళ్ళకు ఆశ్చర్యం వేసింది ___ తర్వాత విషయం వారికి తెలివి సీనులు (వాయించుకొని పుష్కలంగా డబ్బు యుచ్చి వారిని కడసకు వంవినారటి

యా ఎగ్జిబిషన్‌. ను అంతకుముందు చం(దశేఖర ౦తోట్‌నటుడు, నాట్‌ (వక్వాత ఫిలిం రైరెక్టర్‌ వై, వి. రావుగారు (యరగుడిపాటి వరదరావు) (పారంభించారు. శ్రీ బేజవాడ రామచంద్రా రెడ్డిగారు అధ్యక్షత వపాంచారుం వరిషత్‌ నభలకు వచ్చినవారు చాలా నుంది యీ(పదర్శనను చూచి ఎంతో 'మెచ్చుకొన్నారు. వారిలో ముఖ్యులైన వారిలో ఒకరై నృ రాళ్ళపల్లి అనంత శృష్ణళర్మగారు ౪151608" కం0ఓలో యిలా (చాళారు !

“ఈ వస్తు_పదర్శనమును చూచితిని అనగా నటశేలరుల చిితవట (వదర్శనము. చాలాసంతపించితిని. ఖాని నటులకీది య వ్రూర్వ విధానమై ఇతోధిక తేశజోనంతమై వెలయుగాక”

రొళ్ళసల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ 28 12.1036 ఈర్వాత ఎవరి ఫోటొలు వారికి తిరిగి యివ్వడమైనది నటుల- వాటక సమాజాల చరితలు గల కాగితాలను కాశీచెంచు స్కుబహ్మాజ్యంగారు

86

తీసుకొని వెళ్ళారు. వీటి ఆధారం” నెల్లూరు నాటక చర్విత (వాని పుస్త శంగా అద్చు వేయిస్తానన్నారు. ఇది చేయలేదు. సరికదా, ఎన్నిసార్లు ఉఊడిగినా ఎంతో విలువ్నైన ఆ కాగితాలను వాపస్‌ కూడా చేయరేదు.

ఒక పెద్ద గడిని అద్దెకు తీసుకొవి అందుతో తమ వృన్సకాలను, ఫోటోలను, యీ దేశంలోని నాటక కార్య(కమాలను గూర్చి ఆ రోజాల్లోవి ఖంగ్లీ మ న్యతికలలో వచ్చిన 2200౯ 0414148 మ అట్టకాగితాల మీడ ఆంటించి పుంచేవారు. నుదాస్‌ (చళుత్వపు ఆడ్వ కేట్‌ జనరల్‌గా వుండిన వర్‌ అల్లాడి కృష్ణస్వామి ఆయ్యర్‌'గారు, (శ్రీమతికమలాడేవి చట్టోపాధ్యాయ శారు ఈఆ'కేడమీకి వచ్చి చూచినవారిలోముఖ్యులు, ₹13100౯8) కం0ఓ£ లో వారు (రాసిన వాక్యాలు చదవండి. ఏ (141 1893287207 (0౯

నెక 7. ౧804090810 పత 111 9 40 118

కజ8414140 కం 18 1000706 9 2 బ్రంంా006 1076 0 &1 &ఏిటీ 206198 18 ౩11 1138 ౧౧8369, 806 128 28 18002316 క00%166860 ఇవిడే 2ంగ0381002806 ఇ(8 ౯60666 శేంళం1000606 2 6 ఇం86. “ంగణ198 ౯09 0119 610104 1 20 లుగాంయయల? కేం! 80104 40 విం16 (040 (0026 18 2 కంం4186 1076 0 జగ సంగ0 201/4 200 ఛం 1101 24 ఫ్రైం1016 పీడి8 2 ళన (208 2 సేండగ ఇ&06 8 (10010 2౯1.

22.12.1938 పే. కఏమివ!ఏతిం! ౧2460046క 2712

కై ఇడం 81864 10 276 1డీ తం 09౧0582810 60 ౪14814

• 1986101108 ఇం 18 80 90027010) 68608ళ₹0501%08 60 కత[0దము 201 6686067216 డీకళమడటం షణం 1 ఇ23 వ!ీరిజింతే 10 శంం 106 110016 0016066108 00 1108060 014, అంటి ఉకరే 0 08 2160090 &€ "0001001286 018 లం 606 ఈం అంంటణైంరుల 4 1610 0౧ టం లం9010, ఈఫ6- అ౨|11 ం 25 107618

22-- 2199,

87

మ్మదానుకు తరలిన తర్వాత యీ నంస్థకు “శకుంతల (శానా అకేడమీ అని పేరు పెట్టీవారు. వీకాంక నాటక [ప్రదర్శనలు :

ఆ రోజుల్లో వురాణ పద్యపాటల నాటకాలకే (ప్రజలు టిక్కెట్ల కొనుక్కొవి వెళ్ళేవారు. రంగులతో పూయదిడిన పరదాలు, చమ్మీ-కోట్లు హార్మోవియం, తబలా వ్వంపేనే అదొక నాటకంగా భావించేవార్డు కౌంటటాక్టవాటకాలు జాస్తి అయినవి. “కిరాయినటులో అనే. పేరుతో ఒక జాతి _పవేశించింది. వాటకకళ దిగజారిపోయింది. - యిటువంటి పరి స్థితుల్లో యాయనకు ఒక ఆలోచన వచ్చింది. యింగ్లీషులో వచననాటకాలు ఆడికే ఆ భాష తెలియనివారు టిక్కెట్లు కొనుక్కొని వచ్చి చూచి ఆవందిచే వారు. కాబట్టి తెలుగులోకూడా అట్టివి పదర్శించాలి అని. తోటినటులు కొంతమందితో - నంటపదించారు. వారు వుత్సాహం చూపించారు. క. దొంగాటకం 2, వద్దంపే పెళ్ళి 8. నలుగురు చెవిటివారు - ఈ మూడు వాటకాలు ఎన్నుకొని చక్కగా రిహార్సోల్చుచేసని సాహసంతో మొదట (పదర్శనమిచ్చారు. యిందులో చంద్రశేఖరం, ధరణికోట (శ్రీరాముణుగారు, టి. వి రమణారెడ్డిగారు కొటా 'వెంకటాచలంగారు, నాగరత్నాబాయిగారు (అప్పుడు హైస్కూలులో కన ఫారం విద్యార్థిని) అమ్మణ్జి ముఖ్యప్మాక ధారులు. తర్వాత నెల్లూరులోను, జిల్లాలోని కొన్ని వూళ్ళలోను, మ్మదాను లోను ఏకొంకికలు పదర్శించి (పేక్షకుల మెప్పు పొందారు వాగరత్నా బాయిగారీ నటన (పత్యేక (పళంనలు అందుకోవడం ఒక విశేషం.

తర్వాత తర్వాత ఆంగ(ధలోవి అనేక వూళ్ళలో (సదర్శనలిచ్చారు. వీటికి టిక్కెట్లుకొమక్కొ-ని (సజలు రావడం గమనించాల్సిన విషయం. ఆ కోజుల్లో వొన్ని వూళ్ళలో కాలేజీలలో, ఏదో వుత్పవాల నందర్భాల్లో మ్యాతం ఏకాంకికలను ఆప్పుడవ్వుడు వేసేవారు. కాని యిలా అనేక

88 వూళ్ళలో ఏకాంకకిల (వదర్శనలిచ్చి టిక్కెట్లు కొనుక్కుని (వజలు వచ్చేటట్టుచేసిన నంఘం యిది ఒకటే ఆపడం అతిశయోక్తి కాదని చెప్ప వచ్చును. 1844 మంచి "అక్కడక్కడ వీరు వేయించిన వాటికల (పవర్శనలకు ఆచ్చువేయబడిన నోటీసుల ఫైలును చూచిన నార్ల 'వెంక పేశ్వరరావుగారు *యివి ఆంధ (వళుత్వపు ఆర్‌ ఖైవ్స్‌లో చేర్చవిడ వలపీవన అవసరం వుంది, దీవికి నేము సిఫారను చేస్తాను. త్వరలో మీకు వళభుత్వం నుంచి జాబువస్తుంది.” అన్నారు. అప్పుడు వారు (వళభుక్వానికి శల్చరల్‌ అడ్వయిజర్‌ గా వుండీనారు. కొని యిది అరగకపోవడానికి [వళుత్వ ఆరికార్వ అశ ద్ద 'అయివుండనచ్చుము. తెలంగాణాలో

చంటదశేలరం మొదటిసారిగా తెలంగాణాలో తన కళాయ్యాత (పారంకించింది 1888 సంవత్సరములో తన మానోయ్రాక్టింగ్‌ (వదర్శ నలు యివ్వడానికోనరం హైదరాబాద్‌ వెళ్ళాడు, తన పాతమితుడూ అక్కడ ఓక హైస్కూల్‌లో టీచర్‌, ఆర్‌, హనముమంతరావుగారిని కలుసు కొన్నాడు. ఆయన కొంతమందికి వరిచయంచేవి అక్కడక్కడ కొన్ని (వదర్శవనలు ఏర్పాటు చేశారు. అక్కడ నవాబులను కొంతమందిని కళలుసుకొవి వారి ఆస్థానాలలో మానోయాక్టింగ్‌ చేని వారి మెప్పుపొందివారు- వీరిలో మవనిద్ధు లై న నవాబ్‌ సర్‌ పాలర్‌ జంగ్‌ బహాద్దూర్‌ ఒకరు. ఆ రోజూ ల్లోవే శ్రీమతి నరోజివినాయడు నమక్షైన (పదర్శనం యివ్వడం జరిగింది. తరువాత కొన్నిసార్లు వెళ్ళి కొన్ని జిల్లాలలో వర్యటించి మానోయాక్టింగ్‌ వేసేవాడు.

తన (డామా పార్టీతో చందశేఖరం తెలంగాణాకు వెళ్ళినది 1946వ సంవత్సరంలో. మొదటి (వదర్శనము విజాంరాస్ట్ర అంధ పారన్వత నరిషత్‌ (వతి నంవత్పరం జరిపే మహానభల నందర్భంలో

89

వల్గొండ టౌకాలో. అనాటి నభలకు అధ్యక్షులై న యల్‌. యస్‌. నారాయణ శావుగారు ఆదోనిలో వీరి (వదర్శనలను చూచి ముగ్గులై నల్గొండ నభ అకు ఆహ్వానించారు. (పేగకులు జాప్తిగా పండితులు విద్యావేత్తలు జొంతమంది విద్యార్థులు. యీ పార్టీవారికి యివి ఒక అదృష్ట మేకాక సనరీశ్ష మాడా. వాటి పదర్శనలో ఏకాంకికలతోవాటు * ఎంకి నరదాలూ” అనే పాటల వాటిక (పేక్షకులు మెచ్చుకొవి తరచుగా చేపిన కరతాళధ్వనులు 4490130668) నటీనటులకు ఆనందం వుత్సాహం కలిగించినవి తన ఉద్యమం మీద చం్యదశేఖరానికి ఆత్మవిశ్వాసం జాస్తి అయినది.

తర్వాత మెడక్‌ జిల్లాలోని “కంది” (గామంలో జరిగిన విణాం వాన కాం(గెస్‌ మహాసభలకు ఆహ్వానం వచ్చింది, ఆరోజు (పేషకుడు దాదాపు పదివేలు అని కార్యకర్తలు అంచనా వేశారు. కొల్త పద్దతి 1పదర్శనం అయినా (సేక్షకులలో దాలానుంది చదువుకొనిన వారు కాక పోయినా ఎంతో (శద్ధతో చూచారు.

తర్వాత హైదరాబాద్‌లో (పదర్శినలిన్వమని నగర్యసముఖులు కొందరు కోరారు. వీరిలో ముఖ్యులు వి.వి రాజుగారు, సురవరం (_పతాస “రెడ్డిగారు. మొదటివారు ఆంగరరా స్రం ఏర్పడిన తర్వాత కొన్ని సంవత్స శాలు ఆంధ (వభుత్వంలో మంథతిగా వుండినారు. రెండనవారు మరవరం క్షవతావరెడ్డిగారు,. తెలగు భాషాకోవిడుల విమర్శకలు, ఆ రోజుల్లో "తెలంగాణాలో అతి (వచారంలో వుండిన గోల్కొండ సిక సంపాదకుల పెకిర్యదాబాద్‌ నై ల్వే యిన్‌ స్టిట్యూట్‌ లోను హైదరాబుద్‌ శెడ్డిహాస్టల్లోను శీవదర్శవలు జరిగినవి.

పేటివి గూర్చి 15-446 గోల్కొండ ప్ముతికలో (వకావరె్డిగాగు యిలా వొగడినాకు.

తిం చం్యదశేఖరం పార్టీ -_ ఏకాంకికలు

ఇటీనల నెల్లూరువాసులగు డాక్టర్‌ చం(దశేఖరంగారున్నూ శ్రీమతి లక్ష్మీకాంతంగారు (శ్రీమతి చంటదవాలగారు (శ్రీ విశ్వవాధరెడ్డిగారు హైదా' బాదులో ఏకొంకికలను (వదర్శించి యెంకిపాటలను పొడినారు. అవన్నీ (యేక్షపలను చాలా అనందింవజే నెను. కొ త్తపద్దతి ఏమి బాగుండునా అని విర్ణక్యతతో వచ్చిన (పేక్షకులంకా ఆనందమున ఉప్పొంగి బాగుంది చాలా బాగుంది అంటూ వెళ్ళిపోయినారు. కారణ మేమనగా వఏీరినాటికలలో జీవ మున్నది, వీరి అభినయములో ఉఊ_త్తమకళ ఉన్నది. వీరు _వదర్శించిన పికాంకికలు సోస్యరన (పధానములు. మన నాటకాలలో హాస్యాన్ని చక్కంగా పోషించిన నాటకాలు చాలా అరుదు, ఏకాంకికలు మరీ అరుదు. అట్టిచో డాక్టర్‌ చందశేఖరంగారు ఉత్తమహాస్యాన్ని పోషిస్తూ అభినయించినారు,. ఉర్హమటాకీలు చూచిన తర్వాత (_పేక్షకులకు ఇంటికి వెళ్ళిన తర్వాత ఒక గంటవరకెట్లు అందలి ఉత్హమభావాలు స్ఫురణకు వస్తుండునో అళ్లే చంద శేఖరంగారి సున్నితమగు అభినయము చక్కని ఖావ్యపకటన ,_పేక్షకులను: చాలా ఆకర్షించినది. తక్కిన పాతధారులును తక్కువ వారుకారు. మహిళలిద్దరును బాగా పాడినారు చక్కని గావమాధుర్యమును వినిపించి నారు వేషాలు చాలా అనుగుణ్యముగా తీర్చినారు. ఎంకిపిల్ల యెట్లు కృష్ణా గుంటూరులలో ఉండునో అశ్లే చందబాల సిద్ధమైనది. నాయుడు బాన వేషముకూడా అశు తీర్చినారు, రెడ్డిగారు లమ్మీకాంతం అభినయం.

ఉ_త్టమస్థాయిలో ఉండినది, ం వీరి (పదర్శనములో కొన్ని విశిష్టతలు కలవు. నల్లురేనల్గురు పాత ధారులు, వారిపరికరాలుకూడా వారి వెంటనే కలవు. అనవనరమగు చిత్తరువులు కల వర్దాలలేవు, సాధారణమగు రంగుదిట్టలను వెంటబెట్టు కన్నారు. వేషాలకవనరమగు పరికరాలు తెచ్చుకున్నారు. అంతే అంతట్‌

9॥ కొద్దిపాటి పరికరాలతో అంత గొప్ప (వ్రభాశమును *(పేకీపలపై వేనినా రంపే ఆదివారి అధినయవిశేషమే. చిన్న చిన్న నంఘటనంలోను సున్నితముగా తమతమ ప్యాతలను నిర్వహించినారు. డాక్టర్‌ చంద శేలరంగారు గాంధీగారి వేషములో వచ్చి దక్శనమిచ్చినది చాలా అద్భు తము. గాంధీగారే వచ్చినట్లు తోపజేసినారు. వారీ విధముగా సలువురి రూపా- లను అనుకరించువారని తెలినినది. ఇది అసాధారణమగు ₹ క్తి - మొళత్రానికి నెల్లూరు నెరజాణలనిపించుకొన్నారు. చందశేఖభరంగారున్నూ వారి పార్‌ వారున్నూ వారిలోని కళను ఆం(ధులాదరించుట ఆవనరము హైదరబాన్‌లో వుంటున్న యీనాటి రంగస్థల (ప్రముఖులు యిది చదివి ఏమంటారో? కటట! కరముంక( 24 మం403206ల

0282400 ౮౭౯౧ ౧౧9 సకంటుంఖజగేయి, 804 రం[016 & ర186 82016004 8201600188 ౦౯ ౦%012 9, 0439126390002 266 మిలా, 4. ౮౧4864000ంస0టడణి &౨రే 8౧10 27060 & 1౯0- బి22మి06 0౯ 20660 026-206 00%041608 29రే [131021 1076 ఈేఆం8 ౦౨ ఓల 15 5006092009 1 16 1001865006 61౪09 0069 - 2౯ 8086. గ౧ల6 ఇలా 9960121 11811128 5006 చివిరే 9286 80111048 1కి 60 6 6000622108 ౦0 116 6160౯101899 ౧2౭౯౦౨68 &వ6ే ఓే1ల8, 286, ఓయ36 ఆట 16 వీ1202 82160968 05 16 2761814638, గ8646 (96 800% & *₹ల౧/ 6౨౦1016 0286. స్‌06018119 కళ0008 &0రే 612016 ఇ&క. క?. ౧12820612861013౯20%0'8 2016 మ2%6 ౪౧ 28 వి2రిరే14 శడి%డిా- పేజం121 6001 860 02% 68 12 13 05 06 00%.

షశల[02 00346 ఫం 266 0 ౪0 8066068 9960 &11 లిళ04ీఆంం6 [0౯ (6 0660289108 8%0౪%198 ఓం 6౮500006 12 (ఈ ! 7౪63 0£ €౪0 00017 1420011108, ౦980 0£ & రలమ8?4 1౨64 6- 01067 0 & 10738 సీటరిడలరే. పశ ౧౧2106[19ల1018820'౯ కేరేండ5, 0%65 0౯ 6౫92?663108 284 6 ర౮0110 901 ౪100 అసం సల 18 60౧౬694198 1816 10966౯ ఇంద *28 ౧1801 2076012664 0 (16 క్రింవిలి2! 40116,

తలి ఇప్పుడు అమిత (వచారంలో వున్న హైదరాబాద్‌ మిల్లేటీలా ఆ రోజుల్లో హైదరాబాద్‌లో (పచురించదడుతున్న ఏవైక ఆంగ్ల దిన ప్యత్రిక, యీ (డ్రామా పార్టీని గురించి తరచుగా యిట్టి వ క్తలు (పకటించేదీ చాలా వూళ్ళనుంచి చంథదశేఖరావికి ఆహ్వానాలు ౧/0 యీ ప్మతికకు వచ్చేవి. మహబూబ్‌ వగర్‌ జిల్లా కలెక్టరు యిల్లెందుల రామచం(దరావుగారు -ఆ జిల్లాలోవీ కొన్నిచోట్ల యీ పార్టీచే వదర్శనాలు వది చోట్ట ఏర్పాటు వేవి ఘనంగా ఆదరించారు, వచన ఏకాంకికలు, మానోయాక్టింగ్‌ (పదర్శనలు మూ (ప్రాంతాల్లోని వారు చూడడం యిదే మొదటిసారి. ఓక వింతగా చూచి ఆనందించారు. నైజాం (వభుత్వం యూనియన్‌ గవర, 'షమెంటుతో భాగమైన తర్వాత 1054-55 సంవత్సరాలలో చం(దశేఖరం హైదరాబాద్‌లో క,8 నెలలు మకొం చేవినారు. ఆప్పుడు ముఖ్యమం్నతి బూర్గుల రామకృష్ణ రావుగారు. తన భవనమున మానోయాక్సింగ్‌ ఏర్పాటుచేసి యితర మంథతులను ముఖ్యమ్మితులను ఆహ్వానించారు. రాయచూడ్‌, గుల్బర్గా, కరీం 'వగర్‌ జిల్లా కలెక్టర్లు _పదర్శినాణు ఏర్పాటు చేసేటట్టు చేశారు. వారి కళా _.పోషణ ఆదరణ మరువరావిది. ఆంధ్రరాష్ట్రం అవతరించిన తర్వాత కూడా అనేకమార్లు తెలంగాణాలోని నరంగల్‌ కరీంనగర్‌, నిజామాబాద్‌, ఇమం, ఆదిలాబాద్‌ ॥ జిల్లాలోను హైదరాబార్‌లోను (చదర్శనలిచ్చి “పీరు (పభ్యాతులు వంపాదించుకొన్నారు. డెక్కజూ (కొనికల్‌ యుంగ్లీమ దినప్యతికవారు యీయనను గూర్చి చాలాసార్లు వ్యాసాలు శ్నేవకటించి (ప్రోత్సాహం యిచ్చారు, సులభ సంచార నాటక రంగం: పట్టణాలకు దూరంగా పుండే వారిక్కి ముఖ్యంగా (గామాల్లో కువసించేవారికి .. చదువు రానివారికి కూడా వాటకానందం కలుగచేయాలి

98

అని కోరిక కలిగింది 1844 న నంవత్సరంలో కొద్దిమంది నటీనటులతో కొద్దిపాటు పరికరాలతో వినోద్యపదర్శనలిన్వడం (ప్రారంథిందారు వెరైటి కోనరం పల్లెపాటిలు, డ్యాన్సులు కూడా చేర్చేవారు. ఆంధ తెలంగాణా 1పాంతాల్లోను, బళ్ళారి జిల్లాలోను అనేక (వదర్శనలిచ్చేవారు. వీధులలో గాన్సి స్కూలు ఆనరణలోగాని ఎక్కడ పడితే అక్కడ తాత్కాలిక "స్టేజీలు ఏర్పాటు చేనుకునేవారు. మైకా టౌగ్గు గమలవద్ద పారి(శొమిక వాడల్లోని కూలీలకు ఆన్ప(తులలోని రోగులకు, వైైళ్ళలోని ఖైదీలకు, యిలా ఎంతోమందికి దేశ వేవ దైవసేవగా భావించి ఆనందం కణుగచేశారు. ఆ రోజుల్లో యింగ్లీషు, తెలుగు దిన వార వ(తికల్లో పీరి (పకర్శనలను శూర్చి చాలావ్నార్తలు, వ్యాసాలు (పచురింపబడినవి. బళ్ళారిజిల్లాలో యా ఉపదర్శనలనుగూర్చి వాటిపద్ధతులను గూర్చి 1062లో “ది వాండు ఇంగ్లీషు దినప్మతిక నుదీర్ధమైన వ్యానం (లౌమ్మలతో నవ) క్షీవకటించింది.

“విశాలాంధ్ర దినవ(తికలో రాంబొట్ల కృష్ణమూర్తిగారు, కృష్ణా వృతికలో జి. యస్‌ ఎన్‌. శర్మగారు యీపద్ధతులను ఆర్థంచేనుకొని విలువలుకట్టి పెద్దపెద్ద వ్యాసాలు (వాళారు.

చ (దశేఖరంగారివి గూర్చిన కొన్ని వ్యాసాలు సళించి వారిడీశ్షను కావియాడుతూ ఇంగ్షండులోని _పభ్యాత (గామా డైరక్టర్‌ నార్మ౯ా మార్షల్‌ శ్నవాసిన జొమి వెనుకటి పేజీల్లో మీరు చదివారు. “సింపుల్‌ (టావెలింగ్‌ థియేటర్‌ ఇన్‌ ఆం అనే పేరుతో యింగ్లీషులో ఒక ప్పస్తకం క్షవచురించబడింది. దీనిలో ఆనేక వ్యతికలలోని వేకాక వీరి _పదర్శనలను ఏర్పాటు చేసినవారు, చూచినవారు యీ (వదర్శ"0 విలునలు కెలుసు కొన్నవారు _ కొంతమంది తెలిపిన ఆభ్మిపాయాలు మెస్పులు విశదంగా 'థెలసబడినవి. ఆనేక సటాలు కూడా పున్నమి

తిల

యిది భారత దేశంలోని (వతినటుడు, (వతినాటకాలిమావి, వాటక పుక్సాపా, వాచకరంగ చర్యితకారుడు తవ్పక చదవవలనీన అమూల్యమైన ప్ప్త్దకం.

ఎన్నో ఏకాంకికలు రాసి కొన్నిచోట్ల (వదర్శింవచేసిన (వఖ్యాత జర్నలిస్టు నార్ల వెంక టేశ్వరరావుగారు చం్యదశేఖరావికి ఒకపారి (వానిన జాదిలో యిలా అన్నారు ... “మీ గొప్పకళ మీ శక్తిసామర్థ్యాలు అంత కన్న మించిన నమ్మకముచే _ఫోత్సహించదిడునున్నవి. అందువల్ల మీరు (ప్రాకంఠిషనిన మాతన నాటక కార్యక్రమం మవ దేశంలోవి వివిధ (పాంతాలవ వ్యాసించగలదని నా ధృఢనిశృయంా. కొని యంతవరకు యిది జరగలేదు అవే చెప్పాలి బళ్ళారి రాఘవ ఒకపారి చెప్పినట్టు చం(దశేలరం చనిపోయిన తర్వాత 25 నంవత్సరాలకైవా యీ వుద్యమానికి విలువ లభించి యిట్టి నంచార నాటక నమాజులు (వతిజిల్లాలోమ పుట్టడం జరుగు, తుండేమో ఎరిక్‌ తెలుసును ? (వభ్యాత ఫిలీండై రెక్టర్‌. వటుడు, డాక్టర్‌. శాంకారాంగారు “బాలల ఫిలిం పెస్టివల్‌” నందర్భంలో మదాసుకువచ్చి నప్పుడు వారుబనచేసిన హోటల్లో చందశేఖరంవారిని కలుసుకున్నారు తన: కార్య్మకమాలను గూర్చివ ప్వస్తకాలను (పెజంటుచేశారు. వాటిలో “వింపుల్‌ (టావెలింగ్‌ థియేటర్‌ ఇన్‌ అందా అనేప్పు _న్హకం వారిని జొదన్తిగా ఆకర్షించింది. 15 విమిషా బం యిుచ్చినవారు దాదాపు ఒక గంటసేపు వంభాషించారు. “ఒక నీజమైనకళాకారుని నేను యీదినం కలునుకొన్నందుకు చాలానంతోషడుతున్నాను. మీ చరిత, మీ నంచార నాటకరంగం కొనసాగించిన పద్ధతులు చూస్తుంటే, వింటుంపే, యిది కథావమ్తువుగా ఎన్నుకొని ఒక చక్క-వి ఫిలిం తీయాలనే కోరిక పుట్టింది. ఎవ్పుడు యిది జరుగుతుందో నేమచెన్స్పలేను” అన్నారు.

తర్వాత $, 4 సంవత్సరాలకు చం(దశేఖరావికి ఒక జాను (వాస్తూ "ఆంధ్రాలో మీరు విజయవంతంగా సాధించిన యీ కొర్య్యకమం యితక

త్రిల్‌ లాష్ట్రాలకు (ప్రాకుతుందని నా నమ్మకం”, అన్నారు. కొని అం(రలోనే జా మాయమైనది.

ఆ రోజుల్లో (1044 మంచి 1851) ఆంగ, తెలంగాణా జిల్లాలలో చంటదశేఖరం పేరు మోగిపోతూ వుండేది. యిన్పటి (వజలకు యీవిష యాలు తెలియకపోవచ్చును. మోనోయాక్టర్‌ అనీ. గాంధీ, నెహూ "వేషాల వేపేవాడనిమాతం కొంతమందికి తెలను. ఎక్కడ బళ్ళారి ఛశ్రీకొకకం జిల్లాలు ? ఎక్కడ మహాబూబ్‌నగర్‌, ఆదిలాబాడ్‌ జిల్లాలు ఇంత దూర్యపాంశాల్లో (ప్రదర్శనలు ఎలా ఏర్పాటుచేయించుకోగలిగారు, ఎంత సాహనం, రైర్యం, ఒసిక్క పట్టుదల వుండాలి? తెలుమకున్నవారికి ఇదంతా ఓకవింతగా తోచకపోదు.

చందశేఖరం కార్యకమాలను గూర్చి ష్మతికల్లో వార్తలు, వ్యాసాలు తెలుగులో వేకొక యితరభాషా ప్యతికలలో కూడా (వచురించ బడినవి. యివన్నీ వీరికార్య(కమాలమ గూర్చి, పద్ధతులనుగూర్చి (వజలు శెలునుకోడానికీ ఎంతో వుపయోగసడివది.

బెజవాడలో ఆప్పుడు (పచురించదిడుచుండిన “_నజామ్ముతా “వాసావిా తెలుగు వ్యతికలలోమ, యింగ్లీవు దినవ్మశికి పాండూ (చధదాములో వచ్చిన వ్యాసాలు చదవండి.

బల్లారి జిల్లాలో జరిగిన కృషిని గూర్చి ఆవూరి వకీలు కె రాను ఛందరావుగారు (వానన వ్యానం 12-10-52 హిండూలో ష్యవచురించబడి వది. దానికి తెలుగుపేత చదవండి. ఊంధలో నులభ నంచార నాటకరంగం :

అన్ని రకాల (వజలు నాటక (వదర్శనములంచే ఎంతో ఆన క్రిమి ఉత్సాహాన్ని చూపుతారు. సాధారిణ మానవులకు వాటక రంగమం పే ఉన్న

9రి (యేను ఎనలేనిది. ఆడంబరమైన దుస్తులు, పెద్ద ఆర్కెంస్ట్రాలు, (బహ్మాండ మైన వెట్టింగ్‌లు లేకపోయినా వీటిని (వజలు ఏమంత వట్టించుకోరు, మంచి నటన వుంటేదాలు ఈ పరికరాలు ఏవి లేకపోయిలా నటనా సాను ర్ధ్యానికి (వజలు ముస్ధలౌతారు. ఈ నత్యాన్ని గాః చంగదశేఖరంగారి. నాటక బృంద సభ్యులు ఎన్నో సంవత్సరముల (క్రితమే నిరూపించారు. ఈజ బృండంలో వున్న ముఖ్య సభ్యులు ముగ్గురు మాతమే నెల్లూరు “_డామా ఆకాడమి"కీ చెందిన డాజ చంద్రశేఖరం. ఏలూరు “లమ్మీ కళా సమితొ నభ్యురాలు (శ్రీమతి లక్ష్మీకాంతం, బళ్ళారి “లలిత కళా మందిరం”్రీ డి. లోకాభిరాం.. వీరిలో ఒకరు బృంద నిర్వాహకులు, ఒకరు దర్శకులు ఒకరు మేనేజర్‌. వీరి పదల్శ్మనలకు కొవలసిన కొద్ది సంగీతవాద్యాలకు, చిన్న వేషాలు వేయడానికి స్టానిక కళాకారుల నహకారం తీసుకొనేవారు. ఈ చిన్న బృందం బళ్ళారి జిల్లాలో ఎన్నో (గామములు పర్యటించి, (పజల ముంగిళ్ళలో నే నాటక (పదర్శనలిచ్చి _పజలకు ఆనంద వరిచింది వినోద వాటికలు ఏకపా(శారినయం, జోనపద గేయాలు వేషధారణ వీరు (వద్త రించే వాటిలో కొన్ని, ఆరుబయటవే చాలా (వదర్శనములు జరిగాయి. టిక్యెంట్లు లేవు కుతూహాలనమున్న వారందరూ వీరి కళా (పదర్శనాలను ఉచితంగా చూచారు, రంగ పరికరాలు ; లరెండేరెండు _టంక్‌ 'పెపైలు, ఒక మేకప్‌ పెళ్లై కొన్ని సాదారంగు తెరలు (ఇవి మ్మిదటోవడానికి పక్కం-లుగాకూ డా ఉవయోగపలేవిి వాయిద్యములు; ఒక తబలా, హార్మోనియం. ఇంతకన్నా చెప్పుకోదగ్గ విశేషమేమం'కే (గామం చేరిన రెండే రెండు గంటల కాల" వ్యవధిలో రంగస్టలాన్ని అప్పటికప్పుడే, అక్కడికక్కడే తయారుచేసే. వారు. “టొమ్మనహాల్‌” అనే _గామంలో వీరి తొలి _పదర్శనం జరిగింది. (గౌనుం మధ్యన వున్న ఒక మంటపాన్ని ఒక చక్కని నాటక వేదికగా మార్చివేనినారు. వారు అనుర్చిన రంగస్థలం చూడ్డానికి ముదృదివేసింది. -

87

నగరాల్లో ఎంతో అర్చుతో కట్టబడిన రంగస్థలాలకు యిది ఏ మాతం తీవ్‌: పోదవి అనిపించింది. రాయదుర్గం, మరికొన్ని వూళ్ళలో భవంతుల వరండాలే వీరికి స్టేజి (పక్కనున్న గది వీరి మేకప్‌రూం. (సేక్షకులు- ఆరుబయట నేలమీద కూర్చునేవారు. తుంగభ్యదా (ప్రాజెష్ట కాలువలు (ఈవ్వతున్న కొర్మికుల కోనరం (_పత్యేకంగా ఆ (పాంథక్రాలకు వెళ్ళి తను ఉవదర్శనాల నిచ్చి వారికి ఆనందం కలిగించారు బళ్ళొారికి నదమూడు మైళ్ళ దూరంలో వున్న "”గుడుకూరుకు జీపులో (పయాణమయ్యారు. లాాతి ?శ. గంఃలకు చేరారు భోజనాలు ముగించుకొని, తొమ్మిది. గంటలకంతో (వదర్శనం ఆరంభించారు. ఈ న్వల్బ వ్యవధిలోనే రంగ ప్టలం అమరిపోయిందంకే ఆశ్చర్యమే మరి. కొన్ని వెదురు వాసాలు, రెండు టార్పాలిన్లు ఆనాటి స్టేజి నిర్మాణానికీ పీరు ఉపయోగించిన వరికరాలు, పైకష్పు ఆకాశమే! రెండవ స్థలం నారిహళ్ళ, రోడ్డుకు శ మైళ్ళ దూరం వాయంకాలం క్‌ గ॥లకి చేరారు.

ఇక్కడ రెండు లారీలను ఒక దాని (వకథన ఓక దానివి చేర్చి అద్భుతమైన స్టేజి తయారుచేనుకొన్నా కక ఆశ్చర్యం! వీరు నటి స్తున్నప్పుడు- తమకేదో ఎబ్బెట్టుగా వున్నదని ఏ నటుడూ ఆనుకొన్నట్టులేదు మామూలు రంగస్థలం మీద నంచరించినశ్లు పాాతధారులు ఎంతో సహజంగా నటం చారు. ఆ (వదర్శనాలకు కొన్ని వేలనుంది కార్మికులు వచ్చారు. ఆనంద. భరితులైన కార్మికులు వీరికి నూట సదహార్లు ఐహూకరిందారు. బళ్ళారి టౌనులో పెష్పల్‌ ఆర్మ్‌డ్‌ పోలీసులకు వారి కేంద స్థానములోను, నాన్‌ గెజిపెడ్‌ ఉద్యోగులకు కలెక్టరాఫీసు కాంఫొండ్‌లోను గవర్నమెంట్‌ హైస్కూలు. విద్యార్థులప వారి వారి పాఠశాలలలోను (పదర్శన లిచ్చి (నజామన్ననలను పొందినారు. ననిమాల మీడ మోజుగల ఈ రోజుల్లో ముగ్గురు కళాకారులే నిరాడంబరంగా ఇంతటి చక్కని (పదర్శనం లవిర్చి నాటక కళకు మహత్తర 'పేవ చేస్తూ, (పజలను నాటకరంగావిమా-

98 నులను కొవించడం ఎంతో అభఖీినందించతగిన విషయం, వివోద 1వదర్శనలలో వీరిది అందెవేసిన చేయి. హాన్యం బహు మన్నితమైనది. మోటు హోన్యం మచ్చుకైనా కనిపించదు. కళాకారులు (పజలకు ఎంతో 'సీవచేయగలర్కు నాటకం చూద్దా మంటే పీలుపడని (గ్రామాల్లో నివసించే మన (చ్రజానీకానికి ఇటువంటి -వాటక్‌ బృందాలు ఎంతో అవసరం, వ్యయ్యపయానలతో వనిలేవి సూత పద్ధతులతో ముగ్గురే ముగ్గురు కళాకారులు దేశంలోని క్యుగామాలు కూడా పర్యటించి (ప్రజలను తమ ఆదర్శాలతో అనందోత్సాహితులను కావిస్తున్నా రం మనం నిజంగా గర్వపడాల్చి వుంటుంది. నాటి (వదర్శనములను గురించి ముందుగా (వేశపలజీ నులభ శ్రాషలో తెలియనే స్తే ఆక్కడి (సేక్షకులు కూడా నాటి నూతన కార్య (చావ్ని ఆర్థంచేనుకొని ఆనందిస్తారు. పది నంకముల నుండి పట్టిన పట్టును విడవక డాక చం[చశేఖరం దీక్షతో ఇట్టి కృషిని కొనపాగిస్తు న్నారు. తమ (వయత్నాలలో ఎనిక్టిఒడిదుడుకులు సంభవించినా ముందుకు వురోగమిస్తున్న ధీరుడు. నాటక రంగం (పజల్ని ఎంతో ఆకర్షిస్తుంది, మన డేళాన్ని అనేక రీతుల పవురోగమ. వంధాలో నడిపించేందుకు నాటకరంగం ఒక ఉత్తమ సాధనమని ఇప్పటికీ కొంతమందికి నచ్చచెన్పవలసి వుంటున్నది. చాటక [సవర్శనములు (వజిలకు ఉల్లానం కలిగించడమే కాదు. వివోదం కలిగించడమే కాదు, వారి భావనా శక్తికి మెరుగులు దిద్దుతుంది ఆంత ర్ములులను కొవిస్తుంది. (వజల భావనా జగత్తులను విస్తృత మొనర్శి సామాజిక జీవితాన్ని దర్శించేటట్లు చేస్తుంది. జీవితంతో నన్నిపాత బాంధవ్యాన్ని నెలకొల్పుతుంది. చుట్టూవున్న వరిస్థితులను నూతన దృష్టితో ఆవలోకించేందుక్తై మనిషిని (ప్రోత్సహిస్తుంది. నాటక రంగం ఒక

99

విద్యాపీఠం, (పజల మనస్సులను తేటపరచి విద్యాత్మక పాతను కళా శఓపదర్శనం నిర్వపించగలదు అనే నక్యాన్ని విదేశాల వారు ఏనాడో. (గపాంచారు. కొన్ని దేశాలలో (పభుక్వాలు వీటిని తామే నిర్వహి న్తున్నని. కొన్ని దేశాలలో నన్సిడీలు ఇచ్చి (వపోశ్సషాస్తున్నవి నటులను శగొరవిన్తున్నవి.

మనది స్వతం్యత భారత్‌ దేశం, (గాను (వజలకు విద్యాటోధన ఊరుగవలనిన అవనరం ఎంతైవా ఉన్నది. ఇందుకు నాటక రంగాన్ని ఎంతో ఉపయోగించుకోవడ్చును. కనుక మన (పభత్వం వెంటనే నాటక రంగంపై జాస్తి (కద్ధ వపాంచి. వటుదిను (పోళ్సాపాంచి. గొవ్ప వటులచేత (గామాల్లో నాటక (సదర నా లిస్పించి. [పజల అథ్రిరుచులను “సింపొందింవ చేయడం చాలా అవనరం నాటక రచన :

ఈయన అనేక నాటికలను రచించినవిషయం దాలామందికి తెలియదు, యితవి మొదటి నాటిక “భలోక్షయ” 1029 లో రాయబడింది 9%?లో “ఈజీ ఎమోషన్స్‌”. (ఏవీమా మందుల) అనే పేరుతో ఒకనాటిక (వాశాడోు. కోపం, దుఃఖం, నవ్వు, ఉవేమించడం, కవిత్వం చెప్పడం, వచ్చిపిచ్చి మాటలుపలుకడం _ యిటువంటివి మనుష్యులలో (వకోపించ డావికీగానము ఒక _కెమిస్ట్రీపొఫెనర్‌ తనలేటొరెటరీలో ఎక్స్‌ సెరిమెంట్స్‌ చేనీ జయించడం ఆమందులను కొంతమంది నిజజీవితంలో వుసయోగించు కోవడం-యిడీ కథ, లలో రెండుసార్లు నెల్లూరులో ఒక మాటు గుంటూరులో (పదర్శనలు జరిగినవి, లేబొరేటరి వ్యాక్‌గొాండ్‌ వెట్టింగతో. ఇుటువంట్‌. ఎక్స్‌పెరిమెంటల్‌ ఫే తెలుగులో (వాయడం, (దంర్మించడం _ యిదే మొదటిసారి. యీ ఘనత కూడా దంథదశేఖరానిశే-

థి

100 చెందాలి. ఇది 1040లో “వనాబంధు (మ/దాను వ్యతికలో ఓవచురించబడినది. యూయన (వాసిన నాటికలు : శ, యిదేమి నాటకం? £,. యిది నాటకం కొదా? శ. టిక్కెట్లు అమ్మడానికి పోలే! ఓ ఆల్‌మోస్ట్‌ ఎక్స్‌పోట్‌డ్‌ క్‌ హ్యోపీ మినరీ 8. వింగాటి టొమ్మ లి 7. భలే నటన క. భరే తుఫాన్‌ థి ఠి. భలే పెళ్ళాం 10, అతనా? యుతనా? 11. యిదీ, రెవెన్యూ యిన్‌ ప్పెక్టర్‌ (బతుకు వికపాాతాభినయ నాటికలు : 12, యిల్లాలి మచ్చట్లు శక రన్వలు = (కర్మయోగం) 14. నాటకోప నిషత్తు

• యుని యంగ్లీను నాటికలనమనరించి (వాయవిడీనవి. వెంబరు ! నుంచి 8 వరకు, నెంబరు 18 నాటికణ వటుల నమన్యలమ గూర్చినవి. కొన్ని తన జీవితానాథతాలు, ఆలోచనలు కను ఎదుర్కోవలనీవచ్చిన నమన్యలతో కూడినవి, వీటిలో భలే తుఫాన్‌, భలే నటన, రే పెళ్ళం అనేక వోట్ల (వదర్శీంపబడినవి,

శ01

154$ లో “్యవబొకేనుం” అనే నాటకం అవ్నటి పార్వతీపురం నబ్‌కలెక్టర్‌గారి కోరికమీద (వాని తనపార్టీతో (ఆ (ప్రాంతంలో (సదర్శిం చాడు. కొన్నిమార్చ్పులతో యీ వాటకం యిప్పటికీ (పదర్శనయోగ్య మైనది. మేకప్‌ ?

యాయన 10, 11 నంవత్సరములు బాలుడుగా పుండేటప్సుడు ఒక యింగ్లీ మవ్మతికలో ఒక ఆంగ్లేయుడు. వాలుగు వేషాలు. వేనిన బొమ్మలు చూచాడు. ఆశ్ళర్యపడ్డాడు. యిది ఎలావీలుపుతుందా అని వాటిని పరీక్షించాడు. మీసాలు గడ్డాలు, టోపీల మార్పులవల్ల అవి తెలుసు కున్నాడు. కొన్నిరోజుల తర్వాత తడిటొగ్గు మారి దానితో తన ముఠం మీద రకరకాల మీసాలు గీగుకొన్నాడు. గడ్డాలు కూడా పూనుకోవడం తువాలుతో టోపీవో తలమీద మార్పులు, వీటిని అద్దంలో చూచుకొన్నాడు. వేరువేరు ముఖాలు కనబడ్డాయి. నంతోషించాడు. సెద్దఅయిన తర్వాత తనూ యిలాగేవేషాలు మార్చుకోవాలి అనే సంకల్పము ఆనాడే కలిగిందిం ఆలాగే వుండిపోయింది. వాటకొల్లో వేషాలు వేయడం (ప్రారంభించిన తర్వాత అవసరం, అనకాశాణ లభించాయి. తనుపాల్గొన్న మొదటి ంజింగ్లీవు నాటకం - జూలియస్‌ సీజర్‌ - లో నాలుగుస్కాతణ నటించడం, (పతిప్మాఠకు ముఖమేకన్‌, (దెన్సు మాక్చుకోవడం, అద్దంలో చూడు కోవడం అసంచించడం జరిగింది తర్వాత తర్వాఠ నాటక వదర్శనల్లో రకరకాల స్యాతలు ధరించడం, వాటికి వివిధవేషాలు వేయడం జరిగింది. అ రోజుల్లోనే యీ మేకస్‌కళకు ఒక (వత్వేకత యివ్వాలని, సాధనలుచేమి శనమ.ఖాన్ని అనేక ముభాలుగా మార్చుకోవాలని సంకల్పం కలిగిందిం కొంతకాలం అయిన తర్వాథ దేశవాయకుల ధూపాలు ధరించి (వగదర్శనళ్ళో ేనవల ముండు ఆగుషడడం (స్రారంథించా మరవమోనాన్‌ మాఅవ్యా, జవహర్‌లాల్‌ వ్యెప్ర షో ఫ్రే” *నొలిల్చ ధుని

చ టన ల మ! ఖ్‌ &[ 46 గంద్ర మ న.

1౧8 నాగేశ్వరరావు, సాయిబాబా వేషాల్లో ఆ రోజుల్లో. దర్శనమిచ్చాడు" మళద్రాసుకు తరలిన్‌ తర్వాత లెవిన్‌, రవీర్యదవాధ టాగూర్‌, తాకీల్‌ హుసేన్‌, యిందిరాగాంధి మోస్తరుగా కూడా ప్రేజిమీడ శనవడ్డాడు. తర్వాత తర్వాత్‌ (పపంచంలోని అనేక (_ప్రముఖలవలె వలబ్రై వేషాలు, యితర శ్రీషరుసుల వేషాలు నలన్సై వేని మేకవ్‌ కళకు వ్యక్తిత్వం పంపాదించిపెట్టి ఇ'మ్వేక్రప్ట్‌ మహర్షి” అని కొవియాడబడిన మహామభొవుడు తర్వాత్‌ ఢిల్లీ, హైదరాబాద్‌" మ్మదాను నగరాల్లోను, ఆం(ధలో కోన్ని పట్టడాల్లోమ, కాలేజీల్లోను, 'వేషాలఫోటోఅ (_పదర్శనలు ఏర్పాటు చేయబడినవి. , యుంగ్లీషులోను తెలుగులోను వేషాల బొమ్మలతో పృన్తకములు. (పచురించదిడినవి, ధిల్లీ, శ్రీనగర్శ, టౌంబాయి, మ్యదాన్‌ నగరాల్లోని ఖెలివిషన్‌ పెంటర్లలో వీరి మేకవ్‌ పద్ధతులు ఓవసారించదిడినవి. పక్యాత 1110041606 ఇంటు 08 హేర08 1129-87 0, 18.0-87 నారంలో వెలువడిన వ(తికలో 72 3440 16 4 ఇజ౦౮54300 4౦025 పేరుతో విలువైన వ్యాసం (వకటించబిడింది. ఇగ కళలో వీరి పతిభను యితర దేశాల్లోని _పముఖులు కొందరు (వళంనించారు = ముఖ్యంగా రష్యాలో ఈ విశిష్టకళలో సాధనలు (ప్రారంభించినది నెల్లారులోనే. నటన; యీదేశంలో ఎంతోనుంది (వక్యేక (వతిభానవంకులణన నటులు శీకపోకేదు. ఓక్కొక్కరికి ఒక విధమైన (వత్యేకత వుంటుంది. వారిలో యీయన ఒకరు. "వివధ రాష్ట్టాల్లోని విద్యావంతులు, వైవ్‌ రాన్స్‌లర్స్‌,

108

లేత _పొపెనర్స్‌, స్కాలర్స్‌, హైకోర్ట్‌ జడ్జీలు (వముఖ న్యాయవాదుల కోలేజ్‌ అండ్‌ హైస్కూల్‌ స్టూడెంట్స్‌ - యిటువంటి వారేకొక, చదువు రాని పామాన్య (పజలు, పురువులు, వ్రీలు, బాలబాలికలు, వల్లేటూరి రై కుల కార్మికులు, బెస్తవారితో నహా, వీరి నటనను తిలకించి ఆనందించిన పీరి నటనలో ఒక (ప్రత్యేకత పుండాలి కదా” వేరేనటులు లేకనే వీరు యిచ్చిన ఏకనట బహుపాాశాలినయ (పదర్శనలలోను ఏకాంకికలలోను పీరు ధరించిన వివిధరకాల పాతల పోషణలో వీరుచూపిన విధానాలు అసాధారణ (పతిభ, “ఆర్ట్‌ ఆఫ్‌ మోనోయాక్టింగ” అనే యింగ్లీషు పృన్షకంలో విశదంగా తెలువబడింది.

, యీయన వాటక్యవదర్శనలలో కామెడీలే జా స్తీగా వుందెవి. కామెడీ నటన్‌ చాలా కష్టమైనది అని (ప్రాశ్చాత్య దేశాలలోని పముఖులు అనేక మంది ఆవి వున్నారు. వటనస్టాయి తగ్గినా, మోతాదు హెచ్చుఅయిన్సా అపహోన్యనటన అవుతుంది సీరియస్‌ పాాతల పోషణలో నటన హేర్చుతక్కువలు అంతగా లెట్టచేయవు, కామెడీనటన అలాకాదు. అందులో ఒకే ఒక (పదర్శనలో వై విధ్యంతోకూడిన ఏడు ఎవిమిది ప్యాతీణ పోషించడం చాలాకష్టం అని వేరుగా చెన్సనవనరంలేదు తన యిరవై అయిదవయేట అరవై సంవత్సరాల ముసలివాడుగాము యనత్తైవ ఏట ముప్పైఏళ్ళ యువకసేమికునిగాను నటించి (సేక్షకుల మెవ్ప పొందినతను యీయన

వీరి కామెడీప్యాత పోషణను ఎంతోమంది భాఎశీయులు. కొంళ మంది పాళ్ళ్చ్యాతీయ్హుబు మెచ్చుకొన్నారు.. పొశచారుకూడా వారిల్లో ఒకరైన శ్రీమతి సరోజినీనాయు.ు 1888లోనే ఇలా అన్నారు. “వివిద ప్యాఠ పోషణలో చంథదకేఖవావికీ ఆశ్చర్యకరమైన (పత్యేక (పతిభ కలదు. మానవ వై జాన్ని వివిధ కోణాల నుంచి (కద్ధగా పరిశీకించి, ఆతి

శథశ సువ్నితమైన సరళిలో, వివోద సపరధాశంగా, ఎవరిపీ నొప్పివిచవి తీరులో వీఠు పదర్శించగలరు. సూక్మబుద్ధి, సులభ(గావ్యాత కలిగి బౌచిత్యంతో ప్యాకపోషణ చేయగల ఒక అసాధారణ కళ వీరిది.

కొద్ది మాటల్లో నే ఎంతో గొవ్పగా వ్యాఖ్యానించారు, యీ (వఖ్యాల_ జీనయి[తి విడ్యాధికరాలు, దేశాథిమాని! విదేశ కళా యాత:

1008 లో పీరి కొమెడీ నటనకు అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్మింపు వచ్చింది. నైైనాడేశం వారి ఆహ్వానం మీద ఆ దేశంలో అయిదు వారాలు వర్యటించిన యిరవై తొమ్మిది సభ్యులతోకూడిన భారత కళాకారుల బృందంలో పీరు ఒకరు. యితరులు నంగీత నృత్యకారుణ. నటుడు పేరు ఒక్కరే. కామెరీ నటనచేపి ఆ దేశ స్తులను నవ్వించి వారి మెప్పు పొందిన మొదటి భారతీయుడు

ఈ బృందం గొరవార్థం ఆ దేశపు అప్పటి వరధాన మంతి చౌ యజ్లా లాయి యిచ్చిన (పత్యేక విందు (8200460 లో పాల్గొనే అపూర్వ అవకాశం కూడా ఏీరికి లభించించింది. యుది కూడా ఆయ్యధులకు గర్వకారణం.

వివరాలకు "పేని చూడండి వ్యంగ్యం :

ఈయన న్యంగ్య రచయిత కూడా. నెల్లూరులో వుండిన రోజుల్లో నే =అగ్నిహో(తం” అనే చిన్నవ(తిక (వావినాడు. ఎడిటర్‌ : "విన్పుతునకా అకు, (పకటన : “అంధకొారపురంొ ఆ వూరిజ్యపముఖ వారష్మత్రిక “మీకా రైతు” రెండు శీర్షికలుగా దీనివి (వకటించింది. రెండవ శీర్షిక అప్పటి నాటకరంగ పరిస్థితులను గూర్చి రంగస్థల మూర్కెట్‌లో కిరాయి వటీవటుల రేట్లు _ ఏఏ పాతకు ఎంత కిరాయి-_వారికి ఏఏ బిరుదు

105 ళంగటాక్టర్లు తమ (డామా నోటీసులలో అచ్చు 'వేయిస్తారో, (సేక్షకులను ఆకర్షించడానికి నాటక నోటీనులలో నాటి నటీనటులను ఏఏ విధంగా పొగడ్తారో, ఏనీమా వోల్ప్‌ వారు నాటక (పదర్శనలకు రిమాండ్‌ కేసే రేట్లు, నిబంధనలు, టిక్కెట్లు కొమక్కొాని వచ్చే (సేకకులకు “కర్యటాక్టర్ల” యిచ్చే షపొతవులు, యిటువంటివి యింకా కొన్నిటిని చాలా దొకచక్యంగా చితించాడు,

ఆ రోజుల్లో 50ష001 4౫ వుత్సవాలు (సతి సంవత్సరం అరుగుతూ. వుండేవి. వుదయం టిఫిన్‌, కాఫీ మధ్యాహ్నం విందు శోజనం, సాయంకాలం టిఫిన్‌, తర్వాత వినోదాలు, ఆ రోజు జరిగిన అవకతవకలను గూర్చి 106408 5220121 అని (వాని చడివి అందర్నీ నవ్వించేవాడు.

పీరి నాటికలలో చాలావాటిల్లో వ్యంగ్యం వ్యక్తమౌతుంది. ఉరుములు = మెరుపులు నాటికలో ముఖ్యంగాం

తర్వాత అనేక రచనలను తెబుగులో “వ్యంగ్యానందంొ; యాంగ్లివలో ₹ంగి 708 ౬16% 07 68 8018 అనే 'శిర్ణతో ప్పస్తకాలను అచ్చు వేయించినాడు. యిని వినోద, విద్యాదాయక మైన అసాధారణ ప్తస్గకౌలు. చైనా దేశ పర్యటన -- కొన్ని వివరాలు :

నెల్లూరులో వుందే రోజుల్లోనే చం్యదశేఖరం దైనా దేశానికి వెళ్ళే ఆవకాళం లభించింది. 1908 ష్మపిల్‌ నెలలో విజయవాడలో ర క వారాలు యకాం వెట్టి కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాలలో కొన్ని (గామల్లో తమ పార్టీతో శవవర్శనాలిచ్చాడు. ఓక రోజు తనకు ఒక జాబు వచ్చింది. కవరు చింపి చదివినాడు, “ఒక కళా (పతినిధి వర్గం చైనా దేశానికి వెళ్ళటోతుంది,

106

దాసిలో మానోయాక్షరుగా మిమ్మల్ని ఎన్నుకోవలసిందిగా పిఫార్స్‌, చేశాము. వెంటనే ప్యాస్‌పోర్టుకు దరఖాస్తు పెట్టి మ్యదాసుకు వెళ్ళి (ళుత్వం వారు త్వరగా యిచే ఎటట్టు (పయత్నించండి. మీ అంగీకారం జామి మూలంగా 2,8 రోజుల్లో తెలపండి” అవి వుంది ఆళ్ళర్యం వేసింది నురురోజు ఆ జాబు తనకు (వాసన ఆంధ పీస్‌ కౌన్సిల్‌ పెకటరీని కలుసుకొవి వివరాలు ఆడిగినాడు “చైనా దేశపు పీస్‌ కౌన్పిల్‌వారు ఢిల్లీ లోని కమిటీ వారికి 28 మంది నంగీత, నృత్య కళాకారుల బృిండాన్ని తమ డేశంలో 5 వారాలు పర్యటించి 8 నగరాల్లో (పదర్శనలివ్వడానికి ఆహ్వానం పంపినవారు. ఆంధ నుంచి ముగ్గురి పేర్లను విఫార్ప్‌ చేయమని మన సంఘాన్ని కోరారు. ఆ ముగ్గురిలో మీ సేరు కూడా పీఫార్స్‌ చేశాము. మిగిలిన యిద్దరికీ కూడా యీ విషయం తెలిపి ప్యాస్‌ పోర్టులు తెప్పించుకొని వుండండి అని (వాశాము. మీరు కూడా అలా చేయండి. ఢిల్లీ కమీటీవారు అభిలి భారత స్టాయిలో ఎన్నుకొంటారు. ఆం(ధుఇలో ఒకరినిద్దరినై నా పంపిస్తే సంతోషించాల్సిన విషయం. మీ -మానోయాక్టింగ్‌ యీ (ప్రాంతాల్లో (పత్యేక కళ. కాబట్టి మీ పేరు ముగ్గురిలో కూడా సూచించి మీ కళ వివరాలు తెలని డాక్టర్‌ రాధాకృష్ణకాం నరోజినీనాయుడు.. మీకు యిచ్చిన సర్టిఫికట్లను జతపరచి ఢిల్లీ ఆఫీసుకు పంపినాము” అని చెప్పినారు.

తర్వాత కొద్ది రోజుల్లో విజయవాడ ఆఫీస్‌ నుంచి ఒక జొమి వచ్చింది. ఆందులో యిలా వుంది “మిమ్మల్ని ఒక మెంబరుగా ఢీల్లీ కమిటీ నిర్ణయించుకొన్నట్టు మాస జాబు వచ్చినది, మాకు చాలా నంతోషమైంది.. ఆ బృందంలో నటుడు మీరు ఒక్కరే అవడం ఆర్యధుణ గర్వించవలవిన విషయంగా నేను భావిస్తున్నాను”

నెల్లూరు నుంచి కీన్లీ స్రేషన్‌ చేరేంతవరళశే రైలు ఖర్చులు మీరు భరించుకొంటే దొలు, చైనాకు వెళ్ళి వచ్చి నెల్లూరు చేరేవరకు మీరు ఒక

శ07

పైసా కూడా ఖర్చు చేయవలసిన అవసరం లేదు ఒక సూట్‌కేసులో 4,5 దుస్తులు మాతం తీసుకో వెళ్ళితే ఛాయలు స్వాతం్యత్యం వచ్చివ శర్వాత భారతదేశం నుంచి మొదటిసారిగా యితర దేశానికి వెళ్ళి కళా ఓపదర్శనాలిచ్చే బృందంలో ఏకైకనటుడుగా మీరు ఎన్నుకోఐడడం చాలా ఫంతోషం కలిగించింది *

తర్వాత జరిగిన విశేషాలను గూర్చి చందశేలరంతెప్పిన వినవాలు :

అవ్ఫటికి ఏర్పామై వుండిన 2 (గామ (_పదర్శనాలు ముగించుకొవి నెల్లూరుకు వచ్చేస, మా యింట్లో వాళ్ళకు తెలియచేసి జిల్లా కలెక్టర్‌ ఆఫీగ్కం వెళ్ళి ప్యాస్‌పోర్టు అస్లికేషన్‌ కొనుక్కొని వివరణ (వాసి కలెక్టర్‌గారిక్‌ సేరులో అందచేసి త్వరలో వచ్చేటట్టు చేయమస్‌ కోరు కొన్నాను. వారు దానిని పోలీషసవారికి పంపడం “ఆభ్యంతరం లేదూ” వర్చిఫికేట్‌ నురులోజే సపుపడం, వారం రోజుల్లో ప్యాస్‌పోర్ట్‌ రావడం జరిగిందీ.

ఇంతలో భారతదేశ కళాకారుల బృందం ఒకటీ. చైనాకు జూలై వెంలో వెళ్ళుతుందనే వార్త న్యూస్‌ పేపర్లలో (పకటీించబడీంది అందులో నా పేరు పుండడం చూచి ఆనందపడ్డాను,. నిఫార్స్‌ చేయబడ్‌న ముగ్గురిలో నన్ను మాతం ఢిల్లీ కమిటీ ఎన్నుకొన్నట్టుంది

ఢిల్లీ వారు ఎన్నుకొనవి యిద్దరు అర్జిస్టులకు వారి వూరిలోని నతల వారు అభినందన సభలు జరిపి వీడ్కోలు పార్టీలు యివ్చినట్లు తెలుగు ప్యతికలలో వార్తలు నచ్చాయి.

నెల్లూరులో కూడా యిట్టివి నాకు జరుగుతాయి అని అనుకొన్నాను- కాని యిది జరగలేదు. కొద్దిగా ఆశాభంగం శలుగకపోలేడుం

108

వెంటనే ఎన్నెన్నో ఆలోచనలు (వళ్నలు వచ్చాయి. మొగటిది ముఖ్యమైనది, ఆహారం వినయం. పాములు కన్సలు వారు తింటారటనే= మాంసం, చేపలు, కడకు కోడిగుడ్లు కూడా నేను తిననే? నా భోజనం విషయం ఏమిటి? నా మానోయాక్టింగ్‌ యింగ్లీషులో సంగీత నృత్యకారుల మోస్తరు కాదు. రథీల్లీ నుంచి విమాన (పయాణం యింతకముంటు ఎప్పుడూ చేయలేదు. విమాన (వమాదాలమ గూర్చి అప్పడవ్పుడు వార్తలు వస్తుంటాయి. యిదొక దిగులు “యీ అవకొళం నదలుకోకు ఆంకా చక్కగాజరుగుతుందొ అని నాలో నుంచే ఎవరో పలికినట్టు శోచింది వెళ్ళాల్సిందే అని నిర్ణయించుకొన్నాను

ఆ రోజుల్లో మ్యదాసులోని (వథ్యాత ఫిలిం డైరెక్టర్‌ కే. సువహ్మణ్యంగారికి నేనంకే (పత్యేక అభిమానం. అప్పటికే కొన్ని విదేశాలకు వెళ్ళి వచ్చినవారు. ప్యాస్‌పోర్ట్‌ కోసం మటదానుకు వెళ్ళినప్పుడు వారివి కలునుకొని వారి ఆశీేన్సులు అందుకొన్నాను.

కొంచెం సంకోచంతో ఆ దేశంలో భోజనం విషయల (వస్తాపిం బాను. “మద్రాస్‌ నుంచి నలుగురు మైసూర్‌ నుంచి ఒకరు, శాఖాహారులు వన్తున్నారు. మీ అవోరం విషయం (పత్యేక (శద్ధ తీసుకొంటారు. వైవా దేశం కాబట్టి వియ్యవు అన్నానికి లోటులేదు, పెరుగు కూడా దొరుకుతుంది” అని చెప్పేటప్సటికి నగం భయం పోయింది.

ప్యాస్‌పోర్ట్‌ రెండు రోజులలో యిచ్చారు. తీసుకొని నెల్లూరిక్‌ వచ్చి మరురోజే ఢిల్లీకి దియలుడదేరినాను.

అప్పటికి రెండు రోజుల ముందే మిగత కళాకారులు డిల్లీ చేరు కొన్నారు. వారికి వీడ్కోలు నిందులు చైనాదేశపు రాయబారి భవనం లోను, యింకొక చోట జరిగినవట. వాటికి నేను వోజర్‌ కాలేక పోయ్యామ, అఖిలం భారత పీస్‌ కౌన్సిల్‌ అభ్యతులయిన డాక్టర్‌ కిళ్లూగారు మా బృందం

109 “మిరిబర్హ నందరిని వారి యింటికి పిల్చి ఆ దేశంలో మేము ఎక్కడెక్కడ ఎలో (పవ ర్తించవలపినది, విశదంగా చెప్పి మన డేశానికి కీర్తి తేవలవిన బాధ్యత మీ మీద వుంది అవి హెచ్చరించారు. మాలో జాస్తి మంది ఆంతపముందు విదేశాలలో పర్యటించిన వారుకాము. భోజన విల్స్‌ వద్ద మేము గమనించాల్సిన విషయాలు కూడా చెప్పినారు. ఢిల్లీ నంచి విమానంలో బయలుగేరి నురురోజు హాంగ్‌ కాంగ్‌ -ఛీవికొన్నాము. మరురోజు రైలులో ఐయలుడేరి చైనా నరిహాద్ధులు చేరుకొన్నాము - ఆక్కడ (వయాణప(కాలు తనిఫీ ఆయిన తర్వాత -చైవాదేశంలోని క్యాన్‌టాన్‌ నగర? చేరుకొన్నాము. మరురోజూ అక్కడ నుంచి స్పెషల్‌ మైన్‌లో చ్చైనా రాజధాని పెకింగ్‌కు బయలు డేరినాము. మూడు రోజుల (వయాణం రొడ్లు వెన్న, పొలు కాఫ్‌ న్యు, వియ్యపు అన్నం, పోపులేవి కాయకూరలు సమృద్దిగా వుండినవి.. కాని తెలుగుదేళం. వాడివి. పచ్చడిరేదు. చింతవండు చారులేదు. మట్టిగలేదు... ఏలాగో పెకింగ్‌ చేరుకొన్నాము. మరురోజు మమ్మల్ని యూనివర్సిటీ చూడడానికీ పిలుచుకొవి “వెల్గారు నుమ్మల్ని ఆహ్వానించడానికి కాచుకుని వున్న వారిలో అద్దర్‌ లాల్చీ. ఠోనతి ధరించిన భారతీయుడు ఒకరు. వారు అక్కడ హిందీ (ఫొసెసర్‌. వార్‌ని పక్కకు పిలుచుకుని పోయి. "అయ్యా" నేను దక్షిణ భారతీయుడిని. “నాకు కందివప్పీ, చింతపండు కొవాలి. యిక్కడ దొరకుశాయా” అవి అడిగినాను. “చింతపండు దొరకదు. పులుపు పండ్లు ఎండినవి, 'సెనలపన్పు కూడా దొరుకుతాయి. వేను రేపు మీ హోటల్‌కు వచ్చి అక్క-డివారితో చెప్పి తగిన అఇనుకూలాలు కలుగజేస్తాను” అనేటప్పటికి కొండంత ఛ్రైర్యం వచ్చింది. ఆలాగే చేశారు ఆ వండు పళ్ళు పుడక పెట్టి మిరియాలపొడి పుప్పు కలిపితే దారు. పెనలు మెత్తగా

110 వుడక పెట్టి వుస్పు కలుపుకొంళే పెనలవప్పు, రెండూ కలుషకొనీ కాయ గూరల ముక్కలు కలుపుకొంపే పులను మీగడతో కూడిన "పెరుగు సీసాలలో యిచ్చేవారు. ఆసిల్‌ సండ్లు మంచి రొడ్డై వెన్న, అక్కడి ఖభోజనమే “ఫవంద్‌ో ఆనిపించింది.

ఆం[ధులకు పత్యేక సంతోషవా_ర్హం

చ్లైనాలో 'పెనరట్లు వేయించిన ఘవతవాదే.

'మేము వుండిన హోటల్లో వంటాధిపకికి ంజంగ్లీషులో మాట్లాడ డానికి వచ్చును. అతనికి పెసలపప్పు చూపించి, ఆది మూరి సెనను మీద కొంచెళ వెన్నవేసి పిండిని నాలుగు అంగుళాల వెడల్పుతో చదర పరిచి శ4,5్‌ కాల్చి యిస్తే నంతోషిస్తాను.” అన్నాను, వేను చెప్పినళ్లే ఆరు అట్లుచేన్‌ నా పేనిల్‌కు మరురోజు తెచ్చి, “రుచి చూచి మార్పులు ఏమైనా కావలి_ప్టే చెప్పండి ఆలాగే చేస్తానూ అన్నాడు. భలే రుచిగా వుండింది. బందర్‌ గొడుగు పేటలోని సుబ్బయ్య కావకం వచ్చాడు. మరి వైనా వంటవాళ్ళకు పేరు (వఖ్యాతులు వూరకే వచ్చాయా?”

అతనికి థాంక్స్‌ చెప్పి మరురోజు నుంచి అందరికీ ఒక అట్టు వడ్డించమన్నాను. అందరూ వాచిపోయినట్టు తిన్నాక.

పెకుగ్‌ నుంచి న్యాన్‌కింగ్‌ నగరం మేము తర్వాత వెళ్ళ వలనినది. అక్కడి పోటల్‌వారికి యీ '"సెసరట్లు తయారుచేసే విధం ముందుగా తెలపమని కోరినాను.* ఆలాగే చేశారు. వైట్‌ తెలన లేదు కాటోలు. అక్కడి వారు విన్మత్‌ల పైజులో మొదటిరోజు తయారు చేయడం తనూషాగా పుండివది. అప్పటి నుంచి మేము వెళ్ళే (పతి వూరిలో ఆ ఫోటల్‌ వరికి ముందుగా (వ్రాయడం. వాళ్ళు తయారు చేయడం మేమందరం, ముఖ్యంగా శాఖాహారులు తృప్తిగా తినడం, ఎంతో హాయిగా వుండింది,

[41

మా కళా యాఠను గూర్చిన వక్యేక విషయాల, వార్‌ కళా (వదర్శనలు, కళాకారులకు అ దేశంలోని (వరుక్వం, కలుగచేసే. సౌకర్యాలు (పజలు ఆదరించే విధాలు విశదంగా (వాయాలం'పే అధమం నూరు సేజీల వ్వున్తకం అవుతుంది. ఆ దేశంలో కళాకారులు చేళ శొన్నత్యానికి తోడ్పడే వారని భావిస్తారు. యీ దేళంలోనో?

థిక్షగాళ్ళగాను, ఎంగిలి ఆకలలోని మెతుకల కోనరం వచ్చే కుక్క-ల మాదిరి నన్ను చూచిన భాగ్యవంతులు, (వభుక్వ అధీకారుల్లు, మం్యకులు ఎంతో నుంది వున్నారని చెప్పడానికి నా అనుభవాలు ఎన్నో వున్నవి, దేశ సౌభాగ్యానికి నేను, నా తోటి కళాకారులుచేపిన కృషికి దేశ మాత ఎంతి నంతోషపడుతున్నడో, మాకు లభించిన నిరాదరణకు ఎంత విలపిస్తున్నదో “మా తెలుగు తల్లికి ముల్లె పూలదండ” అని నభలలో "పెదవుల మంచి వచ్చే పాటలు విని ఆ తల్లి ఎంత నవ్వుకొంటూ పుంటుందో! లేక కన్నీరు కారుస్తుంటుందో!

కోంత మంది భాగ్యవంతులు (వభుక్వాలు చూసిన విరోదరజ, విర్ణక్ష్యం, అవమానం - వీటిని పొందిన కళాకారులను విచారించి ఒక్‌ రిపోర్ట్‌ తయారు చేయడానికి ఒక కమిషన్‌ ఏర్పాటుచే ప్లే ఎంతో వుపయోగ - వడుతుండి,

ఈ విషయానికి చై నాయ్యాతకు సంబంధం లేదనుకోకండి

ఢిల్లీకి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత పషొందూస్తాన్‌ కైమ్స్‌ ఆంగ్ల డిన వళ్ళతికలో మా లైనా పర్యటనలోని యితర విశేషాలను గూర్చి నేను (వావిన వ్యాసం కడపటి పేజీలలో చదవవచ్చును,

భం్యదశేఖరానికి ఆ దేశంలో జరిగివ రెండు అనుభవాలు

క. "ఆఅ దేశం (వధాన నుంతి యిచ్చిన (వత్యేకా విందు (వెబులళ) తో ఒక ఆతిరిగా-.వోజర్‌ కావడం

కేశవ్‌

శ. పెకింగ్‌ నగరంలో హోటల్‌ నుంచి థియేటర్‌కు వెళ్ళే. దోవతో యితర (టాఫిక్‌ పూర్తిగా ఆపివేయడం, నగర (వజలు రోడ్ల. వక్యన నిలబడి యిండ్షవై మంచి చూచి నవ్వుళూ చప్పట్లు కొట్టడం కొంతమంది పోటలు పొడడం పూలు చల్లడం.

యా రాష్ట్రంలోని ఏ (వనముల మంతిక్తై ఏ యితర దేశంలోనైనా యిట్టిని జరిగి వుంటాయా?

ఆ నగరంలో యిచ్చిన ఒక (పదర్శనంలో మూడు వన్స్‌ మోర్స్‌, తానడం, కడవటిసారి కర్టన్‌ ముందుకు వచ్చి నేను నా కృళజ్ఞతను తెలిపి. నప్పుడు _సేషకులు లేచి నిబదుకొని రేండు నిమిషాలు కరతాళధ్వనులు. చేయడం, నా (పత్యేక అదృష్టం.

ఇంరతకు నేమ చేనినది ఒక యుంగ్లీవు వద్యాన్ని పంథడదెండుః మంది బాలుడు, యిద్దరు బాలికలు, వివిధ రీతులలో ఒవ్చగిం. చడం, దీనిలో ఏమి గొప్పతనం వుందో, కడుపులుబ్చేటట్టు ఆ దేశపు (జలు నందుకు నన్వివారో. నాకే ఆకృ్చర్యం వేవింది.

తూ బృందంలో కధక్‌ నృత్యురాలణు మంచి అందకతె=-యా విష యంలో యిలా నాతో అనింది, నవ్వుతూ,

ఎమ్వేము ఆడవాళ్ళం, ఎంతో మేకన్‌ చేసుకొని, (వత్యేక దుస్తులు వగలు థరించి సేజిమీదికి వస్తాము, వాట్యం చేస్తాము. మీరు జఒకలాచ్చి, ఒక వ్‌ల్కు- 'పెవంచ ధరించి ముఖానికి కొంచెం పొడర్‌ మాతం అద్దుకొని ఏవో నాలుగు మాటలు చెప్ప, యా (వజలను య౫ంళ గొప్పగా ఆకర్షిస్తు వ్నారు, నాకు అసూయగా వుంది.” అవి ఆకినందించడం ఆంమువిగా వేమ ఎంతో ఆనందించాను. గర్వించాము కూడా.

క 1లి ఉన్నతమైన నైతిక (ప్రమాణములు : వీరు తను ఎన్నుకొన్న ఆకయాలను పొధించడానికి తన్నో వనమన్యలను ఎదుర్కోవలనివచ్చిండి. అయినా రైర్యంగా కొనసాగించారు" కాని తనను అతిగా పోగడినవారే కొంతమంది విరదరణజచూపడం వాటళ “(వవంచంలో కృషి చేస్తున్న కొంతమందికి కలిగిన అనూయ,, వారువేవిన అద్ధంకులు, చూపిన నిర్ణక్యం కొంతవరకు (కుంగడీవి వుండవచ్చును కాని వేటినీ యాయన లక్ష్యం చేయలేదు. తన కళా భయ్యాను విర మించలేదు, యిదే (ప్రజాసేవ, దేశ సేవ, దైవసేన అవి పూర్తిగా నమ్మి జీవిశము గడిపిన కర్మయోగి, రనార్దనకోనరం ఎట్టి పరిస్థితులలో కూడా దిగణారలేదు. అుట్టి గుణనంప త్రి కలిగియుండుట అదైన విషయం. నార్ల వెంక పేశ్వరరాపుగారు వీరిని గూర్చి ఒక వ్వస్సకంలో యిలా (వాకాడు. “గత అర్థ శతాని కౌలంగా వాకు డాక్టర్‌ చందశేతరంగారితో వరిచయం వుంది. రానురాను ఆయనపట్ల, ఆయనలోని నటుడివట్ట్ల నా ఆరాభ్యభావం పెరుగుతూ” వస్తోంది, నిరాశావాదులు నిండిన యీ తరంలో ఆయన ఒక ఆళాజీవి. భజంటతీగాళ్ళ గుంపులో వ్వేచ్చా వూపిరి పీల్ళా, లనుకొంటాడు ఆయన. స్వార్థంతో నిండిన యీ శకంలో విస్వార్థ 'వేవకడుగా ఆయన కృషి వేనోళ్ళ కొవియాడదగినది. చందశేలరం పైకి మేక. లోలోవల నింహం, తన కళ అపున్న్యాతిన్ని గూర్చి అసామాన్యమైన నమ్మకము, గర్వం కూడా. ఇందుకు ఒక నీదర్శనం చం(దశేఖరానికీ ఆంధ (పభుత్వం వెలకు ఆయిదు వందల రూపాయలభత్యం జీవింతాంతం వరకు యుచ్చేటట్టు ఒక వుత్తరువును 1985లో జారీ చేసింది. ధననప్టం లెట్టచేయక వానిని విఠాశలిస్తూ. అ వుత్తరువును నంపిన అధికారికి చం(దశేఖరోం

న!

(వానిన జాబును జాగ త్తగా చదవండి ఆ మాబల 10700ఉ కంగర తరగకుండా తెలుగులోనికి తద్దనూ చేయడం జతి కష్టం.

కళాకారుల 8616180910 కాపాడుకొనడానికి నిర్భయంగా వాసన జాబు “నీంచాం గడ్డి తినదు” అనీ నిరూపించాడు.

ఒం1ల-16064 124 సట. 1085

కష వణ క. ₹. 50384 940. 1౯60610౯ 05 ౧౪2 శనం, . కజ?11602 నెస4౯460%, పావివంినిఉతినము = 500 004 యి? మా,

క సె2ళంల 6061764 7041౯ సిరీ 1616 ౦. 261/31/85-6 శే&(66ీ 1-4-1985 ?628761828 88006108 0 1380181 2981362106 ౨2 స 100/- & 030110 6 294 60 (11206 కుల, ఉనే 2140 116 1016085202 881 ౧3 మిం 60 8684 28౧ 160లంట 605118 626 ఇలంటి. ] 19౨8 0౪,

104 పీడాం ల &|000 ఇ 3022 1646౯ & 600 ల్‌ ఆ ౦.౫౦ గ 1553 ౮49 64/64 27-3-85. గగ౧6 0౯64 62009 €0 06 2501883008 శంం0ం/51928 60 టం షణ 211 ఈ6 మేని800181 8891362206 ౦గలండే 18 ₹08 ౦08 టి! ౧0008 సిం 86 12 196413్రల00 011000031(290639, కంజ0008 టం36 ఇ౧౦0 8౯6 ఇం0౯ 826 064 (30006688 10 9/ 6410066035) క 06 860026 22882201 18 90/3 1080 18 19 18 2600211108 ౦0 €16॥ ఉణ10లంల కళ: వేం80, 14 [0080 96 02104 *?ల826' 01 4౪116. 16 6.0. 18 2౧09182025, &|6 406 కఇ0205 18 మం 168% 1500ల $600%64 06 18 00గాం0ఓ 16 2606 ౧021 వంకే 201 206888౯189 06 కం0౯ &తతీ 18 గరం 0104ల ఎ 112069.

“వే లం 0186 క 010006 8090001849 1న. 8604136023 శన! 1 ఇటే 101 90 అట! ం64 [02 200 షమీ 0౯ న!

కవిడ్‌

2581502206 0౯ 0901౯22100 50 29) 8086680 0౯ క076మమ62ఓ సెం0ం106 0 ఓం 0౨10810 0 [8 500/- & ౦02 ం ఆ౦?లయ- మల 054. వ ఇట 0417610 మ6. 1€ ఇ₹111 906 రేం 2 90- వై£1కరి 1 1 800 0003002 [0౯ 800 40వటంంిడ! షమ? 500067 01 126650

క 16 ఆంంాంణంంక 08 శ. కి కంట, ఇవి ఓం ₹60022166 23/ 0081010200 2 8001988 *సే!0ం ఏ 00%801646264 10 ఫం08 పే308 0౯6069 ఇ ర1610880148064 &0%1167001 గ 6 ౧681176 15 0 మ2ఓ6-20 89464 *₹2088 10064 ౦0 ఓగారి &010171008 తేటం98 6 1884 81౫0 688 = 104 [0౯ 0౪76 04 688 */14%04€ 20) ౦165 802006 05 80096, 224 ౦002000198 మ ౫00 28 2 ౧2138109 318 116 6798 1 అగం 00 06128 &%4౯6 8818 ఇంజేశడే 206 బం 20 69008 మింక6ల, 1864 ₹ 6 ఆంంగణుమల ఇజం 10 1574264 26, 4 $00114 ౦౧శి 409 ఓ00201 12 పంం0108 ౯16 119 శ 10 264 1226. 16 18) 06 ఓ కేళంకళరు 0 2010284 080 1881 0£ 20668, 804 ౨06 & 660 &00020 0౯ 8 500/- & 90001.. 0౯144 828% 66 88 2000/= & 058 28 ?6000గ60664 9/ వేశం చ. 40241 కెంరేర్యూ 2 వ 0960 ౪00౯0606 6810 02లయ 19 2 164601 €0 ల అం 4101306౯ 009 ౧౫1౧౫1 ఉకడ1ణ, వెలి మెతర8కి1800408 క8)0 ౫0102 ఇడ9 3024 10 ప1ణ 69 సిక కెజరం! కంట! 2 ఏ ఓం 9508831109 01 (66 00018402.

కె వతర1108 06 అం అం ఆంంళంణణల 9ంళీ6కే తంం16ల 10 ౪1196 మ లంం9610041 111606 2864 మింఇ)6ర్వీం 7116 ఇ! ౧3 ఉం ఇ40116 400, అంం110/ ఇం 9704 ఓచక0ళ8% 008 6800021006 5డీ కేణంున ంరయజ4105, 286 ౨190 ౦8016 ౧06 10 62౯9 మింకిళం క సీడ?6 2104069 ఇ౯11ల 46 702 19 మ 1ళోలా రేడ10ం6 2డీ 1985 3988 1 046 విర07 ఈం "99051116 (0 లం 60910 609 2౧01208 88 [2 ౫౬-పెకఉం! గటం4ఉసకి2ి కంక 13 ఇగ108 1 206 రక్‌లాలం4 ఏ6 0 101ఆ *1(8 (1310%-0028808 0 మి2ికిశాజం, ఓం 1236 ఈ ఇమంలీ ఇంం916 12 సంర 018 080200 (666 [౦౫ వత౦దిం లం6

ఖి

కలీర్‌

శ ర3 సక 1 96 జే1ంజండీ €0 12090658 08004 6 [1204 కడ మ 1216048 ఏ 200008 2౯6 ౦098916464 40 06 0 2 112 అి?రే6? ఇస10, 00౪91664 ౪1 మ 81066 మ2క0-౪0%, 08% 606 శయం06101004 09 6 60916 ఇపీలం $20 211౪6 011. ₹ &౧ 416269 81 07, ఖత 20001198 02280 1200ల 20064 306 కె2ణు (౩డీ 120 182 20 బ్రం06ే 56416 0 ౨04184, మిడీ 022 4200 08 1 ౧౯౦౪౩64౦64 *18 (000051221(168 264 [8011141603 జంర్పజ66 అ 006 01 మ) ఉల 2విరే 5822108 12 226.

060 0026604 2 118 1664ల 227 మడకం 086 $మమం106 ఇడ | చ10ఓి 100 008 06 136018, ౩౬6 (026 1 20 సే టుంట మశ ౩666. కేశ చంపల 26 ర138064 0% ఇకక! 120) 0 ము 2రేమి1?6 24 0022018363 ౦5 211 8216 ౦౯00 2 166465 శం 26, 2 ఏంట! మండే 26780200౧౫, &4. 18 అ0060[108 02 ఒం 12400002.

క 100% 1 1 06 ౮4800945 [0౯ ౧ ఆ౦+6౧అఐల6 60 శం0ం6176 1611609 ౦1: 106 గాంణ 851 349, 3906012113 2060౧ వం "కవి పింకి0 ౦౯ 1 ఉగ ౧౧ఇ0618 906 00 * 46 16 118 €50%118 ౨4102 +€0 లం ఇర. 711606, *స:ల శఇ0211మ236, 286 ౩06 62119? 0 113 ఇంగ6400 యజ61- చరక [8520 సల మ?6 6023113 టరు 2664 2100 ఉ00మ8 అధ అ£౦వ 1మింళల్యసే (118 ఇ/01041 రంర్వ్ర? & టంళ8క 1లా ఏక0 2106,

క 18706 8౧681 [060606 61088119 08 90% ఉకడీ 2 ₹65 కళ 0[ల8 తంజ1198 ౫7165 ౧20౦4 200% మిల లి160186 ౧౮౦|- ఇజం? 1019 2 10264 0€ విగ్త్రంంం॥6 కంజంయ 2 1414002౯ 2౨6 12 ౩08 0౯ 116 & 300-100౧00908 ఇల తకడే 1ళ0ఉకిడే 364 ౫ ఇటేంం! ఉమా 11864 0 22300 $0సా8గిరేకి 20006 0౯ (6 ఉఅంళంణుణయణల 700 4. క. ౦ం+బువలం 101 మిం 18 1110 ఇక ఉలియిశేం[1382రీఏ28 *1[8 ఆల సలు 0 టం 62881 అంక ఇ: వే

187 కసల ఇరేతిగం:క 10 ఇల్‌ ౫౮ తండ ఓం 16016 చ (4618 అయిణల, 020 అ 1షవరే (2 ఖం 100 ౮ 111 144 ₹ఇ130= టిస్‌ ౧8 70%, 7005 11001006 ౪7. ంగణ4౫లికిఉ5కన క [43కి కౌ వ్‌. 2ంక12౯64100 10౬8000127 ౧౭౬౧౯70475, 18 8 ౧0 ౧౦౮6388౧” వింజాం. కే ఇంపరీంి కిం* బ్రడి2604 అమింం 1 మిట్‌ సర ఆం+ళంనిగుల యి 06 అ౫ంం౦ట6 10 10806 900% 2 0671160416 10 6. ఈయన (పవర్తించిన విధం వాడిన మాటలు, -దాలా మందికీ ఆకృర్యం ఆందోళన కలుగచేసేనవి ఈయన జాదికు, ముఖ్యమర్మకికి (వావిన స్యతిక దిహిరంగ లేఖకు, పమాధానాలు రాలేదు. (వభుత్వపు వు త్సరువులలో- (6.09) తరలిం0లి6 ల 06 |ం108 ఒరే ॥గః' అవి పోగడ్రారు. కాని తుక్టి వాకు “వాపిన జాబులను ఏంత నిర్లక్ష్యంగా తొక్కి వేస్తారు? తెలుగు దేశం వారి నిర్భాగ్యం కదూ. “పరిస్టితులు “౮1620” చేయడానికి కొంగగెస్‌ ఓపళుత్వాన్ని సడగొట్టినాని అన్నాడే మొదట తనము తాను “041620” చేసుకోతే” ఆవి విమర్శించిన వారున్నారు. నెల్లూరు వి. ఆర్‌. హైస్కూల్‌ మహెద్‌ మాస్టర్‌గా కొంతరొలం పని "చేపిన ల్రైరవరను నుబ్బరావుగొలి కుమారుడు (త్రివక్రమరావుగారు కవి, రచయిత, మదానులో వుంటున్నారు. చంగదశేఖరాన్ని అప్ఫుడప్పుడు కలునుకొనే వారు పైకి కనబర్తున్న చంటదశేఖరం వేరే అసలు చందశేఖరం వేలే ఆని తెలుసుకొన్నారు.” ఆ చం(దశేఖరం గాంలీ శ్యాన్ని, ఆలోచనలను తెలియచేపే బూ గేయాన్ని 1977 అక్టోబర్‌లో నే రచించారు.

కవ8 (వమ్తుకపు పరిస్థితుల్లో ద్రైర్యంగా (పతి వూరిలోను యిలా గర్థన జేయగల కళాకారుడు ఒక్కడైనా వుండడం అవనరం,. లుట్టివారే మార్పులు తేగలరు. ఒక నూతన యుగాన్ని నృష్టించగలరు. నాకళ ఏ (వళుత్వం ఆమెను గెలవలేదు. ఏ రాజకీయ వేత్తా ఆమెను పీడించలేడు, ఏ ముళొ ఆమెను జయించలేదు. ఏ ధనికుడూ ఆమెను కొనలేగు. ఏ బౌలిమేరలూో ఆమె ఆత్మను వింధించలేవు. ఏ దేశానికీ, ఏ భాషకూ, ఏ సమితిరీ, ఆమె చేందింది కాదు! కాం(గెసా, తేలుగుదేశమా కమ్యూనిస్టా? లేక జవశావాా, మి. జీ. పియా? ఏ ఒక్కంటితోడిడీ కాదు కానీ నిరంతరం [(పజలలో అలా వుంది అయితే ఆమెలో మీరు కనుగొంటారు, ఆ సహజ సిద్ధమైన రాజనం ఆ సల్నాట్‌ రైతుబిడ్డ ఘర్మకణం ఆ న్మకవాద నియంతృత్వపు తీపరం! ఒక్కొంక్క-వేళ నీలి యమునలా ఉధృతర క్త వనంతితో విజృంభిస్తాయి ఆమె కుహరాలు = మహోన్నత సనాతనత్వ గంభీర రుధిరంతో

129 పామూపాకత్వ సమోష్ట రక్తంతో ఆత్మ వికనీతత్వంలో ఊగుతోంది ఉదాత్తమైన గోలల్లో బూర్జువా హస్తాల మండి పీడితి (పజల తరగతుల్లోక్సి సాగిపోతున్నది... ప్యామాజ్య వాదులహసప్తాల నుండి స్వేచ్చా శూన్యంలోకి! శానీ, అ సామాజ్య, స్వేద్భాబాన్య, నిరంకుశత్వ శశ్ర్వాలన్నీ నాశమై మాయమయ్యే రోజు వన్తుంది..._.తప్పక నస్తుండి, కానీ ఆమె జీవిస్తూనే ఉంటుంది! పిండు జీవితంతో సంతోషంతో (బతికి ఉంటుంది! ఏ (పభుత్వం ఆమెను ఇంధించలేదు! ఏ మంత్రీ ఆమెను కించ బజరలేడు! ఏ తత్త్వం ఆమెను అరికరించలేడ! ఆక్కడే ఆమె ఉంది తెలుమకోండి, వాతో ఉంది, మనతో ఉంది. ఆమె ఎనరో కొదు, శవా రచనలూ, నా నాటక కళా కౌళలత్వం, వా వేషధారణ్నాసతిభలతో కూడిన వా అసాధారణ కళా (వదర్శనం, వా కళా దేవకే, ఆమె.

180

ఈ శతాబ్దవు నాటకరంగస్థల ప్రముఖుడు :

నెల్లూరు వారు ఎంతో ఆవృష్టవంళులు. దాదాపు యాళల్సై ఏళ్ళుగా రంగస్థలంలో వివిధ కళా నైపుణ్యం కలిగి కళా రాయకారిగా యితర రాష్ట్రాలకు కొన్ని విదేశాలకు వెళ్ళ తన (ప్రతిభను (వద్య్శించి, మెస్పు పొంది పేరు _పభ్యాతుణ నంపాదించుకొన్న ఏకైక కళాకారుడు. నెల్లారయుడు కొత్తకొత్త పద్ధతులలో కొత్తకొత్త కార్య్యకమాలకు

న్‌ న! క

పునాది జరిగినది నెల్లూరులో నే.

నూరేళ్ళ తెలుగు నాటకరంగంలో ఆరవై ఏళ్ళకు పెగా పాల్గొని తనకు కానే ఒక (పత్యేక అధ్యాయాన్ని నృష్టించుకొన్న మహానుభావుని జన్మస్థలం నెల్లూరు.

నటన నవ్వు - వీటిద్వారా ఆత్య్మసాకొత్మారం పొందవచ్చునపి: (ఓవపంచానికి చాటిన కారణజన్ముడు నెల్లూరీయుడే.

నెల్లూరు ఆంగధరాష్ట్రంలోనిది. యావద్భారత నన్యనాటకరంగ చరిితలో తెలుగు నాటకరంగానికి ఒక విశష్టమైనే స్థానం లభింవచేసినది... “మా ఆంగధుడౌ, “మా నెల్లూరీయుడే”, “మావాడు చం(దశేఖరం” అని గర్వంతో చెప్పుకోవడమేకాక దండోరా మోగించడావికి ఆంధులకు అనకాశం లభించింది.

ఈ శతాబ్దపు భారత రంగస్థల _పముఖుడు 1118 ₹4841[8- కశగ)/ ౦౯ 7815 ౧2౫౧౮౧౫౪ - బూ మన చంగదశేఖరం. (పశుసలు, అభినందనలు సన్మానాలు

కళాథిమానులు చాలా 'ుండి - పుర్గుములు, వ్రీణ వీరివి గూర్చి [వక్యేక వ్యాసాలు యింగ్లీపులోను తెలుగులోను (వాశారు, ఏీటిలో చాలా వ్యాసాలు దిన వార వ్యతికలలో (వచురింగవిడినని.

18!

తెలుగుడేశంలో చాలా వూళ్ళలోమ, ఢిల్లీ, వారతాన, శిరుచిరువల్లి నగరాల్లో కొన్ని నమాతాలవారు. ఇభిషసందన వలలు ఏర్పాటు చేశారు. చాలా చోట్ల (పశంన స్యకాలు సమర్పించారు. కొన్ని చోట్ల విధులు ఐహూూకరించారు. కవులు కొంతమంది పద్యాలు పాటలు రచించి. చదివారు. యివన్నీ, ॥ డాక్టర్‌ చం(దశేలరం - (వళంనలు, అభినందనలు కుతో ప్పునకంగా వేలవడింది లా

మదాసులోవి మురశీరవళీ ఆర్ట్‌ వెంటర్‌ వారి అధ్వర్యాన 108 జూల్లై నెలలో స్యుపపిద్ధ గాయసలు డాక్టర్‌ దాలమురళీకృష్ణగారి జన్మ దిన వుత్సవాలు మూడు రోజులు అరిసినారు. ఆ కభసందర్భాన చంళదం శేలరానికి “నటనుధార్జ్షవ” అను విరుద్యుపదానం చేశారు. డాక్టర్‌ బారిముర్‌ శీకృష్ణ గారు బిరుదు వ్యతం అందచేళారు,

విజంగా, ఒక మహార్షవములో నిగూఢమైన నిమేపాఎ వున్నళ్లు యీ చందశేతఅరం లోను ఎన్నో రసాలు విమిడిపున్నాయి

హాన్యం, వినోడం, నవ్వు వీటిద్వారా సంఘానికి చంద శేతకంగారు చేనిన సేవలకు గుర్తింపుగా కంచి కానుకోటి పీఠాదిపతి (శ్రీ ఆయేఇ్యడ వరన్వతిస్వామివారు 1.4 కఠ న మ(దానులో నన్మానించి $01 రూపాయలు బహూకరించారు. దీన్ని కొంతమంది ఒక వింతగా ఆ రోజు భావించారు.

హైదంజుద్‌ నగరంలోని వ్వర్యసముఖలు కొంతమంది ఒక కమీటీగా మ్పోడి 18 6-1081+ న చర్మదశేఖరాన్ని ఘనంగా సన్మాప్‌ం. చారు. బొంబాయిలో (స ష్తుతం నివనీస్తున్న (వథ్యాత కవి, గయకడుం నటుడు నాటకరొచయిత, వేదాంతి అయిన డాక్టర్‌ హరీందనాధ్‌ చట్టోపాధ్యాయ నాటి సభకు ముఖ్య అతిధిగా (వత్యేకంగా బొంబాయి. మంచి విమానంలో వచ్చారు. తన యనభయి ఆరసఏట యీ మవో

18లీ మనీషి, క్లిఅప్పటికి యనభవయవయన్సులోనున్న యా కారణ అన్ముడిప పూలకిరీటంతో అలంకరించిన దృశ్యం అపూర్వ మైనడి. వక్కపక్కన వన్న యీ యిద్దరు మహానుభాపుల ఫోటోలను హైదరాబాద్‌లోని యింగ్లీషు తెలుగు వథతికలలో చూచినవారికి కనుల వండుగగా వుండినది. భారత నాటకరంగ చర్మితలో ఆది ఒక వుణ్య తినం. ఆ పండుగ దినాన హరీం(దనాధ్‌ యిచ్చిన వుపన్యాసం (_సేక్షకు లను ఎంతో ఆకర్షించి శిన్మయుల చేసింది. కరతాళ ధ్వనులు మారు మోగినవి, ' కళాకారులను గూర్చి చందశేఖరాన్ని గూర్చి వారు చెఫ్పిన అసొవారణ మైనట్టి ఆలోచనలు రేకెత్తించే వాక్యాలు చదనండి. 1 20 0౯088 0 క5018 0059008 1626 కాళ1066 ఇషం శి ఏ 86౦16 108 26 013 366. క 13౪0 00016 0 020141౯ 86 08 010 ౧06 0060861019 0 1€ం (౯680౯ 1 276 096 10 ఏం ౧010115102 1088 180 (11 116 ౮౯6810౯ అతికం4 ర08౯ 08 113 3%0218649 811 టం 909909%81911164103. 26 కల ౧38 11701764 [0౯ 11029010 8% 2128 0/68 0%. ఏం సల ఏ29 0266 (10 201131. 0 పేక 2366 110౧0 00016 శేంగాల 19 119 ౯6007660691201768. వ ఇంలంయుని(60)/ 1160500 ఇం 760 26% ఇషం 0% ఇం!!! ౯005606 110 01406503010080200 [88 బంంం 1౯0088 1౦1, 980 16 119 1620064 104702. 0086 12838000 188 1% 26136 ఖ్రం68 1110891 ౧6౦1047001 22163. 36 18 [09 (ఏం 31% 0£ శం 871100 ల కం030/ 1 కంగు ₹1రింళ6. 280181 ఇంకి 012 షజరంల 6౫ ఇకా 05 6౯64౬108 5128680626 48164 “ణి! ఓం *ఆంగేరే 1 8 362960 8౧1 008 2064 *ం[102 ఓ76 కంర!) 183625)”. తళ ఇ1లాండతి 8 80080 &౯(154 18 అంకంంగుండి క న, [02 100, &11 96 301806 19 ౧18 *0౯ 6 శిరిడీ + 19 లుం 816 సేం 120201 100% 1040 800 060726౯ అక +ీం ఇంగతి *ఆపంట 1షీం లం 0 100 “6410౯.

39

కం ఆంకం! షం 21100938 ఇర ఉం ౧60016. $ం ఫేం 8 ఈ ఫం090168 80౧. 116 25 *ం25664 [0౯ 0 6౦౧16 29166 మం 18110. వెంటిడ038 1118 18 021 06048336 0౯116 93 ౯౪21 ఉండి 10 1౧ 232 414136 1౬6 ౧08 6 2 201 ఓ )౦16 10 06 ఇ నయ కం 06 88 8౯656 ౦2 పీష?ాం €0 కం 1 65/96 ఆ మం 6099 1౧4 ౦006 *కం16 ఆంగ 011 9% $41885, 56౯7108 804 8ల౫౪ 98,086 కం000163 2 002346, &|4 అమి! & మ18క10 0102 696 2 (౮౮౦ ౧26౦౯ సెశీడక![6౯ 0౧1 081 ఉంగరం 0060088 11806 6౪106 16 06001168 8260866౯ 2౧6 & ప్రగ౦10౯ 088066౯ 0 96 8530011064 ౪12 0[౧426౯2010820 5 28 800610 (01108

క 3141 పం సంగం! 18 52౯0100117 6౪ల౧198 సల ౧0 ఉం! పనికి 2006 ౧౩8 1910 19 308, కంల 256 164 39026 త0808 10మ0 1 1 0౪3౯ 0603260

(శ్రీ కృష్ణతులాభాంంలో తాసులో వుంచవడిన నత్యభాను అభరణాలు ఎంత నిరుపయోగమైనవో (ప్రజలు చేసిన సన్మానాల ముందు ముట్టి వాక్యాల ముందు, షద్మళూష౯లు, ఇశేడమీ నేషనల్‌ అవార్థుల అంత విలువ లేనివి అని చెప్పవచ్చును.

(పజల హృదయాల నుంచి వెల్లువలుగా (పనపొంచే (వళంసల ముందు (వళుత్వాల మామూలు నంవత్సర గౌరవచిహ్నాలు ఎంత మాతం?

అభ్రినందనప(కాలు నమర్పించినవారు,

21.8-1948 విశాఖపట్నం లలిత కళానమితి

18-6-1951 తనాలిళో : ఆంధ నాటక కళా పరిషత్తు

18.12-1058 హన్మకొండ వ (వరంగల్‌ లలిత కళానుండలి (వకుక్వోన్నత పాఠళాల

18-4-1854 విజయనగరం ; రాఘవ స్మారక దినోశ్సన

నంఘం -

186

ఈ (వభుత్వం వారు యిట్టి కార్య్య్యకమాలను ఏర్పాటు చేయడం యిదే మొదటిసారి. అనాడు థియేటర్‌ ముందుభాగం రంగురంగుల ఎలెక్ట్రిక్‌ దీపాలతో అలంకరించడం ఒక విశేషం.

అఆం(ధుకైన చంగదశేఖరానికి యీ (పత్యేక గౌరవం లభించడం "ఆంగధుఆకు గర్వ్యకారణము.

(వభుత్వం వారు ఏవ్పాటుచేనిన కార్య్యకమాల పందర్భాన తీయ బడిన ఫోటోలు, రికార్డుచేయబడిన ఆడియో పేషలు చందశేలరం ళ్‌ వరచిపుంచుకాన్నారు

| న! న!

(దముఖి నెల్లూరు వారవ్యతిక జనీ౯ారైతు 5-8-1048 సంచికలో ఆప్పుడు నెల్లూరులోనే కొపురముంటున్న ఆచార్య అ్యాతేయ (వ్రానీన మూ విమర్శా (వళంన చదవండి.

డాక్టర్‌ చం్యదశేఖరం నటుడేకాడు: ఒక సంస్థ

ఆం(ధనాటక రంగంలో చం్యదశేఖరంగారు ఎన్ని నంవత్సరాలుగా కృషి చేస్తూన్నది తెలియనివారు చాలా అరుదుగా వుంటారని భావిస్తా కావీ ఆయవింతవరశకేం సాధించారంన్న (వశ్న అందరు వేస్తున్నారు వేను కొంటూన్నారు. ఆ (_వశ్నకు సరైన సమాధానం తోచనందువల్ల నే _వజలు త్రారి నొదరించటంలో కొంచెం మందగిస్తున్నారేమో, మొన్న 28 తేదిన వెల్లూరు టౌజాహాల్లో వారి నాటికాపదర్శనలు చూచాం... నెల్లూరు పౌరు ఇకు అ (నదర్శనాలు సవరిచితాలే. అవి కేవలం మచ్చుతునకలు-చంటడ “శేఖరం కళాజీవం ఇంకా వాతిపోపండా వుందని తెలియచేయటానికీ మా(ఠమే ఉవయోగించినవి.అ (వదర్శనాలలో చివరిదిరవ్వలు” కొందరిని కలవరవనరచివుంటుంది. తన్పదు. కళాకారుడు తన విరాళాభావాంతకొరంలో మువిగి పున్మత్తుడై వృదేకంతో చేసే _పేలావన అది. చూస్తూ, ఆనందిస్తూ

187

పోషించలేక ఆదరించకపోతూన్న తవ _నజలమి చూచి ( పతికశాజీవి ఒకప్పుడు కాకున్నా ఒకప్పుడైవా వున్మత్తురౌలాడు. వ్యగుడపుకాడు, అప్పుడు తన ఆవేదనమ అవేగంతో వెలువరిస్తాడు అడి నత్యమైనా ఆ్యవియంగా కొండరికుంటుండది, కానీ ఉన్మక్తుదైన ఓ8 కళాజీవి చంద 'శేలరావ్ని, నెమ్మదిగామన్న ఒక చం్ళదళేలరం (వదర్శించాడన్న సూక్ష్మ విషయాన్ని (గపాంచగల (పేక్షకుల కందులోని యధార్థం అవగతమవు తుంది.

చం్యదశేఖరంలో ఆలాంటి మన: (వవృత్తి ఏర్పడటానికి కారణం వారి కళా వతిభను మనం గృుర్తించీ వువయోగించుకో లేకపోవడమే, చంటదిశేలరం ఒక నటుడుగాడు : ఒక నంస్థ. అదృష్ట్యా వారె నాదరించడం: అనవసరం.

మొన్నటి _పదర్శనాల్లో పేర్కొతగ్గవి (శ్రి వారనార్‌గారి వాద్య నమ్మేళనం, వారి కమారులు చిక నర్చు, ఆనంద్‌ల నృత్యాలు. ఈ పవి విడ్దలలో అప్పుడే ఎంత కళా_పతిళ సానబెడితే రత్మ్నాలవుశారు. “నాటక పాంవ”కు నానరకు నేను నవ్వలేదు, కన్నీరు పెట్టాను - కిరాయినాటకాల వారి చేతుల్లో నాటకంపడుకూన్న పతనాన్ని చూచి!

చం(దశేఖరంగారింకా కొత్త (వదర్శనలు) (పజోవయోనకళ మైనవి, సామాన్య (వజాజీవిత (పతిబింబాల్లై నవి తీసుకొని పురోగమిస్తా రని వారికి విజంగా (వజాదరణ తన్నక లభిస్తుందని అళిస్తా.

అ= ఆచార్య ఆ్యతేయ ఫ్ర శ 4

నిర్లక్ష్యం :

శ880 నంవత్సరం డివెంబరు వెల 14, 14 తేదీలలో ఆంధ (వదేళ్‌ నంగీత నాటక అకొడమీవారు ఆంధ నాటకరంగ శతజయంథి

188 వంధకృంలో చదువబడిన (పనంగవ్యాసాల నంకలనం “నూరేళ్ళ తెలుగు నాటకరంగం” పేరుతో ఒక ప్పస్తకొన్ని (పచురించారు. ఇందులో చం్యదళేఖ5కం వన క్రి లేకపోవటం క్షమించరాని నేరం. దీని సంపాదకుడు, (శ్రీ మొదలి వాగభూషణశర్మగారు. అప్పుడు అకాడమీ అధ్యకుడు కే. వి. గోపాలస్వామిగారు, అంగర యూనివర్శిటీ రిజిస్ట్రార్‌గా 'పుండివన్సుడు ఎంతో నాటక కృషి చేవనవారు,

1848 లో యూనివర్శితీలో జరిగన వాటకోత్సవాల్లో చం్యదకేఖలరం ఈన పార్టీతో నేవిన ఏకొంకికల (సదర్శనలను అంతకుముండు [840లో మద్రాసులో ఆంధ నాటకకళా పరిషత్తు నందర్భాన జరిగిన నభలలో ఆఅతవి పార్టీవారు (వదర్శించిన మూడు ఏకాంకికలను చూచి లుతర (పేక్షకులతో ఆనందించి అభినందించటమే కాకుండా స్వయంగా చంద “శేఖరాన్ని కలుసుకొని తనమెవ్పును తెలియచేయడం -తను కావలి కాలేజి ఓపన్సిపాల్‌ గా పుండినప్పుడు చం(దశేఖరంచేత లెక్చర్‌ డెమాన్‌ స్టేషన్‌ ఫేర్పాటుచేని పొగడ్తలతో అకొళానికి ఎత్తి నవారు యీ గోపాలస్వామిగారు.

చం(దశేలరం ఉద్యమాన్ని పీరూ యితర రచయిశలు, ఎందుకు చుట్టి నిర్లక్ష్యం చూవివార్లో ఎవరికి తెలును”

ఆకాడమీవారే కాదు - యితరులు కొంతమంది (వ్రానిన ప్వన్తకా అలో యీయన కృషినిగూర్చి తెణువకపోవడం వాటకరంగం దురదృష్టం, యువన్నీ చంగదశేఖరావికి ఏ విర్రమైన బాధగాని, విర్తుక్సాహంగాని శలిగించలేదు. "

= చంయ్యదశేఖరం చర్మిత (వావేవాడు కొదు. చరిత నృష్టించిన మహానుభావుడు.

89

శమనిక :

కొంతమంది (పత్యేక _పతిభావంతులనుగూర్చి (వథ్యాత రదయిత వాశాటీ పొండురంగరావుగారు చక్కని వ్యున్తకం ఒకటిివాశారు. అందులో చర్యదశేఖరాన్ని వారునూతం క్లఘించారు.

న! జః 4

ను్యపవిద్ధ జర్నలిస్టు పి, వీ, క. (పసాద్‌గారు “ఆం(భ్మపలో దిన వ్యతిక ఎడిటర్‌గా వుండినప్పుడు 17-7-81 శేది గల వతికలో. వారిచే వాయబడిన (పశళంసాపూర్వక మైనట్టిన్ని, ఆలోచనలు రేక _త్రించేట్టిన్ని యూ వ్యానం చదవండి. అతిథులతో కొంచెం సేవు

ఫర్వాకళా శోలికంకాని రంగం ఏడీ ఉండదేమో అనిపిస్తుంది. వంగు రంగుల మానవ జీవితానికి అర్థం కల్పించేవాడూ, విలిన్న కళల ద్వార్హా భొష్యాలద్వారా సరామరం చొప్పించేవాడూ ఈ మానపుడే. మంచి-చెడుల పూర్ణకుంభమైన మానవుని చేష్టథిను ఒకప్పుడు కఠినంగా, మరొకష్పుడు వ్యంగ్యంగా, ఇంకొకవ్పుడు దువ్వినట్టు ఆలవోకగా, కళా శ్య్మకంగా చితించేవాడు కవి అయిహా,క శాకారుడై నానటుడై నా, అనండించ వలనీంర్కే ఆఫినండించవరివిందే.

ఒక్కొక్కప్పుడు. అనిసిస్తూంటుంది __ కర్ళాటక సంగీత మూర్తి

(శయం వుట్టి ఉండకపోతే నరిగమలకే పుట్టగళులుండేవా అని ఒక వితో వెన, ఒక మోజార్డ్‌, ఓక పుడ్వాకిన్‌, ఒక స్టానిస్టావస్కీ, ఒక వాగ్నర్హొ ఊక బాలమురళీ లేకపోతే నంగీత, చలనచ్విత, నాటకొది రంగాలు వెలవెల పోవా ఆనీ, ఆలాగే ఆహార్య కళ (మేకప్‌ ఆర్ట్‌లో అందెవేసిన చెయ్యి (గౌంట్‌ అండెర్బన్‌ లేకపోతే నటుల మొగాలు వెలాతెలా పోవా అనే అని

140 పిస్తుంది. నెల్లూరు. డాక్టర్‌ చంగదశేఖరాన్ని త్తలచుకున్నా అంతే అసీపి స్తుంది.

ఈ (వపంచమంతా ఏదో తనకు “అప్పునడొ ఉన్నట్టుగా అడు: గడుగునా ముఖం జారవేసుకుని కూర్చున్న వాళ్ళ నంగతి చెప్పలేము గావి నమన్యలను చమక్కా-రంతో, చతురినుతో, వ్యంగ్యంగా, ఎనరి కఠ వారికి తెలిసి వచ్చేట్టుగా, సామాజిక నృ ఎహతో కళారూపాలలో (పదర్శించి చూని “నాలిముచ్చుల్ని” నపితం రనజగత్తులోకి తీసుకురాగలమన్న విశ్వానం ఉన్నవాడు చంటదశేఖ5ం- అతని వయస్సు ?7 ఏళ్ళయినా మనన్సు పాతికేళ్ళ (ప్రాయంలో ఉంది. తెలుగు నాటకరంగానికి వందేళ్ళ చరిత అయికే చంద్రశేఖరం యేకపాాతాథినయ జీవితానికీ ఆతని ఆహార్య కళకూ ఇది ఆరవయ్యన వంనంతం ఏనాడో మ(దానులో స్థిరసడిన గొప్ప తెలగువాడు (పభుత్వం అండదండలు లేకపోయినా తన తనాన్ని అఖండంగా అఖిల భారతంగా విలవిల జగత్తులో నిరూపించుకున్నవాడు. గమక హైదరాబాద్‌లోని కళాభవన్‌లో తన కళాఖండాల (నదర్శన తానే యేర్చాటు చేసుకున్నాడు, (వావిన నాల్గు వృస్గకాలనూ అయినకొడికి అమ్మి ఆయినా సొమ్ము చసకుటీమని కూడా వచ్చాతు.

“వేను దొంగతనం చేస్తే డబ్బులు నంపాచించగలను, మోసం చేసివా సంపాదించగలను- వెండితెరకు ఎక్కి-కూడా సొమ్ములు చేనుకో్‌ గలమ. నా ఏకప్యాతాభినయాన్ని వ్యాపారకళగా మార్చినా డబ్బులు చేసుకోగలను, ఎవరిఆదృష్టం ఎవరు చెవృగలరు? ఒకరోజున అకస్మాత్తుగా నేనోక మంగతివి అయిపోయి, లోకులు కొకుల్లై కూ న్తున్నట్లు నేనూ వి నీతికి లోన్నెప్రోతే లక్షలే అర్జింవగలను, ఒక ిడా ఫర్మిశమనే నెల గొల్బను అంటున్న చందశేఅరానికి "పెద్ద అమాతం యేదో. జీవితంలో తగిలిఉండాలి.

పథ!

“ఉంఠాలి” యేమిటి? తగిలింది. అది అంగథోద్యను సమయం, నెల్లూరు పట్టణంతో భాగమైన 'నేదాయపాలెంలో ఆనాటి కలెక్టర్‌ వి, ఎల్‌. నంజీవ రెడ్డిగారు డాక్టర్‌ చందశేఖరావికి కొంత భూమీ ఇచ్చారట, (ఆ తర్వాత ఆ కలెక్టర్‌ మారిపోయాడు లేండి. తీరారూ 460 లు ఎందుకో కట్టనున్నారట- చం(దశేఖరం కట్టారు కూడా అయితే కడచిన వగేచ్ళణా ఆ భూమికి పట్టానూ రాలేదు చంటదశేఅరానికి భూమీ దక్కలేదు నాటో నుంచి నేటివరకూ కలెక్టరుకు, మంతికి (పభుత్వ నఅవోదారుక్కు చివరిక్‌ ముఖ్యమం్థతికి కూడా చందశేఖరం ఉత్తరాలు అదేపనిగా (వాసి (వాన్‌ వినుగేవి కూర్చున్నారు. (_వజాస్వామ్యంలో దకచకొ_వనులు కావడ మంే ఇదేమకి!. కగుస్త నిండిన ఆర్టిస్టుకూ, కడుపు మండిన ఆర్షిన్డుక్‌ కూడా వేదా అక్కడే ఉంటుంది అందుకే చందశేలరం కోపోనిక నుదర్శన చ్యకమంత తాపం పుట్టుకొచ్చింది,

౨ - ఆయనా అతను చలించలేదు, న్మువవిద్ద మేకవ్‌ ఆర్జిస్టుగా.. మోనో యాక్టర్‌గా విశ్వరూస సందర్శనం చేపి. మేద్యూపకిస్టా తనకేగాకి పట్టి చింటికీ మెట్టినింటికీ తెచ్చిన చం్యదశేఅరం యేకొంతంగా జీవిశాన్ని ణానికి నన్నెతెచ్చే హాటక కళమా కొపాడుకుంటూనే. కాసాడుకుంటున్నాడ్యు అయినా ఈ కఠాపోవకుడు “కొన్ని. పనిముట్లు కోవాలని మేకన్‌ నసరంజాదలా శోనం మూడువేలు అడ్చు చేశాను, అధమం మరి రెండు మూశు వేలయినా థిర్చువుళుంది కలకత్తా నుంచి విగ్‌ అెప్పించుకోవా'లని పర4 తో శా స్ట్రవభుక్వానికి పెట్టుకున్న మొర అరణ్య రోదనమే అయింది. చంక శేఆరం రిమైండర్లకు జవాబు కూడా లేదు! “డేనేషీ నిరవర (పడర్శనణ చేయటోయడం లేడు, నతాళ్షాగహం చేయబోయడం లేడు, _ విగ్ప్‌కు తబ్వు కొవాలది పెట్టుకున్న నదరు దరఖాన్తు ఇందుమూలంగాల ఉపసంహరించు కుంటున్నానవి చం్యదశఖరం ఉ్తరం గూటించగానే విద్యశాల గూడ విరిగివంత వవయి, ఆ తర్వాత ముభావంగా కూర్చున్న చంటదశేఖకం 10

ఈ వార్తలు కూడ చదవండి చైనాయాత 1858 లో నైనా గేళానికి వెళ్ళిన కళాకారుల బృందంలో ఒక నభ్యుడుగా చంగదశేఖరం వెళ్ళిన విషయం, ఆ దేశంలో అతని (పత్యేక అనుభవాలను గూర్చి ముందు సీజీంలో చదివివారు. ఇస్పుడు అ బృందళ వారి కార్య_కమాలను అనుభవాలను గూర్చి ఢిల్లీలోని (వముఖ ఆంగ దినవ(తిక పొందుస్తాన్‌ మైమ్స్‌లొ (22-11-889) (వచురించబడిన యా వ్యాసంచదనండి. వా 7. ౦014ను కె4ఉవికికక 42401 (ంగంలీలా ౧ తం గాడంా గూబ లిడలం/ం॥ న 054) కెళరకకై 00౯6 ఇంంటిం 8018 2 0౮03114, ఇం ₹181466 81 ౧1౧69, 2౨6 876 11110ల కళగణంయబి3ం06ం8. 09 ఇ70- క?200068 0088181664 0 (1) ౪0041 ముు10ం-ా 8106386881 ఇివితీ (మలిడటం, (2) మంటయుంల141--76608, 0100, 022 0812 ఉమ, ఏలిరే 12018, (3) 1016 80008 206 ౨8610291 8028

న!

శీషలింర6 12 8401289 తెనడ808 కండర 4 కడ4క&11 80/16 ఇవిడే (4) సంణ౦ంం03 2604636033 2 మంటి 180.

కరం ౯028ల 06842 676౧ శా ఇ 60 91001096, 65 72746 శ6/27/471 10 010౧18. 16 ఇంజ!కి 066 100 మంంే 10 అనుంంళ 6 ౮1౧11636 10 2900601466 08౯ 0189591081 20816; ౪6 901098 8681 107% 0 25 21024 001310, ౧6 ౧0110696 ఇలాం ఇ! 98 11940068 2064 0697 8029060186604 ౪10 ౯601021, ప్రాం! ఉ3రే6రే బ్రలల0ంటం10, 894 ట16కే 66 120ఇ 6 12001080 68 శం? [ల అంం6ే 16 రేడకంం8 మింగి ఇంగ0 064 +16 టేజి506 821843 రే?6ళా 6008010066 290 16969 206 6౧౦0౯౪౫ 7806 ఉంా0ణ10ం 07676869 6 80100011 9686686, 16 1501 16 31606 ఇంతి 161౯ షరేణి[ణ86108, బి4 16 1210331081 అం864 ంణ 10 0010 0 106 20168 2౯008064 11017౯ 0110410. వ ల కడ(84811 ర8000 001 10004 2 81018210 18 167 +12831021 కొంట198"00లకి, రే 102076011064 116 22ఓల౪రి 4౨6 (నం రేడరం6 కష సెం 081 ఆ14 660? ఆయుం [01% శంకరం తలే 280968 క0%96 3 1064 ఉం 00%6629. ఉంటుం? ఇంం03120 160 *729 2 610641 8088 - గాడ4-౮11027- తిం? 842--8060181137 “ఇ₹711609 ౧06 (16 6001 9 కేకల [ష300- శవ ౮021100840 8292. గౌరీల &180 £6204ర6 అ9028128- శఉంయ11/ 10 ౪6 ఇగలి8 సగిరిం?008 క601121108 100, 224 శేజం8టండే పీతలు 184 ఫి01546ల08819. కళం 8టంరుం04 ఇ010% 2009664 8626 111666 ఇంలం (06 14/60/67078 836 6 20 06 [0డీ 18 ౧096 0౦ లం తగు ౧ 116 (600 శ 900110 29 11026938 10 086 0౯ 161 2001686 1080400248 +*ం ౮61 కచ, తండి *210ం0ండే ఇటీ ౦020916406౧4016 12002, శ96 $09016 26 28ఫై16ీ అండటమ్రైక ₹10 9042 ఏటుడేల. న వ

06౯ 6౧౧0౯౧1004 60%10టబ00604 6౪7ల రజ 21 8 2-89. కల *ం6 లేడే 12 9680188 ండ0568, 206 2600009108 ఇ₹&4 ఫే 1571041020 40 యషలల! బంపర శస 502866 614 ఇమం ₹ం0 1మ016 294 61622 శషంణరి ఇల

కతర్‌

ళ₹3(-081 ర౫:బ28 06 ౪0 +69016 10ఇ695 08 016 జరం ఇం6ి & 6010286 &9డే 2 9130120 గాం 08 ౨౦ 016౯ 8 (16 080 01 16 81886, వెట్‌ ”4 ౧166 ఇంక 2 10 01004 ౮1819 సమం 2 0౦౦౯282 2064 0 020 9014608 (06 18068 1286 19 0౨108 1 (03866 164408 00 6 ₹16*ఇ 0 (16 2261ల౦6) 8260181 6866068 28 9120 918) ఇట 010368, మం09]1108 686., ఇంా6 20620066. 018 ౫8౩ 2 ఏగ1021! సరే!ట ర20య800ట04ీ 856 26 2 6౧ ౧1623008 6లొంంట కగం6 ఇం?6 217208 15 10 .086086-*7056బ 10 100% €0 టం 180008, 166 20. 0ల? 91886 2౯298ం0ల014

కౌ06 ౪2 16 0111636 2064100064 6300౪73866 ౪8 104 8£0%664 €౧04౯ 1076 204 9668284 10 2౯.1963 ఇ38 2 6౧0౫8 అలయ్‌ 1 124 షం అంలం00ం0ండే జిాగలల 2 106012 త98ై మ 25 64) 6౫0ల16906 0% +00 $14180. శక 800% &8 +%6 అగ ౦ంల౩, అల 02164 ఇం60 6200 871181 09 0189" క199 1061 18908, 8౨6 ఆ౧ం8 €౧6 201564 అ0%664 10 2ంపిగ0- కంయ్యేం 16 0120990002, 6/6 ఇ18 ఈల 80624608 6060351850. తల 6 ర[009108 0 6 04౯120, లి ౪౦౪14 209 ఇఎరే 221910౯260 ౩ ౧20. ₹%లు 06012 1 9103864 ౪10 తి స220 60412౯1160, 6 *సేం16 2064100060 *ం౪164 0120 12 8. న కా 29 1271201098 (0 6 2౯119 €0 29౧68౯ ౦806 238308 ౧016 ఇం6 00281023 *169 +6 ఇండ!4 801 8110౪ 6౧6 651 18009. 40 008109 61 616 ఇ2గ104 1౯ 20 3. 26 20003104 $ల[0:6 యి ౧1౦6, 2864 2130 6164 €66 820826 0006 26311.

కరం లంరే!డ60 86౯ 6 9809, 16 క0రీం3ం6 ఇంజ!6 5429864 ౪0 24 2001446, ౧౦౦ 0151110 ఇంజ!14 0౧౦8 204 శమం 2511868 200029 34286౧8 12 & ౯౦౪. 0021 3౦8 &£11009, మెం30/ 1261689, ఇంటేతే 66608 లం 86486 ఇ అగంట( 016611 1069 9౧686906 శం 0038 ఇ 2 అంటా 21 00364001 0 4 [లల షంచంణి,. ౩2280 స20ర3, 194 0129 శకటం 01రే & 86 [0910 6కొంం, ఇవిరే ఇం క01[ ఇం ఇంలం 2 (16 శీ4వరే ౦0 ౮060428.

న్‌!

26 256 ఉగంతటంద

కాం 81068 ౯66 ₹00/ 89801008 ఇ 80081066 200094 కం? 2క6-20 101 186169 జ16 8601/16ల0లఅ%, [0౯ ౪౨౨౭ 188600 విింం16 206 [01౯ 76814 ౧8 కౌగంం ఇం6 078 ౦0€ 10౧0౫ ౦9 +80168 ౪1 1806 09౧4ల 6166 11 కం 286-030 0098, ఇమ 7280 "0413008 జరీ ం%6 0గణం8 ఇ సం 284 0014 ఇషం గగంం6 ఇం6 61600 [108 10 6801 00% 2064 81 స2ల098 ఇం ఓం *ం40601! ఇడం ఇల సేంటా-ారింగంక &84ీ 18 03యయ64 ఇ 106 ఇలాం 001 10 0001 బం 1006120009 ప 01 009. శస అం 1టం1008 80049 9 16 *414 198 20088 ఇ16?6 &8 21181 00214 912౫7 11 రం 0౯ 806 801 ఓం 2672006 081 07 2469 11 90186 0068 ఇంటి. పిగు8 ఇవిరే ౧3166 204 0182764468 ఇం?6 కంం 2 91000 18 66808 760090, 2964110676 ఇం 00 284 811 &10లరేడం63 10 ౪6 ₹3 ౧౦కోం6 0౯162 0౯ ౦001 6౧౨18 ఇస లులళ68 ₹6 ఇ2816ఈ.

0౦ ౧10266 హంగు! ఇల 178309 ౪ ఈ ఇక్క &లిఢీ శ 18 ౨01 ౧౦౪81016 10106 €0 88) *108 ఇండ &040 1076, కంకం606 286 01౯6 ఇర *66 €5021664 9% 0౪౯ సేం8(8 మురేం? ల 26016 6౯6౦1089 0 ట్‌ పంంంగ808-94 41 ౦౯ ౧ంణ ఇలాం 0228640028 ఇసేం 16061766 001 686 66401105 4% ఓల ౪ 1110819 294 303110 6164 811 ఓ%63 085 064 )0€08 జీ 1006 *ల౯6 076 2416962245.

శీ రేంం00౯ 8డీ డి 056 ఇం6 &ఇ803 ఇట 18 ఇయ 2 ౧66 0౯ క06641061069--206 0117 11 ౧౪౯ ౧06619 224 12 (16 1 ౨ 001 8130 86 06 బట (6. సరల *ంజ!14 80 ౯౧౫౧ 8009 40 700%, 88108 13రే 1౧03ల 2064 60646౯ 216 1996 లేః2101/ ఇసీలిలా6ంన 60680 4 కిట108 2064 వ్‌ీడ0801ఏ ఇం 1264 10010346 కఇ౯0029 శే1ం0ం38క8 089 08 ర10906, 6౧208, 0310 &౨4 1! (692౧1౧6, *సిం!6 ఇం 104000 082 6200 ౦16 20028 7696014176 226 2౨ఢే 0086411029 18 €6 ౪0 0041 ౯68, 2౧4 లాభింగంయ068. 120 046605 0 9218106 206 రేత8[06 0౯6 ఇం6 కజం1081 రేండందంటాని008 10 1110900206 ౧66112

148

ఇంట జరీ 10 97౧9006 06606౯ ఇ౧రంనోడనరేటుకా. 066 ఇక శకం 6౫02936 0 ౯680219, 0£ ౧0031081 1090600160, క్ర200- ఖైకిం06 1660163 284 అం0క 3116 06 ఫం[0003800635 0876 పలలంకే 1 & బ్రలంలా&! రేలంజరిరేంైై్‌ 86 2001860118 0% 0 ౪౯ 2౯08 2064 1216 ౧16 0806020410%3 [06 10౨6౪64 16964991 సం.ల 1041229 2064 46 ౧012636 ఉం6 008/ల౦68 సతళ6 ఉ౦ప(౯1500066 & బ్రం0ఢే 66021 18 2ంరలటములి 106 90౧40 0 ఇప![ల2! 22610108 294 2౯01110 2001670060 ౦0 ఓం ౪౪0 పగం80 ౨21098.

₹/0 82% 9006 08 161౯ ౭భం00020068 టి 100608 0 88931021 090?4, *101%£-8089ో, ం1టారే20068, 8౯౦౪9 $10088, 0౯006578, 2070026089, 92810 2064 ౪6౧0100638 1/6 ఇ191166 16 కంగ%608 0 ౪0 ఢీం01080190064 1605 1 (౮1104, కశ్‌61 12 ౯4౧2, 116 8౯626088 20008 12 0[342 204 116 1160102 08 46 0129816, 0౧6౯2 6౦64808 పేర8క0104066, &14 నళ 749 51 1 588/0 4 11020038 ౦౧698 2060% రం 00 ఇగంగ 216 1616 10 కై౯680 65166౧ 0 €౧6 60016 2౧4 6 ౮ం+లగ- అలయ 116, 3964 ఇం సలడక4 ఇటు 8046 116069 (161౯ ఈ౫౧౮౦౧ల౦౦6౩. 6 పీ&6 1౧00002281 1819 "100 9ళ9ల81 289088 201009 2౧6 2ం693608 శం ౪31064 2 0391021 6099౧౯2౫0౧ తతరే 1 ప10 30116410. 6 సే 60601008, 80611668 286 క8!ంఇ0ం11! 9451168 9 ఆండ్‌ ౧0 ఇం 0099 180068 *60/6 ఖిడి1ర 12 8107108 (10౧8 40 04౯ 08 ఆ|౧౯21 60716286 2డీ శే.0820000063 &86 12మీంం06 6111008 040% 60 2 00) 8౧.

01 9600864 0700౧09006 2౯ కెంటం8ి 02 శ 26 ఇ8 ఓ10ల2604 39 ౧6 ౮౧81709028, సెకీజం-గంం-టట 6౦0016౯ 03 80-121 196 ౧016? 1684ల3 0౯ ౧62౧41 990016 8 ౮07ల౧౫- తం నగల టుంక00ంజు 1 ౧108 50-141 [0200004 ౪ ఉ 8 రడ00060, 2064 (16 88 60 89 1618268064 99 116 9608 ల &౧౧136106 08 (6 కం గొండి సెం ఏ0 84 502 *1క & ఫ?ంణ0000 718408౯ “8001౯ 1884 తంబి 2 ౧0131602 2 16 న8ర66 నలక. సెంర01181 811, 22 0062802821 ఫలు ర ఇ ఈండ11238 &ం౦౦మమ064211102 [08 5,000.

శ4$

కళ: 00 శం (0 901676 4 04౧ ంంగణులా! 11 111 *ంగం 0 & 9006021 ౪2 ౪1 007 01రా18బ6-ాలాం 0౯ ౦౪ బంట 0౯29 1౯1186. 220% ౧8గ:886 *14% 817 ₹00%13 ఇలిరే 680% ౯0000 ౪41 [047 రంగికి; 006 08గ1866 €0౯? 416 పంగుకంలాం 2264 04౯ 1008380, డ064 096 ఠ6088 61౯ ఇసంి618, 96 రేం ౧1౦8 0602102850, 108002 266 శే1॥[0 &4 కం6ీ కం3ణ, ఇం 0014 [476 08%66, కగు, 00606 0౯ 168 ఇసిం0676 ఇం ౪801604 శత ఆలం ౧1806, ఇం ఇలాం 10ర్వంర శ లశ82 01283 ౧01618 ఇ0లాం *6 ఇలాం ౪60౧ 60గ౧[00511016. శీ ఇం96 08 0099100091 18 646 60 (96 1461604896 804 00816౧8 +1లాం ఇం ఆంజ!6 (69 ౦౪౯ 0089 *1 పణ 16 &84 2835701 ౯ 6001600966 0166041197, 501609 0౧ ఇ ఇంి6 08 ఏంంలి 106418 ఇరు & 50008 ౧16810 206 091 [02 ౯06 ఇఅస1ంల ౪76 ఇం 8666108 9 ౧16౦౦౧ 936 21890 ౧47౯4, ౯46067, తం &8డే లం4౮ 01001 6 ౮|| |686 00019 ధ6029౯64 104 86౯764 18 ౫111108 7 2౨4 20166 28 [601 6౧2106 24 10016. కౌష6ంళం1!1! 50686

ఉ౨ంలం? 1 98 ఇ 01 60031068 ఇలిటంణ 1 (టం 10069 09 8564 [2760౪011 2 6800 12 1%27 20108. 0% 0౦4౯ 8౧౧1781, అకం1818 0 (0౧6 10011 వండ06 ంబగు1166 81 10011 468% - 12౯109 11 2౧ 284 ! (6062౯ 6 ౧0168 ఇ0ం%164 86284 ౧ 2౩ ౯0౪ 31416 పేడ%6ే8 264 *ం100006 ౪9. శీర 19) 2 8౧౦౫౧ 0 10011 871 ఇంగం8 90008 కంల 894 *ంయంం--ళం2164 131 10578744 ఇ ౪10 09 280180 ఆ, ౦క్‌ల 63012 00 18 2 9018 69000266 0€ కంల? కంచం &06, 2౯90-00-29, 1684 ౪6 10 0౪౯ ౦౦%760/- తి౨068 ౫8 (1080౪863 రేం, 029 1061౯ పే206ీ9, 276 2౧8 9180 1 ఇం పేలితే 1 £0౯? ౧౪౯ 10161.

గం 92850 స200ల0664 2 టం 1250 0 08౯ రీలడగయ86 100; 0817 +%16 0809 2864 6 021198 0€ 139648 ఇంగ6 006 +క00005. శకం 2002 ఇక 2100436 10 81254, 60/ ఇంజ16 ఏ8 1 01౧0005, 0129 జక *జ76 టం పేతంరేక 111 ₹6 వీడితే శ్రంలి6ం 038 0 818011.

శ56

కౌర8 1085 0% 01౯3 148 ౯07664 (ఏడ0 8211900, 29 60100011 2523326004, 622 ఖైజ/ 84౯610 తీ ఉ1100/ + కంటురేడా ఓంగిక [08 6106 &84 ౯ అరక 0006ల 9211098 854 ౧615 మంగి 12 ౧26౪1080 గ ంలిరేకి 2 204 ఇంరేంా50104108 ర066ఛ601 26 ౨౦061.

547019 టం ౮౧18646--000 6 కం0916 2264 16 0+76గణా అలకా నడం 6000020664 ఉం ఉం 1144 060 80130 88 2 ౪6 1మి20051281 6 €0 ౧129 19 €౧6 60018%000(108 0 096" 02105, 2౧6 2౯6 శీం108 1616 6ం38 40 ౧౦౪146 11081146 0౯ 16 ౩004006004 9120606 08 0161౯ 96060066 8౯౮, ఓం 70౪7106 [2704002016 0044110019 [0౯ 17008 తేంంం 1765 2౫1 10 10003 10ల00,

స

• 6446 0/44 2 3/007ఫీ|్‌ 0

(2106418128 శ48208/ చం్యదశేతరం యిలా అంటాడు. “ఆ దేశకళా పర్యటనలో మా విచ్శిత అపూర్వ అనుభవాలను గూర్చి యింకా ఎంతో (వాయవచ్చును యివయింతా నిజమా అనియీ దేశ పద్ధతులకు వరిస్థితులకు అలవాటు పడిన వారు నల దేపించవచ్చున్ను మా బృందంలో ఒక నృత్యకళాకారిణిగా వచ్చిన ఉంగదలేథి (మ్యదాస్స్‌చే (వాయబడి అవ్పుడు (పచురించవిడుళుండిన భారత్‌ జ్యోతి ఆంగ్ల ప్మతికలో (వచురించబడిన నాలుగు ముదీర్జ వ్యాఫాలలో యుంకొ ఎన్నో విషయాలు తెలుపబడినవి. యీ వ్యాసాలు పుస్తకంగా అచ్చు వేయబడి వుంపే యిప్పటి కళాకారులకు ఎంతో విద్యాదాయకంగా వుండేది”

న! నాటశకళ-విద్య చందశేఖరం (పారంథించి కొనసాగించిన “నాటకవిద్య” కార్య ఆమమాలను గూర్చి ముందు పేజీలలో చదివినవారు యీ (వణాశిక (వకారం మచిలీవట్నం (బిందరొలో జరిగిన నభలు, (పదర్శవాలను గూర్చి అప్పటి _వఖ్యాత “కృష్ణాపతిక” 80-12-60 కేది గల వ(ికలో (వచురించబిడిన వ్యాసం చదవండి -- నెల్లూరు డామా అకాడమీవారి తరపున కడచిన నెల 20 వ ఆెతిని- ఐఖందరు గవర్నమెంటు బాలురో ట్రైనింగు న్యూలు ఆవరణలో నళ జరిగినది= నబ్‌జడ్డి (శ్రీ ఎ. రంగనాధంచెట్టిగారు అధ్యక్షత వహించినారు _.. ఉపధమమున నాటకకళకు సంబంధించిన పు _స్టకములు సటతికలు* టొమ్మలు. వ్యాసములుగల (పదర్శనమును (ఎగ్జిబిషన్‌) ఆందరు చూచారు తీవిజనల్‌ యిన్స్పెక్టర్‌ శ్రీ డి రామయ్యగారు దీనివి చూచి యిలా అన్నారు. "వినోదానికేకాక వృత్తిగా, నాటకకళను వుసయోగించుకోవన డానికి ఎటునంటి అవకాళాలుంటవో యీ (పదర్శనము తెలుపుతుంది యిటు. నంటి నమాచారాలమ, విలువగల తమ అనుభవాలను చం(దశేఅరంగారు తెలుగులో తయారుచేసి పామాన్య (వజలందరికి అందుబాటులో వుండేటట్టు. 'పేవచేయట అవసరము” నేషనల్‌ కాలేజి లెక్పరర్‌ (శ్రీ యం. శివకామయ్యగారు. "నాటక రంగం-విద్య” అను విషయమువై ఉపన్యాసమిస్తూ, కళమొక్కం వయో" జనము, విద్యావిధానంలో వాటకకళకు (పత్యేక స్థానం యివ్వవలవిన అన:

కకం నరాన్ని గూర్చి విపులంగా చెప్పుతూ యీ విషయాలలో చందశేఖరం గాళు శేస్తూన్న సేవల గూర్చి తెలిపినారు

అధ్యతులు వాటక(పయోగమునందుగల ఆనందమును తెలుపుతూ చందశ్రేఖరంగారి శ క్తిసామర్థ్యాలనూ కళాదీక్షనూ (పశంనించారు.

అకాడమీ వీర్వాహకులు చం్యదశేఖరంగారు యీ రెండు నెలల్లో తను అకాడమీ తరపున జరిగిన కొర్య్యకమం తెలిపి, తమతో సహకారం "ఖీపిన వారికందరికి వందనములు సమర్పించారు ముఖ్యంగా ట్రైనింగు మ్కాలు హెడ్మామాస్టర్‌ శ్రీడి. నత్యనారాయణమూర్తిగారు స్కూలు విద్యార్థులతోపాటు తమకు చూపిన ఆదరణకు, తమ కార్యక్రమాలు ఎన్నో అవకొశాలు కలుగచేసినందుకు వారకి తమ కృతజ్ఞత తెలిపినారు.

తరువాత మై9నింగు స్కూలు విద్యార్థులు, (శ్రీమతి లక్ష్మీకాంతం, చం[దశేఖరంగార్ల సహకారంతో ఎంకిపొటలు, వాటకపొంస, దొంగాటకం, వీటితో కూడిన నాటక(పదర్శననిచ్చాగు. తరువాత (శ్రీమతి లమ్మీకొంతం శారి కళాకౌళలాన్ని మెచ్చుకొని స్కూలు తరపున హెడ్మాష్టరుగారు ఆమెను నన్మాసంచారు,

ఆంగధదేశంలో, వయోజన విద్యావ్యాప్తికి అనరరీ ఆర్షనై జర్‌గా వనిచేయుచున్న శ్రీ గాడిచర్ల హరినర్వో త్తమరావుగారుు. యం. ఏం చాక్టర్‌ చం్యదశిఖరంగారి ఈ (పడర్శసము దర్శించిన వందర, ఎములో “ోవిజీటర్స్‌ ముక్కు"నందు ఇట్లు (వావ్‌రి :-

“మచిలీపట్నం గవర్నమెంటు (టెయినింగు స్కూలులో డాక్టర్‌ చందశేఖరంగారిచే యేర్పాటు చేయబడిన (వదర్శనమును తిలకించ్చి కొంతకాలము పాటు వారితో కొలమేసమువేవి, వారి అనుకరలు విదా శాశలమును, కొంత చవిచూచి, ఎంతయూ నంతోషభరితుడ నైతిని, న్యక

శకం మమైన శాత్రీయ పద్ధతులతో వాటకకళను (గామ సీమల సేవతై విని, యోశించుటనునది. వీరొక పనిగా పెట్టుకొని కృషి చేయుపెంతయూ. ముదావహము, గేళశములో (పజ్ఞకు కొదువలేదు, కాని, ఆపజ్ఞను నఃిక తము గావించుకొనవలెన నెడి చిత్తవృత్తి మాతము మృగ్యముగా మన్నది డాక్టర్‌ చందశేఖరంగారు మాతం అట్టి చ్చిక్హవృత్రిగలవారు కానందుకు వారినెంతేని అభినందించుచున్నాను. ఆడందరముళేని (కొ_త్రరకపు రంగ సల నన్నివేశము వరున పాతి దీర్చ మైన కాలములోపల, ఏర్చి కూర్చిన కార్య(కమముతో, (గామీణులకు నాటక (వడర్శనములిచ్చి, తద్వారా వారికి విజ్ణానముమా వినోదమునూ నమకూర్చవలపియన్న తరుణమిది. డాక్టర్‌ చం్మిద కేఖరంగారి కృషి విజయవంతమగుగాక * థి తి ప

వెల్లూరు మంచి బందరు వెళ్ళి ఆక్క-డి వారి ఆదరణ నహకారం పొంది ఏ సంస్థ జరపని యిట్టి కార్య్మకమాన్ని ఒక సామాన్య న్యక్తి నిర్వహించడళ౪, ఆశ్చర్యం కలిగించక మానడు

అ కేయగారితోపాటు చంద్రశేఖరం ఓక నంస్థ అని యిఠతరుణ. కొంతమంది ఆనడం అతిశయోక్తి కాదని చేన్స్నక తప్పదు.

ఠః వు ఖి

సులభ సంచార నాటకరంగం

బెళ్ళారి జిల్లాలో జరిగిన కార్య(కమాలను గోరి ఏ “వొండు” ఆంగ్ల దివవ్యతికలో (వదుఠించిన వ్యానం ముందు పేజీలలో చరివినాళు

విజయనగరంలో నడివీటీల్లోను యితర చోట్ల _(వదర్శనలు. అుచ్చి చరిత నృష్టించిన యా వ్యాసాలు చడనండి

15శీ విజయనగరం నడివీధుల్లో

తన నంచార నాటకరంగం (వణాలిక ననునరించి చందిశేఅరం విజయనగరంతో ఒక (సక్యేక చరిత సృష్టించాడు.

1948 లో తన మానోయాక్టింగ్‌ (పదర్శనమివ్వడానికి ఆ వూరికి “వెళ్ళినాడు, మహారాజాకాలేజీ (పిన్పిపాల్‌ డాక్టర్‌ వారాయణ గారిని _.కలుసుకొన్నాడు. వారు నరురోజు సాయంటత మే కొలేజి విద్యార్థి నంఘం తరపున మహారాజాగారి అస్తబల్‌ వోలులో (పదర్శనం పర్పాటుచేపివారు

అ అనరణలోనే ఆ హాల్‌ పక్క-నే వున్న మహారంాజాగారి నంస్థాన వుద్యోగస్తుల ర్మికియేషన్‌ క్లట్‌ మెంబర్లను ఆహ్వానించారు. అందరూ చూచి ఆనందించారు.

• రిక్రియేషన్‌ క్లట్‌ 'వెెకటరీ చం్యదశేఖరాన్ని కలునుకొని మరురోజు పదయం తను యింటికి అతిథిగా రావలసిందిగా ఆహ్వావించారు. థోజన్య ఆయిన తర్వాత అనన్హబల్‌ వోల్‌ తమ క్లట్‌వారి యాజమాహ్యన. పుందని, వగర(్యవజల వినోధార్థం (వదర్శనలు ఏర్పాటు చేసుకోవచ్చునని వుచితంగా యిస్తామని చెప్పినారు. తెలుగులో (పదర్శనలిచ్చే బృందం ఒకటి తనకు వుందవి వారిని పిలిపించి ఏకొంకికలు (పదర్శనలివ్వాలని కోరక వుందని చం(దశేఖరం చెప్పినాడు. ఆ ప్యెకటరీగారు నంతోషంతో అంగీకరించడ మే కాక, ఆ ఆవరణలో వన్న పక్కం గదోల్లో బృందంవారు వుండవచ్చునని అన్నారు. వారికి కృతజ్ఞతలు తెలిసి చం్యదశేఖరం తన హోటల్‌కు వెళ్ళి వెంటనే ఏలూరులోని లక్ష్మీకొంతమ్మక, నెల్లూరులోని విశ్వనాధరెడ్డికి చంగదబాలతో రమ్మనమనిశాబులు (వానినాడు. వారు ముగ్గురు వచ్చినారు

విశ్వనాధరెడ్డిగారు చందవాలగాకు వీరిద్దరూ ఎంకిపాటలు పాడుళూ శటించడం (వత్యేక ఆకర్షణ, దీనికి హార్మోనియం, తబళా కావాలి. “యా

కేక పూరిలో చొప్పల్లి సూర్యవారాయణ భాగవతర్‌ వున్నారు. వారివి కణ కోండి అని ఒకరు నలహా యిచ్చాడు. వారు అంతా వివి హార్మోవియం, తప్పా ఫిడిల్‌, శ్లేరియనెజ్‌ గల ఒక ఆర్కెస్ట్రా వారికి ఏర్పాటుచేశారు, వారి నహకొరంతో రెండు పదర్శనాలు ఆఅన్తబల్‌ వోలులో జరిగినవి ఆ పూరిలోని ఒక సివీమా మ్యానేజర్‌ మంచి పబ్లిసిటీ యిచ్చారు. టిక్కెట్లు కొమక్కొా-వి (సజలు వచ్చినారు.

“అయ్యకోనేరూ గట్టుమీద ఒక ఆంజనేయ మందిరం వుంది అక్కడ భాగనతర్‌గారు ఒక (దర్శనం ఏర్పాటు చేశారు అక్కడి అరుగుస్టేజి, పక్కన తమందిరమే మేకప్‌రూమ్‌. (పేక్షకులు నడివీథిలో కూర్చొన్నారు. ముందువున్న చెట్ల.వెకి ఎక్కి కొందరు చూదారు.

ఆంజనేయుడు (బస్మచారి, ఆయన సమక్షంలో ఎంకి నాయుడు ఖావగార్డ (యేమగీశాలు, విశేషం కదూ?

ఈ వూరి (వములస్థలం మూడులా-తర్లు అంటారు. అక్కడ 20,25 ఇస్సుల కంపెనీ ఒకటీ వుంది. దాని (ొప్రైటర్‌ ఒక రాజుగారు. అక్కడీ మూడురోడ్ల కూడలివద్ద హరికథణు అలాంటివి అప్పుడప్పుడు ఏర్పాటుచేస్తూ వంటారట. ఆ రాజుగారు చం్యదశేఅరాన్ని కలుసుకొని “మూడులాంత న్త్‌ వద్ద మీ (వదర్శనము ఏర్పాటు చేయాలని మామికుల కోరిక. మీ _పణా వాటక రంగంగూర్చి నిన్నటి _వదర్శనం మధ్య మీరు యిచ్చిన పుపన్యానం మమ్మల్ని పురిగొల్చినది. మీరు అంగీకరిస్తారని మా నమ్మకం” అన్నార్ను యిట్టి అవకాశం దొరికినందుకు చంద్రశేఖరం నంతోషించి. “నరే= అన్నాడు.

అ మోటార్‌ కంపెనీ ఆఫీస్‌ ముందు కొన్ని బెంచీల బొంగులు, టార్బావిన్లతో స్టేజి.వెడల్పు అయిన ముండు వీథి, యీ (పక్క ఆ (వక్క వున్న రెండు పీధులు జనంతో నిండిపోయింది. శ్రీరంగం నారాయణ

క56

బామిగారు యీ బృందాన్ని _ గూర్చి (వదర్శన (పశ్యేకతను గూర్చి ముందుగా (పేక్షకులకు తెలిపినారు. వచ్చిన (పజలు దాదాపు ) వేరి ముంది వోయిగా చూచారు విన్నారు ఆనందించి వెళ్ళిపోయివారు.

విర్వాహకులు ఎంతో సంతోషపడ్డారు. నటీనటులణ్‌ బహునుతులు యిచ్చారు. తను 25 బస్సులలో దేనిలోనైనా ఎన్నిసా రైనా (నయాణం చేయవచ్చునని చం్యదశేఖరానికి ఒక (ఫీ ష్యాస్‌ అందచేశారు.

“మీడ్‌ నిజమైన (పజానాటక వుద్యమం” అని (శ్రీరంగం నోరాయణ బాబుగారు ల్లాఘ్‌ంచారు.

వి. వి. కే (దసాద్‌గారు తమ వ్యాసంలో తెలిసినది యీవదక్శన గూర్చేం

కళాపోషణ కళాకారులకు (పజల ఆదరణకు తార్కాణం? మరు రోజు మంచి జట్కాబండి వాళ్ళు, రికెబండి వాను చం్యదశేఆరం వద్ద తబ్బు తీసుకొనేవారు కాదు, మిఠాయి అంగడివారు, పూలు అమ్మేవారు. ఊూయనను పిలిచి వుచిఠంగా యిచ్చేవారు.

• అన్నిటికన్నా మీంచినది . తర్వత రెండు నంవత్సరాలకు చంద 'శేలరం విజయనగరం వెళ్ళాల్సివచ్చింది.. ఆక్కడి మండి (శ్రీకాకుళం పోవాలి ఆని ఒక రిక్షు ఆతవిని పిలిచి బస్సు స్టాండ్‌ కు సిలుచుకోమన్నాడు- వెళ్ళుతుంపే ఒక చోట రిక్షిను ఒక వైప్పకు తిప్పినాడు. “ఏమిటి యీ వైపు కదా పోవాల్పిండొ అని చం్యదశేఖలరం అన్నాడు. “వెనక మీరు వచ్చినవ్చుడు ఆ వైషు వుండింది యిస్పడు మార్చారు. మూడులాంత ర్త వద్ద మీరు వేసిన (డామాను గూర్చి నేను, మా వాళ్ళు అప్పుతవ్పుడు. అనుకొంటుంటాం, మీరు చల్లగా వుండాలో _ అవీ. -ఖఐస్సుష్టాండ్‌ లో పామాను దింపి, ఎంత ఐబలనంతపరచినా డబ్బులు తీసుకోక రినిను త్వడ త్వరగా తొక్కు. తూ. వెళ్ళిపోయివాడు.

కీ?

“యిటువంటి కళాపోషణ అనేక చోట్ల పొందిన నేను ఎంత

ఆదృష్పవంతుడిని ” అంటాడు 'చం్యద్రశేఖరం. ళా శ

ఆ రోజుల్లోనే హజరత్‌ బాబాగారు బాబొమెట్టలోని తమ అ్మళ్ల మంతో రెండు (పదర్శనాలు ఏర్పాటుచేపి బృిందం వారు చేస్తున్న మానవ సేవను పొగడారు. నెల్లిమర్ల జూట్‌ మిల్స్‌ కార్మికలకుగాను వారి శంఘం +గెపిడెంట్‌ వెంక్క్టటావుగారు ఒక (పదర్శనం ఏర్పాటుచేసి బృందం వారికి రొబ్బం సమర్పించారు,

ఖ ఈ పాన్టీవారు యిలా వీధుల్లో _వదర్శనలు యివ్వడం చాలా ప! . మండికీ ఆశ్చర్యం కలుగచేసింది జ! న! ఖు

కళ! లో హరిజన్‌ దిననందర్భంగా నెల్లూరు జిల్లా కలెక్టర్‌ గారి కోరక మీద గూడూరులో తాలూకా ఆఫీస్‌ ఎదుటి మైదానంలో ఆరు బయట పదర +నమివ్వాల్సివచ్చింది పేజికి ఏమ చేయాలో తహసీల్దార్‌ గారికి శోచలేదు. చంద్రశేఖరం సలహా మీద దగ్గరలో వున్న _ ఒక మైకా కంపెనీ నుండి మైకా రవాణా చేపే చెక్కా 'సేవైలను తెప్పించి వాటితో, రంగు గుడ్డల పరడాలతో, చక్కని పేజి తయారు చేయబడింది. _పదర్శ

యణ న! నము సాఫీగా జరిగిపోయింది. నాటక కళను జాత్వొన్నత్యానికి వినియోగించి. సేవ జేయడమ

వారి జీవిత కాంక్ష ః

కళ = జీవితిము, రెండున్ను అవిభాజ్యాలు. జీవిత వరమార్థానికి కళ ఉఆధారశిల, కళ వివిధ రూపాలలో వికపించినప్పుడే. మానవసంఘం పిరి

158 సంవదలతో - విజ్ఞాన విభాతులతో కళకళలాడుళుంగి ఆందువర్లినే_ ఏదేశమైనా బొన్నత్యం పౌొందినడంటే అచ్చట కళ అభివృద్ధి చెందిన దన్నమాట అవి విజ్ఞులు చెబుతూ వుంటారు.

ఈ సత్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని మన ఆంధ(రభూమిని పరికించి నట్ల యితే మనకు ఆశాపూరితమైన విషయాలు గోచరించవు. ముఖ్యంగా జీవితానికి దర్చణం కాగలిగిన నాటక కళ మిక్కిలి పతనానస్థలో వుండడం: చూ_డ్తే శోఎవీయ మవుతుంది. అఆడ్జానిని, ఏజ్ఞానివి, మజ్జానివి చేయాలంపే నాటకరంగం ఒక మంతదండంవలె _ పనిజేస్తుంది. (వపంచములో నేడు ముందుకు నడిచిన దేశాలలో నాటకరంగం విర్వ హించిన ప్యాత అమోఘమైనది ఆద్వితీయమైనదీని

కాని మన తెలుగునాట, నాటకరంగం తన లక్ష్యన్నే విస్మరించింది ఛళ స్వార్ధపరులకు అమ్ముడుపోయింది. నాటకము ఒక వ్యాపార సాధనమై పోవడంతో రంగభూమి అఆల్బులకు కళావ్యళిచారులకు రంగభూమి. ఆయిపోయింది,

ఇట్టి పరిస్టితులలో డాక్టర్‌ చం(దశేఖరొంగారి వంటి కళోత్చాపొ తఈ_ర్తవ్య పరాయణత్వంతో ముందుకు నచ్చి నాటకకళకు ఒక కొత్త రూవ మిచ్చి, కొత్త పద్ధరులతో (పదర్శనాలను వఏర్పాటుచేయ నుఠ్య మిస్తు ఒక కొళ్త జీవిత వికాశాన్ని కల్లింప పూనుకొనడం - విజంగ ఒక కొత్తి విశేషము

జీవితానికి వినోగం ఒక మాత అంటారు చందశేఖరంగారు. వినోదం ద్వారానే విజ్ఞానాన్ని 'పెంపొందిస్తానంటారు. ఆయన్మ అన్నట్లు గానే ఆయన (పదర్శించే ఏకాంక నాటకొలు వినోదకరముకు, విజ్ఞాన పూరితములుగానే వుంటాయి. వధ్యాలు, పొటకా,రాగాలు, కబలా మోకళూ

కఫ

చమ్మ-కోట్లు బొమ్మల సరదాలు మొదల్లైన అట్టహాసాలు ఏమి లేకనే జనరంజకంగా (వడర్శనాలని స్తు చందశేఖరంగారు నాటకరంగ చర్మితలో వవ్యశ కాన్ని కొనితెచ్చారు

నున్నితమైన హాస్యంతో కూడిన వచన నాటకాలను (వదర్శిస్తూ గంటల తరబడి (పజలను రంజింవన చేయగలరు ఆయన.

శ్రీ చం్యదశేఖరంగారు ఉత్తమవటులు మాత మేగాదు, అపూర్వ మైన మేకప్‌ పవీణులు కొలది నిమిషాల వ్యవధిలో, గాంధీ జవహర్‌లాల్‌, జిన్నా మాలవ్య _ నాయకుల వేషాలను వేస, అచ్చం, వారివలెనే మారి పోగల ఆవార్య రచనా నైపుణ్యం వారికి వుంది. ఈ చాతుర్యాన్ని చూడనలనినదే కొని వాయలేము.

నటీ నటులు సల్గురే ఆయినా కడుసామర్థ ్యంతో నటించి. _పేక్షకు అమ ముగ్దులను జేస్తారు ఏకాంకికలు మాత్రమేగాక జానవడ గీతాలు - నృత్యాలు - వ్యంగ్యాభినయనాయి మొదల్టైన వాటివి కూడా (పదర్శించి చేశపలను ఆనంద పరవశులను చేస్తారు.

శాజకీయాలకు - వర్గాలకు - కక్షలకు - అతీతమైన ఒక సవ్వితాశ యంతో కళను ఆం౮ాధిన్తూ, నేటికి రెండు దళాబ్దములుగా కశాతపస్సు చేస్తున్నారు.

హాటక కళను జొత్యాన్నత్యానికి వినియోగించి తద్వారా (పజలకు 'డేశావికి. ఓపినంత సేవ చేయడమే శ్రీ చందశేఖరంగారి జీవిత కొంక్ష ఆంధ్రమహాజనులు యూ సత్యాన్ని గుర్తించి కళకు కళాకారులకు తోడ్పడి జొతి (శేయానికి దోహదమివ్వడం తమ (పధానాశయంగా భావించాలి.

(కొ మ్యిక్ర

160

పల్లెపజలకు చంగదశేఖరంపార్లీ (పదర్శనాలు

ఆ ఊరి పేరు గంగపట్నం, నెల్లూరు తాలూకాలోనిది. (గామ చావిడీ వద్ద కొన్ని స్కూ-లు బెంచీలతో ఒక ఎప్హైన వేదిక - దాని ముందు నిబవుగా రెండు కొనలలోరెండువెదురు కరణ వాటికి ఆడంగా దురొక వెదురు కథర, దీవికి రెండు 'పటోమాక్సు దీపొలు (వేలాడుతున్నాయి

దాదాప మూడువేల మంది. (పజలు, ఎవరైన మంతిగారి ఉప న్యాసమా కాదు=ఆహారం, ధాన్యం చక్కెర, గుడ్తలు యిట్టి నమన్యల పరిష్కార విషయమా-కాదు, పోనీ దేవుడు భక్తి, వై రాగ్య_విషయమా- ఆవపీ కావు. మరెందుకు చేరినట్టు యింత జనం? ఏమిటా ఆకర్షణ?

చందశేఖరంపార్టీవారి నాటక _పదర్శనం యింతే!

ఈ పార్టీలోనా, పేరులు (మోగి, బిరుదులు మీద బిరుదులు గల గొప్ప సటులు ఒక్కంరూ లేరు. సినిమా స్టార్టూ లేరు ఏమి నాటకమోా పవరెనరు ఆడుకారో, వాళ్ళకే తెలియదు.

(శ్రీ హరవార్‌గారి కుమారుణ ఆనంద్‌, నరను అను బాలురు రాధాకృష్ణుల నృత్యముతో (_పో(_గాం (ప్రారంభనుయింది. తవ్వాత చండ 'శేఖరంగారు కళవల్ల (సజలకు కలిగే వుపయోగం, జీవితం సౌందర్య మయంగా వుండడానికి కళశయొక్క- అవసరం, నాటి కార్య(కమంలోని, విషయాలు, విశేషాలు. నాటి నటులు, వారి యోగ్యతలు తాము వేసే నాటిక లకు, సాధారణంగా (ప్రజలు చూచే నాటకాలకు, గల ఖేదం వీటివి చూచి ఎలా అనందించవలవింది విశిదంగా తెలియజేసి (పేక్షకులలో ఒక విధమైన వుశ్సావాం కలుగజేశారు వెంటనే శ్రీ మల్లాది విశ్వవాధ కవిరాజూగారి. “దొంగాటకం” అనే వినోధ నాటికను (శ్రీమతి యిందిరాడేవి, (శ్రీ వెంకట

క61

చలంగార్జతో (పదర్శించారు. నాటికలోవి సంఘటనలు, నంభాషణలు వీటికి మెరుగ్లైన నటుల వాచకపద్ధతి, అభినయం, (పేక్షకుల నాకర్షించి ఆనంద పరవళులుగ జేసినవి, తర్వాత ఆ బాలురిరువురున్నూచల్‌ మోహనరంగా” పాటమ పల్లెటూరి యువకుడు వడుచువేషాలలో ఆ శృంగార నృత్యం చేస్తుంటే, ఆ పజల ఆనందం అనుభవించవలనిందే కాని చెప్పడానికి శక్యం కాదు తిరిగి “ఊడ్చులకు మేమెడతాము” అనే రైతు కూరీళు పడే బాధలను చూపే నృత్యముచేసినవ్చుడు కళలద్వారా (పఎజలకు వినోదంతో పొటు విద్యా, విజ్ఞానం కూడా ఎలా లభింపచేయవద్చునో రూఢి ఆయింది.

వాటి (పో_గాంలో “మాయావేషం” అనే నురొక ఈమాషా నాటిక యుండివడి. చం్యదశేఖరంగారు యిందులో జట్కా వానివలె, పోస్తుమెచ్‌ వం మూగ జ్యోతిష్కునివలె ఒక షావుకారువలె, 10) నిమిషాలలో నాలుగు వేషాల మార్చుకుని ఆశ్చర్యం కలుగజేశారు,

నాటకం, నృత్యం వీటిద్వారా దేశ సేవ, (వజాసేవ చేయవచ్చునవి- ఇందులో గొప్ప గొప్ప కుటుంబాల వారుకూడా సాల్గొనవచ్చునని,, వ్హీల మాయావేషాలకు పురుషులు లోబడి తమ తమ అవసరకార్యాలను నూన. కూడదవియీవాటికద్వారా నందేశం యివ్వబడినది,తర్వాత వేషము న్వరము మార్చుకుని, కొంత మనోయాక్టింగ్‌ చేయడ మేకాక చం(దశేఖరంగారు మహాత్మ గాంధివలె వేషము ధరించి మన బాపూజీ రూపం తిరిగి చూడ గలణగు భాగ్యాన్ని కలుగడేశారు.

ఆ వారంలోనే చందశేఅరంగారు తమపార్టివారితో మైపాడు. యిందుకూరుపేట, అనే చుట్టుపక్కల యున్న పెద్దగామాలలో, ఆడే విధంగా, (గామ చావిళ్ళ వద్ద వేలకొలది (పజలకు టికెట్లు లేక ఉచిత (పదర్శవలిచ్చి కళాసేవ చేవివారు

శ్‌ధ2

కళద్వారా పొమాస్య (ప్రజలకు వినోదం విజ్ఞానంతో పాటు నూతన సందేశాలను అందకేస్తున్న (పజావాటక కర్మియోగి కళారాధకుడు + యీ చం(దశేలరం. “్యసజొనాట్యు నుండలి”, "లిటిల్‌ ధియేటర్‌, తెపర్టరీ ధియేటర్‌” అవి అనేవి కొంతకు కొంతకు కలిపి యీ నూతన (స్తానంలో యున్నవి.

చందశేఖరంగారు ఒక వ్యశ్చేకాదు అతను ఒక నంచారద సంస్థ వారిదీ ఓక సంఘం కాదు-ఒక కళా వుద్యనుం.

యింతకౌలము తన కళా (ప్రచారానికి తని ఆశయ సిద్దికిగాను (పజలను (పభుత్వ ఆధికొర్ల ను ఆ్యశయంచి ఉపయోగ పరచుకొన్నారు యికమీచటి వీరిని వీరి విద్యను అనుభవాలను ఉపయోగించుకొన వలసిన దాధ్యత (పభూత్వానిది, (వజలది. (వాహివి చనన. నకకనననానుా తా తకకనా నాతలని ననన కును ననిన ననన నతన చకకనాలనానా ననననననానా ననా నినన ననా. గమవిక = యీనర్చు అనే అప్పటి ఏడు సంవత్పరాల బాలుడు ఎవరో కాదు. నరవింహాచారి అనే పేరుతో తన భార్య వనంతలక్ష్మితో నృత్య (చడర్శనాలమ భారత గేశంలోనే కాక అనేక యితర దేశాలలో కూడ యిచ్చి గొవ్ప కీర్తి పొందినవారు. చానననానవానినానా నునన ననననిలా నిలవాలి ననినినననాయులిననుాననా నకనకనినతునానునన ననన నాలను ననన నునిానకనననననాననననననానానో

న! న! ఖ్‌

రాటువంటి విచిితాలు ఎన్నో ఎక్కండై తేజేమి” వాటకరం గమం పే పెద్ద చిన్న. హోలుల కాదు, 'పెద్ద నాటకం కానీ ఏకాంకికలు కానీ మానో యాక్టి 6గ్‌ కానీ, వద్యాలు పాటలుండనీ లేకపోనీ, పెటింగ్స్‌ వుంజవీ లేక పోవీ _పేక్షకులకు సోఫాలు గాని, కుర్చీలు బెంచీలుగాపీ, నేల కానీ, నటీ నటులు, (పేక్షకులు రసానుభూతి. యివీ నాటకరంగం సజీవంగా వుండేటట్టు చేపేవి అని నిరూపించినవాడు చం్నదశేఖరం.

క63

చంద్రశేఖరం (ప్రారంభించి సాధించిన యీ సులభ నంచార్‌ వాటక రంగం (510010 1727611008 004200) థారత నాటకరంగ చరిితలో సువర్ణాక్షరాలతో (వ్రాయతగినది,

స!

ఆవ్యధలోనే కాదు. భారత నాటకంంగంలోనే యిట్టి (పత్యేక చరిత సృష్టించిన మహోనుఖొవుడిని నెల్లూరువారేకొదు తెలుగువారు ఆందరు అభినందించి గర్వింవక తస్పదు

190”7లో చం్యదశ్రేరం తన సంపారముతో మదాసుకు తరలినాడు ఆక్కడ కొన్ని నూతన కార్య్యకమాలు (పార౦ంభించినాడు మారేళ్ళ ఆయస్సు నిండిన తెలుగు నాటకచర్యితలో మరికొన్ని అధ్యాయా లను సష్ట్ర్రించినాడు

(వథ్యాత జర్నలిస్టు నాటకకర్త విమర్శకుడు నార్ల వెంక టేశ్వరి రావుగారు యీాయన్ను గూర్చి యిలా అన్నారు.

హో ఈ 4 8 టికొరరు నె

ఒక వ్యక్తి నాటకరంగానికీ పరివూర్జత వివ్వగలడా?” ఒక్కా వ్యక్తి వుద్యమాన్ని కొనసాగించగలడా _ ఇది సాధ్యం అని రుజువచేనిన డాక్టర్‌ చం్టదశేఖరం నిజంగా అప్పకూసమైన వ్యక్తి. కోటికొక్కరు. ఆయవకు వివిధ రంగాలలో వున్న మేధాసంప్తికి జోహార్లు

ఆహోక్యకళలో ఆయనకున్న అద్భుత చాతుర్యాన్ని వివరిస్తాను ముందు గాంధీ నుండి వన్‌ స్పిన్‌ హీట్టర్‌ మండి వహ, బెర్నార్డ్‌ షా మండి సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌, రూపు రేఖల్ని నిమిషాలలో నూర్చగలం- ఐం(ద్రజాలికుడు ఆయన. కేవలం రూప్పరేఅల్నేగాకం ధాన పకటనలోమా,.

164

ఉచ్చారణలోనూ, అభినయంలోనూ ఆయాన్యక్తుల్ని అద్భుతంగా అనుకతించి అందరినీ అచ్చెరువువదేలా చేసిన ఆయన నేర్పు అరుదైనది, బహుముఖ (రూప)(పజ్ఞాశాలి అంటారాయనను నేను ఆది తన్పంటాను రూపురేఅల్లో నేగాక, వై విధ్యంగల ఆయావ్యక్తుల వ్యక్తిత్వాలను అనుకరిం చటం ఆయనకు ఒక్కడికే చెల్లింది. “బహురూపవ్యక్తి”గా ఆయన్ను పిలవడం ఆయన (ప్రతిభను తక్కువ అంచనా వేయడమే.

తన కంఠంలో ఎన్నో గొంతులు శబ్దాలు అవలీలగా పలికించ గలడు ఆయన. సింహంలా గర్జించగలడు. కోయిలలా కూయనూ గలడు ఏకకాలంలో పది, పన్నెండు కంం౮ాలను అమకరింవ గలడు కనుకనే ఆయనను “ఒకే వ్యక్తి అయిన శాటకళాలె (0౧6 - 222 01640౧6 అన్నారు.

తనకున్న (పతిభను వాడుకుని ఆయన లక్షలు గడించి వుండ వచ్చు. కొని ఆయన కళకే ఆంకిఠమై కళకోసం, (పజలకోనం తన జీవిశాన్ని కొనసాగిన్తున్న ధన్యజీవి. నాటకరంగస్థలావికి (పేక్షకులు రావాలి అని అందరూ అంటుంటే డాక్టర్‌ చం్యదశేఖరం నాటకరంగ స్థలాన్ని (పజఅ వద్దకు తీసుకువెళ్లాడు ఎడ్లబండి డీసల్‌ టక్‌ _ఏ వాహనం దొరికితే అందులో మారుమూల పల్లెలకు, పొలాలకు, కార్టానాలకు విద్యాలయాలకు ఆసుప్మతులకు ఎవరు పిలిచినా వెళ్ళి, ఆక్క-డి (పజ లకు వినోదాన్ని సంచి, వారి జీవితాలలోని స్థబ్ధతను కొంతకాలమైనా నివారించటానికి కృషిచేశారాయన. ఆయన బడుగు (పజలకు), అనార (వజలకు, విచాక్యగస్థులకు సేవచేయటంలో ఉత్సాహం చూపినా, అన్ని వర్గాల వారిలోనూ ఆయన కళిపిపోగలడు. ఆయన ఉన్నతమైన నంస్పారం, ఆకర్ష జీయమైన ఆలవాట్లు, ఆందక్నీ మురిపిస్తాయి.

శీ65్‌

భారత దేశంలో పల్లెసెనులో వాటకకళను విన్త్సరింపచేపన వారిలో ఆయనను (పథముడిగా చెవ్పవచ్చు. అతి చిన్న నాటక బృందంతో. ఎక్కడైనా సులువుగా అమర్చుకోగిల "ప్లేజొ సామానుతో పల్లె పట్లె లోనూ నాటక (వదర్శనలిస్తూన్న ఆయన, తనే ఒక నాటక పుద్యమంగా కృషి చేస్తున్నాడు.

డాక్టర్‌ చర్మిదశేఖరంగారి సంచార నాటకశాలలో ఎందరో నటీ వటులు శిక్షణ పొందారు. ఆయనకున్న నిప్వార్ధ సేవా తత్వకర లేమి. జేత, కొంత మంది తర్వాత ఆయనను విడిచి సినిమాలలోనూ, నాటకాల లొనూ నటించటానికి వెళ్ళిపోయారు. ఆయన నిరాశ చెందలేదు. (కొత్త వారిని చేర్చుకుని నుళ్ళీ తన యజ్ఞం కొనసాగిస్తూనే వున్నాడు. ఆలా ఆయిన “జకే వ్యిక్తిగల శికుణాసంస్థ"”ా. అయాడు. (086-512 1884102)

ఇప్పుడాయన ఎనట్రైయేళ్ళవాడు అయినా ఆయనలో యువ కుడిలో వున్న వుత్సాహం వుంది. గతంలో లాగే నమధికోత్సాహంతో, రేపటి తీవ రేపటి తరం మీద కొండంత ఆళతో తన వుద్యమాన్ని కొనసాగిస్తూ పోతున్నాడు. రేపు నిశ్చయంగా ఆయనదే. ఖావితరంగూర్చి మాట్లాడుతున్నప్పుడు ఆయన ముఖంలో కొత్త కాంతి వుత్సాహం, మనకు కనిపిస్తుంది.

అటో

ఆయనలోని కళాతృష్ణ్టకు అవధుణలేవు వాటకకళపై ఎన్నో ప్వస్టకాలను సేకరించారాయన ఆ కళకు పేవచేపే పుద్దేశంతో ఒక వ్మతింను కొన్ని ప్తస్తకాలను కరప(తాలను (చచురి స్తున్నారు. ఏకొంకీక వాటికలను, చిన్న హాస్య నాట్‌కలను (పదర్శిస్తున్నారు. (పతిపూళ్ళోమూ ఉగ్జిబిషన్స్‌ నిర్వహించి, నాటకకళపై వుపన్యాసాలు యిచ్చి (వజల్ని 'మేల్కొలుప్కతున్నారు. తన జీవితమంతా నాటకకళకే దత్తత చేశారు.

66 గత _ఆర్థశతాబ్దికాలంగా నాకు డాక్టర్‌ చం(దశేతరంగారితో పరిచయం వుంది. రాను రాను వ్యక్తిగా ఆయనపట్ట, ఆయనలోని వటుడి పట్ల, వా ఆరాధ్యభానం పెరుగుతూవస్తోంది. నిరాశావాదులు నిండిన యీ తరంలో ఆయన ఒక ఆశాజీవి. భజంటత్రీగాళ్ళ గుంపులో స్వేచ్చా పూపిరి పీల్చాలనుకుంటాడాయన |! స్వార్టంతో నిండీన యీ శకంలో విస్యాసార్ధ సేవకుడుగా ఆయన కృషి వేనోళ్ళ కొనియాడదగినది నాటకేతర సమాచారాలు : జననం; 10-11-219004 లో నెల్లూరు టౌన్‌లో తిస్పరాజువారి ఏరిలో తంగడిగారి న్వంత గృహంలో. మహారాష్ట్ర స్మార్త దేశన కుటుంబం, తంగడి : వైద్యుల సుబ్భారావు తల్లి సీకాబాయమ్మ వివాహం : 1806లో. భార్య. శకుంతలాబాయి చదువు 5.5 పే. ౮. వరకు వి. ఆర్‌ హైస్కూలులో. 1221లో తర్మడిగారు చనిపోయినందునల్ల పైచదువులకు వీలులేకపోయివది. $022 నుంచి 1024 వరకు తిరుపతిలో ఖద్దరు, నెయ్యి వ్యాపారం 1922లో గయలో జరిగిన యిండియన్‌ నేషనల్‌ కాంథగెస్‌ సభలకు ఒక మ్మితునితో కలిసి రైలు టిక్కెట్టు లేకనే సాహనంతో ఉవపయాణం అక్కడ కమిషన్‌ మీద పుస్తకాల అమ్మి ఆ పొమ్ముతో తిరిగి పయాణం౦,

శీర7

1925 ఆఖరు నుంచి 1840 వరకు జిల్లా బోర్డ్‌ ఆఫీనులో గుమాస్తా ఉద్యోగం 9*0 నుంచి అప్పుడప్పుడు సెలవు తీనుకొని మానోయాక్సింగ్‌ ఆపదఠర్శనాల కోనరం చేశసంచారం.

క940 నుంచి 5 సంవత్సరాల జీతనష్టం మీద సెలవు, 1945లో రా జీనామౌచేని, ఉద్యోగవిముక్తుడై జీవితాన్ని పూర్తిగా నాటకకళకు ఆంక్రెతం

“జిల్లాటోర్ట్‌ ఆఫీసులో పని చేస్తుండే రోజులలో (పెనిడెంట్‌ బెజవాడ రామచందారెడ్డిగారు, మేనేజర్‌ కె. రామచం(ద్రరావుగారు తన నాటిక కొర్య(కవమూలకు యిచ్చిన (_పోత్సాహం, చూపిన ఆదరణ, మరువ లేనిది అంటాడు వందశేలరం.

గ్‌

1874లో ?0వ యేట ఖీమరథళాంతి.

1980 లో శతాభిషేకం సహ్యస చందదర్శన.

1884లో సంరాభిషేకం-

కరతి నటన దీక్షాపరుడు మూడవ భాగం

మదదాన్‌కు తరలిన తర్వాత

మద్రానులో చంద్రశేఖరం కార్యక్రమాలు

1957లో తన కోడలైన యస్‌ జానకిని నినీమాలలో నేపధ్యగాయనిగ్గా ఎవియం స్టూడియో వారు ఎన్నుకొన్నందున చంద్రశేఖరం తన వంసారముతో వెల్లూరు వదిలి మద్రాసుకు తరలవలసి వచ్చింది. యిక్కడ నాటక పరిస్థితులు వాతావరణం తన _అశయాలకు అనుకూలంగా లేనట్టు తోవింది. కావి యిక్కడ కొన్ని అకర్షణలు కూడా వుండినవి, టవ్రిటిష్‌ కౌన్సిల్‌ అమెరికన్‌ సెంటర్‌, వీటి లైబరీలలో వాటకాలకు వంబం ధించిన వున్తకాలను బదవడానికి, ఆ దేశాలనుంచి వచ్చిన వాటక బృందాల (ప్రదర్శనాలను చూడడానికి, వారిలో కొంతమండి నటీ నటులను కలుసుకోడానికి అవకాశాలు లభింవాయి మద్రాసులోని కొన్ని కాలేజీలలో, హైస్కూళ్లలోను, రిక్రియేషన్‌ క్షబ్బులలోను, తన మానో యాక్టింగ్‌ ప్రదర్శనల నివ్వడం [ప్రారంభింవాడు. అప్పుడప్పుడు యిళర్‌ రాష్ట్రాలకు కూడా వెళ్లేవాడు నాటక విద్య (పణాళిక (పకారం హైదరా బాద్‌, మవిలీపట్నం, వెజవాడ నగరాలలో ఎగ్జిబిషన్‌లు, వుపన్యా పాలు (పదర్శనలు ఏర్పాటు చేశాడు, రష్యాకు 1967లో కళాకారుల బృందంలో మేకప్‌ స్పెషలిస్ట్‌గా వెళ్లినాడు. తన కొత్తగా (ప్రారంథించిన కార్యక్రమాలు పుస్తకాలు, మాన వతిక (ప్రచురణ, మేకప్‌ కళలో పాధనలు. - వీటిని గూర్చి,వదర్శనలను గూర్చి, కొన్ని వివరాలు యిప్పుడు తెలునుకొందాం.

ప్రణాళికలు పుస్తకాలు

నెల్లూరులో వుండినవ్పుడు తను చేవట్టి పాధింవిన కార్యక్రమాలు యువ నటీనటులకు బాలా ఉపయోగకరమైనవని చంద్రశేఖరానికి రూఢిగా నమ్మకం కలిగింది. నటీనటులు వల్లెల్లోను స్కూళ్లు కాలేజిలలోను వినోద వాటికలు అడి వారికి నట వానందం కలిగించడల, యివన్నీ ఒక నూతన వంఘ సేవ అని, దేశ సేవ, అని ధ్రుఢనిశ్చయానికి వబ్చాడు. (ప్రతిభ వుండికూడా వాటకాల లో పాల్గొనడానికి అవకాశాలు అనుకూలాలు లేని నటులు విన్న బృందాలుగా ఏర్పడి కొద్దిపాటు పరికరాలతో (ప్రదర్శన లివ్వడానికి యిదొక దివ్యమైన సులభ మార్గం అని, తను నిరూపించిన పద్దతి వాలా వుపయోగపడునని, ప్రతి జిల్లాలోను యిట్టి డామాపార్టీ ఒకటి అయినా అవనరమనవి, యిందుకు ఒక (ప్రణాళిక తయారు వేశాడు. కేంద (ప్రభుత్వానికి, అంధ్ర, తమిళనాడు (ప్రభుత్వాలకు దీని వివరాలను గూర్చి ఎన్నో జొబులు వ్రాశాడు తన ప్రత్యేక విద్యను, అనుభవాలను యీనాటి యువకులకోనం, ముందుతరంకోసం, ఏలా వుపయోగించుకో వచ్చునో - వీటిని గూర్చి ఎన్నో నలహాలు యిచ్చాడు. కొని ఎమి వుపయోగం లేకపోయింది. నిర్లక్ష్యానికి భాధపడ్డాడు.

నెల్లూరులో ప్రారంభించిన అకాడమీ శ్రీశకుంతల (డ్రామా అకాడమి అని పేరు పెట్టినాడు. కొత్త కొత్త పుస్తకాలు సేకరింవి (డ్రామా లెబరీ అభివృద్ధి చేశాడు రంగజ్యోతి బుక్స్‌. పేరుతో ఇంగ్లీషులోను, తెలుగులోను దాదాపు పం్యడెండు వుస్తకాలు (ప్రచురిం వాడు.

(71 80 వంవత్సరాలకు పెగా అధ్యాత్మిక వింఠతన వుంటున్న విషయం పాఠకులకు తెలిసినదే. చానికి (ప్రాధాన్యత యిన్ని, తన ఆలోచనలను అనుభవాలను తెలిపే పున్తకాలను మొదట అమ్బు వేయింవాడు, మానోయాక్టింగ్‌ కళారీతిని గూర్చి, కాలేజీలోని, హైన్కూళ్లలోని ీచర్లు, స్టూడెంట్లు చదవ వలసిన విలువైన వున్తకం. 783 1౫7 ౧9 140110 = ఉంగరం ౯0% ఇఓ845ంని8ి ఉం 20000 "పేరుతో (ప్రమరించాడు. యిది అచ్చు అయి వైండింగ్‌ చేయనున్న రోజుల్లో 01018 82౧1 అనే ఆంగ్లేయుడు బ్రిటిష్‌ కౌన్సిల్‌ తరఫున నుదాసులో కామెడీ మానోయాక్టింగ్‌ చేరాడు. అ (వదర్శనకు చంద శేఖరం వెళ్లాడు. వైండింగ్‌ కాని తన వున్తశాన్ని మరురోజే ఆతనికి అందజేశాడు. అపున్తకం చదివిన యా మహానటుడు బంద్రశేఖరానికి (బౌసీన జొబులో యిలా వుంది. అటి విణ ౧1486౯48లఏ2520, కె జక రేం 18016064 40 ౧0౦61౪6 ౪0౪2 +౪0 00018 2064 0 శిసీతిగు ఇస1ంటి స [0404 1086 1666 ఆశయ 1 అతళ6 2 1661108 అడ ఇం 902౯6 మ2809 ౪1678 16 00000008 1608296108 12283816 826 ౧౦౫66, 866 1 29 ౦8% 900 26 1 *డ8 201 2 సశ&60౯28 కంటల 18 0౯౮6౯ కడలి 1! 060816 1276 60 30౪. 0%6+69, 1 817 ౧౧6 10006096 రం 1806 10 100% 081 91021128 అంటి 18 వీజర్య రంక6 606 7048 91111 28 2 90286 = ౪2 25 86 16 మి8్య01- గంల 0461 ౯62! 9 001106 2612 ఉం 686 168 16 204108 €184 00013. ” తీత 286 అపం6 *036 000% 1801013966 1 ఇం౪ 4 *6౧0 130% ఇం 60 9686 1 1100700280 ఇర:111 000% 10 019, 206 14 ఇ! 06 00882 1000061 10 మ 010% 24058 12 మగ్య!&66.

(172

క పై2ం0 ౬ 601108 641 1 2 9908 18 16 ఓ0361ల౦6 02 1రేడ 6762008, 2964 11 644- ఏలి 2001 1 080 8౪0 యేంమం లం 1276 8668 0౪ - 1011 81 2 ఈే1942ఏ06.

*02 మిళం4 అల బ్రాంకకి 1085108056 60 0098 2402 96412 - ల ౦లగ1212919 ౧66 ౦౦౦౩౧8లల( ఇసేంలి ౬0 2ం09ల్హొ ౬8102016 [0009 ౦0౮౯21 00644. 1 138 8 ౯1౨కి 80ములి ఇలు లల 19 3980పీ ౩ ర2మ26ం 2610266 19 106182.

ఇట £16రే ఆ 96088068 2986 ఇయ బై7రల1983.

త

(085% 34గ, 0364 లుంలా 0౯6 ళంఠ గౌంంగ9క ం౦మగ2% 1 తగ8601 లర లం సల2రం41 లి|షాల, 9876 8 0%6 - ౫81 ౧6౯0౧౧1౨06 0 [22493 116 12 0760106 శే979 18 సడ్‌లంంయిు. పంల)

యీ (వముఖ ఆంగ్లేయ నటుడు యూ పుస్తకంలోని విషయా లకు ఎంత విలువ కట్టినాడో చూడండి.

తను పాధింవివ నంవార నాటకరంగంను గూర్చి 5102016 జాల 198 గుతరాం 11 ఉంక2 అనే పుస్తకాన్ని యింగ్రీులో అబ్బు వేయించాడు. ఇండియాలోనే కాదు ([వపంచంలోని నటీ నటులు, శిటిక్స్‌, ఎంతో అనకితో వదివే అవమానమైన విలువైన వున్తకం యిది. తెలుగు దేశంలోనే యిట్టి పుస్తకాలకు విలువ కట్టకపోవడం మన దేశం దురదృష్టం మేకప్‌ వున్తకాలు తను వేసిన మేకప్‌ బొమ్మలతో యింగ్లీషలో 6 వున్నకాలు, 'వేషానందం' అనే పేరుతో తెలుగులో ఒకవు వ్రకం అచ్చు వేయబడినవి. యివేకాక యింకా కొన్ని పుస్తకాలు కూడా (ప్రచురించబడినవి. పట్టీ మూడండి.

కతిజండ(176 26 మళ120866012828 వెం0టక5 ఫి 2కి జసి0ళ4 ౨౯ 6820625610 2200 ఇ. 4 5806 ఇజం 1800 06 కెశ్సాంలంం028 2 పండటం ఇంగ 06 0 0148263361 %86మ0. 2 వల ౧128642061 04780 తీయం1 - లుఃం1021262 &లిరే యం! = అరేషం810౯. క. €1106400901020202. 500121 1008015 286 స్‌010008 ౧1 01662 శి గణ 0౯ కం9ం-గయం8 008 21ఆంటంం 286 ల[01. క్క 5030609 0 5023826 తిం 0€ విల ౧క1%688క0మము ఈ. 131212 వెక2227264 ౮6౪18. క ఇమ - తీయక మతే ఏం1£ - మెండ1192002 8. 0౯ ఈం పెం 0 16 2114 (11050౪1 ఊ 58086 విటి &ఉ వగంట?) తెలుగులో అచ్చుణయినవి-

1. నాటకోపనిషత్‌ - ఎకపాత నాటిక.
2. కర్మయోగం (ఏకపాొత్ర నాటిక),
3. వేషానందం. శీ, వ్యంగ్యొనందం. శ్‌. ప్రశంపలు- అభినందనలు.

అచ్చు శావలపివవి

1. వందశేఖరంగారి డెభై ఏళ్ల వాటక చరిత్ర,

2. మేకప్‌ ఎలా చేసుకోవాలి.

$. అం(ధలో నంవార నాటకరంగం.

శీ. నేను తెలుసుకొన్న చంద్రశేఖరం (అభిమానులు వాసిన

వ్యాసాల వంపుటి).

5, తమ వ్రాసిన నాటికల వంపుటి.

వీరువాలో తుప్పు పడుతున్న మిగతా పున్తకాలు త్వరలో అచ్చు కాకపోతే పురుగులకు అహారం అయ్యే (ప్రమాదం వున్నది. జేశానికి ఎంత నష్టం అవుతుందో వేరుగా వెప్పాల్సిన అవనరం: లేదు పూర్వకాలంలో తాటాకుల మీద రాసేవారు. వందల వందల వంవత్సరాలైనా వుండేవి. యీ రోజుల్లో కాగితాల మాద రానినవిః శ్వరలో ముద్రణ కావల్సిన అవసరం వుంది. తెలుగు దేశంలోని (పతి జిల్లాలోను, (ప్రతి తాలూకాలోను ఎంతోమంది నటీ నటు: లున్నారు. వీరిలో వాలామంది ఎన్నోరకాల స్టేజి అనుభవాలు: అలోచనలు కలవారున్నారు. ముందు తరం వారికి - (పేక్షకులకు కూడా యివి పుస్తకాలుగా రావలసిన అవనరం వుంది. యిందుకు రాసేవారు కావాలి. అచ్చువేసే వారూ కావాలి. ఆమ్మేవారూ కావాలి కొనేవారూ కావాలి. అధమం (ప్రతి పబ్లిక్‌ లైబ్రరీలో యీ పున్తకాలు వుండేటట్లు చూడాలి. పుస్తక (వచురణ విక్రయం వేసే కంపెనీవారలు: పూనుకొంటే యిది పాధ్యం అవుతుంది.

తన పుస్తకాలు యీ రోజుల్లో విక్రయం కావడం కష్టం అవి తెలిసి కూడా కాగికాలఖర్చు, అచ్చుఖర్చు, కానే భరించి, విలువెవ యిన్ని పువ్తకాలను (ప్రచురించిన చంద్రశేఖరానికి అంధ్రదేశమే కాక భారతదేశం ఎంతో బుణపడి వున్నది.

ఈయనలో ఒక లోపమున్నది. వున్తకాలు అమ్ముడు పోవడా వికి యీ రోజుల్లో ఆవలందింవాల్సిన పద్దతులు ఈయనకు తెలియదు. ఎవరైనా వెప్పిసా వేయడు. యిట్టి కళా మూర్టుడు ఈయన.

(పదర్శనలు తన మానోయాక్టింగ్‌ (సదర్శనలు కొనపాగింవాడు. మ్రాను లోనేకాక ఆంధధలోను, తమిళ, కేరళ, కన్నడ, మహార్యావ్ట గుజరాత్‌, మధ్యప్రదేశ్‌, అస్సాం, బెంగాల్‌ రాష్ట్రాల్లోని కొన్ని నగరాల్లోను యివ్బ్చారు. ఈయనను 1989 నుంవి 1685 వరకు ఐహుపాత్రొవి నయ (ప్రదర్శనలను యిచ్చి తెలుగు జండా ఎగరవేసినాడు. యాయనను 61284 206౯ 01 వెశం90 - &04108 10 12614 అనడం అతియోళ క్రి కాదు. ఏకాంకికలు

నెల్లూరులో వుండగొ తనతో నసహకరించేవారు వుండేవారు. అది పెద్దనగరం కాదు (పదర్శించడానికి టౌన్‌హాల్‌ ఒక్కటే అయినా తక్కువ బాడుగకు దొరికేది. ఖర్చులకు కావలసిన వరుమానం జొస్తి కష్టంలేక వచ్చేది

తెలుగులో ఎకాంకికల (పదర్శనలివ్చే వనంఘాలు మద్రాస్‌లో అంతగా లేవు. మ(ద్రాస్‌లోని కొన్ని నభలవారు వాటకపోటీలు ఏర్పాటు వేస్తుంటారు. వాటిలో ఎకాంకికలకు కూడా అవకాశాలు యివ్చేవారు యీ తరుణం వురస్కరించుకొని. యీ నగరంలోని కొన్ని నంఘాలవారు ఏకాంకికలను (ప్రదర్శిస్తుంటారు. అప్పుడప్పుడు వభలు, వనన్మానాలు యిటువంటి నందర్భాలలో కూడా ఏకాంకికలను 'సేజి చేయడం కద్దు. లబ 0

కాని ఒక వుద్యమంగా ఏకాంకికలను పబ్లిక్‌ (పదర్శనలగొ

యిచ్చేవారులేరు. వాటిని ఏర్పాటు చే సేవారూలేరు.

176

మద్రాసులోని పరిస్థితులు వేరు అని తెలుసుకొన్నాడు. తను ఒక నంఘం స్టాపించాలని తనతో తోడ్పడేవారి కోనరం వెతకడం 'పపారంభింవాడు. యిలా వుండగా:

యి నగరంలో సోషల్‌ అండ్‌ కల్చరల్‌ క్రట్‌ అని ఒకటి వున్నది. అక్కడ మీ ఏకాంకికల [ప్రదర్శన చూడాలని కొంతమంది మెంబర్లు కుతూహలంగా వున్నారు. అని మిషతుడు టి. చలపతిరావు గారు (మ్యూజిక్‌ డై రెక్టర్‌) ఒకరోజు చెప్పినారు. “నాకు ట్రూప్‌ లేదు. నేను యివ్వలేను. ముఖ్యంగా (పతిభకల నటి ఒకరు అవనరం అన్నాడు, “చంద్రశేఖరం.

“మా యింటిదగ్గర ఒక యువతి వున్నది మంవినటి. అమెను మికు పరిచయం చేసాను అప్పుడప్పుడు వాటకాల్లో పాల్గొంటూ వుంటుంన్నది. సినిమాల్లో వేషాల కోనం ప్రయత్నం చేస్తున్నాది. అ అమ్మాయితో నాటికల [పదర్శనం తయారుచేయండి” అన్నారు. అలాగే వేశారు యింకకొంతమంది యువకులను చేర్చుకొని ఒక పోగ్రాం తయారు చేశారు. అందులో తను (వాసన “భలే పెళ్లాం అనే వాటిక ఒకటి. అందులో అ అమ్మాయి బొలా గొప్పగా చలాకీగా వటింవింది. అనాడు అమె నటనా (ప్రతిభను గుర్తింవిన ఒక ఫిలిం డైరెక్టర్‌ రెండు మూడు రోజుల్లోనే తను తీయబోతున్న కొత్త ఫలింలో ఒక ముఖ్యపాతకు యీ యువవనటిని ఎన్నుకొన్నారు, మొదటిసారిగా ఆమె సినీమాల్లో నటించే అవకాశం రావడం తన ప్రదర్శనలోను, తను [వాపివన్వాటికలోను కావడం చం(ద్రశేఖరానికి ఎంతో సంతోషం కలిగింవింది. తర్వాత యీ ట్రూప్‌ గూడూరులో (డామా కాంపెటిషన్‌లలో 'దొంగాటకం'లో (ప్రదర్శింవిన యా యువ నటికి మొదటి ప్రైజు వచ్చింది. తర్వాత విజయవాడలో విజయ మహల్‌ సినిమా హాల్లో ఒక ఆదివారం వుదయం యీటూప్‌ వాటికల వ్రదర్శవం యివ్చింది. అక్కడ కూడా యీ అమ్మాయి నటనను గేక్షకులు మెచ్చుకొన్నారు.

177 యీ యువనటి ఎవరో కాదు. యిప్పటికి మూడుసార్లు జాతీయ అవార్డు పొందిన “ఊర్వ!" కొారద యీమె. కొన్ని తెలుగు సినిమాలలోను అనేక తమిళ సినిమాల్లోను వాటకాల్లోను పాల్గొని పేరు (ప్రఖ్యాతులు వంపాదించుకొన్న ' మణిమాల అనే తెలుగు ఆమె కూడా అ రోజుల్లో చంద్రశేఖరంతో యింగ్లీషు తెలుగు నాటికలలో పాల్గొని ఎంతో సహకరించింది. ఆమె తండ్రి కోకా పాంబశివరావుగారు యివ్చిన (ఫపోత్సాహం మరువలేనిది. తర్వాత వుద్యోగాలు వ్యాపారాలు వేసే కొంత మంది యువనటులతో అప్పు డప్పుడు బయటవూళ్లలో (పదర్శనలిబ్బాడు. యిందులో ముఖ్య వటులు ? వి.వాగరాజారావు, భొప్కర్‌. స్తీప్యాతలు వేసినవారు: అక్ష్మీ కాంతమ్మ, పీతాదేవి, మివాదేవి. ఒక పురువపాతత్ర, ఒక వ్తీపాత్ర గల, నాటికల (ప్రదర్శనలు అనేకములు తమిళ, అంధ్ర, కర్నాటక, మహార్యావ్వ, గుజరాత్‌, వెంగాల్‌ రాష్ట్రాలలోని కొన్ని నగరాల్లోను ఢిల్లీలోను, యిబ్బారు. వీటిల్లో కూడా తనతో యీ ముగ్గురు శ్రీ ప్నాతలు నటించారు. యీలా ఒక నటుడు ఒక వటి కలిపి (పదర్శనలివ్చి ఒక మాతన వొటక ప్రదర్శన రీతిని పృష్టింవి సొదించినది చంద్ర శేఖరం ఒక్కరే. మద్రాసులో పప్రదర్శవలివ్వడావికి యిక్కడవున్న కొంత మంది నటులను తన పార్టీ ప్రదర్శవాలలో పాల్గొనమని కోరినాడు. ఒక్కరూ పాహపించలేదు. తనతో కలవరు. ఎన్నెన్నో కారణాలు వుంటాయి. ఏమి. చేయాలోతోచలేదు. విరుత్సాహం కలిగింది. టి. నగర్‌లో డాక్టర్‌ “గాలి బాలపందరరావుగారు' వుండేవారు పాండీఐజార్గోని తమ క్లినిక్‌ పక్కనే రెండు వందలమంది కూర్చో

178

కలగిన హాల్‌ నిర్మించి అందులో గదిసెట్టింగ్‌ స్టేజి, లైటింగ్‌, మైక్‌. వీటితో కూడిన ఒక విన్న స్తేజి తయారువేకారు. వారు కొన్ని నాటకాలు (వ్రాశారు. వాటిని అందులో వేయింవారు. యితరుల: వాటకాలకు దాదాపు వువితంగా యీ హాల్‌ యివ్చేవారు. కొంతమంది. యువతీ యువకులకు నటనలో ప్రతిభ పొందేందుకు అవకాశాలు కల్పింభారు, వారితో ఎకాంకికలు ప్రదర్శించే “రెపర్టరీ' (ప్రారంచిం వాలని చంద్రశేఖరం తలవారు. కాని యిది జరగలేకపోయింది. వేలకొలది అభిమానులను దుఃఖసాగరంలో ముంవి యీ మహామనీషి “డాకర్‌ బాలసుందరరావుగారు' చనిపోవడం యా నగరవాసుల దురదృష్టం.

చంద్రశేఖరం పార్టీ వ్రదర్శించిన నాటికలలో తరచుగా వేయ బడినవి. విశ్వనాధకవిరాహాగారి 'దొంగాటకం”, అపనృతి తన 'భలే పెళ్లాం” యితర నాటికలు :

తను వాసిన 'అతనా, యితనా', “ఐంగారు బొమ్మ", 'భలేనటన" పాటలు పద్యాలతో కూడిన 'నాటకహింస" (కంట్రాక్టు నాటకాల (పప్రదర్శనలలోని పద్దతులను వెక్కిరిస్తూ నెల్లూరు డి శ్రీరాములుగారు రవింవిన వివిత వ్యంగ్యనాటిక). నంపార నంబంధమైన వినోద కథలు సున్నితమైన హాన్యం. వాడుక భాషలో నంభాషణలు, నటీ నటుల నటనా సామర్థ్యం, ఐక్యత, మానవత -- యివీ చూడవచ్చిన (డేక్షకులను ఆకర్షింవి ఆనందింపచేసినవి. యీలా ఏ బృందమైనా యీవిధంగా పాధించవచ్చును” అంటాడు చంద్రశేఖరం. కాని? ??

మేకస్‌

చంద్రశేఖరం మదాసుకు వెళ్లడం (పపంవంలో ఎవ్వరూ చేయని ఒక నూతన కళా సృష్టికి దారి తీసింది. అంతకు ముందు మానోయాక్సింగ్‌లో వేస్తూ వుండిన వివిధ వేషాలతో పొటు మదన్‌ మోహన్‌ మాలవ్యా, నెహూ, మహాక్కాగాంధి వేషాలు వేసి దర్శన మిచ్చే వారు అప్పుడప్పుడు కొన్ని సందర్భాలలో టంగుటూరి. ప్రకాశం పంతులు, కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు, కందుకూరు వీరేశ లింగం, యన్‌. జి. రంగా, తాపీ ధర్మారావు, మోన్తరు వేషాలు. వేసి (పేక్షకులకు దర్శనమిచ్చి ఆశ్చర్యం, ఆనందం కలుగ చేసి. నారు. కొన్ని తెలుగు ప్యతికల ద్వారా యీ విషయాలు వాలా మందికి జెలిసి పోయినది. వారిలో అంధధులైన వి కుటుంబరావుగారు ఒకరు. వీరికి మద్రాస్‌ మైలాపూర్‌లో “ఫొటో ఆర్‌ సెంటర్‌" పేరుతో ఒక ఫొటోస్టుడియో వున్నది ఫిల్మ్‌రోల్‌ డెవలప్‌ వేయించుకొని కాపీలు ప్రింట్‌ చేయించు కోవడానికి ఆ స్తుడియోకు చంద్రశేఖరం ఒకరోజు వెళ్లి, మూడవ రోజు కాపీలు తీసుకోవడానికి అక్కడికి వెళ్లినాడు. కుటుంబరావుగారు కాపీలు యిచ్చి రసీదు వాయ డానికి పేరు అడిగినారు. పేరు విని “నెహూ, గొంధీ వేషాలు వేసేది మీరేనా? వొల్లా సంతోషం. నాకు ఒక అలోచన తట్టింది. మోకు వీలు చూచుకొని ఒకరోజు మధ్యాహ్నం 2, 8గంటల మధ్య దయవేసి రాకోర్తాను. ఆ టైంలో నాకు తీరికగా వుంటుంది. ఒక ముఖ్యమైన విషయం మనమిద్దరం మాట్లాడుకోవాలి 'అన్నారు. అది ఏమయి వుంటుందో అని అశ్చర్య పడుతూ చంద్రశేఖరం వచ్నే, కాడు.

రెండు రోజులైన తర్వాత కుటుంబరావు గారిని కలుసుకోడానికి. వ్లినాడు. ఎంతో మర్యాదగా అహ్వానింవి వారు యీలా అన్నారు.

180 “వం(ద్రశేఖరం గారూ, మిరు వేసిన గాంధి నెహాల బొమ్మలు శసత్రికలలో మూవి అశ్చర్యపడ్డాను. యీ దేశంలోని యితర దేశాల్లోని కొంతమంది (పఖ్యాత పురుషులవలె మిరు ఇంకా కొన్ని వేషాలు వేయండి. వాటిని నేను ఫొటోలు తీస్తాను. ఒక నూతన కళ నృవ్టించినట్టు అవుతుంది. యిక్కడనే నా (పఫైవేట్‌ గదిలో మేకప్‌ చేసుకోవచ్చును. అన్నారు రుది విన్న చందశేఖరానికి ఎంతో అనందం కలిగింది. దీనితోపాటు ఎన్నో (ప్రశ్నలు కూడా. యిది సులభ సాధ్యమైనది కాదు ఆ అ వేషానికి సరిపోయే విగ్గులు మీసాలు, గడలు, దుస్తులు కావాలి. ఫొటోలకు అయితే అనుభవంగల వేరే మేకప్‌ ఆర్టిస్టు అవసరం, ఎమి చెయ్యాలో తోచలేదు కుటుంబరావుగారికి కృతజ్ఞత తెలిపి " అయినా, ఫొటోలకు ఎంతమాత్రం తృప్తిగా మేకప్‌ చేయగలనో నాకు నందే హంగా వుంది” అన్నాడు. 'భయపడకండి. ఒకసాలే కాదు. అవసరమైతే 5,6 సార్లు ఫొటోలు తీస్తాను అని వారు (పోత్సా హింవారు. చంద్రశేఖరానికి ధెర్యం వవ్చింది “ఫొటోలు తీయడానికి తను వెప్పినట్లు తృప్తిగా మేకప్‌ చేయగల వ్యక్తి కోపం (ప్రయత్నం చేసి, సంపాదించుకొని వస్తాను” అని వెప్పి తిరిగి తన కృతజ్ఞత తెలియవేసి వచ్చేకాడు.

“జెమినీ స్టుడియోలో మేకప్‌ అసిస్టెంటు “రాము వున్నాడు" అతను మీకు పనికి వస్తాడు అని ఒక మిఉతతుడు సలహా యిచ్చాడు. ఆయన్ను కలుసుకొని విషయమంతా చెప్పిన వెంటనే అయన అంగీకరించారు. తన మేకప్‌ సామ[గితోనే కుటుంబరావుగారి స్టూడియోకు వచ్చి మేకప్‌ వేసి ఫొటో తీయడం పూర్తి అయ్యేంత వరకు వుండి వెళ్లేవారు. యీలా దాదాపు పది వేషాలకు మేకప్‌ చేశారు. మోసాలు గడ్డాలు క్రీప్‌ హేర్‌తో తయారుచేసి అంటించేవారు ఒక్కొక్క వేషానికి గంటన్నర రెండు గంటలు పట్టేది. "ఐడ్‌స్టీక్‌' వేషానికి తల వెంట్రుకలుకూడా యీలాగే చా వాక్యంగా శ్రీప్‌ హేర్‌తో నేచేకారు

181

యిందుకు దాదాపు మూడుగంటలు పట్టింది. యితని నహకారం మరువ లేనిది యింతలో ఎదో ఫలిం కంపెనీ వారిమంవి పిలుపు వచ్చింది. ఆయనకు తీరిక లేకపోయింది. “మి దయవల్ల నేను కొన్ని కొత్త అవియాలు తెలుసుకో గలిగిశాను. మికునా కృతజ్ఞతలు తెలుఎ కొంటున్నాను. మూడు నెలలయిన తర్వాత మిమ్మళ్ని కలుసు కొంటాను.” అని వెప్పి వెళ్లినారు.

అప్పటికి తీసిన ఫొటోల బ్లొకులు వేయింవి వందశేఖర్‌ ఒక విన్న పుస్తకం అచ్చు వేయించాడు అది చూవి మెచ్చుకొన్న డాక్టర్‌ సూరి భగవంతంగారు “యింకా కొంతమంది మహానుభావుల వేషాలువేయండి మేకప్‌ కళకు ప్రాధాన్యత యిచ్చినవారు అవుతారు అన్నారు.” చంద్రశేఖరం ఆనందంతో పొంగిపాయ్యాడు.

కుటుందిరావుగారికి కూడా వుత్సాహం జాస్తి అయింది. వేరే మేకప్‌ ఆర్టిస్ట్‌ కోనం 1పయత్నం చేయండి యింకా కొన్ని ఫొటోలు

న! బబ తీస్తాను” మో మానో యాక్టింగ్‌ (ప్రదర్శనలతో మా అంతట మిరే వేసుకొంటారు కదా. యింతలోవాటి ఫొటోలు తీయవచ్చును అన్నారు.

చంద్రశేఖరం తనంతటతనే మేకప్‌ చేనుకొనడం [ప్రారం భించాడు. క శ

జొస్సి పరికరాలు అవనరంలేక, మోసాలు, గడ్డాలతోనే నరి "పెట్టుకోగల కొంతమంది (పఖ్యాతుల వేషాలు కూడా వేసుకొన్నాడు, మహాత్మాగాంధి వేషానికి తలగుండు కొట్టించుకొన్నాడు. రామకృష్ణ పరమహంన వేషానికి రెండు మూడునెలలు జుట్టు పెంచుకొన్నాడు

యింకా కొన్ని ఫొటోలు తయారైనవి.

టి నగర్‌లో భదారావు అనేవారు ఒకరున్నారు. నాటకాలకు. సినిమాలకు మేకప్‌ వేస్తుంటారు. వారిని గూర్చి ఎవరో తర్వాత వెప్పి

182

వారు. బచం(దశేఖరం వారిని కలుసుకొని అప్పటికి తీసిన ఫొటోలను మాపి యింకా కొన్ని వేషాలు వేయాలని కోరిక కలిగింది. మీరు పహ కరింవాలి అని కోరాడు. .“ప్రసిద్ధ పురుషుల వలె నేను యింతవరకు ఎవరికీ మేకప్‌ వేయలేదు. అవకాశాలు కూడా రాలేదు. నాకు వంతోషంగా వుంది”. ఆని వారు అంగీకరించారు యీ విషయం కుటుంబరావుగారికి చెప్పివారు. వారు నంతోషింవి “మికు వీలు మాచుకొనిరాండి. తిరిగి ప్రారంభిస్తాం” అన్నారు. కొన్ని రోజు లైన తర్వాత మళ్లీ వేషాలు వేయడం ఫొటోలు తీయించుకోవడం మొదలు పెట్టినాడు చంద్ర శేఖం,

భ(దారావుగారు బాలా నరదా మనిషి. సివిమాలో మేకప్‌ వేసేవారు బాలా మంది వీరికి తెలుసును. కావలసిన విగ్గులు కొన్ని వారే తెచ్చేవారు. .- కొన్నిటిని చంద్రశేఖరం న్వయంగా ప్వంత “ఖర్చుతో తయారు వేయించు కొనేవారు.

వాలా ఫొటోలు తీసిన తర్వాత కుటుంబరావుగారు తన ఫొటో స్టుడియోను తన కుమారులకు అప్పగించి యిక్కడికి 12 మైళ దూరంలో వున్న ఒక (గామంలో కొన్ని ఎకరాల ప్టలం కొని అక్కడ ఒక యిల్లు కట్టుకొని స్థిరపడి వ్యవపాయం ప్రారంభించారు.

బేశ ఏదేశ (ప్రజల మెప్పుపొందిన యీ ప్రత్యక కళలో యింకా కొన్ని పాధనలు వేసి యింకా కొన్ని వేషాలు వేపి ఫొటోలు తీయించు కోవాలి అవి తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాలకు చం్యదశేఖరానికి అవేశ్‌ పూరితమైన కోరిక కలిగింది. ఫొటోలు అంత (శ్రద్దగా ఎనరు తీస్తారు? వ్యాపార రీతిలో ఫొటోనుడియో వారికి టెం వుండదు తగులైటింగ్‌, కెమెరా నరిచేసుకోడానికే గంటపైన అవుతుంది అలోచనలో పడ్డాడు. రోజులు జరిగే కొద్ది అందోళన జొప్తి అవుతూ వవ్చింది.

183

టి. నగర్‌లో లోడీఖాన్‌ వీధిలో 'నబహ్మణ్యం' అవి ఒకరున్నారు చాక్యుమెంటరీ సినిమాలే కొస్తిగా తీస్తూవుంటారు వాలా నెన్ముదిమనిషి. వారితో చం(దశేఖరానికి అంతకు ముందు కొంత పరిచయం వుండి వది. వారి వద్దకు వెళ్లి తను వచ్చిన పవి తెలిపినాడు. వారు దయతో అంగీకరించారు. భదారావుగారు మేకప్‌ చేయడానికి ఒప్పుకొన్నారు. కొన్నిటికి కావలసిన (ప్రత్యేక నిగ్గులను, గడ్డాలను చంద్రశేఖరం తనే తయారు చేయించు కొన్నాడు. వారిద్దరి సహకారంతో మరి కొంత మంది (ప్రఖ్యాతుల వేషాలు, కొన్ని స్త్రీ వేషాలు సీద్ధమైనవి.

. బంద్రశేఖరానికి అనందం పొంగిపోయింది. అప్పటి (పెపి డెంట్‌ జ్ఞాని జైల్‌సింగ్‌ వేషం వేయాలని ఒకరోజు కోరిక పుట్టింది. గడ్డం, మిపం తయారు చేయించుకొని, కోటు , పెజామా కుట్టించుకొవి. ఛశలపాొగాకు తగిన గుడ్డ కొనుక్కొని తన మేకప్‌ వేసుకున్నాడు, అద్దంలో చూచుకున్నాడు. తృప్తిగా వుండినది.

ఉస్మాన్‌ రోడ్డులో ఫొటో స్టుడియో వున్న శవన్నారాయణ గారు యీ వేషం ఫొటో తీసివాగు యిది చూవినవారు ఆశ్చర్య వడారు. తర్వాత తన ఎనల్రైవ ఏట (1984లో) యీ రోజుల్లో (పవారంలో వున్న కొంతమంది (ప్రముఖుల వేషాలు వేయాలి అని వంకల్పం కలిగింది. వీటికి విగ్గులుమాసాలు అవసరం. (వఖ్యాత విగ్‌ మేకర్‌ [శ చౌదరిగారు ఈయనకు అంతకు ముందు తెలిసినవారు. నాగార్జున నగర్‌లో న్వంత యిల్లు. వారి యింటికి వెళ్లి వారితో వచ్చిన పని ఏమిటో తెలిపినాడు. ఇందిరాగాంధి, వత్యపాయిబాబా వేషాలకు విగ్గులు రజనీష్‌ వేషానికి అవసరమైన బట్ట శల విగ్గు గడ్డం, శంకరాబార్యుల వేషానికి గడ్డం తయారుచేశారు. చంద్రశేఖరం యింటికే వీరు వవ్చి మేకప్‌ కూడా చేసినారు. విన్న కెమెరాతోయింట్లోనే ఫొటోలు తీయడం జరిగింది.

184

వీటిలో ఇందిరాగాంధీ, శంకరావార్యుల వేషాలు వాలా. గొప్పగొ రావడం చూచిన వారికి ఎంతో ఆశ్చర్యం వేసింది. యివి అ అ అనలు మనుష్యుల ఫొటోలు కావు అనుకోవడం కష్టం అవి ఎంతోమంది అన్నారు కూడా చూవినవారు. యిండియాలోను యితరదేశాల్లోని నలుఖై మంది _పఖ్యాత పురుషుల స్త్రీల వేషాల బొమ్మలతో 7112 144010 0౯ ౩౦2724 ౪4౬8-౮9 అవే పేరుతో ఒక పుస్తకం అచ్చు వేయిందినారు.

యిట్టి నూతనకళారూపాొన్ని నృష్టింవి యిన్ని వేషాలు వేసినవారు భారతదేశంలో ఈయన ఒక్కరే కావడం ఆంధ్రుల అదృష్టం మన దేశానికే కాదు (ప్రపంవానికే యిది ఒక నూతన కళా కానుకగా భావించాలి యీ మేకప్‌ ఫొటోల ఎగ్పిబివన్‌లు ఢిల్లీ, బొంబాయి, హైదరాబాద్‌, నగరాల్లోన్సు గుంటూరు విజయవాడ, ఏలూరు, రాజమండ్రి, తమిళనాడులోని తిరువిరుపల్రిలోను మద్రాస్‌ నగరంలో ఆరుసార్హూ, యింకా కొన్నిచోట్ల విద్యా నంస్ధలలోను ఎర్బాటు చేయబడినవి.

తమిళనాడు (ప్రభుత్వంవారు ఎగ్నూర్‌లోని తమ మ్యూజియం ఎగ్పిబీవన్‌ హాలులో 10-9-81 నుంవి వారం రోజులు యీ ఫొటోల ఎక్సిబిషన్‌ ఎర్పాటు చేసి ఈయనను నత్కరించారు.

ఢిల్లీలోని నంగీతనాటక అశాడమిో వారు 12-12-82 నుంవి 15-12-82 వరకు లలితకళా ఆకాడమి ఆర్ట్‌ గ్యాలరీలో మేకప్‌ ఫొటోలను (ప్రదర్శింవారు వాటిని మావిన ఢిల్లీలోని కొంత మంది _పఖ్యాత కళాకారులు వ్రాతలో తెలిపిన మెప్పులు దేశానికి ఒక పెన్నిధి.

ఢిలీ దూరదర్శన్‌ కేంద్రములో మూడుసార్లు, బొంబాయి శేంద్రంలో రెండుసార్లు, మద్రాసు, శ్రీనగర్‌ కేంద్రాలలో ఒక్కొక్క పారి చంద్రశేఖరం మేకబ్ట్‌ చేనుకొనే పద్దతులు ప్రపారించబడినవి.

185

ఆం(ధ(పభుత్వవారుగాని, అంధ(ప్రదేశ్‌ నంగీత వాటక అకా డమిో వారుగాని యిట్టి కళను ఆదరించకపోవడం, కృషి, ఫలితాలను ఏవిధంగా గుర్తించక ఉపయోగించుకోక పోవడం అం(ధ్రుల దురదుష్వమే శాక, సిగ్గుచేటు అన్నవారున్నారు.

ఢిల్లీ దూరదర్శన్‌ వుదయం, (పసారం కోనం చం(దశేఖరం వంక్షిపనాటక వరిత్ర 15 - 2 = రిరిన బొంవాయిలోని ఒక యూనిట్‌ వారు వీడియో తీసినారు. యిందులో యీయన తన 84వ ఎట మహాత్మాగాంధి, రవీంద్రనాధ్‌ టాగూర్‌, యం. జి రామచంద్రన్‌ గార్లవేషాలు వేసి ఆళ్చర్యం కలుగవచేకారు.

యీ వీడియో తీసిన వారు తెలుగు వారు కాదనడంలో అళ్చర్యం లేదు. కొన్ని వళశంశలు

మద్రాస్‌ హైకోర్టు ముఖ్య జడ్జీలు డాక్టర్‌ పి. వి రాజమన్నార్‌ గారు, టి రామపసాదరావు గారు (ప్రస్తుతం పొండివ్చేరి యూని వర్పిటీ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌గా వుంటున్న డాక్టర్‌ కే, వెంకట సుబహ్మణ్యం గారు యివ్చిన అభిప్రాయాలు వదవండి. క శడ్రడంు 20081, అ. 0. వి పి లి. పకా 114 306106 01 సశడరంం: గలడు, 0 పతం 1963 నెక తట 0186406029,

నెక 02818 [0౯ ౪04౯ 90114 సెకడడ ఇ) సిలడ8

కంటి” *మీంట్‌ 046 ఇలిం 1864 60009801 10 8౪6 6. *0౪ 00న వ 1 పే2ళల 211208 ౩ర08006 02 [0౯ 809 98, క04 902౯ 8110816- [రయ గంళండం8 €0 ఏం ₹20ఆటాం తీగ 00౯ 03౯ 9188 1006 18 20198, 2౨6 10౯ 908౯ మిషశంగ 0€ ఓం సగ 0€ పశయింంళం 08 ౪801101608 05 0౪౧ భళా 921% ౩ 0౯16 &ంం0త518 0 9౦౪౯ 6631038 విడే ౦౧ ఉం జంజ

3

186 102+6ఆల౨8 51286 - 25 0 2816 - ౪0 006 851! 10/6 44 16 9001161, 992098 08 91ఏం మషం-౪ం 0 తిరాల21! ఇం11 = ప90ళ03 ఇలం౦ం8డ010 286 బి26 0 ౧౦౮౫౧౦౦ 8009 128 ర211 116, తమరి 56621! ౦1౯ పంచజ9 19౨ 116 త?010%.

కం 900116, పం*%లలు, 1 ఆ? 6 ౩11 8 (56108 0 26063 కల602036 0౪5 బ00138, ఉంళంకి ఇం!!! = 200020018006ే అ మశ 1075 *లీం పడ020690 0 06938 2 ఢంగ013020ఏ09, పేక 01 ౯6061708 (66 [6001808 ఇసే!ం%ి 16 6జంగణటజు, హీంమి 6 5266 01 టం పం4ణడంం8 861 ౪ 9 పం 5168 10౯ ౧౪17౯21 641710ఆం

“1 1001 సారే 10 8 [30% మంగ 1185ల *7010006 6621 న!

• 2౨1 కీలడ 6౦౦ఆణ6 సలం ఉం 0001 (0 9016 వ£౦[0901 1110802466.

క [876 8180 086 8229634019 10 ౧8క6 ౨20619, 84 04 820314 91188 031 & ౦11669 9 ఆటం 0 6 900% 668 108 ఇంటు 0216-20. సమం 11001 18 134601 18 ౯6౧ 009 2986 8౨1 &లిరే 6400240018 0౪6౯ 6 *ంం16 10రేక/ 2౯6 28766464 1021 0156 21684 580316 66 రం+౦109664 *047? 0001 ౪111 అ! & 681! వలం 1 (8 61760003.

కే 0002201846 ౩0౪8 0% ౩06237 2901023009 286 €481 (141 ౫౦౯ 209156౧000 1 ఏ6 20086 ఇ! 125 5తగుతకం షి! ౪౦౪ పీజ?6 0600 2016 10 40 80 121౯.

ఇటు 1326 108్రమనరీకి, 0 902ంలల్సా ల ₹ ఉత ఉం

187

అభిల భారతీయ విద్యార్ధి పరిషత్‌వారు మేకప్‌ ఫొటోలను 1978 సెప్టెంబరు నెలలో వారీం రోజులు మదాసులోని పి.పి అర్డ్‌ సెంటర్‌లో పదర్శింవారు. యీ నందర్భంలో యిద్దరు [ప్రముఖులు పంపిన వుత్తరాలను వదవండి. శ 22002 9232644 20, 1288 (౧౦౫౫ 3411641080. అకిల్‌ 3290106 సిశీశర[:28 = 600 001 మెల? 10 స్‌ఏ౯ర06ే౯25,

128 80097 €0 ౯606176 ౪0౪89 1616 0౧ 6 201 వంగా అ౫06౯ 1979 19 60012600610%8 ఇట ఉం ౦01409, ఇ*స10క 0% మరల 2౯92088168 0 116 90060౪2008 01 ౨౯ ౧6%81814 ఏ్‌ంటక2!200, & 28 21136 1€ $ 00 1164188 +084 ౫౦౮ 876 ఖలిరేంగడని68 క380% 28 ౫1101102 కసం 0406008 617601 0 ఉం 1130236 ఇన 0%ి ఫ00 86 60866 10 40110186 266 శజేం 65 41380196 0 ౨? ౧|11061230128049 *ంలం!4 1% &ిమాంలి6 10 18 1291086164 ౧ 21 2096 ౧4౪౧6 క ౪88 ౪01 శేం198 ఇనీం36! 1 ఇక ఇజం 15 ఉం ౧2౧446 0౯. కెడతి2రం82920 0౯ వని €28111 11008210 0౯ సడ08ట08 ౩360. 18 12066 1618 ౨౯ ం206236ల్ట02800 016 18 ౪126 "7621 ఈ13803136 216809 206 *సష0 28 2౯18 ౮80 60 10 97198 అశ పే ౯681 మింణ ఉండే ౧18 ౧౦౪౮౩.

క 18౪6 100*9 9౯ 0136464948ల03290 ఉంథ 1 డి! ఉడక కంజ364 198 1108 ఓడ 919౧ 10 204 2001160 ఇక 0ం%0 156 విరంం04 108 29 270106 ౧౧26 ౯6౧౪6 1119 2గ004 090116 20270200 +ం 113 [6ల068 180 1661 8 10820306 ఇస 0% 19 ౧01 బ68ల811 వాజం06 19 611-స00/౧ 60916 6౯ 0౪1౪౪96

1230 పీటం 84 00 266 ౯౦౧౩౩౬౧198 ర 0680286 1176 0౪ 1౪౯6 0౪3808 66 01806406 2864 (66 ౧806087800, ఇంజ? లహ0డ109 18 904656 10 06 $90056!

05 కకంలాంలి, క. 24ఉసన4ఉ 2454ల 40

166 కష వ్‌ గౌ. 5లటిలంర281. 0%821 91108 ఏల1602107 ॥ శీలి కల2౯2002 ₹రా2గక! కెడగంతిడిరే, - సేశ2రేలష8 - 17 ల లకి 580020801309 1 2 బ౯646 6రేంం3408150 224 18 వం ౪106 011011109౯ 0 లింం6410ం8ల0/ అగ1+ంణ10/. వెత? గ పం0004౧208 శ010€ 03 109 908౯ 1645 ౮ 20-9-1979. 16౪1006 ౩0 ౫౩౬88౯8100 10 93? 0284 రిం 04862 కం103202 8 000 ౮6 (89 ౧1౦౧౦6౦౧ 0 34386 ర139 18 46 అం3300/. గం 11 0౬6 0 ౧096 రేంయ1084664 [0% ఇం 8276 09 లే194 0౯ 6౬ 18 ౨౧౦6108 362386 26108 10౯ 076౯ $23102 లల. 0 *ండ64ంల 16 129 0009 2001231006 10 2౨6 ఇ1ఢల వతి 2 ప్రండ 0౫008601 01 (ఏం రజ. క 1876౧? 200608౧116 18 ౪0౦6 2/6 ౮౫101600 ల 226 ౩0 ౧వీ0408౯8209 0౯ ౨౯ ౧129618066 03628 60 ఉల ౪011 క ఇరు 98౯6 ఉం 41010008 *11 96 21686 [0౯ 16 అల విక ఇం! 88 106 916464. క 56964 ౧ ౧08్రమారేకి ఒలిరే బ[6660ళ్ర (0 ౯. ౮౩డికికకిం కంసపేడిణరు. 0జి జీతింంల! 7, 5. *₹06212 ఏళ0120020120 యిట్టి గొప్పకళకు తగిన ఆదరణ, (పవారం, గుర్తింవులేక పోవడం వివారించాల్చిన విషయం. ముందు ముందు ఏ యితర దేశసుడో యీ చం(ద్రశేఖరం విష యాలు తెలుసుకొని, గుర్తించి.ఏడో విధంగా వుపయోగించుకోవడం జరగవచ్చును. అప్పుడు మనం కళ్లు పూర్తిగా తిరముకొందాం “మావాడు చంద్రశేఖరం” అని గొప్పగా వెప్పుకొందాం. పొగడ్డాం. గర్వించుకొంచాం. జయంతి వుత్స్పవాలు జరుపుకొందాం. డాక్యు మెంటరీలు తీద్దాం మనం తెలుగువారమనిరుజువు చేసుకొందాం.

రష్యాయాత

భావకవిత పల్లె పాటల ప్రసిద్ధ గాయని శ్రీమతి వింజమూరి అనసూయాదేవి వ్రాసిన యి వ్యాసం మొదట వదథండి. బహుపొత్రావినయ బహు వేషరచనా నిపుణులైన డాక్టర్‌ వంద్రశేఖరం గారి మేకప్‌ ఫొటోల ఎగ్జిబిషన్‌ ఒకటి 22-12-66న మదాను త్యాగరాయనగర్‌లోని శేసరి మహైన్కూల్లో ఏర్పాటు చేస్తున్నామనీ, కార్య నిర్వాహక వర్గంలో వన్నాక నభ్యురాలిగా ఉండమని, అంధ్ర (పముఖులొకరు నన్నడిగారు. అరే. మన వబందద్రశేఖరం గారిని గౌరవం వేస్తుంటే, ఆ కమిటీలో నేను ఉండకపోతే ఎలాగ? అనిపింవి అత్యంతానందంతో వెంటనే 'నరే' అన్నాను. కమిటీ అధ్యక్షులు కళాతపన్వి పద్మశ్రీ నాగయ్యగారు.

బంద శేఖరం" గారంటే నాకు గౌరవమే గాక చెప్పలేని “ఎడ్మి రేషన్‌" కూడా. ఆయన వట్టి నటుడే కాదు, గట్టి మేకప్‌ ఎక్స్‌పర్టు మాత్రమే కాదు, ఆయనొక మహావ్యక్తి. అర్ధం చేసుకుంటేనే అర్ధం అయ్యే వింత (పకృతి. అర్ధం చేసుకుందామన్నా అర్ధం కాదేమో అని భయమేసే వింత వేదాంతం, ఆయన పైకి నిశ్చలమైన నీరు, కాని " ఆయన లోపల ఎన్నో ఉప([గహాలున్నాయి. ఎన్నో విషయాలు ఆయన వెపుతుంటే ద్ధగా విన్న వావంటి వారికి చంద్రశేఖరం గారి కళా చదృక్పథమేదో బాగా తెలుస్తుంది.

నరే, అనుకొన్న (పకారము 22-12-66 న చంద్రశేఖరం గొరిని గౌరవించే సభ. వారి మేకప్‌ ఫొటోల ఎగ్జిబిషన్‌ ఎర్పాటు అయ్యాయి.

190

ఇ౦0క అనాటి మేకప్‌ ఫొటోల (ప్రదర్శన (ప్రారంభకులు, కాం(గెస్‌ అధ్యక్షులు, సాహితీపరులూ అయిన శ్రీ. డి. సంజీవయ్య గారు. ఆయన ఉపవ్యసిస్తూ “అనేక ఘనకోర్యాలు చేసిన డాక్టర్‌ చంద్ర శీేఖరంగారు ఒకే ఒక మహాఆపవారం వేశారు. అది ఆయన ఆంధ దేశంలో పుట్టడమే! ఆయనచేత విదేశాల్లో (ప్రదర్శన లిప్పింవాల్ని అందుకు కృషి ఈనాడే ప్రారంభం కావాలి.” అన్నారు. సంకల్ప సిద్దులైన నంజీవయ్యగారు అన్నమాట ప్రకారం మరు సంవత్సరమే చం[దశేఖరంగారిని రష్యాకు కళా పర్యటనకు పంపింవారు.

వెప్పినట్లే చేశారు సంజీవయ్యగారు. లండన్‌లో వుంటున్న తన మిత్రునికి జాబు రాశారు. భారత (ప్రభుత్వం తరఫున యితర దేశాలకు పంపబడే కళాకారుల బృందాలలో యీాయన్నూ ఒక మెంబరుగా ఎన్ను కోమని సిఫార్స్‌ చేస్తూ దీనికి సంబంధించిన మంత్రికి జాబు రాశారు.

యింతలో అనుకొనవి వివిత నంఘటన రష్యా యాశకు శారణమయింది అనంద్‌ సినిమా హాలులో ఏదో ఫిలిం చూడాలని చం[దశేఖరం టికెట్టు కోసం అరగంట ముందుగా వెళ్లి కొనుక్కొని బయటికి వచ్చాడు ఆ అవరణలోనే పక్కన మిడై గోడకు తగిలింవి వన్న ౦౯౯౦8 0౯ 13005 4౫౨ 2౬4016 004 బోర్డు చూవారు సీట్‌ రిజర్వేషన్‌ వుందికదా యీ అరగంట అక్కడ కాలక్షేపం చేయవచ్చునని అ గదిలోనికి వెళ్లాడు. అక్కడ యింగ్లీషు భాషలో మాస్కోలో (ప్రచురించబడిన కొన్ని పత్రికలు టేబిల్‌ మిద వుండినవి. 'మాస్కో న్యూస్‌' వత్రిక చదవడం ్రారంభింవాడు. అందులో ఒక వార్త భారతదేశ స్వాతంత్ర్య యిరవైవ నంవత్స్పరవు వేడుకలు వుజ్బెకిస్తాన్‌లో వారం రోజులు జరుగుతాయని, యీ సందర్భాన ఏడుగురు సభ్యులు గల ఒక కళాకారుల బృందాన్ని పంపించవలసినదిగా 130౮5 అఖిల భారత కౌన్సిల్‌ను కోరడమైనది = అనివుంది. వెంటనే ఒక అలోచన తట్టింది. పినిమా మూచి యింటికి వద్చాడు.

191

మరురోజే నంజీవయ్యగారికి యా విషయం జాబు రాశాడు. నంజీవయ్యగారు 1530౮3 అధ్యక్షులు కే. పి. మినన్‌గారికి చంద్ర శేఖరాన్ని అ బృందంలో ఒక నభ్యుడుగా ఎన్నుకోమని సిఫార్స్‌ చేయడం, మీనన్‌ గారు అంగీకరించడం, వారి అఫీస్‌ నుంవి ఆవ్వానం రావడం జరిగింది. యిది తెలుసుకొన్న తమిళనాడు 130౮3 (ధెసిడెంట్‌ మతి కుమార మంగళంగారు తన కమిటీని నంప్రతించ నందుకు, చంద్రశేఖరం మదాస్‌లో వున్నా అతను తెలుగు వాడై నందుకు ఆక్షేపణ ఢిల్లీకి తెలియకేశారు. కాని వుపయోగం లేక పోయింది. అల్‌ యిండియా లెవల్‌లో సెలెక్షన్‌ జరిగిందవి, (పతిభా వంతుడైన మేకప్‌ ఎక్స్‌పర్ట్‌గా ఆయనను తీసుకోవడమైనది అని జవాబు రావడం ఆమెకు అమితమైన కోపం తెప్పింవింది.

యీ విషయంలో నంజీవయ్యగారు ఎంతో శ్రద్ధ తీసు కొన్నందునే చంద్రశేఖరానికి ఊన్ళెకిస్తాన్‌లో పర్యటనేకాక మూడు రోజులు మాస్కోనగరంలో గడపడం, 29 అంతస్తుల హెటల్లో 28వ అంతస్తులోని గదిలో వుండడం, అ నగరంలోని కొన్ని ముఖ్య సలా లను నందర్శించడం (ప్రసిద్ధి చెందిన 'ట్యూల్‌' రైలులో ప్రయాణం వేయడం జరిగినవి.

రష్యా నుంచి తిరిగి వవ్చిన తర్వాత చంద్రశేఖరం నంజీవయ్య గారిని కలుసుకొని తన కృతజ్ఞతలు తెలియవేసినాడు. నెహ్రు వేషంలో ప్రేజి మొద దర్శనమిచ్చినపుడు ఒక రష్యన్‌ యువతి మాల వేయడం, మరొకరు ఆటో[గాఫ్‌ సంతకం చేయించుకొనడం, యీ రెంటి ఫొటోలు 350౪7182 4000 పత్రికలో పెద్ద బొమ్మలతో (ప్రచురింప విడినవని వాటిని చూవి సంజీవయ్యగారు వాలా సంతోషించారని వారి సెక్రటరీ 5 క రావుగారు. జాబు రాసినారు. యూనియన్‌ మంతి పదవిలో వున్నా మ(ాసుకు వచ్చినప్పుడు రెండు మూడుసార్లు 3౮౭9180౮38 కు పిలిపించుకొని ఎవేవో మాట్లాడేవారు. సాహిత్య (ప్రియుడు కాబట్టి దాశరథి గారిని పిలిపించుకొని నంభాషించేవారు.

192

యీ నందర్భంలో ఒకసారి చం(ద్రశేఖరం యిలా అన్నాడు. “"మద్రాస్‌లోను, హెైదరావాదులోను, ఢిల్లీలోను మంత్రులుగా వుండి, లుప్పటికీ వుంటున్న వారు కొంతమంది, మంత్రి సింహానవాలు అలంక రించక ముందు తమంతట తామే నన్ను పల్కరింవి నమస్కారం వేసేవారు. కాని పదవులు వచ్చిన ఒక్కరూ నా (ప్రతిభను గుర్తించి విలువకట్టి వుపయోగించుకోలేదు. యిది యీ దేశ (సజల దురదృష్టం. నంజీవయ్యగారు ఏ పదవిలో వున్నా పాఠ మిత్రులతోను పొహిత్య కళారంగాల్లోని వారితోను ఒక సామాన్య వ్యక్తిగా (ప్రవర్తించే వారు. ఒక వీద కుటుంబంలోని బాలుడిగా చదువుకొనే రోజుల సంగతులు వెప్పేవారు. యితరులు ఏనునుకొంటారో అనే అలోవన వారికి లేనే లేదు. యిటువంటి మహనీయుని ఫొటో, పెద్ద సైజులో వా గదిని అలంకరింవి వుండడం నా అదృష్టం”

5071౯7 1410 తెలుగు పత్రిక 1967 నవంబర్‌ నంచిక లో ప్రచురించబడిన చంద్రశేఖరం వ్యాసం చదవండి.

ఆంధ్రవటువి సోవియట్‌ యాత్రామభవాలు ర్రశాకారుల ప్రతినిధి వగ్గం ఉక్బెకిస్తాన్‌కు వెళ్ళబోతున్నదనీ, దానిలో

మోరూ వెళారా అనీ ఇస్కన్‌ కార్యదర్శి నుండి వచ్చిన ఉత్తరం తూసి, నా కళ్ళను నేనే నమ్మలేక పోయాను. ఇరవయ్యవ భారత స్వాతంత్య దినోత్సవ నందర్భంగా జరిగే భారత సంస్కృతీ ఉత్స వంలో పాల్గొనడానికి అది ఉజ్బెకిస్తాన్‌ వెళోంది. నటునిగా ఎన్నాళ్ళు గానో సోవియట్‌ దేశానికి వెళ్ళామని ఉవ్విబ్భారుతున్నాను కనుక ఆ అహ్వానం వెంటనే స్వీకరింవాను.

నాతో బాటు యిీవ్రతినిధి వర్గంలో లక్నో గాయకి వీగం అక్షర్‌, ఒరిస్పాకు వెందిన గాయకులు రఘునాధ్‌ పాఠిగ్రహి.

193

ఒడిస్సీ నర్తకి శ్రీమతి నంయుక్త పొణిగ్రహి, నృత్యోపాధ్యాయుడు కెలుచరణ్‌ మహాపాత్రా, ఢిల్లీ గాయని శ్రీమతిసురేందకార్‌, ఢిల్లీ రచ యిత, (పతినిధి వర్గ వాయకుడు శ్రీ శివదాన్‌సింగ్‌ చౌవాన్‌ వున్నారు. మేము బయలుదేరడానికి ముందు రాస్ట్రపతి శ్రీ జకీర్‌ హుస్పేన్‌, వధావి శ్రీమతి ఇందిరాగాంధి, భాల్లత దేశంలోని సోవియట్‌ రాయ వారి కార్యాలయ నంన్కృతి కొఖ అధిపతి శ్రీయం. ఐ. దనికోప్‌, “ఇన్కస్‌' అధ్యక్షుడు, సోవియట్‌ దేశంలో మన పూర్వ రాంవదారి కె. ప. యస్‌. మీనన్‌ మాకు దర్శనమిచ్చారు. మాస్కో వేరిన మరునాడు ఓక్స్‌ ఉప కార్యదర్శి శ్రీ ఇవనోవ్‌ తమ కార్యాలయంలో మాకు వన్మాన సమావేశం జరిపారు. అ సాయంకాలం జరిగిన చభలో మొదటిసారిగా మేము మా (ప్రదర్శన లిచ్చాము. సాొనిక కళాకారుల (ప్రదర్శనలు చూశాము. నా మేకప్‌ ఫొటోల ప్రదర్శన కూడా జరిగింది (కమిన్‌, భూగర్భ రైల్వే, బాల నంఘ భవనం "మూకాక, అర్థరాత్రి తాష్కెంట్‌ చేరుకున్నాము.

ఉజ్బెక్‌ రిపబ్లిక్‌ అధ్యక్షురాలిని ఉదయం కలునుకున్నాము, అఆ సాయంటత్రం భారత సంస్కృతి ఉత్సవానికి (ప్రారంభోత్సవం జరిగింది. భారత - సోవియట్‌ మైతతిని వ్యక్తపరిచే ఉపన్యాసాలు జరిగౌయి. మాస్కోలోని భారత రాయబారి $ కేవల్‌ సింగ్‌ కూడా ప్రనంగింవారు. మా కళాపదర్శనలూ, అ రోజున ఇంకో భారతీయ బృందంలో అక్కడికి వచ్చిన యామినీ కృవ్లమూర్తి, పద్మిని, రాగిణి, విస్మిల్లాఖాన్‌, సునీల్‌ దత్‌, రాజ్‌కపూర్‌ ప్రదర్శనలు కూడా జరిగాయి.

ఈ ఉత్సవంలో భాగంగా రాజస్తాన్‌ అనువరిత అలంకార కళా ప్రదర్శన, భారత దేశపు బొమ్మల, పుస్తకాల, ఛాయా విశాల (ప్రదర్శన, జరిగాయి. ఈ ఉత్సవానికి తాష్కెంట్‌ నగరం జండాలు మొదలైన వాటితో వక్కగా అలంకరింపబడింది. ఈ పండగ పది రోజుల పాటు జరిగింది. ఒక పార్కు ఇందు కోనం (పత్యకంగా

194 ధీపాలతో అలంకరింపబడింది. తాష్కెంట్‌ అన్నది మనకు కొత్త పదమేమిా కాదు. శత్రుత్వాలను విరమింప జేసేస్నేహ స్థావరమని దాని అర్హంకదా ' ఉజ్బెక్‌ కళాకారులు యింతకుముందు భారతదేశానికి వవ్చి, తమ నృత్యగాన (పదర్శనలతో మనలను ఆనందింప జేశారు కూడా.

తరువాత మేము (ప్రాచీన నగరాలైన సమర్కండ్‌, బుఖరొ లకూ, నూతన నగరాలైన విర్చిక్‌, ఆల్మలిక్‌లకూ, మాస్కో నమిష్టి క్షే.శొనికీ, లెనిన్‌ నమిష్టి క్షేతానికీ వెళ్లి ప్రదర్శన లిబ్బాము. మా (పదర్శనలన్నీ ఉక్ళెకీ (పేక్షకుల "(ప్రశంసల నందుకున్నాయి. జవహర్‌లాల్‌ నెహూ వేషం వేసుకుని నేను రంగస్టలం మోదికి వచ్చి నప్పుడు (ప్రేక్షకులు ఎంతో సేపు హర్షధ్వానాలు “చేస, మన మహీ వాయకుని పట్ల గౌరవాన్ని (దర్శించారు.

సనమర్కండ్‌ మాకు అపూర్వమైన స్వాగతమివ్చింది. నగరం లోనికి రాక ముందరే డప్పుల వాద్యంతోనూ, నృత్యాలతోనూ మాకు ఆహ్వానం జరిగింది. మా కళాకారులు వారితో బాటుగా కలనీ నరదాగా నృత్యం చేశారు.

నలవైఎళ్ళకు పైనుండి నటునిగా వున్న నేను సోవియట్‌ (పభుత్వం ప్రజలకు పట్టణాలలోనే గాక, (గామాలలోనూ సాంవ్క్యృతిక వినోదాలను కల్పిస్తుండటమూ కళాకారుల నై వుణ్యాఖివృద్దికి వారికి తోడ్పడటమూ సుఖజీవనం కల్పించడమూ గమనించి నంతోషంవాను. నమ్మలేని విలాలు ం

తాష్కెంటు నగరంలో తనకు జరిగిన రెండు వింత నంఘట నలను గూర్చి చంద్రశేఖరం యీలా వెప్తాడు,

“అది ఆ వూరిలో మా మొదటి (పదర్శనం. వె(నూ వేషంలో ఫ్రేజి మొద కనబడి రెండు మూడు వాక్యాలు మాట్లాడటమే వా పని. అరగంట ముందే తయా.రె ఒక చోట కూర్చొని వున్నాను. అందరూ నన్ను - అ నెెహూను - అళ్చర్యంతో చూవి వెళ్తున్నారు. అక్కడ

195

వున్న అ నగర (ప్రముఖులు ఒకరు వా వద్దకు వచ్చి గౌరవ పూర్వకంగా ఆ “నెహూ'కు నమస్కారం పెట్టి నిలుచుకొన్నారు. “యాయన మీతో మాట్లాడవలెనవి కుతూహలంగా వున్నారు. దయ వేసి రాండి" అన్నారు మా యింటర్‌ వ్రిటర్‌రు నన్ను ఒక పెద్ద గదిలో నికి పిలుచుకోపోయివారు. ఒక పెద్ద టేబిల్‌, దానికి నాలుగు పక్కల్లో సోఫా కుర్చీలు నన్ను ఒకదాని మాద కుర్చ్పోమన్నారు. ఎందుకా అని నేను అలోవిస్తుంటే అ ఉజ్బెక్‌ పెద్ద మనిషి ఒక (టీలో టీ తీనుకొని వవ్చి, అనలు జవహర్‌లాల్‌ న్నెహూ గొరు మా నగరం నందర్శింది నప్పుడు కొంచెం ముందుగా వవ్చి యీ గదిలో యీ సోఫా మీదనే కూర్చొని వుండగా వారికి టీ అందచేసే గౌరవం నాకు లభించింది. యారోజు యీ నెహూగారికి అలాగే టి యిచ్చే భాగ్యం వాకు కలిగింది" అన్నారు.

ఎంత. అద్భుష్టం ఎటువంటి నంఘటన మన దేశం వారు నమ్మరాని యింకొక సంఘటన.

తిరుగు [పయాణం విమానంలో తాొష్కెంటు నుంచి మాస్కో నగరం చేరి అక్కడ నుంది ఢిల్తీకి. తాష్కెంట్‌లో 415 పంగ మంచి. విమానం వద్దకు నడవి పోతున్నాను. ఒక చేతిలో 3౧౬ 0386 యింకొక చేతిలో ౨1060 6౧12౯86౯ బుజం మాద ₹ం01162 6076౯ ౧౦౪4. యిది జారి పోతుండడం మాకు వీడ్కోలు యివ్వడానికి వచ్చిన ఒక పెద్ద మనిషి వా అవస్థ చూచి నావద్దకు వన్ని అ కోటూ, వెగం[0886 తనకివ్వమని అడిగినారు. అతని హోదా నాకు తెలుసును

వేను *“యివ్వను, యివ్వను', అని అంటుంటే. అ పెద్ద మనిషి బలవంకాన తీసుకొని విమానం ఎక్కి పైన 2.1 మిద పెట్టి నవ్వుతూ 58216236 యిచ్చి వెళ్లి పోయినాడు.

అతనెవరోకాదు ఉజ్బెకిస్తాన్‌ రాష్ట్ర విద్య విజ్హాన కాఖల మంత్రి. ఆశ్చర్యం వేసింది.

“రంగజ్యోతి' మాసపతిక

నాటక విద్యాప్రణాళిక అనుసరింవి 1972లో “రంగజ్యోతి "పేరుతో చంద్రశేఖరం ఒక మాస పత్రిక ప్రారంభింవినాడు. యీ దేశంలోని, యితర దేశాల్లోని ప్రఖ్యాత నటీనటులను గూర్చి, వారి వారి కార్య(క్రమాలను గూర్చి,.తన అనుభవాలు. ఆలోచనలను గూర్చి,- యుంకా ఎన్నో _విద్యాకరమైన విషయాలు, కొన్ని నాటికలు యిందులో (పకటించేవారు.

ఎనిమిది వందల కాపీలు ముదింవి, తనమి[తులకు, నాటకాలకు నంబంధింవిన కొంతమందికి పోస్ట్‌ చేయడం ప్రారంభించాడు. యిలా ఒక నంవత్సరం జరిగింది.

తర్వాత కొంతకాలానికి ఎలెక్ట్రిక్‌ కరెంట్‌కోత వవ్చినందున అచ్చు ఆఫీసువారు (ప్రింట్‌ చేయలేమన్నారు. 10,12 కేజీ లెనా వేయమని అచ్చు అఫీసువారిని కోరాడు. యింతలో న్యూస్‌ (ప్రింట్‌ కాగితాలధర చిపరీతంగా పెరిగిపోయింది.

నాటక రంగానికి సంభంధం లేని కొంతమంది అభిమానులు మొదటిలో తమ వ్యాపార కంపెనీల తరఫున అడిగిన వెంటనే (ప్రకటనలు దయతో పంపేవారు. ఆం(ధ(ప్రభుత్వం వారు కొన్ని నంవక్సరాలు పంపి అపివేసినారు. విరాళాలు చందాలు సంపినవారు కొద్దిమందే.

యిటువంటి వతిక బాలా ఉపయోగకరమని, అవసరమని వ్యాపార రీతిలో ప్రకటించిన ఎడల ఏజంట్ల ద్వారాను చందాదార్ల

197

ద్వాళాను కొన్ని వేల కావీలు (పతివెల అమ్ముడు పోతాయని బాలా అదాయం వుంటుందని కొంతమంది నలహా యిచ్చారు. యిది ఆయనకు నచ్చలేదు. గుమాప్తా, అటెండర్‌, ఆఫీసుకు (ప్రత్యేక నలం, లెఖలు చూచు కోవడం, పత్రికలు కట్టలు కట్టించి ఎజంట్లకు రవాణా చేయడం - ఎంతో శ్రమ కష్టాల వని. అడ్వర్‌బైజుమెంట్లకు యితర వూళ్లకు తరముగా హోవడం“కవ్టం. అందువల్ల పాత పద్ధతే కొనపాగింవాలెనుకొన్నాడు. పేజీలు తగ్గింవాడు నాటకాల విషయాలకు వినోదదాయకమై నట్టి రచనలమీ [ప్రాముఖ్యత యివ్వడం మొదలెట్టివాడు. ఇలా వుంటుండగా పత్రికా నిర్వహణకు అకాడెమో కార్యక్రమాలు కొన్నిటిని కొనసాగించడానికి ధనము వవ్చేందుకు తోడ్పడే రెండు నంఘటనలు జరిగినవి. యివి మొదట ఎంత ధ్రైర్యమిచ్చినవో తర్వాత అంత నిరుత్సాహం, బాధ కలిగింవినవి. మొదటిది

హైదరాబాద్‌ నగరంలో ఒక పెద్ద కంట్రాక్టర్‌ వున్నాడు. కోటో శ్వరుడు, సాంస్కృతిక కార్య కమాలకు డబ్బు విరివిగా ఖర్చు పెట్టే వాడని పేరు తెచ్చుకొన్నారు.

అయన పినతండ్రి చంద్రశేఖరం డ్రామాపార్రీలో బాలా నంవత్సరాలు పాల్గొని, నటనా కౌళల్యాన్ని పెంపాందించుకొవి, తర్వాత సినిమా ప్యపంచంలో (ప్రవేశించి డబ్బు, పేరు, (పఖ్యాతలు నంపాదించుకొన్నాడు. నటనలో చంద్రశేఖరం తన గురువు అవి గర్వంతో వెప్పుకొనేవాడు.

యిది తెలుసుకొన్న ఆఅ కంట్రాక్టర్‌ తన పినతండ్రి పేరట అవార్తుగా చంద్రశేఖరావికి పదివేలరూపాయలు యిస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. పత్రికలో యీ వార్త ప్రకటింప వేశారు. ఒక నభ ఎర్పాటు వేసి అ రోజు బహుకరిసొనని చం[దశేఖరానికి 26 - 5 - 88న జాబు వాసినారు. పతికకు అకాడమి కార్యకమాలను యీ ధవాన్ని

196

వుపయోగించుకొనవచ్చునని యూ అమాయక నటుడు సంతోష పడ్డాడు. చంద్రశేఖరం అ కంట్రాక్టర్‌గారికి యీ విషయం జ్ఞాపక పరుస్తూ తర్వాత రెండు జొబులు కూడాపంపినాడు.

ఆయనగారు అయిదునంవత్సరాలైనా యింతవరకు సమాధానం యివ్వలేదు. (యింతవరకు కూడా 1988) చంద్రశేఖరానికి నిరు శ్చాహం కలిగింది. శెండవది.

యింతకన్నా ఘోర నంఘటన ఒకటి 1984లో జరిగింది. హైదరాబాద్‌లో ఒకరు వున్నారు. ఆయన పెద్దవకీలు, 2,9, హెోోటళ్ల అధిపతి కోటీశ్వరుడు అంటారు. నలభ్రైఎళ్లకు పెగా చంద్రశేఖరా నికి మిశుడు. హైదరాబాద్‌ వెళ్లినప్పుడు తరచుగా వారి యింటికి వెళ్లి కలునుకొని వచ్చేవాడు. ఆయన బాగా ఆదరించేవారు కూడా. 205 = 12 -1988 న హైదరాబాదులో చంధదశేఖరానికి అరిగిన ఒక నన్నాన సభలో వీరిని ఒక వక్తగా పిలివారు. తన వుపన్యానంలో కొండంత ఎత్తున పొగడ్తూ “చంద్రశేఖరం డబ్బు కోనం ఎప్పుడూ పాకులొాడలేదు ఎంతో కష్టపడుతూ తన యనథైవ వయసులో కూడా కష్టపడుతూ తన కళా కార్యక్రమాలను సాొగిన్తున్నాడు అయనకు ఎనవైవేల నిధి ఐహూకరించడం అవసరం, అన్నారు తర్వాత తన అధ్యక్షత కొంతమంది నగర (ప్రముఖులతో కమిటీ. ఏర్పాటువేసినారు చంద్రశేఖరం కళా (ప్రతిభ, సేవల, గుర్తింపుగొ కళాపపంచంలో అతని అంతస్తుకు తగినట్టు గౌరవించాలి అని ఒక నభ ఏర్పాటు వేసి ఆరోజు యా లై వేలనిధి బహుకరింవాలి అని నిర్ణయించు కొన్నారు. వసూళ్లు పావెనీర్‌కు అడ్వర్‌టైజ్‌ మెంట్లు నంపాదన (పారంభించారు. 19.6. 1984 న రవీంద భారతి హాలులో వైభవంగా నభ ఏర్పాటు వేశారు.

199 పూర్ణకుంభంతో అయనను వాలులోనికి పిల్చుకొని వెళ్లినారు. "స్టేజి మాద కూర్చొపెట్టి అవాటి వుత్సవానికి ముఖ్య అతిథి బొంబాయి మంవి వచ్చిన హరీంద్రనాథ్‌ చటోపాధ్యాయ వేత పూల కిరీటంతో అలంకరించారు. 50 వేలు యిస్తున్నామని సభికులకు తెలిపి అప్పటి మంత్రి హరిరామ జోగయ్య చేత ఒక పశ్లెం అందవేశారు.

నభ ముగిసిన తర్వాత హోటల్‌కు వెళ్లి మూచుకొంటే యిరవై వేల రొల్ధం, ముప్పైవేలకు ఒక వెల్లని వెక్కు, వుండినవి. “హిందూ', యితర యింగ్లీషు తెలుగు దినపథతికలలో యాథైవేలు యివ్చినట్లు వార్తలు వచ్చినవి. గౌరవం, వబ్లిసిటీ, కమిటీ అధ్య కులకు లఖింవింది. వాహినీవారి “పెద్ద మనుష్యులు” సినిమా జ్ఞాపకం వస్తుంది. మ్రాను నుండి హైదరాబాదుకు రానూ పోనూ ఖర్చులు, తన భోజన ఖర్చులు కూడా తానే భరించుకోవలసి రావడం,

.యిది నన్మానావమానం అంటాడు చంద్రశేఖరం. యీ విషయాలన్నీ "“రంగజ్యోతి' పత్రికలో ,పచురింపబడింది. అధ్యక్తులుగావి, ఏ మెంబరుగాని ఆక్షేపణ తెలుపలేదు. సమాధానం యివ్వలేదు. తర్వాత అడ్వర్‌టైజ్‌మెంట్ల ఛార్జీల వసూళ్ల చ్వారా పది వేల దాకా వసూలయిందని తెలిసినది. ఆ డబ్బు ఎమైనదో

అదీ తెలియదు.

యీ కమిటీ అధ్యక్షులు జనతా పార్టీ నాయకులు టి బాబుల్‌ రెడ్డిగారు. అప్పుడు రాఖ్యనభ మెంబరు కూడా రమణా రెడ్డీ అవార్డు వాగ్దానం వేపి వాక్‌ దహనం చేసిన కంటాక్టరు శ్రీ టి సుబ్బ రామిరెడ్డిగారు. కామిడి యాక్టర్‌ కీర్తిశేషులు టి.వి. రమణారెడ్డి వ్వర్గంల్‌ ఏడుస్తూ వుండక పోతాడా ? వాగ్దానాలు వాక్‌దహనాలు అయినవి, యీ రెండు వంఘటనలు చంద శేఖరాన్ని ఎంతో [కుంగ చీసినవి. ఆరోగ్యం మరల దెబ్బతిన్నది. అయినా అధ్యాత్మిక వింతన గలవాడు కాబట్టి నిరవన తెలపలేదు. విధికి లోబడినాడు.

200

అయినా చలిఎవలేదు. అఇత్మానందంతో జీవిస్తున్నాడు. అవార్డ్‌లు దానం చేయడం ఒక వేడుక నరదా, అయిపోయినట్టుంది కొంత మందికి ధన సంపాదన కూడా, అంటారు.

“లోగుట్టు పెరుమాళ్ళ కే ఎరుక”

యిట్లుండగా 1985 అఖరులో అచ్చుఆఫీస్‌ టి. నగర్‌ నుంవి 8 కిలో మిటర్ల దూరం వున్న పాలిగ్రాంకు మార్చినారు. అంత దూరంలో పోవడం రావడం కష్టం.

వీటి అన్నిటిని బట్టి ఎంతో బాధపడి విధిలేక పత్రికా (ప్రకటన 1985లో అపుకొన్నాడు. “నా దేహంలోని జ్యోతి వెలుగుతుండే వరకు యీ 'రంగ జ్యోతి" వెలుగుతూనే వుంటుంది అని గర్వంతో అనేవాడు. కాని యిది జరగక పోవడం యాయన్ను యింకా క్రుంగ దీసింది. ఆరోగ్యం మరీ దెబ్బతినింది. రెండు నెలలు మంచలో వుండాల్సివచ్చింది. యింక కొంత విశ్రాంతి తీసుకోమని బంధువులు ముఖ్య స్నేహితులు నలహాలు యిచ్చారు కకాకార్య [కమాలు నా తపస్సు అన్నాడు. కొంచెం తగ్గినా ఏదో ఒక వనిజరపక పోతే నా అరోగ్యం పూర్తిగా చెడిపోతుంది. వా కళాళక్తి వాకు బలం యిస్తుంది అన్నాడు యీ కళా మూర్జుడు.

యింతలో హెదరావాదులో 1985లో జరిగిన ₹/01164 కలమంళం ౧00016/6000కు అహ్వానం వచ్చింది. ఒక బంధువును తోడుగా తీసుకొనివెళ్ళి అ నభలలో ప్రదర్శనలిచ్చి వెలిగేట్లు మెప్పి పొంది మద్రాసుకు తిరిగి వచ్చినాడు. యిక “రంగజ్యోతి” పత్రికకు ఆడ్వర్‌టైజ్‌మెంట్ల విషయంలో కొన్ని విశేషాలు తెలుసు కొందాం,

అడ్వర్‌ టైజుమెంట్లు

“రంగజ్యోతి' మాసపత్రిక[ప్రారంభించిన మొదటి రోజుల్లో కొంత

మంది అభిమానులు సంతోషింవి మంవి (ప్రోత్సాహము యివ్చారు. అం[ధపదేళ్‌ (ప్రభుత్వంలో అప్పుడు మంత్రిగా వుండిన వాసుదేవ రావుగారు రంగజ్యోతికి (పత్యేక ఆదరణ చూపినారు ఆఅ[గింకోర్‌ పొగాకు కంపెనీ గైరెక్టర్‌ విలుకలూరిపేట ఒక కళాభిమాని ఓక వ్యాపారుని చేత వెయ్యి రూపాయలు విరాళము యిప్పింవినారు. యితర కొంతమంది మిత్రులు [ప్రకటనలు యిప్పింవినారు. చంద శేఖరం ఉప్పొంగి పొయ్యాడు మద్రాస్‌లో అనేక సినిమా కంపెవీ లున్నాయి. వీళ్ళ బొమ్మలు వాటి వార్తలు వేస్తేనే ప్రకటనలు ఇస్తారు అని ఒకరు వెప్పినారు. వరుమానం తగ్గింది. తర్వాత ఒక వార పత్రికలో ఇతర ఊళ్ళలో ఉండే కొంతమంది పత్రికల ఏజంట్లు కమిషన్‌ మిద అమ్ముతామని (వాపారు. కాఫీలు ప్యాక్‌ చేయడం లైలు స్టేషన్‌లో పార్శిల్‌ ద్వారా వంపించడం వాలా శ్రమగా ఉండి నది. అయినా 8, క నెలలు ఇలా వేశారు. కాఫీలు వేరలేదవి ఒకరిద్దరు వ్రాయడం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. కొంతమంది ఏజంట్లు సినిమా అఆడకారల బొమ్మ కవరు పేజీ మిద వేయించండి. కొంచెం సినిమా వార్తలు కూడా (వాయండి,. రెండు వందలు, మూడు వందలు కాఫీలు కూడ అమ్మగలను అని నవ్రాపొరు. నాటక రంగ విషయమే తప్ప రాజకీయ వార్తలుగాని, సినిమా వార్తలుగావి పక టించడం ఈయనకు ఇష్టం లేదు అందువలన 40 పేజీల నుంది ఎవ24ీ పేజీలకు తగింవాడు నంఃవందా 10 రూః అన్నాడు. పత్రిక అందుకొన్న వారు (పకటనలు విరాశాలు పంపించవలసినదిగా కోరాడు. మదరాసు నగరంలోవి 8, 4 కంపెనీల వారు అడగగానే పంపించే | కోనం కొంత, లను కలును

్‌్‌ మ ఘే

204

నాటి పాయంత్రమే ప్రదర్శన ఏర్పాటు వేసారు. చూవి నంతో షెంవారు. తరువాత కొంత కాలానికి మదరాసు వచ్చి ఇక్కడనే స్థిర పడి ఒకరోజు తను వేస్తున్న 4080 - తీంంక (పదర్శనానికి ముఖ్య అధితిగా రావలసినది అని చం[దశేఖరం ' వారిని కోరినాడు. ఆయన అంగీకరించి వచ్చి (ప్రదర్శనం తరువాత ముష్ఫ తన వెలబువ్నారు.

తరువాత కొంత కాలానికి రంగజ్యోతి (ప్రత్యేక నంవిక (ప్రకట నలు అడగటానికి ఆయన ఆఫీసుకు వెళ్ళాడు. 9117216 500౯612౧06 తన కార్డు ఇన్చాడు. ఆయన అది తీసుకొని వెళ్ళి మహాలింగంగారికి నేను వచ్చిన వార్త తెలిపినాడు. ఆయన నన్ను చూడటానికి నిరా కరింవొాడట. తరువాత రెండురోజులకు పాల్లాబిలో మదరాసులో జరిగిన (ప్రదర్శనలను జ్ఞాప్తికి తెస్తూ ఒకలేఖ (వాకాడు. తిరిగి తరువాత అఫీసుకి వెళ్ళాడు. అంతకు ముందు జరిగినట్లే ఈపారి కూడ జరిగినది. ధనవంతులు, కోటీశ్వరులు కొంతమంది ఎప్పుడు, ఎందుకు ఎవిధంగా ప్రవర్తిసారో తెలియదు. తరువాత కూడ రంగ జ్యోచి పత్రిక (ప్రతినెల ఆయనకు పంపేవాడు.

తన నాటక కార్య్మకమాలను ఒక తపస్సుగా భావింవినందు వలన ఎన్ని అడ్డంకులు వన్చినా తనునే తలవిన కార్యక్రమాన్ని మానుకోలేదు. తనను (ప్రత్యేక నంవిక (ప్రచురణ విరాధరణ వేసిన వారి మొద పగలేదు. కాని జరిగిన వాస్తవాలు పత్రికలో పుస్తకాలలో తెలియచేస్తాడు.

205

మరొక విచిత నంఘటన

మ(ద్రాము నగరంలోని అంధధా బ్యాంక్‌ డివివనల్‌ మేనేజరు అప్పుడు శ్రీకృష్ణమూర్తిగారు. వారికి మంచి పలుకఐడి ఉన్నది, పత్రికను మెచ్చుకున్నవారిలో ఈయన ఒకరు. కళావాహిని అనే తెలుగువారి సభకు అధ్యక్షులుగా ఎన్నో చక్కని కళా కార్యక్రమాలు ఏర్పాటు వేసేవారు. వారిని అఆశ్రయింవాను వారు దయతో అంగీ కరించి బ్యాంక్‌లోని ఒక గుమస్తాకు ల్‌, 6 పేర్లు చెప్పి ఆయనము ఆ కంపెనీలవారి వద్దకు పిలుచుకొనిపోయి తన మాటగా అడ్వరెజ్‌ మెంట్లు ఇప్పించమన్నారు. అందులో $ కంపెనీలవారు పోల్‌ సేల్‌ నూనె వ్యాపారస్తులు. మొదట ఎల్చ్బూర్‌ కంపెనీ యాదాళం కం పెనీవారి వద్దకు పిలుచుకొని పోయినారు. వారు ఇద్దరు అప్పటిక అప్పుడే వెక్కులు ఇచ్చినారు. తరువాత ఇంకొకరి వద్దకు విలుచుకొని పోయివారు అది వాల పెద్ద కంపెలీగా తోచింది. 8, 4 ఫోన్‌ బీవిల్‌ మిద ఉన్నవి. ఆ వ్యాపారస్తునితో వీరు పత్రిక ఒకటి 'ప్రచురిను న్నారు ఒక ప్రకటన యివ్వమని బ్యాంక్‌ మావేజర్‌గారు చెప్పి పంపింది నారు. ఆయన నమ్న ఉద్ధేశింవి 'మిరెవరో నాకు తెలుసుము. కాని అడ్వర్టైజ్‌మెంట్‌ ఇవ్వను" అని నిర్మొహమాటంగా చెప్పినారు ఆంకకు ముందు చంద్రశేఖరం ఆయన్ను చూచినవాడు కాదు. అ గుమసాకు అళ్చర్యం వేసింది తరువాత కొంతకాలానికి అ వ్యాపారన్సడు కళలకు సాహిత్యానికి పోమకుడు అని ఒక మిత్రుడు వెప్పాడు ఆయస్‌ అరోజు ఆంత కరినంగొ మాట్లాడినారో భంద్రశేఖరానికి తెలియ* అయినా లెక్కచేయలేదు. అప్పటినుంచి ఆయనకు రంగజో,తి వత్రిక వంపించడం ప్రారంభిందాడు తన మానోయాక్టింగ్‌ (దర్శనకు ఒకపారి ఆహ్వానం పంపాడు ఆయన వవ్చి పూరిగా చూవి వెళ్ళిపోయినాడు. తరువాత కొన్ని నభలలో ఇద్దరు కలుసుకునే హరు 11న సం॥ పత్రిక పంపినా 10/- రూ చంచాగాని, విరాళంగారి అడ్వర్రెజ్‌మెంట్‌ ఒకటైనా ఇవ్చినవాడు కాదు. ఆయనా చంద్ర శేఖరం లెక్కచేయలేదు

205

ఏర్పాటు చేసేవారు. వారిని అశ్రయింవాను. వారు దయతో అంగీ కరింవి బ్యాంక్‌లోని ఒక గుమసాకు ల్‌, 6 పేరు వెప్పి ఆయనను అ కంపెనీలవారి వద్ధకు పిలుచుకొనిపోయి తన మాటగా అడ్వ రైజ్‌ మెంట్లు ఇప్పించమన్నోరు. అందులో 8 కంపెనీలవారు హోల్‌ సేల్‌ చూనె వ్యాపారస్తులు. మొదట ఏల్చూర్‌ కంపెనీ యాదాళ్టాం కంపెనీవారి వద్దకు పిలుచుకొని పోయినాడు. వారు ఇద్దరు అప్పటికి అప్పుడే చెక్కులు ఇచ్చినవారు. తరువాత ఇంకొకరి వద్దకు పిలుచుకొని పోయినాడు. అది బాల పెద్ద కంపెనీగా తోవింది. 8, 4 పోను టేబిల్‌ మిద ఉన్నవి. అ వ్యాపారస్తునితో వీరు పత్రిక ఒకటి (ప్రమరిస్తు న్నారు. ఒక (ప్రకటన యివ్వమని చెప్పారు, నన్ను ఉద్దేశించి మారెవరో వాకు తెలుసును. కాని అడ్వర్దెజ్‌మెంట్‌ ఇవ్వను అని విర్మాహ మాటంగా ఆయన చెప్పినారు. అంతకు ముందు చంద్రశేఖరం ఆయన్ను మావినవాడు కాదు. అ గుమస్తాకు అళ్ళర్యం వేసింది. తరువాత కొంతకాలానికి ఆ వ్యాపారస్తుడు కళలకు పాహిత్యానికి పోషకుడు అని ఒక మిత్రుడు వెప్పాడు. అప్పటినుంచి అయనకు రంగజ్యోతి విక పంపించడం (్రారంభింవాడు. తన మానోయాక్టింగ్‌ (ప్రదర్శనకు ఒకసొరి అహ్వానం పంపాడు. ఆయన వచ్చి పూర్తిగా చూవి వెళ్ళిపోయినాడు. తరువాత కొన్ని సభలలో ఇద్దరు కలుసుకునే వారు 12 నం పత్రిక పంపినా 10/ - రూ చందాగాని, విరాళంగాని అడ్వర్దెజ్‌మెంట్‌ ఒకటిగొని ఇచ్చినవాడు కాదు. అయినా చంద్ర శేఖరం లెక్కచేయలేదు. మరొక విచిత నంఘటన

మఃచ్రాను నగరంలోని అంధ్ర బ్యాంక్‌ డివివనల్‌ మేనేజరు అప్పుడు శ్రీకృష్ణమూర్తిగారు _ వారికి మంచి పలుకబఐడి ఉన్నది, పషత్రికను మెచ్చుకున్న వారిలో ఈయన ఒకరు. కళావాహిని అనే తెలుగువారి నభకు అధ్యక్షులుగా ఎన్నో చక్కని కళా కార్యక్రమాలు ఇటువంటి ఆయన ఆరోజు అంత కరినంగా ఎందుకు మాటాడాడో ఇప్పటికి బంద శేఖరానికి తెలియదు.

206 అంతటితో (ప్రత్యేక సంవికకు అడ్వర్టెజ్‌మెంట్‌లు ఆడగటం మానుకున్నాడు. వవ్చిన వాటితోనే ఒక ప్రత్యేక సంవిక ముదింవాడు. ఏంతో విలువైన వ్యాసాలు కొంతమంది (సముఖులవేత [వాయించు కొని (1పకటింబొడు. వానిని చదివినవారు. కొంతమంది చంద శేబఖరంను క్లాఘిన్తు జాబులు వ్రాసారు కూడా. ఎదయిన ఒక మంది కార్యం మొదలెట్టినప్పుడు అనేక ఆటం శాలు రావడం సహజం అని తెలుసుకొవి తన పతికను కొనసాగిం తడం [ప్రారంభింబొడు. తరువాత కూడ ఇతర ఊళ్ళలో కొంతమందిని అశయింభినప్పుడు వారినేత కూడ ఇట్టి అవమానాలు జరిగినా వొటిని లెక్కచెయ్యడం మానివేశారు. ఒకచోట ఒక ఆయన పూజలకు యజ్దాలకు, గీతోపన్యాసాలకు డబ్బు ఖర్చుపెడితే పుణ్యం వేస్తుంది. వేను చవ్చిపోయినా తరువాత వాకు స్వర్గంలో తావు వస్తుంది. వాటశాలకు థబ్బు ఖర్చు పెడీతే పాపం వస్తుంది అని వెప్పడం కూడ ఇలిగినది. అవునండి, నిజమేను మారు ఈ విషయం ప్రజలకు జోధిస్తే దేశానికి మేలువేసినవారు అవుతారు, అని చం[దశేఖరం చమత్కరింవి తనలో కాను నవ్వుకుంటూ వచ్చేశాడు. తరువాత క985 లో నిర్వహణ మానివేసి బంధ విముక్తుడైనాడు. అంధ ప్రభుత్వంవారు (పకటనలు కొంతకాలం యివ్చేవారు. అప్పుడప్పుడు మానివేశేవారు. మానివేసినపుడంతా హైదరాబాద్‌కు వెళ్ళి 1010002008 లుఃగలు+ డైరక్టుర్ను అడ్వర్టైజ్‌ మెంట్‌ అకు సంబంధింవిన అసిపైంటు ఇన్‌ఫర్‌మేషన్‌ అఫీనర్ను శలునుకొవి 'ఎమండి యిలా చేస్తున్నారే ఇది కళకు సంబంధింనిన పత్రిక. దీనికి ప్రత్యేక ఆదరణ ఇవ్వవలసిన భాద్యత మీకు ఉంది. ఆని కోరెవాడు అ ఉద్యోగస్తులు చక్కగా ఆదరించేవారు అలాగే చేస్తామనేవారు. మధ్రాస్‌కు వెళ్ళి ఒక అప్లికేషన్‌ పెట్టండి" అనడం అస్పచప్పుడు ఇవ్వడం జరిగింది. యిలా ఉంది ప్రభుత్వం ఆదరణ.

207

మో పేరు వేర్చి పంపుతుంటాము అని, చెప్పినారు. కొంతకాలం అలాగే వంపినారు. తరువాత లీప్‌ మినిన్షర్‌గా వచ్చిన ఒకరు (చెన్నారెడ్డి గారనుకొంటాను) అన్ని వత్రికలకు (ప్రకటనలు అపివేయండి అని వుత్తరువు వేశారట ప్రభుత్వ పద్ధతులు వివితంగా ఉంటవి. ఒక ముఖ్యమం వస్తాడు. కొన్నిటిని చేయమంటాడు. కొన్నిటిని వద్దంటాడు. “తెలుగుదేశం (ప్రభుత్వం వవ్చిన తరువాత పత్రికలకు (ప్రకటనలు ఇచ్చే విషయంలో [| 7 రామారావుగారు (పకటనలు ఇవ్చే విధానాన్ని పూర్తిగా మార్చివేనినారట. కళల విషయంలో బాల మార్చులు కిచ్చినారట ఇది బాలామంది కళాకారులకు అనంతృప్తి కలిగించినవి అని వినికిడి.

అనూయ - నిర్లక్ష్యం

నృష్టిలోనే కొంతమందికి ఆసూయ, ఈర్ష్య వుండడం సహజం కాబోలు. దేవుళ్ల, బమలలో కూడా వున్నట్టు కొన్ని పురాణాల్లో శథలలో వింటుంటాం. రాజ్యాధిపతుల విషయం సరేసరి, యీ నాటి రాజకీయుల విషయం చెప్పవలసిన అవసరమే లేదు. యీ రోజుల్లో రవచయిళతలు, నంగీత విద్వాంసులు, నృత్యకారులు కొంత మంది - బహిరంగ పతికలలో కూడా జవాబులకు (పతి జవాబులు వెల్లడించడం, మనకు తెలిసినదే. కాని నటులు యింత స్ఫితికి దిగ జౌరినట్టు కనబడదు. లోలోపల వెలరేగే మంటలు యితరులకు వ్యక్తం కాకుండా అణచు కొనేటట్టుంది. పతతికలకు జాబులు వ్రాసినా స్టేజి నటుల విషయంలో వారు (ప్రకటించడం అనుమానం.

నేనూ నటుడినే. కొన్ని నందర్భాలలో నాకూ కొన్ని దుర్భు ద్ధులు పుట్టుక రాకపోలేదు. మద్రాసుకు తరలి వచ్చిన తర్వాత - ఐహుకా 1960 నుంచి కాబోలు అధ్యాత్మిక వింతన వుండడం వల్ల వాకు నేనే ప్రశ్నించుకొనేవాడిని. దీనివల్ల నాకు ఏమి లాభం ? వారు “ఒకవిధంగా గొప్పవారైతే నేనూ యింకొక విధంగా" అని తృప్తి పడే వాడిని. ఎవరికీ ఏ విధంగానైనా హాని చేసే పనులు వాకు తెలిసి వేను చేయలేదు. అని వెప్పగలను.

కాని నాకు హాని చేయబూనిన వారు, చేసినవారు లేకపోలేదు, ఆవి తాక్కాలికంగా నాకు ధనననం, మనోబాధ కలిగించినవి. కాని వా నటన దీక్షను నేను కొసీసాగించడం అపలేకపోయినవి.

1969లో విశాఖవట్నంలో వుండగా నా (ప్రత్యేకాభిమాని భూషణదాస్‌గారు నన్ను అప్పటి ఆంధ్ర యూనివర్సిటీ వైస్‌ భాన్సలర్‌

209

కే. ఆర్‌. శ్రీనివిన అయ్యంగార్‌ వారికి వరిచయం చేసినా ₹ క్తి సామర్థ్యాలను విద్యార్దుల కోనరం వినియోగించు కోవడం అవసరం అని నలవా యివ్చారు. వారు అంగీకరించి పక్కనే వున్న రిజిష్టార్‌తో నా మేకప్‌ ఫొటోల ఎగ్పివిషన్‌, నొ మానోయాక్టింగ్‌ ప్రదర్శన, వాటకాభిమానుల కోనరం ఒక ఉపన్యాసం ఏర్పాటు చేయమని చెప్పి పారు. రిజిస్ట్రార్‌గారు యూనివర్సిటి నాటక విభాగం డై రెక్టరుగారు మంతి (యింటిపేరు) శ్రీనివాసరావుగారికి యీ విషయం తెలిపి, ఖర్చులు ఎంత అవుతుందో తెలపమన్నారు. అ మొత్తం మంజూర్‌ వేసి డైరెక్టర్‌కు అందవేశారు. తేదీలు యితర ఎర్పాట్లను గూర్సి మాట్లాడానికి నేను అ డైరెక్టర్‌ రెండు మూడు ఫారులు కలును కొన్నాము. యిద్దరం అన్నీ నిర్ణయం చేసుకొన్నాము. కాని అ (ప్రారంభ తేదీకి రెండురోజుల ముందే అ డైరెక్టర్‌ హైదరాబాద్‌ వారని, వారం రోజులయిన తర్వాత తిరిగి వస్తారని తెలుసుకొని అందోళన పడ్డాను. ఆశ్చర్యము వేసింది. అప్పటికి 10, 12 రోజుల నుంవి హూటల్లో కాబుకొని వుండిన నాకు ముందుగా ఎందుకు తిలపలేదో దేవుడి కెరుక. యిక వుపయోగం లేదని మదాసుకు బయలుదేరి వవ్చాను. దీనివల్ల నాకు దాదాపు మూడు వందల రూపాయలు నష్టం కూడా కలిగింది.

నా కార్యక్రమాలు యూనివర్శిటీలో జరిపితే నాకు పెద్ద పేరు వస్తుందని, వారికి వుండే ఖ్యాతి తగ్గి పోతుందని యూనివర్శిటీలో కార్యక్రమాలు ఆపివేయడానికి మార్గం తోచక వారిని విశాఖపట్నం మంచి వెంటనే వె్లిపోమన్నారట అక్కడికే, వెంకటేశ్వరరావుగారు.

అ ముందు రోజుల్లో కూడా వెంకటేశ్వరరావుతో కొన్ని అను భవాలు యిబ్బందులు కలిగించిన నందర్చాలు వున్నవి, అంటాడు వంద్ర శేఖరం.

210

1954వ సంవత్సరంలో చంద్రశేఖరం తెలంగాణాలోని వరంగల్‌ జిల్లాలో ముఖ్య పట్టణమైన హన్మకొండలో కొన్ని ఏకాంకిల (పదర్శనలు ఎర్పాటు వేశాడు (ప్రస్తుతం తెలుగు సినిమాలలో (ప్రఖ్యాత నటిగా రాణిస్తున్న శ్రీమతి నిర్మలగారు, యీ వెంకటేశ్వర రావు గారు ముఖ్య పాతధారులుగా ముద్దుకృష్ణగారు రవింవిన టీ కప్పులో తుఫాన్‌ అనే నాటిక విజయవాడలో (ప్రదర్శించేవారు. వొరి నిద్దరిని హన్మకొండలో అ నాటికను ప్రదర్శించవలసినదిగా కోరాడు. యిద్దరూ అంగీకరించారు? నిర్మలగారు రెండురోజుల వచ్చారు. మరురోజే వెంకటేశ్వరరావు గారి నుండి గుండె ఆగేట్టు టెలిగ్రాం వవ్చింది. 5ంగొం! 28 [ళల = 60109010 *640068 - గెంటటళ 101 39ణగ106

కాని నిర్మలగొరు బొలా గొప్ప నటి. రెండు రోజుల్లో వేళీ నాటికలు భంద్రశేఖరంతో ప్రాక్టీస్‌ చేసినారు. 28-10-5 క జీల్లా కలెక్టర్‌ ,$ ఎ. కృష్ణస్వామి ఆయ్యంగారి అధ్యక్షతన అనుకొన్న తేదీన (పదర్శన జరిగింది. అ టెల్మిగాం, (ప్రదర్శన అచ్చు నోటీసు రెండూ చంద్రశేఖరం పాఠ ఫెళ్లలో యిప్పటికీ వున్నవి. నిర్మలగారి నహశారం మరువలేనిది. వెంకటేశ్వరరావు గౌరి [దోవహం కూడా.

అయినా యిది యింతటితో మరవిపోయి విశాఖపట్నం వెళ్లి నప్పుడతను యీ కుగర్రవాడిని పలుకరిస్తూ వుండేవాడు చంద్రశేఖరం. హైదరాబాద్‌లో ఏ ఆర్‌. కృష్ణ అనే వారున్నారు. నాటక రంగ విషయంలో ఎంతో కృషి వేసినవారు. చందశేఖరంకు యాయన అంటే వాలా (పేమ అయినా ఆయన హైదరాబాద్‌లో చంద్రశేఖరం జరుపుతుండిన కార్యక్రమాల్లో అంతగా వుత్సాహం చూపేవారు కాదు. తన రాజ్యంలో చందశ్రేఖరానికి పేరు (ప్రఖ్యాతులు రావడం యిష్టం లేదు కాబోలు.

చంద్రశేఖరానికి వీరివల్ల కలిగిన వంఘటన ఒకటి వెప్పాలిం

211

కాంగగైస్‌ ప్రభుత్వంలో భాట్టం శ్రీరామమూర్తిగారు మంత్రిగా: వుండినప్పుడు వాట్యవిద్యాలయం ఒకటి పెట్టి యా కృన్లగారిని (్రన్సిపాల్‌గా వియమింవారు. 1988లో కాహోలు చందేశేఖరం హైదరాబాదులో వుండగా అ స్కూలుకు వచ్చి విద్యార్లులకు హిత బోధ చేయవలపినదిగా కృష్ణగారు అవ్వోనింవారు తేదీ టైం చెప్పి. వారు. వికడ్‌పల్లెలోని అ స్కూల్‌కు చం([దశేఖరం ' వెళినాడు. ఆయన అక్కడ లేడు ముందు హాల్‌లో వున్న గుమాస్తాలు తమకు ఏమా తెలియదని వెవ్చి దగ్గరలో వున్న కృష్ణగారి యింటికి వ్యూన్‌ ద్వారా కబురంపినారు అ (ప్రముఖుడు ఏ సితిలో వున్నాడో మంవం మిద పడుకొని వుండి క్రానుకు పిలుచుకు పోమన్నాడు. (ప్రభుత్వపు హూదాలో వున్న తను తన ఆహ్వానం మేరకు వవ్చిన యీాయనము కలుమకొని ఆదరించడం తన హోదాకు తక్కున అనుకొని నాడు కాబోలు. అ ప్యూన్‌ను యీ మవానటుడివి క్లాసుకు పిలుముకో మన్నాడు. చందశేఖరం ఎంతో బాధపడివా లెక్కచేయక తనే. క్రాసుకు వెళ్లి విద్యార్దులను కలుసుకొని ఎదో హితలోద వేసి వారి మెప్పుపొంది వచ్చినాడు. జరిగిన అవమానాన్ని వెంటనే మరవిపోయి. వాడు,

నంస్కృతి గలిగిన గొప్పవారు కొందరు దేశంలో లేకపోలేదు. ఎవరివి ఎలా ఆదరింవాలో వారికి తెలుసును. యీలాటివి కూడా వంద్రశేఖరం అనుభవాల్లో కొన్ని వున్నవి వాటిలో ఒకటి.

1967లో చంద్రశేఖరం ఢిల్లీ నగరంలో కొన్ని వారాలు వుండినాడు. 731! లో ఉద్యోగి, మిత్రుడు వేమరాజు భాను మూర్తిగొరి యింట్లో యాయన బస. _ అఫీసులో తన దగ్గరికి పాత్ర క్రేయులు వస్తూ వుండేవారు వాళ్లలో కొంతమందితో దక్షిణాదిలో వుండే గొప్ప నటుడు మేకప్‌ స్పెషలిస్టు ఒకరు తన అతిధిగా వుంటు. న్నారని వెప్పుకొనేవారు. వారిలో యిద్దరు నన్ను కలునుకొన్నారు. 01 12 ₹064బ అని చంద్రఖశేరాన్ని గూర్చి కొంచెం గొప్పగా ఒక

212

యింగ్లీషు దినవతతికలో (వాకారు. నేషనల్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ (డ్రామా డైరెక్టర్‌ య్యిబ్రవాం అల్కాజీగారు అది చదివి తన విద్యార్థులకు మేకప్‌ డెమాన్‌స్టేవన్‌ యివ్వవలనినదిగా చందదశ్రేఖరాన్ని ఆహ్వానిస్తూ జాబు రాశారు రామకృష్ణపురంలో వుంటున్న బసకు కారు పంపినారు. స్కూల్‌కు వెళ్లిన తర్వాత అల్కాజీగారు ఒక గదిలో -చంద్రశేఖరాన్ని కలుసుకొని కొంచెంసేపు నంప్రతింవారు. మధ్యలో చిస్కట్టులు, టీ వవ్చినవి. తరువాత ఆ స్కూల్‌లో మేకప్‌ టీచరు గారు అక్కడికి వచ్చి క్రాస్‌రూమ్‌కు పిలుచుకొని పోయినారు. మేకప్‌ డెమాన్‌ స్టేషన్‌ జరిగింది. అంత గొప్ప న్కూల్‌లో అటువంటి వారి ముందు తన మేకప్‌ పద్ధతులను డెమాన్‌స్టెషన్‌ వేయటానికి చంద్ర శేఖరానికి కొంత భయాన్ని కలిగించినది. అయినా సాహసింవారు. విద్యార్థులు ఇతర టీచర్లు బాలా ఉత్సాహంతో చూచారు. మీటింగ్‌ అయిన తర్వాత అల్కాజీగారు చంధద్రశేఖరాన్ని పొగడీ, యిద్దరూ వుండే ఫొటో తీసిన తర్వాత తిరిగి స్కూల్‌ కారులో యింటికి పంవి వారు.

యీ రెండు నసంషమటనల గూర్చి వదువరులే తమ నిర్ణయం "చేసుకోవాలి.

ఆంధ (ప్రభుత్వంలో ఏ వి. ఆర్‌. కే, ,పసౌద్‌ కల్చరల్‌ అపిర్స్‌ సెక్రటరీగా వుండినప్పుడు వారు 19-6-84న హైదరాబాద్‌లో జరిగిన సన్మాన నభకు హాజరైనవారు. అఆ (ప్రసాద్‌గారు తర్వాత కొన్ని నెలలకు చంద్రశేఖరాన్ని ఒక నభలో కలుసుకొని, మిమ్మల్ని -గూర్చి పూర్తి విశేషాలు తెలుసుకోవాలని వుంది రేపు మిరుంటున్న 'హెటల్‌కు కారు పంపిస్తాను. మాయింటికి వవ్చి మా నాటక కార్యక్రమాలను గూర్చి చెప్పండి అన్నారు. ఆలాగే చేశారు. చంద్రశేఖరం మొద సదభిప్రాయం కలిగింది. మిమ్మల్ని ఏవిధంగా వుపయోగించుకోవచ్చునో ఆలోవించి మికు తెలుపుతాను అన్నారు. శర్వాత ఒక నెలకు మద్రాసులోని ఒక కార్యక్రమంలో పాల్గొన

213

డానికి వవ్చినప్పుడు చంద్రశేఖరం వారిని కలునుకొని అ మాటింగ్‌ అయిన తర్వాత తన యింటికి వవ్చి తన గదిలోని లైబరీని యితర పామాగ(గిని చూడమని (పారించారు. అప్పటికి రాతి 8-80 అయినా (ప్రపాద్‌గారు దయతో అంగీకరించి అలా వేసినారు. కాని తర్వాత కొద్ది రోజులకే వేరే ఢిపార్ట్‌మెంటు సెక్రటరీగా బదిలీ చేసినందున ఏమి చేయలేక పోయినారు.

యీర్హ్య, విర్లక్ష్యంతో పాటు యిట్టి (పేమాదరణలు _వ్రంద్‌ శేఖరావికి వుత్సాహం బలం చేకూర్చినవి.

ఒక మంతిగారి ఆదరణ - యింకొక మంతి నిర్లక్ష్యం

తెలుగుదేశం పభుత్వం రాకముందు కడపటి కాం(గెస్‌ (ప్రభు శ్వంలో మంత్రిగా రామకృష్ణ మరాజుగారు కల్చరల్‌ అఫీర్స్‌ మినిస్టరు. ఒకరోజు చందశేఖరాన్ని తమ ఆఫీనుకు అవ్వానించి దాదాపు ఒక గంటసేపు గడిపినారు. చంద్రశేఖరం కళ్యాపతిభలను గూర్చి కార్య [క్రమాలను గూర్చి తెలపమన్నారు. (శ్రద్ధతో విన్నారు. మధ్య మధ్య కొన్ని (ప్రశ్నలు వేసేవారు. తర్వాత యీలా అన్నారు. “మిమ్మల్ని గూర్చిన కాగితకొాలబట్టి మాటలఐట్టి, నా (పశళ్నలకు మిరు యిచ్చిన నమాధానాలబటి, నేను (గగహింవినది ఎమంటే “మారు సామాన్యమైన నటులుకారు. ఎన్నో విధాల (పత్యేక కృషి వేసినవారు. యింత వరకు (ప్రభుత్వం మిమ్మల్ని ఏవిధంగా అదరింవినట్లు కనబడదు. మికు సాంస్కృతిక రంగంలో ఒక (ప్రత్యేక హెోచా కలిగింది నెలకు రెండువేలకు తక్కువ లేకుండా గౌరవ వేతన యిన్ని మో అనుభవా లను ఉపయోగించుకొనవలనిన అవనరం వుంది. మారుగా ఆర్టీ "పెట్టుకోవద్దు. ఎవరైనా (ప్రముఖుని వేత నాకు పర్సనల్‌గా జాబు వెంటనే వాయించండి” అన్నారు.

తనను అనేకసార్లు పొగడిన మిత్రుడు, పార్లమెంట్‌ మెంబరు అయిన పి. బాబుల్‌ రెడ్డిగారికి చంద్రశేఖరం యా విషయం వెప్పినాడు. అ మరురోజే వారు ఒక వుత్తరం వ్రాసి ఒక మిత్రుని ద్వారా మంతి గారికి నయంగా అందవేశారు.

కాని దాదాపు వారం రోజుల్లోనే ఆ కాం(గెస్‌ (పభుత్వం వడి పోవడం జరిగింది. తెలుగుదేశం ప్రభుత్వం వవ్చింది సాంన్కృతిక

215

మినిస్టర్‌ ఆయిన. చేగొండి వెంకటరామ జోగయ్యగారు 19-6-84 హైదరాబాదులో అతివెభవంగా జరిగిన చంద్రశేఖరం నన్మాన వభలో వల 0982064౯33లీ042ఎబి8 లట 20464 ఇ0౧16ల00౧ 06 కలు(201 2౯ అని అతిగా పొగిడి అకాకానికి ఎత్తివేశారు.

తెలుగుదేశం పార్టీ వచ్చింది కాంగెస్‌ (పభుత్వం వద్ధతులలోని చుమ్ము దులు పేస్తాం అని ముఖ్యమంత్రి అన్నమాటలు వినినీ (నమ్మిన) చంద్ర శేఖరం మంత్రి హరిరామజోగయ్యగారికి బాబుల్‌ రెడ్డి (వాసిన జొమి మొద చర్య తీనుకొనవలనిందిగా కోరుతూ రెంటీ జాబులు +వాసినాడు,. అ మంత్రిగారి నుంవి ఏ నమాధానం రాలేదు. ఏ బర్య తీసుకొన్నట్టులేదు.

“మంత్రుల మాటలు వినండి కాని నమ్మవద్దు” అంటాడు యీ అమాయక నటుడు.

కళాకారులు కన్నీళ్ల

ముందు పేజీలలో వం[దశేఖరానికి జరిగిన విరాదరణ, చిర్లక్ష్యం, వాగ్గానభంగాలు (వీటినే కొంతమంది “వాక్‌ దహనాలు" అనికూడా అంటారు) గూర్చి తెలుసుకొన్నారు. యివి యాయనను. అంతగా వెలించేట్లు చేయలేదు. ఎందువల్ల ? బహిరంగంగా అయన ఏ కార్యకమాలు చేస్తున్నా వేసేవన్నీ యీదేహాన్ని అ,కమించుకొని వున్న అ నటరాకే అని జ్ఞానము, పూ ర్తినమ్మకం కలవాడు కాబట్టి అందువల్ల ఆ బాణాలు యితని దేహాన్ని పెకి తాకినా లోపలికి చొచ్చుకో లేకపోయి అతని కకాతపన్సును భంగపరచలేక పోయినవి. అ బాణాలు. వెనక్కువెళ్లి విసిరినవారికే తగిలి వారికి తెలియకుండానే ఎదో వావి కలగవేసివుండే సంఘటనలు కొన్ని జరిగి వండినా ఆశ్చర్యపడనవ సరంలేదు అయినా పెకి మానవుడుగా వున్న చంద్రశేఖరానికి (పకృతి (ప్రభావం తప్పలేదు. అప్పుడప్పుడు నిరుత్సాహం, కోపం, దుఖం కలిగింవినవి. కన్నీరు కారింది. కాని ఓపికతో భరింవి తన తపస్సును. కొనసాగించుతూ వచ్చినాడు, యిప్పటికీ వస్తున్నాడు.

మహర్షిగా భావించబడిన విశ్వకవి రవీంద్రవాధ్‌ టాగుర్‌ కూడ కొన్ని కష్టాలను అనుభవించవలసి వచ్చినదట.

కళాకారులు తమ కన్నీళ్లు తామే తుడుచుకొంటూ యితరుల కన్నీళ్లు తుడివేవారు అని అంటారు.

కన్నీళ్లలోవి మహాత్యాన్ని విలువను గూర్చి బెంగాలి కవి మళో టాగూర్‌ యింగ్రీమలో ఒక గేయాన్ని రవింవారు. డాక్టర్‌ తిరుమల' రామచందగారు తెలుగులోకి అనువదించిన యీ రవనను చదవండి"

“ఒకానొక దినం నేను నిర్లక్ష్యంగా ఆగాథ బాధ నముదంలో పడ్డాను. వణుకుతున్న వావేళ్లకు మెరుస్తున్న ఒక వజం తగిలింది.

217

అది విశావేదిక మోద నక్షత్రంలాగ మినుకు మినుకు మన్నది,

నేను దానిని బజారుకు తీసుకువెళ్లి ఒక షవరాబుకు చూపాను, అతడు దానిని పరిశీలించి ఆలోవవా ముద్రతో “అయ్యా, ఇది సాధారణ మైన వజం కాదు. యీలాంటిది నాకు తెలియదు. దీని విలువ కూడ తెలియదు,” అన్నాడు.

బజొరు నుంచి నేను నెమ్మదిగా ఇంటికి తిరికి నవ్చాను. దారిలో అ పల్లెటూరి కవి కనిపింవాడు. ఆయనను అవి, అఆ వజం మాపింపొను.

కవి దానిని చూచాడు. ఒక క్షణం అరివాడు “ఓ ? ఎంత అదృష్టవంతులండీ మారు” అని.

మనస్సులోని ఉత్కంటతో ఆయనను అడిగాను. "కవిగారూ ఇదేమిటో మాకు తెలుపా?” అని

ఆయన గొంతులో ఆశ్చర్యం వినిపించింది “ఇది ఒక హాన్య బతురుని కంటి నుంది ఒలికిన కన్నీటి చుక్క” అన్నాడు ఆయన,

“చాని విలువ మీకు తెలుసా”? అని అన్నాను.

ఆయన తల పంకిస్తూ అన్నాడు. “ఇది అన్ని సోతాల విలువలకు అతీతమైనది. దీని విలువను ఇంతవరకు ఎవరూ ఎరుగరు.”

అనాటినుంవి నేను ఈ అమూల్యమైన వావ బిందునవనే వజ్రాన్ని వా జీవిత నంవుటంలో ఎంతో మెలుకువతో భద్రవరముకొవి తిరుగుతున్నాను.

వా వృదయంలో ఏలాటి అదృష్టాన్ని డాచుకొన్నాను !

(పళ్న:ః నమాధానం; కొంతమంది అప్పుడప్పుడు చంద్రశేఖరావికి చితవివిత

ఛళ్నలు వేస్తుంటారు. వాటిలో ఒకటి.

టళ్న మారు జిల్లా బోర్లు అఫీనులో ఉద్యోగములో ఉండివారు కదా. చానికి రాజీనామా ఎందుకు ఇవ్చారు?

జవాబు : 19%0వ నం॥ములోనే నేను గొప్పనటుడిగా వాకు 'పేరువచ్చి నది. ఎన్నో లాష్ట్రాలలో వివిధ రంగాలలోని గొప్ప (ప్రముఖులు ఎంతోమంది వన్ను పొగడినారు, గౌర వింవారు. నెల్లూరు వదలి బయట ఊళ్ళకు వెళ్ళినప్పుడు డబ్బు అంత జాస్తిగా మిగలకపోయినా వంఘములో ఒక విధమైన ఉన్నత స్థాయి ఉండేది శలవుపూ ర్తి అయిన తరువాత తిరిగి ఆఫీసులో పని చేయడం, పె అధికారులకు లొంగవలసి ఉండడం, వాకు వామోమిగా ఉండినది. హాటక జీవిశంలో స్వాతంత్ర్యము, ఇక్కడ ఒక విధమైన వానినత్వము, ఎప్పుడెప్పుడు రాజీనామా చేస్తామా అని అను కుంటుండినాను. కాని మా ఇంటిలో వారిక, కొంతమంది మిత్రులకు, ఇది ఇన్టము లేదు. నెల్లూరులోనే ఉండి వయట ఊళ్ళకు తిరగక అక్కడనే ఉండి కళాసాధనను సొగించవలసినదిగా వలహాలని్ప్చారు. ఇలా ఉండణా అఫీను అధికారులు కొంతమంది. అప్పుడప్పుడు నిర్భంధించేవారు. ఇదికళాదేవతకు ఇష్టము లేక పోయినది కాబోలు. ఒకరోజు ఉన్నట్టుండి ఒక ఉద్రేకము వచ్చినది. కొన్ని సంవత్సర ములు జీతం నష్టం మాద పెలవు పెట్టి నాటక నంబారములు ప్రారంభింవాను.

219 కొంతకాలము అయిన తరువాత అఫీను అధికారులు వెంటనే అఫీనులో వేరవలనినది అని ఒకకఠిన ఉత్తరువు జారీ చేసినారు. దానికి జవాబుగా వేను వ్రొనిన) కళాదేవత శా నేత వ్రాయించివ) నొబు చదవండి. 1ం50ల011] 0౯10౪, ౫610 టాం 804, ం10ణ ప,

మ ౦ 10 3౦౯మంయం మ ౧ సెం. ఉ-1-%980- 47 ఈంరే 21-5-1947 70001766 02 2405-1947, ॥ లీల 10 5106 ఉక 010%

తీ ౧జల1 1 20 అంత మ 80 ఇంటళ టి ఇకీ1య్‌ పం 09 ౧ ఈ 9౪0130 2106 (0 లుం, ₹ 10 280 2016 అ జగం 116 000000 18 ము ఏంయం!6 ౪2 % 69201190 శేలీం ౦౦౧16 10 బ్కుం ఈ 24 ఇమం 604 1౨ ౬4 శేశీర50ో వీ 6060ఇ%ంి మం ఇటీ ౧182401210 600, 1 20 2 16 ఫేంగం? 20%. 1 ౬00 1180 8300006064 10 36 ష6 వ10%695 06 శ ఏరా (06 0 డ203ట0 ఉంటం ౩064 1 9276 *ంషి కంలంట02 తక 2 620 2010౯ ౪1 25 1060171638] ౩16, & శ్రం0టే ల - జర మగ 286 & 300160 68002186.

వం 1 988 14 9280090196 28 (60 000060) సీడి 504 కాల 1చ008మ3లడీ 11 28 2 286! ఒడ 360885 ఇం. 0% విడే ఉండం ! 1! 86 8 )00- ఉంటి 4 631! 016 - *1ట త [0664 1200016 - ఉంచక 100 11016 10౯ ఇ 9138 యిం ౨ కలల, మిడీ 11 ఇండ!6 &10 అఉం౭౦16 6 10 1౪6 ఇం మ ౧00916. కటల కే $2% 1ం 96000, 1 ఇక 10 2 ఇడా 4020008 0 బలి 0205 ౧ 0ంగొంఠి 2864 1706 28 66066 1140 శీ రా ఇ004 1ల1008 08646 ౧06 9060218 20401 ౯001 అల 1108, *మంట్‌ | 0044 188086 ఉం 8110. కిల: 08. శయ 1064 ౧౩6 ౧౧౮౮౦8 కే ఇ2క 8 10 అఆలు 1 10016 2030026 25301 1006 088011 176 స్వ 106 3606

220

ఇం 2336 ఓం పెజురలు, ఒ*సేం ౪జి మ8)ఆ64. వెబుణ ౨౯ 91102600, 1 1 102164 ౦0౧౫6 10 గజ 26, 1 07 ఇల. 9౯60604016 40 3801 818760 11 840% 9ల106 *సమింపి పీజే ౧8రే6 0 2 మలం! 24 0921 0౧9916 64 లీ మ6 121 0014023064 008ల0/ 817188 6 ౪౦౧ 11416 0౦౯ 09 మం 6 ఓఓ ౦ ఉం శమముంట 206 115 ఇం36రంగళే ౫౭౮0. క 001౯6 31 16 90% (1020 €09 16 (0 56 [60 శకం 6 00168 018ల1౦6, 2964 0004026 99 "01 *10ం3కి 8009108319 మ 10806౯ బట్రం 01 9015 - 6౫0౯688109.

క, ఉంంి6ం సంజ! 03 10 609816 మక 2 మిట్టి ఇట1822109 ఇండ 2000061 "౧4 గల కంగు టం 4866 ఓ0మి ఇసేంతీ్‌ ము 1876 లం19౫, 09 ౫916ల 28 04 16236

ఆఫీసు విషయంలోనే కాదు, యితరత్రా కూడా మనస్ను వికల్పమైన నన్నివెకాలు కూడా వుండినవి, అవి కూడా రాజీనామా చేయడానికి కారణము లయినవి.

[పజల [(పేమాభిమానాలు మంతుల నిర్లక్ష్యం చంద్రశేఖరం

(వేను హైదరాబాదులో ఉండగా ఒకరోజు 80౧: బాధ కలిగింది. వెంటనే ఆన్నతత్రికి వెళ్ళి ఆపరేషన్‌ చేయించుకున్నాను. కేర్‌ రోజులు అక్కడ ఉండవలసి వవ్చినది అప్పుడు హైదరాబాద్‌ నాపష్ప్రానికి ౮816 3191546" గా ఉండిన (శ్రీబూరుగుల రామకృష్ణ 'హౌవగారు నన్ను జాగ్రత్తగా గమనించవలసినది అని అన్నతి అధికారిక శేబురు పంపినారు. తన ప్రెవేటు సెకెటరీని *ఓ, 5 సార్లు నావద్దకు వంపినారు. ఒక రోజు రూ 50/- కూడ ఆయన వేత పంపింవివారు / అప్పుడు ఆక్కరాజు మల్లికార్డునరావుగారు రెడ్డి ఉమెన్స్‌కాలేజి (పిన్సిపాల్‌గా ఉండేవారు. నేనంటే వారికి ఎంతో అభిమానం. హైదరాబాదు పోకముందు వారు నెల్లూరులో వకీలుగా ఉండే వారు చక్కగా ఇంగ్లీషు మాట్టాడేవారు.. నెల్లూరులో షేక్స్‌ఫియర్‌ నాటకాలు వేస్తుండిన లిటరరీ క్లబ్‌లో మేము ఇద్దరము మెంబర్తము. కొన్ని వాటకాలలో ఆయన భర్త, వేము భార్యగా నటించాము కూడ. వారు ఒక ఫ్యూన్‌ చేత (పతిరోజు అన్నత్రికి భోజనం పంపేవారు అతను పాయంకాలం ఠ్‌ గంటలదాకా వాకు తోడు వుండి వెళ్లేవాడు.

+€ 1 3. నారాయణరావుగారు హిొమయత్‌నగర్‌లో వుండేవారు. త్మీ9శకలో ఆదోనిలో ౮౯౯౫! 3211 లో ౦గ166 గ వుండేవారు. “కళాభిమాని. సాహిత్యవ్రియుడు. 1946లో నెల్లూరువారైన మజ్డీగ “విశ్వవాధరెడ్డి, వంద్రబాల, వీరితో అక్కడ మా(డ్రామా పార్టీ ప్రదర్శ “వలు మూవి మెచ్చుకొని తర్వాత వైజాం రాష్ట్రములో కొన్ని ప్రదర్శన లమ ఏర్పాటు వేయించిన మహానుభావులు.

222

అస్ప్యతి నుండి విడుదల అయిన తర్వాత నన్ను వారింటికి వీలుచుకొని వెళి నెలరోజులు పోషించారు. ఎంత (పమ! ఎంత ఆదరణ! తర్వాత వారే రైలు టిక్కెట్‌ కొనియిచ్చి నన్ను వెల్లూరుకు పంవినారు.

అ రోజుల్లో వా మానోయాక్టింగ్‌ (పదర్శనలే వా వంపాఠ పోషణకు ఆధారం. కాని వాలా బలహీన స్థితిలో వుండినాను. (వదర్శనలివ్వలేక పోయాను. ఒక మిత్రుడు వాకు ఒక సలవో యివ్ని నాడు “మనరాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి మన నెల్లూరీయుడు కళాఖిమావి అయిన బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు. సీ పరిస్థితులు తెలువుతూ ల 900915 6౯211౯ నుంది వీలైనంత జాస్తి మొత్తం కాంక్షన్‌ వేసి పంపవలపినదిగా కోరుతూ అర్జీ పెట్టుకోండి" అన్నాడు. అలాగే 14-6-55న వారికి జాబు [వాశాను. కావి వారు అలా చేయనేలేద్పు జవాబు కూడా లేదు.

1038 నుంచి యాయనకు నన్ను గూర్చి వూ కళలను గూర్చి వాగా తెలునును. 1986లో పాత మద్రాస్‌ రాజధానిలో మంత్రిగా వుండివారు. తర్వాత తర్వాత యూనియన్‌ మంత్రిగా కూడా వుండినారు. వా విశిష్ట కళలను గూర్చి కార్యక్రమాలను గూర్చి బాగా ఉరిగినవారు. అ రోజుల్లో వారికి "కొన్ని నలవాలు యినా. కాని వీటికి విలువ కట్టలేక పోయారు. ఏ విధంగా వాటిని జరిపింట్‌ లేదు. యిది ఆంధ్రుల దురదృష్టం.

యీాయనే కాదు మంత్రులుగా వుండిన వెలూరీయులు 2 ఒక్కరూ వమ్ను వుపయోగించుకోలేదు. నహకరించలేదు. యితక వూళ్లలో ప్రజల అదరణమ గూర్చి యింకా ఎంతో వ్రాయవచ్చున్న మంత్రుల విరాదరణ, నిర్లక్ష్యాన్ని గూర్చి [వాయవలసిన వంగతులు- ఎన్నో వున్నవి. కావి ఇప్పటికి ఇంతటితో ముగిప్తున్నామ

లే కొన్ని విలువైన [పళంనలు

60౫ 0౯ 1 ల 1(00*ఇ 0౯౧5 * ౫౦౮4 ౬40, క గీ. వాని, పేజల?6ం బి ౦ ౪80, సురల ౮0170౧10 ఈఏ (064 14-7-61)

శ్వ వెలంళంత జత ₹8860066 9౬ 088964ణ3లయయి, క 0061768 186 ౧౫౦ 20001 64 0% ౩027 క258్రఏ శాంట ఏలి 5016 20007 2 ఓంజ88 0౪ 26 రళంణ 6 క జక ౪05 *టజ(టరత/ 1౧016 1 1376 600 08 9 తంరయణ కెంత అంయిక 2 రేవక3146. 1 2౪48 ముక 31 02 28 కం 0ల1 స2ఏ ఆలీంయల 1 ౧1006 సంగం. 06 26 206 2న అ౯ఢేట2ర్సి/ 9209 03 2౯6 38 గండం! షరయందిగ్రి సురల ముర 22 2908416 09 ౧06 84366. ₹70౪౯ 20183102 18 804 2 908016 096 తక 10 2006265 10 96. 16 1 0040182 0 & 01786 శ4జ188 12 125108 239 స163'6౯ 60 ౨1౪180 088 (66 మం 690 ౦౧ 2౯౬. ౦8 ౫౦06 590641 శర,

మరొక (ప్రశంస పొవం నరపింహరొవు (క్యాంపు) మ(శాను క 20-1=42, (వియమైన వి చంద్రశేఖరంగారికి అభివాదములు. మహాశయా ! మా జాబందినది. మద్రాసులో జరిగిన 11 వ అంధ్రవాటక కళా పరిషత్తు నథాౌ

కార్యక్రమంలో నడిపించబడిన మి దొంగాటక ఏకాంక నాటకా భినయాన్ని వా అదృష్టవశాత్తు మాడగలిగాము.

224 షమారు పాతిక నంవత్సరాలుగా నా నాటక రంగానుభనంలో

కలిగిన నా జాణతనవు మూపువేత “వహవ్వా” అని యనపించుకో గలిగిన మిదొంగాటకాథినయ జొన్నాత్వానికి ఈర్ష్య పడుతున్నాను.

ఇంతటి యీర్శ్య వాకు కళ్లు కుట్టినా మూ మి అభినయ వ్రసారంలో అందందు విందిన ? అ మధర రసాలు వా నీరవ నమ యాల్లో అవసరమయ్యే ఆనందం కొకు పునరుబ్భారణకు తెచ్చుకో దగినంత తీర్చమం(త్రోషధాల్దాగా వుపకరిన్తున్నాయి.

దొంగాటకంలోని మీ ముగ్గురు మూడు రత్న దీపికల్లాంటి వారు.

అవి కేవలము దీపికలు మ్మాకమేగావు అవి రనజ్జు హృద యాంతరాశాల్లో దొచబడియున్న ఎంతటి లోకొనుభవాల్నయినా నరే “వెతికి వారివారి మనోనేత్రాలకు చూపించి పులకరింపజేసే (ప్రభావ, న్వభావ సముజ్వల రళ్నదీపిక లంటాన్నాను.

మా మువ్వురూ (ప్రతేక (ప్రత్యేకంగా (పశంసా పాత్రులు. అందులో విశేషంగా మా మువ్వురి హృదయాలను ఎక హృదయంగా కేసుకొని పా(తౌవిత్వాను సారంగా ఆనాటకాన్ని అంతటి మాధుర్యంగా నడిపింవిన అ ఇన్‌ స్పెక్టరు భూమికలోని మి నాట్య వికారదత్వానికి నా నిర్మలమైన ధన్యవాదములర్చిస్తున్నాను

ఇట్లు భవదీయ స్థానం.

యా దొంగాటకంలో పాల్గొనిన ముగ్గురు నెల్లూరు వాన్తవ్యులు.

టి. వి. రమణారెడ్డి, నాగరత్నాబాయ్‌, చంద్రశేఖరం.

మరొక (ప్రళంన

195% నంవత్సరములో చంద్రశేఖరం వనరంగలులో తన వాటక (ప్రదర్శనలు ఇవ్వటానికి వెళ్లిన సందర్భములో కాశీతీయ కళా చమితివారు ఒక (ప్రత్యేక కరప్యతము (పమరింవారు. దీనిలో అప్పటికే ఆయన వేసిన కళా కార్యక్రమాలను గూర్చి క్షువంగా ఇలా ఉవొసారు.

చంద్రశేఖరంగారు మేటి నటుడు ; మేకప్‌ విద్యలో అనమాన (ప్రజ్ఞావంతుడు, బహుపాత్రాలినయంలో (3080 = గం(19బ అద్వి శీయుడు. ఆలోచనలలో, అళయాలలో అభ్యుదయం, నవీనత్వం రిఫెన్‌ మెంటున్నవి. నాటకకళ అభివృద్ధి విషయంలో ఎంతో కృషి వేశాడు. 1936లో నాటక విద్యాశాల సాపించి విద్యార్థులకు అమె చ్యూర్రకు నటనలో, వేషధారణలో వాటక (ప్రదర్శనాలలో పోటీలు జరిపి ఎంతో (ప్రోత్సాహమివ్చాడు. కొత్త పద్ధతులలో నాటక (పదర్శనాలను ఇవ్చాడు. నాటకఉత్సవాలు అనేక జిల్లాలలో జరిపివాడు నాటక లైేరి ప్రారంభించాడు నాటక వస్తుపదర్శ వాలను ఎర్పాటు చేశాడు ఎకాంకిక నాటికలను, బహిరంగ వాటక శాలలను, పప్రవారం చేశాడు. (గ్రామాలలో, ఇతరచోట్ల సామాన్య ప్రజలకు ఎన్నో ఉవిత (ప్రదర్శనాలివ్చాడు. కొద్దిమంది నటీనటులతో, 'కొద్దిపరికరాలతో ఎక్కడపడితే అక్కడ అొత్కాలిక రంగనలం నీర్మించుకొవి నాటక ప్రదర్శనల ద్వారా (ప్రజసేవ దేశసేవ పేయ వచ్చునని బుజువు చేశాడు. ఎన్నోవోట్ల అనేక “యువకులు నటన యందు (ప్రవేశం, ఉత్పా.-ం కలిగించాడు. ఎన్నో (ప్రాంతాలు తిరిగివాడు. ఎంతో కీర్తి నంపాదించాడు.

వీరి శ క్రి సామర్ధ్యాలు వీరి ఆశయాలకు తగిన (పదర్శనాలివ్వ తానికి కావలసిన అనుకూలాలు లేకపోయినా గొప్ప వీరుడుగా తమ కళాయా(తను సాగిస్తున్నాడు.

80 సంవత్సరాలుగా నాటకానుభవం, 25 నంవత్సరాలుగా బే పర్యటన ఎన్నో*ళ క్రిపామర్ధ్యాలు, ఎంతో అనుభళవంగల వీరికి

226 వుంటున్న అడ్డంకులును తొలగింవి, వీరికి పరిస్థితులకు కావలసిన పామి, పబ్లిసిటీ యిచ్చి ఆంధుల తరపున నాటక్‌ కళా రాయవారిగా మన దేశంలోని గొప్ప పట్టణాలకువెళ్లి తన అనమాన కళను (ప్రదర్శించ టానికి తగు పరిస్థితులు కల్పించవలసిన బాధ్యత అం(ధ్యప్రజలది.

వరంగల్‌లో కాకతీయ కళానమితివారు తమ కరప(తములో ఈ వ్యానమేకాక, ఇతర (ప్రశంసలు కూడ (ప్రకటించారు. వాటిలో ముఖ్య ముగా వదువవలసినది శ్రీమతి వరోజినినాయుడుగారు 1988లో సహాదరాబాదులో చంద్రశేఖరం మానోయాక్టింగ్‌ (ప్రదర్శనతూవి మెచ్చుకొని, అనందింవి వాసిన విలువైన (పళంస.

“వివిధ పృాత పోషణలో చంద్రశేఖరంగారికి ఆశ్చర్యకరమైన: (గ్రత్యేక ప్రతిభ కలదు. మానవ (ప్రకృతియొక్క వివిధ పద్ధతులను నూక్ష్మముగా (గ్రహింవి ద్వేషంలేని సున్నితమైనట్టిన్ని, ఆనందకరమై నట్టిన్ని వ్యంగ్యముతో ప్రదర్శించగలరు.

బి

నూక్ష్మబుద్ధి, నులభ(గ్రాహ్యతకలిగి బౌవిత్యముతో పాత్ర పోషణ చేయగల ఒక అసాధారణ కళ వీరిది.”

కవిగొ (ప్రపంవ ఖ్యాతిపొంది, దేశభక్తురాలుగా స్వాతం(త్యం: కొరకు ఎంతో కృషి వేసిన ఈ మవోత్మురాలి హస్తాల మిదుగా ఇటువంటి విల్లువెన ప్రళంన పొందిన చంద్రశేఖరం ఎంతో అదృష్ష. వంతుడు.

1985 నుంచి

1985 జూలై నెలలో కొంతమంది మిత్రులు ౯1౯77 ౯1/౯ *౯టాం ౦% 0౦౫౬ 144% ₹854726 వుత్సవం భారతీయ. విద్యాభవన్‌ వోలులో వైభవంగా జరిపినారు. అ సందర్భాన ఈన మానోయాక్టింగ్‌, మేకప్‌, (పదర్శన యివ్చాడు ఆహ్వానితు లలో ఒకరైన పొఫెసర్‌ శ్రీనివానన్‌గారు అనాటి _పదర్శనను డివీయో తీయించి యా అపురూపకళను భద్రపరివారు. అంధులే కాదు భ్రారతీయులందరికి అందజేసిన వారైనారు వీరు తమిళులు.

చం(దశేఖరంగారి కడపటి (పదర్శనం యిదేను. తర్వాత తిరిగి ఆరోగ్యం దెబ్బతిన్నది. (పదర్శనలు (పయాజాలు యింటి తోటి అపుచేశాడు.

మదరాసు నగరంలోని కొన్ని క్రబ్‌లవారు మానో యాక్టింగ్‌ వగ్రదర్శనలు ఇవ్వమని ఇంటికి వవ్చి అడిగేవారు. “ఇతర ఊళ్ళ మంవి కూడా తమ ఊళ్ళలో వాలామంది “మి (పత్యేక విద్యను మాడాలని వాలామంది కుతూహలంగా ఉన్నారు. మా ఆహ్వానం మన్నింవి దయచేసి రావలసినది” అని (వాసేవారు. కొన్ని కాలేజీల మంచికూడ ఆహ్వానాలు వచ్చినవి కొని అవారోగ్యం, బలహీనత వల్ల వాటిని విరాకరించవలసి వన్చింది అయినా ఊరికినే ఉండడం ఒక బాధ అయినది. ఇంటిలోనే ఉండి చేయదగిన నాటక కార్యక్రమము జరుపగలిగినవి ఏమయిన ఉన్నవా అని ఆలోవించపొగివాడు రంగ జ్యోతి పత్రిక తిరిగి ప్రారంభించడం ఒక మార్గం అని తోవింది. మునుపటి పద్దతిలో అడ్వర్టజ్‌మెంట్‌ల విరాశాల మిద ఆధారపడక వాటకకళకు వీనోదానికి, (ప్రాముఖ్యత ఇచ్చి పత్రిక (ప్రచురింవాలని అల్‌ ఇండియా లెవల్‌లో ఇంగ్లీషులో (ప్రచురించాలని, ముందుగా చందాలు

228 శట్టినవారికే పంపింవాలని నిర్ణయించుకొన్నాడు. అచ్చు అఫీను చూరటప్రదేశానికి మార్చినా వారు నహకరిస్తానన్నారు. పూఫ్‌లు ఒక మనిషి వేత తామే ఇంటికి పంపి తెప్పించుకొంటా మన్నారు. ఈ శ్రమ తప్పింవినందుకు నంతోషపడ్డాడు. ఇంతలో అంధులు గర్వించదగిన రెండు విశేషములు, చందదశేఖరం కలలో శూడ అనుకొననివి తమంతట తామే నంభవచించినవి. ఢిల్లీ దూర దర్శన్‌ కేంద్రము నుండి 16 ంగు 00806 లో (ససారము చేయటానికి “154 ౨1 [074 1141" అనే పేరుతో మేము ఒక సీరియల్‌ తీస్తున్నాము. అందులో ఒక భాగముగా మీ ౫4210620 పద్ధతులను మాపించవలసినదిగా మా కోరిక. 138-8-88న మేము మదానుకు వన్ని మా ఇంటిలోనే షూటింగ్‌ జరుపుతాము” అని 5౧01 11 919, 01%) వారి నుంవి ఉత్తరము వచ్చినది. చంద్రశేఖరం తన అంగీకారము తెలిపినాడు. వారు వాసినట్టు మ(దాసుకు వచ్చి షూటింగ్‌ జరిపినారు. ఇది ఢిల్లీ కేంద్రము నుండి 29-5-88 తేదీన రిలే. చేయబడినది. “[111)440 క“ అనే కంపెని బకటి బాంబేలో ఉన్నది. దాని (బాంచ్‌ మదరాసులో ఉన్నది. ఈ కంపెనీవారు ఫిలిమ్‌ డాక్యుమెంటరీలు ఢిల్లీ దూరదర్శన్‌కు వీడియోలు తీస్తుంటారు. & ౯402 1౫ 812 యా౦%/0 అనే పేరుతో ఈ కంపెనీవారు చందశేఖరం మోద 118 నిమిషాల డాక్యుమెంటరీ ఒకటి తీసినారు. వీరి ఇంటిలోనే 12-2-88 న మాటింగ్‌ జరిగినది. ఇది 1-7-88న డిల్లీ 3/68 *0గ ఇ౯0212006 లో రిలే చేయబడినది. దీనిని చూవిన మిత్రులు అనేక మంది మదరాసువారు టెలిఫోన్‌లోను ఇతర ఊళ్ళవాన్ళ కజౌొబుల ద్వారాను తమ అనందమును వంద శేఖరానికి తెలియవేశారు. ఈ వీడియో డైరెక్టు వేసినది రాధా నారాయణన్‌గారు. తమిళులు, 135% 31 2024 1! డైరక్ట్‌ చేసినది శ్రీమాతూర్‌గారు. హిందీవారు. వంద్రశేఖరం (ప్రారంభింవిన ఊద్యమము 3101212 32421006 884028

229

తస00524 మ గూర్చిన వున్తకమును దివి అళ్చర్యపడి దానిని అనునరించి ఒక డాక్యుమెంటరీ తీయటానికి నంకల్పింవారు.

ఇటువంటి ఆలోచనలు అంధులకు ఎవరికి తోవకుండా- ఉండటం ఆళ్చర్యపడవలసిన అవనరం లేదు,

ఇలా ఉండగా 70నం॥ ములుగా వాటక జీవితమును గడుపు తున్న నాటక భీమ్మడు అనదగిన మన చందశేఖరంగారిని ఏ రూపంలో గౌరవించగలం, ఏవిధంగా కృతజ్ఞత చబూవగలం, ఎంతగా బహుకరించగలం, అనేది కొంతమంది అభిమానులకు కలిగిన (ప్రశ్న.

సన్మావాలా ' యిప్పటికే అవేకంగా జరిగినవి, ఇతర రాష్ట్రా లలో కూడా.

బిరుదులా ! డాక్టర్‌ బొాలమురళికిష్ట గారిచే అందుకొన్న “నట నుధార్దవ'' బిరుదుకన్న జాస్తిగా విలువైనది ఏదీ తోచదు, విధి బహు కరణలా' ఈయన పాధింవిన వివిధ కళారూపాలకు ఏ వరాబు ఎంతని. విలువ కట్టగలడు?

మదరాను నగరంలో చంద్రశేఖరాన్ని తరచుగా కలును. కొంటూ, వారిని గూర్చిన వుస్తకాలను వదివి వారి ఆలోచనలను. వొలావరకు అర్ధం చేసుకొన్న వారిలో ముఖ్యులు నేపధ్య గాయకుడు, కవి, డాకర్‌ పి.వీ. శ్రీనివాస్‌, రచయిత, విమర్శకుడు అయిన శ్రీభరిణి (అసలు "పేరు వివి.ఆర్‌ మూర్తి) వారి ప్రతిభను ఈతరం వారిక ముందు తరం వారికి అందచేయడమే అ (పళ్నకు నమాధానం. అని వారికి తోవింది.

వీడియోల ద్వారాను, పున్తకాల ద్వారాను వీరి కళను భర వరచడం అవసరమని ముఖ్యమని భరణి గారికి ఆలోచన కట్టింది. ఇంతే కాక చంద్రశేఖరం ముందు రోజుల్లో ప్రారంభించి సాధింవిన కార్య

230

శ్రమాలను ఒక మారు రివ్యూ చేయాలి అనికూడా ఇతర అభిమానులు కౌంతమందితో ఈ విషయం (ప్రస్తావింవారు. వారు ఎంతో వంతో షించి వారి సలహాలు నిబ్బారు. వీటిని అన్నిటిని చంద్ర శేఖరంగారి కళల -మ హోత్సవాలు “78517741 0౯ ౧౫4౧౦౫45మతని4 త” అని జరపాలని కొందరు సలహాలు ఇవ్చారు. ఈ విషయం చంద్రశేఖరంగారితో పప్రప్తావించారు. ఇటువంటిది జరగడం, తనకు వంతోషమవి పుస్తకాలు అచ్చు వేయటానికి కావలసిన భోగట్టా ఛయారుగా ఉందవి వెప్పివారు.

కాని ఇంత పెద్ద ఎత్తున జరిపించడం సాధ్యమా! నకి లక్షలు కావలసి వస్తుంది. ధనబలం ; మావవబలం రెండూ కావాలి. ఇందుకు ఏమి వేయాలి, అనే భయం వెలిబువ్చారు. ఒక వారం శోజులలో వీటి విషయం ఏమి చేయాలి అని ఆలోవించి మూ వలహాలను తెలియవేయండి. ఇంతలో నేను కూడాను ఏ మార్గంలో ఇది జరుపగలమా అని అలోవిస్తాను. తానుగా ధనపేకరణకు వూనుకోవడం ఇష్టం లేదు అని వెప్పివారు. “భయపడకండి మా "పేరు విన్నవారందరు భొరతదేశంలో ఇంతవరకు ఏ నటుడుకి జర గని ఈ మహోత్సవము విలువను గుర్తించుకొని ఈ మహాయజ్ఞానికి వేను ఎలా తోడ్పడగలను? అని వారికి వారే (ప్రక్నించకమానరు అనే ధైర్యం ఇవ్చి వెళ్లిపోయినారు.

తరువాత అందరు కలుసుకొని ఒక నిర్ణయానికి వచ్చారు. *వంద్రశేఖరం కళల మహోత్సవము” జనవరి 1989 నుంచి డిసెంబరు 1989 వరకు నిర్వహించాలని, జరుపదలచిన కార్యక్రమా లను గూర్చిన మెమోరాండం ఇంగ్లీములోను తెలుగులోను రెండువేఅ కాపీలు అచ్చువేయింది వాటిని చంద్ర శేఖరం అభిమానులకు, రంగజ్యోతి పత్రిక అందుకొన్న వారికి విరాశాలు వంవవలసినదిగా కోరుతూ వినతి పత్రాలు పోస్ట్‌ చేయాలని విర్ణయానికి వచ్చారు. ఆంధ్రదేశం లోనేకాక ఇతర రాష్ట్రాలలోని ఈతరం వారికి, ముందు తరత

231

చాలికి చంద్రశేఖరం (వతిభను వివిధ కళాకార్య(కమాలను తెలుపు 5 వీడియోలు, 12 వున్నకములు (ప్రచురింవాలని, వీడియోలు, పుస్తకాలు ఇంగ్లీమలో నే ఉండాలని, వీటి అమ్మకానికి ప్రయత్నాలు చేయాలని నిర్ణయానికి వవ్చారు. కొన్ని పెద్ద వ్యాపార పారిశ్రామిక సంస్టలు, భొగ్యవంతులైన వ్యక్తులు, పెద్దపెద్ద విరాశాలు పంపవలసినదిగా విజ్ఞాపన చేయాలని కూడా తలవారు. ఈ విషయాలు మాసు నగరంలో ఉంటున్న వం(దశేఖరం ముఖ్య అభిమానులకు, కొంత మంది ప్రముఖులకు తెలియవేసి వారి (ప్రోత్సాహం అందచేయాలని వారి పేర్లను వినతి ప్యటశంలో (ప్రమరించటానికి అంగీకారం శోరినారు. వారు అందరు దయతో ఆంగీకరింవివారు.

తీలలో :---

డాక్టర్‌ వొాలముర+కృన్ణగారు

శ్రీ వెంపటి విన్న నత్యంగారు

శ్రీమతి నుధారాణి రఘుపతిగారు.

కుమారి చందదలేఖగారు

(అంతర్జాతీయ ఖ్యాతిగాంచిన మహకళాకారులు వీరు) సిద్ధ డాక్టరు -

డాక్టర్‌. విత్తూరి నత్యవారాయణగారు,

డాక్టర్‌. సి. వి. కృష్ణస్వామిగారు.

(ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త వి. మోహనరావుగారు.

(ప్రఖ్యాత హైకోర్టు వకీలు ఏ. వెంకటస్వామిగారు, ఇంక కొంత మంది తమిళులు ఉన్నారు. పారిశ్రామికవేత్త వివిధ కళల పోషకులు చంద్రశేఖరం అభిమానులు అయిన శ్రీ 3౪.55 మణిగారి అధ్యక్షత కొంతమంది మెంబర్లతో కార్యనిర్వహణ కమిటీ ఒకటి ఏర్పాటు అయినది.

232 వీడియోలు తీయడం, వున్తకాలు అమ్బవేయించడం (ప్రారంభం అయినది. కళాదేవత కృపవలన ఇవి అన్ని చభంగా జయప్రదంగా జరుగగలవని అందరి నమ్మకం. ఇంగ్లీషులో (ప్రమరింపబడే ఈ పుస్తకాలు ఇతరదేశాల్లోని వారి! కూడ తెలుగు వాటకరంగ వైభవాన్ని తెలియ చేయగలవు, చంద్ర శేఖరం అవారోగ్యంగా ఉన్నా ఈ మహోక్సవాలను ఒక యజంగా భ్రావింవి యిందుకు తాము చేయవలసిన పని తాను చేస్తుండటం ఆశ్చర్యం కలుగవేస్తుంది. కాని ఈయన మనన్సు అంతా తిరిగి. రంగజ్యోతి ప్రచురణ మోదనే ఉన్నది. భారతదేశంలో వాటక కళలను గూర్చి, నటులను గూర్చి (ప్రచు రింపబడిన పుస్తకములు కొన్ని ఇంతకు ముందు వాలా వెలువడినవి. “వటవ దీక్షాపరుడు” అనే పేరుతో (ప్రచురింపబడిన ఈ వువకము “నటరాజు పాదపద్మములకు సమర్పించిన ఒక పుష్పముగా” వదు వరులు భావించుతారని నమ్మకం,

సంస్కృతి

వెలుగుమ ఆరాధించడమే నంస్కృతి --

మానవజాతిని (పేమించడమే నంస్కృతి --

మానవజాతి సాధించిన సున్నితమైన విజయాల

సంయోగమే నంస్కృతి--

సహృదయత సంస్కృతి--

ఈ నంస్కృతి నిర్వచనాలనన్నిటిని నమికరింవినట్లయితే ఒకానొక ముఖ్యమైన విషయం అర్ధమవుతుంది. (పయోజవాత్మకమైన సొందర్యమూ, _ దివ్యస్వరూపమైన విజ్ఞానము, చైతన్యవంతమైన ఆనందనమ్మేళశనము మనకు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

ఉన్నతమైన పాధనవల్ల, నిరంతరమైన వృజనాళ కి వల్ల, విజ్దానవంతమైవ కృషివల్ల, అనంతమైన క్ఞానంవేత, నంస్కృతి మహా వృక్షం పోషింవబడి, దినదివాభివృద్ధి వెందుతుంది. ఈ సౌందర్య నద నాల వాకిళ్ళలో (ప్రవేశించడానికి (శమ ఆధారం. అ (పేమ సత్యము, త్వాగపూరితము, వీరోవితమై _పజ్వలిన్తూ ఉండాలి.

వనంన్కృతి, అగాధాల్లోమంవి పప్రజ్వలిస్తూ జన్మిస్తున్నట్టుగొ మనకు కనిపిస్తుంది. నంస్కృతి ఒకసారి జవ్మించిన తర్వాత దానికీ మృత్యువులేదు దానిని సంహరించడానికి ఎవరికీ పాధ్యం కాదు. ఎవరైవా నాగరికతను ధ్వంనం చేయవచ్చు. కాని, నంస్కృతి నిజమైన ఆధ్యాత్మిక సంపద - కొశ్వతమైనది. అందుచేతనే, సొంప్కృతికరంగం ఆనందభరితమైనది.

సాంవ్కృతికమైన కృషిలో అనందం ఉంది మూర్శమైన అదా నాన్ని నిర్మూలించడానికోసం జరిపే తీవ్రమైన పోరాటంలో ఆనందం ఉంది. (ప్రజ్వలించే హృదయానికి, అనంద మైనకాలంలో సరిహద్దులు లేవు పొంన్కృతికమైన కృషి, ఒక వైద్యుడుచే సే కృషితో నమానమైనది.

నిజాయితీపరుడైన వెద్యుడు వ్యాధికి తగిన మందు ఇవ్వడమే గాక, దూరదృష్టితో మరేరోగమూ రాకుండా ఉండేట్లు వైద్యం చేస్తాడు. వైద్యునికి అన్ని రోగాలను నయంచేసే సామర్ధ్యం ఉండాలి ఎదో ఒకరోగాన్ని మృాతమే కుదిరిస్తే వాలదు. (ప్రస్తుతం ఉన్న రోగాన్ని పోగొట్టి రోగి ఎప్పుడూ ఆరోగ్యవంతుడుగా ఉండేట్లు

234

వేస్తాడు, మంచి వైద్యుడు. ఇంతకు పూర్వం ఉన్న రోగాలను గురింవి మాత్రమేగాక, మూలపదార్థాలు కృశింవిపోవడంవల్ల నంభవించే నూతనమైన వ్యాధుల్ని కూడా వైద్యుడు గమనింవి వికిత్సచేయాలి.

పెద్దా విన్నా అనే భేదం లేకుండా వైద్యుడు అందరికీ తగిన వైద్యనదుపాయం కలిగేట్లు చూడాలి సలహాలు సహకారాలు వయో వృద్దులకు, యువకులకు అందరికీ ఇస్తూండాలి. వెద్యుడెప్పుడూ ఓర్పూ, నహవం వదిలిపెట్టకూడదు. సానుభూతి చూపించనపుడు రోగులు వెద్యువికే ఎదురుతిరిగే [పమాదం ఉంది.

రోగి శరీరంపెఉన్న భయంకరమైన (వణాలనుచూవి వెద్యుడు వెదిరిపోడు. వాటిని నయంవేయాలనే ఆతని ఆశయం గాఢంగా అలో వింవి మూలికలూ, అకులూ, రాళ్ళూ, రప్పలూ, ఎవెనో పదార్థాలు వుఠంవేసి, కఖిపి, పరికోధనలుచేసి, మందులుచేసి రోగాన్ని కుదురి పాడు. రోగులకు పేవచేయడానికి వెద్యుడెప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. రాతీ, పగలూ, అనే భేదం లేదు. అలాగే సాంస్కృతికరంగంతో పని వేసే కళాకారుడు సమాజావికి సేవవెయ్యడానికి “నేనెప్పుడూ సిద్ధంగా ఉన్నాను” అంటాడు. ఆతని హృదయం ఎప్పుడూ తన జ్ఞానాన్ని, ఆనుభవాన్ని నమాజానికి సమర్పించడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. ఇతరు అకు నవోయం వెయ్యడానికి అతడు నందేహించడు. అనుభవం ద్వారా ఇవ్వడంలోవే (గహించడం కూడా ఉందని అతడు తెలుసుకుంటాడు.

సాంన్కృతికరంగంలో పనిచేసే వ్యక్తి, నితృ్యయౌవనుడు, ఎండువల్లనంటే, అతని హృదయం స్టిరమైనది. చంచలమైనది కాదు.

ఉత్సాహంతో (ప్రజ్వలించే హృదయాలకు, కొండలూ, గుట్టలూ, మవాసాగరాలూ, మహానదులూ, అడంకులు కావు. వారు కేవలం కలంతో కాలం గడిపేవాళ్లుకారు. కౌర్యహూరులు, ఎరునవ్వుతో భూమిదున్నె రైతులవంటివాడు. కౌంతి - విజమైన (పశాంతి = పొంధర్య వసంతోను వంన్కృతిలోను దిన దిన (ప్రవర్థమానమవుతుంది.

సుప్రసిద్ద విక్రకారుడు వికోలన్‌ రోయరిక్‌ వ్రాసిన యీ వ్యానం వంద్రశేఖరానికీ అనేక _పరిస్టితులలో ధైర్యం కలిగింది నూతనోత్సాహం కలుగచేసింది.

(పభుత్వాధికారులు = కళాపోషణ

ఇంతవరకు చం(దశేఖరానికి కలిగిన ఆటంకాలను గురింవి నిరుత్సాహం కలిగింవిన వారిని గురింవి చదివినారు. కాని ఆయనను ఆదరించి అయన కళాపోషణకు తోడ్పడి వారికి అమితోత్సాహం కలిగించిన వారు కూడా ఎంతోమంది ఉన్నారు. అందువల్లనే ఇన్ని సంవత్సరములు ఇంత కృషి చేయగలిగినాడు. నెల్లూరులో కోర్య (క్రమాలు చేస్తున్నప్పుడు ఎట్టి యిబ్బందులు లేక సాఫీగా జరిగిపోతూ వవ్చినది. యీయనకు (పభుత్వం తోడ్పడక పోయివా (పభుత్వాధి కారులు వాలామంది ఆయన (పతిభనే కాక కళాసేవ ద్వారా (ప్రజా 'సీవ చేయడం ఇతరవృత్తి ఏదీ లేకుండానే తను ఎన్నుకున్న కళకే అంకితము అయిపోవడము గుర్తించడం కూడ జరిగినది. నగరము లోని పెద్దలు ధనరూపంగా గాని వస్తురూ పంగొగావి నహాయము వేసేవారు. జిల్లా కలెక్టర్‌లు (భారతీయులుగాని, అంగ్లేయులుగాని) కళాకార్యక్రమాలను పోషించేవారు. అది తెలుసుకొన్న తహసీల్దా రులు, ఇతర ఉద్యోగసులు పెద పెద్ద రైతులచేత విరాళాలు ఇప్పించే వారు. నెల్లూరు తహసిలారుగా నారాయణరావుగారవి ఒక ఆయన ఉండేవారు. వారు గొప్పకవి కూడాను. అప్పుడప్పుడు బియ్యవు బస్తాలు పంపిస్తూ ఉండేవారు

అ రోజులలో ఇద్దరు నద్‌జడ్డీలు ఉండేవారు వివారణ క్రమిషన్‌లు ఇచ్చిన వకీళ్లచేత్‌ వారికి వవ్చే అధాయములో పదవవంతు అతని వా టక సంఘానికి విరాశాలుగా ఇన్వమనేవారు. యిప్పించే వారు.

“104్త0 = 50 ఆరోజులలో మలయప్పన్‌గారని ఒక కలెక్టర్లు ఉండేవారు. వారు తమిళులు. వారికి పేద్యపజల మోద జాస్తి

236

అభిమానం ఉండేది అందువలన (ప్రజాభిమానానికి పాత్రులైనారు. వారి వద్దకు వెళ్ళి నేను కొనసాగిస్తున్న లఘు నాటక రంగమును గురించి తెలిపి అప్పటికే పత్రికలలో వచ్చిన వ్యాసాలను చూపి వాటి సొరాంశమును తెలిపినాను. ఈ జిల్లాలో కొన్ని[గామాల్లోను. మైకాగనులలో పనిచేసే కూలీల నివానస్థలలోను వినోదపదర్శనలు ఇవ్వాలని కోరికగా ఉన్నది. నేనుగా యివి ఎర్పాటు చేసుకోలేను. మొ సహాయముతో ఇది సులభముగా నెరవేరుతుంది. కాబట్టి వీటికి కావలసిన సదుపాయాలు ఆయాచోట్ల తాత్కాలిక స్వేజి నిర్మాణము ఇతర ఎర్పాట్లు (పయాణాలకు మెంబర్లకు భోజన వసతులకు, ఇంత మాశతము మీరు చేసిపెడితే చాలు. మా (ప్రదర్శనలు మూచి ఆనందిం చిన (_పేక్షకులు కొద్దో గొప్పో తమంతటతామే విరాళాలు వనూలు చేసిమాకు బహుకరిస్తారు అని చెప్పగానే వారు ఎంతో సంతోషించి “అలాగే చేయిస్తాను. నా ఆధీనంలో మైకా వెల్‌ ఫేర్‌ ఫండ్‌ అని ఉంది మైకా గనులవద్ద మిరు ఇచ్చే ప్రదర్శనలకు అ ఫండులో నుంది కొంత మొత్తం ఇప్పిస్తాను అట్టి ధీన (సజల వినోధార్హం మారు చేసే కృషికి మిమ్మల్ని అభినందిస్తున్నాను ఎల్లుండి సాయంతం మిరు మళ్ళీ రాండి, ఆ ఫండ్‌ సెకైటరీని రమ్మంటాను. మతో సంపతింవి మీకు కావలసిన సదుపాయాలన్నీ నమకూర్చమని ఆయనతో చెప్తాను. తేదీలు నిర్ణయించుకొని నాకు ముందుగా తెలపండి, మొదటి (పదర్శనకు నేనుకూడ వస్తాను” అని అన్నారు.

అ ఫండ్‌ సెకెైటరి $ ౪ నరసింహారావుగారు. నంఘసేవ కుడు. క్రీడాకారుడు. అప్పటికే 30, 35 సార్లు రక్తదానం చేసిన మహానుభావుడు కూలీలకు వినోదం కలుగచేయడం వారికి అనందం కలుగ వేసింది అఆ మరునెలలోనే మూడు బోట్ల (ప్రదర్శనలు ఎర్పాటు చేశారు మళ్ళీ మరు సంవత్సరము కూడా- రెండు అవకాశాలు కల్పించారు చక్కని సదుపాయాలు కలుగవేశారు. -

237

తరువాత శ్రీ మలయప్పన్‌గారు బాలా (గ్రామాలలో ఎర్పాటు చేయింవారు. అ రోజులలో హరిజనదిన ఉత్సవములని [పభుత్వము వారు జరిపేవారు. ఈ నందర్భము పునన్కరించుకొని కొన్ని ఊళ్ళలో మా (పదర్శనలకు అవకాశం ఇవ్చారు. (ప్రతిచోట డబ్బు శృప్తికరంగా యిప్పించేవారు

మైకా గనుల వద్ద ఒక (పదర్శనను చూవిన మదాస్‌ లేబర్‌ కమిషన్‌గారు బాలసుందరంగారు ఇలా అన్నారు. (245 పేద)

మలయప్పన్‌గారి తరువాత ఎస్‌. జూగప్ప (కన్నడంవారు) శలెక్టరుగా వచ్చినారు. వారు గొప్ప విద్యావేత్తలు వారు కూడా మలయప్పన్‌గారి మోస్తరే ఎంతో ప్రోత్సాహం ఇచ్చినారు. వారు (వాసిన ప్రళంళశను కూడ చదవండి (పేజి 245)

ఈ ఉద్యమము వల్ల దేశానికి ఎంత ఉపయోగకరమైనదో యీ (ప్రశంనలవల్ల తెలుస్తుంది. ఈ నాలుగు ప్రళంవలు, ముందు వీటితోబాటు యితర జిల్లాలలో నా కార్యక్రమాలకు తోడ్పడి నన్ను [ఢేమతో ఆదరింవిన 105- ఆఫీనర్లు యిచ్చిన యోగ్యతాపతాలు కూడా ముందు పేజీలలో యివ్వబడినవి. వాటిని కూడా చదవండి.

ఆరోజులలో నన్ను ఆదరించిన వారిలో మరి కొంతమందిని గురించి తెలపడము, వారికి నా కృతజ్ఞతలు తెలపడము నావిధి. కాని వీరందరు భారతీయులే. అంతకు పూర్వము జిల్హా జడ్డీలుగా, శలెక్టర్లుగా ఆంగ్రేయులు జాస్తిగా ఉండేవారు. చారు కూడ నన్ను అఆదరిస్తుండేవారు. వీరిలో (పధములుగా, ముఖ్యలుగొ నేను చెప్పు కోవలసిన వారు |. 5. 14201 గారు మొదటిలో అనేక జిల్హాలలో జిల్లా జిడ్డీగాను తరువాత 'హైకోర్డు జడ్డీగాను వనిచేసి రిటైర్‌ అయిన వారు. వీరు వా కళాజీవిశంలో ఒక మార్పును తెచ్చినవారు కూడ, 1931 లో కడపలో జిలాజడ్డిగా ఉండేటప్పుడు నా మానో

238 యాక్టింగ్‌ (ప్రదర్శనకు అధ్యక్షతవహింవి నన్న మొదటిసారిగా చూవినవారు. 1,2 సం తరువాత 19382 లో అనంతపురర వెళ్ళినాను అక్కడి కాలేజిలోను, కొన్ని హైస్కూళ్లలోను (ప్రదర్శనలు. ఇచ్చాను అ ఊరిలో ౭2006 4000121121 లో ఒక పబ్లిక్‌ (ప్రదర్శన ఎర్పాటు చేయడము జరిగినది. అవ్పుడు ఈ 1120 దొరగారే అక్కడ జడ్డీగా ఊండినారు. వారిని అధ్యక్షులుగా అక్కడి శమిటివారు అహ్వానింవారు. వారు వచ్చి బూవి మెచ్చుకున్నారు. (ప్రదర్శన అయిన తరువోత స్టేజి మోద నన్ను కలుసుకోని “రేపు సాయంతం 6 గంటలకు నా బంగళాకు రాండి, మికు ఒక నలహా ఇవ్వదలవినాను” అని అన్నారు. అది ఏమి అయిఉంటుందో ఆనుకుంటూ వారి బంగళాకు మరురోజు వెళ్ళాను 14201 గారు మంద హాసముతో తన (డ్రాయింగ్‌ రూంలోనికి పిలుచుకొని వెళ్ళినారు. విస్కట్టులు,టీ, తెప్పించినారు. తరువాత మాట్లాడటం ([పారంభింవారు. “మో (ప్రదర్శనను నిన్న చూడటము రెండవసారి. మానోయాక్సింగ్‌ (ప్రదర్శనలు (్రారంభింవినది 8, శ నంవత్సరములు ముందే అమువా ఇంత త్వరలో ఒకవిధమైన అభివృద్ధి స్రితికి రావడము నేను గమనిం. వాను. మా (ప్రదర్శనలు మంవి వెరైటీతో కూడినది” సీరియస్‌, కామెడి, సీన్‌లతోపాటు, వేషమార్చులు ఉండటము ఒక్‌ విశేషము. నేను ఈ రావ్ట్రములో అనేక వోట్ల ఉద్యోగము వేసివాను. కాని ఇట్లిది నేను ఇంతవరకు ఎక్కడా చూడలేదు. నీవు ఇంకా అభివృద్ధికి రావాలని, ఇండియాలో మేటినటుడిగా "పేరు (ప్రఖ్యాతులు పొందాలని నిన్ను నేను ఆశీర్వదిస్తున్నాను. ఇప్పుడు నీకు ఒక నలహా ఇవ్వదలవి నాను. అందుకే ఈరోజు నన్ను కలవమని కోరినది. సీరియస్‌ సీన్స్‌లో నీ నటన బాగానే వున్నది. కాని కామెడీ నటనలో నీలో ఎదో (ప్రత్యేకత ఉన్నట్లు నాకు తోవింది. కాబట్టి వీ (ప్రదర్శనలోని భాగాలమ పూర్తిగా కామెడీగా తయారువేసి వ్రజలకు నవ్వు కలిగించడమే పీ ఆశయముగా భావింటాలి అని నేను నలహా ఇస్తున్నాను అన్నారు. అధి విన్న నేమ కొంచెము జందుతో “వాకు ఈ విషయములో

239

ఒక నందేహము కలిగినది టీపార్తీలలో తీపి వస్తువులతో పాటు కారపు వస్తువులుకూడ ఇస్తారుకదా అట్లాకాక పూర్తిగా తీపి వస్తువులు అయితే కొంచెము నహించడము కష్టముకదా” అని అన్నాను అది విని ఆయన పకపకమని నవ్వుతూ, “నీవు వెప్పింది కొంతవరకు నిజమేను, కాని అది జిహ్వకు నంబంధిందినది. నటన మకోభావాలకు నంబంధిందినది ఇంగ్లాండు దేశములో పూర్తిగా కామెడీ పహోగ్రాములు ఇచ్చేవారు వాలామంది ఉన్నారు. వారిమోస్తరే సీవుకూడ ఈ దేశములో నవ్వించే నటుడిగా పేరు (ప్రఖ్యాతులు సంపాదించుకోగలవు” అని చెప్పినారు. “మి నలహా వాల విలువ అయినది అని భావిస్తున్నాను. ఇకమీదట అలాగే మార్చుకొంటాను. తరువాత మారు ఎక్కడ ఉన్నా అక్కడికి వవ్చి ఒక (ప్రదర్శన ఇన్ని మూ మెప్పు పొందాలని నాకోరిక ఇక సెలవు తీసుకుంటాను అని బయటికి రాబోతుండగా ఎంతో ఆప్యాయతతో నా భుజం మోద చేయి వేసి 342 604 319 *08 అని ఆశీర్వదించి వారి కారులోనే నన్ను హోటల్‌కు పంపింవినారు. వారి సంకల్ప బలమే నేను కామెడి వటుడిగా రాజిల్లటానికి కారణమైనది అనినా వూర్తి నమ్మకం

తరువాత కొంతకాలానికి వారు నెల్లూరుకు జడ్డీగా వచ్చారు. వాకు ఎంతో సంతోషము అయినది. ఒక చోట నా మానోయాక్షింగ్‌ ఏెర్పాటు చేసి వారి వద్దకు వెళ్ళి "అయ్యా, అనంతపురములో మిరు ఇచ్చిన నలహా (పకారము పూర్తిగా కామెడి సీనులే నటిస్తున్నాను. (ప్రజలు నవ్వుతుంటే నాకు ఎంతో హాయిగా ఉన్నది త్వరలో నేను వా కామెడి (పదర్శనను ఏర్పాటు వేస్తాను. అది ముఖ్యముగా మా శొరకే మిరు తప్పక వచ్చి మరొకమారు నన్ను ఆశీర్వదిందాలి" అన్నాను వారు తమ సంతోషము వెలిబుచ్చి 'తప్పక వస్తొను అన్నారు. (పదర్శన ఏర్పాటు అయినది వారు వచ్చారు. మెచ్చు కొన్నారు. కడపట తమ ఉపన్యాసములో “ఇట్టి మేటి నటుడు మా వెల్లూరివాడు కావడము మీ నెల్లూరీయుల అదృష్టము" అని చెప్పి

240 నారు. పక్కన గ్రీన్‌ రూమ్‌లో ఉన్న వేను అది విని పొంగి పోయాను.

అవి రెండవ మహాయుద్రపు రోజులు తరువాత కొంత కాలానికి 'నన్ను ఒకసారి కలవండి మితో పని ఉన్నది" అని ఒక గుమస్తా చేత నాకు కబురు పంపినారు. వెళ్ళినాను. అప్పుడు వారు ఇలా అన్నారు “యుద్దములో దెబ్బలు తిన్నవారి సహాయారము రెడ్‌క్రాస్‌ అసోసియేషన్‌ వారు ఒక వినోధ (ప్రదర్శన ఎర్బోటు వేస్తున్నారు. అందులో 20 నిముషాలకు మించని ఒక తమాషా నాటిక మిరు వేయాలి” అని కోరినారు. “అంత విన్న (పహననాలు తెలుగులో లేవు నేను ఎమి చేయను” అన్నాను. నీవే ఒకటి [వాయ కూడదా అన్నారు. “అటువంటివి నేను వాయలేను” అన్నాను. “నీవు వ్రాయలేవని నీకు ఎట్లా తెలుసును ?

10 నాటికలు వ్రాయి. అందులో ఒకటి అయినా బాగుంటుంది. చానిని వేయండి” అని ప్రోత్సాహించారు నేను ఒక ఇంగ్లీషు నాటకంలో ఒక్‌ సీను తర్దుమావేసి, ఇంక ఇద్దరు మిత్రులను కలుపుకొని చక్కగా, రిహార్స్‌ల్సు చేసి మేము ప్రదర్శించాము. అది _పేక్షకుల మెప్పు ఫొందినది. జడ్జిగారు అమిత సంతోషముతో అనుకున్న దానికన్న జొస్తిమొత్తం బహుకరించారు. తరువాత వారు బళ్ళారి జిలా జడ్జిగా వెళ్లినవారు.

తెలుగులో ఏకాంకిలు మాత్రమే వెయ్యడము కోసం కొందరి. మిత్రులతో ఒక సంఘం 1940 లో నెలూరులో ప్రాషించాను. కొన్ని (ప్రదర్శనలు అక్కడక్కడ మా పార్షీవారు ఇబ్బారు. 1945లో నేను అనంతపురం వెళ్ళవలసి వచ్చింది రెండు రోజులు ఉండినాను. అప్పుడు అక్కడ ఒక నాటక సమాజము సెశైటరిగారిని కలుసుకో వలసి వచ్చినది. మాటల సందర్భములో ఆయన ఇలా అన్నారు.

241

“కొంతకాలము ముందు ఇక్కడి ?686 34020౧21 241 లో జరిగిన మీ మోనోయాక్సింగ్‌ (పదర్శనకు అధ్యక్షత వహించిన 120 దొరగారు ఇప్పుడు బళ్ళారిలో జడ్డిగా ఉన్నారు అక్కడికి వెళ్ళి ఒకసారి ఆయనను చూవిరాండి అన్నారు. ఆయన వెప్పినట్లు గానే నేను బళ్ళారికి వెళ్ళి వారిని క్రలుసుకున్నామ. ఎకాంకీక వినోద నాటికల (ప్రదర్శనలు ఇవ్వడము [ప్రారంభించాను అని వెప్పి కొన్నిచోట్ల నేను అచ్చువేయింవిన నోటీసులు చూపింవాను, “అలాగా, అయితే ఈ జిల్లాలో కూడ కొన్ని ఏర్పాటు చేయాలని ఉంది. ఇక్కడ ఆర్‌. డి. పాల్‌ అనేవారు కలెక్టరుగా ఉన్నారు. ఆయన ఇప్పుడు మద్రాసు వెళ్ళి ఉన్నారు. ఎల్లుండి ఉదయం వసారు. రాగానే ఆయనతో నంప్రదిసాను. ఆయన నహకారం కోరుతాను. 4 రోజులు అయిన తరువాత మళ్ళీ వచ్చి నన్ను కలుసుకో” అని చెప్పినారు అలాగే తిరిగి వెళ్ళినాను “నేను కలెక్ష రుతో నీ విషయం అంతా చెప్పినాను ఆయన ఒక కమిటి ఏర్పాటు చేసి అంగీకరించినారు. పైనెలలో ఈ జిల్లాలో ఆరుచోట్ల మా ప్రదర్శనలు ఎర్పాటు చేయాలని నిరయించుకొన్నాము. ఏఎవూళ్ళలో ఎతేదీలలో నిర్ణయించుకొని కమిటీ "సెక్రటరీ నీకు జాబు వ్రాస్తాడు.

మా పార్టివారితో నీవు ఒకరోజు ముందుగా రావాలి. కమిటీ సెకటరి రైలు ఖర్చులకు ముందుగా డబ్బు పంపిస్తాడు” అని చెప్పినారు. వాళ్ల చేప్పినట్టు ముందుగానే మేము వెళ్ళినాము, మా పార్దిలో నేను కాక మా నెల్లూరు కామెడీయాకర్‌ రమాణారెడ్డి, లక్ష్మి కాంతమ్మ, కస్తూరిబాయి యిక యిద్దరు ఉండినాము. స్టేషన్‌లో కమిటి మెంబర్లు 10, 15 మంది మాకు స్వాగతం ఇబ్బారు. మాకు అందరికి ఆశ్చర్యము వేసినది మాకు ఒక విశాలమైన భవన ములో బన భోజన ఎర్పాట్లు వేశారు.

మరురోజూ. బళ్లారిలోవి ఒక సినిమా హాలులో మా మొదటి (వదర్శన. వారం రోజులు ముందుగానే టిక్కెట్లు అమ్మడానికి

242

(ప్రారంభింవారట. రేట్లు రూ. 8, 2, 1 మాతమే హాల్‌ (పేక్షకులతో కిక్కిరిసి పోయింది. (ఫోగాంలో 'దొంగాటకం' 'టీకప్పులో తుఫాన్‌" నాటికలు, యింగ్రీషులో నా “మానోయాకింగ్‌" కండు సీనులు, యింకా 'ఊడ్చులకు మేమెళాం' అనే పాట పాడుతూ కస్తూరిబాయి డ్యాన్స్‌ వుండినవి ఎకాంకికలను చూడడం బళ్లారి పొరులకు యిదే మొదటిసారి అయినా కౌంతంగా చూచారు. కస్తూరిబాయి డ్యాన్స్‌కు విపరీతంగా కరతాళ ధ్వనులు వవ్చినవి, -

(పదర్శనం ముగిసిన తర్వాత 3201 గారు స్టేజి మిదకు వచ్చి నటీనటుల (ప్రతిభను పొగడడమే కాక వారిని ఒకరి వెంబడి ఒకరిని పేరుతో పిలివి, 22094 షంర/ 0 9 ంర్కు అని వేయిపైకెత్తి అనడం, (కేక్షకులు అ మాటలను పలుకుతూ చప్పట్లు కొటడం మమ్మల్ని అనందాళశ్చర్యములో ముంవివేసింది.

షశష01 గారి చర్య (_పేక్షకులలో వుండిన ఆ వూరి నటులకు కొంతమందికి అసూయ కలిగిందని మరురోజు నా స్నేపాతుడొక్కడు (వెల్లారువాడు) తర్వాత నాతో వెప్పినాడు.

మరురోజు సాయంకాలం కమిటీవారు మాకు టీపార్టీ యివ్వడం, మాతో ఫొటో తీయించుకోవడము కూడా జరిగినది. యీ ఫొటో కాపి యిషృటికీ నా గదిలో వుంది.

పెళ్‌201 గౌరి [శేమాభిమానాలను ఎప్పటికీ నేను మరువలేను. వారు, నాకు రాసిన లేఖను, కలెక్టర్‌ పాల్‌గారి (ప్రశంసను చదవండి.

అ తర్వాత ఆదోని, హస్పేట, రాయమాటిలలోను, 'హోళిగొంది అనే [గ్రామంలోను ఎర్పాటు చేయబడినవి.

బళ్లారికి తిరిగి వన్చాము. అక్కడ యింకొక (వదర్శనం జరిగింది

243

మరురోజు మేము ఎవరి ఊళ్లకు వాళ్లం ఐబయలుదేరినాము. కమిటీలోని కొంతమంది స్టేషన్‌కు వచ్చి మాకు వీడ్కోలు యివ్బారు.

తర్వాత ఒక నంవత్సరానికి కాబోలు కలెక్టర్‌ పాల్‌గారు రెండు (ప్రదర్శనాలివ్వడానికి అవ్వానలేఖ నాకు (వాసినారు. లక్ష్మీ కాంతమ్మ నేను మాత్రమే పాత పార్టీలోని వారం. అ రోజుల్లోనే ఎంకిపాటలతో కూడిన ఒక అసాధరణ (పయోగం ప్రారంభింవిన నెల్లూరీయులు మజ్జిగ విళ్వనాధరెడ్డిని చంద్రబాలను నాతో వాటు పిలుచుకొని వెశినాను. అబూరు, ఎమ్మిగనూర్‌ వూళ్లలో ప్రదర్శన లిచ్చాము. కలెక్టర్‌గారు విరాళాలు పోగుచేసి మా బృందానికి పుష్టిగా వఐహుకరింవారు

తర్వాళ ర్‌, 6 సంవత్సరాలకు లక్ష్మీకాంతమ్మతో బళ్లారికి వెళ్ళి అవూరి యువకుడు లోకాభిరాంతో జిల్లాలో అనేకచోట్ట నేను అప్పటికే [ప్రారంభించిన నంవారలఘు నాటకరంగం పద్ధతి ప్రకారం వా అంతట నేనే ప్రదర్శనలు ఏర్పాటు చేసుకొన్నాను.

యా టూర్‌ను గూర్చి మ(దాను యింగ్లీషు దిన పత్రికలో వచ్చిన వ్యాపొన్ని వెనుకటి పేజీలలో మిరు వదివినారు.

వీటికి కూడా వాలానుంది తాలూకా అధికారులు సహకరిం వారు.

(శ్రీకాకుళం జిల్లా పార్వతీపురంకు 1945 లో వెళ్లినాను. అప్పుడు ఆవూరిలో % ౪7 3204 1 €.5 నబ్‌ కలెక్టర్‌. వారిని చూడ డానికి వారి బంగళాకు వెళ్లి జమాన్‌ ద్వారా కార్డు పంపినాను. వారు వెంబడే వరాండాలో వున్న వావదకు విరునవ్వుతో వవ్చి 704 176

చం తిల 20108 1౯6 ౫౦౪? అంటూ నన్ను వారి (డాయింగ్‌ రూంలోనికి పిలుచుకొని వెళ్లి నా విషయమంతా వెప్పమన్నారు. (శర్దతో విన్నారు.

244

“మి నాటక పార్టీవారిచే యా తాలూకాలో మూడు ప్రదర్శ నలు ఎర్పాటు చేయిస్తాను. మియితరవాటితో బాటు నేను వెప్పిన ప్రకారం ఒక నాటిక (వాసి (పదర్శించాలి. (గామ రైతులనుంవి (ప్రభుత్వంవారు బియ్యం కొని బియ్యం కొరతగా వున్న జిల్లాలకు పంపించవలసినదిగా ఆదేశించారు యిది యితివృత్తంగా నాటిక తయారుచేసి వేయాలి. రెండువారాలలో ఎర్పాటు వేసాను. మిపార్టీ మెంబర్ల రైలు ఖర్చులు, పారితోషికాలు నేను యిస్తాను” అని వెప్పి నారు. కాఫీ తెప్పింవి అత్మిపియంగా సాగనంపారు.

మూడు బోట్ల (ప్రదర్శనలు జరిగినవి. రెండు (పదర్శనలకు వారు హాజరైనారు. _పేక్షకులు ఆనందించడం గమనించారు. ఛాలా నంతోషించారు.

తిరుగు (ప్రయాణం పాొర్వతీవురం నుంవి. మాపొర్టీ వారి నందరిని తమ బంగళాకు అహ్వానింవి టీపార్టీ యిచ్చి నాకేగాక మా మెంబర్లకందరికీ రొఖం బహూకరింవారు.

తర్వాత వారు నాకు పంపిన సర్టిఫికేట్‌ చదవండి.

3&ం%3 గారు 25, 80 సంవత్సరాలలోపు వయస్సు వుంటారు. అధికారివలె కాక ఒక [ప్రియ స్నేహితునివలె నాతో మాట్లాడేవారు. వారిని అనేకసార్లు తలచుకొంటూ వుంటాను.

ఏ1 ₹. లైె2135808625౯300, క.4.న్‌., కెలి10121 25087 ౧౦01011591086 (౧ఖటా210) సిశంతేనతం. (పక్‌ 1950). క 086 16 ౧౦౫౮6 0౯ ఇంటల: వికి & "ఇటుల ఆల +1980001 61760 6 స్‌ ౮౨1867/22610222మ 286 15 నళ 1 5620086201 0606 ఉం 0104 0 6 పడ! సశ 05 సే2లింంన 6186 బ్‌జంరీ, సోల1!10056 తంటాణ. | 230 84 2167 1606 0 9010 - 20498 5 4 ౧౨62910220 10901 [$ 280 8౬౩4 €0 1615 10 ఉం *య03616 2106 ౫౨19016664 6 సక! ౧426612061 88౯20 ౨ ఉం ౧6 0 టీ28 0 2గ 2564 60 46 ౩01110/ $90%8 9 ఈ8 ౧౦116౩8౫ 1 టం 2గ వం ఇంగంయుజబుంర అం అం[] - 66౬ +66 2లిరీ 2090౯6012166 6 మం ౦0కొంయణు 3౨6 1 ౪జీ 880టల1౧8 0 ఇందటుంం రజ టం 1 ళం ౨0 6ంజర! 2 8308 002128 6౧12100000 ఇంజ164 ౦0౨0008146 ౪85119 10 ౬ ౧౪౧౪౧81 224 2బరుంటం తలంలంగులణ ౦ లుం ఇంగ 198 ప్రంరి08 . కే ఇం మమ మిడీ కఠ 8% ఆంద కజంంజ!. 54616 ౦౫౨ ఉల లిక్‌ శలభిగింయంటలంది వ తేం0ం4ై34, 16.54 న. కల టల (పాశీ-5కే్ర) క ఇం తం118004 * 96 55 యజంజయక3!:మ0ం 08 160 90286 | మి20/ $ల10య 2౨6 11880 [01ట. మ న! 135 98 100౧ జల! ఇమం 6 సమం టం+ాలంంయ బుంయకే- 880 ఇం1. 4 19 6001 1206 60 త 1 అడం ఉమన్‌ 05 16 ౧1904 0226 264 సే12ిగారి రకముల - ౩0౬02 2 +లాం20116 ఈ?204 20608 1116 ౧౦౬౮1196 ౬మ2మ0 $08128 1164 10 ట2931266 119 1449 1840 46 - 80108 10 ఓం +605 శం0ంణ 0 04౯ ౧౦౨౮0 - 018 1 టం *₹11386 ప 18 310016 ఆణి 0౯ ౩ ఉంటం 10 66151312, టు11808400 8964 6430206 0౯ నలల. 018 18 10860064 2 జలం జం 294 2ంఠ16 (1% ఉపంటి సరి ప ఎలిరేలా-

246

+లు ఓ 920106 0 119 51య64ల 0200121! (ఆంజ: 6 లేప6ంగఆ 211 లుంం౪౯2206001ఓ కళా గ29107, 08౫829, 26 ౧011ల పెలమం!0068 వెంం501001 ౧189 కంణి2కైంకింు

శీ ఒం ౮౦01116౧ 56401066) కెంగ0023008 ౧1089 0 ల 15 కలలలుంల 19346 మం |౩6ణ౧9లటలి2౯20 8276 2 ల0ంగ08006 ౦0 మం10 - 20608 ఇ1100 ౪39 *76గ ంంది 2200060011666 శ్వా కం 1896 2364168906 *0102 21లరేతర. మం లపటురింంంలిడ20, ౪14 60101078 2150, 802264 ౧౦౦౯ ౧66 016 - 2౮ 12౪9 ఇసమింర్‌ *జరి 3$096- 1298 ౨6% 105౯ ఉం గంణుంం 0 ఉం 0130.

[1 ౮0164123061927202 శంలగా ణల అంం18లులు 18 118 21660296 10 ౧౦216 202062 ర12002040 800161. వెన. అ. క. గడం, 1.0.5, అ శతం, పెంకిగా: 3-2-45)

కే 086 ౧౦8౯101306 908 2906 0౪౯ టం [01 లిా41088 ౪9 80 80064 & 320% 126 ఆంలగ0108. సెక్‌? సజయ మరే 196210 అంతే 14 2064 30 తయ 21 1 2276 అంగిలి 260౪4 1. 03 1876 ఖగ! ఆ మ లంల(13ట6088 2064 230 64 99 ౧0%01646006 19 027 2601110. క తిం 17408 40016 ౮౯ ౬01991 009 30౧6 10011 ౧1౫౮. 1 అం1096 006 ఇం 400 ౧1410108 ఇలీ!ంయి్‌ క అజం 10649౪ - ముత 204 పంల జ 1370572016 కల ₹ ₹. శషంటి, 1.6.5., 5ఇ5 - ౧016001, మ య!

సెక. ౧82061290102౯20 పేక అంత 1ర0ఇ*3 10 ౧6 శపగం8 6 ఓం ఓ౭ ౧ంగంణుంత 2 ౫౫ 242. ₹2116 1 10 ౧60 8606 136 20 10060014 €0 119 ఇం! గం ఫి?003820102 (0 4010166 ఈ తము 03౯? 100౮౮౯ లల€

జత?

కింపీలనుం, 80ళ7ల1016%6 పడ 2010051110 2౯౨608 91051 806406 1 02 1941040406 0 ఏం ౧౧6౦ 16006 ౪101 86 ఇంటింట 0001 10 [020 = 20189 206 6౯204410 0698౯26101 0£ విమోటటి [05 6గ0గ200ఆ. కేల 18 20 20101 186 2 868116- మి2మి ఇర | *100 10 క0 1018 00018098 10 80౪% మూ 2276018308 0 పము. కక? కష ని. వల క.6.5., స 0016000౯ కెం14గాం

సెక. ౧880672501 0280200 కంంల0ట. బత & 361164. 0€ కం ర20200 ఇల(ంయికంంణ ౫ 1118 61301646 ఇ 38164 05 కుం 30111౧ ౨900640 తీరు! 0 తీం80ం1410% 296 స్‌ ౪28 వాణం 8 ముల 0! భలయి. గం 8 2రంంటలి8 €0 ౧౯6816 బర 00412046 & ల ఓం6 01 బి18 - కర రం0104102 0 90696 ఓకం8 00080 మంగలం [61280 800141 1564 10113 ౫ 2 01108 ఇక!00 రంజు 306 2 1114 2ర2621! €0 6౦916 ఇకిం 26 2002846004 0 ఓం 014 ౧06 00 123, = 26108 206 కటం-౪0. వెం శ 4 ఓం 06 కం!6 2110 ౪60 అంధం ఉశణముడ 60లాపంగి, 396 ఓలం0!/6 యేం 00 ఫల లంంటా2జ8ండ 90 88 600168 1506 220 బ్రకఏపర 21137 అల 212064 80 2900612646 1 ౧96 134, 01 '26ల 16 ఇ13166, ఆసి!ంగి కశ 0%8264౯జల14102021 944 08 0021168 కలం అం! 04 కం 0౧0086 06 81! శీణజయణ = 22000611 0 (50110 009016. గ౩ల యడ పం ఉం 206:6006 తమిలంండ 2864 1000061064 0ళట్రటం3ంఓ

1 సాం ఇడ! భయం 12 క₹600002698264108 న న! వింగ0ట12౯ 800050

248

2. సెక్‌ 2 పె2ర822, 106.5. 0౬ 00116007, మంంం! (31-3-1947)

వెంం0జం0ం? ₹%3086928610027200 2064 (€ం౪ట06 8276 ౧౮౪౦౯ = మాం 1 4118 తేంర1ం8 10 214 0 ఉల పశయ/ 06 కెం+10 81 లల గత శర 9051 120/8 204 50129 ఇయం "లూ ౧04 2006012164 9 6 ౧3010 *కైం ఓం102811/ అపృంతే పలు 166 ౧0 0 ఇషుం 2౯6 లల 2964 సాల 626 00618000004 ₹72106 16 200919 10 6 023363 28 ౪61 18 €0 16 116266 ౧౩0106 ౧06 వి 38 రఆ1డేం. 0600121064 10 0£ 802008౯ జర పంగ 0 తింరే!6006 [0210198 711 1202280001. షో తనానకనునననననననాలా ను లకననుతు నకును నాడాను నినానననినా చికాను నునాకననొనిననాభధినననానా నునన ననిలో మ నొకరు నికోలా నననునానా ననన ధాన నానిన నాభోభనప్పులనమునననను,

గమనిక

తెలుగు నాటకరంగంలో (పఖ్యాతులైన వారిని గూర్చిన పుస్తకాలు వాలా తక్కువ. యీ పుస్తకం, అ కొరత తీరుస్తుంది. యిది తెలుగువారికే పరిమితం,

యీ పుస్తకంలో వాలా అచ్చుశప్పులు వుండవచ్చును. యిం దుకు ప్రచురణవారు భొదపడుతున్నారు రెండవ ముద్రణ అవసరం వుంటుంది. దానిలో సరిపెట్టుకోవడం జరుగుతుంది.

10-11-88 చంద్రశేఖరం రిఠ్‌వ పుట్టిన రోజు ఆఅ నందర్భాన వెలువరించబడిన విలువైన పుస్తకం యి నటన దీక్షాపరుడు.

ద్ధయరరః నాల ఖా మనను ము. ఈ న్‌్‌ వు నట ర ల క్ష షా లో

నాటకము - తనను గూర్చి తానే

మానవుడు మర్వ్యుడు. అతనిలో దైవాంశ కూడా వుంది మానవ హృదయంలో ఉద్భవించే అగాధమైన భావో దేకాలను నంతోషాతిశయాన్నీ, సామాన్యము. (పగాఢము అయిన భావాలను (పకటించడానికి నేను మానవుణ్నే ఉపయోగించుకొంటాను ఆత్మలో ఉత్పన్న మయ్యే అత్యున్నతాశయములను వ్యకృము చేయడానికిన్నీ మానవుణ్నే ఉపయోగించుకుంటున్నాను. కళలలోకెల్ల నేనే అగ జుణి, కనిష్టుణ్ని కూడా. నాయందు నూతనత్వము కలదు విత్రలేఖనమి సంగీత సాహిత్య కిల్బాలకు పూర్వమే నేను వున్నాను. వాటి అన్నిటికి నేనే జనకుడను అవన్నీ నా అవయవాలు, కాబట్టి ఎల్లప్పుడూ వాగా నన్నిటినీ నాతోనే ఉంచుకొంటాను. అవి అప్పుడప్పుడు ఐచ్భికం, నానుండి విడివడినా అవసరం వచ్చినప్పుడు నా పిలుపందుకొని కుటుం బెక్యతను వెల్లడించే విధంగా ఆదరాభిమానాలతో నాకు నహ కరిస్తుంటాయి : పూర్వో క వితలేఖన, సంగీత సాహిత్యాది శిల్పములు నా పెద్దబిడ్డలు నేను విరకాలమునాటి - పురాణ పురుషణ్ని అయినా నేను యిప్పటికీ యువకుణ్నే, శకి వంతుణ్నే స్మార్శకాలములో నాకు బలనవితము, రేడియో, టెలివిజను అను ముగ్గురు జన్మిందారు “మానవ హృదయము, మనస్సు, విత్తముల వాక్కులలోళేల నాది ్రజాస్వామ్యమగును నా దృష్టిలో వసీవారు పెద్దవారు అనే భేధం లేదు వర్గచేధం (తెలుపు నలుపు) పాటించను. ధసీకుడు కేద అనే తారతమ్యము మృగ్యము. అక్షరావ్యలు నిరక్షరులు నాకు నమా నమే. ఎల్లరు అనందింవి నా మాటను మెచ్చుకోగలరు కాంతి కాలములో (పజలకు వినోదము కల్పించగలను (పజల భావనాళక్రికి ఉత్తేజము కల్ప్చించగలను. ఇప్పటికంటే మేలయిన జగత్తును నృష్టించడమే నా నంకల్ప న్వప్నము యుద్ధకాలమున ఉగదికి తల వల్ల కలిగే భయ్యభాంతుల నుండి (ప్రజలను విముక్తులను వేయడమే నా యుద్యోగము. స్త్రీ పురుషులు నవ్యమార్థానువ రృనులగుటకు నహకరిస్తాను గతించిన ధీరోధాత్తుల ఘనక్రార్యములను (ప్రతిబింబింప జేసి వాటి మూలమున తరువాతి తరములపారి హృదయములలో ధైర్యోత్సాహములను _ వెలిగిస్తాను నేను వాడిపోయినదిగాని, నశింవినదిగాని లేదు. అది ఎప్పటికీ జరగనే జరగదు నన్ను ఎవ్వరూ నాశనము వేయలేరు "”

టై . . “ఎ ప్రషగ, 6 ౨11016 ౧౦20640206 0272, కై (శే! టై .గ1ఆ 16 ల౧౭౭౦౦౫1. 46 901 0 1181, నో 1 | స్తై 10-120 పం 2080 గంల ఇరు 2 160 షా

1. | నే శే 16 అం జారే న షే న్తే | క్త | రఅజురూజంంలతయిగు 420065 2 షై | శే బు యల! కలరు! 1106. ఇ -చ్చై న్‌ వై. యురు!2008 క! 100%5- 2 1306 148 శై శ 2 ౮0060 0 01 90366ే 101 $08065 స్టే న యి స్ట = ల అలంంల 10165 22న. [00 చే క బంగరేకేలి ఇంగలు. . 0615 2 000101 క్‌ బంట తరత జూం రలజకంయ్‌ (0౧ 21 జ్జ రం అగి తలా ప ల. స 98 వ [| టంత సై బం 0108 అ 111 సే (| 2 ట్‌. చ | . చా ఖ్‌ ఇ నమూ ంతకాకా వ శస. జ ణ్‌ ఎ ప నానతాడ్తాి న్‌ ౯ లై త సస మ | |