Telugu nachana somanadhrudu kavyanusheelanamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

నాచన సోమనా థు(డు శావ్యానుశీలనము 'కగ వ సంపత్సరమున ఆం్యధవి శ్వకళాపరిషత్తువారిచే డాక్టరేట్‌ పట్టము నకు ఆమోదింపదిడిన సిద్ధాంత గ్‌ ౦థము డాక్టర్‌ వేదుల కామేశ్వరరావు ఆంధ భాషోపన్యాసకులు, మజోరాణీ కళాశాల సెద్దాపురం (శూప్పగోదావరిజిల్లా

సీద్ధార్టీ = (శావణపూర్షిను అగన్దు 199 / సర్వస్వామ్యనంకలితము ర్త భ్‌ ఈం ౯ (వచరణ : ళ్లు లక్ష్మీపతి సబ్లికేషన్సు, పెద్దాపుం ము[దణ 2 న (శ్రీపతి; వెన్ను, శాకనాత్‌.. ఇంచఖ్మ _ క ల | మూల్యము | శ క. హపాయలు కత బ్యాం 9! _ ం ల మహా స్గో' న్‌ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ (వభుత్వమువారి ( ఆర్థిక సాహాయ్యముతో (సకటితము శ్రీమతి చి- ఏ యనొ, కాంతం, వియస్‌స్కి బి,యర్‌ నెం. 2-3_క్కీ రామారావ్రచట, . ఫెద్దపురం: 608437

విషయాను[కమణీక తాజా కై. ఫీరిక కి లీ నాచన సోమనాథుని కాలము 4 కే తి. ఉత్తర పహారివంశ రచనాకాలను 9 బీతి ఉ. నాచన సోమనాథుని నివానస్థానముం_ వంశాదులు 88 ర్‌. పూర్వహారివంశము : వివాదపరిప్కాారము 44 ఉీకి 6 సోమనాథుని బిడదములు + ర9 7, నాచన సోమనాథుని యాంధధ్రీకరణ విధానము ,.,. 27 8. సామెతలు _ జాతీయములు 4 లిరిక్‌ 9. నాచన సోమన ఎ తిక్కన 660 885 10 నాచన సోముండు- ఎజ్జన ॥ లం తి9ి8ి 11 నానన సోమనాధుండు _ ఇతర కృతులు ంం రికీకి

1. సోమనాథుని హోస్యరనపోషణను ౬ 99 తీర్‌లి క8ి. సోమన సీసపద్య రచనా విధానము ఎం లిక్‌?

14. నాచన సోముని విశిష్టపద (ప్రయోగములు లం తిరికీ ఒనభాఉాళ్తర హరివంశము _ అన్య చేశ్యములు 69 రిరి9 16, సోముని అచ్చ తెను/స వద్యములు 499 తికి 17, అనుబంధములు 69 కే
15. సంన్కృత హరివంళ్క ఉత్తర హరినంళ _పతుల విషయము; “చాదుక్కంరాయ నంశనృక్షము; సంగమ వంశవృక్షము;ః కందుకూరి

వారి (ప్రచురణ; ఉత్తర హరివంశ ముఖపష్మత ఉపోర్జాతములు. లా

2, తిక్కన పోమనల రచనా సొమ 11 ఏ కై! న వవవంనముంంా 18 ఉదాహ్మళ (టగంళములు 16

పీఠ క

నాచన సోమనాథుని యుత్తరవారంవంశము మహాభారళమునకు ఖిలఫురాణమయిన పారివంశమున కాం(ధ్రీకరణము. ఈమహోకవి విజయ నగరాధీశ్వరులగు హారిహక బుక్కరాయల యాస్థాన కవీశ్వరుండని యిదివజకు నిర్ణయించిరి. కాని యిటీవల నది నరికాదను నభిపా యము తలయె త్తినది. అ శాసనమును నమ[గ్రముగ పణీలించ్చి సమన్వ యించ్చి మతిఫొన్ని సూతన శాసనముల సాహాయ్యమున నాచన సోమ నాథుండు విజయనగ రాధీశ్వరులగు పహారిహార బుక్క రాయల యాస్థాన కవీశ్వరుండే యని నిహావించితిని అనంగా నాతండు పదునాలుగవ శతా శ్రారంభమున జన్మించి, ఆ శతాబ్ది చతుర్ధ పాదమును జూ చియుండునని నిర యుంపంబడినది గ్టంఫర చనా ఇాలమ్యు నివానమ్సు వంశాదులను గూడ నహేతుకముగం జర్చించితిని, నమకాలీక కవీశ్వరుండగు నెజ్టియ విషయమును, ఆతని హరివంశ రచనాదుల నిషయము నవనరమయి నంతనజకు( జూపియున్నాండను,

వివాద(గ్ర_స్తమగో పూర్వ జారివంళశ రచనము విషయమును విఫులముగం జర్చించితిని, అచర్చ ఫలితముగ నాచన సోమనాథుండు పూర్వ హారివంశమును రచింపలేదనియ్యు నుత్తర పారివంశమును శూగ్రమే రచించెననియు నిశ్చితముగం జెప్పుట కవకాశ మేర్చడినది, ఉత్తరవారివంశ (గంథ (ప్రణాళికను వివరించ్చి యావిషయవాను సోష ప నా వాన. తన (గ్రంథము త గద్యయందును దనకుగల బిర దములను ఇప్పికొనియున్నాండు, వ్యాఖ్యాన నహితముగ నాబిరుదుల యాడార్థ్య మును స్పవ్లపజణచ్చి సోమనాభున శా బిరుదవము లెంతవజకుం దగి

“య్రున్నవో నిర్ణయించితిని,

ఖీ

ఉ త్తరహారివంశము నందలి యాతాశ్వానములలోంగల మైదు కథలను సంస్కృత వారివంశమునోం బోల్చి చదివి, సోమనాథుండు మూలము సెంతవజణ కనుసరించినదియు, మూలము సీతం జేయే భట్ట ముల నేయే రీతి నత్మికమించి రచన సాగించినదియు నుదాహరణ పూర్వకముగ జూపితిని ఎజ్జయ విడిచి పెట్టిన హాంసడిభకో పాఖ్యానము సంస్కృత హరివంశము భవిష్యపర్వమునందు తుదిని గలదు. అదియే నాచన సోమనాధుని హాంనడిభకో పాఖ్యానమునకు మూలము. ఈ మూలమునెట్లు లెనిగించినది నివరముగ్య సోదాహాకణ నిరూపణము వేసితిని ఈ సందర్భమున లభ్యమయినంతవటకు ననంగా మూండు నంన్కృత హరివంశ ప్రతులను, మూండు ము[దణములలో లభ్యమగు రెండు ఉ త్తరహారివంశ (ప్రతులను సం(ప్రరించితిని మటియు నీ మహాకవి విర చితములయ్యు నేం డ్తల్లళ్ష్యములయిన యితర_క్నశుల విషయమును వీవిధ [గంథములనుండి సేకరించి చర్చిం చితిని, _

సోమన (గ్రంథమునందు సామెతలు జాతీయములు నుడిశార ములు విశ్ళంఖలముగం (బయోగింపంబడినవి, అవి సుమారు శ తార్థము వఆకుం గలవు అవి సందర్భోచితముగ భావస్ఫూ ర్తి కెట్లు తోడ్పడి నదియ్యు వాని మూలమున నాడు వ్యవహారము నందున్న ఫాషానిషయ మెట్టు సుబోధకమగునదియు సాభి(ప్రాయముగ వివరిం చితిని,

ఈతనికి తిక్కన సోనుయాజి యందధికమగు భక్తి (ప్రపత్తులు గలవనుట కీతని (గ్రంథము నాశ్వాసాంతగద్య లే తార్కాణము, బారి వంశము నాంధ్రీకరించిన యెజ్టయ, సోమునికి సమకాలికుండగు కవీశ్వ రండు, ఈ కారణములనచేత సీ కవిద్యయ కవితారీభులను సరిపోల్భి యందలి సాదృశ్య శేదములను గూడం జూపయేన్నా*

ఈ మహాకవి కవిశ్వమునం గాననగు చమత్కార భూయిస్థాము లగు పద్యములను విశిష్టములున్సు వీచిఠములు నగు పదనుల [ప్రయో గములను ట్ర ల్యేకముగ వినరించియున్నాను, "

(1

బ్రదంరయు: జేయుట యొకయెత్తుు చేయించు టొకయెర్తు, నొ సరిశోధనమునకు వలయు నమూల్యములగు నుప టేశములనిచ్చి, సహ్బా దయతతో నెప్పటికపఫ్పుడు తమ విలువైన సూచనల నందించినా యీ (గంథరచనమున కనేక విధముల సాహాయ్య మొగరించిన పరిశోధన పర్య వేతుకులగు ఆచార్య (శ్రీ! డాక్టరు కె ఏ. ఆర్‌ నరసించాముగాకికి నా వృాదయవూర్వక కృరజ్డ శాభఖి వందనముల నర్చించుచున్నాండను మజీయు నా పరిశోధనమునకుం దగిన వసతినిగూర్చి, పరిశోధన కాలము మూండు నంపత్సరములపాటు (ద్రవ్యసాహాయ్య మొనర్చిన ఆంధ విశ్వ శళా పరిషశ్తువారికిని వలయు (గంథమ.ల నందించి సాయవడిన ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు కార్యాలయము, గాతమిా [(గంథధాలయను, సింహా చలా” మ పారకొల ([(థాలయము, అంధ్ర విశ్వకళా సరిషుద్దం

థాలయము వార లకు నా కృతజ్ఞ ఆాభి వాదములు

వాల్తేరు

“7205-1965 షల కామ శశ శాన

సీ అ(భంకషంబటై న యాలపోరు నితండు (త్రుంచినాం డీఠండు పెంచినాండు సాధు నమ్ముతముగా సామజంబు నితండు గాచినాం డీశండు [దోచినొండు బర్జిర్ముఖార్థమై పర్వ శేశు నితండు చాల్చినాం డీతండు (వాల్ఫినాండు ఫణపరంపరతోడే పన్నెంైకానతరకోా వె.ట్టినాం డీతండు సుట్టినాండు "తే, నేడు నాండును నాండును నేంయు మనక జూప జెప్పంగ6 జెస్పంగల జూపం గలిగె ననుచుం గొనియాడు నంయమిజనుల కొదవె రజతగిరి మూంద బారిబారారాధనయు ఉ. వారి. 2ఆ, 180

కృతజ్ఞతలు

ం భగవద్విలాసము శీ*తువ్రుగా జీను ఎం వ చదువు వూర్తీ చేయగనే పరిశోధన చేయవలసినదిగా (పోళ్చాహపజచి పరిశోధన పర్య వేక్ష్షణ భారమును స్వీకరించినవారు సాహితీమూర్తుల్కు అన్మద్దురు "బేఫులు అఈచార్య (శ్రీ డాక్టర్‌. శ, వి. అక్‌, నరసింపహాంగారు. నాఫరిశోధ నకు అవసరమగు అమూలో్య్‌పదేశముల నిచ్చి నాశేంతగానో తోడ్చ డిన ఆచార్య (శ్రీ డాక్టర్‌. నరసింహం౦గారికి నా హృదయపూర్వళ కృతజ్ఞ "'తాంజలులను సమర్చించుకొనుచున్నానుం

శా అభిలాష నెజింి శిమ్య వాత్సల్యముతో పరిశోధన గావిం చుట కవకాశమొనంగిన పు ఎళ్యుగుమువర్యులు క్‌ ళాప్రపూర్ష అచార్య (శ్రీ గంటి జోగి పోమయాజిగారిక్కి ఆభిమానపూర్వకముగా (ప్రోత్స హించిన ఆచార్య (శ్రీ డాక్టర్‌ యస్వీ జోగారావుగారిక్కి అనేక నంచేహములను దీర్చి తగుజవోయ సహాకారముల నందించి యాద రించిన గుకుపాదులు (శ్రీ డాక్టర్‌ ఖొర్హపాటి (శ్రీరామమూర్తి (అంధ్ర శాఖాధ్యములు, అంధధవిశ్వక శాపరిషత్తు, వాల్చే రు గౌరికి నాహార్టి కాఫి వందనములను సమర్ప్చించుకొనుచున్నాను “.. అం్యధవిశ్వకళాప౦ిషత్వులో నాసహాధ్యాయులు (క్రీ) టిహపియన్‌, రామచం(డ్రాచార స్ట ((పధానాంధ్రోపన్యాసకులు మిసెస్‌, ఎపీ యన్‌, కళాళాల, విశాఖపట్నం) గారిక్కి (శ్రీ దువ్వూరి 'వేంళటరమణ శాస్రి గారికి, డాక్టర్‌ చిలుకూరి స్యుబహ్మణ్య శాత్రి గారికి (ఆంధ విశ్వ శ ళాపరిషత్తు అం(్రళాఖాధ్యాపకులు) ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప (ఆంధళాఖ, నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయము, గుంటూరు గారికి వందనము లర్చించుచున్నాను.

పరిశోధనకాలమున ఉపకార వేతన మొసంగ్వి యీ (గంథ(ప్రచు ఆత్నమున కనుమతించిన ఆం(ధవిశ్యక ళాపరిషత్తువారిక్కి యా సిద్ధాంత వ్యాసమును (ప్రచురించుటకు అర్థికసాహాయ్య 'మొనరించిన అం

ఖ (వచేశ్‌ పభుత్వమువారికి దయతో తమ అమూల్యాభిప్రాయము లను ఫంవి నన్నభిమానించిన (ొఫెసర్‌ డాక్టర్‌. శెవి, ఆక్‌, నర సింపాం గారిక్తి (పాఫెసర్‌ డాక్టర్‌. దివాకర్ల "వెళఠటావభాని గారికి (శ్రీ వెంపరాల సూర్యనారాయణ శ్యాన్తి గారిక్కి (శ్రీ మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శ్కాన్తి గారికి (పాఫెసర్‌ గంధం అప్పారావు గారికి (ప్రళ్యేశముగ నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతాభివందనములు "పెద్దాపురం మహారాణీ కళాశాల పాలక వ న్లాధ్యక్షులు (శ్రీ యస్‌, ఛి పి చి శ సత్యనారాయణరావు గారిక్కి కరెస్పాండెంటు గీ యం, సిహాచ్‌, అంక య్యా గారికి వీద్యా వేత్తలు, బహుముఖ (పజ్ఞావంతులు, కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ “శ్రీ డి. శేషగంశావు గారికి నా కృతజ్ఞతల నర్పించుచున్నాను. (క్రీ) టి. చాన్కరరావు (ఆం(ధశాఖు వ్‌, సి, కాలేజి గుంటూర్వు గారిక్తి డాక్టర్‌ వామర్తి కనకయ్య గారికి (అంధ్రోపన్యా సకుల్పు వీ ఆర్‌. (పభుత్వకళాశాల్క కాకినాడ), పెద్దాపురం మహారాణీ [ కళాశాల అంధశాఖాధ్యాపక బృందమువారిక్తి తదితరులకు నా శత ఖలు? సర్వదా నాకు బహువిధముల నవాశరించిన నా సోదరద్యయము (శ్రీయుతులు సీతారామమూరి_ బాలకృన్లమూరి గారలకును, సోదరీ మణులు చిరంజీవులు (శ్రీమతి గాక్టర్‌ తమ్మూ సూర్య కాంతం, ఎం.వ్య విషాచ్‌ డి, (శ్రీమతి డాక్టర్‌ నాదెళ్ళ శ్యామల్య ఎంబి బి యస్‌* లకునా కృత ఖై లాభినందనలు, ఈగ9౦థమును అశర్దణీయముగా, సకాలంలో ము(ధించిన (శ్రీపతిపెస్సు అధిపతులు. (శ్రీ టి. గణేశ్వరరావు గారిక్‌ కృతజ్ఞడను. వసల కామేశ్వళాాన్మ్య

పండికఠాభిపాయములు ౨? £. *7. 12౯2510040 [7 06, 163/4202822 00510039 [0165301 ₹715321080200400 - 3 తలిరమం8 ౨17లం1్రం 210012 466 12-11-79 ఉనాచన సోమనాథుని ఉత్త రజారివంశంి మిాద మూజేళ్ళు పరిశోధనచేసి, డాక్టర్‌ కా మేశ్వర రావు గారు ఈసిద్ధాంత వ్యాసాన్ని వా్రాసేరు నా పర్య వేషంలో నే అ పరిశోధన జరిగింది కాబట్టి ఇక్కడ ప) త్యేకంగా నా అభ్మిపాయం చెప్పవలసిన పనిలేదు; ఒకచేళ చెప్పినా, ఇతరులు దానిని అం క్షిగా పరిగణించడానికి అవకాశముం టుంది. డాక్టర్‌ రావుగారు నా అఖి(ప్రాయాన్ని అడిగినప్పుడు; "నేను ఈమాకే చెప్పాను వారుకూడా నా అభిప్రాయంతో నకీభవించారుః శాని తమకోర్కె మార్చుకోడానికి అంగీకరించ లేదు, నాకు వారి కోర్కె. మన్నించక తప్పిందికాదు | ఉత్తరహరివంశానికి సంబంధించిన సరుసమస్యలు, ఈసిద్ధాంత వ్యాసంలో చర్చింపబడ్డాయి. ఏటిని పరిష్కరించడంలో డాక్టర్‌ రావు గారు చూపిన నైైవుణ్యం శ్లాఘనీయంగా ఉందిః సంస్కృతాంధ్ర హరి వంశాలకి సంబంధించిన తులనాత్మక పరిశీలన ఈ సిద్ధాంత వ్యానానిశే ౮ మకటాయవమానంగా ఉందిః అవావశ్యక మైన పదాడంబరంగాని, ఉప పత్తి ళూన్యములైన శుష్క_వాదాలుగాని, ఇందులో మచ్చుకైనా "లేవు చ్యుత సంస్కాంరాది దోషాలు లేకండ్యా (శ్రవణపేయమైన సరళ (ెంధిశంలో (వాయబిడ్జి యీ(గంధం, అంధ నాహీీ (వ్రియులందరికీ అభిమాన ప్యాతమాతుందని నా దృఢవిశ్వాసం, _. కొ వి ఆర్‌, నరపింహ౦,

డాక్టరో దివాకర్ల వేంకటావధానీ ఎం వీ, (అనక్సు, పిహెచ్‌, డం పూర్యాంయ్య ధశాఖాధ్యములు ఉస్మానియా విశ్వపిాద్యాలయము, హైదరాబాదు (పియమ్మి తులు (శ్రీ డాక్టర్‌. "వేదుల కా మేశ్యర రావుగారు రచిం చిన “నాచన సోమనాధుండు = శావ్యానుకీలనమూ అను సిద్ధాంత వా్యాసమును బరించి యానందించితిని, వారి నాం్యధవిశ్వవిద్యాలయము వారి వీహెచ్‌, డి* పట్టణమున కర్షులం గావించిన యీ యుత్తమ విమర్శగంథమ) (పాళస్తృమును'హర్చి "వేజుగా6ి జెప్పనవసరములేదు* అంధవాబ్మయమున నాచన్మస్టోమనాథునకు పిశిష్టమైన స్థానముకలదుం ఆశండు కవ్మితయమను వారి తరువాతం చెప్పం దగిన మహాకవి. శొంద అక్క. తిక్కనను నూత్ర)ము విడిచి నన్నయ రొ.జ్జనలకంబం. గూన నాశం డధికండని యభ్శపాయపడి యుండిరి. చిన్నయ" సూరి “ఆలి కంబున నటమీనని డాచినట్టి సర్వజ్ఞులొ డని యాతని (గుశంసించి యుంజెనుః అతండు రచించిన ఉత్తర హరివంశ మొక్క_ కే యిప్పుడు లభ్యమగు చున్నది, అతండు వసంత విలాసము హారి (హర) విలాసము అను శావ్యములను గూడ రచించెనని లాక్షణికోదాహృతములెన కొన్ని పద్యములవలనం 'జలియుచున్నది కాని అవి యిప్పుడు లభ ర్థములగుట "లేదు. అతం డష్టఫాపాషండితుం డనియు కన్నడమునం గూడ గొన్ని గంధములు రచిం'చెననియుం జెప్పుదుము, అతండు విజయనగర సామా జ్యమును స్థాపించిన హారిహరబుక్కరాయల యాస్థాన కపేశ్వరుండని (శ్రి కామేశ్వర రావుగారు నిరూపించియుండిరి.. బుక (రాయలతినికిస్‌ ఇతిర ప౦ండిలలకును గలసి సెంచుకలదిన్నెయను (గామము న్యగహోార ముగా నొసంగను, (శ్రీ శా మేశ్వరరావుగారీ సిద్ధాతవ్యాసమున సోమనాథుని స్‌్పి వివాద్యగస్త్త్యములై యున్న పెష్కి- విషనుములను బరిమ్మంరించి

. యుండిరి. అందాతండు పూర్వహక3వంశ మును గూడ రచింవెనా లేడా యను సమన్య ముఖ్యమైనది. (శ్రీ రావుగారు సోమన పూర్వవారివంశ మును రచించి యుంప లేదని సోపపత్సికముగా నిర్యయించియుండిరిః "పెంచుకలదిన్ని శౌసనకాలము 1444 గా నిర్టియింహ బడుటచే సోమన ొజ్జనకు సమకాలికుం డగును, (శ్రీ రావుగారు. సోమన ఎజ్జన రచిం చిన హరివంశము 'నెటింగియు నది కేవలానువాద మగుటచే తద్భిన్న వద్ధతి నుత్తర హరివంశము నాం(థీకరించి యుంజెనని విశదీకరించిరిః ఎట్జన విడిచిపెట్టిన హంసడిభ కోపాఖ్యానము సంస్కృత వారివంశమున భవిస్యపర్వము చివరం గలదు, సోమన చాని ననుసరించియీ యా యుపాఖార్థానము నెళోరమణీయముగా సంతరించి యంచెను, సోమనాథుం డుత్వ రహరివంశపుటాశ్యాసాంత గద్యలలో తనకు గల చిరుదములను 'బేర్కొని యుంచెను, సాహిత్యరనపోషణ, సంవిధాన చక్రవర్ని, నవీన గుణసనాధు సకలభాపాభూపషణ, సంపూర్షకీర్హి _ ఇత్యాది చిరుదములన్నియు సోమన ర-చననుబట్టి యెట్లు సార్థకములగు చున్నవో (శ్రీ రావుగారు చక్క-గా వివరించి యుండిరి, సోమన ఆంధధ్రీ శరణ విధాన మపూరక్యమైనది అత డుత్తర హరివంశము నండలి రస వత్తరములై న మైదు వృత్తాంతములను [గహించి వానిని వర్ష నాదులచేం కంచి భవీనగుజసనాథ ముగన్యు రసవన్మనోజ్ఞ ముగను దన కావ్యమును రచించెను, అతని అం(ధీకరణ విధానమును వివులముగను సోదాహరణ ముగనము పవివరించు నధార్థయ మి [(గంథమునందు మిక్కిలి విలువై నది, శు విషయమును విమర్శకు “లెవ్వసును ఇంత విపులముగా జర్ఫించి యుండలేదు. (శ్రీ! రావుగా రీసందర్భమున లభ్యములగు సంస్కృత మూలముల నన్నిటిని బరి?లించి యుండిరి అంధీక రణ విధానమును రచ నాాఫకారమున్కు పదలోకో క్రి

స్యయోగమున సోమున నూత్న పద్ధతి నవలంబించి నవీనగుణసనాథుం

జ

డయ్యెను. అతం డచ్చటచ్చట (ప్రయోగించిన లోకోక్తు లును జాతీయ ములును అగ్ధగంభీంములై. + సంధరొగ్భ్‌చితములై అతని కవిత్వమునకు ొత్తి సోయగము కలొంచినవి. (శ్రీ రావ్రుగా శాయాసందర్భము లందుచీతములై న యుదాహరణము లొసంగుచు సోమన రసపోషణ పొటవమును, వనన వై ద్య్భ్యూమును, సంవిధాన సంధానసామర్థ్యమును స్యాతవోమణ (ప్రౌఢిని పద్యప్రయోగ'వై చితిని జక్కగా నిరూపించి తమ పాండిపీ పరిశోధన (పాగల్యములనుగూడ ప్రదర్శించి యుండిరి

సోమనాథునికిం గవ్మితయము వారిలో తిక్కన సోమయాజియెడ నధిక భ_క్సి గౌరవములు కలవు, ఆవిషయ మతని అశ్యాసాంత గద్యము వలననే తెలియుచున్నది. తిక్కన రచనచే నతండు మిక్కిలి (ప్రభావితం డయ్యెనని పెల్పుఘట్టములుకూడ నుత్తర హరివంశమున సపెక్కున్నపిం (శ్రీ రావుగారు తిక్కన యొజ్జనల కవిత్వమును సోమన కవిత్వమును దులనాత్మక దృష్టిశోం బరిశీలించిన విధము మెచ్చందగి యున్నది. సర్వజ్ఞుండు, పండిత(పకాండుండు, (పౌఢకవితాసంపన్నుండు వైన సోము నాథుని రచనా సౌస్ట్రవమును గూర్చి వారు స్పృశింపని యంశములేద్యు స్పృశించి సమ్మగ పరిశీలనము కావింపని యంశము లేదు

(శ్రీ కా మేశ్వరరావుగారు వితృళ్ళ క్తి సంపన్నులు, వారి పిళ్ళ పొదులను 'నేనెలబుందును, వారు తాము శమపడి రచించిన యీ యుత్క్భృష్ట విమర్శ[గంథమును జననీజనకుల పాదపద్మముల శర్పించుట వారి పితృభక్తి సంపన్నతకుం దార్కాణము, (శ్రీ రావుగారు పండి తులు, విమర్శకులు బోధనానుభవము శలవారు, నినయసంఫన్నులుః వారు శవి మూర్థన్యుండై. న సోమనాథుని ప్రశస్త (ప్రబంధమును గూర్చి శావించిన పరిశోధనను (పశంసించుచు వారింకను సెక్కుత్నమ. విమర్శ (గ్ర౦థములను 'వెలయించి అం్యధసరస్వతి క పూ ర్వాలంకారములు సమ కూర్పురని యాశించుచున్నాను. - మ్‌ ాకాదు ] దివాళర్ల వేంశటోవధాని

శ్రీ గుదమార్తయే నమః వెంపరాల సూర్యనారాయణళాన్రి, రానూరావువేటు కాకినాడ -4ఉ,

“నాచన సోమనాథుండు __ కావ్యానుకీలనవుో అను సనీమహో డాత్త విమర్శ (గ్రంథమును వర్ధమాన చంద్రులగు శ్రీ వేదుల కామే శ్వరరావు ఎమ్‌. వం గారు రచించి యాంధ విశ్వవిద్యాలయమునవారిచే డాక్టరు చికుదముచే సన్మానింహం బడినవారు ఈ విమర్శనము సాధా రణమైనది కాదు: *“సాహిత్యరసపోమూ, సంవిధాన చక్ర)వరి * మున్నగు బిరుదములుగల మహాకవి నాచన సోమనాధుని కృతియగు “ఉతర వారివంశము” పై వెలువడిన సర్వతోముఖ మైన సమిోాత ఈవ్యాస శర్శ తన నాంటికి ఉత్తర వహరివంశముపై "వెలువడిన పండిత విమర్శన ముల నించుమించుగా నన్నిటిని (శ్రద్ధతో చదివి జీన్య మొనక్చుకొని లలితమగు (గాంధిశాంధమున వెలువరించిన గంంథమగుటచే అన్మ దాదులు “అట్టు ఇట్టు” అని తాము చిన్నవోవుటకంకె.-మెచ్చుకొనుట యుత్తృమము లేదా మానసమందు ఆనందించి మిన్నకుండుట రెండవ పతముం వ్యాసకర్న తన వ్యాసరాజమును 18 గా విభజించి ముందు రాణోవు నట్టి ఉత్తరహరివంశ సమిత్షకులకు నేమియు మిగులకుండ మధించి సారమంత తానే అఆసపోఫనము పట్టుట లోకమునకు కన్నెజ్ఞ కలి గించు ననుకొందుసుం

మొదటి ఆ0డు పరి చ్చేదము లందు సోమనాథుని కాలము. విషయమున శిలాశాసనాద్యాధారము లేని యొక్క మాటయు కొన

ఇ రాదు మూండవ పరిచ్చేదమున ఆతని నివాసస్థానము వంశాదులను గూర్చిన పరిశీలనముం నాల్గవది పూర్వ్యహరివంశము సోమనాఢీయము ఉ*క్రలదు__-లేదు” అని పూర్వులు చేసిన పరామర్శములపై ని విజారణముః అ వచారణ సారాంశము నీ వాక్యమునం చేల్చివై. చినారు *మింది

1 వంంచుగు చర్య నుంంఖి వాన సోమౌాఘయుండయి పూర్వహరివంశము (బ్రా ఉరెంని (కయతు గా శెష్పటాలమ”గో అని 6 వ పుటలో. మృదువుగా మూాదలించూప ఉగ్మర రామాయణము (తాన కసి, ఉప రరామనరితందున్నగు చామముల్లోగ్‌ ఉత్యరపదమ చే పూర్వపద సతీ పృదైం వివిధ మిామాంగల శాలవాబమైనదిం అట్టిదే యిది ను, ఈగంగచునకు అవాంలిక "భీకవోవుట యే యిగ్నివాదము లకు హపేపవు, ఆ (గంథమె “ను తకాటినూకులది యొక్క (పతి తంజవాగి అల వప లు-౦ దచ్నూదొ (పత్యంతరము "లేదు, ఎంద జనో ప్‌గ ఎలం(ధ్ర కన్సలను, శావ్యములను శాలుంగులోసికి "'కెచ్చిన వరమును? బైలు ప?" "వ నీ రామకృస్ణకవిగారు ఉపూర్వవహారివంశే ము 'శాభపళ,) (సతి కలదని వెన్పినారినియు, చానిక్లై యెంత యత్నించినను శవిగొరది పక టి౫ఎ చేది యు, ఎవరికిని చూప చేదని యు థ్రీ జయంతి రానుయర్థపంగ లు సు చెప్పు మండువారు ఇట్టి విచార లు ఏనోద ముగా ను౧॥ వోవుః “ *సాహీర్యర పోపు. బచిబదమునందలి సాహిత్య శబ్దమునకు వొబ్బయమను, సొరిస్వతము అనునవి అగ్థములని చక్కగా నిరూ వీంచిశారుం ఇల్లే) తశ్కే.న పరి 'చ్చేదిములన్నియు ధలస్పగ్శమగు మిామాం౦సతో టాడిననే అగుటచే మంల మరల (వాసి చదువులకు వినువు పుట్టిం చట మంచిది కాదని చింంజీవి శా నేశ్వరరావు గారిని మాతృభాషా కాథక మ్మీయం'జే శాలముగడువునట్లు సర మేశ్వరుం డాయుకారోగర్థా 'సాభాన్యము లొసంగులొక యని అకాంవీ.0చుచున్నాను ఇ్లు శాటైాద విద్వవ్విధేయుడు 00 | "సంపశాల సు-ర్యనారాయణశాత్తి

మధుసావంతుల నత్యనారాయణళొన్హి అపవిళొలనువారివీథ్‌ రాజమ హేం్యదవరను "శేది ఏ8-11479 అభినందనము ఉనావన సోమనాథుండు _ కావ్యానుీలనము అను నీసిద్ధాంత (గ్రంథము పట్టలాభమునకై "వెలసి ఫలవంతమైన శొాలమునకు అచ్చు పడి 'వెలులునకు వచ్చినకాలమునకు పది పదునై. 'జీండ్ల య౦ంఠరముం బృహాద్ద్థంథముల ముద)ణ దృష్టితో, ఈ యంఠతరము అంత విడ్తూర మైనది కాదు కాన్ని ఇది పరిశోధన్యగంథము కవి కాలాది బహు విషయ నిర్షయనులో, భావ పుకటనములో పారకులు పార్వాపర్యము లను గూర్చి జిజ్ఞాసువు లగుదురుం నాచన సోమనాథుని 'ఉత్వరహరినంశము "ఇెనుంగులో (పొఢ (గ్రబంధము దీనికి "వేదము వేంఠటరాయ శాస్తి గారి వంటి విద్వాం సులు వాాఖార్థనము (వాసి యుండవలసినది, వేటూరివారి వ్యాచిఖ్యాన నాంటి రోజులలో కొంత యాశ శలిగించినది నుననము అఆయదృష్టము నకు నోచుళకొన లేదుః వ్యాఖ్యమాట యటుండె: ఎ సోముని కాలవంశాదికమునుగూర్చి ఉత్త రపహారినంశము రచ సను గూర్చి యొన్నో సంశయాంశములు నివారించుకొననలసియున్నదిః "వేలూరి శివరామ శాస్త్రిగారు (వానీన “సోముడు అనాండు “వెలువడీన విమర్శన కృతి. సోమునకీయవలసిన స్థానమును గూర్చి (శ్రీశాళ్ళపల్లి వారి నడకుదుటివారి చర సలు అం(ధ్రసాహిత్య పరిషర్ప(తికలో 'వెలువనదినమి విశ్వనాథవారి “జశండు నాచన సోమన్న (పసిద్ధమై యున్నది ౩ డాక్టర్‌ వేదుల కా మేశ్యరరావుగారు ఈ సిద్ధాంత (గ్రంథమును నంధానించు కాలమునాటికి సోముని కాలవంశాదిక: మునుగూర్శ్చి,ఉత్త్య లే

జీ బారివంశరచనను గూర్చి 'సామ్మగొ వికీర్ణమై యున్నది జీజ్ఞానువులకే నిశ్చయ పరిజ్ఞానమునవై ఒక పరిశీలనగంథను శావలసియున్న తరుణ ములో ఈగ థము వచ్చిన దనవచ్చును. ఆయా సందర్భములలో వారి వారి మతభేదములు మూపుటయీకాక, స్వాభిప్రాయముయొక గ మొగ్గు దల (ప్రకటించుటయుం గాప్‌ంచిరి. డాక్టర్‌ కా మేశ్వరరావుగారు జాగ రూకులై చేసిన ఈ నిర్యవహాణము సుకుమారముగా, నిష్పామీశముగా "వెలయుచున్నదని తలంచుచున్నాను, సోమునికాలము, పహారిహరబుక్క_-రాయలకాలములనుగూర్చి వాస నాధారములు, పూర్వపండిత మతమ.లు (పతిపొదింపబడినవిం "జేవరపల్సి "చేంకటకృష్ణారెడ్డి గారి “నమకాలబాహువిక )మమువేతి అన్న వకో?క్సి శాలసమన్వయము మూహబడినది, పలువుుు "పెద్దల యభి(పాయములను (ోడీక రంచుచు సోమనాథుండు, ఎజ్రా పెగడయు సముకాలికులయి నుమారు మూండు దశాబ్దుల కాలమాం(ధకవితా సా్యమాజ్యుసీమలలో చ్వీచ్భావిహోర మొనరించి యుందురన్న స్వాశయమును వీరు అవిష్క- థించి యున్నారు ల్‌ న బుక్కరాయలు సోమనాథునకు మతి మైదుగుకు వ్మివులపను "పెంచుకలదిన్నె యను బుక్కరాయవురమును చానముచేసను, ఈదాన ఇ'సనఫుం (బతిలోని దశోతరశతం..దశోదరశతం-షటి )౦శంముడ్వింశ - / పాఠములను వివేచించిన పెద్దల యభిపాయములను సూచించుట యే కాక్క "వేలూరి చాగంటివారల యభిపాయానుసారము డశోదరశతంరి (దశన్య్యూనశతం) పాఠము (గాహ్యుమని ఈ (గంథశర్న గారు గణనీయా మైన తము యభ్శిపాయమును వెల్లడించుట సముచితముగా నున్నదిం “*పూర్వహరివంశము-ప్‌నాదపరిప్కూరమూ అన్న (పశకరణము శీ కా మేశ్వర రావుగారి నిశితపరిశీలనమునకు ముచ్చుతునక?- ఉత్తర సారినంశము మాత్రమే సోముని ర వను ఒక ఉదాత్త, మైనకావ్య'ప్రయో

ఖీ జనము నుర్హేశించి సంస్కృత పహా3వంశమునుండి (వధానకధలు ళోన్నీ శయికొని ఉత్త్వరపహారివంశమ-ను రచించియుంజెనన్న గ్రంధకర్త గారి సోపపల్సి క నిరూపణము వహృదయంగమ మైనది సాహిత్యరసపోమణ; సంవిధానవ(కవ రీ త్యాది బిరుదసాస్థకత ఉదాహరణ పురస్సరముగా నిందు పేర్కొనబడినది “నాచన సోముని యాం(ధ్రీకరణ విధానము*”-_ అను [పకరణము ఈసిద్ధాంత (గంథమునకు కిరీట్యపాయమైనది, ఏీరి పరీలన కొళలమును కనుగొనుటకు ఇది ముకురభూతమైన ప్రకరణము నమూలకశ్లోకములనేజి మాప్పి సోముని జెనుంగు పద్యముల సంవాద విసంవాదములుు జచి గత్యాదికము సవిశేసముగా పేర్కొనబడిన తీరు (ఉళంసా ముం క సోముని సామెతలు జాకీయమ.లు _- నుడిశారములు, ఎజ్జన సోముని కవితల 'తారతమ్యములు, సోముని హాస్యరసపోషణము పధ పఫమోగ వివరణము *. ఈ విధముగా డాక్టర్‌. "వేదుల కా మేళశ్యర రావుగారి సిర్ధాంతి (గ్రంథమిది సోముని చారిత్రక విశేమములకు ఉత్తర నారివంశ మహాపబంధముయొక్క- సారన్వత వై భవమునకు నిలిచి పట్టిన కప్రవునివాళి. డాక్టర్‌ శా మేశ్వరరావుగారి పరిశీలన శొశలమునకు హోర్టమైన అభినందనములు 'కెలుప్రుచున్నాను. “ాజముంగడి 9841179 మభునాపంతుల సత్యనారాయణ నాకి

[ శ్లేష క్రైజీ | ప్‌ ర్ట్‌లే శయ న. వ్లేక్లిళ్లేక్‌న్ల క. నే కవ క్స్‌ నో ఖే ళ్డేళ్ల ఖీ కు 1] . మ; న. "స్ట ట్‌ స పన టి టట జల్ల న చ శాల న. ఫ్‌ గనీ నప [ అ . ం క్‌ వ్‌ చెప ల 11 శీగానే 1 ళ్‌ డ్‌ తై ఫ్‌ 7౯) సస సని చ . సథ ఖై భ్‌] గ కసం ఛీ శ్త్‌ శైలి చసన శశ 1 వ్‌ (1 స సార్‌ క్‌ జీ వేప ప పకక గే | గ్‌. వ. ప నిజ కీచ్‌ వ. అబ అల్ల న. . క ప్‌ | న 1 విష్ణో ర్ట గి

సోమన(పశస్తి మ మహి మున్వాగనుశాసనుండు సృజియింపం గుండలీంముండు ద న్మహానీయస్థితిమూలమై నిలువ (శ్రీనాథుండు (పోవన్మహో మహుళై సోముండు భాస్క-రుండు 'వెలయింపన్‌. సొంవువాటించు నీ బహుళాం(ధ్రోక్షి మయ (ప్రపంచమునంద(త్చాగల్భ్యమూహిం చెదనో, ఎ రామరాజ భూపణుండు* కతు ఘను నన్నయభట్టును ది కన) నేజ్యాపెగడం బొగడి యలికంబున య మీని డాంచినట్టి సర్వ జుని నాచన సోమవాథు సుతియొనరింతున్‌, ఇ చా _-- చిన్నయసూరి, సీ బుమీవంటి నన్నయ్య 'రెండవవాల్న్మీకి తిక్కన్న శిల్పపుం "'జనుంగుతోంట యొజ్జన్న సర్యమా శ్లేబ్భా విధాళృండు పోతన్న "తెలుంగుల పుఖ్య పేటి శ్రీనాథుండు రసప్రసిద్ధధారాధుని కృష్ణరాయల డనన్యకృృతి (బంధ "పెద్దన్న వడపోత వెట్టి నిక్షురసంబు 'రామకృమ్ణుండు సురారామగజము ఒకండు నాచనసోమన్న, యుక్కి.వుండు ఇెజివి పదిమార్లు తిరుగ (వ్రాసినను మొక్క- వోని యీయాం[ధళ విలోక మూర్థమణుల మద్గురుస్థానములుగ నమస్క-రించి. అజా విశ్వనాథ సత్యనారాయణ,

శై. , వ ర ల ల్ధ | శ [ (ల కేల క్‌ | | | నీ 22 న ల ల ల! ర్ట ట్‌ ఠి ్టే కై న _ న 7 . ల్‌ో ణి న ౭్రీ + ర్త న్‌ సో . [ అట శ స 7 గ | చల 1 ్గ్‌ మాల వశ ఇ ము | 6 [ వ | [+ ర్త ల శ శ జ్య లీ న్‌ ఆ జో ( తీ లి స్‌ న ర్‌ సీ లో న ల్‌ క్‌ . ల! ్‌ లపై న . జక స | క స్థ ల ఖ్ట శ్‌ నైల్‌ సై ల్‌ స. చ సాన క్‌ జ రా ష్‌ ఈం. ల

(ైంథకర్త జననీజనకులు పళట్వాలిల్టి లప్ప పన అల్చిలలి "కటు తున (రల రల లల్య అత్య అల్య లల్యిలల్యిలిల సొరాలిాని: లీ అం లం ననీ లంపీవం కీటకం లల కీల క, కంకి నభ నప నో షై భీం లంకల కీలకం! సంసల, భక్‌? నంలో అలం 64, వీల నీర ంలనీంం దీం, ఫన్‌ నీకల ల 8 గ కనన న! నలు కన ర వసి ను న నస ఆ ఖా ల [ననన అల అళ' క్‌ లి త అ ఇథి *ఖఖ లల, ళ్‌ కకం టో వేం సం్టం ల! నాననా పాటిం ను లల లం లం కై! నవం టం రి వళ ఇ శ ఉ € లీ, సల శి గ బ్రళాలో! అంప, | న, గర (౬ స్‌ వకు. . పం ల ఫస వంీంబ్ల టల కో టైం ఆలం ల గో వ న్‌ ప లాం, గ్ల స ను సళ బ్లా ుెప్టై ॥ క్‌ గ్‌ కి న నరం లంలతళు స్య వ జ శ్రసయత్రరం. ప్రో వ కో స వము - మ” లీ శ్‌ ఇర్టేలసేంేంభ ఆ స్య చర కనన. గన జా షన క కా్టక్ట్‌ ళా |! గ్ల షా. న్‌ ఖ్‌ అంకం (వర్ధాతిజ, | నేల కన కన. రాళ శ మ్య ల = వం లలల! లం | యా శం ాటే స్‌ వనన ఆ స్ట సా వాసాన సే త ఉక ఇల్లీ టం జి ల కు నన! స సచరిద టం! శ రం క క సభా ర ర్త న తం మ న ర టం. ఉనా. ₹ (౫ కో జాను స్‌ పతి నూర న్ముగారలు

అలం ఆ లే అలం లం 0 లం ల అలం ల లం లం లం లఫ రంల లల ఎంఎం లీలలే ంంంంీ లం ళీ అం అంకం లంకే ఏంవీంంకీ అంకీం రా (1 న. ఎల్‌ లకీ కీ అలీ అలక ఇం కీలంకీం లీల ఇకీ 9 కళ ఓం జంక్‌ ఎం అలర కే ప్‌ క్‌ ధం ంం లం కీంంేంంలేంంకీ లం భభ కని నెం కిరి నం అల్వ రంలల లస నం నందం యం నం నీలం లీంంకీంలలంలక కం రన నన నున సుకు 1 తు అరం రేం న్యం లం ష్ణ. కం సీం ంంలీంంలీల ఫక్షన్‌ + ఆఆ త టకు జ లం ంకీంంక్‌ లం, న 1 ” రంల లలల లం ంందీలంటీ ఏ. క! కో ంీలంీలలే దంల అలర్థంత్థంళ్యంకి ఈ ర స్ట నో పరల ఇతర ళం లల లం ఫ్య ఆళి 6వ నం న9ం ల న [9ల్తే నన్‌ నో త"; భమ ల క. హ్‌ ను! సన టే ఇనేత్ర్యషేనన్‌ న ల ల్లు య ట్‌; జలం ణ్‌ ట్‌... యో న జం క.

ల న. క్త వహ స క్‌ నా న సు రాల న నబ లై న చ్‌ స్య్యాహో స్‌

న న మ ఇ స్ప నస ఇల్లీ చన స ప్య్యోప్షు నే

(ంభకర్త ; సవాధర్థుచారిణి : ర్‌ ఇవ్‌ స్‌ అ

డాక్టర్‌ వేదుల కాటుళ్వరరా వ్యు శ్రీమతి అనంతసూర్యకాంతం

నాచన సోవునాథంవి కొలవంం విజయనగర స్మామాబ్యమును హరిహరుండు బుక్తరాయలు ననువారు స్థాపించి రనుట నిర్వివాదమశు నంశము వారి యాస్రాకమున నాచన సోమనాథ మహాకవి యుంచిననుటకు శానశస్థ్రములసు వాధారములు కలవ నాచన సోమనాథునకును మజియైదుశురు బాహ్మణులకును కసుత్తిద్రుమునందుంగల 'పెంచుకలదిన్నె యను (గౌమమును క్రీ, శ 1844వ సంవతృిరమునందు బుక్హరాయలు దానమిచ్చిన నంచర్భ మున బుట్టిన దీశాననము ఈ శాననమునకు రెండు (పతుల్లు లభ్యమైనవి ఆంచౌెకటి మైమఘూరు రాజ్యమునంవలి కోలారు మం లములోనున్న ముడియనూరను గామ (నమహోబ్లి)ి మున వనించు వేంకటరామశాస్త్రి యను నాతనినుండి (గ్రహింప బడినది. అముడలమువంద హో వాడరు (హానూరు హోద్లి) (గామమున రామవుర ఎటేలయిన జటావల్లభు(4ఉకు నొళ వ్మిస్రంకడ మజియొకపతి లభ్యమయినది. ఈ రెండింటిని ఓ టూంారైను అను నాంగవండితుండు మైశూడు (వభుత్వవరముగ శ్రీశ 1905వ సంవత్సరమున ఎప్మిగాఫియా కర్నాటికా పదియవ భాగమున (బక టించెను అంచెకటి క్‌ గిల్‌ 158వ సంఖ్యయందును రెండవది మప. ఆజ కరవ సంఖ్యయిండును (బకటిళములయినవి పెంచుకలదిన్నై (గామ మాజుగురు బాహ్మణులకు దానమియంబతినందున నా వానశాననమున కాజుపతులు వెలసి యుంచిననుటలో నందియములేదు. (కృతము లభ్యమయిన (పళులు రెండేయని ముదు చెబ్బంటడినడ మిశలిననాలుంగు (ఎళతులను గూర్చిన విషయ మనూహ్యముగా నున్నది దాన అత్మ్యిగహీళలగు వారి విషయమును, వారి తరువాతి తరముల విషయ మును కమగొనుట కవకాశముండిన మహాజనులక్రు, మిగిలిన నాలుంగు శానన్నఎతులను సేకరించు భారమును విడువవలని యున్నది. (పళృతము మనకు లభించిన రెండు శాసనములయందును గాననగు సమానవిషయముట న్మీకింద బొందుపజచు చున్నాను. (౪ శావన నియుక్తాధికారి నంతకము “క్తవిరూపాక్ష” ఆని కలదు. (విజయ నగర వభువులు తమయిష్షదైవతమగు శ్రీవిరూపాత్తునిపేర శాననములను వేయించుట వంపదాయము.)

శి నాచన పోమనాథుండు = కావ్యానుశీలనము

(1) శాసనమునందలి శ్లోకములను రచించినది నర్వశాస్త్ర (ప్రవీణుండగు మల్ల నారాధ్యుండు

(110) శాననమును నిర్మించినది ఆచార్యవర్యుండగు నాగిచేవ శిల్పాచార్యుండు. ఆక్యంళత (పధానవిషయము లనందగు రెండంశములయందు మ్మాతము భేదము కాన నగుచున్తుది. శాననము నందుదాహరింపంబడిన కవికాల విషయమునను, గవ్వలకు పంచి యాయఃబడిన భాగముల విషయమునను ఈ రెండు శానన (వప్రతులయందుః బారభేదములు కనంబడుచున్నవి దానమీయంబడిన [గామ నామము విషయమునను, శొనన కర్తృళ్వాదుల విషయమునను, దాన (పత్మిగహీతల కులగోోత నామాదుల విషయమునను భిన్నత్వము కానరాదు. మజియు నీరెండు శానన (పతులయందునుగల భాష నంన్భృతమే యయ్యుంగన్నడలిపి యందున్నవి కావున పయిని జేర్కొన౯ బడిన వివిధములగు నాధారములనుబట్టి యీరెండును నొకే దానశాననమునకు( బ్యత్రిక లనుట నిర్వివాదాంశము. ఆయినను వీనికి మాతృక యనందగు శాననమేదియో మనకు లభించిన (ప్రతులనుబట్టి నిర్ణయించుటకు. దగిన యాధారములు కానరావు బుక్కరాయ శాసన వినయము

శ్రీ శ, ేశిక7వ నంవత్సరమున శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు మహాకవి నాచన సోమనాథుని కృతియగు “ఉత్త రహరివంశము” ను (బ్య పథతమముగా! అళిష్కరించి మాదించియుళిడిరి. అ తిరువాళి నునూరెనిమిది సంవత్సర ములకు అయిని చెస్పంబడిన రెండు శాసనపుంబతులును (క్రీ శ 1905 న నంవత్సరమునందు కైనువండికునిచే. (బకటింపంబడినవి. అయినను నీశానన విషయము లేకార అనం ననో యార్యధలోకమునందంత గాం (బాచుర్యము నందలేదు. తొలుదొలుత నీ శానన జీను శ్రీ చిలుకూరి వీరఖ్మదరావుగారు క్రీ శ. 1910వ నంవశ్స్చరమున అంధ్ర తిక తొటి ఉగాదినంచిక యందు (ప్రకటించి యిమ్మహాకవికి సంబంధించిన వివిధ విషయముఅ నాంభలోకమునకుం బరిచయ మొనర్చిరి.. వీరు (ప్రకటించిన శాననము రైనుపండితునిచే ఎప్మిగాఫియా కర్షాటికాలో పదియవ భాగమున కోలారు మండలము తశ 158వ తంఖ్యను (బకటింపం బడినట్టిది. మణికొంతి కాలమునకు శ్రీ కందుకూరి వీకీశతింగము పంళుంలుగారు తమయాంధకవుల చర్మితమునందు వాచన సోమనాథువి శా లమును నిర్ణయించుటలో బుక్కరాయ శాననమును బేర్కొని యిట్లు (వావియున్నారు.

వాతన సోమనాథువి కాలము ఖి ళల్టద్రి మైనూరు రాజ్యములోని కోలారు నముండలమునందలి హెోబ్లీ రామనరప్ప పటేలయిన జటావల్లభుండను విృివ్రనినుండి గ్రైకొనంబడ, ఎప్మిగాఫియా కర్షాటికాలో కోలారు మండలము నందలి 64. 46వ నంఖ్యను (మికటింపంబడిన త్నానుశాననము శి అనంగా వీరుడాహరించిన ప్రతియును, చిలుకూరి వీరభ్యదరావుగారు (ప్రకటించిన (పతియును, నొకే శాననమునకు. బుట్టిన ప్వ్ముతికలని యింతికుముందు చెప్పిన కారణ ముల చేతనే నిర్ణయింప నగును, వీనియందు. గన్బట్టు వివిధవిషయముల తార ఈన్యుములు ముందు విపులముగ( జర్చింపంబడును (శ్రీ కందుకూరివారు (గ్రహించిన శావనము (ప్రతినిటం బొందుపజచుచున్నాను. (కోలారు మండలము : గొరిబిద్నూరు కాలూకా - ఉలి శ4ళ సంఖ్య) శ్రీ గణాధి పతయే నమః ల్లో నమస్తుంగ శిరళ్ళుంబి చన్ద్ర చామరచారవే లై౦లోక $ నగరారంభ మూలన్తంభాయ శంభవే ౧ అవ్యాదవ్యాహతై శ్వర్య కారణో ఎఐ"రణానవః వరదస్తీ (వ తిమిరమిహిరో హరనందనః శి శ్రీమానాదివరాహో యళ్ళిియం దిశతు భూయసీం గాఢమాలింగతకాయేన మేదినీ మోదతే సదా ౩ అస్తికొస్తుభ మాణిక్య కామధేను సహోదరః రమానుజః కళానాథః క్షీరసాగర నంభవః క ఉదభూదన్వయేతన్య యదుర్నామ మహీపతి పాలితా యత్కులీనేన వానుదేవేన మేదినీ ౫ ఠతక్కులే బుక్కనామాయః కీర్తి శౌర్య విచక్షణః మరిగాంటికా భవద్రాశ్ఞ్రీ లక్ష్మీరివ హరేర్యఖా ల అచూత్తవ్యకులే శ్రీమా వభంగురగుళోదయః అపాత్త దురితాసంగః నంగమో నామభూవపతిః ల!

శ్ర నాచన సోమనాథు(డు _ కొవ్యానుశీలనము మాలాంబికా భవదాజ్షీ తస్యరాజ్ఞః శుచిస్మితా ఠా ల్లా దమయంతీ నళస్యేవ ఇం[దస్యేవ యథాశచీ చొ ఆఅసన్‌ హరిహరః కంపో బుక్కరాయ మహీపతిః మారపోముద్దపశ్చేతి కుమారాన్త స్యభూపతేః ౯ పంచానాం మధ్యగస్తేషాం (పఖ్యాతో బుక్కభూపతిః (పచండవిశ మో మధ్యేపాండవానా మివార్జునః ౧౦ భింగాః కళింగామిత శార్యవృత్తే ర్వంగా విఖిన్నాంగ విఘూర్మ న్మేతాః ఆం(ధాశ్చరం[ధాణి విశంతి యస్య బాహూ ఖడ్లేన విశీర్యమాణాః ౧౧ తురుష్తాశ్ళుష్కవద నాః పాండ్యభూపాః పలాయితాః స్వభుజార్జిత వీర్యేణ తస్మినాజ్యం (పశానతి ౧౨ బుక్కరాయోభవ శ్ళీంమాన్‌ భుజార్చిత పరాక్రమః మేదినీవ [పజాయేన స్వప్యుతా ఇవరక్షితాః “ ౧౩ రాజాధిరాజ స్తేజస్యీ యో రాజపరమేశ్వరః ఇభాషాలంఘిళ భూపాల చుజంగమ విహంగమః ౧౯ రాజరాజ భుజంగోయః పరరాజ భయంకరః పిందురాయ నురశ్రాణ ఇత్యేతైరుపశోభితః ౧౫ విద్యాభిదాన నగరీ విజయోన్నతి శాలినీ విద్యారణ్య కృళా తస్యాం రత్నసింహాసనే స్టితః ౧౬ యస్మిన్‌ హోడశదానానాం ధరాయాపరిశోభితే దానాంబు ధారయాతస్య వర్ధతే ధర్మపాదపః ౧౭ అలంక్షృతే శకస్యాట్టే రనభూనయ నేందుఖిః కారజాచే వైత్రమాసే నవమ్యాం శుక్ల పక్షకే ౧౮

వాచన సోమనాథుని కాలము ర్‌ పంపొయాం భాన్కరక్షే త విరూపాక్షస్య సన్నిధెా ఆప న్ధంభాఖ్య సూత్రాయ భారద్వాజాన్వ వాయినే ౧౯ యాజుషాణాం వరేణ్యాయ సకలాగమవేదినే అష్టాదశ వురాణానా మభిజ్ఞాతార్థ వేదినే ౨౦ అష్టభాషాకవిత్వ (శీ వాణీ విజితసంపదే సోమాయ నాచనాంభోధేః సోమయామిత తెజసే ౨౧ గుత్తి దుర్గ్షాభిధే రాజ్యే కోడూ రాజ్యమహీతలే వెన్నమాగాణి విఖ్యాతే సర్వసస్యోపశోభితే ౨౨ | కోడూరు నాగమల్ల్తాఖ్య దిన్నాభ్యా మపి పశ్చిమం (గామోత్త మాద్వేళుమంకూరో! (ప్రాచ్యాద్దిశి సమన్వితం ౨౩ ఊరచింతల నామ శ్శ ।గామాదక్షిణ నంస్ప్సితర వంగలూరో దుల ము త్తరాశాముపాశ్రితం 9ిళో పినాకినీ తకే పెంచుకల దిన్నాహ్వయం ఫురా బుక్కరాయపురాఖ్యాత (పతినామ్నాచ శోభితం ౨౫ నిధినిక్షేప సంయుక్తం జలపాపషాణసంయుతం అక్షి ణజ్యాగామిసహితం సిద్ధసాధ్య సమన్వితం ౨౬. అష్టభోగమిదం సర్వస్వామ్య మాచందంతారకం సహిరణ్య పయోభారా పూర్వకం దత్తవాన్నుదా ౨2 శీంమన్నాచన సోమాఖ్య మహాకవివరో ప్యధ రాజానమాళిషం చైవ చిరజీవీ భవత్వితి ౨౮ స్వయమన్వకరో ద్వ్భృత్తిం దశో త్తరశతం కవిః షటి9ంశ దత్శ భాగాః స్యు ర్యజమానాహ్వయ స్తతః ౨౯ భారద్వాజాన్వయేజాతః తల్లపోనామయా జుషః అష్టవింశతి వృ త్తీనామధిపో నాచనాత్మజః ఇం కాశ్యపాన్వయ సంభూత అన్నదాతాధ్వరీందజః యాజుమైకాదశాంశీచ సర్వజ్ఞ 1 సింగయోబుధః 2౧

శ్ర నాచన సోమనాథు.డు _. కావ్యానశేలనము దేవణస్యనుతః శ్రీమాన్‌ సింగపోనామ యాజుషః కౌండీన్యాన్వయసంభూతో దశవృ త్తీశ్వరః న్మ్యృతః 9.9 నాగయస్యనుఈః శమాన్‌ వత్సృయోవామ యాజుషః కాశ్యపాన్వయ నంభూతో వృ త్తిత్రంయ మిహోళ్నులే. ౩3౩ శ్రీవత్సాన్వయ సంభూత స్తిమ్మయన్య తనూభవః యాజుషోభాన్కరశ్చేతి వృత్తి ద్వయ మిహాశ్నుతే 2ళ అస్యాాగహార వర్యస్య చతుస్సీమా వినిర్ణ యం సర్వేషాం నుఖబోధాయ లిఖ్యతే దేశభాషయా 3౫ ఈూర్పుకు నాగమలదిన్న _ ఆ సందుకు చింళకోట. అందుకు దక్షిణము ఈగదిలోని నల్లగ ట్ట - అందుకు దక్షిణాన కప్పలవాగుమేర _ అందుకు పళ్చిమానీక .... అందుకు దక్షిణాన వేంప్యమాకు. అందుకు దక్షిణాన కోడూరి రాట్లపువాల్సి ఆరతి 'పెద్దరావిమాకు నాగమల్లదిన్న - ఆ సందుకు ముగ్నుడ్డపొలాన న అమ్మిిమాకుమేర, అందుకు దక్షి జాన కలవి గుట్టం - అందుండి పెన్న యేటిగడ్డను ఉప్పారగోడలు _- దక్షి ణాన కవంగలూరును కొడతాళాను ఆసందుక 'పెన్నమేరర్షె _ పడమటికి గడ్డమేర - అందుకు ఉత్తరాన నాయనిచింత _ అందుకు ఉత్తరాన చోట మిట్టమిది జమ్మిిమాకు. అందుకు ఉత్తరాన దండు తరువు వేంపమాకు. అందుకు ఉళ్తరాన కప్పలవాంగు గడ్డను తుమ్మ[మాకు = అందుకు ఉత్తరాన కాశలవాగు మేరచేసికొని నక గ్రాలతిప్ప _ పడమట అంచుమేర చేసికొని కొండమేర _ ఉత్తరానకు ఊరచింతల అసందుకున్ను కొండ మేర _ మానుచింత కాననుకలశన్ను. ౩౬ ఇద మఖిలరాజశేఖర మధుళర రుంకారగిత మావోత్మ్యం శ్రీమద్చుక్క రాజేందన్ఫపతేః శాసనమచలైక పారిజాతన్య అ(తేయాశాం యాజుషః కోటిదేవారాళ్యాచార్యస్యాంగజో మాధమూ .ర్తిః చ క్రీసమ్యత్సర్వ కాస్త్రపవీణః శ్లోళానేతాన్‌ మల్ల నారాధ్య వర్యః ౩2

నాచన సోమనాథుని కాలము 7 త్వష్టైళతచ్చాననం స్వామిశాస నేన వినిర్హితం శాననాచార్యవర్యేణ నాగి దేవేన శిల్చినా ౩౮ దానపాలన యోర్మ ధ్యే దానాచ్చే9 యోనుపాలనం

తం పదిం వెలా దానాత్స్వర్గ మాప్నోతి పాలనా దచ్ముతం ప న్వదత్తాద్ధ్విగుణం పుణ్యం పరచత్తాను పాలనం పరదత్తాప హోరేణ స్వదత్తం నిష్ఫలం భవేత్‌ ౪౦ సామాన్యోయం ధర్మ సేతుర్నృపాణాం కాలేకాలే పాలనీయో భవద్భిః నర్వానేతాన్‌ భావినః పార్థివేందాన్‌ భూయోభూయో యాచతే రామచం[దః ౪౧ శ్రీవిరూపాక్ష.

శాసన (వతుల విషయము

ఈ నందర్భమున నీదానశాననపుం (బతులను గూర్చిన మజొక విషయమును జెప్పనగును. ఎపి గాఫయా కర్నాటికాలో లూరూరైను పండితుదిచేం (టకటింపం బడిన ౩ండు పతుతలయందలి ఖాసయు నంవ్యతమేయని ముందె చెప్పబడినది కాని వాని దిశువను, *ఓ2 ఈ4జివితరు 1౧ గ2కుంవిలు 61౯20427 (కస్టంలిపి యందు గలదు) అని (వాయబడియున్నది ళి శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకర కాస్త గారు ఉత్తరహరివంశ ఏఠికలో న్మిపతుల విషయమున నిట్లు వానియున్నారు “ఆ రెండు శాసన్మపతులు) ను నేకదానమునే పేర్కొనుచున్న యేకశాననమునకే విన్న పతులు; నా “రలిపెలోనున్న కామ శాననములనుండి యెత్తంబడినవి *౩ శ్రీ వంగూరి నుబ్బారావుగారు తమకు కన్నడలిపియందున్న శాననమొళకటి దొరికినదను విషయమును “వాచవ పోమవాఠతుండు = చార్మితక విషయములు అను వ్యానమున'. దెలిపి యున్నారు.తి ననన

కే వగా ఫమే!2 ౧202420102 +01. 2 మంట! 0 మంై01 08. కశక 158 206 664 46.

2. ₹271112 5641108, 1926 4946 క96[ 4లి

3. ణంళీడ31278 కరా నిం ౪01. న చ

8 నాచన సోమనాథుడు - కొవ్యానుశీలవము పయి విషయముల మూలమున ని బుక్కరాయ శాసనమునకు రెండు (పతులు నాగరలిపియందును మజి రెండుమూడు (పతులు కన్నడ లిపయందును “లవని తెలియుచున్నది. ఇందు శానన (ప్రకాశకులు కన్నజలిపి” అని పేర్కొనినను శాసన కార్యాలయిముననున్న తులు నా “లలివలోకలపన ఆ కార్యాలయమున ఎని చేసిన శ్రీ హూవర్టన శర్మగారు తెలియచేసిరి అందలి ముఖ్యాంశములం బుటయిచం స భా మునం జూపయున్నాండను * కావున (వళ్ళశము లభ్యమ చున్న ఆతు అన్నియును బుక_రాయిల దానశాననమునకు వ్ముతికలేయని శ్చయము “* జెవ్చ వచ్చును శాశనకొాలము = వివిధమతములు యదువంశ సనంభూతు(డును నం1మపంశమునకు మూలపురుసుండు గు నం “మునకు మాలాంభిక యందైదుసురు పుతులు జఏంచిరి, వారిల్గో పౌంటప్వ ౬ క యందర్టునునివలె, మధ్యముం౫గు బుక్కరాయ భూపతి స్వమజ్థ స కలవి శయమున రాజ్యము. నేలుచుంచాను. కరాబాధిరాజ రాజ శ ణాన శే “అందొక విచ్చ్శితమైన పొరపాటు జరిగి ఇంతవణకు దావి ([ముక్కరాయల కాలముమ గూర్చిన అవేక శంకలకు జావలమైనది. అసలది ఒకే తామ “స రెందు ఊకళ్లలోని ఇద్దరి వ్య క్తులద్వారా చేరి వేర్వేరుగా శాసనపాళములు చదువపెడినవి, అందుచే అ కానన పాఠభేదములు అందును ముఖ్యముగ కాలమును గూర్చిన భేదము గలదు 10 న వాల్యూము రోమన్‌లో వేవిన దానిలో నొకచోట (1) శతస్యాట్టే రపర్తనయనేందుఖిః (శక 1288 = (క్రీ శ 1844) అని... (1) ఆదే కంఠమున రెండవచోట రసభూనయనేందులిః (శక 1210 = క్రీశ 1870) సందేహముగ సాధారణ సంవత్సర -- (111) కన్నడలిపిలో చదివినపాశమున రస్మాభ నయనేందుఖిః (శక 1206 ఇ (క్రీ ఈ 1204 అవి మూండు విధములుగ శాననపాళములు చదువుటచే మన పండితులు నిన్నిచిక్కులు పెట్టినారు. ఇందు మొదటి పాఠము సరియైనది ..... . రెండు స్థలములలో వేర్వేరుగా ్యనకటించిన డొకేశాసనమనుటకు నా కొాధారము ఆయా రేకుల మీద గల వంక్తులు ఏమ్మాతము ఒక్క ఆతరమైన భేదము లేకుండ ఒక్కటిగ మండుబి, (నత్రవింబము బారెచ్చట వక టీంచ లేదుగాని రెండు నాగరలివిలోగలవు వరాహమ్ముద యున్నదని చెన్నరి ఆ రెండు వేర్వేరు కాననములుగనే మా 1600118 1908 లో గలవు | శ్రీ హర్షవర్థన శర్మగారి లేఖ = 12.12.1962 |

నాచన పోమనాథువ్మి కాలము 41 భుజంగ, పరరాయ భయంకర, హిందుశాయచుడ్న తాలు = కథ్యాషి మియఘదములుగల “బుక్కరాయలు, విద్యార ఖ్యులివారి యాచేశమున "విద్యానశర రోట్యిపిపిక !సతపాన నస్టుడయి యుండెను. ధర్మనిరతుండీను *మాడశదాన శరిశభికుండును కటోహేక్క్‌ రోయ లీదానమునిచ్చెను అందు పేర్కోనయడన శాసనకా లీము తార సంకోట్‌స్‌

చత శుద్చినవమి। శాలివాహన శకనంవత్శరముల్టు రనభూనయనేందు నంఖ్య గలదీ,

రన 6 భూఃకే నయన 2 ఇందు 1 అనంగా వరునను 6121, “ఆంకా

నాం. వామతో “తి” అను నియతిని 1216 అగుచున్నది అది (క్రీశ 1284 (2216-78) నువక్సరమునకు నరివడుచున్నది ఈ శాలివాహన శఠము 1 1€ీన

నంవత్సృరతత కార ణాబ్ధమః కాకుండుటచే శ్రీ వీరేశలిం1ేము ప్తంతులుగారీ యాధోర

మును (('హింపలేదు.. పిమ్మట నీశాననమునకే ప్యుతిక యనందగు నుజియొక (ప్ర గలదనియు, నయ్యవి ముడియనూరిలోని వేంకటరామశాస్త్రిగారి ఫద్ధన్గుండి గై కొనంబడె సఆగాపిగూ.. కర్ణాటికాలో. కోలారు మండలమునందు యమీ బీ 188 నరఖ్వను, శాసన... "సాయు' జెప్పయున్నారు. ఈ రెండవ శాననమున కాలము “రసా న. పోబోం జెప్పంబిడినది (ఇట్టి పారముశల శావన హోచ్చటమే ట్య ఎఎ యుంంకేదు. రనః6 అృభః0 నయన,2 అదు జె. 6021 తిరు “వేని చదువుటతో నది 1206 (శకనంవల్సర్హము] అఫనన్నియ్లు “డానికి అంయిసు [క్రీ శ. నంవతృంలము 1284 ఆఅశుననియు _నిర్షర్లించిరి ఎపిద్దప్త నీ రెండు పతులలో నూచింపంబడిన కాలములును బుక్కరాయల రాజ్యక్షా లమ్హునక్ముస్తరి ఎడలేదినిరి లలి 0". ౧౫౯ శ తిరి డం 6 ఈ నందర్భమున మజియొక విసయమును గూర్చియు. జర్భిబ్త చీరి... ఈ ద్యాన శాననము బుక్కరాయల రాజ్యకా లములోనిదని యుండుట్నవేత శ్టాన్సన-చంష్టాద్గక్రు లయిశఛ రైనుదొర గారు పండితులతో స్వ్ముప్రదించి, “ర నభ్యూవయనేందుభిఖ్యి అన్షడాన్లిని

“సాధారణ” .వంవత్సరమువక్టు నరిపోవునట్టుగ్నా .“శళాజవయత్రేంద్దుభి్క? ఫ్లైన్మి వ్యవ రించి నటులు తెలిసిరి. అనగా నిశాననకాలము శా.'4, 1292వ నంవశ్సరము లేక శ్రీ. 2. 1370వ నంవతృరమునకు నరిపడున్లట్లు_ మార్చబడిన్ధద్ధని , శీ వీరేశృలిం “ము సంతులుగారు వాసిరి మజియు' నీమార్చును ఘావిఐచి, కనన ముడి క్తైనుదౌర గారు*.తమ యింగ్లీషు భాషాంతరములో .వృటయ్లడ్రుగున ఫిక్రిం్వది నివేదనము చేనియున్నారనియు 1వాన్సరి,

క వాచన పోవనాళుండు _ కావ్యామశీలనము న. కే అలం: కం అ భినంని ఏ ఉం కంట్‌ క న రీ (= 4216) 16 వార? 72255. 04 1419 తంఆ 201 (41/ ఇగ తెంటికిడ' 70 కేకణన్యి జేయ టల6 ఇ౬5 నం కతలికి2ి. [16006 స్‌ఏరేసడిం ౯252, ర2%2 1292 టంగాంతే 145 రేం 60గ్చింంటణ11 12806౧.” రైను వండితుండిట్రి నూచనచేసి యుండిన మాట వాన్తవమే కాని యాతండు [పకటించిన కాననమునందు “కరాజ నయనేందుభిః ” ఆను పాఠమును జూపలేదు, అంతియగాక కారణ నంవత్సర ము బుక్కరాయల రాజ్యకా లములోనికి6 దెప్పించుటకు శానన కాలమునుశాశ్క నంవళ్సరము 1266 గా మార్చవలెనని యెంచి, “ర స్మాభో యను దానిని *రనర్తు” గా రైను వండికుండు నవరించెననియు శ్రీ వీరేశలింగం గారు (వానిరి అటు చేసినను కారణ నంవత్సరము బుక్కరాయల రాజ్యకా లములోనికి రాళ హరిహరరాయల రాజ్యకాలను లోనీకి వచ్చిన దరి. క్రావుననీ బుక్కరాయ శానన శాలను కీ శ, 2544వ నంవక్సిరము నాటిదనుటకంటె, జీ శ 1370వ నంవతృ లమునాటి దమటయే నమంజనమని (శ్రీ పంతులుగారు తమ నిరయమును దొలిపి యున్నారు, అనంకఠరము నాచన సోమనాథుని యర్వాచీన కవులెవరెవరు న్తుతించినదియు దెలిప), తుదకు (శీవంళులుగారి కవికాలము న్మీకింది విధముగా నిర్ణయించి యున్నార్కు “వీనినన్నిటినిఐట్రి విచారింపంగా సోమకవి యెజ్ఞ్యా పెగడకు దరువాతను శ్రీ నాథాదు అకు( మూర్చమునందును నుండుట నష్టము. కాబట్టి యితండు హూణశకము కెతీఠ66. 70 నంవళ్సర ముల (పాంతముల యందున్నాండని యించుమించుగా నిశ్చ మంంపవచ్చును.” _ స్రోపపత్తికముగా నింతటి నుదీర్చమగు చర్చగావించియు వీరేశ అెంగము పంకులుగారు దానశాననూలము బుక్కరాయల రాజ్యశాలములోనే యంత వలయునని లంచ, శార జాఖ్రమునకు మారుగా సాధాళ ఐాళ్లముగాం బేయంబడిన మార్చు సంగీకరించిరి. కావున నీదాన శాననకాలము కాశ 1292వ నంవత్సరము లశ, శ. 1879న నంవత్సర ము కావలయునని వారు నిర్ణయించిరి, విజయనగర రాజ్యస్థావవ కౌలము ఈ కవిశాల నెర్ణయ్‌ పోళాగమును అర్చించు నవనరమున మజియొక ముఖ్య విషయమునుగూర్శి చెప్పవలసియున్నది. ఈ కనిక చంబంధించిన దానశాననను

నాచన పోమవాథుని కాలము ల! విజయనగర న్నమాట్టగు బుక్తరాయలచే శియలుడినదని మీందవివరించితిని. అట్టిచో నా విజయనగర స్యామాజ్య స్థావనాది విషయ ములనుగూడ నిర్ణయించవజనయుండుమ. ఆందుఅకువయో “పడు చార్మితత విషయములను, శావనస్థముఅగు నాధాగరములను బరికంతము. న్వస్నిశీ ధాతృనామ వంవత్సర వైశాఖ శుద్ద నప్తమీ తిధిని వువ్యము నక్షతయాక్త, నింహలగ్నమందు). నంగముఇ కువూరులలో జ్యేన్ధుడగు హారిహడ రాయలు: విజయశగర మున బట్టాభిషిక్తుండయినాండు. ఈ విషయము కాపలూరి శాననమును బి వ్యత్తమగుచున్నది. అశాననము “నెల్లూరు మండలదావశాననములుే మెందటి భాగములో పదునేనవ వంఖ్యయందుల (అకటింపలిబపనది. శృంతేరీ ఏీడాధివతువలోం బదునొకండవ వాండగు (శ్రీమాధవ విద్యారణ్యులవారి యాదేశమున. విజయమగక రాజ్యము ఫ్థాపింపంబడిన విషయము గూడ నందే వివరింవంబడినది. (శి చాగంటి శేసయ్యగారా శాననము నందఠివిగా నుడాసారించిన శ్లోకముఅ న్మికికద వ్రాయు చున్నాను _

ఈక తథాహరిహరేశ్వర విరచయ్య తచ్చాననం

వృపాసన మపాస్థితోచ్చితసిశాత పత్రోజ్వలః

విధాయఖలు షోడళా (పతినిథోనిదానా

న్యవోవ్యరాజోళ విశాల సీమ్నినగరేపా విజ్యాభిదే శి

అష్టపంచ యుగలై క సలిఖ్యయా

నంయుతేనృప శకస్య వత్సరాత్పరే

ధాతృమాధవ వలక్షస ప్తమిా

పుష్యతార హరిలగ్న శే భుజే న!

అందు “ఆస్టపంచయుగళైకో* అను నంఖ్యను కాణము నూచింపం బడినది.

అనగా అష్ట: 8; పంచ : త, యుగళ , & వక ; జే పరునదు తిక21 అగును, “ఆఅంశానాం వానుతోగతిః + ఆను నియతిని 1258 శా. ఈ సంవక్సరమగుచున్నది. ఇది ధఛాళ్ళనామ నంవత్సర మయియున్నది. ఈ ధొళృనామ నంవతృరము [క్రీ 4. 1386 (శా. శ 1258478 = 1336) వ నంవత్ప్సిర మునకు నరిపడుచున్నది. దీనినిబట్టి విద్యానగర లేక విజయనగర ప్యామాజ్యస్థాపనమును, తల్పింహాననము నతిష్టించిన

లో నోరన సోగంలాకుండు తొవ్యాసేంను నోడీకళ “కోలంచనాండు అంయరతందతు క్తూతంళతంత్తు శీ శ కీసర న శంచత్తు నట పొహాగతోలాలా ఉత్సత్యడ్తూ లట జ్రిటంు. బక్తో ల్వస్యరిం శ్వేదవణలే త్ర కారా గయరళుం గాత్రకగ శ్రజాశనరో జరంకు రం రారు. శంగనతటాడు. తోవ య వ శ్గూ గోత/ తోక గగ ఈ క్రులీ గంట సీకువక్క్యన లూ వీరం నలా చోర్యతళ వనర్ధడ్సే, క ఇ త ళల సుం వటోంంలకన్యూ/ కట్‌ కలీ నరనరం ౧66. ఈతి బాగే లీ కకకటంల “కూటం శాలగాటాడ కీ 4 (ఈర నంవత్శరన్నే. అండ క | తు ఇ

• టు గళ తశ శజ్ల! కసి బారటం. +-౪ ఈ," (కంజలకోనబ్వరి) ను ఇక్టీం శీ ఆ 444 ఈ? గీటం గాట్‌ అన టా సోటాంత్రుటు గో న్యంగీడీ.. పారీటాఢు/ కం శ బీకే గ గ అగ 12144, క్యంంాగా నేకు లీ4 తీపోయిల్యామం వంకన కగలనల అ కక్రకంట్టీ (4(,క్రీచం జగ పథ డొపాంఠ ఇల జ్ర ౪2 ఎషిోటటక్సు టట బా నీ కకనంగితల్చ పీటర్‌ ఆగ్గలవా౦? గశరత అడి క్రీంల లీట టంజినా 1(4ఈ4కేటుగు నా మటు గట్టి (4-1 కట్టల కాశలిడలా ఉం అవటాళ్యుని క. ము. 3 పోరీబూం ను మ ఓ్‌జట్టగ చేటింళ ఓర్మీంఒ శతు ఈ శరరము కంటా ఉని లర లం పుజీలస్టు ఓటరటులును శ టక అంటి. కము లీ సంక కక ₹12బ న్‌. ఉట
• ఇట్ట స! సళ్ళ సే శిజయిలలి చిన్న ట్స! కళ్ళనంళి కళకి 1 ఇటా బృ న ననన క క పదికి పితనఎలినినానలనకుతుతతనానాతననుననను గె | నట ల ఎ త ని ఆర్య చ సిం క 0 ఆలు న ఖతి జం అభం చేటని న కన ల్‌ ల ఈ కుటు సుని 4 1 ఉను ఓ

శాచన సోము? కుం కాలము 1

ఈ శాసనమునుందు చాచుపయపైన కాలమునకును కాఎచారు శాంఎములి కాటినురనకును భేడములడుం” మజతియు ఏజాెవళ్లి శాననమునంనళినా కాఎంటూపు వాసననువండును, "అిదు.* మణియినము వచ్చావి షెజకా లము ఎుపావిటలూసాన్నై మహేశ్వరులకు ఫలాభిషేకము కూడ చేయిశఎంబతనఎని తెలియిచున్నని. ఎట్టాలి షే నమయమునం జృకవర్తులు వివిధములగు దానములను వేయిటయు చమ ట్రై * ముల భక్త్రమయి నర్చించుటయు సొమాన్యమగు విషయములేసదా! ఈ సరళ మునం జేయ/బడిన జానమును బురన్కురించుకొనియే ఇఎలూలు శా్శనము చెట ంి హరిహదరాయభూపతి చండగిరి రాజ్యములో ఎలశాటీంమలొ నువృముఖీ ఊంటం? కున్న కాపలూరు (గామమునకు హరిహరవుర మని పేరుపెట్టి (బావ్మాయలను థా వోని ఇ్యాము కాననమును (వాయించెను!ి కావున సట్టాభిషేక తలాభిషేఉములు ఎ గాపలూర్ముగాము డాకమునొకనాండే జరిగి యున్నవకుట న్పృళ్వము ఈ పిపియము లముబట్టి [కీ శ 1336 ప సువళృరమున విజయనగర రాజ్బస్తాంనము అరిగియు'ల్ఞ చనుటలో వ్‌పతింత్తి లెడు బంక్కరొయలు _ యువరాజు

ఇట మజియొక యంశము. హరిహర బుళ్పరాయ లికువురుం విజయనగర స్యామాజ్య ప్రాఎకులనుఓ లొశవిడితిము ఆరువుర సేలం జంటగాగే సరొనటతం బమయాటి.. నం+ముని ఈనయులగు నేవురి యందుదు న/జాడగుటబే హరహర కాయలు నింవావననుంంయిడాండు... బుక్కవాయలాతనికీి కడిభజనంంం. ఆ4*టే ననుట నత్నిమును జార్మితకముదయి యున్నది... ఆంళటి శౌరణల వకాకనునంలం నొలివా టు కావుననే హదిహడుని కడువాత బుళ్కవాడులే రాజర్య్యరం. మట నెన్న ావ వాజ్యకాలమున నీతియ దువరంాఖాగా ముంగర. ఈనవళంనం జత నాయల పమాముఎడు మొనడదవారిహరాడులు శమ ఉళ్లిగారి పరద అంబర వ్రామమువని మెన్వలావు. నువ పేని. కీ.శ. 1374న మంవళ మూ బాహ్యజ అకు వనమువనరెడ శానవమువండు వచన ్లఆ2జర అశాపదమాంండలు ఖ్‌ సము లము కావవి వవిమయుదు వ ముదు.

కె. అన్నమమవన్నెనమ మూడపకాగను. వుం వీ చె వెల్తూడు. వానుశావనవాలుు వందుందన్యమము. ౨ చూయసకారమ.. సు వత్చ ఇ. చయ్యూసిదయూ కన్నాతికా. వార్య్యాము స వెప్పదాడసల్లాన వేలి త హంభిక్హ

|! నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలవము ఉ విధాయ యువరాజం యో బుక్కరాజం నిజాముజమ్‌ ఉపేందం ఇవదేవేందో నిశ్శంళం అసిషజ్జగత్‌ ఇ ___ ఢి యస్మిన్‌ బుక్కమహీపజే సంభవద్విశ్వంభరారక్ష క్రే*__ [0 హరిహర రాయల కాలమున నాతం తరువాతి వాండగు కంపన యువరాజు కాపలని యున్నది. తద్భిన్నము వానిళరువాతివాండగు బుగక్కరాయలను యువరాజుగా నియ. మించుటయు ఏతిన్మివతిభావి శేషములు వ్యక్తపణచును. శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకర శాస్తి గారును తమ ఏఠికలో [కీ శ, 1344వ నంవళత్సిరము నాటికి బుక్కరాయలు రాజ్యమునకు రాకున్నను యువరాజుగా + దానమును జేయ నమర్దుండనియే చెప్పయున్నారు. వారు కారణాబ్లము బుక్కరాయల రాజ్యకా లములొనిదై యుండసవసరము లేదం తెలుపు నవసర మున చెన్నరాయపట్నము శాననమును బేర్కొనియున్నారు. హరిహర బుక్కు రాయ లిరువుచను లినెడు విజయనగర రాజ్యమును బరిపాలించు చున్నటులే పలు. శాససనములందు గాననగును ఇంక హరిహర బుక్కరాయల రాజ్యకాలములనుగూర్చి చర్చింతము. ఈ విషయమున వివిధములగు మతములుకలవు, శ్రీ చిలుకూరి వీరభదరావుగారు తిమ యాంధిల చర్మితములో బుక్కరాయల కాలమును క్రీ, శ. 13855 వ వంవత్సరము నుండి కీ శ, 1877వ నంవత్సరము వజకున) నిర్ణయించిరి క్రీ కొమజ్ఞాజు లక్మణ రావు పంతులుగారును నికాలఎకయముకే యంగీకరించిరి అనంగా వీరియభిప్రాయము ననునరించి హరిహరరాయలు [క్రీ శ 1386 వ నంవత్సిలమునుండి [క్రీ శ, కే35ఠర్‌ వ నంవత్సరము వజకును బరిపొలించినట్లు తెలియనసును శ్రీ టేకుమళ్ల అచ్యుళరావుగార్రు. హరిహర రాజ్య కాలనికయమును బురన్యరించుకొని యీ (క్రింది విధముగా (వానియున్నారు. ' విజయనగర రాజ్యమును శ్రీశ క335 నంవత్సిరము మొదలు క్రీ శ 1356 వజకు హరిహరరాయలు పరిపాలించెనని కొందజు చర్మితకారులు (వాసిరిగాం ర కాల నిక్ణయమింకను నిర్వివాదాంశము కాలేదు”! కాని వీరి యభ్మిపాయము (ప్రకారము విజయనశ్శర రాజ్యస్థాపన కాలవిషయము మ్మాతము వివాదాంశముకాదు.. విజయన “రాధీశులలో హరిహరుండు మొదటివాండు. ఇంతకుముందు చెప్పంబడిన కాపలూరు శాననమునుబట్టి విజయన ర

1. విజయనగర స్మామాఖ్యమందలి అం్మధ్రవాజ్మయ చర్మితము : పుట$1.

నాచన సోమనాథుం కాలము కల్‌ రాజ్యస్థాపనశా లము హరిహరరాయల పట్టాభిషేక కాలము నిశ్చయముగా. దెలియు చున్నది. మజియు జౌర్మితకులును నివ్విషయమును వివాడాంశముగాం బరి “జించుట లేదు. అందు రెండవ యంశమైన హరిహరరాయల రాజ్వకాల మేనంవత్సిర ముతో నంతమయినదియు, బుక్కరాయలేనంవళ్సర మున రాజ్యమునకు వచ్చినవియు నిక్ష యింపం బడవలయును శ్రీ కందుశూరి వీరెశలిం "ము పంతులుగారు షిమోగా మండలమునందు టి యల్‌ కే5శీవ నంఖ్యను బళటింపంటడిన శాననముకుబల్టి శకనంవళ్ళిరము 1268 వ్యయ నామ నంవత్సర మాఫీ శుద్ధ చ్వితీయనాంయ బుక్కరాయలు సింహానన మధిప్టించినట్టు తెలిపియున్నారు!* ఆది క్రీ శ 18క6వ వంవళత్సరమునకు నరియైనది న్నుఎనిద్ధ చార్మితకులగు శ్రే కె ఎ ఏలకంర శాప్తుగారు కూడ సీవిషయము నంగీకరించియున్నారు 4 వీరును శ్రీ జేలటూరి వేంగట రమణయ్యాగారును కలిని రచించిన _“ంధముసందుంగూడ ఏవిషయము "లదు 8 మజియు శ్రే శాస్త్రిగారు చూపిన నం మ వంశవృక్షమునందు హరిహర రాయల శాలము శ్రి. శ కేతితిళ నుండి శ్రీ శ 1357 వజకు సయు బుక్కరాయల కాలము కీ త శెశిశ4 నుండి శ్రీ. శ 1377 వజకు నవియుం జూపియున్నారు [1 శ!:5605 0 శళ00 శర ఉ లిజ్యం 300] తిరుపతి చవస్తానమువారు 'పకటించిన శాననములలో చం “'మవంశ వృక్ష్రముశందు హరిహర బుక్కరాయల రాజ్యకాలములను వరునగా శ్రీ శ శికి36 నుండి క్రిశ 134కి పజకుసుు క్రీ శ 1343 నుండి కీశ 1379 శ ఆంధ్రకవృల చర్మెశము . పఠథమభాగమి పృట 828 2 “ఆ కైెం0!6 16 (గ28 144 1) 406416 [116 4196260 ౧0౧) ౧266 కంటి , 102016 0౧19 0౯00ల (0 34800668 1గా 1౧- 6666 1115 “౧౧౦౧ 0 16 1108ల 60662౧6 ,0 8: 16౯ 88 628౯ 28 1346, ౪11 ౮౪11 18 ౧308౧0 181). వాత 190౧ ౮ 508601 10608 286 254 3 00680 1110372 18 ౧౮6 25166, 28 5[0౪// 69? ౧6 6౪1 లం00ం601 16 1050710 0౧9, ౪౧41 1354 -- 55 4 , 36౪65౯21 60005639 0 కింి4 22స6 16 015 1048 16 ౪259 74/ పడ శ4/(4600042బ్రైంగ46 6 గం 6761 6600౯౧6 116 రేంజ() 0౯18 0700ల ౨... 118 ౯ ఆం౧ గాంగ 119 126 161809 0 02 క 256 కంర ! ౦076౧8౧ [౧6 ల౨14౧8౧10%1 [01 18 07లా14 09108 [096 06 [0686 [1 ఉం0106 16 ౦006 ఇం 9010ల = పంటల 00004 0 ₹7101208022204 16101 నై 77 206 78

లీ నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము వజికు సనియు( జూవియున్నారు *. కాని ౦౮కా లములను నిర్రారించుటకు వలయు నాధారముల చేమియు వారు తెలునలేదు మజొశ విషయము శ్రీ కందుశూరి వీంశలిం ము నంతులుగారు శా శ 1298 వ సంవతృరము (అవగా (క్రీ త 1876వ సంపజ్వలము]) నల సంవళ్ళర ఫాలుణ బవాళ పాఎస్టమి ఖానువారము వండు. బుక్తరాంిలన్త మించినట్ల్టును ఎలివయున్నాడు క. పయిన వివరింపంమశన విషయజాలములో. గాసశస్తాధారమపు బుక్తరాయల ఎట్టాఖిషక కాలము క్రీశ క346 ప సంవజ్వృంమసుఓ బుగూర్చి వివాఎముండుట ఉపకాశములెదు ఈ కాంణము చేఆచే క్రీ చిలుకూరి చీరభ్యదరావుగారు. శ్రీ కొమజ్ఞాజు లక్ష్మణనావుగారల భి | 'ప్రాయిము ననుసరించి. జంకురాయల రాజ్ట్మపారంభకా లము సరికాని తెలియ. చున్నది, అట్లే శి టేకుమళ్ల అచ్యుఆరావు గారి యభఖిప్రాయముశూ నంగికార్యిముకాదు. ఈ విషయమున శ్లీ ఇెఎ రిలకురశాస్త్రగారు నిస్రయించిన బుక్కరాయల రాష్యు కాలము కొంతపజకు నమస్ట్రయమపచున్నది. హరిహరరాయలు క్రీ శ 1836వ నంవళ్సరము నుండ క్రీశ కే3వ్‌ 7వ నంవత్సర మువజకు నధికార మునందుండినను (మహామండలేశ్వర వేరుదాంకితు(4 ఏ) బుళ్సురాయలు నర్వవిధముల రాజ్యభారముమ వహించు చుండెననుట నష్టము ,కీ శ. 1840వ సంవళ్చరమున, నడిగడ్ద సీమ లోని ఉండచేలు శివరెక్తికి విజయన శరాధిపతులు (హాయించి యిచ్చిన కౌలుశాననము నందుంగూడ బుక్కరాయలను (బత్యేకముగం బేరొనుట (పకృతవిషయమున తొక (ప్రబలాధారము ౩ "మజియు బుక్కరాయల దానశాననములు క్రీ శ 13క4వ నిణనినలనననననలననాననాననననననననినిషానననాతనననితాననినోననతా ననా భావనా ననా ననననినా ననియు ననన నననాననానననాననిననననానుననాననామునననుననా నతన నననానుానునినననననననా ధనాని ధా ననా ననన. 1 ౮01 ౪485123825 కేం5ంల011005 *01. ౪1 క2౯ 11 2 ల 3045069 00 ₹202028452 1 910౧ ౪701 111 కంల 28 3 0101ల 50037065 0502320282 10/0౧/౪701 11 486 28 24 [0] శీ పేలక6ి రేంం6ి “టే. 1! 0౯00ల10 10 116 ౪101011029 ౪688 1262 0౯౧46 5811- ౪2%222 5,1. 00గా6ర0006188 10 16) 7166202 63- జ వట 10, ంండ)/28206ీ2, శ120/200262102, 116 90705906- 003 కీ20102086ీ01/2,4, గ8012003%282 7162 ౯231202 0017280202, సం [18 116 7090600439 సిక2ఏ20041%62165- అ తికటడగ032 218 06 ౧౧౦౧? 0 119 1016 ఇ80160 & 136 రంం6 [62012 21004] 10) ౪740647012 572 కెంర61 0 26184662 51002 ,--- 01646౯ 6612118 --

| “జొాచన పోమనాథునీ+శాజము స శ్‌ స, “సంవత్సరమునురడి కానవచ్చుటు, (పక్యళశాననమొక (వ్రళ్యక 'సౌత్యుము. "కావున శ్రీశ, కతిళక వ సంవత్సరమునకు. బూర్వుము నుంఉయే-హారిహార బుళ్యరాయాఅిరు -.వురును ఉమ్మతగా విజయనగర. రాజ్యమును జడిపోతించు. చులకిలని- :చెప్పగగును, --అండూకకు -తోతిహరురాయాల జరాభారము మోశునయినను- - గావచ్చును. .శావున -హరెహరరాయల రాజ్యకాలను (శ్రీ.శ. 43 వెళ. 3357 సవఆకు ననియు, బుక్కరాయల .తొజ్యకాలమూ క్రీ.శ, శ 34క ...2536..వఆకు చీనియుఆజెప్పవచ్చును. -పయినిహయ (న మూల పలనజ్రీ.శ.:కతి 44 :వునంపత్సరమున)ు బుర్కరాయలు 'యువనరాజుగసనా క “విజయనగర -ఛాఖ్యమునకు ఎఅమ్మ్మత్మపతువుగా ..మెంచుకుజవి వ్పై +గాననముమ:2ల -శ్రీ ఈందుకూర.వీరోతింసము. పంతుబుణారు శమ యాంధకవుణు చఫ్మితన్యూరు 1 (బకటించుటకుముందు. శ్రీ గురుజాడ,.శ్రీ రామమూర్తి సంతులు గారు ఉజిందకవూలతోవి | క .తము”లను రచించిరి, -ఇఐది-(క్రీ, శ. 1కి81వ సంవక్సిర మున (బకటింపంబడివద్తి” . చే “వారు. నాచన సోమనాథుని గూల్చిన చర్మిత .యేమియుం.జెప్పులేదు. ' .శ్రీచిఅతారీ న . వీరభ్యవర్షావుగారు, (శీ కొమ్లుట్రైూజు లక్మణరావు.పంతులుగార ల .యయమభ్మిపాయమూఖను శ్రీ కందుకూరి. వీరేశలింనము ...పంకుముగారీ _ -మసహాళవి శాలన్నియమును -గోర్చీ చర్చించిన ఫట్టులనే...వివరించితిని. ,్రీ.వంగూరి నుబ్బారావుగారు, ఫోషనని +కాల వ్లైగ్షయమునం గొంత పరిశ్రమించిరి. _ వీరు నాచన-ఫోమనాథుని; -విషయమయిశ్ళొన్ని ఓ చార్మితక విషయములను (బకభించిరి.! వీరు [శీ చిలుకూరి వీరభదర్ధావుగారు | (శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారల యభ్మిప్రాయముతో నేకీభవింసక, నాచన (నా సోము. డెజ్బాపెగ్గడకంటె పూర్వుండని నిరూపింప నమళట్టైరి. పశ్యతి దొనశానసమునకు | ఎప్మిగాఫియా కర్ణాటికాలో ప్రచురితములయిన (వ్రతులు రెండుగఫీవని తొలుతనే స్పష్ట . పజచి యుంటిని, (శీ చిలుకూరి 'పొరు పకటించిన -శాననము :వీనిలో సౌకదానికి సరి యైనవే. (శ వంగూరి నుబ్బారావుగారు తమకౌక కన్నడపురబతి 'అభించిన దనియు ఓ. చందు “రనభునయనేందుభిః” .అనీ యున్సటులు స్టిరపజచిరే,. -ఆ.పయిని నందేహ _ .నివారణార్ధము, (శీ వీరభ్యదరావుగారు ప్రకటించిన. గావవమునకు..మూడుమును ఎలి, తనానినానలానన నత నాననునలులనునననననననభసప పకన భాానాతానినని ధనా ననిన ప్రకతి నినన ధామ లనాానషుప్తనావులనకమనభాసునష్తూవుసుననానినయు ను. |" కే (ంఠాళయ నర్వస్వము, (నకమ సంపుషకు: శనకను సరమ శి.

1 వాదన సోమనాతు(డు .. కాన్యామశీలవము వీరంధు “రస్యాభనయనేందుభిః” అనియున్నదని చెప్పిరి. ఈ రెండు వాదముల యందును నూచింసం బడిన కాలములు శా శ 1216 గా-శం 1206 నంవతృ రములు (క్రమముగా నగుచున్నవి అఆనంగా నవి క్రి శ 1294, క్రీశ 1284 నంనత్సరములకు నరియైనవి. ఇందు శ్రీ శ, 1294 వ నంవళ్సరము తార ణాబ్బము కాదు; (క్రీ శ 1284 వ సంవతృరము తారబాబ్దమే యైనను, నాటికి విజయనగర స్మామాజ్యము స్థాపింపం బడియుండలేదు. కావున నీరెండు శాననములలోవి కాలము చంగీకరింప వలనుపడదు (శ్రీ టేకుమళ్ల అచ్యుతరావుగారీ పారముల నంగీకరింపక గృసోమనాథకవియు విద్యార బ్యులవారును నెజ్ఞాపెగ్గడయు. గొంచెము హెచ్చుళిగుగా నమకాలికులనియే నా యభ్శిపాయము” అని తమ నిశ్చితాబిపాయమును వెల్లడించి యున్నారు * మజొక్క విషయముగూడ నిట విచారణీయము శీ చేలూరి శివరామ శాస్త్రిగారు * సోమనాథుని జీవితచర్శితముోను బ్రాయుచు గీప్రాచీనులేఖమా.లి లోం (బకటింపంబడిన శాననములను బట్టియు బుక్కరాయల వంశవృక్షమును నిర్ణయింప వచ్చునీనిరి * చూడు ఆనుబంథము 1] ప్రాచీన లేఖమాలలో రెండవ హరిహర రాయల శాననములు రెండుగలవు అవి వరునగాశా శ, 1317 (క్రీ శ 1395), కాశ 1321 (క్రీ శ 1398) నంవత్సరములలో వేయంబడినవి ,(శ్రీవంగూరి నుబ్బారావుగారి యూహ ననునరించి బుక్కరాయ దానశానన కాలము కీ. శ. 1284 వనంవత్సర మని భావించినచో, యాతనితనయు(ండ ్ఫు రెండవ హరిహరరాయలు (క్రి 4 139ళ వ నంవతృరమున శాననమును వెలయించుటెట్లు? తండి వేయించిన శానన శాలమునకున్తు దనయుండు వేయించిన శానన కాలమునకును నడుమ నొక శళాబము గడచినదనుట యన౦భవము,. కావున (శీ వంగూరివారి పారము నరికాదనుట నృష్టము, మళథీకొన్ని శాసనములు

బుక్కరాయలకు నంబంధించిన మజికొన్ని శాననముల నీదిగువ నుదాహరించు చున్నాను. బుక్కరాయలు సింహాననము నధిష్టింపక పూర్వమే యాతనిని విజయ నగర రాధీశునిగా వ్యవహరించు చున్నట్లు వీనివలన( గూడ. దెలియుచున్నది అందు మొదటి శాననము క్రీ శ 1344వ నంవత్సిరము నాటిది “గ్య మ్రాయవగర సామ్యము వందలి అంర్రరా్యృడు ద్ని వం.1.

శి షోముండు: శనిరౌరివిర్థరష్ట చివాగముం

నాచవ సోమవాథుని కాలము 11

(1) కోలారు మండలము = చింతామణి కోలూకా 89వ నింఖ్యను గల తమిళ శకాననము :ః | “న్వస్తిశ్రీ కాళయుక్తి నంనరట్టు నాల్టాయిరట్టు నానూరు నార్బట్టేటు ఇదన్మెల్‌ సెల్లాన్మినతా - - న్వన్తి శీ మన్మామండ లేనురన్‌ ఆరియర రాయన్‌ కుమార పక్కరాయన్‌ వాలుక్కున్‌ = డోలుక్కుం జయమ్‌ ఆగ అట్టవట్టెత్తు డట్టిల్‌ వరందరం పెరుమాలం సెందన్న్‌ ,, 9 న్వస్తిశ్రీ నిగరిలి చోలమండలట్టు

బుక్కరాయలు వ్యయనామ నంవత్పర మార్గశీర్ష శుద్ధ ద్వితీయనాండు (అనంగా

(కి శ, 1346వ నంవత్సరము డిసెంబరు మానము) పట్టాభిషిక్తుండయినట్లు ముందు వెప్పంబడినదిగదా! ఆ నంవత్సరమే యాయుతృివమునకు బూర్వము వేజొక శాన శము వెలసినది ఈ కన్నడ శిలాశానవము నందును బుక్కరాయల్ను రాజ్యము సేయు మన్నట్లుగానే కలదు --

(1) న్వన్తిశ్రీ శకాబ్ద 1268 నేయ మీలె సాలువ వ్యయ, నంవత్పరద ఆశన్విజ బక్‌ సో-లు శ్రీ మన్మహామండ రాజాధిరాజ రాజపర మేశ్వర కశ్రీవీర బుక్కరాయరు పృథ్విరాజ గెయివల్లి అవర కుమార (ప్రతాప హరిహరరాయర నిరూపదిమ్‌ (ప్రధాని మల్లరనరు ' |క్రా(త్త)శానన నివ రిలి - చోళ-.మండలద కోలాలనాడ (ప్రభు ఇఖ సెట్టిగె ప్యూర్వదల్లి మా *

ఈ (కి శ 1346 వ నంవత్సరపు శాననమునందు బుక్కరాయలకు “రాజాథ్రి

రాజు రాజపర మేశ్వర ” అను బిరుదము లుండుట గమనింపం దగినది ఈ బిరుదములు విజయనగర స్మామాజ్యాధీశ్వరుల కుండును. సాధారణముగా నివి యువరాజుల కాసనములలో గానరావు.

సోమన జీవితకాల నిర్ణయము

నాచన సోమనాథ మహాకవి కాలనిర్ణయమునకు వలయు వానిలొ నతి ముఖ్యము

లగు నాధారములు నాలుగు విషయములని చెప్పనొప్పును ఆవి వరునగ

(9) విజయనగర స్మామాజ్యఫ్థాపనము

జు నాచన సోమనాతుండి కొద్యానుకీలనవు- (౫ శిజ్రాజ్య సహావవము నవిస్టించిన (ప్య్రప్రషమ రాజున్యుండగు హలిహర రాయల రాజ్యకా లను (ల వనము నాలగా తమ్ముయను బుక్కరాయమహేావత సష్టాభషేక కాలము (14% దానశాననస్ష్రమగూు కారణ సంవత్సర విసయవిర్ణయము ననునవి ఇందు విజయనగర రాజ్యస్టాపనము శ్రీ శు 1336వ నంవత్సర మనియు, హరహరశాయలి రాజ్యకా లము కీ త్త 13 5ళోనుండ్యక్రీ శ, 13857 వజ కనియు, బుక్కరాయల పసట్టాభిషేకళాలము క్రీ శ, 1846 వ సంవత్సర మనియు నింతవజకు నిరూపింపం బడినది- హరిహరరాయలు క్రీ, ఈ కక 40వ సంవత్సర(ప్రాంతములనుండయే నర్వనమర్దుండ శు బుక్కరాయ అకు విజయనగర రాజ్య వ్యవహారములలో తనతో నమానమను ప్రతిప త్రి? గల్పీంచి యుండెననుటయు నమంజనము, అంతకుముందు వివరింప( ఖడఉిన యాధారములనుబట్టి కారణాబ్లము హరిహరరాయల రాజ్య శా లములోనున్నప్పటికిని, నర్వనమర్హుండయి, యుమ్మడిపభువు గానున్న బుకగరాయలు తమ యాస్తాన కవీశ్వరుండగు నాచన సోమనాథ మహాకవి వరేణ్యునకొక య్శహార మును (దనపేరున) నిరాక్షేవణీయముగ దాన మొనంగి యుంచెనని నిర్ణయింప వచ్చును ఆనగా పెంచుకలదిన్ని య్యగహార దానశాననకాలము శ్రీ శ, 13శత న సంవత్సర ము; తార జొచ్దిసు ననుట పైచళ్చ_ ఫలికముగ నాచవ సోమనాథ మహాకవి హారిహళ బుక్కరాయల 'రాజ్యకా లములలో విజయనగరాస్థ్రాన కవీశ్వరు తగ వమ్నెనైర్క్ర. ఉన యశశ్చర్షద్రితలను దశదిశఅ వ్యాపితపం జేపికొని శ్రీ చేవరపల్లి వేంకట కృష్ణారెడ్డిగారు నాచన సోమనాథుని కాలముం-నాళతి (గంథ- మును బట్టియే నిర్ణయింప నగుననియు నది వకోక్తిని నూచింపం బడినదనియు నొక వ్యాసమును రచించి యున్నారు 1 ఉత్తర హాకిపథళమునందతా యోా(క్రకదొ' సట" మును బట్టి.“ఉత్తర్ల హరివంశ కథలో కథేతర కాలముగా ” నా విషయమును (గ్రహింప వచ్చునని వారి యూహ. తా ాలానననననభషాకులానతతలా నలా లుల నునధనడాలాలానకావులనాలుతనానచనమలడానను శ, థారతీ. ఇనవరి 1043. నాచన్‌ సెకపుదాకుని (గ్రంతన్థక్సాలము,

నాచన సోమనాథుని కాలము వ గిజ ముర నిశుంభ వాయ్యగివ నరకముఖులః బరవసంబునం దలపడ్డ బవదర మచటి- భీళరం బయ్యె నుభ్భటు లోకపొల రచిత సమళాల బాహు వ్మికమము చేత, ఉ హరి. 1.20 “పయి పద్యమున గడపటి పాదమున దన రచనాకాలము కాంబోలును వ్యంగ్యశూచన చేనినాండు వ్మక్రోక్షికవి నాచన సోమనాథుం” డని వారు వాని యున్నారు. (శ్రీరెడ్డిగారి వ్యాన సారాంశమిది -- పయి నుదాహరించిన పద్యము నందలి విక్రమశబ్దము నంవతృరముగా గోచరించినను నవి పదునాలు1వ శతాబ్ద ముత్తరార్హములోనివి కాదు శ్లేష నంఖ్యలతో వ్మకోక్తి కాలమును నమవ్వయ పజుచుట కల్పనము కానేరదు ఈ యభ్శిపాయముల ననునరించి, నమః2 కాలః6; బాహు 2 వికమ 1 అగుచున్నది. ఈ రీతిని వ్యంగ్య నంఖ్యల కాక్షేపము లేదని చశహించినచో నా నంఖ్యలు వరునగా 262] యశుచున్నవి వా౨ని వామ?తిని లెక్కించి చూచినచో, శా శ 1262 వర్తంబులగు వ్మికమనామ నంవత్సృర మగుచున్నుది. దీనికి సరియగు కాలము (క్రీ శ 1340 (1262-1678) యసట గణిత సిద్దాంతము ఈ [(పనంగము చేసిన పిమ్మట, ,ీ రెప్టగార (కింది యభ్శిపాయమును (వ్రాసియున్నారు. “ఇట్టి (గ్రంధన్ధ వ్యకోక్తి శానను నమకాలమును తిరన్కరించి, -_- “భాషా చర్మితకు( (బబలాధారము (గ్రంథన్ధమయిన వాన్తవపయో గ ఫక్కి; వ్యంగ్య గణితాదుల చర్మితకు (బ్రత్యికసాక్యము మృగ్యము; అనుమాణ (పమాణము గౌణపక్షము “అని భాషాతత్వవేత్తలనుట వీకాక్షి లోకరక్షకః అన్నటు లున్నది. నమదృష్టి యవనరము.” శ్రీ రెడ్డిగారు నూచించిన కాలముకూడ శాననకాలమునకు. జేరువగనే యున్నది. కవి కా లనిర్ణయమునకు. గూడ కొంతి వట్టు నరిపోవుచున్నది కాని నమశబ్దమునకు రెండు వమికమశబ్రమునకు “ఒకటి” అని సంఖ్యలను నిర్ణయించుట (వనిద్ధము కాదని తోంచును. “సామాన్య నంఖ్యాగణితములో పేర్పొష్ష వకోక్తి గణితములో య్చుక్రి వ్యంగ్యనంఖ్యలు మారిన ల ళ్‌ పమ కక్యాన్సి తిం యభిప్రాయము... వీరి నమన్వయ వరము దొరళనీచో కాలము నంగీకరించుట కేరికి నభ్యంతర | అడదు4ి జినోనశర్షమ్లల్షు సాద్నాః జ్జ మరం ళ్‌ ఆ పాంంతకం 6 స

ళు నాచన సోనునాథుండు _ కౌవ్యానుశీలనము

క

లను బట్టి కాలనిర్ణయముచేయు టుచితముగదా! వది యెటులున్నను నీరి వకోక్తి

కాల నూచనముగదా! విది యెట్లున్ననుు వీరి వకోక్తి కాల నూచనయు, శాననక్రాల

విషయములకు నరిపడు చున్నందున నీ విషయమయి చర బ నింళటితో ముగించు చున్నాము

ఉత్తర హరివంశ రచనాకాలవంం జ-క నుత్తర హరివంశ రచనాకాలమును సోమనాథుని జీవితకాలమును నిక్ష

యింప వలని యున్నది. బుక్కరాయని దానశాననము నందలి యీ [క్రింది శ్లోకముల నరయునది ---

• యాజుషాజాం వరేణ్యాయ సకలాగమవేదినే

అషహ్టాదశపురాణానా మఖిజ్ఞాతార్థవేదినే

అష్టభాషాకవిశ్వశ్రీ శ్రీవాజీబిత సంపదే

శ్రీమాన్నాచన సోమాఖ్యా మహాకవివరోఒప్యథా

రాజానమాళిష శైవ చిరజీవీభవత్వితి. ౫ పయి విషయములనుబట్టి నాచన సోమనాథుడు వేదవేదాంగముల నభ్యనించి యా దశ పురాణాంతర్గత విశేషముల నారని బహుభాషా (పజ్జానిధియై మహాకవి బిరు దాంకితుండని వ్యక్తమగుచున్నది. నకల విద్యా పారంగత్వముచే శోభిల్లు నీ కవి (శేష్హండు (పకృత దాన శాననము నాటి కుత్తర హరివంశ మహ్మాగంథమును రచించి విద్వల్లోకమునం (బనిద్ధింజెంది యుండెనని నా విశ్వానము నమంజనము కూడను కవి తన (గ్రంథమునందే నకలభాషా భూషణ బిరుదమును బెప్పికొనెను,. అప్టభాషా భూషణుండయి, యుత్తమ కవితా నంస్కారమును బొంది, నర్వోత్కృష్టమగు నిట్టి (గ్రంథమును రచించు నాంటికి సోమన (ప్రాఢథవయన్కుండయి నుమారు ముప్పదియైైదు వత్సరములకు.( దక్కువకాని ప్రాయము వాండయి యుండును, అ్మగహార మును దానముగా (గహించుటకు ముందు నుమారైదు సంవత్సరములకు. బూర్వమే తన (గంథమును రచించి యుండెనని తిలంచినచో, సోము. డుత్తర హరినంశమును నుమారు కి శ 1340 ప్రాంతమున రచించి యుండును. మణియు బుక్కరాయ మహీపతిని చిరంజీవయని యాశీర్వదించి నాండ్తీమహాకవి; దాన మీయంబడిన యగ హారమున మూడవ పాలు (గ్రహంచుట కళ్ణుండయి, యా (గ్రామమునకు యాజమాన్య మును వహింప నియమింప బడినాండు ఈ విషయము లాశాననము నందే యుల్లే

£ి| నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము యయా ఖింసం బడినవి కావున నీ మహాకవి దానశానన కాలమునకు నుమారు నలుబది వర్త ముల ప్రాయము వాండయి యుండవలెను అయిన సోముడు నుమారు[కీ శ 1300 నంవళరముల ప్రాంతమున జన్మించి యుండువని చిశ్చయముగాం జెవ్చవచ్చును వాచన సోమనాథ మహాతవి విజయనశర న మాట్టగు (పౌథదేవరాయల కాలము వజకును జీవించి యున్నట్లు లీ(కింది ఇాసనమును ఇట్టి వ్యశృమపచున్నది ఈళయ (పౌఢచెవరాయలనుండి తురిమిళ్లది స్టై (గ్రామమును దానముగా _గహించి యున్హాంటు. అరెండు గొసనములను ఊటీయందలి భారతి (ప్రభుత్వ శానన | పకటనాధికాలంల యనుమతి ఎ|ింద పొందు పజుచు చున్నాము [) ర36400012 26 ౧౫౦, 60రే642401 7412వ ౮466421 01811040 & 3140 10౯08108 106 10౯6880164 0 1౧౯ 8842 60114209 ౮ 116 కం9878ి కలఛ016 8 గౌరన గీ 1 నాచన సోముని అగ వి హారం ఏకభో 8 గం తురిమిళ్ల ది 4 న్ని ప్రౌఢ.దేవ "శ్‌. రాయలు ఇచ్చిన 6 దళ్తం £.. | శుకిమళ్ల &ింన్నెలో సగం] “లి పారికరణం జూటారి నానానానాాలానినినాాననుానభాకనానాభననననాషాకానకనానాలాాకాన ధ్ర నవనానుననాతనానన్యటను నగా నకాన తననన చానా నాననా భన ననానమనాయన కానన ననన నాననా నాలా వానోనకనమా. 1 పల[ల సిం 101 - 2/99 4 30-3-1963) 0 (46 ౧0*౪బఏిమిలఓ 50౧0200౫ [0౯ 10612 ఈం(1626206, 90301 116414. 2 ఉలి పం 4222 88-39

ఉ తర హరివంళ రచనాకాలము ణ్‌ శ్రి బోడమ రాజు ఆం

4 జనేయునికి నసదాసేవా

(32010 11 16 0%2౧8066౧ ౦ గల 1861 06౧64 ) [1 గంర00218610606 ౧6644020 41410. ౮4661028 0181606 0% 116 60౪733862000082 1 [0016 ౦£ 16 క68872 కంమ0161 గల

1 థ్రీ స్వస్తిశ్రీ జయాభ్యు

2 దయ శాలివాహ

8 న శఖవరుషంబు

శత లు ౧౪౫౧ ఆగునే

5 టి విరోధి సంవత్సర

6 ఆపాఢనుం౧గు

7 శ్రీమన్‌ మహారాజూధి

& రాజరాజపరమేశ్వ

$ ర శ్రీ పవీరపతాప శ్రీ కి

10 ప్తదేవ మహారాయలు

[1 విజయ నగరమందు వజ

12 నింవోసనా రూఢుడై రా

18 జ్యంశేయగాను ఘండి

14 కోటనీమలోని వు

5 ప్పగిరి ప్రాంత్యం పెం

ఓ ఉక 425 0౯ 19038 - 39. బా

థి నాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యానుశీలనము నంతర ర క కర. రుం! 160 న్నకు వుత్తరం నాచి 17 రాజు సోముని అగహా 18 రం తురుమిళ దిన చెన్న కే 10 శ్వరునికి పుష్పాల పాపన ౭0 [ యెల్లభ ] నిల్చిరా దివ్యగంభం పయి నుదాహరించిన వానిలో మొదటి శాననము బుక్కరాయల నునుమడును రెండవ హరిహరరాయల కుమారుండునగు దేవరాయలచే. వేయింప బడినది. రెండవ హరి హరుని కాలమున నీవేవరాయలు యువరాజుగనుండి యుదయగిరి రాజ్యమును బాలించుచుండెను*. రెండవ హరిహరరాయలు కీ శ 1377వ నంవత్సరమున రాజ్యమునకు వచ్చినట్లును క్రీ శం 1404వ నంవత్సర మున న్వరస్తుండయినట్లును తెలియుచున్నది. తరువాత వారనత్వపుం బోరాటములో జయముంగాంచి, క్రీ శ 1406వ నంవత్సర మున మొదటి దేవరాయలు (ప్రౌఢచేవరాయలను పేరుతో సింహా వనము నధిష్టించెను.త ఈతండు రాజ్యమునకు రాకపూర (ము నుమారుఅరువదియైదు ముప్పది వత్సరముల కాలము ఉదయగిరి మండలాధివతిగ నున్నటులు చార్మిత కాధారములు గలవు కావున నీతండు నుమారు క్రీశ 1380 (ప్రాంతములో సోమునకు తురిమెళ్లదిన్నైె [గామమును దానమొనంగి యుండుననుట నంభావ్యమే యువరాజుగా దానశాననము వేయించుట విజయనగర రాజులకు పరిపాటే బుక్కు రాయ శానననుగూడ యువరాజుగా నున్నవుడేగదా వెలనినది ! మజియు విజయనగ రాస్ట్రాన కవీశ్వరుండుగ సోమనాథుని కీర్తి పతిష్టల నెజింగిన వాడపట (పౌఢదేవరాయ లీదానము నొనంగుటలో నాశ్చర్య ముండబోదు అనంగా నీ తురిమిళ్ళవన్నె క్రీ* 1380వ నంవళత్సరము (ప్రాంతములో సోమనాథున కీయంబడిన దనవచ్చును దీనిని బట్టి సోముండు క్రీశ 1380 వతృరముల ప్రాంతము వనజకు జీవించి యుండెనని చెప్పనగును మణియు సోమనాథున కీయ 1హారము (తురిమిళ్ళదిన్నె [గామము) నాలక న న సన. స... క క 106140 20606310 ౪701 [11 కష్య6ం 91 2064 [011006 క౨30010 09 క్ట. 23 £, [ ఏడటూరు శాననము ) 2018720012 0429024104 701.17 ౪70 46 286 2018౯20012 04౯౧౧2౧102 ౪01 111 ల? క! తె. తీక12010 కెం6800ట 701 ౫౮౫ లెక్కల ం!

ఉ తర హరివంశ రచనాకాలము 2 దాన మొనంగ6 బడెననుటకు పయి నుదాహరించిన రెండవ శాననముళూడ నుపోద్చలక మగుచున్నది. ఇది శ్రీకృష్ణ చేవరాయల కాలమునాటిది (ప్రొథచేవరాయల నాటి నుండి శ్రీకృష్ణ దేవరాయల నాటివజకు సోముని య్యగ్రహారమని (ప్రసిద్ధికెక్కిన ని తురి మళ్ళదిన్నె (గ్రామమును సోముడు దానముగా (గహించెననుటలో నందియముండుట కవళాశములేదు. కావున పయి నిక్రయములను బట్ట నాచన సోమనాథుండు (క్రీ శం 1300వ నంవత్సృరము ప్రాంతమున జన్మించి (క్రీ శ 13880 ప్రాంతము వజకు జీవించి యుండెనని నిశ్చయముగా: జెప్పవచ్చును ఈతండు తన నలుబదవ యేట ఉత్తర హరివంశ మహ్మాశంథమును రచించి బుక్కరాయనిచే పెంచుకలదిన్నె న్నగ హారముగా దానమును [క్రీ శ 184 వ నంవత్సరమున బడసెను తనజీవిత చరమ దశయందు తుఠిమిళ్లదిన్నె య్యగ్రహారము నేకభుక్తముగా ప్రాథదేవరాయలచే నొనంగ6 బడి నత్కరింప. బడెను ఎట్టియ హరివంశ రచనొాకొలము (వబంధ పర మేశ్వరుండగు నెజ్షా పెగడయు ఖలపురాణనుగు హరివంశము నాంధ్రీకరించినాండు ఈతడు [ప్రోలయ వేమాచెడ్ది యాస్టాన కవీశ్వరుండు కాకతీ యార్మధ స్మామాజ్య పతనానంతరము కి శ 1323 వ నంవత్సర మున రెడ్డిరాజ్యము స్టాపింపంబడినదని పలువురు చార్మితకుల యభిప్రాయము అద్రంకి రాజధానిగ ప్రోలయ వేమారెడ్డి క్రీ శ 2328 వ నంవతృరమునుండి [క్రీ శ 1349 వ నంవతృరము వటకు రాజ్యమును బరిపాలించెనని శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు (వాని యున్నారు... శ్రీ చిలుకూరి వీరభ్యదరావుగారు (క్రీ 4 1324 - 1850 నంవత్సరముల మధ్య నీతండు రాజ్యమేలెననిరి కాని శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు (క్రీశ 1325 వ నంవత్సరమున రెడ్డిరాజ్య స్రాపనము జరిగెనని సోపపత్తికముగా నిరూపించి యున్నారు. మణజియు నీ[ప్రోలయ వేమారెడ్డి రాజ్యకాలము (క్రీ.శ. 1325వ నంవ త్సరమునుండి క్రీ శ, 1858వ నంవత్సరము వజకు ననియు నహేతుకముగ వారు నిక్ణయించి యున్నారు హరివంశమునందలి యవతారికనుబట్టి ఎజ్జ్యాపెగ్గడ తన హరివంశ (గంధమును (ప్రోలయ వేమారెడ్డి కంకిత మిచ్చినటులు న్పష్టముగా6 దెలియుచున్నది మణియు

1. 181005 ౦ 2ెం601! మ1గ్య60009 లలత 76.

ణి నాచన సోమనాతు(డు _ కొవ్యానుశీలనము నీయవళారిక యందతి యా [క9ది పద్యమునుబట్టి యెజ్టయ తన రామాయణమును, వేమారెడ్డి ఈమ్ములలో. జివణివాండగు మల్లారెడ్డి కంకిత మిచ్చినటులును వ్యక్తమగు చున్నుధి. శానా తమ్ముండు ఘనుండు మల్ల రధినీనాథుండు నిన్నాతత శ్రీ తోడన్‌ సముపేతుంజేసి యెలమిం జేపట్టి మాకిచ్చుటన్‌ జేతోమోదమొనర్చ రామకథ మున్‌ జెప్పించి యత్యుత్తమ ఖ్యాతిం బొందితి నింకనుం దనియ నేం గావ్యామృతా స్వాదనన్‌. హరి 1.89 ( శంభుదానుని మిగిలిన (గంభద్వయమస నృసింహ పురాణము నారధ మహాభారతా రణ్య పర్వశేషముల (ప్రనక్తి (పకృతిము మనకిట యనవనరముగాన విడిచి పెట్టు చున్నాను, ) అక నీహరివంశ రచనాకాలమును గూర్చి యించుక పరిశీలించి యద్ధా౨ని నిర్ధారింతము హరివంశమున నీ వేమారెడ్డి రాజధాని యద్ధంకి యని చెప్పంబడినది ఈ నందర్భమున శ్రీ వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారు హరివంశమునకు€ బీరికవాయుచు నీ దిగువ వాక్యములను రచించిరి క్రీ శ 1323లో కాకతీయ సామాజ్య మస్తమించిన పిదవనే (ప్రోలయ వేమయ అద్దంకికి ఏలికయాయెను, చర్మిత పరిశోధకులు చేని పెట్టిన కృషివలన మనము [క్రీ.శ 1830వ నంవత్సరము నుండియే (ప్రోలయ చేమయ శాసనములను చూడ గలుగుచున్నాము [క్రి శ 1823కు వెనుక వేమయగాని? వేమయ తర్మడి ప్రోలయగాని, అతని తం్మడిగాని, ((క్రీ శ. 1255 లో అద్దంకి (ప్రభు వయిన ] సార౦గిపామికి. బిదప నాయకు లయినటు లాధారములు దొరకనంతి వణకు (క్రీశ 1323 పిదపనే యద్ధంకి వమయ యేలుబడి లోనికి వచ్చెనని యనుకొనుట క్షేమము ” “ తురుష్కదండయ్యాత లోరుగంటిని రణక్షేతముగా మార్చిన దాది (ప్రతాప ర్నుదుని నిధనము వజకీ యద్దంకి యెవరి యేలుబడిలో నుండెనోకాన్సి [క్రీ * 1330 క్ష ఎజ్ఞా పెగడ హరివంశము ; వావిళ్ల వారి చవ్‌తి ఎ పీఠిక, శతావధాని శ్రీ వేలూరి శవరామళాస్రగారిచేం బరిమ్య్భృతను

ఉ శర హరిఫంళ రచనాకాలము ణి నంవత్సర మున పుట్టిన వల్వేరు శాసనమునను హరివంశమునందును ఈ యద్దంకి, ('ప్రోలయవేమునికి రాజధాని గా6 గానిపించుచున్నది [ప్రోలయ న్వర్గమున కతిథియైై తరువాత వేమయ యద్దంకి స్వాయత్తము చేసికొని యుండును ఇటు లగునెడల క్రీశ 13823 = 13880 నంవత్సరముల నడుమ అఆద్దంకి వేమయ యేలుబడిలోనికి వచ్చెనని ఆనవచ్చును తంగ ఇంతియగాక శ్రీ చా“ంటి శేషయ్యగారిట్లు (వానియున్నారు, గబ శ్రీ వీరేళ లింగము పంతులు గారిచ్చిన వంశవృక్షములో చవేమారెడ్ధికి దొడ్డాంపై యను నొక సోదరుండున్నట్లు కన్చట్టుచున్నది హరివంశమున నాతనిపేరు కన్చట్టుటలేదు కాని ప్రెని. జెప్పిన శాననములో మల్లవరము శాననము) కోమటి (ప్రోలయ క్రైదుగురు కుమారులని చెప్పుచు నందు దొడ్డారెడ్డిపేరు నుదాహరించి యున్నారు. కావున దొడ్డా రెడ్డి యున్నమాట నిజము హరివంశము నాంటి కాత/డు చనిపోయి యుండును అందుచే. గవియాతని పేరును జెప్పలేదని తలంప వలసి యున్నది. ఆ శాననము శా శ 1247 లో వేమారెడ్డి వాయించినది. దీనిని బట్టి హరివంశమును గవి |క్రిశ 1325 వ నంవచ్స్చరమునకు€ దరువాత రచించెనని న్నష్టమగుచున్నది 2 పయి విషయములను బట్టి ఎజ్జ్టయ హరివంశ రచనము [కీ శ. 1825వ నంవ శ్చర మునకు. దరువాతనే య? వ్యక్త మగుచున్నది క్రీశ 1330వ నంవత్సరమునుండి కాననగు వేమారెడ్డి శాననములలో చీమ కుర్తి శానన మొకటి ఆందు శ్రీశైల అహోబల పర్వతి సోపాన నిర్మాణ (పన క్తికలదు ఈ విషయమును శ్రీ వేలూరివారు హరివంశ వీరికలో (వానియున్నారు కాని శ్రీ మల్లంవల్లి సోమశేఖర శర్మగారా చీమకుర్తి శానన విషయమును బహుధా చర్చించి, యాశాననము వదునాలుగవ శళతాబి తరువాత. గల్పింపంబడినదని నిరూపెంచి యున్నారుకి ఆనంళిర కాలమున నీ శ్రీశైల అహోబల పర్వతి సోపొన నిర్మాణ విషయము క్రి శ, 13843 వ నంవతృరమునందు వెలసిన ముట్లూరి శాననమునందు

1. ఎద్జాపెగ్గడ హరివంశము : వావిళ్ల వారి (వతి -__ సీతిక, (శశావధావి శ్ర) వేలూరి శివరామ శాన్రగారిచే( విరిష్భృతము ) 2 ఆంధధ్రకవి తరంగిణి వాలుగన సంపుటము పుట 101 3 పె15100 0% కెంర6! మ9్యరేంల:. 0110ల * కెం్కిం 92

80 నాచన సోమనాథు(డు _ కొవ్యానుశీలనము భక కట

కలదు ఈ శానన విషయమును జర్చించు నవనరమున శ్రీ మల్లంపల్లి వారా సోపాన నిర్మాణము క్రీ శ 1346 వ సంవత్సరమున! గాని, యంతకుం గొంచెము వూర్వము కాని పూర్తియై యుండెనని భావించియున్నారు*. కాని నిజమున కీ సోపాన నిర్మాణ విషయము శా శ 1262 (1340 &[) వ నంవత్సరము నాంటి దగు మంచాళ్ల దాన శాననము నందే చెప్పంబడి యున్నది. ఈ శాననమునకు మూల్మపతి లభింపమి, నాయాధారమును (గ్రహంప వలను పడదని శ్రీ శర్మగారు (వానియున్నారు క వీది యెటులున్నను, శ్రీశైల అహోబల పర్వత సోపాన విషయిము (ప్రస్తావింపబడిన కౌన నము నందలివిగా (శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారిచే [బకటింపంబడిన కోక ముల ౨ట నుదాహరింతును

ఉద్ధ్భృత్యభూమిం యవనాబ్ధిమగ్నాం

సంస్థాపయంతం (ప్రక సోత్తే మార్యాః

సాక్షాత్క్మరో మానుష దేవభాజా

మహావరాహం పరికీ రీయంతి

శ్రీశైల గంగాతట సీమ్నరమ్యాం

సోపాన వీధిం వదధేన వేమః

యాదివ్యతి న్వర్ల మనోద్యతానాం

మిశ్రేణిరివ పధితానరాణాం ॥

(శ్రీశైలము పయినుండి య్యాత్రికుల సౌకర్యార్థము పాతాళగం వజకున్యు అహూబల నృసింహ క్షేత్రమునుండి దిగువ వణకును సోపొనములను నిర్మించ్చి ప్రోలయ వేమారెడ్డి ధన్యుః డయినాఃడనుట నత్యము ఇట్టి యసాధారణమగు నిర్మాణ విషయము హరివంశమునం గానరాదు. ఎజ్జయయు నద్ధానిని తడవక విడిచె ననుటయు నంభావ్యముగాం దోపదు కావున హరివంశము రచించిన నాంటికి సోపాన

కే $115600౧0 0 గెంరేడ! 10860005. ౧౧౫౫1౯ * ₹286 92.

2. కొం01స016 ౫0 3408 ౨886 85 -- 800౧7 ౦ గిం6 641

61006008

శ, అంగధ్రకవుల చర్మితము : మూండవభాగము, ప్పట 422,

ఉత్తర హరివంశ రచనాకాలము శ్రి నిర్మాణము జరిగి యుండలేదనుటయు వంగీకార్యమే. క్రీ చాగంటి శేషయ్య గారీ సోపాన నిర్మాణ కాలమును నిక్ణయింప కున్నను నీ విషయమునుగూర్చి యిట్లు నవాని యున్నారు “ఈ వేమారెథ్ధి శ్రీత్తైలమునం బాతాళ గంగకు సోపాన పంక్తిని నిర్మించె నని యీతని వంశీయులు (వాయించిన యనేక శిలాతామ శాసనములలో వర్చింపంబడి యున్నది అ విషయ మెందువలననో హరివంశమున' జెప్పంబడలేదు, బహుశ ఃహరి వంశ రచనానంతిర మామఘనకార్యము నాతండు చేయించి యుండవచ్చును క; మజియు హరివంశమునకు. బీరికవాయుచు, శ్రీ వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారు ని యఖి ప్రాయమునే నమర్థించియున్నారు 2

పయి విషయములనుబట్టి క్రీచైల అహోబల పర్వతసోపాన నిర్మాణము శ్రీశ కే3శీర వ నంవత్సరముకంటె నిన్ఫృంశయముగ( బూర్వము మంచాళ్ల శాననముమూల పతి లభించినచో నీ సోపాన నిర్మాణము (క్రీ.శ 1340వ నంవతృరముకంటె. బూర్వ కాలికమగు నవశతాశమును గలదు. కావున హరివంశ రచనాకాల మంళికుముందే యని [గ్రహించుట సమంజనము అది న్గూఅముగ కక్రీ శ, 1885 వ నంవతృర ప్రాంతమని నిర్ణయింపనగును,

ఎజ్జ్యాపెగ్గడ హరివంశ రచనాకాలము నాచన సోమనాథుని యుత్తర హరివంశ రచనాకాలము, పయి నిరయముల ననునరించి, [కమముగ్య క్రి శ 1335, (కీ శ, 1340 నంవత్సరముల ప్రాంతమగును మజఖియు నెజ్ఞాపెగ్గడ (గ్రంథము. పూర్వ రచనము నోమనాథుని గంథ మనంతర రచనమునగును

ఎజ్బా పెగ్గడ, కీ శ 1325వ సంవత్సర మునకు! దరువాతినే హరివంశమును రచించి, యద్దంకి (వభువగు ప్రోలయ వేమారెడ్డి కంకిత మిచ్చినట్లు ముందు నిరూ పించితిని అంకఠకు ముందు రామాయణ (గంథమును మళ్లారెద్ధి కంకితమిచ్చి, యాతని యభిమానమునకు6 బ్యాతు(డయినాండు రామాయణ, హరివంశముల రచించునాటిక యొజ్ఞాపెగ్దడకు నలుబది వత్సరముల [ప్రాయముండుననుట నమం జనము అనగా స్టూలముగ (క్రీశ. 1320 - 25 నంవళత్సిరముల నాంటికి కవి శేఖరునకు నలువది నంవత్సరముల (ప్రాయమని భావించినచో, నీతిండు నుమారు ఎ ఆం్యదకవి తరంగిణి. నాలుగవ ఫంపుటము. పుట:

8. ఎజ్ఞాపెగ్గడ హరివంశము ; వావిళ్ల/వారి (వతి ఇటీవలి మ్ముదణను,

82 నాచన సోనువాథు(డు _ కొవ్యానుశీలనము కీ శ, 1280 సంవత్సరముల 'ప్రాంతిమున జన్మించియుండును. ఎబ్బాపెగ్గడ (క్రీ, శ 1280 నంవళ్స్ళరము 'పప్రాంళిమున. బుట్టి యుండునను విషయమున (శి కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు, (శీ పింగళి లక్ష్మీకాంతిముగారు, శ్రీచాగంటి శేషయ్య గార లేకాభ్శిపాయమునే వెలిబుచ్చియున్నారు * (కీ.శ 121638 - 1180 నంవత్సర ముల నడుమ రాజ్యమేలిన వెలనాటి వీర రాజేం్యదుని బట్టి చూచినను ననంగా క్రి నా 1175 సంవత్సరముల (ప్రాంతముల నాతినిచే మన్నన లందిన భీమనకు నాలు“వ తరము వాండగునీ చమొజ్జ్టయ కాలము నరిపడుచున్నది.

అనపోళతారెడ్డి రాజ్య కాలానంతర మున అనవేమారెడ్డి రాజ్యార ౦భ కాలము నందెట్టా.పెగ్గడకును మణికొందటకును కొంతభూమి దాన మొనంగం బడినట్లు క్రీశ క36శీవ వంవళత్సర మునాటి కొల్లూరు శాననమునందు గన్పట్టుచున్నది* కావున యెక్టాపెగ్గడ [క్రీ శ 1864వ సంవత్సరము వణకు జీనించి యుండెననుట నష్టము ఈ కారణముచేతనే యిక్కవీశ్వరుండు (క్రీ శ 1850 = 64 సంవత్సరములలో రాజ్య మేలిన అనపోతారెడ్డి యాస్టానము నలంకరించె ననియు జెప్పవచ్చును. కావున ఎక్టా పెగ్గడ క్రీ శ 1280 నంవతృరముల ప్రాంతమున జన్మించి (క్రీశ 1365 సంవత్సరముల ప్రాంతము వణకు ననగా నుమారెనుబది వత్సిరముల కాలము జీవించి యుంచెనని నిక్టయంపనపను

నాచన సోమనాథుని జీవితకాలము [కీశ 1300 నుండి క్రీ శ 1380 నంవతృ రముల వజకనియు, నెక్షాపెగ్గడ జీవితకాలము క్రి.శ 1280 నుండి [క్రి శ 2365 నంవత్పరముల వజక3యు మీంద నిరూపింప6 బడినది ఈ నిర్రయములనుబట్టి సోమనాథుడు ఎక్టాపెగడ కంటె నుమారిరువది నంవతృరములు చిన్నవాండయి యుండునని చెప్పవచ్చును కావున నీ మహాకవు లిరువురును నమకాలికులయిః నుమారు మూండు దశాబ్దముల కాల మాం్యధ కవితా సామాజ్య సీమలలో స్వేచ్చా విహార మొనరించి రన నొప్పును

శ. అం్యధకవుల చర్మితము . (వథమభాగము, వుట 173

ఆంధకవి శరంగిజీ : నాణగన నంప్పటము, ప్పట 58,

నాచన సోమవాథుని నివాసస్టానవం- వంశాదులం నాచన సోమనాథుని నివానస్టానమును గూర్చి నిశ్చయముగా. జెప్పుట కాధార ములు లభించుటలేదు ఈ విషయమున బలువురి యభ్శిపాయముల నిట.దెలిపి, నమంజనమగు నిర్ణ్మయమును గావింపవలయును శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు “ఇతండు (నాచన సోమనాధు-డు) తన (గ్రంథమును నెల్లూరి యందలి సొహరిహరనాథునకుం గృతి యిచ్చుటచేతి నితని నివానము నెల్లూరి మండలములోని యేవో గ్రామమని తోంచుచున్నది ” అని చెప్పెయున్నారు* [శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు వాచన సోముని ౨వానము కవ మంఎలములొని పెంచుకలదిన్నె యని చెప్ప యున్నారు కాని వారి న్యాయమునకు( దగిన యాధారములను జూప నమకట్టి యుండలేదు * ప్రశృతము లభ్యమపచున్న ' ఉత్తర హరివంశము" (వావిళ్ల ముద ము) నకుం ఖీరికయందు (శీ వేటూరి _పభాకర శాస్త్రిగారిట్లు వాసియున్నారు “విద్యా నగరాధిపతి యగు నంగమ బుక్కుభూపాలు౨చే నేటి కడప మండల మందలి పెంచు కలదిన్నై _గామమును (బత్మిగహించుటచే నీకవి కడప మండలము వాండయి యుండ వచ్చు ననవచ్చును వనంత విలానము కృతిపతియశు మాచయ (బ్రహ్మని శాననము పల్నాడు తాలూకాలోని కారెమపూడలో నున్నది కావున +కవి గుంటూరు మండలము వాడేని కావచ్చును.” (శ్రీ టేకుమళ్ల అచ్యుతిరావు గారు సోము? గూర్చిన వివిధ విష యములను జర్చించియు. నీకవి నివానస్తానమును దడవి యుండలేదు శ్రీ వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారు “సోముడు” అను (గ్రంథమున నెల్లూరు మండలమునకు. జెందిన తిక్కనాదులను బేర్కొని నాచన సోమనాథుని గూడ నెల్లూరు కవిగా తలంచి యున్నారు, అంతే వారు విపరముల జోతికి.బోలేదు. పయి నుదాహరించిన వారల యభిపాయములను జర్చింతిముం (శ్రీ కందుకూరి వీరేశలిం “ము పంతులుగారు నెల్లూరి యందలి హరిహర నాధున కుత్తర హరివంశ ల అర్యరకవుం దర్యళమ. (వ్రళమళగమ పలా కీ అర్మిధకవి తరంగిణీ నాలుగన సంవృటము ప్కట 121, త్‌

న! నాచన సోమనాథు(డు _ కావ్యానుశీలనము (గంధ మంకితమయి.నందున సోమన నెల్లూరి వాండనిరి. కాని హరిహర నాథున కంకితి మిచ్చుట కదియే హేతువు కానక్కజలేదు. విలన సోమనాథుండు గద్యలో6 దిక్కన యెడ. జూపిన యాదరమును బట్టియు హరిహరాద్వ్వైతి సిద్ధాంతము నెడ నాతనికింగల యభిమానమును బట్టియు. దన (గ్రంథమును హరిహర నాథునకుం గృతి యొనంగుట కవకాశము కలదు అంతేకాదు ఉత్తర హరినంశములో సోమన కృతిభ ర్త నెల్లూరి హరిహర నాథుండని యెక్కడనులేదు. కాక చితాల్‌దుగ్గము మండలమున దేవనాశరి కాలూకాలో హరిహర (గామమునంతు హరిహర దేవాలయము వేజొకటియు నున్నట్లు తెలియుచున్నది. సోమన గంథరచనమునకు6 బూర్వుమేబది వత్సరముల నాండు (ఆనంగా (కి, శ 1280వ నంవత్సరమున) సాలువ తిక్కమ దేవుడా హరిహర దేవా లయమునకు బంగారు కలశముల నేర్పాటుచేసి యున్నాండు.! మజొక విషయము సోముడు హరిహరనాథ నంబోధనము నందు విజయనగర (ప్రభువయిన హరిహర రాయలను గూడ లక్షించి యుండుననియెడు వాదమును గలదు, “*వేయునేటికి నల పాండవేయు సాటి వీరు(డిల లేండు (పతి రఘువీరు. డొకండోొోాళనుుంలోలణలకా విలాసకృతికర్త తన (ప్రభువగు రఘునాథునింగూడ మనను నందిడుకొని యుండెనని శీ కొడవంటి శంకర నరసింహ (బహ్మంగారు [వాసియున్నారు ఈ చమక్కారావహ ముగు నూహయు నత్యము కావచ్చును

సోముని వనంత విలాన (గ్రంథ కృతిపతి యని వాకొనంబడుచున్న మాచయ (బ్రహ్మని శాననమునుబట్టి సోమన పంటూరు మండలము వాండేని కావచ్చునని, (శ్రీ వేటూరి వారు చెప్పియున్నారు! కాని మణియే యితరాధారములును గానరానంత వజకు నీ యూహను [(గహించుట కవకాశము చాలదు నాటి సత్తిదుళనము నందలి పెంచుకలదిన్నై (గామమును బుక్కరాయ పురముగా వెలయించి, బుక్కరాయ మహీ పతి సోమునకు దానమిచ్చినాండు, అది నేటి కడప మండలములోనిది. శ్రీ శేషయ్య గారు తలంచినటు ల్మాగానుమే సోముని నివానష్థానమని నిర్ణయించుట కాధారములు లేవు కాని దానమును [గహంచి య్యాగామ యాజుమాన్యమును వహించిన దాదిగ, సోముని నివానస్పానము 'పెంచుకలదిన్నె లేక బుక్కరాయ పురమగుట నమంజనము. మజియు(. (బౌఢదేవరాయలచే నీకవిశేఖరునకు దాన మీయంబడిన తురిమిళ్ళదిన్నె “|... చఫ్యిగ్రాఫియా కర్నాటికా వాల్యూము ౫1 ౨ 50.

శ, ఉత్తర హరివంళము : సీఠిక వృటక

నాచన సోమనాథుని వివాసస్తానము __ వంశాదులు రథ్‌ య్యగ్రహార మును నేటి కడప మండలములోనిదే. సోమనాథునకొక య్మగ్రహార మొక మండలమునందు దాన మీయంబడి యుండంగా ననంతిరకాలమున నారాజ్య సింహా ననము నధిష్టించిన [పొఢవేవరాయలు, దాన మీ/దలచిన [గామము మజియొక మండ లము లోనిది గా నిరయింపం బడుననుట యుక్తముకాదు మొదటి దానశాననకాలము మండియు6 గడవ మంశలములోని పెంచుకలదిన్నె (గ్రామము సోమనాథుని నివాన ముగా నుండుటకు(-4౮ల యవకాశములను బట్టియు రెండవ దాన శాననమునందలి గామముకూడ కడప మండలములోనివే యగుటను బట్టియు, నీకవి కడప మండళి నివాసి యని చెప్పనొప్పును మజఖియు మహాకవియు నాస్టాన కవీశ్వరుండునగు సోమ నాథుని నివానస్టానమునకు( గడుదూర మయిన (గామమును బుక్కరాయలు దానము చేని యుండండనియు. దలంపవచ్చును కావున నాచన సోమనాథు౨ న్వన్ధలము కజప మండలమునందలి దంయు బుక్కరాయ పురమును దానముగా (శహించినదాది, యాట్రామచ సోమనాలు౨ వావస్టాన మాయు నిక్ణయింవ వచ్చును. సోనువాథుని వంశాదులు శ్రీ విరూపాక్తున చ్నేవాలున నాచన సోమనాథాదులకు బుక్కురాయ పుర్యాగహార ము

దాన మొనంగ6 బడినది ఆదాన శాననమునందలి పదునెనిమిదవ శ్లోకము నందుత్త రార్టమునుండి యీ మహాకవి వంశాదులకు నంబంధించిన విషయములు వ్యక్తపణుపం బడినవి అ శ్లోక పాదము లీదిగువ నుదాహరింప! బడినవి---

• అప స్తంబాఖ్య సూతాయ భారద్వాజాన్వవాయినే. 18

యాజుషోజాం వరేణ్యాయ సకలాగమవేదినే

జ్యో

అష్టాదశ పురాణానా మభిజ్ఞాతార్థ వేదినే, 18

అష్టభాషాకవిత్వ శ్రీ శ్రీవాణీజటితసంపదే

సోమాయ నాచనాంబోధేః సోమయామితతేజసే. 20 మటీయు,

శ్రీమన్నాచన సోమాఖ్య మవోకవివరోప్యధ

రాజానమాళిషం చైవ ఉరజీవీభవత్వితి. ల

శకి నాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యానుశీలనము పయి క్లోకములందలి సారాంశమునుబట్టి నాచన సోమనాథుండు అపన్తంబన్నూతు.డు, ఖారద్వాజ గోతుండు యజుశ్ళాఖీయ (బాహ్మబఖుండు, నాచన వంశాబుధి చరదుండు నని స్పష్టముగం దెలియుచున్నది మజియు నిమ్మహాకవి వరేణ్యుండు నకలాశమ వేదియు, అప్పాదశపురాణా భిజ్ఞాతార్థ చేదియు అష్టభాషాకవిత్వ శ్రీయుతుండును శ్రీ శారదా కటొక్షలబ్రవిభవోపేతు. డయి నుకవితా (పవాహ నంపదచే. దేజరిల్లు వాండును నని వర్చింపంబడి యున్నాడు. శాననస్థమగు నీ విషయజాలముచే నీతిండగహారమును దొనముగా (గహించునాటికి మహాకవిలై మహావిద్వాంనుఃడయి కీర్తికాంత యొడి యందొదిగి యుండెననుట నిశ్చయము “అఆప్టభాషా కవిశ్వ(శీ” యనుటలో నీతండు నంన్యృతాయ్యధములయందఖండ పాండిత్యమును కలిగి యుండుటయగాక తమిళ కర్ణాటాది భాసలందును (బవీఖుడయినట్లును జెప్పనశును ఉత్తర హరివంశము దక్క నితరములగు కావ్యములు నేండలభ్యములైనను మఖికొన్ని (గంథభముల నీతండు రచించినట్లు తెలియుచున్నది ఏమయినను నీతని బహుంభొోషా పారగిఈ్తూననాహాశలనలన బనిలేదు. ఇట్టి '(పజ్ఞాపాటవము లానాటి మహాకవులకు నర్వసాథధార అమే యనుట నత్యదూరము కానేరదు నన్నయాది మహాకవులందటును దీని కుదాహృతులే యశ దురు సోమనాథుండాపన్తంబ న్యూతుండని చెప్పంబడి నందున [బాహ్మణుండనుటల్‌ నందియములేదు (శీ కందుకూరి వీరెశలిం ము పంతులుగారు గి చిలుకూరి వీ6

భదరావుగారు నీ మహాకవి కులమును గూర్చిన యభిప్రాయము నందేకీభవింపలేదు

(శ్రీ వీరేశలింగము సంతులు గారీకవిని నియోగియనిరి (శ వీరభ్యదరావుగారూ వే,

వేదాంగ పారంగతుండయి యష్టాదశపురాణజ్ఞుండగుట వైదికియై యుండునని తలంచిరి

వీరిరువురును వారివారి వాదముల కితరములగు నాధారములం జూపలేదు. చారి!

కములగు నాధారముల జోలికి. బోక ఆంధవాబ్మయారంభము నుండి తటచి విశ

ర్శించినచ్పో నియోగి, వైదిక భేదమంత స్పష్టముగా పరిగణింపంబడినట్లు కానరాద

నుమారు సదునైదవ శతాబ్దినుండియే నియోగి వైదిక భేదము (పబలమయినటులు దోంచును. దానశాననము నందు ' సోమాయ నాచనాంబోధేః సోమయామితితేజ సే” = అని యిరువదియవ క్లోకమునను ముప్పదియవ శ్లోకమున “నాచనాత్మజః” అనియు మ్మాతము గలదు అఇతరములగు నాధారములులేవు వీనిని బట్టియే సోమనాథుని వంశనామము, గృహనామము పితృనామము, నిర్ణయింపం బడవలని యున్నది. సారన్వతాధినేతలు వంశమును గులమునుగూడ నమ్ముదముళోం బోల్చుట నర్యపదాయ మయినన్సు వేజొకచో “నాచనాత్మజః” యని నృష్టీకరించియుంట గవిభావము నాచన

నాచన సోమనాథుని వివానస్తానము _ వంశాదులు 87 వంశమనిగాక, నాచనయొక్క కుమారుండని వ్యక్తమచున్నది. మజియు నిమ్మహా కవి తరువాతి వారు. పిల్లలమట్టి పినవీరన), ఎడపాటి యెట్టి కొజవి గోపరాజు, కూచిమంచి జగ్గకవి, మొదలగువారు తమ గంథములుదు! బూర్వకవిస్తుతు లొనర్చు సట్టుల నీ (క్రింది విషయముల జూశనగును. (0) “నాచిరాజసోము' ___ శృంగార శాకుంతలము రి “నాచననుతుసోము ___ సకలనీతి కధా వివానము శ్రి, నాచిరాజుసోమని ___ సింహాసన ద్వాతింళిక లో లీ 'నాచిరాజుసోముని' ___ నసుభ(దాపరిణయము లు ర్స్‌ '“నాచిరాజుసోముని* ___ తురిమెళ్ల దిన్నె శాసనము. (4౧ 425 0౯ 198 - 39)

పయిని వివరింపబడిన యాధారములుగాక నితర ములగు విషయము లేమియు బుక్కరాయ శాననమున( “న్పట్టవు వీనిని బట్టియే సోమనాథుని వంశనామమును, గృహనామమును, బితృనామమును గులమును నిస్యయింపవలని యున్నది శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు తమ ఆంధకవి తరంగిణియందు, సోమనతోంబాటు దానమును (గ్రహిం చిన మిగిలిన యైదుగురు వ్యక్తులకును బితృనామమును శాననమున జెప్పియున్నారు ఆ హెతువున సోముని తిండిపేరు గూడ జెప్పంబడి యుండుట సహజమని యొక కారణమును బేర్కొని యున్నారు ఇదియు నహెతుకమే నుజియు నీతనికి రెండు వందల నంవత్సిర ములకు! దరువాతివాండగు ఎఖ్జయకవి “*నాచననుతుసోము * అని న్పష్టముగ న్తుతించి యుండుటయు నీతండు నాచన తనయుండగు సోముండని వ్యక్త మగుచున్నది. పయిని జూపిన కారణములచే నీమహాకవికి “నాచన+ ఆనునది యింటిపేరును దం/డ్రిపేరును గూశ నయి యుండుననుట నిశ్చయము

ఇ(క నీ కవిని గూర్చిన యర్వాచిన కవుల ('పశంనలలో. గాననగు విషయముల నొకింత పరిశీలింతము పయి నుదాహరింపంటడిన పద్యభాగములలో “నాచన “నాచిరాజు ” లను రెండు విధములు పేర్దుకలవు. “నాచన” అనునది గృహనామ మనుట న్నష్టమయిసప్పటికిన్తి “నాచిరాజు అనునది పౌరుషనామమయి యుండెననుట కవకాశములు పెక్కులు గలవు, పౌరుసనామములు గృహనామములయి వెలయుట

ల! నాచన సోమనాథు(&ు _ కావ్యానుశీలనము నర్వసాధారణనుయిన విషయము మజియు రాజు శబ్దము వైదికుల యింటిపేర్ల

| యందుండుట యపురూపము ఇది న్యవహార యోగ్యులయిన నియోఫలలో (బనిద్ధ మయినది కావున 5ోనాచిరాజుూ” లేక “నాచన” అను గృహనామమునుబట్టి నాచన సోమనాథుడు నియోొకులమునకు. టేందినవాండని భొవింపంబడినది. మణియు నింహానన ద్వ్యాతింశిక (ంథమునం బూర్వకవులను స్తుతించు నవనరమున కొటవి గోపరాజీ [కించ పద్యమును రచించెను--

చ. అనఘు హుళక్కిభాస్కరు మహామతి పిల్లలమళ్టీ 'పెద్దిరా జును బినవీరరాజు కవిసోముని తిక్కన సోమయాజి శ్రే తనకవి రంగనాథు నుచితకాని నెజ్టన నాచిరాజు సో మన నమరేశ్వరుం దలంతు మత్కులచం[ద్రుల సత్కవీం[దులన్‌

పయి పద్యమునందు “మత్కులచంద్రుల” అను బేదవయోగము గమనింపందగి యున్నది కొజవి గోపరాజు నియోగి కుటుంబమునకు. జెందిన వాండనుట నిశ్చయము 1దా! ఈగోపరాజుచే మత్కుల చర్మదులయిన వార లనని బత్యేకముగ నియోగులను బేర్కొనినాండు ఈతండు వైదిక కవులను వేజొక పద్యమున నుతించియుండుటయు నొక విశేషము ఈ (ప్రస్తావనయు. నాచన సోమనాథుండు నియోగి (బాహ్మణుండని నిర్ణయించుటకే యుపళరించుచున్నది

ఇకవ్నిశేఘ్రని కవికాలాదుల విషయమున నందిగ్ధము లుప్పతిల్లి వివాదముల

కవకాశము కతిగినటులే, దానముగ నీయంబడిన య్మగహాం మునం దీమహాకవికి లభించిన భాగముల విషయముళూాడ వివాదముల పాలయినది. బుక్కరాయ మహీ పాలుండు శ్రీ వాణీజిత సంపదచే నొవ్చు నిమ్మహాకవికిని మజి యైదుగురు (బాహ్మణు లకును బెంచుకలదిన్నై యను (గ్రామమును బుకరాయ పురముగ' బేరుమార్చి దాన మిచ్చినాడు ఈ య్మగహారమును 110 భాగములు/ నొనర్చి యాణుగురు (బాహ్మణు అకు పంచి యిచ్చినట్లు శాననమునందు న్పష్టముగ గలదు. శాననమునందు 29 నుండి 34వ నంఖ్యనుగల క్లోకములందీ దాన (గ్రహీతిల వంశ, నామాదుల వివరించి, వారివారి భాగములు నూచింపంబడినవి అందు ముమ్మొదటం బేర్కొనంబడిన సోమ నాథ మహాకవికి (బత్యేకింపంబడిన భాగముల విషయము, మనకు లభ్యమయిన శానన 1వకులు రెండింటను రెండు విధములుగం గన్బట్టుచున్నది. ఈ విషయమును బత్యేక

నాచన పోమనాథుని వివానస్తానము _ వంశాదులు $$ ముగ6 జర్చించి నిర్ణయించును ఈతనికి ముబ్బదియాజు భా ములు ఆయ్మ్శహాం యాజమాన్యముతోంబాటు లఅభించెను రెంచవవాండు భారద్వాజ గొతుండును నాచన యొక్క తనయుండును నగు తట్లపకు ౨రువది యెనిమిది ఖాాములుః మూవ వా/ఉగు కాశ్యపగ్యోతుండును అన్నదాతాధ్వరి ప్లుతుండునప సం యకు బదునొఠకండు జాశములు నాలుగవ వాండగు కౌండిన్స పెతుండును చేవయిని కుమూరు(ఉప నిం నకు బది ఖాశములు ఐదవవాండు కాశ్యఎగో తుండు నాశయకు! బ్ముతుండుసగు వళ్ళి యకు మూడు ఖా;ములు ఆరవవా(డు శ్రీ వత్సృిగోశుండును తిమ్మయాళ్మజు(డునసు భాన్కరునకు రెండు భా “'ములును పంచి యివ్వంబడినవి ఈవిధము *ఎయాలు గురు (బాహ్మణులకు ఖా “ములు పంచి యివ్వబడినవని తల(చినచో నిభాకముల వంత్తము 1110 విభాగములు చేయబడిన దనుటకు విరుద్రముగ( గానుపించును' శ్రీ కందుకూరి వీరేశలిం “ము పంతులుగారు ఈమ ఆయార్యధకవుల చర్మితిమునందు దక్క యెవరెవరి కెన్ని భాగములను బంచి యిచ్చిరను విషయము/ల శాననభా ము మజియే ఆంఅజర (బఎతులయందుము (బకటించం బడలేదు ఎప్మిగాఫియా కర్ణాటికాయందు నాచన సోమళాథునకు లభించిన భా ములను దెలుపునంతివటకు మాతమే 2ఏడివ శ్లోకము) చూవంబడి యట శి విధముగా (వాయంబడినది = *ణల6 01! ౦౪8 ౧8౧061 ల ౪౯ 1 423౯3 జషరే రేం 1, ౦౯00౪6౧౮68? 68 ' సోమనాథుని భాగముల విషయ మును దెలుపు గోఠము మనకు లభ్యమయిన 'పకతులలో.గల పాఠభేద మీ (క్రింది విథ ముగా. /లదడు

50 ౯20%) 2 6౧౧462 సై 15కి నంఖ్యనుగల కానన(పతి |

శ్లో స్వయమన్వకరోద్వ్భృత్తిం దశోత్తర శతంకవిః

షడ్వింశద్మతభాగాః న్యుర్యజమానాహ్వరో స్తతః, ల్లి £0137230% ౩ (౧4౯౦4౬62 ౮64 46 నంఖ్యనుగల శానన్మపతి : శో నస్వయమన్వ కరో ద్యృత్తిర్ర శోత్తరశతం కవిః ష్మట్రింశ ద(తభాగాః మ్యః యజమానాహ్వయా తతః, 28

బుక్కరాయలు అఆయ్యగహార ము వెన్నిభాగములు చేనినప్పటిక?, సోమున కెన్ని

భాగములందుండి లభించినప్పటిక్కి నోమనాధళవి నా య్మగహార మునకు యాజమాన్య

40 నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము కనన ఈ కన స రట. మును వహింప నిర్ణయించెననుట కానన (పతులన్నింటను నృష్టము 10గలదు, సయి నుదాహరించిన శానన్నపతులలో షడ్వింశ షట్రింశ ఆనంగా 26 36 భాళము లీకవి కీయబడినటులు గలదు. అందేది నరియైనదియు చర్చింతము పోమనాథుండీ య హార మునకు యజమాని యని నిర్ణయింపంబడెను మజియు మహాకవి”6 కీర్తి 'తిషఫ్టల నందినవా(డు శాననమున 19 నుండి 27 వ గోకోమువణకు. "ల విషయము జూచికచో నీయ్మ“హారమును బూర్తిగా పోమనాతునకే దాన మివ్వబడినట్లు త్రోంచును, అంతియగాక యాజమాన్యమును వహించు ఏకవివరుండు య్య్శహార మునందలి భా "ము లను బంచి యిచ్చుటలో( (బారంభముననే పేర్కొానబడినాండు మజొక్క విషయము, ఈతని తిరువాత నాచనాత్మజుండగు తల్లప్పకు నిరువది యెనిమిది భా "ముల ౨చ్చి నారు పోమనాథుండును నాచనకు. బ్యుతుండేయని ముందు నిరూపింపంబడినది. మహాళవి ఈఊం్గడియును దల్లప్ప తర్మడియును నొక్పరే మైనదియు. గాందియు నిరూ సించుట కాధారములులేవు ఆది యింట స్మప్రస్తుతము ఒక్కరే యనుకొనిన నిశ్కవి నత్తముని యనుజుండున్సు అతని తరువాత వేర్కొనం బడి ళవాండుడు యోకాజాఆలహుకూో నిరువదియెనిమిడి భాగము లిచ్చియుండగా రాజాన్ముగహమునకూల బ్యోతుండంయే చవివు పండితి శిరోముణి 1 విద్వల్లోకమున (బతిప్తసందిన నీ మహాకవికి నిరువదియాఖు భా ము లిడి రనుట హాస్యాన్స్నదము; ఆసంబద్రము; అనంగీకార్యము కావున నీ హేతువాద ముల బలమున సోమునకు బుక్కరాయపురమున ముపష్పదియాణు మృట్రింశ) లాగ ముల నిడి యాజమాన్యము నప్పగించి గౌరవించి నారనుటలో నందియముళదు* అనగా శ్రీ కందుకూరి వారు '్రకటించిన శాసన ప్రతి ౧0 64౯ ౮64 46 యందలి పొరమే నరియైనదనుట ష్మట్రింగ యని చెక్కబడిన పదము కాల్మకమమున రూపు చెడిన యొక ప్రతిలో పడ్వింశగా కొనించి యుంంనోపును ఈ(ప్రతులన్నియు నొకే శిల్పాచార్వునిచే చెక్కబడి యున్నందున, శ్రీ కందుకూరివారు తలంచినటు లీవిషయ మున బార ఖేఎము కలిగియుండిన వనుట నరికానేరదు ఇంక మి"లిన (పతి గహితలకు లభించిన కా "ముల విషయములో తల్లవ్చకు 28; సింగయకు 1; సింగనకు 10 భాగములనుటలో నేరికిని యభ్మిపాయభేదము లేదు. చివరి యిరువుర ప వత్సయ భాన్హరులకు శాసవమునందలి 32, 33 గోము లలో వృత్నితయ వృత్తిద్వయ యని చెప్పంబడినది. అనంగా వీరికి క్రమముగా మూండు రెండు కాఫములనుట ఈరీతి నీయ్మ్శహారమును బంచి యిచ్చినారని తలంచినచో, వారిభాశముల మొత్తము తొంబది యని తేలును. అట్లయిన దకోత్తర

నాచన సోమనాథుని నివానసానము _ వంళకాదులు శ శతభాగములుగా విభజించిన విషయము పాల్లువోవును. ఈపారము ఎపష్మిగాఫియా కర్లాటికాలో (బకటింపంబడి సకీలై [158, ౮4 46 శానన వతుల రెంటను 28వ శ్లోకము నందలి పూర్వార్హములలో నొకే విధముగా గలదు మజణియు శ్రీ కందుకూరి వారును శ్రీ చాగంటి వారును నీపారమునే యంగీకరించిరి. శ్రీ కందుకూరి వారు ఖాగ విషయ చర్చలో చివరివారస చత్సయ ఖాన్కరుల భాగములను వృత్తితయ వృత్తిదయములకు బదులు [కమముగ పదమూడు పండ్రెండు భాగములుగా నవ రించి, దశోత్తర శతిభాగ నిరయమును నరివుచ్చిరి కాని యీ నిర్ణయ మంగీకారర్థి యోగ్యముగాం దోపదు. శ్రీ చిలుకూరి వీరభదరావు గారు క్రీ శ 1910 వ నంవత్సి రమున (బథమ ఉగాది నంచికలో బుక్కరాయ దానశాననమును (బకటించిరి. విరి శాసనమునకు మూలమేదియో తెలియరాదు, శ్రీ టేకుమళ్ల అచ్వుతిరావు గారు “విజయ నగర స్మామాజ్యమందలి ఆం్యధవా బ్బ్మయ చర్మితము” న నాచన సోమనాథునొ కాలాదుల చర్చకు. గడంగుచు, శ్రీ చిలుకూరివారి శాననమునందలి కొన్ని భాగముల నుదాహ రించిరి. అందును నీ*దశోత్తరశతం * అనుపాఠమేగలదు కాని శ్రీ చిలుకూరివారి శోననమునే 1పస్తోవించీ (శ వేలూరి శివరామశాస్తెగారు తమ సోముండు” అను (గ్రంధమునందు [క్రీ శ 1917వ నంవత్సరము, కానన పారమును బూర్తి గా నుదాహ రించి యున్నారు ఇందు మా(తతము * దశోత్తరశతం ” అనుటకు బదులుగా “దశోదర కతి” అని వాసిరి. (పప్రాయశః భాగముల మొత్తము తొంబదికి నరియగు చుండుటచే శ్రీ శా ప్తెగారీపారమును నవరించి యుందురు, అనంగా వీరి యభ్మిపాయము పది తక్కువ నూజు యని నమర్రించుట కవకాశము కలదు. శతముయొక్క యుదర మునందు దశగల నంఖ్య యనుచో శతమునందే పదినంఖ్య గర్భన్థ్రమైనదనియు నా కారణమున బది నంఖ్య శతమునందు లోపించిన దను యర్ధమును (గహించి, తొంబది నంఖ్యగా నిర్ణయింపవలయును శీ చాగంటివారును “*దశోత్తర శతం” అను వాక్యమును దౌంబది యని యవ్రమిచ్చునట్లుగా “దశన్యూనశతం” అని నవరింప వలసి యుండు నేమో" అని వాసిరి శాననము నందలి శ్లోోములలో వివరింపంబడిన భాగముల మొత్తము నూటపదియను నంఖ్యకు నరిపడలేదు మజియు సింగయ, సింగనలకు సదునొకటి, పది భాగములని విక్షయించిన యనంతరము వత్సయ, భావ్కరులకు పద మూండు పర్మిడెండు ఖాగముల నిర్ణయించుటలో కౌచిత్యమును గానరాదు. వత్సయ,

6

42 నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానశీలనము భాస్కరులకు, సింగయ సింగనలకంటె నెక్తుడు భాగముల నీయందలంచినచో వార లనే ముందుగాం బేర్కొని యుందురు. కావున వళ్చయ, భాన్కరులకు మూండు, రెండు కొగములను (క్రమముగా నిచ్చియుండి నటుల కావించి మొత్తము కాగ ములమ తొంబదియనుటయే నమంజసము (శీ వేలూరి, [శీ చాగంటి వారల యభిప్రాయాను సారము దళోత్తళశతిమను దానిని మార్చుట లెన్సయగును అయిన దశోదరశత మను పారము (గ్రాహ్యాము.

వూర్వహరివంశవంు : వివాదవరిమ్మారవరు

*. సోమనాథుండుత్తర హరివంశమునే కాక పూర్వహరివంశమును గూడ రచించి యుండెనని కొందణనుచున్నారు ఇందు (గంథావతిరణిక గానరాకుండుటయు, వూర ష్‌ కాగ కథానున్మరణముండుటయు, వూర హరివంశమును గూడ నీతండు రచించి యుండుననుటకు హేతువు లనుచున్నారు ఈ విషయమును గూర్చి శొలుళ (వనం గించినవారు (బహ్మ(శీ నడకుదుటి వీరరాజు పంతులుగారు అంధ సాహితి పరి షత్సత్రికలో వారిట్లు వానియున్నారు. “*సోముండు వూర ((హరివంశమును రచించి నట్లొండు రెండు నిదర్శనములు గానవచ్చుచున్నవి (శ మదోగిరాల జగన్నాధ కవి రాజుగారు తమ నునునోభిరంజన కావ్యము వ్యాఖ్యానమున నాచన పోమనాథుని యూ (క్రింది పయో గము నుదాహరించినారు.

“శతితాళదమ్న[హదమున నుజికెన్‌” నుమ. ద్వి శ8వ. వ్యాఖ్య, ఈపాదము గల పద్యము ఉత్తర హరివంశమున లేదు ఇది (శీకృష్ణుండు యమునానది యందఠి కాళియ నాగరాజు (హదమున నుజికిన మట్టములొనిదని తోచుచున్నది. నలువది మూండేండ్ల (కిందట( గవియే మ్యుదింపించుకొన్న ఆంథములోని దీయుదాహర ణము. (నకీప్త మనుటకు.గానిి లేఖక్షపమాదమనుటకు.గావి, వలను పడునదిగాదు. కాళి యుని మడువున [్రీకృష్ణుం డుజికినది పూర్వ హరివంశములోని కథయై యున్నది.

నలువదేండ్ల [కిందటి వజకునుగల యిమ్మహాగంత మిష్పుడేమయ్యెనో యని భాషాభిమానుల కెవ్వరికి విచారము గలుగకుండుము? మొన్నటి జగన్నాధకవియ(ట! పోముని హరివంశప్తు నిండ్ముపతియంట 1! నేండు గానరాదట! కాలమా! (శీ జగన్నాథ కవిగారి కుటుంబము గోదావరీ మండలములోని (ఫెంచివారి యానాము కడనున్న నీజ పల్లె (గ్రామమునకు వెడలిపోయినట్లు వినియుంటిని. మహనీయులెవ్వరైన దాని యుని కిని గనుగొందురుగాక యని వేండుచున్నా(డము”

ఈ వాక్యములఎయి వేటూరి (వళాకరశాస్త్రిగారు ఉత్తర హరివంశమునకు. బీఠతిక (గ్రాయుచు నందు దమ యభిప్రాయమునిట్లు తెలిపియున్నారు. “ఇతకాళదమ్నుహదము

కీథీ వాచన సోనునాతుండు _ కొవ్యానుశీలనము జవత న జరయా పేరు పింగళి నూరనార్యుండు రచించిన కళాపూర్ణోాదయమందు నుగ్యాత్రీశాలీనుల కథలో నున్నది కాని పద్యపాదము భిన్నవిధము గలది. ఓగిరాల జగన్నాధ కవిగొరు 'ప్రామాదికముగా దానిని హరివంశమందళి దానిగా న్మరించి యుందురేమో (అప్పకవి “ఒకనాండిందుధరుండు” ఇత్యాదిపద్యమును దెనాలి రామలింగని యిందుధరోపాఖ్యానమందలి దానిగా6 జెప్పినట్లుగానే )” వేటూరివారి యభిప్రాయమునకు! (టక్యాఖ్యానముగ శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు తను “ఆంధధ్రకవి తరంగిణి ”లో నిట్లు [వ్రాసియున్నారు శ్రీ భాపూర్జోదయయమునందు శతతాళ ధమ్నహద (ప్రశంస “ల పద్యములివి -- క ఘనరోషుండగుచు నతండా వనితయుః దోనరుగుదేర వడింజవి యాచే ర్పునను శతతాళ దఘ్నం బనుపేరను వెలసియున్న (వాదమున నుజికెన్‌ చ అదె శతతాళదఘ్నమను సార్ధపు నామముతోడ నుత్తమ 1వాదములలో: బొగ డ్తం గరినట్టిది యందును బడ్డవారికిం (బదుకు లె యందు దప్పతు పురాకృత మెవ్వరి కైన నంచుల గొం ఠతడవు గుందెనేనపుడు తద్ది ఎజముఖ్యుని జూచియొయ్యనన్‌్స్‌ ఈ రెండు పద్యములలోను గూడ “శతతాళదమ్నహద” మను నమానపదము లేదు. ఇంతేకాదు. జగన్నాధకవి యెందుకొజకీ వాక్యమును (గహించెన్సో ఆకార్య మీ పద్యముల యందలి (పయోగముల వలన నెజవేజదు జగన్నాధకవి “దేవవల్లభ(హాదినీ విలనితిమయ్యు జంభజయాధిక నంపద(దగి” ఆని తిన [గంథమున (వాని, అందలి “భి యను నక్తరము లఘువగుటకు లక్ష్యము కొజకు నంనగ్భత నమానములందు రేఫనంయు క్షవర్ణ పూర్వాక్షర మునకు లఘుత్వమును గల్పించిన పింగళి నూరనార్యా దుల [ప్రయోగముల నుదాహరించుచు, నాచన సోమనాథునిదని పైనం జెప్పిన [ప్రయోగ

పూర్వహరివంశము వివాదనరిష్కారము ళ్‌ కు డు. .ఛర మును లక్ష్యముగా నిచ్చియున్నాండు కళావూర్ణోదయమందలి పైరెండు వద్యములలోని (పమోగములః నీ లక్ష్యమునకు లక్షణములు గానేరవు క౦దపద్యములోని (హవము నంన్యృతపదముతో నమసింపలేదు. రెండవ పద్యములోని (హదము వూర్వాక్షరమును గురువు గా6 జేయుచున్నది కాని లఘువుగా(. జేయుటలేదు. కావున జగన్నాధకవి, శ్రీ (పభాకర శాస్తులు గారనినట్లు కళాపూర్ణాదయములోని శబ్దమును బొరపాటున నాచన సోమనాథుని దని (వ్రాయలేదు. దీనిని బట్టి నాచన సోముడు పూర 0 హరివంశమును (వానియున్నట్లే నిశ్చయింపందగియున్నది ఎక్టా పెగ్గడ రచించిన హరివంశమున జగ న్నాధకవి యుదాహరించిన పద్యపాదము లేదు. భాగవతమున గాళియమర్దన కథ యందు షహదమున' “నుజి కెన్‌' అను శబ్దములున్నవికాని, *శతతాళదమ్స'" శబ్రములేదు, శ్రీకృష్ణలీలలను వర్ణించిన పద్మపురాణమునను నీ వాక్యము శన్పట్టలేదు _ఏ విధముగా జూచిననుు బూర్వహరివంశమును నాచన సోమనాథకవి ర చియించినల్లే కన్చట్టుచున్నది ౫” సోముని యుఃత్తర హరివంశముకందలి “ద్యలోం గవ్చట్టు “భారత కథానంత రంబున” యనుదాని నాధారముగా. గొని శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు మణియు నిట్లు (వానియున్నారు “ఇతడు పూర్వభాగమును విడిచి యుత్తర భాగమును మ్మాతమే రచియించి యున్నయెడల గద్యలో నా వాక్యములను [వాసికొనియుండడు. మఖియు బూర్వభాగమును విడిచి, యుత్తర భా;మునే (వాయుట కవనరముగాని, కారణము గానిలేదు ఈమూడు కారణములును నాచన సోముండు వూర్వభాశమును రచి. యించెనని నిశ్చయముగా. జెప్పుటకుం. జాలినంత సాక్ష్యము గాకపోయినను, అట్లు దృఢముగా నమ్ముటకు€ దగినవిగా నున్నవని చెప్పవచ్చును. ” మీది (పనంగముల సారాంశ మ్యీకీంది విధముగాం జెప్పవచ్చును పోముండు పూర్వహరివంశమును (వాసెను. ఇది వారి నిధ్రాంతము. దీని కుపపత్తులుగా వారు చూపినవి, (1) అవతారిక లేకుండుట (2) పూర్వకథానున్మర ణము (3) గద్యలో *ళార తకథానంతరంబుని అని యనుట. (4) ఉత్తర హారివంశమని తన (గంథమునకుం బేరిడుట,

న! నాచన సోనునాథు(డు _ కొవ్యామశీలవము

వీనిని వరునగా. బరిశీలింతము, అవతారిక [వాయుట అర్మధకవుల కందజకును బరిపాటియగు విషయమే ఇందభ్శిప్రాయభేదమున కవళాశము లేదు. కాని యవ కారిక [వాయవలెనను నియమము లెచ్చటను గానరావు. నంనగృతమున మహాకవు లగు కాళిదాసాదు లవతారికలు [వాయలేదు. వారి మార్గము నమనరించి, సోమనయు నవళారికను మాని యుండవచ్చును లేదా సోమన యవళారికను రచించినను, నయ్యది యుత్సన్నమయి యుండవచ్చును కొస్కర రామాయణమున నవతారిక గానరాదు. అంత మ్యూశ్రమున నా (గంథమునకు( బూర్వ[గంథమొకటి యుండెనని మనమూవాం చుట కవశాశము లేదుగదా! మటికాచల మాహాత్మ్యమున శవశారిక (వ్రాయకయే రామకృష్ణుండు విడిచెను. అట్లు విడుచుట కాతని మరణము కారణమని పండిత విమర్శకులు కొందటు చెప్పుచున్నారు కావచ్చును కాకపోనచ్చును. వది యెట్లున్నను (గంథమున కవతారిక (వాయనలెనను నియమము కవులకు లేదనుట నృష్టము కాని సంప్రదాయమున్నది. సోమనకు పర మపూజ్యుడని చెప్పందగిన తిక్కన తన (గంథ మున కవతారికను వాసెను. అమార్గము ననునరించి సోమనయు నవతారిక (వా సెవని మనము విర్ణయింప వచ్చును. ఆయవతారిక యిప్పుడు శానరాదు. కావ్సన నది యుళ్సన్నమయినదని యూహింప వవకాశము గలదు సోమన పూర్వహరివంశమును (వాసెనని తలంచువారీ యవళారికా విషయమునే మజొక విధముగా! (ద్రిప్పి చెప్పు చున్నారు సోమన పూర్వహరివంశమును గూడ ర చించెననియు, నా(గంధప్రారంభ మున నవతారికను గూడ రచించెననియుం బూర్వ హరివంశముళోంబాటు ఆ యవకారి కయు నకించినదనియు, మనకిప్పుడు లభించుచున్న యుత్తర హరివంశము సమ్మగ (గంథముకాక హరివంశ (గంథమున నొకఠళాగమే యగుటచే నిందవళారిక గానరాకున్న దనియు వారివాదము సోమన ఉత్తర హరివంశమును మ్మాతిమే రచించె ననువారు అవతారిక మ్యూతమే నశించినదని చెప్పుచున్నారు. పూర్వ హరివంశమును గూడ రచించెననువారు, అవజారికతోబాటు వూర ్య్వ్‌ హరివంశము గూడ నశించిన దనుచున్నారు. అనలవతారిక (వాయుట (వ్రాయకపోవుట యనునది పూర్వ హరివంశ రచనా నిర్హాయక మగు విషయమే కాదు వూర్వహరివంశమును రచియించెను గావున నిట యవతారిక లేదని చెప్పంజాలము ఇట నవతారిక లేకపోవుట కదియు నొక కారణము గావచ్చును కాని యదియే కారణమనుట నమంజనము కాదు. ఇతరాధారములు కూడ పూర్వ హరివంశ రచనమును వమర్ధించునేని దీనిని గూడ మజొక శారణము16 జెప్పవచ్చును, కావున నితరాధారములను గూడ పరిశీలించి యిందెవ్వరి వాదము బలీయమో నిర్ణయింతను

పూర్వహరివంశము: విహాదపరిష్కా రము న్‌ రెండవ కారణము వూర్వకథానున్మరణము దీనిని బట్టి కూడ వూర్వహరి వంశము సోమన రచించెనవిగాని, రచింపలేదనిగాని చెప్పం జాలము, ఉత్తర హరి వంశమున వూర్వకథాన్మరణ మున్నమాట వాన్తవమే. ఉత్తర హరినంశ (ప్రారంభమున నిట్లున్నది కం హరివంశ (వథమ కథాం తరమునంగల వింత లెల్రం దప్పక మదిలో దిరమయ్యెంగదా మోందట నరవర ! యేశకథలొకో ? వినం(బియ మనుడున్‌. ఉ. హరి. 1.3. ఈ పద్యమును బట్టి సోమన పూర్వహరివంశమును రచించెననియు నద్ధానినే యిచ్చట న్మరించు చున్నాండనియు కొందజనుచున్నారు. కాని వూర్వ హరివంశమును రచింపకున్నను, నిట్టి న్మరణమావశ్యకమని నమ్యగ్విచారణ గావించినచో దెతియక పోదు హరివంశేతి వృత్త మట్టిది హరివంశము కార తమునకు ఖలముగాని, న్వతం్యత మగు పురాణముకాదు. అందులకే నంసలభ్భ్రత హరివంశమున *మహాకారతే హరి వంశః” అని (వాయబడి యున్నది (గ్రంథ ప్రారంభమున(గూడ శౌనకాది మహర్షులు సౌతినిట్లు (పల్నించి యున్నారు” త(తజన్మ కురూణాం వైత్వయో కం రౌమహర్షణే నతు వృష్ణ్యృంధకానాంచ ఠద్భవాన్‌ వక్తుషర్హ తి జనమేజయుండు వైశంపాయనుని గూడ నిల్లే (ప్రశ్నించియున్నాండు. ' మహాభారత మాఖ్యానం బవ్వార్థ 0 (శుతివిస్త రమ్‌ కథితం భవతాపూర్వం విస్త రేణమయాాశుతమ్‌ తతశూరాః సమాఖ్యాతా బహవః వురుషర్ణఖాః నామభిః 5 ర్మభిశ్చైవ వృష్ణ్యంధక మహారథాః శేషాంక ర్మావదాతాని త్వయోక్సావి ద్విజోత్తమ

క! నాచన సోమనాథు(డు _ కౌవ్యానుశీలనము త్యరత్యత నమాసేన విస్తరేతై వమే (ప్రభో నచమే తృ ప్తిరస్తీ కధ్యమానే పురాతనే ఏక శ్రైవమతోరాళి ర్చృష్టయః పాండవా స్తధా భవాంశ్చవంశకుశల స్తేషాం (ప్రత్యక్ష దర్శివాన్‌ శథయశ్వకులం తేషాం విస్తరేణ తపోధనాొ'___ హరివం॥ (0థమును నమ్మగముగా నాంధికరించిన యెజ్జనయు, నిక్రింది విధముగా బూర్వకథానున్మర ణము సేయుచునే హంవంశము నారంభించెను. శ్రా॥ వ్యాసపో క్తము భారణతాగమము నీ వత్యంత హృద్యోక్తి వి న్యాసంబొప్పంగ వి స్తంప6గంగడున్‌ హర్షించె వీనుల్‌ సము ల్లాసోద్భాసిని యయ్యెబుద్ధి (శుతితుల్యం బద్భుతార్జోదయ ళు ఇ థి శ్రీ సంభావిత మిప్పురాణము (ప్రశంసింపంగ నిట్లొప్పునే. " త ఇమ్మహితేతిహాసమున శెందును నబ్భ్బరతాన్వయ (పనం గమ్మున బూర్వభూపతుల కర్మవిశేషములున్‌ గుణపకా రమ్ములు దేవదైత్యమునిరాక్షసయక్ష ఖగాది వుణ్య వృ త్రమ్ములు ధర్మనిశ్చయ విధమ్ములు పెళ్కటింగించి తింవుగన్‌ ఉ॥ కౌరవ పొండవ [1పభవ గౌరవలీలలు నీవు చెప్పుం దీ పారెడుభంగి వింటిమి గుణాకర యింక జగ త్త్ర్శ్యయంబునన్‌ ధీరులు శూరులున్‌ విభవదీప్తు లు నా నుతిగన్నయాయదు శ్యారమణాన్వయోత్త ముల చందములున్‌ వినవేడుక య్యెడున్‌ హరి. ఆఅ. ౧-47 4 మీ6ది యుదాహరణములను బట్టి మనకొక్క విషయము తేటతెల్ల మగుచున్నది. హరి వంశమును నంవూర్హముగా రచించిన వారికి. గూడ పూర్వ కథాను న్మర ఖఅమావశ్యకమే యగుచున్నది, హరివంశ కథా న్వరూపమే యట్టిది. పూర్వు లిద్దానిని భార తాంతర్గతి

వూర్వవాంవంళము వివాదపరిష్కారము 49 మగు నొక భాశముగనే భావించినారు కారత పారాయణానంతర ము తచ్చాంతి గావింవ హరివంశ పరనమును గావించుట వూర్వుల యాచారము కావున హరినంశ గాథలను నమ్మగముగ రచించినను, కొంతథా మును మాతమ గైకొని రచియించినను బూర్వ కథానున్మరణము తిప్పునదికాదు. కావున నిక్కారణమును బట్టి సోముండు పూర్వ హరివంశమును రచించెనని నిశ్చితముగా6 జెప్పంజాలము

మూండవకారణము గద్యలో సోమన తిక్కన సోమయాజి (వణీళంబైన “త్రీ మహాభార తకథానంతరంబున * అని చెప్పికొనియున్నాండు పూర్వ హరివంశమును (వాయకున్నచో “క్రీ మహాభార తకథానంతిరంబున * ఆని సోమన [వాసియుండ. డని కొందణి వాదము. హరివంశ గాథలన్నియు మహాఖార తకథానంతర ము చెప్ప! బడినవే కదా! అట్టియెడ పూర్వ హరివంశమును [వాయనినాండు సోమన యిట్లు..చెప్పుట నంభా వ్యము కాదని యెట్లు చెప్ప౦గలము ? కావున నీ కార మునుబట్టి గూశ సోమన పూర్వ హరివంశమును (వా సెననిగాని (వాయలేదనిగాని చెప్పలేము.

నాలవది “ఉత్తర హరివంశము * అని [గంథనామము సామాన్యముగ ఉత్తర హరివంశ పదము పూర్వ హరినంశమును న్మర ణకు. దెచ్చును. పూర్వోత్తరము లను నది పరిపాటి యగుమాట. కాని ఉత్తర శబ్బమున కనేకాశములు గలవు అందు 'శ్రేఘమను నర్ధముకటి గలదు 1 సోముండు తన హరివంశమునకు ఉత్తర హరివంశ మ? పేరిడుటలో € (శేఫ్టాశ్టమును మననునందిడుకొని యుండవచ్చును హరివంశమున (శేఫఘ్రమగునది గొంతయు (శేష్టముకానిది కొంతయు గలదా యని కొందణు పశన్నింప వచ్చును. ఈ (శ్రేషత్వము హరివంశేతివృత్తమునకు నంబంధించినదికాదు, ఇది ముఖ్యముగ సోముని రచనావైదగ్భ్యమునకు నంబంధించినదయి యుండును, సోముని యుత్తర హరివంశ రచనకు. బూర్వమే యొట్టన హరివంశమును నమ్మగముగ నాంధ్రీక రించి యున్నాండు సలువురు పండితి విమర్శకు లీవిషయము నంగీకరించి యుండిరి, సోము(డా హరినంశమును జూచియుండును చూచినాండు కావుననే మరల హరివంశ మును నమ్మగముగ నాంధీకరించుట వ్యర్ధమని సోమన యూహించి యుండును, పనా.

శే కం6 ౧0165 540951 8061 90 0౦0౧0౧4౧ కిళ01 9006 ౪86461

6 2450101049 0 46 0౪6 0 106412, 1963. త్వం 101. (488 ; (ఈ) 540ల10౧ణ ౦011ల 2౫00111201 7

ర్‌0 నాచన సోమనాథు(డు _ కొవ్యానుశీలవము

హరివంశము నందలి కొన్ని గాథలను మ్మాతము గైకొని తానొక విశిష (గ్రంథమును

రచించెను. అఆయ్యది యెజ్జ్టన (గ్రంథముకంటి 'శేష్టళరమని చూపుటకయి దాని కుత్తర

హరివంశమను బేరిడెను.. నిజముగా తిక్కన తరువాత నెజ్సనను జెప్పవలెను కాని

సోముని యభిప్రాయమునం దిక్కన ఆరువాత న్మరింపందగిన వాడు తానే, కావుననే

గద్యలో “తిక్కనసోమయాజి (వణీళంబైన శ్రీ మహాభారత కథానంతరంబున” అని

చెప్పి తిక్కన తరువాతి లేక తిక్కనతో నమానమగు స్థానము తనదేయని (ప్రకటించు

కొనెను ఎట్టిన గంథమును సోమన చూచియుండెననుట కొక (ప్రబల నిదర్శనము

కలదు మూలమున నూర్వశీనర కానుర మట్టములేదు * కాని యెటల్టన (ంథమున

గానవచ్చుచున్నది దానిని చూచియే సోమన తన (గంథమున నూర్వశీనర కాసుకో

మట్టమును (బవేశపెల్టెనని యూహించుట కవశాశము గలదు సోమన (గ్రంథమునే

యెజ్టన యనుకరించెనని యేలచెప్పరాదు ? అని కొందజణు పల్నింపవచ్చును కాసి

మజికొన్ని యితర కారణములను బట్టి యెజ్టన (గంథమే పూర్వరచనయనియు,

సోమన [గంథము తరువాతి రచన యనియు నిర్ణయింపనగును క్రీస్తముగా నాయాధా

రములివి ? శ్రీ శ, 1825 -385 నంవత్సరముల మధ్యకాలమున యెటజ్ఞన హరివంశ మును రచించెనని నిశ్చితముగా నిక్ణయింపవచ్చును కాలమును గూర్చి చర్చించు

నప్పడి విషయములు నమ్మగముగా వివరింపంబడినవి కీ శ 1336వ నంవత్సర

మున గాని విద్యానగర నంస్థాపనమే జరు1లేదు. బుక్హరాయల దానశానన కాలము క్రీ శ. 1344 వ నంవత్సరమగుచున్నది దానశానన కాలమునకు రెండుమూరణప్‌ సంవత్సర ములకు బూర్వము సోమన తన యుత్తర హరివంశమును రచించెనని చెప్పుట నమంజనము. పయి యంశములను బట్టి యెజ్జన హరివంశమును సోమన చూచెననియు, తన హరివంశము దానికన్న మిన్నయని చెప్పుటకే “ఉత్తర హరివంశ” మని పేరిడెననియు నూహించుట నత్యదూరము కాజాలదు ఈనామ సార్ధత్య మింకొక విధముగా కూడ నమర్ధింపవచ్చును. నంనగ్భతి హరివంశమున(గూడ

పూర్వోత్తరభాగములు కలవు ఒక్క నరకవథ తప్పించి, సోముండు తీనికొనిన కథ

అన్నియు నుత్తరళాగము నందలివే ఈళ్కారణమున గూడ సోమన దీని కుత్తర

హరివంశమని సేరిడి యుండవచ్చును. మజొక విధముగకూడ దీని నన్వయింప

వచ్చును. ఉత్తర శబ్దమునకు ' తరువాతి ఆనునరించిని ఆను నర్జ్ణములు గూడ

.అనలననిననాాననానా కానాల నవాలకానననాననలన నాననా నానన నటే సకాల మొలకలను నక తాన నకల ననలననన ననన నుత లాలన నానా ననానానననాని

| శ నేను సల్యవతించిన సంస్కృత (వకులలో ఊర్వశీనరకానుర ఘట్టములేదు,

పూర్వహరివంశము : విశాదపరిష్కా రము 51 గలవు. హరివంశమున మొట్టమొదట నున్నది హరివంశ పర్వమే. హరివంశ పర్వమునందొక్క గాథకూడ సోమన గైకొనలేదు.. హరివంశ పర్వమున కుత్తరమున నున్న విష్ణు భవిస్థు పర్వముల నుండియే తనకు. గావలనిన గాథలను తిసికొనెను కావుననే తన హరివంశమున కుత్తర హరివంశమని పేరు పెట్టుకొని యుండును. ఈ యన్వయము నంగీకరించినచో, నరకవధను గూడ. దప్పింపవలనిన యావశ్యకత యుండదు. వీనిలో నేయర్ధము సోమన మననునందున్నదో యిదమిళ్టమని చెప్పుట కవకాశములేదు.. విది యెట్లున్నను ఉత్తర హరివంశమును. బేరునుబట్టి పూర్వ హరి వంశ మున్నదని నిశ్చితము గా( జెప్పజాలము ఇ౮క ఓగిరాల జగన్నాధకవి యిచ్చిన (పయోగమును గూర్చి పరిశీతింతము, దీనిని (ష్మృపధమముగా౯ జెప్పినవారు క్రీ నడకుదుటి వీరరాజు పంతులుగారు. వారు చెప్పిన దానిని విమర్శింపుచు శ్రీ వేటూరి వారు శొన్నిమాటలను జెప్పిరి. శ్రీ వేటూరి వారి విమర్శకు (పతి విమర్శను శ్రీ చా“ంటివారు వాసిరి. ఆ విషయములన్నియు ముందే చెప్పంబడినవి కాని శ్రీచాకంటి శేషయ్యగారి విమర్శన ముక వింత ధోరణిలో నడచినది (శ్రీమదోగిరాల జగన్నాధకవిగారు (ప్రమాదవశమున నూరనార్ముం కళా పూర్ణ్జోాదయమునందలతి పద్యపాదమును హరివంశములో? పద్యపాదముగ జెప్పియుండ వచ్చునని శ్రీ[పభాకర శాస్త్రిగారి వాదము పద్యపాదములు భిన్నముగా నున్నవనికూడ థఫీ(్రభాకర శాస్త్రిగారు చెప్పయున్నారు. అట్టియెడ శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు మణల నా పద్యముల నుదాహరించి శతితాళదఘ్ను[హదమను పదము ఒక్కచో నా పద్యముల యందులేదని వ్యనరుద్దాటింపవలనిన యావశ్యకతలేదు. మజియు కళాపూర్ణోదయ పద్యములయందలి _పయోగములవలన జగన్నాధ కవిగాతి(పయోజనమును సాధింప్క బడలేదని శ్రీ చాగంటివారు చెప్పియున్నారు అవి యధాతధముగా నుదాహరించినచో ఓగిరాలవారి (ప్రయోజనము సాధింపంబడదను మాట వాన్తవమే. పద్యపాదము భిన్న ముగ నున్నదని శ్రీపభాకర శాస్త్రిగారే చెప్పిరికదా! ఓగిరాల వారి పారపాటు (గంథ విషయముననే కాక, (ప్రయోగ విషయమున గూత నుండి యుండవచ్చును. అట్లు (భాంతి నొందుట కవకాశమును గూడ గలదు. కావున్న్న్యిషతణి షష వ ప్రయో గము నొక్కదాని నాధారముగా! గొని సోము స్త హంషుతమకష్యాని

1. ఉర46' 5219101 2021 శోరిజోోంగపా.. క366 1012 బర ” కలా పేజ66ల 011008 నట్లుభింిలన పార, [మేళుః, ఉత మేఘః, ఉత్తరరామ చరితమ్‌ న్‌ నం రరీ గ్‌ ప బొదరాత్రన్ల. బ్యక శీ

క్‌ల్లి వాచవ సోమనాతుండు _ కొవ్యానుశీలనము స్థిరీకరిఅచుట సాహసైకమూలమే యగుచున్నది. మజొక విషయముకూడ మన మూహింపవచ్చును. (శ్రీమదోగిరాల జ గన్నాధకవిగారు “శత్రజాళదమ్న్మహదమున నుజి ఇన్‌” అను (ప్రయోగము నిచ్చుచు,ు నయ్యధది నాచన సోమనాథుని (పయోశమని మ్యూశ్రమే చెప్పియున్నారు. ఆది నాచన సోమనాథుని పూర్వ హరివంశములోనిదని హరు చెప్పలేదు ఉత్తర హరివంశమున నప్రయోగము లేదుగావున వయ్యది పూర్వ హరివంశము లోనిదయి యుండునని శ్రీ వీరరాజు పంతులు గారూహించినారు కాని సోముడు (వ్రాసిన ఉత్తర హరివంశము మనకు యభధాతథముగా వచ్చినదని చెప్ప! జాలముకదా! అప్పుడు మనకు గన్బట్టుచున్న (ప్రతులలోం గూడు ముఖ్యముగా కందుళూరివారి (ప్రతికిని, వేటూరివారి ప్రతికిని కొన్ని యెడల భేధములు కన్నట్టో చున్నవి. అస్పకవ్యాది లాక్రణికులుదాహరించిన పద్యములు కొన్ని నేటి యుత్తర హరివంశ ప్రతులలో౯ గానరావు. అట్టియెడ నీ “శతకాళదమ్న్మహదమున నుటి కెన్‌” ఆను పాదముగల పద్యము శధిలమయి యుండుట కవళాశము లేకపోలేదు. ఇట్టి పద్యమున కనువగు ఘట్టము కూడ హంవడిభకోపాఖ్యానమునం గలదు. కృష్ణుండు కంనుని యమునలో నణగ (దొక్కైను ఆ వృత్తాంతము హలధరునితో యుద్ధము చేయుచున్న డిభకునకు( దెలిస3ను ఆ మాట వినినంతనే డిభకుండు మహావేగమునం బాబుదెంచి యమునానదిలో నుజికినట్టు చెప్పంబడియున్నది ఆ పద్యమిది-- న్‌్‌ మ విని వేగంబునం. బాజుతెంచి యమునావేగంబునం బాకళా నన శన్న ౦ప్రహతిం బయోధిం బడునాశై లంబు చందంబునన్‌ మునింగెన్‌ వెంట హలాయుథుండు దజుమన్‌ మోహాంధ కారంబులో మునింగ౧౦ దజ్జలమెల్లం దల్లడపడ న్య్ముప్పెట్టు వెట్టెన్‌ వడిన్‌. ఉ. హరి. శ4- 208, తనమును హదమున నుజికెన్‌”. అను వద్యముకూడ నృలీడి యుండవచ్చును -వీంె క్షనం గే డిభకుండొక్కమాజు యమునలో నుజికి యూరకొనలేదు, మజల మజల మ దేలుచు నుండెను. ఆవిషయమీ (కది ష్టోదంము వలన దెలియనగునుం

వూర్వహరివంశము : వివారవరిహ్కా.రము ర్‌ి చః అనుచు విలాపనాలనత నా యమునానది తీరభూమికిం జని హారింగాంచి యోరి వురశాననళిమ్యని వాంనుంగానవే యనుటయు వాండెపో యమునయలదు మునింగె ననంగ | వెండియున్‌ మునుగుచు( దేలుచున్‌ డిభకమూఢు,డు వాంనుని. గానం డెయ్యడన్‌, ఉ. హరి. శీ- 801. కావున నట్టి పద్యము ఉత్తర హరివంశమునం గూడ నుండుట కవకాశము గలదు, ఓగిరాల జగన్నాధకవిగారు భ్రాంతికి లోనుగాలేదని, మనమంగీకరించినప్పుడు కూడ, సోముండు పూర్వ హరివంశమును రచించెనను వాదము సిర పడంజాలదు* అ పద్య పాదము మదాహరించుచు, ఓగిరాల జగన్నాధకవిగారు, అయ్యది వూర్వ హరినంశము లోనిదని చెప్పకపోవుటయు, నుత్తర హరివంశమందుకూడ నట్లి పద్యముండుట కవకాశ ముండుటయు, సోమన వూర్వ హరివంశమును (వాసెనను వాదమును పరాన్తము గావించుచున్నది. సోము(ండుత్తర హరివంశమును మ్యాతిమే రచించినచో నారచనా వణాళిళ యొట్టిది? అంతిటి మహాకవి అలవోకణా నేవో కొన్ని కథలను'దనికొని (గంధమును రచించె వనుట పొన(గదు. ఇ(క సోముం(డి కథలను గైకొనుటలో/గల పరమార్దమును బరిశీ లింఠము* ఉత్తర హరివంశము నందలి కథలను బట్టి చూచినచో, సోమనాథుండు రెండు మూండు ప్రయోజనముల నాశించి, ఆ కథల నట్టు గైకొనినాండని చెలవచ్చును. ఉత్తర హరివంశమున నీ(కింది కథలు ముఖ్యముగా. గన్బ్చట్టుచున్నవి, (పథమాశ్వానమున నర్ర కానురవధ గలదు. ద్వితీయాశ్వానమున శ్రీ కృష్ణుండు మృతులయిన వ పకుమారుల రక్షించుటయు, వుత్త్రార్థము. శివుని గూర్చి తపన్సు చేయుటయు, హఠిహరనమాగ మమును వర్లింపంబడినది. తృతియాశ్వానమున పౌం్యడకవాముదేవ సంహరణము చెప్పంబడినది. చతుర్ధాశ్వావమున హంనడిభకోపాఖ్యానము కలదు. వంఛమ సస్థా శ్వానములందు బాణానురకఠథ గలదు. ద్వితీియాశ్వావమును నిఢిచినచో. చ్‌క్కి్‌వ

5కే నాచన సోమవాభు(డు _ కొవ్యానుశీలన్‌ము: రైదాశ్వానములయందును, రాక్షసవథయో లేక రాక్షననములగు నృపులవధయో వర్ణింపంబడి యున్నది. అనంగా శీకృష్ణవిజయము వర్టింపంబడియున్న దనుట. ద్వితి యాశ్వానమున వ్మిపకుమార రక్షణమునందు! గూడ నతిలోకమహ*యమగు శీకృష్ణ మాహాత్మ్య్యమును ధర్మతత్పరత్వమును వర్దింపం బడియున్నవి. మొదటినుండి తుది వజకును (“౦థమున శ్రీకృష్ణవిజయపతాపములును తిన్మాహాత్మ్య్యమును దాండవ మాడుచున్నవి వీనిని బట్టి ఉత్తర హరివంశరచనమున నాచన సోమనాథుండుద్దేశించిన (వ్రయోజనము మనకు నువ్యక్తమగుచున్నది శ్రీకృష్ణనాయకమును, వీరరనప్రధానము నగు మహాసబంధమును సోమన రచింపనెంచెను. తతయోజనముల కనుకూలము లగు కథలను మ్మాతమే హరివంశమునుండి గైకొనెను శృంగారాది ఇతర రనములు గొణములుగా నచ్చటచ్చటం గన్పట్టును ఇందుధరోపాఖ్యానమునందును, ఉషా నిడుద్ధుల కేళీవినోదము లందును శృంగారము గన్పట్టుచున్నది శీకృష్ణతపశ్చర ణము నందును, హరిహర నమాగమము నందును శాంతరనము గన్పట్టుచున్నది. ఇల్లీ తక్కిన రనములు గూడ నందందు పోషింపం బడియున్నవి, వీరము మ్మాతిము 'పథానరనము సార న్వతమునకు నంబంధించినంత వజకు సోమన యాశించిన (ప్రయోజనమిది సోమన [వాయ దలంచినది వీరర స్మపధానమగు (ప్రబంధముగాన్ని పురాణముగాదు, (ప్రబంధో చితములగు వర్ణనలు గూడ ఉత్తర హరివంశమునం గాన వచ్చుచున్నవి ఈ వర్ణనలను గూర్చి (పకాపర్ముదీయనున నిట్లు చెప్పంబడియున్నది. శ్లో నగరార్శవశైలర్తు చంద్రార్కోదయవర్గ వమ్‌ ఉద్యానసలిల[కీడా మధుపానరతోత్సవాః విప్రలంభోవివాహశ్చ కుమారో దయవర్ష నమ్‌ మంతద్యూతపయా ణాజి నాయకాభ్యుదయాఅపి వీతానియ్మశ్రవర్గ్యంతే తన్మహా కావ్యముచ్యతే వీషోమష్టాదశానాం యైః కైశ్చిదూనమపీష్యతే. దీనినిబట్టి ఆహ్టాదశవర్ణనలలో నొకటిరెండు లేకపోయినను, (పబంధత్వమునకు లోపములేదని మనకు( దెలియుచున్నది. ఉత్తర హరివంశమునందలి షష్టాశ్వాసాంత మున ద్వారవతిప్పర వర్షనముచేయంబడినది. ఈ [క్రింది చద్యములను జూచునది,

పూర్వహరినవంశము వి వివాదవరిష్కారము ఈ నీ గంధర్య్వజయజయగాననాదంబులు శంఖారవంబులు సాము చేయ ముత్యాలసేసల మొల్లంబుతోంగూడ నురపుష్పవృష్టులు సాబగు మిాజ ద్వారభాసురమణితోరణపం క్రిటో విబుధజూట్మపభ వియ్య మంద బర్డి ర్ముఖారూఢభ[దసామజములు కేళిశైలంబుల గేలిసేయ. . ఆ _నురభియు క్షధార నుకుమారమకరంద న క్రియు క్తచిత్సషట్పదాళి మధురనినదకలితమాన్యతరూద్యాన మైనపురము చొచ్చె నచ్యుతుండు. ఉ. హరి, ఆ. (6-_265 సీ మానినీమంజులమంజీరకరరవ 'కేళీసరోహంనకీలితంబు కామినీ కాముకకలహ్మపసాదన పండితశారికాభాసురంబు సరసక థాలాపసంగీతసాహిత్య చతురశుకసోమసంచితంబు అంగనాగండూష హాలాలసద్గంధ వకుళపుష్పావళీ,పకటితంబు ఆ॥ విలసదగరుగంధవిన్భుటతరగంధ మైనవివిధమందిరాంగణంబు: - చూచి నెమ్మనమున సుడివడ నానంద మంత కంత కుబ్చె నచ్యుతుండు, ఉ. హరి. అ. 6-_206

కథ నాచన సోనునాథు(డు _ కావ్యానుశీలనము సీ గళితమదో దకగండస్థలీసంగి మధుపర్వుంకారా త్తమ త్తగజము హేషారవోద్ధతిపోషితనిస్సాణ పటహ భేరీధద్వానబహుళహయము పాకారచితరత్న బహువిధతరధామ లి ప్రసౌధిసమూహదీ ప్తతలము ఫాలస్థరీకృత (పకటితాంజలివుట పరిచారికావళలీభాసురంబు అ ద్వారఖచితరత్నతోరణోపాంతావ లంబిమౌ క్రికోపలసిత మైన నగరి చొచ్చె శౌరి నానావిధానూన వినుళిలసితహృద్వివేకు. డగుచు ఉ. హరి, అ. 6 - 209 తృతీయాశ్వానమున( బౌండక వానుదేవుండు హరాత్రుగ న్థర్యాతిమున ద్వారకా నగరము పయి దాడి వెడలి ముట్రడించెను ఈ వార్త విని బలరామ సాత్యకులు చతు ళంగ బలముతో నరుదెంచి వారల నెదుర్కొనిరి. పోరు ఘోరంబుగా సాగు మట్టము చందు నూర్యోదయ వర్ణన మి [క్రింది విధముగా లదు. సీ కుంకుమహ తించి కొనగోరం దీర్చిన పురువూతునిల్లాలి బొట్టనంగం జక వాకములకు జల్లంగా మందు దా గించినచెం(దవుగిన్నె యనఃగం బార్వతీపతికిం (బభాతభూపతి గొన్న యలరు గెందమ్మికోహళి యనంగ. తొలిదిక్కు తొయ్యలి చెలులపై( జల్లంగ “నిండ ముంచిన పైండికుండ యనగ

పూర్వహరివంశము . విజాదపరిష్కారము 7 చేశ మేరుధరజణీధరంబుతో మేలమాడ నుదయగిరిరాజు దల యెతై నో యనంగ (గమముతో నించుకించుక గాన నగుచు భానుబింబంబు గన్నులపండు వయ్యె, ఉ హరి ఆ 8.8 హంనడిభకోపాఖ్యానమున హిడింబు(డను రాక్షనుని యన్తమయముతో. బాటుగ నూర్యాస్తమయనును సోమన రచించినాండు, అవర్షన మీదిశువ నీయంబడిన పద్య మున జూడనగును. సీః కడపంగ రాకున్న కాలఖర్గముచే త6 బగలింటితల నేలం బడినయట్లు సాయంతనం బనుజాలరి జలధిలోం బచరింప వల డిగ్గం బాటీనట్టు పొడ వైనయా కాశభూరుహంబున సంధ్య గోయంగ గొల (దెవ్వి కూరలినట్లు చరమది గ్పేతాళక రమున వరుణుండు గడి వెట్టం బొల పాట్ట నడంగినట్టు తేః [కుంకుగుబ్బలిపారకి కొప్పరించి పట్టం జాలక వై చిన్యబద్దపరికిం బాటియగుచు ముగురపొత్తుపళ్లెరంబు భానుమండల మంత. జూపట్ట దయ్యె, ఉహరిఅక- 2/1 బాణానురకథలోనిందుధరోపాఖ్యానమునందు శో జితపురోద్యానమున శివపార్వతు లొకనాండు విహరించినారు ఆ నందర్భమున జలకేళి వనకేళ్యాదుల నతివిస్తర ముగా సోమన వర్ణించియున్నాడు. అ ఘట్టమునందతి పద్యముల గొన్నింటి నిట నుదాహ రించుచున్నాను. థి

థి నాచన పోమనాథుండు _ కొవ్యానుశీలనము ఉద్యానవనవిహారవర్ణ నము నీ కిసలయంబులతోడం గెంగేలు దడం బెట్టి విరులపై నఖకాంతి విజ్ఞరాల్చి లేందిగలకు( దనూలీలః గానుశక యిచ్చి గుత్తులు బాలిండ్లు గొలిచి చూచి చలిగాలి నిశ్వాససారభంబుల నాగి యళిపజ్ని6 గురులతో నలుక దీర్చి ఫుప్పాళ్ళు సెలగందములు వియ్య మందించి ఫూందేశె. దెమటల బుజ్జగించి త॥ తొడలు ననంటికంబంబులు మెడల.6 బోంక బోదెలు నెలుంగులును బరపుష్టరుతుల్లు_ మాటలును గిరభాషలు మక్కళించి చిగురుంబోండులు వనకేళి చేయం జేయ. ఉహరిఆర్‌- 48 మ నవాకారాధిపుం గౌంగిలించికొని వానంతీలతాకాంత సా రహరి[దారసగార కేసరములన్‌ రంజిల్లుమాధ్వీక చా ర్హహరీస్వేదము చూషం బట్టపగ లేలా యింతటన్‌ సిగ్గులే దహహాయంచు/దొలంగి న వ్వెజెలిమా కైముద్దరాలయ్యెడన్‌. ఉహరి ఆర్‌ .50 మ॥ ఒకరామాతిలకంబు రత్నరుచితో నొప్పారుమందారకో రకముం గర్గవతంనత న్నిలుపుచున్‌ రాంగాలతాన క్తచూ చుక చేలాంచలయైమలంగివిడుమంచుం గేలు సౌంచెన్‌ నసా యకమౌర్విం దెగగొన్న మన్మథుని[పత్యాలీఢపాదంబునాన్‌. ఉ హరి ఆర్‌ -ర1

పూర్వహరివంశము * వివాదపరిష్కారము రక జల కేలీవిహారవర్ణనము చ॥ తలికులంజో(3నో దొనలందా-౭నా తొండపు( టబిండుగబాం3నో పులినము లెక్కెనో కనకపుంగలశంబులు(దొ క్కెనో మెజుం గులగమిం జీక్కెనో యనం దగుం దలంపంగం దరంగమాలిక్షల్‌ మెలంతలయంగనంగతులమిోఈదికి మోందికి నాసచేయుచున్‌. ఉ హరి అర్‌- 68 నీః ఆరుణారవిందంబు లని (మొక్కవో కాని చిగురుటాకుల నింత సేర రావు వపులినంబు లని చాల బుజ్జగించెనొ కాని మరుచ్మకముల నింత మరిగి రావు చకవాకము లని సవరించెనో కాని కరికుంభముల నింత గదియ రావు గండు మాలని చాల గారవించెనొ కాని పూవుందూంపుల నింత వొంది రావు శే. తరంగ లాత్కీయదనములదాయ లైన చరణములు నితంబములును జన్ను(గవలు గమ్నుంగవలుం దోతేర శృంగారజలధి తరంగ లింతులు పెకొన్న దలంకినణి, ఉ హరి ఆర్‌. $4 చః ఆలతితరంగలుం దజులు నంబుగ హంబుమొగంబుషట్పటీం * బులు నలకంబులున్‌ నుడియుంబొక్కిలినెక్కుడు వేడ్క సేయంగాం చనెలంతుకసంగడీం గమలి నింగిని జు క్రైడుమిన్ను సీరిపై6 గొలిచి భవాని చేర్చెం జనుగుబ్బలజోడుగ జోడుజక్కవల్‌. ఉ హరి ఆర్‌ - (6

ణి నాచన సోమనాథు(డు - కౌవ్యానుశీలనము చః కరంగినపూంతదే. గనకకందుకళకాంతి వెలుంగు చన్నులం బిరిగొను దొడ్డము త్తియపుంబేరులు వాయంగ మన్మథాంళ ముల్‌ దరుణుల నంబికావిబుండు దార్కొనుచో: గనుచాటు మాటుగా. దరంగలు చల్లుశీకరవితానము మానము గావకుండునే. ఉ హరి అర్‌- 66 వయి నుదాహరించినవి కాక (పబంధోచితములగు మజికొన్ని వర్షనలును ఉత్తర హరివంశమునం గలవు. ఒక్క ద్వితీయాశ్వాన మున దప్ప మిగిలిన కథల యందన్నిం టను శ్రీకృష్ణుడు ఘోరయుద్ధముల నొనర్చి దుస్టశిక్షణమును శిష్టరక్షణమును గావించి నాండు. యుద్ధవక్షనములును ప్రాబంధిక వర్షనలలో నొకటి 1దా! నాచన సోమన కదనములనే కాక, యుద్ధనంరంభము, కదనరంళములను గూడ తినివిదీర విప్పలీక రించి వర్ణించినాండు. ఇట్టి వకళ్షనముల ఏీతండు నువస్రములగు వచనములందే - వంచి యుండుట కాననగును. వీవియందు సోమన రచనా వైశిష్టమును బకటించు్తట్ర యొకానొక మల్లయుద్ధవర్షనమును గలదు, పరికింప్పుండు. మల యుదవరనము య ఇ ణ వ. మజియు వివిధంబు లగువిన్నాణంబుల నొడిచియు నెమ్ములు నలియః బొడిచియు మండి దాంకించియుం. గదలు సోంకించియు. దల దల నాగించియు భుజంబులు భుజంబులతో (నగ్గించియుం గక్షంబు కక్షంబుతో ఘట్టించియు వక్షంబు వక్షంబుతో ధట్టించియుం గరంబులు కరంబులతో నప్పళించియు!. బిక్కలు పిక్కలతో నుపష్పళించియు. జర అంబులు చరణంబులతో(దాంచియు నడుము లాగించివైచియు లులా యంబులు మలయుమాడ్కి 6 బులులు దలపడ్డపోలిళ. గరులు పోరాడు కయివడి సింగంబులు పెనంగుభంగి నుపతాయితో నళువాయి నిరువు రుం జదిసియుం గుదిసియు నచ్చలంబునం జమురు చల్లి నమంటల కయివడి (బ త్తికాల్చినవడువున నిమ్మపండు నలంచినపగిది. బాదరనంబు

పూర్వహరివంశము : వివాదవరిష్కారిము న! మర్దించుపంతంబునం జోళంబు విణ చుతెజంగున మననునం బలిమి లేక వినువక పరన్నరజయకాంక్షలం బరాకమించునవనరంబున. ఉ వారిఆ 8-70 ఉషాకన్య చెలికత్తెయగు చ్నితిరేఖ తననేర్పుకలిమి, ననిరుద్దుని దెచ్చి ఉషా విరుద్ర్దుల నమాగమము నేర్పజచినది దైవనిర్టయబలంబున నంమటిల్లిన నా్యప్రెమికుల 'వ్రణయమట్టమున రతోత్సివంబును, దళ్చూర్వచుట్టమున మషాకన్న్మ న్వవ్నమును ని పరితిపించు పట్టుల విరహమును గాననగును. నరనభూపాలీయమను కావ్యాలంకార వర్శ1హము ననువరితిచి, యష్టాదశ వర్ణ నములలో నొక్కటియశగు ద్యూతమునకు మాణు* దౌత్యము నంగీకరించినచో నుత్తర వారివంశమున హునతభకోపాఖ్యానమున జనార్టనుని రాయబారము మజియొక (వ్రబంధ లక్షమముూ భాసంచుకు కావ్యాలంకార నర్య్శహమున మింది పచ్యము కలదు. కః పురసింధునగ ర్వినశళి నరసీవనమధురతి[పనంగ విరహముల్‌ పరిణయ తనయోదయనయ విరచన యాత్రాజిదౌత్యవిభువర్ష నముల్‌' నన్నెచోతువి కుమార నంభవమునం జేవ్చంబడిన వదునెనిమిది వర్షనములలోంగూడ- చూళ్ళమనియే పేర్కొవంబచి యున్నవి. ఆ వద్య మీ దిగువ నుదూహరింపంబడినవి :--- కః వనజబలేశీరవిశతి తనయోదయమం(త్రగతిరతిక్షితి పరిణాం బునిధిమధుబుతువురో ద్వా హానగవిరహదూత్య వర్ల నాష్టాదశ మున్‌ * కుమార 11 _ శశీ కి, కొవ్యాలంకారవనర్శిగహము : వుల 288, కంం0గ6 ౬411102 1959. 8. కమారవంభవము : వావిక్షవతి 1.88 వుల$, ఎ

నే నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము కైలానపర్వతవర్ణనము వేట యుద్ధనంరంభము, నంతఃవుర వర్ణనములును (ప్రబంధము లదు దజుచుగ6 గవ్పట్టువట్టినే శ్రీకృష్ణుడు మంటాకర్డున కియ్యదపదమునిడి, తన్ను దర్శింపవచ్చిన నంయమిశ్వరుల విడ్కొని, తపోదీక్షను గొనుటకయి, క్రైలానమునకేగిన నందర్భమున కైలాననగవర్ణనము గావింపంబడినది. నుదీర్హ మగుటమూలమునను, జటిలములగు నంన్కృత నమానముల (ప్రయోగము మూలమునను, నా నర్షనలలొ నా పర్వతరాజ గాంభీర్యము (పన్ఫుటమగుచున్నది. (చూడుః అనుబంధము 3 (1)) పశుపతి వరప్రసాద నమ్మద భరితులయిన హంనడిభకుల వేట యత్యంత రమణీయ ముగా వర్ణింపంబడినదిం కరితుర గరథపదాతులు వెంటరా వేటాడననువగు పరి కరముల. గొనిపోవుటయు వే(ట వివరములును నీదిపవ పద్యమునను, గద్యమునను జూడనగును. వేటవర్ణనము శ వెలివాటును గాలురులును

వలలు( దెరలు దీమములును వడి. దీర కు

క్కలు నారెగోలలును మం

డలకోవులు వేట కారడంబు: బెనుపంగన్‌. ఉ. వారి 4.22

వ. ఇవ్విధంబున నెగసినయిజ్టి నాలుగుకాళ్ళునుం (దెన్వ నొక్క

మ్భున నేసి చనునెడ మజీయు నప్పటప్పటికిం జొప్పరుల వలన నుప్ప తిల్లిన చప్పుళ్ళక్షు! దెప్పరం బైనతుప్పలం౦ దూజుదుష్పుళును (నిడువేంట కార్లు) (వేంటకుం) గడంగిన నడికి నడికి కడవారికి నెడగాక తొడిగిన యమ్ముననపడి పారలుపిడుల విడువక చిడిముడి పడుకడంతులును నీ. 'కులకుం బో టబ్బక నూటిమెయి దాంటియు నేట్టచే విటకాటం బైన లేటి కదుపులును బిజుంద 'రొప్పుచొటిగాజుకు. గాక వెజచలచి పజచు నెడ( దెఆిపి నుజికినతొలు[జొక్కునం గుక్కలచే. బతిపజి యమైనయులు ములును గొందబుగొందటు ముందటం గొందలం బంది యందంద నందడిం [గిందుమోిందుగా వైచినం జిందణ వందఅలుగా [మందినకుందే

పూర్వహరినంశము : వివాదపరిష్కా, రము 88 ళ్లును నేదెనం దొలంగినను నూదిపిజింది[త్రాడై యాదిగొని పాదులవారిచే యాచులకాదులచే మూదలించిన నీదరంబులతో:. బాధుకొనిన యేదు లును నివ్వలవ్వలనుండి యెడ(తెవ్వకుండం. (దవ్వినయోదంబులం బడీ (కొవ్వజఅక మవ్వంబు నివ్వటిల్లం బట్టువడినచివ్వంగులునుం గలిగినం గనుంగొనుచు వెండియు. (గీంగాలి నోలిం జాలుకొలిపినకాలువల లకుం బాలువడి లోలోపలం గళవళించియు దోడ్లోడ జోడెంపువలలకు లేటి 'వేడెంబు చేసినం గూడ(బడియును మున్ను పన్నినకన్నెవలల నన్ననన్నం బోవక యన్నునం గన్ను దిరిగిపడి సన్నసున్నంబుగా దన్ని కొవియును నడ్డగించి నించినయొడ్డువలలకు నడ్డించి వెడ్డునం బడక గడ్డుజికియు మృగంబు లనేకంబులు వొలియుటయును వేట చాలించి హంసడిభ కులు నడవులం దిరిగి పరిశ్రాంతులై సేనానమేతంబుగా మగుడం దలంచి మధ్యాహ్ననమయంబున 4-దు ఈ యాశ్వానముననే హంనడిభకులు తమ తర్మడిచే రాజనూయము చేయింప నమకట్టి, తదవనర మున సేయించిన జనారనరాయబారము విఫలమైన కారణముగా నారాజుకుమారులు శ్రీకృష్ణునిపయిదండెత్తిరి పుష్కరనరస్తీ రమున తమసేనల నాయత్త వజచు విషయము నొక పెద్ద వచనమునందు వివులముగ ర చించినాండు సోమనాథుడు. మజియు బాణానురకథలో నుషాకన్య న్వప్పమునంగాంచిన యపురూన నుంద రాక్రారుని వైనము కనుగొనుటకయి చ్మితరేఖ తిన నేర్చున ముల్లోకంబు అందలి మూర్తు లం బటమున ముద్రించి చనుదెంచు మట్టముననంతఃపుర వర్ణన మొండు సేయంబడినది, అంతిఃపురవక్సవ మార్యధ(పబంధ విశిష్ట లక్షణ మననొప్పాను కైలానపతియగు నప్పర మేశ్వరుండే (సమధథగణ సేవితుండై వ్వయముగం. గాచు నయ్యసురరాజంు బాణా మరుని వగరిలోనుండు కన్యాంతిఃపవురవ్యన మళత్యంత రమణీయము గాం జేయ(బడినదిం ( చూడు. అనుబంధము 3 (11)) కాని యింతకంటె నుదాత్త మగు (వయోజనము మజియొకండు గలదు. ఈ యుత్తర హరివళశమునండు సోమన తీనికొనివ మొదటికథ వనరకానురనధు, లెంతవ

క్క నాచన సోమనాథు(డు _- కావ్యానుశీలనము కథ, తన కుమారుండు చనిపోగా నొక (బాహ్మణుండు శ్రీకృష్ణునభ్యర్పించుటయు శ్రీకృష్ణుడా (బాహ్మణకుమారుల రక్షించుటయు నగుచున్నది. మూడవది మంటా కర్ణుని కథ ఈ యూండు కథలును మొదటి రెండాశ్వానములందును గలవు మూండు నాలుంగాశ్వానములలో పౌండ్రక వానుచేవ)ు హంనడిభకోపాఖ్యానములు గలవు పంచమ షష్టాశ్వానములయందు బాణానురకథ కలదు. ఈ కథల నెంచికొని వాయు టలో నాచనసోమన తనకావ్యమున నొక మహ్మాపయోజనమును సాధించెను దీనిని (ప్రబంధధ్వని యందురు ఈ (పబంధధ్వని యందలి తరతమ భేదమును బట్టియే, కవులయందలి ఆరతమభఖేదములు నిక్ణయింపంబడుచున్నవి ఈ ఐదుకథలలోని రహన్యమును విచారించినచో, వానిని (గగ్రహంచుటలో సోమన పాటించిన యౌచిత్య మును వానివలన సోమన సాదించిన మహ్మాసయోజనములును వ్యక్తములగును మొదటికధను విచారింతిము. నరకుండు భూదేవికొడుకు. (పళయనమ్ముదమునుండి భూమిని యజ్ఞవరాహమూర్తి ఉద్ధరించునపుడు పుట్టినవాండని పురాణములు చెప్పు చున్నవి మన పురాణములయందు మహార్హములు గర్భితములయి యున్నవి. పక్ష యార్షవము భూమిన్మిగనించునపుణా భూమియందలి నర్వప్రాణికోటియు. వశచి యుండును. భగవంతుడు భూమినుద్దరించెను. అఆ యుద్ధరణు నమయముననే నరకుండు పుట్టినాండు. తరువాత మజల భూమిపయి ప్రాణికోటి నృష్టి జరిగినది. అనగా నరకుని జన్మసృష్టికి( బూర్వమే జరిగినదనుట మన పురాణముల _పకారము బరువదియేడు మహాయుగములు నడిచిన కిరువాత నిరువది యెనిమిదవ మహాయుగము నందలి ద్వాపర మున మహావిష్ణువు శ్రీకృష్ణుండయి యవతిరించినట్లు తలియుచున్నది నరకుండు సామాన్య రాక్షనుండే మైనచో, నిన్నిమహాయుగము లేమి సెయుచున్నట్లు? కావున నిందెద్దియో మహార్టమిమిడి యుండును, దాని నీవిధముగా నమస్వయింప వచ్చును ('పళయనముుదమునుండి ధాత్రి నముద్ధరింపంబడినపుడు భూమిలోనుండి పెద్ద మట్టిపెళ్ల యొకటి యల్స్మగహ పరిమాణము కలది విడిపోయి యంతరిక్ష (పచేశము దాటిపోయి యుండవచ్చును, అంతరికమనంగా వాయువు వ్యాపించి యున్నంత మేర లోని యాకాశము ఈ మట్టిపెళ్ల నూర్యమండలమునకు (ప్రాగ్టీశగా మింటిలోనికింబోయి పూర్తిగా నంతరిక్షమును దాటిపోక భూమిచేతను నాకర్షింపంబడక అన్నికోట్ల నంవతృ ఈము లూగాడుచుండి యది గశనమున నున్న న్వన్గలోకనన్నికర్త గలుగుచుండి విడి వడి ద్వాపరాంతమున భూగోళముతోడి నన్నికర్ణ పొందుటకు రాబోవుచుండెను,. కొని

పూర్వహరినంశము విజాదపరిష్కారము 6క్‌ యాకాశమునందలి గోళములు పట్టుతప్పు పడిపోవుటయు కలదుకదా! ఈ నరకుండట్టి గోళము. ఇదియు మట్రిపెళ్ల యగుటచేతి నంతరిక్షమాగమున వ్యాపించినచో భూమి శోడి సంపరక్షణము మిక్కిలి యుక్పాతహేతువగును ఈ యుత్పాతము నివారింపంగల వా(డెవ్వండు? శ్రీకృష్ణ చేవుండొక్కండే. ఆయనయే సాక్షాద్విష్టుమూర్తి అండపిండ (బ్రహ్మాండముల కధినేత. ఆయన ప్రార్ధ్యేతిషమున కరిగి యామట్టి పెళ్లను చిదుప లుగా. జేసెను. (ప్రాగ్యేతిషమున కరుగుట యనగా నాకాశయానమున నంకళరిక్షము

లోనికి. బోవుట ద్వితీయాశ్వానముక రెండు కథలు కలవు. అందు మొదటిది మృతులియిన (బాహ్మణ బాలకులను శ్రీకృష్ణుండు (బతికించుట. శ్రీకృష్ణుండొళప్పు డొకనాండు దీఓితు( శయి యుండంగా నొక వ్విపుండు వచ్చి, తన పుత్తుని రక్షంపుముని యర్రించెను. (శ్రీకృష్ణునానతిని గైకొని యర్హునుండు మృత్యువును శిక్షింతునని పోయి నమర్చండు కాక తిరిగివచ్చెను మరునటి దినమున గృష్టా్దనులు వ్యిప్రునితోంగూడ రధముపయి బయలుంరిరి. చేరువ వర్షాచలములకు దాటి సముదుండు మాగమియంగా నడచి, బహుపర్వతముల శత్సికమించిరి అచ్చట “ఆత్యంత భయంకరకరమనంతమ నంబు౮) రధము సాశకుండినది అది చీకటికొండ చందమున దొోచినది ఆత్తిమి రంబును [శ్రీకృష్టుండు నజకివైచెను అబ్వాడచ్చోట నద్భుతాకారుండగు. పురుషుం డొకండు తోంచెను అర్జునుని విపుని రధమున కునిచి జగన్నాధుండగు నా జనార్ట ను(డా తేజములోనిక( బోయెను (బాహ్మ=ఖని చశిపోయిన నలువురు కుమారులను దెచ్చెఎ. ద్వాంవతినుండ యంతిదూంము పోవుట కొకపూట పట్టినది కాని “వచ్చి తిమి క్షణమ్మున ద్వారవతికి మము" క్షణమ్ముల్‌ తిరిగివచ్చిరి, అప్పుడర్ణునుండు మహాద్భుకిచిత్తుండయి 6౮ యాశ్చల్యమమని శ్రీకృష్ణు నడిగెను. దానికి శీకృష్ణుండు చెప్పిన నమాధానమిది : ఆ తేబోమయ మయిన రూపము (శ్రీకృష్ణదేవుని యొక్క 'పకృతియందు జరాచరంబు భానంచు నాళ చెరువు దారిలోనున్న యంధతిమనము పరమేశ్వరుండు భేదకుండునుకానే నర్వంబు నుచితి 1మ్మము ఇది రహన్యము, (ప్రణవము తినమూర్తి “ఆత్యంత నియతమతికి-దప్ప నీ మర్మతి మొరులకు. దగదు తెలుప ” దీనివలన నేమి తెలినిసది? ఇది యో“+మూలము యోగశ్వరేశ్వరుండయిన శీకృష్ణదేవుండే చేయంగలండు. ఇది వఖణవ విద్యపానకులకు మ్యాతమే తెలిదు(గల రి

కిక నాచన సోమనాథుడు , కావ్యానుశీలసము దనుటచేత నీర హన్యనుంతియు( (బణవములో నున్నదని యశ్హముగదా! టణవము యొక్కర హన్యమేమి? (పణవమక్షరము ఓమ్మయము* అనక్షర మయినది పరమేశ్వర న్వరూపము అశబ్దము నశబ్రము నంధిఓంకారము. ఓంకార పరిజ్ఞానముచేత నశబ్దమయిన దానిని తెలినికొనవచ్చును. నిర్వికారమయి నిర్గుణమయిన పరమేశ్వర ఖభానము, నవికారమయి నగుణఖునుయిన లోకముగా మారినది. ఈ మారుట యొక ద్వారమున జరిగినది. ఆద్వారముపేరే ఓంకారము ఉపనిషత్తులలోంగూడ పణ వోపానన ముత్త మోత్త మముగా పధమముశందే చెప్పబడును. ఆదుపానన (బహ్మ భూతుండు చేయదగినది శ్రీకృష్ణున కిద్వారము నుపరిచితము దాని ద్వారమున లోనికేగి వ్మిపబాలకులను దిచ్చెను * వచ్చితిమి క్షణమ్మున ద్వారవతికి మేము” అన్న మాటలలోను “ సర్వమ్మును నుచిళ గమ్యము అన్నమాటలోను నవికారమయిన వర మేశ్వర భావము నవికారమయిన సృష్టి వీనిలో నొకదానినుండి మజియె.కదానికి యాళాయాత[కియ యొట్టిదో నిరూపింపంబడినది భశవంతుండు గూడ మానుషాకృతి వహించినచో సచ్చటికి. బోవుటకు (పయత్నము కావలయును తిరి వచ్చుట చాల తేలిక యోగానుసంధానముచేయుటకు ('పయత్నముకావలెను. ఈూగాటక్లూం లోనికి. బోవుటకు ప్రయత్నము చేయవలెను నమాధి స్థితుండయిన యోగ కిం జ్ఞానము కలుగుట లిప్తమ్మాతములో జరుశును మూండవకథయు నీ యాశ్వానమునంచే కలదు అది [శీకృష్ణుండు వుత్తార్దియయి శివని కొణకు తపన్సుచేయుటకయి వెంలుట విష్ణువుయొళ్ళు కుమారుండు మన్మ ధుండు ఆ మన్మధుని పరమేశ్వరుండు తశ నేత్రాషెచేత దహించెను తనకు మటల కుమారుండు కావలయుననంగా శివునియొక్క యనుమతి నంపాదింపవలయు ననుట లోకమర్యాదగాం గానుపించుచున్నయది. తానును శివుండును మతులు అతనితో( జెప్పియే యూ పనిచేసినచో బాశుండునన్నటులున్నది ఈ కథలో శివకేశవులిరువురును నమావేశపడిరి నాచన సోమన తన కావ్యము హరిహరనాథున్న కంకితము చేనిన వాండు హరిహరులమయొక్క తత్త వమెజింనవాండు కావలయును ఐదారాశ్వానము లలో బాణానురకథ (వాసెను తత్కథాంతిమున శివునకును కృష్ణునకును యుద్ధము జరుగును. అచ్చటకూడ శివకేశవుల యొక్క తత్త్వముయొక రూపమిట్టిదం నిర్ణ యించు చున్నట్లుగా [వాసెను. దీనినట్లుంచి శివుని కొఅకు తపన్ఫుచేయంబోవు దారిలో (శ్రీకృషునకు విశాచద్వయము కాన్పించెను వారిద్దజును వికృతవేసులు., వారు మాంనమును దిని దానిరుచి హరికి నమర్చితమయ్యెనని తలఃచిరి. వారు (శ్రీక గిప్ణునితో

పూర్వహరివంశము . వివాదవరి ష్కారము 87 జమత్కారము? నంభాషించిరి. వారిలో. బెద్దవాండు మంటాకర్ణుండు. ఆతనికి శీకృష్ణుండు మహేంద్రపదవి నొనంగెను

ఇంక వివరముల జొలికింబోక నూలముగ నీ విషయమును బరిశీలింతము నరకానురుని కథచేత (శ్రీకృష్ణుడు నర్వఖగోళ నర్వగహాధికారియయి. యనంతా కాశము నందలి గోళనంచార మునకు. దానే యధివతియగుట నిరూపింపంబడినది. రెండవ కథయందు తాను పరమాత్మయె మృత్యువున కధిపతియనియు నిరూపింపం బడినది మజియొక విషయము (వణవన్వడూపము శ్రీకృష్ణుండేయని నిరూపింపం బడినది. మంటాకర్ణుండను పిశాచ కథయందు చేవేందాది పదవులిచ్చు మహాధికారి శ్రీకృష్ణుండని నిరూపింపంబడినది మూడు నాలు(గాశ్వానములలో ప్వాడక వాను దేవాది దై త్సమధనము దుష్తశిక్షకుండని నిరూపింపంబడి యున్దుది పంచమ షష్టా శ్వానములలోని బాణానురకథలో శివతిత్త్యము కంటె విష్టుతత్త్వ మధికమనియు నిరూపింపంబడినది మాయావిహితిమయిన లోళ్యపవర్తనయందు లోకపాలనయందు శివకేశవుల తత్త్వములకు నమానపతిపత్తి యున్నను పర మేశ్వరభావమయిన యాత్మ లక్షణమున విష్ణుతత్త్వ మధికమని నిరూపింపంబడినది

ఈరితీగా నాచన సోమన తిన కావ్యమునందు పంచకథలే తీసికొని (వాసెను. ఐదు కథలయందును [శ్రీకృష్ణదేవుండు సాక్షావ్వష్టువని విష్ణువు పరమదైవమని నిరూ పించెను.. నర్వఖోళమునకు మాయకు చేవేంద్రాది పదవీదానమునకు. దుష్పశిక్ష ణమునకు నూక్ష్మతిః శివళత్తా వధిక్యమునకు నధిచేతయైన (శీకృష్టుకయందు నర్వో త్య్యిష్టత నిరూపింపం బడినవి ఈ కావ్యము విష్టుపారమ్యబోధశమయిన కావ్యముగా భాసించుచున్నది. హరివంశముగాని, భారతముగాని యింతి విష్టుపార మ్య బోధక ములు కాకపోవచ్చును వానియందీదృష్టిలేదు ఈ ఉత్తర హరివంశమునందు నాచన సోమనయే తత్పంచమవోకార్య నిక్థాయకము అయిన కథలే తీసికొని (వాయుట విష్ణు పాఠ మ్యబోధకత్విము, తన కావ్యమందలి మహాప్రబంధధ్వనిగా నిరూపించుట కుద్దే శించినా(డని న్నష్టము అట్టి యుద్దేశ్యమే యా యుద్దేశ్యమును కార్యరూపముగ ధ్వని తిము చేయుటయే మహాకవియొక్క లక్షణము.

మీ(ద్‌ వివులమగు చర ఏనుబట్టి నాచన సోమనాథుడు పూర్వ హరివంశమును (వాసియుండెనని నిశ్చితముగా జెప్పంజాలము. ఈ సిద్ధాంతము నాధారముగా

48 నాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యానుశీలవము నర్వజ్ఞాండగు నీమహాకవి, శ్రీళృష్ణనాయకముగ నొక (పొఢ్యపబంధమును రచించె ననుట నమంజనము కావున నాచన సోమనాథుండు “ఉత్తర హరివంశము”మ మ్మాతమే రచించెను, లలోోతాలనలతతనులతనాలల నాన కానాననానకాలననినాలననమనమాయాయు. విజదియవ ప్పట ఆదన్సూచికలో పేర్కొనంబడిన సంవృత హరివంశ వకుల వివరములు :-- పే. గంగా విష్ణు శ్రీకృష్ణదాను లక్ష్మీవేంఠబేశ్వర్యపెన్సు, కల్యాజినగరము బొంబాయి రాష్ట్రము. శా, శ. 1833, &. ముంబయ్యాం శ్రీకృష్ణదాసాత్మజ కేమరాజ్య శేస్టినా శ్రీ వేంకటేశ్వర ముదణా లయే మ్యద్రితమ్‌, బొంబాయి. కా. శ. 1848. కె. నిలకంరుని భారతభావదీపముతో రామచందశాస్తి కింజవాజేకర్‌ చే పరి షగ్చాతము, చ్చితశాల్మాపెన్సు నదాశివపేట పూనానిటీ, (క్రిశ 19336 శ. _గీక్మాపెన్సు, గోరక్‌పూర్‌ వారిచే (ప్రకటింప బడినది (హిందీ శాత్సర్య ముతో) [క్రి శ, 1959

వోవంనాథువి చిరందవంంలు

ఉత్తర హరివంశమునం (బత్యాశ్వాసాంతము నందును గన్పట్టు గద్యలో

“క్రీ మళ్ళికల భాషాభూసణ సాపాత్యరనపోవణ, నంవిధానచకవర్తి నంవూర్హకీర్తి నవీనగుణఖననాధ” అను విరుదములు గానవచ్చుచున్నవి. వీనిలో నకల భాషాభూషణు బిరుదము సోమనకు(గల బహుభాషాపాండిత్యమును వ్యక్తీకరించును సామాన్యముగం బూర్వకవులందతును నంన్యృకాంధములందనమాన పాండిత్మీపతిభలు గలవారే నన్నయగారి “ఉభయళకాషాాపాథ ”* శ్రీనాథాదులచే బహుధా (ప్రశంసింపం బడినది తిక్కనగారు తనకుం౮ల ఉభయభాషాశిల్బరచనా చమతగ్భృతిని నిర్వచనోత్తర రామా యణమునం జెప్పకొనిమున్నాడు వగ్గుబల్లి దు[ఫన తన నా ఎశేతూపాఖ్యానమున శ్రీనాథునకు. గల నంన్క్భాత (ప్రాకృతశార సే* ముఖ్యశాషాపరిజ్ఞాన పాటవము నుగ్గ డించి యున్నాండు. దీనిని బట్టి శ్రీనాథునకు నంస్య్మృతాంధములంచే గాక ప్రాకృత , ఖభీదములగు శౌర సేన్యాదుల యందపార పాండిత్యము గలదని వ్యక్తమపచున్నది. హాళక్కి భాన్మరాదులకు అష్టళాషలయందు పాండిత్యము గలదని వారి గద్యలను బట్టి తొలియుచున్నది శ్రీకృష్ణవేవరాయ లకు(గల బహుభాషాపాండిత్యము చార్మితకమశు నత్యము అనంగా చరితికారులు కూడ నద్దాని నంగీకరించిరనుట., ఇంక నాచన సోముడు కామ నకలకాషాభూషణుయడవని చెప్పుకొనుటలొ నాళనికి/గల బహుభాషా పాండిత్యము నా బిరుదములో నాతిండు వ్యక్తముచేసిన మాట వాన్తవమే. కానియా భాషలెవ్వియో, వాని సంఖ్యాపరిమితి యెట్టిదో మనకు న్నష్టము కాలేదు, (గ్రంథమును బట్టి చూచినచో నాతిండు నంవ్యగ్భకార్థధములయందనమాన పాండిత్యముగలవా6డను మాట తేటకెల్ల మగుచున్నది కాని యీతినికి. గల యితర భాషాపాండిత్యమును నూచించు మట్టములుగాని, పద్యములుగాని, పదములుగాని కానరావు ఈతని కాల నిర్ణయమునకై యింతవణకు నందణు నుపయోగంచుచున్న బుక్కరాయల శావనము నందుంగూడ “ఆస్ట్రభొషా కవిత్వ శ్రీ వాణీవిజిత నంపదే అని యీతనిం గూర్చి చెవ్పం బడియున్నది. దీనిని బట్టి వాచన సోమన గూడ హుళకి, భాన్కరాదుల వలెనే అష్ట భాషాపాండితీవిభూపితుండని నిక్ణయింపవగును (వ్రాయు (గ్రంధ మాంధ్మగ్రంధము

70 నాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యానుశీలనము కావునను దానికి మూలమసు (గ్రంధము కూడ నంన్యృతము నందే కలదు కావునను, సోమన తన యుత్తర హరివంశమున6 దనకుంగల అష్టభాషాపాండిత్మ సకర్తను జూపుట కస్టపడకపోయి యుండవచ్చును, మజియు నార్మధవాబ్బయమున నన్యభాషాపదము లను విరివిగా వాడిన వారిలో( (బథము*డు శ్రీనాథుండే యని చెప్పవచ్చును శ్రీనాథు నకు( బూర్వమునంగల మహాకవులెవ్వరును అన్యదేశీయములయెడ మక్కువ జూపిన వారు కారు నాచన సోముడు నన్నయ తిక్కనల్ల మార్గము ననువరించినవాండు. అందును “వ్మిబహ్మ యెడ నాతనికి/గల గౌరవమపారము ఆందులకే గద్యయందు6 గూణ ఇది (శీ మదుభయకవిమ్మిత కొమ్మనామాత్యప్ముత బుధారాధనవిరాజి తిక్కన సోమయాజి (పణీతంబైన [శ్రీ మవోభారత కథానంతరంబు$ * అని సోమయాజిని న్మరింఛచియున్నాడు మజియు నాంధవాబ్యయమున దిక్కన తరువాతం జెప్ప దగినకవి నాచన సోముండే యను నాత్మపశంసయు నిందు. గానవచ్చుచున్నది కావున సోమశకు పరోక్ష పరువు తిక్కసయే తిక్కన తిన నిర్వచనోత్తర రామాయ ఖమునగాని మహాభారతిమునగాని అన్యభాషాంఎములను వాడియుండలేధు. తెక్యావ్య మాన్గముననే సోమనయు శడచెననుటలో విపతిపత్తింును లేదు సాహిత్యరసపోవణ చిరుదసార్ధక్యము

సాహిత్యరనసపోషణము రెండవది. నిజమాలోచించినచో సోమనాథునకు. 1ల బీరుదములలో సాహిత్యర నపోషణ సంవిధాన చకవర్తి నవీనగుణననాధ బిరుదములే ముఖ్యములని చెప్పవచ్చు వీనిని కో క్‌ ళో మగుచున్నది నం నపోష సంకియే యూత నై వ్యర్థ మదము సార సాహిత్య రన శబ్దముల నిర్వచన మావశ్యశమయి యున్నది సామాన్యముగ వాబ్మ యము శౌరన్వతము సాహిత్యము నను మూడు పదములు పర్యాయపదములుగ వాడ(బడుచున్నవి కాని శబ్దతిత్వమునుబట్టి పరిశీలించినచొ నామూడు పదములును నమానార్హకములుగావనియు నయ్యవి వ్యక్తీకరించు ఖావముల యందించుక భేదము గలదనియు న్పష్టమగును వాక్‌ శబ్బముకంటె మయట్‌ (వత్యయము పరమగునపుడు వాజ్యయమను పదము నిద్ధించు చున్నది మయట్‌ ప్రత్యయము వికారప్రాచుర్యాగ్థ ములయందు వాడబడును ఇ6ట వికారార్హమున బ్రయుక్తమైయున్నది, వాగూపము కలది లేదా వాగ్వికార మైనది నర్వమును వాజబ్యయమే యసుచున్నది అనంగా మనము మాటాడు మాటలును, (వాయు వ్రాతలును, నర్వమును వాజ్మయ శబ్లహచ్యములే

సోమనాథుని విరుదములు 71 యగుచున్నవనుట.. కాని రాబజేఖరు(డు తిన కావ్మృమీనూంన యందు వాజ్బ్యయ పద మునకు(గల ర విపులార్థమును పరిమితము గావించినాండు “ఆధ్రిధా = శ్వ్హాకావ్య భేదేన *+--అను వాకృ్యమునందు వాబ్బయము శాస్త్రక్రావ్యభేదమున ద్విధావిభజింఎంబడి యున్నదని యాతండు నృష్టము గావించియున్నాండు, రెండవది సారన్వతమను పదము “నర స్వత్యాః ఇదం సారన్వతమి”--అని తిన్మిన్వచనము లేదా "నర న్వతీ ఎవతా యన్య సారవ్వతిష్‌ *--అనియు6 జెప్పవచ్చును “నరన్వతి నంబంధ మశపునదంళయు సారన్వతిము లేదా నరన్వతీ చవతాకమశునది సారన్వతకము” అని పై నిర్వ్చచశముల కళ్ళము ఈ నిర్వచనము గూడ వాజ్మయ నిర్వచనము వలెనే వివు లా నూచక మపచున్నవీ వాగ్దెవతయే నరన్వతి కావున వ్నాగూపమంతయు నర వ్వతి దేవకాకమే యగుచున్నది నేడు వాడుకలో మ్యాత్రము రాజుశేఖరుండు చెప్పిన క్రావ్యవాబ్బయమునకు. (బక్యామ్నాయముననే సౌరన్వతిమను ఎడము (పయుక్తమశు చున్నది ఆంధసార న్వఅమనునపుడు ఆంధలాఎలో వాయంబడిన కావ్యములనియ యర్హము చెప్పవలసియున్నది. అనంగా శి సారన్వతి పదముగూణ( బరిమితా్థముననే (వయుక్తమ ఏ చున్నఎనుట మూ ఎవ వంము సాహిత్యము. “హితేన నహితమ్‌ సాహిత్యమ్‌ * “*నహితిన్య భావః సాహిత్యమో” అని అన్నిర్వచనము. హితముతో! గూడినది సహితము నహితముమె.క్క భావమే సాహిత్యము కాని యీ నిర్వచనము వలన వన్తున్వరూపము నమ్మ్శము? వ్యక్షముకాలేదు,. హితమనంగా నెట్టిది? అను (పశ్న మజల మిగిలియేయున్నది ఈ హఎశబ్రమునకు పలువురు పలువిధములగు నర్హములను జెప్పియున్నారు *హితిం మనోహారిచ దుర్లభం వచః ” అను భాంవినూక్తి యొండు గలదు హితిమునది మశేజ్ఞము కాంజాలదు మనొజ్ఞమశునది హితము కాజాలదు. తొలుదొల్త నాహ్రాదమును గలించి యనంతరము దుఃఖ హెతువగుట మనజ్ఞతాలక్షణుము తొలుత న్మపియమ్మై ననంతర కాలమున సౌఖ్యహేతువగునది హిత మనంబడును. దీనిని బట్టి చూచినచో వథ్యమే హితమని చెప్పవలెను ఈ హితమునే గీఠాచార్యుండు నత్వపణ నంబంధియశు నుఖము * జెప్పియున్నాండు కే, ల్లో, యత్తధ్యగేవివమివ పరిణామేఒమృతోనమం ॥ తత్పులం సాత్తి నైక ర్మపో క్ర మాత్మమిద్ధిన కాదజం విషయేం్యద్రియ సంయోగాద్య త్తద్యగేఒ మృతోపమం వరిణామే విషమివ తక్చుఖం రాజనం స్మృళమ్‌, భగవగీత . అష్టాదళోధ్యాయను శి 80

72 నాచన సోమనాథు(ఢు _ కొవ్యానుశేలనము నృష్టియంతయు న త్త-రజన్తమోగుణాధీనము. మానవులందజణి యందును గూడ నీ మూండు గుణములును గన్పట్టుచుండును అజ్బ్జానజన్యము ఉమను, రాగాళ్యకము రజన్సు జ్ఞానఫలము నత్త్వము. ధూమ విరహితమయి కేవలము జ్యోతివంటిది నత్ర్వగుణము; ధూమనహితిమగు జ్యోతివంటిది రజోగుణము; శకేవలధూమమువంటిది తమాగుణము కేవలము అమోగుణము జడళ్తలక్షణము గావున నందెట్టి నృష్టియు నుంజంజాలదు రాగాత్మికమగు రజోగుణమునందే నృష్టాయంతయును జరుగును జరిగిన నృప్టెకి ఉన్నతళ్వము గల్గించునదియే నత్త-ము ఈ నత్తం నంబంధమపు నుఖమే హెతముగ( బరి “జింపంబడుచున్నది అనంగా ఉన్నదానిని ఉన్నతోన్న=మపఏ స్తానమునకుం గొనిపోవునది హితమనుట నూనవుండు సెక్కు గ్రంథములను పరిం చును. పఠించిన (గంభములన్నియు నాకిని నున్నకస్పితికి గొనిపోజులవు కొన్ని (గ్రంథములను బరించుట వలన నాళనియందలి పశుత్తము 'పకోపించును. కార్చి (గ్రంథములను బఠించుట వలన నాఅనియందు దివ్యత్వము కోభించును మానప్కుఎ యందు. (బకృతిసిడ్రముగనున్న పశుత్వమును బరిహరించి అళినిని దివ్యత్వమునక!6 గొంపోవునదియే పాహిత్యమనంబడును. సాహిశ్యమను పదమునందలి హెతశబమున కింతటి విప్పలార్రము కలదు ఆట్టియెడ నీ సాహత్యశబ్దము గూడ విపులార్థ నూచకమే యగుచున్నది. చతుర్వేదములును శిక్షావ్యాకర ణాది వేదాంగములును అప్పాజక్ష్ష పురాణములును తిదుఎపురాణములును షడ్డర నములును, కాళిదాసాది మహాకవి కృతకావ్యములును పాహితిశబ్దవాచ్యములే యసుచున్నవి కాని యింతటి వివ్చలార్థ మున పదము నేండు (పయుక్తమపచున్నట్లు కానరాదు. రాజశేఖరుండు చెప్పన కావ్యవాబ్మయమే నేటి సాహతీపదమున నూచింపంబడుచున్నది నేండు వాజ్బయ మన్నను సారన్వతమన్నను, సాహిత్యిమన్నను కావ్యజాలమనియే యర్హము. మణి సాహిత్యర నపో-ణ బిరుదము నందలీ సాహితీ గబ్రమునకు(గూడ కావ్యజాలమనియే యకర్ధము చెప్పనచో నా విరుదమునకు! గావ్యమునందలి రనమును బోషించు వాండని యర్హమేర్చడును కవులందణజును రవపోషకులేకదా ! రన్మపధానముకానిది కావ్యము కాదు;దా! అట్టియెఎ6 (ప్రత్యేకముగ సే చిరుదమును జొప్పికొనుటాలో సోముని యుగ్దేశ మేమి? అను పశ్న కలుగుట నహజము సోమన యిట సాహిత్యశబ్రము నేటి పరిమితామున వాడలేదు. ఆనంగా నాళనికా బిరుదము నిచ్చినవారు నేటి పరిమిళార్థ మున వాడలేదనుట ఇంట సాహిత్యశబ్లమునకు మొదట చెప్బంబడిన విప్పలార్థమే యన్వయించును

పోమనాథుని వీరుదములు య! (పబంధరచనాాపణాళిక | హరివంశము నంన్యృతమున ఖిలపురాణము మీ(దం జెప్పనయట్లు పురాణము లన్నియు హిళకోటిలోనే చేరును. కావున శీయది సాహితీ (గంథమగుచున్నది కాని పురాణములు కథా _పధానములు కావ్యముల వలె రన్నపధానములు కావు. కథా (పధానమగు ప్పరాణమును గూడ రనపథధానమగు కావ్యముగ నంతిరించు నేర్చు సోమునకు( గలదని సాహిత్యరనపోషణ బిరుదము వ్యక్తికరించుచున్నది. మజి సోముండు హరివంశమును నమ్మగముగ నాంధధ్రీకరింపలేదుకదా! ర నవద్దట్టములను గొన్నింటిని మ్మాతము గైకొని ప్రబంధీకరించి యున్నాడు. అట్టియెడ సాహిత్యిరన పోషణ బరుదమునకు మీ6ది యర్ధమెట్లా పానంగును? అని కొందణు నంచేహింప వచ్చును ఈ విషయము మున్ముందు వివులముగ+ జర్చింపంబడును నంగహముగ మీ6ది (పశ్నలకు నమాధానమిది హరివంశమునందలి రనవద్దట్టములను గొన్ని(టిని అలవోకగా( గైకొని సోముండు హరివంశమును రచింపలేదు. సోముని హరివంశమున నంనగ్భత హరివంశ శతార్హమంతయు విండికృతమైై యున్నది కథ్యాపధానములగు పురాణములయందు ఒక్క సత్యమును బోధించుటకు పెక్కుకథలు కల్పింపంబడును; ఒకడ తత్త్వమును బతిపాదించుటకు భంగ్యంతర మున బహువిధములగు నర్ధ వాదములు 1ల్చింపంబడును స్రీశ్యూద ద్విజబంధువులకు వేదార్హములను బోధించుటకై. పురాణములు కల్పింప( బడినవి కావున నిట్టిమాగ్గమును బురాణకర్తలు గైకొనినారు. అనగా నల్చబుద్ధులకు భంగ్యంతర (ప్రబోధక మావశ్యశమనుట. సోమన తన యుత్తర హరివంశమున ని భంగ్యంతర బోధనావిధానమును బరిహరించియున్నాండు. నంనగ్భృత హరివంశమునందలి యేయే మట్టములను గైకొనినచో( దత్చురాణ (ప్రతిపాదితితత్త్వము నమ్మగముగ వ్యక్తమగునే ఆయా మట్టములను మాతమే గైకొని (ప్రబంధోచితమగు మార్గమున తన (ంథమును రచించినాండు. కావున ఉత్తర హరివంశము, హరి “వంశమునందేకదేశము మ్యాతిమే యనుకౌనుట పొరపాటు. పురాణమగు హరివంశ మును రనవ్యంజకముగ సోముడు నంతరించెను. కావుననే యాతనికి సాహిత్యర న పోషణ బిరుదము అన్వర్థమగుచున్నది. ఇది యొక యర్థము, పాహిత్యశబ్దమున కింతటి వివులార్హమును (గ్రహింపక సామాన్యార్థమును గూడ (/గహింప వచ్చును. అట్టి యెడ సాహిత్య శబ్దమునకు శేఖ

ళ్‌ నాచన సోమనాథు,డు _ కొవ్వ్యానుశీలవము “శాన్యజాలము” అను సామాన్యార్థమును గైకొనవచ్చును. అట్టియెడ వీ బీరుదమునకు “రనవ్యంజకములుగా కావ్యములు (వాయువాండు” అను నరము వచ్చును కవులంద జును రనపోషణము గావించువారే కాని తత్పోషణార్థము వారవలంబించు విధాన ములు వేజగును. రనపోషణార్థము సోమన యవలంబించు మార్గమునకొక వోష్ట్రము గలదు* అ మార్గమనితర కవి సాధారణమై (ప్రత్యేకలక్షణలక్షితమై యొప్పుచుండును అందువలన గూడ నీతని సాహిత్యర నపోషణ వరుదమన్వర్థమగుచున్నది నముజియు నీతిని సాహిత్యర నపోషణ బిరుదమునుు నవీనగుణననాథ బిరుదమును ఒండొంటితో( గలనియే యుండును ఈళని కవితకు(1ల నవీనగుణవనాధత్వమే యితని సాహితీ రనపోషణమందలి వైశిష్ట్రమనియుం జెప్పనచ్చును

గడుసుపోకడలు :

ఖభావమొక్కటియే యయ్యు తద్వక్తీకరణ సామర్ధ్యమును బట్టి తన్నైశిత్యము

మారుచుండును భావవ్యక్తీకర అ విషయమున నాచన సోమనాథు;డవలంబించు

మార్గములు పెక్కులు- పదగతియందును), భావగతియందును జిగియు బిగియు.

జెడకుండ గడునుపోకడలు పోవునేర్చు సోమనకు మిక్క్కుటముగా. గలదు నరతుండు

నమన్తదేవతల జయించి దిగ్విజయము గావించెను ఈ యర్ధమును వ్యక్తికరించంక

సోమన పోయిన గడునుపోకడ లీ[క్రింది పద్యమున వ్యక్తమగును.

మ ధనదాంతఃపురతారహారములు యాదః పాలబాలాఘన స్వనకాళ్ళీరము ధర్మరాట్కులవధూనంవ్యాన కౌశేయమున్‌ దనుజేందారి వరావరో ధదయిళా ధమ్మిల్ల మాల్యంబులున్‌ గినుకందెచ్చిఘటింప. జూచు జయలక్ష్మీ నిత్యనైపథ్యమున్‌.

ఉ. హరి. 1-16

కుటేరుని వరుయున్సి యముని ఇందుని జయింపవలెనను నొత్సుక్యము నరకు

నకు. గలదు. ఈ యర్ధమునే భంగ్యంతర మున సోమన చెప్పినాండు. జయలక్ష్మని నూళ్నవస్త్ర భూషణాదుల నలంకరింపవలెనని నరకుని యభ్మిపాయము వాని కొణ కన్వేషణము ప్రారంభించెను కుబేరాంతఃపురమున( గల యంగనలు థరించు తార

సోమనాథుని వీరుదములు 76 హారములు వానికి నచ్చినవి వరుణుని స్త్రీలు తమ కుచములపై వాసికొనియెడు కాశ్మీరము గూడ నాతినికి రుచించినది యముని యంతిఃపురకాంతలు భరించు పట్టుపుట్టములును ఇంద్రుని [పియురార్యడ్రు ధమ్మిల్లముల యందు ధరించు మాల్యము లును నాతనికి నచ్చినవి. ఈ వుమాల్యభూవణములను గైకొని, జయలక్ష్మీ నిత్యశై వఠ్యమును గావింస నరకుండువ్విళులూరినాండు “మీద బెప్పంబడిన దేవతలను నరకుండు జయింపనెంచెను” అనునదియే పద్యభావము ఈ భావమును భంగ్యంతర ముగాం జెప్పుటలో సోమన సాధించిన (పయోజనములు పెక్కులు గలవు. ఈ మాల్యాంబరాదులను ఆ దేవళాసార్వభౌములను యాచించి నరకుండు నంపాదింప నూహింపలేదు వారిపై నరకునకు. (బక్యేకమగు వెరము కలదు. అందులకే “గినుకందెచ్చి” అని కవి చెప్పెయున్నాండు ఈ కినుక నహజమను నైమిత్తికము గూడ వైయున్నది. రాక్షనుండు గావున దేవతలళోడి నహజవైరమాతనికి. గలదు (బహ్మ వరగర్వితుండు గావున దన బలపర్యాకమముల వ్యక్తీకరించి దిక్సృతుల నోడింపవలయం ననెడి యుత్సాహమాతళనికి. "లదు మణియొక విశేషము జయము తన్నే వరించు నను నిశ్చికాళ్గిప్రాయము కూడ నరకునకుం గలదు జయలక్ష్మి యున్నప్పుడేగదా తన్నిత్ళినై పధ్య నంమటనము! కావున జయలక్ష్మి తన్నే వరించునను స్థిరనిశ్చయము నరకునకు. గలదను మాటకూడ విందే ధ్వనితమగుచున్నది ఇట్లు ధ్వని (ప్రధానముగా (పతిభావమును వ్యక్తీకరించు నేర్పు సోమునకు. గలదు వ్యంగ్య వైభవము థ్‌ ఉః శూలి విలోకనానలము సోంకు రతీశుండెటుంగు. గానయ బ్బాలమనంబుళో విరహపావకదాహము నోర్చె నన్నన పేల ఫొసంగు దేహము దహించిన యంతటితో మనోజుండై గాలియ చిక్కె/గానం జెడంగాలండువో యెటువంటి మంటలన్‌. ఉ. హలి. 5= 1821 ఈ పద్యమున బాణుని వ్యుతియగు నుష యనుభవించెడు విరహము నర్జింప€ బడి యున్నది. ఆమెను విరహమగ్నివలె దహించుచున్నది. విరహమునకు( గార కుడు మన్మధుండు. అట్టియెడ మన్మధుడు విరహాగ్నియందు(బఐడి దగ్ధము కావలెను

760 వాచన సోమనాథుండు - కొవ్యానుశీలనము గదా! అట్లు కాలేదు. ఉపరి విజృంభించుచున్నాండు. దీనికి. గారణమును మొదట నొక విథముగా నూహించినా(డు కవి మన్మధు. డొకప్పుడు ముక్కంటి కంటిమంటల కెటయైనాండు. తద్భీషణానలమున కోర్చిన రతీశుండు విరహానలమును నహించుట కష్టతరముగాదు. కావుననే నహింపంగలిగినాండు ఇదియొక యూహ. కానియీ యూహ కవికి నచ్చుటలేదు. శూలి కంటిమంటలలో మన్మధుండు దగ్ధమే యెనాండు. అప్పటి యాతిని దేహమంళతటితో నంతిరించినది. కాని దహనానంతర ము మన్మధుండు మనోజు(డైనాండు. ఇ(కనెట్టి మంటలకును గాలని శరీరమును ధరించినాండు. కావు ననే ఉషాబాలయందు క్షణక్షణు పనర్ణమానమగుచున్న విరహానల శిఖలు మనోజుండగు మన్మధుని దహింపలేకున్నవి అనంగా ఉషాబాల మదనానలదందహ్యమానమాననయై యున్నదని ఖావము ఈ పద్యమున తొలుత మన్మథధదహనము భంగ్యంతర మున నూచింపంబడినది “శూలి విలోకనానలము సోంకు రతిశు(డెజుంగు” అని గడునుగా+ జెప్పినాండు కవి. ఈశ్వరుండు తన నయనాగ్నిచే మన్మధుని దహించిన మాట ష్మోస్త వమే కాని యా మన్మధు(డే మనోజుండై తన్ను దహించిన యా న్న పర్వతిరాజప్యుతికి దానుని గావించినాండు వారిరువురి [పణయ కెలివిలానముశ్ర. లను గాంచియే ఉషాకన్య మగని కూరిమిపై మననుపడినది. విరహాగ్శికి లోనైనది లలి నుండియు మన్మధునకు౯గల (ప్రజ్ఞ యిచ్చట కూడ నృష్త్వమైనది అనల నంన్పర మున మదనుడు విజ్బంభించునే కాని ద్పుండు కాండుం మన్మధుని దహించితినను కొన్న భాలియు తుదకు మన్మధ్యపతాపమునకే లోనైనాండు. అట్లే ఉషాబాల విరహా నలము కూడ మన్మధుని దహించుటకు మాజుగ తద్విజృంభణమునకే తోడ్చడినది. ఇందు మన్మధ (పళాపము వ్యంజితమగుచున్నది. అలంకారధ్వని 1 లోకోత్తరములగు నలంకారములను గల్పించి మనేజ్ఞములగు ఖావములను వ్యంజింపంటేయు శక్తి సోమన సొమ్ము ఈ [క్రింది పద్యమును దిలకింపుడు. శే ఎనంగు సంతాపభరమున నిట్టునట్టుం బొరలు శయ్యాతలంబున. బువ్వుబోండి తివురువికహానలంబున దివ్వెలెత్త 6 జిత్తజాతుండు వత్తిందాల్చిన విధమున. ఉవారి.5్‌- 128

పోమనాథువి వీరుదములు 7? ఇందును ఉషాకన్య విరహమే వర్ణింపబడినది ఉషాకన్య విరహభరమున శయ్యాతలముపయి నిటునటు కదలుచున్నది ఈ దృశ్యము న్ముత్చేకించి చెప్పినాడు కవి. (ప్రమిదలోని దీపము కొంచెము తగ్గుచున్నచో నందలి వత్తి నిటునటు కదల్చి ముందణికి (తోయుదురు. అప్పుడు దీపశిఖ చక్కగ వెలుగును చిత్తజాతుడు విరహా నలమున దివ్వెలెత్తం దలంచినాండు ఆదివ్వెకు వత్తి ఉషాకన్యయే. శేయ్యపయి నిటునటు బొరలుచున్నవ్పుడావె శరీరము కదలుచున్న వత్తివలెం గన్పట్టుచున్నది, దివ్వె వత్తిని గాల్పివేయును. కాని వత్తి లేకున్నచో దివ్వెయే లేదు. విరహానలము కూడ నట్టిద. ఎవరి న్మాశయించుకొని విరహానలము నముద్భూతమగుశే వారినే యది పీల్చి పప్పిచేయును. మణి దీనిని వదల్బుకొనరాదా? అన్నచో, “చి త్రజాతు(డె త్తిన దివ్వైయద్ది% అని నమాధానము చిత్తమున్నంతకా లము చిత్తజాతుని వదలించుకొను బెట్లు? ఆది యనుభవింపక తీరని యొక మహావ్యధ కానియీ వద్యమున నింకొక స్వారన్యమున్నది దివ్వెలేని వట్టి వత్తికి ప్రాధాన్యమేమి కలదు? వట్టి వత్తి చీకటిని బోగొట్టంజాలదు కావున ఏ విరహతావము నిజముగా జీవితమున కొక వెలుగు ఆ వెలుగునే పార్వతి యామెకు6. (బసాదించినది ఆ పలుంగులో* ఆమె యానంద మనుభవించుచున్నది. ఒకవంక బాధాకరమయ్యు నింకొకవంక అ బాధయందే నంతోషమును నంళతరించు శక్తి విరహమున కున్నది ఈ మహార్థమంతయు నింత చిన్న పద్యములో నొక్క యలంకారద్వారమున వ్యంజింపంజేనినాండు సోనున, ఆలం కార ధ్వని కది యుదాహర అము. నిగూఢార్థపద్మపయోగ వైశిష్ట్యము ర నిగూఢార్థములను బొనంగించి సాహితీరనపోషణ గావించుటలో సోమన దిట్ట. మహర్షులు శ్రీకృష్ణునకు నరకానురుని దుశ్చేస్టలను జెవ్పు న్మికిందిమట్టమున నిగూఢము లగు భానములు పొనగింపంబడినవి మ॥ అకుణాంభోరుహప(తన్నేతుండు సముద్య(ద్భూకుటీభంగ భా సురపాలస్థలుండుం జలాచల మనశ్న్శూలాయమానవ్యధా పరి వేషాననభానుమండలుండునై (పత్యక్షరౌదంబనన్‌ నరకాలంభవిజృంభణంబు నెజపెన్‌ నారాయణుండాళ్ళతిన్‌, ఉ. హరి, 1- 117

గ్య నాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యానుశీలనము కర క ర క గి! ఇల్లు మొక్కిన ముళియాద వేం్యద సమితి సంతనము నొంద నరకుని-*జంపువాండ నందజును జూడనని పంతమాడు హరికి మజియు (యమొక్కుచు నంయముల్మగిడి చనిరి ఉహరి 1-121 మహర్షుల బాధలు వినినంతినే శ్రీకృష్ణు. డృపతిహత (శ్రోధవివశుండయినాండు. ఆస్పడాతిని యాకృతి కొక విలక్షణత యేర్చడినది ఆతనియందు నారాయణళ్వము (పన్ఫుటమయినది ఈ నారాియణాకృతికిని సామాన్యుండగు శ్రీకృష్ణునియందు. గన్పట్లు నారాయణాకృతికిని భేదముకలదు నారాయణుండు పుండరీకాముండు శ్రీకృష్ణుండును బుండరీకాక్తుండే. సితాంభోజమును బుండరీకమని యందురు. పుండరీకా ముండనంగా తెల్లదామరల వంటి కన్నులు కలవాండని భావము నారాయణుని కన్నులట్టులే యుండును. నారాయణాంశజుండగు శ్రీకృష్ణుని కన్నులును నట్టివే- కాని నేడు నారా యణుండు పుండరీకాకుండు కాండు, అరుణాంభోరుహషతన్నేతుండు. కోపముచే నాతని కన్నులెజ్ఞవడినవని భావము నూర్యమండలమే శ్రీ మన్నారాయణుని యానన ముగాం జెప్పంబడినది. నేండా యానన భానుమండలము చలాచలమనశ్శూలాయ మానవ్యధాపరి వేషావృతమయి యున్నది. నూర్యునకు గుడికట్టును. నూర్యపరివేషము నువృష్టి నూచకము నువృష్టి జగత్యిళ్యాణనంధాయకము ఇచట శ్రీకృష్ణుని వ్యధ పరివేషముగా! జెప్ప(బడినది ఈ వ్యధ గృహచ్చిద్రాదుల పవలవగావి, న్వజననష్టాదుల వలనఃగాని కలిగిన వ్యధ వంటిది కాదు ఈ వ్యధ వలన శ్రీకృష్ణుండు నరకనంహార ము గావించును. తన్నూలమున జశచ్చేయము గలుగును కావుననే మనశ్శూలాయ మానము వ్యధను పరివేసముతో బోల్చినాండు కవి. మణియు మజొక విశేషము. నారాయణుడు నత్త్వన్వరూప్పండు; స్థితికర్త, అతనియందు రుద్రాంశ (పవేశించిననే కాని యాతడు వంహార కాండను నెజసంజాలండు. ర్యుదుఃడు జగత్సంహర్త. నరకుని జంప నభిలషంచిన శ్రీకృష్ణుని యందు నారాయణాంశలతో షాటు రుద్రాంశయు. (బన్ఫుట మైనది. “వత్యక్షరౌదంబవన్‌ '--ఆమ మాటలో నీయఎశే మునే వ్యంజింప(జేసినాండు కవి. ఇందు మటికొన్ని విశేషములు గూడ గన్పట్టుచున్నవి. సోమునకు€ దిక్కన పరోక్షశురువని చెప్పవచ్చును. ఈ పద్యమునందు సోమన శ్రీకృష్ణుని న్మేతములను “ఆరుణాంభోరుహములు ” గా చ్చితించి యున్నాండు ఈభావము భొరతమందు శ్రీ కృష్ణ

సోమనాథుని విరుదముణు 0 రాయబారనందర మున కవి(బహ్మ చెప్పిన యీ [క్రింది వద్యళావమునకు నరిపోచ్చు చున్నది. “పుండరీ కాక్షుండగు కుల్లబోయి యప్పు డరుణకమలాక్తు (డయ్యె మురాంతకుండు”___

చెనటి యగు దుర్యోధనుని విపరీత చేషస్టలకును పలుకులకును గినిని వృండరీ కాకుండగు కృష్ణుండు ఆరుణు కమలాక్షు డయినాండ(ట రెండవ పద్యమున హరికి మహర్షులు నమస్కరించినట్లు చెప్ప బడియున్నది. ఇచ్చట హరిశబ్బ పసయోగము నకు బత్యేక్షపయోజనము కలదు హరించువాండు గావున హరి మునుల మానన ములను హరించినాండు గావున శ్రీకృష్ణుండిచ్చట హరియైనాండు చుందు నరకుని ప్రాణములను హరించువాండు. గావునను శ్రీకృష్ణుడు హరియే యగుచున్నాండు మజియును, హరశబ్దమునకును, హరిశబ్బమునకును వ్యుత్పత్తిలో భేదము లేదు. పరమార్చమున హరికిని హరునకును భేదములేదు. ఇట్లు నిగూఢముగ బహ్వర్థములను ధ్వనింపంజేయుట సోమన (ప్రత్యేకతి

ఈ ఘమట్టమున నింకొక విశేసషముకూడ. గలదు అది పురాణాంతర్లతమగు నంతరార్థమునకు నంబంధీంచివది వరకుండు సామాన్య రాక్షనులవంబివాండుకాండు రసాతలగామియగు భూమిని నారాయణు! డుద్ధరించిన నందర, సమును భూదేవతకు నారాయణుని వలన గతిగిన నంళొనము నరకుడు కావున నాతని యందు నారా యభఖాంశ కలదు. భూదేవతాకమగు నహిష్టుకళయు అ్నపతిహతశ క్షియు నాతనియందు నిబిడికృతములయి యున్నవి నంధ్యాకాలమున జనించుటచే నాతి(డు రాక్షనుండయి నాండే కాని లేకున్న నాతండు దివ్వులలో దివ్వుండుగా. ఐబరిగణింసం దగినవాండు అట్టి నరకుని సంహరించుటకు పాక్షాన్నారాయణు(డే నమర్హుండు. కావుననే మీ(ది మట్ట మున నారాయణపద్మప్రయోగము నముచితము నవ్వర్థము నగుచువ్నది. రసపోషణసామర్థ్యము ఫ్‌

పోమన తన హరివంశమున నవరనములను యధోచితిముగా( బోషించినాండు. ఉత్తర హరివంశము వీరరవ్శపధానమగు వొక మహావబంధము, ఇండు (పథనూ శ్వాసమున వరళవధ చెప్పంబడివది. అది శ్రీకృష్ణుని వీరవిక్రమాటోపమును (ట్రద

కి నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము ర్శించు మట్టము తృితియాశ్వానమునం బౌండ్రక వానుదేవుని విజృంభణ మును తన్నాశనును చతుర్ధాశ్వాశమున హంనడిభ కోపాఖ్యానమును, పంచమ షష్టాశ్వానముల యందు బాణానుర వృత్తాంతము జెప్పంబడియున్నది ఇవి యన్నియు. శ్రీకృష్ణుని పరాక్రమమును న్పష్టికరించునవియే. నరక విజయముతో6 (బ్రారంభనయిన యుత్తర హరినంశము ,శ్రీకృష్ణుండు బాణుని జయించుటతో ముగియుచున్నది అనగా ఉవ్మక మోపనంహార ములయందు వీరమే పోషింసంబడినదనుట మధ్యభాగమందు. గూడ పౌర్మడక వానుదేవుని హంనడిభకులను (శ్రీకృష్ణుడు జయించుటయే చెప్పంబడి యున్నది. ఈ గాథ లన్నింటియందును వీరము రనము (శ్రీకృష్ణ గతమగు నుళ్సా హము స్థాయిభొవము గీళృష్ణుండే నాయకుడు ఇందు వీరమంగిరనము. పంచమా శ్వాసము నందలి యిందుధరోపాఖ్యానము మొదలుకొని ఉఊషానిరుద్ధుల కలయిక వజకు శృంగారము పోషింపంటడినదీ ద్వితియాశ్వానమున (శ్రీకృష్ణుండు తపోదీక్షను గైకొను టయు, హరిహర నమాగమమును వర్షింపంబడినవి అందు శాంతరనము పోషింవ6 బడినది యమునా జలంబుల మునింగిన హంనుంగానక డిభకుండ్నాకోశించు నికింది క్ష పద్యములయందు హాన్యర సము పోషెంపంబడి యున్నది కం (వేలెడు వెండుక లిరుగడం దూలంగం. దలయూచు(దొప్పుతొప్పున నోరుం గేల నడచికొను సెలవుల లాలలు దొరుగంగ నన్నలాయని యొజలున్‌.

• ఉ. హరి. 4- 802 కం జాలం దల యడిచికొనున్‌ నేలంబడి పొరలు లేచు నెత్తురు లుమియుం గేలింబడి రిపులు చూడంగ నాలుక వెటికికొను జావునకు. దన్నికొనున్‌, ఉ. హరి. శ- 808 (ప్రథమాశ్వానమునందలి దేవదానవ యుద్ధవర్షనమునను, తృితియాశ్వానము నందలి ఏకలవ్య విజృంభణ వళ్లనము నందును) షష్థాశ్యానమునందలి శివకేశవ యుద్ధ

సోమనాథువి విరుదములు 81 వర్షనము నందును రౌదరనము పోషింప౦బడియున్నది తపంబున కేగు [శ్రీకృష్ణునకు పిశాచద్వయము కన్చట్టు మట్టమున భీభతృర నము పోషంపంబడియున్నది. కూటస్థు€ డును, (బహ్మన్వరూవుండును నగు పురుసుండు విపకుమారుల నపహరించు మట్టము నందును కాశీపతి పంపిన కృత్యపై శీకృష్ణ్రపయుక్తమశ నుదర్శనము విజ్బంభించు ఘట్టమునందును భయానకర నము పోషంపంబడియున్నది చండమూర్తియు కూర న్వభావుండును నగు నరకుని నభకేశుచున్న నూర్వశీ రూపచ్చితణమునందున్సు నర కుని పరివారము పెట్టుబాధల కోర్వలేక ముమల్నాక్రోశించు ఘట్టమునందును మునులు పుండరీకాక్తునితో హంనడిభకులు తమకు. గావించిన భంగపాటును వివరించు మట్టము నందునను కరుణము పోషింప(బడియున్నది* ఊర్వశీరూపచి[తణము ; సీః తొడవు లూడ్చిననై నందొయ్యలి రూపుతో. జిన్నపోయిన పట్లు సెన్నుమాజ విరులు వుచ్చిననైన విల6ంది "పెన్నె లీతావీ6 బాయని జవ్వాది బయలు మెజయ బూంశరాల్చిననైనం బొలంతుకమైచాయ గవుసెనలోనున్న [కమము దెలుప మడు6ంగుమాసిననై న మగువపిజణుందు సో యగము చూపజచిత్త మాంశగొలుప తే. మురిపముల నుజ్జగించిన ముగుద కడవు గలికిచూపుల వీడ్కాన్న కన్ను(గవయుం జిరునగవు నోసరించిన చిగురుమోవి నింతి మది భీతి వెలుపలి కెజటుకసేయ. ఉ. హరి. 1-5” మునులా[కోళించు ఘట్టము ; నీః జడలుకంపలు వట్టి జరుగనీకున్నచో విడిపింప శిష్యుల వెదకువారు జన్నిదంబులు శాలిసంకెలలై పడ్డం దెగందన్నిమిన్నక తిరుగువారు శి]

కి నాచన సోమనాథు(డు _ కావ్యానుశీలనము రా యాం ముందటి దిక్కూడి మొలత్రాడు దవిలిన తోంళగోచులవెంటం దూలువావ 6 దగయెత్తి పోలేక దండంబు లటువైచి “ఆహో విధీ* యని చేతులార్చువారు6 శే గడవసంబుల మోందినం గలంగువారు వల్కలంబులు దో6చిన వంగువారు( జెజటలువోయిన వారల! జీరువారు నై మునీం దులు గలంగి రయ్యాశమమున ఉ. హరి 1_102 వనుంధరాదేవి రూపవర్షనము 1 సీ॥; మాంగువాజిన చం్యదమండలంబును6 బోలె వదనారవిందంబు వన్నెదలుంగ మకరందమున నిండు మధుకరంబులుంబోలె నేతోత్పలంబులు నీటం దేల నెజి దప్పి (వాలిన నీతిమేఘమువో లె గచభారబర్హ మగ్గలము లీడం దొడంగ్‌ చాల6 జలించు తొండ౦పుంగవవోలె నూరురంభాస్థంభయుగము వడక శే. గడంశకలేని తనూవల్లి ఘర్మజలము దళముగా( జింద( జెందని తాల్మితోట వగపుచిత్త రువో కళవళము కరువొ "యనంగ నొకకాంత గానంగనయ్యెనంత. 4ఉ. హరి. 1-178 మునుల భంగపాటు ; సీ॥ః ఈ కమండలు పజ్లీ నెటుచూతు నిట్టత త్పాపమస్తంబులు వగుల కున్న నీదండనివహంబటు నెటుచూతునిట త ద్దూ ర్తహ స్తంబులు దునియ 'కున్న

పోమనాథు? బిరుదములు 88 నీ వల్కల్మవాత మెటుచూతు నిట్ల త త్కపట చర్మ్శంబులు గాలకున్న నీ శిక్య నముదాయ మెటుచూతు నిట్ట త దేషణాం్రంబులు (దెవ్వకున్న త. నకట మోమోట లేక తారంత చేసి (బదికిపోయిరె పులిపేవవడినం బనుల వాం[డె యెక్కాడి గనుకత వచ్చెనాకు మునులలోపల నాలుక ముల్లు విరిగె. ఉ. హరి. 4.102 ద్వితియాశ్వానమున శ్రీకృష్ణుండు విసకుమారుల గొనితెచ్చు మట్టమున నద్భుతి రనము పోషెంపంబడినది శా ఆకాశంబు వెలుంగం దోంచెనటపో నత్యద్భుతాకారుండై రాకాచం,దబివాకరానలశిఖారత్న [పభాజాలరే ఖా8*ంతిం బురుమండొకండచట లోకంబెల్ల నిండించినన్‌ మాళన్నుంగవ ₹ిట్టిరూపమని నమ్మంజాలవయ్యెన్న ఎపొం ఉ. హరి. బి50 రనదృష్టి థి క థాదృష్టి థి కాప్యరచనా శిల్పమునందు రనవచ్బృష్టికిని కథాదృష్టికిని చాలభేదము గలదు. ఒకటే కథ న్నాశయించియున్న (ప్రబంధములందు రనదృష్టి (ప్రధానముగా కన్చట్టు చున్నది బహుకథాత్మకములగు వురాణములయందు కథాకథనదృష్టి మిక్కుటముగ( గన్చట్టుచున్నది,. ఈరెండు దృష్టులు నేకీభవించుట సాధారణముగం జూపట్టదు, కథాకథనవిధానమునకు లోపమురాకుండ ర సాత్మకముగం గావ్యమును 9ర్మించునేర్చు అలతి యలంతి కవుల కబ్బునవికాదు ఆంధ వాజయమునందలి మహాకవులెవ్వరు నీ క్లిష్టమాగ్గము నమనరించినవారు కారు అతిలోఠ సాధారణనుగు ప్రజ్ఞా వైప్రణ్యముచే నిమ్మహాకార్యమును నర్వంకషముగా సాదించిన మహాకవి నాచన సోముండొక్కండే. కథా దృష్టితో వ్రాయు కావ్యమున వస్తుగత శిల్పమధికముగ నుండును. వీనియందు!

న! నాచన సోమవాథు(& _ కావ్యామశీలసము గూడ రమాఢావము లేకున్నచో. గావ్యమంవకు కోభలేదు. రపనృష్టి చేయుటలో పలు మూారము లున్నవి. విభావామభావ వ్యభిచారిభావ నంయోగమున రన విష్పత్తి తావించుబ నర్వపాధారణమగు మార్గము. కావి యీ మార్గము వీకకథావిషమయిన కావ్యమున శోభించినట్లు, దిహుకథాత్యకమోు కావ్యమున శోభింపదు. మణజియు విట్తన్నిరవములుమ ప్రపంచించి పోషంచినచో అన్నిర నములకుమ (బాధాన్యమేర్చడుమ. అప్పువంగి దవమెద్దియో వంగరవము బవ్వియో విర్ణయించుటయు. గష్టసాధ్యమగును. అట్టియెడ మహాకవులనువరించు. మాన్గమొకటి కలదు. రనముమ ఒక్క వంచారీ అావముచేత గావి ఒక్క అనుభావ విశేషముచేతగాని వ్వంజితిము గావింపవచ్చును. నాచన సోమన బహూకథాత్మకమగు తివ ఉత్తర హరివుశ మవహోాకావ్యమువన నీమాగ్ల మునే యవలంటించినాండు. క్లిష్రమగు ఎమాన్సము నవలంచించి వర్వఢా కృతకృత్యం డైరాండు.. ఉదాహరణమువకీ కింది పద్యమును గైకొందము. చఈ కినలయ పత్తి కన్‌ మకళరకేతన నూతన వార్తలన్నియుం బొవ(గలిథించియందు. దలపూవపుల.(దమ్మయు నానచేయునా కొసరు తెజంగెటి-గి కుచకుంభములం బతిదాల్చునన్ను సం తసమున (వాసియిచ్చినగదా చెలికత్తెల "కేన్మమొక్కుదున్‌. ఉ. హరి. 5-18 ఉహెకవ్య అవిరుద్దునితోం గలసిగట్లు నల "న్నది. తెలివి వచ్చినతిరువాతి గూడ నాకలలోని యమభూతులనే యామె మాటి మాటికి వ్మరించుచున్నచి. అట్టి న్మరఖ. లలో వొక్కుదావి నీపద్యము వ్యక్తీకరంలుచు న్నది కలలో ననిరుడ్రుండు తన్ను “వియు నప్పుడు తన తిల వూవులును, తమ్మయం నావచేసి యున్నాండు. అప్పుడు ఊషా కవ్వకకు. విగుముంచుకొని వచ్చినది కౌనరి కొనరి యాతిండవ్వానినే గోరినాండు. ఉచ్చే“మువ నామె అతనిని తన కుచకుంభములకు హత్తుకొన్నది. ఇది యంతయు€ గలలోవి ముచ్చట. దీవిని చ్మితివటమునందు (వాసి తినచెలులు తనకు. జూపింప వలె నవి యాముద్ధరాలి వాంఛ. అట్లు చూపన చెలికత్తైల కామె నమన్కరించునట. ఇందు “వ్శృతి** అమ నంచారీభావము ముఖ్యముగా శన్చటుచున్నది 'దావలముకిను మనన. వనన కవన ననన నునన. ననన... వనన... 1 నంస్కారజన్యం జ్ఞానం న్మృతిః. వ్మృతియగు పూర్యానుభవన్మృతి. కౌవ్యా. నం, శి ల య ఆ్వేవంవితా చేష్టాద్యవవసితి చానలము. ఇటూగజవిత చేష్టానవస్టితి

హైమవాథుని వీరుదెములు శిర న ను... ఇత్రసయులో గూడం గన్పట్టాచున్నవి. ఈ వంచారిభావముఅను మ్యాతమే యాధా రములుగం గైకొని సోమవ యిందు శృంగారముమ వ్యంజిఎహజేవియున్నాండు. వవివగుఅపవార బిరుద పార్ధతృ్యము ఇంక శితవి నవీవగుణనవాధత్వమును ఐరికిలివ వలనియువ్నది. ఈతినికి€ బూర్వుము సవిద్రులైవ కవులార్యధిమున విర్వురేగ అరు. వారే నన్నయ తిక్కవనలు. ఎజ్జనయు శితిని కించుకం బూర్వుండపయే చెప్పవచ్చును. లేదా యొజ్డిన వార్తక్యమున నీచు జాలుండై యుండెవవయు చెప్పవగుమ. ఎజ్జన రచించిన (గ్రంభముల నితిండు చూడలేదవియుం జెప్పంజాలము. ఒళమాట మ్యాతిము నిశ్చితిము. నన్నయ తిక్కనల కవిత్తాము ఏతండు బహువారములు పతించినాంయ. అందు కవ్మిబహ్మయగు తిక్పున కవితారతుల నాకళించుకొమటకు నర్వధా యత్నించినాండు. మజణియు నంఉటితోం దృప్తనొందక కవితాశల్ప మునందు€ దనకు(౧గలి వనైవుణ్యమునముగూడ వ్యక్తీరంచుటకు యత్నించివాండు... విన్నయ తిక్తనల యడుగు జాశలలోనే సోమసయు. నడిచిసచో నిచ౨కి నవిన *పతిననాధ ఇిరుదమవ్వురము కాంజాలదు. ఈతవి కవిశ్విమున నంతకు బూర్వములేని చౌ త్తపోకశలు కొన్ని కఠిన. అవియే నవీనగుఖుములు వాని కఠిమి వీతండు నవీకగుఖు ననాధుండయినాలడు.. తరువాతి (వబంధకవులవేకులు సోమన వమకరించి వాఫరి వారి వ్రాతలలో సోమవ పోకడలు గన్చట్టుచుండును. కాని వారెవ్వరును వవీనగుణవవాధ బిరుదమువ కర్తులుకారు. పోమువి వవీనగుణవనా ధత్విముము ఐరీకించుటకు ముందు తిత్పూర్వ కవుల నన్నయ తికవలి కవళతారీతులను కాంతపరిశీలింప వలవి యున్నది మణియు€ గవిత్వమువకు మూలభూకతములగు వితర ధర్మములమ గూడ నమీక్షింప వలసి యున్నది. నన్నయ తిక్తవల కవితయందుం (బధానముగ మవకు( గన్పట్టు గుణము వంయమము. ఎట్టి భావమును గూడ విశ్చ్శంఖలముగా (పపంచించుటకు వారంగీక రింపరు. పోమన కవితయందు ముఖ్యముగ గవ్పట్టు గు2ంము (ప్రపంచీకరణము లేక వివ్వభిశరజణము వంయమ పపంచికర ఖములలో నెద్యుది గొప్పది యెయ్యది ఛరీయవి యను ప్రశ్నమున కిట కావు లేదు, కవ్వలకుం గల రుచి భేదము మీందను నలతగా ననా నా ననరనుకులనాను నను నాముననననరనుకానాలనానకునోనుు. స ఓ. వ్రీజాం వురువముభానలోకనాదే. వైవర్జ్వారోముణత్వాది కొరణీళూతళ్ళిత్త వృత్తి విశేషము,

86 నాచన సోమనాథుండు - కొవ్యానుశీలవము దృష్టిభటేదము మీందను ని గుణద్వయ మాధారపడియున్నది. భావనంయమనము కొందణికి నమ్మాదావహము. భావమును వెల్లివిరియించినచో కొందణికి హర్షదాయకము కావుననీ గుణద్వయమునందు ళతఈరతమ భేదము నూహించుట నమంజనముకాదు. సోమన యందు గన్పట్టు నవీనగుణములలో మొదటిది యిదియే యని చెప్పవచ్చును ఉ కివైచ్చితి ర భావాను గుణముగ శబ్రములను (బయోగించుట నన్నయ తిక్కనల సొమ్ము* కాని శబ్టనంధానమున భావమునకు దీప్తియు నైశితృ్యమును ల్పించు [వయత్నము తజచుగా వారు చేసినట్లు గానరాదు పదనంయోజనముచే భావమునకు దీప్తిని గలి గించు (సయళత్నము నార్మధవాబ్బ్యయమునః దొలుకి గావించిన పతిష్ట సోమునకే చెల్లిన దనవచ్చును. ఉదాహర ణము సీ ఉరముకౌస్తుభరత్న ముదయాదదితటమున; బొడతెంచుకలుసలబోటుబోట శిరముకిరీటంబు నురగిరినెత్తాన రాజిల్లుపగలింటిరా జురాజు కటిపచ్చంబట్టు దిగ్జంతికుంభన్ధ్థలిం జూపట్టు రేయెండజోడుజోడు చేతిశంఖంబు గర్జితగజేయ్యదము కేల బరగువెన్నె లపూవుబంతిబంతి తే, యై కొలువులోనం దేజోమయంబు సేయ మౌ క్రికవితానమయసభామండపమున సత్యభామానభఖీక టాక్ష్రములగముల. జూజ గొనుచున్న దేవకీసుతుని, గంటి. ఉ. హరి. 4.181 ఇది లాటాను (ప్రాన్మభాంతిని కలిగంచు యమకము ఇందు న్ఫ్భురించు నరము లోని చమత్యృతి త్యద్భాంతితో. గూడిన యమకమునంచే పుట్టుచున్నది. ఇట్టి రచనా వైచ్మికి సోముని యంచే తొలుత. గన్పట్టు చున్నది. ఉక్తివెచ్చితి యందు గూడ సోమనయే ముందంజవే సెనని చెప్పవచ్చును.

సోమనాథుని వీరుదములు 87 ఉ కొలువంగ నేర నిన్ను శతకోటివిభాకరలేజు డగ్గఅం బిలువంగ నేర నిన్ను మునిబ్బందవి వేకవిమర్శదూరునిన్‌ విలువంగ నేర నిన్ను. బృథివీవియదంత: భిన్ను నేమిటన్‌ నిలువ గదయ్య నాహృదయనీరజకర్ణికపై మహేశ్వరా ఉ హరి. ర5్‌_-9 చ. జరసిరి నిన్ను. దర్కనికపషోపలధారలవన్నె! గాన రె త్తరసిరి విశ్వముం గపిల యెనను నీదెస ముల్లు సూపంగా బెరసిరి [బహ్మముఖ్యు లగు పెద్దలు బచ్చులు వోలె నెల్లచో నెరసిరి గాని నిన్నెణుంగ నేంరు నావశమే మహేశ్వరా. ఉ. హరి, శీ 11 “కొ లువగ నేర నిన్ను పిలువగనేం ౨న్ను ఓరసిరి ఆరసిరి బెరనసిరి నెరసిరిలా ఇట్లు నమానరూపములు గల శబ్దములు పద్యచరణాదుల యందు జౌనుపుటచేత పద్యం చనయందొక (క్రొ త్తవిచ్చిత్తి కలుగుచున్నది ళోకో క్తులు - జాతీయములు : లోకోక్తులు భాషకు. జీవగజ్ఞ వంటివి. వీనివలనం 1వితకు. బుష్టికలును భావ వైశత్యమినుమడించును భావము నూటిగా హృనయమున నాటుకొనును నాచన సోమునకు. బూర్వమున్న కవులుగూడ నందందు లోకోక్తులను వాడియే యుండిరి కాని సోమునివలె, దణచుగా వాడినవారు కారు ఈ [కింది లోకోక్తులను “మనించినచో సోమునకు ద్యత్రయోగమునందుంగల యభిరుచియు, నేర్పును వ్యక్తములగును

1. ఆంజెదవు గాకనను, జెం తం జేజ(గనీక యెంత దణి(గిన మిరియా లుం జొన్నలు నరిపోవే 2 _కనికని కొణెన్వడింటికంబము సేసెన్‌
2. శిరనుండగ మో6కాలను సేసలు పెట్టుట

88 నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము 4. కుమ్మరావమున రాగిముంత లేరంగ4గలవె క జీలుగు వెరిగిన మాలెకు. గంబంబుకాదు 6 వరుగుతో దాగరయు నెండవలనినట్లు 7 తెటింగు నూలి తవుడు తిని చచ్చువానికి 8. దాగం బోయి తలారి వాని యెదుటం దాగం॥ నీకేటికిన్‌ ళా దువ్వుంజూచి నక్కయొడలు గాల్భ్చుకొన్న వడువున 10. ఆలిగి తన్నిన బజిపు పయిం బడినయట్లు ఇట్టి లోకోక్తులును జాతీయములును సోముని హరివంశమున కొల్లలుగా గలవు వాని నన్నిటి నిట నుదాహరించుట యప్రస్తుతమగును. సోముని పలుకుబళ్ల యందొక వికి పొకడయు, గడునుదనము నుట్టిపడుచుండును కం ఆనుచుం బరిఫఘము వైచిన దనుజాంతక( డొడిసి పట్టి తనఘనహేతిం దునుకలుగ నటికి నీపాం గివపుడిసెండు. బోయె ననుచు గేలి యొనర్చెన్‌. ఉ హం 4-27 ఇది హంనడిభకోపాఖ్యాసము సంంలి పణ్యము విచ్మకుండను రాక్షనునితో శ్రీకృష్ణుడు. యుద్ధము. చేయుచుంచెను. అప్పుడు విచక్రుండొక వరిమను గైకొని శ్రీకృష్ణుని పయి వైచెను. అ పరిమమును “దనుజాంతికు( డొడిసిఎట్టి తన మన హేతిం దునుకలుగనజికిల” వైచెను అట్లు గావించి “నీ పొంగిన పుడి సెడుంబోయెను ” అనుచు విచక్రుని గేలి యొనర్చెను విచ్మక్రునకుం1ల మహాశస్త్ర మాపరిమయే అ పరె మను శ్రీళృష్ణు-డెదుర్కొనలేండని యాతని యూహ కాని దనుజాంతకుండద్దానిని వమ్ము గావించెను అట ప్వ్కడిసెడను పదము అల్నార్టము నరదుషయుక్తమయి యున్నది. అల్పము నొక యాయుధమును గైకొని విచ్శకుండు మిడిసిపడినాడు ఆదియే యొక మహాస్త్రమనుకొని గర్వోన్మత్తుండయినాండు. దానికి. గారణమాతని క్మూదత్వమే. నీచుల డగు వాడు పుడిసెడు గలిగినంతనే మహార్థము అభించినట్లు పొంగి పారలును కాని యా పుడి సెడును బోయినప్పుడు వాని ముఖవైచ్చితిని గనవలనియే యుండును ఇంతిటి యర్ధమును ఒక్కమాటలో పొదిగి పానంగించెడి గడునుదవనము సోమనకు మ్యాతమే కలదు*

పోమవాతుని బిరుదముల 81 మ నిను రప్పింపళ మున్న వేగపడి పూనెన్‌ శార్జకెమోదశీ వనమాల్యాంబుజచ [క భూమికలు గై వారంబు 'చేయించె నే లిననాగారులచేళత యాచవుల నోలిం గొల్చి కూర్చుండంగా! బనిచెం గేశవుండై యకజాతికుగతింబ్రాంతయ్యె నీకంతటన్‌. ఉ. హారి. కీ- 188 హంవడిభకులు వర కర్వమున పోతరించి, తచు తందడిచే శాజనూయమును బేయింప నమకట్టిరి. రాజఘాయాధ్వర(షవక్తకునకు చాజు లందఖును గప్పము కట్టవలెను, ఆ కాలమున శ్రీళ్ళష్ణబలబ్షేవ సాౌహాయ్యమున ఛూదవు,.ల్మపతిహ్వతులై యుండిరి. వారి కడ కప్పము! నుప్పును గైకౌవవలెనని హంనడిభకులు నంగల్పించిరి -జనార్దనుండను (బాహ్మణ నఖుని యాంవుల క్షడక్షు రాయబారిగా. బంపిరి జనార్లనుండు శ్రీకృష్ణ భక్తుండు. రాయబారమునకేగి తిరిగివచ్చిన జనారనుండు హంనడిభకులకడ శ్రీళృష్ణ మహాత్మిము నుగ్గడించెను ఆప్పలుకులు వినినంతినే హంనుండు కృద్ధుండై మీంది వాక్యములను బలికెను బైరాగులు భికైటనమున కయి యూరిలోనికి. టబోవుటకు ముందు చెజువు నొట్టున గూర్చుండి భిక్షాటన కుచితమగు చేషమును దరింతురు అల్లో ీకృష్ణుండు కూడ జనార్దను;డు, హంచడిభకుల కడనుండ దాయబారిగా వచ్చుచున్నా డను వార్త వినినంతినే వేశపడి *శార్లకౌమోదకీ వనమాలాంబుజ చక భూమికల "ను బూనినాజంట ఏలిన నాగారుల చేత గైవారములు "సేయించు. కొన్నాండంట. యాదవుల నందణ నొక్కచో( జేర్చి తన్ను గొల్బువారిగా. గూర్చుండ(బెట్టినాండట. అం్యదజాలికుండు. పెక్కు చన్తువులను క్షణమ్మాతమున నృజించును. కాని ఆవి యెందుకును బనికిరాను కలది కాలమునకే యవి యంకిరించును అల్లే శ్రీకృష్ణుడు చూపిన యయ్యెశ్వర ర్‌మున్ను నాడంబర మును క్షళికములనియు అళని యాయుధము బగు శార్దకౌ మోదకీ చకములు నిరఫ్రకములు శక్తిహనములు ననియు హంసడిభకుల యభిప్రాయము. యాదవులలో నాతనికి. గల పలుకుబడియు న్వల్పమే యనియు వారియూహ నా గారులన్న బహువచనము పర మనిందావ్యంజకము పద్యరచనా చమత్కృతి వ. ఇజిండు సీనపద్యములలో సలు చమత్కార ములు చేయును కి

0కి నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలవము సీ అభంకషంబై న యాలపోతు నితండు (తుంచినాండీతండు పెంచినాండు సాధుసమ్మతముగా సామజంబు నిత్‌ండు గోచినాం డీతండు [దోచినాండు బర్డి ర్ముఖార్థమై పర్వతేశు నితండు దాల్చినా. డీతండు (వాల్చినాండు ఫణపరంపరతోడిపన్న గేందు నితండు మెట్టినాం డీతండు సుట్టినాండు శేః నేండు నాండును నాండును నేండు మనకు జూప జెప్పంగ6 జెప్పంగ6 జూప గలిగి ననుచు. గొనియాడుసంయమిజనుల కొదవె రజతగిరిమి6(ద హరిహరారాధవంబు. ఉ. హరి. 2.18 మొదలైన సీనవద్యముబు శివుండు, కృష్ణుండేక్యత స్థితులైనవుడు దేవతలు చేసిన వర్ణనగా (వాసినాండు. జనేండు నాండును నాండును నేండు మనకు జూప6జెప్పంగ. జెవ్పంగ6. జూపంగలి గె నృషళానురమర్దనము శ్రీకృన్ణుండు చేసెను అదినే(డు నందీశ్వరుని శివుండు పెంచెను అదినాండు, కృమ్ణుండు నాండు గజేందమును రక్షించెను. శివుండు గజానురువి శిక్షించెను. అదినేండు గజేరదరక్షణము ఉత్తమమన్వంతిరములో జరిగినది కృష్ణుండు వృషభామరుని జంపుట చూపవచ్చును. శివు(డు నందిని టోషించుట చెప్పందగినది. ఆ విధముగనే “సారవమ్మున లేవ నీరనమ్మునంజావ, వద్మాననుండు వీరిపాలగనియె” మొదలైన పద్యములు గూజ *“మనుపం జెరుపంగ జేరుపంగ మనుప నేర్తు” రన్న శబ్దముల యర్ధములలో జొనిపినాండు. ఇట్టి చమళ్కార పద్యములనేక ములు గలవ్స. ఇదియంతయు నీతని పద్యరచనా గతమైనట్టి నవీనగుణ నవాధళత్విము, కౌచిత్యనిరహణము ; కథాగతియందు! గూడ నీతవి రచనలో నవీనగుణననాధత్వము కలదు. అది పరమర హన్యముగ నుండును. రుక్కిటి తనకు బుత్తునిమ్మని భర్తయైన భగ

పోమనాథుని విరుదములు ల! వంతుని (ట్రార్సిఎచినది. వరము నడిగినది కొడుకు నిమ్మని ళార్య భర్తనడుగుట యేమి? “పాదపణామ్మకియా ప్రారంభంబగు భక్తిం గుట్మలిత హస్తాంభోజయై” యడిగి నది అట్లు వుత్తార్ధినియె స్త్రీ వురుమని (బార్హించుట వేదకాలధర్మము, శృంగార రనము రనచూడామణిగా, స్త్‌ వురువ నంగమము కామభాసనమధుర ముగా మానవుండు తిర్చిదిద్దికొనిన నాటి ధర్మమది. అ ఏమ్మట నిరనవిషయము పెరిగినది. (పేమ మాధుర్యము పెరిగినది, ఈ ప్రార్ధనకు శ్రీకృష్ణుండిచ్చిన నమాధానము (ప్రేమమార్గమున నున్నది; రనమానమున నున్నది. నంభోగ శృంగార వ్యంజకమున్తైయున్నది.

చ॥ అనినమురాంతకుండు దరహాసముమోమున€ దొంగలింపనో వనజదళాక్షి నీకు. దగవా యిటు లాడుట నన్ను నీవె వే4 తీన నటు చేయకుండుట ఘటిల్లునె చేసీన నెవ్వరైన మె చ్చనిపనియేనుజేయుదు నె సంతసమందుముకో ర్కి(దీర్చెదన్‌.

ఉ. హరి. 2.70

క॥ తనవలచుకాంత యేపని మనమున. దలంచినను జేయుమగవానికీ న వ్వనితబిగియారుకౌంగలి దచినదినమును మదనకామధేనువు గాదే. ఉ. హరి. 2.80

అని యీరీతిగా లక్ష్మినారాయణులయిన రుళ్యిబీకృష్ణులయందు వేదకాలమునాటి భర్మమును, లీలామామషమూర్తులయిన వార లయందు రనధర్మమును గలిపిచేయుట వాచన పోమువియొక్క వవీవగుణననాధత్వ లక్షణమునతు కేఖరీభూతిమయిన విషయము,

సంవిధాన చరకవ రి బిదుదసార్ధక్యము

• -వొచన పోమునకుంగగల మణియొక బిరుదము నంవిధాన చ(కవర్తి యనునది. ఈ బిరుదమునకు(. గూడ నీతండు వర్వధా ఈగియున్నాండు కథాకతనమునకు వంవిధానకల్పనము అయువుపట్టువంటిది. పతికధయందును గొన్ని నంవిధానములు లేక వన్నివేశములు నుండకతప్పదు. ఆనన్నివేశములను నముచితముగం బొంపొం

03 నాచన సోమనాథు(డు _- కొవ్యానుశీలనను దించి కథాకథనమును గావించుటయందే కవికి గలుశ శ్రిసామర్భ్యములు వ్యక్తము లగును. నన్నివేశకల్పన మనః సామాన్య విషయముతాదు, అందు మహాకవులు మాత్రమే కృతకృత్యులుకా (గలరు కథాసంవిధానకల్పనమాను నినతరమణీయ ముగ నడిపించుటలో సోమన మేటియని చెప్పవచ్చును. వీనిని వరుసగా! జరిశీలించిన గాని సోమనకుంగల సంవిధానచకవ ర్రిత్వవిరుదమణ నందలి సొృక్యము నువ్యక్తముగాదు, ఊర్వశీనరళాసుర నంవాదము : ఉత్తర హరివంశము నరకానుర వృత్తాంతిముతో (శారంభమగుచున్నది (బ్రహ్మవర గర్వితుండగు నర కుండు స్వరముపయి దాడి వెడలి యిం(ద్రాద్యఖిల దికృతు లను జయించినాండు నంగరవిజయోత్సాహమున సింహనాదము సేయుచు ఆమరా వతివైభవము! బరిశిలించు నుక్సాహముతో బయలుదేరినాండు అతని కిరువంకలను వెనువంటను నడచు రాక్షనవీరులు “వరుణ సైన్యవార్థిబడబానల! దండధర సెనోవక్ష్మ దవోనల! హారనఖాొ వీరభట హరిణశార్డూల]! నురరాజశూర పరివార పారివాహవవన'" అని ఆతనిసి కైపొారంబులు సేయుచు హెచ్చరించుచుండిరి. కాని ఆమరావతి యందాతండూహించిన వైభవము గన్పట్టుటలేదు నృత్ర్తగీతములును నిస్సాణపటహ నంజాతిములును లేని చదుకములును కాశ్మీరనికరంబును గల్లారపుప్పోపహారము లును లేని సొాధాంగణములును మణితోరణములును మహసయశృంగార వారణంబు లును లేని వాకిళులును కర్పూర ధూమము కాంకాకటాక్షనిరీక్షములు లేని గవాక్షము ఇను కదళికాదుకూలములును గంపమాన చమర వాలంబులును లేని చందశాలలును నాతనికి. గన్సట్టినవి ఇట్లు శూన్యములగు పౌధాం “ణాదులను గాంచి, దిక్సాల మర్తనుండగు నరకుండు (పమదకల్లోలలో లమానచు. డయినాడట ఆచి నరకునీ మనఃపవృత్తొకి నిచర్శనము. నిజముగా నమరివతి నకలవభపహాభిరామనుయి యున్నచో నరకుండు నహించంజాలండు. మజీయు నిర్ణయుఅగు దైతేయులు ఏజ్భం భించి నిర్టరాంగనలను బాధించుచుండిరి. మజియు నందందు నురలు పొజవై చిన శప్తాస్తములును గూలినమేడలును నెజిదప్పిన వాడలును నరకునకు దృగ్గోచరంబు లయినవి వాని నన్నిటినిగాంచి, నరకుండొక చిరునవ్వునవ్వినాండు. భొనురంబగు జంభారి వాహనము నవతరించి, కక్షార్థంతర ములు గడచి యంతఈఃప్పత మున కేగినాండు కాని యంతఃపురము కూడ శూన్యమే అందున్న కాంతలు నరక (పకాసనునకఈ వెజచి యంతఃపవుర మును వీడి యెచ్చటికో పోయినారు విజయాట్టహాన ముతో నరఈండ నళామండపమునందలి రత్నిసింహాననముపయి నాసీనుండయినాండు.

సోమనాథుని వీరుదములు $$ి అంతవజక. గవి ఊర్వశీ (పనంగమునే తేలేదు. నరఈని కూర్వశిదయి (ప్రత్యేకమగు దృష్టిగలదని గూడ నూచింివలేడు. ఇట్ల కది మూకివావమును నవాంచు టకు నరళుని మనశపవృత్తియే కారణము; ఇట్టొ మునళపవృత్తా రాకనులందణి యందున గన్చట్టాను. దేవదానవులకు నహజవైరము గలదు అ నహజబవైరమును జురన్కురించుకోని రాక్షనరాజాఅమరావతిన్‌ జయింఈరేకాని అలంచేనివనంచి, దేవభోగ ముఖ: ననుకదించుచూ రాజ్యముసేయ'గోరశు.. రావణాదొ రాక్షను- లెవ్వరును న్వళ్ల రాజ్యాపర్‌పొలనమును జేఎనవారు కారు ఇం(దాదుల జయించుటరీ వార్‌ పరమ (వయోజనము; దేవతలను బాధొంచుటరీ వారో (ప్రమోదావహము.. రొంభాద్యప్ప రనలచేత వోరూడగములు సేయించుకొనవచ్చున్లూ వారి నృత్త్రగతినై పుణ్యమును మెచ్చుకొనవచ్చును ఏది యమెట్లున్నను నిర్ణరాం “నలు వారికి బానినలే కాని ప్రియు రార్యడు మ్మాతము కారు. కావున నరకున కూర 0శిపయి (_పేమగలదనిగాని, (పత్యేక మగు దృష్టి “లదనిగాన్సి యూహించుట కవకాశములేదు. కాని నభాభవనమున రత్న నింహాననాఎను-డయినంతినే నరకున కూర్వశి జ్ఞబ్హకి వచ్చినది. రంఖాదులగు. నప్పు రనలు పెక్కురుండ ౪ నరకున కూర్వశియే జ్ఞప్తకి రానేల? అప్పరనలలో న్మగగణ్య రంభగదా! మజొయు నిర్గదునకు మిక్కలి కూర్మి యు వనితయు రంళభయేగదా! ఆట్టియెడ నరకుండూర్వశినే (పత్యేకముగాః బిలిపింపనేల ? ఈ (పశ్నకు నమాధానము కవి నిగూఢముగనే యుంచినాండు నరకు( డూర్వశినే న్మరించుటకు. గార అణ మొండు గలదు ఆప్పరనలందణును నమ్ముదమధనావనర మున నావిర్శవించిరి. ఊర్వశి మ్మాతిమట్లు జనింపలేదు. అమె నారాయణాంశ నరనారాయణుల తపంజులకు వెఅచి, యింధద్రుండప్పరోగణముల దత్తపోభంగచణం గావింపం బంపెను.. వారును నప్పురాణమహర్హులకడ తమ నెజజాలుతినముం జూపిరి. నారాయలచమహత్షి చిరునవ్వున వారిని దిల$ించ్చి తన యూరువులనుండి కొంత రక్తమును దీన) జగన్మోహన రూప లావళఖ్యి భానురయగు నొక యంగననూ నృజించినాండఈ- అమెయే ఊర్వళి ఆమె యందచందముల జూచి, మహేంద్యపేర అమున వచ్చిన యప్సురవలు నిగ్గోపడి మగిజ్‌ చనికి. ఊర్వశీ సొందర్యమునకు ముగ్రుండయి దేవేడ్యిదుండామెను గూడ వ్వరమునకు రచ్పించుకొనెను. కావున ఊర్వశి నారాయణాంశజ నరకుంశం గూడ నారాయ జాంశజాంతే, కావుననే యా౭ిచిక తొలుదొల్త నూర్వశియే జ్ఞైప్స్‌కివచ్చినద్‌. నారాయ జఅొంకజా(డగు తాన అపరిహత పర్మాకమమున న్వర్లోకమును జయించినాఃడం ఊఈన వభయందు వాఠాయణాంశజయగు నూర్వశి ప్రధానష్టానము న్యాకమించి, యప్సరోగణ

గ్‌! నాచన పోమనాథు(డు _ కావ్యానుశీలవము మున కగేపరయై చెలంగవలెననీ యభిలపషించినాండు. = కావున తొలుతి నూర్వశివి బిలువనంపునపుడు నర కునకామెయెడ నెట్టి దుశ్చింతయును లేదు. అప్పటి కాతండామె రూప సౌందర్యముల నెజంంగవే యెజుంగండు. నరకుని యంతరంగమునం గల యీ భావమును రక్కను లెవ్వరు నెజుంగరు. ఊర్వశిని రక్కమలు పట్టి తెచ్చిరి, వళళుండామమ-జూచెను. చూచినంళినే మదనపర వశుండాయెను. ఊర్వశి యష్పరన అప్సరవనలకు వావివరుపలులేవు. కావున నామెయెడ నరళు4డు కానుదృష్టిని బరపుటలో పాపశంకకానరాదు. కాని యాళతనికి ఊర్వశియెడ జనించిన కొను (ప్రకోపము హరా త్సంభవము (తిజగన్మోహనమగు నామె సౌొందర్యమున కాతండు ముగ్దుండయినా(డు. వకల దిళ్చాలమర్దనుండగు తన్ను కామోపభోగముల నామె యోలలాడించునని యువ్విళులూరినాండు. కామాంధు(ండగు నాతండూర్వశి దైన్యావస్థను శమనింప లేక పోయినాడు. అందులకే ఆమె వచ్చునరికి నరకుడు చొల్లెంబు నిమురుచుం బైకౌంగ నువు పజచుచు గేదరిరేకు నఖంబుల జీజుచు, గులుకుచు( గోర్కులదేలుచుండెన్ను అట్లు మదన వేళాశ మునకు లోనైన యాకటకు రక్కనుని మనను వొవ్వకుండ తప్పించు కొను బెట్లోయని యూర్వశి తలహాయు చుండెను. ఇచ్చట నీ యిర్వురి మనః(పవృత్తులును ముఖ్యముగా గమనింపవలయును. ఊర్వశ+ లేకున్న తన కొలువు నింగారమునకు లోపమని భావించి నరకు(డామెను దీని కోొనిరా భటుల నియోగించెనేకాని ఆమెయెడ వలపుగొనికాదు. కాని యామె జగన్మోహ నొకృతి! జూచినంతినే కజకు రక్కనుని మనను వెన్నవలె కరగినది. ఇదియొక హకాత్పరిశామము. ఉగప్రవృత్తిగల నరకుడు తన్ను బిలిచి, నిండుకొలువులో వరిభవించునేమో యని బెదురుచు దీనాననయై నభకేతొంచిన యూర (శకి. గూడ నర కుని మనఃవవృత్తి యందలి యీ హరాత్సరిణామ మచ్చెరువు గొల్పినది. అందులకే తొలుళ జంకుచు మూటాడిన యూర్వశి తిరువాత జంకుగొంకులు లేకుండ నెజవిచ్చిన మోముతో మాటొడినది కాని ఆతని నుండి తప్పించు కొనుటకయి యామెచేసిన యద్వరలాగాపహర ఇ(పనంగము మ్మాతిము తొలినుండి యామె యూహించుకొౌనినది కాదు. ఆప్పటికప్పుడామెకు. దోచిన యూహ ఆది, కావున నిదియును నొక హఠా తృరిణామమే యని చెప్పవచ్చును. అ కోరిక వలన గలుగు విపరీత పరిణామముల నామె యూహించియే యున్నచో వపుడామె యట్లి కోర్కె గోరియుండెడిది కాదేమో, ఆమె కోర్కె వలననే నరకుండు విజృంభించి, మహర్షుల బాధించినాండు హరాళ్సంభ వములగు నీ మనః॥(ప్రవృత్తులను సోపానవరంపరవోలె సోమన చితించినాండు. అట్లు వ్మైతించుటలో సోమన చూఫివ మనన్త ళ్వపరిజ్ఞానము నొకింత బరికింతిము, ----

పోమనాథువి విరుదములు లి5్‌

• వభ్మాపవేశము గావించు నప్పుడూర్వశి రూపవర్షన మిట్లు గావింపంబడినది. సీ తొడవు లూడ్చిన నైనం దొయ్యలిరూపుతో, జిన్నపోయినపట్లు 'సెన్నుమాజణ వికులు వుచ్చిననైన వెలందిపెన్నె అజితావి+ బాయనిజవ్వాది బయలుమెజయ బూ(త రాల్చిన నైనం బొలంతుక మైచాయ గవుసెనలోనున్న[కమము దెలుప మడు.(గు మాసిన నైన షుగువపిజుందుసో యగము చూపజచిత్త మాంశగొలుప తే ముగిపముల నుజ్జగించినముగు ద నడపుం గలికిచూపుల వీడ్కొన్న కన్నుంగవయు జిజునగవు నోసరించిన చిగురుమోవి నింతి మది భీతి వెలుపలి కెజుక సేయ. ఉ.వారి. 1-57 “అజ్టోటి దిట్రగావునం దలంకళ” వచ్చునప్పుడు “మునుముట్టిన భయకార ణంబున” ఆమె రూపెట్లున్నదని కవి మింది పద్యములో వర్ణించియున్నాండు దిట్టగావుననే నర కుని నభకుల దనకు” దానే వచ్చివది రక్కనులామె నీడ్చి తెచ్చినట్లు కవి చెప్పలేదు, కావి జగద్భయంకరుండగు నా రాక్షను(డు త్తేమిసేయునో యను భయము మున్నే యామెకు గలిగి యున్నది కావుననే మననున దిట్టథవమెంతయున్నను రూపము నందలి దైన్యము నామె కప్పివుచ్చుట కమవుగాలేదు. అమె తొడవులు ధరింపలేదు కావి నగలు తివివేవవ యాచోట్లు వహజనుగు నామె సౌందర గ్రముచేతనే చెన్నుమిణి యున్నవంట. వూవులు తినివేనినను అమెకొప్పు జవ్వాదితావుల గుబాళించు చున్నదంట, అంరదుండు విజితుండయిన కారణమున నిట్లు విర లంకృతయైయున్న యూర్వ్వశి నర్వ భూషణభూవతి వోలె ఖావించినది. కావి యీ భీతి అమె యందెంతకాలమో నిలువ లేదు. కామోపహతుడగు వరకువి చేష్టల గాంచినంతనే అమెకు. గొంతి లజ్జ జనించి నది. లజ్జపడుచు నామె చేరువనున్న కంబముం గదిసి చిత్తరువో యన్నట్లు నిలు చున్నది. అవ్వుడామె చూవులు అమె వక్షస్థలమునందే నిలిచియున్నవి. నరకు

కిక నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానశీలనము డామెను జూచి సంఖాషింప మొదలిడెను సంభాసణకం6 బూర్వమౌమెను నంటోదింప లేదు ఆట్లు నంబోధింపక పోవుటకు నరుకుండామ యెడ నప్పటికే బుత్తవడి యుండుట కారణము తొలుత తన దిగ్విజయమును గూర్చి చెప్పనాండు. తత్చరిణా మముగ నిర్ణరాంగనలు ఆమరావతిని వీఉపోవుటను స్పష్టము చేసినాండు. ఆందణు పోవునపు డూర్వశి మ్మాతమేల పోరాదు? “నీవు పొత్తులడానవు. అందులకే నీవు (ప్రోలు తొలంగి పోరాదు" అని నరక నమాధానము,. యోర్వశితోడి నరకువి యీ తొలి నంభాషణ మాతని మనః్మపవృత్తికి దర్పణము వంటిది. -శావున దానినిందు సాందు పజచు చున్నాండను,

ఉ అఆలలి ”ంగిం జూచి నరకాసురు6 డిట్టను బాకశాసనుం ఉాలములో ననుం గదిసి యంతక పాళి కుబేరయుక్తు(డై తోలువులం బెన్‌ సతులు దోడనె డాంగిరి దైళ్యభీకలై (పోలు దొలంగి తేమిటికి. బొత్తులదానవు నీవు తొయ్యలీ.

ఉ హరి 1-61 ఉ నాకవురంబులో మెజని నందనకేళి. జరించి దివ్యకాం శాకరతాలవృంతసముదాయసమిరము సోంక రాజ్యముం౦ గైళొవి జేండు దిగ్విజయగరవధన్యుండ నైన నాసభన్‌ సీకఠనుదోయి వెన్నెలలు నిండక శోర్కులు నాకు నిండునే. ఉ హరి 1-62 మః అవె స్ముణామరథంబు; లల్లచె క్రు బేరానేకప(శేయి; ల భ్తవె వార్చీంద్రుతురంగమంబు; :లవె పేతాధీశ వీరామముల్‌ చపులం బాజినం బట్టితెచ్చి రనిలోదైతేయు శీసొమ్ము శం చువిదానీకుబియంబుగై కొనుమునీయుల్లంబు దెల్లంబుగన్‌. ఈ. హం. 1-4

పోమనాథుని వీరుదములు కి ఉ॥ కౌంగిటి కాన చేసి నొడికారితనంబున నిన్ను. దేల్చి రా రాం గొజుగానివాండనయి రామలళో నగుబాటు దేనునీ 'కేంగల.గంగ సంపదల కేలవిచారము పద్మగంథి? నీ లోంగిటంజేర్చనేయుభయలోకసు॥ ౦బులు నన్ను(బొందినన్‌. ఉ. హరి. 1- (ఓ అందు మొదటి పద్యమునందలి భావము ముంచే వివరింపంబడినది రెండవ పద్యమున నరకుని మనష్నవృత్తి మఖికొంత ముందునకు. బోయినది తొలి పద్యము నందలి “తొయ్యలి" అను సంబుద్ధి యందు! గన్నట్టు మనృణ భావము *నీ కనుదోయి వెన్నెలలు నిండక కోర్టులు నాకు నిండునే' అను వాక్యమున ద్విపణీకృతమై వ్యక్త మశపచున్నది “*నిండఉక-నిండునే- అను పదములు నరకుని కోర్కెలు పట్టి యిచ్చు చున్నవి ఊర్వశి కనుదోయి వెన్నెలలు ళన నభాభవనమంతియు నిండి యుండవలె నని నరకుని కోర్హె నరకుండామె సౌందర్యమును మెచ్చుకొనుచున్నను దీనమగు నామె యవస్థను ఆయవస్థకు. గాంణమకు నామ మననులోని భీతి నాతండడు గమ నింపక పోలేదని దీనిని బట్టి వ్యక్తమగుచున్నది నిండయిన యామె యానందమే తవ కొలువునకు నిండుతనము నిచ్చునవయు నామ యానందమే తిన యానందమనియు నరకు;డిందు నువ్యక్తము గావించినాండు. మయోండవ పద్యమున నరకుండు మజొక మెట్టు పైకి పోయినాడు స్త్రీలకు సామ్ములయెశంగల ప్రీతి యాకినికి. దెలియును. “వి సొమ్ము లిం దువిదా నీకుగబియంబు? గైకొనుము నీయుల్లంబు దెల్లంబుగన్‌ అని చెప్ప యూర్వశి నుననును లో(గొనుటకు యత్నించినాండు దీనినిబట్టి నరకుండు వట్టి మొరటు రక్కనుండు గాండనియు చనవుచేనికొను వైపుణ్యము గ లవా(డనియులం (బ్రత్యేకముగ స్త్‌ న్వళావము నెజింగిన వాండనియు వ్యక్తమగుచున్నది తరువాతి పద్యమున నరకునకు( గల లోకజ్ఞత వ్యక్తమగుచున్నది మజణియు నాతనికి. గల బుజుత్వము గూడ న్పష్టమగుచున్నది కామాతురుండగువాండు కాను వలచిన వనితను మెప్పించుటకయి, (ప్రోడతన ముట్టిపడునట్లు మాటలాడును అబద్ధములు చెప్పి, (పమాణములం గావించి, మెజమెచ్చు మాటల! గవ్వించియు నామెను లో(గొనుటకు యత్నించును తన కృిష్ణ తిరినంతినే ఆమెను వదలివేయును అప్పుడామెకు నలు గురిలో నగుబాటు తిప్పదు జాణతనమున బేరొన్నికల గన్న యూర్వశి కిట్టి నంది యములు గలుగుట నహజము, అనందియములను బోగొట్టుట తన కర్తవ్యమని కతి

ఖ నాచన సోమనాథుండు _ కొవ్యానశీలవము నరకుండు భావించెను. అందులకే “కౌగిటి కావంజేని వొడిశారితనంబున నిమృవేల్చి రారాంగొఆగాని వాశనయి రామలలో నగుబాటుదేమ” అని చెప్పి కామాతురుల యెడ స్త్రీలకు. గలుగు నసహజమగు నందియములు తౌలగింప నరకుండు యత్నించెను. అది యాతని పరేంగిత (గ్రహణ పటిషస్టతను వ్యక్తీకరించు చున్నది. “న్పికే.[గలుగంగ నంఎ దల కేల విచారము పద్మగంధి? ి ఆం యూర్వశిని నాగరకముగ బుజ్జగించినాండు* ఉంగలుగంగ" అను మాటలో నొక విధమగు గర్వచ్చాయ గన్పట్టుచున్నది-= స్వర్లోక మును గూడ జయించిన తనయండదండ లుండగా నూర్వశి కింక (తిలోకములందును టొందరానిదిగాని, పాందలేవిది గాని యుండదని దాని ఖావము పద్మగంధి యను వంజుద్ధిలో తనయందలి సౌందర ఫ్థలోలుపత్వము వ్యక్తికరించినాండు చరకుండు తన్ను బొందిన నుళభయలోక నుఅములను నామె లొగిటిం జేర్తునని బాన యిచ్చినాండు* వ్వర్వేశ్యగావున నూర్వశిక న్వర్లోకనుఖములు తెలియును భూలోకనుఖములను గాడ నామెకు. గలిగించి, యామెను దృష్తి బౌందింతునని నరకుండిచ్చట చెప్పు చున్నాండం. దీనికి వేజొాక యర్థము గూడ6 జెప్పవచ్చును అంతవజకు రాక్షమల్ము శయంళరులనియే యామెకుం దెలియును నిర్దరులతోడి సాఖ్యమామెకు. దెలియును" కాక్షనులు థభయంకరులే కాళ నాగరికమ్మూ దల నెజింగిన మేటి వీరులనియం. వారితోడి పొందున గూడ నమందానందమును ఎలు బొందంగ అరనియు నరకు(డిందు నూచించి యుండుమా ఇటలోకశబ్బమునకు జనమనియర్హము చెప్పవలెను “లోకన్తుభువనైజనే * ఈుమాటలు వివినంతనే ఊర్వశి చింత్సాకాంతయైనదంట కాంట చింక్యాకాంచ యనియు నర్థము చెప్పవచ్చును. మొదతిాకర్పము కంటె రెండవ యర్ధమే మేలుళరో మని చెప్పవచ్చును. ఇట నామె దుఃఖించుట కపశాశమం లేదు: నరళుండామ యెడ (క్రౌర్యము వవాంపక మెత్తని కావమునే _కటించెమ. అ శివ మామకు నచ్చమమ్బును వచ్చకపోవచ్చును. కాని యామె ధుఃఖించుటకు మ్మాతమవకాశములేదు- ఆబోచనకు వూ్యూత మవకాశమున్నది నుశు(డాబు పొందు నాశించివాయం. ఆదియామె కిష్టమే యగచో వాలోచవలకును దావులేదు కాని యా (త్రూరునితోడి పాందామె కిష్టములేదు. ఉనకిష్టము. లేదని మళొకరైనచో బహరంగముగాం. జెప్పవచ్చుము.. కాని సళల ధిక్సాలకులమ జయించ్చి వ్వర్లోకనింహాననాసిమ(-డయి యున్న నంత్రునితో నట్లు చెప్పట టమాదకరము అట్లు చెప్పినంతనే యాతిని మనను వూరి రావపసహజమగు శ్రార్యమాతని నావేశిపవచ్చును. అప్పుడాతః డామెనెట్టి బాథబక్షు గుతిపెయువే

హోమనాథువి విరుదములు ఫి యూహంచుట కష్టము మజి యాతవ కోరకకు కౌననియో కాదనియో (వక్యుత్తర మియక తప్పుదు మూాకిభావమును వహించుట మజియు (ప్రమాదకరము. అవ్వు వామకళ గర్తవ్యవెంక్కటియే. గలదు. అతిని కోరిక కొప్పుకొనుచున్నళ్లే నటించి శప్పంచుశొనవలెను ఇందు నేర్చు చాల కావఅయును, తన్నామె మోనగించుటకు యత్నించుచున్నదని యా కరకు రక్కను. డొక్కెంత వనిగట్టినచొ నామెను చ్చితవధల శెరగావించుట. కాళీడు వెనుదీయండు. అన్న చిక్కులు ముందున్నవి కావుననే యామె తొలుత నాలోచనాధీనయైనది తరువాత నొక్కెంత తెలినిచదంట అనంగా నామె కెద్టయో యుసాయము గోచరించిన దనుట అయుపాయ మిళ్టిదని కవి తొలుకి6 అప్పులే. మాటల వెంబడి నదియే తెలియంగలదని కవియూహ + [కంది వద్యముఅలో నామెకు. దోచిన యుపాయము నందలి తాలిమట్టము వ్యక్తమశును.

చ॥ చతురవచోవిలాన గుణసాగర! సాగరమేఖఅావనీ పతియగునీకు నింతు లొళ(జాంతియె? నీ విటు గోరుకెల్ల శా యతుతిశభాగ్య మింత నిజ;మైనం గలంగకమున్న వై భవో న్నతి మెజయంగ వచ్చి యొకనాండయినన్‌ ననుగారవించితే.

• ఉ. వరి. 1.6 ఉఊ వావుడు దానవేశ్వరుండు నవ్వుచు నూర్వశికోడ నిట్లనున్‌ సనీవిటు దూఆఅ నేర్తువని శేఠమి వెట్టితి గాక యేనుమోా దేవక అన్న పేటి కరకుచెంకతునె మిండతిక ౦బుచేంతకై 7 లావున రాక వే బొకతలంవున వచ్చిన గిడు వుట్టదే 7 ఉ. వారి, 1_ట్ల

చ అనుటియు.బూర్హ చం(ద్రముభియద్దనుజేంద్రునితోడనిట్లనువ్‌ మనమున నింతమ్మాత మనుమానము గల్గిన విందునిన్నుర మ్మనుకు పానంగ; దొక్కదినమైనను నీవివారించువోటికిన్‌ వను బిలిపింప వైళి తగనాా చన వించకు నాకుం జెల్లదే?

ఉత. హం. 1.8

100 నాచవ సోమనాథుడు - కొవ్యానుశీలనము ఈ పద్యములలో చునకు రెండు విషయములు ముఖ్యముగా నువ్యక్తమగు చున్నవి ఒకటి ఊర్వశి నెజజాణతనము, రెండు నరకుని బుద్దిమాంద్యము, సామాన్య ముగ నెట్టివారును పాగడ్తలకు లోనగుదురు చనవుచే విషము శతాగింప వచ్చును కాని బలిమిచే/ బాలు! బ్రావింపలేమను సామెత నేటిదికాదు వర బలదర్పోద్ధతుండగు నరకుని మంచిమాటలచే వంచింపం దలంచినది యూర్వశి తాను వలచిన కాంత తన్ను పొగడుట కంటె హృదయంగమము వాంఛనీయమునగు విషయ మెట్టివానికి నుండదు దర్చోద్ధతుండగు నరకుని విషయమున నియ్యది 'ప్రత్యేకముగ6 జెప్పం బని లేదు. ' చతురవచోవిలాన ” ఇది యూర్వశి చేసిన మొదటి నంబుద్ధి తన్ను జూచి నంతనే నరకుండు కొన్ని మాటలాడినాండు అ మాటలయందు చాతుర్య ముట్టివడు చున్నదనియు, నయ్యువి తన్ను మిక్కిలిగ నాకర్షించినవనియు, నీ పంబుద్దివలన నూర్వశి నరకునకు స్పష్టము చేనినది నిజమునకు. దొలుత నరకు(డాడిన మాటలలో గొంత చాతుర్యమును గన్పట్టుచున్నది ఎట్లయినను వెంగలితనము న్యూతములేదు “గు సాగర ” ఇది రెండవ నంబుద్ధి అందలి నిజానిజముల దెలినికొన నెవ్వరికిని సాధ్యము గాదు. ఎట్లయినను నీషప్రశంనకు తిలయూచని వారుండరు ఈ రెండు నంబుద్దులలో నూర్వశికింగల వాక్షైపుణ్యమును లోకజ్జ్ఞతయు వ్యక్తము చున్నవి ఎట్టి పొగడ్తల గానించిన నెంతటి మదోద్ధతుండయినను దలయూచి బచ్చుకొనున అట్టి షా*డ్తలనే యామె గావించినది “*సాగరమేఖలాననపతి యగు నికు నింతులొక (బాంతియె? సివిటు గోరుటెల్ల నా యతులిత భాగ్యము! " ఈ మాటలలో తొలుత నరకుని విజయోన్న తిని క్లాఘించినది అంతటివాడు తిన్ను గోరుట తన యదృష్టమవి తన నంతుస్టిని వ్యక్తము గావించినది నాయతులిత కాగ్గమనుటలో నింతకుముందు కాననుభవించిన భోగఠాగ్యము లన్నియు నీ భాగ్యమునకు అనంగా “నరకుండు తన్నుగోరుటొ యను ఖాగ్యమునకు సౌటిరావనుభావము వ్యక్తమగుచున్నది అంతవజకు నంలాషణు నవ్యము గనే నడచినది తరువాత నొక్క విరుషులో తన కడునుదనమును వ్యక్తముగావించినది తన గడునుదనమంతయును జూపినది “కలంగకమున్న వైభవోన్నతి మెజయంగవచ్చి యొకనాండయినన్‌ నను గార వించితే'--అదియొక చిన్నపశ్న (ప్రేమగలవారే యిట్టి (పశ్నలు వేయుట కర్షులు ఇట్టి 'పశ్నలలోనే (ప్రేమికులు తమ కొండొరులపై. గల యధికారమును వ్యక్తీకరించుకొందురు నా మననిపష్పుడు కలంగి యున్నది. ఇట్లు నా మనను కలంగుటకు( గారణమ నీకుణాయెడ వలపు గలదని తెలియక పోవుటయే ఇట్టి వైభవముళో నిచ్చటకువచ్చి మున్నెన్నడయిన నన్ను గారవించితివా? ఆట్లొకసారి

పోమనాథువీ విరదములు 18! యెన గార వించినచో నేడు నామనసింత కలంతినొందుట కవకాశములేదుగదా! మణియు నాయెడల (ప్రేమగలవాండవు గావున ౧ వైభవోన్నతులకు నేనుప్పాంగెడి దాననుగదా! ఇది యూర్వశి భావము ఇంతిటి మహార్థము నొక్క చరఖణములో నిమిడ్చిన సోమన నిజముగా( (బశంసార్హుండు. _ దీనికి నరకుండిచ్చిన నమాధానములో నాతిని బుద్ధిహీనత వ్యక్తమగుచున్నది* ఊర్వశి మాటలాతనికి రుచించినవి కావుననే నవ్వుచు నమాధాన మిచ్చినాండు కాని యా నమాధానములో తన బేలతనమును వ్యక్తము గావించినాండు. '*' నేను మీవేవత లున్న వీటి శరుదెంతునె మిండరికంబుచేతకై? లావున రాక వేజాక తలంవున వచ్చిన గీడు పుట్టే? ” ఇవి నరకుని మాటలు “మిండణికంబుచేతక్షై” యని చెప్పినంతనే, ఆతని తొలివలపులోని సౌకుమార్యము కొంత నడలినది. మజియు కానొంటిగ మిండణి కంబు చేతకయి వచ్చినచో గీడు ముట్బనని చెప్పి, తనకుంగల బలపర్మాకమములను గూడ నరకుడు కొంచెపజచు కొనినాండు అతిని బుద్ధిహీనతను ఊర్వశి పనిగట్టినది ఆబి వాంఛించు చున్నదియు. గూడ నదియే ఆఎబియి(క చింత్నాకాంతగాదు పూర్ణ్చచం్యదముఖి. అ బుద్ధీహీనునింకయు రెచ్చగొట్టవలయునని యామె నంకల్పము “నికి మ్మా మనుమానమున్నచో నిన్ను రమ్మనుట పానంగదు నన్నయిన శ వీటికి రప్పించు కొంటివా? అమ్మాతపు చనుపు నాకులేదా ?” అని పలికినది ఈ మాటలకు నరకుండిచ్చిన నమాధానములో కూడ నాతని మొరటుతినము వ్యక్తమగుచున్నది క॥ పగవాండట దేవేందుండు మగువా నీ వతనికొలువుమానినీవట నిన్‌ దగవు చెడీ పిలువ బనుచుట మగతనమే యిట్టిలంజెమాటలు గలవే. ఉ. హరి, 1-70 ఇది నరకు(డిచ్చిన నమాధానము దేవేంద్రుడు నాకు (ప్రబల విరోధి నీవతని కౌలువు మానినివి అట్రియెడ తగవు సెడి నేను నీకు కబురంప్కట మగతనమా? ఎచ్చటనైన నిట్టి లంబెమాటలు గలవా? అనినాండు ఇందు తగవసెడి యనుమాట (ప్రత్యేక ముగా( జెప్పందగినది. పగవాని కొలువు వ కర్‌. ట బల వంతుండయునవాడు చేయందగినపనికా సా కతనయినచో చే వేర్మిటుని జమ్మ్యించి అతని కొలువు సేయుచున్నవారిని తవ లువలోన్లిక్కి ర్సస్భించు చో | ది షి ల లో నే స

148 నాచన సోమవాథు.ఈ. _ కావ్యానుశీలవనము విరోచితముగు న్యాయనూర్లము. ఊర్వశి చెప్పన యూహ వీరోచితము. గాదనియు, సయ్యడి సందయగువాండే చేయుననియు, నరకుడు (ప్రత్యాఖ్యానము గావించివాండు అంతనటకు సంభాషణ బాగుగనే సాగినది. కావి ఈదిని “ఇట్టి అంజెనూటలుగలవేో అని పలికి తన మొరటుతనమును వ్యక్తీకరించినాండు.. దీనితో నరకుని యెడల విన యము చూపవలసిన బాధ్యత ఊర్వశకి తీరిపోయినది అతని (పేనులో సౌకు మార్యమాలేదు. కాను ప్రవృత్తికి లోనైన నరకుని న్వభావమున మూర్ధత మ్యూతమే వ్యక్తమగుచున్నది ఆతని యనభ్య (ప్రవర్తనకు గుపిళయైన యూర్వశి తన కోపమును లోలోన నడంచుకొని మజల నొక యెత్తెత్తినది ముందు పల్కిన వాళ్యములలో నరక (వశంన గన్పట్టుచున్నది క్రింది పద్యములందు తన్ను కాను గొంచెపణచుకొని; మాట లాడుచున్నది ఉ॥ అంజియ నౌదు నేను విను జావువ నీ వమరేంద్రు గెల్చిన న్నుం జెజపట్టి తెమ్మని వినోదముచేసితిగాక చిత్త మె ల్లం జెడి యుండ రిక్తయొకళలం అవిచేరునె చిల్కవోయినం బంజర మేమి సేయ? రనభంగము నలిగతిలోన మెత్తురే. ఉ. వారి. 1-72 న! నవ్వులమాటలో నిజమొ నాకములోన ననేకక న్యక। ల్‌ మవ్వపుదీ; గెలం దెగడు మానిన లుండ(గ సంత వెన్నండో జవ్వన మమ్ముకొన్న గడసాని ననుం గవయల దలంచితే పువ్వులు వేడు కైనం గడివోయినువాళ్‌ ముడువంగ వచ్చునే. ఉ. హరి. 1.78 “అంజియనొదు" ౫ వాక్యములో నామె (క్రోధము నియతమయ్యూ వ్యక్తమగుచున్నది. ఈరువాతి వాక్ళములలొో మున్ను కానొడిన మాటాలికు నరళుండిచ్చిన వమాధానమును అండించుచున్నది _ నరకుని మాటలలో పగవాని కొలువు మానిసిని రహస్యము” రప్పించుఖు సందతనమె డు ఆ మాటల .కూర్వశియా నమ్మతించినదె.. కాని ఐలవర్యాక వేళ్లు లీఖ్నమెలయ నింద్రుని జయింపవచ్చున్ను ఊర్వశిని నళకు రప్పెంచవచ్చున్ను _కొలి _పెబ్ళ్‌ వ్యాపారమునకును, బల్మ్వవయోగము

పోమవాథువని విరుదముణ 148 నకును నంధి కయరదు. కావువనే “చిల్కవోయినం బంజర మేమిసేయ” ఆని ఊర్వశి నమాధానము. తన మనవ్సతంయం. వెడియుండునప్పుడు తేవల శరీర నంబంధమున నేమి యానందము కలదని భావము. ఈ మాటలలో నిందువి పరాజయమువలన దన మనస్ప్సెంత వికలమయినదియు వ్యక్తము దావించినదవి మజియు నిర్చదునియెడ( దనకుంగల నడ్భావమును గూడ నూచించినది కామ (పవృత్తియే తప్ప వలవు రుచి నెజుగని నరకున కూర్వశి మాటలయందలి నూక్ష్మార్థములు వ్యక్తము కాలేదు వ్యక్తము కావనియు నూర్వశి తెలిసికొన్నది,. ఆట్టిలోతు లేనివానియెడల వ్యంగ్యముకంటె వాచ్యమే బాగుగా పనిచేయును అందులకే ఊర + వానినిట్టు (వతారించెను వెంటనే మజల నింకొకమాటచే తాననిన వ్యంగ్యార్థమును గప్పివై చెను “ఇవి నవ్వుల మాటలా? నత్య వాక్యములా ? న్వర్లమున నందకత్తెలకు లోటులేదు. వంతలో నెన్నడో జవ్వన మమ్ము కొన్న గడసానిని నేను అట్టి నన్ను నీవు గవయః దలంచుట నిజముగా నచ్చెరువు( గొల్చుచున్నది పువ్వులువేడుక కావచ్చును కాని వాడిన పువ్వుల నెవ్వండు ధరించును?” ఈ మాటుబలో నొక విధమగు నాత్మతిరస్కార మున్నది. ఇట్టి తిర స్క్హార ముచేత వానికి దనయెడల నేవగింపు( “లి*ంవ మార్వ! (పయత్నించినది. దీనికి నం కుండచ్చిన నమా ధావము మణియు నాతని పశుత్వమును వ్యక్తీకరించుచున్నది. కః... అంటెదవుగాక నమః జెం.

తం జేరంగనీక యెంతదజీి(గిన మిియా

లుం జొన్నల సరి పోవే క

లంజెతనములందు( గొమిరెలన్‌ గెలువ వకు.

ఈ హరి. 1_?్త్‌ “మ్పిరియాలుం జొన్నఅ నరిపోవౌ” అను మాటలో నరళుని పపత్వము నంపూర్ణవమణగా వ్య కమళుచున్నది. “అంజెతనమునందు గొమిరెలం గెలువవటీ'-ఆను మాటలో నాళని నీచవాంఛ వ్యక్తమగుచున్నది. కావుననే ఊర్వశి యీ (శ్రింది మాటలను ఐలికినది. గి అనుడు నవ్వామలోచన యతని. జూచి

చిణుతనగవుల జిష్పల సిగ్గు దేర్చి

నీవు రాజవు! మాటలు నిన్ను(6 గడవ

వాడ నేర్తున్మె విన్నప మవధరింపు. ఊఉ వరి. 1-70

1! నాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యానుశీలవము కనక ర స ౨ చ శతమఖు. గోడె నీవతనిసంపద కంతకు రాజవైతిత చ్చృతురవిలాసినీగణము సంతతసేవ యొనర్చు నీమనో హితముగ నింక నేననంగ నెంతటిదాన మపాన్‌మహామునుల్‌ (క్రతువులు సేయుచోటికధికారివిగాని కొజంత యేటికిన్‌ ? ఉ హరి, 1-77 క యాజకులు రో జ్జ భాగ (భాబిస్లునిం జేయ నిన్ను భావజసౌఖ్యా వ్యాజపదరాజు6 జేసెద దేజమునూ వలపు దెలువు. దెజవల కెందున్‌.

ఉ. హరి. 1. 70 నరకునితో. గొంత సేవు మాటాడినంతనే యూర్వశి కాతిని యానుపానులు తెలిసిపోయి నవి కేనల కానూంధుండును మూర్శుండునగు నాతని తానెట్లాడించిన నట్లాడగలందని యామెకు వ్యక్తమయినది. కాని యది పులితో చెలగాటము కావున నట్టియెడ జాగ రూకతి వహించుటయు నళ్యావశ్శ్యక ము వానియందు తనకు! (టేమయున్నట్లు నటింప వలయును వానిని పాగడవలెను. కామాంధుండును, విజయ గర్వితుండును నగు నాతండు తన (పేమ వాగురలలో పడితీరును ఆందులకే యామె *చిజబుళతనగవుల రెప్పల సిగ్గుకేర్చినది+ ఒందార్థర ముగ వానిని జూచినది నవ్వినది * నరకుండుబ్చ్బి పోవుటకివి చాలును వాచ్యముగా నిట్లు పలికినది. శళతిమఖు(గోశడి ఇది మొదటి పొగడ్త, నూజణు యజ్ఞములు చేనినగాని యిర్మదత్వము లభింపదు. అవియు సామాన్య యజ్టిములుగావు; ఆశ్వమేధములు అశ్వమేధము గావింపవలెనన్న తఆక్కుంగల రాజన్వు లందఖు నాతనికి వశము గావలయును. ఆట్టి యశ్వమేధములు నూజు గావించినవా(డే యింద్రత్విమున కర్షుండు ఈ శతమఖశబ్రములో ౨ం్చదుని బలపరా (శ్రమములు వ్యక్తమగుచున్నవి మణియు నాతిని పవ్మితితయు న్ఫురించుచున్నది" అట్టి శతిమఖు౨ జయించుటచే నరకుండు గూడ నవక్రబలపర్శాకమోపేతుండని చెప్ప కయ చెప్పుచున్నది అంతిటి వానిని జయించిన మేటికి “తచ్చతుర విలానిశగణము సేవచేయుటోక వింతగాదు ” ఆట్టియెడ ఊర్వశిపొందు గూడ నొక గగనారవిందము గాదు కాని శతమఖు) యందున్న ఒక్క (ప్రజ్ఞ నరకునియందు లోపించియున్నది

సోమనాథుని విరుదములణు 1905 యాజకు లిప్పటికిని యజ్ఞకాగములను బూర్వవు శతమఖునికే యర్పించుచున్నారు. ఇర్యదళత్వమునకు ముఖ్యచిహ్న్హము యజ్ఞభాగభాజిష్ణుతయే కాని న్వర్లోకాకమణము మ్యాతమే కాదు. కావున నరకుండు గూడ యజ్ఞభాగ(భ్రాజిష్లుండగు నప్పుడ తినంతిటం దానె ఆళనిని భావజసొ ఖ్యావ్యాజపదరాజు. వే సెదనని యూర శి యుద్దాటించి పలికినది, ఆ మాటలు వినినంతనే నరకుండు మోనపోయినాండు అమెకు. దనయందు వలవ్వ గలదని యెంచినాండు. ఆ చిజునగవులు అ నిగ్గుదాంతిరలు తన్ను.జూచియే యని మురినిపోయినాండు మజియు నామె కోరిన కోర్కెయు నాతనికి. గడుంగడు చిన్నది గాం గన్పట్టినది ఇందాది దిక్బాలుర జయించిన తనకు బడుగు యూజకులనుండి యజ్ఞ భాగముల గైకొనుట యొకపనియా ? ఊర్వశి కోరిన యీ చిన్న కోర్కెను దీర్చకుండుట తన రపికళ్వమునకే లోవమని యెంచినాండామూర్చుండు అందులకే నెంటనే యామె కోర్కెకు ఆా నంగీకరించుచు నిట్లు బలికినాండు.

చ॥ అవు నిదివోలువాసవుండు నంతకుండున్‌వరుణుండుంబార్వతీ ధవసఖుండుం [బబతాపమున దత్పద మేలెవ రంచు నిట్టినే నవిపాతయాగభాగము లహంకృతిమైం గొనకున్న నూర్వశీ కవకవ నవ్వరే [తిదశకాంతలు వింతలుసేయు నాపనిన్‌.

ఉ. హరి. 1-8) ఊర్వశీ నరకానుర నంఖభాషణలో నాచన సోముండు చితములగు రెండు మనః (ప్రవృత్తులను మన నమ్ముఖమున నిల్చినాండు. విషమమగు నొక నన్నివేశము నుండి యూర్వశి తిప్పించుకొన్నది దుళమమగు నొక విజయమును సాధించిన నరకుండు, హళాత్సంభనమగు నొక నన్ని వేశమునకులోనై తన్నుదాను మజచి, యొక న్వర్వేశ్య మాటకారి తినమునకు మోనపోయినా(డు. తుదకు మృత్యువును గూడ నాహ్వానించి నాండు. విలక్షణ మనఃప్రవృత్తుల నాధారముగం గొని యిట్టి నంవిధానమును గల్పించుట మహాకవులకు మ్మాతమే చెల్లును. ఊర్వశీ నరకానుర నంకాషసణు మొక నంవిధానము ఈ నన్ని వేశమునందే మజొక వన్నివేశము నూచింపంబడినది. ఊర్వశి కోర్కైనంగీకరించి, నరకుండు న్వర్లోక మును వీడి మాహివ్మతీపుర మునకు వచ్చినాండు. అమరావతీ పురమునంగల కన్యకా కథ

న! నాచన సోమనాథుండు _ కొవ్యానుశీలనము

నక వక క రత య క జనమునందు చకనివారి నేర్చి తినతో దెచ్చినాండు. నందనవన పాదపములను బెక లించి, తన వుర మున నాటించినాండు తరువాత చతుర్దశి యను కన్యకను వివాహ మాడి నాండు అదియొక రాక్షన వివాహము చతుర్దశి యను కన్య త్వష్టకు నుదాహరయందు జన్మించినది గంధగజరూపమును ధరించి, యామెనెత్తుకొని వచ్చినాండు నరకుండు మణియు గంధర్వదేవమానుష కన్యకలను పదారు వేలమందిని చెలవట్టినాండు. అగ్నికి వాయువు తోడైనట్లు మురుండను దైత్యుండు నరకునకు! దోడయి వర్తించినాండు చేవ మాత యగు నదితి కుండలముల నపహరించి, మురదైత్యుండు నరకున కవ్వానిని నూడిద యిచ్చినాండు. మురనరకానురులిరువురును బెట్టు బాధలకు మునిగణము గూడ వంచలించినది. అంతవజకు నరకు( డూర్వశి మాటనే మజచినాండు. ఇది యాతని మదోన్మత్తమును వ్యక్తము సేయుచున్నది ఒక్పనాండూర్వశి యన్చమాట యాతనికి జ్ఞప్తికి వచ్చినది వచ్చినంతనే నరకుండు బుషులకడకేగి వారితో నిట్లు పలికినాండు.

మ ఒకనాం డూర్వశిమాటపొందు నరకుండూహించి నాకాధినా యకునిం దాపసముఖ్యులధ్వరము చేయం బూని రావించు చో టికి దా. బోయి ధరామరావతులు రెంటింగొంటిమి కెల్లనే లికవై యుండెద యాగభాగములుపాలింపన్‌విభుండయ్యెదన్‌.

ఉ. హరి 1_3$0

శా పాళిం బాజంగం దోలి యంతకు దిశాపట్టంబు గావించి పూ ర్వాశాధీశ్వరు వెన్నడిం జని ధనాధ్యక్షున్‌ విభాళించి కే

లీశస్తాంస్తవివోరసార మెచటన్‌ లేకుండ నిర్మించితిన్‌

మోశాస్త్రంబుల నింక నెవ్వరి కగున్‌ మేలైనయజ్ఞాంశముల్‌.

ఉ. హరి. 1-_$1

నరకుండు వారియొద్దకుంబోయి బలవంతముగా యజ్ఞాగముల నాహరింపలేదు;

వారిని బతిమాలను లేదు బెదరించనులేదు కాని [బఇతిమాలుటయు జెదరించుటయు

రెండు నీ మాటలయందు.( గలవు పైకి సాధువుగా! బెప్పినట్లే యున్నది. ఊర్వశీ

మనమ్కు(డయిన నరకుండిట్టుచేయును, అమె (పేమ సాధుమార్గమున సాధింవం దగి

పోమనాథు5 బిరదములు 107 వది కాని వానియందున్న నహజదైత్యలక్షణ మెచ్చటికి బోవును ? నహజమైన దౌష్ట్య మెచ్చటి86 బోవును? ఈ లక్షణమేకదా వెనుక నూర సశిచేత నరకానురుండు (వకారింపం ఇఐడునట్లు చేనినది అ లక్షణుమే యిచ్చటను బనిచేయుచున్నది.

నాచన సోమన్న నరక్షానురుని పర్మాకమము, దైత్యత్వము రనికత్వము కాను వాదినిపుణు( డనుకొనుచున్న యొక లక్షణము-9 నాల్లు భావములు కలిగిన జీవుండుగా చృష్టెంచినాండు. అయనది చాల మాక్ష్మమైన శిల్పము సామాన్య కవులను జదివి నట్లతనిని జదువరాదు

అపుడు మును లిట్లనిరి “అయ్యా యా“ము లేలెడి వా6డిర్యదుండొక్కండే. బలముచేత నాధిక్యము వచ్చునా ఛి న్యాయము విచారించకుండ నెందుకు.6 గూడని పనికి. జొచ్చెదవు?” అనిరి అంతటితో నూరకుండిన నెట్టుండెడిదో? మజియు నిట్ల నిరి దానవులంట బలులట, మునులంట, యజ్రములంట నమోవిశ్వనృజే కొజ్టుకొని పోయి యెవ+డింటికంబమును జేయునని ఇందలి సొాశనంతయు నమోవిశ్వనృజే యన్న మాటలో నున్నది “కాజ్టైవ్వండింటి కంబము సిసెన్‌ --మొదటి మాటలోని యాశ్చర్యము రెంంన మాటలోని నింద రెండును నరకున కెంత (గుచ్చుకొనెనో! ఈ మాటలు విన్నతరువాత నరకుఃడిరికొ కొంచెము బిగిసెను ఆతండిట్లనెను "నేనే మఖాంశక్రీలకేలికను, వీల నవంగా నేనే యిష్పుడు (త్రిదివేశ్వరుండను కనిపంచని దైవము వరమిచ్చునా?

అంళటితో నతండు పోడ? మునులు వానిని 9ందించిరి. నీవు పాపాళ్ళు(డవు, దానవుండవనిరి దానితో నాతకి మిక్కిలి కోపము వచ్చినది ఈన పరివారమును బిలిచి, వారి య్యాశమమును బాడుపెట్టుండ౨ తాను తనవీటి కేగెను

సోమనయొక్క నంవిధాన చృకవర్తిత్వ మిక్కడ నున్నది ఈ నంవిధానములో నున్న (ప్రధాన విషయమేమి? దానిని బురన్మరించుకొని యందలి వ్యక్తుల (ప్రవర్తన ముండును. నంవిధాన న్వరూప మేమన6గా వరకునకు నహజముగా యాగభాగవాంఛ లేదు. దాని యంతిట నది యతనికి- గోరవలనినదికాదు. దానిమీంచ నకఠనికిం గోరికలేనేలేదు కానియిది యన్య [పయోజనము కొలకు( జేయ+దగినది. ఆది సమ కూడునేమో (పయత్సించును నమకూడనిచొ దానిని ధ్వంనము చేయును, అ ధ్వంనము చేయుట తన కోపమును నివారించునదేకాని, (ప్రత్యక్షమయిన కోరిక భంగపజుపం

180 నాచన సోమనాథుడు - కొవ్యానుశీలనము ఐడగా వచ్చెడు త్మీవకోపమునుగాదు అట్టి కోపమయినచో నా బుషివాటిక( దానే పొడు చేయును. దాని పాడ్వడుట కాను గనులార( జూడవలయును. అప్పటికి. గానికని తీజదు అది యన్యార్ధపతితమైన వ్యవహార ము. అందుచేత! దన పరివార ముతో! జెప్పి వెడలిపోయెను. ఈ మునులతో! దుదముట్ట వాదించనులేదు, వారు తిన్ను నిందించ6గా6 బరివార ముతో( టెప్పి వెడలిపోయెను.

ఆ నరకుని యొక్క రీతి యతిని [పభుత్వ లక్షణము నాతినికి నూర్వశి యందుంగల (ప్రేమకూడ దీనివలన వ్యక్తిరింప( బడుచున్నది. వలనసినచో జేవూర్వశితో నేనామునుల నేమియు6 జేయలేదు; మాపరివారమేదో చేనినదని రాచణికవు సమా ధొనము చెప్పవచ్చును అన్నియు! గలిపి యెనిమిది పద్యములు విపకుమారరగ్షజము :

ద్వితీయాశ్వానమున నింకొాకమనోజ్జ్ఞమగు నన్నిచేశము గలదు ఆందు శ్రీకృష్ణుడు మృతులయిన విప్రకుమారులను రక్షించిన వృత్తాంతమున్నది. ఇది యమ్మహాత్ముని పరమపురుషత్వమును నూచించు నుదంతము దివ్యాస్త్ర నంపద నెంతిగాం గలిగి యున్నను మానవవీరులద్దానిని జేయ6జాలరు ఈకథలో నర్జున గర్వభంగముకూడ _ నిమిడియున్నది. అకాజైలముననేకైక ధనుర్ధరుండనవి. విజ్ఞవిగు నర్జునుండు, విప్ర కుమారుల రక్షింపంజాలక తెల్లమొగము వైచును. ఈ కథా నంవిధాన [ప్రారంభమిట్లం సేయంబడినది.

క _ఒకనాండొక ళాస్త్రములో "

నొకకతువొళ నాటి దిక్షజొనరిన గని ధా ర్మికుండా హరి యదిగైకొని యొకచో నుండంగ వి్రండొకండేతెంచెన్‌ ఉ హరీ. 2-5 శరతల్పగతుడగు శాంతనవునాజ్ఞ నర్జునుండు యుధిష్టురున కీ వృత్తాంతమును జెప్పుచున్నాండు. ఇందు థ్రీళృష్ణ మహాత్మ్యము వ్యక్తికరింప( బడినది. (ప్రారంభము ననే యర్జునుండు *అరుదావే వునియందు. గంటి నొకకృత్యిం బెవ్వరుం జేయరున్‌'---అని చెప్పి యాళ్ళత్య మనితిర జనసాధ్యమని న్పష్టీకరించినాండు. *ఎవ్వరున్‌ అను మాటలో మనుమ్యలేకొక దేవదానవులు గూడ నిమిడియున్నారు. “అ పురుషోత్తముని

పోమనాథుని వీరుదములు 88 గొలిచి యీనున్నయెడన్‌ అను వాక్యమునందలి పురుషోత్తమ శబ్దముకూడ సార్ధకమే. తన వురుషోత్త మత్వస్థితిని గూర్చి, శ్రీ కృష్ణ పరమాత్మియే యిట్లు చెప్పయున్నాండు శ్లోః ద్వావిమౌ వురుషోలో కే క్షరళ్చాక్షర ఏవచ క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఒక్షర ఉచ్యతే ఉత్తమః పురుషన్త వన్య! పరమాత్మేత్యుదాహృతః యస్మాళ్టర మతీతోఒహ మక్షరాదపి చోత్తమః

• అకోన్మి లోకే వేదే చ (పధితః ఫురుషోత్త మః యోలోక[తయ మావిశ్య బిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వర౬_! లోకమున క్షరము అక్షరమునను నిరువురు గలరు. నర్వభూతిములును కరము లనంబడును కూటన్జుం డక్షరుండన(బడు చున్నాడు. పరమాత్మ యనంబడు నుత్తమ పురుషు(డొకండు గలండు అవ్యయుండు నిశ్వరుండునగు నాత-ండు లోక(త్ర యము నావరించియుండును *క్షరమునకతితుండ నగుటచేతను అక్షరమునకంటె నుత్తమూాడనగుటచేతిను, లోకమందును, వేదమందును బురుషో _త్తము(డను పేర నేను (ప్రసిర్దుండను,” - ఈ వాక్యములను బట్టి, వుఠుషోత్తమ పడమునకుంగల (ప్రాధాన్యము వ్యక్తమగుచున్నది శ్షరాక్షర ముల కతీతుండగు పరమప్పరుసుండే వురుషోత్తను పద వాచ్యుండగును ఆలిండే అనన్యసాధారణ ముగు మహాకార్యములను నిర్వహింప నమర్శండు అ(క మొదట నుదాహరించిన పద్యమునందలి వైచ్మితిని గమనింతము ఒక
• నాండొక శాస్త్రములో నను సద్యమున నిదమిళ్ధమని యెొద్దియును జెప్పంబడలేదు* అంతయు హరాత్సంభవమని యర్థము. “ఓకనాండు అని సామాన్యముగం జెప్పుటచే నా దినమునకు. (బత్యేకముగ జెప్ప+దగిన విశిష్టత యొద్దియు లేదనియు, నయ్యధది యొక పర్వదినము వంటిది కాదనియు వ్యక్తమగుచున్నది ఒక శాస్త్రములో నను మాటయు నట్టిద ఆ కాస్త్ర మిట్టిది అని చెప్పుట కర్ణునుః డిష్టపడలేదు. కాని యది శాస్త్ర విహితమే యని మ్మాతము చెప్పినాండు “తస్మాచ్చాస్త్రం (ప్రమాణంతే కా ర్యాకా ర్యవ్యవస్థితే”--అను గీతావాక్య మిట ననునంధేయము. అందులకే ధార్మి క. పురుషోత్తమ వద్యప్రావ్తి 1%, 17, 18 -ల్లోకములు,

10 నాచన సోమనాథుడు - కొవ్యానమశీలవము కు(డగు హరి యవి నొక్కి చెప్పనాళడు. ధార్మికుండు కావుననే శాస్త్ర విహిత థర్మా చరణమునకు. గడంగినా+ండు ఆ(క్రతుదీక్ష యెచ్చట గైకొనంబడినది? ఆ విషయమున+ గూడ నర్జునుండు మూకీభావమునే వహించినాఃడు ఆప్పుడు విపుండొకండేతెంచి నాండట ఇట్లు చెప్పుటచే నా విప్రుని యందెట్టి విశష్టతయు లేదని వ్యక్తమగుచున్నది ఆత(డు మౌనిగాని బుపషిగాని (బహ్మార్తిగాని గాడు. సామాన్య విపుండు ఆ విపుండు సామాన్యుడే యగుగాక్క అతనికి గల్లిన కష్టమపార మైనది. ఇట దేశకాలములలోం బనిలేదు; వ్యక్తులతో అనిలేదు సామాన్యుండగు వావ్మిపునకు గలిగిన మహాకష్టము, తిన్నివార ణము--ఆ రెండే ముఖ్యవిషయములు అ వ్మిపుండేడ్చుచునే వచ్చినాండు ఆతని పుత్తులు మువ్వురప్పటికి హరింపంబడిరి కలుగనున్నది నాలవకాన్ను అఆ కాన్పు గూడ తనకు(. దక్కదేమో యని యావ్మిపుండు విహ్వలుండయి, ఆర్షతొణ పరాయణుండును, అతిమానుషబలోపేతుండును నగు శ్రీకృష్ణుని కడ కేతెంచినా౭డు, అతని యార్తిని యార్తితోడి యాతని రూసమును, సోమన యీ [క్రింది వద్యములలో పర్షించినాండు. చ ఆకట కుమారులార కడుపార మిముం గని పాజవై చుత ల్లి కి నటు నూచుతండికి బలే తొలుబామున లేవునోములూ రళ ననుంగన్ను. (బామి విధిరత్నపుబొమ్మల నాంచికొన్ననా మొకమున (వేలుచున్నయవి మువ్వురమూర్తులునంచునార్తు( థై ఉ. హరి. 2.6 కః వెడ వీడెడుదోవతియును బెడతలచేతులు వడంకుపెదవులు తూ:గా డెడువెండ్రుకలును. బైపె వెడలెడు కన్నీరు. గలుగుచేషముతోడన్‌. ఉ. హరి. 2.7 ఈ రెండు పద్యములలో నా వ్మిపుని మనోధర్మమును మన కన్నులకు. గట్టినట్లు చ్యక్తికరించినాండు సోమన తరువాతి శ్రీకృష్ణు నాతండు చేసిన స్తోతము మణియు నన్వర్థము

పోమనాథుని విరుదములు 111 కణ ముందట నిలిచి మురాంతక మందరధర భక్కలోకమందార దయా క ందళితహృదయ సురముని వందితపాదారవింద వసుదేవసుతా ఉ. హరి. 2-8 మొదట మురాంతక యని నంబుద్ది తన వుత్తులను మువ్వురను రాక్షనులెవ్వరైన చపహరించిరేమో యని వివు; యనుమానము కావలయు మురదైత్యుండు భూలోక న్వర్లోకముల గాలించి స్త్రీలను బట్టి నరకున కిచ్చినాండు అట్టి మురానురుని క్రీకృష్ణుండు నంహరించినాండు తిన పుత్తులను గూడ నట్టి రాక్షను(డెవ్వ(డో యసహరించి యుండు ననియు, మురానురుని నంహరించివట్లా దుష్టుని గూడ నంహరించి తన వుత్తు)ని రక్షంవ వలయుననియు వ్యిపుని ప్రార్ధన రెంజవ నంబుద్ది ముందరథర, యన్ని యున్నది మందర పర్వతమును కీరనమ్ముద మధనావనరమున ఖభశవంతు(డు వహించినాండు. తన్మూలమున నమృతిము లభించినది. ఆఅమృళమను సేవించిన దేవత లమరులయినారు అట శిష్ట రక్షణము వ్యక్తీకరింప(బడినది; మురాంతక వపదిమున దుష్టశిక్షణము వ్యక్తీక రింపంబడినది. భక్తలోక మందార యను నంబుద్ధియందు తనకోరిక తప్పక నఫల మగునను దృఢనిశ్చయము వ్యక్తమగుచున్నది. “దయాకందళితిహృదయ' అను నంబుద్దియందు అన యందున్న ప్యాతతికంటె శ్రీళృష్ణువియండున్న దయాగువామే తిన కోర్కె నిద్ధించుటకు బలీయమగు హేతువని న్ఫుటము చేయుచున్నది “సుర ముని వందిత పాదారవింద యను నంబుద్ధి శ్రీకృష్ణుని యతిలోక మాహాత్మ్యము నర్వలోక పూజ్యత్వము వ్యక్తమగుచున్నవని. ఇట్లు (ప్రతిపదము నన్వర్ధముగ రచించుశక్తి మహా కవులకు మ్మాతమే కలదు. వ్మిపునియార్తి భంగి. జూచిసంతినే ముర వైరియు6 గొంత కలత. బెందినాండు వారిరువురను జూచిన యర్లునునకు( గూడ కన్నీరాగలేదు. తొలుదొలుళ శ్రీకృష్ణుండు కొంత తత్త ్వబోధ గావించి వ్శిపుని దుఃఖమున కుపశమనము గల్చింప యత్నించెను. కాని భూనురుండవ్వానుదేవునికి తన కష్టముల నిట్లు విన్నవించుకొ నెను క॥ ఓవురుపషోత్తమ! యెట్లు ప లాపింపక యుండుదుం జలంబున విధినా జూపోపక చంసపె. ద్యత్పసూతిదినములన్‌. ఉ. హరి. 2.14

112 వాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలవము మః అవి యెల్లం గడచన్న నేండు దుదగా నస్మతక్కళతంబు గౌ రవమున్‌ మోదముఖేదమున్‌ బెరయగర్భంబిమ్ములందాల్చినన్‌ నవమాసంబులు నీండె గుండెవగి లెన్‌ నాకంతళో(గొంత లో కవినోదంబుల కీఫలంబు చవి దక్కంజేని రక్షింపవే, | ఉ. హరి. 2-10 నీ! తడి యొత్తుచీరతో దాది కౌంగిటం జేర్చీ చూపంగ6 గన్నారం జూడ నైతిం దడవి యాడకమున్న తట్టాడు మని పట్టి వడ(కంగ సెజ్జపై (వాల్చ్బనైతి నల్లంఠదవ్వుల నప్పలప్ప లనంగ నెదురుగా. బజతేర నెత్త నైతి వియ్యాలదే నిచ్చి వేడుక నను వారు ॥ తిట్టింప విని దప్పి దేర నైతి తే! నకట మిథ్యామనోరథుర డైత్‌. గాని - కొడుకులు గని దమవారు గొండ సేయ సుండ లే దయ్యె నంపద లుబ్బె నేని లేబరమ కాదె బిడ్డలు లేన్మిబతుకు. ఉ. హరి, 2.10 క॥ ఈగర్భము రక్షించిన నాగౌరవ మేమి( జెడకనారాయణ! నా నాగుణనంపన్ను లలో సౌగుదు నటు గాక యున్న నమయుదు వగలన్‌. శ్వ హరి, 2.17 ఈ వాక్యములు వినినంతనే లేతనగవొకింతి మాధవుని యాననీ పద్మము నలంక రించినదంట ఈ నవ్వునకుం గారణము లనేకములు గలవు. ఇది విష్తనిపై శ్రీకృష్ణునకు

సోమనాథుని వీరుదములు 118 న క పం. గల జాలిని వ్యక్తము సేయును నశ్వరము శ ప్రపంచము పయి మానవులకు గల మమళ్వమును జూచినంతనే క్షరాక్షరముల కతీతు(డగు పురుషోత్తముని యెదలో జాలి గభినది కాని యామమకారమును వీడుమని వ్మిపునకు బోధించుటవలన నప్పుడు ఉయోజనములేదు ఆానాకార్యమును సాధించి తీరవలయును ఇదియు నొక మమ త్విమే పురుషా త్తమునకు జీవులపై. గల మమత్వము ఈ విషమ పరిస్థితీని గవ నించి నంతనే మాధవుని మోమున లేనవ్వు తొంగి చూచినది కాని జాను యట్టి దీక్ష శు(డు. కానా దినమున నెచ్చటికి? బోవుటకు వీలులేదు, *మన్నన( గృపసేయు .నేండొక దినంబును దీక్షతు(తైన నాకు; రాననువశు నెల్లి భూనురకుల్నాగణి! యిన్ని విధంబులందు నీ శనయుని. గాతు'--అని భూనుర్మాగణీిని వేడుకొనినాండు నర్వ అగ దక్షకుండగు వురుషోత్తము-డు అత మమత్వమున కీనడింపలేదు; అతిని దీనా వన్హమ నిరసింపలేదు. ఆనమయమున వచ్చినాండని వినువ్చకొనలేదు కేవలమొక్క దినము గడువిమ్మని యధమర్లుని వోలె శ్రీకృష్ణుండు వేడుకొనినాండు. ఇది చితమగు నంకిఃళర ఖా (పవృత్తి. రక్షకుండి రక్షితుని వేడుకొనుట యార్తనం్యపదోయముననే , న్సట్టును “హృయాధియించియావేయ "మ్మని చెప్పిన [శుతి వాక్యము లిట్టి నం్టప దాయమునే బోధించుచున్నవి, విధించుచున్నవి (శుతిమూలుండగు జకన్నాధు(4ందు లకే తన్నర్ధిం వచ్చిన విప్రుని తానే యర్రించినాళండు కాని విపుని దీనావన్హ కడు -వ్రీఫ్రమమటునది.” ఆఅ౪ంని కార్ట్‌ కచ్వ్‌డే (పనూతి వేదన లారంభమైనవి. ఆ యొక్క దినమును గడచివచో నింక శ్రీళృష్ణుండు మాతము వచ్చి చేయున దేమి గలదు? చేతులు కాలిన తరువాతి నాకులు పట్టుకొన్న (పయోజనమేమి ? అందులకే “యింళతలో మాడిన నేమిేేసెదవు మళచ్శతపు నీళులు నల్లవచ్చునే * అని విపుండ్నాకోశించినాండు" ఈ నాక్యములనుబట్టి మనకు_ విప్పని మనన్తత్త్వ్వము వ్యక్తమగుచున్నది, ఆతినికి బుండరీకొక్షుని శక్తిసామర్యములు నరిగా తెలియవు శ్రీళ్ళష్ణునిలో దివ్యములగు కొన్ని శక్తులు కలవఇయు సామాన్య వీరుల కలవి కాని కార్యముల నాతండు సాధింపంగలం డనియు విప్రుండెజుంగును. కాని చర్మ చక్తుగోచరుండయి మానవరూపమున6 గన్నట్టు ఛువ్హు అ యదువీరుండే జగన్నాటకన్నూఆధారి యని యా విప్రనకుం దెలియదు. వి్యని రూ పట్టుదల నూచినంతనే వనజాకు(డు కొంత చింతించినాండు. యజ్ఞవీక్ష విడనాడు టకు వీలులేదు, వ్శ్‌పుండు తన పట్టుదల వీడునట్లు గానరాదు కాని యిచ్చట నో ('హ్వా జనింపంగలదు ద్వారవతిలోనుండియే శ్రీకృష్ణుడు విపకుమారుని రక్షింపలేడా యను నందియము గలుగవచ్చునుః నిజమే. డ్వారవతిలో నుండియు మ్మిపకుమారుని రక్షించుట విశ్వనియంత యగు నాతినికిం గష్టసాధ్యముకాదు. కాని యట్లు సేయుట కైక

114 నాచ; సోమనాథుడు _ కావ్యానుశేలనము సరికాదు అఆ వ్మిపకుమాడల నెవ్వ రసహరించు చున్నారో వారెక్కడనున్నారో విశ్వా త్ముండగు శ్రీకృష్ణునకు! దెలియనిదికాదు కూటస్థుండగు నప్పురుచుండు యదుకులమున నవతరించిన యా లీలామనుష విసహుని జూడ గోరియే యికా్కార్భమునకు6 గడంగి నాడు మ్మిపకుమారుల వరునగ నపహరించినాడు వానికి తన దర్శన మీయక తప్పదు. వ్మిపకుమార రక్షణమును జరుశును కాని యానాటి యజ్ఞదీక్షను వీడుటకు వీలులేదు. అందులకే శ్రీకృష్ణుడు కొంతవంత. జెందినాండు- అఆ శనమయమున కచ్చటనే యున్న యర్జునుఃడు ముందుకు వచ్చినాండు తానాకార ఫ్టమును నిర్వహిాంతుననియు, నందు లకు తన ళనుజ్జ నియవలయు ననియు, శ్రీకృష్ణుం గోరినాండు. అర్జుమవి యా(వగల్భ వాక్యములను వినినంకనే విశ్వంభరునకు నవ్వువచ్చినది. ఇంట విశ్వంభర శబ్ద ప్రయోగము గూడ సార్టకము1నే యున్నది. విశ్వంభరు. డొక్కంనే నిర్వహింపంగఅ యకాార్యమును వివ్వచ్చుడు నిర్వహింప యత్నించు చున్నాండు కావుననే విశ్వం భరునకు నవ్వువచ్చినది, అ నవ్వుకూడ జాలివలన గలిగినదే, అందులకే కవి యిట శ్రీకృష్ణుని కరుణావిర్భూత చేతన్కుడిని చెప్పనాండు. అర్జునుని వాక్యములు విని నంతనే శ్రీకృష్ణుడు విజయా యని యాతని వంబోధించినాంతు.. నిజమునకం భూలోకమునకు నంబంధించిన నర్వకార్యముల యందుమ నర్జునుండు విజయియే కాని యిడి భూలోక నంబంధి వృ్యవహారముకాదు. అందులకే శ్రీకృష్ణుడు “నాచేత నెబ్బంగి నేపనియైనను గడతేరు(గాని యిది శ వంతింబులం దీజునే? అని పలికినాండుం అవ్వాక్యముల నాలించినంతనే వినయలజ్ఞాయత్త చిత్తుండయి యర్జును+డు మోమర వాల్చినాండు ఇదియు నొక విషమ పరిితియే ఆర్జునుండక్కార్యమును నిర్వహింప లేడని శ్రీకృమ్ణు, డెజంంగును కానితన ప్రాణము నకు ప్రాణమైన విజయుడు అజ్జాఎరీతచేతన్కు(డగుట తనకును ముదావాహము విషయముకాదు. ఒకవంక వ్నిపుని పట్టుదల; వేజొకనంక యర్జునుని యుత్సాహము; ఇంకొక వంక ఈనకు(గల ధళ్యదీక్ష - యీ మూళడును శ్రీకృష్ణురి మాననము నొక్కసారి యాక్రమించినవి అళ'డొక స్థిర నిశ్చయమునకు వచ్చెను ధరణీవేవ పుత్ర రక్షళార్హము యర్జుముడు టోవుట కనుమతిసెసంగెను కాని యచ్చోటి కర్టను! డొక్కండును బోరాదు బలరామ (ప్రద్యుమ్నులుదక్క తక్కిన యాదవ సైన్యమంతయు నవ్యసాచి ననునకింస వలయును. మహానంరంభముతో యదువృష్ట్యంధఢక భోజ సైన్యములు వెంటరా నర్జును/డు భూనుర పుత్త్రృ రక్షణార్థ మరిగెను. అప్పుడు (పకృతి యెంళటి భీభత్సరూపమూను వహించియుండెనో కవియీ (క్రింది పద్యమున వ్యక్తీకరించినాండు.

పోమనాథుని విఒదముఐ 115 క॥ ఎజసంజ దాననంబుల

తెజం గయ్యెన్సు గూబ లెల్ల దెనలం జెలం గన్‌,

వజడు లజచె, నుల్మలు వడె,

నెజి చెడి సుకగాలి విసరె నిలువక పెలుచన్‌

ఉ. హరి, బి-బిక్స అంకలోనే విపుని గృహమునుండి పట్టుడు పట్టుకు అను కేకలు వినవచ్చినవి వెనువెంటనే (బాహ్మణి విలావరవమును వినవచ్చినది శిశువు వుట్టుటయు. బోవు టయుః గూడ క్షణములొోనై పోయినవి ఇచ్చట నొక (నగ్రరలో నర్జునుండు గావించిన [(పయత్సిమునందలి పఠిష్టతయు తద్భంగమును గూశ సోమన వ్యక్తికరించియున్నాండు తుదకు మిగిలిన పరిస్టితి యీక్రింది పద్వమున వ్యక్తమగుచున్నది గి పోయె బాలుం1 యదువృష్లిభోజబలముః

జిన్నవోయెను జూడ వచ్చినజనంబు

డించి పోయె మదీయగాండివము లజ్జ

వోయెం గొనిపోయె భూసురపుత్తు జముండుం

ఉ హారి 2 _ 28

నహజముగా నలంకార (పయుండగు పోమన యీ వద్యమును నిరలంకృతముగ రచించుటలో గొప్ప యౌచిత్యము గన్పట్టు చున్నది. అంకయు నష్టమైనది. క్షణ ములో నష్ట్వైనది వ్మిపబాలుండు పోయినాండు యదువృప్ణిభోజబలము చిన్న వోయినది. చూడవచ్చిన జనముకూడ ఒక్కొక్కరే మగిడి చనినారు. అర్జునుని గాండి వము గూడ చిన్నవోయినది కాని వ్మిపుంఢడూరకుండలేదు గాండివమ్ము లావు వమ్మయి నం (గమ్ము నుమ్మలికంబున విన్ననైయున్న గాండివిని జూచి వ్మిపుండు అనరాని మాటలనినాండు పాపమర్జునుండు గూడ విపునకు మారుఎల్కు స్రితిలో లేండు. * ఆతని మాటలకెల్ల తలవంచి శ్రీకృష్ణు? కడకేగి కేదన్నముండయి నిల్చినాండు అప్పటి (శ్రీకృష్ణు? ప్రవర్తన మాత? విశ్వంభర శ్వముశకు నిదర్శనముగ నున్నది. అకతండర్జు నుని గారవించెనుు భూనురుని బుజ్జగించెను “ఏ కుమారుల నే లోకంబునందున్న. దెత్తు! నీకింతేల ధృతిగలంగ?” అని విప్రనితో. (బతినవట్టి పల్కెను. నర్వాయుధో

118 వాచన సోమవాళుండు _ కొవ్యానుశీలనము ర పేతముగు ర థమునాయ త్తము గావించి, యర్జునుండును భూనురుండును దనవెంట నుండ రథమధిరోహించి, వ్మిపపుత్త్ర రక్షణార్తము బయలుచేరెను, ఇచ్చట మాన్ల వర్ణనము కొంత గావింపంబడినది. ఆ మనము ఠకూూ నతిలోక రమణీయముగ నడచినది పారావారము శిలానదృ్భశమయి (తోవయిచ్చినది నప్లశె లములును “మన నిరోధము గావింపక వైదొలంగినవి గాధాంధతిమిర మును జ్మక్కపభలు మాయించినవి చఈుదకు-వారు గమ్యప్రానమును జేరిరి అచ్చట రాకాచం(దదివాకరానలశిఖార త్న భా జాల రేఖాకాంతిని లోఠం బెల్ల నిండించుచు పురుషుం డొకండు గన్పటైను భూనురుని నవ్యసాచిని రథముపయి నట్టాయుంచి జనార్సను(డాతేజములో( ివేశించి మగిడి వచ్చి నాండు చచ్చిన విపనుతులను దెచ్చి వ్శిపున కిచ్చినాయడ రూవమునంగాని వయ నున గాని వివనుతుల యందొకించుకయును భేదము లేదు అనంతరము ద్వారవతికి క్షణకొలమున వారందణుం దిరిగి వచ్చినారు అందు విచ్చ్శితిమొండు గలదు పోవ్ప నప్పుడు వారికి గమ్యస్రానమును చేరుటకు. గౌంతకా లము పట్లినది వచ్చునమ్టుడు తీణములోం దిరిగి వచ్చినారు. ఈ వ్యత్యానమునకు! గారణఖ మొక్కటియే “నృట్టు చునుడి [్రికృష్ణ ప్రభావమున బోవుటయు వచ్చుటయు కజములో జరుగవచ్చును పోన్తనప్పుఢు తఊల్టునకు( దన మాహాత్మిమును వ్య క్తీఠరించెను అందులకే కొంళికాలము ఫజ్లినది కాల్గ్వమాఖమునంగాని మానవబుద్రి విషయ 1హణము గావింసలేదు కొవుననే పోవుటకు( గొంతికాల మావళ్యకమాయెనుం ఇంకొక విధమున నష్టునున కట్లు భానించెనని చెప్పవచ్చును ఈరువాత సభామండపమున నుచితకధావికోదంబులు వలుప్పుచున్న నారాయబునకు. (ట్రణమిళ్లి యజ్హునుండిట్లు (పశ్నించినాండు కేః సాగరమునీరు పేరుట శై లకులము తరువు లిచ్చుట చీకటి నజకువడుట దివ్యలేజంబు దో టద్దీప్తి నీవు నొచ్చుట కుమారులం గొని వత్చు కేమి? శ్రివహం. ౭56 నీ అవుండు కేజోమయం బైనరూపయబు మ త్పఏకృతి యందు జరాచరంబు దోంచయ మడుంగు నవ్చుకుమండు మద్దర్శనకుతూహ లముగ నవ్వివబాలకుల (మింగె

పోమనాథు బీరురముల్ను 117 వారు కారణముగా వళ్తునే నని యంధ తమనంబు నేన భేదకుండ నేన యచలంబు లేన రంధాపాది నేన సా. శోర “మేన నంస్తం౦ంభకారి నేన తే పంచబూతాత్మకంబు (వవంచ మిందు గలిగినది లేనియది లేదు కల దనంగ నున్న యదియె నశ్వంబును నుచితగమ్య మిది రవాన్యంబు దెలిపితి నెజుంగు పార్థం ఉ. హరి, ౭ిర్‌లి తే అక్షర్మతయరూప మై యభిలయోగ “మూల మగు్కుపణవంబు నామూర్తి సుమ్ము నీకుం జెప్పితి; నత్యంతనియతమతికి దప్ప నీమంత మొరులకు దగదు తెలుపు ఉహంరి, 2.59 ఈ వాళ్ళములలో వానువేవాత్మకమగు న్స విశ్వమును తదహన్యమును" జక్కగా వివ రింపంబడి యున్నవి చేదళిఖావతంనపావనపడపల్లవు. డగు (శ్రీకృష్ణుని హూహాళ్య మిందు నువ్యక్తమగుచున్నది ఇందు నరనారాయఖులకు. +ల సౌన్ఫశ్యభేదములు నున్నష్టము గౌవింపంబఐిడినవి కె పౌొండడక వాసుదేవుని వృత్తాంతము ; తృతీయాశ్వానమున పౌంరడక వానుచేవ కథ కలదు పౌండ్రక వానునేవు(గొక విచ్శితవ్యక్తి, (శీకృష్ణునకు నందక నుదర్శన శార్లగదాదులను నాయుధములు 1?లవు పౌండ్రక వానువేవుండు గూడనట్టి యాయుధములను ధరించినాండు తన్ను వాను వేవుండని బిలువనివారికిని యాదవు(ఏ (శీకృమ్దురి వానుచేవుడని పిలిచిన వారికిని శతిభారనువర్ణము దండమని తన రాషస్ట్రమంవంతటం జాటింపించినాండు, బొద్దత్యము మెజయ నాత(డిట్టు పల్కుచుండును,

118 నాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యామశీలనము క నాచేతిచక మిందణు జూచితిరో చూడరో విశుద్ధతరాయో మేచకితసహ(సారం బా చ[కముం దోలః జాలు నతిభర మగుటన్‌. ఉవరి 8-6 శే నందకము గూల్చు యాదవునందకంబు బాంచజన్యంబుచేఈం దళ్చాంచజన్య మడంగు శార్ణంబుచే6 జెడు నతని శా ౧ ౧ మినుము సేయదె గద గోపుం డెత్తుగదను 4. హరి. 8-7 ఈ విపరీత చేష్టలకు బదులు సేయనేరక, ధాత్రీనురకోటి యూతకుండదిరి మతి మంళతులగు మంత్రులు “యిస్సిరో, యా వనుదేవనూను నరియా యితండంచు దొలంగి' చనిరి. లజ్జలు నూని ధూర్తసేవకులు మాత మాళనిని గొల్బుచుండిరి. ఇట్టుఎడగా నొకనాండు చేవర్షియగు నారదుండు పొం్యడక వానుచేవునికత కేతెంచెను. పౌం(శ్రకుండాతినితో దనకు శ్రీకృష్ణుని పయింగల మచ్చరము వ్యక్తీకరించుచు “వ్మిక మాశ్యాలల్‌ శేనును వాసువవు(డి నతంతున్‌ వాశువబవుంశటే” ఆ౨ పలికెను కలహ భోజనుండా వాక్యములు వినినంతనే, మనమున నోకిలించి, మజుమాటకు. గ౦086 పాటు తోడుగా నల్లన నవ్వెను. నవ్వుటయే కాళ, పౌండ్రక వానువేవ్వని నిరసించి మాట లావను క॥ నీశంఖము నీచకము నీశార్లము నెటుంగమే యనిం గదిసినచోం ౧ గేశవసా ధనములు గళ పాశంబులు నీకు. దొడరి [బతుక(గ వశమే ఉ. హరి, 8-15 క॥ ఏనుంగులాగు పందికి మానిసీిచందంబు నీరుమానిసికి నగుం గాని గుణంబులు గలుగవు ఫూనకు చథకంబు చ[కి పూనంగ నెదురన్‌, ఉ. వారి. 8-16

పోమనాథువి వీరుదములు 119 ఆః (తుళు: బోత నీవు తూలిపో. బలికిన

సార మేమి తణఠు€.గు6 జ[క్రమునకు

నినుము కూడ బొదుగ నిది చక్రమా యెత్తు

వచ్చు. గాక నొరకు వచ్చు నెట్లు. ఉ. హరి, 8-17 నారదుని మాటలు వినినంతనే పౌర్యడఉక వానుదేవుండు చిన్నవోయెను, నారదుని యెడ నాతని కోప మ్మపతి మానమయ్యు కాపాస్త్రుండగు నారదుని కింకకు. జడిసి యూరకుండెను. యాదవులనెల్ల యాలమున జంపి నిన్ను మెప్పించెదనని న్మూతిము వారదునకు( జెప్పెను నారదు( తక్కడమండి బదరి కాశమమునకేగి పౌర్మడక వానుచేవుని దుశ్చేష్టలను వివరించెను.

వే పపల్లదంబున నందకపాంచజన్య శార్టకమోదకీసుదర్శ నము లనంగ ౧

నలివలోచన నీసాధనములసాటి

చేసె సతండు విశ్వామ్మితనృష్టి వోలె. ఉ. హరి. 8-21 అడి నారదు' వాక్యముల సారాంశము దానికి శ్రీకృష్ణుండిచ్చిన నమాధానమిది “*న్వునినాయక! వేగపడకు మూఢుల పౌండావని విభుం ఏన నూడ6గ6 దునుముదు నేండెల్లిలోన దుత్తు;శయలుగాన్‌” పొందాక వానుచేవు. డన్నంతి పనియును జేసెను చతురంగ సైన్య నమేతుంజయి ద్వార వతికేగి ౨శీధమున దన్నగర మును ముట్టడించెను శ్రీకృష్ణు. చప్పుడు ద్వారకలో లేచు పౌొం్యఉకుండు యదువంశము పయి పగబూని యుండెననియుళ దానుతప్ప నన్వులాళిని నంహరింపనళక్తులనియు (శీకృష్ణు2జంగును. కావుననే, తఅపశ్చర్య కేగుటకు. బూర్వము బలరామసాతృక్యాదుల నెల్లరం విలివి కాను లేనప్పుడు నగరరక్షణము నెట్లు గావింపవలెనో వారి కుపచేశించెను ద్వారవతి యందు శ్రీకృష్ణుడు లేండను విషయము పౌండ్రక వానువివునకు. గూడం దెలియును అందులకే నాతం డర్ధర్మాతమున ద్వారవతిని ముట్టడించెను కాని యనంళత బలపరా (శమములు గల బలరామ సాత్యిశ్యాది మహావీరులు పౌం్యజళ వాసువవుని నిరోఢించి, పోరు సాగించిరి వరిగా నా వమయమునకు పౌర్యడక వాసువేవుని దుశ్చేష్టలను గూర్చి నారదుని వలన నెజింగి. (శ్రీకృష్ణుడు గరుడారూఢు డై బదరి కాశ్రమము నుండి ద్వాళకకు వచ్చెమ, పొండక చాసుదేవుండు (శ్రీకృష్ణునితో నిట్లు పలికెను.

120 నాచన సోమనాథుడు - కొవ్యానుశీలనము క॥ నాకును గద నీకును గద నాకును నందకము నీకు నందక మహహా నాకును జ్యకము చకము నీ*“ను విలు నాకు విల్లు సీకుం దగునే ఉ హరి 8-85 కార్మికుని చృకమును చిపరాళువోలె చక్రిచేతి బట్టి మసం (ద్రిప్పి, యాళింఎయి వచ్చి. పడునట్లు. గొట్టెను.. తుదకు పౌచ్చాళ వాసుదెవుతు. శ్రీకృష్ణుం చృడముచే నిహతుంఎయ్యెను నాచన సోమాథుండు. పౌం్టక వానుచేవున్‌ దండయ్మాకికు. నవకాశము గల్చించుటకయి శీష్లున బదరికాశమ కమనమను నన్ని చేశమును ముందు వర్షించెను ద్వార కయందు ్రీకృష్ణు డున్నప్పుడే పౌండకుండు దండెత్తి వచ్చుట, శ్రీకృష్ణుని యతి లోక పరాక్రమ న్ఫూర్తి% లాసువమును “ల్పించుట మజియు, అందలి నారదప్మ్నాత 'పవేశముం గడుంగడు మనీజ్జ్ఞము, న్ధుచితమునయి యున్నది నారదుడు తిన్ను తింన్కరించి పలుకుట వలననే పౌల్మడక వాసుచేవుండు. కుఫితుంయి. వెన్వెంటనే ద్వారకపయి దాడి వెంలిాండు బదరి క్మాశమమున నున్న శ్రీకృష్ణునకు పౌొర్యకుని చూ “_ములు నాలడు? వలనచే తెలినవి అందు వలశనే బరృష్లుండు సమయము నకు చ్వారకకెతెంచి పౌండకున నంహరింపం “లిగినాండు హంసడిభకో పాఖ్యానము ఫి చతుర్హాశ్వానమున హంనడిథకుల వృళ్తాతము వర్షింప(బేడినవి హంనడిభకు లిశ్వరుని చంములుగాంచి, వీరాభిమానజృంభితులయి వేటకరిగిరి వేట ముిసిన పిమ్మట తరిగి వచ్చుచు వారు కాశ్యప్మాశమమునకేగి యచ్చటి మునులను దమ కిర్మడి చేయ/బోవు రాజనూయ యాశమునకు రమ్మని యాహ్వానించిరి తర్షువాత వారు దుర్వానుని య్యాశమమున కరిగి యాతడు నమాధి నిషఘ్టండయి యుండ వినివి; మ్మిళతుంఉయిన జనార్సనుని మాటలు లెక్పుపెట్టక్ట యతనిని అన్యమునిందులను బలు విధములుగ హింసించి యవమానపజచిరి దుర్వానుండు ముక్కోపి అతస్‌ నేమైనం జేసి శాసమునకు( 1ణికాకుండ దప్పించుకొన్న వారరుదు అట్టి దుర్వానుండు హంనడిభకులచే నవమానితుండయ్యును “చృకధరుండు బోలి నమర నున్నాండు మిమ్మింక వేజి కోచమేల నాకు” చెజపనోవుదు శాపంబుచేత మిమ్ము నైన యతివ2ైన

సోమన తుని నితుదములు [21 నాకేల య్మాకహంబు”---ఇని పతికి కోఎము నణచుకొని శపింపక్క శ్రీకృష్ణునితో మొజ వెట్టుకౌనుట కేఇనాండుం ఈ నన్నివేశ మతివిచ్శితమయినది శ్రీకృష్ణు.తు నంహరిలవ నున్నాంతు గద వారు మున్నే దుర్వానునిచే శప్తలయినచో శ్రీకృష్ణుని పర్మాకమము పెంపునకు లాఘవ మాపాదిల్లును అందుచే శాపాయుధు(శయిన దుర్వానుని గూడ కవియీా నందర్భమున శాంత చిత్తుని గావించినా(డు. దుర్వానుండు తోడిమునులతో ద్వారక కేగి శ్రీకృష్ణునికి హంనడిభకులు తమ్ము భంగపజచిన తెజంగెజింంచెను శ్రీకృష్ణుండు వారినోదార్చి జరానంధుండు సేనలతో నరిగి, వారిని జేరకముందే హంనడిభకులను నంహరించెదనని పల్కి వారి నుచితరీతిని నత్కిరించెను. ఇతర మునినందోహమును సంతోషించి శ్రీకృష్ణుని వీడ్కొని యరిగిరి. దుర్వానుండు మాతము ద్వారకయందుండి పోయెను తాను చెంత నుండనిచో బహు కార్యవ్ధు శుండయిన కృష్ణుండు హంనడిభక నంహారకార్యమున కించుక యాలన్యము చేయుచేమో యని యాతండనుమానించి యుండును. శీకృష్ణుండు మునుల పాట్లు విన్నప్పటినుండియు హంనడిభకుల వధించుటకై యుపాయ మాళోచించు చుండెను అతడు వారిసయి దంచెత్తుటకు(. దడగన కారణముంఎవలయును మునులకు వారొన రించిన యవమాన మొక కారణమే అది చాలును - శ్రీళృష్టు. డాధూర్తసోదరులను నంహరింప నేగుటకు ఆయ్యును నళండు వేజొక మిసకయి వేచియుండెను ఇంతలో నదియు లభించెను హంనడిభకులు తము తండి రాజనూయమునకు ఉప్పు కప్పముగాం గొని తెండని జనార్దనుని ద్వారమున యాదవులకు రాయబాఠ మంపరి, జనాన్టనుంతు మహాఖథక్తు(తు ఇష్టము లేకయు నాతఃడారాయబాశ ము నెజపక తప్పినది కాదు సోమనాథు( డీరాయబార ము నందర్భమున నాతిని భక్తిగరిమను జక్కగా వర్ణించి నాడు ఈ జనార్టనుని రాయబాళలము మూలమున కృష్ణుండు హంనడిభకుల పయి దండెత్తి పోవుటకు. జక్కని యవళాశము లభించినది. ఈ నన్నివేశ మిచ్చటి కథా గమనమున కెంతయో శోడ్బడినది లేనిచో గృష్టుండు దుర్వానుని కోరిక నెజవేర్చుట కింకను గొంళ కాలము పట్టి యుండును బాణాసుర వృత్తాంతము ; ఉషానిరుద్ధుల సమాగమము ; ఐదారాశ్వానములయందు ఉషానిరుద్ధుల చర్మితి కలదు ఇందలి వస్తువు నరిగా నొక మహ్నాపబంధ ఠచనకు€ దగియున్నది. నిజమునకు సోమనాథుడు గూడ నిద్దాని నొక మహాపబంధముగనే తీర్చిదిద్దినాంశు ఇందు తొలుదొలుత బాణామరుని వృత్తాం కేం

122 నాచన సోమనాథుండు _ కొవ్యానుశీలనము తిము కొంత చేప్పంబడినది బాణుండు బలితనూజుండు బాణానురుని మనః 'ప్రవృత్తియు. నొక వింత మాళ్లమున నడచినది కార్తికేయుని కూలి గారవించి, ముద్రాడుచుండగా బాణుడు చూచినాండు అతి మనము వెటనే మోదకోదములకు లోనయినది తిన ఈర్మడియే యున్నచో. దన్ను నిట్లు గారవించెడి వాడే కదా. అను నూహ వలన కేదమును పర మేశ్వరునే తంగడిగా భావించి యాతని మెప్పు గొనవచ్చు నను నూహవలన మోదమును నాతి) మనములో( బొడమినవి వెంటనే బాణాసురుడు దృఢనిశ్చయు( డయి ఘోరతపం బాచరించి వశుపతిని మెప్పించినాండు. మెచ్చిన _ పశుపతి యాతండు కోరిన వరమిచ్చినాండు. జాఖునకు. గార్తికఆయు౨ తోడి నమాన గౌరవము నంప్రాప్తమైనది శోణితిపుర ము రాజధాని “కార్తికేయ పర్వతకన్యాస్తాయిలు పాత్తున మనంగా బాణుడు నకల ద్మిగాజభయంకరుండయి. రాజ్యమేలు చుంజను సాకాత్పర మేశ్వరుండే నంరక్షకుంయయి యుండ బాఖునితోం బగంగొనుట కెవ్వరు సాహసింతురు, నుఖ నంతోషములం దేలియాడుచు బాణుండు కొంతకాలము రాజ్య మేలినాండు కాని యా వేయిచేతుల జెగజెట్టికి కయ్మమునెడ వేడుకజనించినది* ఒక నాండు పరమేశ్వరుని కడకే/గి ప్రణామ మాచరించి, బాణు(డీ [కింది విధముగా6 బలికినాండు. సీ॥ ఖురఖలీనాఘాతికోలాహలంబుతో నేమినిర్హోషంబు నెజప లేదు నఖవుంఖరో చులు నారితో :ంధించి కర్ణావతంసంబు గడప లేదు మణికిరీటకరోటిమం జిరములు రాయ వీరష ధ్యంబులు (వేయ లేదు దంతిదంతావళదంతంబు లొరయ చా కినుల వాచవుల: జొక్కింప లేదు తే లేదు (పతిభటబాహావలేపమహిమ లేదు సర్మగామభీమ కేలీరంవంబు లేదు వికమ[క్రీడయు లేశ మైన లేదు రాజ్యంబు గలిగియు లేదు ఫలము. ఉ. హరి. ఫ-1

పోమనాథు9 బిడిదములు 120 శా దేవా కయ్యుముతోడివేడుక మదిం దీం్యడ్రింపమర్వుండు నే [తోవం జేతులకీంట వుత్తు నవి కోరున్‌ దానవుం డైననా కీ వేచేతులు చేసి తీకసిమి రిం 'కెట్లోర్తు నోర్తున్‌ రివు (గీవాఖండన మండనస్ఫురదసి కేం కారముల్‌ గల్లినన్‌.

ఉ. వారి. గ్‌-20 చితమగు నీ మసన్త త్వామునకుం బర మశ్వరుండు కూడ నవ్వక ఉప్పలేదు కాని భక్తుం కోరిక తిర్చుటయే కడా పరమేశ్వరుని ధర్మము బాణు9 కోర్కె నఫలమగు నమయ మును నృష్టీకరించినాండు పం మేశ్వరుంయు అకారణము? నాతి మయూర్‌కేతనము నేలగూలు నప్పుడే ఆకండు కోరిన యుద్రము నంభవింవంగలదని శంకరుండు బాఖు నకు జెప్పెను తరువాత నాపకారమే నర్వమును జరి%నది కోణపురమున దుర్ని మిత్తములు పొం“ట్టినవి అ దుర్మిమిత్తములను జూచి బాణు) మంరతియశు కుంభాండు(డిట్లు విచారించెను

అః వేయిచేతు లిచ్చి వెళ్టిం జేసినశూరి బాణు( జెజటుప6 దలచి భండనంబు గలుగ జేసె నింక వెలుగు చేన్యేనినం గాచువార లెందుం గలరె జగతి ఉ హరి. ర5.ట బాణుండు మాత మయ్యవనరమున దనుజనుందరీ నహితు(2తై మననులోన గెరలి యాడుచ్చు మధుపావ కేళి. దేలి యాహవంబును గోరుచుంశెను పార్వతి పరమేశ్వరు లొకనాఃడు వనవిహారము గావింపం బయలువేరిరి వారిని వెంటనంటియే దైతేయేంద కన్యాప్పరోగణములును బయలుదేరిరి ఆయాదిదంపతుల వనకేళి జలకేళీ మహోతృవములను మనసార వర్చించి తినివి. జెందినాండు సోమన, పార్వతీ పరమేశ్వరుల విహారమునకు నంబంధించిన యీ నమ్టివేశము (పబలమగు వేటొక నన్నివేశమున కాధారమగుచున్నది పార్వతి పర మేశ్వరుల విహారమును గన్ను లార గన్న బాణానురవ్ముతి యుషాకన్య మనన్సులో నొక మెత్తని తీయని కోర్కె జనించి వది. గ ప్రధమ జన్మంబు నందెంత భాగ్థవతులొ - మగలు మన్నింవం బెంపారు

124 నాచన సోమవాథు(డు _ కొవ్యానుశీలనము మానవతులు” - ఈ మూహ యుషాకన్య మననున మెదలినది మెదలుటయే తఉవుగ నది వ్యాగూవమున వెడలినది తన చెలికశత్తియల కామాటలనే యుషాకన్య చెప్పినది ఆప్పలుకులను బార్వతి వినుటయు నంభవించెను వుత్తతుల్యుంతగు జాఖుని కూతురు ఉప పరమేశ్వరికి మనుమరాలగుచున్నవీ తన మనమరాలి కోర్కెను దీర్చుట పరమేశ్వరి కొక ముచ్చటకదా . అందులకే జమె యుషాకన్యను వేశుక చూపుల గారవించి యామె యభిమళతిం బౌశ గూడెడునని యీశీళ్వదించినది “మనోభవుని పట్టము గట్టికొనంగం జాలు జాణని మనిం “వుంగిట ననాఠతముం గొ లియాచెదో చెలీ” ఆని మనసాథ వీవించినది. తనకా వివ మెన్నంబ్బునో చెప్పుమని వత మేశ్వరిని వేడికొన్నది యుషాకన్య రామకు. గల వలరాచ వేగిరమునకు చెలం నవ్వుచు? నడ్దేవి యిట్లు పలికినది. గః! కడంగి వైశాఖశుక్ష పక్షంబునందు

ద్వాదళి దినాంత వేళ సౌధంబుమిోంద

మదన కేళికి. గలలోనం గదియు నిన్ను

నెవ్వం డాతండ మగండు నీ కిందువదవన ఉ.హరి. ర్‌ 76 చితమగు వరము. కలలన్ని కల్లలను మాట కల్ల మైనది పరమేశ్వరి వాళ్ళము వృథా కాదుగదా! వైశాఖ శుక్ల ద్వావశినాండు వనాంతి వేళ సొధోపరిజలమున నుషాకన్య నిద్రింపనే నిదించినది. కలయు వచ్చినది, కలలో నొక్న నుంవరుం డామెను మదన కేళి. దేతించి మరుగ్తైనాండు. తెలివి వచ్చినంతనే యాన్వబ్ననుంచరుని గూర్చిన వ్యధ అమెకు మిక్కుటమైనది అమె చెలికక్తెయగు చ్చితరేఖ యా వృత్తాంత మెజింగి అమెనోదార్చి, ముల్లోక మునందలి యువకుల మూర్తులను జ్మితపటమున (వానిళిచ్చి యందామె వలపు కాంచెవ్వ+డో చెప్పామని యడిగినది ఉష యనిరుద్రుని జూపినది. చ్మితరేఖ యనిరుద్ధుని దెచ్చుటకయి ద్వారకకు బయలుచేరినది దారిలో నామె యొక కమలాకళ మున నకలుషయో గనిశ్చలుం ఉయి యుండిన నారదునిగాంచి అతిని కడ శేగి నమన్య్కతించెను నారదు(డామను వచ్చిన కారణమేమి యని యజిగెను జరి గిన వృత్తాంతమంతయు! జ్నొతరేఖ యాతనికి( జెప్పి తా ననిరుద్ధుని గొనిపోయిన పిమ్మట నా వృత్తాంతమును సప్పాముల కెజింగింప నాతని 'బాళ్టించెను పిమ్మట నామె ద్వార వతికేగి మాయాబలమున ననిళుద్ధుని గొనితెచ్చి యుషాకుమాతి యళళత;ఃవృత మున

ప్రోమనాథుని బిరిదము* 125 నుంచెను. పఠన్పర (పేమ పాశబద్దులగు నుషా నిరుద్దులభిమత (శ్రీవలం చేలు చుండిరి. కాని యావార్ర యెట్లో బాణ.వకు. దెలిసనది. బాణు( ఎనిరుద్దుని. జెజసాఅ యందుంచెను ద్వారకా న“రమున ననిరుద్దుండు కానరాక పోవుటచే. జెద్ర క అఆకలము బయలు చేరినది, అనిరుద్రుని యునికి నవ్వేషంప ననేకులు బయలువరిరి, కాని యాళని జాఎ యెవ్వరికిని దెలియలేదు. కృష్ణాదులు గూడ నత్యంత చింతా (కాంతు లలు. యుండిగా నారదు(డరుదెంచి, అవిరుద్ధుని వృత్తాంాళ మంతయు శ్రీకృష్ణునకు. దిటిపెను. క్రీకృమ్లుండు బలరామాదులతో బయలువేరి కోణవ్రర మునకేగి ముట్టడించెను. ఈ కళఠయందు చ్చితమగు నన్నివేశము చ్చితరేఖ నారదుని కలివకొనుట. ఇది యామె మున్నూహించినదికాదు.. అనుపమ మాయాబల నమన్వితయగు చ్చితరేఖ, ఆనిరుద్ధు నెటయిన వంచించి శోణివుర మునకు గొనిపో నంకత్పించి యుండెను కాని మధ్యేమార్గమున నామెకు నారదుండు 1న్నలైను అప్పు డామెకొక యూహ తట్టినవి మాయూబలమున తా ననిరుద్దుని గొనిపోవును. శోణపురమా దరిదావ్వల నున్నదికాదు మణి రూ మాయాజాలమును ఖేదించి యనిరుద్ర్ధుశ జాన నెజుంగ నెవ్వరిశిని పాధ్థము కాదు. ఉషానిరుద్ర.ల నమాామము బాబునకు హిళివు గాదని చితరేణ యెజుం పను, ఆనురాంతకుని తోడి వియ్యమున కాయనురభఖర్త యియ్యకొనునా? ఒకనాడు గాకున్న మణొక నా(డయిన నుషానిరుద్రుల (పేమ కలాపము వ్వక్తము కాకపోదు ఆప్పుడు జాబి(డు అనిరున్చుని తబ్బక చెటయందుంచును లేదా వారిరువురకును ఘోత యుద్దము నంభవించును. అట్టి యె ననిదుద్రునకు తినవారి సాహాయ్య మకత్యావశ్య కము. చ్చితరేఖ మనఃఫలకమున నశీయూహ లన్నియు. దాంఆవించి యుండును. ఇట్లామె యూహించు చుండగనే వారదుండు గన్బట్టెను నారదుని జూచినంతనే యామె మనను కుదుటపడినది. విషయమంతియు నారదునకు వెల్లడించినది అని రుద్ధుని తాను గొనిపోయిన తరువాత న్యూతమే తద్భ్వత్తాంతమును (శ్రీకృష్ణాదులకు నివే దింపుమని యాతనిం (బార్థిచినది నారదు(డును నట్లే గావించినాండు ఈనారద ('పనం1మే లేనిచో ,శీకృష్ణాదు లనిరుద్రుని నెజుంగ( జాలరా? యోగీశ్వరశ్వరుండగు శ్రీకృళ్లు. జెలుంగలే=” విషయము లుండునా ? యని కొందణు నంచెహింప వచ్చును. త్ర్‌ప్తుం వెజణుతగలేని విషయములు లేవనుమాట వాన్తవమే కాని చీటికిని మాటికిని తూ గతృషప్టు నుపయోగించుట నహజముకాదు. మజియు వాబ్మయ దృష్టితో. జూతి నను నళణయ్యది కథారామణీయకమును బెడ(గొట్టును. మజొక విషయము శోణ వుళమున నును చితకేఖకు శ్రీకృష్ణుని ఇఅపర్మాకమము ఆ తెతినిన తెతియవచ్చునః

126 వాచన సోమనాథు(డు _ కావ్యానుశీలనము గాని అతని దివ్య మాహాత్మ్యము తెలినియుండుట కవకాశములేదు. కావున నామె దైవికముగ మధ్యేమాగ్గమున' దార నిల్లిన నారదుని (ప్రార్ధించుటయంచే నహజత్వము “గలదు మజొక్క విశేషము ఎవ్వరికిని దెలియరాకుండ తిన మనుమని వంచించి గొనిపోయిన చితరేఖిపయి శ్రీకృష్ణునకు కోపము గలుగవచ్చును కృదుండగు శ్రీకృష్ణుం డామెను శపంపనువచ్చును చ్చి3రేఖ ఆనిరుద్ధ వృత్తాంతమును శ్రీకృష్టున కెజింగంపు మని (ప్రార్ధించుటలొ మీ/ది యూహలు గూడ నుండుట కవకాశము గలదు

ఉషా పరిణయగాధ యంతయు మనోజ్జినన్నివేశనంకలితమే బాణానురునకు కుమారునితో నమాశమశు గారవమును బఖుసాదించినవాండు పర మేశ్తరుండు రక ను9ి వేయిచేతుల తీటవో భంశనమును పసాదించినవాండును పంమశ్వరుండే. రెండును వరములే ఒక దానివలన బాణుండున్నతి పథమున కేగినాండు రెండవ దానివలన జౌణు6డళిఃపతితు(. డయినాండు పర మేశ్వరు*డిచ్చిన లెండవవరముశ కంకురార్పళణు గావించినది పరమేశ్వరి ఉషాకన్యకకు అరుద్దుని వరుఏగా నన్నుగహించినది. ఆనుర భర్తయగు బాణుండు దానవాంతకుండని (ప్రద్ధి వహించిన శ్రీకృష్ణుని మనుమనికి. దన కూంతునీయ నంగీకరింపండు అప్పుడు శ్రీ కృష్ణునకును బాణునకును భంజనముతప్పదు. కాని యది నిజముగా హశిహరుల యుద్రముగ( బరికణింం( బదళగగలదు అఆ న్ని వేశము నాఢాంముగా.గొని హరిహరాఖేవమును నువ్యక్తము గావింప నెంచినాండు కవి

నాచన సోమనాథుండు తిక్కనవలె హరిహరనాధోపానకుః:డు అతండు (హించిన , కథలన్నియు! గృష్టపారమ్య బోధకములే మైనను ఎడనెడ నాతడు హరహరాభేదమును ట్రుతిపాదించుటకయి రమ్యములయిన నంవిధానములను నృజించినాండుం అతని నంవిధాన నంమటనా చాతుర్యమనితర సాధారణమయినది. అది యాతని కథా కథన కౌశలమునకు జీవ/జ్జ అందుచేతనే యాతడు తాను నంవిధాన చృకవర్తినని నగత్వముగా. జెప్పుకొనం జాలినాండు. అది యొక్కటే యననేల? గద్యలో నాతండు వేసికొన్న విశేషణము లన్నియు నన్వర్థనుందత ములయినవే

వాచవ సోమనాథ. వి మాం ధీకరణ విధానవరు ఆంధ వాబ్బ్యయమునందు (మషవథమము* నావిర్భవించిన శ్రీమదాంధ మహా ఇఖారత మాచికవియ*ప నన్నయ భట్రారకునిచే నాంధీకరింపళ బడినది. తదాదిగ భార తిరామాయళణు ఠొగవతములేగాక యనేకములగు పురాణఖములును నాంధ్రీకరింపం ఐడి యారధ వాబ్బయమున కలంకారము లయినవి కవితియచు వారలు భార తాంధ్రీకరణమును గావించిరి నన్నయ తిక్కనలకు౯ దరువాతి వా౧ుగు నెజ్టాపెగ్గడకు నమకాలికుండును వేదవేదాంగ వమన్త పురాణ విజ్జుండునగు నాచశ సోమనాథుడు ఉత్తర హరివంశ మను బేరున హరివంశమును దెనిగించెను. ఈరచశ యొక (ప్రౌఢ (ప్రబంధముగను రనవత్తర కావ్వముగను నంతరింవంబడినది ఈ మహాకవి యాం్భథి కరణమును బరికించుటకు ముందు ప్రబంధ లక్షణములను హరివంశము వురాణఖము గావున బురాణ లక్షణములను గూర్చిన విషయమునుగూర్చి యొకింళి ముచ్చటింప వలసి యున్నది, మహావురాణఖములు ఉపవ్వరాణములు నని వురాణములు రెండు విధములుగా

జెప్పంబడుచున్నవి నరగ్గము (పతినము వంశము మన్వంతరము వంశానుచరితిము నను నైదు లక్షణములు గలది పురాణ మనంబడును ఈ యెదు లక్షణములకు స్థానము, పోషణము, ఊతి (వానన) నిరోధము ముక్తి యను మణి యెదు లక్షణములును గలనివచో నది మహావుాణమని బేర్కొనబడును హరివంశము భారత రచనానంతిర మున వ్యానమహర్తిచే రచింపంబడినది కావుననే హరివంశము శారతిమునకు ఖీలము దీనియందు పయి లక్షణము లన్నియు నిమిడియున్నందున నిదియొక మహాపురాఖణ మగుచున్నది. అంతేగాక హరివంశము భార తమునకు ఖల వురాణమనియు! (బసిద్ధి. గాంచినది. బందు. శ్రీకృష్ణుని చరితము వర్ణింపంబడి యున్నది. ఈకృష్ణ చర్మిత మీదిగువ నుదాహరింపంబడిన పురాణములయందును గాననగును

128 నాశన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము న హక య (1) (బహ్మ వృుఠాణము (పూళ్వశాగము) (2) విష్ణు పురాణము (వంచమా శ్వానము) (8 వాయుపురాణను (4) భాఃవతిము (దశమ వీకా దశన్కంధములు) (5) _బహ్మవైవర్షపురాజము (ళృతీయఖండము) ఇవిగాక పద్మ వామన, కూర్మ పురాణములయందును శ్రీకృష్ణ చర్మితము నరగహముగాం గలదు వ్యాన మహర్డి ళన శిష్యులలో! (బఖ్యాతిగాంచిన లోమహర్షణ నూతునకు. బురాణ నంపహాతల నిచ్చి యున్నాడు ఆ నూతుని నర్రించియే శౌనకాది మహా మునులంచణజు నీ పురాణముల ఎఅలిసికొని యుండిరి. హరివంశమును శౌవక్రాది మహస్తల ప్రాన్టన నింగిళకి వ నూతుండు భారతకథను జెప్పిన తరువాత (వ్యానణీతంబయిన వాంవంశ కదన జెప్పినట్లు గలదు భారతము _ వారివంశ పర్వ విభాగ విషయము ; సౌతి తిన కొరత (గంథభముకకు. బదువెమిది పర్వముల నేర్చజిచెను ఈ పర్వ విభాగము (కొ త్రదియు కతండే కావించినదియు వ్రైయున్నవ మజియు నీ3ండు హరివంశమునకు “ఖఫలవర్వము (తరువాతి. గలుపంబడిశది అని పేరు పెట్టి వందా మ్మిదవ పర్వమును వేసెను భారతము అన్ముకమణికాధ్యాయములో జెప్పిన వదు నెంిమిది పర్వముల తరువాత పందొమ్మిదవ పర్వ్వమగు ఏ హరివంశనమున పం్కశెండు వేఆ శ్లోకములు గలవని చెప్పంయుడినది ఆట ఏపర్వమున హరివంశవర్వము భవిష్య త్పళ్వములు మామే చెప్పంబడినవి కావ్టన విష్ణు వర్వము (పక్షప్తమనుట కదకాశమ్లు కలుపచున్నతి ఏది యెటులున్నను (పకృతము మనకు గానవచ్చు హరివంశము ౨ హరివంశ, విన్ణు భవిష్య పర్వములను మూండు పర్వములతో గానవచ్చు చున్నది. వీని యందలి కోత నంఖ్య నుమారు పదాజువేలకు పైబడి యున్నవి హరివంశము _ పవ్మితత ; హైందవులకు (శుతిన్మ లకి పురాశోతిహానములు పర మ [పమాణ (గంథభములు బృహదార ణ్యి శుతియందతి యూ (కింది [శుతిని బట్టి వేదములకు. గల (ప్రామాణ్యము పురాతోతిహానములకును గలదని చెప్పవచ్చును* లో “అస్యమహతోభూతన్య నిశ్వసితమే తతీ యదృ్భగ్వేదో యజుర్వే: స్సామవేదోఒధ్ర ర్వాంగిరన ఇతివోాన। వురాణం విద్యా ఉవనిషదః ఖ్లోకాః న్యూతాణ్యను వ్యాఖ్యా నానివ్యాఖ్యానాన్యస్యై వైతాని నర్వాణి నిశ ((నితాని*

నాచన సోమనాధుని యాం(ధ్రీకరణ విధానము 129 క యర ఈ పకకరట కక సం కసరరర కక కావుననే హరివంశ పర్వమున! జివజను గల ఫల్మక్రుతితో పాటు హరివంశ ప్యరాణం మాహాళ్య్యమును జెప్పంబడినది దీని నతి పవ్శితిముగ నెంచి పారాయణము చేయు టయు (ప్రనిష్టమగు విషయము మజియొళ విషయము హైంచవ మతి నతపదాయముల కనునరించి ఛామా యళజిమునకుం గజ వైశిష్ట్ర మి.హరివంశమునకును గలదనుట కొక నిదర్శనము గఅదు మహమ్మచీయుని తఆవే వారి పవ్మితి_గంథమగు. కొరాను నుంచువట్లు నేపాలు దేశము నందలి న్యాయస్థానములలో సాక్షులను విచారించుటకు ముందు హైందవుల విషయమున నీహరివంకము నుపయోగించుట నళపదాయ మయి యున్నది ఈ విషయమును కారత వాబ్మయ చర్నితలొ వింటర్నిట్ట్‌ అను విదేశ పండితుండు వళ్కాణించి యున్నా(తు * హరివంశము _ భామోంతశీకరణమనులు : పతునాజవ శతాబ్దము చివణి పాదమున మొగలు న్నమాట్టగు అక్బరు పౌదుషా శామాయణ కారతములతో పాటు హరివంశమును గూడ పర్షియను భాషలోని కనువ దిరిప చేసినాండు ! 18వ శకాబమున నాంగ్లకళొషలోనికి వంగదేశీయునిచే ననువదింప బడినడి ఉత్తర హరివంశ రచనా (ప్రణాళిక : గ వ్యాన (పణీఠంబయిన నంన్భృళత హరినంశమును గవితియము వారిలో నొక( తగు ఎక్జాాపెగడ మహాకవి యార్మధికరించి యున్నాంతు అతనికి నమకాలికుండగు నాచన సోమనాథుడు హరివంశ 'ప్రాశన్త ఫ్రమును (గ్రహించి యా[గంథము ననువదింిప నమకట్టినాండు. హరివంశము పురాణమగుట, నందలి శరన పారనములగు మట్టముల నన్నింటిని యఖాతథముగ ననువదిరచుట చర్విళ చర్వణ మగునని, రనవద్ద ట్రముఅ కొక (పత్యేక (ప్రతిపత్తిని గల్పింపనెంచి సోముడు తన రచనమున కొక మహత్తర ముగు పలల పతన తాతం తీ €13105 00 1౧4410 పీసలమటకం ఆల! 1 తీ పెర % గెల 81001 00106 2 466 156 2161౬ 2 కిం0ంక0101 001687౧ 8 10 1౧412 (04104 06 సశ0885జగి8ి- అీ214 6 609 సికింం2గొకుతరే03 -- 00 ప లల001480241 2% కింంక్‌ 0. 2 68 11--౧466 139 - కై?

లకీ నాచన సోమనాథు(డు _ కొవ్యానుశీలనము +వణాళిక నేర్చజిచి కొనెను కావుననే హరివంశ వురాణమునండలి రనభరితములగు ఖండముల నేరికొని యాకథల నాధారముగ సోమనాథుడు హరివంశమును షష్టా శ్వాన పరిమితిమగు నొక (ప్రౌఢ పబంధముగా నంతరించినా(డుః నాచన సోమనాథు. డఉట్లు తన కవితా ప్రాగల్యమును (దర్శించుట కనువుగా నముగమశ రచనా (పణాళి కను గూర్చికొని తన (గ్రంథమునకు “ఉత్త ర హరివంశి మని పేరిడినాండు సోముడు ఈన గంథమున కీ రీతిని నామకరణము చేయుటకు గల హేతువులను వివంముశా స్ధలాంతర మున జూడనగును " | నంస్యృత హరివంశమున హరివంశ విష్ణు భవిష్యపర్వములుగా నుమారు పదాజువేల క్లోకములలో శ్రీకృష్ణుని చర్మితము వర్ణింప బడినవని ముందు చెప్పి యుంటిని సోమనాథుండు మూలములోని హరివంశ పర్వ మామూల్నాగము వితిచి పెట్టినాడు విష్ణ్పుపర్వమునందు నూట యిరువది యెనిమిది యధ్యాయములును భవిష్యపర్వమున నూట ముప్పది యైదధ్యాయములును మూలమున గఅవు_ వీనితో విష్ణు పర్వమునందు మొదటి 6౮1 అధ్యాయములను విడిచినాండు €2 63 లెంత ధ్యాయములలో6 గల నరకానుర వధ పుట్టమును (గహించి ఉత్తక హరివంశమున (ప్రథతమాశ్వానముగ గూర్చినాండు, మజియు శేష డేర్‌ అధ్యాయములంటతి శ్రీకృష్ణ మహాత్మ్యమును గొనియాడు వ్మిపబాలక రక్షణమును ద్వితీియాశ్వానముగ వర్షించి యద్దానికి భవిష్యపర్వము 73 = 90 ఆధ్యాయములలో( గల శ్రీకృష్ణు: తప శృఠ్య, హరిహరారాధనములః గలిపి యున్నాండు ఇట్టి మార్చున కీకఠళ యంతును శ్రీకృష్ణ మహాత్మ్యిముండుటయే హేతువు కావచ్చును మణియు భవిష్యపర్వము నందలి పౌండ్రక వానుదేవుని విషయము చెప్ప(బడిన 91 - 102 ఆధ్యాయములను దృతియాశ్వాసముగను 103 = 182 అధ్యాయములలోని విషయమగు హంనడిభకో పాఖ్యానముమ జతున్దాశ్వానము1 నంతరించెను. భవిష్య పర్వము నందలి మొదటి 72 అధ్యాయములను (గహంపనేలేదు మజణల విష్ణు పర్వము నందలి 116-127 ఆధ్యాయములలోని బాణానుర కథను రెండు భాగములుగా విభజించి యుషానిరుద్ధుల (పణయవృత్తాంతమును బంచమాశ్వానముగను బాణానూర గర్వభంగమును షష్టా శ్వానము ఇను రచించెను భవిష్యపర (మున జివణి యధ్యాయములను బరిహ రించెను శ... చూడు ; పూర్యహరివంశము , వివాద వరష్కారము అను శర్ణక

నాచన సోమనాధుని యాంధ్రీకరణ విధానము [81 పయి విషయములను బట్టి విష్ణు భవిష్థ్ణపర్వములలో. గల 262 అధ్యాయ ములనుండి-78 అధ్యాయముల యందు వర్ణింపంబడిన యైదు గాధలను మ్మాతిము (గహిలచి శోమనాథుండు తన యుత్తర హరివంశ 18థము నొక [పౌఢ (పబంధముగ ॥ రూపాందింప జేసినాడనుట నష్టము ఈ మహాకవి (కహించిన విషయము మూలమున నుమారు మూండువేల గ్లోకములకు. బైచిలుకున నున్నది ఆ విషయజాలము నాం్యధ్రిక రించుటలో సోము+ఃడు నుమారు పదునేనువందల పద్యములను ధచించి (గ్రంథము నత్యంత సామర్భ్యముళో నిర్వహించెను _ సోమనాథుండు (హించిన సంన్ఫృత హరివంశ (వతియేదియో తెలియరాదు. (వకృళము మనకు లభించు నంనృత హరివంశ (ప్రతుల విషయముతో పాటు ఉత్తత హరివంశ (పతుల విషయము గూ4 చూవంబడినది. (చూడుడు :; ఆనుబంథము కె మూలాతికమణములు : సోమనాధ మహాగవి యాం(ధీకఠ ఖుమును గూర్చి పరిశితింతము సోమన హతి వతిశ పర్వమును బూర్తిగా విడిచినట్లు ముంచ చెప్పి యుంటిని, ఇంక విష్ణు పర్వము నందును శ్రీకృష్ణ జననము బాల్యమున పూతనాది పలువురు రక్క్యనుల మడియించుట, కంనవధ జరానంత పరాజయము రుక్మిణీహర ణము రుక్కివధ (ప్రద్యుమ్నవివాహాది వివిధ విషయములు విడిచిపెట్టిను ఈ విషయములు విష్ణు పర్వమునందు మొదటి యజువది యొక్క చభుధ్యాయములందు కలవు సోమన తన (గంథమును జలదేవ్స మాహాత్మముతో. (బాతఅథించినాండు. ప్యపతమమున వైశంపాయనుండిటు (పల్హించి నట్టు గఅదు. | కః హరివంశ (పథమ కధా ఈతరమునః గల వింత లెల్ల. దప్పకనుదిలోం చిరమయ్యెంగదా మాందట నరవర! యేకథలాకో? వినం[బియమనుడున్‌, ఉ. హరి. ]1_8 అంచులకు. బత్యుత్తరముగ జనమేజయుడు ఖలదేవ మాహాత్మ్య్యమును విన నిచ్చ గించు చున్నట్లు పలుకుటయు వైశంపాయనుడు బఅరాముని వర్షించుట కుష్మక మించినాండు. మూఅమున నీ కిండి క్లోకముగఆదుం

132 నాచన సోమనాథుడు - కొవ్యానుకీలనము ల్లో; ఫురాణేనాగరాజోఒసౌ పర్యతేధరణీధరః శేష స్తేజోనిధిః ్రీమాఐకంప్యః పురుషోత్తమః వి,ప, (12.4 పయి క్లోకమునండలి “పురాకోనాగరాజోఒసౌ” అను దానిని మాతిము (గహించి విప్పతీక రించినాండు, ఇందు బలరాముడు శంకరాంశమున. బుట్టినట్లు వర్ణించి. శంకరుని లక్షణముల కనువైన విశేషణనులం గత్పించినాండు మణియు గొన్ని వ్యతిరేక లక్షణము లున్నవని జెప్పెియు, బలరాము6 డిశ్వరునితో సమాను(డని వివరించెను. అందు “హాలాహలస్వీకృతిన్‌ * అచుటలో శ్రేషాలంకార మును జొనిపినాండు న్వర్లోక వైళనమును బొందనెంచి దిగ్విజయ య్యాతకు నరకుండేగుట మూల మున లేదు. మూలమున నరక్షానురుని బవేశ పెట్టినంతనే న్వర్లోక మాతని యాధీన మందుండినటులు కలదు. కావుననే చతుర్దశి విషయమును (బస్తావించి వదాజువేల నూబుగు ర పృరోగణంబును జెజపట్టి కొనిపోయినటులు చెప్పంుడివది పోమన న్వర్లోక దండయ్యాతను గల్పించి, నరకుం ఉం(దాదులను ఘోరయుద్రమున నోడించు మట్టమును ముప్పదిరెండు పద్యములలో వర్పించెను మజియు ననురులు చేవలోక మును గాొల్లగొట్టుటయు దేవతిలను జూధించుటయు మిగుల వర్లించినాండు నరకుంతు దేవేంద్రాది నర్వదేవళల నావణకే నిర్జించి న్వర్లోకము నాక్రమించుకొని నాండను భావము మ్యాళమే మూలమున గలదు ఈ కింది క్రోకములయందీ విషయవణ చెవృణజఉనది. ల్లో విఘ్నం చాస్యాకరోత్‌ త(తినరకో నామదానవః (తాసనః సర్వదేవానాం దేవరాజరిపుర్మహోన్‌ సబభౌామూ ర్రిలింగస్థః సర్వదేవాధిబాధితా దేవకానామృషీణాంచ (పతీవనుకరోత తదా. వి, ప, (కర్‌, 6 కాని సోమన నరకుండు న్వరగ్గమును జయించుటయు, వట్టి కోర్కె యాతనికిం గల్లు టకు హేతువును గూడ! జూప వెంచినాండని తోచును. 4అండులకే యీ విధముగా రచన సాగించినా(తు. మః ధనదాంతఃవురకారహారములు యాదఃపాలబూలామఘన న్తన శాళ్ళీరము ధర్మరాట్కులవధూ నంవ్యాన కౌశేయమున్‌

శాచన సోమనాభుు యాంర్రీకరణ విథావము 188 దనుజేందారి వరావరోధయితా ధమ్మిల్ల మాల్యంబులున్‌ గినుకందెచ్చి ఘటి౨పంజూమ. జయలక్ష్మీ విష్యనైపథ్యమున్‌

ఉ హరి 1-16 మజియు నీతిని డిగ్విజయ య్యాత నివిధముగా నమార్ధింపవచ్చునూ (జహ్మవళ

(పసాదమున గశ్వితంంచయి ఆయున్నవాండు నళకుండు థూర్తత్విముళతో పాటుగం దన

ఐఅ పర్మాకమోన్సఈల వెలయింపం నెంచినాండు నరకుడు. దేవతల పాజర్నదోతి,

ఆదితి కుండలములం గొని చతుర్దశిని గంధగజరూపమునం దెచ్చి పెంళ్లాణ దేవలోక మునగల సర్వ్వైశ్వర్యమును గొల్లగొట్టి నరకుండు తన వురంబున కేశుట్లను చ్చితిం చుటలో సోమన, యొక (శ్రమమును బాటించి నట్లగపడుచున్నది మూలమున. నింద్రుంతు. శ్రీకృన్ణుని తర్శించుట కరుదెంచు నవనరమున వ్వారవతి పృరమీరితిగా వర్ణింపబడినది జ్యో శ్లోః ఈస్యాధ పురుషేందప్య లోకువధిత -తేజసః వావాసోద్వారళా దేవైరపాయాచువపాదికా ఆతీవహిపురీరమ్యా ద్వారకా వానవక్షయాతథ్‌ మహార్శవపరిళిస్తా పంచపర్వన శోభితా తస్యాం దేవపురాభాయాం సభాకాంచనతోరణా పౌదాశార్డీ తి విఖ్యాతా యోజనాయామివిన్త తా. విప 8 అధ్యా. 21.2 మహర్షుల యాగమనము మొదటి సుట్టము. కావున నిట వీ వర్ణన ముంతట యుచిత మని యమవాదమున నీ మార్చు గావించినాండు సోమన ఈ వర్షనము నంతను నర్మగహించి, పయిరీతిని దేవతా విఠచితమనుటలో నిమిడ్చి, యప్వుర పరినర ములను మాత్రము యధాతథముగ “పంచవర్వతళోభితా” యిళత్యాది కోఠముల ననువదించెను (శ్రీంది శ్లోకమున నరకుడు న్వయముగ నదితిని గారించి, కుండలముల నపహ రించి యుండెనని నృష్టమగుచున్నది

181 నాచన సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము ల్లో అదితి. ధర్ణయామాస కుండలార్ధే మహానురః ఈ౦ మపహీసుమవే దేవీయస్యప్రాగ్జ్యోతిషంపురమ్‌ విప 68 అధ్యా. 17 ఆనువాదమున నీ విషయము మార్చబడినది ఇంధ్రాది దిక్సాలుర నోడించిన పిమ్మట, నరకుని సైన్యాధి వతియస మురుండు ఆదితి కుండలముల హఠించి నరకునకు గామకళగా విచ్చెను. ఈ చర్యకు. (బతిఫలముగ మురుని కుమారులు నఠకుని యంగ రక్షకులుగా నియమింప బడినారు ం దేవేందాదుల నెల్ల నిర్జించి న్వర్లోకము నాశ్రమించిన నరకుండు న్వయముగా నేగి కుంతలముల! గొనుటళో నౌచిత్యము లేదని సోమన ఖొవించి యుండును అందుచే సేనాథిపతి యగు మురుని మూలమున నా కార్యము సాధింప బతినట్లు మార్చి తృత్చతిఫలమును గూడ మురుండు పొందినట్లు మార్చుట నమఠజనము ఈ మార్పు వనునరించియే మూలమున, దేవేరదుండు శ్రీకృష్ణునితో నతకుని తుంతగములు నివేదింఎ( జోవు పుట్టమున నీ కుండలముల (ప్రనక్తి మ్మాతిము దెచ్చి యూతకుండీ నాతు ఈ విషయమును జెష్పుచు నిర్ధదు(డు జనని కుండలములు హఠిఅస బడుటలో శ్రీకృష్ణునకును దనతో నమానమప వ్యధ కటదని చెప్పినాతు సోమన దేవేందునిచే నీ విషయములకు బడులు నళామర్యాదలను బాటించి మఠకోటి వ్యతను మ్మాతమే వానుబవునితో. జెప్పనాండు ఈ (క9ది పద్యమును జూతుతు చ॥ చొరనిబిలంబులున్‌, వెడలజూడని[కంతల, (ాలురాపడం దిరుగన(త్రోవల.న్‌ విడియ(దీర్చవి గొందులు న+లుబిడ్డ కే కరయసనిరేలు. జీవుచిటుకన్నను వివృవిమూకలుంబయిం జిరుంగని చీరలుం గలవె చేరిన యీ సురకోటి కచ్యుతా 1 18]! నరక్రానురుఃడు న్వల్లోకము న్నాకమించి, దేవేళడుని నలామలితపము. జొచ్చి, యణాత్వశిని విలువనంపి నంకౌషించుటాదిగా(గల విషయములు మూలమున అేవు, ఈ విషయమును సోమన ముప్పది మూండు పద్యములలో నతిరమణీయముగ నాట కీయముగ గూర్చినాంతు నఖాశతవనము నందెందజో సామంత దంతనాయకులు

వాచన సోమనాధుని యాం[ద్రీకడరణ విధానము 1865 పరివేష్టించి యుఆతగా, నరకు/డూర్వశితో నంభాషిఆచిన తీరు యొకనాటకమునందు, తెండు పాతల నంభాషణముతో గూతిన ఠనపూరితమగు నొక ఆంకమువలె ఖానించును ఈ మట్టమున మహాకవి శోమనాథు. తలంతి యల(తి పవములతోజనే ఠచన సాగించుట షుజియొక విశేషము మచ్చున కీ దిగువ రెండు ఎద్యములను జూతుంతు. క పగవాండట దేవేందుండు మి'పవా నీవ; కొలువుమా:నివట "న్‌ దగవుచెడీ పిలువంబనుచుట మగతెవమే యిట్టి లంజెమాటలు గలవే 1-70 ఉ ల-జి.ంనౌదునేను విను లావు: నీవమరే-దు గెల్చి న్నుం ఇజవట్టి తెవ్మ- వినోదము చేసితి గళ చిత్తమె వ్ర జెతీయు-డ రిత్త యొడలం జవిచేరునె చిల్కవోయి బ-జరమేమిసే:.? రసభంగము న-గతిలోన మెత్తురే శీ - గల్లి మణియు నఠకు(తత్వక భొగతిబులం గొన యుప్పువజి యూక్వశిని బనిచినాచు ఆ జైత్యు(డు మునులను బాధించుటయు నాతని యాగడములను బుషులు శ్రీకృష్ణునకు విన్నవించుటయు ననువాదమున మణియొక ముప్పదిమూంతు పద్యములలో రచించెను ఈ విషయములు రెండును నూరత్వశీ నరకుల నంఖాషతిమున కనుబంధ ముల వంటివి ఈ మట్టముల వివరించుటయందు సోమన తన నేర్పు కఠిమిని జూపె ననవచ్చును ఆయ్యనురనాధు(డు తొలుతి సామమున యజ్ఞాంశముల సర్ధించి మహర్షుల విఠననమునకు! గోపించి, తనవారల నాయ్మాశమము నాశనముచేయ నాజ్ఞాపించినాంతు జట పోమన తన సాహిత్యర నపోషణ బిరుదమునకొక సోపానమును నిక్మించు కొనెను. ఊత్వశీ నళకుల (పజయ నంభాపషణము పట్టున శృంగాతర నముము, కజైళ్యులు మహ ర్జుల కొల్లగొట్టు నవనరమునం గరుణరనమును బోషంచివాండు..

186 నాళకన సోమనాథు(డు _ కొవ్యానుశీఆనము బతరి కాశమ వానులగు భంద్వాజ శాశ్యపాది మహర్షులు నరకుని దుండగ ముల శ్రీకృష్ణుని కెజింగింప ద్వారవతి కరుదెంచు పట్టుల “దేవకా-విర చిట పంచక్యొాధ రాంతస్టలంబున నొప్పారెడువీడు' అని నం్యగహముగా వర్ణించినాడు సోముండు. మహర్షుల నధ్వరభాగంబుల కయి నరకుండు బాధించుట, వారు క్రీకృష్ణునికథకేని, యా పురుషోత్తముని నుతించుట నాతనికి విన్నవించుట తిరిగి ఆమనివావములకు మరలుట---యిళ్యాది నన్ని వేశములు నంవిధాన చక్రవర్తియగు సోమన త: చేర్చు మెయి గల్చించినవి కాపనులు విష్ణు న్వరూపుండగు క్రీకృష్ణుని ముతించు నవనంము నందతి లూ (కింది సీనపద్యము మహాకవి సోమనాధుని కవిళాప్రావిణ్యమునకు ద్వణ ('ప్రాయమగు తార్కాణము సీ! పన్నగాబుల రాజు. బగవాండు గూడినీ శయదంబు6 బ-.కఇంంబు నంతరింప దుగ్గవారాళికూంతురు స లుంగూడి నీ శరణంబు( జరణంబు నవదరింపం దామరపగవాండు దయికుండు( గూడి నీ బడిచూపు( గుడిచూపుం బరిఢవింపం జందురుటెలికాండు. నయిదోడు గూడి నీ యుల్ల ంబు మొల్లంబు నుపచరింపం ' తే॥ గంవమాన మనోధ్యానగతులు మాన "పేరం బున్న మునులకు నేళకనంబు లేక పొడాన వచ్చునీలీల గాన నన్యులేవా,ట.ధమ్మ్యలే యంబుజాక్ష, ఉ,-హరి, 1- 119 నత్యిభామా నదశానురుల - యుద్ధమంతంకు. నమూలఅళమే మూలమున (శ్రీకృష్ణుడు. నరకుని నంహరిఅతునని (ప్రతిజ్ఞను గైకొని, నత్యభాసాసమేతు నల యుద్ధమునకు జయ అంతేరినట్లు గఆదు.

నాచన పోమనాథుని యాంధ్రీకరణ ఏధానము 187 వాతం క త క సుంకర కక కక ల్లో తతః నహైవ శ కేణ శంఇచ్యకగదానిధృత్‌ (ప్రత స్టేగరుడే నాధ నత్యభామానహాయ వాన్‌. వి ప. 68 అధ్యా 8 పై కోళము నాధొారముగాం కాని మహాకవి పోమనాథు(డు నరకవధథ మట్టము నతి మనజ్ఞముగ నిర్మించినాండు పురాణాంతనతి విశేషముల న్మరణకుం దెచ్చుచు, నజీవ ప్యాత చితణలతో నొవ్వు ఏ నన్నివేశములు సోనున కవిత కొక (పత్యేకతి నాపా దించినవి నరకానుర వధ మట్టమున సోమనాథుండు కొన్ని కావులయందలి వర్ణనాదుల విడిచియు6, గొన్నిటిని నర్మగహించియు యధోచిశానువాదమును జేనియున్నాండు ఇవి చాలనణకు న హేతుకములనియే. చెప్పవచ్చును ఈ మార్చులయందు సోమన కవిత యందలి నందర్భశుద్ధియు. కౌచిత్యమును న్పష్టమగును-

" హరివంశము పురాణము గావున మురాంతికుండు నరకానురుని వధింప( (బ్రార్జ్యోతిష పురంబును నమీపించు నవనరమున _ నవతారవురుముండగు [శ్రీకృష్ణుని వర్ణనము సేయంబడినడి

. ల్లోః గరుడస్యోపరి శ్రీమాన్‌ శంఖచకగదా ధరః

బ్మభన్నీలాంబుదాకారం పీత వాసాశ్చతుర్భుజః వనమాలాకులోరస్కః శ్రీవత్సా-కిత భబూషణః కిరటమూర్జా నూర్యాభః నవిద్యుదివచం[దమాః జ్మాం వికూజన్నహాశబ్దః (చూయతేఒశని నిఃస్వనః జ్ఞుత్వాచ దానవః సర్వం స్వయం విస్ణురిహాగతః, వి ప 68 అధ్యా. 4740 ప్రబంధ వఫక్కిని రచించు సోము(డట్టి విషయములు అట్టి నమయములందుండుట అనుచితిమని యెంచి యనువదింపలేదు నరకానురుని సేనాధిపతులలో నిశుంభుం డొకండు వానుదేవుని రాకను గమనించి, ముర హయ్యగీవ నిశుంభులు తొలుత నాతని వెదుర్కొనిరి 'శీకృష్ణుడు వారలతో( బోరాడి వారలను గాలుని నదనమున న!

య! వాచవ పోమవాథు:డు _ కొవ్యానుశీలవము కంపినాండు. (శ్రీకృష్ణునకును;, నరకుని సేనాధిసతులగు ముర, హయ్యగీవ, నిశుంభ, వంచజనులకుమ జరిగిన యుద్దము, మూలమున మువ్పదియైదు గోకములలో నుదీర్ష ముగ వర్చింపంబడినది (అధ్యాం 63--- 57 నుండి 70, 728 నుండి 85) (గ్రీళృమ్తుడీ వలువురను గూల్చు విషయ మనువాదమున వర్మిగహింపంబడి నాలుగు పద్యములలో వమ్మగముగ రచింప బడినది. ఈ నందర్భమున నముమారు ముప్పది శోరముల యుద్ధవర్షవము వూర్విగాం బరిహరింపంఐడినది. మూలమున రెండు శ్లోకములలోన్సి ఖ్రావము నమవరించి, రజజరంగవర్షనమున కొక వచనమును సోమన న్వతయ్శతిముగా విరచించెను.

వ. ఇట్టు మధుసూదనుం డేయుసాయకంబులు గాలువలు గట్టి గట్టిమెయిమణువులు సించియు( గాయంబులు నొంచియు, మర్మంబులు గిజియు, మహీతలంబులు దూజియు౮, [బేవులు వెజికియుం బెనుమూంకల కుటికియు, సీనకంబుల- వగి లించియ్యు శిరంబులు నొెగలించియుం, గైదువులు గజచి యుం, గరవాలంబులు సజచియ్యు. వెత్తురులు సిమ్మియు, నెవళ్లు (గుమ్మియు జరణంబులు దొలిచియు.. జర్మంబు లొలిచియు బాహుదండంబులు గత్తరించియు, బయళ్ళకు నొత్తరించియు( బలుగండలు సెండియ్యు బరులురాని మండియు గుండెలు దుంచియుం గుత్తుకలు (దెంచియు, నురంబులు గాండియు, నరంబులు దోండియు, నుదరంబులు (వచ్చియు, నూరువులు గుద్మిగుచ్చియు, వమకుటంబులు విటీ చియ్యు మదంబులు చెజిచియుు జంఘలు సెల(ల్ఫిసియ్యు జఘనంబుల బల(ల్రిసియుం బాణులం బెనంగియుం, (బా ణంబుల మింగియు6) జట్టలు వాపియు(, జమత్కారంబులు మాపియుం బై పయిం దోంచిన నేచినదనుజబలంబు చలంబు కొని పోరి పోరిలో. దునుక లయ్యును దుమురయ్యును నింతింత లయ్యును నిసుమంత లయ్యునుం జిజునుగ్గయ్యును జిదురుపలయ్యును మంచయ్యును మడిమంచయ్యును రూపు

నాచవ సోమనాధువి యాంర్రీకరణ విధావము 189 చెడి తిరుగడువడి వాపొనులు చిక్కువడి చిందణవందటథై మెతిచెడి మల్లామడియై యేపుదెగియ(యె7)వురునవుర్లై యనువుదప్పి యదవదయై యంళతంతవిచ్చి యరవరలై పాజ లేక పలపలనై వెజింగపడి వెలవెల్ల నై చిడుముడిపడి. చెల్లా చెదరై పాడవడంగి (పోవుననొక్కండై పోవిడిచినం బోయిన పోకై పోయినంగని దనుజనాయకుండు తనమొన కభయ దాయకుండై నిజరథ నిపాతబహువిధసాయకుండై చాలు. జాలు. బోకు పోకు నిలువలు మని యదలించి కోదండంబు ధరియించి గొనశయుంబుసారించి సారథికి రథవేగం బుప దేశిచునమయంబున.

కం కమలం దవిలెడు నేనిక కొములు నెములును సుభటకోటులయముల్‌ రక! న్‌ = నెమనమునూంశు 'సెజటుపంగ నుమ్మలికవుంగింకం గొంక కురవడి నేసెన్‌.

ఉ. హరి 11-149 పై వచనమున యుద్రరంగమునందలి భీభత్సమును గన్నులకు గట్టునట్లుగా వేవిధ ముల వర్చించియున్నా(డు.

మణియొక విషయము మూలమున నిశుందుండని యుండగా ననువాదమున “విశుంభు “తని మార ఏంబడినది. ఎజ్టినయు 'నిశ్సుంభు(ండినియే రచించినాడు. ఈ వదము మూలమున నన్ని వ్రలములందును నీ విధముగనే గలదు ఈ మార్పునకు హేతువు పాఠాంతిరము గావచ్చును వరకామరుండు తన బలములు మురారి ముందట నిలువ(జాలకుండెనను విష యమును దెలినికొని తానే వ్వయముగ యుద్ధమునకు బయలుదేరినాండు. అట నాలు/'గు శోఠకములలో నీ[కింది వితముగా నరకుని రథవర్షనము గలదు శ్లోః లోహచ్మకాష్ట వంయుక్తం [తినల్వప్రతిమం రథమ్‌ ళా ళు అటి రత్నెకాంచన చిత్రాఢ్యం వేదికాభోగవిస్తరమ్‌ వజధ్వజేన. మహతా కాంచవేన విరాజితమ్‌

[శ్రి నాచన సోమనాథు(ండు _ కొవ్యానశీలవము 'హేమదండ పతాకాఢ్యం వై దూర్యమణికూ బరమ్‌ యుక్క మశ్వశహ(సేణ రథం పరరథారుజమ్‌ లోహజాలైశ్చ సంభన్నం చ్మితభ క్రివిరాజితమ్‌ రథమధ్యగతోవీరః ససంధ్యఇవ భాన్కరః నాన్మాపహరణాకీ నం రథం 'హీరు పరిష్కృతమ్‌. వి. ప, 68 ఆధ్యా. 92.895 ఈ రథవర్షనము నంతయు విడిచి, సోమనాధుండు “వానా సహరణాకీన్షం రథం”? అను దానిని (గహంచి “నిజరథనిహితి బహువిధసాయకుండై * ఆని యనువదించినాండు మజియు నానందర్భమున నరకుండు కాలనన్నిభుని వోలె నేతెంచుచున్నట్టు లైదు ఖ్లోములలో నాతని యుద్ధనన్నద్ధతియును నాత౦ి న్వరూపాదులును వర్ణింపబడినవి త్లోః వ(జం రధోరచ్భద మిందువర్శ్యం వ్యానద్ధముక్తానలతుల్య తేజాః కిరీట మూర్జార్క హుతాశనాభఃకర్ణౌత ధాకుండలయో న్వ్రలంతా ధూూమవర్ణా మహాళశాయా రక్తాక్షా వికళ్కతాననాః నానాకవచినః నర్వే దై త్యదానవరాక్రసాః ఖడ్లచర్శధరాః కేచిక్కేచిత్తూణ ధనుర్భ అలీ శ క్రిహస్తాన్తథా కేచిచ్చూల హస్తాస్తథా పరే గజవాజి రథా ఘెశ్చ కాలయన్తశ్చ మేదినీమ్‌ నిర్యయుర్నగరాత్సర్వే నుసన్నద్ధాః (పహారిణః వృతో దైత్యగడైః స్యాం నరకః కాలనన్నిభః భేరీ శంఖమృదంగానాంపణవానాం సహస్రశః, విప (68 అధ్యా, 98-100 నరకుని కర్ణములందు. గల కుండలముల కాంతియు వర్ణింపంబడుటలో నదితి కుండలములను ధరించెననియు ధ్వనించు చున్నది దనుజుడే సివ సాయకంబులు చనుదెంచు వేగవణను దెలువ్వచు, నొక సీనమును

నాచన సోమనాథుని యాంద్రీకరణ విధానము [141 సోమనాథుడు రచించినాండు. అ వేగిరంపు బాఖముల తిళతళలు నత్యభామ మేనళ్శ్నబతిఫలించి యామె సాబగు నినుమడింపం జేయుచుండెనంట. ఆ పద్యము నీకింద నుదాహరించు చున్నాను సీ [కేగంటిచూపున గిజిగొన్నసన్న గే దంగిజేకుల కన్నదమ్ము లగుచు జడగొప్పులోను నచ్చపుసజ్జకము లైన విరవాదులకు వింతవిందు లగుచు బిగువు-జన్నులమింద6 బెనుపడం బైనచెం గలువకొవ్విరుల నంగడము లగుచు గేలికి హరివైవం గేలం దాలిచిన సం పంగిబంతికొనల జోపాప లగుచు శే॥ వేగ నరళాసురుం డేయువేగిరంపు బాణములం [బాణములు సత్యభామమేన. గునుమశృంగారముల 'కెల్లం (గొత్తృసేయ నెనిమిదిదెటంప లె సాబ గినుమడించె. వా ఉ హరి 1-11 అట్టి నమయమున దనుజనాయకుండు జగన్నాధునిపయి యొకదిన్యశర ము నేసివాండు అది హరి నిటల తటమున నాటి కంనవిరోధి మూర్భవోయెను గరుడపక్షవాకానిలముల శ్రీకృష్ణుండు సేదదేజి, నత్యభామను యుద్ధము సేయ నియోగించెను అమె యుద్ధము సేయుట కుషకమించినది. అమె కార్లమును ధరించి, శరమును నంధానింపగా, నా చాపము గుడుపైనది అప్పుడామె మోము పరివేసము గఅ చండ్రుని రీతి భాసిల్లి నది. ఆమెయుద్ధ నైపుణ్యము నీ (కింది విధముగ సోమన వర్ణించినాండు మః గనయంబున్‌ గొనయంబు నెన్నడుముతో(గర్జావతంసంబుతో జనుదోయింగనుదోయిసాయకముతో నంధానహస్త౦బుతో' జెనకం జేయుచు నేయు చుండె నతి లక్షీభూతదై తేయత ర్థనగర్జారవజర్జరాంగరుధిరాసారంబు దోరంబుగన్‌. ఉ హరి, 1-15

కి48 నాచన సోమవాథు(డు _ కా వ్యానుశీలనము శా॥ సత్తాాజిత్తనయాకలాంతర ధనుర్జ్యారావ మైరావతీ స్యూతానర్లళనిర్ల్గతన్న నిత మైన్మూతామచాషపభా పాాఠభూలతికావిలాసముల కొప్పం గప్పు శార్జాంబుము ళం కతి. కూ రమహాళనుల్‌ దనుజరాణ్లాతంబుగోోగంబుగన్‌ ఉ హరి. 1 - 160 అంతటి భయంకర మగు యుద్ధము చేయ/జాలిన నత్యభామ తనూ విలానముల సొకుమార్యము నిటుల వర్చించుచునే యాపెనంగామ సీమను మొక్కలంపు గెలుపు గైకొనినదనుటలో నామెయందు శృంగార ముల వీఠనేకముఖముగ6 జెప్పినాండుకవి ఈ [కింది పద్మమున నా విషయ మతిమనోహం ముగ నున్నది సీః తంగశ్రీవినోదంబు తడవు సైంపన్మివేళ్ల గొనయంబుతెగల పై: గోరు కొనుట యద్దంబుపిడి ముట్ట నలయుపాణితలంబు లస్తకం బిజియించు లావుకలిమి చెలికత్తె నొత్తిలి చీర లేనియెలుంగు సింహనాదుబుచే6 జెదర కునికి (పమదనర్శనకేలి. బరిఢవింపనిపదం బై దురాణంబుల నలంతఈం బడమి తే సోయగపుంజితరూపంబుం జూచుచోట వేసరువిలోచనంబులు వికృతదైత్య లక్ష్య మిక్షించుటయు మొక్కలంపు గెలుపు గైకొనియె నత్యభామ సంగామసీమ. ఉ. హరి 1 - 101 ఇట్లు నక్యానరకుల యుత్టీమును బొడిగించి, తుదకామె నరకుని విరధుని[జేని నొంపించిన విధమునీ క్రింది రెండు పద్యములలో నతి నరళములగు పదముల ప్రయో గించి రచన సాగించినా(డు పోమనాథుండు,

వాచన సోమనాథుని యాం(ర్రీకరణ విధానము వ[4కి గి గొడుగుకామయు విల్లును బడగతోన తుమురు సేసి రథ్యంబుల. దునిమి వైచె నతివ యత డొండుకోదండ మందికొన్న నజకె వేజె విల్రెత్తిన విలుగ సేసె... _ ఉ. హరి. 1- 146 కఈ॥ గద వినరి వైచె నరకుండు వదలక నతి దునిమె శ క్తివై చెను దితిజుం డది ముదిత దుమురు సేసెను “దుది. బరిఘము వైచె నతండు దొయ్యలి విటిచెన్‌. , ఉ. హరి. 1- 167 నళ్యిభామను వీరశ్ళంగారముల మేలుక లయికగా వెలయించ్చి,.పోమనాధు.తు, పదునేను పద్యములలో నామె యుద్ధ నైపుణ్యుమును వివులముగ వర్ణించియున్నా+డు. మూలమున నత్యభామా నహాయుండై శ్రీకృష్ణుడు వెతలెనను విషయమం నాభార ముగా లహించ్చి, సోమన నత్యభామ ప్శాతకు నింతటి 1'పాధాన్య మొనంగుటకు. గారణము లేక పోలేదు. నఠళకానురు'డు, వరాహ రూపముననున్న విష్ణుమూర్తి వలన ' భూదేవికి€ బుట్టినవాండు. మూలమున లేవి యీ విషయమును గూడ సోమనాధు(6 డ్మీకింది పద్యమునః జెప్పినాండు.

ఉ॥ ఏను వసుంధరన్‌ యదుకులేశ దయాకర సూకరాక్ళృతిం టూనీననాండు నీవు నను. బొందినం బుట్టినవాండు లీడునీ చే నపరాద్దుం డైన మటి చెప్పెడి దెవ్వరి కింకం గింక లో నూనంగ నీఠ కుండలము లొప్పంగ నొప్పన గొమ్మ (కమ్మజన్‌ “

ఉ. హరి, 1.18 శ్రీకృష్ణ నరకానురుల యుద్ధమునందుం గూడ (క్లో. 107 నుండి 120 వజకు ) పదు నాలు/గు క్లోకములలో నీ దిగువ మదాహరింప(టుడిన యొక్క. శ్లోకమే (గహింపంబడినది.

శ్లోః వ్యహనత్స రథం చాన్యశరై కేణ- జనార్దనః సరధం నధ్వజం సాళ్వం జఘాన దశభిః శరైః. వి, ప. 68 అధ్యా 115

114 నాచన పోమనాథు(డు _ కొవ్యానుశీలనము లా దీనికీ శ్రింది యనువాదము గలదు క. (కమణ నేడుశరంబుల నమ్మురరిపు నేసె విభుండు నద్దనుజునిచా పమ్ము. దుమురు నేసెనుర థ్యమ్ముల సారధిని నుపధారల. బొదిజెన్‌ ఉ. హరి. 1-172 మిగిలిన క్లోోము లందలి విషయమును బరిహరించినాండు మాతృ పేరేపేణమునందక్క నీతనికి. జావులేకుండు నట్లు (బహ్మచేవు?చే వర మొనంగ'ంబడినది. శ్రీమన్నారాయణుని భారులగు శ్రీదేవి భూదేవులు శ్రీకృష్ణావ శారమున రుక్మిణీ నత్యళామలుగ నవతరించిరని పురాణములు సెప్పుచున్నవి అ కారణముననే మూలమున గూడ నత్యభామా నమేతుండు గానివే శ్రీకృష్ణు. డాదను జుని వధింపం జాలండమ కొవము గలదు కాని యట నీమె _ప్రమేయమగపడదు, అందులకే నరకుని నంహరించువాఃడు శ్రీమన్నారాయణాంశమును బాందిన శ్రీకృష్ణుండే యైనను నయ్యనురునికి గల వరబలమున కనువుగ నత్యళామ తోడ్పాటు కావలని యున్హది ఆ విషయము నిట (శ్రీియారూపమునం జూపినంగాని యౌచిత్యపోషణము నకు సంపూర్ణత్వము నమళశూర నేరదని భావించినాండు సోమన మజియు నత్యభామయు6 గదనరంగమున కేంగినప్పటి నుండియు, ్రీళృష్ణు నకు సాహాయ్యము! జేయుచుండినటులు గాననగును నికశుంభుని తోడ బోరు నల్చు నవసరమున, నాయనురుని గదాహతికి శ్రీకృష్ణుని మృేనొకింత నొచ్చినది. తోడన నిశుంభు౨ పయి నత్యశామ గదను బెట్టుగ వైచినద(ట ఆ దెబ్బ కాతి(డు కాళ( జాలక రక్తమును గక్కుకొనినాండు మజియొక విశేషము. శ్రీకృష్ణ నరకానురుల యుద్ధము విషయమున గూడం (బత్యేకమగు దృష్టి౨డి మూలముతోడి భిన్నత్వమును గూర్చినాండు మాతృదచేవళాభి నివేశము లేనివే నరకుని వధిలచుట కవకాశము లేదని ముందే వివరించితినిగదా! కావుననే సోముని యనువాదమున నత్యానరకుల యుద్ధము పచేను పద్యముల యందును శ్రీకృష్ణ నరకుల యుద్ధ మైదు పద్యములలోను వర్ణించినాండు ఈ మార్పును

చాచన సోమనాథుని హాందర్రీకరణ విధానము ల్‌ న స కరక. క గావించుటచే (బహ్మవర (వసౌదలబ్టుండగు నరకానుర వధ మట్టమున కొచిత్య పోష ఇను నమకూరినదనుట నిశ్చయము, నరకానురుని నంహరించిన తోడనే కన్నతల్లి మనోవ్యధ గూడ మూలనజన కాన రాదు. మూలక్లోక మీ విధముగా నున్నది, ళ్లోః దత్తన్వయైవగోవింద త్వయైవవినిపాతి తః యధేచ్చ్భని తధ్మాకీడా బాలాఃక్రీడన తైరివ విప 68 అధ్యా. 1% ఇందు ప్రత్త్రృశోక మతినీరనముగా నున్నది మూలము నతికమించి సోమన 'శ్రింది వద్యమున వగచు చిత్తరువో కళవళము కరువో, యనునట్లు వనుంధరను వక్తించుచున్నాడు. నీ మాంగు వాజినచం[దమండలంబునుంబో లె వదనారవిందంబు వన్నె దజుంగ మకోరందమున నిండువుధుకరంబులు. బోలె నేతోర్పలంబులు నీటందేల నెజీ దప్పి వాలిన నీలిమేఘమువో లె. గచభారబ్బ్ప మగ్గలము వీడం దొడంగి చాల. జలించుతొ_డఎపుంగవవోలె నూరురంభాన్న్తంభయుగము వడంకం తేశ గడంక లేని తనూవల్లి ఘర్మజలము దళముగా. జిందోం జెందనితాల్మితోడ వగపుచిత్తకువో కళవళముకోరువా యనగ నొకగాంత గావంగ నయ్యె నంత. ఉ. హేరి, 1. 170 ఇంతియకాక, భూదేవి శీకృష్ణునితో! బళ్కిన వల్క్యులును నమూలకములే అమె, వరశానురుని తనయునికి. (ూగ్ద్యాతిసంబు దయ సేయుమని వతిని వేడినది. కఫ

148 నాచన సోమనాథు(డు _- కావ్యానుశీలనము కకత ఈ సరకు యం నకల దానవుల నంళమొందించు విధముననే మహర్తుల కోర్కెందీర్ప, నాత్మజాని గూడ నంహరించి మ్మితిత్వశ్యృతుత్వములయందు వమభానమును నెజపినవా(డవవి పొగడినది కాని కన్నమోహంబున నామె చింతనొంది యిట్టులనియెను క్‌॥ అఫ్రేల జగము లన్నియు బుట్టింపం బెంపం (దుంపం బురుమలు ముగురైై పుట్టిన వేలుపవట నా పట్టియెడం దగునె నడిమిపని మానుటకున్‌ ఉ హరి, 1-18 ఇట్లు లోకట్టుతి యుట్టివడ నమూలకముగ, ధారుణీదేవి ద్రైన్యమును' వర్దించినాండు సోమనాధు(డు ద్వితీయాశ్వాసము శ్రీకృష్ణ మాహాత్మ్యము బహుధా వర్దింపంబడిన ద్వితియాశ్వానమునందు గూడ గొన్నిచోట్ల మార్చులనుగావించి మూలమునకు మెజుగులు వెట్టినాండు సోమన, ఈ యాశ్వానమునంగల కధను బాండవమధ్యముండగు నర్జునుండు భీష్ము నానతిని ధర్మ రాజాదుల నమక్షమునం జెప్పుచున్నట్లు గలదు ఒకనాటి దీక్ష కొనరిన [కతువును బేపట్టియున్న (శ్రీకృష్ణుని కడకొక వివుండేతెంచి, రక్షింపునుని (బార్జించినాండు. మూలమున నా మట్టమున అణు క్లోకములు గలవు. వానినిట పొందు పజుచుచున్నాండను. ళ్లోః తతో దీక్షి తమాసీనమభిగమ్య ద్విజోత్తమః కృష్ణం విజ్ఞాపయామాన (త్రాహ్మితాహీతి చాబవీత్‌. రక్షాధికారో భవతః పర్యిత్రాయస్వ మాం విభో చతుర్థాశం హిధర్శన్య రక్షితా లభతే ఫలమ్‌. నభేతవ్యం ద్విజశేష్ట రక్షామి త్వాం కుతోభయమ్‌ (బూహి తత్వేన భ్యదం తే యద్యపిస్యాత్సు దుష్కరమ్‌,

వాచన సోమనాధుని యాంద్రీకరణ విధావము 147 జాతో జాతో మహాబాహో ఫవుతోమే ప్రాయతే నఘ (తయో హృతాశ్చతుర్ధ) త్వం కృష్ణరక్షతు మసి, (బాహ్మణ్యాః నూతిశాలేద్య త(త రక్షా విధీయతామ్‌ యథా [ధీయదపత్యం మే తథా కురు జనార్ద నా, తతోమామావా గోవిందో దీక్షితోవాం బుతావితి రక్షాచ (బ్రాహ్మణే కర్యా నర్వావస్థాగతై రపి_ వి. ప. 111 అధ్యా. ౭.18 ఈ విషతుము నీ [కింది విధముగా ననువదింవుచు సోమన అమూలకముగ నాజణు వద్యముల రచించెను. అ ఘట్టము నక్యంత రమ్యుముగ చ్చితించుటలో నాటకీయకా పాగల్భ్య ముట్టిపడ దీర్చి దిద్దినా(డు 6 చ॥ అకట కుమారులార కడుపార మిముం గని పాజఖవచుత ల్లికినటు సూచుతం్రికి బలే తొలుబామున లేవునోములూ రక ననుంగన్ను. (బామి విధి రత్నపుబొమ్మల నాంచికొన్ననా మొకమున (వేలుచున్న యవిమువ్వురమూర్తులునంచునార్తు.డై క॥ వెడ వీడెడుదోవతియును " బెడతలచేతులు వడంకుపెదవులు తూ;,గా డెడువెండుకలునుం బైపై వెడలెడు కన్నీరు. గలుగు వేషముతోడన్‌, కః ముందట నిలిచి మురాంతక మందరధర భక్నలోక మందార దయా కందళితహృదయ నురముని వందితపావారవింద వసుదేవనసుతా, గి॥ దేవదేవ రక్షింపవె దివ్యమూర్తి యనుచు. బలుకునవ్వి(పునియార్త భంగి చూచు మురవైరి శోకంబు( జోడలేక వెడలె నాకును. గన్నీరు 'వేయు నేల.

48 వాదన సోమవాకుంతు _ కొవ్యానశీలషము వ. జట్టియెడ డేవదేపుం డమ్మాహీదేవున కిట్లవియె, క॥ ఏ అయ్య భూసురోత్తమ! దూఠెట్‌ు నియట్టివారు దుఃఖభాంబుధిలో'. దేలుదురే మముబోంట్ల కు: దాళిమి శేతున్న. దెలువ దగువా రయ్యున్‌, క॥ మేలుం గీడును వచ్చుం గాలముతొ రెంటిచేత( గలంగరు ధీరుల్‌ శీలుచు మునుంగుచు నితరులు జూశిం బడుదురు వివేకసంగతి తేమిన్‌, వ. అనుటయు నవ్వాసుదేవునకు భూసురోత్తముం డిట్టనియె, కః ఓపుకుషోత్తమ! యెట్లు ప్ర టభాపింపక యుఇడుదుం జఆంబున విధినా పొపఅ మువ్వురం దోడ్తోం జూపోపక చంపె. దత్ప్రనూతిదినమూలన్‌, మః అవి యెల్లం గోడచన్న నేడు దుదగా నీన్మత్కళ[కంబు గా రవమున్‌ మోదముఖేదమువ్‌ చెరయగర్భంబిమ్ములందాల్చినన్‌ నవమానంబులు నిండె గుండెవగి లెన్‌ నాకంతలో.గొంతలో శవినోదంబుల కీఫలంబు జీవి దక్కంజేసి రక్షింపవే. సీః తడి యొత్తుచీరతో దాది కౌంగిటం జేర్చి చూపంగ( గన్నారం జూడనైతిం దడవి యాడకళమున్న తట్టాడు మని పట్టి వడంకంగ సెజపె (వాల్బవైకి ఖల (య నల్లంతదవ్వుల నవ్చలప్పు లనంగ నెదురుగా. బజతేర నెత్త వై

వాదవ పోమబాథువి యాం(ధ్రీకరణ విధానము | వియ్యాలచే విళ్చి వేడుక నను వారు తిట్టింవ విని దప్పి దేర వైతి తః నకట మిథ్యామనోరథుండైతిం గాని కొజుకులం గని దమవారు గొండ పేయ నుండ లే దయ్యె నంపద లుబ్బె నేని లేబరమ కాదె బిడ్డలు లేన్మిబతుకు క్‌॥ ఈగర్భము రక్షించిన నాగొరప మేమి జెడక నారాయణ! నా నాగుణసంపన్నులలో సాగుదు నటు గాక యున్న నమయుదు వగలన్‌. చః అనుడు నొకింత లేంతనగ వాననపద్మము గారవింప మ న్ననంగ్భృప సేయు నేండొకదినంబునదీక్షి తు.డై ననాళు;రా నను వగు వెల్లి భూసురకుల్యాగణి! యెన్నివిధంబులందు నీ తనయుని: గాతు నన్నహరిందప్పకమూచియతండు దీనుండై ఉ! నేండు (పనసూతికాలమున నీవు గదాధర! మద్భృహంబునన్‌ వాండీమితోడ ను౨డి జమువాకిలి గట్టి మదీయసంతతిం జోండిమితోడం గాచి నీనుంబుజ్యునిం జేసినంగాక యింతలో మాంఢడిన నేమిచేసెదవు మం(తపునీళులు నల్ల వచ్చునే. ఉ. హరి,2 1-19 అందాటేడు పద్యములందు విప్రనికి సంతతి. గలిగియు పూర సజన్మదు సృృతముచే నారత్నంపు బొమ్మలను విధి దోచికొని పోవటయును నాతని భయాందోళనాదికములును వివులముగ వర్ణింపంబడినవి విప్రుని ప్నాతకు వన్నెబెట్టుటకుగాను, సోమన యాతని న్వరూవమును మన కన్నులకు కట్టునట్లు వర్షించినాండు. మజియునిట నా విప్రుడు గావించిన [శ్రీకృష్ణుని నంబోధనములలో నొక చిశిష్టకయుం గాననగును ఆ విషయము విపషులముగ నాచన సోమనాథుని బిరుదములను గూర్చిన [ప్రళకరణమువ6 జూడనగును,

160 నాచన పోమనాథు:డు _ కావ్యానుశీలనము మూలమున నీ [క్రింది శ్లోకమునకు సోమనాథుని యాంధ్రీకరణ మునఃబట్టి యా నాటి (బాహ్మణులకు నమాజమునం గల ఫ్టానము తెలియనగును. మూలము : ళ్లోః నభేతవ్యం ద్విజశ్రేష్ష రక్షామిత్వాం కుతోభయమ్‌ (బూహితత్వేన భ్మదం తేయద్య్మపిస్యాత్‌ సుదుష్కరమ్‌ విప 111 అధ్యా? 10 అనువాదము; క ఏ లయ్య ఖభూసురోత్త మ! దూలెదు నీయట్టివారు దుఃఖాంబుధిలో( దేలుదురే మముబోంట్లకు దాలిమి లేకున్నం దెలుపం దగువా రయ్యున్‌. క॥ మేలుం గిడును వచ్చుం గాలముతో రెంటిచేత. గలంగరు ధీరుల్‌ తేలుచు మును౧సచు నితరులు జూలిం బడుదురు వివేకసంగతి లేమిన్‌. ఉ హరి. 2-11, 12 వీనియందు (బాహ్మణోత్తములలో నెంతటి తిత్త్వనపద యానాడు గలదో తెల్లముుచున్నది, కాలవశమునంగలుగు కర్మంబులకు వగవంబనిలేదని శీకృన్తుండు (వళ్యుత్తర మిడినాండు. అట మూలమున లేని మఖి రెండు విషయములను గలిఏ నాండు ఆ భూనురోత్తముని వంటివారు, సాక్షాన్నారాశఈణావతార మకు శ్రీకృష్ణుని వంటి వారికి నహితము హితబోధను చేయ. దగిన వారనుటలో నావ్మిప్రని యుత్తమత్విము గోచరించుచున్నది వివేక నంపన్నులగు వారలెట్టి యాపదలందును విగత ధైర్యులు గారనియెడు నూక్తిని చేర్చినాండు సోమన, ఈ యుపన్యాన వివరములను బట్టి సోమ నాథుని నమసిద్ధాంతము తెలియనగును - యథామూలకముగా ననువదించిన వట్టకఖందును నీకవీ యొకింత మెజుంగు వెట్టుట కాననగును, మూలమునందటి [క్రింది శ్లోోములం జూచునది* -

నాచన పోమనాథుని యాంర్రీకరణ విధానము 151 శ్లో జూతో జాతో మహాబాహో వ్యుతమే హ్రియతజేనఘ (ఈయో హృతాశ్చతుర్ధం త్వం కృష్ణరక్షిత మర్పసి (బాహవ్మణ్యాః నూతి కాలోద్య తతిరక్షావిధాయతామ్‌ యధ్యాధ్రీయ దపత్యం మే తధాకురు జనార్దన వి. ప. 111 అధ్యా. 11 12 ఆను లోకముల కనువాదీమునా-

మ॥ అవి యెల్లం గడచన్న నేండు దుదగా నన్మత్కళతంబు గౌ రవమున్‌ మోదముఖేదమున్‌ బెరయగర్భంబిమ్ములందాల్చినన్‌ నవమానంబులు నిండె గుండెవగిలి లెన్‌నాకంతలో(గొంతలో కవినోదంబుల కీఫలంబు చవి దక్కంజేసి ర్‌క్షింపవే.

ఉ. హరి 2-15 ఆను రచనమును బేసినాండు ఇందు మయమూలళావములకు. దగిన విషయమునిముడ్చు టయగాక, *“కొంతి లోకవినోదంబులకీ ఫలంబు చవి దక్కంటేని ౦క్షంపవే' అనుటలో ననపత్యుండు గాకుండ రక్షింప( బడవలయుననె3 కోర్యెయు మానవజన్మ నహజమగు వాంఛాపూరితమనస్కృతయు+ గోచరించుచున్నది అద్భుతిమగు వాక్యరచనము గావించినాండి కవిశేఖరుండు. మజియు నీ వాక్యము ముందు రచింపంబోవు పద్యమును నూచింపుచున్నది నంతానమునుగూర్చి యామ్మిపదంపతుల (ప్రగాథవాంఛను సోమ నాథుడు కరుణరన పూరితిము% నొక సీనమున రచించినాడు ఇందు పుత్రుని అబాల్యవివాహాదికము తీరునట్టి ముద్దుమురి పెముల వర్ణించినాడు ఇంతటితో నాగక శ్రీకృష్ణుని కార్యోన్ములునిం వేయుటకుగాను మజియొకమాట వలికించినాండు. ఈ పర్యాయము తన నంతతి రక్షింపంబడనిచో, నా విపుడు ప్రాణములను బోగొట్టుకొన నిశ్చయించుకొనినట్లు కల్పన చేయుటలో మూలముకంటె కధాకాగమున బిగువు చేకూరినది

(శ్రీకృష్ణుని యనుమతిని యర్జుమండు వృష్ణ్యర్తద్హక భోజితై ల్లో నేతెంచియు:

గార్థపాఫల్యమును జేయలేక పోయినా ఉ2తో లి రానములనస్టన్లుయి ఈ పటుల మూలముతో సోమనాథుం డే కాజ్ట్రీన వఖదివనో మూలాత్మికమణము. శ్రేని “460 *ల.....-. న. ఎ . లం అంట తొదల ఫంళి థీ ఎ

159 నాచన సోమనాభుంకు _ కావ్యానుశీలచము శ్లో ముహూర్తాదేవ చా[శౌషం కృషం రుదితస్వనమ్‌ తస్య విపస్యభవనే [హయ [హైాయతేతిచ అథా కాశోపునర్వాచ మ్మ్యశౌషం చాలకస్యై ఊన్హేతి హియమాణస్య నచపశ్యామి రాక్షసమ్‌, లౌ వి ప. 112 ఆధ్యా. $, 10 వివిలో నొక రాక్షనుంయ మాయాయోగమున. నేతెంచి వెపబాలకు డపహరింపం ఐడుటయూ నాకాశమార్గమున వాజాలుని రోదవనము వివిసించుటయు మూలమున గలదు సోమన యీ [కింది పద్యమువ. నబ్బాలకుండు మర ణించినటులు మార్చినట్లు శాననగును.

ఉ॥ ఉ౦ండునెడన్‌భయంబున మహోద్ధతి గొందణు వచ్చివట్టుక ట్టుం డిట తెండుపెం డనికడున్‌ రభసంబున నాడుమాటలుం బండియు. బొల్లవోయెనని (ాహ్మణిలోపలనేడ్చు నేడ్పు నాం డొండ కడంగి తచ్చిళశువు నుద్భవమున్‌ వ. రణంబుందెల్పినన్‌,

ఉ హరి 2-28

ఎజ్టయ హరినంశమునందు మ్మిపజాలకు నెత్తికానిపోయినట్లు గలదు ఈ మార్చు

నకు వమాధానము లభింపకున్నది కాని యొక విషయము. సోమనాళునికి లభించిన

మూలహృతియందు. 112 అధ్యా 9 11 ళ్లోళమూలలోని *హియతేసహృత అను

పదములకు మారుగ “మృతి *మియతే”' అను పదములు గలవేమో యను నంది

యమున కవకాశము గలదు శాని మూలమున “*మద్దర్శనార్భంతే బాలా హృతశాస్తేన

మహాత్మనా” అను (శ్రీకృష్ణుని పలుకులందును విపృుబాలకు లపహరింపబడిరనియే గలదు

విపు(డ్ము.ఈాభాలిశయ దూజునవనర మున గూడ గొంళి పెంపు

కానవచ్చూను ఈ కొరీది పద్యవజనధ్థి క్ల నందర్భమునకు నరిపడు సామెళలను గూట్లో కథ నడువుటలో జూపిన నేర్పు గోకున్మ్రదగినది

ల్‌చన సోమనాథువి యహంద్రీకరణ ఏధానము కే5లి చ పిలిచితి ఎన్న నిన్ను నతిశీతుండ విపుడ నమ్మినాండ నీ పలు కన్ఫత బుగాందగునె పాజెడుబ డ్తకు( గాళ్లు సాంపంగా నలవడు నన్న పోటుమగండై యిటు చేసితి "క యాసతో నిలుతు మురారి :న్నచట నీళఘులము౨చినం. బాలముంచివన్‌. ఉ, హరి 2.81 ఇందు కధా“*ములప నంఖాపణములుః లోకమునందు సొమాన్యముగ “న్పట్టు విషయములను గూర్చి ఈ రచన సా%ంచినాడు. “పాజెతు బంళ్లకు6 గాళ్లు సాపంగా నలవడునన్న;, పోటుమగండై యిటు చేసితిగాక నీళలముంచినం బాల ముంచిశకి” మూలమునందలి విషయముల కీశూర్చు నంమఘటించుకలో శమం నేర్పు కాసస్తగున్సు -; - వివబాఅక రక్షణమున శ్రీకృష్ణుని చెయిదములును క్ష్రణంబున ద్వార వతికి6 జనునెంచిన విషయమునందలి శ హన్యమును ఎతిసికా నగోరి యర్హునులశు ప్రశ్నిం చుట మూలమున మూశు శోకములలో( ౧లదు కాని యద్దానినొక తేటగితియందను వదించుట పోమన నూక్ష్మీకత అపద్ధతిని వ్యక్త పజచుచున్నది ఆ శ్ష్లోకముథివి: ళ్లో కథం సముదఃన్న బ్రోదః ళృతస్తు కవ-లేక్షణ పర్వతాన"ంచ వివరం క లకం గ్‌ కథ వ్‌చ్యుం వమస్తచ్చ కథ- ఘోరం ఘనం చ్యకేణ పాటితమ్‌ ఎచ్చయత్‌ పరమం తేజః (పవిష్టోస్మి కథంచ తత్‌, కిమర్థం శేనతే బాలస్తదా చాపహృతాః (ప్రభో యచ్చతే దీర్ధామధ్వాన సంక్షిప్తం తత్‌ కథం పునః, విప. 111 అధ్యా 4.7? వీనికి అనువాఎమున గల పద్మము తే॥; సాగరమునీరు పేరుట కై లకులము తరువు లిచ్చుట చీకటి నజకువడుట దివ్యతేజంబు దోంచు టర్దీప్తి నీవు సాద్చుట కుమారులం గొని వచ్చు కేమి? ఉ హరి 2.56 20

! నాచన సోమనాథుండు _ కావ్యానుశీలనము పై శ్లీకములయందలి భాఫమేమియును విడువలేదు ఈ పద్యము ఆర్మదికరణ మువపలె కాక న్వతం్యత రచన యమనట్టు తోంచును. మజియు నరళములసఏ ఆలతి పదముల 9 కూర్పు వ్యర్థపదర హితము/ నుండుట గమనింపదగినది ఈ మఘట్టముననే శ్రీమన్నారాయణుండే వకల చరాచర భూతిమయుండని నిరూపించు వివరము కలదు మూలమున ళో (బహ్మ తేజోమయం దివ్యం మహద్‌ యదీవృష్టవావని అహం భరత శేష మత్తేజస్తత్‌ సనాతనమ్‌ [పకృతిస్సామ మపరావ్యక్తి వ్యక్తాననాతనీ , యాం (ప్రవిశ స(భవం శహముక్తాయోగ విదుత్తమాః, సా సాంఖ్యానాంగతిః పార్థయోగినాంచ ఈతపన్వీనాం తిత్పదం పరమం(బ్రహ్మ సర్వం విరజతే జగల్‌, మామేవతద్ధ్హ నంతేజ్లో స్థా తుమర్హ సి ఖారత నమ్ముదన్న ఎబ్టతోయోవా మహు స్తంభయితా జలష్‌ అవాంజేపర్వతాః నప్త యేద్యష్టా వివిధా స్త్వయా పంకభూతంపా తిమిరం దృష్టవానసి యద్ధితత్‌ ॥ అహం తమో ఘనీబూత ఎ హమేవ చపాట అవాంచ ఇాలో భూతానాం ధర్శ్మశ్చాహం ననాఎనః చంటదాదిత్యౌనువోశై లాః సవతశ్చవరాంసిచ చ] న్తశ్చదిశః సర్వామమై వాత్మాచతుర్విధః. | వి ప, 114 అధ్యా 8-1 పై విషయమునంతటిని నీనఎద్యపాదములందు రచించి, పంచభూతాత్మకంబు పృపంచమని యెొత్తుగడతో నున్న ఎత్తుగీతి సోమన ౪ ల్పనము న్పీ అవుడు తేజోవునుం బైనరూపంబు మ త్ప౦క్ళతి యందు జరాచరంబు దోంచు మడుగు నప్పురుమండు మద్దర్శనకుతూవా లముగ నవ్విప్రబాలకుల మింగ.

నాచన సోమనాధు;ి యార(ధ్రీకరణ విధానము 156 వారు కారణముగా వత్తు నేనని ఆంధ తమనంబు నేన భేదకుండ నేన ఆయచలుబు లేన రంధాపాది నేన సా గర మేన సంస్తంభకారి నేన శేః పంచభూతాత్మకంబు [పపుచ మింమం గలిగి ది లేీీయది లేదు ల దనంగ నున్న యధియె సర్వ _బును నుచితగమ్య మిది రహన్యంబు దెలపితి నెటు(గు పార్థ ఉ హరి వి 58 రుక్మిణిచేవి తినకు! బుత్రునను గహింపుమని శ్రీళ్ళష్ణుని వేడు మట్టమున(గల జ్జోముల నీ దిగువ నుదాపూరించుచున్నాను-ా శ్లో అథొవాచ తదాదేవీ రుక్కిణీ పక్కభూష ణా వ్యుతమిచ్చామి దేవేశ త్వతో మాధవ నందనమ్‌. బలినం రువసంపన్నం త్వయైవ సదృశం (వభో వృష్ణీనామ పి నేతారం వీర్యవంతం తపోనిధిమ్‌. సిర్వశా స్తార్థకుశలం రాజవిద్యావుకస్టృతమ్‌ వవమాదిగుజై ర్యుక్తం దాతుమ్హసినత్త మమ్‌ భం ప, 78 అధ్యా, 20, 22 వయి శ్లోకములుదతి భావమును యధాతిధముగా నాంధ్యాకరించియు సోమన మొక గీతమునందలి మూడు పాదములలో నిమిఉించుటచే నంగృహంచినట్లు గాన కుట విచితిము- ఆ యనువావపద్యమును జూచునవి * గి॥ అభిలలో కైకనాథ! నీయట్టిరూప వి మౌదార్యశౌర్యవి వేళ నిలయు నొకకుమారుని దయచేని యుర్విలోనం గడుపుచల్లని కాంతల, గల్పుపు నన్ను... ఉ. వరి. 2-75

156 నాచన సోమనాత్రుండు _ కొవ్యానుశీలవము చ రారార అ లంంలంల ను ఈ గీతపద్యము నందళతి చివరి పావమునగల విషయ మనమూ అకవమయ్యున లొావము మీది విషయముతో నన్వయము కుజిరినది లట నొళ విషయము కడువు చల్లు కాఎతిలం “లుపునన్ను ఆనుటలో నావు కీంచకు. బూర్యము పుతంలు లేరని తోచును కొని యడి శరిగాదుం పెక్తురీవిషయమున పారబడుట కానవగును శ్రీషృష్ణున క౦9కు(బూర్వము (పద్ముమ్ను(౫ను వుతు;"ఎు కలండు ఆలయ ఈను రుశిణి యివ్విధముగా నడుగుటలో నాశ్చళ్యము కానరాడు లోకమున నేరికైన నొక్కుకు. డుండిసంత మాత్యమున నంతుస్టిపడరాదను బావము మానవనహజము ఖారళిము నందతి యూ కింది వద్యములను గమవించినచొ, నావిషయము తెబటము కా "లద = శంతనమహారాజు భీష్ముని జేంబిలిచి న్వవివంపము నటు బలిం ప. న! వినవయ్య యేళవ్యుతుండు ననవత్యుండు నొక్క రూపయని ధర్మువులన్‌ విని నీకు దోవుప్కుతుల ననఘా పడవకుంగనిష్టమైనది నాకున్‌ భార, ఆది. చ. ఆ 181 శంతనునక్షు భీమ్మండు ప్ముతు/డు ఆయినను తర్మశాస్త్రములంఒట్టి ననపత్యుండే యగుచున్నాంశట మజియొళ మట్రమ్రుక- శ్రే వీండె కృ ంహస్తుం డభిలాస్త్రవిద్యలందుం వీండె య్మగ గణ్యుండు ధర్మవిదులలోన వీండె భరతవంశం బెల్ల వెలుంగం గుంతి కడువు చల్ల సా బుట్టిన మనభుజుడు, ఖార. ఆది ష. అఆ 18 కుంతీనేవి కర్టును-డు వృతమ నంకానము శాదు “దా! అయినను బాండవ మత్యముండగు నర్జునిచేతనే యాపై కడువుచల్లనైనవని కుమారాస్త్రవిద్యా నందర్శన

వాచన సోమనాథువి యాం[ర్రీకరణ విధానము 157 కక ననన య న ననన సస ను... మున జౌరులంికొరిన పల్టులే నిదర్శనము - కావున రుక్కిచిచేవి మణియొక వ్యుతు నను (గ్రహింవుమని కోరుకొనుటయే 6 ఎుట్టమున నూచింపంబడిన విషయమనుట న్నష్టము మజియు నామె కోర్కెను చీర్చనుళ్పహించు శ్రీశృష్ణున పలులలో ఏయ్య్థము మజింళి న్ఫుటముగ గోచరించుచున్నది- కః పుత్తుంలకలిమియె శుద్ధ క ళామొనకు లక్షణ బు లక్ష్రణఐవతు లి వుత్తవిహిన3. బొరసినం బా[౧ములే సతులు పతులు పాటించుటకున్‌ -ఉ హరి, 2-81 అందు _ పయో%ంపంబడిన “వ్యతులగళలిమియొ' యనుటలో “ల బబువచనమును ఒట్టి యంళతికు ముంద. వృ్యుతులున్నటుల న్పషప్ట్రమగు చున్నది వ అలిమికయి రుక్మిణి నుజియెక వతు సడిగిసదపట నిశ్చయము మంటాకర్ణోపాఖ్యాకమునందు సోమన పిశాచముల మనమును గావించుటలో నొశ (కొత్తపోశం గాననగును మూలమున ౨ విషయమును దెలువు శోకము లాజు గలవ్సు వీనిని వ్రాయుచున్నాను శ్లోః జేషామను మహాఘోరౌ పిశాచౌ విళ్ళృతా:నౌ (ప్రా శూపింగల రోమాజణౌ దీర్ధజిహ్వోమహాహనూ లంట కేశా విరూపాక్షాహీహీహాహేతివాదనౌ ఖాదంతా మాంనిపిటకు పిబంతొ రుధిరం బహు అ) వేష్టితసగార్వౌ దీర్సె శృళాకుతోదకా న ఉ యు ల.బమానమహా[పాంతశూల (పోతశిరోధరౌ. కర్త ంతెశవయూథా _ బాహుభ్యా ఎబాహుభ్యాం తతర్యతహ హసంతౌ వివిధం హోనం న్వజూతి సద్భశం నృప,

$58 వాచన సోమవాథుండు _ కా వ్యామశీలనము వద తౌ బహురూపాణి వచాంసీి (పాకృతానిచ కంపన- తౌ వహావృమానూరూపాద్మపధ నృక్కిణీ లేవి హంతాచ దంతాన),టకటాయినౌ అరి స్నాయు సమాకీర్రాషుమనీరజు స+తతా. థి ణి జి అలో న! అలి ణి వగుతా కవష్ణకృ సతి మాఘదేలీచసం తమ్‌ భవ 798 అధ్యా 1-6 మీది నోకములంవలి విషయమును మ్మాతము టహించి సోమన పద్యముల నల్లిరాండు. న్ధూలము భేదము కానరాని యా పిశాచద్వయ రూసము కశ సీనమున వర్ణించి వారిరువుర చెయిదములం (బత్యేకముగ నొకొోక్క వద్యమునందు. జూప్పు టయు ననువాదమున నొక విశిషతయే యనందగును అకారములలో లేని యా పిశాచ ముల వికారపుంబేష్టలలోని భిన్నత్వమును గోచరింపంజేయుట నాప్మాత చితణమున నీకవికింగల నూక్ష్మబుద్దికాననగును అ పద్యములివి ః సీ విక సశాననంబులు విరళదంతంబులు సిడు పైన దౌడలు నిక్కుమడలు మ:-డివడ్డబొమలును ముమ్మూలముక్కులు. బల్ల వెండ్రుళలును బక్తికినలలు బొక్కి భొమ్ములు: లోంతుంబొట్టలు మిడిగ డ్రు

• గూనివీపులు నిడు(గొంకివేళ్లు బూరకాళులు నీచ(బోయినచేతులు గోలమూంపులు గుదిగొన్నతొడలు - తః :తిభయంశరగతి సూప నట్టహాన కహకహారావములతోడ6 గాన నయ్యె దావపావకఘనళిఖాదగ్ధతాల సాలసంకాశ మగుపిశాచద్వయంబు, ఉ. హరి, 2_ బ్లూ

నాచన సోమనాథుని యౌం్మరీకరణ విధానము 189 టక న కయ కకక పం వ. అందునొక (రుడు. చః పిరిగొనం దాల్చు నెట్టమ.గర్యబేవులు చుట్టి, కపాలప్మాతలో, విరియగల.చుం [గొమ్మెదడు, వెండుక లేఅీ తొలంగవైచు, నె త్తురుచవిచూచు., గ” డలుతుథఖూయని[కాయుం, (దిశూలథారలం జె0విన పతనూలికలంజిమ్ము. బికాచవిభుండువేడుకన్‌ ఉ హరి 2- 128 వ ని జీయొక్కరఠుండు అచ్చతెను€గు చః కజ౨నపీనుంంు న్వెడందక ప్పెరయు న్మొలంబ వ్పితోళులున్‌ బుజియల పేరులున్మెదడుపూంతయుయిమృవిమూం౫ నీంగగలుం బెజీకినివాల టొమ్మాపయి. బేరిన నెత్తురులేవుడున్‌గడున్‌ బిలుములచూపుల.0౦ దణచుబీజ " రంబులుంగల్లురూపునై ఉ హరి 2_ 124 వయి నుదాహరించిన వానిలో గాలు( “వ క్షోోమునందు “న్వజాతి నదృశముగా ” నా పిశాచములు శవ్వినట్లు చెప్పంబడి యుంఎ(గా షోనున *“కహకపహారావములతో శట్టహానముగావించి రనుట సాశనుగా నున్నవి. ఇటంగల “కహళహ యను పదము జాళ్యామగు విశేపషణమని తలంపవచ్చును ఈ యరధ్సాయమున నా పిశాచములు శ్రీరృష్ణునకయి వెవకు ప్రయత్నమును మంటాకర్ణ ోదరుల లోకజ్జతయు. వివరముగ. పదునేను క్లోకములలో వర్ణింప(బడి యున్నవిః శ్లోః తాః న్మప్రాణినో హంతుం శ్వగడైః సహ సాంప్రతమ్‌ ళం ఈ... తథాహి[పపాణినో లోకే బాల్యమాదౌ సమాస్థితాః అజ్ఞానావృతచిత్తన్య కృత్యాకృళ్యం నజానతే ఠకథాయావరినౌభాంతా విషయైర్భహులీకృతాః యశతంతే [శేయసే నైవతకో విషయనంస్థితాః విషయావిష్ణుచిత్తాహామనుమ్యోన విజానతే.

1600 వాచన పోమ. థుండు _ కొవ్యానుశీలనిము కహ పకన నసును సాకు... పసన తశాచ వృద్ధభావేతు వ్యాధిబిర్మహుభిర్వృతాః జరాదిభిర్మహాఘోరౌర్నానాదుఃఖ విధాయిఖిః ంమశంతేనహివై (శేయోవినష్రేందియగోచరాః న్‌త్రో వృతా గర్భవాసే వసంతి . తత) నరాః, విణ్యూతకలిలేహోరే దుః ఖై రృహుభిరాచితాః చృ్మవ లేతు తతో ఘోరాద్ధర్మాల్సీ 'సారమండలే పరస్పర * విహింసంతః కుర్వంతః కర్మస.చయమ్‌ మహత్యేవం సదాఘోరేవంసారే దుః। సంకులే, పాపాని బహురూపాణి కుర్వత్మే నతస్తదా స.సారస్తేష మహిమా విస్తృతః సక్వజంతుషు. అచ్చ్భేద్యః శస్తుసపాతై రుపాయైర్చహుఖిః సదా ఏఎస్మాన్న నివర్తంతే మర్తాః పాక్ళత బుద్ధయః, ఇమం హత్వా మనుష్యేం[దమిదమస్యాద్ధరామ్యహమ్‌ చోరయిత్వా ఘశమిదం హరి జ్యామ్యాదదామ్యహమ్‌. నిగ్భర్త్యైనమిుం శాంతిం హరిష్యామిఘ“ం బలీ ఇత్యాది వ్యాశులామూర్థాయ తంకే పాణిపీడ:మ్‌ భ. ప. 798 అధ్యా. 17-27 మంటా౭క్షకాలాంతకులు (బోలశిము $్రళృష్ణ ఎం మాళ్క్ముఃడుండు చోటికరుదెంచు చున్నారు. వారి వళ్ళతి వైఖరి కాజ్ఞాననంపద్విషయ మనుగుణము గానిదని యా వివరమ-లను సోము/డు విడిచెను ముణింయయు శ్లో తతః సభగవాన్విష్ణుః పిశాదెమాంసభక్షణా దదర్శథ మహాహమోరౌ దీపికాధారిశాహరిః?: భ ప ఖ_1 అను కోశమునందలి భావము విష్కలీకరించి యా చింది *యచ్చతిను.పి చంపక మాలావృత్తము1 రచించుటయు గమనింపందగిన విషయము

నాచన సోమనాథుని యహంర్రీకరణ ఏధానము 181 చ॥ కజదినపీనుంగు న్వెడందక ప్పెరయు న్మాలం బచ్చితోళులున్‌ బుజీ ఈల పేగులు న్మెదడుపూంతయుగర్సు మ్మనిమూ. సనీంగలుం బెజికినవాలు జొమ్ముపయి! చేరిననెత్తుక్యుతేవుడున్‌ గడున్‌ బిణుములచూపులుు దఅచుబీజనరంబుల. (గల్గురూపునై . ఉ హరి. 2- 126 అట్లే 80వ యధ్చాశమున ముటాకర్ల కాలాంతకుల చర్మితిము వాఠలకు నవ్వానుఎవునితోడి నఎకొాపషణ మును హరివక్టసమును విడువ(బడినవి మారమున' గానంబడిన రలవష్టున శీకృష్ణునిగా నెణు. 1నేవక స్వాభావికమశు మూఢభఖక్తి నయ్యప్థ ర్యాతమున షోతకోవచారాతుల సక్చనం జేన్‌ విస్ణుని స్తుతించి నమాధిస్తితివొందిన విసయ మామూల్మాశము1 విషిచినాశు న్టూాలముగ జూచినచో ఘమంటాకర్టుండు తనకు మాన్గమత్యమున వెదురైన శీషృష్ణునిగాంచి యాతిని విషయ మజుంగ "రుట తప్ప మిలిక విషయములు విడిచిపెట్టం. బడినవ9 చెప్పవచ్చును మూలమున నా ముంటాకక్ష కాలాంతకులు కారణాంతరములచే ఏకరీతి నుంచింట్లును వాలి పూర్వజన్మ నుకృత మున శివభక్తులయ్యును హరిభక్తులశుట వారిక్తొననంప త్తియు వర్ణింపబడిన విషయము లను నంయ్య్రహించినాండు ఇట మఘంటాశర్ణ కాలాంకికులు శవభక్తులము శివుని సాకాత్కరించుకొన గలిన వారసుట వారలకు శ్రీళృష్ణపతమాత్సు నెజుంగుట నుకళమే అకుగునని సోముడు తలంచి మూలనిషయముల నీరీతి మార్చినాండు శ్రీళృష్ణావళార మున నున్న శ్రీకృష్ణుని విషయమును మున్ను విశియుండుటచే నా బతరి కాశమమున నవ్వాను. వు? ఎనికటి యుండిరనుపటయే సమఎజనము మూలమున శ్రీకృష్ణ మంటా కర్ణుల వంభాషణము శలదు మణియు “నర్వేషు కార్యేబు కర్తామహతిమన్యతి * అనుటలో నత్వకాల నర్వావనలయందు నర్వకార్వములకు తనే శర్తగా దలంచు చున్న మంటాశ్యున కాత్మదర్శనము నొనంగినా(తా శ్రీళృష్ణుయని గలదు పషోడశోస చారాది విధులచే నర్చించి యేకాగచిత్తమున ధ్యానించిన పిమ్మటనే జగన్నాధ న్వరూపము మంటాకర్ణునకు సౌక్షాళక్కిరించికదని మూలమున నున్నది కాని మంటా కళ్టుండు కర్మవశమున( విశాచరూపవమున నుంఉినవాతు మ్మాతమే యనుట నృష్టము కావున నిశ్చలచిత్తు(/డబు ధ్యానించినంళినే శ్రీకృష్ణుని శ్రీమహావిష్ణువుగా నెజింగినట్లు సోముడు మార్చియున్నాడు. ర!

102 వాచవ సోమనాథుడు _ కావ్యానుశీలనము ళ్లోః సయేషభగ వాన్విమ్షురద్యదృష్టో జనార్టనః కృతరృత్యోస్కి సుజాతః సాయుజ్యం పాప్తవానహమ్‌ భ పర్య 80-98 ఇందు మొదటి పాదమున జనార్హనుండు నర్వేశ్వరుండగు విష్ణువని మంటాకప నకు! దెలిసెనని యుండ(గా సోమనాఠు+డీ నందర్భమునః బయి మార్పు ననునకించి యీ క్రింది పద్యమును రచించినాండు క॥ తలంపునం జూచినరూపును వెలి. జూచినరూపు నొక్కవిధమయి యున్నన్‌ నెలకొని ఘంటాకర్లుండు నలినాక్షుని నామకీక్తనం బొనరింబెన్‌ ఉ హరి. 2- 142 ఈ పద్యమునందు నిజమునకు మాలమునందలతి పదిక్షోక ముల విషయమిమత్చ బడి యున్నది [శ్రీకృష్ణావళార వెత్తినడి మొదలు మూలమున గల విషయముతఅను వివ రీంచుటకు మూరుగ్య వెలి-జూచిన రూపును, తలంచిన రూపును ననుటలో నం(గహింఎ ఐడి కొవనముపేతము లయినవి ప్పరుషోత్తముని కరుణాకటాక్ష వీక్షణములకు. బ్మాతు'-శయినంళినే మంటాకర్ణుని పాపము పటపంచలయినది కాని పిశాచ జన్మ మంళకించు వజకు నా (ప్రవృత్తి మారుట కవకాశములేదు ఘంటాకర్ణుఃడొక వివుని మాంనమును శీరృష్ణునకు ళతక్రి మెయి నర్పించితాండు ఆత/తద్దానిని *విందు"గా బేర్కొనినా:డు అంతట నద్భక్త చింకామణియగు నా శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడు, మంటాకర్ణుని మేను నిమిజెను. ఇట మూలమున నైదు క్లోకములలో మంటాకర్ణుండు తిరిగి కంధర్వరూపు:తగుట వర్ణింపం బడినది అప్పటి యాతని రూప్తు మన్మధుని సౌందర్యమును బోలియున్నదని మూల మునం గలదు అఆళోకము లీ (కింద నుదాహరింపంబడినవి ళ్లోః దీర్చ కుంచిత కేశాఢ్యో దీర్ధబాహుః సులోచవనః నమాంగుళిః సమనఖః సనమవక్ష 0 సమున్నసః పద్మాక్షః పద్మవర్ణాభః పద్మ కేసరభూషణః శకేయూరీచాంగదీచైవ కశేయవననస్తదా

వాచన సోమనాధుని యాంధ్రీకరణ విధానము న! జ్ఞానవాన్‌ నత్వనంపవ్నః సాక్షాదిందఇవాపరః గంధర్వ్యఇవగాయంన్తు సిద్ధఃసిద్ధఇవస్వయమ్‌

అ్యో శ టీ సాక్షాత్‌ స్పృష్టమ్‌ తదావిష్టోః కరేణ మృదుపూర్వకమ్‌ ననూనం తాదృశం రూపం అనత్కాలాంత రేష్వపి అద్యాపినై వమునయోలభంతే తాద్భృశం వఫుః . కృత్వానుబహుసోఘోరం తపః పరమవారుణమ్‌ యచ్చలబ్ధం చిదాతేన పిశాదేశ నృపోత్త మా. భ వి ౫ అధ్యా, 12-21 వయి కోకముల కీ [క్రింది విధముగ ననువాదము చేయబడినది. కః తామరరేకులుం గన్నులు సామజహన్న ములు దొడలు శశిమండలమున్‌ మోమును మెటపును నొడలును సోమింపంగ దివ్యరూపసుందరు డయ్యెన్‌. ఉ హరి. 2-152 గంధర్వ రూపమును ధరించి, యిందనమానుండు 1 కోభిల్లు పుంటాకర్థునకు

ఇంట పదము నన్ముగ్రహించినట్లు సోమన యనువావమునం గలము. కాని మూలమున ఇందుండున్నంత వణకు న్వర్లోక వానము కలిగి తదనంతరము సాయుబ్యమును జొందుమనియే యున్నది _ (శ్రీకృష్ణుని యాదేశము నీ విధము మార్చుటలో సోమన (శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముని మాహాత్మ్యమున కొక వన్నె నంమటించుటక? తెలియుచున్నది అర్మద వదవితుందొకనిని నియమించుటకుగాని యా పదవి యందుండు వానిని తొల గించుటకుగాని యధికారము గలవాండు [శీకృష్ణు/డే యని సోమన తన యసవాడ మున స్టిరీకరించి యున్నాడు. హరివంశము నాంధధ్రికరించిన యెజ్ఞాపెగ్గడ, మూలాను పారముగ మంటాకర్ణు నిం్యదుని మితముగ నుంకుమనియే చెప్పినట్లు రచించినాడు, కాని వరమాత్ము,డగు [శ్రీకృష్ణుని యధీనముననే నర్వమును గలవని జూపుటకును, ఆళని నర్వతం్యతి పరతంతతను నిరూపించుటకువై యీమాద్చును జేసియున్నా. డనుటలో నందియములేదు. అందులకు హెతువు, యీ (ప్రకరణమున [శ్రీకృష్ణ మాహా తము నుగ్గడించుటయే యనియు. జెవ్పనగును.

164 వాచన సోమనాథుడు _ కొవ్యానుశీలనము ఈ మట్టమున పోనమ్సన రచించిన పద్యము లబ్ది (శ్రింద జూపుచున్నాను, చ అ౫నికి( (బీతి నిట్లను మురారి బలారిపద బు నీకుని చ్చితి నత£౦ దొలంగ విధి చేసనవా. డమరావతీవురీ పతి వని నేండ నీనుదుటం బట్టము గట్టితి. గొంత--లామి' ట్రతిశయ భోగ మొందిపరమాత్మునింూడంగ రమ్ముపివ్మటన్‌. ఉ హరి. 2- 154 పయి వద్యమునందు. " బలారివవంబు శీ నుదుట బట్టము గట్టితి ” ననుటెకేకి (శ్రీళృష్ణుం మఓనామటన సామ్యము వృక్తమగుచున్నది. _బాలమున మంటాన డివ్మదుని యతిధిగా నుండుమనియే శీకృష్టునం యానతి మజియు ౨(ింది కోశము లను జూచునది శ్లో ఘంటాకర్ణోన్మినామ్నాహం పిశాచోఘోరదగ్శన। మాంసాదోవికృతోఘోరః సాక్షాన్మృత్యు రివాపరః ధనదస్యానుగంతాహం సాక్షార్ముద3ఖశ్చచ మమాయమనుజస్సాక్షాత్‌ అ )తకస్యాంత కోస్యః భ.ప 80) అధ్యా 28-24 అందు చంటాకర్టకాలాంతికులుగా శమ్ము (శ్రీకృష్ణునకు పరిచయ మొనర్చు కొనినను, మూలమున (శ్రీకృష్ణుండు మంటాకర్టునకు ఇరద పదవి నొనంగిన మట్టమున క్రాలాఎతికుని విషయమును దడవలేదు ఆ లోపమును బూరించుటకయి సోమన తివ యనువాదమున నొక యమూలమగు పద్యమును రచించినాండు ఆ పద్యమిది:

• క॥ నీతమ్ముండు సీరూవున నీతొడన కూడ వచ్చి ని్షరరాజ్య జ స్వాతంత్ర్యము. గని పిమ్మట నాతత్త్వముః గూడ వచ్చు నాకాధిపతీ ఉ. హరి, 2-155

నాచన సోమనాథుని యాం్రీకరణ విరానము ళ్‌ ఇందు రెండు విషయంబులు కాననశును ఒకటి రెండు పాాతలను నృజించి యాప్మాత పోషఖము సంపూర్ణముగా పోషంపంయబూనుట రెంఎవ విషయము ముంటా కర్ణ కాలాంతకులు శివభక్వలు వీరి శివభక్తియు పరాకాష్ట నందినట్టిది. వీరికి శివ సాకాశ్యారము గూం నది. శివువ యనుమతిని సాయుజ్యము నాందగోరి విస్లుని ధ్యానింఎ౬ దౌడంగినారు. ఈశ్వరుని పర మభక్త్వలప వీరలుగూశ తన ఖభగ్యలుగానెంచి వారలం గరుణించుటను బట్టి శీకృష్ణండు పరోక్షముగా హరిహరాద్వైతము నంగకరించి నట్లగుచున్నడి సోమన ఎయయాశ్వానమున హరిహరాద్వైళమును (బతిపాదింన నెంచియున్నా/డు. గావున + మార్చును వేస యుఎడెననుట నమంజనము నంనృృతిమున హిమవన్నగ వ్యన్నమెంిమిది శ్లోకములందు క్షుషము” జెప్పబపి నది సోమనాథు(డీ న వర్తనము నొక సుదీర్ణమగు వచసము దీర్తనమాన భూయిష్ట ము“రచించినాంయడు ఈతి(డీ విపలీకరణమును బబంధీశం ణమునకనుగుణముగ జేనినా-ఆనుటలో నందియములిదు. శీకృప్ణు శ్రొసరించిన ద్వాదశవర్షంబుల తిపంబునకు మెచ్చి నదాశివుండు సాక్షాత్తు. రించుటకు ముందు నాకలోకాధిపతియ1ు నిం దు(డును డిక్సాలకులును నయాళక్షశమ మున కేశెంచిరను విషయము నూలమున నె౨మివి కోఠరములందు వర్సిశపంబడినది కాని యనువాదమున గంధర్వసిద్ర విద్యాధరులును నమరులుము ,శ్రీశృస్ణుం దర్శింప నరుదెంచు నమయమునకు ద్వాదశవర్హతపోనియతళి పరిపూర్తియగుటయు నాతిండు గను విచ్చి చూచుటయు నొకే పర్యాయము జరిగినవని మూలభిన్నము1 వనువదింప€ బడినది వానువేవుని తపోనిస్టకు మెచ్చి యయ్యాది దేవుండు (పత్యకీమయిన మట్టమున6 గొంతభాగము పరిహరింపంబడినది మూలమున నదాశివుండు నవరివారముగా€ శుత్యక్షమయినటులు పదునెనిమిది శేకములలో వివరింపంబడిన విషయము నర్మగ హించినాంతు ఈ బుట్టమున ననగా శివసాక్షాత్యార మ్లణమును లెండేరెండు పద్యము లలో నిమిడ్చివాడు- ఇట మూలమునకు వన్నె జెట్టినట్లు కాననగుము మూలక్షోకము లను సోమన యనువాదమును వాం తార తమ్మ నిదూాఎణమున కనువగునని నీది ఏవ (వాయుచున్నాను -

ల! నాచన పోమనాథు(డు _ కావ్యానుశీలనము

ళ్లోః తస్యా[గే నమపద్యంత భూతనంఘాః నహ(సశః ఘంటాకర్షా విరూపాక్షః కుండధాకః కుముద్వహః. దీర్చరోమా దీర్ధభుజో దీర్చ బావుగ్నిరంజనః ఉరున్మేతః శరము॥॥ శతగివః శతోదరః. కుండోదరో మహా[గివః స్థూలజిహ్వో ద్విబాహుకః పౌర్శ వవక్ష్‌ ౧; సింహముఖ ఉన్నతాంసో మవాహనుః, (తిబాహుః పంచబాహుశ్చ వ్యా[ఘ్మవక్త౦ః సితాననః వీతేచాన్యే చ బవువో దీర్హాస్యా దీర్చ లోచనాః, నృఠత్యంతః [పహసంతశ్చ స్ఫోటయంతః వ రస్పరమ్‌ తథాన్యే ఘోరరూపశ్చ తథాన్యే వికృతాననః. (గేకభక్షాః (పేతవాహ మాంనళశోణిత భోజ౮ాః శవానిసుబహున్యాశు భక్షయం తస్థతస్థతః. పిబంతోరుధిరం ఘోరం ఖండయంతః శవాన్సహూన్‌ కరాళ వితతా దీఘా ధమ స్నాయు నంతతాః నానావిధాః సువీరాశ్చ శూలా గ్మపోతమానుషాః శిలామాలావృతాః కేచిదాం[ఠపాశావపాళితాః డిండిమైరట్టహే సైశ్చనాదయంతో వసుంధరామ్‌ కపాలినో ఛైరవశ్చ జటిలా ముండినస్త థా. వీవం బహువిధాఘోరాః పిశాచవిక గ్యతాననాః తథాన్యే మునివీరశ్చధ్యాయంతః పరమేశ్వరష్‌ పరంతో వేదవాక్యాని సాంగాని వివిధానిచ కుండి కాస్థకారాః కేచిక్కేచిత్కుశా విచారిణః కౌపీన వననాః కేచిత్కే చిక్కార్చాన నంవృతాః న్తువంఠః శంకరం భక్షాస్తోతైెంర్మాహేశ్వరై స్త థా. ఏకతతే మునిగణా అపర్మ్శత గణాన్త్నథా అన్యత సిద్ధగంథర్వాః (ప్రియాఖిః నహనంగతాః,

నాచన సోమనాథువి యాం(ధ్రీకరణ విధానము 147 న్బృత్యంతి నృవ్యాకుశలా శాయంతి న్యచక న్యకాః విద్యాధరాస్తథాన్యతస్తువంతః శంకరం శివమ్‌. నవృతుస్తన్య పురతో గచ్చంతోపన్త, రసాంగణాః ఏవమేతై ర్మహాఘోరై ॥ పిశాచౌర్భూతకిన్న రై 1. మునిభికై ఎవ (ప్రమథైః నమం శర్వః నమాయయాౌ యత విశ్వేశ్వరో విష్ణుస్త పస్తేపే సుదారుణమ్‌ యథతతే లోకపాలాశ్చతిష్టంతి న్మదిదృక్షయా ఉమయాలోకభావిన్యా గంగయా చందశేశ+రః,

న నర్వలోక(పభవోభ వోవిభు ర్జీచ సాక్షాత్పణ వాత్మకః ళృతీ (దష్టుం హరిం విష్ణుముదారవి(కమో యయా యథేష్టం పిశికాశ నైర్వృతః. భఇ ప ణి అధ్యా 1-18 అచ్చతిలు(గు నీ॥ తొలుకారు మలు:గుల తో(టలో న"డెడు రాయంచ కొదమతో రాయంజాలి యిరులబంజారంవు టింటికి( బెట్టిన బొండు మళల్రెలకోటం బోరగెలిచి బలుమందచు( గంబాల బలసి రా6 బుట్టిన (కొత్త మంజిడిబాగు. గొజింత చేసి పాలపెన్నురువు గుబ్బలి మాంద నెలకొన్న నిండువెన్నెల (ముగ్గు నిగ్గు చెజీచి శే॥; జడల. గొన్నెల మెడం బాంపనరిగం దొడలం బొడలతో ల్మేన వెలిమిడిపూంత మించ బొడమి (వేజేని ముందట. బొడవు సూపె+ బొడువులందెల్లం బొడువైన బోంటువేల్పు, ఉ. హరి, 2_ 171

168 నాచన పోమణ- కుడు _ కావ్యానుశీలనము ఆచ్చతెలుంగు ల ఉ ఏనికతోలు పచ్చడము, నెబ్ముల ఒబ్బసరంబు, నంపపూః దేనియతియ్యవిల్లుం గొన్మితించినబొట్టుం బలుంగునెప్టైము న్వీనుల చూపు పిండెముం దవిల్చిన మః చము కోటి'కెదువుం బూనిన్మఫాంత వేల్ప్చుంగని, పోకులంబోయిన వెన్ను(డిట్లనున్‌. ఉ. హరి 2- 172 పయి కుదాహరించిన వాంలో ౮లమునందు. శివాకమము _ర్లిచిన రీక్న జూచినచో( బురాణశెలి 4 మువ్చుగ నున్నటులు దోచుకు నివహెక్షాత_ర నమయము 6 బరమేశ్వర పఠివారాామనమును.. వద్దని వరృుమును సోమనాథుః అనవనరమ? విడిచిముండుల మణియును శ్రీళృఖపంతటివా? తపోఫలముగ+ (బత్యక్షమసు నా చేవదేవుని యాధిక్యము ఎ దెలుప్పు న్వగూప న్వశావముల బలుపు వళ్ట్షనమున కిట యత్యంత (పాధాన్నము కలవఘటలో వపతిపత్తి యుండదు అట్టిచో నా నదాశివున సాబగు - -స్థనమును మ్యాతమే. గావించి, శివసాక్షాతాగ్రరమును జెప్పుట యుక్తను? భావించియుండును కావుననే నిట నాంధ్రికర్త రెండు యచ్చతె -(1ు పచ్యములలో శివ్టఏ వర్ణించి శవ సాక్షాతాతవర్ధనము గావించి యున్నాడు శడాశివు(డు సాకాతిరింప(1నే మహర్షులుప వాసుడేవుండును శివం స్తుతిం చిర, మూలమునందిజువది యైదు లోకములలో [శ్రీళృష్ణున్‌ శివన్తుతిగలదు ఈ మట్టమును మూలమునత్మికమించి చాలు/గు సీనవచ్యముల నత్యంళ రమణీయము* రచించినా(డు సోమన మూలమున శివుని లీలావిలానముల నుగ్గడించియుండ, నందు లకు ఖిన్నము 6 (బబంధోచితము కను నాతంకారిక రచనా వైశిష్టము మెథయగను నా పరమయోగి సార్వభౌముని రూఎలావణ్యము. కన్నులకు. “ట్టినట్లు వర్షించి యున్నాండు సోమనాథుండు ఈ సందర్భమున నీతిని న్వతంయ్యిములసు పద్యముల నిట నుదాహరించుచున్నాను నీ కల్హార మకరంద కలిత మందాకినీ లహరీపరీత కోలాహలంబు బాలేందు చం[దికాపరభాగశోభా ప రాగ సంభావికారగ్వధంబు

శాచన సోమనాథుని యాలద్రీకరణ విధానము 140 సేవానమానన్నసిద్ధసీ మంతినీ తాలవృంతోత్తాలతాండవంబు శాఠ్యాయ నీదత్తళర్ణావతంసక ర్పూరఖండామోదపూరితంబు జే॥ మారుతంబు నామాందట మలసియాడ గలుగునొకొ నాకు నొకంనాడు కన్నులార శివుని జూచుపుణ్యం బనుచింత నెజయ మొదలివేలువు. బొడంగంటి (మొక్క/గంటి. ఉ హరి, 2- 178 నీ॥ తరుణపల్ల వరాగతామవిద్యుల్ల తొ భాసురం బగుజటాభార మెటింగి నిబిడసంతమసాతినీలబాలతమాల పరిపంథి యగుకంరభాగ మెటింగి ళారముక్తాహారధవళళారదనీర దాకార మగునిర్మలాంగ మెజీంగి (దవళాతకుంభ గౌరకుసుభకునుమఖం డనశీల మగు ఫొలనయన మెటింగి శే యెజింగికొన వచ్చు నటమోాంద హృదయకమల కర్ణి కాభ్యదపీఠంబుం గదియ జేర్చి పరసుఖథాభిషేకంబునం బరమయోగి సార్వభౌముండ వగునిన్ను. జందమోళి, ఉ. హరి 22-174 సీ॥ లలితవిదుములకాలావణ్య మగుజటా జూటంబు. జిగురాకు జొంప మైన పాందతారకవిలానం బగుపురుహూత వురప్రరంధులపేన పూవు బైన ర!

శి?థీ వాచన పోమనాథుండు _ కావ్యానుశీలనము విశదకాదంబినీవ్మిభమం బగు వియ త్సింధుతోయము పూవుందేనె యమొనం దరుణభానుసమంచితం బగునుష్టీష ఫజిఫణామణికోటి ఫలము లైన తే॥ నైనపారిజతంబు మూలాలవాల జాత మగు నైన నభిలాషజూత మెల్లం జేతిలోనికి వచ్చు నిచ్చి.తమిచట నాత్మలో గంటి గన్నార నంటికొంటి. ఉ. వరి. 2.175 సీ కుజము కుంజరముచేం గూలునో కూలదో కూలుకుంజరము నీకుజము గూల్చె [మాను పేరేటిచే మడుంగునో మడుంగదో మడు/గు 'పేరేటి నీమాను మడించెం గాలునో యొకనిచేం గాలదో సాలంబు గాలునీసాలంబు గాల్బ్చె నొకని దునియునో పరశుచే. దునియదో వృక్షంబు తునియునీవృక్షంబు తునిమె. బరశు శేః వనుచుం. దమలోనం జర్చించు నమరవరుల కభిమకార్థఫలాా మై యంద వచ్చు పారిజాతంబు న్నామోల బండియుండ నందం గంటి నాకోర్కుల నందం గంటి. ఉ వాం. 2.170 పయి నాలుగు సీనములందును శివుని వర్ణనము నాలంకారిక రచనా విధానము ననునరించియే యున్నది, ఇందు మొదటి దానియందు నుదీర్చ ములగు నంన్య్థ్భృత నమానములః బొదిగించి శంకరుని వైభన ప్రాగ ల్ఫ్యమును వ్యక్తపజణపంబడినది రెండవ సీనమున నా పరమయోగి సార్వభౌముని గనివంతనే, పర మేశ్వరికి మ్మాతమే (పత్యేక ముగ భానించు జటాభారఫాల నయనాదుల [పభలు హృదయమునకు హత్తుకొని పోవు

నాచన సోమవాధుని యాంగ్రీకరణ విధానము 171 నట్లు వర్ణింపంబడినవి తరువాత పాఠిజాత వృక్షముతో నువమింప* జేసి, శేంకరుని తనూలావణ్యమును నతినుకుమూార ములగు చిగురాకులు వూవులు, తేనె, ఫలములుగా జెప్పుటలో సోమనాథుని రచనా వైశిష్టము న్పష్టమగుచున్నది చివకి పద్యము నభూతో నభవష్యతి యనందగు శైలిని రచింప. బడినది. అందు గజానురాదుల గూల్చిన కథాశతనములు వివరింప( బడినవి మణియుని సీనపద్య రచనమున నొక విశేషము కలదు ఇందు పతిపాశమునను దొలుత నందేహమును దెలిపి, అముత్తరార్థమున నుదాహరణ వూర్వకముగ నా నందేహమును దీర్చుట కాననగును, జట్లు స్వీయ కవిళా (ప్రాగల్భ్యమును వ్యక్తీకరించు రచనమును జేయ దలంచియే సోమనాథుడు మూలాను గుణ్యము ర శివస్తుతిని యనువదింపలేదని తెలియుచున్నది. మజియు నీ ఘట్టముననే మహర్షులు చేసిన శివన్తుతియు నీమూలకమ్మే నర్వజ్ఞుండును యోగీర్యద వాబ్మనసాగమ్యుండు నగు నానదాశివుండు, శ్రీకృష్ణుని సాదరముగ కొగలించుకొనినాడు ఆ సమయమున మహర్షులకా నన్నివేశము హరిహరాభేదముగ గానవచ్చినదట ఈ [కింది పద్యముఅలో నా విషయము న్పృష్టమగు చున్నది సీ॥ః అభభంకషంబైన యాలపోతు నితండు శుంచినాం డీతండు సపెంచినాండు సాధు సమ్మతముగా సామజంబు నితండు గాచినాం డీతండు [దోచినాండు బరి ర్ముఖ్యామై పర్వతేశు నితండు దాల్చినా డీతండు (వాల్చినాండు ఫణపరంపరతోడి పన్న గేందు నితండు మెట్టినాం డీతండు సుట్టినాండు తే॥ నేండు నాండును నాండును నేడు మనకు జూపం జెప్పంగం జెప్పంగ జూప. గలిగె ననుచు. గొనియాడునంయమిజనుల కొదవె రజతగిరిమాంద హరిహరారాధనంబు, " ఉ. హరి. 2.180

172 నాచన సోమనాథు(డు _ కావ్యాగుశీలనము సీః సారసంబున తేవ నారసంబునం జావం బద్మాననుండు వీరిపాఅః గనియె రూపు గంట జెలంగ6 జూపు మంట లడంగం బంచబాణుండు వీరిపాల గనియె వరములు వడయంగ శిరములు గెడయంగ6 బంక్తికంఠుండు వీరిపాలం గనియె గేహరక్ష నటింప దేహళిక్ష ఘటింప బాణాసురుడు వీరిపాల: గనియెం చే. గనియెం జితంబులకు వీరు గలసియు.డి మనుపం జెజుపంగ జెటుపంగ మనుపనేర్తు రెల్లలోకంబులకు దైవ మేక మగుట హరిహరాత్మక్ర మెటింగితి మనిరి మునులు... ఉఊహరి. 2.181 దుష్టశిక్షణమును శిష్టరక్షణమును జేయుటలో నీయిరువురు దైవతములును నమానులను విషయమును (బబోధించుటయ గాక నీ పద్యద్వయమున మహర్తులు హరిహరాత్మికమును గూడ (బన్తుతించి యున్నారు* ఈ యాశ్వానమున హరిహరా ద్వైతమును గూడ వర్జింప6 దలఃచి యున్నందున సోముండీ యమూలకమగు రచనము గావించి యున్నాడు, మజియు నీ మహాకవి హరివంశమును (బ్రబంధీకరించుటయు నిట న్పష్టముగ గోచరించుచున్నది మజొక విషయము శివకేశవుల లీలలలో నమూ నేతి వృత్తములగు కథలను గైకొని విచ్చితమగు వొక మానము ననునరించినాండు. నర్వాంతిర్యాములగు వారి యభ్మ్శిపాయము లొండొరులకు. దెలిని యుండు ననుట న్నష్టము* కావుననే శ్రీకృష్ణుని తపమునకు హేతుభూతమగు విషయమును సోమనాథుండు తడవి యుండలేదు మూలమున శంకరు. డిలీతిని శ్రీకృష్ణుని ప్రశ్నించి నట్లు గలదు శ్లోః కిమిదం దేవదేవేశ చకపాణే జనార్దన తపళ్చర్యాకిమర్థంతే. ప్రార్ధనా తవ కావిభో

నాచన సోమనాథుని యాంటధ్రీకరణ విధానము 178 న్వయం విషుర్భవాన్ని త్యస్తవన్న వం తపసాం పారే పుత్రార్ధం యదిజే దేవ తపశ్చర్యా జనార్దనా వుతోదత్తే మయా దేవపూర్వమేవ జగత్పతే (శుణుత(తాపి భగవన్‌ కారణ కారణాత్మక,

ఈ రీతిని గల (ప్రస్తావనమునకు మారుగ, శి[కింది వివమశు నమవాదమును పోమనాథుండు చేన యున్నాండు తెనిగించుటలో6 గాననగు మార్చు మూలనునకు. గొంతి విశిష్టత నాపాదించుచున్నది,

మూ యదువంకాంబుధిచం[ద!నీమది/గుమారా పేశ్ల వ- లోనెజుం గుటు నాకీచన వీ( దలంచియ తపోమోర్మకియ న్మెచ్చంగా' బీదవం జెప్పెడివాండ వై తగు దగున్‌ బృందారక శేణికన్‌ హృదయాహ్లా దముగా మదీయమకుట బెక్కెన్‌ భవత్పాదముల్‌,.

ఆం ఉ హరి 2. 189

కః నీకొడుకు నీకు నిచ్చితిం

గైకొనుము విరించిచిట్టకాలకు లోనై నాకు! బగ యగుట నంగము . లే కున్నా. డతడు కొజంత లే దతనిపయిన్‌, ఉ. హరి. 2_ 184 అనంతర ము కుమారనంభవ కథొకథభనము మూలమున నర్యగహముగా నాజు ఖ్లోరములలో నూచింపంబడినది ఈ విషయమును దెనవిగించుటలో సోమన పదేను వద్యములను రచించినాండు దీనిని వివులీకకించుటలో సోమనాథు(డాశించిన విషయ మొకటి కలదు (తిమూద్తులలో మధ్యముంతగు శ్రీమహావిష్ణుదేవుని పుతుండగు మన్న ధుని శివుండు తన కంటిమంటచే. గాల్చినాండు. తామిరువురును లోకకళ్యాణూర్హము నిర్వర్తించు కార్యకలాపములలో భేదభావము పాడనూపః బడియుండుట నమంజనము కాదు. కాచి జరిగినదానికి హేతుభూతంబగు పరిస్థితులను వివరించి యుండవలన్‌న

174 నాచన సోమనాథుడు _ కొ వ్యాసుశీలనము బాధ్యత శివునకు గలదను యంశమును గుర్తించినాండు సోముడు. ప్మాతిచ్శితంణము నందౌచిత్య పోషణముపయి దృష్టినిడి యుండుటచే నాంధీకరణమున నీ పెంపవనర మయిన దనవచ్చును మణియు పురాణాంతర్గత విషయమును (ట్రజంధీకరించి (వ్రాయుటలో నీ మార్చ్పున హేతుకమే నకారణమును గంభీరమును, నందర్భొచితి మును నగు నీ [కింది వచనము వలన నీ విషయము స్పష్టమగుచున్నది. ఇది సోముని రచనా [ప్రాశల్భ్యమున కొక చక్కని యుదాహరణము వ. తదనంతరంబ రంభాదిరంభోరుకరకిసలయవికీర్ణ కల్పతరు కును మ కేసరవినరద్ద్వి రేఫ దంభధూవుధూసర తిరోరుహుుబుల వలనను జంభానురవిసృంభ నపరిరంభ రాగ నిర్భరనయ న నహ్మసపభాపటల కపటకీలాకలాపపరీత దేహ్మపభావిహారంబుల వలనను రతివిరచిత మంగళాచరణ గోరోచనా రుచిరదక్షి ఐభుజాని క్షే పణలక్షణలక్షిత మౌక్షికాక్షత 3శవస్ఫులింగ సంగరసమయోచిత వై కక్యంబుల వలనను వాళాయనవివరవితీర్శ దితి సుతా రాతిన గరచ తురయువతి ముకుళితకరక ర్పూరపూరవ్యాజనిచిత భసితవితాన విస్తారితపతా కా పటపల్ల వంబుల వలనను పరితః (పతిపదముఖరఖృం దారళ బృంద జయజయారావ పరిపూరితవీరరసా వేశ వేల్లి తభుజాస్బ్భాలనకోలా హలచ్చ్భద్మగద్గదశబ్దపతిరవ విభావితగోపుర్మపదేశంబుల వలనను మొదలన మదీయలోచనానలంబునకు నాహుతి యగుటం దెలు పుచు నమరావతీపురంబు వెడలతె నచ్చందంబునం బచ్చవిల్లుండు నన్నుం గలంచుటకు నమక టి తానును నమయుట వీరిందజు నెజుంగుదు రిది పిదప నే దెలిసి యపరాధంబు గా కుండుటకు నామనంబున వనుకాపంబు వొడమిన ఉ. హరి. 2.109 తుదకు. దనచే దహింప( బడిన మన్మధుండే (పద్యుమ్నకుమారుండను బేర. బరగు చున్నాడను విషయమును యథామూఅకముగా నాంధికరించి యున్నాండు. అంతటి నుదిర్హ మగు కథాకథనము. గావించి ప్శాతపోషణము నాచిత్యపోషణములను గావించుటలో సోమన కృళికృత్యుండయినాండసిచెప్పవీచ్చును అనంతిర ము శివుండు,

వాచన సోమనాథువి యౌం[దీకరణ విధానము 175 శ్రీకృష్ణుని కొనియాడు విషయములను యథాతథముగా ననువదించియు మయొడనెడ గొన్ని విషయముల జేల్చియున్నాండు ఈ చుట్టమునందు వివరింపబడిన సాంఖ్య మతతత్త్వాదుల భావముల నవగాహనము చేసికొని యాం ధికర ఐణములు న్వతింత్య ములగు రచనమువలె భాసించుచున్నవి మచ్చునకు గొన్ని పద్యముల నుదాహరింతును* సీ॥ [పకృతినంచ్ధికము గారణము (దిథాభూత మది (పధానమునకు నాత్మ యయ్యె సత్వరజన్నమోజాతమై జగదండ మంతకు6 గారణం బనఘ నీవ (పకృతియందు మహత్తు (పభవించె నం దహం శారంబు వొడమె. దత్కల్పితములు పంచభూతములు శబ్దస్పర్శగంధరూ పరనంబులును బాదపాణిపాయు శ్రే వాగుపస్థములు. దదీయవర్త నములు మనను గలయల.గ్‌ నివి సాంఖ్యమతమునందుం దత్త్వములు వీని కంతకు. దాః.ప వీవు పనులు వీనికి. దగుభంగి. బనుప నేర్తు ఉ. హరి 2.202 గః (బహ్మయై రాజసమున నుత్పత్తి. గూర్చి విమ్షండై సాత్విక మ్మన వృద్దిం గూర్చి ర్ముదుండై కతామసంబున రూపు మాపి చూపుదు చరాచరంబు. గౌస్తుభవిభూష. ఉ. హరి. 2.208 కఈ॥ ఇం[దియములగో చరముల కుం [దోవలు చేసి భకృకోటులలో నె ల్తం (దిమ్మరునాత్మవు రవి చందవిలోచన వివేకచైతన్యనిధీ. ఉ. హరి 2.20%

శ76 నాచవ పోమనాథు(డు _ కావ్యానుశీలనము గీ [బాహృణులు మోము రాజులు బాహుయుగము వైళ్యు లూరులు ఈక్కినవారు పదము లుదయపథములు సేయ నీయొడలు మెజయు నీవు విశ్వేశ్వరుండవు నీలవర్శ ం ఉ. వారి. 2205 క్‌ రవిచందశిఖిమరుద్వా సవదిగ్వియ చంతరిక్ర్షనర ఏ్‌ంస హలున్‌ భవదక్షిహృదోజో ఘా ణవదనకర్లోత్తమాంగణాభిపదోక్టల్‌ ఉ హరి 2-206 పయి పద్యములకు మూలమున నిరువదియైదు శ్లోకములు గలవు వానిలో( “ల భావము నీ పద్యములలో నిమిడించుటలో సోమన నేర్పు (ప్రశంననియము. వ్యర్హపద రాహిత్యముగను కావమును న్పష్టముగ నలతి పదములలో( గూర్చి రచించుటలోం గొంతన “హించి యుండుట కాననగును సోనునాథుని వేదాంత జ్ఞాన నంపదళు గూర్చియు. వైరాగ్య (పవృత్తిని గూర్చియు శ్రే పనప్పాకము వేంకటాచార్యులవారు (వాసిన వాక్యములు సాక్థకములనిపించును. ఇంళిటి విశ్తానఖని యగుటనే వేదాంతి పరములగు ఎబుట్టములను రచించుటళో నీ మహాకవి కవన మలవోకగా సాగిపోయినది వమూలకమే యయ్యు కొన్ని (ప్రాఢప్రయో “ములను గావించి నం్యగ్రహంచి రచించు పటుల కొక యుదాహర ణము నీదిగువ నిచ్చుచున్నాను సీ॥ః [పణుతింతు నోన్నమో భగవతే వానుదే వాయ నమో భక్తవత్సలాయ సూర్యాక్యృవనే నమ ప్పోమాలత్మనే సమః [(పణవాత్మనే నమో (బహ్మణే న మో రుదనామ్నే నమో విష్ణవే నమో మూల్మపకృతయే నమో వనుంధ రాదిభూతగ జానుహారిభాసే నమో మాయామయాయ నమ న్సహ్మస

నాచన సోమనాథుని యాంక్రీకరణ విధానము డగ "నే, చబాహున్నేత శిరపాదవస్తయీ క మో వషట్స్వధాస్వాహోత్మమూ రృ్వయే న మః స్వభావశుద్ధాయ నమః (పహరణ ఛారిశీ నమో యనుచు నుదావారింతు. వీ-218 గీ అద్యవీజాయ విశ్వక శ్తే్రేఇ కరాయ నిర్దుణాయ గుణాత్య నే నిర ్రలాయ హారిహారాత్ధునే (ప్రవరదివ్యాయ యజ్ఞ సూకరాయ నమో యనుచు న్నుతింతు. వ-219 వయివానిలో రెండవది యగు గీతపద్యమున కీక్రింది పదుమూూండు శోకములు మూలమునం గలవు అందలి విషయమును (గహించి సోమన యదానిని యఖథామూలముగా ననువదింపక్క విషయ పరిహారణమనును జేయక నముచితరీవిని సం(గ్రహించుటలో నేర్పుజూపినొండు. శ్లో నమస్తుభ్యం జగన్నాథ మూయినేఒమాయ దాయినే నమ అద్యాయ వీజాయ నిర్తుణాయ గుణాత్మనే అచింత్యాయ సుచింత్యాయ తై చింత్యాత్మనే నముః పహారాయ సహారిరూపాయ (బహ శ్రే (హా ఇదౌయినే నమో (బప సవిచే తుభ శం బ్రహ్మూబ్ర)వ ఇ నే నమః నమః నహవుశిర సే నహాప్రకిరణాయ చ నమః నహానసవవాధయ సహాననయనాయ చ విశ్వాయ విశ్వరూపాయ విశ్వక కే నమోనమః విశ్వవశే) నమో నిత్యం భూతావాస నమోనమః ఇంద్రియాయేం[డ్ర రూపాయ విషయాయ నజావాే నమోఒశ్వశిరసే తుభ్యం 'వేదాభరణ రూపితే అగ్నయేఒగ్నిపతే నుభ ష్టం ళో వ్రిపాం పతయే నమః। 23

కాక నాచన పోమనాభు(డు_కొ వ్యానుశీలనము సూర్యాయ సూర పులా ఫియ "తేజసాం పతయ్‌ నమః నముః సోమాయ సౌమ్య్యూూయ నమః శీతొత్త (నే పహాశే నమో వషట్కృృతే తుభ్యం స్వాహాస్వాధా స్వరూవిణే నమో యజ్ఞాయ ఇబ్యాయ పహావిపే. హావ్యసంన్కృ తే నమః స్రువాయ పాత్రాయ యజ్ఞాంగాయ పరాయచ నమః ప్రణవ దేహాయ శరాయాప్యతరాయచ "జీవాయ వేదరూపాయ శ్‌స్పి రణే శస్త్రరూపిణే గదినే ఖడ్షినే తుభ్యం శంభినే చ్యకిణే నమః ళూలిజీ చర్చిణే నిత్యం వరదాయ నమో నమః బుద్ధిప్రియాయ బుద్ధాయ ప్రబుద్ధాయ సుఖాయచ _ వారయే విష్ణవే తుభ్యం నమః సర్వాత్మ నే గురో, నమ స్తే నర్వలో శేశ సర్వక శ్రే నమోనమః నమః స్వభావళుద్ధాయ నమ _ప్తేయబ్డ సూకర, అధ్యా. 90 _ న్లో 15.28. తృ తీయా శ్వాస ము

• ఉ త్తరవారినంశమునం దృతీయాశ్వాసము వేవిదు పౌండ్రక వాసు "జీవని వృత్తాంతము గలదు. సోవనాధఘ్‌ం డీయాశ్వాన మంతయు యథామూలకముగా ననువదించె ననంజెల్లును. ఇందును నెడనెడ నిమూ లకముల*ప పద్యళులును, గీంచిద్విషయ భేకమును గన్నట్టును. పౌండక వాను దేనని. వృళ్తాంతను మూలమున బండెండధ్యాయములలో వరి తము, - భ విష్యపర్వము తొంబదియొకటన యధ్యాయమునందు పొం డక వాసు టేవ్రండు, (్రీకృన్ణుని యాయుధములగు నందక నువర్శన_ శార్ద ఆ (40

పొచన సోమనాథుని యాఎ(ద్రీకరణ వీధానము బో న గదాదులకుం (శతిగ నాయానామములుగల యాయుధములను గల్పించి కొనినాండు. నృష్టికిం (బతిన్ఫవ్టీవో లెభాసించు నాయాయధముల (హస్తిని ముంటత్రి సామంతాదులకు( దెలిపి నందనందనుని వాసుబేవ నామమున బీలిచిన వారలకు "శత భారసువర్ష ము దండ” మని (పకటించెను. కాని నందకసుదర్శనాదులను ఉాను గలిగయుండి వానుబేవ నామమునం (బళ స్తిరంద గోరి దన్ను బిలువవలయు ననియు, నందగోవు నా నావు మున వ్యవహరించ రాదనియు శాసించినట్లు మార్చినాడు. మజీయు ననువాదమున నీశాసనవిషయము తన యాయుఫముల (పశ స్తినిజెప్పుటకు ముంజే గలదు తొలుత వాసు చేవ నామసామ్య మాళుధముల ధరిం చుటచేత ననియేయనుట నమంజనము, పొండకవాసు బేవునికొరకు నారదు డవపజెంచివ సట్టులందం పొంఢడ్రుండు]ై తన యౌొద్ధత్యమును జెప్పికొనిన విమయము మూలనునం బదాలజు క్లోకములలో గలదు. ఆంధ్రీకరణమునం చావిషయము నంగ హీంపబడినది, పొంద్రుండు తన యాయుధముల విషయను, సైన్య బలాదుల విషయము నారదునితోం జెప్పుట వునరు _క్రమగుట సోమన విడిచినాండు, నుజియుం బొం(డ్రుని బలాతిశయవర్ష నముగూడ నప్రస్తుత మోని విడిచియుండును. ఆ శ్లోకము లివి ; ల్లో, భవాన్‌ నర్వశ్ర కుశలః నర్వశా ర్యేచు పండితః (పథితో 'జేవస్నిడేషు గంధ ర్వేషు మహోళ్ళుసు నర్వ(త్రగో నిఠాబాధో గత్వా సర్వ(త్ర సర్వదా అగమ్యం తవ వి్యపేంద గ్రహహ్టుండే నహి కించన చొర బేదం వద త్వంహి యత్ర యత గతో భవాన్‌ త్మోత్ర త్ర తపస్సిద్ధో లోశే (ప్రథిత వీర్యవాన్‌ పాండ్రనవచ విఖ్యాతో వాసు బేవేతి ఇబ్టీతః

శర౦ నాచన సోమనాథుండు.కొ హ్యానుశీలనమ . శంఖీ చక్రీ గదీ కార్టీ ఖడ్లీ తూణీ తన్ముతవాన్‌

పేజేతా శాజసింహానాం దాతా సర్వన్య సర్వదా

భోకా శాజ్యస్య సర్వస్య శాస్తా రాజూ బలాద్య లీ

అజేయః శ్రుపై న్యానాం రవీ.తా స్వజననస్య చ

యో2-ద్య గోపక నామా౭ఒ.సొ వాసుచేవేతి కచ్టీతః

తస్య వీర్యబలే నసో నామ్నోఒన్య మమ భారశే

నహి గోపో వృధా చాల్యాద్వారయ త్యేవ నామమే

ఇదం నిళ్చిను విపేంద్ర ఏక నవ భనామ్యుహమ్‌

వానుజేవో జగల్యస్ని త్తి న్నిర్జిత్య బలినం యదుమ్‌,

వృష్టీన్నర్వాన లా తి ప్వా నిహానిష్యే చ తాం పురీమ్‌

చ్వారశాం విమ్షునిలయాం యోద్దా చాహం మహామతే

వనే చ బలినః నశ్వే నృపా నుము సమాగతాః

ఆశ్వాళ న్‌ వేగినః నన్తి రథా వాయుజవా మమ

నో నామన్తాాః నవానం చ గజా నియుతే మేవచ

_వీతేనావాం టలేనానౌ హాని్యే శీశవం రణే

"తస్మాటేవం సదా ఏప్ర వద (బ్రవ్మా ఈల మమ

ఇంద్రస్యాపి సదా విప వద నారద సాం(ప్రతమ్‌

(ప్రార్థనైసా మమ విభో నమస్తే శాం తపోధన,

భం, ప 0 అధ్యా, ర్‌ _ 160

పయి శ్లోకములలోంగల భావమును (గహించి, సోమన రెండు వృత్తములలో నావిషయమును ముగించెను. మజియు నా రెండన పద్యమున నమూలకముగ కృష్ణపరమాత్మ. సీసడించుటయు. గూర్చం బడినది,

సాచన్‌ హోమనాధుని యాం[ధ్రీకరణ విధోనము 181 ము, మునినాథా ! నిఖలంబు సీకు పహ్యృూాదయాంభో జూతగంధంబు దోం పని యర్థంబులు "తేవ్చ నాకు నరిచూపం జూలు జే (యూాదవుం డనుమానింపక వాను దేవం డని మిధ్యాగర్వ రథ్యా విడం బనుండై నన్‌ వినిపింతుంగా కతని క్‌ పంతెంబుం జెల్లి తునే, మ కలశే రాజులలో మదీయ కర చ(కీడ సెరింపం బె దల భీప్మాదుల ధిక్కరింవం దగ బెత్రిం జూల రీకై దువో రలు వోనాడకు గోపపీరు నొడుషేరం జీరుమో వి,కమా ధఢ్యులలో నేనును వాసు బేవుండ నతండున్‌ వాను దేచ్చండశేు. ఉ. వారి. 8 అ. 11, 12 నారదమహర్షి ('ప్రత్యు _త్తరము ననువదించుటలోను మూలవిమ యమును గుదించినాయ సోమన మూలక్లోకములను, ననువదించిన నాలుగు పద్యములను నిటం జూపుచున్నాను. క్లో. సర్వతగః నదా చాన్ని యావ(ద్చృహ్ళుండ సంస్థిరిః ఆచార్యాః సర్వకా న్యేషు గమనే శేనచిన్నృప కన్ను వక్యం తథా రాడన్నుత్సహే నృపన_త్తమ మహీం శానతి టేవేశ చకపాణొ జనార్టనే _ విషౌ నర్వ(తే జీవే దుష్టాన్‌ హత్వా నబాంధవాన్‌ ళ్‌ లు వాసుచేవేతి కో నావు లిష్టళ్యస్మిన్హ శా దితి ల జొ కో నామ వక్సు మేవేదం కృషే ఇానతి గోమతీ అబ్జానాద్వకు మేవం చ నమరాః (ాకృళా జనాః ణా ౨ థి బారః సర్వతగో విష్టురర్పంతే వ్యప నేవ్యతి అచింత్యవిభవో విషుః ఇార్జధన్వా గదాధరః ఓల జో భది దేవః ఫురాణాత్ళా దర్చంతే న్యపనేస్యతి

1జీ సొచన హోమవాథుండు.కావ్యాన[ేంవము “జోన్వ మేత ట్టి నృవోరాజ యచ్చ వై త్ర నంస్థితమ్‌ ఇార్జం ఖడ్గం తథా రాజన్టుహాఘోరం న చాప్యతే అశీవ ప+నకాలో2.యం తన సంప్రతి వర్తతే, భ. ప. 92 అధ్యా. 17.28 చ. మనమున నోకిలించి మజునూటకుం గింకీరిపాటు తోడుగా మునిపతి యల్ల నవ్వి విను మూర్‌ మురాంతకుం బుండరీక లో ఛనుం (దిజగన్నుతున్‌ సుగుణసాగరుం జేరవు గాక శార్జితోం ళు _ఇెనంగుట నుంటలో మిడుత బీరము సూవుట గాపట దుర్మతీ. శ. సీ శంఖము సీ చక్రము సీ ఇార్జము నెజుగమే యనిం గదిసినచో శ శీళవసాధనములు గళ పాశంబులు నీకు దొడరి (తుకల వగ మే. క, వనుంగులొగు పందికి మానిసి చండంబు నీరునూనిసీకి నగుం గాని గుణంబులు గలుగవు పూనకు చ(శ్రంబు చక్రి పూనలో నెదురన్‌, అ. (శుష్లంబోత పీవు తూలిపోం బలికిన సారమేమి తలుంగుం జ(క్రమునకు నినుము కూడ బొదుగ నిది చరక్రమా యెత్తు వచ్చుంగాక నొరకు వచ్చునెట్లు.

• ఉ, వరి, 8 ఈ, 1కే?

వొచన సోమవాథుని యాఎ(దీకరణ విధానము శ్రే88ి

వయిం జూపంబడిన యనువాదము నందు మూలనున కం గొంతవటు వివులీకరణమును, గొంత మెజుంగులిడిన ఛాయలును గాన వచ్చును మొదటి పద్యమునం దొః లోళోక్కి నిమిడ్చి తెనుంగుదనమును గల్పించినాండు. మటియు మూలము నందలి భాపము ననువదించుటయ గాక నమూలకముగం జివరి రెండు సథద్యములను స్వతం(క్రముగ (విమ యాధిక్యమును) గూర్చినాండు వీనియందు. బౌొం్మడుని మూర్ధశ్వము నకుం దగినట్టి వనుంగులాగు పందిక్సి మానిసి చందంబు నీరుమానిసికి? నను రెండుపమానముల నిచ్చినాండు సోమన ఏీని వలనం బౌం(డ్రుని (పాత్ర) శీలము స్పష్తముగ వ్య కృమగునున్నది. పౌండ్రక వాసు జేవుని వాచాలతయు నుదర్శన చ(క(ప్రభావమును సూచింహబడినవి.

పొం(డ్రళ వాసుబేవ్రండు ద్వారవతిని ముట్రడించుటను తనసేన లకు యాద్దసీతిని గఆఫుటను సోముం డనువదింపలేదు. (భ. ప, $39 అధ్యా. 18-20). ఇళ్లు ద్వార కావురమునందు జరిగిన యుద్ధనన్నాచా మును గూర్చిన వర్ష నమును విడువంబడినది. (భ. ప. కీ అధ్యా 1-8) పొం(డ్రుని దండయా[(తొ సంరంభము హాఠార్పంభవమనుట సత్యము. ఆ ముట్టడీని తథణమ యాదవసై న్ది మెదుర్కొనినది. ఇట్రి (ప్రమాద మును (శ్రీకృన్ణుండు బదరికా-శమమున 'కేగునపుడే యూహించి నటులు న్పష్టముగం జెప్పంబడినది. కావున సీ విషయము లిట ననావశ్యకము ఇని సోమన పరిబారించియుండును. ఈ వివరములకు మూరుగ, సోమన యొక సీసము నమూలకముగ రచించెను, అద్దాని మూలమునం బౌం్యడ భూపాలుని సై న్యవర్థ నము గావిరంపంబడినడి,

స్తీగ రి రా నేకపోత్కటడానధార లు జలరాశి రాణివానముల గెలువ వల్గదాజానేయ వదనఫేనము లంటి నేల చుక్కలతోడి నింగి. దెగడ

184 నాచన సోేమనాథుండు.కావ్యానుశీలవము సన్నద్ద పొాదార శ్ర (పభాపంక్షి కరదీప శాజివై 6 గాలు(క్రవ్వ ర్యా (ప్రతీకోత్స రవముచే గిరికోటి వీడుగుల నెజువిడిం వీరుదుకొనల "తే. నంధతమసంబు శ్వేతపింఛాశవ(త దీధితులు (మింగ వై జయంతీ వితాన .. మెడములకు నెడమిాక మిం దెడముకొనంగం బర నడ తెంచేం బౌండ భూపాలు సేన ఉ. చారి. అ 9.24, పౌండునికి సహాయముగా నేతెంచిన నేకలవ్యుని విజయపరంపర లకు నంతసించ్చి మూతం డాతీ శయ సేనల కుత్సావానును గఆిపనెంచి నాండు. ఈ సందర్భమున నూలమున నీ ెండు శ్లోకములు గలవు. ల్లో, భిదృంతాం (ప్రాకారచయాః (ప్రాసాదాశ్చ సమంతతః గృహ్యుంతాం కన్య కాః నర్వా దాన్యశ్చ్చెవ నమంతత;। క గృవ్యాంతాం వసుమ. ఖ్యాని ధనాని సుబహూన్యథ తే తభేకి మహాత్మానో రాజానః నర్వ ఏవతు॥ చ్‌ ఇళ, ప 95 అభ్యా ర్‌ 6 వీనియందు "గ్భృవ్యాంతాం” అనుపదము (పయోగింపంబడీనది, ఈ పదము “పట్టుకొనుండు” దోచుకొనుండు”. అను నర్థమున మూల మునం (బ్రయోగించినట్లు భాసించుచుండంగా, ననువాదమున తానే వాని నొనలపనట్లు వాడంబడినది. ఈ (క్రిందిపద్యమునం డాపద (ప్రయోగ మును గమనింపనగును,

నాచన సోమనాథుని యాం[ధీకరణ విధానము 186 శా, ఈ చందంబున నేకలవ్యు విజయం బీంతంత గాకున్న పీ రాచారంబు నుతించి పొండ్రకవిభుం డాల్టీయులం జూచి చే వీచెం (దవ్వుంకు కోటమేడలు పడ(జ్వీయుండు డాయుండు లెం జే దూ అెవ్వండు గొన్న నిశ్తునని లావెక్కించె నంరంబియె. ఉ పారి. అ. 8కిల ఇట్టి యుత్సాహ పూరితములగు వాక్యములచే నా పొండ్రక భూపాలుం డాల్ళీయ సేనలం బురికొల్పుటవలని (ప్రయోజనమును సోమ నాథుం డీ క్రింది రీతిని వర్శించినాండు, సీ, వంకచారకుంజేరి వాకిటి దద్దడం బులు సెర్చి శొమ్ముల (యోంకువై చి పాకి లోపలం జొచ్చి పలుగాండి. దెజుచిన పంతగార కు మున్న (బదపకుల ంం యి తోన నిచ్చెనలెక్క లోని కొ_త్తళములోం బురణించి చొచ్చిన వఫోటువముగల వాండి మెచ్చక యాళువరిమిందం బాళెల వారి. డాకిందిన వాసి బిరుదు తే. గ. లచ్బ్చెరువు నొండ మేడలు సొచ్చి యాద్బ దొద్దకార్ల చేం బజివోయె. దూర్పుదిక్కు తాల వాటుల నేటుల జంతు మిగిలి లరజీమి రచ్చటి బలము గొందటు గడంగి. ఉ&. సామజవాజి ముఖ్య బలసంతతి ఏీంగిన వృష్టివీఠు "లే మేమనం జేవ లేక దవముయిండులలోన జొరంగ మందిర ర

186 నాచన సోడువాథుండు.కొ వ్యామకీలనమ్య పోమము నోవురంబు. బడం (ద్రోవంగం జప్పూడు మిన్ను ముట్టినన్‌ జామరసాకు నీరువ ₹౬ దల్ల డమంది5 పౌరు లందబున్‌.

ఉ. పహంరి. అ. ౫34, 35, పబు నుదావాగించినవానిలో మొకటి నీనపద్య మమూలకముగా సోమన కల్పించినాండు. పొం(డ సేనావాహిని, ద్యారకాఫురము తూద్ప దిక్కునంగల గోపురద్వారమ ను బగులగొట్టి లోనంగబవేళించు నన్నా వాము గన్న లకుం ఇగట్టినట్లు వర్షిం౦పంబడినది. నర్వ సేనాధిపతి పోత్సా పహామునకుం దిన కార ఖ్రలొభమునునూడ జూపుటయు నమంజసమేం మూలమున నీ[క్రింది రెండుక్లోకమ లలోగల విషయమును'ాడ యథా మూలకముగ (గ్రహించి పయింజూపిన వృ్తత్తమునందు విపులీకరించి యున్నాండు వ్‌ శ్లో. కుళారై ; సర్వ్యతత్చ్చైవ చిచ్చిదుః పౌండ్రకాజ్త యా (పాకార్శాశె ఎన నర్వ్యత్ర (పాసాదా న్నరసందయాన్‌ | అథ త్య మహాకబ్బః (పాదురాసీ తృమంతతః టంశేషు పాగ్యమా నేషు (పాకాళేషు మహాబలైః॥ భ. ప. $9$ అభ్యా. 7,6. కావున నీ ఘట్రమున సోమనాధుని యనువాదము మూలమున కంయెం గొంత విన్తృతీియు, స్పష్టతయుం గలిగి యున్న దనుట సత్యము. మటియు తెనుం/గదన మ ట్టి-డునటులు “*తామరవాకు నీరువలె. డదలడ ళం మందిరి పొరులందరున్‌” అని చెప్పుట (గేవ్టలరమగు "తెనుంగు సేత, తూచ్పద్వారమును. భేదించిన విషయమును జెలిస్కి (క్రోధ ఘూర్శ మానసుండగు సాత్యకి రిఫప్రుసేనలం జాకిన ఘట్టమున మూలమున సాండసాత్యకల నడుమ నడచిన నంభెవమణమన్సు నుభరిసై నికల

పొాచన పోమవాధువి యా క్రీకర2 విదానము 167 మథ్య నొనణగహాడివ మాటలును కం ఎహీంపంబడినవి. అవి మూలమున ప దేనుక్లోకములకుం మై పడియుండ్కు సోమనాకలకు నంగహించినాయం ర్గణరంగమునం దుభయవపతుభటుల నంవాదమును విడిచెను. సాత్యకి పౌండ్రులలో నెవరిని విజయలమ్మీ వరించు నను విషయమునుగూర్చి యుద్రరంగమున6 బజర్బించుట యు _కృముకాదసి సోమనాభుండు తలంచి యుండును. సాల్యకి పొరకు లొకరనొకరు యధివేపించునొనుటలో గూడ మూలాతిగై మణము గాననగును, మూలానుసరణముగ రచించు టయెగాక వీ భుట్టమువ సీ (క్రీండిపద్యములను స్వతంగత్రముగ రచించి యాన్నాండు క చక్రి పొడమంగం శార్థివస్థానముయ్యె నోరి మో వంశమందు. దాం కోర్వ/జూలు వారి. జూఫవుము కుమ్మురావమున రాగి ముంత లేరంగ6 గలవె సీ కింతయేల, వ. అనుటయు సాత్యకి కోపించి. క. (పీలకు జీలుగు వెరింగిన మాలెకం గంబంబుగాదు మాటలు మిగులన్‌ నాలుక గజచిన యంతని " వాలునొ నుగతనముజూనవ సాత్యకి యెదురన్‌. ఉ. వారి. ఆ, 8.49, 49 50. పయి నంభామణనునందు పొం[డ్ర సాత్యకుల యఖభి[పాయములం స్పవ్వముగ వ్య క్రీకరింపంబడినవి. తేట తెనుంం పదములతోడి రచనయుః సోమెతలనకూలమున భావస్ఫూ ర్రియు గలిగించి మూలమునకు వన్ని వెట్టినాండు సోమన.

కర్ర హీచన సోమనాథుండు.కావ్యానుశీలనము మజొక విషయము _ నూలమనున పొండ్ర సాత్యకులయుద్ధము శెండధ్యాయములందు (భ.హ 386, 97 అధ్యా) వర్ణి ౦పబడినది. అరెండు చోట్లను వారలసంభాపణము లుండుట వునరుక్రమని యెంచి సంగ హించుట యు_కృముగనే యున్నదనవచ్చునుః పౌండ్ర సాత్యకుల గదాయుద్ద మిదిగువ నుడావారించిన శ్లోక చులలో సంగ్రహముగా వర్గ్మింపంబడియున్నది. శ్లో, దవీణం వాసుబేవస్తు తం జఘాన _స్తనాంతశే యుయుథానో౭_థ వీరస్తు చాహో్వేగ ్రధ్య మతొాడయత్‌ ॥ దృఢం న తాడితో వీరో జూనుభ్యా మపతద్భువి తత ఉనర్రాయ వీరస్తు లలా కేఒభ్యహనద్గదామ్‌ విపణ్ణం కించిదాస్థాయ తత ఉనాయ సత్వరమ్‌ గదయాభ్యాబానద్వీరః సాత్యకి। పాండనత్తమమ్‌! వాసు జేవో బలిర్వీరః సామౌన శ ఖల్యు రివాపరః జఘాన గదయా వసీం నిర్ణహాన్నివ చతుషపా। స తయా తాడితో వృష్టి రదయా బాహుము_క్షయా అలంబ్య భూమిం సవాసా మృతో్యోరంకగతో యథా॥ నంజ్ఞాం వునః నమాలంబ్య పాణిభ్యాం దృఢమేవ చ గదాం తన్య మబోరాజ గృహీత్వా (పగ హేణ హ॥ పీనియందలి భావమును [గహించి, సోమన యొక వనచనమున సీ గదాయద్ధమును వర్షించినాడయ. ఇం చా వీరవరు లొండొరుల గదినీ యెదుర్కొనిన పద్ధతుల సతివివరముగం జెస్పుటయకాక సోమన తన వచనరచనా వైశష్ట్యమును గూడం జూవీనాం డనుట స్పస్ట్రము, వ. మటీయు వివిధంబులగు విన్నాణంబుల నొడిచియు నెమ్ము శ్రలునలియం బొడిచియు మండి దాకించియు గడలు సోించియుం దల నల

సాచన సోమనాథువీ యాం[ద్రీకరణ విధానము 1180 నాగించియు భుజంబులు భుజంబులతకో (నగ్గించియుం గత్తంబు కతుం బుతళో ఘట్టించియు వతంబు వతంబుతో ధట్టించియుం గరంబులు కరంబులతో నప్పళించియుం బిక్కలు వీక్క్లలకో నుచ్చళించియు! జరణంబులు చరణంబులతో. దాంచియు నడుము లాగించివై చియు లులాయంబులు మలయుమాక్కి 6 బులులు దలపడ్డ పోలికం గరులు పోరాడుకయివడి సింగంబులు పెనంగుభంగి నుపతాయితో నళు వాయి నికువురుం జదిసియు9 గుదిసియు నచ్చలంబునం జమురుచల్లిన మంటలకయిపడి (బ _త్తిడాల్బినవడువున నిమ్ముపండు నలంచినపగిదిం బాదరనంబు మర్చించు పంతెంబునం జోళంబు విజబుచుటెజంగున మన నునం బలిమిలేక విసువక పరన్పరజయకాంతలం బరా[క్రమించు నవనరంబున,

ఉ. బార, అ, 8.70 ఈ విధముననే మూలముశ నాజుక్లోకములలో వర్షింపంలడిన బలరామ యీశలవ్యుల యుద్ధమును విఫులీకరించి సోమనాథండొక నుదీ

ర్ధృమగు వచనమును రచించినా కు, (ఉ వారి. అ. 8_80)

పొం డభూపాలుం డర్ద ర్మాతమున వచ్చి ద్వారవతిని ముట్ట డించెను, పొం(డ్రాధీశ్వుడుం జేశలవ్యనృవుని సాహాయ్యంబుతోం జతు రంగబలన కుతుండయి దండె త్తినాండు, యాదవమై న్యమును సద్దానికి దీసిపోవునదికాదు. కావున నాబలము లొండొరులకు లోంగక పోరు నవసరంబున నారాతత్రి గడిచి తెల్ల వారినది. ఈ (ప్రభాత కాలసూచనము మూలమున నొక్క_మాటలో నీ క్రిందివిధముగం 'జెప్పంబడి ది, శ్లో. తతః (ప్రభాతే విమలే భగవాన్‌ 'చేవకీసుతః గంతుమైచ్భ ద్టగన్నాథః వురం బదరి కా(క్రమాత్‌ | భ, ప, 1009 అథ్యా. కె

క4ీ0 హీచన సోమనాథు(డు.కొవ్యానుశీలనము సోమనాధఘుం డీ సందర్భమున సూక్యోదయవర్ల నమును 'జీసినాడు, ఆ పద్యము నిట నుదాహరించ్చి సందర్శోచితమగు సీవర్షనావిధానమును బరిశీలింతము. సీ. కుంకుము బాత్తించి కొనగోరం దీర్చిన ఫుగుహూతు నిల్లాలి బొట్టనంగం జ్మ్యక్రవాకనులకుం జల్లంగా మందు (డ్రా గించి చెంద్రపుగి న్నె యనలోల ఇార్వతీపతికిం (బభాత భూపకి గొన్న యలరు 'గెందమ్మిి కోవాలి యనంగం దొలిదిక్కు తొయ్యలి చెలులవై. జల్లంగ నిండ ముంచిన వైడికుండ యనలో "తే, న్‌, మేరు ధరణీధరంబుతో మేల మాడ నుదయగిరి రాజు దలయెత్తె నో యనంగం (గ్రమముతో నించుకించుకం గాన నగుచు భానుబింబంబు గన్నుల పండువయ్యె, ఉ. వారి, అ. 8.866 పొం[డ్రభూపతి యర్ధ రా్మాతమున ద్య్వారకావురిని ముట్రడించుటయు, 'శ్రీళ్ళవ్నపరమాత్సుః డుదయముననే బదరికా్యశమమునుండి ద్వారవతి "శీతెంచుటయు. జెప్పంబడినవి ఆత డరుదెంచువర కీ పోరుసాగుట హేతు వుగా నావమధ్యకాలమునందలి (పభాతకాలమున నీ సూర్యోదయ వర్ష నము సందర్శ్భోచితము మజియు సోమన పహారివంశపురాణను నొక (పబంధముగ నంతరి, వం బూనియుంకుటలో సీ సూర్యోదయవర్షన మూవళ్యకముగూడసయి యాన్నది. విశేసషంచి సోమనాథుని స్యకపోల కల్చ్పనములగు నుపమ నీ సద్యమునందుం జూడనగును, మఆలోక వివ యము, ముందుపద్యమునం దెలతెలవాజె నని చెప్పి, తదనంతరము

జాదన సోమనాథుని యార్మదీకరణ విధానము [ఫశ కకత ప నక ననన నన పన పు

(శ్రమముగ నించుకించుక గానన చు భానుబింబము గన్ను లపండువయె్య ననుటలో సీమహోకవి నిశితమ'%ప దృష్పియము గోచరించును. కావునని ఘట్రమును రచించుటలో ననువాదము మూలనుక న్న్న మిన్నయని చెప్పనగును,

(శ్రీకృష్ణ పౌండ్రకవాసు జీవల నంవాడమునం దీ శ్లోకములక్‌ కూడకలవు. అనువాదయోగ బ్రములయ్యు వానిని సోముండు పరిహరించి వనాండు.

శ్లో. శామం వద నృప త్వంహి పాఠక్యస్ని నడా నృప

గోఘాత చాలఘాతీ చ హంతా సర్వదా నృప

చ|్రీ భవ గదీ రాజచ్భార్టీ చ సళతం భవ

నామధేయం వృథా మహ్యం వాసుచేవేతి చ (ప్రభో

ఇాక్టీ చక్రీ %ద్‌ శంఖ "ల్వేవమాది వృథా మమ

ణి

కింతు వమ్యూమి కించిత్తు [శు జహ్టు యది మన్య సే॥

శద్రియా బలినో యే తు స్థితే మయి జగత్పతే

తథాఒను[బువతే త్వాం హ్‌ జీవ ల్యేవ మయి (పభో

యతే చశ్రం మహోఘోరం తదసురాంతకం మవాత్‌॥

తత్తుల్యం మామ చ(కం తు బుత్తతో నతు వీర్యగః

ఆయుభేష్వథ సర్వత శబ్పసాదృశ్య మసి “శ్రే

నోపోఒ పొం నర్వదా శాజ్యన్పాణీనాం (పాణదః నడా

గోప్తా స్వేషు లోశేషు శాస్తా దుష్టళ్య సర్వడా |

కర్తారం సర్వకార్యం హ్‌ జిత్వా శగూ న్న ఖఎపాధమ

అజిశ్వా కిం భవాన్‌ (మూతే స్టితే మయా చ శ్యక్తిణి!॥!

వాళత్వా నూం (బూహి రాజే్యద్ర యది శకోఒసి పౌండ్రక స్థితోఒవాం చ్మశమూ(శ్రీగ్య రథీ చాపీ గదా-సిమ న్‌ %

కరీ బొచన సోమనాథుంరు.కా వ్యానుకీలనమి రథ మాకుహ్యూ యుద్ధాయ సన్నన్దౌ భవ మానద ర శ లి ఇ ఇర సత్వ భగవాన్విమ్తుః సీంచానాదం వ్యనీనదత్‌. | భ ప. 100 అధ్యా, 86.44 పొంటడ్రకవాసు దేవ్రండు (శ్రీకృష్ణుని శ్రీ బాలకాదులను జంపినట్టి మేటివీరుండని పరివాసించినందులకుం (బత్యు త్రరముం జెప్పుచు క్రీక్ళవుం జాడిన పలుకులివి, పొం్యడ్రకభూపాలుండు వాసు బేవనామమును ధరించి, శంఖచ[కగ దాదుల నేగ్పృజిచికొనినాండుగదా 1 ఆతనికిగల దృష్రియం తయు శ్రీకృష్ణుని వై నను, నాతని (ప్రసిద్దములగు నాయుధములవై నను గలదని తొలుత నారద పొం(డ్రకుల సంభామణమునుబట్టి న్పష్టమగు చున్నది. కావున భ్రీకృష్ణు నాయుధముల సిర్వీర్యము గావించి, (శ్రీకృషు నొంచుటయీ యాతని యభిమతమ%పట సవాజము. కావున నా సందర్భ మున వాన్మిపనక్తియే యవనరముగానిి (శ్రీళ్ళష్ణునికి నంబంధించిన పూర్వవిషయ ము నుద్దాటించు టనవనరమని సోమన తలంచియుండును. ఇట్లీవిషయము పరిహరించుటయు కథాకథనమున కౌచిత్యము నాపా దించుచున్నది. ఇ ఇశ శ్రీకృష్ణ పొండ్రకవాను జేవుల యుద్ధఘట్టమునం దొకింత భాగమును నం[గ్రహించియు నొకానొకచో మార్చుగావించియు నాది త్యమును బోషీంచినాండు సోమనాధుండు. పొంథుండు తన బవాులోవా భారదృథఢమగు చక్రమును శ్రీకృష్ణునిపయి వినరినాండు. ఈ విషయము మూలమున నాటు శ్లోకములలో. గలదు అళ్లోకము లివి ; శ్లో, తదిత్సం జగళాం నాదశ్చకార యదునందనః తతగ కం మహాఘోరం సవాపారం మహ ప్రభమ్‌॥ తిః ద్భార సమాయుక్ష మాయసాన్య మమి[త్రహా ఆదాయాథ మహారాజ శేశవం వాక శ్రమ బవీత్‌

నా చన సోమనాథుని యాఎ[రీకరణ విధానము క్షకికీ ప'శ్యేదం నిశితం ఘోరం శతవచ[క వినాశనమ్‌ అవేన తవ గోవింద దర్పం దర్పవతాం వరక ఆపనేష్య్యూమి వాన్లేయ సర్వ త్యత్రన్య పశ్యతః ళ్వా ముద్దిశ్య మహాఘోరం కృత మన్యద్దు రాళదమ్‌! యది శకో చాశే కృష్ణ దారయేదం మహాస్పదమ్‌ ఇత్యుశ్వా తచ్భత*షణం (ామయిత్యా మహాబల చివేపాథ మహావీర్యః పొం్యడ్రకో నృపన_త్తమః అవస్లుత్య తతో దేశా త్తముత్సృబ్య మచుహోబలః 1 భు. ప, 101 11-16 ఈ భాగము ననువదించుటలో సోమన తననేర్చుమేర నం(గ హీంచెను. పొంథడుని వాక్యముల నన్నిటిని (గహింపక, వాని భావము నూ్గత్రము లైలొని యిాక్రింది పద్యమును రచించెను. చు అఆతండొక శక్తి వె చిన నురాంతకుం. డంతన రెండు సేసెన త్వతిమదలీల వాండు పరిఘంబున వై చినం (దుంచెం బొండ భూ పతి బహులోవా భారదృథఢ భారదృథార కఠలోరచ(క్ర ము ద్ధంం గొని సీతలంబె యిది దాంకిన నోర్వల నంచు నేనీనన్‌, ఉ. వారి. 8 ఆ _ 101: ఇందు *సీ తలంబె యిది డాంకిన నోర్వంగ నంచు నేసిననో అను చానిలో పయి శ్లోశముల భావ మిముడ్చ బడినది. అనావళ్యకములగు విషయముల పరిపారణముకూడ ననువాదమనునక. గొంత పటిష్టత చేకూర్చిన దనవచ్చును. మజేయు మూలమునం బౌొం్మడుని చ్మ్రో (పయోగమునకుం (టలిగ (శ్రీళ్ళషు- డేవి చర్యగై కొన్నదియు వివరింపంబడ లేదు, కొచిత్యపోమణ' 25

శ్ల0క్ల విచన సోమనాథుండు.కొవ్యానుశీలనము మునకయి యాలోపనము-ను బూరించటకొక మార్పు నిట గావించి నాండు, పౌర్యగుని చక్రమునుబట్లి తిరిగి వానిసయిం బడునట్లు వినరివై చె నని గల్పించినాండు. ఆ పద్యమును, నద్రానికి మూలమగు శ్లోకమును నిటం జూపుచున్నాండను. ఈ విషయ మునుబట్టి యీతని యాంథ(ధ్రికరణ వై శిష్యాము వ్య కృమ॥పచున్నది. ల్లో అహో వీర్య మహోథై ర్య మస్య పౌండ్రన్య దుస్సహమ్‌ ఇలి మత్వా జగన్నాథ ఉత్థిఇశ్చ రథో త్తమ+త్‌. భ ప 101 అ, _ 18 క గగనమున వచ్చు చ్యక్రముం జిగురాకుం బోలె. జి చేంబట్టి వడిన్‌ మగుడంగం (దివ్పి వైచిన ఖెళడక మై మ'జసి వాండు లుగ నాలె,న్‌ టై ణు చ ఉ పరి, 8 ఆ - 1039 సుదర్శన చ(కప్రభావ వర్ణనము మూలమున (బత్యేకముగ మూడు శోకములలోం జెప్పంబడినది. ఈ వ్లోర్రము లనువాద యోగ్య ము లేయయ్యు సోమన విడిచినాండు, అమూడు. శ్లోకములలోని భాన మును వికువళ "దై తేయ చ(కవిదార (క్రకచ (కమంబయిన చ[క్రము అనుభావము నుపలవ్నీంచెను, పౌం్యడుని చక్రము వృధయ%పటయ్యు సుదర్శన చ(కమా+తనిని వధింపగల్లుటయు నాచ్‌ (పభావ (ప్రాభవ మును జెప్పకయే చెప్పుచున్నది ము కవితయము. (శ్రీకృముడు (ప్రయోగించిన చ(శ్రము పౌండ8 భూపాలుని వధించి, తిరిగివచ్చి చేరినది. ఈ సందర్భమున నీ(క్రిండి శ్లోకమ.లో (శ్రీకృళ్ణుడు ద్వార కావుర (ప్రవేశము చేసెనని కలదు,

హచన సోమనాథుని యాం[రీకరణ విధాాయు క$ీక ఆ విషయమును విడువంబడినది. కా యుద్ధరంగమునుండి బలరాముడు వచ్చు నమయమున నీవిషయము పర్‌ "త్స ముగ జెబ్పంబడినది. శ్లో. తతః న పొండ్రకో రాజూ గతాసుః (ప్రాతద్భువి నిహత్య భగవాన్‌ విను ద్హర్విశ్టేయగతిః (వ్రభుః పతిపేదే సుధరా క్‌ తు యాదవైః పూజితే బారిః॥ భ. ప, 101, _ లిక్‌ (శ్రీకృష్ణఎరదు -త్ళుం డీరీతిని దన విజయమునందుం గల దుష్ట శిశముణమునకు నంతసీంచు నవనరంబున్న సోమనాథుండు మజొక్‌ విషు యము నీ యాశ్యానమునం. జేద్చినాండు మూలమున సీ సన్ని వేశము పొంటడ్రకవాసుజేవ వృత్తాంతముతో. బరినమా_ప్త మయినది. ఉత్తర జారివ(శము ద్వితీయా శ్వానమునంగల కై లాసయాతా (ప్రసంగమున్సు ఘంటాకర్మ్మ కాలాంతికుల వృత్తాంతమును, వరలాభమును పారిహూరా భేద భెవ నిరూపణాదులను వరుసగ యాదవమనుఖ్యు లెల్ల రకు వాను "జీవ్రండు వినిపించినాండు. కై లానయ్యాతా పరిసమావ్ని గావించు నాంటికే పొంగడ్రుని దండయా[త జరిగినందున సీ విమయనుల నెజటుక పజుచుటకు నమయవమిందియ, ఇట్టి నంతోష నమయమున బే వేరులగు సత్యభామా రుక్ళిణీ దేవ్రలతో సరససల్లాపంబు లొడుచు (శ్రీకృష్న పర మాత్ళుండు కొంతకాలము (్రీడింపనెంచి న్నెత్తమాడ గడంగినాండు, ఈ ... విషయము నిట (ప్రస్తానిచుటయు నా ద్యూత (క్రీడావిషయ వర్లనము గావించుటయు సోమన తనరచనా వై శిష్ట్యము మెజయ నిజువడి యొక్క_ పద్యములందు రచించినాండు. (ఉ హరి. 8. ఆ 109 _- 180 ఇందు సత్యా కృష్ణుల నంభాహమణమును సత్య భామకు శ్రీకృష్ణుని యెడంయల చనవున్కు నామెకీలమును చక్కగ వర్షించినాండు. (ఉ. వారి _ శిల, 112-117)

పతీ సాదన సోమనాథుండు.కొ న్యానుశీలనము

మటియు. సోముండు ద్యూళశ [్రీడావర్షనమును గావించుటలో: దనకులల నేర్పును సూచించుటకుగాను రచించిన పద్యముల వలన నాడు వ్యవహోరమునందున్న పదజాలముకూడ వ్య కృమ”గచున్నది. (ఉ. హఏ. 8 అ, 122, 124 108)

ఈ యాశ్వాసమున మజీయొక విషయముగూడ సోమన కలిపి నాండు, పొండుఓకి సపోయుండగు. కాశీపతి (శ్రీకృష్ణుని పయి వ్రతీకా రము గొన సనిశ్చయించినాండు, అందులక యి తపంబొనరించ్చి వారునిచే నందీపని కృత్యను బడసీనాండు. పావకక ౦డమధ్య కీలాపరిశోభితంబగు నాక్ళర్యను గాశీపరి ద్వారవతికై (్రయోగించినాండు. దానిని గాంచి సాత్యక్యాదులు వెజుగంది జగన్నాథునితోం జెప్పిన విషమయమునుబట్టి యాకృత్య భయంకరన్వకూపము తెలియుదున్నది.

క, అకొన్న మృత్యువో వెలిం

ఆశిన లయకాల రుద్ర ఫాలానలమో

యూంకొనం దడ నయ్యెడు నది

సోంకిన చో శ్లాల్లం గాలుల జొర నిచ్చెదవే.

ఉ. పారి. 9. అ. 1980 ఇట్టి భీకఠాకొరమగు కృత్య విషయనుడు విని"వరతినొక్కి౧తయు నంచలింపక” అనుటలో (శ్రీకృష్ణుని సర్వేశ్వరత్వము. నిరూపింపంబకు. తున్నది. నుటీేయు నిట సుదర్శనచ్చుక గాంభీర్యము సీ [క్రిందివిధముగో నర్జింపబడినది. మి. మతినొక్కింతయు సంచలింపశ నిలింప(తాణ పారీణు డే మ్యుతుం డాళక్ళత్య కకృ్ఫత్య శారిణికి మృమ్యుప్రా_ప్రిగాం బంచేని ల్లత వాష్సోదక దానవధార రిఫురాట్కా_సార విసార నం తత పూరస్థిరమాన మోన పారణాంతర్న క్రమున జ్యక్రమున్‌,

సాదన సోమనాథుని యాం(ద్రీకరణ వీధానమీ 11తో వ. అదియును శతకోటి శతక*టి సన్నిభంటై. చిత్రభాను చిశభాన భావంబై నహ నకిరణ నపహా(నకిరణ నిఫుణంబ్రై సవా[సారణమండల మధ్య 'జీవళా వివిధాయుధ విహరణ విద్యుల్ల తికా విలాళంబైై జపాతర నితీ_ప్తరతూ లక్షుణంబై మంటలు మింట నంట వెడలి కడలి వెడలిన బడ బాన కీలాకలాపంబు చంజంబునం గాలకూట విషవహ్నీ జ్వాలామాలి కాభీలంటై నీలకంఠ నిటలతట నయన శిఖ శీఖా నవ యంభైన 'తెజుంగున., 2... శ ఉ. బారి, 38 ఆ. 145కి 144 ఇక నీ సుదర్శన చక్ర ప్రభావము నిటబొప్పించినాయ సోమన, శాశికాప్రురనివాసియనసస నా ఎర్‌ మేళ్వడండు సెత మాచ్శ[క్రభాటి కట నిలువక *శతయాజనంబులం దాపన యోగ్య మై పరగుళాల వనంబుని శేగనాండట, మజియు నిట ౩ శీప్రరనామ నంఘటనమును గూర్చియుం 'జెప్పంబడినది, సుదర్శనచ[శ్ర మూ కృత్యనోడించి నీజుగావీంచ్చి యానగ రమును సైతము గాల్చినది. ఆ నగర దవాన[్రియాకలాపము నీ విధ ముగ వర్ష్మించినాందు, గీ ఆజు యోజనముల లోతు నందులో న గంబు నలునదరము. గాలి కాళి గాసి యయ్యె ముప్పదియేండ్లు సిచ్చాజు దిండు చేత నవిము క్తమయి చెల్లై కతి యనంగ ఈ. సారి, ఆ, 8.165, అనంతరము చ(క (ప్రభావమును దలంచెన గలాగు ఫలితమును గూడ వేర్చి ముగించినాండు సోమన. అట వై శంహపయనుని పలటుకులినీఎ వీ. "ఈచ(క (వ్రభావంబు భొవంబునం దలంచిన యతేనికిం గార్యసిద్ధియు శరీఠరరతయుం 'జేకుు నిది సీసం జెప్పీతి సావధానుంద వై యెొప్పుడం దల౦చునది,. 46

క్షం సహచన హీమనాథుండు_.కోవ్యానుకీలనము లం చతు ర్ధాశ్వా సము ఇంక నుత్తర హరివంశము చతుర్థాశ్వానమునందు వర్షింపండిన చాంసడిభకో పాఖ్యానము నందలి మార్చులను గూర్చి బరిశీలింతము. ఇక్కథ నంన్కృృత పహారివంశమునందో భవిష్యపర్వము 103వ అధ్యా యమున (వారంబింపంబడిి 1209వ అధ్యాయమునం పరినమౌా ప్తి మైనది. కాని కథాపారంభమునం గల పద్యమునందలి విషయము సంస్కృలమునం బూగ్వపు టధ్యాయ మునందు గలదు. అందలి (ప్రధా నముల% లెండు పదములు మూలము ఆైహీంపంబడినవి. న్లో, తసి న్భానకి జీవే శే రాజ్యం నిష్కంటకం (ప్రభో సుఖ మేవం (పఫ్రజాన్సశ్వా జీవంతి బాహ్మూణాదయః॥ అధ్యా 102 _ 94 శ్లో ం దీసికి సోమన తెసగింపును జూచునది _ గీ. బాంసడిభకులు లోనుగాం నఖిలధరణిం జెదగు కంటకకోటి చేం బేదలై న నరపతుల కీర్తి పటములు సిపగకుండ వెరవుతలో నుద్దరించిన వేల్పు కౌర. ఉ చారి. 4ఆ. 9, “ఆౌాహ్మాణాదయః” యను పదమును వివరించుటలో రాజకీయ వుటాచ్భాదనమునుగూర్చి, నరపతుల కీ రిపటములు సీరుగకుండ వెర వుతో నుద్ధరించిన వేల్పు కౌరి యని రచనము గావించినాండు. నిష్మం టకమను పొడిమాటగ“ంచె "కంటకళోటివే కీ 8 పటములు సికగకుండ* అశు కల్పన రమణీయిముగనున్న ది, సాల్వ చేశ (వభువగు (ట్రహ్మదత్తుని వరించు పట్టుల మూలమున సతాభ్యాం ముముదే రాజూ శచ్యా శక్ర ఇవాంబలే” (అధ్యా. 101= కీ న్లో అని గలదు. ఇంటదునకు శచీజేవి: యొక్క తెయే భార్య కాని యిట (య్రహ్ముదత్తునకు భార్యాద్యయము

జాదన సోమనాథుని యాంర్రీకరణ విధానము 13ిక్రీ గలదు. ఇరువురు భార్యలు గల వాని నుపమానముగ (గహించు టు లే మముగచా |! భార్యా ద్వయమునకుగల మైగమత్యమును భాసింహ 'జేయం జూచుట నంభావ్యమే యగును కాని యిట్రి యుసమానము శావ్యదృష్టిని బరిహారణీ మిము ఇంట మూలమున రాజేంద నచివోత్త ముల విషయము 10% అధ్యా శీ 12 శో ములందు సంకీర్ణ మయి యున్నది. విషయస్ఫూ ర్తిళయి (బహ్ముదత్సి మి(్రనహులను గూర్చి నాలుంగు పద్రైములను వేశ్వేజ రచించుట మూలమునగల వివయమునకు వన్నె బెట్టుటయే యనందగును ఆ పద్యముల నీ దిగువ జ్లూవుచున్నాను, సీ సాల్వ దేశంబున జనియించే (బ్రహ్మ ద ఆావిధానుండు మూర్ధాభిషిక్తుం డఖభిల ధర్భువిధిజ్ఞాం డాత్శ భా ర్వాద్వయం బునకు బిడ్డలు 'లేమిల బొల్లవోయె నంసారమనుచు నీశాను నారాధించెం ".. బదియీయ లొండు నంగ్య్థభమము లేక బర మేశుం డతని సద్భ క్తికి మదిమెచ్చి కలలోన నొకనాండు గదిసి వరము "తే, వేండికొనుమన్న నికువుర వేంయె సుతుల శివ్చండు నిచ్చితి నంచు విచ్చేసె నంత నతని జేవు లిద్దణును గర్భాభిరామ మూర్తులయి రన్న శేంద్రుండు ముద్దుసేయ ఉ. ఆ సమయంబునంద మహితాశతు డు మి[తనహుుడు నాగ భా (త్రీనుకుల డొక్కరుండు జగతీఎతికిన్‌ నఖు-డై సుతళోదయో ల్లాసము "లేక (శ్రీపతిం దలంచుచు€ వప్పక పంచవర్త ముల్‌ చేసిన పూజకున్‌ హరియుః జిత్తములో. బొడసూపి వివ్రతోన్‌,

శి00 బాచన సోమనాథు(డు.కా వ్యానుశీలనము ఉ. మెచ్చితి వేడీ ఫొను 'శ్రనుడు మి్మతసహుండు కుమారు. గనోరెసీ కిచ్చితినంచు వచ్యుతుండు నేగ ధరామరుం డాత (1 శౌంతకుం జెచ్చెరం దోంచు వేవిళులు వెస్పంగం బల్బజు వచ్చు బో:టితో ముచ్చట నూనె నల్ల చనుముక్కుులు వెల్వెలం ఛాజు చెక్కులున్‌ శ క, ఈ విధమున గద్భిణలగు మూఫవ్రరలో శాజసశులు మునువ ను నుశులన్‌ శైవాత్తు నలం గని రిద్దజ నా వ్విప్రవధూటి వైప్టవాత్మునిం గనియెన్‌. ఉ. హాం క ఆ. 7, 89 10 తొలుత (బపహా శ్రదర్తుని తపస్సు, పర మేశ్వర వర(పసాటోము, ఫు(త్రద్వయోదయముల నర్శించిి విమ్థుట మి[త్రసహుని (ప్రసంగమును "జేయుట యుచితముగ నున్నది ఇటనొక విశేపను కలదు. అది జగన్నాథ శబ్దమునకు నంబంధించి నది, ఆ శ్లోకమును వివరించ్చి తద్విషయము ననంతరము (ప్రసంగింతును. శ్లో. అధ రాజూ జగన్నాథ మువా చేవం స్ట్రయన్నివ ఫ్యుతౌ మను భవేశాంహి తభీ ప్యక్త్వా వృషధ్వజః భ.ప. 104 _ 9, (బ్రవ్యాదత్తుం డీశ్వరభక్పుంయ, న్వపవ్నమున శంకరుడు 'ప్రత్యమ మయిన నందిర్భమున నా దేవ దేవుని "చగన్నాథో అని నంబోధించి నాండు (బప స్రదర్తుండు. సర్వసామాన్యముగ విష్టునేగాని శివునిట్లు నంబోధించుట గానరాదు. జగన్నాథ శబ్దమును విశ్వనాభుండను నర్‌ మున శివ్రనిగూర్చి (పయోగించుట విశేషము. (టవ్మాద త్త మ్యిశనహుఠూ క్రమమఃగా రుడాంకలం వైవ్యవాంక, బు(తులను బడసియున్నారు.. ఘూలమునం బుతక్రోదయ ఘట్టమున సీ (క్రింది ళ్లోంము కలదు,

బాచన సోమనాథుని యాం[ద్రీకరణ విధానము 201 శ్లో. పుతమేకం దడా తసైగ్హ స్వాత్శనా సదృశం వా%ః తే భాళ్యే గర్భ మాథత్తాం "తేజసా శంకరస్య హా! భ. ప. 104 = 18 ఇందలి “గర్భమాధత్తాం” అను పదమును ప్రయోగించుటతో మూలమున వుత్రోదయ విషయము ముగిసినది. కాని యనువాదమున తజ్హాస్వానాధుండు. (ప్రబంధథో చితముగ గర్భధారణాది. వివిధ (పక్రియఖ్వ నామూలా[గ్రముగ వర్షించినాండు, ఈ విషయము పయి నుదాహఏంస బడిన 8ఆ-9వ పద్యమునం గలదు. ఈ విఫులీకరణ మంతయా సోమునిస్వక పోల కల్చ్పవనమే. ఇక నాబాలుర జాతక ర్థాదికముల వివయ మిోక్రింది శోకములలో గలదు, శ్లో అనూయేతాం మహీపాల (క్రమేళైవ నృపన్య వా స తయోశ్చ మహారాజ నామ కర్యాదికాః క్రియాః | న కీ చకార విధివర్చర్వా విపేభ్యోఒ దాన్తుహాద్ధనమ్‌ న చ వి(పో విసీతాతా ఫుుతమేకం హి లబ్ధవాన్‌ ॥ సామాదివ జగన్నాథం స్టిం వుతాత్మృనా నృప జాతక ర్యాదికం నర్వం తాహ్మణః న చకారహ॥[ భ ప. 101:14- 16 శాజోచిత మర్యాదలతో ఉహ ్రదన్తోండు ఫు(త్రోదయ సందర్భ మున భూరి దమీణాదుల నొఫంగినదియు, మి(త్రసహుండు తన కులాచా రము ననుసరించి జూతక ర్యాదుల నిర్వ ర్తించినదియు వనావశ ఫ్రకములగు విషయనులని యార్మధ్రికరణమునం బరిహరింపం బడినవి. జాంనడి భకులు విద్యా భ్యాసాద్దు మ్య్యాత్సిచేసి; గారీపక్షిటాన్న సకోరతప మూచరింప హిమవత్సర జార్వ్యములక€ జసిరి. మూల ణి జీ జ్‌ మక్న్వొయ్ని ల

నీర నోచన సోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము మున సీ సంవదర్యమునం గల మైదుక్లోకములలో (105 ఆభ్యా. & _ 7) గల శివస్తుతిన్సి వార లొ తపశ్చర్యకుం గడంగిన పేతువ్రలను సోముండు విడిదివాందు. నీర అాశించు కోరికలను శివుండు వరమొసంగు వేళ నుద్దా టింపంఖబడిన వేగాన నిట మాని యుండును.

బాంగ డిభకులకు శివ సామాశ్చార మయినపట్ట.ల నీ (క్రింది మనో దణలా గలవు.

తతః (వ్రీతో ఒభవ చృర్వస్తాభ్యాం సంయమనేన చ

నదజా దర్శనం నైజం వ్యాఘచర్యా '్రబనో పహారః

(్రియతః శంకరః శర్వః శూలపాణి రుమాపతిః

ఆగతః సంస్థితం శర్వం చం(ద్రార్ధకృత శీఖరమ్‌

కొ దృష్వ్వా శ్రీతమవసో నమ శృ[క్రతురంజసా

(శ్రీ భగవానువాచ -

వరం వరయ భద్రం వాం యఖేచ్భా వాం తథాస్తు వై

శావూచతు సదా రాజ్యన్పతిన్వం భగవన్‌ యది

'జేవాసుర చమూము ఖ్యె ర్యత్ష గంధర్వ దానవైః

అవామజయ్య్యా సర్వాళ్షున్నేష నౌ (ప్రథమో వరః

ద్వితీయో నౌ విరూపాక్ష కాజాస్త్రాణాం చ సంగ్రహః

మా హేశ్వరం తథా రౌద్రమశ్ర్రం _బహ్మాశికో మహత్‌

అభేద్యం కవచం దివ్యమ చ్భేద్యం చావీ కార్వు శ్రీం

పరశుం చ తథా శర్వ సదా రమార్ధమేవ చ

నహాయా జ్యా మహా దేవ భూతౌ యుచ్దే హ్‌ గచ్చతామ్‌,

వవచు స్తితి బేవేశ ఆజా భృంగిగిటీ హరః

కుండోడరం విరూపాశం సర్వ(ప్రాణి హితే రతమ్‌

యువామథ చ భూలేశౌ సహాయా సతతం రణే

పీచన సోమనాథుని యాం[ధ్రీకరణ విధానము జ్రిగ్టీత్రీ సంగ్రామం గచ్చతాం ఘోర మేతయో ర ఏలగాలినోః ఇత్యుక్యా భగవాం ఛర్వ స్తతై వాన్తర ధీయత,

• భ. ప 105 అధ్యా. 9 _ కళ్ల పయి శ్లోకములలో శీవ్రండు (ప్రత్యతుమగు టాదిగాగల విమయ ముల సనువదించు పట్టుల నీ (క్రింది రెండుపద్యములు శఅవు. కహానీ ధిం బన్నగహారుండు పెన్నిధి. ని పొంగుచున్న వేదల[క్రీయ ల య్యన్నా దమ్ము నలల గనిమిా 'శెన్న6గ నేవరము లిచ్చ యిచ్చేర వానిన్‌. సీ, అనుడు వారిరువురు నై క మలఠ్యముతోడ నమరాసురాది పై న్యాధిపతుల కోడకుండంగ మాకొక వర మిాశొన రౌద్ర మహేశ్వర (టబ్మాశిరము లను న(స్ర్రుములు నభేద్యకవచనులు దిన్య ఇచాసములును బరశ్వధవి'కేప ములు గయ్యనుల శీము పోవుచోం గాధ్రుగాం (శ్రమథద్వయంబు మ క్పార్మ్వములను లి వొచ్చుటయ్‌ నీగి రెండవవరము నాలో బారుండు వారికి నడిగినయట్ల యిచ్చి భృంగిరిటిని గుండోదరుం బిలిచి వీరి సమరములః గావ్సడని పంచి చనియమె నంత, ఉ. పారి. ఆ 1కు 16 ళో ఘట్రమునకు నవాజత్వ మబ్బుటకగానుు నాచనసోముండు వబాలసునకు నన్ని బెట్టినాండు జాంస డిభకులు శివసాతా క్కారను

ీ04ీ సాచన హోమనాథుండు.కొవ్యోనుశ$ీలనము

నహ ను. నకు బొందిన యానందమును జెప్పుటలో ”చెన్నిధిగని పొంగుచున్న 'శేదలక్రియ” అను జాతీయమును కూడ్చుట యొకటి. బూంన డిభకుల శరములను బేర్చి ళూర్చి చెవ్పుటలో మూలముకంకు మే _లరమని చెప్పనగును,

"రాడాస్త్రాణాం చ సంగ్రహణ” అను దానిని (గహీంపకుండు కే యుచితము. ఇట కొనంవాళొ అనగా సంచయమని యర్థము వరము లన్నియు. బేర్కొనంబడవలసినవే గాని సామూహీకమ:గా నడుగను, సనీయను వలనుపడదు మూలమున నీ య ధ్యాయముననే మైదాఆుక్లోక ములలో సీశానవరముల కలిమిని నంప్రాప్తమయిన తేజముచే భాసించు బాంన డిభకల వర్షనము ఫునరు క్రియగుట పరిహారింపం బడీనది. కాని వారల భ_క్ష్యభినివేశాదులను నూ్మత్రము సం్యగ్రపహాముగా నీ [క్రింది పడ్యమునందుః జిస్పినాండు,

కు కనచ ధనురనశ్ర్ర నికరము

నవిరళ రు.దాతమాలిళా భరణములున్‌

ధవళవిభూతియు హార వార

శివ శివ శబ్దములు గలిగి చెలువనయి యున్నన్‌. ఉ. బారి, 4.18

బనార్రనుని విషయము భ, ప, 106 వ అధ్యాయము. లో మొదట మూడ కోకములలో, దడవి యుండ లేదు అనంకరము 'లెండ.ళ్లోకను

లలో నాతని విద్యా పారంగత్వము, విహ్లోపాననలు వర్షింపంబడినవి, అను వాదమున పహాంసడిభకులు తపంబున కుప[క్రమించిరనునవుడు ఉజనార్షనుని విషయమ నుణూడ (8సావించి “విద్యావి వేకనిధి మురారి నారాధించె “ఛజగ్భహామున” (8 ఆ-18) అని ఇెప్పంబడినది. ఈతని విషయమున -బిపముచేయుట గాని వరముల, బడయ.టగాని శేకంట్క నా విషయ ంయ్‌న్సు ద్ర ల్యేకించ్చి చెప్పు టనావళ్యకమని సంగ్రహించినాండ్కు సోనున,

పీచన సోమనాథుని యాం[త్రీకరల విధానము క్లీరిక రాకుమారులు హంత డిభకలు వేంటటకుం బయనమస భట్ట మున సోమనాథుని యాంధ్రీః రణము మూలను నతికమి ఎచి వడచినది, వేట నన్నాహ మా (క్రిందివిధముగ నొశేశ్లోం మునం జెబ్బంబడినది. న్లో తతః కదాచితొ వీళా మృగయామటతుః కిల జనార్ష నేన నహితా రశ రశ్వ గడై రవిక భ. ప, 1061. అనువాదమున నీ వి .యము వివరముగా: చెచ్బంబడినదిం మూలము ననుసరించుటయు ౭రిగినది. ఇట రెండు పద్యములలో వేట నంరంభము సతి నేర్చున వీవు! కఠరించినాండు సోమన్న ఆ పన్యము లివి; శ కరి తురగ రథ పడారులు పరి వేస్టింపంగం గొలుచు (ప్రజ ముందటిగా నరస జశర్షనుండుం జన నరిగిరి వేంటాడ ధరణి యల్ల ల నాొడన్‌, క, చవెలివాజును గాలరులును నవలలు చెరలు దీమములును వడీందీరిన కు కలు నాళలెిగోలలును నుం . డల (క్రోవులు వేటకారడంబు 'జెనుపలోన్‌. ” ఉ. వారి, క అ.౨1, 22, జాంనడిభకులు వారిజె.టం నొనిపోయిన వేట స౦ంకరములను 'దమవై భవము మెజయల€౬ బర్రాారికాగణ మనునరించిన విషయమును వర్ణించుట (ప్రకరణోచితమే 61గును. న షా! మూలమున నా రాక హూ3కుల వేంటవర్మన మేడు శ్లోకములలో నంహాను-గాం గలదు వా. నిట నుడాహరించుచున్నాను,

శ్లీగ్రఢ్రీ స్‌చనే సోమనాథుండు_కౌవ్యానుశీలనము శ్లో వనం గత్యాతుతౌా వీఠా సింహివ్యాఘాంశ్చ జభ్నతుః

తితై ర్చాతై ర్దాహారాజ వరాహానథ నర్వళః |

వ్యాలానన్యాన్నృగాన్‌ హిం[సాంఛవభిశ్చ నహ్‌ితౌ నృప

వీవు ఆయాతి వివులో వరాహో దీర్ధ్స లోచనః |

ఏనం హాణేన నంధింధి యాతి చాయం మృగాధిపః

అయమన్యోఒథ మహీపహః శృంగ (పోత సరీన్ఫపః॥

వీలే ఖలు మృాః సార్టం శావై ర్బాధంతి సర్వశః

వ్‌ తద్భృమతి సర్వత భీతం శశకులం మహత్‌ |

శావం న్తంం వీబత్సాధు న పాంకవ్యమిదం శుభమ్‌

(గ్రహీళవ్య మిదం సర్వం నిరుధ్య శ్వగణాంహా |

ఇత్యాది శ్పః సుమహోన్మృగయాం కుర్యతాం నృప

తత్రియాణాం నృప(కేస్ట వ్యాధానాం వైన ధావతామ్‌ |

పాత్వా మృగాన్‌ సుబహు శో వ్యా(ఘ్రాన్‌ సింహాన్నృపో_త్త్సమా

శ్రమం చ జగ ్రతుర్వీకౌా మధ్వం యాతే దివాకళే।

భ ప. 106:2-8

ఆనువానమున సింహవ్యాఘాది మృగశంతతిని * వజీటాడు టాదిగాగల వినరమున్సు వేటగాదలొమాటలును-- విమవంబడినవి, మహారాజులు సర్వసామాన్యముగ వేటాడుటలోం గాననగు విమయ "ములను వర్ణించుటకు రూకుగ్య, సోమన మూలమున లేని వరావాకుల మును వేంటటాడుటను నంభుటింపం జేసినాండు. ఈ మృగయావిలాొనమును సోమన మొదు పద్య ములలోన్కు నొక దీర్ధ మగు వచనమునందును 'వర్శించినాండు. ఈ $ ట్రమున పాంనడిభకులకు ననమునందు. గాననగు వరాహకులము నీ (ఎదివిధముగాం జూవినాండు

నాచన సోమనాథుని యాం దీకరణ విధానము కి క నీ. (ప్రబల దంస్ర్రాాగ పర్య స్ప ముస్తా సంబ జందాల శబల వేశం3 పంకి భునఘనా భననీల ఘనవన (=తి ఘాత ఘన ఘర్ష ణావ భన్న(్యమయమంబు ఘురఘుఠారవఘోర ఘోణ్యాగ వఘాణ వి (దాణచ్భ దాచ్భ్చన్న తాంతలతము ఖననఘళాత్కారి భార ఖరో త్పాత(తి వాల్య భఛా(లీ ధ్వన్త యవనరాజి కే, ఫేట భట భాషణోద్భ టాఖీట దటుల కటిల కటుకటాశేతణ మోభ బధిర మతిరభన భానమాన యానాభిమాన శౌమ వి[ియా కులము వరాహాకులము. తీ వల్ల వేనపు గుండులు నడచినట్లు మంఫుగొని సము యెజుంగక మలసి మలసి నెనరు వారికి నుటుకంగ నొక్కి మన్ను6 బోతు లెడచొచ్చె దాంకుడ్తు పొదలువోలె ఉ హరి 4ఆ_ 24, ౨6 ఆ మన్నుంబోతులను వీరు వేటటాడుటయు, నా వరాహములు చిల్లాచెదరగుటయును నీ [క్రింది వచనమున నతి రమ్యముగా వరిం బడినది, వ. ఇవ్విధంబున నెగసినయిజ్డే నాలు*పకాళ్ళునుం (టెవ్వ నొక్కమ్మున నేసి చనునెడ మజియు నప్పటప్పటికిం జబొప్పరులవలన నువృ్పతిల్లిన చప్పుళ్ళక౬ బెప్పరం ఖైనతుప్పలం దూజుదుప్పులును (నిడువేట

లీ08 వోచన సోమనాథుండు-కోవ్యానుకీల నవు" కార్లు) (వేటకుం) గడంగిన నడికి నడీకి కడవారికి వెడగాక తొడిగిన యమ్మనశపడి పొరలుపికుల విడువక చిడిముడి పడుకడంతులును సీడులకుం బో టబ ్‌ సూటి మెయి దాంటియు నేట్లచే విటతాటం టై నలేటి కదుఫులును వీతు ద రొప్పువొటిగాజకు.గాఠ వెజిదఆొచి పటిచునెడం దెరపీ నుతికిన తొజు(దొక్కునం గుళ్కలచేం బటిపటి యైన యజుములును సొందటు గొందజు ముందటం గొందలం జంది యం౧దంద నందడిం (శ్రిందు మిీందుగా వైచినం జిందణ వండటి లుగా [వందిన కం జేళ్తును నేజనం వొలంగినను నూదివిజింది.ఆా డై యాదిగొని పాదులవారిచే యాదులఇ"దులచే మూదలించిన సీదరం బులతో, బాదుకొనిన యీదులును ఎవ్వలవ్వలనుండి ఇి-డ్యతెవ్వ కుండం (దవ్విన చమూదంబులంబడీ (క్రొ వ్వజుక మన్వంబు నివ్వటిల్ల 6 బట్టువడిన చివ్వంగులునుం గలి*నం గనుంగానుచు వెండియుం శీలగాలి నోలిం జూలుకొలిపిన కాలువలకుం ఇాలువడి లోలోపలం గళవళించియు దోజోడ జోడెంపువలలకు లేటివేడెంబు బేనీనం నగూడణఒడియును మున్ను పన్నిన కన్నెవలల నన్ననన్నం బోవక యన్నునం గన్ను దిరిగిపడి నన్నసున్నంబుగా దన్నికొనియును నడ్డ గించి నించిన యొడ్డువలలకు నడ్తించి బెడ్తునంబడక గడ్డుఅికియు

• మవృగంబు లనేకంబులు వొలియుటయ ను వేంటటచాలించి బూంనడి భధ కులు నడవ్చులందిరిగి పరిశ్రాంతులై కెనాననీతందాగా. ముగుడం = దలంచి మధ్యాహ్న నమయంబున. ఉ. బారి. కీఆ_-99 ఈ విధమున వేంటటయం దలసిన పాంనడిభకు లొక తటాకము నొద్దకు చేరిరి. ఈ వివయము ననువదించుటలో "అడవ్రులం దిరిగి పరి (ాంతులై” అని కవివాక్యముగా మార్నంబడినది వార లిట విశ్రాంతి లైళొనిన సందర్భమునం దీ[్రింది శ్లోకములు గలవు,

నాచన సోమనాథుని యాం[ద్రీకరణ విధానము 00 శ్లో. అలం హీ మృగయాస్మాకం (శ్రమః నముపజాయ'తే ఇత్య్యూచతుర ్రహో రాజం పుష్కరం జగ (గ్హతుః నరః | నరస్పమిప మాగమ్యు మునిసిద్ధ నిపేవితమ్‌ వీజన్భాకుత సానూప [శమా_లత్త్మత సుఖా స్థితః ఠరతో జనాః నరః స్వే వీగాహ్యా శ్రమ కర్షి ళా + ఖిసాన్‌ (పవాళొన్‌ పదా నొ భవయామాను శార్తవత్‌ క ఛభ. ప. 106 అధ్యా. 9, 10, 11. పయి శ్లోకములలో వుష్కర మను నొక్క_పదమును (గహించి, పోమవ యొక సునీర్ధ మగు సమానమునం దటాకవర్శనమాను గావించి నాండు ఇం దీతటాకముమొక్క_ సొబగును, గాంభీర్యమును, చీత్తరువ్న పగిది సువ్య క్త మగుచున్నవి, మజియు నితరవిషయములను సంగ హించి, యీ (క్రింది పద్యమున, వాంనడిభకు లాసరోవర స్వచ్భజల ముల (ద్రావి వి(శ్రమించిరని యనువదింపంబడినది, క, కనియా పడా కరమున దను పారెడు నీరు [దావి తమసేనలుం డా రును విశ్రమించి రాసే చనకములగు తరుల నీడ సె కోతనులకై * ఉ పరి. ఉీఅఆ = 381 ఆత ప్ర బేశమున కనతిదూరమున మున్యాశమ మున్నటు లచటికి వినవచ్చిన నూధ్యందిన నవనధ్వనులవలనం బసిగట్టి వాంసడిభకులు జనార్దనన మేతంబుగా నేంగి, కాశ్యప మున్యా(శ్రమంబును జేంర. ఆట బారలకుం 'జేయంబుడిన యతిథిసత్కారాదుల వర్తనము ఫురాణఫవక్కీ నుంట సోమన విడిచినాండు. ఆ ముసీశ్వరులతో నంభాముంచు. పట్టుల సీ (క్రింది శ్లోకము గలదు. డై

విం నాచన సోమనాథు(డు-కొవ్యానుశీలనము తతో వాంసో భాపతే తాను ననీ నృంయుకవాక్‌ నృప వీశా హి నౌ ముని_శేషస్టా యష్టుమైచ్భత్స పాధనమ్‌॥ ఇభ. ప, 107. 4, ఇందు పహూంసునకు *నసంయుతవాక్‌” అనునొక విశేషణము వాడ బడినది. కళ్యపమహోమునితో నంభాషించునప్పటి వాంసుని శీలమును బరిశీలించుచోో దరువాతి భుట్టమున పీకు దుర్వాసునితో నాడినఎల్కుు లును, నచటి (ప్రవర్తనమును వింతగ వోంచును ఈ విషయము నట (ధ్రస్తావింతును, ఈ (క్రింది శ్లోకము నందలి విషయమునకు సోమన యనువాద మున మెటుగు వెట్టంబడినది, యదిస్యా త్వత్ర గచ్భామో వయం శిషై ర్నృప్తోత్తమ అస్ముహే వాన్యథా శాబన్‌ నిత్య్యూచుః ఇలః కాపసాః, భ,ప 107 _ 10. అనువాదము : క, అనుటయు వారందటు హూం సుతో నిట్లరిరి శాజసూయమునకు మి జనకుండు దొడలినం జూలును మునుముట్టన వత్తు మిందు మోసము గలబే ఉ. హరి శ ఆ 40, మూలమున మిాజనకుండు యజ్ఞము చేనీనచో వత్తుమనియుండగా నమవాదమున "రాజసూయమునకు మి జనకుడు దొడంగినం జూలు అనుటలో గొంత నేష్చు కాననగును. ఈ రీతిని మృదువుగం బల్కుటజే బాంసాదులట మాజుమాటాడక వెడలుట కవకాశమును గల్లుచున్నది, దుర్వాసుని అశ్రమనును వర్శించుట మొన్టలై నవి మూలమున సుదీర్ధ్మ ముగ జేయంబడినవి

హీచన ప్రోమనాథుని యాం[ద్రీకరణ విధానము క్రీ అ వివరముల నిట పొందుపణుచుదున్నాడను. శ్లో, యతయో నియతా భూత్వా మం(త్ర(బవ్యా సిపేవిణః (బహ శసూలేపదే సక్తా _స్తదర్థాలోక తత్చరాః నిర్ణమా నిరహంకారాః కాపీనాచ్భాదన (వళౌః తమాత్యాానం జగద్యోనిం విమ్షుం వి శ్వేశ్వరం విభుమ్‌ (ువ్నూరూపం శుధం శాంతమతరం సర్వతోముఖమ్‌్‌ 'వేదాంపమూ ర్తి మవ్య కృమనంతిం ఇాళ్వతం శిపం నిత్యెయా క్షం వికూపాతం భూతాధార మనామయమ్‌ | ధ్యాయంతః నర్వదా "జీవం మనసా సర్వతోముఖమ్‌ దుర్వానసా సదోపాన్యం వేదాంతై కరనం గురుమ్‌ తర్మ_నిశ్చిత శత్త్వాన్ధా జ్ఞాననిర్మల చేతసః బాంసాః పరమహంసాశ్చ శిష్యా దుర్వాసనః (ప్రభో గత్వా తత్ర మహాత్శానా తౌ దృష్వా తూర్ధ్వశేతసమ్‌ దుఠ్వానసం నుహాబుద్ధిం విచిన్వానం పరం పదమ్‌ క్రుద్ధో యది స దుర్వాాసా దుం లోకానిమాన్‌ తమః ేవా అపి చయం (ద్రమ్షుం క్రుద్ధం వై న తమాః నదా రోషమ్తా ర్తి! సదా యస్తు కు. దాఠ్ళా గ విశ్వరూపధ్భక్‌ . భ్‌ వ. 107 అధ్యా. 19 19, ఇందు వర్ష్మిఎపంబడిన దు ర్వాసునాశ్రమమును, నండలి తారల వై స్తవమయమగు వేషధారణనులను వర్గి ంచుటను సోమన విడిచెను. పరమపద ఛచింతనుండనియు లోకములదహించు. తీరును గానంబడెడు వాండని దుర్వాసునిగూర్చిన వర్మ నమును సోమన పరిహారించినాండుం శఈ విషయముల ననువదించుటలో సోమనాథుని పోకడ వేజుగానున్నదిం మహాతపక్శాలియగు దుర్వాసుని చి(త్రించుటలో సీ యం॥క ఛాక్ళతి జీ విధమగు వివరణములను దడవ లేదు,

లలల. సొాచన సోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము జనార్షననహితముగ నా పాంనడిభకులు దుర్వాసు నాశశ్రమము నకు: జనుటయు నట నాతని గాంచుటయు సీ (శ్రీందివిధముగం యను వదింప బడినది. మ, అనినం దమ్మునితో జనార్జనునితో జూంసుండు నంతోమ మొం ది నిజేచ్చం జనుచోట బుష్కుర నర న్పీరోత్త రారణ్య పొ వన భూమిం బరమోస దేశమున దుర్వాసో ముసీం(ద్రుండు శి వమ్యనికాయంబుం (శబోధవీథిం జన జేయన్‌ సాయమై తోచినన్‌. . ఉ. హరి 4ఉఆ _ ఉక. ఇందు దుర్వాసు నా[శమము పరమపావన మైనదనియ్యు శిష్య _ వర్గము నుద్ధరించుటకయి మానసరూపమును చాల్చిన పరమోప దేశ మని కాననగును, ఇళ్లు తరువాతి శ్లోకమునందలి కొండొకపదమును గూడను బరి హారించుట గమనింపందగినది. సోమన యిట నా దుర్వాసుని న్వరూప వర్షనము నమూలకముగ.౬ జేసినాండు. ఆ శ్లోకమున్కు సోముని యను వాదనును నీ దిగువ పొందుపజుచుచున్నాండను, ల్లో, కళ్ళ శౌాపీన వననో వాంనః పరమ యేన చ చృష్ట్వైనం వ్ర తయోశేవం బుద్ధి రాసీన్హవోమ తే. - " . భ. ప 107. _ 20, =. ఈ కావిచీర ముసుంగు కచ్చడంబునొ వాచ్రాా ... జోడతలయు నిడుద బొట్టుజూచి-- ' నోంచితోడి వెదురు. గోలయు, జీక్కాంబుల. న్‌ గట్రియున్న బుజ్రికాయం జూచి, 'ఉ, హారి. శీ ఆ = కలె . పై కోకమునందలి ర కళాపీన మనుదాని ననువదిరవాలేదు. జాతీ యత యుట్టిపడుసట్లు "కావిచీరొ అనుపదమును జొప్పించుటయగాక, నిందలి ఏశేషణములస్నయు నమూలకములే,

హాచనీ సోమనాథుని యాం[ద్రీకరణ ఏధానము వక్ర నమాధియంకు నిశ్చల థ్యానుండయియున్న దుర్వాసోమవే ముని ముంగల పాంనడీ భకులు తమలోదానము గృపహాస్థాశ్రమ ధర్మముల గూర్చి చర్చించుకొనిరి. అ విషయము మూలమున నెరిమిది శ్లోకము లలో గలదు. అవి: శో. కో నామాఒసౌ మహాభూతః కాపాయీ వర్ణ విత్తమః కశ్చాయ వమ[శ్రమో నామ విహాయచ గృహా శ్రమమ్‌॥ గృవాస్థ వవ ధరా ఇల గృవాస్థో ధర్థువి ' త్తమః గృహాస్థో ధర్భరూపస్తు గృవాస్థో వర్గ ఏవ చ| గృహాస్థశ్చ నడా మాతా (ప్రాణినాం జీవనం నజా తం ఏనాఒన్యేన రూజేణ వ _రృతే యో౭ఒతి మూర్ధవత్‌ కి ఉన శ్పత్తోఒయం విరూపోయమధవా మూర్చ ఏవచ ఛ్యాయన్నివ నదా ఇచాయమా స్టే వంచయిలౌ2. వివా! కిమేతే ప్రాకృత జ్ఞానా ధ్యాయంత ఇతి కించన వయమేళాన్‌ దుఠరారోహః న్యాశమా+ంతరకల్పకాన్‌ | స్థాసయిప్యామహే నర్వాన్‌ మందబుద్ధీ నిమాన్‌ గృహే ఒలా చేవ ద్విజానేతాన్‌ మూఢవిజ్ఞాన తత్పరాన్‌ అనద్హాావా గృహీతాంశ్చ బాలిళాన్‌ దుర 'ఖరీనిమాన్‌ వపాం శాస్తా చ ళోనూఢో న విప్రో వయమత్ర బా। ధే '్రైన_క్ష్యని సంస్థాప్య వునర్యాస్యావ నిర్చ్యతా. భ ప. 107; 21.96 వీనిలో భజూంనడిభక లకు గృపహాస్థాశమ ధర ్రములందుం గల యఖభినివేశమును వ్య క్రపజుచుకొసరి, అంతియగాక నీ యా(శ్రమవాసుల సీ యాపదనుండి రథ్మింప నిళ్చృయించుటయు విదితమగుచున్నది. వాంస డిభకులుు దుర్వాసోమహోమునిని మున్నెన్నం డెజుంగరని మొదటి శ్లోకమువలనం దెలియుచున్నది. సోమనాథుడు పయి శ్లోకములలోగల

లీక సాచన సోమనాథుండు_కావ్యానుకీలనము నన్యాసినింగ, గృవాస్థ ధర్మాదులలోని భావమును (గ్రహించి య్య,క్రింది మూండుపద్యములను స్వతం[త్రముగ రచించినాండు. చ, లిరిసిన కూడు బెచ్చి నలుదిక్కుల బోడలు తిండి పెట్టలగాం శెంగిన పొట్టళోడ నొక పీంటటపయిం దొరవోలె సెవ్వరిన్‌ నరకగొనండు పట్టుకొని వాం గజిగొన్న బలే యెజుంగుం డ కృంరి బలుమోపు నమోదు నయగారతనంబది యుట్టిగట్టినన్‌, కే. గాంధవ్రలం బాసి తమయిల్లుపట్టు విడిచి తల్లి ద((గ్రులు నగవం గై తవముతోడ బోడతలలుగా, బడసిరి పొడువలెల్త మ

• పీనిమాటలచేం గడా వెల్డులైరి. చ. ఎజు(గరుగాక లోకమున నెవ్వరికై నను మేలునేయంగా నొజుపగు నాశమంబున నమున్నఠమైన గృవాస్థ ధర్ముముం బటిగడవై చి గోంచిగొని పాఠెకు పొల్లకు ము క్రిగల్లునే పజటిగల నేటినం గొలుచు పాంతటికిం గలజే తలంపలన్‌, ఉ. వారి 1ఆ _ 46, 47, ఉ9, =షయి పద్యములలో స్వతంగ్రమగ్ను ననువాదమున్సు నూలభిన్న మగు రచనమును గాననగును. వాంసడిఛభకుల్పు దుర్వాసుని నిందింయటతో శాళకం జీవితేచ్ళు గలబేని గృహాస్థధర్థ్హమును స్వీకరింవు మనినారు. జనార్లనుండు వారినం భావణనుల కడ్డువడు నవసరమున్య మూలమున "మంద తేజసౌ” అను (వయోగము “లేజన్సరములగునె మాన్యావస్కండ్రుతికళలోర వచ నము” లని నేద్పుగా నువదించినాండు. బనార్దనుని శీల ఎను నిరూవించుటలో సోమన మూలమునకుం గొంత మెజుంగు వెట్టినా డనవచ్చును జనార్షనుని క్రీందవలుకుల జాచునది,

నాచన సోమనాథుని యాం[ధ్రీకరణ విధానము వీ1$ అశ్రావ్య మిదృశం ఘోరం మయా (పాణభృతో నృపా కిం కరిప్యామి మందాళ్ళున్‌ మ్మితత్వాద్‌ భవతో నృపా£ భ ప 1606 అధ్యా, 16. "లేటలెల్లమ*స తీయని పలుకుల పాంసడీఛభకల దుష్టత్వమును, జనార్జనుని శీలమును వెలిబుచ్చురీతి నాశ్లోకమున కీ ్రిందిపద్యముకలదు, గీ చెలిమి మాతోడం జేయుట చెట్టకనము దానం గీడెంగవ్చట్టినం దగిలె నాకు ననుభవింపక పోవునే యక్క టకట | వరుసతకో దాగరయు నెండవలసిన్టు ఊఉ వారి, 4 ఆ-కకీ ఇందలి *౨వముసుతో దాంగరయు నెండవలసినట్లో అను జాతీయ మును గూర్చుటలో మూలవిపష య మునకు “ఎమోయ్యు వన్నెయు ననువాదమునల బెంగినవి. ఇళ్లు దుర్వాసోమహోముని (ప్రత్యు త్తరము ననువదించుటలోనను సోమన తన రచనా ఎనెపుణ్యామును జూపీనాలడు. ఈ (క్రింది దుర్వాసుని పలుకులకు సోముని యనువాద పాటవమును గమనించిన నావిషయము వ్య క్రమగును. మూలము : | [ తతః క్రుద్రోఒథ దుర్వాసా ధక్యన్నివ తయోరసూన్‌ వశేనాన్తైథ దుళ్వాసా కాబేణాగ్నియుజా సదా పశ్యంస్తా చ్‌ దురాళస్దన" రోషవ్యాకులి తే దైెయ। కుర్యన్నివ తదా లోకాన్‌ భన భాతానిమాన్‌ నృపః ఆాహ్మ్హుణం చమయుషాపశ్యన్‌ సౌమ్యేనాన్యేన శీవలమ్‌ " ఉవాచ వచం రాజన్‌ ధ్వంనత ధ్వంనతే తఠాన్‌ | భు, ప, 10% అధ్యా వశేఎతి

క! నాచన ఫైోమవాథుండు.కొవ్యోనుశీలనము ఆనువానము : క. కరుణయు. గోపనుం కనుగవ

నొరయఃగ నొశచంటం బాలు నొక చంటను నె

త్తుషం గురియు గతి జనార్షను

ధరణీశసుతద్వయంబుం దప్పళ చూచఛెన్‌.

ఉ పా, క ఆ 59.

మూల శ్లోకములందలి "రా దేణ, సౌమ్యేన” అనుపదములకు 'కాద్రు సౌమ్య దృష్టులను *కరుణయుల. గోపము" గా ననువదించుట నమంజనకముగా నున్నది. రాజులవందజును దహింపంగల నమర్థుండ ననియు దనకోషము నణచుకొనుచున్నా ననియు దుర్వాసను డనినట్లు మూలనునం గలదు సోమన దుర్వానుని మావీత 'ఫ్రమ.ను, గోపానల జ్వాలాధిక్యముల సీ విధముగ వర్శించినాంయం

గీ. చూచి యిట్లను భూపాల సుతులతోడ

నన్ను6 గనలించి _బదుకం గన్నారు లేకు

అొలిసితిరి వొలిసికిరి వే పొంకు తొలలంగి

మిము శి దరికొను కోపంబు (మింగికొంటి. ఉ. హరి. శీ ఆ_6ఉ0

దొర్వానుసీ వలుకులలోో సింది శ్లోకమును (భ, ప, 109.19) సోమన విడిచెను,

లో శకేతస్టిన్‌ యదు(శేప్రే. రక్ష, త్యేవం జగర్పతౌ

యువయోః సర్వథా జీవః సజ్జీవ ఇతి మే మతిః ॥

తన్నంతగా నవమానించిన వాంనడిభకులను శపింపక విడచుట దుర్వాసుని (ప్రకృతికి నహాజలతణముకాదు, మజియు నాదుర్య్వాపారులు (శ్రీళ్ళమ్షంిచేం జంపంబడుట శుభమని యా ముసీశ్వరుండు పలుకుటలో నౌచిత్యము లేదని పరిహారించియుండ. ను సోమన, ఇందీతని యుచిరజ్ఞ్మ్య శయు గన్నట్టును,

వాచన సోమనాథుని యాంద్రీకరణ విధానము శ్‌

“ఇత్యుక్త్వా గచ్భగచ్చేతి హంగం (ప్రావా వునః ఫునఃొ (భ. హ 109 అ _ 17) అను శ్లోక యుత్తరార్థమునం గల “గచ్చగచ్చేతొ యను చానిని *పో పొమ్మని” అనువవించుటలో బెనుంగుతేన ముట్టిపడు చుంకుట నృష్టము.

పాంనడిభకుల ననునరింది వెడలిపోవుదు జనార్షనుంకు పలికిన చలుకుల ననువదించుటలో సోముని యాం, ధ్రీకరణ వై శిష్ట్రము వ్య క్త చుగుచున్నది. "నష్రావిమావితి తదాన మేనే దుఃఖతః పరం (భ,ప.110 అధ్యా. ల్లో. క) అను డాని నమవదించుపట్టుల నీ (క్రింది పద్యమును రచించినాండు సోమన _

క. వారి వెనుక నం తంతం .... శేరి జనార్ల్దనుండు వోయెం జెడి రళటకటా |!

వీ రఠనుచు విధి వినోదము

వారింపంగ మనుజకోటి వళ మే యనుచున్‌. ఉ. చారి. 4 అ-79.

పాంసుండు గావించిన దుష్కృకమును విధిశృతమని జనార్ట నుండు తలవోసినాండు ఇది రాబోవు కథమ నూచించుళకు యనవచ్చును,

వాంన డిభకులు దుర్వాసునాశ్రమమును విడిచిన యనంతరము యతి(ప్రవరులు వెంటఠా నచ్యుతుని జూడ బయలు వెడలినాః: డా యతీ శ్వరుండు. ఈ సందర్భమున నీ (క్రింది శ్లోశములు మూలమున గలవు

పలాయన పరాన్‌ సర్వానిదం (పాహా యతీశ్వరాన్‌

ఇతో 'జీళాద్వినిర్లత్య వుమ్మరాత్పుణ్యసంయా తాల్‌ ॥

మందం మందం సమాశ్వన్య వి(శమ్య చ తేతన్తతః

్రవిశ్య ద్వారకాం "జీవం శంఖ చ[క గచాధరమ్‌ ॥

దృష్ట్వా చ తసై నై (వళవే వత్యూమో యతిన త్తమాః

నషహ్‌ా రత్‌జ్ఞగదిదం ధర్జువ_ర్తనైని సంస్థితేః ॥

ణి

లేప్ర నాచన సోమనాథుండు.కో వ్యానుశీల నము అఆద్యో లోకగురు ర్విషవుర్య తాళ తత్త్యవిత్స్రయః ఉద్ధ ల్యే కంటకా నృర్వాంఛశాన పృథివీమిమామ్‌ | న చ పాపాన్‌ మహాఘోరాన్‌ సర్వాన్‌ పాపకృతాన్‌ (ప్రభుః రవేన్నః సకలాన్‌ సర్వాన్‌ జ్ఞానేవు నియతాత్మనః ఇదనుద్య తీమం విప యానామద్య విధీయ తామ్‌ సాహసం యత్కృతం తాభ్యాం పాతభేశాది సత్తవూాః ॥ భ.ప 110 అధ్యా : 5 _ 10. పయి శ్లోళములలో దుర్వాసాదులు ఫుష్మ రప ేశమును విడు చుట్క (తోవనటనట విశ్రమించి ద్వార కావురము (ప్రవేశించుట, శ్రీకృష్ణ (ప్రశంస యాతని లోకరత్షుకత్వములకు సంబంధించిన వివరము లనా వళ్యకములని సోమన పరిహాూరించినాండు, ఈ విషయజాల మంతటిని యా పద్యమున నిమిజ్చినోండం ళా దు ర్వారోద్గమ రోవపోవణము లై ధూ_ర్త్యవలాపంయు లం తర్విద్యామహిమం గలంప యతు లంతం జేరనేతేర సీ నిశ్వేదం బుడిగింప నచ్యుతుండ పో నిర్యాహకుం డంచు నా దుర్వాపోమునివుంగవ్రండు గదలెన్‌ దుఃఖాకులస్వాంతుండై క. మండణగ మండలం నార్చిన ఖండితబిదలములు. (ద్రుటితకౌపీనములున్‌ దండముల తుండములును గ మండలుశకలములు( జూచి మజుకువ దోంపన్‌. ఉ వారి. 4-74, 75 పయి నుదాపహారించిన వానిలో మొదటి పద్యమునందలి "అచ్యు తుండ పో నిర్వాహకుండు” అను వాక శ్రమున మి౭దిశ్లోకము లందలి ఖానమును సంగ్ర్టహించి యున్నాండు. ఖండితసరికరముల వర్ణి ంచుటలో

పీచన సోమనాథుని యార్మద్రీకరణ విధానము వ్త్తేప్ర నలం నలం వ్యర్థపద్మ పయోగరాహిత్యమును ౫నివంపంజీయు నూహాతో వాని నన్నిటి నొశే కందమున నిమిడ్చినట్టు గన్పట్టును, దుర్వాసముని ననునరించిని యతిన _త్తముల నంఖ్యను (గ్రహించు టలో. గొంత మూలభిన్నత్వము గలదు అశ్లోక మిది. “పంచ నైవ నహ(స్రాణి వురగ్భృత్య మహామునీమ్‌ దుర్వాససం రపోయోచని మిోశ్వర స్యాత్థు నంభవమ్‌, భ. ప. 110 అభ్యా - కసికి, ఈ విషయము ననువదించు పట్టులగల నీ|క్రింది పద్య భాగము (4 అ - 76) చూపట్టును, గీ. మురవిరోధి ముందట నిట్ట మోవుగట్టి "తేరం బంచి సహా(న్రయతిపవరులు.. 90696 64 ఈ పద్యము శిండవపాదమునగల "పంచి" యను పదమును “పంచ” అని నవరించినచో నూూలానుసరణ మగును, కాని "తేరం బంచి యనుటలో. గల విస్పష్రార్థము ఆమాఫవుగట్టి తేర” అనుటలో లేదినియీ చెస్పవలయును. మోఫుగట్టి తే నియమించి యనుటలో నే పద్యమున కన్వయము కుదుకును. ో శాని “లే తేరులు తెచ్చున కగు (బౌల: |్రియ = 99) అను నూ(శమును ఇట్టి అ-నేరొ అను పదమునకు గతీసికొనిరాగా” అనియర్థము శెప్పినచో, పంచి యనుచోట *పంచొ అని నవరించుట కవకాశను కలదుం శ్రీ కృష్ణుండు, యతి(ప్రవరులను గాం చినప్పటి దుర్వాసమపహోనుసి భీపణాక్ళతి మూలనున సీ[క్రిందివిధముగ కలడు. శ్లో. పృష్టతోఒప్యను గచ్చంతి దిధత్‌ంఠం జగత్త యమ్‌ అరకోెపీనవసనం న ్రరంతేం కమపి ద్యిదమ్‌క ఖ ఎంటా ళ

కీరీర్రీ వ్‌చన ఫీశీమనాథుండు_కోవ్యానుశీలనము అంతస్తాపనమాయుక్ష్తోం భిన్న దండధరం యతిమ్‌ అంతర్జ్యలంతం రోపీ.ణ హాంసాసాదిత కల శ్ర మ్‌, " భప 111అభ్యా: 15, 16, వీని యందలి భావమును (గ్రహించి సోమన దీర్ధసమా+సము లతోసీ (క్రింది వృత్తమును రచించినాండుః మ, వసుదేవాత్థుజుడుం గనుంకొనియ దుర్వాసఃపరివాడ్విభున్‌ రసనారూపకలాప శాఎవచన (పారంభ నంభావితున్‌ వ్యసన వ్యాప్తరిరంన పాంనడి భక వ్యాళవ్యథా వ్యాకు లో ల్ల్రసనున్‌ వేవ విశేన రోష. విషయోల్లాసాద్భుత భూకుటిన్‌. ఉ. హారి. 4అ. 89 మూలనునం గల "న్మరంతం కిముపొ "పహూంసాసాదిత కల్ళపమ్‌” అను వానిని వివులీకరించినాండు సోనున, ఎవని గురించియో తలపోయు చున్న చ్రావ్మాణుం డని మూలమున నుండగా నా దుర్వ్యానయతిని వర్షించుటలో, దీర్ధనమానరచన మాపా(ేచ్మితణమున కొక విశిష్టతను గూర్చినది, శ్రీ కృష్ణుడు యతి(ప్రవరుల నర్హ్మమగు రీతి నుపచరించుట మూల మున వివరముగ వర్శింపంబడినది. కాని సోమన నకల యతి (ప్రతతికిని యథోచితోపచారంబు (4-54) లాచరించి ఆనినంగ్రహీంచి, రచించెను. ఈ ఘట్టముననే ణీ కృష్ణపరమాతు సండు యతీశ్వరుల శాశకు శారణ మరసినాండు, ఈ విషయ మును వాచ్యమొనరించు సందర్భమున మూలాతీక్రమణము గావించి సోమని మూండు వృత్తిములను రచించి నాండు. మూలమున నీవిషయ మెదుళోశములలో వ ర్లింపబడినది, అ శ్లోకములను, సోముని యాం(ధీకారణమును సనీదిగునం జూఫు చున్నాను, ”

సచీనీ సోమనాథుని యాంర్రీకరణ వీధానము 2! కతన ఎముక పన ప అపా భూయో వాపీ.కేశో యలిం దుర్వాసనం వభుమ్‌ కిమర్థం (బూహ్‌ి వి్శపేం్యద్ర అస్మిన్‌ (వ త్యాగమో షా వః దృష్టం వా వ్యాథవా కించిత్కారణం చాస్తీ వో మహత్‌ సన్యాసీనో ద్విజ్యశేస్టా యూయం విగతకల పో నిస్బ్ఫృహాశ్చ నడా ఉమాయమన్శ ల్లో ద్విజపుంగవాః (పార్యం నామ న వైవాస్పి స్పృహే నై వాస్తి వో యతః స్పృహోా(పేరితక ర్మాణః తయత్రియాన్‌ యాన్ని సు్మువతాః నిరూప్యమా*ణ మస్యాభిర్వి_ప కించిన్న దృశ్యతే న జూనే కారణం (బ్రహ్మన్‌ యువ్ణుచాగమనం ప్రతి వతావతా చానుమేయం కించిత్కారణ మస్పి వై. ఇభ. ప. 111 అభ్యా. ౨8.27. ఛా. ఈరూపంబున సంనృతిం దొజలి మోళ₹ేచింతలం జెంతలం 'జేరంగోరక యూరకున్న నిటువిచ్చేయంగం 'జీయం గడుం చారం బేదినవంతయుం గలిగ7జీ బాలార ఫావింబంబులో నారంగూరిన యంధకార మన నాహో సాహానం చెట్టిదో.

ఉ. ఆనలం (క్రంవి వెట్టి వృాదయంబను కాంగున యోగవాననా భ్యానఫునిరు గాంచుటకు నాగమపావకముం దగిల్బి యా యాసనవిహార మత్కుుణ గణై హిక శయ్యకుం దజ్జలంబుపై 6 బోసిన నీ శరీర మది పొందియుం బొందనియట్ల యూజడున్‌ ,

చ. మజికువం గత్సిరించి మదసూనములం జుబవుచ్చి మెచ్చు. జాల గజిగొని [క్రోధకామముల_ గండడంగించి పరోపకారమున్‌ జజంబడగదోచి వాచవుల చట్లలు వావి తొలంగి చిత్త్నముం

ఫీ, జటజపడీ యున్నసీకు నొకచక్కటి నెక్కటి వేడగల్లె నే. ఉ. హారిఉ అ. 855, 80, 8,

లీలల పేచన సోమనాథుండు_కావ్యానుశీలనము మిాంద నుదాహారించిన వ్లోశములలోంగల వై స్పృష్యామును (హించి విఫులీకరించినాండు, (పార్ధ్యం నాస్తి”, స్పృహోనాస్తి" అను వాని నాధారముగాంగొని యాలంకారికముగను, వ్భృాదయంగమము గను రచించి యాం (ధ్రీకరణమున కొక విశిష్టతను 'జేకూర్చినాండు సోమన, ఈవిషయములను భంగ్యంతరముగా చెప్పీయున్నాండు. (ప్రబం థోచితమగు రచనమును సొగించుటయు నిందు గన్పట్టను మొదటి పద్యమునం గల యలంకారము రమ్యు మైనది. 0డవ దాని యందలి యుపమాలంకార మలిమనోహరముగం. జితించుటలో కృతకృత్యుం డయినాండు తుదకు మూలమునందలి భావము నొకగీతమున వ్యక్న యమొనర్చినాండు. ఆ వాసు దేవుని పల్కు_ లీవిధముగ నున్నవి, గీ కలుగుటకు మోకు విచ్చేయు కారణమున సందియములేవు మిీాయట్టి సంయములకు నేవికార్యంబు గలిగనో యెజటుగరాదు "తెలుపవే నాకు నిర్దులధీనిదాన. ఉ. హరి. ఉఆ 68, ఈ విధముగనే (శ్రీకృష్ణ దేవ్ర. డాడిననూటలకు దుర్వాసుం డొకింత వంతం జెంది (పత్యుత్తరము. నిచ్చిన సండర్భమునందున్సు సోమన మూలములో.గల భావము ననువదించి సంతృప్పి. జెందలేదు. ఈఘట్టమున మూలమునందలి యేడుక్లోకము (భ.ప, 111 అధ్యా 81.3) లలోని విషయమును సంగ్రహించిననుు భావమునుమూ[త్రము యభఖాతథముగాః గొనినాం డనవచ్చును. మజియు నొకపురాణగాథధను దడవి యను వాదపద్యమునొకయలం కారముతోమ గించెను. ఆపద్యమిది, శా. వం గాజే నడతు జతుకు శ్రఖుపతో నిం(ద్రొడిది క్పాలపల్‌ మూంగం బాజటిభవ ఎదాబ్దములకున్‌ (యొక్క _-గ లేకున్నచో నాంగ న్వచ్చియు నాల జూలని ప్రతీబోరున్విడంబించుచున్‌ జాంగం బోయి తెలారివాని యెమురన్‌ దాంగలగ నీ శేటికిన్‌, ఉ. వారి. కీఅ, 929

జొచన సోమనాథుని యాం(ద్రీకరణ విధానము యం! దీన దుర్వాసునకు (శ్రీమహావిమ్షువుకడ నెంత దనవ్పుండినది వ్యక్క మగుచున్నది. క జాగంబోయి తలాంవాని యెదుున్‌ దాగంగ విశీటి కిన్‌” అనుటలో నా యతీశ్వరునకంగల యాధిళ్యముగూడ గన్పట్టు చున్నది ఈనందర్భమున. _ (శ్రీమహోవిమ్లుగ లేజోవర్తననము పదునేకు శ్లోకములలో (భ. ప 111 అధ్యా-38 _ కశ్సీ వరింపంబడియున్నదొ, ఇందు చివరి తొమ్మిది శోకములలోని విషయము నం[గ్రహించి యొళ సీసపద్యము రచింపంబడినడి (ఉ పార శ ఆ-93) అపద్యము లొ గ్తుీతియందు. ప్రయో'ంచి ౧ "ఎంచభూతసుధాకర భాన్క_రాత్ధరూపమగు సీ రూపు” అను సమానమున భావమునంతను నలత్యంతనై పుణ్యము మెఆయ నిమిడ్చినాండు. ఇఛెవలోపము రాసీయ లేదు. ఈపద్యమును దెనిగించుటలో సోముని _నేర్పుకూక్చ్పు లద్వితీయ మసామాన్యము ననవచ్చును. పాంనడిభకుల దుర్నయములను. (శ్రీకృష్ణపరమాలత్కున. కెతిం గించు నవనరమున దుర్వానసముసీశ్వ రుని వలుకలలో నొక చమళ్కాా రమును జోడించినాండు సోమనాథుంకు అమూలకముగా రచించిన యా పద్యము నిట నుదాహరించుచున్నాను, అఆ. హూంన పరవుజాంనలగు నీ యుతీం(్రుల పేరు మైంపలేక ఇచ్చు ఇకిగి హాంసుం డాగనామ హారులని శానోపఫుం బట్టి మమ్ము. వాల భంగపలఅవె. ఉ హరిఉ ౮౪. 98, ఖం చాత్ధనామ హరులనుటలో సోముని కవి తాచమక్కతి శాననగును యోగులకును, నుతృమపదమునొందిన నన్యాసులకు హంస వరమచసాంన లనుపవముల. (ట్రయోగింప నగును పాంన పరముబాంనల

జీవిక వాచన పోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము వంటి యతులు తా మగటయుృ, దమ శెస్తానరించినవాండును హాంసుం డగుటయు నీచమత్కౌారర చనమున కవకాశము గలిగినది. దుష్టుండగు నాహాంసుని పేరు తొము పహారించితిమని తలంచి యా పహాంసుండు తమ కసకారము గావించియుండునని దుర్వాసుని ఇెప్పికోలు, దుమ్రులగు నా పహాంనడిభకులను వధింతునని (పతినవట్టు నంద ర్భమున (శ్రీళ్ళష్ణపరమా+తు నడు. జరానంభునిగూర్చి అుట్లని సట్లు మూలమునంగలదు, శ్లో (వాగానావి తయో రాజూ దాస్యా త్యేవ న నంశయః జరాసంధో న భూపాలో వినా తౌ జయతే మహీమ్‌॥ భ. ప, 112 అధ్యా. 8

• పయిశ్లోకమునకు తెనుంగుసేత యీ శ్రిందివిధముగాం గలదు. క. కలడు జరానంధుండు వొ రలకుం జెలికాండు నిషుర భుజాపరిఘుం డలఘుఒలుండు సేనలతో, గలియకమును వారి. జంపంగలవాండం అమి, ఉ. హరి. 4 ఆ 106. అనువాదనున (శ్రీకృష్ణుని యభిప్రాయము స్పష్టముగం గలదు. ఇంఠకుము న్నే (శ్రీళృష్ణజరాసంధులకు వైరము గలదు. వాంసడిభకులు జరానంధునకు మి(తులు. ఆ కారణమున వీరి కాతండు సాహాయ్యము వేయవచ్చుననియా, నట్టిచో నామువ్వురతోః దలపడుట సాధ్యము కాద నియు తెలియుచున్నది, ఈ విషయము మూలమున వేజెకవిధముగా గలదు. జరానంధుం డొక్క 6దేభూలోకమునంతను జయింపలల నమరుం డనీ చెప్పంబడినది, కావున నిట నాం(ధ్రీకరణమునందు మూలము కంక విషయన్పష్టత గలదు.

బాచన పోమనాథువి యాం(ధ్రీకరణ విధానము “త్టర్పక్ట ఈ కింది శ్లోకములలోని భావము నాం(ధ్రీకరించుటలో మార్చు శతావింపం బడినది. స్వస్త్యస్తు భవతే కృవ్త జగతాంన్వస్తి కుర్యతే కిం ను నామ జగన్నాథ దుస్పాధ్యం తవ శీశవ। చలో శేశ (తిధామాసి సర్వనంహోర కారక॥ జీవానామపి చే వేశః నర్వ్యత నమదర్శన$ః॥ విష్ణో "దేవ పాలే కృష్ణ నమ స్తే చ(గ్రపాణయే నమః న్వభావశుద్దాయ శుద్ధాయ నియతాయ చ। ఛబ్దనోచర -బేవేశ నమస్తే భకవశ్పల అజ్ఞానానథవా జ్ఞానాద్‌ యన్మయో క్షం తమన్వ తల్‌, భ. ప, 1192 అధ్యా. 12 _ 15

• సోమన యాంధధ్రీకరించిన పద్యము నిట నుదావారించుచున్నాను, చ, అనిన ముసీం[దుం చెంతయుం (బియంబున నచ్యుత ఫుండరీకలో చన శమలాసనాది సురసంఘశరణ్య పచాంబుజూ జనా గ్తన దనుజూంతకా కొలిచెదం (బణమిల్లెద నంస్తుతించేదన్‌ నిను ననిశంబు నన్ను( గృపనెక్కొంని కావును "జీవ నావుడున్‌. ఉ. జారి. 4 అ. 110 పయి తో కములలోంగల "అజ్ఞానాదథవా జ్ఞానాత్‌. యన్భుయోక్ష్యం యమస్వ తత్‌” అని మూలమున దుర్వాసుని పలుకులలోం గలదు, కాని "కెనిగింపున సోముండు మవార్దులకు ఘనత నాపాదింపనెంచి తుకుంపు మను పదమును (పయోగింప లేదు. ఈ 'క్రిందిళ్లోకము పరిబారింపయిడినది. భో; త్వమేవావాం జగన్నాథ నానయోరంతరం పృథక్‌ అతః తమన్వ భగవాన్‌ తమా+సాకా హీ సాధవః॥ భ. ప, 112 అధ్యా. క6 రితి

నక్షంరీ నాచన సోమనాథుండు.కాప్యానుశీలనము మజబాద్ధులు థతమార్హు లనుటయు నదై్వతసిద్ధాంతమును దుర్వా నుండు (శ్రీకృష్ణునకు బోధించుటయు సమంజసము కాదని సోమన తలంచి యుండును, పాంసడిభకులు రాజసూయమును జేయ నిర్ణయించు పట్టుల మితుండగు జనారనుండు పలికినవిషయము మూలమునం బం(డైండ (భం ప 118 అధ్యా 7-8) శ్లోక ములలో: గలదు. రాజసూయావసర మున దిగ్విజయయా(త్ర సలుఫుటలో. డా మెదుర్కొనవలసిన రాజులను గూర్చి (పస్తావించినాండు, ఈవిషయము నై, దుపద్యమ లలో సోమన తెంగించినాండు. ఆ పద్యములలో సాత్యకి యుద్ధ(_పావీణ్యమును గణించుటలో నొక సాగ నును జూపినాండు, శ్యతుపై న్యములందుంగల చతుఠరంగబలవముల నెదు ర్థానుటకుం జతుర్విధబలాతిశయముల; గలిగియున్నాండని వర్శించుటళికే సోముని రచనాచమత్క్భృతి 'తెలియనగును అపద్యము నిట నుదావా రించు చున్నాండను. మ, వికల వ్యూవావిభావివానృళటమై విథ్యరూాజకాకలామై. శకలీభూత శతాంగ మై శరఘటాశల్యాయ మానాళ్య్వమై . సికతాపసేతువు నిమ్న గారయముచేం జిందై నచందాన సా త్యకి చేతంబడు శ తుసంభుము దశాబై న్యంబు సై న్యంబునన్‌, ఉ. వారి. శ అఆ. 1206. మూలమున కురుపాండవులందు భీవు | నొక్క_నినే బేర్కొనం బడియుండుటలో తదితర [పముఖు లేరును హూంసునికి సాటిరారను ధ్వని గలదు, కాని కురువీరుల విషయమును జెప్పు నవనరమును సోమన బాహ్లిక భీమసేనులను గూడ మూలాత్మికమణముగం బేర్కొని నటీ (్రీందిపద్యమ:నుఇట్టి వ్యకృమగుచున్నది.

పేచన సోమనాథుని యాం[ధ్రీకరణ వీధానము వ్ర మ. కురువీరా గణి బాహ్లికుం డలిగింం గోదండపాండిత్య మె వ్వరుం జూపంగ వలంతులే పవరజన్‌ వై రిషయమాపాలఖీ కరు భీముం గదలించువారుల గలే కంసారితోం బోంలో సరివాండై యరి మోకుంబెట్టుట జరానంధుండు మై రించునే. ఉ. బారి. ఉ ఆ 128. మజేయొక విషయము. కురువీకలలో భీము సన్సి యాదనవీరు లలో (శ్రీశృష్ణబల రామసాత్యకులను వేశ్వేర వర్శించుట గన్నట్టును అయానీరుల పరా[క్రమాతిశయముల నొళ్కొక వృత్తమునందు విన రించటయ్యు నందును (్రముఖుండగు (శ్రీకృష్ణుని నొక సీసమునల జెప్పు టయు సమంజనముగా నున్నది (ప్రబంధఫక్కి ననుసరించి, (ప్రతివీరుల మవహాత్వమును వర్ణించి పాసుని యల్పత్వము _ వ్యకృపణుపంబడి నది. (శ్రీకృష్ణుని సర్మాకమవర్శ నము నీ[క్రింది విధముగాం జెప్పుచు, “మద్దులు మునింగి పాటి వెంపళ్ళు తమ శెంతబంటి యనుటొ అను నొక సామెశను నంభుటించినాయు సోమన ఈ తారతమ్య నిహూవణము గూడ వాంసుని బలహీనతను వ్యక్న పజచుచున్నది. _ సీ, నరకాసుర పాణనాళోత్తరణ కేళి రణశేళి వలశేళి రమణ జూసిం గంసదానవశిరఃకమల కృత్తన మేలు తనమేలుచేయి పెద్దలకు నొసంం జాణూరముస్టీకశతజకీలాలంబు నాలంబులో నెల్ల నలవు వట పే మురహయగ్యీవాంత్రమూల ఫేశావలి నావలిదలలగం జీశాకు పటచె

క! వీవఏన హోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము "తే, వీరరససార శాసారవిరవాణంబు విష్ణునకు నొప్పు నతనిశో వి[్రహింప దొరకొనిన వచ్చు మనకు మద్దులు మునింగి పాటి వెంపళ్ళు తమ శెంతబంటి యనుట, ఉ. చారి. 4 అ. కలక, హాంసుండు తన తండ్రియగు (బహ '్రదన్వుసిచే రాజసూయ ఉహాగమును జేయింప నిశ్చయించి, మితుండగు జనార్హనుని, 'శ్రీక మని కథకు రాయవారిగా నియనింంచెను. అనందర్భమున పాంసునిషపలుకులిష్‌ వ, కని యా: జనార్ద, నునిచే భునమగు లనణంబు మనకుం గప్పమడుగు మే ధథనముూలును నరకుగా పిట "అశు చన్నును మ్తుతని యజ్ఞ నమయంబునకుక్‌, “ ఉ, వరి, అ. కిక్‌ (శ్రీళ్ళవ్దుని వద్దనుండి కప్పముగా లవణము నడిగి తెమ్మునుట (్రళ్ళతవిపయను-. దీనికి మూలమునంగల శ్లోకభాగము లీ [క్రిందివిధ ముగా నున్నవి శ్లో లవణాని బహూన్యద్య గ్భహ్యా శీళవ నూ చిఠష్‌!్‌ సో అగచ్చ త్వరిళం కృష న తే శార్యం విలంబనమ్‌ భ, ప, 18 _ 39, ౨8, ఇందు లవణశబ్దము యథాతథముగాం (గ్రహింపంుడినది. సుంద రములును, విలువై సవియునగ్కు సొమ్ములను గప్పముగాల గోననగును. ఆ యర్థమున నిట గప్పముగా నీయనగున వనియే జెప్చ్పనొప్పును. కాని యనువాదమునంగల ఘనమస లవణంబుూొ అనుటలో నుప్పనియే స్పష్టమగుచున్నది. మజియు చూకయగు జనార్గన, వాను చేవుల నుడ

సాచన సోమనాథుని యాంద్రీకరణ వీధానము క్రీక్తి0 లలో(గూడ సీయర్థ మే స్ఫురించుచున్నది. ఆ పద్యముల సీ ఏిగువ నుదా వారించుచున్నాను : గ్‌ అప్పు డా హాంసడిభకు లిట్లనిరి మనకు లవణ మెం తేని నడుగు యాదవులచేత వేగ రమ ను శౌరి నియ్యూగమునకు నావుడుం బని పూనితి బేవ దేవ అ. రాజసూయక ర్త బహ శ్రగర్తం డై రభనమెకళంగ వాంనడిఛకు లై చేయంబంచువారు చెల్ల బో లవణంబు చమోచువాండకాక మురవిరోధిం ఉ. పారి. డీ అ. పకి షక (శ్రీకృమ్ణున కడకు రాయ భారమును నెజఫుటకు నియమింపంబడిన జనార్షనుని ద్వారవతీప్రయాణోదో్యోగము మఃూఅచున శొళకయధ్యాయ మున విఫ్రులనుగ వర్మింపయిడినది ఇందలి నలుబదినాలుగు శ్లోకములలో జనార్హనుని స్వగతభావవ్య కీసరణము. కలదు. జగన్నాధుండగు నా శ్రీకృష్ణుని స్వరాప న్వభావాదులను దలపోయుటయ్యు నా బేవటేవుని దర్శించుటవలనం దాను కృతార్జుండ నగుదు ననియు స్వకీయమయిన యాలి పర్మింపంబడినది. పరమభషక్తుండగు నా జనార్జనుని స్వగశాఖి (ప్రాయములను దెలుఫుటకు బదులుగ సోమనాధుండ్కు (పాబంధికధోరణి ననుసరించి తన కవితావై శిషప్పము మెజయు మణిపూసలవంటి సీసపద్య ద్వయము నిట నంఘటించినాయ, అ పద్యము లిఏ. నీ, యదుకులొంబ.థిచం[ద్రు నానందమునం జూచు రామాదిహిశచకోరములలోన దనుజారిపారిజాతము. జేరి పొదిగొన్న రాజన్య రాఒశీరములలోన

ల్లిగ్రీ0 సాచనీ పోమనాథుండు-కావ్యానుశీలనము వసుచేవసుత సరోవరములో నోలాకు ననకాది దివ్యహంసములలోన గోపాలనవవుష్పగుచ్భంబు మూంగిన పరిచారికా ద్వి రేఫములలోనం "శే, గలయం దొలుబామునోములు గలవు గాన సెలవు లేక జన్ముంబులు వెడియె నాకు మోద జన బు గలుగ నిర్మించె జీని కమ౭లజునిపేర దాపటికాలబొము నై సీ, వెలిదమ్ములో 'లేంతవెన్నెలో యమృతమో కన్నులో చిజునవ్వొ కనికరంబొ గగనమో చుక్కలో భహరాజవింబమో సేం నషమంబా మౌ క్రికావలియొ మణిమయొ కరంగలో ఫేనమో రరణిమండలమొ సహా _నములొ శంఖంబొ సుదర్శనంబొ శలిగులో కరిరంబులొ కుంకుమ[వభయొ వదనులో యూారులోశజ్యృరద్రా?- ఆ, యనుచుః గన్నులార నా జగన్నా ధునిం గనుగొనంగ నేడు గలుగుం గాన తలపఫులోన మున్ను దలంచిన రూపంబు పట్టువడుట జన్నఫలము గాదె. ఉ హరి. కీ ఆ, 187 186, పయివానిలో మొదటిపద్యమున (శ్రీకృన్లుని వైభవమును వర్ణిం చుటలో నపూర్వములును సలిరన్యుములును నగు నుపమలను (గ్రహించి, చమత్కా “మును వెలయించినాండు. రెండవ నీసపద్యమున (శ్రీన్ణసరమాతూ ని బుందరరూపమును (్రైసిద్ధములగు కనిసమయను

జాచన సోమనాథుని యాంథ్రీకరణ విధానము ల్రిర్రి[

'శకాతా ననా నానానానానకనాానానాననననా ననిన ాాానినాలనా లలా నాని నాననానాాలననా నాననా భనాలనానాలానననను.

లచే వివరించినాండు. బిల్హశీయమునం దిట్టివర్షనము గలశ్లోకము కలదు.

జానినిజూ ది యట్టి పిచిితమగు గల్పనము చి(తించి యుండును, ఇందు

(వథమభాగమున నం జేహాస్పదములుగా విమయిమును జెప్పి, ద్వితీయా

ర్థమున నా వాసుబేవ్రంి దివృసుందర రూపమును వర్షించినాండు.

ఇంతటితో నాయక సకలసామంఠత దండనాధాది (పముఖులచే 7 నిండియున్న జీరోలగంబు మశ్యమున సింపళననారూఢుండయి. వెలు గొందు నా జేవ దేవుని జనార్దనుంశుు కాందినాండని యమూలకముగ

'వేజొకపద్యమును రచించినాండు. ఇందు నాటకీయత యుట్టిపడ

శ్రీకృష్ణుని చలద్రూపమ*నుగూడ కన్నులపస గటినట్లు వర్శించినాండు,

సోమనాథం డీ విధముగ నిట శ్రీకృషమహత్వవి శేసములం జూటింప నెంచినాడనుటయు నమంజనము, మూలాతిక్రమ *మున నిదియొక జూతి రత్నము. ఆపద్యము నిటం జూపుచున్నాను.

మ. కనియెం గొస్తుభరత్నభూమణు వలత్క_ర్పూరహ+ రావళీ వనితాచాలిత తాళన్ఫంకపవనవ్యాధూత చేలాంచలున్‌ మనుజూధీశకీేనేటకోటిపరి పన '్రధ్యననించోననాం

ఓ కుని జేజః (ప్రసర్యవ భాతతరణిన్‌ గో పాలచమూాడామణిన్‌ ఉ పహరి శీఆ 149 జనార్రనుండు చభామండపమను జొచ్చిన నందర్భమున స్‌ క్రింది శ్లోకములలో తన్నెజింగించకొని నమన్మరించినట్లు గలదు, ల్లో, నామ్నా జనార్తనో౭శీ తి ననామ చరణౌ హాళేః బలిళ[దం తతో ేవం వవందే శిరసా ద్విజః దూతోఒసి ని "దేవ దే వేళ పాంసన్య డింభకన్య చ ఇతి (బ్రువాణం వ్మపేంద్ర మిదమాహ న మాధవః॥ భభ, ప, 115 అధ్యా 6,7

ల్‌... నాచన సోమనాథుండు.కావ్యానుశీలనముి కు క. క అనువాదమునం దన'పేరుచెప్పి నమన్మరించి, యథోచిత స్థానం బున గూర్చుండినట్లు వెప్పబడినది. జనార్రనుండ్కు పహాంనడిఛభకు లంపిన దూతగా దా నేతెంచినట్లు మూలమున వాకొనియుండ నా విషయము పరిహరింప బడినది. కాని యాతండు (శ్రీకృష్ణుని నభాంతికమ-ను (బవే శింపకమున్నే తా నెవ్వనై నదియు, దశ రాకక్షు పేంతుభూతమగు విషయ మేమైనదియు వివరనుగ 'జెలిపెయ్‌ యుంకు ననుట నిశ [యము మటీయు బాంసడిభకులతో. దర యాాశ్రమమున ేతెంచిన జనార్రనుని విష యము దుర్వాసుండు ్రీశ్ళమునకు. జెప్పియుండుననుటయు నమంజనము, నమస్కారము చేయునపుకు గో[టత్ర(ప్రవంలను జెప్పుట యాచారము గానం దన పేరుమా తము జనార్దన €డు చెప్పి యూకకుంజెననుటయు సహేతుకమే.

(శ్రీశృవ్లుంకు కశలప్రశ్నాచంతరము. జనార్లనుని రాయచౌక విషయము నెజింగి.ఫు మనినాండు అసందరగ్భమున జనార్లనుండు శ్రీమహో విమ్మవును (బశంసించిన విషయమును, జృప్ణస్తుత్యాదులును మూలమున నెనిమిది క్లోళమంలు గలవ్రు అనువాదమున సోమన యా విషయసారో స్యము నొక్క_ కందనున నిమిక్చెను. పరాక్య్వారా నంతర ము నతి మృదులములగు నలతి పదముల నతి గంభీరముగం జిత్రించుటలో సోమ నాధుని సామర్ధ్యము కాననగును. అఆమూలమును, ననువాదమును సీ దిగువ సీయబడి*వి.

శ్లో. శేశవేన్తైవ ముక్కస్తు ప్రోవాచ న జనార్దనః

అజానన్నివ కిం (బ్రూపే. నర్వం (ప్రళ్యత దర్శివాన్‌ ॥

న చాస్తి తే పరోతం తు జగద్‌ వృత్తాంత మచ్యుత

సర్వం హి మనసా పశ్యన్‌ క్రిం త్వమాత్థ వజేశి మామ్‌ |

విద్వద్శి ర్లీయసే విమ్లు తమేవ జగతీపతే

ఇచ్చయా సర్వమాప్నోవి. దృష్టాదృష్ట వివేదనమ్‌ |

జాచన సోమనాథుని యాంధధ్రీకరణ విధానము ౨5 త్వమే "వేదం జగత్సర్వం జగచ్చ త్వయి తిష్టుతి న త్వయా రహితో హ్యేకః పడార్థః సచరాచరః |. నాస్పి కించి దవేద్యం "తే సర్వగోజసి జగత్పతే త్వమిం[ద్రః సర్వభూతానాం రుద్రః సంహారకర్య '్రకృల్‌ ॥ రత్సీతాసి నదా ఏిన్లుః నర్వలోకన్య మూధవ సంసారన్య భవాన్‌ (సప్రా కిం ర్వ మాత్ణే వజేతి మామ్‌ ' విద్వద్శిగ్లీ మనే నిత్యం జ్ఞానాళ్నే తి చ మాధవ (పాణం (పాణవిదః (పాహుస్వా మేవ ఫురుషోత్తమ | శబ్దం శబ్దవిదః (పాహుస్వామేవ ఫురుపోత్తమ శథా సత వ్యాసీశేశ కిం త్వమాత్ధ వ బేతిమామ్‌ 1 | భ. ప, 115 అధ్యా, 16.28 క, అందజకుం గుశలమ, వా కుం దగుమన్ననల్క ('ప్రజలకుం బరిణామం చిం జే వచ్చినపని గో వింద యెజేంగింప శెజుంగ వే విశ్వపతీ. క లోపుఎ వెలుపల వెలుపల లోపల గానుండు నఖభిలలోకంబులకున్‌ సీ పరతత్వము చి(తమూ- రూపమునై నీవు లేని రూపము గలదే. ఉ.పారి &ఆ 146, 147 ఈ సందర్భమున జనార్జనుని పాతచి[1రణమునకు వన్నె బెట్టం లు దలంచి, సోమన యీాక్రింది పద్యము నమూలోనుూు రోటెరచినాండుం ఉ. ఉండుట ల్‌ప్పు వారికడ నుండమి త ప్పిట రాక తప్పు, రా కుండుట తప్పూ తప్పులకు నొప్పులకున్‌ గతి నీవ దేవ! యే నొండొకరుండ నే పలుక కూరక నేరక యుండంజేయు వీ జిండితనంబుచేత నిసిజింతలు వాఖెడీం జిత్త మిప్పుడున్‌. | _. ఉ పారి. ఉీఅ 148 క ॥

భు! నాచన సోమనాథు(డు..కొ వ్యానుశీల నము ఇందు జనార్లనుని యశ క్రతయు, శిష్టరతుణపరాయణత్వము నాశించుటయం జెప్పంటబడినవి. ఈమాటలకు గో పాలదూజామణి (పత్యు _ల్తరమునందు, "చల్లకు వచ్చి ముంత డదాంచిన గతి నింత మాటువడం "జేసినం గార్యము గానవచ్చునే” అని యొకసామెతను గూర్చి యను బాదమునకు దెను:గుతన మబ్బంజేసినాండు. మజియుం బాముకాటా సీర దుడిచినం బోదనుటలో, పాంనడిభకుల ధూ రవలాపముయొక్క .. భావము జనార్దనునిచేం దజుగదనియు బలికినాండు. లవణమును గప్పమడుగుట కారణముగా, సోమన “ోఉిప్పనబళ్లై" జను వాల్రీడావి శేషమునుగూడ సీసందర్భమున (బస్తావించి సమకా లీన సంఘిశాచార విషయములను దడవినాంయ. (ఉ హరి 4 ఆ. 15%) ఈక్రింది న్లోకము ననువదించుపట్టృల సోమన- ఇకావిళివ వివులీ కరణముతో పాటు న్వరం[క్రరచనావిధానమునో ాననగును. “ఇడ మశ్రుతపూర్వం మే మత్తో యస్తు కరగహాః” (భ ప 115ఆఛ్యా, 89) అను శ్లోకపూ'ర్యార్ధమున కీక్రింది యనువాదము చేయంబడినతి మ, కలరా యింతకుమున్ను యాదవులజిగస్విరసోకిస్సుంపలాగం గలరా రాజులు గాజులుం దొడన్సగా. గల్చించిఠా కాకులం గలకంరంబులం జీసెనా కటకటా గారీశ్వరుం జేమిగాం గలవారో యిటమిద సాంనడి భకుల్‌ గర్వాంధ కారంబునన్‌ ో ఉ. హరి. శీ ఈ. 157 ఇందు మొ*టిపాదము మూ(తమే నమూాలకను. కాకలను గోకిలలుగా జేయుట) గాజులం దొడవులుగా గల్పించుటలను నంఘ టించ్చి నరళములగు పద్శపయోగ మున పహూంనడిభకులను బరిహాసిం చుట గన్నట్టును, బి

సాచవ సోమనాథుని యాం[ర్రీకరణ వీధానము షక శ్రీకృష్ణుడు తన నిళ్చి తాథ్విపాయము. సీ విధముగాం శెలియం 'శేసినట్లు మూలమున గలదు. ల్లో. ఇత్యుక్వావతి జీవేశే బలభద్ర పోగమాః యాదవాః సర్వ నీవై తే బోసాయ నమవస్థి తాః కరదః కృవ్ళ ఇత్యేవం (బ్రువంతః సర్వసార్వ ఆః జోనం ముముచురత్వేర్హం తలం దత్త్వా పరస్పరమ్‌ి! తలశబ్లో వోనళజ్లో రోదనీపర్య పూరయల్‌ న చ వి(ప్రో నృపగ్రేష్ట నందయన్‌ మి[ర్రమాల్మేనః అహోకష్ట మహోశస్థ్యం జాత్యం యక్కృతవాబానమ్‌ ఇతి లజ్ఞాన మావిష్ట స్తూవ్లీచూసీ దవాంగముఖః 1 భ. మ 116 అధ్యా. 86) 80 అనువాదమున సీ క్రీంది పద్యములు గలఫవుం "కే అనుచు నొండొరుం జెంయి(వేసి యపహసింప చబారియుం గలకల నవ్వీ జనార్టనుండు వినంగ నిట్లను నొండేల వీరవరుల నలుంగు మొనంగాక కస్పంబు లడుగ నగునె. క, అరి. గరమున జీ6 దాల్చిన” వరిగరము సేర్యదధీరుం డయినం జెడంజే యరి దిరమై నన్నడుగుట | యరిది రమైకాభిలొాములగు నృపతులకున్‌, మ. వెదకంబోయిన తీవ కాలం దవిలెన్‌ వేయీల దుర్వాసుచే *, మొదలన్‌ సంచకరంబు వాంసడిభకోస్నూూల (క్రియా శేళికిం గుదురై యాన్నగి స టిగాక యిట మళో్క_దండ కాంచోదర (పదర (ప్రావరణాంబుడ్‌ (పకటశంపొ కంప ఇ త్కారములో. ఉ. వారి, ఉక ఆ 161, 168, 168,

-క్ట్ర్రీ హచన సోమనాథుండు.కొవ్యానుీలనము పయి. పద్యములలోనీ *వెదకంబోయిన తీవ కాలం దవిలెన్‌” ష త్ర క్ష ప అను సామెత (శ్రీళృన్ణుని యభ్యిపాయమును జక్కగ స్ఫురింప 'జేయా చున్నది. శ్రీకృష్ణ పరాకముము నొక దీర్ధసమాసమునందు వ్య శృము వేయుటయగాక, దుర్వాసునెడ పహాంనడిభకు లొనరించిన యాగడము లీవిషయమున నంచితమయి. యుండుటయును న్పష్టముగ వివరింపః బడినది. వాసుటేవుండు తన యశభీష్టమును నెజ వేర్చుకొను యదను కై 'వేచియుండుటయు; నయ్యది తన కీమార్గమున సంప స్తదుగుటయా సత్యము. ఇట సోమన కూర్చిన సామెత యీ భావస్పష్ట్రీకరణమున శెంతయం.6 దోడ్చడుచున్నది. - మజియొక ఏశేపము. ఈ పద్యమునండలి ఇన్సతో్క_దండ శాణథోతర (ప్రదర |ప్రావరణాంబుద (ప్రకట శంపాకంప శాత్కారముల్‌” అను సమాసమునకు మూల మిో[క్రింది శ్లోకమునందలి ఆ శ్వణార్దము. - ళా విల్ధేం పాంనడింఛ కా (బూహి త్వరిత వీ(కమః బాతై క్రాస్యామి నిశితైః శార్ణమునైః శిలాళితై ః॥ భి వ, 116 అధ్యా లి ఇందు నల్ల నయ్‌ బ్రయనే శ్రీకృష్ణుని కస్టలినే బ్నాన్స్‌్‌్ల త్రహీం పంబడిన శరములను వర్షాకాల చేఘలములచే. నేర్చడిన మెజుఫుల తోడను, నా శరసంథానమున గలుగుధ్వని (మెజుఫ్రుల యశంతరము, వినవచ్చు) నురుములతోడను ను=మింపం జేసియున్నా(డు సోనున, ప శ్‌ ఇట్టి పద్యర చనావై శిస్యము భావన్ఫూకికి దోహద మిచ్చుచున్నది. మటీయు నిట *(పావరణాంబుద ” అనుడానిని "ప్రావృషీకాంబుద్‌. అని సవరింపవలసి యుండును, ల్లో. శీరోవా ేత్సుతే చ్మక్రం మత్కరట్నహితం బలీమ్‌ (భవ 1]. అధ్యా. 8 ఉత్తరార్థము.) అనుదాసిం తెనిగించుటలోంగూడ

హచన పోమనాధువీ యాం[ద్రీకరణ విధానము ఏరీ? నన్ముపాసయుతముగ బై నుదాహరించినవానిలో రెండవ పద్యమును రచించినాంయ.. దీన సోముని రచననుమూలముకన్న మిన్నయని చెప్పనొప్పును,

(శ్రీక్ళమ్లుని ప్రతి సంచేశమునం దీ దిగువ నుదాహారించిన శ్లోక ములు గలను,

ఇఆూ వరం దత్తవాన్‌ రుదో యువ యోరన్ధాష్టర్య కారణమ్‌

స యేవ రశథ్నీతా వాం స్యాత్‌ తం జిత్య్వొవాం నిహాన్మ్యు హమ్‌

"జేశో ఒ యం సంవిధాతవ్యో య్యత్రనః సంగతిర్భ వేత్‌

తత్ర గంతా తథా చాష్ర నబలః నసహూవాపా 58

భవంతౌ నిర్భయా భూత్వా గచ్భ్చేతశాం నబతొ నృపొ

వఫుష్క లే వా (పయాగేవా మధురాయా నుఖావీ వాః

త_ళాహార నబలో యాతా నాత్ర కార్యా విచారణా

అథవా మ్మిఠభావాచ్చ వక్తుమేవం న తే శమమ్‌॥

న శక్యం యత్‌ త్వయా వక్తుం తచ్చ వత్మ్యుతి సాత్యకి

త్వయా నవాతతో గత్వా సామీభూతో భవద్విజ |

భ. ప. 116 అధ్యా. శీ. 8

..... పయి శ్లోకములలోని భావమును (గ్రహించి, లలితములగు పద్‌ ముల నాం(ధీకరించియున్నాండు దూతరముఖమునం గటువుగం బలికీనను రాయబార (పత్యు త్తరము నంపుటలో నతి మృదుర్వమును జూఫవుట శాజనీతి. ఆ మొదు పద్యముల ౨ట బొందుపజుచుచున్నా,డను, ఈ, ఈకు వరముచేత నెవ్వండే నిప్పాట

ఛూరుండైన దువ్వుంజూచి నక్క

యొడలు గాల్చిళొన్న వడువున మిోరింత

లావ్రమాటలాడ లజ్జగాదె,

ఫర సాచన పోమనాథుండు.కావ్యానుశీలనము అఆ. వారిగదా విహారమల్ల ంతం దోంచిన వరము మిన్ము;గావ వలంతియగునె వెట్టివార సికుగు (వేసిన దలటొప్పి యాగునే వివేశమైన వలటె, క, అగునో కావో వరములు డిగ విడువణగ రాదు హూంనడిభకులు నన్నున్‌ చమొగరించిన హూకు నయినను జగ మెజుం/గగం దోలి తేమ జంపిన ననుమిా, క పర పగు మోహర మేర్పను వెళ వగుచో నెల్లి నేండు విడ్‌సెద మధురా వురమునం 1బయాగమునం బు మృరమునం దా "శేర్చకొన్న శల నగు మాకున్‌. ము. మొగమాటంబున నీవు వారియెదుటన్‌ నుఖ్యంబు యాుద్ధంబ శాం .వైగనాడన్‌ వెజులేని సాత్యకి సమిద్ధీరండు నీతోన యేం గి గుణగ్రాళూులు గాని తద్ధరణీ భృత్మీట్లాంతేరంగరట్లుల్తర్న ఇగులనై చుం గలోరవీరవచన( పాస (వసారోద్ధతిన్‌, ఉ. చారి. క ఆ. 165 _ 169, వయి. పద్యములలో సోమన గావించిన మార్పు గమనింహం దగినది. మూలనూనందలి విషయమును వివులీకరించి (శ్రీళృన్ణుని యభి (ప్రాయములను జెలుపు నవకరమున సామెతలను జాతీయణులనుగూడ సంఘటింప జేనినాండు లోమన, మూలమున శివుని వదరవజలవివయము (వస్తావింపంబడినను నా వరముల బలమునం డనతో బాంసడిభకులు పోరు టను, వులినిజూచి న _ వాతలను బెట్టుకొన్నట్టులే యనినాండు, నుణియుం దనపరాక్రం మను బిడుగున్యు జాంనడిభకులు శివని వరము

జాదన సోమనాథుని యాంర్రీకరణ విధానము విగ్రిఫీ లనెడు శిరసా ణమును ధరించి నంతమాత్రమున భరింప లేరను విషయము నృస్టికరించినాండు. ల్లో, అస్సే సుఖం యదా విపః శె నీయేన సమన్వితః అథ తం పాంగడింభ యో దర్శయామాస సాత్యకిమ్‌॥ దూతోఒయం సాత్యకిః పాపః సవో్యోగాహురయం పహూశేః . లన్య లద్విచనం శ్రుత్వా హంసః (పాపా వచన్తదాకి (శ్రుతః సమాగమః పూర్వమద్య దృష్టోమయా త్వా ధనుర్వేదే చ వేదే చ కాస్తే శస్తే 3కైవ చ! నివుశణోయం నదాధీగ ఇల్ఫేన మనుశుస్తు్రుమ -_ అథో దృష్టింథం (ప్రాప్తః వ్రీతిం నౌ విదథావ్వ నేక భ.ప 117 అధ్యా 8 11 ఎయి శోళములలోని ఏిపయమును దెనింగించు పట్టులను'ాడ సోమన తన రచనా(ప్రాథిమను వ్య కము చేసినా డు, సాత్యకినిగూర్చి జనార్లనుండు, బాంసునితో వివరించి చెప్పివట్లు గలదు. కాని జనార్దన నహితుండయి సాత్యఃి వచ్చుటతోడనే పహాఎసుం డాతనీ(గాంచి యిట్లని నాడు. _

మ, ఇరండే సాత్యకి యిమ్ముహాభుజబలం బెల్ల ప్పుడుం జెప్పంగా (శ్రుతిపర్వం బగు నేండు గంటిమిగదా ళూయండు ధీకుండుసు (వుం డొదార్య సమన్వితుం డఖలఇాస్త్రజ్లుందు కన్ర్ర,కదూ ర్టితసారుం డనుమాట లన్నియు. దగుంజి త్తం బుదా త్తంబగున్‌,

శ, పహారదవీణభుజము సమి ద్ధురంధరుండు నయవిపోారదోపహాలి వాలికీం బరమాఫ్తుండు నకలకళా పరిణతుం డీతం డలంతిపని వచ్చునే. ఉ. బారి, ఉ ఆ 17? 175,

క్ర్‌్మ0 వాచన సోమనాథుండు.కొహ్యాను!ీలనము ఇంట హాంసుని ప్మాశపోమణమునందు పోముంయ కొంత విపులీళ రించి యున్నాండు నకలకళాపరిణముం డిత్యాదిపదముల నా సాత్యకిని మెచ్చుకొనుటయగాక్క ఇారికి దవ్నీణభుడజమనుటను యఖథావమూలక ముగా నన వదించేను, బాంనడిభకులు రాయబారనునుగూర్చిన విషయమును జెప్పు మనంగా జనార్హను. డా దేవక్టీసుతుని వర్ణించ్చి యావనిని స్తుతించినాండు, నకాలమున సిస్తుతి (భ ప 11 అధ్యా. 2.10) తొమ్మిది శ్లోకము లలో నుండ సోమన సంగహించినాండు. కశంఖుచ(క్రగడాదులను ధరించిన నా (శ్రీకృవృపరమాతు శని యంగాంగవర్శ నము మూలమున జేయంబడినది, ఆ 'ేవ బేశ్రని. (ప్రభా భాసుర రూఫవునిగను, సర్వ దేవరలచేకను యాదవులచేతను స్తుకింపం బడు వానిగను జెప్పంబడి యున్నది ఈ ఘట్రమునంతను స్త్విన

నూర్చి (ప్రబంధోచిశమ*%ప వర్షనము నిట జంఘటింపం జేసినాండు. ఈ

(శ్రిందిపద్యనులను బట్టి యా విషయమును నిర్దారింప నగును.

చ అవిరళరత్ననూత్నకన కానన పూర్వ్యమహీధరంబువై నవవికచారవిందరుచి నమెైకు కన్ను లదాయ-ఈక్యాలనాః దివియలమాయ జేయ నలుదిక్కుల (మొక్కుల పేరమోక్క్ళు యా దవకర క్రైరవంబుల కతంబునం గంటి మురారిభాన్క_రున్‌,

సీ. ఉరము కౌస్తుధరత్న ముదయా(ద్రితటమునం

బొడ లెంచు కలువల బోటుబోటు శిరము కిరీటంబు సురగిరి నెత్తాన రాజిలు పగలింటి రాజురాజు కటిపచ్చంబట్టు దిగ్దంతి కుంభ స్ధలం జూంట్లు శేచిండ జోడుజోడు వేతిశంఖంబు గర్భితగ జేం్యదము శీలం -. బరగు నెన్నెలపూవు బంతిబంఠి

బజాదన సోమనాథుని యాఎ(ద్రీకరణ విధానము |! "తే. మై కొలువులోనం 'జీేజబోమయంబు సేయ మాక, కవితానమయ సభామండపమున సత్య భామాసఖికటాతముల గములం జూజ గొనుచున్న -జీవకీసుతునిం గంటి, ఉ. బారి, 4 ఆ 160, 181, వీనికంకై ముందున్న పద్యములో నుత్త రార్థమున "జక యానిధిన్‌ గుణనిధిన్‌, కారుణ్య పాఫోనిధిన్‌ కంటినని జరార్దనుని నూటలుగ జెప్పంబడి యున్నది. నూలమునందలి విషయము ననువదించుటతోం దృష్హినొందకి, రూపకాలంకారయుతముగ నొక వృత్వ పద్యమును, లాటాను(ప్రాసమున్కు యమకముతోడి యొకసీసపద్యమును రచించి నాండు సోమన. మూలమున నిది దైవస్తుతిగా భాసించియుండ, నాలం శారిక మున్సు వర్ణనాయు" మును నగు (పాబంధికధోరణి కనువుగ సోమన తన చతురకవికను వెలయించినాండు. మురారిని (బస్తుకించు జనార్షనుపయి గినిసి వాంసుల జాతనిని నిందించుట పండె)ండుకోకములలో మూలమున చెప్పబడినది. అనువా దమున నై దుపడ్యము లీఘట్రమున గలవు, అం దీ [క్రింది శ్లోకముల నాంధీ్రీకరించుటలోంల విశేవముల బకికీంతము. శ్లో, అరె (్రాహ్మ శాగదౌాయావ కా నామ తవ వాగియంయ్‌ ఆవయోః పురతో వక్కుం త్రలోక్యం జేతుమిచ్ళతోః మా*'యయా త్వాం (శ్రామయతి కృష్ణో లీలావిధానవిత్‌ తం దృష్వా-.ళమ వవైపు తవ సంజాయతే మహోన్‌! శంఖ చక గదా ఛార్జీ వనమూలావిభూపి.తమ్‌. వృస్వివీకం సమావేశ్య సముచ్చ్భిత యశోధరమ్‌। సూతమూాగధ సనంస్తావ (ప్రకట ద్భాహువీర్యకమ్‌ వ్‌! ”

ల్లీశల వొాచన పోమనాథు(డు.కొవ్యానుశీలనము అతృద్భుత య శోళాశిం వ్నికమా ల్లోక మండనమ్‌। చతుద్భుజం ఒలా(క్రాంతం వృష్టి యాదవ సంతతమ్‌ అహోఒద్య భమ ఏవైపు దర్శనాత్తన్య చ[కిణః ఇదానీం చ మహారాజ (భమయత్యేవ దుర్మతిః ;లౌమేవ వీప మందాత్మన్నిం దజాలిక ఈ హీయా। చాపల్య మిదవై వైత్‌ తవ విప (భమోద్భవమ్‌ అహోహి ఖలు సొద్భశం వ _క్షవ్యం భవతా మమకి భ ప 118 అద్యా!18 = లి పయిళ్లోకము.లలో శంఖ గక గదా శాన్దాదులను భరించిన (౯ (శ్రీకృషులజూచి జనార్సనుండు (భమం జెందియుండెనని మూలముననుండ, మరి సిక్రిందిపద్యమున న ేభావమును మలిచి యనువదించుట కాననగును, మ నిను రస్పింపక మున్న వేగపడి పూనెన్‌. కార్జకొమాదకీ ళ్‌ వనమాలాంబుజచ్మకభూమికలు గై వారంబు చేయించె నే లిననాగారుల చేత యాదవుల నోలిం గొల్బి కూర్చుండంగాల బనిచెం ₹ేళవుం దైందుజాలికుగతిం (బాతయ్యె సీకంతటన్‌, ఉ పార. 4ీఆ 65. (శ్రీళృమ్ణుని జూ దిజనార్ర/నుడు (భమంజెందుటకు మాటుగ జరా గ్రనుని రాకకు. బూర్వము (శ్రీశృమ్ణుండే త్వరితగతిని శంఖ చ[్రాదులను బూనినటును శు ల్యేకముగ సీసమయమునం కె వారంబును జేబయించి ఉం రు భొనినట్లును మార్చినాడు. ర మజియు జన ర్రనుండు చపలు(6 డయినాండను మూలవీషయ మునకు సోముని విఫులీకరణ మి [క్రింది యనువాడమును బరికించినచో బెలియలణగలదు,

సాచన సోమనాథుని యాంధ్రికరణ వీధానము విత్తే! చ. విజికివి గాక నీవు నొక్కాగడవే వభ లుంకు భంగి ము న్నెజుంగని వాండవై (బ్రమసీ యెవ్వరిముందర జీమిమాటలో యటచితి వారి జంకెనల కచ్చటం [దోపడి వచ్చి తిచ్చటం గఆవ(గ వచ్చునే బలిమి గాడిదకుం బులితోలు గప్పినన్‌+ ఉ. హారి, 4 ఆ. 169. మటీయు నిట భావస్ఫూర్తికయి, చివరిపాదమున నొకసా మెఠను" గూర్చినాండు సోమన. జనార్రనుశకు కాము నర్వథా రతకులయి యుండి తమకొలువున నాతని కొక గారవ్యప్రదమయిన స్థానము సీయ జూదచినను జనార్తనుని స్వ భావసిద్రమైన వెలికతనమును బోగొట్టుకొన "లేదని హూంనడిభకులు నిందించిరి (శ్రవూదత్తుని సభయందు హాంసుండ్కు జనార్డనుని నిందించ్చి నగరబహిప్కా_ర మ-తనికి విధించెను అనంతరము సాత్యకి ను్రేశించి కృమషుండు తనకు కపష్పమిాయని హేతువునుగూర్చి (ప్రశ్నించెను. అం దుల కాతని (ప్రత్యుత్మరమున నీ[క్రింది రెండుపద్యములు గలవు, సోమ నాభులస వీని నమూలకములుగ రచింభెను, శా. ఆలోకంచేదు. శార్టముక్ష ఎటుకాణొఘుంబుచే సీమొంల్‌ ళు 'నేలం గూల గపాలపాలికలలో నిండారుర కృంబులం (గోలం శేలం బిళాచ బాలికలు గ్లైలొన్న న్ధణి్రేణితోం ఫాలం బట్టిన వెండికోరలగతిం గప్పంబు లొప్పంబుగాన్‌ న ఉ, ెచ్చెద రెల్లి నేడు మము దెం డని పంచిన యుఫ్పుడాకినుల్‌ మచ్చరికంబునం జవు లమర్చుటకై. డిభకుండు సీవునుం జొచ్చినచోటు సొచ్చి రణళూకుండు కౌరి కశాసిధార చేం బచ్చడి వశేయలా జమునిబాననముం బురుడించు చోటికిన్‌. ఉ హాం. ఉ ఆ. 19%, 1960,

న! హీచన పోమనాథుండు.కావ్యానుశీలనము వీఠశిఖామణి యగు సాత్యకి చేం గవీ పలికించిన వ్యాకము లివి. (శ్రీశృమ్ణుం పరా[కమాతిశయముల నుగ్గడించుటయగాక కప్పమును గూర్చి (పస్తావించిన కారణమున నానిషయముగూడ న్పష్టముగ వాంసు నకు దెలియంకేసినాండు సాత్యకి, ఇంతియగాక నీకిది శ్లోకములలోని భావము ననువదించు పట్టులను గూడ విపులీకరించి స్వతం్యతమగు భావములను న్యక్షృపజుచినాండు సోమన, ల్లో + తస్య్యైష కరనంతేపో జివ్వుచ్భేదో నరాధమ తస్య శార్ణరవం (శ్రుత్వా శంఖస్య చ సారేః ఫునఃకి ఫోనామ జీవితం కాంటే, త్నికేడాసీం త్వమద్య వై గిరీథవరద న్పేణ కో (బూయాదీద్భశం వచః॥ సనహాయావయమేవై తే బలభ(ద్రఫపురోగమాః భ, ప. 118 అధ్యా. 84, 85, 86 అనుపాదమునఎ ఛా. ఆ కంసాసురభంజనుం గినియం జేయంజూలు నీజిహ్వూ హూం సా! కోయంగలవాండ నిత్తు నది హాన్నపాప్పిగా భూవరా నీకంబెల్ల గనుంగొనంగ నిచటన్‌ సీసామ్యు క్‌ సీకిచ్చెదం గా కీ నంతటవాండనే తలంచినం గప్పంబుం దెప్సింపంగాన్‌. ఉ& మేడ్ప్చడి రాజ్యగర్వమున మిీందు తలంపనృగాక చిచ్చునుం గాడ్చును గూడినట్టు మురభన్థుకు చేతుల శంఖశార్జముల్‌ వీడ్పడి [మైయ డాయ బది వేవ్చముజబోధుల సింహనాదముల్‌ దోడ్పడ వే రసాతలము దూటిన మిన్ను లమిందలం బాతీనన్‌. ఉ, హారి, శీ అ. 197, 108,

సీచన సోమనాథుని యాం(ద్రీకరణ విధానము వ్లీశీకీ లా మూలమున వాంసుని జిప్వాచ్భ్చేవనము మాత మే. చెప్పంబడి నది. కాని నాలుకను గోయుటయగాక నగ్దాని నజచేతియం దుంతునని యు(గలిపినాండు. అది హూంసుసి సాము నాతని కిచ్చుట యగునట, మటియు వాసుబేవుని నుండి హంసు డడిగిన కప్పమును. బేలేకున్నను సాత్యకి దన సామర్థ్యమును బటి ఇేదించిన నాలుకను మాము తప్పక యిచ్చునట. తరువాతి పద్యమున నగ్నికి వాయువు దోడుపడునట్లు మురారి శంఖశార్దముల 'యోతకం బదివేవురు యోధా గ్రేసరుల ణి సింహనాదములుతోడయి వాంసడిభకు లేలోకము నందున్నను వెన్నాడి తీరునని పలికినాండు. “నహాయావనయమేవై తే బలభదఫురోగమాః” అను దానిని బెనిగించుటలో. బదివేవురు జోదులనుట యథార్థవిమయ వివరణ మగుచున్నది నాఠరాయిణ గోపాలురు పది వేవురని (ప్రసిద్ధము భారతమునందును నశీ గలదు. మేమందరమును గృష్షునకు సహాయు లమై యున్నామని భంగ్యంవరముగా6 జెప్పుట విశేషము వేజెకచో సీయంబడిన సంఖ్యామాతై బలమును (గహించుటలో నావిషయము నకు (బొమాణికత యేర్సకుచున్నది. ఇందుగల యుపమాానము చక్కగా కుదిరినది. ఈఘట్రమున న్వతం[తైము, నమూలశము నగు విషయములు నంఘటింపబడి యాంధ్రీకరణము చక్కని పోకడల నంతరించుకొన్నది, ఈ (కింది శ్లోక చతుర్ధ మనువాదమునకుం చేంబడ లేదు, న్లో, శావేవ వాం శుమో యుద్లే హాంతుం బలమదాన్వితౌ యోగిరీశో గిఠాం దేవ" వరం దత్తా న తిస్టుతిః యువాం హీ కిబతౌొ యుద్ర తిష్తతః సళరం ధనుః క ఇ శ గృహీత్వా శత్రుభిః సార్ధం యద్దం కర్వుం సముద్యతే॥ ఈద్భ శేష్వథ భృ ల్యేష యుద్రం కుర చు శత్రుభిః తై్రైళోళ్యం రతతన్తసా కార మిన్భాన్వ) జేత క

విశీథీ హీచన సోమనాథుండు.కావ్యానుశీలనము వానిప్య త్యేవ వాం యుదే తై)లోళ్యం యో హి రతతి శరేణ నిశలేనాజౌ శార్టముకేన కేవలమ్‌! భ. ప. 11611 44 ఈవిషయ మింతకుముందు చెషృయిడినట్లి బే. ఇంతకల బూర్వము 'చేప్ప-బడిన దశసహ(నయోధపరులతోం గూడిన (శ్రీకృష్ణపరమాత్ముని బలమును బలువిధములం (బస్తుతించ్హి యాలోకరతుకుని గప్ప మడుగుట కెవ్వరిశక్య మను విషయ మే యగుటం బునరుక్షి యని పరిహరింపంబడి నడి శంఖచ(కగడాధరుండగు (శ్రీక్ళష్ణు నెదిరించిి రాజసూయమును 'జేయుయెట్లు సమకూడు ననువిషయమును_ ెలుపు నీక్రింది శ్లోక్యత యమునందలి భావమును నంగ్రహించినాండు సోమన. వాని నిటం జూఫవు చున్నాండను శ్లో, కంఖచ్యకధనే చేవే జగళ్చాలన తగ్చశలే రాజసూయం మహాయజ్ఞం వదన్‌ వా స్వ స్తిమాన్‌ మ_ర్యస్వ్యాం వినా ళో (వకేత్సుఖం! ఇదమిచ్చసి చేక్‌ మూఢ హోన్యతాం యాసి భూతలే ఇత్యుక్యా సాగ్యకిర్వీరో పహానన్నివ భువి స్థితః ॥ భ. ప, 116 అధ్యా శీర _ 48 పయి శ్లోకము లందలి విషయమును సం(గహించి, యిాకక్రింది పద్యము చతుర్థ పాదమున నిమిడ్చినాంయం. క. బారితనయు లి%వ్సరును మో యికువ్సరకును ముందుకప్ప మెవ్వని కెవ్వం డరువ( గలవా.కు వెళ్లే సురపతిపతి. ₹ సీ రాజసూయము గలచే. ఉ. వారి, ఉ అఆ = ౨01, సొత్యకీ పలుకు 16 గీనిసిన పాంసడిభకులు ఫోపాొతి లేకంబునం బలిన పాళ్యములు వ ాలమున (భ. ప 119 అధ్యా. జ్తే క్షేత్ర పదు

బాచన సోమనాథుని యాం[ధీకరణ విధానము 847 సీతకు వుడు న న సనన

నొకండు శ్లోకములలో గలవు. అందలి ముఖ్యవిమయను-ను (గ్రహించి మూుండువృ త్తీములను రచించినాండు సోమన,

ఆ శోకములలో ద్వివచనము నుపయోగించి యుంట సాంన జిభకు లిపవురును సాత్యకి పలుకులకు బదులిడినటున్నది. కాని సోమన యిీశక్రింది వానిలో పహాంసుని వాక్యములుగ వెొంగటీ కెండుపద వ్రములను రచించి, మూడవపశ్యమున డిభకుని మాటలను జెశ్చెిను అఆపద్యమ.ల నిట నుదాపారించు చున్నాండను.

ఉ ఓరిదురాగ (శ నీకు బెగ నొల్లక యుండుట సీ పర్తాకమం చారసి కాదురా వెజనకాకుము దూరు డవధ్యుడెందు నీ వీుల నిన్ను జమ్మైటన్‌ (వేయుదు డాయుఈల బోర శౌరికిన్‌ వీరికి కాహుసార మెడసే యుదుం జేయును రాజసూయమున్‌. మ. వినురా సాత్యకి మాట లేమిటికిరా 'వేదండకోదండ శే తనసంశేశన రేంద్రనూతనబలోదగంబుగా మోవారిం ప నవశ్యంబును వర్తైం బుష్క_రనరః పార్శ్యంబునం జెలి నగా ల్లెనల త్తింతు విరోధు లంబునిథి వెల్లిం డొల 6 జల్లింపలగన్‌. వ. అనుటయు డిభకుండు చ, విడు విడు మంచు నామొనల పీకలు పోరులు గోరు మన్న వా ఇడపడకుండ మిమ్మి చట నెన్నితి కొందజి సిగు గావశే నొడగులు దప్పంఒట్లినను గోటగ నేనిక తెట్టు వెట్టినన్‌ బడుగులు మోము చూడ హారిపాపటక్రై నడిదంబు వెట్టుదున్‌ ॥ ఉ పారి, శ ఆ 205 _ 208 మూలమున వలె నిరువురు సోదసులు నొక్క_ని కళొశేపర్యాయము (ప్రత్యు త్తరము సెప్పుట కంకెం నాయికువ్రర వేర్వేజ నంభామీంపం 'జేయిట యుచితము.

లీశర్రి నాచన సోవనాథుండు..కా వ్యానుశీలనము న క క

సాత్యకి, పహాంనడిభకులతో నాడినమాట లనువాదనున నం(గహీంపహం బడినవి. భ ప. 119 అధ్యాయమున (15 = వ) శ్లోకములలోని ఖావ మంతయు నొశే వృ త్తమున కుదింపంబడినది. మూలమునందలి (క్రీకృన్ల పరమా-త్తు శ” సఠా[క్రమవర్శ ననును విడిద్శి సాత్యకి న్వవిమయమునే చెన్పీనట్లు మార్చబడినది, దౌత్యము నెజపం బూను టను విషయమును మాత్రముచెప్పీ మిలిన దంతయు న్వతంతముగా క ల్పనము చేసెను, మురాం౭విరోులను కాశ పూవ్రు తొడిములను వేరుచేసిట్లు (దుంపగల నని పలికి-చుటలో సాత్యకి న్వభుజబలవరాాకమా+తిశయములు వ్యక్త మగుచున్నవి. ఇందు సోమన్న సాత్యకిపాత్ర కొకవిశిష్టతం జేకూర్చ

నెంచినట్లు స్పవ్తము,

(శ్రీకృష్ణుడు వుష్కరనరోవర శీరమును జేం యుద్ధనంరంభ మును గావిందుట మకాలమునం (భూప 1200 అధ్యా) బ దేనుక్లోకము లలో వర్షింపంబడినది సోమన రము క సుక్‌ర్స ముగు వచనమున నాభావము ననువదించినాండు ఈ సందర్భమున (శ్రీకృవుండు. పూరించిన పాంచ జన్యరవ మిాకింది శోకములందు వర్లి౦పండినది.

లో. పాంచజన్యం ముఖే న్యన్య నర్వ్మవాణేన కేశవ దా ఆ మహారవం కుర్వంఛ[తూశాం భయవర్టనమ్‌॥ అధ్యాకన్తేన వారిణా న చకే శంఖ రాట్‌ (భువమ్‌ రవః న రోదవీ శాజక పూరయామాన నర్వతః॥ తస్టిం ఛంఖేశ థాఒఒధ్భాతే దధ్భుః శంఖాన్‌ నపహా(న్రళ భేర్యళ్చావి నమాధ్యాతా మృదంగా బవాూవో నృపకి _ భప. 120 అధ్యా. శల ల 14 భూనభోంతరాళములను దద్రరిల జేయు నా పొంచజన్యరవమును వరించు మూలక్రోః ములలోని భావమును (పించి సోమ సాలంకా రికముగ నీ[్రింది పద్యమును రచించినాంయ,

బొాచన సోమనాథుని యాం[రీకరణ విధానము వీ సీ. వడంకు పన్నగరాజు పడగలమింద న ర్వంసహో కాంత పేరణకు సూప నుజ్జూూ,త లూ.గెడు నుదయా న్రగిరులతో నాకాశలవీ, శి కోలాట మాడం జెర లెత్తి స్పసాగరములుం బొరలంగ వకుణఖుంకు గొండిలి పరిఢవింప మొకములచాయ వేళజెశచంనముగనిల్పి కమలనం భవ్హండు (శేంఖణ మొనర్చ "తే, మ-గలములోని (పేలాలమాడ్మ్కి 6 జుక్క్ల

లిక్కడక్క_డ వడ దిక్కు లె౦మిదియును

బగులం. బాతాళతలను గుబ్బటిలం జెలలొ

శౌం ఫూరింప నప్పాంచజన్యరవము,

ఉ. బారి. శ అ. 216

పయి టద్యమునందలి వర్గ నమంతయు నమూలకమే. ఇందలి

భావ ముఫురూషము ఛీకరంబగు నా పాంచజన్యరవము భూమ్యాకా

శాదులం రల్ల డిలంజేసిన కారణమును సోమనయు నాభొవమునశీ రూప

శల్పనము గావించి సొగసుగ తీర్చిదిద్దినాంయు గృప్టిక రయగు (బవ్యూ

"జీవుడును, బవాతాళలోకమును గలంగినట్లు జూపఫుటలో శ్రీకృష్ణుని

పొంచజన్యరవప్రభావము మూలముకన్న నధికతరముగ వ్య క్రీరింహ బడినది,

ఈ విధముగ నే సోమనాథుండు పాంనడిభకుల సేనావాహినిని వర్శించుటలో. గూడ నొక విచ్శితమగు రచనమును "జేసినాండు. పది యమౌహిణుల మేరకుళల యా చతురంగబలము నొకనంవత్సర ముతో. బోల్చి చూపినాండు, సంవత్సరమునందు. గలుగు బుతువు

తశ

శీక0 వాచన సోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము లారింటిని జేర్కొని, వానిని రథ గజ తురగ పదాతులతోడను ధ్వజ ములు, ఖడ్గములతో. బోల్చి చూపుట విశేషము, అపద్యము. నిట నుదాహారించుచున్నాను. సీ, కరటిభఘటాకోటికటనిర్లళన్న దౌ సారంబు దొలుశారు. జేరం విలువ రథ నేమి నిర్భిన్న పృథివీిపరాగంబు సీహోరనమయంబు 'ేర్చుం దెగడ సుభటభుజోగ్భటమయుకికాప్రభాభంగి మండు వేనవితోడ మాట లాడ దురగధట్టఖలీనధుత ఫేన తారకా వళి శర త్కాాలంబు వరునః జూప "తే. బవన చంచలధ్వజపటపల్లవములు చవవనంతంబజ దెలుప నన్నాహాతరళ ఖడ్దలతికలు శిశిరంపుగడంక నెజప ఇ పబాంనడిఛభకులసేన దీండనణగ నడిచె. ఉ. వారి. 4 ఆ ౨98 ఇందు వర్త, హీమంత్స, (గీష, శః శరత్తుు వసంత, శిశిరములు వరునను జెప్పంబడినవి. ఇ-దు బుతువ్ఫల నొకకమములో వర్మింప లేదు శాని వివిధములగు బలముల కాబుకువుల నేజికొనుటలో సోమన యుచితద్ద త కానగును. బవాంసడిభకులు యాదవులకై దండెల్సి వెడలినను జరానంధుండు వారికి సాహాయ్యముగ నరు దేర లేదు ఈ సందర్భమున మూలమున సీ (్రింది విధముగ గలదు. ళో, తరః (శ్రుత్వాజశ్తాసంధో వ్మిగహం యదుఖభిన్నః నాకరోన్నృప సాహోయ్య్టం పాపం మే భవిశేతి హ!॥ భపహ 121 అధ్యా, కేం

సాచన సోమనాథుని యాం(ద్రీకరణ వీధాసము క్రిష్టకే యాదవృలవయి హూంనడిభకు లన్యాయముగ దందెత్సిరను ధర్జ్శు ఛయమువలన జరానంధుండు యుద్దమున సాహాయ్యము వేయ లేదనుట యసంగతిము. అంతకుల బూవ్వము జరానంధుండు పదునెనిమిది పర్యా యములు మధురపయి దండెత్తి నాండు శ్రీకృష్ణుండును వానికి జడిస్తి మధురనుండి ద్వారక కుం దన నివానమును మార్చెను. శావున సోమన యాచితీనిర్వహణార్థము నీవిషయము సీక్రిందివిధముగ మార్చినాండు, క. కాంధవము చూడక జరా నంధుండు దిగ విడిచె వారి మైరణ చెడి (కో ఛాంధుండు దుర్వాసుం డను నంధించుం దనకుం దగనిశావం బనుచున్‌, ఉ. హరశీ ఆ. 220, మూలమున పొపభయమువలన కంక, దుర్వాసు శాపభయము వలన హూంసునక€ దోడ్చడలేదనుటయీ యుచితము పహాంన జఠానంధు లకు బాంధవ్యమును మి్యతత్వమును గలవు. వాంసుండును నింతకు బూర్వము జనార్జనునితో నిట్లు చెప్పి యున్నాండు. క, మనకు జరానంధునకును మనసులు గలసినవి ధర్శమయుం డాతండీ పని గా దనం డింక జనా రన యాదవనగరమునకుం దడయక చనునిా, ఉ జారి, ఉ ఆ. 189, జరాసంధునకు దుర్వాసునెడ భయము, భక్తి కలదనుటకుం జార్కాణముగ నీదిగువ నుదాహారించిన దుఠ్వాసుని పల్కులనలన6 'దెలి.యుచున్నది. ము, సకలోదో్యోగకృ తానుబంధుండు జలానంధుండు బంధుండు మి క కలంకుం డతల డాశ్రమన్థులను నౌదాసీన్యముందేయదండూ= రక పసాయంగలవాండు నేడు మిముదు స్వారులంజూచి ఖం న్ని శక మిోకింకిరికిం జెలంగిన. దొలంగంజ్రీొల్‌ దదర ్రముల్‌ భి జ్‌ కీరో ఉష ముత్తు పొరదాడై 306 రీ శో

విక్‌పీ సచన సోమనాథుండు.కావ్యాను|$లవము ఇక శ్రీకృష్ణాదులతో హాంసడిభకుల యుద్ధవర్శనము మూల మున నిరువదియైదు శ్లోక ములో. గలదు. అం ఊజాయుధవిశేపముల వర్లనమును గలదు, సంకులసమరమున సై నికులు న్వపరబల 'ారతవ్యూ మును గాన లేకుండిరనియు, నా సమరము "దేవాసురయుద్ధమువలె నున్న దనియు జెప్పంబడినది. సోముని యుద్ధవర్షన మొక (ప్రత్యేకధోరణిని నడచినది. మజియు నిది న్వతం్యత్రమగు రచనము అవచనము సనిటం జూవుచున్నాండను. వ ఇట్లు తలపడి సాయకనికరంబులం గరంబుల మనికట్లపట్రకుం దుని

• మీన మునుకొని కరవాలంబులు వదనంబులం గటిుచికొని కదనంబు నకుం బజచువారలనుం గణంగి గద (వేసినం గినిసినట్లు దునిసిన చరణంబులతో మరగాళ్ళం దికుగు వెరవకులకై వడిం దిరిగి యడిదం బులం బౌడిపొడిగా నడుచు నడజోదుభటులును దండతండంబు లగు “వదండంబులతొండంబులు దండెలం దగిలినం గదిల'నేరని తురంగం బుల కై మలంగి దంతంబులకొలందికిం దరువలికత్తులం దుత్త మురుగా మెత్సి విజిపించురవుతులు "దేరులకముల చేరునల సారువలు గట్టు వారవంబులపక్కెరల వె నెక్కడలి జూచినం (గిక్కి జీయ నాటిననెజనా రనంబులు వెటికి వీటుందు ముందజుగా నేసిన విలు శాటచేతం జీకాకుపడిన రథికులును గడువులు గాండంబొడిచి యెత్సిన గడలకడలం (బేవులు చుట్టి పట్టి దిగం బడక వెజబొమ్ములం గటి నటు (వేలియును 'శేలి డీ మొలలక రారము లు వెజికి గడలు తెగ నఆివ్‌ దిగ నుజిక$ి పగటం జిజ్జుముజ్టాడు నపహాదజసాహాసులును డొంళి సలం బొడిచినం గళ్యాలు గడచి తాళులు విజిచినంధులు గాండీ (పక్కలు (వక్కలు చేసినం జలింపక బంకింపక జంకించి లవుడి నడిచిన బొమిడికంబులతోడన యుమ్ములు నలిగులి మైనం దలలు నుసిందెలం బొదివి కట్టి మెట్టీకొని నిల్చిన య%భఛారులణను గసిమసంగిన

హచన సోమనాథుని యాం (ద్రీకరణ వీధానము $5రీ మారి పిసికి పీడలివంకు చేసిన చందంబున గొండ లై నకండలలోం గలసి పేరినకుధిరంబు5. దిరంబు నవి మెట్టి యిట్లటు గదల నేరక యూరక యున్నగజంబుల ప్రై గజిబిజింపక భుజబలంబు సూఫుజోదు లును నురవడించిని యరథంబులకడనొగలు డాశీ తలలు పగిలి చాయంబులు గూబకమున్న లవశణిగలిగి లంఘించి కరవాలంబులు విసరిన (యమొగ్గతిలినయుగ్యంబులును దలలు దునిసిన సారథులునుం గడిఖండంబు లై ననోదండ.బులునుం గలిగి రథులతోః బలుగాండివె జరాణంబుల బారి సమరి నరిం బడినయాశ్వికులును బలకలవార్నిపె బుయిలోడక వఫురికొల్పినక "ఘుటల కడ్డంబు చొచ్చి మచ్చరికంబు నం బచ్చడికి నజికినట్లు కొమస్తలు వితిచియు నెమ్ములు (త్రుమ్ములు చేఫశయు శుండాదండంబులు చిదిమియుం గుంభంబులు వగుల నేని యం (ట్రక్కులు సాలు వాపీయుం 'జెష్కవిధంబులం జిక్కువరచు పంతగాటును మటజటియుకు గిరగొన రాలినమణిభూపణంబులుం జ్నిదుప లై నమకుటంబులునుం జిందజవందటి లై నజోళ్ళునుం జిక్కు వడినచామరంబులును నొఆగినపడగలును దజిగినమన_ కంబులును౦ం బొర లెడియట్టలును దెర లెడితిట్టలును గట్రలుకొన్న కై దువులును బొడి మైనరథాంగంబులును నలిసిన యంగంబులునుం దెలిసిన మొగంబులునుం (గాలం గీలాలజల(ప్రవావాంబులం జీలియాడు వెలిగొడుగులును బుట్టుల మిందం గా లూంది యున్న బేఠాళ బాలిశలు ఫుండరీకంబుల మూంగినయళికులంబు విడంబింప నిశిత భల్ల ౦బులం బెల్లగిల్లి డొలి ననమాకి కగజకుంభపాలికలు గరంబు లం బూనిన డొకినులు సుర నారీపీరస్వయంవరనమయంబున నకుంకు మాతత్యవ్రాతపాశ్రహాస లె. నుప్రతంబు చెప్ప వచ్చిన నతులం దలంపింపం (బ్రహారమూర్చాపరవశు లసవీరుల బొండుగలు (వచ్చి "విజికి తిగిచినం (బేగులు రాకున్న ముక్కల సూంది పట్టి వెనుకకు

క్లీస్టీత్లీ నాచన హేమనాధుండు.కా వ్యానుీలనము నిక్కి 'తెక్క్లలు విదుచు కంకణగ్భ ధంబులచేశం జలిగాలి వొడమి నం జెలిసి నచేతనంబు లగుకళేబరంబు ఎనుం గలిగి మజటియునొం డొరుల మెచ్చక సీసున (వేసిన యసిధారలు మండగంగుమిగిలి మెదడురం (బుంగి మ్డ బులు దలమునుశలుగ నందడిం దడయడ కుండ ముందలఎ్సి వట్టివొని పోట్లాకువారును మొనకయిదువుల పయిందతియ నుక! నరకు సేయక వీంపునం జెగలువలేకులు వెడ లినయట్లు వెడలం గెడయువారును వీఘు వా రనక ఏరా వేశంబునం 'జేశులకసి వోవం జెలరేంి సింపానాదంబులు సేయుచు మోందు వారునుం దిరుగుడు వడక త్రినియక బీరంబు సెడక బీలువోక యొడ్డ గిల యొదుంగక పెనజిక విబుగక విబుధలోకంబునకు వెక్కనం బును వేఘకయునుం గదుర ననమ నమరంబు సేయ మధ్యాహ్న నమయం బఖయ్యె నయ్యువసరంబున, ఉ. బారి, * ఆ. 999 మూలమునంల (గ్రద్రల్కు రాబందులు వచ్చి చేరినవను సందర్భ మునంగల జుపప్పాన ముల వర్త నములనుు మనణించినవారి నం ఖ్యాది విషయములను సోమన విడిచినాండు భేతాళ జాలికలున్కు డాకినులును స్నువతంబు చేప్పవచ్చినట్లున్నదని రూపకమును గల్పించి యుద్ధరంగవర్షన మొ5రించుటలో సీతని కీతంజే సాటి యనిపించునట్లు సోమన పై వచనమును రచించినాండు. (శ్రీకృష్ణుండు, విచకుని సంచారించు భుట్టమున సోమన యను వాదసరణియు చక్క” నున్నది. మూలమున సివిధముగా గలదుం ల్లో. తం గృహ్యూ గౌహాునా కృట్లో బాతో2సీతి వదన్‌ వారిః ఖండశః శార కానూస ఖడ్లేం నిశితేన హః భు ప 1283 అధ్యా, 17.

జొాదన సోమనాథుని యాం[ధ్రీకరణ విధానము న! న్రజేకక నము కక కే సను ఇందలి "పాళో౬సి” (చచ్చితివిపో) అను భావనును 'జెనిగిం చుట నీక్రింది పద్యమునందు గన్పట్టుదున్నది, ల్‌ క, అనుచుం బరిఘము నైచిన దనుజూంతకు: డొడిసిపట్టి తన ఘనహేతిం దునుకలుగ నటికి సీపొం _ గీనపుడిసెకుం బోయె ననుచు గేలి యొనర్చెన్‌. ఉ. హారి. 4 ఆ. 287, ఇందు *“పాతోఒసి"అనుచానికి *నీపొంగిన వుడిసెకుం బోయె” ననుట మూలానునరణకుయ్యును, స్వకంగగ్రమును నలమణమును నగు భావమును స్ఫురింపం జేసినాంయ సోమన. మూలమును యథాతథముగా ననువదించియుం (శసిద్రమగు నొకనూతన విషయమునుగూడ జేర భావస్ఫూర్షిని 'జేళూర్చుటయు పోమన రచనయందు గన్పట్టును. అద్యాపి న నివర్తంతే గచ్భంతో వై మహోదధిమ్‌॥ భ. ప, 128 అధ్యా 93 (శ్రీకృన్లుః డాగ్నేయాన్ర్రమున విచ్రుని నంహరించినంతన్నే యాతని సేన యందున్న దైత్యు లందజును నలుదిక్కులకుం. జెదర్శి సాగరమునం బడి యణగి యుండిరి. ఈవిషయమును దెనిగించు పట్టుల నారక్కసులు "నీళ్ళలోని ముఖ్యైరొ అని స్వతం్యతముగం గలిపి నాండు. వారికంటకలు సీళ్ళయందుందురని (పతీతి కలదు, దాని నిట సోమన యుగ్గడించినాండు, , | పంచమాశ్వాసము | ఎలి పాణాసుకుండు బాలేందు శేఖకుని భక్తులలో న్యగగణ్యుండు. ఆతంజా. చేవ దేవుని. దెండ్రిగా బడయకున్న తనజనుము_ సార్థకము

లీక్‌ఢ్రీ వాదన సోమనాథుండు.కొవ్చానుశీలనమి గాదని ఘఫోరతపమున శివుని మెప్పించి యట్టి వరమును బొందెను. మూలమున నీమఘట్రమున నీ[కింది శ్లోకములు గలవు. ల్లో తతోఒగ్గఎయ దాత్మానాం తంసా శాఘతే చన। "జీవన ఏ పరం తోవం జూమ చ నహోమయా | సీలకఠః పరం(వ్రీకిం గత్వా చాసుర మ్యబవీత్‌ వరం వరయ భ(ద్రం తే యత్తే మససి వర్తతే ॥ అథ చాణోఒషబవీద్వాళ్యం "దేఎ బేవం మహేశ్వరం 'జేవ్యాః ఫ్యుతత్వ మిచ్భామి త్వయా దత్తం త్రిలోచన ॥ వి ప. 116 అభ్యా శశ పరు 16. వీనిలో ఛాణాసుకుని తపమునకు శివుండు (ప్రత్యక్షమయి వరము గోరుకొమ్మనుటయు, బాణుయ తనకోర్కెను వెల్లడించుటయు గలవు. కాని యనువాదనున శివ్చడు సాతూత్క్మ_రింపల నే నాయసురరాజు తన భక్షిమెయిం జేసిన శివస్తుతి మరాందు వృత్తమ.లలోం గలదు. ఆ మూండు వృత్తముల నిట జూపుచున్నాండను

ఉ. కొలువల నేర నిన్ను శతకోటి విభాకర తేజు డగ్గజుం బిలువంగ నేర నిన్ను మునరిబృందవివేక విమర్శదూరునిన్‌ విలువంగ నేర నిన్ను. బృథవీవియదంతరభిన్ను 'సమిటన్‌ నిలువ గదయ్య నాహ్భాచయనీర జక ర్‌ి మహేశ్వరా,

చ. కలలని వారు నిన్ను మదిం గౌంట నెత్తెఘవారు నుక్షికిం దొలంగనివారుగా. చెలియుదుం దలపోయాదు లోన నానలున్‌ నలంగవు హూ అల్పే యోజనదనంబునకు నిన్ను€ దెచ్చునంతకున్‌ మలంగలాచే (శికోణమణిమండపదీపిక మై మహేశ్వరా,

చ, ఒరసిరి నిన్ను దర్శ_నికపషోపల ధారల వన్నె( గాని త్తరసిరి విశ్వముం గపిలమైనను నీదెస ముల్లుసూపంగా జెరసిరి (బ్రహ్మ ముఖ్యులగు పెద్దలు బచ్చులు, వోలెనెల్లచో నెరసింగాని నిన్నెజుగ. నేరరు నావశమే మహేశ్వరా.

ఉ వా క్‌ అఆ 9,112,

నాచన జోమనాథుని యాంథ్రీకరణ విధానము వీక్‌ వఖేయన పున ప స కకక ప ప వై పద్యములందుం జివరను *ముహేశ్వరా” అను నుకుటమ్యు కలదు, పరమ మాహేశ్వర భక్తుడగుట నీ సందర్భమున నిట్టిస్తుతి యావ. శ్యక మే. ఈళని స్తుతియు దదనుగుణముగా నున్నది. మజీయు సోముని కననమున గూడ నొళ విశిష్టశ గన్బట్టుదున్నది. మజతీయొకవిస యము, పయివానిలో రెండనపద్యము కందుకూరి వీశేశలింగము పంతులుగారిచే బరిష్కృతమయిన ప్రతిలో లేదు (కీ శ. 1897 వ సంవత్సరమున (వ(పప్రథమముగా సంతులుగారిచే (పచురింపంబడినది ) | గవానబాహుండగు బాణానుకుండు తన చేతుల తీటనోవ కయ్యము చిన్ఫని య$్థించు పట్టుల నమూలకనుగా సీ(కింది పద్యము రచింపంబడినది. నీ ఖకఖలీనాఘాక కోలావాలంబుతో నేమినిర్గోమంబు నెప లేదు వఖవుంఖనోచులు నారితో సంధించి కర్తావతంసంబు గడప లేదు మణికిరీటకరోటిమంజీక ములు రాయ వళ మధ్యంబులు (య శేదు దంతిదంతొావళదంతంబు లొరయ జా కినుల వాచవులం జొక్కింప లేదు "కే. లేదు (పతిభటబాహావ లేపమహీను "లేదు సం(గ్రామభీమశేలీకవంబు లేదు ని,కమ్మకీడయు లేశ మై లేదు రాజ్యంబు గలిగియు లేదు ఫలము, ఉ. బారి. 5 ఆ, 19 "జేవ బేవుని కయ్యము దయసేయు మనుటలో బాణాసురునకం గల సం(గ్రామక్రీడో త్సాహము. స్పష్టముగా జెప్పంబడి యున్నది నె

ల నాచన సోమనాథుండు.కొవ్యానుకీలనమణి త పముప కనక. పప వటీయు నంతటి ఘోరసం(గ్రామమునలాని తనచేతుల తీట పోవదనియు వ్యకృపజుపలుడినడి. కావున నిట సీయుద్ధవక్షనమును గావిందుట. యాచిత్యపోషణ నే యనందగును, ఈదిగువ నుదడాహరించిన శ్లోకములలో శివబాణాసురుల సంభా మణము కలదు. శివుడు వరమును గోరుకొమ్మనుటయు, నడిగినడాని , నాతం డను[గహించుటయగాక _ దక్కినసంధామణ మనావళ్యక మని సోము డావిషయమను ననువదింప లేదు. క్లో (ప్రగన్నవచనో భూళ్వా పాదయోః పతితో ఒ(బవీళ్‌ | దిస్య్యా వాహుసవా(సన్య న వృథా ఛారిణం మమ దిషా నహా(స్రాతమహాం విజేతా ఫపునరావా వే॥ ఆశం చేనాశుపూర్తాభ్యాం న్యేతాభ్యా మరిమర్తనః పంచాంబజలి శై న్టేవం పూజయమ నృతితో భువిశ్షి శశ్వర ఉవాచ: ॥ ఉత్తి: స్టోతిమ్‌ వాహఖానామాత్త (నః స్వకులస్య తు సద్భశం (ప్రాప్ఫ్యనే వీర యుద్ధమ్యపతిమం మహత్‌ 1. వైశంపాయన ఉవాచ వవముకృసృతో బాణన్యంబశేణ మహాోత నా " వాన్దేణా త్యుచ్చ్రితం శం ననాహా వృషభ ధ్యజమ్‌! శితికంరవినృస్పస్తు చాణః పరవురంజయః యయా స్వభవనం తత యత్ర ధ్వజగ్భృవాం మహాల్‌. వి ప, 116 అధ్యా, 82.36. జాణుండు తన యభీష్ట ప్రాప్తిని మంటత్రినతృముండగు కుంభాండు- నితో నివరించుపట్టుల సీక్రిందిపద్య మమూలకముగా (వ్రాయంబడివద్సి

శుచనీ పోమనాథుని యాం[ధ్రీకరణ విధానము . ఇవీక0 శ. నెయ్యము 'లేనినంగతియు నిక్కము లేనివచోవిలానమున్‌ చియ్యము లేనివై భవము వించులనందడి లేనిముంగిలిం . దయ్యము లేనిచాగమును థీరత లేనియమాల్యకృత్యముం . గయ్యము 'లేనిళూరతయు. గైకొని యూర॥క మెచ్చవచ్చునే.. ఉ. హారి. $ ఆ. కిక్కే కయ్యములేని తవయొక్క_ ఈూరత్వము నిష్ప్రయోజనమని జాణుం డూహించినాండు, ఆ విషయ మింలకుముంటే వివరింప బడి నది. కాని సోమన నమర్థుడగుట నమాానార్థ కములగు మజిళొన్ని విషయ భులమసపేర్చి చి(త్రముగ నంఘటించినాండు, ఇందు పేర్కొనంబడిన విషు ధఈము లన్నియు సత్యము లే. న్నీేపాములేని చేరిక నత్యదూరమగు వాశ్షైపుణ్యము, వై వాహికసంబంధము లేని వై భవనము విందులబే వలంకరింప బడని గృవామధ్య భాగము, -దేర్చరితనము లేని త్యాగము, ఉపొగల్భ్యము లేని మం'త్రిత్వము వన్నె ఇక్కువనుట నిక్కువముగడా | ఏనిలో తొలుతిచెప్పంబడిన విమయనులు లోపించినచో రెండవవిష యము ల(ప్రధానములై కళావిహీన మగును. కొండొకచో న్యర్థములే యగును, భావస్ఫూర్తికయి నమాన (పతిపత్తిని గలిగియుండు విషయ ముల నన్నిటి నొకచోంజేర్చి కవనమల్లుట సోమన (పతిభావి శేసమునకు లోకజ్ఞ తకు దార్మాణ నునవచ్చును. | స... _.వారుని వర్యపసాడబలమున నెమలిపడగ _ బల్లున విరిగి పడినది, _లోడనే శోణితఫురమున నుళ్చాగములు పొడసూపినవి. వాణుః డీవిమ యనులను బట్టించుకొవ లేదు. మంశ(ల్రివర్యుండగు కుంభాండుండు మ్యూత మిాయరిష్టసూ చనలకు వగంజెందినాండని మూలమనునట౬ గలదు. ఈ నం దర్భమునల జెప్పంబడిన పది (వి. ప. 116 అధ్యా, 74-88) శ్లోకములను సోమన పరిబారించినాండు, " ఆశ్లోకములలో కుంభాండుని యాలోచన యుత్సాతమూుల నిర సీంచుట, యు త్యాశములు మిధ్యమైనచో ఫలితములును మిధ్యయే

లిర్రీథీ హీచన సోమనాథుండు.కావ్యానుశీలనమ యగునని తలంచుట యిత్యాది విషయవర్శ నము కలదు, సూత్యుపరికీ " లనమును జేయ సీవిషయముల ననువదించు టనావశ్యక మనిపించును. సోమన పయిభానముల పిండి తార్థముగ సీ[కింది పద్యమును రచించి నాండుం క, తమచేసిన దుష్కృతములు తము జెరచుంగాక వేజు తడవంగలచే తమవేసిన సుక్ళతంబులు తముం గాచును కెండునేల దై వంబునకున్‌ ః ఉ పారి. 5 ఆ. 46. ఇందుధరో పాఖ్యానమున (పకృతి నాధారముగం జేసీకొని యేడు పద్యములలో వనశేళిన్సి పదిపద్యములలో జలశేళిని సోమన మూలమున "లేని వర్ణనలను జేసినాండు, ఇందుల కే ముందునద్యమున నొకమార్పును గావించినాండు. వె-ర్వతీపర మేశ్వరులు నిహారార్థము నదీతీరమునకు "విడలినారని మూలనునల గలదు అనువాదమున సోమన ల్‌లోడ్యాన శభీసరన్ని కటా నేక విహోర బేశములకుం బోయినట్లు మార్చినాండు. “నిత్యము పర మేశ్యరుండం సలీనమేతుండయి గాచియుండు నా బాణా నురుని పట్టణపరిసర్యప్రాంతములందు మనోహారములగు నుద్యానవన భూములుందుటలో నాశ్చర్యము లేదు. (ప్రాబంధికవర్షనము లగు నీ వేన్‌ "శీలి జలశేళి వర్షనముల గావించుటలోగూడ సోమన తేన రచనాచమ “త్కృృతిని వెలయించినాండు. వనశేళీ వీహారమును వర్శింపుచు నాలంకా శీకమగు రచనావిన్యాసమున కీ దిగువ నాపద్యముల నుడాహరించు కినలయంబులతలోడం ౫౦ంగోలు దడం బెట్టి విరులపై నఖకాంతి విజ్ఞరాల్చి "లేందీలలక( దనూలీలల గానుక యిచ్చి గుత్తులు బాలిండ్లు గొలిచి చూచ్చి

పాచనీ ప్రోమనాథుని యాం[ర్రీకరణ విధానము వరే చలిగాలి నిశ్వానసౌర భంబుల నాలగి యళిఎంక్సి6 గురులతో నలుక దీర్చి ఫుప్పాళ్ళు సెలగందములు వియ్య మందించి పూంచేనెం చెమటల బుజ్జగించి "తే తొడలు ననంటి కంబంబులు మెడలు బోంక బోదెలు నెలుంగులును బరఫుష్తరుతులు మాటలును గీర భామలు మక్కళించి చిగుకుబోడులు వనశేళ జేయం జేయ,

మ ఒక రామాతిలకంబు రత్నరుచిళో నొప్పాకు మందారకో రకముం గర్హవతింసత న్నిలుపుచున్‌ రాంగాలతానక్ష్త మూ చుక చేలాంచలమై మలంగి విడుమంచుం గోలుసాచెన్‌ నసా యకమార్విందెగగొన్న మన్మథుని (ప్రత్యాలీఢపాదంబునాన్‌,

సీ, సుడిగొన్న చిగురాకుజొంపంబు గెంపారు

తలమింద మల్లికాదామ మడంచి నిడుదతామరతూండు నెళ్రైంబు సుట్టి వైం బటికంపుంగడియంపుభెగ మదిమ్‌ తోన యాశ్రేవం జెందొవతేకు హాత్తించి మెడచక్కి. గస్తూరి మెదిచి పూసి పాయ గొమ్ముుల నల్లంబట్టు వగిల్చి య _.. క్కొనయారకుకై వెండికోర వెట్టి "కే. ధవళ శీతకిధూలళి గా(త్రమునం జెరివి మోకమామిడి కొకకాంత (యొక్క సిలిచి యొడలిలో: జక్కనగము నా కొనంగు మనుండు నద్రిక న్యక తలవాంచె హూరండు నవ్వె. ఉ. హరి. $ ఆ. 50 63, 56,

విట సాచన సోమనాథుండు.కావ్యాను!ీలనము టు క. ఇక సోమనాధుని జల కేళీవిహోరవర్ష నము నుండి యాతనిర చనా

వై శిఘ్యమును జూఫుపద్యముల నిట నుదాహరింతును.

చ. తలిుల జోంశెళో దొనలం చాంశెనో తొండఫుం బీిండు ఆాగినో ఫులినము లెక్కెనో కనకప్రుంగలశంబులు (దొక్కెనో మెజుం గులగమిం జిక్కెనో యనం దగుం దలంపంగం దరంగమాలికల్‌ మెలంశల యంగనంగతులమిందికి మాదికి నాన చేయుచుక్‌,

సీ, అకుణారవిందంబు లని (మొక్కెనో కాని

చిగుకుటాకుల నింత సేరశాశ్ర ఫులినంబు లని చాం బుజ్జగించెనొ కాని . మకుచ(్రముల నింత మరిగి రావ చ(్రవాకను లని నవరించెనో కాని కరికుంభముల నింత గడియ రావు గంకుమో లని చాల సశొరవించెనొా కాని ' . పూవ్లుందూంపఫుల నింత వొంది రావ "తే. రరలో లాళ్ళీ మధనములడాయ లైన చరణములు నితంబములును జన్నుంగవలుం గన్ను(గవలుం దోతేర శృంగారజలధి తరంగ లింతులు వైగొన్నం దలంకీనట్టు,

చ. అలంతితరంగలుర దజలులు కంబురువాంబు మొగంబు పషట్బదం బులు నలకంబులు" సుడీయుం బొక్కిలి నెక్కుడు పేడ్మ. సేయంగాం సెలంతుకనంగడిం ౫ మలి నింగిని జుక్తైకుమిన్ను సీరిపై గొలిచి భవాని ₹ కేం జనుగుబ్బలజోడుగ బోడుబక్క_నల్‌.

ఉ. హరి. 5అఆ. 65, 6, 67 ఈ్రిండి క్లోకఒతుష్పయ మాం,క్రీకరణమున జరిహారింపంబడినది,

సిచన సోనునాథుని యాంగద్రీకరణ విధానము వీరికీ ళో భవన్య పార్షదా దిన్యా నానారూపా మవశాదనః 'జేవ్యా హ్యానుజ్ఞ యా స్వే క్రీడంతే తత తృతవా॥ అథ తే పార్వదాస్నత రహాన్యే నువిపశ్చితః మహో దేవన్య రూషేణ తచ్చిహ్నాం రూపమాస్థితాః | తతో జేవ్యాః సురూపేణ లీలయా వదశేన చ "జీవీ [ప్రహానం ముముచే ఆ*శ్చెవా ప్పరనన్న దాః తరః కిలకిలా భ్‌బ్దః (ప్రాదుర్భూత। నమంతక। (వహర్ష మతులం లేఖే భవః ప్రీ5మనాన్నదా। వివ 117 అధ్యా 8.11 వీనియందు అవ్సరసల్సు (ప్రమధులు శివపార్వతుల రూపమున క్రీడించుటయుం దత్మీ్రడావిలానములకు వివవో ర్వతులు నంశసించు టయు విడువ(ంబడినది. పార్వతీవర మేశ్వరుల విపచోరమును గన్నులార€ జూచిన యుషాక న్యకుం గలిగభావమ-+ను మూలమున నిట్లు చెప్ప+ బడినది, | ॥ శ్లో, ధన్యా హి భర్హృనహితా రను ల్యేవం నమాగతా మనసా తభ నంకల్పమువయా భాపీతం తథా! వి. ప. 117 అధ్యా. 14. పయి న్లోకమునందలి విషయమును (గహించ్కి యనువాదమున నోమన వివులీకరించినాంయ. ఉపాకన్యఫావముల వివరనుగం జేవ్పు టలో నొక్టపయోజనమును గలదు. తానజూదిన విషయ మామె మనమున 'నేరీతిని పాత్తుకొనినదియుం జెలియుట కవకాశము కలదు. ఈ విషయములను వివరించు పద్యము నిట నుదాపహారించుచున్నాను, సీ, నల్లాపనవసుథాసారంబు వెవిం (గోల్పం జెరికత్తెం బుచ్చి మెచ్చించువాకు నానందమకరంచ మందంద వెం జిందం గడకంటిభూపులం గవ్చువారు

ర్రీగ్రక్షే నాచన ప్రోమనాథు(డు.కొవ్యానుశీలనము భురా '్రంబుబిందుముకావిభూపణము లు పృతిలంగం జేసేతం ఒట్టువాకు మజఫుమున్నీ టిలో మానంబు లూటాడ బిగియారుకౌంగిట బిళయు వారం "నే. బొలయలుక( బాసి తేలదినం బొందువారు జతురతరవిహారంబులు నలుపువారుం (బఫమజన్న '్రంబునం జంక భాగ్యవతులో మగలు మన్నింహ జెంపాదమానవశులు. ఉ. బారి. $ ఆ. "8 మూ+లమునందలి భావము గీతపద్యమునం దుత్త రార్థమున జేర్చ బడ్రీనది. మజొక విశేషము. పై సీసమునందు వర్శింపంబడిన విషయ ముల కన్నింటికిని 'డ్రవపదార్థముతోడి యుపమానము చూపహబడినది. చనుళ్కారావహమగు కల్చనసముల నస్వభావసిద్దములగిి పసషయము ఇొప్పంబకుటయు గన్పట్టును. మూలమున నుపాకన్య తన తలంపును 'జెలికత్తెలతో జెప్పినట్లులేదు కాని సోమన పయి పద్యమువెంబడి "అని నిచారించి చెలిః తృెలతో, దనతలంవు వెడలనాడుటయాను” అని యొక వచనమును గలిపినాండు. పార్వతీ దేవికి తన భావము నెజింగించు నెప మున బార్వలీ దేవికి "ఆసన్న సమాసీనమై చాణాసురకన్య” ఆట్లు మాట్లాడి యుంకును. ఈమార్పుగూడ నావశ్యక మైన టే యనిపించును, విసోరానంతరము శివపార్వతులును, వారి యనుచరగణము విషరుము మూలను సీీక్రింది విధమున! జెప్పంబడియున్నది, శ్లో. తతః క్రీడావిపోరం తమనుభూయ సహోమయా కే హాని తతః సర్వా నార వ్ట్‌సాః పరమాద్భు ఆౌః॥ యయుః స్వానాలయాన్‌ సర్వా "జీవీ చాదర్శనం గతా శాళ్చిదశ్వెన్నథా యానైగ్గడై రన్యాస్తథా రక్రైః॥

నాచన సోమనాథుని యాం[ధ్రీకరణ విధానము ఏరి1 చని సన డా జయ జయ కల్పితసాగరతాపా జయ జయ ఖండితశంకరచాపా జయ జయ మనస్త కశస్త్య కలాపా జయ జయ కౌస్తు ఛచారుకలాపా జయ జయ కాళియసారదురా పొ జయ జయ కంనన్ఫళంనవాకోపా జయ జమ థౌతవిశంకటపాపా జయ జయ మోజానిశామణిదీపా జయ జయ పాదలనత్సరిడాపా జయ జయ వి([క్రమశాసికభూపా, చ. జయ జయ శంఖ ద(క్రధర శార్ణగడాధర (శ్రీధఠాధఠా జయ జయ భకిి భావితనిశాచర ఖేచరచిత్త గోచరా జయ జయ కిల్చిపావనుద శాంతవ్భాదానృవ చితృనమ్ముడా జయ జయ భూత భావన (పజాకలితావన లోకపావనా, ము. జయ నారాయణ ఫుండరీకనయనా ఛార్జీ జగన్నాయకా జయ వీతాంబర భక్తవత్సల విరించసో[లేపాత్రక్రియా | జయ జంభారివిరోధివి[కమకఖాశ్తాఘానవిఘూత[క్రమా జయ గోవింద ముకుంద మందరధరా శౌరీ ముఠారీ బారీ. ఉ. వారి. 8 అఆ. 18, 19, 20, వై పద్యములందు. (శ్రీకృష్ణావతార విశేసషములను క్లాఘించి (శ్రీమన్నా రాయణతత్త న్రమును వ్యక్నపలుచి శా దివ్యులు. మజీయు తోటకవృత్తములను రచించుటయృుు. వృత్తరచనయందు జయజయ భ్వానములం జేర్చి రచన సాగించుటయు సోమన రచనయందలి విశేవ ములు, అంతేకాక శ్రీకృ్ణ బలరామ (ప్రద్యుమ్నులు వైన కేయునెక్కి

ఫిపీ జాదవ సోనునాథుడు-కా వ్యానుకీలనము చనుదెంచు యాకాశగమనవర్తన మమూలకము. ఈవచన. (ఉ. హరి, 6 ఆ. ఏ8) రచనముకూడ సోమన కవితలో విశిష్టతర మగునట్టి దే. ఇశ్లు గిర్మివజపురంబును గాచియుండు యావపహానీయాగ్ని పభా వమున నాకాశముస౬ (బయాణించు. నీమువ్వుర "జేవాచ్భాయ పసు పారినది. ఇందులకు హేతు వారయగోరు బలరానుని వాక్యముల నొక సీసమున జెస్పినాండు సోమన. అపద్య మిది సీ, చాలార్కభింబంబు పరగించి "కీయెండ మనమిందం జల్లినమాయ "లేదు కొంళంబు మెజు(గులు గుప్పించి మెలు(గులు మశమింద జిలిక!నమహిమ లేదు జారజటామండలం బడరించి క్రొమి స్రంచు వునవితాంద జిని '్రనమముత "లేదు కనములళవాండంబు గళలించి నలిలంబు నునమింద ముంచిన మహిమ లేదు అ. పనవునిగ్గు వోళిం (్రద్యుమ్నునకు నాకు సీకుం జాయ మేన నివ్వటిల్లెం గనకభూథరంబుం గదిసినవారమో శాక వేతెతెజంగొ కమలనాభ. ఉ జారి. 6ఆ. 99 అమూాలకమగు రచన మిది, ఇందు (పకృతిపిద్దములగు సూర్య చంథడ్రాదికాంతుల విషయములను సందర్భో చిశముగ మలచుట గన్పట్టును,

, బాణవురమునకు శ్రీకృష్ణాదులు చేరినంత నే నారదుండు శ్రీకృష్ణ నితో భామించినట్లు కలదు శ్రీకృష్ణనారద సంభఛామణ మైదు శ్లోకము లలో (వి, ప. 122 అధ్యా. క్షీ1.4గ్స) గలదు. వానిని బూర్తిగా సోమన నరిపారించెను. వాణపురమును శివుడు నంరత్మీంచుచున్న విషయమును

సాచనీ హీోమనాథుని యాం[రీకరణ విధానము వీరీ3ి నర్వాంతర్యామియగు శృష్ణురకు (తిలోకసంచావెయు, (తికాల వేదియు వగు నారదుం డీవిషయము వెప్పుటలో నౌచిత్యము లేదని సోమన తలంచి యుండును,

శ్రీకృష్ణ బలరామ (ఛద్యుమ్నుల నెదుక్కొనుటకు దై శ్యసేనా సన్నావాము మూలమున నాటు శ్లోకములలో (వి. ప. 122 అధ్యాం శ8_.53) వర్షింపంబడినది ఇందు సేనలు శంఖభేరీనినాదములను గావించి నట్లును, నాజ్ఞాపిలేమయిన (పమధగణ, దై త్యడా నవరాతసాది సేనా సీకము కృష్తాదులతో యుద్ధము చేయుచున్నట్లును వర్శ్మింపంబడినదిం శాని సోనున యనువాదనున నీభావమును (గ్రహించి -యుద్దవర్శ నము నొళవచనమున (ఉ. వారి. 6 ఆ_50) రచించి యున్నాడు, ఇది యమూూ లకము, అను. పాస నంఘటితము

మూలము ననుసరించి రచించిన పట్టులను సోమన తన రచనా వై శిష్యముం జూపినాండు. (ప్రమథమై న్యము మూర్తి (త్రయము నెదు ర్కొ_ను నవసరమున మూలమున సీవిధముగా గలదు,

ల్లో (వమాథగణభూయిష్టుం బలం తదభవత్‌ టీతౌ శె లమేఘ(ప్రలీకాశై ర్నానారూప్రై ర్భృయానక్రై॥ వాహానై: నంఘశః సర్వే యోధాస్త(ావతస్థిరే

వి ప. 122 అధ్యా, నవ ఈసందర్భమున నీ [క్రింది పద్యము రచింవంబడినది.

చ. పలుకలునొడ్డనంబులును బౌనట చేయలల గత్తినగొంతముల్‌ బలుసబళంబులు న్వెనుకం బన్నిన విండులవారు పైపయిం వలముగం దోంప వాడువఫుందండము నేనికవిండు జేరుమూ కలు బరిపొటిమై నమరకాతుక హేతుక్ర మై చెలంగంగన్‌,

ఉ. హారి, రఆ, $9 'కెనుగుంతన ముట్టివడ ననువాదనము నడచినది,

్రీర్రీశ్ల పాొచనీ హపోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము సోమన మూలమున లేని గరుడని యుద్దనును (బ్రవేశచట్టి మొక

వనమున నద్దానిని వర్శించెను ఇదియు జతురంగ బలముల మగ్గడించిన

విధమును దెలుపుచున్నది, దాని నిట నుడావారించు చున్నాను,

వ. అనుటయుం బతంగపతి వసుమతికి నవనరించి వసుజీవసుతుని తలం ఫున కనుగుణంబుగ నడచి. గడచి ముంగిలియై జంగిలివెలుచు గోపాలు పోలికిం (బలిబలంబులం గదలించియు నడలించియు. గడంగి యీటడంగి తాళభలంబులు డులుచు పెలుచనం బోదిప్‌ ఇల్లొదివి వాస్తీ కుల మన్న కంబుల ధర నురలించియ.౬ బొరలించియు ముంచి చమెయినెంచి మించిన తురగ దళంబులంబొలియించియునలియించియు నరదంబులు చెక్కలు వాయ అెక్క_ల వి(ద్రిచియు న్మద్రిచియు( జీ లమిం నలపడిన వీరుల నారెలం జీరి నొరులువోసినట్లు చేసియు మెండుళొని యున్న శుండాలంబుల తొండంబులు వట్టికొని గుండెలు వగులం దన్నియుం గడిమిం గడచన్నపన్నగ యతరాతనులం బెడ వేత (వేసియు డాసీయుం బౌసియు లాసీయా వాసి చెడక కలకలం బులు సేయుసలకలవారి నుంగుటంబుల నింగికిం జిమి జ్ఞయు పటీపటిగా నఖంబుల (వచ్చియు విచ్చియుం జొచ్చియుం బెచ్చు పెరిగివచ్చు జీళాళంబులం బాతాళంబు సొరనడిచియుం బిడిచి ఇవెచిన చందం బున మడంచి (తోచియు సరసాన బెరసినం గరసాన నొరసిన వెరవ్చు చేసీయు గేడించినం గూడించి యడంచియుః బెలగిలిన మల్లడి గొలివియు ననేక (పకారంబులం జీఠాకుపటిచె నట్టియెడు..

ఉ బారి. 6అ. 66 అనంతరము శ్రీకృష్ణ బలఠాను (ప్రద్యమ్ను లతోపాటు గడడ డును యుద్ధము వేయుచున్నటులుగా. జెప్ప, బలరాముని యుద్ధము

మూ్యూతమే మూలమున వరి ౧పబడినది, .

పొచనీ పోమసాథునీ యాం[ధ్రీకరణ ఏధానము కిర్రీఫీ శ్లో వవం (మ్రువంత స్తే న్యోన్యమధిరూఢాః ఖగోత్వమమ్‌ గిరిశృంగని భె: ఘొరైర్గదా మునల లాంగలెః |

యుధ్యతో రాహిణేయస్య రౌద్రం రూపమభూత్‌ తదా

యుగాంతే సర్వభూతానాం కాలస్యే దిధతుతః |

ఆకృష్య లాంగలా_ేణ ముళ లేనావపోధయత్‌.

చచారాతిబలో రామా యుద్ధమార్లవి శారదః (

(వద్యున్నుః శరజాలెస్తాన్‌ సమంతాత్‌ పర్యవారయజ్‌

వి ప, [22:61 = 67 ఈవిషయము ననువదింపుచు నా నల్వురును గావించు యుద్ధమును సోమన, నాలుగు వృతృములలో (ఉవారి 6ఆ 67.70 వర్ష్శించినాడు, పతంగపతి సాహాయ్యముతోడుత నా యదువీరులు చాణసై నస్యమును చిందరవందర గావించుటచేం. [బమభథాదిపుండు శివబ్వరము సనేసెనని యనువాదమునం జేర్చినాండు శివజ్వుర (ప్రయోగమున కాచిత్యమును శసార్చ నెంచి, సోమన, గదుడని యుద్దమునుగూడం 'జేర్చినాడు, ఈసందర్భ్శ మున సనీమార్పు నూలమునకు వన్నె బెట్టిన దినవచ్చును.

(శ్రీశృష్ణ శివజ్వరముల పోఠాటమున నా శివజ్వరము కోవించి యగ్నికణములతోం గూడిన భన '్రమును మురారివైం జల్లెను. ఆ వేడి 'వికీ మాధవుని తులనీవనమాలిక పచ్చగామారి నటులు భాసించినది, (శ్రీకృష్ణ శివజ్వరముల యుద్ద మమూలకముగా మూండుపద్యములలో వర్శి ంపబడినది. అఆ పద్యము లివి,

డి. మంబ్వభిరామజై త మగు మాధవు గా్యలత్రము దెన్యప్యాతమై నంబ్వర మొందంగక్‌ ధర వెనం దనచేతులు మకూండు నెత్తి_కే సెం జ్వరుండంతం బోక తులనీవనమాలిక పచ్చగందమం

టం జ్వలనంబు శాంబిడికటం బొడిచెం దదురఃకవాటమున్‌ శ

ఉ హం, 6౪, 809

తీర సాచనీ హోమనాకుండ.కావ్యానుశీలనము చ. అదరులు వాజు నూ.దిఫొని హాసృయుగంబున గంనవె రల న్రైదుర నురంబు (వేసి వరయిీంగలతిం గజచెను స్ఞరాంతకుం డ్‌ది చిజునవుునం దెగడి యాననముం జదియంగ మో,దినన్‌ జెనరక (వేటుపాటు నెడ పెట్టి గదంబుమదంబు మూపంగన్‌, ఉ. బారి. 6ఆ. 90 ఫా, దై తేయాంభునంబు గర్జిలి భుజూదండాహాతిం జూపియ క్యాతంకం బగుకౌ.ద్రతాపమును మూర్దాధిక న! ముష్టిని క్షాత్యవాతమువై చీ నొంచె నిటుపారంభించే ఘోళాభినం పాతం బషప్టభుజత్రి బాహుల క పూర్వస్తోత పా్యాతంబుగన్‌. ఉ. చారి. 6ఆ, 91 ఇంతటి సుదీర్ధమగు పోశాటమును గల్ప్చించుటలో నొకవిశే వము కలదు. సయి పద్యములపలన శివజ్యురము శ్రీకృష్ణుని "పెరయాంగ గతిని కజచినది, ఉరముక బొడిచినది సరనమానముగఃి బోరినది ఆను విషయములు తెలియుచున 1వ. అనలా శివజ్వర ఒలాతిశళయములు సృష్త్పమగుచున్నవి. మజీయు. నంతటి శివజ్వరము నోడించుటలో శ్రీకృన్ణుని యపరావ తారమును గన్నట్టును, మజియు శ్రీకృష్ణనాయక వైశిష్టముకూడ వ్యక్రృమగును,. నుజియుక విషయము, శివజ్వరవర్షనమున న్మీక్రింది శ్లోకములు కలవు శ్లో. భజ్యమానేష్వునీకేషు (కాతుళామః సమభ్యయాత్‌ విర్ర్రిపాదంస్ర్రీ రాః మడ్భుజో నవలోచనః భన్మ(ప్రహరణ కాద కాలాన్తకయమోసమః నద నే స్త్రఘనహ" స్రీణ తుల్యో సిర్హాతనిఃన్వనః నిఃశ్వనన్‌ జ్బం మొణశ. సీ న్మదాన్వితతనుర్భ్యశమ్‌ నే్యేకాభ్యామా సలం వక్షం ముహు కుర్వన్న్రమన్న్ముహు;

జాదన సోమనాథుని యాం[ద్రీకరణ విధానము 087 సంచ్భాష్టరోమా గ్రానామో భగ్న చిక్త ఇవశ్వనన్‌ పాలాయుధమభికృద్దః సావేప మిదమ(బపీత్‌ .

_ విప 184 అధ్యా. 7174 ఇందు శివజ్య్వరుండు పుడ్భుజుండని గలదు. అనువాదమున మూండుచేతు లున్నటులు చెప్పంబడినది అ పద్యమునుగూడ నిటం

ఉ. అట్టియెడం గడం (ప్రమభాఫిపుఎంఫున నీఠరపాణికిం

గన్రైమర న్మహాజ్వరముగాళ్ళు నీరంబులు మూండు మూండుగా ముట్టిన రేవ నిక్కముగ మూఃపులు మూఃండయివచ్చి అాంకి ము చ్చుట్టును బాజి యార్చె నతిళూరత మై భసి తాయుధస్థికిన్‌ ం మ ఉ హం. 6 అ, ౫౨ 'వేళెకచో మూూలమున-_ “న వ్యేశరాభ్యాం బాహుభ్యామేవ_ ములో జ్వరన్తదా” (వి ప 98 అధ్యా 87 అని గలదు, సోమన యాపాఠను ననుసరించి యనువదించె ననవచ్చును. శివజ్వరము నోడించుటకు శ్రీళ్ళమ్లుంయ విముశ్వర మును నృజించెను, ఈ సందగ్భమున మూలమున నీది పపనుజూపిన మూండుక్లోకములు కలవు, ల్లో జ్వరాభిభూత మాత్శాశం విజ్ఞాయ పురుషోత్తమః సోఒనృ్ఫజజ్జ్వరమన్యం తు పూర్వజ్వర వినాశనష్‌. | ఫోరం వైఫ్టవమత్యు[గ్రం నర్వప్రాణి భయంకరమ్‌ సంనృష్టవాన్‌ న “తేజన్వీ తం జ్వరం భీమవి[కమమ్‌! జ్వరః కృవ్ణ వినృష్పస్తు గృహీత్వా తం జ్వరం బలాత్‌ కృష్ణాయ పృష్టః (ప్రాయశ్చిత్‌ తం జగా్రావా తతో హారి వి ప, 1238 అభ్యా. 6.8 పయి శ్లోకముల ననువదించు నవనరమున నీ[క్రింది పద్యము రచింసం బడినది,

న! నాచన సోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము ము రనలోం బొ చ్చిన కాంకరజ్వరముక దండెత్త ( గల్పించె న ద్రనుజారాతి (పతిజ్వరంబు నది యాత్మృస్వామి 'జెందంబులోః గవి హాస్తాం(ఘ్రిశిర స్ర్రయాన్వితుని నాకర్షించి హ్హించెం శే

లును మస్తంబులుం గాళులుం దనకు నాల్గున్నాల్లు నాల్గుందగన్‌,

ఉహ 6 ఆ, 98

పయి నుడాహరించిన శ్లోకములలో శివజ్వరమును వెవ్లవ

జ్వరము బట్రియిచ్చెననిమాత్ర మే కలదు అనువాదమున వై స్తనజ్వరమూ"

తనసామర్థ్యముచేత శివజ్వరమును శ్ర్రీళ్ళష్ణుని శరీరమునుండి బయటకు

'ెడలించి, యంద్దము చేసినట్లు గలదు. శివ వై వవజ్యరములకు మల్ల

యుద్ధమొకటి యనూలకముగా వర్మి ౦పంబడినది. అది యుదాహారణీ

యముగాన నిట పొందుఎజుచుచున్నాను,

న ఇవ్విధంబునం (గొవ్వున నివ్వటిల్ల డిల్లంబులు. గాక మబ్రయుద్ధంబు సిద్దంబు-గాం దొడంగిన గడంగినమహోాజ్వరంబులు జ్వలనజ్వాలాక లా పంబులు రూపంబులు గై కొన్నవిన్నసువునం గన్నసువు చూప అగ్గింప బగ్గింప సెగ్గించియు! బోరునెడ్‌ నారాయణజ్వరంబు గరంబు గినిసి కవిసిన పరువంబు గరువంబున నుండనీక ఖండపరశుజ్వరంబు బట్టి మెట్టుకొని పదంబున మదంబుశ( దాంచియుం (ద్రోచియు మడ మల వెడమలించియు నలంచియు. బిక్క_ల మొక్క_్లంబునం జప్ప రించియు. నుప్పరించియు జూనువు నానువున నదిమియుం గది మియుః దొడల నొడ లరికట్టియుం జట్టియు జేశుల వాతు లడీ చియు విడిచియు మనికట్ల విజిచియుః జటిచియుః: గొప్పరంబుల 'దెప్పరంబుల దెలిపియు నిలివియు నందుల బాందులం గలయ నొత్తియు పహాత్తియుం. గారించియు సారించియుల. దూలించియు నోలించియు నయ్యదుకుంజర నన్నిధికిం దెచ్చి "పెచ్చు "పెరిగి మెచ్చిం పం దలంచి యిట్లనియె, ఉ. వారి. 6 ఆ. 108

నాతన సోమనాథుని యాం[ధీకరణ విధానము విర్రక్ల. వురం (ప్రవివిశ్రుః హృష్టాః కాన్చిదాశాశమాస్థి ౮ః ళా తతః (ప్రభృతి సా -దేఏ శామమోసహాం గతా విభోః వి. ప. 117 ఆభధ్యాం ౨6, 2 28 వమూూలమున. పార్వతి యకృక్య శాంగా ననువాదమున శివపారి తులు కోణిశప్రురమున కరుటెంచినట్లు చూపయుడినది. మూలమున శీవ్చని జాడ మేమైనదియ.6 'జెలువ లేదు. ఈ లోవములం బూరించుటకయి సోమన యూ[కింది సద్యము సన్లు వాసినాండు. క, దివసావసానమున భవ భవానులుం జెలులుల దురగభ్యబేభరథా ది ఏివిధయానము లమరం దివి. గొందజణు నరుగ నరుళటెందిరి వురికిన్‌.ఉ. చారి. 5 ఆ. 89. అనంపర ముపాకన్య వికవావేదనాదులు మూలమున ముప్పది యేకు క్లోకములలో వివకి-పంబడినవి. అందు చెలు లామె నోదార్పుట్క బాణాసురపత్ని యువ యస్వన్థతను-విని మై ద్యులతో నరుదెంచుట్క జలక్ర్రీడావిశేషశను జ్వరవీడితయై 5 జనుట, దృవ్విపారమని (భమించుట మొదలగు విషయము లనావశ్యకములని సోమన విడిచెను మజియు సీ[క్రిందిక్లోకములలోం గల యళ్లీలపదప్రయోగమును (గ్రహింపకుండు టయా విశేషము. శ్లో, సాన్వప్నే రమితా "లేన గానం చాపి లంభితాః శోశిళాక్తా ్రరుదతీ సహాసై. వోళట్థితా నిశి ” శాం ళభా రుదతీం దృష్ట్యా నఖీ భవనమన్వి తాః చ్నికలేఖా"వ దః స్నిగ్ధమువాచ పరమాద్భుతిమ్‌ = వి. ప. 118 అధ్యా. క్రొత్సీర్‌. “-శ్రోశాసురకన్య న్వష్నమును గని పరితపించుపట్టుల మూలను నతిడలి వీవరణమును విడిచి యనువాదమున నాచిత్యమును బోవీ.చెను. తే

ఫ్రీశిర్రీ నాచన సోమనాథు(డు.కో వ్యానుశీలనము ళా. ఆదై లేయశనూజు నింగి వవనాహార్శ్య్యంబువై నొళ్క నా _చేదిష్కం జెలివిండు మెంకుకొనంగా నేకాంతని(దారతిన్‌ చూదింపం గలలో. గుమూారుం డొకంజేమోచేసినం జాలి శ్రి శీదన్‌ దిగ్గన మేలుకాంచి నయనోదీర్లాశుశికాన్యయొ. ఉ, హారి. 5 అ. 84% ఇ శోణిళాక్స, రమితా మొదల పదముల (ప్రయోగము జుగుప్ప్సా ఒ శరము, అశ్లీలాయుతము నని పరిహరించి, *“వమోచేసో నని రచించుట యుక్పముగ నున్నది. వమూూలముసందుగల యొక చిన్న థభావమును మొతము ల్రహించి చించిన భాగము నీదిసవ నుడాహరింతును, ల్లో. వవం న-ఘర్షి తా సాధ్వీ కథం జీవితుమున్న హే పితరం కిం ను వమ్యూమి చేపళశ్యతుమరిందమమ్‌। వీవం నందూప.ణకరీ వంశ స్యాన ( మవశాజకః యో హి మరణం మహ్యాం న మే (ేయోఒద్య జీవితమ్‌! ఈప్పితో వా యథా కోఒవీ ఫురుహోఒధిగతో హీ మే జూ([గ్రతీవ యథా చాహామవసై వరి కృతా మమ నిశాయాం జూ(గతీవావాం సీతా శేశ దశామిమాం కథ మేవం కృతా నామ కన్యా జీవితుముత్స హే। కులోప(క్రోశనకారీ కులాంగారీ నిశాశ్రయా - జీవితుం న నృ హేనారీ సాధ్వీనామ[గ్రతః స్టి్‌శౌః ఇత్యేవం వాషృపూర్తానీ సఖీజనావృ తా తడ్గా విలలాప చిరం కాలముషా కమలలోచనా॥ వి, ప. 118 అధ్యా 1116. పయి శ్లోక ములలో “కులోపక్రోశన కార్సీ” "*కులాంగారొ అను పదముల నాధారముగం 'జేనీకొన్సి యీ క్రింది పద్యము. చెప్పంబడినది

పొచనీ హేమనాథుని యాఎ(ద్రీకరణ విధోనము వర్రీ? సీ మా తండి కొలువులో నూ నిఏతీలకంబ రమ్మను నాపేరు నమ్మువోయె నా తోడిసీడలై ననుం బిన్న పెద్దగా నవరించు మాచూఫవు జూటువా బెం (బలి "జీవతలు నన్ను బయలనెత్సిన దివ్వె యజచేతి మానికమనుట దప్పి వల్లపా ల్లెటురోని నాకులంబను మంచి మడుంగు జీరకు. జూలమైలసోంకె "కే. నికమెచ్చని వారు మోమెత్సి చూడం గూడు చవిగాంగం గుకుచుట గూకునమ్ము నమ, కీట మింద నేను (కాణానంగలిమి చెలిమి మజువక తలంఫపుమోా చిగుకుంబోండి. ఉ. వారి. క్‌ అ. 92. ..... ఇందు పలవనక్షి యొక్క 'పొద్‌మునం గలదు. మిగిలిన పద్య మరంఠలేయు నమూలక మే యనవచ్చును (పబంధోదితమగు రచనము వేయంబడినది, ఉపాకన్య విపషాదవర్షనయు యుక్నముగాం జేయంబడీనదిం బాణానురవు(త్రి వెలిక త్తెయగు చిితశేఖతోం దన న్వప్నగత వురుముని (వశంసించి యాతసిం గూద్పుమని వేండినది. అ వురువుని

• ఊూపని శేసాదులను సూ(ఠ్రము బెప్పనేర ననినది అప్పుడ చిత లేఖ పలుకు లీ[క్రిండివిధముగా నున్నవి, గీ ఆలజూలంబు సీరిలో నాడు జూడ గాలిపడగ యాకనమునం (గ్రాల్యుతోవ నిదురలోపలం గలం దోంచు నీడవిధము గానవచ్చునె యప్పుడ కన్నం గాక, ఉ. వారి: కీ అ, 110

ఇశీకీక హాచన సోమనాథుంయ..కావ్యానుశీలనము అమూలకముగ సోమన రచించిన పద్యమిది. స్వప్నగతవుడుముని విషయమై వివరముల జెస్పనేరమికి వగచు నవనరమునం జెలికళ్తె యూరడింవు వాక్యము లిందు గన్నట్టును. ఇం బేరికై నను శక్యముకాని విషయముల నేర యొకచో గూద్చుటలో సోమన 'నేక్పు గమనింహ దగినది. ఈసందర్భమున నుషాకన్య, చిితశేఖలపాాతరణచి.తణముల కొక వన్నిను గూర్చినాండు సోమన, మై వాక్యములను వినినంతనే యువ కంవించినది. ఇట నుషు ఏీరహోానస్థ యు చి(త్రైింపంబడీనది. చిత శేఖ, చిత్ర లేఖనానై పుణ్యమును (బదర్శిందు (ప్రయత్నమును నిట యుక్తము, శ శ్రీంది పద్యముల ౦చా విషయము గలదు. చ. వెలిచిన కన్నునీరుజడి వెద్చనిచన్నుల మింది 'వేండియుం దొలకరి ఘర్షుతోయములకోంల సెన్మెియిమ్రానుపాటుతో ఈ ఎ గెరొగున రాలుపా టొదవె నెక్కువివర్షతితోన లోపలా గలగొసనారటంప్పం బులకంబులతో. బొడ తెంచెం గంపమున్‌. ఫ్రవ్విధంబున మవ్యంబు గందినపువ్వునుం పోలి నవ్వనిత నిన్వటిల్లి న యాయల్ల కంబు మ్‌ల్ల ఊం నగోలుప నిలుపోప కున్న విన్న నగు నచ్చె లులు మెచ్చ నచ్చిత లేఖ చిత్ర లేఖననై పుణ్యంబు మెజియ నిదియ శతి యనీ వివాళించి యచ్చపునెయ్యంబున - నచ్చపలలోచన శీట్లనియె. ఉ. హరి క్‌ అ 112, 110. . మజీయు నిట చత శేఖ యేడుదినములలో (ప్రఖ్యాత రాకుడూ రుల పటములవ్రాసి చెత్తుననినది, ఈవిషయ మోశరీతిని గలదు, క, వకు దినయబులలో సీ "బీడు జగంబులును (వాసి యిత్తుం బటము సీ 'వేడుకకుం దగినవానిం - జూడు మతని; బెత్తు నన్నుం జూ.వ లతాంగీ, ఉ. హరి, క్‌ ఆంకేకేో

హచవ సోమనాథువి యాం[ద్రీకరణ విధానము _ వ(రీ ఇట్లు కాలమును. నిర్ణయించుటతోపాటు యుషాకన్య విరవా వేదనా వర్తనముగూడ యమూలకముగాః వేయంబడినది ఇట సోమన పదునెనిమిది పద్యమ లను రచించినాండు అందు చమత్కొ_ఠావహాను లును రచనావై శిష్యమును జూఫు పద్యముల నిట నుదాహారింతును. “సీ. చెలాల బొను శల పెండ్లి చేయ చో లజ్ఞింతు మగనికై యీ నేల మరులుకొంటి! శలలోన నొకని జక్కనివానిం. బొడగని లి. జూడ కే నేల వెళ్లినతిం దగువకుం డని తార తడవి కూర్ప్చుకమున్న బంధుల కే నేల పలుచ నైతి గలి మాలి వీగియాకుకెలలి లేనియా జడికూ9 సై శీశేల అట్టు వడితిం "తే. గదిసి పాసినచనవి చూడం గలిగెం గాని పొసి కదిసీినచవి దూత అపు: నాకు తలంపునకు బక్క ఈండెడిరఆంవ్రు లేదు లబ్ద బోర్యదోవ లబకు "లబ్బ నేడు.

ఉ. ళూలివిలోకోనోనవముసోంకు రోతీశుం జెలుంగుం గాన య బ్బాలమనంబులో విరవాపావకదాహము నోర్చె నన్నన క శ్తుల పొనంగు చేజాము జహించిన యంతటితోమనోజుం డై గాలియచిక్కెలాన చెడ గాలండువో మెటువంటిమంటలన్‌ ,

చ. టలయపతి కన్‌ చముకర శేగన నూతన వార్త లన్నియుం బొనంగలిఖించి యందు 6దలపూవులా6 దమ్ముయు నానబేయు నొ కొసరు తెజంగెజింగి కుచకుంభ ములంబతిందాల్చు నన్ను '0 శసమువ(వ్రాసియిచ్చినగదా చెలికత్తైల శేను(మొక్కుదుక

వర్రీ హచన సోమనాథుండు_కా వ్యానుశీలనము తే. ఎసంగునంతాపభరమున నిట్టునట్టుం -... బొరలు శయ్య్యాతలంబున బువ్వుబోండి తివ్రరువిరహానలంబున దివ్వె "లెత్తం జిల్తే జూతుండు వత్సిం దాల్చినవిధమున ఉ. హారి. క ఆ. 117. 123. 125, 129. చితశేఖ పటమునందు వివిధ దేశాధీశులం జిశత్రించి కొనివచ్చి, యుషాకన్య శాయావటముల వివరించు పట్టుల నొళ విచ్చితమగు నీస పద్యమును రచింగినాండు సోమన. ఛప్పన్న దేశములపేర్ల ను వ్యర్థపదరా హిత్యముగనే కాక, యొక్క యక్కర మైనను నడుము జొప్పింపక శీవలము ేశముల పేర్లను ఛంధోబద్ధ మొనరించుట విజేపము. ఆ పద్యము నిటం జూవుచున్నాను. సీ, పాంచాల పాండ్య బర్బ్చర కిరా కాభీర కురు విజేహ విదర్భ కుకుర గాభ గాంధార మగధ కొంకణ కళింద ఫుళింద సింథు సౌవీ రాంధ్ర చేర చోళ సొము[ద సాల్వ కోనల కళింగ కుళింగ వత్స సౌరా (ప్టాంగ వంగ మత్ళ్య సూఠసేన సుధేష్ణ సుహ్న కాశ కరూశ లాట కర్షాట మాళవ వరాట "కే. కుంత లావంతి ఘూర్దర కువ్మాక (త్రి గర్హ బహుధా: యవన శేంకణ దశార్థ వుండడ్ర బాహ్లి: (ద్రవిడ కాంభోజ హూణ శీకయ వసాతి కాళ్ళీర శీరళనులు, " ఉ. చారి. క ఆం16కీ,

పొచన సోనునాథునీ యాం[రీకరణ విధానము టీ! కనాానానననానవకానాగానాపా జనానా ఇకా గాకా నడా కానా నారా ధారా నాయాానాననాననొనుననానానానుాలాాప్రతప్రననన్రనమ. మజీయొక విశేషము. ఈక్రింది పద్యమునం దమూలకముగ భొగోళిక నూచనమును గావించినాండు. క. తదనంతరంబ చూఫుల కొదవె మహారాష్ట్ర ఎశ్చి మోత్త, రభూమిన్‌ యదుకులనాయకు నగరము సువతికి నచ్చి(తరేఖ చూపెకునోటన్‌. ం ఉ. హారి, ఠ్‌ ఆ_146, (శ్రీకృష్ణాదులు ద్వారవతియం దుంకుటయ్యు నా(పచేళములలో నుషాకన్య స్వప్నగళపుకుముంకు పశ్చిమోత్త రళూములం గాంచుటయు జూపబడీనది. మజియు సనికుద్దుని రూపలావణ్యములం (శంసించు పట్టుల మూలమున నీకక్రింది విషయము గలదు. తో అయం ఖై లోక్యనాధన్య నపా ళృష్ణన్య ధీమతః భక్తా తన విశాలాశీ (పాద్యుమ్నిర్భీముష్మకముః. .. న వ్యాస్పి (తిను లోశేషు సద్యశోఒన్య పరా్యకషు ఉతక్స్పాజ్య పర్వతా నేవ పర్వతై రేషళాతయీత్‌ ॥ " ధన్యా౭-క్యనుగ్భహీశాఒసి యస్యాస్తే యదుప్రంగ వా ల్యతపత్న్యా నమాధిష్టః నద్భశః నద్దన। పతిః॥ విప 118 అధ్యా.?2_7%ీ పయిక్షోకములం దెనిగించుటలో నీ!క్రింది పద్యము రచింపబడినది. మ, వనితా వాసవవై గిమర్దనుం డనన్‌ వర్లింప నొవుక్‌ జనా ర్లనుం డధ్రేవ్రని మున్ను వింటిమికదా తశ్పుత్తు6 (బద్యుమ్నుగం- తునికంళ₹కిం గొాసయాడంగా-బానంగ తత్పూనుండు సీఫోరువాం ఉ. వారి. 5 ఆ 151. -

ఖ్‌ం నాచన సోమనాథ(డు_కొవ్యానుశీలనము ననన న క సు మూలము:ందలి "పర్వ తా సేవ ఎర్వతై ;” "భీమవి.[శ్ర మొ అను సవనములను పరిహరించి కంతునికంచ౭ మిన్నయగు వానిప్టుత్తు డనిరుద్ధం డనుట నమంజశము. ఉషానిరుద్దుల నమాగము నముళూడు విషయమును గూర్చి చర్చించు పట్టుల జ్యాత రేఖ భక్షి సామర్థ్య ములు మూలమున విఫులముగ వర్ణింపబడినవి మటియు నిట నుమ యనికుద్ధువిం దోడి కమ స్హునుట మాత్రమే కాననగును ఉపా న్య పలుకుల నీదిగవ పొందువజచు చున్నాండను, శో త్వమేవ్యాత విశాలాశ్నీ యోగ్యా భవ వరానశే న శక్త్యా హ్‌ గతిళ్చాన్యా అగత్యా మే గతిర్భవ £ అంకరి వ చరా చ త్వం యోగినీ కామరావిణ్తీ ఉపాయస్యా్య కుశలా షేపమానయ ఖీ (వియమ్‌'4. ౧ ఉపాయ శ్చింత్య శాం భక నంసగర్క్య్య వ్రియే సుఖమ్‌ సిద్దార్ధా నన్నివర్నస్య రీ నోవాజీ-న నుందరి శ _ భ వేదాపత్యు యన్మిశం లై సత్రం కన్యను బుఖైః కామార్తా చాస్మి సుళోశి భవ మే (వాశధాంణి + య బ్యేసం మే విశాలాశ్నీ భ రారమమతోసవ్వుకూా - = అవ్య నానయన్ని శీప్తం (పాణాంన ్రచ్యూమ్యహాం శుభే విప 118 అధ్యా. 74.78 ఈ కోకములను దెనిగించుటలో పనన. బ్రంత న్యూతం్యతం మార్గము ననునరించినాండ్షు. అమూలకముగల గొన్ని విషయముల, జోడించియు, మూలభానముల వివులీోరణను గావించియ్యు పా(చ్మోత ణముఅందును నేద్చుల జూవినాండు, ఆ విషయము లీ [కింది పద్యము లండు గన్పట్టును,

జాచన సోమనాథుని యాం(ద్రీకరణ విధానము వ్‌ ప్రతీక నన న ఎ కనన పక శ ధీరుల నింద్రముఖ్యు లగు దికృతులం గుతిలాలం బెట్టు న ఫ్రీరు4డు వాణుం డేమిటికి వియ్యపఫుటిచ్చక ౬ బెచ్చు చుర్మ్యులన్‌ తూరపు ఇషారిం వన్విం గన నువ్వుల గండ్రను నోరంలోసికొ న్నారము కాం దలంవు లలనా క₹ెలనాదెడు. పాణ వేటికిన్‌, - కీ, దనుజకులవై ర కౌరి నందనలు నట్ల ". రోక్కనులు మనవారు వారలకు మనకు బొనంగునె నడుమ బెట్టినపూరి గాలు

• జీల ఉతళేఖా తుది నింతనణుగు. ఉ, వారి. కఆ. 159 18 వ. మజియు నొక్క_తెజుంగు విను మక్కుమారు నిక్క డకుం గొనివళ్చి తన్నుం గలువు సొమర్థ్య్యంబు గల జీని, క. కలసెదం బతి నరం డిచ్చట మెలంగట మాతల్మడి విన్న మే లగునే సే _ వులలోన సురియం (ద్రిప్పిన కలపషనే బిరలై నం-జెలిదికక తెలియనే, . ఉ. నావుకుం జరరీఖ వదనకజాన బింతముమాజ బల్కు నౌ లావున నిన్లు దెత్తు నబలా విభు నింపెలాశం+హాడి స్తం భావన ఆయనే చెలులం (పాణమునం బకికించునట్లు ర శూవిధ మూదరింవు నునసొధములందు నిగూఢ భంగులన్‌. ఉ. నారి. శ అ. 169 100, ప54 పంబ పద్యములో నుహానిరుద్దుల నమాగమమునకు సౌధ్యా సాధ్య విచారణతోడి యుక్తుల భాషమణము నమూలశముగా సోనుక 'వెంచినాండు.. (శీకృష్ణాదులకును జొణాసురునకు *వడునుజెట్టిన ఫూరి గాలు” నంతటి వైరభావము గలదు. కావున వనిరుద్దుని చేపట్టు (ప్రయ త్నము చేయుట (ప్రమాదకరము. ముజొకనిషయమునుగాడ. నుషా వై

ల్రీగశ్ష నాచన సోమనాథుడు.కొ న్యానుశీలనమ కన ప ప న ల.

కన్య రడవినది. తానే యనిరుద్ధుని కడశీగినచో ననిరుద్దుం డనుమూా నించు జేమో యని భావించినది ఇంక మిగిలిననూ-గ్ల మాతనిని బాణాంతః పురమ.నకుం గొని వచ్చుటయే. కాని ఇాణుం. డీనిమయ మెటీింగినచో. తనజీవితము నవ్వుల పౌలగుట తథ్యమని శలంచినది. ఆ సమయమునం జిత ేఖ తా నినిరుద్దుని డెత్తుననియు, నంతఃపఫురరతుణము నకు వలయు చర్యల ఎకొనుమూయు యుసకు బోధించినది. ఆనువాడ మున నుపా చి(త్రచేఖల ప్యాతలకుం గొంత యాచిత్యమును గల్పింప జంచినాందు అనిరు ద్ధునితోడి సమాగమ మేరీకిని సంభవమనిత ర్టించు టయు జ్నిర రేఖ యుకియుకృముగా నొకయ. పాయము మెటిగించుటలో నాటకీయత కాననగును, అనువాదమున నీయికువురు సజీవపా(త్రలుగా చి తింవంబడినారు. శార్యనిర్వహణమునందు చి(త్రశేఖ కుపాకన్య సహాయకారి. శారి మూలమున నుషు తన చెలికత్తె ననిరుద్ధుని తోడి కెమ్చునుటయే కానగును.

అనిరుద్ధుని దెచ్చుట్‌కు నిర్ణ యించువట్టులం చిత్రశేఖ ద్వారకా ఫుర(ప్ర దేశమునకు గల యవరోధములు మూలమున నై దుళోకము లలో జెస్పంబడినవి సోమన యీవిషయము ననువదింపలేదు. ఉపా కన్య యనిరుద్ధుని తోడి లెవు ఇని చిత్రైశేఖను జేకునవుకు వెప్పినవిషయ ములకు విరుద్ధముగా సనీవివమయము గన్నట్టుచున్నది. అట *అంతరితు చరాచ త్వం, శామరూపిణ్సీ ఉపాయస్యా” ఇళ్య్యాదులచే గణింపలడిన చిత శేఖ యీసందర్భమున ద్వార కాపుర(ప్ర వేశము కష్టతరమనుట నమంజనము కాదు. అళ్లోకముల నిట నుదాహరించుచున్నాను.

ల్లో ఉపాయా వచనం శ్రుత్వా చిత లేఖాబవీద్‌' వచః

(శోతుమ కర్రని కళ్యాణి వచనం మే శుదిసి శ్తతే

యథా వాణన్య నగరీ రత్య తే జేవి సర్వశః

ద్యారకాఒవీ తథా భీరు దుఠాధర్హా నురైరవి

సాచన్‌ పోమనాథువి యాంత్రీకరణ విధానము కథ

అయస్థృయ(పతిచ్భిన్నా గుప్పద్వారా చ సా ఫురీ

పాంతే సలిలసంయుక్తా విహితా విశ్వకర్మ గా

రత్యు తే పుకుమైర్లోోరె ః పద్దనాభన్య ఇాననాత్‌

శె ల(పాకారపాఖాదుర్లమార్ల (ప వేశినీ

నప్త్వపాకారరచితా పర్వతై ర్థాతుమండితైః

నచ శక్యమవిజ్ఞాతేః (పవేష్టు ద్య్వారకాం ఫుమ్‌

ఆతాస్హ్రనం మాం చ రతున్వ పిళరం చ విశేషతః.

వి, ప 118 కధ్యా. 80.85

ఈవిధముగ నే దౌత్యము నిర్వహింప, చ్మితళేఖ నుషాకుమారి బలవంతము వేయుటయు మూలమున గాసనగును. అనువాదమున నుషయుు జ్మతశేఖయు సీవిషయమున సాధ్యాసాధ్యముల సహేతుక ముగాః జర్చించిరి. ఉపాకన్య సూచన ననుసరించి, చి(త్రశేఖ యనిరుద్దుని తే నిచ్చగించినది. మజెయు నరతఃపవ్రుర రతణమున కను వగు చర ఫో గై కొనుమనినది ఈవిషయమును జూవుటకయి మూలము నందలి శ్లోకముల నీదిగువ భూవుచున్నాను.

శో తన యోగ(పభావేణ శక్యం తత (వవేశనమ్‌

బహు నొ కి (పలాపేన (పతిమౌ (భూయతాం నుమ!

అనిపద్ధన్య వదనం పూర్త చంద్రసమ్మ పభమ్‌

యద్యవాం తన్న పశ్యామి యాస్యామి యమసాదినమ్‌!॥

దూతమాసాద్య కార్యాణాం సిద్ధిర్భవతి భామినీ

రస్మాద్‌ జౌల్యేన మేగచ్చ జీవంతీం మాం యదీచ్చసి!

యది త్వం మే విజానాసి సంఖ్యం డేన్లూ చ భాపి.రమ్‌

తీ ప్రమానయ మే శాంతం తవాస్మి శరణం గళా॥

ఫో హాచన సోమనాక్రుండు.కావ్యానుశీలవము క జీవితన్య హీ నంబేపం చయం వైవ కులన్య చ్‌ కామారా హీన పశ్యంతి కామిన్యో మదవిక్ష వాః॥ విస 118 అధ్యా 86_90 పయి శ్లోకములలోని భావమును బట్టి చి(త్రశేఖ, యుమాకన్యకు వెలిక త్తెమూ(్రమే యని వ్యక్ష ము ఆమె యుషాకన్య యాజ్ఞానుసారిణి, అనంగా చిత్రరేఖ వ్యకిత్వము లోవించినది, చిత శేఖ యుషాభాల సూత మగు సూచనము సాధారమ గాం చని తా నానిరయ మును గైకొనినటులు గలదు. చోతళీేఖ జ్వారశాపురమున శ్తేగ (శ్రీక్ళన్లు నంతఃపురభవనమును జేరినది. మూలమున నీఘట్టమున ననిరుద్దుని యంతిప్రరభవన వర్ష మును ననిరుద్దుని రూపలావణ్యాదుల నర్షనమును గలవు. ఈవిషయ ములు మూలమున. బదిళ్టోక ములలో జెప్పంఒడినవి. వానిని సోమన | యనువాదమున శై కొనవేదు మజటియు చిత రేఖానిరుద్దుల నంభామణ మిరువది శ్లోకములందు గలదు, తామనీవిద్యా[ ప్రభావము నాచ్భాద ముగాగొని ఏరి నంభావణము సాగ నది అనిరుద్ధుని న్వవ్నవృ త్తాంతము మూలనున గలదు ఉపాకన్యను దాను న్వప్నమునః గని పరితషించు చుండిన విషయమును జిత్ర లేఖతో జెప్పుటయు నుపానంగమునకయి యనికుద్దుం డామెన్సు (ార్థించుటయు. సోమన పరిజారించెను. ఈ భట్రముసందలి వివకకుజూల మంతటినుండి ఆయనిడుద్దుని వర్ష నవిషయ మునుమాశము (గ్రహించి సోున సొలంకారముగ సీ(క్రింది సద్యమును ౪ చించెను, న్కీ లలికనూతనల కొలంకారముల మెచ్చి

• మొగమిచ్చు లేనూవిమోక వోలె బరివా ర తార కాపటలరబుతో నవ్వ దొరళొన్న పిన్న చండుకుంకు వోఆె

వచన సోమనాథుని యాం[ధ్రీకరణ విధానము క్రి?| గమలిసీకలి కావికానంబు లెజింగి పై (వాలెకు 'ేటిశాదూలి వోలె . శరథతసౌడామసీనల్లాపముల మేను గరు పాజు మిండమేఘంబు వో లె6 తే. నంకకంఠకుం జిట్టాటు లంటి యంటి

• వెలునలకు యౌవనము విందుచేయ నున్న మానగణబద్దు మన్మథ మంలేసిద్ధు రుచిరరనవిద్దు నాయనిరుద్ధుం జూచి. ఉ. జారి. 5 అ-198 చ్మితశేఖ యనిరుద్దుని 'జెచ్చుటకు ముందు నారదమబజబోముసిని జూదినది. ఆరం డామెకు కామసీవిద్య నను(గ్రహించినట్లు మూలనూున గలదు అనువాదమున నీవిధమాాా నూర్చబడినది, క, మును విద్యాధరసంతతి యనలంగా వివిధంబు లగు నుపాయంబుల మో "తె" రనామూళూబలమునడ ననికుద్దుం బొదినె విస్టాయాపాదిని మొ, ఉ. వారి. శ్‌ అ_.1ఈ ఆనిమద్ధుని. యుషాకన్య్యాంతఃపురంబునకుం గొనివచ్చినంత నే మూలమున వి. షు 1168 అధ్యా 58వ శ్లోకమున నీ క్రిందివిధముగా నాళనికి సపక్యలూ చేయంబడినవి. ల్లో ॥ (ప్రవహాళ్షోత్భుల్ల నయనా (ప్రియం దృష్రాఒర్థణోవిదా సొ సార్మ్యుస్థా తచున్చే టొ యాదవం నమపూజయల్‌ | అనువాదముసన నాసందర్భమున నర్స్‌ శ్రపాద్యాదూల నిడి పూజీం చుట యుకృనుగాడని సోమన విడిచియుండును, శషుందర్భమున చరాలనున నేని యుషాచిత శేఖల సంధామణమాు నిట గూర్చినాశకు, తన మునోగి తాభి ప్రాయము వెల్ల డియైనడని నగచ

శ్రీర్రీ నోచన పోమనాథుండు.కొవ్యాను!ీలనమీ చున్న యుస. నూరడిల్ల జేసి నంతివురమునందలి నఖీజనంబుల కట్టడి "జీసినది. ఈనివమయము మూలమున లేదు కాని యీనంభాపణము మూలమున్క నుపాకన్యయు, జ్మితరేఖయు తమ నిశ్చయమునకుం దగిన రవణమును గూడ గల్పించుకొని యున్నటులు దోచును.

ామనీవిడ్యా(ప్రభావము నడలినంతనే యనిరుద్ధు: డుపాకన్యను గాంచినాండు. ఈనందర, మున నుహెనికుద్దుల నంభావణము మూలము న్‌( బందెెండు (విప 119 అధ్యా 64.75) శ్లోకములలో గలదు అం దుషాకన్య కనిరుద్ధుుడు తన స్వవ్నగతవృత్తాంతమును బెప్పుటయు, గాంధిర్వవిధిని వారిరువురు వివ హూ మాడుటయు వరి ౦పంబడినది, ఈ శ్లోకములలోఎ. నిషమయ మామూల్యాగముగా విడువంుడినది, అనిరుద్దుని స్వపష్నమును బూర్వఘట్టమున గై కొనకుండుట, హేతున్చగ నుహానిరుద్ధుల నంభాషణమున నీవిషయము విడువబడుట నమంజనము,

ఉషానిరుద్ధుల విషయము నినిన బాణొసురు. డనిరుద్ధుని నాగా న్య్వమున బంధించి శారాగారమున నుంచెను. ఈ సందర్భమున నారదు. డట శేతెంచి, బద్దుండగు యరిరుద్దుర జూచి జ్వారవతి శ్రీ శటులు మూలమున గలదు, ఆ శ్లోకము లివి,

లై, యయా నస్వమేవ భవనం బలేః వుతో- మహాయశాః

నంయతం మాయయా దృష్ట్యా అనిరుద్ధం మహాబలమ్‌ ॥

బుపీణాం నారదః (రేఫ్రోఒ(బ్రవీద్‌ ద్యారవతీం (పతి

తతో వ్యోకాశ నూ న్లేణ ముని ద్వారవతీం గతః ॥

వి. స. ]119,ఆ: 196 197.

ఈ వీషయమను సెజీలీన యనిరుద్దుండు తనలో నారదాగమ నమును, (శ్రీళ్ళష్ణాదుల రాకను డలంచికొనుటయుగాడ చెస్పంబడినదిం నాగబద్ధుడయిన యని ఎద్దుని జూచి విలపించుచున్న యువ నూజఅడించి నట్లును మూలమునంగలదు. ఈ విషయమంతయు ఏీడువ(బడినది, అం తే

బొచన సోమనాథుని యాం(ర్రీకరణ విధానము క. శాక మూలమున నలుబదియెనిమిది శ్రోకములలోంగల యాళ్యాస్తవ మునుగూడ సోమన విడిచేను. ఇక ద్వారకాఫప్రరమున ననిడద్దకుమారుని గానక యాదవ లోకము తల్లడిల్లి పోయినది. మూలమున ననునరించి యనువాదను 'జేసీనను గొన్నిచోటుల నాయాళందర్భములను బట్టి కల్పనములను గావించినాండు సోమన, అందు శ్రీ ఎమ్షుని యంతఃనుర న్తీల దుఃఖాతి శయమును వరించు పటుల ననిగుదుని స్వరూపస్వ భావముల జూటు €౬తె లు ఇ సీ (క్రింది పద్యములు గలవ్చు. సీ చక గానివారలోం జక్క నివాండు దాం గ్‌డు6 బిన్నగాని "వేగంబు పీకు బంటు నొచ్చిననోరం బలుకండు నెజువాది సుఖభోగి చుట్టాలసురభి రాచ విడయె యుండి గబ్బిదనం 'బెతుంగండు ఉషా గరగర నె యుండుం గలయ నేర్చు నూంపరలాండు గాం డుపకారి నవ్వు మే లము గాని తనవారు లాంలివార "తే. నయ గడానిబంగాడు రత్నంపు బొమ్మ ముంగిటినిధాన మవ 'శ్రలముద్రు దమ్ము ఉట లన్న యీతనిల గన బేని కన్నతల్లి కడువు మసిగాదె దయ్యమ 1! కరుణలేదె. సీ అనిరుద్ధసింహంబు నంటి చాన్సనకుం ద వీన కరి వారితోడం బెనంగ కున్నె యదుపుంగవున కింత యపకార మొనరించి ౯ చేవకానిభుం కైన దిగులు చొరండె

మ నాచన సోమనాథుల._కో వ్యానుశీంనము భర వె రిసీడన మూడులోకంబులు (బదుకంగ మన కేల పలవకింప స్రేవుమనుమని నద్దిరా యొటుచూతు ననక శేరడ మెవ్వం డలవించే "వే. వెటవ కోడక యొకరుండు (వేలం జూప ెంతవాం దక్కుమారు నోరంత (పొద్దు (౬ గలసి పొసి పోం జూలని కతన మనకు - జీలతలం గాళ్లు నిలువమి నిజము గాక. ఉ హరి, 5ఆ: ౨789, ౨82 అధ అధ ష స్టా శ్వాస ము (శ్రీకృష్ణాదులు జ్వార కాపురమునం దసిరుద్దుని గానకో వంతం జెందునమయమున నారదమవారి యట శీతెంచినాండు. వాసుచేవుం జా ముసీశ్వరునివలన ననిరు ద్రుని విషయ మును దెలిస్సికొన్తి భాణాసురుని పయి దంచెత్త సిద్ధపడినాండు, చానవాంతక (డు నాగాంతకుని దలంచి నంత నాశం జే తెంచినాండు ఈసందర్భమున (శ్రీశృష్ణ గరుత్భంతుల నంభావణమ.న్యు గరుడున కఠ ఫ్రీసముచ్చుటయు మూలమున నలువది చ్చి శ్లోకములలో వర్ణింపంుడినది, (వి పు 121-ఆధ్యాం = 9518కు ఆ విషయము నంపను సోముండు పరిహారించినాండు. కావ్యమున నవి యనావశ్యకమని తలంచియుండును. మూలమున లేని పిద్దసాధ్యచారణ గంధర్వనంయమిోం[ద్రు లాకనమునుండిగావించిన స్తుతుణను సోమన శల్పించినాండు. వాని నిట జూపుచున్నాను, తోటకవృత్తములు ; జయ జయ మాయగళసణతలరూ పా జయ జయ సారకనంభృతరూూపా

"అదన సోమనాథుని యాం[ర్రీకరణ విధానము వీరి శిపవైస్యవ జ్వరముల యుద్దము నమూలకముగా పం(జెండు " పద్య ములలో సోమన రచించెను. [గంథవిఫపులీకరణమున కది తార్కాణను.

మూలమున శివజ్వరవర_ నమునుగూర్చి పం(డెండుళ్లోకములలోం

'జెప్పబడినది అనువాదమున సీవిషయము సం్యగహింపంబడినది, మూల మున శివజ్వరము మనుష్యలోకమున నుండునట్లు వరమియంఖడినది. శివజ్వరము నోడించిన వైష్ణవ జ్వరము (శ్రీళ్ళమ్ణునికోనణలగి పోయినట్లు గలదు (వి, ప ౨8 అధ్యా 19-29) ఆశ్లోకఃను లందలి ఖావమున క్షీక్రింది పద్యములను సోమశాథుండు రచించెను, = అ. అనుడుం .₹ైటథాం యతితుష్టవ్భాదయుండై

యట్లకాక మజ్జ రాధివిభుండు నిదె యడంగు మిోరలిద్దజు లోకంబు బీడసేయం జంపం బెంవు గలిగి, క, సీఛ్చు మదీయ బ్వగమును నావిధ చరి.తములతో నీవనుధం బరంగుం డనుండు నెంతయు సెమి సున్‌ ? ఉ. హారి 6ఆ 121, 128 (శ్రీళృష్ణాదుల ఛాటికోర స్‌బేక చెల్లాచెదరై పోయిన బాణమై. న్యము ను ధైశించి, యుక్సౌహా మెనంగ సీరములం బలికినాండు, అసందర్భమున సీ[క్రింది శోకము మూలమున గలదు, ల్లో వవముచ్చరితం వాక్యం శృణ్యంత న్న డ చింతయన్‌ ఉపా(కామంత -క్రే స్వే జానవా భయమహమోహితాః | వి. ప. 124 అధ్యా, 10 ఈవిషమయమం-ను విఫులీకరించి, సోమన మూండు సీసపద్య ములను రచించినాండు. శివకేశవుల “యుద్ధమునలన గలిగిన నుశ్చాతముల వర్య 37

థం కాదన సోమనాథు(డు.కో వ్యానుశీలనము నమూ నూూలనున (వి, ప. 124 అభ్యా. 29.94 నాజు శ్లోళములలో వర్శింపంబడినడది. సోమన వాని ననువాదమున (గ్రహింప లేదు, ఉత్పాత ముల వర్తన బాణాసురుని కోరిక మేరకు యుద్ధముసంభవించు. సూచన లమ వర్ణించు పట్టులనే కలదు. కావున చర్వితచర్వణమని యభి_ప్రాయ పడి యుండును,

ఇంతియగాక సోమన తరువాకి యధ్యాయమున నేబదినాలుంగు శ్లోకములను (వి.ష.12$ అధ్యా, 9-03) బరిజారించినాండు. ఈభాగమున దానవుల మాయాయంద్ధము, శివుని ముఖమునుండి యగ్నిజ్వాల లెగసీ దళదిశలం గాల్చుట్క భారుణీ దేవి బవ్మ్బాను స్తుతించుట, రణరంగమున (వ్మా నదాశివుల సంభాషణ మిత్యాది విషయములు వీడువం బడినవి,

ఈకింది రెండుశ్లోకములలో కోటవి” అనునొక యుచ్చమల్లి పార (ప్రవేశ 'పెట్టబడినది. _

శ్లో. వ్యా విధ్యమానే చే తు కృష్లేనాప్రతిమాజసా

కుమవూర రతుణార్ధాయ వి(భతి సుతనుం సదా $

దిగ్వాసా చేవవచనాత్‌ (ప్రవిష్టా త్మత్ర కోటవీ

లంబమానా నువోభాగా భాగో చేవ్యాన్న థాజఒన్ట్యమః ॥

విప. 126 అధ్యా. లి వికి,

ఈవిషయమును సోమన యొక వచనమునందు రచించెను. అం దీవిధముగం గలదు. గోగుహుండు వేయునది లేక తిరుగం బడినం బూర్వజయ.తుండై (పూర్వగీర్వాణుం డగు చాణు నజేయు) వ్భామీ శే ళుండు నమయింప దలంచి వెంటం దగులు నవనరంబునం గోటవి యన నొక్కయుచ్చమల్లి వచ్చి యడ్డుపడిన నగ్నికంజూచి నారాయణుండు మాటు మొగంయు వెట్టికొని యష్పుడు ద్యాదశవర్హ. బులు నన్నుం నొలి చిన ఫలంబు నిన్నాకమరి చూచినం జెడునని శపించె నదిమొదలుగా “నానగ్నిక దిగంబరమై యుండు నివ్విధంబున, ఉ. హరి రీఅ. 1892

పీచన సోమనాథుని యాం[ద్రీకరణ విధానము శ్రీల కోటవి చార్వతీ'జేవి యొక్క యష్టమభాగము, అనువోదమున ₹0డు నిమయములు గలను. కుం జామెను జూడక పరాన్నుఖుం డయ్యెను, అనువాదమునం గల నారాయణుని శొపము మూలమున లేదు, మటీయు నాశాపము నిడినదాది దిగంబరమై యున్న దనుటవి శేషము. శివ్చండును గుమాడుండును యుద్ధరంగమును విడిచి పోవంగా బాణాసువండు టేవేంద్రవైభవమున రణరంగమున శేతెంచెను, మూల

మున నావిషయము మూండుక్లోకములలో వర్షింపంబడినది. (వి. ప,126

అ. 34-86) అనువాదమున నుద్‌ర్ధ్స మును నంన్కృృతపదనమాన భూయిష్టు

మునయిన వచనము నొకదానిని, సోమన రచించినాండు. (ఉ.హారి. 6ఆ

184. అనువాదనున నిట పెంపు కాననగును

కాణాసుదుని యన్ర(పయోగమువలన నేర్పడిన దారుణమగు పరిస్థితి మూలమున నై దుశోకములలో వివరింపబడినది. ఇందు “డవార్ధి మానే చ కేళవే” (వి, ప, 126 అధ్యా. న్లో 69) అనుటలో శేళవుడే శాలిపోవుచున్నా6 డని కలదు. ఇది యసమంజనమని సోమన తలంచి విడిచియాండును.

ఈభుట్రముననే గరుడ మయూరముల యుద్ధముకూడ _నతీరమ ణీయముగా వర్ణింపంబడినది. అఆవచనము నిట జూపుచున్నాను,

వ. తదవసరంబున గరుడమయూరంబులు ననురకాంయ మాననంబుల తోడం దలపడిన నప్పుడు గరుడండు దథ్సీణపతుంబున(వేయంబూనిన నంకుచితశరీరంతై మయూరంబు సన్యభాగంబునకు నెగసి ముక్కు నం బొడిచి తెక్కల నడిచి తదుపరభాగంబునకు నెగసినంజూచి శానునుం దోడన యెగసి తదీయ'జేవాంబు చరణంబుల నిజటికియు మజీియు గగనంబునకు నుటికియు విరుగంబడి సీలకంకశిరంబూ చంచువుటంబునం గీలించి తదీయపత్షంబు గోళ్ళ గీజియుః జాళ్ళు

లీరీల్ల హ్‌చన హేమనాథుండు-కొ వ్యానుశీల నము జాతీయు. నయ్యాయోధన శిప్షీతుం దగు పతర్త్రిపతి తనదెతీ,ణ వతంబున నడిచి మహిం బడ విడిచిన నామయూర రా జర్జపదపాత జనితజ్ఞానుండైై (కమ తి నెగిరి యురవున నూంకియు వెరవునం చాంకీియు. దుండంబు సారించియు. (బచండంబుగాం గారించియు ఇక్క్లల్యవేయం జూచియుం (క్క్లలుడాయు నఖంబులం జూంచియు బహు(ప్రకారంబుల గారించినం గనుంగొని సుపక్షుండు విబృంభించి నే వర్గ నంకీర్ల కరణ నముదాయ వ్యాప్త నభోమండలుండై ప _త్త్రంబులం జ్మితంబులుగా మయూరంబు వేేసియు సీసునం బో సీక గాసి చేసియు మజియునుం దనువు లేక లేఖలోకంబు వెక్కనం బంద నక్కాకోదర విడారియగు వై నలేయుండు తదీయోదరంబు వచ్చి రణభూమికి బలిచేసిన. ఉ. హరి. 6 ఆ 20% శ్రీకృష్ణుడు కాణాసురు నోడించి సంహారింపనెంచు నవనరము నం చార్వతియుల గోటవియు 'శ్రీకృష్ణునెదుటంబడిరి. మూలమున 'జార్వతీ "జీని దిగంబరమొ నచ్చినదనుట జుగుప్పాకరమగు విషయమని విడిచెను శావున వారిరువుర నంభావణముకూడ ననువాదమున రాలేదు, ఈవిషయను లన్నియు (వి. ప. 126 అధ్యా 111-116) శ్లోకములందు' గలవు, అనువాదమున నీక్రిందిపద్యను చక్కగా భావనమన్వితముగా నున్నది. ॥ గీ. బేవ జేవ జగన్నాథ దివ్యమూర్తి శాన వే దను 'జీశ్వరు6 గరుణతోడ ననుచు; గోటవి యెదురుగా నరుగుచేజి మోముచూడక కన్నులు మూసికొనుచు. ఉ, హారి, రఆ. 218 మటీయొకనిషయము. పార్వతీ బేవి లంబాద్వితీయముగా వచ్చిన దని గలదు, అనువాదనున శివ్చని యాజ్ఞను నగ్నికమాశత్ర మేవచ్చి కృళ్ముని (ట్రర్థించినధి,

సచనీ సోమనాథుని యాం(ఢ్రీకరణ విధానము వ్‌రీక్రీ

మూలమునం బార్వతీ దేవి, తాను చాణున కిడిన వచనము వ్యర్థ ము గాకుండం జూడుమని (ర్రీకృన్ణుం (ప్రార్థించినది. (వి. ప. 126అధ్యా 117-120) అనువాదమున నగ్ని కమా (త్రమే వచ్చి (సార్థించినట్లును, (శ్రీకృషుండు బాణుని రతీంచినట్లును మార్చబడినది, కావున నీఛానము పరివారింపంబడినది.

ఇంతియగాక (శ్రీకృష్ణ పార్వతీచేవుల నంభావణము (వి, స 196 అధ్యా 121128); చ[్మకవేగ (ప్రశంన, బాణహాస్త్యముల వేదన (ప్మక్రియా కలాపము (వి, ప, 126 అధ్యా 128-188), చ(క్రోపనంహోర (ప్రార్థనము- ఇత్యాది విషయములను బరిహరించినాండు సోమన. ఈవిధ ముగనే (శ్రీశృష్ణాదు లనిరుద్ధని కడకేగునప్పుడు చి(తవేఖ స్వాగత మిచ్చుట (వి, ప 126 అధ్యా 18 అనిరుద్దుని నాగబంధ విముకా దులును (వి ప 126 అధ్యా 9-36) బిడువంబడినవి.

(శ్రీకృష్తాదు లుషానికుద్దులతో ద్వారవతి కరుటెంచుపట్టుల

౬తె (ఈ లు జ్వారకావురవర్ష నము గావింపంబడినది. మూలముకంకె నిది (ప్రపంచీక ళ్లు తి ళ్‌

సామెతలు=జాతీయములు

ఉత్తరపారివంశమునందు నాచన సోమునాథుండు సామెళలన్ను జాతీయములను విరివిగా నుపయోగించెను. సామెతలలోంగల విలువను బానగా గు ర్రెటింగిన సోమన, తన గ్రంథమున శ కార్థము వజకు సావెం తలను బొప్పిందినాండ్ను జాతీయములు నుడికారములన్ననో శశాధిక మనుట నిన్సృంశయము. సామాన్య పజానీకము సామెతల నాదరించుట వలననే యవి శిష్టవ్యవహోరమున కెగలనాక్కి సాహిత్యమునం జోటుచేసి కొనిన వనుట సత్యము రమణీమణుల కాభరణనులవలె భాష కలంకా రములు భూవమణములు, అట్టి యలంకారములలో మణిపూన యనందగు యుపమాలంకార మిసామెతలకు జీవము ఉపమానపూర్వకర చవము మూలమున విమయన్పష్టతయు, నర్థబోధికతయు సాధింపనగును. ఈకాడ ఇనుననే సాహితీపకులును విశ్వ(_శేయము నాకాంథ్నీంచి యట్టిరత్నము లను తమబంగరు శవితలం బొదిగంచి రముట యథార్థము.

నాచన సోముని సామెతల (ప్రయోగ బాహుళ్యమును గూర్చి (వ్రాయాచ్చు. (శ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకటళాక్రిగా. రిట్లు చెప్పియున్నారు. “ఇతని (నాచన సోముని (గ్రంథం ఆజాశ్వాసాలే ఆయినా పదునెనిమిడి పర్వాల ఛారతంలోకూడ వెలికి తే యిన్నిలోకో కులు దొరకన నే నాకు తోస్తుంది”

లోళో కుల్కే సామెకలుగా వ్యవపహారింపంబడుట సర్వసామాన్య మైన విషయము. వీనికి వ్యవహారరంగమునః గల స్థాన మీక్రింది యొకటి రెండు నిర్వచనములను బట్టి (గహీంపనగుము,

(ఓ సామెతలు (పనంగానికి శాంతినిచ్ళెడి దీపాలు,

ర్రీ0గ్ర వాచన సోమనాథు(డు.కొ వ్యోనుశీలనము (లీ వజాతి అంతరంగమైనా జాని సామెతలలో (ప్రతిఫలిస్తుంది. (8) సామెతలు భాషలకు ఆమెతలు _ అవి పెద్దలు లోకులకు చిందిం చిన అనుభవామృత బిందువులు మ ఇంతేగాక సామెకలనుబట్టి యాకాలమునందు వాడుకలోంగల పదములను, భాషాపయోగ వై చితియ. దెలియనగును ఉదాహరణ నునకు నాచన సోమనాఖుని సామెత నొకదాని నిట జూఫుచున్నాను. "దువ్వుంజూచి నక్క యొడలుగాల్చికొన్న వడువున”(ఉ.వారి. కీఆ1165) అను సామెన చతున్ధాశ్వాసమున జం రనుని రాయ చారవుఘట్టమునం గలదు ఇందలి “దువ్వు” పద(ప్రయోగమునుబట్లి సోమునికాలమున శాపదము వాడుకలోనున్నట్లు తెలియుచున్నది తిక్క నకాలము నాటి శీపదము వాడుకలోనున్నట్లును గాననగును. అనంతర కాలమున నీపదము వాడుకలోనుండి తొలంగనది. కావున సీసామెత "వులినిజూచి నక్క వాంశంబెట్టికొనినట్లగా వూరింది. ఆనాటి "దువ్వు" తరువాతికాలమున "ఫుల మైనది ఈ విషయమునుగూర్చి (ప్రస్తావించుచు, (శ్రీ, చెళ్ళవిళ్ళ 'వేంళటశా,క్ర్రిగారు వ్రాసిన వాక్యముల సీసందర్భమునం జూడనగును, “*కవిిర్రయమువాకు. వాడని ెలుంగుపదాలు యీయన వాడినట్లు సీకీకలో (వ్రాయంుడినది _ ఆ పడాలకు నాటి కాలఫు వ్యావపశరిక భాయే. యీయనకు గురుత్వం చేసిందను కోవాలి. సామెకలు మా గోగాపరీ మండలంలో నే కాక కృష్ణా గుంటూరు మండలాలలోకూడ వాడుకలో "లేని వెన్నో యీయన వాడినట్లు కనపడుతుంది, ఉదాహారణకు ; (1) మారిం దనయింటికి రమ్మను వాని కేమియుం గజవినన్‌, (2) మద్దులు మునింగి పాజి నెంపళ్లు తమకెంత బంటి యనుట, తనంతట తానుగా యింటి! అహ్యానించేవాండు అని పయి సామె తకు ఆాత్పర్యం ఈ సామెత మ్మాప్రాంతంలో "లేదుగాని యించుమించు యిజే అర్ధాన్ని బోధించేవి కొన్ని ఉన్నాయి.

ప్రామెతలు _ జొతీయనులు కీర (1) కాళ్ళను పోయేదాన్ని నెలల్తిని రుద్దుకొన్నట్లు. - (9) కొటివితో తెల గోక్కున్నట్లు ... **. లోనై నవి,

ఈ రెండోదాన్నికూడ యి మహాకవి వాడే ఉన్నాండు. “ళొటి వీం డల బరికికొన్న కొజుకులుగారే” (ఉ. హారి. త అ. 106% మతిన్ని సమానార్థబోధకాలుగా వుంజే సామెతలు జేశభేదాలనిబట్టి యెన్నో కనబడతాయి”

ఇక జాసయముల విషయము, సామెళతలతోపాటు జాతీయములు, నుడిశారములు సోముని (గంథమునం గొల్ల లుగల గాననగును, వేని యొ” యపూర్వ భావప్రకటనమునకుగాను కొన్ని పదములను గలిపినచో, నా వదబంధములే కాల్టకనునున నుడి కారములుగాను, సలుపబళ్ళు గాన్సు జాతీయములుగాను వ్యవహరింప-బకును ఆ పదములు విడివిడిగా సామాన్యవిషయ ములనే 'చెలుఫునవై నను, వాని కలయికలో నావైశి వ్య్యుమును బొంది యొక నూతనభావమును (బకటించును. కావుననే బ'+ీమనాథమపోకవి తన (గంథిమునందు, శిష్ణజన న్యవహారమునం డానాటికి జీవించియున్న సామెళలనే గాశ జూతీయములన్సు నుడికారము లను గూడ నివీ _ప్తఎఅచియున్నాండు,

అవి నవాజముగను, సందర్శోచితముగను, భావసనుజ్హ్వలము గను కిందివిధముగ నమరియున్నవి, |, చిల్యవోయినం ఐబంజరమేమిపేయ? (1-72)

ఉ త్తరహారివంశమునం (బ్రథమాశ్వానసమున నరకాసురవృత్తాం తరముకలదు. నరకుండు దిశ్ప్చతులను జయించి, స్వర్లోక మునా[క్షమించెను. ఆతండొక యున్న తరత్న సింహాననంబు నధిరోహించి, యూర్వళశిని బిలువనంపెిను. ఆమె యట శేలెంచినది, ఆతం డామె యందమునకు మురిసి (ప్రేమించెను. శాని యూర్వశి వాని వారినుండి తప్పించుకొను

3రి

$06 బాచన సోమవాథు(డు.కొవ్యానుకీలనము నెపముస్క "చి త్తమెల్ల౦ కెడియ.ండ, రితృయొడలం జనిచేరునో _ యని తోడన, చిల్మ_వోోయినం బంజర మేమిసేయ” “రనభంగము సంగతిలోన మెత్తుకే” యని పలికినది. ఇట (ప్రధానముగ నరకునియందు దనకుళగల యనిష్టతను స్పష్టముగ వ్య క్షీకరించినది. చిలుకను బెట్టియుంచెడు పంజరము, చిలుక వోయిన వెనుక నక్కకు రాదను పలుకులలో. దన బ్భాదయము వివ్పిచెప్పినదనుట స్పష్టము ఈఘట్రమునగల యూర్వశీ నరకుల సంవాదము ముఖ్యమెనది. తుదకామె కోర్కెను మన్నించియే సరశానురునికి మునులను బాధించి యజ్ఞ భాగమ.లను గొన నిచ్చ్భగలిగి వది. అది యాతని (శౌర్యము వ్య క్రమగుటకును, నన్నార్గుల నొప్పించి, తత్భల మనుభవించు నమయమానన్నమ పటకును గారణభూత మై”ది, ఈ సిధముగ నీసామెకలను (బయోగించుటలో “వ్యంగ్యముగ విషయ వ్య క్రీకరణమును సాధించుటొ యను నొళ విశిష్టత నాపాదించి నాంయ నాచన సోమనాథ మహాకవి. వి పువ్వులు వేడుక్తైనం గడివోయిన వాక్‌ ముడుపుగ వచ్చునే. (1-70) పయి భఘట్టమునం దే యూర్వశి నరకు ను ర్రేశించి, సువాసనల వెదజల్లు యోగ్యములై న ఫువములనై నను వాడిపోయ్యి వానన లంత రించిన నెనుక నిరుపయోగము లనియుం దనకుగల పూర్వపుఖ్యాతిని మాత్రమే పురస్కరించుకొని, తనను గోరుట భావ్యను గాదనియు తప్పించుకొన జూచినది, ఇసు తన మనోభావములను వ్య క్రీకరించుట శీసామెక బలము చేళూర్చినది. శ. ఎంత దటింగిన మిరియాలుం జొన్నలశరిపోవే.. (1-70) తనబారనుండి తొలంగిపోవంజూచు నూర్వశితో నరకుండు “ఎంత దటింగిన మిరియాలుం జొన్నలనరిపోవే” యని పలికినాండు. కవి యిందెం తటి భావమిమిడ్చినాడో గమనింపనగును. శాల్యపభావమున ఘనులైన వారు పతితులై నను, నల్చుల శేనాడును తీసిపహోవరని చెప్పుట కీ సామె

హేమెతలు _ జాతీయములు 203 తను గూర్చినాడు కవి. ఊర్వశి దీఎస్థికి నంగీకరించుటకు నరకుండు సువః ఖుండుకా లేదు. అయ్యప్పరన, జొన్నలకోం బోల్చందగిన నారీనమూజపా మునందు మీరియమువంటిదని నరకుం. డూహించినాండు, (పకృతపరిస్థితి యందును నామె సామాన్యులగు నంగనలకెన్న డును తక్కు వకాదను భావము నీసామెశమూలమున గవి వ్య కపర చినాండు, శ. శిరసుండగ మోంాలను పేశలు వెట్టుట్ట (1-08) నాచన సోమనాఖథుండు స్వీకరిం చిన సామెతలును నాయాఘట్టముల యందదికికొనునట్లుండుటొక విశేషము. యుక్తియు క్తంబుగా నరకుని దవప్పీించుళొను నవనరంబున నూర్వళి యకరనిని యజ్ఞ భాగ (₹ాజిన్దుండవు గమ్ముని కోరినది. ఆతండును వలైయనినాండు, అనంతర కాలమున నావివ యమును దలంచి, యయ్యసురుండు శాపనులకడశేగి యాగభాగము లిమ నిను. వారందులకు నమ్ముతింపమి, నరకునివమాటల సీవిధముగ నొక సామెతయందిమిడ్చినాండు సోమన, "శిరసుండగ మోకాలను సేనలు వెట్టుట = జేలుందనము. గాక మాకు జెన్సణికం బే” అనుటలో. దన యౌన్నత్యమును (బదర్శించినాండు, తాను దికృతులను జయిం చుటం జేస్తి నాకలోకమునకు నాయకుండయ్యెను తత్కారణమున శరీర మునకు ళిరమునంటి (పాధాన్యము నందినాండట, ఇం(దాదులు తన కోడ్‌ పొజుటచే వార లీరనికి, బాదా(శ్రాంతులయిరంట. సోమన యా యా మేపణమును వాచ్యము చేయలేదు, ఈ పైసామెతలో నీ భావమును ధ్వనింపం జేసివాండు, మహ_త్వసంపన్నములగు నధ్వర భాగంబులను పదవీ భషులగు నింద్రాదుల కిదుట వ్యర్థము నయోగ్యము నను భావ మో సామెతను (బ్రయోగించుటలో సూచింపంబడిసది. ర్క నోచినవారి సొమ్ములవి నోమవివారికివచ్చునేధరరన్‌, (1-180) ఈ మహాకవికి సామెతలం గూర్చుటలోంగలనేక్పు కడు విచ్నిత మయినది. మైండనధరక్థుశాస్త్రము ననుసరించి కర 'ఫ్రపరిపక్వమునందిన

తీ00 నాచన సోమనాథుండు.కో వ్యానుశీలనము వూనవుల కయాదితముగ, న(ప్రయత్నముగం గొన్నిఫలములు సమ కూడుచుండును, ఈ నిషయమును వ్య క్షీకరించుటలో తద్భిన్నములగు వానినిగూడ కలివిచెప్పుట విశేషము. నరకాసురవధ ఘట్టమున లలిత కీనూవిలసితయగు సత్యభామ్క వీరత్వము రూఫుధరించినదోయన రణ రంగమున భాసించినది. ఆమె నరకుని విరధు నొనరించి, మూర్శ నొందించెను, ఆపె రణకౌళలమున కానందించ్చి యంతలో సేదంబేజిన యరవిందనయనుం డామెళొక కంఠాభరణమును బహూకరించి కోగి లించుకొనెను. ఇదియొక విషయము. ఇంతకు మున్నెన్నడో రుక్ళిణీ దేవి కోరిన పతకమును దేవ దేవం డను[గహి. పక కాలయాపనం జేసెననుట మరియొక విషయము. ఈ రెండింటి నొక్క_చోం జేర్చి కవి "నోచినవారి సొమ్ములని నోమనివారికి వచ్చునే ధరన్‌” _ యనుసామెత నిట ధ్వని ('ప్రధానముగల గూర్చినాండు మరియు సోముని కూర్చులోంగల నేర్చు యావాక్యమున విశదమగుచున్నది.

(0, పాటెగ బండ్లకు గాప్ళ సొంపుట. (ఓ8ి)

(శ్రీకృష్ణమాహో+త్త (ము వర్ణి-పలుడిన ద్వితీయా శ్వానమునంద్యు విస్రండొకడు తనకు పుత్త్రభితుపెట్టుమని (శ్రీకృమ్ణుని వేడుకొనెను, వాసు బేవు, డొదినమున దీత గై కొనియుంట యిలువెడల ననువుగా లేదు అట్టియెడ పార్థం డా విపకునమూరరతణము సేయ కృన్ణుననుమకింబడసి విఫ్రనితోనేగినాడు అట తనపంతము నెగ్గించుకొనంజాలక యర్హునుండు వీ ఎంధువయ్యెను, వి(ప్రండందులకు వగచి, పార్ధు డపార్ధండాయెనన్ని న్యకృ తాపరాధము సీరీరిబలికిను : "న తెకు బండ్రకుం గాళ్ళుసాంపంగా సలవకునన్న పోటుమగండై యిటుచేసితిగాక”, పర్వెత్తుచున్నట్టి బండీ చ్కక్షి ముల[్రిందకుం గాళ్ళుసాచుటవలన( గాళ్ళు నలుగుటయీకాని తదితర ఫయోజనము సిద్ధింపదని యేద్దానిఫావము, ఇది నర్వసామాన్యమగు

అము, అనగా (శ్రీకృష్ణుడు శజ్టకుంబు త్త్రభిత పెట్టుటకు సమధ్థండన్సి

సామేతలు _ జాతీయములు రీ01 తానెజింగియు, మూర్టునివ లె నర్పునుని గొనివచ్చుట తనయవి వేకమనుట. పనియు సానుకూలముకా లేదు. ఇ(టం దెలిసియా, ననర్భమాను గోరితెచ్చి కొనినాంరను భావమును _ జూ వుటకుగాను వాడబడిన దీ సామెత,

7. తగునే కటకుట్లును. జంక(బొత్తముల్‌. (£.157)

ఈ సామెకను సంఘటించుటకు సోమన యత్యంత రమణీయమగు భట్రము నేరశొనినాండు. బదరికావన మతిఎవి[త్రమయినది, అందులకు గారణ చూ భూస్థలిని మపహారులు నిరంతరము లోకకల్యాణార్థము (శ్రీమన్నా రాయణునిగూర్చి నిపంబొనర్భుటయే ఆంట హింనలకుంగాని యపవి[తకుంగాని జోటులేదు కావుననే (శ్రీ లషం డాగ '్రనముండగు సీశ్వరుసిగూర్చి, తపంబొనర్చుట కా యా[శమమునకీ పయనమయి నాండు. మార్గమధ్యమున పిశాచద్వయము (శ్రీక్ళమ్లంకు తటస్థపడినదిః వారిఠరాశి యాశమవిత్రతకు భంగకరమనుట సత్యము, నదా ళివ చింతను నిశ్చలచిత్తులప మసనారక్టుల శాలవాలమగు నా(ప్రదేశమున తద్విరుద్ధ్యపవ ర్వృనులగు విశాచములరాక యొక చేత కఆకుట్లును (అనగా శాల్చుటకయిన నూ-ంనపుముక్కలు) మజియొక చేత సద్రంథములను బట్టిషొనినట్లున్న దని వర్మించినాయ కవి. ఇట మకారపంచకమున నొళటి యగు మాంనసభతుణమును పవితమగు జ్ఞానసాధన కనువగు నిద్యా వ్యాసంగమును జతపజచుటలో* (గల యనంగతేము నిరూపింపబడినదిః పని(తాపవిిత్రములగు విషయుముల పొందును, తదనురూసమగు నుప వమూనమున బోల్చిచూఫపుట కనువగు ఘట్టనున సీ సామెశను నంభు టించుటలో సోమన విశిష్టత గోచరించును.

ఓ తామరపాకు నీదంబటెః డల్లడమదిరి పొపలందటున్‌. (8.05) తృతీయాశ్వానసమునందు పౌండ్రకవ్లాఘ దేవుని శభగలచ్చ్సు వీక్‌ లవ్యుండు యాదవసై. న్యమును దెన క ఏదితోడన భుట్టమూనతిర ముగా జి(త్రించినాండు సోమన, పి లాతని బలపరా శముము 46 ( య్‌ ఆ క్‌ (౪ శ త్త షా న క్‌ పధం కం ఈ ంా

ర్రీర్రీప స్‌చన సీీమనాథుండు.కొ వ్యానుశీల వము భాటికాగంజూలక తిరోముఖులగుట చే యాదవసై న్యమ్ము చెల్లాచెదరై, స్టైర్యమును గోల్చ్పోవుట నంభపించినది. ఆనమయమున, (భయ భాంతు లగు నప్పురవానుల వృాదయములు లల్ల డమందుట నవాజము. శు సెన్యముల బౌటీని బడకుండ నచ్చోట నిలుచుట కవకాశములేదు, అచ్చోటు విడిచిపోవ్రటకును సమయనుకాదు. ఇట్టి విపత్క_రపరిస్థికి యందు, ళల్లడమందిన పౌరులను తానుకాకుపై నుండు నీటిబిందువు లతో. బోల్చినాండు కవి. చంచలమతులైరని దీనిభావము. భయాం వోళనచేతస్కులయిన యా పౌరులను దావ.రాకువై నుండు నీటిబిందు వులతోం బోల్చుటలో సీకవికింగల నిశితమగు దృవ్టియు, లోకజ్ఞ తయాుం బెల్లమగుచున్నది. తామరప(శ్రములపై నుండు మైనమువంటిపూత (శొవ్వుపదార్థముజాకి!ి. జెందినది, దీనివైనుండు నీ రద్దాని నంటదు, మజియు సీటిబిందువు లామైనఫు. జబూతపయి నిలుచుట కాథారము "లేమి నటునిటు దూలుచుండును. అవత మిణుమూ[త్ర మే(ప్రక్కకు వంగిన నొదిక్కున శే యా సీటిబిందువును నొరుగును. అనగా నీసామెత సిటం జెప్పుటలో నాపౌరులు భయ వివ్వాలునై , యస్థిరమగు నవస్థయందు నిరాధారులై యుండిరను విషయము స్పష్టముగ సూచింపంబడిసది, $ కుమ్మరావమున రాగిముంత లేజంగగలవెం (48)

(శ్రీళ్ళన్ణుడు సకల మునిగణనివానభూమియగు బడరికాశ్రమంబు నందు పరమయోగి సార్వఖభొముండగు శంకరునిగూర్చి తపమాచరించు టకుం బోయియుండిన సమయమది, (శ్రీకృష్ణుడు ద్వారవతియందు లేడని 'ెలిసికొని, యేకలవ్యు డనువాండు తన చతురంగబల సేనానమేతుండయి వెంటటక్సా నొళ నిశీధన యమున పౌండ్రక వాసు బేవ్రడు ద్వారకను ముట్రడించెను, (శీకృష్ణండును పీరివలనం గలుగు (పమాదమును గుర్తించి ఠగు నన్నాహముల నున్నే చేయించి యుంచెను పొండ్రక వాసు బేవుం దర్ధరాత్రమున ద్వారం ను ముట్టడితీవిన వార్తను వినినంతనే సాత్యకీ

హీసుతలు - జౌతీయములు 8008 నమరోద్దత మెజయ: బలికి, యాతని నెదుర్కొ నెను. పొంథడుండు, సాత్య కితో6 దలపడుటకు మారుగా నయ్యాదవ నేనాధిపతిని కచుంగొని యిట్లని యావ్నేపింపల దొడంగెను. యాదవులు సఠా[క్రమ నిహీనులు3 భీరువులు, రణరంగమున శౌర్య థి ర్య సాహనములను జూవువారలు శారనియెను. మాజాతియందు వీరుడగు వాని నొక్కనినై నను జూవుట యసాధ్యము, అసపహాజమును గూడ ననెను ఈ శందర్భమున నీసామెత నిముడ్చుట గమనింప దగినది, కుమ్మురావమునం బచ్చికుండలను గాల్తుకు, అందు కాలిన కుండ లెల్ల ప్పుడును దొరుకుట నహూజము. కాని విలువగల రాగిముంత లట్రి యావములంవ€ గాన్పింషవు, దొరకునసి వెదదషట (భాంటియు వృధా(పయానయు నగును. ఇది యథార్థ మే, పొంథుని యభ్యిపాయమున యాదవులు సిర్వీష్యుల్కు (ప్రతాపహీనులు ననుట (ప్రకృతవిషయముః, యాదవవంశమున వీరా్యాగగణ్యుని వెదకుట (థాంతి యని పొం్యడుని భావము తన్నెదిరింపవద్చి, పరుపవాక్కు లను బల్కు సాత్యకినిగాంచి యాదవులందు కాళోర్వంజాలు వానిని జూవు మని (ప్రశ్నించుపట్టుల నాచన సోమనాథుం డీ సామెెను వాడినాండు. 10. జీలుగు వెరి(గిన మాలెకు( గుబంబుగాదుః (8-50)

అదియు. బౌండక సాత్యకుల మధ్య జరిగిన నంభాషణమున కవి జొస్పించిన సామెత పొండకుండుు యాదవవంశముసందు యుద్ధమున తనక్షదురునిలిచిి పోఠాడగల పీరుండులేడని (పగల్భములు పల్కెను. తద్భావ నిరూవణమునకు *కుము శ్రరౌవమున రాగముంత లేరంగః గలవె” యను లోఃో కిని జోడించెను. అప్పలుకులకు సాత్యకి క్రుద్ధుండై పొంగడుని వ్య క్తిగతెములగు శక్రి సామర్థ్యములను జూతిసషరములుగ6 "జేయుట సంభావ్యము కాదని నిందించుచు, జీలుగుచెట్టు మహోవ్ఫితేముగ 'జెరుగును కాన్సి యా పెరుగుదలవలని [ప్రయోజనము కానరా దనెను. అక్లు పౌండ్రుని వాచాలళ జీలుగువలె 'పెకుగుచున్న దేకాస్కి సామర్థ్య

రి04 జాచన సోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము రహిత నునినొంకు సాత్యకి మజీయొక విషయము జీలుగువెట్లు యెంత "ిరిగినను బలముచాలమి, గృహాసిర్యా గాచులం దుపయోగ పడవు. అశ్లు పొంటమండు తన (పత పము నెంతేగా6 బొగడికొన్నను, సాత్యకి ఇొదుట నిలవళల మగతనము లేనివాండు. ఈ భావముయొక్క (ప్రతి పొదనమున కయి యీ సామెశను గవి యిట కూర్చినాండు 11. *ఒక్కగుహలో వర్తింన సిం హన్వయంబునకుం గూడునెని (3-89) ఒక్కయరలో ెండుక తులు ఇముడవనియెడునది సామాన్య జనుల మ'ఖమున సలిగియున్నట్లి సామెగక్‌ దీనినాధారముగా నీ సామె తయుం బుట్టిఎది. పౌం్యడక వాసు దేవుండు (శ్రీకృష్ణవరమాత్ముని వలె కంఖచ(కగ డాదులసు స్వయముగా. సిర్టించకొనినాండు మరియు ని వురు వాసుబేవులు లోక౦0బున నుండుట నమకూడదని పొం్యడ్రునితల-ఫు, అనగాం న్ను గెల్బినగాని, వాసుచేవన-మము (శ్రీకృష్ణునకు నమకూడ జని పొండుని పాచ్చరిక. - 12 సటికల నేటినం గొలుచు పాంతటికిం గలదే తలంపంగన్‌ | 0-%ి] పండిన పంటను గోస్కి పాతరవేయుట వలన (ప్రయోజనముం డును. శాని యా పంటను విడిచి భూ పొలమునందు రాలినయేవో శొన్ని యెన్నుల నేజి పాతర వేయ (పయత్నించుట వ్యర్థము, అవి పాతర వేయుటకు సరిపడవు పాతర వేయు తలంపున్నచో వెంటనే కోసి ధాన్యమును [గ్రహించుట యుక్తము హాంసడిభకులు దుర్వాసు నాశ్రమమున శేతెంచి యట నున్న శిష్యళోటిసిజొచి యూహించిన విధను నీ సామెత మూలమున దెలియ బజిచినాండు కవి ఆశించిన [ప్రయోజనమును బట్రి తదవసర చర్యలు గ్రైకొనవలెను కాని తద్విరు ద్ధముగ చరించుట యవివేకమని వారి తేల-ంవు, ఆ(శమములలో నతి ముఖ్యమున్సు (టైసిద్దమును నైన గృహాస్థాశగమధర్థుమును వ్పడ్తి వృధా (శ్రమకు హేతుభూతమగు వాన(ప్రస్థాశ్రమము మూలముననే ముక్తి

సామెతలు _ జాతీయములు 805 నొందల జూచుట యవివేకమని వాంసుండు. దుర్వాసాది మునులతోం బల్కినాండు, ఈవిషయము నందలి ముఖ్యాంశములను వ్యక్త పజచు టలో నీసామెోస బహుథా తోడ్చడుచున్న ది, 18 వకగుతో దొంగరయు నెండ వలసినట్లు (1.64) వాంనడిభఛకులు దుర్వాసు నవమానించుటను గాంచి వారి యనుంగు చెలికాడగు జనార్షనుండు పలికిన పలుకు లెంతయు. సాధు సమ్ముతములు వ్తెడు దుర్వాసుని మవాత సమును వివరించు పట్టుల బాంసడిభకుల నుధ్రేశించిి యీక్రిందిఎద్యమును జెల్పిరాండు, "చెలిమి మాతోడల జేయుట చెట్టతనను చానం గీడెంతవుట్టినం దగిలె నాకు నినుభవింపకపోవునే యక్కటకట | వకుగుతకో దాలరయు నెండనలసినట్లు!” ఇందు తాను రాజకుమూరుల కత్యంత (వీయనఖుండగుట వారు సాధువులకు. జేసెడి యవమాన్యాములలో పాలుపంచుకొని నట్లు భావించినాండు. ఈ ఘట్టమున నొళ సామెతను గవి (ప్రయోగించి నాండు ఇందు నమయస్ఫూర్తి గలిగ్మి విషయ్మగ్రహాణమున కనువైన సామెతను వాడుటలో కవి తెన లోకజ్ఞతను వ్యక్త మొనర్చినాండుః పదార్థములను నిలువ యుంచుటకు వానిని దాంగర యందుంచ్చి యెండం బెట్టుట లోకసామాన్యమగు విషయము. అ సమయమున నా పదార్థ ములతో పాటు. దాగరయు నెండును ఇట చాంగర నెండంబెట్టు తలంపుగాని, యద్దాని నెండంబెట్ట వలసిన యవనసరముగాని "లేదు. లేకు న్నను నాపదార్థముల తోడి బాత్తు హేతువుగా నా డాగరయు నెండు చున్నది అశ జనార్షనుండు వాంసడిభకులతోడి మైత్రిని తత్చాప ఫలము ననుభవించు చుండెనను విషయమును కవి యీ సామెతలో 39

ర్లి0( నాచన సోమనాథు(డు_కొవ్యానుశ$లనము స్రాధించినాండు "నన గూడి నార తల శెక్కునట్ల” అను లోళోక్సియు నిట్టిడే. 14 తవుడు దిని చచ్చువానికి విషనువెట్టువాండు వెళ్తివాండు. (4.87) మహోతపస్వి యగు దుర్వాసు న సీకవిధముల నవమానించు పట్టుల, బాంనడిభకులను, వారికూరిమి చెలికాండగు జనార్లనుండు మంద లించినాండు. (త్రికాల వేదియుం గోవిస్టియునగు నమ్మని శాంతుండగుట యొకవిశేషము (శ్రీకృష్ణపరమాత్ముండు వాంసడిభకుల వధింప నున్నా డను విషయమును వివరించు నవవరమున కవియొక సామెతను వాడి యున్నాండు, చ ధరుండు బారి సనమరనున్నా. డనుటలో కాలమును గూడ సూచించియున్నా(డు. ఏమ్యాతమును హోనికరముకాని తవుడు నారగించి కొలదికాలములో మరణించు నవస్థను బొందువానికి వీపు మును బెట్టి చదంపంబూనుట బుద్ధిహీ త యగును. శిన్షరత్‌ణము సేయం బూనిన (శ్రీకృష్ణుడు త్వరలో హాంనడిభకులను జంపనున్నట్లు (గహిం చిన దుర్వాసుండు పీఠరల శపించి దండించుట యనవనరము ఈ విషయ మును జెలుపఫుట (పకృతభావను-_ దుర్వాసుని కోపానలమునకు గురి శాకున్నను వాంసడిభకులు చచ్చుట నిశ్చయమను భావవ్య క్రీకరణ మున కీ సామెత (ప్రయోగింపబడినది. 16 దాంగంబోయి తలారివాని యెదురన్‌ దా(గంగ నీకేటికిన్‌ [4.982] ఇ జాంనడిభకులు వేట చాలించ్చి వుష్కరనరనీరోత్త రారణ్య షావనభూము లందు శిష్యన మేతుండగు దుర్వాసన మవార్షిం గాంచిక అళతండు తవోనిష్టు యందుండి పలుక కుండుటను వేజువిధముగ భావించి పాంకడిభకు లా తపోధనుని శీష్యన మేతముగ నవమానించి చనిరి. శాపా న్నుగహ నమర్థుం డయ్యు దుర్వాసుండు శాంలించి యివ్విషయమును శ్రీకృమ్ణుశ కెజింగింపంగోర్కి ద్వారవతీఫురమున శేగెను. ముల్లోశము లను సర్యథా రథ్మీంచు సర్వాంతర్యామి యగు నా జగన్నాధుః డిమ్ముని

సామెతలు _ జాతీయములీ క్రీర్రీ శాకకు గారణ మరయుట విచ్చితము. దుర్వాసుడు. స్వయముగం దన రపోమాహాత్మ్యమున._ (శ్రీమహోవిన్ణు; యంళరంగ _ మెఆుంగును. మజియుం దాను (బహ్ముదులను మించి (శ్రీమనోవిమ్షువుతో నెన్విమ యమునై సను (బ్రైసంగింపంగల ధీరుండు అట్టియెడ నాతండు లేన రాక కుల గారణమడుశటను నహింపంూల కుండుటలో నాక్చర్యము "లేదుః దోపీ.యగువాంకు తిలారివాని యెదుర నే డా%నట్లు సర్వమును టెలిసిన తనయెడ నివ్విధముగ+ (బవర్శిందుట శ్రీళ్ళష్ణుకకు భావ్యము. గాదని దుర్వాసుమహాముని తలంవు ఆతం డానిషయమునే వ్యకృపజిచినాందు, ఇందు శ్రీకృష్ణ దుర్వాసులకు. గల యత్యంత సన్నిహితర్వము స్పష్ట మగుచున్నది. మజియు శ్రీక్ళమ్లుం. డియ్యవ శారమున సపాజముగ6 జూవు నటనల కిట తావులేదని దుర్వానుం డతిచనివునం బల్ముట గమ నింపు దగినది ఈసందర్భమున నీసామెత మూలమున దుర్వాసుని యభి (పాయ వ్యంజకత్వమున కత్యంత (ప్రయోజనము సిద్ధించినది. 1౯ వేళ్ళతో మొదలు చూర్‌ ఏెళైలుంగు వారి కొకులు సిదుమునేల [480] దుర్వాసాది మహామునులు వాంనడిభకుల దుర్నయములను శ్రీకృష్ణుని కెజింగింప నేగిరి వాసుబేవ్రండును వారల సత్కరించి వారు వచ్చిన కారణ మడి”ెను. తోడన దుర్వాసుం డు(గంరై కొంత కోప ముపశమింప జేసకొనినాండు. (బహ వే ఎను విజ్ఞాన నిధులును నగు నా మునీశ్వరులు పంచభూతసుభాకర భాస్క_రాత్త '్రన్వరూప మగు నారా యణుని రూఫు నెటుంగుదురు. అట్రివారిలో దుర్వాసుం డొకండు (త్రిలోక రతుణమే (పధాన కర్వవ్యముగాంగల వాండగు శ్రీకృమ్ణునకుం దచాపసుల శాకకు హేతు నరయుట తగదని పలికి నాండయ. వఏరూపమున నున్నను సెట్టి యవతారపవుకునుర డయినను, సామొద్భగవంతుం డగు నారాయ ణుని గుర్పింపంజూలిన వా రా తాపసులనుట నిశ యము వై ద్యనంబంధ మైన సామెత నిట (్రచ్చినాం డీమహాకవి, చెట్టు విషయము తెలియని

కీరీ5 పాచనీ సపోమనాథుండు.కొవ్యాను!ీల నము క్ర న. స వారి కా చెట్టు నెజటుంగుట కాకులు చిచుుముట మొకలగు (పక్రియ లవ సరము. కాని చెట్టునుజూది వేళ్ళతో సమ్తము గుర్నింపంగల వారలకట్రి పరీయఘ లనవసర మగును. (బ్రహ్యూవేత్తలగు నమ్మ శ్రవహాష్టలకు శ్రీకృ్లుని మహత్యము: దెలియుననుట కీ సామెత (ప్రయోగింపయుడినది. 17 పులి పేదవడినం బసులవాండె9 యెక్కాడి రనుకత (4.102) 18, మునులలోచల నాలుకనులు వితీగొ ఈ ఘట్టమున నే మటే రెండుసామెతలను నంధించినాండు సోమన దుర్వాసుండు తానును సర్వసమర్థు. డయియుండియ్యు. నా బాంసడిభ కుల కయి తన తపోధనమును వ్యయింప లేదు దుష్టశిక్షణ దత్షతకలిగ్శి లోకరతణ భారయు వహించు, శీ 7కృషుని చాకార్యభారను. వులి 'పీదవడినచో, నాబలహీనతను గమనించి యతి జకులగు పనులకాప " కులు నహివము వులితో చెలగాట మూకుట నపహాజము. తలలో నాలుకవలె ము” నికాఖయ మున (ేస్షు డగు దుర్వాసుని స్టితియు నారీతి నుంకట కేవలము పంహోసాన్పవము దుర్వాసుం డిం తటి డై న్యస్థితి నందుటను గూర్చిన భావ(ప్రకటకమున కీసామెతదోడ్బడు చున్నది. కలీ, మద్దులు మునింగి పాఒ వెంపచ్ళు తమ కంత బంటి యమట [4.124] (ైహ్ముదత్తుం డొకనాండు ఫొలువుండునెడ తనయులగు హాంనడి భకు లాతనిని రాదరూయము నీయుమనిరి. తాము దిగ్విజయముగావించి వలయు యజ్ఞ సం భారములం గూరుమని చెప్పిరి. అందుల కాతండు వి ల్లెయన మం(త్రికుమారుండునుు హూంసడిభకుల మి్మితుండును నగు జనా రనుండు, రాజఘూయనిర్వవాణమును. భీష శ వొహ్లిక భీమ జరానంధా దులు ఫై రింపరను విషయమును (సావించినాయ. మటీయు చాణూర ముస్టీ;, ముర హయ గ్రీవాదులతో పాటుగ “ంననరశాసుడులను గూడ నిర్ధిం ది వట్టి కీ)ళ్ళమ్ణుని న్మిగహించుట తవుకు నశముగాదని స్పష్టవజిచి

సామెతలు -_ జాతీయములు క్రీరిర్ర నాండు. ఈశందర్భమున మద్దులు మునింగిపాటి వెంపళ్ళు తమళశింత యను సామెతను వాడినాండు సోమన మద్ది చెటను బోలు నరకాసురా దులే నిలువజాలనప్పూను చిన్న మొక్క_లగు వెంఒళ్ళను బోలిన తాము శ్రీక్ళమ్ణంతోం బోరంజూలుట సంభవము కాదనినా.డు జనార్దనుండు, న్వపర బలాబలముల విషయము నీ సామెత మూలమున సువ్యక్ష్న మొనరించుటలో కృతళ్ళత్యు డయినాండు నాదన సోమనానుండు, ఈ సామె3 "మహాగజూః పలాయం తే మశకానాం తు కాగతి;?” యనుదాని ననుసరంచి కూర్చుంబడినది. 20. తీర్ధమున్‌ స్వార్దమున్‌ (4-10

పాంసుంసు తమమ్మిత్రు న జనార్వనుని పలుకుల నలత్యను 'జేస్తి ఖీపా శ్రదుల సామర్థ్యము ఆమ బలపరా[గమముల నెదుట కొటిగాని దని బీరములు వలికినాంయు అనంతర మాతనిని శ్రీకృష్ణుని కడకులోయి లవణము?*ను గప్పముగాం గొనిం మ్శని శాయచెరమును నెజప నియ మించిరి. జనార్తనుండం శేయునది లేక వారియానలతిని శిరసావహించి బయలు జేంనాండు, మారమధ్యమునందు జనార్తనుండు తన మనమున నిట్లనుకొనసాగినాంయ. ఈతీరుననై నను కాయసజారపుకార్యాచరణము ద్వారమున శ్రీకృష్ణుని దర్శించు భాగ్యము తనకబ్బినదని యుస్పొంగి నాండు కావున హాంసడిభకుల యాజ్ఞ ద్వారమున తీర్థమగు శాజకీయో దో్యోగమునకుం దోడుగ స్వ్యపయోజనముగూడ నెజ వేజబుచున్నది. ఈ విషయద్వయమును సూటిగ వివరించుట కత్యంతోపయోగకరమగు సీసామెంనుగూర్చినం సోముంకు (ప్రశంసార్షుండు. 21. చల్లకువచ్చి ముంతదాచిన గతి, (4.149)

జనార్రనుని కాయబారపు ఘట్రమున (శ్రీకృస్ణుని పలుకులలో సోమ.( డీ సామెతను (బయోగిం చను లోకో క్రియుం (బకరణోచితముగ నున్నది. పహాంనడిభకుల పంపున జనార్షనుండు నిలవర్జుని చెంతకు దూత

$10 సాచన సోమనాథుండు.కావ్యానుీలనము కృత్యము నెజిసంబోయెను. జనార్టనుండు (శ్రీకృషు5 భక్తుడు మహా జ్ఞాని. ఆకండు త్‌న కిష్టము లేకున్నను, విఫెినిర్వహణ?ము తస్పవిదగుట నా కార్యా చరణమునకు6 బూనుకొ నెను. జనార్దనుండు (శ్రీకృష్ణుని పరత త్త్వమును దొలుత, (బ్రస్తెతించినాలప తన యుదో్యోగ మును, దన యధిపతుల యవివేకమును సతిదీనముగ వివరి చెను, అయ్యవనరమున నచ్యుతుం డాతనిశో దూతకృగ్యము నెజివునెడ నేలికల (ప్రల్లదముల నైనను జెప్పల జెలుననయుం దప్పని పలుకై నను వినబోలుననియు బలిశను మజటియు. జల్ల కువచ్చి ను.ంతదాదునట్లు దూత రాయహటారంవు వాక్యముల వినివింపకుం శుటలో నర్డ ముండదుగ దడా! ఈ నందర్భమున సీ సామెకను (బయో*ందుట నాచన సోమనకుంగల నమయస్ఫూ ర్తిని, లోకజ్ఞ తను (ట్రస్ఫుట మొనర్భుచున్నవి సర్వాం] ర్యామియగు (శ్రీకృ వ! జనార్షనుని న్వ నావము నెజబుంపటచేశ నే యిట్టి లాలింపు. ఇది ధ్వని(ప్రధానమగు సామెత యకంజెల్లును. చల్లకువచ్చి, ముంతి దాచ నెంచుట యనవనరము ఎట్టును చల్ల గొనిపోవనించు నాతండు కొల జెద్చిన ముంతను జూపకం దప్పదు అక్ష యెధ్ధేని యొక (ప్రయోజనా పతతో నేతెంచువాండు, తత్ర్చ్రసంగమును మార్చుటయు, నా యుథ్ణే శమును దాచనెంచుటయు. సవివేక మేయనుట నిశ్చయము, ఈవీన యము వ్య క్తపజుచుట కీ సామెత తోడ్చ్పడుచున్నది. 22 పాముకొటు పీరం దుడిచినం వోవునె (ఓ160)

ఈ (ప్రకరణము* నే వాసు జేవ్రండు జనార్రనునితో డ బల్కు వొక్య ములందు; గవి పొఢవుగు ముజియొక సామెతనుంగూడ గూర్చినాండు. "పాముకాటు సీరం దు చినం బోవునౌ” అనుటలో దూత తినదాక చక్యము నంఠటి నుపగ గించి తిమ యేలికల దుళ్ళాషణములకొక గతి కల్పింపనెంచుట : ధాబ్రయాసన మను భావమును. (శ్రీకృష్ణుడు

పొమెతలు .జాతీయములు ల శూర్చునెంత గా మార్పుశావించినను, పీనియు౧దలి భావములను మార్చ "లేరు. పాముకాటును వన్ర్రముచేం దుజిచి, [ప్రయోజనము నందుటకల్ల* ఈసందర్భమున, సీ సామెక మూలమున విషయము సూటిగ మనసున నాటును యథార్థవిషయ శ్రహణమునకును దొడ్పను. 38. ఉస్పనదస్లై లాడునెడ నుష్పులు దెత్తురుగాక యానవుల్‌ (1-15) జనార్తనుండు హాంనడిభకుల రాయభార నం జేశమును వినిపించి నాడు. యాదవులనుండి లవణమును గప్పపషుగా శ్రహింపలవయు ననున జీ యానం దేశ సారాంశము ఉప్పనబళ్షై లనునది యొక క్రీడా విశీపము. ఈయాట మయం దోడినవాము ఉప్పును నూచిళొని రానలయు నని నియమ ముంకును. పాంనడిభకులు ,శ్రీక్ళషుంనుండి లవణమును గప్పముగా (గ్రహింపనెంచి రాయబార మ పిరి. లవణము నేరీతినై నను (గ్రహింపంగల్లివచో, వారు యాూవవుల నోడించి రనుభావము స్పష్ట మగును "“లవణమెంతేని యకుకసుము” అనుటలో, శ్రీకృమునినుండి వారు ధనమునుగాక, యాదవులయోటమి నాకించిరనుట స్పష్టృము (శ్రీకృముం డంతకుము న్నే దుర్వాసాదిమవార్డులం గారించిన గారణమున ధూర్తులగు నా హూంసడిభకులను మడియింప సిశ్చయించియున్నా(డు. కావున హే నాత్ధు॥ ములగు (శ్రీష్పష్టుని పలుకులలోని భావము నీ సామెన విశదీక రించుచున్నది. యావచ్చులు క్రీడానక్తులయి యుప్పవయిక్రైలాడు సమయ మున నోటువడిన వార లుష్పుమోయిదులేకాన్తి యిేర సమయము లందు. గాదను విషయ మీ సామెశ మూలమున స్పష్తవజుపయిడినది. 4, వెదకంటోయిన తీవ కాలం దవిలెన్‌' (4-88 కృవ్యపరను తుండు దుష్టశిక్షణము, శిష్ణరక్షణము గావించి, ధర ్రగంస్థాపనముచే మ నవతరించిన (శ్రీనుహోవిమ్మని యవతారము.కావున దురాతు లగు వాంసడిభకుల నునూ ్రలించుట కృష్టునివిధిః మునిజనమాన సములకు ఖేదమొనక్చుట దుమ్హుల న్వభావము. మహార్డుల ఫీదమును.

819 సొచన సోమనాథుండు కొహ్యనుకీలనమ క ప. కు

నహీంపంజాలండు మురారి. మదాఎంధులగు బాంనడిఛభకుల దు క్చేన్టీతము లను, వారల యపహాంకారమును, దుర్వాసాదులచే నెటింగినవాందై యమాద్వహుండు, వారల దునువుు సిశ్చయించెను, నాచన సోమన (పలతిపద్యము నలంశార యుతముగ నంత8౦0చును (ప్రతిపద సార్థకతయు సీతని కవనము నందలి ప్రత్యేకత, ఆ 'పసాదిశిష్టజనమును గారించు దురాత్ములగు హంశడిభకులను శిశ్సీంంటకు. గారణము. తొలుతనే నమకూడినది. కాని హంఠడి భకులతోం దనకు (ప్రత్యతవైర మానాటిక లేదు. అడియు నీ జనారక్షనుని రాయబారము మూలమున నేర్చినది వెదకుట కు.[కమి. పంబోయిన లీవతన నమతీముననే అ(పయత్న ముగ గాననయిన విధముగ్మ నీ జనార్షనుని రాక్క (శ్రీక్ళషుని కార్యాచరణ మునకుం దోడై నగి. కావున సోము€ డీ యుపమాలంకార నహితమగు ఠచనమును గావించినాండు, £$. దువ్వుంజూది నక్క యొడణ గాల్బ్చికొన్న వడువున. (ఉట) 28. పిడుగు వీసినం దలటొప్ఫి యాగునే (11-189

స్వతస్పిదములగు శక్ర సామర్థ్యముల నుటంకించు నట్టి దీసామెత, బావ్యోను* రణముల వలన (పకృతిపిద్ధమగు బలిమి ల భ్యముకాదనుట సత్యము. స్వబల పరబలముల ఆారతిమ్య మెటుంగక్క వాంనడి భకుం లంవీన రామయబారమునక (4 గృమ్హయ తగినవిధముగ (6 బత్యు త్త మిచ్చి నాండు. ఈ సందర్భమున నాచన సోమనాథ మహాకవి "దువ్వుజూది నక్క యొడలు కాల్చికొన్న వకువునౌ అను సామెతను వాడినాంు. వులికిం బలె నక్కవాతలు 'పెట్టుకొనినను వ్యా[ఘమునకు నహూజముగ నుండు బలముచేకూరదు అటుల నీ హీంనడిభకులును మహేశుని వర ములచే నెంతటి భక్తి మంతులై నను, (శ్రీమన్నా రాయణావ తార మః (భీకృష్ణుని కజేయులు గారనుట సత్యము, ్రీశృషుండు జనార్దనున కుత్తేరము సెప్పు నవసరమున్య'నీ సామెతమూలమున నా భావము వ్యక్త

సామెతలు _ జాతీయములు ల! దటుపంబడినడి. ఇంతియ కాక్స్‌ సోమనాథం డీ పట్టుననే "విడుగు (టేసీనం చలటొప్పీ యాసనే” ఈను మజి యొక సామెగను వాడినాండు తాము గడించిన వరబలమను శిరోధారణము పిడుస (వేటును భరింపజాల దనియు ్రీషృమ్ణు.డా దూతతోం జెప్పినాంయ. అనంగా శివుని వరముల “నాచ్భాననముగాం గొని 'శ్రీకృను నెదుర్కొనుట యవివేకమని న్ప్రీక రించినాంము. ఇట్లు సొామెో3ల మూలమున నభిప్రాయములకు స్ఫూర్తిని గలిగించుట సోమన (ప్రత్యేకశక యనవచ్చును, £7. గెలువు విడిచి కోలువ( దొశడం జనునే (4.186) పాంనడిభకుల థోరిక మేరకు జనార్లనుండు ద్వార కాపురమున శన (శ్రీకృష్ణపరమాత్యూ ని మెడం దన దూతకృత్యమును నెజువేర్చి ₹ొన్సి శై నేయునితో,శూడ మరలివద్చినాండు. రాయబౌర వి శీవు ముల దెలువుచ్చు నా జనార్రనుండు, జగన్నాథుని వైభవమును బొగడ ఎతమ-వష్టన్సు్యప్రయద్ముముతు... విదరించినాంము... అందులకు జూంసుండు “మెసల కోవీంచి, యా వాల్యమి తుండని తలంపక్క జనార్షనుని పలువిధ ముల నిందింప పాగను. ఆ సందర్భమున పా.నుని ముఖమున గవి పలికించిన మాటలలో నీ సామెత ఘటింపబడినది. వర్హాకాలమునందు అలపూర్ణ ములయిన చెజువులనుండి కాలువలను టద్రవ్వి, పలు(ప్రాంతము లందలి భూములకు సీటివసకిని గల్పించుట లోకసామాస్యము. ఆ సౌక ర్యము ననుభవించు వారలా జలనులు నిలుచుట కాధారభూతమయి కవు యబశరమున కాదుకొనిన చెజువును బొగడుటయు నమంజనము, శాని తర్భిన్నముగ నా జలములను గొనివచ్చిన శాలువలను బొగడుట తగదుం జనార్షనుండు పాంనుని శాయహారిగా జ్వారక శీగనాండుః ఆతండు బౌంసుని పశుము వాండగుట్క, చేవకీనందనుం. డెంతట్‌ భన తయినను, వానిని దన సమతముసనం బొగడకాదని సాంనుని యఖి ఇం

లీ1ేడీ బొచన సోమనాథు(డు.కొ వ్యానుశీంనము ఆ ననన (పాయము. ఈ విషయముల నీట వాచ్యము గావింపక్క పయి సామెత వరాలమున( గవి యా భావమును సూచించినాండు. జనార్టనుని మను గడ కాధారభూతులగు హూంసడీభకులను విడిచి శ్యత్రుకూటమిలోని వాండగు వాసుజేవుని నుతించుట, "చెజువును విడిచి, నీటిని గొనివచ్చు శాలువలను బొగడుసట్టి దే యను భావ(ప్రకటనమున కీసామెతను గూర్చి నాండు సోమనాథుండు. 28. కణవ(గ వచ్చునే బలిమి గాడిదకుం బు9తోలు గప్పినన్‌ (4.180) బాంనడిభకులు పంపిన రాయబార కార్యమును జనార్షనుండు 'సశ్రమముగ నిర్వహించియున్నా(డు. కాని యది నఫలీకృతముకా లేదు. (వ్మూదత్తుని ేరోలగంబున రశాయచారనంబేశమున కుత్తీరము సెప్పు టకు సాత్యకి యరుటెంచినాండని జనార్దనుడు 'తెలివీనాండు. అంతకు ముం దాలేండు క్రీకృష్ణ బేవుని బహుథా పొగడి స్తుతించినాండు. జరార్డ “నుని యా (ప్రవ_ర్తనక గినిసి పొరనూడాతనిని నిందించుపట్టుల నీ సామె శను సోమ.(డు వాడినాండు, వాంనడిళభకుల యాద్దత్యమః- జంజయా- రాయబారమును నిజవుటకు మారుగ తద్వ్యతి లేకముగం (బవ ర్నించినాం డని హాంసుని యభిప్రాయము, ఈ భావము నీ సావెత యభథాతభథముగ వివులీకరించి నువ్యకృము నేయుచున్నది. ఫులితకోలుం గవ్పికొన్నంత మా(్రమున బులికిగల సహజగుణములబ్బవనుటయకాక, వాంనుండు, _బనార్టనుని గాడిదతోంబోల్చుటలో నాతనిమందబుద్ధిని విమర్శించినాండు. ఇట్లు నిందాగగ్భితమగుభావము నీసామెతను వాడి సాధించినాండు కవి 20, వెలుగు చేన్మేసిన. గాచువార లెందుంగలరె జగతి ($-490) - నహ నబాపసుండగు వాణాసురుండు నదాశివుని మెప్పించి, యయ్యాది బేవునకుం గొమరకుండయ్యి కార్తి శీయ పర్వతకన్యాస్థాణుల పొత్తున బాణుడు కోధించుచుండెను. ఆ త్తజి నొక్క_నాండు తనచేతుల భీటవోవ కయ్యమ ను బరమేళ్వరుని వేడి వరనును బడసినాండు,

హీమేతలు _- జాతీయములు కక ఆ వరము ఫలించు నవసరనున శోణితపురమునం గొన్ని దుర్నిమిత్త ములు పొడసూపినవి. కూణుని సచివ్చండగు కుంభాండుండు వానిని జూచి వింగుల చింతించు సమయమున నీ సామెత (ఫపయోగింపబడినది చేల

• శెట్టి (వ్రమాదమును సంభవింపకుండ పొలమునకు వెలుగును నిరి '్రంతురు. కాని యాకంచెయే చేనును మేసినచో నిక రతణమున కనకాశను "లేదుగా! (ప్రకృళము కౌణుని సర్వవీధముల గాచి (బోచు. నీశ్వరుండే యిట్టి ముష్వును (బ్రసాదింప నిక వేజొకరు వాణు0 రత్నీంప లేరనుట నిశ్చయము ఈ భావమును న్పష్టముగ వ్య కృపఅచుటకయి సోముండీ సామెత నీ సందర్భమున వాడినాండు. ఇట్టి చోటులం దింఠటి స్ఫూ ర్తిని (శ్రకటించు నీ సామెతను నంఘటించుటలో నీమహోకచి రచనావై. ఛి ప్యము నెల్ల డి యగుచున్నది, 80, విప్పు చెచలంటునపే (6-00) పంచమాశ్వాసమున నుషాళన్య న్వస్నముం గని పరితవీంప,” కాసవాాభజనుణావం-నోజార్భాాయుబ్దగించిరి. శ న్యము నొందుట బలి "తసూజుండగు బాణాసుకుని వు(త్రి కుచితము కాదని దెల్చు గసందర్భమున నివూను బెదలంటున శే యను బలుకుల నామె సభీజనుల నోట ననివించి నా;ండు సోనున. ఈ ధోరణి యాతని నమయజ్ఞ తకుం దార్కాణను. శబొక్యమున నుపాకన్య పావిశ్యమును జెలువుటయేళాక్క, కని యామె జనకుని-యూాద్దర్యమునుగూడ వెలచీంచొినాండు,. ఆమె యాఖి జాత్య నంపన్నశనో నహాత మిట వ్య క్‌ ముేయంబడినది, చెదలనునని “జీనినై నను నమిోాపించ్కి చెజుస సమర్థములేయైనను, నిప్పును జెదలం టుట నంభవింపదు అశ్లు యొకులు సమివింప సాధ్యముగానిది బాణా నురు నంతఃఫురము. మహా బేవుని నతీతిలక మైన కాత్యాయిని. మెప్పు వడసిన కీలసౌభాగ్యము గలది యుషాకన్య, మాహేశ్వరుని వుత్త (నుక. బ్యొగ్రుండై నవాండు. బౌణాసురుండు,. కావున నీకీ యంతిఫుర

గ! నాచనీ సోమనాథు(డు.కావ్యానుశీంపము మున నవమాననుజరుగుట యనంభవము. నిప్పును జెదలంటని యటులు భక్తిమయ విత్తమునం బరమేశ్వరుని లోంగొన్న టై తేయాధిపుని యకతుంగు తనయ శవ్యిధమైన యకార్యమును నం[క్రమంపందని ఏయుషూ కుమూలి కామె చెలు లుద్యోధించిరి, ఇంరటి మజాదర్భము నిముడ్చుట శయి సోమనాథుం డీ సామె3 నిట గూర్చియుండె ననుట స్పష్టము. శఓ ఏ నొకటి చేయడళ(చిన! దానొకటి దలుచె విధి (5.187) అనురఠాజగు కాణాసుకుని యనుంగు తనయ యగు నుపాకన్య స్వవ్నము సందొక నుందర వురువుని గాంచి; మాతసకయి పరిశపించు ఘట్టమునందు. (బయోగీంపంబడిన దీసామెత. చిళళంేఖ యను నామె చెలికత్తె యాతని నానమాలు పట్టుటకయి లొ'కమునందలి (_పముఖ శాజ కుమారుల పటములవాసి తే నరిగినది ఆమె యీపని శేడు దిన ముల గడువు కోరవది, అమెతిరిగి వచ్చుసరికి జాణు నంతిఃపుర మే వై తన్య రాహిళ్యమును జా. దనట్లా మెముం వ్రూన్నియమినది ఉపూక న్య విరహానలం బున వ్గ్గి చేస్తులుడిగి యుంటయీ యందులకుః: గారణమని లెలిసి కొసినది, ఆ సమయమున చితశేఖ తనలో వేవం బొందు పట్టుల సీ సామెతను గవి (వయోగించినాండు. మాసన(ప్రయత్నను లన్నియు సఫలీకృృతములు. గాకుండుట సామాన్యమగు విషయము, చ్విఠ"లీఖ తన చాశ చక్యమున నుపాకన్య స్వప్నగత రాకుమాకుని గనిపట్టి యూకే కుల జలగూర్తునని తెలంచినది - ఎంచిటి టైనబల నంపన్నుల కయినత మానవసంజూతు. లగుట నిట్టి యవస్థల పాలగట్ల శ్రప్పదనుట నిశ్చ యము చతురమతియు శాంభవీ విద్యా జౌరంగత్వమును గల యా చ్యికుేఖ శాంభవీ వర(ప్రసాదలబ్బ యగు నుపాకన్య న్‌ స్థితి యందు స డవలసిన యగత్యము గెట్లునసి మున్నెన్నడు నూహించియ.౦డ లేదు* అశ్మారణమువన విధె బలీయనును నిశ్చయ మునకు వచ్చిన రీతి సీ మాట లస్సినది ఇటసీ సందర్భమునకు యుక్రమం.లగు పలుకుల నా యాప్యార్రల

హీమెతలు _ జాతీయముటి త నముఖమునం బలికించుటలో సోమనాభని విశిన్షత గాననగును. మటియాు సీ పామెత మూలమున మానవవయల్నే మునకు టైవబలము తోడ్చడ వలయునను విషయముకూడ ధ్వనించుచున్నది. శల వెండులు మునింగి గుండులు దేలెన్‌ (210)

పార్వరీ దేవిమాట మేరకు కాణునివుత్రి యగు నుపాకన్య న్వవ్న చును గాంచుటయుం, జ్నితే రేఖ యను చెలిఃత్తె నారదుని సాహాయ్య మును గొని యుసౌనికుద్దుల రహాన్య సమాగమము నేర్పజచుటయు యభథాక్రముముగ జరిగినప, కన్యాంతీవుర పరిచారకు లీవిమయమును గాణానుకునకు నివేదించినోరు. అవ్వీషయమును వినివంతనే బాణా సుకలకు రోపావేశపూరితుండయి పల్కిన పల్కులలో నొక యథార్థ విశయము నుగ్గడిందినాండు ళశాతనత్వ (వభావముచేం దనుజులు మన బారగనలం జట్టుటు పరిపాటిగా . గాౌనవచ్చును. కాని ననుజులో దను బారగనల(జోలికి. జోవ్లుట యకుడు నక్ళత్తు యనవచ్చును, ఈ నంజ -మ్భచబనంశవలపా్యయో చరమ సోమలడొక సామెతను జొస్పించినాండ్యు "'శెరకు' లతిలేలిక వస్తువ్రలగట న వ్వెల్ల వుకును సీటివై ౯ 'జేలుచ్యూ డును. అతి భారములగు నీసవ్రుగుండులు మాత్రము. నీటియందుంపంబుడి - నంతనే మునిగిబోవాను రక్కనతుల దృవ్వీక్‌ మానవులు బెండులనంటివా రనుట నిశృయమనో. కావున నట్టి తేలికదోనము గల మనుజులు తమి-. న్వభావమునకే ికుద్దముగ దనుజాంగశలా బట్ట యత్నించుట యతిం సాబానము “విభ క్రము"॥ని బాణుని యభి(పప్రాయనము. సత్యవాడ "ంఠియే. సీరంపుగుండులం బోలు శక్క_ లం. జెండులనర) వాకుణా మారిశేమో యనియు నాతథకు భీయవ వెను. ఖు స్వాభ ఏశేతరమగు (ప్రవర్తనము కానిపించుచువ్నదను విషయము నీ సామెత దెన్నకయీ చెప్పుచున్నది. సోముని (పకరణోచితములగు నిట్టి సామెతలు భాన చట దో డృడుచున్నని.

ర్రీ16 పచనీ సీోీమనాథుండుకా వ్యానుశీలనము 88, కన్నుండం గంటిపొసం గొన్నట్లు (5.284)

-. ఉపాకన్య యభిమత మిడేర్చుటకయి యామె యనుంగు చెలి శత్తెయగు చ్నితశేఖ, డ్వారకాఫురమునుండి రు నిరుద్ధ కుమూరుని మమొరు లెటుంగకుండ శోణితపు రాంతఃపురమునకు. గొని తెచ్చినది, వారి నగరిలో ననిరుద్ధకుమారునిం గానక (శ్రీకృష్తాదు లెల్ల పను గలవరపడం జొచ్చిరి. అఖల లోకాసీశుండగు నా చ్యకధరు నింటనే యంతటి యుప (ద్రవ మొనవుట కా జాన్నాథుని యంళఃపుర ్త్రీల దుఃఖమునకు మేర లేకుండెను. అసిరుద్దు డదృశ్యుం డగుటకు హేతువ్రగాన్‌ యొచ్చోటి! బోయినదిగాని తెలియరాలేదు. ఆ సమయనున సీ భంగపాటు నోర్య "లేక యాదవ బంధుకోటిలో వినంబడు మాటలలో ని సామెత కూర్చం బడినది కంటిని-నర్వథా శాపాడుటకు కంటిరెప్ప యీర్చడినది. అందును గంటి యందుండు (కంటి పొప కంటినంటియే యుండును. అట్టిచో కంటిని విడిది కంటిపావను (గ్రహిం్లుట పొనలదు, నురథీతమైన

(శ్రీకృష్ణుని నగశరియంద పరిచారికా గణావృతుండయిన యనికుద్ధకుమా రుని గొనిపోవుటు కంటినుండి వేజుచేసి కంటిపావను గొనిపోవుటను బోలు యసాధ్యమగు విషయ మనుట న్పష్టము నిరవకాశమగునట్టీ కార ఫ్ట్‌ము సాధింపంబడెఎను భావమును న్య కృపజుచుటకయి సోమనాఖథు డీసౌమెత సీ సందర్భమున నిమిడ్చినాయ ఇట సీనామెత్‌ యత్యద్భుత నుగ నమరినది. సోమనాథుండు సామెతలను (బయోగించుటతోంపాటు, యద్రానిని సందర్భోచితముగ నిముడ్నుటలోనను అతినిశీతను గుదృష్పిని ఖఆవీనాల డనుటలో సందియము లేదు, 4 “చెబకుం జెలక్షైన వంట చెలకుం జెజకే,. (8.100)

“. ల్రిలోకనంచారి యగు నారదుండు జ్వారళా ఫరమున శేతెంచి, బోణానువనిచే నాగాన్ర్రమున ననిరుద్ధకుమారుండు 10ధింపబడియున్నా( దని (శ్రీకృష్ణ పరమాత్యునకుః జెలిపినాండు, అవ్వా లర వినినంతనే

సామెతలు _ జాతీయములు 810 (శ్రీకృన్ణుండు, బలరామ (పమ్యమ్నులతో శో.3ఠవ్రురమున కరుటెంచి నాండు. తొలుత బురరతకులః దునిమిి (పనుఖథగణంబుల నోడింది నాంగు. అనంతరము బలరాముని మూర్చిల 'జేఎన శివజ్వరము నావాను జీవ్రటెదుర్కొని, శాంకరజ్వుర గగ్వభంగమున కయి వై ఫ్టవజ్వరమును బురికొల్పినాండు. ఆబజ్వర ద్వయము మల్లయుద్రమును 'జేసినవి. తుదకు వై స్తవజ్వరన్సు శివబ్వరము" నోడించి, (శ్రీకృహునికడ కీద్చుకొని వచ్చి నది. ఈ సందర్భము వైన్లవజ్వరము తన మయౌొద్ధత్యము మెటియ శంకరబజ్వరమును (మొంగుదుననుచ్చు చెజకుం జెజుకై న వంటచెజుకుం జజశేయంి పలికినది ఇట శెండును జ్యరము లే అందులకుం దగినట్లుగా మటి రెండు చెజకుల విషమయముతోం బోల్చినాండు సోమన. చెజకు వలసల గలుగు (ప్రయోజనములు వంట చెజకుచే సిద్ధింపవు చెజకుకుల గల విలువ వంటచెజుకున శే నాడును సమకూరదనుట సత్యము, కాసి వంట చెజుకునకు. గూడ జెజుకను నామము కలదు నాము సామ్యమే కాని నమల్వము లేదు. సోమనాథుం డీ విషయమును జ్వరద్వయమున కన్వయింప జేసినాండు కావుననే వై ప్టవజ్వరము, తనవలెనే శాంకర బ్వరముగూడ జ్వరుండను నామమును ధరీంచిననుు తనతో. బోర లేక పోయినదని యీనడిందినది. వంటచెజకును బోలి ఇాంకర జ్వరమును నామసామ్యమున వీబ్బ-భించి, వై ప్రవజ్వరమునకు లోంగినదను భావము సీ సామెత నుపయోగించి, న్పష్టవజదినాండు సోమనాథమహోకవి. ఇందు ,. లెండు జ్వరములకును, చెజకు ద్వయమును ఘటిల్లంజేస్సి చమత్కార మును నసంఘటించుట మతియొక విశేపము. నః.

జాతీయములు - నుడికారములు (ఉత్తర పా3వంకము : నాపిళ్ళ(ప్రతి 1961) వళ మాశ్వాసము 1 సద్య సంఖ్య.

1 తలవువ్వు వాడక ఫే ఏ పొత్తము గట్టుకొసిపోవుట 82 8 పోయిన పోకగుట 89 త్తీ ఇట్టిక సూండీినవాండు 86 క్‌ కకాపిక లగుట క! 6 బవరమున నొక్కరుండు నేందయపల్లు వోలె క్ష 7 మాల మోందనె (పాణంబు మిడుకుచుండుట కి 68 నీలువునల గూలుట మ! రి ఒక్కనిజంప పదుండు పాజలుట ర్‌డీ 10 పొత్తులది 651 11 లంజ నూటలు 70 19 సంత నమ్ముకొనుట 4/8 18 జవ్వన మమ్మి సకొనుట 73 14 కవకవ నవ్వే 80 16 కొట్టింటి కంబమువేయుట కిక 16 (శిదిన సుఖము సు - క్ష. 17 కొజుకుల తెరువ్రలం బట్టించుట 120 క8 చీమ చిటుకన్నను క91 19 నరంబులు తోడియు 146 ౨0 మడీ మంచయ్యు 148 వీకే మల్లా ముడియై 14రి

జాతీయములు నుడీకారరులు $91 పద్యనంఖ్య ౨9 తోకచుక్క్యయ పోలె 158 వి3 చేయాడక మూర్భవోయె 154 24 ఆతప్పు నీచెవులం జెట్టికొనంగ “364 25 గతజల సేచుబంధనంబు 1687 ద్వితీయాశ్వాసము

వీరి కడుపార మిముం గని పాజవైచు తల్లికి 6 97 "తేలుచు మునుగుచు కషి వి గుండె వగులుట క్‌ ౨9 అషృలప్ప లనంగ కర 8 మాడిన నేమి సేసెదవు మంగవునిళులు

నల్ల వచ్చునే క్ష 81 పండియు బొల్ల వోవుట విగ 82 పోటు మగండు రే 39 సీళులముంచినం బాల ముంచినా ప! త సంపద మిన్ను ముట్టు 60 85 ఇెవ్చలకుం బండువు సేయుట 70 86 కీల్చొము స్త "త్రి 87 కడువు చల్లని శాంతలు "ర్ట 38 చెవ్టలు సంకట పడుట 77 89 కందెజి యగుట 8 40 కన్నులు గట్టుట రక శీ1 చిత్తములు నీరగుట 188

తేక

| కాదన సోనునాథుడు.కో న్యానుకీం సభ్య పద్యనంఖ్య శకి గుండ్రామయైనం 'జెమర్చు 167 కర్రి కన్నార నంటికొనుట 175 తృతీయాశ్వాసము కీకీ ఇసుము వేయుట ళా ఉ5్‌ నాలుక యాడని 8 శీ6 (మాను విలుట 10 శీ? నుంటలో మిడుత నీరము సూఫుట కేశ తత్ర అల్లాడుట 18 49 మునుకం కాజుట 18 50 పోయినదియ ఫినిగా ల్లి కే చటాశత్తివె పోళ్గలు 80 కల్లి దంచనపు గుండు రడి క్‌గీ పిల్లి వలె; గూలుట ర్‌డ్తీ ర్‌క్ల నిమ్ముపండు నలంచిన పగిది 70 కక్‌ శ₹ందమి సి కోవాలి 86 కర్‌ కన్నుల గానక 89 కా లబ్జకండ 90కి 58 ఒడిసెల జొన్నల కాచెడి వడువు 108 క్‌9 వెన్నెల వడంబడుట క్షేశేస్‌ 60 'వెదవులు తడువుకొనుట శైవరీ 61 భూట కుత్తుకం దగులుట 156 62 చుక్కా యెదురు 14?

జోశీయేము లు_నుీకోరమట క్రీ చత్వుర్జోశ్వాసము వద్యసంఖ్య

63 నీరముంచిన సొరకాయ నేగనీనట్లు వీ 64 సన్న నున్నముగాం దన్ను కొనుట వ్‌ 6 పీటం పయిం దొర శర €6 వరుగుతో డాగరయు నెండుటి వ! €7 చెళ్సైలుగు చారి కాకులు సిడునునేరి క్యా 68 ముంజేకి కంకణమున కద్దమేల కే6ం 69 నాలుక ముల్లు విలుగుట కే69 ?0 కొఆవిం దల బరికిళొనుట 106 71 కాకులం గలకంఠంబులం జేయుట కైట్‌? 9 గాజులుం దొడవుగాం గల్పించుకు శ్లేక7 78 గాడిదకుం బులితోలు గేప్పుట శం ?శీ పులిం గోల వేయుట 00 75 పాపటపవై నడిదంబు పేట్టుటూ క0కి 76 మంగలమునం బేలలు' వేగ 7 వీసికీ పండు సేయుట కాఫీ 78 పొంగినం బుడిసెడుం బోవుట కీతో *9 మునలపచుం. 'జీలును త

వంచమాశ్వాసము తి0 మూ+రిని దనయింటికి రమ్మనుట మ! 81 ఆరచేతి మానికము 1! రక బయల నెత్తిన దివ్వె 6 68 ఆలజూలంబు సీరిలో నాడుజూడ 110 న! అద్దములోని నీడ కకక

స! నాచటీ సోమనాథుండు..కొవ్యానుక$ీలనము పద్యనంఖ్య _ 85 పోయిన సీళ్ళకుం గట్టవెట్టుట కే55్‌ 88 పెట్టిన వీట నుండుట 155 87 నువ్వుల గండ్లను నోరం బోసికొనుట 156 58 నడుమ బెట్టిన పూరిగాలుట 157 89 వయూంరి శే తోవ 159 90 (పీవులలోన సురియ 161 91 కలపనం బిండి 161 | హృాచ్చూలమగుట క్ష? 08 కన్నుల పండువు క70 $4 జలతైల బిందువు -. 196 $9$ జంతంపు బొమ్మ ౨10 96 నొచ్చిన నోరం బలుకుట ల76 $7 కదువు మసియగుట ౭76 _8గి పాలలోం బండ్లు వీఘకుట ౨78 99 నేల తల! గాళ్లు నిలునమి ౨80 100 మనసు మంకుట 284 101 కర్షాకర్షిగ $94 102 ఒకండు మోచిన మోపిందటజు మోయుట 302 103 గాలికై నం జొరంగూడనిచోటు లెల్ల 5డీ. షష్టాశ్వాసము శ0క చిత్తములు కాజులు శీ 105 దోఃకరము 107 106 దీవనపడుట 107 శ07 జూనం! ము 107

నాచన సోమన _ తిక్కన నాచన సోమనాథుని గద్యనుబట్టి తిక్కన కవితయెడ నాతసికి

మిక్కు_టమగు గారవము గలదన వ్య కృమగుచున్నది ఆం(ధ్రవాబ్బయ మునం దిక్కున తరువాత చెప్పదగిన కవి సోమనాథుండే యనిగాన్సి లిక్కనతో నమానుడంగుకవి సోమ నాథుండే యనిగాని యాగద్యకర్థము చెప్సికొనవచ్చును. ఎట్లర్థము చెప్పికొన్ననుు తిక్క నయెడ సోమనంకు గల గురుఫావము వ్య _క్తిమగుచున్నది. కావున సోమన కవితయందు గవ్మిబవ్శా కవిళారీశు. లెవ్వియెనం గన్బట్లుచున్నవా? అము విషయ మును బర్యాలోచించుట నమం-జనము ఆధుఃకులలో కొందటజు సోమ నాథుండు కవితా విషయమున గవి తయమును గూడ మించియున్నా ౬ డను నభ్యిపాయమును వ్య క్షీకరించియున్నారు. బాలవ్యాకరణ కర్తయగు చిన్నయసూరి కవి(తయమును గూర్చియు సోమనాభుని గూర్చియు సీ [కింది పద్యమును రచించియున్నాండు, ॥ శ ఘను నన్నయ భట్టును ది

క్కు నేతాావెగడం బోగడ్కి యలికంబున య

ఉని డాంచినట్టి నర్వ

జ్ఞైని నాచన సోమనాథుం స్తుతి యొనరింతున్‌,

శబ రత్నాకర కృర్తయగు బహుజనపల్లి సీతారాచూంచాద్యల

బారుకాడ సోమన కవితమ బహుథా మెచ్చుకొనుచ్కు తత్కవితా మహివమకుం దార్మాణముగా హరివంశమందలి యీ శ్రిది పద్యము నుదాహరించియున్నారు.

క్ర్రీర్రీ సోచన సోమనాధు(డు.కా వ్యానుశీలనము కహ ల క. ర! సీ. వంకదారకుం జేరి వాకిటి దద్దడం బులు సెర్చి కొము లి (మోశువై చి (సాశీ లోపల(జొచ్చి పలుగాండి. దెజుచిన పంతిగార్జ్య కు మున్న (్రుద్రపరుల తోన నిచ్చెన లెక్క లోని కొ త్తళములోః ౧ బురణించి చొచ్చిన పోటుమగల వాండి వెచ్చక యాళువరి మోాందం జాళిల వాక డాంకీించిన వాసి వీకుతు "శే. లచ్చేరువు నొంద మేడల సొద్చి యాక్చు టోద్దశార్ల వేం బజీరోయెం దూర్చుదిక్కు జలవాటుల నేటుల జంతు మిగిలి తజెసురచ్చటి బలము గొందటుగడంగో, ఉ. జారి. 8.54 (శ్రీవేదము కేంకటరాయ శాక్షిగా రీ పద్యవిషయమునం దను “యభీ( ప్రాయము నిట్లు న్య క్రీ కరించియున్నారు (మాడుండు తిక్కానసోమ యాజి విజయను వ పుట 85) "ఇట్లు అపూర్వపదమ:లను గువ్పించుటచేత కడనువారికన్న నితందే యధికుండని నే దలంపనుగాని, ఉ ' త్తరవారొవంళ మందలి కవనగుణములు వెక్కింటిచేత నీయన వా స్తవముగా నుత్కృష్ణ్ర కవియే, ఈయన కవ;ము కేఠినమని గణపవరపు వేంకటకవి వచించీ నాంయగదా! (శ్రీనాథు వోర్తాపసిద్ధి నాచన సోము భూరి కోరిన్యంబుం వ, కా, బే, మి వి) ఈయన నన్నయ తిక్కనల శన్నం బండితుం డనుటకు నిదర్శనము లేదు, *లొ ఆది యటుండనిండ నొచన సోమనాథుండు శిక్కనభారతము స బచుఎువారములు పఠించి నొక డనుటకు నిజర్శనము ల నేకము.లుగలవు వివయనంఖావనము కరమన్సు వ్య క్రీకరణమునందును, తిక్కన పోకకలు పారివంశమున నందందుం గన్బట్టుచుండును, భారతమునండలి సంజీయ శాయహోర

కాదన పోనన - తిక్కన 8లీ! మును వాంనడిభకోపాఖ్యానము నందలి జనా*ర్లన శాయబారమును బోల్చి చూచినచో నీ విషయము న్పపష్తమగును ఇట్లనుటచే జనార్షన శాయబౌర మన్నిట నంజయ రాయబాఠరమునక నరితూగునని వెప్పుట గాదు. ఈ రెండింటి!ని ప్నాతభేకమున్సు వస్తుభేవమును చాల గలదు, కాని సంజయ రాయభార ఛాయలుమా[(తము జనార్లన శాయజార మునం గన్పట్టుచున్నవి నంజయ రాయబార సందర్భమున, నంజయు:డు నభాస్థలిని (్రైవేశించుట యిఘష్లు చెప్పంబడియున్నది, *... మరునాంకు ధర్మతనయు నొడ్తోలగంబున్న నమయంబువేచి, “ముచితంబుగా నతసనిం గని సాహ్రాంగముగాం (బణమిల్లిన నతండును (బియపూర్వకంబుగా నాదరించ్ధి తన నమిీపముశ నునిచికొనినం గొలిచియుండి, యతని కట్లనియె.” ఉత్తర జారినంశమున జనార్హనుండు (శ్రీకృష్ణుం సభ శేగుట యిట్లు వర్ణింపంబడియుశ్నది వ. "కని కదియంబోయి తనకేరుచెప్పి నమస్కొారంబుచేసి బల జీవ్రనకు

నట (బణమిల్లి యథో చితస్థానంబునం తశూర్చున్న యనంవరంబి

మురాంతకుం ఢళనితో నిట్లనియె ”

ఇందు పదభేదమేగా ని భావణీకమంతగాం గానరాదు, నంజ

యుండు ధర్ధురాజాదులకుః (గొత్తవాండు కాడు, కావున వకు చెప్పు కొనవలసిన యానశ్యకత యాతనికి లేదు. యాదప్పలకు పహూంనడిభకుల శాయబారియగు జనార్లనుందు (శొత్తవాండు, కావుననే పీకు చెప్పుళొన వలసిన యావళ్యకత యతనికి వచ్చినది. నంజయుండు కూడ పవరనారా యణులకు “తనరాక యయెజింగించిపుచ్చి, తను (బవేశించినాండంటగో జనార్దనుంకుకూడ “తనరాశ యెజింగించిపుచ్చి, యచ్లేవ దేవుని యన మళఠం౦ంబున నభామండపంబునకుం జని నా,డంట. తిక్కన నంజయ రశాయబారమున "ధర్ములనయు నొడ్డోలగంబును” వర్షింప లేదు, ఫోమ నాథుని యీ (శ్రిందిపద్యము ధానికి ప్యాఖ్యాసము వంటిది,

రగ నాచన పోమహిథుండు.కొవ్యానుశీలనము న్నీ బలభ[(ద్రుండును చాను భ (దపీఠంబునం గదియ శై నేయు. డ(గ్రమున మెజటయ దుర్వాసుండును నారదుండును రెంయడుది క్కుులం దనకింపుగా గోస్ట్‌ సీయ నుగ వేనుండు గారవోన్నతిం దనుం జేర గంధర్య్వగానంబు గలసి పొలయ నప్పరోగణన రృనాడంబరను, జూచు తనచేత నభినవధనము లడరం "తే దనకునై వందిమాగధ స్తవము నిగుడ

• పొమవేదులు దననయందు సార మెజుంగ6 దనవలన లోకు లానందథారం బేల లీల చేరోలగం బున్న సీలవర్డు ఉ. వారి, ఉ-1ే41ే ఈ పద్యమును (వాయుచున్నప్పుడు సోముని మనసులో తిక్కన గారి “ధర్ధుతనయు. నొడ్లోలగము” మెదలుచున్నదనుట స్పష్టము, ధర్మజుండు న.జయునడిగిన కుశల (ప్రశ్నలకును, (శ్రీకృషుండు జనార్జను నడిగిన కుశల (ప్రశ్న లకును సామ్యము చాలగలదు, ధర్మ బో డ్తీ (క్రింది విధముగా నంజయునితో. బలికెను. కు అమ 'శ్రను జేశ్వరునకు శ మమ్మే ఫుత్త్రేకులు నుఖులె నమునుమలు నమ్మోో దమ్ముునం బెటిగెనలే నగ రమ్ముల భూములను శుభపరంపర గలచే. నీ, (ద్రోణుండుం గృవుండును (దోణసుతుండును సుఖమున్నవారె సుక్లోకుండై న భీము సాండు గుశలియే 'పెదతనం బిద్చి యాతని. గౌరవు లనునరించి

పొచన సోమన -_ తిక్కన 8909 మెలంగుదు లే (వాహ్మాణులకు మన్నన గల్లి యుండునే యే మర్థి నొనంగినట్టి వృశ్తులు సెల్లునే యొత్తొరు వొండుల వలన బుట్టమగదా కలయకయలందుం తే బుట్రినప్పుకు గాండీవి భుజబలంబు తలంతురా భీమసేను గదా విహార ముగ్గడింతురె కవలు మహో,[గరివుల భూములంతంత కొత్తుట పొగడంబడునె భార. ఉద్యో 1277, 278 (శ్రీకృష్ణుండు జనార్దనునితో నిట్లు బలికెను. గీ. అనఘ మిారాజు (బ్రహ్మూదత్తోనకుం గుశల మా న లేం[దకుమారులు హంసడిభకు లధిక భవ్యులె వరములు పహారుసి చేతం గొన్నవారంట కుశలంబు గొజంత గలదె, క, మో జనకుడు శసుభయుతు.డే రాజులు మను *ారవింతురా సుఖకరులే భూజను లిఫు గిచ్చోటం (గు చఇూజనమనూ నీవు వచ్చు నుదో్యోగమునన్‌ ఉ.బారి.శీఆ 1ఉరక్సి1ేడీఉ, మ్‌ంది పద్యములందలి సామ్యము స్పష్తమే, కథాగత పా్యతలను బట్రియు, వారివారి మనస్త త్యములను బట్రియు భావనిన్యానమునంగొంతే భేదము గన ఎటినను, విషయశం భావనమునను,నుపషకమణమునను, రెండిం టికీని చాల దగ్గర నంబంధము గన్బట్టుచున్నది. మజణియు జనార్తనుండు పలికిన యీ (కిందివాశక్యములందు సోమనాథుండు, తిక్కన గడును పోళశడలనే యనునరించినాం డనుట స్పష్టము, శ2ై

రం0 బాచన సోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము క. అందజకుం గుశలము,ుమా కుం దగుమన్ననల (పజలకుం బరిణామం బిం జే వచ్చినపని గో వింద యెటింగింప కెజుంగనే విశ పతీ. క. లోసల వెలుపల వెలుపల లోపలం7౫” నుండు నఖభిలలోకంబులకున్‌ నీపరతత్త్యము చిత్రము రూపము నై నీవు లేని రూపము గలభే, ఉ. ఉండుట తప్పు వారికడ నుండమి తన్పిట, రాక తప్పు కా కుండుట తప్పు, తప్పులకు నొప్పులకున్‌ గతి నీవ జేవ! యీ నొం డొకరుండనే, పలుక కూరక నేరక యుండ. జేయువీ ఆిండితనంబుచేత నిసిజింతలు వాజెడిం జిర్మ మిప్పుడున్‌. ఉ పారి. 4ఆ. 146, 147, 146 మజియు నదృ్భృశములగు పద్యము లనేకనులు గలఫు. విరాట పర్వమునందు లక్క న రచించిన యీ క్రింది పద్యమును దిలకింపుడు. సీ శశ్రాదిసురలతో నం(గ్రామమొనరించి ఖాండనం బేర్చె నొక్కరుండకాండె యాదవబలమెల్ల నాగం (దోచి సుభ (దం గడిమిమైః దెచ్చెనొక్క రుండకాందె దిగ్విజయం బున ఆజీజంయబు సేసెని క్కు రువంశమునరకు నొక్క_రుండకాందె బలముతో గంధర్వపతి నోగ్చి విడివీంచెం గౌర వేశ్వరుని నొక్కరుండకాండె "కే. యని నివాతకవచు లనుదానవుల నాతం ఉొక్క_రుండకాండె యుక్కుమడంచె నమరులకు న జేయులగు కాలకేయుల నొక్కరుండ కాండె యొడిపెం గర్గ 1 భార, విరా, కఅం 210

వచన పోమన _ తీక్కనీ ప! ఈపద్యము. కృపాచాద్యుంకు కద్దు నధిన్నేవించుచు, నర్దునుని (ప్రశంసించు సందర్భమున జేప్పంబడియున్న ది, ఉత్తరవారినంశమునందలి యీకక్రింది పద్యమును దిలకింపుడు, సీ, నరకాసుర (పాణనాళోత్తరణ శేళి రణశేళి వలశేళి రమణం జూపిం గంన దానవ శిరఃకమల కృత్తన మేలు తనమేలు చేమి పెద్దలకు నోనంగెం జూణూర మువ్టీకత్సతజకీలాలంబు నాలంబులో నెల్ల నలవు వటజపి మురవాయీవాం[తమూల "ఫీనావలి _ నావలి దలల€ జీకాకుు పజచెే "తే, ఏీఠరన సారకాసార విపారణంబు విష్షునకు నొప్పు నతనితో ని[గ్రహింప చొరకొనిన వచ్చు మనకు మద్దులు మునింగి పాటి వెంపళ్లు తమశెంత బంచు యనుట. ఉ. బారి. ఉఆ 12% బాంస డిభకులు “మ తం[డిచే రాజనూయమును జేయింస నమ కటి నప్పుడు వారికి హీతుండగు జనార్దనీండు వారి నాయలత్నము నుండి వారింప (ప్రయత్నించెను. (ప్రపంచమున మహారథుల నేకులు గలరనియు వారినందణ జయించుట గష్టతెరమనియ్యు. నాతండు వారికి జెప్పెనుం అసందర్భమున (శ్రీకృష్ణుని బలపరా(క్రమముల నుగ్గడించుచుజనార్దనుండు చెప్పిన పద్యమిది ఈ రెండింటికిని గల సామ్యము స్పష్టమే, (ప్రబంధ ధోరణిలో తన కావ్యమును రచించిన సోమవాథు-డు తన పద్యమును అను(ప్రాసలతో నింపినాండు. ెండింటికిని గల భేక మా యను ప్రాస విషయమున నే కస్పట్టుచున్నది. తిక్కన విరాటపర్వమున శోరవసేనను వర్షించు పద్యమిది, సీ, అభినన జలధర శ్యామలంబగు నెడ లాకు బొంపంబుల ననుళరింప

క్రీకీల పాచన స్రోమనాథుడు-కౌవ్యానుశీలన ము సాంధ్యరాగోపమచ్చాయంబులగు పట్లు కినలయోత్క_్రరములం గ్రోణి సేయ శాజచమురాళగెరములగు చోటులు దజచుంబూంబొదల చందంబు నొంద బోరి(ద్రరుచి నమానాకృతులగు శావు లడలెడు వుప్పాడులట్లు మెజటయం "తే. గలయ నెగసి ధరాధూళి లలితవనము డివికి సలింగాఫు వోయెడు తెజంగు దాల్చ గోగణము ముంగలిగ నేల నోడివడంగ నడచు కౌరనరాజ్ఞ సై న్యంబుం గనియె, భార. విశా 4-50 దీనికీన్సి ఉతృరహారినంశనునందలి యీక్రింది పద్యమునకును శీదమంతగాం గానరాదు. సీ, కరటి భటాకోటి కటనిర్లళన (దా సౌరంబు దొలుకారు€ జేరంబిలువ _ రథ నేమి నిర్భిన్న పృథివీపరాగంబు సనీపోరసమయ 0బు ేర్పుంటెగడ సుభట భుజోద్భట త్వురికా (పథాభంగి మండు వేనవితోడ నూటలాడం దురగధట్టఖలీన ధుతఫీన తారకా 4 వళి శరత్మాలంబు వరున(హొాపసం "తే, బవన చంచల ధ్వజపట పల్లనములు నవవనంతంబు దెలుప సన్నాహాతరళ ఖడ్డ లతికలు శిశీరంపు గడక నెటప బాంసడిభకుల సేన యేండనం౫ నడిచె. ఉ. హారి. 4 అ. 998 మోది యుదాహరణనులను బట్టి సోమనాధుండు, తిక్కన నెం తగా నసనుకరించెనో వ్యక్న మగుచున్నది ఇట్టి యుదాహరణములు మజీ గొన్ని యనుబంధము*( జూపంబడినవి, (చూడుడు అనుబంధము లి

నాచన సోముండు = ఎజ్జిన ఎజ్జిన సోమనల కవితా తారతమ్యములను గూర్చి, పండిత లోకమున నభిపాయభేవములు గలవు అప్పుడప్పు డాయా పండితులు వ్యక్షీకరించిన భావములను యథాతథముగా॥ జెర్పి, తరువాత. వాని యందలి సామంజన్యమును విచారించుటకు యత్నించెదను, చిన్నయ నూరి శ్రీబహుజనపలి సీశాకావూ "దాక్యులవారు సోమన కవిశ్వమును గుజించి యిట్లు (వానీయున్నారు, భును నన్నయభట్టు ది క్క నెతా_పిగడం బొగడి యలికంబున య జీని చాంచినట్టి సర్వ క్లైని నాచనసోమనాథు స్తుతి యొనరింఛున్‌ == చిన్నయనూంరి, "ఆ(గ్రంథ (సోముని పారివంశ) మిక్క_డ నమ[గముగాం జీక్కక పోయినను జిక్కి సంతమట్టు పరికించి చూడంగా నది మిక్కిలి [పాఢము గాను భారతను కంకె నెలవిధముల వి శేవించినదిగాను గానంబడు చున్నది. ఇతనిని సర్వజ్ఞుడందురు. అట్లనుటకు సం చేహింపం బని లేదు,” సీఠారామాచాద్యులు, శందుకూరి వీరేశలింగ ముపంతులుగారిట్టు వాసియున్నా రు“సోమ నాథుని కవిత్వము మిక్కిలి (వెొథనుగాను, నర్వపీధముల :క్షై(_వెగడ కవిత్వముకం యె మేలె నదిగాను నున్నది ఓక్క యెశ్రా_పెగ డక వీత్వమే కాదు భారతము రచించిన కవిర్రయనులో ననేకుల కి నితర్వమును గొన్ని విషయములలో సోనుని కననముతో సరిళాదని నాయఖి

రీరీశ్తీ నాచన హోమనాథుండు.కొ వ్యానుశీలనము (ప్రాయము, ఇతని కనిగ్వ్యపటుత్వ నంపదనుబట్టి యీతనికి సర్వజ్ఞుండని బిరుదు 'పేరువచ్చినది. ఆపేరున కితండు తప్పక తేగిసవాడే,”

నాగపూడి కుస్పుస్వామయ్య గారు ఆంధ్రసాహిళ్యష్మలికలో నిట్లు (వాసియున్నారు.

“దిన్నయసూర్కి ఏ శేశలింగముపంతులుగారు సీతారామా చార్యులు మన నాచన సోముని కవ్యితయము వారికంచె. నుతృృష్టు నిగా చెప్పట యతిశయోక్తి యని తలంచెద. ఎతక్రాంపగడ పహారివంథ ముతో నేవిధముగా6 వోలనేరని యుత్వరహరిపంళశమును రచించిన సోమనాథుని కట్టి యున్నత పదవి నొనల నామనస్సు గొలుపదు.. ,. ఈవిషయమై నాయభిప్రాయంబుని (బ్ర. (శీ వేదను వేంకటరాయ క్రి గారున్సు (బ్ర. (శ్రీ కాయదుర్గ్లము నరసయ్య ళా,క్రిగారును నేకీభవించిరి. శీర్తి శేషులై న శతఘంటమురంగయ్య శాస్త్రులవారియాశ యంబునిదియ.”

కాజరాజన రేం్యద్ర పట్టాభిషేక సంచికలో (శ్రీకట్టమంచి రామ లింగా రెడ్డిగారు తనము యధ్యమోపన్యానమున నీ[్రింం పొందుపజచిన విసయమును జెప్పియున్నారు, -

"పకృతి వర్షనమున నితండు (నన్నయ్య) ఎజ్జినయు న్య్రగణ్యులు, ఎల్జున యొక్క_ (పకృతి వర్షన్యాపభావను దెలియ వలయునన్న వారి వంశమును జిత్తగింపుండు, అన్ని రీతుల ఉేలులును గాంభీర్యమయ ములు, వీరి నాయికలు నంభామణము గరువము గలయవి. శృంగారము గూడ గౌరవభావముతోే సమస్వితము, గౌరవబుద్ధి లేని చోసాము తుచ్చమును తృణికమును, అట్టిదిందు మృగ్యము .:. గాంభీర్యము[ప్రధాన గుణమని యెంచుటకు ఎ్యా౮పగడవంటి నువాసీయు. డాధారము”

తం. 'తేవప్పెరుమాళ్లయ్యగారి భారత కవల వ్యానము నందీ (శ్రీంది విషయము జూడనగును,

నాచనసోమ. (డు _ ఎజ్జన 0886

“నృసీంబాపురాణమును నుతృపారివంశమును జూడంగా నితని (ఎళ్రాపెగడ) తెలుగురచనలు దిక్కన వానిళలోందులదూగు ననియు గొన్నిపట్టులం దిక్కన రచనల కంక నొకటి రెంకు వన్నె లెక్కుడుగా నున్నవనియుంజెప్పనగును ==. ఇృతెని హరివంశము మిక్కిలి రనవంతమై నాతి కథినమైయుండును 9 భాపకుంగల నైజసణములు వెలయించి చెలువు గూర్చు కవనమే యిక్కవిది ... తిక్కన పదగుంఫనలమృదు త్వమును ఉధయ భాపాలకణ (ప్రమాణ శేముపీ. వై దుస్యంబును బింక సౌకుమార్య శయ్యాచారుత్వనంవిధాన పాొథి ము లలితనర శౌతినరళ ధారా స్వైరవిహారంబును రనభావో*చితపదనందర్భ రచవా_పాగల్భ్యం బును సీ మహాకవి యందును గలవు, ఆతని కవనంబునందుం లోలె జవ్పీడి నందు గొందులును అను[. పాన శేళంబులును అనవరతంబులగు (దుతిన్వత్వంబులును అప్రసిద్దా ర వు లగు పదములును యమకబంధాది క్రీస్టర చనలును నిందు నంతెగాం గలుగవు”

(శ్రీ శేకుమళ్ల అచ్యుతరావ్రగారు తేమ విజయనగరాం(ధ్ర వాబ య చరితలో సోమనాఖుని కవిత్యమునుగూర్చి యిట్లు (వ్రాసి యున్నారు,

"ఈలాగున నుభ య్మగ్రంథంబులయందును నే ఫాగములు నరివోల్చి చభూచినను సోమనాథుని కవిత్వ మెజ్దినార్యుని చానికంకళి రనవ లే ము గమ (బౌాఢతరముగ నున్నదని చెప్పుట కొకించుకయును నంచేపవాము కలుగ లేదు ఇట్లు సోమనాథుని కవిత్యమును భూమించుట యెబజ్జనార్యుని కబ్బమును నిరసించుటంగాం గవితాభిమాను లూహింపందగదు. (గ్రంథ విమర్శమందు యదార్థ గుణ నిరూపణము చేయకతప్పదు. హెచ్చు శగ్గులు నిర్ణయింపక తీరదు, కవితాభిమూనమే గాని కేవలము క వీశ్వ్య శాభిమాన మనుచితము, న(క్రమము."

రరర సోచన సోమనాథుండు కావ్యానుశీలనము మింది యభి(ప్రాయములను బటి చూచినచో నెట్టిన సోమనల శవితా తారతమ్య విషయమున బండిత లోళమున భిన్న దృశ్పథము లున్నవనుట న్పష్టమగుచున్నడి. ఈ యభి(ప్రాయములనుబట్లి మనమెట్లి నిర్గ యమునకును రాజాలము ఏ8 శారతమ్యముల నిర్ణయించునప్పుడు యొవ్వరికి రచించిన పద్యమును వా రుదాహరించిరి ఎవరికి. దోచిన విధమున వారు వ్యాఖ్యానించి యున్నారు ఈపిషయమున కేవల పద్య నుల నుదాహరించుటయేగాక్క, ఉదాహరించిన పద్యముల నన్ని.టిని గొన్ని సాహితీ సూ(త్రమ ల బంధించుటకు శ్రీ రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణ శర గారు యత్నించిరి యత్నము గొప్పది యయ్యు నందును గొన్ని గుణ దోషములు లేకపహోలేదు అందు గమనింపవలసిన విషయములు శండు నూండు గలవు ఒకటి : 'పాచీనులగు నాలంకారికు "లెవ్వరు నీ సూ[శ్రములను జెప్పలేదు. అనంగా నాలంకారిక (వామాణ్యము వానికి "లేదనుట. రెండు ; పాశ్చాత్య విమర్శకులు కూడ నట్టి సికాంతములను జెప్పలేదు అనంగా (పాచీనులగు నాలంకారికులు గాన్మి ఆధువికులకు పాశ్చాత్య విమర్శకులుగాని యీనసన్మూతముల నామోదెంచి రనుట శాభారములు లేవనుట మూడు : వీనిని (శ్రీ) అనంత కృష్ష శర్మగానే నృజించిరి, ఒరుల భేవ్పీన విషయములనే మనముగూడం జెప్పవలయు ననియు, స్వతంత్రించి యెట్టి సిద్ధాంతములను జేయరాదనియు నియమ మెచ్చటను లేదు. శాని మనసు నందొక సిద్ధాంతమును మొదటనే యుంచుకొని, దానిని స్థావించుటకయి. తేదనుగుణములగు సూత్రము లను గల్పించుట నమంజనము కాదు, (శ్రీ రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణ శర్ధుగారు, కపత్యాది ,లలితకళల యందు (బధానముగాం గన్పట్టు తత్వములు రెండే యనియ్యు నవ్వానిని భావము, వస్తువు అని పేర్కొన నగుననియు మొట్టమొదట నొక సిద్రాంతమును జేసిరి. పేమ, కోపము అనహ్యూము, అలత్యము మొదలగు (ప్రాణి ధర ్రములే భావములనియు

పిదనసోముండు - ఎలన వీ

(బకృతియందు గానవచ్చు. జూల్కి గుణము, [కీయ మొకలగు వివిధ

పదార్థములు వస్తువు లనంబడుననియు వారు వివరించిరి. వస్తువులు

"లేని భావములుగాని, భావములు లేని వస్తువులుగాని యుండు టరుదై.

నను (పాధాన్యమును బట్టి భావకళలనియు వస్తుకళలనియు కళలను

విభజింపనగునని వారే చెప్పిరి, భావకళ కుదాహరణముగా. తిక్కన భారతరము నందలి యీ (క్రింది పద్యమును (వాసిరి,

ఉ. డప్పి జనించె (వేళుల ఫుటంబుల పొక్క. దొడంగె, గోళ్ళలో జిప్పీలం జొచ్చె నెత్తురులు, చితృము నాకుం గడున్‌ వశంబుగా, దఫ్పుర మిచ్చటచ్చటను నాసల వచ్చితి, నెంతదవ్యొకో | యిప్పటిభంగి నొక్కడుగు నేంగెకు దానికి నోర్వనె మ్మైయిన్‌.

భార, విశా. 1.148 వస్తుకళ కుదావారణముగా నన్నయ భారతమునందలి య౫ా క్రింది పద్యము నిచ్చిరి.

ఉ, శారద క్నాతు లుబ్బ్వల లన_త్తర తారకహోర పంక్తులం జూరు తరంబులయ్యె, వికనన్నవకై రవ గంధ టంధు రో జారనమిర సౌరభము దాల్చి సుధాంశు వికీర్యమాణ క ర్పూరరన రాగ పాండు రుచి పూరము లంబరిపూరితంజులై .

భా. అర, క_148

భావు వస్తు కళలకుం దోడుగా రచనా వీన్యానమును గూడ వీకు

మూడవ త_త్వముగః జేర్కొనిరి ఆమూండవ త _ల్వేమున కుడా బారణముగ నీ (క్రిందిపద్యమును జూపి యున్నారు,

సీ, జేలయు నింగియు(. దాళముల్‌గాః జేసి

యీఫున కేగీ వాయించి యాడం గులపర్వతంబులు గూల్చి యొండొంటితోం ఓ డాంకంగ వీ;కమైం దన్ని యాడ

122! నాచన సోమనాథుడు కొవ్యానుకీలనము శీడు సాగరములు నిక్క డక్కుడం బెట్టి పలుచని రొంపి మెనలంది కొనల దిక్కులు నాలుంగు నొక్కచోటిక దెచ్చి పిసికి వీండిలి చేసి పిడుచ గెనంగ

"లే మిగుల (బహా ్రండ ఛాండంబు పగుల్మవేయ

నప్పళించుచు (బళయ శాలానలనున

గండరించిన రూపంబు కరణి భీము6

డతిభయంక శాకారత నతిశయిల్లె. భార విరా 1-14

ఈవిధముగ భావ, వస్తు, రచనా నిన్యాసములుగం కవిళాకళను విభజించి చూపియున్నారు. తుదకు సోముని కవిళ* విషయమున దమ యభ్మిపాయము నిట్లు వెలిబుచ్చి యున్నారు. *సాచన సోమునిది ఫావ ముల (పొధఛాన్యము లేక వస్తువు రచన వీనికి జేరిన కళ, ఆకాలమున "ఇెలుయు సాహిత్యమున కిది నవీనము. “అవిదిత వేద్యాంతర” మైన యానందను నిచ్చు త్రి లేకున్నను తృప్తిని, ఆశ ర్యమును గలిగించి మనల నుల్లానపజచు సామర్థ్యము దీనికి గలదు” ఇది వారి యఖి (పాయము, అది యటుండసిండు, ఎజ్జిన సోవమనల కవితా తత్త్వముల నిర్శ యించుటకుం బైని

'బేర్కొనంబడీన యభి[ప్రాయములకం క, సనమానేకి వృ _త్తములుగల ఘట్టముల గెకొనుట యుచితము. అందును గవితా తత్త్వముల నాక ళించుకొని నాయా సన్ని వేశ కల్పనాదులను దృష్టియందుంచుకొని బరా మర్శింపవలయును. ఈ క వీశ్వర దయము రచనలయందు నరకాసుర వృత్తాంతము, (శ్రీకృష్ణ మాహాళ్మ్యన్సు పొండ్రక వాసుచేవుని వృత్తాం తము, ఉపానిడుద్దులు సమౌానేతి వృ త్తనములు, ఏరి రచనలకు మూలము వ్యాన హారివంశమగుటయు గాధలభిన్నము లసటయు పీరి రచనలలో సామ్య శారతమ్యుములుండుట సవాజము వానిని గొన్నింటి నిట నుదొ సారించుచున్నాను.

నోచన సోమన _ ఎబ్బన రం0ీ (పథమాళ్వానమునం గల యూర్వశీ నర కాసుర నంవాద భుట్ట మున నూర్వశి నిరంలంకృతమొ వినమయమొనను నామె నజూజ సౌంద ర్యమున కబ్బురపడి (పేమావస్థ నందినాండు నరకుడు కాన్సన నాతండు లలితోక్తు లనీ (శ్రీంది విధముగాల బలికినాండు. ము. అవె స్ముకామరథంబు, లల్ల వె కుబేరా నేకప కేణు) ల ల్ల వె వార్చీందు తురంగమంబు, లవె _పేతాధీశ వీఠావళుల్‌ దచులం బౌజిన బట్టి లెచ్చి రఠరనిలో దై తేయు లే సొమ్ము లిం దువిదా నీకు (బియంబు? గైకొనుము నీయుల్లంబు 'దెల్ల ంబుగన్‌, ఉ, కౌాంగిటి కాన చేసి నొడికారితనంబున నిన్నుం బేల్చిర్తా రాం గొజుగా ని వాండడనయి రామలలోం నగుబాటు జేనుసీ శీ గలుగంగ నంపదలశేల విచారము పద గంధి? సీ లో గిటం జేర్పునే యుభయలోక నుఖంబులు నన్నుం బొందినన్‌, ఉ వాం. 1.60, 64. ఈ ఘట్రమునే రచించు పట్టుల నేతా_పెగ్గడ పద్యము నీ దిగువ నుదాహరించుచున్నాను. మ. వరుణుం దోలితి నర్థవుం బజపితిన్‌ వై వస్వతున్‌ గెల్చిలిన్‌ పారి. బో. జోవితి నేన యీశ్వరుండ నర్వామ_ర్మ్య సిద్ధోరగా నురగంధర్వ యచ్చశరాదులకు మెచ్చు ర్నీజ సీవింక న న్నరవిందానన సత్మ్కరింపుము మనోజూనీక నంక్రీడలన్‌. చారి, ఉ. భా, ఉ42 ఎట్జిన సోమనలు నరకుని పాత్‌ చీ్యతణము నందెంతటి వై విధ్య మును జూపినదియు మింది పద్యములనలన వ్య కృమగుచున్నది సోమన రసవత్తరనుగు నొక నాటక్రీయతను జొన్సి, నరకునకు సౌమ్యుత నాపా దించియుండ్క యెజ్జన నాయసురఠాజునకు జాస్ట్య మ.ట్రిపడునట్లు పాత్ర చి[ఠేణము గావనించినాండు. ఇందికువురి పోకడలును వే ర్వేటుగానున్నవి

కిఉరీ పాచన సోమనాథుండు.కొ వ్యానశీలనము (శ్రీకృస్త పరమాత్ముని తపశ్చర్యకు మెచ్చి సామోత్కరించిన సదాశివుని పలుకులలో మన్నథుం వర్మించిన విధము నెజ్జున ఫోమన లొశేశీరున గావించి రనవచ్చునుః సీ, మకరందమాని మైమజచిన గొనయంబు వెడ్యమోయం గడివోని వింటితోడ జలజ శేనరకాజి జల్లెడ మూంకగా జాంటునళారి రధ్యములతోడం గరి కారంవు మొగ్గ కనకంవు గుబ్బగాః గోయిల నోరూరు నగొడగుతోడ రతి కన్ను. గవ మచ్చరము సీయుకుక్కెంబు వడంశ ఏతెంచు సేవకులతోడ "శే, వలపు. దూంఫులు కరసాన వాండిచేసి మండు నెలకోడం దనమేనమామయమొన నిండునెల తోడవలళకాజు నిర్ణరేందు నభకు నేతెంచె భుజబలో త్సావా మెసంగ ఉ. సారి. బరే9ిడీ సీ. ముందటి నిల మావిమొక్కల నలరిపి చర్తడా వగు చెలికాడు నడున ఇరు దిష్కలందును విరుల లేనియ్యగ్రోలు దొరలు మోదంబున (దుళ్ళియాడ నునుగుత్తుకల నింపుంగొన గూయు ఫులుంగుల చారు నాదములు గై వారములుగ జందన గిరినుండి చనుడెంఛి చల్లని బం మెల్ల పనులకు బరువ్చ వెట్టం

సొచన సోమన - ఎట్దన ఏ కే. జలుక మావ్సలు గట్టిన చిగుకు బేరి ॥ పసిండి బలు మాను పడగ స్రెనల మెటజనం జెజస విలుల బువ్వుటమ్ము లే డ్లెజు ధరించి కట్టి బిగిసి యేతెంచె నక్కడింది మగండు.. వారి, ఉ. భా లి.6కీ ఉహానికుద్దుల రహవాస్యసమాగమవృ త్రాంతమును వినిన బాణుని కోపవర్త నము 'జేయుటలో నీ మహాకవుల కవితారీతులు గమనింపం దగినవి. ఉ నావుడు రోషవహ్నీ వలనం బోగ శే.గిన భంగి మోమునం గావిరి పర్వ నంగమునం గంపలు నివ్వటిలంగ చాణుండ త్యావిల చిత్తేండ్లై మనుజు. డె మదీయ ఫురంబు జొచ్చెంన చ్చేవయ కాక నానగరుభెర్చె నినీ మగమ*ట లేటికిన్‌ శ. వనక నా కూంతురినకు ” మానవ్లండకె నగరుచొచ్చి మొ కులమునకున్‌ తోని యొనరించెం గన్నులం గానండు దలయెత్త రోంత గాదె నాకున్‌, క, మనుజూాంగనలం బట్టుట దనుజులకుం జెలుం గాక దనుజూంగసీలన్‌ మనుజులు పట్టుటకునుం దొర కొనిలే బెండులు నునింగి గుండులు జేలెన్‌,

• ఉ, బారి. 5 అ. 214, 215, 216. శా. నా విశ్రాంతీయుం టేరుంబెంపు నుదిలోనం గాన కున్ధాదుండై నావీ డక్క_టసొచ్చి నా (వప్రియసుత న్వంశైక భూపామణిన్‌ భావం బేదంగ నొక్క మర్యుం డట దర్పం 'ేర్పడన్‌ చూమీతం గావంచెన్‌ మది పై పంగా వళ మె యిక్కాలువ్య వె భృంగులన్‌, వారి ఉ.భా 7207

క్రీశ్షకీ నాచన సోమనాథుండు.కొవోనశీలనము

కట న టకప.

పయి పద్యములం దిరువుకును నొకే విషయమును వర్షించినను

వారి రచనా విధానములు నూ(తము భేదించుచున్నవి, నాచన సోమన

అవా ర్తను విని బాణుడు చిత్తమునం గలంగి రోంతను జెందినాండని

చెవ్వుటకో నాగ యనుకుల దుష్ట (ప్రవృత్తిని సైతము వ్య క్తపజిచి

నాండు. మజీయు నొక సామెతను సంఘటించి, భావన్ఫూ ర్హిని గలిగించి

నాండు. ఇది సోమన రచనావై శిష్యామును జూటును ఎజ్రా పగ్గడకు

ఆంథానువాద రృష్టియే కాని కావ్య రచనా కల్పనల జోలికి, బోవు

నుధేశము గానరాదు +

ఈ ఏధముగ నేయడం జూచినను సీ మహాకవిద్వయ (గ్రంథము

లందు సన్ని వేశ కల్పనములను బట్టియుల చ్యాత చ్మితణాదులం బట్టియు వారివారి రచనా వీన్యాసములు పొడగాంచుననుట నమంజనము,

నాచనసోవంనాథుడంంఇతరకృతులు నాచన సోమనాభథు. డుత్శ ఠ ఇబారివంశవము-.నను గాక మజీకొన్ని గ౦ంథధములనుగూడ రచించినట్లు తెలియుచున్నది కాని యా(గంథము "లేవియు నేడు కానరావు అందులకు. దగిన హేతువులును చెలియ శావు వనంతవిలాన మను నొక ప్రబంధమును రచిగచి నట్టు లక్షణ వేత్తలు తమ గ్రంథము లందుదాపారించిన పద్యములను బట్టి (గ్రహింపవచ్చును, పదు నేడవ థశాచ్ది మధ్య మందుండిన కాకునూరి అవ్పకవి తన లవణ గ్రంభమునం దీ[క్రింది పద్యము నుడావారించెను (అప్పకవీయము వావిళ్లవారి (పతి 19689) కం, అతృతి విటనాగరకులు చిత్తృమున వనంతశేళి చిగురొత్తంగా మొతృములు గట్టి తెచ్చిరి ముత్తెఫు ర్ఫుల్లరులతోడి బుజ్ఞటళొమ్ము జీ అప్ప వీయిము $8_?8 అప్పక వీయమునందు బయిపద్యమును ముకారయతులకు లత ఖ్ట్‌ముగా ట్రహింపంబడినది (అట సీవనంతవిలానమను (గ్రంథము నాచన సోము నాథుని దని స్పష్టముగ వుట యడుగునం జెప్పంబడినది ) -గ ఈ క్రింది “వితాళచౌవదొ వసంతవిలాసములోనిదిగా లత్‌& (ట్రంథములందుం గానవచ్చుచున్నదని (శీవేటూరి పభాకర శక్తిగా కరుదాసారించియున్నారు ((ప్రబంధర త్నావళి

రీఖీశీ బొాచన సోమనాథు(డు..కొ వ్యానులశీనము వీణాగానము వెన్నెల తేట శాణమిీజ(గా రవముణుల పాట (పాణమైన పీన (కొవా ్రగావీట జాణలు ముత్తురు జాజజపాట. ఈపసితొాళశాపద చర్చరి జూతికిం జెందినది. ఈవివయమును గూర్చి (శ్రీ జాలాంతపు రజసీకాంతరావు గారిట్లు (వాసియున్నారుః చర రి వ “షాడళమా[(తౌః బవావః పాద” 16 మాలు బహు పాదాలు కలిగి ఆఅమ్మ(ప్రాసాన్వితమయి ఉంటుంది. (పాక ఖతంలోను (అం(ఢాది) "జీశ భావలలోను ఎన్నో చర్చరీ పదాలు ఉన్నవని సి. పహాభాపాలుండం (వాశాండు, వగంతోత్సవంలో పాడదగినది. (ర్రీహార్డుని రత్నావళి నాటకంలో వసంతోత్సవ సందగ్శ-లో చర్చరి (ప్రశంస ఉంది. ఆంధ భాషలో చేశీయ పదాలలో. జాజర అనేడే చర్చరిగా మారినదని శ్రీ వేటూరి (పభాకరశాక్తిగారు (వాశాడ నాచనసోముని యుత్తే ర బారివంశము నుంచి యిక్రీంది జాజరవిట నుదాహకించారు. ఏీణాగానము వెన్నెల తేట శ జూణలు మెత్తురు జాజర పాట, - ఇది పయిని చెప్ప్చినిపోడశమ్మా కాబవానః పాడాః” అనునడకకు అనుగుణంగా నే ఉంది. (ఆంధవాన్లేయ కార చరితము) పయిచర్చిను బట్టి చూచినచో నీవి తాళచౌఎద్య వసంతవిలాస (గ్రంథములోని దనుట నమంజన మే యగును. ఇంతియగాక, నాచనసోమనాఘుని కృతమని వెప్పంబడిన వనంత శలాన (ప్రబంధ) ను మాచయ(బహ్మైని కంకిత ముసేయంబడినదనియ్యు నండలి మొదటి దీక్రిందిపద్యమనియాు (శ్రీమానపల్లి రామకృన్ణకవిగారు రుదాసహారించియున్నారు,

౨త్రాచన పోమనాథుడు _ ఇకరళ్ళతులు (ల్రీక్షర్‌ లల ఛా, (శ్రీ దన్నుంగవ (శ్రేవగ్యగొ మ్మైఆుంగలక్‌ శృంగారవుం దోంటకున్‌ (రైూచీనంబగుచున్న వింశతినఖ పౌఢిక్‌ నుఖాంబోధి వే లాచం(ద్రోదయ మైన ేవ్రడు కృ పాలంకార చితృంబునన్‌ ఇూచున్‌ మాచయ బ్రహ స్రధీమణిం గవిస్తోమైక చింతామణిన్‌, (చాటుఎద్యమణిమంజరి-ద్వి భా, వుట, 181

(శ్రీ వేటూరి ప్రభాకరశాసి9గారు ఉత్తరహారివంశము (వావిళ్ల వారి (ప్రతి_1926) నకుం వీ3క వ్రాయుచు, నీమాచయ బ్రహ్మని శాన నము పల్నాడు తాలూకాలోని కారెముపూడిలో నున్నదనియ్యు వారా శాననమునకు నకలు సంపాగెంప లేదనియు (వాసియున్నారు. కాని (శ్రీణాగంటి శేచయ్యగా రీవిషయమును జర్చించుచు శా శ 1995 1229 (అనగాం క్రీ శ. 1803, 1807) “౦వత్సరమలలో _.మాచయ నాయనిం గారి శాననములు (రెండు) వెలసీనవని తెలిపి యున్నారు. (ఆంధ) కవితరంగణి; నాలుగవ నంపుటము: పుట 125) *మాచయ (్రైవగ్దుధీమణి” యను దానిని మాచయ బ్రహ గౌ గాక మాచయ గారి బృహ్మాయ అనంగా మాచయకుమారుం డగు బ్రవ్మాగా(గహించి నచోనీ మాదచయస్రుహ్మూంయ, నాచనసోమవాభుని కాలము వాండయి యుంకుననుటలో నందియ ము లేదు, సోముని వసంకవిలాన గంధము నకం గృతి భర్శ యసట కవకాళనును గలను కాని (పామాశికములగు నాధారములు దొరకు నంతవటు కీవిషయమయి నెట్టి నిక్చి కాభఖ్మిపాయ మును చెప్పుటకు వలనుపడిదు,

(శ్రీ వేటూరివారిచే సంపాది- పంబడి,ము (ద్రింపంబడిన శాటువులలో మాచయ బ్రహ్యా స్రనిపయి సింది పద్య మొకటిగలదు. దాని సీదిగువను జూవుచున్నాను. (చ "టుఎద్యమణిమంజరి, ద్వి. భా, వుట 181

శశ

రిక్షర వొచన సోనునాకుంయం-కొవ్యానుశీలనము సీ. కములంబునకుం బుట్టి కమలంబు చుట్టమై శకమలంబు తననాభిం గాంచిగాక గంగకు నుదయించి గంగ నెాదలందాల్చి గంగలో భువనంబు గలవిగాక జలరాశి జన్మించి జలరాశి లంఘించి జలరాళి హాణాగ్ని6 జమరిగాక వహ్నిఖాండవముపై -వ్రాశీగాక గ్‌ ఊరళవ్యారు సీతోడ నొారయువారు బుద్ధి "నేజోరమా శౌర్యభూతి యత్న శాంతి వి[కమఖ్యాకి నంగతుల నలరి పా్రాభఛవోదార! మాచయబ్రహ్మూధీర,

(శ్రీచిలుకూరి వీరభ(ద్రరావు గార్కు సోముని యితర (గ్రంథము లను గూర్చి (వ్రాయుచు సిట్లనిరి _ “ఇతండు (నాచనసోమనాథుండు) వసంతవిలాస మను మతియొక (గంథమును రచించి నట్టు కనుపట్టు చున్నది. ఇతండు కన్నడ భామలోంగూడ నేవేవో (గ్రంధములను రచించెనని తెలియుచున్నది ” (ఆం(ధులదరి_తము: మూండవభాగము:ః వుట 811) (శ్రీకందుకూరి వీశేశలింగముపంతులుగారు సోముని చరిత్ర మున సిట్లువాసి యున్నారు, “*వితండు హరివంశమును గాక వసంత విలొళమను (ప్రబంధము నొశదానిని గూడ రచించి యున్నాండంట. జానిలోని పవ్యముల మూటి సీకింద నుదాహరించు చున్నాను, (ఆం(ధ్రకవుల చరిత్రము: (పథమభాగము: వుట తి29)

శ. అత్తటి విటనాగరకులు చిత్తమున వసంత కేళి చిగురొత్తంగా 'మొత్తములు గట్టి తెచ్చిరి నుత్తైవు రుల్లరుల కోడి బుజ్ణటకొమ్ముల్‌.

హచనసోమనాథుడు _ ఇతరకృతులు ర్ట? క. అంజెదవ్చు కాశ ననుం జెం తంజేరంగనీక యెంత తగ్గిన మిరియా లుం జొ న్నల నరగావే లం జెతనమునందుం గొమిళెలం గెలువవొనో. శా. (ప్రాలేయ టప్రలివీరసేనం బజపెన్‌ బై పై వనంశంబిలన్‌ గాలోనీ లత కోరకోదర పరాగ(ప్రాఢకోపాన్నిమె బోలాపాన విహార సౌరమహిళావాంకారదోస్పార మై హేలాపల్ల న హేతిఖండిత మహో హేమంతసామంతమై పయి నుదాహృతము లయిన వానిలో మొవటి పద్యమును లావణి కుండగు నప్పకవిచే లత్యమునకుంగా (గ్రహింపంబడినది. "రెండవపద్య ముత్తరపహాపంశమున సూర్వశకీ నరకాసురుల నంవాదమునందు గలదు. చివరి వృత్త మే[గ్రంథ మునుండి (గహించినదియు (శ్రీవ లేశలింగము పంతులుగారు తెలిపి యుండ లేదు, మజొక వినయము. ఈననంతవిలాశ్న పబంధవినయ మిా|క్రింది ము[దితాముద్రిత(ంథ పట్టికలలో నెచ్చటను గానకాలేదు, ఓ అంధ వాజ శ్రియ నూచిక ముది తాము దిత(గంధ పట్టిక. షి వెన్నఫవురి (పాచ్యలిఖిక వున్నక భాండాగార అము[ద్రిత(గ్రంథపట్టిక, శీ తంజావూరు సరన్వతీ మవహాలు అము(ద్రితగంథ పట్టిక, క. ఆంధ్రసాహిత్య పరిమత్సతిక అము[ద్రిత(గ్రంథపట్టిక (ఆం(ధ్రవాజ ఆపనూచిక: 192) పయి నాలుగు పట్టిక లలో నీ[గంథ ముదాహాకింపం బడకుండుటను బట్టి నాచనసోముని వనంఠతవిలాన (ప్రబంధ మానాటి॥ లభ్యము శా లేడని “తెలియుచున్నది, పయి. యభి పాయములను బట్టి యోకక్రింది విషయములు వ్యక్రములగుచున్నవి,

846 సాచన సోమనాథుండు కావ్యామశీలనము

క్షీ పలువురు లావీణికులు నాచన సోమనాధుని వనంతవి లానము నందలి విగాల గొన్ని పద్యముల నుడావారించియున్నారు,

జ్‌ ఆయా పద్యములందలి భావాదికముల తీరునుబట్టి, యవి. వనంత విలాన్యగ్రంథము లోనివే యనివించుచున్నవి;

$ష. ఈ[గంథము మాచయ (బ్రహ్బుని కంకిత మాయంబడినదనుట కాధార భూతమగు నొక పద్యము లభించినది,

కావున నాచన సోమనాథుండు “వనంతవిలాన (ప్రబంధ) మూ అను

(గ్రంథమును రచించెనని చెప్పటయీ నమంజనము

(శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకర క్యాక్రి గారును, (శ్రీచాగంటి శేషయ్య గాళును గవిలోక చింతామణిలో వెల్లంకీ తాతంభట్టు, నాచన సోమ నాథునిడిగా సీక్రిందిపద్యము నుడాహాఏంచి యున్నారు కం అపాద శిరోలంకా

“ాపాదితచారు తాభిరానూత్మీయా

రూపాలోకనతుస్రా కూపార కుమారికాముకురమణిబీంచా”]!

(శ్రీవేటూరి వారీ పద్య ముల్తరహరివంశకు. లో గానరాదని (వాసియు, (ప్రథమా+శ్వాసాంత మండలి చేమవోయను నంశయమనూును వెలి బుచ్చికి, [క్రీ శ 1926వసంవత్సరమున వావిళ్ళ వారిచే: దొలుతం (బక టిత మయిన యులత్తేరహారినంశముఖకుం. బీకిక (వాయుచు వీ రీయఖి _ (పాయమునిచ్చి యున్నారు కాన్ని క్రీ శ, 1061వ సంవత్సరమున. "'వేయుబడజివ మణీయొక ముద్రుణమున, నీపద్యమును బ్రథమాశ్వాసాంత పద్యముగా (నాప్రుకటనకర్త ల్వే కూర్చియాన్నారు,

౧ (క్రీకందుకహూరి వీశేశలింగముపంతులుగారు (ప్రథమా శ్వాసాంశ పద్యములు €భింపమి, చతుర్థ పంచమాశ్యాసాంతములందవలి పద్యము ల నేకూర్చి [పథమాశ్వానమును బూరి_ చేసియుండిరి.

(ఉత్తర హరివంశము; (ప్రధమమను(ద్రణము = 1897 వడి,

బీడన సోమనాథుడు _ ఇతరకృతు లు ర్రీ1రీ (శ్రీచాగంటి శేష య్యగాడు పయిపద్యమే (గంథములోనివో తెలియదని- జెస్పియున్నారు. (ఆం(థ్రకవితతరంగిణి: నాలుగవ నంవుటము) నాచన సోమనాధుడు (పత్యాశ్వాసాంతమునను ఒకవృత్త్వము, ఒళ కందము ఒక వూాతినీ వృత్తృమును రచించినాండు, [ప్రథమా శ్వానము పూర్తి గానున్న (పతి లభింఎకుండుట నాపద్యములు కొజంత వడినవి,. కాని వెల్లంకి తాతంభట్టు పయి నుదాపహారించిన పద్యము నాచనసోమనాథునిదిగాం జెప్పుటయు, నాపద్య మాాశ్వాసాంతపద్యమును లోలియుండుట చేతన్సు (శ్రీ వేటూరి వారి సంకయాన్పదమయిన యఖభి [పాయము సరియెనదని తోంచుచున్నది. కావున (క్రీ శ, 1961 ముద్రణ . మున నీపద్య మాశ్వాసాంతపద్యము జూపట్టుటయు నంగీ కార్య మే, అప్పకవి తరువాతి వాండగు కస్తూరి రంగయకవిచే రచియింపం బడిన లవ్‌ ణ్మగంథము నందు/గణాడ నాచనసోమువాథుని పద్యములు లథ్యములుగా ఆతహింపంబడినవిి, రంగయకవి తన అనందరంగ రాట్ళం ద్‌మున (వావిళ్లవారి (పతి; 1920) యతి (పకరణమువం బూర్వక వుల గ్రంథములనుండి లశ్యుముల నెన్నుకొనుటలో దాచనసోముని పరి విలాసము లేక సారవిలానము నందలి వని యీ(క్రింది పద్యముల నుడావారిందినాండు స ే. మళారయళి కుడాజ*రణచు:; కం. జయమగటకు సీమది సం శయమేటికి నినుమునుచు నమంచిత కరుణా లయుండగు ముసీం(ద్రుంచెంతయుం 'భిమనుగా మం్మళంబు చెస్ఫి నృ ప్రతికి సకెలమిన్‌- లీ ఆ 118

క్రీరీ సాదన సోమనాథుండు.కావ్యానుశీలనమీ లి (వపాదియతి కుడాపహారణము: శం. శంబరవైరి విభంబజన సొంబశివా యంధక (పకానక గజ చ ర్మాంబరధర యని నీదు ప దంబులు పూజించువాండు ధన్యుంగసుమ్మిాా! 8 ఆ: ౨14 ఆఆ్రప్రొ అను నుపనర్గ్ల యందలి యచ్చు కుదాహూరణము; కం జయ విజయ వినున జన్యా వ్యయ దూరానంద రూప భాసురదత్తా భయ వారహాయ ముఖ నిర్దర నయ నన్నతు టల యూథ నళిసీనాథా! 8 ఆ: 40 ఆంజ్‌” ఆను నుపనర్గ యందలి అచ్చు కుడాహరణను కం నూని తిలక! సజ్జన నం శాన మహీరుపహా భవత్పుధాలాపము నొ వీనులకు ఏందొనర్చెన్‌ మేనునం గల తాపమణంచె మృవగాదునుమిో, 8 అ; 857 ఈపద్యములు సోముని యుత్తవారివంశము నందలివి గావు. (శ్రీనాథుని వారవిలానమునందు గూడ లేవు కావున (శ్రీనాథుని వార విలాసము నందలి వనుటకు మాటుగ సోముని పూ౦ంవిలానములోని వని బొరపడెననుటకు(ాడ ననకాశము లేదు [పమాణ[గంథముగ భావించి యిందలి పద్దెములను లతణవేత్త లుదావారించుటచ్చే నాచనసోము నాభుండు పారివిలానము "లేక హూరవిలానమను మజియొక (గ్రంథమును గూడ రచించె ననుట కవకాశముకలదు. ఈవ్యాన సౌరాంశముగ నాచన సోమనాథ మహాకవి యుత్తర జ+రివంగము నే గాక వజంతవిలాసమను నొక్యప్రబంధమును, పావిలొ సము లేక వాధవిలాసోనునుఖ్టుజియొక (గంథమునుగూడ రచించెను,

బాదన సోమనాథుడు - ఇతరకృతు లు ర్‌క1ే అక్క విసత్తముం డాం(ధ్రనరన్వకతి కలంకారములుగాం గూర్చిన (గ్రంథము లలో నేం డుత్తర హరివంశము నూ[త్రము లభించుచున్నది. ఈళండష్ట్ర భాషా కవిత్వనంపన్నుండసట, నాంధభామ కెతినన్నిహితేమగు కన్నడ భామయందు గూడ రచనము గావించి యుండును. కొండలు లాతణీకులుు నాదన సోమనాథుం పారివంశము నంద లివిగాం పొన్ని పద్యములను దమ (గంథములం దు కాపారించియున్నారు. వారిలో నప్పుకవియుః గస్తూరిరంగయోవియు యతి(ప్రాన్నపకరణంబు లంద లత్యములుగా హించిన వాని నిటంజూపింతును అప్పశవి సంయుతానంయు3 ప్రొన నివరణము నందు శీఫళ్లి ప్ప మున కుదాపహారణముగ స్మీకిందిపద్యమును గహించినాండు - కి సోముని పూరివంగమునందు ;_ ఇా. నాతో మార్కొనలేరు నిర్ణరఫురీ నాశేం్యద బృందారకా శాతులు సున్నుగ "బీవనంఘములు పోర స్టీక సం[గ్రామకుం డీతె )లొక్యము నందు గల్లండు రణంబెచ్చోట 'లేకుండలాాం జేతు ల్వీయు వృధాభారం బగుచు వచ్చె స్టే యీ మేనికిన్‌, (వావిళ్లవార్శిపతి. 195 ప్రీ అప్బశవీయము 8ఆ 819 ఈసద్య ముత్తరవారివంశమునం గానరాలీదు. ఇది బాణానుర వృత్తాంతమునందలి దనుట స్ప్తము ఎక్రా(పెగడ పహారివంశమునందును, భాగవతము నందును లేదు. ఉత్తరపహారినంళ (ప్రతులలో నెచ్చటను శా నరానికారణమున నీంథపరిష్కర్హ లీఎద్యమును విడిచి యుందు రని తోంచుచున్నది కసూరి రంగయకవి ర్‌న ఆనందరంగ రాట్ఫ-ద (గ్రంథమునం తస భీకంబుల వివనిందు నవనరమున గూడ నీపెన్త న్న శాని యాపదృమునందు. గొంతభాగము వ" కికక్సబాద మును గూడ సేదిగువం చా ర | (6 ఈం- ఆల గ జ వో

1869 నాచన సోనునాథుండు _ కొవ్యానుశీలనము క నాచన సోమునం బారినంశనునందు ;_ - ఇా. నాతో మార్కొ_న లేరు నిర్ణర మరున్నా గేయ బృంజారకా

శాతులు స్తన్నుగ 'చేవనంఘము లె పోరన్‌ లేవు నంగ్రామికుం డీత్రలా 'శ్యము నందు(;గొనము రణం శెచ్చోట లేకుండలాం "జేతు ల్వేయు వృథాభర మ్ముగుచుందోంచెం "దేవ యిమ్మేనికిన్‌. (వావిళ్ళవార్యప్రతి: 1922) అసంవరంగ రాట్ఫృందము రి ఆ. 196 ఈలేం డీఎద్యమును (దివర్ష్యపానమున కుదాహరణముగ నిచ్చి యున్నాండు మజిము యత్మిపకి రణము నం దీ[క్రింది వానిని గూడ విక్హవి చీర్కొని యున్నాండు; ఫి, నాచనసోముని వారివంశమునందు: విశల్పయతి కుడాహరణము :- మ. ఒకనాండిందుధరుండు బార్వతియు లీలోడ్యాన శీళినరి న్నికటా నేక విహార బేశముల దై తేయేంకకన్యాప్పరో నికురుంబములు పారిజాత కసువు సీకంబువై జల్ల ద ర్పక కాణంబుల కెల్లనెలయ స సౌభాగ్యంబుతో నొడ'గన్‌. 3 ఆ 196 భ్‌ యతి కుదాహరణముష గ్‌ అగజన్న న్‌ నొతోమృషాలాపమిప్పు డాడినందుకు ఫలము జిహ్వ్వోంచలంబుం గత్తిరించెద నీ సూరక తి చేతి ననుచు డగ్గరం జేరన యసురంజూచి. 8 అ ౨8? (పాదియతులు (ప్ర ఆను చుపనర్ల్గయ-దలి యచ్చుకు) :_ ఇా. (ప్రారంభంబగుశక్షి కుట్ల శ్రలితవాస్తాంభోజమొ యిట్లనున్‌.3 అ తక్‌ పయి మూంకుపద్యములలో మొవటీది బాణాసురకథలో నిందు ఛతోపాఖ్యానముసం గలదు (ఉ బారి కక్ష) మిగలిన లెండు పద్య ములు (ప్రకృత మః షట్లస్థ స్రోలధ మునం గానవచ్చుట లేదు. అవి యే ఘట్టము నకు జెందిననో చెప్పుటాకవక్షాళమును లేదు, _

జ్‌

సోవంనాథంని హాస్యరసపోషణనుం

సాహీల్య ఠనపోవణ బిరుదాంచితుండగు నాచన సోమనాథుని యు త్తర హారినంశమున పహోస్యరస మెంతవజకుం బరిపోన్సీంవం బడి నదియు. బరిశీలింతము.

వోస్యోహాసః స్థాయీభావః = అని సాహిత్య దర్పణమునందు 'జెప్పంుడినది. “వాగంగాది వికారదర్శనజన్యా వికాసాఖ్యోహాన?” అని రనగంగాధరమున హోన్యమునుగూర్చి నిక్వచింపంబడినది. అంగవీ కార ములచూచుటచేతను, వికృత నంభాపణము చేతను హోనముదయించునుం కాని హోన్యమునకు సొమనస్యమును దోడుగా నుండవలయును.

ఈ మహాకవికి హోస్యమునందుం/గల యఖిరుచిని గూర్చి శీ శాళ్ళ పల్లి అనంతకృష్తృశర్య 'గారిట్లు (వాసియున్నారు.

*_,...మజీియు నీకవికి (నాచన సోమనాథునకీ) బోస్యరన మందు విశ్వాస మెక్కుడని తోవెడిని, కొన్ని యెడలం జదువరుల నవ్వ్రంపవలయునని (ప్రయత్నపడి (వాయును”. ఇట నరకాసురవధ భట్రమునందు మవార్డుల యవస్థల వర్షించు సీనపద్య భాగము నుదాబొా రించినారు. "ముందటి దిక్కూ_డి మొల( ఆడు దవిలిన తోక గోచుల జంట దూలువాడు. ..” (ఉ. బారి. 1 అ. 109)

ఒరుల యవస్థలంజూది బోన్యముచేయుట సీచలతణమనియు హోన్యమునకును సౌమననస్యము తోడుపాటు ముఖ్యమనియు విమర్శించిరిః

జ్‌

రీధశ్మ బాచన సోనునాథుండు - కావ్యానుశీలన మ [కవరు ప యప ర ఈ ౬. క శీ శేకమళ్ళ అచ్యుతరావుగా రు పోముని _హాన్యరస పోమణ మును గూర్చి "విజయనగర ఆంధ వాద్దయ చరిత్రము” నందిట్లు (వాసిరీ "హాస్యర నము వర్షించుటయం దీవి కెంగే నేర్పు గలదో తెలసి కొనుటకు దగిన యవకాశము లీ[గంధమునం గాఎరావు, ఒకానొక చోట మూ(్రము హోస్యకరుణరస మృిశి3మయిన భావమును గడు చ్నితముగ నిరూపించి యున్నాడు. డిభకుండు మునింి చచ్చిన తన యన్నయగు బాంసునికొజుకై.. వెచేకుచు నిట్లు విలవించెనటు” ఇట డిభకుని చేస్తాదికములం జెలుపు నెండు పదైముల నుడావాంచిరి, కం. (వేలెడు వెంట్రూల విరుగడం దూలగ. , .వన్నాలాయని యొజులున్‌. శం. జలం దల యడిచిళొనున్‌ , , .దన్నికొనున్‌ (ఉ బా, 49. 800, 808) నాచన సోమనాథుని కవితయందు6 గాననగు నాతని ఉక్తిచాతు ర్యమునందును బోస్యరసము లీలగా గోచరించును. ఈ విధమైన రచనా 'ఇవమత్కృృతిక, ఊర్వశీ నరకాసురుల సంవాద ఘట్టమొక ధ్వజ(ప్రాయ మగు శార్కాణ, అంతియకాదుు తెలుంగు సారన్వళమున శే యిదిరొక కావణను. ఊర్వశి పలుకులయందులల వాశ్చాతుర్యము నెజటూణత్‌నము, మడారిధుండగు నరకానురుని మోనఫుచ్చును ఆతని కోక్కె కొప్పుళొను చున్నట్లుగనే నటించి తన నేర్పు మెయిం దవ్పీఎచుకొనంజూచు సూర్వశి తల్కు_లు అందలి గడు సుదనము నీ [క్రింది పద్యములలో వ్య కృ మగును, ఈ జాక తియంజే సరసనమగు హోన్నము. చునోజముగః నలా. ళా వనక శ. చతురవచోవిలాన 1 గుణసాగర ! సాగర మీఖలావసీ చతియగు నీకు నింతులొక్ష ఛూశియె? సీవిటు గోరుటల్ల నా యతులిత భాగ్య; మింత నిజ, మైకం గలంగకమున్న వై భవో న్నృతి మెజయంగ వచ్చి యొకనాండయినన్‌ నను గారవించితే,

ప్రోమనాథువి హాన్యరన పోషణము 80ల్‌క్‌ ఉ లంజియ నాదు నేను విను లావున సీవమలేందు గెల్చి న న్నుం జెజవట్టి తెమ్మని వినోదము చేసీకిగాక చిత్త మె ల్తం జెడియుండరి త్తయొడలం జవిచేరునె చిల్క_వోయినం బంజర మేమిసేయ? రనభంగము నంగతిలోన మొత్తు రే, ఉం నవ్వుల మాటలో :! జమొ నాకములోన ననేక కన్యకల్‌ మవ్వపు దీంగెలం దెగడు మానిను లుండంగ సంక నెన్నండో జన్వన మమ్ముకొన్న గడసాని ననుం గవయం దలంచి తే వువ్వులు వేకుక్షై నం గడివోయిన వాళ్‌ ముడువంగ వచ్చునే. ఉ వారి. 1అ. 66790, 789 “లందలి ఉ క్రీవై చిత్రి దర్చోద్ధతు.డగు నరకున కవగతముకా లేదు, “ఇందు నిన్నుర | మృనుట పొసంగ దొక్కదినమైనను నీ వివారించు చోటికిన్‌ నను బిలిపింఎవై తి తగునా చనవింతకు నాకుం జెల్ల జే” అనీ యాతనివై దోవము నారోపించినది. మహామునులు (క్రతువులు సేయు చోటి కధికారివిగాని కొజంత యేటికన్సి నరకుని (ప్రోతర్పహితము పలుకులయందు హేళనతోం గూడిన హోన్యము గాన్సించును. నరకానురవధ భుట్టముతు నరకుని పరివారముచే బాధింషంబడిన మవార్తుల దురవస్థలను వర్గించు పట్టుల కరుణముతో పాటున వోన్య మును చదువరులకు స్ఫురించును, కానీ మహాప్టుల విషయమగుట-=నిట యనౌెచిత్యమని కొందరి భావము, అశ్లు దుర్వానమునిక్కి అతని శివ్యు లను పొంనడిభకులు కౌధించునవనరమున _ గొంత బోన్యముగలదు, అధిశేపహోన్యముగ దానిని జేర్కొన నగును, సీ జడలు కంపలు వట్టి జరగపీ కున్న చో విడిపింప శిమ్యుల వెదకువారు బన్నిదంబులు శాలినంకెల లె పడ్తం దెగం దన్ని మిన్నక తిరుగువారు.

కక6 హిచన పోమపాథుంయు.కొహ్యనుశీలనము ముందటిది క్కూడి మొల దుః దవిలిన తోం గోచులవెంటం దూలువారు దగ జుత్తి పోలేక దండంబు లటునై చి అబ్బా విధి యని చేతు లాక్బువారుం “కీ గడవసంబుల మోందినల గలంగువారు వల్క_లంబులు దోచిన వంగువారుం జెటలువోయినవారలం జీరువారు వై మునీందులు గలలి రయ్యాశ్రమమున, ఊఉ హరి. 1, 109 పాంసడిభకో పాఖ్యానమునందు, చాంసు:డు యమునా జలంబు లలో మునిగీపోవును. డిభకుండు తన యన్నయగు బాంసుని గనక నాఠని న న్వేమించుచ్చు సీక్రిందివిధముగ నా 'శోనీంచును ఇందు కరుణను, బోస్యము సమ్మ్మిశీతమగుట యా శ్రింది పద్యమున స్పష్టమగుచున్నది. కం, (వేలెడు వెంటడుక లిదుగడం దూలలోం దలయూంచుం. దొప్పు తొప్వున నోరుం శీల వడచికొను సెలవుల లాలలు చొరుగంగ నన్నలా యని యొబజులున్‌, కం. తొలం దల యడిచికొనున్‌ జీలంబడి పొరలు లేచు నెత్తురు లుమియుం శలింబడి రివులు చూడల నాలుక వెటికికొను. జూవునకు దన్నికొనున్‌ , ఉ బారి క.2302, 508 డిభక ము ఢుండు యమునా జలంబులందు మునుంగుచు "జీలుచు హాంను నెందును గానం డయ్యును. ఆరాతసాధముని వికృళొ శారమును, విశార చెప్పలును, మాటలును, హోస్యోర్స తికి కూత్రువులగు చున్నవి. ఈ ఘట్రము నాచన సోమనాధునకు హోస్యరసపోవ ణమునందుం గల (ప్రావీణ్యము స్పష్టము చేయుచున్నది.

సోమున సీసపద్య రచనావిధానము

నాచన సోమనాథుని సీసపద్య రచనమునందొక వై శిష్టము గన్పట్టును. ఈ రచనా చమళ్కారములను జూవుటలో సోమన నివిథ మూర్గములందుం (బయాణించినాండు. అనంతర కాలికులగు (శ్రీనాథాదు లకు. గూడ నీవిషమయమున సీతండు మార్షదర్శక! డయినాండు. కథా కథనమునందును, వేదాంత విషయ (ప్రతిపాదక భుట్టములలోను, సీతని సీసము వంపులునొయ్యారములు లేక సరళముగ వచనశె లిలో సాగును, ఒళ్కొచో సీతని సీసములు పూర్నోత్తర దళములు శిండును రెండు సంస్కృత సమాసములుగ నంతరింపంబడి యట్టి ుత్తుగీతితోం గూడి (శ్రుతి సుభగముగ నడచును ఒక్కచో నచ్చ తెనుంగు నుడుల కూర్పుతో పద్యమంతయు నిండుకొని, 'తెనుంగుదనను తోణికిసలాడు చుండును, కేతొకచో సీసపద్య పాదములో ను_త్రరార్థమునషదుః (మాస యతితో [క్రియా యుగళమును సంభుటించ్చి, సీసమునకొక తూగు కల్పిం చును, వర్ణ్య వస్తు గౌరవమును బురస్కరించుకొ న్ని సీనపాదములు నాలుగు, నాలుగు దీర్చ సంన్కృలే సమాసములుగ భటించి, త్తు గడిలో విషయ వివరణ మొనర్చు టీతని రీతులలో నొకటి.

ఇళ సోమనాథుని సీనపద్యములం గొన్నిటిని జూపి త(్రచనాొ వై దగ్భ్యములను టరిశీలింతము, సీ, సాల్వ 'బేశేంబున జనియించె (బ్రవ్మాద్‌

క్తాభిధానుండు మూర్హాభిమీక్తుం డభిలధర గ్‌ విధిజ్లోం డాత ' 7 "ర్యాద్వయం బునకు బిడ్డలు లేమి బొల్ల వోయె

సాచన పోమనాథ్రు(డు.కావ్యాను!$ీలనను నక పప న. పరే సంసార మనుచు సీశాను నొ రాధించెం బదియేండు లొండు నం(భమము "లేక పర మేశుం డతని సద్భ క్షికి మది మెచ్చి

• కలలోన నొకనాండు గదిసి జరమూ కే వేండికొను మన్న నిరువుర వేండె నుతుల శిస్రండు నిచ్చితినంచు విచ్చేసె నంత నరని టేవు లిద్దజును గ ర్భాభిరామ మూర్తులయి రన్న రేంద్రుండు ముద్దునేయ, ఉ వారి. కఅ.”? ఇందు (బహ శగల్తుని జనా '్రదిక మునుండి, యిశ్యరుని వరనతుంచే నాతని నతులు గర్భవతు లగసనంతవజకుః గల కథను సంగ్రజాముగు సకకముగ వివరింప బడినది.

“వేదాంత విషయ (పతిపాదక సందర్భములలోను, భ్‌ గవ్మత్ప కంసా పద్ధేతియందును పాండీకీ ('ప్రాగల్భ్యములను (ట్రదర్శింపక్క (పొఢ దీర్ధ నమానముల సొంతకొం బోక నలతి యలజకి పలుకుల నీసపద్యము లగు గూర్చును. సీ, సీయండ జనియించె నీయంద నిఖిలంబు

నడగ నీ వాదిమధ్యాంత మగుట నేన సీవననీవ నేనన వర్షింతు

మిగువుర శబ్దార్థ మేళరీతి సీ నామములు నాకు నా నామములు సీకు

సీకుం జేసినపూజ నాకం బూజ నిన్ను నొల్ల నివార నన్ను నొల్ల నివార

'లెచట నీ యునికి నా కచట నునికీ

హోమన సీనవడ్య్‌ రచనావిధానము శ "కే, ఇెల్లినది చెల్లుచున్నది చెల్వనున్న యది నమ న్తంబు నీవ సీ కనభిగమ్య చేదియును లేదు వేదంబు లెజు(1స నవియు నీవ నా సనమస్కారంబు నిన్ను! జే. ఉ పారి 9 అ. 212 సీ, (ప్రణుకింతు నో న్నమో భగవతే వానుబే వాయనమోళభ క్ర వత్సలాయ సూ ర్యాళ నే నమ స్ఫ్సోమౌాత్తే నే నమః (వ్రణవాత్మనే నమో (వా తే న వెళా రుుదనామ్నే నమో విష్ణవే నమో మూల(ప్రకృతయే నమో వసుంధ శాది భూరగణానుళోరిభాసే నమో ॥ మాయామయాయ నమ న్సహాన శ్ర, చఛాసున్నేత శిరఃపాదవ గయే న వళా వసట్స్వఖా స్వాహాక్థు మూర్తయేన మః స్వభావ శుద్ధాయ నమః (ప్రవారణ ఛారిగే నమో యనుచు నుదాహరింతు ఉ. హరి. ఏ ఆ. 218 సోమన సంన్కృత సమాస భూయిప్ట్యమ*స రచనను నలళివియ్కు (పలిదళము నొక నమానముగ6 గూర్చుటలో నొక నసంయమనమును పాటించును ఇట్లన్ని పాదము. లందును నీనియతి కానవచ్చును ఈకూర్చు సీ [క్రింది పద్యమున6 జూడదగును. సీ. వాచంయమోలత్సంగ వత్సల సారంగ ముగుచపాల స్థూలయూపకలేము (పాగ్వంశ బంధుర బహుగంధ సొన్నాయ్య -మౌగ్నీ'ధ్రమాఖ్య రిగాాశ యుంజు

క్రిఠీ0 సాచన సోమనాథు(డు కావ్యానుశీలనన్వు వ క య స ు.. ను కామసఖయాయజూక సామాజికం బారిఖేయమయోట జూజీరంబు సటుధవ్మిత పవమ్మిత సవనోబ్బ్యల(తేత మఘమర్ష గజ్జ సౌకాంచితంబు "కే సంతత (బ్రహ్ముచర్య నున్నాతకంబు పరమయోగి నిరాశ్ళత పాతకంబు వో స్తికై తివ్యాసవ్యా పంచాననంబు బనరికా కాననంబు చూపకై నెముర, ఉ వారి, ౨ ఆ. 108 సంస్కృత సారన్వతమునందు భారవ్యాది కొందజు కన్చలు తమ పాండిత్య (ప్రకర్షను వెలిబజుచుటకు చిత కవిత్వముల నట నట వెల యించికి ఆ విధముగ నే కెను(నం హవాల్కురికి సోమనాథుం డచ్చ తెనుంగు పద్యములం గూర్చుట కంకురార్పణము చేసినాడు, ఆ మార్గ ముననే సోమనాథుండును తననేర్పు మెయి నచ్చతెనుం. నీనమును దీన (గంథమున గూర్చినాడయు ఈతని రచనా వై చిత్యము మెటియు మళఆీయొక పద్యమునుగూడ నుడావారించు చున్నాండను, నీ. తొలుకారు మెలుంల తోటలో నాడెకు రాయంచకొదమతో శాయం జూలి యిరుల బండారంవుటింటికి. బెట్టిన బొండుమళల్లెల కోటం బోర గెలిచి బలుమంచుం గంపాల బలసి రాం జట్రిన (కొ త్తమంజిడి బాగు నొజంత చేసి

• పాల పిన్ను డవు గుబ స్బిలిమాంద నెలకొన్న నిండు వెన్నెల (ముగ్గు నిగ్గు చెఆచి

ప్రోమన సీననవ్య రచవావిధానము న! "కే. జడలం (ొన్నెల మెడం బొంఎనరిగం దొడలం బొడలతో ల్మేన వెలిమిడిపూంత మించ బొడమి వేతేనిముంకటం బొడవు నూ పె బొడువ్రలందెల్ల 6 బోడువైన బోంటువేల్పు, సీ. కుజము కుంజరముచే గూాలునో కూలదో కూలు కుంజరము నీకుజము గూల్చె (మాను పీరేటిచే మకుంసనో మకుతదో మడుగు పేటి నీమాను మడించెం

• కాలునో మొకనివేం ఛాలదో సాలంబు గాలు నీసాలంబు గాల్చె నొకని దునియునో పరశుచే, దుంయదో వృ క్ష్షంబు తునియు నీవృక్షంబు తునిమెం బరశు "లే వనుచు. దమలోనం జక్చించు నమరవకల కఖిమశార్థ ఫలార్థవైం యండవచ్చు పారిజాతంబు నా(మోలం బండియుండ నందం గంటినా కోక్కుల నండం గంటి. ఉ.వారి. ఆ. 171, 176 నీనములందు తూ/పను గల్పించుటకు-డ కెను/సన సోమునితో నారంభమయిన దనవచ్చును. (ప్రతి పాదమునందును ను త్తీరార్థమున "రెండు[క్రియలను సంభుటించుటయు నొక విశేషము, ఈదిగువ నుదావా రించిన సీసమునం (వాన యతిని గూడ పాటించి బారివారుల విమయ మును న్పష్టపజి దినాండు. సీ, అభంకషంటై న యాలవోతు నితండు (తుంచినాం డీతండు వించినాండు సాధు నమ ర్టతముగా సాముజంబు నితండు గాచినాం డీతండు (దోచినాంకు శక

కిక్‌) సొచన సోమనాథుడు కొవ్యానుశీలనము బర్జిర్నుఖార్థమై పర్వలేశు నితండు జాల్చినాః డీతండు (వాల్చినాండు ఫణపరంపరతోడి సన్న గేం(ద్రు నితండు మెట్టినాం డీఠండు సుట్టినాండు "శే, జండు నాండును నాండును నేళయు మనకు జూపం జెప్పంగం జెప్పుంగం జూప గలిగె ననుచు. గొనియాడు నసంయమిజనుల కొదటె రజితగిరి మింద పహారిబారారాధనంబు. ఉ. బారి. 9ఆ, 160 సోముని సీనసములందు వర్ష్య వస్తు గొరమును బాటించుట మజతియొకవిశేషము. మారుత వర్ణనా వ్యాజనున నీ (క్రింది పద్యమున సీశ్వర న్వ్యరూపమును వర్గి ౦చినాండు, సీ, కల్హార మకరంద కలిత మందాకినీ లహరీ పరీత కోలాపాలంబు బాలేందు చంద్రికా పరభాగ శోభాప రాగ నంభావీ 'ఆారగ్వధంబు సేవా సమాసన్న సిద్ధ సీమంతినీ శాల వృంతో తాల కాండవంబు శాత్యాయనీ ట్‌ త్త కర్లావతంసక ర్ప్బ్చూర ఖండామోద పూరితంబు "కే, మారుశంబు నా మోందట మలసియాడ గలుగునొథొ నాకు నొకనాండు క న్నులార శివ్సని జూచు పుణ్యం బనుచింత నెజయ మొదలి వేలువుం భొడంగంటి (మొక్కలుంటి ఉ. నారి, 8అ, 178

హేమన సీసవద్య రచనావిధానీమ 868 ఇందు మారులముకంళ₹ు సీశ్వర స్వగూవమే (పాముఖ్యమును వహించుట కాననగును, త[దూపమున విషయమునకు గౌరవమును దీర్చసమాస భూయ _న్వమున కౌచితియును గలుగుచున్నది, మజియొక రచనా చమశ్కృృతి విశేషముగల పద్యము నిట నుడాసారించుచున్నాను. పూర్వార్థము నంజేపామును నూచించు పద ములంగూర్చి యు _త్తీరార్థమున వర్ష్య్య వస్తువును జెస్పినాండు. అపద్యమిది, నీ వెలిదమ్ముులో లేంతవెన్నెలో యమృతమో కన్నులో చిజునవ్వొ కనికరంబొ గగనమో చుక్కలో (గవారాజబింబమో శ వతంబొ మా _క్రికావళియొ నుణియొ . ఠతరణగలో ఫేనమో తరణిమండలమొ పహ నములొ శంఖంబొ నుదర్శనంబొ తలిరులో శరిశరంబులొ కుంకువు (పళభయొ పదములొ యూడులో పచ్చయుట్టొ అ. యనుచు గన్నులార నా జగన్నాథుని గనుగొనంగ నేండు గలుగు గాన ఠలంవులోన మున్ను దలంచిన రూపంబు పట్టువడుట జన్మ ఫలముగాదె, ఉ. హారి. కఅ. 188 ఇట్లీతని సీసపద్యములు ఒక్కొక్క పద్య మొక్కొక్క రీతికి నుదాహరణముగా భాసించుచుండును. తదనంతర కవుల పద్యములకు మారృకలుగు మార్షదర్శకనుగా నొప్పుచున్నవి, పెన చర్కొనయడిన రచనొ వీధానములే గాక సోముని సీనములం దింకను బెక్కు రచనా (ప్రణాళికలు కాననగును, ం

నాచన పోవంుని విశిప పద పయోగములు అప్పగవ్యాది లమణ్మగంథము లందు నాచన సోమనాథుని యుత్తర హరివంశము నందలి పద్యములు లత్యములుగా తహీంపంబడు టచే, సీగ్రంథమున కాం[(ధనాహిత్యము నందొక విశిష్టస్టానమున్న దనుట నిశ్చయము, చిన్నయసూరి యుత రహరివంశము వందలి పద్యముల నుదడాహరింపకున్నను, సోమనప్రుయోగ ములను లత్యుములుగగహించె ననుటలో సందియము లేదు. శబ్దర త్నాకర కారుండగు (శ్రీ, బహుజనపల్లి సీళారామాచాక్యూల వాఠాం(ధ్ర సారస్వతమునందలి ప్రాఢథ(ప్రయోగము లను (గ్రహించి యొకలకిణ్మ గంథమును చిం చుటచే నీక నిపాఢప్రయో, గము లందు గన్పట్టును. వాసి ఏదిగువ జూఫపుచున్నానుః మ, ఘనచ(క్రాయుధ నిష్టారతళగళ(ద్రక్షార్హ) సర్వాంగు ని నున్న భూతా” (ప్రతిమ్యప్రగల్భ పరివాచాంతర్థితోద్వి[క్రమున్‌. ర-226 ఉ. వీ రల్లోపించిన నంతకుడుం జెడు విరా రాయోప్పవారు శే. 558 ఊఉ, దామురపాకు సిరువలె; దల్లడమందిరి పొరలందజున్‌, క- 25 సీ. సంగరమునంయ నుత్సవమున కేగౌడు శ్రియ, 6 _ 140 ఈ. బాజు టర్హ్వమయ్య బవరమందు, 6-10 శ్‌. డానవకులనుథన! ెద్దదడవున నుండింబూని. శ్‌ _ 291 ఖా. ధా(శ్రచారంబున మోవారింతముపురారిం జేర లేండి మె యిన్‌ 6-6 సీ లీలం 'బేరోలగంబున్న సీలవర్డు. ఉం [శీషే క. సల్దిక్యు6 దిరిగి సిలిచి యావులించుచు నుం డెన్‌, 6 = 168 కన మనన దమ సంగం. శీ కేన్‌

పొచన సోముని విశిష్ట పద్మసయోగములు శ్రీకక్‌ వ. విచ్చలవిడిని దననుయంబు గా గగనంబున, క్‌. 1కీకే క. భఘునముగు లవణంబు కప్పమడుగుము. డ్తీ_ 184 శ, చేకుజె సీకు నలిగితన్నిన శ్‌. 151 శీ, పనుల వాగడై యెక్కాడిరి. శ 1028 క, నృపతులకుం జెప్పవలె.. 4 150 క, గాలుని కందిచ్చె రాద్రభఘునవాయు గతిన్‌, క్ష = 148

పయిని చూపంబడిన (ప్రయోగములు వ్యాకరణ శార్యములకు సంబంధించినవి. ఇక నీమహాకవి (ప్రయోగించిన కొన్ని పదముల (యోగ వై చిశ్యమును బ(శీలింతిము, క. మనుజూశనుల6ంట బలులంట

మునులంట యాగంబులంట నమో పశ్వనృ జే విన మింతకు మున్నెన్నండు. _

౨ "గని కని శాశజెన్వండింటి కంబము సేసెన్‌. ఉ, బారి. 1ఆ-94

ఇందు (ప్రయోగింపబడిన "నమో విశ్వనృ జీ” అను సంస్కృతే బాశ్యము ననుకి రణము రభథాతథముగావాడినా"ండు. ఇట్రివేమూలర వీళ్ళ” (41)"భన్వాది” (4-12) యిళ్యాది పదను లాయాసందర్భము లందుం%వి మనో భావవ్యక్షికరణమున కనువుగ నుండుటచే వానినళ్లు (ఫ్రయోగించినాడనుట స్పష్టము, “వణుకింతు నో న్నమో భగవ తే (2219) అనునదియు నిట్రి ప్రయోగమే, | ఉ. “వియ్యము లేని వైభవము విందులసందడి లేని ముంగిలిం” (శ-29)

అను పద్యపాదనున *మ.౦౫ఖి శబ్దమునకు నూరుగో వాడుక యందున్న రూపమే (గ్రహింపంబడినది. వినుట కింపుగా. నన్న కారణ ముచేతనే వేజొెకచో గూడ 'ళోంగిలి (5.101) అనియే వాడినాడు, సోమన శీస్ధజనవ్యవజోర రూపమునే. (గ్రహించి యుండియాండును,

శింరీ పచన సిీమనాథుండు.కోవ్యోనుశీలనము "కూతురో (క-217) శబ్లముకూడ నీకోవకుం జెందిన జే. ఈసదము నందలి ేఫము వ్యావహారమున జీటికిని గలదు. సోమనాథుని (గ్రంథమున “*కజకంఠొ. (2_84 అనుపదము (శామ్యుము) గనుట్టుచున్నది. అర్యవ్యవహారంబుల దృష్టంబు శాహ్యాంబు. శావున సీపదమును జిన్నయసూ3యు నొఠలత్యముగ (గహించినాండు. ఈసద మీా[గ్రంథమున రెండుపర్యాయములు వాడ బడినది (2-64; 5-8). ఈకవికిగల సంస్కృత భాషాపరిజ్ఞాన పాటవముచే నంన్మృృత శబ్రములు, నమానమనులు తెనుంగున. గూడ దొరల యొక విచిత్రమగు శైలికి దోవాద మిచ్చినది. ఈ[క్రిందిపద్యమునందలి నమాసరచనము చూడనగును. చ, ఇనసమేజ వింటివే యతీవభుజ[కము వి[కియా ఖభునులు ,, .,, (5-26). ..... “అలీవ” శబ్దము సంస్కృతమున బహుళ(ప్రచారమునందుండు నదియే, సముచ్చయలోపమునం (బయోగించిన పదము లనేకనులు గలవు, ఉ; "వమా యెజుగండుో, పా్యతస్వభావమును బట్టియిచ్చు పద(ప్రయోగమిది. సందర్భ శుద్ధినిబట్టి లత్‌ణను నతి(క్రమించుటకు వెను చీయని వాండగుట, నిట్టిప్రయోగములు మటికొన్ని యు(గలవు, అ (ప్రయోగము లివి. పే పట్టపగ లేలా యింతటన్‌ (ఆ. 59) ప్లే జలతెలబిందువయినా (శ ఆ. 198) ఓ, ప్రాణముతోడ నున్న (4 అ. 9$4 రనజ్ఞండగు సోమన (ప్రకరణోచితముగ నాకొలమునందలి న్యవహారము నందుండు శబ్దములను ('ప్రయోగించినాండు,

జాచన సోముని విశస్త పద్య పయోగములు 1 ఈ నుహాకవి ప్రయోగించిన కొన్ని పదములు-_లోవాటంబులు, సరదాళములున్సు గజిబిజించు పటుళళించు మున్నగు యఫురూపధాతు వులును కాననగును, వీని కన్నిటి! శబరత్నాకరమున నర్ధములు శానరావు. ఆపదములు నేకు గాన రాకున్నను, సోమన కాలములో వాడుకలో నుండెననుట తధ్యము, పా్రాథవ్యాకర్న లత్యముగా గ్రహించిన యా క్రింది పద్య పాదవిషయమును గూర్చి చర్చింతము. మ, అనుచుం గృమంయవోయినం బికప బాణామర్న్య వై. రీవ సరన్‌ ఘనచక్రాయుధ నిష్త్టుక తతిగళద్ర కార్ట్ర సర్యాంగు ని. న్నను భూతా ప్రతిమ ప్రగల్భ పరివా దాంతర్హి తో ద్విక9మున్‌ జని తాస్త్రాధిక "వేదనా ప్రకట మూ ర్భాపార వశ్యాల్ను శనిన్‌. (ఉ హరి, 6.226) ఇట, రెండు మూండు పాదములకీ క్రింది పాఠాంతరములుగలవు, క. “భునచ(కాయుధ నిముకత్షత గళ(డ్రకాన్య సర్వాంగుని న్నను భూళా (పలిమ ... క. "ఘనచథట్రాయుధ నిష్టుకత్‌త గళద్రక్షార్త్ర సర్వాంగు న _ భ్యను భూతా (ప్రతిమ, ౨ ముద్రిత (ప్రతి యందు మొవటి పాదము చివర "వై రీశున్‌* అనియు రెండవపాదమున "భునచ్శకాయుధ నిష్రురత్సత గళ(ద్రకార్త్ర” అనియు. గలను, కాని వేతజొకపాఠము ననుసరించి మొదటి పానముచివర "వైరీశ్వను” అనికలదు, రెండవపాదమున “ఘన చ(్రాయుధని ష్టురతుత గళదక్తార్ర్య” అను దానిని (గ్రహించినచో, “ది యతి స్థానమున నుండును లేనిచో యతితప్పును, మజేయుం (వాఢవ్యాకర్మ్వయగు (శ్రీబహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులవారు హించిన “'దకాన్యి పాఠ నే (ప్రతిలోని దైనదియు తెలియరాదు,

8 86్త బొచవ పోమనాథు;డు..కో వ్యానమకీలనము ఇక, వీరల్లోపించిన, అయ్యన్నా దమ్ములవంటి (పయోగములను వ్యాశరణ (పశక్నమును విడిచి (శవణసుఖములెన శిష్టవ్యవహోర పదు ములను యభేచ్భముగా వాడినాందు. నాచన సోమనాధుని విశిష్ట (ప్రయోగముల విషయమున (శ్రీచెల్లవిళ్ల నెంకటశ్యాక్తి గాడు యీాిందివిధముగాం జెప్పి యున్నారు. ఇబ్బతణ్ణి (నాచన సోమనాధుని) వసుచర్శిత కర్త యీవిధంగా నమ్మా నించి యున్నాండు, మహిమున్‌ వాగనుశాననుండు నృజియింపన్‌ గుండలీందుంు త వృహనీయస్థితి మూలమై నిలువ (శ్రీనాథుందు. (పోవన్‌ మహో మహులై సోనముండు భాస్క_కుండు వెలయింపన్‌ సొంపుచెన్నాకు నీ బహుళాం(ధ్రో క్రిమ య (పపం చమునః దత్చ్పాగల్భ్యమూహించెదక్‌. ఈ అఆంధభాపా (ప్రపంచానికి యితండు చం[దునివంటి వాండుగా ఉన్నాడన్నమాట,., 22. ._ఎవసుచర్శిత పద్యం శేషప్రధానం కనక

(శ్రీనాథుణ్ణి అలా పేర్కొనవలసి వచ్చింది, కవితాగోవ్చిలో. (శ్రీనా థుండి కంచె యిశండకు యద్విధంగాను లీసిపోయీవాండు కాకపోయినా ఆశని కున్నంత పేరమా[త్రం యితనికి లేదు”

" “చిన్నయనూరి _ చిచ్చజకన్ను మూసికోని _ వచ్చిన సోముంటే (ఈశ్వరుం ద్వే సోము6 డన్నారు. భవతు, ఆం(ధ్రవా బ్బయంలో య్‌ సోముళడు స్యుప్రసిద్దుం డన్నందుకు పైవారి పొగడ లే సాత్యుమిస్తాయి,. ఇట్టి మజపోక వి ప్రయోగాలు కూడ మాన్యాలు శావనుకొనుట క న్న డురవాంకారమంటూ ఉంటుందా ?*+ ఉండదు”

షు

ఉత్తరహరివంశవుంంఅన్యదేశ్యములు

నన్నయ విరచి తాం[ధ్రమహా భారతమునం దన్య బేశ్యములగు పదములు గాసరావు. తిక్క్రనసోమయాజి కాలమునుండి యాం(ధసాహి త్యమున నీ యన్య దేశ్యములు చోటు, దేసికొన్నవి. నాచన సోమనాథుని (గ్రంథమునంహాడం గించి దన్య దేశ్యములగు పదములు గన్పట్టుచున్నవిం అన్య బేశ్యము లాయా కాలములందు పరథాపానంపర్కము కలిగి జనులనోళ్ళ నలిగి స్వభామయందు స్థిరత్వ మేర్ప్చజచుకొనును. ఆంధ భామయందు ముఖ్యముగ ను త్తర దేశీయులు మహామ్మ శ్రైదీయుల సంపర్ట మున ఉర్దూ, హీందీపదములు చేరినపి,. ఈ యన్య జేశ్యముల విషయమున శ్రీ తూనూటి దొణప్పగా రిట్లు వాసియున్నారు. ఆనీ శా త్తరాబా భామల నుండియు భారతీయేతర భామలను-డియు. ఎరవ్స తెచ్చిన్‌- పదము లిట ఉద్దిషము. తిక్కన్న చివరిరోజులలో గాలివాన చినుకు పాటుగా అక్క డొళటి యిక్కడ టి చెదరు చెదరుగా పడీ ఇచెమ్మగిల్లి (శ్రీనాథుని వాయామునకు చేరెడు చెలనుగా రూపొందిన అన్య జేళ్య బిందురాశ్సి (ద్రబంధయుగము నాటికి ఆం(ధభాపా (నవంతిలో చిజు పాయగా పెంపొందుట చారిత్రక సత్యము.” (శ్రీనాధయు%ము : అన్య 'జేశ్యములు, అంధ్రప్రదేశ్‌ పత్రిక 1963 మార్చి)

ఉత్తర వారివంశము నందు గానవచ్చు యన్య దేశ్యపదనులను గూర్చీ మొకింత పరికింతము.

(శ్రీ కృష్ణు:డు నరకాసురుని సంచారంచు పట్టుల నీ పద్యము కలదు.

శ

రి?0 బాచన పోమనాథుండు కొవ్యానుశీలనము ఉ. అంళట జూనవాంతకు. డపారకఠళణంబున. , 4.4.6, 46606 +(వక్కలొ క్కంతగ “నేీలంగూల దనుజూకృతి (శాసునం దూప(భూతముల్‌, (ఉ. హరి. 1 అ. 17) ఇందు (ప్రయోగీంపయుడిన “తాన్‌ పదము పారనీభామ యందలి *తఠరాజు” అను పదమునకు రూపాంతరము, దీనికి తక్కెడ తుల యని యర్థము, ఉర్దూ, హిందీ మరాశీ భామలలో “*తరాజూ” అని యరమరు, తరాజు శబ్దమునకు తరాజ్యూ తరాస్కు (తాన్సు కాసు రాూపాంతరములు,

.. పోమన "తాసు” శబ్దమును డిభకసాత్యకుల ఖడ్డయుద్ధమును వర్షించుచు నొకవచనమున గూడను (బయోగించినాంయు.. (4౨56) ఈ పదము క్రీ, ఈ, 12078 నాటీశీ వాడుకలో గలదని తెలియుచున్నది,

ఇ. తృతీయాశ్వానమునం బౌొంధడ్రక జాసుజేఛు డొక యర్ధరాధశ్ర మున వ్వారచతిని ముట్టడీంచెను, పోరు ఘోరముగ సౌగుచుండం దెల్ల వారినడిః ఆ సందర్భమున సూర్యోదయ వర్షనమున సీ [క్రింది పద్యము కఅనుణ స్కీ లోల లోల కోలటీ 9 కోక ఈశాన ళా అ ఆం

జార్వతీపలికి (క్రభాకభూపతి గొన్న

యళకు' సెందనిర్ధు కోసల యనంగ, +. .ఢకి.పారి. 8ఆ. 8.

6ందలి కోజో? శబ్దమునకు శీరో వేష్టనము, పటర చితమకుటమని- యర్థము. ఇది ఖభోఆక కబ్దఛవీమును! "జేశ్యమును. గగదస్‌ పరిశోధకుల లఏఫప్రాయనత పోరసీభాషమ యందలి "కులాహొ” వవ పరిణానుమని వారి నిర్ణ యము, ఈపదము ఉర్దూ హిందీ భావలయంద “కలాప” రూపముతోడనే చేరినది, మరఠారీ యందు *ఖోళో ఆని గలదు, ఈ పద మునకు కుళ్ళాయ, కుక్లాయ్యి కుళ్లు కల్లా కులాయిి కోవాలి యను కభహూఫాంరరములు గలవు,

ఉత్తరహరివంళశము _ అన్యదేశ్యములు 81 జాణాసుకుండునాగాన్రు) మున ననిరుద్దురి బంధించిననుు నా యదు వీరుండు విగతరై ర్యుండు శాలేదు. కుంభాండు డీతని స్థైర్రమునకు మెచ్చి యిట్లనినాండు. కం భజగర్వ తముడటో పోట్టిన, 6666429 మనుజ పావుల వీని. జోలు మగలుం గలే, (ఉజారి. 5 అ. 470 ఇందలి "మజ” (ప్రశంసార్థకము. పారసీ భామయందు భుజ మజహ్‌ అను పదములుగలవు, ఉదా హిందీ మరాఠీ భావలలో *మజూ అనురూపమున గలదు. ఆనందమ్ము, తమాప్కా, పహోన్యము రుచి వానను గ్‌ము సత్తు అను యగముల నిచు-ను. టా! థి చ మ్త్బ "రె మబ్ధృం మజ్ఞార్కె చుజ్జ్రా మజా కథాపాంతరములు,

_ సోముని అచ్చతకెను(గు పద్యములు చ. కటచిన పీనుంగు న్వెడంద కచప్పిరయు నాలం బచ్చితోళులున్‌ బుతేయల పేరులు నె ైదడుపూ6తయు రమ్మని మూలగ సీగలుం బెజికినవాలు జొన్మ్రుపయిః 'బేరిన నెత్తురు (తేవుడున్‌ గడున్‌ బిజుముల భూపులుం దజచు బీజనరంబులుంల్లు రూవునై, సీ తొలుకారు మెజుంగసలతోంటలో నాబెడు రాయంచకొదమతో రాయం జాలి యికులబండారంపుటింటికిం బెట్టిన బొండుమల్లెలకోటంబోర గెలిచి బలుమంచు(గంబాల బలసి రాం జుట్టిన శొత్తమంజిడిబాగు. గొజంత చేసి పాలపిన్నురువుగుబ్బలిమింద నెలకొన్న నిండు నెన్నెలమ్యుగ్గు వెజిచి "శే, జడలం గొ న్నెల మెడం ఇౌవణరిన; దొడలః బొడలతో శే (సన వెలిమిడిపూంత్‌ మించల బొడమి వే్రేజేనిముందటం బొడవు సూపెం బొడువులం బెల్లం బొడువై నబోంటునేల్పు.

త. వనికతోలుసచ్చడము నెమ్ముల*%పబ్బనరంబ్కు నంపవూః 'జేనియ%య్యనిల్లుః గొని త్యెంచినబొట్టుం బలుంగునెళైము స్వీనుల చూపు పెంచెముం దవిల్చినమంచముకోటికై దువుం బూనిన(వ్రాంలె వేల్చుం గని పోకులబోయిన వెన్ను-డిట్లనున్‌,

ఉ. వారి, 2౨ అ= 126, 17% 172

అనంబ౦ధమనుంఎకే సంస్కృత హరివంశ, ఉత్తర హరివంశ (ప్రతులు శ్రీ మన సహో భారతమునకు ఖిలవు రాణమని (పఖ్యాతింగాంచిన పారివంశమును వ్యాసభగవానుండు సంస్కృతమున రచించినాండు. సాతి మహాభారతమును బదునెనిమిది పర్వములుగా నేర్పతిదినను పవారివంశ మును పందొమ్మిదవ పర్వముగల బరిగణించుటయు. గలదు. ఈ (గ్రంథ మునకు (ప్రళ్ళతము దవీ,ణో త్తర చేశములం టై దాజు ముద్రితప్రతులు శాసవచ్చుచున్నవి. వీనియం దొళటి లండు (పతులుతన్ప సిగిలిన వన్నియు నులత్తర ేశమునందు ము[ద్రింపబడిన వే. దవీణ దేశ (ప్రతుల యందొకటీ మారను తెనుయ లిపియందు ను[ద్రింహం బడినటులు తెలియుచున్నది. ఆ (ప్రతుల వివరముల నీక్రింట పొందుపజచుచున్నా న ముదణ వివరములు ముదిత కాలము పే. గంగా విన్లు (శ్రీకృష్ణదాను లకీ వేంక శుశ్వర ''వెన్సు, కల్యాణినగరన్సు బొంబాయి, ళా, శ. 1088 ల, ముంబయ్యాం (శ్రీకృష్ణ చాసాత టో శేమరాజ (శేప్పినా (శ్రీ) చేంక శేశ్వర ముద్రణాలయే ము[దితమ్‌, బొంబాయి. శా, శ. 1848 8, సీలకంకుని భారత భావదీపముతళతో రామచం[ద శాస్ర, కింజనాడేకర్‌ చేం బరిష్యృతము; చిత్ర ఛాలా (్యపెస్సు సదాశివపేట్క పూనాసిటీ, శ్రీ శ 103)

ర్డీ అనుబంధము! 4. జాలా నోపాహ్వేన ఘనక్యామ డాసేన గీతా (వెన్‌ నామ్ని ముద్రణోలయే ము[దయిత్యా (పకాశితము గోరఖ్‌ పూర్‌. (హిందీ కాత్సఠ్యసహిళము) " శ్రీ శ 1959 క. గోపాల్‌ నారాయణన్‌ అండు ళో, (వ్రిన్సెస్‌ _ వీథి బొంబాయి, ఈ, వురాణం బాయ్టీవ శా్త్రిగారిచేం బరిష్కృతరము. శ్రీ శ. 1860 పయి నుదాపారించిన వానిలో మెందటి నాలుగు (పతులును ట్రాగారమునంది లభ్యము లగుచున్నయవి, బొంబాయిలో. (_పచురింస బడిన గోపాల్‌ నారాయణన్‌ అండు కో వారి (ప్రత్కి గణపతి కృష్ణ (ప్రత్కి ఇంభకోణమునందు ము(్రింపబడిన దాఖీ./ణాత్య (సతు లతి (ప్రాచీన (ములు, ఫురాణం హాయ,్రీవళా" క్రి గారిచే. బరిష్క_రింపంబడిన (ప్రతియు శప్రాచీన వైన చే. శ్రీ, క. 1986 వ సంవత్సరమున నీలకంకుని వ్యాఖ్యాణ ఇహిరముగం జూనా సగరమున మ్యుద్రింపంబడిన (ప్రతి యర్వాచీనమే. ఈ (పతియండు వారివంశము మూండు పర్వములుగా (అనంగా 1కు ముగా నారినంశ పర్వము విస్ణుపర్వమ్సు భనిమష్యపర్వము) విభజింపం బడుటయగాక విముపర్వమునందలి 81వ అధ్యాయము తుదిని "ఇదం టారివంశన్య పూర్వార్ధమ్‌” అనియు 682వ అధ్యాయము. (ప్రారంభ మున "ఉత్తరార్థమ్‌” అనియు గలదు. అనలా నీ (గ్రంథమున పర నిభాగముతళోంభాటు పూర్వో త్తరార్థములుగాకూడ విభజింపంబడినదని వ్య కృముగుచున్నది. . “౨ '్రీవురాణం హయ్యీవళొస్రీగారిచేం (శ్రీ శ. 1860 వ సంవత్స రమున; బరిమ్మ_రింపంబడి తెలుంగు లివియందు ము(్రింపంబడిన దమీణ "జీళ (ప్రతియందు ముఖహ్మత్రమున సీ క్రిందివిధముగాం గలదు, *వుకొణం హూయగ్రీవ శా్త్రీగ్సా నానాదేశేళ్య అనీశాన్‌ శ్రీ మద్ధరివంశ మూల

ఆమబంధము.1 న! (గ్రంఖాన్‌ _ శ్రీ మదై ్వశంపాయన నీలకంళాచార్యాది ధిర్విరచితోన్‌ _ తదార్యాఖ్యాన (ంఛాంశ్చ సంయక్సంశోధ్య జా నిఖలాభ్యేతృజననాం విశేషతః పఠనసౌల ఛ్యాపాదనాయ (పతిక్లోక నంఖ్యాది భిస్సమలం కృత్య న వషము(దిశో ఆతంథళో. పయి విషయముశుబట్టి శ్రీ శఇాస్త్రులవారు విలకంఠ వ్యాఖ్యతో పాటుగ మజికొన్ని (పతులను, వ్యాఖ్యలను నంసతించినటులు తెలియు చున్నది. ఈ (ప్రతియుదు నాగరిలిపి (పతులమయందు. గానవచ్చు. పర్వ విభాగము లేదు. పూర్యో తత్తర విభాగమే (గహింపంబడినది. పర్వవిభాగ మున్నయెడల నీ పూర్వో తేర విభజనమునకుః (బత్యేకించి (ప్రయో జనములేదని విడిచియుందురు, మటియు నీ [పొాయందు కథల (కమ ముత్తర దేశ (ప్రతులకు భిన్నముగ నటనట సవరింపంబడి యున్నటులు తోంచుచున్నది. బహుశః యెళూ్య(్రగడ హాకివంశమునకు మూల విశ (గ్రంథమే యనియు జెప్పుట కవకాశము కలదు, మింద వివరింపబడిన నంస్కృతము,(ద్రిత (పతులుకాక నీ దిగుద- నుదాజారింపంబడిన (వాంత (పతులు కాళప(త (గంథములును (పకృ లము లభ్యములని ఆంధధ్ర సాహిత్య పరిషత్సితిక (నంవుటము 139; . వంచిక 1.6); పుటలు 22, కే1ఫ) లో (శైకటింపబడిన వ్యానమునుబట్లి |

వ్య కృమగుచున్నది, ఈ (ప్రతులన్నియు గఖ్నీణ దేశపు (పతు లే, కే (వాంత్‌ (ప్రతులు.

(1). ఆంధ పరిశోధక మహామండలివారు నంపాదించిన (ప్రతి

(ఈ). బొబ్బిలి నగరవుం (తి

(12). చెన్నవురి (ప్రాచ్య లిఖత వున్తక భాండాగారవుం గాగిశంవ్రం

కతి. గ్‌ శాళస్మత (గ్రంథములు,

(స తంజావూరు (ప్రతి

క అనుబంధము! (1) పీకికావుర నంస్థానమునకు శ్రీ జయంతి శామయ్యగారు ఆంధ్ర సాహిత్య పతికొ శార్యస్థానమునుండి పంపిన (పతి (11) చెన్నపురి (పాచ్యలిఖత పుస్తక భాండాగార (ప్రతి (1౪) 200 సంవత్సరముల (క్రితము (వ్రాయంబడి కూచిమంచి తిమ్మ కవి పురాశరన (గంథజాలనునః జిక్కీన (ప్రాంత తాటియాకుల ప్రతి (7) ్రీకందుకూరి ఏశేశలింగముగారి పూర్వప్రతి. . ఇక నుత్త్వర హంవంశమునకు మూలమగు సంస్కృత (ప్రతి యెట్టిదో యారయనలసియున్నది. (శ్రీ రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారు శ్రీ, శ. 1912 వ సంవత్సరమున ఆం[ధభాపాభివర్సనీ సమాజమువారు జరిపిన పోటీకంపిన *“అం[ధ్ర చాబ్బయమున నాచన పోమనాథున కీయం” వగిన స్థానము” అను శ్చ కగల వ్యాసమునందు శంభుడాసుని హ3వంశ మును, సోనునాథుని యుత్తర జారినవంకమును బలుతావులం బరిశ్లీలించి యిట్లనిరి = "పది యెట్లున్నను సోమనాథుని యుత్తర వారివంఛనునకుం బాలవజికు నెట్టిన హారివంశమే మూలమని చెప్పిన దప్పుగాదు, అనేక స్థలములలో నందుగల మాట లేమార్చి యిందు [వాయంబడియున్న విశ ఆని కొన్ని యుదాహరణనుల€ జూవీరి. అవీవు టి *ఆఅ-నేక స్థలము లలో నిరువురు కవులును సంన్కృృల్‌ మూలానుసారులు గావున నిట్టి సాద్భశ్యముల కనకాశము గలిగె. ముఖ్యముగ (ట్ర త్యేకముగ సోముండు (వాయు సెద్దవచనములందప్ప యుద్ధవర్మ్మ ననులలో నీ యిరువురకు బింబ (ప్రతిబింబ భావము న్పష్టమగు, అందందు సోముండు వీరులు [పయో గించు వాణముల లెక్కను బెంచును లేక దిలచునేమో! ఇంతియకాదు వర్గ నాంశములయందుం గూడ జీయ్‌ీ స్థలమఖలో నెజ్జిన యించుక వివులముగ వర్ణించినాండో యాస్థలములశెల్ల గర_యికముగ సోముండు

అనుబం ధము.1 శ్‌ చల్లల డాటును. ఆరం దుదానసీనముగ విడిచిన స్థలములలో నెల్ల చా నించుక చేయి వేయును. సూత్మదప్షీం బరీవీంచినచో (గంథమంతేయు వీని కుదాహరణమగును. మజియు నొక విశేషము, ఎజ్జిన యెంటైన మి'పల మనోహరముగ వర్మించియుండెనేని డానును నాచోటనే యాతని మాటలే రంగుపు ర్చి [వ్రాయం (బ్రయత్నించును.” ఆని మూం డుదా పహారణముల్త, నిడీలి. అనంతరము, "ఇట్లు సోముని వారివంశమునకు నెజ్జిన

'చారివంశ మే మూలమని స్థాపించు నిదర్శనము లింకను బెక్కులుగలవు”.

అని తమ యభిిప్రాయుమును వెలువరించిరి.

"ఈ వ్యాసమును విమర్శింపుచుం బితావురముసభలో (శ్రీ నడ కుదిటి ఏరరాజు పంతులుగారు సుద్‌ర్ధ ముగ నుపస్యసించిరి, ఆందు పర్వజ్డ శంభుదాసుల మూల గంథములు వేజగుట స్పష్టమని నుడివిరి,

నాజ్లంజూవిమయనైః వాకఘు. “ఆం(ధ్ర పరిశోధక మహామండలివారు నంపా దించిన సంస్కృతి హరినంశ నం (బతీయందు,

క్ష (పథనూధ్యాయము మొవలుకొన్ది రుక్టమారణ కథనముగల 124వ యధ్యాయమువజుకు నున్న (గంథము పూర్వభాగముగాను,

౨. బలేన మా+హో త్యాభివర్మ నము గల 125వ యధ్యాయము మొదలుకొని యుత్తర భాగముగాను ఉన్నవి. ఇట్టివే మటికొన్ని 'వతులును గానవచ్చుచున్నవి. సోముని (గంథమునకు మూలమిట్లి జే యని స్పష్టమగుచున్నది. ఈ పూర్వో త్తరభాగ వివరణను వై (పతి యం జేశాశ” బొబ్బిలి నగరమునంగల (వాంత్‌ (పతులయందును; 'శన్నపురి (పాచ్యలిఖత ఫుస్తక భాండాగారములోని కొన్ని (వాంర (ప్రతులయందును గలదు. ఈ్నపతు లన్నిటియందును ము(ద్రితప్రతు లలో లేని "ఊర్వశీ నరకాసుర సంభామణము మొదలగునవి” గలవ్పు* (మజియు బలదేవ మాహోత్మ్యాభివర్ణ నముతో ననంగా నుత్తర భాగము కథతోం (బారంభింపంబడిన సోముని యు _ల్తర హారివంశము

40 _

$ేర్ర అనుదింధము.! కయితము. పె భాగద్వయ విషయమును "సిర్ధారణము వేయు చున్నది” అని పలికిరి,

ఈ విధముగ వీరు నాచన సోమనాధుడు రహించిన నంన్కృత 1వలియు, యెొజ్జయ హారివంశమునకు మూలమగు (పతియు భిన్నములని స్పష్ట్రీకరించుటయగాక దమీణ దేశమునందు లభ్యమగు అము(దిత _(పశులలో, (ఆంధ పరిశోధక మపహోమండలివారి ఓవకియందున్సు ఇిన్నఫురి (పాచ్య లిఖిత వున్తక భాంజడాగారఫుం గాగితయు (వాత (పతియందునుు, నసరకాసుకుం డూర్వశిని చిలివించిన కథ గలదని నుడు వుచు సీ దిగువ శ్రోకముల నుడాపారించిరి. శ్లో, జయ మాఘఫోవయామాస సరో దానవోత్తమః _

అమళశావతీం తదారైత్యః (ప్రవిశ్య చ మసోాసురః ఊర్వశీంచ సమాహూయ వచసరా ఛే. దమ బపీత్‌- భుజవామిహ వామోకు ! నిర్దిత శక్ర అఆహవే - అపహామిన్లోో యమో రాజూ వదమణో యాదసాం పతిః” డ్తుర్వశీ, బుషయో యదితే రాజన్‌! యశ్యంతి[కతుభిన్సృదా తడా భజూసి టై త్యేన్హ్ర | న్మాత్రకార్యా విచారణా” _ నం. హారి, ఉ. భా. 127 అధ్యా, మింది క్లోకములలోని భావసమును బట్టి కొన్ని అముద్రిత +నంస్మృ్పృత (ప్రతులం దూర్వశీ నరకాసుఃల సంభాషణాది కథా్యాకమము ఎమూలానుసరణమే కాని యెట్టయ పారివంశ రచనా సందర్భముననో, తదితర నందర్భములందు మజీ యెవ్వకో కల్పించి యుండిరనుట పొన దు. కానిఖూ కథాఘట్టముగల నంస్కృత (ప్రతిని జూచిన గాని సీ విషయము నిశ్చయముగా జెప్ప వలనుపడదు, వది యెట్లయినను నాంధ్ధీకరణమ.లయి. వెలసిన హరివంశ ఉత్తర వారివంశములకు

అనుబంధము! ఖ్గి మూలములయిన సంస్కృత పనులు ట్‌ 'శత్తరాది (పతులతో ఛేదంచూ: చున్నవనుట నిస్వివాదాంశ నము, ఇంక (ప్రకృత (గంథమగు నుత్తర పారివంశ. (ప్రతుల వివమయ మునుగూర్చిన చర్చయు నిట సంభావ్యమగును, (శ్రీ) కందుకూరి వీరేశ లింగము పంతులుగారు (ప్యప్రథమముగ (బ్రచురించిన ఉత్తర బారిపంశ పీకలో సీ విధముగా (ప్రాసినారు - లభ్యములగు (పతులవిమయమున= “కల్లి ౧0౦౩ ౦5 €06 0001 13 904 0010016146 2౧6 6 ఇ₹ాసీం16 0 6 1554 01810 &04 90౧11003 0£ [16 360096 226 80001. 680109 256 7201108 0 16 061663 50086 8223 నీలర 2246 ేం6...--” తాము సంపాదించిన (ప్రతియందు (ప్రథమాశ్వాసము "లేదనియు ద్వితీయ వష్టాశ్వాసములందు గొంత భాగము శిధిలములయి యుండినటులను జెప్పుచు నాకాలనునందు తంజూవ్రూవపనండు జిల్లా = అడోగకండిళి పై. 1 మాన్నెట్‌దొరగారి నహాకారమునం దంజావూరు కోటలోనున్న (గంథఛాజయమునుండి (ప్రతియొకటి 'తెప్పించితి మనిరి" అదియును నరిమయైన (ప్రత్తి. కాశవోయెనట,_ అయినను దామెట్టులో (శమ పడ్కి (గ్రంథమును బరిష్ట్లరించి (ప్రచురించినట్లు 'లెలివియున్నారు, ఈవిషయను (శ్రీ) కందుకూరివారు తమసీఠికలో తెలివీరి. వీరిచేత (ప్రక టింపంబడి నట్టి ఉత్తరహారివంశ (వతులు కరువగుచున్నందును, నాగం జ్య్థన్స్యా *ముఖప[తము” ను, వీరి వీఠికను యథావథముగాం జివణిం 'జేర్చర బడినది. (దూడు : అనుబంధము 11). . ఈరెండు (ప్రతులేగాక మజికొన్ని (వ్రాత (వతులును లభ్యము లగుచున్నట్లు (పభుత్వమువారిచేం (బకటింపయడిన 00 అిజంగం టి 41810826 ను బట్టి వ్య క్రమగుచున్నది. అప్రతు లే యే సంవత్స్పరములందు (వ్రాయంబడినవోో వాని నెవరు రచించికో మొడలగు వివయములు లభింపకున్నను దర్సంబంధ్య ల్‌

రీ అనుదింధము.! ములగు విషయము లుగ్గడింపంబడీనంతవణికు నీదిగువ (వాయుచున్నాను.

1. తంజావూరు లై బ్రికీ _- ఏ ప్రతులు (సమగ్రము) లి, ప్రాచ్య లిఖిత ఫ్లున్తకళాల = 1 తాళపత) ప్రతి (నమగ్రము) 1 కాగితంపు ప్రతి (నమగము) ర. వేంళటగిరి సంస్థానాధీశ్వరుల అ ఫున్తక శాల కే ప్రతి, (అనమగము)

(శ్రీ) వేటూరి ప్రభాకర శ్యాక్ర్రిగారు క్రీశ. 1996' వ-.-పంవత్స రమున తాము సంస్కరించిన పితికి బీఠిక వ్రాయుచు పై నుదాహరిం చిన వేంకటగిరి సంస్థానాధీశ్వరుల వు స్త శాలలోనున్న వ్రాంత (ప్రతిలో గూడం బ్రభమాశ్వాసము లేదని తెలిపియున్నారు, (శ్రీ బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులవారు తను శబ్దర త్నాకరమున నిమ్ముహాకవి గంంథమునుగూర్చి నులేభించుచు నయ్యది సమగ్రముగా లభించి యుండ లేదసిరి, ఏ కీ ప్రతిని జూచియుండికో తెలియకాడు.

(పకృతము సర్వజ్జ బిపదాంకితుండగు నాచన సోమనాథ మహీ కవి కృతమై పష్థాశ్వాన సమన్వితేంబయి వ్యాప్వీ యందున్న ఉత్తర బారివంఠ గంంధము, క్రీ, శ, 1897 వ సంవత్సరమున (శ్రీ, కందుకూరి వీశేశలింగము పంత'లు గారిచేం బ్రప్రుథమముగ బరిష్మ_రింపంబడి ప్రక టితెమైనది. అనగా స్మీప్రతి (త్రీకందుకూరివారి వద్దనుండిన పహారివంశ ప్రళలియుల దంజాపురమునుండి తెప్పించిన పతియు సంప్రతింపంబడి నం న్మ_రింపంబడిసట్లి దనుట న్పష్టము, విదప వావిళ్ళ రామస్వామి శాశ్రిగారి ప్రోశ్సాబామున (క్రీ వేటూరి పుభాకరళ్యాక్తిగారిచే సంస్కరింపంబడి- క్రీ, శ. 1926 వ సంవత్సరమునం (శ్రీ బావిళ్ళ నేంక బళశ్వతులుగారిచే. బ్రకటింపం బడినది, ఈ పతియే క్రీ, శ, 195% - క్రీ, శ, 1961 సంవత్సరములలో మటీ రెండు ముద్ధుణములనంద్కి యానడాంధ్య ప్రుజాసేకముచే నాదరింపంబడుచున్నది,

గ! జూ ఎలర్ట్‌ 4 జ క్‌ రే [మ ద్‌ ర్‌ శ క్‌స్టీ ద్ర న్డ్‌ గొ క నం! ము వా శ్ద ర్‌ ణీ కై న శ్‌ ట్‌ ఇ 2వ ల జ్‌ న్డ్‌ క క్‌ నో క్‌ జై డ్స్‌ చ్‌ ర్జ్‌ ౯ క్ష్‌ ల న పా క్ష హ్హా క డొ జ శ్‌ +! బ్‌ 6 కీ ర్‌ | ౩1 శ 5 ర.-క్ష_కీ...ట్‌.| 5282-18 త్‌ శఅవాశ్ర శై. గ గానక, + క్త ర సం. గా! ఆగ డ్‌ ణా 1 ాన్తానాల క్రాణ ల -ం శ్‌ న్‌్‌ వ్‌ ౦ డ్‌క్రై శరై గ్‌క్ష్‌ క్‌ చాక్‌ | రవ వ్‌ బజ్‌ ష్‌. క అం (క్తి న్న న్‌ న్‌ జీ క్‌ అటి ణ్‌ ంకైద క్త్‌గ్గా క్ష్‌ ఎ ఇ వ్‌ పైక | ఇల్లై [2 త ళా డా క ఫి కి అక క్‌ పథి నశ వప ల శ కలి ఇగా యా ఖ్‌ బెజ్దన్లో

వ్‌ 2 న ళా ౪ ల్రర్పై షా ఇళ =డాది శ్ర "జ

• ర వ్‌ ్ట్‌ బ్‌గకల్‌ కక్‌ గాన్‌ కషీకవ ఇక్ష ర స ఇ 9" జై ట్‌ ౧౧౨ |? లల కట్టెల 5% వ శరం స వ్‌ర్తే 2 ఈ వాల్ల పై జీన్ల్‌ | తేళ్త వా రె యర స్‌ో శ్వ దా మ] న కే న డ్డి కడా వ్య మ్‌సి స్‌ శ ర శ 2 న్‌ ణో న్వే హొ త వ క! మగ టి చా క్ష్‌ 5 క డ్డ ద ౮] గ్‌ ళ్‌: వాటి లే ళా

'శనవవన ననన ననన: ఉత్తరహరినంశము, కీ || 3౦04204 50344ఉస4ఉంట4. 1

గ్ర జక [౬01780 ౦:౩ 7౧౮౬8 18వ) 710108 ఉం ?౪౨£15గలు గ

. 1 (] క. ₹22285 41కి ౮4 కిక్‌ [| ఏంగ/0/ 4ం6/0 తర్లాంణిర4గడద్దా 60/04 క్‌ ౭404840082, గ్‌ గ్రి ఇిషగాక0ి ఉ౧ 71182 ౪07854 740040! ₹8ి 255 గి గ్ర 1897, శే - [60 ౯౧౬ ౯687780] గ్రి (కయ అ జు ఇల అయ నల బు సు యు అజ అజ 1

బాాం9 గం! 1-4 -0

శస వప 6 2 తస్మా ప్రశ మ్య

గగ కెంయ 18 9008000066 9 0091 6098261606 1ల&గా 8000560065 10 960 0806 00౯ ళం 0ఆ48 కిం 18 ౪0 కేష0్ర్రం8 89, శల 1 ఇ 9 2 సల 2900 206 3609141016 0112891041 కట16 8౧6 8002069 18 1161071011 వీరం! 0 0011110164 కండంట. 16 18 6000090058 ఈ కూ శపజగ 10 246000 (0 రేజం!1! పీలం ౪200 ం సంగటి 0% 2 000 ఇం 8206888 102 అంగ్‌ 11 1 21001100 భటులు (0 మం టల టం 1 0 66108 ఖం 28 అం౦11000 శీంంఓ షి 11౧ 40 00 104, కైపేళం 000 భాగం 10౯ 4 1001 గం 60 $00060 4 00001616 000 0 ఏం 600% క36 9/ 2110006 2 టల 666౦8 శాల మం 300581 ఓ ఇల ₹0ట00. సక 009౪ 0౯ 6 000% శ 206 00౧01646 116 - ఈం: ఇపేం!16 ఈ ౪ం మ దనదిమముా వినపడాలని ఓం08 0 టం 960024 &64 510 02% 26 ౪20008 19 14 ఫెం16ేణ 90006 8198 పల జర లట స ఇజయలం కటు మం టలటం!: 6436 (౧ మ క కెలక 264. వ150గ64 24రేం 0 కషళం!ంల టం ఇసింంం 110608 క పేడ? 0060 2016 (40 కం0ంయ6 2 00901646 ౦000 01 ఉం 9006 ఓం లం గడం: వ211006 సేం ఉంచి 1 1౫ 4౯ గింది 00188 & 00గ౦౦| 009 కేవల &2రే 0089166201 6180410 18 01108108 016 & 000061 బేటంక 046 00% 026 1 86 021606 ౧00 ౧8108 2060 ల౫ ఫం 0 [౪6 16 ౧00110 ఉం కంక 17213016 ఆ౮1(00 689 14 88 00331016 ఇ6రల్‌ 6 04008(21065. 2 99414 06 అఖిల! $0 ఓం ఇసేం ఢేంయలు! 2064 00యు3[910846 10 6 10% ల౫౦|౫ ఏ8 0480 పేరి ఆంపగండి మూ 410008 80 భట ఇసీలం ఓ తర00%6 అఆ౦1[0% 0 ఉం ఫం0ం 1 00౪006 0౪6 10% 96 మలి షం ఏయి. సప క. 7222254104

౨ అనుబ౦ధము.-౭జి తిక్కన సోమనల రచనాసామ్యములు గ్రగ్ధరః గాం౦డీవా రావయుంపాఘటిత భయది వొక॥పు రాంతఃపురం (థీ గండాభోగ్యపమాంభః కణకలుషిత గంగాతరంగాభిమంగా ఖండాన్ట క్కాండ పాళీకబళితనకలా కాశనీమానిశాంతో శ్రంజాలిక్రాంత గ ర్భాంతకయమభటనంతానముం గాననై లిన్‌, ఉ. హారి, 2.2% (వ్రద్ధరః గాండీవజ్యారవంబుత్కటమయి 'పిలుచం (గ్రమ్మినన్‌ భీము బావో దండం బేపారి శుంభద్దడ జడియుచు రౌ(ద్రంబుగా దోచినన్‌ వే స దండద్వయంబు మౌాడ్కిం దటిమి కవలు మాద్యద్లకిం చా+కినం జా: తుడు బోకుండ గార వ్యులకు.వళ మె బిట్టుల్కి మరార్భిల్లకుండన్‌ అ. భార. ఉద్యో, 1828 శా. పౌరోోనరుం జేకలవ్య్యంయ ధనుర్విడ్యానవద్యుండు దో స్పారఖ్యాతి నరాతిఠాజుల రణో త్సాచాంబు చూరంబు గాం “ జారావార విహారమందరగిరి (పారంభో బృంభోద్ధతిన్‌ . "జీ రొప్పారంగల 'బేకువాడి కలంధెన్‌ ధీరోదతానీకమున్‌,.

• ఉ, వారి, 58.౨8 శా, యోధా(్రోసరుం డిద్ధ తేజూండు రణోద్యోగానుర క్షండు దు స్పాధ (పశ్రమ బాహువీర్యుండు కురుత్మైపాల వాల్ల భ్యల' త్మీధామాత్నూ డు జూనుదగ్న్య కలిత 'రేఫ్టాత్రు విద్యాథ్యుం డీ రాభేయుండొక చీరికిం గొనండు వీర్మవాతముం బోకులన్‌,
• " భార. విఠా. $_11 శూూనా కీతముండు ఖడ్లముం గలుగంగా నాశీశుడున్‌ సాటియే "లోకంబు ల్పదునాలుగున్‌ గెలుతుం గల్లోలానిలాలోలవే . న. .

క్ష అనుబంధము. లాకూపారముపారముం గదియ! జేయంజూలినన్‌ ఉ్యారకం లైలా ౦దున్‌ యదువృష్షి భోజన్ఫప సంఘధ్వంననా పాది నై" ఉ. వారి. ఉ-190

త. కర్టుండు దుస్ససేనుండును గల్లగ నాకొరులేల సద్భటా కీర విరోధి సై న్యముల గౌల్వ,గంజాలుదు మేమ మాకు నీ యర్డ్థ వ వేష్టితవీతి యనర్గళ విక్రమ మొప్పదక్కు మా నిర్ణ యమెల్ల నిట్టి దవిసీతియొ సీతియొ చూడుమోతుదిన్‌. "

భార. ఉద్యో, 2_295 సీ శార్ణనందక .. సీలవర్డుండు వెడలె, (ఉ. వారి, కి-౨14) స్కీ వత్తఃస్థలంబున =..మున్నుగా ఫల్లుణుండు. (భార )

సీ వడగు పన్నగరాజు ... నప్పాంచజన్యరవము. (ఉ. వారి. క_216)

సీ, చీజెండ కాశున ... భాంకారమడలి. (భార, న

అనుబంధ ము-3

'క్రైలాసనగ, అంతఃపురవర్ణనలు,

వ. కనుగొన్న నన్నగంబు కన్నులకు నందక మిన్నంది నందికృత నాందీసందానిత వందననూలా సందోవావిపారద్బృందారక సుందరీ బోర భుటితనటనారంభ విజ్బంభిత రంభా కుచకుంభ సందర్శన సంభావనానుభగంభావుక కుబేరకువమూర నంభనూ-వరరణ కరణ చరణ రుణరుణాయమాన మణిమంజీర జ్ఞాపిత సోపానపథోప గమ్యంచై రమ్యంతైై చవెండియు వెండియుం బసిండియుం దడంబడు ననుటకుం దగి కుంద గిరిమన్లి ౩ "కుముద నముదయ ధాయాదనణా దితేయ సదీనుమేరు శిఖర విసరవిసర దుదీచీముఖ (పవాహవిపహార మాణవిరించి ఫురమహిళా పయోధరకుంకమ. పరాగ రాగచ్చ విచ్చురిత తేరంగ పరంపరా పరార్థ్య ఫేనపటలపల్ల విత విగతరజత రుచిరళ కాధిత్య కాదిత్య శా శ్యాయనీరమణ శిరోభూపణ శశాంక

అకుబంధము.8 శక శకల విలాసని స్తంక్ర చం(ద్రిశావిచర దవాచీముఖరోచీ ముఖరోచి ర్స్‌ రీపరీత్‌ పరిసర పరిహ్బత తపనీయతటద్యుతి నిపరదిత శేతరకాంతి విసిమయంబై మునిమయంబై పొాతొాళంబును నమూూలంబును మేలంబు లాడు ననియాడుట కొనియాడుట గాదని తెలుపం దెలుపగు నవాజ (పకాశంబునకు నవకాశం బొనంగక భవానీ సేవానివుణవుణ్య జ నేశ్వర ఫురవురం(ధ్రీవునః వునరాగమన రాగమనః (వియపద *కల్లానపరిచనయ పరిత। (ప్రకటిత (సవాళిపభా విభావ్యమాన దా ననభుజూపరిఘ సంఘాత విఘాక విఘట్రిత వనుధానంధి బంధవివర వినిర్యద్దర్వీకర సార్వభౌమ ఫణామణికిరణ చ్భురణ (పావరణంటై వనరణంబై నరణంయబె దురితంబులం జొరనీక ఛందంబు గాకుండియా జగతీధృతి (పగ్భితి (పతిషస్టాంచితంచై దంకావళంబు గాకుండియుం చోర విగహావిహారదానోన్నతంటై కాం తారూపంబు గాకుండియు నలకాహ్‌గవున్వక' చారూఢ నుక్ర్తాభిరామంఖై యట్లునంగాక ఈంసాంయంటొ లలగ్రుస్టాపధి 'వూర్ణోదరంబయ్యును సకలాశొ రితంఖలై యనాొళ్యజ్తాండానుంపోోలి-జుర, సొనుభవం ను మళ ధ్వనీముఖరంభై. యేన టం జోలె భృగుసంతతి వర్ణ నీయంబయ్యును భూభృద్వి[గ్రవా నిరూఢంకై నిఖిల నిర్జర లోకమకుటరత్న రాజినీఠరాజితపాదంబై శాజకళాధరు

విడంబించియున్న నప్పూ డప్పురుషోత్తముం డీట్లని విచారించు. ఉ. నారి, 2౨ఆ = 160

ఆంక।పురవర్షన

వ, ఇట్రువచ్చి యక్కాాంత యంతకుమున్న యంఠంత వింతగా నంత రించిన శళికాంతజలళీకర శిశిరతర శయనాంతరంబున నప్పటికప్పటికి వెలయ వుప్పాడితిస్పలును గవ్పురంబుం గుప్పలు నుప్పతిల్లి నళీతశర మణిశిలాతలంబులం నెడనెడ జూలకంబుల జడిగొన్నం బొడకట్టు వెన్నెలచేత నట్టుపడి మణికుట్టమంబులు తుడిచి తుడిచి కడగానక

క్ష( అనుబంధము. చిడిముడి పడి యొండొండ బొండుమలైలు నిండ నత్తెజుఫ్రల నోటు వుగాం బజఫు కొందజు పజవల ముద్ద రాలితనంబునకు మెటుం గిడిన "లెజింగున మెజయు చతురవనితా కీలిత వితతధాతుపట యవనిళా వితానంబులం గుటుచ కుజటుచ కురువేడునం బరువం బగు మరువం బునం గసుగందని బినంబుల నుప్పరిగలో శారికాశుకపికంబులు చడినప్పుడు దెప్పరము జ్ఞ చేయకుండం జలిచప్పరంబిడి మలయా నిలంబుములయు పలుచని శావులకు వలయుచెరువులు-ెకిని విచ్చలం బొరువున నురిలిన కుసుమకినలయ శేనరవినరంబుల నందంద యర విందకర్షి కా పీఠంబులం గందర్పపూజ చేసిం. జెలువొందు నిందీ వరంబులుం జె-దొవలు€ గందువల సందడించు నిందిందిరంబులకు , వీిందులుగా నమంచితాకుం చితాలకంబులగు నలికంబులు వంచి పంచబాణశరంబులని (సమః "ణంబు. విచారంచు విరహూపరితాప పరి బారణ నిఫుణ శ్రరంధ్రీగణంబుల ఇతన్న కన్నువప్తులువెనక్షైకుతి .. కన్నియలు విన్ననై యున్న యన్నాత్రి3ష్మ్మత్తు దుడిచి తుడిచి వన్నీ రునం బే,దడిపికొనవలసి రజతివిీటకాపటలంబు వెడలం దిగిచి కులికి

• కులికి చుట్టందొలంగవై చిన చిందంబులతోడం బురుడించు చందన ౧లిభత చంద్రమండల సనుర్భనా సమయసముచితపరివార జేవ_ . శాయమాన కారశానికరంబుల మటియుం గదళీ దళవీజనంబులం గస్తూరి కాశ రమంబులః గనకకరండభరిత మకరందంబుల మణికలక పూర్ణ మలయజతోయంబుల విన్య స్త వివిధకునుముస్తబక విశాల ఇాలాంగణంబుల విగతపవీశా ఏనోదాది విహార దేశంబు లవిచ్భివ్న. నిభమోసవోర విచార విచ్చందకాది మందిరంబుల మూశీభూత. శుక శారికా నిశాయంబులంగల కన్యాంతఃపురంబు గలయం గనుం గొని, ౨. ఉ. హరి, ఆ = 186,

ఉదొాహృత (గ్రంథములు క్షే అనిరుద్ధ చరిత్రము = కనుపర్తి అబ్బయామాలత్య ల్సి అప్పకవీయము _ అప్పకవి 8. ఆంధకవి తరంగిణి చాగంటి శేషయ్య కీ. ఆంధవాజ్బుయ చరిత్ర కాశీనాథుని నాగేశ్వర రావు

• (ఆంధవాజ్ఞ నయ సూచిక = ఉపోద్ధాతను) ము.టం(ధకవులవర్మితము ((పథమ భాగము) కం.ఏీశేశలింగంపంతులు

6. ఆనుక్త మాల్యద శ్రీళ్ళష "దేవరాయలు 7, ఆంధ్రుల చరిత్రము (మూడవ భాగము) చిలుకూరి వీరభద్రరావు
7. అనందరంగ శాట్బృందము కస్తూకి- రంగయకవి 9, అంధ్ర వాళ్లేయకారులు బాలాంతవు రజనీ కాంత రావు
8. అంధ విజ్ఞాన నర్వస్వము అఆం[ధ సాహిత్య ఎకాడమిా గస. (నోాటకను) వేదం వేళటరాయ కాకి పే - ఉపజళికకునకూా రంగాజమ్మ
9. ఉ ర్తర వబిదంకతణ కం, వీళేశలింగముచే పరిష్కారము. (క్రీ శ. 1897) కత, ఉపాకళ్యాణము (ప్రబంధము) కె పమాయసకవి 5, కవి జీవితముఠతు గురజాడ (శ్రీరామమూర్తి “16. కవిలోక చింతామణి వెల్ల ౦కి శాతంళభట్టు
10. కళాపూర్ణ్జోదయను వింగళి సూరన్న
11. కథలు _ గాథలు *01. (10 చెళ్ళపిళ్ళ వేంళటశ్యా క్తి
12. కథలు = గాథలు (౪01 11) వేంకట పారశశ్వరకవులు ఏంల 0, (701 2 శ ౨1. కవిత్రయ కవితారీశులు జీశిఠరాజు భారలీజేని _ తరువాతి కవులపై వారప్రభావను ఎ రి౨. కాకతీయ నంచిక -

శేగ్రీ ఉదొహృత [గంథముళలు లలి, కాన్యాలంకార నంగబాము = రామరాజభూవణుండు. (నరనభూపాలీయము) వి. శావ్యకుసుమావళి - 8 భాగము "వేంకట పార్వతీశ్వర కవులు ల్‌, (శ్రీడాభిరానుము వల్ల భామాత్య ౨6. కుమార సంభవను నన్నెచోడండు లి, గీళారవాస్యము చాలగంగాధర తిలక్‌ ౨8, శౌతను వ్యాసములు వింగలి అమ్మీ కాంతం 90, చాటు పద్యమణిమంజరి (ద భా వేటూరి (ప్రభాకర భక్తి 80, క్రి (ద్విః భా వి 81. చాటు పద్య రత్నాకరము 9 82, తిక్కన సోమయాజి - చిలుకూరి వీరభద్రరావు 88, తెలుంగు మెజుగులు "వేటూరి (ప్రభాకర శ్మాక్త్రి 84. తెలుంగు సావెంనలు ఆంధధ్రసాహిళ్య్యఎకాడమి 8$. తెలుంగు జాతీయములు . నాళం కృష్ణారావు 86. తెలులు హోస్యము ముట్నూరి నంగ మేశం 87. ద్విరేఫ నర్చణము సీగిశాల రంగనాధక్‌ వి 839, నరకాసుర విజయము ఇ వెంకటరత్నం పంతులు 89, పద్మపురాణము _ మరువాడ శంభన్న శాస్త్రి శీ0. పంచతం[త్రము దూబగుంట నారాయణకవి. ఉీ1. పదబంధ పారిజాతము సాహిత్య ఎశాదెమో [(ప్రచురణము *8. పురాణ మణిమంజరి గొడవర్రి జగన్నాథం శతి, పూర్వగాథాలహరి "వేమూరి (శ్రీనివానకావు జీ4. పోతన _ రచనలు డాక్టర్‌, వి. శాజేశ్వరి జీ5, ఆంధ (ప్రబంధములు=అవతరణ విశానములు (ఫొఫెనర్‌ కె.వి.ఆర్‌. వరసించాను ఎం. ఏ. పిహెచ్‌. డిం శర. (ప్రబంధ రత్నావళి వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్రి

ఉదాహ్సృాత [గంథములు 1 47, (ప్రతాప రు(ద్రీయము విద్యానాథుండు 48. (ప్రబంధ రాజ "కీంకటవిజయము గణపవరవు వేంకటకవి 49. [పొఢ వ్యాకరణము బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులు క్‌0. చాలవ్యాశరణము చిన్నయసూరి కే. బమ్మెర పోతనామాత్యుండు పెద్దిభొట్ల వీరయ్య బీ. ఎ, చి. ఎల్‌. 69, అంధ మవ+భారతము కవిత్రయము

గళ్‌క. భగపన్లీత (వురుపోత్తమ (ప్రాట్సి) 54, ఆంధమహో భాగవతము పోతనామాత్యుండు $$. రమణీయము దువ్వూరి వేంకటరమణ స్త్రి కరి, రత్నపరీత్స ఖై రవకవి 7. రాయవాచకము విశ్వనాధనాయని స్థానాపతి

=€£.టహాపకమర్యాదలు "వేదం వేంళటరాయకా క్రి 9, వరాహాపురాణము మల్లన సింగయ్య 60, విజయనగర సా మాజ్యము నండలి చకుమళ్ళ అచ్యుతరావు ఆం(ధ్రవాద్బుయచరి[రము 61. విద్యార్థి కల్పలీరువు ముసునూరి వేంళటకొ్రి 69. విజయనగర చరిత్రము ఎక్‌. రామారావు 68. విజయ విలానము 'బేమకు+*ర వేంకటకవి 64. వేదం వేకటరాయకాశ్ర్రి సంస్పృతి గుజ్జం జీంళటసుబ్బరామరో శ్రీ 65. శకుంతలా పరిణయము వీల్ల లమట్టి వీనవీరన 66. శబ్దకర త్నాకరము బ, సీశారామాచార్యులు 67. శతకళవుల చర్విత వంగూరి సుబ్బారావు 65. శాగననపద్యమంజరి జయంతి రానుయ్యపంతులు 69. (శ్రీకృష్ణావతార తత్వము జనమంచి కేపారదిశర్థు 70. (్రీశన్ల చరిగ్రము , జాలాం[తవు నూర్యనాశాయణరావు 71. సకలనీతి కథావిధానన్లు ఎజ్జియకవి

డ్జీ్టీ ఉదాహృత |గంథముళ అలానా 0. సామెగలు.జూరీయములు డాక్ట ర్‌. చిలుకూరి నుబహా అొఊ 73. సారన్వతాలోకము రాళ్ళపల్లి అనంతిక అన్తశర్య శ 74. సింహానన ద్వాత్రింశిక ఫొజుప్‌ గోపరాజు ?5. సుమనో మనోభిరంజన కావ్యవ్యాఖ్యానము 76. సోముండు "వేలూరి శివరామ శ్మాక్రి 77, చారవిలాసము (శ్రీనాథుండు 78, బారిపంశము . ఎన్రానగడి 79. బారివంళః (నీలకంక వ్యాఖ్య) 8 (పతులు వ్యాసుల” వివిధ వ్యానములు " క్ట ఆం(ధ్రవాజు స్థయమున నాచన రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్య ' సోమనాభున కీయదగిన స్థానము కే[. ఉత్తర వారివంశము _ అళ్వాసాది తిమ్యావరుల కోదండ పద్యములు రామయ్య క. ఒకడు నాచన సోమన్న విశ్వనాధ సగ్యవారారయుణ కై. నాచన సోమన : నంవిధాన చ్రోవర్డి : విశ్వనాధ సత్యనారాయణ ₹. నాచన సోమనాథుని నంవిధాన _. " దివాకర్ల 'వేంకటావభాని ఛకవ _లిత్వము (కృస్తావత్రిక 142.69) ౪ నాచన సోమనాథుడు _ చార్మిరక విమయములు _ వంగారి ముబ్బారావు (గ్రంథాలయ నర్వన్వమ్సు ఇ. నాచన సోమన పారివంశము స్‌. ౪. క భామ్యకారాచాప్యలు (భారతి కళ” 1954) ₹111. నాచనసోముని నవీనగుణములు _ అజేపలి రామమోపహానరావు ౧౪౯ (చాల కైన. సోముని వారివంశము _ నడకుదుటి వీరళాజు (ఆంధ్రపత్రిక సంవత్సరాది నంచిక మే నెల 1920) వై సోముని పారివంశమ్సు _.- వ నడకుదుటి వీరరాజు హా. స