Telugu muriki vaadalu veedhi vikrethalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| శ స 3 అట్లు 'స్తాహ్హాపన ట్‌ మ "గ లు మా క? మురికి వాడలు - వీధి విక్రేతలు -- జాతీయ ముసాయిదా విధానాలు వమ జ - సా “౨ కొకు. ౫. శ న్‌. ఎ ల. మళ పో న సర ళన 2 ల. లి య సం త. ౧. నం టెం ఆ ఖమళ౭ట4 [1 భి (న. గే మ తో సంస. , క్ష జూ శం ఆం మ్‌ 1 న క. +. ము!

(ప్రయాతి ( యమ్‌ న నూళంపౌళ, శోడ్రైుజ్‌ మ్‌ నా అన్రాజ్‌ యావ చీంజా వా సుఖాకాంక్లలత. గాలి ప ఉట్ల లి సీన్యోపానా పట్టణ పాలన ఈటీ 23 1%రిక్త మురికివాడలు, వీధి విక్రతలు “౯” జాతీయ ముసాయిదా విధానాలు త్రజాశక్తి బుక్‌హౌన్‌ ₹-7-787/1/2, చిక్కడవల్లి, హైదరాబాద్‌-20. ఫోన్‌ : 27660013 క

పళ య నయ రా. యి యా రో 0 దం, యు ఏ ం9+ న్‌ గ ఇస్తా నే ర్య సం గ్‌ర్తె న ఆ నే (4006 ల అనువాదం : సస్టర్‌ అహ్మద్‌ ప్రచురణసంఖ్య : 958 ప్రథమముద్రణ : అక్టోబర్‌, 2005 వెల:రు. 30/- ప్రతులకు ప్రజాశక్తి బుక్‌హౌస్‌ 1-1-187/1/2, చిక్కడపల్లి హైదరాబాద్‌-20. ఫోన్‌ ; 27660013 బ్రాంచీలు హైదరాబాద్‌, విజయవాడ, విశాఖపట్నం, తిరుపతి, ఖమ్మం, హన్మకొండ, నల్గొండ, గుంటూరు ముద్రణ మ్‌

ముందుమాటి ............౨౦౦లంలల0 వల వవలలంవవదదవదవ వల లలలవంంవలం5000002000022 ర్‌ పట్టణాలు - (ప్రజల స్థితిగతులు ప్రభుత్వ విధానాలు ....2.2444424260406266వఏ4ఏబఏవిట6వటటవడ టట ఏఏంవంం మురికివాడలపై జాతీయ ముసాయిదా విధానం ....................* వైర్‌ పట్టణ వీధి విక్రేతల జాతీయ విధానం... 67 త్రి

ముందుమాట

గత దశాబ్దకాలంగా పట్టణాల అభివృద్ధి బాగా వెనుకబడిపోయింది. ఉపాధి, పేదలకు ఇళ్ళ స్థలాలు, తాగునీరు, రేషన్‌ కార్డులు, పారిశుధ్యంలాంటి సమస్యలు పరిష్కరించే కొద్దీ పట్టణాలు అభివృద్ధి చెందుతాయి. కొత్త పరిశ్రమలు ప్రారంభమై, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు విస్తరించినప్పుడు పట్టణాలు అభివృద్ధి చెందాయి. స్వాతంత్రానంతరం విస్తరిస్తున్న పట్టణాలకు పారిశుధ్యం, మంచినీటి సరఫరా, వీధిలైట్లు, చెత్త తొలగించడం, విద్య, వైద్యం వంటి అన్ని సేవలు స్థానిక ప్రభుత్వాల ద్వారా (మున్సిపాలిటీలు) అందిస్తూ వచ్చాము. ఇందుకు భిన్నంగా మున్సిపాలిటీలను అభివృద్ధి చేయాలనే పేరుతో డి.ఎఫ్‌.ఐ.డి. నుండి అప్పులు తెచ్చి వారి షరతుల మేరకు కొత్త విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. అరకొరగా కొత్త విధానం ప్రారంభమైంది. దీనితో పట్టణాల అభివృద్ధి దెబ్బతిన్నది. ఇందులో కీలకమైన అంశం సేవలన్నీ మున్సిపాలిటీల ద్వారా కాక స్వతంత్ర సంస్థలు, కన్సల్టెన్సీలు, కాంట్రాక్టు కంపెనీలు అందిస్తాయి. ఇందుకు అవసరమైన నిధులు రాబట్టడానికి రకరకాల పన్నులు పెంచడమే మార్గంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఎంచుకుంది.

స్థానిక ప్రభుత్వాలు అనాదిగా తమకు తాము వసూలు చేసుకుంటున్న పన్నులు కొన్నింటిని ఇటీవల సంవత్సరాలలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తన ఖాతాలోకి మళ్ళించింది.. సమర్ధవంతంగా పన్నులు వసూలు చేసి స్థానిక ప్రభుత్వాల వాటా చెల్లిస్తానని వాగ్జానం చేసి చివరకు అరకొర వాటా యిచ్చి సరిపుచ్చింది. ప్రొఫెషనల్‌ టాక్స్‌, ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్‌ టాక్స్‌, మినరల్‌ టాక్స్‌ (ఇసుక), మోటార్‌ వెహికల్‌ టాక్స్‌ ఇలాంటి వాటన్నింటిలోనూ ఇదే జరుగుతున్నది.

స్థానిక సంస్థలకు తగినన్ని నిధులు, అలాగే స్థానిక పరిపాలనకు అవసరమైనన్ని అధికారాలు కల్పించాలన్న లక్ష్యంతో 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చేయబడింది. గడచిన దశాబ్దన్నర కాలంలో నిధులు గాని, విధులు గాని రాష్త్రంలో అమలు కాలేదు. 18 అధికారాలు అప్పచెప్పాలని పేర్కొన్నా మూడోవంతు కంటే తక్కువే బదలాయించారు. రాష్ట్ర ఫైనాన్స్‌

ర్‌

కమిషన్‌ల సిఫార్సుల మేరకు కూడా నిధులు ఇవ్వటం లేదు. నామ్‌కే వాస్తే కొన్ని అధికారాలిచ్చి రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పెత్తనానికి పెద్ద పీర వేశారు.

పట్టణాభివృద్ధిలో కన్సల్టెన్సీలు, కాంట్రాక్టు కంపెనీలు ప్రవేశించాక పట్టణ సేవలకు చాలా హెచ్చు స్థాయిలో నిధులు ఖర్చు చేయాల్సి వస్తున్నది. ప్రభుత్వ భాగం లేకుండా నడపాలంటే సేవలకు ప్రజలు ఇంకా ఎక్కువ మొత్తంలో పన్నులు చెల్లించాల్సి వస్తుంది. ప్రభుత్వ విధానాలేమో సేవలకు ఖర్చయ్యే నిధులన్నింటినీ ప్రజల నుండి వసూలు చేయాలని పేర్కాంటుంటే ప్రజలేమో ఈ భారాలన్నింటిని మోయలేమని ప్రతిఘటిస్తున్నారు. విధానాలు చిక్కుల్లో పడ్డాయి.

ఈ తరుణంలో పట్టణ ప్రజా ఉద్యమానికి తోద్పదాలన్న ఉద్దేశ్యంతో పట్టణ పాలన, మురికివాడలు, వీధి విక్రేతలు, జాతీయ ముసాయిదా విధానాలను 'ప్రచురిస్తున్నాం. కొత్తగా ఎన్నికైన మున్సిపాలిటీలు, కార్పొరేషన్ల ప్రజా ప్రతినిధులు, ప్రత్యేకించి ఈ అవగాహన చేసుకోవలసి ఉంది. వారి ప్రయోజనార్ధం ఈ చిన్ని ప్రచురణను తెస్తున్నాము. ఆదరిస్తారని ఆశిస్తున్నాము.

ను పా లో

• ప్రజాశక్తి బుకహౌస్‌ 6

పట్టణ పాలన ఆలీ అలి లా పట్రణాలు - ప్రజల స్తితిగతులు ళ్‌ స థ జి ప్రభుత్వ విధానాలు పట్టణ ప్రాంతాల ప్రగతి :; భారతదేశంలో మార్చి 1, 2001 నాటికి నమోదైన 102.7 కోట్ల జనాభాలో సుమారు 74.2 కోట్ల మంది గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోను, 28.5 కోట్ల మంది పట్టణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు 1991 - 2001 దశకంలో గ్రామీణ (ప్రజానీకానికి నికరంగా 11.8 కోట్ల మంది అదనంగా జతయ్యారు. పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఈ సంఖ్య 60 లక్షలు. గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో దశాబ్ది పెరుగుదల శాతం (జనాభా) 17.9, 81.2గా నమోదైంది. దేశ స్థూల జనాభాలో పట్టణ (ప్రాంత జనాభా 27.8 శాతంగా ఉంది. 1991 జనాభా లెక్కల ప్రకారం పట్టణ జనాభా దేశ జనాభాలో 25.7? శాతం ఉండేది. కనుక 1991-2001 మధ్య పట్టణ జనాభా 2.1 శాతం పెరిగింది. కమ దేశం మొ / జనాభా శాతం సంఖ్య గా/ప (పట్టణ జనాభా) = వ్యక్తులు మగ ఆడ

క్షే ల! త్‌ త్తే త్‌ 6 ణ్జౌ న్న భారతదేశం మొత్తం 1,02,70,15,247 531277,078 49,57,38,169, 27.8

గ్రామీణ “416,60,293 38114184 36,056,19109

పట్టణ 28,53,54,954 15,01,35,894 1952,19,060 ఆధారం : 2001 జనాభా లెక్మలు

ళా

పట్టణీకరణ స్థాయి :

రాలు, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల్లోకెల్లా జాతీయ రాజధాని ప్రాంతమైన ఢిల్లీ అత్యంత వట్టణీకరణ చెందిన నగరం. అందులో 98 శాతం జనాభా పట్టణ ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు. తర్వాతి స్థానం కేంద్ర పాలిత ప్రాంతమైన చంథీగర్‌ది. అక్కడ 89.8 శాతం జనాభా పట్టణ ప్రాంతంలో నివసిస్తోంది. మూడవ స్థానం పాండిచ్చేరిది. ఇక్కడ పట్టణ (ప్రాంత జనాభా శాతం 66.6.

ప్రధాన రాష్ట్రాల్లో తమిళనాడు దేశంలోనే అత్యంత పట్టణీకరణ చెందిన రాష్ట్రం. అక్కడ 48.9 శాతం జనాభా పట్టణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు. మహారాష్ట్రలో 42.4 శాతం, గుజరాత్‌లో 87.4 శాతం జనాభా పట్టణాల్లో నివసిస్తున్నారు. హిమాచల్‌ ప్రదేశ్‌లో కేవలం 9.8 శాతం మంది మాత్రమే పట్టణాల్లో నివసిస్తున్నారు. బీహార్‌లో 10.5 శాతం, అస్సాంలో 12.7 శాతం, ఒరిస్సాలో 14 9 శాతం జనాభా పట్టణాల్లో నివసిస్తోంది.

పట్టణ ప్రాంతాల్లో నిర్దిష్టంగా నివసిస్తున్న వారి సంఖ్య మహారాష్ట్రలో ఎక్కువగా

ఉంది. అక్కడ సుమారు 41] కోట్ల మంది నగరాలు, పట్టణాల్లో జీవిస్తున్నారు. దేశ స్థూల పట్టణ జనాభాలో వారి సంఖ్య 14 శాతంగా ఉంది ఉత్తరప్రదేశ్‌లో 3.5 కోట్ల మంది, తమిళనాడులో 2.7 కోట్ల మంది పట్టణాల్లో నివసిస్తున్నారు. పట్టణాల స్వరూపం :; దేశంలో నగరాలు, పట్టణాల సంఖ్య 1378కు చేరుకుంది. వాటి వివరాలను కింద చూడవచ్చు.

పట్టణ సమూహాలు / వర్గీకృత పట్టణాలు / స్థాయి : 2001 జనాభా లెక్కలు తరగతి జనాభా పరిమాణం పట్టణాల సంఖ్య తరగతి-2 100,000 - అంతకంటే ఎక్కువ 3938 తరగతి-2 50,000 - 99,999 శ01 తరగతి-మ 20,000 - 49,999 1,511 తరగతి-౫7 10,000 - 19,999 1,344 తరగతి- 5౦000 - 9,999 888

8

తరగతి-౪ 5000 కంటే తక్కువ 191 వర్లీకరించిన (ప్రాంతాలు 210% మొత్తం 4,378 గమనిక : పై గణాంకాలు ప్రాథమికమైనవి.

• గుజరాత్‌లోని ఈ ప్రాంతాల్లో భూకంపం కారణంగా 2001 జనాభా లెక్కలను సేకరించలేకపోయారు. ఆధారం : భారతదేశ ప్రధాన నమోదు అధికారి కార్యాలయం (2001 జనాభా లెక్కలు)

2001జనాభా లెక్కల ప్రకారం దేశంలో 10 లక్షల కంటే ఎక్కువ జనాభా కలిగిన

నగరాల సంఖ్య 35కు పెరిగింది. వాటి వివరాలను కింద ఇచ్చాము. 10 లక్షల కంటే ఎక్కువ జనాభా కలిగిన నగరాలు (2001) శ్రేణి నగరం జనాభా (లక్షల్లో) క్షే గేటర్‌ ముంబాయి 163.7 ౭ కోల్‌కతా 132.2 తి ఢిల్లీ 127.9 క్త చెన్నై 64.2 క్‌ బెంగుళూరు 56.9. 6 హైదరాబాద్‌ ర్‌క్‌.3 7 అహ్మదాబాద్‌ శీర్‌, 2 8 పూణే 37.5 ర సూరత్‌ బడ 1 10 కాన్పూర్‌ 26.9 ఫ్ర

కక్‌ జైపూర్‌ 23.2 మేం లక్నో లైల, 7 138 నాగ్‌పూర్‌ 21.2 ష్షేడ పాట్నా 17.1 15 ఇండోర్‌ 16. 4 16 వదోదరా 14.9 క్ష? భోపాల్‌ 145 18 కోయంబత్తూర్‌ ఉర్‌ 19 లూథియానా 140 20 కొచ్చి 185 బై విశాఖపట్టణం 13.3 లె ఆ(గ్రా 193.2 ఐత వారణాసి 12.1 లత మదురై 11.9 2ర్‌ మీరట్‌ 11.7 26 నాసిక్‌ 115 27 జబల్‌పూర్‌ 11.2 28 జంపషెడ్‌పూర్‌ 110 29 ఆఅసన్‌సోల్‌ 10.9 తి్‌0. ధన్‌బాద్‌ 10.6 త్ర ఫరీదాబాద్‌ 10.5 32 అలహాబాద్‌ 10.5 తత అమృత్‌సర్‌ 10.1 విత్త విజయవాడ 10.1 85 రాజ్‌కోట్‌ “ 10.0 మొత్తం 10780 కం

పట్టణ సదుపాయాలు ;

భారతదేశ మౌలిక సదుపాయాల కల్పన నివేదిక (1996) ప్రకారం వచ్చే పదేళ్ళలో పట్టణ ప్రాంతాలలో నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం, రహదారుల అభివృద్ధికి 28,085 కోట్ల రూపాయలు అవసరమని అంచనా. పట్టణ ప్రజానీకానికి వంద శాతం రక్షిత మంచినీరు, పారిశుధ్య సేవలు అందించాలంటే 2021 సంవత్సరం నాటికి 1,72,905 కోట్ల రూపాయలు అవసరమని కేంద్ర ప్రజారోగ్య ఇంజనీరింగ్‌ సంస్థ (0002 మదనం 2జరు. క్రంఅఅడుంంై య్రూజు౨౭యంగ (దఖ౭ం)) అంచనా వేసింది.

లక్ష కంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న నగరాల్లో రవాణా నదుపాయాలు మెరుగుపరచాలంటే వచ్చే 20 ఏళ్లలో సుమారు 2,00,000 కోట్ల రూపాయల వ్యయం చేయాల్సి ఉంటుందని భారతీయ రైల్వే సాంకేతిక, ఆర్థిక సేవల సంస్థ (మ మద దయయ ఇండ వంంందాశం 5జాచం28 (095) అంచనా వేసింది. సహజంగానే ఇంత భారీ పరిమాణంలో నిధులను సమకూర్చడం కేంద్ర, రాష్ట్ర స్థానిక ప్రభుత్వాలకు సాధ్యమయ్యే పనికాదు. అందుకే మార్కెట్‌ నుండి నిధులను సమీకరించడమో లేదా పట్టణాభివృద్ధి పధకాల్లో (ప్రైవేట్‌ రంగాన్ని భాగస్వామ్యం చేయడమో తప్ప ప్రభుత్వాలకు మరో మార్గం కనిపించడం లేదు.

భారతదేశంలో గృహ నిర్మాణ, పట్టణాభివృద్ధి విధానం

భారతదేశంలో గృహ నిర్మాణం, పట్టణాభివృద్ధికి సంబంధించిన విధానాలు 1950 దశకం నుండి ఎంతో పరిణతి చెందాయి. పెరుగుతున్న పట్టణ జనాభా ఒత్తిడి, గృహ వసతి, మౌలిక సదుపాయాల కొరత 1960లలో నిర్దిష్టంగా స్పష్టమయ్యేవి. దేశ విభజన తర్వాత పాకిస్తాన్‌ నుండి వెల్లువలా వచ్చిపడిన శరణార్భల వల్ల కొన్ని నగరాల్లో ఈ సమస్యలు మరింత తీవ్రరూపం దాల్చాయి. అయితే విధాన నిర్జేతల్లో పేరుకుపోయిన భావన ఏమిటంటే భారతదేశం ప్రధానంగా వ్యవసాయ - గ్రామీణ ఆర్ధిక వ్యవస్థ అని, పట్టణీకరణ హద్దుమీరితే గ్రామీణ ప్రాంత వనరులన్నీ నగరాలను పోషించడానికే సరిపోతాయని, దానివల్ల అనేక సమస్యలు తలెత్తుతాయనే భావం విధాన నిర్దేతల్లో పాతుకుపోయి ఉంది. జాతీయ ఆర్ధిక విధానాల నేపథ్యంలో నగరాలు ఆర్ధిక ప్రగతికి వాహకాలుగా ఉపయోగపడగలవన్న అనుకూల ధోరణిని ఎవరూ ప్రదర్శించలేదు. కనుక పట్టణ ప్రాంత సమస్యలను కేవలం సంక్షేమానికి సంబంధించిన సమస్యలుగా పరిగణించారు. నగరాలను సంస్థాగత పెట్టుబడి రంగాలుగా కాకుండా వాటిని ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత ఉన్న జాతీయ అంశాలుగానే గుర్తించారు.

తొలి వంచవర్న ప్రణాళిక (1951 - 56)లో వ్యవస్థాగత నిర్మాణం, (ప్రభుత్వోద్యోగులకు, బడుగు వర్గాలకు నివాస వసతిని కల్పించడానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. (ప్రజా పనులు, గృహ నిర్మాణ మంత్రిత్వశాఖను ఏర్పాటు చేశారు. అలాగే జుతీయ నిర్మాణ సంస్థను, పట్టణ మరియు గ్రామీణ ప్రణాళికా సంస్థను నెలకొల్పారు. మొదటి

శే

పంచవర్ష ప్రణాళికలో కేటాయించబడిన నిధుల్లో ఎక్కువ భాగాన్ని పాకిస్తాన్‌ నుండి వచ్చిన శరణార్థుల పునరావాసం కోసం, కొత్త నగరమైన చండీఘర్‌ నిర్మాణం కోసం వెచ్చించారు. కార్మికుల కోసం ఒక నూతన గృహ నిర్మాణ పథకాన్ని కూడా అమలు చేశారు (ఈ పధకం కింద) భూసేకరణ, ఇళ్ల నిర్మాణానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 50 శాతం వరకు సబ్సిడీ భరించింది.

రెండవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1956 - 61)లో పేదల గృహ నిర్మాణ పథకం పరిధిని గణనీయంగా పెంచారు. కార్మికుల గృహ నిర్మాణ పథకాన్ని విస్తరించి పరిశ్రమల్లో పనిచేసే కార్మికులందరినీ దాని పరిధిలోకి చేర్చారు. (గ్రామీణ గృహ నిర్మాణం, మురికివాడల తొలగింపు, పారిశుధ్య కార్మికుల గృహ నిర్మాణం అనే మూడు పధకాలను కొత్తగా ప్రవేశపెట్టారు. పట్టణ, గ్రామీణ ప్రణాళికా చట్టాలను చాలా రాష్ల్రాలు రూపొందించాయి. ముఖ్యమైన పట్టణాల అభివృద్ధి కోసం బృహత్‌ ప్రణాళికలను (మాస్టర్‌ ష్లాన్‌) రూపొందించ డానికి కొత్త సంస్థలను కూడా ఏర్పాటు చేశారు.

మూడవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1961 - 66)లో గృహ నిర్మాణ పథకాలపై జారీ చేసిన సాధారణ మార్గదర్శక సూత్రాల్లో ముఖ్యమైనవి గృహ నిర్మాణ సంస్థల కృషిని సమన్వయం చేయడం, తక్కువ ఆదాయం గల వర్ధాల అవసరాలకు తగ్గట్లుగా పధకాలను తీర్చిదిద్దడం. భూసేకరణ, అభివృద్ధి కోసం పదేళ్ల కాలపరిమితితో రా(్ట్రాలకు రుణాలు మంజూరు చేసే పథకాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం 1959లో ప్రవేశపెట్టింది. అలా అభివృద్ధి పరచిన భూములను లబ్టీదారులకు తగిన సంఖ్యలో ఇళ్ల పట్టాలు పంపిణీ చేశారు. ప్రధాన నగరాల అభివృద్ధి కోసం భారీ (ప్రణాళికలను రూపొందించారు. రాష్ట్ర రాజధాని నగరాలైన గాంధీనగర్‌, భువనేశ్వర్‌లను అభివృద్ధి పరిచారు.

నాల్గవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1969 - 74లో సమతుల్యమైన పట్టణాభివృద్ధికి విశేష ప్రాధాన్యతను కల్పించారు. పెద్ద నగరాల్లో జనాభా పెరుగుదలను అరికట్టడం, జన సాంద్రతను తగ్గించడం లేదా జనాభాను సమపాళ్ళలో తరలించడంపై ఈ ప్రణాళికలో దృష్టి పెట్టారు. ఈ లక్ష్యాలను సాధించడానికి చిన్న పట్టణాల నిర్మాణం, ఆర్థిక కార్యకలాపాలను ప్రణాళికాబద్ధంగా ఒక ప్రాంతంలో అభివృద్ధి పరచడం అవసరమని తీర్మానించారు. ఈ దిశలో గృహ నిర్మాణ, పట్టణాభివృద్ధి సంస్థను ఛంటు[8 జం ౮౧46 0౮61000606 ౮0గ౦- 1260) (౧౮౦౮౦)) స్థాపించారు. లాభదాయకమైన గృహా నిర్మాణ, వట్టణాభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు హడ్కో నిధులను నమకూరున్తుంది. పెట్టుబడినీ లాభాలతో నహా స్వల్పకాలంలోనే రాబట్టుకునే లక్ష్యంతో హడ్కో వని చేస్తుంది. పరినరాల (ప్రగతి మురికివాడల అభివృద్ధికి ఒక కొత్త పధకాన్ని కేంద్రప్రభుత్వం 1972 - 73లో ప్రవేశపెట్టింది. మౌలిక సేవలైన మంచినీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం, మురికి కాలువలు, వీధి రహదారులను అందించడమే ఈ పథకం లక్ష్యం. ఎనిమిది లక్షల కంటే ఎక్కువ జనాభా కలిగిన 11 నగరాల్లో ఈ పథకాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. తర్వాతి కాలంలో ఈ పధకాన్ని మరో లొమ్మిది నగరాలకు విస్తరించారు.

12

ఐదవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1974 - 79)లో కొత్త పట్టణ కేంద్రాల్లో చిన్న పట్టణాలను అభివృద్ధిపరచడంపై దృష్టి సారించారు. తద్వారా పట్టణీకరణపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడిని నివారించాలని యోచించారు. అందుకు తోడుగా పట్టణ (ప్రాంతాల్లో పౌర సేవలను మెరుగుపరచే చర్యలు తీసుకొన్నారు. ముఖ్యంగా ప్రధాన నగరాల్లో నిర్ధిష్టమైన, (ప్రాంతీయ వైఖరితో సమస్యలను పరిష్కరించడంపై ప్రత్యేక దృష్టిని సారించారు. చిన్న మధ్య స్థాయి పట్టణాలను అభివృద్ధి పరచడం కోసం ఒక టాస్మ్‌ఫోర్స్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. పట్టణ భూ పరిమితి - నియంత్రణ చట్టాన్ని రూపొందించారు. ఆ విధంగా కొందరి నియంత్రణలోనే పట్టణ (ప్రాంత భూములు లేకుండా చేసి, సేకరించిన భూమిని మధ్య స్థాయి, తక్కువ ఆదాయం కలిగిన వర్గాలకు గృహ నిర్మాణం కోసం స్థలాలను కేటాయించేందుకు చర్యలు తీసుకున్నారు.

ఆరవ పంచర్న ప్రణాళిక (1980 - 85)లో పేదలకు ఆశ్రయం కల్పించడంతో పాటు సేవలను సమగ్రంగా అందించడానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చారు. చిన్న మాధ్యమిక పట్టణాల సమగ్రాభివృద్ధి పథకాన్ని లక్ష కంటే తక్కువ జనాభా కలిగిన పట్టణాల్లో (ప్రవేశపెట్టారు. రహదారుల నిర్మాణం, వీధి నిర్మాణాలు, చిన్న స్థాయి ప్రజా పనులు, బస్‌స్టాండ్ల నిర్మాణం, మార్కెట్లు, వాణిజ్య సముదాయాల నిర్మాణం మొదలైనవి ఈ పధకం కింద చేపడతారు. కొత్త పరిశ్రమల స్థాపనను ప్రోత్సహించేందుకు తగిన రాయితీలు, చిన్న మాధ్యమిక పట్టణాల్లో వాణిజ్య, వృత్తిపరమైన సంస్థల ఏర్పాటుకు ప్రోత్సాహకాలను కూడా ఈ పధకం అందిస్తుంది.

ఏడవ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1985 - 90లో గృహ నిర్మాణాన్ని ైవేట్‌ రంగానికి అప్పగించాల్సిన అవసరముందని నొక్కి చెప్పారు. ప్రభుత్వ రంగానికి మూడు ప్రధాన బాధ్యతలను అప్పగించారు : మొదటిది, ఇళ్ళ నిర్మాణానికి తగిన వనరులను సమీకరించడం, రెండవది, పేదల గృహ నిర్మాణానికి సబ్సిడీని సమకూర్చడం, మూడవది భూసేకరణ, అభివృద్ధి. జాతీయ గృహ నిర్మాణ బ్యాంకును ఏర్పాటు చేసి గృహ నిర్మాణ:వనరుల ఆధారాన్ని విస్తరించారు. భవన నిర్మాణ సామాగ్రి సాంకేతిక ప్రగతి మండలి (341162 ళజంగ2 ₹60%00108)/ 20000408 30216 )ని కొత్తగా ఏర్పాటు చేశారు. భవన నిర్మాణ సామగ్రి వాణిజ్య ఉత్పాదనను ప్రోత్సపొంచడం ఈ మండలి బాధ్యత. ఈ ప్రణాళికా కాలంలో భవన నిర్మాణ కేంద్రాల సమూహాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశారు. పట్టణ పేదలు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలను ఏడవ పంచవర్ష ప్రణాళిక స్పష్టంగా గుర్తించింది. తొలిసారిగా పట్టణ మౌలిక సేవల పథకాన్ని (0/02 32810 560/0 10? 116 9001 (౧౮౭౨ ౫)) ప్రవేశపెట్టారు. దినిని సాధారణంగా పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన పథకమని పిలుస్తారు.

ప్రపంచ ఆవాస ప్రణాళిక (౮10011 516116 5024608) కు పొడిగింపుగా జాతీయ గృహ నిర్మాణ విధానాన్ని 1988లో ప్రకటించారు. ఈ విధానం దీర్ధక్రాలిక లక్ష్యం

13

నివాసలేమిని నిర్మూలించడం, సరైన ఆశ్రయం లేని వారికి తగిన గృహ వసతి కల్పించడం, మౌలిక సేవలు, సౌకర్యాలను కనీస స్థాయిలోనైనా అందరికీ అందించడం. పేద, బలహీన వద్దాల సమన్వయకర్తగా, ఇతర ఆదాయ వర్గాల (పైవేటురంగ సహకారిగా ప్రభుత్వ పాత్రను నిర్దేశించారు. భూమి, సేవల కల్పనలో అడ్డంకులను తొలగించి వాటిని మరింత విస్తృతం చేసే బాధ్యతను ప్రభుత్వమే తీసుకొంది.

వట్టణీకరణ'పై ఏర్పాటైన జాతీయ కమిషన్‌ తన నివేదికను (ప్రభుత్వానికి సమర్పించింది. పట్టణ జనాభా శీఘ్రగతిన అభివృద్ధి చెందడమే కాకుండా పట్టణీకరణ తీవ్ర స్థాయిలో ప్రబలుతోందని ఆ నివేదిక స్పష్టంగా వివరించింది. అలాగే మౌలిక సదుపాయాల్లో ఉన్న కీలకమైన లోపాలు, పేద, బడుగు వర్గాల కేంద్రీకరణ, గృహవసతి, మౌలిక సేవల్లో తీవ్రమైన వైరుధ్యాలు, క్షీణిస్తున్న పర్యావరణ సమతుల్యం, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో అసంబద్ధమైన పాలన వల్ల పడిపోతున్న ఉత్పాదకత - రాబడి తదితర విషయాలను కూడా ఆ నివేదిక క్షుణ్ణంగా పరిశీలించింది.

ఈ నివేదిక నేపధ్యంలో ఎనిమిదవ పంచవనర్న ప్రణాళిక (1992 - 97)లో తొలిసారిగా జాతీయ అర్థిక వ్యవస్థకు పట్టణ రంగం ఎంత ముఖ్యమైనదో గుర్తించారు. పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఉద్యోగావకాశాలు సంవత్సరానికి సగటున 8.8 శాతం పెరుగుతుండగా మరో వైపు గ్రామీణ రంగంలో ఉపాధి కల్పన ఏటా 1.6 శాతం మేరకు తగ్గిపోతుంది. అందుకే ఎక్కువ మంది కార్మికులను కలువుకొనే విధంగా పట్టణాలను తీర్చిదిద్దాల్సిన అవసరం ఉంది. పట్టణ రంగంలో ఉద్భవిస్తున్న సమస్యలను, కీలక అంశాలను ఎనిమిదవ ప్రణాళిక గుర్తించింది.

ఓ మౌలిక సేవల డిమాండ్‌ - సేవల కల్పనలో పెరిగిపోతున్న అగాధం వల్ల పేదలు తీవ్రంగా నష్టపోతున్నారు. త్రాగునీరు, పారిశుధ్యం, విద్య, ప్రాథమిక వైద్యం లాంటి మౌలిక సేవలు పేదలకు అందుబాటులో లేకుందా పోతున్నాయి.

2. నిరంతరంగా పెరుగుతున్న పట్టణ జనాభా వల్ల నివాస గృహాల కొరత ఏర్పడుతోంది. ఫలితంగా మురికివాడలు, తాత్మాలిక నివాసాలు విస్తరించి నగర వాతావరణం కలుషితమవుతోంది.

8 చిన్న స్థాయి ఉద్యోగాలు బాగా పెరిగిపోతున్నాయి. పేదరికం ప్రబలుతోంది. జాతీయ సర్వే (౫53) 48వ నివేదిక ప్రకారం ఉ]18 కోట్ల మంది పట్టణవాసులు పేదరికానికి దిగువన జీవిస్తున్నారు.

ఈ పరిస్థితులను అధిగమించేందుకు ఎనిమిదవ ప్రణాళికలో నెహ్రూ రోజ్‌గార్‌ యోజన అనే పట్టణ పేదరిక నిర్మూలనా పథకాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. కడ

పట్టణాభివృద్ధి ః గృహ నిర్మాణం దంగంలో ప్రణాళిక వ్యయం ప్రణాళిక మొత్తం గృహ మొత్తం కేటాయింపులు నిర్మాణం - కేటాయింపులో (రూ. కోట్లలో) పట్టణాభివృద్ధి వాటి శాతం

మొదటి ప్రణాళిక 2068.80 48.80 లె రెండవ (ప్రణాళిక 4800.00 120.00 25 మూడవ ప్రణాళిక 8576.50 127.60 15 వార్షిక ప్రణాళిక (1966-97) 6625. 40 73.30 కక నాల్లవ ప్రణాళిక 15778.80 270.20 మ ఐదవ (ప్రణాళిక 89426.20 1150.00 2.9 వార్షిక ప్రణాళిక (1977-80) 12176.50 868.80 తె0 ఆరవ (ప్రణాళిక 97500.00 248840 2.6 ఏడవ ప్రణాళిక 18000000 4229.50 28 వార్షిక ప్రణాళిక (1990-92) 183885.00 800.10 22 ఎనిమిదవ (ప్రణాళిక 484100.00 10500.00 ద్రెడ్ష పట్టణ రంగ సంస్కరణలు :

(ప్రపంచవ్యాప్త పరిణామమైన పట్టణీకరణ (ప్రక్రియలో భారతదేశం కూడా ఒక భాగమే. ప్రపంచ జనాభాలో సగానికి సగం నగరాలు, పట్టణాల్లో నివసిస్తోంది. 2001 జనాభా లెక్కల (ప్రకారం భారతదేశంలో 27.8 శాతం జనాభా (285 కోట్లు) పట్టణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తోంది.

ప్రస్తుతం స్టూల జాతీయ ఉత్పత్తికి (00%) పట్టణ రంగం 50 నుండి 60 శాతం సమకూర్చగలదని అంచనా వేయడం గమనార్హం. ఈ నేపథ్యంలో కేంద్ర పట్టణాభివృద్ధి, పేదరిక నిర్మూలన మంత్రిత్వ శాఖ విధాన (ప్రకటనల్లో పట్టణ ప్రాంతాల ఉత్పాదకత

కే5్‌

ప్రాధాన్యతను 'నంతరించుకుంది. ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధికి చోదకాలుగా వ్యవహరించడానికి నగరాలకు అపరిమితమైన సామర్ధ్యం ఉంది. ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టించడమే కాకుందా భారీ ఆర్థిక వ్యవస్థలతో అపారమైన సంపదను దేశానికి అందించగల శక్తి నగరాలకు ఉంది. పట్టణ ప్రాంతాల ఉత్సాదకతతో దేశ ఆర్ధిక ప్రగతిని మెరుగుపరచాలంటే నగరాలను ప్రపంచ స్థాయిలో తీర్చిదిద్దాల్సిన అవసరముంది. పట్టణాలు, నగరాల ఉత్పాదకతే ఆర్థిక ప్రగతి, పేదరిక నిర్మూలనా కృషిని ఎక్కువగా నిర్ధారిస్తుంది. భారతీయ నగరాలు ప్రగతిని, ఉత్పాదకతను సాధించాలంటే ప్రపంచ స్థాయి పట్టణ వ్యవస్థను రూపొందించడం తప్పనిసరి. ఈ వ్యవహారంలో సామర్ధ్యం పెంపుదల, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలకు నిధులను సమకూర్చడం, సేవలను పంపిణీ చేయడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

నిధుల కొరత

1996లో సమర్పించబడిన జాతీయ మౌలిక సదుపాయాల నివేదిక ప్రకారం 1996 - 2006 దశకంలో సంవత్సరానికి సగటున 28,086 కోట్ల రూపాయలు పెట్టుబడితో పట్టణ ప్రాంతాల్లో నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం, రహదారులు తదితర మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి వపరచాల్సిన అవసరం ఉంది. అయితే ఆ మేరకు నిధులు అందుబాటులో లేవు.

ఈ ప్రతిబంధకాలు, సవాళ్లను అధిగమించేందుకు కేంద్ర పట్టణాభివృద్ధి, పేదరిగ నిర్మూలనా మంత్రిత్వ శాఖ వ్యవస్థాగత, ఆర్థిక, పెట్టుబడి సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టింది ₹4వ రాజ్యాంగ సవరణగా (1992) ప్రఖ్యాతిగాంచిన తొలి విడత పట్టణ రంగ సంస్కరణ స్థానిక సంస్థల సూత్రాలను గుర్తించి, పట్టణ పురపాలక, నగర పాలక సంఘాలను కేంద్ర ఆర్థిక కమిషన్‌ (0౭౧౦6 2షజ009 య్యిశమయంి) , రాష్ట్ర అర్ధిక కమిషన్‌ల ద్వారా ఆర్థికంగా బలోపేతం చేసేందుకు ఏర్పాట్లు చేసింది. ఈ స్థానిక సంస్థలను బలోపేతం చేసేందుకు మలి విడత సంస్మరణ కూడా ప్రవేశపెట్టింది. గత దశాబ్దంలో నికర పెట్టుబడులను ఆకర్షించడంలో స్థానిక సంస్థలు ఎదుర్కొంటున్న అడ్డంకులను తొలగించడంలో గణనీయమైన ప్రగతిని సాధించారు.

నిధుల సమీకరణ - కృషి

1996 ఆగస్టులో కేంద్రప్రభుత్వం “పట్టణాభివృద్ధి ప్రణాళికల రూపకల్పన - అమలు పేరిట కొత్త మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించి వాటి ఆమోదం కోసం రాష్త్ర ప్రభుత్వాలకు జారీ చేసింది. ఇతర అంశాలతో పాటు ఈ మార్గదర్శక సూత్రాలు నిధుల సమీకరణకు వినూత్న పద్ధతుల్ని సూచిస్తాయి. నూతన ఆర్థిక విధానం నేపథ్యంలో ప్రణాళిక, బడ్జెట్‌ కేటాయింపులను తగ్గించి వేసి, ద్రవ్యలోటు కారణంగా వాటిని క్రమంగా ఉపసంహరించుకోవాలని సూచించబడింది. ప్రణాళిక, బడ్జెట్‌ కేటాయింపులన్నవి దేశంలో

16

1991 వరకు సాంప్రదాయబద్దంగా కొనసాగుతూ వచ్చాయి. ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత సబ్సిడీలను కుదించివేశారు. పట్టణాభివృద్ధి ప్రణాళికలు, పథకాలను వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకమైన రీతిలో రూపొందించాలని, అందుకు మౌలిక సేవలను, ప్రాంతీయాభివృద్ధి పధకాలను ప్రవేశపెట్టాలని సూచించబడింది. అదనపు పన్నులను విధించి రాబడి - వ్యయానికి మధ్య ఉన్న తేడాలను పూడ్చటం ద్వారా పై లక్ష్యాన్ని సాధించవచ్చు. భూమిని ఆదాయ వనరుగా వినియోగించడం, అస్తేతర పన్నుల పెంపు, 'సేవల కల్పనలో ప్రభుత్వ - (మైవేటు భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించడంలాంటి నూతన పద్దతుల్లో నిధుల సమీకరణ జరగాలి. రెండో దశ సంస్కరణలు

నియంత్రణా వ్యవస్థ

పురపాలక సంఘాల స్థాయిలో నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం ల్లాంటి మౌలిక సేవలను అందించేందుకు (పైవేటురంగ భాగస్వామ్యాన్ని (ెట్టబడుల రూపంలో) ఆశించినపుడు వినియోగదారులు, ముఖ్యంగా పేద - బడుగు వర్గాల, ప్రయోజనాలు కాపాడేందుకు, పర్యావరణ సమతుల్యాన్ని పరిరక్షించేందుకు ఒక నియంత్రణా వ్యవస్థ చాలా అవసరం. కేంద్రీకృత వ్యవస్థ నుండి వికేంద్రీకరణ స్థాయి వరకు అనేక నియంత్రణ నమూనాలు ఉన్న కారణంగా జాతీయ స్థాయిలో మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించి దేశవ్యాప్తంగా సుస్థిరమైన నియంత్రణా వ్యవస్థను నెలకొల్పుతారు. అలాగే (ఫైవేటురంగ భాగస్వామ్యంతో, పట్టణ పరిశోధన సంస్థల సహకారంతో సరైన శిక్షణా కార్యక్రమాన్ని నియంత్రణాధికారులకు సామర్ధ్య సహకారాన్ని కూడా జాతీయ స్థాయిలో అభివృద్ధిపరుస్తారు.

నమూనా చట్టం

పట్టణ రంగంలో మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధిపరచడంలో పైవేట్‌రంగ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ఒక నమూనా చట్టాన్ని రూపొందించే ప్రక్రియను కేంద్రప్రభుత్వం ప్రారంభించింది. ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న చట్టాలు కొన్ని (కైవేటొరంగ భాగస్వామ్యానికి ప్రతిబంధకంగా ఉండటంతో నమూనా చట్టాన్ని రూపొందించక తప్పడం లేదు. ఒక నమూనా మున్సిపల్‌ చట్టాన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు సిఫార్సు చేస్తారు. అందులో మున్సిపల్‌ చట్టాల సవరణ, సరళీకరణ ఉంటాయి. భారీగా నిధులు సమీకరించేందుకు తగిన ఏర్పాట్టు, డ్రైవేట్‌రంగ (ఫ్రవేశాన్ని అనుమతించడం, బకాయిలు చెల్లించని వినియోగదారులను శిక్షించే (ఆర్ధికంగా) అధికారాన్ని సేవల కల్పనా సంస్థలకు కట్టబెట్టటం తదితర చర్యలను కూడా అందులో సూచిస్తారు.

క్ష?

పురపాలక జమాబంచ్‌ీ వ్యవస్థ (40%0021 తంంంళ608 రంల) :

ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న పురపాలక జమాబందీ వ్యవస్థ లోపభూయిష్టమైనది. ఒక పురపాలక సంస్థ ఆర్థిక పనితీరును విశ్లేషించదానికి అవసరమైన సమాచారాన్ని అది ఏ మాత్రం ఇవ్వలేదు. అందుకు తోడు నగదు - ఆధారిత ఏక స్థాయి జమా ఖర్చుల వ్యవస్థలో చాలా లోపాలున్నాయి. ఆ కారణంగా ఆస్తుల దుర్వినియోగం జరుగుతోంది. లాభ-నప్పాల నివేదికలు, బ్యాలన్స్‌ షీట్ల రూపకల్పన జరగడం లేదు. అందుకే జంటపద్దు జమా ఖర్చుల వ్యవస్థ అవసరమని గుర్తించబడింది. ఆ విధంగా విశ్వసనీయమైన, విపులమైన ఆర్థిక నివేదికలను తయారు చేసేందుకు అవకాశం ఉంటుంది. ఈ నివేదికలు కూడా తదుపరి పరిశీలన, విచారణకు లోబడి ఉంటాయి. అలాంటి వ్యవస్థను అమలులోకి తేవలసిన అవసరాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం గుర్తించింది.

యు.ఎస్‌. ఎయిడ్‌ సోదర సంస్థ అయిన “ఆర్థిక సంస్థల సంస్కరణ - విస్తరణ పథకం” (2820111 10966003 లంగా 206 కలుజం101 వరల! (యీ) సహకారంతో ఈ వ్యవస్థను రూపొందించడానికి ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. అందులో భాగంగానే భారత చార్చర్డ్‌ అకౌంటెంట్ల సంస్థ (12510148 01 6%241ట406ే ఉంంంలంళాట 00 10612) అక్టోబర్‌ 2002లో జమాబందీ, ఆర్ధిక నివేదికలను తయారుచేయడానికి అవసరమైన సాంకేతిక మార్గదర్శక సూత్రావళిని పురపాలక సంఘాల కోసం రూపొందించింది. ప్రభుత్వ ప్రైవేట్‌ రంగ భాగస్వామ్యానికి మార్గదర్శక సూత్రాలు :

మౌలిక నదుపాయాలు, సేవలను మెరుగుపరిచేందుకు (డైవేట్‌ రంగాన్ని భాగస్వామ్యం చేయడానికి అనువుగా మార్గదర్శక సూత్రాలను కేంద్ర వ్రభుత్వం రూపొందిస్తుంది. పారదర్శక రీతిలో ఆయా (ప్రైవేట్‌ సంస్థల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీని (ప్రోత్సహించేందుకు ఆ మార్గప్‌ర్భక సూత్రాలు ఉపయోగపడగలవు. అలాగే వినియోగదారులను కాపాడటమే కాకుండా భాగస్వామ్య (ప్రక్రియను నీతిఐద్ధంగా తీర్చిదిద్దేందుకు అవి తోడ్పడగలవు. ఆ విధంగా (వ్రభుత్వ - (పైవేట్‌ రంగ భాగస్వామ్య (వ్రక్రియను రూపొందించడంలో పురపాలక సంఘాలకు కేంద్ర మార్గదర్శక సూత్రాలు సహాయపడగలవు. భాగస్వామ్య ప్రక్రియను ఫిలిప్పైన్స్‌లో అమల్లో ఉన్న 80” (30114-006116-120916) పద్ధతి లేదా దక్షిణాఫ్రికాలో ఆ దేశ ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తున్న ప్రభుత్వ - ప్రైవేట్‌ భాగస్వామ్య పద్ధతి ఆధారంగా రూపొందించే అవకాశాలున్నాయి.

న్‌ు ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలు

విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడి (08 90166 10౪ఆజయిలు౮ :

అంతకుముందు విదేశీ పెట్టుబడుల ప్రోత్సాహక మండలి (016180 1076500601

18

50౧0400 కెంజ6) పట్టణ మౌలిక సేవల రంగంలో విదేశీ పెట్టుబడిని ప్రాధాన్యత క్రమంగా (0186 10 01:9 92313) అనుమతించేది. అయితే పట్టణ మౌలిక సదుపాయాల కల్పనా రంగంలో విదేశీ పెట్టుబడులపై ఉన్న పరిమితులను కేంద్ర (ప్రభుత్వం ఎత్తివయడంతో పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. ఇపుడు విదేశీ పెట్టుబడుల ప్రోత్సాహక మండలితో పాటు రంగాల వారీగా ఉన్న మార్గదర్శక సూత్రాల ఆధారంగా పెట్టుబడులను అనుమతిస్తున్నారు. శివారు ప్రాంతాల్లో నివాస సముదాయాలను (10౪09119) సమగ్రంగా అభివృద్ధిపరచేందుకు విదేశీ పెట్టుబడులకు అనుమతినిస్తూ ఇప్పటికే మార్గదర్శక సూత్రాలు వెలువడ్డాయి. వాటిలో గృహ నిర్మాణం, నిర్మాణ సామగ్రికి సంబంధించిన అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. విదేశీ ఆర్థిక సహాయం:

స్వాతంత్రానంతరం నుండి నేటివరకు విదేశీ ఆర్థిక సహాయంతో ప్రవేశపెట్టిన పట్టణ రంగ పథకాల స్తూల వ్యయం 280 కోట్ల డాలర్లు ఈ పథకాలను విశ్లేషిస్తే మనకు బోధపడేది ఏమిటంటే కార్యక్రమ దృక్పథం కంటే పథకాలవారీ దృక్పథం అవసరం. ఆ విధంగా విదేశీ పెట్టుబడులు లేదా విదేశీ ఆర్థిక సహాయాన్ని ఆకర్షించడానికి అవకాశాలు మెరుగవుతాయి. అలాగే బహుళ రుణదాతల వ్యవస్థను ప్రోత్సహించడం, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాల రంగాన్ని అభివృద్ధిపరిచేందుకు స్థానికంగా అందుబాటులో ఉండే నిధులను తక్కువ వడ్డీపై సమీకరించడం అవసరమని కూడా పై విశ్లేషణ సూచిస్తోంది.

పన్నురహిత మున్సిపల్‌ బాండ్లు

బెంగుళూరు, అహ్మదాబాద్‌, లూధియానా, నాగ్‌పూర్‌, నాసిక్‌, మదురైలాంటి కొన్ని నగర పాలక సంస్థలు పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరిచేందుకు మున్సిపల్‌ బాండ్లను విజయవంతంగా ప్రవేశపెట్టాయి. మున్సిపల్‌ / స్థానిక సంస్థలు జారీ చేసే బాండ్లపై పన్నును మినహాయిస్తూ కేంద్ర (ప్రభుత్వం విధాన (ప్రకటన చేసింది. ఈ విషయంలో పట్టణాభివృద్ధి మంత్రిత్వశాఖ 8.2.2001న మార్గదర్శక సూత్రాలను జారీ చేసింది. వాటి ఆధారంగా బాండ్ల జారీ, నిధుల సమీకరణను నియంత్రిస్తారు. మార్గదర్శక సూత్రాలను అనుసరించి కొత్తగా మౌలిక సదుపాయాలను సృష్టించేందుకు అవసరమైన నగదు పెట్టుబడిని మున్సిపల్‌ బాండ్లు జారీ చేయడం ద్వారా సమీకరించవచ్చు. అలా సమీకరించిన నిధులతో ఉన్న వ్యవస్థలను కూడా మెరుగుపరచవచ్చు. రూ. 100 కోట్ల విలువ చేసే బాండ్లను జారీ చేయడానికి అహ్మదాబాద్‌ నగర పాలక సంస్థకు అనుమతి లభించింది. ఈ బాండ్లపై ఎలాంటి పన్ను విధించరు. అలాగే పన్ను రహిత బాండ్ల ద్వారా రూ. 82.50 కోట్లను

న!

సమీకరించడానికి హైదరాబాద్‌ నగర పాలక సంస్థకు కూడా అనుమతినిచ్చారు. పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలకు సమీకృత పెట్టుబడి (00168 [122204౫2 [0౯ 091య౨! కైంసటిరాలంటుంల:

నగర, పట్టణ పురపాలక సంస్థలు సాంప్రదాయబద్ధంగా సబ్సిడీ నిధులపై ఆధారపడి పట్టణ మౌలిక సేవలు అందించేవి. దీనివల్ల వినియోగదారుల నుండి యూజర్‌ ఛార్జీలను వసూలు చేయడానికి అవరోధం ఏర్పడింది. అలాగే సమర్ధవంతమైన అమలు '్రక్రియ నిర్వహణ కొరవడ్డాయి. రాబడికి, వ్యయానికి మధ్య భారీ అంతరం ఉండటంతో మార్కెట్‌ నుండి నిధులను సమీకరించడం నేడు అనివార్యంగా కనిపిస్తోంది. అయితే మార్కెట్‌ నుండి నిధులు సేకరించాలంటే నగర, పట్టణ పాలక సంస్థలకు ఆర్థిక క్రమశిక్షణ, రుణ అర్జత మెరుగ్గా ఉండాలి. మన అనుభవం బట్టి బోధపడేదేమిటంటే కేవలం మహా నగర పాలక సంస్థలే మార్కెట్‌లో అందుబాటులో ఉన్న నిధులను సమీకరించే స్థితిలో ఉన్నాయి. మధ్యతరహా, చిన్నతరహా పట్టణ పురపాలక సంస్థలు తమ బలహీనమైన ఆర్థిక పరిస్థితి కారణంగా మార్కెట్‌ నుండి నిధులను సమీకరించే పరిస్థితిలో లేవు. అలాగే వాటికి ఆచరణయోగ్యమైన, లాభదాయకమైన పథకాల (ప్రతిపాదనలు సిద్ధం చేసే సామర్ధ్యం కూడా చాలా తక్కువ. ఈ కారణంగానే వాటికి నిధులను సమకూర్చేందుకు రాష్ట్ర స్థాయిలో సమీకృత పెట్టుబడి వ్యవస్థను నెలకొల్పే ప్రతిపాదనను పరిశీలిస్తున్నారు. ఈ వ్యవస్థ లక్ష్యం మధ్య, చిన్నతరహా పురపాలక సంస్థలకు పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను పెంపొందించేందుకోసం స్టానిక మార్కెట్‌ నుండి చౌకగా నిధులను సమీకరించేలా సమర్ధవంతమైన దిశా నిర్జేశాన్ని కల్పించడం. మౌలిక సదుపాయాలపై వ్యయానికి కొత్త వ్యవన్థాగత ఏర్పాట్లను ప్రవెశపెట్టడం. కగర పునర్వవస్థ్‌కరణ :

నగరవ్యాప్త సంస్కరణలను కూడా భారత (ప్రభుత్వం (ప్రోత్సహిస్తోంది. పునః వ్యవస్థీకరణకు ఊతమిస్తోంది. ఆ విధంగా నగరాలు పాలన వ్యవహారాలను సమర్ధవంతంగా నిర్వపొంచేలా చేస్తోంది. అభివృద్ధికి అవసరమైన నిధులను ఆయా మార్జ్దాలలో నమీకరించుకునేలా వాటిని తీర్చిదిద్దుతోంది. వాటి రుణ అర్హతను పెంపొందిస్తోంది. దీర్ణకాలిక పథకాల ద్వారా మౌలిక సదుపాయాల్లో పెట్టుబడులను ఆకర్షించి, పేదరిక నిర్మూలనా కార్యక్రమాలు అమలు చేసేలా నగరాల సామరాన్ని మెరుగుపరుస్తోంది.

అయితే నగరవ్యాస్త సంస్కరణలు, పునః వ్యవస్థీకరణ వల్ల అభివృద్ధి దశలో భారీ న్థాయిలో నిధులను వ్యయం చేయాల్సి ఉంటుంది. నగరాలే ఈ ఖర్చును భరించాలంటే సంస్కరణలు ఆలస్యమై వాటిని అమలు చేయడం చాలా కష్టమవుతుంది. ఈ ప్రతికూల అంశాన్ని కొంతవరకు నివారించేందుకు పట్టణాభివృద్ధి మంత్రిత్వశాఖ పనితీరుతో ముడిపడ్డ నగర కార్యనిధిని (16 యయెణం కొయి ఏర్పాటు చేయాలని యోచిస్తోంది. ఈ నిధి నగర స్థాయిలో ఆర్థిక సంస్కరణ కార్యక్రమాలకు సహాయకారిగా ఉంటుంది. ఈ నిధి నుండి

వం

వనరులను గ్రాంట్లుగా మంజూరు చేస్తారు. కాని నగరాలు కూడా అంతే మొత్తంలో కేటాయింపులు చేయాల్సి ఉంటుంది. నగరాలు నిధులను సమకూర్చలేని పక్షంలో సంబంధిత రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలే ఆ బాధ్యతను తీసుకోవలసి ఉంటుంది. పోటీ ఆధారంగానే కేంద్ర నిధులు అందుబాటులో ఉంటాయి. అర్జన్‌ అకాడమీ ఏర్పాటు :

నగర పట్టణ పాలనా వ్యవహారాలపై సమగ్ర అవగాహన ఉన్న కేంద్రంగా అర్బన్‌ అకాడమీని తీర్చిదిద్దాలని భావిస్తున్నారు. ముఖ్యంగా పట్టణ ప్రాంత నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం, పట్టణ రవాణా, పట్టణ పాలన, పురపాలక పెట్టుబడి తదితర అంశాలపై అర్బన్‌ అకాడమీ దృష్టిసారిస్తుంది. ఆదర్శవంతమైన పట్టణ ప్రణాళిక కేంద్రంగా అర్బన్‌ అకాడమీ ఉండగలదు. దేశ, విదేశాల నుండి వచ్చే నిపుణులు కొత్త లే-బెట్‌లతో, భవన నిర్మాణ సామగ్రితో ప్రయోగం చేయడానికి అవకాశం ఉంటుంది. పట్టణ స్వరూపం, చారిత్రక కట్టడాల పరిరక్షణను విభిన్న పద్ధతులలో చేపట్టవచ్చు. పురపాలక వ్యవహారాలపై మంచి పట్టు ఉన్న ఇతర సంస్థలో కూడా అర్బన్‌ అకాడమీకి విసృత సంబంధాలు ఉంటాయి. ఆ విధంగా అన్ని రకాల శిక్షణ, సామర్ధ్య పెంపు కార్యక్రమాలను సమన్వయం చేయడానికి, నూతన నిర్వహణ వేదికల (ఢజారా 2కొంంజాణు6 కౌయిణం) ప్రయత్నాలను ప్రోత్సహించడానికి వీలు పడుతుంది, ముగింపు :

చివరికి మనకు అర్ధమయ్యేదేమిటంటే దేశంలో 1991 - 92 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రవేశ పెట్టబడిన నూతన ఆర్థిక విధానం (127 200౧0౫౦ ౩యం్నగి పట్టణ రంగంలో కూడా నూతన ప్రక్రియలను ఆవిష్కరించింది. ముఖ్యంగా పట్టణ మౌలిక సదుపాయ పథకాల్లో ఫ్రైవేట్‌ రంగ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించే ఎన్నో కార్యక్రమాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఈ కార్యక్రమాలను చివరి దాకా తీసుకెళ్లాల్సి ఉంది. పదవ పంచవర్న ప్రణాళికా కాలంలో నూతన సంస్మరణ చర్యలను అమలు చేసేందుకు ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. వాటివల్ల దేశంలో పట్టణ రంగ మౌలిక సదుపాయాల్లో పడిపోతున్న ప్రమాణాలను నిలువరించి, వాటికి ఒక నిర్దిష్ట రూపం ఇవ్వాలని మేము ఆశిస్తున్నాము.

వై

అలి పట్టణ మురికివాడల స్పితిగతులపై పత్రికా ప్రకటన (2002) ఏ ధలు జాతీయ నమూనా సర్వీస౦స్ల, కేంద్ర ను నమూనా సర్వస౦స్థ, 60ద్ర గణా౦కాలు = కార్యక్రను మలు మంత్రిత్వ శాఖ, భారత ప్రభుత్వం పత్రిక సమాచార బృందం భారత ప్రభుత్వం మార్చి 8, 2004 పత్రికా ప్రకటన పట్టణ నురికివాడల స్థితిగతులు (2002)

కేంద్ర గణాంకాలు - కార్యక్రమ అమలు మంత్రిత్వ శాఖ, భారత ప్రభుత్వం, విభాగమైన జుతీయ నమూనా సర్వే సంస్థ (2602. కనాయం మూశ్చా' రూజు దుం 0౬90)) జూలై 2002- డిసెంబర్‌ 2002 మధ్య కాలంలో మురికివాడల పరిస్థితిపై దేశవ్యాప్తంగా జరిపిన సర్వే నివేదికను విడుదల చేసింది. సర్వే అవసరాల కోసం మురికివాడను జనసాంద్రత ఎక్కువగా ఉన్న నివాస (ప్రాంతంగా, తాత్కాలిక గృహాలు, నీటి సరఫరా, పారిశుధ్య సౌకర్యాలు లేని అపరిశుభ్ర ప్రాంతంగా నిర్వచించారు. అలాంటి ప్రాంతంలో కనీసం 20 కుటుంబాలైనా నివసిస్తే దానిని “గుర్తించని మురికివాడగా పరిగణిస్తారు. సంబంధిత పురపాలక, నగర పాలక సంస్థలు, స్థానిక సంస్థలు లేదా అభివృద్ధి అధికారులు గుర్తించిన ప్రాంతాలను “గుర్తించని” మురికివాడలుగా వ్యవహరిస్తారు. సర్వే కోసం కేవలం పట్టణ (ప్రాంత మురికివాడలనే పరిగణనలోకి తీసుకున్నారు.

2. విద్యావేత్తలు, పరిశోధకులు, అనుభవజ్ఞులైన ప్రభుత్వ గణాంక అధికారులతో కూడిన నిపుణుల బృందం శాస్త్రీయమైన పద్ధతిలో దేశవ్యాప్తంగా 3,538 పట్టణ నివాస ప్రాంతాలను ఎంపిక చేసింది. ఆ ప్రాంతాల్లో నిర్వహించిన సర్వేలో 692 మురికివాడలను గుర్తించారు. మురికివాడలు ఏర్పడ్డ ప్రాంతం, అందులోని రహదారులు, ప్రధాన రహదారితో

౭

జత చేసే మార్గం, విద్యుత్‌ సరఫరా, తాగునీటి వసతి, మురికి కాలునలు, ద్రైనేజీ, చెత్త వినర్ధన తదితర మౌలిక వనతుల విషయంలో మురికివాడల వరిన్ఫితి ఏమిటని తెలుసుకోవడమే ఈ సర్వే ప్రధాన లక్ష్యం. అలాగే, గత ఐదేళ్ళ కాలంలో మౌలిక వసతుల్లో వచ్చిన మార్పులు, మార్పునకు దోహదం చేసిన సంస్థపై (ఒకవేళ మార్పులు వచ్చి ఉంటే) కూడా సమాచారం సేకరించారు.

8. ఈ సర్వే ఫలితాలను బట్టి దేశవ్యాప్తంగా పట్టణ ప్రాంతాల్లో 52,000 మురికివాడలు, అందులో 80 లక్షల పట్టణ (ప్రాంత కుటుంబాలు నివసిస్తున్నట్లు అంచనా వేశారు. అంటే దేశంలో పట్టణ (ప్రాంత కుటుంబాట్లో 14 శాతానికి పైగానే మురికివాడల్లో నివసిస్తున్నాయని భావించాలి. మహారాష్ట్రలో అత్యధిక సంఖ్యలో (82 శాతం) మురికివాడ లున్నాయి. తర్వాతి స్థానాల్లో పశ్చిమ బెంగాల్‌ (16 శాతం), ఆంధ్రప్రదేశ్‌ (16 శాతం) ఉన్నాయి.

9. జనవరి - జూన్‌ 1998 మధ్య కాలంలో జాతీయ నమూనా సర్వే సంస్థ జరిపిన ఇలాంటి అధ్యయనంలో పట్టణ ప్రాంత మురికివాడలు 56,000 వరకు ఉండవచ్చని అంచనా వేశారు. వాటిలో 60 లక్షల కుటుంబాలు నివసిస్తున్నాయని లెక్కవేశారు.

10. మౌలిక వసతులకు సంబంధించి ప్రస్తుత సర్వే కనుగొన్న కొన్ని అంశాలను దిగువన ఇవ్వడమైనది.

1 గుర్తించిన మురికివాడలో సగటున 205 కుటుంబాలు నివసిస్తున్నాయి. గుర్తించని ముదికివాడల్లో ఈ సంఖ్య 112గా ఉంది.

(గ సంబంధిత పురపాలక, నగర పాలక సంస్థలు, స్థానిక సంస్థలు లేదా అభివృద్ధి అధికారుల వ్యవస్థలు మురికివాడలను సగానికిపైగానే గుర్తించాయి. అయితే వాటిలో 65 శాతానికి పైగా కుటుంబాలు నివసిస్తున్నాయి.

(ఇ) గుర్తించిన మురికివాడల్లో నివసిస్తున్న కుటుంబాల శాతం జాతీయ సగటు (65) కంటే ఎక్కువగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ మహారాస్త్ర మధ్యప్రదేశ్‌, పంజుబ్‌, కర్టాటకలలో నమోదైంది.

(౧) స్థానిక సంస్థలు, ప్రభుత్వ తదితర సార్వజనిక 23యె0) స్థలాల్లోనే సుమారు 65 శాతం మురికివాడలు వెలిశాయి.

౧౧ మురికివాడల్లో తాగునీటి ఆధారం చాలా వరకు కొళాయి లేదా బోరు సౌకర్యం ఉంది. గుర్తించిన మురికివాడల్లో దాదాపు అన్ని చోట్లా (99 శాతం) విద్యుత్‌ సరఫరా ఉంది. అయితే గుర్తించని (౧0 - 1068 మురికివాడల్లో 84 శాతం చోట్లే విద్యుత్‌ సరఫరా ఉంది. గుర్తించిన మురికివాడల్లో 71 శాతం పక్కా రోడ్డు ఉన్నాయి. అదే గుర్తించని మురికివాడల్లో 37 శాతం ప్రాంతాంళ్లోనే పక్కా రోడ్డు వెలిశాయి.

ల!

(గ) సుమారు 73 శాతం గుర్తించిన మురికివాడలు, 55 శాతం గుర్తించని మురికివాడలు వాహనాలు రాకపోకలు సాగించగల రహదారులతో జత చేయబడ్డాయి, కేవలం 17 శాతం గుర్తించిన మురికివాడలు, సుమారు 51 శాతం గుర్తించని మురికివాడలు ఎలాంటి మరుగుదొడ్డి సదుపాయం లేకుండా ఉన్నాయి. సుమారు 66 శాతం గుర్తించిన, 85 శాతం గుర్తించని మురికివాడలు సెస్టిక్‌ ట్యాంకు లేదా ఫ్లష్‌ మరుగుదొడ్లు కలిగి ఉన్నాయి. సుమారు 17 శాతం గుర్తించిన, 9 శాతం గుర్తించని మురికివాడల్లో భూగర్భ డైనేజ్‌ వ్యవస్థ ఉంది. భూగర్భ మురికి కాలువలు 30 శాతం గుర్తించిన మురికివాడల్లోనూ, 15 శాతం గుర్తించని మురికివాడల్లో ఉన్నాయి. సుమారు 79 శాతం గుర్తించిన, 42 శాతం గుర్తించని మురికివాడల్లో వారానికోసారి ప్రభుత్వ సంస్థ (ఏజెన్సీ) ఒకటి చెత్తను సేకరించే వ్యవస్థ (ఏర్పాటు) ఉంది.

(౧ గత ఐదేళ్ళలో కొన్ని మౌలిక వసతులకు సంబంధించి మురికివాడల పరిస్థితిలో వచ్చిన మార్పుపై ఈ సర్వేలో సమాచారాన్ని సేకరించారు. ఈ మౌలిక వసతుల్లో రహదారులు, నీటి సరఫరా, విద్యుత్‌ సరఫరా, మరుగుదొద్దు, మురికి కాలువలు, దైనేజ్‌, చెత్త తొలగింపు ఉన్నాయి. తమ ప్రాంతంలో గత ఐదేళ్లలో మౌలిక వసతుల్లో వచ్చిన మార్పులకు (ప్రభుత్వమే మూలాధారమని మెజారిటీ మురికివాడలు అభిప్రాయపడ్డాయి.

క!

మురికివాడలపై జాతీయ ముసాయిదా విధానం లక్ష్యాలు :;

1. మురికివాడల అభివృద్ధి, ప్రగతికి గల అవకాశాలు, మురికివాడలలోని నివాస గృహాలు, అందులో నివసించే సముదాయాలను పట్టణ ప్రాంతంతో అనుసంధానం తదితర అంశాలపై ప్రజలలో, ప్రభుత్వంలో అవగాహన పెంచడం.

2. మురికివాడల అభివృద్ధిని నిరంతర వ్రక్రియగా తీర్చిదిద్దే దిశగా చట్టపరమైన, విధానపరమైన వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడం.

3. విధాన లక్ష్యాలను ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా అమలు చేసేందుకు లబ్టిదారులందరినీ భాగస్వాములను చేస్తూ ఒక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం.

మార్గదర్శక సూత్రాలు :

1. మురికివాడలు పట్టణ [ప్రాంతాల్లో అంతర్భాగం. తమ (శ్రమ ద్వారా, చిన్న తరహా ఉత్పత్తుల ద్వారా అవి పట్టణాల ఆర్థిక వ్యవస్థకు గణనీయంగా తోచ్చాటును అందిస్తాయి. కనుక, సామర్ధ్యం పెంపు, అభివృద్ధి దృక్పథాన్ని అన్ని మురికివాడల్లో ప్రవేశపెట్టేందుకు ఈ విధానం ప్రోత్సాహాన్ని అందిస్తుంది. సాధారణంగా ఈ విధానం మురికివాడల తొలగింపును ప్రోత్సహించదు. అయితే కొన్ని ప్రత్యేకమైన సందర్భాల్లోనే మురికివాడల తరలింపును సిఫార్సు చేస్తుంది. అది కూడా పునరావాసం, పునిపరిష్మారంపై ఉన్న మార్గదర్శక సూత్రాలను కఠినంగా అమలు చేసిన తర్వాతే (సెక్షన్‌-సి, 4ఎ పేరా చూడండి)

ఏ. అనధికారికంగా వెలసిన నివాస ప్రాంతాలలో మౌలిక సేవలు, నసతులు కనీన స్థాయిలోనైనా కల్పించాలి అనే మౌలిక సూత్రాన్ని ఈ విధానం పాటిస్తుంది. అందుకు భూ పరిమితి లేదా వివాదాలు, నివాస హోదా అడ్డంకి కాజులవు.

8. సామాజిక - ఆర్థికాభివృద్ధికి రూపొందించే ప్రణాళికల లక్ష్యం, మురికివాడలు లేని నగరాలు కావాలి. ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే పట్టణాభివృద్ధి (ప్రక్రియలను పునః సమీక్షించాలి. ఆ విధంగా పట్టణాలు, నగరాలను పూర్తి ప్రజాస్వామిక, ఆర్థిక ఉత్పాదక,

225

సమసమాజ, పర్యావరణ సమతుల్య, ఘనమైన సాంస్కృతిక కేంద్రాలుగా తీర్చిదిద్దాలి.

4. సమానత్వం, న్యాయసమ్మతమైన సంపద పంపిణీపై పట్టణాభివృద్ధి ప్రక్రియలు ఎక్కువగా దృష్టిని కేంద్రీకరించాలి. దీని అర్ధం సమతుల్యమైన, సమానమైన, నిలకడయైన అభివృద్ధి సాధించడానికి తగిన విధానాలను, ప్రక్రియలను రూపొందించాలి. పట్టణ ప్రాంతాల ప్రణాళికాబద్ధమైన ప్రగతిని ఈ విధానం సమర్ధిస్తుంది. అందులో మురికివాడలు, అనధికార నివాస సముదాయాలు అంతర్భాగం కావాలి. విశాల జనహితంలో కార్యక్రమాలను చేపట్టాలి, (ప్రజా ప్రయోజనాలను కాపాడాలి.

5. తక్కువ ఆదాయం గల వర్గాలకు అధిక జనసాంద్రతను తట్టుకోగల నివాస ప్రాంతాలను (అభివృద్ధి పరచినవి) నిరంతరం అందుబాటులోకి తేవడం ద్వారా మురికివాడలు, అనధికార నివాస ప్రాంతాల విస్తరణను నివారించాలి. వ్యవస్థాగత, ప్రణాళికాబద్ధమైన, ఆర్థికపరమైన వ్యవస్థను రూపొందించి పట్టణ (ప్రాంతాల్లో నిరుపయోగంగా ఉన్న భూములను అభివృద్ధి పరచాలి. విశాల జనహితంలో భవిష్యత్‌ అవసరాల కోసం కొంత భూమిని పరిరక్షించాలంటే భూమిపై యాజమాన్య హక్కు గల సంస్థలు సమర్ధవంతమైన రక్షణ చర్యలు తీసుకోవాలి.

6. మురికివాడల అభివృద్ధి ప్రతిభావంతంగా ఉండాలంటే పట్టణ పాలక సంఘాలు లబ్టీదారులతో కలసి పనిచేయాలి. అందుకు పేద వర్ణాల సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించాలి. వారి జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచేందుకు చర్యలు ల వనరుల కేటాయింపు, వాటి వినియోగం, సేవల కల్పన, ప్రజాస్వామిక, సమర్ధ, పారదర్శక, లింగవివక్షలేని పట్టణ పాలన అనే మూడు కీలక్ష రంగాల్లో పట్టణ నిర్వహణా వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయాల్సిన అవసరముంది.

(| పట్టణ శ్రామిక శక్తిలో పేదలు ఒక పెద్ద వర్షానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు. స్థూల ఉత్చాదకతకు, లేబర్‌ మార్కెట్‌ సామ్షర్య్యానిక్త విశేషంగా కృషి చేస్తారు. పట్టణ సంపదను సృష్టించడంలో ఈ పేద వర్గాలు పోషించే పాత్రను అన్ని పురపాలక, నగర పాలక సంస్థలు గుర్తించడం చాలా అవసరం. అలాగే వారికి అందుబాటులో ఉండే ధరలతో నివాస స్థలాలు, మౌలిక స్వేలు అందించడానికి కృషి చేయాలి. (ప్రస్తుతమున్న ప్రణాళిక, అభివృద్ధి వ్యవస్థ మురికివాడలను, అనధికార నివాస (ప్రాంతాలను పరిగణనలోకి పున బి ీస్మ్రవిరానంలో మురికివాడలను అది సమస్యాత్మక

రృంచి, వాటిని తొలగించడానికి 'ఉపాధాన్యతనిస్తోంది. సవరించ్చి, వాటిలో ప్రగతిశీల మార్పులు తీసుకురావలసిన అవసరముంది. వ్యవస్థాగత దృక్పథాన్ని మార్చడానికి మరింత నిబద్ధత అవసరం, అందుకు సానుకూలమెన వేఖరి

-. కొవా పేదలకు మౌలిక స్వే లలున వ

నవలను అందుబాటులోక్షి తే స రులు, సామర్య్యాన్ని వ్రజా వనరుల శ్తే వాలి. సముదాయ వన టాయింవులతో అనునంధానం చేయడానికీ

ప్రతిభావంతమైన సమీకరణ అవసరం. పట్టణ (ప్రణాళిక, భూముల యాజమాన్యం (నిర్వహణ), పేదరిక నిర్మూలన, మౌలిక సేవల కల్పన, సామర్థ్యం పెంపులాంటి రంగాలపై ప్రత్యేక దృష్టిని కేంద్రీకరించాలి.

8. ప్రణాళికా రూపకల్పన, సామర్ధ్యం పెంపు, ప్రగతి రంగాలలో సముదాయాలు, పొర సమాజానికి మరింత భాగస్వామ్యం కల్పించాలి. ఈ విధాన వత్రానికి 74వ రాజ్యాంగ సవరణే నేపథ్యం. ఈ విధానాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు సమర్ధవంతంగా అమలు చేసే బాధ్యత మాత్రం రాష్ట్రాలు, పట్టణ, నగర పాలక సంస్థలదే. విధాన లక్ష్యాలను సక్రమంగా అన్వయించి తగు చర్యలు తీసుకోవలసి ఉంది. వికేంద్రీకృత భాగస్వామ్య స్వరూపాలైన వార్డు కమిటీలు, పురపాలక ప్రణాళికా మండళ్ళు ౪టయయ్యిణి ఇజాయం కరుణ) సముదాయ వర్గాలు సూచించే స్థానిక ప్రత్యామ్నాయాలను 74వ రాజ్యాంగ సవరణ స్ఫూర్తితో పరిగణనలోకి తీసుకొని వాటికి అనుగుణంగా అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను చేపట్టాల్సిన అవసరాన్ని ఈ విధానం నొక్కి చెబుతుంది. 12వ షెడ్యూలులో పేర్కొనబడిన విధులను నిర్వర్తించడంలో స్టానిక సంస్థలు ప్రధానమైన పాత్రను పోషించాలని కూడా ఈ విధానం స్పష్టం చేస్తుంది. ఆ విధులు ఈ విధంగా ఉన్నాయి : (1) మురికివాడల అభివృద్ధి - స్థాయి పెంపు (2) పట్టణ సేదరిక నిర్మూలన (3) భూమి వినియోగం కట్టడాల నిర్మాణాన్ని నియంత్రించడం (4) పట్టణ మౌలిక వసతుల కల్పన (5) (ప్రజారోగ్యం, నీటి సరఫరాతో పాటు పారిశుధ్య సేవలు.

9. ప్రభుత్వానికి అవసరం లేని భూములను పట్టణ, నగర సంస్థలకు బదిలి చేయాలని ఈ విధానం సూచిస్తుంది. ఈ సూచనకు 74వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రామాణికం.

అవసరమైన వ్యూహాత్మక జోక్యం (చాడ కదజర్తోం వడలంతతడేరాక) వి

ఓ మురికివాడ / అనధికార నివాస ప్రాంతం నిర్వచనానికి విశాలమైన దృక్పథం. మురికివాడ అనే పదాన్ని వివిధ రాష్ట్రాల చట్టాలు వేర్వేరుగా నిర్వచించినా, 2001 భారత జనాభా లెక్కల నివేదిక (5 ల వతజు మురికివాడను ఈ క్రింది విధంగా నిర్వచించాలని ప్రతిపాదించింది.

(ఎ) ఏ చట్టం కిందనైన ఆయా రాష్ట్ర స్టానిక, కేంద్రపాలిత అధికార యంత్రాంగం గుర్తించిన అన్ని మురికివాడలు, (బి) ఆయా రాష్ట్ర, స్టానిక కేంద్రపాలిత అధికార యంత్రాంగం గుర్తించిన మురికివాడలు. కాని ఏ చట్టం పరిధిలోకి రానివి. రద్లీ నివాస (ప్రాంతం. (స) 300 జనాభా లేదా 60 - 70 గృవాలున్న (అస్థిరమైనవి ద్ధీ నివాస ప్రాంతం లై

మౌలిక సదుపాయం కారవడి, అనారోగ్య పరిస్థితులలో గడిపే ఈ ప్రాంతాలలో సరైన నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం లోపించి ఉండడం.

ఈ క్రింది నిర్వచనం అఖిల భారత స్థాయికి మెరుగ్గా ఉంటుంది :

ఎ) సాధారణంగా అయితే మౌలిక వసతులు కనీస న్థాయిలో కూడా లేని నివాస (ప్రాంతాలు. అవి చట్టబద్ధమైనవి కావచ్చు లేదా అనధికారమైనవి కావచ్చు. అవి పట్టణ ప్రాంతాల మధ్యలోనైనా ఉండొచ్చు లేదా శివారు ప్రాంతాల్లో ఉండొచ్చు. అలాగే పట్టణాలు, పట్టణ శివారలో వెలసిన (గ్రామాలు. యాజమాన్వం,

స్‌! [న కాగి (/ స్ట్‌

భూపరిమితితో నిమిత్తం లేకుండా అన్ని ప్రాంతాలను మురికివాడగా నిర్వవించాలి.

బీ ఆర్థిక, సామాజిక (వైద్య సూచికలతోసహా) కొలబద్ధలను పరిగణనలోకి తీసుకొని మురికివాడలను నిర్వచించాలి. అలాగే భౌతిక పరిస్థితులను కూడా లెక్కలోకి తీసుకోవాలి. ప్రతి రాష్ట్రం, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం ఒక ప్రాంతాన్ని కనీస వసతులు లేని ప్రాంతంగా గుర్తించదానికి తగిన మార్గదర్శక సూత్రాలను జారీ చేయాలి. ప్రతి పట్టణానికి చెందిన పురపాలక సంస్థ అలాంటి [ప్రాంతాలను మురికివాడలుగా గుర్తించాలి.

2. మురికివాడల / అన్గభికార నివాస ప్రాంతాల సమగ్ర నమోదు (0020201625176

1హికంళైంల511010/ 000021 రిా%యిలిటు ;

ఎ) పట్టణ మౌలిక సేవలను అందించేందుకు కనీస వసతులు, సదుపాయాలు లేని (ప్రాంతాలను గుర్తించాలి. . అట్టి ప్రాంతాల సామాజిక _ ఆర్థిక - భౌతిక పరిస్టితులు అధ్వాన్నంగా ఉంటాయి. సంపన స ల " “కీ మధ్యతరగతి వర్షాలు నివసించే క్రమబద్ధ, (పణాళికబద్ధమైన ఆవాస ప్రాంతాల నుండి అవి స్పష్టంగా వేరుపడి ఉంటాయి. ఒక్కసారి ఈ ప్రాంతాలు గుర్తించబడిన తర్వాత వాటిని స్తానిక పాలనా సంసలు అధికారికంగా నమోదు చేయాలి. ఠి గ్‌

బి మైరకీవాడలు నివాసితుల నమోదు ; అధికారికంగా నమోదు చేయబడిన

ల నివాసితులను ఆయా పట్టణ పాలక సంస్టలత్రో నమోదు చేయించాలి. ఆ విధంగా అనర్షలను ల నివారించవచ్చు. ఆభివర “లకీ కార్యక్రమాల ద్వారా లల్లి పొందకుండా చ్చు. అభివృద్ధి పనుల్సు చ్రేప్పట్రక్ర ముందు లే ల ఠి చేయకము, దేఈ ఖ్‌ ప్ర దా నివాస హక్షులు జా గడువును న్‌ పూరి చేయాలి, ఈ నమోదు ప్రక్రియకు ఆయా పురష్రాలక్త నగర ప్రాలక్ర స్వ నిర్ధారించవచ్చు. అయితే ఒక నిరిష లక సంస్థలు తమకు తోచిన విధంగా బడ్జెట్స్‌ సేవల కల్చనన్స ఫా శయ కనే గ్రదువును నిర్యరించి వార్షిక ప్రణాళిక, ౨ ౯లోొలి. మురికివాడల నివాసిత్రల జాబితాను తరచూ వ

సవరిస్తూ అర్హులైన లబ్దిదారులకు అవకాశం కల్పించాలి. కొత్త వారి పేర్లను వార్డు కమిటీల ద్వారా ఆయా సమయాల్లో నమోదు చేయించాలి. సి గుర్తింపు కార్డు : అధికారికంగా గుర్తించబడిన మురికివాడలలోని అన్ని గృహాలకు తగిన గుర్తింపు కార్డులు జారీ చేయాలి. కుటుంబం పేరు, చిరునామా, కుటుంబ సభ్యుల వివరాలను అందులో పొందుపరచవచ్చు. మౌలిక సేవలకు అర్హత : పై పద్ధతిలో మురికివాడలన్నీ గుర్తించబడిన తర్వాత నమోదు చేయబడిన నివాసితులందరూ సహజంగానే మౌలిక సేవలు, వసతులు పొందడానికి అర్హత సాధిస్తారు. సముదాయ వర్ణాల అభివృద్ధి, పునరావాస లేదా పునఃపరిష్కార అంశాలను, దీర్షకాలిక చర్యల కోసం వాయిదా వేయవచ్చు. నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం, విద్యుచ్చక్తి తదితర మౌలిక సేవలను లబ్లీదారులకు అందించడానికి ఆయా రాష్ట్రాలు, స్థానిక సంస్థలు తగిన ప్రమాణాలను, నిబంధనలను నిర్ధారించాలి. మురికివాడల్లో నివసించే లబ్దిదారులకు ఏ విధంగా అందించాలో కూడా నిర్ణయించాలి. ఇతర (ప్రయోజనాలు : యాజమాన్య హక్కుతో నిమిత్తం లేకుండా పట్టణ పేదలందరికీ ప్రత్యేక తోడ్పాటు లేదా సంక్షేమ పథకాలను అందుబాటులోకి తేవాలి రాష్ట్రాలు, స్థానిక సంస్తలు ప్రవేశపెట్టే ఈ సంక్షేమ పథకాల లక్ష్యం | స్తా స్ట ప్రత్యేకంగా గుర్తించబడిన పేద వర్గాల అభ్యున్నతే కావాలి. వాటికి ప్రాంత లేదా భౌగోళిక పరిమితులు ఉండకూడదు. ఆర్థిక సహకారం, రుణాలు, పెన్షన్లు, బీమా, సేవలకు సంబంధించి ఈ సంక్షేమ పథకాలు ఉండొచ్చు. ౩. తొలగింపు (6-115008) ; సాధ్యమైనంత మేరకు సేవలు సమకూోర్చబడిన నివాస ప్రాంతాలను పుర, నగర పాలక్ష సంసలు మురికివాడల జూబితా నుండి తొలగించాలి. నిర్ధారిత నిబంధనల మేరకు థం ఆర్థిక- న్రమ్రాజ్రిక సూచికలు మెరుగుపడిన ప్రాంతాలను ఆ విధంగా తొలగించవచ్చు. మురికివాడ్రల అభివృద్ధి కార్యక్రమాల కింద ఒక ప్రాంతానికి మౌలిక వసతులు కల్పించేందుకు స్థాన్సిక్ష సంస్థలు ఒక గడువును (రెండు లేదా మూడు సంవత్సరాలు) నిర్ధారించవచ ఆ త్‌ర్వాత్ర మురికివాడల 'జాబితొ నుండి ఆయా ప్రాంతాలను తొలగించడానికి సమిక్ష పరపవచ్చు. ళ్‌ 29

4. భూమి హోదా/అర్హత వర్గీకరణ : అన్ని మురికివాడల/ అనధికార నివాస ప్రాంతాల భూమిని స్థానిక సంస్థలు అర్హమైనదిగానో, అనర్హమైనదిగానో వర్గీకరించాలి. తర్వాత వాటికి ప్రణాళికాబద్ధంగా మౌలిక వసతులు, సేవలు కల్ప్సించవచ్చో లేదో నిర్ధారించవచ్చు. వ్యవస్థాగతంగానో లేదా పునః పరిష్కార కార్యక్రమంలో అంతర్భాగంగానో మురికివాడలకు సదుపాయాలు కల్పించడానికి ఈ తరహా వర్గీకరణ ఉపయోగపడగలదు. అయితే సాధ్యమైనంత వరకు గుర్తించబడిన అన్ని మురికివాడలు, అనధికార నివాస ప్రాంతాలను అర్హమైనవిగా గుర్తించాలి. వాటి భూమిని ఈ కింది నిర్వచనం ఆధారంగానే అనర్హమైనదిగా పరిగణించవచ్చు. ఎ) అనర్హమైన మురికివాడలు/అనధికార నివాస ప్రాంతాల నిర్వచనం : ఒక స్థలంలో మానవ జీవితానికి ప్రమాదకరమైన పరిస్థితులు లేదా రక్షణ లేకుండా ఉన్నట్లయితేనే స్థలాన్ని (నివాస ప్రాంతాన్ని, అనర్హమైనదిగా గుర్తించవచ్చు. అలాగే (ప్రజా ప్రయోజనానికి భంగకరంగా ఆ నివాస ప్రాంత్తముంటే దానిని కూడా అనర్హమైనదిగా పరిగణించవచ్చు. ప్రజాప్రయోజనానికి ఒక నివాస ప్రాంతం భంగకరంగా ఉన్నదో లేనిదో జిల్లా మెజిడ్పేటు నిర్ణయిస్తాడు. సాంకేతిక నివుణులు, స్థానిక సంస్థలను సంప్రదించిన మీదటే మెజి[స్టేటు ఒక నిర్ణయానికి రావాలి. అలాగే తమ వాదన వినిపించేందుకు సంబింధిత నివాన ప్రాంత వానులకు పూర్తి అవకాశం ఇవ్వాలి. అందుకు ఒక బహిరంగ సమావేశాన్ని నిర్వహించాలి. సంప్రదింపులు, బహిరంగ విచారణ ప్రక్రియ మూడు నెలల్లో పూర్తి కావాలి. బి) అర్హమైన మురికివాడలు/అనధికార నివాసాల నిర్వచనం : అనర్హమైనవిగా గుర్తించని మురికివాదలు/అనధికార నివాస ప్రాంతాలన్నింటిని అర్హమైనవిగా పరిగణించాలి. ప్రైవేటు భూ తగాదాలు ఏవైనా ఉంటే అవి పరిష్కారమైన తర్వాత పై ప్రాంతాలను వ్యవస్థాగత అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు ఎంపిక చేయాలి.
5. నివాస కాల పరిమితి మంజూరు : ఎ) ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని భూమి : ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని భూములపై నివాస కాలపరిమితిని నివాసితులందరికీ మంజూరు చేయాలి. పునరావాసం లేదా పునఃపరిష్మారం తర్వాత లబ్టిదారులకు పూర్తి యాజమాన్య హక్కులను కల్పించాలి. కుటుంబంలోని భార్యాభర్తల పేరు మీద ఉమ్మడి యాజమాన్య హక్కును ప్రదానం చేయాలి. అయితే విధవ లేదా భార్య కోల్పోయిన భర్త కుటుంబాలను మినహాయించరాదు. ఇతర కాల పరిమితులను కూడా పరిగణించవచ్చు. అది కూడా 80

సముదాయ వర్ణాలను సంప్రదించిన తర్వాతే జరగాలి. సముదాయ, ఉమ్మడి, సహకార

పరిమితులు వాటిల్లో కొన్ని

సంక్షోభ పరిష్కారం : కేంద్ర, రాష్ట్ర స్థానిక ప్రభుత్వాల యాజమాన్యంలోని భూములను

మురికివాడలు / అనధికార నివాస ప్రాంతాలు ఆక్రమించినట్లయితే వివాద

పరిష్కారానికి మునిసిపల్‌ అధికారులను నోడల్‌ కేంద్రాలుగా నియమించాలి. కేంద్ర, రాష్ట్ర మంత్రిత్వ శాఖలు ఈ చర్చలలో తప్పనిసరిగా పాల్గొనాలి. కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖల భూములు ఆక్రమణకు గురైతే వివాదాన్ని పరిష్కరించే బాధ్యత కేంద్ర పట్టణ వ్యవహారాలు, ఉపాధి కల్పన మంత్రిత్వ శాఖపై ఉంటుంది. ఆ విధంగా మౌలిక సేవలు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు, పునరావాస - పునఃపరిష్కార కార్యకలాపాలపై సమర్థవంతంగా బేరసారాలు కొనసాగించవచ్చు. భూ తగాదాలపై స్థానిక సంస్థలు, కేంద్ర ప్రభుత్వానికి (ఒక వేళ భూములు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి చెందినవైతే) మధ్య పట్టణ వ్యవహారాలు, ఉపాధి కల్పన మంత్రిత్వ శాఖ మధ్యవర్తిగా వ్యవహరించవచ్చు.

బ) ప్రైవేటు భూములపై నివాస కాలపరిమితి :

• భూసేకరణ : ప్రైవేటు భూమిపై వెలసిన అర్జమైన అన్ని నివాస ప్రాంతాలను స్థానిక సంస్థ సేకరించాలి. (అలా చేయరాదని పాలకమండలి తీర్మానాన్ని ఆమోదిస్తే తప్ప). మురికివాడల కోసం ప్రైవేటు.భూమిని త్వరితంగా సేకరించడానికి అన్ని రాష్ట్రాలు సేకరణ ప్రక్రియను సరళీకరించాలి. భూసేకరణ ప్రక్రియను సాధ్యమైనంత వరకు ఆరు నెలలలోపే పూర్తి చేయాలి.

• సంప్రదింపుల తర్వాత పరిహారాన్ని నిర్ధారించడం 2 సంప్రదింపుల ఆధారంగా (సైవేటు భూములకు వరివోరాన్ని చెల్లించి వాటిని సేకరించాలి. భాగస్వాములందరూ (నివాసితులు, పట్టణ పాలక సంస్థలు, ప్రభుత్వ శాఖలు, ఇతరులు) ఈ చర్చలలో పాల్గొనాలి. ఆ విధంగా సమానత్వాన్ని పారదర్శకతను పెంపొందించాలి. ఖాళీ "భూములపై సేకరించిన పన్నును పేదరిక నిర్మూలన, గృహ నిర్మాణ నిధికి మళ్ళించాలి. (12 సి పేరాను చూడండి). అలా మళ్ళించిన నిధులను (పైవేటు భూముల సేకరణకు వెచ్చించాలి. పరిహారాన్ని నగదు రూపంలో కాని, భూములను పంచుకోవడం ద్వారా కాని, భూములను లీజుకు ఇవ్వడం ద్వారా కాని లేదా ప్రత్యానమ్నూయ స్థలాన్ని కేటాయించడం ద్వారా కాని చెల్లించవచ్చు. సి నివాసితుల సంఘం (౧6918413 1550612602) : నివాస కాల పరిమితిని మంజూరు చేసే సమయంలో లబ్బిదారులందరూ ఒక

1!

సంఘంగా లేదా సౌసైటీగా ఏర్పడడం తప్పనిసరి. ఆ సంఘం లేదా సొసైటీని

స్టానిక సంస్థతో నమోదు చేయించాలి. ఆ నంవుంలో ఆ (ప్రాంతంలోని

కుటుంబాలన్నీ సభ్యత్వం కలిగి ఉండాలి. ఆయా కుటుంబాలకు ఒక మహిళ

ప్రాతినిధ్యం వహించాలి.

డ్రిభూవినియోగ వర్గీకరణ (1.206 ౪6 01291%026401%) :

వ్యవస్థాగత అభివృద్ధి పధకాలను భూమి వినియోగాన్ని అత్యంత జన సాంద్రత

మిళితమైన వినియోగంగా నిర్ధారించాలి. అలాంటి భూమిపై వెలిసే వాణిజ్య/

పారిశ్రామిక/వర్తక సంస్థలు కాలుష్య రహితంగా, పర్యావరణానికి అనుకూలంగా,

స్థానికులకు ఉపాధి కల్పించేవిగా ఉండేలా షరతులు విధించాలి.

ఈ) లే-బెట్‌ నిర్ధారణ :

అభివృద్ధి పధకాలకు సరైన లే-బెట్‌ (ప్రణాళిక అవసరం. స్థలాన్ని పునఃకుదింపు,

స్థలాలు / ఉమ్మడి స్థలాల సమానత్వం ప్రణాళికలో భాగం కావాలి. అప్పుడే పూర్తి

యాజమాన్య / నివాస కాలపరిమితి హక్కులు మంజూరు చేయాలి. స్థానికుల

భాగస్వామ్య ఆధారంగా ఈ ప్రక్రియను పూర్తి చేయాలి.

ఎఫ్‌) యాజమాన్య / నివాస కాల పరిమితి హక్కుల విక్రయం :

యాజమాన్య లేదా నివాస కాలఫరిమితి హక్కులను స్థానికులకు విక్రయించాలన్నా,

బదిలీ చేయాలన్నా ఒక నిర్ధారిత రుసుమును వసూలు చేయాలి. అందు కోసం

ఈ క్రింది నిబంధనలను పాటించాలి.

1 25 చదరపు మీటర్ల వరకు ఉన్న స్థలాన్ని తగ్గింపు ధరలకు విక్రయించవచ్చు

2, అంతకంటే ఎక్కువ వైశాల్యం గల స్థలాన్ని పుర, నగర పాలక సంస్థ నిర్ధారించిన

ధరలకు అమ్మవచ్చు.

త స్థానిక సంస్థ, సముదాయం మధ్య ఒప్పందం కుదిరితే స్ధలాన్ని 25 చదరపు

మీటర్ల కంటే తక్కువగా నిర్ధారించి విక్రయించవచ్చు.

జ నివాస స్థలాల విక్రయం :

సాధ్యమైనంత వరకు స్టానికులే నివాస స్టలాలపై యాజమాన్య హక్కులు ఉండాలని

ఈ విధానం ప్రతిపాదిస్తుంది. అయితే స్థిరాస్తుల మార్కెట్‌ను అతిగా నియంత్రిస్తే

బ్లాక్‌మార్కెట్‌కు అవకాశం కల్పించినట్లవుతుందన్న వాస్తవాన్ని కూడా ఈ విధానం

గుర్తించింది. ఈ సమస్యను నివారించడానికి కొన్ని నిబంధనలను ఈ విధానం త్ర౭

రూపొందించింది. వాటి ప్రకారం నివాసితుల సంఘం అనుమతి తర్వాతే స్ధల యజమాని తన స్థలాన్ని చట్టబద్ధంగా మార్కెట్‌ ధరలకు విక్రయించుకోవడానికి అవకాశముంటుంది. యజమాని తన స్థలాన్ని స్థానిక సంస్థ లేదా నివాసితుల సంఘానికే తిరిగి విక్రయించవచ్చు. అయితే అమ్మకానికి దారి తీసిన పరిస్థితులు (ఆదాయం పడిపోవడం లేదా కుటుంబంలో చావు సంభవించడం లాటివి) సమంజసమైనవిగా ఉండాలి. ఇలాంటి విక్రయాలపై పన్ను విధించే ప్రతిపాదనను నివాసితుల సంఘం]/స్థానిక సంస్థ పరిశీలించాలి. స్థలం విలువ పెరిగి ఉన్నట్లయితే దాని ద్వారా సమకూరే విక్రయ పన్నును సముదాయ సంక్షేమానికి వినియోగించేలా చూడాలి స్ధల విక్రయంపై పన్ను విధించడానికి ప్రత్యేక, చట్టబద్ధ అధికార చర్యలు అవసరం. 6. పునరావాసం - పునఃపరిష్కారం (6%2002409) : వునఃవరిష్కారం కంటే మురికివాడల అభివృద్ధికే ఈ విధానం ఎక్కువ ప్రాధాన్యతనిస్తుంది. అయితే అనర్దమైనవిగా గుర్తించబడిన నివాస ప్రాంతాలను (సెక్షన్‌-4 ప్రకారం) ఈ కింది మార్గదర్శక సూత్రాల కింద వర్గీకరించి ఆ ప్రొంత నివాసితుల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించాలి. : అనర్హమైనవిగా గుర్తించబడిన నివాస ప్రాంతాలు పునరావాసం - పునఃపరిష్కారం అంశాలు నిర్థారణ అయ్యే వరకు కనీస మౌలిక వసతులు, సేవలు పొందడానికి అర్జత కలిగి ఉంటాయి. పునరావాసం - పునఃపరిష్కారానికి అన్ని రాష్ట్రాలు, స్ధానిక సంస్థలు సమగ్రమైన మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించాలి. వాటిని ఖచ్చితంగా అమలు చేసిన తర్వాతనే మురికివాడల ప్రజలను ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించాలి. అలా చేసినపుడే ఈ క్రింది ప్రయోజనాలు చేకూర్చదానికి అవకాశముంటుంది.

1. _ మురికివాడల ప్రజలను తరలించడంపై నిర్ణయం తీసుకునే ముందు పునఃపరిష్మారానికి గల ప్రత్యామ్నాయాలన్నింటినీ అన్వేషించాలి. _

2. _ జీవనోపాధిపై తీవ్రమైన ప్రభావం చూపని విధంగా పునరావాస ప్రాంతాల దూరాన్ని సాధ్యమైనంత వరకు తగ్గించాలి.

3. _ నిర్వాసితులకు ప్రత్యామ్నాయ స్థలాలు కాని, సాధ్యమైతే ప్రత్యామ్నాయ పథకం కాని చముంజూరు చేయాలి.

4. పునఃపరిష్మరించబడిన స్థలాలు కనీస స్థాయిలోనైనా మౌలికసేవలు కలిగి ఉండాలి. తరలింపునకు ముందు ప్రజా రవాజూ సౌకర్యాన్ని కల్పించాలి.

5. _ నిర్ణీత వ్యవధిలో నిర్వాసితులు కోల్పోయిన జీవనోపాధికి పరిహారం ఛెల్లించాలి. తి

6. ప్రాథమిక లబ్టిదారులు, ముఖ్యంగా మహిళలు, ప్రణాళిక, విధాన నిర్ణయ ప్రక్రియలో భాగస్వాములుగా ఉండడం తప్పనిసరి. తర్వాతే పునఃపరిష్కార ప్రక్రియను నిర్ధారించాలి.

7. మహిళల ప్రత్యేక అవసరాలు, కష్టాలను పరిష్కరించడం ప్రధానం.

8. సముదాయాలను తమ ఆవాస ప్రాంతాల నుండి వేరు చేసే ఎలాంటి పట్టణాభివృద్ధి పథకమైనా పునరావాస - పునఃపరిష్కార వ్యయాన్ని కూడా భరించాలి.

9. పునఃపరిష్మార ప్రక్రియ అన్ని దశలను నిశితంగా పర్యవేక్షించి, సమీక్షించాలి. స్థానిక సంస్థలు సముదాయ ప్రతినిధులను ఈ పర్యవేక్షణ, సమీక్షలో భాగస్వాములను చేయాలి. (పర్యవేక్షణ-సమీక్షపై మరిన్ని అంశాలను సెక్షన-16లో చూడవచ్చు) పై మార్గదర్శక సూత్రాలను ఆచరణలో పెట్టడం ద్వారా ఈ కింది ఫలితాలను సాధించవచ్చు.

10. జీవనోపాధితో సహా ఆస్తులకు ఆధారమైన అన్ని మౌలిక సదుపాయాలను పూర్తిగా నిర్దిష్టంగా కల్పించవచ్చు.

11. _ సముదాయాన్ని సమీకరించవచ్చు.

12. _ ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితుల్లో పునరావాస, తరలింపు ప్రక్రియను చేపట్టకుండా సమయానికి జోక్యం చేసుకోవడం.

4 అన్ని స్థాయిల్లోనూ సమాచార ప్రవాహాన్ని కొనసాగించి పాదర్శకతను కాపాడం.

5. _ స్థానిక మీడియా సహకారంతో పునరావాస (ప్రక్రియకు ఊతం ఇవ్వడం.

6. వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల మధ్య సమన్వయం సాధించి ఆయా సంక్షేమ, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను సంయుక్తంగా నిర్వహించడం.

7. పునరావాస ప్రక్రియ అన్ని దశల్లోనూ సంబంధిత సముదాయాన్ని భాగస్వామ్యం చేయడం.

ర. నివాస కాల పరిమితి హక్కులను మంజూరు చేయడం.

9. _ పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణం

వ!

"7 వివిధ పధకాల సమగ్రనిర్వహణకు ప్రణాళిక (1200108 [01 01692801) :

ఏ) ప్రస్తుత ప్రణాళికా వ్యవస్థను సంస్కరించడం : ప్రస్తుత (ప్రణాళికా సాధనాలైన

బృహత్తర (ప్రణాళికలు, భూమి వినియోగ ప్రణాళికలు మొదలైన వాటిని సంస్కరించి

మురికివాడలు/అనధికార నివాన (ప్రాంతాలను విశాల వట్టణ (ప్రాంతంతో అనుసంధానం చేయాలి. ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే కింద పేర్మొానబడిన చర్యలను తప్పనిసరిగా చేపట్టాల్సి వుంటుంది.

1. మురికివాడలు / అనధికార నివాస ప్రాంతాల్లో భూమిని సమగ్రంగా (చిన్నతరహా వరిశ్రమలకు)వినియోగించేలా బృహత్తర (ప్రణాళికలు, భూమి వినియోగ ప్రణాళికలను రూపొందించాలి. తద్వారా పట్టణ ప్రాంతంలోనే పేద వర్గాలకు నివాసంతోపాటు జీవనోపాధిని కల్పించడానికి వీలు పడుతుంది.

2. తక్కువ ఆదాయం గల కార్మికులకు సరసమైన ధరలకు నివాస స్థలాలు దక్కేలా అన్ని ప్రణాళికలను తీర్చిదిద్దాలి.

౩) లే-బెట్‌లను మార్చడానికి, భవన నిర్మాణ నిబంధనలను పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సంన్మరించదానికి వీలుండేలా అన్ని ప్రణాళికలను, నియంత్రణా సాధనాలను రూపొందించాలి.

పైన పేర్కొనబడిన ఎ, బి, సి సూత్రాలకు అనుగుణంగా మార్పులను చేవట్టే

అధికారాలను పట్టణ పాలక సంస్థలకే అప్పగించాలి. ఆయా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రూపొందించిన

మార్గదర్శక సూత్రాలకు లోబడే స్థానిక సంస్థలకు అధికారాలను కట్టబెట్టాలి. బ్ర పట్టణాభివృద్ధి సమగ్ర ప్రణాళిక (94క్రా2టంతే కంంయంై2] లలఛాలేంంరులు! వడం): అన్ని పురపాలక, నగరపాలక సంస్థలు నమగ్ర పట్టణాభివృద్ది ప్రణాళికను రూపొందిం చడానికి కృషి చేయాలి. ఈ (ప్రణాళిక ముఖ్య ఉద్దేశ్యం మౌలిక సదుపాయాలు, సేవలు కనీస స్థాయిలోనే అయినా ఎక్కువ కాలం మనగలిగేలా చూడటం. పట్టణ, నగర వాసులకు అన్ని సౌకర్యాలు, సేవలు సమానంగా అందేలా మౌలిక సదుపాయాలను పరిపుష్టం చేయడం. ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే పెట్టుబడిని, దీర్హకాల అవసరాలు, వ్యయాన్ని (పట్టణం/నగరానికి స్థూలంగా) గుర్తించడం లేదా అంచనా వేయడం తప్పనిసరి. అలాగే పట్టణం/నగరంలోని కొన్ని ప్రత్యేక వార్డులు, నివాస ప్రాంతాలను అభివృద్ధి కోసం (ఉదాహరణకు నీటి సరఫరా అందరికీ అందుబాటులోకి తేవడం) ఎంపిక చేయాలి. వివిధ (ప్రాంతాల మధ్య సేవల లభ్యతలో ఉన్న అంతరాలను పూద్చడానికి సమగ్రాభివృద్ధి ప్రణాళిక ప్రాధాన్యతనివ్వాలి. ముఖ్యంగా కనీస స్థాయిలో కూడా సేవలు లభించని మురికి

వ్‌

వాడలసై ఎక్కువగా దృష్టిని కేంద్రీకరించాలి.

సి సంయుక్త నిర్వహణ (06017ల8ల66 08 20తళగంక) :

సమ(గ్ర పట్టణాభివృద్ధి ప్రణాళిక 74వ రాజ్యాంగ సవరణను ఆచరణలో పెట్టే

ప్రక్రియ. అన్ని కార్యక్రమాలు, నిధులను ఒక బృహత్తర (ప్రణాళికలో అంతర్భాగం

చేసి వాటిని సంయుక్తంగా (ఆయా విభాగాలతో కలిసి) నిర్వహిస్తే ప్రభావవంతమైన,

సమానమైన పట్టణాభివృద్ధిని సాధించడం తేలికవుతుంది. సమ(గ్ర పట్టణాభివృద్ధి

ప్రణాళిక అమల్లో ఉన్న వధకాలను తన వరిధిలోకి చేర్చుకొని బడ్జెట్‌

కేటాయింపులను, ఆయా పధకాలను కింది విధంగా ప్రతిబింబించాలి ;

• బృహత్తర ప్రజాళికలు/భూమి వినియోగ ప్రణాళికలు - ఇతర వ్యవస్థాగత

సాధనాలు

జా పట్టణాభివృద్ధి (్రణాళికలు- పధకాలు

• పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన ప్రణాళికలు - పథకాలు

• పట్టణ ప్రాంతంలో శాఖావారీ (ప్రజాళికలు - పధకాలు

ది బహువార్నిక క్రియాశీల ప్రణాళిక (0౧22216 సస 3062 21200018) :

సమగ్ర పట్టణాభివృద్ధి ప్రణాళికను క్రియాశీల ప్రక్రియగా చేపట్టాలి. ప్రణాళికను

ప్రతి మూడేళ్ళకోసారి సంస్కరించి నమీక్షించాలి ఆ తర్వాత స్థూల (ప్రణాళికను

వార్షిక కార్యాచరణ (్రణాళికలుగా అమలు చేసి బడ్జెట్‌ కేటాయింపులను

నిర్ధారించాలి. ఆ విధంగా అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను దశలవారీగా చేపట్టవచ్చు.

ఈ వార్షిక కార్యాచరణ (వ్రణాళీకలు నమ(గ్ర (వ్రణాళిక ప్రాధాన్యతలను

ప్రతిబింబించాలి. వాటికి వార్డులు/నివాస ప్రాంతాల్లో సేవలలేమి ఆధారం కావాలి.

ఈ సూక్షస్థాయి ప్రణాళిక ౧౦60ం0-20 వ12001188) :

ప్రణాళిక రూపకల్పన సూక్ష్మస్టాయి నుండి మొదలుకావాలి. పట్టణంలో వెనుకబడిన

ప్రతి ప్రాంతం తనకు అందుతున్న సేవల జాబితాను, లోపాలను, సేవల లభ్యతలో

అంతరాలను నివేదించాలి. భాగస్వామ్య (ప్రణాళిక పద్ధతుల ద్వారా సముదాయమే

ఈ ప్రణాళికా ప్రక్రియను చేపట్టాలి. ప్రతి ప్రణాళిక ఆయా ప్రాంత తక్షణ

అవసరాలను గుర్తించి వాటికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. అభివృద్ధి పనులపై అయ్యే

వ్యయంలో సముదాయం ఏ మేరకు భరించగలదో స్పష్టంగా వివరించాలి.

సేవలను అందించే ముందు సముదాయ భాగస్వామ్యం ఖచ్చితంగా ఉండగలదని

పుర, నగర పాలక సంస్థలు రుజువు పత్రాలను సమర్పించడం ఎంతైనా అవసరం. 86

8. పరిసరాల అభివృద్ధి వ్‌ నీటి సరఫరా, (డ్రైనేజీ, పారిశుధ్యం, సేవల అందుబాటు, విద్యుత్‌ సరఫరా లాంటి

భౌతిక మౌలిక సదుపాయాల కల్పనలో జీవన ప్రమాణాల నాణ్యతను పెంచడమే అంతిమ లక్ష్యం కావాలి. అమల్లో ఉన్న మురికివాడల అభివృద్ధి పథకాలు స్పష్టం చేస్తున్నది. ఏమిటంటే భౌతిక పరిసరాల ప్రగతి మురికివాడలను విశాల పట్టణ (ప్రాంతంతో అనుసంధానం చేయడానికి చాలా వరకు తోద్చడుతుంది. అదే సమయంలో స్థానికుల జీవన ప్రమాణాలు మెరుగుపడడంతోపాటు సముదాయం మొత్తం ఆరోగ్యపరంగా, ఆర్థికవరంగా ప్రగతిని సాధిస్తుంది.

ఎ) దృక్పధం

1. సముదాయం-ఆధారిత దృక్పధం : అనధికార నివాస ప్రాంతాల్లో అన్ని భౌతిక మెరుగుదల కార్యక్రమాలు సముదాయ-ఆధారిత దృక్చథం కలిగి ఉండాలి. సేవలు, ఆస్తుల రూపకల్పన, అమలు, నిర్వహణ ప్రతి దశలోనూ సముదాయ సభ్యులందరికీ క్రియాశీల భాగస్వామ్యం ఉండాలి. సముదాయ సంస్థలు, వ్యవస్థలు స్థానిక న్‌తిగతులను, (ప్రొాధాన్యతలను (వ్రతిబింబించాలి. కాని మూన దోరణిని ప్రదర్శించకూడదు. సేవల కల్పన (ప్రతి దశలోనూ సముదాయాల ముఖ్యమైన పాత్రను పోషించాలి. సేవా కేంద్రాల ఏర్పాటు, సేవల రోజువారీ వనితీరు, సేవలు దుర్వినియోగం కాకుండా పరిరక్షించే బాధ్యత సముదాయాలద్యే సముదాయాలను ప్రోత్సహించి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు భూమి, వనరులు సమక్ష్యూర్యేలొ ఒప్పించాలి. ఆ విధంగా సముదాయ కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేసి కొన్ని ప్రత్యేక సేవల నిర్వహణకు యూజర్‌ ఛార్జీల వసూలును ప్రోత్సహించాలి.

2 మహిళలు, పిల్లలు లక్ష్యంగా కార్యక్రమాలు : భౌతిక సదుపాయాలు, ఆర్థిక బా సామాజిక సేవల కల్చనలో మహిళలు, పిల్లలను ప్రధాన లక్ష్యంగా చేసుకోవడం అవసరం. మౌలిక సదుపాయాల వినియోగదారులు - ముఖ్యంగా పట్టణ పేదలు, మహిళలు - మౌలిక సదుపాయాలకు సంబంధించిన వ్యయ నిర్ణయాల మాన్యతకు కీలకమైన వారు.

౩) వ్యక్తిగత కుటుంబాలు ప్రామాణికంగా సేవల కల్పన : నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం విద్యుత్‌ సరఫరా లాంటి మౌలిక సేవల కల్పనలో సాధ్యమైనంత వరకు వ్యక్తిగత కుటుంబాలను ప్రామాణికంగా తీసుకోవాలి. నివాస కాల పరిమితికి పూర్తిగా హక్కులు మంజూరు చేయడానికి ముందే ఈ ప్రక్రియ పూర్తి కావాలి. వ్యక్తిగత కనెక్షన్లు సేవల పనితీరు, నిర్వహణను సమర్థవంతంగా తీర్చిదిద్దుతాయి. వినియోగదారు రుసుమును (యూజర్‌ ఛార్జీలు) వసూలు చేయడానికి తోద్చడతాయి. ఆ విధంగా ఆ వరిసర ప్రాంతాన్ని స్థూలంగా అభివృద్ధి పరచడానికి అనువైన పరిస్థితులు ఏర్పడతాయి.

వ

4. కాంట్రాక్టుల అప్పగింత : సాధ్యమైనంత వరకు సముదాయాలు లేదా సముదాయ సంస్థలు అభివృద్ధి పనులను చేపట్టాలి. పనులను స్టానిక సంస్థల పర్యవేక్షణలో పూర్తి వేయాలి. శాఖాపరమైన నిబంధనలు, పద్ధతులకు లోబడి, సరైన నివేదికల నిర్వహణతో అభివృద్ధి పనులు జరగాలి. అన్ని నియమనిబంధనలను పూర్తిగా పాటించాలి. అవసరమైన చోట్ల సేవలను కూడా కాంట్రాక్టు పద్ధతిపై అప్పగించాలి. ముఖ్యంగా (ప్రైవేటు సంస్థలు, స్వచ్చంద సంస్థలకు సేవల నిర్వహణ బాధ్యతను అప్పజెప్పాలి. ఇప్పటికే చాలా పురపాలక, నగరపాలక సంఘాలు చెత్త తొలిగింపు పనిని (ప్రైవేటు సంస్ధలకు అప్పగించి మంచి ఫలితాలను సాధించాయి. అలాగే సామూపొక మరుగుదొడ్లను కూడా స్వచ్చంద సముదాయ సంస్థలకు అప్పగించారు. ఈ విధంగా అభివృద్ధి పథకాలను, సేవల నిర్వహణను స్వచ్చంద / సముదాయ సంస్థలకు అప్పగించడానికి వీలుగా ఆయా రాష్ట్రాల చట్టాలు, ప్రక్రియలను సవరించాలి

మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి :

మౌలిక సదుపాయాలు, సేవలను అమలు చేయడానికి కొన్ని మార్గదర్శక సూత్రాలను, నిర్ధారిత ఫలితాలను దృష్టిలో పెట్టుకోవాలి.

1. నీటి సరఫరా : నీటి పరిమాణం, వ్యవధి, సరఫరా సమయం, నీటి నాణ్యత నాలుగు కీలకమైన అంశాలు. వీటి ఆధారంగా నీటి సరఫరా ప్రణాళికను రూపొందించాలి. ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు, అదనపు ఆధారాలు (పైపుల ద్వారా నీటి సరఫరా + స్థానిక బోరు పంపులు) పై నాలుగు అంశాలను సమర్ధవంతంగా ఆచరణలో పెట్టడానికి సహాయపడగలవు.

సార్వజనిక నీటి సరఫరా విషయంలో (ప్రతి 25 మందికి ఒక కొళాయి ఉండేలా ఏర్పాటు చేయాలి.

వ్యక్తిగత నీటి కనెక్షన్లు ఉన్న చోట కూడా బోరు పంపులను ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రాధాన్యతనివ్వాలి. లేదా సముదాయ నీటి నిల్వ వసతి కల్పించి నీటి సరఫరాలో లోటుపాట్లను నివారించాలి.

స్థానిక సంస్థల పక్షాన సముదాయ సంఘాలే వినియోగదార్ల రుసుమును వసూలు చేయడం డ్రేయస్మరం.

2. పారిశుధ్యం : స్థానిక సంస్థలు సాధ్యమైనంత వరకు మురికివాడలు/అనధికార నివాస ప్రాంతాల్లో సముదాయ మరుగుదొడ్లను నిర్మించడం మానాలి. ఎందుకంటే సరైన నిర్వహణ లేక అవి అనతి కాలంలోనే ఎందుకూ పనికిరాకుందాపోయే అవకాశమే ఎక్కువ. ఆ విధంగా అవి ప్రజారోగ్యానికి హానికరంగా పరిణమించవచ్చు. ఇరుకైన ప్రదేశాల్లో వ్యక్తిగత మరుగుదొద్డు నిర్మించడానికి అవకాశం లేకపోతే ఎంపిక చేసిన కొన్ని నివాస గృవాలే వినియోగించేందుకు వీలుగా సామూహిక మరుగుదొడ్లను నిర్మించి వాటిని నిర్వహించే

88

బాధ్యతను ఆయా కుటుంబాలకే అప్పగించాలి ఇదే సరైన ప్రత్యామ్నాయం కాగలదు. సాధారణంగా అయితే ప్రతి 50 మందికి ఒక సామూహిక మరుగుదొడ్డిని నిర్మించాలి. వాటి నిర్వహణకు సరైన వ్యవస్థాగత ఏర్పాట్లు ఉండాలి. అందులో సముదాయాన్ని భాగస్వామ్యం చేయాలి. పూణేలో (ప్రతి యూనిట్‌కు రు.40,000 వ్యయంతో నిర్మించిన సామూహిక మరుగుదొడ్లు ఆశాజనకమైన ఫలితాలనిచ్చాయి.

సముదాయ పారిశుధ్య కార్యక్రమాన్ని అమలు చేసే ముందు కొన్ని ప్రత్యేకమైన పారిశుధ్య పధకాల డిమాండ్‌ పెరిగేలా ప్రచారోద్యమాన్ని చేపట్టడం ఎంతైనా అవసరం. ప్రచార కార్యక్రమం వల్ల అనేక విషయాలు స్పష్టమవుతాయి. నిర్వహణ, వ్యయ కార్యకలాపాలు ఎవరూ నిర్వహించేది, ప్రజా విరాళం ఏ మేరకు ఉండగలదు అనే అంశాలు బోధపడతాయి. సముదాయంలో చాలా మంది సభ్యులు, ముఖ్యంగా మగవారు, పారిశుధ్యాన్ని మౌలిక అవసరంగా గుర్తించరు ఈ వైఖరిని పారద్రోలిన తర్వాతే పారిశుధ్య పధకాన్ని చేపట్టాలి.

భూగర్భ డైనేజీ, మురికి కాలువలు లేక చాలా వట్టణాలు తీవ్ర సమన్యను ఎదుర్కొంటున్నాయి. వాటిని చేపట్టాలన్నా పురపాలక సంఘాల వద్ద తగిన నిధులు ఉండవు. ఈ నేపధ్యంలో తక్కువ వ్యయం కాగల మరుగుదొడ్లు మురికివాడలకు సరైన ప్రత్యామ్నాయం కాగలవు ఇలాంటి వ్యక్తిగత మరుగుదొడ్ల నిర్మాణాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు అవగాహన, ప్రచార కార్యక్రమాలను చేపట్టాలి. ప్రజల్లో ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యంపై కనీస అవగాహన ఏర్పడిన తర్వాతనే మరుగుదొడ్ల పధకాన్ని అమలు చేయాలి. ఇరుకైన నివాస ప్రాంతాల్లో ఒక వేళ సామూహిక మరుగుదొడ్లను నిర్మించాల్సి వచ్చి భవిష్యత్తులో ఏదైనా కుటుంబం లేదా కుటుంబాలు నిర్వాసానికి గురైతే అధికారులు వెనుకంజ వేయకుండా పధకాన్ని పూర్తి చేయాలి ఎందుకంటే పరిసరాల అభివృద్ధి వల్ల స్థానికులకు కలిగే ప్రయోజనాలు మరుగుదొడ్ల నిర్మాణానికి అయ్యే వ్యయం కంటే ఎన్నో రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటాయి.

3. పాదచార, వాహన మార్గాలు : పాదచారులు, వాహనాల రాకపోకలకు మార్గాన్ని సుగమం చేస్తే ఆ నివాస ప్రాంతం ప్రధాన రహదారులతో ముడిపడటానికి ఆస్మార ముంటుంది. రాకపోకలకు సరైన మార్గం ఉంటే ఆ సముదాయంలో పెట్టుబడుల రాకకు అవకాశముంటుంది పొరుగు ప్రాంతాలతో భౌతిక అనునంధానం ఏర్పడుతుంది. సముదాయాల మధ్య సామాజిక అనుబంధం బలపడుతుంది. రహదారులు సక్రమంగా ఉంటే నీటి కాలువలు, భూగర్భ డ్జైేజీ నీటి సరఫరా, విద్యుత్‌ సరఫరా, చెత్త తొలిగింపు లాంటి మౌలిక సదుపాయాలు, సెవలు కూడా అభివృద్ధి చెందుతాయి. అలాగే కాలుష్య రహిత వాతావరణం నెలకొల్పడానికి వీలు పడుతుంది. ముంపును, నీటి గుంటలను కూడా నివారించవచ్చు. సామాజిక, ఆర్ధిక కార్యకలాపాలు కూడా పుంజుకుంటాయి. ఇంటిల్లిపాది కార్యక్రమాలు నిర్వహించడానికి తగిన వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.

4. వరద నీటి కాలువలు : మురికివాడల్లో మురికికాలువలు రెండు విధాలుగా ఉపయోగవడతాయి. వ్యక్తిగత నివాన గృవోల నుండి వెలువడే మురికి నీటిని

39

మోసుకెళ్ళడంతోపాటు వరద నీటిని కూడా తీసుకెళతాయి. ఇలాంటి కాలువలను పట్టణం లేదా నగరంలోని ప్రధాన డ్రైనేజీ వ్యవస్థతో అనుసంధానం చేయడం చాలా అవసరం. మురికివాడల్లో డైనేజీ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసే ముందు పొరుగు (ప్రాంతాలతో దానిని జోడించడంపై తద్వారా ప్రధాన డ్రైనేజీ వ్యవస్థతో అనుసంధానం చేయడంపై శ్రద్ధ వహించాలి.

5. విద్యుత్‌ సరఫరా : సామూహిక వినియోగం కంటే వ్యక్తిగత నివాస గృహాలకు విద్యుత్‌ సరఫరా కనెక్షన్‌ ఇస్తే స్థానికులకు సౌకర్యవంతంగా, సురక్షితంగా ఉంటుంది. వ్యక్తిగత విద్యుత్‌ కనెక్షన్లు ఇవ్వకుండా కేవలం వీధి దీపాలను అమర్చితే విద్యుత్‌ చౌర్యానికి తెరతీసినట్లే అవుతుంది. ఫలితంగా నష్టాలు సంభవించి విద్యుత్‌ సరఫరా సామర్థ్యం దెబ్బతింటుంది. అగ్ని ప్రమాదాలు సంభవించే అవకాశాలు కూడా ఎక్కువగా ఉంటాయి. యూజర్‌ ఛార్జీల వసూలుకు సముదాయ సంస్థల ఏర్పాటు ఉంటే రెవెన్యూ రికవరీ మెరుగుపడి నష్టాలు కూడా తగ్గుతాయి.

6. చెత్త పదార్థాల సేకరణ : ప్రజారోగ్యంపై చైతన్య కార్యక్రమాలను నిరంతరంగా నిర్వహిస్తే చెత్త పదార్థాల విసర్జనపై పరిసరాల పరిశుభ్రతపై స్థానికులు (శ్రద్ధ వహించడానికి ఆస్మ్కారముంటుంది. చెత్త సేకరణ కూడా మెరుగుపడుతుంది. మురికివాడల పరిశుభ్రత పోటీలను నిర్వహించడం ద్వారా స్థానిక సంస్థలు (ప్రజల్లో మరింత అవగాహనను పెంపొందించడానికి అవకాశముంటుంది. పరిశుభ్రత పోటీల విజేతలకు తగిన బహుమతులు అందజేసి సముదాయ వర్గాలను తమ ప్రాంతాల్లో స్వచ్చమైన వాతావరణాన్ని నెలకొల్పేలా ప్రోత్సహించవచ్చు. సముదాయ స్థాయిలో నిర్వహణా వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేసి (ప్రైవేటు పారిశుధ్య కార్మికుల ద్వారా చెత్తను సేకరించవచ్చు. అందుకయ్యే వ్యయాన్ని స్థానికుల నుండి నెలసరి చార్జీల రూపంలో వసూలు చేయవచ్చు.

9. సామూజిక సేవలను ప్రజల అందుబాటులోకి తేవడం :

మానవ వనరుల పెట్టుబడి అభివృద్ధి చెందాలంటే, పేదరికాన్ని నిర్మూలించాలంటే విద్య, వైద్యం, రుణ సదుపాయం లాంటి మౌలికసేవలను అందరికీ అందుబాటులోకి తేవడం ముఖ్యం. సామాజిక సేవలు మరింత అందుబాటులోకి వస్తే పేదల సామర్థ్యం పెరిగి తమ స్వంత జీవన స్థితిగతులను, జీవన ప్రమాణాల నాణ్యతను పెంచుకోవడానికి అవకాశం కలుగుతుంది. ఈ సేవలను సమర్థవంతంగా అందిస్తే సామాజిక అసమానతలు తరిగిపోయి మురికివాడల ప్రజలు పట్టణ లేదా నగర సామాజిక, ఆర్థిక వ్యవస్థలో అంతర్భాగం కావడానికి వీలు పడుతుంది. ఆ విధంగా నగరం స్థూల ఉత్పాదకత కూడా పెరుగుతుంది. మురికివాడల్లో ఆరోగ్యకర వాతావరణం ఏర్పడాలంటే నీటి సరవరా, పారిశుధ్యం లాంటి మౌలికసేవలను సమర్ధవంతంగా అందించడం ఎంతో అవసరం. పట్టణ పేదలకు స్థానిక సంస్థలు అందజేయాల్సిన ఇతర సహకార సేవలను ఈ కింది విభాగంలో విశదీకరించడమైనది.

40

ఎ) ఆరోగ్య సేవలు :

74వ రాజ్యాంగ సవరణను అనుసరించి ఎక్కడైతే ఆరోగ్య సేవలను, జూతీయ ఆరోగ్య పధకాలను నగరస్థాయికి వికేంద్రీకరించబడ్డాయో అక్కడ న్థానిక సంస్థలు ఆరోగ్య సేవల నిర్వహణా సామర్భ్యాన్ని పెంచుకొని పేదలకు సమర్ధవంతమైన సేవలను అందించాలి.

ఏ భాగస్వామ్య ఆరోగ్య సేవల కల్పన : పట్టణ పేదల ఆరోగ్య సంక్షేమానికి ఉద్దేశించబడిన అన్ని ఆరోగ్య సేవలు (ఆరోగ్య పరిరక్షణ వ్యాధి నివారణా చర్యలు, చికిత్స) భాగస్వామ్య పద్ధతిలో అమలు కావాలి. వాటి అమలులో సముదాయం చురుకుగా పాల్గొనాలి. అవసరమైన శిక్షణ, మౌలిక సదుపాయాలను శాఖావారీ పధకాలను మేళవించడం ద్వారా ఏర్పాటు చేయాలి.

2. ఆరోగ్య సేవల కొరకు డిమాండ్‌ : ఉత్తమ ఆరోగ్య సేవల కారకు డిమాండ్‌ చేసేలా సముదాయాన్ని సమీకరించాలి. ఆ సేవలను వారు సమర్ధవంతంగా వినియోగించేలా ప్రోత్సహించాలి. వ్యక్తిగత వరిశుభ్రతను, ఆరోగ్యకరమైన అలవాట్లు, ప్రవర్తనను పెంపొందించాలి. ఈ కార్యక్రమాలను పారిశుధ్య సేవలలో అంతర్భాగం చేయాలి. సుఖవ్యాధులు/ఎయిడ్స్‌ నివారణపై ప్రచార కార్యక్రమాలను నిర్వహించాలి గృహ హింస, తాగుడును అరికట్టేందుకు చర్యలు తీసుకోవాలి. సముదాయ ఆరోగ్య కార్యకర్తలు/వాలంటీర్ల వ్యవస్థను స్థానిక సంస్థలు ఏర్పాటు చేసి వాటి ద్వారా పైన పేర్కొనబడిన కార్యక్రమాలు, పథకాలను అమలు చేయాలి. ఆ విధంగా పట్టణం/నగరంలో ఆరోగ్యకరమైన వాతావరణం నెలకొల్పేందుకు కృషి చేయాలి.

3. ైవేటు రంగ భాగస్వామ్యం : ప్రైవేటుగా ప్రాక్టీసు చేస్తున్న వైద్యులతో పురపాలక, నగరపాలక నంథూలు అధికారికంగా ఒప్పందం కుదుర్చుకొని వారి భాగస్వామ్యంతో వైద్య, ఆరోగ్య సేవలను అందించే ప్రతిపాదనను పరిశీలించవచ్చు. ముఖ్యంగా మురికివాడలలో ఆరోగ్య సేవలను అందిం్చచడానికి ప్రైవేటు వైద్యుల, సేవలను వినియోగించవచ్చు. అలాంటి భాగస్వామ్యాలవల్ల వైద్య సదుపాయాలకు తక్కువ వ్యయంతో పేదలకు అందించే అవకాశముంటుంది. సాంప్రదాయ వైద్య పద్ధతులను (ఆయుర్వేద మొదలైనవి) కూడా నిపుణుల సహాయంతో ఆచరణలో పెట్టవచ్చు.

4. _వైద్య-ఆరోగ్య సేవలు పేదల అందుబాటులో తేవడానికి ఆరోగ్య బీమా పధకం ఏ పురపాలక, నగరపాలక సంఘాలు సముదాయాలను ప్రోత్సహించి అవి ఆరోగ్య బీమా పధకాల్లో చేరేలా ఒప్పించవచ్చు. ఈ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేసేందుకు స్వర్ణజయంతి షహారీ రోజ్‌గార్‌ యోజన కింద పని చేసే పొదుపు-రుణ సదుపాయ సొసైటీని భాగస్వామ్య సంస్థగా చేయవచ్చు. అలాగే

న!

ఆరోగ్య రంగంలో ఉన్న ఇతర బీమా పధకాలను సద్వినియోగం చేసుకొని సాధ్యమైనంత ఎక్కువ మంది పేద వారికి ఆరోగ్య సేవలను అందించవచ్చు. బ్ర) విద్య:

(ప్రాధమిక పారశాల స్థాయిలో ఎక్కువ మంది బాల బాలికలను బడికి పంపడంపై స్థానిక సంస్థలు దృష్టి సారించాలి. బాలికలు మధ్యలోనే చదువు మానేయకుండా అన్ని చర్యలు తీసుకోవాలి. క్రమబద్ధమైన విద్యాభ్యాసానికి తోడు మురికివాడల్లో నివసించే బాలబాలికల కోసం కోచింగ్‌ సెంటర్లు ఏర్పాటు చేయాలి. తర్వాత వారిని రెగ్యులర్‌ పారశాలల్లో చేర్పించాలి. ఈ ప్రక్రియను అమలు చేసేందుకు కింద పేర్కొనబడిన నిర్దిష్టమైన చర్యలను పాటించాలి :

1. ప్రాధమిక విద్యాభ్యాసం : విద్య సదుపాయాలు లేని అన్ని వెనుకబడిన ప్రాంతాలను గుర్తించిన అనంతరం ఎన్‌ఎస్‌డిపి నిధులు, ఇతర మంత్రిత్వ శాఖల నిధులతో (ప్రాధాన్యత క్రమంలో ప్రాధమిక పారశాలలను ఏర్పాటు చేయడానికి స్థానిక సంస్థలు కృషి చేయాలి. అవసరమైతే బహుళార్ధక సముదాయ కేంద్రాలను కూడా పారశాలలుగా వాడుకోవచ్చు.

2. సాధారణ విద్యాభ్యాసం - నర్సరీలు : నర్సరీలు, శిశు మందిరాలు ఏర్పాటు చేయడంపై స్థానిక సంస్థలు ప్రోత్సాహక చర్యలు తీసుకోవాలి. సాధారణ విద్యాభ్యాసం అందించడానికి కృషి చేయాలి. అలాగే వృత్తి శిక్షణ కేంద్రాలను భాగస్వామ్య పద్ధతిలో నిర్వహించడానికి ప్రాధాన్యతనివ్వాలి. ఈ విషయంలో బహుళార్థక సముదాయ కేంద్రాలు ఎంతో సహాయకారిగా ఉండగలవు. వయోజన విద్య, అనధికార విద్యాభ్యాసం, వినోదాత్మక కార్యకలాపాలను సముదాయ కేంద్రాలు నిర్వహించగలవు. సముదాయ నిర్వహణ - నియంత్రణ ద్వారా నముదాయ కేంద్రాలను వినియోగించి ఆశించిన ఛలితాలను సాధించవచ్చని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పడమైనది. అలాగే సముదాయ కేంద్రాల దుర్వినియోగాన్ని అరికట్టేందుకు పై కార్యకలాపాలు తోద్చడగలవు.

3. విద్యాభ్యాసంలో సముదాయ నిర్వహణ : సముదాయాన్ని సమీకరించడంతోపాటు రిసోర్స్‌ పర్సన్ల వినియోగాన్ని ప్రోత్సహించడం ద్వారా ఆయా ప్రాంతాల్లో విద్య సంబంధిత కార్యకలాపాలను విస్తడించవచ్చు. సాధారణంగా అయితే సముదాయ వర్గాల నుండే రిసోర్స్‌ పర్సన్లను ఎంపిక చేయాలి. ఈ ప్రక్రియ ద్వారా 'వ్రభావంతమైన విద్యా సేవలు అందించవచ్చు. స్థలం, భవన విరాళం సముదాయం బాధ్యతను మరింత పెంచుతాయి. విద్యాఖ్యాసంపై ప్రజల్లో మరింత అవగాహన ఏర్పడుతుంది. విద్యాసేవలకు డిమాండ్‌ పెరుగుతుంది.

త్త

శ) అక్షదభ్యాసం ప్రోత్సాహక పధకం : అక్షరభ్యాసాన్ని పెంపొందించేందుకు స్టానిక సంస్థలు వైవిధ్యభరితమైన, సృజనాత్మకమైన ప్రోత్సాహక పథకాలను ప్రవేశపెట్టి పారశాలల్లో విద్యార్థుల హాజరును మెరుగుపరచవచ్చు. ముఖ్యంగా బాలికల విద్యాభ్యాసంపై ఎక్కువ 'శద్ధను కనబరచాల్సిన అవసరముంది. క్రమబద్ధ, అనధికార విద్యాభ్యాసాన్ని పటిష్టపరచి బాలికలను వాటిలో చేర్చించాలి.

6. అక్షరాస్యత ; మహిళలు, పిల్లల్లో అక్షరాన్యతను పెంపొందించేందుకు ప్రాధాన్యతనివ్వాలి. మురికివాడల అభివృద్ధి కార్యక్రమాల్లో అక్షరాస్యతను కూడా అంతర్భాగం చేయాలి. రాష్త్ర జాతీయ అక్షరాస్యత కార్యక్రమాలను అభివృద్ధి పథకాల్లో విలీనం చేయడం ద్వారా, స్వచ్భంద సంస్థల సహకారం తీసుకోవడం ద్వారా మురికివాడల్లో అక్షరాస్యతను పెంపొందించవచ్చు. పారాలు నేర్పడానికి కమ్యూనిటీ హాళ్ళను, ఇతర బహిరంగ స్థలాలను వినియోగించుకోవచ్చు.

7. శిశు సంవర్ధన కేంద్రాలు : మురికివాడలన్నింటిలో శిశు సంవర్ధన కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయడానికి స్థానిక సంస్థలు చొరవ తీసుకోవాలి. అలా చేసినట్లయితే మహిళా కార్మికులు తమ రోజువారీ పనులకు ఎలాంటి చింత లేకుండా హాజరుకావడానికి అవకాశముంటుంది. ఈ కేంద్రాలను నిర్వహించడానికి కమ్యూనిటీ హాళ్ళనే వినియోగించవచ్చు. వాటి నిర్వహణకు అయ్యే వ్యయాన్ని తల్లితండ్రులు నుండే వసూలు చేయవచ్చు. సె బాల కార్షికులు - బాలల హక్కులు ; బాలల హక్కులపై ఉన్న అంతర్జాతీయ చట్టాలను అమలు చేయడంలో స్థానిక సంస్థలు క్రియాశీల పాత్రను పోషించాలి. ప్రతి బాలుడు, (ప్రతి బాలికకు తగినస్థాయిలో విద్యాభ్యాసం, వృత్తి శిక్షణ ఇవ్వడానికి కృషి చేయాలి. అదే సమయంలో బాల కార్మిక వ్యవస్థను రూపుమాపేందుకు కరినమైన చర్యలు (జరిమానాలు, యజమానుల లైసెన్సుల రద్దు) తీసుకోవాలి. డి) ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ : సముదాయ అభివృద్ధి సంఘాలకు అత్యవసర సరుకుల దుకాణాలను (ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ కింద) నిర్వహించడానికి లైసెన్సు మంజూరు చేసే విషయాన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు పరిశీలించాలి. అయితే సముదాయ సంఘాలు సమర్ధవంతంగా కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తూ ఉంటేనే వాటికి రేషన్‌ షాపులు నడిపే అవకాశాన్ని ఇవ్వాలి. అలా చేస్తే సముదాయ సంఘాల వ్యవస్థ బలోపేతం కావడమే కాకుండా ప్రజా సంక్షేమాన్ని ప్రజల సంతృప్తిని విస్తరించినట్లు కూడా అవుతుంది.

త్తి

10. పురపాలక సేవలను వినియోగదార సంరక్షణ చట్టం పరిధిలోకి తేవడం :

పురపాలక సేవలను వినియోగదారు సంరక్షణ చట్టం పరిధిలోకి తేవడం ఎంతైనా (శ్రేయస్కరం. తద్వారా పురపాలక సేవల నాణ్యతను, ప్రామాణికతను క్షేత్ర స్థాయిలో పర్యవేక్షించడానికి ఆస్కారముంటుంది. సంరక్షణ చట్టాన్ని అన్ని ప్రాంతాలకు సమానంగా వర్తింపచేయాలి. మురికివాడలు, నివాన ప్రాంతాలు అన్న తేడా లేకుండా, భూమి యాజమాన్యం, నివాస కాలపరిమితితో నిమిత్తం లేకుండా వినియోగదారుల సంరక్షణ చట్టాన్ని అమలు చేయాలి. సేవల పరిధిని, వివిధ స్థాయిలలో సేవల నాణ్యతను నిశితంగా పర్యవేక్షించే లక్ష్యంతో వినియోగదారీ సంరక్షణ చట్టాన్ని తీర్చిదిద్దాలి. పట్టణ ప్రాంతమంతటికి ఒకే చట్టం ఉండాలి. ఒక వినియోగదారీ సంఘాన్ని ప్రతి మున్సిపాలిటీలోనూ ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేయాలి. వివిధ వర్గాలకు చెందిన (ప్రతినిధులను అందులో సభ్యులుగా నియమించాలి. సేవల నాణ్యత, లభ్యతపై నివేదికను సమర్పించే అధికారం సభ్యులకు ఉందాలి. 11. ఆర్థిక సాధికారిత :

ఎ) పేదలకు ఆర్థిక సేవలు

చిన్న చిన్న మురికివాడల్లో పొదుపును ప్రోత్సహించేందుకు తగిన వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలని పేదలు కోరుకుంటారు. తద్వారా ఉత్పాదనకు, అత్యవసర పనులకు పొదుపు సొమ్మును వినియోగించాలని వారు ఆశిస్తారు. పొదుపు వ్యవస్థను రుణ సదుపాయం కల్పించడానికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు. సామాజిక హామీ ఆధారంగా రుణాలు అందజేయడానికి, సముదాయం అంగీకరించిన మేరకు వడ్డీ రేట్లు నిర్ధారించడానికి చర్యలు తీసుకోవాలి. ఇలాంటి ఏర్పాట్లు పేదలకు ఎంతో (ప్రయోజనకరంగా ఉంటాయని బోధపడుతోంది. పేదలకు చవకగా రుణాలు అందజేయడానికి పొదుపు సంఘాలు సమర్ధవంతమైన ప్రత్యామ్నాయంగా ఉండగలవు. రుణాల వసూలు విషయంలో అవి ప్రభుత్వ సబ్సిడీ పధకాల కంటే సమర్థవంతంగా పని చేయగలవు. పొదుపు-రుణ సంఘాలను ఒక విశాలమైన నెట్‌వర్క్‌గా తీర్చిదిద్దడం ద్వారా వాటి పనితీరును మరింత మెరుగుపరచవచ్చు. పొదుపు సంఘాలు సమాఖ్యంగా ఏర్పడితే వ్యవస్థాగత, మార్కెట్‌ రుణాలు సమీకరించడానికి ఎలాంటి ఇబ్బంది ఉండదు.

పొదుపు సంఘాలను నిర్వహించడంలో అనుభవమున్న సంస్థలను పురపాలక, నగర పాలక నంఘాలు గుర్తించాలి. వాటి నహాయంతో మురికివాడల్లో పొదువు కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించాలి. సాధ్యమైనన్ని మురికివాడల్లో పొదుపు సంఘాలను ఏర్పాటు చేయడానికి చొరవ తీసుకోవాలి. అనుభవమున్న సంస్థల ద్వారానే రాష్ట్ర కేంద్ర ప్రభుత్వాలు చేవట్టే రుణ పథకాలను అమలు చేయదానికి గల అవకాశాలను స్థానిక సంస్థలు డడ

పరిశీలించాలి. ముఖ్యంగా స్వర్ణజయంతి షహరీ రోజ్‌గార్‌ యోజన లాంటి సంక్షేమ

పధకాలను అలాంటి సంస్థల ద్వారా అమలు చేయవచ్చు. ఈ ప్రక్రియకు తోడ్చాటుగా

నగర, రాష్ట్రస్థాయిలలో పొదుపు సంఘాలతో కూడిన ఉన్నత కమిటీని నియమంచవచ్చు. గుర్తింపు కలిగిన ప్రైవేటు ఆర్థిక సంస్థల సహకారంతో పొదుపు-రుణ సేవలను విస్తరించడానికి గల అవకాశాలను కూడా పుర, నగర పాలక సంఘాలు అన్వేషించాలి.

పొదుపు - రుణ సంఘాలను నిర్వహించడానికి ఈ కింది మార్గదర్శక సూత్రాలను పాటించాలి : =... పొదుపు సంఘం తన సభ్యులను స్వయంగా గుర్తించాలి.

• సంఘం నియమనిబంధనలను స్వంతంగా రూపొందించుకోవాలి.

-.. పొదుపు మొత్తాన్ని పొదుపు కాలపరిమితిని నిర్ధారించేందుకు సంఘమే. నిర్ణయాలు తీసుకునేలా ప్రోత్సహించాలి.

ఏ అవసరాల కోసం రుణాలను మంజూరు చేయాలి, ఎంత మేరకు రుణం ఇవ్వాలి. వడ్డీరేట్లు ఏ విధంగా ఉండాలి. రుణ చెల్లింపు కాల పరిమితి తదితర విషయాలను. ఆయా సంఘాలే నిర్ధారించాలి.

ఈ ప్రక్రియలో ఎలాంటి జోక్యమైనా, సూచనలైనా ఉంటీ సంఘాలు పరాధీనంగా మార్కి నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో, కార్యక్రమాలను అమలు చేయడంలో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కోల్పోతాయి. సముదాయ నిర్వహకులు సంఘం సభ్యులలో ఆత్మస్థైర్యాన్ని నింపి వారికి జమాబందీ నిర్వహణలో, పొదుపు-రుణ కార్యక్రమాల పర్యవేక్షణలో శిక్షణ నివ్వాలి. ఆ విధంగా పొదుపు సంఘాళల్లో క్రమశిక్షణను, సుస్థిరతను నెలకొల్బవచ్చు

• ఆర్థిక సహకారం / వాణిజ్య సంఘాల అభివృద్ధి :

పట్టణ పేదల జీవనోపాధి అనసరాలను తీర్చడానికి పురనగర పాలక సంఘాలు అన్ని రకాల జోక్యాలను సమర్ధించాల్సిన అవసరముంది. అందుకు ఈ కింది సూత్రాలు తోద్చడగలవు ;

1. వృత్తి శిక్షణ కేంద్రాల ఏర్పాటు.

2. స్వయం ఉపాధి కోసం పొదుపు-రుణ పథకాల అమలు:

3. లేబర్‌ మార్కెట్‌లో ఉన్న సమస్యలను తొలగించడం,

4. ముడి సరుకులు, మార్కెట్‌ను అందుబాటులోకి తేవడం.

5. చట్టపరమైన హక్కులు - పరిషార వ్యవస్థల ఏర్పాటు.

వీలైన చోటల్లా గ్రైవేటు రంగాన్ని నిమగ్నం చేయడానికి స్థానిక నంస్థలు (ప్రయత్నించాలి.

త్‌

12. మురికివాడల సుస్టిరమైన ప్రగతి - సేవలకు రుణసాయం

వనరుల సమీకరణ : వనరుల ఆధారాన్ని విస్తరించేందుకు కేంద్ర, రాష్ట్ర స్థానిక స్థాయిలో నిర్దిష్టమైన, క్రియాశీలమైన జోక్యం అవసరం.

1. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ రుణ సాయం : రాష్ట్ర స్థాయిలో మురికివాడల అభివృద్ధి నిధిని ఏర్పాటు చేసి స్థానిక సంస్థలు అమలు చేసే మురికివాడల అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు చేయూతనివ్వాలి. మురికివాడల అభివృద్ధి నిధికి ఈ కింది వనరులు అవసరం .

_ ప్రణాళికా సంఘం మంజూరు చేసే కేంద్ర నిధులు (కేంద్ర ఆర్ధిక మండలి సిఫార్సు

చేసిన ఆధారంగా)

• ద్వైపాక్షిక / బహుపాక్షిక రుణ సాయం (నేరుగా మురికివాడల అభివృద్ధి నిధికి

లేదా సంబంధిత పట్టణానికి)

• తన స్వంత ఆదాయ వనరుల నుండి రాష్ట్రాలు కేటాయించే నిధులు. మునిసిపల్‌ అనుసంధాన నిధి : మునిసిపల్‌ స్థాయిలో అన్ని రకాల నిధులను అనుసంధానం చేసి మురికివాడల అభివృద్ధి పనులకు కేటాయించాలి సమగ్ర పట్టణాభివృద్ధి ప్రణాళిక, వారిక కార్యాచరణ ప్రణాళికలో గుర్తించబడిన అభివృద్ది పనులను వివిధ ఆధారాల నుండి సేకరించిన నిధులతో చేపట్టాలి. క్షే రాష్ట్ర మురికివాడల అభివృద్ధి నిధి నుండి నిధుల బదలాయింపు

2. _ పరిశ్రమ, వాణిజ్య, వ్యాపార రంగం నుండి విరాళాలు (పన్ను రహితమైనవి)

3. _ స్థానిక దాతల నుండి విరాళాలు

4. ఆవాస నిధి నుండి కేటాయింపులు (వీటిని మురికివాడల్లో నివాస గృహాలు నిర్మించేందుకు వినియోగించాలి)

5. సముదాయ అభివృద్ధి సంఘాలు సమకూర్చే మ్యాచింగ్‌ గ్రాంట్లు

6. ఖాళీ స్థలాల నుండి సమకూరే పన్ను

7. _ కొత్త లే-బెట్‌లపై మురికివాడల అభివృద్ధి కొరకు ప్రత్యేక సెస్సు.

8. ఇతర పన్నులు/సెస్సు లేదా సేవా పన్నుల నుండి సమకూరే ఆదాయం

9. _ఎస్సీ/ఎస్టీబిసి పద్దుల కింద స్థానిక సంస్థలు కేటాయించే ప్రాధాన్యత రంగ నిధులు.

10. పురపాలక పాలనామండలి ఆమోదించిన సాధారణ మునిసిపల్‌ నిధి కేటాయింపులు.

11. ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు, కౌన్సిలర్లు తమ కోటా నుండి మంజూరు చేసే నిధుల శాతం.

ప్రైవేటు రంగ పాత్ర: (ప్రైవేటు రంగాన్ని భాగస్వామ్యం చేయడం ద్వారా మురికివాడల

అభివృద్ధికి అదనపు నిధులను సమీకరించడం ఉత్తమం. పట్టణం మధ్యలో ఏర్పాటైన

మురికివాడలలో మార్కెట్‌ రేటు అధికంగా ఉన్న భూములను వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం

త్తే

వినియోగించుకునేందుకు (పైవేటు సంస్థలకు అవకాశం కల్సించాలి. తద్వారా సమకూరే ఆదాయంతో పునరావాస+పునఃపరిష్కార పథకాలను అమలు చేయవచ్చు. ఈ ప్రక్రియ ద్వారా మురికివాడల ప్రజల ఆర్థిక - సామాజిక - భౌతిక పరిస్థితులను నాణ్యమైనవిగా తీర్చిదిద్దవచ్చు.

ప్రైవేటు రంగంలో చేపట్టే ఏ అభివృద్ధి కార్యక్రమమైనా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం జారీ చేసిన పునరావాస - పునఃపరిష్కార మార్గదర్శక సూత్రాలకు లోబడే ఉండాలి. సముదాయంతో నంటవ్రదించిన మీదటే స్థానిక పాలకమండలి దానిని ఆమోదించాల్సి ఉంటుంది. పునరావాస-పునఃపరిష్కార వ్యయాన్ని సంబంధిత ఖర్చులను (సమాచారం, రవాణా) పూర్తిగా భరించే అభివృద్ధి పథకాలనే స్థానిక సంస్థలు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ప్రాంతాభివృద్ధి, పునరావాస పధకం సంబంధిత భాగస్వాములందరికీ మేలు చేకూర్చగలదని నిర్ధారించుకున్న తర్వాతే స్థానిక సంస్థ అభివృద్ధి, కార్యక్రమానికి అనుమతినివ్వాలి. ముఖ్యంగా మురికివాడ సముదాయం లల్టిపొందేలా ఆ కార్యక్రమం ఉండాలి.

ప్రభుత్వ సంస్థలు చేపట్టే నిర్మాణ కార్యక్రమాల కాల పరిమితి, వ్యయం చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఈ ప్రతికూల అంశాన్ని నివారించేందుకు, పోటీతత్వం, పారదర్శకతను పెంపొందించేందుకు అలాంటి పథకాలను (పైవేటు రంగానికి అప్పగించడమే ఉత్తమం. '

4. (ప్రైవేటురంగ ఆర్థికసాయం : స్థానిక వ్యాపారం ఉత్పాదక, పరిశ్రమలు, వాణిజ్యానికి మురికివాడ వాసులు అందించే సహకారం గణనీయమైనది. కనుక మురికివాడ స్థాయిలో కొన్ని ప్రత్యేకమైన అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను చేపట్టేందుకు స్థానిక సంస్థలు (పైవేటు రంగం నుండి నిధులను సమీకరించాలి లేదా పురపాలక ఉమ్మడి నిధికి నేరుగా రుణసాయాన్ని అర్ధించాలి. నిధులు సమీకరించేందుకు అవసరమైతే ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాల (పన్ను రాయితీ)ను స్థానిక సంస్థలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అందించాలి.

5. వ్యవస్థాగత రుణ సాయం : పట్టణ, మురికివాడల్లో మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి పరిచేందుకు అవసరమైన పెట్టుబడిని బాండ్లు, వ్యవస్థాగత రుణ సంస్థల ద్వారా సమీకరించడానికి గల అవకాశాలను కూడా పాలక సంఘాలు పరిశీలించాలి. రీఫైనాన్సింగ్‌ పథకాన్ని విస్తరించి నగరపాలక సంస్థలు గుర్తింపు పొందిన వాణిజ్య బ్యాంకుల నుండి రుణాలు పొందడానికి రాష్ట్ర కేంద్ర ప్రభుత్వాలు సహకరించాలి.

పన్నుల పరిధిని విస్తరించడం : అన్ని సేవలు అందుబాటులో ఉన్న మురికివాడలను అధికారికంగా రద్దు చేసి ఆ ప్రాంతాలను పురపాలక పన్నుల చట్రంలోకి తీసుకురావాలి. మురికివాడల్లో ఉన్న ఆస్తులపై నిర్ధారిత సేవా పన్నును విధించి వినియోగదారుల నుండి వనరులను సేకరించాలి. అలాగే ఇతర భూమి - ఆధారిత పన్నులను విధించి వెనుకబడి

త్తే

ఉన్న ఇతర మురికివాడల అభివృద్ధికి సంబంధిత వనరులను వినియోగించాలి. కింద సూచించబడిన పన్నులను స్థానిక సంస్థలు విధించవచ్చు :

1. అభివృద్ది పన్ను

2. క్రమబద్ధీకరణ రుసుము

3. వసూళ్ళు.

4. ప్రభావసీమ రుసుము

'పైన పేర్కొనబడిన పన్నులను విధించాలంటే రాష్ట్ర పురపాలక చట్టాలను సవరించాల్సి ఉంటుంది. వినియోగదారీ రుసుము (యూజర్‌ ఛార్జీలు)

అందించిన సేవలకుగాను ఎలాంటి రుసుము వసూలు చేయరాదన్న అధికార, రాజకీయ స్థాయి వైఖరిని నిరుత్సాహవరచాలి. సేవల (ప్రమాణాలు, సామర్థ్యం, మెరుగుపడాలంటే సేవల నిర్వహణకు అయ్యే వ్యయాన్ని సాధ్యమైనంత వరకు వినియోగదారుల నుండి వసూలు చేయకతప్పదు. వినియోగదారుల నుండి వసూలు చేసే రుసుమును ఇతర పనులకు మరలా సబ్సిడీ రూపంలో అందించే ప్రతిపాదనలను స్థానిక సంస్థలు పరిశీలించవచ్చు. ఈ ప్రక్రియలో ప్రైవేటు ఏజెన్సీల సేవలను వినియోగించడం చాలా అవసరం.

8. సముదాయ భాగస్వామ్యం : మురికివాడల అభివృద్ధి పధకాలు ప్రారంభదశ నుండే సముదాయ సహకారాన్ని కలిగి ఉండాలి. భూమి, వనరులు, (శ్రమ రూపంలో వారి చేయూతను ప్రోత్సహించాలి. వ్యయాన్ని ఏదో ఒక రూపంలో పంచుకోవడంవల్ల అభివృద్ధి పనుల పట్ల స్థానికులు అంకితభావాన్ని స్వావలంబనను మరింత పెంచవచ్చు. అయితే సముదాయ ఉమ్మడి, తక్షణ అవసరాలను గుర్తించడం దగ్గరి నుండి అభివృద్ధి ప్రణాళికలను రూపొందించడం వరకు, అభివృద్ధి పనులను చేపట్టిన తాలి దశ నుండి ముగింపు వరకు సముదాయాన్ని సముదాయ సంస్థలను పురపాలక, నగర పాలక సంథూలు పూర్తి విశ్వాసంలోకి తీసుకొని అన్ని ప్రక్రియల్లోనూ వారికి భాగస్వామ్యం కల్పించాలి. స్థలాల విక్రయం : వాయిదా పద్ధతుల్లో స్థలాలను విక్రయించే ప్రతిపాదనను పురపాలక సంఘాలు పరిశీలించవచ్చు. తద్వారా సమకూరే నిధులను అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు వినియోగించవచ్చు. స్థలాల క్రమబద్ధీకరణ, వాటి కాలపరిమితిని ఈ కింది అంశాలతో ముడిపెట్టవచ్చు.

ల

ఎ) మౌలిక నదుపాయాల కల్పనకు అయ్యే వ్యయాన్ని భరించేందుకు వినియోగదారులకు రుణ సదుపాయం

బి సముదాయ వనరుల సమీకరణ

వ

మురికివాడ వాసుల రుణ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం

మురికివాడ ప్రజల రుణ సామర్భాన్ని పెంచితే మురికివాడల అభివృద్ధికి (ప్రైవేటు నిధులను సమీకరించడం సులభమవుతుంది. రుణ అర్జత లేని నివాస గృహాలు వ్యవస్థాగత, సాధారణ రుణ పధకాలకు ఎక్కువ సంఖ్యలో అర్హత సాధించేలా స్థానిక సంస్థలు కృషి చేయాలి. ఈ లక్ష్యాన్ని సాధిస్తే నివాస గృహాల నిర్మాణం, మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు అదనపు నిధులను ప్రైవేటు రంగం నుండి సమీకరించడానికి వీలు పడుతుంది. అలాగే యాజమాన్యం, సుస్థిరత, సామర్థ్యం పెరుగుతుంది. మురికివాడ వాసుల రుణ సామర్దాన్ని పెంచడం, రుణ వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయడం కీలకమైన అంశాలు. అందులో విధానపరమైన జోక్యం అవసరం. ఆర్థికపరమైన జోక్యం ఎలా ఉండాలంటే స్థానిక సంస్థలతో కలిసి పని చేయడానికి స్థానిక ఆర్థిక సంస్థలు ఉత్సాహం చూపాలి. (ఉదాహరణకు 'సేవా బ్యాంకు) ఎ) మురికివాడ ప్రజలను రుణ సాయానికి అర్హులుగా తీర్చిదిద్దదం ఏ సంఘం స్థాయిలో పొదుపు - రుణ కార్యక్రమాలను వ్యవస్థాగత రుణ సంస్థలతో ముడిపెట్టడం ద్వారా మురికివాడల స్థూల అభివృద్ధి, పట్టణ పేదరిక నిర్మూలనపై గణనీయమైన (ప్రభావం చూపవచ్చు.

1. ఆర్థిక క్రమళిక్షణ : ఈ ప్రక్రియ క్షేత్రస్థాయి ఆర్థిక క్రమశిక్షణ, సంఘం సామర్థ్య పెంపునకు సహకారాన్ని కోరుకుంటుంది. అందుకు పొదుపు-రుణ కార్యక్రమాల్లో నైపుణ్యం ఉన్న సంస్థల (స్వచ్చంద సంస్థలు/ సముదాయ సంస్థలు) తోడ్పాటు అవసరం. అర్జతలేని వారిని సైతం పరిగణలోకి తీసుకునేలా ఆర్థిక సంస్థలను అనుమతించాలి. సముదాయ, ఉమ్మడి వోమీతో రుణాలు మంజూరు చేసేందుకు ఆర్థిక సంస్థలకు అవకాశమివ్వాలి. ఎన్టీఓల కోసం హడ్కో అమలు చేస్తున్న పధకం అందుకో మంచి ఉదాహరణ.

2. సామాజిక హామీ (పూచి) : సముదాయ అభివృద్ధి సంఘాల వ్యవస్థను పోలి ఉండే వ్యవస్థాగత ఏర్పాట్లను రూపొందించాలి. వ్యవస్థాగత రుణాలు లబ్దిదారులకు అందజేయడానికి సముదాయ - ఆధారిత వనరులను సామాజిక పూచిగా చూపేందుకు సమీకరించవచ్చు. బి) సబ్సిడీల సక్రమ వినియోగం : సంక్షేమ రాజ్య పంధాలో మురికివాడల

అభివృద్ధి కార్యక్రమాల్లో సబ్సిడీలు సర్వవ్యాపిత లక్షణంగా మారాయి. అర్హులైన పేద

కుటుంబాలకు సబ్సిడీ అందజేయడం అనివార్యమే అయినా (నివాన సదుపాయం, ఇతర

మౌలిక సేవల కల్పనకు) నిలకడయైన రుణ సదుపాయ వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయడం

తప్పనిసరి. ఆశించిన మార్పులు రావాలంటే వాటిలో లబ్టిదారులకు భాగస్వామ్యం కల్పించాలి. తం

8. _ తొలుత, ఈ విధానపరమైన మార్పును తీసుకురావాలంటే సబ్సిడీల పరిమాణాన్ని స్పష్టం చేయాలి. వాటిని మరింత పారదర్శకంగా మార్చాలి.

• మురికివాడల అభివృద్ధి కోసం అదనంగా నిధులను సమీకరించేందుకు సబ్సిడీలను నగదు పూచిగా వినియోగించవచ్చు. = సబ్సిడీలను ఏక కాల గ్రాంట్లుగా కంటే రివాల్వింగ్‌ ఫండ్లుగా చెలామణి చేయడం మంచిది. శ) _ కొన్ని గృహ నిర్మాణ పథకాల్లో అనుసరించిన పద్ధతి మేరకు సబ్సిడీలను పాక్షిక నిర్భంధ వసూళ్ళుగా పరిగణించవచ్చు. సబ్సిడీల స్వాభావిక భారాన్ని తగ్గించేందుకు, వాటిని సమంజనసమైనవిగా తీర్చిదిద్దేందుకు కొన్ని నిర్దిష్టమైన సూచనలను దిగువన ఇస్తున్నాము : సబ్బిడీల సంస్కరణ

1. వ్యక్తిగత నివాస గృహ సేవలైన నీటి సరఫరా, విద్యుత్‌, పారిశుధ్యం కల్పించడం ద్వారా యూజర్‌ ఛార్జీలను రాబట్టవచ్చు. ఏదేని ప్రాంతంలో ఈ సేవలను సబ్సిడీపై అందజేయాల్సి వస్తే వాటిని నిర్దిష్టంగా పేర్మాని జూగ్రత్తగా వినియోగించాలి.
2. రహదారులు, మురికి కాలువ, ఇతర సామాజిక మౌలిక వసతులు లాంటి నిర్దిష్ట కార్యక్రమాలకు సల్సిడీలను ప్రత్యేకంగా వినియోగించవచ్చు. సామాజిక మౌలిక వసతుల కింద నర్సరీలు, పౌష్టికాహారం, శిశు-గర్భవతి సంక్షేమ పథకం, ప్రాథమిక "ఆరోగ్య కేంద్రాల నిర్వహణ, వ్యక్తిగత, ఉమ్మడి సంక్షేను, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు వస్తాయి.
3. ఉపాధి కల్పన పథకాల్లో సబ్సిడీలను ప్రోత్సహించకూడదు. ఆర్ధిక సహాయ కార్యక్రమాలు, గృహ నిర్మాణ/ఆవాస మెరుగుదల పథకాల్లో కూడా సబ్సిడీలను నివారించాలి. కనుక సరసమైన, ప్రభావవంతమైన రుణాలను లబ్లిడ్రాశుల:-అందుబాటులోకి తేవడం చాలా ముఖ్యం. 50

పట్టణ పాలన, నిర్వహణను పటిష్టం చేయడం ఎ) పట్టణ పాలన : పట్టణ పొలన స్వభావం జాతీయ మురికివాడల అభివృద్ధి విధానంపై తీవ్రమైన ప్రభావం చూపుతుంది. అందుకే నూతన పంధాలు (పట్టణ నిర్వహణ, పేదరిక నిర్మూలనకు)ను ఎంచుకోవడం ముఖ్యం. పౌర సమాజం - పురపాలక సంఘం మధ్య సంబంధంగా పట్టణ పాలనను నిర్వచించాలి. మౌలిక సదుపాయాలు, సేవల కల్పన (ప్రభుత్వ ప్రత్యేక బాధ్యతగా పరిగణించే వైఖరి నుండి పౌర సమాజానికి పట్టణ వ్యవహారాల్లో కీలకమైన పాత్ర, బాధ్యత, ప్రభావం ఉందన్న ఆలోచనకు రావడమే ఈ నిర్వచనం స్ఫూరించే అర్ధం. పౌర సమాజ వర్ణాలంటే పొర సంఘాలు, సముదాయ వర్గాలు, మహిళా సంఘాలు, సామాజిక ఉద్యమాలు, స్వచ్చంద సంస్థలు, సముదాయ-అధారిత సంఘాలు, (ఫైవేటు రంగం మొదలైనవి. గృహ నిర్మాణం, భూవిక్రయం-కొనుగోలు, రవాణా, పరిశ్రమలు లాంటి రంగాల్లో ఈ వర్గాలు ఎప్పటి నుండో కీలకమైన పౌత్రను పోషిస్తున్నాయి.

కొత్త సంబంధాల ఏర్పాటుకు రాజ్యాంగంలోని 74వ సవరణ ఆధారం కావాలి. నగర (ప్రభుత్వంగా వురపాలక సంఘాలకు సమన్వయమే (ప్రధాన బాధ్యతగా ఉండే వాతావరణాన్ని సృష్టించాలి. 74న రాజ్యాంగ సవరణలోని కీలకమైన సూత్రం వార్డు కమిటీల ఏద్పాటు వీటిని అన్ని పురపాలక, నగరపాలక సంఘాలలో (వైశాల్యంతో నిమిత్తం లేకుండా) ఏద్పాటు చేని పట్టణ/నగర '(ప్రాంతాన్నంతటిని వాటి పరిధిలోకి వచ్చేలా చూడాలి. పేద వర్గాల సముదాయ సంస్థలే వార్డు కమిటీ సభ్యులను నియమించేలా చర్యలు తీసుకోవాలి. దురదృష్టవశాత్తు నేటికీ కూడా రాజకీయ పక్షాలే వార్డు కమిటీ సభ్యుల నియామకంలో కీలక పాత్రను పోషిస్తున్నాయి.

74న దాజ్యాంగ సవరణను అనుసరించి ఇంతవరకు రాష్ట్ర సంస్థలైన మురికివాడల చొలగింపు మందలి, హౌసింగ్‌ బోర్డు నిర్వహిస్తున్న కార్యక్రమాలను స్థానిక సంస్థల ద్వారా అమలు చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. వ్యవస్థాగత స్వరూపాన్ని పూర్తిగా ప్రక్షాళన చేసే వరకు రాష్ట్ర స్థాయి సంస్థలు ప్రతి పురపాలక సంఘాన్ని తప్పకుండా సంప్రదించాలి. తర్వాతే కార్యక్రమాలను (సదుపాయాలు,సేవలు) చేపట్టాలి.

సామర్థ్య పెంపు : సామర్భాన్ని పెంపొందించేందుకు రాయితీలు, ప్రోత్సాహకాలను వ్రకటించాలి. ఆ విధంగా మురికివాడల అభివృద్ధిని జాతీయ మురికివాడల అభివృద్ధి విధానానికి అనుగుణంగా చేపట్టేందుకు స్థానిక సంస్థలను పరిపుష్టం చేయాలి. ఇందులో వైపుణ్యం, ఆర్థికపాలన, నీర్వహణ, మానవ వనరుల అభివృద్ధి అంతర్భాగం కావాలి.

1. నైపుణ్యం ; అధికారుల నైపుణ్యాన్ని మెరుగు పరిచేందుకు ఈ కింది చర్యటు తోద్చడగలవు =. సీనియర్‌ అధికారులకు (వ్యవస్థాగత అధికారులు, ప్రజా ప్రతినిధులు) సెమినార్లు

నిర్వహించడం.

• వికేంద్రీకృత ప్రాంతాలలో మధ్యస్థ ఉద్యోగ శిక్షణ.
• విధి నిర్వహణలోనే అధికారులకు శిక్షణ టే. ర య. రధ ఇషారల్ల ఫా

వైపుణ్య రంగాలు :

=. మురికివాడల నమోదు - అర్జత గలిగిన కుటుంబాల గుర్తింపు

= మురికివాడల వర్గీకరణ

• పట్టణంలో మురికివాడల అభివృద్ధి కొరకు ప్రజల అవసరాల స్ట్రూల అంచనా, సమగ్ర పట్టణాభివృద్ధి ప్రణాళిక రూపకల్పన.

• మురికివాడల సముదాయాన్ని సమీకరించడం. (సముదాయ అభివృద్ది సంఘాల తరహా మూడంచెల వ్యవస్థలో భాగంగా)

_ వార్షిక కార్యాచరణ / పెట్టుబడి ప్రణాళికల రూపకల్పన

• తాత్మాలిక అభివృద్ధి, మురికివాడల పునఃపరిష్కారం కొరకు పథకాలను రూపొందించడం.

=... సమగ్ర పట్టణాభివృద్ధి (ప్రణాళిక అమలులో స్వచ్చంద సంస్థలు, ప్రైవేటు రంగాన్ని భాగస్వాములను చేసేందుకు మార్గాలు, పద్ధతులను అన్వేషించడం.

బి) అర్థిక నిర్వహణ : మురికివాడల అభివృద్ధికి మెరుగైన ఆర్ధిక వనరులను సమీకరించేందుకు

ఈ విభాగం అత్యంత కీలకమైనది. ఈ కింద సూచించబడిన రంగాల్లో ఆర్థిక నిర్వహణా

సామర్ధ్యాన్ని పెంపొందించడం ఎంతైనా అవసరం :

=. ఆస్తుల నిర్వహణ - ఆస్తుల గుర్తింపు, వర్గీకరణ, మూల్యాంకణ, రాబడి అంచనా, సమీకరణ ప్రణాళిక. ణు

-. ఆర్థిక ప్రణాళిక - ముసాయిదా బడ్జెట్‌ రూపకల్పన, పెట్టుబడి ప్రణాళిక.

• జమాబందీ, అంతర్గత నియంత్రణ, జంటపద్దుల నిర్వహణ, నివేదన - నమోదు ప్రక్రియలు, సకాలంలో ఆడిటింగ్‌.

• రుణసేకరణ - రుణ నిర్వహణ : బకాయిల నివేదికలను ఎప్పటికవ్చుడు తాజాపరచడం, రుణాల ద్వారా స్థిరపరచిన ఆస్తుల నుండి గరిష్ట స్థాయిలో రాబడిని పెంచడం.

= ఆటోమేషన్‌-ఆస్తులు, వసూళ్ళు, చెల్లింపుల ఖాతా, బడ్జెటింగ్‌.

= ఆస్తీ పన్ను సంస్కరణలు

=. ప్రభుత్వ - (ప్రైవేటు భాగస్వామ్యం.

త్రి మానవ వనరుల అభివృద్ధి : మానవ వనరుల అభివృద్ధి - నిర్వహణలో భాగంగా

స్థానిక సంస్థల పరిధిలోని సముదాయ అభివృద్ధి విభాగంలో నిపుణులైన కార్యకర్తలను

తయారు చేసుకోవడం అవసరం. వారి ద్వారా పట్టణ స్థాయిలో సమగ్ర పట్టణాభివృద్ధి

(ప్రణాళికను రూపొందించాలి. ప్రణాళికను అమలు చేయడంతోపాటు అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను

వర్యవేక్షించేందుకు వారిని వినియోగించాలి. మురికివాడల అభివృద్ధిలో నిపుణులైన

కార్యకర్తలను నిరంతరంగా, తయారు చేయడానికి ఒక నిర్దిష్టమైన కాలపరిమితిని కలిగి ఉందాలి. 52

క్‌) బహుపక్ష - ద్వైపాక్షిక సహకారం : సామర్హ్యపెంపు, పరిశోధన -అధ్యయనాన్ని అభివృద్ధి పరిచేందుకు, మూల్యాంకణం, ప్రభావ అంచనా అధ్యయనాలతో సమాచారాన్ని అందించేందుకు అవసరమైన ఆర్ధిక-సాంకేతిక సహకారాన్ని బహుపాక్షిక-దై పాక్షిక మార్గాల ద్వారా తీసుకోవడం ఎంతైనా అవసరం. మురికివాడల అభివృద్ధి నిధులకు నేరుగా కేటాయింపులు జరపడం ద్వారా ఇలాంటి సహకారాన్ని పొందవచ్చు. అలాగే ప్రయోగాత్మక పధకాలను అమలు చేయడం ద్వారా కూడా ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించవచ్చు.

సి) భాగస్వామ్యాలు : పై సూచించబడిన మార్పులను తీసుకురావాలంటే పౌర సమాజ వర్గాలతో ఆచరణాత్మక భాగస్వామ్యాలను కుదుర్చుకోవడం అవసరం తద్వారా అనధికార నివాస ప్రాంతాలను/మురికివాడలను అభివృద్ధి పరచవచ్చు. వ్యక్తిగత భాగస్వామ్యం కంటే వ్యవస్థాగత భాగస్వామ్యానికే ప్రాధాన్యతనివ్వాలి. ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే విధానపరమైన నిర్ణయాల్లో సామర్ధ్యపెంపు భాగస్వామ్యాలకు విస్పష్టమైన స్థానం కల్పించాలి. తగిన ప్రణాళికలు, వనరులను సమకూర్చాలి. సముదాయాలు, అధికారులు, స్వచ్చంద సంస్థలు, అనధికారులు (ప్రజా ప్రతినిధులు), లబ్టిదారులందరికీ వర్తించేలా సామర్థ్య పెంపు ప్రక్రియను చేపట్టాలి. భాగస్వామ్యానికి మార్గదర్శక సూత్రాలు :

1). యువజన నంఖవూలు, మపొాళా మండళ్ళు, పాదువృు నంవూలు, వ్యాపార-వాణిజ్య సంఘాలు, ప్రత్యేక ప్రయోజనాల కోసం పాటు పడే సంస్థలు తదితర వాటిని కలుపుకొని విశాలమైన వర్గాన్ని వర్పాటు చేయడం; సముదాయ అభివృద్ధి విభాగానికి అనుసంధాన బాధ్యతను అప్పగించడం.

2. సముదాయ - ఆధారిత ఆర్థిక సంస్థలు ఏర్పడేలా ఆర్థిక జోక్యం స్వభావం ఉండాలి. ఆ సంస్థలు స్థానిక అవసరాలు, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఉండాలి.

3. స్థానిక సంస్థల నిర్ణయ-నిర్ధారిత ప్రక్రియలో మహిళలు పాలు పంచుకోవాలి. ఆ విధంగా వారు తమ నైపుణ్యాన్ని పెంచుకొని సముదాయ అభివృద్ధి సంస్థల్లో సభ్యులుగా, నిర్వాహకులుగా క్రియాశీల పాత్రను పోషించాలి.

4. వివిధ కార్యకలాపాల్లో సామర్భ్వాన్ని పెంచేందుకు నిధులను మంజూరు చేయాలి. కార్యకలాపాల నందర్భంగానే శిక్ష కూడా కొనసాగేలా (ప్రణాళికలు రూపొందించాలి. ఉదాహరణకు బాల్వాడి టీచర్లకు శిక్షణ, ప్రోత్సాహం అవసరం. రోజువారీ బోధనా కార్యక్రమానికి న్థానిక వనరులను, శిక్షణా పద్ధతులను వినియోగించేలా బాల్వాకీ టీచర్ల వృత్తినైపుణ్యాన్ని పెంపొందించాలి.

5. సముదాయ - ఆధారిత సంఘాలకు న్యాయ నిపుణులను ఎంపిక చేసుకునే వెసులుబాటు ఉండాలి. అలాగే మౌలిక సదుపాయాలు, పారిశుధ్యం తదితర మౌలిక రంగాల్లో సాంకేతిక నిపుణులను స్థానిక సంస్థల సహకారంతో ఎంచుకునే అధికారం ఆయా సంఘాలకు ఉందాలి.

రతి

6. ప్రజావసరాలకు అనుగుణంగా మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి పరిచేందుకు తగిన సాధనాలను రూపొందించాలి.

సముదాయ అభివృద్ధి : భాగస్వామ్య ఒప్పందాలకు ఒక దిశానిర్దేశం ఇవ్వాలంటే (పురపాలక సంస్థకు చెందిన వివిధ విభాగాలు, సముదాయాల మధ్య) ఒక కేంద్రీకృత సముదాయ అభివృద్ధి విభాగాన్ని ప్రతి స్థానిక సంస్థలోనూ ఏర్పాటు చేయాలి. ఈ విభాగం మురికివాడల అభివృద్ధికి సంబంధించిన అన్ని కార్యక్రమాలు, పథకాలను అనుసంధానం చేయడంలో ప్రధాన పాత్రను పోషించాలి. ఈ ప్రక్రియలో సముదాయ సంఘాలు, స్వచ్చంద సంస్థలు, ఇతర పౌరసమాజ వర్ణాలను భాగస్వాములను చేయాలి. ఆవాస సౌకర్యాల మెరుగుదల ;

మురికివాడల విధానంలోని ఈ అంశం పట్టణ పేదల నివాస అవసరాలను తీర్చడానికి 'ప్రాధాన్యతనిస్తుంది. ఇళ్ళస్థలాలు, గృహ నిర్మాణానికి రుణ సదుపాయం, సంబంధిత సాంకేతిక, వ్యవస్థాగత సహకారాన్ని లబ్దిదారులకు అందించడానికి లేదా పేదల అందుబాటులోకి తేవడానికి అధి దోహదపడుతుంది.

అయితే పట్టణ పేదరికం సర్వవ్యాపితంగా ఉండడం, ప్రభుత్వం వద్ద పరిమిత స్థాయిలో (ప్రజాధనం ఉండడం కారణంగా అర్హులకు ఉచితంగా నివాస సదుపాయం కల్పించడం ఆచరణలో సాధ్యంకాదు. ఎందుకంటే విధానపరమైన పరిమితులు అనుమతించిన మేరకు మురికివాడల ప్రజలు తమ ఆవాస అవసరాలను స్వయంగా తీర్చుకోగల స్వాభావిక శక్తిని, సామర్థ్యాన్ని ఉచిత పధకాలు క్షీణింపచేస్తాయి. కనుక, ఈ విధానం ఆవాస సౌకర్యాలను మెరుగుపరిచేందుకు ప్రాధాన్యతనిస్తుంది. నివాస వసతిని కల్పించేందుకు వ్యక్తిగత, సముదాయ సహకారాన్ని అందించేందుకు ఈ ప్రక్రియ దోహదపడుతుంది.

ఆవాన సౌకర్యాలను మెరుగుపరచడంలో స్థానిక సంస్థలు ముఖ్య పాత్రను పోషించాలని మురికివాడల విధానం నిర్దేశిస్తుంది. ఈ కింది అడ్డంకులను, సమస్యలను అధిగమించడమే ఆ ముఖ్య పాత్ర ఉద్దేశం.

1. పరిమిత వ్యయం కాగల గృహాల నిర్మాణానికి స్టలాలు ;

ప్రణాళికా చట్టాలను, ప్రణాళికా సాధనాలను సవరించడం ద్వారా ఇళ్ళ స్థలాలను అందజేయవచ్చు. గరిష్ట జనసాంద్రత సూత్రాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి, మురికివాడల్లోని ఖాళీ స్థలాలను బహుళార్థక (ప్రయోజనాల కోసం వినియోగించడానికి పై సవరణలు తోడ్చడతాయి. ఫలితంగా, స్థలాల ధరలను స్థిరంగా, తక్కువగా ఉండేలా, చర్యలు తీసుకోవచ్చు. అలాగే మురికివాడల్లోని ఖాళీ స్థలాలకు మార్కెట్‌ కల్పించవచ్చు. గరిష్ట జనసాంద్రత, తక్కువ ఆదాయం ఆధారంగా వాటి ధరలను నిర్ధారించవచ్చు. పట్టణంలోని ఇతర (ప్రాంతాల్లో వాణిజ్యపరమైన దృష్టితో స్థలాల ధరలను ఊహకు వచ్చినట్లుగా

రక

నిర్ణయిస్తుంటారు. అలా కాకుండా మురికివాడల్లోని స్థలాలను నిర్దిష్టమైన, సరసమైన ధరలకు విక్రయించవచ్చు. 2 యాజమాన్య కాల పరిమితి సంరక్షణ :

భూ యాజమాన్య కాల పరిమితిని రక్షణ లేకపోవడం కారణంగా పేద కుటుంబాలు గృహ నిర్మాణ కార్యక్రమాలను లేదా నిర్మాణాన్ని పటిష్టపరచుకునే కార్యక్రమాలను చేపట్టడానికి వెనుకంజ వేస్తున్నాయి. భవిష్యత్తులో ఎప్పుడు నిర్వాసితులవుతామోనన్న భయం వారినలా వెంటాడుతోంది. నిర్మాణాలు చేవట్టిన తర్వాత నిర్వాసానికి గురైతే భారీగా నష్టపోతామన్న ఆందోళన వారిని పట్టి పీడిస్తోంది. అదే సమయంలో సరైన యాజమాన్య కాలపరిమితి హక్కులు, పూచి లేకపోవడంతో గృహ నిర్మాణానికి సంబంధించిన రుణాలు, పధకాలు వారికి అందడంలేదు. పేదల యాజమాన్య హక్కులను మెరుగుపరిచేందుకు సంబంధిత చట్టాల్లో మార్పులు తీసుకురావడానికి ఈ విధానం రూపొందించబడింది. యాజమాన్య కాల పరిమితి హక్కుల్లో మార్పుల వల్ల ప్రభుత్వ భూములపై మురికివాడల ప్రజలకు తగిన భద్రత (చట్టబద్ధమైన)ను కల్పించే (ప్రక్రియ ఊపందుకుంటుంది. భూసేకరణ ప్రక్రియ, పరిహార పంపిణీ ప్రక్రియలు కూడా వేగం పుంజుకుంటాయి. 3) ప్రమాణాలు, నిబంధనల స్థిరీకరణ :

మురికివాడల్లో గరిష్ట జనసాంద్రత, బహుళార్థక భూ వినియోగ సూత్రాన్ని (క్రమబరద్ధీకరిస్తూనే నివాస స్థలాలకు సంబంధించి కొన్ని సాధారణ నిబంధనలను రాష్ట్ర (ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు రూపొందించాలి. అలాంటి ప్రమాణాలు, నిబంధనలు తక్కువ వ్యయంకాగల, ఎక్కున మందికి లబ్టి చేకూర్చగల గృహ సముదాయాల నిర్మాణానికి ఊతమిచ్చేలా ఉండాలి. అలాంటి నివాసాల్లో మౌలిక సౌకర్యాలను (గాలి, వెలుతురు, ఏకాంతం, సరైన ఆవరణ) తప్పకుండా కల్పించాలి. లబ్టిదారులకు వారి అవసరాలను బట్టి ఇంటి స్థలం లేదా గృహాన్ని ఎంచుకునే స్వేచ్చ ఉండాలి. + 4) సృజనాత్మక డిజైను, లే-బెట్‌లు :

గృహ సముదాయాల నిర్మాణంలో సృజనాత్మకమైన, వైవిధ్యభరితమైన డిజైను, లే-జెట్‌లను ప్రోత్సహించాలి. నిర్మాణ స్థలాన్ని సాధ్యమైనంత వరకు సంపూర్ణంగా వినియోగించి లబ్టిదారులకు సౌకర్యవంతంగా తీర్చిదిద్దాలి. వ్యక్తిగత నివాస గృహాలు ఆయా కుటుంబాల భవిష్యత్‌ అవసరాలకు అనుగుణంగా విస్తరించడానికి వీలుగా ఉండాలి, తక్కువ వ్యయం, శ్రమ అవసరమయ్యే గృహ నిర్మాణాలను ప్రోత్సహించి పట్టణ/నగర పేదల వసతి సమస్యలను పరిష్కరించాలి.

న్‌5్‌

కు సముదాయ భాగస్వాన్యుం :

గృహ నిర్మాణ కార్యక్రమాల్లో భాగస్వామ్య పంధాను అనుసరించాలి. స్థానిక సముదాయ వర్గాల సహకారంతో నిర్మాణ శైలిని, డిజైన్‌-లే-బెటొలను, నివాస గృహాల విస్తరణకు (ప్రత్యామ్నాయాలను రూపొందించాలి. ఇలాంటి విధానాన్ని మురికివాడల్లోనూ, వట్టణంలోని ఇతర [ప్రాంతాల్లోనూ సమానంగా అమలు చేయాలి. నివాస వసతుల మెరుగుదలలో సముదాయ భాగస్వామ్యానికి ఈ క్రింది చర్యలు తోడ్చడగలవు :

2 మెరుగైన మార్కెట్‌ సమాచారం : మార్కెట్‌ పరిస్థితులపై ఉన్న సమాచార లోపాన్ని ఈ ప్రక్రియ పూడ్చుతుంది. ముఖ్యంగా ఇళ్ళ స్ధూల లభ్యత, ధరలు, గృహ వసతి తదితర అంశాలపై పూర్తి సమాచారాన్ని ఒక క్రమ పద్ధతిలో క్రోడీకరించి విక్రేతలు కొనుగోలుదారుల అందుబాటులోకి తేవాలి. దీనివల్ల మార్కెట్‌ సామర్ధ్యం కూడా "పెరుగుతుంది.

2. సాంకేతిక పరిజ్ఞానం : గృహ నిర్మాణానికి సాంకేతిక సహకారం ఎంతో అవసరం. గృహాలను సౌకర్యవంతంగా, చవకగా లభించే నిర్మాణ సామ(గ్రితో నిర్మించడానికి అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఎంతైనా కీలకం. అయికే ఈ సాంకేతిక పరిజ్ఞానం కూడా అందుబాటు ధరల్లో ఉండాలి. వ్యక్తిగత నివాస గృహం స్థాయిలో మౌలిక సేవలను అందించడానికి కృషి చేయాలి. నివాస సౌకర్యాల మెరుగుదలకు ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని సాధ్యమైనంత వరకు వినియోగించాలి. స్థానిక, రాష్ట్ర స్థాయిలో ఉన్న సాంకేతిక నిపుణుల సేవలను సామర్ధ్య పెంపునకు (గృహ నిర్మాణ రంగంలో) అర్ధించవచ్చు. గృహ నిర్మాణానికి సంబంధించి లబ్టిదారులకు సరైన దిశానిర్దేశం ఇచ్చేందుకు కొన్ని ప్రత్యేక కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయడం అవసరం. అలాగే భవన నిర్మాణ కేంద్రం సేవలను కూడా వినియోగించుకోవాలి.

3 న్యాయ సలహాదారుల సేవలు : భారతదేశంలో స్థిరాస్తులకు సంబంధించిన వ్యాజ్యాలే ఎక్కువ. ఈ నేపథ్యంలో గృహ నిర్మాణం, భూముల చట్టపరమైన హోదాను నిర్ధారించుకోవడానికి న్యాయపరమైన సేవలు చాలా అవసరం. ప్రణాళికా చట్టాలపై సమాచారం, భవన నిర్మాణ నిబంధనలు, బై-లాస్‌ మొదలైన కొన్ని న్యాయ సేవలను స్థానిక సంస్థలు సముదాయాలకు అందజేయాలి. ఆ విధంగా సముదాయాల్లో భవన నిర్మాణ చట్టాలు, ప్రణాళికా చట్టాలపై, ఇతర నిబంధనలు, ప్రమాణాలపై అవగాహన కల్గించవచ్చు.

4. _ శిక్షణ, దాక్యుమెంటేషన్‌, సహకారం : భవన నిర్మాణ అంశంలో క్షేత్రస్థాయి బృందం నాయకులకు ఆచరణాత్మక శిక్షణ ఇచ్చేందుకు 'హౌసింగ్‌ క్లినిక్స్‌ అనే సిద్ధాంతం ఉపయోగపడగలదు. శిక్షణ పొందిన వారు ప్రధాన సమాచార వాహకులుగా

ళ్‌6ి

ఉండగలరు. శిక్షణ సామాగ్రి, కరపత్రాలు, బుక్‌లెట్లు హౌసింగ్‌ క్లినికిలలో శిక్షణ ఇచ్చేందుకు చాలా అవసరం. దీనినే డాక్యుమెంటేషన్‌ సహకారమంటారు.

5. పధకం (ప్రణాళిక - నిర్వహణ : లాభదాయకమైన అన్ని గృహనిర్మాణ కార్యక్రమాలన్నింటినీ ప్రాజెక్టువారీగా చేపట్టాల్సిన అవసరం ఉంది. అవకాశాలను (గృహనిర్మాణానికి సంబంధించి) గుర్తించి నిధులను సమకూర్చగల ప్రాజెక్టులను అభివృద్ధిపరచాలి. ప్రాజెక్టు సామర్థ్య నివేదికలు, ఇతర డాక్యుమెంట్లు తయారు చేయడానికి ప్రాజెక్టు నిర్వహణ సేవలను మెరుగుపరచాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. వ్యక్తిగత లబ్టీదారులకు ఇలాంటి సేవలు ఎంతో అవసరం. సముదాయ వర్ధాలు, స్వచ్చంద సంస్థలు, కొన్ని ప్రభుత్వ/ ప్రభుత్వేతర ఏజెన్సీలకు నిర్వహణ సేవలు కీలకం.

కి గృహ విస్తరణకు రుణాలు: తక్కువ ఆదాయం గల గృహ నిర్మాణాలకు దీర్హక్రాలిక రుణాలు (కుదవపై) అందుబాటులో లేవు. ఈ నేపథ్యంలో ఈ (ప్రణాళికా విధానం పట్టణపేదల గృహవిస్తరణకు రుణ సదుపాయం కల్పించడానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను అన్వేషించాల్సిందిగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, పట్టణ/ నగర పాలక సంఘాలను ప్రోత్సహిస్తుంది.

ఈ కింది మార్గాలను అవి పరిశీలించవచ్చు:

=... రివాల్వింగ్‌ ఫండ్‌ ఏర్పాటు: ఈ నిధిని జాతీయ మురికివాడల అభివృద్ధి పథకం కింద కేటాయించబడే నిధుల్లో పది శాతం మళ్లించడం ద్వారా | గృహ నిర్మాణానికి) ఏర్పాటు చేయవచ్చు. ఈ రివాల్వింగ్‌ ఫండ్‌ను సరైన ముందు జాగ్రత్తలతో సముదాయ వర్గాల పొదుపు - రుణ సంఘాలతో ముడి పెట్టాలి. ఆ విధంగా గృహనిర్మాణం, గృహ విస్తరణ కార్యకలాపాలకు నిధులను సమీకరించవచ్చు. వర్గ/సంఘీభావ సూత్రాల ఆధారంగా లబ్టిదారులకు గృహ నిర్మాణ/ విస్తరణ రుణాలను అందించవచ్చు. అలా సేకరించిన నిధులు పట్టణ పేదకుటుంబాలకు అందుబాటులో ఉండగలవు. వ్యవస్థాగత రుణ సంస్థలపై వారు ఎక్కువగా ఆధారపడే అవసరం తలెత్తదు.

• పొదుపు-రుణ సంఘాలతో భాగస్వామ్యం: గృహ నిర్మాణ/ విస్తరణ నిధులను పొదుపు రుణ సంఘాలతో జమ చేసే ప్రతిపాదనను స్థానిక సంస్థలు పరిశీలించవచ్చు. సాముహిక గృహ నిర్మాణానికి నిధులను సమర్ధవంతంగా వినియోగించడానికి ఈ ప్రక్రియ దోహదపడగలదు.

• అదనపు నిధుల సమీకరణ: నగరస్థాయిలో, సాధ్యమైతే రాష్ట్ర స్థాయిలో పొదుపు-రుణ సంఘాలతో కూడిన ఉన్నత స్థాయి మండలి తర్వాతి దశలో సముదాయ/ప్రాంతీయ స్థాయిలోని రుణ సంస్థలకు నిధులను సమకూర్చవచ్చు. సుస్థిరమైన గృహ నిర్మాణ

ర్‌

పథకానికి రుణాలను సమకూర్చడానికి, రుణాలు వసూలు ప్రక్రియను పటిష్టపరచడానికి స్థానిక రుణ సంస్థలు సమర్థవంతంగా పని చేయగలగాలి. రుణాల ఎగవేత సాధ్యమైనంత తక్కువగా ఉండేలా అవి అన్ని చర్యలు తీసుకోవాలి. రుణగ్రహీతలకు తగిన శిక్షణనివ్వడంతోపాటు సముదాయ పొదుపు- రుణ ప్రక్రియను బలోపేతం చేయాలి. నిపుణుల పర్యవేక్షణ, రుణ చెల్లింపు వాయిదా కాలపరిమితి నిర్దిష్టంగా ఉండాలి. సాధారణ, వాణిజ్య బ్యాంకుల నుండి గృహ నిర్మాణం కోసం ఈ స్టానిక రుణ సంస్థలు అదనపు నిధులను సమీకరించాలి. రుణాలు- వోమీలు: నముదాయ రుణ- పాదువు వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయడంతోపాటు నగదు రుణ సౌకర్యాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ప్రభుత్వం హామీలతో కేద కుటుంబాలు గృవా నిర్మాణ రుణాలను పొందడానికి ఈ ఏర్పాటు దోహదపడుతుంది. వినూత్నమైన రుణ పద్ధతులు: గృహ నిర్మాణానికి వ్యవస్థాగత నిధులను గరిష్ట స్థాయిలో వినియోగించుకునేందుకు ఈ క్రింది చర్యలు చేపట్టాలి:

1. వ్యక్తిగత, సంఘాల స్థాయిలో రుణ సామర్థ్యం ఆధారంగా లబ్బిదారులను గుర్తించాలి.

వారిని పొదుపు- రుణ సంఘాలలో భాగస్వాములను చేయాలి. 2. రుణాలకు పూచీగా సబ్సీడ్‌లను వినియోగించడం. 8. స్థానిక సంస్థలు, ఇతర ప్రభుత్వ విభాగాల ద్వారా వ్యవస్థాగత జోక్యం. ఈ రెండు విభాగాలు తమ స్వంత భూములపై గృహ నిర్మాణ పధకాలు చేపట్టడానికి అంగీకారం తెలపాల్సి ఉంటుంది. ఇదబ్ల్యుఎన్‌/ఎల్‌ఐజి గృహ నిర్మాణ పథకాల వినియోగం: గుర్తింపు పొందిన మురికివాడల కుటుంబాల కోసం ఇడబ్యుఎస్‌/ఎల్‌ఐజి గృహ నిర్మాణ పధకాలను వినియోగించవచ్చు. ఇలాంటి పథకాలలో గృహవిస్తరణ / మెరుగుదల కార్యకలాపాలకు అధిక (ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. 'పైవేటు రంగ భాగస్వామ్యం: పేదకుటుంబాలకు నివాస సౌకర్యాన్ని కల్పించడం అవసరం. ఈ విధానం ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి మార్గాలను అన్వేషించడాన్ని సమర్ధిస్తుంది. ఉదాహరణకు భూమి యజమానులు, స్వచ్చంద సంస్థలు, సముదాయ అభివృద్ధి సంస్థలను నియమనిబంధనలు/ ప్రమాణాల ఆధారంగా గృహ నిర్మాణ కార్యక్రమాలలో పాలుపంచుకునేలా ప్రోత్సహించాలి. నివాస గృహం ఖరీదు/ అద్దెలను సముదాయం, స్థానిక సంస్థ అంగీకారం మేరకు నిర్ధారించిన తర్వాతే నిర్మాణ పనులను చేపట్టాలి.

ట్‌

58

-. పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణం : పేద- బలహీన వర్గాల సంక్షేమ, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు సమర్ధవంతంగా, ప్రయోజనకరంగా తీర్చిదిద్దడానికి పర్యవేక్షణ- మూల్యాంకణం ఒక కీలకమైన సాధనం. జాతీయ మురికివాడల విధానం కింద వ్యూహాత్మక జోక్యంతో కార్యక్రమాలు ఏ మేరకు అమలు చేయబడుతున్నాయి, నిర్దేశించబడిన విధాన లక్ష్యాలు సిద్ధిస్తున్నాయా అనే విషయాలను కనుగొనేందుకు పర్యవేక్షణ- మూల్యాంకణ వ్యవస్థను ప్రభుత్వంలోని వివిధ స్థాయిలలో ఏర్పాటు చేయాలి. భారత ప్రభుత్వ పట్టణ ఉపాధి- పేదరిక నిర్మూలన శాఖ, పట్టణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖలు ఉన్నత స్థాయిలో ఈ ప్రక్రియను పర్యవేక్షించాలి.

ఒక సమగ్రమైన పర్యవేక్షణ- మూల్యాంకణ వ్యవస్థను అభివృద్ధి పరచి అవసరమైన సమయాల్లో వ్యూహాత్మక జోక్యాన్ని ప్రోత్సహించాలి. అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు/ పథకాలవల్ల సంభవించిన మార్పులను విశ్లేషించడానికి, అంచనా వేయడానికి వివిధ అభివృద్ధి సూచికలను (ప్రామాణికంగా తీసుకోవాలి. తదుపరి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు, విధాన ముసాయిదాను రూపొందించడానికి పర్యవేక్షణ వ్యవస్థలను కీలకంగా పరిగణించడం అవసరం. ఆ విధంగా ఒక అధ్యయన ప్రక్రియ వెలువడుతుంది. భవిష్యత్తులో వివిధ మురికివాడల అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను, పధకాలను మరింత మెరుగుపరచడానికి ఆ అధ్యయన ప్రక్రియ దోహద పదుతుంది.

ఈ విధానం కింద అమలయ్యే కార్యక్రమాలు, పథకాల్లో నిర్దిష్టమైన పర్యవేక్షణ ఏర్పాట్లు కూడా అంతర్భాగం కావాలి. అమలు దశలోనే కాకుండా, నిర్మాణ పనులు పూర్తయిన తర్వాత కూడా ఈ ప్రక్రియ కొనసాగాలి. పరిస్థితుల్లో వచ్చిన మార్పులను (ప్రతి వ్యూహాత్మక జోక్యం తర్వాత) విశ్లేషించి, అభివృద్ధిని అంచనా వేయాలి. పర్యవేక్షణ వల్ల కీలకమైన సమాచారం సేకరించడానికి వీలు కలుగుతుంది. వ్యూవోత్మక జోక్యాలను సర్దుబాటు చేయాల్సిన అవసరాన్ని గుర్తించడానికి అవకాశముంటుంది. ఆ విధంగా జాతీయ మురికివాడల అభివృద్ధి విధానం లక్ష్యాలను సాధించవచ్చు. వివిధ మురికివాడల విధానాలు, కార్యక్రమాల పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకణకు తగిన ఏర్పాట్లు చేయడం అవసరం.

ప్రతి కార్యక్రమానికి ఒక ఉమ్మడి నిర్వహణ సమాచార వ్యవస్థను అభివృద్ధి పరచాలి. సమర్ధవంతంగా తదుపరి చర్యలను చేపట్టడానికి ఈ వ్యవస్థను అమల్లో పెట్టాలి. సంబంధిత శాఖల క్షేత్రస్థాయి అధికారులు (రాష్ట్ర స్థానిక సంస్థల స్థాయిలో) క్ష్మేత్రన్భాయి అభివృద్ధి నివేదికలను, అభివృద్ధి సంబంధిత సూచనలు- ప్రతిపాదనల పత్రాలను రూపొందించడానికి ఈ ప్రక్రియ తోద్బడుతుంది.

పర్యవేక్షణలో సముదాయం కూడా పాలు పంచుకునేలా తగిన ఏర్పాట్లు చేయాలి. వారి ప్రతిస్పందనను తదుపరి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు/పథకాలను మెరుగుపరిచేందుకు ఒక నిర్మాణాత్మక సాధనంగా వినియోగించవచ్చు. ఒక మురికివాడల అభివృద్ధి కార్యక్రమం లేదా పథకం సార్ధ్థకతను నిర్ధారించేందుకు సముదాయ అభిప్రాయాలను ఒక ఉత్తమమైన

ర్‌9ి

కొలబద్ధగా పరిగణించవచ్చు. భాగస్వామ్య పర్యవేక్షణను సముదాయ ప్రతినిధులను పర్యవేక్షణ బృందంలో సభ్యులుగా చేర్చుకోవడం ద్వారా సాధించవచ్చు. సముదాయంలోని ముఖ్యమైన వ్యక్తితో తరచుగా సంప్రదింపులు జరపడం లేదా తరచూ సర్వేలు (అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు అమలవుతున్న ప్రాంతాల్లో) నిర్వహించడం ద్వారా కూడా భాగస్వామ్య పర్యవేక్షణను పెంపొందించవచ్చు. అన్ని మురికివాడల అభివృద్ధి పథాకలలో ముఖ్యంగా పునరావాసం, పునఃపరిషారానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలకు - ఒక బృహత్తరమైన పధకానంతర మూల్యాంకరణ అంతర్భాగం కావాలి. పధకం పూర్తి నివేదిక పునరావాస ఫలితాలను విశ్లేషించాలి. అలాగే లబ్టిదారుల జీవన ్రమానాలపై పునరావాస పధకం ప్రభావాన్ని అంచనా వేయాలి. ఈ విశ్లేషణల ద్వారా లభించే సమాచారం నగరం లేదా రాష్ట్రంలో చేపట్టదలచిన ఇతరపధకాల రూపకల్పన/అమలు ప్రక్రియను మెరుగుపరిచేందుకు కీలక సాధనంగా ఉపయోగపడగలదు. విశ్లేషణ వలితాలను జాతీయ స్థాయిలో క్రోడీకరించి ఆయా రాష్ట్రాల్లో మురికివాడల అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు/ పధకాలను సమర్ధవంతంగా అమలు చేయవచ్చు. అనుభవాన్ని పెంచుకునేందుకు కూడా ఈ సమాచారం కీలకం. సంవత్సరానికి ఓసారి లేదా ఐదేళ్ళకోసారి పధకానంతర విశ్లేషణలను స్టానిక సంస్థలు చేపట్టడం అవసరం. ఎందుకంటే పధకాలు ప్రభావం చూపాలంటే ఒక నిర్దిష్టమైన కాలపరిమితి అంటూ ఉంటుంది. అలాంటి పథకాల అమలువల్ల ప్రభావితమయ్యే పక్షాల్లో మూల్యాంకనంపై రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు, లబ్బిదారులు, వాణిజ్య సంస్థలు, స్వచ్చంద సంసలు, సముదాయ సంఘాలు ఆసక్తి చూపాలి. వీటిలో స్వచ్చంద సంస్థలకు మూల్యాంకనంలో ప్రధాన పాత్ర ఉండాలి. అదే విధంగా అలాంటి పధకాల అమలు, పర్యవేక్షణలో స్థానిక సంస్థలకు ప్రధాన భూమిక ఉందాలి.

అర్ధిక -సామాజిక-మానవ శాస్త్ర నేపథ్యం కలిగిన నిపుణులతో పర్యవేక్షణ- మూల్యాంకణ బృందాలను ఏర్పాటు చేయాలి. లింగపరమైన అంశాలలో ్రావీణ్యమున్న వారిని కూడా బృందాలలో సభ్యులుగా చేర్చుకోవాలి. తమ అధ్యయన ఫలితాలను అందరూ నిర్దిష్టమైనవిగా భావించేలా మూల్యాంకణ బృందాల విశ్వసనీయత ఉండాలి. తమ అధ్యయన ఫలితాలు పనితీరును మెరుగుపరిచేందుకు దోహదపడగలవని వాదించగల సామర్థ్యం వాటికి ఉండాలి.

పునరావాస పధకాల పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకణాన్ని స్థూల పర్యవేక్షణ-మూల్యాంకణ ప్రక్రియతో అనుసంధానం చేయాలి. (విశాల ప్రజానీకం ప్రయోజనం పొందే పధకాలలో పునరావాసం తప్పనిసరి అయితే)

సమర్ధవంతంగా పని చేసే పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణ వ్యవస్థ ఈ పధకం కింద అమలయ్యే కార్యక్రమాల్లో చేసుకునే వివిధ జోక్యాలకు మేలైన సంరక్షణ. దానివల్ల అధ్యయన ప్రక్రియ కూడా ఆచరణలో ఉంటుంది. నేటికి కూడా మురికివాడల అభివృద్ధి చాలా వరకు “వ్రయోగం-వైవల్యం' నూ(తం ఆధారంగా జరుగుతోంది. కనుక పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణను మురికివాడల అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు/పథకాలలో అంతర్భాగంగా

60

పరిగణించాలి. వ్యవస్థాగత సామర్ద్యాన్ని పెంపొందించేందుకు దానిని ఒక సాధనంగా

వాడుకోవాలి. ఆ విధంగా మురికివాడల అభివృద్ధిని సుస్థిరంగా చేపట్టడానికి

ఆస్మ్కారముంటుంది. ఈ

పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణం : ఆచరణాత్మక సూచనలు ఈ విధానం కింద చేపట్టే ప్రతి కార్యక్రమం పధకానికి, చేసుకొనే ప్రతి జోక్యానికి పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణ వ్యవస్థ చాలా అవసరం. పైన పేర్కొనబడిన మార్గదర్శక సూత్రాల ఆధారంగా సమర్ధవంతమైన పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకణను, జాతీయ మురికివాడల విధానం లక్ష్యాలను సాధించడానికి దిగువున ఇవ్వబడిన ఆచరణాత్మక సూచనలను అమలు చేయాలి.

1. ప్రతి కార్యక్రమంలోనూ పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణాన్ని అంతర్భాగం చేయాలి. నిర్దిష్టమైన విధులు, బడ్జెట్లు ప్రాతిపదికన కార్యక్రమ తొలిదశ నుండి పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణాన్ని నిర్వహించాలి,

2. _ పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణ ఫలితాలను నియమ నిబంధనలతో ముడిపెట్టాలి.

3. _ విశ్వసనీయమైన బృందాలే పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకణాన్ని చేపట్టేలా కృషి చేయాలి. వీటిలో సంబంధిత సముదాయాలు, స్వతంత్రమైన నిష్పక్ష బృందాలు ఉండేలా చూడాలి.

త్తే అభివృద్ధి చర్యకు తక్షణ ్రతిస్పందన, నిర్దిష్టమైన అభిప్రాయాలను అనుమతించేలా పర్యవేక్షణ - మూల్యాంకణ ప్రక్రియ ఉండాలి.

5. _ తొలిదశల్లో పర్యవేక్షణ చురుకుగా ఉండాలి. కాని పధకం / కార్యక్రమం లక్ష్యాలు సాధించే వరకు (ఒక నిర్దిష్టమైన కాలపరిమితిలో) తదుపరి పర్యవేక్షణ అవసరం.

తక్షణ చర్యలు

• వ్యవస్థాగత ఏర్పాట్లు, చట్టపరమైన నిబంధనలు, అవసరమైన ఇతరచర్యలు జాతీయ మురికివాడల విధానానికి లోబడి ఉండేలా చూసేందుకు అన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్చాలు ఒక కార్యనిర్వాహక బృందాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. న

-. మురికివాడల చట్టాన్ని రూపొందించని అన్ని ర్యామ్టాలు ఆ చట్టాన్ని రూపొందించి (ప్రస్తుత విధాన సూత్రాలు, మార్గదర్శక సూత్రాలకు లోబడి) ఆమోదించేందుకు (ప్రయత్నించాలి.

= మురికివాడలకు సంబంధించిన భూసేకరణ నిబంధనలను సరళీకృతం చేసేందుకు రాష్ట్రాలు తమ మురికివాడల చట్టంలోని సంబంధిత సెక్షన్లను పునసమీక్షించాలి. భూ తగాదాలను త్వరితగతంగా పరిష్కరించడానికి, భూసేకరణ ప్రక్రియ కాలపరిమితి ఆరునెలలు మించకుండా ఉండడానికి చర్యలు తీసుకోవాలి.

61

-.. ప్రభుత్వ భూముల కబ్బ్టాకు సంబంధించిన అన్ని నిబంధనలను జాతీయ మురికివాడల విధానానికి అనుగుణంగా తీర్చిదిద్దేందుకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తక్షణ చర్యలు తీసుకోవాలి.

-. సెక్షన్‌-సి.6లో పేర్మాన్న విధంగా పునరావాసం - పునఃపరిష్మారానికి సంబంధించి నిర్దిష్టమైన మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించడానికి రాష్ట్రాలు తక్షణ చర్య తీసుకోవాలి.

=. ఈ విధాన ప్రకటన వెలువడిన సంవత్సరంలోపు తమ పరిధిలోని అన్ని మురికివాడలు/ అనధికార నిపాస ప్రాంతాల జాబితాను స్థానిక సంస్థలు రూపొందించాలి. సెక్షన్‌-2 మేరకు భూ యాజమాన్య హోదాతో నిమిత్తం లేకుండా పట్టణ పేద కుటుంబాలకు గుర్తింపు కార్డులు జారీ చేసేందుకు ఒక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలి.

= జాతీయ మురికివాడల విధానాన్ని సమర్ధవంతంగా అమలు చేసేందుకు ప్రధానమైన శిక్షణ, సామర్ధ్య పెంపు అవనరాలను రాష్ట్రాలు గుర్తించాలి. నైపుణ్యంలో ఉన్న లోటుపాట్లను, అవసరాలను తీర్చడానికి ఒక కార్యాచరణ (ప్రణాళికను రూపొందించాలి.

-.. సెక్షన్‌-సి.4లో వివరించిన మేరకు గుర్తించబడిన అన్ని మురికివాడల భూమి హోదాను సార్ధకమైనదిగా లేదా నిరర్ధకమైనవిగా స్థానిక సంస్థలు వర్గీకరించాలి.

• ._ సార్థకమైనవిగా వర్గీకరించబడిన అన్ని మురికివాడల్లో ఆక్రమణకు గురైన ప్రభుత్వ స్థలాల్లో నివాసితులకు నివాసకాలపరిమితి హక్కులను స్థానిక సంస్థలు మంజూరు చేయాలి. ప్రైవేటు భూములు ఆక్రమణకు గురై ఉంటే "వాటిని సేకరించేందుకు సేకరణ ప్రక్రియను/సంప్రదింపులు మొదలుపెట్టాలి (సెక్షన్‌-సి.5 ఆధారంగా)

=. అన్ని అభివృద్ధి కార్యకలాపాలను, నిధులను మేళవిస్తూ ఒక సమగ్ర పట్టణాభివృద్ధి (ప్రణాళికను రూపొందించేందుకు స్థానిక సంస్థలు చర్యలు తీసుకోవాలి. పట్టణ పరిధిలోని ప్రాంతాలలో మౌలిక సదుపాయాల కల్పనలో ఉన్న అంతరాలను, మురికివాడలు, నివాస ప్రాంతాల (క్రమబద్ధమైన) మధ్య సేవల లభ్యతలో ఉన్న తేడాలను స్పష్టంగా గుర్తించేందుకు సమగ్ర ప్రణాళిక దోహదపడగలదు. తదనంతరం ఈ తేడాలను సాధ్యమైనంత వరకు రూపుమాపేందుకు సమగ్ర ప్రణాళికలో నిర్దిష్టమైన కార్యక్రమాలను, నిధుల కేటాయింపును 'ప్రాధాన్యతాక్రమంలో ప్రతిపాదించాలి (సెక్షన్‌-సి.7)

• జాతీయ మురికివాడల విధానంలోని సెక్షన్‌-7ను సాఫీగా అమలు చేసేందుకు వీలుగా భవన నిర్మాణ నియమనిబంధనలు, సంబంధిత చట్టాలను సవరించేందుకు స్టానిక సంస్థలు చర్యలు తీసుకోవాలి.

-. జాతీయ మురికివాడల విధానానికి అనుగుణంగా మురికివాడల అభివృద్ధి/ పట్టణ పేదరిక నిర్మూలనా కార్యక్రమాలను స్థానిక సంస్థలు అమలు చేయాలి. విధాన

62

అమలులోని అన్ని అంశాలలో సముదాయ భాగస్వామ్య సూత్రాన్ని ఖచ్చితంగా పాటించాలి. సముదాయ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించేందుకు నిర్దిష్టమైన వ్యవస్థలను, సంస్థలను ప్రతి పాలకసంఘం ఏర్పాటు చేయాలి. పరిసరాల అభివృద్ధి, పట్టణ పేదల సామాజిక - ఆర్ధిక ప్రగతిలో సముదాయ భాగస్వామ్యాన్ని ఆ విధంగా ప్రోత్సహించాలి.

• ఈ విధానంలోని సెక్షన్‌- సి. 12 ప్రకారం స్థానిక సంస్థలు మురికివాడల అఖివృద్ధి కోసం నిర్దిష్టమైన ఆర్థిక వనరులను గుర్తించడానికి తక్షణ చర్యలు తీసుకోవాలి. = తమ పరిధిలో సామూహిక పొదుపు- రుణ పథకాలను అమలు చేయడానికి స్టానిక సంస్థలు సమర్ధవంతమైన సంఘాలు వజెన్సీలను గుర్తించాలి. ఆ సంఘాలు పేదలకు ఆర్థిక సేవలను అందుబాటులోకి తేగలగాలి. ముఖ్యంగా జాతీయ మురికివాడల అభివృద్ధి పథకం కింద విడుదలయ్యే నిధుల్లో పది శాతాన్ని రివాల్వింగ్‌ ఫండ్‌గా వినియోగించి పట్టణ పేదలకు గృహనిర్మాణ రుజాలను సమకూర్చాలి. భారత ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన నూతన పథకాలు: వాల్షీకి- అంబేద్కర్‌ మలిన్‌ బస్తీ ఆవాస్‌ యోజన (వాంబే : ఈ విధాన పత్రంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను జోడిస్తూ భారత (ప్రభుత్వం రుణం - సల్సిడీతో కూడిన జాతీయ గృహనిర్మాణ పధకాన్ని ప్రారంభించింది. 2001 ఆగస్టు 15న స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని పురస్కరించుకొని ప్రధానమంత్రి చేసిన ప్రసంగంలో వాంబే పథకాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం అందజేసే వెయ్యి కోట్ల రూపాయల సబ్సిడీతోపాటు హద్మో సమకూర్చే మరో వెయ్యి కోట్ల రూపాయలతో ప్రారంభిస్తున్నట్లు ప్రకటించారు. రూ. రెండు వేల కోట్లతో సుమారు నాలుగు లక్షల గృహాలను మురికివాడల (ప్రజల కోసం నిర్మిస్తారు. ఆరు మహానగరాల్లో ఒక్కో యూనిట్‌ విలువ రూ.60,000 ఉంటుంది. పది లక్షలకు మించి జనాభా కలిగిన నగరాల్లో ఒక్కో యూనిట్‌ విలువ రూ.50,000 ఉంటుంది. మిగతా పట్టణాల్లో నివాస గృహం విలువ రూ.40,000 ఉంటుంది. ప్రస్తుతమున్న గృహాలను (మురికివాడల్లో) అభివృద్ధి పరిచే ఏర్పాటు కూడా ఈ పధకంలో ఉంది. పథకం కింద మంజూరయ్యే నిధుల్లో కొంత శాతాన్ని మౌలిక వసతులైన తాగునీటి సరఫరా, పారిశుధ్యంపై కూడా వెచ్చిస్తారు. విర్మల్‌ భారత్‌ అభియాన్‌ - వాంబే పథకంలో ఒక భాగం: గృహనిర్మాణ కార్యక్రమంలో పారిశుధ్యాన్ని అంతర్భాగం చేసేందుకు, రాష్ట్ర రాజధానులు, ముఖ్యమైన నగరాలన్నింటిలో వంద శాతం పారిశుధ్య వనతులను కల్పించేందుకు ఈ ఉపపధకాన్ని ప్రారంభించారు. వ్యక్తిగత మరుగుదొడ్ల నిర్మాణం, ప్రస్తుతమున్న మరుగుదొడ్లను అభివృద్ధి పరచడం కోసం ఈ కార్యక్రమం కింద రుణాలు

అందజేస్తారు. అలాగే సముదాయ వర్గ మరుగుదొడ్ల పథకానికి నిధులు సమకూరుస్తారు. ఇలాంటి మరుగుదొడ్ల నుండి వెలువడే చెత్త చెదారాన్ని సహజ ఎరువులు, వర్మీకల్చర్‌, బయోగ్యాస్‌ ఉత్పత్తికి వినియోగిస్తారు. తొలి సంవత్సరంలో ఈ పథకం కింద పది నగరాల్లో డిమాండ్‌ ఆధారంగా ఒక లక్ష మరుగుదొడ్లను రూ.400 కోట్ల వ్యయంతో నిర్మిస్తారు. వాంబే పథకం కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం మరుగుదొడ్ల నిర్మాణానికి రూ.200 కోట్ల సబ్సిడీని అందజేస్తుంది. మిగతా రూ.200 కోట్లను హడ్కో సమకూరుస్తుంది. తొలుత ఢిల్లీ, ముంబాయి, కోల్‌కత్తా, చెన్నె హైదరాబాదు, బెంగుళూరు, అహ్మదాబాద్‌, ఛండీగడ్‌, లక్నో గౌహతి నగరాల్లో పైలట్‌ ప్రాజెక్టులను ప్రారంభిస్తారు. ఈ పథకం వినూత్న లక్షణాలు:

1. సముదాయ మరుగుదొడ్ల నిర్వహణను మురికివాడవాసులు ఎన్నుకొనే సముదాయ ఆధార వర్గాలు చేపడతాయి.
2. అలాంటి మరుగుదొర్లను వినియోగించేందుకు ప్రతి కుటుంబానికి 20 రూపాయలు విలువ చేసే నెలసరి పాసులను జారీ చేస్తారు.

మురికివాడ ప్రజల ప్రతిస్పందన:

ప్రపంచ నివాస దినోత్సవాన్ని పురస్కరించుకొని 2001 అక్టోబరు 1న ఢిల్లీలోని విజ్ఞాన్‌ భవన్‌లో నిర్వహించిన జాతీయ స్థాయి సమావేశంలో బెంగుళూరు, కటక్‌, భువనేశ్వర్‌, పాండిచ్చేరి, తిరుపత్తూర్‌కు చెందిన మురికివాడ సముదాయ ప్రతినిధులు వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాలను క్లుష్తంగా అందిస్తున్నాము. తాగునీరు:

సాధారణ వినియోగానికి నీరు, తాగునీటి లభ్యత / కొరత ఆందోళన కలిగించే రెండు ప్రధాన అంశాలు. బెంగుళూరు వాసులకు రోజుమార్చి రోజు మూడు రోజులకోసారి తాగునీరు లభిస్తోంది. అది కూడా వేళ కాని వేళలో. అసలు నీరు ఎప్పుడు సరఫరా అవుతుందో వారికే ఖచ్చితంగా తెలియదు. నీరు సరఫరా అయ్యే రోజు వారు కనీసం గంట నుండి మూడు గంటల వరకు వేచి చూడాల్సి ఉంటుంది. ప్రతి బిందెకు రూ.1 చొప్పున తాగునీటిని కొనుగోలు చేయాల్సి వస్తోంది. తాము తాగునీటి కోసం కనీసం గంట సేపు పడిగాపులు కాయాల్సి వస్తోందని, తగిన సంఖ్యలో బోరు పంపులు లేవని భువనేశ్వర్‌, కటక్‌ వాసులు ఫిర్యాదు చేశారు. (కటక్‌లో ప్రతి 110 కుటుంబాలకు ఒక బోరుబావి ఉంది) తిరుపత్తూరులో వారానికోసారి అర్ధరాత్రి అపరాత్రి వేళలో తాగునీటిని సరఫరా చేస్తారు. అది కూడా ప్రతి కుటుంబానికి ఆరు బిందెల నీటిని మాత్రమే కేటాయిస్తారు. అక్కడి ప్రజలు తాగునీటి కోసం గంటల తరబడి సమయాన్ని వెచ్చించాల్సి వస్తోంది. మహిళలు సుమారు ఒకటిన్నర మైళ్లు నడిచి వెళ్లి నీటిని తెచ్చుకొంటారు. వారికి సహాయంగా వెళ్లే మగవారు అలసట, నిద్రలేమి వల్ల మరుసటి రోజు దినసరి వేతనాన్ని కోల్పోవాల్సి

న!

వస్తోంది

సముదాయం చారవ తీసుకొని అందరి విరాళాలతో ఒక బోరుబావిని ఒక నివాసప్రాంతంలో నిర్మించింది. బోరుబావి నిర్వహణ, పరిమిత సంఖ్యలో ఉన్న కొళాయిల పర్యవేక్షణను సముదాయ వర్గమే చూస్తోంది మరుగుదొడ్లు - పారిశుధ్యం:

అన్ని సందర్భాల్లోనూ మురికివాడ వాసులు తాము సరైన మరుగుదొడ్ల సౌకర్యం లేక అవస్థపడుతున్నామని ఫిర్యాదు చేశారు. ఒరిస్సాలో పరిస్థితి మరీ దారుణంగా ఉంది. అక్కడి మహిళలు భువనేశ్వరకు ఒకటిన్నర కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న అడవికి నడిచివెళ్లి కాలకృత్యాలను తీర్చుకోవాల్సి వస్తోంది. కటక్‌లోని 10-12 బస్తీవాసులు నాలుగు నుండి ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న నది ఆనకట్టకు వెళ్ళాల్సివస్తోంది. పాండిచ్చేరి (ప్రభుత్వం సముదాయ మరుగుదొడ్ల నిర్వహణకు ఏటా రూ.50,000 ఖర్చు పెట్టినా పారిశుధ్యం మెరుగుపడలేదు. సముదాయ వరాలు చొరవ తీసుకొని ముందుకు వచ్చిన తర్వాతే పరిస్థితి మెరుగుపడింది. ఇప్పుడు నురుగుదొడ్డ నిర్వహణ బాధ్యతలను సముదాయ వర్గాలే నిర్వహిస్తున్నాయి తమిళనాడులోని చాలా నివాస ప్రాంతాల్లో సముదాయ వర్గాలు, ప్రభుత్వం ఉమ్మడిగా మరుగుదొడ్లను నిర్మించడంతోపాటు వాటి నిర్వహణ బాధ్యతలను కూడా పంచుకుంటున్నాయి. బెంగుళూరుతో సహా చాలా చోట్ల మరుగుదోడ్ల నిర్మాణానికి సముదాయాలు పాక్షికంగా లేదా పూర్తిగా నిధులను సమకూర్చాయి. ప్రతి కుటుంబం నుండి నెలకు రూ. 20 వసూలు చేయడం ద్వారా ఈ సముదాయ మరుగుదొడ్లను నిర్వహిస్తున్నారు. రుణ లభ్యత;

ప్రతి నివాస ప్రాంతం నుండి ప్రైవేటు వడ్డివ్యాపారుల కార్యకలాపాల గురించి నివేదికలందాయి. వడ్డీ వ్యాపారులు మురికివాడ ప్రజలను దోచుకుంటున్నారు. రుణ గ్రహీతల అవసరాన్ని బట్టి వంద రూపాయలకు 10 నుండి 25 రూపాయల వరకు వీని (నెలకు) వసూలు చేస్తున్నారు. దక్షిణాది రాష్ట్రాలలో అప్పు అందించే సమయంలోనే వడ్డీ తీసుకొని మిగతా సొమ్మును అందజేస్తారు. ఆ విధంగా వెయ్యి రూపాయలు అప్పు తీసుకునే వారికి రూ. 950లే ముడుతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో ఈ కోత 200 రూపాయల వరకు ఉంటుంది. అలాగే రూ. 5,000 రుణం తనకే లబ్బిదారుని చేతికి రూ.4,000 ముడుతుంది. వారానికి రూ.500 చొప్పున అతడు 20 వారాల పొటు రుణ వాయిదాలను చెల్లించాలి.

అయితే శుభ పరిణామం ఏమిటంటే చాలా నివాస ప్రాంతాల్లో మహిళలు నడిపే పొదుపు - రుణ సంఘాలు ఉన్నాయి. సంఘం సభ్యులకు కొన్ని కుటుంబాలు కేటాయించి వాటి నుండి పొదుపు లేదా రుణ చెల్లింపును రోజూ వసూలు చేస్తారు. పొదుపు మొత్తం

65

నుండి అత్యవసర పనులకు (వైద్యం, ప్రసవం, స్మూలు ఫ్‌జు, చిన్న వ్యాపారాలు, రిక్షా కొనుగోలు, మరమ్మతులు, ఇతర సంక్షేను కారణాలు, కొన్ని సందర్భాల్లో గృహా నిర్మాణానికి) రుణాలు అందజేస్తారు. తిరుపత్తూరులో తొమ్మిది మంది లబ్దిదారులకు గృహనిర్మాణం కోసం రుణాలను అందజేశారు. రుణ చెల్లింపు కాలపరిమితి 15 ఏళ్లు. లబ్దిదారులు 'ప్రతి- రోజూ రుణ వాయిదాలను చెల్లించాల్సి ఉంటుంది. కటక్‌లో గృహ నిర్మాణం కోసం లబ్బిదారుల నుండి ప్రతి రోజు 15 రూపాయలు వసూలు చేస్తారు. వడ్డివ్యాపారుల బెడదను నివారించడంలో ఈ పొదుపు - రుణ సంఘాలు చాలా వరకు విజయం సాధించాయి (ఫైవేటు వడ్డీవ్యాపారులకు పని లేకుండా చేశాయి. గృహ నిర్మాణం;

బెంగుళూరుకు చెందిన మహిళా మిలన్‌ అనే సముదాయ సంస్థ ఓ చక్కటి ఉదాహరణ. మాండ్యాలో 240 నివాసగ్భహాలు నిర్మించే బాధ్యతను ఆ సంస్థ ఇపుడు తీసుకుంది. ప్రభుత్వం నిర్మించే నివాస గృహాల్లో ప్రతి యూనిట్‌కు రూ.70,000 వ్యయం అవుతుంది. కాంట్రాక్టర్లు, ఇతర నిబంధనల వల్ల యూనిట్‌ ధర పెరుగుతుంది. లబ్ధిదారులే ఇంటిని నిర్మించుకుంటే రూ. 30.000కు మించి వ్యయం కాదు. సముదాయ కాంట్రాక్టింగ్‌ వ్యవస్థను మహిళా మిలన్‌ విజయవంతంగా తీర్చిదిద్దినట్టు అవగతమవుతోంది. ఇతర రంగాల్లో సముదాయ విజయాలు:

బెంగుళూరులోని కొరమంగళ ప్రాంతంలో సముదాయ వర్గం సాధించిన ప్రధాన విజయం మురికి కాలువపై ప్రస్తుతం కొనసాగుతున్న ఫుట్‌ టబిడ్జి (వంతెన) నిర్మాణం. ఈ వంతెన నిర్మాణం పూర్తయితే స్థానికులు సమీప బస్‌స్టాప్‌కు చేరుకోవడానికి చుట్టూ నడిచి వెళ్లాల్సిన అవసరం ఉండదు. వారి సమయం కూడా ఆదా అవుతుంది. వంతెన నిర్మాణానికి సముదాయం నుండి రూ.5 లక్షలను విరాళాల రూపంలో సేకరించారు. నగర పాలక సంస్థ అంతే మొత్తంలో మ్యాచింగ్‌ గ్రాంట్‌ను మంజూరు చేసింది.

భువనేశ్వర్‌కు చెందిన మహిళా మిలన్‌ సముదాయం నుండి పోగు చేసిన విరాళాల నుండి రూ.8,000- రూ.9,000 ఖర్చుతో స్కూల్‌షెడ్‌ను నిర్మించింది పిల్లలకు పారాలు చెప్పేందుకు ఒక (ప్రైవేటు టీచరును నియమించింది. తరగతుల నిర్వహణలో సహాయ మందించేందుకు ఒక బాలికను కూడా నియమించారు

ఈ విధాన పత్రం ఈ కింది వెబ్‌సైట్లలో లభిస్తుంది.

ర్దాది గా యిరంం.యిం్ర

డుం యారంం.యిం

66

అల్లి పట్టణ వీధి విక్రేతల జాతీయ విధానం పరిచయం: భారతదేశంలో వీధి విక్రయం ఒక వృత్తిగా ప్రాచీన కాలం నుండి సాగుతోంది. అయితే, ఈ మధ్యకాలంలో వీధి విక్రేతల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగింది. ఒక అధ్యయనం ప్రకారం ముంబయి నగరంలో అత్యధిక సంఖ్యలో వీధి విక్రేతలు ఉన్నారు. అక్కడ వారి సంఖ్య సమారు 2,50,000 వరకు ఉంటుంది ఢిల్లీలో వారి సంఖ్య 2,00,000. కలకత్తాలో 1,50,000 కంటే ఎక్కువ మంది వీధి విక్రేతలుండగా అహ్మదాబాద్‌లో సుమారు లక్షమంది వరకు ఉన్నారు. ప్రతి నగరంలోనూ మహిళలు వీధి విక్రేతల్లో గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉన్నారు. కొన్ని అధ్యయనాల అంచనా ప్రకారం మహానగరాల జనాభాలో సుమారు 2 శాతం మంది వీధి విజ్రేతలుగా ఉన్నారు. దేశవ్యాప్తంగా వీధి విక్రేతల సంఖ్య కోటి వరకు ఉండగలదని ఒక అంచనా. వీధి విక్రయం ఒక ఉపాధి సాధనమే కాకుండా పట్టణ జనాభాలో అత్యధిక శాతం మందికి అందుబాటు ధరలతో సేవలందించే ఆధారం కూడా. ఆర్థికవ్యవస్థలో, సమాజంలో వీధి విక్రేతలు నిర్వహించే పాత్రను కొనియాడాల్సి అవసరముంది. కాని వారిని చట్టవ్యతిరేక సంస్థలుగా పరిగణిస్తారు. పోలీసులు, పొర అధికారులు వారిని తరచూ వేధింపులకు గురి చేస్తుంటారు. సుప్రీం కోర్టు తీర్పు వెలువడిన తర్వాత కూడా పోలీసుల వేధింపులు ఆగలేదు. “పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సరైన నియంత్రణా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయగలిగితే, రోడ్డుకు ఇరువైవులా వ్యాపారం నిర్వహించే పెటీ వ్యాపారులు సాధారణ ప్రజల సౌకర్యానికి విశేషంగా తోద్చడగలరు. నిత్యావసర వస్తువులను ప్రజలకు తక్కువ ధరలకు అందించగలరు. ఒక సాధారణ వ్యక్తి (ధనికుడు కాని) తన రోజువారీ విధులను పూర్తి చేసుకొని ఇంటిముఖం పట్టే సమయంలో ఈ వస్తువులను కొనుగోలు చేయడానికి అనువుగా ఉంటుంది. క్రమబద్ధ మార్కెట్‌కు అదే పనిగా వెళ్లాల్సిన అవసరం ఉండదు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 19(3)జి ప్రకారం వీధుల్లో వ్యాపారం లేదా వాణిజ్యం నిర్వహించే హక్కును సక్రమంగా నియంత్రిస్తే ఆ హక్కును నిరాకరించడానికి ఎలాంటి ఆధారం ఉండదు. వీధులు కేవలం రాకపోకలకే పరిమితమని వాదించజాలరు,” అని సుప్రీం కోర్టు ఒక వ్యాజ్యంపై తీర్పునిస్తూ వ్యాఖ్యానించింది రాజ్యాంగంలోని 39(ఎ), (బి) అధికరణల ప్రకారం రాజ్యం తన విధానాన్ని ప్రత్యేకంగా ఈ కింది లక్ష్యాలను సాధించడానికి రూపొందించాలి: (ఎ) పౌరులందరికీ (మహిళలు, మగవారికి సమానంగా) జీవనోపాధి కోసం తగిన మార్గాలను ఎంచుకునే హక్కు ఉంది. 67

(బి విశాల జనహితంలో సముదాయ వనరుల యాజమాన్యం, నియంత్రణ బాధ్యతలను సమానంగా పంపిణీ చేయాలి.

తమ జీవనభృతి కోసం పాటుపడుతూనే వీధి విశ్రేతలు పట్టణ జనాభాకు అమూల్యమైన సేవలను అందిస్తున్నారు. కనుక ఈ వర్గం జీవనోపాధి హక్కును సంరక్షించాల్సిన బాధ్యత రాజ్యంపై ఉంది. సమాజానికి ఈ వర్గం అందిస్తున్న సేవలకు తగిన గుర్తింపునివ్వడానికి ఈ విధానం కృషి చేస్తుంది. పట్టణ పేదరిక నిర్మూలనా పధకంలో భాగంగా ఈ విధానాన్ని ఒక ప్రధాన సాధనంగా తీర్చిదిద్దడమైనది.

2. నిర్వచనం:

ఒక శాశ్వత కట్టడం లేదా స్థావరం లేకుండా (ప్రజలకు వస్తువులు లేదా సేవలు అందజేసే వ్యక్తిని వీధి విక్రేతగా స్థూలంగా నిర్వచించడమైనది. కాని అతడికి తాత్కాలిక లేదా సంచార కొట్టు (లేదా కావిడి) ఉంటుంది. వీధులకి ఇరువైపులా లేదా ప్రభుత్వ / ఫైవేటు స్థలాల్లో వీధి విక్రేతలు స్థిరంగా కొనసాగుతారు లేదా తోపుడుబంద్లు, కావిడి మోస్తూ ఒక ప్రాంతం నుండి మరో ప్రాంతానికి తిరుగుతూ వస్తువులను వి(క్రయిస్తారు. కొందరు బస్సుల్లో ప్రయాణిస్తూనే తమ ఉత్పత్తులను అమ్ముతారు. ఈ విధాన పత్రంలో పట్టణ వీధి విక్రేత అనే నిర్వచనంలో స్థిర, చర వ్యాపారులు, సేవలందించేవారు ఇద్దరూ అంతర్భాగమే. స్థానిక, ప్రాంతీయ నిర్వచనాలైన వీధివ్వాపారి, ఫేరీవాలా, రెహ్రి- పత్రివాలా, వీధి దుకాణదారులు, ఫుట్‌పాత్‌ వ్యాపారులు, తదితరులు అందరూ ఈ విధానం పరిధిలోకి వస్తారు.

3. స్ఫూల లక్ష్యం;

ఈ విధానం స్టూల లక్ష్యం వీధి విక్రేతలకు జీవనభృతి సంపాదించేందుకు అనుకూలమైన పరిస్థితులను కల్పించడం, అందుకు తోడ్చాటునివ్వడం. అలాగే బహిరంగ ప్రదేశాలలో, వీధుల్లో రద్దీని నివారించడం, ఆరోగ్యకరమైన వాతావరణాన్ని నెలకొల్పడం. 3.1. నిర్దిష్టమైన లక్ష్యాలు:

ఈ విధానం మౌలిక లక్ష్యాలు ఇవే:

చట్టిపరమైనవి : ప్రస్తుతమున్న చట్టాలను సవరించడం లేదా కొత్త చట్టాలను రూపొందించడం ద్వారా వీధి విక్రేతలకు చట్టబద్ధమైన హోదా కల్పించడం. ప్రతిబంధకంగా ఉన్న చట్టాలను రద్దు చేయడం. పట్టణాల అభివృద్ధి / జోనల్‌ ప్రణాళికలలో హాకింగ్‌ జోన్లు సృష్టించి చట్టబద్ధంగా వ్యాపారం చేసుకోవడానికి అవకాశం కల్పించడం.

సౌకర్యాలు: గుర్తించిన ప్రాంతాలలో (హాకింగ్‌ జోన్లతోసహా) తగిన సౌకర్యాలు కల్పించడం.

నియంత్రణ: బహిరంగ ప్రదేశాలలో వ్యాపారుల నంఖ్యపై పరిమితులు విధించడాన్ని స్వస్తి చెప్పడం. నామమాత్రపు రుసుం ఆధారంగా బహిరంగ (ప్రదేశాలలో

68

ప్రవేశం కల్పించడం. ధర, నాణ్యత, డిమాండ్‌ ఆధారంగా వీధి విశ్రేతల సంఖ్యను అట్టి బహిరంగ (ప్రదేశాలలో నిర్ధారించడం. అలాంటి డిమాండ్‌ అపరిమితంగా ఉండజాలదు. పంపిణీలో పాత్ర: అభివృద్ది ప్రణాళికల్లో వీధి విక్రేతలను ఒక ప్రత్యేక అంశంగా చేయడానికి పట్టణ పంపిజీ వ్యవస్థలో వారికి చట్టబద్ధమైన, ఆంతరంగిక భాగస్వామ్యం కల్పించడం. స్వీయ నియంత్రణ: వీధి విక్రేతల్లో స్వీయ నియంత్రణను ప్రోత్సహించడం. సంఘటనం: వీధి విశక్రేతల సంఘాలు/ సహాకారసంఘాలు/ సంస్థలు తదితర సంఘటనాలను అవసరమైతే ప్రోత్సహించి వారికి సాధికారత కల్పించాలి. భాగస్వామ్యం: పట్టణ వీధి విక్రేతల సంఘాలకు ప్రాతినిధ్యం కల్పించే విధంగా భాగస్వామ్య వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయడం. అందులో స్వచ్చంద సంస్థలు, స్థానిక అధికారులు, పోలీసు అధికారులు, నివాసితుల సంక్షేమ సంఘాలు, ఇతరులను భాగస్వాములను చేసి పట్టణ విక్రయ కార్యకలాపాలను సక్రమంగా నియంత్రించడం. బాల వ్యాపారుల పునరావాసం: వీధి విక్రయంలో ఉన్న బాలబాలికలకు పునరావాసం కల్పించేందుకు తగిన చర్యలు తీసుకోవడం. వారిని పాఠశాలలో చేర్పించడం. సామాజిక భద్రత- అర్థిక సేవలు: పెన్షను, బీమా తదితర పధకాల ద్వారా వీధి విక్రేతల సామాజిక భద్రతను పెంపొందించడం. స్వయం సహాయక బృందాలు / సహకార సంఘాలు/ ఫెడరేషన్సు/ మైక్రోఫైనాన్స్‌ సంస్థల ద్వారా రుణ సదుపాయం కల్పించడం. 4 విధానాంశాలు

1. ప్రణాళికా నిబంధనలు: సుప్రీం కోర్టు ఉత్తర్వులను అనుసరించి కొన్ని నగరాలు వీధి విక్రయాలను నియంత్రించడానికి మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించాయి. అయితే ఇప్పటి వరకు చేసిన ఏర్పాట్లు నిర్దిష్టంగా లేవు, ఉత్పత్తులు/ 'సివలకు డిమాండ్‌ కాల, ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఉంటుందన్న విషయాన్ని చాలా వరకు గుర్తించలేదు. వివిధ సమయాల్సో వివిధ (ప్రాంతాల్లో స్థిరపడడం వీధి విక్రేతల సహజగుణం అని స్ఫురించేలా ఎలాంటి ఏర్పాట్లు లేవు. అందుకు భిన్నంగా ప్రస్తుత పట్టణ ప్రణాళికా నిబంధనలు అలాంటి సహజ మార్కెట్ల ఏర్పాటును పూర్తిగా విస్మరిస్తున్నాయి. వాటికి అమలు వ్యవస్థలు కూడా లేవు. అలాంటి సహజ మార్కెట్లకు ఊతమిచ్చేలా ప్రణాళికా నిబంధనలు ఉండాలి. 41.1 బహిరంగ ప్రదేశాల ప్రణాళికా నిబంధనలు- విక్రయ కేంద్రాల గుర్తింపు: విక్రయ కేంద్రాల గుర్తింపు నగర/ పట్టణ స్థాయిలో జరగాలి. వీధి విక్రేతలకు అనుకూలంగా ప్రణాళికలు ఉండాలంటే ఈ కింది నిబంధనలను పాటించాలి;

2. తమ ఉత్పత్తులు / సేవలకు డిమాండ్‌ ఆధారంగా ఆయా సమయాల్లో ఆయా ప్రాంతాల్లో వ్యాపారం నిర్వహించే వీధి విక్రేతల సహజ గుణాన్ని (ప్రణాళిక పరిగణలోకి తీసుకోవాలి.

3. నగర అధికారులు తగిన ప్రదేశాలను గుర్తించి వీధి విక్రేతల మార్కెట్లను ఆయా ప్రాంతాల లే-బెట్‌లలో చేర్చాలి. డిమాండ్‌ మేరకు వీధి విక్రేతల సంఖ్యను

69

నిర్ధారించాలి. అందుబాటులో ఉన్న ప్రదేశాలలో అవసరానికి మించి విక్రేతలుంటే రుసుము ద్వారా కాని, లాటరీ పద్ధతిలో కాని వారిని ఎంపిక చేయాలి. క్రమబద్ధమైన లైసెన్సుల జోలికి వెళ్ళకూడదు. ధర, నాణ్యత, డిమాండ్‌కు సంబంధించిన మార్కెట్‌ శక్తులు వీధి విక్రేతల సంఖ్యను ఎలాగూ పరిమిత స్థాయికి కుదించి వేస్తాయి.

8. సంచార విక్రయాన్ని అన్ని ప్రదేశాల్లోనూ అనుమతించాలి. నిర్ధారిత విక్రయ కేంద్రాలకే ఈ ప్రక్రియను పరిమితం చేయకూడదు. భాగస్వామ్య (ప్రక్రియ ద్వారా విక్రయ- రహిత ప్రాంతంగా గుర్తిస్తే తప్ప సంచార విక్రయాన్ని నిరోధించకూడదు. విక్రయ- రహిత (ప్రాంతాలను సమయం, ప్రాంతం (ప్రాతిపదికన నోటిఫై చేయాలి. అసంబద్ధ కారణాలు చూపి ప్రాంతాలను విక్రయ- రహిత కేంద్రాలుగా గుర్తించకూడదు. విశాల జనపొతంలోనే ఎలాంటి నిర్ణయాలైనా తీసుకోవాలి.

9. నగరాలు / పట్టణాలు విస్తరిస్తున్న తరుణంలో ప్రతి కొత్త ప్రాంతంలోనూ వీధి విక్రేతలకు తగిన సౌకర్యాలు ఉండాలి.

10. వీధి విక్రేతల మార్కెట్లు/ విక్రయ -రహిత కేంద్రాల గుర్తింపు అధికారాన్ని పౌర లేదా పోలీసు అధికారుల విచక్షణకే వదిలేయరాదు. టౌన్‌ వెండింగ్‌ కమీటీ చేపట్టే భాగస్వామ్య ప్రక్రియ ద్వారానే వాటిని పూర్తి చేయాలి. ఈ కమిటీలో వీధి విక్రేతలతో పాటు సంబంధిత మునిసిపల్‌ అధికారి, ట్రాఫిక్‌, స్థానిక పోలీసు అధికారి సభ్యులుగా ఉండవచ్చు. ఇతర సభ్యులు:

• బహిరంగ ్రదేశంపై యాజమాన్యం ఉన్న శాఖాధికారి.

= సంఘాలు (మార్కెట్‌, వ్యాపారులు, స్థానికులు, మురికివాడ (ప్రజలు).

= జాతీయ/ వాణిజ్య బ్యాంకు ప్రతినిధి.

కమిటీ సభ్యుల్లో 25 నుండి 40 శాతం వరకు వీధి విజ్రేతల ప్రతినిధుల తప్పకుండా ఉండాలి. వారిలో మూడో వంతు మంది మహిళలై ఉండాలి. వీధి విక్రేతల ప్రతినిధుల ఎంపిక ప్రక్రియ ఈ కొద్ది సూత్రాల అధారంగా జరగాలి;

లా సభ్యుత్వమున్న సంఘాలు

• ఆర్థిక క్రమశిక్షణ, బాధ్యత

సహజ మార్కెట్ల ఏర్పాటుకు తగిన సౌకర్యాలు ఉండేలా చూసే బాధ్యత కమిటీదే. డిమాండ్‌ ఆధారంగా విక్రేతల సంఖ్యను నిర్ధారించాలి. వారాంతపు మార్కెట్లు, రద్దీలేని సమయాల్లో పన్లిక్‌ పార్కు పార్కింగ్‌ లాటులో విక్రయాలు నిర్వహించుకునే అనుమతి తదితర ఏర్పాట్లును చేస్తే బాధ్యత కూడా ఈ కమిటీదే. రద్దీ ఏర్పడకుండా, బహిరంగ ప్రదేశాల వాతావరణం క్షీణించకుండా ఆయా సమయాల్లో విక్రయాలు నిర్వహించడానికి కమీటీ కాలపరిమితిని నిర్ధారించాలి. వారాంతపు మార్కెట్లు సుస్థిరంగా కొనసాగేలా, మరింత మెరుగుపడేలా టౌన్‌ వెండింగ్‌ కమిటీ తగిన చర్యలు తీసుకోవాలి.

శం

కమిటీ ఇతర విధులను కింద వివరించడమైనది: 41.2. పరిమాణ నిబంధనలు: ఇవి వివైతల మార్కెట్లకు ఏ మేరకు స్థలాన్ని కేటాయించాలి అన్న అంశానికి సంబంధించినవి. నగర/ పట్టణ స్థాయిలో విక్రేతల మార్కెట్లుకు తగిన స్థలాన్ని కేటాయించాలి నగర/ పట్టణ సూల జనాభాలో కనీసం 2 నుండి 2.5 శాతం వరకు లబ్టీ పొందేలా ఈ మార్కెట్ల కోసం స్టలాలను కేటాయించాలి. ప్రతి పట్టణం లేదా నగరం తన స్వంత పరిమాణ నిబంధనలను రూపొందించుకోవాలి. అయితే నిబంధనలను రూపొందించే ముందు తగిన సర్వేలు చేపట్టాలి. (ఢిల్లీ బృహత్తర ప్రణాళిక అనుబంధం-1ని చూడండి) 4 1.3 నాణ్యతాపరమైన మార్గదర్శక సూత్రాలు: పురపాలక అధికారులు విక్రేతల మార్కెట్లలో కల్పించాల్సిన సౌకర్యాలకు సంబంధించిన మార్గదర్శక సూత్రాలివి. వాటిలో కొన్ని

• చెత్త విసర్జన సౌకర్యాలు

• శుభ్రత కోసం సామూహిక మరుగుదొడ్లు

• సంచార దుకాణాలు/ తోపుడు బండ్ల డిజైను

• విద్యుక్‌ సరఫరా

= తాగునీటి సరఫరా

• ఎండ, వాన, ధూళి నుండి ఉత్పత్తులను కాపాడుకోవడానికి తగిన కవర్లు

• శీతల గిడ్డంగితో సహా నిల్వ సౌకర్యాలు 4.2 నియంత్రణ ప్రక్రియ:

పట్టణ వీధి విక్రయం చట్ట వ్యతిరేకమన్న వాతావరణంలో వీధి వి్రేతలకు చట్టబద్ధ హోదా కల్పించేందుకు లైసెన్సింగ్‌ విధానాన్ని సాంప్రదాయబద్ధంగా అమలు చేస్తూ వచ్చారు. లైసెన్సులు మంజూరు చేయడం ద్వారా వీధి విక్రేతలను వేధింపులు, తరలింపు, దౌర్జన్యాలకు, దోపిడికి గురికాకుండా సంరక్షించవచ్చని భావించారు. అయితే అలాంటి లైసెన్సులపై సంఖ్యాపరమైన పరిమితి ఉండడంతో అద్దె వసూలు చేసే వ్యవస్థ బలపడింది. తొలుత, లైసెన్సు మంజూరు చేసే సమయంలో అద్దెను రాబడతారు. ఎందుకంటే పరిమితంగా ఉండే లైసెన్సులకు విపరీతమైన డిమాండ్‌ ఉంటుంది. రెండవది, లైసెన్సు పొందిన వీధి విక్రేతల సేవల కంటే ఎక్కువ సేవలు కావాలని డిమాండ్‌ ఉండడంతో లైసెన్సు లేని వారు కూడా కార్యకలాపాలు నిర్వహించడానికి ప్రయత్నిస్తారు. చట్టవ్యతిరేకంగా వ్యాపారం నిర్వహించే వారిని నియంత్రించే ముసుగులో అధికారులు వారి నుండి అద్దెను అక్రమంగా వసూలు చేస్తారు. అలా వారిని లైసెన్సు లేకుండానే వ్యాపారం నిర్వహించుకోవడానికి అనుమతిస్తారు. లైసెన్సింగ్‌ విధానంలో ఉన్న ఇలాంటి లోపాలు, అద్దె వసూలు వేసే సంస్కృతి వల్ల నెలకొన్న గందరగోళాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొంటే లైసెన్సింగ్‌ విధానాన్ని రద్దు చేయడమే మేలని బోధపడుతుంది. అయితే (ప్రత్యామ్నాయ వ్యవస్థ అద్దె వసూలును నిరోధించడమే కాకుండా జీవనోపాధి- రద్దీ సమస్యను కూడా పరిష్కరించ గలగాలి. ఒక ప్రాంతంలో వీధి విక్రయాలకు విపరీతమైన డిమాండ్‌ ఏర్పడితే తగిన సరఫరాలను అందించడం ద్వారా

ళా

రద్దీని నివారించవచ్చు. జోనల్‌ (ప్రణాళికలలో విక్రయాలకు తగిన స్థలాన్ని కేటాయించాలి. ప్రాంతం, సమయం ప్రాతిపదికన ఈ కేటాయింపులు జరగాలి. వీధి విక్రేతల నమోదు కోసం ఒక వ్యవస్థను ఏర్పరచాలి. బహిరంగ ప్రదేశాలను వినియోగించుకునేందుకు వివక్షారహితమైన నియంత్రణను అమలు చేయాలి. ప్రణాళికా ప్రమాణాలు, వ్యాపార/ సేవల స్వభావం ఆధారంగా పై రెండు వ్యవస్థలు ఉండాలి. ఈ (ప్రక్రియను మరింత విపులంగా దిగువున వివరించదమైనది. 42.1 నమోదు వ్యవస్థ: వీధి విక్రేతలను నమోదు చేసే అధికారాన్ని టౌన్‌వెండింగ్‌ కమిటీ లేదా వార్డు వెండింగ్‌ కమిటీకి కట్టబెట్టాలి. =. పట్టణ / నగర పాలక సంఘాలు నిర్ధారించిన సభ్యత్వం రుసుము మేరకు వీధి విక్రేతలందరినీ నమెదు చేయాలి. గుర్తింపు పత్రాల ఆధారంగా నమోదు ప్రక్రియ కొనసాగాలి. ఇందులో సంఖ్యాపరమైన పరిమితులు లేదా కోటాలు ఉండకూడదు. నివాస హోదాకు అంతగా ప్రాముఖ్యం ఇవ్వకూడదు. -. ప్రతి మూడేళ్ళకోసారి సభ్యత్వాన్ని పునరుద్ధరించాలి. = నమోదు ప్రక్రియ సరళంగా ఉండాలి. = వీధి విక్రేతలకు గుర్తింపు కార్డులను ఈ కింది వివరాలతో జారీ చేయాలి

1. భార్యాభర్తల ఫొటోలు 2, కుటుంబ ్రతినిధిపేరు
2. కుటుంబంలోని ఇతర సభ్యుల పేర్లు (వైద్యం లేదా ఇతర సామాజిక భద్రత కార్యక్రమం కోసం)
3. వ్యాపార స్వభావం
4. కార్డులో నమోదయ్యే 14 ఏళ్ళ లోపు బాలబాలికలను వ్యాపారం నిర్వహించడానికి అనుమతించకూడదు శ.2.2 టౌన్‌ వెండింగ్‌ కమిటీ/వార్డు వెండింగ్‌ కమిటీ : ఈ కమిటీల్లో వీధి వ్యాపారుల ప్రతినిధులు, ప్రణాళికాధికారులు, పోలీసు, స్థానిక ప్రజాప్రతినిధి, నివాసితుల సంక్షేమ సంఘాలు, వ్యాపార సంఘాలు, మునిసిపల్‌ అధికారులు సభ్యులుగా ఉంటారు. వెండింగ్‌ కమిటీలకు ఈ కింది అధికారాలుంటాయి ; = వీధి విక్రయానికి నియమనిబంధనలను నిర్ధారించడం. = నిబంధనలు ఉల్లంఘించే వారిపై క్రమశిక్షణ చర్యలు తీసుకోవడం. శ2.8 రెవెన్యూ వసూలు : వివిధ సేవలను వినియోగించేందుకు వీధి విక్రేతలు నెలసరి రుసుమును చెల్లించాలి. స్థానిక సంస్థలు, విక్రేతల మధ్య (ప్రత్యక్ష బంధం ఉండాలి. తద్వారా రిజిస్టేషన్‌ ఫీజు, నెలసరి నిర్వహణా ఛార్జీలు, జరిమానాను (ఒక వేళ అవసరమైతే) వసూలు చేయాలి.

• రిజిస్టేషన్‌ ఫీజు, నెలసరి నిర్వహణా ఛార్జీల ద్వారా లభించే రెవెన్యూలో కొంత భాగాన్ని తమ కార్యకలాపాలు నిర్వహించుకోవడానికి వీలుగా వెండింగ్‌ భి

కమిటీలకు కేటాయించాలి. స్థానిక సంస్థ కనీస న్థాయిలో గ్రాంటును మంజూరు చేసిన మీదటీ ఈ కేటాయింపు జరగాలీ. ॥ 48 పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ : ఈ కింది విధులను నిర్వహించదానికి వెండింగ్‌ కమిటీలకు తగిన అధికారాలు, వనరులను కేటాయించాలి :

• వార్డులో విక్రయాల పర్యవేక్షణ; సేవల నాణ్యత పర్యవేక్షణ
• అవసరమైతే దిద్దుబాటు చర్యలు
• అవసరమైతే నగర స్థాయి కమిటీకి నివేదన ఆ పునుమూల్యాంకణ/మార్చులను (ప్రతిపాదించడం. రాష్ట్రంలో వీధీ విశ్రేతల పని తీరును సమీక్షించి కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖకు నివేదించడానికి ఒక రాష్ట్ర స్థాయి నోడల్‌ అధికారి ఉండాలి.

5. తరలింపు - వునరావాసం : బలవంతపు తరలింపు, జీవనోపాధి హక్షు నిరాకరణకు వీధి విక్రేతలు తరచూ గురవుతూ ఉంటారు. దీనివల్ల వారు దీర్జకాలిక కష్టాలను, పేదరికాన్ని ఇతర నష్టాలను (ప్రతిష్ట కోల్పోవడంతో సహా) అనుభవించాల్సి వస్తోంది, కనుక ఏ ఒక్క వీధి విక్రేత కూడా బలవంతపు తరలింపునకు గురి కాకూడదు సరైన పునరావాసం కల్పించినవుడే వారిని తరలించాలి అది కూడా వారు వినియోగిస్తున్న స్థలం ప్రజల తక్షణావసరానికి ఉపయోగపడగలదని నిర్ధారించిన తర్వాతే. కనుక ;

6. _ తక్షణ ప్రజావసరం తీర్చడానికి స్థలం ఉపయోగపడగలదని ఖచ్చితంగా నిర్లారించనిదే తరలింపు ప్రక్రియను చేపట్టరాదు. క్ట

7. తరలింపు తప్పనిసరి అయితే సంబంధిత విక్రేతలకు 30 రోజుల ముండే నోటీసు ఇవ్వాలి.

8. _ తరలింపునకు గురయ్యే విక్రేతలు, వారి ప్రతినిధులను పునరావాస పథకం రూపకల్పన, అమలులో భాగస్వాములను చేయాలి,

9. _ తరలింపునకు గురయ్యే వ్యాపారుల జీవన ప్రమాణాలు, జీవనోపాధి అవకాశాలను మెరుగుపరిచేందుకు అన్ని చర్యలు తీసుకోవాలి. పునరావాసం వల్ల వారి ఆదాయం క్షీణించకుండా జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి.

5... ఆస్తులు నష్టపోకుండా నివారించాలి లేదంటే తగిన పరిహారం చెల్లించాలి.

6. బలవంతపు తరలింపులను అరికట్టేందుకు, నియం(తైంచేందుకు రాష్ట్ర పాలనా యంత్రాంగం నిర్దిష్టమైన చర్యలు తీసుకోవాల.

నగర సుందరీకరణ పేరుతో వ వ్లీద్ధి విక్రేతను కూడా విచక్షణారహితంగా తరలించకూడదు. సుందరీకరణ, శుద్ధీకరణ ప్రక్రియలలో వారికి క్రియాశీల భాగస్వామ్యం కల్పించాలి,

6. పురపాలక-పోలీసు చట్టాలు - అవసరమైన జోక్యం ;

6.1 _ వీధి విక్రయ వృత్తికి పోలీసు చట్టం, భారత శిక్షాస్మృతిలోని కొన్ని సెక్షన్లు

ప్రతిబంధకంగా ఉన్నాయి. నాటిలో ముఖ్యమైనవి : 78

• ఐపిసి సెక్షన్‌ 283 (సార్వజనిక రహదారిలో ప్రమాదకర పరిస్టితి లేదా అడ్డంకి) సార్వజనిక రహదారి లేదా రవాణా మార్గంలో తమ చర్యల ద్వారా లేదా ఆస్తులను ఆక్రమించడం ద్వారా ఎవరైతే ఇబ్బంది కలిగిస్తారో, లేదా రాకపోకలకు అంతరాయం కలిగించి తమ కార్యకలాపాల ద్వారా ఏ వ్యక్తికైనా హాని (భౌతికంగా) కలిగిస్తారో వారికి రు.200 వరకు జరిమానా విధించి శిక్షించాలి. ఈ సెక్షన్‌ కింద శిక్షించదగ్గ నేరం రాకపోకలకు అంతరాయం కలిగించే పనికిమాలిన చర్య.

• పోలీసు చట్టంలోని సెక్షన్‌ 34 : ఏ వీధిలోనైనా, ఏ బహిరంగ 'ప్రదేశంలోనైనా ఒక వ్యక్తి ఈ కింది చర్యల ద్వారా అంతరాయం కలిగించడం నేరం :

1. పశువులను వదలడం, వాహనాన్ని అడ్డంగా నిలపడం.

2. వాహనాలను వదలి వెళ్ళడం; పశువులను కట్టి పడేయడం.

3. _ వీధి/బహిరంగ ప్రదేశంలోని ఒక భాగాన్ని వాహనాలు, పశువులను ఉంచదానికి, వినియోగించడం

4. సుదీర్ధ కాలంపాటు లేదా నిబంధనలకు వ్యతిరేకంగా వీధుల్లో వస్తువులను వదలి వెళ్ళడం.

5. వస్తువులను అమ్మకానికి పేర్చడం. స్టాళ్లు, బూత్‌లు, బోర్డులు, బుట్టలు తదితర వాటిని ఏ పద్ధతిలోనైనా అమర్చడం.

పై రెండు సెక్షన్లు లైసెన్సుదారునికి (వీధి విక్రేత), చట్టవ్యతిరేకమైన ఆటంకానికి వైరుధ్యాన్ని సృష్టిస్తున్నాయి. ఫలితంగా లైసెన్సు విక్రేతలు భౌతికంగా తరలింపునకు గురవుతున్నారు. 6.2. ఈ విధానం పోలీసు చట్టం, నిబంధనలు/నియంత్రణలను కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు సవరించాలని ప్రతిపాదిస్తుంది. సవరణకు ఈ కింది సూత్రాన్ని జత చేయాలి : “వీధి విక్రేతలు / వ్యాపారులు, సేవలందించేవారు (కొన్ని న్యాయమైన నిబంధనలతో) మినహా” 6.8 కేంద్ర ప్రభుత్వం ఐపిసిలోని 283, 431 సెక్షన్లను కూడా సవరించి పై సూత్రాన్ని జత చేయాలి. 6.4 మునిసిపల్‌ చట్టాల్లోని ప్రతిబంధకాలను రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కూదా తొలగించి పట్టణ ప్రణాళిక(స్వరూపంలో వీధి వి్రేతలను అంతర్భాగం చేయాలి. 7. స్వీయ నియంత్రణ సంబంధిత అధికారుల పర్యవేక్షణకుతోడు వీధి విక్రేతలు స్వీయ నియంత్రణను పాటించడం ఎంతో ముఖ్యం. ఈ కింది రంగాల్లో స్వీయ నియంత్రణ తప్పనిసరి :

1. పరిశుభ్రత - నాణ్యతాపరమైన నియంత్రణ : పాఠశాలలు, పార్కులు తదితర సున్నితమైన ప్రదేశాలలో ఆహార పదార్థాలను విక్రయించే సమయంలో పరిశుభ్రతను, భ్‌

నాణ్యతను పాటించడం చాలా ముఖ్యం. చిన్న పిల్లలు ఈ ప్రదేశాలలో ఎక్కువగా ఉంటారు

కాబట్టి విక్రేతలు స్వీయ నియంత్రణకు (ప్రాధాన్యతనివ్వాలి. నాణ్యతాపరమైన నియంత్రణ

తప్పనిసరి అయినా హెల్త్‌ ఇన్స్‌ పెక్టర్‌ సాంప్రదాయం తగిన ఫలితాలను ఇవ్వదు, అది

అంత అవసరం కూడా కాదు.

7.2 పరిశుభ్రత : పరిసరాలను పరిశుభ్రంగా ఉంచే బాధ్యతను వీధి విక్రేతలు భుజాన వేసుకోవాలి. చెత్తను ఎప్పటికప్పుడు తొలగించడం ద్వారా పరిశుభ్రతను నెలకొల్పవచ్చు.

7.3 కార్యకలాపాల స్థాయి (ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో వ్యాపారం నిర్వహించే వారి సంఖ్య) 2 భూమి వినియోగానికి ఒక సీలింగ్‌ ఉంటుంది. ఈ సూత్రం వీధి విక్రయానికి కూడా వర్తిస్తుంది అతి వినియోగం దుష్పరిణామాలకు దారి తీయవచ్చు. కరిన చర్యలకు ఆస్మారమివ్వవచ్చు. నిబంధనలను ఖచ్చితంగా పాటిస్తే ఇలాంటి ప్రతికూల వరిన్చితులను నివారించవచ్చు. కనుక పరిమాణాత్మక నిబంధనలను వీధి విక్రేతలందరూ గౌరవించాలి. స్వీయ నియంత్రణలో భాగంగానే ఒక ప్రాంతంలో అనుమతించబడిన మేరకే వ్యాపారుల నంఖ్య ఉండాలి. వ్యాపారుల నంభం సౌజన్యంతో రూపొందించే రిజిస్టేషన్‌ వ్యవస్థను కార్యకలాపాల స్థాయిని నియంత్రించి సీలింగ్‌ పరిమితిని మీరకుండా నివారించవచ్చు.

8. ఇతర అంశాలు

81 రుణ లభ్యత : అసంఘటిత రంగంలో అంతర్భాగమైన వీధి వ్యాపారులకు వ్యవస్థీకృత ఆర్ధిక సంస్థల నుండి రుణాలు పొందే అవకాశం దాదాపు లేదనే చెప్పాలి. తమ వ్యాపార, ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు వారు ప్రైవేటు వడ్డీ వ్యాపారులపై ఆధారపడక తప్పడం లేదు. రుణాలు కూడా వారికి అధిక వడ్జీపైనే లభిస్తాయి. ఆదాయానిచ్చే కార్యకలాపాల కోసం గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని స్వయం సహాయక బృందాలకు రుణాలు అందించేందుకు నాబార్జు ఇప్పటికే గ్రామీణ బ్యాంకుల ఆర్ధిక కార్యకలాపాలను పునః వ్యవస్థీకరించింది. అదే విధంగా పట్టణాల్లో కూడా స్వయం సహాయక బృందాలు, వీధి విక్రేతలకు రుణాలు అందజేసేలా బ్యాంకులను ప్రోత్సహించాలి. వీధి వ్యాపారుల సంఘాలకు స్వచ్చంద సంస్థలు ఈ విషయంలో సహాయ సహకారాలు అందించాలి. స్వర్ణ జయంతి షహరీ రోజ్‌గార్‌ యోజన కింద స్వయం సహాయక బృందాలను సమీకరించి వాటిని సమాఖ్యగా మలచి వ్యవస్థాగత ఆర్థిక సంస్థలు - వీధి విక్రేతల మధ్య ఆర్థికపరమైన అనుసంధానం ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ విధంగా విధి విక్రేతలు తమ వ్యాపార కార్యకలాపాలకు (ఆదాయమిచ్చే) పెద్ద మొత్తంలో రుణాలు పొందడమే కాకుండా అవసరమైనప్పుడు గృహ నిర్మాణానికి రుణాలు అర్ధించడానికి తగిన వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.

8.2 బీమా/ సామాజిక భద్రత : బీమా రంగం పెద్ద ఎత్తున విస్తరించినా ఐఆర్‌డిఎ నివేదిక ప్రకారం బీమాకు అర్భులైన

7/5

వ్యక్తుల్లో కేవలం 12 శాతమే బీమా పరిధిలో ఉన్నారు. అంటే సగటు భారతీయుడు బీమాకు అమడ దూరంలో ఉన్నాడు. బీమా ఒక హోదా మాత్రమే కాదు సామాజిక బాధ్యత కూడా. అసంఘటిత రంగంలో భాగమైన వీధి వ్యాపారులు అన్ని విధాలా నష్టపోవడానికి అవకాశాలు ఎక్కువ. కనుక వారిని సమాఖ్యపరంగా బీమా పరిధిలోకి తేవాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. బీమా కంపెనీలు ఎన్నో రకాల ఉత్పత్తులను అందిస్తున్నాయి. వాటిలో మృత్యువు, అనారోగ్యం, అంగవైకల్యం, (గ్రూపు ఇన్సూరెన్స్‌, పెన్షన్‌ ఫండ్‌ తదితర ఉత్పత్తులు ఉన్నాయి. మన దేశంలో సామాజిక భద్రత చాలా అవసరం. అయితే ప్రభుత్వం వనరులతో పరిమితంగా ఉన్న సాధనాల ద్వారా అసంఘటిత రంగంలో ఉన్న వారికి సామాజిక భద్రతను కల్పించడం అసాధ్యం. ఇప్పటి వరకు ప్రభుత్వ కృషి అంతా వృద్ధాప్య పింఛన్లకే పరిమితమైంది. కనుక సామాజిక భద్రతలో పెట్టుబడి పెట్టేందుకు అసంమటిత రంగం నిధులను సమీకరించాలి. అందుకు ఒక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ విధంగా అసంఘటిత రంగంలో ఉన్న వారికి (అర్హులకు) సామాజిక భద్రతను కల్పించవచ్చు సాధారణంగా సామాజిక భద్రత వైద్య సదుపాయం, అనారోగ్యం, ప్రసవం, విధి నిర్వహణలో గాయం, అంగవైకల్యం, ప్రమాదబాధితుల ప్రయోజనాలు, వృద్ధాప్య పింఛను తదితర అంశాలను స్పృశిస్తుంది. దేశంలోని సామాజిక భద్రత చట్టాలను స్థూలంగా రెండు విభాగాలుగా వర్గీకరించవచ్చు ఫి 1) ఉమ్మడి తోడ్చాటు 2) లబ్జిదారుడి తోడ్పాటు. ఉమ్మడి తోడ్చాటు చట్టాలంటే లబ్టిదారుల పొదుపునకు సమానంగా ప్రభుత్వం నిధులను సమకూర్చడం. ఇఎస్‌ఐ, '్రావిడెంట్‌ఫండ్‌, పెన్షన్‌, డిపాజిట్‌ ఆధారిత బీమా పధకాలు మొదలైనవి వాటిలో కొన్ని నాన్‌-కాంట్రిబ్యూటరీ చట్టాలంటే పరిహార చట్టం, ప్రసవ ప్రయోజనాల చట్టం, గ్రాట్యూటీ చెల్లింపు చట్టం. ఇవన్నీ సంఘటిత రంగంలో ఉన్న కార్మికులకే వీధి విక్రేతలు అసంఘటిత రంగంలో భాగమే అయినా స్వయం ఉపాధి కలిగిన వారు. అందుకే వారే బీమా పధకాలను తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది. అయితే వీధి వ్యాపారులు చెల్లాచెదురుగా ఉండడం వల్ల వారికి ఈ పధకాలను వర్తింపచేయడం బీమా అధికారులు, ఏజెంట్లకు కష్టసాధ్యంగా ఉంది. సామాజిక భద్రత ప్రయోజనాలను వీధి విక్రేతలకు వర్తింప చేసేందుకు ప్రాధమికంగా రెండు ప్రత్యామ్నాయాలు ఉన్నాయి. ఎ. రిజిష్ట్రేషన్‌ కార్యాలయం నెలవారీగా వీధి విక్రేతల కాంట్రిబ్యూషన్‌ను వసూలు చేయడం. =. వీధి విక్రేతల కోసం సంక్షేమ మందలి ఏర్పాటు. వీధి విక్రేతల నుండి డబ్బును వసూలు చేయమని బ్యాంకులకు సూచించాలి లేదా వ్యాపారులే బ్యాంకుల్లో నెలవారీగా తమ కాంట్రిబ్యూషన్‌ను జమ చేసేలా ప్రోత్సహించాలి. నెలాఖరులో బ్యాంకులు అలా జమైన డబ్బును సంక్షేమ మండళ్ళకు బదిలీ చేయాలి. కార్మిక ౯76

మంత్రిత్వ శాఖ సంక్షేమ మండళ్ళ ఏర్పాటుకు చొరవ తీసుకోవాలి. ఇప్పటికే భవన నిర్మాణ కార్మికులు/బీడీ కార్మికులకు ఇలాంటి సంక్షేమ మండళ్ళు ఏర్పాటయ్యాయి.

ఆ ఆరోగ్యం, వైద్య సదుపాయం, కుటుంబ పెన్షన్‌ కోసం ఒక నిర్ధారిత సొమ్మును జమ చేయవచ్చు. ఇలాంటి ఏర్పాటు కోసం ఒక చట్టాన్ని తీసుకురావాలి.

బి. _ మరో ప్రత్యామ్నాయం స్వయం సహాయక బృందాలను ఏర్పాటు చేయడం. వాటికి

సమాఖ్య స్వరూపాన్నిచ్చి ఒక ఆర్థిక సంస్థగా ఎదిగేందుకు స్వచ్చంద సంస్థలు, ప్రభుత్వ

శాఖలు తోడ్పాటు అందించాలి. ఆ విధంగా ఎదిగే ఆర్థిక సంస్థ లబ్బిదారులకు రుణ సదుపాయం, బీమా సౌకర్యం, వృద్ధాప్య పింఛను అందించగలగాలి. సామాజిక భద్రత కార్యక్రమంలో భాగంగా అందించే ప్రయోజనాలలో ఈ అంశాలు కూడా భాగం కావాలి :

• ఆరోగ్యవీమా

_ ప్రసవ ప్రయోజనాలు

• వృద్ధాప్య పింఛను

• శిశు సంరక్షణ సౌకర్యాలు

ప్రకృతి, మానవకారక వైపరీత్యాల వల్ల వీధి వ్యాపారులు ఆస్తులను కోల్పోయే అవకాశం ఎక్కువ కాబట్టి వారి ఉత్పత్తులకు బీమా సౌకర్యం కల్పించేందుకు ప్రత్యేక పథకాలను ప్రవేశపెట్టాలి.

8.3 శిక్షణ-సామర్థ్య పెంపు :

వీధి వ్యాపారులు చిన్నతరహా వ్యాపార సంస్థలు కాబట్టి సాంకేతిక, వ్యాపార అంశాల్లో వారి నైపుణ్యాన్ని పెంచేందుకు తగిన శిక్షణా కార్యక్రమాలను నిర్వహించాలి. అలా వారి ఆదాయాన్ని పెంచడమే కాకుండా ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధిని చేపట్టేలా తీర్చిదిద్దాలి.

9. వీధి విక్రేతలను సంఘటితం చేయడం.

9.1 వీధి విక్రేతలు అసంఘటిత రంగంలో భాగం కనుక వారిని సంఘటిత పరిచేందుకు ఈ కింది సేవలను అందించాలి : ॥

• వివిధ బీమా ఉత్పత్తులలో గ్రూపు ఇన్సూరెన్స్‌ కల్పించడం

• అర్జిక సేవలను అందుబాటులోకి తేవడం

• చిన్న మధ్యతరహా వ్యాపార సంస్థలను అభివృద్ధి పరచడం. _ గృహ వసతి

• వృత్తి శిక్షణ, సామర్ద్వపెంపు, నైపుణ్య మెరుగుదల.

9.2 వీధి విక్రేతలు ఐక్యవేదికగా ఏర్పడి తమ హక్కులను, ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవాలి. ఈ విషయంలో వీధి విక్రేతల సంఘాలను ప్రోత్సహించడం చాలా అవసరం. స్వయం సహాయక బృందాలు, సహకార సంఘాలను, ఇతర స్వరూపాలను ప్రోత్సహించి

7/77

వారికి సాధికారతను కల్పించాలి. పెట్టుబడి, ఆర్ధిక వనరులను న[క్రమంగా నిర్వహించేందుకు తగిన వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయాలి వృత్తి నిపుణుల సహకారంతో ఈ విధులను నిర్వర్తించాలి. 10. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పాత్ర : వీధి విక్రేతల జాతీయ విధానానికి అనుగుణంగా వ్యవస్థాగత ఏర్పాట్లు, చట్టపరమైన నియమనిబంధనలు ఉండేలా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అన్ని చర్యలు తీసుకోవాలి. చట్ట సవరణలు, అవసరమైతే కొత్త చట్టాలు తీసుకురావాలి. 11. కార్యాచరణ ప్రణాళిక : వీధి విక్రేతలపై సమగ్రమైన సమాచారాన్ని సేకరించేందుకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిర్దిష్టమైన అధ్యయనాలను చేపట్టాలి. ముఖ్యంగా మహానగరాలు, మధ్యతరహా నగరాలలో ఈ అధ్యయనాలను త్వరితగతంగా పూర్తి చేయాలి. లాలన లవషమివిపుళుననూ-- యాలాల లే వన్న [ఘాటైన క 'సిర్తు రన ఖ్‌ (స స్త గ్ర

(ప్రపంచీకరణ, సరళీకరణ విధానాలు పట్టణ ప్రజల జీవన 'పరిస్థితులపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని , . చూపుతున్నాయి... గృహవసతి, త్రాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం లాంటి సమస్యలను. మరింత జటిలం చేస్తున్నాయి. (ప్రభుత్వం, స్థానిక ప్రభుత్వాలు కల్పించాల్సిన నదుపొయాలకు దబ్బు చెల్లిస్తేనే అన్న ధోరణి , అధికమయింది. ఈ క్రమంలో మురికి వాడల్లో నివసించే పట్టణ పేదల బ్రతుకులు మరింత దుర్భరంగా మారాయి, ఇటీవల. రాష్ట్రంలో' జరిగిన మునిసిపల్‌ ఎన్నికల నమయంలో ఈ సమస్యలు వ్రన్బుటంగా ముందుకొచ్చాయి. మన రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి వీటికి సంబంధించి ఒక-విధానం అంటూ కూడ ఏమీ లేదు. - ' ఈ నేపథ్యంలో మురికి వాడలు; వీధి విక్రేతలపై జాతీయ ముసాయిదా విధానాలు చర్చకు దోహద పదతాయన్నది జ ఈ ప్రచురణ ఉద్దేశం. / త్తి్మ రు.80/- ట్‌