Telugu murali maadhuri - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

కోద్రూ (న్‌ ర నం - | సహజకవి మలైమాల నా ౧... మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన 1 1. | ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం కూ... సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి . ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం; న మర [ - మల్లెమాల కుటుంబం ల జీ: ౮ , న

ల న్స్‌ స్టడి [ల్‌ ది. బందా

మురళీ మాధురి 780 రై వి. బందా ఎందో ఎమో

ప్రధమ (ప్రచురణ : 1000 ప్రతులు

స్వభానునామ సం॥ శావణమాసం

6 సర్వహక్కులు రచయితవి

ప్రతులకు ఛ్‌ స్య శ్రీ జవ్వాజి పాండురంగారావు గం

ప్రాప్రయిటర్‌ | |

శ్రీ గోపాలకృష్ణ టింబర్‌ డిపో ((/

పవర్‌పేట, వలూరు - 534 002

పష గో! జిల్లా - ఆం.ప్ర.

స్తందం య్య ట9ధాలంా న్‌ ముఖపత్ర త్రం : న తం చిత్రాలయ “రాంబాబు, వలూరు; స్తీ నాశయ వంతి ముద్రులు : ఏలూరు ఆఫ్‌సెట్‌ ప్రింటర్స్‌ రామచంద్రరావుపేట, ఏలూరు-2 41

ర్‌ వ్‌ జి ఆ ఊరి ణీ టీ సన్ఫిత్రులు, లలిత కళాపోషకులు, సం౧త రసజ్ఞులు షఫ్పిపూర్తి సందర కాను షభ్రపూర్తి సం కానుకగా యు ఖ వి. బందా న స ప! న టా! సు సమన నన న వృతి భర్త / సతీమణి తులసీ బృందావన "లికాదీత్స” లయన్‌ జవ్వాజి పాందురంగారావుగారు, వారి సతీమణి తుల బృందావతి అ] ఠి ||

కోదాడ ౨ శ్ర హతా న... (0 1 టే వ లం. ర్‌ యో మళ లక స. తీట 7 క్ర య | ఖ్‌ ॥ న. లం ఆ ప యా న్‌ ఫ్‌ తే తయ ళ్‌ శే (౮ స్‌ జస ననే 7 వ్‌ న క న లో స్య క. శ మ త శ వ ల ఫ్‌ నస జై పలా న గ మ? కృతి వ్‌ర్ర అట్‌ శ్రీ వి. ఐందా వారి సతీమణి సుగుణకుమారి 10 న ౪

జ్ఞానపీఠ అవార్గు గ్రహీత కళాభవన్‌, 4, న౧,౦, 5/4 [1 అధ్యక్షులు ఇతయ. ద. 07-07-2003 ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర సాంస్కృతిక మండలి రష్ధాహ్లీ క ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం 4 అభిస్పందనీ అటు శాస్త్రీయ గాయకుడుగా, ఇటు వాగ్గేయకారుడుగా శిఖరాయమాన వ్యక్తిత్వం ఉన్న విలక్షణ (ప్రతిభులు మిత్రులు డా. బాలమురళీకృష్ణగారు. ఆయన ఆబాల్య గాయకుడు. పైబడుతున్న వయస్సును అధిగమించిన నిత్యతరుణ పరిణత స్వర సంపన్నుడు. అతడు అధిరోహించిన ఎత్తులను గురించి, అందుకున్న బిరుదులను గురించి, అంతకుమించిన అంతర్జాతీయ వ్యాప్తిగురించి దక్షిణాదికేకాక, సమస్త భారత సంగీత జగత్తుకు తెలుసు. అంతటి సువిస్తత కీర్తిమూర్తి జీవితాన్ని సంక్షిప్త చరిత్రగా రూపొందించారు శ్రీ వి. బందాగారు. బాలమురళిగురించి తెలిసినవారికి కూడా తెలియదగిన అంశాలెన్నెన్నో ఈ (గ్రంధంలో సంతరించారు. కొత్తగా నేను బాలమురళీకృష్ణగారి గురించి చెప్పవలనిందేముంది? అవ్చడెప్పుడో అన్న గేయ పంక్తులను ఊటంకించడం తప్ప - కప్పి వ్రాణ్రికి పుం భావమొ ఈ మురళీ నామధరుడు ఏ వరాల తొాలిపంటయొ ఈ స్వరాల వన్నెకాడు” సంగీత చరిత్రలో సరికొత్త అధ్యాయాన్ని సృష్టించుకొన్న ఆ స్వరవిరాట్టు గురించి ఈ చక్కని గ్రంధరచన చేసిన బందాగారికి నా అభినందన. బాలమురళిగారి గురించి ఇదే నా అభిస్పందన. (సం.) దా సి. నారాయణరెడ్డి ఖ్‌

'బెలికాడు' ముర. ట్‌ తూ కగాటినిమగినటినగి న్‌ నీ ఈ52గ౧౮౨ ౯౬౬౬౦౫ (6017 ౦౯ 64) వ... 4కగతి ₹0444 న మ ఇం0212 100211 064౭940202005, గ మ మ ఇం కం గంగాం న ఆ54 మ నా ం0గాగ1169 104910 తండరంగ్యా/ $గీష6/1238 న భారతదేశంలో సంగీత ప్రపంచంలో ఈనాడు బాలమురళీకృృష్ణగార్సు ధృవతార. ఆయనతో పరిచయం నాకు చిన్నప్పుడే ఏర్పడింది. 1989లో నేను వాళ్ళ నాన్నగారి దగ్గర సంగీతం నేర్చుకొనటానికి బెజవాడ వెళ్ళాను. బాలమురళీకృష్ణ అప్పుడు 9 యేళ్ళు. నాకు 12 యేళ్ళు. అప్పట్నుంచి బాలమురళీగారి తోటి నాకు పరిచయం కలగటమనేది నా అదృష్టంగా ఎప్పుడూ భావిస్తూంటాను. బాలమురళి ౩వ యేటనే వర్ణాలు అవీ పొడేవారట. నేను 39లో వెళ్ళినపుడు 9 యేళ్ళకే ఆయన క్రచేక్రి చేశారు శారు. నేను వెళ్ళిన 10 రోజులలో. 9 యేళ్ళకి అంతబాగా సంగీత క్రచేద్‌ చేయడమన పూర్వజన్మ సుకృతమే. ఆయనకి మా గురువుగారు ఫ్లాటు వాయించేవాగ్రట్ట ప మాత్రం వినలేదు గాని. నాకు మాత్రం పాఠాలు చెప్పేవారు. మా అమ్మగారు స్‌ అ బాలమురళికి తల్లి, గురువుగారి భార్య సూర్యకాంతమ్మగారు బాలమురళ్లిగార్ర చిన్న క 15 రోజులకే గతించారు. చిన్నప్పటి నుంచి కూడా అనేక కచేరీలు ఆంధ్రద్రశ లు తమిళదేశంలోను మొదలుపెట్టి చేస్తుండేవారు బాలమురళీకృష్ణ గొప్పపేరు బ్‌ ప్పుడే స్య ప్త వచ్చింది. పెద్దపెద్ద పదవులు కూడా వచ్చాయి. ఆ తల్లికూడా అతనిని పూరా సంగీతంలో గొప్ప ప్రతిభ ఉపజ్జ మరి గొప్పతనం ఇవన్నీ వర్ణించటం అంటే ఎన్ని గంటలైనా సరిపోవు. ఎన్ని గ్రంధాలైనా వ్రాయవచ్చు. అతను సంగీతం కోసం పుటిన "ఒక మహాన్సుభావుడు. సంగీతాన్ని ఉద్ధరించటానికి పుట్టిన మహానుభావుడు. ఆయన మనం అంటారు చూడండి పుంభావ సరస్వతి అని ఆయన సరస్వతి అవతారం. వయొలిన్‌ వాయిస్తారు. వయోలా వాయిస్తారు. పాడతారు. మరి మృదంగం వాయిసారు. వీణ వాయిస్తారు. గొప్ప రచనలు చేశారు. గొప్ప కంపోజర్‌. మా త్యాగరాజ స్వామి శ్యామశాస్తీ తర్వాత వాసుదేవాచారి, పొన్నెపిళ్లైగారు, పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌ తర్వాత్‌ రామనాడు శ్రీనివాస అయ్యంగారు, వాసుదేవాచారి (కర్ణాటక), పాపనాశం శివన్‌ వీరందరి స!

కోవలోనూ వస్తారు. వీళ్ళలో త్యాగరాజస్వామి వారి తర్వాత ఉన్నవాళ్ళలో అందరికంటే గొప్పవారు ఈయన. కంపోజర్‌గా, వాగ్గేయకారుడిగా, స్పాంటేనియస్‌గా కూడా రచనలు చేయదగ్గ శక్తి ఉన్న మహానుభావుడు. ౧౪13 116 "002 గ౭|6| అంటే సంగీత యుగపురుషుడు. ఎన్ని 9406గ211/88 అయినా ఈయనకు ఉపయోగించవచ్చు నిరభ్యంతరంగా. సంకోచం లేకుండా. బొలమురళి పాటలు నేను చిన్నప్పటి నుంచి వింటున్నాను. బాలమురళికి సంగీతంలో ఎన్నో 120613 ఉన్నాయి. అతని గాత్రం చాలా మధురమైనది. సం్రాదయమైన శైలి. అద్భుతంగా సంప్రదాయజ్ఞులకు సంప్రదాయజ్ఞుడిగా పాడగలడు. తర్వాత ఆయన 16 022186 ౧19 04% 96/16 01 52౧0661. ఎవరైనా ఆక్షేపణ చేసినట్లయితే ఆయన సంగీతం గురించి, ఆయన స్టయిల్‌ గురించి. ఆయన సంగీతం గురించి ఎవరూ ఆక్షేపించరు. చేస్తే ఆయన ఏమంటారంటే 7113 18 9212గ౮|/41%5 90/6 అంటాడు. అది 1019 ౪౭౧/ గ౫౮౦౧ 1416. [16 0/924166 0౪/౧ 51/16 0192006612 ౪౧100 19 1౧1౧౧12016, ౮౧1౫౮6, ౧౭౪౭ 091019 0౯౧౯౭౪౭ ఇగ66 అదే ఆయన 94/6. ౧1౫౧౬1౭016 90/9 ౧21 15 6 ౪018.తర్వాత ఆయన ఆలిండియా రేడియోలో ప్రొడ్యూసర్‌గా పనిచేశాడు. మద్రాసులో, బెజవాడలో, హైదరాబాద్‌లో. తాను ప్రిన్సిపాల్‌గా బెజవాడ మ్యూజిక్‌ కాలేజీలో పనిచేశాడు. ౬౯౪6౧ 1062ఇ)/ ౧6 960- 00966 10 06 ౧/౦-౦౧౬౧౦6|0 0 8/04 ౮౧౫౭౫ ఆయనెప్పుడూ రాడు. అది వేరే విషయం. [16 15 90 505%. ద/౭౩౭౧0/ ౧౦౪ ౧6 న 1౧ ఉగాంగం&. ఇలా వెళ్ళి అలా వస్తూంటాడు. కారణజన్ముడు. పండితులకు పండితుడు. విద్వాంసులకు విద్వాంసుడు. టీచర్లకు టీచరు. ఎన్ని బిరుదులో ఆయన్ను అలంకరించాయి. ఆయన్ని అలంకరించడం కాదు. పొరపాటు. బిరుదులను ఆయన అలంకరించాడు. అంటే ఆ బిరుదులన్నిటికీ ఆయన అలంకారం అయ్యాడు. సంగీత కళానిధి, పద్మశ్రీ, పద్మవిభూషణ్‌, ఒక అరడజను యూనివర్సిటీలు డాక్టరేట్‌లు ఇచ్చాయి. మరి తక్కిన అన్ని దేశాల్లోనూ అతన్ని అపారంగా గౌరవిస్తున్నారు. తర్వాత అతను పదేళ్ళప్పటి నుంచి నాకు ఇప్పటివరకు స్నేహంగా ఉండటం అనేది నా అదృష్టం. తర్వాత అతడు గొప్ప ఉపకారి. గొప్ప సహృదయుడు. మరి విశాల హృదయుడు. గొప్ప సంస్కర్త. గొప్ప సంస్కారి. 1115 1౧౧౫9 0౮1/6 15 ౬9210 6౧1౦౮46. మధురభాషణుడు. ఇటువంటివి చాలా (48111169 ఉన్నవాడు. సకల గుణాభిరాముడు. శ్రీరాముడ్ని సకలగుణాభిరాముడు అంటారు. అలాగ సంగీతంలో ఆ

ఆయన గొప్పేమిటంటే అతను పాడినట్లు ఇంకెవరూ పాడలేరు. ఎవరికీ చేతకాదు. అతడు ఎవరిలాగానైనా పాడగలడు. తియ్యటి సంగీతం. మూడు స్థాయిల రేంజ్‌. ఇంకా ఎక్కువే. మూడు స్థాయిల రేంజ్‌ ఎవ్వరికీ ఉండదు. ఆ 'లయిలో కేవలం నందీశ్వరుడే అని చెప్పాలి. అంత అద్భుతమైన లయ. సొంత తాళాలు సృష్టించాడు. కొత్త రాగాలు సృష్టించాడు. మరి అతడు ఈ 60౧/3౧00[4౧/ ౧౧౮౪1౦ ౪౦గ|౮లో 1౧ 116 1616 ౦! ౫౪౮510 అతని సంగీతం విననివారుండరు. విని ఆనందించని వారుండరు. తర్వాత 72 మేళ కర్తలలోను కీర్తనలు వ్రాశారు. చాటువులు అనేక కృతులు వ్రాశారు. ఆయన తంజావూరు బృహదీశ్వరస్వామి మీద వ్రాశారు. తిరుపతి దేవుడు వెంకటేశ్వర స్వామి మీద వ్రాశారు. అన్నీ యూనిక్‌గానే ఉంటాయి. ఏదీ కూడా అంతకు ముందు ఒరవడిలోఉండవు. కర్టాటక మ్యూజిక్‌ ఫీల్డ్‌ను “౪014000156 చేశాడు. తర్వాత కలకత్తా వెళ్ళి బెంగాల్‌ మ్యూజిక్‌ పాడతాడు. హిందూస్థానీ మ్యూజిక్‌, భీమ్‌సేన్‌ జోషితోటి ఆయన జుగల్బందీ ఎవరితోనైనా పాడతాడు. పాడినపుడు అవతలివాడు భయపడాలి ఈయనకి. అంతగొప్పగా ఉంటుంది. మా ఇద్దరి స్నేహం గురించి ఏమిటంటే చిన్నప్పుడు నేనింకా వర్ణాలు అవీ ఇంకా నేర్చుకొనేటపుడు ఆయన కచేరీలు చేస్తున్నారు కదా! ఆయన కచేరీకి నేను మా గురువుగారు, వయొలినిస్ట్‌ ఒకాయన కొన్నాళ్ళు వీణకూడా వాయించేవాడు. ఆయనే అక్కాజీరావుగారు, రాధాకృష్ణంరాజుగారు మేమందరం వెళ్ళేవాళ్ళం. నేను ౧ 116 ౭ న2౦/ 0 6౮156016 0 ౧౫౫ 0౮౧౪ | 15౧ 10 &ంం౦౧1౧౬౧/ 2౧౮ 100౪ అ. చాలా చోట్లకి ఆంధ్రదేశంలో వెళుతూ ఉండేవాళ్ళము. వెనుక (శ్రుతి వేస్తూ ఉండేవాడిని. అతనితో కొంతకాలం ఉన్న తరువాత నేనేమో విజయనగరం, ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడుగారి దగ్గరకి వయొలిన్‌ నేర్చుకోవడానికి వెళ్ళాను. ఆ సమయంలో అతనికి 14 యేళ్ళు వచ్చాయి. అప్పుడతనికి ౪006లో 004౧06 వచ్చింది. ఆ 0౧4౧౩౪ వచ్చినపుడు మా గురువుగారు నాకు ఉత్తరం వ్రాశారు విజయనగరానికి. సత్యం నీవు బయలుదేరి వచ్చేసేయ్‌. నువ్వూ, బాలమురళి కలిసి పాడుదురుగానీ. నువ్వు కూడా ప్రక్కన సహాయంగా పాడుదువుగాని. ఆతని ౪0106లో కొద్దిగా 0[2౧06 వస్తోంది. నేను వెంటనే వచ్చేశాను. వెంటనే ఒక సంత్సరం కాబోలు. మేమిద్దరం కలిసి పాడాము. మేమిద్దరం కలిసి పాడాము అని అనటం అనకూడదేమో గాని అతని ప్రక్కన ఫాలో స!

అయ్యాను. వెనకాల కూర్చునే వాడిని కాదు. ప్రకృనే కూర్చునే వాడిని. |! ౮౪66 10 1011014 ౧15 ౫౮౩1౦ కొన్ని కీర్తనలు అతను, ఆ కీర్తనలే నేను కూడా వర్ణించాను. ఇద్దరం కలిసి పాదేవాళ్ళము. అన్నీ రాగం, స్వరకల్పన అన్నీ పాదేవాళ్ళము. నేను వయోలినిస్ట్‌. అతను కూడా వయోలినిస్టే. ఎప్పుడైనా అవసరం వచ్చినపుడు నాకు అతను ప్రక్క వాయిద్యం వాయించేవాడు. ప్రక్క వాయిద్యం నేను కూడా ఆయనకు వాయించినట్టు జ్ఞాపకం.

[10/౪ ?80016100లో 5460666 న1ఇ/ (₹౧) అని ఉంది. ఆ ౬౯ 1111/ వార్కి చేశాను మద్రాసులో. అతనే నాకు ప్రక్క వాయిద్యం వాయించాడు. నేను ఆ గిలో రెండు కృతులు పాడాను. ఒకటేమో భద్రాచల రామదాసు కీర్తన. ఏమయ్యా రామయ్యా! పొడాను. ఇంకో సైడులో బాలమురళీ విరచిత బృహదీశ్వర అనే కీర్తన పాడాను. తరువాత మేమిద్దరం రెండు సినిమాలలో కలిసి పాడాము. ఒకటేమో పవిత్ర హృదయాలలో మేమిద్దరం కాంపిటీటర్స్‌మన్న మాట. అతడేమో ఎన్‌.టి. రామారావుకి పాడాడు. నేనేమో ఇంకో అతను అంటే సంగీత విద్వాంసుడిదన్నమాట. మేమిద్దరం కలిసి పాడాము. ఏముంది అప్పటికప్పుడు పాదేశాము. తర్వాత వాళ్ళు ఎడిట్‌ చేసుకున్నారు అంతే, మేము దానికోసం రిహార్సల్స్‌ ఏమీ చేయలేదు. మరి నన్నేమో రమ్మన్నారు మద్రాసు. నేను బెజవాడ మ్యూజిక్‌ కాలేజ్‌ ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉన్నప్పుడు అంటే 72-78లో. బాలమురళి మద్రాసులోనే ఉన్నాడు. అయితే నేను రమ్మంటే వెళ్ళాను. వాళ్ళింట్లో దిగేవాడిని. దిగినపుడు ఏమిటోయ్‌ విశేషం? ఎందుకు వచ్చానని అడిగేవాడు. సినిమా రికార్డింగ్‌కు వచ్చానన్నాను. సరే నేను కూడా వస్తాను. సరదాగా నాతోరా అన్నారు. నాతో చెప్పలేదు, అతనే పాడుతున్నాడు. అక్కడికి వెళ్ళిన తరువాత నారాయణ రెడ్డిగారు ఉన్నారు. అప్పటికప్పుడే ఏదో పాట ఇచ్చారు. ఇస్తే ఇద్దరం పాడేశాం. మి ఇష్టమొచ్చినట్లు పాదేసెయ్యండన్నారు. ఒక అరగంట పాదాం. దానిలో ఎడిట్‌ చేసుకున్నారు. ఎడిట్‌ చేసుకోవటంలో తారుమారయ్యింది. నేను నా ఆకారాలవ్వీని ఎన్‌.టి. రామారావుకి పాడాను. ఆయనవి కొంచెం ఇంకోతను పాడాడు.

అంటే ౪౦106 లో 71106౯పోలికలు ఉండేవి. తర్వాత 50165 వేరు. వేరే, ఆయన 60/16 చెప్పానుగా 1౧౫౫2016 అని. నేను ఆయన 9/16 గనుక పాదేస్తే బాల మురళిలా పాడాడంటారు గాని అదినాకు ॥ 15 ౧౦౦౬ 19406 1౧ ౧౫ 060. నేను మొట్టమొదటి

౫

నుండి మన ౧౪/౪ 0 96/6 ఆ-దాల్లోనే నాకు ఆనందంగా ఉండేది. నేను |! ౧4౪౩ 0౧౦౩6౧ ౧౮4|66౦గ౧౫ 56/19 ౪10౧ ౧౫ ౦౪౧ 1౧61౪16620. 0౪౬ 1౧6 ౪78౭౧5 నేపాడుతున్నది. నా 80/16 అని అందరూ అంటున్నారు. అయితే ఇలాగ అతనిలో నేను ఎప్పుడూ అంటుంటాను. నువ్వు మన శ్రీకృష్ణుని యొక్క ద్వాపర యుగంలో కృష్ణుడు దగ్గరున్న చెలికాళ్ళు ఎంత అదృష్టవంతులో ఈ కలియుగంలో నీ చెలికాడినైనందుకు నేనదృష్టవంతుడినని. మరి తర్వాత సినిమాలో 0%2/2016/5 కూడా వేశాడు. నారదుడు " వేశాడు భక్తప్రహ్హాదలో. అనేక సినిమాల్లో పాడాడు. కేరళాలో చాలా సినిమాల్లో పాడాడు. కేరళాలో అతనికి అనేక రకాలైన సన్మానాలు. చాలా ఘనమైన సన్మానాలు. మరి తర్వాత గీరేం౧1౬0110/ 0౦12551021 గ౧౮9|౦ ఎంత సమర్ధవంతంగా పాడతాడో [10౧1 116910, 0162 [464610 వాళ్ళకి కావలసినట్టుగా అంత సమర్ధవంతంగా పాడతాడు. 19౧1 110916 లో ఉండే మహాగాయకులందరికీ కూడా తలమానికంలాగా 106ఇగా ఇలా పాడాలి అని అన్పించేలా పాడతాడు. వైవిధ్యం - సర్వతోముఖంగా ఉంటుంది. ప్రజ్ఞ రెండూ ఉన్నాయి. ఎప్పుడు హైదరాబాద్‌ వచ్చినా మా ఇంటికి వస్తాడు. ఇది ౧/50౧4|. అంటే స్నేహశీలి. తరువాత నేనెప్పుడు వెళ్ళినా వాళ్ళింటికి వెళతాను. నేను వెళితే రాత్రిళ్ళు నిద్ర ఉండదు. ఆయన పాడుతూ ఉంటారు. నేను వింటూ ఉంటాను. నేనెప్పుడైనా కొంచెం కొంచెం పాడుతుంటే ఆయన కూదా చాలా సంతోషంగా వింటాడు. 9 పుస్తకాలు వ్రాశాను. నా పుస్తకాలన్నింటికీ అతను |౧౪౦64౬010౧9 రాశాడు. నన్ను అభినందిస్తూ నాలోలేని సుగుణాలను కూడా నాకంటగట్టి వ్రాశాడాయన. అయితే ౪6 9 & ౧0౧6౧0౧1౧4 ౧౮81018౧ &౧6 [6 15 & ౧౧౮9101౧ ౧8! ౦6116౧౦6. "౧21 5 [6౪010 ౪0 50 ౧౬౧౫ 12069 10 ౧16 [10౪/60606 1౧ గా౪810. ౪6 15 ఇ ౪0025. [16 19 2 ౪10[0గ|5ఓ [16 13 & ౧౧గ౮౭౧|$| ౧౦౫౧౦56! ౫6 19 & 01591021 51006 0౧1 8100690 ౮౧6౧౫౬ 91006౧ తర్వాత ౧6 02౧ 8100 ౪110 68596 2౧6 1201104 ౫|| 06 (/065 01 1౧612౧ 6910. ఏమని పొడగడుదురా అన్నట్లుగా ఉంటుంది. ఒక్కటీ పొగడ్త కాదు. 7౧656 ౭/6 ౬|| ౧6/69 4౧౮ 12019. అతనిలో ఉండే ?811699నే చెబుతున్నాను. మరి తమిళనాడులో పీఠం వేసి తమిళనాడులో 1449101209 ౧44910140గా ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇప్పుడతని యొక్క ప్రకాశం భారతదేశంలో అద్వితీయంగా ఉంది. ౧1618 6 10. 1 16510120 1౧ 1౧604 2౧6 6156 ౪౧6/9. ఇప్పుడు మా పరిచయం. య

మా స్నేహం, మాసాన్నిహిత్యం నన్ను ఏమోయ్‌ అని పిలుస్తాడు. నేను కూడా ఏమోయ్‌ అనే పిలుస్తా. మరి 62 ఏళ్ళ నుంచీ సన్నిహితంగా ఉన్నాం. గ5 & గ౧౬౧ కొన్ని చెప్పాను గదా! ఎంతవరకు మాట్లాడాలో అంతవరకే మాట్లాడతాడు. కొంతమంది విద్యార్థులకు గూడా ఇంట్లో చెప్పాడు. జయ విజయులని కేరళ నుంచి వచ్చినేర్చుకున్నారు.

తరువాత ఇక్కడొకతనున్నాడు. అతని పేరు మోహన కృష్ణ ౫|| 1౧614 [610లో ఉద్యోగం చేస్తున్నాడు. అతనికి ఉద్యోగం కూడా అతనే ఇప్పించాడు. చాలా మందికి ఉద్యోగాలిప్పించాడు. ఆయన కృతులన్నీ గూడాను 'మురళి అని మకుటం ఉంటుంది. అంటే దాన్ని ముద్ర అంటారు. $11200 అంటే రచయిత త్యాగరాజ స్వామి కీర్తనల్లో త్యాగరాజనుత, త్యాగరాజ సన్నుత అన్నట్లుగా. అతని తిల్లానాలు చాలా ప్రసిద్ధి. ఏ 60/8 లో డాన్స్‌ చేసినా అతని తిల్లానాలే పాడతారు. అంత బాగున్నాయి. మామూలుగా ఒక రాగానికి ఒక రాగం 10/౧ అవ్వాలంటే 1౧6 ౧౧౧౫౧౮౧) ఈ/2[25 [6601166 46 2192315, 6, 7. కాని బాలమురళి 4 స్వరాలతో రాగాలు చేశాడు. అది అతని గొప్పతనం. చాలా రాగాలు చేశాడు. అతనొక సంస్థ పెట్టాడు మద్రాసులోనే. 'మురళి రవళి అని. మురళీ రవళి వారు ఏం చేస్తారంటే గొప్ప గొప్ప విద్వాంసులనందరినీ సన్మానించి వాళ్ళకి ఒక బిరుదిచ్చి సన్మానిస్తారు. ఆ బిరుదు పేరేమిటంటే నాద సుధార్జవ.

నాకు కూడా 20 ఏళ్ల పైనే అయ్యిందేమో! నాద సుధార్జవ అనే బిరుదిచ్చి సన్మానం చేశారు. నన్ను గ్రంధాల్లో అన్నగారంటాడు. సంగీతంలో అతను నాకు అన్నే గాని మరి 206లో తమ్ముడే. అలాంటి గొప్పవాడ్ని గురించి ఈ మాటలు రెండు (గ్రంధస్థం చేస్తున్నారు మన బందా వెంకయ్య గారు. ఈ అవకాశాన్నిచ్చినందుకు వారికి నేను కృతజ్ఞతగా నేను ఎప్పుడూ ఉంటాను. బాలమురళిగారు, ఆయన యశస్సు ఆచంద్ర తారార్మం. ముజ్జగాల్లో ఉంటాయి. ఆయనకిప్పుడు 70 ఉంటాయి. ఇంకో దెబ్బెఏళ్ళు ఆరోగ్యంతో పాడుతూ ఇంకో 5 లేదా 6 జనరేషన్స్‌ ఆయన సంగీతం వినే అద్భష్టం కలగాలని, ఈ అదృష్టం సంగీత రసికులకు కలుగజేయమని భగవంతుని ప్రార్ధిస్తూ సెలవు. '5౮%0౦గగ4(౧|౧4' 6-1-349/1 ని26౧౧౬/10 1102 5604౧6611026 - 600 025 (సం. నూకల చిన్న సత్యనారాయణ ౧౧౦౧6 : (5) 7534061

న!

“నాద సుధార్దవి వేమూరివారివీధి, సూర్యారావుపేట, అన్నవరపు రామస్వామి విజయవాడ-2 &1౧ వాయులీన విద్వాంసుడు (9జైర్ట్‌ ద. 20-07-2003 ఆశీర్వచనం బాలమురళిగారు కారణజన్ములు. ఆయనది “ఫిల్దర్‌వాయిన్‌”. కవులలో కాళిదాసెట్లాగో గాయకుల్లో బాలమురళిగారట్లా అని చెప్పక తప్పదు. స్పాట్‌లో స్పాంటేనియస్‌గా ఊహించి కృష్ణునిలాగా పాడతారు. ఆయన సంగీత ప్రజంటేషన్‌ అమోఘంగా ఉంటుంది. ఆయనకు చక్కని “మైక్‌ సెన్స్‌' ఉంది. (ప్రక్క వాయిద్యాల వారికి వాయించటం చేతకాకపోయినా సమర్దించుకొని ఆయన బాగా పొడతారు. అహంభావులకు ఆయన శృంగ భంగం చేస్తారు. ఆయన ఒకసారి పాడిన కృతి అదేలాగా మరలా పాడారు. అంటే మూసపద్ధతి అనుసరించరు. ఎప్పటికప్పుడు క్రియేషన్‌ ఉంటుంది. ప్రజలనాడిని బట్టి పాడటం ఆయనకే తెలుసు. 1950లో నాగపూర్‌ ఎఐఆర్‌లో 15 నిమిషాలు మాత్రమేపాడి బ్రహ్మాండమైన స్ఫోరకతను కలిగించారు ప్రజల్లో. సాహిత్యంలో సంగీతం ఉండాలి. అంతేగాని సంగీతంలో సాహిత్యం ఉండకూడదని మురళిగారంటారు. ఆ దైవశక్తే బాలమురళి అని చెప్పవచ్చు. ఆయన వకసంధగ్రాహి. వైకుంఠం నుండి దిగివచ్చిన నారదుడిగా ఆయనను అభివర్ణించడం సత్యదూరంకాదేమో! ఆరోజుల్లో సినిమాల ప్రచారంగాని, ఏదైనా కార్యక్రమాల గురించిగాని ప్రజలకు తెలియచెప్పాలంటే గ్రామఫోను రికార్డు మైోగుతూ బండ్లు వచ్చేవి. ఒకరోజు వీధిలో ఒక బండిలో నుండి ద్వారంవారు వాయించిన వయొలిన్‌ విన్నడుతోంది. దాన్ని బాలమురళి విని నన్ను వయొలిన్‌ అడిగి దానిమిద ద్వారం వారి రికార్డును మొత్తం ఆసాంతం వాయించాడు. ఇది గురువుగారింట్లో జరిగింది. లోపలనుండి గురువుగారు 'మురళీ అని పిలిచి చాలా బాగా ప్రశంసించి దానిలో మురళిలేదే అన్నారు. అంటే మక్కికి మక్కి వాయించావు బాగానే ఉంది. అంటే సొంత ముద్ర, బాణి ఉండాలని పారుపల్లివారి అభిమతం. అప్పటినుండి బాలమురళిగారు దానిని గురూపదేశంగా స్వీకరించి సొంతముద్రను తన సంగీతంలో చూపించటం ప్రారంభించారు. స్వయం వ్యక్తిత్వం ఆయన సంగీతంలో తొంగి చూస్తుంటుంది. ఆయన సంగీతాన్ని సాధన చేసేవాడుకాదు. పిట్ట కొంచెం కూత ఘనం అనే విషయం బాలమురళికి బాగా వర్తిస్తుంది. సుసర్లవారి జన్మదినోత్సవ రోజునే మురళి జన్మించారు. ఆయన, ఈయన సగోత్రులు. సుసర్లవారే మురళిరూపంలో జన్మించారని మేమనుకుంటుంటాం. బాలమురళి భువిపైకి రావటం వైకుంఠం నుండి నారదుడు వచ్చినట్లుగా నేను భావిస్తాను. ఆ దైవశక్తి, సరస్వతీ పుత్రుడే మురళి అని నేననుకుంటాను. ఒకసారి మైసూరులో జరుగుతున్న మురళి గ!

కచేరీకి వీణ విద్వాంసుడు దొరస్వామి అయ్యరుగారు బెంగుళూర్‌ నుంచి వచ్చి విన్నారు. అంతకు ముందు బెంగుళూరులో కొద్దిరోజుల క్రితమే విన్నా గూడా. 'జగమేలే' కృతిని మురళి పాడుతుంటే ఆనందభరితుడయ్యారు దొరస్వామిగారు. అంతేగాదు తాను తాదాప్యం చెంది పొడతాడు గాబట్టే అంత బావుంటుందని దొరస్వామిగారు ప్రశంసించారు.

ఇంకో సంఘటనను కూడా నేను పాఠకులకు గుర్తుచెయ్యాలి. విజయవాడ ఆకాశవాణిలో కబీరు నాటకం ప్రత్యక్ష ప్రసారం జరగాల్సి ఉంది. కబీరు పాత్రధారి ఎందుకో రాలేదు. వెంటనే బాలమురళిగారిని వెయ్యమని అడిగితే వెంటనే స్రిష్ట పంపించండి అని మురళి ఒకసారి మాత్రమే దానిని చదివి వెంటనే ఆ పాత్రను ప్రత్యక్ష ప్రసారంలో తానువేశాడు. హావభావాలను ప్రదర్శించాడు చక్కగా. దానిలో కబీరు ఒక సన్నివేశంలో పిచ్చివాడుగా నటించిన తీరును బాలమురళిగారు నిజంగా పిచ్చివానిలా అరుస్తూ అభినయించారు పెద్ద పెద్ద అరుపులతో. రికార్టింగ్‌ అయిన తర్వాత “బందా” మేము ఇన్నాళ్ళ నుంచి ఈ నాటక రంగంలో ఉన్నా ఇంత తాదాప్యం చెంది నటించలేకపోతున్నామని మురళిని ప్రసంశించారు. అయ్యగారి వీరభద్రరావు గారైతే మురళి ఎట్లా ఉన్నాడో చూడాలని భయపడి చిన్నకారులో వచ్చారు వెంటనే. అంతబాగా మురళి నటించారన్నమాట.

కలకత్తాకు రైలులో 26వ స్వాతంత్ర దినోత్సవ నందర్భంగా అందరం బయలుదేరాము. సంగీత కార్యక్రమంలో కొత్తదనాన్ని ఇనుమడింపజేసే ఉద్దేశ్యంతో మురళి రైలులోనే *'వందేమాతరం - అందీమాతరం' అనే గేయాన్ని నోటిలో అనుకొని స్వరబద్ధం చేశారు. బ్రహ్మాండమైన ప్రశంసలొచ్చాయి ఆ గేయానికి. ఆయన స్వకపోల కల్పితరచనా శక్తికిదొక మచ్చుతునక. ఇలాంటి మెచ్చుతునకలెన్నో రచించాడు బాలమురళి. సంగీత జగత్తులో ఎన్నో కీర్తి పతాకాలెగురవేసిన ఘనత మురళిదే! కొంతమంది గతం, భావి కలసి జన్మిస్తారు. భగవదవతారంలో ఆ వ్యక్తిని గౌరవిస్తాం. కారణ జన్ముడంటాం. ఆయనలోని సమగ్ర వ్యక్తిత్వం మనకు మార్గదర్శనం చేస్తుంది. అటువంటి స్ఫూర్తినిచ్చే జీవితం మురళిది.

బహుముఖ ప్రజ్ఞాశీలి. కారణజన్ముడైన బాలమురళిగారి సాధికారిక సంక్షిప్త జీవిత చరిత్రను చిరంజీవి వి. బందా వ్రాయ బూనటం నిజంగా ఒక అమూల్య సంఘటనే,

మురళి బాల్యం నుంచి జరిగిన సంఘటనలను, విషయాలను విపులంగా సుస్పష్టంగా పుస్తకరూపంలో మన ముందుంచిన చిరంజీవి వి. బందాను మనన్ఫూర్తిగా ఆశీర్వదిస్తున్నాను. ఈ పుస్తకం అందరి అభిమానాన్ని పొందుతుందని, మరిన్ని మంచి పుస్తకాలు బందా కలం నుండి వెలువడాలని ఆశిస్తూ ....

(సం.) అన్నవరపు రామస్వామి యగ

దాక్టర్‌ అల్లూరి వేంకట నరసింహరాజు ఏలూరు - 584 001 నీడ, గోకర, ౧౧౬, పశ్చిమగోదావరిజిల్లా ప్రధానాచార్యులు (రిటైర్డ్‌) చింతలపాటి బాపిరాజు ప్రభుత్వ (ప్రాచ్య కళాశాల ది. 26-5-2002 గ్‌ ఆ-చశఅణు ఆపాత మధురమైన సంగీతాన్నీ ఆలోచనామృతమైన సాహిత్యాన్నీ సృష్టించి, అఖిలభారత ఖ్యాతినీ, అంతర్జాతీయ కీర్తిని గడించిన వాగ్గేయకారులు డా॥ మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ. అటు గాత్ర సంగీతంలోను, యిటు వాద్య సంగీతంలోను అనితర సాధ్యమైన ప్రయోగాలు చేసి, అపూర్వ విజయాలు సాధించిన మంగళంపల్లి వారు పొందని సత్మారాలు గానీ, అందుకొనని పురస్కారాలుగాని లేవంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఆయన కారణజన్ములు. ఆయన జీవిత చరిత్ర ప్రతి ఆంధ్రునికి అవశ్యపఠనీయం. ఆంధ్రభాషా సాహిత్యాలను క్షుణ్ణంగా అధ్యయనం చేసి, స్నాతకోత్తర పట్టభద్రుడైన శ్రీ బందా ప్రసిద్ధవక్తగా, బహు[గ్రంధ కర్తగా పారకులకు చిరపరచిత్తుడే. ఆయన మంగళంపల్లివారి జీవిత చరిత్రను జనరంజకంగా (వ్రాయబూనడంతో బంగారానికి తావి అబ్బినట్లెంది. మృదుమధురమైన మంగళంపల్లివారి గానం శోతలను మంత్ర ముగ్భులను చేసినట్లే సరళ సుందరమైన వారి జీవిత చరిత్ర పరనం పాఠకులను రససిద్ధులను చేస్తుందనడంలో సందేహం లేదు. ఆంధ్రనాటక కళా పరిషత్‌ కార్యవర్గ సభ్యులు, ఫైన్‌ ఆర్ట్స్‌ అకాడమి అధ్యక్షులు "సేవారత్న లయన్‌ జవ్వాజి పాండురంగారావు తమ షష్టిపూర్తి సందర్భంగా యీ కృతిని గైకొనదం సముచితం; సమయోచితం. కళామతల్లి వారికి ఆయురారోగ్య భోగభాగ్యాలను ప్రసాదించుగాక! (సం.) అల్లూరి వేంకట నరసింహరాజు య

అదృష్ట యోగం

ఆబాలగోపాలానికీ సుపరిచితులైనవారి జీవితచరిత్ర వ్రాయటం చాలా కష్టసాధ్యమైన పనే! సులభం మాత్రం కాదు. అందునా కర్ణాటక సంగీత వాగ్గేయకార చక్రవర్తి బాలమురళీకృష్ణగారిని గూర్చి వ్రాయాలంటే -

వాగ్గేయకారుల వ్యక్తిగత జీవితాలను గూర్చిన (గ్రంధాలుగాని, వారి రచనలను వివరించే (గ్రంధాలుగాని మన భాషలో బహు స్వల్పంగా ఉన్నాయి. కళాకారుల యోగక్షేమాలు నేటివారికి అసలు లేకుండా పోయింది. ఈ స్థితిలో బాలమురళీకృష్ణ గారిలాంటి వాగ్గేయకారుని చరిత్ర కాంతమందికైనా స్ఫూర్తి గలిగిస్తుందన్న నమ్మకంతో పుస్తక రచనకు నడుంకట్టాను.

నాకు సాహిత్యంతో తప్ప సంగీతంలో అంత పరిచయంలేదని చెప్పక తప్పదు. అయినా వివరాలు తెలుసుకునే సావకాశం సాధనాలు నాకు కొన్ని ఉన్నాయని తెగించి బరిలోకి దూకాను. ఈ విషయం నిర్వహించడం ఎప్పటికీ నాకు అసాధ్యమే ఒక విధంగా చూసుకుంటే. కొన్ని కొరతలున్నా పుస్తకం వ్రాయాలనే నిశ్చయానికి దృఢంగా వచ్చాను. బాలమురళిగారి రాగమాధుర్యమే నన్ను ముందుకు నడిపింది. ఆయన కురిపించిన ఆత్మీయతానురాగాలే ఈ రచనకు కొండంత అండగా నిలచి (పోత్సాహకారకాలయ్యాయి.

ఈ పుస్తక రచనలో బాలమురళిగారే స్వయంగా అంత విషయాన్ని కూలంకషంగా నాకు వివరించి నన్ను నిమిత్తమాత్రుద్ని చేశారనటంలో అతిశయోక్తి లేదు. ఆయనకు అణువణువునా అభినందనలు చెప్పక తప్పదు.

ఆయన సాధించిన విజయాలు లెక్కలేనన్ని. అవన్నీ ఊటంకించటం కుదరని పని.

శాస్త్రీయ కర్ణాటక సంగీతంలో దైవదత్తంగా లభించిన ఉపజ్ఞత బాలమురళి గారిది.

గ

గురుశిష్య పరంపరలో ఉన్నత సంప్రదాయానికి చెందిన వాగ్గేయకార సత్తముడు బాలమురళీకృష్ణగారు. మధుర శబ్ద స్వర గాయక శక్తిమంతులెంతమంది ఉన్నా బాలమురళీగారి స్థానంమాత్రం సంగీత ప్రపంచంలో ప్రత్యేకం. విలక్షణం. సులక్షణం. ఒక్కమాటలో చుక్కల్లో చంద్రుడిలా చెప్పవచ్చు. 15 ఏళ్లకే 72 మేళకర్తల రాగాల్లోను కృతులు రచించిన ఘనత ఆయనది. 8 ఏళ్ల వయస్సులోనే కచేరీలు ప్రారంభించిన ప్రతిభ ఆయనది. అభినవ త్యాగరాజు ఆయన. సామాజిక చైతన్యం. జాతీయ స్పృహ ఆయనలోని అంతర్భాగాలు. అందుకే వందేమాతరం - అంది మాతరం” అని ఆయన ఎలుగెత్తి గానం చేస్తుంటే స్పూర్తి పొందని వారుండరేమో? అటువంటి బాలమురళిగారు ఏలూరు “కళాదీపిక' వారి వార్షికోత్సవానికి వచ్చి వారి సన్మానాన్ని స్వీకరించారు. అప్పుడు ఆయన “జీవితచరిత్రను వ్రాయటానికి యం.బి.కె. ట్రస్టు ఛైర్మన్‌ డాః కలైమామణి సరస్వతిగారు మురళీకృష్ణగారితో మాట్లాడి నన్ను ఆయన జీవిత చరిత్ర వ్రాయమన్నారు. సరేనని తల ఊపి రచన ప్రారంభించాను. ఈ సంఘటన అంతా దైవికంగా జరిగిందని నేను భావిస్తున్నాను “బాలమురళీగారి లాంటివారి జీవిత చరిత్ర వ్రాయటం నిజంగా నాకు పటిన అదృష్ట ల యోగం కాక మరేమౌతుంది! వారి రూపంలో ఆ వాగ్దేవియే నన్ను ఆదేశించినట్లుగా భావించి కలం చేతపట్టాను. ఇటువంటి పుస్తకాలు పాఠకలోకానికి స్ఫూర్తినిచ్చి మరింతమంది మహానుభావులు తయారౌతారని నా ఆకాంక్ష మో అందరి ఆత్మీయతానురాగాలు, అభిమానం నాకుంటాయని భావిస్తూ .... సాధుకృతానేక సాధువాదాలతో...... ఎందరో మహానుభావులు - అందరికీ వందనం 11-158, మో పహనుమసాయి నిలయం, విద్యావికాన్‌ ప్రక్కన, వి. బందా సత్రంపొడు, ఏలూరు - 7 రచయిత త!

కృతజ్ఞతలు

ఈ పుస్తక రచనకు ఆసాంతం హృదయపూర్వకంగా సహకరించిన “సంగీత కళానిధి, “పద్మవిభూషణ్‌” డాక్టర్‌ మంగళంపల్లి బాలమురళి కృష్ణగారికి, వారి కుటుంబ సభ్యులందరికీ ఎన్నో విధాల రచనకు తోద్బడిన ఎం.బి.3. ట్రస్టు నిర్వహణా సంచాలకురాలు కలైమామణి డా॥ సరస్వతి గారికి సంగీతజ్ఞులు “కళాభారతి బి.ఎం. సుందరం గారికి ఏలూరు వాస్తవ్యులు ప్రముఖ వైణిక విద్వాంసులు శ్రీ చావలి విశ్వేశ్వరరావు గారికి, విద్వన్మణి డా! గుడిపాటి లలితగారికి కళాదీపిక ప్రిన్సిపాల్‌ నాట్యాచారిణి కుమారి పార్వతిరామచంద్రన్‌ గారికి సంగీత విద్వాన్‌ బి.కె. వెంకటాచార్యులు గారికి చిత్రాలనందించిన శ్రీ టి.వి.ఎస్‌.బి. శాస్త్రి (ఎస్‌.బి.ఐ.), బాలు, చిత్రాలయ రాంబాబు గార్లకు ప్రముఖ తెలుగు దినషత్రికలు ఈనాడు, వార్త, ఉదయం, రసమయి వార్లకి ప్రశంసలు, అభిప్రాయాలు అందించిన కళాకారులు, కవిపుంగవులకు అందంగా పుస్తక ముద్రణ కోసం అహరహం (శ్రమించిన హసిత గ్రాఫిక్స్‌, ఏలూరు ఆఫ్‌సెట్‌ ప్రింటర్స్‌ వారికి ఇంకా (ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా సహకరించిన ఎందరో మహానుభావులకు -

30/1

ఇదీ వరస......!

మధుర స్వరం క్ష 2, సంగీత పిపాసి తి
స్వరసుర ర్ఫురి తరంగాలు 18 & వివాహం - తర్వాత ర్‌కే
సంగీత సామ్రాజ్యంలో సర్వాధీశ్వరుడు 60
శ్రవణ మాధుర్య విస్తరణ గాద శ? విజయపథంలో 86 8 ఘనవిజయాలు కేషేశ్ష
దాక్టర్‌ యం.బి.3. ట్రస్ట్‌ 1కే?
జీవన చిత్రమాలిక 123 11 బాలమురళిగారి స్వయం రాగాలు, కృతులు 138 12, ప్రశంసలు డం
బిరుదులు, సత్మారములు 152 14 ఉపసంహారము 157 )|/14|

నం హం శ. 01! యాలో న్ష్‌న్లై స గ హో నము పటు న న నన న రా కాలి గ న] న టన న టప నము. న న స య య్‌ న టై. మ యస నా కన స ॥ స్ట స ట్ట స! క్ట నా ఆలీ ప్రఖ్యాత చిత్రకారుడు వ స్రి్‌( ) గీతల్లో శ్రీ టి.వి.ఎస్‌.బి. శాస్త్రి (ఆనంద్‌) గారి గీతల్లో శ్రీ బాలమురళీకృష్ణ గ ; ౧వ ( త 2) 5 శ్‌ [త్ర ఆశ్త9ారో గ్ర (తరోర్పష్సు తగగ

ఎఎమయభురస్వరం . ..

అది 1942వ సంవత్సరం. ఆరోజు పుష్య బహుళపంచమి. (5-1-1942). పవిత్ర కావేరీ నదీ తీరాన తిరవయ్యార్‌ గ్రామంలో త్యాగరాజ స్వామివారి సమాధికి ఎదురుగా ఆనాటి మేటి సంగీత విద్వాంసులంతా బారులు తీరి ఉపవిష్ణులై ఉన్నారు.

గత చరిత్ర పరికిస్తే రాజులు, రాజాధిరాజులు సంగీతాన్ని నంగీత విద్వాంసులను ఆదరించారని తెలుస్తోంది. తన సర్వస్వాన్నీ సమర్పించి, తన శేష జీవితాన్ని త్యాగరాజ స్వామి సేవకై అంకితం చేసిన విద్వాసుందరి, సంగీత విద్వాంసురాలు బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మగారు త్యాగరోజ ఆరాధనోత్సవాల ఏర్పాట్లన్నీ నజావుగా, యదావిధిగా జరుగుతున్నాయో లేదోనని ఓకంట పర్యవేక్షిస్తున్నారు. ఆ ఆవరణ అంతా ఒక్కసారి అనేక తంబురా, మృదంగ, వాయులీన వాయిద్యాల నాదంలో నిండిపోయింది. విద్వాంసులంతా ఒకే కంఠంతో త్యాగరాజ స్వామివారి పంచరత్న కీర్తలను భక్తి సామ్రాజ్యంలో తాదాత్యం చెంది గానం చేస్తున్నారు. స్వామివారి కీర్తనలు ముగిసిన తర్వాత ఒక్కొక్క విద్వాంసుడు ఒక్కొక్క కీర్తన గానం చేస్తున్నారు. ఆ సమయంలో తమవంతు ప్రతివారూ ఒక కీర్తన పాడి ధన్యులవుదామనే తాపత్రయంతో ఉన్నారు.

త్యాగరాజుగారు ఏది బోధించారో దానిని ఆచరించి చూపించి మోక్షాన్ని పొందారు. అందుకే ఆ ఆరాధనోత్సవాలకు అంత గుర్తింపు వచ్చిందేమో!

అక్కడక్కడ ఒక పెద్దాయన బుంగ మీసాలతో కూర్చుని ఉంటే ఆయన ఒడిలో ఒక బాలుడు అక్కడ కూర్చొని ఉన్నాడు. ఆ మాసాలాయన ఆ బాలుని చెవిలో ఏదో చెప్పారు. వెంటనే ఒక శ్రావ్యమైన కంరం సమ్మోహనంగా కెరటంలా లేచింది. “మనసా శ్రీరామచంద్రుని” - అనే కృతిని ఈశమనోహరిలో ఆ పిల్లవాడు మృదుమధురంగా పాడాడు. సభంతా ఒక్కక్షణం నిశ్వబ్బమయ్యింది. వెంటనే ఎవ్వరా పిల్లవాడు? పాడింది ఎవరు అని జనంలో కలకలం ప్రారంభమయ్యింది. అప్పుడా మీసాల పెద్దాయన లేచి నిల్చుని పిల్లవాడ్ని పైకెత్తి అందరికీ చూపించారు. అప్పుడే తెలిసింది అందరికీ ఆ మీసాల పెద్దమనిషి గాయక సార్వభౌమ పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారనీ ఆ పిల్లవాడు పంతులుగారి శిష్యుడైన బాల మురళీకృష్ణ అని. అప్పటికి మురళి వయస్సు పది సంవత్సరాలు మాత్రమే. మురళిగారి తండ్రి పేరు మంగళంపల్లి పట్టాఖిరామయ్యగారు. విజయవాడ వాస్తవ్యులు మిరందరూ పిల్లవాని కచేరీ వినాలని అనుకుంటున్నారు. వీలు చూసుకొని ఒకరోజు ఏర్పాటు చేస్తామని నిర్వాహకులు చెప్పటంలో అక్కడి వారంతా సంతుష్టులై మురళిగారి కార్యక్రమం కోసం వేచిఉన్నారు.

7-1-42వ తేదీ రాషత్రి గం. 8-00లకు రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి కార్యక్రమం. కాని పంతులుగారు తన శిష్య వాత్సల్యంతో తన శిష్యుదైన బాలమురళికి ఆ సమయం ఇవ్వవలనిందిగా నిర్వాహకులను కోరారు. మురళి వయస్సు పదేళ్ళయినా అట్లా కనిపించటం లేదు. పంతులుగారి మాట మిద మొత్తానికి ఒక 20 నిమిషాల సమయం మురళికిచ్చారు. మందహాసంతో మురళి పాడటం ప్రారంభించగానే అక్కడి వాతావరణమంతా ఒక్కసారి మారిపోయింది. అందరూ ఆ గానామృతంలో తనివితీర తడిసి పరవశించారు. 30 నిమిషాల కార్యక్రమ సమయాన్ని మరో అరగంట, మరో అరగంట ఇలా పొడిగించుకుంటూ వెళ్ళారు నిర్వాహకులు. కచేరీ అయిన తర్వాత జనమంతా మురళిగారిని చూడటానికి వేదిక చుట్టూరా కమ్మేశారు.

నిజం చెప్పాలంటే నాగరత్నమ్మగారి మాటల్లో “మురళి సాక్షాత్తు త్యాగరాజుల అవతారం. ఆయనదే నేటికీ మొక్కవోని మధురస్వరం -

సంగీత పిపాసి

సంగీతమంటే అంతగా పట్టించుకోని కుటుంబంలో బాలమురళీకృష్ణ ఉదయించాడు. ఆయన కళాజీవితం, కళారంగంలో ఆయన సాధించిన విజయాల గురించి చెప్పుకునే ముందు ఆయనకు జన్మనిచ్చిన తల్లిదండ్రులను గురించి కూడా మనం కాస్త తెలుసుకోవాలి. మొట్టమొదట ఆ కుటుంబంలో పట్టాఖిరామయ్యగారు సంగీతానికి సంబంధించినవారు. ఆయన సంగీతజ్ఞుడు కావటానికి చాలా వేదనలు, కవ్టాలు పడవలసి వచ్చింది. వాటిని వింటే గుండెలు కరుగుతాయి. ఆయన కుమారుని ప్రతిభకు ఆ సంఘటనలన్నీ ఎన్నో విధాలుగా దోహదం చేశాయి.

సంప్రదాయ బ్రాహ్మణ కుటుంబాలలో సాధారణంగా సంగీతాన్ని ఆదరించని ఆరోజుల్లో. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ తూర్పుగోదావరి జిల్లాలోని రాజోలు తాలూకాలో అంతర్వేదిపాలెం అనే కుగ్రామం ఉండేది. మంగళంపల్లి వెంకటరామయ్య అనే తెలగాణ్య (బ్రాహ్మణుడు - ఆయన కుటుంబం 'మంగళంపల్లి' అనే ఇంటిపేరుతో నివసించేవారు. బహుశ 'మంగళంపల్లి' అనేది వారి పూర్వీకులు నివసించిన ఊరుపేరై ఉండవచ్చు. కాని ఆ పేరుతో ఏ వూరు ప్రస్తుతం కానరాదు.

పెద్దకళ్ళేపల్లి వాస్తవ్యులు శ్రీ సుసర్ల దక్షిణామూర్తిగారు 1.7. 1860న జన్మించారు. పెద్దకళ్ళేపల్లినే దక్షిణ కాశి అని, కదలీపురం అని అంటుంటారు. వీరి తల్లిదం(డ్రులు లక్ష్మమ్మ, గంగాధర శాస్త్రి గార్లు. శాస్రిగారికి 17 ఏళ్ళు వయస్సప్పుడే ఆయన తంజావూరు వెళ్ళి మానాంబు చావడి వెంకట సుబ్బయ్యగారి వద్ద ఐదేళ్ళు

ఇ

సంగీతాధ్యయనం చేశారు. వెంకట సుబ్బయ్యగారు త్యాగరాజుగారి మేన అత్తగారి (పితృ సంబంధం) కుమారుడు. విశేషించి ధాతుకల్చనా దక్షులైన త్యాగరాజుగారి ప్రధమ శిష్యుడు. దక్షిణామూర్తిగారు తంజావూరు నుండి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత సంగీతాభిషులకు ఉచిత భోజన వసతి, ఉచిత నివాస వసతి కల్పించి ఉచితంగా సంగీత పొరాలు బోధించేవారు. దక్షిణామూర్తిగారి శిష్యులలో గాయక సార్వభౌములు పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారొకరు. దక్షిణామూర్తి శాస్త్రిగారు 30.7. 1917న పరమపదించారు. మంగళంపల్లి పెద్ద రాఘవులు ఎలమంచిలి వాస్తవ్యులు. ఆయన కుమార్తె సీతమ్మ మచిలీపట్నంలో భర్తగారైన గూడూరు రంగసాయిగారి వద్ద (కాపురం) ఉండేది. రంగసాయి గారు రెవిన్యూ ఇన్స్వెక్టరుగా వనిచేసేవారు. పట్టాభిరామయ్యగారికి వారి కుటుంబంతో బాగా చనువు ఏర్పడింది. చాలాసార్లు వాళ్ళ యింటికి వెళ్తూ వస్తూండటం వల్ల రంగసాయి గారు తమ కుమార్తె లిరువురకూ సంగీతం చెప్పమని పట్టాభిరామయ్య గారిని అడిగారు. దీనికి ప్రత్యామ్నాయం పట్టాభిరామయ్య గారికి వారింట్లోనే భోజన సదుపాయం కల్పించ బడింది. ఈ ఏర్పాటు పట్టాభిరామయ్య గారికి చాలా బాగా సహకరించింది. సుసర్ల గంగాధర శాస్త్రి (జూనియర్‌) అంటే దక్షిణామూర్తి శాస్రిగారి సోదరుని కుమారుడు తన బాబాయివద్ద మచిలీపట్నంలో సంగీతం నేర్చుకున్నారు. గంగాధర శా(న్రిగారు వేణుగానం బాగా నేర్చుకొని వట్టాఖిరామయ్యగారికి మంచి స్నేహితుడయ్యాడు. ఆ తర్వాత దక్షిణామూర్తి శాస్రిగారి అనుమతితో గంగాధర శాస్రిగారివద్ద సంగీతం నేర్చుకోవటం (ప్రారంభించారు. గంగాధర శాస్త్రిగారు వేణువుపై అభ్యాసం మొదలుపెడితే పట్టాభి రామయ్యగారు (శ్రుతి పెట్టెతో కూర్చునేవారు. ఆ తర్వాత నెమ్మది నెమ్మదిగా పట్టాభిరామయ్య గారు ఇష్టంతో వేణువుపై చేయివేసేవారు. దక్షిణామూర్తిగారు గాత్ర సంగీతం, వయొలిన్‌ వాయించటం నేర్పితే, గంగాధర శాస్త్రిగారు సుందరంగా వేణువునూదటం నేర్పారు పట్టాభిరామయ్యగారికి. త

గంగాధరశాస్రిగారు తన మకాన్ని విజయవాడకు మార్చారని తెలిసింది. పట్టాభి రామయ్యగారు కూడా విజయవాడకు మకాం మార్చేశారు.

విజయవాడ వెళ్ళటం పట్టాభిరామయ్యగారికి కలిసి వచ్చింది. చాలామంది సంగీత విద్యార్థులు గంగాధర శాస్త్రిగారి వద్ద చేరారు. వారందరికీ చెప్పటం కుదరక కొన్ని పారాలను పట్టాభిరామయ్యగారికి అప్పజెప్పారు. శిష్యులను కొంతమందిని అక్కడికి పంపించేవారు గంగాధర శాస్త్రి. పట్టాఖిరామయ్యగారు మహదానందం పొందారు. వ్రతినెలా కొంత డబ్బును సోదరుదైన సీతారామయ్యగారికి పట్టాఖిరామయ్యగ్గారు పంపటం ప్రారంభించారు. ఇక పట్టాభిరామయ్యగారికి వివాహ సంబంధాలు రావటం ప్రారంభించాయి. సీతారామయ్యగారు కూడా సంబంధాల విషయం ఆలోచించి పట్టాభిరామయ్యగారికి పెండ్లి చేయాలనుకున్నారు. చాలా పిల్లల జాతకాలను పరిశీలించారు. చాలా వరకు సరిపోలేదు. చిట్ట చివరికి ఒక సంబంధం నిశ్చయం చేసుకున్నారు. రాజోలు తాలూకా గుడిమెల్లంక వాస్తవ్యులు ప్రయాగ రంగయ్య గారి కుమార్తె సూర్యకాంతమ్మగారిని నిశ్చయించుకున్నారు. ప్రయాగ రంగయ్య గారు వాగ్గేయకార దక్షులని తన వాగ్గేయకార చరిత్రలో బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావుగారు పేర్కొనటం ఒక విశేషం కూడా. ఆ తర్వాత కొద్ది నెలలకు 1918లో పట్టాభిరామయ్య, సూర్యకాంతమ్మగ్గార్ల వివాహం జరిగింది. అప్పటికి సూర్యకాంతమ్మ గారి వయస్సు తొమ్మిది సంవత్సరాలే. ఈ కారణంగా నివాహం జరిగిన తరువాత ఎనిమిది సంవత్సరాలు సూర్యకాంతమ్మగారు తల్లిదండ్రుల వద్దే ఉండవలసి వచ్చింది. 1926లో సూర్యకాంతమ్మ గారు విజయవాడ కాపురానికి వచ్చింది. నవీన పద్ధతిలో ఆమె విద్యాభ్యాసం చెయ్యకపోయినా సంన్కృతాంధ్ర సాహిత్యాలను ఇంటివద్దే బాగా చదివింది. కాలక్రమంలో హిందీభాషను గూడా బాగా నేర్చుకున్నారామె. వీటన్నిటి మించి ఆమెకు సంగీతం పట్ల ఆసక్షి ఎక్కువ. సంగీతమే ఆమె జీవితమయ్యింది. ఈ కారణం వల్లే రంగదాసుగారు పట్టాభిరామయ్యగారికిచ్చి వివాహం చేశారు.

సూర్యకాంతమ్మగారికి సంగీతం పట్ల ఉన్న ఆసక్తిని గూర్చి తెలుసుకొని పట్టాభిరామయ్య గారు ఆశ్చర్యపోయారు. ఆ విద్యను నేర్చుకుంటానికి తాను

ర్‌

దేశద్రిమ్మరిగా తిరగాల్సి వచ్చిందని బాధపడుతూ ఆమెకు వీణావాదన నేర్పాలని తలంచి కుట్టాచారి అనే ఆయన ద్వారా ఒక వీణను సంపాదించి ప్రాధమిక సంగీత పాఠాలను మొదలు పెట్టారు సూర్యకాంతమ్మగారికి పట్టాభిరామయ్యగారు. కొద్ది నెలలలోనే సూర్యకాంతమ్మగారు వీణా కచేరీలను చెయ్యటానికి సమర్ధత సంపాదించారు. సూర్యకాంతమ్మగారు గాంధేయవాది. విరామ సమయాల్లో చరఖాతో ఏకులు వడికేవారు. తన జీవితమంతా శుద్ధ ఖద్దరే ధరిస్తానని ప్రతినబూనిన అసలుసిసలు భారతీయ వనిత. అప్పుడప్పుడు గంటలకొలది దేశభక్తి గితాలను మధురంగా ఆలపించేవారు. ఆమె తన నిత్యప్రార్ధనలో భారతదేశ దాస్య శృంఖలాలను తెంచి బ్రిటీషువారి పాలనకు స్వస్తి పలికించమని ఆ సర్వేశ్వరుని త్రిశుద్ధిగా ప్రార్థించేది.

నాలుగేళ్ళు గడిచాయి. సూర్యకాంతమ్మగారు గర్భిణీ అయ్యింది. ఎనిమిది నెలల గర్భిణీ స్రీ అయిన నూర్యకాంతమ్మగారిని పుట్టింటివారు పురిటికి తీసుకువెళ్ళారు. అప్పుడు ప్రయాగవారి కుటుంబం శంకరగుప్తంలో నివాసం ఉన్నారు. సంగీత సాధన కుంటు పడుతుందని పుట్టింటికి వెళ్ళనని, విజయవాడలోనే ఉంటానని సూర్యకాంతమ్మగారంటే సంప్రదాయం ఆమెను పుట్టింటికి వెళ్ళేట్లు చేసింది.

తనతో జాగ్రత్తగా తెచ్చుకొన్న వీణను వాయించుకుంటూ కూర్చునేవారు. స్వగ్రామంలో ఉన్న వైద్యులు విశ్రాంతి తీసుకోమని ఆమెగారికి చెప్పినా వీజావాదన అభ్యాసం మానేవారు గాదు. ఆమెగారి జీవితంలో సంగీతం విడదీయలేనిది. శిశువును కన్న తర్వాత తన పెద్దక్కయ్యగారి దగ్గర ఆ శిశువును వదిలి వెళ్ళటానికి తన మనన్సును స్పిరపరచుకున్నారు. నంగీతానికి వూర్తిగా నమయాన్ని కేటాయించాలని ఆమెగారి ఆలోచన. జూలై 5వ తేదీన ప్రసవవేదన ప్రారంభమై ఆ మరునాడు సాయంత్రం మగబిడ్డను ప్రసవించింది సూర్య కాంతమ్మగారు.

1980, జూలై 6న జన్మించిన ఆ బిడ్డపై అత్యంతానురాగాలు కురిపించింది సూర్య కాంతమ్మగారు. ఆ శిశువును ముద్దాడి చెవిలో ఏదో చెప్పినట్లుగా ఉండేది రహస్యాలా అన్నట్లు. బంధువులు, చుట్టు ప్రక్కలవారు చిన్నగా నవ్వుకునేవారు. ప్రసవానంతరం 18వ రోజున తలనొప్పి ప్రారంభమై జ్వరం వచ్చింది. ఉష్ణోగ్రత

బాగా పెరిగిపోయింది. ఊళ్ళో ఉన్న వైద్యులు, ఆ ప్రక్క పట్టణంలో ఉన్న ఇంగ్లీషు వైద్యుడు కూడా వచ్చి సూర్యకాంతమ్మ గారిని చూశారు. పట్టాభిరామయ్యగారు స్వగ్రామం నుండి ఆదరాబాదరా శంకరగుప్తం వచ్చి భార్య ప్రక్కనే కూర్చున్నారు. ఆ తర్వాత మూడవరోజున సూర్యకాంతమ్మగారికి రాహత్రి పదిగంటలకు స్పృహ వచ్చింది. ఆమె తన అక్కయ్య నుబ్బమ్మగారిని పిలిచి కాసిని మంచినీళ్ళు త్రాగటానికడిగింది. సుబ్బమ్మగారు కొన్ని నీటిచుక్కలు ఆమె నోటిలో పోసింది. ఆ వెనువెంటనే ఆమె హంస గీతాన్ని ఆలపించింది. పట్టాభిరామయ్య గారు ఏడుస్తూ బయటకు పరుగెత్తారు. పట్టాభిరామయ్యగారు గాడాంధకారంలో మునిగిపోయారు. అవిడ అత్మ శాంతికోసం కర్మకాండలన్నీ శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహించారు. క్రొత్తగా పుట్టిన ఆ మగబిడ్డను బంధువుల్లో కొంతమంది పెద్దవారు. గ్రామంలోని కొంతమంది “పాపిష్టి కుర్రాడు. తల్లిని (మింగేశాడు. లేకపోతే అది చాలాఏళ్ళు బ్రతికేది. ఈ పిల్లవాడు పుట్టకపోతే అని చాలా శాపనార్థాలు పలికారు. 16 రోజుల ఆ చిన్న మగబిడ్డ బ్రతకటం కూడా చాలా కష్టమే అని చాలామంది అనుకున్నారు. వారికేం తెలుసు? ఆ పిల్లవాడే దీర్చాయుష్ముడై సంగీత జగత్తులో పేరు ప్రఖ్యాతులు సంపాదించుకుంటాడని? ఆ శిశువే మన సంగీత కళానిధి మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణగారు. ఆయన పేరే సంగీత కళాభిమానులకు ఒక తృష్ణ తల్లికన్నా ఎక్కువగా ప్రేమను జూపిన తల్లికాని తల్లి మహాసాధ్వి సుబ్బమ్మగారు. సుబ్బమ్మగారికి పెళ్ళి జరిగిన తర్వాత ఒక పక్షం రోజుల్లోనే భర్త చనిపోయారు. ఏడేండ్లకే బాల వితంతువుగా పుట్టింటికి తిరిగి వచ్చి అక్కడే జీవనం సాగిస్తోంది. ఆవిడ గారికి సంసారిక జీవితం పూర్తిగా తెలియదు. మహి యోగినిలా జీవితం గడిపింది. ఇన్నాళ్లు ఆవిడకు చింతలూ, బాధ్యతలూ అసలు లేనేలేవు. సొంత చెల్లెలి కొడుకు యొక్క ఆలనాపాలనా భగవంతుడే ఆమెకు కట్టబెట్టినట్లయింది. అసలు బిడ్డను కనకముందే అక్కయ్యగారికి పుట్టబోయే వారిని నువ్వే చూసుకోవాలే అక్కయ్యా! నాకు సంగీతాభ్యాసానికి అడ్డం వస్తారు అని ముందే చెప్పేసింది సూర్యకాంతమ్మగారు సుబమ్మగారికి ఇదివరకే. ఈవిధంగా ఆవిడ మాటలు నిజమౌతాయని సుబ్బమ్మగారు ఎప్పుడూ అనుకోలేదు. 7

పట్టాభిరామయ్య గారికి విజయవాడ ఒక కీకారణ్యంలా తట్టింది మనసుకు. తనని పట్టించుకోవటానికి విజయవాడలో ఎవరున్నారు? ఇక ఇల్లా-వాకిలా? సూర్యకాంతమ్మగారి సుమధుర వీజావాదన ఇప్పటికీ ఆయన చెవుల్లో రింగురింగున వినపడుతోంది. యాంత్రికంగా తను సంగీత పారాలు చెప్పటం ప్రారంభించాడు. ఆ పిల్లవాడు తన దగ్గరుంటే ఈ బాధను కొంతవరకు మరచిపోవచ్చు. కాని వాడిని సాకటం ఎలా? తన సోదరులు చెప్పినట్లుగా ఎవరినన్నా మళ్ళీ వివాహం చేసుకుంటే ఏం జరుగుతుంది? వీదొక శరణార్ధిగా అవుతాడు. తన స్వసుఖాన్ని హృదయం నుండి తుడిచివేశారు పట్టాభిరామయ్య. తాను జీవితాంతం వివాహం చేసుకోకుండా తన కుమారుడ్ని పైకి తీసుకురావటానికి ఒంటరిగానే జీవితాన్ని గడపటానికి నిశ్చయించుకున్నారు. శేష జీవితానికి ఈ సంతృప్తి చాలనిపించింది ఆయనకు. మిరు కూడా పిల్లాడితోపాటు విజయవాడ వచ్చి కొంతకాలం ఉంటే నాకు. మనశ్శాంతి దక్కుతుందని తన కోరిక వదిన గారికి చెప్పారు. ఆ తర్వాత కాన్ని గంటలు సుబ్బమ్మగారు, వారి సోదరుడు తర్జన భర్జనలు చేసుకున్నారు. బావమరిది లక్ష్మణశాస్త్రి బావగారికి అనువుగా మాట్లాడాడు. సుబ్బమ్మగారికి ఇంకో గత్యంతరం లేకపోయింది. సుబ్బమ్మగారు తల ఊపవలసి వచ్చింది. సుబ్బమ్మగారు తన వదినగారే అయినా ఇంకో తల్లిలాగా ఆమెను చూసేవారు పట్టాభిరామయ్యగారు. ప్రతిరోజూ ఉదయం వట్టాఖిరామయ్యగారు సైకిలుపై విద్యార్భలకు సంగీతపారాలు చెప్పటానికి వెళ్ళేవారు. అదే సైకిలుపై బిగించబడిన బకెట్‌ సీటులో బాలమురళి గారిని కూర్చోపెట్టుకొని సైకిలుపై వెళ్ళేవారు. అక్కడ ఇళ్లలోనివారు ఆప్యాయంగా చిన్నమురళిని ఇంట్లోకి తీసుకువెళ్ళి పాలు, బిళ్లలు ఇచ్చి సంగీతపాఠం అయ్యేవరకు ఆడించేవారు. ఆ ఇళ్లలోని చిన్నవాళ్ళంతా ఒక్కోసారి మురళిగారిని తీసుకువెళ్ళకపోతే పట్టాభిరామయ్యగారి వంక ఆ గృహస్థులంతా మొహాలు ఇబ్బందిగా పెట్టి చూసేవారు. ఆవిధంగా ప్రతిఒక్కరికి ఆప్యాయంగా ఉందే బిడ్డలాగా అయ్యారు మురళి. ఒకరోజు వట్టాఖిరామయ్యగారొక్కరే వెళ్ళిపోయారు సంగీత పారాలు చెప్పడానికి. ఆయన తిరిగి రాగానే సుబ్బమ్మగారు “ఇదుగో! ఇంటి పనులన్నీ నేను 8

చేసుకోగలను వీడు ఇంట్లో లేకపోతే. ఇవ్వాళేం జరిగిందో తెలుసా! నువ్వు సంగీతం నేర్చుకుంటానికి అక్కడా, ఇక్కడా అనేకచోట్ల తిరిగి అష్టకష్టాలు పద్దావు. కాని వీడు మాత్రం ఈ రెండేళ్ళ వయసులోనే మొత్తం సంగీతం నేర్చుకోవాలనుకుంటున్నాడో ఏమో! నువ్వు బయటకు వెళ్ళగానే వీడు తంబూరా తీగలు టింగు, టింగుమనిపిస్తాడు. వయొలిన్‌ని పెట్టెలోనుంచి తీసేస్తాడు. వాడసలు నువ్వు తెచ్చిన బొమ్మలవంక చూడడు. ముందునువ్వెళ్ళి ఆ వయొలిన్‌, తంబుర, ఎట్లా ఉన్నాయో చూడు అని చెప్పారు. ఆ సంగీత పరికరాలు పెట్టిన గదిలోకి వెళ్ళి వాటిని చూసి అవి చెడిపోలేదులే అనుకున్నారు. అంతేగాక తన కుమారునికి సంగీతం పట్ల బాగా ఆసక్తి ఉందని ఉప్పాంగిపోయారు. వాడికింకా మాటలు సరిగా రాకపోయినా ఈ చర్యలు చేయటంతో ఆయన మరింత ఆనందం పొందారు. మురళికి అన్నం పెడుతూ కడుపు నింపాలంటే, పట్టాఖిరామయ్యగారి శిష్యుడు ఎవరుంటేవారు ఆయన తినేంతవరకు పాటలు పాడాల్సి వచ్చేది రోజూ ఇదొక రకమైన కొత్త సమస్య వచ్చిపడింది సుబ్బమ్మగారికి. మురళి అన్నంతినేటప్పుడు మురళీ చక్కగా తినాలంటే సంగీతం పాడటమే చక్కని ఉపాయం.

నాలుగు సంవత్సరాలు వచ్చేటప్పటికి పట్టాఖిరామయ్యగారి శిష్యుల ప్రక్క మురళి కూర్చొని పాడేవాళ్ళ పాటను వినటం, వాయించే పరికరాలను ఎట్లా వాయిస్తున్నారో చూడటం చేసేవాడు. అతనిలో ఆ భగవంతుడే సంగితబీజాలు నాటాడేమో తల్లిగర్భంలో అతనున్నప్పుడే!

ఇంగ్లీషు, మిగతా విషయాలు చెప్పే స్మూళ్ళు రాజోలులో చాలా ఉన్నాయని పట్టాభి రామయ్యగారు యోచించి మురళికి మంచి విద్యాబుద్దులు చెప్పించాలని రాజోలుకు మకాం మార్చేద్ధామనుకున్నారు పట్టాఖిరామయ్యగారు. అక్కడ చాలామంది బంధువర్గం కూడా ఆయనకు ఉంది. కాని అక్కడికి వెళితే సంగీత ప్రయివేట్లు ఉండవని, ఆదాయం గూడా అంతంత మాత్రంగానే ఉంటుందని ఆ ఊహకు స్వస్తి చెప్పారు. సత్యనారాయణ పురంలో కొంతమంది సంగిత కళాకారులు ఇళ్ళు కట్టుకుంటానికి స్థలాలు కొనుక్కున్నారు. వారిలో పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు, లంక వెంకటేశ్వర్లుగార్లు కూడా ఉన్నారు. వారి ప్రేరణతో ఒక

రి

నాలుగు వందల చ.గజాల స్థలాన్ని పట్టాఖిరామయ్యగారు రు. 800/- ల రూపాయలకు కొన్నారు. దానిలో ఒక చిన్న కుటీరం ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. అప్పటిదాకా పక్కా ఇంట్లో అద్దెకుండేవారు. కాని ఈ పాకతో రాజీపడి కొన్ని సర్దుబాట్లు చేసుకోవలసి వచ్చింది. చేతిలో డబ్బులేకుండా ఇటుకలతో ఇల్లు ఎట్లా కడతాడు పట్టాభిరామయ్యగారు? సగం స్థలం అమ్మేసి మిగతా స్థలంలో ఆ డబ్బుతో ఇల్లు కదదామనుకున్నారు పట్టాభిరామయ్య గారు. అదే సమయంలో ఆయన పెద్దన్నగ్లారైన సోమన్న సఖినేటిపల్లి నుంచి వచ్చారు. ఆయన పట్టాభిరామయ్యగారిని ఆయన చిలిపి ఊవాకి అడ్డమైన తిట్లు తిట్టాడు. ఆ స్థలం అంతా ఆయన పరీక్షించి చూసి ఈ మొత్తం స్థలం నీకు మంచి అదృష్టాన్ని తెస్తుంది. ఈ స్థలంలో నివసించిన వారెవరైనా తొందరగా ధనవంతులు అయిపోతారు. ఇప్పుడు నువ్వు పక్కా ఇల్లు కట్టలేకపోయినా ఈ స్థలం దానంతట అదే అభివృద్ధి చెందుతుంది. ఒక్క అంగుళం కూడా ఏ పరిస్థితిలోను అమ్మవద్దు” అని చెప్పారు.

బాల మురళిగారి సంపాదనతోనే ఆయన పాక తీసేసి మూడంతస్థుల బిల్జింగును కట్టి, ఆయన భార్యపేర “'సూర్యకాంత భవనం” అని పేరు పెట్టి ది. 22.8.1987న గృహప్రవేశం చేశారు.

మురళిగారికి ఎనిమిదో సంవత్సరం వచ్చేటప్పటికి ఆయన దృష్టి అంతా సంగీతం వైపుకు మళ్ళింది. ఆయన తండ్రిగారి శిష్యులెవరైనా ఒక కృతి పాడితే తాను ఆ మొత్తం కృతిని గమకాలతో అందంగా తిరిగి పాడేవారు బాలమురళి.

కల్పన స్వరాలను పాడటం చాలాకాలం సాధనచేసి, అనుభవం గడించిన తర్వాతే జరుగుతుంది. కాని బాలమురళికిది ఒక సామాన్య విషయమయ్యింది. ఒక్కోసారి మూడు స్థాయిల్లోను పాడివినిపించేవారు మురళి. ఇదంతా ఆయనకు సహజంగా వచ్చింది. ఆయన ఎవరివద్దా అభ్యసించలేదు. పట్టాభిరామయ్యగారు మురళికి “గీతాలు చెప్పటం ప్రారంభించే నాటికే కొన్ని వర్జాలను జ్ఞప్తికి తెచ్చారు. రోజులు గడిచాయి. పట్టాభిరామయ్యగారి శిష్యులు సంగీత విద్వాంసులై సాయంత్రం పూట తరచుగా ఆయన ఇంటికి మురళిగారి సంగీతం వినటానికి వచ్చేవారు.

వచ్చినవారే మురళిపాడుతుంటే వాయిద్య సహకారాన్ని అందించేవారు వారంతటవారే. వారిలో ప్రముఖ వైణిక విద్వాంసులు కంభంపాటి అక్కాజీరావు గారు పట్టాభిరామయ్యగారి శిష్యులు. ప్రఖ్యాత మృదంగ విద్వాన్‌ మహదేవు రాధాకృష్ణంరాజు ముఖ్యులు. మురళికి ఒక మంచి గురువుగారిని వెదకటంలో తలమునకలయ్యారు పట్టాభిరామయ్యగారు. తన ఆప్తమిత్రులతో ఆలోచించి పారుపల్లి రామకృష్ణయ్యగారే బాలమురళికి ఆదర్శగురువని నిశ్చయించుకున్నారు.

ఆంధ్రదేశంలో పేరెన్నికగన్నవారు 'గాయక సార్వభౌమ పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు (5. 12.1883 - 16.7. 1951) ఆయన సుసర్ద దక్షిణామూర్తి శాస్రిగారి శిష్యులు. దక్షిణామూర్తి శాస్త్రిగారు మానాంబుచావడి వెంకట సుబ్బయ్యగారి శిష్యులు. ఆయన మరల త్యాగరాజుగారి ప్రథమ శిష్యులు, దాయాది సోదరులు. గాత్ర సంగీతం వయొలిన్‌ వాదనలలో నిష్ణాతులైనారు పంతులుగారు. వారు తమిళనాడు వెళ్ళి రామనాధపురం పూచి శ్రీనివాస అయ్యంగార్‌, మధురై పుష్పవనం అయ్యర్‌, తిరుకొడికావల్‌ కృష్ణ అయ్యర్‌, మాలైకొట్టె గోవిందస్వామి పిళ్ళె మొదలైన మహామహుల సంగీతం విని చాలా లబ్బిపొందారు. పంతులుగారెన్నో ప్రశంసల నందుకొన్నారు. “అవార్డులను గెల్బుకున్నారు. 1981లో అంధ్ర సారస్వత పరిషత్తువారు “గాయక సార్వభౌమ” బిరుదునిచ్చి గౌరవించింది. ఇంకా చాలా సంస్థలు 'భారతీ తీర్జోపాధ్యాయ' ఇత్యాది బిరుదులనెన్నో ఇచ్చి సత్కరించాయి. మూతిపైన పెద్ద మాసాలు, తలపైన పాగా - పంతులుగారొక రాజులా ఉండేవారు. నిజం చెప్పాలంటే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సంగీత విద్వాంసుల్లో ఆయన సంగీతరాజే. చక్రవర్తే సునర్లవారు వృద్యలైన తర్వాత, పట్టాఖిరామయ్యగారు కూడా పారుపల్లి రామకృష్ణయ్యగారి వద్ద సుమారు నాలుగు సంవత్సరాలు సంగీతాధ్యయనం చేశారు. పంతులుగారు పట్టాభిరామయ్య గారికీ గురువే.

ఒకానొక మంచి రోజున పట్టాఖిరామయ్యగారు పంతులుగారి వద్దకు మురళిని తీసుకువెళ్ళి వాడికి సంగీతం చెప్పమని అర్ధించారు. పంతులుగారు కాసేపు తీక్షణంగా చూసి నవ్వి “ఈ పిల్లవాడు చాలా అర్భనాకారిగా ఉన్నాడు. మరి సంగీతాభ్యాసానికి కుదురుతుందా? మంచి ఆరోగ్యం ఉందాలి సంగీత సాధనకి వాడిని ఈ పిన్న

వయసులో బాధపెట్టడం దేనికి? నువ్వు ప్రస్తుతానికి ఇంటి వద్ద చెపుతూ కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత నాదగ్గరకి తీసుకురా అన్నారు. “వాడి పుటకే అంత. వాడికి నేను పాఠాలు మొదలుపెడితే వాడికి క్రమశిక్షణ అలవడదు. వాడ్ని మిరు అంగీకరించాలి. ఇది నా అభ్యర్థన అని పట్టాభిరామయ్యగారు ప్రాధేయపడ్డారు. పంతులుగారు సరేనని ఒప్పుకొని మురళిని ఏదో ఒక వచ్చిన పాట పాడమన్నారు. మురళిగారు ఒక గీతాన్ని పాడిన తర్వాత పంతులుగారు మో అబ్బాయికి మంచి సుమధుర కంరం ఉంది. కొన్ని పద గమకాలు కూడా ఊహించి వెయ్యగలడు. సందేహం లేదు. మంచి భవిష్యత్తు అతనికుంది. సరే! నేను ఇంకో గీతం ప్రారంభించనీ" అని అన్నారు. ఒక నోటు పుస్తకాన్ని తానే స్వయంగా పంతులుగారు తెచ్చి నొటేషన్‌తో ఒక గీతాన్ని వ్రాసి, తానుచెప్పిన దాన్ని తిరిగి చెప్పమన్నారు మురళిని. ఆ తర్వాత మురళీకృష్ణ గారు రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి అత్యంత (ఛద్ధాభక్తులున్న శిష్యుడయ్యారు. 12

'స్వరసుర ర్యురీ తరంగాలు. ప్రతిఏటా సుసర్ల దక్షిణామూర్తిశాస్రిగారి ఉత్సవాన్ని పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు వారి శిష్యబృ్బందం విజయవాడలో క్రమం తప్పకుండా నిర్వహించే వారు. ఇప్పటికీ పంతులుగారి శిష్యబ్బందం నిరాఘాటంగా ఆ కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తూనే ఉన్నారు. పంతులుగారే కార్యక్రమాలను రూపొందించేవారు. 1940వ సంవత్సరంలో ఆ ఉత్సవాన్ని నిర్వహించటానికి పదిహేడు రోజుల వ్యవధే ఉంది. పంతులుగారు ఏదో ఒక అత్యంతా వశ్యకమైన పని మాద ఒక (గ్రామానికి వెళ్ళవలసి వచ్చింది. అప్పుడు ఆయన శిష్యుడైన నేతి లక్ష్మీనారాయణగారికి కార్యక్రమాలను రూపొందించమని చెప్పివెళ్ళారు పంతులుగారు. రాధాకృష్ణరాజు, లంక వెంకటేశ్వర్లుగార్ను లక్ష్మీ నారాయణగారితో మాట్లాడి ఎట్లాగో అట్లా బాలమురళీకృష్ణగారి సంగీత కచేరీ ఆ కార్యక్రమాలలో ఉండేట్లు చూడమన్నారు. పట్టాభఖిరామయ్యగారు “బాగా ఆరితేరిన సంగీత కళాకారులు ఆ ఉత్సవంలో పాల్గొని కచేరీలు చేస్తారు. మరి బాలమురళిని చూస్తే చాల లేత కుర్రాడు” అని ఒకింత చింతతో ఉన్నారు. అదీ గాక పంతులుగారి అభిమతం లేకుండా వాడెట్లా పాడతాడు? వాడు పూర్తిగా ఆయన చాటు నంగీతం సాధన చేస్తున్నప్పుడని ఒకింత సందేహించారు. అయినా ఆయన వాదనను ఇట్టే కొట్టిపారేశారు మిగతావారంతా. ఆషాధశుద్ధ ఏకాదశి రోజున అంటే 18.7.1940న బాల మురళీకృష్ణ కార్యక్రమమని ఉత్సవ పత్రికను ముద్రించేశారు. దీనిలో ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. అప్పటికి పదేళ్ళ (క్రింద ఇదే ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశినాడు బాలమురళి జన్మించటం జరిగింది. మరి భయపడకుండా ఉత్సవంలో పాడతావా? అని పట్టాభిరామయ్యగారు మురళిగారిని అడిగితే తప్పకుండా కచేరీ చేస్తానని మురళిగారు నమ్మకంగా బదులిచ్చారు. 13

పంతులుగారు గ్రామాన్నుంచి తిరిగివచ్చి ఉత్సవ పత్రికలో కార్యక్రమాలలో మురళి పేరు చూసి ఒకింత నొచ్చుకొని లక్ష్మీనారాయణ గారిని పిలిచి అభ్యంతరం తెలిపారు. “ఏమిటిది? ఏమన్నా ఆటలాడుతున్నావా? మొన్నీ మధ్యనే గదా పట్టాభిరామయ్య కొడుకు మురళి నా దగ్గర సంగీతం నేర్చుకోవటం ప్రారంభించింది. ఈ ఉత్సవస్టాయి దిగజారుడుకు దారితీస్తుందేమో అని నాకు భయమేస్తోంది. కనీసం అతను గీతంకూడా పూర్తి చెయ్యలేదని పంతులుగారు లక్ష్మీనారాయణను గద్దించారు. అప్పుడు లక్ష్మీనారాయణగారు “గురువు గారూ! ఒకవేళ ఆ కుర్రవాని గాత్రం పేలవంగా ఉంటే మధ్యలో అర్ధంతరంగా ఆపేసి ఆ తర్వాత కార్యక్రమంలో ఉన్న ముసునూరి సూర్యనారాయణ భాగవతార్‌ గారిని ఆయన కార్యక్రమం ప్రారంభించమని అడుగుదాం” అని సమాధానపర్చూరు. అదీగాక అప్పటికీ కార్యక్రమ ఆహ్వాన పత్రాలన్నీ పంచేశారు. పొరుగూర్తకు వెళ్ళీవి వెళ్ళిపోయాయి కూడా.

జూలై 18వ తేదీ ఉదయం ఎనిమిది గంటలకు సహవాద్య కళాకారులు వేదిక మోదికి ఎక్కారు. మురళీకృష్ణ వేదిక మాద ప్రక్కనే ఆసీనులైన గురువుగారైన పంతులుగారికి వందన మొనర్చారు. గురువుగారు మురళిని ఆశీర్వదించారు. “విజయీభవ” అంటూ పంతులుగారు మురళిని వేదికమీద మధ్యలో కూర్చోబెట్టారు తానే స్వయంగా ఎత్తుకొని. తండ్రి పట్టాభిరామయ్యగారు తంబూరా మిటటానికి వేదికమిద కూర్చున్నారు. కల్యాణి రాగంలో “వనజాక్షిరా” అనే వర్దాన్ని మూడు స్థాయిల్లో పాడడం (ప్రారంభించాడు మురళి. ఆ తర్వాత జగన్నోహని రాగంలో, ఆలాపన చేస్తూ “శోభిల్లు సప్తస్వరి అనే కృతిని పాడాడు. కొన్ని కీర్తనలు పాడిన తర్వాత ఈ కుర్రాడు పాడటం ఆపేస్తాడని మొత్తం ప్రజలంతా అనుకున్నారు. కాని మురళి సంగీతం సర్వ జనరంజకం. సమాహ్హాదం. మాకు మృదుత్వం కావాలా? అది నాతోనే పుట్టింది. ప్రావీణ్యత కోసం ఎదురు చూస్తున్నారా? అది కావలసినంత ఉంది. శృతి, స్వర, లయలు - ఏవైనా అవన్నీ నా ముందు, వెనుక కూడా ఉన్నాయి. కావాలంటే పిలవండి, అన్నట్టుంది ఆ కచేరీ. మురళికిచ్చిన కార్యక్రమ వ్యవధి అరగంట. అది సునాయాసంగా దాటిపోయి మూడోగంట జరుగుతోంది. (పేక్షకులెవ్వరికీ సమయం మోద ధ్యాసలేదు సరి గదా అంతా స్వప్న జగత్తులో తేలియాడుతున్నారు. ఆనంద డోలికల్లో ఊగుళ్ళాడుతున్నారు.

ఇతడు నారదుడా! తుంబురుడా! కాదు. సరస్వతీదేవి అవతారం. ప్రేక్షకుల హృదయాల్లో ఇటువంటి ప్రశ్నలు తలెత్తి ఉబ్బితబ్బిబ్బయారు. మంగళహారతి పాడుతుంటే అప్పుడు ప్రేక్షకులంకా తిరిగి సృృహలోనికి వచ్చారు. కొన్ని మాటలు సాధారణంగా మాట్లాడేవి మాట్లాడాలని పంతులుగారు నిలబడితే ఆయన కంరం జీరవోయింది. పంతులుగారి కళ్ళనుండి ఆనంద బాష్బాలు రాలాయి. వెంటనే (ప్రక్కనున్న గదిలోకి పంతులుగారు తన భుజాలపై మురళిని ఎత్తుకొని వెళ్ళి ఒక చిన్న పిల్లవాడిలా శోకించారు. గట్టిగా మురళిని ముద్దు పెట్టుకున్నారు. అప్పుడు ముసునూరి సూర్యనారాయణ భాగవతార్‌గారు పంతులుగారి స్థానంలో, తన కధాకాలక్షేపం సమయంలో బాలమురళి సంగీతాన్ని గూర్చి ప్రసంగం చేశారు.

“పట్టా ఖిరామయ్యగారి కుమారుని సమ్మోహన సంగీతాన్ని వినటం మనందరి అదృష్టం. ఆ పిల్లవాడి వయస్సు పది సంవత్సరాలు. ఎక్కడో తెలియని ఎత్తైన ఊహాలోకాలకు ఈ కుర్రాడు మమ్మల్ని తీసుకువెళ్ళాడు. సంగీత చరిత్రలో ఈ కార్యక్రమం నవశకానికి నాంది. పంతులుగారికి ఈ కార్యక్రమం గురించి తెలిసిన తర్వాత ఈ ఉత్సవ ప్రతిష్ట స్థాయి దిగజారిపోతుందేమోనని భయపడ్డారు. కాని వేయిరెట్లు ఈ ఉత్సవ స్థాయి పెరిగింది. మురళీకృష్ణ వారి కుటుంబానికే కాదు. వారి గురువుగారికి, ఆంధ్రదేశం మొత్తానికి పేరు ప్రఖ్యాతులు తెస్తాడు. అఖిల భువనాన్ని తన సంగీతంలో సమ్మోహితం చేసిన బృందావనంలోని చిన్న కృష్ణుని మురళీకృష్ణ తలపింపజేశాడు. అందువలన ఈ చిన్న మురళీకృష్ణుని ఇకనుంచి “బాలమురళీకృష్ణ” అనిపిలుద్దాం. మరి మి కందరికీ అంగీకారమేనా? ..... (పేక్షకులు కరతాళ ధ్వనులతో అంగీకారాన్ని తెలిపారు. అదే ఆమోద ముద్ర. మోకందరికీ కృతజ్ఞతాఖి వందనలు తెలుపుకుంటున్నాను. ఈ కార్యక్రమానికి ఒప్పుకున్న పట్టాఖిరామయ్యగారికి, ఈ కార్యక్రమ రూపకల్పన చేసినవారికి కూడా నా కృతజ్ఞతాఖివందనాలు. సకలైశ్వర్య భూతునిగా దీర్ధకాలిక జీవితంలో పేరు (ప్రఖ్యాతులు నంతరించుకునేట్లుగా, కారణభూతునిగా ఆ నర్వేశ్వరుడు బాలమురళీకృష్ణను దీవించుగాక” అని భాగవతార్‌గారు ఉపన్యసించగానే (పేక్షకులంతా ఒక్క పెట్టున జయజయధ్వానాలు పలికి భాగవతార్‌ గారిని అభినందించారు. అప్పటి నుండి “మురళీకృష్ణ” “బాలమురళీకృష్ణుగా పేరును సంతరించుకుంటున్నారు. అసంకల్పితంగా పంతులుగారు బాలమురళీకృష్ణను తన చేతితో నిమిరి మురళి వేళ్ళను సవరించారు.

మలయ మారుతం వీచటం ప్రారంభించింది. ఇప్పుడు పట్టాభిరామయ్యగారు ఎందుకూ పనికిరానివాడు కాదు. రంజింపబడే సరస్వతీదేవి అవతారమైన ఒక పిల్లవాని తండ్రి. వేశ్యల వెనక తాళంవేయటానికి పనికి వచ్చే విద్య సంగీత విద్య అని ఒకవ్వుడు నీచంగా భావన చేసేవారు (వజలు. కాని ఇవ్వుడు వట్టాభిరామయ్యగారి జీవితంలో ఆ నంగీతమే నవవసంతాన్ని తెచ్చింది. నిషేధింపబడిన సంగీత విద్య ఎవరి ప్రోద్భృలమూ లేకుండా వారి కుటుంబంలో (ప్రవేశించింది. పదిసంవత్సరాల క్రితం తల్లి మరణానికి కారకుడని బంధువర్గంచే దూషింపబడిన శిశువు ఇప్పుడు కుటుంబానికే గర్వకారణమయ్యాడు. ఇప్పుడు పట్టాభిరామయ్యగారు ఒక సంగీతోపాధ్యాయుడు కాదు. ఒక అపర అవతార పురుషుని తండ్రి.

సుబ్బమ్మగారికి ఈ విషయాలన్నీ తెలిసి, మహదానందంతో ఆనందభాష్పాలను ఆపలేకపోయింది. ఏమిచెయ్యాలో తెలియక అటు ఇటు తిరిగి గంతులేసింది. ఆమె అల్లారు ముద్దుగా పెంచిన బిడ్డ మంచిపేరు వ్రఖ్యాతులు తేవడానికి నవ్వి “ఏమిటిదంకా? నేను ఏమి బాధ పడటంలేదు. అసలు నా కన్నా ఎక్కువ ఆనందం పొందిన వాళ్ళెవరూ ఉండరు. నాకు మురళి గర్వకారణం. గౌరవం. ప్రతిదీనూ దీన్ని గురించి ఆలోచించకు. గీతాలు చాలు. ఇంక వాడికి కీర్తనలు మొదలుపెడతానని పారం ప్రారంభించారు.

మిగతా విద్యార్థులవలె మురళి గురువుగారింటికి ప్రతిరోజు పాఠానికి వెళ్ళేవాడు కాదు. మూడు, నాలుగు రోజుల కొకసారి వెళ్ళేవాడు. మురళి ఆసక్తి చూపిస్తేనే పంతులుగారు పాఠం కూర్చొని చెప్పేవారు. మిగతా రోజుల్లో ఒక చిన్న సైకిలు మాద వీధుల వెంట తిరుగుతుందేవాడు బాలమురళీకృష్ణగారు. పట్టాభిరామయ్యగారు కొనిచ్చిన కొత్త చిన్న సైకిలు అది. తరగతుల్లో పంతులుగారు ముందుగా కీర్తనకు అర్ధంచెప్పి, సందర్భంచెప్పి అప్పుడు కొన్ని వాక్యాలు పాడేవారు. ఆ మరుసటిరోజు మురళి క్షుణ్ణంగా పాడిన తర్వాత ముందుకు సాగేవారు. ఈ విధంగా మురళితో సంబంధ బాంధవ్యం పెరిగింది అతనిపై అభిమానంతో పంతులుగారికి ఇక ఒక్క రోజు గూడా మురళిని చూడకుండా ఉండలేని పరిస్థితి పంతులుగారికి ఏర్పడింది. చూడకపోతే బెంగ. వెంటనే మురళికోసం కబురు పెట్టేవారు. తన తొడమీద లేకపోతే ప్రక్కనే మురళిని పంతులుగారు కూర్చోబెట్టుకొని సంగీత సాధన పద్ధతులను

వివరించేవారు. సంగీత వ్యాకరణాన్ని బోధించేవారు. బాలమురళిగారు సుమారు 800ల కీర్తనలను ఒక్క పుష్మరకాలంలో పంతులుగారి వద్ద ఈవిధంగా నేర్చుకున్నారు.

ఆ తర్వాత 9.10.1940న అంటే దసరా ఉత్సవాలను పురస్కరించుకొని విజయవాడలో దుర్గాపురంలో నెలకొని ఉన్న దుర్గామల్లేశ్వర స్వామి వారి ఆలయంలో సంగీత కచేరీ చేశారు. అంటే దక్షిణామూర్తి శాస్త్రిగారి ఉత్సవంలో అంతకు ముందు పాడిన తర్వాత ఇదే కచేరీ. మహాకవులు కాశీకృష్ణాచార్యులుగారు, శతావధాని చెళ్ళపిళ్ళ వెంకట శాస్త్రిగారు (ప్రేక్షకులలో ఉన్నారు. కచేరీ అయిన తర్వాత వెంకట శా(న్రిగారు అప్పటికవ్వుడు ఒక ఆశువు చెప్పారు 'మురళి' గారిమాద 'ప్రశంసాపూర్వకంగా. దీటైనవాడని నిరూపించుకున్నాడు. సంగీతమే జీవితంగా భావించిన అతని తల్లి జీవించి ఉంటే ఎంత బాగుండేది! ఒకవేళ ఆ తల్లి ఆత్మే ఈ కుర్రవానిలో ప్రవేశించి అంత సుమధుర సంగీతాన్ని తెచ్చిపెట్టిందేమో! లేకపోతే ఇంతమంది సంగీత దిగ్దంతుల ప్రశంసలు ఎట్లా పొందుతాడు? ఆ తల్లి యశోదకన్నా అదృష్టవంతురాలు.

ఆ మర్నాడు పంతులుగారు గుంభనగా మాట్లాడకుండా కూర్చున్నారు. ఇది ఆయన ్రకృతికే విరుద్ధం. మురళీకృష్ణ గాన మాధురి నుంచి ఆయనింకా తేరుకోలేదు. అందుకే మౌనంగా ఉన్నారు. మురళీకృష్ణలాంటి శిష్యుడ్ని పొందటం ఆయన అదృష్టంకాదా! మురళీకృష్ణకు ఇప్పటిదాకా గీతమొక్కటే చెప్పాడు. పంతులుగారి పృాదయం అగాధమైన (ప్రేమ సముద్రం. అంత బాగా ఆ పిల్లవాడు పాడతాడా అనేది ఇప్పటికీ ఆయన జీర్ణించుకోలేని విషయం. అసలు అతని ప్రాభవ, ప్రావీణ్యాలను గురించి తనకు చెప్పకుండా పట్టాభిరామయ్య, లక్ష్మీనారాయణలు తనని వంచించారా? లేదు. నాకు వారు చెప్పలేక అవకాశం కోసం వేచి చూశారు. ఇట్లా చాలా ఆలోచనలు పంతులుగారిని తికమకపెట్టాయి. సరే ఏది ఏమైనా వివేకానంద స్వామి, రామకృష్ణ పరమహంసగారి దగ్గరకు చేరుకున్న విధంగా మురళిగారు పంతులుగారి వద్దకు చేరారు. తన జీవితానికింకేం కావాలి? ఆయన ఆలోచనలన్ని ఆగిపోయాయి. తలపైకెత్తి చూసేటప్పటికి పట్టాభిరామయ్య, మురళి తన ముందు నిలబడియున్నారు. పిల్లల పారంకోసం. అప్పుడు పంతులుగారు పట్టాభిరామయ్యతో “నాతో అపహాస్యం చేయటానికి పిల్లవాడితో వచ్చావా? అని

అనగానే పట్టాభిరామయ్య హృదిలో కల్లోలం లేచింది. ఇదేమిటి? పంతులుగారిట్లా మాట్లాడటానికి కారణమేమిటని ఆలోచించుకొని వినమతతో “నన్ను క్షమించండి. నేనే అసలు ఊహించలేదు. అసలు కచేరీకి నేనే ఒప్పుకోలేదు. అందునా మో అంగీకారం లేకుండా. వాడేదో ఒకటో, రెండో కీర్తనలు మాత్రమే పాదతానని అవికూడా వినికిడిమిోద వచ్చినవని అనుకొని బ్రతిమాలికే సరేనన్నాను. మరొక్కసారి మిమ్మల్ని క్షమించమని అడుగుతున్నాను. పంతులుగారు ఫక్కున నావలెనే వృద్ధుడవై నా వలెనే కీర్తిగాంచి నావలెనే శ్రీదేవి పదృక్తుడవై భూవలయము తిరుగుమోయీ మురళీకృష్ణా! అని దీవించారు చెళ్ళపిళ్ళ వెంకట శాస్త్రిగారు. ఆ దేవస్థానాన్ని బాగుచేయించిన ఉదార హృదయుడు బేతపూడి శరభయ్యగారు బాలమురళిగారికి పట్టుబట్టలు బహూకరించారు. ఇక మూడవ కచేరీ విజయవాడ గానకళా పోషక సభలో జరిగింది. ఆ తర్వాత ప్రధమంగా గగ్రామాంతర కచేరీ 30.11. 1940న మచిలీపట్నంలో, ఈ కచేరీని ప్రఖ్యాత న్యాయవాది, సంగీత విద్వాంసులు అయిన హరి నాగభూషణంగారు ఏర్పాటు చేశారు. ఆయనే మచిలీపట్నంలో “గానవిద్యాభివర్దినీ సభ”ను స్థాపించారు. ఆ సభకు ఆయనే ముఖ్యుడు, సర్వస్వం. విమలానంద భారతిగారి ద్వారా విజయవాడ త్యాగరాజ ఉత్సవంలో మురళిచేసిన జనరంజక కచేరీని విని ఈ కార్యక్రమం ఆయన మచిలీపట్నంలో ఏర్పాటు చేశారు. తేనె సోనల జాలువారుతో కార్యక్రమం ప్రారంభమయ్యింది. ప్రేక్షకులు అప్పుడప్పుడు హరి నాగభూషణంగారి కదలికలను పసిగడుతున్నారు. కొన్ని నిమిషాలు గడిచిన తర్వాత నాగభూషణంగారు హాలు నుంచి వెళ్ళిపోయారు. ఏమిటి ఆయన వెళ్ళిపోయారు. ఈ కుగర్రవాని సంగీతం అంతస్టాయిగా లేదని గాబోలు అని సమాధానపడ్డారు కొంతమంది. కాసేపటికి తన కుటుంబ సభ్యులతో సవా హాలులోకి వచ్చి అందరినీ అబ్బురపరచారు. కచేరీ అయిపోయిన తర్వాత బంగారు పతకాన్ని ఆయన మురళికి బహూకరించి గాఢాలింగనం చేసుకున్నారు. ప్రేక్షకులలో ఉన్న విమలానంద భారతీస్వాములవారు నిలబడి మురళిని ప్రశంసించి ఇంకో బంగారు పతకాన్ని బహూకరించారు. 18

ఆంధ్రదేశపు నలుమూలలకూ బాలమురళిగారి కీర్తి వ్యాపించింది. ఆవ్వానాలు కుప్పలు తెప్పలుగా వచ్చిపడుతున్నాయి. అన్ని కార్యక్రమాలను ఒప్పుకోక కొన్నిటిని మాత్రమే పట్టాభిరామయ్యగారు ఒప్పుకొని మిగతావాటికి మురళి చాలా బలహీనంగా ఉన్నాడు. వాడికి కాస్త ఏశ్రాంతి అవసరం” అని త్రిప్పిచెప్పేవారు. ఏవో కొన్ని కార్యక్రమాలు మాత్రమే ఒప్పుకునేవారు. మొదటిలో బంగారు, వెండి పతకాలు బహూకరించేవారు. ఆ తర్వాత పోనుపోను పైకం ఇచ్చేవారు. ఈ సంగతులంత ముఖ్యంకాదు.

మురళికి ఐదు సంవత్సరాల ప్రాయం రాగానే చదివించాలని అనుకున్నా

మురళి ఆసక్తి చూపకపోవటం వల్ల, ఆటలపట్ల ఆసక్తితో ఉండటం వల్ల స్కూల్లో చేర్చించలేదు పట్టాభిరామయ్యగారు. ఇప్పుడు సంగీత కచేరీలిస్తున్నాడు. ఏదో ఒక స్కూలులో చేర్చించకపోతే ఎట్లా అని ఆలోచించి దగ్గరలో ఉన్న బకింగ్‌హామ్‌ పేట పురపాలక సంఘ శాఖా పాఠశాలలో చేర్పించటానికి తీసుకువెళ్ళారు. ఆ పారశాల (ప్రధానోపాధ్యాయుడ్ని కలిశారు. ఒక చిన్న పరీక్షపెట్టి వచ్చిన నాలుగు మాటలు తెలుగులో వ్రాయమన్నారు. ఇంటి దగ్గర నేర్చుకున్నాడు కాబట్టి ఒకటి రెండు మాటలు వ్రాశాడు. అప్పుడు నేరుగా 6వ తరగతిలోకి ప్రవేశం ఇచ్చారు ప్రధానోపాధ్యాయులు.

ప్రతిరోజు పాఠశాలలో ప్రార్ధనలో అసెంబ్లీ ఉండేది. దానిలో ఒక్కోరోజు ఒక్కో విద్యార్థి ప్రార్ధన చెయ్యాలి. మురళిగారి వంతు వచ్చింది. (ప్రార్ధనతోపాటు కొన్ని పాటలు కూడా పాడమని (ప్రధానోపాధ్యాయులు మురళిని ప్రోత్సహించేవారు. ప్రతి అసెంబ్లీ ఒక సంగీత కార్యక్రమంలా అయిపోయేది.

ఆ స్కూలులోనే ఒక గణిత శాస్రోపాధ్యాయుడుండేవాడు. చిన్నతనంలో లలిత కళలు పనికిరావని ఆయన సిద్దాంతం. అందుకే మురళిగారికి ప్రతికూలమయ్యాడు. కొన్ని నెలలు గడచిన తర్వాత ఆయన ఆ స్కూలు ్రధానోపాధ్యాయుడ్ని కలసి “అయ్యా! ఇది బాగాలేదు. మనం పొరశాలను నడుపుతున్నామా లేక సంగీత కార్యక్రమాలని నడుపు తున్నామా! క్వారర్లీ పరీక్షల్లో విద్యార్థులందరికీ 'సున్న మార్కులు వచ్చాయి. చాలా మంది తల్లిదండ్రులు నా దగ్గరకు వచ్చి వారి వ్యధను వెళ్ళ(గ్రక్మారు.

ఇట్లాగే మనం ఇంకా సాగిస్తే మన స్కూలు స్థాయి ఎట్లా ఉంటుంది? తల్లిదండ్రులకు, అధికారులకు ఏం సమాధానం చెప్పగలం? అని గట్టిగా అడిగారు. ఒకానాక రోజున ప్రధానోపాధ్యాయులు పుట్టపర్తి నారాయణా చార్యులుగారు పట్టాభిరామయ్య గారిని కలుసుకొని “ఆ కుర్రాడి ప్రావీణతను ఎందుకు నిరుపయోగం చేస్తారు స్కూలులో చదివిస్తూ? బాగా చదువుకున్నవాళ్ళకే ఈ రోజుల్లో ఉద్యోగాలు రావటం లేదు గుమస్తాగిరితప్ప. సందేహం లేదు. మో అబ్బాయి ఆ సరస్వతీదేవి అవతారమే. “కళ అనేది అందరికీ అబ్బే తేలికైన విద్యగాదు. కొందరికి జీవితాలే సరిపోవు. మీరేమి బాధపడవద్దు. ఇక ఇంగ్లీషు మాట్లాడటం, వ్రాయుట మంటారా? అదేమంత కష్టమైన పనికాదు. ఒక ఉపాధ్యాయుడ్ని మీ ఇంట్లోనే పెట్టి చెప్పించండి. పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి ఇంటికి వెళితే అతని ఉత్సాహాన్ని ఎప్పుడైనా చూశారా! అతని కళాజీవితానికి అడ్డుకట్టవేస్తే అతని భవితకు హాని కలుగుతుంది. అంతేగాక సంగీత జగత్తుకు తీరని నష్టం వాటిల్లుతుంది. కాస్త ఆలోచించండి. సంగీతంలో అతని అభివృద్ధికి మార్థాలు వెదకండి. అంతేగాని స్కూలు, చదువుపేర అతనిని నిరోధించ వద్దు” అని ప్రధానోపాధ్యాయులు చెప్పారు పట్టాభిరామయ్య గారికి. పట్టాభిరామయ్య గారు బాగా ఆలోచించారు. నిజమే. బాగా చదువుకున్నా మంచి ఉద్యోగాలు రావటంలేదు. మురళిని చూస్తే సంగీతంపట్ల అపారమైన ఆసక్తిని చూపిస్తున్నాడు. సరే! సంగీతాభిలాష ఇంకా బాగా రేకెత్తేట్లు చెయ్యాలి. కాని ఈ రోజుల్లో సంగీతానికి ఉన్న స్థానమేమిటి? భవిష్యత్తులో దీని పరిస్థితి ఎట్లా ఉంటుంది? ఈ చదువులు మాన్సిస్తే మళ్ళీ పశ్చాత్తాప పడాల్సివస్తుందేమో! ఈ రకమైన సందేహాలతో పట్టాభిరామయ్యగారు సతమత మౌతున్న సమయంలో పంతులుగారు ఆయన సందేహాలను తీర్చి “మురళి సంగీతంలోనే సంగీతం ఉత్కృష్టస్థాయికి వెళుతుందని చెప్పి భుజం తట్టారు. అంతేగాక సంగీత సామ్రాజ్యాన్ని మకుటంలేని మహారాజుగా మురళి పాలిస్తాడు అని పంతులుగారు బ్రహ్మాండమైన ఊతాన్నిచ్చారు. బాలమురళీకృష్ణ పాఠశాలకు సాధారణ విద్యకు పూర్ణ విరామం పెట్టారు. పట్టాభి రామయ్య గారు ప్రయివేటుగా ఒక టీచరుని పెట్టారు. ఇంగ్లీషు, తెలుగు, సంస్కృతం మొదలైన విషయాలు ఇంటివద్దనే నేర్చుకోవటం ప్రారంభించాడు బాలమురళీకృష్ణగారు. 20

మద్రాసు ఆకాశవాణి కేంద్రం నుండి ఒకసారి బాలమురళికృష్ణ కార్యక్రమం ఇచ్చారు. ఆయన స్టూడియో నుండి బయటికి రాగానే ఒక ఆంగ్ల్రవనిత ఆ కార్యక్రమాన్ని విని పట్టాభి ర్తామయ్యగారిని కలిసి తన శుభాకాంక్షలు తెలిపింది. తండ్రీ కొడుకులు అవాక్కయ్యారు. ఎందుకంటే వెంటనే ఆంగ్లంలో సమాధానం ఇవ్వలేకపోయామని ఆ తర్వాత బాలమురళిగారే చెప్పటం జరిగింది ఈ సంఘటన గురించి.

“వేము ఆ వనితకు సమాధానం ఇవ్వలేకపోయాం. చాలా అవమానంగా తలంచాం. విజయవాడ తిరిగివెళ్ళిన తర్వాత ఆంగ్లంలో మాట్లాడటం బాగా నేర్పమని మా ఉపాధ్యాయుద్ని అడిగాను. ఆయన “ఇంగ్లీషులో మాట్లాడటం అంతతేలిక కాదు సంగీతం నేర్చుకున్నంత తేలికగా” అని చెప్పాడు. బాగా శ్రద్ధగా ఒక సంవత్సరంపాటు కష్టపడితే ఇంగ్లీషు వస్తుందని ఆయన చెప్పాడు. ఆయన బాగా సమర్భుడే. అందుకే మా తండ్రిగారు నెలకు 15/- రూపాయలు జీతమిచ్చి (ఆ రోజుల్లో ఎక్కువే) ఆయనను పెట్టారు. మాట్లాడే ఇంగ్లీషును బాగా నేర్చడం ప్రారంభించారు. నాలుగునెలల్లో నా స్వంత వాక్యాల నిర్మాణంతో ఇంగ్లీషులో మాట్లాడటం వచ్చింది.” అని బాలమురళి చెప్పారు. ఒక్క బోధన వల్లే మురళి గారికి ఇంగ్లీషులో ప్రావీణ్యం రాలేదు. సంగీతంలా అది కూడా భగవంతుడిచ్చిన అదృష్టమే. ఇప్పుడు ఆంగ్లంలో అనర్గళంగా మృదుమధుర సంగీతంలా మురళిగారు మాట్లాడగలుగు తున్నారంటే అదంతా సుకృతం అని చెప్పకతప్పదు.

సూరి నారాయణమూర్తిగారికి మంగళంపల్లివారి కుటుంబంతో ఎడతెగని బాంధవ్యం ఉంది. ఆయన సతీమణి పట్టాభిరామయ్యగారివద్ద సంగీతం నేర్చుకుంది. మద్రాసు ఆకాశవాణి కేంద్రంలో ఆయన కార్యక్రమాధికారిగా పనిచేస్తున్నారు. (ఆతర్వాత డిప్యూటీ డైరక్టర్‌ జనరల్‌గా పదవీ విరమణ చేశారు). ఒకసారి విజయవాడ పట్టాభిరామయ్య గారింటికి వెళ్ళినపుడు బాలమురళీకృష్ణగారి గాత్రాన్ని విన్నారు. ఆయన పట్టాభిరామయ్యగారితో “నేనిప్పుడు మద్రాసులో పనిచేస్తుండటంవల్ల తమిళనాడులోని ప్రఖ్యాత సంగీత విద్వాంసుల గాత్ర కచేరీలు వినడానికి బాగా

అవకాశం వచ్చింది. మురళిగాత్రం చాలా బాగుంది. అతన్ని మద్రాసులో కార్యక్రమాల ద్వారా పరిచయం చెయ్యాలి. రేడియో ఒక కాంట్రాక్టు ఇస్తాను. ఆకాశవాణిలో కార్యక్రమాలు ఇవ్వటానికి” అని చెప్పారు. ఆ రోజుల్లో 'ఆడిషన్‌'లవ్వీ లేవు. సంచాలకులే స్వయంగా కార్యక్రమాలు నిర్ణయించవచ్చు. వారివారి ఇష్పాఇష్టాలను బట్టి. ఆ రోజుల్లో సంచాలకులు మంచి సంగీత ప్రావీణ్యం కలిగి ఉండేవారు. కొద్దిరోజుల్లో మురళిగారికి కాంట్రాక్టు వచ్చింది. పట్టాభిరామయ్యగారు కుమారునితో మద్రాసు వెళ్ళారు. ది. 27.1941న (ప్రప్రధమంగా ఆకాశవాణిలో బాలమురళి కచేరీ చేశారు. ఆ రోజుల్లో దక్షిణ భారతదేశంలో ఒక్క మద్రాసులోనే అకాశవాణి కేంద్రం ఉంది. మద్రాసు ఆకాశవాణిలో అప్పటికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నుంచి కచేరీ చేసింది పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారొక్కరే. మరి ఆకాశవాణిలో అవకాశం వచ్చిందంటే ఎంతగొప్ప! దక్షిణ భారతంలోని అందరు విద్వాంసులూ బాలమురళిగారి గాత్ర కచేరీని వినటం జరిగింది. ఊవాలను మించి వదేళ్ళ ప్రాయవు బాలుని కంరంవిని ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు. కొంతమంది ఆ కార్యక్రమం విన్న తరువాత కచేరీల కోసం బాలమురళిగారిని తేదీలివ్వమని ఉత్తరాలు వ్రాశారు. బాలమురళీకృష్ణగారి సంగీత ప్రాభవం ఉదయించే సూర్యునిలా పెరుగుతుంటే ఇంటి విషయాలు, ఉత్తర (్రత్యుత్తరాల పనులు వట్టాఖిరామయ్యగారు చూసుకోవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బాలమురళిగారికి ఏ చీకూ చింతలూ లేవు. కంఠాన్ని సరిగా రూపు దిద్దుకొనటానికి మురళిగారు ఎప్పుడూ ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకోలేదు. ఆటలలో పాటలు ఆయనకు ఒక అంశం అయిపోయింది. ఈ నాటికీ ఎక్కడన్నా కచేరీ ఉందంటే ఆయన 'రిహార్సల్సు” చెయ్యరు. ఆకచేరీలో ఏవి పాడాలో ఒక వరుస వ్రాయరు. వేదికమిీదకెక్కిన తరువాత ఆయనకు మదిలో ఏవి తోస్తే అవి పాడతారు. దక్షిణ భారతంలో ఆయన చాలా కచేరీలు చేయవలసి రావటంవల్ల కొన్ని తమిళక్తీర్తనలను కూడా సాధన చేశారు. కొన్ని దేశభక్తి గేయాలు అలవోకగా పాడేస్తారు. ఆరోజుల్లో ఆయన కార్యక్రమాలకు వాయిద్య సహకారాన్ని వయోలిన్‌మిద సరిదె సుబ్బారావు, మృదంగం మిద రాధాకృష్ణంరాజు అందించారు. 22

ఆ తర్వాత విజయవాడ ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలలో మృదంగోపన్యాసకులుగా పనిచేసిన రాజుగారు అనే ఆయన ఈ విధంగా తన జ్ఞాపకాన్ని చెబుతారు.

“మురళిగారితో ప్రయాణం చెయ్యటం చాలా సందేహాస్పదం. ఆ రోజుల్లో ఎక్కువ రైలు బండ్లుండేవి కావు. అందువల్ల రైళ్ళు అధిక జనసందోహంతో క్రిక్కిరిసి పోయేవి. ఎప్పుడు మేము (ప్రయాణం చెయ్యవలసినా, నేను దిట్టంగా ఉంటాను గాబట్టి ముందు పెట్టెలోకి దూసుకుని ఎక్కేవాడిని రైలు ఆగగానే రెండు సీట్లు పట్టాఖిరామయ్యగారికొకటి, మురళిగారికొకటి రిజర్వు చేసిపెట్టేవాడిని. ఆతర్వాత కిటికీ గుండా సంగీత పరికరాలు, ఇతర సామాన్లు అందుకునేవాడిని. మధ్యతరగతి పెట్టెలోనే ఎప్పుడూ పప్రయాణించేవాళ్ళం. ఒక సంఘటన చెబుతాను.

“ఒకసారి నేను, సరిదె సుబ్బారావు, మురళిగారు రైలు పెట్టెలోకి ఎక్కాము. ఫ్లాటుఫారం మిద నిలబడి పట్టాఖిరామయ్యగారు కిటికీ గుండా సొమన్స్లు అందిస్తున్నారు. అప్పుడెవరో పట్టాభిరామయ్యగారి జేబు కొట్టేశాడు. ఆ పర్సులో మా ప్రయాణపు టిక్కెట్లు, రు. 80/-ల నగదు ఉన్నాయి. ఆయన ఆదొంగ వెనకాలే స్లాట్‌ఫారమ్‌ చివరిదాకా పరుగెత్తి పట్టుకున్నారు. ఆ మరుక్షణంలోనే ఆ దొంగ ఆ పరుసును రైలుపెట్టె క్రిందికి విసిరేశాడు. ఆ ప్రక్కనిలబడి ఉన్న ప్రయాజణీకుడొకరు ఆ వర్సును తీసి ఇచ్చాడు. ఆ వ్రయాణీకుని నహాయంతో దొంగను పట్టాఖిరామయ్యగారు పోలీసువారికప్పగించారు. ఆయన వెంటనే తిరిగొచ్చి బండెక్కారు. ఆ రోజు పదినిమిషాలు ఆలస్యంగా బండి కదిలింది. ఆ రోజుల్లో రైలు ప్రయాణం అంటే చాలా కష్టాలుపడేవాళ్ళం. బాలమురళీకృష్ణగారి గాత్రాన్ని కచేరీలో వినంగానే ఈ కష్టాలన్నీ మరచిపోయేవాళ్ళం. ఆయన స్వర ప్రస్తారం చేసేటప్పుడు భయపడే వాళ్ళం. ఆ తర్వాత ఎత్తుగడ ఎట్లా ఉంటుందో మాకు ఊవాకందేదికాదు. ఒక చిన్న కుర్రవాడి వెంట వెళ్ళటం మాకెవ్వరికీ హీనతగా తోచేది కాదు. వయస్సులోనే మురళి చిన్న కాని సంగీతంలో చాలా పెద్ద. ఈనాటికీ ఆయనంటే మాకెంతో గర్వకారణం.”

బాలమురళిగారికి చాలామంది తమిళ విద్వాంసులు వాద్య సహకారాన్ని అందించి ఆనందపదేవారు. 29.5. 1942న దేవకొట్టె అన్నామలై చెట్టియార్‌ గారింట్లో

వివాహ సందర్భ గాత్ర కచేరీకి వయొలినిస్ట్‌ పాలక్కాడు సి.ఆర్‌.మణి అయ్యర్‌, మృదంగిస్టు కరైక్కుడి ముత్తు అయ్యర్‌ వాద్య సహకారాన్ని అందించారు. 8.6. 1942న నట్టరసన్‌ కొట్టెలో లక్ష్మణన్‌ చెట్టిగారింట్లో జరిగిన మురళిగారి కచేరీకి మయూరం గోవింద రాజపిళ్సై వయొలిన్‌ మిద, కుర్తాళం శివవాదివేలు పిళ్ళై మృదంగం మిద, అల్నగూడి రామచంద్రన్‌ ఘటంమిద బాలమురళిగారికి వాయిద్య సహకారాన్ని అందించారు. కందార మానికంలో బాలమురళి గారు (౯౮|| 06౧౦౧ 00౧౦౪గ) ఒక కచేరీని ఇచ్చారు. దీనికి కె.సి.త్యాగరాజన్‌ (వయొలిన్‌), ఉమాయుల్‌పురం గణేశ అయ్యర్‌ (మృదంగం), అలన్‌గూడి రామచంద్రన్‌ (ఘటం), కరైక్కుడి నటేశ అయ్యర్‌ (డోలక్‌), నెట్టకూడి హరిహరసారం (ముఖసంగు) గార్లు వాద్య సహకారాన్ని అందించారు.

ఈ రకమైన కచేరీలను కాంచీపురం నైనాపిళ్ళెవారి శిష్యబృ్బృందం, బాల సుబ్రమణ్య పిళ్ళైగారు అప్పట్లో ఇచ్చేవారు. అప్పటికి బాల మురళీకృష్ణగారి వయస్సు12 సంవత్సరాలు. 6.8. 1943న పాగనేరిలో ఒక “ఫుల్‌ బెంచ్‌ కచేరీని ఇచ్చారు. ఈ కచేరీకి కె.సి. క్యాగరాజన్‌ వయొలిన్‌ మోద, తిరుగోకర్ణం మోనాక్ష్మి సుందరం మృదంగం మిద, పానంగూడి చెల్లం అయ్యర్‌ కంజిర మోద, అవుద్యార్‌ కోవిల్‌ హరిహర్‌ భాగవతార్‌ గెట్టు వాద్యం మోద వాద్య సహకారాన్ని అందించారు.

తిరువైయూరులో బాలమురళికృష్ణగారు త్యాగరాజ మహోత్సవంలో చేసిన కచేరీకి గొప్పపేరు ప్రఖ్యాతులు వచ్చాయి. ఈ కార్యక్రమమే ఆయనను ఎంతోమంది విద్వాంసులకు, రసికులకు పరిచయం చేసింది.

పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు 25. 12. 1941న పట్టాభిరామయ్య, బాలమురళీకృష్ణలతో మద్రాసు ఆంధ్ర మహాసభ ఆహ్వానం మిద చెన్నపురి వెళ్ళారు. 28, 12.1941న ఆంధ్ర మహాసభలోను, ఆ సంవత్సరాంతపు రోజున జగన్నాధ భక్త సభలోను తన కచేరీలను చేశారు. బయట ఊళ్ళకు వెళ్ళినపుడు పట్టాభిరామయ్య గారు వదిన గారైన సుబ్బమ్మగారికి ఉత్తరాలు వ్రాసేవారు. ఒకలేఖ

మద్రాసు, 29.12.41

మో ఉత్తరం చేరింది. మేమిక్కడ క్షేమం. మోరు వ్రాసిన విషయాలు తెలిశాయి. కృష్ణ బాగానే ఆరోగ్యంగా ఉన్నాడు. మొన్న వెంకటరత్నంగారి ప్రదేశం నుండి గురూజీ ఉంటున్న ఇంటికి వచ్చాము. నిన్న ఆంధ్ర మహాసభలో కార్యక్రమం బాగా జరిగింది. ౩1వ తేదీన జగన్నాధ మహాసభలో కచేరీ ఉంది. అన్నీ బాగానే ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఈ కార్యక్రమాలు అయిపోగానే పండుగకు ఇంటికి వస్తాము. సత్యానికి సెకండు వోండు ఫిడేలు వీలుంటే పట్టుకొస్తాను. యుద్ధం వలన భయమేమో ఇక్కడ లేదు......

(సం) యం, పట్టాఖిరామయ్య

“ప్రియమైన అమ్మకు,

నమస్కారములు, నేను బాగానే ఉన్నాను. నిన్న కార్యక్రమానికి చాలమంది వచ్చి మెచ్చుకున్నారు. వెండి కప్పు బహుమానంగా ఇచ్చారు. ఇక్కడ కార్యక్రమం పూర్తిచేసుకుని తిరువైయూరు వెళతాము. నీగురించి నువ్వు జాగ్రత్త తీసుకో. పార్వతి, మిగతావాళ్ళు బాగున్నారని తలంచుచున్నాను.

యం. బాలమురళీకృష్ణ

పట్టాభిరామయ్యగారు తమ లేఖలో ఉదహరించిన “సత్యం” అంటే నూకల చిన సత్యనారాయణగారు. ఆయన పట్టాఖిరామయ్యగారి శిష్యులు. 2.1. 1942న ఆకాశవాణిలో కార్యక్రమాన్ని పూర్తిచేసుకొని బయలుదేరి మువ్వురూ 5.1. 1942 తెల్లవారుజామున తిరువైయూరు జేరుకున్నారు.

తిరువైకూరు దక్షిణ భారతదేశం నుండి వచ్చిన సంగీత కళాకారులకు, రసికులకు అందరికీ తన ప్రియతమ శిష్యుడైన బాలమురళీకృష్ణను పరిచయం చేయటానికి పంతులు గారు తనకిచ్చిన సమయంలో బాలమురళీకృష్ణకు అవకాశం ఇవ్వమని కార్యక్రమ నిర్వాహకులను అడిగారు. మిగతా విషయం మనకు తెలిసిందే. బాలమురళిగారు ఈ సందర్భంలో ఒక రసవద్ధట్టాన్ని ఇలా వివరించారు.

“నేను, మా గురువుగారు మద్రాసులో ఒక ప్రముఖ సంగీత కచేరీ వినటానికి ఒక సభకు వెళ్ళాం. ఏదో కారణం చేత గాత్ర కళాకారుడు ఆరోగ్యం సరిగాలేక

ఇబ్బంది పడుతూఉంటే సభ కార్యదర్శి వయొలిస్టును 'సోలోగా వాయించమన్నారు. అప్పుడు వారు మా గురువుగారిని పిలచి పాడమంటే ఎంత బాగుంటుంది అనుకున్నారు బాలమురళి. కాని అదే సమయంలో గురువుగారు లేచి సభవారి ఆఫీసు రూములోకి వెళ్ళి తన శిష్యుడైన బాలమురళికి అవకాశం ఇవ్వండని అడిగారు. వారి ప్రయత్నం ఫలించలేదు. ఆయనకున్న ఉదారగుణానికి ఎంతో ఆనందపడ్డాను. శిష్యులను పైకి తీసుకురావటానికి జీవితాంతం ఆయన పడిన (శమ మరువలేనిది. అవకాశమొస్తే ఆయనే పాడదామని ఎప్పుడూ అనుకోలేదు. ఈర్చ్య, అసూయ అనే రెండు పదాలు ఆయనకు తెలియవు”. అప్పుడు రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం జరుగుతోంది. భారతదేశం (ప్రత్యక్షంగా ఆ యుద్ధంలో పాల్గొనకపోయినా భారతదేశపు సైనికులు (బిటీష్‌ సైన్యంలో పనిచేస్తున్నారు. ఎప్పుడు మనదేశం మోద బాంబులు పడతాయోనని దేశం మొత్తం భయాందోళనలతో ఉంది. ఆ పరిస్థితుల్లో బాలమురళిగారు చాలా దూరం దేశంలో (ప్రయాణం చేయవలసి వచ్చేది కార్యక్రమాల నివ్వటానికి. ఇచ్చిన కార్యక్రమాలను నియమ బద్ధంగా తాను చెయ్యటానికి. చుట్టు ప్రక్కల ఎంత భయకంపిత వాతావరణం ఉన్నా బంగారంలాంటి అవకాశాన్ని పోగొట్టుకోగూడదని ప్రజలు మురళిగారి కార్యక్రమాలకు ఎగ్గొాట్టకుండా తప్పక వచ్చేవారు. మురళిగారికి ఆంధ్ర తమిళనాడులలోనేగాదు. ఒరిస్సా, కాళ్ళీరు, మైసూరు రాష్ట్రాలలో గూడ కార్యక్రమాలుండేవి. పట్టాభిరామయ్య గారు బాలమురళిగారి దగ్గర లేనప్పుడు, పంతులుగారే మురళి కార్యక్రమాలను ఒప్పుకొని, సమాచారం పంపేవారు. ఆయన వ్రాసిన ఉత్తరంలో కొంతభాగం. బెజవాడ ది. 23.39. 1948 శ్రీరస్తు మంగళంపల్లి పట్టాభిరామయ్యను దీవించి వ్రాయునది నేను చిరంజీవి బాలమురళి కోసం ఈ క్రింది కార్యక్రమాలను ఒప్పుకొన్నాను. 26

3.4ఉ8న ముళ్ళపూడి జమిందారు గారైన అమ్మరాజు గారింట్లో వివాహం కార్యక్రమం మింజువోలె రు. 160/-లు బహుమానము. దీనికి సంబంధించి రు. 10/- లు అడ్వాన్సుగా స్వీకరించాను. సరదె సుబ్బారావు, రాధాకృష్ణ రాజుల ఖర్చులు గూడ దీనిలోనే. అందువల్ల ఆరోజు తణుకుకు బయలుదేరారు.

27వ తారీఖున ఇప్పటికీ మురళికి కార్యక్రమం గణపవరంలో ఉంది. అందువల్ల 29.3.49న తెనాలిలో ఒక షావుకారు గారింట్లో వివాహం. దాని సందర్భంగా మురళికి కార్యక్రమాన్ని ఒప్పుకున్నాను. రు. 150/-లు మనకు చెల్లిస్తారు. సరిదె, రాజుల ఖర్చులు దీనిలోనే, వారిచ్చిన రు. 25/-లు అడ్వాన్సు నాదగ్గరుంది. కాబట్టి గణపవరంలో కార్యక్రమం అయిపోగానే నువ్విక్కడకు రావాలి.

అంత పిన్న వయస్సులో గూడా బాలమురళిగారు వరుస కార్యక్రమాలు ఎడతెదిపి లేకుండా ఇచ్చేవారు. ఒక్కోసారి ఒక సంవత్సరంలో 200 కార్యక్రమాలకు పైనే కచేరీ చేయవలసి వచ్చేది. సభలు, ఉత్సవాలు, ఆకాశవాణి కార్యక్రమాలు కాక మిగతా కచేరీలు ఎట్లా ఉండేవో ఒక్కసారి ఆయన 1948 దినచర్యలో వ్రాసుకున్నవి చూద్దాం.

41.1948 ఒంగోలు 27.5. 1948 నిడదవోలు

9.2.1948 గుంటూరు 18.5. 1943 ఆలమూరు

12.2.19438 ఆగిరిపల్లి 21.5. 1948 తణుకు

14.2.1948 భీమడోలు 28.5. 1948 విజయనగరం

20.2.19438 ఆకివీడు 81.5. 1948 రాజమండ్రి

25.2. 1948 హైదరాబాదు 6.6. 1948 నిడదవోలు

28.2.1948 ఉండి 11.6. 1943 పెరవలి

5.8.1948 ఆచంట 13.6. 1948 బాపట్ల

21.3.1943 కడలి 17.6. 1943 కోడిలంక

25.38.1943 తణుకు 26.6. 1943 నరసన్నపేట

27.3.1943 గణపవరం 24. 7.1948 అమలాపురం

29.3.1943 తెనాలి 8.10. 1948 నరసాపురం

1241948 పెదపుల్లేరు 77.11.1948 గుంటూరు

15.4.1948 తాడేపల్లిగూడెం 13.11.1948 రాజమండ్రి 16.4 1948 పాలకొల్లు 15. 11.1948 గుంటూరు 28.4. 1948 అనకాపల్లి 15.12.1948 ఒంగోలు 80.4 1948 పూతెం 20.12.1948 సికింద్రాబాద్‌ 11.5.1948 ఏలూరు 24 12.1948 సికింద్రాబాద్‌

ఈ రకమైన ఎడతెరపిలేని కార్యక్రమాలు అప్పుడేకాదు. కొద్ది సంవత్సరాల క్రింద వరకు ఇదే పరిస్థితి ఈ మధ్య వృత్తి పరంగా విరామం తీసుకున్నారు గాబట్టి కొంత సమయం విరామం వస్తోంది. ఆయన కార్యక్రమాన్ని ఖరారు చేసుకోవాలంటే ముందుగా నాలుగు నెలలు వ్యవధి ఉండగానే సంప్రదించవలసి వస్తోంది.

ఆ రోజుల్లో 'ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు అనే సాహిత్య, సాంస్కృతిక సంస్థ మన ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉండేది. అనేక రంగాలలో నిష్టాతులైన పండితులు, మేధావులు ఆ సంస్థను నడుపుతుండేవారు. ఉయ్యూరు జమిందారుగారు, సాహితీ వల్లభ బిరుదాంకితులు రాజా వెంకటాద్రి అప్పారావుగారు అధ్యక్షులు. సాహిత్య సమ్రాట్‌ రాజా విక్రమవర్మ. డాక్టర్‌ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి, డాక్టర్‌ చిలుకూరి నారాయణరావు, దర్శనాచార్య కూచిమంచి గోపాలకృష్ణయ్య, వారణాసి వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, కళాప్రపూర్ణ జనమంచి శేషాద్రి శర్మ, డాక్టర్‌ వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రి గాయక సార్వభౌమ పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు, వైణిక శిఖామణి ములుకుట్ల శివానంద శాస్తి, *'సంగీత సాహిత్య సత్యవోలు రాధమాధవకవి, విద్యా వాచస్పతి పుల్యా ఉమామహేశ్వర శాస్తి మరియు సాహిత్య విశారద కోన వెంకటరాయశర్మ మొదలైనవారు ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తులో సభ్యులుగా ఉన్నారు. వారి సమావేశాల్లో బాలమురళిగారిని, “గాన సుధాకర” బిరుదునిచ్చి ముందుగా సత్మరించాలని నిర్ణయించారు. నూజివీడులో ఒక మహోత్సవాన్ని 15. 1. 1949న జరిపి బాలమురళీ కృష్ణగారిని సన్మానించి “గాన సుధాకర” బిరుదునిచ్చారు ఆం(ధ్రసారస్వత పరిషత్తువారు. 13ఏళ్ళ బాలుడ్ని సంగీత జగత్తులో సత్మరించటం ఇదే ప్రధమమేమో! ఈ రోజుల్లో అయితే ఎన్నో సన్మానాలు జరుగుతున్నాయి. ఖర్చులన్నీ భరించి బంగారువన్నె శాలువాలు వారంతట వారే కప్పించుకొని

బిరుదులిప్పించుకుంటున్నారు. కాని ఈ విధమైన సన్మానం కాదు బాలమురళిగారికి జరిగింది - అసలు సిసలు సన్మానం. నాటికీ నేటికీ కూడా! ఆయనకు ఎన్నో బహుమతులు, బిరుదులు వచ్చాయి. శాలువాలు, పతకాలు ప్రాొప్తించాయి. అవన్నీ ఆయనలోని సంగీత ప్రకర్షకు గీటురాళ్ళు.

15 ఏళ్ళ వయస్సుకే భాగ్యం విద్వత్తుతో పోటీపడింది. ఇప్పుడు పేదరికమంటే పట్టాభిరామయ్యగారికి తెలియదు. ఇది వరకటిలాగ సైకిలు మిద వెళ్ళి విద్యార్థులకు పారాలు చెప్పే రోజులు వట్టాభిరామయ్యగారికి పోయాయి. ఇవ్వుడు సంగీతాభ్యాసకులు వారి ఇంటికి వచ్చి నేర్చుకుని వెళుతున్నారు. ఇంట్లో కూర్చొని ఆ వచ్చిన వారికి పొరం చెప్పటానికి వీలుకుదరక చాలా కష్టపడవలసి వస్తోంది. ఒక్కోసారి ఒక పక్షం రోజులు కార్యక్రమాల మిద ఇరుగు పొరుగు గ్రామాలకు, పట్టణాలకు వెళ్ళి తిరిగి రాలేకపోతున్నారు గూడా. విజయవాడలో ఉంటే ఇంటి పనులు చూసుకోవటం, వచ్చిన ఉత్తరాలన్నింటికీ జాబులు వ్రాయటం సరిపోతుంది. ఇప్పుడాయన బాలమురళీకృష్ణ కార్యక్రమాలకు ఆకాశవాణి కార్యక్రమాలకు రుసుమును పెంచవచ్చు. ఇదే అభిప్రాయంతో 'ఉగాది' సందర్భంగా ఆకాశవాణి కార్యక్రమానికి 4.4. 1948న ఎస్‌.ఎన్‌.మూర్తిగారు కాంట్రాక్టు ఇస్తే దానిని తిరస్కరించారు. కొన్ని ఆచారాలననుసరించి తెలుగు సంవత్సరాది కార్యక్రమాన్ని తిరస్కరించటం బాగుండదని కొందరు మిత్రులు సూచించారు. కాని పట్టాఖి రామయ్యగారు లక్ష్యపెట్టలేదు. అయినా ఆకాశవాణి కార్యక్రమాలకు ఆటంకమేమి ఏర్పడలేదు. ఆ తర్వాత అంటే 1.7.1949, 11.11.1948, 80.12. 1943న ఆకాశవాణి కార్యక్రమాలను మురళ్షీగారు చేశారు.

స్వాతి తిరునాళ్‌ మహారాజా, పండిట్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ మొదలైన వారిని గూర్చి ఆగర్భ శ్రీమంతులని చెబుతుంటారు. అట్లాగే బాలమురళీగారిని ఆగర్భ సంగీత విద్వాంసుడని చెప్పటంలో అతిశయోక్తి ఉండదేమో! మురళిగారు పేరొందిన గాత్ర విద్వాంసుదేగాక వాయులీన వాదనలోను, మృదంగం వాయించడంలోనూ గూడా బాగా ప్రజ్ఞచూపించారు.

ఆయన బాల్యంలో ఒక చీపురులోని రెండు పుల్లలను బయటకు తీసి ఒకదాని కొకటి లంబంగా ఉంచేవారు వయోలిన్‌ మాద కమాను కట్టెనుంచినట్లుగా. అది

చూసి సుబ్బమ్మ గారు “ఏమి చేస్తున్నావురా అక్కడ, చీపుర్నంతా ఇట్లా పాదుచేస్తే ఇక ఇల్లెట్లా ఊదడ్చేదిరా?” అని అరిచేవారట. వెంటనే మురళి ఆ పుల్లలను అవతల పారేసి ఇంట్లో ఉన్న ఇత్తడి పాత్రలపై బాదుడు ప్రారంభించేవారట. మళ్ళీ సుబ్బమ్మగారు బుద్ది చెప్పేదిట. “ఇది చాలా బాగుంది. మొన్నీ మధ్యే మానాన్న ఈ కాసిని వంట పాత్రల్ని కొన్నాడు. వాటిని ఇట్లా బాదితే అవి ఎట్లా ఉంటాయి? పోనీ ఒక పని చెయ్యి నా బుర్రమాద వాయించు అని సుబ్బమ్మగారనేవారట. ఈ అల్లరి భరించలేక ఆమె పట్టాఖిరామయ్యగారితో “మన యింట్లో వస్తువులు పాడవ్వకుండా ఉండాలంటే ఒక చిన్న వయొలిన్‌, మృదంగం మురళికి తెచ్చిపడెయ్యి మురళొకి అని సుబ్బమ్మగారనేవారట. కొద్దికాలం తరువాత ఆ రెంటిని పట్టాభి రామయ్యగారు కొనిపెట్టారు. ఇక వాటిమోద సాధన (ప్రారంభించారు బాలమురళిగారు. ఆశ్చర్యకరమైన విషయమేమిటంటే వయొలిన్‌ మిద కూడా బాగా వాయించటం నేర్చుకున్నాడు మురళిగారు. ఎవరికన్నా వాద్య సహకారాన్నిస్తే కాని ఆయన ప్రావీణ్యత, నైపుణ్యం బయటపడదు. ఆరోజుల్లో ఏక వయొలిన్‌ కచేరీలు ఉండేవిగాదు. పట్టాభిరామయ్య గారు ఒక రోజున బహిరంగ కార్యక్రమంలో వయొలిన్‌ వాయిస్తావా అని అడిగితే ఒక షరతు పెట్టారు బాలమురళీ. అదేమిటంటే పంతులుగారికి మాత్రమే వయొలిన్‌ వాయిస్తానని అన్నారు బాలమురళి. కాని గురువు గారిని ఎవరడుగుతారు బాలమురళిని వాద్య సహకారంలో పెట్టుకోమని? అసలు ముందు పంతులుగారు మురళి నైపుణ్యానికి సంతృప్తి చెందితే అప్పుడు మిగతా విషయం. అప్పుడువారు కొద్దికాలం తర్జన భర్ణన పడ్డారు. సమయం వచ్చింది. గురువుగారే స్వయంగా బాలమురళిని వయొలిన్‌ మాద సహకరించమని అడిగారు, బాలమురళిగారి వయొలిన్‌ వాదనా పరాక్రమం పంతులుగాది చెవులను సోకింది. ఒక రోజు ఉదయం తరగతుల ముందు మామూలుగా పంతులుగారు మురళినడిగారట దీన్ని గురించి అప్పుడు తన స్వంత వయొలిన్‌ను మురళికిచ్చి కొద్ది సేపు వాయించమన్నారు గురువుగారు. మురళిగారి వయొలిన్‌ వాదన విని గురువుగారు అవాక్కయ్యారు. సుసర్ల దక్షిణామూర్తి శాస్రిగారి ఆరాధనా ఉత్సవంలో తన గాత్ర కచేరీకి గురువుగారు మురళిని వయొలిన్‌ వాయించేందుకు ఏర్పాటు చేశారు. ఆ తర్వాత దుర్గామల్లేశ్వర దేవస్థానంలోనూ ఇదే విధంగా పంతులుగారి 30

గాత్రానికి మురళి వయొలిన్‌ సహకారాన్ని అందించారు. ఆ తర్వాత ఆయన కార్యక్రమాలకు బాలమురళి వయొలిన్‌ సహకారం క్రమంగా ఇవ్వటం జరిగింది. సికింద్రాబాద్‌ శ్రీ గోపాలకృష్ణ భక్త సోదరీమండలివారు లాభదాయక కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు. 5.1.1945న వారి సభలో బాలమురళిగాత్ర కచేరీ చేశారు. ఆ మరుసటి రోజున పంతులుగారి కార్యక్రమానికి వయొలిన్‌ సహకారం మురళిగారు అందించారు. ఆ తర్వాత చాలా సభల్లో గురుశిష్యులు యుగళాన్ని అందించారు. అటువంటిదే బరంపురంలో ఒక కార్యక్రమం జరిగింది. 15.4. 1954న గాత్రకచేరీ. ఆ మర్నాడే పాలక్కాడు కె.వి. నారాయణస్వామిగారి గాత్ర కచేరి. ఆ కార్యక్రమానికి వయొలిన్‌ మాద మురళిగారు, మృదంగం మిద పాలక్కాడు మణిఅయ్యర్‌గారు వాద్య సహకారాన్ని అందించారు. తమిళనాడులోని కొన్ని కార్యక్రమాలలో కొంత మందికి వాద్య సహకారాన్ని అందించారు మురళిగారు.

1948లో జి.ఎన్‌. బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారికి మురళిగారు వయొలిన్‌ వాద్య సహకారాన్ని అందించారు వారి గురువుగారి కార్యక్రమం తర్వాత. బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారు మురళిగారి వయొలిన్‌ వాదనకు రాజమండ్రిలో అమితానంద భరితులయ్యారు. ఆయన ఎల్లవేళలా బాలమురళిగారి సహకార వాదనకు ఇష్టపడేవారు. ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సందర్శ్భించినపుడల్లా ఎవరైనా కళాకారులు అందుబాటులో లేకపోతే కార్యనిర్వాహకులకు “మా ఇద్దరి శైలి ఒకటిగానే ఉంటుంది. “మేమిద్దరం చెప్పాలంటే ఒకటే” అని చెప్పేవారు.

బాలమురళి ఆ రోజుల్లో మహావిద్వాంసులైనారు. చెంబై వైద్యనాథ భాగవతార్‌, జిఎన్‌బి, మహారాజపురం విశ్వనాధయ్య అయ్యర్‌, చిత్తూరు సుబ్రహ్మణ్య పిళ్ళై, శెమ్మంగూడి శ్రీనివాస అయ్యర్‌ మొదలైన ప్రఖ్యాత విద్వాంసులకు కూడా వయోలిన్‌ వాయించారు.

1944లో మచిలీపట్నం గండ్రేకుల జమిందారు గారింట్లో ఒక వివాహ సందర్భంగా ప్రఖ్యాత కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులు అరియకుడి రామానుజ అయ్యంగారి గాత్ర సంగీత కచేరీ ఏర్పాటు చెయ్యబడింది. అయ్యర్‌ ఆయనే వాద్య సహకారాన్ని ఏర్పాటు చేసుకోవాలి. కాని వయొలిస్ట్‌ను ఆయన ఏర్పాటు చేసుకోలేక

పోయారు కారణాంతరాలవల్ల. ఇక్కడ ఎవరినో ఒకరిని స్థానికంగా తేలికగా ఏర్పాటు చేసుకుందామని అయ్యంగారు తలంచారు. జమిందారుగారి పరివారం పట్టణ మంతా తిరిగారు. ఎవ్వరూ దొరకలేదు. సంగీతంలో సింహంలాంటివాడైన అయ్యం గారికి సహకారం అందించటానికి వారణాసి బ్రహ్మయ్య, సుబ్బయ్య తదితరులంతా వారంతట వాదే అయ్యంగారికి తగమని చెప్పారు. అప్పుడు జమిందారుగారు ఈ కళాకారులందరి ఆతిధ్య బాధ్యతలను చూడటానికి నియోగించిన ఆచార్యగారిని పిలిచి పరిస్టితి ఎట్లా ఉందని సమాలోచించారు. ఆ సందర్భంలో ఎవరో కథాచిత్తుగా బాలమురళిగారిపేరు సూచించారు. ఆచార్యగారు వెంటనే కారులో బయలు దేరారు విజయవాడలోనున్న బాలమురళిగారిని తీసుకురావటానికి. అప్పుడు పదకొండు గంటలయ్యింది. ఆచార్యగారు “సూర్యకాంత భవనంలోకి ప్రవేశించి పరిస్టితినంతా పూసగ్రుచ్చినట్లు తెలిపి పట్టాభిరామయ్య గారిని, బాలమురళీ కృష్ణగారిని వచ్చి సహకారాన్నివ్వవలసిందిగా. అంతకుముందే ఆచార్యగారు పట్టాభిరామయ్య గారికి బాగా తెలుసు కాని మురళికి గత మూడు రోజులుగా జ్వరం వచ్చింది. కేవలం జావ మాత్రమే ధారకం. కావాలంటే లోపలికి వెళ్ళి చూడండి అని నిరాకరణస్వరంలో చెప్పారు. మురళిగారు మాత్రం ఫరవాలేదని చెప్పగానే ఆచార్య ఆశగా పట్టాఖిరామయ్యగారి ముఖాన్ని చూశారు దీన వదనంతో, ఆయన అక్కడ ఎక్కువగా వాయించనకృల్లేదు. ఊరికే వయొలిన్‌ పుచ్చుకు కూర్చుంటేచాలు అని ఆచార్యగారు బతిమాలితే సుబ్బమ్మగారు పరిస్థితి చూసి కూడా వాడంత బలహీనంగా ఉంటే ఏం మాట్లాడుతున్నావ్‌? అని సుబ్బమ్మగారు కూడా చీవాట్లు పెట్టారు. కాని ఆచార్య మాత్రం ఇది మా జమిందారుగారి పరువు-ప్రతిష్టకు కాదు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ యావత్తుకూ సంబంధించిన అని వాపోయారు. ఈ మాటలు మురళిగారిని బాగా ప్రభావితం చేశాయి. మరి ఆంధ్రదేశపు ప్రతిష్టను కాపాడటం బాలమురళీకృష్ణగారి బాధ్యత కాదా? మురళిగారు నెమ్మదిగా ప్రక్కృమిద నుంచి లేచి ఆయన అంతగా బతిమాలుతున్నాడు. నేను నిర్వహించగలను. మరి మనం వెళదామా? అన్నారు తండ్రిగారితో. సాయంత్రం నాలుగు గంటలకి బాలమురళీగారు, పట్టాభిరామయ్యగారు, ఆచార్యగారు మచిలీపట్నం చేరుకున్నారు. 32

14 ఏళ్ళ కుర్రవాడు వయొలిన్‌ సహకారం అందించబోతున్నాడని తెలిసి రామానుజ అయ్యంగారు ఆశ్చర్యపోయారు. అంతకుముందే బాలమురళీకృష్ణను గురించి చెట్టినాడులో కొంతమంది చెప్పగా అయ్యంగారు విన్నారు. తిరువైయారులో పదేళ్ల ప్రాయంలోనే శోతలను రంజింపచేశాడని కూడా ఆయన విన్నారు. ఆరోజు కార్యక్రమంలో తన కార్యక్రమంలో మురళిగారికి సమయమిచ్చారు అయ్యంగారు. అంటే బాలమురళిగారు తనతో సమానంగా చూడబడ్డారా అనిపిస్తుంది.

అందరూ ఎదురు చూసిన కార్యక్రమం (ప్రారంభమయ్యింది. ముందుగా రాగకల్యాణిలో వర్ణం ప్రారంభించబడింది ఆట తాళంలో. ప్రేక్షకులంతా చాలా నిశితంగా బాలమురళిగారి వంక చూస్తున్నారు ఎట్లా నిర్వహిస్తాడోనని, మొట్టమొదటి రెండు అంశాల్లో రాగాలాపనలో గాని, స్వర ్రస్తారానికి గాని మురళిగారికి అయ్యరుగారు అవకాశం ఇవ్వలేదు. కొద్ది సమయం గడచిన తర్వాత బాలమురళి సామాన్య కళాకారుడు కాదని తెలుసుకున్నారు. అంతకుముందున్న అభిప్రాయాన్ని చెరిపేసుకొని. దానికి విరుద్ధంగా అనుభవంగల మంచి కళాకారునిగా అయ్యరుగారి మదిలో ముద్రపడిపోయింది. ఈ అభిప్రాయమే బాలమురళి గారికి అనేక అవకాశాలు రావటానికి నాంది పలికింది. ఒక గంట క్రితం జ్వరంతో ఉన్న ఈ కుర్రవాడు అంతబాగా ఎట్లా వయొలిన్‌ వాయించాడా అని జమిందారుగారు, ఆచార్య గారు ఆశ్చర్యపోయారు. రాగం-తానం-పల్లవిలో మురళి తన ప్రావీణ్యాన్ని రమణీయంగా ప్రదర్శించారు. “నీవు చాలా మేధావివి. నిన్నా రాఘవస్వామి దీవించి దీర్ధకాలిక జీవితాన్ని ప్రసాదిస్తాడు” అని అయ్యరుగారు మురళలీని దీవించారు.

ఈ సంఘటన జరిగిన కొద్ది రోజుల తర్వాత చిత్తూరు సుబ్రహ్మణ్య పిళ్ళై విజయవాడ రావటం జరిగింది. బాలమురళిగారు వయొలిన్‌ సహకారం అందించారాయేనకు. పిళ్ళిగారు స్వర ్రస్తారాన్ని గజిబిజిగా క్లిష్టంగా ఉండేట్లు చేశారు. కార్యక్రమం అంతంలో పిళ్ళిగారు మురళిగారి భుజంతట్టి “స్వర ప్రస్తారంలో నిన్నెన్వరూ మోసగించలేరు. స్వర ప్రస్తారంలో ఎన్ని మెలికలు వేసినా నువ్వు బెదురు లేకుండా నిశ్చలంగా వాయించావు” అని పొగిడారు.

ఆంధ్రదేశంలో ప్రఖ్యాత రంగస్థల, సినీ నటులు సూరిబాబుగారు. ఆయన, వారి సతీమణి రాజేశ్వరి (సినీనటి) విజయవాడ సత్యనారాయణ వురంలో బాలమురళీకృష్ణ గారి ఇంటి ఎదుట నివసించేవారు. ఒకరోజు రాత్రి ఆయన సూర్యకాంత భవనంలోకి వచ్చి బాలమురళిని మెచ్చుకున్నారు. అంతకు రెండు రోజుల ముందు మురళిగారు వయొలిన్‌ వాయిస్తుంటే ఎవరో గంధర్వుడు భూమి మోదకు వచ్చి వయొలిన్‌ వాయిస్తున్నట్లు సూరిబాబు గారు అనుభూతి పొందారు. సూదిబాబుగారు ఒక వయొలిన్‌ను బాలమురలళికి బహూకరించారు. చాలా ఏళ్ళనుండి అది అటకలమిదుంది దుమ్ముకొట్టుకొని. అది ఇంకా దుమ్ము కొట్టుకుపోవటం కన్నా బాలమురళికి పనికొస్తుందని సూరిబాబుగారు మురళికిచ్చారు. చాల మర్యాదతో మురళి దానిని స్వీకరించారు. ఆ పెట్టె తెరచి బాలమురళి చూశారు. ఆయన మొహం వికసించింది. అసలు నిజంగా కొద్దిరోజుల నుండి వయోలా మిద వాయించాలని అనుకుంటున్నాను. దాన్ని భగవంతుడే మోద్వారా నాకందజేశాడు. మిరిచ్చింది వయొలా. వయొలిన్‌కాదు. నేను బాగా అభివృద్ధిని సాధించటానికి నాకెంతో ఉపకరిస్తుంది. ఆ మరుసటిరోజు పట్టాభిరామయ్యగారు వయొలాను లంక వెంకటేశ్వర్లు గారికిచ్చారు మరమ్మత్తు చేయటానికి. ఒక వారం రోజుల్లో మరమ్మత్తై ఒక కొత్త పెట్టెలో, కమానుతో ఇంటికి చేరింది వయోలా. అప్పటి నుండి మురళిగారు వయొలిన్‌ స్థానంలో వయోలాను వాయించటం ప్రారంభించారు. బాగా సంగీతం తెలిసినవారు ఆయన వయోలా సంగీతాన్ని బాగా ఆనందిస్తారు. రేడియో ప్రసారాలు మక్కువగా వింటారు.

వయోలా - దీనినే వయోలినొ ఆర్జినేరియో అనికూడా అంటారు. దీనిని “ఛీఫ్‌ ఆఫ్‌ది వయొలిన్స్‌' అంటారు ఆంగ్లంలో. దీనిని 1600 ప్రాంతంలో కనిపెట్టారని చెబుతుంటారు. ఇది వయొలిన్‌ కన్నా ప్రమాణంలో పెద్దదిగా ఉంటుంది. బాగా లావుపాటి తీగలను దీనికి వాడతారు. వయొలిన్‌ తీగల కన్నా లావుగా ఉండడం వల్ల ధ్వని వయొలిన్‌ కన్నా ఎక్కువగా వస్తుంది. *కా కన్నా వయోలాపిచ్‌ ఎక్కువగా ఉండదు. అంతేగాక వయొలిన్‌ మోద ఉన్నట్లుగా స్వరాల అమరిక వయోలాలో ఉండదు. దూరందూరంగా బోర్టుమోద స్వరాలుంటాయి. అందువల్లే వయోలాను వాయించటం కష్టం. వయొలిన్‌ను తేలికగా వాయించవచ్చు. కర్ణటక సంగీతాన్ని మొట్టమొదటి సారిగా వయొలిన్‌ మిద వాయించిన ఘనత తంజావూరు వడివేలు

పతీ

గారికి దక్కుతుంది. కొంతమంది బాలస్వామి దీక్షితార్‌ ప్రధములని చెబుతారు. (ముత్తు స్వామి దీక్షితులవారి చిన్నసోదరుడు). కాని వయోలాను కర్టాటక సంగీతంలో ఉపయోగించిన ప్రప్రధముడు బాలమురళీకృష్ణగారేనన్న విషయం అందరూ ఒప్పుకొంటారు. ఈ విషయంలో వివాదంలేదు ఇసుమంతైనా.

ఇదే విధంగా మృదంగవాదనలో గూడా బాగా నైపుణ్యాన్ని సంతరించుకున్నారు మురళి. రాధాకృష్ణరాజుగారు ఉపయోగించే చేతివేళ్ళ నైపుణ్యాన్ని బాలమురళి నిశితంగా పరిశీలించేవారు. పట్టాఖిరామయ్యగారిచ్చిన ఒక చిన్న పరికరంపై వ్రేళ్ళతో విన్యాసం చేసేవారు మురళి. ఒక రోజు సాయంత్రం పట్టాభిరామయ్యగారు, రాధాకృష్ణ రాజుగారు ఇంట్లోకి వెళుతుంటే బాలమురళి ఒక్కరే మృదంగం మోద విన్యాసం చేస్తుండటం చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. ఈ విషయాన్ని వెలుగులోకి తేవాలనుకున్నారు. క్రొత్తగా ఏదైనా విద్యను నేర్చుకున్నప్పుడు ముందుగా గురువుగారి ఆశీర్వచనం కోరతారు.

అందరికీ తెలుసు బాలమురళిగారు ముందుగా గురువుగారికి తప్ప వాద్య సహకారాన్ని అందించరు. పంతులుగారికి దసరా పండుగ సందర్భంగా దుర్గాపురంలో ఒక కార్యక్రమం వచ్చింది. బాలమురళిగారు వేదికనెక్కారు. గురువుగారికి పాదాభివందనం చేసి ఆయన కుడిప్రక్క బాలమురళి కూర్చున్నారు. కొద్ది సేపట్లోనే మురళి మృదంగం మోద సహకారాన్ని ఇవ్వబోతున్నాడని పంతులుగారు తెలుసుకున్నారు. రాధాకృష్ణరాజు మృదంగాన్ని తెచ్చి మురళి ముందుంచారు. అసలు రాజే మృదంగం వాయిస్తాదని అంతకు ముందు పంతులుగారికి చెప్పారు. పంతులుగారు రాధాకృష్ణరాజు వంక నిశితంగా పరికించి చూశారు.

తనస్థానం నుంచి లేచి రాజుగారు వినయంతో “బాలమురళి మృదంగం బాగా వాయిస్తాడు. చాలాసార్లు మేము విన్నాం” అని చెప్పారు. ఆయన్ని మావూరు మృదంగం వాయించదానికి ఇంతకుముందు తీసుకెళదామనుకున్నాం. కాని ముందు గురువుగారైన మాకు సహకారం ఇవ్వకుండా వాయించడదని ఊరుకున్నాం. మో ఆశీర్వచనం లేనిదే ఎక్కడా వాయించడని గూడా అనుకున్నాం. మికు ముందుగా చెప్పలేదు. క్షమించడని రాజు నమ్రతగా చెప్పారు. అప్పుడు పంతులుగారు

నువ్వెప్పుదైతే మురళిని కూర్చోబెట్టావో అప్పుడే నాకు తెలుసు. మురళిబాగా మృదంగం వాయిస్తాడని. నాకు ఏమాత్రం సంశయం లేదు. ఇదంతా ఆ దుర్గాదేవి మహిమ అని పంతులుగారన్నారు. ఆరోజు మురళి మృదంగం వాయించిన తీరు చెప్పనలవిగాదు. రసరమ్యంగా ఉంది. భగవంతుడే బాలమురళిలో అనేక రకాలుగా సంగీతాన్ని పోశాడా అనిపిస్తుంది.

శ్రీకాకుళం నుంచి వెలువడే అఖిల ఆంధ్రపత్రికలో బాలమురళి మృదంగ వాదనను గురించి సమిక్ష వెలువడింది. దానిలో

“బాలమురళీకృష్ణ - బహుముఖ సంగీత ప్రజ్ఞాశీలి. అతడు మంచి గాత్ర

విద్వాంసుడే గాక మంచి వయొలినిస్టు గూడా. అరియకుడి రామానుజ అయ్యంగార్‌, 6.1. బాల సుబ్రమణియం పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి లాంటి ఉద్దండ సంగీత విద్వాంసులకు వయొలిన్‌ సహకారాన్ని అందించారు. అంతేగాక ఆయన మృదంగ వాదనలో కూడా దిట్ట. కాకపోతే అది ఆయనకు సరదా అయి ఉండవచ్చు. ఆకాశవాణి కళాకారుడైన శ్రీ వోలేటి వెంకటేశ్వర్లుగారికి గాత్ర కచేరీ విజయవాడలో విన్నాను. ఆ కచేరీలో అన్నవరపు రామస్వామిగారు వయొలిన్‌ మీద శ్రీ బాలమురళి మృదంగం మిద సహకారం అందించారు. మృదంగం మోద కూడా మురళిగారు (బ్రహ్మాండంగా వాయించటం వల్ల నేను చాలా సంతోషించాను. ఇది గోరంతను కొండంత చేసి చెప్పటం కాదు. ఆయన “సవ్యసాచి” అని దానప్ప భాగవతార్‌గారు సమిక్ష వ్రాశారు.

ఆ తర్వాత గురుశిష్యాలిద్దరికీ చాలాసార్లు అవకాశాలు వచ్చాయి. మామూలుగా పంతులుగారు అందరి ప్రేక్షకులతో ముందు కూర్చొని బాలమురళిగారి గాత్రాన్ని విని ఆనందించేవారు. ప్రక్మనున్నవారు గూడా అదేవిధంగా ఆనందించటం చూసి గురువుగారు మహదానందం పొందేవారు. అంతేగాక పంతులుగారే స్వయంగా ఆయన కార్యక్రమాలకు మృదంగం మోదగాని, వయొలిన్‌ మిదగాని బాలమురళిని పెట్టండని కార్యక్రమ నిర్వహకులకు సూచించేవారు. బాలమురలళిగారి శిష్యుడైన “కళాభారతి” సుందరంగారు ఇట్లా చెప్పారు.

“నేను విజయవాడలో గురుకుల వాసం చేసినప్పుడు గురువుగారి మృదంగవాదన చాలా సార్లు విన్నాను. సాయంవేళల్లో కీ.శే. ఎం.వి.రమణమూర్తి గారిని పాడమని అడిగి మా గురువుగారు మృదంగం వాయించేవారు. ప్రఖ్యాత మృదంగ విద్వాన్‌, మా గురువు బాలమురళిగారి స్నేహితుడు, వీరాభిమాని అయిన తంజావూరు ఉపేంద్రన్‌ గారు విజయవాడ వచ్చి కొన్ని రోజులు గడిపి వెళ్ళేవారు. అప్పుడు మాగురువుగారు బాలమురళీకృష్ణ, ఉపేంద్రన్‌ గారు సాయంకాల సమయాల్లో సరదాగా సంగీత సామ్రాజ్యంలో విహరించేవారు. అప్పుడు ఉపేంద్రన్‌ మృదంగవాదన చేస్తుంటే మురళిగారు కంజిర వాయించేవారు. మధ్యాహ్నం భోజన విరామాల్లో మా గురువుగారు కూర్చొని శిష్యులను పాడమని తాను కంజిరా వాయించేవారు.

1977 తిరువైయారు ఆరాధనోత్సవాలలో లాల్‌గుడి జి. జయరామన్‌గారు వయొలిన్‌సోలో కచేరీలో గురువుగారు కంజిరను వాయిస్తే కొన్ని వేలమంది రసికులు ఆనందంతో పొంగిపోయారు.

నేనొకసారి (సుందరం) గురువుగారిని అడిగాను. “గురువుగారూ! మిరిప్పటికీ గాత్రంలో, వయొలిన్‌, వయోలా, మృదంగం, కంజిర - చాలా వాటిల్లో మి అపారమైన నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించారు. ఇంకా ఏమైనా వచ్చా? అని.

ఓ ..... చాలా అని సమాధానం. నేను వీణ వాయించగలను. హార్మోనియం, గోటువాద్యం, వేణువు ఇంకా చాలా అని మురళిగారి సమాధానం, మా నాన్నగారు వేణువు మాత్రం వాయించవద్దని నావద్ద మాట తీసుకున్నారు. ఎందుకంటే నేను బలహీనంగా ఉంటాను గాబట్టి వేణువు ఊదితే ఆరోగ్యం చెడిపోతుందని. నేను వీణ బాగా వాయించ గలను. అది మా అమ్మగారి అభిమాన పరికరం. ఒకరిద్దరు శిష్యులకు వీణనేర్పాను గూడా. కాని వేళ్ళ కదలిక వయోలా మిద, వీణమిద కొంత విభిన్నంగా ఉంటుంది. అందువల్ల వీణ వాయించను అని సుందరరావుగారు చెప్పారు. అప్పుడు నేను ఒకింత ఆశ్చర్యపోయాను.

వెంటనే తంబురా అందుకొని దానిని నేలకు సమాంతరంగాపెట్టి, ఒక ఊటకలాన్ని పెట్టుకొని దానిమోద శహన, సింధు ఖైరవి రాగాలను వాయించి ఇది గోటు వాయిద్యం అన్నారు. నేను మరింత అవాక్కయ్యాను.

బాలమురళిగారి రక్తంలో ఏదో ఒక క్రాత్తదనం ఎల్లవేళలా ప్రవహిస్తూనే ఉంటుంది. అది అంతర్గతంగా ఆయనలో ఉన్న సంగీతాభిమానాన్ని ఎన్నీ క్రొత్త పుంతలు త్రాక్కించింది. సంగీత చరిత్రలో ఒక క్రొత్త అధ్యాయాన్ని కొన్ని సంవత్సరాల క్రితం ఆయన తెరిచారు. అభివృద్ధి పధంలో సాగుతున్న ఎలక్ర్టానిక్‌ విజ్ఞానానికి మనమంతా కృతజ్ఞతలు తెలుపుకోవలసి ఉంది. ఆదమోదిగలదా అనే త్యాగరాజ కృతిని చారుకేశి రాగంలో రాగాలాపన, నిరావల్‌, స్వరప్రస్తారంతో ఒక (గ్రామ ఫోను రికార్డును ఆయన పాడారు. ఆయనే స్వయంగా వయోలా, మృదంగం, ఇంకో చేతి దెబ్బలతో వాయించే పరికరంతోను ఆయనే సహకారాన్నందించటం ఒక ప్రత్యేకత. సమయ నిర్ణయం, పాలన అనేవి ఇటువంటి వాటికి చాలా విలువైనవి కావలసినవి. అటువంటి వాటిలో గూడా మేటి బాలమురళిగారు. స్వరప్రస్తారంలో “కురైప్పు” (స్వరాలను క్రమంగా కనిష్ట భ్రమణాల్లోకి తీసుకురావటం)ను చూపటం చాలాకష్టం. కాల పాలన లేకపోతే ఈ రకమైన కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించటం చాలాకష్టం. గాత్రం, వయోలా, మృదంగం మూడింటినీ కలిపి ఒకే కార్యంగా, ప్రతిదీ సమర్ధంగా సకాలంలో నిర్వహించటం మాటల్లో చెప్పటానికి అలవికాదు. ఆ గ్రామఫోను రికార్డును వింటేనే బాలమురళిగారికున్న కాలస్పృహ మనకర్ధమవు తుంది. ఈ ప్రయోగం చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయే బాలమురళిగారి సాధనకు నికషోపలం.

ఇవన్నీ వాయించిన మిరు కంజిరను గూడా వాయిస్తే పోయేదిగదా గురువుగారూ! అని హాస్యంగా సుందరం అడిగితే “అ ..... బాగానే ఉంటుంది. తర్వాత దీన్ని గూడా చేరుస్తాను” అన్నారట మురళిగారు. ఇన్ని విద్యలున్న బాలమురళీ కృష్ణగారు నిజంగా “గర్భ విద్యావాన్‌” గాక మరెవరు?

సంగీతం, సాహిత్య రచన, నృత్యం, రంగులు వేయటం, శిల్పం, చిత్రకళ - ఇత్యాదులు అన్నింటినీ లలిత కళలుగా చెబుతారు. బాలమురళిగారికి చిత్రకళ, పెయింటింగ్‌ కూడా వచ్చు. ఆయన చిన్నప్పుడు వేసిన చిత్రాలు ఇప్పటికీ జాగ్రత్తగా ఉంచుకున్నారు. చిత్రాలు లలిత కళారాధకుడిగా ఆయన్ను మనకు పరిచయం

సంగీతం మిద ఆయన మనసు పెట్టినట్లుగా చిత్రకళ మోద పెడితే ప్రధమ డ్రేణి చిత్రకారులయ్యేవారే!

“ఆయన చిన్నప్పుడు కాగితం, పెన్సిలు కనబడితేచాలు ఏదో ఒక బొమ్మను వేసే అలవాటుండేది.

నెలలో 20 రోజులు ప్రయాణాలు, సంగిత కచేరీలు. విజయవాడలో ఉంటే ఇంటికి వచ్చి చెప్పే ఉపాధ్యాయులు, సంగీత పారాలు ఇవన్నీ ఆయన కాలాన్ని హరించేవి. ఈ రకమైన అడ్డంకులన్నీ వర్చడటం వల్ల ఆయన చిత్రకళాభ్యాసం ఆ తర్వాత అడుగంటింది. ఈ విధంగా ఆయనకు చిత్రకళాభ్యాసంపై కోరిక నశించి పోయింది” అని పట్టాభిరామయ్య గారే చెప్పారు.

కృతిని రచించటానికి అందునా సంగీత కృతిని రచించటానికి చాలా విజ్ఞానం కావాలి. సాహిత్య లక్షణం తెలియాలి. సరియైన పదప్రయోగం రావాలి. సంస్కృతోపాధ్యాయుడు కాళిదాసుగారి గురించి, ఆయన రచనల్లోని శ్లోకాలలోని సౌందర్యాన్ని గురించి చెబుతుంటే మురళిగారు మనసంతా పాఠంమిద పెట్టి నేను గూడా రాబోయే కాలంలో కొన్నెనా అట్లా రాయాలి అని ఉపాధ్యాయునితో అనేవారు. ఈ ఆకాంక్ష ఆయనలో ఎక్కువైంది రోజురోజుకు. తన సంగీత కార్యక్రమాలలో ఒకసారి వచ్చిన కాశీకృష్ణాచార్యుల వారిని కలిసి తన కోరికను మురళిగారు విన్నవించారు. ఏవో పనులుండి, కార్యక్రమాలు వత్తిడి ఉంటే తప్ప లేకపోతే మురళిగారి సంగీత కార్యక్రమానికి ఖచ్చితంగా కృష్ణాచార్యులవారు హాజరయ్యే వారు. పట్టణంలో ఎక్కడ మురళి కార్యక్రమం జరిగినాసరే. బాలమురళిగారంటే అంత (ప్రేమ కృష్ణాచార్యుల వారికుంది. ఈవిధంగా ఆచార్యుల వారి సహాయాన్ని మురళి గారడిగితే, ఆయన శ్రీ త్యాగరాజస్వామి వారిని గురించి ఆలోచన మదిలోకి వచ్చింది. రచనకు పనికివచ్చే కొన్ని పుస్తకాలను పంపుతానని, అవి చాలా రచనలకు ఉపయోగ పడతాయని ఆచార్యులవారు చెప్పి మురళిని ఆశీర్వదించారు.

భగవంతుడు నిన్ను ప్రఖ్యాత వాగ్గేయకారుడయ్యేట్లు దీవించాలని కోరుకుంటున్నావన్నారు కృష్ణాదార్యులుగారు ఆశీర్వదించినపుడు బాలమురళి వాగ్గేయ కారుడౌతాడని ఎవరూ ఊహించలేదు ఎవ్వరూ కలలోనైనా. ప్రస్తుతం ఉన్న వాగ్గేయకారులలో ప్రధమ నామం మురళీకృష్ణగారిదే. కాశీకృష్ణాచార్యులుగారు ఆ మర్షాడే కొన్ని పుస్తకాలను పంపించారు. ఆ పుస్తకాలలోని ప్రతిమాటనూ మురళిగారు గుర్తుంచుకున్నారు. మొత్తం మోద ముందు ఒకటి రెండు వరుసలుందే 'పల్లవులు

రచించారు. పల్లవి సాహిత్యం చిన్నదిగా ఉంటుంది. కృతిలో ఉన్నంత ఎక్కువగా ఉండదు. కర్ణాటక సంగీతంలో సాధారణంగా రాగం నిడివి ఎక్కువగా ఉండి తానం (14664140 78౧౧౦ ౧౧291109) ఉంటుంది. కళాకారులకు స్వర ప్రస్తారం ఒక అగ్నిపరీక్ష లాంటిది. బాలమురళిగారు ప్రప్రధమంలో రచించిన పల్లవులు.

అంబకల్యాణి శంభురాణి - కల్యాణి - ఆశర్తుంప
మామవ శంకర ఉమాధవ - బేగడ - ఆది
శ్రీ రఘువర మామవ - శ్రుతజనపాలక - కాంభోజి - సంకీర్ణరుంప
మోహనాంగి కల్యాణి పాహిమాం - అనందఖైరవి - రాగమాలిక మోహన, కల్యాణి, ఆనందభైరవి - ఆదితాళం
ఆనందామృత వర్షిణి జననీ పాహిమాం - అపర కరుణాకరి సచ్చిదానంద భైరవి - రాగమాలిక - అమృత వర్షిణి, ఆనందఖైరవి, తిశ్రరుంపె. (సంకీర్ణ గతి)
పరమపావని పాహిమాం వరదే హైమవతి లలితే - హేమావతి - లలిత తాళం, కొన్ని దశాబ్దాల క్రితం పల్లవులు వ్రాసిన మాంత్రికులు రెట్ట పల్లవులు వ్రాశారు. రెట్టె అంటే ఒక జత లేక రెందు. రెట్టై పల్లవులలో రెండు తాళాలుంటాయి. మొదటి భాగాన్ని 'పూర్వాంగం”' అంటారు. రెండవ భాగాన్ని 'ఉత్తరాంగం” అంటారు. పైన ఉదహరించిన కీర్తనల్లో రెట్టెరాగ పల్లవులేగాక కొన్నిటిలో రెండు రాగాల కన్నా ఎక్కువ కూడా ఉన్నాయి. అటువంటి పల్లవులు రచించిన వారిలో బాలమురళీ ('ప్రధములని చెప్పక తప్పదు. చాలా సందర్భాలకు సరిపడేట్లుగా అప్పటికప్పుడు ఆశువుగా ఎన్నో పల్లవులకు సాహిత్యం రచించటం జరిగింది. “జయమిమ్మా! జయహేయన సదా మాకు” ఒక మచ్చు తునక పల్లవిగా మనం చెప్పుకోవచ్చు. ఇది జయశ్రీ రాగం (కీరవాణి మేళం నుంచి). రాగం సందర్భోచితంగా పదకండక్షరాలుండే “దిగ్దయ'” రాగం. 'జయారాగ సంవత్సర యుగాది నాడు దీనిని వ్రాశారు సందర్భానికి అమరినట్లుగా 1970లో మద్రాసు ఆకాశవాణిలో ఒక స్వీయ పల్లవి నొకదానిని పాడారు. (రాగం - తానం - పల్లవి కార్యక్రమంలో) 40

“సరిగమపదని పాడెద సచ్చిదానంద దాయిని అనే పల్లవి ఆకాశవాణి స్టూడియోలోనే ప్రసారానికి పదినిమిషాల ముందు పుట్టింది. దీనిని షణ్యుఖ ప్రియరాగంలో, ఖండగతిలో తిశరుంపెలో అమర్చారు.

సాధారణంగా బాలమురళిగారు పల్లవిని రెండవసారి పాడరు. ఎవరైనా కోరిజేనే రెండవసారి పాడతారు. ఒకృలిప్త కాలంలో ఎన్నో పల్లవులు, కృతులు రచించగల సామర్ధ్యం ఆయనకుంది. అందులోనూ ఒక ప్రత్యేకత ఇమిడి ఉంటుంది. ఇవన్నీ బాలమురళి గారికున్న ప్రత్యేకతలే!

మనస్సును పిండే ఒక పల్లవిని గురించి ఇక్కడ చెప్పాలి. మద్రాసు సంగీత అకాడమిలో కచేరీలో సంగీతజ్ఞుల కనుబొమలను పైకి ఎత్తించిన సందర్భమది.

“నాగస్వరావళిహితే - పరమహంసధ్వని విరాజితే” అనే పల్లవిని పాడారు. దీనిని నాగ స్వరావళి, హంసధ్వని రాగాలలో పాడారు. కాని ఈ రెండు రాగాల్ని ఎదురు చూడని. ఊహించలేని విధంగా నైపుణ్యాన్ని చొప్పించి పాడారు.

నాగస్వరావళిలో 'సగమపదసి - సదపమగస ఆరోహణ అవరోహణలో ఉన్నాయి. హంసధ్వనిలో 'సరిగపనిసి - సనిపగరిస

నాగస్వరావళిలోని మాధ్యమాన్ని షడ్డమంగా తీసుకుంటే హంసధ్వని వస్తుంది. అదే ప్రయోగాన్ని బాలమురళిగారు చేశారు. పూర్వాంగం - (నాగస్వరావళిహితే)

నాగ స్వరావళి రాగంలోను, ఉత్తరాంగం - పరమహంసధ్వని విరాజితే - కూడా నాగ స్వరావళి రాగంలోనే పాడారు కాని మధ్యమాన్ని షడ్డమం చేశారు. హంసధ్వనిలా భాసించింది. ఖండగతిలో మిశ్రరుంప తాళం. ఇది చాలా అరుదైన ప్రక్రియ. ప్రయోగం. మూడు స్టాయిల్లోను అలవోకగా పాడి వినిపించారు. దొమ్మరివారి కసరత్తును చూసి వ్యాఖ్యానించడం చాలా మందికి చాలా తేలిక. కాని దానిలో ఉన్న క్లిష్ట దొమ్మరివానికే తెలుస్తుంది. మాటల్లో చెప్పనలవికాదు. అందుకే విక్టర్‌ హ్యూగో “గగల910 6౫01998969 (141 ౪౧1001 640౧౧౦1 06 8416 2౧6 0౧ ౪0161 119 10౦0991016 10 06 5116౧ అన్నాడు. ఆ సభలోనున్న చాలా మంది విద్వాంసులు ఆరోజు భయకంపితులయ్యారు.

తే

మొదట్లో వారందరికీ ఏమో అంతుబట్టలేదు. వారంతా మైకంలో పడిపోయారు. కచేరీ అయిపోగానే చాలామంది వేదిక మీదకు వెళ్ళి బాల మురళికృష్ణగారిని తృప్తిగా అభినందించి ప్రశంసించారు. ఈ విధమైన క్రొత్త ప్రక్రియను ఎవ్వరూ ఊహించలేదు. కొంతమంది స్నేహితులు మురళిగారితో ఇంత చిక్కు ప్రయోగాన్ని వేదిక మోద ఎందుకు చేయడానికి సాహసించావని అడిగారు. నవ్వుతూ మురళిగారు “సంగీత అకాడమిలోగాక ఇంకెక్కడ చెయ్యాలి? ఈ చిక్కుప్రయోగాన్ని చాలామంది సంగీతజ్ఞులు, రసికులు అర్ధం చేసుకొని ఉండరు. ప్రాధమిక దశలో భగవంతుని సంబోధిస్తూ సాహిత్యాన్ని సమకూర్చవచ్చా అనే సంశయం కొంతమందికి ఉండేది. ఆ సంశయం ఇప్పుడు పూర్తిగా తొలగిపోయింది. కవిసమ్రాట్‌ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు “సంబోధన పదాలు మధురంగా ప్రతిధ్వనింప జేయటంలో తప్పులేదు. పదాల వరుస, అమరికలకే ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి ఛందస్సుకు భంగం లేకుండా. మధురమైన పదాలను మాత్రమే ప్రయోగించిన తెలుగు కవులు అనేక మంది ఉన్నారు” అని స్వయంగా అనటం జరిగింది. పాట - ప్రత్యేకించి పల్లవి బాగా నిడివి కలిగి ఉండదు. కాని సంగీత శాస్త్రానికి సంబంధించిన నియమాలకు లోబడి ఉండాలి. (ప్రతి అక్షరం సరైన స్థానంలో స్వరప్రస్తారంలో (141/2౪/20లో ఇమిడిపోవాలి. అంతేగాని ఏవిధమైన ్రకృదారికి పోరాదు. సవరణలు ఉండకూడదు. బాలమురళిగారి సాహిత్యం అన్ని నిబంధనలకు కట్టుబడే ఉంటుంది. ఆయనలో అసలు కృతులు వ్రాయటానికి బలీయమైన కోరిక కలిగించింది ఒక సిద్ధపురుషుడు. ఆయనే శ్రీశ్రీశ్రీ విమలానంద భారతి. వారు కుర్తాళ పీరాధిపతులు. వారు పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి ఆధ్యాత్మిక గురువర్యులు. సంగీతమంటే ఆయనకు ఎక్కడలేని మక్కువ. బాలమురళిగారు చేసే అద్భుతానికి ప్రత్యక్ష శ్రీ స్వాములవారి సలహా ననుసరించే మచిలీపట్నంలో మురళిగారి కచేరీని హరి నాగభూషణంగారు ఏర్పరిచారు. 1944లో ఆయన విజయవాడ వచ్చారు. చాలా ప్రదేశాలు సందర్శించి వచ్చి విజయవాడలో మకాం చేశారు విమలానంద భారతిగారు. ఒక మధ్యాహ్న సమయంలో ఒక నౌకరును పిలిచి 'మురళోగారిని తోడ్కొని తెమ్మన్నారు స్వామీజీ. మురళీ! ఏం చేస్తున్నావ్‌? పేకాట ఆడుతున్నావా? అని రాంగానే మురళిని అడిగారు. నౌకరు వెళ్ళేసరికి బాలమురళిగారు స్నేహితులతో పేకాట ఆడుతూ ఉన్నారట. ఈ సంగతి స్వామోజీకి తం

తెలిస్తే బాగుండదు. ఆయనకు మర్యాద ఇచ్చినట్లుండదు. అందుకని స్వామివారికి నౌకరు వచ్చేటప్పటికి ఇంగ్లీషు పాఠాలు చదువు కుంటున్నానని మురళి చెప్పారు. వారిద్దరి మధ్య ఈ క్రింది విధంగా సంభాషణ జరిగింది.

స్వామిజీ : అయితే సంగీతం నువ్వు సాధన చెయ్యటం లేదన్నమాట.

మురళి : ఈ ఉదయాన్నే గురువు గారింటికి వెళ్ళాను.

స్వామిజీ : నిజమా! కొద్ది రోజుల నుండి నేనిక్కడే మకాం చేస్తున్నాను మి ఇంటి ఎదురుగానే. ఒక్కరోజున గూడా నీ సంగీతం నా చెవిని తాకలేదు. ఏదైనా నేనడిగే వాటికి సమాధానం చెప్పు. మారంతా త్యాగరాజ కీర్తనలు పాడుతుంటారు. ఆయన్ను సద్గురువుగా భావిస్తారు. అసలు ఆయనకు సంగీతం వచ్చంటావా? ఆయనకు ముందు సంగీతం ఉందా?

మురళి : తప్పకుండా. నిశ్చయంగా. నాదబ్రహ్మం అంతటా వ్యాపించి ఉంది. సంగీతానికి ఆరంభంలేదు. అంతంలేదు.

స్వామిజీ ; ఆయన కన్నా ముందు సంగీతం ఉందంటావా ఎటువంటిదైనా?

మురళి : నాకు తెలియదు. నేదున్నట్లుగా అప్పుడు ఉండక పోవచ్చు. రాజాస్థానాలలో సంగీత కచేరీలు జరిగేవని విన్నాను. నాకనిపిస్తుంది అప్పట్లో సంగీతం ఒక వృత్తికాదని.

స్వామిజీ : మరట్లా అయితే వారేం పాడేవారు? అదే త్యాగరాజు గారికి ముందు.

మురళి ;: బహుశః అన్నమాచార్య కృతులు, పురందరదాసు గారివి - ఇత్యాదులు,

స్వామిజీ : త్యాగరాజుగారి తర్వాత పేర్లు వినపడవు. ఆయన కృతులే నేడు ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి.

మురళి : సంగీత చరిత్ర నాకు తెలియదు. త్యాగరాజుగారిపట్ల గౌరవానికి అనేక కారణాలున్నాయి. ఆయన ప్రఖ్యాత వాగ్గేయకారుడు. ఆయన కృతుల్లో

త్ర

వివరణాత్మక ఫణితి ఉంది. చెవులకింపైన సంగీతముంది. సాహిత్యానికి సరిపడిన భావస్ఫోరకత. భక్తి ఉన్నాయి. - ఇవన్నీ మనం చెప్పుకోవాలి. ఆయన కృతులను ఆయన ఆనందిస్తూ, భావాన్ని అనుభవిస్తూ వ్రాశారు. అందువల్లే అవి చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాయి.

స్వామిజీ : నువ్వు చెప్పింది అక్షరాలా నిజం. ఈ వివరణలు, విషయాలు అన్నీ నీ నోటితోనే వినాలని అనుకున్నాను. ఏదో ఒక క్రొత్తదనాన్ని సృష్టించాడు గాబట్టి ఆయన ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని త్యాగరాజుగారు సంపాదించుకున్నారు. ఆయన తనదైన ఒక ప్రత్యేక పద్ధతిని కనుగొన్నారు.

చరిత్రలో చిరస్థాయిగా పేరు నిలవాలంటే స్వతహాగా మన ప్రావీణ్యాన్ని ప్రదర్శించాలి. ఇది మనం నేర్చుకోవలసిన అంశం. ఇది నీకు కూడా వర్తిస్తుంది. నువ్వు పది సంవత్సరాల ప్రాయంలోనే సంగీతం పాడటం ్రారంభించావు. అందరూ నిన్ను ఆ సరస్వతీదేవి అవతారమని పొగిడారు. వేనోళ్ళ (ప్రశంసించారు. ఈ పరిస్థితి ఎంత కాలం కొనసాగుతుందో మనం నిశ్చయంగా చెప్పలేం. రోజురోజుకీ 'ప్రవర్ధమానడవౌతున్నావు మనిషిగా. ఇప్పుడు అత్యద్భుతం నీ సంగీతం అంటారు. రేపు అవే నోళ్ళు “ఆ అనుభవం” ఉంటే ఎట్లా ఎవరైనా పాడవచ్చంటాయి. నీ భావి జీవితాన్ని గూర్చి నాకెలాంటి సందేహం లేదు. నీకు మంచి భవిష్యత్తుందని, ఒక గొప్ప సంగీత విద్వాంసుడవై చరిత్రలో మంచి స్థానం సంపాదిస్తావని ఏదో ఒక ప్రత్యేకతను నువ్వు చూపించిన నాడే ఇది సాధ్యమై చిరకాలం ఉంటుంది. మరి ఇదంతా నీ చేతుల్లోనే ఉంది మరి శాశ్వత యశస్సును పొందాలంటే

మురళి : స్వామిజీ! నేనేం చెయ్యాలి?

స్వామిజీ : సమయం రావాలి. ఆ భగవంతుడే దారి చూపిస్తాడు.

ఈ విధంగా వారిద్దరి మధ్య సంభాషణ జరిగిన తర్వాత మురళి ఇంటికి చేరుకున్నారు. స్వామిజీ ఆశీర్వదించి పంపారు. ఆ రాత్రి పడకమిద దొర్లుతూ నిద్రపట్టక కిటికీలో నుంచి ఆకాశం వైపుచూస్తూ మురళిగారు గడిపారు. స్వామిజీ మాటలు చెవుల్లో రింగు రింగు మంటున్నాయి. కొద్దిసేపు గడిచిన తర్వాత రూములో పై నుండి వేలాడుతున్న దీపం తుఫానులో చిక్కుకున్నట్లుగా కనపడింది. స్విచ్‌

న!

బోర్జు నుండి ఒక ధ్వని వచ్చింది. వెంటనే లేచి దీపం అర్బటానికి ప్రయత్నించారు మురళి. స్విచ్‌ మిద చెయ్యి వేసేసరికి విద్యుత్‌ ఘాతం తగిలి నేలమోద పడ్డారు. ఒక ఐదు నిమిషాల కాలం ఏమి తెలియని అపస్మారక స్థితిలో నేలమోద పడిపోయారు. తెలివి వచ్చే చూసేసరికి ఒక పెద్ద కోతి ఎదురుగా కూర్చొని ఉంది. అరవటానికి గాని చప్పట్లు కొట్టటానికి గాని కుదరని సంకట స్థితి. ఆ కోతి మురళిగారి దగ్గరకు వచ్చి తన చేతులతో మురళిగారి నుదుటిమోద వ్రాసింది. భయంతో మురళి కళ్ళు గట్టిగా మూసుకున్నారు. కన్ను తెరచి చూసేసరికి ఎక్కడా ఆకోతి కన్పించలేదు. ఒక భావ తరంగం మురళిగారి మదిలో ఉవ్వెత్తున లేచిపడింది. ఒక నెలరోజుల నుండి 72 మేళకర్తల రాగాలలోని కీర్తనలను ధ్యానిస్తున్నారు మురళి. అటు సంస్కృతం ఇటు తెలుగులోకూడా. ఇప్పుడిది దైవాజ్ఞ. ఆ రాగాలన్నీ స్వరకల్పన

సాహిత్యం చెయ్యమని. అవును. ఆ భగవంతుడైన 'మారుతొయే వచ్చి ఆశీర్వదించి వెళ్ళారు. తన చిన్నతనం నుండి ఆంజనేయస్వామియే మురళిగారి ఇష్టదేవత. ఆ మారుతికి వందన మాచరించే ఏపనైనా ప్రారంభించేవారు మురళి.

ఒక్క నిమిషం కూడా వృధా చెయ్యకుండా ఒక కాగితాన్ని తీసుకొని కీర్తనను వ్రాయటం ప్రారంభించారు. మొట్టమొదట “గురుని స్మరింపుము” హంసధ్వని రాగంలో తన గురువు గారైన పారుపల్లివారిని గూర్చి వ్రాశారు. ఆ తర్వాత ఒకదాని తర్వాత మరొకటి 72 మేళ కర్త రాగాలలోను కృతులు వ్రాసేశారు. మొట్టమొదటిగా కనకాంగి రాగంలో గణేశ స్తుతి చేశారు. “శ్రీ సపుత్రాయ నమోస్తుతే అని రెండవ మేళరాగంలో “శ్రీగురుం చింతయామి అనే కీర్తన రత్నాంగిరాగంలో త్యాగరాజు గారి మిద వ్రాశారు. 5వ మేళ రాగం మానవతి వరకు వరుసగా కృతులను మురళిగారు రచించారు. ఆ తర్వాత వాటిని అప్పుడప్పుడు (వ్రాశారు. వరుస క్రమం పాటించలేదు.

దక్షిణ భారత సంగీత ఒరవడిలో ముందుగా జనక రాగాలు లేక మేళ రాగాలు ముందుగా ప్రస్తావించటం జరుగుతుంది రాగాంగ రాగాల పేరిట. 17వ శతాబ్భికి చెందిన వేంకట మఖి 72 మేళకర్త పద్ధతిలో తార్మికంగా 22 శ్రుతుల్లో రచించిన ప్రథముడు. ప్రాధమికమైన సప్తస్వరాలకు పదహారు స్టానాల నిచ్చి ఒక్కొక్కదానికి ఒక్కొక్క పేరు నిచ్చాడు. ఈ పద్ధతిలో అనేక జన్యరాగాలు లెక్కలేనన్ని వచ్చాయి.

జర్‌

అవన్నీ నేడు సంగీత కార్యాల్లో ఉన్నాయి. చాలా త్యాగరాజ కృతులు ఈ మేళ రాగాల్లోనే ఉన్నాయి. కాని ముత్తు స్వామీ దీక్షితార మాత్రమే ఈ 72 మేళ కర్తల రాగాల్లో కృతులు రచించటం జరిగింది.

తంజావూరు 'లావణి' వెంకట్రావుగారు ప్రప్రధమంగా ఈ 72 మేళకర్తల రాగాలలోను “రాగమాలిక” పేర కృతులు రచించారు. ఈ రాగమాలిక ఛత్రపతి శివాజీ అల్లుడైన, తంజావూరు పాలకుడు సఖారామ్‌ సాహెబ్‌ను ప్రశంసిస్తూ వ్రాయబడింది మరాఠీలో. దీనినే “భట్టార మేళ రాగమాలిక” అని గూడా అంటారు. మానాంబు చావడి వేంకట సుబ్బయ్యగారి శిష్యుడు వెంకట్రావుగారు (సుసర్లవారికి కూడా గురువు వేంకట సుబ్బయ్య గారే? మహానైద్యనాధ అయ్యర్‌గారు కూడా వేంకట సుబ్బయ్యగారి వద్దనే విద్యను అభ్యసించారు. వెంకటరావుగారికి మంచి స్నేహితుడు అయ్యర్‌గారు. వేంకటరావుగారు భట్టార మేళ రాగమాలికి వైద్యనాధ అయ్యర్‌గారికి స్ఫూర్తిని కలుగజేసి ఆయన చేత తిరువైయారులో కొలువున్న 'ప్రణతార్ధివార స్వామిపై ఒక (ప్రశంసా కీర్తనలు వ్రాయించింది. ఈ రాగమాలిక సంస్కృతంలో ఉంది. ఆ తర్వాత కోటీశ్వర అయ్యర్‌ (1870-1938) మేళ రాగాలలో కృతులు రచించారు. తమిళంలో ఈ 72 కృతులు “కండ గానముదం” పేరున వ్యవహరింపబడుతున్నాయి. ఆ తర్వాత బాలమురళీ కృష్ణగారే 72 మేళ రాగాలలోను కృతులు సమకూర్చిన వాగ్గేయకారులు. వీటిలో 18 కృతులు తెలుగులోను, మిగిలినవన్నీ సంస్కృతంలోను ఉన్నాయి. రాగ స్వరూపాన్ని ప్రదర్శిస్తూ అత్యున్నత స్థాయి సంగీత ప్రమాణాలు గలిగిన కీర్తనలివన్నీ చాలా కృతులలో సంబంధిత రాగాల పేర్లు కూడా చెప్పబడ్డాయి. సాహిత్యసౌందర్యాలైన యమకాలు, అనుప్రాసలు తక్కువగా ఏమిలేవు. ఉదావారణకు 19వ మేళరాగం రుంకార ధ్వనిలో “రుషకేతనిలో “ర్సు' అనే అక్షరం ప్రతి పాదం మొదట ఉన్నది. స్వరాక్షరాలను చాలా వాటిలో అనుబంధించారు కొన్నిచోట్ల చిత్త స్వరాలు కూడా అనుబంధించటం జరిగింది.

బాలమురళిగారి కృతులు బాగా సాధన, అధ్యయనం చేస్తే సంగీతంలో మంచి విజ్ఞానం లోతుగా అలవడినల్లేనని విద్వాంసులు అభిప్రాయపడ్డారు. జనక రాగాల విస్తరణ, స్వరప్రస్తారం బాగా అలవడుతుంది. మేళ రాగ కృతులను గురించి

తం

బాలమురళిగారు మాట్లాడుతూ “చారుకేశి రాగాన్ని తీసుకోండి. ఉదాహరణకు. కనిష్ట స్థాయిలో (10461644 0౧౦6) శంకరా భరణం. ఆరోహణ స్థాయిలో (౮౧౧౭౧౫౭౪ 0౧౦6) తోడి స్వరాలు ఉంటాయి. కాని అవి అట్లాగేపాడితే “చారుకేశి అవ్వదు. వివిధ రకాల గమక ప్రయోగంలో అంటే రెండు రాగాలు ఒకటే రిషభం, గాంధారంలతో రాగస్వరూపం కనపడుతుంది. ఎన్నీ చర్చలు దీనిమోద జరుగుతున్నా (ప్రత్యేక కృషి ఏమా జరగలేదు. అందువల్లే రాగాల స్వరూపణను విశదంగా తేటతెల్లపరచాలనుకున్నారు మురళిగారు. ఒక కృతిలోనే రాగస్వరూపాన్ని చెప్పాలి. కృతిలేకుండా రాగాన్ని చెబితే అది పుస్తకాలలో పేరుతో ఉంటుంది. అందుకే 72 మేళకర్తరాగాలు, ఇంకా కొన్ని జన్యరాగకృతులు రచించినట్లు బాలమురళిగారు చెప్పారు.

బాల మురళిగారు మేళ రాగ కృతులను గురించిన సమాచారం బేతపూడి శరభయ్యగారి ద్వారా గురువుగారైన పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి చెవులకు తాకింది. అసలు మొట్టమొదట బాలమురళీగారు కచేరీ చేసినపుడు బంగారు రంగు వస్త్రాన్ని బవమూకరించింది శరభయ్యగారే. మురళిగారి కచేరీకి శరభయ్యగారు వినడానికి వెళ్ళారంటే ఏదో ఒక బహుమతిని మురళిగారికి ప్రోత్సాహకంగా ఇచ్చేవారు. ఈ 72 మేళరాగాల కృతులను గురించి తెలుసుకొని మహదానందపడి స్వచ్చందంగా పుస్తకరూపాన్ని తేవటానికి శరభయ్య గారు నడుంకట్టారు. దుర్గాపురంలో జరుగబోయే సంగీత కార్యక్రమంలో ఒకటి, రెండు కృతులు మేళ కర్త రాగాలలో (వ్రాసినవి పాడమన్నారు శరభయ్య మురళిగారిని. సంగీత ప్రియుల ఆనందానికి అవధుల్లేవు. దక్షిణామూర్తి శాస్రిగారి గౌరవార్ధం బాలమురళిగారు కీరవాణి రాగంలో “శ్రీ దక్షిణామూర్తి” అనే స్వీయకృతిని పాడారు బహురమ్యంగా. ఆ తర్వాత నాగనందినిలో “దాక్షాయణి అనే కృతిని గానం చేశారు.

గతరాత్రి కచేరీ జరిగిన తర్వాత మురళిగారు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు (దుర్గాపురం

విజయవాడ) సుబ్బమ్మగారు వచ్చి “ఒక అరగంట నుంచి నిన్ను చూడటానికి వచ్చి అయ్యప్ప శాస్త్రిగారు కూర్చున్నారు. లే! లే! అని మురళిని నిద్రలేపింది. మురళి నిద్రలేచి వసారాలోకి వచ్చారు. అప్పటికి పట్టాభిరామయ్య గారు శాస్తిగారితో

ట్శేగ

మాట్లాడుతున్నారు. పట్టాభిరామయ్య గారు మురళిని తొందరగా స్నానంచేసి, శాస్రిగారితో వెళ్ళమని చెప్పారు. దశరధుని ఆజ్ఞమాద విశ్వామిత్రుని అనుసరించిన రామునిలాగా మురళి శాస్రిగారితో వెళ్ళారు.

భమిడిపాటి అయ్యప్పశాస్తిగారు సంస్కృతాం(్రభాషలలో దిగ్దంతుడైన పండితుడు. ఆయన దుర్గాదేవి ఉపాసకుడు. శరభయ్యగారికి ఆప్తమిత్రుడు. శాప్రిగారు ఇంట్లోకి ప్రవేశించి తన పూజా మందిరంలోకి బాలమురళీకృష్ణగారిని తీసుకువెళ్ళారు. అప్పుడాయన మురళిలో "నేను నిన్నిక్కడికెందుకు తెచ్చానో తేలిస్తే ఆశ్చర్యపోతావు. నిన్న నీవు పొడిన నీ స్వీయ కృతులను విన్నాను. అవి చాలా మధురంగా ఉన్నాయి. సాహిత్యంలో కూడా ఒక చిన్న తప్పుకూడా లేదు. మాకందరికీ ఆశ్చర్యంగా ఉంది సంస్కృతంలో ఎలా రచించావోనని నీకాప్రావీణ్యం ఎట్లా వచ్చిందని శాస్త్రిగారు మురళిని అడిగారు.

“నాకేమి ప్రావీణ్యం లేదు. లక్షణ గగ్రంధాలేమి చదవలేదు”. అని మురళి సమాధాన మిచ్చారు. నీకృతులు పరిశీలిస్తే నీ రచనలోని పదాలు చూస్తుంటే నమ్మశక్యం కావటం లేదు. ఏదేమైనా సాహిత్యం లక్షణం నీకు చెప్పమని ఆ దుర్గాదేవి నన్ను ఆదేశించింది. ఇకనుంచి భావిలో సాహిత్య లక్షణాలను గూర్చి ఎవరూ నీ విజ్ఞానాన్ని ప్రశ్నించకుండా ఉండేట్లుగా చేస్తాను. ఇవ్వాల్టి నుండి నేనే నీకు గురువును. అంటూ వెంటనే శిష్యుడు బాలమురళికి వెంటనే ఒకపాఠం బోధించారు. కృతులు రచించటంలో అయ్యప్పశాస్త్రిగారి బోధన మురళిగారికి చాలా బాగా తోద్చడింది. మంచి ప్రావీణ్యం వచ్చింది. జనక రాగకృతి మంజరి అముఖంలో బాల మురళిగారు. “శతావధాని భాండగర్భ కవిసమ్రాట్‌ శ్రీ భమిడిపాటి అయ్యప్ప శాస్త్రిగారికి అంటే ఆత్మీయతతో ఎవరైతే నాకు పద్యఛందస్సును, తెలుగు సాహిత్యాన్ని నేర్పారో వారికి నా కృతజ్ఞతాఖివందనములు” అని అభినందనలు తెలిపారు.

అయ్యప్ప శాస్త్రిగారి వద్ద శిక్షణ పొందిన తర్వాత బాలమురళిగారు పద్యాలు వ్రాయటం ప్రారంభించారు. అందరూ మెచ్చే మచ్చుతునకలు కొన్ని క్రింద చూపుతున్నాను.

దశావతారాల మిద

శ్రీవాసుండగు దేవదేవుని సదా చింతించు ప్రహ్లాదునిన్‌ ఉరి

దేవరమైన హిరణ్య కశిపుడిలన్‌ ద్వేషిన్‌ బంధింపగ. “శ్రీవాస ననుగావ” మంచు గొలువన్‌ శ్రీ నరసింహుడవై నీవా రాక్షకునినన్‌ వధించి సుతునిన్‌ గావంగ లేదా ప్రభూ! “మనసు చెప్పినమాట” అనే గుచ్చంలో నుంచి హరికధకులు ముసునూరి సూర్య నారాయణ భాగవతార్‌గారు పరమపదించినప్పుడు చెప్పిన పద్యం. శ్రీమంతంబగు తంజపురి రీ మండలమది కావేరీ తీరమునన్‌ కోమల సస్య సమృద్ధిన భోమండల మధ్య సూర్యువోలెన్‌ వరలున్‌ శ్రీరామ నామైక చింతనాసక్తుండు త్యాగరాజు ద్వితీయాత్మజుండు పిన్నవయసునందే వేదాంత సారంబు పరమార్ధచింతయున్‌ బారన్‌ దెలిసె ఈ పద్యగుచ్చం వ్రాయటం పూర్తికాలేదు. సంస్కృతమైనా, ఆంధ్రమైనా, ఆంగ్లమైనా తమిళమైనా, పాడటమైనా, వాయిద్యములను వాయించటమైనా కృతులకల్పనలైనా, సంగీతమైనా - దేనిలోనైనా ఆయన పాండిత్యగరిమ ప్రస్ఫుటంగా కన్పిస్తుంది. ఇవన్నీ గురువుల వద్ద నేర్చుకున్నంత మాత్రాన అబ్బవు. ఈ రకమైన మేధో సంపత్తి భగవంతుడిచ్చిన అద్భృష్టమేగాని మరొకటి గాదు. ది. 27.9. 1952న బాలమురళిగారు రచించిన 72 మేళకర్తల రాగాలు తెలుగులో ఉన్న పుస్తకం “జనకరాగకృతి మంజరి” ఆవిష్కరింపబడింది. దీని ఆవిష్కరణ మహోత్సవం విజయవాడ దుర్గాపురం దేవస్థానంలో జరిగింది. 72 మేళకర్తల రాగాలను 1948 ముందే బాలమురళి (వ్రాసేశారు. కాని ఆ తర్వాత ముద్రణకు నాలుగేళ్ళ వ్యవధి పట్టింది. ఆ మహోత్సవానికి కవిసమ్రాట్‌ విశ్వనాధ కర్రి

సత్యనారాయణగారు అధ్యక్షత టీహించారు. “అవధాన శిరోమణి” కాశీ కృష్ణాచార్యులు జనక రాగకృతి మంజరి పీఠికలో బాలమురళిగారి స్వరకల్పనల గురించి వ్రాశారు. దానిలో కొంత

“చిరంజీవి బాలమురళీకృష్ణ సంగీత ప్రపంచానికి ఎనలేని సేవచేశాడు. ... ఈ కృతులన్నీ సరిగ్గా త్యాగరాజ కృతుల పద్ధతిలోనే కల్పన చెయ్యబడినట్లు పరికిస్తే తేటతెల్ల మౌతుంది. సంస్కృతాన్ని పలకటం చాలా కష్టం అని తప్పుత్రోవలో ఆలోచించి, సంస్కృతాన్ని మరచిపోదాం అనుకున్న ప్రజలకు బాలమురళిగారు బహుసులభమైన సంస్కృతంలో అందరికీ అర్ధమయ్యేటట్లు కృతులను రచించారు. అ బృందావనంలోని బాలమురళీ కృష్ణుడే ఈ బాల మురళీకృష్ణకు సమర్థతను ప్రసాదించినట్లుంది. శ్రీ త్యాగరాజుగారి అంశ బాల మురళీకృష్ణలో ఉందని గాఢంగా నమ్ముతున్నాను.

పింగళి లక్ష్మీకాంత కవిగారు ఒక జాబులో ఆయన (్రశంసను పంపారు. సంగీతాన్ని పాడినట్లుగా కృతిరచన చేసే నైపుణ్యం కూడా బాల మురళీకృష్ణగారు సంతరించుకున్నారు ఈ జన్మలోనే. దుర్గాపురంలో వేంచేసి ఉన్న “కనకదుర్గాదేవి దేవతకు “జనకరాగకృత మంజరి”ని ఆయన అంకితం చేశారు. సంగీత జగత్తుకు బంగారు ఖజానా ఈ పుస్తకం. ఇంతవరకు బాలమురళిగారు రచించిన పుస్తకంలా ఆం(ధ్రవ్రదేశ్‌లోని ఏ సంగీత కళాకారుడూ వ్రాయటానికి పూనుకోలేదు. ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు అందుకే ఆయనను గౌరవించటానికి తీర్మానించుకుంది. 1952 ఫిబ్రవరిలో అప్పటికి పుస్తకం పూర్తిగా ముద్రణ జరగకపోయినా ఒక ఉత్సవాన్ని వైభవంగా జరిపి “గీతకళాభారతి” అనే బిరుదునిచ్చి సత్కరించారు. అంతకు ముందు ఈ సంస్థే “గాన సుధాకర” బిరుదునిచ్చి గౌరవించిన సంగతి మాకు విదితమే. “కవి కధారత్న' బిరుదాంకితులు పెద్దింటి సూర్యనారాయణ భాగవతార్‌గారు బాలమురళి గారిని ప్రస్తుతించి “సహజ వాగ్గేయకార రత్నం” అనే బిరుదునిచ్చి ఆయనను గౌరవించారు.

ఈ 72 మేళకర్తల రాగాలే గాక ఇంకాకొన్ని వందల కృతులను బాలమురళి వ్రాశారు. వీటిని గూర్చి కొంత వివరణ ముందు ముందు అధ్యాయాల్లో వ్రాయటం జరిగింది. వేచి చూడండి.

లంంంల్యూ భాంాలజు స్యా

ఈ త సా బాల మురళీకృష్ణకు 18 ఏళ్ళు వచ్చాయి. ఇప్పటికే ఆలస్యమయింది. ఇక ఉపనయనం చేయమని సుబ్బమ్మగారు పట్టాభఖిరామయ్యగారిని అడిగింది. ఆయనకు తన ఎనిమిదవ ఏటనే ఉపనయనం జరిగింది. ఇంకా బాలమురళీ ఉపనయనం చేయటం వాయిదా వెయ్యకూడదని అది మంచిదికూడా కాదని ఆయన కూడా అనుకున్నారు. పారుపల్లి, శరభయ్యలను సంప్రదించి 14.2. 1944న బాలమురళికి ఉపనయనం చెయ్యాలని నిశ్చయించుకున్నారు. అసలు ఉపనయన మహోత్సవం ఒక్కరోజే అయినా 18వ తారీఖు వరకూ ఉత్సవాన్ని జరిపారు. ఆంధ్రప్రభ

దినపత్రికలో ఈ మహోత్సవం గురించి శీర్చిక వ్రాశారు. ఫిబ్రవరి 14 నుండి 18 వరకు గానసుధాకర ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసుడు మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ ఉపనయవం విజయవాడ సత్యనారాయణపురంలో ఒక పెద్ద మహోత్పవంలా జరిగింది. ఫిబ్రవరి 14న సాయంత్రం 5.30 గంటలకు నాగస్వర కోవిదులు దాలిపర్తి పిచ్చిహరి సోదరులు నాగస్వర కచేరీని చేశారు. ఆ తరువాత ఉదయం గాయక రత్నం ముసునూరి సూర్యనారాయణ భాగవతారు “కృష్ణుడు - పాండవవరాయబారి' అనే అంశంమిద హరికథా కాలక్షేపం చేశారు. అదే రోజు సాయంత్రం 'గాయక సార్వభౌమ పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు సంగీత కచేరి చేశారు. 16వ తారీఖున వంకదారు వెంకట సుబ్బయ్యగుప్త సంగీత కచేరీ చేశారు. ఆ తరువాత ఉదయం కంభంపాటి అక్కాజీరావుగారు వీణకచేరీని చేశారు. ఆ తర్వాత గాయక రత్నం చిలకలపూడి వెంకటేశ్వర శర్మ సాయంత్రం

సంగీతకచేరీ చేశారు. అదేరోజు రాత్రి 9.30 గం.లకు 'హరికధా రత్న పెద్దింటి సూర్యనారాయణ భాగవతారు హరికథా కాలక్షేసం చేశారు. వీరంతా ఆనాటి విందులో పాల్గొన్నారు. ప్రతివారూ బాలమురళిని ఆశీర్వదించారు.

బ్రహ్మచర్యాశమంలోకి అడుగిడాడు బాలమురళీకృష్ణ. ఉపనయనం జరిగిన నెల్లాళ్ళ తర్వాత కూడా ఆ మహోత్సవచ్చాయలు ఇంకా ఆయన ఇంట్లో కనబడుతూనే ఉన్నాయి. ఈ పరిస్థితికి పట్టాఖిరామయ్యగారి ప్రతిష్ట బాగా పెరిగినట్లనిపించింది. చుట్టాలు బాగానే తిష్టవేశారు ఆయన ఇంట్లో ఉపనయనం అయిపోయినా. పట్టాభిరామయ్యగారు మాత్రం బంధువులను చూసి బాగా సంతోషించారు. కొంతమంది చుట్టాలు అసూయపడ్డారు. కొంతమంది అక్కదే ఉండటం హక్కుగా భావించి బ్రహ్మాండమైన ఆతిధ్యాన్ని పొందారు. ఆయన డశ్రేయోభిలాషుల్లో ఒకరు ఒక సంఘటనను ఈవిధంగా వెలికిదీశారు.

పట్టాభిరామయ్యా! ఉపనయనం అయ్యింది. నిశ్శబ్దంగా కూర్చొని ప్రయోజనం ఏముంది? నాకు తెలుసు ఖచ్చితంగా. మా అమ్మాయితో మి అబ్బాయి పాణిగ్రహణానికి తప్పకుండా అంగీకరిస్తావని అని అన్నాడాయన. అనేక రకాలుగా ఆ తర్వాత చాలామంది ఈ విషయాన్ని కదిపిచూశారు. ఒక బంధువు నేను బాగా మంచి కట్నం ఇస్తాను. అంతేగాక మంచి బహుమతులు గూడా ఇస్తాను. తొందరేం లేదు. నీవు మురళికి ఎప్పుడు పెళ్ళి చేద్దామనుకుంటే అప్పుడే మా అమ్మాయి విషయం మాత్రం మరువద్దు. తాను సంగీత విద్య నేర్చుకొనటానికి ఒకచోట నుంచి మరొక చోటికి వెళ్ళినపుడు దూషించిన బంధువులే ఇప్పటి స్థితిని చూచి పట్టాఖిరామయ్యగారితో వియ్యం పొందటానికి సిద్ధమయ్యారు. ఒకప్పుడు సంగీతమంటేనే చెవులు మూసుకున్నవారు ఇప్పుడు ఒక సంగీత విద్వాంసుడైన మురళిని అల్లుడ్ని చేసుకోవాలనుకుంటున్నారు. ఈ విషయాలన్నీ మెయిన్‌ హాలులో జరుగుతున్నాయి. వంటశాలలో ఉన్న సుబ్బమ్మగారిని కూడా వారు విడిచిపెట్టలేదు.

బాలమురళికృష్ణగారితో అన్నపూర్ణగారి వివాహం 14.8. 1948న ఆదివారం నాడు జరిగింది అత్యంత వైభవంగా. ఆ వివాహము మహోత్సవంలో వేదమంత్రాలకు పర్యవేక్షణ కాశీ కృష్ణాచార్యులు చెయ్యగా, సంగీత కార్యక్రమాలను పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు చూశారు.

క్రొత్త మ్యూజిక్‌ సూపర్‌వైజరు బాలమురళీకృష్ణగారు వచ్చిన తర్వాత అకాశవాణి విజయవాడ నుండి ప్రసారితమయ్యే సంగీత కార్యక్రమాల న్ధాయి 'పెరిగింది.. కొద్దికాలం గడచిన తర్వాత డాక్టర్‌ రావుగారు లలిత సంగీత విభాగాన్ని కూడా విజయవాడ ఆకాశవాణిలో ప్రారంభించటానికి ఢిల్లీ వ్రాశారు. పై అధికారుల వద్ద నుండి అంగీకారం వచ్చిన తర్వాత బాలమురళిగారిని “మ్యూజిక్‌ ప్రొడ్యూసర్‌గా నియమించటం జరిగింది. ఆధ్యాత్మిక సంగిత విభాగం అదనంగా ఆయనకే అప్పగించారు. నెల జీతం కూడా రు. 450/-లకు పెంచబడింది. ఆ తర్వాత మిగతా ఆకాశవాణి కేంద్రాల్లో కూడా ఇదే స్థాయి ఉద్యోగాలు కల్పింపబడ్డాయి.

ఆకాశవాణిలో ప్రప్రథమంగా క్రొత్తగా 'భక్తిరంజని' కార్యక్రమాన్ని బాలమురళిగారు ప్రవేశపెట్టారు. ఇది స్వచ్చంగా ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమం. ఆధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలు, సదాశివ బ్రహ్మేంద్ర కీర్తనలు, జయదేవుని అష్టపదులు, నారాయణ తీర్ధ తరంగాలు, భద్రాచల రామదాసుగారి కీర్తనలు, తూము నరసింహదాసు, అన్నమాచార్య కీర్తనలు, ఇంకా ఇతరులు రచించిన క్రీరనలకు మంచి ప్రాధాన్యతనిచ్చి కార్యక్రమాల స్టాయిని పెంచి శభాష్‌ అనిపించుకున్నారు బాలమురళి. ఈ క్షీర్తనలన్నిటికి బాలమురళిగారి స్వరకల్పనే. విజయవాడ ఆకాశవాణి కార్యక్రమాల కిరీటంలో 'భక్తిరంజని" కలికితురాయిగా భాసించింది. నేటికీ ఈ భక్తిరంజని కార్యక్రమం ప్రతి ఉదయం వేలాదిమంది శ్రోతలను బ్రహ్మానందంలో ముంచెత్తి రంజింపచేస్తోంది అని అంటే అతిశయోక్తి కానేరదు. అంతేగాదు వివిధ రాష్ర్రాలలోని ప్రజలను కూడా ఆ తర్వాత ఇదే విధాన కార్యక్రమాలను మిగతా ఆకాశవాణి కేంద్రాలు అనుసరించాయి.

మురళిగారి కంరంలో మృదుత్వం, ధార, వేగం, ధ్వని అన్నీ ఆయన కంరంలో బ్రహ్మాండంగా సంతరించు కున్నాయి ఆ భగవంతుని దయవల్ల. దాక్టర్‌ వీరభద్రరావు, సుబ్బమ్మగార్ల ఉవాచ ప్రకారం బాలమురళిగారికి ఎన్నో సంగీత కచేరీలకు ఆహ్వానాలు ప్రారంభమయ్యాయి. 1956లో బాలమురళిగారికి మద్రాసు ఆకాశవాణికి బదిలీ అయ్యింది. తను చిన్న బాలుడుగా ఉన్నప్పుడు ఆ కేంద్రం నుంచే ఆయన కార్యక్రమాలు (ప్రసారితమయ్యాయి. ఆయన మద్రాసులో ఉన్నంతకాలంలో చాలామంది రసికులు, ధనవంతులు ఆయనకు స్నేహితులయ్యారు. రెండు

సంవత్సరాల తర్వాత మరలా మద్రాసు నుండి హైదరాబాదుకు బదిలీ అయ్యింది. గవర్నమెంట్‌ ఉద్యోగంతో ఇదే బాధ అని బాధ అని బాలమురళిగారు వాపోయేవారు. అక్కడ ఒక సంవత్సరం పని చేయక ముందే మరలా విజయవాడ ఆకాశవాణికి బదిలీ అయ్యింది. హైదరాబాద్‌లో ఒక నివాస గృహం కోసం చూస్తుంటే అది కుదరక ముందే విజయవాడ బదిలీ అయ్యింది. ఈ బదిలీలు ఆయన సంసారాన్ని ఆయన జీవితాన్ని కూడా బాగా కుదిపివేశాయి. చాలా సంగీత కచేరీలు ఈ గవర్నమెంట్‌ ఉద్యోగంవల్ల, బదిలీల వల్ల చేజార్చుకోవలసి వచ్చింది.

ఆకాశవాణిలో చేరటంవల్ల నెలవారీ జీతం క్రమం తప్పకుండా వచ్చేది. అంతేగాక ఆయన రూపకల్పనజేసి ప్రారంభించిన 'భక్తిరంజని' కార్యక్రమానికి ఎనలేని ఖ్యాతి వచ్చింది. 1953లో భారత రాష్ట్రపతి బాబూ రాజేంద్రప్రసాద్‌ బాలమురళిగారిని బంగారు పతకంతో గౌరవించి సత్కరించారు. అప్పటికి ఆయన వయస్సు పట్టుమని ఇరవది సంవత్సరాలు, అంత పిన్న వయస్సులో ఇటువంటి మహత్తర, బృహత్తర గౌరవాన్ని పొందిన కళాకారుడు బాలమురళీకృష్ణ గారేనేమో! అంతేగాక ఆంధ్రరాష్ట్రం నుండి రాష్ట్రపతి బంగారు పతాకాన్ని పొందిన ప్రప్రధమ గాత్ర సంగీత విద్వాంసుడు బాలమురళీకృష్ణగారే!

రాష్ట్రవతి బంగారు వతాకాన్ని పొంది జాతీయ గౌరవాన్ని పొందిన బాలమురళిగారు విజయవాడ వచ్చిన తర్వాత బేతపూడి వీరశరభయ్యగారు విజయవాడ రైల్వే ఫ్లాట్‌ఫారమ్‌ మాదే ఆయనను వంద గంపల పూలతో ముంచెత్తారు. అందుకే మురళిగారు తరచుగా “శరభయ్యగారి బెదార్యం, (ప్రేమ, ఆత్మీయత, ప్రోత్సాహం ఈ జన్మకు మరువలేనివి” అని అంటుంటారు. అప్పట్లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి దామోదరం సంజీవయ్యగారు ఆయన సూచన మేరకు విజయవాడలో ఒక సంగీత కళాశాల ప్రభుత్వం తరపున స్టాపించటం జరిగింది. ఆ కళాశాల వీన్సిపాల్‌ పదవికి సరైన సంగీత విద్వాంసుని ఎంపిక చేయటానికి ఒక నిర్వాహకవర్గం ఏర్పడింది. ఆ నిర్వాహకవర్గం లోతుగా కూలంకషంగా చర్చించి చాలా సంగీతవాయిద్యాలను బాగా వాయించగల, చాలినంత సంగీత పరిజ్ఞాన పండితుడైన ప్రఖ్యాతిగన్న బాలమురళీకృష్ణను ఎంపికచేశారు. అంతేగాక ఆయనకున్న పరిపాలనానుభవం, బోధనా పటిమను గూడా వారు దృష్టిలో ఉంచుకునే

బాలమురళిగారిని ఎంపిక చేశారు. ఆకాశవాణికి ఆయన అందించిన బహుముఖ సేవలను కూడా పరిగణనలోనికి తీసుకున్నారు. బాలమురళిగారికి బాగా దగ్గరివారే కొందరు. “కనీసం ఆరవతరగతినైనా చదవలేదు. సంగీత కళాశాల ప్రిన్సిపాలు పదవికి కావలసిన ప్రాధమిక అర్హత, యోగ్యతలు కూడా ఆయనకు లేవు” అని బాలమురళిగారికి ఆ పదవి దక్కకుండా చేయాలని కొందరు ఆకాశరామన్న ఉత్తరాలను ప్రభుత్వానికి రాశారు. కాని వీటినేమి పరిగణించక, (ప్రభుత్వం బాలమురలళిగారికి అంగీకారాన్ని తెలుపమని, ఆ సంగీత కళాశాలకు ఒక పేరుగూడా సూచించండని అర్ధించింది. అప్పటికే ఆకాశవాణిలో కొన్ని కష్టాల నెదుర్క్ముంటున్న బాలమురళి ఈ క్రొత్త ఉద్యోగంలో చేరటం సరైనదిగా భావించి ప్రిన్సిపాల్‌ పదవికి ఒప్పుకున్నారు. ఆవిధంగా లాభదాయకమైన కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాన్ని త్యజించారు బాలమురళి, తన గురువుగారైన పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారి పేరును ఆ కళాశాలకు పెట్టవలసినదిగా సూచించారు. ప్రభుత్వంలోని పై అధికారులను కొంతమందిని కలిసి తన సూచన ప్రకారం తన గురువు గారి పేరును కళాశాలకు పెట్టవలసిందిగా సలహానిచ్చారు. విద్యాశాఖవారు ఆయనకిలా వ్రాశారు. ప్రస్తుతం “గవర్నమెంట్‌ కాలేజి ఆఫ్‌ మ్యూజిక్‌ అండ్‌ డాన్స్‌” పేరిట కాలేజి పనిచేస్తుంటుంది. ఆ తర్వాత మా సూచనను అంగీకరిస్తాం అన్నట్లుగా చెప్పారు. కళాశాల ప్రారంభమయ్యింది. ఆకాశవాణి ఉద్యోగానికి రాజీనామా ఇచ్చి 1960 ఏప్రిల్‌ 1వ తేదీన గవర్నమెంట్‌ సంగీత నృత్య కళాశాల ప్రిన్సిపాలు పదవిని చేపట్టారు. ఈ ప్రిన్సిపాలు పదవి ప్రతిషాకరమైన గెజిటెడ్‌ ఆఫీసరు పదవి తన సారధ్యంలో మంచి సంగీత శిక్షణనిచ్చి మంచి విద్వాంసులను తయారు చెయ్యటానికి అవకాశం వచ్చింది. ఇదే ఆయన ఆకాంక్ష లేకపోతే ఆకాశవాణి ఉద్యోగం కన్నా తక్కువ జీతం ఇచ్చే కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగం వదలుకొని దీనిలో చేరటమెందుకు? తనకు సహాయ సహకారాలు అందించగలిగే ఉవన్యాసకులను బాలమురళిగారు తన లక్ష్య సాధనకు పనికి వచ్చేవారిని అపాయింట్‌ చేసుకున్నారు. మంచి వాతావరణాన్ని కళాశాలకు కల్చించారు. వివిధ రకాలైన సంగీత పరికరాలను రు, 25/- వేల ఖరీదుగలవి కొన్నారు. ఐదు సంవత్సరాల పగలు, రాత్రి కోర్సులను ప్రారంభించారు. కళాశాల అభివృద్దికి అహరహం కృషి చేశారు మురళి. కాని దురదృష్టవశాత్తు ఆయన ఆశలు ర్‌5్‌

అడియాసలవ్వటం ప్రారంభించాయి. బాలమురళిగారి అభివృద్ధి ప్రక్రియలను గౌరవించాల్సిన ప్రభుత్వం ప్రోత్సాహకంగా లేక వక్రమార్గంలో నడవటం (ప్రారంభించింది. బోధనా నిబ్బంది నియామకాల్లో అంతరాయాలు ప్రారంభమయ్యాయి. విజ్ఞాన, వైద్య శాస్త్ర కోర్సులకువలె డి'గ్రీ ఉన్నవారే బోధనకు అర్హులనే రూలును ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టింది. ఈ విషయాన్ని ఖండిస్తూ బాలమురళిగారు ఉత్తరాలు పైకి వ్రాశారు. “మిగతా శాస్తాలవలె సంగీతం కాదని పట్టభద్రులు కాకపోయినా పరిణితి, అనుభవంగల విద్వాంసులే ఈ సంగీత విద్యను బోధించగలరని, వారే సరైన అర్హులని మురళి ససాకల్యంగా వివరించారు. అన్ని స్థాయిలలో సంస్కరణలు రావటం, తేవటం ముదావహమే. కాని కొన్ని నిర్దిష్ట ప్రదేశాలలో అందునా సంగీత కళాశాలలో కొన్ని విషయాలు పరిధిని దాటి అంగీకరించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. ఏ సంస్థ అయినా మంచి సంగీత విద్వాంసులను తయారు చెయ్యాలంటే, ఏ మార్పు వచ్చినా విద్యా జీవితానికి, కళాశాల గమనానికి అంతరాయాలు రాకూడదు.” అని బాలమురళీకృష్ణగారు పై అధికారులకు చెప్పారు. కాని ఆయన చెప్పినవన్నీ బధిరుల వద్ద శంఖారావాలే అయ్యాయి. కళాశాలలో గొడవలు (ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ విషయాలతో ఆయనకు బాగా కోపం కూడా వచ్చింది.

మురళిగారు ది. 80.1. 1968న తన రాజీనామా లేఖను పై అధికారులకు పంపి మరుసటి రోజు నుండి పదవి నుంచి తప్పుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నారు.

ఆ మరుసటి రోజునే ఉద్యోగ బాధ్యతలను ఇతరులకు బాలమురళీకృష్ణ అప్పచెప్పటం ప్రారంభించారు. ఆ సమయంలో బాలమురళిగారి పేర ఒక టెలిగ్రాం వచ్చిందని ప్యూన్‌ తెచ్చి ఉచ్చాడు. దానిని తెరచి బాలమురళీకృష్ణగారు చదివి ఆనంద బాష్టాలు విడిచారు. అదేమిటంటే

మద్రాసు ఆకాశవాణి కేంద్రంలో బొలమురళిగారిని మ్యూజిక్‌ ప్రొడ్యూసర్‌గా అపాయింట్‌ చేసినట్లు డాక్టర్‌ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారిచ్చిన తంతివార్త అది - దాక్టర్‌ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు సంగీతాన్ని గురించి బాగా పరిజ్ఞానం ఉన్నవ్యక్తి. ఆయన సంగీతాఖిమానే గాక బాల మురళీకృష్ణ అభిమాని కూడా. ఆయన ఆ కాలంలో కేంద్రీయ సమాచార ప్రచార శాఖామంత్రి కూడా. కొద్ది కాలం నుంచి

ఆంధ్ర ప్రభుత్వం బాలమురళిని ఎట్లా వేధించిందో ఆయనకు తెలుసు. బాల మురళిగారి స్వయం ప్రతిష్ట ఆత్మాఖిమానాలను గూర్చి కూడా రెడ్డిగారికి బాగా తెలుసు. కాని బాలమురళీగారి రాజీనామాను గూర్చి మాత్రం ఆయనకు తెలియదు. ఇటు మురళిగారి రాజీనామా, అటు రెడ్డిగారి తంతివార్త బాగా ఒకదాని తరువాత ఒకటి చోటుచేసుకోవటం, మురలళిగారికి చాలా ఆనందాన్నిచ్చింది. కళాశాల నుండి హాయిగా, స్థాయిగా బయటికి వచ్చేశారు మురళి. కళాశాల జీవితమంతా ఒక కలలా అన్పించింది మురళిగారికి. (ప్రముఖ తెలుగు చలనచిత్ర గాయకులు, సంగీత దర్శకులు అయిన ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావుగారి పేరు ఆ తర్వాత ఆ కళాశాలకు పెట్టారు.)

ఇక విజయవాడలో బాలమురళిగారు ఉండదల్పుకోలేదు. 1968 ఫిబ్రవరి 1న మద్రాసు ఆకాశవాణిలో మ్యూజిక్‌ ప్రొడ్యూసర్‌ పదవిలో చేరారు. మద్రాసుకు మురళిగారు వెళ్ళినపుడు అభిమానులు, స్నేహితులు (బ్రహ్మాండమైన స్వాగతాన్ని పలికారు. హితైషులు, (శ్రేయోభిలాషులు మురళిగారిని మద్రాసులోనే ఇక స్థిరనివాసమేర్చరచుకోండని కోరారు. కర్ణాటక సంగీత పీఠమైన మద్రాసులోనే ఉండి అదే భూమి పుత్రునిగా కొనసాగటానికి బాలమురళి నిశ్చయించుకున్నారు. ఒక పెద్దాయన ఈ ముఖ్యపట్టణం రాజులేకుండా ఉండగూడదని చమత్కరించారు గూడా. ఆ తర్వాత మూడునెలలకు ఆయన కుటుంబం మద్రాసు వచ్చింది. మైలపూర్‌లోని వెంకటాచల మొదలి వీధిలో ఒక ఇంటిని అద్దెకు తీసుకోవటం జరిగింది. ఆయన శిష్యులకు ఆయన అద్దె ఇంట్లో ఉండటం నచ్చక ఒక మంచి ఇంటిని కొందామని బాగా తిరిగారు. కనకశ్రీనగర్‌ కాలనీలో ఉన్న ఒక క్రొత్త బంగళాను కొన్నారు. ఆ ఇంటికి మురళిగారు 'మహతి' అని పేరుపెట్టి ది. 28.5.1964న గృహప్రవేశం చేశారు. విజయవాడ పట్టణానికి శాశ్వతంగా మురళిగారు వీడ్కోలుపలకడం పట్టాభిరామయ్య, సుబ్బమ్మగార్లకు నచ్చలేదు. కాని వారాయనను విజయవాడకు తిరిగి రావలసినదిగా కోరినా ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను వీడి మదరాసువాసిగా మారిపోయారు. మొదట్లో పట్టాభిరామయ్య గారు విజయవాడను వదిలి వెళ్ళటానికి ఇష్టంలేక కొంత బాధపడ్డారు. ఆ తర్వాత కుమారుని కుటుంబంతో కలిసిపోయారు. కాని సుబ్బమ్మగారు విజయవాడలో ఎవరుంటారు? ఎవరో ఒకరు ఉండద్దా?

మురళివాళ్ళు వాళ్ళ కిష్టమైన మద్రాసులో ఎక్కడో ఉండనివ్వండి. నేను మాత్రం రాను. ఇప్పటికీ విజయవాడలో నేను అడిగుపెట్టి 80 సంవత్సరాలయింది. నేనిక్కడే ఈ కృష్ణా నదీతీర ఒడ్డునే పిల్లవాడితో ఉంటాను అంది. సమయానికి మద్రాసు ఆకాశవాణిలో మ్యూజిక్‌ ప్రొడ్యూసర్‌ పోస్టు వచ్చినా అది పూలపొన్సుకాదు. కాని ఆయన తయారుచేసిన బృహత్తర సంగీత కార్యక్రమాలు ఆయనకు ఉపాధి సంతృప్తినిచ్చాయి. కాని చాలాసార్లు అధికారుల వత్తిళ్ళకు నొచ్చుకున్నారు కూడా. ఇతర (ప్రదేశాలకు వెళ్ళి సంగీత కచేరీలు చెయ్యటం అంత సులువైన పనేమికాదు. అల్లా వెళ్ళాలంటే ముందు లిఖిత పూర్వక అనుమతిని పై అధికారుల నుండి పొందాల్సివచ్చేది ఆయన. అంతేగాక ఒక్కోసారి నెలకు 20 రోజులు ధారగా కార్యక్రమాలుంటే కొంత జీతం కూడా నష్టపోవలసి వచ్చేది. కొంతమంది మిత్రులు సంగీత కచేరీలకు సముద్ర యానం చేసి విదేశాలకు రమ్మని ఆహ్వానించేవారు. ఎన్నో ఆఫీసు లాంచనాలయ్యిన తర్వాత కేంద్రీయ ఆకాశవాణి నుండి అడ్డంకుల్లేవని పత్రం వచ్చిన తర్వాత అతికష్టం మోద కచేరీలకు వెళ్ళటానికి అనుమతి లభించేది. ఆయనకు కార్యాలయపు వెట్టిచాకిరి బాగా పెరిగిపోయింది, తన ఉద్యోగానికి వూర్తి న్యాయం చేకూర్చలేకపోతున్నానా అనిపించేది బాలమురళిగారికి. ఆయన్ని మద్రాసు నుండి ఇంకో ప్రదేశానికి బదిలీ చేస్తే ఇంకా బాగా ఉద్యోగ విధులు నిర్వర్తిస్తారని హైదరాబాదుకు బదిలీచేశారు. ఆయన మద్రాసులో కుటుంబంతో నేను స్థిరపడ్డాను. నన్నిక్షడనే కొనసాగనివ్వందని విజ్ఞాపన చేసుకున్నా పై అధికారులు పెడచెవిని పెట్టారు. అప్పుడేం చెయ్యాలా అని సందిగ్ధంలో పడ్డారు బాలమురళి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాలూనటానికి తనకి సుతరామూ ఇష్టంలేదు. ఏంచెయ్యాలని ఆలోచించి ఆఖరికి ఉద్యోగానికి రాజీనామా పత్రం సమర్పించటమే మంచిదనే నిర్ణయానికి వచ్చారు. 1964 సెప్టెంబరులో ఉద్యోగానికి రాజీనామా ఇచ్చారు. స్వేచ్భా విహంగమయ్యారు. రెండేళ్ళుగా బంధించబడిన తన రెక్కలకు దాస్య శృంఖలాలు వీడిపోయాయని భావించారు. అప్పుడు డాక్టర్‌ వీరభద్రరావు గారి మాటలు మురళిగారికి జ్ఞాపకమొచ్చాయి. ఇకనుంచి నేను ఎవ్వరికీ సమాధానం చెప్పక్కళ్లేదు ఒక్క భగవంతునికి తప్ప” అని అనుకొన్నారు బాలమురళి. దాక్టర్‌ రావుగారెంతటి మహామనిషి! అతని గానామృతం మొత్తం ప్రపంచానికి పంచటానికి ఇది సరైన తరుణం. బాలమురళిగారి హృదయాంతరాళాల్లో డాక్టర్‌ అయ్యగారి వీరభద్రరావుగారు, విమలానంద భారతీస్వాములవారు ఎప్పుడూ మెదులుతూ ఉండేవారు. 58

ఒక సంగీత కచేరీ నిమిత్తం బాలమురళి ఒకసారి ఢిల్లీ వెళ్ళారు. తిరుగుదారిలో విజయవాడ వద్ద దిగారు అనుకోకుండా మద్రాసు వరకు “టికెట్‌ ఉన్నాఏ ఆలోచనా కూడా చెయ్యకుండా తన యింట్లో చాలామంది జనం ఉండటం చూసి మురళి నిర్దాతపోయాడు. ఇంట్లోకి వెళ్ళిచూస్తే తల్లిగారు పరమపదించారు. పట్టాభి రామయ్యగారు కూడా అక్కడే ఉన్నారు. గత నాలుగు సంవత్సరాల నుండి సుబ్బమ్మ గారు ఇల్లు కదలటం లేదు. ఎంత డబ్బు ఖర్చయినా మంచి వైద్యం తల్లికి చేయించాలి మద్రాసుకు తీసుకువెళ్ళి అని తలపోశారు మురళి. కాని ఇరుగు పొరుగువారు ఆవిడ ప్రయాణించలేదని పరిస్థితిలోఉంది తీసుకువెళ్ళటం మంచిదికాదని సలహానిచ్చారు. అప్పటివరకు అపస్మారక స్థితిలో ఉన్న సుబ్బమ్మగారు కాస్త కళ్ళు తెరిచింది. బహుశ (్రేమపాత్రుడైన కొడుకు కంరంవిని అవిడ కళ్ళు తెరచి ఉండవచ్చు. కొన్ని నిమిషాలు మురళివంక చూసి నీళ్ళు కావాలన్నట్లు సైగచేసింది. బాలమురళి నీళ్ళు తెచ్చి గొంతులో పోశారు. తండ్రితోను, మిగతా అక్కడున్న వారితోను ఆమెను జాగ్రత్తగా చూసుకోండని చెప్పివెంటనే మద్రాసు వెళ్ళిపోయారు. తన భార్యా బిడ్డలను విజయవాడ తీసుకురావడానికి, కాని ఇంట్లోకి అడుగుపెట్టాడో లేదో సుబ్బమ్మగారు దైవైక్యం చెందినట్లు టెలిగ్రాం వచ్చింది. అతని శోకం వర్ణింపలేనిది. బాలమురళి తన తల్లిగారి మొహాన్ని చూడలేదు. తనకు తెలిసిన ఒకే ఒక తల్లి సుబ్బమ్మగారు. ఆమెకు బాలమురళిగారిపై ఉన్న అనురాగమే ఆయనను విజయవాడ వద్ద రైలు దిగేట్టు చేసిందని బాలమురళి అంతరాత్మ చెప్పినట్లుగా భావించారు. మురళి శోకంతో శూన్యమంతా నిండిపోయింది. పట్టాఖిరామయ్యగారు చాలా గంటలు దిగాలుపడే ఉన్నారు. తనకు, తన కుమారునికి నీడ నిచ్చిన మవో వటవృక్షం ఒక్కసారిగా కూలిపోయింది. సుబ్బమ్మగారి ఇష్టప్రకారం ఆమె ఉత్తర క్రియలను కృష్ణా నదీ ఒడ్డున నిర్వహించారు. తనకున్న ఒకే ఒక్క విజయవాడ బంధువు ఇక మురళిగారికి లేదు. ఒక్కసూర్యకాంత భవనం మాత్రమే విజయవాడలో ఉంది. అందుకే విజయవాడతో తన సంబంధాలు చాలావరకు తెగిపోయాయను కున్నారు మురళి. ఆ స్మృతులన్నీ మరచిపోదామనుకున్నా మరువలేక చాలాకాలం బాధతో కుమిలిపోయారు బాలమురళి.

1967లో శ్రీలంకకు సంగీత కచేరీకి వెళ్ళి అక్కడి శ్రోతలను రంజింపచేశారు.

అదే బాలమురళిగారు చేసిన మొట్టమొదటి విదేశీ కచేరీ.

. . సంగీత సామ్రాజ్యంలో

._సర్వాథిశ్వరుడు'

ఆంధ్ర, తమిళనాడు, కేరళ, కర్టాటక మరియు ఉత్తర హిందూస్టానం నుండి అనేకమంది సంగీతాధ్యయనం కోసం మురళిగారి వద్దకు వచ్చేవారు. పాఠంకోసం వారి ఉదయంగాని సాయంత్రంగాని వచ్చేవారు. బయట నగరంలో ఎక్కడో ఒకచోట నివాసం వర్చరచుకునే వారు. తమిళనాడు నుండి ప్రప్రధమ శిష్యుడు, కళాభారతిగా పేరొందిన బి.ఎం. సుందరం గారు బాలమురళిగారి వద్ద సంగీతాధ్యయనం గురుకుల విధానంలో చేశారు. సుందరంగారి నివాసం, భోజనం గురువుగారైన మురళి గారింట్లోనే. అది 1957-68ల మధ్యకాలం. సుందరంగారు మురలళిగారితోనే జీవించి అహోరాత్రాలు ఆయన చరణకమలాల వద్ద సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. ఆరు బయట ఇంటి ప్రాంగణంలో సంగీతాభ్యాసం జరిగేది. మురళి తమిళం మాట్లాడగలరు అంతంత మాత్రంగా. ఒకసారి తమిళం చదవటం, వ్రాయటం నేర్చుకోవాలని ఆసక్తి కలిగింది మురళి గారికి. ఆ రోజుల్లో సుందరంగారితో తమిళ అక్షరాలను ఒక కాగితం మిద వ్రాసి ఇవ్వమన్నారు. ఆయన అక్షరాలన్నీ వ్రాసి, ఏది ఏమిటో వివరించిన తర్వాత మురళిగారు ఆ కాగితాన్ని విసిరిపారేసి, తమిళం నేర్చు కోవటం చాలా కష్టం అనేవారు. మిగతా విషయాలేవో మాట్లాడి తొందరగా నిద్రకుపక్ర మించేవారు. ఉదయం మురళిగారు ఏదో తీక్షణంగా వ్రాస్తూ కూర్చొనేవారు. అది చూచి ఎవ్వరూ ఆయన ఏకాగ్రతకు భంగం కలిగించేవారు కాదు. ఆ రాసిన కాగితాన్ని సుందరానికి చూపించేవారు. ఆయన మౌనం వహించేవాడు. అది తమిళ అక్షరమై ఉండేది. ఎందుకంటే గత రాత్రే తమిళం నేర్చుకోవటం చాలా కష్టమని చెప్పేవారు కాబట్టి. ఆ తర్వాత వరుసగా తమిళ

ఉత్తరాలను ఐదారేళ్ళపాటు సుందరం చదివి వినిపించేవాడు ఆ మురళిగారికి వచ్చిన వాటిని. ఆ ఉత్తరాలు తమిళనాడులోని అనేక ప్రదేశాల నుండి మురళిగారి పేర వచ్చినవి. వాటిన్నిటికీ సుందరమే జవాబులిచ్చేవాడు మురళిగారి తరపున. ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికి ఈ అవస్థ దూరమైపోయింది. మురళిగారికి తమిళం బాగా వచ్చేసింది.

మొదట్లో తమిళభాష నాకు రాదేమోనని చాలా బాధపడేవారు మురళి. ప్రతిరోజు 'మారుతి' (ప్రార్ధన చేసిన తర్వాత నిద్రకుపక్రమించేవారు మురళి. ఆ నిద్రలో ఒక కల వచ్చేది. ఆ కలలో ఒక ముసలాయన మురళిగారికి కనిపించి ఆయన తమిళంలో చెప్పింది వ్రాసి ఇమ్మనేవాడు. మురళిగారు నాకు వ్రాయటంరాదు అని చెబితే అబద్ధం చెప్పకు. నువ్వు నాకు సహాయం చెయ్యద్దనుకుంటున్నావు అని ఆ ముసలాయన మురళిగారిని పీడించేవాడట. అప్పుడు తప్పక కాగితం మోద వ్రాసి మురళిగారు ఆశ్చర్యపోయేవారట. వెంటనే నిద్ర నుండి మేల్మ్ళొనేవారట మురళి. అదంతా కలగా మురళి తెలుసుకొనేవారు. ఆ వచ్చినదే ఆంజనేయస్వామి వారని ఆ మర్నాడు మురళిగారు అర్ధం చేసుకున్నారు.

బాలమురళిగారు జీవితంలో ఏది సాధించినా ఆయన స్వయం కృతమే. ఎవరి (ప్రేరణ వల్లకాదు. ఆయన జీవితంలో ఎన్నో సాధించారు. అదే వరుసలో ఎన్నో తమిళ కీర్తనలను మురళి రచించిపాడారు.

(ప్రఖ్యాత కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులు త్యాగరాజుగారి జన్మస్థలమైన తిరువైయారులో 'తమిల్‌ ఇతై ఇయక్క్మమ్‌” అనేపేర ఒక సంస్థ అప్పటికి ఇరవై సంవత్సరాల ముందే స్థాపించబడి నడుస్తూ ఉంది. దీని ప్రధానోద్దేశమేమిటంటే తమిళ పాటలకు కీర్తనలకు ప్రాధాన్యత నిచ్చి వాటిని అభివృద్ధిపర్బటం. ఈ సంస్థ వార్షికోత్సవంలో పాల్గొన్న నంగీత విద్వాంనులంతా ఒకరిద్దరు తవ్ప్చ మిగతావారందరూ ప్రత్యేకంగా తమిళ కీర్తనలు పాడినవారు లేరు. ఒకటి లేక రెండు త్యాగరాయ కీర్తనలు మాత్రం చోటు చేసుకునేవి తప్పకుండా. 1976లో బాలమురళికృష్ణగారిని ఆ సంస్థ కచేరీకి ఆహ్వానించింది.

ఆయన అప్పుడక్కడ చేసిన సంగీత కచేరీలో కార్యక్రమం ఆద్యంతం అన్నీ తమిళ కీర్తనలే గానం చేశారు. ఈ పరిస్థితి అక్కడి వారందరిని ఆశ్చర్యంలో ముంచెత్తింది.

తమిళ కీర్తనలు ఆనాటి కచేరీలోని మచ్చుతునకలు. అందరూ మెచ్చిన మెచ్చుతునకలు గూడా. ఆయన ప్రతిభకు హద్దులులేవు. ఆయన సంగీతానికి అడ్డంకులు లేవు.

ఆయన 72 మేళకర్త రాగాల్లోను ప్రధమంగా కీర్తనలు రచనలు చేసి ఆ తర్వాతే తెలుగులో సంస్కృతంలో, తమిళంలో జన్యరాగాలలో కీర్తనలు రచించారు. ఆయన కనిపెట్టిన రాగాలను గూర్చి తరువాత ఒకసారి సమయం వచ్చినపుడు పరిశీలిద్దాం. ఆయన మానసిక ఉత్తేజం ఎప్పుడైతే పొందారో అప్పుడొక కీర్తన ఉదయించినల్లే! ఈ విషయంలో సుందరం గారు చెప్పిన తన అనుభవాలను కొన్ని తెలుసుకుందాం.

ఒకసారి కుంభకోణంలో కచేరీ అయిపోయిన తర్వాత బాలమురళి, సుందరంగార్లు ఇద్దరూ కలిసి శ్రీరంగం వెళ్ళారు. మధ్యలో ఒకరోజు విశ్రాంతి రావటంవల్ల సుందరం ఒకసారి తంజావూరు వెళ్ళారు. బాల మురళిగారి అంతే వాసులైన యమ్‌. వి. రమణమూర్తిగారు, హైదరాబాదు వాస్తవ్యులు చిత్తరంజన్‌ గారు అక్కడ ఉన్నారు. బృహదీశ్వరాలయానికి వెళితే అక్కడ దేవాలయ అర్చకుని అభ్యర్థన మేరకు మురళి ఒక పాట పాడారు. మురళిగారు మమ్మల్ని ఒక కీర్తన పాడమంటే

రమణమూర్తి, చిత్తరంజన్లు అక్కడ స్టానీయ దేవునిపై 'శివ శివ” అనే కీర్తనను గానం చేశారు. బృహన్నాయకి అమ్మవారి ముందు మురళిగారు రచించిన ఒక కీర్తన “సీదయరాదా” అనే దానిని రమణమూర్తిగారు పూర్వికల్యాణిలో ఆలపించారు. ఆ తర్వాత ప్రాకారం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేశాం. ప్రదక్షిణం చేస్తూనే బాలమురళికృష్ణగారు ఒక కీర్తనను మదిలోనే వ్రాసేశారు. ప్రధాన విగ్రహం దగ్గరకు మళ్ళీ మమ్మల్ని మురళిగారు తీసుకువెళ్ళి ఆ క్రొత్త కీర్తనను వినిపించారు. అది “బృహదీశ్వర మహదేవి అనే కీర్తన కానడరాగం రూపక తాళంలో. ఆ రాగంలో ఆ కీర్తన మహత్తరమైన ఆకృతిని దాల్చి చాలా జనరంజకమయ్యింది. ఆ రాగ ప్రస్తారం అమోఘమైందని చెప్పవచ్చు. అదే విధంగా గురవాయూరు కృష్ణ పరమాత్ముని విగ్రహం వద్ద “దారవా దరి వచ్చితివా” అనే కీర్తనను నాటకురంజి రాగంలో బాలమురళి గారు కూర్చారు.

మధురైలో “గానమాలించి” (కల్యాణ వసంతరాగం), ఉడిపిలో “బంగారు మురళి (నీలాంబరి) కన్యాకుమారిలో “కావవే కన్యాకుమారి” (శహన) కీర్తనలను మురళిగారు రచించటం జరిగింది. ప్రప్రధమంగా కూర్చిన 'శహని మిశచాపు తాళంలోనిది. ఈ ప్రక్రియ మనకెక్కడా కనిపించదు. 1971లో యాదగిరి నరసింహస్వామి వారిని మురళిగారు దర్శించి, అక్కడి కచేరీలో సింహేంద్ర మధ్యమంలో “మరకత సింహాసని అనే క్తీర్తనను స్వామివారిని పొగుడుతూ గానం చేశారు. అది జనరంజకమే గాదు దైవ రంజకమే అయ్యిందని మనం చెప్పుకోవచ్చు. ఈ విధంగా ఎన్నో కీర్తనలు ఆయన సృజనాత్మక శక్తికి నికషోపలాలుగా ఉదయించాయి.

ఒకసారి కేరళలో ఒక కచేరీలో మురళిగారు కల్యాణి రాగాన్ని ఆలాపించిన తర్వాత “సొగసు నీసొమ్ము” అనే క్రొత్త కీర్తనను కల్యాణి రాగంలోనే క్రొత్తక్రొత్త మెరుగులిచ్చి పాడారు.

ఆరోజుల్లో ఆయనకి కచేరీలేదంటే దుర్లభం. కచేరీలతో అసలు ఖాళీ ఉందేది కాదు. ఆయన మద్రాసులో నివాసం ఏర్పరచుకున్న తర్వాత, ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు శిష్యులతో సముద్రపు ఒడ్డుకు వెళ్ళి జన సమూహం లేని ఒక మూల కూర్చునేవారు మురళిగారు. ఆ సమయాల్లో అరుదైన రాగాల గురించి సంగీత వివరణల నిచ్చేవారు సాధికారికంగా. అంటే మెళుకువలు చెప్పేవారు. ఒకనాడు సముద్రం దగ్గరకు వెళ్ళినపుడు కడలిని చూస్తూ కొద్ది నిమిషాలు స్పందించి తదేక ధ్యానంలోకి వెళ్ళిపోయారు. ఆ తర్వాత మునివ్రేలుతో ఇసుకై ఒకపాటను వ్రాశారు. వెంటనే శిష్యుల వద్దనున్న పుస్తక మొకదానిని తీసుకొని ఇసుకపై వ్రాసిన దానిని పుస్తకంపై ఆయన వ్రాశారు. అది ఒక కృతి ఆవిర్భావం. అదే “నీ నామము నా జీవము”. ఆ రాగానికి పాడిపాడి ఇంకా కొన్ని మెరుగులు దిద్దారు. ఆ రాగం పేరే మోహనాంగి. ఇది ఆయన స్వయంగా కనిపెట్టిన రాగం. ఆ రోజున క్రొత్తపాట, క్రొత్తరాగం కూడ ఆయన ప్రతిభతో సంతరించుకున్నాయి.

ఈ రకమైన రచనలను ఆయన ఎన్నోవచేశారు. చేస్తున్నారు. చేస్తారు గూడా. ఇవన్నీ వందల్లో ఉన్నాయి. అవన్నీ అమూల్యమైన రత్నాలు. ప్రతి రచనలోను స్వర మాధుర్యం, లూసిడ్‌లిరిక్‌ శయ్యగా ఉంటాయి.

ఆయన రచించిన పదవర్దాలు, తాన వర్జాలు, పదాలు కృతులు, తిల్లానాలు, పదాలు, జావళీలు మొదలైనవి సుమారు నాలుగు వందలకు పైగా ఉన్నాయి. తోడి రాగంలో “సారగుణ గావుము” అనే తాన వర్డ కీర్తన ప్రత్యేకతకు మారుపేరు. అటువంటి దింకొకటి “న భూతో న భవిష్యతి” దీనిలో పంచమం లేదు. ఎత్తుగడ, స్వరాక్షర వినియోగం ఎంతో సుందరంగా ఉంటుంది. ఇలాగే సాధారణంగా ఉపయోగించే పంచమ స్వరంతో తోడి రాగంలో 'మా మానిని” అనే మొదలుతో మరాక రచన మురళిగారే చేశారు. మొత్తం కృతి అంతా “స్వరాక్షరి నియతిలో ఉంది. ఇదొక కానరాని మచ్చుమెచ్చుతునక. సాహిత్యానికి అర్ధం చెప్పటం, గూఢభావాలు తెలుసుకోవటం, పదాలను సరిగా విడగొట్టడం, మొదలైన పనులన్నీ చాలా కష్టమైనవి. పల్లవి ; మా మనిని నీ ధామగని నీదా సరిని గాదా చరణం : మామా పాప మదదమనీ నీనిగా నీగనిమ మరీమరీ నిమ్మా సరిగాని దారిమారి గదాశం నీ నిగనిగగని, నీమని సామ నిగమ గరిమగని, నీపాదదరిని సరివరీ మురళీరవళి నిమ్మని సదా కోరితినమ్మా జంజాటి రాగంలో “మరులు కొన్నానే' అనే ఆయన జావళి చాలా ప్రఖ్యాతమై అందరిని రంజింప చేసింది. బ్రిస్క్‌ రెండరింగ్‌కి తిల్లానాలు పెట్టింది పేరు. మిడియం, ఫాస్ట్‌ టెంపోలలో అవి ఉంటాయి. ఆ విధంగా పురాతన వాన్దేయకారులు వాటిని మలచటం జరిగింది. బాలమురళి గారి తిల్లానాలు గూడా వాటి కనుగుణంగానే ఉంటాయి. కాని బాలమురళిగారి తిల్లానాలు పాడటం అంత సులువైన పనికాదు మిగతావారు రచించినవి పాడినట్లుగా. ఆయన కూర్చిన మొదటి తిల్లానా హిందోళరాగంలో “ధీంన నత ధిరని ఆయన కూర్చిన (ప్రతి తిల్లానాలో ఏదో ఒక క్రాత్తదనం తొంగి చూస్తుంటుంది. కాంప్లెక్సిటీ, సబ్‌టిల్‌ ఫారమ్‌లో గూడా ఉంటాయి. అవి పాడటానికి 64

న్యాయం చేకూర్చటానికి నైపుణ్యం కావలసి ఉంటుంది. అది చెయ్యటం ఒక ఫీట్‌ లాంటిది. ఆయన 'రాయ రాగమాలికి తిల్లానాకు ఏదీ సాటిరాదు. దానిలో మోడల్‌ షిఫ్ట్‌ టోన్‌ ప్రతిధ్వనించాలి. అట్లాగే పల్లవిలో కూడా. ఈ ఒంపు సొంపులు మురళిగారు మద్రాసు సంగీత నాటక అకాడమిలో పాడినప్పుడు బాగా కొట్టొచ్చినట్లు కనపడ్డాయి. మొదటి రాగం కల్యాణి గ్రహభేద పద్ధతిలో తిల్లానాలోని పప్రతిభాగంలో శంకరా భరణం, మోహన, హిందోళ, దర్చారీ కానద రాగాలు బయటికి వెలువడుతుంటాయి. ఆయన ఈ మధ్య వెలువరించిన ప్రియ రాగమాలిక తిల్లానాలో గురుప్రియ, రసిక (ప్రియ, గాయకప్రియ, సునాదప్రియ, ఖరహరప్రియ రాగాలున్నాయి. ఈ తిల్లానాలోని ఐదుభాగాలు చతురస్రగతి, అశ్రగతి, మిశ్రగతి, సంకీర్ణగతి, ఖండగతులలో వరుసగా ఉన్నాయి.

ఆయన స్వదస్తూరితో ఆయన తిల్లనాలు కొన్ని ప్రచురితమయ్యాయి. విద్యార్థుల, రసికుల, అభిమానుల అభిరుచి మేరకు “జనక రాగకృతి మంజరి 72 మేళకర్త రాగాలున్నది కృతులు, 'మురళి రవళి అనే పుస్తకంలో ఆయన జన్యరాగములలో రచించినవి బాలమురళి ముద్రించి వెలువరించారు.

ఒకపొటకు సంగీతం సమకూర్చటం ఒక కళ. దానికి మంచి అనుభవం, ధీశక్తి ఉందాలి. ఒక్క సంగీత పరిజ్ఞానం సరిపోదు. ముందు ఆ పాటలకు అద్ధం, ఏ పరిస్థితికి అనుగుణంగా అదికూర్చబడింది రచయిత మనో్రవృత్తి, ఆదర్శాలు మొదలైనవన్నీ క్షుణ్ణంగా సంగీతకర్తకు తెలిసి ఉండాలి. ఒకపాట ప్రఖ్యాత మవ్వాలంటే ఆపాటకు అనువుగా సంగీతం ఉండి, అందరి నోళ్ళకు పట్టేట్లుగా ఉండాలి. బాలమురళిగారు స్వర రచన చేసిన అన్నమాచార్య కీర్తనలు, సదాశివ బ్రహ్మేంద్ర కీర్తనలు, జయదేవుని అష్టపదులు, ఇంకా ఇతరములైనవి అందరి (శ్రోతల పృాదయాలను ఉర్రూతలూపుతాయి. సంగీత రచన అతన్ని మహోదధిలో ముంచెత్తి ఎన్నో క్రొత్త పుంతల త్రాక్కింప చేసింది. ఆయన కనుగొన్న నూతన సంగీత ప్రక్రియలు శ్రోతలను ఆనందపరవశుల్ని చేసింది. కొంతమంది ఛాందసులు బాలమురళిని తిట్టారు కూడా ఏమనంటే సంప్రదాయ కీర్తనలకు కొత్తరాగాలను, ఒడుపులను పెట్టి బహుసులభంగా పాడటానికి ఏదో వీలు కల్పించుకున్నాడని, అసలు సాంప్రదాయ రాగాలకు తిలోదకాలిచ్చాడని. ఇక్కడ ఒక చిన్న వివరణ ఇవ్వక

తప్పదు. అసలు సంప్రదాయమని ఎలుగెత్తి అరిచేవాళ్ళకు అసలు సంప్రదాయ రాగాలను గురించి తెలుసునా లేదా అని ముందు ఒక నిర్ణయానికి మనం రావాలి. అసలు సంప్రదాయం తెలియక పోయినా మేకపోతు గాంభీర్యం చూపించేవారే ఎక్కువ మంది ఉన్నారనిపిస్తుంది. అసలు “సంప్రదాయం అంటే అర్ధం తెలియనివాళ్ళూ ఉన్నారు. ఉదాహరణకు జయదేవుని అష్టపదులను తీసుకుందాం.

బెంగాలు రాష్ట్రంలో ఉదయించిన జయదేవుడు ఒరిస్సాలోని పూరీ జగన్నాధ స్వామిపై 'గీత గోవిందం” రచించాడు.

బాలమురళిగారు అష్టపదులను బాగా రుద్ది కొత్తరూపాలు, రంగు, రుచి, వాసన కలుగచేశారనటంలో సందేహం లేదు. అదిగూడా భావానుగుణంగా అందుకే ఆయన స్వరరచనలో అష్టపదులు బాగాపేరు ప్రఖ్యాతులు సంతరించుకున్నాయి. అంతేగాదు ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే “అభినవ జయదేవి అనే నామం ఆయనపట్ల సార్ధకమయ్యింది.

బాలమురళిగారు కొంతమందికి సంగీతాన్ని సమకూర్చటం కొంతమందికి నేర్పారు. చాలాసార్లు "కీర్తనా అంటే అర్ధం వివరించి ఇంకా కొన్ని విషయాలు సంబంధితంగా నేర్పేవారు. అంతేగాక కొత్త విషయాలను కనిపెట్టి రాగానికి చేర్చి కొత్తదనాన్ని వచ్చేట్లు చూడండి సందర్భానికి సరిపడేట్లుగా అని చెబుతూ తన గురువుగారైన పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారన్న మాటలు గూడా చెప్పేవారు. “గృరువుగారి వద్ద నుండి నేర్చుకున్నదానికి, తన కృషి తెలివితేటలు కలిపి ఒక థ్రేష్టతను, నూతనత్వాన్ని సంగీతానికి ప్రసాదించాలి. క్రేష్టమైన సంప్రదాయాన్ని పుణికి పుచ్చుకొని ఇతరులకు స్పూర్తినివ్వాలి. అప్పటికి ఉన్నదానిని బాగా నన్నా చెయ్యాలి. లేదా సరిక్రాత్తదనాన్ని చూపించాలి. ఏ కళలోనైనా గొప్పదనాన్ని, పేరు ప్రఖ్యాతులను సంపాదించాలంటే సూక్ష్మ పద్ధతులుండవు. సరైన శిక్షణ పొందాలి. అంతేగాక తెలివితేటలు. వీటన్నిటిని మించి దీర్ధమైన సాహస యాత్ర చేయగలిగి ఉండాలి. 'సంప్రదాయం' అని మాట్లాడే కొంతమందికి ఆ పదాల అర్ధమే తెలియదు. సంప్రదాయాల్ని అనుసరించటం అంతకన్నా తెలియదు. 'సం” అంటే మంచి, వడగట్టబడిన, ప్రదాయ అంటే ఇచ్చేది ఇంతకుమించి సంప్రదాయం అంటే అర్థం చెప్పక్కర్లేదు.

పాడటంలో, స్వరరచన చెయ్యడంలో, ఒక వాయిద్యాన్ని వాయించడంలో మన పూర్వీకులు కొన్ని పద్ధతులను ప్రాధమికంగా చెప్పే ఉన్నారు. ఉదాహరణకు, ఒక వర్ణం యొక్కరూపం. పల్లవి, అనుపల్లవి, ముక్తాయి స్వరం, ఎత్తుగడ మొదలైన వాటి స్వర ప్రస్తారాన్ని “ఎత్తుగడ స్వరాలు” అంటారు. దీనినే సంప్రదాయం అంటారు. స్వరకర్తకు ఏరాగంలో స్వర కల్పన చెయ్యాలో అతనికి స్వేచ్చ ఉంటుంది. దానిని బట్టే సాహిత్యాన్ని పదాలుగా తన యిష్టప్రకారం విడగొడతాదు. ఆ పదాల విరుపులో అసంబద్ధత కన్పిస్తే దానిని సంప్రదాయ విరుద్ధం అంటారు. సృజనాత్మకతను సంప్రదాయమెప్పుడు మింగి వేయదు. అంతేగాని సంప్రదాయానికి ఏవేవో అర్ధాలు కొంతమంది చెబుతుంటారు. అది ఎంత మాత్రం సమంజసం కాదు.

సంగీత సోదరులు కొంతమంది బాలమురళిగారి సంగీతం సంప్రదాయ బద్ధమైంది కాదు అనే వాదనను మనం కొట్టిపారేయవచ్చు. దక్షిణ భారత సంగీత జగత్తులో అరియక్కుడి రామానుజ అయ్యంగార్‌, మహారాజపురం విశ్వనాధ అయ్యరు, మధురై మణి అయ్యర్‌, జి.ఎన్‌. బాల సుబ్రహ్మణ్యం మొదలైన హేమాహేమిలు ఎందరో ఉన్నారు. ఒకళ్ళు పొడినట్లు మరొకరు పొడరు. పాడలేరు. ప్రతివారికీ ఒక స్వయం ఫణితి ఉంది. వారు ఆ విధంగానే పాడుతూ మన్ననలు పొందుతున్నారు. పొందారు. అట్లాగే ఒక్కోరికీ ఒక పద్ధతి అలవాటవుతుంది. బాల మురళిగారి సంగీత వింగడింపు ఆయన పరిశోధన మిద రమ్యంగా, హృద్యంగా ఆధారపడి ఉంటుంది. సంగీతంలోని అనంత శక్తి కొత్త జాగృతిని కలిగించింది. కొంతమంది బాల మురళిగారు కొన్ని హిందూస్థానీ రాగాలను కర్దాటక సంగీతంలోకి చొప్పించారని భావిస్తున్నారు. హరికేశ నల్లూరు ముత్తయ్య భాగవతార్‌ గారిని కర్టాటక సంగీత విద్వాంసుడు కాదని ఎవరైనా చెప్పగలరా? కాని ఆయనే గౌడ మల్హర్‌ సోహిని, మాండు, జాన్‌పూర్‌ దక్షణాదిలో ప్రవేశపెట్టింది ఆయనేగదా! “నంద చరితం” వ్రాసిన గోపాల కృష్ణ భారతి కర్టాటక సంగీత విద్వాంసుడుకాదా? ఆయన రామదాస్‌ అనే వారిదగ్గర హిందూస్థానీ సంగీతాన్ని నేర్చుకొని గాదా తన సంగీత రూపకాల్లో ఆరాగాలను చొప్పించింది? మహా విద్వాంసులు త్యాగరాజుగారు కొన్ని కీర్తనలను పశ్చిమదేశ్‌ సంగీత పోకడలో “రమించు వారు, వరలీలా గానలోల అనేవి వ్రాయలేదా? ఆయన సంగీతాన్ని తప్పుపట్టే వారైవరైనా ఉన్నారా? ఒక విషయం

మాత్రం నిజం. ఎదుటివారిని ద్వేషించే స్వభావులు అసహనపరులు ఎప్పుడూ ఉన్నారు. విమర్శలకు రెండువైపులా తావుంటుందని అందరకూ తెలిసిన విషయమే! వృత్తిరీత్యా కొన్ని విమర్శలు తప్పవు. సంప్రదాయమంటే -? పురోగమనం ఉండరాదనే అర్థమా? ఒకాయన పదాలను అసంబద్ధంగా విరిచిపాడే ఆయనను చూశాం. అదేమిటి ఆ విరుపుల్లో అర్జాలే మారిపోయిన న్యూనతా నీచభావాలు వస్తున్నాయని వేలెత్తి చూపితే “మా గురువుగారు అలాగే పాడారు. ఆ సంప్రదాయాన్ని విడిచి పాడం” అని ఆయన సమాధాన మిచ్చారు. ఈవిధంగా “సంప్రదాయం అనే పదానికి విపరీతార్థాలు కలిగిస్తున్న వారున్న రోజులివి. బాలమురళిగారు మద్రాసు సంగీత అకాడమిలో అధ్యక్షోపనాస్యంలో ఆయన చెప్పిన ఒక విషయాన్ని ఇక్కడ చెప్పుకుందాం. మానవులు సాధించేవాటికి సంప్రదాయం పునాదే. దానిలో సందేహం లేదు. కాని మ్యూజియంలో పెట్టిన ఒక వస్తువులాగ అది సంప్రదాయం పేరుతో చలనంలేనిదిలా తయారవ్వగూడదు. సంప్రదాయం నుంచే విషయం ఉద్భవించి, సృజనాత్మకతను కలగలుపుకొని ప్రగతిని సాధిస్తుంది.

ఎవరికి ఇష్టమున్నా లేకపోయినా మార్పు అనేది తప్పనిసరి. “కనుగొనటం” అనే ప్రక్రియ లేనప్పుడు ప్రగతి అనేది శూన్యం. అభివృద్ధి జరగదని అది కుంటుపడుతుందని చెప్పుకోవచ్చు. కాబట్టి న్యాయం మధ్య సంప్రదాయం. నూతన ప్రక్రియల అన్వేషణ లేకపోతే సంగీత ప్రపంచంలో అభివృద్ధిని గాంచలేము. ్రస్తుం కర్ణాటక సంగీతంలో ఉన్న సంప్రదాయం గత కొద్ది సంవత్సరాల నుండి అనుచానంగా ఉన్నదేనని అతి ప్రాచీనమైనది కాదని మనం తెలుసుకోవాలి. ఒక శతాబ్దం క్రింద పాడినట్లుగా, లేదా వాయిద్యాలను వాయించినట్లుగా ఇప్పుడు పాడలేరు. వాయించలేరు. అంత అక్కర్లలేదు. ఒక 50 సంవత్సరాల క్రింద ఉన్నట్లే అవి ఇప్పుడుండవు. సంప్రదాయం యొక్కరీతి చాలా శక్తివంతమైనది. సంప్రదాయం, మార్పులు ఒకదానికొకటి పరస్పర విరుద్ధమైనవి. మారుతున్న కాలాలకు అనుగుణంగా సంప్రదాయం శక్తివంతంగా మారిపోతుంటుంది.

ప్రజలను ఆనందింపజేయటానికే సంగీతం. అందువల్లే వేదికల మోది నుంచే అందరికి వితరణ పంచిపెట్టబడుతుంది. ఒకవేళ సంగీతం ఏ కొద్దిమందికో మాత్రమేనని చెబితే అసలు కళయొక్క పరమార్ధం అదేనా? సంగీతాన్ని వృత్తిగా

మలుచుకొన్నవారు “కళ అనే పదానికి విపరీతార్థాలు చెబుతూ “సంగీతం దైవదత్తం గాబట్టి అది కొంతమందికే” అని చెబుతూండటం ఈ మధ్య బాగా వింటున్నాం. ఒకవేళ ఇదే సిద్ధాంతాన్ని వారు అనుసరించే వాళ్లయితే సంగీతాన్ని ఏ దేవాలయం వరకో లేదా పూజా గదివరకో పరిమితం చేసుకోవాలి. వేదిక మోద సంగీతం వేరు. అది అందరికీ అందుబాటులో ఆస్వాదయోగ్యంగా ఉండి, కొందరి అభిప్రాయాలు సిద్ధాంతాలుగా కాక మనగలిగితే అది నిజంగా దైవదత్తమే అవుతుంది. అప్పుడు దైవ ప్రసాదంగా భాసిల్లుతుంది. అసలు సంగీతపు ఉద్దేశ్యం ఆది నుంచి వచ్చే రీతిని ప్రస్తుత నాగరితతో మిళితంచేసి దాని ఉనికిని కాపాదటం. ఏదో ఒక అనుసరణ రీతిలో కీర్తనలను పాడేసి కైవల్య పదాన్ని పొందటానికి సంగీతం ఒక తేలిక సాధనం అని అనుకోవటం పొరబాటు. అదేమంటే త్యాగరాజ స్వామిని ఉదాహరణగా ఎత్తి చూపుతుంటారు తమ భావనలకు ఆలంబనగా. కాని ఈ వస్తు ప్రపంచంలో సంగీతాన్ని నిజసాధనచేసి దీక్షతో ఆ పరమాత్ముడ్ని ఎంతమంది చేరుకుంటారు? ముక్తి సోపానంగా మాత్రమే మనం ఆదినుండి వస్తున్న సంగీతాన్ని మనం పరిగణించాలి. వారుపాసించే సంగీత విద్య ద్వారా ముక్తిని వారు సాధించదల్చుకుంటే వారికి అంతగా మనం ఇబ్బంది పెట్టేట్లు ఈ విషయాలన్నీ చెప్పకృర్లేదు.

ఇంకొక అప(ప్రధ ఉంది. చాలామంది సంగీత విద్వాంసులు సంగీత విమర్శకాగ్రేసరులు చెప్పేది. అదేమంటే బాలమురళీకృష్ణ ఆయన కచేరీలలో ఆయన స్వీయకృతులే పాడతారని, దీనిలో తప్పేముంది? తాను కనిపెట్టి రచించిన కృతులను తనేపాడితే తప్పా? మరి త్యాగరాజు గారు తన స్వీయ కృతులను పూజా సమయాల్లోను ఆయన పాడకపోతే నేడు మనమెట్లా పొడగలిగి ఉండే వాళ్ళం? పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌, రామనాధపురం శ్రీనివాస అయ్యంగార్‌, ముత్తయ్య భాగవతారు మొదలైన సంగీత విద్వాంసులు వారి వారి కచేరీలలో వారి స్వీయకృతులను గానం చేయలేదా? కూర్చిన వారే పాడకపోతే ఆ కీర్తన ఎట్లా వదిమందికి చేరుతుంది? ప్రఖ్యాతమౌతుంది? ఒకరు స్వరకల్పన, రచన చేసిన తర్వాత ప్రచారం కోసం చాలా సార్లు పాడాలి. లేకపోతే అది మరచిపోయే స్థితి కూడా తారస పడుతుంది. ప్రజల నోళ్ళలో అది నాని వారిచే కూడ పాడబడాలి. అసలు బాల మురళీకృష్ణ గారి కచేరీలలో ఆయన స్వీయకృతులు ఎవరైనా అడిగితేనే పాడతారు. లేకపోతే లేదనే విషయంగూడా మనం తెలుసుకోవాలి.

అసలు కచేరీ అంటే లోకైన సంగీత భావనతో తనకున్న అనుభవాన్ని జోడించి పాడితేనే కచేరీ అవుతుంది. చాలా కొద్ది మంది మాత్రమే ఈ రీతిలో కచేరీలు చేయగలరు. గతంలో పాడిన వాళ్ళకన్నా చాలా ప్రక్క వాయిద్యాలతో తమ ముందు తరాల వారికన్నా ఎక్కువ ప్రదర్శనలిచ్చేవారూ ఉన్నారు. బాలమురళీగారి అసలు ఉద్దేశ్యం రసికులను రసజగత్తులోనికి తీసుకువెళ్ళి వారిని పూర్తిగా సంతృప్తిపరచటమే.

అసలు పాడటంలో బాలమురళిగారు ఒక నూతన పంథాను సృష్టించారు. ఈ సృష్టికి ఆయనే కర్త. ఈ తీరు ఇతరులెవ్వరూ తిరిగి చెయ్యలేరు. ఒక్కమాటలో 'న భూతో న భవిష్యతి”. పరిశోధనాత్మకధీశక్తిని ప్రకృతి ఆయనకు ప్రసాదించింది. ఆయన సంగీతం అనేక సంప్రదాయాల నుండి ఒకటై విలసిల్లి సంప్రదాయాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. సంగీత రసికుల్ని ఆయన సంగీతం స్ఫటికంలా, తప్పులేక అలరిస్తుంది. ఆయన ఒక సంగీత మాంత్రికుడు. ఏ భాషలోనైనాసరే ఆయన సమ్మోహనాస్తాన్ని సంధించగల సవ్యసాచి. పరిశోధన, సంప్రదాయాల మధ్య ఆయన చేతుల్లో కళారూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ఆయన ధాతుకల్పనా దక్షుడు గాబట్టి. అందుకే జె.ఎస్‌, హాలెండు తన రచనల్లో ఈ విధంగా వ్రాశాడు.

“కళ్చాక్రారులు దైవానికి దగ్గరగా ఉంటారు. దైవం వారి ఆత్మలో ఉంటాడు. తాను వారి ఊపిరితోనే జీవించి ఈ యావత్‌ జగత్తును దీవిస్తాడు”.

ఈ భావన బాలమురళీకృష్ణగారిపట్ల నూటిని నూరుపాళ్ళంటే అతిశయోక్తిలేదు. ఇది పరమ సత్యం. సంగీత ప్రవాహానికి ఎదురీది ఎన్నో శిఖరాలను అధిరోహించిన మహామనీషి బాలమురళీకృష్ణ

సంగితాభివృద్ధికి పొటుపడే సంస్థలలో ప్రతిష్టాత్మకమైన సంస్థగా మద్రాసు మ్యూజిక్‌ అకాడమి బాగా పేరు తెచ్చుకున్నది వార్షికోత్సవాల నిర్వహణ సమావేశాలు జరపటం, పుస్తక ప్రచురణలు, భరతనాట్య స్కూలు. టీచర్స్‌ మ్యూజిక్‌ కాలేజీల నిర్వహణ మొదలైన కార్యక్రమాలతో మద్రాసు మ్యూజిక్‌ అకాడమి ఎనలేని ఖ్యాతి నార్జించింది. అంతర్జాతీయంగా కూడా మంచిపేరును, గౌరవాన్ని సంపాదించుకుంది. సంగీత, నాట్యాలలో సాధికారతను సంపాదించుకున్నది. బాగా పేరుమోసిన కళాకారులు ఈ సంస్థ వార్షికోత్సవ సభకు ప్రతి ఏటా అధ్యక్షత వహిస్తుంటారు. వారికే 'సంగీత కళానిధి అనే బిరుదునిచ్చి మ్యూజిక్‌ అకాడమావారు సత్మరిస్తుంటారు.

ఉచితరీతిలో, వయసు, సీనియారిటీలను సరుకు గొనక అసలు ప్రతిభకే పట్టంగట్టి ఈ బిరుదును వారివ్వటం జరుగుతుంది. మిగతా విషయాలను గూడా ప్రాధాన్య మివ్వరు. ఎంతో వయసుమళ్ళిన వారు, అనుభవజ్ఞులు, ప్రాముఖ్యత ఉన్నవారు గూడా ఇప్పటికీ వారి లిస్టులో వేచి ఉండక తప్పదు. ఈ సంస్థ కమిటీ బాలమురళీ కృష్ణగారిని 1978-79వ వార్షికోత్సవానికి అధ్యక్షత వహించటానికి, 'సంగీత కళానిధి" బిరుదునిచ్చి ఆయనను సత్మరించటానికి ఎంపిక చేసుకుంది. ఆ సమావేశాన్ని మురళీగారు ఎంతో విజయవంతంగా నిర్వహించి అందరినీ ఆశ్చర్యంలో ముంచెత్తారు. అప్పుడు తెలిసింది చాలామందికి ఆయన కర్టాటక సంగీత విద్వాంసుడే గాక మిగతా సంగీత పద్ధతులలో గూడా చాలా ప్రతిభావ్యుత్పత్తులున్నవాడని. ఆయన ఆకారంలో పొట్టిగా ఉన్నా విషయ వివరణలో చాలా నిష్టాతుడని అంతేగాక గోష్టిలో సిద్ధాంత వ్యాసాలు సమర్పించేవారికి, ప్రత్యక్ష ప్రదర్శనలిచ్చేవారికి, సంగీత, సాహిత్యాలలోని దిగ్గజాలకి కనువిప్పు గలిగింది గూడా.

మ్యూజిక్‌ అకాడమి వారు రాజు సర్‌ యమ్‌.ఏ. ముత్తయ్య చెట్టియార్‌గారి చేతుల మాదుగా 1.1. 1979న బాలమురళిగారికి “సంగీత కళానిధి” బిరుదునిచ్చి గౌరవించి సత్మరించింది.

మ్యూజిక్‌ అకాడమి మోటింగు సావనీర్‌లో బాలమురళీకృష్ణగారు కొన్ని కొత్త రాగాలను కనిపెట్టానని వ్రాశారు. ఒక పక్షం రోజుల తర్వాత జగడమాడే స్వభావం గల వైణిక విద్వాంసుడు 5. బాలచందర్‌గారు ఆ ప్రకటనకు అభ్యంతరం తెలిపారు. 2.2. 1979న బాలచందర్‌గారు అకాడమిోకి ఒక విధ్వంసకరలేఖను వ్రాసి ఆ లేఖ ప్రతిని కొన్ని పత్రికలకు విడుదలచేశారు. అది కొన్ని పత్రికల్లో ప్రచురితమయ్యింది. ఆ లేఖలో బాలచందర్‌గారు ఇట్లా ఆరోపించారు. “సంగీత కళానిధి” అనే ప్రతిష్టాత్మక పవిత్ర బిరుదు నివ్వడంలో అకాడమి తప్పుడు నిర్ణయాన్ని తీసుకుంది. బాలమురళీకృష్ణలాంటి మోసగాడికి ఈ బిరుదును కట్టబెట్టింది. అతను రాగాలను కనిపెట్టానంటాడు. కొత్త రాగాన్ని సృష్టించడం అసలు కుదరనే కుదరదు. స్వరాలు ఏడు. అవి రూపాంతరాలు చెందితే పన్నెండు లేక పదహారు అవుతాయి. 72 మేళకర్తల రాగాల పద్ధతిలో అన్ని సంగీత రీతులు ఉంటాయి. అందువల్ల బాలమురళి కొత్త రాగాలను సృష్టించాడని చెప్పుకోవటం ఒక మోసం. నమ్మదగిన విషయం అసలుకాదు. అతనికి గుణపాఠం చెప్పాలంటే అకాడమి ఇచ్చిన బిరుదును బాల మురళి నుండి తీసేసుకోవాలి” అని.

బాలచందర్‌ గారితో ప్రముఖ కర్టాటక విద్వాంసుడు సెమ్మంగుడి శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారు కూడా వంత పాడాడు. బాలమురళిగారిని బాగా విమర్శించాడు. అంతేగాక “ఇండియన్‌ ఎక్స్‌(సెస్‌కు ఒకలేఖ గూడా విమర్శనా'స్తాలతో వ్రాశాడు. ఒక నిపుణుల కమిటీనివేసి ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదింపజేయాలని పట్టుబట్టాడు. ఆ కమిటీలో బాలమురళిగారు ఒక నభ్యుదైనా ఆయనకు విషయాన్ని తెలియబరచలేదు. తననోటి మాటలద్వారా వివరణ ఇవ్వటానికి అవకాశం పోయింది. యమ్‌.జి. రామచంద్రన్‌గారు మద్రాసు రాష్త్ర మఖ్యమంత్రిగా ఉన్నపుడు ఒక కమిటీనివేసి క్రొత్తతనాన్ని కనిపెట్టిన వారికి ఉచిత రీతిలో సన్మానిస్తామని ప్రకటించారు. అప్పట్లో ఆ కమిటీ ఛైర్మన్‌ సెమ్మంగుడి శ్రీనివాస అయ్యరుగారు. ఎస్‌. బాలచందర్‌గారు ఆ కమిటీలో సభ్యులు. కొంతకాలం తర్వాత వారిద్దరూ ఆ కమిటీకి తమ రాజీనామా సమర్పించారు.

చాలా పత్రికల్లో వార్తల పరంపరలు ఈ విషయంపై పుంఖాను పుంఖంగా (ప్రచురించారు. అవన్నీ రాగాలపైన విమర్శలే. కొంతమంది బాలమురళిగారికి అనుకూలంగా, కొంతమంది విరోధంగా (వ్రాశారు విమర్శల్ని ఆ రోజుల్లో పత్రికల్లో ఇదొక ప్రత్యేక విషయమయ్యింది. బాలమురళిగారు మ్యూజిక్‌ అకాడమిోకి ఒక వ్యాసం వ్రాసి పంపించారు "08410 గం[6 0౧ 08౬॥0౧” అనే శీర్షికపెట్టి. దానిలో ఆయన అభిప్రాయాలు ఎలుగెత్తి విపులంగా చెప్పటం జరిగింది.

"౮౪418" అంటే సాహిత్యపరంగా అర్ధం “ఉండేటట్లు చేయటం” (3/00 1౧0 కగ5180౧09), స|౦0౧గా 0/92101 అంటే మానవ మేధోశక్తి ఉత్పాదన అని లేదా ఇదే ఊహకు సంబంధించినదని. అంతేగాని ఒక విద్వాంసుడుగాని ఒక కూర్చరిగాని ఒక రాగాన్ని కనిపెట్టాడు అంటే అంతకుముందుండి ఎవరికీ కనపడకపోతే దానిని ఇప్పుడు ప్రచారంలోకి తీసుకురావటం (10౪8౧19) అనే అర్థంలో చెప్పుకోవచ్చు. దాని ఉత్పత్తిని రాగం అనవచ్చు. ముడిపదార్దాన్ని '50216' అనవచ్చు. 50116 అంటే ౧౭7౧162100 - దాన్నే స్వరాల సమ్మేళనం ఆరోహణ, అవరోహణ క్రమంలో. ఒక కూర్చరి ఆ స్కేలును విస్తృతపరచి తన కూర్చువల్ల 'రాగం'లోనికి రూపాంతరం చేస్తాడు. 82/8 ౧౦1699 ఒక 90216 లో ౪/10/1216, నిం!3౭19 అయ్యి

గమకాల ద్వారా జీవంలోకి వస్తాయి. అవి తిరిగి 54016 శుతులలోకి, సంచారాల శ్రేణిలోకి, విశేష ప్రయోగాలలోకి వచ్చి జీవం పొందుతాయి. తద్వారా “1078- గ౧౭౧[౦! 110169" అవుతాయి. ఈ విధంగా ఒక రాగం ఒక కూర్చరి చేతుల్లో పడుతుంది. అతని చేతుల్లోని స్కేలు ద్వారా ఒక పాట ఒక రాగంలోకి తేబడుతుంది.

ఇక్కడ ఒక విషయం ఉటంకించవలసి ఉంది. సంగీత కళానిధి టి.ఎల్‌ వెంకట రామ అయ్యర్‌గారు 1970, మార్చి 18వ తేదీన 'హిందూ' ఆంగ్ల దినపత్రికలో ఒక వ్యాసంలో ఒక రాగాన్ని ప్రామాణికంగా నేను కనిపెట్టానని ఆయనే వ్రాశారు అంతేగాక ముత్తయ్య భాగవతార్‌గారు కూడా కర్ణాటక సంగీతంలో కొన్ని (క్రొత్తరాగాలను కనిపెట్టినట్లు వ్రాశారు. మైసూరు శ్రీవాసు దేవాచారియర్‌గారు తాను స్వయంగా ఒక రాగాన్ని “సునాద వినోదిని అనేదాన్ని “దేవాదిదేవ” అనే కృతికి సమకూర్చినట్లు చెప్పుకున్నారు. కాని బాలమురళి గారు ఒక రాగానికి జీవాన్నిచ్చి కనిపెట్టారనటంలో తప్పులేదేమో!

వీణ బాలచందర్‌గారు చేసిన తప్పుడు సూచనలు, చేసిన సవాళ్ళు, సంగీత ప్రపంచంలోని వారిని విశేషించి కొంతమందిపైని అసూయతో చేసినవిగా కన్సడుతున్నాయని సంగీత కళాభారతి బి.ఎమ్‌. సుందరంగారు నొక్కి వక్కాణించారు. బాలమురళిగారిపైన వీణ బాలచందర్‌గారు ప్రత్యేకంగా ఈ వ్యాఖ్యలు దుయ్యబడుతూ తమ ఆవేశాన్ని వెళ్ళ గక్కారనటంలో సందేహం లేదు. ఒక రాయి రాయిగానే ఉంటుంది. దానిని ఒక అందమైన శిల్చ్బంగా ఒక శిల్చి మలచేవరకు. ఏదీలేకుండా శిల్పిశిల్పాన్ని చెక్కలేదు. అతనే ఆ అందమైన శిల్పాన్ని ఆవిర్భవింపజేసిన వాడౌతానన్న సంగతి మనం గుర్తుంచుకోవాలి. అదే విధంగా కంకాళావస్థలోనున్న రాగాలకు మెరుగులు దిద్ది రాగావిర్భావాన్ని క్రొత్తగా చేసినవారు బాలమురళి అనటంలో తప్పులేదేమో!

ఒక సమావేశం జరగటానికి ముందు మరొక సమావేశంలో 'సెమ్మంగుడి శ్రీనివిస అయ్యర్‌ బాలమురళీకృష్ణ గారిని దుర్భాషలాడుతూ ప్రసంగించారు. ఆ ప్రసంగాన్ని రహస్యంగా రికార్డు చేసిన వారి నుంచి బాలమురళి గారికి ఆ టేపు అందింది.

శ్రీనివాస అయ్యగారు లాంటి వ్యక్తి అటువంటి దుర్భాషలతో ప్రసంగించటం అందరినీ కలవర పరచింది. ఆయన సాయికి కూడని ప్రసంగం అది. గత్యంతరం లేక బాలమురళి గారు శ్రీనివాస అయ్యగారిమిోద రెండు లక్షల రూపాయలకు పరువు నష్టం దావా వేశారు. తన వృత్తికే ఆటంకం ఏర్పడుతుందని బాలమురళి ఈపని చేయక తప్పలేదు. ఈ లోపు అకాడమి కార్యవర్గం, ఇంకా కొంతమంది సంగీతజ్ఞులు ఈ కేసు విషయం మాట్లాడటానికి, చర్చించడానికి సమావేశం జరిపారు. చాలామంది సంగీత విద్వాంసుల నుండి వ్యాసాలు వచ్చాయి బాలమురళిగారిని సమర్ధిస్తూ. అట్లా వచ్చిన వాటిలో ఒక చిన్న పుస్తకం. "//1960గ7 15 ౪15607 0౧1) 10౧18 ౪56. ఈ పుస్తకంలో "0౦/64800౧, [౧౮౭౧౦౧ 61500౪68౧7 ఇత్యాది పదాలకు విపుల వ్యాఖ్యలనివ్వటం జరిగింది. అప్పటికి వాడుకలోనున్న రాగాలకు కొంతమంది సంగీత విద్వాంసులు ఇచ్చిన కౌత్తపేర్లను గూడా ప్రచురించారు. అంటే రాగకల్పన చేసిన వారి పేర్లతో సహా. ఉదాహరణకు

కల్పనకర్త పేరు అసలు రాగం పేరు కొత్తపేరు

కపూర్‌ వామన్‌ రావ్‌ ఉపాధ్యాయ మధువంతి అంవిక

రవిశంకర్‌ రసియ

మన్షర్‌ బార్వే దర్చార్‌ కౌన్స్‌

లగాన్‌ గంగాధర్‌ కుమార్‌ గంధర్వ మాళవతి

“0/940౧* అనే పదానికి గతంలో ఉన్న విద్వాంసుల అభిప్రాయాన్ని చర్చించటం జరిగింది.

“దర్చారి కానడ, మియాంకితోడి, మియాంకి సరంగ్‌, మియాంకి మల్పన్‌ అనేవి తాన్‌సేన్‌ సృష్టించిన రాగాలు” అని చం(ద్రశేఖరపంత్‌ 1859 డిశంబరులో విడుదలైన ఆలిండియా (డ్రామా అండ్‌ మ్యూజిక్‌ ఫెస్టివల్‌ (గ్వాలియర్‌లో నిర్వహించబడింది) సావనీర్‌లో “101 1౧012౧ 00౧౪046 00౧౧౦5౪౨ ౦11206 అనే వ్యాసంలో వ్రాశారు.

అదే తీరులో కర్టాటక సంగీతంలో రాగాలు వాటి సృష్టికర్తల పేర్లను ఈ దిగువ ఉదహరిస్తున్నాం.

హంసధ్వని - రామస్వామి దీక్షితార్‌

ప్రభావతి, లీలావతి - రాజ గణేశ్‌ దీక్షితార్‌

కదన కుతూహలం - పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌

నిరోష్ట పశుపతి ప్రియ - హరికేశనల్లూరు ముత్తయ్య భాగవతార్‌

ఆనందవల్లి, కర్పూర భరణి - పి.కె. రాజగోపాల అయ్యర్‌

ఎప్పుడూ రాగాలలో క్రొత్త పరవళ్ళు సృష్టించబడుతుంటాయి. అవి అసలు రాగానికి మెరుగులై ఒక వింత శోభను సంతరించుకొని సృష్టిలో భాగంగా మారుతాయి.

బాల చందర్‌గారి (ప్రేలాపలనలను ఎక్కువ శాతం విద్వాంసులు ఖాతరు చెయ్యలేదు. చాలామంది రసికులు, సంగీత విద్వాంసులు బాల మురళిగారిని అభినందిస్తూ, శుభాకాంక్షలు తెలుపుతూ “ధర్మ యుద్ధంలో బాలమురళిగారే కృష్ణుడు” అని అభివర్ణించారు.

ఆ విధంగా రాగాలపై యుద్ధం సమసిపోయింది. కాని శ్రీనివాస అయ్యర్‌ గారి మాది కేసు మాత్రం కాదు. తాను బట్టిన కుందేటికి మూడేకాళ్లనే వితండవాది శ్రీనివాస అయ్యర్‌ ఈ సమస్య నుండి తప్పించుకోలేనని తెలుసుకున్నాడు. ఆయనలో పశ్చాత్తాపం ప్రారంభమయ్యింది. అంతేగాక తాను సమావేశంలో వాగిన వాగుడంతా బాలమురళి కృష్ణగారి వద్ద రికార్దెడ్‌ టేపులో సురక్షితంగా ఉందని గూడా తెలుసుకున్నాడు. ఆరకమైన తొందరపాటు (ప్రేలాపనలకు ఆయన స్నేహితులే ఆయనను భయపెట్టారు. మరికొంతమంది అపహాస్యం గూడా చేశారు. వారు ఈ విషయం ఒక కొలిక్కి తేవటానికి మధ్యవర్తిత్వం నెరపటానికి గూడా సంసిద్ధతను వ్యక్తం చేశారు. వారంతా బాలమురలళిగారిని కలిసినప్పుడు బాలమురళి చాలా నిశితంగా ఇలా అన్నారు.

“ఆయన లాంటి పెద్ద, అనుభవమున్న విద్వాంసుడు తన స్థాయిని గుర్తుంచు కోకుండా, చాలామంది సమక్షంలో అంత నిర్లక్ష్యంగా మాట్లాడటం సహించరానిది. దానికి చచ్చినట్లు 'క్షమార్చణ చెప్పాల్సిందే అని.

దిక్కుతోచని శ్రీనివాస అయ్యర్‌ ఎట్టకేలకు బాలమురళీకృష్ణగారి ఇంటికి ఇద్దరు మిత్రులతో వెళ్ళారు. వారందరినీ సాదరంగా బాలమురళి ఆహ్వానించారు. హీనస్వరంలో క్షమార్చణ చెప్పి కేసును తనపైన ఉపసంహరించమని బాలమురళిని అర్ధించారు. అప్పుడు మురళిగారు మర్వాద పూర్వకంగా “మోలాంటి 'పెద్దవాళ్ళు ఈ స్థితిలో ఈ వయస్సులో ఎందుకండి ఎక్కలేని మెట్లెక్కడం” అని అంటే అయ్యరుగారు నవ్వుతూ నువ్వు ఆ కృష్ణ పరమాత్ముని అవతారమని చెప్పటానికి నేను సంశయపడటంలేదు” అని అన్నారు. అప్పుడు బాలమురళిగారు ఇప్పుడు మోరన్నవన్నీ కోర్టుకు వచ్చి కాగితంపై వ్రాసి ఇస్తే కేసును ఉపసంహరించుకుంటానని బాలమురళి చెప్పారు. అదే విధంగా కోర్టుకు వచ్చి పత్రాన్ని జడ్జిగారికి శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారు ఇచ్చారు. అప్పుడు కేసును బాలమురళి ఉపసంహరించుకోవటం జరిగింది.

ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే బాలమురళిగారు శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారు మిదత్రులైపోయారు. ఆ తర్వాత ఎప్పుడో ఎవరో ఈ సంఘటననుగురించి బాలమురలళిగారిని అడిగితే “నాకూ, ఆయనకి మంచి సంబంధాలున్నాయి ప్రస్తుతం. ఆయనపట్ల నాకు గౌరవ, మర్యాదలున్నాయి. ఆయన పెద్దవాడు, అనుభవమున్న సీనియర్‌ విద్వాన్‌. అంతేగాక ఇప్పుడేగాదు అప్పుడుగూడా నాకు ఆయనపైన ఇదే గౌరవ మర్యాదలుండేవి అని బాలమురళిగారు చెప్పటం జరిగింది.

ఇక్కడ రెండు సంఘటనలు మోకు చెప్పాల్సి ఉంది. మద్రాసులో ఒక సభలో ఆయన కచేరీ జరిగింది. దాని మొద మరుసటిరోజు దినపత్రికలో కటువుగా కొన్ని విమర్శలు వచ్చాయి. ఆయనను (శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారిపై) తూర్పార బడుతూ ఆ సమాోక్షను సుబ్బుడు అనే ఆయన వ్రాశారు. ఆయన తన సమాక్షలో “ఇక నుండి శ్రీనివాస అయ్యర్‌ గారు కచేరీలు చెయ్యటం మానేస్తే మంచిద”ని వ్రాశారు. దీనిపైన శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారు చలించి మ్యూజిక్‌ అకాడమి వారికి ఆరోజు సాయంత్రం ఉన్న తన కార్యక్రమాన్ని రద్దు చెయ్యమని కబురు పంపారు శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారు. అంతేగాక ఇకపైన పాడనని గూడా కబురు చేశారు. అకాడమి అధికారులు అయ్యర్‌ గారిని కలిసి పాడమని అడిగారు. అప్పుడు బాలమురళి గారు ఈ విషయం

తెలుసుకొని శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారు పాడకపోతే నేనూ పాడనని అన్నారు. ఈ విషయాన్ని అయ్యరుగారు తెలుసుకొని బాలమురళిగారి కోరికమేరకు పాడతానని ఒప్పుకున్నారు.

ఇంకోసారి సంగీతకచేరీలు జరిగే కాలంలో ఇంకో సంఘటన జరిగింది. అదేమంటే అప్పట్లో తమిళనాడులో కరువు తాండవించింది. అప్పుదు మ్యూజిక్‌ అకాడమిోవారు కరువు బాధితులను అదుకోవటానికి కొన్ని కచేరీలు ఏర్పాటు చేశారు. ఆ కచేరీల్లో ఎవరు పొడే రోజున ఎక్కువగా గేటు కలెక్షన్‌ వస్తుందో వారి పేరున మిగతా కచేరీలపై వచ్చిన ధనాన్ని గూడా కలిపి ప్రకటిస్తామన్నారు. అప్పుడు బాలమురళీగారు పాడిన రోజున అధికమొత్తం గేటు కలెక్షన్‌ వచ్చింది. శ్రీనివాస అయ్యంగారు పొడినరోజున వచ్చిన గేటు కలెక్షన్‌ రెండవ స్థానంలో ఉంది. ఆ సందర్భంలో మనలోమనకు పొరబొచ్చాలు ఉండకూడదని సెమ్మంగుడి శ్రీనివాస అయ్యర్‌గారిపైనున్న గౌరవంతో ఆయనపేరునే ఆ కలెక్షన్‌ను అందజెయ్యందని అకాడమీ వారికి బాలమురళి సూచించారు. ఈ సంఘటన ఒక్కటే చాలు బాలమురళిగారి ఉదారతకు. ఆ విధంగా బాలమురళిగారి పెద్దమనసు అందరి మన్ననలు చూరగొంది.

సాధారణంగా బాలమురళిగారిని చాలామంది “తార్మికవాది” అంటుంటారు. కాని ఇది కొంతవరకే నిజం. ఆయన సంగీత సరళి. ఆయన కూర్చులు, ఆయన ప్రవర్తన ఒక ప్రత్యేక శైలిలో ఉంటాయి. తాను వాటితో ముందడుగులు వేస్తూ వెనుదిరగక సాగి పోతుంటారు హుందాగా గర్వంగా ఈ తీరు వివాదాస్పదంగా ఇతరులకు కనపడవచ్చు. దానికి ఆయనేం చెయ్యలేరు. ఎవరినీ ఆయన కించపర్చరు. పేర్లు పెట్టరు. నిశ్శబ్దాన్ని ఛేదించరు. కాని వివాదం తన ఇంటి తలుపుతడితే ఆయన ఊరుకోరు. ఖచ్చితంగా తెగేసి మాట్లాడతారు. అంతు చూస్తారు.

7/7

పస్తు హ్య హోమాలు. వల. వనీ సను 6. య. టి స్ట శేవణ మాధుర్య విస్తరణ “ఆత్మలో చెలరేగే అంతర్మధనాలను ప్రశాంత స్థితికి తెచ్చేకళ సంగీతం ఒక్కటే” అని ..... అన్నాడు మాజిని. సంగీత జగత్తుకు ఎన్నో విలువైన క్రొత్త రాగాలను స్వరకల్చ్బనలను అందించారు మేధో సంపత్తిగల బాలమురళీకృష్ణ ఆత్మలోని అంతర్మధనాన్ని శాంతింపచేయటానికి ఆ రాగాలు, స్వరకల్పనలు చాలు. వాటికి అంత మహిమాన్విత శక్త ఉంది. భూమి మిద మానవు లున్నంతవరకు వాటి శక్తి అజరామరమై ఉంటుంది. ఒక క్రొత్త రాగాన్ని సృష్టించటం కన్నా ఒక క్రొత్త స్వరకల్పన చేయటం చాలా తేలికపని. (శ్రోతలను పరవశింపజేసి, ఆ (శ్రోతల మానసిక స్థితికి రంగులద్దితే దానిని “రాగం” అనవచ్చు. స్కేలు అనే పదం లాటిన్‌ పదం 'స్కేలా నుండి ఉద్భవించింది. దీనికి ఒక నిచ్చెన అని మనం అర్థం చెప్పుకుంటే సంగీత స్వరాల ఆరోహణ అని చెప్పుకోవచ్చు. సప్తస్వరాల ఆరోహణ, అవరోహణలను కలిపి "స్కేలొ అనవచ్చు. దీనినే 'మేళకర్తు అని, 'మేళఅని (కర్ణాటక సంగీతంలో) హిందూస్సానీ పద్ధతిలో ౯౧౬౯ అని సాధారణంగా అంటుంటాము. క్రీ.శ. 17వ శతాబ్దంలో 772 మేళకర్తల విధానాన్ని ప్రతిపాదించటం జరిగింది. అన్ని రాగాలు ఈ 72 మేళకర్తల విధానంలో ఉంటాయి. మేళకర్తల నుండి జన్యరాగాలు ఆవిర్భవిస్తాయి. అవి ఆరోహణ, అవరోహణలలో ఒకటి లేక కొన్ని (10169) నోట్సు అంటే స్వరాలను వదిలివేయటం జరిగితే అదిగూడా వ(క్రగతిలో (0190646౧ వాటిని జన్యరాగాలంటారు. కొన్నిసార్లు సప్తస్వరాలు ఉంచుకోవచ్చుగూడా. ఒక ప్రత్యేక 78

మేళకర్తకు సంబంధించిన ఒక స్వరాన్ని తీసుకొని దానిని అప్పుడప్పుడు లేదా నిత్యం జన్యరాగాన్ని ఉద్భవింపజేయవచ్చు. అయినప్పటికీ ఇవన్నీ అప్పటికీ కేవలం 502165 గానే చెపుతాం దానిలోకి గమకాలు చొప్పించి జీవం పోసేదాకా బాలమురళికృష్ణగారికన్నా ముందు కొంత మంది అనేక క్రొత్తరాగాలను కనిపెట్టారు. నాదచింతామణి, సుపోషిణి ఇత్యాది అనేక రాగాలు త్యాగరాజుగారు సృష్టించారు. ఆయన శిష్యుడైన మానాంబు చావడి వెంకట సుబ్బయ్యగారు “కుతూహలం” అనే రాగాన్ని తీసుకువచ్చినట్లు, ఆయన శిష్యుడు పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌ 'కదన కుతూహలం కనిపెట్టినట్లు ఆధారాలున్నాయి. ఈమధ్య హరికేశనల్లూర్‌ ముత్తయ్య భాగవతార్‌గారు విజయ సరస్వతి, పశుపతి ప్రియ, సుమన ప్రియ, సారంగ మల్దర్‌, మాయాప్రదీపం, ఊర్మిక, నిరోష్ట్ర గుహరంజని, కోకిల భాషిణి మొదలైన (క్రొత్త రాగాలను కనిపెట్టినట్లు ప్రఖ్యాతి చెందారు. ఇంకా కొన్ని క్రొత్తరాగాలు, కనిపెట్టిన వారిపేర్లు క్రింద ఇస్తున్నాను. మైసూర్‌ సి. రంగయ్య -.... శ్యామలి పి.కె. రాజగోపాల అయ్యర్‌ - స్కాంద మనోరమ బి.3. పద్మనాభరావు ఆ హంస రూపిణి ఇట్లా చెప్పుకు పోతుంటే చాలా పుటలు వ్రాయాల్సి ఉంటుంది. కాని బాల మురళిగారు సృష్టించిన రాగాలలో మాధుర్యంతోపాటు కొన్ని ప్రత్యేకతలుంటాయి. వానిని గూర్చి ఒకసారి ఆలోచిద్దాం. ఒక రాగము యొక్క భావమును కేవలం దాని ఆరోహణావరోహణలలో (గ్రహింపలేము. ముఖ్యముగా ఆ రాగ మాలపించబడిన తీరులో రాగభావం పరిపుష్టంగా ఉందాలి. శ్రీ మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ సృష్టించిన క్రొత్తరాగాలు రాగ భావ పరిపుష్పమైనవే గాక కొన్ని ప్రత్యేకతలను సంతరించుకున్నాయి. ఆయన కనిపెట్టిన రాగాలు కొన్ని ఈ క్రింద ఇస్తున్నాను. 1 సుముఖం : ఈ రాగంలో నాలుగు స్వర న్థానాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. కర్ణాటక సంగీత సంప్రదాయంలో ఒక రాగంలో ఐదు స్వరాలు ఉంటేనేగాని అది 79

'శోతలను రంజింపచేయదనే నియమం ఉంది. కానీ ఇది తప్పనిసరిగా అనుసరింపవలసినంత నియమమేమి కాదు. నాలుగు లేక అంతకన్నా తక్కువ స్వరాలతో తయారైన రాగాలు కూడా పరిపుష్టం చేయగలిగినప్పుడు ఈ నియమం తప్పనిసరిగా అనుసరింపవలసినదేమో కాదు. హిందూస్టానీ సంప్రదాయంలో కూడా భవాని, మాలాశ్రీ అనే రాగాలు నాలుగు స్వర స్థానాలు మాత్రమే కలిగి ఉన్నా మనోహరంగా ఉంటాయి. పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌ శిష్యుడైన కాకినాడ సి. ఎస్‌. కృష్ణ అయ్యర్‌ స, గప, ని అను నాలుగే స్వరస్థానాలు కలిగిన “శాంకరి అనే రాగం సృష్టించారు. నాలుగే స్వర స్థానాలనుపయోగించి కనిపెట్టబడిన మరికొన్ని రాగాలను చూద్దాం.

తిరుమరైవడివన్‌ - శ్రీ టి. ఎ. సాంబమూర్తి

నిగమ గామిని - మైసూరు సి. రంగయ్య

అవికారి, సుధాకర ప్రియ, బాలమురళిగారి సుముఖం మొదలైన రాగాలు షడ్డమం, షట్‌ శృతి రిషభం, ప్రతి మధ్యమం, కాకల నిషాదం మొదలగు స్వరస్థానాలు కలిగి అరవై తొమ్మిదవ మేళకర్త ఛాతువర్ధిని'కి జన్యాలుగా ఉన్నాయి. రాగ స్వరూపాన్ని వ్యక్తీకరించడానికి ఆయన “మహనీయ నమస్సులివే' అనే కృతిని మనోహరమైన స్వరంతో వినాయకుని మోద వ్రాసి స్వరపరిచారు.

2, మహతి : ఇది కూడా నాలుగు స్వరస్థానాలు కలిగి షడ్డమ, అంతర గాంధార పంచమకైళిక నిషాదాలను స్వర స్టానాలుగా కలిగి ఉంది. బాలమురళిగారు ఈ రాగ ఛాయల్ని మహనీయ “మధుర మూర్తే” అనే అద్భుతమైన కీర్తనలో ప్రదర్శించారు.

మూడే న్వరస్థానాలు కలిగిన రాగాలను కూడా ఈయన నృష్టించి విజయవంతంగా ఆలపించారు. ఈ విధంగా జనింపబడిన రెండు రాగాలలో ఒకటి “సర్వశ్రీ - ఈ రాగం ఒకటవ “మేళకర్త కనకాంగి యొక్క జన్యరాగంగా సృష్టించి ఉమాసుతం అనే కృతిని స్వరపరిచారు. ఈ రాగంలో షద్డమ, శుద్ధ మధ్యమ, పంచమాలు మాత్రం పలుకుతాయి. ఈ రాగంలో ఫలానా స్వరస్థానాలు పలుకుతాయి అని రాయడంగాని, చెప్పడంగాని ఎంత సులభమో దీనిని ఆలపించడం అంత

క్షిషముని ఈ రాగాలాపన యత్నం తెలియజేస్తుంది. ఇది ఇలా ఉండగా - ఈ రాగంలో బాలమురళిగారు చేసిన్నర రచన (ఉమాసుతం) ఆయన గాన కళామేధస్సుకు, నైపుణ్యానికీ నికషోపలం. రెండవ రాగం ఓంకారి.

ఓంకారి : ఇది శ్రీ బాలమురళిచే సృష్టించబడిన మూడు స్వరాలు కలిగిన మరోరాగం. ప్రాచీన సంగీత లక్షణ వాజ్మయం. ఇదే పేరు కలిగి భిన్నమైన స్వరారోహణావరోహణలతో ఉన్న ఒక రాగం గురించి తెలియజేస్తుంది. కానీ ప్రస్తుత ఓంకారి రాగం సర్వశ్రీలాగే షద్డమ, మధ్యమ, పంచమాలనే కలిగి ఉంటుంది. కానీ మధ్యమం మాత్రం ప్రతి మధ్యమం. మూడే స్వరాలు ఉండదే రాగాలు వాటినాలపేంచే నిష్టాతుల చేతిలో సంపూర్ణ రాగ భావంతో విజయవంత మౌతాయి. మైసూరు వి.పి. శివరామయ్య పైవిధంగా త్రిస్వర రాగాన్ని మద్రాసు మ్యూజిక్‌ అకాడమి వారు ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహించే సదస్సులో 'స్వయంభూః స్వరరాగం' అనే పేరుతో 31.12.1964న ప్రదర్శించారు. షడ్డపంచమాలు కాకుండా ఈ రాగంలో అంతర గాంధారం కూడా ఉంటుంది.

ప్రతి మధ్యమావతి : శ్రీ బాలమురళీకృష్ణ 'ప్రతిమధ్యమావతి' అనే ఒక రాగాన్ని సృష్టించారు.

6, వల్లభి : శ్రీ బాలమురళిచే సృష్టింపబడిన ఈ రాగంలో రెండు రిషబాలు, రెండు మధ్యమాలు కూడా పలుకుతాయి. ఈ రాగావరోహణలో చతుథ్రుతి రిషభం, అంతర గాంధార చ. రి. అం. గా. సు. శుద్ధ మధ్యమం మ,పం.చ. రై. కాని ఆరోహణలో సని దని పమ గమరిస. అదేవిధంగా మొదటిది ప్రతి మధ్యమం, రెండవది శుద్ధ మధ్యమం వస్తాయి. 72 మేళ కర్తల పధకంలో 29వ మేళకర్త ధీర శంకరాభరణం దీనికి జనకరాగం.

రోహిణి : రెండు భిన్నమైన మేళకర్తరాగ పధకాల గురించి మనం గతంలో చర్చించడం జరిగింది. వీటిలో రెండవ పధక రూపకల్పనలో పంచమాన్ని వర్టించి దానికి బదులు ప్రతి మధ్యమాన్ని ఆస్థానంలో ఉపయోగించడం జరిగింది. ఈ విధమైన మేళ కర్తరాగాల్ని పంచమ వర్జ్య, ద్విమధ్యమ మేళకర్తలని పిలుస్తారు. ఒక చంద్రగ్రహణం రోజున శ్రీ బాలమురళి సృజనాత్మక ధోరణిలో గానాలాపన చేస్తున్నప్పుడు - ఆ స్వరాలు ఆయనకు కొంగొత్త విషయాన్ని స్ఫురింపజేశాయి.

ఆయన చేస్తున్న అలాపనా స్వరానికి అవసరమైన మార్పులు, చేర్పులతో నవ్యనవోన్మేషాల (ప్రరూప రాగకృతికి రూపకల్పన జరిగింది. ఏ స్వరాలు వడుతున్నాయి అనే విషయంపై దృష్టి పెట్టకుండా ఆయన ఆశువుగా మయూామవగానలోల” అనే కృతిని ఆలపించి, ఆరోజు చంద్రగ్రహణం కావడం, చంద్రున కత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన తార రోహిణి కావడంతో ఆరాగానికి “రోహిణి అనే పేరుపెట్టారు. ఈ రాగంలో పంచమ స్వరాన్ని ప్రతి మధ్యమం భర్తీచేస్తుంది. మిగిలినారోహణావరోవాణ న్వరాలు స-రి-గ-మ-మ-ద-ని-స - స-ని-ద-మ-మ-గ-రిస

మనోరమ : పైవిధంగా రెండు మధ్యమాలను వరుసగా ఉపయోగిస్తూ 51వ మేళకర్త కామవర్ధిని స్వరాలతో 'మనోరమ' అనే రాగానికి శ్రీ బాలమురళీకృష్ణ ప్రాణం పోశారు. ఇదేపేరు భిన్నమైన స్వరాలతో వేరొక రాగం కూడా ఉంది. శ్రీ బాలమురళి మనోరమలో షడ్డమం కాకుండా శుద్ధ రిషభం. అంతర గాంధార.

శుద్ధ దైవతం, కాకల నిషాదం వస్తాయి. ఒక వాగ్గేయకారుడు సృష్టించిన రాగం మరొక వాగ్దేయకారుని స్మృతి పధంలోకి వచ్చే అవకాశం చాలా హెచ్చుగా ఉంది. ఆఖరికి నామకరణంలోనైనా వచ్చి తీరుతుంది.

లవంగి : ఇది నాలుగు స్వరస్థానాలను మాత్రం కలిగి ఒకటవ మేళకర్త కనకాంగికి జన్యంగా శ్రీ బాలమురళి సృష్టించిన రాగం. ఈ రాగంలో ఆయన “ఓంకార కారిణి అనే శృతిని చేశారు.
మోహనాంగి : ఈ రచన ముందు భాగంలో తెలియజేసినట్లు ఈ రాగం శ్రీ బాలమురళిచే సృష్టింపబడి 'నీ నామము నాజీవమూ అనే కీర్తనలు ఆయనచే సృష్టింపబడ్డాయి. ఈ రాగం 34వ మేళకర్త వాగధీశ్వరి జన్యం. ఆరోహణలో మొదలగు స్వరాలు, షడ్డమంచమాలు పలుకుతాయి. ఆరోహణ సదపగపదపగరిస. ఇక్కడ రెండవ దైవత ప్రయోగం వస్తుంది. ఈ సందర్భంలో ఒక ముఖ్యమైన విషయం ప్రస్తావించవలస్తంది. శ్రీ బాలమురళీకృష్ణ ఒకసారి బెంగుళూరులోని “గాయన సమాజం'లో కచేరీ చేయడానికి వెళ్ళారు. ఈ కచేరీకి ఒక రోజు ముందే 5.11.82న ఏర్పాటు చేయబడ్డ ఒక సదస్సులో తాను 'రాగవికాసి అనే కార్యక్రమాన్ని ఒక (ప్రత్యేక పద్ధతిలో ఇస్తున్నట్లు చెప్పి (శోతల నుండి ఒకరిని పిలిచి ఒక నూతన

రాగావరోహణారోహణలను అది ఏరాగ జన్యంగా ఉండాలో నిర్దేశింపమని కోరారు. ప్రఖ్యాత వైణిక విద్వాంసులు మైసూరు వి. దొరైస్వామి అయ్యంగార్‌ 28వ మేళకర్త వారికాంభోజికి జన్యంగా ఆరోహణలో నరిగమవమదన, ఆరోవాణలో సనిదపమగరిస అని వచ్చేటట్లు ఒక క్రొత్త రాగాన్ని ప్రతిపాదించారు. సన్నని స్వరంతో ఆరాగ న్వరూపాన్ని ఒకసారి మననం చేనుకొని అత్యంత సుందరంగా, మనోహరంగా, జనామోదిత గమక వరేక యుక్తంగా సభాస్థలిలోని శ్రోతలు చేష్టలుడిగి గాన మాధుర్యపు మత్తులో ఓలలాడేటట్లు శ్రీ బాలమురళి ఆ నూతన రాగాన్ని ఆలపించారు. మరునాడు జ్ఞాన సమాజం నిర్వహించిన సభలో అదే రాగంలో ఒక కీర్తన చేసి పాడడంతో సభలోని కొందరు రసికులు అదే రాగమని ఆయనను అడిగారు. ఈ రాగంలోని స్వరాలను, జనకరాగాన్నీ నిర్దేశించినది శ్రీ దొరైస్వామి అయ్యంగార్‌. కాబట్టి ఆ రాగానికి “దొర అని పేరుబెట్టి దానిని జ్ఞాన సమాజానికి అంకితం చేస్తున్నట్లు శ్రీ బాలమురళీకృష్ణ చెప్పారు.

జాతిపిత మహాత్మాగాంధీ 125వ జయంత్యుత్సవాల సందర్భంగా శ్రీ బాలమురళి 'మోహన గాంధీ అనే రాగాన్ని సృజించి, శ్రీ నారాయణ అగర్వాల్‌ ప్రణీతమైన 'సత్యసనాతన' అనే సంకీర్తనను ఈ రాగంలో స్వరపరిచారు. ఈ విధంగా క్రొంగ్రొత్త రాగాల్ని సృష్టించడం, స్వర రచనలు చేయడం శ్రీ బాలమురళి గారి జీవితంలో ఒక నిర్విరామ ప్రక్రియ అయిపోయింది. ఆయన ఏవిధమైన ఆటంకం లేకుండా మొజార్ట్‌ లా (ఆఫ్టియా సంగీత విద్వాంసుడు, స్వర సంకలన కర్త) అవిరామంగా స్వర సుధల్ని కురిపిస్తూ ఉంటారు. ఆశువుగా స్వరన్యాస, విన్యాసాల్ని పీయూషధారా సదృ్భశంగా స్పందించే మేధ అయినది. సంగీత మేధావి బెతోవెన్‌ ఒకసారి ఇలా అన్నాడు.

“క్రాంగొత్త ఆలోచనలు మానవ మేధస్సులోంచి వాటికవే ఆశువుగా పుట్టుకొస్తాయి. కాని కావాలని పుట్టించేవి కావు. నా ఆలోచనలు క్రొత్తవి అనే విషయం (శ్రోతలు చెప్పే వరకూ నాకేమాత్రం తెలియదు. స్వరశిల్చి మేధలో ప్రేరణ గలిగినప్పుడు, అతని హృదయం నుండి నూతన భావాలు జనించి, అవి క్రొత్త స్వర రచనలకు మూలమౌతాయి. విభిన్న కోణాల నుంచి ఆలోచించగలిగిన మేథ, దానినుద్రేకపరచగల శక్తి ఉంటే కావలసిన రీతిలో అద్భుతమైన స్వర రచనలు ఉత్పన్నమౌతాయి. కళను అర్ధం చేసుకోవడం, సృష్టించడం అనే క్రియలు మేధస్సును

ఉపయోగించి చేయడం కన్నా భావోద్రేకంలోనే సాధ్యమౌతాయని చెప్పవచ్చు. ఈ స్వరరచన అత్యాధునికమైన శైలిలో ఉందని సంగీత విద్వాంసుల ప్రదర్శనలను గమనించి ఏ ఒక్కరో చెప్పలేరు!

మన సంగీతత్రయం ముందున్న సంగీత కళాకారులు పాడుకునే కీర్తనలు వాటికి సంబంధించిన వాటివి ఈ కాలం వారికి తెలియదు. శ్రీశ్రీశ్రీ విమలానంద భారతి శ్రీ బాలమురళి కృష్ణగారికి ఇలాంటి ప్రశ్చేవేశారు. ఈ సంగతి గురించి ముందు పుటల్లో చర్చించాం. సంగీత త్రయం తర్వాత చాలామంది వాగ్గేయకారులు వారి క్రొత్త రాగాలతోను వారి క్రొత్త కీర్తనలతోనూ సంగీతానికి వారి వంతు సహకారం వారందించారు. వారెవరూ క్రొత్త పాటలు చెయ్యకపోతే 'వాగ్గేయకారుడు అనే పదం వాడుకలో ఉందేది కాదు. కాలానికి అనుగుణంగా వాగ్గేయకారులు ఈ భూమి మీదికి వస్తున్నారు. వారి మాధుర్యమైన సంగీత సృష్టిని మన ముందు తరాల వారి లబ్ధికొరకు మనకు మిగిల్చి వారు వెళ్ళిపోతున్నారు.

కేవలం మనసులోని కోరిక మాత్రమే మనల్ని క్రొత్తవి సృష్టించేందుకు పేరేపిస్తుంది. క్రొత్త రాగాలను, క్రీర్రనలను సృష్టించటం కేవలం ఆ కాలం నాటి అవసరం. పాత రాగాలు లేక కీర్తనలు, మరల వాటినే ఆలపించటం కేవలం సంగీతానికి ఉన్నట్టి స్థాయినీ, స్థానాన్నీ నిలుపుతుంది కానీ అది సంగీతాభివృద్ధికి తోద్బడదు. వ్యూహరచన ప్రకారం ముందుగానే చేసుకునే కచేరీలు కేవలం కుదించుకు పోయిన అనుభవం మాత్రమే అందచేస్తాయి.

శ్రీ బాల మురళీ కృష్ణ ఒక ప్రయత్నంగా పాత రాగాలను అద్భుతంగా ఆలపించడమేకాక వారు చాలా కొత్త రాగాలు మరియు కీర్తనలు చేసి సంగీతానికి అమూల్యమైన సేవలు అందించారు. ఆయన అందించిన సంగీత సంపద కొంతమందికి నచ్చినా నచ్చకపోయినా అవి కలకాలం శాశ్వతంగా నిలిచి ఉంటాయి. అవి అనంతకాలం వెలకట్టలేనట్టి రత్నాలవలె నిలిచి ఉంటాయి. కేవలం క్రొత్త రాగాలను మాత్రమే కనిపెడితే అది అసంపూర్ణ కళ, వాటిని సరైన పద్ధతిలో ఎదుటివారికి తెలియజేయటంలో దాని విజయం, ఉపయోగం దాగి ఉంటాయి. శ్రీ డబ్యు,జె. హేండర్‌సన్‌ బ్రహ్మ గురించి చెప్పిన మాటలు శ్రీ బాలమురళీ కృష్ణగారికి సమానంగా సరిపోతాయి.

సహజంగా గానంకేసి దృష్టిసారించే సంగీత విద్వాంసులు సహకార వాద్యాల గురించి, సహకార వాద్యాలవారు గానం గురించి సరిగ్గా నిర్ణయించలేరు. కర్ణాటక సంగీతం ధ్వనిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది. కనుక అది సశబ్దక్రియ. మిగిలినవి ధ్వనిని ఉత్చత్తి చేయవుగాబట్టి 'నిశ్శబ్దక్రియ” అని అంటారు. ఒక కరపత్రంలోని ఆధారం ప్రకారం బాలమురళిగారు “ముఖి” అనే ఒక తాళ అమరికను కనుగొన్నారు. ఈ తాళాల (ప్రకారం అవి సశబ్బ క్రియలు ఏ గతులలోనైనా ఉండవచ్చు. కాని మిగిలిన క్రియలు కేవలం రెండు మాత్రలే ఉండాలి. ఉదాహరణకు అన్ని సశబ్ద క్రియలూ తిశ్రగతిలో ఉన్నాయి. సామాన్య తాళాలు అనే క్రియలు తిశ్రగతిలోనే నడుస్తాయి. కాని పంచముఖి లాంటి తాళాలలో కేవలం సశబ్ద క్రియలో గతి భేదం ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియలో కష్టమంతా తాళం వేయటంలోనే ఉంటుంది. అది రెండు గతులకు సరిపడా వేయాలి. శ్రీ బాలమురలికృష్ణ 81.7.87న బెంగుళూరులో తన పంచముఖి తాళాల గురించి ఒక సోదాహరణ ప్రసంగం "౧౭౫౦౦591/6 ౧19 06౧1/6'లో చేశారు. ఆ ఏడాది తన “నవముఖి తాళం చేసిన “రాగం - తానం - పల్లవిని విడుదల చేశారు. దీనిలో సశబ్ద క్రియ. సంకీర్ణ గతి మిగిలినవి రెండు మాత్రలు ఉంటాయి. సంప్రదాయం మరియు నూతనత్వం ఈనాటి నాటకానికి పజణాలు. కానీ ఈ బాలమురళికృష్ణ విషయంలో అవి రెండు జంట కలిసిఉంటాయి.

కర్టాటక సంగీత కచేరీలలో గత శతాబ్ది కాలం నుండి సహకార వాద్యాలుగా వయొలిన్‌, మృదంగాలను ఉపయోగించటం జరుగుతోంది. కర్ణాటక సంగీతంలో మొట్టమొదట తంజువూరులోనే వయొలిన్‌ ఉపయోగించబడింది. (19వ శతాబ్దం మధ్యలో) అంతకు ముందు వీణ, సరింద, బాల సరస్వతి (ఆఖరి రెండూ 80466 పరికరాలు) మాత్రమే వాద్య సహకారంలో ఉపయోగించేవారు. మనకు తంజావూరు సరస్వతీ మహలు వారందించిన చారి(త్రికాధారాల ప్రకారం, మృదంగం బాగా ఉపయోగంలో ఉంది. చాలా కాలం నుంచి చాలా కార్యక్రమాలకు 19వ శతాబ్ది చివరి భాగంలో బహిరంగ కర్ణాటక సంగీత కార్యక్రమానికి మృదంగం వాడారు. అంతవరకు దానిని నృత్యాలకు, హరికధా కాలక్షేపాలకు ఆతర్వాత గాత్రకచేరీకి వాడటం ప్రారంభించారు. గాత్ర సంగీతానికి బాగా సమర్థవంతంగా సహకారం అందించటానికి వయొలిన్‌ బాగా ప్రచారంలోకి వచ్చింది. మిగతావాటి స్థానంలో వయొలిన్‌ అగ్రగామిగా తిష్టవేసుకుంది. ఎంతోమంది అనుభవజ్ఞ్జులు వయొలిన్‌నే కావాలనుకున్నారు. దానితో వయొలిన్‌కు ఒక (వ్రత్యేక సన్ఫితి వచ్చింది అతావ్యవశ్యకతతోపొటు. అందుకే ప్రధమంలో వయొలిన్‌ వాయించేవారికి కొంత భేషజం ఉండేది. అందువల్ల కొంతమంది వయొలిన్‌తో సహకారమిచ్చేవారు కాదు. ఒక్క వయొలిన్‌ కార్యక్రమమే విడిగా (5010) ఇచ్చేవారు. సహకారమందించటం విలువ తక్కునగా భావించేవారు. ఇట్లా కొన్ని దశాబ్ధాలు గడిచాయి. బాల మురళికృష్ణగారిని ఒక స్నేహితుడు వయొలిన్‌కింత ప్రాముఖ్యత ఎందుకు వచ్చింది అది సంగీత కచేరీలలో తప్పనిసరి పరికరం ఎందుకయ్యిందని అడిగారు. “ఈ 86

(ప్రపంచంలో దేవుడు తప్ప ఏదీ తప్పనిసరికాదు. మనం ఇది తప్పనిసరి. అది తప్పనిసరి అని అపోహతో అనుకుంటాం. చాలా సంవత్సరాల నుండి సంగీత విద్వాంసులు దానిని ప్రత్యేక స్థాయిలో ఉంచి చూసి అది తప్పనిసరి అని అపోహను సృష్టించారు. అదే, వేదికమిోద బాగా, సహజంగా సహకరిస్తుందని నమ్మారు. అందుకే వయొలిన్‌ వాయించేవారికి గూడా మంచిపేరు వచ్చింది.

వయొలిన్‌ వాయించేవారిని, వారి ప్రావీణ్యతను నేనెప్పుడూ తక్కువ చేసి మాట్లడను. వారు గొప్పవారే సందేహంలేదు. వారు సమర్థులైన కళాకారులే. వయోలాకాని, వయొలిన్‌ గాని వాయించటం నేర్చుకోవాలంటే చాలా కష్టం, నాకు తెలుసు నేను వాద్యగాణ్నే గాబట్టి. మృదంగ వాదనను అవపోసన పట్టాలన్నా అంతేకష్టం. ఒక కళాకారుడు బాగా విజ్ఞానం, ప్రావీణ్యం సంపాదించిన తర్వాత గర్వాన్ని, అహంకారాన్ని వదులుకోవాలి (ప్రక్కనున్న ఇంకో వాద్య సహకారి తక్కువ పరిజ్ఞానంతో ఉంటే వారిని గురించి పట్టించుకోకూడదు. అంతే అని నవ్వుతూ బాలమురళిగారు సమాధానం ఇచ్చారు. అంతటితో ఆ స్నేహితుడు సంభాషణ ముగించకుండా ఇంకా కొంతముందుకి లాగాడు. అయితే వయొలిస్టులు భావిలో 5010 తమకే అడుగుతారన్నమాట. గాత్ర కచేరీ చేసేవారు వయొలినిస్పుల దయాదాక్షిణ్యాల మోద ఆధారపడవలసి వస్తుందన్నమాట అని అంటే అప్పుడు బాలమురళికృష్ణగారు “వయోలిస్టులు అందరికీ '50105' కు అవకాశాలు రావు. వయొలిన్‌ చిన్నపరికరం అందువల్ల అది ఎంతధ్వనితో మోగుతుంది? అదీగాక వయొలిన్‌ సాహిత్యాన్ని ఇవ్వలేదు. దానిమిోద వాదన విని “ఉండేది రాముడూులే దా“వండదంసోలై” అనే ఏ క్తీర్తనో గుర్తు పట్టగలరా? కర్టాటక సంగీతంలో రచనలన్నీ భక్తి పరంగా ఉంటాయి. అంటే భక్తి భావాన్ని శ్రోతల హృదయాలలో నింపాలన్నది సంగీతం యొక్క ప్రధానోద్దేశం. అందువలన గాత్ర విద్వాంసులకు (ప్రత్యేకత ఉంటుంది. అదీగాక గాత్ర విద్వాంసులకు వేదిక మిద మధ్యలో కూర్చుంటానికి అవకాశ మిస్తారు. ఉదాహరణకు ఒక బాలుడు గాత్ర కచేరీ చేస్తుంటే చాలా అనుభవమున్న మృదంగ విద్వాంసుడికైనా స్థానం ప్రక్కనే ఇస్తారు. అంతెందుకు కార్యక్రమ కరపత్రాల్లో కూడా మృదంగ విద్వాన్‌ పేరు ముందర వెయ్యరు. దీనికి కారణం ఏమిటంటే గాత్రం చేసే వారిద్వారా సాహిత్యం మనకు తెలుస్తుంది. గాత్ర విద్వాంసుడు గట్టివాడైతే వయొలిన్‌తో సహకారం లేకుండానే కచేరీ చేయవచ్చు.

అంత మాత్రాన వయొలిన్‌ అసలక్మల్లేదని నేననను. దానికి స్వాగతం చెబుతూనే

ఉంటాం” అని అన్నారు. ఇంకా దీర్హంగా ఆలోచించి అసలు వయొలిన్‌, మృదంగాల

సహకారం లేకుండానే కొన్ని గాత్ర కచేరీలు చేస్తే పోలా? దిగ్సిజయంగా అని

కూడా అన్నారు. ప్రయోగాత్మకంగా మద్రాసు శ్రీకృష్ణగాన సభలో 1975లో ఒక్క ఘట వాయిద్య సహకారంతో బాలమురళిగారు గాత్ర కచేరీ విజయవంతంగా

చేశారు. అప్పుడు ఘటవాయిద్య సహకారం 7:11. వినాయకరాం గారు ఇచ్చారు.

ఆ మరుసటి సంవత్సరం రెండవస్ట్రాయి (ప్రయోగాన్ని కూడా చేశారు. వయొలిన్‌కి

బదులు వీణనుపయోగించి ఒక పది నెలలపాటు గాత్ర కచేరీలు మురళిగారు చేశారు. అప్పుడు వీణ సహకారం అందించినవారు తంజావూరు జి. లక్ష్మణన్‌గారు.

ఆ పదినెలల కార్యక్రమాల్లో ఏ ఒక్క వయొలిస్ట్‌ వేదిక మిద లేక పోయినా వెలితి ఏమాత్రం కన్పించలేదు. కొంతమంది ద్వేషం గలవారు బాలమురళిగారిని ఎంతో ఎగతాళి చేశారు. ఉన్న ప్రత్యేకతను, సంప్రదాయాన్ని భగ్నం చేశాడని అపనిందలు గూడా వేశారు. ఇప్పుడు ఆయనను ప్రశంసిస్తున్నవారు గూడా అప్పటివారిలో ఉన్నారు. లలిత కళా విమర్శకులకు ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపు ఎప్పుడూ ఉంటుంది.

వారంతా ఒక విషయాన్ని ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకోవాలి. “కళ అనేది ఆత్మాశయ రీతికి చెందిదని, ఒకరి ఇష్టం ఇంకొకరికి ఇష్టంకాకపోవచ్చునని, స్వీయానందమే దాని పరమావధియని వితండవాదం పనికిరాదు. ఒకవేళ విమర్శకునికి విషయం తెలియకపోతే ఏమో మాట్లాడకూడదు. అంతేగాని అవాకులు, చవాకులతో విషాన్ని (క్రక్కగూడదు.

వయొలిస్టులు ఒక్కమాట గూడా మాట్లాడలేదు. నోరు తెరచి కూర్చున్నారు. 1977లో బాలమురళిగారి గాత్ర కచేరీలకు 11. రమణి ఒక్కరే వేణువు మోద సహకారాన్నిన్వటం గమనార్హం. ఈ ఇద్దరు లలిత సంగీత చక్రవర్తులూ (శోతలకు వీనుల విందు చేచారు. ఒక రెండు సంవత్సరాలపాటు ఫ్లూట్‌ సహకారమొక్కబ్మే కార్యక్రమ నిర్వహకులెవరైనా ప్రత్యేకంగా అడిగితే వయొలిన్‌, మృదంగ సహకారాన్ని మురళిగారు ఏర్చరచుకునేవారు. అట్ట్లాగని వయొలిన్‌, మృదంగ కళాకారులపట్ల ఏహ్య భావాన్ని మురళిగారు ఏమాత్రం పెంచుకోలేదు. అహంకారం, గర్వం ఉన్న వయొలిన్‌, మృదంగ విద్వాంసులపట్ల మాత్రమే అయిష్టతను చూపించారాయన. ఇంకో అసాధారణ ప్రయోగాన్ని కూడా బాలమురళి చేసి చూపించారు. అసలే 88

వాయిద్య సహకారం లేకుండా (శ్రుతికి మాత్రం ఒక్క తంబూరానే పెట్టి కొన్ని కచేరీలు చేశారు. చాలా విమర్శలు వచ్చాయి. కొంతమంది తీవ్రంగా “అతనికేం అధికారముంది? వయొలిన్‌, మృదంగాలు ఉపయోగంలో ఎన్నాళ్ళ నుంచో ఉంటే వాటిని వదిలి కచేరీలు చెయ్యటానికి? అసలివి ఏవీ లేకుండా గాత్ర కచేరీలు చేస్తే (శ్రోతలకు వినసొపుగా ఉంటుందా? అని అడిగారు. వీటన్నిటిని అలా ఉంచి బొలమురళిగారి 3010 గాత్ర కచేరీలకు జనం తండోప తండాలుగా వచ్చారు. కొంత మంది ప్రశంసించారు కూడా,

మో కార్యక్రమాలను చాలా కాలం నుంచి వింటున్నాం. చాలాసార్లు వాద్య సహకారం లేకుండా మోరు అన్యాయం చేస్తున్నారు సహకళాకారులకు. వారు మోకు అండగా నిలుస్తారా? లేక మిరు వారికి అందగా నిలుస్తారా మాకు తెలియటం లేదని కొంతమందన్నారు. నేడు “ఏ ఆటంకాలు లేకుండా మా అసలు సంగీతాన్ని వినే అదృష్టం మాకు కలిగింది. క్యాగరాజుగారు ఏ వాద్య సహకారం లేకుండానే పొడారని విన్నాం. అందుకే ఆయన సంగీతం అంత మృదువుగా రమ్యంగా ఉంది” అని ఇంకొంతమంది అన్నారు. అసలు వీటిని గురించి బాలమురళిగారు పట్టించుకోనేలేదు పిసరంతైనా. ఏ రకమైన విమర్శలు ఎదురైనా ఉదాసీనంగా ఉండేవారు. ఇంకా కొన్ని ప్రయోగాలు లక్షణంగా చేశారు. హరిప్రసాద్‌ చౌరాసియాగారి వేణువుతో కొన్ని కార్యక్రమాలు, పండిత రామ్‌ నారాయణ్‌గారి సారంగితో కొన్ని కార్యక్రమాలు బాలమురళిగారివ్వటం జరిగింది. ఢిల్లీలో జరిగిన ఒక కార్యక్రమంలో మహమద్‌ ధోల్‌పూరి అనే ఆయన హర్మోనియం మిద, ఆకాశవాణి కళాకారుడొకరు తబలమిద సహకరించారు. వారిని పెట్టుకోవటానికి అనువుగా కొన్ని భక్తి గీతాలను మురళిగారు తన కార్యక్రమంలో చేర్చటం జరిగింది. 1960 ప్రాంతంలో బెంగుళూరులో అరుణాచలప్పగారు హార్మోనియం మిద సహకరించగా కార్యక్రమాలిచ్చారు. అక్కడకు సమిపంలో ఉన్న దోధల్లాపూర్‌లో జరిగిన కార్యక్రమాలకు గూడా హార్మోనియం సహకారంతోనే కార్యక్రమాలిచ్చారు. రసికుల హృదయాల్లో అవి ఎన్నటికీ చెరిగిపోని జ్ఞాపకాలు. ఎవరు అధికారమిన్వాలి? ఒక కళాకారుడికి ఎప్పుడూ స్వేచ్చ ఉంది. ఎవరికి అవకాశమివ్వాలో ఎవరికివ్వక్మర్షేదో.

చాలామంది గొవ్ప విద్వాంనులు అవ్పటికి పేరులో ఉన్నవారు. బాలమురళిగారు కచేరీలు (ప్రారంభించిన రోజుల్లోనే వాద్య నహకారాన్ని బాలమురళిగారికందించి, మహదానందంగా ఆయనను ఆశీర్వదించారు. పళని సుబ్రమణియం పిళ్ళ లాంటి మహామృదంగ విద్వాంసుడు చాలాసార్లు బాలమురళిగారి కార్యక్రమాలకు వాద్య సహకారాన్ని ఇచ్చారు. బెంగుళూరులో సిటీ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో జరిగిన ఒక కార్యక్రమంలో బాలమురళిగారి న్వర (వ్రస్తారం, విళ్ళుగారి మృదంగవాదనం రసికుల హృదయాలను ఆకట్టుకొని సవాలు - జవాబు రీతిలో జరిగింది. తంజావూరు టి.కె.మూర్తి, రామనాధపురం మురుగ భూపతి, ఉమాయలపురం శివరామన్‌, తంజావూరు ఉపేంద్రన్‌, మొదలైన గొప్ప మృదంగ విద్వాంసులు, కుంభకోణం రాజమానికం పిళ్లె, 11. 8. గోపాలకృష్ణన్‌, లాల్‌గూడి జయరామన్‌ మొదలైన గొప్ప వయొలిన్‌ విద్వాంసులు బాలమురలళిగారి కార్యక్రమాలకు వాద్య సహకారాన్ని అందించారు.

సాధారణంగా చాలామంది గాత్రవిద్వాంసులు తమకు సరిపోయే సహకార వాద్య కళాకారులను వినియోగించుకుంటుంటారు. కచేరీ విజయవంతం వారివల్లే అవుతుందని కొందరి నమ్మకం. కాని మురళిగారి అభిప్రాయం మాత్రంలేదు. సహకార వాద్యాలు బాగా వాయించే వారుంటే ఆ కార్యక్రమం మంచి నిండుగా హంగుగా ఉంటుంది. కాని పెద్ద గౌత విద్వాంసులంతా ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. అదేమిటంటే గాత్ర విద్వాంసులు సహకార వాద్యాలమిద ఆధారపడకుండా కచేరీ చేయటం. అసలు గాత్ర కళాకారుడు సహకార వాద్య కళాకారుల గురించి అసలు ఆలోచించనేకూడదు. దానికి అనేక కారణాలుంటాయి. తక్కువ ప్రావీణ్యమే ఉన్న కళాకారులు వేదికమోద ఉండవచ్చు. అప్పుడు ప్రధాన గాత్ర విద్వాంసుని ప్రధమ కర్తవ్యమేమిటంటే ప్రావీణ్యం తక్కువున్న కళాకారుల బలహీనతలను బహిర్గతం చెయ్యకూడదు. (ప్రక్కవారిని పట్టించుకోకుండా తన నంగితవేదో తాను వినిపవించకూడదు. ఈ రెండు విషయాలు విధాన నిర్ణయాల్లాంటివని ప్రధాన కళాకారులు గుర్తించాలి.

1962లో పరమక్కుడిలో ఒక కచేరీ జరుగుతోంది. 90 నిమిషాల కార్యక్రమం గడిచిన తర్వాత ఆయన స్వీయకృతినొక దానిని “బృహదీశ్వర మవిదేవి (కన్నడ)

900

జనుల కోరికపై ప్రారంభించారు. ఇది తిశ్ర-ఏకతాళంలో ఉంది. కాని మృదంగ విద్వాంసుడు (చాలా అనుభవశాలిగూడా) కృతిశయ్యను పట్టించుకోకుండా, ఆదితాళంలో వాయించటం మొదలు పెట్టాడు. గాత్రాన్ని గూడా ఆయన గుర్తించలేదు. అప్పుడు బాలమురళిగారు ఏమాత్రం తొట్రుపాటు లేకుండా ఒక చిరునవ్వు నవ్వి అలాగే కృతిని పాడి వినిపించారు. బాగా సంగీత పరిజ్ఞానం ఉన్న విద్వాంసులకు తప్ప మామూలు (పేక్షకులకు అసలేం జరిగిందో అంతుబట్టలేదు. ఆ కార్యక్రమం అయిపోయినా మురళిగారు ఏమి మాట్లాడలేదు. అప్పుడు మృదంగ విద్వాన్‌ మురళిగారితో “నేనెంతవరకు మికు సహకరించానో నాకు తెలియటం లేదు అని అంటే బాలమురళిగారు “ఏమిటండి ఇది! మిరు చాలా అనుభవమున్నవారు. మిరు తప్పకుండా సహకరించారని సమాధానమిచ్చారట.

ఇంకోసారి తమిళనాడులోని కంబంలో ఒక సంగీత కార్యక్రమంలో బాగా గొవ్న వయెబలినిన్స ఒకాయన బాలమురళిగారి కార్యక్రమంలో వాద్య సహకారాన్నివ్వటానికి కూర్చున్నారట. ఆ కార్యక్రమంలో మురళిగారు యదుకుల కాంభోజి రాగాన్ని కొద్దిగా ఆలపించి నేరుగా కృతిపాడటంలోకి వెళ్ళిపోయారట. అంతకుముందు కృతుల్లో బాగా నిడివిగా రాగాలాపన వాయించటానికి వయొలినిస్టుకు అవకాశం కుదిరింది అదే కార్యక్రమంలో. అందువల్ల ఆ వయొలిస్టు తనకు అవమానం జరిగిందని తలచి కమానును వేదికమీద పెట్టి 'మంగళం' పాడేవరకు దానిని తీయలేదట. అయినా బాలమురళి వయొలిన్‌ సహకారం లేకుండా ఎంతో ధైర్యంతో కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు. వారంతా కారులో తిరిగి వస్తున్నప్పుడు వయొలిస్టు బాలమురళిగారు తనని అడుగుతారేమో తాను వేదికమిద చేసిన పనికి అని అనుకుంటే అసలు ఏమి జరగనట్టుగా బాలమురళి సంభాషణ చేశారట.

ప్రస్తుతం ఉన్న సంగీతానికి మూలాధారం జానపద ఫణితులు. బాలమురళిగారు జానపద గేయాలపైనా, కోయతెగల సంగీతంపైన కూడా అభినివేశం చూపించారు. విజయవాడ ఆకాశవాణి కేంద్రంలో సంగీత పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేసినప్పుడు ఆయన అనేక ప్రాంతాలకు ప్రయాణించి జానపదుల నుండి జానపద గేయాలను, కోయ, కొండ జాతులవారి నుండి వారి పాటలను, వారి రీతులను సేకరించారు తానే స్వయంగా. ప్రత్యక్షంగా. జునపదరీతులకు, ప్రస్తుతం ప్రచారంలో ఉన్న పాటలకు

ఉన్న పోలికలను విడమరచి చెప్పటానికి బాగా సహకరించింది. పురాతన కాలంలోని భక్తిరస గేయాలు నేటి శాస్త్రీయ సంగీతంలో చోటు చేసుకున్నాయి. కొన్ని పాత పాటలకు మెరుగులు పెట్టబడిన తరువాత శాస్త్రీయ రీతులను సంతరించుకున్నాయి. అసలు స్వరకర్తలు (ప్రస్తుతమున్న రీతిలో పాడి ఉండకపోవచ్చు. ఎందుకంటే వాళేతీరులో రీతిలో పాడారో తెలుసుకుంటానికి. చెప్పటానికి ఆధారాలు సాధికారికంగా లేవు. బాలమురళిగారు ఇదే విషయంలో అనేకసార్లు ప్రత్యక్షంగా పాడి చూపి నిరూపణ చేశారు. శ్రీరాముని భక్తుడైన భద్రాచల రామదాసు గారు చాలా కీర్తనలను వ్రాశారు. ఆయన వృత్తి తహసిల్దారు. కాని ఆయన సంగీత విద్వాంసుడేమి కాదు. అప్పటి కాలానుగుణంగా కొన్ని వాడుకలోనున్న స్వరరీతులను పోగుచేసి ఆ పాటలను వ్రాసి ఉంటారు. అంతకు ముందు చెప్పక విడిచిపెట్టిన రీతులు గూడా వీటిలో ప్రోది చేసుకొని ఉండవచ్చు. వాటన్నిటిని బాలమురళిగారు ప్రత్యక్షంగా నిరూపణ చేసి చూపటానికి, విశ్లేషణ చేయటానికి రామదాసు కీర్తనలను భద్రాచల ప్రాంతంలో కుగ్రామంలో పెద్దలు పాడే కీర్తనలను, ప్రస్తుతతరంవారు పాడే కీర్తనలను రికార్డు చేశారు. 1987లో బళ్ళారిలో కర్ణాటక గాన కళాపరిషత్‌ వారి వార్చికోత్సవంలో మరపురాని సోదాహరణ ప్రసంగం చేశారు మురళి. రామదాసు భజన కీర్తనలపైన. ఒక బృందంతో ముందుగా పాత ఫక్షీలోను ఆ తర్వాత ప్రస్తుత ఫక్కీలలోను గానంచేసి చూపించారు.

ఈ మధ్యకాలంలో “జుగల్‌ బందీ" కార్యక్రమాలు ఎక్కువ ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకొన్నాయి. జుగళ (అంటే అసలు యుగళ) అంటే ఇద్దరు కలిసి పాడే పాటగాని లేదా ఇద్దరు కళాకారులు వేదిక మాద కలిసి నిర్వహించే కార్యక్రమాన్ని గాని 'యుగళు అంటారు. దీనినే 0661, జంట అని కూడా చెబుతుంటారు. ఇద్దరు కలిసి నిర్వహించే కార్యక్రమాలకు 'జుగల్‌ బందీ' అని హిందీలో ప్రచారం వచ్చింది. అసలు సాహిత్యపరంగా అర్ధం ఆలోచిస్తే సంగీత కార్యక్రమం అటు గాత్రాన్ని ఇద్దరు నిర్వహించినా లేదా ఏదైనా సంగీత పరికరాలపైన ఇద్దరు నిర్వహించినా దానిని జుగల్‌ బందీ అంటున్నారు. హిందూస్టానీ సంగీతంలో వయొలిన్‌, షహనాయి లేదా సితార కలిపి ఇచ్చే కార్యక్రమాన్ని 'జుగల్‌ బందీ' అంటున్నారు. అదే ఒక వయొలిన్‌, వయోలా కలిపి యిచ్చినా, హార్మోనీ, వయొలిన్‌లు కలిపి ఇచ్చినా జుగల్‌ బందీగా పేర్కొనటం జరగటం లేదు. మరీవిధమైన ప్రచారం ఎందుకు వచ్చిందో

తెలియదు. నేడు రెండు విభిన్న తరహా భారతీయ సంగితాలను ఒకే వేదికపైన వినిపిస్తే దానిని జుగల్‌ బందీ అంటున్నారు. జాతీయ సమైక్యతకు, ఇద్దరు కళాకారులను కలిపి ఒకే వేదికపైకి తీసుకువచ్చి రెండు రకాల (శ్రోతలను ఆనందపరచటం ఈ కార్యక్రమాల ఉద్దేశంగా పేర్కొంటున్నారు. ఇది వ్యాపార సంబంధమైన ఒక ఎత్తుగడగా కూడా భాసిస్తోంది. పైగా ఈ తరహా కార్యక్రమంలో పొల్గ్లొనే కళాకారులకు లబ్ధి గూడా ఎక్కువగానే ఉంటోంది. వాయిద్య కళాకారులే గాక గాత్ర విద్వాంసులు గూడా ఈ మధ్య జుగల్‌ బందీలు నిర్వహించటం నేడు అలవాటై పోయింది. ఉదాహరణకు

రెండు విభిన్న రీతుల సంగీతాన్ని అంటే ఇద్దరు వేర్వేరు గాత్ర సంగీత విద్వాంసుల్ని ఒక వేదికపైకి తీసుకురావాలంటే ఆలోచన (ప్రప్రధమంగా మహారాష్ట్ర గవర్నయిన కోన ప్రభాకరరావు గారికి వచ్చింది. ఆయనకు సంగీతంలో మంచి పరిజ్ఞానం ఉంది. కర్ణాటక సంగీత వ్యాప్తికి యువతలోనున్న సంగీత ప్రావీణ్యాన్ని బయటికి తీసి వారిని ప్రోత్సహించాలనే ఆదర్భాలున్న వ్యక్తి ఆయన. జుగల్‌ బందీ కార్యక్రమాన్నొక దానిని ఒక ప్రత్యేకతతో జరపటానికి బాలమురళి గారితో సం్రదించారాయన. దాని ఫలితమే 1977వ సంవత్సరం బాంబే షణ్యుఖానంద హాలులో డా॥ బాలమురళి, పండిట్‌ భీమ్‌సేన్‌ జోషిగార్ల జుగల్‌ బందీ కార్యక్రమం మూడువేల మంది (ప్రేక్షకుల సమక్షంలో విజయవంతంగా జరిగింది. ఇటు సంగీత పరంగా, అటు ఆర్థిక పరంగా కూడా చాలా బాగా విజయవంత మయింది. కోన ప్రభాకరరావుగారి అడుగుజాడల ననుసరించి చాలా మంది నిర్వాహకులు ఇదే రకమైన జుగల్‌ బందీలు నిర్వహించారు. పండిట్‌ జస్రాజ్‌, కిషోరి అమాంకర్‌లతో డా॥ బాలమురళిగారు ఆ తర్వాత కాలంలో జుగల్‌ బందీ కార్యక్రమాలు చేశారు. ఒక గుర్తుంచుకోవలసిన విషయమేమంటే హిందూస్థానీ గాత్రంవారు అనేకమంది ఈ తరహా కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నా కర్ణాటక సంగీతం తరపున ఒక్క బాలమురళిగారే ప్రాతినిధ్యం వహించారు. బాలమురళిగారొక్మరే కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులని, బెత్త రాహికులంతా ఆయనకే గొప్ప గౌరవాన్ని ఇచ్చారనటంలో అతిశయోక్తి లేదు. కారణాలు అందరికీ క్షుణ్ణంగా తెలుసు. హిందూస్థానీ గాత్ర విద్వాంసులు పాడినట్లుగా (థావ్యమైన కంఠంతో ఆహ్లాదకరంగా జనరంజకంగా పాడగలిగిన సమర్ధత డా॥ బాలమురళిగారికే ఉంది.

వృద్ధాప్యంలో పట్టాఖిరామయ్యగారు కొడుకు, కోడలు, మనుమలు - మనుమరాందడ్రు, మునిమనుమలు, మునిమనుమరాండ్రతో శాంతియుతంగా, సంతోషంగా జీవితాన్ని గడిపారు. తన ప్రియాతిప్రియమైన కుమారుడు దేదీప్యమానంగా కీర్తి శిఖరాలను అధిరోహించి చరిత్రను సృష్టించాడు. పుత్రోత్సాహము తండ్రికి ..... దీనికి మించి ఆయనకి ఇంకేం కావాలి? ఒకానొకప్పుడు బాలమురళిని సైకిలు తొట్టెలో కూర్చోబెట్టుకొని విజయవాడ నగరవీధుల్లో త్రిప్పిన ఆయన నేడు ఈజీ కుర్చీలో ఆసీనులయ్యారు. వ్యతిరేకులెవరైనా అసంబద్ధవాదనలు చేస్తే కుమారుడు చేసే కార్యకలాపాలకు మౌనంగా ఉండి తానే సాక్షి అయ్యేవారు. దురాశతో ప్రవర్తించక అదృష్టాన్ని తనవైపుకు తాను ట్రిప్పుకోగలడనే నమ్మకం కుమారుని మిద ఆయనకుంది. బాల మురళిగాళు తండ్రిపట్ల చాలా గౌరవం ఉంచి మర్యాదగా ప్రవర్తించేవారు. తానెంత కార్యక్రమాలతో ఉక్కిరి బిక్కిరిగా ఉన్న తండ్రిగారి సంక్షేమాన్ని చూడటంలో ఎప్పుడూ కినుక వహించలేదు. ఏ బహుమానం వచ్చినా, ఏ బిరుదులిచ్చినా, పురస్మ్కారాలందుకున్నా ముందు తండ్రిగారికి చూపించి కార్యక్రమాలను గురించిన వివరాలు ససాకల్యంగా వివరించేవారు. పట్టాభిరామయ్యగారు సంతృప్తిగా 3. 12. 1988న పరమపదించారు. ఎవరైతే తన కుమారుడ్ని అల్లారుముద్దుగా పెంచి పెద్దచేసి, కుమారుని మనోగత నైపుణ్యాన్ని తెలుసుకొని పారుపల్లి రామకృష్ణయ్యగారి వద్ద శిష్యరికాని కుంచి, తిరిగి వివాహం చేసుకోకుండా తన సుఖాలను త్యజించి జీవితాన్ని త్యాగం చేశారో - ఆ మహావృక్షం ఒక్కసారి నేలకొరిగిపోయింది. తనకు రాని కీర్తి ప్రతిష్టలు తన కుమారుని వరించాలని ఆయన ఆశించి ఉంటారు. ఒక గొప్ప మనీషి పరమాత్మునిలో కలిసి ఐక్యం చెందారు. ఒక చిన్నపిల్లవాడిలాగా బాలమురళిగారు శోకించారు. కాని తల్లి సుబ్బమ్మగారు పోయినప్పుడు ప్రథమంగా శోకించిన మురళిగారు మరల రెండవసారి శోకించిన ఘట్టం ఇది.

మన భారతదేశం నలుచెరగులా మురళిగారు తన వయోలా, గాత్ర సంగీత కచేరీలను ఇవ్వని ప్రదేశం ఒక్కటి గూడా ఉండదంటే ఆశ్చర్యమేమిలేదు. 1960 ప్రాంతంలో విదేశాల నుండి వచ్చిన సంగీత రసికుల ఆవ్వానాలను గూడా మురళిగారు అన్నిటిని తిరస్కరించారు. ఆకాశవాణిలో ఆయన కళాకారుడిగా

పనిచేయటం ఇటువంటి కార్యక్రమాలకెన్నిటికో అడ్డుగోడ అయ్యింది. 1967లో శ్రీలంక సందర్శించి అక్కడి రసికులను ఆనందాబ్ధిలో ఓలలాడించారు. వారి 'ప్రసంశలకు సాక్షీభూతంగా “గంధర్వగాన విట్టగర్‌' బిరుదునిచ్చి సత్కరించారు. బాలమురళిగారు సంగీత జగత్తుకు అందించిన సేవలకుగాను 11.1. 1971న మద్రాసులో అప్పటి గౌరవమంత్రివర్యులు నెడుంఛెజియన్‌గారి అధ్యక్షతన బాలమురళి గారిని బ్రహ్మాండంగా సత్కరించారు. సన్మానించారు. విభిన్న రంగాలలోని ప్రముఖులు ఆయనను ప్రశంసించి రు. 80,000/-ల నగదు పారితోషికాన్నిచ్చి గౌరవించారు. అదే మాసంలో భారత రాష్ట్రపతిగారు 'పద్మశ్రీ” బిరుదునిచ్చారు. సంగీత రసికులంతా హైదరాబాద్‌, నెల్లూరు పట్టణాల్లో బాలమురళిగారిని ఘనంగా సన్మానించారు. భీమవరం నుంచి వచ్చి ఈ సన్మానాలను చూసిన సంగీత రసికులు అత్యుత్సాహాన్ని ప్రదర్శించి 12.6. 1971న భీమవరంలో “మా భూమి అల్లుడు” అని బ్రవ్మాండంగా మురళిగ్గారిని సన్మానించారు. అప్పటి సమాచార శాఖా మంత్రివర్యులు అక్కిరాజు వాసుదేవరావుగారు ఆ సభకు అధ్యక్షత వహించారు. బాలమురళీకృష్ణగారికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం రు. 380,000/-ల నగదు పారితోషికాన్నిచ్చి గౌరవించింది. 1950లో రాజమం(డి నగరపొరులు గందపెండేరాన్ని తొడిగి బాలమురళిగారిని సన్మానించాలని పూనుకున్నారు. ఈ భూమి పుత్రుద్ని సగౌరవంగా సన్మానించాలని. ఇలాంటి గందపెండేర గౌరవం ఒక రంగంలో ఎంతోపేరు ప్రఖ్యాతులు సంతరించుకుంటేగాని జరుగదు. అ సన్మాన మహోత్సవంనాడు సంప్రదాయ పద్ధతిలో గజారోహణాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. వీధులవెంట ఊరేగింపు నాదస్వరంతో వెళుతుంటే ఆ ఊరేగింపులో కవులు, విద్వాంసులు, గాయకులు, మేధావులు, ప్రజలు ఎంతోమంది పాల్గొన్నారు. బాలమురళిగారి కళను గురించి పలువురు ప్రధమశ్రేణి సంగీత విద్వాంసులు ఉపన్యసించారు. అప్పటిలో కర్టాటక సంగీతంలో బాగా సీనియరు విద్వాంసులైన చెంబై వైద్యనాధ్‌ భాగవతార్‌ ప్రత్యేకించి ఈ కార్యక్రమానికి వేంచేశారు. సంగీత ప్రపంచంలో (ధ్రువతారయైన బాలమురళి గారికి గండపెందేరాన్ని తన స్వహస్తాలతో అలంకరించడానికి ఆయనే స్వయంగా వచ్చారు. ఆయన కల్లాకపటం లేకుండా ఉన్నది ఉన్నట్లు బయటకు చెప్పే మనిషి ఈ గండపెండేరంతో ఆయనకు సన్మానం జరగటం భగవంతుని దయలేకపోతే జరిగే పనికాదు. కొంతమంది నా మిత్రులకు నేనీ మహోత్సవానికి రావటం 95

ఇష్టంలేదు. ఆ.... అతనొక ఆంధ్రుడు. చాలా చిన్నవాడు. మిబోటి వయస్సులో పెద్దెన అనుభవంగల విద్వాంసులు ఆ ఉత్సవానికి వెళ్ళటం అంత సబబుగాదని వారివాదన. మనం కీర్తి ప్రతిష్టల నార్జించింది త్యాగరాజ కృతులను పాడేగదా! ఆయన కాకపోతే ఆయన పూర్వీకులు ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందినవారు కాదా? నా విషయమే చూడండి. నేను కేరళలో పుట్టాను. కాని తమిళనాడు నాకు స్వాగతం పలికింది. అంగీకరించింది. నేను స్థిరనివాస మేర్చరచుకోడానికి తోద్బడింది. మన సంగీతానికి సంబంధించి ప్రాంతీయ భఖేదాలుండరాదని నా అభిప్రాయం. ఇది నిజం. ఆ కుర్రాడి కన్నా నేను వయసులో పెద్దవాడినే. అతడు వయస్సులో చిన్నవాడైనా సంగీత జగత్తులో (బ్రహ్మాండమైన ప్రజ్ఞలేదా? అందువల్లే అక్కడి నుంచి ఇంత దూరం వచ్చాను. అతనికి ఈ గౌరవం తగినదని. జరగాలని నిశ్చయించు కున్నాను. అని భాగవతార్‌గారు తమ భావాన్ని వ్యక్తీకరించారు. బాలమురళీకృష్ణగారిని ఒక సింహాసనంపై కూర్చుండబెట్టి భాగవతార్‌ తన స్వహస్తాలతో మురళిగారి ఎడమ పాదాన్ని ఎత్తి ఒన చిన్న కాలిపీట మిదుంచి ఆయన కాలికి గండపెందేరాన్ని తొడిగి సన్మానించారు. చెంబై వైద్యనాధ భాగవతారుగారి సహృదయత ఈ ఘట్టమే బయటపరచింది. ఆయన నిజమైన ప్రతిభను ఎక్కడున్నా ప్రశంసించేవారు. ఆయన లాంటి మనిషి కోటికొకళ్ళు ఉంటారు.

1969లో ప్రఖ్యాత హిందీ నేపద్యగాయని లతామంగేష్కర్‌గారు బాలమురళి గారికొక ఉత్తరాన్ని వ్రాశారు.

"తగి సి ఆ౬౯511గ4గి, ౧౭౦౧6 గంగ, ౧6రర౭! గెండర, 890గ/02)/ - 26.

0 ౧0౪ 140 1969.

094౯ 850గ 824206(211190౧౧2||,

2౧౧252౧ 40 0 11/96 ౪62౧5 280, |! ౦0౧౭4౧౦6౮6 10 1516౧ 10 ౦౧౪ 01 ౫/౦౪//9001605. ! ౧4౭౪౮6 ౧౪/౭ ౧61)/౦౮ ౧౦ ౧4౪6 | ఈఆ౭౯ ౧౬౮ 1౧6 ౦౧౧౦గ౮౫౧|$/ 10 ౧64౯౪౦4 ౧6|౧9౦౧4||౫/ 0640 ౪౧9౧ 1! ౧64160 ౪౦౪ 600/6, |! ఆ౧౦6గ౭౧౦66| 6660 |0/ 2౧౮ 1611 అగ/6గాం/ ౧౭౧౦౧ | ౧౧౮౩౬ ఇరగ! 21 606 ౧౬9౩ ౧౦1౦౧౫ 06510466 (౧౦౧ ౪౦౪ & ౪౦06 9౮61 ౧45 250 ౮||66 ౦4 ౪0 8 186 040% ఇగిరే 2410 5100 1౧ 601666౧1 10005. ౧15, |! 1861, 159 6069 01655100.

౧69౧ | ౧646 ౪౦౪ 51009, |! 250 181 28 1/1! ౧4౮6 0661 151601౧0 10 గ౦౦రే ౧౧౩1౦ &గ16/& 10౧00 ౧6గ౧౦6. | ౧|౧౫)/ 41 06 గ౫ఖ/ 9/8 ౪౦4 & [10౧ 116 &౧౮ 00౧౪1౧౮661 8189౧9) 10 5100.

1 &24౧/ 106 1౧ 910146, ౪౦౮6 418 ౧౬౧౧౧౦ 10 191 20గ౧౦౫/ నగర 161006 ౧4౪౭ ౪7౦౮6౯ 1౧4౧౭10౧.

111 569౪130౧69 &౧6 14౧6 180465.

ఈ/౧౦౭/౧6౧/ 0౮౧, (56/-) 1202 స2గ౧6్ర్ర650126

ఈ ఉత్తరం వ్రాసిన రెండు నెలలకే మెలొడీక్వీన్‌ లతామంగేష్మర్‌గారి వద్ద నుండి మరొక ఆహ్వానం బాలమురళిగారికి వచ్చింది. అది తన తండ్రిగారైన పండిట్‌ దీనానాధ్‌ మంగేష్కర్‌గారి 28వ వర్ధంతి సందర్భంగా గాత్ర కచేరీకి ఆహ్వానిస్తూ.

1977లో ఇటలీకి సాంస్కృతిక రాయబారిగా ఎంపిక చేశారు మురళిగారిని. ఆ సందర్శనలో పశ్చిమ దేశాల ప్రజలకు ఒక విషయాన్ని బాగా అవగతమయ్యేట్లు చేశారు. భారతీయ సంగీతమంటే ఒక్క హిందూస్తానీ కాదు కర్టాటక సంగీతం కూడా ఉందని. 1979లో ప్రప్రధమంగా అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో మురళిగారు పర్యటించారు. 1981లో మలేషియా, సింగపూర్‌, శ్రీలంక దేశాల్లో నిత్యకార్యక్రమ పర్యటన చేశారు. ఆయనకు దేశ విదేశాల్లో అభిమానుల సంఖ్య, రసికుల సంఖ్య పెరిగింది. ఇంకా ఆయన విదేశాల్లో పర్యటిస్తూనే ఉంటారు. ఈ సంఖ్య ఇంకా పెరుగుతంది. విశ్వజనీనకంగా అజరామరంగా ఆయన మృదు మధుర గాత్రం సంగితం పరిశుద్ధ గంగా ప్రవాహంలా (ప్రవహిస్తూ అందరి హృదయాలను రంజింపచేస్తూనే ఉంటుంది.

ఒక అసాధారణ సమావేశంలో విశాఖపట్నంలోని ఆంధ్ర విశ్చవిద్యాలయ సెనేట్‌ అంతా ఏకగ్రీవంగా బాలమురళిగారిని గౌరవించటానికి తీర్మానించుకున్నారు. 8.8.1976న గౌరవ డాక్టరేట్‌ను ప్రదానం చేసిన స్నాతకోత్సవ సభలో ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ తన ప్రసంగంలో “ఆయనకు ఈ పురస్కారం వన్నె తెస్తుందనటం కన్నా ఆ పురస్మారానికే ఆయన వన్నె తెచ్చినట్లయిందని” అన్నారు. బాలమురళిగారికి వచ్చిన ప్రధమ డాక్టరేట్‌ ఇదే. ఆ తర్వాత జవహర్గాల్‌ నెహ్రూ

టెక్నాలజికల్‌ యూనివర్సిటీ (4 10.1976) హైదరాబాద్‌ సెంట్రల్‌ యూనివర్సిటీ, తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వర యూనివర్సిటీ (14.2.1981) ఆయన కర్ణాటక సంగీతాభివృద్ధికి చేసిన అవిశ్రాంత కృషికి గుర్తింపుగా గౌరవ డాక్టరేట్‌ల నిచ్చి సత్మరించాయి. రవీంద్ర భారతి విశ్వవిద్యాలయము డాక్టరేట్‌ ఇచ్చి గౌరవించాయి.

1953లోనే రాష్ట్రపతి బంగారు పతకం ఆయనకు బహూకరింపబడింది. 28 సంవత్సరాల ప్రాయంలోనే అంటే 1975లో కేంద్ర సంగీత నాటక అకాడమి మురళిగారిని ప్రతిష్టాత్మక పురస్కారంతో సన్మానించి గౌరవించింది.

పూర్వకాలంలో కవులను, గాయకులను, వివిధ రంగాల్లో నిష్టాతులైన వారిని, మేధావులను రాజులు, జమిందారులు వారివారి ఆస్టానాల్లో కొలువునిచ్చి పోషించేవారు. ఆస్థాన విద్వాంసులుగా వారికి గౌరవస్థానమిచ్చేవారు. ఈ విధమైన ఆదరణవల్ల ఏవిధమైన చీకూ, చింతా లేకుండా కవి, గాయకులు వారివారి రంగాలకు అంకితమై పురోభివృద్ధికి పాటుబడేవారు. కర్ణాటక సంగీతమంటే చెవిని కోసుకునే 11. 3. రామచంద్రన్‌ ముఖ్యమంత్రి పదవిని చేపట్టిన తర్వాత తమిళనాడు రాష్ట్రప్రభుత్వం తరపున కవి గాయక పండితులను ఆస్థాన విద్వాంసులుగా నియమించి పోషించారు. ఆదరణ చూపించారు. నెలవారీ గౌరవ వేతనం, ఇంకా చాలా వసతులు కల్పించి బాలమురళిగారిని 1985లో తమిళనాడు రాష్ట్ర అన్ఫాన నంగీత విద్వాంసులుగా నియమించటం జరిగింది.

అ తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం గూడ ఆస్థాన విద్వాంసునిగా ఆయనను నియమించుకొని ప్రతిష్టను పెంచుకుంది. 1976లో బొంబాయి “సూర్‌సింగార్‌ సంసదొ వారు బాలమురళిగారికి “సూర్‌ విలాస్‌” బిరుదునిచ్చి సన్మానించారు.

భారతదేశంలోని ప్రతి రాష్త్ర రాజధానిలోను ఆయా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ప్రాంతీయంగా సంగీత, నృత్య, నాటక అకాడమిలను స్టాపించి వాటికి ఆయా (ప్రభుత్వాలే నిధులిచ్చి పర్యవేక్షణ చేస్తున్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గూడా సంగీత, నాటక అకాడమోలు విడివిడిగా ఉన్నాయి. సంగీత అకాడమికి అధ్యక్షులుగా బాలమురళిగారిని వ్రభుత్వం నియమించింది. కాని నందమూరి తారక రామారావుగారు ముఖ్యమంత్రి అయిన తర్వాత ఈ అకాడమిలు సరిగా పనిచేయడం లేదనే అభియోగంతో అకాదమోలను రద్దు చేయటం జరిగింది. ఒకవేళ ఇదే నిజమైతే

సత్వర చర్యలు ఈ కల్మమెన్ని దూరం చెయ్యటానికి చెపట్టాల్సిఉంది. అట్లా గాకుందా తొందరపాటు చర్యగా అకాడమిలను రద్దుచేసి, కళాకారుల పింఛనులను రద్దుచేసి ఆస్థాన విద్వాంసులను గూడా తీసివేసింది. రామారావుగారు తాను కళాకారుదై ఉండి కళాకారుల బాగోగులను ప్రభుత్వం తరపున చూడాల్సిందిపోయి అనుచిత చర్యకు పాల్పడ్డారు. సంగీత జగత్తుకే ఈ సంఘటన తీరని అవమానమని బాలమురళీకృష్ణగారు భావించారు. ఆయన కళ్లముందే భగ్నమైన పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఈ రామారావుగారు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నంత వరకు ఆం(ధ్రప్రదేశ్‌లో తొను కచేరీ చెయ్యనని భీషణ ప్రతిజ్ఞ చేసి 1988 నుండి ఎందరు రసికులు, అభిమానులు బ్రతిమాలినా కచేరీలు చెయ్యలేదు. రామారావుగారు వారి తప్పిదాన్ని గుర్తించి బాలమురళీకృష్ణగారిని స్వయంగా ఆహ్వానించి తన తప్పిదానికి క్షమార్చణ చేప్పుకొని బాలమురళిగారిని ఘంటా కంకణంతో సన్మానించి గౌరవించారు. ఆ తర్వాత బాలమురళీకృష్ణ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కచేరీలు చేయ అంగీకరించారు.

మద్రాసులో ప్రజలకు సేవలందించే క్రోమ్‌పేట శాశ్వతనిధి అనే బ్యాంకింగ్‌ సంస్థ ఉంది. దానికి మొట్టమొదటి అధ్యక్షులు బాలమురళిగారే. మద్రాసులో నివసించే కళాకారులందరూ త్యాగరాజ విద్వత్‌ సమాజాన్ని నమోదు చేసుకున్నారు. ఆ సంస్థకు స్వస్థలం ఉంది. ప్రతి యేటా త్యాగరాజోత్సవాలను ఆ సమాజం జరుపుతుంది. ప్రతినెలా ఆర్ధిక ఫలాపేక్షలేని కార్యక్రమాలను గూడా ఆ సంస్థ నిర్వహిస్తుంది. ఆ సమాజానికి బాలమురళిగారే అధ్యక్షులు. 1994లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయానికి ప్రోఛాన్సలర్‌గా నియమింపబడ్డారు. సంగీత విద్వాంసునికి ఈ రకమైన గౌరవం దక్కటం ప్రధమంగా ఇదేనేమో!

బాలమురళికృష్ణగారి తల్లి గాంధేయవాద నియమాలకు అనుయాయి. ఆమె తన విశ్రాంతి సమయంలో రాట్నం వడికి భాదీనేత నేసేవారు. ప్రతి నిత్యం ఆమె భారతదేశ స్వాతంత్ర్యానికి భగవంతుని ్రార్టించేవారు. అతికొద్దికాలంలోనే మనదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించింది. ఆమెలో ఉన్న దేశభక్తి - భావాలు సాధారణంగానే బాలమురళిగారికి కూడా స్పూర్తినిచ్చాయి. ఆయన రక్తంలో దేశభక్తి జీర్ణించుకుపోయింది నరనరాన. చైనా మన భారతదేశంపై దురాక్రమణ జరిపినపుడు మన జాతీయ రక్షణనిధికి తన కార్యక్రమాల ద్వారా నిధిని ప్రోగుచేసి ప్రభుత్వాని

కిచ్చారు. ఈ కార్యక్రమాలన్నీ ఆయన ఉచితంగా ఇచ్చారు. బొంబాయిలో ఒక కార్యక్రమానికి (లలిత సంగీత కార్యక్రమానికి) ఆయనే స్వయంగా స్వర రచనలు కొన్ని హిందీ భజనలకు చేసి పాడారు. ఆ కార్యక్రమంలోనే మానాకపూర్‌తో యుగళ గీతాలు ఆలపించారు. ఇంకో సందర్భంలో కూడా ఇలాంటి సంగీత కార్యక్రమాన్నే సుధామాల్హోత్రాతో కలిసి నిర్వహించారు. ఏ విధమయిన ధనాపేక్ష స్వలాభాపేక్ష లేకుండా జాతీయ రక్షణ నిధికి కార్యక్రమాలనిచ్చారంటే ఆయనలోని దేశభక్తికి అన్నీ నికపోషలాలే.

పుట్టుకతోనే ధాతుమాతు కల్పనా దక్షుడైన బాలమురళిగారు చేసిన సంగీత బాణీలు ప్రజల హృదయాలను దోచుకున్నాయి. ఆయన స్వరకల్పన చేసిన భక్తి రసగేయాలు, లలిత సంగీత గేయాలు (శ్రోతలకు వీనుల విందు చేశాయి. ఇవన్నీ ఆయన ఆకాశవాణిలో ఉద్యోగంలో ఉన్నప్పుడు చేసినవే. ఆకాశవాణి వారు సంగీత పురస్కారాన్ని క్రొత్తగా పెట్టినపుడు ప్రతి ఆకాశవాణి కేంద్రం ఒకటి రెండు ప్రవేశాలను పంపించేవారు (ప్రధాన కార్యాలయానికి పోటీ నిమిత్తం. మద్రాసు అకాశవాణి తరపున ఒక ప్రత్యేక సంగీత కార్యక్రమ రూపకల్పన నిమిత్తం బాలమురళిగారిని గౌరవ స్వరరచనా కర్తగా ఆహ్వానించారు. అంతకు ముందెన్నడూ లేని ఒక ప్రత్యేక కార్యక్రమాన్ని ఆయన అభీష్టం మేరకు విశిష్టంగా రూపొందించారు. ముందుగా (ప్రాధమిక (శ్రుతుని (తంబూరా మోద వినిపించేది) అందరి కళాకారుల చేత నోటిని మూయించి ఎడతెరపి లేకుండా రమ్మనే నాదంతో తంబూరా మోద వచ్చినట్లుగా నాలుగు స్వరాలను రికార్డు చేశారు. ఇదే విధంగా వీణ, వయొలిన్‌, మృదంగం మిద వచ్చే ధ్వనుల లాగ పాటల కనుగుణంగా గాత్రాలను రికార్డు చేశారు. ఈ ప్రక్రియనే “ఆండాళ్‌ కల్యాణం” కధను బాలమురళిగారు ఎంపిక చేశారు. ఈ సంగీత రూపకం (నాటకం) మొత్తం గాత్ర సంగీతంతోనే ఏ సంగీత పరికరం ఉపయోగించకుండా రూపొందించారు మురళిగారు. ఈ ప్రక్రియ ప్రయాసతో చాలా సమయం వెచ్చించివలసి వచ్చినా ఈ సంగీత రూపకంలో పరికరాలు ఉపయోగించి నట్లుగానే బ్రహ్మాండంగా, జనరంజకమయ్యింది. అసలు ఏ సంగీత పరికరం ఉపయోగించకుండా ఇట్లా రూపకల్పన సాధ్యమేనా అని చాలామంది రసికులు ఆశ్చర్యపోయారు. బాలమురళిగారికి ప్రధమ బహుమతి వచ్చింది ఈ ప్రక్రియతో.

100

ఒక దశాబ్దం (క్రింద వరకు గ్రామఫోను రికార్డులే బాగా వాడుకలో ఉండేవి. శాప్రీయ సంగీత కీర్తనలు, భక్తిరస గేయాలు, లలిత గేయాలు చాలా రికార్డులు బాలమురళిగారు పాడారు. టేపుల వాడకం వచ్చిన తర్వాత అవన్నీ కనుమరు గయ్యాయి క్రమంగా. ఎంతోమంది కేసెట్‌ కంపెనీ అధినేతలు బాలమురళిగారి సంగీతం కోసం ఆయనను సంప్రదించాయి. 11144 44, 12౬౯౦౦, 80640 మొదలైన అనేక కేసెట్‌ కంపెనీలను ఆయన ఆదరించారు. చాలా టేపులు ఆయనవి మాస్టర్‌ రికార్డింగ్‌ కంపెనీవారే “సంగీత” పేరుతో రికార్డు చేశారు. ఆయన ఎన్ని క్యాసెట్లు పొడారో లెక్కలేదు. కొన్ని మాత్రం ఉదహరిస్తాను ముఖ్యంగా,

త్యాగరాజ కృతులు (పంచరత్నాలు, ఉత్సవ సంప్రదాయ కీర్తనలు, దివ్యనామ కీర్తనలు, నౌకాచరిత్ర సంగీత నాటకం మొ!) ముత్తుస్వామి దీక్షితార్‌ కృతులు (నవవర్ద, నవగ్రహ కృతులు) శ్యామశాస్త్రి కృతులు పురందర దాస దేవర నామాలు కనకాదశ దేవర నామాలు అన్నమాచార్య కీర్తనలు భద్రాచల రామదాసు కీర్తనలు క్షేత్రజ్ఞ పదాలు జయదేవ అష్టపదులు నారాయణ తీర్థులవారి “కృష్ణ లీలా తరంగిణి” ప్రయాగ రంగదాసుగారి రచనలు (తాతగారిది - తల్లితండ్రి) సమకాలీన శాస్త్రీయ రచనలు స్వీయ రచనలు తిల్లానాలు (స్వీయ రచనలు) రాగం-తానం-పల్లవి (వివిధ రాగ, తాళాలలో, నవముఖితోసహా) తత్త్వాలు (రండు సంపుటాలు) శ్రీ భగవద్గీత ఆది శంకరుల స్తోత్రావళి

101

శ్రీ రాఘవేంద్రస్వామి కీర్తనలు

వినాయక, దేవి, అయ్యప్ప దేవతామూర్తులపై పాటలు

భరతనాట్య పాటలు

వివిధ దేవతామూర్తులపై సుప్రభాతాలు (త్యాగరాజ సుప్రభాతంతోకలిపి)

ఇంకా శంకరాభరణం, తోడి, కల్యాణి రాగాలపై ఒక్కొక్కటి. 72 మేళ కర్తల రాగాలను 9 క్యాసెట్లలో పాడారు - వాటన్నిటికీ “రాగాంగ రవళి అని పేరు పెట్టారు.

ఒకే కంపెనీకి 300 పైగా క్యాసెట్లు పాడిన సంగీతకళాకారులు బాలమురళిగారే, ఈ సంఖ్యలో ఆయనే 'ప్రధములు.

ఇవన్నీ ఆయన చెప్పిన తర్వాత హాస్యంగా ఆయనే ఇలా అన్నారు. ఆ తర్వాత ఇవన్నీ నేను స్వరకల్పన చేయలేదని, కనీసం వాటన్నిటినీ పాడటం గూడా నాకు తెలియదని, కనీసం వాటన్నిటినీ పాడటం కూడా నాకు తెలియదని చెప్పే ప్రజలు ముందు ముందు వస్తారు. అందుకోసమే వీటన్నిటినీ వీడియో రికార్డింగ్‌ చేయిద్దామని అనుకుంటున్నా. అప్పుడు తెలుస్తుంది నేనే సంగీతాన్ని సమకూర్చి స్వయంగా పాడానని.”

తెలుగు తమిళం, కన్నడం, సంస్కృతం, మలయాళం, హిందీ మొదలైన వివిద భాషల్లో ఆయన గానం చేసిన క్యాసెట్లు ఉన్నాయి. 'తెలుగుతల్లి పేరనున్న క్యాసెట్లలో తెలుగులో దేశభక్తి గేయాలు ఆయన పాడారు. 'ఏక్‌సూరో - వీడియో మరియు ఆడియో క్యాసెట్‌ చాలాసార్లు దూరదర్శన్‌లోను, ఆకాశవాణిలోను చూసి, విని ఉంటారు. ఇది జాతీయ సమైక్యత మిద బాలమురళిగారు, ఇంకా కొంతమంది పాడినది.

[40510 19 116 0౧/ 9609041 0/21402800 10 ౪౧100 ౧౧౭౧౧౦ ౧౧౫౫ 1౧- 6499 10 అ(౦933 ౪1110061 1౧)౮౧/ 10 61౯ గాం! 0౯ [61910609 1661౧09" అని జోసెఫ్‌ ఎడిసన్‌ అన్నారు. ఉదాహరణకు, మార్గదర్శకానికి, “గురువు” అనే నామానికి మేలుబంతి బాలమురళి గారే ఆయన తన శిష్యులకు సంగీతం బోధించే విధానం

102

మిగతా వారి బోధనలకు అతీతంగా ఉంటుంది విభిన్న రీతులలో. కార్యక్రమాల దృష్ట్యా ఆయన ఎప్పుడూ ప్రయాణాలు చేస్తూనే ఉంటారు. ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు తన శిష్యులకు సమయాన్ని అంకితంచేసి శిక్షణా తరగతులు నిర్వహిస్తారు. ఏదైనా ఒక కృతినిగాని, పాటనుగాని శిష్యగజానికి బోధించాలంటే ముందు రాగలక్షణాన్ని వివరిస్తారు. (లక్షణం అంటే ఆరోహణ, అవరోహణలేకాదు). సిద్ధాంతపరమైన గమకాలు ఏవేవి వెయ్యాలో చెబుతారు. రాగ న్వరూపాన్ని విశ్లేషిస్తూ, (ప్రయోగాత్మకంగా ఆ తర్వాత సాహిత్యానికి అద్ధం వివరిస్తారు. ఇంకా చాలా విషయాలు తేటతెల్లంగా చెబుతారు. ఒక త్యాగరాజకృతిని చెప్పాలంటే, త్యాగరాజు గారు రచించిన ఇంకా కొన్ని కృతులను చెబుతూ వాటిలోని (ప్రారంభ స్వరాలను బాగా నొక్కి వక్కాణించి గాని (190 [9౧0 వదలరు," ఆ తర్వాత కృతిని చెప్పి గొంతులోని వివిధ స్థాయిలను (స్వర శయ్యలను) చెబుతారు. ఏది ఏమైనా ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ రాజీపడకూడదని, స్వరమూర్చన మోద బాగా దృష్టి పెట్టాలని కృతి ఇచ్చేటప్పుడు ఖచ్చితంగా చెప్పేవారు. పాటను పూర్తిగా చెప్పిన తర్వాత అసలు ఆ పాట ఏ పరిస్థితిలో జన్మించిందో ఆ పరిస్థితులను చెప్పి ఆ పాట స్థితిని ఎల్లప్పుడు మనస్సులో ఉంచుకోవాలని శిష్యులకు సలహా ఇచ్చేవారు ఎప్పుడు చెప్పినా. ఆ తర్వాత శిష్యుడు పాటతో సిద్ధమైన తర్వాత కొంత సమయాన్ని ప్రశ్నలు - సమాధానాలకు చాలా ఇష్టంగా కేటాయించేవారు. సందేహాలేమైనా ఉంటే అక్కడికక్కడే వెంటనే తీర్చేసేవారు.

కొన్ని లాభాలున్నా గురుకుల విద్యాబోధన, విద్యార్థనలకు కాలం చెల్లింది. గురువుగారు విద్యార్థితో మాట్లాడి ప్రశాంతంగా కూర్చుంటాడు లేదా గురువుగారు చెప్పిన పాఠాన్ని మక్కికిమక్కి తిరిగి శిష్యుడు పాడతాడు వినయ విధేయతలతో. అంత మాత్రం చేత సంగీతం నేర్వటం అంటే సరికాదు. పాటలు నేర్చుకుంటానికి సరిపోతుందిగాని ముందుకు వెళ్ళేందుకు ఏమాత్రం సరిపోదు, ఈ తరహా పద్ధతిలో విద్యార్థన సరిగా జరగదు. ఒకే ప్రక్క నుండి చెప్పటం దానిని విధిగా శిష్యులు స్వీకరించటం. చెప్పేవారి ప్రాధాన్యతతోనే సరిపోతుంది. నేర్చుకునేవారికి అంత పట్టుచిక్కదు. వారి స్వీయ నైపుణ్యం, శక్తి బయటపడటానికి అవకాశాలుండవు, సమగ్రమైన విద్యనభ్యసించలేరు. లోపభూయిష్టమైన విద్యయే వారికి అబ్బుతుంది.

103

ఈ పాత పద్ధతులకు స్వస్తి చెప్పాలి. విద్యార్థులు వారంతటవారు ఆలోచించేట్లు, విశ్లేషించుకునేట్లు, ప్రశ్నించేట్లు చెయ్యాలి. పాతరోజుల్లో గురువుగారంటే భయపడేవారు. ఎన్ని సందేహాలున్నా అడగటానికి భయపడేవారు. గురువుగారంటే భయమెందుకు? మర్యాద, గౌరవం, విధేయతలుండాలి. గురు శిష్యులు మధ్య 'స్నేహబంధంలాగ ఉండాలి. ప్రశ్నలు - సమాధానాల సరళిలో గురువుగారు 02110/31లాగా వ్యవహరించాలి. సామూహిక చర్చలు, సందేహాల నివృత్తికి తరగతులు నిర్వహించాలి. గుడ్డిగా మక్కికిమక్కిగా పాడి పాతకాలంలో డబ్బు సంపాదించినవారున్నారు. కాని ప్రస్తుతం ఆ పద్ధతి కుదరదు. బాలమురళిగారు విద్య గరపటంలో మరొక విశేషం ఉంది. అసలు గురువుగారు విద్యార్ధి యొక్క కంఠం, శక్తి, ఉత్సాహాలను గూర్చి తెలుసుకోవాలి. వాటిని బట్టి సంగీత పాఠం చెప్పాలి ఎవరికి వారికి సరిపోయేట్లుగా. కొంతమందికి శుద్ధ శాస్త్రీయ సంగీతం, కొంత మందికి తేలికరాగాలలో వారివారి కంఠస్థాయిని బట్టి నేర్పాలి. కొత్త విద్యార్థులెవరైనా వస్తే బాల మురళిగారు కొన్ని ప్రశ్చలేస్తారు ఇంటర్వ్యూలో వేసినట్లు. “నువ్వెందుకు సంగీతం నేర్చుకుందామనుకుంటున్నావ్‌? నీ ఉద్దేశ్యమేమిటి? ఉపాధ్యాయుడ వౌదామనా లేక కార్యక్రమాల్లో పాడాలనా? కచేరీలు చెయ్యాలనా? నా దగ్గర నుంచి ఏం నేర్చుంకుదామను కుంటున్నావ్‌? ప్రత్యేక కారణాలు ఏమిటి నేర్చుకుంటానికి? ఇట్లా ప్రశ్నలు వేసి శిష్యుల నుండి సమాధానాలు రాబట్టి పాఠ్య (ప్రజాళికను బాలమురళిగారు సిద్ధం చేసుకుంటారు. ఏవిధంగా బోధన చెయ్యాలో.

బాలమురళిగారి వద్ద చాలా మంది సంగీత విద్యనభ్యసించినవారు వారి శిష్యులుగా చాలా కాలం ఉండి కొంతమంది కొద్దికాలం మాత్రమే ఉండి మరికొంత మంది డి. పాందురంగరాజు, వి.బి. కనకదుర్గ, ఎం. చిత్తరంజన్‌, జయన్‌ విజయన్‌ సోదరులు, ప్రపంచం సీతారాం, పి. జయచంద్రన్‌ (సినీ నేపధ్య గాయకులు), పూర్ణ చందర్‌, జి.బాల కృష్ణ ప్రసాద్‌, మోహన కృష్ణ, బి. నీరజ, కె. మురళీకృష్ణ, మందా బలరామశర్మ, మదురై బాల నసుబ్రవ్మాణ్యం, బి.ఎం. సుందరం (మ్యూజికాలజిస్టు), తిరువాన్మూరు ప్రిన్స్‌ రామవర్మ, హిందుస్థానీ విద్వాంసుడు పండిట్‌ అజయ్‌ చక్రవర్తి మొదలైన వారంతా బాలమురలిగారి వద్దే సంగీతాన్ని అభ్యసించారు. వీరంతా ఆయన ప్రధమ గణ శిష్యబృ్బందంలోని వారు. సినీనటుడు

104

కమలహాసన్‌, వైజయంతిమాల బాలి, ప్రఖ్యాత నాట్యవిదుషీమణి కమలా లక్ష్మణన్‌ మొదలైన వారంతా కూడా కొద్దికాలం బాలమురళిగారి వద్ద సంగీతం నేర్చుకున్నారు. ఇంకా చాలా మంది ముఖ్యలు ఆయన వద్ద శిష్యరికం చేశారు. గ్రంధ విస్తర భీతిచే వారిపేర్లు చేర్చలేకపోతున్నాం.

సంగీతం ఒక కళ. దాని పరమావధి అనాగరికత నుండి నాగరికులను తయారు చెయ్యటం. ప్రతి సంగీత కళాకారుడు కొన్ని ఖచ్చితమైన కార్యక్రమాలను చేజిక్కించు కోవటం కోసం ప్రయత్నిస్తాడు. అతనికున్న చిన్న జీవిత కాలంలో కళను పెంపొందించుకోవాలనే ఆకలి ఉంటుంది. దానికోసం ఎంతో కాలాన్ని వెచ్చించి ఎన్నో పాట్లు పడతాడు. తనతోటి వారికన్నా తనకు కార్యక్రమాలు ఎక్కువ రావాలని వారికన్నా ఎక్కువ ధనార్జన చెయ్యాలని భావిస్తాడు. తన సంగీత జగత్తులోని సోదర తుల్యులందరి పట్ల ప్రతికూలంగా మాట్లాడతాడు. చాలా సందర్భాల్లో సంగీత కళాకారులు రాజకీయ వాదుల్లా ప్రవర్తిస్తున్నారు. అసలు సంగీత కళాకారులన్న విషయం మరచిపోయి. తన కార్యక్రమాలను మాత్రమే వోాజరయ్యేట్లు కొంతమంది జనాన్ని ఆత్మీయులను తయారు చేసుకుంటున్నారు. ఒకరు ఒక ప్రత్యేక సంగీత కళాకారుద్ని అభిమానించవచ్చు. అతని కార్యక్రమాలకే ఎక్కువగా హాజరవ్వవచ్చు. ఆయన క్యాసట్లే ఎక్కువగా వినవచ్చు. తప్పులేదు. కాని ఆదర్శశ్రోతగా ఉండాలి. ఇతర కళాకారుల గురించి తప్పుగా మాట్లాడగూడదు. ఈ రకమైన ధోరణుల వల్ల కొన్ని విభిన్న (శ్రోతల సమూహాలేర్చడి ప్రస్తుత వాతావరణాన్ని కలుషితం చేస్తున్నాయి. ఈ అభిమాన సంఘాలు కుక్కగొడుగుల్లా వ్యాప్తిచెంది గ్రూపుల పైరవీలకు దారితీసి అసలు సంగీత జగత్తుకు తీరని ద్రోహం చేస్తున్నాయి.

రసికులకు, సంగీత కళాకారులకు మధ్య వారధిగా నిలిచేవి సంగీత సభలు. భారీ నిధులతో, పెద్దపెద్ద ఆడిటోరియంలతో, ఇంకా అనేక రకాల వసతులతో ఈ సభలు ప్రవర్ధమానంగా అభ్యుదయ పధంలో పయనిస్తున్నాయి. ఈ సభలు సంగీత కళాకారులను బాగా ్రోత్సహిస్తున్నామంటూ వారి సేవలను వరాకాష్టలో పొందుతున్నాయి. అంతగా పేరులేని కళాకారుల పట్ల ఈ సభల ప్రవర్తనా తీరు చాలా దమనీయంగా ఉంటోంది,

105

కార్యక్రమ నిర్వాహకులు కళాకారులను వెదుక్కోనడం పోయి కళాకారులే నిర్వాహకులను ఎదురువెతుక్కునే రోజులొచ్చాయి. వృత్తి కళాకారులు వారి కార్యక్రమాల నిమిత్తం సభలవారిని ఆశ్రయించి వారి దయాదాక్షిణ్యాల మిద అధారపడవలసిన రోజులొచ్చాయి. ఈ రకమైన వాతావరణం బాలమురళిగారి (ప్రకృతికే విరుద్ధం. ఈ సమస్యల పరిష్కారానికి బాలమురళిగారు చాలాకాలం ఆలోచించారు. అంత తేలిగ్గా ఏ ఒక్కరాగ సమస్యలన్నింటినీ అంతతేలికగా పరిష్కరించాలంటే సాధ్యమయ్యేపని కాదు. వీటన్నిటినీ దృష్టిలో పెట్టుకొని 1983లో వృత్తి పరంగా పాడటానికి స్వస్తి పలికారు. అంటే విరమించారు. సభలలో పాడటం చాలా వరకు తగ్గించారు. ప్రభుత్వ సభలలో గాని, వారి సౌజన్య సభలలోగాని పాడటం జరుగుతుందన్నారు. బెనిఫిట్‌ కార్యక్రమాలకు గూడా పాదతాన్గన్నారు ఆ వచ్చిన డబ్బు ఒక పేద పిల్లవివావానికో లేదా ధర్మాదాయానికో, సంస్థల నిర్వహణకో అయితే కూడా పాడతానన్నారు మురళి. ఈ రకమైన విరమణ తమ ఆత్మీయుల తాలూకు వివాహ సందర్భాల్లో, క్యాసెట్స్‌కు, చలన చిత్రాలకు, ఆకాశవాణి, దూరదర్శన్‌ కార్యక్రమాలకు వర్తించదు. అవృత్తిపరంగా కార్యక్రమాల ద్వారా వచ్చే ధనమంతా “మ్యూజిక్‌ ధెరపీ రీసర్చి [ప్రాజక్టు”కు సంక్రమిస్తుందని ఆయనే వెల్లడించారు.

మన పురాతన సంగీత శాస్త్రగ్రంధాల ననుసరించి స్వరాలకు కొన్ని శక్తులున్నాయని తెలుస్తోంది. స్వరాలద్వారా ధ్వని, దానిద్వారా అంటే ధ్వని తరంగాల ద్వారా శక్తి ప్రసారమౌతుంది, ఎలాగైతే మంత్రోచ్చారణ ద్వారా శక్తివస్తుందో అట్లాగ. అవి మూల ధాతువులను (వస్తువులను) నియంత్రిస్తాయి. తాన్‌సేన్‌ దీపక్‌ రాగాన్ని పాడితే అగ్ని జ్వభించిందని పూర్వులు మనకు చెప్పారు. ముత్తుస్వామి దీక్షితార్‌ గారు అమృతవర్షిణి రాగంలో పాడితే వానలు కురిశాయని చెబుతుంటారు. ఈ రాగాలను నేటి కళాకారులు పాడితే ఏ అద్భుతాలు జరగటంలేదని చెబుతున్నారు. దీనికి కారణం బహు స్వల్పం. ప్రతి మూర్భనకు (14019) జీవం (116) ఉంది. దాని అవసరాన్ని బట్టి నాదోపాసన (సంగీత ధ్వనితో ధ్యానం) చెయ్యాలి. కొద్దిమందికే ఆ భగవంతుడు ఈ అద్భుతాలను చెయ్యటానికి తన ఆశీర్వాదాన్నిస్తాడు స్వల్పకాలంలో. ప్రస్తుతం చాలామంది సంగీత కళాకారులు భుక్తి కోసం సంగీతాన్ని పాడతారు గాని నాదోపాసన చేసేవారులేరు. అందువల్లే అగ్ని జ్వలించదు. వర్షాలు

106

కురియవు ఈ రాగాలను పాడినా. స్వరాలను నియంత్రజాధికారం ప్రపంచంలోని వన్తువుల మిద వాటి 092౧1౦ గుణాలమిద చర్యలు జరుగుతాయి. ఫలప్రదమౌతాయి. ఒక మొక్కదగ్గర 'బాసమ్‌” అనే నోటిలో ఊదే సంగీత పరికరంతో ఛార్లెస్‌ డార్విన్‌ ఊది ప్రయోగాలు చేసినట్లు చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి. ఫిజియాలజీ ఆఫ్‌ ప్లాంట్స్‌ (1905 సంపుటి 3, పేజి 79) అనే పుస్తకంలో ఫాఫర్‌ శబ్ద తరంగాలను సృష్టించి ప్రయోగాలు జరిపినట్లుగా ఆధారాలున్నాయి. 1950లో డాక్టర్‌ టి.సి.ఎన్‌. సింగ్‌ అనే వృక్షశాస్త్ర నిపుణుడు సంగీతంతో మొక్కలపై చాలా ప్రయోగాలు అన్నామలై విశ్వ విద్యాలయంలో చేశాడు. మాయా మాళవగౌడరాగాన్ని వయొలిన్‌పై వాయించినపుడు బాల్‌ సమ్‌ మొక్కలు స్పందించాయని పరిశీలనలు తెలిపాయి. వరిమొక్కలు పెరగటానికి “చారుకేశి రాగం బాగా ఉపయోగపడిందని మరొక పరిశీలనలో తేలింది. మానవ పదార్ధ తత్త్వ వివేచన (144౧ ౯౧౪1౦100) లాగానే శబ్దానికి గూడా శక్తి ఉందని తేలింది. సంగీత ధ్వనికి వ్యాధిని నయం చేసే శక్తి ఉందని తేలింది. 'రాగ చికిత్స” (అంటే రాగాల ద్వారా వైద్యం) అనే వ్రాత పుస్తకం నేటికీ తంజావూరు సరస్వతీమహల్‌ (గ్రంథాలయంలో ఉంది, దానిలో మానవ వ్యాధులు - వాటి నివారణకు ఉపయోగపడే సంగీత రాగాల గురించి వ్రాసి ఉంది.

వయసు మళ్ళిన వారిలో వచ్చే తలనొప్పి, ఉదరశూల మొదలైన వ్యాధులు సంగీతం కొంతకాలం వినటం వల్ల మాయమై పోవటం బాలమురలిగారికి చిన్నప్పుడే అనుభవంలోకి వచ్చింది. ఇదే తరహాలో బాలమురళిగారు ప్రయోగాలు చేస్తూ ముందుకు వెళుతున్నారు. ఆ రహస్యాలే బట్టబియలైతే మానవకోటికెంత లాభదాయకం! కార్యక్రమాల ఒత్తిడి వల్ల అంత సమయాన్ని ప్రయోగాలకివ్వలేక పోతున్నారు శ్రీమురళి ఆయనలోని ఆలోచనల కనుగుణంగా. ఏదైనా ఒక విషయం మోద పరిశోధన జరపాలంటే ముందు విషయాన్ని చదవాలి. ఆ తర్వాత నిశిత దృష్టిని దాని మోదుంచి ప్రయోగాలు చెయ్యాలి. దీనికి సమయం కూడా బాగా వెచ్చించాలి. వృత్తి సంగీతాన్ని విరమించిన తర్వాత ఆయన పరిశోధన కంకితమయ్యారు. ఒకానొక మంచి రోజున 'మ్యూజిక్‌ ధెరఫీ రీసర్చి ప్రాజెక్టును ఆయన ప్రారంభించారు. ఈ విషయంపై ఎన్నో అందుబాటులోలేని అమూల్యమైన (వాతప్రతులను ఆయన "146510 706/2009" మిద సేకరించి లోతుగా అధ్యయనం చేస్తున్నారు శ్రీ మురళి ప్రస్తుతం.

107

బాలమురళీగారికున్న నాగరిక శ్రావ్య కంఠాన్ని చాలా మంది చిత్ర నిర్మాతల, సంగీత దర్శకులు తమ చిత్రాల్లో నేపధ్యగానినికి అర్ధించారు. తన శాస్రీయ సంగీత జీవితానికి అడ్డంకి ఏర్పడుతుందని తన జీవిత పరమావధికి ఎదురొస్తుందని తలచి ఆయన చిత్రాలలో పాడటానికి విముఖత తెలిపారు. కాదనలేక కొన్ని ఒప్పుకున్నారు. చాలా తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మళయాళ చిత్రాల్లో సుమారు 126 పైగా పాటలు పాడారు. 1987లో ఉత్తమ గాయకునిగా సినీనేపధ్య జాతీయ పురస్కారం అందుకున్నారు. చాలా మంది కర్టాటక సంగీతాన్ని నేర్చుకొని, ఆరంగంలోనికి ముందు కాలుపెట్టలేక ముందు చలనచిత్రాల్లో నేపధ్యగానంచేసి పేరు, ప్రతిష్ట భాగ్యాలు పొందిన తర్వాత నెమ్మదిగా కర్ణాటక సంగీత వేదికపైకి అడుగుపెట్టారు. కాని బాలమురళిగారి విషయంలో దీనికి విరుద్ధంగా జరిగింది. కర్ణాటక సంగీత జగత్తులో మంచి పేరొందిన తర్వాత మురళిగారు చలన చిత్రాలలోకి ప్రవేశించారు. అదికూడా పరోక్షంగా చాలా ధనాన్ని అర్జించగలిగారు. ధనార్జన జీవిత పరమావధిగా ఆయన తలంచకపోవటం వల్ల ఎంతో వత్తిడి వస్తేగాని చిత్రాల్లో పాడటానికి ఆయన మనసు ఒప్పుకోలేదు. నర్తనశాల, భక్త ప్రహ్లాద, గుప్పెడు మనసు, ఉయ్యాల-జంపాల, కర్ణ, మేఘసందేశం మొదలైన తెలుగు చిత్రాల్లోను, కల్లెక్కోనిల్‌, తిరువిలైయాదల్‌ మొదలైన తమిళ చిత్రాల్లోను, హంసగీతి, వంశవృక్ష సంధ్యారాగ మొదలైన కన్నడ చిత్రాల్లోను పాటలు పాడి ఎనలేని కీర్తి ప్రతిష్టలను ఆర్జించారు. తిరువిలైయాడల్‌లోని “ఒరునాల్‌ పోడుమ అనేపాట తమిళ ప్రజలకు, 'నర్తనశాలిలోని 'సలలిత రాగ సుధారససారం' అనే పాట తెలుగు ప్రజలకు ఎల్లప్పుడూ గుర్తిండిపోతాయి. కాలక్రమంలో కొంతమంది చలనచిత్ర నిర్మాతలు వారి చిత్రాల్లో నటించమని గూడా తీవ్రంగా అభ్యర్థించారు కూడా. ఆయనకు ముందుతరం కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులు చలన చిత్రాల్లో నటించారు. పాపనాశం శివం, మహారాజపురం విశ్వనాధ్‌ అయ్యర్‌, ముసిరి సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌, మైసూరు టి. చౌడయ్య, జి. ఎన్‌. బాలసు(బ్రవ్మాణ్యం, వీణ ఎన్‌. బాలచందర్‌, ఎం.ఎన్‌. సుబ్బలక్ష్మిగారలు లాంటివారితో కొందరు బాలమురళిగారి నటనాకౌశలం కూడా హిమాలయోత్తుంగ శృంగంలాంటిదే. ఆకాశవాణిలో టాప్‌ గ్రేడ్‌ కళాకారుడిగా ఎన్నో నాటకాల్లో ఆయన 108

వేశారు. అవన్నీ ప్రసారికాలే. చలన చిత్రాల్లో నటించటం వల్ల ఏమి అంత లబ్ధిలేదు ఆయనకు. ఆయనకున్న కార్యక్రమాలు చాలా దెబ్బతింటాయి గూడా చలనచిత్రాల్లో నటిస్తే. అందువల్ల కొద్దికాలం ఆలోచించి తర్వాత శాస్త్రీయ సంగీతానికి సంబంధించిన పాత్రలైతే చలన చిత్రాల్లో నటించటానికి ఒప్పుకొన్నారు. ఎ.వి.ఎం. వారి “భక్త ప్రహ్లాది చిత్రంలో “నారద” పాత్ర వేసి ఆ పాత్రలో తాదాప్యం చెంది అనితర న్యాయాన్ని చేశారు. 'సందినె కెందిన సిందూరం” అనే మళయాళ చిత్రంలో సంగీత విద్వాంసుని పాత్రపోషించి నటనలో జీవించారు. మూడవ అంచెలో (౧౧96) బాలమురళిగారు చలనచిత్ర సంగీత దర్శకత్వ బాధ్యతలను చేపట్టారు సంగీత దర్శకునిగా. 1975లో 'హంస గీత అనే కన్నడ చిత్రానికి సంగీత దర్భ్శకుడై సుమధుర సంగీతాన్ని అందించారు. ఇంకో కన్నడ చిత్రం 'సంధ్యారాగం' అనే దానికి సంగీత దర్శకత్వాన్ని 1974లో వహించి కమ్మని, తియ్యని సంగీతాన్నందించారు. (ప్రఖ్యాత చలనచిత్ర నిర్మాత, దర్శకులైన జి.వి. అయ్యర్‌గారు తమ ్రతష్టాత్శక చిత్రాలైన “శంకరాచార్య (ప్రప్రధమ సంస్కృత చలనచిత్రం), రామానుజ (తమిళం), మధ్వాచార్య (కన్నడ) చిత్రాలకు బాలమురళిగారినే సంగీత దర్శకులుగా ఎంపిక చేసుకున్నారు. అద్వైత, విశిష్టాద్వైత, ద్వైత సిద్ధాంతాలను బోధించిన మతగురువులు వీరు మువ్వురూ. సంధ్యారాగ, హంసగీతె, శంకారాచార్య చిత్రాలకు ఉత్తమ సంగీత దర్శకునిగా బాలమురళిగారు పురస్కారాలను, బహుమతులను అందుకొన్నారు. “తలైవనౌక్కార్‌ తలైవి” అనే తమిళ చిత్రానికి గూడ బాలమురళిగారు సంగీత దర్శకత్వం వహించారు. బెస్ట్‌ క్లాసికల్‌ మ్యుజీషియన్‌, బెస్ట్‌ ప్లే బ్యాక్‌ సింగర్‌, బెస్ట్‌ మ్యూజిక్‌ డైరెక్టర్‌ - ఈ మూడు నేషనల్‌ అవార్హున్నూ ఒకే వ్యక్తి అందుకున్నవారు బాలమురళిలా ఇంకెవ్వరూ లేరు. నేటి యువత పంధా చాలా మారిపోతోంది. శాస్త్రీయ సంగీతానికి దూరంగా ఉంటున్నారు. వారి సంస్కృతిని, సొంస్కృతిక వారసత్వాన్ని తెలుసుకోక చలన చిత్ర సంగీతాన్ని పాశ్చాత్య సంగీతాన్ని ఆస్వాదిస్తున్నారు అనారోగ్య వాతావరణంలో. సినిమా పాటలు శాస్త్రీయ సంగీతానికి సంబంధించినవి కావని ఆపోహలో ఉన్నారు. 109

ఇది కొంత వరకే నిజం. శాస్త్రీయ సంగీతంలోని స్వరాలకు అంత జడ నియమాలు ఉపయోగించటంలో లేవు. చలన చిత్రగీతాలు అందరి మనసులను పట్టుకొనేటట్లుగా, శాస్త్రీయ సంగీతంలోని బరువును కొంత తగ్గించి లలితంగా ఉందేట్లుగా సంగీత దర్శకులు తయారుచేస్తారు. ఇప్పటికీ యువతీ, యువకులు పాత చలన చిత్రాలోని పాటలను బాగా ఆస్వాదిస్తారు. వాటిని అభిమానిస్తారు. కాని ఆ పాటల్లో శాస్త్రీయ సంగీతం పునాదిగా ఉందని వారికి తెలియదు. శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని తరచుగా వినేవారికి గూడా అంత తేలికగా ప్రాధమిక శ్రావ్యతను గురించి అంత తేలికగా గుర్తించలేరు. యువత గురించి బాలమురళిగారికి ఉన్న తృష్ణ ప్రత్యేకమైనది. యువతకు ఆలోచన కలుగజేసి వారిలో విజ్ఞానాన్ని కలుగజేయాలని ఆయన ఆశ, వారెంత కొత్త మతం స్వీకరించిన వారులాగా ప్రవర్తించినా, అది లలిత సంగీతమైనా, చలన చిత్ర సంగీతమైనా వాటి ప్రధాన పునాదులు, మూలం శాప్రీయ సంగీతమేనని మురళిగారి ఆవేదన. ఆకాశమంత దూరాన శాస్త్రీయ సంగీత ముందనుకొనే యువతలోని అపోహను తొలగించాలని ఆయన వాంఛ. బాలమురళి గారి ఆలోచనలకు శాశ్వత రూపునివ్వటానికి దూరదర్శన్‌ ధారావాహికల నిర్మాత మురళి నల్లప్ప. ఆయనంతట ఆయనే స్వచ్చందంగా బాలమురళిగారి వద్దకు వచ్చి సంప్రదించి రెండు భాగాలుగా కార్యక్రమాన్ని తయారుచేశారు. ఒక భాగంలో శాస్త్రీయ సంగీతం. రెండో భాగంలో చలన చిత్ర గీతాలు కొన్ని దృశ్యాలలో - ఈ ధారావాహికకు 'స్వర రాగసుధ' అని పేరు పెట్టారు. 1986లో ఈ ధారావాహికను 18 ఉదంతాలుగా దూరదర్శన్‌ (మద్రాస్‌) వారు ప్రసారం చేశారు. కర్టాటక సంగీతమంటే అసలు తెలియనివారికి కర్టాటక సంగీత అందాలను చాటి చెప్పటం దీని ప్రధానోద్దేశం. ఈ కార్యక్రమంలో ముందుగా మురళి రాగంపేరు, స్వరకర్తపేరు చెప్పి, ఎవరి కీర్తనను పాడబోతున్నారో గూడా ముందు చెప్పారు. ఆరాగ ఆరోహణ, అవరోహణల గూర్చి కూడా చెప్పారు. ఆ తర్వాతే పాడారు చిన్న ఆలాపన తర్వాత. కొన్నిచోట్ల కొద్ది స్వర 'ప్రస్తారంతో ముగించి జనరంజకంగా ఆ కార్యక్రమాన్ని శ్రీమురళి సమర్పించారు. ఈ దూరదర్శన్‌ 'స్వరరాగసుధ* టి.వి. (ప్రేక్షకుల హృదయాల్లో చెరగని ముద్రవేసి ప్రతినోటా స్వరరాగసుధ మాటైపోయింది. ముందు ఫిల్మ్‌ క్లిప్పింగ్‌ చూపించి ఆ తర్వాత శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని చూపిస్తే ఇంకా బాగుండేదని, తెలిసిన సంగీతాన్నుండి తెలియని సంగీతపు అంచులదాకా తీసుకువెళ్ళినట్లుండేదని 110

(ఢేక్షకులు అభిప్రాయవడ్డారు. అసలు బాలమురళిగారి ఊహ, వాంఛగూడా ప్రేక్షకులనుకున్నట్లుగానే ఉన్నా టి.వి. ధారావాహిక నిర్మాతలు బహూకరించిన విధంలో తేడా వచ్చింది. ముందుది వెనుక, వెనుకది ముందు అయినా శాస్త్రీయ సంగీతమంటే తెలియనివారికి చాలా సినిమా పాటలకు మూలం శాస్త్రీయ సంగీతమేనని తెలుసుకున్నారు. చలన చిత్రనటులు వై.జి. మహేంద్ర “ఇండియన్‌ ఎక్స్‌(పెస్‌' అనే దినపత్రికలో 'స్వర రాగ సుధ” కార్యక్రమాన్ని ప్రశంసిస్తూ వ్రాశారు. దానిలో యువతకు మంచి చైతన్యం వచ్చిందని వ్రాశారు. ఎందరో మద్రాసు దూరదర్శన్‌ కేంద్రానికి తమ ప్రశంసా రేఖలను ఈ కార్యక్రమంపై పంపారు. ఆ తర్వాత ఇదే కార్యక్రమం తెలుగు, కన్నడ భాషలలో కూడా దూరదర్శన్‌ వారు ప్రసారం చేయడం జరిగింది.

బాలమురళిగారికి అవార్డులు, బిరుదులు వెల్లువలా వచ్చాయి. కొన్ని ఇప్పటికే చెప్పటం జరిగింది. మరికొన్నిటిని గురించి కూడా తెలుసుకుందాం. 1989లో - మద్రాసులోని ది కల్చరల్‌ సెంటర్‌ ఆఫ్‌ పర్‌ఫార్మింగ్‌ ఆర్ట్స్‌ (సంగీత సాగరం) సొసైటీ, 1991లో మద్రాసులోని ది ఇండియన్‌ ఫైన్‌ “ఆర్ట్‌ సొసైటీ (సంగీత కళాశిఖామణి), ఇంకా చాలా సంస్థలు డా॥ మురలళిగారిని గౌరవించాయి. 283. 11.1992న బెంగుళూరు శ్రీ పురందర ఫౌండేషన్‌ వారు లేటు గాయక విదుషమణి ఎం.ఎల్స్‌ వసంతకుమారి గారి జ్ఞాపకార్ధం 'హరిదాసి అవార్డును మైసూరు జగన్‌మోహన్‌ ప్యాలెస్‌లో బ్రహ్మాండమైన ఉత్సవం జరిపి బహూకరించారు. హరిదాసక్షీర్తనల వ్యాప్తికి ఈ అవార్జునిచ్చారు. 1992లో తిరువనంతపురం స్వాతి తిరునాళ్‌ సంగీత సభవారు వారి స్వర్జోత్సవాల సందర్భంగా బాలమురళిగారిని సతృరించి “గాయకరత్నం' బిరుదునిచ్చి గౌరవించారు.

1977లో ప్రఖ్యాత సరోద్‌ విద్వాంసుడు సేనియా ఘరానా జ్ఞాపకార్థం హఫిజ్‌ ఆలీ అవార్డును మురళిపొందారు.

1991లో బాలమురళిగారికి భారత ప్రభుత్వం “పద్మ విభూషణ్‌” బిరుదునిచ్చి సత్కరించింది. తిరుమల-తిరుపతి దేవస్థాన ఆస్థాన విద్వాంసులుగా శృంగేరి శంకరమథఠ అన్థాన విద్వాంసులుగా ఆయన నియమింపబడ్డారు. 11. 1995న

శ11

మద్రాసు నారద గానసభవారు బాలమురళిగారిని 'నాదబ్రహ్మం” అనే బిరుదునిచ్చి వారి సభకే ఆయనను అలంకారంగా చేసుకున్నారు. ఇటువంటి బిరుదు, సత్మారాల వెల్లువ జాబితాగా రాయటం కుదరనిపని. అంటే అన్ని లెక్కలేనన్ని వచ్చాయని మోరనుకోవచ్చు.

ఒకరోజు 1995వ సంవత్సరం మే నెల చివరిలో బాలమురళీగారింట్లో ఫోను (మోగింది. అవతల నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి ఎన్‌.టి. రామారావుగారు “బాల మురళీగారూ! ఈ మధ్యగతంలో జరిగినవన్నీ మరచిపోండి. మిరు మోకు వీలున్నప్పుడు హైదరాబాద్‌ వచ్చి ముఖ్యమంత్రి పురస్కార గౌరవాన్ని స్వీకరించండి. మిరు మి మిటను కాస్త మంచి హైదరాబాద్‌లో సంగీత కార్యక్రమాన్ని ఇవ్వండి”. అని బాల మురళిగారిని అర్ధించారు. అంతేగాక రాజకీయ వత్తిళ్ళవల్ల కళాకారుల విషయంపట్ల దృష్టి సారించలేక పోయాను అని కూడా రామారావుగారు బాలమురళి గారికి ఫోనులో చెప్పారు. ఫోనులో మాట్లాడిన తర్వాత లేఖ కూడా వచ్చింది మురళిగారికి. బాలమురళిగారు తృజీకరించలేక పోయారు. ముఖ్యమంత్రిగారి ఆహ్వానాన్ని మన్నించిన బాలమురలిగారికి 5. 6. 1995న హైదరాబాదులో బంగారు కంకణం బహూకరించి పట్టుశాలువను ముఖ్యమంత్రిగారు బాలమురళిగారికి కప్పి ఎంతో ఆప్యాయంగా గౌరవించారు. బాలమురళిగారు ఈ విధంగా ఆ సభలో మాట్లాడారు.

“భగవంతుని దయవల్ల భారత ప్రభుత్వం వారు, ఇంకా అనేక సంస్థలు నన్ను గౌరవించాయి. నేను పూర్తి సంతృప్తి పొందాను. నేను సంగీత నాటక అకాడమి అధ్యక్ష పదవికి రాజీనామా చేసింది నాకు అన్యాయం జరిగిందని కాదు. నేను గౌరవించే కళాకారులకు అనేక విధాల సొయం చేద్దామనే ఉద్దేశ్యంతో వారికి జరిగిన అన్యాయాన్ని ప్రతిఘటించటానికి మాత్రమే గాని వేరొకటి కాదు” అని.

అప్పుడు ముఖ్యమంత్రి రామారావుగారు మహాజన సభలో బాలమురళిగారు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రానికే గర్వకారణం. రాజకీయ వాదుల్ని ఇవాళ పొగడవచ్చు. రేపు తెగడవచ్చు. కాని మురళిగారు రాజకీయవాదికాదు. ఆయన మన రాష్ట్రంలో ఉన్న గొప్ప వ్యక్తిత్వం ఉన్న మనీషి. సాంస్కృతిక పరంగా ఆయన ఇచ్చే సలహాలకు

112

సరిగా స్పందించి సరిగా పనులు చేస్తానని హామి ఇస్తున్నాను. మో అందరికీ నేను భావించి చెబుతున్నాను. కొద్దికాలంలో ఆయన్ను తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ప్రోఛాన్సులర్‌గా తిరిగి ఆయనను నియమిస్తాను. అని రామారావుగారు సభలో ప్రకటించారు. సుమారు ఏదేళ్ళ విరామం తరువాత బాలమురళిగారు బ్రహ్మాండమైన సంగీత కచేరీని ఆ సందర్భంలో చేశారు. అందరి చేత శభాష్‌ అనిపించుకున్నారు.

12.6. 1995న పారిస్‌లో యునెస్కో సెక్రటరీ జనరల్‌ ఫెడెరికో మేయర్‌ బాలమురళిగారిని గాంధీ మెమోరియల్‌ పథకాన్నిచ్చి ఘనంగా గౌరవించారు.

మురళిగారి గురువు గారైన పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారే మురళి గారిని “అపర సరస్వతీదేవి అవతారం”గా అభివర్ణించారు. ఆయనపేరు ప్రఖ్యాతలు విశ్వజనీనమై సార్వకాలికమౌతాయి.

113

1971లో భారత ప్రభుత్వం 'పద్మత్తీ” బిరుదునిచ్చి సత్కరించింది. 1972లో భారత ప్రభుత్వం “పద్మ విభూషణ్‌” బిరుదునిచ్చి సత్కరించింది. 1957లో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్‌ “కళాప్రపూర్ణ” బిరుదునిచ్చి సత్మరించింది. ఎన్నో యూనివర్సిటీలు “గౌరవ డాక్టరేట్స్‌” నిచ్చాయి. 1976లో జవహర్తాల్‌ నెహ్రూ టెక్నలాజికల్‌ యూనివర్సిటీ కళాప్రవీణ 0.560 నిచ్చి గౌరవించింది. 1981లో తిరుపతి వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం 0..11నిచ్చి గౌరవించింది. 1998లో కలకత్తా రవీంద్ర భారతి యూనివర్సిటీ 0.111నిచ్చి గౌరవించింది. వర్దాలు, కృతులు, జావళీలు, దేశభక్తి గీతాలు, తిల్లానాలు మొదలైనవి 400కు పైగా కూర్చారు. ఇవి ఆయనలోని మేధస్సుకు నికషోపలాలు. ఆయన శాస్త్రీయ సంగీతం, అధ్యాత్మిక సంగీతం, లలిత సంగీతం మొదలైన వాటిలో అత్యున్నత కళాకారుడు. అంతేగాక ఉత్తమ సంగీత దర్శకులు, కూర్పరి. వయొలిన్‌, వయోలాలు అమోఖంగా వాయిస్తారు. కంజీర, వీణ, మృదంగం మొదలైన సంగీత పరికరాలను వాయించటంలో నిష్టాతుడు. ఆయనది రంగస్థల నాటక గాత్రం. హైదరాబాద్‌ యూనివర్సిటీలో 'డా. రాధాకృష్ణన్‌ ఛైర్‌లో ఉపవిష్ట్ణుడైన ప్రప్రధమ వ్యక్తి. 114

నర్తకి లాంటి వాడుకలో లేని రాగాలను ప్రచారంలోకి తెచ్చిన మేధావి. లవంగి, మహతి, మనోరమ, మురళి, ఓంకారి, ప్రతి మధ్యమావతి, రోమి, సర్వశ్రీ, సుముఖం, సుషమ మొదలైన రాగాలను సృష్టించారు. నూతన రాగ పద్ధతిని కనుగొన్నారు,

తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ప్రో ఛాన్సలరుగా పనిచేశారు. ఎన్నో బిరుదులు పొందారు. వాటిలో ముఖ్యమైన కొన్ని గాన సుధాకర, గాయక శిఖామణి, వాగ్గేయకార వాచస్పతి, సంగీత మనోపాధ్యాయ, సంగీత సార్వభౌమ, సంగీత భూపతి, నాదయోగి, కళాసరస్వతి, అన్నమాచార్య విద్వన్మణి, సంగీత కళానిధి మొ॥నవి.

హృదయానాధ్‌ మంగేష్కర్‌, హఫిజ్‌ ఆలీఖాన్‌ అవార్డులు పొందారు.

శాస్త్రీయ సంగీతంలో జాతీయ బహుమతి గ్రహీత 'మధ్వాచార్థు చలన చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించి జాతీయ బహుమతిని పొందారు.

“వాంనగీతె” చలన చితంలో పాడి అత్యుత్తమ వురుష నంగీత నేపధ్యగాయకునిగా బహుమతి పొందారు.

తెలుగు, తమిళ, కన్నడ చిత్రాలలో పాడి ఆయా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల అత్యుత్తమ పురుష గాయకునిగా అవార్డులు పొందారు.

ఆకాశవాణిలో ఉదయం ప్రధమంగా వినిపించే 'భక్తిరంజని' కార్యక్రమాన్ని ప్రవేశపెట్టిన నిష్ణాతుడు ఈయనే.

ఆకాశవాణి మొట్టమొదటి సంగీత నిర్మాత ఆయనే.

మన దేశంలోనేగాక అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు, కెనడా, జర్మనీ, స్విట్టర్లాండు, ఇంగ్లండు, ్రాన్సు, ఇటలీ, శ్రీలంక, సింగపూర్‌, మలేషియా, రష్యా, ఆ్టేలియా, మధ్య తూర్చుదేశాల్లో ఎన్నో సంగీత కచేరీలు చేశారు.

౮/౯500 మహాత్మాగాంధీ పతాక గ్రహీత

జాతీయ సమైక్యతా బహుమతి గ్రహీత

ఆకాశవాణి వారికి భావితరాల కోసం “రవీంద్ర సంగీతాన్ని రికార్డు చేసిన

చలనచిత్ర రాగాలపై తులనాత్మక అధ్యయనం చేశారు. దూరదర్శన్‌కు శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని బహూకరించారు, మహారాష్ట్ర గవర్నర్‌గారి హస్తాల మోదుగా జాతీయ సమైక్యతా బహుమతిని అందుకున్నారు.

115

విజయవాడ గౌరవ ప్రధమపౌరుడు. విజయవాడ ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలకు టప్రిన్సిపాలుగా పనిచేశారు. “1960౧ 120 01 6 ౪92” అవార్డు గ్రహీత, ఆం.ప్ర. ముఖ్యమంత్రిగారు ఆత్మగౌరవ పురస్మారాన్నిచ్చి సత్కరించారు. సంగీత నాటక అకాడమి బహుమతి (గ్రహీత, లయన్సు, రోటరీక్లబ్‌ల అవార్డులు గ్రహించారు. విజయవాడ నగరపురపాలక సంఘంవారు ఆయన పేరు ఒక వీధికి పెట్టి గౌరవించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌, తమిళనాడు, శృంగేరీపీఠం, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానాల ఆస్థాన విద్వాంసులు. తమిళ, ఒరియా, మరాఠీ, కెలుగు, బెంగాలీ, కన్నడ, మళయాళం, ఫ్రెంచి, హిందీ మొదలగు వివిధ భాషల్లో పొడారు. కొన్ని చలనచిత్రాలలో నటునిగా జీవించారు. నూనూగు మోసాల నూత్న యవ్వనమందే (16 సం॥ ప్రాయంలోనే) 72 మేళకర్తల రాగాల్లోనూ రచనలు చేశారు. చెన్నె మ్యూజిక్‌ అకాడమీ 506/5 గీర/500/ కమిటీలో సభ్యుడు. చెన్నై కళాక్షేత ఫౌండేషన్‌ పాలకవర్గ సభ్యుడు. ఎంతోమంది ఉత్తర పొందూస్టాన ప్రఖ్యాత, గాత్ర వాద్య సంగీత కళాకారులతో జుగల్‌ బందీ హిందీ కార్యక్రమాలు చేసి సంగీతం ద్వారా జాతీయ సమైఖ్యతకు అర్ధం తెలియచెప్పిన కళాకారుడు. త్యాగరాజ శిష్యపరంపరలో ఐదవవాడుగా ప్రఖ్యాతి చెందారు. 2001లో కాళిదాస సమ్మాన్‌ బహుమతి (గ్రహీత ఇప్పటివరకు సుమారు 28000 పైగా సంగీత కచేరీలు చేసిన సరస్వతీ పుత్రుడు. ఆంధ్ర మ్యూజిక్‌ అకాడమి వారిచే "సంగీత విద్యానిధి” బిరుదు ప్రదానం.

న్యూయార్క్‌ అమెరికా వారిచే “లైట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా” (భారత జ్యోతి) బిరుదు ప్రదానం. న్యూ ఢిల్లీ సంగీత నాటక అకాడమా "ఫెలోషిప్‌ పొందారు. 116

[స స సం

ము. .

టు టే

య

ఎంబజక.టగు

ఎఎనవిపందచి..

మంగళంవల్లి బాలమురళీకృష్ణ (ట్రన్ట్స్‌ వది నంవత్సరాల క్రితం

ప్రారంభింపబడింది. డాక్టర్‌ బాలమురళిగారు సంగీతంలో చేసిన పరిశోధన, రచనలు

ముద్రించటం. ఒక (గ్రంధాలయాన్ని నడపటం, బాలమురళిగారి జీవితానికి

సంబంధించిన చిత్రాలను, రికార్డులను భద్రపరచటం ఈ సంస్థ ముఖ్య ఉద్దేశాలు.

ఈ ట్రస్టు తరపున బాలమురళిగారి రచనలు ఒక సంపుటాన్ని ప్రచురించారు. ఇంకా కొన్ని ముద్రణలో ఉన్నాయి.

బాలమురళిగారు గానం చేసిన 720 త్యాగరాజ కీర్తనలను ౪00, ౦౦లుగా భద్రపరచటానికి 1.5కోట్ల వ్యయంతో ప్రాజెక్టును ప్రారంభించింది ఈ ట్రస్టు, ఈ (ట్రస్టు కార్యాలయం చెన్నెలోని ఆళ్వారుపేటలో ఉంది. ప్రస్తుతం ట్రస్టు నిర్వహిస్తున్న కార్యకలాపాలకు ఈ కార్యాలయ విస్తీర్ణం సరిపోవటం లేదు. కొద్ది కాలంలో ఒక క్రొత్త భవనంలోకి మార్చబడుతుందని ఆశిద్దాం.

ఈ టటస్టును స్థాపించిన నాటి నుండి కలైమామణి డా॥ సరస్వతిగారు ఎగ్జిక్యూటివ్‌ ట్రప్టీగా అవిశ్రాంత సేవలను' అందిస్తూ ట్రస్టు కార్యకలాపాలను సమర్థవంతంగా నిర్వహిస్తూ, సర్వతోముఖాభివృద్ధికి అహరహం శ్రమిస్తున్నారు. ఆమె ఒక మేధోవనిత. ఆమెను గూర్చి ఒకింత సమాచారాన్ని గూడా తెలుసుకోవడం ముదావహం.

117

కలైమామణి దాక్టరు సరస్వతి నాట్యంలో ఏవిషయం పనికిరాదో అదే సరస్వతిగారికి తెలియదంటే అతిశయోక్తి కాదు.

శ్రీ సుబ్బుడు, స్టేట్స్‌మన్‌ విమర్శకుడు అతి పిన్నవయసుండే సరస్వతిగారి నాట్యాభ్యాసం ఢిల్లీలో ప్రారంభ మయ్యింది. అకుంఠిత దీక్షతో అప్పయ్యదీక్షితార్‌ శిష్యపరంపరలో స్థానం పొంది కళాజగళత్తులోని మెళుకువలను సరస్వతిగారు జీర్ణించుకుంది. కథక్‌, కూచిపూడి, మణిపురి మొదలైన వివిధ నాట్యాల పరిజ్ఞానం ఆమె నృత్య దర్శకత్వానికి మెరుగులుదిద్ది ఆమెలోని నిపుణతను దిశదిశలా వ్యాపింపజేసింది. కలకత్తాలో (ప్రాధమిక నాట్యాభ్యాసం పొందిన తర్వాత పండనల్లూర్‌ శ్రీ టి. షణ్ముగ సుందరం పిళ్ళెగారి వద్ద భరతనాట్యాన్ని అభ్యసించారు. హవాయిన్‌ గిటార్‌ (శాస్రీయం), కధక్‌ శిక్షణలను ప్రయాగ సంగీత సమితి అలహాబాద్‌లో పొందారు. ఆ తర్వాత లక్నోలోని ఉత్తర దక్షిణ్‌ కల్చరల్‌ ఆర్గనైజేషన్‌ (౮౦౮౦) నృత్య కళాశాలకు దైరక్టర్‌ అయ్యారు. ప్రస్తుతం వందమందికి పైగా విద్యార్థులున్న “విపంచి” అనే డాన్స్‌ స్కూలుకు డైరక్టరుగా పనిచేస్తున్నారు. చెన్నైలోని అన్నానగర్‌లో “విపంచి"కి శాఖ ఉంది. దీనిలో భరతనాట్యం, కూచిపూడి నాట్యాలలో శిక్షణ నిస్తుంటారు. ఈ “విపంచి” అనే సంస్థ తిరుపత్తూర్‌ డాన్స్‌ అండ్‌ మ్యూజిక్‌ స్కూలుకు అనుబంధంగా ఉంది. దీనిలో 150 మంది విద్యార్థులు గాత్రం, కీబోర్డు, వీణావాదనం, మృదంగం, డాన్సు నేర్చుకుంటున్నారు. 118

కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలో జాగ్రఫీ ఆనర్సు డిగ్రీ పొంది బంగారు పతక విజేత అయ్యారు. ఆ తర్వాత సరస్వతిగారు ఢిల్లీ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఎకనమిక్స్‌లో !1.%. చేశారు. అమెరికా వెస్ట్‌ యూనివర్సిటీ నుండి డాక్టరేట్‌ పట్టాని పొందారు. ౮6౦ కార్యక్రమం క్రింద ఆమెకు ఉపకారవేతనం ప్రసొదించబడింది. వుడ్‌ క్రాఫ్ట్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌, లక్నో నుండి అత్యున్నత ప్రథమస్థానాన్ని పొంది అదే సంస్థలో రిసిష్షన్‌ అండ్‌ బుక్‌ కీపింగ్‌ విభాగానికి అధ్యక్షురాలై కొన్ని సంవత్సరాలు అధ్యాపకురాలిగా పనిచేశారు. లక్నో ఇస్పెల్లాతో బర్న్‌ కాలేజి, లక్నో నుండి సెక్రటేరియల్‌ కోర్సులో శిక్షణ పొంది ఫ్రీలాన్సు జర్నలిస్టుగా తయారై అనేక కళారీతులపై వ్యాసాలు వ్రాశారు. ఆమె వ్యాసాలు, కథలు, బ్యూటీటిప్స్‌, గ్రూప్‌ డిస్మషన్సు, ఇంటర్‌వ్యూలు మొదలైన ప్రక్రియలు కుముదం, అముధసురఖి, మంగయార్‌ మలార్‌, థాయుమెన్స్‌ ఎరా, సరిత, దినమణి, స్టేట్స్‌మన్‌ మొ పత్రికలలో ప్రచురింపబడ్డాయి. హిందూస్పాన్‌ టెలిప్రింటర్స్‌ మాద ఆమె వ్రాసిన ఫీచర్‌ తలమానికమైనది. క్వామి అవాజ్‌ (4- 10౧41 116/ఇ16) ఊర్జూ పత్రికకోసం తెనాలి రామకృష్ణ కథలను అనువదించారు. అనేక భాషల్లో ప్రావీణ్యత ఉండటం వల్ల దూరదర్శన్‌ ఇంగ్లీషు, తమిళ, హిందీ, బెంగాలీ కార్యక్రమాలకు (ప్రయోక్తగా, వ్యాఖ్యాతగా, సమన్వయకర్తగా, పరిచయకర్తగా ఎన్నో కార్యక్రమాలు నిర్వహించారు. ఢిల్లీలో కాస్మెటాలజీ శిక్షణ పొంది విలేఖరి అయ్యారు. లక్నో టెలివిజన్‌ వారికి ఫామిలీ ప్లానింగ్‌ మిద డాక్యుమెంటరీని రూపొందించి ఇచ్చారు. ఆమె మంచి ఛాయా గ్రహణ నిపుణుపురాలు. అనేక బహుమతులు ఆమె ఛాయా గ్రహణానికి వచ్చాయి. ఆమె మంచి క్రీడాకారిణి. కాలేజి బ్యాడ్మింటన్‌ ఛాంపియన్‌. రైఫిల్‌ షూటింగ్‌లో పతకాల విజేత. తంజావూరు 'పెయింటింగులు, బతిక్‌ పెయింటింగులు ఆమె చేసినవి న్యూఢిల్లీ అశోక హోటల్‌ గోడలకు పెట్టబడి మనకు దర్శనమిస్తాయి. ఇంకా అనేకచోట్ల గూడా ఆమె 'పెయింటింగులు మనకు అహ్షాదిన్నిస్తాయి.

. ఆమెకున్న అభినివేశంవల్ల ఇంగ్లీషు, బెంగాలీ, హిందీ, తమిళనాటకాల్లో పాత్రలు వేశారు. 'ఆమిమదోంబోల్స్చి" అనే బెంగాలీ చిత్రంలో ఒక సినిమా కళాకారిణి పాత్రను ఆమె పోషించారు. అఖిల భారతనాటక పోటీల్లో ప్రధమ బహుమతి ఆ పాత్రకు లభించింది. 'చాందినీర్‌' అనే బెంగాలీ చిత్రంలో ఒక సంప్రదాయకళాకారిణి పాత్రను ఆమె పోషించారు. అదే చిత్రంలో కళాధ్యాపకురాలిగా నటించి 1989లో రెండు జాతీయ బహుమతులను చేజిక్కించుకున్నారు.

119

అఖిల భారత రచయితల సంఘంలో సభ్యురాభై అనేక చర్చా గోప్టులలో 'పట్టి మన్‌ రమిలో పాల్గొన్నారు. ఆమెకున్న తమిళ భాషా పటిమకు నికషోపలంగా డిగ్రీ కోర్సులో అత్యధిక మార్కులు ఆమెకు లభించాయి. తమిళంలో “భరత నాట్యం! అనే గ్రంధాన్ని రచించారు. మద్రాసు సర్మారు వారు నిర్వహించే డాన్స్‌ పరీక్షలకు ఈ పుస్తకమెంతో. ఉపయోగకరమై ఎంతోమంది విద్యార్ధినీ, విద్యార్థులు నృత్య శిక్షణలో కృతార్థులయ్యారు. ఆమె ఇంగ్లీషులో రచించిన ౪/16 116 540012గ69 అనే పుస్తకం టూరిజం శాఖవారి ప్రశంసలను చూరగొంది. ఆమె శిష్యపరంపర భారతదేశంలోనే గాక విదేశాల్లో గూడా ఉంది. టోరంటో, కెనాడాలలో ఎన్నో అరంగేట్రంలు నిర్వహించారు. సాంస్కృతిక బృందాలతో 9సార్లు ౮౩4, కెనడాలు సందర్శించారు. సింగపూర్‌, మలేషియా, స్విట్టర్లాండ్‌, మిడిల్‌ ఈస్ట్‌ ఇంకా ఇతర విదేశాల్లో కార్యక్రమాలనిచ్చారు. ఎన్నో వర్మీషాపులు అమెరికా, కెనడాలలో నిర్వహించారు. ఇప్పటికి సుమారు ఒక వెయ్యి కార్యక్రమాలు ఇచ్చారు. ఆమె నిర్దేశకత్వంలో చాలామంది పరిశోధక విద్యార్ధినీ, విద్యార్థులు, నృత్య కళాకారులు వారి (4౧౧౭02౧ 1౧54141 01 1౧64౧ 51464163 సౌజన్యంతో) అవిశ్రాంత అత్యుత్తమ శిక్షణ పొందారు. దక్షిణ ఆస్ట్రేలియా, దక్షిణ ఆఫ్రికా, టాంజానియా, ఇంగ్లాండులలో సరస్వతిగారి వద్ద చాలామంది నృత్యాభ్యాసకులు, పరిశోధక విద్యార్థులు శిక్షణ పొందారు. శెంహనందనం' అనే కష్టతరమైన ప్రదర్శనకు భరతనాట్య దర్శకత్వ బాధ్యత వహించడం ఆమె జీవితానికి కలికితురాయి. ఆ తర్వాత మయూర నందనం, గజనందనం అనే భరతనాట్య కార్యక్రమాలకు అలవోకగా నృత్య దర్శకురాలై ఎనలేని ఖ్యాతి నార్జించారు. ఆమె నృత్య దర్శకత్వం వహించిన కార్యక్రమాలకు పద్మవిభూషణ్‌ దొ! మంగళంపల్లి బాలమురళికృష్ణ వంటి మేధావులు గాత్రాన్నిచ్చి, సంగీత దర్శకత్వం వహించటం చరిత్రలో ఏ ఒక్క నృత్య కళాకారిణికి జరగని పనిగా పేర్కొనవచ్చు. సుమారు 150 దేశ విదేశీ కార్యక్రమాలకు బాలమురళిగారు సంగీత దర్శకత్వం వహించి, గాత్రాన్నిచ్చారంటే అది ఆమెకు కలిసొచ్చిన అదృష్టం. భారత ప్రభుత్వం వారి సౌజన్యంతో అండమాన్‌ నికోబార్‌ దీవులలో గూడా ఆమె నృత్య ప్రదర్శనలిచ్చారు. 120

మస్కట్‌ న్యూయార్క్‌, కెనడా, స్విట్టర్లాంద్‌ దూరదర్శన్‌ జాతీయ కార్యక్రమాలలో ఆమె కార్యక్రమాలిచ్చారు. దూరదర్శన్‌, రంగస్థలాలకు సుమారు, 40కి పైగా కార్యక్రమాలకు నృత్య దర్శకురాలిగా పనిచేశారు. మద్రాసు కలర్‌ టి.వి.లో మొట్టమొదట ఆమె నృత్య దర్శకత్వం వహించిన “దుర్గ సంగీత, నృత్యరూపకం ('ప్రదర్శింపబడటం ఆమెకున్న నృత్యాఖభినయకాశలా గీటురాయి.

పద కవితా పితామహ అన్నమాచార్య, నరకసూరన్‌ లాంటి రూపకాలను ఆమె రూపొందించగా డా॥ బాలమురళిగారు సంగీత దర్శకత్వాన్ని వహించి గాత్రాన్నిచ్చారు.

డా॥ బాలమురళీకృష్ణగారి “మ్యూజిక్‌ థెరపీ ప్రాజెక్టులో ఆమె అవిశ్రాంతంగా పనిచేస్తున్నారు.

హైదరాబాద్‌ యూనివర్సిటీ నృత్యవిభాగానికి విజిటింగ్‌ ఫాకల్టీ మెంబరుగా పనిచేస్తూ, డా! మురళీకృష్ణగారి అకాడమిలో “విపంచి” అనే సంస్థద్వారా ఎంతోమంది నృత్య కళాకారులకు, పరిశోధక విద్యార్ధినీ విద్యార్థులకు శిక్షణ నిస్తున్నారు. 1992లో తమిళనాడు ప్రభుత్వ విద్యాశాఖ (ఫ్రెండ్స్‌ బెస్ట్‌ అవార్డునిచ్చి ఆమెను గౌరవించింది.

తమిళనాడు ప్రభుత్వ కళాకారులకిచ్చే అత్యున్నత బిరుదు 'కలైమామిణి. ఆ బిరుదును 1991-92 సంవత్సరంలో సరస్వతిగారికిచ్చి అత్యున్నత గౌరవ సత్మారాలు చేశారు. నృత్యరత్న నృత్య జ్యోతి, అభినయ సరస్వతి. ఆదల్‌ అరసి, పాలై కలైవాణి మొదలైన ఎన్నో బిరుదులు ఆమె పొందారు. సరస్వతిగారి టి.వి. నిర్మాణాలు

కంచదళాయదాక్షి (సుబ్బుడు), పంచతంత్ర (సుబ్బలక్ష్మి)

లవకుశ, మాస్టర్స్‌ గార్డెన్‌, రమణ మహర్షి

పాంచాలి శబ్దం (భర్తియార్‌), శక్తి లీలై, సీతాకల్యాణం, భారతీయ జానపద నృత్యాలు, నవసంధికౌతాలు, కృష్ణలీల, పుథండు మాలరుధుూ'86, చిత్తిరై పిరంతతు87, పొంగలొ88, రిథమ్‌ సౌండ్‌, విషర్‌మెన్‌డాన్సు, నేషనల్‌

121

ఇంటిగ్రేషన్‌ొ86 &ఊ88, జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, కుర్తాళం డాక్యుమెంటరీ, ఫామిలీ ప్లానింగ్‌ డాక్యుమెంటరీ, శ్రీరాజరాజేశ్వరి, ముత్తామిజ్‌ కధ ముత్తజాగి (పుతనేరి సుబ్రహ్మణ్యం) ౧1౧, ౧|| ౧౭౦౭ (బెంగాలీ), 114౧691! నవరాత్రి నాయకి, బోధు, అరదాళ్‌, వందేమాతరం, పంచరత్న కృతులు, మాపిల్ల, నరకాసురన్‌, భారతి, తమిల్‌ ఒవియం, నవరసం, సూర్యోదయం, ఓలిపిరంతతు, కావిచోతై, నీలామాధవ మొదలైనవి.

రంగస్థల నిర్మాణాలు :

రాజరాజచోళన్‌ (దా॥ నాగస్వామి)

రాజేంద్రచోళన్‌ (డా॥ నాగస్వామి)

భస్మాసుర మోహిని (పుతనేరి సుబ్రహ్మణ్యం)

ఇందిరాగాంధి (పుతనేరి సుబ్రహ్మణ్యం)

దక్షయాగం, చండాలిక (బెంగాలీ)

శాపమోచన్‌ (బెంగాలీ)

పూరీ జగన్నాథ్‌ (50010), మాయిలైయిన్‌ మహిమై,

అవ్వయారు, గ్యాన్నపాజం, కురుంకలి (2000 సం॥ క్రిందటి ప్రాచీన నాట్యం)

భారతదేశ విభిన్న సాంప్రదాయక నృత్యాలు,

తంజైవనన్‌, కరైకల్‌ అమ్మయ్యార్‌ (పాపనాశం శివం)

పారిజాతం, కన్నగి, జై సంతోషిమా (హిందీ), భగవద్దీత, శివకామియీ ఊదల్‌, దేవి ఇందిరాగాంధీ చరిత్ర, పాంచాలి, పద కవితా పితామహ, నవరస నాయకి, కందకొట్టం, వందేమాతరం, [004 1౧160/2100, పంచసభై, గీత గోవిందం, తంజం అదైన్‌ధేన్‌ మొదలైనవి.

122

హ్‌

రహస ని న . వ స నా ము నా. షష్ట స్టో స స న ము న! న వో! స సు మ న స టన. న 2 న [ యు సన! వ స్‌ ల వ య టు టం నా నాలం. యాన. సు ప స; న... తళ వ్య న సం ల న చ స [క

రప వన. [న న స. సన జో జ్‌ లా న స్‌ 0 అతణూలిక. షే ర సమస య ను 4 గానా న స న. 1 న్‌. య. ప స్టపతి అబ్బుల్‌ కలామ్‌ కే ద ౦ద స 8ళావి, సంగిత ఫెలోషిప్‌” యి నాటక అకాడమి పొ యిచ్చి గౌరవించిన స సందర్భంగా ఫోటో ఇసె సంఘ శ్‌ వునన సై సంఘం 'ఇసైపేరరైంగర్‌” మైఎల్య౦ బిరుదు ను నిచ్చి సత్కరించినప్పటి చి త్రం

న ల స న న వ ము శ సు టం స స్ట మ్‌ న. న శళజళ నై భారత రాష్ట్రపతి వి.వి. గిరి చేతుల మోదుగా “పద్మశ్రీ? స్వీకరణ సంతత నా న. స అలీ భారత రాష్ట్రపతి ఆర్‌. వెంకట్రామన్‌ చేతుల మీదుగా కశజ యి? పద్మ విభూషణ్‌ స్వీకరణ

ప శ య స ఇ గ స +. న. త పమ చ! వ. స్త్‌ న చ థ్‌ షట న. ఎ తీ నమ టా... య! | ప యయా స న! న. న య.

లు న. న ఆం.ప్ర. ముఖ్యమంత్రి శ్రీ “౯ ఖ్యమంత్రి శ్రీ నారా చంద్రబాబునాయుడు చేతులమోదుగా తెలుగు యూనివర్సిటీ ప స్ట స్సిటీ పురస్కారాన్ని స్వకరిస్తున్న చిత్రం న. సే ప న వ న తా టే మ జై న ట్రై చం ర న న యం సట ప న! బాల మురళీకృష్ణ సతీ ష్ట్ర సతీమణి, కుమారులు, కుమార్తెలతో

న స న రపు పం ర న పు న న న యయ నస నం షు. నన స! న న సజయ న్‌ రం... న. న నల టా. + పాపత్స్‌ వం. న టన బవ స్లో న య న నట. ల నం న న ననన? స్ట! ళు స్త క న మ న మ టు. మం నన న సే ర స టీ జ్‌ మదర్‌ ధెరిసా చేతులమిదుగా పురస్కారాన్ని అందుకున్న సందర్భంలో వద పరవ డట రద రను రయ య యం న స్తస్తస్త మ సరన ననన స స యప యయ ను సన న న స స న సై సళ ప డట. ప యయ న యాం న య సున మయం ఆరే వీ బంగారు పతకాలతో చిన్నతనంలో బాలమురళీకృష్ణ

స సదుం న న లన సన ని న ను టు ములు భయట త సన టే నున మట యయా. ధి ల ం. యే ఇ మద్రాస్‌ మ్యూజిక్‌ అకాడమి “సంగీత కళానిధి” బిరుదునిచ్చిన సందర్పంలో సం కానిధి' చ్చిన సందర్భం: | జరీ ఆళి కచేరీ చేస్తున్న సందర్భంలో న యయ నత స న. గ్‌ స ర టే... (| న వ్‌ తన్నా అ ఏ తయన. భర న స మయ న లి నం. మ న సట లా ళ్‌ 09. అమెరికా '“ఆటోవా (కెనడా)లో మిత్రులతో

లా వ నాగా న ఫ్‌ వ. న. | న న శ పు నద చం వరన? 2 ల్‌: లి ణ్లౌ ల వనన పు రామస్వామి (వయో గా అప్త మిత్రుడు అన్నవరపు రా స్వా ” న్స... ్టి ల. న. ల య నం. యంచు వ య న షో టో ళు రం. సంర న త్యాగరాజ్రుగా బాలమురశ్లీకృష్ణ

వ చమట న న! స మ మ్‌. న 2 నం ప న సమ ఫి సన. గల ము ను కటు స నహ స్‌ న మే స మనన తి న నస న మ మ నీ సన. వ్‌ టై. న. న, న ఫస న వ... ౯ జ స్ట. న. మరా న్స! స్‌ ) చ స న /[ న న న స న! ల్‌ న న స్నా క న ను 1 న పు స్టాపు ల వ మ వట శ కధ: మ క న త్‌ మ న: య్యగారి జ! ఆ పట్టాభిరామ సము? 5 నీ | ఫ్‌ నం) మ స. కీ న స న న ను మంలో బాలము'

క. న మ. /? [స ర. ర నం నో స ప మ. వ మం. రుప్రాయంలో మురళి న... సన గ. సే జే ఉత్తం ఈ లా, సం? వీ ఉపనయన సందర్భంగా బాలమురళీకృష్ణ

న వ్‌ వ మ మ ప. న! ల కు. న. మం న న న మురళీకృష్ణ తరుణప్రాయంలో బా క్ష న నట న్‌. సం! న. స షన మ స. భన మో ర మ. స్తు స్‌ న పన్ను ర ము. జే యుక్తవయస్సులో బాలమురళీకృష్ణ అటే

వనన చాన నూ సన ము న్‌ వ తోయం ననన న న వ. ర న. న న న స యాల యయ నం మమమ న నే న న! కళల న్‌ వీ టే సంగీత కళానిధి బిరుదు పొందిన సందర్భంలో కచేరీ చేస్తున్న బాలమురళి చో టి సో వయోలినిస్ట్‌ అన్నవరపు రామస్వామి, మృదంగిస్ట్‌ ఉమయార్పురం శివరామన్‌గార్లతో స నో న సుం సే

గా ళు జ. య. నే న స

కా. న న

న న

న ఆ / నం. స క

ు ప మూ వ్ల మ న. న్‌

| ఆ జగ మ, రచయిత శ్రీ వి. బందా, ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాల విజయవాడ ప్రిన్సిపాల్‌ శ్రీ సే అయ్యగారి శ్యామసుందర్‌, ఎం. హనమంతరాయ శర్మ (విజయవాడ)లతో బాలమురళి

న. వ న .

న సల క స.

చండీఘ ళా ॥ ర్‌ ప్రాచీన కళాకేంద్రవారు సన్నానించినష

న్నానించినప్పటి దృశ్యం మ మ మ కే స న. న మురళీగారి కుమారు

లు, కుమార్తెలు

క ను యే... మనన న ము మ సనం లల న య! స న గే పరణ ఈ జ్‌ ల యళ ప రని వ న టా ళా సనం “4 చ యట ప. /. ట్ల టు న మ న ల సే మ. మం మంట న = త ట్‌. సప్తస్వర శోభితకృష్ణ బాలమురళీ లజ కృష్ణ భక్తప్రహ్లాద చిత్రంలో గా హ్‌ (త్రంలో నారదుని, బాలమురళీకృష్ణ

న! నో న న. స్తా న య! మ మ! వలి? చలు రన మన్ను ఖే! న? ఖ్‌ క్రైస్‌ న ర పు స అకా. దము ఛ్‌ జై ము. పల శవాణిలో ప్రప్ర సక... గా కచేరీ చేస్తున్న ఇగ [ఈ0' స్పటి చిత్రం ! తట లక న మ. స! ప. మ. మచిలీ నీ పట్నం కచేరీలో న! మురళీకృష్ణ

క్‌. న. న యు నం న! య! న పంపు సం మయ టే టు హేల టో న ర ర న పక సన కు నల టు నమ ఆ శేన ళ్‌ న టీ ఇ క్తి న క మును స గ నా... బాలమురళిగారి గురువర్యులు ళీ క్త శే న్‌ జి బలే టే! 11శే॥ “గాయక సార్వభౌమ” పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు న లు న న! సం న న నూ ర న న న చి పండిట్‌ భీమ్‌సేన్‌ జోషితో పండిట్‌ భీమ్‌సేన్‌ జోషితో జుగల్బందీ

ల ల న సస రీ స న | స న స భాను సి స నల నటీ! కమ! ంమ ల! న స హు న మం! మం ల సలు ర నల వ మం సప ననే లే న

ఎ న యి ల స న ఆశి ల్దీ ప్రఖ్యాత గాయని లతా మంగేష్కర్‌తో డా॥ బాలమురళీకృష్ణ న య ప యే న స లో స్ట ఈ ప్ర స్‌ గీతల్లో లీకృష్ణ (ప్రఖ్యాత చిత్రకారుడు టి.వి.ఎస్‌.బి. శాస్రిగారి గీతల్లో డా బాలముర కృష్ణ

య. గ్వృయంరాగాలు, కృతులు సుముఖం రూపకం మహనీయ నమస్సులివే మన్నించి గైకొనవే ఇహ బాధలనెల్ల బాపుతుహినా చల జా కుమార సహనము లేమిచే రిపులు సజ్జనులను హింసింప సాహసించిన గానీ సకల విఘ్ననాశకుడై సదామురళీగాన సు ముఖదవై జయద బిరుద ధర త్రిశక్తి సర్వశ్రీ రూపకం ఉమా సుతం నమామి మ మ మానస స్థితం కుమారా[గ్రజం అ సమాన సుమేరు ధీరం అమోఘ ఫలప్రదం ఖల విమోచన గుణాన్వితం (ప్రమోదకర మురళీ గా న మోదితం సతతం 136

మోహనాంగి రూపకం నీ నామము నాజీవము సుధా మధురము నీమేనుగానమై నీమాట గీతమై నిన్ను తలచి పులకించి ఫలియించెను జన్మము పునీతమై సునాదమై భువనమెల్ల వినోదమై జనార్దన మనోహరి మో హనాంగి రాగిణీ రవళి సునీల మురళీ కృతి లవంగి రూపకం ఓంకారాకారిణీ మద హంకార వారిణీ అవతుమాం హూంకారమాత్ర శత్రు దమనీ హ్రీంకార రూపిణీ రుద్రాణి మురళీ సుధా లహరీ విహారి పుర రిపుప్రేమిత త్రిపుర సుందరీ కరుణా రస భరిత లలిత లవంగి వరదా అభయదా సకల శుభాంగి 139

చంద్రిక రవి

నీసాటి నీవే రంగా నిరతనతాంతరంగా దోసాలు మావని యొంచి దోబూచులాడకు పొంచి సాధువులము మేథావులము మురళీ సంగీత సుధా ధారలము సాధింతుము సద్గతి శక్తి మాద సరసనుంటే చాలు (ప్రేమ మోర

రోహిణీ చాపు మామవ గాన లోల మామవ మురళీ నాద లోల ఈ మనుజులకు నీమహిమ తెలి 'పేమి తెలుపకనేమి ఈ మహా మాయా జాలము తెలియగ జాలము కడలి బోలిన కరుణ నీదగు నడిమి కలిగిన సిరులు మాదగు నడిపే నీతీరు నడిచే మా దారి వడివడిగ గదడచును కాలవిధి విడివిడిగ చేరుదుము సన్నిధి

140

మనోరమ రూపకం నవమోహన మురారి వనమాల హారధారి నవ యౌవ్వనాంగ శౌరి సుమనోహర హే రమణీయ స్మిత వదన కమనీయ జిత మదన హరే యమునావిహారీ సుమనోహర హే మురళీ ధర గాన లోల సురు చిర గోపీ లోల తరుణా రుణ పదయుగళా కరుణామయ కంబు గళొ హరే ఘననీలా సుమనోహర హే వల్లభి ఆది జయ జయ గురు నాధా జయహే ప్రియ గాయక నేతా హే జయ కరుణా గుణ జయ పరిపూరణ జయ జయ మృదుతర భాషణ జయ సలలిత విల సిత స్మిత ఆనన జయ మురళీ రవ మోహన 141

మహతి రూపకం మహనీయ మధుర మూర్తే కమనీయ గాన మూర్తే సహన సౌశీల్యాది సద్దుణపేత సత్మీర్తే మహతీ మంద్ర సుగాథ్రే మాంపాహి గురుమూళ్తే అహ రహం ఆనందమయ గానబోధ నాను రక్తే ఆశ్రిత మురళీకృత మృదు సంగీత సుధాసక్తే మాంపాహి గురుమూర్తే సుషమ అది అయ్యా గురువర్యా నీ యానతితో పాడు చుంటి మయ్యా నీ మృదు పల్లన వచో విలాసము పల్లవిగా నీ అనుబంధము అనుపల్లవిగా నీ చరణములే చరణముగా నీయాకృతియే మురళీ కృతిగా 142

మురళీ చాపు ఎన్నడైనా వింటినా అన్నన్నా నీ విటువంటి వాడని మున్‌॥నెన్నదైనా అన్నిట మించిన నటన శూరుడవని అన్నెము పున్నెము ఎరుగక నమ్మితి ఎన్నడైనా ఎందెందో బోయి ఇందెందు వచ్చితివి అందుగల సౌఖ్యము ఇందు గలదనియా పొందులు అచ్చోట విందులు ఇచ్చోట ఇందాక సాగెను ఇక నీవటు నేనిటు ఎన్నడైనా తగని వారిని చేర్చి తగిన వారని చెప్పి తనకూ వారికి బంధము లేదని బొంక తగునా యను నాపలుకు ములుకులాయెను నీకు నగుబాటు కదా మురళీ నాకై లేనీ బ్రతుకు ॥ ఎన్నడైనా

" స్వరాష్ట్రం అది సాకార సద్గుణ సమ్యగ్రూప పాకార పరబ్రహ్మ సానంద మురళీ గీత శ్రీ మన్మోహన గాన

143

మనెం. పాట రాగం | తాళం

క పాహి ప్రభో హంసధ్వని ఆది ల్సె మహనీయ నమస్సులవే శ స్ప్వముఖం రూపక త మహాదేవ సుతమహం ఆరభి ఆది

4... | సిద్ధినాయకేన అమృత వర్షిణి కండచాపు ర్‌ ఉమాసుతం * సర్వత్ర త్రయశ్రేక 6. గణాధిపం నాట అది గ్గ పరిపరి హంసధ్వని ఆది

144

145

మాలమురజ్‌గార్తి కేదనలు:ఫర్షములు సులు అత్తా. మనెం పాట | రాగం (తాళం 81. | వాయి హాయి నీహొయలు కీరవాణి ఆది 82, నీవే నాకిక భూపాల తది రత. వినుమురా కాపి రూపకం రడ నవ హాయనమిదె లలిత ఆది 8ర్‌. నిందలు మోపువారు కావలె మోహన ఆది 86. | వందేమాతరం రంజని ఆది 87. | కేరళ వైభవ మహో బేహాగ్‌ ఆది 88. | తెలిసికొనుమన్నా తోడి మిశ్రచాపు 89, బాలల పొటలు జంరూటి ఆది 90. | ఒక్క నవ్వేచాలు సింధుభైరవి రుంప 91. | వలపువేలనే పవాడి రూపకం 92. | మరులు కొన్నానే (జావళి) జంరూటి మిశ్రచాపు 98. | మరులు మించేరా (జావళి) జంరూటి చాపు 94. | ఏదో ఆవేదన (భావగీతం) సింధుఖైరవి త్రిశం 95. | ఎన్నడైనా వింటినా మురళీ చాపు 96. | లేవె శంకర పుత్ర బౌళి మిశ్రచాపు 97. | పుష్పాంజలి రాగమాలిక తాళమాళి 98. | ఆయ కరైక్కల్లాం మోహన ఆది 99, వరుహ వరుహ కామవర్ధిని అది 100. | పాహి సమిర కుమార మందారి అది 101. | జాతి స్వరం కేదారం ఆది 102. , సరగున గావుము తోడి ఆది 10% | చలము జేసిన రామప్రియ ఆది 104 | నిను నెరనమ్మితి గణనాయక ఖరహరప్రియ ఆది 105. | ఓంకార ప్రణవ నాదోద్భవ షణ్ముఖప్రియ ఆది 147

స. వ మ. ప టం టు... న ం నన సక వ ల్‌. వకుళ్లేరిసలు బాలమురళిపాట పొలమాగడకన్న మధురమగును మధుర మధురమగును స్వరములేడు నతని సామ్రాజ్యమున బంట్లు రమ్ము నిజము వినుము రమ్యకృష్ణ = డి. హరనాధ బాపు మురళీ గాన కళాసు స్వర సంజనక ్రశస్థ సంస్థానము భా గ్య రమాన్విత గురు ప ట్టాఖి రామ శత వర్షములకు వేవేల నతుల్‌ = బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు నా వలెనే వృద్ధుడవై నా వలెనే క్రీర్తిగాంచి నావలెనే శ్రీ దేవీ పద భక్తుడవై భూవలయము తిరుగుమోయి మురళీకృష్ణా

చెళ్ళపిళ్ళ వేంకట శాస్త్రి గాత్రమును మాత్రమేగాక గౌత్రమును స యితము కంటికి రెప్పగానెపుడు బోచి బాలమురళి శ్రీకృష్ణుని బాలమురళి కృష్ణుడే లుత మాయుష్యమొచ్చాసంగి
బెళ్ళపిళ్ల వేంకట శాస్త్రి 149

మురళి నిజముగా వినలేదు మున్నుమేము మరల వినుచుంటి మోనాడు మురళి రవము తానుగా పిన్నమైై యవతారమెత్తె మా కొరకు గాను ప్రేమతో మరల మురళి

దా॥ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ మురళీకృష్ణుని వేణువే తరలి యీ భూలోకమునే జేరెనా మరలీ ధాత్రియు త్యాగరాజ నిజధా మం బాయెనా నామదిన్‌ దొరలీయోచన లిమ్మహత్ము స్వనమా ధుర్యంబు (గ్రోలంగనీ పురియున్‌ పావనమాయెనీ దినము నీ పుణ్యాత్ముగానంబుతోన్‌
దాః (ప్రసాద్‌, న్యూయార్క్‌ ఏ వాణీకి పుం భావమొ ఈ మురళీ నాదమయుడు ఏ వరాల తొలిపంటయు ఈ స్వరాల వన్నెకాడు
దాః సి. నారాయణ రెడ్డి శ్రీ దేవ్యాం పరిసేవనాయ గమనేహరోపతద్భూతవే వాగ్దేవ్యాః గళ భూషితస్సురుచిరః కోట్యర్మసంకాశితః ప్రాప్తే చెన్నపురే విశిష్ట నగరే (విరించినగరే) లబ్బుం సమాగచ్చత్‌ దృష్ట్యా మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణం శ్రీతాభూత్‌ స్వయమ్‌
దా॥ ధూళిపాళ మహదేవమణి ఆంధ్ర యువతీ సంస్కృత కళాశాల రాజమండ్రి పురుషాకార సరస్వతీ (శుతమతీ పుణ్యాహ వాచస్పతీ మురళీగాన మనోజ్ఞ మంగళ సుధా పూర్ణ ప్రవావాకృతీ డి వర రాగౌషధ కల్పనా హితమతీ వాగ్గేయ యజ్ఞాకృతీ స్వరగంగార్వురి సన్నుతాంజలి మహాసంగీత ధన్వంతరీ
జొన్నవిత్తుల రామలింగేశ్వరరావు సినీ గేయ రచయిత 150

పలుకుల తల్లి పాదముల బంభరమై రవళించువాడు, ను జ్వలతర భారతీ పృాదయశక్తిని నాదమువంటివాడదు, కో యిల మృదుగీతిలో పలుకరించెడు యాక్ళృతివాడు, నే డిల పయిమైోగెనే 'మురళికృష్ణుడు' మంగళకైశికింబలెన్‌ సంగీత రసర్వురీ రంగత్తరంగాల -

లలితగీతులకు పల్లవి యితండు రాగధ్వనిక్షిప్త రసభిషగ్వర విద్య

సంశోధ జేసెడు శక్తియితడు నాద పౌనఃపున్య వేదశక్త్యున్మీల

శబ్ద జాలముల ప్రశస్తి యితడు సంగీత సాహిత్య సంగమమ్మై తల్లి

హృదయ పీఠిని మోయు పదమితండు భవ్య శ్రీమంగళంపల్లి బాలమురళి భరత భూమిని గంధర్వ భావరవళి " దేవ బుషి పూర్వజన్మలో ... తెలుగువారి సుకృతంబున జనియించె ప్రకృతి యితడు ధీరతగీతమందు - నవధీరస సృష్టియు గానమందు - ప్ర జ్ఞారచనంబు రాగరస సంవృత సంస్కృత మార్గమందు - నొ య్యారము గానమందు గల “త్యాగయి' ఈతడు, భావి భారతిన్‌ “భారతరత్నమై' తెలుగు వారికి నందము కూర్చు గావుతన్‌

“అవధాన విద్యా వాచస్పతి” “ద్విశతావధాని” రాళ్లబండి కవితాప్రసాద్‌ 151

తశ న. గాన సుధాకర గంధర్వ గాన కళానిధి గీత కళాభారతి బంగారుపతకం - బాబూ రాజేంద్రప్రసాద్‌ - భారత రాష్ట్రపతి 1953 రాష్ట్రపతిచే నగదు పురస్కారం - డా॥ రాధాకృష్ణన్‌ - 1958 గంధర్వగాన నిధాకర్‌ (సింహళం పద్మశ్రీ - భారత రాష్ట్రపతి - 1971 వాగ్గేయకార వాచస్పతి గాయక శిఖామణి - వైజాగ్‌ గాన సరస్వతి గొన సరస్వతి - మహిభూషణన్‌ పుంభావ శారద సంగీత కళాసాగర స్వర విలాస్‌ నాదటబ్రహ్మ సంగీత కళానిధి (మద్రాస్‌ మ్యూజిక్‌ అకాడమి) 1978 152

సూర్‌ సింగేర్‌ (బొంబాయి)

సంగీత మహోపాధ్యాయ - అమెరికా

సంగీత సార్వభౌమ - అమెరికా

మధురగానరవళి - కృష్‌న - అమెరికా

నాదయోగి

సంగిత భూపతి (సిలోన్‌)

నాద సుధార్జవ

సప్తస్వర సమ్రాట్‌

అన్నమాచార్య విద్వన్మణి

056 జవహర్తార్‌ టెక్నలాజికల్‌ యూనివర్సిటీ

౧౧.0., ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ

01౬॥శ్రీ వేంకటేశ్వర యూనివర్సిటీ

౧౬ సెంట్రల్‌ యూనివర్సిటీ, హైదరాబాద్‌

0 1రబీంద్ర యూనివర్సిటీ, కోల్‌కట

కేంద్ర సంగీత నాటక అకాడమి న్యూఢిల్లీ - అవార్డు

కేరళ సంగీత నాటక అకాడమి

ఆం.ప్ర. సంగీత నాటక అకాడమి

కాళిదాస్‌ అవార్డు

రాజాలక్ష్మి ఫొందేషన్‌ అవార్డు

హృదయనాధ్‌ మంగేష్‌కర్‌ అవార్డు - లతామంగేష్కర్‌

హఫిజ్‌ ఆలీఖాన్‌ అవార్డు

సంగీత కళానిపుణ

జాతీయ సమైక్యతా అవార్డ్‌ - మహారాష్ట్ర గవర్నమెంట్‌ 153

సంగీత కళాశిఖామణి - మద్రాస్‌ ఫైన్‌ ఆర్ట్స్‌ సొసైటీ పద్మవిభూషణ్‌ - భారత రాష్ట్రపతి - 1991 మోహనగాంధీ గాంధీ మెమోరియల్‌ మెడికల్‌ యునెస్కో పారిస్‌ సంగీత శారద - విజయదుర్దాపీఠం, రాజమండ్రి. ప్రతిభా వైజయంతి అవార్డు - రాజమండ్రి సంగీత సుధాకర - శ్రీ కంచికామకోటి పీఠం రెండుసార్లు గజారోహణం - గండ పెందేరం - చెంబై వైద్యనాధ అయ్యర్‌ ఆత్మగౌరవం - అవార్డు - ముఖ్యమంత్రి ఆం.ప్ర. ఘంటా కంకణం - ఎన్‌.టి. రామారావు - ముఖ్యమంత్రి - ఆం.ప్ర, గాన యోగి పంచాక్షర అవార్డ్‌ - బెంగళూరు - 99 బెస్ట్‌ ప్లే బ్యాక్‌ సింగర్‌ - నేషనల్‌ అవార్డు బెస్ట్‌ మ్యూజిక్‌ డైరక్టర్‌ ఆఫ్‌ ఫిల్ఫ్‌ - నేషనల్‌ అవార్డు బెస్ట్‌ ప్లే బ్యాక్‌ సింగర్‌ - ఎపి స్టేట్‌ గవర్నమెంట్‌ అవార్డు బెస్ట్‌ ప్లే బ్యాక్‌ సింగర్‌ - కేరళ స్టేట్‌ అవార్డు ఆస్థాన విద్వాన్‌ - తమిళనాడు (ప్రభుత్వం ఆస్థాన విద్వాన్‌ - ఆం.ప్ర, ప్రభుత్వం ఆస్థాన విద్వాన్‌ - శృంగేరీ శారదా పీఠం ప్రా ఛాన్స్‌లర్‌ - తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాద్‌ ప్రొఫెసర్‌ రాధాకృష్ణన్‌ ఛైర్‌ - సెంట్రల్‌ యూనివర్సిటీ, హైదరాబాద్‌ వాగ్గేయకారవాచస్పతి పురందర (ప్రశస్తి 154

ప్రాఫెసర్‌ ఎర్నిటస్‌, కేరళ (ప్రభుత్వ మ్యూజిక్‌ కాలేజెస్‌

అద్వితీయ శతాబ్ది గాయక - నెల్లూరు సింహపురి సంగీతసభ

సినీ మ్యుజీషియన్స్‌ యూనియన్‌ అవార్డు - 1.8.99 (రికగ్నిషన్‌ ఆఫ్‌ ఫిల్మ్‌ సర్వ్‌సెస్‌)

బెజవాడ గోపాలరెడ్డి అవార్డ్‌ - 1999

అభినవ త్యాగరాజ వంశి ఆర్ట్‌ అకాడమో, హైదరాబాద్‌ 1987

పండిట్‌ శేషాద్రి పంచాక్షరి గోవై అవార్డు - బెంగళూరు 27.6. 1999

ఇందిరా ప్రియదర్శిని అవార్డ్‌ - 1998

కధారత్న - జిఆర్‌ఆర్‌ సభ, చెన్నై 1999, డిశంబర్‌ 20

సంగీత రత్తాకర - రాఘవేంద్ర మంత్రాలయం - 29.896

సంగీత విద్యాభాస్మర - మ్యూజిక్‌ అకాడమి 24.281

౬15 00౧18౧౧౦|8౧/ “౭0962212 6 కీశీజర0[235 416510 గిండ66[౧0/ 1-1-2000

సంగీత రత్నాకర - ఆంధ్రా అసోసియేషన్‌, మద్రాస్‌ 9.1.2000

2010౧266 ౯|గా [66౧40/ " 6016 13 016 26-1-2000

ఇసాయ్‌ చెల్వం ముత్తమీజ్‌ పెరవాయ్‌ - 6.14. 0122710264 1-1-1990

(1016 18 6016 - 26-1-2001 - 72౧8౧460 0106గ4 గ&|6|

శ్రీ కృష్ణ ద్వైపాయన వేదవ్యాస అవార్డ్‌ - రాజా మార్తండవర్మ ట్రావెన్సూర్‌ వారిచే

కాళిదాస్‌ సమ్మాన్‌ - గవర్నమెంట్‌ ఆఫ్‌ ఎం.పి. 14-2-2001

సంగీత విద్యానిధి - ఆం.ప్ర. మ్యూజిక్‌ అకాడమి 4-6-2001

భారత జ్యోతి (7౫6 0101 1౧42) - భారతీయ విద్యాభవన్‌, న్యూయార్క్‌ అమెరికా 29-6-2001

౯6|0౪ - కేంద్రీయ సంగీత నాటక అకాడమి - న్యూఢిల్లీ

కళాసేవానిరత - సంగీత విద్వత్‌ సమాజం - చెన్నై

155

నాద విద్యాభారతి - 1210041 4౫౭/6 గ.౧ 2002

సంగీత కళావిశారద - 1౧612౧ 1౧91819 ౦1 [14910 & 419, 82౧92106 16-6- 2002 9/ 60౪౭౧౧౦ - గ&/౧812142

దేశరత్న - ఒరిస్సా గవర్నమెంట్‌ 18-8-2002

కుంగ్‌ఫూ బుద్దామహాన్‌ బోధి ధర్మ అవార్డు - 1240౧21 1౧/99/260౧ 151 1౧612౧ గ2గరే

గాయన సార్వభౌమ - గాయన సమాజ్‌ - 0.1.0 గ40211264 5% 5.14. గగం౧౧౭ 24-11-2002

విశిష్ట పురస్కారంలో 2001 తెలుగు యూనివర్సిటీ, హైదరాబాద్‌ 5/1. 0%40612 8204 1166 4.8. 0.14. వారిచే

టమిల్‌ ఇసాయ సంఘం, చెన్నై అవార్జు

ఇసాయ్‌ పెరైయశ - రాష్ట్రపతి అబ్బుల్‌ కలామ్‌

సంగీత కళాసారధి - పార్ధసారధి స్వామిసభ 16-12-02

సంగీత నారద - శ్రీ విజయదుర్దా పీఠం - రాజమండ్రి

సంగీత సుధాకర - కంచికామకోటి పీఠం

601660 ౮౪౦166 442౧6 - 06౧౪2 5609661 [181458 ఉం౭రంగ4 [164 061! - గ|౪౩166౧1

ఆస్థాన విద్వాన్‌ - శ్రీశైల దేవస్తానం

ఆస్థాన విద్వాన్‌ - శ్రీకాళహస్తి

భారత కళారత్స్క ప్రాచీన కళాకేంద్ర, చండీఘర్‌ 22-38-2003

ఆస్థాన విద్వాన్‌ - శ్రీశైల దేవస్థానం 2003

ఆస్థాన విద్వాన్‌ - శ్రీకాళహస్తి 2003

ఉత్తమ వాగ్గేయకారక అవార్డు -0.14.- 42022502 - 80గా౦౫ - 2-4-2003

156

కై 1 ...ఉపసంహారము.. బాలమురళీకృష్ణగారు ఒక అసాధారణమైన నంగీత విద్వాంసుడు. ఆయనకున్నది మృదు మధుర కంఠం (51/6౧ ౪0106). ప్రతిష్టాత్మకమైన దీర్ధకాలికమైన ఆశించదగిన జీవితం ఆయనకుంది. ఎన్నో సంగీత పరికరాలను బ్రహ్మాండంగా వాయించగలిగిన దిట్ట. ఎల్లవేళలా అనంత గంభీర సంగీత సాగరాన్ని మధించే ఆదర్భ్శగురువు ఆయన. ఎదురీత ఈదుతూ సంగీత సామ్రాజ్యంలో ఉత్తుంగ శిఖరాలను అధిరోహించి పేరెన్నికగన్న మేరునగ ధీరుడు. బాలమురళిగారి తేజస్సు సంగీత జగత్తులో మూడు పువ్వులు ఆరకాయలయ్యింది. ఆయన సృజనాత్మక సంగీత వెల్లువ. ఈ నడుస్తున్న సంగీత తరం ఆయనదే. భారతీయ సంగీత జగత్తులో ఆయనపేరు చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది. వృత్తిరీత్యా ఆయన పదవీ విరమణ చేసినా ఆయన "|| 7119 6/646గా నిలచే వ్యక్తి ఆయన సంగీత సామ్రాజ్యానికి చేసిన సేవ అపారం. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే “న భూతో న భవిష్యతి”. ఆయన హృదిలే మెదిలే స్వరాలు అజరామరం. అందుకే ప్రఖ్యాత కవి పాలగుమ్మి విశ్వనాధంగారు ఈ విధంగా అన్నారు. మురళి! బాలమురళి! నీ గానరవళి సోకిన జనావళి అన్నారులే భళి భళి! నీ గుండెలో మెదలు అనుభూతులెన్నెన్నో నీ గళములో కదలు నవరసములన్నీ 157

మై మరచి మరీమరీ నీ గాన సుధగ్రోలి మూగ గొంతున కూడ రేగునేవో రాగములు అసమానమైన ప్రతిభా వ్యుత్పత్తులతో చుట్టూ ఉన్న పాంచభౌతిక విశ్వంతో సమన్వయం ఏర్పరచుకొనే గడుసుతనం, అవసరమైనప్పుడు స్వతంత్రించి ఎవ్వరినీ సరుకు చేయక స్వేచ్చా పథంలో ఉన్నత శిరస్కుడై నిలచే మనస్టైర్యం, మారుతున్న పరిస్థితులు అభిరుచుల నేపధ్యంలో తన ప్రతిభను కళాత్మకమైన అనేక ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా మలచుకోగలగిన చాకచక్యం, తన సృజనాత్మకత ఒకే మూసలో పడిపోకుండా ఎప్పటికప్పుడు నిత్యనూతన మార్థాలను పరిశోధించే జిజ్ఞాస - ఇలాంటి ఎన్నో లక్షణాలు కలబోసుకున్న వ్యక్తిత్వం బాలమురళీ గారిది. పదిమందిలో ఒకడిగా కాకుండా ప్రత్యేక దృష్టినాకర్షించే సంగిత కళానిధి బాల మురళీకృష్ణ ఏ రంగంలోనైనా పాతకీ, కొత్తకీ ఘర్షణ ఎప్పుడూ ఉండనే ఉంటుంది. అట్లాగే స్వతంత్రించి క్రాత్త మార్గాల్ని అన్వేషిస్తూ నూతన సృష్టి చేయాలనే తపన కొద్దిమందికే ఉంటుంది. అటువంటి విలక్షణమైన మనస్తత్వం ఉండబట్టే సంగీత ప్రపంచంలో ఆయన నూతన రాగాలను సృష్టించాడు. బాలమురళీగారి సంగీతం గురించి దూషణ, భూషణ తిరస్కాలు ఎన్ని ఉన్నా ఒకటి మాత్రం నిజం. సంగీత ప్రపంచంలో చవిచూసిన ఆటుపోటులెన్నో ఉన్నాయి. కాని ఎన్నడూ ఆయన ఎత్తిన తలను వంచలేదు. ఓటమినెన్నడూ చవిచూడలేదు. శాషప్టీయ సంగీతమంటే 'ఏ కొంతమందికి మాత్రమే! అనే అపోహని తుడిచిపెట్టి లక్షలాది మంది శ్రోతల్ని తన అభిమానులుగా తీర్చిదిద్దుకున్న ఘనత ఒక్క మురళీగారికే దక్కింది. ఆయన రాగాలాపనలు ఆదర్శప్రాయాలు. ఆయన రచించిన రాగం, స్నేహం, భోగం, మోహనం, యోగం దోబూచులాడుతుంటాయి. ఎవరికి వారు ఆత్మ సమీక్ష చేసుకునేలాగ ఎంతో ఆరాటం, ఆవేదన, ఆకాంక్ష ఆర్తి, తపన కల్గించి తరుము తుంటాయి. 158

“సూర్యకాంతి (గ్రంధాన్ని రచించి వెలువరించి ముందుతరాల రాజమార్గం పరచారు. ఆయన సాధించిన విజయాలకు, లక్ష్యసాధనకు కేవలం ఆయన కర్త, భర్త, భోక్త ఆయన కాయనేసాటి. సంగీత ప్రపంచంలో నూతన క్రాంతికి, కాంతికి దారితీసే విష్లవభావాలకు ఆయన సాలగ్రామగని. అనితరసాధ్యమైన నూతన రాగకల్పన ఆయన ్రతిభాజన్యం. 72 మేళకర్తల రాగాల్లోను కీర్తనలు రచించిన ఏకైక వాగ్గేయకారుడు. ఆయన జీవితం స్వరరాగ సుభావాహిని నాదజవాతం. ఒక విచిత్ర కమనీయ మాదకతా భరిత గత గళన్మధుర రసార్జవం బాలమురళీ గానం. ఆయన రససిద్ధుడు. వాగ్గేయకార సార్వభౌముడు. ఆయన స్వయంభువు. 28,000 కచేరీలు చేసి దేశ విదేశాల్లో పేరొందిన ఘనత ఆయనకే దక్కింది. బాలమురళిగారి గానరవళి అజారామరంగా విని తరించాలని అందరం ఆశిద్దాం ఆయన సంగీత జగత్తులో అధిరోహించని శిఖరాలు లేవు. అందుకోని అవార్డులు లేవు. ఇకపోతే ఒకే ఒక అత్యుత్తమ భారత గౌరవం ఆయనకు దక్కాల్సి ఉంది. ఆ అత్యుత్తమ గౌరవం దక్కాలని, ఆ సరస్వతీ కటాక్ష వీక్షణాల కోసం వేయి కనులతో అందరూ ఎదురు చూస్తున్నారు. బాలమురళిగారిలోని సంగీత సుగతునికి మరొక్కసారి పాదాభివందనం 159

ల నుంగళంవపభినారి నంశన్చక్షం మంగళంపల్లి జనార్దన వెంకట్రామయ్య దశరధరామయ్య పట్టాభిరామయ్య జనార్దన అప్పల నరసింహం జగన్నాధం వెంకటరామర్యు మహా్ష్మి సుబ్బమ్మ నమ్ము వెంకటరళ్నే శాస్త్రీ (ర్య: సీమ్యు (భర్త: భాగవతుల (భర్త: కాశీభొట్ల రామజోగయ్య (భు: వేలూరి సాంబయ్య) సీతారామయ్య (జననం 1881) వెంకమ్మ (॥ 18838) సోమన్న (॥ 1885) జగన్నాధం (1 1887) సుబ్బమ్మ (॥ 1890) పట్టాభిరామయ్య _ ( ॥ 1892) మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ గోపాలం (జననం 1894) రామన్న (॥ 1896) లక్ష్మడు కవలపిల్లలు నరసింహం (జననం 1898) సూరన్న (॥। 1900) రాధాకృష్ణ కవలపిల్లలు లక్ష్మీకాంతం (1 1908) 160

త్యాగరాజుగారి శిష్యపరంపర మానాంబు చావడి వెంకట సుబ్బయ్య తంజావూరు కన్నయ్య భాగవతార్‌ తంజావూరు రామారావు నంగవరం నీల కంఠయ్యర్‌ నేమం సుబ్రహ్మణ్యం అయ్యర్‌ తిల్లైస్థానం రామ అయ్యంగార్‌ వీణ కుప్పయ్యర్‌ నైకారపట్టి శేషయ్యర్‌ అయ్యంపెట్టె (వల్లాజాపేట్‌) వెంకటరమణ భాగవతార్‌ సుబ్బరాయ శాస్త్రి ఉమయాల్‌ పురం సుందర భాగవతార్‌ మరియు కృష్ణ భాగవతార్‌ తిరువొట్రియూర్‌ అయ్యంగార్‌ లాల్‌గుడి రామయ్యర్‌ వల్లాజపేట్‌ కృష్ణస్వామి భాగవతార్‌ ఇతరులు 16]1

బాలమురళీకృష్ణగారి సంగీత వంశ పరంపర శివరామకృష్ణయ్య = భగిరధి (తిరువైయారు రామబ్రహ్మంగారి సోదరి త్యాజరాజుగారి తండ్రి) మానాంబు చావడి సుబ్బరాయలు కృష్ణమ్మాళ్‌ వెంకట సుబ్బయ్య (1798-1827) (భార్య : మహా లక్ష్మమ్మ సంతానం లేదు) శిష్యులు / అంతేవాసులు 1... పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌ వా గృరుస్వామి భాగవతార్‌, పూచి శ్రీనివాస (1845-1902) అయ్యంగార్‌, మైసూర్‌ వాసుదేవాచార్‌, టైగర్‌ వరదాచారి, ఈనాడి లక్ష్మీ నారాయణ, సేలం మినాక్షి 2 వాల్యాచేరి రామస్వామి అయ్యర్‌ ఆాహాస్టిమిజి సుందరం అయ్యర్‌ (1841-1890) 8 _మహానైద్యనాధ అయ్యర్‌ హా క్షే. ్రివైయారు సభేశ అయ్యర్‌ (1844-1893) --౩ ముసిరి సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌ 2. ఉమాగళ్‌పురం స్వామినాథ అయ్యర్‌ “ావామహారాజపురం విశ్వనాధ అయ్యర్‌ 4. తంజావూరు లావణి వెంకటరావు తంజావూరు శివరామకృష్ణ భాగవతార్‌ (1870-1990) ర్‌. సుసర్జ దక్షిణామూర్తి శాస్త్ర శా 1 సుసర్ల గంగాధర శాస్త్రి (1860-1917 2. పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు దా, మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ 2 మంగళంపల్లి పట్టాభిరామయ్య 6 శరభశాప్టి (వేణువు) శా పల్లడం సంజీవిరావు (1872-1904 162

బాలమురళిగారు +1- అన్నపూర్ణగారు దుర్గా సూర్యకాంతి అభిరామ్‌ లక్ష్మి యం. సుధాకర్‌ వంశీమోహన్‌ మహతి (కుమార్తె (కుమారుడు) (క్రుమా్తి (కుమారుడు) (క్రమారుడు)ు _ (క్రమార్తి కల్నల్‌ సుబ్రహ్మణ్యం కృష్ణవేటి డిఆర్‌రావు పప్ప రే శ్రీనివాస్‌ (అల్లుడు) (కోరల). (అల్లడు) (ోడల) (కోడలు) (అల్లడు) హరి సదాగతి, తేజస్‌ దీపక్‌ హీమన్‌ లవంగ లాస్య బొయురళివిభు _ హిమ (మనుమడు) (మనుమలు) (కుమారుడు) (మనుమరాళ్ళు (మనువడు) (మనమూలు) రేవ (మనుమరాలు) 163

సా నర "| శ డిని! కొ 4 న్‌ (౧40.44. గ [1 నం? లి హైదరాబార్‌ే లర లి/0ల. : లగితిం! ౧%గ౧|౦౮౧4|164 ౧4౦ 5౯౬౪౧౮ - 534 002. ౪/౬8 60044౧] ౦|5౧10). ఇ : 08812 - (0) 230724 (౧) 230087 గని657 10. ౯౬01౧390 - 0970. ౬౧/01/౧239 01. 2214-00 పా ౭ 58 4౧4 5671 ప. "క 1006 [0౧ 909244 తత్తు. 0967006 గంణ. *నంకగో

521 ₹/006 కంయ టుతవ!6 " రగంగాట లింగం 800 వ2ర0టలం0ం4 గం జకి౦య్యి 1768154 006 001 245 స . 5బురబు 10064 [00 కటుటావనడ మ సబు్రంళంంం [00 జిక | 702 10046 రంల దానన ( గం?! లో యె 164

నా పేరు బందా. తనను తాను పరిచయం చేసుకునే తీరులో ర్‌ు. స 1 ఓ ఆకర్షణ, ఓ ఆత్మవిశ్వాసం ఓ ముక్కుసూటిదనం మా ౯0. |

ష్‌ మరి మనకు ఏ “బందా” జ్ఞాపకం రారు. మై (ల -్‌ _ ఏ ప్రశ్నలూ అడగం గొప్పతనం దైవకృప యుల్తుో + ల

“వ్యక్తిత్వం నిబద్ధత ఉన్న వాళ్ళ శ్రమఫలం - ష్‌ . శ్‌ .. శ్రమఫలం, దైవకృప - _ బందా వెంకయ్యను విశిష్ట వ్యక్తిని చేసాయి న సాధించిన డిగ్రీలు కాని, నిర్వహించిన కార్యక్రమాలుకాని, " ' రచించిన పుస్తకాలు కాని చేసిన ఉద్యోగాలుకాని - అందుకు కారణం కావు స జగమే మాయ, బ్రతుకే మాయ - వేదసారం అతనికి తెలియదు స తెలిసినా అంగీకరించేందుకు ఇంకా వ్యవధి ఉందంటాడు నన్‌ నిర్మొహమాటంగా, నిరాడంబరంగా, నిర్భయంగా స్వతంత్రంగా . _' స్పృహకల్గిన దేశభక్తితో ఉండడం అతని జీవనవిధానం :

*' ఈ చట్రంలో ఇమడడం చాలా కష్టం. ఇది బందా అనుకుని, సాధించలేదు బ్‌ అతని సరళే అంత. అందుకే అతను విశిష్టవ్యక్తిగా మన్ననలందుకుంటున్నాడు మ్‌! అర్భాంగికి ఏలూరులో ఉద్యోగం లేకుంటే, బందా మరో ఊరు వారికి తెలిసి, మనకు తెలిసేవాడు

ఆమె ఉద్యోగం పుణ్యమా అని కృష్ణాతీరంవాడు గోదావరి అంచుకు వచ్చాడు

'" మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగ్‌లో డిప్లమో - దెందులూరు ఐటిఐ లో ఉద్యోగం, ఎంఏ తెలుగు, , లైబ్రరీ సైన్స్‌లో డిగ్రీ విద్యావ్యాసంగానికి సంబంధించి బందా కృషి. చూస్తుంటే ఫ్‌

. "అతని అభిరుచుల్లో వైవిధ్యం అటు ఇంజనీరింగును, ఇటు సాహిత్యాన్ని మధించాలన్న తృష్ణ స్పష్టమౌతుంది

“ అక్షరాలా ఉద్యోగం చేస్తూ ఇన్ని సాధించడం వెనుక స్పష్టమైన, లక్ష్యం గమ్యాన్ని నిర్దేశిస్తూనే ఉంది ఈ శ్రమ ఇంజనీరింగ్‌ పాఠ్యపుస్తకాలను చక్కటి తెలుగులో వ్రాయడానికి ఉపకరించింది - . మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్యగారి ల. ఉండలేకపోయాడు

గ్రంథకర్తగాగాస్థానం, గౌరవం వరించాట్లు. ॥ . |

". సుస్పరంతో, సరళంగా, సరసంగా మాటెణే ధోరణి, - మైకులో మరింత శ్రవణపేయ మయ్యింది.

జనరంజకంగా సభలను నిర్వహించడంలో 'శ్షతలకు .- సభా నిర్వాహకులకు ప్రీతిపాత్రుడయ్యాడు

పండిత ప్రకాండులకు, జలదస్వనంతో పులకిత గ్థాతులను చే స్తే-వాగ్గేయకారులకు ఆల్మీయుడయ్యాడు

ఆదర్శం లక్ష్యం - రెండూ ర్లెండు ఒద్దులు. ఈ రెల్టై.మధ్య “” .

ఏలూరులో 'రసనిను స్థాపించి సాహిత్య కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తున్నాడు "

కాలానికి కత్తెరవేస్తూ, మైమరచే వక్తలనూ - అలసిపోయే శ్రోతలను అఅరించడం బందాకు తెలుసు

కంటికి నిండుగా, మనసుకు హాయిగా, మహాత్ముల జీవిత చరిత్రల అధ్యయనంలో, రచనలో ర (బ్రతుకును పండించుకుంటున్న సన్మిత్రుడుగా, నమ్మితే, మైత్రీబంధంతో కుటుంబ సభ్యుడౌతాడు న్‌ ఇష్టమైన వారి జీవితాలను పండించి, చదువరులకు ఉడుగరలీస్తాడు నః

తాంబూలంతో సత్మరించడమే మనవంతు. బందాకు తాంబూలమంటే ఇష్టంగదా! క చా ఆర్కే కొమ్మన క్‌