Telugu mudrarakshasa natakam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న ులడాల మనన ఉ అళ్తాళిగారనారాంల సనన నణడలదదాడాాన రకలలవనకాాం కా త కనన సలాదాదానాజాడాడతిన డై నకి. ా. వ లె కంటి టం య న... లలు ఆ భు... మ్‌ స | రాం నం? త్‌ రుత టో ల్‌ ఈ అత్తల ను (= పల టం స న ద బెటిట నై రా క హను కటల ల లన స అసు ర/ న. కన వ క న క ల నల ర. ర ఈ; శ రం క ఇ, మ టం టి శ తర క క శ జ | ళ్‌ లా లీ క క. న క న జ్ర కన సం వక శం. పటి లం" శ న. అవి క వ ర నో మ గవ ల స స క భా వ ర రం న న. టిం య వర న క. న న ప. వ వ వ ర య న ఈ క |. జత. న... య లోల లల కహ. కన న స జ క బక జ క య. క క ఖలు శ కో. క్‌! వ. టం వ క! క క సం! క న శం. కహ న కక క పం స 1 ఎంలోవల ల్‌ అ బం నన కం క జ లా క స క క సా టప క... త డ్‌ స వక న్‌. నన క తు క స న య. షా. లో న ప 1 6 వ. టు యల లదడ న య ఆ) ఫా య వరం జ క హలము న న న సం. న స ర కక. | వ ర్‌ కన వ న క స క న ర య. లా న న మ క జ న్‌ యత వం నహ గ స య 6 కట శ 1. (ఈ. శర * న్‌ జ హా న న. కనన న క ర క ల లో గా ఖు ర 1 కక క క ఉక రం. న్‌ (| క చం. సర! కయ. | కళ స పన న! న న టాం క కహ స ప క సా గ న రట ర. ర! నం రర యో లయం” పంపారని లను పమ అనోల్తుజ్తాలర లి పళ ను శన స (1 ర | స! భే కయ జ స ల యం య న రర ప క త న నటల టాప్‌ లం వాం కయ కన. న ల టు రాట. ప స క. య తే. కే. హ్‌ కళకి. న ర. నం కం. యిల తక యో లో శస లినా ర నా య క న గ ర. ం అ గ పాలనా క |. క న! వ క రక మ ర క తోయ న ప కనే క! జర తే 1 న నే న్‌! | న వదా స నర స ర న న ర కం | పోల శి షై ఇకక క క మి$ య స న లం కత లే ల ప వక న చనల న క అరల 2 న స క కర యన స న ర ర ర భకర నస రస గొన క ర స రక క స క సక ల హా హం క ర 0. ళం లక స రం మ ధర రట గస క నక రస క. 1 ల త క క సం క. కోకు 1 భక్తం. క కకక న సట ల, ర సు. వ సీ న క. ల ః "ర (కట ర అటా [క జా న సం క్‌ సరత. య క క! నక. సల నేక స కా క. ఓ = నభ న త క. క రహే. క. న ద ర 4 భి శ స న. ర న క క న న్‌. రాక ను శి ల నల వం సో కర ల న న న నా 1 హన లో , నీ ఉల పం టంత ల ఉల్‌ “గి ్‌ వ లో య ల్‌ = న క ఆ సోగ వోన్‌ , వ షటందవూ అలలు న య క త విల న న శ ౨. మ... ఎన. వన ర య. | స టి క ధరన్‌ క ల న కట ర క క న ర కట న య న లో ఇ సు యం కక ల క గే కోల అం? చ. న అల ద్‌ బుక? న ర ప స క క. శ. ల ర నళ న ర కక 4 గి లన టవల్‌ వల లి సహానా నం య ల క న న కకక రర ర టన న్‌ భీ ల! వ . ననన నటం వళ కే యట క. కట వ గ క హం అ జ న స. కమత ప భర హం పం స. శ్‌ డ్ర్‌ న మలల టి రుగ ల మ జ లంత భీ స “6 ర కం స క స ల! మం ఇ కణ కక. ముతో. 2 ల [ య్‌ క. ల్‌ నయ శ క గగ ః న క టం తా క శ క క. శర కళకి సస క. న్‌ స పకల క కక క సగ శ క స న ర కష స కక సట క ర గస కం. క టా నటే స శ భం ప న చ తన న సధ నం క ర. . న ర క శ క క క నే ర. శ సగ జగ క స న న కా డు ౧. సడి క క సల జ ళన జ జ్‌, అసు జా. టీ న. "ఈ జా ఎ శా శే లై ౮ త య త న తలో వ 1 క చట ల ర 1. వం వీచి హక క న క హా. ఉలి లో శక వ. న రం. కర ల అర్‌ నన ర న. ల హహ క స క్క. నేన. న క తా లు ల కా =. న క్‌. య; వ. కి నం న! న సర 1 శ క స స న్‌ న హి క. న 4 న క ల లత న నహ న సర శ వక న భర న న న నక న భన. వ ల ర సం ర నా క కస స న న. సా కత నర టర ల న ఈ గక స స కక క. న హం జ సం శ స డక వ కక న క శక క హ్‌ శ క య కల నన స స ప స. గన ర (| నం ॥ నక క య క | ర క ల వం. న న స స. జన స (7. న జం 1 ళం క హి. వానే స శ. ల క క మ స | హి షస క | క. య స భు. ఇ! ౯ న వం కా భా మ జ ప స ర క య స వ క స ఈ నని నళ ల పశ స్త క ప 1 ల న న శ న ల / టోని ర లం క భక స క... ఉక క క వన భట్‌. జన న రా 1 క క ర ర 6 (క లుం నవ క స య క కక క న కక న కకక [క సహ న క నచ |. క స... శక న ర సం! శల లంటి న స 1 వ న న య స. హం భో టర ల్‌ లపల క హం త స. శ్‌ క శ... కట భష. వ న 1 షక స చదత్ననవల నం వ గ్ర; . శ. న నస న కు న కా హన ర క న క | శిల ఓ స కం స హి స క క ౨ = ర్క క్ష్శ లట ని క్‌ కన. ళ్ళ నహ వ నం. గన స శ న న య క , శ క త హం ॥ , రై! | క. కన వ. న్‌ , కం క | జ 1 వలల వో అం క క 1. క య న తి కక న జె వే జ క జ = టం న. న్‌ క గ. న |. జు క రవ క క | క శక | నర నాం. ల స ల్‌ న స న ఎ క. జ లట ల ర్త యం క రో స న క. [ట్‌ ఆ వ ప న వ. జ వ ॥ క. శ్‌ శ హా శ క క. క స = వ్‌ / యన్‌ శ ఆశని శ శః న క . న! ల . వ. వహ వయ లో కపోల హస: న న్‌ , న క ల (| ళ్‌ పౌ (|. (| “భకస లో వ్యోవ నా ల; శ జా శ న క. ( = 1 ఓ న్‌ | హా. ప క త శయ... ర వలన క క ౧ = న. టుర్‌! ॥ రవం శ క 1 | వే శక త. కం. న క. న క. 1 ౨ క ౯ న న్‌. గ 1 సలం లలనా వ రెరనాా ఆపాక న |. = న హహ వలి శ జన వ. . న ్శ ఖల” . క గ. జ వ న్‌ లల ర =. ల న... క న్‌ టల వాతల రని! / . కలీ. | వా 4% క కలవ ననన శ క న ల . ల లవ న ౬ క. ప క = శ ॥ వ లం న ॥ స అ న. ల ష్‌. రై హక నం. 4 గ. య ( క్‌. న . | క శ పో | కంటే ( ॥. వ్‌ | వనం వాల్‌ వ క శా. ల - న స. ] వర్ష. స శా ళీ . ఇ = న. || రజ. న. ఇ ” ఇ. ౮ ల ఇర ల | "| ర న ల్‌ ర | లి న కవు లీ న స్‌ న

యచ్చా రాకీ నము నరో జూజాప్టు ళలి అాలవుతులు లభ్వమ్టైన వి బీజ సంస్‌ జుదొప్తు ౧౦ నరతు పేళగవచ్చుడు వుని వ్యాఖ్యాతల ౧ దాండిరాజు ఎ మమేళ్ళుో థై అబ్గిరాాతు ౪ ఈహేశ్చళ, క్‌ యన శ్వాదు ప్రపుథిమముద్చుకా కలక భ్బా గలవి! ర ప్పలుజు (చారు అక్కి [ రి గంటల వ. ల యి రి టే ర ళ్‌ న.

శా ఉఅండదవర ను ళళను త్రో ద్‌ బళిన) డద2పం// 8 జ్‌ నగ లో జడి విలు త్రాతుమి జ్లూల్తున దబా ఠీ ౧7 డం బివంశ యడ నాదం విశాఖదదత్త కవికృతం ఇఒ ౯ వు (దారాక్షస నాటక్‌ఎం రసాస్వాదినీ వ్యాఖ్య (తెలుగు వ్యాఖ్యాత శ్రీమాన్‌ నేలటూరు రామదాసయ్యంగారు యం, ఖీ (౪బల్హ్‌, యల్‌, థొ, అభిజ్ఞానకాకుంతల, ఉ త్తరరామచరితల రసాస్వాదినీక ర్త రిటైర్డ్‌ .కళాశాలదేశ చరిత గీర్వాణసాహిత్యాబార్యులు, నెల్లూరు ము * "| సశాక్త పధ +( ప్రకాళకు అక్ష ఆంధపదేళ్‌ సాహిత్య అకాడవిం కళాభవనము, -సెఫాబాద్‌, హెదరాబాదు-కీ

నీ | గ్ని గ్స . య యా కాపీ రైటు ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకొడమిది రథ గ ధ్యా వెల,రు, 10-50 సందే ॥ “య సా అ టి. ల (. _ ల న |. కస్ట స క్‌ నలం న 30రి ౨90606 ప తెరి (66 సం 51061౧8 0 115 0001 క్‌ ర్ట 123 గరం 22111016 గా ఆ౦౪ఆ౧౧ఆ౧౪ 01 /] / గర! 16 60౧6౪క510౧41 "266, గ్‌ ము! ముదా వ్‌ లలితా ్వక్సా స్య . టై దు, మైదరావాద్తక్ష

చ8108 08, *ద్యాగ్న శ 20= 123 విడి 601009 స

అననన. లా లంతా. గ చంపల 0 టం ఎ జలు ణ్‌ 1 స్నా స లి 1 క్‌ ఖీ? న్య ర వుం, కు గ సీ. వంట య ౨ .| టో ల 4 యే. శీ. టు న సం టి బయం క్‌ టంట! న ళం ముం గ న ప న మం పం తో! మ మ న గ్‌ టు న భమ రాట నా అటూరి రార గయ, వా సింగార

(పఖ్యాప నవు అాశావప్రాసమ్తావడ్యనదాప్తాపాలా

ఆం (ధ(పదేశ్‌ సాహిత్య - అకాడమి అను సాహి క్య్యఖివృద్ధి వ్యాప్తి దిఊితసభ ఆపేరు అన్వర్థమగునట్టు "పెక్కు కావ్యములు (పకటించి సాహితిం గొలుచుచున్నది. మజి కావ్యకొెతుకాచా ర్క్రుండు (భరతనాట్య-771 పుట, లంబ “వయోగత్వ మనాపవ'న్నే కావ్యే నాస్వాదసమృవఃి అని ప్రయోగము పొందనేరని వట్టి కావ్యమున అస్వాదము కలుగదు అన్నుట్లును, ఆమాగ్గాననే మహామా'హేశ్వర = అభినవగు_వ్త్రపాదులవారు “కావ్యం తావత్‌ ముఖ్యతో దళరూపక మేవ అనియు, “తత హ్యుచిత్తై ర్భామా వృత్తి కాకు వై పథ్య వళృతిఖిః పూర్యతే చ రనవత్తా" అనియు, కాపుననే ఆచారస్ట వామన న్యూతమునకు “సంద శేషు దళశరూపకం [శేయః” అనుదానికి ఎంతయు. ెల్లుబడి అనియు అన్నట్లును “అభినవభారతి'లో కావింపంబడిన (పళంనం దలంచి, [వసిద్దనాటక మును ఈము[ దా రాతనమును సవా్య్రాఖ్యానముగా ఇపుడు (పకటించి నది. దీని యచ్చువని మదరాసు “వేదం పింటర్సు'కు ఆప్పగింపళ బడినది, చానియొడయ. డగు ఆయుష్ముద్‌ "వేదము వేంకటరాయ ఇాస్తు9లచేత స్థలితములు దొరలకుండ తానే (ఫూవులుదిద్ది వివిధా కార(పమాణలిపి సంకలనశ్షేశమునకు ఓర్చి, ఎంతయు అందముగా (గ్రంథము తీర్ప్చంబడినది, ము[దణము వ్యాఖ్యాతృ పర్య వేడీతము ఆం(ధ(పదేక్‌ సాహిత్య అకాడమిచే (వకటితము. సాహితీ(పియులును విద్యార్థులును అకాడమికి ఎంతయు క అ్రతజ్ఞులు కాందగును, ఇక_7--1979 నే. రామచాను

(బ్బువల్‌) కళై సతి త్పాగరవ్‌ "ఎ నలీమటేవబట్ట, నం డుల్లు వుసాడ్‌ +కొళ్లీనాట్లో బంం బాయి గిలాలాదో, వునోద్యచ్చుణ ణు ౧03, ౧౫, ఫం, గహక ్ల్‌ వ. + అహో 0 లజ 7 లో పను టీ పను ఓం జ లతో నో ళ్‌ క ఠం క సంన స్‌ ( భ్‌ టా, స్త తళ) అడ తజాప న ॥ రు టయ. గ తళ ట్ట టొసన్సఆ ఎన్న గ్య గీ ల ణో కట డు

విషయసూచిక

విషయము పుట ఉపో క్రైతము నాన్టీ, నాటక (పస్తావనా క (వథమాజ్కః క్షం ద్వితీయాజ్కః 49 తృతీయాజ్కః కరి చతుర్ధాజ్కః 206 (వ వేశకః 256 వళ్చుమాజ్క్యః ల64ీ (వ వేశకః శ16 మష్టాజ్కా? 29 స్తప్పమాజ్యః 56

శ్లోకనూచి వ!

గోతట్‌ం, శణంట[లక్యుం జూంత. గ్రైతరీలటలఫ్‌ 2 తకియయై ల రస్వైవావతీం 5 తంల టంటింం [ర క్‌ ర్‌ 10౬ ఆపకు లం గయ [ీటటుయరలర్తా నీ ౬ / న )ం0/ప్స లీజ్ర 4 /గరూం 66, గ్రైరిలటీం. ౧దలోలో ౫౪) + ద్తీగిలా ర0. గ్య! 676,

ఉపోద్దాత విషయసూచిక

విషయము వుట (వస్తావన శ్రే కవి, ఊరు, పేరు, కాలము, రచనలు జ కథకు అకరములు గప. ము[(దారాతనము-కథ-వస్తు విశేషతా | పళంన క్షం నాటక వస్తువునకు పూర్వపీఠిక---

నాటకమున నూచింవంబడినది ల "మొదటి యంకము వడ "శండవ యంకము ఫక్తు మూడవ యంకము శే6 నాలుగవ యంకము త్త; ఐదవ యంకము జ్శీక్తీ ఆజవ యంకము వ్‌పే వడవ యంకము శ్‌క్‌ నాటక విమర్శ చ్‌ చాణక్యుని అల్గి కలో కొన్ని పొరపాట్ల నందేవాము 68 నాటకలతణ| పతి శ్ర వ్యాఖాస్టిత డుంఢిరాజు చేసిన నంధి నంధ్యంగ

సమన్వయాదికము 79 నాటకమున కాలగమనము రిపే పదస్టివృ త్రములు-ళల్ల తణము విగ్ట్‌

నిర ఫిజాలా

ఏపతన్నాటక గళాః పురుషా! సూ తధారః చంద్రగుప్తః = రాజా చాణక్యః - కౌటిల్యః జీవసిద్ధిః (ఇందుళర్మా) = చాణక్య మ్మితమ్‌, గూఢ పణిధిళ్నృ భాగురాయణః = చాణక్య గూఢ (ప్రజిధిః సిద్ధార్థకః = చాణక / గూఢ పణిధిః సమిద్ధారకః = సిద్ధార్టక మితమ్‌, రాజపురుషః నిపుణకః = చాణక్యస్య గూఢచార? కార్‌జ్లరవః = చాణక్య శిష్యః వైహీనరీ జూ చం్మద్రగుప్తస్య కంచుకీ మలయకేతుః - పర్వతేశ్వరః (పుత్రః పితాచ )) రాక్షసః - వూర్వనన్థ మస్నీ9, మలయశేతుమాత। చన్షనదాసః = రాక్షస మితమ్‌, శేప్టీ శకటదాసః = కాయస్థః, రాస మ్మ్‌తమ్‌ జేర్దవిషః (విరాధగు ప్త) - రాక్షస ప్రజిధిః, ఆహితుండిక వేషధారి కరభక్తః _ రావసస్య ఇారః (ప్రేయంవడక? _ రాషసస్య కింకరః జొజలి | న్సల్వకృశ్చేస్రోో క జాకీ ఉడుమ్బరః _ చాక్యస్య శరః భాసురక్షః _ ఫొగురాయణస్య శ్యేవ్షళ నటీ స్రోయః శన్టటాన క న్లుగుప్త ప్రశీహి ర్యా

(శ్రీ వ్‌ కసనాటకపవ్‌, ఎఅఎటడెరౌావణ!. లుల నక అత (రసాస్వాదిని) ఉపోదాతమవు ఖు ు స్తా వన

బాల్యమున నేను బీ. ఏ పరీక్షకు చదువుకొను నప్పుడు(1910-12) నాకు ము(దారాక్షస నాటకము పాఠ్యముగా నుండెను తరువాత కొందలు మ్మితులును శిష్యులును కోరంగా వారికి దానిని పారము చెప్పితిని. కాలేజిలో ఇది బి, ఏ, విద్యార్థులకు పాఠ్యము కాంగా ఒజ్జన్నై రెండు మూడు సార్దు వారికిని పాఠము చెప్పితిని. ఇచి వీరరస్మపధానమై రాజ్యతర్మతనై పుణిని బోధించునదై, రంగ (ప్రయోగమున మిక్కిలి ర క్తికట్టునది. దీనిం బోలిననాటకము గీర్వాణమున మటి లేదు. కావున శృంగార్మపధానమైన కశారుంతలమునకును, దానిని మించిన దగునని లోకో కిం బజపిన కరుణవ్మిపలంభ (ప్రధానమైన ఉ త్తరరామచరిితకును రసా స్వాదిని” అని ఆం[ధమున వ్యాఖ్య రచించినవాండను, బహుమి[తప్రేరణచే వీర రస ప్రధానమైన దీనికిని ఒక రసాస్వాదిని (వాసి దానను మాసాహిత్యవిద్యాగురు కవి సహృదయచ[క్రవర్తి శీచేదము వేంకటరాయశాస్తుంల కీర్తిని ఆరాధింతును గాక యని ఈ సాధారణవేసంగిలో తొడంగి రచించితిని,

దీనికి సంస్కృతమున మంచిదే వ్యాఖ్య యొకటి కలదు. అంతగా శ్చీర్రువడనివి ఒండు రెండును కలవుః అంగ్రమునను పలువురు హేమాహేమీలు వ్యాఖ్యరిం గూర్చియున్నారు. నేనుఎన్నింటికో వానిని ఉపజీవించి వానిసాయముం

లి ము_దారా మసనాటకము- ఉపోర్ధాతము గొనియన్నాండను. కావున వారికి కృతజ్ఞుండ నగుదును. మాగురువుగారు ఎన్నినాఓకాలకో అనువాదములు రచించినారు. దీనికి ఆనువాదము రచింపరైరి. కావున్న పాఠమును అర్ధమును నిర్ణయించుకొనునట్టుల సకలసందేహనిరాసక మును సాధ్వర్థ నిశ్చాయకమును ఆగు నాసాయమిు సాక్షాత్తుగా లేకపోయెను, మఠి వారు నేర్చిన సాహితిమార్గ మొక్కటే నాకు శరణమైనది. త వి=ఉశిరు. పరు=-కాలము-రచనలు

గీర్వాణకవుల కాలముగాని, చరిత్ర గాని, చర్మితరచనా [పవణముగాని మన దేశమున ఎణుంగను నిర్ణయింపను ఎంతయు క్షేళము గూర్చుచుండును. కవులును సాధారణముగా తామై చెప్పుకొనరు. నాటికవులు మాత్రము పిస్తావనలో కవిగూర్చి తెలుపకలసినది అను నాబారమును నిర్వహించుచు కొంత చెప్పుట కలదు, కాళిదాసు రఘువంశ కుమారసంభవ బుతుసంహారాదిలో తన పేరు ఊరు చెప్పకున్నను, ఒక్క పేరును మాత్రమునాటకములం జెప్పియున్నాండు. భవ భూత్యాదులు కొందలు మజటికొంతయు.( జెప్పియున్నారు. దాన వారింగూర్చి మళి కొంత యెలుంగనగుచున్నది. అన్హే ముదారాక్షసక ర్త విశాఖదత్తుండును తన 'సేదను, హోదాలతో కూడ 'సామన్త పటేశ్వరదత్త పౌతస్య మహారాజపదభాగ్‌ ధొస్కరదత్త సూనోః' అని తన తాత 'సామంతు.డు" వటేశ్వురదత్తుండు అనియు తండ్రి మహారాజు థాస్కరదత్తుండనియు చెప్పినాడు, "సామంతుండు”అనగా ఒక అధిరాజునకు లో(బడిన రాజు, “మహారాజు అనగా ఇత. డెవడో లోంబడని స్వశం [తుడు అని తోయను, మటి రెండును ఆధిరాజ్యుకింది హోదాలే, ఉద్యోగ ములే (చూ. పు, 6) మటి వీరిని ఆయుద్యోము లౌసంగిన [వభువు ఎవరో చెప్ప లేదు, అది చెప్పియన్న ఎంతయో చర్మిత (గ్రహింప(దగియండును, తానును మహారాజగునా అమటను వికాఖదత్తు(డు చెప్పలేదు. నాయన తాఠలును విద్వాం సులా కవులా అనుటనుం జెస్ప్సలేదు. విళాఖదత్తుండు ఈనాటకమును కొత్తగా రచించినా,డట. సూతధారు(డును అతని కుటుంబమును (పస్తావననిర్వాహమునకు ఆంతలో పాటలీపుుతమువారును చాణక్య చంద్రగుప్తుల కాలమువారును ఐపోయి నాడ. (పస్తావనలో అట్టుఇెప్పుట ఆడియొక సంప్రదాయము, కావున ఇంతకు మించి కవింగూర్చి ప్రస్తావనలో ఏమియులేదు.

కవి-ఊరు- పేరు-కాలము-రచనలు త్ర

నాటకముననే కడపట భరతవాక్యమున,

యస్య = 6644. ౨. భవధాతీ9

మ్లేచ్చె రుద్విజ్యమానా భుజయుగ మధునా సంథ్రితా రాజపూ_ర్తే స శ్రీమద్భన్ధు భృత్య శ్చి ర మవతు మహీం

పార్థివళ్చన్హ్రగుప్తః. పా (ఆవన్లి వర్మా”) మ్రేచ్చులచే “ఉద్విజ్యమానా(&5110666 ౭16766 ఈ18మ60066 ౦99౯05866= ఉ916 బాధ పెట్టంబడుచున్నది దుఃఖపెట్ట(బడుచున్నది భయపెట్ట౧బడుచున్నది పీడింప(బడుచున్నది-ఆ[క్రాంత మైనదికాదు. ) ఐన భూతధ్యాతి ఎవని భుజద్వయ మును ఆశయించేనో ఆ చంద్రగుప్తుండు-పా. ఆవంతివర్మ-[శీమంతులయిన బంధువులు భృత్యులు గలవా౯ండు ఆభూమిని చిరము పాలించునుగాక---అని రాజును, అతడు భూమికి మ్రేచ్చులవాధమాన్పుటయు, బంధుమిత్తులంజేయటయు “అధునా" (ఇపుడు అను£టయ చెప్ప(బడియున్నది. చాన కవికాలపు రాజు ఆతండు భూమికి మ్రేచ్చులబాధ-భయము_వలన అండ యగుట్క బంధువులను భృత్యులను శ్రీమంతులం జేయట అను కొన్ని చరిత్రాంళములు చెప్ప€బడి యున్నవి. దానివలన కవిదేశకాలముల నెజుంగందగు వెరవు ఇంచుక కల్పెంపం బడినది. రాజు చం[దగుప్తుడా, ఆవంతివర్మయా, మ్లేచ్చులు ఎవరు, వారు భూమికి ఉద్వేగము కలిగించిన దెప్పుడు అని విచారింపవలసి ఏర్పడినది, చం్యదగువ్తుం డైన ఆతడు నాటకమున నాయకు(డైన మౌత్య చం[దగుప్తండా, గుప్త చ్మక్రవర్తు లలో వాఃడైన “వికమార్క_" విరుదళాలి చందగుపు/డ్యా అవంతివర్మయైన " స్థానేళ్వర (ప్రభువు మౌొఖభరుల-అవంతివర్మయా, కాశ్మీర (పళువు అవంతివర్మయా అని వి్యస్రతిపత్తులు ఏర్పడినవి.

గీర్వాజవ్యాథ్యాత డుంఢిరాజు మౌర్యచంద్రగుప్తుండగును అన్నా(డు, డుంఢి

మౌర్యశంద్రగుప్తుండే యనుట భరతవాక్యమును నాయకుని కాలముచే సూచించుచు నాయకునిచేతనేపలికించుట ఒకప్పుడు నాటకరచన సం్యపదాయమగుటచేత, కాలి దాసు మాళవికలో భరతవాక్యమును ఆగ్నిమిత్రునిచేత చెప్పించినాండు,గదా, కాళి- చాసేమో అగ్నిమి[తుని కాలమువాండు (క్రిస్తు నూటేంద్ధకు, పూర్వుడు) గాడు. -

/| ముచారావసవాటకము - ఉపోచ్హాతము కాళిదాసు చందగు ప్త విక్రమాదిత్యుని కాలమువాండు, అంతకు ఐదువందలయేండ్ర యనంళరుడు, కావున అదేదో [పప్రాతసం్యపదాయపు నిర్వాహమాతమే. కాశిదాసే వ్యికమళాకుంతలములలో తనవిధమునుమార్చుకొన్నాండు, ఏరాజును పేర్కొన లేదు. మౌర్యులకాలమున మ్టేచ్చులవలన ఉద్వేగము కలిగెనా అని యాష్షేపణ, మ్రైచ్చులదండయా[త మలయక్షేశువు నడపినది నాటకకథలోనే సూచింపంబడినది కదా. ఐనను కొన్ని ముద్రారాశస (గంథములందు, ఈ భరత వాక్యము =థభర తుని (నటుని వాక్యము ఐనను, రాక్షస వేషధారిచే పల్కింపంబడినది. రాక్ష సుండు తాను నడపిన ఆ దండయాత్రను తానే సూచించునా? నాణెముగాదు-కావున మౌర్యుండుకా౯డు; అని కొండరిచే అనగ౧బడినది. మరల మటికొన్ని మ్నుదారాక్ష సము [వా(త్యపతులందు భరతవాక్యము రాజు చం[దగు ప్రవేషధారి పలికినట్రే యన్నది పారము. [ప్రాయికముగా ఎల్ల నాటకములందును భరతవాక్యము నాయకపాాతధారియే పలుకుట కలిగియున్నది. ఇదియే సాధువు. కావున మౌర్యుడే అని (గహింప(దగును అన్నారు. మటి ఆది భరతుని వాక్యమ గుటవలన రాక్షసపాతథారి యని చం[దగుప్త పాతదారి యేని ఉభధభయులలో ఎవరేనిపలుక వచ్చును. దానికి ఏమియాషేపణ? ఈ మలయకేతుదండయ్యాత నాటక వస్తువు గాదు. మౌర్యచం(ద్రగుప్తుని రాజ్యకాలమున మేచ్చులును, వారివలన భూమికి బాధయు ఎందును. చెప్పంబడలేదు. కావున క్లోకములోని చంద్రగుప్తండు ఆ మౌర్యుండు కాంజాల(డు = అని తేల్చబండినది, మజెవండు? చందగుుప్ప విక మాదిత్య చ క్రవర్శియా?

పౌఠాంతరములు ఉపలబ్దము లగుచున్న వి, ఆవన్హివర్మ యనియు ర్వి వర్మ యనియు, దన్నివర్మ యనియు. “పార్ధివోఒవ్ది అనుటలో *రి దలు “వకు వ్రాతపొౌరలు కాంబోలు-రంతివర్మయన్న పేరు చార్మితకముగా ఎందును ఆగపడదు, “ద నివర్మ“యని మళయాళములో తనకు దొరకిన 'పెక్కుతాళపత్ర (గ్రంథముల నుండినది అని మావాడు, నాసవాధ్యాయి ఆసూరు సరస్వతి రంగ స్వామి, మదరాసు సర్కారు ఎపి గఫిగానున్నవాండు, 1928 (పాంతమున నాతో చెప్పియ, ప్రకటించియ ఉండెను. ఆపేరుగలవాండు దాత్మిణాత్యుండు ఒక్‌ పల్దవ రాజుకలండు మటి ఆరాజ్యమునకు మేచ్చోద్వేగము అసంభవము. మజి అవంతి వర్మలు ఇదవురుకలరు, కొళ్మీరరాజొక(డును స్థానేశ్వర రాజొకండును. విళాఖద త్తునికి పోషకు డుకాశ్మీరరాజు అవ న్థివర్మయగునేని, నాటకమున ఆకాలపు/గాశ్మీ రఃఢు'పుష్క“రాముండుమ్లేచ్భుండు(1-20) అనియండంబోడు, మజి యటిలాంగు

కవీ=ఊరు- పేరు-కాలము=రచనలు ర్‌ పండితుండు ఆపాఠము దొరికిన వా(తపతులు కాశ్మీరమునకు చాలదూరము లోనివి నాగపూరు టొంవాయి [పాంతములవి. వానిలో కొశ్మీరపురాజు పేరు చెప్పంబడి యుండుననుట యువిశ్వాసనీ యముగాదు, కావున ఆవంతివర్మ స్థానేశ్వరమువాండే, వాని రాజ్యమునకే పహూణులు (మ్తేచ్చుల) వలని యుద్వేగము, ఆక్క తన రాజ్యము వారికి సమీపముగా నుండుటచే తొలితాంకుడుగా తగులుటయు వా+డు వానిని ఓర్వవలయుటయు సుసంభవము. అ్లేఅతండు తనకు చుట్టమును సమీపపు వాండును ఐన కావ్యకుబ్దేళ్వరు సాయముతో హూణులను మటి యిటు రానీక తటిమినట్టు చర్మిత స్పష్టముగానున్నది. కావున ఆ యవంతివర్మ విళాఖదత్త పోషకుండు కానోపు ననియు ఆమేచ్చులం దోలిన విజయకాలము 582-ఎ. డి- కావున విశాఖవత్తుండు ఆజవళ తాబ్టియుత్త రార్థము వాండనియు (550-600-ఎ. డి.) నాటకము అప్పుడు రచింపబడిన దనియు నిర్ణయింపందగును-అని కొందలు పండితులు నిశ్చయంచినారు. ఆపోషకరాజును ఆ యాశీఃక్రోకమున విశాఖదళత్తుండు "శీమదృన్ధుభృత్యః" అని వి శేషించినాండు వికాఖదత్తుని తాత సామంత మాత్రుండు కాంగా, నాయన ఒక్క పురషాంతరముననే మహారాజు అగుట ఇట్లు అవంతివర్మ అతనిని (శ్రీమంతుం జేయటవలననే అని ఊసాంపందగుననియు, విశాఖదత్తు( డును ఆ యవంతివర్మపలన హిమన త్పర్యంతము వ్యాపించిన తన రాజ్యమున ఆహిమ్మత్పాంతదేశమున గొవ్ప పదవిలో వినియోగింపంబడియుండు ననియు, దాన నా ప్రాంతపు బర్వతేక్వరుని రాజ్యపు. జుట్టుపట్టు గుట్టులన్నియు చక్క(గా ఎజీ(ంగియుండి ఆ యెలుకను ఈనాటకమున మలయుని రాజ్యముం గూర్చియు అతని మేచ్చమితుల రాజ్యములం గూర్చియు సన్ని వేళాది విశేషములను చక్కగ వాయ నుపయోగించుకొన్నా ౧సియు ఊహింపఃదగు నందురు. పేజీ బోన్‌

మతి యిటీవల విశాఖదతుండు మజియొక నాటకమును, దేశేంచసిప మను దానిని రచించెనని చరిత శాసనములను [ప్రాబీన్మగంధములను అస్దోషించి పరి శోధించువారు కనిపట్టినారు. అట్టుకనిపట్టుటను అఆ నాసవాధ్యాయి మిత్రము రంగ స్వామియే 1920 (ప్రాంతపు. దన వ్యాసము బతికి లలో (బకటించినాండు. ఆనాటకముననాయకుండు గుప్తచ కవర్తి రెండవచందగుస్తుండు, వి(క్రచూర్మ బికుదకాలి, దానిం జూచిన తర్వాత పండిత ప్రకాండులు పలువురు ఇదం పరులు, హిల్టిబండ్‌, 'స్పేయరు, టానే, కొనొ, జయస్వాల్‌ (ప్రళృ తులు "చందిగుప్త” అను పాఠమునే అనుగ౦హించు చున్నారు- దీని మీంయ ముద్శివేయటగా ధారతచరిత)ు రచయి తి)గ్రసరుండు,

| ము(దారాకసనాటకము- ఉపోధ్ధాతము అ(పథృష్యవాక్కు విన్సెంటు ఎస్మిత్తు సకల[వమాణ పర్యాక లన పూర్వముగా చెప్పుచున్నాండు-(6004 2200౯16166 22607 1590564 €0 255180 ళల 016021 రంగి లలేండే || 818066 0ళంలేం 3410156ల ముదారాక్షస. €0 ౧16 480 ౦౪ 002061=286952 2026192, 07 ఉం 5221ల 12,150) చంద్రగుప్త నామము విశాఖదత్త పోషక గుప్రచకవర్తి కే కాక, నాటకనా మకునికి వర్తించి, ఉభయవాచకమై మిక్కిలియు పొందికగా నుం డును ఐనను భూమికి మ్రేచ్చోద్వేగమును బాపుట, మౌర్యునియెడ చార్మితకముగా అంతగావ ర్తింపదుగాక్క, ఐనను అతడు ఎందతినో శతువుల నిర్ణించియే కదా, రాజగుటయు, చక్రవర్రియగుటయు. గుప్తచ[క్రపర్తి యెడనో క్లోకము (పత్యక్షర మును లెస్సగా అన్వయించును. ఇఅతనికాలమున అతడును వాయవ్య భారతమున హాూణులం డీకొన్నవాండే, మజి నై రృతి శకవిజయము ఉండనేయున్నది. ఆతని కొలముకి5-క4ీ!18 ఎ, డి, కావున ముదారా్షసము నాల్గవళ తాబ్టియంతమున రచి తము, సందియములేదు. “గం 1౧61208 59016 0౯ 211 ఈ6 1266౯ 02౯ అషల208 26 చటం25 యక. డి. ణల. 168

మజియు చేయంబడిన యూహలు_సము[దగుప్తు నిభార్య దత్తదేవి_'దత్త

. నామముచే ఆరాణి “దత్త" కద్దాంత ఘబిత నాములయిన నటేశ్వర-భాస్కర-

విశాఖులముంటి యాండుసడుచు అనియు సమ్ముద్రగుప్పనికి రాణియాచయె ననియు, దాన ఒక పురుషాంతరముననే 'సామంతునికొడుకు మహారాజ" పద భాక్కుూ అయి ననియ, విశాఖదత్తుణడును అట్టి హోదాకలవాండే ఐ యుండెననియు, వారికి కులంద్యగా రాజ్యతంతమున మిక్కిలి [(పవేశమనియు, తామహాకవి యగుటవలన పరా[క్రమ రాజ్యతర్మత [పధానమైన యీ ము[దారాక్షసమును ఆ దేవీ చందగు ప్తమును (ఇందు శృంగారమును కలదేమో, నాటకము పూర్తిగా* ఒకటి రెండు చిన్నతునకలు తప్ప, దారకనందున తెలియదు, లేకున్న “శృంగార (ఫకాశికిలో ఉదాహరణము గనునా?) రచించెననియ “'స్మమాట్‌_చందదగుప్తుని” యాస్థానమున "స్మమాట్‌ చంద్రగుప్తుని" నాటకమున రచించెననియు

దేవీచం[ద్రగు స్తమును చారి తకనాటకము. గుప్తచ్యకవర్హి సౌరాష్ట్ర్రమును శకాధిపతిని మహాక్షత్రసర్ముదసింహుని (చూ. వి, ఏ స్మిత్‌_1. 2. 151-) జయించి, సొధించినవర్మిత్రాంళము అందు వస్తువు. సము[ద్రగుప్తుని పెద్ద కొడుకు.

కవి-ఊరు- పేరు-కాలము-రచనలు ౯7 చం[ద్రగుప్తునికి ఆన్న రామగప్తుండు యుద్ధమున సౌరాష్ట్రిపతికి ఓడి పట్టువడి తనభార్యను అతనికి సమర్పించు షరత్తుశ విడుపొంది రాంగాః ఆయనమతికి మిక్కిలియు కుపితు(డై వీరుడు చంద్రగుప్తుడు తాను ఆరాణి (ధువదేవివేసమున శ్రీవేవధారులై న భటులతో గిరిపురమున శకరాజునంతఃపురములో జొచ్చి వానిం జంపి అక్షతళరీరుండుగానే ఒక వెజ్టివానివేసమున తప్పించుకొనివచ్చిన కథ, నాటకమున ఆజవయంకమునకు 'ఉన్మ త్త చంద్రగుప్త" మని 'పేరు, అట్టుమరలి వెంటనే తన సేనతో మరల గిరిపుగమును ముట్టడించి పట్టుకొని సౌరాష్ట్రిమును, తత్పరిసర శక రాజ్యమును తనవసముచేసికొని సాహసాంకు డును విక్ర మాదితుు( డును ఐన కథ, భోజుని శృంగార (పకాళికలో, “స్ర్రీవేషనిహ్నూత శ్చన్ద్రగు ప్తః శతోః స్కన్ధావారం గిరిపురం కకితపతివధాయ అగమత్‌” అని ఉదాహృతము అట్లే బాణుని హర్షచరితమునను “అరిపురే చ పరకళ్యతకాముకం కామినివేష గుప్తో గువ శృన్ద్రగు ప్ర శకపతి మళాతయత్‌, "

దానిమీ(ది వ్యాఖ్యానమునను “ఇకానా మాచార్యః ళకాధిపతిః (ధ్రువదేవీల చన్ద్రగు ప్త భ్రాతృజాయాం ,ప్రార్థయమానః చన్హగు ప్తేన (ధ్రువదేవీవేష రారిణా స్తీవేషజన పరివృతేన రహసి వ్యాపాదితః” అని.

అభ్రే భోజదేవ-అభినవగుప్పులచే ఉదాహృతమైన మజియొక నాటకము “ అభిస్తారికా వంచితక"”మనునదీయు దాని కథంబట్టి ఏత దచితమ యగునా అని సందేపొంపంబడినది, అది*లోకే హరి చ వత్సరాజచరితం'అని 'పేరువడివ వత్చ రాజుకథ. వత్సరాజు రెండవభార్య పద్మావతికి తన సవతికిం బుట్టిన కుమారుని హత్యచేసెనని ఎట్లో నింద ఆరోపితమైనది, దానిని ఎంత చెప్పియు ఏమి చేసియు ఆమె తప్పించుకొనలేకపోయెను. అంతట రాజ్యమునుండి వివాసముచేయ బడినది ఆమె అడవిలో కిరాతవేసమున నుండి ఆటువచ్చిన వత్సరాజును వలపించి అభిసరిపించుకొని, ఆనురాగమును మరల సంపాదించుకొని ఆదూలుం వాపిన కథ. ఐనను దాని రచయిత పేరు విశాఖదేవు,డు అని యున్నది “దత” అని తరతరాలుగ కులము పేరు (పసిద్దముగనుండ, ఈ దేవు డన్న పేరు అతనిక్‌ అంగీకరించు బెట్టు అని ఆది విడువవలసివచ్చినది సాధారణ లోకప్ర0ళ క్తి లేనందున (వసిద్ధముగ మనకురాకపోయినదేమో.

8 ముదా రాతననాటకమ'--ఉపో ద్దాతము మజియు ఈము క్రక మొకటి కలదు.

"దత్వా రుద్ధగతిః ఖసాధిపతయే దేవీం (ధువస్వామినీం,

యస్మాత్‌ ఇజ్జితసానాసో నివవృతే శ్రీళర్మగుప్తో నృపః

తస్మి న్నేవ హిమాలయే గురుగుహాకోణక్వణత్కిన్న రే

గీయ నే తప కార్తికేయనగర స్త్రీణాం గజై॥ కీర్తయః”

“ఫోనీక అడ్డగింపంబడిన వాండ్రై శీశర్మగుప్తరాజు దేని (ధువస్వామినిని ఖసాధిపతికి ఇచ్చి మొక్కవోయిన నాహసముగల వాండై ఎందుండిమరలెనో, అఆహిమాలయమునందే, పెద్ధ గుహల మూలల మొరయు కిన్నరములు గలవాని యందు సీకీర్తులు కార్తి కేయనగర న్త్రీల గుంపుఐచే పాడంబడుచున్న ది." ఎంతో (పసిద్ధ విషయముం గూర్చి కాక “ము కకముల” (పవర్ష్తిల్లవు.

ఇందు “నీ ఆం సంటోధింపంబడినవాండు చం(ద్రగుప్తు. డనియు శర్మగుప్త డెపండో కెలియలేదనియు, అది “రామగు ప్త" అనుటకు పొరపాటు ఆనియు ఇందు అవమానించినవా(డు ఖసాధిపతి యనియు, అది “శకాధిపతి' అనుటకు పొరపా టనియు. ఇదియు కృంగార్మపకాళ నాట్యదర్పణములలో ఉదాహృతమెన దేవీ చంద్రగుప్త కథయయనియు పండితాఖండలులు జయస్వాల్‌్‌, భండర్కరు [(పభృతు అన్నారు. ఇందు చరితలకెక్కని చరిత్రాంళము కలదు సము దగుప్తునికి అనంతరు€డు రామగుప్తు(డు, చందగుపునికి అన్నకలండనియు ఇందలిది అతని వృ త్తమనియు 880-85-415-ఏంబఐది ఇటు నలువది యటు వానినడుమ రాదు గుప్తుడు ఆత్యల్బకాలము రాజుగా నున్నందున, వారి సుదీర్హకాలపు చరితము నడుము అత్మ పసిద్ధమెన ఇతనివై భవము అడ(గిపోయిన దనియు తలంప'బదు చున్నది. ఈము క్రమువలన ఆగుప్తునకు శత్రువులతో యుద్ధము పామాలయమషున జరిగెనన్సియ ఆళత్రువు ఖకుండా శకుండా నిర్ణయముతేలలేదనియు, కార్తికేయ నగరమ్షువత్రానా అని నిశ్చయము కుదరలేదనియ తలప(బడుచున్న ది. ఒక్కటి సంవాదము కలిగియున్నది. ఇశుండో, శకుండో, వాడొక కుషాణు(డు; పంజాబు పా9ంతమువా(డు. గాని సౌరాష్ట్రమాళవమధురలక్షపు[తు డు కాడు, రాజ తరంగిణిలో ఖకాధిపతి యనియు, అయవమానితగుప్తుని పేరు శర్వగుప్తుండు సేనగుప్తుండు అని సందియము కలిగించుచును ఉన్నది. రాజశేఖరుండు తన

కవి.ఊరు-ేరు-కాలము-ర చనలు రి కావ్యమీమాంసలో ఈ ముక్తృకమును ఖకాధిపతియనియు. శర్మగుప్పుండనియు ఉదాహరించెను. ఎట్లైనను ఇది దేవీచం్యద్ర శ ప్త్రనాటకవస్తు పరామర్శకము, విశాఖ ద త్తివిభవకాల స్మారకము. చంద్రగుప్తుని శ్రేమో ము క్తకమునందును శాసనము లందును ఈదూబజు, అన్నను రామగుప్పుం జంప్‌ వదినెను ఆ(ధువదేవిని తాను (గహించెను, ఆని తుడువరాక ఉన్నట్టున్నది= “హత్వా శ్రాతర మేవ రాజ్య మహర ద్దేవేంచ, దీనస్తథా లక్షం కోటి మలేఖయత్‌ కిల కలౌ దాతా స గుప్తాన్వయః యే నాత్యాజి నను స్వరాజ్య మసక ద్బావ్యార్దకే కాకథా హ్‌ స్త స్యాజని రాష్ట్రకూటతిలకో దారేతి కీర్తావపి,” “సామర్యే సతి నిన్దితా (పవిపాతా నై వ్యాగజే (క్రూరతా బన్టుస్త్రీగమనాదిలిః కుచరితైః అవర్దితం నోయళః శాచాశాచపరాజ్మాఖం నచ భియా వెళచ్యభజ్లో కృతః త్యాగేనాసమసాహ మైళ్ళ భువనే యః సాహసాజ్కోఒ భవత్‌.” ఈరావిరేకు చెక్కడపు (వాంతలో పాఠనిర్ణయ క్లేశ మెంతేని కలదు. దానిని అట్టుంచిన ఇందు చందగు ప్త “కు'-చరితము, అన్ననుచంపి రాజ్యము పహరించుట, చెప్పంబడియున్న దని ఊహకు అందును ఇవి కుటుంబరహస్యములు గావున (ప్రాకట్యము పొందక అనంతరులచే (ప్రస్తావవళముగా రావిరేకున చెక్కింపంబడీ నవి. ఇది కొంత శాఖాచం క్రమణము; ఇననుదేవీచం[ద్రగు_ప్పమును సూచించునది, దానపోషక చంద్రగుప్తుని ప్రోషశవిళాఖదత్తుని కాలము నిర్ణయము పొందుచున్నద్ని విశాజదత్తునిరచనలు ఇంకను ఏమేనియుండునా అని, తచ్చోకో దొాహరణ ములకైై కవి సూక్తుల కొటారులను సుభాషితరత్నభాండాగార సదుక్తికర్ణామృ లాదులను అన్వేషింపపగా సదుక్తి కర్ణామృతమున ఆ సంకలన కర్త ఇది విశాఖ దత్తుని దగును, అని ముద్రారా్షసమునుండి కైకొనిన 'ధన్యా కేయం స్థితా" అను ళ్లోకముతో, ఇదియు అని ఉదాహరించినాండు. “రామో౬సొ భువనేవు వికక్రమగుత్తె ర్యాతః పసిద్ధిం పరా మస్మ దృాగ్యవిపర్ణయా ద్యది పరం దేవో నవానాతి తం

10 ము దారాకడసనాటకము- ఉపో ద్దాతము వన్లీ వైష యళాంసి గాయతి మరుద్‌ యస్యైక బాజాహత_ (ేబీభూత విళాల కాల వివ రోద్లీరెః న్వరైః సప్తభిః,” ఈళ్లోకము వదియో రామనాటకమున రామమహిమను ఎవండో దశ గీవుని కడం గీర్హించటయని చెప్పకషయ యూపాంప.దగియన్నది. 'రామోఒసౌ అని నిష్లేశపూర్వకముగాను, అన్మద్భాగ్య విపర్యయాడ్‌ ” ఆని వర్త తన్ను నిర్దేశించు కొనుచును “దేవో, నజానాతి” "ఏలినవాండెబుంగండు” ఆని మర్యాదగా [కోతను నిర్జేేంచుచును పలికినది. శైలియు విశాఖదత్తీయ మని తోచుచున్నది మటి యదేదో ముక్కగానై నను దొరకదాయెను. ఆనాటకములకు సేం రను ఉదా సృాతము, దీనికి అదియలేదు. ఆచార్య పీటరునవ్‌ సుభాష్‌ తావో సూక్తులకొటా రలో పూర్వోదాహృత- అభిసారికావంచిత కర్తృ-విశాఖదేవుని పేర రెందు అను ష్టుప్పులు ఉన్నవని చెప్పినాడు, ౧౫౯౮” "తఠల్‌ (తివిష్టప మాఖ్యాతం తన్వజ్ఞ్యా య ద్వల్మితయం యే నానిమిషదృష్టిత్వం నృణామ ప్యువజాయడే:ః ౧౭౬౨౮ సేనుబావైః శితా మేమై ర్నిపతన్నిక్షరా నగాః వర్ణకమ్బల సంవీతా బభు ర్మత్తా ద్వివా ఇవ." ఈ భరత వాక్యమైన యాశీఃళ్లోకమున “(ఫ్రీ మదృన్దుళృత్యః” అను విశే ఉం సు (9 వషజమును కవినాయనకు మహారాజబిరుదు కల./ఏట మొదలై నదానిని సూచిం చును. మంచిరాజు తన జంధువులను తన యంతవారింగా ౧ జేయట కలిగినదే * ఇట్టు విశాఖదత్త ము[దారాశసనాటక రచన కాలము 46€0-ఎ. డి. ఆని గట్టిగా సోపపత్తికముగ ఊహింపంబడినది. కంరో క్తి ఎందును లేకందున ఊహ అనియే చెప్పుట,

• చ్రూనాగా-1 భారవి-1-10. “నీతోబన్టుజన స్త ధాత్మసమతాం” “నఖీ నివ పీతియుతో ఒనుజీవినః నమానమానాన్‌ సుహృద కృ బన్దుభిః స సన్తతం దర్శ్మయకే గతస్మయః కృతాధిపత్యా మివ సాధు బన్టుతాం” క్‌ య మయు బాంబాదూూ గిటాలాద్సీ ఉ్యయు వని ౧౯౬౧

కవి-ఊరు-పేరు-కాలము-రచనలు క్షే ఈనాటకవస్తువుంబట్టే ఆకారిమున పాటలీప్కుతము మంచి సంపన్నదశలో సెమాజ్య రాజధానియగుటకు తగియుండెనని తెలియును; ఒక చీనదేశ పుసన్యాసి పాహియాన్‌ అనువాండు భారదేళ బౌద్ధక్షేతములకు యాతగా వచ్చెను అతడు తి93_414 ఎ డ.ల నడుమ ఇం దుండెను. ఆందు మూఃడేండ్దు పాటలీపు్కతము ననే యుండెను. అతని అభి ప్రాయముగా వి.ఎ. స్మిత్‌ చెప్పుచున్నాండు, వ2011- వింరాజ ౪35 96111 4 కం6ం౯150108 014* ఇదియు పాటలీపుత మ్యుదారాకస కాలమునకు సహాయ ఫొక్ష్యము “366ేరే!19202 ఇ₹26 2౯601219 శం14181 1౧8.” దీఫెచే క్షపణక జీవసిద్ధి [బావ్మాణమం తులకు మంత్రసహాయు+ డగుటయు “బుద్ధానామపి చేష్టితం సుచరితైై క్లిష్టం” అని బుద్దసుచరిత (పళంస ప్రస్తుత మగుటయు సదృళముగానే ఉన్నది. కవి యెంత గొప్పవా! డైనను, నాటకకథకాలపు దేళశకాలముల తాను వాస్తవముగా భావించుచున్నను, తనవిభవకాలపు దేశకాలముల మహిమకు లోగ కుండుటకు ఎంత మెలంకువ వహించినను ఒకింత లోగక పోలేండు, మౌర్యచం[ద గుప్తకథ తనకు 5,6, వందల యేండ్రకు ముందుది. అయినను తన కాలమునను పాటలిపుతము గుప్తస్మామాజ్యమునకును రాజధానియగుటచేతను బౌద్ధమతము (కుంగిపోక ఒకింత పొంగు కలిగియే యున్నదన్న ఫాహియాను సాక్ష్య ముండుట చేతను కవికి భావనపని శ్లేశ మిడక సులువై నది. ఈము [దారాక్ష ముం బట్టి చూడ, వికాఖదత్తుండు మహాక వియనియు “వార్ల స్పత్య-బౌళనస_చాజక్య-తం్యతముల లెస్సగా అధ్యయనము చేసినవా౬ డనియు, ఆందు విశేషముగ చాణక్య (కామందక) రచనలలో నిష్టాతుం డనియు, వారినీతి కాస్త్రమున పరిభాషితములైన మాటలను విరివిగా [సయోగించినాం డనియు, రాజ్యతం(తమును నివుణముగా ఎఆజింగినవా( డనియు తెలియును. జ్యొతిఃశాస్త్ర మునను (పవిణు౧డు నాటకము "కూర గ్రహః కేతుఃకొ ఇత్యాదిగా జ్యౌతిషము ననే పుట్టినది. నాలవయ:ంకమునందలి దండయాత్ర (పస్థాన దిన నిశ్చయమున కైన జ్యౌతివళాస్త్ర రహస్య వ్యాఖ్యానముననే సొంగినది, మన కవి న్యాయళాస్త్ర మునను [ప్రగల్పుండు. దాన తేలిన నిగ్గును స్కూత్యప్రాయముగా తత్పారిభొషిక్ష పదములను-సాధ్య-అన్వయ సపన-విసక_ అన్ముగహ-ని[గ్రహాదులను సామా న్యపు మాటలుగా రాక్షనునిచే తమ సేనవర్జనకు వినియోగింపించినాండు* (ఏతన్నాటక సాహితీ విధార్థులకు ఆపదముల నిండిన ళాస్త్ర మెల్చ బోధింపం

ల్లీ ముర్రారాతసనాటక ము=ఉపోర్ధాతము జూసిన, వారికి నాటకమున రసము విజిగిహోవును, విశాఖదత్తునికిని రసికులు అందు తాత్పర్యము లేదు, ఆ కాస్త్రబాధలేక లౌక్తిక మార్గమున అంతటే సేన వివరములో అమర్చి వారికి. నేర్చందగును అన్ని నిజమతము. ) తక్కిన తన న్యాయజ్ఞానమను భరతశాస్త్ర ప్రావీణ్యముతో కలిషివస్తువును పోండికగా కూర్చ వినియోగించినాండు. నాటకనీర్మాణ రహస్యములను ఆంగాంగి సాధుసంయోగీక్లేకమును అనుభవపూర్వముగా. చెప్పినాడు. తనది గొప్ప విజు మయమే ఇపణక్షప్రవే సిష్కామణములలోని యతని ఆర్హతపూజాక్రోకములలో బౌద్ధ జైనమత తత్త్వ జ్ఞానమును. ప్రకటించినాయు. విశాఖదత్తుడు కడు ఢీరండు అత్మవిశ్వాసు గలవాఃడు. సమకాలికుండుగా కాళిదాసు, విక్రమసలా రత్నము (ప్రక్కనుండ మటొక్టనిక్ష కలము అడునాః కథకు అక రములు మౌరళ్శదం ద్రగుప్తునికథక్షు అకరములు పెక్కు క్రల్య విష్ణు వాయ మత్స ఛాగవర- సరాణములలా మౌంచందగుప్పు గూర్చి చప్పబడి యున్నది. వాని సంతయు పశీల్చిబ అన్యాన సంవాదము ఎక్కక్షగానే యన్నది. మళ్స్యాం చిగ్విజయ్యము కేసరజంన క్ట నోమ్మనందుందు అతండు సర్వ్‌ మండు కొడు" ఆనీ త్‌న్తక్సృ లో-బయచుకానెన్న. ఆళతసికి ఎన ఆ వారిం గూర్చ, తొమ్చం డు నవ-నందలయి. ది, వార ఆందలుక్తూర్చి ఇంచుమించ్సగా ఉక నూజ్లేేడ్స రాజ మును పాలించి8ి వొరరదల్సున్న తొడిల్యన్సిచే నిర్మూలము చ్వ్వే డిక్‌ శ లభించి - రౌజుగా. (ప్రక డాద్చున్లు ట్‌ మ (దిడిరి. ఆత్రస్సిచేశ్ర న్స చంద్రగుప్తుడు కలదు, బృహర్మ్క మంజరి దాని అనక పదను దంద్రిగుప్త చరితము సక యస హద లర వదక సిన్‌ చంద్రగృస్పక్తు నందు పజ కోకటాలుండన్న ప అస్టన కౌడుక్ష ఇని కలద్షు,. వ. నిచే చంపింప ఆత్ర - వనందమంప్ర ఈయోళనంక్ష్యని దుష్టుని చాజకు ఆశకు అనీ సి భోజనాగాసవమ్పునక్ష పిలుచుట ఉపౌయన్ష్యన [ ఇకు్య న్నస్దే నందుండి వానిని ం అట్టు చేయంగా వొవ్మఇ్య హర్చులడ్త, బెచ్చెన్స టు థనమనుంది రేపివేసి ఒండు వ ఫడు కుపిక్చగ్షా జుట్టు విప్ప్రుక్తాన్సి

కథకు అకరములు 19 (పతినపట్టి ఆభిచారిక ప్రయోగము చేసి ఆ నందుం కంపెను, ఆంతట శకటా లుండు పూర్వనందకుమారుని చంద్రరుప్తు నే పాటలివ్యుత రాజ్యమునకు అభిషే కించి, చాణక్యుని ఆతనికి మంతిగా నుండుమని ఎంతయు.6 (వార్ధించి యొప్పించి తాను తపస్సు చేసికొనుటకు అడవికిం బొయెను.” ఇందు కౌంత అగాసనము కోపము ఆభిచారికము మొదలై నవి నాటకమున అట్టట్టు వస్తావమునకు వచ్చుశవి కలవు గాని, నిజముగా నాఓటకవస్తువులతో ఏమియు పోలికలేదు, చాణక్యనామ్నా తే శకటాల గృహే రహః॥ కృత్యాం విధాయ సవాసా సప్వుతో నిహతో నృపః ॥ యోగానన్దే యశఃశషే పూర్వనన్ష్హసత స్తతః ॥ చన్హ్రగుప్తః కృతో రాజ్యే చాణక్యేన మహౌజసా వీయాకారమునుండియో తెలియరాదు కాని చాణక్క్యుండు నందుల జంపిన (పస్తావము ఓకసీత్మిగంథమున *చ్రాణక్య స్తీష్షదూత్మపయోగేణ ఏకం నన్దం జఘాన" అని. ఆథ్రే హితోపదేశమునను కలదు. “నిన్సం జఘాన చాణక్య సీక్షదూత ప్రయోగతః ఈత దూరాన రితం దూతం పే ద్వీరసమన్వితఃి గన తాడో కామందకు+ండు చెప్పినాడు. “య స్యాభిచారవజేణ వజజ్వలనతేజసా పపా తామూలతః [శీమాన్‌ సుపర్వా నన్ఫపర్వతః” మజియు అర్థశాస్త్రమును మౌర్యునికోసము రచించెననియు ప్రసిద్ధికలదు- =ఆయ మిదానీ మాచార్య విష్ణుగు ప్తేన మౌర్యార్థే షడ్చిఃళ్లోక సహసై9ః సంక్షిప్తాొ ఇట్లు మౌర్య చాణక్య సంబంధము పలుతెజంగుల ప్రాచీనులచే సూచితమైయున్నద్ది. ళా మజియు చాణక్య (ప్రయోగ వైలక్షణ్యముంగూర్చి ఇట్లు పసిద్ధికలదు. “సుకృత్యం విష్ణుగుప్తస్య. మ్మితాప్తి రృార్లవస్య చ బృహస్పతే రవిళ్వాసో నీతిసస్థి స్రీరొ స్థితః” చాణక్యునికి “బుధ' ఆనియు సర్వజ్ఞ అనియు నామాదులు, మటియునాక రహస్యార్థ అతరలేఖనము బాణక్యోపజ్ఞక మని కామసూత్ర జయమంగళమున ఉదాహవృతము?

శో ము[దారాథసనాటకమ్‌- ఉపోద్ధాతము

“తొట్రిలీయ మిదం కాదేః స్వరయోర్హ 9స్వదీర్హ యోః

బిన్టూష్మాణో ర్విపర్యాసాద్‌ దుర్చోధమితి సంజ్ఞితమ్‌,

'మరియు బౌద్ధుల పాతకథలలో ఇట్టు కలదు, చర్మదగ ప్తుండు శాక్యుండు. ఆతనిగూడెమ.నకు మొరీయులు అని పేరు... ఏలయన ఆగూడెపు(. గాపురపుం బల్టెకు ఆట "మోరాలు *మయూరములు మెండుగా నున్నందున మయూరపోషక మని పేరు. నందరాజుమయూరములు అక్కడ పెంపఃబడుచుండెడివి. చలద గుప్తుడు గర్భమున నుండంగా. నాయన ఆప్రాంతపురాజుచే చంపంబడెమ, తల్లి పుష్పపురమునకు పోయియుండి ఒక పసులకొక్టమున బిడ్డను కనెను, *చం చ" మను నొక యెద్దు ఆ బిడ్డను కాపాడెను. దాన బిడ్డకు చంద్రగుపుండని సేరు వచ్చెను. చాణక్యుండు ధననందుం జంపి ఆచందగుప్తుని పాటలిపు[_తమునకు రాజు చేసెను.

మటియు అకాలమున ఆలెగ్జాండరుంబట్టి భారతమునకు [గీకుసంబంధము కొంత ఏర్పడినందున గ్రీకుచరి.త కారులు చం్యదగుప్తుంగూర్చి (వాసియున్నారు, నందుని కోపమునకు ప్యాతమై చందగుపుండు పరారిశ్చ్రా [అలసి అడవిలో పరుండి యుండ(గా ఒక సింగము ఆతనిం దజిపి ఆతని మేని శమజలమును నాకివేసి ఆతనిని మజేమియ చేయక తొలగిపోయను. ఈయాళ్ళ్చర్యముచే ఉత్సా హము చెంది, తన చుట్టుపట్టులనున్న వారిని సేనగా లేపుకొని యుద్ధసన్న ద్ధుండు కాంగా, ఓక మహాగజపతి మచ్చికపడినదియుంబోలె ఆతనిని తన్నపె ఎక్కించు కొనెను. ఆట్టు పోయి వాండు నందులకు ఓడించి చకవర్తి యభ్యొను,

ఈయాక రములను దేనిం జూచినను విళాఖదత్తుని ముదదారాశసకథకు ఉపకరించునది ఇంచుకయు అగపడదు, అదిసర్వుము అట్టు అద్భుతసంవిధానము లతో విళాఖదత్తు సౌంతకల్పన యని స్పష్టమగును. చార్హితకమును సౌంపదాయి కమును ఆగదానిని ఎటింగి, వస్తువును తాను సాంతముగా అల్లుచు సిద్ధ చాణక్య చంద్రగుప్త మౌర్య -సర్వార్థసిద్ధ్యాది నామములం టోలెనే రాక్షస వ్యకనాన నామములను వినియోగించెను. కార్మితకసిద్ధి లేకున్న *రాక్షసి అను పేరు పెట్టం దగినదికాదు, అటే “వంకరముక్కు” అన్న పేరును “సర్వార్థసిద్ధి' యనుట యందును అన్వర్థత లేదు. ఆ పేరులు నిజములు గాకున్న కవి (గ్రహించి యుండండు,

ముుదారాకసముం జదువః దొడంగ౧గా అందు చంద్ర చాణక్య రాషస భోషిశములలో సాటకవస్తువునకు పూర్వగామికథ, నందరాక్షస చందచాణక్యులం

అథకు అతరములు కేర్‌

గూర్చినది యుండవలెనేే అది యెట్లగును అని ఊహింపవలసియుండును. అట్టి పూర్వకథంబట్టి విళాఖదత్తుండు నాటకవస్తువును అల్లినాండు, ముదారాక్షనస వ్యాఖ్యాత డు=ఢిాజు అట్టి యుపోర్ద్ధాతమును, పూర్వపీఠికగా నుండగల యట్లు తని సం పదాయముబడి (వాసి యున్నాడు. ఎట్టన--

నందాంతము క్షత్తి యకులము అని పొౌరాజకాసనము, కలియుగాదిలో నందులని కొందలు రాజులుండిరి, వారిలో విఖ్యాతపొరుషుండు సర్వార్థసిద్ధి యనమవా( డొకండు, అతదు నవకోటిశ తేశ్వురు(డై భూమిని చిరము పాలించెను. అతనికి వ్యకనాసాది (బాహ్మచులు కులామాత్యులు. వారిలో రాక్షను(డు దండనీతి (ప్రవీబు/౧డును షాడ్గుణ్యప్రవిభాగము చక్కంగా ఎజింగినవాడును, జచియు మిక్కిలి శూరు(డును నందుఇకు చాల మాన్యుండై రాజ్యభారమును వహించెను. రాజుకు పెద్ద భార్య సునందయఏ యుండెను, మటియొకతెయు, కూద, 'మురీ యనునది, తన శీలలావణ్యసంపదచే రాజునకు ఎక్కువ ,పియురాలైనది కలదు.

ఒకనాండు తపోనిస్టుడు అతిథి యొకండు ఇంటికి రాగా ఆయనను రాజు భార్యా సహితుండై అర్హ్యపాద్యాదులం బూజించి అతని పాదోదకమును భార్య లపై ఫోక్షించెను. దానిలో జ్యేష్టపత్నితలవై తొమ్మిది బిందువులు పడినవి. ముఠరతలపై ఒక్కటి పడినది. దానిని ఆచెలువ భక్తితో వంగి (పణమిల్లుచు తలంపె పట్టెను. ఆయాదరముంజూచి ఆ(బాహ్మణు,డు ఆమెపై మిక్కిల్మిపసన్ను 6 డయ్యెను. ముర మౌర్యుండని ఒక గుణవత్తరుండగు కొడుకుం గనెను. సునం దయో పెక్కుబిడ్డలుగలదిగా ఒక మాంసపుముద్దను కనెను. అందుండి తొమ్మిది గర్భపు: దునుకలు ఏర్పడినవి, రాక్షసుండన్నచో వానిని నూనెదోనెలలో నుంచి పూనికతో పోషించెను. అవి తొమ్మండుగురు వీరులుగా అయినవి, వారినీ రాత సుండు పెంచెను. తేశఃళాలులైన ఆవీరులకు నాయన నందులనియే పేరిడెను, తర్వాత వారికి రాజ్యపాలనను ఒప్పగించి, మిక్కిలి తెలివిగలవాండై న మౌర్యుని వారికి సేనానిం జేసి, తాను ముసలివాండు విశ్రాంతి కోరెను, ఆ మౌర్యునికి చం[దగుప్తుండు పెద్దవాండుగా నూర్గురు కొడుకులు కలిగిరి మౌర్యుండు మహా బలులై న ఆకొడుకులతో నందులను మించువాండువోలె నుండెను. అంత దురాత్ము లైన అనందులు అసూయచే మౌర్యుని నూర్గురు కొడుకులతోను మం(త్రాలోచ నకు అని సాకుబెప్పి భూమి గృహమున ప్రవేశపెట్టి చంపివేసిరి

16 ము (దారాశసనాటకమ్‌- ఉపో ద్ధాతము అంత చొకప్పుడు పంజరమున _బదికియండుదానివలెనే యున్న లక్క (తోచేసిన) సింహమునుడించి సింహళపతి దానిని నందులకంపి "ొపంజరమును తెజవకయే ఈ కూర సింహమును బయటిక్మిదావింపగల (1) పరుగెత్తింపగల [(9 కరంగిపాజింప(గల] సమర్థులు మీకడ నున్నారా?”ో ఆని యొక సవాల్‌ (వాసిపంపెను. దాని గుట్టు నెవ్వరును కనిపెట్టలేక ఆ మందులైన నందులు మిణకరించి, భూగ్భృహమున ఊపిరితో మిగిలియన్న చందగుప్తుని రావించి వానికిం జూపిరి. చూచినమా[తకు ఆ మేధావి దానిగుబ్టెజొ(గి కాచిన ఇనుపకజ్డు అతో వానిని బయటికి కరగించి పాఖించెను. ఆందలును ఆళ్చర్యమున మునింగిరి. బొణియలో చావవలసినవాండు ఈ హేతువున నందులచే వెలువరింప(బడి, అదృ ష్టముకలిమి. జం[దగుప్తుండు (బదికెను, అజానుబాహుతాది రాజలక్షణ లక్షితు(డు ఆతండు శౌ ర్యౌదార్య గాంభీర్యనిధి, వినయవారిధి ఐనను అయీర్హ్యాశు దుష్టులచే ఓర్వమివలన ఏదేని సౌకున చంపనే యత్నింప(బడుచుండెను. వాడును వారిచే అన్నసతాధికారమున ఉంపంబడివారిపై పగతీర్చుకొనుట యెట్టాయని వేచి యుండెను. ఒకనా.డు అతడు అతికోపను౧డైన ఒక (బాహ్మణుని, కాల గుచ్చు కొన్నదని పూనికతో కుళను వేరూడ(బెజీకి కాల్చి వేయచున్న వానింగాంచిఇతండు నందోన్మూలన సమర్థుండు కానోపునని చేర(బోయి శరణువేడి తన యిష్టసిద్ధిక్తె వానినీ ఉప చరించెను. వాండును బాలుడే ద్విజోత్త ముండు, విష్ణుగుప్తుండని పేద, శకదండనీతి జ్యోతిఃళాస్త్ర పారంగతుడు. నీతిళాస్త్ర పణేతృ చణకుని నందనుడు, చాణక్యుండనివిఖ్యాతుండు, (శో(తియండును, ధర్మవిదుండును, అతనికిని చంద్రగుప్తునియందు గుణశాలి యని మిక్కిలి పక్షపాతము కలిగెను. వాండును నందులు తనకుచేసిన దోహమును అతనితో చెప్పుకొనెను. నందరాజ్య మును నేను సీకు సంపాదింతును అని అతడును చందునికి (పతిన చేసెను, ఆంతట ఆకలిగొన్న అతడు నందుల భుక్తి ళలంజొచ్చి అ్మగాసనమునం గూర్చుండెను, నందులు క్రుద్ధులె, తమకు కాలము మూ+డినందున ఆ మహాత్ముని ఈఓ్పవటూ'* ఆని అవమానించి ఆసనమునుండి లేపివేచిరి, *చీచీ, కూడదు కూడదు అని మం్రులెల్టరు పలుకుచున్నను, వారు మండిపడుచున్న ఆచాణక్యుని ఇవతలిక్సి లాగివేసిరి. అతడు శాలనడుమ రోసమున కన్నుగానక చేతితో జుట్టు ముడివిప్పి విర(బోసికౌ ని నందవంళమునే కాల్ప్బంగోరి దర్చాంధుల సి నందులను నన్నిట్టవమా నించిన వారిని దుంపనాళనముచేయక ఈజుట్టుముడువను అని (ప్రతినచేసి వెంటనే

కథకు ఆక రములు కే పురమునుండి వెడలిపోయెను. సిరి వీడిపోవు కాలమువచ్చినవారు. ఆపొగరుపో తులు కుపితుని అతని సమాధానపణుపరైరి, చందగుప్తుండును ఆయన తన మీందను కోపపడు నేమో యని బయలుదేటి నగనరముబయట రహస్యముగ అచాణక్యుని ఆశ్రయించెను. కౌటిల్యుండు మౌర్యేందుని చేరదీసి కుటిలనీతిని ఆనుసంధించుచు, నంద వంశమును పెకలించివె వ |పయత్నింపసాగెను, తన మితమును ఇందుళర్మను క్షపణకువేసము వేసి, ఆభిచారిక మెటింగిన ఆతనిచేత రాష్షేసాదులను మోసము చేసెను. నందరాజ్యము సగమిత్తునవి పణము చెప్పి, మవోబలుని పర్వతేందు9ని లేపి మేచృ సేనతో కుసుమపురమును ముట్టడించెను, ఇట్లు [వబలళత్తువులచే ముట్ట డింపంబడి, నందులనందణజు సంరంభముతో రాక్షసవీర్యము చూచుకొని యుద్ధము చేయనే నిశ్చయించుకొనిరి, పలుతెఅంగులం (సయత్నించియ అసేన తనకు దుర్డ యమనగుటం జూచి, రాషసుండు, సరి, మౌర్యుని మోసాన చంపుదును గాక యని యెంచుకాని వానితో అప్పటికి సంధిచేసికొనెను, నందులందయును పర్వత సేన యను గాలిచే పెను మంట మండిన చాణక్యువి (కోధాగ్నిలో మిడుతలైరి. అంతట రాక్షసుండు మిక్కింలినలిగినవా.డ్లై బలమును పొరుషమును సన్నగిల్రినవాండై , నగరము మానుసులకు వస్తువులకు రాకపోకలకు దారులు అడగింపలబడినదె: రస్తునుతజిగి పోంగా, ఇక పురముగావ శక్యముగాదనియెంచి, (ప్రాణమునై నగావ గోరినవాండై నందప్ఫృద్ధుని సర్వార్థసిద్ధిని సొరంగపుదారిని రహస్యముగా ఊరి బయటికిచేర్చి నగరమును మౌర్యునివసముచేసి, వానితో సఖ్యముంబలె నటించుచు అభిచారకృత విషక న్యను మౌర్యుని పెకి. జోపెను. దాని గుట్టెజింగిన కౌటిల్యుండు దానిచేతనే పర్వతకుని చంపించెను. ఆ తనకిటుకును ఎటింగించి అతని కొడు కును మలయకేతుని రహస్యముగా ఆప్తులచే బెదిరింపించి ఊరినుండి వరారి యగువట్టు చేసెను. అంతట అరాజకమైనను నందామరక్త పౌరులు మెండు కొన్న అపురమును కౌటల్యుండు తటాలున పవేశింపలేదు. పురమును (పవే శించినను వెంటనే నందభవనముం [బవేశింపలేదు, శతు9వుం జంపుటకు రాక్షు సుండు దారువర్మాది మ్మిళులచే కపటయం।తాదిని కూర్చించెను, తొటిల్యుడు కుటిల[పజ్ఞుండు శత్రువులు కల్పించిన విషకన్యాకుటయం[తాది సర్వమును ఎతుంగ( గలిగెను, [కూరు(డైన రాష్షసు;డే కదా మన తట్టువా(డని పర్వరేశం జ౦ప్తుటకు విషకన్యం గూర్చినాండని సమాధానపెట్టి, అతని తమ్ముని వెరోచకుని

18 ముదా రాతసనాటకము-ఉపోద్దాతము మనస్సున బెదరి వెడలిపో( గోరినవానిని కపటప్పం (బతినలచేత ౨లిపెను. పర్వ తక వధం బుట్టంగల తనమీ.ది యపవాదమును దా+చువాండ్రై, తొలుత అతసికి ఇత్తునన్న యాయర్థరాజ్యమును నీకిత్తునని వైరోచకునికి ఆసవెట్టెను, సర్వార్థసిద్ది అడవిలో. నెందో తపస్సు చేసికానుటకుం టోంగా వేంగులచే కనిపట్టి కూరు డాచాణక్యుండు వానిని ఆక్కడ నై నను చంపించెను. సర్వార్థసిద్ధియు చంపఃబడి నాండని విని రాషసుండు బాలి కోకించుచు తా ములయకేతుంజేరి ఛానిం బోత్స హించుటకు ఇట్టు చెప్పినాండు-_వేరులు పాణిని (కొ త్రగానాంటివచెట్టు హౌర్యుండు. వానిని వెంటనే బంమున పెకలించి, నాకవాసులై న నాడొరల బుణము తీర్చు కొనగ గోరుదును. పొడలందలు గూధనిశ్చయముగలవారై నాయందనురక్తులు, చంగదుని రహస్యముగా చంపుటకు నావారు పురమున ఎంతయు మెలకువగా నన్నారు. సకలోపాయములచేతను పరాక్రమములచేతను న్నీక్స హితమనకై (పయత్నింతును, సకౌటిల్యుని మౌర్యుం ఇంపుము, దాన నంవ రాజ్యము సిడి యగుల్గాక్ర, విషకన్యనుషంప్పచేసి ఆహెపి దాణక్కుంగే కపటాన రాజ్యార్దహారిని మీనాయనను చంసినది, వెరి కెజంగుల ఉపాయమున ర్రో బలాననో ఆతసీంజంపి క్ట ఆన, ఇట్టు పలుతిజఅంగుల 'హోత్సహించి దిశాలి సాహసిక్యాగజణి ఆ రాశ్షస్సడు మేచ్ళసేనలతో మౌర్యుని జయ్సయ సన్న దు జః రుల డయెను, అదియే కూర(గహ్యు స్యశ్చేశ్చ్య చందం... అని నాటకారంభప్పు ఇక రి . వ వచ్చును, చూడవళ్ళున్న, గా దానిం జదు నాసినాటాకు..........

వందారా క్షసవు * కథ లో ము[దారాకన వన్తు విశేషతా _సశంస ము[దారాక్షసమందు ఇతివృ త్తము అతిగహనము. దానిని కడు మెల€ కువతో పరికించి, చిక్కి విడందీసికొనందగును. ఇతివృత్తభాగముల సంబంధము లెస్సగా తప్పులేకుండ తెలిపికొనం బడకయే నాటకము చదువుటయు ఆడుటయు పూర్తియగుట సపెక్కౌడల కాననగుచుండును విద్యార్థులకు దురవాహ మని పించును. ఐనను మహాకవి వికాఖదత్తు-డు సంవిధానముపై సంవిధానమును, అబ్బురముతో ఎదురుచూచునట్లు, “కర్తా వా నాటకానా మిమ మనుభవతి క్లే మస్మద్విధో వా" అని చెప్పి, తాను కరము శ్లేళపడి, నేర్పు మీఅం గూర్చి యున్నాండు, ఏలొకో ఇందు పర్వతక మలయకేతువుల రాజధాని పేరుచిప్పలేదు, ఇట రెండవ యంకమును నాల్లవయంకమును అందు నివేశతమై యన్న వి. బాబ క్యుఃడు నందోన్మూలనముం (బతినచేసి వెడలిన తర్వాత తన (పయత్నమును పాటలిప్కుతమునకు కడుదవ్వున అతిబలిష్టలం గూర్చుకొ నిచేయటఉచిత మగును, విశేషముగా రహస్యరక్షణకును, జయైకాంతతకును. అట్దె పర్వతక మలయ కేతువు9 రాజధాని పాటలీపుుతమునకు నూటు యోజనముల దూరమున అని ఇందు సూచింపంబడినది. పర్వతేశ్వరు:డు పర్వతీయులకు దొర కాంటోలును వారు హిమా(దిచెంగటివారు, ఉత్సవసంకేతులు అను ఏడు కౌండగుంపులం గూడినవారు.. రఘువంశ రఘు మహారాజును మహాభారత పాండవ మధ్య ముండును. "తత జన్యం ర ఘోర్టోరం పర్వతీయ్లైర్లభె రభూత్‌" రఘు. టా? గణా నుత్సవసజ్కేతా నజయత్‌ సప్త పాండవః" మహాభారత-సభా, --2౦టే 1116 అన్నట్లు ఓడించిన యతిబలాఢ్యులుగలరే వారి సంతతి కానోపును. దాజక్యుఃడు తత్కాల దేశసన్నివేళ రాజఒలాబల రహస్య వేది, చార్మితక సత్యముగానే, వారి దొరతో పర్వతేశ్వరునితో పణబంధపురఃసర,ముగా ఈ చెలిమికలయింక

లి ము(దారావసనాటకము- ఉపోరద్ధాతము గల్పించుకొని యుండ౧టోలుకు. ఇందు ఊఉత్తరక థలో కౌలూత మలయ కాన్మీర రాజులు మళయకేతుభూమిని సంధిపణముగా కోరుటంబట్టి, వారి దేశములు హిమా లయముకడ మలయశేతు రాజ్యమును చుట్టురా ఆనుకొనియుండును అని ముదా రాక్ష సాంగ్రటీకాకారుండు ్రీధువపండితుండుఊహించుట సమంజసముగానే యు న్నది. అట్టుబాణక్యునితో సంబంధ మేర్చుజుచుకొన్న పర్వతకు డు నందుల ఓడి9 చీయు ఓడింపకమున్నే రాశ్షసకృత భేదోపణాపములకులోనై పెకి చాణక్య స్నేహ మును నటించుచున్నను, రాక్షసువసమైనాడు “దేవే గతే దివ మతర్కిత మృత్యు యోగే, తైలేశ్వరం సమధికృత్య కృతః [పయత్నః' “వ్మిసమృతస్త్వయిని వేశిత సర్వకార్యం తాతం” 2 'వ్మిసమృ్రవణః పురా మమ పికా' 3, చాణక్యు దు నీతి మార్గమున రాక్షసపర్వతాదులం గబశింపం గలవఐాండు, అంతకు మున్నె తన భాగురాయణుని లోలోన తనకుం గావి యట్లుగా పర్వతకునితో కూటసఖ్యముం జేయించినాండు. “......భాగురాయణః సోఒపి పర్వతకేన సహ సముత్పన్న సౌహార్దః...” నాటకమున [పధానవస్తువు రాక్షసమల యకేతుల మైతిఏ_ “కూర్యగహః సకేతుః” అని. మటి రాక్షస పర్వతక మై తి (పస్తావమును గాఢముగా ఉన్నది.

గీర్వాణమున నాటకములు అనేకము లున్నను అందు పెక్కు రంగమునం (బదళ్శనయోగ్యములు గాక, ఊరక సాహిత్యపాఠముగా చదువృకొన(దగివవి గానయుండును, కాళిదాసునివి కరము (వయోగార్హ ములు; భాసునివియు హర్షుని వియన్లే భవభూతిది ఉత్త రరామచరితము మ్మాతమే రంగాన రాణించును, పరిభావయ స్వ్వభినయె ర్విన్యస్త రూపాం బుధాః' అని కవియే దాని [ప్రయోగ ముంజూడ నాసగొల్పినా(డు. ము[దారావసమును రంగమన కరము రాణించున దగును, దీని యితివృత్తమును సుబోధముగా రచించుట నాటకమునం బవి నికువ్చలగు విద్యార్థులకు ఉపకారక మగును. సాటకవస్తువునకు పూర్వపీఠిక-నాటకమున సూచింపంబడినది.

నీత్రి వి[కమగుణ వ్యాపార కంతళత్రువు; వృష్ణులం బొలినవా(డు, మహి నందు(డు, సర్వార్డ సిద్ది మహారాజు అన్నిట దన కెనవచ్చు కొనూళ్ళు ననా

పే చం? 2 స తె షె _లిల,

పూర్వపీఠిక-నాటకమున సూచింపంబడినది త తొమ్మండుగురు నందులును, మనుమడు మౌర్యపుతుండు చం[దగుప్తుండును యువరాజులుం బోలె తోడు నిలువ, రాక్షసుడు వకనాసుండు మొదలగు మం త్తులు మంత్రాంగము నెఅప, కుసుమపురము రాజధానిగా, సుగాంగము రాజభవన ముగా, గంగశీకరములం దడిపిన హిమాదినుండి రతనాలరేవుల దక్షిణ సముద్ర మువజకుం గల సకలభూమిని పొలించుచుండెను, ఉచ్చైరభిజనకాలి యాత(ండు జగదానంద హేతువు, లోకపరీక్షకుండు పరదుఃఖ దుఃభితుండు అని యనుర క్త జనులెల్ల తలంచుచుండిరి. అభ్రే నవ సవతి (దవ్యకోటీశ్వరుండాతడు అనపేకష్షిత రాజరాజు, అనపేక్షిత రాజవృత్తుండు, అఆత్యవలిప్తుండు, వట్టి యర్థరుచియె (వజ లతో అర్థసంబంధమే కలవాడు. ఎల్ల తెజంగుల భూదేవికి పహృదయళల్యుము అని అపరక్త జను లెల్ర తలంచుచుండిరి. అతనికి కౌముది మొదలగు నుత్సవము అందు మిక్కిలి పీతి. చలలక్ష్య వేధన వినోదమున క్రై వేటయందు మిగుల తమి. మంత్రులు వకనాసాదులు గురువుక్తులసాటి నయపండితుల కాఠ, వత్స యుగంధరులంబోలె పరా[క్రమవిరాజితులురాజభక్తులు, అందును బావుళాలి రాక్ష సుండు మహానందునికి స్నేహముచే పుత్రాభిన్నుండు, కృతజ్ఞతాబద్ధుండు, అతి భక్తుడు, నోట నాలుకయు చేకం జేయియ. కుమారరాజులందు చంద్రగుప్ర మౌర్యుండు తనపై, తక్కువకులమువాండు ఎప్కువబలమువాండు అనితక్కిన వారు చిత్త మునం దాంకొన్న యీర్ష్మ్యను అట్టబ్లు ఓర్చుకొను మన్నవాండు, తాను అన్న సశ్రాధికారమున విముక్తుడై యుండి, ఒకనాండు యాడ్భృచ్చికముగా ఒక బ్రాపాశ్యబహ్మచారిని బహ్మతేజమున వామదేవుం దలపించువానిం గాంచి, అతడు తనకాల గుచ్చుకొన్న దని కోపించి కుళను వేరూడం బెణికి కాల్చి బూడిదచేసి పాజ వై చుటం బరికించి, "ఆహా, ఈత(డు పగపట్టి తీర్చుకొను మహోద్యమశాలి" యని కుళూహలితుండై, ఆతశికిం బణతుండై శిష్యుడుగా ఆశ్రయించి, రాజకుమారుం దన్ను ఏమిరా వృషలా' యని యాతడు పల్కరింప, దానిని ఆశీస్సుంటోలె వినయముతో “నన్ను తాము ఆట్టనుటయ లెస్స యని (హించి అన్న సత్రమున నాంటి య్యగాసనమునకు అతని అహ్వానించెను. అత(డెవగో కాండు; వార్హస్ప త్యౌళనస సీ౭8ిపారంగతు.డు, సకల శాస్తాార్థ కోవిదుండు,. మవాజ్యోతిస్కుండు నైన దాణక్య కౌటిల్య గో [తనామాంకితుండు విష్ణుగుప్పుడు. ఆతండు అథే వచ్చి క్‌ * 111-139 స్థానేఖలు వృుషలోదన్యానషప్పు

లిల్లి ముదా రామసనాటక ము-ఉపోద్ధాతము య[గాసన మలంకరించెను. ఆతనిం గాంచి నందులు, తమకు కాల మాసన్నమైన దేమో, “ఏమీః నేండు ఈ వడుగా అగాసననునకు;” అని యాసనమునుండి యాతని పట్టి లాగివైచిరి దానిం గనుచున్న జనులు కన్నుల నిరును నోట “అయ్యో చీ, అయ్యో చీ” అను పల్కులును నెట్టుకొనిరా, విష్ణుగుప్తుండును తలముడి విప్పుకొని ఆ యవమతికోపమునకు, గన్నుల నిప్పులు రాల, ఎల్లరు విసుచుండ(గా, ఈ మదాంధులను డంచముట్ట రూపడంపక నేను ఈజుట్టును ముడువను” అని (ప్రతినవట్టి వెడలిపోయె ను.

6ఏట్టు లీ పొగరుబో౧తులను పరిమార్చుట, ఎట్టు లీ వృషలుని తన యా తుని అకారసదృళ పజ్జుని రాజవృషుని, సింహాసననెొకి ,౦చ ట" అని యనిశము చింతామగ్ను ౯ డాయెను, అదినమే తన సహాధ్యాయి, బాలమ్మితము ఇందుశర్మను జౌశనసదఎడనీతియందును అరువదినాలు గంగాల జ్యోతిఃళాస్త్రమందును (పవీ ణునీ బోధించి తన వేంగుగా బౌద్ధ క్షపణక వేసమున జీవసిద్ధి నామమున నంద మంత్రులతో, అందును విశేషముగా రాక్షసునితో, నమ్మకమగు మైతతిం గొలి చెను, అభిచార పయోగములం (బవీణుండు తా నిందులక్రై వానిం జేసి సిద్ధి వడ సెను తరువాత తాను రవస్యము దాంగు కడు దూరమున నున్న పర్వ తేశ్వరు;డను మ్రేచ్చరాజుం జేర, నెయ్యము నెజపి, రాజవృత్త దూరు లగు నందుల యెడ రాజ్యమున అపర క్షి యక్కువగా నున్నది. ఆ వంశమువా౯డె మౌర్య ఛంత్రగుప్తండు సింహాసనమునకు కరము సదృశుఃడు ఉన్నా+డు. అతనిం గూడి నీవు నందులం జంపు సుకృతమున మాకు సాయపడుదువేని ఆసా మాజ్యమున సగము నీకు పంచి యిప్పింతును" అని పణబంధ వేర్చటిచికొనెను, చంద్రగుప్తు నికిని పర్వ్యతేశరునికిని చాణక్యు,డే శక యవన కిరాత కాంభోజ పారశీక దాహ్హీ కొదీ మ్రేటి యోధులను, ఆ దూరదేశాలవారినే, తన మాటనేర్చునం జెప్పి యొప్పించి, శ్చినలం గూర్చెను, ఆ సేనలు (పలయోచ్చలిత సలిలము లగు సాగ రములవలె ఆకస్మికముగా కుసుమపురము నుపరోధింప నడచెను, మహారాజు ఈ యకాల [పలయమును అడంపుమని రాక్షసుం గోరెను. తాన (పధానమం (క్రియ సేనాపతియం దానయైన రాక్షనుండు నగర [ప్రాకారము పై 2 చుట్టురా విలుకొర్మడను ఎక్కించి నిలిపి, ద్వారములకడ నేముంగులం గాంపువెట్టి తాను కత్తి

118 ౨ 110%

పూర్వపీఠిక - నాటకమున నూచింపంబడినది బిల దూసికొని, రండు గుండె గలిగి నా వెంట రాగల యశఃకాము లెల్టరు అని మును గలుగ నడచుచు, వాండుగో రాక్షఘండు అని పొరులు హర్షముతో (వేలం జూప, రాజసహ్మ్యసములు వె:టరా, (పభువువలె నిర్గమించెను, నందులు తొమ్మండుగు రును వీవము మీజ నాతనితోడనే యుండిరి. వారిని వారిసేనలును " అనుగమించి నవి ఇలు వాగులకును ఘోరముగా పోరు జరిగెను, అందు రాక్షసుడు కన్నులు తెరిచి చూముచుండ(గానే, నందులు తసొయిచే వేంటటపోతులుం టోలె ఒకరి వెంట నొకరు వరుసగా తొమ్మండుగురును చంపివేయంబడిరి. ఆంతట రే గిన సంకుల సమరమున రాక్షసుడు మెఅపుగతి ఇంతలో! వైరిగజములకడకును, ఇంతలో ఆశ్వికులమీందికిని, ఇంతలో పదాతులపట్టులకును ఉరవడించి కొట్టికొట్టి యలసి యగపడ కుండ నగరముం జొచ్చెను. తక్కిన సేనలును పిలుదివిసి కోటలోప లికి మరతెను అంతట శతుసేనలు చుట్టురా కమ్ముకొని నగరమును ముట్టడించి నవి. లోపలి పురుగు బయటికి పోవను వెలుపలి పురుగు లోపలికి రాను శక్యము గాదు. నగరమంకయు అల్జికలోలమైనది. ఇట్లు పెక్కుదినములు గడవ, పొరుల కిది మహావైశసము కా(జొచ్చినది దానిని ఓర్వలేక వారికోసము మహారాజు సవ్వార్హసిద్ధి సుకంగము దూఖజి వెలువడి పపోవనవమునకుం బోయెను. దాన ననా యకములై నందసేశలు [ప్రయక్నముల నడలించినవి, శతువులు నిరాఘాట ముగా లోపల జొచ్చిరి నగవము వారి వసమైనది. ఇంతలో రాక్షనుడు తన తరువాతి (పయత్నములక్షై సురకంగముగుండ నగరముబయటికి పోనెంచెను,. రాక్షసుడును వీరుడే మహామంధ్రియే, తానెంత పయత్నించియ ఆ 'సెన్ట ముట్టకిని నెట్టి నగరమును విడిపిిపంజాలనందున, 3చం్యదగుప్తుని గూఢ మార్గములం జంప-జూతునుగాక ఆని యనుకాని అప్పటికి శ్యతువులతో సంధి చేసికొని మైటతిని అభినయింప నెంచెను - నగరముననే చిరముండెను, చం[ద గుప్తుని జయఘోషణకు స్వీయుంచే వ్యాఘాతము కలిగించెను, చిరము చాణ క్యుండు చంద్రగుప్తు నినందథభ వనమున ,పవేళ పెట్టలేదు, పర్వతకునికి రాజ్యవిభాగ మును చేయలేదు, రాజ్యమును లెక్సగా నిరంకుళశముగా సాగించుచునే ఉండెను. ఇట్లు పది పండెండు సంవత్సరములు జరిగినవే మో-ఏలన పడి “పం(డెండు

1. 11-15. ౩ 1111-26 8 చూడండి ఉపో, 689 ం

వ్రి్య్వ ము(దారావసనాటకము- ఉపోద్ధాతము (పసిద్ధంతైన ,పతిమంధ్రి చాణక్యుండు తన యెదిరిమంతి కాయస్టునిచేతిలో తన వాతను, తనకు సర్వకార్య సాధక మైన యీ వ్రాఃతను, రాక్షసుని చేతిలో పడిన తనకు సర్వకార్యభంజకమైన దానిని పడనిచ్చునని నమ్మశక్యముగాదు”-అని ఒక్కెడ వేదము వెంకటరాయకాస్తుంలవారు 'సెలవిచ్చియున్నారు. చాణక్యుండే చెప్పినట్టును, (కృళామౌర్యే లక్ష్మీ, సరసి నళినీవ స్థిరపదా”) శకటదాసును చేప్పి నట్టును (మౌర్యమివ ప్రతిష్టితపదం, రాక్షసుండే చెప్పినట్టును (మౌర్య స్తేజసి సర్వ భూతల భుజా మాజ్ఞాపకో వర్తతే లి మౌర్యునిరాజ్యము నానాంటికి గట్టిపడు చుం డెను, చాణక్య రాషస చంద్రగుప్త పర్వతకులు మనసులోనే ఎవరిస్నర్టలు అపరి తోషములు వారు మ్రింగుకొని సమయము సందర్భమును కనువెట్టుచు, మిత్రగోష్టు లును జరుపుచుండిరి. రాక్షసుండు పర్వతకుని రహస్యముగా చబీలదీయు ఉపజాప ములు జరుపుచుండేను. రాక్షసుంబట్టి వంచి చంద్రగుప్త సాచివ్యమునకుం గూర్చు కున్న ఈజయము సతముగాదు అని చాణక్యుని తలంపు; ఆతనిని అన్ని విధా లను ఆనంద్యాశయుని అనితరాలంబుసింజేసి వంపవలయునే, ఎట్లు అని యాతని యాకులపాటు. ఆతలంపుతో చాణక్కు(డు రాక్షసు అనందాశ్రయుం జేయ మొదట సర్వార్థసిద్ధియని తపోవన గతున్సై నను నందవంశీయుండని వెదకి పట్టించి చంపిం చెను. ఆంతట తన పప్రయత్నముల మటియు గాఢముచేసి, పర్వతకునితో “నీకు సగమేలః ఈచంద్రగుప్తుడెవడు తక్కినసగమునకు? నన్ను (గూడుదు వేనిసామ్రా జ్యము సర్వమునే నీకు చేపలుతును' అని చెప్పి అతిరహస్యముగా అతని తన వశము చేసికొని త్మీవప్రయత్నములం జరుపసాగెకు. తాను చంద్రగుప్తుంబరిమార్చ “కీవసిద్ధసాయమున అభిచారిక [కమమున విషాంగనంబుట్టించెను, దొనితోసంగ మ్‌ంచినవాండు చచ్చి, అది మాయమగును. మలి జీవసిద్ధి దాణక్యమిితము ఇందు శర్మయే, వపణక లింగమున రాష్షసు కూటమి_త్రముగా-నున్న వాడు. కావున ఆగుట్టు వానివలన చాణక్యునికిం .దెలిసి యుండెను. ఆ విషకన్యను పర్వ తేశ్యర చంద్రగుప్త రాక్షస చాణక్యాదులు సభచేసియండ(గా రాక్షసుండు చంద్రగుప్తుని కర్పించెను.” (వేదము వెంకటరాయళాస్తు9ల వారి విమర్శనుండి-_ చూ, భారతి ప్రమోదూత పుష్యమాసము.) - ఆత్యప్సరసగా అత్యంతము ఆంద మైన యాకన్యంగూర్చిన రహస్యము [ప్రకటముగా ఎవరికిని తెలియదు- దానిని తయారుచేయించిన్న రాకసునికిని, చేసిన జీవసిద్ధికిని ఆతనినలన అత్యంత

పూర్వపీఠిక -నాటకమున సూచింపంబడినది "లర్‌ రవాస్యముగా వినియున్న చాణక్యునికిని తెలియును దానిశి [పకటముగానేనభలో రాక్షనుండు చంద్రగుప్తునికి ఈయంగా, “వృషలా, నీకెందుకురా అది అది మన పర్యతక దొరగారికి తగును, ఆయనకు ఇయ్యనీ లే _ అని మందలించి, చాణక్యుండు "ఆర్యా మన దొరగారికి సమర్పించు దానిని" అని రాక్షసుని తోడనే ఆనంగా ఆత-డును మర్యాదకు వెలితిరాకుండను (దోవ) రహస్యము బయట పడునను భయమునను కిమాకమా అనక దానిని దొరగారికి సమర్పించెను--- అనుట. ఇంతలో రాషసు డు తన తరువాతి [పయత్నములకై సురంగముగుండ నగరము బయటికి పోనెంచెను. పోవుటకు ముందు కుసుమపురమున నందకులాను రక్తులకు తన [1ప్రయత్నముం గూర్చి నమ్మకము సడలకుండుటకై రహస్యముగా తన బార్యను చిన్నికుమారుని తన నమ్మిన మితుండగు రతనాల సెట్టి చందన దచాసునింట ఇల్టడ పెట్టి, తన యందును నందకుల మందును గాటమగు భక్రిగల కాయస్థుని శకటదాసుని మిక్కిలి ధనమిచ్చి ఆపొడుగుపాటి. సంచితో పరకృృత్యులను(=అపరక్తులను) ధనమిచ్చి వసముచేసికొనను, చంద్రగుప్త శరీర [దోవోాదులను జాగరూకతతో చేయింపను ఏర్పజిచి, చం్యదగుప్తుని నందభవన (పవేశముననో, శయన (పదేశముననో ఎట్టి యేమరుపాటుననో చంపందగినట్టు తన యాప్త జనమును అట్టట్టు ఆతని కౌలువునం జొనిపియో, ఆతని నౌకరులనే లంచాలిచ్చి విలిచి తన వసముచేసికొనియో సిద్ధపటిచి ఎప్పటికి అప్పుడు అరాతి వృత్తాంతముం గనుపెట్టి క నిపట్టి తనకు తెలుప జీవసిద్ధి [ప్రభృతి జారులనేర్పజిచ్చి ఇక తానచట నుండరాదు, తన తరువాతి కార్యములకై ఐయటికి పోవలయు నని పోయెను. చాణక్యుండును తన సేనాపతియగు సింహబలుని తమ్ముని 1భాగు రాయణుని, కృతక కృత్యుంజేసి తమకు లోలోపల కానివానివలె అప్పటికే పర్వతకునితో విశేషాంతరంగిక స్నేహ వ్మిసంభములం గొల్పియుండెను, రాష సుండు ఆట్లు పర్వతకునితో గూఢముగా పణబంధముకుదుర్చుకొని యుండెను. మ్రేచ్చుండు ఇంద్రియవళ గుండాత 6డు సులువుగా నావిషకన్యకుబలియాయెను. కాని ఆతడు ఈవిధాన చచ్చెనని ఎవరికితెలియదు. అప్పటికే అట్టు రహస్య రాష్షపోప జాప గృహీతుని, అట్టని భాగురాయణుని వలన తానెజింగియున్న వానిని, తనకు రహవో[దోహ మెంచినవానిని ఆపర్వతకుం జంపుట చాణక్యునియెడ *పకటమ్మిత 1 1, 222 (దాణక్యభాషిత) 2 1119

వ్ర ము(చారాతసవాటకము -ఉపోద్దాతము [రోహము గాక, గూఢ శ్యత్రువధ, అవళ్యకము, సదృళమును అతినిపుణమురు శ్ఞాఘ్యమునే ఆయెను. ఆతనికి పణనము చేసిన రాజ్యార్ధమును, ధర్మమువమ వెలితి లేకుండ, దప్పించి, సర్వమును చర్చదునికి దక్కండేయ బెట్లు అను నాందోళనము అనాయాసముగా( దీజెను, భాగుంాయణు(డు నాయనకు మిశ్రము, తాను, ఆతని కొడునకు అప్పునింబోలె రహస్యముగా ఆ మలయకేశువు చెచలో చాణక్యుడు మీనాయనం జంపించినా,డు, బంక సీవిందుండకు, సీ (పాణమున కపాయము, వెడలిహొమ్ము అని చెప్పి, బెదరంగొట్టి వాని ప్రాణము దా, గాచిన వానివలె, బయటికి త్రప్పించుకానీ పరుగెత్మి పోవునట్లు చేసెక్స, రాక్షసుండు ఆ కయముగా ఆపలంబింపం బూనిన పర్వతకుండు అట్లు విషకన్య క్రా(గిటిలో మడిసెను గదా, దాని వాస్త పము (జీవసిద్ధికిని)ి తనకు మ్మాతముతెలియును, చాణక్యునికి తెలియనని కానెజుంగండు. మటెవ్వరికిని తెలియదు. తానేమో ఆ ప్టేషంకు ఆప్తుండు వారింబట్టి నందరాజ్యమ్షు మరల (పశిష్టింపం గోరినవాండు, పంయ సట స్రైరోపి వగ చీరుకొన నాసగొళ్నవాండు, కావున తాను ఇపుడు ఓడింపనలయను. ఉంద. తనీగ మేసి, రంద్రగుప్త బాజక్యులను రౌజ్యమ్నుంజ్లే్యే నప్రయత్సు గాను కరు దవ్వుల య! యాతని సొంత చూరాపక్రాంతులు కాగా. చా ండెను, అట్టు రాక్షసుండును మలయకేతువును ॥ = చాణక్కుండు మా యృప్రకారి వ తమును పర్యతకుని పాపము, రాక్షసుండట్టు విషకన్యచే బ్య ఆ ని జనాప్రవాద్రవ్వు బజపంాపై ను ప ౨ ంంచినా(డ్తు అని కుసుమపురమున శొకష్‌గిన పన్నక్తన్నున్న న్న నిజమని సమయాన స్పష్టముగా బుజువు ఆవసుడున్న చను, అందుకే జీవసిద్ధిన వే గూఢముగా శేనెను. అట్టు అప కమించ్రటన్న చంమే న. న చేశ్చిక్ర చిక్కందగియన్న వాకు, కాదు, ఆ సంఘటనన్స రహస్యమ్నగ్య తానక్షూ కయుండెన? చూచుచుండుటయ మలయ్సన్ని కుసునుష్టరక్షుండ్ర యుండన్ని (న... నుండెం గౌవలయు. ఏలయన చంపించినమాట అడంపరాక్ష ఆల్బట్ష భే (గ్‌హింప జూచిన పర్వతక్పన్ని తాకు పస్పన్పష్టర్వ్య్య ఉండనిచ్చి స్థల్నర దీ పొక్కును. రాక్షసం గూడ వాం యకరన్వైన్వద్రాన్సిన్సి లేప్టుకు,

• చాణక్య్య్థాన్న త

పూర్వపీఠిక -నాటకమున నూచఛింవంబడిన ది లి బయటికి పోయిన వా రిరువురు ఏకకార్యుల్తె కలిసికొందురు. అట్టు వా రిరువురుం గలసికొని యెంత ఘోరముగా ఎత్తివచ్చినను, వారిని తాను (పతిజ్ఞచేతనే నివా రింప వలంతియగుదు నని ధైర్యమును నమ్మకమును, మలయకేతువు అటుల బెఓరి బెడిసి పోంగా, చాణక్యుండు నమ్మకముం గాపాదుకొనువా(డై పర్వతకుని తమ్ముని వై రోచకుం జేర(దీసి, పర్వతకునికి బాస చేసినరాజ్యము సగపాలుమ ఆతనికిట్త నని భౌదార్యము నె పెను, ఐనను గూడముగా, తనపైకి నిందరానీక, అతనిం గెడపను, చం[ద్రీకి స్యామాజ్యము ఆఖండము సేయను వెరవు తలంచియే యుండెను. "ఈరాత్రినిశీథమున చం[ద్ర గుపుని నందభవన్నపవేశము" అని చాటించెను, ఆందరు ఆట్టునమ్మి స్త్రపయ త్నులుగనుండ చాణక్యుండు అసమయమునకు వై రోచక చంద్రగుపుల నేకాసనా సీనులంజేసి, వృథ్వీరాజ్యవిభాగముం గావించి, అంతట వై రోచకుని అభిషేకించి, చంద్ర శప్తుండే ఈత (డని తోచునట్లు ఆలింకరింపీంచి చంద్రగుపుని పిడియేనుంగుపై గూర్చుండ౦ బెట్టి, ఊరేగింపుగా నందభవనముతట్టు నడప, చంద్రగుప్తుండే అను (భాంతిచే, ఆరి గూఢ ప్రయుప్తల్తై సూతధార గజారోహకాదులుగా నున్నవారు రాక్షసునియాప్తులు పలువురు అస్థానమున తమ తమ ప్రయోగములు చేయగా అటు వై రోచకుండు చచ్చెను. ఇటు వీరును గుట్టుచెడి పట్టుపడి మరణదండనం బొందిరి. వై రోచనునికి అర్జరాజ్యము చెందక, చంద్రగుప్తునికి యథావిభవముగా అఖండసామ్షాజ్యముచేప డెను. చంద్రగుప్తుడు సంపూర్ణమండలుండుగా వీచింతయు లేక విరాజిల్లైను. చాణక్యుఃడును (ప్రతిన తీఅంగా ఇప్పుడే జుట్టు ముడిచికొనెను. తన వృషలునికై ఇంకను తాన మంతిళ స్త్రముం బట్టుకొనియుండెను. * “తన కోసము. తానే పాటుపడు రాజు వా+డేమి రాజు" అని వృషలానురక్త చాణక్య మతము. (పజ్ఞావ్మికమళాలి యగు రాక్షసుండు ఇంకను నందభథక్తుండుగా ఇతనిమై పగ(బూని యన్నంతవజకు చంద్రగుప్త లక్ష్మికి ఫ్రైర్యముండదు,. వాని నెట్టు ఇదం ప్రవణుం జేయుట అని చాణక్యునికి నిదురమజచిన నిత్యచింత ఆతం డేమో (కూరపు. బట్టుదలతో మలయకేతుం గూడి కుసుమపురము మీదికి ఎత్తిరా రహాస్యముగా జతనము సేయమన్నాండు. లాం ఈ [1-10

వీర్‌ ము దారాకతసనాటకము- ఉపోద్ధాతము

"శూర గహః సకేతుః

చన్ద్రమసం పూర్ణమజ్ఞల మీదానీం

అభిభవతు మిచ్చతి బలాద్‌

రక్ష త్యేనం తు బుధయోగః" అని నాటక (ప్రస్తావన. ఇ౧క వస్తువు ఆరంభమగును.

"మొదటి యంఠము

నెలలు గడచినవి, ఆ రావను కుసనుమపురాభియోగ (వయత్నమ జనులలో 1పకాళమొందుచున్న ది" ఆతడు గొప్ప న్రుచ్చబలముం గూర్చినాండు ఆ మ్రేచ్చ రాజులలో ఏవరు (పధానులు సుహృ త్తములై రాక్షసుని అనుసరించుచున్నారు. అని బయటికిపోయిన చే/ఏలు చాణక్యునికిం జెప్పినారు. నగరమునన బయటను రాష్ట్ర్రమంతటను వే(గులు మాణువేసాలలో తిరుగుచునేయున్నారు చాణక్యుని మెలంకువయ రహస్యరక్షణమును ఎట్టివనగా తన వేగులను వారికి నియమించిన పనిని తా నెటుంగును గాని వారల నొరులకుగాని తమలో ఒండొరులకుగాని ఎజుకవడనీయండు గదా,

ఇట్టుండ, ఒకనాడు (పకృతిచి త్తపరిజ్ఞానమున నియుక్తు-డు నిపుణకు( డను వేగు చాణక్యదర్శనముతై వచ్చెను. “ఏమి, జనులు వృషలునియం దనురక్తులగుదురాః ఆని చాణక్యుడు వానినడిగెను. "అభ్యంతర మేమి? ఆంద అు దృడానురకులే, కాని, ముగ్గురున్నారు. రాక్షసునియందు పూర్వస్నేహానురాగ ఐద్దులు_క్షపణకుండు, రాక్షస్మపయు క్త విషకన్యను పర్వతేశ్వరునికిం గూర్చిన జీవసిద్ధి; రాక్షస్మప్రియవయస్యుండు కాయస్థుండు శకటదాను; రాక్షసునికి రెండవ వృాదయముంబోనివాండు పూలచత్వరములో కాపురముండు రత్నాలవర్తకు(డు పసన. అధనియిం్ర రాష్షసుండు గూఢముగా గృహజనమునుఇల్లడయుంచి ెటెను. దాన న న నియంగరము, అని బాణక్యునిచేత నొక్రయుంగరముం నాక్కు రాక్షస ర [లో చాణక్యుండు అనుకొనెను. “ఇంకేనున్నది*

• అతడు చెప్పెను. "నాది ఎవరికిని సందేహము గొల్బనిది,

కథ -మొదటి అంకము విరి ఎక్కడికన్న నక్కడికి నేను పోందగినది, ఈ యమపటముతోడివేసము. దీనితో ఈదినము చందనదాసునింటం జొచ్చి, యమపటము పజిచి, పాటలు పాడ దౌడంగితిని, అంతట ముద్దులాండు బాలు డొక (డు-ఐదేండ్హు ఉండును_ ఒకగదినుండి విప్పారుకనులతో తమాషా చూడను తటాలున బయటికిరాంటోంగా “అయ్యో పోయినాండే బయటికి" అని సందేహభయములు తోంయ గొంతుతో మోము అర తో(ప, ఒక శ్రి తీవచేతులు సొచి, వానిని అదలించి, లోపలికి లాంగుకొన్నది, ఆతొందరలోఆమెకు తెలియక, (వేలుజాటిపడి ఈయుంగరము దొరలుచు నాచెంతకు వచ్చి నిలిచినది దానిని ఎవరును చూడలేదు నేను దాని మీంద రాక్షసుపేకు గాంచి, చేతం గొని ఇచటికి తెచ్చితిని.” అని. చాణక్యుండు వాఫం బంపివేసెను. ఇట్టు తలపోసికొనెను - “* ఈజీవసిద్ధి ఏమోనాజన మే, అదినిపుణకుండెటుంగడు శకటదాసుకడనునావాడుసిద్ధారకుయు స్నేహవి[్రంభములు మెఅసి యన్నాండు. సరే. ఐనను ఇపుడు [కొత్తగా తెలియవచ్చినది. యేమనంగా పర్వతకుని రాక్షసుండు చంపించినాండు; జీవసిడ్డి చేతివిషకన్యచేత అన్న మాట ఊరిలో లెస్సగాఅల్లుకొన్న ది. అనియు, తన తక్కిన వేంగులం గాని వారి వ్యాపారముం గాని నిపుణకు డెలుంగండు, రహస్యము వెలువడకయున్నది గదా అనియు ఇ(కను, వీరుమువ్వురునురాజా పథ్యకారులుగా తెలియవచ్చినప్పుడు వారిని దండించువ్యాజమున పైకార్యమును తాం బన్ను టెట్టు అని యాతోచన ముదను (ఉంగరముం) గాంచుచు, దీనిచే రాక్షసుంబట్టువణుచు కొనవలయును, ము దారాక్షసముచేయవలయును:ః అది యెట్లగును?ఃఅని సిరాబుడ్డిం దెప్పించి "ఈజాబుచే రాష్షసు జయింపవలెను, ఏమివ్రాయుదును? అని ఆలోచింప, జొచ్చెను. కాకతాశీయముగా ఆప్తుడేచంద్రగుప్తు ప్రతీహారివచ్చి "'దొరపర్వతేశ్వరునికి హపాఠరలౌకికము చేయంగోరి ఆతని యాభరణములను సద్భాహ్మణులక్కు దానమీయ౬ గోరినా డు. తమయనుజ్ఞను అడుగుచున్నా డు అనెను. అదిఆనమయమున తనకు మిక్కిలి యనుకూలముగా నున్నది. ఈ నగల విషయము జాబులో ఊఉ త్తరార్థము చేసెదంగాక “అని తనమనసుకుతోంచినది. “అశ్రేచేయము. దానముగొననర్హలగు (వాహ్మణులను నేజంపెదను. వారికిమ్ము.' అని చందదగుప్తునికి ప్రతిసందేశము పంపి, 'ఎవరురా అక్కడ: విశ్వావస్కుపభృతుల నన్నదమ్ములంబోయి ఆ నగలు దానము. పట్టీ, తర్వాత నాకు ఆగపడుమన్నాను,“అని చెప్పుమనివా ర్త పంపెను, మజిజుబులో పూర్వార్థము ఏమగును? “రాకససుహృన్హేచ, ఏ రాజ పంచకము నిం

80 ము దారాతననాటకము-ఉపోచ్ధూతము దుదాహరింతునా, ఆపేరులను చితగుప్పుండు తుడిచి వేయంగల యట్లు? వలదు అపేరులవాః.త శకటునికి వృథాసందేహములు కలిగించును. అని దానిని మాను కౌని. ఎవనిచేతనో ఎవనికో ఏమో సౌంతముగా చదువుకొనవలసినది అని మై విలాసములేకుండ ఒకజాబు ఈ మతలబుతో, నాకోనమని చెప్పక, శకటదానుని చేత వ్రామించుకొని నాకడకు రమ్మని సిద్ధార్శకునికి రహస్యముగా కబురుపం పెను సిద్ధార్భ కుడు అబ్లే (వాయించి జాబుం గొని చాణక్యుని దర్శించెను, చాణక్యుండు దానిం దనలో చదువుకొని సరిగానున్నదనుకొ ని ఆసిద్ధార్భకునే దానిమీద ఆ రాక్ష సునిము[దవేయమనెను. పర్వ్యతకుంజంప్‌ రాజ్మదోహముచేసినా-డని చాటి బీవ సిద్ధిని ఊరినుండి తఅుమ/గొట్టవలసిన దనియు. రాజు శరీరమునకే నిత్యము [ద్రోహము సేయం బబ్రయత్నించుచున్నా(డని చాటి శకటదాసుని గృహజనమును బెఅంబెట్టి, వానిని కొఅుత వేయవలసిన దనియు దాజాజ్ఞను కొత్వాలగు కాలవాళి కుసికి జారీచేయించెను. ఇంతలో సిద్ధార్ధకు(డు జాబునకు ముద్రవేసి కాంగా, వానికి చాణక్యుండు ఆనంతరకర్త వ్యమును ఉట్టు ఊఉ పదేశించెను."' ఈజాబును ముద్రయు సీయొద్దనే పదిలముగా నుండనిమ్ము. శకటదానుని వధ్యస్థానమునకుం గొనపోం గానే, నీవు రహస్యముగా శస్త్రపాణివై తటాలున ఆచటికింటోయి ఘాతకులం బెది రించి తటీమి శకటదానుని అక్షతళరీరుని అందుండి కొనిపోయి రాక్షసుం జేర్చుము ఆతండు [ప్రాణమిశ్రరక్షణకు చాల సంతోషించి నీకు ఏదేని పారితోషికమిచ్చును. దానింగొని ఆందే రాశక్షసునే కొంతకాలము కొలుచుచుండుము. తరువాత శత్రువులు ఈదాపునకు వచ్చినపుడు ఈపనిచేయుము. అని చెవిలో నేమో రహన్యము చెప్పి పంసపేను. ఆదియెట్టిదన(గా, దానిచే తప్పకుండ రాక్షసుడు పట్టుపడునట్టిది. ఆం తట-నా మణికార్యశేష్టిని చందనదానుం తనయెదుటికి పిలిసించేను. చందనదాసు చాణక్యు నాకస్మికపుం బిలుపు అందంగానే, దిగులుపడి* తన యింటిని ఆదుష్ట వటువు సోదావేయక మానండు అని తనమిత్ర్తులగు ధన సేనాదులకు రాక్ష్షసభార్యల గొనిపోయి. యెందేని భదపలుపుండని కపి, *“ఇంక నాకేమేనికాసీ' అని తాను చాబక్కునెదుటికిం బోయెను, “ఆయ్యా, సెట్టి. సీవర్తకలాభములు చంద్రగుప్త గుజములం దలంపించి. పోయినరాజులను మజపించుచున్న వి-కదా కృత జ్ఞతకు మీవలన చంద్రశ్రీ వారివలె ధనము కోరడుగాక' మిమ్ముదండింపవలసిన యక్కటియైనను మీరు కలుగసీయకుండవల యునని కోర(డా? మీరు అట్టి రాజు నకు విరుద్ధముచేయకయేని యుండవలదా? రాజదోహి్‌ యగు-రాక్ష్షసుభార్యను

కథ - మొదటి అ౦-క లి] ఇంట పెట్టుకొని యున్నావ(టనే అని చాణక్యుడు మందలించెను. ఆందులకు చందనదాసు "ఉత యసత్యము. ఏఖలుఃడు చెప్పినా+డుః” అనెను. అందులకు వాజక్యుండు “పూర్వరాజపురుఘలు వలసలు వెడలునపుడు, తమ గృహజన మెను పౌరులయిండ్లతో వలదన్నను వదలి పోవుదురులే, ఆందులకేమి? కాని! దాని; దాచుట దోసమగును. నిజము చెప్పుము” అనిమరల నడిగెను, "నిజమే, ఆ సం్రమమున ఉండినది. ఇపుడులేదు.” అని బదులిడ, “ఉండినదని, ఆం తలో లేదనియనుట అదెట్టిమాట? అప్పగించివే యము అమెను.” అనిచాణక్క్యుడు నికృంధఎిగా పలికెను, ఇంతలో అపుడే వీథిలో జీవసిద్ధి? వెడలందరుముటకును, శకటదాసును వధ్యస్థానమునకు ఈడ్నుకొనిపోవుటకును ఐన గలబాలు వినరా(గా దాని నిర్హే?ంచి “= అప్పగింప వేని నిన్నును రాజు అట్లు తీక్టముగా దండించును జుమా” అని బెదరించెను “ఉన్నను ఆప్పగింపనే, ఇక లేనిదాని మాట చెప్పవల యునా? ఈ బెదరింవులేల? నన్నేమి చేసినను సరే, ఆదె నా నిళ్ళయము" అని చందనదాసు ధీరముగా పలికెను. ఆందులకు చాణక్యుండు మనసున “ఆవి, ఏమి (పైణమునకుం దెగిన యీతని పరోపకార పరాయణతః" అని సంతసమును, *" ఈతనింగావ రాక్షసుండు రానే వచ్చినాకు చిక్కునుగదా” అన్ముపత్యాశయ సందడించినవి. బయటికి ఆతడు తెచ్చుకోలు కోపంపుంబెంపున ఎవరురా ఆక్కడ: దుర్గపాలునితో చెప్పుము, ఈ దుష్టవజిజుని సారమెల్స జప్తు చేయించ్చి వీనిని ఆడుబిడ్డలతో కట్టి లైదులోనుంపుమని, వీనికి తగిన [ప్రాణహరదండన చంద్రగుప్తఃడుస్వయ ముగా విధించునులే; అని తొలగ6 బంపించెను, ఆప్పుడే వధ్య స్థానమునుండి శకటుందపి ఎంచి, వానింగాచికొని సిద్ధార్ధకుండు పరారియైపోవు కల కలము వినంబడెను, ఇదియే చాణక్యుపన్నకమునకు నిర్వహాణారంభము. అది సరిగాఐనదని చాణక్యు(డు చిత్తమున సంతసించి, బయటికి “పట్టుకొమ్ణనురా వానిని, థాగురాయణునితో" అనియనెను. భాగురాయణు,డు ఎందులకో ముందే పరారియ్రైనాండని తెలిసినది అశ్రేని "ఆ భద్రభట పురుదత్త డింగరాత బలగుప్త రాజసేన రోహితాష్ష విజయ సేనులతో పోయి ఆయిరువురిం బట్టితెండని" చెప్పుడు అనెను. వారు అంతకన్నముందే పరారియైనారని తెలిసినది. సరి జీవసిద్ధిమెదలు విజయ సేనునివజకుం గల యీ వీరియందటి నానావిధపర్యాాకమములును తన యతిరవాస్యపుపన్న కమునం జేరినవే, భాగురూయణాదులు కృతకృళ్యులుగా ఇం దుండి వెడలిపోవలసినదని సంకేతితము, అదెల్జి చక్కగా జరిగినదని మనసున

లి ము(దారాతసనాటకము = ఉపోడ్డూతము తృప్తిపడి, వారి వారికి మలయకేతువునెడనో రాక్షసునెడనో చేయవలయు కృత్యములు ముందే ఉపదేశింప(బడియున్నవి గాన, వారికి దారులు శుభములై కార్యసిద్ధి యగుగాక యని యాశంసించి, “ఓయి రాక్షసా, ఇ౧క నీ వెందుః టోదువోయి, నాకు చిక్కక?" అని తలంచుకొనెను. ఇంకను ఇక్కడ తాకు చేయవలసినదేమన(గా, తనకును వృషలునికిని అధికారస్పర్థ కలిగి మరోభేదము కలుగుమున్నదనీ అట్టట్లు |పకాళము పొందించుట. "రెండవ యంకము

రాక్షసుండు అట్లు మలయకేతుం గూడి నిజకార్యసాధవ పయత్న ములు సేయ అతని సుదూరరాజధానిం జేరియండెను గదా, ఆపనినే ఒక తపస్సుగా ఆనన్యమతితో, ఏనాడు ఈమలయుని నా నందుల సుాంగహేమాంగ సింహో సనమందుః జూతునోఅఆని తదేకదీక్షతో సాగించుచుండెను. చాలదినాలుగడచినవి- ఇట్టుండ నొకనాండు ఇట్లు తనక్తై శరీరసంస్కారమునుం గూడ మానుకొని ఆలయుచున్నాండే అని ,[పీతిగారవములతో మలయకేతువు తన మేలినుండి యాూడ్చి మేలి యాభరణమును రాక్షసునికి ఎట్టేని తొడు-గు మని కంచుకిచేతం బంఫ, అప్పుడే వచ్చి వాడు ఒప్పించి దానిం దొడిగి పోయెను. ఇంతలో ఆతనివేం/గు పాములవానివేసాననున్న విరాధగుప్తు డు కుసుమ పురవృత్తాంతముల చాణక్యచంద్రగుపులకు మనోభేదాంకురము మొలతెంచు వజకు కను పెట్టుచుండ్మి ఇన్నాళ్ళకు ఇది యొక యనుకూలము పొడసూపినది అని తలంచి దాని నెల్ల కెలుప రాషసుం జేరవచ్చెను. ఆతండు తన వే౧గు అని యెంత సేపటికో స్మృతి కలిగినది, రాక్షసునకు. అంతట “మిత్రమా, వచ్చితివా: కూర్చుండి చెప్పవయ్య కుసుమపురవృత్తాంతమును." అని రాకసు*డడుగ, ఆతడు చెప్పం దొడంగెను, “నీవు చ్రర్మదగుప్తుం జంప (బయోగించిన విషకన్యచే దైవికముగా పాపముః అదెల్లో పర్వతేశ్వరుడు చంపంబడినాడుగదా. అందులకుభయపడి కుమారుడు మలయికేత్తువు పరారియెైనాండు. తరువాత మీరిరువురు కలసికొని ఇందిట్టున్నారు గదా. (ఇ దెల్హి చాణక్యు సీతి మహిమయేయని వీరెలుంగరు.) తరువాత చంద్ర గుప్పు నందభవన ,ప్రవేళముంజాటుట, పర్వతకభాత వై రోచకుండు, సూత

కథ = ఆ౦డవయ౦కము లికి ధారుండు దారుగర్మ, చంద్రగు ప్రనిషాది బర్బరకుండు, వైద్యుండు మవివిజ్ఞాన రాశి అభయదత్తుండు, చం[దశయనాధికృతుండు [1పమోదకు,/డు, ళయనగ్భ వోంతర్చి త్తి సురంగములోని వీభత్సకాదులు -అఆందణును వారివారి [దోహములు అట్టట్టు కనిపట్టంబడి, చంద్రిగు ప్తని యనుకూలదై విముచేతనే చాణక్క్యు నవ్యావత నీతిమహిమచేతను వాతులైనారు. అది మొదలు చంద్రగుప్తని ఇంకను వేయి మడు౨గుల యమ త్తతతో కాపాడుచు చాణక్యుడు ఈ[దోహములకు మూల నెవరు అని విచారించి మన యా ప్త్రపురుషుల నెల్ల పట్టించినాండు, రాక్షసప్రయు క్త ఏిషకన్యచే పర్వతు9 జంపినాండని జీవసిద్ధిం బట్టించి ఊరు వెడలగొట్టినాండు. చంద్రగుప్తుం జంపింస దారువర్మాదులం బూన్చినాండు, కృత్యుల నుపజాపము లచే లాగుచున్నాండు అని నెపమిడి శకటదానుంబట్టించి అతనియాలుబిడ్డల చెజుం బెట్టి ఆతని ళూలమెక్కించినాండు. ఇది విని తమ కిల్మ్యతమును తనకడ ఇల్లడ యుంచుకొన్నాడు. ఆమెను తనకు అప్పగించక ఎక్కడికో దాంప దూరముగా ఐబంచినాండని చందనవాసుం బట్టించి, అమాళ్యుకల్యతమును సమర్ప్చించివేయుమని నిర్బంధించి, ఆత. డియ్యకొనకపో(గా, ఆతని సార మెళ్లి జప్తుచేయించి సపుత కళత్రముగా ఖైదులో (తోయించినా+డు _ అని చెప్పంగా జీవసిద్ధికి సన్నాాసికి స్థానభంశము లెక్కలేదుగాని, “అయ్యోమి తమా శకటదాసా, స్వామిబుణమును (పాణాలిచ్చి తీర్చుకొంటివి గదయ్యా' అని కడుం బలవరించి, చందనదాస ఐంధ నము తన బంధనమేగదా, వాని (ప్రాణాలను తీయఃడా, ఇక నిది యెట్లు అని దుఃఖమున ఒక్కుమ్మడి మునుంగునంతలో, నౌకరు తటాలునవచ్చి, “బాబూ వీండుగో శకటదాసు, దర్వాజాకడకు వచ్చియున్నాండు" అనెను, చచ్చెనన్న శకటుండు సప్రాణుండుగా వాకిటికివచ్చినాండని విన్న రాక్షసుని యాశ్చర్యానందములు అవి యెంతలగునుః ఏమయ్యా విరాధా, ఇదేమి, యనిను* విరాధగుప్తుండు “విధి రక్షించినదిః అనెను. ఇంతలోశకటదాను సిద్ధారకునితోడం గూడ ఎదుటికి వచ్చెను. రాక్షసుం గన్న యతని వారుసమునకును, ఈతనిం గన్న రాషసుహరుసమునకును మేర కిలదాః “శొటిల్యుబారిం బడియు నీీవునా కగపడ/గంటివి ” అని రాక్షసుడు శకటదాసుం గవుంగిలించుకొని. *ఈనా వృాదయా నందమునకు హేతువెవరు”అని యడిగి, "ఇత౦డే. నాయనుంగుమిత్రము

వ! ము దారాకసనాటకము = ఉపోర్దాతము సిద్ధారకుండు, ఘాతకులం దటిమి నన్ను కొజితికిం దప్పించి తెచ్చినాండు. అని తెలుపంగా హర్షోత్కర్షమున “భద, నీవు గావించిన (పియమునకునిజముగా ఇది చాలదు. ఐనను ఇంవము. "అని నగను, అంతకుమును పే మలయుకంచుకి తనకుం దౌడిగిపోయినదాని నూడ్చి అతనికిచ్చెను. దానింగాని పాదముల (వాలి సిద్దార కుండు రాకసునడిగికొనెను. +ఆర్యా. ఇప్పుడే వచ్చిన నాకు ఈయూరు (కొత? పరిచితులెవరులేరు. కావున ఈ తమ [పసాదమును ఈపెట్టియం పెట్టి నాదిగా ఈము దవేసి తమభాండాగారముననే ఉంచుకొని, కావలసీనపుడు కైకొందును * అని. “దోసమేమి? శకటదాసా, అభ్దేచేయము, అని ఆయన చెప్పగా, శకట దాసు అట్లే దానింగొని, దానిమీ/ది యా ముదరాక్షసనాచూంకితమగుటం గాంచి, అమాత్యుసితో చెప్పెను. రాత్షసుండును “నాయనా, ఈము[ నీ కెక్కడిది?్‌ అని యడుగ, కుసుమపురమున చందనదాసునింటి వాకిటికడ పడియుండి దొరకి నదిః అని ఐదులుచెప్పెను. సరే, వారియింటనుంచిన నాభార్యకు ఇదినాగులుతుగా విరహవినోదముగా ఇచ్చి వచ్చితిని కదా. ఎక్కిడనై నను జాజీపడియిుండ బోలును." ఆని కా సమాధానవడెను. శకటుండు “మితమా, ము[ద అమాత్య నామాంకితముగా నన్నది. ఆయనకు ఇచ్చివేయము"అనెను, *'మహా[పసాదము గదా నావలన దీనిం గొనుట'అని అచ్రే ఇచ్చివేసెను. రాక్షసుండును దానిని ళక టునిచేత నిచ్చి “దీనితోనే సీవు నీ యధికారమున వ్యవహరించుచుండుము” అనెను తరువాత సిద్ధారకుండు “ఇంకనేమో. నేను ఆచాణక్కిగాని యూరిక్రిం బోరేనుకదా, తమపాద సేవయే చేసికొందును. “అని విన్నవింప(గా, రాక్షసుండు “సంతోషము, అవ్రేచేయము." అని యంగీకరించి శకటదానుని ఆతనిని సేదదేజం బంపి వేసెను. విరాధగుప్తండు మరల తన విన్నపముం దొడంగి *చందగుప్ర (ప్రకృతులు మన యపజాపమును సాగనిచ్చి లొంగుచున్నారు. మటియు ఇప్పటికి ఇది యొక యనుకూలవార్త, మలయశకేతువుం దప్పించికొని పోనిచ్చి నాండని చాణక్యునిమీంద చంద్రగుప్త నికి కోపమంట. చాణక్యుండును జితకాశియె చంధ్రగుప్తునికి ఆయాయాజ్ఞాభంగములు కలుగనిచ్చి చేతః పీడంగలిగించుచున్నాం డంట, 'అది నాకును సౌంతముగా కొంత ఎలుకయే, అనెను. “అబ్లేని విరాధగస్తో. సీవిష్టే పాములవా(డవుగానే మరల కుసుమపురముళకుం బోయి

కథ=* రెండవయ౦కము లిర్‌ అక్కడ నాస్నేహితుండు స్రనకలశుండు వైతాళికు వేసాన నున్నా,డే ఆతశితో సమయము చూచి స్తోతముచే చందగుప్తునికి చాణక్యుమీంద కోపము మజింత రగులునట్లు చేసి దాని ఫలమును కరభథభకునిచే గూఢముగా నాకుం దెలువు మనుము.” ఆని యాతని వీడ్కొానెను. ఇంతలో శకటదాసు *ఎవరో ఈ మవాో ర్థాభరణ తయమును అమ్మ (జూపుచున్నారు. కొనుమందురా?'అని యాభరణము లను రాక్షసుకడకుం బంపెను. (అవే పర్వతకుని యాభరణములు, విళ్వావ స్వామలు దానముగొని ఇటకుం దెచ్చినవి,) వానింగని “మహార్హములు ఇవి. చాలినంత వెలయిచ్చి కానవలసినది.”ఆని రాక్షనుండు చెప్పిపంపెను. అంతట కరథభకుని కుసుమపురమునకుం బంపను తానులేచెను. 'శకటరాసునిం బోలెనే విధి చందనదాసునిం గాచునా? లేక కాలాన నాకు ఉపాయాంతరము కలుగునా? అని రాక్షసుని చిత్తమున [ప్రక్యాశకలిగినదేమొ. ఆతండు ఇపుడు మరల చందనుం (బస్తావింపక, “వం దగుప్తుండేమో రాజాధిరాజు, చాణక్యుండు వానిని “వీండు నాచేతి బొమ్మయేకదా *అని యనుకొనును, ఒకరితో నొకరికి ఇంక పనిలేదు. వారికి జగడమువచ్చుట నిశ్చయమే-అని వారి చీలిక నెదురుసూడ. దౌడంగను ఆజాబుతోను ముదతొను సిద్ధారకుండు శకటదాసుంగొని పరారియై, దాన చాణక్యుడు తన పని దొడంగంబడె ననుకొని నెలదినాలు దాంటినవేమో, కుసుమప్పురమునకును మలయకేతురాజధానికిని నూరుయో జనముల దూరము. ఈ దినము ఇందాకనేవిరాధగుస్తండువచ్చినా (డు, కుసుమ పురమునుండి కొంత సేపటికి శకటదాస సిద్ధార్ధకులు వచ్చినారు. మటికొంత సేపటికి పర్వతభూషణ్యతయముతో విశ్వావస్కుభాతృ[తయమును వచ్చినారు. జీవసిద్ధియ చేరియుండును, భాగురాయ ణుండును, మలయకేతుని యా ప్తమ్మితము, 1పాణరషకుండు, ఆట్టుగా తన్ను మలయకేతువునమ్మిన వాడు,చేరియుండును, రాక్షసీయోపజాపమువిని కృత్యులై న యభినయముతో, అభదథటపురుద త్తాదులును, రాక్షసుని నగ మలయశకేతువు సౌంతముగా తనకిచ్చి తొడిగించినది, సిద్ధారకునిరాక్షసనామము[ద్రిత మగు పె ట్టైలో చేరినది. పర్వతకునినగలురాకసునిల్లుచేరినవి, మలయ కేతురాజధానిలో చాణక్యుడు ఏమి కావింప( గోరినా(డో దానికి వలయువారందథటు అట్టట్టు ఆటకుచేరి రాష్షస మలయాదిళ తువులకడ౬ జొరవగొని మంచినమ్మకముసంపాదించుకొని తమ తమ

86 ము దా రాతననాటకము-ఉప్తోద్ధాతము పనులం బనివడుదురు. వారు మలయుని సమయాన రాక్షసునుండి నెట్టన చీల్చివేయుదురు. పాపము: రాక్షసునికి ఇ దేదియు ఇసుమంతయు తెలియదు. చాణక్యుడు తన పనియై ఇంక ఊరకున్నా( డవి ఆత*దు తలంచును. ఇంకను పని కలిగి, తన్ను వంచి చందద్రగుప్తునికి మంతి చేయంగోరినాడని ఎయింగనే ఎఆజుం/గండు. తనకు మంచికాలము వచ్చుచున్నది చందగుపుని చాణక్క్యునికిం బాపి, అట్టి యసహాయుని ఏమియో చేసి భర్రూణము తీర్చుకొనంగలనని తాను ఆసలు వహించుచున్నాడు. మూడవ యంళఠఈము

కుసుమపురమున చాణక్యచం[దగుప్తులకు మనశోభేదములు కలుగుచున్న వని పుభారు పర్వుచుండెను గదా, అట్టు పజపుటయ ఇక కర్తవ్యమని చాణక్యుని యెత్తు. ఇపుడు చాణక్క్యుండు అతిరహస్యముగా చం[దగుప్తునికి ఉపదేశించెను. “నాతో కృతకకలహమాడి, రాక్షసుండె నాకన్న (గల్భు౧డనుచు, నాకుకోషము రేప్టచు, కొంతకాలము. నీవు స్వతంత్ర./డవుగా వ్యవహరింపవలసినది అని. వినయరుచి చం్మదగుప్తుండు ఎప్పుడును గురువు గీచిన గింతను దాంటక మెలగు వాండు సాధుుకియలుచేయనే అఆలవాటుపడినవాండు, తనకు సాధారణముగా పొరలు దొరలవులే అని యెంచుకొని, పాపమునకుం బోలె, అందులకు ఎట్లో ఒప్పి కొన్నాడు, వ ప్రయోజనముగోరి గురువుఇట్టుచెప్పినాండో తాను అరయ(గోరండు, దినములు కడచుచున్నవి, కా శ్రిక పున్నమ డగ్గజీనది, నాండువెన్నె లపండువును అదేశీ యులకు అతి (ప్రియము, ఇటీవల యుద్ధాదియప[దవముచే చేయక నిలిచి పోయి యండునదియునై న దానిని “జరుపుడు'అని చంద్రగుప్తుఃుడు నగరమున “టాంటాం "కొట్టించెను, జనులకు చాలసంతోవమును ఉత్సావామును కలిగెను. ఇంతలో దానినెంతమ్మాతము జరుపకూడదని మహారాజునకు తెలియకుండ మవి మాత్య చాణక్యుడు చాటిపించెను, చాజక్యుండన్న అందటికి ఆడలు, మజి అటా ఇటా? జనులుఎట్టు ప్రవ ర్తింకురు? వారుపండుగునుమూనుకొన్నారు. చంద్రగుప్తుడు (పొద్దు క్రంకంగానేవెన్నెలలో ఊరియత్సవపు టందముంజాచునాసతో సుగాంగ

కథభ.--మూ6డవయ౦కము ౯ (పసాదము డాబామైకి ఎక్కెను. నలుదెసలం గాంచెను. అహాః పండువెన్నెల రామణీయకము* మటి ఉం వీథులలో పుండుగుసింగారము సందండిఇంచుక యు లేదే, ఇదేమి[_కంచుకిని అడిగెను. “ఉత్సవము అ/పివేయగబడినది,దేవా” అని యాతండు విన్న వి_చెను, చంద్రసపుండు పింగాకు(డై “ఎవరిచేత? చాణక్కులవారి చేత కాదు గదా?”అనెను. "మటెంరు ప్రాణజములమీ౧ద ఆసగలవారు ఆపని చేయ! గలరుః”అని కంచుకి అనెను. “అత్హేని చాణక్యులవారిని నేనుచూడవలెను. పిలుచు కొనిరా” అని ఆఆనిం ఐంపి, తాను కనుపెట్టుకొని సింహాసనమునం గారు చుండెను. చాణక్యు-డు “ఏమీ: ఈ రాక్షసు*డా నావృషలుని రాజ్యశ్రీని హరించు వాండు:' అనీ కోపముతో “మలయునిరాజ్యమున రాక్షసునిపై మలయనికి పలు తెఅంగులన విశ్వాసముం గల్సింప నేం బన్నినపన్నుగడలు నెఅవేయనుగదా. నావారందలు ఆచట ఎట్లెట్లు చొచ్చుకొనవలయునో అట్లట్టు చొచ్చుకొన్నారన్న వార్త వచ్చినది ఇకను చందగుపునితోడి యీ క్రైతవకలహముచే. రాక్షసుని ఇదె ఆశత్రువుసుండి బీల్చివైతును.” అని తనజీర్ణమందిరమున కొంగినవసారాలో తలపోసికానుచు కూర్చుండి యుండెను ఇంతలో కంచుకివచ్చి చంద్రగుప్తుడు తమరిని పిలుచుకొనిరమ్మన్నా(డని విన్నవించెను. “ఏమీ, నేను ఉత్సవము ఆపివేసినమాట మీరు ఆతనికిం జెప్పి తి౮ా?”అని కనలుకనులతో “"రాజపరిజనమునకు చాణక్యునివై ద్వేషముగదా: అని గద్దించి, ఎక్కడనున్నా(డు, చంద్రగుప్తుడు? పోదముపద, అని వానివెంటవచ్చి, సుగాంగ మక్కి సింహాసనగతు( జంధద్రుం జూచి ఇన్నాళ్ళకు సింహాసనమున తగినరాజు వీ/డె కూర్చున్నా ౧డని మన సునసంతసించి తన తెదురువచ్చి హెైదముల శ్రెరంగిన చందుని డీవెనలతోలేపి, అంతట ఆతండుం దాశమును యథోచిత ముగా( గూర్చుండ “ఎందులకు నన్ను (బిలిపించితివి; రాజు అధికారినిఊిరక పీలిపింప (డు గదా?”అని యడిగెను. “వెన్నెలపండుగును ఆ(పివేయించితిరగట. ఏల?" అని చం[దగుప్తుం డడుగ “ఏమీ దూషించుటకా నక్ను పిలిపించినది?" అనుచు చాణక్యుండు తిరస్కారము దోఃప నవ్వెను. “కాదు, విజ్ఞుపనము చేయటకు?" అనెను చం[ద్రగుప్తు డు. విన్న వించుకొను శిష్యుండు గురురుచిని అనుసరింపవలెను, దేనిని ఇదేల యని యడుగరాదుః:” అని చాఇక్యు,డనెను. “నిజమే. నేను

88 ము (దా రాకసనాటకము-ఉపోధ్ధాతము

[ప్రతిషేధమును ఆక్నేపించుటకు గాదు, దాని (ప్రయోజ మెజుంగం గోరి పిలిచితిని అని చంద్రగుప్తు౧డనెనుు సచివాయ త్తసిద్ధికి నీకు ప్రయోజన విచార మేల?” అని దాణక్యుడనెను, చందగువ్తుండు కోపముతో మొగమును అవలికిం (దిప్పి కొనెను, వై తాళికులుస్తోతముం బాడిరి. సమయము కను పెట్టి రాషసగూఢ (ప్రయుప్ప్తు,డు స్థనకలశు,డు “సింగముల దంష్షైఫిభంగముం బోలె సార్వబౌములు ఆక్ఞాభంగమును ఓర్వరు, అపరిభూతాజ్ఞు,డే నిజమైన ప్రభువు,” అని ఉసికొలు పుం బాడెను. "ఆహా, ఇది రాక్షస్యపయోగము. తెలిసిపోయినది. నేను మేలుకొ నియే యున్నాను లే" అని బాణక్యుండు అనుకొనెను చంద్రగుప్ప్తుండు దానిని మెచ్చుకొని వై తాశికులకు వేయి సువర్జములు ఈయవలసినదని చెప్పుమని కంచు కిం బొమ్మనెను. బాణక్యుండు కంచుకిని పోవలదని "వృషలా, ఏల యస్థానమున ఇంత ధన మిమ్హను చున్నావు:" అని ఆవ్మేపించెను. అందులకు చంద్రుండు ఇట్లు మాట మాటకు అన్నిట నన్ను అడ్డుటచే నాకు ఈరాజ్యము రాజ్యముగాలేదు, మటి ఖైదుగా నున్నది?” అని విసుగుకానెను. చాణక్యుడు *సౌంతముగా విచా ర్విచుకొనలేని రాజులకు ఇల్లే; ఈ యిబ్బందులు కలుగుచునే యుండును. ఇది సక్ర ఓర్వలేని, పోని, ఇ౧క నీవే విచారించుకో, అనకు గం[దగుప్తుండు “సరే, అలాగే లెండు ఇ/కను ఇదె నేనే విచారించుకొందును; అనెను. బాణక్క్యుండు “ఇది నాకు ఎంతో _పియము, అట్లే కాసీ అనెను.

ఇట్లు వీరి జగడము ముదురుశన్నది. ఇక స్వతం[తు,డ్లై చం[దగుప్తుండు

మరల ఆడిగను. వెన్నెల పండుగును అడ్డిన [ప్రయోజన మేమి?" ఆని “దానిని అనుష్టించిన (పజయోనమేమి?' అని చాణక్క్యుండు ఎదురు సవాలు వేసెను, ఆందులకు చంద్రగుప్తుడు _ "మొదటిది, నాయాజ్ఞను చెల్లించుకొనుట, అనెను. కాణక్కుండు “నాకును మొదటిది నీయాజ్ఞను చెల్లనికుండుట. లోక మెల్లి తలం దాల్చు నీయాజ్ఞ నాయొక్కని యెడ తడబడి నీయేలుబడి వినయాలంకృతమని చాటునుగదా. వేలు ప్రయోజనముం గూడ వినంగోరుదువేని చెప్పెదను, విను, “ఇందుండి భ్మదభట (ప్రభృతులు ఆయాకారణములబే అపరక్తులై పోయి మలయ కేతువుం జేరినారుగదా," ఇంతలో చంద్రగుప్తుడు "ఆపర క్తులని తెలియగానే విల దానికి ప్రతివిధానము చేయరై తిరి?" అనెను చాణక్యుండు “శక్యము గాలేదు,"

కథ-మూ6ండవయ౦కము గరి ఆనెను చందగుప్పుదు” "ఏల, చేత రాకయా. (పయోజనముం గోరియా?" (పయోజనము౨ గోరియే" అని చాఇఐక్క్యు డు ఏమేమో వివరము చెప్పి, ఇట్లిచటి వారినెల్లం గూడ. జేర్చుకౌని, రాక్షసుని యుపదేశమునకు చెవి యొస్గుచు; గొప్ప మెచ్చ రాజుల సేనం గూర్చుకొని, తండడ్రిహత్యచే బలు పగగొని మలయకేతువు మనమీందికి ఎత్తిరా జతసములు చేయుచుండ, ఇది మనకు ఉత్చవములకు కాల మటోయి, వ్యాయా మమునకు( గాని. కావున వెన్నెలపండుగును నిలిపివేయించి తిని. కెలిసినదా?” అనను. చందద్రగుప్పు డు “ఇన్ని యనర్థములకు హేతువు అఆమలయకేతువుః వాసిని ఏల తప్పించుకొనీ వోనిచ్చితికి.” అని యడుగ, చాణక్యుండు “పోనీకున్న నెట్టు? పట్టుకొన క్రైదునం బెట్టిన, పర్వ్యతకుని మనము చంపించితి మనిపొక్కి. మన కృతఘ్నత ఆక లేక వెలువడును, కాక, నాయనకీవలయు నర్జ రాజ్యమును వానికిచ్చిన, ఆ కృతఘ్నత ఒక్కటి తప్పును. మజి మనకేమియు ప్రయోజన ముండదు అని తప్పించుకౌసె పోనిచ్చితిని, అనెను చం దగుప్తుండు “సరి, అది యశ్హే కానిండు. మజో రాక్షసు(డు ఇందే యున్నాడే వాని నేమేని చేసియండ6 గూడదా? ఏల ఉపేక్షించితిరి?' అని మరల నడిగెను. “నగరాన ఉండనిచ్చిన, రాకనుడు అడంపరాని యంతఃకోపమును కలిగించును. బయట దూరస్థుండైన బాహ్యకోపము కలిగించినను ఆజుపకపోండు పఠరాకమించి పట్టుకొన బోయిన “రాక్షసు.డు" కదా, తానేని చచ్చును నీ సేళలనేని పొరిగొనును. కా జచ్చిన, అట్టివాండు మజో నీకు కలుగునా? సీసేనలం బొరిగౌన్న అది నీకెంతపీడః తెలిసి నదాః” అని బాణక్యుండు తెలియ జెవ్పెను. అంతట చంద్రగుప్తుడు “తమతో మాటకు మాట చెప్పలేను పొండి ఎట్లైనను అన్నివిధాలను తమకంటె రాక్షనుండే (పళస్యుడు, అనెకు, "ఆత,డేమి. కావించినాంద్కు నీ విట్టు మెచ్చుకొనుటకు?" అని చాణక్క్యు. డడు 1 “ఏమి కావించినాండాః నగరము మనము పట్టుకొన్నతర్వా తం గూడ, మన మెడమీ(ద నడుగిడి తన కిచ్చవచ్చిననాట్ల ఇందే యుండినాండు మనసేనలు జయ మఘోవషణ చేయంబూన, చేయనీక ఆ(పినాండు మన వాజందటీ యందును మన నమ్మకమును. సడలించి సందేవాము. లేపినా-డు. ఇంకను ఏమి కావలయును?" అన్నాడు చం(దగుప్తు-డు “ఇంతేకదా. నేను నందుల. బెకలించి

త్త ము_దారావసనాటక ము-ఉపో ద్ధాతము వై చినట్టుగా నిన్ను 'పెకలింపలేదుళదా; నేను నిన్ను రాజరాజుం జేసినట్టు తాను మలయకేతుం జేయలేదు గదా. అని చాణక్క్యుండన్నాండు. “ఇదెల్ల తమరా చేసినది? ఎందుల కీబడామి? దానిని కావించినది నందుల దుర్షెవము.”* అని చందగుప్తు( డనంగా చాణక్యునకు కోపము రగిలినది. అయినను ఎట్లో పకృతి చెంది. చాణక్యుండు “వృషల, ఏల యు త్తరోత్తరము? ఇదిగో నామంతిళకస్త్రము, ఇ(కను ఇది నాకువలదు రాశసుని కిచ్చుకొనుము./” అని దానిం బాజువైచి లేచి పోవుచు, రాక్షసుం దలంుకొని "నాకు ఎడపి, చంుని జయింతునని భేదముం బన్న నెంచితివా, రాక్షస్తా? దీన నీకే ఏమగునో చూచుకొనుము. "అని యనుకొను చుం బోయెను.

చం ద్రగుప్తుండును “ఇంకను చాణక్యుని ఆనాదరించి చం(ద్రగుప్తు*డు స్వయముగానే రాజకార్యములం జేయునని (ప్రజలకు తెలుపుము అని నిరుపపదైక వచన చాణక్యనామ నిర్దేశపూర్వముగానే కంచుకితోంచెప్పిపంపి, ఆర్యుని యాజ్ఞ చేతనే ఆయశగౌరవమును ఉల్లంమించిన నాకు ఇట్టు ఎందేని గోతిలోన పడుదునా అన్నట్టున్న దే అని యనుకొనుచు, రాతియేయవేళకో ఆజగడాన కలిగిన తల నొప్పికి శయన గృహమునకుం బోయెను.

నాలుగవ యంరము

స్తనకలకుండట్టు ఉ త్రేజనముం బాడినా.డు గదా. దానం గెరలినట్టు చంద్ర గుప్తుడు. చాణక్యుని ఆధికారమ.నుండి తొలంగించి స్వతంతుండుగా వ్యవహ రింప( దొడంగినాండు. ఇది కపటనాటక మని యెటుంగలేక, నిజమని యెంచి, యా వృత్తాంతముం గొని కరభకుండు పాటలిప్కుతమునుండి నూలు యోజనాల దూరమున నున్న మలయకేతు రాజధానికి వడిపయనముల రాక్షసుకడకుం దాయిరోండు. ఇంచుమించు నెలడినాలు పట్టినది, మార్గశీర్షపున్నమయు వచ్చినది. అ”౪ నినలు సర్వసన్నద్ధములై కూడియన్నవి. రాక్షసు డుళత్రువ్యసనముం (బతీ షేంచుచున్నా,డు. కాలయాపన ఓర్వరాకయన్నది. నేండు రావసుండు ఆ తల

నాలుగ వయ౦కము శ్తీక్లే

నొప్పితో పడుకలో తలపోసికొనుచున్నాండు. “నాకు తొలుతనుండియు విధి తిరిగియే యున్న ది. కౌటిల్యుమతి వంకరలు నాకు ఎజుంగరాక యున్నవి. వానికి కాశివారమని వానివారు పలువురు వచ్చి ఇచ్చట చొచ్చుకొన్నారు. నేను ఆతనిని వంచింపంగలనాః అబ్బాః నేనమోసపోవుద నేమో. ఇందు నాకు జయము కలుగదేమో' ని, ళకటుండును అందు ప్రక్కనేఉన్నా,డు. కరభథకుండు వచ్చి దాష్షసుంగన్నాండు. ఈతని ఏపనిమీంద తాం బంపెనో రాక్షనసుండు మది పోబయిశాండు. తలంపునకు తెచ్చుకొనుచున్నాడు.

ఇంతలో భాగురాయణ ద్వితీయుడుగా మలయ కేతువు రాక్షసుతలనొప్పిం బరామర్శింప వచ్చినాడు. ఆతనికిని “ఇప్పటికి పదినెలలయినదే. ఇంక నెన్న ండు తా శ తులం జంపి అమ్మల కన్నీళ్లుతుడిచి నాయనకు తర్చణమువిడుచుట. " ఆని తీఅసివింత. ఇపుడు దారిలో భాగురాయణుసి ఇట్టుఅడిగినాండు. “భద్రభటాదులు తన నౌకరిలో చేరునపుడు "ఆ పాడు చాణక్కునియుపదేళములు విను చంద్రునికిం గాక వచ్చిన తాము ఇచట రాక్షసద్వారమునకాక, మన సేనాపతిశిఖర సేనుని సఫా రసు పట్టుకొన్నాము, కుమారు కొలువుగనను'అన్నా రే. ఇప్పటికి రెండు నెల అయినది ఆది యెంత యాలోచించినను నాకు అర్థముకాలేదు ” అని దానికి థాగు రాయణుండు అన్నా (డు, "రొగనుండు నీకు వ్రియండుహితుండునే, ఐనను ఆతనికి ద్వేషము బాణక్యునిమీ(దనే కాని చంద్రగుప్తునిమీ॥దకాదు. వాండు నందవంశీ యుఃడే యన్న పతపాతము అతనికి ఒకనా'టికిని తొాలంగదు. ఎన్న(డైనను అతండు చాణక్యునధికారమునుండి తొలగించిన రాక్షసునికి అచట వానితో సంధి కలిగినను కలుగవచ్చును. అప్పుడు ఓహో వీరును రాక్షసునివారే అని తమ్ము నీవు నమ్మక పోవుదువేమో' అని (భాగుకూయణ భద్రభటాదుల కందలికిని వేర్వేజ చాణక్యుడు చంద్రగుప్తుని తనతో జగడమాడించి తనమంత్రిపదము మాన్సింపంటోవుటయు దొసికి తగినట్టుగా వారు మలయకేతువునెడ ఏమేమి ఎట్లైట్టు జరుపవలయుటయు పాటలిపుత్రమునుండి వారు పరారికాకముందే గూఢముగా ఉపదేశించియండెను, ఆత్రడు తన పన్నాగమునంత యు మనసున అప్పటికేలెస్సగా పన్నుకొనియెనది, ఆ దీర్ణదర్శితయే ఆతని నీతిమహిమ. వారును అందటును ఈ చూపిన దారిలో కపటనాటకనును లెస్సగా తమసౌంత కెలివియు సమయస్ఫూర్రియు కలిగి ఆండ

శ్రీల ము(దారాతసనాటక = ఉపోద్ధాతను డంగా సుసియిల్లు చేరి గడప దా(టుచుం నేర్చిన నిపుణులే.) ఇంతలో వారు రావ్షసునియిల్డ చేసికొని కరభకుని అడుగు లోసల మాటలాడుట వినంబడిసది. రాక్షషుండు జై గ కొంటివా? అని" ల్‌ న సీకోం చన్నాండు. “ఏమి కరభకా, పాటలిప్కుతమున సనకలశుంగల | (డు “ఓహోఏదియోపాటలిపుల్ర వృత్తాంత ముగా నున్నది, మంత్రులుఒకనా ణ్‌ జీ ళ్‌ రాజునెదుట, వారి మనసు ఎంద.నవిజుగునో అని, ఉన్న సిజమంతయు పలు వ మజుంగున ప్వైరాలాపములలో అర్థములను కలరూపున వివరింతురు, ల స ౧ మరుగుననువడి ఇది విందముకాన్సీ' ఆని భాసరాయబణుసితో మలయుఃడు ఆః వ ఇళ జీ అ;గినాండు. కరభకుండు రాక్షసునితో, జెప్పుచున్నాండు నేను ఇట న్‌ గొని పాటలిప్కుతమునకుం బోలు _స్తనకలకుతో చాణక్యుండు ఆజ్ఞాభం జ ష్‌ళద 'అనివకాా = నపుడెల్లచందగుపునికికోక ములజే ఆతనిమపెకోపము పెంపవలసినది అసిచెప్పి ళా అవా ఛు అతండ్రేచేసివాడు, దాన “వెన్ళె లపండుగును ఏలనిలిపివేయించితివి, మలయ ౮ త న! కు కేశువును రాక్షసుని ఏల తప్పేంచుకొనిపోనిచ్చితిపి' ఆని చంద్రగుప్తుడు చాణ 1 నితో పెద్దజగడమాడ్మి నీవేమి యచేతకానివాండ "వని శూలనాడి, రాక్షసుండేఅన్ని విధాల శ్ఞాఘ్యుండు సమర్థండు అని మెచ్చుకొని ఆతని యధికారశ స్త్రమును (కింద పెట్టించి, ఆంత నాాత్రని బొమ్మనెను ” జని, దానిన విని మబయకేత్తవు "చంద గపునికి రాషసునిషీయ చొల( బశపాత మే."ఇనెక్స భాసరాయణుండు "కావుననే దాణక్కిగానిని అట్టు నిరాకరించినాండు" అనెను మరల లోపల మాటలు ఏికం బడివన్లి దొకస్సండు అసుచున్నాండ్ష “ఇంక్షశ్చే మున్నది] నాచేతిలోనికి వచ్చి స్దే చందగుప్పు,డు, అత్టే చందనదాస్సు;క్రి విడుదల, శకటా నిన్ను నీమింట సీవారిత్రో చేర్చుటయ” అసి దానిని వని మలయకేశ్సన్చు “న్స ద్ర భావము, నా చేశైబ్రోనిి పచ్చిన్లే చం్యదగుప్తుండ్రు - అనుచున్నాండ్ర ఆన్సి యడిగెను- కొాగురాయణుండును ఉప్ప మున్నద్రి? చాణక్యుం దలీమివేసినా స్త, ఇక చంద గు_టెకలింసనేల, డాననా క్లే (ప్రయోజనసమ్సు అని యనుకౌనుచున్నా ,డు. చున్నా “డుం బద్రి ఫై రారము తొలగించ్చి తర్వాత ఇప్పు డెక్కుడ్ర నున్నాండు, ఈ నా. డదు! క్ట / షన. అక్కుడన్నే పాటలిప్యుళ్రవృంతే అన్నాండు కరథకుండు. ॥ ముక్త షోతేరా మరల వ్లన పకిననై న పట్టలేదా?" ఆని

నాలుగ వయ౦కము జ్వల మరల అడిగినాడు రాక్షనుందు. “తపోవనమునకు పోవునని అనుకొన్నారు" అన్నాందుకరభకుందు రాక్షనుండు అనుచున్నా/డు, “శకటదాసా, ఇవినామనసుకు సరిగాలేదోయి, అంత గొప్పరాజు ఆ దినము పీటమీది నుండి లాఃగిన మాతకే ఆంత చేసినాందే. ఇపుడు చంద్రగుప్తుడు తానుచేసిన రాజు తన్ను ఇంత యవ మానించిన ఎట్లు ఓరడ్చుకొనును?ః ఆని,” దానిని విని మలయకేతువు అడు చున్నాంయు. “మ్మితమా, ఆచాణక్యిగాండు ఏమైన ఈయనకేమి? అడవికి పోయిన నేమి? ప్రతినంబూనిననేమి?' అని భొగురాయణుండు తెలియ బలుకుచున్నా(డు “ చాణక్యునికిని, చంద్రగుప్తునికి ఎంతయెడమైన అంతమంచిది ఈయనకు” అని శకటు,డు రాక్షసుని సమాధాన పెట్టుచున్నా,డు-”ఆర్యా ఇది సరిగానే యన్నది ఏల వేలుగా తలంచుటః అటు రాజాధిరాజై చంద్రగుప్తుడు తనవానివలననే ఆజ్ఞా విఘాతమును ఓర్చునా? ఆచాజక్యిగాండును కోపనుండే కానీ శ [తువుంజంపుటయు (ప్రతిన తీర్చుకొనుటయు ఎంత కష్టమో అనుభవించి యెజి;గినవాండు కాన ఊరకున్నా(డు "అని. రాక్షసునికి మనఃసమాధానమైనది. కరభకుని సేదదేర్చుమని శకటుని, వానిం బంపుచు, పొటలిప్కుతమున తానుకనుపెట్టుకొనియున్న యను కూల సందర్భముపొ ప+గినది. ఇకను దండయాత కదలందగును. “ర మంచి మాటను కునూర మలయునికిం జెప్పనిదె నేనునుం, బోయెదిను” అని లేవం టోయినా(డు. ఇంతలో మలయు,డు తానుసమీపించి 'నేనే తమరింజూడవచ్చుచున్నాను". అని అందరు ఆసనములం గూర్చుండంగానే "ఆర్యా. తలనొప్పితగ్గినదా?* అనెను. “కృమ్రారుని ఆధిరాజుం జేయక తీరుళాా నా యీ తలనొప్పిశిఅని రాశనుండు ఉపచారో క్తి పలికెను. “తమరు పూనుకొన్నది కాకపోవునా? సరే- మటి యిట్లు సేనలం గూర్చుకొని సన్నాహము చేసికొని ఇంకను ఎంతకాలము మనము శ్యతువ్యసనమును ఎదురుసూచుచు ఊరకుండుట?" అని మలయశకేతువుఅడిగెను. “ఇంకను ఆలన్యమేలః బయలు దేలు, విజయమునకు. పొడమినది అచట వ్యసనము, సచివవ్యసనము, సచివాయ త్తసిద్ధయై లోక వ్యవహారమెలుంగ చంద్ర గువునికి ఇది చంటివిజ్ధకు తల్లిలేకపోవుటయే! మనకు జయము తప్పదు ఇటు మన దొడ్డ సేన, జాణవు నీవు, నీకు అన్నిట దోడురాక్షసుండను నేను; ఆటు నగరమంత యు నునతట్టు, చాణక్కుండులే(డు, చంద్రగుప్తుడు ఏమియుఎజు(గని

ళ్శీత్తీ ము[దారాశననవాటకము- ఉపోచ్ధాతము ొత్తవా(డు, ఇంకను సందియమేలః” అం రాకను.డు అనెను. "ఆచ్హేని, వ్‌ల యూరకుండుటః కదలింపుము మనశేనను. మనయేనుంగుల శోజనుదాటి పుము, జ నగరమును ముట్టకింప.” అని చెప్పి మలయుండు భాగసరాయణునితో మరలి పోయెను.

రావన్సండును విజయప్రస్థానమునకు మంచిదినము చూడంగోరినాండు. సమయమునక్ష తన నమ్మిన మేటి జోన్ముండు ఆత్యంతమి(తము చవణకు (డు జీవసిద్ధియే వచ్చినాడు. “మాకు [సస్థానదినము చూచిపెట్టుము” జని యడుగ, పూర్ణిమ నేండు, మధ్యాహ్న మునకు ముందు కూడదు గాని, తరువాత అది అన్ని కల్యాణములకు ఆన్ఫదము, సూర్యా సమయానంతరము బుఢలగ్న మన, కేతువు ఉదితా స్తమితు: డ శచుండ్ర చం్యదుండుసం పూర్ణమండలు, డై వెలుంగ, ఈయను కూలనకతమున ఉ త్తరమునుండి దకిణమునకుంబోవుట నీకు కక ము_శేయన్క రము.".అసీ వివరముగా చెప్పెను రాశ్షనుండు “తథ యొక్క_టి ద్యూతము వాగుగాలేదుస్యామీ"అనిసందేహింపంగా, జీవసిద్ది” అది సరకుగొన నక్కాఅలేదు- తిథికి ఓక్క గుణమనీయు నక్మతమునకు సాలుగుగుణములనియు, చంద్రనికి నూరు గుమ లనియు జ్యొళిషీక్ష సిద్ధాంతము, ఏమనుకొన్నావో “ అనకు. రొషసు/డు అప్పటికిని నమాధానపడక శ*న్రృత్రివం నై నను జోస్యులను అడిగి చొడుము," జన్ష్యగ్గా జీవసిద్ధికి కోపమువచ్చి “ఫేవే ఆడిగికో, నీకు కాలము నరిగా లేదేమో, సీ సౌంత పతమును మాని సరపషము: ల్ల మాణీకరింపం జూచు చున్నావ్స" అని బిరాకుత్తో వెడలిపోతును. సూర్యాన్తమయమును కావచ్చినది, రాకసుండు తమ పనులకు ఆభిముఖుండై నాండు కాబోలు ఆదినమే కదలినవ మలయకేతు శృేళల్ప,

ఐదవ యంళఠము

మంయశేశు సేనలు కదలి పెక్కు పమనములు నడచినవి దినములును అయినవి, కసుక్సషురముదాపువకు వచ్చినవి. ఒక్క వాటమైనదోట విడనినవి. ఉంళకు మున్సుష్ట విడిదలలలో క్రాటక్ర (ప్రవేశ నిర్ణమములు అనివారితముగా

ఐదవయ౦కము జ్తీల్‌

జరుగుచుండినవి. ఇంకను అట్ట కూడదని, ఈవిడిదలలో రాజము[ద లేక అని జరుపంగూడ దని యుత్తరువైనది. ఇందు అందజును ఉన్నారు, జీవసిద్ధి, సిద్ధారకుండు, భదభటాదులు, భాగురాయణుండు, శకటదాసు, రాకసుండు అందును తమ చోటుల తమతమపష అలో మెల/(కువతోనున్నారు. సిద్దారకుండు చేత పెచె పట్టుకొని చెవిలో రేక దోపుకొని తాను అమాత్యరాక్షను నాకరునుగదా అని ముద్రంగొనకయే పాటలిపుత్రముశకుందరలినా(డు. జీవసిద్ధి దారిలో అగపడి అట్లు చేయకురా, నీవు రాక్షసునివాండవు కానీ పికాచమువాండవు కానీ సంకెళ్ళ్గం బడుదువు అని పాతవు చెప్పినా డు. వాండు వినునాః తానును ఎక్కడికో పోవుటకు మృుదనడుగుదునని జీవసిద్ధి భాగురూాయణదర్శనము కోరిపోయినాండు. భాగురాయణు,డు రాజాస్టానముననే ముదలిచ్చుటకు ఒక (పక్క గారుచుండినాండు. అది కటక ష్నే మమునకు చాలముఖ్యమగు పని యగుటం బట్టి దానిని తాను సొౌంతముగా చేయుచున్నాండు మలయకేతువును అప్పుడే ఆస్థాన మునకుం దఠలినాండు నా€డు రాక్షసుని మాటలు చం దగుప్తునికి ఆళతనిపెని యాపక్షపాతము తాను విన్నద మొదలు తన బుద్ధి వికల్పాకుల మైపోయినది. సత్యసంధు౯ డై నాకుంగూర్చునా రాక్షసు౯౧డు, నందకుల భక్తు(డై చం[ద గుప్తుంగూడునా, చాణక్యుని అట్లు నిరాకరించి పొమ్మన్నవానిని - నిశ్చయము తోంపకున్నది. సరి ఆనా (పాణరకకు౧డు మిత్రము భాగురాయణుకడకే పోయెదను అని తరలినాండు, అతని చెంగటికి వచ్చినాడు. ఇంతలో క్షప ణకజీవసిద్ధియు ముద యడుగుటకు భాగురాయణుని కడకు వచ్చి యుండెను. వానిం గాంచి, భాగురామణుండు రాక్షస మితమితండు ఏదేని రాక్షస కార్యము మీ దనే బయటికి పోంగోరినా-౧డా అని సందేహించుచు "వీమి స్వామి, ఎక్కడి కైనను రాషసు పనిమీద పోవలసి యిన్నదా? అని యడి గొను, “అయ్యా అట్టి పాపము పలుకకుము, ఎక్కడ రాక్షసుని పేరై నను వినం బడదో ఆచోటునకు పోంగోరెదను" అని బదులు పచికెను, "అబ్బో, మిత్రుని మీ౧ద చాలకోపము వచ్చినట్టున్న దేః అతండు ఏమి తప్పు చేసిశాండు స్వామి మీకు? “అని అతండడిగెను. క్షపణకుండు చెప్పుచున్నాడు = 'అతండు నాకేమియు తప్పు చేయలేదు. నాకు నేనే తప్పుచేసికొందును. ఆదంతయు మీ కెందు లకు? ముద ఇప్పింపుండు, పోయెదను - “అట్టు గాదు. చెప్పకున్న ముద్ర

తీ6 ము[దారాతసనాటక ము-ఉపోరద్దూతము యియ్యను' అని వాదులాడుకొని నిర్బంధింపంగా ఇట్టు చెప్పెను. "మంద భాగ్యుండను నేను మొదట పాటలిప్కుతమున వసించుచు రాత్షసునికిమి.తమనై తిని. ఆ దినాలలో రాక్షసుడు రహస్యముగా విషకన్యం [బయోగించి ఏలిన వానిని పర్వతేశ్వరుం జంపినాండు. నాకు అదేమియు తెలియదు, మటి అందుకోనమని ఆపాడుముండాకొడుకు బాణక్యిగాండు నేను రాక్షనునిమి[తమ ననినన్ను తిట్టి ఊరు వెడలంగొట్టినాండు. ఇపుడును మరల రాక్షనుండు అట్టిదే ఏదడియో తొడంగు చున్నా(డు. దాన నన్ను ఈలోకమునుండియే వెలంగొట్టుదు రేమో! అందులక్రై ముందుగానే ఎక్కడికైనను పోంగోరినాండను ” అని, ఆందులకు మరల భాగు రాయణుండుఅనెను. “స్వామీ, చాణక్యుండు చంపించినాండు పర్వతకుని, అతనిక్రి రాజ్యమున పాలు ఈవలసివచ్చు నని” అని యనుకొన్నా రే. అని క్షపణకుండు ఐదులుపల్కెను. *ఆమాట అనుకొనుటయు పాపము. చాణక్యుడు, పాపము, విషకన్యపేరై నను విన్నవాండు కాడు," అని, ఇదెల్ల మలయకేతువును చెంగట నిలిచి వినుచుండెను. భాగురాయణుండు చూడలేదు. తాను ్షపణకుని “ఇందము నీకు మ్ముద యిచ్చెదను, కాని, ఈమాట కుమార్వునికిం జఇప్పుదువుగాని రాః”అని పిలిచెను.

మలయకేశువు లోపలికి జొచ్చుచు “విన్నావయ్యా చెవులు చీల్చునా మాటను, ఇంకను ఏల? మ్మితుండని అట్టు నమ్మి అంతయు నీ మీందనే పెట్టిన నాయనను ఎట్టుచంపితివయ్యా, రాక్షసాః నీవు నిజముగా రావసు(డవా? అని యేడ్చుచు భాగురాయణు నెదుటికి వచ్చిన కుమారుని ఆతని యావేగమును గాంచి రాషస్ముపౌబములకై శంకించి, _ వానిం గావలసిన దను చాణక్యులవారి యాదేశముం దలంచి భాగురాయణుండు కుమారు గూర్చుండు మని నీతి ఇట్లు తెలియంజెప్పెను, “కుమార, అర్థకాస్త్రవ్యవహారులకు అర్థముం బట్టి ఆరిమి_త వ్యవస్థ; లౌకికులం బోలి స్వేచ్చ కాదు. ఆదినాలలో ఇంకను నర్వార్ధసిద్ధిని రాజుగా నిలుప( గోరిన రాక్షసునికి చందగుప్తునికంజెను ఆతనిసర్వసహాయు(డు ఆతిబలాధ్యుండు పర్వతకు,డు శతు వాయెం గాన ఆతని నటు వ్యాజవాత్యచేసి నాండు కావ్సన ఆతనిని ఉపాలంభింపం దగదు; మటి నయ రాజ్యము మన చేతికినచ్చువణక్ష మనవాండుగా నే ఉంచుకౌ నియ ఉండ6దగును.*అని ఆమాటలు లెస్సలని మలియకేతువును అంగీకరించెను.

ఐదవయ౦కము శ్రీ ఇంతలో ముదలేక కటకము వెలువడం బోయి జాబుతో ఓకానొకండు పట్టువడినాండు. వానిని తమ కడకుం బంపీతిమి. చూచి విచారింపందగును.*అని తాణాదారు దీర్ణచకువు ఒర్యని భాగురాయణుని కడకుం ఐబంపెను. వానింగాంచి "ఎవరి వాండవురా నీవు” అని యడుగ, వాండు “నేను అమాత్యకాక్షసులవారి 'సేవకుండను.' అనెను 'మ్ముద కైకొనక ఏల కటకముబయటికిపోవుచున్నా వు? ఆని యడుగ, “పని చాల జరూరై నది, త్వరగాపోవలసి వచ్చినది. అనెను. "ఏమిటిరా అజరూరై్షైన పని, రాజా జ్జ ను కూడ దాంటించునది? అని యడిగి భాగురాయణుండు ఆతని చేతినుండి జాబు తీసికొని, దాని మీంది రాక్షసు పేరి ముదంగాంచి, దానిని చెజిగిపోనీక విప్పి, మలయకేతువునకుం జూప(గా ఆతం డిట్టు చదివినా.డు. “స్వస్తి. ఒక్కెడనుండి ఒకానొకండు తన చోటనే యున్న యొక్క గొప్పవానికిందెలుపుట, నాళ్ళతువుం దొలంగించి సత్య వంతునిచే సత్యవాదిత నెలప/బడినది- ఇపుడువీరికిని తొలుత ఇది యిది యిత్తునని మరత్తుచేసి యొప్పించి సంధిచేసికొన్న మన మ్యితులకు ఆషరత్తు [పకారము ఓప్పుకొన్నదానినికూడ ఓసంగి సత్యసంధుండు సంతోష పెట్టందగును. ఆట్టువారిని మవతట్టు చేర్చుకొన్న పైన వారు తమ యాశయమును సైతము నాళనముచేసీ ఉపహారిని ఆరాధింప(గలరు. మఅవకున్నను, సత్యవంతునికి జ్ఞాపకముచేసెదను. వీరిలో కొందజికి శశువుయొక్క బొక్కసమును వనుంగులును కావలలయునంట. కొందటలికి దేశము కావలయువంట. శ్రీమంతుడు పంపిన నగలు మూడును ఆందినవి. నేనును జాబువట్టీది కాకుండుటకు తోడుకానుకగా వఏడియో ఒకటి పంపినాండను. దానిం జేర్చుకొనవలసినది. నోటి మాటలుగాకూడ సమాచారము ఆ ప్రతముండగు నీసిద్ధారకునిచే చెప్పిపంపినాండను. వినవలసినది” అని, (ఇదియే తొలుత చాణక్యుండు సిద్ధారకునిచే శకటదాసునక్షరాలతో [వాయించి తెప్పింకి ముడించి సిద్ధారకుని చేత ఇచ్చినజాబు, సమయాన ఇట్టు చేయుమని బాణక్యుండు కజపినదానిని సిద్ధారకుండు నిపుణముగానే చేయచున్నాండు.) మలయకేతువు “ఏమిటియీజాబు;” అన్నాడు. భాగురాయణుండుఎవరికిరా ఈజాబు, చేతంగొనిపోవుచున్నా వేసీవు, ఎణుంగకుందువా?ః నీవునోటిసమాచారము వినిపింపవలసినది ఎవరికి"అని యడిగి, వాండు *నాకుతెలియదు 'ఆన(గా అది చెప్పు

క్తీపి ముచారాతసనాటకము = ఉపోర్దాతము నంతవరకు వానిం గొట్టుడు అని యాజ్ఞయిడెను. బయటికి, గొంపోయి భటులు వానిం గొట్టుముండ వాని చంకనుండి పెట్టెయొకటి ముదవేసినది యూడిపడెను. వారు దానిం గొనివచ్చి భాసరాయబునికీం జూపిరి. ఇది యాజాబు తోడికానుక కాంటోలు అనిదానిం గూడ మ్యుద్ర చెజిగివోనీక తెజవి చూప(గా అం దాభరణ మొకటి మలయకేశువు తాను రావసునికి సొంతముగా. బంపినాండే. అది అగపడెను, దానిం జూచి స్పష్టముగా ఈజాబు చందగుప్తునికె అని యూపాంచి, సందేహము తీఅుటకు వాసీసీ మరలగొట్టగా కౌట్టించెను. వా డంతట పాదము లం (దైళ్ళి, నౌక రని యభయము పొంది సర్వముం జెప్పెను. "నన్ను ఆమాత్య రాషసురివారు ఈజా బిచ్చి చర్మదగుప్తుని కడకుం బంపింారు, ఇంక నోటి సమాచార మే మనంగా “వీరే నా (ప్రియవయన్యులు, ఏవురు రాజులు తొలుత నీతో నేను ఓడంబడిక చేయించినవారు-.కులూ తారపక్తి చ్మితవక్మ, మలయరాజు సింహనాథుండు, కాశ్మీరముదొర పుష్కరాషమండు, సీంధునారు ధుసుషేబుండు, హారసీకపు టమీరు మేఘాక్షుండు. ఇందు తాలి మువ్వురకు మలయక్షేతుదేశము మ రట తక్కిన యురువురికిని ఏనుంగులును బొర్కసమును కావలయు తొలుత మకు. ల ంా వని సంతోష పెల్టిగర్లే, వేరికిని విని మలయశేతృవ్చ “షి చిక కు ది ఉంచ ఈని దానిని నిజమే అగును, అందులకే వారకి ను నాకు (రోహము పూనిరా! అది అంతట రాక్షస ఎ కొశసునంయ అంత ప్రీతి;"ఆని తలపోసికాని సుం బిలుచుకొనిర మ్మనెను, రాక్షస చ యైనను కతన వరల క ఏటికి నెలదినాలై నదేమో ఒక తూరి యంకయ చ న. దు కుసుమప్పరమ్ను డగ్గఅుచున్నది. తనసేన 6ద్రగుష్ట సెనికులతో నిండిషోర్వల కలుగదేమో ఆని అంతలో విక్రం ము నం. తనకు తప్పక జయము వ్‌డింి చీలండీసిన రంద్రగప్రా పి పాకలో వారందలు తాను స కసుమపురమునక్ష ఇంత చ్రేరృష్టగ్క వ రైర్యములు వలర్త టక్‌ బొమ్మగా నడువరాద్వ తాన్స బష్ట ఎదున ఇను రియను, ఆన్సి శ్ర యేర్చటించ్చి విభాగ్పున న గ ముబిడి నదువ కట్టు ఆంతటిక్రి స్యా కాను తన ఇన షాట్రింప ను త్తరువృ చ్రేళ్ళెన్స, త్స పన్నిన సేనలత్రో ఖస

ఐదవయ౦కము త్పీర్రి శబర రాజులు, నడుమ గాంధారులం గూడి యవన రాజులు, వెనుక హూణులం గూర్చుకొని శకరాజులునుంగా నడవవలసినది. దానికిని వెనుక వేలుగా మిగిలిన కొలూతాదులు దారిలో కుమారుం బలసి కాంచుచు నడువ వలసినది--అని, ఇంతలో మలయకేతువుపిలుపు అందినది అచటికి పో(గోరిి తన్ని పుడును ఆలంకృళతునిగా చూడ( గోరి తన సొంత యాభరణముతో నలంకరించెనే మలయ కేత్తవు, కావున తానిపుడు ఊరక పోంగూడదు అత,డేమేని యనుకొనును అని, నాండు తాంగొన్ననగలు [పయాణమునను తనతో నున్నవికాంటోలు వానిలో నొకదానిం దెమ్మని దానిని ధరించి మలయకేతువు ఉన్నచోటికిం దరలెను. ఆచట చాజక్య రహస్య నీతి వయోగమున జీవసిద్ది సిద్ధార్ధకులవలన తన మీంద నేమేమి తప్పులేర్చడియున్న వో తానేమియు నెజు/గండు. పోయి మలయ కేతువు నెదుర కూర్చుండెను. "అర్యు-డు" ఇన్నాళ్టు ఆగపడనందున నాకు మన మున భయముగలిగినది' అని మలయకేతు వన(గా 'ఈ్యపప్రమాణములలో సీవకు ఏర్పాట్టుచేయచుండి: నిన్నుం జూడరా( దీఅక ఇట్లు ఉపాలంభముపాలై తిని, అని రాశసుండనెను “(పయాణమున "సేవకు! ఇపుదెట్లైట్టు ఏర్పాటు చేయంబడియు న్నది, అని మలయకేతువు అడుగ(గా తన యేర్చాటునంతయు "అంతటికి మొనన నేను. మొదలుకొని 'సకలమైనదానికి వెను మిగిలిన కౌలూతాదిరాజులు దారిలో కుమారుంబలపి కా-చుచు నడవవలసినది" అను నంతవజకు వివరముగా చెప్పెను, మలయునికి మనస్సు కకక్కుదున్నది. “ఏమీ: నక్ళు నాళ మొందించి చంద్ర శప్పు నారాధింప( గోరివవారే నన్ను పరివారింపనున్నారు। అని అనుకొన్నాడు అడిగినాఃడు రావసుని "ఈజావిచ్చి, దానికి తోడుకానక ఈనగనుఇచ్చి, ఈమాని సిని తమరు చంద్రగుప్తుకడకుం బంపీనారా? అని, ఆమానిసిని, సిద్ధార్ధకుండు, శక టుని మ్మితము3 తన నౌకరు; ఆజాబు; అది శకటదాసుని వాతయని యాతండు చెప్పుట; దానిమీ:ది తనము.ద, ఆనగయు మలయకేతువు సొంతముగా తనకు పంపినది. ఆహాః తనమీదికి తప్పు ఏవిధముగాను భేదింపరాక ఎట్టు పొందికపడి నదిః ఇకను రాక్షను/డు వీమనగలడు, ఏమిచేయగలడు? తొను సిద్ధారకుమొగ ముంజూచినా(డు,. ఆతడు నేలంజూచినాడు, ఇదిళ త్రప్రయోగమని తెలిసిపోయినడి శకటదాసుని వేలు వాత లుతెచ్చి అక్షరసామ్యము, ముద్రందెచ్చి దాని సామ్యముం జూపినారు. సిద్ధార్భకుండు శకటునిప్పాణాలు గాపొడినతల్శి త్రము అహా శకటదాను

క0 ము[దారాశసనాటక ము-ఉపో ర్రాతము అట్టి తన[ప్రాఖమ్మితము అట్టి నందభక్తుండు, ఆతండు సయితము తన పెండ్దాము చిద్ధలం జేరందలంచుకొని నిత్యయశమునకు పెడమొగమిడి ఇట్లు కక్కులిలి న్‌ బోల్పడినాండు కాఃటోలు " అని రాషసుండు ఇతిక ర్రవ్యము తో(పక అతిచ్చన యున్నాడు. ఇంతలో మలయ కేతువు రాక్షసు;డు పెట్టుకొ నియన్న నగలంగాంచి మరల అడుగుచున్నాండు. "శ్రీమంతు(డు పంపిన మూండునగలు చేరినపనిజాబునంగలదే ఇది అందొకటియా?అనీ దానిం బరకాయించిచూచి ఆది నాయన పర్వలేశ్వరునిదని గుణుతుపట్టినాండు, “ఏమీ; పర్వతేశ్వరునిడా' అని రాష్షసుండునివ్రెజపోయినాండు. “ఓహో! తెలిసినడి. ఈనగలు కూడ చాణక్యుని మానసుకే అమ్మినారు నాకు! అని యనుకొన్నాఃడు.. మరల ఆడుగుచున్నాండు మలయకేతువు - నగలు మా నాయన యొడలిమీ;దివి, చంద్రగుప్తుని చేతిలోనివి. ఆతండే వెలవైకముగా వానిని నన్ను తనకు నిజముగా వబ్చిమాంసముగా ఎక్కువలాభమునకు అమ్మ* జూపిన సీకు పంపినాండు కానలయు; నాండు మితుని మా నాయననువిషకన్యం (గ్రియోగించి కెడపితివి, నేడు మందత్రిపద మిచ్చి నన్ను మా నాయనంబోలినే గొర వించుచున్న కుమారుని నన్ను పన్చిమాంసముగా శశువునకు అమ్మం నాగలి అని. రాషసుండు “ఆయ్యో విషకన్యను నే: (బ్రయోగింపలేదే జైని ఆన(గా “మాక్షు జీవసెద్ది అన్నియు, నీయీ శాత కసాయి అయ్య మ తస్పేరాదుకోలని మంయే*డన్నాడు. “ఏష్టీ జీవసిద్ధియ ఆ య్యయషో న నా నృాదయమునుంగూడ శతువులు వసపజచుకొన్నారుః ఎశిలాక్ట అని రాశ్షసుండు తటకాపడినాండు. మలయకేతువునక్సు క్రోష్ట్యా ఉడిలుకెలియలేదు, ఆక్షణాననే ఉత్తరువు ఎంష్‌నాండ్షు “న్స శరీరమునకు దోహమ్నుశేసి చం దగృష్ప నారాధింప స శే హొరిలో భ్రూస్పుంనో్యూ మువ్వురను పెళ్నునోర్ప కవి 6షః బూనసినా నది, ఏనుంగులంగోరిన యిర్వురన్వ ఫీన్సనృ లి వ్‌ అభామిలోనేపాత్తివేయవలసి రాషసా సిష వెడలిప్కో చంద్రగపు న (్రిందనేమట్టింపవలసినడి, ఇంకను వారత్రోడ్ల సీవుమువ్వు రును రండునా పె క్‌ ఆదాణక్యుండ్కు చంద్రగుప్త (డు, నాగురాయణ, ఇ నించకయ కాలవ వ్వురనుజక్కుమ్మడిమగియింళును' కసుమష్పరవ్వున్ని ద్య మన నేళలన్స అని బందు, ఉల్టా మొగిని నడువనీ తమ పనులక్ష్య జొచ్చిం, యే శ్రరువుల్నచేస్సెన్స అందయును

ఆజవయ౦6కము ర్‌1 రాక్షసుడు ఒంటరిలీ అక్క టకటా, పాపము, అచ్మితవర్మాదులును చంప(బడినారు, నాకోసమే: నా మిశ్రులెల్ట మడిసినారు, నావలననే. ఇ(కనే నేమి సేయుదును? తపోవనమునకుం బోదునాః కూడదు. మనస్సు పగలతో పొగులు చున్నది, నా దొరలను అనుసరింతునా, ఆత్మహత్య చేసికొని? కూడదు. అది ఆడువారి యోగ్యత. కత్తి దూసికౌని అరిసేనంజెండుదునా? అదియుసరిగాదు, చందనదాసు ఖై దుపడి నాత్తె [పాణముం గోలుపోనున్నాడు చం[దరుప్తుని జముంచి వానిని విడిపింతునని యానపడితిని. ఆయాసయడగారినది. ఇంక వానిం గావనేని నాకన్న కృతఘ్ను ౧డుండునాః ఇదె పోయెదను, పౌటలిప్కుతమునకే" అని వెడలినాండు. ఆహావో చొణక్యుప్రయోగముఎట్టునిర్వాహముం జెందినదిః థభాగురాయణుండు జీవసిద్ధి సిద్ధార్థరు:డు ఒకరి నొకరు ఎలుంగకయే ఒద్దికగా తమ నాటకమునుఎంత చక్కంగా అడినారు. తొలినాండు నాటిన చాణక్యునీతివీజము ఆంకురించి ఎదిగి పెకున్తానె మలయకేతువును ఒక పెద్దకొమ్మగా ఆటు విసరినది. ఎగసివిరిగి కూలి యండుటకు; రాక్షసుని ఒక పెద్దకొమ్మగా ఇటువిసరినది. వంగి, సాగి, తమకు పట్టుగొమ్మయై ఇక ఫలములు కాచుటకు: ఆజవ యంఠము చితవర్మాదులను మలయశేతువు అట్లు చంపింపంగా, తక్కిన రాజులెల్లి ఈ దురాచారు కూళ పొత్తు ఇ౯౧క తమకువలదు; తమ్మును ఎప్పుడేమిసేయునో అని దిగులుగొని, తటాలుననే వానిని వదలి; కటకమునుండి దిగులుగొన్న తమ 'సేనలం దరలించుకొని తమ తమ దేశములకు వెడలిపోయినారు. భ్యద్రభట పురు దత్తాదులును భాగురాయణుడును మలయకేతుంబట్టి సం కెలలుపెట్టినారు. ఇంతలో చాణక్యుడు ఇప్పటికి మరల చంద్రగుప్తు మంత్రియధికారమునం బ్రవిష్షుండు మేతి సేనతో కుసుమపురమునుండి వెలువడి, అట్టు అనాథమైపోయిన మలయనిమ్హేచృ 'సేనను పట్టుకొన్నా(డు; సీరునిండిన మేఘాలంబోని యేను/గుల యజపులును ఆలలంబోని గుజ్జపు బారుల వరువులును కుసుమపురముచెంగటవిన(బడుచు కనం బడుచునున్న వి, రాక్ష్షసు+డును మలయకేతుకటకమునుండి అట్టు వెడిలినవా(డు

5లి ము(దారాదసనాటక్ష ము- ఉపొళ్దాశ్రమ్సు ఎందుండి నందరాజ్యమ.ను మరల తెత్తునని పూని ప్యుక్య్సు పో యునొటడో కె షాటలిప్కుతమునకే, భగ్ను (డై మరల చందనదాసు శే వ్ప్పుచ్రేత్ర, బాని గావ గందునా అని వచ్చినాండు. బాణ(క్యువేగు ఆతనిం గను పెటియే యన” ఇట పాటలిప్కుతమున చందనదాసుని కేచ్చై మోకష్షముగపడలేదు- సిద్దా ర్థకుండునుః ఆతనిమి(త్రము సమృద్ధార్థకు౧డును చండాలవేషమున వానిని వధ్య స్థానముం జేర్చి చంపవలసినదని చాణక్యుడు ఆజ్ఞాపించినాందు. రాతసుండు పాటలిప్కుతము బయటి జీర్జోద్యానవనముంజొచ్చి చందనద్రాస్పవ ,తాంతము నే నను ఎజుంగంగలనా అని తలంచుకొనుచు ఒక పగిలినబండత్తునుక మీద రవంత సేపు కూర్చుండినాండు. ఇంతలో ఒకవైపు పటహ శంఖధ్వనుల ఫెల్లు వినవా నది, "ఇసీ। ఇది మలయుంగట్టివై చినందులకు రాచనగరున నంత్రో షకోలొనిాో అని యనుకొనెను.” విధి నాండు నాకు వినిచినది శ్యత్రసిర్రిన్ని నేడు నను కుం దెబ్బి చూపినది; ఇ౯క నిపుడు అనుభవింపనుం జేయ్బనేమ్రై;” అని తలవని కొనెను. ఇంతలో నొకడు ఆతనిం జూడన్లే ఆతని త్వొదుటికివది “గ మెడకు ఉరి బిగించుకొనుచుండెను. విచారింప(గా ఆవివరము చెప్పుజాగు సైతము ఓర్వరానివానివలె ఆతండిట్టు చెప్పెమ. “ కయూర బంగారు సెట్టి జన్దుదాసోదని (ప్రసిద్ధండున్నాండు. ఆతండు నాకు (పియవయస్సుడు. ఆశ్రదు తన విభవవేణి దీనజనమున కిచ్చివేసి, నిప్పులంబడి శరీర మంత మొందించుకొందునని డోరు వెళలిపోయినాండు, ఆ సుహృదవాచ్యము చెవింబడకమునుక్సే నేను అసునోొ బాయుదునని ఇట్టు పూనితీన,” ఆ౨, “ఆత(డేల వెడలినాండు, చెప్పు బాహో ఆని మరల బతిమాలుచు అడిగినాండు. రాక్షసుడు, అతండు తనకు ఓరకో కాలహరణ మగుచున్నను ఎట్లో చెప్పచున్నట్టు మరల పల్కెను,

“ఇండు పూలపాశెమునివాసి, రతనాలవర్తకుండు, మిత్రవత్సలు/డు- చందనదాసు అని మేటికోమటిగలండు, ఆత(డు జిష్ణుదాసునిక్రి (పియసుహృలే" ఆశకు చంద్రగుప్పునికి విన్నవించి రాడు “నావద్ద కావలసినంత ధనమున్న ది" దానింగొని నాప్రియవయస్యుని చందనదాసును విడిపింపుము' అని చందగుప్తుడో “ధన్తమేల? థనముకోసము గాదు వానింజంపింయట, దాల్చిన రాక్షసభార్యను సర్కారునకు అప్పగింపనందులకు ఆమెను అప్పగించిననే వానికి విడుపు; లేకున.

వడవయ౦0కము కఠి చావే బం, వధ్యప్టానమునకుం గొంపోవ ఆజ్ఞాపించినాండు. వానియశ్లోతవ్యము చెవిం బఇడకమునుపే నేను ఆగ్నింబడుదునని ఆతండు వెడలిపోయినాండు. నేనుకు ఇందుకై. ఇట్లు వచ్చితిని. అని. చందనదాసుని మి తవత్సలతకును అతిశివియగు శరణాగత రక్షణ దీక్ష కున్స పూరముస్పొంగ రాడసుండు అనెను. “బాబూ. నేను రకింతును చందన దాసుని. సవ పరువునంబోయి ఆగ్ను లంబడనీకి , ఆజబిమ్షుదాసునిఆపుము. నేన రాషసుండ్రను, ఇదిగో ఈ కత్తితో అడ్ధమెనవారినెల్హ నటికివై చి, చందనదాసుని విడిపింతుక, ఆని ఉరవడిం బరి[క్రమించెను. ఆ పురుమండు హర్షపుంకితు:డై ఆతని పాదములం దెకి లేచి విన్నవించెను-" అమాత్యులవారు మన్నింతురుగాక. ఇద్రి వినుండు. మునుపు ఈ యూరిలో శకటదాసువథ ఆజ్ఞాపించినపుడు ఎవండో క తియుంకించి జళిపించి హతకులందతిమి చావుతప్పించి శకటదాసును దేశాంత రమ్ము గానిఫోయినాండు. చంద్రగుప్తుడు ఏల యట్లు పప్రమాదపడినారని ఆఘాత కులను, శకటునికి బదులుగా, చంపివేసినాండు. అది మొదలుకొని ఘాతకులు ఆయుధముంబూని= ముందుగాని పెుకగాని ఎవండగుపడినను, అప్పుడే తమ్హుం గాచుకొన,గోరి. వధ్యస్థానముం జేరకున్నను. తమ వధ్యుని ఉన్నచోట నున్నష్లే చంపివేయును న్నారు. కావున తమరు ఆయుధఘుం బూనరాదు. పూనుట చందన దాసునికి సద్యోవధము గలిగించును, అన్నాడు. . అదివిని రాషసు(డు తలపోసికొ న్నాండు “దుర్భోధముగా నున్నది చాణక్య వటుని నీతిసకణి: నాండు భకటునిచావు తప్పించినాకడకుం గొనివచ్చుట శ్మతువు లకు అభిమతమయ్యైనేని ఆఘా తకులనేలయట్లుచంపినారు? ఆట్టుకాదేని, శకటుండు వారిపస మయియుండండేని, అట్టి తప్పుడు జాబును ఎటువలె కల్పించును? నాకేమియు. సమాధానము తో/పకున్నది. అని, అంతట-సరి. ఇంకెందులకు, పనికిరారని యీకత్తిం బాజవైచి ఇదే నేంటోయి నామ్మితుంగావ నన్నే ఆర్బించు కొందును. అని అటు ఉరవణించెను, ఏడవయ౦క6కము అట చందనదాసును వధ్యవేషమువేసి చండాలురు వధ్యస్థానమునకుం గొంపోవుచున్నారు. చాటుచు నున్నారు. “ఇదిగోవినుడుః రాజాపథ్యము వివముం

ర్‌టీ ము(దారాశ్షసనాటకము ఉపోర్హాతము బోనిది. దాఫని బొత్తిగా మానుడు. వీండుగో చందనదాసు ఆఅమాత్యరాక్షను భార్యం దాచిపెట్టి రాజా పథ్యము చేసినాండు. వధ్యస్థానమునకు నడిపింపంబడు చున్నా(డు"అన్సి ఆతనివెంట కుటుంబినియు చిన్నికుమారుండునువచ్చుచున్నారు. ఎంత చెప్పినను వారు అనుగమనము మానకున్నారు. ఇక జూగు కూడ దని చండాలురు కొజ్జునాటి చందనదాసును పట్టుకొన్నారు ఆకొణుత వేయుటకు, కుటుంవిని తొమ్ము బాదుకొనుచు “కావరయ్యా కావరయ్యా* అని వాపోవుచు గొంతుచినుగ ఏడువంజొచ్చినది. అప్పుడుతటాలున రాతసుండు జనులంద్రోసికొని దారిచేసికొనుచు పరువునం _బవేశించి భయపడకు. అమ్మా. భయపడకు” అనుచు చండాలురం గాంచి *చంపకుండురా, చందనదానును, చంపకుందు ఆ వధ్యుని పూలదండను నాకు చుట్టుండు అనచు డగ్గటెను. దానిం జూచి, చందనదాను తన శ్లేశమంతయు వమ్ముచేయుచు ఈయన వచ్చినాండే, పాపముః అని బాష్పములు రాల్చిను. "ప్రాణమ్మితమా, నేను స్వార్ధమే ఆనుష్టించితిని. ఉపాలంభింపకుము- అనువు రాక్షసుడు ఘాతకులంబూచి “చెప్పుడురా పోయి, ఆదురాత్మునికి బాణ క్యునికి వీండుగో దాకసు,డు వచ్చినాడు ఆని.

అట్లు చెప్పగానే చాణక్యుడు “ఎవడురా మంటలనిప్పును కొంగున కట్టినవాండు। ఎవడురా సదాగతిని గాలిని కదలనీక తాళ్ళ బిగించినవాండు ఎవడురా ఏను/లం జీల్చిన సింహమును పంజరమ.నంబెట్టినవాడుః ఎవడురా బాహువులతో నృకభయంకర వారాశిం దాంటినవాండు:” అనుచు వచ్చి, “ఇదెల్ల నేం గావించినదిగాదు. నందకులము పై సెనుపగగొన్న దైవముః "” అన్నా+దు. అదివిని, ఆఠని ౨లు వెల్చిచూచి, రాషసు,డు “ఆహాః దురాత్ము(డుగాండు, ఈయన నిజ ముగా మహాత్తుండు; సకలకాస్త్రమలగని, సరలసద్గుణముప్రోవు. ఈయన గుణము ఇకు మత్సరినై నేను ఇన్నాళ్టను ఆన్యథాతలంచితిని" అని అనుకొనెను. రాత్షసుని యెబ్టెదుటం గని చాణక్కుండు “వీండ్రగో ఆమవాత్తుండు వృషలుని సేనను నాబుద్ధిని నదురనెలు(గనీని జాగరాలు సేయించినపన్న కములకై వేపినవా(డు: "అనుచు చేర టోయి అమాత్యా, విష్ణుగుస్తుండ్ష అభివాదనముచేయుచున్నా (డు"అని యొక్క బోయెను, అమాత్యుండనా; ఆమాటక్షసిగ్గశృచ్చున్న ది.” అనియనుకొనుచు “ఓయి, విష్ణుగు ప్త్రళాంకకునన్ను, చండాలురయ. ఖ్‌ “ఆనివారించెను. చాణకు ౯6

7 ంటుపడినవానినిః/ఆ ల్‌

డును అమాత్యా, ఇతడు చండాలు(డుగాండు; సీవటి(గినవా(డే రాజపురుదుండు

పడవయ౦కము ర్‌ర్‌ సిద్ధారకుండు, శకటదాసునితో వ్యాజస్నే హముదేసికొని, పాపము, ఆతని కేమియు. దెలియనీకుండనే ఆకపట లేఖను [వాయించినవాండు. వీండును మటియొక రాజపురుషుడే”"అని మనఃగానే కకటదాసుం గూర్చి ఎట్టును తీజక చిత్తమును ఆకులముసేయుమన్న వికల్చ్పములు ఒక్కుమ్మడి వీడిపోంగా* రాక్షనుని చిత్తము (పసన్నమాయెను. ఇంకనుచాణక్యుండు ఇట్టుచె ప్మెను-" అమాత్యా, ఏలవి_స్థరము?ఇది టూకి, ఈభ_దభటాదులు, ఆజాబు, ఈసిద్ధారకుండు, ఆమూండునగలు, అల్ల నీ మి్మితము కపణక జీవసిద్ధి, ఆయరిత్రాటిమానిపి, చందనదాసునియీ చెజబాధలు,-ఇవన్నియు పృషలునికి సీనంయోగముం గోరిన నానీతి విభవవే 1'అని “వీ,డుగో వృషలుండు నీదర్శన మునకువచ్చుచున్నా(డు. అనెను-ఆతండును ఈమవోత్తులసంయోగమును విని వచ్చి, యద్ధము లేకయే, తనకు ఈమహావిజయనుం గూర్చిన యాబార్యునికి చాణక్యునికి వొక్క? ఆయనయాదేళముచే తన నాయనలయు తాతలయు మంత్రి కి రాషసునికిఅభివాదనమ.చేసెుు రాక్షసు.ండును ఆతనింగాంచి, నందునిమౌర్యుని పులిపిల్లయేవీండు, బాల్యముననే మహాభ్యుద యళాలి యగునని నాతలంచినవా(డే, (క్రమముగా మహారాజపదముం గన్నాండు అని తలపోసికొనుచు విజయాశీస్సు పలికి ఆతని వినయము నభినందించి, చాణక్యుని నచ్చిమ్యసంపదదృ్శష్ట మును మెచ్చుకొనెను, బాణక్యు౧డు అడిగెను, "ఆమాత్యా, చందనదాసు ప్రాణములకై ఆసగొందువా? అథ్రేని మంతి యధికార చిహ్నమను ఈ శస్త్రం గై కొనుము” అనెను. రాకసుండు *“దీనికి నేనుకగను, విశేషముగా సీవుచేత-బట్టియున్నదాసికి, ఆనంగా చాణక్క్యుండు * ఏటిమాఓలు ఇఫి, నేను తగుదును, నీవు తగవు అని, నీ పౌరుషమహిమచే ఇప్పటికి పన్నెండు నెలలై నది-చూడు, వేళకు నీరు మేళ లేక, నోట కళ్హైము వీపున జీనుతీయక మేనులు చిక్కిన యీ గుణాలను, వోదాలు దంపరాక యాబరువుకు వీపులు వాచిపోయిన యీయేను గులన౮/" అని చూపి, “ఐనను ఈమాటలేల ఇపుడు? నీవు శ స్త్రముంబట్టకున్న చందనదాసుకు (బదుకు లేదు * అని తన నిశ్చయముం బలికెను, అంతట రాక్షసు-డు “నాకిపుడు కార్య మార్గముపదేశించు దేవతకు సుహృత్స్నేహమునకు ఇదె కేత్మోడ్పు"అని మొగిచి లొంగిపోయెను, చాణక్కుండు రాక్షసువేతికి ళస్త్రమిచ్చి, చంద్రగుప్తునికి ఆతని

ర్‌డి ము (దా రాక్ష్రసనాటకము ఉపోర్ధాతము యాశీస్సుం బలికించి, తానును ఇక వృషలు, చడనుటమాని, ఇదె తొలుమూలుగా రాజా చం దగుపౌయని యని పిలిచి ఇతోధికాభ్యుదయములు ద్లైవాజం గనుము అని మంగశాళంసం బలికెను

ఇంతలో భద్రభటాదులు మలయకేశువుం గట్టి వాకిటికి తెచ్చినారుం రాక్షసుడు తనకు, గొన్నా క్ళాత( డాళశయమిచ్చినా,డని వాని (పాణములం గౌవు మని చందగుప్తుం గోరిన్స చాణక్కుండును ఆపాత్వుని తొల్మిపణయ మును మన్నింపందగు ననుచు, “రాక్షసామాళ్యుండు రక్షింపించినాడు నీ ప్రాణాలను” అని చెప్పి, మలయకేతువును ఆతని రాజ్యమున ప్రతిష్టించిరండని ఆభదభటాదులనే పంపెను. అట్లే చందనదాసుని విడిపించి, ఆతనిని సర్వ స్క్మామాజ్యములో అన్ని నగరాలకు పెద్ద సెబ్టిం గావించెను. ఈమపహోత్సవ హర్షబిహ్నముగా ఖై దులనుండియ ఎల్టివారిని విడుదలచేసెన్సు,

వుద్రారాక్షననాటక వివుర్శ నో ఈవాటకము కేవలము రాజ్యతంత్రపరము, మంతి (పతిమ౭శత్రుల యు క్రి స్పతియక్తుల పయోగముతో నిండినది. ఇందు (వధానోద్దేశము (ప్రతిఘటించిన రాక్షసుని శత్రుకాజమంతిని ఆయశయహీనుందేసి ఎవరికోసము ఎవరిచే ఆ ళతు రాజులు చంప(బడిరో, చంద్రగుప్త దాణక్యులకు వనముచేసి స్నే హముచేసి 'స్నేహపజిచి చందగుపురాజ్యమును స్థిరపణుచుట ఇందులక్షై మలయకేతువుం గూడిన రాక్షసుని వె మలయ కేతువునకు తుడువరాని అపనమ్మకముకలిగింది వీనిడే వానిని తజిమివేయించి దిక్కుతోపనీక నిర్ధాశయుంజేసి, ఆతని ప్రాణమిత్రుని అతనికోసము (పాణాపాయదళకు వచ్చినవానిం జందనదాసుని గావ రప్పించి ఆతడు చంద్రగుప్తుని మంతిపదమునకు అంగీకరించు టే దానికి ఏకోపాయము, దాన అన్ని పగలుతీటి రాజ్యము స్థిరమై అఆభ్యుదయముంగనునని ఆతనిని చంద గుప్తుని మంతిత్వమును అంగీకరింపంజేయుట. కాంగా ఇంద్యుప్రతికార్యము ప్రతిచలనము రొజ్యతం త ప్రయుక్త ము ధర్మా దర్మములు, న్యాయాన్యాయములు సాధరుతాసాధుతలు ఉద్ధిష్టకార్యసాధకతా సాధ కతలచే ఏర్పడునవే. ఒక్కస్త్రీఅగపడును. చందనదాసుభార్య= అమె ఆభర్త్హ్హృ మరణమున 'అయ్యో ఇక నేనెట్లు నాకెట్టు' అనిఏడవక భర్త తోడి సుఖదు!వాద్వైత మున ఆనిమునమువనే చితి కక్క సిద్ధపడును. ఏక పుత్తుండు శికువు పాదములనవాలి "నాయన్నా ఇంక నీవులేక నేను ఏమిచేయదును" అనివాపోయిన బిడ్డకు, లాలన బుజ్జగింపులతడిలేక, చాణక్యుడు తేనిచోటుచేరు" ఆనిశుష్కపథ్యముచెప్పంబడి చది. ఇందుళర్మ-జీవసిద్ధి రా్షనునితోను, భాగురాయణుండు మలయక్రేతునితోను సిద్ధార్ధకు:డు శకటదాసుతోను చేసినమైతి రాజ్యతం్యత్మపయుక్త మైన(కూట) మతి శళకటదాసుం దప్పించుకొననిచ్చిన ఘాతకులను అండుల్నకెచంపినమూట రాజ్యతం[తమునంజేరిన రహస్యళుద్ధాబద్ధము, అనుకొనును భాగురాయణుడు "నా యందు ఇంత స్నేహవంతుండు కుమారుడు, మజి ఆతనివంచింపవలసియిన్నడి" అని, సిద్ధారకుండును రాక్షసుం బట్టీయా6టోవుచు అందులకు ముందుతానుపట్టువడి "మాబోంట్ల తల్లికి స్వామిభక్తీకినమస్కారము" అని సమాధానము చెప్పికొనును=

కరి ము(ద్రారాతసనాటకము- ఉపోద్ధాతము జీవసిద్ధియు అనును_ “ఇంతలో నామ్మితము రాక్షసుడు రహస్యముగా విషకన్యం బ్రయోగించి పర్వతకుం జంపించినాంకు.” అని మలయుండు విని అనుకొని “ఏమి రాక్షసుండా నాయనం జంపినది, చాణక్యుడు కాడా" అని, జవసిద్ధి సంతోషించును -బకి, అమాట వీని చెవిలోపడినదిపో _ చాలును _అని ఇట్టుకథ క త్తిమీ!ది సాముగా నడుచును, -... ఇందు అన్ని యంకములలోను బయలుపడు విషయములు, చాణక్యుని తట్టువి మెలకువతో సూటిగా తిన్నగా అనుకూలముగాను, రాక్షసుని తట్టువి పొరపాట్లు తనకు అనుకూలముగా భ్రమింపబడి పర్యవసానమున ఎదిరికే ఆ కూలమగుచు రాక్షసవశీకరణమువంకతే ఎకముఖముగా (ప్రవర్తిలుకు. ఆతని సిద్ధార్ధకసత్కారము, మలయ కేతుతృష్త్‌ కె పర్వతకునిదని ఎజుంగక గొన్న యాభరణములు. ధరించి అతనిం దర్శించుట _మొదలగునవీ అతర్కితముగొ అట్టు విషమించి యుభయమును ఏక ముఖముగా కార్యము అనంబడు రాక్షసుం బట్టుపణుచుకొనుటకే ఉపయోగపడును. ఇందు పొాత్రములు జతలు జతలుగా అన్యోన్యగుణశీల తారతమ్య పరిగణ న్‌మ్సు ఆనుకూలమై వారు చక్కగా మనసున సలుచునట్లు సంవిధానమ*లు అల్లి బడీనవి - మంతులు చాణక్యరాశసులు, చంద్‌ సప్త మలయకేతురాజులు, రాక్ష సునిచందనదాసు చాణక్యునియిందుళ ర్మ. రాక్షసుని శకటదాసు బాణక్యుని భాగు రాయణ సిద్ధారకులు రాక్షసుని పిరాధగువ్హ చాణక్యుని నిపుణకులు, చాణక్కుకం చకి వైహీనర్సి రాక్షసుకంచుకి శాజలి- ఇట్టు పరిశీలనక్షము అగు జచలు. ఆజ్యడ ననన ఓరవుడను పేద్ద యెత్తుగడలవారే. ఇరువురు మెధావుటైన చించుషూరన్ను ధర న వురకుసాధి, పవలయుపనియ్వేగ్యటి, దాసికితాము అవలం కలిగెనేని అది రర! “80వ అనది. తలేదు. కార్యసిద్ధి కలుగవలసినది సుంగు చందం స దాణక్కుండు అభిదారికమున నందులం జంపెను. రాష పరార్థ పూక క్‌ విషకన్యం బుట్టించను. ఉభయులును గొవు సీ 'పన్నాగవ్వు నంతై. పరులుకారు కాసి చాణక్యు,డు పొరపాటు చొర గోళము ఎలు రూజ్‌ కుదుక్నుకౌన్నాండు, కలవరము గందర ఉంగడు, పౌరషాట్రవడండు దిదుకొన డు ఏం న యుంకున్స మజుపులేద్చు, రాకృలునిక్రి వు ఇ కదు, ఎరకేని జాగ రూకళకళ గ దాణక్ష్యు(డ్చ కానేమెచ్చుకొన్నా (డు నలరు పొరపాట్లు మజి రావసు న్సత్తే సాధుష్టళ్థవ్యి మళాలిథ్‌" అని ఒం ధు ఆమాత్యరాక్షస్త, వ్‌ మం తిబ్బహ చు చిం ద్తునికి అతసే-మంత్రిచ మవలయు నన్న

ము(దారాతసనాటక విమర్శ క్‌9 అపట్టుదలయు ఆతని [పళంసయే. మఖీ అతండు ఇందు అడుగడుదునను సౌర పడుచును మబుచుచు నుండుట అదేలః నాకు ఇట్టుతోంచయును. తొలుత నందుల హత్యయు చంద్రుని జయమును గాతసుని సమాళించుకొనలేని దెబ్బ. అతని [పజ్ఞ మొక్కవోయినది. మజియది స్రకృతింబొందనేలేదు. ఈనాటకమునఅత(డొక పాటి నిజప్రకృతిం గోలుపొయియే యున్నట్టు కవిచూపినాండు. నిజముగాఅత (డు చాలగొప్పవాండును అతినిపుణుడు సమర్థుండును అని దాణక్యుండు ఎతీ(గి నమ్మియున్నాండు. "నను వృషల వియుక్త స్తాదృశే నాసి పుంసా' - [= బళ, “కాదృ్భశేన' అను మాటలో ఎంత గొవృ నిండి యున్నది. అ్రే పైకం “దుర్షభాస్తాదృళాః అను పరోత్ష (పస్తుతి, మజియు “యేన మహాత్మనా, ... సేనా వృషలస్య మతిళ్చ మే చిరమాయాసితా” = ₹71] =. . ఆనుస్వగత ప్రశంస, “ఉత్తజ్ల శిభాకలాప కపీల శిథ"తోను, సదాగతి"' తోను'అనే కపదాన వాసిత సటసింహముతోను ',నై కన [కమక రార్ణవము అన్న యర్జవముతోను ఫౌల్చిన నిర్వ్యాజపుమెప్పు, మాహాత్మ్యాళ్‌ తవ పౌరుషస్య మతిమన్‌ దృషైరి చర్చచ్చిదః అను ముఖాముఖిస్తోతము, అని ఇన్లెల్స చాణక్యుని మెచ్చుకోలు పొండినవాండు. బాణక్యుండు రవాస్యమును సడలనీయండు. వేంగు వేంగును ఎయుంగండు వారును ఆన్యోన్యము పరాయివారే, అందజిని బాణక్కు. డెటు౯గును* రాక్షసుండుఉదారుండుు అందటినినమ్మును- బాణక్యుండు_కూరు(డు, సందీయండు రాక్షసుడో మృదువు, (కూరకుండై నను దాణక్యుండు అనావళ్యకముగా బొటైనను నెత్తురు చిందనీయండు. "నామాన్యేషాం లికామి [ధ్రువ మాహ మధునా చిత్రగప్పః (ప్రమార్‌ష్టు' అని యున్నాడు. మణి (వాయకున్నను వారిపేరులకు చిత్రగుప్త (స్రమార్దనము కలిగించినా,డు. అది తప్పని పని ఐనది, ఐనను శళకటదాసునికిని లందనదాసునికిని నిజముగా చావుకేదు. ఆంతయు బూటకము, బెదరింపు, తప్పిం పంబడినది, అశ్లే ఆఅనును. “ఏతే భదభటాదయః స చ తథా లేఖ? స సీద్ధార్థక స్త చ్చాలంకరణ్యతయం స భవతో మితం భదన్సః కిల జీర్ణోద్యానగతః స చార్త పురుషః శ్లేళః స చ మశేష్టినః సర్వోఒయం వృషలస్య వీర భవతా సంయోగ మిచ్చో ర్నీయఃి అని చంద్రగుప్తవాక్యమును."వినై వయుద్దా దార్యేణజితం దుర్ణయంపరఖలంఅని.

60 ముదా రాతసవాటకము- ఉపోద్ధాతము బాణక్కు౦ పన్నక మంతయు. రావనుం బట్టుటకు వల, వానీ మెడకు తగిలింపను ఉరి, ఉచ్చు. సర్వము అనుకొన్నట్టు సూటిగా (ప్రవర్రిల్లును. రాకసు పన్నక మంతయు. దానిం దప్పించుకొనుటకు, తెంచిపాజవేయుటకు. మళ అది యందులకు తప్పి తన్ను వలలో ఇటికింపను తానే వలలో ఇటికి కొనను, ఉరిలో తగులు కొననే ఉపయోగపడినవి, (1) రాక్షసు,డు గృహ జనమును తాను నందకార్యమును మానుకొనక దాననే ఉన్నానని పాటిలి పుత్రమున తవ [వాణమి తము పట్టుబడి కూలమువజకు లాగండినాండు. ఆ చేతియంగరము చాణక్కునిచేత(బడి ఆ శాబుద్వారమున రాక్షనుని (ప్రాణో పాయము.వజకు తెచ్చివడి. (౭) రాక్షసుడు విషకన్యం (బయోగించినాండుం చందగుప్తం జంప మథి ఆది పర్వతకుం జంపినది. చంద్రగుప్తునిచేత పడిన పర్వతకుని నగలు రాక్షసుని దేహమున కెక్కి మలయునికి అట్టు అతనసి పట్టియిచ్చినవి. (8) రాక్షసు డు శకటాదులతే జరిపిన ఉపజాపములకు ళోనైన ₹దభటాదులు మలయుని ౧ంటిచేరి, రాక్షసుని మలయునింగూడ బెసక్షసీక మూటగా కట్టి దాణక్యునిచేత పెట్టినారు (4) రాశసుండు చాజక్య చం్మద వ. పెట్టి చంద్రగుప్తుచే తాను చాజక్కుం దజిమించినట్టు అను మై ప చీ పీ మలయకేశుని తనకు పజల శ్యతువుం జేసీ వానిచే కక. (వైఐ! ని ॥ 'శులలోనిక్రి) తజిమించినట, ఇట్టు రాక్షసుని మ్ముదయు ష్‌ ముదారాషసము” అన్న శ్పేగ్షనక్స పెద్ద యక్షరముల స్రానారు, చందగు ప న ఇ చంక్రగర్త నష్ట నలో వాస ఇంకను స్పష్టతరముగా నున్నది. శా వవహి క. సంభావీత మహోదయృ రాజ్యం యూదై శ్వర్య మివ ద్వి ౪7|[. 18. ఆని మత్సరి శ్రవ్య రాకసుండు పల్కిన (పళంస పొరపాటు శేయని వశాపాలక,డు క శీకికుడు వినీకుడు ధు బి ల్‌ ననా గ్తడ్యరపి భనో యా స్యగురుణా మనస్నీ ద్వి ఇుబి షవవయసి వోడ్సు వ్యవసిత్రొ, వ ఎమ్మత్వాణ్‌ స్తత్ర స క గ నాపొక దుఖం చ వహం 111.9,

ము దారాకసనాటక విమర్శ 61 మంయకేతువో అర్హత చాలని వాడు. చపలుండు, ఇంకను మితతునికి వెనుక నుండి కన్నులుమూసి నే నెవరో కనుగొని చెప్పు మము ఆటయాడు బాలుడు, పొంచి యితరుల రవాస్యపు నూటలు వినువాండు. అంతలో బాలుని బజడాయియు కలవాండు చందుండు గురుపరాధీన.౧డు గురునిమాట జవదాటండు, ఆ జగడ మును సయితము గురువు నేర్చియే యాడును, మనసున తృప్తి వహించును. మలయకేతువో అంతలో నమ్మవలసిన నమ్మదగిన రాషసుని నమ్మును. స్నేహించును. మలి అంతలో గూఢ శ్యతువును, నమ్మదగినవానిని ఖాగు రాయబుని నమ్మి తనకు [పాణరక్షకుండని (యబమసీ కృతజ్ఞతతో అనంత రామాత్యపదవికి (ైా2ం6 56676౯25) ఎక్కించుకొన్నాండు, తన (ప్రాణము మీందికి తిచ్చుకొన్నాండు* చందగుప్తుండు అర్థకాస్త్రకారులచే చెప్పబడిన "దవ్యము*. మలయుండు "ఇదవ్యము."

ఇ(క చందనదాను ఈకలిలోను మి(శునికై ఆత్మసమర్పణజేయ నర్వ త్యాగి, అతిది, అతశిబోధిసత్వు(డు, అతిబుద్ధుండు. అంతటిది ఆతనికి రాక్షసుని యందు(గల యదంభనిశ్చలమైతి ఇందుళర్మయో చాణక్యసహాధ్యాయి మ్మిశము కఇపణకలింగమున క్రూ రాభిచారిక పయోగములుచేసి కూటసాక్ష్యుముచెప్పి మిత్రుని నమ్మించి 'పెనువంచనచేసినవాండు. భాగురాయణు(డు వోర్థముగా అట్టు మతి గొల్పుకొని మలయుని అట్లు భయంకరముగా ఎట్లు వంచింతునా యని మనసున ఆయ్యనౌచితిని తలంచుకొనుచు మలయ కేతువునతై జాలివొధపడుచునే-కక్కుజితి పకి దేహమును చాణక్యునికి అమ్ముకొని పరాధీను;డనై తినే అని యనుకొనుచునే అవంచనను ఎంతయు నేర్చుగొచే యును -సిద్ధారకుండు ధర్మాధర్మముల నంత పరిశీలింపనేర్చినవాండు కాండు ఆతనది (క్రింది అంతస్తు. దొర యుత్త రువు దేనిని సమిుతము సరివజుచును. అందు ధర్మాధర్మ విచారమునకు అతండు చొరండు, అట్టుదేనిం జేయటకును అతండు తయ్యారు. అతండేమో సిద్ధ [ అర్థకుండు కార్యసిద్ధి గలవా౯డు

వైహీనరి రాజు రానతిని నె వేర్చువాండు. ఆతనికి బాఇక్యునియందును మితి మీరిన గొరవము గౌరవమునకన్న భయము. సమ మస్పూర్తియు కలవాండు. కడ పట చాణక్కున్మితో సీవేసి,-చంద్రుండు తాను స్వతంత్రుండుకాంగా ఆ స్వాతం్యత్య మును మిక్కిలి మెచ్చుకొనును, హర్షింపను హర్షించును. స్వగతముగానే "న ఖలు అత వస్తుని దేవస్య దోషః అని తలంచును, “దిష్ట్యా దేవ ఇదానీం చేవః

62 ము_దారాకననాటకము- ఉపోద్దాతము

నంవృత్తః'అని మెచ్చుకొనును. మలయకేతు కంచుకి జాజలయ్యకు రావసుండు "అ్మితథవాన్‌ “అని “ఆభివాదయే*"అవి "ఆసకం'అని 'ఉపవిశతు“అని "కుమార ఇవ అనతి[కమణీయవచనో భవాన్‌ "అని, ఆత;డుపోవునపుడు మరల "అభివాదయే" అని పూజ్యసముదాచారము జరిపినాండు. ఆటిది మజి యేవాటకమునను అగుపడు నట్లులేదు- ఇందును మరల అతండే చతుర్ధ్థాంకమున మలయకేతువుతోడం (బివే శించును. అక్కడఇట్టిదితో (పదు. రాక్షసుడు తౌ నీయూరికి క్రొత్తవాండును ఇట మంతితకును [కొ త్తవాండై నందున ఒకపాటి [కా _త్తదనము బెరురుుచూపుచున్నట్లు న్నది, దానికి జాజలి యాషేపీింపండు. నాకెందుల కీయుపచారము అనడు, మళీ అంగీకరించును వైహీనరి చాణక్యునికడ భయముతో గడగడలాడును. నిపుణక విరాధగుప్తులలో నిపుణకుండు వేంగుమా తము; మజి తనపనిలో నిపుణక డే. ఆ యంగరము గనిపట్టి తెచ్చుట గడుసుదనమే. అందులకు “రాక్షసుండే నా చేతికి దొరకినట్లు' అనిసంతోషించి, బాణక్కుండు వానిని ఈ సేవకు తగినఫలము త్వరలో పొందుదువురే అని చెప్పి పంపివేసెను విరాధగుప్తుండు చరమ్యాకుండు గాడు! మళఖి రావసమ్మితము; తానును సందియుఃడు "“దేవపాదోపజీవి," అతండును రావ్షసుండును సుబదుఃఖనములు తలపోసికొనునుత కావలసినవాఃడు, ఇట్టివారు చాణక్యునికి ఒక్కరునులేరు. అందును గడగడలాడు అధికారస్థులే.

ఈ నాటకమున నిలుకడగానుండు స్టాయిభావము “ఉత్సాహము. “దానపుట్లు రనము వీరరసము. ఆది యిందు అంగిరసము. మజేరసమును ఇందు ఎటను అగ పడదు, ఈ యుత్సాహము అంతటం౦ బర్వియున్నను ఒక్కొక్క ప్యాతమందొ క్కాక్కవిధముగ్హాపకటమగుచున్నది. బాణక్యునియందు ఆదియెదిరియైనరాక్షసు సుగుణపక్షపాతముగా [ప్రకటమగుచున్నది. ఆందులకయ్యే కదా అతనిని చంద గుప్తునికి త్మదాజ్యన్టేయార్థమె మంథతింజేయ(గోరుట. చందగుప్తునియందు ఆచార్య చాణక్య పరాధీనతగా (పకటమగుచున్నది, అతని సద్గుణ సర్వస్వము ఆదియే. మలయ కేతునందుఅదిపితృపూజగా (పకిటమగుచున్న ది. ఆతడు చాణక్యునిజంప్‌ పగతీర్చుకొనంగోరును, చంద్రగుప్తుని సయిత మును. అట్టుళత్రున్త్రీలకుక న్నీరుకార్చి ఈనతల్డుల కన్నీరుకుడుచునట. రాక్షసునందు స్వామిభ _క్రిజ్వరముగా కాంగున్ను భొగురాయణ సిద్ధారకాదులయందు భర్త బాణక్య భయగౌారవములుగా నాయుత్సా హము రూపొందును విరాధగుప్తుండు నందానుర క్రరాక్షసమి[తము. నిపుణక కర

ము[దచారాతసనాటక విమర్శ న! భక్తులు నిజభ రృ భ క్రిపరవశులు. చందనదాసునందు మిశతునికైన నిజ పాణ సమర్పణపర్యంత మైన స్వార్ధత్యాగోత్సాహము. ఈ వివర్తములం బొందిన ఉత్సా హము అవురూప-అనుభావ సా త్రిక వ్యభిచారి భావములంగూడి ఇందలి పీరరస మగును. ఉత్సాహమన'ంగా “కార్వార మ్చేష సంరమృఃస్టేయా నుత్సాహఉచ్యచే.” కార్యములం దొడంగుటయందు స్థిరతరసంరంభము ఉత్సాహమనంబడును. ఇది దానికి తగిన విభావముచేతను అనుభావముచేతను అస్లే సంచారిభావముచేతను వ్యక్రమై ఈ యుత్సాహము వీరరసమగును.

“విభాదే నామబావేన వ్యక్తః సజ్బారిణా తథా రసతా మేతి రత్యాదిః స్థాయీభావః సచేతసాం"' సా. ద. అఫ్లే భవభూతి వీరచరితమున వీరరసమును _ దాని స్థాయియైన ఉత్సాహముం గూర్చి చెప్పినాడు. ఆ(ప్రాకృతేమ పాలేదు యత పీరః స్థితో రసః భేదైః ఘూమ్మె రభివ్యక్షైః _పత్యాధారం విభజ్యతే “పతి యాధారమందును పంచంబడినది.' అని కవియే పల్కించినాండు, ఊఉ త్తరచరితమున తృతీయాంకాంతమన “ఏకో రసః కరుణ ఏవి అనుళ్లోక ము మీది రసాస్వాదినికో---పు 216, ఇట రామునియేడ్పు ఒక తెజ(గుకడి వాసంతిది ఒక తెజ;గుది, సీశయేడ్చు -ఒక తెలజ(ంగుది. తమసదియు ఒక్క తెజంగుది. అన్ని కెజంగుల యేడ్పునురాశిగా పోసినాండు. ఇన్నియు ఒక్క కరుణమునకే వివర్త్వములు (ఈ ఇందు రాకసవశీకరణము [పధానవస్తువు - దానిని "ఆధికారిక ' మందుళుం చాణక్యుండు నందుల నాశనముచేసి చంద్రగుప్తుని సింహాసనమె క్రించినాండు. ఆతని పదమును స్థిరముచేయటకు నందమం తియైన రాక్షసుని చంద్రగుపునికి మంత్రిగా సాధించును ఏతత్సెద్ధికై మలయకేతును ఓడించి బంధించి షట్టువజచుకొ నును+ ఈ మలయకేతువృ త్తము ఇందు పతాక-లోవ్యాపి ప్రాసబ్గికంవృత్తం పతా తే త్యభిథీ యతే.”అఆదియు ఇందు తొలినుండియేఆరంభమైకడవణఅకువ్యాపించును ఆధికాశిక్ష వస్తువును పతాకయు నిపుణముగానేకూర్చి పెనుపంబడినవి-అస్లే ఇందు ప్రకరియు మొదటియుంకముననే ఆరంభమై క డపటియంకమువణకు పర్వినది. అదియేదనంగా

| ము దారాతసనాటక ము-ఉపోర్ధాశము చంధనదాస వృత్తము “ప్రాసణ్గికం ప్రదేళస్థ చరితం (పకరీ మఠా' ఆ దెంతయు హృదయముం _దాంకునది. ఆదియు నాటకాంతమున నిర్వహణముననే ముగి యును, ఇదియొక నుతము,

మజియొక మతము-ఈనాటకమున చెప్పంణడిన సర్వసంభవములును ఏకముఖముగా కడపట “కార్యము” అని చెప్ప/బడిన రాష్షసవశీకరణమున సర్వా వాఘుపొంది ముగియను బీజము అంకురించటమొదలు అది వడివడిగా జ్లీబుగా 'పెరిగిపర్వి కడపటికిజక్కట అభిలషిత పర్యవసానమునఫలమొసఃగిముగి యును,

ఇందు ఉద్దిస్టఫలము చం్మదగుప్ప రాజ్యలక్ష్మి స్పిరకరణము- అది రాష్షస వశీకరణమున సాధ్యము, దానిసిద్ధికై అనుకూలదైై వము అనుగ్రహించిన చాణకుణని పన్నకములన్నియు (ప్రవర్తిల్లును “ఎందు నానావస్తురసములను కలిగించుచు బీజ క్‌ ప్రాంగమలతో కూడుకొనియుండునో అది ముఖసంధి యన(బడును”

• (వారంభమనఃగా. “బొత్సుక్యమా త మారమృః ఫలలాభాయ భూయసే" ఆను కపట నావ మైనదని మ్యుద్రాలాభమువజకును ఉన్నది ముద్ర అడెంక పదా ల్‌ శ ఇ మౌార్గముఅని ఆ కల్పించినజాబు-కూటలేఖ-=

య ట్‌ ఖసంధి ముగియును.

౬ తిక (ప్రతిముఖసంధి _ 'ముఖసంధిలో ఉంప+బడినట్టిది ఫల పధానోపా యము అగపడియ ఆగపడనియటు ఉద్భేదముం బొందుట వచ నోఆది ప ముఖముఅనంబడున్లు " (వతిముఖమ విందు యతా+ వషంళి టం అడి సతి రార్థపిళ్ళేడే విన్టురచ్చేదకారణమ్‌, “నిపులకు క సియోగము. అవాన్య

శల) పా ఎదూరణమ్‌, “నిపుజకుండు తననగర పర టనను వరించునే అప్పుడు ఆపరాకృవ మయఠు/గుపడికటిద్రి బీజము ము $ వ్‌ ('ప్రయక్నమునకు కడంగించును. జాబుక్పదర (బడి ద్రచిక్కయ నలక అమ్మంటిడు వాధరిఇములకు 'అహళా రవ ర నొందు రాక్షసునికిమోస ముగా న. ాసశోసి్ధార పని కమం లీ మ పరుచెప్పని సూచన చేయంబడి దులు దాణక్యునివారే (రాషసునిక్షి, కనయప్న్న్ని' భాగురా యణభర్రభటా కృతకళ్ళత్యులుగా మలయకేతువుంగూడ పరి నద్ధియను శ్రమగొల్పుచు) టనతో మలయకేతునికడన్వండ్షు రాక్షసుల జీవసిద్ధి అవమాన [పక చందనదాస్న పట్టుకౌన;బడినాడు, ఇటు సంజేరున్టు తజిమివేయంబడినా.డు. అన్నియు - తయార్ప చేయ, బడినవి దప వసుం బట్టుకొనవలయు సంకెల లంకె

ముగియన్ను ' రల్రీకిముఖసు. అంతట మొదదియంకము

ముదా రాకనసనాటక విమర్శ 65 ఇ(కను గర్భసంధి “ఫలప్రధానోపాయము మున్ను ఒకపాటి యుద్భేద మొందినట్టిది ఎచట సముద్భేదము (జనిండుగా అంకురిం ఓయు) మాటిమాటికి హోసము (= ఆడ్డుపొందుటయు) ఆన్వేషణమును (= వెదకంబడుటయును) గల దిగా నుండునో ఆది గర్భసంధి యనఃబకును:” ఇది రెండవయంకపు(గథ ఇది పతాక యొక్క యు [ప్రాప్త్యాశయొక్కయు సమ్మేశనము. కుసుమపురమందలి రాక్షసుని పన్నకము లన్నియు చాణక్య [(పతిహతములై న వృత్తాంతము --- అది యిందు పతాక---విరాధగుప్తుఃడు పూర్తిగా వివరించును. ఆపరాకున చాణక్యనీతి ఎససార వృత్తాంతము ఇంచుక మఠు(గుపడినట్టిది మరల చక్క6గా వెలువడును. చాణక్య చందగుపుల జగడపు వృత్తాంతము, రాషసోపజాపజయముగా భాగు రాయణ భదభటాదులు చందదగుప్తుని విడి ఇటు పరారియగుట అను మొదలగు నవి రాక్షసునికి తనకనుకూలములు అన్నుభమగ్గొలిపి అతనినిఏమరునట్టుచేయును, ఐనను ఇవన్నియు నిజముగా చాణక్యుని పన్నక ములే, వాన అటు వానిపరాకు* ఇటు వీని మెలంకువః రాక్షసునికి తగిలింప తయారగుచున్న సంకెలకు బిగువు ఎక్కింపంబడుచున్నది. సీద్ధారకుండు రాక్షసునివలన (మలయకేతు నాభరణము) ఇనాము ఫౌంది పెట్టెలో పెట్టుకొని రాక్షసుముద వేసీకొనును వైతాళిక స్తనకల ప:డు చందగు ప్త్రదాణక్యుల చీలికను బలపణుప చం్మదగుప్తుని ఇంకను ఉసికొల్చ ఉ త్రేజకములం వాడ సందేళముపొందును. పర్వతకుని నగలు రాక్షసుంజేరును. ఇ గర్భసంధి. ఇక విమర్శసంధి. “ఎందు ముఖ్యఫలోపాయము గర్భసంధియందు ఏపాటి యుష్భిన్నమైనదో అంతకన్న అధికముగా నుద్భిన్నమో కశాపాదులచేత సవిఘ్నం బునో ఆది “"విమర్శ'యిన(బడును. ఈ మూండవయంకమున మొదట కథనడకికు రవంత ఆంక చాణక్యుడు తానుగావించిన పనులకు కారణమును [పయోజనమును చం[దగుపునికి తెలియంజెప్పును, తానేల కౌముదియుత్సవము (బతిషేధించెనో, రాశషస మలయకేతులం బట్టుకౌన యత్నింపక తప్పించుకొని పోనిచ్చెనో, భాగు రాయణ భదథటాది భృళ్యులను ఏల తాను దండింపక విడిచెనో-అదంతయు టోధించును, ఇది (ప్రకరీనియతా వ్యవస్థల సంయోగము ప్రాసంగి కైకదేశ వృత్తియైన (పకరయొక్కయు అపాయముళాల(గుటచేత నిశ్చితమైన పా ప్రి నియతా ప్రియను దానియొక్త యుసంయోగము. ఇదిమూండవనాల్లవయంక ముల వ్యాపించియున్నది. క్రరభకుండు ప్రాటలినుండి వచ్చి స్త్రవకలళుని (ప్రయత్నము ఫలించినది, చంద్దుండు

68 ముదా రాతసనాటక ము-ఉపో ద్ధాతము బాజక్యుని మంత్రిపదవిన డి తీసివేసినాతు అన్నమాట రాక్షసనికింజెప్పున ర్‌ ర భక రాతససంభాషణయే, తళ్కాలప్పు పాటలిస్టితి ఇద్మిప్రకరి. దీనిని మలయ పొంచి వినును, అంతకు మునుపే మలయకేతు మనసున రాష్షసుంగూర్చి కలిగి యున్నగుమానును భిగురాయ బుండు నేర్పుషీజమిక్కిలి పెంచును, అపన వక ము వృద్ధియగును = రాశనుండు తన్ను వంచించి చంద్రగుప్తునితో సంధి చేసికొని తన్మం్యతిపడమ ను ఇప్పుడు భాళిపడినదానిల గోం తన్ను విడిచి పోంగలండు అని గట్టిగా తోయనట్టుకేయిను, ఈ సంభవములన్ని యు ఒకవంకకు మొగ్గును, రాణక్యు(డు ఇట్టు ఎంతయునేర్పుమీఅ రాష సునిమలయకేతువు లేశటిమించినో . డు. కొవున ఇ౯క నిర్వహణ మొక్కే అదే కడపటిది, కడపటి మూండు అంకములును */, 1/1, 771, వన్తువును ముగింపునకు చేర్చును. అడి కార్య ఫలాగమ యోగరూపమగు నిర్వహణసంధి *వ అంకము శాకుంతలములో 17వ యంకమువతి కరాసంభవములయోగములో అత్యంతనిపుణ తమము. సిద్ధారకుండుముద్రితలేఖతోన్న అభరణ పేటికతోనుషలయుని స్తంధావార మునుండి రహదారిముద్రలేకి హైట్రలిక్ష బయరుదేట్సును, అతనియుద్దేశము మలయు నికి పట్టువడుటయే కప౩కుండుఆభయం రమైనప్రకటనను, పర్వుతకుంజంపినది రాక్షసుడు, చాణక్యుండు కాడు, ఆతని మ్త్‌తమను నే నెలుందును అనుటం చేరును ఇపుడుమకల అట్టిమణియ్పోక్ష విళ్ళానఘాతకు (పయత్నించుచున్నాండు అనియు చెప్పును సిద్ధారకుండున్స సట్టవడినాండు, ఆ మ్యుదితలేఖతో, దానికి కాణక్క్రుడు ఏప్రయోజనమును ఉద్దేంచినాండో అదియ పూ రగా సమకూడును. నం. ఏర్పడిన యా సాక్యుము రాష్షసుండుషవీదముగాను శట్వు ౫ రకస! చో ప ఫానడి తీఅవలసినదే, ఆబ్లు మలయకేతువుచే (బటి చందనదాస్సు గావ పౌటలికివబ్చితందులకు ఆత్మసమర్శణము తప్ప ఉహెయము లేమి, తన్ను సమర్వించృళ్తా ని శానుము క్త తపువ్నిడే ఆ ? రతిత్వమును ఒప్పుకొనక ఏమిచే చంద్రుని మం త్రిపదమంగికగ్రంచ్చి శస్త్రమువేతపటినా క ముగిసినడి, ఇగాండు. నాటక్రవస్తువు ఓకతూత్లీ స్నద్ద ల వెనషురల్రి చకొని చంద్రహినివ్యమ్వను అప్పంద ల మరరియ ఆశమున రాష్షసు వళపలు తొడంగేఎడినవి, అవి ఆర్షలక్ష అప్పగింవట్ల న్నక ములన్నిర్న లెన్సగా వో 0పంబిడినవ్ని జ్య నడక విద్యుద్వేగమున

ముదా రావననాటక విమర్శ 687 ఉన్నది రెండవయంకమున రవంతమాంద్యము తోంచినను కథలో ముఖ్యమైన వనుకే చేయబడినవి. మలయకేతువు రాష్షసునికి ఆభరణము లిచ్చుటయు అవి సిద్ధారుని ముద్రిత పేటికం జేరుటయు, పర్వతకుని యాభరణములు కొనుగోలుచే రాక్షసు పెట్టెంజేరటయు, చందచాణక్యులకు ఒండొరులకు కిట్టనిమాటయుపుట్టిన దను£ఓయు. ఆంతట కథకు మరల విద్యుద్వేగము తలకొనను. మేచ్చరాజులు చంపంబడుదురు రాక్షసుడు తటిమివేయ/బడును మలయుని సేన పాటలిపైకి నడచును. ఆది మలయని పకి తిరుగంబడును. వాడు భద్రభటాదులతే కట్టి వేయంబడును, రాక్షసుడు పొటలిచేరి చందనదానును విడిపింప మజి దారి లేక ఆత్మసమర్పణచేసి చం[దగుప్ర సాచివ్యము పొందును. మలయుండు కరుణచే వదలబడి మ్మితరాజగా తనచోట (పతిష్టితుండగును.

ఈ నాటకమువదేశకాలగతులు ఇంచుక ఆహాధారణ ముగా తోంచును గాని, అవి అన్ని గీర్వాణనాటక ములందునుఉండున వే. ము[దారాక్షసమున వానిన్పుటత కొంచెము ఎక్కువ. పాటలి నందమౌర్యరాజధాని యెంతటినగరముః చంద్రగుప్త మౌర్యుని పాటలిప్కుతము తొమ్మిదిమైళ్ళ పొడవును రెండుమైళ్ళ వెడల్చును అట. చంద్రగు ప్ర వి[క్రమాదిత్యుని కాలమునను ఫాహియెన్‌, “£&(21000192 ౪28 5111] ౭ కెంజగంకి[08 610” అన్నాండు. మటి తొాలియంకమున చాణకథిద్యు:డు బాణ క్యుండ.న్నచోటునుఎడి విశ్వవసుసోదరులయింటికి పోయి మరలును ఒక్కతణము ననే, సిద్ధారకు డన్న చొటికిపోయి మరలుషు, ఒక్కక్షణము లోనే; వధ్యస్థానము నషపోయి మరలుకు, ఒక్కకణాననే; చందనదాసుపింటికిపోయి వానింగొని మరి అును ఒకనిమిషములోనే. వీనిలో బయటికిపోయి వచ్చుటయనునదికలదు, కావున దానిని ఒకపాటియొప్పుకొందుము గాక. మూండవయంకములో, చందగుప్తుండు సుగాంగమున నుండ(గానే కషించుకి నిష్క్మ్రమించి చాణక్యుని గుడిసెకు సోయి, ఆరంగాననే దానిని సుగాంగముశకు ఇంచుక దూరాననున్నట్టుచూపి, ఆక్కడ కంచుకికి (పవేశమును ఛాణక్కునితో సంభాషణమును, అతసిందోడ్కొంని, గుడిసె నుండి నిష్మంమణములేకయే ఉభయులు పరి[క్రమణమాత్రముననెసుగాంగమునకు చే చంద్రుంగిలసికొని ఇరువురుసంభాషింతురు, అంకమంతయులేచిన జెర నాలు వజకు ఒక చోటు ఒకకాలము అను సంసప్రదాయమును అనుష్టించుచునే ఇందు సుగాంగమువేజు చాణక్యునియిల్డువే ముబననుఃదాని వీథియు వేటేమో - పాటలిపు త్రము నంతయు ఒకచోటుగాను అందు ఇవి అంగములుగాను భావించుచున్నాండా కవిః

రిరి మ్యుదారాడసనాటకము. ఉపోచాతను ర.

అభ్లేని తొలుతం గూడ కంచుకిిక్తి నిష్కరిమ్షణమ్షుం ఇెప్పక. నుగాంగము న ౦డీ పరి[కమణమును చెప్పి చాణక్యుని ంట్రిక్తి చేర్చందగునేమా. ని వ౦మణము పరిక్రమ ఇమునకుం బొరపాటా* అట్లేని తొలియ్వంర్ర న్వునన్సు పాటలియంతయు ఒక్తతోటు గాను చాణక్కునింటినుండి విశ్వావసునింటిక్‌ సీదాఠకునికడకు కాలపొశికు ంచోటికీ వధ్యస్థానమునకు పరిక్రమణమ. నే చెప్పియండ" ద్‌ గునేమో అప్పుడుసిద్ధార కుండు శకటునికి కొట్టు తప్పించుట పరిషత్రుఎదుటనే జరుగవలదా? కావున, అట్టుగాదు ఆందెల్లి నిష్క్రమించిచూచివచ్చివట్లు చెప్పుటే ఉచితము. ఈ మూండవయంకమున (పేషకులయెదుట రంగాన సుగాంగపాసాదమున చందగుపు ని కూర్చుండబెట్టి వానిని నిర్వ్యాపారుం జేసి కంచుకినిష్క్రిమించి చాణక్ష్యుని యిల్టు సౌచ్చి అతనిని పర్మికమణముననే చం దుం జేర్చుట ససివడకున్నది. మజియు ఏనవయంకమున భాగురాయణ మలయకేతులు స్కంధావాకమున ఒక్కెడంగూరుచుండి ము(దలేక శటకమునుండి సిర్గమించుచు పట్టువడిన సిద్ధారకునిజాబు మొదలై నవానిని విచారణ చేయుచు రాషసుం బిలువనంపుటయు, ఆనౌకరు నిష్క్రమించి రాక్షసు బసకు పోయి తలపోంతలలోనున్న రాష్షసుం బిలుచుటయు ఇరువురుంగూడి పరిక మణము ననే కుమారమలయకేతునెదుటికించోయి కూర్చుండుటలయు చెప్పంబడినది. ఓక ట్రాటి ఏకకాలమున కుమారుని యధికారమండపమును రాక్షసావాసమును రంగాన ఎడయెడముగా అచటికి నౌకరుకు నిష్క్ర్కమణానంతర (ప్రవేళమును, అందుండి ఉభయులు పర్మికమణముననే మలయకేతు నెదుటికి చరుటయు అగపజీచినాఃడు కవి సమాధానమెట్లో: ఆంకాన చోటుకాలములు మాఅకూడదను సంప్రదాయము కట్టు ససిపడనట్టు నిర్వహింపయడినది,

చాణక్యుని అల్లికలో కొన్ని పొరపాట్ల సందేహము

అత్యంతనిపుణముగా నిర్వహించిన యీనాటకవస్తువుకఇదిఅడుగందగును, రెండవ యంకమున మలయకేతువు రాష్షసునికి తన మేని నగను తొడిగించుటను చాణక్యుడు ఎట్టుసంభావించును? రాక్షసు(డు సిద్ధారకునికి పారితోషీకము ఇచ్చునే గాక; అది మలయకేశువు రాక్షసునకుం బంపిన నగ యగుట ఎట్లు సంభావిం చును? అందులకు ఆతనిమెల(కువగాని కుదుర్చుగానిఏమియలేదు. అభ్రేరాక్షనుండు పర్వతకునినగలుకొన్నను, వానిని రాష్షనుండు అప్పుడుతొడుగుకొని మలయ కేతు

నాటకలతణ ప్రతి ఉం నెదుటికింటోవుట = ఇదియు చాణక్యుండెట్టు సంభావించునుః అది గాని ఇది గాని రాణక్కునికి పన్నకములో నికి మునుగలుగ ఎక్కుట యొట్లుః రాక్షసుండు గదా పర్వతకుం జంపినట్టు ఇప్పుడు మలయకేతువు జీవసిద్ధిమా టవలనకనుగొన్నాండు. మజి పర్వతకుని యాభరణములు చందగుప్తునొద్ద నుండుటయు అతడు రాక సునికిం బంపుటమయు ఎట్లుః “ఆలంకార్మతయం చ సత్యపతాయ దను[కేషితం ఈ దుపగతమ్‌,”అని యున్నదే ఆజాబులో. అది రాష్షసుండు పర్వుతకుం జంపిన వాండని ఎట్టు తెలుపును? చందగుప్తుండుగదా వాసింబఎంపినట్టు జాబులోనుండుట? రాక్ష్షనుండు విషకన్యం బయోగించినాండు, షాటలిశుండిప రారియెరాండు పర్వత కుండు పాటటలిలో చచ్చినాండు, ఆకస్మికముగా? అదెట్లో? విషకన్యచేత అని కాల్మక్రమమున బఐయటికివచ్చినది. దానిం [బయోగెంచినవా-డు రాక్షసుండని చాలక్ష్యుండు వాటలిళో పర్వించినాండు. మలయకేతునికేమా ఆ ప్త్రవాక్యము, రహన్యము. చాణక్యుఃడు పర్వతకుం జంపినాండని ఆదెట్టో? దాన విషకన్య అన్న మాటలేదు. కావుననే రాక్షసమ్మితము జీవసిద్ధి చెప్పిన మాటను ఇప్పుడు విని మలయకేతువు రాషను వెకి తిరిగినాండు. మతి యాభరణములను చంద గుపుండు పంపుటయెట్లు కలుగును? తాను అనుమానించు కెజ/(గేమియు మలయ క్రతువు స్వగతముననేని భాగురాయణునితో మాటలాడి యేని తేల్చుకొనండే. ఆది యిప్పుడే కదా జరుగవలయును, మథఠి అడేమయు లేక దానిని రాశసునిమీంద తెల్చుకొని యా యభియోగమేమి? రాక్షసుండును “మౌర్యే భూషణ విక్రయం నరపతొ కో నామసంభావయేళ్‌ తస్మా త్సంపతిప త్రి కేవ హి వరం” అనియెట్లు తలంచునుః పర్వతకుని నగలు అంత వెలపొడుపవి అసాధారణాకారము గలవియు ఐన రాకసునికి ఆతన మి్యతునివి సరిచితములు కావా? కనండా,ః వా'౦ దొడుగుకొని మలయు నెదుటికి ఎట్టుపోవును ? మజియు మ్హేచ్చరాజులు ఏవరు, వారు ఏకాకులా? తమ సౌంతసేనల నడుపుకొని వచ్చి కదా మలయ కేతుం గలసికొనియున్నారు. ఆట్టుండ వారిని ఆంత సులువుగా మాటమ్మాతాన గుంటలలో పూడ్చుటయు ఏనుగులచే (తొక్కించుటయు ఎట్లు సాధ్యపడినది? నొటకలకణ ప్రతి దృళ్యము కవ్యముజని కావ్యము రెండువిధములు అందుదృశ్యము అభి నయింపంబడును. దానికే నటునియందు రామాదెరూపము నారోపించుటలేత రూప కమని నామాంతరము. అభినయమన:గా అవస్థను ఆనుకరించుట, రూపకము ఉప

ల ముుదారాతసనాటకము -ఉపోదాతను తిం రూపకము అని- రూపకము రెండు విధములు, అందు నాటకము ్రరరణమ ణ్‌ జో సన | ఆలం బాణము (ప్రహసనము డిమము వ్యాయో"ము సమవకారము వీథి అంకము నాటకమును తెగలోనిది. [కడమరూపములకును ఉపరూపకములకును దొని” శి అల ల! అష జ న! చెప్పంబడు విశేషము దప్ప సామా క్ఞిలత ణమెల్ల నాటకమునకు ఎట్లో అ ఎజుంగవలయును]. ల ౨ఇదమెనది* నాటక మునకులక్షణము ఎట్టన:- నాటళమున ఇతివృత్తము పసి కు అయిదు సంధులు ఉండును, విలాసము బుద్ధిరోనగు గుణములును నానొవి” జ లుకు ఉండును. అఏీ సుఖదుఃఖములచేత సముద్భవించునది, నానారసమో నిండినట్టిది, అందు అంక ములుఆయిదుమొదలు పదివజకు ఉండును. నాయక (ప్రఖ్యాత వంశుఃడు రాజర్షి ధీరోదాతుండు [ప్రతాపవంతు(డు గుణవంతు* ని . లై జీ దివ్యుః డేని దివ్యా దివ్యు(డేనియు గావలయిను. శృంగార మేగాని వీరమిగొ ఒక టే అందు సధానరసముగా నుండును. కడమ రనము లన్నియు అంగముంా [అపధానములు]గ- నుండును. కార్యనిర్వహణమం దు అద్భుతరనము- లాల్‌ మందు పనివడు పురుషలు నలువురేని ఆయిదుగురేని ముఖ్యులుగా నుందురు దానిని గోపుచ్చాగ సమ్మగముగా నిర్మింపవలయును. అలి అంక లక్షణము: అంకమున నాయకుని చరితము. (ప్రత్యషముగొ చూవః బడును, రసభావములు వెలు:గుచుండును, శబ్తారములు ఆగూఢముగాను గద టి వాక్యములు చిన్నపిగి ను ఉండవలయును, ఏడే నెక యవాంతర[సయోజనము సమా సీవెందవలయును, బిందువు కొంచెము అంటియుండవలయును. కార్యమ ౫ పెక్కుగానుండ గూడదు, వీజమునకు సంహారమ కూడదు, నానాసంవిదానములూ వలయును, పద్యములు మిక్కుటముగా నుండంగూడచు. ఆవళ్యక కార్యములకు భంగము కలుగ(గూడదు కథఆనేకదినములుపట్టునదిగా నుండంగూడదు. నాయి టి త కు౧డు ఆసన్నుడుగా నుండవలయును. పాాతములు మువ్వురు నలుగు రుండ వలయును, ఈవచ్యమాణములు అందుం గూడవు-దూరమునుండి పిలుచుట, చంపుట యుద్ధము, రాజ్యము దేశము లోనగువానికి ఉవద్రవము,_ పెండి, భోజనము, కాప్రము, ఉత్పర్ణనముమరణము, రతము దంతక్షతములు సేయుట, నఖషతములు

నాటక లత ణ వ లి . శేయుట, ఇట్టు లజ్ఞాకరములగు నితరకృత్యములును, శయనించుట, మోని యానుట, ఇత్యాదులు, నగరాదులను మట్టడించుట, న్నానమాడుట, మైపూంత పూసికొనుట, ఇవి అంకమందు చూప(ంగూడదు. అంకము మిక్కిలి దీర్ధముగా నుండ(6గూడదు దేవీపరిజనాదులయు మంతులయు వణిజలయు భావరసోదృవ ములై న [పత్యకచి్యతచరితములతోం గూడినదై యుండవలయును; దాని యంత మున ప్మాతములందలును నిష్క్ర్రమింపవలయును.

రంగద్వార _పస్తావనాదులు కలదై వీజమును ఫలమును గలదై ఒక యంకము గర్భములోపల [పవేశించినదై న మఠజియొక యుఎకము గర్భాంక (10461066) మన(బడును, ఉదా. బాలరామాయణమందలి సీతాస్త్వాయంవరమును, ఉ. రా చరితమందలి కుళలవ జననభాగమును, (తెనుంగు) ప్రతాపరుద్రీయమందు అష్ట్నమాంక మున ఓడలో సుల్తాను ([మోలవరర్తకు లాడించిన భాగమును,

... నాటకమందు ముందుగా పూర్వరంగము,. అటు పిమ్మట సభాపూజ, తర్వాత కవిని పేర్కొనుట్క, నాటకమునుగూడ పేర్కొనుట, తర్వాత పస్తావన అందు నాట్యవస్తువుకి ౧౦టె ముందుగా రంగ వి ఘ్నోపకాంత్యర్థము నటులుగా వించు నట్టిది పూర్వరంగమనంబడును. దీనీయంగములలో ముఖ్యమైనడినాందియనునది, ఆశీర్వచనముతోంగూడినట్టిది. దేవద్విజ నృపాదులస్తుతి నాందియనిచెప్పంణడును. ఆడి మంగళ కరములై న శంఖ చంద కమల చ కవాక క్తైరవములను వచించు నదియు, ఏనిమిదేని పం్మడె:డేని పదములు గలదియు గావలయును. (ప్రాయిక ముగా నాఓకములలో నాందియని తలంప(,ఐడుచున్నట్టిది పూర్వరంగముయొక్క_ రంగద్వారనామకి మైన యంగముగాని నాంది గా దని కొందజిమతము.

స్తూతధారుండు మధురములును కావ్యార్థహచకములును అగు శ్లోకముల చేశ రంగమును పసన్నము:గావించి రూపకనామమును కవినామ గో(త్రాదులను కీర్రింపవలయును. భారతీవృ త్రి నవలంబింపవలయును. పాయికముగా నేదే నొక బుతువును ప్రస్తావింపవలయును. భారతియనంగా సంస్కృత ప్రాయమును నరాశశ్రయము వగు వాగ్వ్యాపారము.

సూతధారుండు నటితొనేని విదూవకునితోనేని పారిపార్శ్వికునితోనేని, కూడుకొన్నవాండ్రై తమ కార్యనులనుండి యత్పన్నములై (ప్రస్తుతమును ఇఆష్నే పించునవై న చ్యితవాక్యములచేత చేయు సల్హాపము ఆముఖ మనియు ప్రస్తావన యనియు చెప్పంబడును,

77ల్లి ము(దారాకసనాటకము అ ఉపోద్ధాతము స రుద్గమేని, ఆగునో ఏ వస్తువు నాయకునికి ఆనుచితమేని, రసమునకు విరుద్ధమేని, చానీని వదలవలయును, వేజువిధముగా నేని కల్పింపవలయును, అంకములయందు చూపరాసిక అయినను ఆవళ్యము తెలుపవలసినదియగు కథను అర్జోపక్మేపకములచేత చెప్పవలయును. ఆర్థోపక్కేపకములు అయిదు--- వివ్మంభక (పవేళక దూశి కాంకావతా రాంకముఖములు విష్కంభక ముంభూళ భవిష్య తృఖథాంశములను తెలుపును, సంకిష్తార్ళ ముగా నుండును, అంకమున కాదిలోచూప(బడును. అది ఒకరో యిద్దజో మధ్య ప్య్మాతములచే. జరపంబడిన యెడల శుద్ధమనంబడును, సీచమధ్య ప్యాత్రములచే జరుపంబడినచో సంకీర్ణమగును (ప్రవేశః ము-నీదపా్యతముఐచే సీవవాక్యములచే చేయబడును. రెండంక ముల నడుమ వచ్చును. మిగత లక్షణము విష్కంభమున కెట్టో అబే. చూళిక యనునది పరదాలోనివారు చేయునట్టి యర్థసూచన. అంకాంతసూచిత హ్మాతములు ఆ యంకమునకు తెంప్ప లేనియట్టుగానే పె యంకమును తొడంగుట అంకావతార మనంబడును. ఒక యంకములో ఆన్నియంకముల సూచనయు సేయంబడునేసి దానిని అంకముఖ మందురు. బీజ బిందు పతాకా పకరీ కార [మలు అయిదు అర్థ (ప్రకృతులు _ ఇంచ్చుకగా ఉద్దేశింప-బడి బహుప్రకారముల వ్యాపించునది ఫలమునకు (ప్రథమ హెతువు వీజమనంబడుకు, అవాంతరకథ విచ్చేద మొందినప్పుడు దానిని పెకథతో సందానము చేయునట్టిది బిందువు. శా వ్యాపి యగు పాసంగికవ్య తము పతాక యన(బడును, (పాసంగికమై ఏక దేశ స్థమశు చరిశమ వకిరి. ఏది సాధింప నపేకితమో చేని ని కొజకై మయారంభమో, దేని జ ప్రియో అడి కొర్యమన,బడును హా + దని సిద్ధిచే సమా ఫలార్టులు తొడంగిన కారళమున [మునకు అయిదు ఆకనలు __ఆర త 'ప్రామ్మైశా నియకా ప్రి ఫలాగమములు, ఆ ంథ యత్న

నంధి సంధ్యంగ సమన్వయాదిళము శకి వరుసగా ఈ య్రైదవస్థలును మున్నుచెప్పిన యర్థ పకృతులతో, యోగముం బొందుటచేత ఇతివృ త్రము అయిదు భాగము లగును. అవి [క్రమ ముగా ముఖ ప్రతి ముఖ గర్భ విమ ర్కోపసంహారము లని అయిదు సంధు లగును. వ్యాఖ్యాతడుం౦థధథిరాజు చేసిన సంధి సంధ్యంగ సమన్వయాదికము (వీని నన్నిటిని వ్యాఖ్యలో వటి జ్యాగత్తగా థీ వేదము వేంకటరాయ కాస్తుకలవారు గు ర్తిడినందున వీనికి వారి ఆభ్యుపగతిని ఊహంపవచ్చునేమో.) ఇందు నాటకారంభమున నిష్య్మంభము చెవ్ప్చంబడలేదు---ఏలన వ్రస్తావన లోనే “కోధాగ్నా పసభ మదాపి నన్టవంకః” ఆని వృ త్తకథాంశమును, మౌ ర్యేన్హోర్జ్యిషదభియోగః'అనివ ర్తిష్యమాణక థాంళమును సూచింపంబడినది, ఖ్‌! అటే ఏకేన వపయోజనేన అన్వితానాం కథాంకానాం అవా నం ప్రయో జనేన సంబన్థః సన్ధిః, ఇట ముఖము. యత వీజసముత్చ త్తి ర్నానార్థరన సమృవా (పారమ్మేణ సమాయుక్తాత న్ముఖం పరికీర్తితమ్‌- సా. ద. మౌర్యలశ్ష్మీ సైర్యహేతువైన రాక్షస సంగ్రహ రూపమైన ముఖ్య ప్రయోజనముకోనము బాణక్యోపాయవిచారకథకు అనుకూలదైవము. చేసిన రాక్షసము[ద్రాలాభము మొదలైన అవాంతర (పయోజనముతో సంబంధము అను ఆరంభ వీజ సంబంధమును బీజసముత్ప త్తియు ఇట నున్నవి, చందగుప్త లక్ష్మీ స్టైర్యము ఫలమైన రాషస సంగహ కార్యమునకు హేతువు, ద్రైవానుకూల్యముగల చబాణక్యనీత్మిప్రయోగము బీజము. ఆ రాక్షస సంగ్రహకార్యము మలయకేతున్మిగహము లేక మటింపదు. కావున అని[గ్రహ మును అవాంతర (పయోజనమగును. ఎచట నానావస్తురసములను కలిగించుచు వీజసముత్ప త్తి (పారంథ ముతో కూడుకొని యుండునో అది ముఖము. సా, ద, “కార్యాఖియోగ ఏవ మాం వ్యాకులయతి”-అని 'కార్యాభియోగః'అనివీజముఇంచుక ఉద్దేంంపంబడినది.

గ్గ ము(ద్రాకాతననాటకము ఉపోచ్ధాతము య త్రం భారయామి" అని చాణక్యుని పూనిక. ఇది పీజన్యాసము. విత్త ్‌ ఆ నము నాటుట _-'ఉప కేపము" అనుఆంగముం కావ్యార్థస్య సముత్చ త్రి రుపమేహ ఓ. “సోఒహం* ఆనేను-అనుట మొదలై నది, ఇది వీజబహుశీకరణము పా కరమను ఆంగము, రీజము, చాణక్యసీతి (పయోగమనునది. తప్పక చెయవఃసి నదే అని (పచురము చేయట కానపరికరము. 8. "అమో రాషసస్యం భ క్రిగుణః' ఆసివీజ విషయమున ఆశ్చరాశువేశము- “షంభావన'అను అంగము

శ "సీటోటి నిసంగభ క్రిగలవారు అరుదు” అనివీజగుణ వర్ణనము. "విలో

భస'మను సంగము

ర్‌ "లే భృఠ్యాః నృషతేఃశ _ వారు, భృళ్యు లనంగా రాజునకు - అని లీ గుణ పోత్సాహనం భేద" ఆని ఇది బేదము ఆమ నంగము.

6. 'నళయానేన స్థీయణే' నేన్స న్స చవోవుముండలేదు, మేలుకొనియే యున్నాను-.అని.ఇది _ వజసంవిధానము. 'సమాధాన' మను అంగము బీజమును లెస్సగా విధించుటిచేత,

?. “యథాళ క్రి కీయతే” అనుట మొదలుకొని భవన [తి అను వఆకు వీజాను గుణముగా (వస్తుతశార్యారంభము "కరణము ల్‌

య రఅందే 'వృషల' మెదలుకాని “వ్రమార్‌న్టు మిచ్భామి" వజకు గల సందర్శనము పీజమునకు అనుకూల సంఘటనయు. పయే ం క్రి పయో జనవిచారము యు క్రి. రి "జ్‌ చు ప త సుఖ మఖహటను పక్‌ “ మెన్తలుకాన తతా ప్రప్పరుషాః వజకు బీజ 10. “ఆస్మ త్రః న్‌ కిళాక్‌ కం 4, కయ్‌ _ కొజంత లేదు ఇది శై ఇరిహస్యతే' - నావలన ఏమియు _ ఇంచు ] జనిష్ప త్రీయగుట పరిన్యాస'మను నంగము. క్ష "త్ర దేవ దు అగి £ ఇట్టు సానారరస్తస్య హై వా రథష బన జ ఉడి హెంగమగు మఖసంద పీజ సమక్పత్తి కరూపీంపబడినది గాన

సంధి సంధ్యంగ సమన్వయాదికము "ర్ట

ఇక (పతిముఖసంధి - "ఆగపడి యగపడక యుండు బీజముయొక్క

వ్యక్తి పతిముఖసంధి' సా. ద. తొలుత లవ్యమైయుండి అనగా వ్య క్రమైయుండి

నడుమ యమపటచర నిపుణకుని వృత్తాంతముచేత మబుంగుపడిన బాణక్యనీతి

యోగము అను వీజము మృుదదొరకుటతో మరల వ్య క్రమగుట వలన, యత్నము యొక్కయు వీందువుయొక్కయు కలిమి వలన ఇది (పతిముఖము.--

“క్రి మ్మత లిఖామి,' అని మరల చాణక్యుని యుద్యోగము బిందువు"

ఆవాంతరార్థ ము ఇిచ్చేదముపౌందంగాః అట్లుపొందనీక మరలనగపజఅచుటచిందువు

2. '“గృహితో జయ ళబ్దః'--ఈ కార్యసిద్ధివిషయ మనోరథము విలాసము

లి “వృషలాత్‌ పతిగ్భహ్య అభరాణాని భవద్ఫి రవం (దష్టవ్య*" ఇద్ర చృష్ట నష్టమగు బీజమును అనుసరించుట పరిస్పరము,

“అథవా న లిఖామి' = ఇది అనిష్టవస్తువును. నిషేపించుట = చిధూతము" నిక్నేపించట అనగా నిషేధించుట. విషేవ అనియు పాఠము, అర్థము ఇదే

హస్త గృహీతో రాక్షసః" - అరత్యుపళమనము_ ఇది శమము, ఆరతి యనంగా చింత.

“సాజ్గుిమ్ముదం లేఖం అళ్చయితాసి = గమ్యతామ్‌” అస్తుకే కార్యసిద్ధిః=- బీజ్యపకాశసమువలన ఊత్తరోత్తర వాక్యములచేత కార్యసిద్ధి ఇది [ప్రళమనము మలయకేతు రాక్షసులకు విరోధము కలిగించుటకు లేఖరూపమైన ఉపాయము ఆనుష్టింపబడినది ఇకమీద రాక్షసుని పొర్యసాచివ్మపవణుం జేయుటకు ఏగ వయంకమునచేయలగల యుపాయమ నకు బీజము నాటవలయునుగదాయని'చందన దాస్తు నిపుడు చూశంగోరుచున్నాను.” అనుట.

“భోః (శ్రేస్టిన్‌, మా మైవం, సమ్బావిత మేవ ఇద మస్యాభిః - ' ఇత్యాటి చందన దానుని మోసముచేయుటకై న పరివోస వచనము నర్మ.

"వూర్ణిమాచన్లే? జేవ చన్షర్మశియా అధికం నన్దన్లి - ఇది అనుగుడోర్ధాట నార్థమైన (పీతి నర్మస్తుతి 85వ అంగము

“స చ ఆపరిక్షేశః కథం భవతి" మొదలైన ఇది రొజొనురాగ హేత్రునగు వాక్య రచన ఉపన్యాసము.

గ్గౌడ్ర ము(దారాకననాటక ము=- ఉపోర్హాతము ఇల్ల న! ముం “భవా నేవ” అని.మొగమున కొట్టినట్టు నిష్టరపుమాట వని సే మునుపు ప్వరమునుండి అతడు తొలఃగినపుడు ఇంట నుంచుకొ ను డంగా ఫోనిమ్ము. మజీ యిపు డఠ(డు మలయకేతుం జేరి దండెత్తి వచ్చుచుం అట్టు చేయట అనుచితమనుట, వ ష్య

“"ఆస్వాదిత ద్విరదళోణిత” ఇత్యాది స్వామ్యునువాగ. (ప్రకాశ విశిష్టమగు వచనము పువ్చము, ని

“9ిబినా. వినా త్వదన్యః కః కుర్యాత్‌” ఇత్యాది _ నీవు వాని సయితము మించినవాండవు అని యనుటయు “పుష్పము.”

_ "యే యాతాః కిమపి...” ఇక్యాది చతువ్వర్ణ సనిర్వర్దనం వర్ణనం హా అని ఇది వర్ణసంహారము-[భాహ్మణాది చతుర్వర్దమ.ల _పకృతులలో చేరిన వారిని “తే యాతాఃొ ఇత్యాదిచేత నిర్జేేంచుటవలన.

ఇకను రాక్షసుడు చేసిన యపాయములం జెప్పుటకై [పాప్యాళశాపతా కల సంబంధము రూపముగా గం గర్భసంధి మూ/డవయంకమున ఆరంభింప€ ఐడుచున్నడి. పూర్వాంకమున చూడంజిడి ఇందు రాషసునియు పాములనానియు సంవాదమను వ్యాపినియైన కథ పతాక అన(బడుదానిచే ఆగపడకమజీ/గిన చాజక్యసీకియకు వీజమును ఇ/క మైని మాటికి అన్వేషించుటవలన గర్భసంధి. “ శొటిల్యధీరజ్జు” ఇత్యాది పాప్వ్యాథ, "ఉపా యాఫాయ శ జ్కాభ్యాం కార్య సంభవ (పాష్యాశా అని, “కౌటిల్యధీరస్టునిబద్ధ” ఆనీ ఉపాయ శంక జ రాకసన నికృష్యమాణో ఆని అహియశంక, ఈ రెంటివలన మౌర్యశ్రీ స్టైర్యమను శార్యముయొక్క సంభవము కాదాచిత్మ మని సంభావన. ఈ రెంటి సంబంధమువలన ఇచి గర సంధి. అన్సే న క్‌ శ్‌ దం విస్మృతళ క్తినా న...” ఆన ఇది తజ్త్వానుక్రీ ర్రనము' మార్గము. “భగవతి క్ష ల

• మలాలధ్యే. అను మొగబగ్య్య్యద్ర రాక్షసుని వితర్క్మముం (పెశిపాదించు వాఠ్ణమ్సు “కూపము,” తః ఉరి లేదరాయ చ్‌ వాొష్టిపార్రిత్రా సుహ్యధ్క” అని (ప్రకృతము గ్రా ఉత్కర్జ చెప్పుట “ఉదాహరణను =

సంధి సంధ్యంగ సమన్వ్యయాదిక ము- స్‌ 'మయా తావత్‌ సుహృ త్తమస్య చన్షనదానస్య గృహే” ఇత్యాదిగా తొడంగి “యదృళ్యరూపమ్‌"ఆను ముగింపువణకు రావుని యపాయాపాయళంకలు, కంచుకి నిష్క్ట్ర9మణము --- ఇది (పస్తుతోపయోగి సమాధానవచనము (ంగహము. ఈ (ప్రస్తుతము రాక్షసోత్సాహమేని, చాణ క్యాపాయ బీజ మేని కావచ్చును ఆ బీజమునకు ఈ భూషణదానము సమాధానవచనము, వెంటనే ఆ భూషణములను నిర్వహణమున కూటలేఖకు తోడుగా ఉపయోగింపం బోవు చున్న ౦దువలనను. “కథం సర్పదర్శనం:'"అని శళంకారూపము సం[భమము. "అయే కునుమపురవృత్తా నజ్ఞః' అని ఇది 'సంచింతితార్థప్రాప్ర్‌ కమము,, "కార్యవ్య[గత్వాత్‌ అని ఇష్టజనానుసంధానరూపము ఇది "అధిబలము." "వ్యక్షం ఆహితుఖ్జీ! చద్మనా విరాధగు ప్తేక భవితవ్యమ్‌. "అని లింగముబట్టి అభ్యాహనము “అనుమానము.” “సఖే వర్ణయ-" అను నిది వ్యాపిని కథ పతాక, “(నసంభమమ్‌-) (పాకారం పరితః శరాననధరై 4" ఇత్యాది రోషసం(్ర మనచనము "తోటకము " "రాజభక్రి (ప్రకర్షాత్‌ నియోగకాలం అసతీక్షమాణేన' అను మొదలగు నడి. ఆసకారిజనమువలన భయము ఇది "ఉద్వేగము" "తత శ్చాణక్యహత కేన" ఇత్యాదియగు నిది చాణక్యుని యిష్టారోపా యాను సరణము 'ఆఫ్షేపము." (కడపటి ఆంగము,) “ఏక మపి నీతినీజం ఐహుఫలతా మేతి" అని ఇరి యొక వీజాన్వేషణము, “న ఖలు వ్యాపాదితః'-చంపంబడలేదు గదా-భయముతో దిగులుతో అడు గుట ఇదియ ఆపకారిజనునివలన భయము 'ఉద్వేగము. " “అయం ఖలు ఆర్యోపదేశః=" ఇత్యాది ఇది మజీయొక వీజాన్వేషణము. “చనిగు ప్తస్య చేతఃపీడా ముత్చాదయతి. ఇళ్ళ మపి మ మానుభవఃణం ఇదియు వీనాన్నేషణము.

ము ళష్ట ముచారాశసనాటకము = ఉపోర్షాత డుం వానిని చూ 'అంంకారసంయోగములు అమ్మ(బడుచున్నవి, కంటిలో అంకముతో గర్భసంధియు ముగిసినది, ఇప్పుటకు ఇకరాకసు(డు కోరుకొనుచున్న చాణక్యచంద్రగు ప్త పగ ధముంచైప రము విమర్శసంధ్శి ఏదేని హేతువవలన గర్భసంధియందు (పసిద్ధమై ఇకనీతి తక్కు అవమర్శనము,_ విమర్శసంధి త మూ(గవయంకమున చా కరీతో రూపబీజమునక్తు కౌముదీ మహోత్సవ ప్రతిష్నేధన్నన్స 1పకరిఅనంజడు చిన్న సంధి. అవమర్శనమను ఫలస్టాపి (ప్రక్యాశయ కలిగియన్నందున ఇది వమర్శన, కరి నొల్లవ యుకమున రాషేస కరభక సంవాదమును. వకరియ్సే. రెంటను (ప్రొహ్త్యాశలకూర్చు చెప్పంబడినందున ఈ శెండంకముల్తున్న విమర్శసంధియే. కిం అవిదిత ఏవ అయం ,.. ఉత్సవపలిషేధ,” ఇది ప్రేజముయొక్క అవమర్శన మఫటవలన్స అవమర్శనవ్వు, “భర్తు స్తధా కయివ్‌తాా" ఇత్యాడ్రిర్మ్‌ వీజావషర్శనవే, “రాత్షసం లేక్స్యామి” అన్ను శ్ర (పక్యాళను గ లధముగా చెప్పుటచేత ఇది “అపాయాభావతః కౌర్యసిశ యః న్‌యతా సిం అన్నారే ఆ నియశా పి, ల్‌ ల స మ్‌ (సస్మితమ్‌), 'స్మితంకృళ్చా “ఉషాలజ్థ్యం = అహూశ్రా(బ్రన్సి స్వోపాలంథ మను దోక్షన్నున్న (పక్యాపేంచుటవలన "దోష ప్రభ్యాపనము అపవాదము*ఆన్సి యిది ఆపవూద్షమ్స "ఏలే స్వకర్మజి అభియజ్యాము ప్రే “ఇదిగో న నాపనిని అక్కగా చూచుకొందును. అన్నట్యర్షన్త యవమాననక్స “చలము.” ప్రసంగము, చిహస్య) ఫత్ర జ్య మనస్స క. శప చే సేన ృ శస మొదలగు రాక్ష ససీతివిభన “అన్యేనైవ ఇద న. దనము? శమన ఇదం ఆనుష్థిత్రం | ష్‌ ఆర్మన్య' బ్య గరుతిరస్మిరము

సంధి సంధ్య-గ సమవ్వయాదికము 79

"ఆః కేన" అను శీబెదగంపు మూట 'ద్యుతి-

“నన్దక్షులవిద్వేషి దై వేన-' కదియు అన్యోన్యాది షేపము. “విరోధనము'"

“సంర మ్ళోత్ప్పన్టి-' మొదలైనది ఉద్వేజనము *ద్యుతి"

“బాణక్యత శృలితభ క్రిం-" ఇత్యాది స్వగుణావిష్కరణ "విచలనము."

“ఏవం అస్మాసు గృవ్యూమాణెషు' ఇత్యాదిచేత చాణక్యుండుకోరిన రాతన మలయ విరోధము లెస్సగా ఏర్పడును అని ఖావ్మిశేయఃకథనము *ప్రరోచన,'

మమ బుద్ధిః భూవివరం [వవేష్టుం ఇవ ప్రవృత్తా-అని యిట్లు నియతాప్తి 1పదర్శింపంబడినది. కి

ఇంక నాల్లవయంకమందు రాతస కరభక సంవాదరూపమైన చిన్న కథయ ఒక (వకరి

*వాగీశ్వూరీ ఉప్రుతిః వామాశిస్పన్షనేన ప్రస్తావం గతా" ఇత్యాది కార శ్‌ సం్యహణము “అనుదానము".కడపటి యంగము,

"న మయా నుచిర మపి విచారయ తొ-అర్థ$ అసధారితః=" ఇది మొదలు వములయకేతుని మోసవుచ్చు భాగ రాయణ వాక్యజాత మంతయు వీజార్థముయొక్క_ అవమర్శనమే.

ఇట్లు నియతా ప్రీ పకరీయోగరూప విమర్శసంధి ముగిసినది.

ఇంక 111 అంక ములలో ఫలాగమ-కార్యముల సలిబలధమఃు గలడ్రైన నిర్వహణసంధి.

చలి తోఒస్మి కల = నిజముగా అతడు పాటలికి బయలుదేజలేడు.తా ను పట్టువడి రాషసుం బట్టియిచ్చుటకు తాను ఐయలుదేజినది, ఈ “చలితో ఒస్కికిఆ అనినడి వీజోపగమనము=సంధి అను అంగము,

"ఆహ మపి భాగురాయణాత్‌ ముదాం యాచే” అని భాగురాయణుని కడకు సోయెదను --- అను నిది కార్యమార్గణము = రావసునిమీ(ద తంటా చెప్పి కార మరయుట "విరోధము," అను అంగము.

వాగురాయణ భదన్తుల యొ:గొరుల భాషిళము “జల్పనను,."

ఠ్‌0 ము(ద్రారాతననాటకము-ఉపోర్రాతము

చాణక్క్యుండు తనకు పెట్టిన మవ్మాపయోజనము అనుష్టంప౧బడుట, జీవ సిద్ధి.తాను కృతార్థుండ నైతిని అనుకొనుట ఇది బీజానుగుణము కార్య (పథ్యాప నిము “నిర్ణయము.”

*త దత వస్తుని నోపాలమృనీయో రాక్షసః" అని కుపితమలయకేతును సమాధానపణుచుట “పర్యుపాసనము. "

ఆంతట సీద్ధారక (ప్రవేశము మొదలుకొని అంకము ముగియవఅకు (పథ మాంకమున “కి మ్యతలిభామిఆనుట మొదలుకొని “కర్ణే ఏవం" అనునంతవజకు ఉపక_ప్ల్రమైన బీజము పలుజెజంగుల చెదరినట్టిది ఒకటిగా చేయంబడుట అను వీజోపగమన రూపమైన సంధి అను ఆంగముయొక్కయే (1పపంచము.

ఇఅదవ యంకమున మలయకేతువిచేత రాకసుండు ని గహింపంబడుట --- తఅుమ(బడుట ఆవాంతరకార్యము నిర్వపాంప(బడినది. ఇక రాతసుని సంగ హించుట, చంద్రగు ప్తలక్ష్మికి సైర్యముకలిగించుట యను మసాఫలము సిద్ధించు టక్తై 172-177 అంకములు "= -

• ఇందు జీర్ణోద్యాన వర్ణన వ్యాజముచేత సౌధకులాదుల యవపకుచేత నంద కల .వినాశమును దాన తన హృదయపు-పరిళోషమును, మలయకేతుని మోస పుచ్చిన భాగురాయబుని కునీతి- అను అర్థములు ధ్వనిత ములు,

అఆజనయంకమున రాక్షసవశీకరణమైనది, ఇంక నీయేడవ అంకమున అతనిదే చం దగుప్త సాచివ్యము [గహింపింప వలయును

“క్రే నోప్రజ్ల శిధాకలాప కపిలః' ఇతాాదిగా అద్భుతార్థ ప్రొప్తి- ఉప గూహూనము.”

“గురుభిః కల్పనాక్షేశై 2" ఇత్యాది కష్టములన్నియు ఇప్పటికి తీజినవి ఆను సీమఃఖ్మప్రళమనము “సమయము.

“భృత్యా భ్యదభటాదయః స చ తథా లేఖః” ఇది వీజవంతములై న ముఖా ద్యర్థములు చెదరియుగ్నట్టివి ఐకార్థ్యము పొందింప(బడినవి _ అను కార్యాద్ధముల యపసంహారము “సంహారము. "

“జేతుం భువి జేతవ్య మసౌ సమర్ధ వీవీ అని వాంఛితార్థ (ప్రాప్తి ఇది అనందము.

నొటకమున కాలగమశము 81

“ఏష (ప్రమ్వోఒస్మి'అను నిది తాను పొందిన కార్యమునుతనుమోదించుట

"అథధాషణము

“ఆర్య్మప్రసాద ఏవః”అని తా( బొందినడానిని స్థిరీకరించుకొనుట “కృతి.?

“నివేద్యతాం అమాత్యరావసాయ." అని ఇష్టకార్యదర్శనము ఇది "పూర్వ

భావము, "

"రాక్ష సేన సమం మెతీ్‌ ఇత్యాది యీ శుభళంసనము “(పళ స్తి'నిర్వహణ

సంధ్యు త్తమాంగము. నాటకమున కాలగమనము మవికవృలు తమ నాటకములలో కథా కాలగతిని బాలమెలంకువతో, కాలము చెప్పబడుచున్నది ఆని యనుకొననీక, ఎంతో గూఢముగా సూచింతురు, దానిని కనిపట్టందగును.

ఇం దుండు సూచనలు, నిర్ణయమునకు సామి.

క్షే (1) “చందం సంపూర్ణనమండల మ్‌దానీం " ఇత్యాది,

(9) -వర్వతకుని పారలౌకికము, అభరణములను మంచి [బావ్మాణు లకు దానము చేయం గోరుదును.

1... “చిరార్‌ (ప్రభృతి పరిత్యక్షోచిత శరీరసంస్కారఃి. “చిరాత్‌"- ఎప్పటినుండి?

(8) జ్లీవసిద్ధి శకటదాస సిద్ధారక భాగురాయణ భ[దథటాదులు తొలి యంకప్ప దినాన పరారియైనవారును విరాధగుప్తుండును మలయ శేతు రాజధానిని ఇంచుమించుగా ఒక్కదిన మే-చేరుదురు. నాండే కరథకు(డు పాటలికి బయలుదేలును.

112. (6) కౌముడీమహోత్సవ దినము కార్తిక వూర్ణిమ - ఆశ్వయుజము గాదు హరిదృష్ట్యా కేకర (ప్రస్తావము, కరభకుండు నాండే రాష సుని కడకు బయలుదేలునా?ః

గ (గ్ర కరభకుండు మజిలీచేయని పయనముల నూఖుయోజనాల దూర మున నున్న మలయకేతురాజధానిం జేళును. అదియు పున్నమ నాలవయంకపు దినము. శయనం నముబ్బతి - (ప్రాతస్శాః సాయమా?

85 ము[దారాతననాటకము- ఉపోద్హాతము (6) "అద్య దశమో మాసః తాత స్యోపరతస్య 'అని యనును మలయకేతువు, పదియవమాసిక ము కాబోలు నాండు. (7) నాల్లవయంకమును ఒక పున్నమయే, రావనుండు సేనతో బయలుదేలు టకు జీవసిద్ధి పెట్టిన మంచిదినము. 77. ఇదానీం ఇతః (పక్యాసన్నే కునువ పురే.

100 యోజనాల దూరములో చాలనడచి సోనకు ఇద్దరినికా టోలు విడి

దల కాదా సోనకు ఇంచుక దూరాన.

“ఆల్రైరహోభిః వయ మేవ తృత గన్హారఃజి అని ఒక కొన్ని దినాల

దూరాన,

గౌడీనాం లో్కోధధూకీ పరిమళ ధవళాన్‌, లో[ధమును కాళిదాసు

“బుతుసంవోరము*లో హేమంతలింగమ.గాచెప్పినాండు. మేఘమున శిశిర

లింగముగా చెప్పినాడు. కావున పొషమో మాఘమో. కవులు హేమంత

శిశిరములకు ఐక్యము జెప్పుదురట. ద్వాదశమాసాః నంవత్ప్సరః వబ్బ ర్రవో హేమ న్త శిశరయోో సమాసేన,,_,అని హేమచం[దుడు. 1 (పథమాంకఠకము పాల్లున పూర్ణిమ.

అ దినము (భాంతికలిగించి తప్పిపోయిన చంయద్యగహణము. రాషసు(డు మలయుం గూడి చంద్రుని యభిభవింపం గోరుచున్నా( డన్నమాట కుసుమ పుర మునకు అందినది, ఆ దినము పర్వతకుని పారలౌకికము, పర్వత కుండుచనిపోయి నేటికి నెల, మ్టేచ్చుండన(బడిన వానిని పర్వశేషండు శ్లై లేశుండు అను పేరుగల వానిని ఆచోరవ్యవహారములకు శ్యూదుంగా. గొన,దగును-చెప్పినాండు చారితక రచయ్యికా ఖండలుండు విన్సెంటు ఏ-స్మిత్తు = “206 2౫6 2806672 వవంళం ముల వైరం ఛలు ఇనప కుల మం2ం9 డే సేం6ిలి లనే29లైం6ే 1110 పేరే జక (మము-1. వ.8189).

యాజ్ఞవల్కు్యులవారు చెస్పినారు,

నాటకమున కాలగమనము 88. 'కత్తంస్య ద్వాదళాహాని విశః పజ్బుద శైవతు త్రింశద్దినాని శూ దస్య' అని. కావున దానికి పూర్వపు మాఘపూర్ణిమ వాన్‌ మృతిచినిముకానోపును (?) ఆమజునా(డే మలయక్షేతువు భాగురాయణుడను తన యాప్తునిచే బెదరింప బడి కుసుమపురమునుండి పరారియయియుండును. అప్పటికే పరారియైయున్న రావ సు*డు వానిం జేరందీసి సంధి చేసికొని, ఉభథయులును అంతట హుటాహుటి మలయుని యూరు చేరియుందురు. (క్రమముగా శీఘమే ఆవారి కలయికయు కుసుమపురముమీ డికి ఎ త్తిరాంగల రన్న వదంతియు వ్యాపించియుండున. బాణ క్యునికి నాండే మృుదదొరకినది అదినమే శకటదాస సిద్ధారకులు జీవసిద్ధి భాగు రాయణ భద్రభటాదులు-విరాధగుపుండును-కుసుమపుర మును విడిచిపోయినారు, చందనదాసును పట్టుకొనంబడినాండు.

1], ద్వతీయాంకము _ పరారియైనవా రందణును మలయుని రాజధాసిం జేం నారు = పాల్గున వ అమావాస్యయో చై (తపక్షపక మో: ఆదినమే మలయ కేకు రాక్షసునికి సర్వార్థసిద్ధిచావు విన్నదిమొదలు, కాదా, నందులచావు మొదలుకొనియో, శరీవనంస్కారము మానుకొని యున్నవానికి, ఆభర ణము పంపుటయు అది సిద్ధారకునికి ఇనామియ్య(బడి వాని పెట్టెం జేరు టయు. పర్వతకునగలు రాక్షసుశిచే కొనంబడినవి. కరభకుడు పాట లికి తరలినాడు.

17, అంకము -= కా ర్తికపూర్ణిమ = కౌముది మహోత్సవము _ 11. 211. అంక ములకు 7,8 నెలల యంతరము = జీవసిద్ధి థాగురాయణ భదభటాదులు శక టసిద్ధారకులు మిలయకేతుని రాజ్యమున నాటుకొనుచున్నారు. చంద చాణక్యులకుభేదము_ చీలిక ఎదుగుచున్నది. అది కౌముది మహోత్సవము చేయుమనుట మానుమనుటలతో తీవమై ఆదినము చాణక్యుండు ళస్త్రముశు ఇచ్చివేసినాండు. కరభకుండు దానిం గనిపట్టి చాణక్యుడు తరువాత ఏమి చేయును, తపస్సునకు ఆడవికి పోండా _ అని కొన్నాళ్ళు కనుపెట్టి- మజిలీ లేని [పయాణముగా రాక్షనునికడ బయలుదేరినాండు, నూలు యోజనాల దూరము

1౪. అంకము-పర్వతకుని పదియవమాసికము- మలయ కేతువు విసివి యాత్రకు తొందరపడు చున్నాడు. కరభకునివలన చాణక్య నిరాకరణమును విని రాషసుండు దండయాత్రకు చిరముగాసిద్ధపటిచియన్న సేననుతరలించును

డ్య మువాళరావసనాటక ము-ఉపోస్థ్రాతము జీవసిద్ధి మంచిదినము. ఏర్పరజోనాండు _ మార్గకిర్ష (ధనుః) ప్పూర్ణిమసాయంకాలము, చందోదయ సమయమున, అట్టు మల యునికిసే య్యాశకు చ్వరవడుచున్న వానికి వెలియవతనాండు.

౪7. అంకము- సేన నరీచినది-.కుముము పురముఅనన్న మైనది. “అజ్ర్బై రహోఖిః గన్తారః'*ఒక కొన్ని నిళ్ళులో జేరంగణ దూరమ్మున శోబనదికి ఇద్దరిం కొంత దూరాననే సేన విడిసీనది. జీవసిద్ధి భాగుకాయణుని కటక నిర్గమనమ్ముద యకుగవచ్చి బానితోను అచటికివచ్చిన మలయశేళుసకి దావనుండు విషాంగనచే పర్వత కుం జంపినోండని చెప్పును. సిద్ధారకుండును జాబు పేష్టైనగతో పట్టువడి రాశసుని పట్టువఖుచును. రాషనుందు చజిమవేయం ఐడును.. సేన కోజదాంటను నడుచును. అటి గోడాంగనలు మొగానికిలో ధధూళిపూసికానుకాలను సషాకుంత సొషమానసమో సిగ మాఘమాసమో,

౪. అంకము = చులయునీ సేన కోజందాంటి నడచును. ఆతనికి ప్రాయము వచ్చినవారిందటు,. వాడు దురాబారుండు సహాయ చోజఖుచి జంపించినాండు అని ఆతసిని పేడి తమ చేళాలకు పోవు దురు. పాటలినుండిచం్యద్రునికేన క త్రిడూయను బాణమువేయకు అక్కు.అలేకయే మలళలయుని సేనం బట్టుకొనును. చాతనుడు చందనదానుం గావ తన్ను సమర్చించుకొన వధ్యస్థానమునకు ఉరవగించునుం

౪. అంకముకుసుముప్పరముం- రాషనుండు చాణక్యునికింబిట్టువడును, అతంయడును అతనిని గౌరవించి, చంగుప్తుని (మొక్కంచి, మంత్రిత్వమును_ ఆంగీకరింపించి మలయుని కట్టివేయంబడిన వాసిని వికపించి సహామంతునిగా ఆతని రాజ్ఞమున (పకిస్టింపించి చందనుని సర్వనగిరశేష్టిం జేసింలైదీిలనువూడ సిడిపించును, ఫైషమాముముల నన్యుకరముననేే మంగళాంతము,

ఇందలి వృత్తవులు అణణక థ్‌ ల్లి ఉణము-నూచి పాదమున అక్షరాలలో సంఖ్య శ్లోకములు ఆ వృత్తము మాతలో 1=*8ి 22 1.8, 16, 28; 24, 120, అనుష్తుఫ్‌ ౨9; 222 వతి 828; /=8, పజ్బుమం లఘు సర్వత 9, 10, ₹='4, 17, లలి సప్తమం ద్విచతుర్ధయోః ౪72.15, 18 107, ఈ గురు షష్టం చ పాదానాం 19, 18, 17 18. చతుర్ణ్జాం స్యా దనుష్టులి, బి11! పే 7-8 ఇన్ద్రవ(జా స్యా దింద్రవజా యది తౌ జగౌ గః 811 8 22; గెగంఏలి. ఉపజాతి స్యా దింద్రవ(జౌ,44.4: ఉపేన్ద్రవ(జా [పథమే లభౌసా ఇత్యనయో రుపజాతిః ఉ19 1 ఎ1కీ వంశస్థ జతాతు వంళస్థ ముదీరిళం జరౌ. 518 4 17 0019 118... ప్రవర్షిణీ (త్యాళాభి ర్యనజరగాః (పహర్షిణీయమ్‌ జభౌ సడజెౌ గితి రుచిధా చళుర్గ౦ హ్టైః

86 ము(దారాతసనాటక ము-ఉపో క్రూతము

పాదమున

అక్షరాలో సంఖ్య శ్లోకములు వృత్తము

మాతలో

7-14 10 [8 10, 26; ౧-6,8,17 వస న్తతిలకా

7, 9, 18, 81, 88; ఉక్తా వస నతిలకా కంకి 11,1727 168; తభజా జగొ గః. [7 18, 700 4.

8-15 8 1. 15 *7 _- 8; మాలినీ నవమయయయు తేయం మాలినీ భోగిలో తైః

917 1 72-86 పృథ్వీ జసౌ జసయలా వన్ముగహయతి శ్చ పృథ్వీ గురుః

10.17 1 *71= 19 మచ్దాకాన్తా

• మస్టాకాన్తామ్చుధి రస నగ్రై ర్మోభనౌతా గయుగ్మమ్‌. 112 18 218,077, 10, 7-8 శిఖరిణి 8,120 సకి 1 యమననభలా గః. 12, 14, 17 శిఖరిణీ 1917 8 7గ్ల6 70619, 720 వారిణి నసమరనలా గః షడ్వేదై ర్హయైర్హరిణీ మఠా 1810 80 7 12,14,15,2,25 కార్లూల వ్యికీకితమ్‌ శగ4,5,90,12,180, 5 సూర్యాశ్వ్వై ర్యది మః 16,18,2 28,7౬1, నజౌ సతతగాః

వృ శ్తములు 87 పాదమున అతరాలో సంఖ్య శ్లోకములు వృత్తము మ్మాతలో 15, ₹25,10,15,18,21, 89,25,177. 5, 8, 1౪, 1₹77/- ఉ,5్‌ 69,15,16. 1420 1 ?₹-16 సువదనా జ్జేయా నట్తౌళ్వ షడ్కి ర్మరఖభనయ యుతా వే గః సువదనా 15-91! 25 1,2, 1 20/14, (సగ్గరా 111-10,19,20,21,29, [మఖై 9ర్యానాం (తయేణ ౨4,27,28,80, గ8, (తిముని యతియుతా 7,190,22,₹2 1,19,20, సిగ్ధరాకీర్తి తేయమ్‌. విట్య19,891,711-19, 16-10 వైతాశీయ (వియోగినీీ 7111 త (510,111 విషమే సమజా గురుః సమే సభరాలో ఒథగురుర్వియోగినీ 18 18 గక, 69,17,18,18, ఆర్యా 21:77 11,1911, యస్యాఃపాదే ప్రథమేద్వాదళశమాత్చ్రా 18,19,921, 21,1024, న్రథా తృతీయేఒపి ఆహ్టైదళద్వితీయే ఛ111-2 వర, చతుర్థకే పఖ్బదళ సార్యా 19, శ 241,006 (ఉర్గీత్రి, గీతి 1 ఆర్యా ప్రథమార్ధసమం యస్యాః పరార్థమీరితా గిలి. వ, తి 1200, 0. ఇవియు ఆర్యతలే అగును, ఆావి(0);ా

(తొల్మోచయం - రామా ఆశీ౭ర్య్‌ ఇడలయింలీష్య్ర ౬ దరగ్గాని అ భిసలం[రా ద్‌ నీల కాలాంజ్ఞు ర్య -అ ల్త్టోదయి. పరర్ణాని ళం జీ ద్వయం నీభి లిభోయిట్‌ * రీళుపాబవద .౨-౩3౧

థ్రీః వుదారాకసనా క్తి అం స ఫురక్‌ ఎం నూ ఆచ నానీ (క! ఎయయామువమ్ష వాపా పూర్య్తనానాలాలలాా. ల్లో ధన్యా శీయం, స్థితా తే శిరసి? ళళిక లా క8ంనునా మైత దస్య్యాః ర్మ నా మై వాస్యాన్త దేతత్‌ పరిచిత మపి త్తే విస్మృ్రతం కన్య కూళతోః? నారీం పృచ్చామ్‌, నేన్దుం. కథయతు విజయా, న (ప్రమాణం య దిస్టు శ్రేవ్యా నివో్నుతు మిచ్ళోరితి సురసరితం, ఇశాఠ్య మవాగ్టి ద్విభో ర్వః ౮ త్ర కగదనకలుతాలతతాతనడులన నున తనాటనొనాలులుడాారా నభా ానినా చ సేనునమనలా తననన దా నాం ళో ౧. ధన్యా కా ఇయం=ప్పుణ్యవతి, ఎవరు ఈమ? తే శిరసి స్థితా=నీ తలపై నెలకొనియన్నదేః! శశికలా=చం[ద్రరేఖ. కింజఏమి? అస్యాః=తమెకు. (దీనికి) నామజాపేరు, ఏతఠ్‌ నుబఇదియా?. అస్యాజు ఈమెకు (దీనిక) తత్‌ వవ నామఐఅదియే పేరు. ఏతర్‌జుఇది, జేఐనీకు, పరిచి తం ఆపీ=చక్క-6(గొ ఎతుకవడియున్నదే ఐనను, విస్మృతంఐమణువ(బడినదే, కస్య హేతో :=ఏకారణము వలననో? నారీంజుస్తీని, పృచ్భామి=అడుగుచు స. న్నాను, ఇన్దుంన-చం (దుని కాదు, (అఫ్లేన్సి, యది ఇన్దుః న (పమాణం-చం (దు,డు సమ్మతుండు, సీకు నమ్మక ముబొలిన(వాడు, కా,చేని, విజయా-విజయ

లి ము(చారాతన నాటకమ్‌ నా కాం కథయతు జ చెప్పునుగాక. ఇతిజఈ జెజంగున, దేవ్యాః=పార్వతీదేవివలన, సురసరితంజదేవనదిని, నిహ్నోతుంజదాః పను, ఇచ్చోః న కోరినవా€డ్రై నః విభోఃజ ఈశ్వరునియొక్క, శాఠ్యంజక పటము.వఃజమిమ్ము, ఆవ్యాత్‌=కాపాడును గాక. పార్వతిని మేననో తొడ పైననో ఉంచుకొని యున్నాండు ఈళం్తరముండు. గంగను తలపై ఉంచుకొన్నాడు-దాన ఈసె తి పార్వతి గంగను, ఈశ్వరుని ఎ త్రిపొడువవలయు నని తొడంగినది. ఆయె ర్తిపొడుపు గంగకు తగులనీకుండ ఆమెను డా(సంగోరి ఈశ్వరుడు వంకరజవాబఒలు చెప్పినా+ండు, “ఇంత కృతార్జు రాలు ఎవరో ఈమె, నీతలవైకూర్చున్నడే' ఆని గంగకు తగులవలయునని ప్రశ్న ధన్యయందలి నస్ర్రీలింగమును తన తల పైనున్న "చం దకళ” యొక్క- ఆపేరిమూాటయందలి స్ర్రీలింగమును పట్టుకొని, “నితల ప్రై నున్నదే అదేమిటి ”? అని తత్‌ (ప్రశ్నార్థముగా తా/గొన్నట్టు ఈళ్వరున వంకరజవాబు, “వం[దకళ ” అని. *గంగ” అని చెప్పండాయెనే, ఆగంగను రచ్చకులాగుటకై దాని(ఆ. స్రీ”) యొక్క పేరు ఆదియా అని మరల పాొర్వతిపశ్న. ఈశ్వరుండు మరలను ఆచంద్రకళశబ్దిమునే ఊని, “అదేదానిపేరు, చంద్రకళ పేరు చం[ద్రకళయే నీకు లెస్సగా వాడుకలో నుండునదేనే, దానిని, ఎట్లుమఅచితివో' అని ఈశ్వురు(డు మరల పులిమిపుచ్చుట తరువాత 'స్త్రీని అడుగుచున్నాను' ఆని నిక్కచ్చిచేసి నట్టుగా మరల పార్వతి పలికిన తెలివిడి, "అడుగు" [క్రియకు రెండు కర్మలు? ఎవరికి |పశ్నయో ఆమానిసి యొక ర్మ, దేనింగూర్చియో అవిషయ మొక కర్మ "స్త్రీని అను కర్మకు పార్వతియభ్మిపాయము తన్నపళ్నకు 'విషయము”, దన్ని ఈశ్వరుడు వంకరగా (తిప్పి తన (పళ్నకు మానిసి (కర్మయని) అర్థము సి, "(భశి=)*ఇందు"నందు, (ఆ మగ వానియందు) నీకు నమ్మకములేకున్న పోనీ (మీ విజయయే చెప్పనీ. అని ఏమరించుట, ఇట్లు ఛలో క్రిచే పార్వతి ఒక యర్ధములో అడిగిన (పళశ్నకు తాను మరియొక యర్ధమును వంకరగా కల్పించి ఆ ఎత్తిపొడుపు తగులనీక దాంచి కాచిశాండు ఈశ్వరుడు, ఆ్యపభుని ఛల్తోక్టి కపట (నై పుణి) మిమ్ముంగాచు(గాత-అనుట.. మిమ్ము" అనుట (ప్రేక్ష కుల మీకరణమునకు. థన్య-విపరీతలక్షణ, అధన్య యనుట మగనితలమై 'కెక్కుట అధన్య త్వము కాని ధన్యత్వము గాదు, వజియా ౩3౪౬, దియా388-అననా

నాస్తి తి ౧

అపె చధంలా

శ్లో, పాద స్యావిర్భవ స్త్రీ మవనళి మవనే రతతః సై్టైరపాతై ॥ సంకోచే నైవ దోస్టాం ముహు రభినయతః సర్వలళోకాతిగానామ్‌ 1

జయవిజయలు=పార్వతిసఖులు, పాద్వతీపరిణయ కుమారసంభవాడులం

గాననగును. థశ్వినస్వ సిటేవడ్లే, దశయ్వాం బారతోదయే, న తలో విజయో న. నర్వ శా ర్వ్వార్హ నాట్టిద

“౩ లలోజతనయా సమీపగోమ్‌

ఆలలాప విజయా మహేతుకమ్‌” కుమార ౪11[= 49

*“ధన్యా"--మగనితల పై కెక్కుట భార్యకు, సక్కివతకు తగదని, విపరీత లకణచే + ఆధన్యా అని యె వ్రిపొడుపు అన్నను, ఇది శృంగారమున నాయిక లూర్ష్యమాట కావున డేవి తన్ను అంతకుం బైన కూర్చుండబెట్టుకొన్న సంతో షించు ననియు తలంప౭దగును,

ఇందు కావ్యార్థసూచనయు ఇంచుక కలడు, తిన్న నిమాబల పార్వతి రాష్షనుని బుజునీతివంకరపాయల సురసరిత్తు జాణక్యుని కుటిలనీతిశాఠ శము= వికుఃడు చాణక్క్యుండుం “ఇను.” “చన్ష్రః” చం[దగుప్తడు. విజయా-మలయ శేతు (పతీవోరి. చూ. 7౪ "విజయే, అపి పత్యభిజానాసి భూషణ మిదమ్‌ "౪

ఇందు "వ[క్రో కి” ఆలంకారముణ

యదు క్త మన్యథా వాక్య మన్యథాత్వేన యోజ్యతే

శ్లేషేణ కాక్వా విజ్టేయా సావక్రో క్తి స్తథా ద్విథాం శేతచేత కాని గొంతుసవ్వడి చేత కొని ఒక తెణంగున చెప్పిన వాక్యమును బేవ్రాండు తెజంగున యోజించుటారెండు తెజంగుల వకక్రో క్రి,

ళ్జో. న పొదస్యజ ఆడుగుయొక్క, స్వేరపాతై :=ఇచ్చమెయి విచ్చ లవిడి వైచుటలచేత, ఆవిర్భవ స్తీంజపొడముచున్న, కలుగుచున్న, (అవిర్శ వి(తీంజపొడమగల- అనుట శ్రేయము.) అవనతింజ[కుంగుపాటును, అవనేఃణ భూమికి, రషత!2 (కలుగనీక) మాన్పుచున్న వాడును; సర్వలోకాతిగానాంణ

త్రీ ము(దారాక్షన నొాటకమ్‌ దృష్టిం ల త్యేషు నో[గజ్వలనకణముచం బధ్నతో చావాభీతే ? రి ఆ్యాధారానురోధాత్‌ (తిపురవిజయినః పాతువో దుఃఖనృ _త్తమ్‌ కా ఎల్బలోకములను దాటి దూసికొనిపోవునట్టి, దో ష్టాం=ఎబాహువులయొక్కు , ముహుః=మాటిమాటికై న, సంకోచేన వఏవజకుదింపుతోడనే అభినయతః=ఆడు చున్నవాండును; ఊ్యగజ్వలన కణముచంజతీక్షమెైన నిప్పురవల విడ.చు (జుచల్లు) నదైన, దృష్టిం=చూపును, దాహఖీతేః=కాలిపోవువను భయమువలన, ల క్మ్యేమజ= లక్ష్యనస్తువులవె. ఆగపడువానిమై, న బధద్నతః=నిగుడ్చని (ఉంపని) వాండును అగుచు, ఇతి=ఈ తెఅంగున, ఆధారానురోధాత్‌=తన యాటకు తావైన పృథివి మొదలై నవానికి (అపాయము కలుగనీ౩ ) అనుకూలపణుచుటవలన, తిపురవిజ- యినఃజు తిపురాసుకులను జమించినవానియొక్క (జర్ముదునియొక్క 0౧, దుఃఖ నృత్తమ్‌=క ష్టమ.తోడియాట, వః=మిమ్ము , పాతు=కాపాడునుగా కం

నటరాజు (పతిసాయంసంధ్యయందును తాండవనృ త్తము ఆడును, అపుడు తాను వేయి చేతులు దాల్చును. అప్పుడు ఆయెగురుట లేమి, దుముకుట లేమి, వంగుట లేమి, లేచుట లేమి విసరుట లేమి; మఠి అడుగులు అడ్డులేక వేసిన భూమి [కుంగును. బాహువులను ముడువక పె కిని చుట్టురాను విసరిన అవి ఎల్లి తోకాలను డుస్సి వానికి (ఆందలి వారికిని ఆందలి వానిక్రిని) పీడ గలిగించును, నాళ నమే చేయనేమో; ఆటలో ఏయొక్క కంటిని మూసికొన్నను ఆడువానికికష్ట మే, మటజి తన సెగకంటిని మూసికొనక తెఆచిన అది భయంకరముగా నిప్పుకణము లను ఉమియును-దానికి లవ్యమైనదెల్ల కాలిపోవును. కావున మూసికౌనవలయు ము.

(తిపురవిజయినః=ఆ విజయసంతోవపు బే ఉరవడిగా అఆశవలయునను ఉత్సాహముకలదు. ఆడిన అన్నిటికిని అపాయము. కలుగును అట్టుకలుగనీక ఆడుట న్లేశావహము, ఆటయో మ్యానరానిది.

“శిపుర విజయి"- చంద్రప్ప శతువులగు నందులం జంపి వానికి రాజ్యము ఒసంగిన చాణక్యుడు; అట్లే మలయకేకుంాక్షసాదులం గూడ చంప సమర్థుడు; మజీ రాతనుం జావనీక గాపాడి. చందగుప్తుని మంతిం కేయటకై, దోష్టాం, సంకోచేశ- అని కుటెలనీత్టిప మో కము చేయవలపెయున్న వ.

నాన్టీ ర్‌

సర్వలోకం-రాకసుసికిం దగులఃగల-అనుట.

“* అధారానురోధాత్‌” ఆధారము చందగుప్తుడు-పలుపురు టీకా కారులు రాకను, డందురు ఇది, చందగుప్తుండు అనుట (శేయము.

లక్యేషు-చంచనదాస + కటవదాసాదులు,

నృ త్రము-తాళమునకుసరిగా అంగముల విక్షేపము చేయట మ్మాతము, ఆర్థము ఎజింగించుట కాదు. అడియెజి గించునది నృత్యము.

రాక్షసుని అపాయము చెంవనీక పట్టువఅచుకొని తన సకలయత్నము నకు ఆధారమైన చం దగుప్పుని సాచివ్యమును గపహింపించుట సూచితము. "

పాదస్య ఆవికృవ స్తీం న ఆవిర్భవివ్య న్లీం ఎవర్త మానసామీ ప్యేఐట్‌- అని డుంఢిరాజు, భవిష్యదర్థమున వర్తమాన ప్రయోగ మని, థభీవేదము. వేంకటరాయ శాస్తుఏలవారు “ అవిర్భ? త్రీం” అని శిష్యులకు నేర్పుో పఠించిరి. అప్పుడు కని పయోగమే సూటిగా భవిష్యదర్థక మగును. అస్హే “రకతో 2 స్వైర పాతై:” అనియుపకించిరి. ” స్వేచ్ళ లేక సంకోచముతో” వేయనడుగులతో అని. ఉన్న పాఠమునను స్వైర-” 510%, ౧2116, &౬౧€ే6ొ” మెల్లని-ఉద్ధతిలేని అనిఅ ఫ్రెగారు, “సరం [పేషితై సర్ప యేతి “-మెల్లమెల్సంగా వీవంబడినచానితో, ఆని ఊఉ. రా. చ 111.2

ఇందు అలంకారము స్వకావో క్రి. దుఃఖన్ఫ త్తస్వభావము వర్ణితము గాన స్వథావో క్రిా-అలంకారము-

“స్వభావో క్రిః స్వభావస్య జాత్యాదిస్థస్య వర్జనమ్‌” భూమ్యాదుల కుంగుట మొదలిగుదాని యోగములేకున్నను యోగము కల్పించుట చేత *సంబంధాతిశయో క్రయు అలంకారము.

“* తిపుర విజయినః”-సాభ్మిపాయముగాన ““పరికరా” లంకారమును-

“*అలంకారః పరికరః సాభిప్రాయే విశేషణే”"

నాన్ట్య న్తే-నాందిరంగమున నాటక (1ప్రయోగమునకు ముందు నటకుటుం బము కావించు ఇష్టదేవతాపూజాదియందు, అనగా పూర్వరంగ మనణడుదాని యందు ఒక [పధానాంగము. ఆపూర్వరంగముం (బభయోగించువాండు ఒక సూతధారుడు-దానితో నాటకకవికి ఏమియు సంబంధము లేదు

తి ము (చారాతన నాటకమ్‌ా ,+పప్తావనా

నొన్ష్య తే సూ(తధారః---అల మతిపన,థేన. ఆజ్ఞాపితో ఒన్న వరిషదా-యఖా అద్య త్వయా సొమన్త వకేుశ్వరద_త్త పొతన్య మవోళాజ ఠాస్కరర_త్త నూనోః క వే ర్విశాఖద త్తన్య కృతి రభినవం ము(దారాషసం నావు నాటకం నాటయితవ్య మితి. యత్సత్యం కావ్యవిశేష వేదిన్యాం పరివది (పయుజ్ఞానన్య మ మౌపి నుమవిన్‌ పరితోవః |పొదుర్భవతి. కుతః -ఇకకాననాననానానా కననననననననుతునలా తన పనన నాకనా లాన ననా లాతాలానలనానననునభలనుల లక నునోనకన నిన నబకనానునలిన లను టననినమనననననికునునినదునననవననా రయ చవానాలా.

“"యన్నా ట్యవస్తునః పూర్యం రజ్లవి ఘ్నో పకాన్తయే

కుకీలవాః |పకుర్వని పూర్వురజ్లఃస ఉచ్యతే”. ఆందునాంది-”ఆశీర్వచనముతో( గూడినదిగా దేవద్విజనృపాదుః స్తుతి నాంది యనంబడును. అందు మంగల్యములగు చం్మదాదులు 'పేర్కానంబడును. పద నియమమొ 8 అ? 12 అని 18 22 అని కాని యుండును.”

ఇట్టు నాటకారంభమున నుండు పద్యమును నాంది అని కొందజు. చెప్పి నారు కాని, వాస్తవముగ ఇది పూర్వరంగముయొక్క “రంగద్వార” మను పేరి యంగము అనిసాహిత్యదర్పణకారుని మతము, ఏలయన ఇందు మొదట అభి నయముజవాంగంగములది, తేంబడును “రంగద్వారము మొదలుగా కవి నాటక మును రచించునది, యని భరతముని యనుకాసనము. కావున “నాన్మ్య నే సూత ధారకో ఆనంగా “"నాంద్యంతమున స్మూతధారుండు దీనిని [ప్రయోగించినాండు, ఇది మొదలు నాచేత నాటకము తొడంగ(ఐడుచున్న ది” ఆని కవియభ్మిపాయము సూచింహంబడినది.' అని. సా. ద. “సూ తధారః”_ "సూతం కథాన్యూతం ధారయతీతి సూతధారఃొ. సూత్రమును అనంగా కథ్తాసూతమును ధరించు వా(డు సూ[తధారుండు, [1పధాననటుడు. ఒకసూూతధారుండు. తెరచాటుననేని తెరణయటనేని నాందిని పఠించును; అనంతరము అతఃడేయేని, అఆతండు పోయి (స్టాపకుండను పేరి) యింకొక సూత్రాధారుండేని తరబయట్క ప్రస్తావన నుజరుపును,

ఆలం అతిపసల్గేన=ఎక్కువ మాటాడుటవలదు. “ఆలం” అనుదానికి “నిషేధము” అర్థమైనపుడు తృతీయాయోగము, పరిషదాజ్ఞ త్వరగా చేయవలసి యున్నందున. ఇప్పటికే పూర్వరంగము బాలసేపు పట్టినది అనుట, కవేఃవికాఖ

శఈసావనా ౯/ పా అతి శ్లో, చీయతే బాలిళ స్యాపి సత్‌ తేతపతితా కృషి ( న శాలేః స్త్వమృకరిళా వవ్లు గ్లుణ మపేవతేః కి ద తస్యకృతిః-విశాఖద_త్రకవి రచించినది. వటే...ప్మౌతన్య-ఇతనితాత వటే శ్వర దత్తుడు, అతనిహోదా సామంతుడని. బాస్కర..,సూనోఒఇతని నాయన భాస్మరదత్తుండు_ ఆతని హోదా "మహా5ాజు'" అని. తాత నాయనలు చిన్న పెడ్డరాజులు, కావున విళాఖదత్తునిది రాజవంళము-శు కనీతినుండి ఈ యుద్ధారములం గననగును- “లకక ర్షమితో భాగో రాజతో యస్యజాయతే వత్సరే వత్సరే నిత్యం (పవానా మవిపీడనై ః సామన్తఃస నృపః (పోకో యావల్లక్ష్మ్యతయావధిః తదూర్ధ్య 9 దళలక్షాన్తో నృపో మాజ్ఞిలికః స్మృతః తదూర్జ్వ ౦ తు భచే [దాజా యావద్వింశతిలక్షకః, పజ్బూశ ల్లషపర్యన్లో మవారాజః ప్రకీర్తితః సామాన్హాదిసమా యేతు భృత్యా అధికృతా భువి దే సామన్హాదిసంజ్ఞాః స్యుఃరాజభాగహరాః [కమాళ్‌. యత్సత్యంజనిజముగా- కావ్యవి శేషవేదిన్యాం - మంచిమంచి కావ్య ము లను చదివి చూచి ఎజింగిట్టిది- అని యిది (పేక్షకసభ _పళశంస, “కావ్య” (పళం సయు, పరిషత్తు [కొ త్తనాటకమును నీవు ఆడింపవలసినది అని తన్ను తనకు కలుగంగల సంతోషమును నిన్దేశంచుకొనుటచేత నట్మపళంసయు గర్భితము. ఇటు కవినటనాటక పరిషత్‌ (పళంసలం జేయుట = పరోచన” అను భ్సా (పస్తావనాంగము. ము[దారాక్షసమ్‌-మ్ముదయా సబ్బహీతో రాక్షసః యస్మిన్‌ ఇతి, ముద్ర (ముద్దుటుంగరము)చే వళము చేసీకొనంబడిన రాక్షసు(డుగలది,-ఆనుట. చి నాటకమ్‌-దశవిధములగు రూపకములలో నాటకము ఒకటి. కుతః-ఏలన; ల్జోం ౩ బాలిశస్య అపిజఐ(చల్లకము మొదలై నది) ఎయింగనివాని యొక్కయు, కృషిః= సేద్యము, సత్‌ ష్మేతపతితామంచిపొలమునం బడినట్టిది,

రి ము చారాకన నాటక మ్‌ త ద్యావ దిదాసీం గృవాం గళ్వాగ్భహిణీ మాహూయ గృవాజ'నేన సవా సణ్లీతక మనుతిషస్టైమి. (వరి కమ్య అవలోక్యు చు ఇమేనో గృవాః. త ద్యావత్‌ (వవిశామి. (నాశ్యున (వ్రవిళ్య, అవలోక్యు చు అయే! త త్యిమిద మస్మద్గృ హేషు మహోత్సవ ఇవ దృుళ్యుతే స్వస్వకర్శ ణ్యధిక తర మభియుక్తః వరిజనః. తథాహి -__-- చీయతేజ (తనంతటనే) అభివృద్ధి గనును. కాలేః=వరియెక్క, _స్రమృకరితాజు చక్కని (లావు) దం టగుట, వపుః=చల్లినవానియొక్క. గుణమ్‌=ళ కక్రిని, నేర్పును, తెలివిని, న ఆపేక్షతే=కోరదు.

చల్లినవాని తెలివితో ఏమి పని, మంచిపొలాన పడిన గొంజకు? అది పొలము గుణముచేత చక్క_/గా ఎదిగి దంటువాటును, మంచికొపు కాయును.

ఇందు అలంకారము “అప్రస్తుత [పంస”

+అప్రస్తుత హంసా స్యాత్‌ సా య్యత టపస్తుతాశయా “. ఆపస్తుతమగు శాలి _స్తంబకరిత బాలిశకృషిచయనమును తన్మహాపరితోష (పాదుర్భ వాశయములు.

నటు(డు తన్నిట్టు బాలిశంగా( జెప్పుకొనుట వినీతు. డగుటచేత, కాని నిజముగా నేర్పుచాలమి కాదు; అట్టు తన మంచిగుణమునే సూచించినాండు. “సత్జేతొ అనుటయు పరిషత్తుం బౌగడుటయే ఈ (సరోచనకు [పయోజనము పరిషత్తును వశీకరించ కొనుట. దాన తనకు అన్ని లాభములును కలుగును,

గృహం గత్వా గృహిణీం ఆపహూయ గృవాజనేన సహం-అని యిట్లు చెప్పు టచే ఈనటులు సకుటుంబముగా నాటక్కపయోక్తలు, అది వృత్తిగా గలవారు, కావున చాల నేర్పరులని సూచన. గృహణీం=భార్యను-స్త్రీలును (పయోగమున పాళ్గొనుదురు అనుట. ఈ మర్యాద కాళిదాసాది నాటకముఐందును కననగును. సజ్లీతకమ్‌-” గీతం వాద్యం న ర్తనం చ్యతయం సణ్లీత ముచ్యతే”, “తౌర్యతికం*” ఇట సజ్లీతకమ్‌ ” అనుట.

యావత్‌ అనుష్టామి=అనుష్టింప(గలను. “యావత్‌” యోగముచేత “అ...మి”కి భవిష్యదర్థము. శాట్యేన (పవిశ్య-_ప్రవేశించుటను అభినయించి.

'వ్రస్తావనా లి ల్లో. వహతి జల మియం, పినస్టి గచ్చా-- నియ, మియ ముద్గ్రథతే (నజో విచి.తాః ముసల మిద మియం చ పాతకాలే మ.హు రనుయాతి కలేన హుంకృ తేన. జ భవతు, కుటుమ్బినీం ఆహూయ పృచ్భామి ( నేపథ్యాభిముఖ మవలోక స్ట్‌) ఇదిసటునికి ఆభినయసూచన. అయే-ఏమి: ఆశ్చక్యార్థకము-తాను ఎదురుసూడని దానిం గాంచినందులకు. “*గృహేష” “గృహాః” _ఆనుపుల్లింగ బహువచన మునకు ఏకవచనము “ఇల్లు” ఆర్థము మహోత్సవ ఇవవ= పెద్ద పండుగువలె. అధికతరం = మామూలుకన్న ఎక్కువగా అభియుక్తాః _ అక్క_జఅతో పనులు చేయుచున్నారు. పరిజనః - పనివాడు నౌకరులు, తథాహి _ అభ్హేకదా ఎ ఆపూనిక తెజంగుం -జెప్పుట. లం ౪. ఇయం జలం వహతిజ ఈమె నీరు మోయుచున్నది. ఇయం గన్ధాన్‌ పినష్టి = ఈమె గంధము మొవలగు వాసకలను నూలఅుచున్నవె. ఇయం== ఈమె. విచి(త్రాః = పలుకెజంసలైన (సజః = పూలవండలను, ఉద్గంిఛతే జా కట్టుచున్నది ఇయం చ = ఈమెయు, ముళలం = రో(కటిని, పాతకాలే = దంచు నపుడు, ముహుః = మాటిమాటికి - ఒక్కాక్కపోటునకును కలేన = ఇంపైన, పఇంకృతేన'= హుంకారముతో, అశుయాతి = అనుసరింముచున్నది. జలం- అభ్యంగాది స్నానములకు, వంటలకు ఎక్కువ జలమును, పినష్టి- నూటి కలిపి పరిమళముగా సిద్ధపణుచుచున్నది. రో(కటిదంపుడున గాసి తెలియ కుండుటకు అట్లు హుంకరించుట వాడుక, ఆది విలాసమును. కలేన _ వా-డు రసికు(డు, ఆయింవును గుర్రించుకొనుచున్నా(డు. పిండివంటలు - పణాారములు చేయు_పయత్నము, ఇవన్నియు _శాద్ధము నకును పండువునకు చేసికొనుట వాడుక. ఇందు స్వభావో క్రి అలంకారము; గృహకర్మ ఉన్నది యన్న ఖ్లే | అంద ముగా చెప్పంబడినందున. భవతు _ కానీ _ కుటుమ్బిసీం = ఇల్హాలిని, నేపథ్యాభిముఖం _ నేపథ్యము తెక కాని, వేసములు వేసికొనుచు నటులుండు చోటు కాని; అటువంక చూచి = నటుశికి ఆభినయసూచన,.

10 ము[దారాతన నాటకమ్‌ ల్లో. గుణవ త్యుపాయనిలయే స్థితిపాతోః సాధికే (తివర్గన్య మద్భవననీతివిద్యే కార్యాచా ల్యే [(దుత ముపపేహి. ౫ ళ్జో ౫. గుణవతి=ఓగుణవంతురాలా, (వినయ సౌశిల్య నిపుణతాదులు గల దాన్యా, ఉపాయనిలయే (గృహకృతోో] పాయముల తావలమా, న్ద్‌తి హేతోః=జమనికికి కారణమైన, (తివర్గస్మ =ధర్మార్థకామము లము మూఃటి సమూహమునకు (సమూహమును అనుట), సాధికే=సాధించుదానా, మద్భవన నీతివిద్యే=నాయింటిపనుల మంచి మూర్గములను ఎజింగినచానా, కార్యాచార్యే = పనివారికెల్ల, సమయాన నాకు సయితమ, ఇది చేయదగినది (ఇది కూడనిది) ఆని యుపన్యసించి నేర్చుదానా, చుతం=వడిగా, ఉ పేహి=ఐఇటురమ్ము. భార్యను ఇట్టు లాలించి పిలుచుట రసికతయు అనుకూలనాయకత యు గృహకర్మనిర్వాహ మంతయు, సమర్థయైన భార్యకు విడిచి పెట్టియున్నా డు. అతనికి తెలియకయే, అతడు చెస్పకయు, ఆతనికి చెప్పకయు పండుగలను సొంతముగా నిర్ణయించి దానికి అన్నియు అమర్చుచున్నది. భార్యయు స్వాధీన పతిక, 1పోడ. మద్భ,. .నీతివిద్యే-అనుటవలన, దానికి చెందునట్లుగా, విశేషణములకు- శ్లేషచే రెండవయర్థము ధ్వనించుచున్నది. ఆది ఆప్రకృతము _ వట్టి చమత్కార మునకు; నీతివిద్య - గుణవతి - రాజనీతివిద్యకు 'షాడ్గుణ్యం' అని సంధి విగ హము యానము ఆసీనము దై్వ్రధము, ఆ శయము - అని ఆలు గుణనులు, ఉపాయములు - నాలుగు, సామదానభేదదండములు, త్రివర్గము _ క్షయ స్టాన వృద్ధులు, ఇవి రాజ్యస్థితి పౌతువులు = చాణక్యుండును రాక్షను(డును మికిిలి నైపుణితో (ప్రయోగించిన రాజనీతియే ఈనాటకమున [పధానవస్తువగుటచే, ॥ ఈళ్లోక పుధ్వని మిక్కిలి వృదయంగమముగా నున్నది. (గహజము పశ సమైన పితృాద్దకాలము.అందులకు బాహ్మణులను పా(తమైనవార్‌స్‌ నిమంత్రంతుడ _ “రాహోశ్చ దర్శనే దత్తం (శ్రాద్ధ మాచన్ద్రతారకమ్‌ | గుణవత్‌ సర్వకామీయం పిత్తూణా ముపతిష్టతి ॥” విన్ణుపురాణము. ఇట నటిసూ[తధారులు పాటలీపు [తపువారును ఆ కాలపువారును ఐపోయినారు,

(పస్తావనా క్ష నటీ; (వవిళ్య) అజ్ఞ, ఇఅహి్మై, అణ్జాణిఓఏణ మం అజ్డో అణు గేప్హూదు, (ఆర్య, ఇయ మ సి, అజ్ఞానియో'గేన మా మారో అనుగ్భన్లోశు.) నూ(తధారః -- ఆశ్యే, తిప్పు తావ చదాక్షానియోగః, కథయ, కి మద్య భవత్యా త్మ్యతభవతాం (శావ్మాణానా ముప నిమ న్నే కుటుమృక మనుగృహీతమ్‌, అభిమళా వా భవన మతిథ యః సంపాప్తా, యత పమ పాక విశేషారమృః ? శ్లేషాలంకారము _ విశేషణములకు భార్యవరముగా నాకయర్థము, నీతె పరముగా ఒక యర్థము. వ్యాఖ్యాత ఢుంఢిరాజు అన్నాడు ఈ ళ్లోకాన ఈ నాటకాన రాగల శరదృతువు వీకరరస్మపధాన నాటక ముల (ప్రస్తావనలో సూచింపవలసినది, సూచిం ప(బడినది - "ఆమృః"%పసాదాది గుణవతి, విజిగీఘాణాం సామాద్యుపాయ నిలయే, తేషా మేవ దిగ్విజయావసర (పదాయిత్వేన అర్ధసాధికే తన్ని ఖస్థనాత్‌ ధర్మకామయోః తత్సాధికేచ్య ఏవం లోకస్థితిహేతు తివర్గస్య సాధికే జైతయాత్రాది. కార్యాణాం ఆచార్యే అనుకూలత్వేన (ప్రవర్తికే భోః శరత్‌ (దుత ముపేహి ఇతి విజిగిషణు చన్ద్రుగుప్తేన కరదాగమః [పా ర్య శౌ - అని. ఈయర్థ్య మెల్ల చాల కేలా కృష్ణము. ఇందు జై _తయాతకు తరలువా(డు మలయుడు కాని చందదగుప్తుడు కాండు, చాణక్య నీతి ఒకవంక నిరంతరయుద్ధసన్నాహ మున్నను, యుద్ధము, లేకయే జయ మును సాధించినది. 'శరత్‌ సజ్ఞ్రామవిషయా" అని శరత్తును స్పష్టముగానే చెప్పందగును, పాడందగును, ఇట్లు రహస్యసూచనకాదు, వలసినది. ఆర్య _ నటి సూతి9ని, సూతి నటిని ఆర్య ఆనవలయు నని-నాటక పరిభాష = ఇయం అస్మి - ఇదిగో నేను _ “వవ్చితిని" అనుట "ఏమి చేయ వలయునో ఆపనుపుతో నన్ను ఆర్యుండు అను[గ్రహించును గాక = ఎంత నాణె మైన సంభాషణ.” పనుపు ఉండనీ, చెప్పు ఇప్పడు నీచే పూజ్యులైన (బాహ్మణులను (భోజనమునకు) పిలుచుటచే కుటుంబము ఆను[గ్రహించ(బడి నదా? '“వా'= లేక - [పియల్సెన అతిధులు మన యింటికి వచ్చినారా?

1లి ము (దారాకస నాటకమ్‌ టీ లొ షి వ్‌ మ్సా హ్ప ది నట్‌ --- అజ్జ, ఆమ న్తిదా మప భఅవన్తొ బహా్శాణా. (ఆర్య, ఆమ న్తి)ళా మయా భగవనో (బావ్చాణాః ) సూ తధారః--కథయ కిషన్‌ నిమి శ్రే నటీ---ఉవరజ్జది కిల చన్లో త్తి (ఉపరజ్య'తే కిల చన్ష౦ ఇతి.) సూ తధారః--ఆర్యే, క పవ మావా? నటీ---ఏవం ఖు ణఅరవాసీ జణో మ_్దేదె, (పవం ఖలు నగరవాసీ జనో మ_న్త్వియతే) నూ(తధారః---ఆ ర్యే, కృత(శమో ఒ౬న్ని చతుఃషష్ట్య ఫే యతః - ఏల (యడుగుచున్నాను అ)న, ఈయశాధారణ మగు వంటను చేయు చున్నావే 1 భగవన్తః - పూజ్యులు ఐన _ ఆమ న్లి౦తాః = (విందునకు) పీలువ( బడిరి, చెప్పు, ఏకారణముననో, ఉపరజ్బతే కిల ఉపరాగము - గహణము - కలుగునంట చందునికి. ఇందు శ్లేషాలంకారము _ ఉభయా[శితము, ॥ నానార్థసంశయః శ్లేషో వర్ణ్యావ ర్ల్యోభయా శ్రితః, క్ష అతిథి - పీలువ(బడక యాదృచ్చిక ముగా వచ్చి ఒకపూట (దినము ఉండి పోవువాండు, అభిమత = ఇష్టుండు _ అతిథివిశేషము - అందులకు మంచి వంట చేయుదురు, సాధకములు, అప్పచ్చులుమొలై నవి, ఆర్యా, ఎవరు చెప్పినారు అట్టు ? ఊరివారు చెప్పుకానుచున్నారుకదా. “నగర * మనంగా ఆ కాలమున పాటలిప్కుతమునకు నిర్విశేషణముగానే అసాధారణ నిస్దేశము. ఇటీవలి వణకు అం[ధాశను దక్షిణాననుం గూడ "పట్టణ " మని చెన్నపట్టణమునకుం టోలె. అది ఇక సడలునేమో. (భువ పండితుని యదాహరణము - “స్థానే ఖలు కుసుమపురస్య అనన్యనగరసద్భశీ నగర మి త్యవిశేషగ్రాహిణీ పృథివ్యాం స్థితా కీర్తిః ” = ధూర్తవిట సంవాదము.

(వస్తావనా 198 జ్యోతిఃళా స్తే), తత్‌ (పవర్శ్య్యళాం భగవతో (వావ్మాణా నుద్దిళ్య పాకః, చన్షో 9వరాగం (వతి తు శే నాపి విప్రలక్హాసి. పళ్యలాా

శ్లో. [కూర్యగవాః స కేతు శృస్ట్రిమసంపూర్ష్మ మద్దుల మిచానీమ్‌! అభిభవితు మిచ్చతి బలాత్‌ ;

[ నేపథ్యే ]

ఆః$!క ఏమ మయిస్టి కే--- సూ తధారః---- రకు త్యేనం తు బుధయోగఃం. ౬ చతుఃష ష్ట్యజ్లే జ్యోతిఃకాస్తే = అయివదిశాలుగు అంగములుగల జ్యోతిః కాస్త్రమందు _ అనంగా ఆళాస్త్రమందు పరిపూర్ణముగా. కృత్మశమః _ పాటు పడినవాండను. ఎంకయో కష్టపడి లెస్సగా నేర్చినవాండను, (శ్రమ - 0296 3లు6ే? ఆప్టే తత్‌ _ సరియేశే ఆందులకు ఏమియు లేదులే - పవర్శ్య తాం = జరుగనీ, చన్హో్రోపకాగం పతి తు - కాని, చంద్రగహణముం. గూర్చి అన్ననో - విప్రలద్ధా అసి = మోసపుచ్చ(బడితివి. పశ్య = చూడు = అదియెట్లో. క్లో, ౬ (కూరేతి. న (ూర(గహః జ్యకూరమగు (గ్రహము = సూర్యాది తొమ్మిదింట నాకటియైనది, సఃకేతుః = అకేపపు, చన్షుం = చం్యదుని, ఆసం పూర్ణమండలంజనిండుకొ నని వింబముగళవానిని ఇదానీం = ఇప్పుడు, బలాత్‌= బలవంతముగా ఆభిభ వితుంజమైకొనను - [మింగను, ఇచ్చతిజక్‌' రుచున్నా.డు (గ్రహణము పట్టందగిన సందర్భములు బాగుగా కుడురలేదు. ఆః _ ఏమి ః ఆః - కోపమును తెలుపును _- కః ఏషః = ఎవడు వీండుి మము స్థితే = నేను ఉండంగా - నన్ను సఠకుసేయక ఆనాదరించి అనుట అనాదర సప్తమి, ఏనం తుజఅరకాసని వీనిని, బుధయోగఃణబురుని ణా బుధ్యగహము-కూడిక - రక్షతి=కాచుచున్నది, తప్పించుచున్నది. వ్యాఖ్యాత ధుంఢిరాజు ఉదావా రించుచున్నా:డు.

క్షేత్తీ ము[దారాకస నాటకమ్‌ నటీ---అజ్జ, కో ఉణ పసో ధరణిగోఅరో భవిఅ చన్షం గ్గహీభిజోయాదో రక్టిదుం ఇచ్చతి? (ఆర్య, కః వున లేమ ధరణీ గోచరో భూత్వా చన్హ్రం (గవోభియోగాత్‌ రతితు మిచృతిి లి నూషత్రధారః అబలా ఆర్యే, యత్సత్యం మయావి నోవలటీతః, భవతు, భూయో ౬ఒభియుక్షః స్వరవ్య క్రి ముపల వ్చ్యే ('కమూర(గవా' _-ఇత్యాది పునస్త్ర దేన పరతి,) “జ్యోతిః కాస్తే వ్యాసపంహితాయాం గర్గవచనమ్‌ - “'గహపజ్బుక సంయోగం దృష్ట్వా న [గహణం వదేత్‌ ”. యది న స్యాత్‌ బుధ స్తత; (బుధం) దృష్ట్వా గహం వదేత్‌”, అయిదు ([గహముల కూడికం జూచి ఆందు బుధుండు లేకున్న గ్రహణ మును చెప్ప/డదు. వానింజూచి, వాండు అందుండుటం జూచి [గహాణము చెప్పవలసినడి ఈ _ప్రమాణముచే బుధయోగము ఉన్ననే [గహణము లేకున్న [గ్రహణములేదు _ అని యేర్పడును. మజియట బుధు,డన చాణక్యు-డేని తద్యోగమున చంద్ర్మగహణము _ చందగుప్రపరముగా - లేదనికదా. బుధ యోగాననే [గ్రహణమన్న శాస్త్రపారమునకు ఇటసంగతి యెట్లు? కావుననే (భువపండితు(డు 'బుధయోగమనః।గా బుధదేవతాక మైన కన్యాలగ్న మగుట చేత (గగ్రహణములేదు. ఆనంగా ఇది పగటివేళ _ చందునికి [గహణ మెట్టు కలుగును ?" ఇట జ్యోతిఃళాస్త్రము ఇంకను అరయఃదగును. కః పునః ఏషః ... ఎవడు మజి వీడు, ధరణీగోచరః భూత్వా - నేలమీద అఆశపడువా,డు అయి (యే ఇన్టం = చందుని, (గహ _ అభి యోగాత్‌జగహంపు ఎదిరింపునుండి రశ్నీతుం ఇచ్చతి ? జ తప్పింపను కోరు చున్నాండు? యజళ్‌ సత్యమ్‌=నిజముగా, మయా అపీ=వటి నాచేత, న ఉప లక్షితఃకనిపట్ట(బడలేదు భవతు =కా నిమ్ము, భూయః = మరల అభి యుక్తః=పరాకు _- అక్కల - కలవాండనై , స్వరవ్య క్రిం = కంఠధ్వని స్వరూ పనును, ఉపల ప్ఫ్యే = ఎజింగెదను.

(వస్తావనా కేర్‌ [ నేపథ్యే ] ఆః! క ఏపు మయి స్థితే చన్ష్రగు_ప్త మభిభవితు మిచ్చృతి! సూ త్రధారః న [ఆకర్ణ్య]] ఆర్యే, జ్ఞాతమ్‌, శాటిల్యః*ీ [నటీ భయం నొటయతి..] నూ తధారః--- ల్లో "కాటిల్యః కుటిలమతిః న ఏమ, యేన 'కోధాగ్న (పసభ మడాహి నన్దవంళః ; చన్ద్రన్య (గవాణ మితి (కుతేః సనామ్నో మౌ ర్యేన్లో శ్ర్ర్రమదభి యోగ ఇత్యవై లి- ౭ త దిత ఆవాం గచ్చావః--- (ఇతి నిష్కా9నై) [ ఇతి ప్రన్తావనా ] మయి స్థితేజఐ నేను ఉండ(గా-((బదికి యుండంగా)-నన్ను పాటింపకి _ అనుట, అభిభవితుంజఅక మించుటకు, పెకి ఎ త్రివచ్చుటకు.ఓడింప, జ్ఞాతమ్‌ = ఎజుంగంబడినది = తెలిసికొంటిని, కౌటిల్యః = కౌటిల్యుండు _ అన(గా చాణక్యుండు. కుటిలుని గో[తాపత్యము. శ్లో, ౭. కౌటిల్యేతి - కుటిలమతిః _ వంకరయాలోచనలు చేయుబుద్ధి గల, సః కౌటిల్య! = ఆ కౌదిల్యుండు, ఏషః - వీండు - యేన=ఎవనిచేత _ అనగా వీనిచేత (కోధాగ్నొ జు (తన) కోపమను అగ్గియందు, ప్రసభం - నెట్టన, బలాత్కారముగా నందవంళ॥ జ నందులవంళశ మను వెదురు (పొద): ఆదాహి = కొల్చి(బిడినది, చన్దున్య [గ్రహణం ఇతి (శుతేః = చందునియొక్కు గ్రహణ మనీ వినుటవలన సనామ్నః జ సమానమైన = ఒక టే _- పేరుగల వాంద్రై న, మౌర్యేన్గోఃజమౌర్యగ్రోష్టు డైన చంద్రగుప్తునియొక్క, (ఫైకి అనుట) ఇటు (మనవద్దకు వచ్చుచున్నా(డు, సమీపించుచున్నాండు. ల్‌ తొటల్స - నున్టుతు , తుటల గోల్రాజుడు

కేడి ము(దారాతస నాటక మ్‌

కౌటిల్య॥ అను పేరు వినంగానే నటి భయముచే వణంకుచున్నది- నందులచే అవమానితుండై, “చూడుడు, మిమ్ము రూపుమాపెదను* అని ప్రతిన వట్టి ఏమేమో ప్రయోగములు చేసి నాశనము చేయుట ఆయూరిలో (వసిద్ధముగా నున్నందున, అతనిపేరన్న ఆయూరివారికి భయము-ఓకుగంటి యుగలధర మంతిపేరు దేశదేశాల ఢిల్లీలో సయితము, భయముగొల్పున ద([ట "తమ పేరూ అంటే మాదేషంలో కూడా గడ్గడా గదా. ఈలాగ గదా మాదేషఐలో వీవీల్‌ జోలల్పాడ్తార్‌.. [పోడ యుగంధర్‌ దాడి పాడుతా నేవవకురా బావా" (పతాప_]

నిష్కా9న్తాఇరువురును న్మిష్క్టమింతురు.

ఇతి (ప్రస్తావనా=(ప్రస్తావన_ముగిసినది, _పస్తావన యనగా నటి యేశి విదూషకుండే3 పారివార్శ్వికు;డేనియు స్తూతధారునితో స్వకార్యము లుగూర్చి చితవాక్యములతో నారంభించి నాట్కవస్తువును ,(పళంసించునట్టి సంభాషణ ఆముఖమనియు ప్రస్తావన యనియు పేర్కొన(బడును.

“నటీ వీదూషకో వాపి పారపార్శ్విక ఏవవా

సూత్రధారేణ సపాతాః సంలాపం యత కుర్వతే చిత్ర ర్వాక్ర్యైః స్వకార్యోత్థెః పస్తుతాషేపిభి ర్మిఠః ఆముఖం త ద్విజానీయా ద్‌ బుధై $ పస్తావ నోచ్యతే”.

(గ్రంథమందు. వివాహకథ యెనచో వసంతము నేని గీష్మము నేని 1వసహ్తావించుట సంపదాయము. “శరత్‌ సజ్గ్రామ విషయే వివాహే (బీష్మ మాధవౌ'. ఇందు కథావిషయము సంగామసంబంధముగలది, కావున శరత్తును [పస్తావించియండంచగును, కొని (పస్తావింపలేదు

అమిదు భేదములుగల నాటక (ప్రస్తావనలో ఇది “ఉద్దాత్యక' మనః బడును. చూ_సా-దంా

"పదాని త్వగతార్థాని తదర్ధగతయే నరాః

యోజయన్తి పదై రన్మ్యైః, స ఉద్దాత్యక ఉచ్యతే.

యథా ముదారాక్ష సే సూతధారః--

“*కూర్మగహః సేతు శ్చన్ల్రృమసనమ్పూర్ణ మజ్ఞల మిదానీం అభిభవితు మివృళి బలాత్‌ _ ఇతి _ అనన్తకం నేపధ్యే 8 ఏష మము శీవతి సతి

1వస్తావనా శై

చన్ట్రగుప్త మభిభవితు - మిచ్చతీతి.” అత అన్యార్ధవ న్యపి

పదాని వహృదిస్థార్థాగత్యా అర్ధాన్తరే సణ్లిమయ్య పాత పవేశః.” "ఎందు* అర్ధము పొందుపడని పదములను వానికి అర్ధను పొందుపడునట్టుగా నరులు (పా. - నటులు) ఇతరపదములతో* గూర్తురో అది ఉద్ధాత్యక మనం ఇఖడును,

ఉదా:-- ముదా రాషసమున సూత -- '(కూర్యగహము ఆకేతువు చందు నసంపూర్ణమండలు నిపుడు బలిమిమెయి నభిభవింప( జూచుచున్నాండుల్‌ చీని మూలమయిన సంస్కృతము వైయర్ధమున నగతార్థము, “ఆసమ్బూర్ణ మండలాభిభవము" అనుటచేత, ఆమూలమునకు శ్రేషచే ఆర్థాంతరము గలదు

"గట్టిపట్టుదలగలవాండు (అమాత్య రాక్షసుడు) మలయకేతుస మేళుండ్రై చంద్రగుప్తుని సంపూర్ణ మండలుని ఆభిభవింపంజూచుచున్నా.డు” అని

వెవాక్యమునకు అనంతరము

[నేపథ్యమున] ఆః ఎవడు వీండు నేను బతికియండ(గా చం[దగుపుసి పూర్ణమండలుని అభిభవింపం గో రెడువాండు: (మఠల సూ[తధారుండు- 'ఇతనిన్ని బుధ్యగహముతోడి యోగము. రక్షించుచున్నది.” దీనివఐన సూతధారుని వాక్యమునకు అర్థమునం బొందిక కలిగినది. దీని మూలమునకు “క్రోవి చుండైన బాణక్కునితోడ్‌ యోగము చం్యడుని రక్షించుచున్నది” అని శ్రేషచే అర్ధాంతరము. ఈయర్థముచేత చాణక్యుని మతమునను పూర్వో క్రవాక్యము నకు అర్ధసంగతి కలిగినది. _

ఇచట అన్యాజ్థముగలవాని నైనను పదములను మనస్సులోని యర్ధగతి చేత అర్ధాంతరముం బొందించి పాతము ప్రవేశించినది.

ఇందు పాఠము చన్ద్ర సమ్పూర్జమజ్ఞలం' అనియా "చన్ష9మసం పూర్ణ మళ్దిలం' అనియా అని వృిపతిప త్తీకలచు. దాని నిర్ణయమునకు ఈ యుద్ధాత్యక లక్షణము సాయపడుచున్నది, “చం్యదుని ఆసంపూర్ణమండలుని కేతువు బలిమి మెయి పట్ట(జూచుట' యన్న అర్థము అగతము. పొందుపడనిది అగును, చం దుని బుధ్యగవాయోగము రక్షించుచున్నది, దీని జ్యోతిఃళాస్త్రము విబారింపవలసి యున్నది. అట్లు ఆరెండవ వాక్యముచే పూర్వవాక్యార్థము “గళము” -- పౌండిక

18 ము(చాళరాక్షన నాటకమ్‌ పడినది ఐశది. చన్ద్రమసంపూర్ణ మజ్ఞలం” అని చా=క్యుండు (గహించిన విధము.చం[ద్రమస మన్నను చంద్రుడే కావున చం[దగుప్తునికి అట్టును లోకాన వ్యవహారము గలదని తలంంపందగును, అట్టుగొన్న “చం[ద్రముని (జాచం(ద గుపుని)పూర్ణమండలుని' అని యర్థము కుదురును.

ఇట్లు (నటీ) స్యూతధామలకును చాణక్యునికి గూడ - (నరులకు) వాక్యార్థము వారివారికిం దగినట్టు పొందికపడినది

(ఆ) సంపూర్ణమణ్ణలం - మణ్ఞలం _- చంద్రపరముగా బింబము. చంద గుపునిపరముగా _ రాజ్యముయొక్క సప్తాంగములు

"స్వా మ్యమాత్యళ్చ రాష్టజ్బు దుర్గం కోళో బలం సుహృత్‌

పరస్పరోవకా రీదం సప్తౌజ్లం రాజ్య ముచ్యతే ఏకాజ్లే నాపి వికల మేతత్‌ సాధు న చర్తతే_.కామం- 11 2.

సమూర్జమజ్ఞల _న్తస్మాద్‌ విజిగిషుః సదా భవేత్‌”, ౪11.2.

అన్నియు లెస్సగానున్న రాజు సంపూర్ణ మండలుండు- ఏదేని తగ్గిన అసంపూర్ణమండలు(డు. "సాధు న వర్తతే” _ అన్నాండు - రాజ్యము చక్కగా సాగదు.

మజి గెకూర్యగహః” కూళపట్టుగలవా,డు అనంగానే ఆ విశేషణ మ్యాశమున చాణక్యునికి విశేష్యము రాక్షసుడు ఎట్టు తోంచును. దానికి “"సకేతుకొ ఆని “శేశ్రువుతో ".మలయకేతువుతో “కూడుకొన్న వాఃడ్లై ” అని దీనిని విశేషణము చేయుటకు? రాహుకేతువులు రెండును సమయాన చం(దుని కబళించు (కూర్మగహములు - ఇక్కడ “సః కేతుః” అకేతుండు - అనగా మలయకేతు,డు, [కూర్మగహఃజ్ముకూర మైన పట్టుదలగలవాండై చందగుప్తుని వైకిఎత్రిరా సమకట్టుచున్నాడు అనినిర్వహంతమా? కూడదు- “ కూర్యగ హః” కూళపట్టుదలగల రాకు డే చాణక్యునిచే గహంప(బడినాండు_ చెప్పునుగదా దీనికి 'వాఖ్యంబోలె నన్సకులవి శాశజనితరోషో రాక్షసః పితృవధామర్షి తేన ం మలయకేతునా సహ సన్హాయ-. మహతా మేచ్చబలేన వృషల మభియోక్తు ముద్యత ఇతి” ఆని. ఊరిలో అట్ట. జనవాదము [పబలి తనచెవికి వచ్చియున్నం దున- “ కూర్యగహః” ఆను విశేషజముననే రాక్షను డనువి శేష్యమును అోపాంచి "ఆః; క ఏష మము స్ధ్‌తే' ఆని తోడంగినాండు.

అడ పథవూజ్య 8 ఆాాజప్రూహ్హదదవునాననిపంథూ---- [తః (వవిశతి శిఖాం పరామృళన్‌ సకోవ శ్చాణక్యః] శ ర్‌ వ్‌ చాణక్య్యః--క ఏపు మయి స్థితే చన్ష్రగు_ప్త మఖిభవితు మిచ్చతి" పళ్య-- భో. ఆస్వాదిత ద్విరదళోణిత శోణళోభాం నస్టారుణా మీవ కలాం శశలాజ్భునన్య తలోనలడం 9భాం పరామృళన్‌ - సిగను (ఎజుట్టును) తడవుకొనుచు - ఆ_గాన నమునుండి అవమానించి నందులచే లాగ(బడినపుడు చాణక్కుండు జుట్టు విప్పు కొని అప్పుడు (పతిజ్ఞచేసినాండు చూం111. ౨౯, 'శిఖ్రాంమోక్తుం బద్ధామపి-.." ఆనందులను నాశముచేయక జుట్టును ముడువను అని, ఇప్పుడే నందనాశనము మగించి చం[ద్రగు ప్తపతిష్ట కావించి జుట్టును ముడుచు కొన్నా6ండుః కావున చందాఖిభవ మని మరం వినణడంగానే. చేయి తనంతటనే ఆజుట్టుముడి మీందికి పోవుచున్నది “శిఖాం”కు కొన్నిట “ముక్తొం” అని విశేషణము ఉన్నది, అది ఆపపాఠము, “అద్యాపి బధ్యమానాం” - ఇపుడే ముడివైవ! ఐడుచున్నది.అనగా ముడివై చుకొన్నదే-వైచుకొని చాల స్పిపుకాిది, ముడుచు కొనియైనది అసిం “రిభాం మోక్తుం బద్ధా మపి పున రయం ధావతి కరః” 111. ౨9. లోను, “వినా వాహన హా స్తిభ్యాం ముచ్యుతాం సక్వబన్థనమ్‌- పూర్ణ (పతిజ్జేన మయా కేవలం ఐధ్యతే ?భా, పట్టాభి షేకాది మహోత్సవసమయములలో కైదీలను, సేనలో కట్టివేయంబడ్రినగుజ్ఞాలను వీనుంగులను కూడ కట్టు విప్పి స్యచ్చ కలిగించుట ఆచారము, ఇట చాణక్యుండు సిగముడిని ఇంక నే విస్పను అనుట చమత్కారము, ముందే ముడివైై వ(ఐడియున్న దనుపే. ల్లో ౮ ఆస్వాది తేతి . ఆస్వాదిత?,. ...శోభాం ఎ రుచిచూడ(బడిన అొట్టవేయచు... శ్రాంగబడిన - ఏనుంగుయొక్కంనెత్తుటి - యెజ్ఞకాంతికల దియు కళలాజ్బనస్య జ చర్మదునియొక్క-; సస్థ్యారుణాం కలాం ఇవజు

లి0 ము(దారాషస నాటకమ్‌

జృమ్యావిచారిత ముఖన్య ముఖాత్‌ న్ఫుర నీమ్‌

కో వార్తు మిచృతి వాళేః పరిభోయ దంస్టాంమ్‌ తొ అప్‌ చ ( సాయం ) సంధ్య ( సమయమగుట ) చే ఎజ్జినైన రేకం బోలియున్నదియు, అగు, స్పుర న్లీం = తళ తళలాడుచున్న, దంష్షామ్‌ = కోజవు, జ్బమ్బా విదా రిత ముఖస్య = ఆన్సభింతలో తెజవంబడిన నోరుగలదై న, హరేః = సించము యొక్క? ముఠాత్‌ = నోటినుండి, పరిభూయ = (దానిని) లక్యపెట్టక- అవమానించి, కః = ఎవ(డు, హర్తుం ఇచ్చతి = ఒలిమిమెయి కొన/గోరును?

సింహము ఏనుం/ను (వచ్చి నెత్తురును లొట్టవేయుచు జుట్టి తృప్తితో సుఖముగా ఐప్పుడే అవులించుచు నోరు తెజవ(గా, అందు నెళ్తుటిపూతతో తళతళన మెజఅయుచు అఆగపడిన దాని కోజపంటిని ఏవండు పెజుకుకొన సౌహసించును?

"సింహమువలె పగగొని (పతినవట్టిన (కూరుండు తాను చాణక్యు-డం ఏను(ులంబోలె నందులం జంపి తృ ప్రిరొం. నవా-డు-దంష్టం, సంధ్యారాగ రక్త చంయ్యదకళంబోనిది-ఎంత పెకిలింపదానిది. దానినోరు ఎంత ఆలవిపడని భయంకరమైన చోటు - ఎవండబ్బా అంత సాహసికుండు ? చేయి. చాచిన, అదే పట్టుగా ఆమానిసినే నమలివేయదా?

“కః” _ ఎవడురా అనుటచేత ఎదిరి సాహసికతయు దుఃసాధ్యసాధ కతయు నూచితములు. హరే? దంష్ట్రామ్‌ - ఆనుటచే చం్యదగుప్తు (లక్ష్మి) చెనకరామి సూ. “ఆస్వాదిత” _ ఇప్పుడే తేన్చుచున్నది _ రోషము చల్తా అలే దనుట - సన్బ్యారుణొం.. కలాంో-నవతా వవర్ధిష్షుతలు నూ “జృమా”- అది మెల/కువగానే జాగ త్తతో నున్నది _ అనుట. తాను (చాణక్క్యు-డును) అచ్చే. స్ఫుర న్లీంొ పూర్ణమండలతయు ఇతరులకు చెనకరామియు సూ ఐనను కవి “చందగు స్తం” అన్నాడు గాని వాని లక్ష్మిని స్ర్రీలింగమును చెప్పలేదు

*జక సింహము ఏవనుంగుల రక్తమును అప్పుడే [తాంగి ఆవులించు చున్నది, ఆర క్తముచేత దాని కోజపల్లు సంధ్యారాగమునందలి చం[దకళవలె ఎట్ట(గౌ వెలుంగుచున్నది. అట్టొవులింతలో నోరు తజచుకొనియన్న యా

(వథమాజ్కః ల శ్లో. నన్షకులకాలభుజగీం కోపొనలబవాలనీలధూమలళామ్‌

ఆచ్యాపి బధ్యమానాం వధ్యః కో 'నేచ్చతి శిఖాం మే సింహమును దశ నాన న్యం సింహమును ధిక్కరించి దానినోటిలోని యాకోజను ఎవండు పెలుకంగోరు చున్నాడు” ఇందు నందులు ఏనుగులు, సింహము చాణక్కుండు, నోటిలోని కోజ చాణక్కరకితుండై న చందగుప్తుండు, ఇప్పుడే నందులం గూర్చి తృప్తుం డైన చాణక్కుండు మహాసమర్థుండు రక్షకుండై యుండంగా ఎవండు చందగుప్తుని పట్టువాండు' ఆని భావము” వే వేం కాస్తు9లు

“రూపకాతిశయో క్రిః స్యాత్‌ నిగిర్యాధ్యవసానతః. ”

కలాంఇఖవ _ ఆనుటచే ఉపమయుం

“చందగు ప్తమ్‌* = అనిన తర్వాత స్త్రీ లింగమైన దంష్ట్రకు చెప్పు ఈ ళ్లోకము అంత హృదయంగమము కాదేమో. వ్యాఖ్యాత “థ్రీ వౌర్యలక్ష్మీ” ఆని కల్పించుకొన్నాండు. దానికి పూర్వనిస్టేశము లేదు. కొన్నిట ఈ శ్లోకము మానంబడినది.

శ్లో. ౯. నన్దకులేతి ---నసన్టకుల కాలభుజగీం=ఎనంద వంశమునకు నల్ల (తాంచుంబోనిదియు, కోపానల. .లతామ్‌_కోపమను నిపష్పుయొక్క_ దట్టమగు నల్లని, పైకి పాంకుచున్న తీవంటోని పొగ (మొత్తము) బోనిదియు నగు, మే శిభాంణనాసిగను, జుట్టును, అద్యాపి బధ్యమానాంజఇప్పుడె ముడివై వ బడుచున్నదానిని, వధ్యః కఃన ఇచ్చతి=చంపంబడదగినవా:డు ఎవండు ఇచ్చ గింప(డు ?

పగపటి కఆచి నాళశనముచేయు భయంకరమగు నల్ట(కాచుంబోనిది,

ట్‌ జుట్టు, నందులం జంపక ముడువరానిది, మనసున నిండి కుములుచున్న నాకోపపు బౌగంబోనిది, కొల్పక ఆజనిది . ఇప్పుడే చంపి = కాల్చి _ పగ సెధించినటిది యీ జుటు, దాననే ఇప్పుడే ముడివై వ(బడుచున్నట్టిది = అనగా ట్‌

మడివైచుకొన్నది మజల దానిని విరియింప( గోరువాః డెవడు? ఎవండేని యన్న వానికి మరల ఆగతి కలుగును అనుట, వాండు వధ్యుః డగును, ఇచ్చగింపనివాండు వధ్యుండ = నిశ్చయము.

22 ము(దారాతస నాటకమ్‌ అపిచ జ్లో, ఉల్లజ్టయ నమ సముజ్వ్వలతః పతాపం

కోవస్య నన్దకులకానన ధూమశేతోః

సద్యః పరాత్ము పరిమాణ వివేక మూఢం

కః శొాలభేన విధినా అభతాం వినాళమ్‌? ౧౦ శార్‌ జ రవ, శార్‌ జ్ఞ రవ!

*' అద్యాపి బధ్యమానాం” _ ఇప్పుడే ముడివై వబడుచున్న దానిని _ ముడివేసికొని ఐనది, వర్రమానమునకు ఇప్పుడే కడచిన భూతము అర్థము. మరల విప్పింప( గోరువా. డెవడు అనుట, “నన్గకుఐ కాలభుజగీం " _ ఇత్యాది మాలా రూపకము

విషయ్యభేద త్మాదూప్య రజ్జునం విషయస్య యత్‌ - రూపకమ్‌.

ఇచటను తరువాత “ఉల్లద్బ యన్‌" ఇత్యాదియందును రకక్రికై వపకృతమైన శిఖయందును, కోపమందును తదూపత, భుజగీ ధూమలతా ధూమకేతువు లగుట సమారోపింప(బడినది.

లోం ౧౦. ఊల్లజ్బైయన్‌ ఇతి - కః = ఎవండు, సముజ్జ్వలతః = లెన్సగా మండుచున్న నన్గకుల కానన ధూమకేతోః = నందవంశమను ఆడవికి దావాగ్ని యైన, మను కోవస్య=నాకోషముయొక్క_, (పకతాపంజ సెగను, పర్మాకమమును, సరాత్మ పరిమాణ వివేక మూఢఃజళ్యతునియ తనయ పాటిని నిర్ణయించుకొను నెడ తెలివిలేనివాండ్రై, ఊల్బబ్బయన్‌ =ఆతి[క్రమించుచు, సద్యః=ఆఅ నిముసముననే, శాలఖేన విధినాఎమిడుతదైన [కమముచేత_మిడుతవలె అనుట, వినాళమ్‌=ఐ చావును, లభతాం=పొంద(గోరుచున్నాండు?

మిడుత అగ్నిలో బుగ్గియై పోయినట్టు చందగుప్తునిపెకి వచ్చువాడు నాకోపాగ్నిలో మాడి చచ్చును; నిజము,

చం[దగుప్తుని పైక మలయకేళుం గూర్చుకొని కూళసట్టుదలతో రాక్షనుండు ఎత్తిరానున్నా (డన్నమాట చెవింబడగానే చాణక్యునికి ఇంత పట్టరాని కోపము వచ్చినది, కావున ఈ మాటలు పొంగి పొరలి వచ్చినవి.

(వధమాజ్కః వలి శిమ్యః | ప్రవిశ్య] ఉపాధ్యాయ, అజ్ఞాపయ, చదాణక్యం-- వత్స, ఉపవేష్టు మిచ్చామి. శిప్యః--ఉపాధాన్టయ, న న్వియం సన్నిహిత వే([ళానవై న ద్వార వకోళ్టుళాలా, తవస్యా మువవేష్టు మర్ష త్యుపాధ్యాయః,

చాణక్యః-వత్స, కా ర్యాఖి యోగ వవ అస్మాక్‌ వ్యాకులయతి, న పునరుపాధ్యాయసవాభూః శిమ్యజ నే దుఃశీలతా. (నాశ్యేనఉపవిళ్య) భవమును ఎదురుకొనుటకై న వేగిరపాటు పకల పరాకు-వీనివలసీది యీద్వి రుక్రి. శార్‌ జ్ఞరవు డు_చాణక్యశిష్యుండు. శాకుంతలమున కణ్యులవారి పెద్ధ శిష్యునిపేరుకార్‌ జ్లరవుండు అపేరుం గొనుటలో కాళదానునికి విళాఖవత్తుని పూజ కలదు కా(టోలు. చాణక్యుడు కణ్వులవారికం టె వేయితెజ( గైనను మహ ర్షియే గొప్ప కార్యవశమున ధవావలి పై దుష్టనృపులగు నందులను నాశనము చేయుటకై అట్టిపనులకై తాత్కాలికముగా పట్టణవాసము చేయ మన్నాండు, ఇది ముగియంగానే మరల అడవికి మరలఃగలండు. ఆడుగునుగదా ఆతని మార్గముల నూహింపంగల రాశసుండు- “తపోవనం న గతః?” ఆని దానికి కరభకుండు జవాబు చెప్పును. “తపోవనం గచ్చతీతి గాయతే” అని, చూ. 1-౧౧. ఉపవేస్టు మిచ్భామి=కూరుచుండం గోరుచున్నాను _ అనంగా ఆసనము తెమ్ము నాకు-ఆన్నమాట సన్ని హితవ్మేతాసనా ఏవ-దగ్గరనే (ఊంపం బడి) యున్న పేపది, చాంప కుర్చీయోకలది అనుట. నన్ను అడుగవలసినది లేదు, వెదకవలసినదియులేదు. ఆసనము సిద్ధముగానున్నదే అనుట. ద్వార (పకోష్టశాలా = వాటికి లోగిటిశాల (ఇంటిభాగము) ద్వారముచెంగటి చావడి. ఉపవేస్టుం అర్హతి. కూరుచుండ(దగును అనంగా కూరుచుండవచ్చును ఆనుట, కార్మ్యాభియోగః=ఐసనులయందలి పూనిక. ఆస్మాన్‌ _నన్ను-అస్మ దృహువచన మునకు ఏకవచనము అర్థము.వ్యాకరణ సూ(త్రముచేతనే

“ఆస్మదో ద్వయోశ్చ ఏకళత్వే ద్విర్వేచ వివక్షితే అన్మదోబవువచనం వా స్యాల్‌, వయం (బూమః పక్షే ఆహం (బవీమి... ,. -. సిద్ధాంత కౌముది-

వ్యాకులయళి-దాన ఆసనము ఎదుటనున్నను దానిని చూడకపోవుటయు దానిం దెమ్మనుటయు. ఉపాధ్యాయసహభూః = ఉపాధ్యాయులకు సహజమైన

లశ ము/చారాకతస నాటకమ్‌

(ఆత్మగతమ్‌) కథమ్‌! (పకాశతాం గతో ఒయ మర్ధః పౌశేషు, యథా కిల నన్షకుల వినాకజనిత రోషో రాతసః పితృవధా మర్షి కేన సకల నన్హ రాజ్య పరివణన (పోళ్సాహి తేన పర్వతకపు _క్త్రేణ మలయశేతునా నవా నన్హాయ, తదువగృహీజేన చ మవాతా మేచ్చ బలేన పరవృతో వృవల మభియోక్తు ముద్యత ఇతి, దుఃశీలతా - చెడు స్వభావము కలిగియండుట _ లేనివోని తప్పులు పట్టుట తిట్టుట కొట్టుటయుంగూడ. ఒజ్జుకు సహజదోషములు. బాణక్యుండు గొప్ప ఒజ్జ - అట్టివి దోషములని యెజిగినవాడు _ అవి లేనివాడు. శిమ్య-డు ఒజ్జను=” ఉపాధ్యాయ” అనవలయునని భరతనాట్య పరిభాష. ఉపాధ్యాయేతి చాచార్యమ్‌. * నాట్యేన - అభినయముచేత. అనంగా కూర్చుండుటను అభి నయించును అనుట.

కథం = ఎట్టూ! ఏమీ ః - అని ఇది ఆళ్ళర్యార్థకము, (పళ్నార్థకము గాదు. నాటకములయందు ఈ యర్ధమున దీని [ప్రయోగము (ప్రాయికము, ఎట్లు ఎళల్సవారికి' తెలిసి పోయినది? _ అనుట కాదు. ఏమీ యెల్లవారికి తెలిసిపోయినదా ఈవిషయము ః నేను అది యింకను బయటికి రాక అందటికి తెలియకున్నది అని ఆనుకౌనుచుంటినే - అనుట, యథా కిల - ఏమని యనగా - నన్హపల వినాళ జనిత రోషఃఐనందులకులముయొక్క ఆడుగంటిన (దుంప) నాశనముచె కలిగిన రోషము గలవాండ్తై రాక్షసః, పితృ వధామర్షితేన = నాయనం జంపినందులకు కోపముగొల్ప/బడి, నకల నన్దరాజ్య పరిపణన 1పోత్సాహితేన = నందరాజ్యమును సర్వమును ఇత్తు ననుటచే మిక్కిలి ఉత్సాహమే ఎక్కింపబడిన = పర్వతక ప్మ్రత్రేణజపర్వతకుని కౌమారుండ్తైన, మలయకేతునా సహజ=మలయ కేళువుతో నంధి (పొందు కుదుర్నుకొని, తదుపగృహీతేన=ఆతనిచే (స్నేహితులుగా) కూర్చుంబడిన. మహతా మైచ్చబలేన=గొప్ప మ్రేచ్చులసేనతో, పరివృత?==(చుట్టు వాజంబడినజు) కూడుకొన్నవా(డ్రై, వృషలం అభియోక్తుంజవృషలుని (వైక) ఎత్తినచ్చుటకు, ఉద్యతః ఇతిజఐపూనుకొన్నా(డు ఆని,

ఇ్లెల్టై రాక్షసుడు పయత్నించినను-అట్టు వానిని చేయునట్లు చేయట, అందులకు రహస్యముగా కారణములు గలిగించుట-ఇందు రహస్యముగా చాణక్యుని పన్నకముకు కలదు కావుననే “కథం” ఆని అతని యాశ్చ్ళర్యము పర్వుతకుండు తొలుత చాణక్యమి(తము. ఆతనికి నందుల యర్ధరాజ్య మిత్తునని ఆస పెట్టిపొందు

పథ మాజ్కః ల్స్‌

కుదుర్చుకొని తాను అతని సేనా సాహాయ్యముతో అభిచారిక [పయోగమునుం జేసి నందులం జంపి జయము పొందినాడు. ఇంక వానికి సగము రాజ్య మయ వలయునుకదా! దానిని ఈయక సర్వము చందగుపునికిం గూర్ప్చువలయునని అతనికోరిక, ఆందులకు పర్వతకుని లోకాననే లేకుండజేయ బెట్టు అని ఆలో చించు చున్నాడు అప్పుడే నందనాశమునకు కుపితుడైన రాక్షసుండును చాణక్యునికిం (బతి కియ సేయు బెట్టు అని ఆలోచించుచున్నాడు చాణక్య ససాయుడైన పర్వతకుని, ఎవరికిని ఎంతసాయమైనను చేయగలవానిని చాణక్యునుండి రహస్య ముగా భేదించి ఆంతకన్న లాభముంజూపి తనవానిం జేసికొని_అందులకు గడంగ గోరుచున్నాడు, ఇది చాణక్యుడు తన సహాధ్యాయి మితమై తన [ప్రోత్సాహ మున క్షపణక వేషమున రాక్షసునికిం [బాణమ్మితత నభినయించుచున్న ఇందు శర్మ =జీవసిద్ధివలన ఎటింగినాడు. ఆ జీవసిద్ధిచేత రాసుకు చంద్రగుప్తం బరిమార్చ ఆభిచారికముగా విషకన్యను తయారుచేయించుచున్నా డు. చాణక్యుడు అది యెటి/గి అట్టు తయారుకాగానే దానిని ఎట్లో పర్వతకునివైకి 'జోపించి నాడు, పర్వతకుడు “పర్వతకుఃడు"గాన అనియమితేంద్రియడు తాను ఇంద్రియ ములు కేగి విషకన్యంగూడి మడిసినాడు. ఆంతట చాణక్యుడు తనవాడైన భాగురాయణుని తనతో బెడిసిపోయినట్లు అభినయింపుమని కార్యము రహస్య ముగా నేర్పి పర్వతకప్పుతుడైన మలయకేతునితో (1పాణమ్మితపద వింబొంద్‌ పోత్సహించి అట్టు నడిపించుదమున్నవాడు. అధే ఆ భాగురాయణునిచే మలయ కేతువు చెవిలో రహస్యముగా ఆ ప్తమ్మిత వాక్యముగా “ప్పి బాయనను చాణక్యుడు చంపించినాడు. ఇక నీపు (మనము)ఇక్కడ నుండుట మంచిదికాదు. ఆపాయ కరము. దూరముగా పోయి శత్రువుల మాయింప జతనములు సేయుట అవళ్య కబు”-_--అనిచెప్పీ అప్పటికి పాటలీప్కుతమునుండి తనయాూరికి పరారియౌనట్టు చేసినాడు, అంతట "రాక్షసుడు జీవసిద్ధిసాయమున ఇట్లు విషక న్యతో పర్వతకుం జంపించినాడు "అని చాణక్యుడు బలమైనపుఖారు లోకాన పజపుచున్నాడు. చాణ క్యుడు పర్వతకుం జంపించినాడు అని నమ్మ(ఐలుకుటచే మలయకేతు రాక్షస నంధి మైతులును బలముచెందినవి. ఇట్టు రాక్షసుడు మలయుం గాడిచం[దగుపుని పెకి రాగల డన్నమాటయు లోకాన పుట్టి వ్యాపించ చున్నది. ఇది కథాం సంవిధానము. ఈ రాక్ష్షసమలయకేతు సంయోగ చంద్రగుప్తాభియోగములకు ఎంతో చాణక్యుని కృషియుగలదు. కావున అతడనుట---”కథమ్‌: (ప్రకాశ తాం గతోఒయ మర్థః- ఎట్టూః ఈ విషయము (పకాశము పొందినదాః (పొంది

నదే ) ఇంతలో (ప్రకాశము కాకుండునని అనుకొ నుచుంటినే.

౨6 ము దారాక్షన నాటకమ్‌ (విశ_న్య్య) అథవా, యేన మయా స్ప్పాలోకపకాళం నన్దవంశవధం (పతిజ్ఞాయ, నిస్తీళ్హా? దున్తరా (వతిజ్ఞానరిత్‌, సోఒవా మిచానిం _ప్రకాశీభవన్త మ మప్యేన మర్టం న సమర్థః కిం పళమయితుమ్‌? కుతః, యస్య మమ. ళో శార్టమీకృ ళ్యాన నేనూ నరియువతిదిశాం సంతతెై 8ళోకధూమె, కామంమ న) ద్రుమేభ్యో నయవవనహాతం 'మోహాభన్న (పకీర్య,

విచి న్య-లెస్సగా ఆలోచించి - ఆలోచించుటను అభినయించి.అని ఆ వేసగానికి ఎచ్చరిక అధవా=ఐన నేమి? సర్వలోక (పకాళంజఎల్లి జనులకు తెలియనట్టుగా, ని స్తీర్ణాజదాటంబడినది-అనగా పతిజ్ఞ నెజవేర్ప (తీర్చుకానం బడినది. దుస్తరా-దాటుటకు అలవివడనిది _పతిజ్ఞా సరిత్‌ జ|పతిజ్ఞయనెడి నది తరువాతిపనులకు అడ్డముగానుండునది అనుట. సోఒ హంజ=అట్టిశేను, అనంగా అంత సమర్థు డనైన నేను ప్రకాశీభవన్తం అపి=బయటికి పొక్కినదాన్నిన్తైననుజ ఎల్జవారికి తెలిసిపోయిన దై నను,- ఆన(గా దీనిని బయటికి రానీకుండ చేయవలయు ననుకొన్నాండు. మరి ఎట్లో వచ్చినది ఏనం ఆర్థంజుఎ త్తిరా. జూచుచున్నా,డను నీవిషయమును ఎ త్రివచ్చుటకు అనుటయే (పశమయితుం=ఆడంపను, ళక్తు( డను గానా యేమి?

శ్లో. ౧౧. క్యామీకృత్యేతి._-తన (కోధవహ్ని, అడవిలో దావాగ్ని వలె, నందులను చెదురుబొంగు మొలకలను తెగంగాల్చి, మటీ బొంగులేనందున అణ గి యన్నది. మజీ బౌంగుతగిలెనా, దానిని సయితము కాల్ప సమర్థమ __ అరియువతి దిళాం=ళతులస్త్రీ లనెడు దిక్కులమొక్క ఆననేన్దూన్‌=ళతొలి భాగములు ఆశు మొగములను చందురులను, సంత తై ఃజతెంపుక లేక పర్విన, శోకధూమైః = దుఃఖమనెడు పొగలతో, క్యామీకృత్య = నల్లవణది; మ ని (దుమేభ్యః = మంతులు రాక్షసథకసానాదులు ఆను చెట్టమీందికి నయ పవన వృాతం=నీతియనెడి గాలి రేంవీను మోహభన్మ =కార్యముతెణంగు తోంపమి

(వథమాజ్కః వ దగ్జా నం[భాదన్త పౌరద్విజగణరహిళా న్నందవంళ ప్రరోవోన్‌ చాహ్యాళావా న్నఖేదా జ్వలన ఇవ వనే శామ్యుతి (కోధవహ్న్నిః, ౧౧ అవివేకము-అను బూడిదను, కామంజతనకు చాలునని తోంచునంత [ప్రకీర్యణ చికంగా చల్లి సమ్మా9న్త పౌరద్విజగణ రహితాన్‌=దిగులుపడిన పౌరులనెడు పకులగుంపు వీడి పఅచినందున అవిలేని వైన నందవంళ [పరోవాన్‌ =నందుల కులమను వెదురుయొక్క్ల (కొమ్మలను) మొక్కలను, దగ్ధ్వాజకాల్చివై చి, [కోధ వహ్నిః=(నా) కోపమను అగ్ని, వనే జ్వలన ఇవ = దావాగ్నివలె, దాహ్యా భావాత్‌=మజి కాల్పవలసివది లేనందువలననేకాని న ఖేవాక్‌ =అఅలసటవలన కాదు, శామ్యతి= అలు చున్నది. కాజుచిచ్చువలె తన కోపము మండుచున్నది. (దాన) శ్ముకాంతలు మానక ఏడ్చుచున్నారు, ఆయేడ్పునకు చందురుంజోలిన వారి మొగాలు తెటిపి లీక పొగచూజీరట్టు నల్టవడినవి (సీడను పండ్డను ఒసంగ(గల) చెట్టం టోలినం వారు మంత్రులు_వారికి ఉపాయమే తోపక పెనుగాలింటోలిన తన నీతి తన యివృవచ్చినంత ఇక చాలునని తోంచునంత బూది వెదంజుల్లినట్టు వారికి దిక్కు తెలియనీని ఆజ్ఞానముం గొల్పినది. పిట్టగుంపులు బెదరి కాజుచిచ్చు సోకిన వెదురు మొక్కలంబోలె పైరులు బెచదరి నందవంశీయులను విడిచి పజవంగా, అట్లు మిగిలిన నందవంశీయు నందటిని కాల్చివైచి మఠతి కాల్బ్న/ దగిన దడేమియుకు ఎవరును లేనందున ఆడంగినది కాని, అలసటచేత కాదు-- సువోధకై, రూపకములను ఉపమలుగా చేసి చెప్పిన తాత్పర్యము- సాధారణముగా ఉపమానములుగా చెప్పునిందు దిక్‌ ధూమ భస్మాదులు ఇందు ఉపమేయములుగాను, ఉపమేయములుగా చెప్పు ఆననయువత్యాదులు ఉప మానములుగానుకల్పన. సాదృళ్యమేకద ఉపమానోపమేయ కల్పనకు మూలము, ఆ కోపము ఏడ్చ్పింప వలసినవారిని ఏడ్చించి, ఏమి చేయను తో(ప! కుండ చేయవబసినవారిని అట్టు కావించి, భయాన పజపవలసినవారిని అట్టు చేస్తి చంప వఐసినవారిం జంపి అడంగినది దావాగ్నియు గాలివసమున కొన్నిట పొగ

విరి ముదారాకన నాటకమ్‌ అపి చ. జో. శోచన్తో ఒవనతై ర్న రాధిళయా ద్రిక్చబ్దగ ర ఏ ర్యుకై ర్యా మ్మగాసనతో ఒవకృష్ట మవళం 2క్‌ దృష్ట్రవ_న్తః పురా తే పళ్యన్తి తశ్రైవ సంప్రతి జనా నన్దం మయా సాన్వయం సింపా నేవ గ జీన) మ (దిశిఖ రాత్‌ సింవోననా క్చాతితమ్‌, ౧-౨ కొన్నిటి బూషద. కొన్నిట బెదరు. కొన్నిట కాల్చుటయు - వివిధవ్యాపారము కలది యగును కదా. నటి, “కౌటిల్యుడు” అను పేరు విన్నంతకే భయపడినది కదా. నటి ఆ యూరిది. భూతభవద్భావి కధాస దర్భములను, కాదు, కథనే ఎయింగుటకు మనకు నాటకాన భాషితములుమ్మాతమే వకొపాయము, ఈ క్లోకాన ఎంత కథ తెలియ వగుచున్నది। అట్టే తరువాతి క్లో కాశను, ఇంకను తర్వాతను రూపకాలంకారము సావయవముగా నిర్వాహముంగన్న ద. క్లో ౧౨ కళోచన్త ఇతి.--పుకా=మునుపు యే(జనాః*=ఏ జనులు, శోచ న్తఃఫడ్చుచు, నరాధిపభయాత్‌ =రాజువలనిభయమువలన ధిక్‌ ళబ్దగరై ై?= “చీ బొ అని లోపల-గొణుగుకొనుచున్న అవనత్తె ః-వంచుకొనబడిన, ముఖై 8- మొగాలతో, అ|గాసనతః=(భోజన) అగ్రపీరమునుండి, అవకృష్ణం = దిగలాగి వేయబడి, అవళంజ అసవాయు(డనై ఏమియు బదులు చేయనేరకున్న, మాంజు నన్ను, దృష్టవ_న్తః జ చూచినారో, తే జనాః = అఆజనులు, సంప్రలి=ఇప్పుడు, తలై ముఅట్లే, మయా =నాచేత సింహేన = సింగముచేత, అద్రిశిఖరాల్‌ = కొండకొమ్మునుండి, గజేన్హ్రం ఇవ ౬ వీనుంగుమన్నీనిం బోలె, సింహాననాత్‌= సింగపుంటీటనుండి, సాన్వయంజతనవంశము వా రందజితోనుంగూడ, పాతితంజ పడగదోయ బడిన. నన్దం = నందుని, పళ్య ని = చూచుచున్నారు.

(వథమాజ్కః రఫి సో ఇవా మిదానీ మవసితపళలిక్టాభారో 2పి, వృషలా వేకయా ళస్త్రం ధారయామి. యేన మయా,

నందు;డు నాడు నన్ను (భోజన) ఆ్యగగాసనముముండి లాగివెసెను, నేను అఆసహాయుండను, ఏమియు బదులుచేయలేక మిన్నకుంటిని. ఇట్టు బాహ్మణనికి జరిగిన యవమానమ.నకు జనులు రాజభయమువలన తలవంచుకొన్నను నోట “బి బ్ర అనుటను మానలేరై రి, వారే ఇప్పుడు, నేను ఆనందునే వానివంశమువా రందజితోనుంగూడ సింహాసనమునుండి, సింహము ఏనుగు మన్నీని కొండకొమ్ము నుండియుఎబోలె, పడ (దోయగా అట్టు పడ్మదోయబడిన వానిని జూచుచున్నారు. గజేన్దృుం-అనుటచే దానితో మతికొస్నయు దానిం బరివేష్టించినవి స్ఫురించును. ఇచట ఒక తెజగు పవ్యాయమును ఉపమయు ఆలంకారములు. నాడు వారిచే ఆగాసనమునుండి లాగివెయ బడిన నన్ను చూచిన జనులు నేండు నాచే సింహా శనముకుండి లాగివే మంబడిన వారిం జూచి అని పర్యాయము='సిం హే నేవ

గజేన్దుం' అని ఉపమయు.

పర్యాయో యది పర్యాయే ణ్రెక స్యానేక సంశ్రయః ఉపమా యథ సాదృళ్య లక్ష్మీ రుల్లిసతి ద్వయోః

సోఒహం = అట్టి నేను_సః = అట్టి-ఇది దానికి పూర్వముచెప్పిన యన్ని విశేషణములను ఆకర్షించును అట్లు పగతీర్చుకొన్న నేను - ఆనుట, అవసిత (పతిజ్ఞాభారః ఆపి = తీజిన [పతిజ్ఞయొక్క- బరువు కలవాడనై నను, బరువై నః నెజవేర్చ కష్టమైన, ప్రతిజ్ఞ నెజవేరినవాడనై నను, వృషలాపేక్షయా = వృషలుని ( = చఇదగుపుని)కోసము-వృషలు!(డనగా హ్నదుడు; చందగుపుడు మౌర్యు౯ డగుటచే శూదుడు.. వానిని చాణక్యుడు తొలికలయికలో “ఏరా వృషలా” అనగా ఆతడు వినీతుడ్రై తన్ను ఆయన యెష్పుడును అట్టనుటయే అమ్మగహము బాగు అని అళ్లే పిలుచుచుండు మని కోరెను. నాటకాంతమున రాక్షసుని అతనికి మనతిచేసి క ఆమాత్యరాక్షసలాభేన సు పీత ళృన్ట్రగు పః సమాజ్ఞాపయతి” అనియు “*భోరాజన్‌చన్ద్రగు ప్త" అవియు నిర్దేశ సంబోధ నలుచేయగల డు. క స్త్రముజు కత్తి మంతి యధికారమునకుగులుతు, -మంధతిగా పనులు చేయుచున్నాను అనుట

తి ము[దారాకన నాటకమ్‌ ల్లో. నముళ్థాతా నస్టా నవ వ్యృాదయరోగా ఇవ భువః, కృతా మౌశ్యే అతీన్చః నరసి నళినీవ స్థిరపదా, ద్వయోః సారం తుల్యం ద్వితయ మభియు_కేన మనసా ఫలం కోవ్మపీతోస్టిర్షిపతి చ విభక్తం నువ్చాది చ. ౧౩

“మండి” ఆకాలమున సేనానాయకా[గజణియు నందునికి రాజ్యమున రాకను డే మొదలి సేరాశాయకుండును ఏడవ యంకమున పవేశించునప్పుడు ఇల్లై సూవిుప-బడిరాండు-”తతః (ప్రవెళతి జవనికావృతళరీరః మ ఖమ్మాతదృశం: చాణక్యః" అని. జవనిక ఆనంగా కవచము_ "మొగముమ్మాత మగపడునట్లుగా తక్కిన దేహమునకు కవచము తొడుగుకొన్న వాడై ” ఆమట, యుద్ధభూమిలో నుండినవా డు. రాక్షస్మగహణము మాట విని ఆలస్యముచే యక, కవచితుండు గానే ఇక్కడికి వచ్చినా.డు. అన(గా మందిగా చాణక్యుండును కవచము తొడుగు కొనవలసినపుడు తొడుగుకొనువాండె, కత్తితో యుద్ధము చేయువాడే ఇప్పుడు తొడు శకొనియున్నవా!డె డానితోడనే పవేశంవను. రాక్షసుఎయెదుట దానిం దివిచి అతనికి నమస్కరించును.

శ్హో ౧8. సముక్థాతా ఇతి - భువః=భూదేవికి హృదయరోగా ఇవజ= గుండె జబ్బులవంటి వారైన నవ నన్దాః=నందులు తొమ్మండుగురు, సమ ల్థైాతాః== చక్క_(గా.(దుంపతోగూడ) పెకలింపంబడినారు. సరసి = కొలనిలో, నళినీ ఇివ=తామరతీగవలి, లక్ష్మీః = రాజ్యలక్ష్మీ, మౌర్యే = మురకొడుకైన చంద గుపునియందు, స్థిరపదా=తిరముగ (ఎసేగియు లేక) నెలకొనియుండునట్లు, కృళాజచేయంబడినది. ద్వయోః సారంజరెంటియొక్క, (పయోజనభాగము, న్యాయ్యము, తుల్యంజసమానము, ఇది యెంత యక్కఅయైకడో (దుష్టళిష్ష ణము), ఆదియు అంతయక్కజయైనది- (ష్ట్ర పకతిష్ట్ర). కోపపీత్యోః= (వారి మీ ద్ధి కోపమునకును, (వీనిమీఃది) పీతికిని, ఫలం ద్వితయంజరెండు (ప్రయో జనములును, అభియు క్రేన మనసాఎపూనికగల మనసుతో, ద్విషతిచ=శశువు నెడను, సుహృది చ =మి(తమునెడను విభ క్తమ్‌=పంచిపెట్ట(బడినది.

నందులు పొగరుకొన్న వారు నన్ను జుట్టు పట్టి లాగివై చి కోప మెక్కించిన శ్యతువులు. మౌర్యుండు నన్ను గురువుగా ఆశయించి కశుభూషించుచున్నవాండు. (వీతిగొల్సిన మ్మిత్రము నారిని చంపివై చిత్రిని. వీనిని రాజుంబేసితిని. నందులు

'వథమాబజ్కః ల అథవా అగ్భహీతే రాకనే, కి. ముశ్దాతం నన్దవంళన్యః కింవా స్టై్య్య ముళ్చొదితం చన్షగు_వలబ్మ్యాః గి (విచిన్త్య) అవోో! రాతసన్య నన్దవంశే నిరతిశళయో భక్తిగుణః! న ఖలు కస్మింళ్చిదపి జీవతి నస్చానయావయ వే, ధనమదషుత్తులు రాజులుగా భూదేవికి అన(గాజనులకు, చాల బాధలు కలిగించు చున్నవారు. కొలనిలో తామరవలె మౌర్యునియందు రాజ్యము నానొాఃటికి బాగు పడి వికసింప(గలదు. నేను చేయవలసిన పనులు రెంటిని పూనికతో చేసి వైచితిని,.

కోష్మపీతులఫలము వరునగా శతువులయందును మి తులయిందును పంచ బడినది కోప (ప్రీతులు అని దెప్పినవరుననే శ్మతువులు మతులు అని చెప్పి నందున “యథాసంఖ్యము” అలంకారము ఇవ .. ఇవ..అని చెప్పినందున ఉపమయు

యధానంఖ్యం (క మే జైవ (కమికాణాం సమన్వయః

అథవా_అట్టనండెల్లదు. రాక్షసే అగృహితే = రాకను డు వళపజుచు కొనంబడకయ యుండ(గా_నన్దవంళస్య రిం ఉద్జాతంజనందవంళశమున(కు)ు ఏమి "పెకలింపంబడినది? అది పెకలింప(బడనట్టే అనుట వా=మటియు, చన్హుగు ప్త లవ్యా! ౬ చంద్రగుప్త "లికి - రాజ్యమునకు,అనుట కిం సెం ఉత్సా దితంజఏమి కుదురుపాటు, (తిరంమగుట) కలిగింప(బడినదిః కలిగింప బడనళ్లై- యనుట. విచిన్యవ=చక్కంగా ఆలోచించి - ఇది వేసగానికి అభినయోపదేశము. అహో, = ఆళ్చర్య్థము | రాక్షసస్య = రాక్షసునికి, నన్దవం శే = నందులకుల మందు నీరతిశయః == సొటిలేని-ఇంతకు మించి మరెవ్వరికిని ఉండలేనంత్‌ = యనుట, భకక్రిగుణః = గౌరవముతో కూడిన యనురాగాతిశయము, నన్దాన్వ యావయవే _ నందవంశముయొక్క_ అవయవము_.వంశీయుని వంశ ముయొక్క_ అవయవమనుట మందము, సర్వార్థసిద్ధి పెద్దవాఃడు, [పధానుండే ఆవయవముగా చెప్పందగినవాండుకాండు “"నన్దాన్వయే” అని యేని, “నస్టాన్వవాయే” అనియేని పరింపందగును నందవంళమున_అనుట, కస్మింశ్చిత్‌ అపి జీవతిజఎవ! త్రైనను 1బదికియుంగంగా అట్టు (బతికియున్న వానినీ పట్టుకొని వానికై తాను (ప్రయ

తలి ము(చారాతస నాటకమ్‌

నృషలన్య సాచివ్యం [గాహాయితుం న శక్యతే, త దభియోగం వతి నిరుద్యోగః ళకోస్టి నావస్థాపయితుమ్‌ అస్మాభి రన మవ బుద్ద్యా తపోవనగతో ౬పి ఘాతిత _స్తపస్వీ నన్దవంఠీయః నర్వ్వార్ధసిద్దిః. లా త్నము సాగించచునేయండును అని వృషలస్య...నళక్యలే-వృషలుని మంతి త్వము అంగీకరింప జేయుటకు అలవిపడడు అని. తదభఖియోగం (పతిజ=వాని (వృషబుని)పై పగ గొని యెదిరింయటకు, నిరుద్యోగః=పూ ఏకలేనివాడుగా , పగమానుకొన్నవాడుగా, అవస్థాపముతుం = (ఊరక) ఉండునిట్లు చేయుటకు (న)ళక్యః = అలవివడడు, అస్మాభిః = నాచేత, అనయా వవ బుద్ధ్యా = ఈ తలంపుతోనే, తపోవనగతః అపి = తపోవనమును చేరినవాడైనను, తపస్వీజ చాన జాలిగాలుపుచున్న వాడ్రై నను, ఘాతితః = చంపింపబడినాడు. సర్వార్థసిద్ధి పెద్దవాడు, వయసుమళ్ళినవాడు. నందుల మూలకిందము అతనకి పిష్పల, చాజక్యున్‌ లాగి ఆవమానించిన ఆ నందులు. వారిని రూపుమాపి, జయము కొన్నాడు, కుసుమపురమును వశీకరించుటకై చాణక్య చందగుప్త మిత్రుడైన పర్వతకుని సేనలు దాని ముట్టడిని బహుదినములు మజి యుపాయములేక శ్మతువులు లొంగిపోవలసి నట్టుగా సాగించుచునే యుండెను. జనులకు చాలబాధలు కలుగుచుండెను, దానినిఓర్వలేక అప్పుడు రాక్షసాదులకు సయితము తెలియసనీక ముసలినర్వార్థసిద్ధి ఊరినుండి బయటికి సౌరంగపుదారి యుండగా, దానిగుండ తప్పించుకొని బయటికిపోయి. తపోవనమునకుం బరారియైనాడు చూ. 11. “తతః నమన్హా దుపరుద్ధంకుసుమపురం అవలోక్యి, బహుదివస్య పవృ త్తమతి మహ దుపరోధవైళస ముపరి పౌరాణాం పరివర్తమానం అసహమానే, తస్యామ వ్యవస్థాయాం పొరజనాపేక్షయా సురబజ్ఞా మే త్యాపక్రా నే తపోవనాయ దేవే సర్వార్థసిద్ధా *” ఆవ వేగు చూపున కనిపట్టి చాణక్కుడు వానిం జ.పించి నాడు. అది రాత్షసునికి తలియదు. (1 తో విరాధునివలన ఎయింగం గలడు. తపోవనగతుం జంపుట దోవము కాదా యన్న, రాషస సం్యగహము నకు వలయు సక ఏడియు నిర్జోషమే అని చాణక్యన్యాయము.

'వథమాజ్కః తతి యావ దసౌ మలయకేతు మళ్లీకృా త్యాస్మదుచ్చేదాయ విపుల తరం (ప్రయత్న ముపదర్భాయ 'త్యేవ ((పత్యతవ చాకాశే అత్యం బద్ధ్వా), సాధు అమాత్య రాతస సాధు! సాధు కో తియ, సాధు! సాధు! మన్తిబ్బవాస్పళే సాధు! కుతః,

ట్లో. ఐళ్వ ౮% దన పేత మీశ్వర మయం లోకో౭౬ర్థతః "'నీవతే తం గచ్చ _న్త్యను యే విప్పత్తిషు పున స్తే తత్పఏతిషస్టాశఃయా

యౌవత్‌=ఇంతలో, అణ్గీకత్యజ=అంగికరించి ఒప్పించి వసముచేసికొని అస్మదుచ్చేదాయజమమ్ము నాశనము చేయటకు, విపులతరంజగొప్ప ఉపదర్శ యతి = చూపుచున్నాడు - సాగించుచున్నా. డనుట, పిత్యవవత్‌ = ఎదుట నున్న వానిం జూచినప్లే - లక్ష్యం బద్ధ్వా=ఎచూప్పునిలిపి - ఇది అభినయోప దేశము? చాణక్య పాాత్రమనకు-అట్లు చూచుట భాన్నోదేకమున రాక్షసునందు చాణక్యు నికి ఎంత గౌరవమో, ఈ సంబోధనలు సూచించును మం్రిబృహస్పతే-మంతిగా బృహస్పతియైనవాండా - అతనికి తుల్యుం డనుట, శోతియ - "జన్ననా (వావ్మణో జ్జేయః సంస్కారాద్‌ ద్విజ ఉచ్యతే విద్యయా యాతి విపత్వమ్‌ । 1తిఖ్మి భో తియ ఉచ్వకే అ రా్షనుండు కడపట _- 'అయ అయ మమాత్య రాక్షసః యేన మహాత్మనా...థో అమాత్య రాక్షస విష్ణుగు పోఒహమ్‌ అఖి వాదయే-” అని చాణక్యుండు రాక్షసునికి అఖివాదనము చేయును. సాధుజబళి, బేష్‌ శవాస్‌ = అనుట

ళ్లై. ౧౪. ఐళర్యా దితి,-ఐశ్వర్యాత్‌ రాచరిక మునుండి, అనపేతం = తొలగని ఈశ్వురం జ రాజును, అయం లోకః = ఈజనము, అర్థత౩౬ ధనము _ (ప్రయోజనము-వలన; అనగా అది కలుగు నని, సేవలేజసే వించును- ఆశయించును, యే=ఐఎవరు, విపత్తిషుజు(ఆతని) ఆపదలందు, తం ఐ= అతనిని అనుగచ్చన్తి = ఆనుసరింతురో, తేజఐవారు. పునః త్మత్పతిష్టాళయా = మరత వాడు (పతిష్ట (జమంచిస్థితిి రాచజికము)చెండు నను నాసతో, (ఆనుగచ్చన్తి.) యే = ఎవరు. భర్తుః పలయే అపి = దొర (= రాజు) యొక్క, నాళనమందు 'సెతము, పూర్వ సుకృత ఆసబ్లేన = మునుపటి మేలి పనుల-ఉపకారములం

ల్రిత్తీ ము దారాశతన నాటకమ్‌ భర్తు "ర్యే (వలయే౬పి పూర్వనుకృతా సేన నిఃనజ్ఞయా భక్తానా కార్యధురం వవాన్సి బహాన స్తే దుర్లభా స్వాదృళాః, ౧౪ అత పవ అస్మాకం త్వత్సం[గపా యత్నః, కథ మసొ వృష లస్య సాచివ్య[గవాణేన సాను[గవాః స్యాత్‌ -ఇతి, కుతః, ల్లో, అపాళ్హేన చ కాతశేణ చ గుణ స్యా దృక్తియు_క్షేన కః? వలని స్నేహముచేత, నిఃనజ్లయా (ఇప్పుడు), ఏయైహిక స్వార్ధపుటాశయు లేని, భక్యా = గౌరవముతోడి యనురాగముతో, _కార్యధురం = (ఆతనికోసమైన) (పగతీర్పు మొదలగు) పనులభారమును, వహన్తి = తాలురో, తే = అట్టి, త్వాదృళాః = సీబోంట్లు, బహవః ఇ పలువురు, దుర్దభాః = అరుదు (అగుదురు.

బహవః.పాఠాంతరము - కృతినః-ధన్యులు; కుళశలులు-ధన్యులనుటయ మేలు, ఈపాఠమును విశేషించునది, మేలు.

ఇదెల్హ రాష్షనునిక్తైన తన మెచ్చుకోలు-ఆతనికోసమైన తన పాటునకు చి త్రసమాధానము.

“ఐశ్వర్యా ద్‌నపేతం” ఇతాశది లోక సేవకువు పతిష్టాళ ఆనుగమనమున కును నిస్సంగభ క్రి కార్యధూర్వహనమునకును హేతువులుగా చెప్పంబడినందున “కావ్యలింగము” అలంకా

సమర్థనీయ స్యార్థస్య కావ్యలిజ్లం సమర్థనమ్‌.

అస్మాకం = నాకు, సాను[గ్రహః-వృషలునియెడ (నిగ్రహము = కోపము మాన్సి దయగలవా(డగున -ఆని, “అన్ముగహి _ ఇదియు చాజక్యునికి రాక్షసు నందు గల గౌరవమును, శతువునందై నను గుణపతపాతమును సూచించును

ల్లో ౧౫ ఆ పాజ్టేనేతి.--ఎట్టి భృత్యు,డు గుణవంతుండో, చెప్పు చున్నా(డు-అపాజ్లేన చ = తెలివిలేనివాండును, కాతరేణ చ = పిరికియు ఐన (భృర్యేన = నౌకరుతో) భక్రియ క్షే = (పీఠియనురాగములు గలవాండు ఐన

1(వథమాబజ్కః? న (వజ్ఞావిికమశాలినో౬పి హి భవేత్‌ కిం భక్తిహీనాత్‌ ఫలం! (పజ్డువిిక్రమభ క్తయః సముదిళా యేషాం గుణా భూతయే జే భృళ్యా నృవశేః, కళత మితకే సంపత్సుు చాపత్సు చ. లి (ఐనను). వానితో, ఈ గుణః స్యాత్‌ = ఏమి [ప్రయోజనము కలుగును: (ప్రజా వికమ శాలినః అపి = తెలివియు శౌర్శమును కలిగిశవానివలన ఐకను, భకక్షి= హీనాత్‌ జ భయగౌరవములతో గూడిన స్నేహము లేనివానివలన, కిం ఫలం భవేత్‌ హ్‌ = ఆరయంగా ఏమి ప్రయోజనము: యేషాం = ఎవరికి, (పకా వ్మికమ భక్తయః = తెలివియు, శౌర్యమును, సగౌరవానురాగమును అను, గుణాః = మంచిగుణములు, సంపత్సు = సంపదలందును (సమృద్ధులందును) ఆపత్సు చ = ఆపదఠఅందును, దెప్పరములందును నృపతే? భూతయే = రాజు యొక్క మేలుకోసము, సముదితా। = సమకూడియున్నచో, తేభృత్యాః = వారు చౌకరులు, బంట్లు, ఇతరే = అట్టివారు కానివారు (నౌకర్లు) కల(తం = నిజముగా భార్యంటోలిన వారు - వట్టి పోవణచేటుగా భారవిుగా చగుండువారు వట్టి తగులాటముం నౌకరు కొకనికి భయముతోడి [ప్రీతియున్నది, కాని తెలివిలేదు. వట్టి ఖీరువు - అట్టివాడు ఈన సామికి ఏమి (పయోజనము కూర్చుంగలండు? తెలి? యన్నది; పర్యాశ్రిమమును ఉన్నది స్వామిభక్రి లేదు. అట్టివానివలన ఏమి ప్రయోజనము? నొకరులకు కావలసిన మంచిగుణము లన్నియు సమకూడిన నౌకరే పనికివచ్చువా(డు = నంపదలో కాని, ఆపదలో కాని, కొనివాండు- వట్టిబంధము- అఫ్లే భాసుడు అన్నాండు (వతిజ్ఞాయాగంధరాయణమున -'సర్వం ష్‌ సైన్య మనురాగ మృతే కల్యతమ్‌' పంచతం[తమందును గలదు=1-85, "యస్మిన్‌ కృత్యం సమావేళ్ళ్య నిర్విళంకేన చేతసా ఆస్యతే, సేవకః స స్యాళ్‌, కల్మత మివ బాపరమ్‌. "అప్రాక్టేన” ఇతాగిది అ(పస్తుళమ.ను (పళంసించినందున ఆపస్తుత పశంస-అలం చూ. 1.9.

త్ర ము[దారాకననాట:మ్‌ త నృయా౭ప్యస్మి న్వన్తుని న శళయానేన స్టీయ తే. యథా శక్తి (కియతే తద్గ్ఫివాణ3 (పతి యత్నః. కథ మివ.---అ[త తావ ద్వ్భ్భ్వషలపర్వతక యో _రన్యతరవినాశేఒపి చాణక్య స్యాపకృతం భవ తీతి విషకన్యయా రాతసే నాస్మాక మత్యనోపకారి మితం ఘాతిత న్తపస్వీ పర్వతక ఇతి సజ్బారితో జగతి జనావవాదః వాని తత్‌=కావున. అస్మిన్‌ వస్తుని=ఈ విషయమునెడ, మయా-నస్టీయతే భావేపయోగము---నేను ఉండుట లేదు ళయానేన=నిదురపోవుచున్న వా-డ నగా యథాళ క్రిజశ కి కొలది, కథం ఇవజఎటువలె ననగా, ఇతిఐఇట్టని జనాపవాదః=జనుం దూటజు, జననింద, సణ్బారితః=ఆంతట పర్వింప*బడినది ఏమని యనఃగా = విషక న్యయా=విషకన్యతో _ త్మత్పయో గముచేత ఆను& రాక్ష సేన=రాక్షసునిచేత, అస్మాకం = మాకు, అత్యన్తోపకారి = మిక్కిలియు ఉపకారము చేయువా,డగు, మ్మితం= స్నేహితుడు, తవస్వీ=”వాపము” అని జాలిపడందగినవా(డు ఉత్త పుణ్యానికి చంప బడుచున్నాండే అని, ఎందులకు ఆసనంగా, అత తావత్‌=ఈ విషయమున నన్ననో కదా, వీరిలో నన్ననో అన్యతర వినాశేన అపి=ఏ యొక్కంనిని చంపుటచేత నై నను-ఏయొకనిలి చంపి నను సరే-దాణక్యస్య అపకృతం భవతి ఇతి=చాణక్యునికి అపకారము చేయ! బడిన దగును అని.__-నిజము ఏమనంగా-రాక్షను డు కేవలము చం దగుపుం జంపనే విషకన్యం (బయోగించెను."అది చంద్రగుప్తుని మాని పర్వతుని మీందికిం బోవునట్టుగా ఆయాయుపాయములచేత బాణక్యుండు. చేసినాడు. అట్టు చేసిన పర్వతకుండు చచ్చును, వాని కియ్యనొప్పుకొన్న అర్థరాజ్యము ఈయనక్కు అలేక పోవును. ఆది చంద్రగుప్తునకు దక్కును వాండు (బతికియే యన్న సగము రాజ్యము వానికి ఈయవలసినదే కదా, ఒడంబడిక తీర్చుకొనుటకు, పర్వతకుండు ఆనిగృహీతేందియుండు, విషకన్యకు సులువుగా బలియ్లైనాండు. || అంకమున రాష్షసుని చాడండు మిత్రము విరాధగుప్తుండుచెప్పంగలడు--"చన్ద్రగుప్త నిధ నాయ యువ్మత్ప$యుక్తయావిషకన్యయా ఘాతితే తపస్వి5 పర్వతేళ్వరే” అని, విషకన్యా-విషమయీ కన్యా = విషాజ్లనా _- ఆనియు విషాంగన తన దేహమున విషము ఎక్కింప(బడిన అంగన, దానితో పురుషం డొకమాణు కూడిన వానికి సద్యోమరణము కలుగును చెప్పినాండు సు శుతాచార్యుండు.---

'వథమాజ్కః వి లోక (పత్యయార్థం, అనై వార్ట స్యాభివ్యక్రయే “పితా తే చాణ కేన ఘాతిత” ఇతి రహసి (తానయిత్వా భాగురాయణే నావ వాహితః పర్వతక పుత్తో9 మలయశేతుః. శక్యః ఖ ల్వేష “విషకన్యోపయోగాద్వా క్షణా జ్ఞహ్యా దసూన్‌నరః” అని. మజియు “ఆజన్మ విషసంయోగాత్‌ కశాా విషమయీ కృతాస్పర్శా చ్చ వాసాదిభి ర్హన్ని తస్యాస్త్యేతద్‌ పరీక్షణమ్‌ _ తన్మ స్తకస్య సంస్పర్శా న్మాయతే పుష్పపల్లవా శయ్యాయాం మత్కు-ణైర్వస్తే యూకాభిః స్నానవారిణా జన్తుభి (ర్మియతే జ్ఞాత్వా తా మేవం దూరత స్మ్మృజేత్‌, కొని ఇందు విషకన్య జీవసిద్ధిచే ఆభిచారిక ముగా పోమాన కల్పింప(బడిన ది.

లోక (పత్యయార్థంజ=లో కుల నమ్మకము కోసము-_జనులు ఆ యపవాద మును లెస్సగా నమ్మియుండుటక్తై _ అస్య ఏవ అర్జస్య అభివ్య క్రయె= ఈ విషయమే బయటికి వచ్చుటకోసమును, పర్వతకపుతో మలయకేతుః అప వాహిత8 == పర్వవకుని కుమారు(డైన మలయకేతువు, అపవాహిత॥౬ అవతలికి కానిపోబడినాండడు---ఊరు వదలి పరారియానట్లు చేయంబడినాండు. మలయ 'కీతువు పరారియైన, (నిజమే రాక్షసు డు పర్వతకుం జంపినమాట అని] పర్వత కండు చంపంబడుట బాగుగా (పకాశము పొంది జనుల నమ్మకమును పొందును.

విషకన్య, పర్వతకమృతి? మలయశేతువు పరారియగుట _ అనునవి మూ+డు విషయములు. విషకన్యను రాక్ష్షనుడు చం[దగుప్తుని పైకి తోలినాండు. దానిని చాణక్యుండు చంగదునికి తప్పించి ఆ రాక్షసునిచేతనే పర్వతకుని పెకి జోపించి వానిని చంపించి డు; మజియు రాక్షసుండే పర్వతకుం జంపించినాం డని లోక (థవాదమునకు లోకాన నమ్మకమును కలిగించినాండు, మలయ కేతువుతో ప్రాణస్నేహము పొందియున్న భాగురాయణుండ్రు, నిజముగా (చంద) చాణక్యుల సహోత్థాయి మి[త్రము-చాణక్య[ప్రయోగముచే రహస్యముగా మలయ కేతువుతో చెవిలో మీనాయన చాణక్యునిచే చంప(బడినాండ(ట సగము రాజ్యము ఈయ వలసివచ్చు నని, అని చెప్పి; "*ఇ(క మనము (నీవు) ఇక్కడ నుండుట అపాయకరము, తొలగి పోవుదము పద అని చెప్పించి పకారియగునట్టు చేసినాండు రాక్షసుండు చంపించినాండన్న యూరి పుఖారు ఇంచుకయు వానికి తెలియనీయలేదు. చాల మెలకువ వహించినాండు,.

రి ము(దారాతస నాటకమ్‌

రాడసమతిపరిగృహీతో౭ పి వ్యు తివమానః (వజ్ఞ్వయా నిగ హంతుం; న పున రన్య నిగవిత్‌ పర్వతకవధోత్పన్నం రాతనస్య అయళ

'(వకాశీభవక్‌ (వ్రమార్జుం; (పయుక్తా శృ నస్వవతపరపకతయో ర రక్తాపర క్ష ఇన జిజ్టాసయా.. బహువిధ చేళవేషభాషా చారసణ్బార 'వేదినో నానావ్యష్టానాః 'పణిథయః, అన్విష్యతే చ కుసుమపుర రాషస మతి పరిగృహితః = రావుని యభ్శిపాయమున చేర్చుకొనబడిన వాట డై ననుంరావసునితో వీంయ కూడి రాక్షసుడు వీ;ఠం గలువుకొనంగా వీడు - వ్యుత్తిష్టమానః = ఎ త్రివచ్చు చున్నవాండై నను, [ప్రజ్ఞయా = (నా) తెలివితో, న్నిగహితుం = అడంపను, శక్యః ఖలు ఏషః = వీ-డు ఆలవిపడు వాండే కదా, ఇదియే - (ప్రస్త్రావనలోని బ్రోకములో ఉండునది - (కూర్మగహః సకేశుః ఇళ్యాదికము - వా డె త్తివచ్చుటకు ఇట్లెల్ల చాణక్కుండే పవ్నాగములు పన్నినాండు, కావుననే అది జనులకు తెలిసివోయినది; కథం: (ప్రకాశతాం గతోఒయ మర్ధః-'అని నే ననుకొన్నంతయు ఐనదే అని అకుకొని దీనిని “న సమర్ధ కిం హోమయితుం?” ఆని యనుకొన్నాడు. పునః = అట్టు కాక, అస్య నిగ్రవోత్‌ = వీని మట్టు పెట్టుటవలన వర్వతక వధోత్పన్నం రాక్షస స్యాయళః (ప్రకాశీభవత్‌ ఎసమార్జుం-నశక్యం అనిశేషము ఆధ్యాహార్యము - న. పుట్టిన రాక్షసుని అపకీర్తిని వెలిక్రివచ్చుచున్న దానిని రాజ్యార్థకా (న గనం సాధ్యపడదు) అనగా వీశిన్సి మట్టు పెట్టిన, అది శన మ రం గ. సట ర అగును దాశపర్యతకుం జంపినదియు నందుచున్న దానిని తడినీవర్వ లై ము గాద రమని మీద ఎప న సాధన కాగ సీను గాదు దానిచే నిర్వహణమున కార్య (గలదు తాన్స కావించినవి, కౌవింప బోవ్చశవి రాక్షస సం;గహ మునక్రైన తన పదకమున్న గదా ఇక డ్‌ వరున వ క్ష స సద్యోపయశో వ్యాప్తి మలయకేతుని తా ఠా గా చెప్పుచున్నాండు, రాక్షస

స్వపక్ష పరపక్షయ్లోఖంా ప ప్న గ లవమను.

అపర క్ష వన దాస. ఇవవ ఇష ప గ టోసనమంవసు అనుర క్త వేదన + 0 + బహువిధ. =. “న నాల్యక్షునాఃజపలు వేసమ్సల్సు పూనినవారు, పణిధయఃణ

(వథమాజ్కః త్రి వాసినాం నన్టామాత్యసువ్భాచాంనిపుణం్యపచారగతమ్‌ తత్తశ్రారణ ముత్చాద్య, కృతక కృత్యతా మాపాదిళాః చన్ద్రగు _పసహోజ్ఞాయినో భదభట (వభృతయః (వధానపురిషాః వ ఛతు[ప్రయుక్తానాం చ తీళ్టరసదాదీనాం పతివిధానం (పతి అ్యపమాదినః వరీమిత భక్తయః థ&తిసతి (వత్యాసనావ్నః నియోజిళా స్త శావ్ల పురుషాః, వేలు, ,ప్రచారగమజనడువగులకు చెందిన దంతయు, నివుణం=చాలమెలఃకు వతో నేష్పమీఅ-త త్రత్కా . ద్యజజయాకారణములు కల్పించి, (కారణములు "స్తీమర్యమృగయాశీలా హ స్మృళ్యావేక్షణే అనభియక్తా' - అను మొదలగు విధమున తృతీయాంకమున కూట కలహమున వివరింపంబడినవి )

కృళత్యుండు అనంగా అసంతృప్తుండు, గాన అపరక్తుండు. కృత్యులు నలు తెజంగులవారు అని నీతివిదులు-(క్రుద్ధ లుబ్ధి భీత అవమానితులు. రాజుచేకోపము వచ్చునట్టు చేయంబడినవాండు రాజువలన ధనాదికమ.నకు ఆసంగొని ఆయాస తీబనివాండు, ఏదేని కారణముచేత రాజు తన్ను ఎప్పు డేమి చేయునో అని భయముగొల్బంబడినవాండు రాజుచే అవమానింప బడినవా(డు. వట్టియభినయపు అపర క్రతను పొందింపంబటిరి. ళ్యతురాజులు కశృత్యులను కనిపట్టి రహస్యముగా తమ తట్టుకు లాగుకొని, వారివలన నమ్మకముతో శతురహస్యములను రంధ్ర ములను ఎజుంగం గడంగుదురు. చన్ద్రగుప్త సహోష్ధాయినః=చందగుప్తునితో గూడ తోడుగా ఏ పనికిని లేచువారు కడంగువారు - అతనివృద్ధితో తామును వృద్ధి పౌందువారు. బాల్యమునుండియు అనీ యనకొనవద్చును. ఏపనియందును ఎడబాటే లేనివారు, అంత మికులు విసంభపాతులు-అనుట. “బాల్యాజ్‌. (వభృతి స్వసమానతయా దానమానాదిభి ర్వర్ధితాః ఇతి” వ్యాఖ్యాత ఢుండఢి. [ప్రధాన పురుషాః=గొప్ప పరువు, పదవి గల శౌకరులు. తీక్షరసదాదీనాంజ విషము పెటువారు మొదలై నవారు, పతివిధానం (పతి=తగిన బదులు చేయుటం గూర్చి-మయు సే;తం గూర్చి-అ(ప్రమాదినః-జ్యాగ్‌ త్త వీడనివారు, పొరపాటు చేయనివారు. పరాకు కలిగియుండువారు. పరీక్షిత-పలుమాజు పలువిధుల పరీక్షింపబడినవారు.భ క్రి-గొరవముతోడి అనురాగము, దేవునందు రాజునందు ఒజ్జయందును ఉండునట్టిది, ... [పత్యాసన్నాః - దగ్గరనుండు పరిచారకులు అప్త=మిక్కిలి హెందుపడిన కొవలసిన,

శ్త0 ము[దారాకసనాటకమ్‌ అన్ని చ అస్మాకం సవోధ్యాయి మ్మతమ్‌ ఇన్దుళర్హా నామ (శ్రావ్మాణః. స చాళనస్యాం దణ్ణనీత్యాం చతుఃవష్ట్య జే జోస్ళతిళ్ళా శ్వే9) చ పరం 1పావీణ్య ముపగతః; న మయా తపణక లిజ్ఞధారీ నన్ష్హవంళవధ 1పతిజ్ఞాన_న్తర చేవ కుసుమ వుర మువనీయ నర్వన నామా తైః సహ సఖ్యం (గ్రాహితఈ; విశేషతళ్చ తస్మిన్‌ రాతనః నసముత్పన్న వినమృః. తే చేచానీం మవాత్‌ [వయోజన మను మయమ్‌భవిమ్యతి. త చేవ మస్మత్తో న కిజ్చిత్‌ పరివోస్యతే. వృషల పవ కేవలం (వధాన [(వక్ళతి మ్వస్మా స్వారోపిత రాజ్యత _న్త9భారః నతతమ్‌ ఉదా స్తే అథవా యత్‌ స్వయ మభియోగదుఃఖై రసాధారళై రపాకృతా త దేవ రాజ్యం సుఖయతి కుతః. లా

అస్మాకం = నాకు - ఏ వ. సవహాధ్యాయిజకూడ ఒజ్జకిడ చదువుకొన్న వాండు.ఆ సంబంధము లోకాన ఎంజేని స్నేహము కలిగించును, వి సంభమును, బౌళనస్యాం=ఉపళ ను(డు- క్కుకాచార్యు! డు-దెప్పినది. .ళృకనీతి పసిద్ధమెనది. దండనీతి రాజ్యవాలనం గూర్చిన కాస్త్రము. చతుః షష్ట్యజ్లే=రిశ అంగములుగలం_ అనంగా పూర్ణమైన ఆకాస్త్రమున అనుట పరం (ప్రావీణ్యం=మిక్కిలి నేర్పుతో కూడిన పాండిత్యము. ఈ తన పాండిత్యము శందు రాక్షసునికి ఎంతయు నమ్మ కము కలిగించినా(డు, తనమాటను నమ్మి వాడు సమయాన చాణక్యునికి అనుహల మగునట్టు మోసపోవునంత, సర్వనచ్చామా _త్యైః=కుకనాస రాక్షసాదు లైన ఎల్లర తోడను.-[గ్రాహితః=కొ లుపంబడినాండు,

మహత్‌ [పయో జనమ్‌-రాక్షసమితు(డని కుసుమపురమునుండి తయిమ బడి, మలయ కేతుపట్టణమునకు పోయి అందును రాక్షసుని యాష్రిమి తముగా (పస్‌ద్ధి వడసి కట్టకడపట మలయకేతు(డు తన నాయనమైన పర్వతకుని చాణ క్యుండు చంపినా,డు అని ఎంత కాలముగానో తాను నమ్మియుండ(గా, మంచి సమయమున వానియెదుట 'పర్వతకునికి విషకన్యం బయోగించి చంపినవాండు రాక్షసుడు" అనిచెప్పి రాక్షనుచి తణుమగొట్టించినాండు అది ఆ మవ్శపయోజ నము. సముత్పన్న విసమృః=లెన్సగా పొడమిన నమ్మకము గలవాండు. ఆస్మత్తః నావలన, పరివిస్యతే = కొదువ ఏమియు లేనే లేదు. (పధానపకృతిదు ౫

చభథమాజ్కః త! (ప్రదాశామాత్యు.డనైన నాయందు-రాజ్య తన్న 9 భారః=రాజ్య పరిపాలన పనిబరువును. వట్టి సవివాయత్తసిద్ధిగా నున్నా,డు-ఉదాస్తే=ఏమియు చేయక తన అక్కట లేక ఊరకయున్నా(డు.

చాజక్క్యుండు తాము నిదుర పోక రాక్షసనఫం([గవామునకు ఇప్పటికి కావించిన పనుల జాబికా ఇందు చెప్ప-బడినది----

1 రాషనసుండు చందగుప్తు నిమిందికి విషకన్యం (1పప్రయోగింపగా, దానిని పర్వుతకునిమీ దికిం [దిప్పి వానిం జంపించి వానిని రాక్షసుడు చంపించినాం డని కసుమపురమున పుఖారు వ్యాప్తి గొల్పుట

2. పర్వతకుని చాణక్యుండు చంపించినాం డని రవాస్యముగా మలయ కేతునికిం జెప్పించి వానిని ఊరు వెడలి పోవునట్టు చేసి వానికిని రాక్షసునికిని స్నేహపు గూడికకు అవకాశళను కలించుట.

3. స్వపక్ష పరపక్షముల [పచారము నెల్ల నెజింగించుటకు నానాదేశ వేష భాషల నెటీ/గిన వేగులను ఏర్పాటుచే ముట,

త్త నందామాత్య సుహృత్తుల నడవడులను కనిపట్టించుట.

5. భదభటాదులను కృతకృత్యులం జేసి మలయకేతుం గొలువ చేరం బోనిచ్చుట.

ఢం శ్యతుప్రయుక్త తీక్టరసదాదులం గనిపట్టి ప్రళివిధానము సేయ నమ్మకమైన ఆసన్నపరిచారకుల నియమించుట.

7 తన యిందుశర్మను రాక్షసాడులకు నమ్మిన మితుం జేసి వానిని తన చేత నుంచుకొనుట. సొంతముగా చేసికొను, అసాధారణైః=సామాన్యములు గాని మిక్కిలి పెద్ధ వైన అభియోగ దుఃఖై ః=పూనికతోడి కార్యసాధనక్రైన (1పయత్నముల క్రేళ ములచేత, అపాకృతంజవిడువ(బడినదో, తత్‌ రాజ్యం ఏవ=జ రాచటిక మే, నుఖయతి=సుఖము కలిగించును. రాజు మంచి [దవ్యముగా-చెప్పిన మాటను విని (గహించి నడుమకొనువాండుగా-నుండవలయుకు, మంటి బాల సమర్థుండును

శీర ము దారాకస నాటకమ్‌ శ్లో స్వయ మావ్చాత్య భుక్టూవాః బలినో2పి స్వభావతః | గ జేస్దా? శ్చ నలేస్దా? శృ (పాయః నీద న్లి దుఃఖతాః।: ౧౬ (తతః (పవిశతి యమపకేన చరః) చరా శ్లో వణమవా జమనస్స చలణే కిం కజుం దేవపహి అరేహిం రు ఖై వ పసో ఖు అక్జభతాణ వారణ జీఅం చడవడన్తం ॥ ౧౭ [(పణమత యమస్య చరణా, కిం కార్యం దేవక్షై రవ్వ్యైః పప ఖ ల్వన్యభక్తానాం వారతి జీవం పరిన్సుర_న్తమ్‌ యోగ్యుండుగను ఉండవలయును. అట్టి సచివాయ త్రసిద్ధిక మగు రాజ్యమే శ్ఞాఘ్యతమమైనదని చాణక్యుని యభ్మిపాయమ . చాణక్యునికి చం[దునియందు టెంత్‌ పిలి 1 అతని రాజ్యతంయ్యతమున ఎంత పూసీక : ళ్డోం ౧౬. స్వయ మితి..--స్వభావత ః=స్వభావము చేత, ఐలినః అవీజు ఐలముగలవా రైనన, గజేచ్చాంః చజ=పరికాం డును, నరేన్దాాః చ=రాజులును, స్వయంజసౌంతిముగా, ఆహృత్యజ=తెచ్చుకొని, భుజ్జానాః = తినుచున్న వారు దుంఖితాః అ మిక్కిలి దుఃఖము చెందినవారై , సీవన్సి = నాసిల్లుదురు న్వభావముచే రాజు తాను ఎంత బలవంతు( డైనను, తన రాచకార్యము నెల్ల తొను సొంతముగా విచారించుకొనవలయు నేని ఎఎతయో విసుకు గొనును. అబ్లే గజేం[దమును, మావటి డో, మతి యజట్టివా డో తన యథాకాలపు దాణ తనకు పెట్టక, తన మేతను తాను వెదకుకాని పోవలయు నేని అది నాసిల్టును. గజమును చెప్పుటచ్చే అది దాని స్వభావము అనుట - గజకాస్త్ర్రమును ఆరయః దగును. మజి యన్నిమృగములు అట్లు గావు. రాజును అట్లు; మట్‌ తక్కిన మానుసులు అట్టు గారు, ఇందు అలంకారము అప్రస్తుత [పళంన. చూ. 1-9. ఆ పస్తుతములను (పస్తుతాశయముగా చెప్పుట చేత, తుల్యయోగితయు =ఎనరేం (ులకును గజేర్యదులకును ధరై్మై క్యము చెప్పుటచేత-

• వర్ణ్యానా మితరేషాం వా ధర్న్మైక్యం తుల్యయోగితా.

(వథమాజ్క'ః జీప్‌ ల్లో పురిశన్స జీవిదవ్వం విసమాదో హోఇ భ త్తి గహిఆదో మాేఇ సవ్వలోఅం జో చేణ జమేణ జీఅమో. [ పురుషన్య జీవితవ్యం విషమా ద్భవతి భ క్తిగృ్భుహీళాత్‌ | మారయతి నర్వలోకం య న్తేన యమేన జీవామః ] ౧౮ లా

శ్లో, ౧౭. (ప్రణమరేతి_-యమస్య=యముని యొక్క, చరణౌజపాదములను (కు); [పణమతజ్యమొక్కుండు, అన్య దేవకై $=ఇతర (చిల్లర) దేవులచేత, కిం కార్యం=ఏమి పని, (పయోజనమ ? ఏష ఇఖలు=ఈత.(డే కదా, అన్యభక్తానాయి ఇతర (దేవ) భక్తులయొక్క, జీవం = (పొణమును, తడపడ న్తంజతడపడ కొట్టుకానుచున్నదానిని, హరతిజకొ సిపోవును

ల్లో ౧౮. పురుషేతి -- పురుషస్య = మావిసియొక్క-, జీవితవ్యమ్‌ = మనుగడ, విషమాల్‌ = కూరు(డై నను, భ క్రిగృహీతాత్‌=భ కిచే వకపఅచుకొనం బడిన (యమాత్‌=యమునివలన్స భవతి = అశచున్నది. యః = ఎవండు, సర్వలోక ంజ ఎల్లజనమును, మారయతి జ చంపుచున్నా(డో, తేన యమేన జ ఆ యమునిచేత జీవామః=[బదుకుచున్నాము

[ప్రమత యమస్య చరణౌొ-చాణక్యుం గొలువు(డు, ఓనందానురక్తులారా, ఇతరుల నే* ? ఇతరులం గొలుచువారిని అతండు చంపి దండించును-కబడ్డార్‌- అని ధ్వని. శ కటదాస హలారోపణము, చందనదాసబంధనము- ఇత్యాది రా(గలది సూవితము.

ఇందు అలంకారము _ అర్థాంతరన్యానము? _ ' పురుషస్య జీవితవ్యం " ఇత్యాది సామాన్యము, సర్వలోక మారక యమునిచే తన జీవనము విశేషము,

ఉక్తి రర్థాంతరన్యాసః స్యా త్సామాన్య విశేషయోః “జీవితవ్యమునకు క క్రిగృహీతాత్‌” ఆని సేతువుంజెప్తుటచే-కావ్యలింగమును;

చంపువానిచే [బదుకుచున్నా మనుట వ్యాఘాతమును,

స్య ద్వ్యాఘాతో ౬న్యథాకారి తథాకారి (కియేత చేత్‌. "

'పురిసస్స జీవిదవ్వం హోది విసాదోవి భ త్రిగహియాదో'_ వేదము వేంకట రాయళాస్తుంలవారు ఈపాఠ ముం ఇాన్నారు. విష మయినను భ క్తిపూక్వకముగా€ గొన(బడె చేని వురుషనికి జీవన మగును. (ఇందులకు దృష్టాంతము?) సర్వలోక మును చంపువాడయిన యమునిచే మేము జీవించుచున్నాముః

వశీ ము(దారాకన నాటకమ్‌ క! య్గురం జావ వదం గేపాం౭పవిసిల జమవడం దంసఅన్లో గిఆఇం గా ఆమ్‌, [యావ దిదం గృహం ప్రవిశ్య యమపటం దర్శయన్‌ గీతాని గాయామి]] (ఇతి పరి కామతి) శిష్యః---(విలోక్య) భద, న ,(పవేష్టవ్యమ్హ్‌ మం కా యిబోంి్‌ అ చరః--వాంహో బవహ్ముణ, కృస్స పదం గేవామ్‌? [అహో

ఛావ్ముణ క దం గృ వామ్‌ 7] తా

ఈపారమున వాక్యములు రెండును వేజు-అలంకారము దృష్టాంతమును. ఆపారమునను వాక్యములు రెండే ఐనను విషయాత్‌ అను పశేషణమనకు విశే ష్యము యమాఠ్‌ అని అధ్యాహరించు కొనవలయును కాస్తు9లవారి పాఠమున విషమని వి శేష్యముండి అవ్వయము అర్థము సూటిగా నుండును.

వీ. డెవ(డో యమపటమును, యముడు (పేతలం బెట్టు హింసలుచ్మితింప॥ బడి యన్న పటమును చూపి, యముని మహిమను విశద ముగా పాడుచు జీవించు వాడు-ఈ రెండు శ్లోకములయందును ఆ మహిమనే వివరించినాండు దేన జీవి-చు వారు ఆదేవతను స్తోతము చేయుదురు. కన్న పు దొంగ నిశీథమున కన్నము వేయ దరలువాడు, తన దేవుని స్కోతముచేయును. తాంగుబోతు గిడ్ధంగికి వచ్చుచుం బోవుచుండువాండు (తాగుడుల దేవతను స్తోతముచేయుకు. చూ, మృచ్చకటిక నాగానందము, వీడు చాణక్యుని వేంగు-చాణక్కునే యము. డని నిక్టేశంచుచు న్నాండు-అని ధ్వని రాక్షసాదులను ఆ్మళయించినారు చత్తురు, చాణక్యుని ఆ్మ్యశయించినవారు (బదుకుదురు-అని సూచన, “విషమాతీ*_- చాణక్యు: డుతనకు కొని వారియెడ [కూరు;డు; అందటథతిని చంపువాండు మజథివాని వలననే మేము జీవించుచున్నా ము-ఆనుట, ఇతరులకు---కానివారికి-| కూరు( డ్రైనను మాకు ఐనవారికి నమ్మిన తన జనమునకు జీవవదాత-అని తన పరవళతను చాణక్యుని ఇజజన సంభాపనను సూచిందినాండు

పరిక్రామతి= (ఆయింటివంకకు) నడచును. ఇది ఆవేసగానికి అభినయో పదేశము. అథ్హే “విలోక్య "య-శిమ్యనికి. న (ప్రవేస్టవ్యమ్‌-అనంగా సులువుగా ఎవరి నన్న వారిని లోపలికి రానీయకు-అని శిమ్యుశికి ముదల ఉన్న ట్టున్నది.

(వథమాజ్కః త్తీస్ర్‌ శిష్య -- అస్మ్మాక ముపాధ్యాయన్య సుగృ్భహీతనామ్న ఆర్య వాంగ క్ర న్‌" జింఖానా చరః -- (వివాస్య), వాంవో బహ్ముణ,? అ_త్తకేరకస్స ెవ్వ, మవా ధమ్మ భాదుణో మరం హోది. ళా దేహి మే ప్పవేసం జావ 'దే ఉవజ్ఞాఅన్స జమవపడం వృసారిల ధమ్మం ఉవదిసామి, [ అహో (ావ్ముణ, ఆత్మీయ నైవ మమ ధర్మ[థాతు ర్లృహంభవతి. తస్మాద్‌ దేహి మే (వ్రవేళం, యావత్తవోపాధ్యాయన్య యమవటం (ప్రసాక్య ధర్మ ముపదిశామి.] సుగ్భహీతనా వ్నః- “అథ యః ప్రాతః స్మర్యతే శభకామ్యయా స సుగ్రహీతనామా స్యాత్‌ - స్యగహీతం ళోభనోచ్చారణం బలికర్ణానివ న్మజ్లల్యం నామ యస్య” ఆర్య చాణక్యస్యణ=చాణక్యాక్యుని యొక్క-సంస్కృృతమున 'పేకులకు పూజ క్రై చేర్చంబడు ఆయ్య ఆచార్య వు రాయ అను పూజావాచకములు పేరులకు ముందు చేర్చబడును. తెను/గున కడపట _ అదార్యదజ్ణ భట్టబాణ-దండా చార్యుండు, దాణభట్టుండు. విహస్య జ పక పకనవ్వి - ఇది ఆవర్జనమునకు, వసపజుచుకొ నుటకు, తాను స్వజనమును థై ర్యమున్నది. ఆత్మీయన్య ఏవజ నాకు బాల కావలసినవానిదే. నా సొంతగాని దే. ధర్మ(భ్రాతుఃఐఒక్క టే ధర్మము సాధింపవలయు పని-గలవా(డు-అగుటచే ఆధర్మాన తోంబుట్టువుం టోనివా(డు. ధర్మముచేత అన్న - బివృగానికి అందథఖు అన్నలే అనుట. ధర్మం -- ఇవి చేయం గూడని పకులు, చేసిన యాతనను గూర్చును; ఇవి చేయదగిన పనులు-_ ఇవి చేసిన యాతనలు తప్పును, పుణ్యలోకములు కలుగును. అనునది. ధర్మం- ఆయన యాచరింసవఅసిన దానిని నేర్చెదను. యమవటం ప్ర కౌర్య-పాపులు, యాతనలు పొందుచున్న వారును - పాపులు యాతనలు పొందవలసినవారు - అని గూఢమ -కల పటమునుపజచి-చూపి, ధర్మంజవారికి కొవింపవలసిన పనిని సూచించెదను అని హఢము

46 ము (చారాశన నాటకమ్‌ శిమ్యః న (నకోధథమ్‌) . మూర, కిం భవాన్‌ అను చుపాధాగంయా దపి ధర్నవి తరః ల్‌ ( సౌబుం బం చరః---వాంహో బహ్ముణ మాకుప్పు ణ హి సనవ్వో సవ్వం జాణాది. అాకింవి తే ఉవజ్జ్ఞయో జాణాది, కింవి అవ్మోూ రసా జాణని, [అహో (జాన్ఫాణ మా కువ్య. న హి సర్వః సర్వం జానాతి, తత్‌ కి మపి తవ ఉపాధ్యాయో జానాతి, కి మప్యస్మాదృశా జాన న్స] శివ్యః---మూర్ధ, సర్వజ్ఞ తా ముపాధ్యాయన్య చోరయితు మిచ్చసి. బ్రుంజభైతలా. భుబ్సో చరః---వాంవోో బహ్మాణ, జఇ తవ ఉవకజ్షాయో నవ్వం జాణాది, తా జాణాదు చావ కన్స చన్షో అణభిప్పేదో_్తి [అవోో (శాహ్మణ, యది తవోపాధ్యాయః సర్వం జానాతి, తర్ధి జానాతు ఛఈావత్‌ కన్య చన్లో 9౬న థి వేత ఇతి] వంట లి శివ్యః మూర, కి మ'నేన కాలే నాజ్ఞూతేన చా? చరః--తవ ఉవక్షాఓ ఎవ్వ జాణిస్ప్సది, జం ఇమిణా జూణీదేణ వోది, తుమం దావ ఎత్తి అం జాణాసి, కమలాణం చన్లో అణ భి ప్పే దొత్తి ణంేక్టు [తవ ఉపాధ్యాయ ఏప జ్ఞాన్యతి య 'ేతేన జ్ఞాతేన భవతి, త్వం తావ దేతావత్‌ జానాసి, కమలానాం చన్లో 9౭నభి_పేత ఇతి. నను వళ్య |] ధిక్‌=బీ, ధర్మవిత్తరః = ఎక్కువధర్మ విత్తువా - ధర్మ మథింగిన వాండవా ? మాకుష్క=కోపపడకు, తత్‌జఐకావున, చోరయితుం జ దొంగిలుటకు,. కస్య చన్దంః అనథిపేతః. ఎవరికి చందుండు ఇష్టు:డుకాండో, కిం..; ఇ3 యెజుంగండిన నేమి యెలుంగ(బడకున్న నేమి? ఉపాధ్యాయ వఏవ=ఒజ్జయే- ఇతరులు ఎలుంగ!( జాలరు అకుట ఏతావశ్‌=ఖఇంత, ఈపాటి కషలానాం చన్ల్రః అనభి_పేతఃజకమలముఎకు చందుండు ఇప్పు డు గాండు = అని.

(వథమాజ్కః త్త బ్లో. కమలాణ మణహరాణ వి రూఆహినో విసంవదణ 'సీలమ్‌

సంపుద్ణ్టరోనిమ్మి వి జాఇం చడ్చే విరుభ్రైఇం ౧౯

[కమలానాం మనోపారాణా మపి రూపా ద్విసంవదతి శీలమ్‌

సంపూర్మమడ్డ లే2-పి యాని చస్ద్రే విరుర్దాని.]

చాణక్యః ---(ఆకర్ష్య అత్మగతమ్‌) అయే చన్ష్విగుప్తా దవ రక్టాన్‌ పురుషాన్‌ జానా మీ త్యుపడి_ప్త మనేన-

శిష్యః--మూర్ధ, కి మద్ద మసంబద్ద మభిధీయతే ?

చరః --వపాంహో ప్ట్రర్యగ నుసంబద్గం జీవ పదం భచే. వా! ల లు ళు [అహో (వావ్మాణ సుసంబద్ధమే వైత దృ వేత్‌ ]] శిమ్యః యది కిం స్యాత్‌ శ తా

క్లో, ౧౯. కమలానాం=తామంలకు, మనోహరాణాం అసిజఐమనస్సును ౫ హరించునవి (జవికాసమొందినవి) అందమైనవి ఐనను, రూపాత్‌=ఆ యగపడు ఆందమునుండి గీలమ్‌=స్వభావము, విసంవదతిజఐఅవనుగుణముగా- భిన్న ముగొ-_ అందము గాక, ఉన్నది. యానిజఏవి.ఆనంగా అవి, సంపూర్ణమండలే అపి == నిండారిన బింబముకలవాండయినను, చన్దే= చందుని - యెడ, విరుద్ధాని = పగ(గొనుచున్న వి---కాక యున్న వి,

ఇందు ఆలంకారము ఇ్యప్రస్తుత ప్రశంస, చూ. 1-8, కమలమలకు మనోహరములకై నను శీలము రూపముతో విసువదించును, పూర్ణచందుని యెడ విరుద్ధము లగుటచేత.

ఈ వాకగ్ణము శిచ్యుని శేమియు టోధతడదు_పూర్షచందుడు కమలములకు కాకపో వ్రటలో విశేషమే మున్నది? మనోహరాణాం అపి-ఆనుటచే అవి వికాస మొంది యున్నను చం్చదునికి కాక యున్నవిః అవి మనోహకములగుటెట్టు చందు నెదుట అని ఇది వానికి ఆసంబద్ధ పలపితముగా తోంయచున్నది, ఆ మాటయే అనుచున్నాండు-'*అసంబద్ధ మభిధీయతే' కిం - అని, “ఏతత్‌ భవేత్‌ ఇది తప్పక కాంగలదు అని వాక్యము సావశేషముగా నున్నందున, శిమ్యండు అడుగుచున్నాండు 'యడి కిం స్యాత్‌' *వఏమైనట్లైెన అని చాణక్యుండు ఈశివ్యచర సంవాదమును

48 ము[దారాక్షన నాటకమ్‌ డొ చకః-ాశొది సుణిదుం జాణ_న్తు లహే. [యది (ళోతుం జాన_న్త్హం లభే.] చాణక్యః--భ(ద, వినబ్ధం (ప్రవిళ. అపహ్మ్య సే (శోతారం జ్ఞైతారం చ, ర అాజాట్‌ అద్య అగ గ్య చరః--ఏసో పవిసామి. (ప్రవి శోర్టపన్ఫత్య చ) 'జేదు అక్టో [పష వ్రవిశామి. జయతు ఆర్యః ]] చాణక్యఃాా( విలోక్య, అత్మగతమ్‌ ) కథ మయం పకృతిచి_త్త పరిజ్టానే నియ.క్షోనిపుణక 8! ((వకాశమ్‌) భద, స్వాగతమ్‌ ఉపవిళ. చర॥---జ౦ అజ్జో ఆణ వేది, [య చార్య అజ్ఞాపయతి |] (భూమా వువప్‌వః) ఈ = విరుద్ధాఖం' ఆనువాని భావమును [గ్రహించినాండు. చం్యదగుప్తుని వలన ద్వేషము గలవారిని (వైకి అనుకూలురుగా ఆగపడుచున్నను) తా నెజు(గుదును అని సూచించుచున్నా డు (ఉపక ప్త). భద=అబ్బీ-పరాయివానిని మంచితనమతీ పలుకరించుమాట (=మంచి వాడా) (శోతారం జ్లాతారం = విను వానిని [గహించువానిని శిష్యుండు వాకిటి సమీపముగా నున్నాండు - చరచాణక్య భాషితములను విన(డు, విసబ్ధిమ్‌-జంకు లేక. జేదు_జయతు.ఇది అమాత్యుం గలసికొన్నప్పుడు చరుండు పలకరింప వలయు ఆచారపు మాట నమస్కారము అనక జయము అనుట. ఏవసో_ఏషః_ ఇదిగో - (1ప్రవేశించుచున్నాడు.) = ఇట్టి - ఇట్టి యర్జ్హమున 'ఏషః” _- ఇదిగో, వీండుగో - అని నాటకాల బయోగింపంబడ.చుండును. అవ్యవపాత తద్‌ థావము. విలోక్ణి = చూచి ఇంతసేపును వాడు ఉన్నచోటు తనకు దూరము, మాటలు వినందబడుటే కాని, చక్కగా ఆగపడుట లేదు-ఇపుడు సమీపింపంగా _ తెలిసినది- పకృతి చిత్త పరిజ్ఞానే - (ప్రజల మనస్సు - ఎటుంగుటయందు నియు ఈఃజ= ఏర్పాటు చేయబడిన వాడు. స్వాగతమ్‌, ఉపవిశ - అనుట చాణక్యుని ఆదరముందెలుపును - నిపుణకః ఈపేరును “నేర్పరి అనిసార్థక మే. ఆజ్ఞిపయతి--బాణక్యుండు చెప్పక తాను కూర్చుండ! డు అట్టిది మర్యాద వారి యంతరము భూమౌ _ నేలమీ-ద. చాణక్యు-డును 'సేము చాంవమీదనే

'(వపథమాజ్కః త్తి ఇాణక్యః---భ(ద, వర్ష యేచానీం స్వనియోగచ్చక్తాన్తమ్‌. అపి వృషల మనురక్షాః (వకృతయః ని చరః---అవా ఇం, అశశ్జేణ ఖు తేను తేను విరాఅకారణేను పరివారిఅ_న్తేసు ఫఘుగుహీదనామహేపఏ దేవే చన్దఉ త్తే దిడంఅణురత్తాఓ పకిదిట. కిందు పుణో అక్తి ఎత్స ణఅరే అమచ్చరక్ట్రనేణ నహ పథమం సముప్పళ్ణి సిణేవా బహుమాణా తిణ్ణి పురిసా బేవస్స చన్దసిరిణో సిరిం ణ సవాన్సి చి [అథ కిం, ఆత్యేణ ఖలు తేషు తేషు విరాగకారణేమషు వరి (హైయమాణేషు సుగ్భహీతనామధేయే ద్రెవే చన్లంగు ప్లే దృఢ మనురక్షాః (పకృతయః. కింతుపునర _స్య్యత నగరే అమాత్య లా (వేశ్రాసన ) కుర్చీలు ఆకాలమున ఊన్నవా? ఆ దేదియో ఆల్లికయే- ఎత్తెనదియ్‌, ఏలన పక్కననే దానం గాక నేలనే అని చెప్పుటచేత, మజి అక్కడ ఆసన ములు లేవాయన్న, కలవు చందనదాసు వచ్చినప్పుడు బాణక్యుండు ఆననముఅ జూప్పను, మటి వాండును నేలనే కూడ్చుండును, చాణక్యుని యెదుట, అతనియెడ ఆంత గౌరవము, తమకు అంత జంకు. *=నియోగ _ అతనికి పెట్టిన పని. ఆపి - ఇతి (పళ్ళే, 'అపి' పళ్నను తొడంగును, వృషలం = వృషలునియందు _ “అను అనుటచే ద్వితీయ. అభథకిం--అను సముదాయమునకు “అవును” అని అర్ధము, * క్రాక్రేమి” ఆవు ఆవయవార్థము కూడదు. చరుండు బాణక్యునితో “కాకేమి ? అను వహిగా మాటలాడ లేడు, ఆర్యేణ అ చాఅయ్య(గారి)చేత, తమచేత _ అన్నట్టు, విరాగ కారణేషుఐద్వేషకారణములు, అస. . = బేష-తొలంగింపగుడు చుండ(గా- ఎప్పటి కప్పుడు ఇంకను తొల(గింపబడుచున్న వనుట-పరిపాలనలో ఆపని ఎప్పుడును జరుగుచునే యుండును, ఉండవలయును. దృఢం = గాటముగా, కింతు. మటఠి యేమన(గా. *ఆస్రి” _ వాక్యారంభాలంకారము, అర్థములేని మాట.

ర్‌0 ము(దారాక్షన నాటకమ్‌ ం శ సుమానా (న్ర్రయః రాతనేన్న సవా (పధనుం సముత్పన్న స్నేహబ (త్రీ పురుషాః, దేవస్య చన్షి[శియః శ్రియం న సవా నే ] న చాణకస్టః-..-(న్మకోధమ్‌) ననువ _కృవ్యం స్వజీవితం న సవానన్త ఇతి. భద్ర, అపి జ్ఞాయ వే నామధేయతః ? యు ః చరః.కవాం సల రామహేయా అజ్జన్స ణివేదిఅ్తి [కథ మజ్ఞ్జాతనామ ధేయా ఆర్యన్య ని వేద్య నే | చాణక్ట. తేన హి శోతు మిచ్భామి, చరః__నసుణాదు అజ్జో, పఢమం చావ అజ్జన్స రివుపన్డే ళీ మం బద్ధపక్టృవాదో ఖవణట జీవసిద్దీ, [ళ్చణో త్వార్యః [పథ తావథ్‌ అర్యస్య రిపుపశ్షే బద్దపతపాత్క శ్రప్ర్యర్థాి జీవసిద్దిః.] చాణక్యః -(సహర్ష మౌత్మగ్యమ్స్‌) అన్మదిపువ చే. బద్ద వపతపాశ్రం చపణక్ర; 1 వాక్యాన |కియ. వేల్వు ఉన్నది _ న సహన్రే అ్రన్సి, (పథమంజమును పే, తొలుతనే చన్దస్య అన్నమాట స్మకోధమ్‌-ద్రాన్సిి చొణక్యునికి చాల క్రోపము ఇ-కోను వారు అట్టున్నారొ ఇని. స్వజీవితం న సహ నే.వార్రిన్సి చంపివేయింతును _ఆన్సట కథమ్‌-ఏన్ని , పేక లెజుంగ బడని వార్రిన్సి తమకు విశ, వింతునా ఆది తనప్త్ష్శట్రో శ్ర్య చేతకాని ఆనిపుణత ఆగృన్సన్సి ఆట్ప చెప్పుచున్నాండు ఆ మ! చాణక్యుని మెప్పుగనటక్కృ, [పధమం తావ్డ్‌ - మొట్టమొదట (ఠావక్‌ = మొట్ట, బిద్ధపక్షపాత్ర జు గట్టిగ్గా స్నేహముగలవాండ క్షపణకః = బౌద్ద టీ = వారిక్తి షే పణక్ష అనేష్పేర్స, కపణకుండన్న మాటకు సాాసి ఫు న యర్థమ్స, గోంచిమ్మాతమో ఆదియులేక్ష దా నుండువాండు. “జీవసిద్ధి” అని వాడు ఆ ఇందుళర్మ ఆవేసమునం బెట్టుక్తొన్నశ్చేర్య సహరం ఇ అ ట్‌ | హర్షముతో - సారొషముతో-కూడుకొన్నట్టుగ హర్ష మేల యవ కపణకుని ఇ ల టబ ందామాత్త్యులత్రో అతిస్నేహమగా నుండి తన పనిని సౌధింపుమనితాను ఏర్పాటు

(వథమాజ్క-! ర్‌1 | చరః.=- జీవసిర్దీ వామ సో డేణ సా అమచ్చరక్టననప్పఉత్తా విసకల్ణా దేవే పవ్వదీసలే సమావేసిదా. [జీవసిద్ది ర్నామ స అం (ఇ యేన సా అమాత్య రామసప్రయుశ్తా విషకన్యా చేచే పర్వశేశ్వశే సమావేశితా] చాణక్యః---(స్వగతమ్స్‌ జీవసిద్ది రేప తావ ద స్మత్సఏణిధిః. (ప్రకాశము) భద అ ఛాపరః ఈ * చరః-- అజ్జ, అవరో వి అమచ్చరక్టృనన్న పిఅవఅస్కో కాయతో. సలీడచాసో ణామ... [ఆర్య అపరో ఒపి అమాత్య రాతసస్య [వియవయస్యః కాయస్థః శకటచాసో నామ. ] "ను ననన న లా చేసినవాండే.. వాడు ఇట్టు చాణక్యచరు,డు సయితము కనిపట్టలేనియట్టుగా ఆ స్నేహపు టధినయమును. చేయళున్నాండు.. వానికి తాను పెట్టిన పనిని నిపుణముగా చేయగల డని. చరవిషయమున చాణక్యుని మెలకువ నేర్చు ఎట్టిది అన(గా? వారే జండొరులను ఎలుంగరు - ఇప్పుడు నిపుణకుండు వాని నెఖుంగలేక పోయినాడు. వాండును నిపుణకుని ఎజుంగంజాలండాయెను, జీవసిద్ధి అనంగా ఎవండో వివరించు చున్నాండు_రాషసుండు పర్వతకుని పైకి తయారుచేయించిన విషాంగనను ఇతండు పర్వతకునిమీ డకు చోపి వానిని: జంపీనాడు. ఈలోకవాదమును బాణక్యుండు కుసుమపురమునం _ ఐర్వింపుమన్నదే. అదియు అట్టు పర్వుచున్నదనియ చాణక్యుని సంతోషము, రాక్షస జీవసిద్దు లిద్వురుం గలసి పర్వ్యతకుని విషాంగ నతో చంపీనారని ఇది చాణక్యు డు పజపంగోరినది అది అశ్రే పర్వినదని చరునివార్త। ఈ దోషముం జెప్పియే జీవసిద్ధికి నిష్కాసనము విధింపంబడును. ఏష తావత్‌ = వీండు అనగా, వీండేమా, అస్మద్‌ =: ధిః బు నొ వే(గేః వానిగుజించి ఏమియు. ఆనుకొన నక్కజలేదు, చేయనక్కజలేదు - అనుట, [సియవయస్యఃజ్నపియమైన మ్మితము-ఒక వయసువాండును ఆగును-బహుకొల ముగా ఆబాల్యముగా మ్మితులు అన్న మాట కాయస్థః = కరణము వాడు = ఇ తియనికిని కూద్రకును పుట్టినజాతి, కులము, లెక్కవాయు గుమాస్తా పని చేయువాడు. అజాతికి తగిన పేరు "ళకటదాసు” అనున్స న ంధరరో ఫే 6 ల ధాల్ట్య్య భా గా శ్‌ ఖా

ర్‌వి ము[దారాడస నాటకమ్‌

చాణక్య్థః- (వివాస్య, ఆత్మగతమ్‌) కాయస్థ ఇతి లఫ్వీ మాతా తధాపి న యుక్తం (పాకృాత మసి రిపు మవజ్ఞాతుమ్‌. తస్మిన్‌ మయా సువొచ్చ్భద్భునా నిర్ర్రార వినిడిప్తః. ((వకాళమ్‌) భద, తృతీయం (ళోతు మిచ్భామి.

చరః--తదీయో వి అమచ్చరక్టననస్స దుదీయం హ్వానిర్ట పువ్చఉర ణివాసీ మణిఆర'సెట్రి చన్లణచాసో ణామ, జన్స గేహే? కళత్తం ల్ఞాసీకదుఅ అమచ్చ్భరక్టసో ణఅరాదో అవక్క న్లో.

(తృతీయో 2ఒపి అమాత్యరాతసన్యు ద్వితీయం పృాదయం పుష్పపురనివాసీ మణికార (శేష్టీ చన్దనదాసో నామ. యస్య గేహే కళతం న్యా*కృత్య అమాత్యరాతసో నగశా దప(కాన్నః.)

విహస్య = పకిపక నవ్వి, లఘ్వీమ్మాతా = వా. డేపాటి వాండు, చిన్న మాతపాటి గుటుక్కున మింగదగినంత. లేక్కసేయందగినవా.ండు కాండు, (ప్రాకృతం ఆపి = ఆముఖ్యమై లెక్క సేయ/దగనివాండు ఐనను - అవజ్ఞాతుమ్‌= లెక్క సేయకపోవుటకు, అవమానించుటకు, తస్మిన్‌ జ వానియెడ, సుహృ చృర్మనొజమ్మితవేషమున. వినితీ వః = చక్క(గా నెలకొల్చంబడి యున్నాండు, “ సిద్ధారకః * అను పేరును చాణక్యుడు సార్థకమని తలంచును. పెట్టినపనికి తప్పక సిద్ధి కలిగించువాండు.

ద్వితీయం హృవయం = రెండవ హృదయము-హృదయము సకలథావ

ములకు చోటుగదా-వా(డే తాను తానే వాడుగా అంత అఖేదమగా నుండునంత స్నేహము, మణికార్మశేష్టీ = రతనాలనగల వ్యాపారముచేయు సెట్టి _ వృ త్రిచే గొప్పధనికు(డనియు తెలియచున్నది. సాహుకారి, సౌదాగరు ధనాధికం [శేసష్టం అన్య అస్తీతి (శేష్టీ. న్యాసీక్కృత్య = ఇల్లిడ యుంచి, కాపాడి మరల చషేమముగా ఆప్పగింపుమని ఉంచి, కళ్యతం = భార్యను - భార్యను ఆ యుద్ధపుముట్టడుల సంరంభమున ఇల్లడి యంచుటయు కొనుటయు స్నేహమనకు నమ్మకమునకు పూర్ణమగు కొలత. అపకాన్లః = తొలంగిపోయినాండు పరారి ఐనా(డు.

(పథమాజ్కః క్‌ి చాణకస్ధః -- (ఆత్మగతమ్‌) నూనం సువ్మాత్తమః, న పహ్యానాత్మ నద్భ శేషము రాతనః కళ్యతం న్యాసీకరివ న్‌ ((వకాశమ్‌) భద, చన్టవచాసస్య గృహా రాక్షసేన కళ్యతం న్యాసీకృత మితి కథ మవగ మ్యతే శి చర౭---అజ్జ, ఇఠఅం ఆబ్లుళీఅముర్రా ఆజ్జం అవగదత్చం కోరిన్సది. [ఆర్య ఇయ మబ్లు€ ముదా ఆర్య మవగళార్థం కరిష్యతి.) (ఇ త్యర్ప యతి) చాణక్య్యః---(ము (చా మవలోక్థ గృృహీీళ్వా రాతనస్య నామ వాచయతి. సవార్టంస్వగతమ్‌ ) నను వక్తన్యం రాకన ళం ఆ అణ జ్యో ఏవ అన్మదబ్లుశి వణయిా నంవృ త్త ఇతి. ((వకాళమ్‌) భద, అబ్లుళి ము(దాధిగమం విస్త కేణ (శోతు మిచ్భామి. నూనం నువ త్తమఃజ=నిజముగా మిత(శేస్టము సందియములేదు, ఆనాత్మ సద్భ శేషు=తనయంతటివారు, తనకు సాటి, కానివారియెడ, కథం ఆదగమ్యతేజ= ఎట్టు ఎజుంగ(బడుచున్నది ? ఆజ్ఞుశీయము [ద్రా=ఉంగర పు టాకారమున నున్న ము[ద = అక్షరములు చెక్కినది అదిమి గులుతువేయు సాధనము. ముద్దుటుంగరము_ అనుట, ము(దాంజ ముద్దుటుంగరమును, సహర్షం = రాషనుని పేరు చదువగానే సంతోషము కలిగినది చూ. బద్ధ పక్షపాతః, [పియవయన్యః సుహృ_త్రమః_అని వారివారి రాశసనంబంధ పు దారతమ్యము సూచితము రాక్షసుని పేరి యుంగరము : ఐళిః ఇది చేతీకి దొారకుట యనంగా రాక్షసుడే చేత పట్టుపడినాః డని తలంపందగును. అన్మ దజ్లు? (వణయీ-నా (వేళ్ళకు చిక్కినా(డు- (వేళ, కు అఆనంగా చేతికి అనుట్మ ఉంగరమును (వేలంబెట్టుకొన్నట్టు వానిని (వేం బట్టుకొన్న వాడ నే-అన్నమాట, ఆధిగమం జ పొందుట _ విస్తరేణ = వివరముగా.

ర్‌4 ము(దారాతననాటకమ్‌

చరః--నుణాదు అజ్జో, అళత్టి దావ అహం అజ్జేణ పౌరజణ చరిద అళ్లేసణే ణిఉత్తో, పరఘరవ్పవేసే వరస్స అణానంకణి బేణ ఇమిణా జమపడేణ హిద్డిన్తో, మణిఆర నెట్టి చన్లణచానన్స ₹ేవాం౭ పవిట్రోహ్మ. తహిం జమపడం పసారిఆ పఉత్తోహ్మి గితాఇం గాఖదుమ్‌.

(శృణో త్వార్యః. అస్తి తావ దవా మార్యేణ పౌరజన చరితా న్వేషణే నియుక్త్యః, పరగ్భవా్రవే శే పర స్యానాళశజ్యనీయేన అనేన యమవశేన ఇహిజుమానో మణికార శేస్టి చన్చనదానన్య గృవాం (వవిప్టోఒస్మి త్యత యుకటం |పసార్య (పవృత్తోజస్మి గిళాని గాతుమ్‌

చాణక్యః--తతః కమ్‌ 1

చరః--తదో అ ఎక్కాదో అవవరకాదో వజ్బువరినదేసీఓ పిఅదంనణీఅ సకిరాకిది కుమారఓ వాలత్తణ నులవా కోదూవా లోవ్ఫుల్ల ణఅణో ణిక్కమిదుం పఉత్తో. తదో వో ణిగదో వే ణిగదో తి సంకాపరిగవాణివేద ఇత్సిఓ తన్స ఎవ్వ అవవరకన్స

లి అవానో లి వాలొ్‌బూో 6౬ శ్‌ వ అబ్భన్న్ర రే ఇళ్టియాజణస్స _ ఉట్టిదో మవాకో కైలక్రలగ, తదో ఈసి చారబేశదావిదముహీవ ఎక్కాపఏ ఇళ్టిఆప సో కుమారఓ

“స్త్‌” _ వాక్యారంభాలంకారమైన అవ్యయము - దానికి అర్థములేదు. పౌరజన చరి తాన్వేషణే=పునమందలి జనుల నడువడులను కనిపట్టుటయందు- నియుక్రఃజవీర్పాటు చేయంబడినవాండనై, పరగృహ్యప్రవే శేజపరాయి యిండ్హలో (వవేళ విషయమున-పరస్యజఇతరునికి, అనాళజ్కనీయేన= ఏమి యు సందేహము పొంద వీలుకాని ఆపాబు మానఃజ(వీథులు, బజారులు) అంతటను తిరుగుచున్న వా(డనై, (వవిష్టోఒస్మి = (పవేశించినవా(డనై తిని.

తతః కిమ్‌జుతనువాత ఏ మైనది? ఏకస్మాత్‌ ఆపవరకాత్‌=ఒక లోగిలి (గర్భగృహము) నుండీ అ గదినుండి పజ్బువర్ష దేశీయః = ఇంచుమించుగా

(వథమాజ్కః ర్‌5 ణిక్క్రమన్న ఎవ్వ ణిబృచ్చిఅల అవలమ్బితో కోమలావ జాహులచాప. తస్సాప కుమార సంరోధసంభమప్ప చలిదబ్లులిదో కరాదో పురినఅబ్లుళి పరింావా పస్పమాణ ఘడిఅ విఅభిఆ_ ఇఅం అబుళిముద్దియా "'దేవాళీ

ఇంక్‌ ఎండల 36 "శ్చ ళి ౧ బన్ఫమ్మి పడియా ఉట్టిదా తావ అణవబు ధ్రా" ఎవ్వ మమ చలణపాసం నమాగచ్చిఅ వణామణిహు కులవహుఆ విఆ ణిచ్చలా నంవుత్తాః మప వి అమచ్చరక్టృసస్స ణామంకిదేత్తి అజ్జసస్స పొదమూలం పావిదా తా వశళో ఇమాప అఅమో.

(తత శృ పకస్మా దపవరకాత్‌ వళజ్బువర్ష దేశీయః [పియ దర్శునీ యశరిరాకృతిః కుమారకో బాలత్వసులభకౌతూహాలోత్సుల్ల నయనో _ నిష్క్రమితుం (పవృత్నః తతో “వో! నిర్గ్ణతో, వో. నిర్ణత' ఇతిశజ్కాపరిగవా నివేదయిళా తస వాపవరక స్యాభ్‌

లి, రు. జ్య త న్నే (స్త్రీజన ని నకితో మహాన్‌ కలకలః. తత ఈపషద్ధ్వార దేశదాపిత ముఖ్యా పకయా (స్త్రియా స కుమారకో నిష్కా9మ న్నేవ నిర్భ కానవ్ర వలమ్బితః కోమలయా బాహులతయా. తస్యాః కుమార సంరోధసం (భమ పచలి తాబ్లు లేః కరాత్‌ పురుషాజతి వరిణావా

న ఐదేండ్హ వాండు; (పియదర్శనీయ. . .=కంబికి ఇంపైన అన(గా అందమైన, = రూపము గలవాండుాసులభ్‌ = సహజమైన, సులువుగాకలుగు, కౌతూహల - వింతను చూచు ఆసచేత, ఉత్చుల్లనయనఃవ విప్పారిన కండ్ద్డు కలవాండు, నిష్క మితుం పపవృత్తః ఇ వెలికిరా. గడంగినా.డు. “హా నిర్ణతః” = అయ్యో బయటికి పోయినాడే, శజ్కా. పర్మిగహ నివేదయితా = భయము. గొనుట తెలుపునదైన స్రీజనస్య = ఆడువారియొక్క-, మహాన్‌ కలకలః = పేద్ద గొల్లు, ఉఊత్ధితః = పొడమినది. ఈవ ద్ద్వారదేశ దాపిత ముఖ్యా = ఇంచుక వాకిటితట్టు ఉంపంబడిన మొగముగల, నిష్కాంమన్‌ ఏవ=వెలువడుచుండ(గానే వెలువడియు వెలువడక మునుపే, నిర్భర్త్యజకసరి, ఆఅదలించి, బెదరించి, అవలమితః = పట్టుకొనంబడినాండు. కుమార సంరోధన సంభమ (పచలి తాజ్లులే:=కుమారుని ఆడ్డగించు తొందర చేఎక్కువకడలిన వేష్టగల, పరిణాహజ

58 ము దారామస నొాటకమ్‌ (వమాణ ఘటితా విగి శయ మంగుళిము[ దికా దేవాళీబన్టే వతితా ఉత్తితా తయా అనవబు ధవ మమ చరణపారస్ట్వం నమాగత్య థి యే '(పణామనిభృళతా కుఅవధూ రివ నిశ్చలా నంవృత్తా, మ యాపి అమాత్యరాతనన్య నామాజ్కిి శేతి ఆర్యస్య పాదమూలం (పాపిళా తస్మా 'దేషో౬స్యా ఆగమః.) చాణక్యః--భ్యద, (కుతమ్‌, అపసర, ఆచిరా దన్య పర్మిశమన్య అనురూపం ఫల మధిగమిమ్యసి* చరః--జం అజో ఆణ వేదిలి (యచార్య అజాపయతి) ణా న నే జా (నిష్కాఏన్తః). వాణక న్‌ాగార్‌ బ్లరవ, ఛార్‌ జ్లరవ. ((వ్రవిళ్య) శిషర్టః--ఆజ్ఞాపయ. వైశాల్యము, లావు (పమాణఘటితా = కొలతకు చేయంబడినది, కావున ఆడు [వేలికి వదులై నది. జాతి పడినదై , దేహళీబన్టే పతితా = గడపపై(. బడినదై? ఉట్టితా ఇ ఎగిరినదై, ఆనవబుద్ధా ఏవజఎటుంగంబడనిదే ఐ (వణామ నిభృతాజ నమస్కార నిళ్చలవలె = నమస్కరించుచో కదలకున్నది యెన, కులాంగనవలె, కదలక నిలిచినది. మయాపి = నాచేతను, రాక్షసుని పేరు చెక్కియున్నదే అని, తమ పాదాలకడకు చేర్ప(బడినది తగిన వినియోగముం బొందును, తమ యిచ్చ మెయి అని, కావున ఇది, ఇది దొరకుట - దొరకిన వృత్తాంతము _ అనుట.

ఆ వృత్తాంతమును అఆత( డంళ వర్ణించి చెప్పుటయు, చాణక్కుండును ఓపిక పట్టి వినుటయ _ అది రాక్షసుని ముద యగుట ఉభయులకును చెప్పను వినను సంతోషవముతోడి ఓపిక కలిగించినది. దాని (యోజన మిదమిత్ధ మని నిపుణకుండు ఎజు(గకున్నను, అదేదియో గొప్పదే అగునన్న స్థూలాభ్మిప్రాయము గలదు. చాణక్యుని పదకమున దీనికి చోటును చాణక్యు౦డు క్షణములో నిర్ణయించు కొన్నాడు.

అచీరాత్‌ _ ఇట్టివారిని ఇట్టిపనులు చేసినప్పుడు తృ ప్రిపజచుటకు దీర్చపు విలంబము నీతి కాదు. అది చాణక్యు( డెజుగును.

వథమాజ్క: ల్‌ చాణక్యః---వత్స, మపీభాజనం ప త్తం చోసనయ. [శిమ్య _స్తఠా కరోతి,

చాణక్ణః--- (పవ్మత్రం గృహీళ్వా స్వగతమ్‌) ర్రి మత లిఖామి? అనేన ఖలు లేఖేన రాతసో "దేతవ్యః"

( పవిళ్య )

(పతీహారీ_-- జేతు అజ్జో, [జయ త్వార్యః..]

చాణక్యః---(సహార్ష మాత్మృగతమ్‌) గృృహీతో జయళద్దః, ((వకాళమ్‌) కోణో త్తే, కి మాగమన [వ యోజనమ్‌.

(వతీహరీ _ అజ్జ, చేవో చన్దసిరి సీనే కమలముఉళాఆర మజష్టాలిం ణిస్టేస్తట్లు ఆజ్జం విజ్ఞువేది “ఇచ్భామి అ్జేణ అభ్యణుణ్డాదో 'చేవన్స పవ్వదీసరన్స పారలోఇఆం కారేదుమ్‌-కేణ అ ధారితపువ్వా ఈ ఆపహారణా ఈ బహ్మాణాణం పడివాదిమీ త్తి.

మషిభాజనమ్‌ఐస్‌రాబుడ్డి-పష్మత మ్‌ఐకొగితము, ఇట్టి [వవాంతసాధనములు అప్పుడు ఉండెనా? అప్పుడు ఎట్టివి ఉండినవి? తటాలున వా9తసాధనములు తెమ్మన్నాడు, ఈ నమెవారును ఉపయోగించుకొనుటకు; అనగా చాణక్యునికి తన పని పదకము పూరి గా సూక్మములతో కూడ, సద్యః స్ఫూర్తితో మనస్సున కుదుర్చుకొన(బడినది-అనుట.

ఆనేన లేఖేన=ఈ జాబుచేత, లేఖ-_పుల్లింగమున జాబు; శ్రీలింగమున కేక, గీత, జేశవ్యః = గెలువంబడినవా౭డు - అట్టు గట్టిగా సంకల్పించుకొను చున్నాండు మనసున ఆసమయమున నరిగా తటాలున _పవేళించి 'జయతు ఆర్యణ అను ఆచారపుమాట పలికినది [పతీవోరి, అందలి *జయతు" *జేతవ్యః" అనియను కొనుచున్న చాణక్యునికి "ఉప్మకుతిగా అంటుకొన్నది. ఉప్యవతిని గొప్ప (ప్రమాణముగా, శళకునముగా చాణక్యుండు అభిప్రాయపడువా(డు. కావుననే “గృహితో జయళటబ్దః'-జయ శబ్దము గహించితిని అని సంతోషించుచున్నాండు.

శోణోత్తర- అని ద్వారపాలిక పేరు-అది ఒకవేళ (శోణజు) ఎట్జగా ఉన్నదేమో “ఎజ్జపిల్ల, “వీ మేఎజ్జపిల్టా వచ్చితివి?” అన్నట్లు,

ర్‌8 ము (దారాకస నాటకమ్‌

(ఆర్య, -చేవళ్చన్ల) శ్రీః శీల్టే కమలముకులాకార మజ్టాలిం ని వేళ్య ఆర్ధం విజ్ఞాపయతి-ఇచ్చామి ఆశ్యే ణానుజ్ఞాతో దేవస్య వర్వః తేళశ్వరస్య పారలౌకికం కర్తుమ్‌. తీన చ ధారితపూర్వాణి ఆభరణాని [బాహ్మణానాం (వతిపాదయామీతి ]

చాణకస్థక [సవార్ష మాత్మగతమ్‌..] సాధు వృవల, మ మైవ వృాదయేన సవా సంమ_న్త్య్యి నన్దిష్టవా నసి ((పకాళమ్‌) ళోణో త్తరే, ఉచ్యతా మస్మద్వచనా ద్వ్యృమలః సాధు వత్స, అభిజ్ఞః ఖ ల్వసి, లోకవ్యవహారాణామ్‌ త దనుష్టీయతా మాత్మనో

చన్ద్రీః...శ్రీచందుండు. అందటికి చం[దగుప్తుని “"చం(ద” అనట చాల పొడుకపడియున్నది. కావుననే "కూర్మగహః సకేతుః అను (పప్తావన శ్లోకములో అమాటకు అట్టు ప్రయోగము. ఊరివారెల్ల 'చన్లసిరి" ఆని నిస్జేశించు చుందురేమో2'శ్రీ-చం(ద్రుండు" అని. కమల ముకుల=తామరమొగ్గ. అట్టు చాణక్యునికి సందేశ మంపునపుడు కూడ, (పతీహారియెదుట 'శీరోంజలి' యాచార మునకు -వెలితి చేయండు, కావుననే ఆ యభినయమునుం గూడ చెప్పుచున్నది. అనుజ్ఞాతః = ఆనుమతిపౌందినవాండనై . పాఠరలోకికం = బొర్ట్వ్రదై పాకకిియ, కర్మాంతరము. _ (శాద్ధము-పర్వతకుండు చచ్చి నేటికి ఎన్నాచ్ళ? ఏదినము అతని'పేర ఇట్టు దానము సేయుదురు? ప౦తిపాదయామి=ఇచ్చెదను.

ఆసందేశము అట్టు మంచి సమయమునకు వచ్చినది. ఏమని జాబువాయు దునా, తప్పక రాకసు'ిచేత చిక్కించుకొ నునట్లు అని తలపోసికొనుచుండ(గా ఈ నగలదానము (పస్తావింప బడినది వానింగూర్చిన మాటలు ఆజాబులో ఉత్తర (పీమ్మట్సి" భాగమునం జేర్ప్చంగలడంట. కావున "నాతో కలిసి ఆలోచించియే పంపెనో సందేశము అని అమకొనదగినట్టు అంత అమరియున్నది.” అని చం (దుని మెచ్చుకొనుచున్నా (డు. లోకవ్యవహారాణామ్‌=లోక పు వాడుకల ఆచార ముల.--- పర్వతకు,డు పెద్దరాజు వీరికి ఆ 'ప్తమి[తము, వీరికడ చనిపోయినాండు. అతనివారు ఇక్కడ మజఖెవ్వరు లేరు. వారి వోదాకును, తమ మై|తికిని, లోకపు మెప్పునకు తగినట్టు శ్రీచర్మదు(డు కావింపను, చాణక్యుడు అంగికరింపను-- ఇదెల్ల సరిగ నున్నది. శ([తువు. రాక్షసుండు చంపించినాండు. మితు9లము మనము అన్నియు చేయవలయును” అన్నట్లు.

(వథమాజ్కుః 59 ౬భి[పప్రాయః.. కింతు, పర్వతేశ్వరేణ ధృతవూ ర్యూణి గుణవని భూపషణాని గుణవద్భ్య ఏవ ్రతిపాదనీయాని. త దవాం స్వయ మేవ పరీతితగు ణాన్‌ (వావాాణాన్‌ (పేషయామి.

(వతీవోరీ__.-జం అజ్జో అణ వేది త్తి [య చార్య ఆజ్ఞాపయతి. |]

(నిష్కారిన్తా)

చాణకష్టః--శార్‌ జ్ఞరవ, ఉచ్యన్తా మన్మద్వచనాద్‌ విశ్వావను (వళ్ళతయ (శ్ర్రయో (వావ్మాణాః “ోవృపషలా త్ప్రతిగ్భ వ్యోభరణాని భవద్భి రహాం (చష్ట వ్య” ఇతి,

శిమ్యః-- తయా (ఇతి నిష్కూ 9న్తః)

చాణకర్టః ఉత్తరో ఒయం అేఖార్థః. పూర్వః కథ మస్తు? అః క్ల్షాతమ్‌. ఉపలబ్బవా నన్నీ (పణిధిభ్యో, యథా తన్య 'మ్రేచ్చరాజలోకన్య మధ్యాత్‌ (వధానతమాః. - పళ్ళు రాజానః పరయా. నుహ్చూ_త్తయా రాతస మనువర్హ న్తే.

గుణవన్తి=గుణముకలవి, చాలవెలపొడుగై (శేష్షమైనవి, గుణవద్భ్యంమ నత్య కౌద శీలాద్యాచారగుణము గలవారికి - ప్రతిగృవ్యూ అ దాశము కైకొని ఉత్తరః ఆయం లేథార్థః = ఇది జూబులో తరువాత-కడపట-[వాయవలసిన విషయము, పూర్వఃజతొలుతది, కధం అస్తు=ఎట్టగును, వ మగును? కొలుళ ఏమి వారియుదును? ఆ?-=ఇది జీ కి తెచ్చుకొనుటం దెల్పు అవ్యయము ఉప లబ్ధవాన్‌ =ఎజింగినవా(డను, (పణిధిభ్యః=వేంగులనలన,

యథాజఎటన(గో, ఏమని యనగా, మ్సేచ (| రాజలోక న్యమధ్యాజ్‌. ఈ

ళా

మ్లేద్బరాజుల గుంపునడుము, . ప్రధానతమాః = మిక్కిలియ-తక్కిన యెల్దర కంటెను, ముఖ్యులై నవారు, పరయా=మిక్కిలియైన, సుహృత్త యాఐస్నేహ ముతో, అనువర్త న్తే=అనునరించుచుందురు. వారు ఎన రనంగా,

60 ము దారాతసనాటకమ్‌ 'శయథా-ా- శ్లో, కౌాలూత క్చృతవర్మా, మలయవరపతిః సింహానాదో నృసఫంహః, కాళ్ళీరః పుష్క రావః, తతరిపుముహిమా నైన్షవః సిన్దు మేణః, మేఘాఖ్యః పజ్బుమో ఇస్మిన్‌ పృథుతురగబలః పారసీకాధి రాజో, నామా 'న్యేషాం లిభామి (ధువ మహ మధునా చితగు_ప్తః (వ్రమార్థుః వి౦0 ల్లో. ౨౦ కౌలూ తేతి.---కాలూత*=కులూతదేళ పురాజు, చిత్రవర్మాజ చిితవర్మయను పేరివాండు, మలయ నరపతిః=మలయదేశ పుఠరాజు నృసింహః= పురుష(శేష్టండు సింహ౮ాదఃజసింహవాదు డను పేంగలవాండు, కాళ్మీరః౬= కాక్నీరదేళ పురాజు, పుష్క్టరాక్షః=పుష్కరాకుండన్న _ పేరివాండు, 'సెన్టవః= సింధుదేళ పురాజు, కత రిపు మహిమాజశ(తువుగొప్పను నాశనము చేసినవాండు సిన్ధుషేణః = సింధుషేణు! డను పేరు గలవాడును, అస్మిన్‌ = ఆ గుంపులో, పవ్బామ్మ = ఐదవవాడు, పృథుకురగబలః=గొప్పగుజ్జపు దండు గలవాడు, పారసీకాధిరాజః=పారసీకపు రాజు, మేఘాఖ్యః=మేఘు(డను. పేరు గలవా(డు, ఏషాం నామాని = వీరి పేరులను, ఆహంజ నేను, అథురా= ఇప్పుడు, (ధువం జ గట్టిగా, లిథామి = వా్శయుమున్నాను, చితగుప్తః ప్రమార్చు=బ్మితగుప్తుండు తుడిచివేయుగాక “కులూతరాజు చిత్రవర్మ, మలయరాజు చాల (శ్రేస్ట-డగు మానిసి యంట ఆసింహనాదు(డు, కాశ్మీరరాజు పుష్కురాకుండు, శ్మతువుల మట్టు పెట్టినవా/డట, ఆసింధుదేళ పురాజు సింధు షేణు(డు, ఆపారశీక పురాజు, పెద్ద గుజ్జపుదండు గల వాడు మేఘుండు- కులూత దేళము-ఇపుడు "కులు అని పేర్కొన౧బడినది, సథ్రేజి నదికి కుడితట్టు కాశ్మీరమునకు ఆగ్నేయమున కలదు. 'మలయి దేశము హిమాలయ మున రపతి గండకి నదుల నడుమ ఊహింప(బడుచున్న ది. నేపాళమున నేడు

(వథమాజ్కః 61 (విది న్య) అథవా న లిఖామి. సర్వం అనభివ్యక్తమే వాస్తామ్‌,శార్‌ జ్వరవ, “'మలభూమి' యనుపేర చోటు గలదే, ఆది యగునేమో. మలయకేతుని - పర్వ తేళ్వరుని = రాజ్యము పేరు ఈ నాటకమున ఏలకో ఆగపడదు, ఆది తూర్చున మలమమునకును దషీిణాన కులూతమునకును పడమట కాశ్మీరమునకును ఆను కొనియుండు ఒక పర్వత రాజ్యము. -దాని పేరే పర్వతరాజ్య మని యండునేమో, “ తత్ర జన్యం రఘో ర్షోరం పార్వతీయైె ర్ల్గణె రభూత్‌ ” అని రఘువ5ాజు ను త్తవదిగ్విజయమున కాళిదాసు లెప్పినాండు, తత అనంగా హిమాది యదు, పార్వతీయగణములతో "ఘోరం" = భయంకరమైన యుద్ధ మైనదంట, అట్లే ఉత్తరడిగ్విజ మమున అర్జుమునికిని పార్వతీయలతో యుద్ధము భారతమున - “గణాన్‌ ఉత్సవసంకేతా నజయకఠ్‌ సప్త పొణ్ణవః”. వారు చాల ఐలాఢ్యులని ఎపసిద్ధి - ఆదేశము కుసుముపురమునకు చాల దూరమైనందున రహస్యరకషణ మునకును _పయోగైైకాంతికి జయమునకును చాణక్యు డు, అన్నియు ఎటింగిన వాండు ఆపర్వతకుం గలుపుకొని వచ్చినాండు, నందుల జంపి ఆరాజ్యముం గొనుటకు, ఇప్పుడు అందు రాక్షసుండు మలయకేతుం గలుపుకొని అభియోగ (ప్రయత్నములు చేయుచున్నాడు -- * అభిభవితు మిచ్చతి ఐలాళ్‌ * అని కులూతాది రాజ్యములు మలయక్షేతు దానిని అనుకొని యుండునవి. వా రందజి తోను రాక్షసుండు చాల స్నేహము చేసికొని యన్నాండు.. చిత్రగుపుండు = యమునికడ లెక్క లు (వాయువాండు - సకలపాణుల శీప్రలు వారి యాయువు తీజు దినము [పకారము వాని లెక్కలో ఉండును చచ్చినవారి శేరు ఇంక నక్కఅలేదు గాన అది వాండు తుడిచివేసికొ నుచుండును నేను ఇందు గట్టిగా వాయుదును వాడు తుట్టమర తుడిచివేయును. గాక - అనంగా వారు చత్తురు గాక -|[ఈనా [పయోగముచేత] అనుట. అథవాజఐఅట్టు కాదు. న లిఖామిజు ( నేను) _వాయను = ఆంతలో చాణక్యుడు అభ్మిపాయము మార్చుకొన్నా(డు. ఆ పేకులను వాయండ!(టం మళీ, సర్వం = అంతయు అనభివ్యక్రమ్‌ ఏవ = అస్పష్టముగానే యండుః గొక = చక్క-(గా ఎజుంగబండనిదే అగునుగాక . “అథవా న లిథామి-పూర్వుం అనభివ్య క్తమే వాస్తామ్‌, నాట్యేన లిభిత్వా”లీ అని యొకపారము, ", సర్వం అనభివ్య క్ర మేవ ఆస్తామ్‌ ” అని యొకటి.

62 ము(దారావతననాటకమ్‌ ( (వవిళ్య )

శిమ్యః- ఉపాధ్యాయ, ఆజ్షాపయ.

చాణక్ధః --- వత్స, (శో(తియాతరాణి 'వయత్నలిఖి తాని, నియశమస్స్ఫుటాని భవన్తి. త దుచ్యతా మన్మద్వచనాత్‌ సిద్దార్దకః. (క్లే కథయతి) ఏథి రతర: శకేనాపి కస్యాపి స్వయం వాచ్యమితి అద త్త బావ్యూనామానం లేఖం ళకటదా నేన లేఖలయిళ్వా మా ముపతిస్టస్వ న చాఖభ్యేయ మనసై, చాణక్యో లేఖయ తీతి.” ఇతి. ఇందు ఏది [శేయమి? సర్వం" (శెయము, పూర్వం" కాదు. "చాణక్యుడు జూబు వాసి యీ లేదు. చెవిని చప్పి పంపినాండు. చూడుడు ఒకటి:---పది పండెండు వత్పరములనుండి (వసిద్ధుండై న (ప్రతిమంధ్రి చాణక్యుండు తన యెదిరి మంతికా-ా యస్థుని చేతిలో తన (నాంతను, తనకు సర్వకార్య సాధకమైన యీ వాంతను_ రాషసునిచేతం బడిని యెడల తనకు సర్వకార్య భంజకమగు దానిని పక్షనిచ్చు నని నమ్మ ళక్యము గాదు. రెండు..."పూర్వం” అను పాఠము సరి గాదు. పూర్వము అనభివ్యక్త మేని ఉత్తరము మాత్రము అభివ్యక్తముగా నున్నదా? జా బెల్బ అనభి వ్యక్తముగానే యున్నది కావున 'సర్వం ఆనుపాఠనే సరి మూ,డు:--౪అ (పకారము చాణక్యుండు జాజే యిచ్చినయెడల 'ఎభి రక్షరైః" అను పదములకు పూర్వము “లిభితమును చేత నిచ్చి" అని సంకేత ముండవల యుశు, అదిలేదు, నాలుగు:__-సిద్ధార్ధకుండు శకటదాసుని వాతనుదెర్చ యివ్నెనే కాని దాని యసలును, చాజ్యలిఖతమును తెచ్చి యీలీదు దానిగతియేమాయెనో చాజక్యు(డ.మ అడుగలేదు ఈ హేతువులచేత (వాయకయే చెప్పి పంపె నను మతమే యనుమతముగా-_నున్నది.”---వే, వేం. కాస్తు9లు శిష్యులు పారనిర్హ యంపు మెలకువలను నేర్చుకొనుటకై ఈ విస్తరము ఉదానృాత ము.

నియతంజతప్పకుం్‌. అస్సుటాని=సరిగ ఆగ పడనివి, తలకట్టు. పొల్లు మొదలై నవి సరిగా అంటవు శోతియ వేదపండిత (బాహ్మణు౨వి, ఏలన చదువు ఆంతయు సంతగా, చదువక (వాయక, నేర్చుకొన్నదే కే నాపిుఎవనిచేతన్లో (వాడు జాబు (వాసిన వాండు, కస్య అపి=ఎవనికో=(వాండు జాబు వాయంబడిన నాడు, స్వయం వాచ్యంజస్వయముగా సౌంతముగా చెప్పవలసినది. ఉపతిళృస్వం- (నా) వద్దకు రమ్ము.

(పథమాజ్కుః 69 శిష్యః త థా. (ఇతి నిష్కూగ_న్తః) చాణక్యః--(న్వగతమ్‌) వానన్స, జితో మలయకేతుః. (వ్య లేఖవా_స్తః)

సిదారకః---జేదు అజో _ అజ్ఞ, అఅం సో నఅడచానేణ ధ్‌ థ జె జ లిహిదో లేవో. [జయ త్వార్యః - ఆర్య, అయంన శకటచదాసేన అిఖతో లేఖః] చాణక్యః---/“గృ్భహీళ్వా) అవో, దర్శనీయా న్యతరాణి. (అనువాచ్య) భద్ర, అనయా ముద్రయా ము(ద్రయైనమ్‌, టార్‌ సిద్ధాథ కం-బం అజ్జో ఆణవేది, [య చార్య అజ్ఞాపయతి ] (తథా కరోతి) చాణక్యః----ళార్‌ జ్షరవ. ( (పవిళ్య ) శిష్ధః---ఉపాధ్యాయ, అజ్ష్టూావయ. లాలా హన్న:ః జితో మలయకేతుః-వాన్త-సంతోషమును. తెలుపును. బళ: జమింపంబడిననాండు మలయశకేతుండు, ఈజాబులోని పన్నకము అట్టిది అనుట- మలయకేతువు దాన జయింపంబడినవా( డగుట. ఇక్కడను 'జయము' అని ఉప (తి దర్శనీయాని=ఎంత అందముగా ఉన్నవి అప్పుడు తన యక్షరాలను ఆస్ఫుటాని కఅని ఇప్పుడు దర్శనీయాని అనుట వినువారికి--శిమ్యనికి ఏసందేహ మును కలుగనీక కు-డుటకు, ఆయంవముం గోరియే [వాయించితి ననుట. అను వాచ్యజతనలో తాను---ఇళరులకు వినంబడనీక -చదువుకొని. ఆందలి యాసంగ తులు మరెవ్వరికిని తెలియ వు-సిద్దార్ధకు-డెబు/(గును వ్రాయించినవా(డు

64 ము[దారాతననాటక మ్‌

చాణక్యః -.- ఉచ్యళతాం మద్వచనాత్‌ కాలపాశికో దర్జా పాళిక శృ, యథా నృషలః సమాజ్ఞాపయతి. - *య పష తవణకో జీవసిద్ది రామ, రాకస్మపయుక్రయా విషకన్యయా పర్ష లేశ్వరం ఘాతితవాన్‌ స పన మేవ దోవం (వఖ్యావ్య ననికారం నగరా న్ని ర్వాస్యళా” మితి,

శిమ్యః “== తథా (ఇతి వరికామతి )

చాణకస్టః---వత్స తిమ లిస్టు, “*ఈకచూ2ఒయ మపరః కాయనస్థః

ఉల డాక్‌ జ కే

శకటచాసో నామ, రాతస్మప్రయిక్షో, నిత్య మస్శచ్చ్శరీర మభి[దోగ్జు మీవహా (వయతతే. నచా ప్యేనం దోమం వఖ్యావ్య ళూల మారోవ్య శామ్‌. గల్భవాజనశళ్చాన్య బన్హనా గారం (వవేళ్యతా "మితి,

శిష్యః---తథా, (ఇతి నిష్కా9_న్తః)

సిధ్రార్ధకః ---- (లేఖం ము దయిళ్వా) అజ్జ, అఅం మురద్దితో అహో. కిం అవరం అణుచిట్టీఅదు [ అర్య, అయం ముదితో 'లేఖః. కి మపర మనుష్టీయతాం

చాణక్యః--భ (ద, కసింళ్చి దా_వ్రజనానువమేయే కర్భణి త్వాం వ్యాపారయితు మిచ్భామి,.

కాలపొళశికః _ మరణదండన నెజవేర్చువాండు = ఆ యుద్యోగమునకే పేరు _ దభ్ధపాశికః _ దండనలు ( దండ్యులకు విధింపంబడినవానిని ) నెజఐవేర్చు వా+డు - ఇప్పటి పెద్ధ పోలీసు - ఉద్యోగస్థులం బోనివాండు. ఇదం ఇదే ఇప్పుడె _ ఇంచుకయు విలంబము లేకుండ, శాసనమ్‌- ఆ నిర్వాసనము, ఆ హలా రోవణము, అబంధనాగార (వదేశనమును.

ము[దితఈః - రాక్షసునిదికదా అము[ద.

ఆప్ర జనానుషేయే-ఆప్తు-డై నవాండు చేయవలసిన దానియందు, ఆత్మనా అనుష్రేయే-అనియు పారము=అది శీయ స్తరము.నేను సొౌంతముగా చేయవలసిన సనియందు.ఆ ప్ర జన అనుట సిద్ధారకుండు దాన ఉన్బీ, పనిని అక్కుఅతో

[(వథమాజ్కః 65 సిచారకః (సవార మ్‌ ఆజ్ఞ అణుగిహిదో హా ఆణ అథ ఖై ళు లి

'వేదు అజ్షో కిం ఇమిణా చానజణేణ అజ్జస్స అణుచిట్టిదవ్వమ్‌. (ఆర్య, అనుగృహీతో ఇ౬-స్కి. అజ్షైాపయ త్వారస్టః కి మనేన దాన జనేన ఆర్య స్యానుష్టాతవ్యమ్‌.)

చాణక్యః న (వథమం కావ ద్వధ్యస్టానం గత్వా ఘాతకాః నరోషదటిణా& సంజ్ఞాం (గావాయితవ్యాః.. తత _స్తేషు గృహీతనం శేషము భయాపదేళా దిత్నస్తతః (ప్మదుళేషు, శళకటచాసో వధ్యస్థానా దపనీయ రాక్షసం (పాపయితవర్ధః. తస్మాచ్చ నువ త్చా9ణపరి రతణ పరితుష్టాత్‌ పారితోపికం [గావ్యూం. రాషన పవకంచిళ్కా-లం 'సేవితవ్యః. తతః (పళ్యాసన్నేమ పళేషు (ప్రయోజన మిద మను

కై ల "స్యేయమ్‌, (కళ్లే పవ మివ)

సిద్దార్థకః---జం అజ్జో అణవేది, (య చార్యఆజ్ఞూపయతి).

చాకస్టజాల(చిన్తాం నాటయిళ్వా, ఆత్మగతమ్స్‌ అపి నామ దురాత్మా రాతమసో గ్ర ప్య్యాత! లా చేయటకు. “ఆత్మనానుష్టేయే'. అనుటలో. వాండు మజీయు ఉబ్బి, మటియు అక్కజతో చేయట కలుగును-ఇని. అర్య అనుగ్భిహీతో ఒస్మీ =. ఆర్యాలా మవాపఫాౌదము। ఈదాసజనునిచేత ఆర్యునికి కావలసినకార్య మే మోఆజ్ఞాపింపుము

సరోవ,. ,జ్ఞామ్‌-కోపముతో కుడికంటిని సంకోచించుట యనుసంజ్ఞనుల సంజ్ఞా స్వరూపము చెప్పంబడినది- శగృహీత సంజ్ఞేమ'జసన్నను (గ్రహించినవారై కాలము సేవింపవలసినది. రాక్షసుంబట్టువణుచు పన్నక మంతయు చెవిలో చెప్పినాడు,

చిన్హాం నాటయిత్వా-చింతను, ఆలోచనను అభినయించి నటునికిఎచ్చరిక, అపినామ-ఒనంగూడవలయునను ఆసతోడి సంవావనకు, 'అపినామ” ఒనంగూడ వలయునే, ఒనంగూడునా? ఆశయ, (ప్రత్యాశయు తెలుపును, దానికి 'ఉప్మశతిని

66 ము దారాతసనాటకమ్‌

సిద్ధార్థక ః-.-అజ్జగహీదో, [ ఆర, గృహీతః",]

చాణక్యః --- (నవార్ష మాత్మగతమ్‌) వానన్త! గృహీతో రాతనః!

నిన్రొర్ధకః ---- అజ్జ సందేసో.. తాగ మి న్స 0 కజ్జనిద్దీం [ఆర్య నసంచేళః. త ద్లమిష్యామి కార్యసిద్ద యే. ]

చాణక్యః -- (సొజ్లుళిముద్రం లేఖ మవ్పయిళ్వా.) భద, గమ్యళాం, అను తే కార్యిసిద్దిః

నిర్దార్ధకః-.ఠవా [తథా] [నిష్కా9న్హః]

( (వవిళ్య )

శిష్టం---ఉపాధ్యాయ, కాలపాళికో దణ్ణపాళిక ళృ ఉపా ఛా్యాయం విజ్ఞాపయతి. ఇద మనుష్టీయతే దేవస్ట్ర శానన మితి.

చాణక్య్థః.---ళోభనమ్‌ వత్స మణికార శేష్టినం చన్షనదచాస మిదానీం (దష్టు మిచ్భామి, న. “వన్న గృహీతః' సంతోషముతో గర్హించుట, *గృప్యేత? గృహితః" ఇది మరల ఉప(్రుతి శకునము, చాణక్యుండు గుర్తించుచున్నాంను అందులకే *న హర్షమ్‌” హర్షము, ఆమినను 'గృహీతణి అనునది కగృహితః ఆర్యసన్టేళః” అని సిద్ధార్థక వాక్య |పథమావయవము. కార్యసిద్ధయేజకార్యసిద్ధికై నీవు చేప్పినదాని సిద్ధికి సాధించుటకు-ఆమటం-లేఖం=జాబునేకాక, ఆ (రాక్షసు) ముద్దుటుంగ రముం గూడ-ఆరెంటితోను వానికి కార్యము, దానికి సిద్ధి యగు(గాక-దై ర్యోత్సా హములు గొల్పు దీవెన.

శోభనమ్‌ _ ముచిది--ఆంగీకారముం దెలుపును-సరి _ అన్నట్టు, ఇదానీం ఇప్పుడు=-ఇతి న్మిష్కమ్య....... .(ప్రవిళ్య అంతలోనే బయటికి పోవుటయు, చందనదాసుని యిలు అదెతదూరమో ఆక్కడికిపోయి పిలుచుకొని వచ్చుటయు-

(వథమాజ్కాశ 6?

శిమ్యః--తథా, (ఇతి నిమ్మశిమ్యు చన్షనడా సేననవా, (పవిళ్య) ఇత ఇతః గ్రేఫ్టిన్‌.

చన్షనచాసః ఎ-(న్వగతమ్‌)

జో. చాణక్కమ్మి అకరుణ్యేసమ్హాపా సద్దావిదన్స వి జణన్య!

ణిద్దోసన్స వి సంకా కిం ఉఆ౭మనా జాద దోనన్స, ౨౧

[చాణశ్యే నాకరుణేన నవాస్తా ళజ్రాపిత స్యాఒపి జనస్య

నిర్ణోమ స్య్యాపి శజ్కా, కింపున ర్మమ జాతదోషస్య. జవ వానా ఈ కాలము రంగాన న్మిష్కుమ (ప్రవేశ వాక్యములచే లెక్కకు రాక మర్షితం బశును_అది నాటక రంగ ధర్మము *“రంగమాయ' 56186 11105100. అటుపోయి ఇటు వచ్చుటలో అపనికి ఎంత కాలము వలయునో అంతయు జరిగినట్టు (్ర హ్‌ంప వలయును, తెర దింపి యెత్తిను ఆయాకథకు తగినట్టు దినము. వారను సంవత్సరములు కూడ జరిగినట్టు (గ్రహింపయిడును, ఈ తొలియంకమున అట్టీ సద్యో నిష్మమణ (పున) (పవేళములు పెక్కు. ఉన్నవి. ఇతః - ఇటు అని దారి చూపుట _ అది గొప్పవారి యిండ్ర మర్యాదం

క్లోం ౨౧. చాణ్యక్యే నేతి . ఆకరుణేనజకరుణా విహీను(డై న; చాణక్యేనే= చాణక్యునిచేత, సహసా జ తటాలున, శద్దాపితస్య అపి = పిలిపింప(బడినమా[త్ర కైనను, జనస్య= జనునికి, నిర్జోషస్య అపి = తనకు ఏదోషము లేనివానిక్షైనను, శంకా = భయము, జాతదోవస్య = పొడమిన దోషముగల, తప్పుగల, మమ నాకు, కిం పునఃజమజి చెప్పవలయునా ?

కరుణా హీను(డైన బాణక్క్యుండు ఆక స్మికముగా పిలిపించెనేని, నిర్దోషః డయిన జనునికిం గూడ భయము కలుగును; సదోషు(డ నైన నొమాట చెప్పవల యునా?

ఇందు అలంకారము అ(పస్తుత (పళంస. సంజాత దోమనిమాట చెప్పవలయునా అనుటచే కావ్యార్థాప త్తియు,

కైముత్యే నార్థసంసీద్ధిః కావ్యాద్ధాపత్తి రిష్యచే.

68 మువారావస నాటకమ్‌

తా భణిదా మవ ధణసేణ ప్పమువో ణిఅనివేన నంఠిఆ క చావి చాంక్కాపాదఓ గేహం? మె విచిళ్హావెది ళా అవహిళా ణివ్వ పావా భట్టిణో అమచ్చరక్ట్యృనన్స ఘరఅణం. మవా చావ జం హోది తం వోదు త్తి.

[త దృణిజా మయా ధనసేనపముఖా నిజని వేళనంస్థితా-ా క'చాపి చాణక్యపాతకో గేవాం మే విచాయయతి. తస్మాదవహిళతా నిర్వహాత భర్తు రమాత్య రాతనస్య 'గృవాజనమ్‌, మమ తావ ద్యద్భృవతీ త దృవ త్వితి

4

శిష్యః--భోః గేఫ్టిన్‌, ఇత ఇతః.

చన్షనదాసః --- అజ్జ అఅం ఆఅచ్భామి. (ఆర్య, అయం ఆగచ్భామి)

( ఉభౌ పరికామళః )

శిష్యః----(ఉపస్పత్య), ఉపాధ్యాయ, ఆయం గేప్టీ చన్షన దానః, న.

తన దోషము రాతస గృహజనమును ఇంట నుంచుకొని కాపాడుట. తల్‌- కోవున, నిజ నివేళ సంస్థితాఃణ-మా యింట నున్న వారు. తన్ను చాణక్యుండం పిలిపింపంగానే, ఆపిలుపునకు పోవువాండు, ఆక్కడ ఏమి జరుగునో, తాను ఇంటికి మరలుట కలుగునో కలుగదో. తను ఆక్కడ నుండ(గానే ఒకవేళ ఎవర్రై నను ఇల్లు సోదాచూచుటకు రావచ్చును. రాక్షసగృహజనమును మీరు తల్‌క్షణము జా(గత్త గలవార్తై అవలికి కొనిపొండు-(భ్యధము,) నా కేమైనను కానీ, ఆక్కడ నేను లెక్కసేయను. తదనుభవనమునకు నేను సిద్ధము. అనుట, విచాయయతి-సోదా. చేయింపగలండు - నిర్వహత - అవలికి కొనిపొండు, అవహితాణఎచ్చరిక గలవార్తై, జయతు -- ఇది? ఆచారోక్తిజమంతి9కి సెట్టి

[(వథమాజ్కః 69 చన్దనదాసః = జేతు అజో. (జయతు ఆర్యః) చాణక్యః----(నాశ్రున విలోక్య (శేష్టిన్‌, స్వాగతమ్‌, ఇద

మాననమ్‌, ఆనస్యళాం.

చన్షనదాసః--((షణమ్య) కిం ణ జాణాది అజ్హో జహా అణుచిదొ ఉపఆరో వాఅఅసన్బ పరివావాదో వి దుఖ ముప్పాచేది. తా ఇవా కేవ ఉచిచావ భూమిప ఉవవిసామి.

(కం వ జా తార్టర్యః య ఇథానుచిత ఉపచారో వ్యృాద యస్య పరిభావా దపి దుఃఖ ముళాదయతి. తస్మా ది పావ ఉచితాయాం భూమా వుపవిశామి ్రి

చాణక్య--భోః [శ్రేస్టిన, మా మైవమ్‌. సంభావిత మే వేద మస్మద్విధైై॥ భవతః, త దువవిళ్యతా మాసన ఏవ,

చన్షనచాన;---(స్వగతమ్‌) ఉవక్టిత్స మణేణ దుశ్తున కిమపి, ((పకాశమ్‌) జం అజ్హో అణవేది్తి. (ఉపఉ్నిప్త మ'నేన ద్శుషేన (ధూశ్తేన-పా.) కిమపి, యదార్య అజ్ఞాపయతి). (ఉవవిష్టఖ) వలన _స్వాగతమ్‌-.ల/ం100మఅఇది (పశ కాదు-ఆసనము చూపి కూర్చుండు మనుట = తనకు కోమటికి మంథత్రికడ అది ఆతిగౌరవము, హేశనముం బోనిడి

అని చందనదాసు తలంచినా+డ. . రతనాల సెట్టియెడ మంత్రికి ఈస ముదాచారము అనుచిత మని చెప్ప-దగినడి కాదేమో. మరి ఆత. డట్టు తలంచుచున్నా(డు, చాణ క్యుని యెదుటి సముదాచారము వేటుగా తలంప(బడుచుండెనే ఘో, సాహుకారు లును నిలంబడుటయే కాంబోలు-అస్థానమున -దివాణమున- నాహ్యేన విలోక్యజ చూచుటను అఖియించి - వేసగానిసూచన కిన్నజానాతి...యథా అనుచితః ఉపచార$. ..=ఆర్యునికి తెలియదా యేమి? అనుచితమైన సత్కారము హృద యమునకు తిరస్కారమునకన్న నెక్కువ దుఃఖమును గళలీగించును, సంభావిత మేవం..ఇది మా బోంట్టచే నీకు ఉచితమే- ఉపక్షిప్త మనేన...ఈదూ ర్త డేమో. ఉద్దాటన చేయుచున్నాండు. సంవ్యవహారాణాం జ వర్తకీ

౯7/0 ము(దారాకన నాటకమ్‌

చాణకర్టః భోః (్రేష్టిన్‌ చన్ననదాన, అపి (వచీయన్తే సంవ్యవహారాణాం వ్యద్ధిలాభాః ణి

చన్ద్హనచాసః---(స్వగతమ్‌) అచ్చాదరో సంకణీఓ, ((వకాళమ్‌) అవా కిం, అజ్జస్స నవ్పసాపణ అఖభ్ధిదా చ్‌ వాణిజూర్ట్‌; ౪ [అళ్యాదరః శజ్కునీయః. అథక్షిమ్‌ అర్యస్య (వసాౌదేన అఖద్దేళా మే వాణిజ్యం]

చాణక్థః -- న ఖలు చన్ద్విగు ప్రదోపా అత్మికాన్త పార్ధి వగుణా నధునా స్మారయన్తి (పళ్ళతీః.

చన్షనచాసః--|(క న్లైపిదాయ] స్పన్తం పావమ్‌. సారఅణిసా సముగ్గపణ విఅ పుజ్ణిమాచేణ చన్షసిరిణా అహీిఅం ణన్హ ని పకిదిఓ. [శాన్తమ్‌ పాపమ్‌. శారద నిశానముద్గతే నేవ పూర్ణి మాచన్దే9ణ చన్ద్రగశి యాధికం నిన్షన్తి (వకృతయః]

చాణక్యః--భోః గైేప్టిన్‌, య ద్యేవం, (వీతాభ్యః (వక తిభ్యః ప్రతిిపియ మిచ్ళన్లి రాజానః. పా

| చన్దనచాసః --అణవేదు అజడ్జ్డో, కిం కి త్తిలం ఇమాదోజణాదో ఇచ్చీయది_త్తి [ఆజ్ఞాపయతు ఆర్యః కిం కియ దస్మాజ్జినా దిష్యుతఇతి]. నా వ్యాపారములలో, బేవోరములో - వృద్ధి లాభాః=వి స్తరిల్దుటయు, లాభము వచ్చు టయు, అత్యాదరః=అతి మాతపు టాదరము, మిక్కి లి మన్నన, శజ్కనీయఃజ భయము కలిగించును. మనసున ఏమి పెట్టుకొని అడుగుచున్నా(ండో అనిగిలి, అన్యోన్య విిసంభము లేదు, వీరికి. అఖణ్థితా-పరిపూర్ణముగానున్న ది, కొదువలేక. వాణిజ్య అ వ్యాపారము యు అయ్యగారి దయబేత. ఆతి[కాన్స జ దాటిపోయిన, మునుపటి. న ఖలు స్మారయనన్తి = జ్ఞ ప్తిపణుపవు గదా [పకృతీః=జనులను(కు) అనుట వినంగూడని మాటను వినవలసివచ్చినప్పుడు ఆపాపనిష్కృతికి చెవులు మూసికొనుటయు _ అపాపము అడంగుగాక అనుటయు. చన్గ్ఫ్యశియా = చి శ్రీ చందుని (చంద్రగుప్తుని) చేత, నన్ష ని=సంతోషించుచున్నారు. [ప్రతిపియం= బదలుమేలు--౭సంతోషణము-="[పత్యుపకారము" అని, రఘువులో మల్లి, కిం లు

క్రీయత్‌ఏది? యెంత? అస్మ్కాత్‌ జనాత్‌ ఐఅనితన్ను నిర్దేశంచుకొనుట_వినయము*

(వథమాజ్క-ః 77]

చాణక్యః--బోః (గేస్టిన్‌ చన్ద్రగు _ప్తరాజ్య మిదం, న నన్ష రాజ్యమ్‌, యతో నన్ష “నై ్య్య వార్ధరుచే రడ్ధ నమృన్దః ప్రీతి ముళ్చాదయతి, చన్ద్రగు _వన్య తు భవళా మవరి్షేశ పవ.

చనన దానః---(నవార్ష మ్‌) అజ్ఞ, అణుగ్గహీదోహ్మి, (ఆర్య, అనుగ్భృహీతో ఇసి] యతః-ఏలయన, ఏల అట్లు చెప్పుచున్నాను అనగా. అర్ధరుచేః జ ధనమందు ఆస క్తి కలవాండు, *నవ నవతి కోటిళశ్వరు లని నందుల్యపసిద్ధా తొంబది తొమ్మిది కోట్ట బంగారు (ధనము) గలవారు ఆని, *కిం కియత్‌”---ఏది” యెంత-అని తటా లున ఇతడు అడుగుటచేతను పూర్వరాజ్యమున టపసిద్ధమైన ఆరాజు నడవడి క్లి వి సేయంబడుచున్నది, ఇతడే ఆతనికి ఎప్పుడెప్పుడు ఎంతెంత ఇచ్చినవా/డో- వాండు అది తప్పని యెంచక రాజునకును (పకృతికిని నడుమ అట్టిది సహజమే అని యెంచు నట్టున్నది ఇత౦డు రాక్షసునియు, దాన నందులయు ఆప్తుడు గదా, మటి ఇది దోషముగా నెంచి, పొగరుపోతులని నందులను మెచ్చని [పజయు అతిబహుంళ ముగా, నుండెను. కావుననే చాణక్యుడు *నవ హృదయరోగా ఇవ భువః ఆని యన్నా-డు, అర్ధ సమృస్థః=ధనముయొక్క సంబంధము, అపరిక్తేళ ఒ భవతాం=మీకుకష్టము లేకుండు పే-మీకు దండనరూపమైన బాధకలిగింపకుండు టే, అనగా బాధ కలిగింపవలసీ రాకుండుటే-బాధ కలిగింపవలసినట్టు [పజ తప్పు చేయకుండుటే అని గూఢము. పరిక్షేశః - అనుదానికి సొమాన్మముగా బాధ అలసట _ ఇత్యాది అర్థము, కామందకీయాది దండనీతిళాస్త్ర మందు “పరీక్లేశము” దండన్మపకార ములలో చెప్పబడినది. “2014076 అన(బడునది.

"వధోఒర్ధ్యగహణం చైవ పరిక్షేళ స్తథైవ చ

ఇతి దజ్ఞవిధానక్ఞై ర్జణ్లోఒపి (తివిధః నృృతః, అని,

నందులు అర్థరుచు లై నందున సాకులు వెదకి అర్థము (గహింతురు, చంద్రశ్రీ పరిక్షేశ [ప్రయోగము చేయ నక్కజలేకుండ జనులు నడుచుకొన్న సంతోషించును. ఆంతయే అతనికి కావలసినది. చందనదాసు తా నేమియు తప్పు చేసిన (ప్రస్తాన మెందును లేనందున “అనుగృహీ తో&స్మి” = మవాప్రసాదము _ ఇప్పుడు ఆంగ్లమున కృతజ్ఞతకు వీశాటికిని *1 భేజం150జ” అందురే, అట్టి ఆచార మాత్రపు మాట, *చి త్తమ” అన్నట్టు, గౌరవద్యోత కాంగీకారము.

0 ము(దారాకసనాటకమ్‌ చాణకర్టః-భోః (గేస్టిన్‌, సన చ అపరిళ్లేళః కథమావిర్భవ తీతి నను భవతా (వష్ట్రవ్యాః నః, చననచాసః---ఆణ వేదు అజో, (అజ్ఞ్జాపషయతు ఆర్యః.) న! ళు ఖా చాణక్యః---నడ్జేపతో , శాజని అవిరుర్రాఖి ర్వ్యృత్తిభి ర్వ_్రితవ్యమ్‌. చన్షనరాసః-- కోపుణ అధణ్ణో రజ్హా విరుద్దో త్రి అక్రేణ అవగళ్చీ అది (ఆర్య, కః పున రథన్యో రాజ్ఞా విరుద్ధ ఇతి ఆక్యే ఆావగమ్య త?) చాణకర్టః---భవా నేవ కావ త్ప4థమమ్‌, చన్షవదాసః-_ (కర్ణా పిధాయ) న్న్తంపావం! న_న్తంపావం! కీదిసో తిణాణం అగ్గిణాసవా విరోహో, (శాన్తమ్‌ పాపమ్‌! శా_న్తమ్‌ పావమ్‌! కీదృళక _స్పృణానా మగి్నినా నవా విరోధః) అపరిక్లేళ౭దీనికఈయర్థనే ఇచట అదికియుండునది. సజ్టేపతః-విస్తరము లేకుండ, పలుమాటలు లేకుండ, రాజని..,జ=రాజునెడవిరుద్ధము కాని, అన(గారాజు నకుకాని, వృత్తి భిః=నడవడులతో. ఆధన్యః-అదృష్టహీనుండు* విరుద్ధఃజవిరో ధించియన్నాడు, కాని పనులు చేయుచున్నాండు-అనగా కాక యున్నాండు? భవాన్‌ ఏవ తావళ్‌ఐనీవే సుమా_ఆది తనకు విన(గూడని మాట వోలె, పాపముం. గూర్చు మాటపోలె.. చెవులు మూసుకొనుటయు. శమిల్దుము గాక పాపముః అని అనుటయ. కీదృళః--అదెట్టిది: తృణావాంజగడ్డి పోచలకు, అగ్నినా సహావిరోధఃఎనిప్పుతో పగ యన(గా, వానిని అంతలో కాల్చివై డును గదా, నేను గడ్డిపోచపాటి, చంద థ్రీ, నిప్పుపొటి, గడ్డి నిప్పుజోలికి పోంజెల్లునా? పోవునాః కాల్పంబడదా?ః కాలిపోదా?

వథమాజ్క:ః గ్గ చాణకస్టం-అయ మీదృళో విరోధి, యత్‌ త్వమ చ్యాపి రాజా౬పథ్య కారిణో ౬. మౌాత్యరావసస్య గృవాజనం నస్వగృవా మానీయ రథ్రసి. చన్లనచానః---అజ్జ అళీఅం వదం, 'కేణావి అణఖిళ్లేణ అజ్ఞన్స ణివేదిదమ్‌, (ఆర్య _ అళీక మేతత్‌, కేనా వ్యనభిజ్జేన ఆర్యస్య నివేదితమ్‌.) చాణక్యః-ాభోః గేఫ్టిన్‌? అల మొళఖ్యయా. ఖీకాః పూర్వరాజపురుపాః పొరాణా మన్లిచృతా మపి గృపాషు గృవా జనం నిడివ్యు దేశాన్హరం [వజ_న్లి. తత _స్తత్ప?చ్చాదనం దోష ముళ్చాదయతి, ఆయం ఈద్నశో విరోధ౭-ఇడిగో (చూడు) ఇట్టిది ఆ విరోధము-విరుద్ధ వృత్తి=కానిపని. రాజాపథ్యకారిణఃరాజునకు చెణుపుచేయు పనిని చేయచున్న, రాక్షసస్య గృహజనం జు రాక్షసుని గృహజనమును._భార్య (విల్లలన్సు రక్షసి= కాపాడుచున్నావు, ఇంటిలో భ్యధముగా పెట్టుకొనియన్నావు అశీకం = అసత్యము, దబ్బ. అనభిజ్జేన = (విషయమే) ఎయఖి/గని వానిచేత - నివేదితమ్‌ ఐ ఎటింగింప( బడినది. విన్నవింపః బడినది, ఆలం ఆశజ్క్మయాఐవలదు, భయము-నిషేదార్థమున *అలం'తో తృతీయ, పర్యాప్త / ర్థమున (పథమ భయపడి ఉన్నను లేదని బొంక నక్కఅలేదు. ఖీతాఃజ భయపడి, దేశాన్నరం (వజన్తి ఇఅపరదేశమునకు పోవుదురు-పరారి యగుదురు, అప్పుడు (అతొందరలో మటి యుపాయముతోంపక,) ఆనిచృతాం అపి = ఇచ్చ గింపనివారె నను, వారియొక్క; గృ పేషజఐఇందియందు-బఐహువచనమునకు ఏకవచన మర్థము, పూర్వు రొజు పురుషాః=మునుపటి రాజు నుద్యోగస్థులు, 'సీవకులు, నిక్షిష్థజఉంచి, ఇల్లి డ యుంచికాదు, ఊరకవిడిచి, త్మత్పచా సదనంజు దానిని దాచుట, ఆసంగతి బయటికి తెలియనీకుండుట. ఇప్పటి రాజపురుషులకు తెలియనీకుండుట. దోష ముళ్సాదయ తి=దప్పిదము కలిగించును-తస్పిదమగును అనుట,

774 ము(దారాతసనాటకమ్‌

చన్హనదాసః -సవవం దం. తస్సిం సమవ ఆసి అవ్మాఘశే, అమచ్చరక్ట్యనస్స ఘరజణో త్తి. [ఏవం ను ఇదమ్‌. తస్మిన్‌ సమయే అఆసీ దళ్మద్భృ హే అమాత్య రాతనన్య గృవాజనః ఇతి క్‌

చాణక్యః---పూర్వు మన్ఫత, మీచానీ మానీ దితి పరస్పర విరోధినీ వచే.

చన్హనచాసు---ఎ త్తిఆం 'జెవ్వ అక్టి చే వాత లమ్‌ [పతావ దే వాసస్తి మే వాక ఛలమ్‌,]

చాణక్ట్ట భోః (్రేప్పిన్‌, చన్దంగు పే శాజ న్యవరి(గ హః ఛలానామ్‌, త త్సృమర్పయ రాతనస్య గృవాజనమ్‌, అచ్చలం భవతు భవతః.

చస్టనద్ధాసః--- అదె, ణం విల్ణువేమి ఆసి అవ్మాఘ రే అమచ్చ రక్టనన్స ఘరథీణో త్తి, [ ఆర్య, నను విజ్ఞాపయామి, ఆసీ దస్మద్గ్భుపే అమాత్య రాతసస్య గృవాజన ఇతి. టా

ఏవం ను ఇదం _ ఇట్లే కదా ఇది, (నీవు చెప్పినట్లే కదా అనుట ) తస్మిన్‌ సమయే = ఆసమయమందు - రాకను-డు ఊరు విడిచి పోయినపుడు అనుట ఇతి - అనియే నేను చెప్పిన మాట పూర్వం = (పథమమున, తొలుత, అన్ఫతం=ఆస శ్యము. ఇదానీం ఆసీక్‌ ఇతి=ఇప్పుడు “ఉండెను అని, వా ఆ చృలమ్‌=వాక్ళలమ్‌=మాటల అభిప్రాయము. *ఛల” మనంగా “అభిపాయ” మని చందనుని యభ్మిపాయము. “వాక్ళలమూు న్యాయకాస్త్రములోని మాటయు, *ఆవిశే సాభిహితేఒర్థే, వక్తు రభ్మిపాయా దర్ధానర కల్చనమ్‌ వాక్ళలమ్‌” _ సామాన్యమ.గా, స్పష్టముగా ఇదియే, అది కాదు అని తెలియనీని విధముగా పలికి, తర్వాత (బెశద వచ్చుటం బరికించి) అదికాదు నే/ జెప్పినది, ఇదే యని చెప్పి (తప్పించుకౌ నుట.) వాక్చలము, మాటలో టక్కు.

చాణక్యుడు “టక్కు” అను నర్థము పట్టుకొని . ఆపరిగ్రహః భఛభలారాంజ టక్కులు ఒప్పుకొన(బడవు, అచ్చలం=టక్కులేమి, బుజుత-అనుట, అసీడ్‌- ఉండెను---మునుపు అనుట = భూతకాలముం లెలుపును _ *అళీకం'” అని నేను అన్నది ఇప్పటి మాట అనుట.

(వథమాజ్కః "75

చాణకర్ట--అ భేదానీం క్వ గతః ?

చన్దనదాసః--ణ జాణామి, [న జానామి.

చాణక్యః---((స్మితం కృత్వా] కథంన జ్ష్ఞాయతేనామ? భోః (ఫ్లిన్‌, శిరని భయ, మతిదూరే తత్పఏలీకారః, -.

చన్టనచానః -- (న్వగతమ్‌)

శ్లో. ఉవరి ఘణాఘణరడిఅం దూశే దఇతా కిమేర చా వడిఅం?

హిమవది దివ్వోసహిఓ సీనే సప్పో నమావిటో.

కథం న జ్ఞాయతే నామ = తెలియంబడదు - ఎజుంగను అనుట యన్న, ఆ దెట్టు ? నీయింట నుండినది నీకు తెలియక ఎక్కడికి పోవును - అనుట.

శిరసి భయం = నెత్రిమీంద భయము, దూరే త్మత్పతీకారః = దూరాన, దానికి తీర్పు = అదితీలు నుపాయము-- రాష్షసుడు తీర్చు ననుకొనుచున్నావో ఏమో - వాండు నూర్హ యామడల దూరాన నున్నాండు.

చన్హ వదాసః---చందనదాసుండును అథే తలపోసికొనుచున్నా డు స్వగత ముగా _ మననులో ఆనుట.

ల్లో. ౨౨. ఉఊపరీతి-ఉపరి=పైన, మింట, ఘశాఘన రటితమ్‌ = వాన కురియచున్న మేఘంపు టులుము, దూరే=ఐదూరాన, దయితా = [పియురాలు, కిం ఏతత్‌ ఆపతితం=ఏమి యిది సంభవించినది ? హీమవతి=ఐపామవంతమున, దివ్యౌషధయః=గివ్యాషధ ములు_శీర్షే=త లమీ/ది, సక్సః=పాము, సమావిష్షః = కూరుచున్నది

ఇందుల తాత్పర్యము పై చాణక్యవాక్యమే. వర్షించుచున్న మేఘముల గర్హన నెత్తిమీద, (పియ దూరమందు. ఏమి యిది సంభవించినది ౪? పిమ వంతమున దివ్యొషధులు, పాము శిరమున. గూర్చున్నది. చూ మేఘం

మేఘాలోకే భవతి సుఖినోఒ ప్యన్యథావృ త్రి చేతః

కణ్గాశ్తేషప్రణయిని జనే, కిం పున ర్టూరసంస్టే=

776 ము దారాకసనాటకమ్‌ (ఉపరి ఘనాఘనరటితం దూశే దయితాః కి మేత దాపతితమ్‌? హిమవతి దివ్యాపధయః శీళ్చే సర్పః సమావిష్టః) చాణక్య్థః--- అన్యచ్చ. నన్దమివ విష్ణుగు _వ---(ఇత్యర్లోశ్తే లజ్జాం నాటయిళ్వాా చన్ష్రగు _ప్రమమాత్య రాతనః సముచ్చేత్స్య తీతి మా మైవం మంస్థాః, పళ్య, శ్లో. వ్మికా న్రైరయళాలిభిః సుసచివై: తి ర్వ(క నాసాదిభి రఘు చమంలత పూర్వానుభూతం స్మరతా చ య్యత। కమ్చోత్తరం భీరు తవోపగూఢం గువోవిసారీ ణ్యతివాహతాని మయా కథంచిద్దనగర్జితాని.

ఈ క్లోకపారము కొన్నిట లేదు. [పకరణమున చందదాసుని నోట *దూరే దయితా” _.ఇ్రత్యాదిగల "శ్లోకము లేకుండుటయే తగునేమో- *దయితా”కు రాక్షన సన్నిధికాదా రా్షససం తి అను ఉపమేయమును ఊహించుకొని, ఈ సమయావ రాక్షసుండున్న అపాయము లేకుండును గదా-అని"*దూరే దయితా” తోడి దీనిని పరింపనయగునేమో. ఈ యిక్కట్టున రాక్షసుం దలంపడా?

అన్య్మచ్చ-మతియొక్షటియు, నీవుమనసునకు లెచ్చుకొ నవలసినదని.ఆనుట ఇక్మర్టోకే-అని సగము చెప్ప(గానే,తనబడాయి చెప్పుకొమనట్టు తలంప(బడు నేమో అని సిగ్గు సముచ్భేత్స్యతి.దుంపనాళనము చేయంగలడు-మామా ఏవం మంస్థాః_ఇట్టు తలంప( బోకుము, పోకుము అనుటకు రెండు *మాలు, పశ్య చూడుము_నేను వివరించెది ననుట.

శ్ఞ-.౨5 వ[కాన్మంతివికొన్నై 8 =పరాాకమముగ్గలవారును, నయకాలిభి;_ నీతిచే ఒప్పినవారును, ఐన నుసచివై ః=మంచిమంతులయిన, వకనాసౌదిభిః= వకనాసుండు మొదలగువారిచేత, ఈ "పేరును రాశసనామమును_.వంకరముక్కు బాండు అనియు రాక్షసుడు అనునదియ ఓప్పుచాలనీవి నిజముగా ఇతివోస మున ఆందింపంబడి (పసిద్ధములుగా నున్నట్టివి కాకున్న, *“సుసచివులు” అనుచునే

(వథమాబ్కః_ 1 ర్నృచ్దే జీవతి యా తదా న గమిళా ఖై చలీ ముహుః తా మేకత్వ ముపాగఠాం ద్యుతి మివ (పన్లోాదయ న్తీం జగత్‌ క శృన్దా9 దివ చన్ష్రగు_వ్రనృప తేః కర్తుం వ్యవస్యేత్‌ వృథక్‌ ? లలి జీవతి=బ తికియుండంగా, యా శీః=ఏసిరి -రాజ్యలవ్మీ, ముహుః చలన్తీ = మాటి మాటికి (పడిపోవునట్టు) చలించు చున్నదై, ఊ౭గులాడుచున్నదై., తదా- అప్పుడు = బాల కాల మైనను _ సైర్యం = నిలకడను _ తిరమైన దగుటను [పతిష్టను = న గమితా=పొందింప పడ లేదో, తాం = దానిని, ద్యుతిం ఇవ కాంతి (వెన్నెల) వలె, ఏకిత్వం ఉపాగతాం (చీలికలు లేకి) ఒక్కటియగుటను పొందిన దానిని, జగత్‌=లోక మును-ఎల్ల జనులను, (పవ్లోదయన్తీం=నంతోవ- పెట్టుచున్న దానిని చన్హాత్‌ ఇవ చందురునుండి యుంటోలె, చన్హ్రగు ప్ర నృపజేః= చందగుప్త రాజునుండీ, పృథక్‌ కర్తుమ్‌=వేజటు చేయుటకు, ఈ=ఎవండు, వ్యవస్యేక్‌ =పూనున ? చాణక్యునికి నందరాజ్యపు స్థితిగళులు చక్క(గా ఎలుక. అచ్లే చందన దాసునకును = కావున చెప్పుచున్నాడు --- వ్మకనాసాది మంతులు పరాకమ కాలులే. నీతికాస్త్ర (ప్రయోగ పారంగళులే, గొప్ప మంత్రులే - ఐన నేమి? వారి కాలమున రాజ్యలక్ష్మి సైర్యము లేక ఊ(గులాడుచునే యుండినది. లోకము నకు సంతోషము లేకయే యుండినది అట్టి దానిని చం్మదునికి గూర్చి, స్థిరపలిచి, కళకళలాడించి లోకసంతోవదాయకముం జేసితిని, దానిని ఎవరు ఆతని"నండ్‌ 'పెలుకుకొని పోంగల(డు? పూర్ణచం,దునినుండి వెన్నెలను ఎవడై నను ఎడంవాప నేర్చునా? “చలస్తీం మహుః'---చలించుచున్న యనుటచే రాజ్యము నందునియందు' స్థిరముగా నెలకొనలేదనియ, శతువుల యభియోగము పలుమాలు కలుగుచుండె

78 ము[చారాతన నాటక మ్‌ అపి చ--[ఆస్వాదిత ద్విరదళోణిత ఇతి పూర్వో క్షం పరతి.) చన్లనదానః __- (న్వగతమ్‌) ఫలేణ సంవాదిదం సే వికత్ధిదం, [ఫళలేన సంచాదిత మన్య వికత్చితమ్‌. ] ల్ర్‌తమి ( నేవథ్యే కలకలః ) చాణక్యః---ళార్‌ జ్లరవ, జ్ఞాయతాం క మేతత్‌. శిష్యః---తథా, (ఇతి నిష్క9మ్య పునః (ప్రవిశ్య) ఉపా ధ్యాయ, పవ రాజ్ఞ్ఞళ్చన్ద్రగు ప్ర స్యాజ్ఞ యార-+జాపథ్యకారీ తమపణకో జీవసిద్దిః ననికారం నగరా న్నిర్వాస్యతే. చాణకన్టః --తపణక! అవాహ! అథవా అనుభవ రాజూ పథ్యకారిత్వన్య ఫలమ్‌. భోః (శేష్టిన్‌, చన్ననదాన, ఏవ మయ న క ననియు భావము - ప్రస్లోదయ న్తీం జగత్‌ - లోకమును సంతోష పెట్టుచున్న ట్టిది. ఏకత్వమ్‌ ఉపొగతాం = (చందదగుప్తునితో) నొకటిగా కలసిపోయి నట్టిది. ఇట్లు రాజ్య సైర్యమునకు ముఖ్యకారణమైన ః పజొనురాగము చెప్పబడినది, (షశానురాగము లేనందున నందుని రాజ్యము స్థిరవడలేదు, ఆది కఠిగినందున చంద్రగుప్తునిడి స్ట్థిరపడినది _ ఐక్యముచే, చందుని కుండి వెన్నెలను సూర్యుని నుండి తేజమును అగ్నినుండి వేడిని వేటుచేయ నలవిపడనట్టు-చం[ద్రగుప్తు నుండి రాజలమ్మేని తప్పించుట శక్యముగా దని భావము, ద్యుతి మివ. ....చద్దాంత్‌ _ ఇందు ఆలంకారము ఉపమ, ఫలేన జఐ అతండు పొంవిన ఫలముతో, సంవాదితమ్‌ = సరిపోవు చున్నది సరిపోలుచున్నది ఇంతయు ఆతండు నిజముగా సాధించినాఃడు. రాజా పథ్య - ₹026 15 ఇం సం1690016 €0 6 15119 రాజునకు అహితముకు, విరుద్ధమును, హాని కలిగించునదియు కృపణక _ ఓయి సన్న్యాసి । అహహ ః ఆశ్చర్యము | రాగద్వేషమ లు విడిచిన (విడువనలసిన) సీవా! అథవా _ అట్టు కాదు. సన్న్యాసియెనను విడువ కూడదు ఆనుభవ-ఆమభవింపుము అదే సి కారనిర్వాసనము, (క్షపణక -బళిం

(వ థమాజ్క్మ: (79 మపథఠ్యకారిషు తీక్పదజో రాజా, తత్‌ [కియతాం పథ్యంనువ్భాద్వచః, సమర్ప్యతాం ర6ాతపఫగ్భవాజనః. అనుభూయతాం చిరం విచితో రాజ(వశాదః, టు

రురు జ

చన్షవదావః - ణత్ధి మే గేహేేఅమచ్చఘరళిణో. [నా

మ గేహే అమాత్యగృ్భవాజనః] ( నేపధ్య పునః కలకలః )

చాణకస్టః--- గార్‌ జ్వరవ జ్హాయకాం కి మేతత్‌.

శిష్యః-తథా. (ఇతి నిష్కఏమ్య ఫునః [వవిళశ్య్ర) ఉపాధ్యాయ. అయ మపి రాజాపథ్యకా ్యేవ కాయస్థ శకటదాను ళూల మారోపయతుం నీయతే.

చాణక్యః---స్వకర్శ ఫల మనుభవతు. భోః శేస్టిన్‌, ఏవ మయం రాజాపథ్యకారిషు తీళ్తదజ్హో, న మర్దయతి రావసకల(త్ర (పచ్భాదనమ్‌ భవతః, త (దత పరకళ లే అాత్మనః కళ్యతం జీవితం చ. పోవుచున్నావు కదా కార్యసిద్ధికి ఆనిగూఢము) తీక్టదభ్ఞః జ రీళ్ష., టూర-మెన దండన చేయుకాండు _ సన్న్యాసి న్లై నను విడువడు, పథ్యం = పాతమైనది, సువ్భాద్వచః-నేను నీకు మిిత్రమనై. చెప్పుచున్నాను ఇది ఏ మితమును చెప్పు హితవు. విచితః.పలుతెజంగుల ఆళ్చర్యమగు లాభము మేలు కలిగించునది -

కలకలః-గుంపున పుట్టిన పెద్ద (మోక, గొల్లు అయం ఆపి=వీ డును, శూలమారోపయితుం నీయతే కొట్టు ఎక్కింప/ఐడుటకు కొయితవేయంఐబడుటకు. సీయకే = కొనిపోబడుచున్నా డు, స్వకర్మ-ఫలం = తన పనుల _ రాజునెడ పెక్కు మారణ ప్రయ్నమాలుచేసినందుల-వలము. న మర్షయతి=మన్నింపండు తత్‌=కావున పరకళ్శత్రేణ=పరభార్యచేత. భార్యను పట్టియిచ్చుటచేత, ఆత్మనః కళత్రం జెవితం చ=నీభార్యను, [ప్రాణమును -నిన్ను కూడ కొలుత వేయనేమో

80 ము[దారావన నాటకమ్‌ సం జల చనన దాసః---అజ్జ కిం మే భఅం చావేసి నవం వి గేహో అమచ్చ రక్ట్స్‌సన్స ఘరఅణం ౫ నమ ప్పేమి, కిం ఉణ అస_న్లమ్‌, (ఆర్య, కిం మే భయం దర్శయసి?స్వన్త మపి గేపా అమాత్య శావసన్య గ్భృవహాజనం న సమర్పయామి, కిం పున రసన్తమ్‌ శ్రా ఇాణక్యః---చన్షనచాస, పష తే నిశళృయః 1! ల! చన్దనదాసః---వాఢం; పఫో ధీరో మే అిచ్చఓ, (బాఢం; వవ ధీరో చే నిశ్చయః) చాణక్యః-- (న్వగతమ్‌,) "సాధు ! ల్లో. నులఖే ష్వర్థలా భేషు పరనం వేదనే జనః క ఇదం దుష్కురం కుర్యా దిదానీం శివినా వినా, ట్కు ((వకశమ్‌ ఏషు తే నిశ్చయః, భయం దర్శయసి-భయము చూపుదువు-భయ పెద్ధిదవు-సన్నం అపీ == ఉన్ననుం గూడ, ఆసన్తం కిం పునః౭లేనిదానిమాట చెప్పవలయునా? లేదయ్యా ఆంపే నన్నేమో బెదిరింతువు! ఏష జే నిశ్చయః = ఇది నిశ్చయము, తిరుగు లేదుః బాఢం-గట్టిగా, నిజముగా-ధీరఃగట్టి, తిరుగులేని. సాధుంబళి- ల్టోం ౨౪. సులభఖే మ్వ్‌తి ---పర సంవేదనే = ఇతరుండు (పలాని చోట నున్నా+డని) తెలుపుటచే, సులఖేష అర్థ లాభేషు = (అట్టప్పగించుటచేత) ధనములు సులువుగా దొరకుచున్న ను, శిబినా వినాజశిబితప్ప, ఇదం దుష్కరం ఇట్టి దుష్క్టరమును, కఃజనః=(మటి) ఏ జను(డు, ఇదానీంజఇప్పుడు కుర్యాత్‌జ చేయును? పరులను పట్టి యిచ్చుటడే (వలానాచోట ఉన్నారు అని చెప్పినమ్మాతకే/ అర్థములు సులువుగా లభించుచుండ(గా శిబిచకవర్తి గాక మజథటి ఎవరు ఈశాలమున ఇట్టి దుష్కరధర్మమును చేయుదురు? దానశీలతకు శిబిచ|కవర్తికథ అతిపసిద్ధము. ఉశీనరముఅని గాొంధారము చెంత నొక దేశము దాని చక్షవర్తి 9వి అతని దానీలత్మాపసిద్ధిం గని, దేవత లు పరీషింపగోరి అగ్నిపావురమును ఇందుండుడేగయునై , డేగ పావురముం

'వథమాజ్క? య!

చన్షనదానః---వాఢమ్‌,

చాణక్యః---( స్మకోధమ్‌ ) దురాళ్చున్‌, తిష్ట దుష్టవణిక్‌. అనుభూయతాం తర్చి నరవతి[కోధః.

చనన దాసః-- సజ్టోహ్మి. అభుచిట్టదు అజ్జో ఆ_త్తణో అహి ఆరసరివమ్‌ [సజ్టోస్మి అనుతిష్టతు ఆర్యః అత్మనోధికారసదృళమ్‌

చాణక్యః --- కార్‌ జ్లరవ, ఉచ్యళా మన్మద్వచనాళ్‌ కాల పాళికో దర్జాపాశిక ళృ--“క్‌ఘ మయం దుష్టవణిక్‌ నిగృువ్యూతామ్‌,-- అథవాం--తిష్టతు,. ఉచ్యళాం దుర్గ్షపాలకో విజయపాలకః, గృహీత చజుముకొని రాంగ అది తనయొడిలో (వాలి వానిని కరబుచొచ్చెను, డేగయు తనకు [ప్రాణము పోవునంత ఆకలి, పావురము తన ఆవిరము అని దానిని తన కిచ్చివేయుమనెను. దానిం గాపాడువాండ్తై డేగ యొప్పుదలతో, రాజు దానియెత్తు శనతొడ కండను కోసి యిత్త నని కోసి తక్కెడలో పొవురమునకు నరిగా నుంచెను, కాని పావురమే మొగ్గుచూపెను మరల మరల కండ ఎంత కోసి 'పెట్టినను అ్టేకాంగా, కడపట శిబి తానే తక్కెడ సిబ్బిలో కూర్చుండెను. అప్పుడు తక్కెడ అటు ,[మొగ్గెను డేగ ఎగిరి పోయెను. పావురము అగ్ని దేవుడు (ప్రత్యషమై శిబిని మెచ్చుకొని వరము లొసంగి మరళిను,

స్మశోధమ్‌- ఆత్మగతానంతరము ఈ కోధము తెచ్చుకోలు. కార్యసాధ నాభినయము, నరవతి కోధః-రాజు కోపముజరాజునకు కోపము కల్లించుటచే ఏమగునో దానిని ఆఅనుభవింపుము సజ్జః=సిద్ధముగా తయారుగా ఉన్న వాండను అధికార సదృళం-నీ మంథతితకు తగినట్టు నాకు ఏమి చేయందగునో అదిచేయము నిగృహ్యతామ్‌ = దండింప(బడును గాక, అథవా జ అట్టు గాదూనేను కాదు ఇతనిని దండించుట, తిష్టతుజఉండునుగాక-తాళ, మయా వృషలాయ కథ్యతే. నేను (వీని దండమునం గూర్చి) వృషలునికిం జెప్పెదను. వృషల వవజవృష లుడే, అస్య (పాణహరం దబ్దంజ్యపాణాలను హరించునదైన చండనను=అది చివిధమైనదో అతనియిష్టము దుర్గపాలక :=కోటకాసరి. ఆతని. పేరు 6విజయ

తిల ము[చారాక్షన నాటకమ్‌ గృుహూసార మేనం నపు(తకళ( తం సంయమ్మ తావ (దత, యావ న్బయౌా పృషలాయ కథ్యతే, వృషల ప వాన్య (పాణవారం దద్డా మాజ్ఞాపయిష్యతి.

శిష్యశంలాయ 'దాజ్ఞ్టాపయ త్యుపాధ్యాయః (ేస్టిన్‌, ఇత ఇత,

చన్దనదాసః---అజ్జ, అఅ మాఅచ్చామి. (స్వగతమ్‌) దిట్టిఅ మి_త్తకళ్షోణ మే విణాసో ణ పురినదోసేణ, (పరి(కమ్య శ వ్యేణ నవా నిష్కా9న్త) (ఆర్య, అయ మాగచ్చామి, దిష్ట్యా మిత కార్యేణ మే వినాళోన పురుషదో షేణ. ]

• చాణక్యః----(సవార్ష మ్‌) వాదన్త లబ్బ ఇదానీం రాతనః కుతః పాలకుండు. గృహీత గృహసారం=జప్పీ చేయ(ఐడిన యింటిలోని యాస్తి గల వానిని-ఇంటిలోని యాస్తి యెల్లను జప్తి చేసి, సప్యుతకళతం - కొడుకు తోడను థార్యతోడనుం గూడ, సంయమృ్మజ=సంకెలలు నైచి, తావఠ్‌ రత్ష యానత్‌ = అంతపజకు కాపొడవలసిది = ఎంతవలకు ఆనంగా, ఇత$=ఎఇటు (రా అనుట

ఆఅంజఇదిగో (వచ్చుచున్నాను.) డిష్ట్యా=సంతోషము। మిత కార్యేణ - మ్మిళునికోసము - మిత్రునికి నేను చేయు పనిచేత - మేలుచేత, న పురుష దోషేణ- (మటి) నా తప్పుచేత(గాదు మానిసిగా నేను కావించిన ఏదేని తప్పి దముచేతః గాదు-అనుట. వినాశ్య-చావుంచంపణఢుటకే తాను కొనిపోంబడు చున్నాండని ఆతని నిశ్చయము. కావుననే “మి[త కార్యేణ” ఇత్యాది సమాధా నము తలంచుకొని, యవకాళము తనకు కలిగినది గదా '“డిమ్ట్యైా” అని సంతోష పడుట అందులకే ఆతనిని తా(బంపీనట్టు అత(డు నమ్ముచున్నాండనియే చాణక్యు. డును సవార్షముగా “లబ్ది ఇదానీం రాక్షసః కుతీ అవి తలంచుచున్నా-డు.

'వథమాజ్కః 68 త్ల త్యజ త్యపియవ త్చాిణాన్‌ యభథాత స్యాయ మావది త శ్రైవా స్యాపది (పాణా నూనం తసొర్టపి న (పియాః,౨౫ [| 'నేపథ్యే కలకల; ] చాణక్య 8--శార్‌ జ్ల్ఞరవ, శార్‌ జ్ఞరవ, ( (వవ్య్య ) కిష్టః---ఉపాధ్యాయ, ఆజ్జైాపయం చాణకర్టః---కి మవ కలకల స్‌ ౨౫ త్యజు తీతి...తస్య ఆపది=ఐఅతని యాపదయందు, యథా ఎట్టు, ఆయం=ఇక(డు, అఫిియవత్‌ జు తనకు పియము = తీపు _ కొనట్టు, (ప్రాణాన్‌ జ(ప్రాణము(ల)ను; త్యజలిజవిడుచుచో, చథాఏవజఅళ్లై, అస్య ఆపదిణు ఇతని యాపదయందు, తస్య ఆపిజ= ఆతనికి సయితము, [పాణాఃజ్మప్రాణము(లు) న (పియాః=ఇష్టము, తీపు, కాదు. నూనంజుఅజము తన గృహజనమును సర్కారునకు అప్పగించుఓ రాషనునికి ఆపద-అది వానికి కలుగనుండంగా, దానిని కలుగనీక ఇతడు తీపుపడక తన [ప్రాణమును బడ్డుచున్నాడు, అక్లే ఇతనికి మరణదండన విధింప బడి కొట్టు నెక్కింప(బడ నున్నాండని వినంగానే వాండును తన [పాణమునకు శీపునడక, వీనిం గావ చానిని ఒడ్డును? ప్రాణాన్‌_.సంస్కృతమున “ప్రాజీ శబ్దము ప్రాణమను నర్థమున బహు వచనముగానే పయోగింపంణడున్ను ఏలయన మానిసికి [ప్రాణాలు ఐదు, (ప్రాణా పాన వ్యా నోదాన సమానములు, కృష్ణుండు *మమ _పాజాహి పాణ్ఞవాః? వాకి సంఖ్య ఐదగుటయు సరిపడినది. వీనిం గావను తప్పక వచ్చి, అల్లే తనకు పట్టు పడవలయు నని చాణక్యుని పన్నకము, సిద్ధార్యకుండు ళకటదాసుని వధ్య భూమినుండి కొని పరారియైననాండు అని శిమ్యండు చెప్పగానే చాణక్యుడు ఆత్మగతముగా ,బళి సిద్ధార్ధక। కార్యము తొడంగ బడినది" అని అనుకొన్నా(డు. రాక్షసుని మలయునుండి బీల్చి వళ పజచుకొనుపని తొడంగ/ఐడినది-ఆపన్నకమున ఇది తొలి పని+ ఇందుండి ఇ(క- నన్నియు అల్జుకొనును

రీ ము(దారాకసనాటకమ్‌

కిమ్యః --- (విభావ్య) ఉపాధ్యాయ, ఏవ ఖలు శకటచానం వధ్యమానం వధ్యభూమే రాదానరు సమపకా_న్తః సిశ్రార్ట్‌కః.

చాణక్యః---(న్వగతమ్‌) సాధువిద్ధార్థక , కృతః కార్యారమృః (వకాశమ్స్‌ (ప్రసహ్య కి మప(ాన్తః (స్యకోధమ్‌) వత్స, ఉచ్యళాం భాగురాయణో యథా త్వరితం సంభావయేతి.

దండకలో రావబు(డు తన్నుఅడ్డిన జటాయువును టెక్కలు నటికి కూల్చి సీతను "కుయ్యో" 'రామా” అని యేడ్చుచున్న దానిం గొని పజవ(గా,

'దృష్ప్వా సతాం పరామృష్టాం దీనాం దివ్యేన చతుషా కృతం కార్యమితి థఫ్రీచూన్‌ వార్థిజహార పితామహః (ప్రహృష్టా వ్యథతా క్చాసం తృర్వే తే పరమర్షయః దృష్ట్వా సీతాం పరామృష్టాం దభ్దకారణ్య వాసినః రావణస్య వినాశం చ ప్రాప్తం బుద్ధా యదృచ్చయా. ధామా. ఆరణ్య, ధ్‌డ్తె

“కార్యం బాలకాబ్డేవిష్ణునా (పతిజ్ఞాతం కృతం-దేవకార్యం కృతం ఇతివ్యాజు హోర, [పీత్యతిశయేన పురుషాన్న రాసన్నిధానేఒపి ఉదారహత్‌” అని వాఖ్యలు.

విభావ్య జ పరికించి; వధ్యమానం జ చలప! బడుచున్న వానిని, వానిని తయారుచేసి కొట్టు ఎక్కింపంటోవు నంతలో, వధ్యభూమేః- అందుల్న క ఏర్పాటు చేసిషెట్టియున్న చోటునుండి, ఆదాయ=శీసికొని, సమపకాన్న ః. ఎక్కడికో పొజి పోయినాండు. సాధు=బళి, కృతః కార్యారమృ!=పని తొడంగంబడినది రాక్షస [గ్రహణమునకైన నాపన్నకపు. బనిలో ఇది తొడంగుట- మొదట చేయ వలసినది. ఇకను అన్నియు దానికి అనుబంధములే

ఇందు అలంకారము ఆముమాన ము. ఎట్టితండు తెగి ప్రాణములు వదలునో అభ్లే అతడును అని ఆనుమానించుటచేత.

(ప్రసహ్య కిం ఆపకాన్న$--ఏమి బలాత్కార ముగా పాఠిపోయినా డా? స్మకోధము. ఆకోపము, తెచ్చుకోలు-బయటి జనుల కు.శిష్యునికి-అగపడుటకు- యథా-ఏమని యన(గా త్వరితం సంభావయజత్వరగా కలిసికో_అని కలిసికొని. పట్టుకొని రమ్మను-అని దాణక్యునిమాట-ఐబయటికి, సవిషాదమ్‌-శిమ్య నికి దుఃఖము ఇట్లు తనగురువుమూట వృథ యైనదే, ఆయన యనుకొన్నపని కా టోదే అని.

వభమాజ్కః 85 (నిమ్మ9మ్య (వవిళ్య చ) శిషష్టః --- (సవిపాదమ్‌) ఉపాధ్యాయ, నొ ధిక్‌ కష్టమ్‌! అవ[కాన్లో భాగురాయణో ౬పి. వజ (సరగ వ్‌ చాణక్ట్టః--(స్వగతమ్‌ ) (వజతు. కారస్టిసిద్ధ యే ((వకాళమ్‌ న్యకోధ మివ, వత్స, ఉచ్యన్తా మస్మ్రద్వచనాద్‌ భద్రభట పురుష దత్త డిజ్లరాశ బలగుప్త ౧+జసేన రోహితాత విజయవర్శాఖః, శ్‌ఘ మనున్ఫత్య గృవ్యూళాం దురాత్మా భాగురాయణ, ఇతి, శిష్యంః-తా. (ఇతి నిష్క౦ిమ్య పునః (పవిళ్య సవిషాదమ్‌) వో ధిక్‌, కష్టమ్‌! నర్వ మేవ త_న్త మాకులీభూతమ్‌, తే ఇపి ఖలు భదభట (వళృతయః [పథమతర ముష. న్య వావ(కొన్తాః, చాణక్యః --- (న్వగతమ్‌) సర్వథా శివాః నన్తు వస్థానః, ((వకాళమ్‌) వత్స, అలం విషాదేన. పళ్య. ట్లో యే యాళాః కిమపి (వధార్య హృాదయే పూర్వం, గతా పవ తే; యే తిష్ట్టన్లి భవన్తు తే ౬పి గమనే కామం (పకామోద్యమాః ఫ హా ధిక్‌ కష్టమ్‌-వో- ఆయ్యో, ఇసీ కటా-అని సంతాపసూచకము, ఆప శాన్నః-పారిపోయిననాండు, అనుస్కృత్య _ వెంటనంటి, తజుముకొనిపోయి, (పథమతరమ్‌=ఇంకనుముందే, ఉషసి ఏవజవేంకువ యందే, స్వగతములచేత ఆందజీికిని ఇందుండి తరలిపోవుటకు ఈదినము మంచిదినముగా తాను ముందుగా ఏర్పాటు చేసినట్టు తోచును, విషాదేన అల౦జ=దుఃఖము ఆంపుకో, ల్లో. ౨౬ యే యాతా ఇతి-యే=ఎవరు కిం అపి=ఏదియూ, సృాదయే= మనసులో, ష్రిధార్య = ఉంచుకొని నిశ్చయించుకొని, పూర్వం = ముందుగా వారిని మనము ఏమిచేయగలము అనుట. యే తిష్టన్తి=ఎవరు నిల్చియన్నారో పషోవక, తే అపి=వారు సయితము, గమనే పోవుటయందు, స్రికామ

606 ము చారాకననాటక మ్‌

ఏకా కేవల మేవ సాధనవిభా

“నీనాళ తేభ్యోఒధికా నస్టోన్నూలన దృష్టవీర్య మహిమా బుద్ది న్తు మాగా నమ. ౨౬

(ఉళజ్రాయ) ఏమ దురాత్మనో భ్యదభట(వళ్ళతీ నావారామి, ((వత్యవవత్‌ ఆకాశే లత్యం బధ్వా, ఆత్మగతమ్‌) దురాత్మన్‌ రాకను, శ్వేదానీం గమిష్యసి ? ఏపో ౬ఒపహా మచిరా దృవ _న్తమ్‌ తా ఉద్యమాః = గట్టే పూనిక గలవారుగాఎ కామం = లెస్సగానే, వారి యచ్చ మెయి, భవన్తు = ఆగుదురుగాక, అదియు నేను సరకుసేయను అనుట, ఏకా కేవలం "ఏవ = ఒక్కటి మ్యాతమే, మమ బుద్ధిఃజనా బుద్ధి, సాధనవిధా = కార్యమును నెజవేర్చు పనియందు, సేనా శతేభ్య అధికా = నూర్ల సేనల కంటెను, గొప్పదై నది. నన్హ ఉన్మూలన దృష్ట వీర్య మహిమా జ నందును దుంపనాశనము చేయుటలో (ప్రత్యక్షమైన, రుజువైన, _పభావంపు పేర్మీ గల దైనట్టిది. మా గొత్‌ = పోవకుండును గాక

అబ్బాయి, నీకెందుకురా దుఖఃము? మనసులో ఏమో గట్టిగా నిశ్నయించు కొని ముందుగా పోయినారే, వా రేమో పోయినవారే ఇక వారు దొరకుదురా, పోయినం బోనీ, ఇంకను ఇపుడు ఎవర్రైనను ఏమేని పెద్దపని తలపెట్టుకొని పోవలయునని' ఉన్నారా, వారినిం టోనిమ్ము, ఏమియు పరవా” లేదు ఎవ రెవరు పోయిన వారి నందజిని పోనీ, నన్ను విడిచి నా బుద్ధి యొక్కటి పోకున్నం జాలును. ఆది నూజు సేనలకన్నమ గొప్పది కదా, నందులను దుంపనాళనము చేస్తి ఆది తన (ప్రభావమును రుజువు చేసియున్నది కదా ఇంక నీ కెందుకు భయమును దుఃఖమునుః ఉజ్జ్ఞాయ లేచి తొలుత తాః గూర్చుండియున్న ద్వార్మపకోష్టకాలలోని యాసనమునుండి అనుట. ఆహరామి _ తెచ్చెదను - ఈడ్చుకొనివచ్చెదను, క్వణదానీం గమిష్యసి=ఇప్పుడు ఎక గాడికి పోంగలవు? నిన్ను ఎటును పోనీక పట్టువజుచుకొను ధృఢమైన ఉరిని, నాపన్నకముచే, నీకు చుట్టురా వై చియన్నాను. నీవు ఎటును ఖెసుక లేవు! అచిరాత్‌ = త్వరగానే, కొంచెము కాలములోనే

(వథమాజ్కః 87 ల్లో న్వచ్చన్ట మేక చర మ.జ్జ్వలదానళ క్రి ముత్సేకినా మదజలేన విగాహ్యూమానమ్‌ బుద్ధ్యా నిగ్భువ్యూ వృషలస్య కృతే [కియాయా మారణ్యకం గజ మివ (వగుణికరోమి. ౨౭ ( ఇతి నిష్కాన్తాః నక్వే | ము(దారాతన నాటే మూంణాలాళోేనాను (వ ధమాజ్యః ననన ల్లో ౨౭. స్వచ్చన్షమితి జా స్వచ్చన్దమ్‌ = తన యిచ్చమెయి, తన పట్టు దలతో, ఉన్నవానిని, ఏకచరమ్‌=౬ఒంటరిగా, మజిసాయములేక, తిరుగుచున్న వానిని, ఉజ్జ్వల దాన శక్తిం జూ మిక్కిలి వపకాళించు = ఈవృల:బలముగల వానిని--కావలసినవోట ఎంతయేశని కార్యము సాధింప దానమచే శక్తిగల వానిని, ఉత్సేకినాజపొంగుచున్న మదజలేన = పొగరు తిమురుచేత, విగాహ్య మానమ్‌ఐవ్యాపుడై నవానీని (భవన్త మ్‌ నిన్ను), అట్టిదే ఐన, (తన యిచ్చ మెయి ఒంటరిగా, తనకు తాన ఐ, తిరుగుచున్నదనియు, (ప్రకాశించు మదజలపు శక్సి గలదియు పొంగారు ఆ మదబలము మైకొనియున్నదియునగు ఆరణ్యకం గజం- ఇవ జ అడవియే(నుగుం బోలె. బుద్ద్యా జఐ(నా) బుద్ధితో, నిగృవ్యూ = జయించి, వృషలస్య కృతేజ=వృషలుని కోసము [కియాయాంజపనియందు [పగుణీక రోమి=వంకలు దిద్దును. (పొ.) [పవణీకరోమి=వసపణుచుకొందును, అడవిలో మద మెక్కిన యేనుంగు ఇట్టు గదా ఉండును-తన యిచ్చ వచ్చినట్లు, అడ్డములు సరకుసేయక, తనకు తాను తిరుగాడుచు పొంగారు దాన జలము కాయలుచును. దానిని బుద్ధిబలముతో జయించి వసముచేసికొని దానిచేత ఎంతెంతయో పని చేయించుకొందురు, అష్ట నిన్ను, అ బ్రెల్లనున్న వానిని నా బుద్ధితో జయించి వృషలునికోనము మం్యత్రిత్వమున ఆసక్తి గొనునట్టు చేయుదును. ఇప్పటికి ఇంతయైన దని గమనిింపందగును___ (1) చాణక్యుని పన్నకపు సర్వలశ్యము శ్మతువుగానున్న రాక్షసుని వసపఖుచుకొని, చం[దగుప్తసాచివ్యమునకు ఒప్పించుట.

| ముదారాతననాటకమష్‌ు

(8) ఇందులకై నేర్పరులైన తన నమ్మిక వేంగులను పనిగొనుచున్నా(డు.

(అ) తన మితమును ఇందుశర్మయను (వాహ్మణుని క్షపణక జీవసిద్ధి లింగమున రాత్నసునికి ఆంతరంగిక మ్మితముం జేసి, ఆ రాషస [ైకణమున అతడు విషక న్య చే పర్వతకుం జంపినా(డని జనుఅను నమ్మ'* జేసినాండు, ఆతెజంగుననే తనవా(డే ఐన భాగురాయణుని = మలయ కేతునికి ఆత్యంతాప్తుం జేస్తి ఆ మలయకేతువును తనకు చందునికిని మిక్కిలి శతు9వగునటులును, _ రాక్షసునికి సర్వాళశంయ మగునట్టును చేసినాండు.

(ఇ) ఆశ్రే తన మజియొక నమ్మినవేగును. సిద్ధార్భకుని రాక్షసుని మిత9మైన శకటదాసునికి మిత)మును. పా9ఇణముగాంచిన యాపుని మిక్కిలి విస్తింభపాత9మును చేసి అర్హే రాక్షసునికి ఆప్తండుకాః గలయట్లు చేసినాండు

(8) చాణక్యుండ. తన వేంగువలన రాషవసుని ముద్దుటుంగరమును తన పన్నకమున కంతటికిని కీలకము కా(గలదానిని (ఈ నాటకము- పేరునకే ఎకిిన దానిని) సంపాదించినాండు.

(4) శకటిదాసుచే ఒక తప్పుడు జాబు (వాయింపించి దానికి ఈఊఈముద9 వేస్‌ సిద్ధారకునిచేతి కిచ్చి రాక్షసుని మలయునిచే తజుమఃగొట్టించుటకు తగిన 1పబలసాక్యమును కుదిర్చినాండు.

(5) పర్వతకుని యాభరణములను తాను ఏర్పజించిన (బాహ్మణులచే దానము గ౦హింపించినాండు.

(6) రాష్షసు సుహృత్తముని చందనదాసుసెట్టిని పట్టించి, రాజదో9హ మను నేరము మోపి చం్యదగుప్తునిచే దండింప(బడువజకు కారలో ఉంపుమని యుత్తరువు చేసినాండు.

అన్ని విధముల కార్యము తొడంగంబడిన దనియు, ఇక రాషసు(డు తనకు చిక్కినస్టేయని యు అనుకౌనుచున్నాండు.

ఇతి (ప్రథమాజ్క_1_ (పథమాంకము ముగిసినది.

ద్వి ఫీ యా జ్యా తతః (వవిళ ఇ్యాహితుడ్దేకః ఆహితుజ్ఞీకః శ్లో. జాణన్లి త్పన్తజుత్తిం జవాట్టియం మజ్దులం అహిలివా న్లి

జ్ర మన్హరక్షణవరా శ సప్పణ రాహివే ఉవఅర న్తి. ౧

శ్లో ౧. జాన న్తీతి.---అహిళుణ్జికః - పాము (తుండఎఐ) సగడతో - దానిని విప్పించి ఆడించి - జీవించువాడు, పాములవాడు యే =వ, మన్త్ర రషణపరా:= (1) పొములనుపట్టు కట్టు (రవాస్య) మం[తములను తమ వసమున నుండునట్లు కాపాడుకొన టయందు ఆసక్తులయి, (2) రాజ్యపాలనకై న మంతన ములను వెలువరింపక చిత్తమునంద యుంచుకొనుటయందు అస క్రిగలవాండయి, తన్తయు క్రిం (1) (మంచి విలుపు) మందును వేయుటను (9) రాజ్యాంతః పరిపాలన యోగమును (యక్తులను) జాన న్లి = ఎలటుంగుదురో యథాస్థితంజు (1) ఉన్నది యున్నట్లుగా, మటి దాంటి రానీక (శ ఉన్న రూపున, మజ్జలంజ (1) గిజిని (మండలాకారపు గీతను) (1) రాష్టమును - మ్మితోదాసీనళతుల (పోవును, కాదా వలయమును; అభిలిఖ న్తిజ (0) గితురో (2) పర్యాలోచింతురో, తే=వారు, సర్ప నరాధిపొఐపామును, రాజును, ఉపచర న్లి=సేవింతురు,

రాజుసేవకును పొముసేవకును ఇ ట్లుండవలయును. అట్టున్న నే వాండు సమర్థు;డయి. పామును గాని రాజును గాని లెస్సగా సేవించునుు పొముల వాం మంతము లెటింగి వానిని రహస్యముగా దొంచుకొనవలయును, లేకున్న వాని వీర్యము, ఒబంము తగ్గిపోవును. వాండు సర్నమునకు మంచి మందు, మాటు ఎటింగి యుండవలయును. మజి యషహాయమును ఉన్నదానిని ఉన్నట్టుగా అక్కడనే బెసకనీక గిటి. గిలులు కీయనేర్చియండవలయను అస్టే రాజ సేవకుండును రాజ్యాంగముల యాలోచనలను-మంతనములను వెలికి తేలియనీక

00 ము[చారాకన నాటకమ్‌ [జానన్తి త _న్రయుక్షిం యథాస్థ్రితం మజ్జల మభఖిలిఖన్లి యే మన్త్ర రకణపరా _స్తే సర్పనరాధిపా వువచర _న్తి..] (ఆకాశ) అజ్జ, కిం తుమం భణాసి, “కోతుమం” త్తి? “అజ్జ, అవాం ఖు అహితుండిఓ జిళ్ణువిసో నామ", కిం భణాసి “అపాం వి అహిణా ఖేలిదుం ఇచ్చామి”త్షి? అవా కదరం జఉణ అజో విత్తిం ఉవజీవది? కిం భణాసి “*రాఅఉలసేవకో హ్మ్‌్త్తి ణం ఖేలది ఎవ్వ అజో అహిణా. కవాం చిఅఃి అమ౦ంతో సహికునలో కాపాడవలయును. మనసుననే ధరింపవలయును, సమయాన [పయోగమునకు. అంతః పరిపాలన యుక్తులను ఎలుంగవలయును, అయినవా రెవరో కానివా రెవరో, తటన్టు లెవరో ఎజుంగవలయును. రాజుసేవ సర్పసేవం టోనిది; నర్చసేవ రాజసేవం బోనిది. ఆనుహులమున అతిలాభము, పితికూలమున మిక్కి లి ఆపద. అన్నిమాటలకును రెండర్హములు, శ్లేష. ఇందు అలంకారము శ్లేష, అన్ని వికేషణములను రెండర్ధములు-పాముల వానికిని రాజునకును చెందునవి, చూ. మాఘ. 11-98 తన్తాంవాపవిదా యోగ ర్మజణ్జలా న్యధితిష్టతా సునిగ్రవా నరేన్హ్రేణ ఫణీన్హాా ఇవ శతవః, ఆకాశే-ఈ దీర్చ భాషిత మంతయు ఆకాళభావితముగా నున్నది. "కింబవీ ష్యేవ మిక్యాది వినా పాతం |బవీతి యత్‌ (శు త్వే వానుక్త మ స్మేక స్తత్స్యా దాకాశభావితమ్‌. అపవిషైః స హాలాపో భవే దాకాళభాషితమ్‌-” ఏమిచెప్పుచున్నావు అని, ఏమి ఇట్లా, అను మొదలై ననది, పాతము లేకయే చెప్పి (పడియా) విన్నట్టుగా చెప్పనిదానినే ఒకండు నది చెప్పునో దాని పేరు ఆకాళభాషితము.---మింటి లేక మింటితో మాటలాడుట. (పవేశింపవారితో మాటలాడుట అకాళభాషితము, ఇది స్వగత (పకాళ జనాంతికాది ప్యాఠభాషిత

వథమాబజ్క:ః రే వాలగ్గాహీ మత్తమతంగ ఆరోహి లద్ధాహిఆరో జిదకాసీ రాఆసేవటఓ _త్తీ ఏ దే తిణ్ణి వి అవస్సం విణాస మణుహోంతి. కవాం దిట్టమెతో అదిక్కంతో ఏసో. (పున రాకా శే) అజ్ఞ, కిం తుమం భణసి, కిం ఏ దేషు పేడాలనముగ్గపను త్తి? అజ్ఞ జీవిఆవ, సంపాదఆ సప్పా. కిం భణాసి "పేక్టిదు మిచ్భామి' త్తి? పసీదదు అజ్హో. అట్టాణం ఖు ఏదమ్‌, తా జఇ కోదూపాలం, ఏహి ఏదస్సిం ఆవాసే దంసేమి. కిం భణాని *ఏదం ఖు భట్టిణో అమృచ్చ రక్టననన్స గేవాం. ఇత్తి అవ్మోరిసాణం ఇహ పవేస్తోల్తి?' శేణ హి గచ్చదు అజ్షో, మమ ఉణ జీవిఆఏ పసాదేణ అక్థి చత్ధ పవేసో, కధం వసో వి అతిక్కా( తో.

[ఆర్య, కిం త్వం భణసి “క _స్వ్వం” ఇతి? ఆర్య అహం ఖలు ఆహితుజ్జికో జీర్షవిపో నామ. కిం భణసి “అపా మపి అహినా ఖేలితు మిచ్భామీతి?' అథ కతరాం పున రార్యో వృత్తి భేదములలో చేరినది. ఇది చూశిక _ అనగా “అన్న ర్థవనికాన?ఫైప్చాళి. కార్థస్య సూచనా", “తెరలోనున్న వారు అర్ధమును _ సూచించుట అను విష్కంభ్యప్రవేశకాదులవంటి చూ+ిక కన్నను వేజబు-మజియు, దేవతంబోనిది తాను ఆగపడకయే మాటల వినుచుట - ఆశీరవాక్కు-ఊరక “ఆకాశే' అని మాత9ము నిర్జేశింప(బడునది కలదే-దానికన్ననుం గూడ వేలు. ఆకాళధాన్ని తము రంగాన వేషములను తగ్గించుటకు గ్భ్రహింపంబడునది. చూళిక-ా- ఆఅవళ్యక _ ఆప్రధాన _ కథాభాగముం. దెలుపును. *ఆఅక్రాకే _ ఆమానుష వాక్కును తెలుపును. అయ్యా, నీవు ఏమి చెప్పచున్నావు. సీ వెవరవు అనియా? “నీ వెవరవు? అను జవాబును తాను విని ఆనవదించుచున్నట్లు పలుకుట

జీర్ణవిషః _ ఆని వాని సేరు = పాములవానికి తగిన పేరు = అన్ని విషాలను జీర్ణము చేసికొనువాండు* వాని విషపు బురువుల థయము. లే దనుట. ఖేలితుం జ ఆడుకొనుటకు, వినోదించుటకు, వృత్తిం = జీవనోపాయమును,

రిల ము[చారామస నాటక మ్‌

మువజీవలి? కిం భణసి 'రాజకల సేవకో 2స్మీ'త నను ఇేలతి ఏవ ఆరో ౬ఒహినా- కథ మివః అమ నసా9షధికుళలో వ్యాళ (గాహీ మ _త్తమతజజారోహీ లజ్టాథికారో జితకాశీ రాజసేవక ఇ త్యశే (త్రయో ఒపి అవళ్యం వినాశ మనుభవన్తి, కథం! దృవ్బ మాతో ఇతికాన్స ఏపః, ఆర్య కిం త్వం భణసి “క్రి మేతేషు పేటక సముద్గ శేషు ఇతి? ఆర్య, జీవికయాః సమ్చొదకాః సర్వాః. కిం భణసి “ేమీళు మిచ్చా మి ఇతి? వసీదతుః ఆర్యః. అస్థానం ఖలు ఏతత్‌. త ద్యది కౌతువాలం, ఏహి పతస్మి న్నావాసే దర్భయామి. కిం భణసి, ఇదం ఖలు భర్తు రమాత్య రాకనన్య గృవామ్‌. నా _స్త్యస్మాద్భుళానా మిహ వ్రవేళఃి ఇతి ౪ కేన హి గచ్చ త్వార్యః, మమ పునః, జీవికయా! (పసాదేశ అ _స్తీహా (వవేళః. కథం! పపో౭పి ఆతికా_న్తః! ఉపజీవతి=ఇకయించును. రాజకుల సేవకః = రాజునింటి పనివాడు, నను భేలతి ఏవ జ నిజముగా అడుచునే ఉన్నాండు కథమ్‌ ఇవ = ఎటువలె? ఏతే (తయః ఆపి = ఈమువ్వురును - (1) అమస్తాంషధికుళలః = మంత్రముల యందును మంచులందును నేర్చరి కానివాడు. వ్యాళ్యగిహీ = పాములు పట్టు వాడు, (2) మత్త మతజ్లజారోహీ జ మదించిన ఏమ*గు నెక్కువాండు; (8) లబ్ధాధికారః = పొంద(బడిన పదవిగలవాఃడు - జితకాశీ = (ఆ జయముచేత నే) పొగరు కొన్నవా(డు. కథం:=ఏట్టూ ఏమీ 1 ఆతి[కాన్తః=దాంటి పోయినాడు ఆగపడకుండ. పేటక సముద్గకేషు = బుట్టలలోను పెటైలలోను, _పసీదతు = మన్నించుగాక = నేను ఇక్కడ వానిం జూప జాలను - అస్థానం = కూడని చోటు. భర్తుః = సేవకులు దొరను *భర్తి ఆనవలయు నని నాటక పరిభాష _ “భృ త్రై రృష్టీతి చాధమైక్‌ = (పసాదేన = అన్ముగహముచేత - దానినింబట్టి అనుట, ఇట్టి ఆకాళభాషితము ఇంచుక దీర్ధమైనను పర్షికమణము మింటివైపు చూచుట వినుటను అభినయించుట మొదలగువానిచే, నటుడు సమర్థ(డైన విసీవింపదు.

(వథమాజ్కః లలి (స్వగతమ్‌ నంవ్య్బృత మా శ్రిత్య) అవో ఆశ్చర్యమ్‌! చాణళస్ర మతి వరిగృ్భృహీతం చన్ష్విగుప్త మవలోక్య విఫల మివ రామస్రయత్న మవగచ్భామి చాతనమతి వరిగృహీతం మలయకేతు మవలోక్య చలితమి వాధిరాజ్యా చ్చన్టంగుప్త మవగచ్భామి, కుతః, ట్లో. కాటిల్య థీ రజ్జు నిబద్ధ మూర్తిం మన్యే స్టీరాం మౌర్యనృపస్య లత్మీమ్‌ ఉపాయహా సె రపి రాతసేక నికృష్యమాణా మివ అలతయామి. తి స్వగతమ్‌ = ఇది భాషించుటలో ఖభేవము _ ఆకాళభాషితము (ప్రకాశమే. స్వగతము - తనలో అనుకొనుట పొములవాని వేసగానికి 'పకాశోమంతయు అవేసమునకుం దగిన ,పాకృతము. మటి వేసము దాల్చినవాండు, విరాధ గప్తుండు మధ్యమ పాాతము. వాని భాషితము సంస్కృతమున ఉండవలయన్ను కొవున “*సంనృృతం ఆటిత్య' అని యనుట. చాణక్య మతి పరిగృహీతం = చాణక్యుని బుద్ధిదే-సలహాలచే_వసముచేసికౌన(ఐడిన. ఆభ్లే రాకసమ... విఫలం ఇవ = నిష్వ్ర్యయోజనమైనడానింగా, అధిరాజ్యాత్‌ జ మహారాజస్థానమునుండి, చలితం జ కదలి పంబడినవానిం బోలె, అవగచ్చామిజ[గహింతును -తలంతును. కుతః = ఏలయన. శ్లో ౨. కౌటిల్యేతి --- కౌటిల్య. ంర్హిం = చాణక్యుని బుద్ధితో (తాటి తోనుంబోలె గట్టిగా కట్టబడిన దేహముగలదై గ, మౌర్యనృపస్య లక్ష్మీం జ చంద్రగుప్త రాజు (రాజ్య) లక్ష్మిని, స్థిరాం జ తిరమైనదానింగా, మన్యే జ తలంతును, (అడే) రాక్షసేన ఐ రాక్షసునిచేత ఉపాయవాస్తెః = చేతులం బోని (సామదాశాదులబున) యుపాయములచే, నికృవ్యమాణా మివ = లెస్సగా లాగంబడుచున్నదానిం టోల్కె లక్షయామి ౨ చూచుచును ఉన్నాను. చాణక్యని బుద్ధిశలముచే, (తాళ్ళచేతం బోలె, మౌర్యునండి కదలనీక కట్టంబడినదాని బోలెు ఐనను రాక్షనువచే ఆయా యపాయ_పయోగములచే

ల ము[దారావననాటకమ్‌ తదేవ మనయోః బుద్దిశాలినోః నుసచివయో ర్విరోధే నంశయి 'తేవ నన్దకుల అతః, ట్లో. విరుద్దయో ర్భృళ మివమ _న్ర్రిముఖ్యయో రృవోవనే వనగజయో రివానన్తరే అనిశ్చయా ద్లజవళ యేవ భీతయా

గతాగతైై ర్ధు9వ మివా ఖద్యతే (శియా 8 ఆవలికి ఈడ్వబడుచున్న దానిం బోలెను, రాజ్యలక్ష్మిని తలంచుచున్నాను. మం్మతులు సమబలులుగా అగపడుచున్నారు. కాన లక్ష్మి, రాజ్యము మౌర్యుని యందు స్థిర పరుపంబడినను, అట్టుండనీక బలాత్కారముగా ఇవతలికి లా(గివేయ, బడుచున్న ట్లున్నది.

“నిబద్ధ' అనుటయందలి భూతకాలతను, “నికృష్యమాణా అనుటయందలి వర్తమానకాలతను గుర్తింపవలయును. చాణక్యుండు స్థిరపజిచియైనది. రాక్ష సుడు లాగుచు ఉన్నాండు. నెగ్గునాః 'హసైః' - చేతులతో - బహువచనము _ ఉపమ, రూపకము కాదు అని సూచించును

తల్‌ =ఆదే లేక కావున, ఏనం, బుద్ధికాలినోః=బుద్ధితో ఒప్పినవారై న, (పకాశించువారైన, విరోధే = వైరమున, సంశయితా ఇవ = నందియము పాలై నదివోలి, నన్దకులలక్ష్మీః = నందవంశీయుల రాజ్యలక్ష్మి.

ల్లో ౩. ఇహ = ఇచట నిపుడు, భృశం ఇవ = మిక్కిలిగానుంబోలె, విరుద్ధ యో:షావైరులై న, ఒకరికొడిరు బొత్తి గాగిట్టనివారై న, మన్ని ౨ముఖ్యయో8= [వధానమంగతులయొక్క, అన్నరే=నడుమ, (శియా=లవ్యీచేత, మహావనేజ పేరడవిలో, వనగజయోః = అడవియేనుంగుల అన్నరే= నడుమ, గజవశయా ఇవ=పిణి యేనుగులచేతం వోలె ఆనిశ్చుయాత్‌ఇఅనిశ్చాయము -_ నిర్ణయము- లేమివలన, భీతయా : భయముగొన్నదై , గతాగతై ః = రాకపోకలచేత ఇహ ఇట్ట (ధువం 5 నిజముగా, భిద్యతే = ఖేవనము _ కష్టము _ ఇబ్బంది - పడు చున్నది

ఆడవిలో పిడి యేను(గునకై, దాని పొందు నుఖమునకై , పోటిపడిన గజరాజులు మిక్కిలియుం బోరుట కలదు' అంతలో ఆది బలవంతముగ దీనిని

కొట్టివై చినట్లు. తోంచును. ఆంతట వెంటనే పిడి దానిని చేరంబోవును

వథమాజ్క: 05 త ద్యావ దమాత్యరాతవసం పశ్యామి. (ఇతి వరి[కమ్య న్లితః) (తతః (వవిళతి ఆననస్థః పురు మేణ అనుగమ్యమానః సచినే రాతను) ఇంతలో ఇది ఐ? వంతమై దానిని కొట్టినట్టు తో(చిన పిడి దీనిం జేర రావలయును. అవి గతాగతములు. అట్టున్నది రాక్ష్షసచాణక్యుల నడుమ రాజ్యఐత్మీయు, ఆ గతొగతములు చాల భయముతో కూడినవి. ఆటు పోయిన, ఇతనివలన నేమో, ఇటువచ్చిన ఆతనివలన నేమా అని. పిడితో నున్న వనుగుతో దానిని చూచిన మతి యొకటి పోటిపడి యుద్ధము సేయను. చూ. ఉ. రా. చ. 111 !&. “వధ్వా సార్ధంపయసి విహరన్‌ సోఒయ మన్వేన దర్పాద్‌ ఉద్దామేన ద్విరదపతినా సన్నిప త్యాభియుక్తః మోదస్వ, విజమినా వధూద్వితీయేన. ..* రఘు ౫౬11-08. వ్మికమ వ్యతివోరేణ సామాన్యాభూద్ధ్యయో రపి. జయశశ్రీరన్నరావేడి ర్మత్త వారణయో రివ “జయథ్రీః విక మస్య వ్యతిహారేణ పర్యాయశ(క్ర మేణ తయోర్వయో రపి. అన్త్నరా మధ్యే సామాన్యా సాధారణాఖూత్‌, న తు అన్యతరనియతా తయోః రామకావణయోః. సంబీ. లక్ష్మిని వెసకనీక (తాళ్ళతో కట్టుటం జెప్పుట ఎట్టున్నదిః అభథ్లే లక్ష్మి రాజుది కదా, “రామ రావణయో॥ి అట్టు కొక మంతుల నడుమ నని చెప్పుట ఎట్లున్నది?ః చర్మద మలయులం గదా? కాదు వారిదేమున్నది. పరిక్రమ్య- (రంగాననే) కొన్ని అడుగుల నడిచి స్థితః (కనుపెట్టుకాని) నిలంబడిననా(డు. యావత్‌ పళశ్యామి-వర్త మాన కాలపు *“పళ్యామి 'యావతో తో కూడిన భవిష్యత్తు అర్థము. "యావత్‌ పురా నిపాతయోర్లట్‌ అని. విరాధగప్తునితోడి భాగము. వీష్కంభాది కాదు. అంకావయవమే. ఇ(క మరల ఈ విరాధుని |పస్తావము చిరమునకు, షర్ర్వ్యాణనాటక మర్యాదగా అంకమునడుమ వారికి నిష్క్ర%మణము కూడచు, లేదు మణి యట్లు చిరము

06 ము(దారావన నాటకమ్‌

రావసః--(నదాప్పమ్‌) కష్టం భోః కష్టం.

శ్లో. వృష్టీనా మివ నీతివికమగుణ వ్యాపార శాన్త ద్విషోం నస్టానాంవిపు లేకు లే ఇఒకరుణయా నీతే నియత్యా తయమ్‌, చిన్హావేశసనమాకు లేన మనసా రాత్రిం దివం జాగతః, నై వేయం మమ చి_తకర్మరచనా, భిత్తిం వినా. వర్తతే.౪

చూపఆఅయెదుట నిర్వ్యాపారముగా పా(త్రము రంగాన నిలంబడియున్న, అది వానికిని (శేక్షకులకుం గూడ విసుకునకు కారణ మసును. ఈ యంకాన ప్మాతల చలనము ఆభినయము లేదు అను. సౌొడ్డుకు లేమను మణి దీనిని విష్కంభము చేసి, నిష్క్ర0మణమును మరల సమయాన (పవేశమును చెప్పిన ఎట్టుండును ? ఐనను ఇది విష్కంభాన ఉపసర్జనము చేయ!గూకని (ప్రాధాన్యము గలది ఆనీ ఆచార్యుల సమాధానము కా-ద%నేమో. అంతలో తన బుట్టలలో 'పెట్టైలలో పాము లెట్టున్నవి అని చూచుకొనుట మొదలగు విధాల తానును పేక్షకులును సమాధానపడుచుండ( దగును - రాక్షసుం జూచుచు, వినుచునే.

ఆసనస్థః - ఆసనము కుర్పియో, నేలకాదు, చాపయు కాందగునా ? కష్టం భోః కష్టలం।; కటా! కటకిటా। చింతను దుఃఖమును తెలుపును, సభావ్పమ్‌ = కన్నీటితో కూడ.కొన్నట్టుగా. తన యీయొంటిపాటున కన్నీరు కార్చుట అధీరత కాదు _ నందథ క్రిప్రీతుల యావేళశము అగును.

క్ట ఖ వృష్ణీనా మితి -- వృష్టీనాం ఇవ = వృష్ణులదియుం టోలె, సీతి విక్రమ గుణ వ్యాపార కాన్న ద్విషాంజనీతియొక్కయు పరాక్రమము యొక్కయు, (గుణజ) అతిశయముయొక్క- పని (ప్రయోగము) చేత అడంగిన శ్మతువులు గల నన్దానాం విపులే కులే = నందుల గొప్పవంళము, అకరుణయా నియత్యా = దయమాలిన విధిచేత క్షయంనీతే = నాశనము పొందింపంబడంగా. చిన్తా ఆవేశ సమాకులేన =దు :ఖము వైకొనుటచే మిక్కిలి కల(గివోయిన' మనసా == మనన్సుతో, రాతిం దివం ఇ రేలును పవట్టను, జ్మాగతః మమజు మేబకొనియన్న నాయొక్క, సా ఏవ ఇయం చితకర్మ రచనా = ముందు నుండి యున్నదియే యైన, అ చిత్తరువు [వాయుపని, భిత్తింవినా గోడ లేకయే, వట్టి గాలిలో జరుగునడిగా, నిరాధారమైనదైిగా, వర్తతే = సాగుచునే యున్నడి.

ద్వితీయాజ్క:ః గ్ర నా యీ చ్మితకర్మకు, అనంగా నీతి విక్రమ గుణ వ్యాపారుల సచివత్వము నకు(గోడవ) ఆశయము లేకయున్నది ఆది నందుల రాజ్యములకును నందులకును ఉపయోగపడవలసినచి. ఆశ్చర్యము గొలుపు లాభములు వారికి కూర్చువలసినది, దానికి వారు, ఆశ్రయము (=గోడ). ఇపుడు గోడ లేని గాలిలోని గిత లై నవి= నేను మలయళశేతుం గూడుటయు వానితో కలిసి వమియో చేయ(గోరటయు ఇదెల్ల గోడలేని చ్యితకర్మ,

వృష్టీనాం-విపులే కులే. ..చూ. విష్ణుపు

“సంఖ్యానం యాదవానొాం కః కరిష్యతి మహాత్మనామ్‌

య [శ్రాయతానా మయుత లక్ష్మా జాస్తే స దాహుకః,

(ఆహుకోఒ్మత యదురాజా,.

దేవాసురే వాతాయే తు దైతేయాః సువహాబలాః

ఉత్పన్నాసే మనుష్యేషు జనోపద్రవకారిణః

తేషా ముత్ప్చాదనార్థాయ భువి దేవా యదోః కులే

అవతీర్ణాః కులళతం యతై 9 కాభ్యధికం ద్విజం

ద్వాపరయుగాన వృష్ణులకు మించిన రాజులు లేరు క ఎమ్లుండు “వృష్టి చంశ _పదీపకః". విపులే' అనుటయు. ఈ యుద్ధారమున నూచితము.

వ టష్టీనాం ఇవ-అని పోలికం జెప్పుటచే ఉపమ ఆలంకాఠరము, మటియు అతిళయో క్తిం విషయమును విషములో దాచినందున. ఛిల్తిం, వినా-గోడలేకయే- గోడ నంవకులము-

రూవకాతిశయోక్తిః స్యా న్నిగీ ర్యాధ్యవ సానతః

అఖి త్తి చితకర్మను మూఘకవియు చెప్పినాడు చూ. మాఘ 1-38

అన్యోన్య వ్యతికర చారులి ర్విచిత్జై

స్రస్యన్నవమణి జన్మలి ర్మయూానై? విస్మేరాన్‌ గగనసద!ః కరో త్యముష్మిన్‌ ఆకాశే రచిత మభిత్తి చితకర్మ.

ఆథజకా = అట్టు గాదు ఆట్టనంగూడదు, అట్టుతలంపరాదు, మ్‌టి “దేవః స్వర్గ గతోఒపి క్మాతవవధే నారాధితః స్యా దితి" - నొదొర స్వర్గ గతుం డైనను, అతని శత్రువులను నేను చంపుదునేని దాన ఆయన్‌ సంతోషము చెందినవా( డగును అని నా (పప్రయత్నములకు సమాధానము గలడు.

ర8 ము(దారాతన నాటకమ్‌ అథవా శ్లో. చేదం విన్మృతభక్తినా, న విషయ వ్యాసజ్ల రూభాత్మనా, (పాణ(ప్రచ్యుతి ధఫీరుణా న చ, మయా, నాత్మ (పతిష్టార్ధినా అత్యర్థం పరచాస్య మేత్య నిపుణం నీతొ మనో దీయతే 'చేవః స్వర్గగతో౬పి శ్యాతవవధే నారాధితః స్యాదితి. ౫ శ్లో ౫ నేద మితి---పరదాన్యం వతరజపరునికి-.పరాయివానికిం లా మ్రేచ్చుండైన మలయకేతునికి దాసభావము-నౌకరగుటను పొంది, నిపుణం == చాల నేర్పుతో, నీలౌజు నీతి (పయోగమున) యందు, మనః దీయతే 2 మనసు ఉంపంబడుచున్నది, వీల యన- 'దేవః స్వర్గం. అని. మయాజనాచేత, న విసృత భక్తినా = మజవంబడిన (నంద) భక్తీ కలవాండన్నై కాదు, న విషయ వ్యాసజ్ల రూఢాత్మ నాజరూపొదుబై న యుందిశ యార్థములందు తగులము మొబకెల్సిన-లేక (ప్రసిద్ధిగన్న-మనసు గలవాండనై కొదుు ని చ (ప్రాణ (ప్రచ్యుతి ఖీరుణాజ్యపొణము పోవుచేమో, చత్తనేమో ఆ భయపడినవాండ నయ్యును కాదు, న అత్మ టపతిష్టార్ధిరాజనేను నా సొంత ప్రతిష్ట కీర్తి బాగు కోరినవాండనయ్యును కాదు. మజి యేమనఃగా- దేవః=(నా) (పభువు, స్వర్గగతః అపీ = చచ్చినవాండైనను, ఆ స్వర్గమున నున్నవాండే, కాత్రవ వధేన = (అతని) శతు9వులను (నేను చంపుటచేత, ఆరాధితఃజనంతోష'పెట్ట(బడినవా(డు, స్యాత్‌ ఇతీఎఅగునుగాక ఆని నేను నా దోరలయందలి భక్తిని మజచినవాండ గాను, చావునకు భయ పడినవాఃడను గాను, రూపాదులగు ఇందియార్థములను హాయిగా అనుభవించు చుందము అను తగులము చెందినవా(డను గాను. మటి నాదొర స్వర్గముం జేరిన వాండు (ఆనంగా చబ్చినవాండు); అందున్న వానినైై నను నేను అతని శతువుం జంపి ఆతనికి అట్టు తర్పణము చేసి సంతోషపెట్టుదును గాక, అతనికి నా బుజము తీర్చుకాందును గాక అని ఇట్లు పరాయివాని దాకిరి ఒప్పుకొన్నాడు, శతు) నాళన నీశులు నేర్పుతో ఆలోచించి ఆలోచించి (పయోగించుచున్నాను

ద్వితీయాజ్క-?ః రం (ఆకాశ మవలోకయన్‌ సామ్‌.) --- భగవతి, కనములాలయే, భృళ మగుణ జ్ఞాసి, కుతఈ శ్లో, ఆననపాతు మపి దేవ మపాస్య నన్దం యం లి య నక్తాజసి కిం కథయ వైరిణి మౌర్యపు। తేః దానామ్బ్చురాజి రివ గన్టగజస్య నాశే తత రవ కిం న చపలే పలయం గళాసి? ౬ అకాళం అవలోక్యజమిన్ను చూచి-మిన్ను, ఊర్థ్వ లోకము గదాం దేవతల యునికిపట్టు. లక్మి దేవత కదా, కమలాలయే=ఎలచ్చ్నమ్మా, అగుణజ్ఞా ఆసిజ(సద్‌) గుణముల నెజు(గనిదాన వైతిని, కుతః=ఏల యన. ళో. ౬. అనన్దేనేతి అనన్ట హేతుం ఆపి=ఆనందమునకు కారణమైన వాని నైనను_అనవందమిడువాని న్నైనను, డేవం నన్దంజనంద దేవుని=నంద మహా రాజును, అపాస్య=తొల(గం్యదోసి-విడిచి, వైరిణి=అతని శళు9వెన మౌర్య ప్యుతే=మౌర్యుని కొడుకైన చందగుప్తునియందు, సక్తా అసి కింజ=జవలపుగొన్న దాన వైతి వేమి?ః చపలే=క్షణచిత్తురాలా, గన్ఫ గజన్య నాళే = మేలి యేనుంగు చావున. చావంగానే. యస్య గన్ధం సమా్రాయ నతిష్టన్తి (పతిద్విపొః సవై గన్టగజో నామ నృపతెర్విజయావహః దొనామ్చు. రాజిః ఇవ=మదపు నీటి చాలువలె, తృత ఏవజఅక్కడనే, ఆ చెక్కిటియందే.దానితోడనే, న _ప్రలయం గతాసి కింజనాశనము పొందనైతి వేలకో? అట్టి సద్దుణముల ప్రోవైన నందుని కూడియున్నదానవు, అతనితోం గూడనే సహగమనము చేయక, అతని ళ(తుపును బెట్టపట్టితివే: గంధగజము చచ్చిన దాని మదజలంపు!జాలు అందే ఎండి మాసిపోదా? ఇందుఅలంకారము ఉపమ, దానామ్బురాజి రివ ఆము అందమైనపోలిక చేత. మౌర్యపుతే _ చంద్రగువ్తండు మురకు మనుమడు, కొడుకు కొండు కొడుకు మౌర్యుడు చందు9ని నాయన,

100 ము[దారాతననాటకమ్‌ అపిచ, అనభిజాతే, ల్లో. పృథివ్యాం కిం దగ్దాః (పథితకులజా భూమిపతయః, పతిం పాపే మౌర్యం య దని కులహినం వృతవతీ? (వకృత్యా వా కాళవభవ కుసుమ పా_న్త చపలా పురన్టీ్రణాం (వక్ష పురుష గుణ విజ్షావ విముఖి. తి అపి చ, అవినీకే _- త దహాం అళయోన్మూలనే నైవ త్వా అపి చ= మటియు-అనభిజూతే = కులహీవురాలా, హినకులపు చానా, ల్లో. 2 పృథవ్యా మితి--పృథివ్యాంఎభూమిమీద( ,పిథిత కులజా£= యశోవిరాజితములగు కులములం బుట్టిన, భూమిపతయః=రాజులు, దగ్గాః కింజు కాలిపోయినారా? యత్‌=ఏల యడుగుచున్నానన(గా, పాపే = పాపిసష్టురాలా, మౌర్యం = మౌర్యుని, కులహీనం = హీనకులుని సతిం వృతవతీ = భర్తగా వరించితివే: వా-అథవా = అట్లు గాక మటే మున్నది? ప్రకృత్యా = స్వభావము చేతనే, పురస్థ్రిణాం పజ్ఞా = స్రీల తెలివి కాళ్ళపణవ _- ......చవలా=ు రెల్టునం బుట్టిన పూవు కొసవలె నిలుకిడ లేనిదై, పుకుష గుణ విజ్ఞాన విముఖీ= పురషుల గుణముల యొలుకకు పతిమొగమిడునది _-ఎలుంగ నిచ్శగింపనిది, టి చ! ఎవరైన నేమి అనుకొనునవి. ఉత్త మకులములలో పుట్టిన రాజులు మ జెవ్వరు లేక్షపోయినారా, ఆందయి కాలిపోయినార్హా మౌర్యుని, మురయును శూది మనుమని కులహీనుని కోరు కొన్నా వేః ఇల్లాండకు తెలివి తక్కువ, పురుషుల గుణమును (గహింప జాలరు* వట్టి చపలచిత్తలు. ఇందు ఆలంకారను ఉపమ, కాశకునసుము (పాంతపుం టోలికచేత. పురస్థింణాం -- ఇక్యాది. అర్థాంతన్యాసమును, “ఉక్తి రర్థాన్తక న్యాసః స్యా తామాన్యవిశేషయో౪” విశేషమతో సామాన్యము ఉక్తము, అవినీతే = పొగరుకొన్నదానా, తత్‌ = కావున- పెన ఉపన్యసించిన నిన్నుం గూర్చిన కారణములనుబట్టి-అనుట, అశయ ఉన్మూలనేన ఏవ=ఆ్మశయ మును-చాణకుంని, చంద్రగుప్తుని ఊచముట్ట నాశనము చేయుటచేతనే- వారని

ద్వితీయాజ్క!8 101 మకామాం కరోమి (విచిన్త్య) మయా తావత్‌ నువృత్తమన్య చన్దనదాసన్య గృహే గృహజనం నిఉప్య నగరా న్నిర్షచ్భళా నార్ర్రయ్య మమష్టితమ్‌ కుతః, కుసుమప్పురాధి యోగం (తి అనుదాసీనో రావన ఇతి త్మతస్థానా మస్మాఖిః సవా పకకార్యాణాం 'దేవపొదోపజీవినాం నోద్యమః శిథిలీభవిమ్యతి. చన్హ్వగు_ప్తళరీర మభిదోగ్దు మస్మత్ప౦)య కానాం లీక్టరసడాదీనాం ఉవసం[గవోర్థం పరకృతోపజాపార్దం చ మవాళా కోళన ఇ యేన స్థాపితః దానింగా, విచిన్త్య _ ఆలోచించి, తలపోసికొని. అందులకై నేను వీమేమి (వయత్నములు చేసియన్నావో ఎటైట్టు జాగత్తపడి యున్నానో, నువ్చత్త మస్య=అత్యంత ప్రాణమి_తునియొక్క - గృహజనం = ఇంటివారిని, భార్యను కొడుకును, నిషీష్యజపదిలముగా ఉంచి, నిర్గచ్చతా = వెలువడినవాండనై న (నాచేత, న్యాయం జ నాయము - తగవు-ధర్మము తప్పనిది. కుతః = ఏలన కుసుమపుర అభియోగం ప్రతి=కుసుమపురము మీందికి ఎత్తి వచ్చు విషయముం గూర్చి-విషయమున, అనుదాసీనః=పయత్నహీనుండునుగా డు, ఊరక యున్న వా(డుకాండు,: తతస్థానాంంఅక్కడ నున్నవారియొక్క, ఉద్యమణ్మపయత్నము- ఏక కార్యాణాం = ఒక్కటే-చాణక్య చంద్రగుప్త నాశనము అనునది - పని గలవారికి - ఇది “సహోళ్థాయినాంిను పోలినదే, దేవ పాద ఉపజీవిశాంణ రాజైన నందుని చరణముల నా(శ్రయించినవాకికి, న శథిలీ భవిష్యతి=ఎసడలకుండ గలదు,

*==శరీరం ఆభిదోస్టంజ దేహమునకు [దోహము (=కీడు,) చేయుబకు అన(గా చంపుటకు, “అభివలన 'ళరీరం"అని ద్వితీయ, తీక్ష రస ద=వివము పపెట్టువాండు, ఉపసం[గ్రవోర్థం = సంతోషముతో ఈకట్టు ఉండునట్లు చేయుటకు, పరకృత్య ఉపజాపార్ధం = శతువులలో అపక్షముతో మనసున కారణ విశేషముచే (కృత్యజ) బెడిసియన్నవారిని (ఉపజాపణ) రహస్య ముగా. చెవిలో. చెప్పి మన తట్టుకు చీలందీయటకై , మహతా కోళసళ్బు యేనజపెద్ద సంచి మొత్త ముతో, == ఇఉపలబ్ధియే = ఎజుంగుటకు, త త్పంహతి

102 ము[(దారాకసనాటకమ్‌ శకటచాసః. (పతిషమణ మరాతివృత్తాన్తోపలబ్రయే తత్సంవాతి భేద నాయ చ వ్యాపారితాః సువ్యాదో జీవసిద్దిపభృతయః. తత్కి మత బహునా? ళో, ఇషహ్టైత్మజః సపది సాన్వయ ఏవ దేవః

శార్ట్దూలపోత మివ యం పరిపోవ్య నష్టః

తనై్య్యాన బుద్ధివిశిఖేన భినద్మి మర్శ

వర్శీళ వేద్యది న దైవ మదృళ్యమానమ్‌ ళా భేదనాయజ=వారు మొత్త ముగా కలిసియుండుటను చీలందీయుటకు, వారిని ఖేదో పాయములచే చెదిరిపోవునట్టు, (మన తట్టు చేరునట్లును) చేయుటకు, సుహృత్‌= జీవసిద్ధాచాణక్యుని మ్మితము జీవసిద్ధి తన మ్మితమని రాక్షసుండు అంత నమ్మి యున్నాడు. అది చాణక్యునియు జీవసిద్ధియు నేర్పు'కార్యసాధన వ్యగత. త త్కి మత బహునా=కావున ఏల ఇందు పలుమాటలు?

శ్హో ౮ ఇష్టాత్మ జేతి---ఇష్టాత్మజః=కొడుకులందు అట్లు మిక్కి పీతి గలవాండైన, దేవః=ప్రభువు (నందు(డు), సపది=తత్త్షణమె, సాన్వయః ఏవజతన వంశమువారందటితోను కూడ, (ఒక్క(డైనను మిగులకుండ), యం= ఎవనిని, _ శార్దూల పోతం ఇవ = పులిపిల్లవలె, పరిపోష్య = చక్కాంగా (బలియునట్టు) పోషించి, నష్టః=(తాను) వాళనమై పోయినా(డో, తస్య ఏవ == అతనియొక్కయే, మర్మ = ఆయవుపట్టును, బుద్ధి విశిఖేనజనాబుద్ధి యను వాణముతో, దైవమ్‌=విధి ఆదృళ్యమానం=కంటికి ఆగపడనిదయ్యే, యది న వర్మీఖవేత్‌ = కవచము-రకకము _ కాకపోవునేని. భినద్మీ = పగులగొన్హైదను. చీల్చివేయుదును.

నందుని కొడుకులందు ఆతి మమకారము, పీతి. ఈ మౌర్య చందు? లందును అట్టే అందటిని "అట్టు పెంచి వృద్ధికి తెచ్చినాండు. వారందరితోను ఒక్కుమ్మడిగా నాళనమైపోయినాండు--చందదుండు కారణముగా, పులిపిల్లన ఎంతయో మురిపెముతో పెంచిన అది పెద్దదై ఆ పెంచినవానినే తినివేయును. ఇప్పుడు అట్టయినది, మటి నేను వానిని నాబుద్ధిబలముతో చంపివేయుదును. ద్దైవము వానిం గాపాడక నాకు సాయపడునేని,

ద్వితీయాజ్కు8 108 ( తతః (పవిశతి కుకీ ) కఐబ్బకీ-- ల్లో. కామం నన్ష మివ [వమథ్య జరయా చాణక్యనీళ్యా యథా ధర్మో మౌర్య ఇవ [క మేణ నగళశకే నీతః 'ప్రతిషస్టాం మయి అలంకారము---పరిక రము -' ఇష్టాత్మజ' అను హేతుగర్భ విశేషణము చేత కార్దూలపోత మిప-ఉపమ. బుద్ధి విశిఖేన -రూపకమును. కడ్న్బుకీ = కంచుకము అనగా అంగరకా = చొక్కా =ఎ అది యొక మాదిరిది, కంచుకి ఎప్పుడును తన యుద్యోగవళమున ధరింపవలసినది. అది ధరించినవాండు కంచుకి. అంతఃపురపు నౌకరు. నౌకరు గావున సూచనలేకయు (ప్రవేశము. 6ఆన్తఃపురచరో వృద్ధో విప్రో గుణగణాన్వితక అనియ “యే విద్యా సత్త్వ సంపన్నా: కామదోష వివర్షితాః జ్ఞాన కుళలాః కాఇఖ్బుకియాస్తు తే స్మృతాణ ఆనియు లక్షణము. "వృద్ధ అని ముసలివాండుగాను, ని ర్వేదము-విషయ ముల యందు రోంత-గలవాండు గాను నాటకములం గన్పట్టునుు ఆ నిర్వేదమే శ్రోకాన వర్ణితము. ళో. ౯, కామమితి--జరయాజముదిమిచేత, కామంజకోరికను-ఆసను- (ప్రమథ్యజచంపి, మయి=శాయందు, ధర్మః=ధర్మము, [కమేణ = [కమముగా పతిష్టాం సీతః=గట్టి స్ధితి పొందింప( బడినది, (మట్సి సంప్రతి = ఇపుడు, ఉపవీయమానం = వృద్దిపొందుచున్న, తం అను=దాని యెడ, లోభణపిసిని తనము, సేవయా = (అంతఃపురపుం గొలువు చేత, లబ్ధాన్తరః=సందుపొందినదై జయాయజజయమునకె, యతతే=యత్నించుచున్నది, కాన్ని జేతుం=జయించు టకు, న శళ్నోతి చజళక్తి చాలనిదిగానే యున్నది. ఇ దంతయు ఎటువలె నున్నదన(గా - యథా = ఎట్టు, చాణక్య నీత్యా = చాణక్యుని నీతిచేతు నన్టం (ప్రమథ్య=నందుని చంపి, మౌర్యః-మౌర్యచందగుప్తుండు, కశమేణ = (కాల) [1కమముగా, నగరే = కుసుమవురమున్మ (పళిష్టైం ఇ తిరంపు టునికిన్మి కీర్తిని,

104 ము(దారాశన నాటకమ్‌ తం సంవ త్యువచీయమాన మను మే లజ్రాన్తరః "నీవయా

లోభో రావనవజ్జ్ఞయాయ యతతే, జేతుం న శక్నోతిచ ౯ (పర కమ్య ఉపసృత్య చ ఇద మమాత్య రాతనస్య గ్యృవామ్‌. (వవిశామి. (చవి శాావలోక్య చ స్వస్తి భవతే.

రాతసః..-ఆర్య, అభివాద యే. [వియంవదక, ఆనన మానీయతామ్‌.

పురువః---వదం ఆసనణం, ఉవవిపదు అజ్జ్లో [ఇద మానవమ్‌, ఉపవిశతు ఆర్భః]. సీతః = పొందింప(బడినా.:డో అఆటువలెను;ు ఉపభీయమానం = దిన దినమునకు ఆభ్యుదయము గాంచుచున్న, తం అను=ఆనందునియెడ, సేవయా=మలయ కేతు సేవచే, _ లబ్ధాన్తరః = సందుపొందినవాండై , రాక్షన్య = రాక్షసుండు జయాయ = జయింపను యళతే=ప్రయత్నించుచున్నాండో, మటి, జేతుంఐ= జయింపను, న శక్తో తి చ=శక్తుండు కాకయున్నా€డో అట్లును.

యధా, ఇవు ఇవ, వత్‌-ఇవి అవయవముల జతలకు చేర్చిన ఉపమా వాచకములు కావున అం౦కారము ఉపమ.

ఈ కంచుకి మలయకేతు నింటివా-డు. తొలినుండి రెండు పక్షముల స్పర్ధను, జయ(పయత్నాలను జయాలను చూచుచున్నావా(డు. అతని వాక్కున జయము, కార్యసాధన, చాణక్యుని వంకనే మొగ్గుగా నున్నది మౌర్యుండు నగరాన ప్రతిష్టింపంబడినా-డు. ఆపని ఐపోయినడి. అతడు (వతిక్షణాఘ్య దయము-ఉపచితి-పొందుచున్నా(డు. అట్టి వానిని ఏదేని ఛ్మిదమున కొట్లను

= టబ రాక్షనుని [ప్రయత్నము-మటి అది నెగ్గుటలేదు.

భవతే స్వస్తి=నీకు స్వస్తి. స్వస్తితో చతుర్ధి వచ్చును. *భవాన్‌"కు శన్చిన్ట్ర ఆఆన్సి ఆర్థమైనను, వకవచనముననే ఆది గౌరవమును సూచించును, తెను;గున అట్టిమాటలేదు “ఆయ్యకు స్వస్కి "_అనందగు నేమో

ఆర్య అభివాదయే-అయ్యా నమస్కరించుచున్నాను. కంచుకి (బావ్మణ వృద్ధు ఐనను నౌకరు; మంత్రియైన రాక్షసు;డు మంచి శోోతియుండు ఆతనికి

ద్వితీయా జ్కః 105

కళ్య్బుకీ---, ఉపవిళ్య) కువూరో మలయ శేతు రమాత్యం విజ్హాపయతి “చిరాత్‌ ప్రభృతి ఆర్యః పరిత్యకోచితసంస్కార ఇతి పీడ్యతే మే హృదయమ్‌. యద్యపి సవాసా స్వామిగుణాః నళక న్లే విన్మర్వుం, తథాపి మద్విజ్ఞావనాం మానయితు మర్ష త్యార్యః" (ఇ ఇఆాభరణాని 'వదర్శ్య్య) "ఇమా న్యాభరణాని కుమాశేణ సాఖీ 4 ళ్గి నస్వళరీరా దవళార్థు ేషిశాని, ఛారయితు మర్హ్శ త్యమాత్యః, న నమస్కరించు టయు, ఆసనము పెట్టించుటయు పరికింపదగినవి, మజి యే నాటకమునను అగపడదు* ఒకవేశ రాక్షసుడు ఇక్కడ [కొత్తగా మంతి యైనందున ఇక్క_డివానినిఅట్టు గౌరవముతో చూచుచున్నా,డా? మలయకేతువు సె తము రాక్షసుసికోవిన్న పము'చేయును మజియీకంచుకిని ఇట్టుగౌరవింపండు.

చిరాత్‌ (ప్రభృతి = చాలకాలముమొదలుకొని, పరిత్యక్త ఉచిత సంస్కార ॥జవిడిచి పెట్టబడిన తగిన అలంకరించుకొ నుట కలవాడు. మంతు9లు హోదాకు తగినట్టు దేహమును అలంకరించుకొందురు కాంటోలు.. చిరాత్‌ రాషసుండు ఇక్కడ మంత్రిపదవి పొంది ఎంత కాల మైనద్‌? తన రాజులు నాశనమైనందునను, ఇప్పటికి తాను ఆ శ్మతువులకు, ఏమియు చేయలేక పోయి నందునను ఆరతిచే 'సంస్కారము ఒల్టమి మలయకేతుకడ ఆ వోదాలో నుండియు అట్టుండుట అతనికి అగారవసూచక మగునేమో.

హృదయం పీడ్యబేవ=మనసు వెత చెందుచున్నది. ఇంకను ఇక్కడి తన సంపదను లెక్కచేయక ఆ దుఃథాననే ఉన్నా(డే అని. మ ద్విజ్ఞాపనాం జనా మనవిని, యది ఆపి = అయినప్పటి&ని, స్వళరీరాత్‌ ఆవతార్య = తన దేవాము నుండి తీసీ; దానివలన వాని వెలపొడుగుతనము, మలయకేతుని రాకసునిక్షైన [ప్రీతిగొరవములుతెలియును. మంతులు ఆభరణములుధరింతురా? ఈ[పసాధనము మథెందును కనలేదు, వినలేదు. దుష్యంతాదులు అలంకరించుకొనునట్లే ఉన్నది, సమయాన "పత్యాదిష్ట విశేష మజ్ధనవిధిః అన్నాడు. కా. ౪1

మ్రేచ్చులు - మంత్రులు - అట్టివి ఎక్కువగా ధరింతురీమో పర్వత కుని యాభరణములును (ప్రస్తావితములు ఈ నాటకమున ఈ యాభరణములతో

106 ము(దారాతన నాటకమ్‌ రావనః --- ఆర్య, జాజలే, విజ్షావ్యతా మన్మద్వచనాత్‌ కుమారః--'విన్నృళా ఏవ భవద్దుణవతపా తేన స్వామిగుణాః. కింత్సు శ్యో. న తావ న్నిర్వీరై్య్రాః పరపరిభవా[ కాని కృవళై. ర్వవామ్య-ఫై "రేభిః (ప్రతను మపి సంస్కారరచనామ్‌, నయావన్నిః శేష తపిత రిపుచ[కన్య నిహితం సుగా,జే పహేమాజ్కం నృవర, తవ సింవోనననిదమ్‌,' ౧౦ చాల పని, ఆర్యజాజలే = జాజలయ్యా- సంస్కృతమున ఆర్య-'అయ్య” పేరునకు ముందు వచ్చును. దానికి పూజ్యుండైన అను మొదలగు నర్థ మక్క_అలేదు ఆది నావమావయవమే, అన్మ ద్వచనాళ్‌ = మామాటగా, కుమారః--ఇంకను యువరాజే. యువ రాజునకు *కుమూరి అని సంబోధన నిర్టేకములు, తరువాతి శ్లోకములో చెప్పినట్టు “సుగాంగ"మున పట్టాభి షేకము చేసికొనం దలం పేమో. భవద్గుణ పక్షపాతేన = సీ గుణములయందలి పీతిచేత, వానికి వసమనై . క్లో.10. నతావ దితి.-యావత్‌ = ఎంతవజకు, నిఃశేక్ష క్షపిత రిపు చక్రస్య ఇ తుదముట్ట.ఒక్క(డై నను మిగులకుండ, పూర్తిగ నాశనము చేయ బడిన శ[శుసమూహము గల, తవ = నీయొక్క, ఇదం = ఈ, హేమాజ్కం గ బంగరు గుబుతుగలదైన _ బంగరుతో చేయబడిన సింహాసనము, నుగాబ్లే = సుగాంగమను నందుల పాసాదమందు, న నిపాతం = ఉంపంబడ లేదో, తావత్‌ వ=అంతవఅకు, సిర్వీర్యైఃజశౌర్యరహితములును, పర పరిభ వాకాన్సికృపణైఃజ శ్మతువులు కావించిన యవమానము మైకొనుటచేత మిక్కిలి దీనములుగా నున్న వియ ఐన, ఏఖిః అజ్లెః=ఈ యంగములచేత, _పతనుం ఆపి=ఇంచుకనై నను, సంస్కార రచనామ్‌=అలంకరించుకొనుటను, న వవామి=పూనను. నేనునీ ళ [తువులను ఒక్కనింగూడ మిగులనీయక చంపి, నీ ఐంగారు సింవోసనమును సుగాంగ (పాసాదమున నెలకొల్పి నా బాహువీర్యముం (బతి ష్టించియ కొని ఏ యలంకారమును పెట్టుకానను.

ద్వితీయాజ్కుః 107 కఇబ్చుకీ---అమాత్యే నేతరి, నులభ మేతత్‌ కుమారస్య. త త్పఏతిమాన్యళాం కుమారన్య (వథమః [పణయః. రాతనసః-- అర్య, కుమార ఇ వానతి క్రమణీయేవచనో భవా నపి. త దనుషీయళాం కుమూర స్యాజ్డాం 5 వే కుఖ్బుకీ---(నాశ్యేన భూషణాని పరిధావ్య) స్వస్తి భవతే సాధయా మ్యవామ్‌. రాతనః--ఆర్య, అభివాదయే, (కఖ్నుకీ నిష్కా9న్తః) రాక్షసః -- |పియంవదక, జ్ఞాయతాం క్రో ఇ స్మద్దర్శ న్యార్జీ లా య! 9 ద్వారి తి్ష తీతి. ద

అమాత్యే నేత రిజమంతివి-నీవు ఏలికగా నుండ(గా, అన్నియు. నడుపు వాండవు-దొరవు.గా నుండ(గా, వృతత్‌ సులభంజఇది సులువే-తప్పక జరుగు నదే. (ప్రతిమాన్యతాం = గౌరవింప(బడునుగాక - కుమారుండు పంపి 'గౌరవించి నాండు-దానిని జరివీ బదులు (ఆతండు) గౌరవింపంబడును కాక, [ప్రథమః ప్రణయః=మొదటి కోరిక,=

రాక్షనుండు వచ్చి ఎంత కాలమయినది? ఇప్పటికి ఒకటియు మలయుఃడు ఆతనిం గోరలేదా? ఇదే తొలి కోరకయా? ఇన్నా ళ్ళును కోరవలసిన అక్కల కలుగ లేదనుట. అనత్మికమణీయ వచనఃజదాటరాని మాటలవాంచవు.

నాట్యేన = అభినయముతో, పరిధాప్యజతొడిగి, అలంకరించి, అనగా ఆపనిని ఆభినయించి అని ఆవేసగానికి ఎచ్చరిక, సాధయామి=పోయెదను.

6 హైయేణ జ్యన్తకః సాధిర్లమే రర్థే [పయుజ్యతే'అని (పత్యేకముగా చెప్ప(బడినది, ఇట్లు (ప్రయోగము నాటకములం గలదు, రాక్షసుడు అధి వాదనము సేయుచున్నాండు. ఈ మంతి కంచుకుల సముదాబారము అపూర్వ ముగా నున న్నది-ఆసనము పెట్టి కూర్చుండ(బెట్టటయు, అనతి[క మజీయవచనుండ వనుటయు, వీడ్కోలున నమస్కరించుటయు, దానికి అతండు బదులిడకయ పోవటయు.

108 ము(దారాషస నాటకమ్‌ పురువః---జం అమచ్చో అణవేది త్తి. (వరి్యకమ్య ఆహి తుణ్ణికం దృష్ట్వా, ఆజ్ఞ, కో తుమమ్‌, [య దమాత్య ఆజ్ఞాపయ లీతి. ఆర్య క స్వమ్‌ ఇ ఆహి తుణ్జిక ౩-_భద్ద, అవాం ఖు ఆహిశుండిట జిళ్ణువ్‌ సో ణామ, ఇచ్చామి అమచ్చస్స పురదో సప్పేహిం ఖీలిదుమ్‌. [భద అవాం ఖలు కపొచుజికో జీర్ణ విపోనామ ; సమాః ఇచ్చామి అమాత్యస్య పురళేషి ఖేలితుమ్‌.] పురుషః -- చిట్ట, జావ అమచ్చన్స ణివేదేమి. (రాతన ముపసృ్ఫృత్య) అమచ్చ, పసో ఖు నప్పజీవీ ఇచ్చది సప్పం దంసేదుం, కతిస్ట యావ దమాత్యస్య నివేదయామి. అమాత్య, వష ఖలు సర్పజీపీ ఇచ్చతి సర్పం దర్శయితుమ్‌. ] రావసః---(వామాకి. స్పన్దవం నూచయిళ్వా, ఆత్మగతమ్‌) కథం! [పథమ మేవ నర్పదర్శనమ్‌! ((పకాళమ్‌) [పియంవదక, న నః కౌతూహలం సన్పేషు తత్పరితోష్య విసర్జ మైనమ్‌. (ప్రియంవదకుండని రాక్షసుని పురుషునికి.నాకరునకు పేరు. ఖేలితుమ్‌ = ఆడుటకు _ మంతిగారికి పాములయాట చూపంగోరెదను నివేదయామి = చిన్న వించెదను, దర్శయితుంజచూపుటకు_చూపి అడించుటకు అనుట.. వామాక్షిస్పందనం = ఎడమకన్ను ఆదరుటను _ సూచయిత్వా = సూచించి - అథినయముతో అనుట. మగవానికి ఎడమకన్ను ఆదరుట ఆప శకునము. కథం = ఏమీః ఎట్టు: ప్రళ్నకాదు. ప్రథమం ఏవ సర్పదర్శనం= తొలుతనే పాము(ల)౦ _జూచుట - అది అపళకునము. రాక్షసునికి ఇట్టు మొదలనే రండు అ పకకునములు--ఎడమక న్ను అదురుట, పాము అఆగపడు (డంబోవుట. పాము ఎదురగుట ఆపళకునము. సర్బదర్శనము = అమంగళము, అపళకునము,

ద్వితీయాజ్కు:ః 109

(పియంవదకః---తథా, (8 త్యువసృత్య) అజ్ఞ, వపసోఖు జీ దంసణక క్రైేణ అమచ్చో ప్పసాదం కళశేది, ణఉణ నప్ప దంసణేణ. [ఆర్య పమ ఖలు తే దర్శనకార్యే ణా మూత్యః (పసాదర కరోతి, న పునః సర్పదర్శ నేన.]

అహితుడ్ధికః--భద్దముహా, విజ్ణవేహి అమచ్చం “ణ కేవలం అవాం సప్పజీవీ, పాడడకవీ క్టు అవాం. తా జక్లీ మే దంసణేణ అమచ్చో వసాదం ణకలేది, కా పదం పత్తఅం వాచేదుత్తి. (భద ముఖ, విజ్ఞాప యామాత్యం “న కేవల మవహాం సర్పజీవీ (_పాక్ళాత కవిః ఖ ల్వవామ్‌. తస్మా ద్యది మే దర్శనే నామాత్యః (వసాదం న కరోతి, తదా పత త్వ్మతకం వాచయ' ల్విత్రి.]

(వ్రియంవదకః -- (వత్రం గృహీళ్వా రాతన మువసృత్య అజ్జ, పసో ఖు అమచ్చం విల్ణ వేది-ణ శేవలం అవాం నప్పజీవిః పాజడకవీ ఖు అపాం, తా జక మే అమచ్చో దంసళేణ పసాదం ణక శేది తదో పదం వి దావ పతత్తఅం చాచేదు త్తి.. | ఆరేఫ్టి

“కహా చవట! వష. ఖలు అమాత్యం విజ్ఞావయతి'న కేవల మవా౭ నర్పజీపీ, (పాకృత కవిః ఖ ల్వవహఎ. తస్మాద్యది మే అమాత్యోదర్శ నేన (వసాదం న కరోతి, తదా పత దపి తావ త్ప్యతకం వాచయ” త్వితి చూ. మృచ్చకటి. 1. 1లి. టం, భుజగపతి రయం మేమార్గ మాకమ్య సుప్త:, *=...*కథయతి మవాఘోరం మృత్యుం, న చ్యాత విచారణా.” ప్రథమ మేవి అన నక్కజలేదు ఎప్పుడైనను అది ఆమంగళమే. రాషనునికి మనసున శంక. పరితోష్య = నంతోషపెట్టి - అనగా ఏమేని బహుమానము _ రూకయో నూకయో ఇచ్చి - విసర్ణయ = పంపి వేయము-సొమ్మనుము. దర్శనకార్యేణజదర్శనముచేత నీకు ఏమిపనియో- సమ్మానమః పొందుట- అది కావించి-ఇదిగో ఈ రూక యిచ్చి, ప్రసాదం కరోతి = ఆను్కుగహించును. (ప్రాకృత కవిః ఖలు ఆహం = (పాకృతకవిని కదా నేను, పతకం వాచయతు = చీటి చదువుశుగాక,

110 ము[దారాతసనాటకమ్‌

రావనసః---(వత్రం గృహీళ్వా వాచయతి)

శో, పొఊణ నిరవస్తేసం కుసుమరసం అ తణో కునలదాప ౮ తానో.

జం' ఉగ్గి.రఇ భమర్శొ అల్హాణం కుణఇతం కజ్జం. ౧౧

[పీళ్వా నిరవశేషం కునుమరస మాత్మనః కుళలతయా

య దుధిరతి (భమరః, అన్యేషాం కరోతి తత్‌ కార్యమ్‌.] (విచిన్య స్వగతమ్‌) అయే, కుసుమపురవృ తా నజ్ఞో భవత్ప9ణిధి రితి గాథార్థః. కార్య వ్య(గతయా మనసః, (పభూతత్వాచ్చ (వణి ధీనాం విన్నృతమ్‌. ఇదానీం నతి రుపలన్టాః వ్యక్త మాహితుణ్జిక

క్లో 11. పీ త్వేతిి-ఆత్మనః కుశలతయా = తన నెప్పరితనముతోం కుసుమరసం జ పూందేనెకు, నిరవశేషం = అంతయు-బౌట్టునెన మిగులనీకి _ “ఫేత్సాయాత్రాగి, (భ్రమరః-= తుమ్మెద, యదుద్గిరతి = దేనిసి వెలిం/గక్కునో, తత్‌ ఇ ఆది. మకరందము-అన్యేషాం = ఇతరులకు-దాని యక్క అ గలవారికి కారగ్లం కరోతి = (పయోజనపడును.

తరువాతి రాషమసభాషితము_*అయే, కుసుమపురవృకతానజ్లో భవత్ప9ణిధి రిత్హి గాథార్థః -అనునది దీనిపై వ్యాఖ్యంటోలె, “నేను నానై పుజితో కుసుమ పురమందలి సకలవృత్తాంతమును ఎజింగి వచ్చితిని. దానిం జెప్పంగలను అది సీ కెంతయీ. పయోజనకారి యగును " అనుట, [(భమరాపదేశమున, అనగా తుమ్మెదమీంద పెట్టి తన వృత్తాంతము జెప్పినాండు.

ఇందు ఆలంకారము అప్రస్తుత పళంస.

అప్రస్తుత [భమరకార్యము (పస్తుతాశయము.

ఆయే = ఓహో-జ్ఞప్తీ తెచ్చుకొనుట తన మజపునకు ఆశ్చర్యము. ఇవి తోయను- ఇది సంబోధన కాదు, ఆది *అయి” = ఓయి. (పణిధిః = వేంగు, చాష/ండు. (వభూతత్వా చ= పెక్కువ వలనను--వారు చాలమంది, ఎవరిని ఎక్రడికి పంపీనది య డ్జొాపక ముండవలయును మజథి యీ విరాధుంబార్చి మజచినాండు ఇందు తొలినుండి రాక్షసమం[తికి అవళశకునములను పొరపాటు లను చెప్పుచున్నాండు. గాథ._అని ఒకి పద్యవృత్త భేదము?

ద్వితీయాజ్కః క్షే చృద్యనా విరాధగుప్తే నానేన భవి త వ్యమ్‌., ((పకాళమ్‌) (వ్రియంవదక, (ప్రవేశ మొనమ్‌. సుకవి రేషః. [శోతవ్య మస్మాత్‌ నుభాషితమ్‌. [(పియంవదకః---తధా -- (ఇళత్యాహితుల్జక ముపస్ఫృత్య) ఉప సక ఎ న! నా ప్పదు అజ్జో [తథాం ఉపసర్పతు ఆర్యః ] ఆహితుణ్ణికః---(నాశ్యున ఉపనృత్య, విలోక్య చ, న్వగతమ్‌, నంస్క్యృాత మా శ్రిత్య.) అయ మమాత్య రాక్షసః, స ఏమః. శ్లో. చామాం బావులతాం నివేళ్య శిథిలం కీ, నివృత్తాననా, స్కస్టే దదిణయా బలాన్నిహితయా ప్యజ్కే, పతన్త్యాముహుః, గా ఛాలిజ్లనసజ్ఞపీడితముఖం య స్యోద్య మాళజిానీ మౌర్య స్యోోరసి నాధు నాపి కురుతే వామేతరం (శ్రీః న్తనమ్‌. అయం అమాత్యరాక్షసః = వీండుగో రా్షసమంతి, స వషః-అతండు ఇతడు _ అట్టివాండు ఇతడు, ఎట్టివాం డన(గా అనుటకు మాట ళ్లోకపు మూ+డవ పాదమున ఉన్నది-యస్య = ఎవనియొక్క అని. శ్లో. 12. వామా మితీ - వామాం వాహులతాం = తీగంబోని యెడమ బాహువును, భుజమును, శిధిఎం = వదులుగా, అననట్టుగా, కబ్దే = మెడపై నివేళ్య = ఉంచి నివృత్తాననా గ ( అంతలో ( మొగ మవలికి (తిప్పికొన్నదెః స్టన్థే = బుజాన, బలాత్‌ నిహితయా అపి = బలవంతముగా (పెట్టుకొనలేక-) పెట్ట బడిన దైనను. అజ్కే = ఒడిలో, తొడమీ*ద, మహుః = మాటేమాటికి' పశ్రన్మా = పడుచున్న, కుడి వాహువుతో, గాఢాలిజ్లన సజ్ల పీడిత ముఖం - బిగి కౌంగిటిలో చేరుపు ( = ఒత్తిడి)చే నలిగిన మొన గలుగునట్టుగా, వామేతరం = కుడిదైన స్తనం = చంటిని శ్రీః = రాచసిరి, రాజ్యలక్ష్మి మౌర్యస్య ఉరసి చంద గుప్తుని వక్షమున, యస్య = ఎవనియొక్క, ఉద్యమ ఆశజ్కినీ = ప్రయత్న ములకు భయపడుచున్నదై , అద్యాపి = ఇప్పటికిని, న కురురే = చేర్చుకున్నదో ఏషః-(ఆతండు ఇతండు-) అని ఆవతారికమాటతో ఆన్వయము, వ్ర

1129 ము[చారాతసనాటక మ్‌ (1వకాళమ్‌ "జేదు అమచ్చో, [జయతు అమాత్యః క్ష

ఆభింగనము అనురాగకార్యము. అందును స్వయం[గ్రాహము అనంగా తానే సౌంతముగా కైకొనుట అత్యంతానురాగకార్యము. అట్టు రాజ్యలజ్మి తాన కడంగి మౌర్యునియెదురుగా చేర నిలంబడి ఎడమ భుజమును తీగంటోలె చళ్నదుని కుడితట్టునుండి మెడపై వదులు వదులుగా ఉంచి, అంతలో రాక్షసుడు ఏమి సేయునో అని జంకుచు మొగము వెనుమరలించి చూచుచు, కుడిబాహువల్లిని బలవంతముగా అతని (యెడమ బుజాన ఉంచుటయు, అది మాటిమాటికి జాలీ ఒడివె పడుటయుంగా, తన కుడి చంటి మొన చప్పటపడునట్టు అతని తొమ్మున ఆనించి ఆదుముటకు ఎవని జతనమును తలుచుకొని జంకుచున్న దో-_ఆరాక్ష సుండు ఈయన.

ఈ మాటలచేతను రాజ్యలక్ష్మి స్వయంగాహాలింగనము చేయునంత ఆకు రక్తగానున్నది మౌర్యునిమీంద అని తెలియుచున్నది అయనను రాక్షసుండు ఏమి 'సేయునో అన్న జంకుచే చంటిమొన చప్పటపడునట్టుగా వాని ఉఊమ్మున తగిలించి అదుమలేక యున్నది. చాణక్యుడు ఇప్పటికి ఎంత సాధించినాండో ఇంకను ఏ కొంచెము సాధింపవలసి మిగిలియున్నదో తెలియుచున్నది. అది యించుకయే. అదియు ఐపోవుననియే సూచన

శృంగారము కలికమునకైనను లేక, రాజు మంతుల పన్నాగములకు (పకిపన్నా చములతో వీరరసము పొంగి పొరలుచున్న యీ నాటకమున వదియో యనుషంగమున ఈ సంభోగశళ్ళంగారము కరము ఆస్వాద్యమె. ఆలింగనమును రహస్యమున చేయువానిని, 'స్వేష్టమునే రాక్షసప్రియత్నముల తలంపుచే చక్క_€గా చేయలేక జంకుచు అట్టట్టు చేయుట. జంకునకు రా్షషసభయము కాని నిజానురాగ మాంద్యము గాదు, అనురాగము పూర్ణమే, కావుననే అట్టి యాలింగ మునకు [పప్రయత్నము. తాను ఆనుకాగముతో కౌంగలించుచునే రాక్షసునికి జంకి సషృట--న్వభావోక్తి.

జయతు=-ఇది ఆచారపు నూటంళఈ కాలమున గుడ్‌ మార్నింగ్‌ శి ఆన్నట్టు నొకరులు దొరలకు జయమే-మేలే-కో రుచుండవలయును.

,వ్యక్తమ్‌ ఇ స్పష్టముగా - విరాధగుప్తేన అనేన భవితవ్యమ్‌ - భావే _పయోగము, వీడు నిజముగా విరాధగపు(డు కావలయును ఇపుడు జ్జవ్నికి వచ్చుచున్నది. వానిషేరు పని అంతయు రహస్యము, దానికై ఏకా.లతముం

ద్వితీయాజ్కు:ః 118

రాకనః --- (విలోక్య) అయే విరాధ (ఇ త్యర్టోక్షే) నను

(వరూఢళ్శళుః! (పియంవదక, థుజణ్లె రిదానీం వినోదయితవ్యమ్‌

త ద్వ్యిశమ్యతా మితఈ పరిజనేన, త్వ మవి స్వాభికార మళూన్యం కురు,

'వియంవదకః-- తథా, (ఇతి నవరివారో నిష్కా9 నః)

రాతసః-ానఖే విరాధగు_న్హ ఇద మాననమ్‌, ఆస్యతామ్‌.

(విరాధగుప్తో నాళ్ళు నోపవిష్టః)

(రాథనః= (నిర్వరక్ష్య) అయే, చేవపాదప ద్శో పజీవినో 2వ ఫస్రేయమ్‌. (ఇతి రోదితి) గోరినా,డు. ఐనను అంతలోనే తొలుత (పియంవదకుండు వినునట్టుగా విరాధ (గుప్త అనంటోయినాండు, సగాన = ఆర్టోక్షే-జ్ఞ ప్రికలిగినది, వానికిని తెలిసీ పోవునని, విరాధను వేజబుమాటకు అవయవము చేసి కప్పి పుచ్చుచున్నా -డు_ విరాధ (పరూఢ ళ్మళుః = వికారముగా పెరిగిన గద్డ్దముగలవాండు - గడ్డము వికారముగా 'పెరిగినదే।

6భజజ్లైః వినోదయితవ్యమ్‌”---అంతలో తాను అప్పుడే చెప్పిన మాటను *ననః కౌతూహలం భుబజజ్లేష” అనుటను మరచిపోయినాండు. “సుకవి రయం (శోతవ్యం సుకాషితం" అని తొ నన్నదియు మఅచిపోయినాండు రాష్షనునికీ అట్టు మనసు గందరగోళపడి యున్నది ఇక ఇత డేమి సాధింగలండోః అంతయే కాక, పాములయాటయైన, పరిజనమును ఉండ(దగునేమో, వారు చూడ(గూడదాః?

అవస్థా ఇయమ్‌ - మొగాన గడ్డము ఆలయిక మొదలైనవి ఆంత న్భుటముగా నున్నవి. వాడు పడిన కిష్టములను చెస్పకయ చెప్పుచున్నవి. రోదితి = ఏడ్చుచున్నా(డు ఎ అంత వై క్షబ్యము చెందియన్నా(డు; న్వజవముం జూడంగా ఏడుపు తానై నచ్చునంత, మన నందులకు మనము ఏమియు చేయతేక పోయితిమే చందిగానికిని ఎమియు చేయలేకున్నా మే అని ఏడ్పు.

క. ము[దారాతసనాటకమ్‌

విరాధగు_వ్తు--అల మమాత్య, ఛోశేన, నాతిచిరా దమాత్యోు ఒస్మాన్‌ పురాతనీ మవస్టా మాలోపయిమ్యతి,

రాతన--ానఖే వరయ కునుమపురవృత్తా న్తమ్‌.

విళరాధగు _వృః--అమాత్య, వి స్తీ న్లో ఖలు కునుమపుర వృత్తాన్తః, త త్కుతః (వభళ్ళతి వర్షయామి?

రాతనః_--నఖే, చన్హ్రగు _వ్ల న్యెవ కావ న్నగరపవవేశాత్‌ [వళ్ళతి అన్మత్‌ [పయ్యుక్తైః తీక్షరసదాదిభిః కి మనుష్రిత మిళ్యాదితః (తు మిచ్భామి.

విరాధగుువ్త్వ--ఏపషు కథయామి. అస్తితావత్‌ - శక యవన అలం శోకేన = కోకిము మాశుము - పురాతనీం అవస్థాం = మునుపటీ ( సంపన్నసుఖ ) స్థితికి - అరోపయివ్యతి = ఎక్కింప(గలండు, విక్తిర్ణః _ కడు పొడుగు, మిక్కిలి వ్యా ప్తకలది- పెద్దది, చాల చెప్పవలసివది. కుతోః ప్రళ్శతి = ఎక్కడ మొదలుకొని, నగర్మపవేశా త్ప్రంభృతి _ నన్షభవన [వవేశము మొదలుకొని అనవలయును. రాకను డు విరాధుని కుసుమపురవృత్తాం తము జెప్పు మనుట “నగర్శవవేశాత్‌ ప్రభృతి" కాదు. నగరము (పవేశించి చిరకాల మైనవి, అప్పుడు రాక్షసుండును నగరమందే ఉండెను, నందభవన (ప్రవేశమునకు చాణక్యుండు దీర్షపు వాయిదా వేసినాండు. అప్పటికి రాకను డు బయటికి వెడలినాండు. కావున భవనమనుట సాధువు, అప్పటికి తాను పరారి య్రైనాండాః నగరము వసమైన ఎన్నాళ్ళకు భవన[ప్రవేశముః కి మనుస్టితం ఇత్యాదితః_ఏమి చేయ/బడినదో, అది మొదలుకొని.

నగరము వసమైనతరువాతన్సు ఎన్నాళ్ళో చం్మదగుప్తుండు నందభవనమున (ప్రవేశింప బయట నుండినాండు ఊఉండియు రాజ్యపు( బనులను విచారించు కొనుచున్నా(డు. విరాధగుప్త(డు ఇంకను ముందునుండియే చెప్ప/దోడంగు చున్నా(డు కాబోలు, వై శద్యుమునకు. వీష కథయామి=ఇదిగో చెప్పుచున్నాను, అన్తీతావత్‌ _ కథ చెప్పం

దొడంగు ఆదారవు మాటలు, అంతగా అర్థము లేనివి, ఆస్తి తావత్‌ శకయవన

ద్వితీయాబ్క: 15 కిరాత కామ్మోజ పారసీక కాహ్లీక (పభృతీవి శ్చాణక్యమతివరి గృహీత్తై శృన్ట్రగు_ప్త పర్వశేశ్వరబలైై. రుదధిభి 8వ (వళయో చ్చలితనలిలై * సమన్తా దువరుద్దం కునుమవురమ్‌,

రావసః--(కన్త్రు మాక్ళష్యు ననంభమమ్‌) ' అయి, మయి స్థితే ఈః కునుమపుర మువరోత్స్యతి? (వవీరక, (పవీరళ ఊ&్యవ మిచానీమ్‌ కిరాత, ఇట * అ స్తితావళ్‌ ” అనునది వృత్తాంతము: దొడంగు వట్టి వాక్యా లంకారము _ అర్ధము లేనిది. “...ఉపరుద్ధం కుస్తుమపురం...” రాక్షనునికి నందుల కుసుమపురము రక్షించు పక్షపాతము ఒక తెజంగు ఉ ర్మాదపర్యరిత మైనది నందులం దలంచుకొని అతడ ఎప్పుడును తబ్బిబ్బుగానే పొరపాట్లు చేయుచునే యున్నా(డు-దాననే విరాధుండు తన వేంగు అని స్మరింపలేక పోయినాండు, సర్పదర్శినమని అవళకున కంకచే తత్‌ (పవేశమును నిషేధిలచినాండు. (ప్రాకృత కవనము వినం బిలిపించి-తాను మానుకొన్న పాములయాటను చూతువన్నాండు. అ౨దులకైన నిజముగా (పియంవదకుని, పరిజనమును పొమ్మన 'నక్కజలేదు. అథ్ధే కుసుమపుక ముపరుద్ధం అని ఇప్పడు అనగానే తాను పిచ్చిరేంగి ఆముట్టడి నాడు చేఫినదానిని చేయను చెప్పినదానిని చెవ్వనుం గడంగినాండ్యు (ప్రవీరకుండు నాటి యచటివా(డు కాని నేటి యిచటివాడు కాండు, “” వృత్తమిదం” అని జ్ఞపి పజబుపల్గానే 'కష్టం వృ త్తమిదం-మయా పునర్‌ జ్ఞాతం స ఏ వాయం కాల ఇతి అజ్ఞాసీ్‌ (పీతియోగాళ్‌ అని వడ్చినాండు చాఇక్య మతి పరిగృహీలై :=చాణక్యుం ఖన్నాగముచే - అఖ్మిప్రాయముచే (మతి) కైకొనంబడిన, చాక్యునివార్తై న శకయవన కిరాత కామ్బోజ పొరసీక వాహ్టీక(పళృతిఖిః-పీరందరు భారతమునకు నైర్భతి మూలలోని కొండరాజ్యాల వారు - పర్వతకునిసేనలు - బహుఎలాఢ్యములు - 1ప్రలయోచ్చలిత నలిలైః = [(సళయకాలమున పోటు ఎక్కిన = పొంగిన = ఉప్పెనలేబిన నీళ్ళుగలవై న, ఉదధిభి రివవఐసము[ద్రములచేతంటోలె, ఉపరుద్ధంజముట్టడింప(ఐడినది, ససంభీ మమ్‌ = వేగిరపాటుతో _ రాక్షనునికి (ప్రభుభక్తి దేగభక్తుల యున్మాదిము రేంగినది, మయి స్టిలేజు నేరు ఉండగా, (ప్రవీరక _ (ప్రవీరకుండు = అప్పటి రాక్షసుని నౌకరు,

116 ము(దారావసనాటకమ్‌ ట్లో, ప్రాళారం పరితఈః శరాసనధ్నరైః ఊ([ప్రం పరిక మ్యతాం; ధ్వారేషు ద్విరదై॥ (పతిద్వినఘటా భేదవతమైః స్టీయతామ్‌; త్యక్వా మృత్యుభయం (పవార్హు మనసః ళతోర్చలే దుర్శలే తే నిర్యాన్తు మయా స 'పైకమనసో, యేపూ మభీష్టం యళ3. ౧౩ విళాధగు_ప్తః--అమాత్య, అల మావేగేనం వృత్త మిదం ల్లో. ౧౩ (ప్రాకారమితి--ప్రాకారం పరితఃజనగర పు. (బహరి చుట్టును? శరాసనధరై ౩ - విలుదోల్బులచే. విలుకాండడచే, పరిక మతాం = పవారొ త్రితేగణుడును గాక _ చుట్టురా తిరుగండును గాక. ద్వారేషు గవనులలో- [ప్రవేశమార్గములయందు, (పతిద్విపమటా భేదత మై? జ ఎదిరి యేసఘంగుసమూహ ముల చెదరంగొట్ట సమర్థములైన, చ్విరదై 2 ఏనుంగులచే, స్టీయతాం జనిలం బడునుగాక _- అకర్మక (కియ - భావే (యోగము - యేషాంజఎవరికి, యశః అభీస్టమ్‌=కీ ర్తి ఇష్టమో; జే మయా సహైకమనసః = నాతోడ సమానమైన యఖభిపైయముగల వారు, మృత్యుభయం త్యక్తా ఇ=బావునక్తై న భయమును విడిచి, దుర్చలేశతుబలేఐబలహీనమగు (నీ) ళ్యతుసేనయందు (సహర్తుమనసః ౯ పోటు పొడువ కోరికగలవారు-పోటుమ గలు, నిర్యాన్తుజవెలికి నడుతురుగాక, మన విలుకాయ్యడును, ఏనుంగులును (ప్రాకారమునకు పహరాతిరుగుచు ఎదిరి ఏనుంగు గుంపులం జొరనీక పాయంగొట్టుచు. గవనులం గాచుచుందురుగొక, ఈ కశుసేన వట్టి బఒంహీనపుమూంక, వారిని నేను చెండాడెదను. ఆ వోటున కిరి కోరి ప్రాణము ఒడ్డి నాతో కలయు మగలందలు వెలువడుదురుగాక - అలం ఇవేగేనజతొ టుపాటు మాూానుము, వృత్తం ఇదం = జరిగిపోయినవి ఇది=కథ ;

ద్వితీయాజ్కుం శే] రాతః---(నిఃశ్వస్య) కష్టం! వృత్త మిదం! మయా పునర్‌ క్షతం, నవ వాయం కాల ఇతి. (శ్ర ముత్స్ఫృజ్య) త్వ మత సక్షా9మకాలే. ళ్ళ య తై ౦పా మేఘనీలా చరతి గజఘటా రావన స్తత యాయా, చేత త్పారిసప్ల వామృఃవ్లుతి తురగబలం వార్యతాం రాతనేన, వత్తీనాం రాక్షసో ౬_న్తం నయతు బల మితి ేషయ నవ్యా మొజ్జా, క్‌ ర్‌ లి మజ్డానీః (పీతియోగాక్‌ స్థిత మివ నగశే రావతసానాం సహావమ్‌. ౧౪ తతః సమన్తా దుపదుద్ధం కుసుమపుర మవలోక్య బవాుదివన(పవృ_త్త మతిమవా దుపరోధవై్లైళశస ముపరి పౌరాణాం పరివర్తమాన మస కిష్టం గ్‌! కట్టా అఆయో్యో-మయా క్ఞాతం=నాచే అనుకొనంజడినది - నేను అనుకొంటిని, అత సణ్గా9మకాలే=ఈ యుద్ధసమయమున, శ్లో. ౧౪. యృతేతి--య్యత్ర = ఎక్కూడ, ఏషా మేఘనీలా గజమఘటావా ఇదిగో కాయిమొయిలుంటోని ఏనుంగుల గుంపో, రాష్షసః త్మృత యాయాత్‌ రాక్షసుడు అక్కడికి వోవునుగాక, ఏతత్‌ తురగఐబలంణ ఈ గుజ్జపుదండు, పారిస్ట వాంభః ప్పుతి = నీటి వెల్లున దుముకు వలె దూంకుచున్నట్లిది, రాక్షసేన వార సలాం = రాష్షసునిచే ఆడ్డగింప(బడును గాక ప త్తీనాం ఐలం = కొల్బంట్ల "సేవను, రాష్షసః=రాతసుండు అనం నయతు = ఆంతమొందించుగాక_చంపి వేయనుగాక-అని, మహ్యం అజ్ఞాం [శేషయన్‌ = నాకు ఉత్తరువు పంపుచు, పీతి యోగాత్‌=ఎనాయందలి పీతి తగులమువలన, నగరే=పట్టణమున, రాక్షసా నాం సహస్రం స్థితం ఇవ అజ్ఞాసీః=రావనుల చేయిఎవేగరు రాక్షసులు-ఉన్నట్లు తలంచితివే ఇ

116 ము(దారాక్షన నాటకమ్‌ వామానేతస్యా మ వ్యవస్ట్థాయాం పౌరజనాపేషయా నురణ్షా మేత్య అప[కాన్తే. తపోవనాయ దేవే సర్వార్ధసిద్ధా, స్వామివిరవోత్‌ (వశిథిలీకృృత్మవయ క్నేషు యుష్మదృలేషు, జయఘోషణావ్యాఘా తాది సాహసానుమికేషు అన్తర్నుగరవాసిషు, పున రపి నన్షరాజ్య (వళ్యానయనాయసురజ్ఞయా బహిరపగ తేషు యుష్మూను. చన్ట్రగు ప్త నిధనాయ య. ష్మత్ప' యు_క్షయా వివకన్యయా ఘాతితే తపస్విని వర్వ లేళ్వ'రే, రాతసః---సఖే, వ శ్యాళ్చర్యమ్‌,

శో; కశ నేవ విపాజ్న వై కపురుష

ళా ళం ల మా

వ్యావాదినీ రతతా

శత్రువుల యేసుంగులం జదుపవలసినవా(డను నేనే, గృల్జుపుదండును బెండు ప్రటుపవలసినవాండను నేనే-రాక్షసుని ఆక్క డికి పొమ్మను అదిచేయమను ఇక్కడికి పొమ్మను; ఇది చేయు మను అని వేగురు రాక్షసులున్నట్లు ఒక్కు మ్మడి ఉత్తరువు సేయుచుంటివేః అబ్బ ఎంత పీతి, దొరా నాయందు నీకుః ఆ దెంత నమ్మకము:

(ఇ అన్నితట్టను ముట్టడింప(బడిన కృుస్తమపురముం గాంఛి "పెక్కు దినములు సాగుచున్న ఆ మిక్కిలి గొప్పదైన ముట్టడి బాధను, పురవాసులకు గలుగుచున్న దానిని, ఓర్వలేక ,ఆస్థితియందు ను, పురవాసులకో సము (=ఆపేక్షయా సౌరంగముర జొచ్చి పలినవా(డు సర్వార్ధసిద్ధి తపోవనమునకు తొలంగిపోగా;

(0) ఏలినవాండు లేకపోవుటవలన మీసేనల్న్వపయత్నములు డిందుపడంగా

(0) జయమును చాటుటను అడ్డగ్యచుట మొదలగు సాహస (క్రార్య)ము లచే మీరు నగరములోపల నున్నారని యూహింపంబడంగా, మీరు మరలను, నందరాజ్యమును మరల తెచ్చుటకు ( జనెలకొల్ఫుటకు ) సౌరంగముగుండ బయటికి తప్పించమకొనిపోంా, చందగుప్తుం జంపుటకు మీరు (ప్రయోగించిన వివకన్యచే పాపము దీనుండు సర్వతేశ్వరు/డు చంపంణడంలా,

శ్లో. ౧౫. కర్టేనేతి.కర్ణేన ఇవ = కర్దనిచేతం టోలె, ఏక పురువ వ్యాపాదినీ= ఒక్క తృరుషని (మృాతము) చంపునదైన, బలవరీ=బలముగలదె న.

ద్వితీయాజ్క! 110

హాన్తు9 శకి రివార్డునం బలవలీ

యాచన్ద్రగు _వం మయా

సా విష్ణో రివ విష్ణుగు_ప్త్రహతక

పాడిమృేయ మి వేత్య పర్వతనృపం

తద్వధ్య మే వావధీత్‌. అహా క్రిః = ఏవిల్లకోల అర్జునం హన్తుం ఇవజ== అర్జునిం జంపుటకుం బోలె, యా విపాజనా=వఏ విసంపుంబిల్ల. బలవడ్‌ ఏక పురుష వ్యాపాదినీ._పటిష్టయు, ఒక్క వాసిని మ్యాతము చంపునదియు చన్హ్రగు స్తం హాన్తుం = చం్మదగుప్తుం జంపుటకు, రక్షితా ఎ కాపాడ బడినదో, సా = ఆది విష్టోఃజవిమ్టునికి, (కృష్ణుం డుగా నవతరించియున్నవానికి) ఆత్యన్లిక [శ్రేయసే = మిక్కిలియైన మేలునకై తద్వధ్య మేవ = ( మరల అవతారమెత్తి యెనను ) తానె చంపవలసినవానినే హైడి మ్చేయం ఏత్య ఇవ = హిడింబకొడుకును (ఘటోత్కచుం) బొందినటువలె, విష్ణు గుప్త హతకస్య = పాడు విష్ణుగుప్తువి, ఆత్యన్లిక్కశేయసే = మిక్కిలి మేలునకు, పర్వత నృపం = పర్వతకరాజును, తద్వధ్యమేవ = (రాజ్యార్ధమీయక తప్పిం చుకొనుటకై)ఆతనికి చంపవలసిన వానినే, ఏత్య = పొంది, అవధీత్‌ = చంపెను"

అవయవ_ ఆవయవమునకు *“ఇవ' తగిలించి ఉపమ పూర్ణము చేయ/బడి నది. కర్ణుండు అర్జునుం జంపుటకు శక్తిని ( ఇందు, డిచ్చినదానిని ) కాపాడు చుండెను. అది ఒక్కనిమీ,దికి పయోగింపఃబడినంతనే వానిం జంపి మరల ఇం [దుంజేరును. 1చోజపర్వమున ఒక రాత్రియు జరిగిన 'ఘోరయుద్ధములో కర్టుండుం కౌరవసేనయు.ఘటోత్కచుని ఢాకకు తట్టుకొనలేక పోంగాా అందలు కర్టుని, వానిం జూపి ఆపదం బాపుమని వేడుకొన(గా, బాండు వేలుపాయము లేక ఆక కిం [బయోగిఎచెను. వాండు చచ్చెను, ఆది యింధదునికి చేరినోయెను. ఘటో త్కృచుండు అతిబలాధ్యుండు, పౌండవే యుండగుటచే తాను అప్పుడు వానిం జంపు టకు వీలులేదు, తన సక్షముబాఃడు గదా, కాలాంతరమున ఐనను తనకు గాక ఇతరులకు అలవిపడువా6డు కాండు. కావున ఏదేని సొకున వానిచావు తనకు కావలసియున్నది-అర్జున రక్షణమును చేయవలసి యున్నది. ఒక్కట రెండు లాభములు పొందినాండు, చాణక్యునికి పర్వతకునికి రాజ్యార్ధ మీక తప్పుటకు?

]20 ము దారాతన నాటకమ్‌

విరాధగు_ప్రః --అమాత్య, దైవ స్యాాత కానుచార౩. క్రిం (కియళాం ణి

రాతనః---తత స్తతః. నాం సర్వమును చందునికే దక్కు.టకు; పర్వతకుం జంపవలసి యున్నది. చం[ద గుప్తుని కాపాడవలసియు ఉన్నది. కావున రాక్షసుండు చం(దగుప్తునికి ఉద్దేశిం చిన విెచాంగన, ఆభిచారికమున జీవసిద్ధి కల్పించినదియు, ఒక్క నిమాతము చంపి తాను మాయమగునదియు చం(ద్రగుప్తునికిం దప్పించి, పర్వతకుం జేరునట్లు చేయ? బడినది. చాణక్యునిక్‌ దాన బహులాభములు _పర్వుతకు.డు చచ్చినాండు ఆరాజ్యా ర్ధము దక్కినది, చం[ద్రగుపు డు బదికినాండు పర్వతకునిమీందెకి దానిని రాష్షనుండు పంపుచేసినాండు అని పుఖారు పర్వినది; లరాష్షసునికి ఆపయశ మును? కడపట రాషసునిం బట్టుపజణుప చాణక్యుని ఉపాయమునకు సంపాగింప(బడినవి.

హైడించేయుని. చావు కృష్ణునికి అతిహర్షము కలిగించినది చూ, మహాభార. (దోణ.182 అధ్యా

హైడింబం నిహతం దృష్ట్వా-***=

వాసుదేవ న్తు హర్షేణ మహతా భిపరిప్ణతః

ననాద సింహనాదేనం * ,4=*=**

వినద్య చ మహానాదం వరివ్వుజత పొజ్డువమ్‌....- ననర్త వహర్షసంవీతో వాతోద్దూత ఇవ [దుమః..4.. యది హ్యేనం నాహనిష్యుత్‌ కర్ణః శక్త్యామహామృథే మయా వధ్యో భవివ్యత్‌ స భైమసేని రృటోత్క్మచః.'

“*ఆట్టు మృళుండై న హిడింబొసుతుం జూచి, .=...,గోవిందుఃడు (వమో దంబు నొంది సింహనాదంబు సేసి......నర్తించుచు నరదంబు _ నడిమి దంగి రం గగిలిందకా వంతు ఇపుడు సొవకుండె నేనీ( బదంబడి

శన; రను రాకసుండు (ఉపయోగించినాండనుటకు వానిదే ఈ కంరో క్రిసావ్యము. దైైవస్య అ్మృత కామబారః - ఇందు దైవము నయిచ్చమెయి ఏలినది, పితళృవధ (చాసాత్‌-..నాయన చావువలని భయమువలన,

ద్వితీయాజ్కుః 191 విరాధగు_వ్తః __ తతః పితృువధ(తాసా దవ(క్రా_న్చే కుమారే మలయ కేతా, విశ్వాసితే పర్వతక్రాతరి వై రోచశే, (పకాశితే చ చన్ద్రగు _వ్రన్య నన్దభవన [పవేశే, చాణక్య వాతకేన ఆహూ యాభిహితాః సర్వ ఏవ కునుమపుర నివాసిశః నూ (తధారాః, యథా “సాంవత్సరి కాదేశా దర్దరాత సమయే చన్ద్రగు_ప్రన్య నన్షభవన [పవేశో భవివ్యతి తతః పూర్వద్వారా త్ప భృతి సంస్కి9యతాం రాజభవన” మితి. తతః స్యూతధాళై రభిహితమ్‌, “ఆర్య. (పథమ మేవ దేవస్య చన్ద్రగు_ప్రస్య నన్దళవన (ప్రవేశ ముపలభ్య నూ(తధానేణ చారువర్థుణా కనక తోరణ న్యాసాదిఖిః సంస్కార విశ్నేవెః సంన్క్బృతం ? [వథమ రాజభవన చద్వారమ్‌. అస్మాభి రిదానీ మభ్యన్తకే సంస్కార ఆధేయః' ఇతి" తత శ్చాణక్య వటునా అనాది ఫై నైవ న్యూతధారేణ చారువర్థుళా నంస్కృృృతంశిరాజభవనచ్వార మితి వరితుక్హు నేవ సుచిరం చారున ర్భణో చాత్యం (వళ స్య్యాభిహితమ్‌ = “అచిరా దస్య చాత్యస్య అనురూపం ఫల మధిగమిమ్యసి చారువర్మన్‌ ఎ ఇతిం అపకా న్తే=పరారికాంగా-తొలంగిపోంగా; విశ్వాసితే = నమ్మకము గొల్పబడంగా సూ(తధారాః_వ్యడంగులు - 0౫796౫౯౭౯5, సాంవత్సరిక ఆదేశాత్‌ = జోస్యుల సలపహాలవలన, పూర్వద్వారాత్‌. ప్రభృతి ఉ తూర్పువాకిలి తొడంగి, సంస్కి యతాం ౬ ఆలంకరింప(బడునుగాక, రాజభవనం = దొరగారి. బంగాళా, (వథమమ్‌ ఏవ -; తొలుళతనే, ఉపళలభ్య = ఎలి/గి, కనక తోరణ న్యాసాదిభిః జు బంగారపు స్తంభద్వయముచేత నేర్పలుపంబడిన _ ద్వారమును ఉంచుట మొదలైన యసాధారణపు టలంకరణములచేత, వ్రథమరాజభవనద్వారమ్‌ = బంగాళా మొదటి వాకిలి, సింహద్వారము = అనుట అభ్య న్తరే సంస్కార ఆధేయః = లోపల ఆలంకారము చేయవలసియున్నది. చాణక్యవటునా = “బాణక్య' కుజ్జనిచేత, అనాదిస్టేన ఏవ = ఉత్తరువు చేయంబడనివాని చేతనే, ఉ త్త్రరువులేకయే చేయబడినది, బళ = యని మిక్కిలి సంతోషపడిన వానివలె, దాక్ష్యం = నేర్పును, సుచిరం [వళన్య ౩ బాలసీవు పొగడి, “త్వరగానే తగిన ఫలమును పొంద(గలవుపో దారువర్మా' అని చెప్పబడినది,

122 ము[చారాకన నాటకమ్‌ రావనః---(సోద్వేగమ్‌) నఖే, కుత ఇ్చాణక్ధ వటోః పరితోమః? అఫల మనిష్టఫలం వా దారువర్మణః [పయత్న మన గచ్చామి; యదనేవ బుచ్చిమోవో దథవా రాజభక్తి (పకక్షా న్నియోగకాల మ్మవతీకమాణేన జనిత శ్చాణక్యవటో శ్చేతసి బలవా న్వికల్పః తత _న్తతః, విరాధగు_వ్రః---తత శ్చాణక్యవాత శే నానుకూల లఅగ్నవళా దర్ధర్శాతసమ యే చన్షంగు_ప్రన్య _నన్దభవన(ప్రవేశో భవిష్య తీత శి్చినః పొరాంళ్చ గ్రహీతాన్దాన్‌ కృళ్వా, తసి న్నేవ తలే పర్వ తేశ్వర(భాతరం వైరోచక మేళాసననే చన్ల)గుప్తేన న హోప వేళ్య కృతః పృథ్వీ రాజ్యవిభాగః. రావసః---కిం. వాతిసృష్టః పర్వత భాతే వై రోచకాయ పూర్వ వతిశ్రుతః 'రాజ్యార్టవిభాగః? సోద్వేగమ్‌=భయముతో (కూడుకొన్నట్లుగా) చాణక్కిగానికిసంతో ష మెక్కడిది? (ప్రయోజనము లేనిదియో, ఏదేని అనిష్టము (=కీడు ఫలముగాఃగలదియోఅగును దారువక్మ జతనము-అని తలంతును, ఊహింతును - బుద్ధిమోహాఠ్‌ జ తెలివి తక్కువవలననో భక్తి పకర్షాత్‌=భ క్యతిశయమువలననో, నియో “కాలం అప తీష్షమాణేశ = ఏర్పాటువేళ ఎదురుసూడనివా. డయ్యే బలవాన్‌వికల్వః = గొప్ప-మాన్చరాని = సందియము, గుమాను అనుకూల లగ్నవకశాత్‌ = అను కూలలగ్నము ఆగుటవలన్నాలగ్నము అనుకూల మగుటవలన, చన్ద్రగు ప్తస్య. .. (వవేళో భవివ్య తీతి=చం[దగువ్తని నందభవన [ప్రవేశము కాంగలదని, శిల్చినఃజవ(డ్రంగి లోనగు పనివారు. వృ్యడంగి సాలె మంగలి చాకలి ముచ్చి- అను నేవురును శిల్పులు-ఇచట నిపుడు వడంగులు_తస్మిన్‌ ఏవ క్షణే ఆ నిమసముననే _ చం[దగుప్తునిక్తై _ చెప్పినదానియందే గృహీత అర్జాన్‌ = విషయము ఎటింగింప(బడిన వారింగా. వైరోచకం _ అతనిపేరు = కొన్నిట పారము “వె రోధకం” అని. ఏదైననేమి? చార్మితక నిశ్చయ మగపడమ. కిం వాఅతిసృష్టః? ఇ ఏమిః; ఒనంగంబడినదా? పూర్వ (ప్రతికుతః ఇ తొలుత

ద్వితీయాజ్క:ః 129 విఠాధగు_వ్తః- _అథ కిక్‌, రాక్షసః----(నస్వగతమ్‌) నియత మతిధూ క్రేన చాణక్ధ వటునా త స్యాపి తపస్వినః కిమ ప్యుపాంశువధ మాకలయ్య పర్వ తేశ్వక వినాశేన జనిత మయళః (పమార్‌ మ్రు మేషా లోక(పసిద్ది రుపరిచిళా. ((పకాశమ్‌) తత స్తతః. విరాధగుువ్తః---తతః [పథమ మేవ (ప్రకాశతే రా తౌ చన్షఏగు_ప్తస్య నన్షభవన ,వవేశే, కృళాభిపేకే కల వైరోచశే, విమల ముక్తామణి పరితేప విరచిత చిితవటమయ వారచాణ (పచ్చాదిత శరీరే, మణిమయముకుట నిబిడ నియమిత రుచిరతర మౌశా, సురభి కుసనుమదామ వైకజ్యూవభాసిత విపులవతఃస్తలే, పరిచితతమై రప్యనభిజ్ఞాయమానాకృ తి, చాణక్య వాత కాదేకాత్‌ చన్ష్రగు పోపవ్య్యాం చన్ష లేఖభాం నామ గజవళా మారువ్యా ఇత్తునని పతిజ్ఞచేయంబడినదే అది, స్వగతమ్‌-స్వగత నేల? వారు ఆత్యంత వ్మిసంభముతో మాటలాడుకొనువారే- అచట మటెన్వరు లేరు, నియతం = తప్పకుండ, ఊఉపాంశువథం=రహస్యముగా- ఏకాంతము న చంపుట, ఆకలయ్య = ఆలోచించుకొనియే ధూర్తేన = మోసగానిచేత, అయళః (ప్రమార్‌స్టుం అపకీర్తిని తుడిచివేయుటకు, ఏషాలోక ప్రసిద్ధి = ఈ లోకమున పజఅపుట, ఇట్లు అందణజు అనుకొనునట్టు చేయుట, ఉపచితా = సమకూర్చబడినది- (పథమ మేవ (ప్రకాశితే...... ప్రవేశే ఐ తాలుతనే చందగుప్తుని నందభవన [ప్రవేశము ఎల్బవారికి తెలుపంబడం౧గా, ఆసమయమున, వానికి కాక, వై రోచ కునికి అభిషేకము చేయంబడినది. కిలజనిజముగా, విమల ముక్తా.*....శరీరే తెల్లని తకతళని ము త్తెములు కలయతాపి చేయ(బడిన మంచి నానా రంగులుగల, లేక బొమ్మలుగల - వస్త్రపు గవచముతో కప్పబడిన శరీరముగలవాండు, మణిమయ మౌళౌ = రతనాలు తాపిన కిరీటముతో బిగింపంబడిన (జచెదరక చేయంబడిన) దట్టంపు గడు నందంపు జుట్టు (సిగ) గలవాండు, సురభికుసుమ == -స్థలే=మంచి వాసన గుబాళించు జందెములవలె నిటునటు వేసిన పూలమాలలచే ప్రకాశవంతమై. రాణించు వెడందయగు ఉొమ్ముగలవాండు, పరిచితతమైః అపి = మిక్కిలి పరిచితులచేతం గూడ, అనభి,..తౌ = గుర్తుపట్టరాని

1 లిశ్త ము[చారాకన నాటకమ్‌ చన్ద9గుప్తానుయాయినా రాజలోశే నానుగమ్యమానే 'దేవక్య నన్దస్య భవనం (వ్రవిశళతి వైరోచకే, యుష శ్రశఎ9) ము్తేన దారువర్మణా నూతధారేణ చన్ద9గుపో౭య మితి మత్వా తస్యోపరిపాతనాయ సజ్టీక్పృుతం య_న్త్రితోరణమ్‌ అతా_న్తకే బహిర్నిగృ్భుహీతవావా నేష స్థిశేషు చన్ద్రగుప్తానుయాయిషు నృ పేషు, యుష్మత్స)యు క్షే వైవ చన్ద్రగు_ప్రనిషాదినా బర్భర కేణ కనకదణ్ణిం*న్తర్నిహిళా మసి పుతికా మా(కష్లుకా మేన అవలమ్బితా కశేణ క నకళ్ళజ్ఞలా వలమ్బినీ క నకదజ్ణికా, రాతసః---ఉభయోర వ్యస్థానే యత్నః ! విరాధగు_ప్తః -- అథ జమనాభిఘాత ముత్నే9క్షమాణా గజవధూ రతిజవనతయా గత్య నర మారూఢవత్రీ (వథమగ యాకారము గలవాడు, చన్హ్రగు వ్ర ఉఊపవాహ్యాం నా చంద్రగుప్తుం డెక్కున దైన, చన్హ్రలేఖ-ఆని దాని పేరు_రాజుల గుజ్జాలకు ఏనుగులకు మంచి పేరులు "పెట్టుదురు - గజవళాం = వీడి యేనుంగును, చన్ద్రగుప్ర అనుయాయినా = చం్మదగుపుని వెంట(బోవు; రాజలోక = రాజుల (సామంతుల) సమూహముచే, అనుగమ్యమానే = వెంబడింపంబడుచుండ(గా యుష్మ త్ప్రయుక్తేన = నీవు (వపయోగంచిన = ఏర్పాటుచేసిన, చన్రుగు ప్తః ఆయం ఇతి మత్వా = చంద గుప్తుడు పీ,డు అని తలంచి, సక్టీకృతం యణ సిద్ధము చేయ/బడినది - యంత తోరణమ్‌ = (క్రీలసాధనము) గల తోరణము - అతాన్తరే = కంతలో, బహి ర్నిగృహీత... నృపేమ = బయటనే క ఇములు లాగి నిలపంబడిన గుజ్జాలు గలవార్తై ఆగి యుండ(గా, చన్ష్రగుప్త నిషాదినా = చందగు ప్తుని మావటిని చేత-కనక శృష్ధలాజ=బంగరు మొలనూలుగౌలుసున.ండి, ఆవలమ్చినీ = కిందికి [వేలుచున్న,కనకదణ్ణికా = బంగరు చిన్నకజ్ఞ- ఆందుదాచ!బడి యున్న చిన్నకత్తి అస్టానే ౪ అనమయమున, _తగనిచోట జఘనాభిఘాతం = విుందు మీ(ద దెబ్బను, ఉత్చేశ్షమాణా = ఎదురు చూచుచున్న దై, అతిజవనతయా = మిక్కిలి వడిగలదై, గత్యన్తరం = వేునడకను. - మునుపటికన్న _త్వరగల నడకను, జరూఢవతీ = ఎ త్రికొన్నదాయెను, పొందినదాయెను. అనురోధ =

ద్వితీయాజ్కు! 1బిర్‌

త్యనురోధ [ప్రత్యాకలిత ము_క్తేన (ప(భష్టలద్యం పతతా య_న్త) తోరణేన ఆకృష్టకృపాణివ్య(గపాణి రనాసాదయ న్నేవ చన్ష్రగుప్తా ళయా వై రోచకం హత _స్పపస్వీ బర్బరకః. తతో చారువర్శణా యన్త్రతోరణస్థల మారూఢేన యన్త్రఘట్టనబీజం లోవాకీలక మూదాయ వా న్తిీనీగత ఏవ వాత _న్తపస్వీ వై రోచకః,

రాతసః -- కష్టం! అనర్ధద్వయ మాపలిళమ్‌, న వత కృన్ట్రగుపో వాతా వ్లైరోచక బర్బరకా దైవేన. అథ నూత ధారో దారువర్శ్మా కథమ్‌?

విరాధగు_వ్లః --- వైరోచకపురనరేణ వదాలిలోశే వైవ లోవ్టమాతం హతః,

రాడనః---(సానమ్‌) కష్టమ్‌! అవో వత్సలేన సుహృదా చారువర్శుణా వియుక్తాః స్మృః, అధ త్మత శ్యేన ఖిషజా అభయద శ్రేన క్తి మనుష్టితం? అనుకూలముగా _పత్యాకలితము క్త జు లెక్కించుకొని విడువ-బడిన (పభష్ట లక్ష్యుంజగుజి దప్పినట్టుగా, ఆకృష్టకృపాణీ వ్య్యగ పాణిః జ దూసిన కత్తితో మిక్కిలి పనివడుకున్న చేయిగలవాండే. దానితో పొడువ గమకించుచున్న వా,డే అనాసాదయన్‌ ఏవ వైరోచకం = వైరోచకుని చేరకయే, అందు కొనకయే-యు మవాండు. *..తోరణేన = పడిన యంతపు( దోరణముచేత, చంపంబడినాండు, తపస్వీ బర్బరకః--పాపము ఆదీనుండు ఐర్బరకుడు; య న్తుతోరణ స్టలం ఆరూధేన= యంతతోరణమున్న చోటు వెకి ఎక్కియున్న వాడు ఆయెత్తునుండి, ఏనుంగుమీ,.ద ఎత్తులోనున్న చైరోచకుని, యన) ఘట్టన బీజం = యం తమును బిగించి ఆడించు మూలసాధనమైన. యినుపమేకుతో చంపంబడినాండు. కష్టం = కట్టాః అనర్భ ...తితమ్‌ = కీడుల జంట రెండు కీడులు పొసంగినవి, వై రోచకపుర॥సరేణ = వైరోచకునిమందునడచుచున్న ,లోప్ట ఘాతం = మట్టిపేళ్ళలతో కొట్టికొట్టి, వత్పలేన సహృదా - అహో దారువర్మకు నాయందు ఎంత వాత్సల్యము.అ దెంత నెయ్యము - ఆతండు నాకు లేక పోయి నాండు, త్యతత్యేన = అక్కుడివాడేఐన, భిషజా = వైద్యునిచేత, నర్వం = ఆం

126 ము[(దారాతసనాటకమ్‌

విరాధగు_వ్తః-- సర్వ మనుష్టితమ్‌.

రాతనసః---కిం వాతో దురాత్మా చన్ద్రగు_ప్తః?

విరాధగు_ప్తః_--అమాత్య, వైవా న్న్న వాతః

రాతసః--(నవిపాదమ్‌్‌ త త్కిమిదానీం కథయసి నర్వ మనుష్పితమిత మితి?

విరాధగు_వ్లః అమాత్య, కల్పిత మఠిన 'యోగచూర్ష్మ మిత మౌమధం చన్దంగుప్తా య, తశ్చ్ప 9త్యక్షీకుర్వతా చాణక్య వాత కేన కనక భాజనే వర్తాన్తర ముపలభస్ధ అభిహిత శృన్ద్రగు పః-

ణా ట్‌ జాల

“వృషల, నవిష మిద మౌవధమ్‌, న పాతవ్యమ్‌! ఇతి.

'రాతసః--ళరః ఖ ల్వసౌ వటుః, అథస వైద్యః కథమ్‌?

విరాధగు_వ్లః---త చేజెషమధం పాయితో మృత శృ. తయు-ఆత6 డెంత చేయవచ్చునో అంతయు చేసినాండు. త త్కిమిదానీం కథ యసి సర్వ మనుష్టిత మితి? = మణ ఇ అట్టయిన) అంతయు చేయంబడె నని చెప్పెద వేమిః యోగచూర్ణం = మాయపు-. పొడి, మంత విద్యచే కల్పింపః బడిన పొడి,అది రహస్యముగా [ప్రాణము హరించును అది కలిపినమందు తయారు చేసి యుచ్చినాండు. (పత్య్మక్షీకుర్వతా = సొ-తముగా కంటితో చూచిన వా(డైన కనకథాజనే వర్ణానరం ఉపలభ్య - రాజునకు ఇచ్చు మందు గావున, దానిని బంగారు ప్మెతలో పెట్టి ముచ్చినాండు _ ఉపలభ్య గా కనిపట్టి ఎటి(గ౧ి, సవిషం = విషముతో కూడి యున్నది - [తాగంకూడదు, శరః = మోసగాండు, దుష్టుండు, పొయితః = [తా(పంబడినాండుఎ(తా(గి అంతట వచ్చినాండు-గిన్నె లో మంధు రంగుమాజుట దాని సెబ్బర, సుశ్రుకాది వైద్య [గంథములందు గలదు అట్టి విషయమున రాజులు మంతులు కూడ నిపుణులు కాదగు నని కాకఘుందకము నను కలదు. గొప్ప (వైద్య ) శాస్త్ర జ్ఞాన రాశి - వై ద్యకాస్త్రము ఊచముట్ట నెజి/ినవాడు,

ద్వితీయాబ్కః 127

రాతనసః---(నవిపాదమ్‌) అహో మవిో న్విజ్ఞానరాశి రువరతః! అథ తస్య శయనాధికృతన్య (వమోదకస్య కిం వృ _త్తమ్‌?

విరాధగు_వ్తు---య దిత రేషామ్‌,

రాషసః---(సోద్వేగమ్‌) కథ మివ?

విరాధగు_ప్త్య---స ఖలు మూర 8 తం యుషహ్మఖి రతిసృృష్టం మహాన్హ మర్దరాశి మవాన్య మవహళా వ్యయే నోపభోక్తు మారబ్బవాన్‌,. తతః “కుతో ఒయం ఖథూయాన్‌ ధనాగమి” ఇతి వృచ్చ్యమానో యదా వాక్యభేదా నృహూ నవదత్‌, తదా చాణక్య హతశేన విచ్శితవధేన వ్యాపాదితః.

రాతసః---(సోద్వేగమ్‌) కథం! అత్రాపి దైవే నోవవాతా వయమ్‌. అథ శయితస్య చన్దగు ప్రన్య శరీరే పహార్తు మస్మతృ) యుక్తానాం శాజగృవా స్యాన్తర్భిత్తి సురజ్షా మేత్య (పథమ మేవ నివనళాం వీభత్సకాదీనాం కో వృత్తాన్తః

విరాధగు_ప్త -=అమాత్య, చారుణో వృత్తాన్తః,

రాక్షసః---(సావేగమ్‌) కథం! చారుణో వృత్తాన్త. న ఖలు విదితా స్తే త్మత నివసన్త శ్చాణక్య హతశేన 1

శయన = పడుక బిల్లు -ఆధికృతః గ్‌ దానిని విచారించుకొను ఆధికారమున ఉన్నవాండు, యత్‌ ఇతరేషాం = ఇతరులకు ఏదియో అదియే-చావు అనుట. కథం ఇవ-అదీ యెటువలె, అతిసృష్టం = ఇయ్య/బడిన, మహతా వ్యయేవ ఉప ఖోక్తుమ్‌ = చాల ఎక్కువ ఖర్చుచేసి ఛోగాలు అనుభవింపను, ధనాగమః = ధశము రాక, ఎక్కడినుండి వచ్చినది నీకు ఈవిస్తారపు ధనము? ఇ క్పోభేదాన్‌ = ఒకసారి చెప్పిన(సమాధాన) వాక్యమును మజియొక మాటు చెప్పక వీలు దానిని చెప్పుట-విచితవధేవ = ఏన.(గు కాలమట్టించుట తునుక లుతునుకలుగా కోయిం చుట-మొదలగునవి కొన్ని _చ్మితవథల విధములు - సోద్వేగమ్‌ = భయముతో, దిగులుతో _.కథం = ఎట్టూ! ఏమి! దారుణము.భయంకరము [కూరము-(పవిష్ట

128 ము(దారాతననాటకమ్‌ విరాధగు_వ్తః---అమాత్య, అధకిషమ్‌, వొక చన్ద్రగు_వ్త (వవేశా చృయనగ్భవాం (వవిష్టమా[ తే 2వ నిపుణ మవలోక యళా దురాత్మనా చాణక్య వాతకేన కస్యాచ్చి ద్భి్తి ఛిచాద్‌ గృహితభక్తావయవాం నిష్కూఏ9మన్లీం పిపీలికాప_జ్హీ మవలోకగ్ధ పురుషగర్భ మేత గృహ మితి గృహీతాన్రైేన దాహితం త చృయనగృవామ్‌. తన్మిం శృ దవ్యామానే ధూమావరుద్ద దృష్టయః (పథమ మభిహిత నిర్ణమన మార్షం అనధిగమ్య చ్వారం, నర్వ పవ బీభత్సాదయో జ్వలన ముపగమ్య త తై 9వ నష్టాః, రాతనః---(సాసమ్‌) కష్టం భోః కష్టమ్‌! నఖే పళ్య, చైవ సంవదం దురాత్మన ళృన్ద్రగు ప్రస్య, కుతః, ట్‌ కన్యా తన్య వధాయ యా విషమయీ లు గూఢం (వయుక్తా మయా మాతేణ ఏవ = చొకంగానే, లోపలఆడుగు పెట్టంగానే, నిపుణం = పరకాయించి, నేర్పుతో, లెస్సగా, భిత్తిఛ్మిదాత్‌ = గోడలోని బొక్కునుండి, గృహీత భక్రా వయవాం = [గహింప(బడిన = మోచుచున్న _ అన్నపు _ థాత్‌ = తునుకలుగల నిష్కా9మ న్లీ: = బయటికివచ్చుచున్న పిపీలికాప జిం = చీమలబారును, పురు షగ ర్భృం ఏతత్‌ = దీనిలోపల మనుమ్యలు ఉన్నారు అని. ఇతి గృహీతాన్డేన = ఇట్టని (గ్రహింప బడిన -విషయము గలవా డ్రైన, ---విషయమును (గ్రహించిన వాడ్లై న, దాహితః = కాల్చివేయ బడినది. తస్మిన్‌ దహ్యూమానే చ = అదికాల్పం బడుచుండంగా ధూమావరుద్ధ దృష్టయః = పౌగచే కమ్మంబడిన - అడ్డగింపం బడిన-చూపులు గలవారై, [వథమం అభిహితం = మొదట చెప్ప(బడిన, పిహిత_ అనియ పారము. మూయంబడిన, నిర్గమన మార్గం = బయటికి పోవు దారిని, ఆనధిగమ్య = వేటుంగలేక, (చేరలేక) జ్వలనం ఉపగమ్య = మంటను పొంది ( = కాలి.) దురాత్మనః = పాడు మనసుగలవాండై న-మిక్కిలి చెడ్డవా(డ్రైన, కో. ౧౬, కన్యేతి _ తస్య వధాయ = వానిని చంవుటకై, యా విష మయీ కశ్యామయా గూఢం [1పయుక్తా = వీ విసంపు/బిల్ప నాచేత రహస్యముగా (రహస్యము దాని సవిషత, కావున పంపు అందటి యెదురనే కాందగును) (ప్రయో

చ్వితీయాజ్యః శే29 కై వా త్పర్వతక స్త్వయా స నివాతో యస్త్తృస్య రాజ్యూర్దవ్చూత్‌ శ యే శస్త్ర షు రనేషు చ (వణిహిళా నక "కేవ కే ఘాతిళాః, చర్య వ్ర్యైవ ఫలన్సి పశస్ట వివిధ (శేయాంసి మన్నీతయః, విఠరాధగుప్తః---అమాత్య? తథాప్‌ ఖలు (పారజ్బ మపర త్యాజ్య మేవ. పశ్య భో, 1పారభ్యతే న ఖలు విఘ్నళయేన నీైః (పారభ్య విఘ్ననివాళా విరమన్వి మధ్యాః నను నునన వయన ాా గె: పంబడినదో, తయాణదానిచేత, యాతన్య రాజ్యార్ధ హృత్‌ =ఎపండు అతని శగము రాజ్యమును వారించువాఃడో, సః పత్వతక॥=ఆవర్వతకుండు, దైవాత్‌జ విధివలన నిహతః = చంపంబడినాండు. యేజఎవరు శ స్త్రేషమజ ఆయుధము అందును, రశ్సేషు = విషములందును, (పణిపాతాః ౨ ఉంప(బడిరో, అప్పగింప ఖడిరో, తైః ఏవదవానిచేతనే - ఆయాయుఢములచేరనే, రసములచేతనే, తేజు వారు, ఘాతితాఃజచంప(బడిరి. మన్నీతయఃజనాసీళతులు, మౌర్యస్య వవజచం[డ గుప్తనికే, వివిధ (శేయాంసి ఐ పల్లు తెజంగుల మేళ్లను, లన్తి = కలిగించు చున్నవి, పళ్యంచూడు.

మౌర్యుని చంపుటకు నేను నాతెలివికొలది ఎన్ని తెజింగుల (వ్రయోగమా అనో చేసితిని; అవి అన్నియు అతనికే పలు తెజంగుల మేష కూర్చినవి. అట్టున్నది, వాని అదృష్టము, చూడునూః?

*వైదేవ తే ఘాతితాః *-+ .-ఇండు కొందళటు విషమాలంకారముఆ జెప్పుడురు, కార్యము కారణమునకు విరుద్ధ మగుటం జేసి, “విషమం వర్ష్యతే యత ఘట నాననుపూపయోఃి

ఖై, ౧౭ [ప్రారభ్యత ఇతి -- నీదైః = మద్రులచేత, అభములచేత, విఘ్నభయేన = అడ్డుల-అంశరాయముల _ అవి క లుగునను = భయముచేత న 1ప్రారథ్య జే ఖలుజతొడంగనే పడదు గడా-మంచిపని అని శేషము, ప్రారథ్యః

కేలి0 ము[చారాతననాటక మ్‌

విళఘ్షైః పునః పున రపి (పతివాన్య మానాః

(పారజ్ద ముత్తమగుణాన వరిత్యజ న్ని. గా అపి చా

న్న కిం శేషన్య భరవ్యథా న వవృషి,

మాం న ఉ&ప 'శ్యష యత్‌ ?

కిం వాన్నాస్తి పరిళమో దినపతే

రాస్తేనయ న్నిశ్చలః 1

కిం త్వబ్లేకృత ముత్స్ఫృజన్‌ కృపణవ తొడంగి, విఘ్ననిహతాః = అంతరాయములబెత దెబ్బతీన్నవారై, మధ్యాః మధ్యుములు = నడితరమువారు, విరమనవ్సి = మానుదురు. విఘమ్నెః=అంతరాయ ములచే, వునః పునః అపి = మరలను మరలను _ మాటి నూటికి పితి హన్యమానాః అపి=అడ్డగింప(-ఎదురుదెబ్బకొట్టం. బడిన వార య్యూను, ఉత్త మాఃణు గొప్పవారు, [పారద్ధం=తొడం కంబడిన దానిని, మంచిపనిని, న పరిత్యజన్తిణు

అధములు మంచిపనిని తొడంగనే తొడంగరు, ఆడ్డులు తగులు నను భయముచేత, నడితరమువారో, తొడంగుదురు, కాని అంతరాయము పొడసూపః గానే మానుకొందురు. గొప్పవారు మంచిపనిని తొడంగక ఉండనే ఉండరు-_ తొడంగ్సి యెన్ని యంతరాయములు తగిలినను వానిని ఎట్లో దాంట్‌ ఆతొడంగిన దానిని సాధింతురు.

ళ్జోం ౧౮. కి మితి--యత్‌ ఏష ష్మాంన విపతిజ=ఇఖత(డు (= శేషుడు) భూమిని(కిందిక్సి (తోసివేయనందున, శేవస్యజఆశేషనికి, వపుషిమేన, న భరవ్యథా కింజమో(తబాధ లేదా యేమి? యత్‌ నిశ్చలతః న ఆ స్తే=కదలనివా€ డుగా-సయనము సౌగించువాండుగా - ఉండనందువలన దినపలేంజ=సూర్యునికి, పరిశ్రమః నాస్తి కింజఆలయిక లేదా పీమి? కిం తుఐ(లేక కాదు,) మథేమి యనగా; క్లాఘ్యః జన! ఆ మెప్పుగను జనుండు, కృపణవల్‌ = నీచునివలె, అణ్లీకృతం=(చేయను) అంగీక రింపంబకిన దానిని, ఉత్సృజన్‌=మానుకొనుచు, అన;గా మానుకౌనుటకు, లజ్జతే=సిగ్గపడును (ప్రతిపన్న వస్తుషు=అంగీికరించిన

ద్వితీయాబ్కా: -1లి1 వ్ల్రాృ్రఘమో్య జనో లజతే నిర్వ్యూఢం (వతిపన్న వస్తుషు నళా మేత ద్ధి గో త (వతమ్‌, ౧౪ విషయములయందు, నిర్వ్యాఢః _ నిర్వ్యూథిం (ఆనియి పారము,) నెఅ వేర్చుట (జనిర్వాహము) ఏతత్‌ఐ(అను) నిది సతాం = సత్చురుషులకు- ఉత్తములకు, గ్మోత్యవతమ్‌=వంళ పరంపరగా వచ్చు మూనరాని (శోముంబోనిి యాచారము. భూమి ఎంత ఐరువుః---దానిని పడగలమీందికి ఎప్పుడు ఎత్తుకొన్నా (డో, దింపకుండ మోయుచునేయున్నా+డుగదా. అట్రే సూర్యుడును ఒక నిముషము నిలుచుచున్నాండా. ఆరథము పజువు వాజుచునే యన్నది-ఆయన యలసట చెం దినట్టు ఒక్కక్యణము ఎప్పుడును నిలుముట లేదు. గొప్పవారు పూనుకోస్నీపనిని చేయ్చదురే కాని మూనరు---అది వారి కుల[వతముం టోనిది. చూ. శాకుం ఆ. ర, భానుః సక్సద్యుక్త .తురజ్ఞ ఏవ, ర్యాతిం దివం గన్గవహః (పవాత్తి, శీషః సదై వాహిత భూమి భార _ వష్టాంళవృత్తే రపి ధర్మ ఏషః చూ. ఈసుభాషితమును- సదా చరతి తిగ్మాంపః, సదా వహాతీ మారుతః సదా ధత్తే భువం శేషః. సదా ధీరోఒవికళ్ణనః. ప్రారభ్యరే 'ఇత్యాదిళ్లోకము భర్శృహరియందును కలదు ఇది ఎవరి సోంతమో ఎవరి యనువాదమో. ఈనాటకము ప్రాచీనమే, ఇద్మిపకరణమున చక్కంనిసంగతి గలిగియున్నది. విళాఖదత్తుని సొంతమే కాబోలు. భర్తృహరి చోల గొప్ప కవి, మూండు శతకములును ఆయన సొంతములే కొందగినను, ఎందుండియేని కై కో నుటనుంగూడ చేసి యుండనొప్పునేమో- -నిర్ణయింపరాదు. వారి తారీఖులు ఆ విపతిపన్నముగా నిశ్చయములై న, ఇదియు కొంతనిశ్చయము సొందవచ్చునేమో,

1లిలి ము[దారాతననాటకమ్‌

రాతనః..నఖే, (పారజ్బ మపరిత్యాజ్య మితి [పత్యమ మే వైత దృవతామ్‌. తతస్తతః.

విరాధగుప్తః-తతః (పభృతి చన్ద్రగుప్తళరీశే నవా్యసగుణ మప్రమత్న శ్చాణక్యః పభ్య పత దీదృళం భవతీ త్యన్విష్య నిగృహీత వాన్‌ పురవాసినో యుమ్మదీయా నాప్తపురుషాన్‌.

రాతనః-_.-(సోడ్వేగమ్‌) కథయ కథయ, కే కేనిగృహీతాః?

విరాధగుప్తః---[వథమం తావత్‌ తపణకో జీవసిద్ధిః సనికారంనగ రాన్ని ర్వాసితః +

రాతసః.(స్వగళతమ్‌ ) వఏతాపత్‌ సవ్యామ్‌.* న నిస్పుర్మిగహాం స్థానభంశః పీడయివ్యతి. ((పకాళమ్‌) వయన్య, క మపరాధ ముదిశ్థ్థ నిర్వాసిత?

విరాధగుప్తః-=వషు రాతసన (పయుక్తయా విషక న్యయా వర్వ కేశ్వరం వ్యాపాదితవా నితి.

రాకసః---(న్వగతమ్‌) సాధు కౌటిల్య సాధు, మును మానక సాగించుచు నే ఉన్నానుగదా. సహస్రగుణం ఆ పమతత్తః=వేయిం తలు జా[గత్త గలవాండై, ఏభ్యః...తీతి అన్విష్య=వీరివలన ఇట్టిది కలుగు చున్నది అని వెదకి, నిక్సృహీతవాన్‌ =దండించినాండు, పుర... షాన్‌ = ఊరిలో నున్న మీవారైన ఆప్తపురుషులను = నమ్మకమైన మి తులను -- హితులను. సోద్వేగమ్‌ఐదిగులుతో, [పథమం తావత్‌ఐమొట్ట మొదట - సనికారమ్‌ = అవ మానముతో కూడుకొన్నట్లుగా _ నిర్వాసితః =ఇంకను రాంగూడదని తజుమః గొట్టంబడినాండు; వెడలగొట్టం బడినాడు. వీతావత్‌ సహ్యమ్‌ = ఈపాటి ఓర్వందగినది, నిష్పరి గహామ్‌ = వాండు సన్యాసి, భార్యదిడ్డలు ఇల్లు ఆ స్త్‌ ఏమియు గలవాండు కాండు---అట్టి వానిన్‌ స్థా న్యభంళః=ఊరినుండి వెడలిం చుట, న పీడయివ్యతి = పీడింపంబోదు. కం అపరాధం ఉద్దిశ్య = ఏ నేరమును ఉద్దేశించి వ్యాపాదితవాన్‌ = చంపినాండు. సాధు సాధు - బ బి, కౌటిల్య, యన్య తవ _- అని అన్వయము.

ద్వితీయాజ్క! 198 క్లో స్వస్మిన్‌ పరివృాత మయళః, పొతిత మస్మాసు, ఘాలతితో౭ర్ట రాజ్యవహారః; వక మపి నీతి వీజమ్‌ బవుఫలళా మేతి యన్య తవ, ౧౯ ((వకాళమ్‌) తత స్తృతః! విరాధగుప్తః-- తత శృన్ద్రగు_వ్త శరీర మభిదోగ్డు మనేన వ్యాపారితా దారువర్యాదయ ఇతి నగళే (వ్రభ్యాష్య శళకటచడాసః ళూల మారోసిత8, | రాకసః---(సానమ్‌) వో సఖే కకటచాస. అయుక్తరూవ న్నవాయ మీ దృళో మృత్యుః, అథవా, స్వామ్యర్ధ ముపరతో ర్డో, ౧౯ స్వస్మి న్నితి--ఆయశః 2 అపయళస్సు = స్వస్మిన్‌ ఇఐతన మీద, పరిహ్పతం = తొలః/గింప(బడినడి; అస్మాను = నామీంద, పాతితం = వై పంబడినది, అర్థరాజ్యహర సగము రాజ్యము హరించుబాడు-సీవు ఈయవలసిన వాండు - మౌర్వునికి నగమే మిగులు నట్టుగా, ఘాతితః = చంపబండినాండు. ఏకం అపి సీకివీజం = ఒక్కటి ఐనను నయపు.పన్నకపు వి తనము, యస్య తవ = వినీకు, బవుఫలతాం = పెక్కుఫలములు గలదగుటను, ఏతి = పొందుచున్నది- (ఏ నీమీద ఆయళమును తప్పించుకొనుట.

(1) దానిని నామీఃద పెట్టుట,

(111) సగము రాజ్యము ఈయవలసినది. (ఈయ నక్కఅ) లేకపోపుట,- మూండు = బహు, శరీరం అభ్మిదోగ్గుం = దేహమును గుజిపెట్టి చంపుటకు, - వ్యావారితాః = పని పెట్టంబడిరి = ప్రయోగింపంబడిరి 1పథ్యాష్య ఇ చాటించి, శూలం ఆరోపితః = కొజుత వేయండెను - (కొజ్జు ఎక్కింపంబడెను.) ససమ్‌ _ రాక్షసునికి శకట దాసునందు అంత వాత్సల్యము, కన్నుల నీరు కాజినది, ఆయుక్తరూపః = ఎంతయు _ మిక్కిలియు = తగనిది, రూసన్‌= అని పత్యయము అతిళయార్థకము, ఈద్భశః = ఇట్టిది, కొణుతవేయ(బడుట, అథవా = అట్టుగాదుు ఆ ట్లనంగూడదు స్వామ్యర్థం = వీలినవాని కోసము; ఉపరతః = చచ్చితివి- - కావున, న శోచ్యః - (నీక

1లి4 ము[దారాదనస నాటకమ్‌ న శళోచ్య _స్వ్వమ్‌, వయ మే వాత ళోఛచ్యా, యే నన్లకులవినాశే ౬పి జీవితు మిచ్భామః. విరాధగు _వః--అనూత్య, స్వామ్యర్థ ఏవ సాధయితవ్య

ఇతి ప్రయతసే.

రాతసః--సఖే,

ళో, అస్మ్కాభి ర ము మేవార్ద నమూలమ్బ్యం న జిజివిషామ్‌, ౮ థఖ

పరలోకగతో దేవః కృతమై శ్వానుగమ్య శ. కథ్యళా, మపర స్యాపి సువృుద్వ్యసనస్య (శ్రవణే నజ్జో ఒన్మి. ఎవరైనను - నేను.) చుఃఖపడవలసినవాండవు గావు. నేనే నాకై దుఃఖపడ వలసినవాఃడను, నందకులమే ఉత్సన్నమైనను (బదుకగోరుచుండువాండను,. స్వామి ఆర్థంఏవ=ఏలినవాని .పయోజనమే, అతనిశ్యతువులవె పగతీర్చు కొనుే, సాధయితవ్యఃజనెజ వేర్ప-బడవలసినది, ఇతి...జఅని ప9యత్నించు చున్నావ్సు

ళ్టోం ౨౨0. ఆస్మా భిరితి-అస్మా భిః జ నాచేత అముం అర్ధం ఏవ == ఈ ప్రయోజనముననే, జిజీవిషామ్‌ న = (బతుకుమీంద యాసను కాదు, ఆలమృ్య= అవలంబించి, అందుకై పూనికవహించి పరలోకగతః దేవః 2 దివంగతుండై న (వభువు-(నందుండు), కృతమ్నెః ఇ కృతఘ్ను((డనైన నా చేత, న అను గమ్మతే = వెంబడింపణబడలేదు - సహగిమనము - కూడనే చచ్చుట _ చేయం బడలేదు.

మ్మితమా.-దొరగారు. దివంగళు(డై న వెంటనే నేనును అక్కడికి తరలి యండవలసీతది, నాకు ఇక (ప్రాణముమీంద ఆసలేదు! మజి ఆయనపనిన్నే పగతుఅ చంపి, తీర్పవలయ నని [ప్రాణము పట్టుకొని యున్నాండను.

సుహ్బద్‌ వ్యసనస్యజమితునిఆపదను, శ వణేజ=వినుటయందు, సజ్జః ఇ సిద్ధముగో - తయారుగా - ఉన్నాను. ఏతత్‌=ఈ శకట దాసవృత్తమును, ఉప

ద్వితీయాజ్క!8 195

విరాధగు్తః--పత _దువలభ్య, చన్షనదాసే నాపవాహిత మమాత్యకళ(తమ్‌.

రాతసః--[కూరస్య చాణక్యవటోః విరుద్ద మయుక్ష్త మను పితం శేన. ౧0

విరాధగు_ప్తః-_--అమాత్య, న న్వయు_క్తతరః కువ్చూద్దో 9వాః

రాక్షసః-ాజతత స్తతః లి

వీరాధగువ్తః..-శతో యాచ్యుమానే నానేన న "సమర్పిత మమాత్య కళ[తంయదా,త చాళికుపి కేన చాణక్య్థవటునొ. =.

రావసః---(సోద్వేగమ్‌) శ ఖలు వ్యాపాదితః ?

విరాధగు_ప్తః---న హి. గృహీతగ్భహసారః సపుత కళతో బన్టనాగారే నితీ_ప్తః.

రాతనఎ-త త్కిం. పరితుష్టః కదయసి “అవవాపొతం రాతన కళత'మితి. నను వ_క్తవ్యం 'సంయమితః సపుత కళతో రాతసి ఇతి. లభ్య ఎజింగి, ఆపవాహితం అవతలికి కొనిపోణిడినది. విరుద్ధం విరోధమైన పని ఆయుక్తం (కావుననే) కూడనిది, సువృద్‌ దో9హః మితునిక్కిదోహము- చంపుటంటోని కీడు, న సమర్పితం యదా అప్పగింపంబడక పోవునప్పటికి తదా అప్పుడే, సోద్వేగమ్‌ దిగులుతో కూడుకొన్నట్టుగా - అతనికి కొట్టి ఐనది, అతనికి మజి యెొట్టిబావు కలిగింపండినదో అని దిగులు- ఆతొందరలో తానే 'చంపంబడలేదు,గదా' అని మునుగలుగ అడుగుచున్నా-డు. గృహ్‌త గృహ- షారః-ఇంటిలోని వెలగలయాస్తి యంతయు - సౌత్తంతయు = జప్పీ సుండే అట్టు సం కెలతోం గట్టంబడినవాండని కదా చెప్పవలసినది.

కే66 ము(దారాతన నాటకమ్‌ (ప్రవిళ్య) పురుషః జేదు అమచ్చో! వసో ఖు నసఅడదాసో వడివోర భూమీ మువట్టిదో, (జయ త్వమాత్యః! ఏషు ఖలు శకటచాసు (వతి హోర భూమి ముపస్థితః.) రామస---భద, అపి సత్యమ్‌? వురుషః---కిం. అలిఅం అమచ్చపొాలేను విణివేదేమి! (కి మళీక మమాత్యపొాదేషు విని వేదయామి%) రాతస---నఖే విశాధగువ్న, కథ మేతత్‌? విరాధగుప్తః--అమాత్య, స్యా చేత దేవం) యతో భవ్యం రతతీ భవితవ్యతా. రాకుసః---(పియంవదచక, కి మద్యాని చిరయసి? ఊపంిం వ9వేళశ మొనమ్‌. పురువః--తథా (ఇతి నిష్కా9న్తః) పురుషః = శౌకరు దౌవారికుండు, (ప్రతిహారభూమిం = దర్వాజకడ, ఉపస్థితః = వచ్చియున్నా(డు, ఇట్టు శకటుండు ఆనిముసాననే వచ్చినాండను కవిపన్నాగము _ కేవలఘు దై వికపయోగమగునా? అతండురేపు చేరియండ వచ్చును కదా? ఈ కళథలన్నిటిని విరాధగుప్తు:డు తాను కుసుమపుమున నుండియే చూబియే వచ్చినాండు. తొందరపయనములనే వచ్చియుండును. కొట్టుమీందినుండి తప్పించు కొన్నవారును ఎకాయెకి హుటాహుటి వచ్చియుందురు, ఒక దినమే రవంత ముందు వెనుకలుగా చేరినారు. ఇది సంభవమే, అపి సత్యం = నిజ మేనా ? ఆమాత్య పాదేషు = మం్యతులవారికి మంతిగారికి, వినివేదయామి = నివేదింతునా? కథ మేతత్‌ = ఇది యెట్లు ? నీవు అట్టుచెప్పితివే, ఇప్పుడే ఇప్పుడే ఈమొట వినబడు(చున్నదే. భవ్యం రక్షతి భవితవ్యతా = కావలసిన దానిని, విధి కాపాడును, ఆంతే, అద్యాపి చిరయసి = ఇంకను ఆలస్యము చేయచున్నావు క

తృతీయాజ్క_ః 18 ((వవిన్టః సిరా ర్థకః, ళకటచానళ్చ) కకటదానం= (న్వగతమ్‌) శ్లో, దృష్ట్వా మౌర్య మీవ (వతిస్టీతపదం ళూలం ధరిత్యా9ః న్టలే. త ల్లత్మీ మివ చేతనా వమథినీం మూశ్చావబద్ధస9జ౫మ్‌, (శుత్వా స్వామ్యపరోవ రౌద విషమా నాఘాతతూర్యస్వవాన్‌ న ధ్వనస్తం (వథమాభిమఘాతకఠినం యత్త న్మదియం మనః ౨౧ "శ్లో ౨౧ దృష్ష్వైతి--యత్‌ మదీయం మనః=ఏ నాదైన మనస్సు, ధరి[త్యాః స్థలే జ నేలమీంద దానిచోట - నేలమీ!ది యూరిలో కునుమపురాన, మౌర్యం ఇవ (11) చంద్రగుప్తునివలె, శూలం = (1) కొబ్టును, (పతిష్టిత పదంజలెస్సగా నాటంబడిన=నెలకొల్బ(బడిన-(1 1) పదవిగలవానిని.([అడుగు భాగము గలదానిని, దృష్ట్వాజచూచి, తత్‌ లక్ష్మీం ఇవణనాని రాచసిరివలె, చేతన్మాపమథినీం = జీవమును కలియంబెట్టి- నలిపి.చంపునదై న మూర్ధావబద్ధ (సజమ్‌=తలపై కట్ట(చుట్ట)/బడ్‌న పూదండను, దృష్ట్వా = చూచి, స్వామి ఆపరోప రౌ ద్రవిషమాన్‌=దొరను (పదవినుండి) దించుట (నాళనము చేయట) వలని (ళ(శుజయమున కై న)భయంకరములును చెవికి ఇంవనివియు నగు, ఆఘాత తూర్య స్వరాన్‌=కొట్టంబడిన వాద్యపు _మోంతలను, (శక్వా=విని, ప్రథమ అభిఘాత కరివంజమొదటి దెబ్బకు గట్టివారి - మొద్దువాటి-పోయినదో, తత్‌ (మదీయం మనః)=ఆ నాదై న మనసు, నధ్వన్త మ్‌=ద్వంసము(నాళనము)కాలేదు శూలము మీది నుండి తప్పించుకొనంగానే, ఒక్కటే, నడుమ నిలువని (ప్రయాణముగా రాశసుని కడకు వచ్చినా(డు, ఎప్పుడెప్పుడు అతనిం జూడం గందునా అని, కావున ఆ శూలారోపణము, ఆ దండ, ఆ తూర్యఘాతములే అతనికి శల(పుగా జ్ఞప్తి గొంఅబ్బ!ః వానిని తప్పించుకొంటిని గదా యన్న దిగులు: తీటినట్టియు, దొరం గాంచ(గన్నట్టియ సం్యభమము, రాచసిరిచే కౌగలించుకొనం

198 ము. (దారాతసనాటకమ్‌ (ఉపసృ ఇార్టవలోక్య చ, నహర్ష మ్‌ అయ మమాత్య రాతున స్తివుతి, య ఏవః శ్లో. అత్సీణభద్తిః తీణీ ౬పి నస్దే స్వామ్యర్థ ముద్వహాన్‌ పృథివ్యాం స్వామిభక్తానాం [(పమాణే వరమే స్థిత. ౨౨.౨ (ఉపకృత్య [పకాళమ్‌) జయ త్వమాత్యః. రాతనః --(విలోక్య నవార్ష మ్‌ సఖే, శకటదచాన, దిషా "కౌటిల్యగోచరగతో 2.పి త్వం దృష్టో ఒసి. త త్పరిష్వజస్వ మామ్‌, (శకటదాస స్తథా కరోతి) రాతసః---(చిరం పరిష్వజ్య) ఇద మాననమ్‌, ఆన్యతామ్‌. బడిన చంద్రగుప్తుని వలెనున్నది తనకొణుమానును పూలయలంకారమును. చం (గుప్తుడు రాజగుట వానికి ఆంత భయంకరముగా నున్నది-అనుట సహర్షం= హర్షముతో-అవ్వుడు ఆతనికి అదెంత హర్షముగా నుండును;[అయ మమాత్య... తి=వీండుగో రాక్షసమంతతి ఉన్నా+డు_.ఏషః ఈయన, కో ౨౨. ఆశ్షీడేతి-.--నన్డే శ్నీణే అపి నందు*డు చచ్చినను, అక్షీణ భక్షి తలుగని భక్తిగలవాండ్రై స్వామి అర్థం ఉద్వహ౯ ఏలినవానిపనినే పూని జరుపుచున్న వాండై, పృథివ్యాం భూమిలో, లోకములో, స్వామి భక్తానాం ఏలినవానియందు భక్తి గలవారి, పరమే (పమాణే ఉత్కృష్టమైన మెట్టులో, మేరలో, స్థితం ఉన్నా(డు. ట్‌ థి తన ,పభువు చనిపోయినను ఆతనిపనియందు వ్యాప్పతు(తై ఇంలో రాజభక్తులలో మొదటి మెట్టులో నున్నాడు. కౌటిల్య గోచర గతః అపి=కౌటిల్యునికీ కంట(బడినవాండవుఎవట్టువడిన వా;డవయ్యు, మరల నాకు ఆగపడితివయ్య, పరి. .మాం=కౌ(గిలించుకొనుము, చిరం చాలసేపు_చావుతప్పించుకొని, పునర్జన్మగా వచ్చినందులకు తగినట్టు

ద్వితీయాజ్కుః 189 (శకటచాసో నాళ్యు నోవవిష్టః)

రాతమస-ాసఖే శకటచాస, అథ కో ఒయం మే ఈద్భృళన్య ప్యృాదయానన్షస్య పాతుః ?

లు

శకటదాసః --(సివ్రార్ధకం నిర్ణిళ్య) అనేన [ఫియనువ్భాదా సిద్ధార్థ కేన ఘాతకాన్‌ వి.దావ్య వధ్యస్థానా దపహృాతో ఒన్మి,

రాతనఃఎ-(నవార్షమ్స్‌ భద సిర్ధార్ధక, కిం పరాప్త మిద మన్య (పియస్య 1 తథాపి గృహ్యూతామ్‌.

(న్వగా్యతా దవతార్థు భూషణాని [పయచ్చ్భతి.)

సిద్దార్ధకః---(గృహీళ్వా, పాదయో ర్నిపత్య న్వగతమ్‌)

అఅం ఖు అజ్జస్సోవ శసో,ో హోదు. తవా కరిస్సమ్‌, ((వకాళమ్‌)

అమచ్చ. ఎత్స వఢమపవిట్టస్స ణత్తి కేవి పరిచిదో, జత్ట వదం

అమచ్చన్స ప్పసాదం ణిక్టివిల ణివ్వుదో భవిస్సమ్‌, తా ఇచ్చామి

అహం ఇమాపవ _ ముద్దాపముద్దిదం అమచ్చస్స ఎవ్వ భడ్జాఅనే ఠావిదుమ్‌, జచా మేప్పటఅణం తదా "గేహ్ఞిన్సమ్‌.

(అయం ఖలు ఆర్యోపదేశః ఫవశతు, తథా 5 రిష్యూమి. అమాత్య, అత (పథమ వ్రవిష్టన్య నాస్తి కో ఇపి పరిచితః; యత ఇమ మమాత్యస్య ప్రసాదం నిఊప్య నీర్వూుతో భచామి. తస్మా నాక్యేన ఉపవిష్టః కూర్చుండుట నభినయించినాండు - కూర్చున్నాడు అనుటయే._ వేసగానికి తెలుపుట. హృదయానన్షస్య హృదయంపు టానందమునకు కారణము_.ఘాతకాన్‌ విదావ్య ఘాళకులను తలుకుంగొట్టి అసహృతః అస్మిజ కొనిరాంబడితిన్తి ఇదం పర్యాప్తంకిం ఇదిచాలునాయేమి? అవతార్య తీసి, విడ(దీసి: స్వ్తగతమ్‌ “ఆయం ఖలు ఆర్యోపదేళః'-ఇది కదా అయ్య (చేయమని) నేర్చినది. కానిమ్ము అట్లు చేయదును, [పథమ ,ప్రవిష్టస్య ఇదె తొలిమాయుగా [పవేశించినవానికి, వరిచితః నాస్తి- పపిచయమైన వాండు, ఎటి(గినవాండు లేడు

కస్య ఉం దాచుకొని, (ప్రసాదం అన్ముగహముగా ఇచ్చిన వానిని, నిర్వృత ః=

శేశ0 ము(దారాతన నాటక మ్‌ దిచ్చా మ్యవహ మేతయా ముద్శయా ముదిఎతం అమాత్య సై్యైవ భాజ్జ్డాగారే స్థాపయితుమ్‌, యచా మే [పయోజనం తదా గ్రహీ

శాకనః--భద, కో దోమః? శకటచాన, పవం [కియళామ్‌

శకటచానః---య చాజ్జా వయ త్యమాత్యః, (ముదా9ం విలో క జనాన్సికమ్‌) అమాత్య, భవన్నామాజ్కి "శేయం ము దాం

'రావసః ---(విలోక్య ఆత్మగతమ్స్‌ సత్యం, నగశా న్నిష్కా9 మతో మమ వాస్తాత్‌ (వాహ్మణ్యా ఉత్క గ్రావినోచార్థంగృహీళా” త త్కథ మస్య హస్తముపాగతా? ((వకాళమ్‌) భద, సిద్ధార్భకః కుతస్త యేయ మధిగళా? తం వోయిగొంఏమియు కాదు పోదు అని చింతలేక సుఖముగ్మా ఏతయా ముదయా ముద్రితం ఈ ముదతో ముద్రవేయబడిన దానిని. అమాత్యస్య ఏవ భాణ్డా గారే మందతిగారి భండారము-బొక్కసము-ననే, యదా మే [స్రయోజనంజు ఎప్పుడు నాకు (దానితో) పనియో అప్పుడు కై కొందును. కోదోవః తప్పుఏమిః జనాన్ని కమ్‌ = రాక్షసునికి మాత్రము పీనంబడునట్టుగా, ఇతరులకు వినబడ నట్టుగా, రంగాన మాటలాడుటకు జనాంతిక మని పేవు.

(తిపతాకా-కకే ఇాన్యా నపవా ర్యాన్తరా కథామ్‌

అన్యో న్యామన్త్రణం య తృ్యాత్‌ జనాన్తే త జ్ఞనాన్తి కమ్‌, భవన్నామాజ్కికా = నీపేరుతో. గృర్హి డ(బడియున్నది. సత్యం = నిజమే (వాహ్మణ్యా = (వాహ్మణిదేత, బార్యబేత - రాక్షసుడు. తన భార్యను. ఇట్టు సిర్జేేంచుచున్నాండు.ఇది యాచారము కాంటోలు = ఉత్కణ్ఞా వినోదార్థం = విరహమున నన్ను చూచు కోరికను తీర్చుకొనుటకు, ఆధిగళా = పొందంబడినది. అబ్బీ ఎక్కడిది యిది సీక? కథం అన్యహస్తం ఉపాగతా = వీనిజేతికి ఎట్లు

ద్వితీయాబ్క!ః శ్వ] సీదా కళః అతి కుసుమపులే మణిఆరసెటీ చందనదాసో దం టశిళ అ రో ణామ, తస్స గేవా౭దుఆర పడిసలే వడిదా మప అసాదిదా [అన్ని క న! నా వి జ్య

కునుమపుచే మణి: క శేష్టీ చన్షనదాసో నామ, తన్య “గేవాద్వార పరిసశకే పతితా, మయా ఆసాదితా,

రావసః--యుజ్యతే,

సిర్ధార్ధకః---అమచ్చ, ఎత కిం జుజ్జిఇ ? (అమాత్య, అతి కిం యుజ్య తే?]

రాతనః---భ (ద యన్మవాధనానాం గృహే పతిత నై స్టవం విధస్య ఉపలబ్టీ రితి.

థి

శకటదాసః---నఖే, సిర్హార్టక, అమాత్యనా మాజ్కి శేయం ముచ్రా* త దితో బవుతలరే ణాన్టేన భవన్న మమాత్య సోషయిమ్యతి. దీయత్తా మేషా. లా వచ్చినది? మణికార[శేష్టీ = రతనాల బే5ాల సెట్టి గేహద్వారపరినరే = ఇంటి వాకిటి వెంత, యుజ్యతే = యుక్త ము(సరి)గానే ఉన్నది, అత కిం యుజ్యతే = ఇక్కడ ఏమిటి సరిగా ఉండునది? రావసుండు ఏమి సెప్పునో అని య్యాపళ్న- పొరపాటున మజేదేని అతని గృవాజనాదిం గూర్చిన రహస్యము ఎలుంగుటకు దారి ఏర్పడునా అది చూచుటకు సిద్ధార్భకుని యత్నము. మవోధనా నాయిగొప్ప ధనికులయొక్క యిండ్షచెంత పడిన యిట్టివి దొరకుటకు కళిగినదే- యుక్త ముగానే ఉన్నది-అని రాక్షసుండు అందులకు సందు ఈయలేదు,

అమాత్య నామాజ్కీ రాజ అమాత్యుని పేరు గులుతు పెట్ట(బడి ఉన్నది, ఇతః ఐహుకారేణ అర్జేన=ఇంతకన్నను బాల ఎక్కువయైక ధనముతో, (ఇంత= ముదవెలయంత, అనుట) తోషయివ్యళి=ఇచ్చి సంతోష పెట్ట(గలడు, దీయతాం వీషాజఇది యిచ్చివేయ(బడును గాక-ఇచ్చివేయము.. అనుట, నను ప్రసాద

14ీల్లి ము(దారావస నాటకమ్‌ సిత్రార్థకః ---- అజ్జ ణం ప్పసాదో వపో జం ఇమాప ముభాప అమచ్చో పరిగ్గహాం కలేది, (ఆర్య, నను (ప్రసాద ఏషః, టి య దస్యా ము(చాయా అమాత్యః పరిగహం కరో తత్ర) (ఇతి ముదా మర్పయతి) రాతనః -- సఖే, కకటదాన, అన మొవ ము[దయా స్వాధికారే వ్యవహ _ర్తవ్యం భవతా.

ళంటదాసఃం- య 'దాజ్హావయ త్యమాత్యః.

సిశ్రార్థకః---అమచ్చ. విజ్ఞావేమి, (అమాత్య, విజ్ఞాపయామి)

రావసః----|బూహి, విసబ్దమ్‌.

సిద్రార్ధకః -- జాణాది ఎవ్వ అమచ్చో జవా చాణక్క వడుకస్స విప్పిఅం కదుఅ ణక్టి పుణో పాడలిఉ త్తేప్పవేసో త్తి, ఇచ్చామి అహాం అమచ్చచలణే ఎవ్వ సున్ఫూసిదుమ్‌,.

(జానా త్యే వామాతో్‌, యథా చాణక్య వటుకస్య విపియం కృత్వా న్నాస్తి పునః పాటలిపు శే 'ప్రవేళ ఇతి, ఇచ్చా మ్యవాం అమాత్యస్య చరణూ వేవ శ్ముళూపితుమ్‌) ఏషః అను[గ్రహముగదా, ఇది-అట్టు రాక్షసుండు దీనిని గ౦హించుట ఆనుగ9హ ముగదొంఆమాత్యః పర్మిగహం కరోతి మంతి కైకొనుటు అముట- ఊత్త్రరకార్యసాధనకు అపని తనకు మిక్కిలి కావలసిశదే కదా అని గూఢము్యపకటముగా నిది వాక్యసరణికిని చెల్లును- ఈ యుంగరము నా తెందు లప్‌, నాకు ధనమే కావలసినది; మజియు ఈపాటి నేను మంతికి చేయగల సాయము_ఆయనది ఆయనకే ఇచ్చివేయుట.ఆదియు కలుగును.

ఆర్బయతి ఇచ్చివేయను. స్వాధికారే నీ యుద్యోగమునందు - వ్యవహర్త వ్యమ్‌ వ్యవహరింపవలసినది-ఆందుకావలసిన యెడలనెల్బ ఈ ముగద్రనే వాడవలసినది, (బూహి విిసద్ధిమ్‌ ఏమియు జంకుపడక చెప్పుము - చాణక్య వటుకస్యవి పియంకృత్వా చాణక్కిగానికి కానిదానిని - ఆపకారమును=కావించి అమాత్యచరణౌ ఏవ మం తిపాదాలనే, జకూషింతును కొలుచుటకు-అస్మత్‌

ద్వితీయాజ్క 148 రాక్షన---భ(ద, (సియం నః, కింతు త్వదభిపా యాపరిజ్ఞా నొ_న్తరిత్రశ ఇరు మనస్మదనునయః. త దేవం [కియళామ్‌. ఇ నకొళకి ోా (నవార్ష మ్‌ అనుగిహిదో హి. (అను గల్భ్బహీతో ఇస్సి ్రి ఆ రాతసః---ళకటదాస, వ్మిశామయ సిక్రార్ధకమ్‌ం కళకటదాసః--ాతథా, (ఇతి సిక్రార్ట్‌ కేన నవా నిష్కా9 నః) రాకమసః--సఖే, _ విరాధగుప్త, వర్షయ వృత్తశేషమ్‌ అపి తమన్తే౭౬ స్మ్ట్రదువజాపం చన్ష్రగుప్త (వకృాతయః? విఠరాధగుప్తః---అమాత్య. వాఢం తమన్వే, యథా (వకాళ, మకగచ్చ్భన్న్యైన. రావనః---సఖే, కిం తత (పకాశళమ్‌? అనునయః నేన్నే ఆడుగుట-ఏరా అబ్బీ నాకడనే యుందువా అని _ త్వదభి (పాయాపరిజ్ఞాన అంతరితః నీ యఖ్మిప్రాయమును ఎలుంగమిచేతనే ఎడముగలధి= నీవేమనుకొందువో అని ఊరకుండి ఈపొటి ఆలస్యము చేసితిని. ఐంగారముగా అ్లే ఉండుము. _ సహర్షమ్‌ సంతోషముతో-తన యయ్య చాణక్యుండు చెప్పినదంత యు జేయను తశకు ఒనంగూడినదే అనియు -= మంత్రికి వాక్యసరణిలో ఇపుడు అంగ్లజ్ఞులు అందురే-.114౧1: 01" అని, అట్టి ఆచారనిర్వాహమునకు తగినది? హర్షము చూపుటయు అట్టు పబణకుటయు, విశామయ విశాంతి కొనునట్టు చేయము-పాషము, నీకోసము చాల కష్టపడినాండు, వానిని నీవు చూచుకో సేదదేర్చు-అనుట. తమన్తే ఓర్చు క్రాందురా, దానికి వసమగుచున్నారాః ఉపజాపం ఖేదోపాయములను= చం[దగుప్తునికి కాక ఏలినవారి పక్షపు క్కుటలను ఓర్చుకొనుచున్నారాః మన తట్టు చేరంగలరొ? బాఢం సరి, అవును, తప్పక చేర(గలరు-యథా [ప్రకాశం ఖఇ్వయ్రటికి ఎజుంగనగుచున్న విధాన, అన్సగచ్చన్తి ఏవ = ఆనసరించుచును ఉన్నారు. కింత్యత (పకాళమ్‌ ఏమిటిడి అది అక్కడ (పకట మగుచుండుట,

క. ము(దారాకతన నాటకమ్‌

విఠాధగుప్ప అమాత్య, ఇదం తత) (వకాశమ్‌, మలయ కేతో రప్మకమాణాత్‌ పిభృతి, కుపిత శృన్దగుప్న శ్చాణక్య స్యోప రతిం" చాణకో్యో2. వ్యతిజితకాశతయా సవహామాన శృన్ద్య్రగుప్తం న్‌ వ్య రాజ్ఞాభ క్రైళ్చన్ణ0గుప్ప న్య చేతఃపీడా ముపచినోతి. ఇత్చ మపి మ మానుభవః.

రాతనః---(నవార్షమ్‌) నఖే, విరాధగుప్త, గచ్చ త్వం అనే ఎనె వాహితుణ్జిక చృద్భునా పునః కునుమపురమ్‌ తత మే [పియ సువ్భా దై్వైళాళిక వ్యషజ్ఞునః _న్తన (పా.వ]) కలళో నామ (పతి వసతి. న త్వయా మద్వచనా చద్వాచ్యః యథా చాణ కేవ (కియమాణే ప్యాజ్ఞాభ ఖేషు చన్ద్రగు_వ్తః సము త్తేజససమ్మరెః ళ్లోతె. రుప శ్లోకయితవ్యః, కార్యం చ అతినిభృతం కరభక వాన్తేన నం దేష్టవ్య మితి, అప[క మణాత్‌ తప్పించుకొని వచ్చుట మొదలుకొని, కుపితః =.ఊఉపరి=చంద౦ గుప్తుడు చాణక్యునిమీంద కోపము చెందియున్నా(డు అని-ఎంధుకు వానిని అట్టు తప్పించుకొని పోనిచ్చితిని-అని. అతి జితకాశతయాజతన జయముచే మిక్కిలి గర్వించినవా డగుటచేత, అసహమానః.ఆ కోపమును ఓర్వులేనివాఃడై , తైఃతైః ఆజ్ఞాభన్లజఅ యా యుత్తరువుల యతికమణముచేత, చేతః పీడాంఎమనో వ్యథను; ఉపచినోతి=పెంచుచున్నాండు. ఇళ్టం అపి మను అనుభవఃజఇట్టును నా యనుభవము-అనియు నా యెజుకకు వచ్చినవే-అనుట.

సహర్షమ్‌_సంతోషముతో-మంచి సమయము సందు దొరికినది అని. వై తాళక వ్యక్ఞానః=వై తాళికుని వేసాన నున్నాండు- వానిచే చంద)గుప్తుని నౌకరిలో చొప్పించియున్నాను. పతివసతిజనివసించు చున్నండు, కాపుర మున్నాండు. మ ద్వచనొత్‌=నా మాటవలన, నామాటగా - యథా జ ఏమని యనంగా, కియామాణేమ జ చేయంబడుచుండ(గా, సముత్తేజన సమర్‌ ధైః ర్లోకెః ఉపక్లోకయితవ్యః-రోస మెక్కింప(జాలు మెచ్చుకోళ్ళతో (జక్టోకెః), పౌ కడం బడ వలసినది, కార్యం చజ(దావి వలన ఏమి జరుగునో అ) వనిని, కరథక హ స్తేన=కరభకునిచేత, సందేష్టవ్యం=సమాచారము (సందేశ ము) పంపవలసినడి

ద్వితీయాజ్కు॥ 145

విరాధగు వృంఎాయ చాజ్ఞాషయ త్యమాత్యః, (ఇతి నిప్కాఏన్తం) పురుషః ---((పవిశ్య) అమచ్చం పసో ఖు సఆడదాసో విజ్జి 'వేది-.-ఏచే ఖు లిల్లి అలంకారసంజోఅ విక్కీయన్లి. తా వచ్చ్ళక్టీక “దు అమచ్చో, (అమాత్య, ఏష ఖలు శకటదాసో విజ్ఞాపయతి - పతే ఖలు [తయో ౬ఒలజ్కా రసంయోగా వి[్రీయ_శ్తే, తస్మాత్స 9త్యతీ

కరో త్వమాత్ధః--ఇతి.)

'రాషనః--- (విలోక్య) అహో మవోర్షా ణ్య్రభరణాని, భద, ఉచ్యచా ఒమస్భద్వచనొ చృకటదానః, పరితోవ్య వికేతారం, గృవ్యాతా మీతిం

వురువః--త థాం (ఇతి నిష్కూ.న్తః) నాలా

కరభకుండు కాకుంతలమున ఉన్నాండు, కాలరిగొ-వా+డు దువ్యంతునికి అమ్మగారి పిలుపును చెప్పుటకు వంవ(బడినా+డు, కరథభకము ఇం టెపిల్ల* అది దూరములు అలయిక ఓర్చి తిరుగుకాలర్లకు తగిన సంజ్ఞ అగును, దీనను విళాథ దత్తుండు కార్డరవునిచేతం బోలె కాళిదాసును జ్ఞప్తి చేసి పూజించుచున్నా. డని తలంపదగును"

1రయః అలంకార సంయోగాః-మూండు జోడుల సొమ్ములు-సంయోగము కూడిక_ఒక దానిని పెట్టుకొన్న మరియొక దానిని, అట్టు డానితోడ నున్న యన్నిటిని పెట్టుకొనవలయును. అందు వీయొకటి లేకున్నను అ కూడిశకు వెలితియే-అట్టు మూడు కూడికలు-అన్యోన్యాపేష గల నగల టోవులు ఒక్కొాక్కటియ. జండొంటితో కూడికొన్నట్టి పోగు, విక్రియన్తే = అమ్మ ((జూపుయడుచున్న వి, [పత్యష్షీక రోరతుఐసొంతముగా చూచునుగాక

అహో = అళ్చర్యద్యోతకము -_ కన్నుల మిణుమిట్టు గొల్పుచుంబోలి నున్నవి. మవార్దాణి = బాల వెలపొడుగివి, పరితోష్య = తృప్తి పణిచి, అనగా అట్టి వెలఅడిగిన వెల ఇచ్చి = గృహ్యాతాం ఇ తీసికొన వలసినది =

46 ము[దారాతననాటక క్స్‌ రావసు--యావ దవా మపి కునుమవురాయ కరభకం (చేషమయామి, (ఉశ్రాయ) అపినాము దురాత్మన క్చాణక్యా చ్చన్ష్రగుప్తో _భిద్యేత?! అథవా, సిద్ధ మేవ నః సమీసహితం పశ్యామి, కుతః, శ్లో మౌర్య న్తేజసి సర్వభూతలభుజా “మౌజ్డావకో వర్త తే, ఇాణక్యో ఇ-పి మదా[ళయా దయ మభూ (దా వేతి జాతస్మ్యయః, రాజ్యప్రాప్రికృళార్థ మేక, మపరం తీర్ణ(పలిజ్ఞార్హవం, ల వ స అపినామ_తన యిచ్చతో కూడిన సంభావనను తెలుపును - వీనితోడి (పళ్న+ అపి నామ భిద్యేత = బెడియునా? జెడిసిన బాగుగా నుండును - నాయిష్టము పీలటును-ఆథవా జ ఏల సందేహించు ప ? సిద్ధం... ... సక్యామి జ నాకోరిక సిద్ధించిన దనియే తలంతును, కుత౭?=ఏలయన. క్లో ౨9, మౌర్యేతి,..మౌర్యః=చం[దగు ప్త మౌర్యుడు, లేజసి == పర్మాకమమున - [పపాభవమున, సర్వ భూతల భుజాం జు ఎల్లి రాజులకును, అజ్ఞాసకః = ఉత్తరువులు చేయవాండుగా, వర్తతే = ఉన్నా(డు. బాణక్యః అపి జ చాజక్యుండును, “ మదాశయాత్‌ ఒనా యాశయమువలన -నా ఆసరావలన, _ [పప్రాపువలన;, ఆయం=ఇతండు, రాజా అభూత్‌ ఇతి జ రాజు ఆయే” నని, జాతస్మయః ఐ గర్వము చెందియున్నా(ండ, రాజ్య పా ప్తికృతా ర్జం ఏకం=రాజ్యముపొందుటబే, (కృతార్థు అక్కుఅ శీజిన యొకనిని, తీర్ట 1వతిజ్ఞా ర్జవం " అపరంజ్యపతిన సము[దమును-_దు స్రర మగు (ప్రతినను-దాంటిన బాండైన మజియొకనిని, కృతకృత్యతా ఏవ == ( 'ఒండారులకై న / వారి అక్కాఅ తీతిపోవుటయే, నియతం ౬ తప్పక ౦డ, అద్జాన్తరా జసందు _ అవ కాళముపొందినదై , సౌహార్జాత్‌ భేత్స్యతి = మై_తినుండి ఒండొరులను కానీక వేణు చేయగలదు, శ్యతువులం జేయంగలదు. &6కను చందగుప్తునికి బాణక్క్యునితో పని లేదు, అతని సాయ మక్కుజలేదు. -చాణక్యునికి పంతము తీర్చుకొనుచు నెజవేట్‌నది, దానితో

ద్వితీయాజ్కః కీట సావోన్చా త్క్బృతకృత్య ఆవ నియతం

లస్రా_న్తరా భేత్స్యతి,

ఇతి నిష్కూ)న్తాః సర్వే)

ము(దారాకస నాటే భదూమణామమదారాడు ద్వితీయాజగ్రైాః మజథింత గర్వము ఎక్కువ యైనది, “నేను చేసిన రాజే కదా వీయి అం లెక్క సేయమి, వాని మీంద అధికారము చూపంబోవును, వాడును ఓర్వక తప్పక ఎదురుతిరుగం గలండు, అట్టు ఇరువురును ఒండొరులకు కాక బెడిసి వోవుదురు. ఈసందున చంద్రుని ఇంచుక పేనిన, పుగయెక్కును, అది ఇపుడు క_ర్రవ్యము.

“---నియతం లద్ధాన్తంా భేత్స్యతి” మౌర్యుని సర్వలోకాళిగ రాజతేజము చాణక్యుని స్మయము, మౌర్యుని కృతార్థత చాణక్యుని తీర్యపతిజ్ఞత = అను సాధనములు. వాన సాధ్యము వారు ఒండొరుల జెడెయుటయు చెప్పంబడినది, కావున అనుమూనము.

“"మౌర్యస్తేజసి సర్వభూతలభువాం అజ్ఞాపకో వర్తతే” అని ఇపుడు మౌర్యుని 1పాభవముం గూర్చి రాక్షసుండే పల్కుచున్నా+డు. ఈయంకరపు. చథాకాలము మొదటి యంకపు కథ దినము నుండి కుసుమవురీము నుండి త్వరగల (పపయాణముననే విరాధ శకట విళ్వావస్వాదులు మలయుని రాజ ఛానిని నూణుయోజనాల దూరాన నున్న దానిని" చేరున్నంత కాలమే ఐనది. కావున మొదటి యంకపు. గథ కాలమును ఇంచుమించుగా &దియే. నందులు చచ్చి, రాక్షసుడు రాజదానిముట్టడిని తీర్చుట మానుకొని, క్యసుమపుర రాజ్యము మౌర్యునికి హ స్తగతమై ఎన్ని నాళ్ళ యినవిః మజి మొదటి యేంకపు.గథనాఃడే “= కూర(గహః సకేతుః చస్త్రమసం అభిభవితు మిచ్చతి బలాత్‌” అను కుసుమ పురమందు పర్విన పుఖారు చివింబడి కుపితు(డై , ఈ మలయగానిని మాాతము నేను మట్టు పెట్టనేరనా అని కోపావిష్టుండై పలుకుచు తన పరిస్థితుళం దలపోసి కొనుచు ఇక కదర్తవ్యమును నిశ్చయించుకొనుటకు చాణక్యుండు తొలియంక మును ప్రవేశించినాడు. అది, చచ్చిన పర్వతుని పారలొకికము చేయుచు

[48 ము[చారాతసనాటకమ్‌ వాని సొమ్ములను దానమిచ్చిన దనము_చచ్చినయెన్నాళ్ళకు ఇట్లు పారలౌకకము చేయుదురో, అందులకు కాలనియమము కలదా? ఇట్లు కథాకాలగమన మును అరయుచుండ(దగును,.

ఇందు తొలి యంకమున సూచించిన కొన్నివిషయముల వివరము* రాక్షసధనముతో శకటు(డు మౌర్యుం జంపింపం జేసిన ప్రయత్నములు, ఆవి యెట్లు విఫలములై రాశవస్యపయుక్తులనే చంపెనో అది తెలిసినది, అత్లే తొలి యంకమున చాణక్యుండు రాక్షసుం ఐట్టువజుచుకౌనం దొడంగిన [పయత్నములు కొంతవజకు అతినిపుణముగానే సాగుట తెలిసినది. (1) మలయకేతువు రాక్షనునికి నిజదేహసంస్కార విరక్తిం దీగ్చి తన సొంత యాభరణములనే తొడిగించినాండు.వానిని అప్పుడే గొంతసేపటికి శకటుని కొటితికి తప్పించి తన కడకు తెచ్చిన చాణక్యప్రణిధి సిద్ధార్ధకునికి ఆత్యంత పీతితో పారి తోషికము-ఈయ(గా వాండు దానిని పెట్టియం బెట్టుకొని తనచేత నున్న రాషవసమ్ముదయే వేసి రాషసు కడనే ఇల్లడయుంచినాండు, ఆముద9ను, రాక్షసునికి ఇచ్చివేసినాండు. వాడు దానితోనే తన కాయస్థవ్యవహారములం జరుపుమని దానిని శకటునికి ఇచ్చినాండు. సిద్ధార్థకునికడ చాణక్యుండు శకటుని బీత వా9యించినజాబును రాక్షసముదింతము ఉన్నదికదా, సిద్ధార్ధకుండు రాక్షసునికి నమ్మిన నౌకరు ఐ అందే యున్నా+డు. పర్వతకుని యాభరణ ములను దానము పుచ్చుకొన్న చాణక్యుని మానుసులు విశ్వావసు[ప్రభృతులు వానిని అమ్మ(జూప(గా, వాని తత్త్వ మెణు(గని రాషసు(డు అవి యనర్హ ములు ఆని తాను [గహించినాండు. చాణక్యుండు వానికి ఏదో ప9యో జనమును ఎర్పతించి యున్నా 6డు- చందనదాసు సకుటుంబముగ తనకోసము చాణక్యునిచే పట్టువడి కై దువడి దండనకు వాయిదాపడియుండుట రాక్షనునికి తలియవచ్చిను. చాన తానే చాణక్యునికిం ఐట్టువడినట్టు రాష్కసునికిం దోంచెను. వానికి మోతృమట్టుః మౌర్యదాణక్యలు అట్టట్టు ఒండారులకు కాక బెడిసిపోవునట్లు న్నది. అని కుసుమపురపు( బుఖార్‌ ఆనియు విరాధుని మాట సరియే తాను తనమానిసి మౌర్యవై తొళికుండుగా నున్న వానిచేత మౌర్యునికి ఉత్తే జనము పలికించి మౌర్య చాణక్యుల ఒండొరులకుం గానీక చీల్చి తనపగ సాధించి చందన వాసుని, విడిఫింప౦గల ననుకొనును. ఈసర్వమును వట్టి బూటకము, చాణకుూ (ప్రయోగమే తనకు తెలియనీక తగిలించుచున్న ఉరియే యని ఎలు(గడు.

ఇది ద్వితీయాజ్కః-_ద్వితీయాంకము ముగిసినడి

తృ తీయాజ ర్రాఃి =?0:- ( తతః (వవిళతి కజ్నుకీ ) క ఇఖ్బ్బుకీ_.._(నని'ర్వేదమ్‌)- శ్లో. రూపాది న్విషయా న్నిరూప్య కరతైై

రె న్రరాత్త్రలాభ _న్వ్రయా _

లబ్ద న్తేపష్వపి చథురాదిషు వాళాః

స్వార్ధావబోధ (క్రియాః,

అడ్షాని (ప్రసభం త్యజ_న్తి వటుళా

మాజ్ఞావిధేయాని త్తే

న్య స్తం మూర్ష్ని పదం తవైవ జరయా;

తృ స్టే, ముధా తామ్యసి ౧

అంతట కంచుకి (ప్రవేశించుచున్నాండు. కళ్బుకీ-ఇతఈండు చందగుస్తుని కంచుకీ,

ల్లో. ౧, రూపాదీన్‌ విషయాన్‌ = రూపరసగంధస్పర్శళబ్దిములు అను ఇంద్రియార్థములను, యమైః కరణైః=ఏ చతురాది కరణ (ఉఅసాధన) ములతో పరికించి, త్వయా = సీచేత, ఆత్మలాఖథః ౬ పుట్టుక, లబ్బః=పొంద(బడినదో. తేషు చక్షరాదిషు అసిఐఆ కన్ను మొక్కు మొదలై నవానియందును, స్వార్ధ అవబోధ (క్రియాఃజతమ విషయముల నెయుంగు పనులు, హత్వాఐఆఅడగారినవి, (అజ్లే) తే ఆజ్ఞావిధేయాని=నీ యుత్తరువులకు లౌంగినవి యైన, అజ్లాని = అవయవములు, (వసభంజనెట్టన-ఆవివార్యముగ, పటుతాం=బలముకలిమిని, త్యజన్తి=కోలుపోవుచున్నవి. (ఇంకను) తవ మూర్ధని ఏవణ=నీ తలమీదనే, జరయాజముదిమిచేత, పదం న్యస్తంణఅడుగు పెట్టబడినది = నీవే తొక్కి

150 ము[దారాతసనాటక మ్‌ (పరి [కమ్యు, ఆకాశే) 'భోఖభోః, సుగాజ్ఞ పాసా దాధికృళాః శురుషాః, సు్యగ్రహీతనామా దేవ శృన్ద్రగుపో వః సమాజ్ఞాపసయతి'.- “(వవృతత్త కౌముదీ మహోత్సవ రమణీయం కునుమపుర మవలోకయితు వేయంబడు చున్నావు తృష్షే ఆ ఓకామమా, ఓలోభమా, ముధా = వృధాగా, నిష్ప్రయోజనముగా, తామ్యసి = ఆలసించుచున్నావు అన్నః పుర చరో వృద్ధో---అన్నారు కంచుకిని వాని ముసలి తనంపు విసుకును నాటకాలం జెప్పుదురు=ముసలివానికి లోకముమీంద వినుుు సహజమే కదా. ఓసి కామమ్మా ఎందులకు సీ వింకను విడిచిపోక నన్ను పట్టుకొని ఊంగు లాడుచున్నా వే? కన్ను చూడ/జాలదు, ముక్కునకు వాసన తెలియదు, దేహ మంతయు తాంకు తెలిసికొనలేక మొద్దువాజిపోయినది చెవికి వినబడదు, వానిని పట్టుకొని కాదా నీవు నాలో ఉండుట? మటియు నాచేతులు కాళ్ళు మొదలగు అంగములు -చేయుమన్న చేయుచు పొమ్మన్న నడుచుచు, వంగుమన్న వంగుచు లెమ్మన్న లేచుచు చెప్పిన బ్లైల్ల చేయచుండినవో అవి నీమాటను చేయ నిరాకరించుచున్న వి. ఇంత యెందులకు, ఆ జర సీతలమీందనే కాలిడి అడంగం (దొక్కివేయుచున్నది. ఇంకను ఎందులకు నీవు పోకుండ ఆలస్యము చేయుట? ఇంత ముసలివా డ నైనను ఆసలు మానుకో లేక ఈజనానాయూడిగము చేయచున్నావే. =అని విసుగుకొనుట. పర్కిక్రమ్య = రంగాన నడిచి, ఆకాశే = మింటివైపు చూచుచు, సుగాజ్ల (పాసా దాధికృతాః పురుషాః = నుగాంగమకు పేరుగల కుసుమపుర రాజభవన మున అయాపనులకు షర్పాటుచేయ(బడియుండు నౌకరులారా సుగృహీతనామా, పున్నెంపుం బేరు గల ఏలినవాండు చం[దగుప్తుండు-మిమ్ము అజ్ఞాపించుచున్నాండు= (ఏమని యనగా) (ప్రవృత్త,..ణీయంజ పవ ర్తి ల్లి-జరిగిన _ వెన్నె లపండుగుచే సొబగారుచున్న , కుసుమ. .చ్భామి = కుసుమపురమును చూడ(గోరుచున్నాను, కృ త్రికాదీపోత్సవ విశేషము స్మృతులం జెప్పంబడినది మా స్యూర్డే కృ త్రికాధిష్ట్యే సాయంకాలే (పరోపయేత్‌ దీపాం కైవ మహిదీపాన్‌ అనేకాన్‌ సర్వతో గృహే దేవాలయే నృపగృ హే సభాయాం పుణ్యభూమిషు

తృతీయాజ్కు! 151 మిచ్చ్భామి.. తత్‌ సంస్కి్ఫ్శియన్తా మస్మద్దర్శనయోగ్యాః నుగాజ్ల 'పాసాదోవరిభూమయః,” ఇతి. (పునరాక్షాశ్యే కిం (బూథ “ఆర్య కి మవిదత ఏ వాయం దేవన్య కౌముదీ మహోత్సవ్యప్రతిపేధం” ఇతి? “ఆః రైవోపవాతాః, కి మనేశవవః నద్యః (పాణహనేణ కథోపో

బి జ క్లూ లేన? శఘ మిచానీమ్‌ శ్లో. అలిజ్షన్తు గృహీతధూవసురఖీన్‌ _న్తమ్భా న్చినద్ధ్మనజః, కృ త్తికాదీప విధినా నమారాధన ముత్తమమ్‌ స్టానస్య రాజరాష్ట్రిస్య సంపత్కర మను త్తమమ్‌ విప త్ప్రళశమనం (హ్మన్‌ (పీఐనం జాతవేదసః ఏవ మేవ విధానేన కృ త్తికోత్సవ మాచరేత్‌. తత్‌=ఇకావున, సంస్కి)యన్తాంఅలంకరింపంబడునుగాక, అన్మద్దర్శన యోగ్యాః = నేను చూచుటకుం దగిన, బంగళా, ఉపరిభూోమయః = వెచోట్టు- డావా వైభాగములు, జతి, అని తన మాటలు ఒకనిమిషము, జవాబు వినందగినంత సీపు ఆపి-పునః అకాళశే = మరల మింటివైపున, కిం బబూథ జ ఏమి చెప్ప చున్నారు? ఆనంగా ఎవరో చెప్పినమాటలను విన్నట్టు ఆభికయించి ఆమాటలను తాను * ఇట్టనియా మీరు అనుట ' అన్నట్లు, మరల పలుకుట - దీనికే. ఆకాళ భావితము అని పేరు.మజియొక పాఠను [పవేళపెట్టక, ఒక్కనితోడనే కథ నడుపుట, ఆర్య-..ఇతి - ఆయ్యా, ఏమి ఇది మీకు తెలియనేతెలియదా, ఏలిన వాని వెన్నెలపండుగ - అనంగా చం[దగుప్తుండు చేయమని యుత్తరువిడిన దాని _ యొక్క, (పతిషేధః - (చేయం) గూడదని ఆపుట, సద్యిః పాణ హరేణ = తతణమే ,పాణము మీ(దికి తెచ్చు, కథోపోద్దాతేన = కథను నే టు ఖు తొడంగుటచేత. ల్లో అ, అలిజ్లి స్తితి-గృహీత ధూప సురభీన్‌=పట్టింప(బడిన వాసన పొగచే సువాసనగల, స్తమాన్‌=గుంజలను. పినద్ధ్యసజః = కట్ట(బడిన (పూల)

152 ము దారాతననొటకమ్‌

సంపూ శ్లేన్లు మయూఖ సంవాతి రుచాం

సచ్చామరాణాం (శియః

సింహాజ్కానసన ధారణా చ్చ నుచిరం

నక్షాతమూర్భా మివ

తపం చన్షనవారిణా నకునుమః

“్పక్రో ఒనుగ్భవ్లోతు గామ్‌. జల దండలును, (అశ్హ్రే) సంపూర్ణ ఇన్దు మయూఖ సంహతి రుచాంజనిండు చందురుని కిరణాల మొత్త మువంటి కాంతిగలవైన, సత్‌ చామరాణాం = మంచి చామరముల, తెల్లని చామరముల, (శియః=కాంతులును, ఆలిజ్గన్తు=తొంగిలించు కొనునుగాక, సువిరం సీంవిజ్యాసన ధారణాత్‌ = చాలసేపు సింగపు గుజుతు గల ఆఅసనమును మోయుటచేత, సజ్టాత మూర్చాం ఇవ = మూర్చ కలిగినదానింబోలె నున్న, గాంజభూమిని, చన్హనవారిణా = గంధపుసీటితో సకుసుమః సే ఃఐపూలతోకూడిన తడుపుట శజ్యిపం - వెంటనే, త్వగగా, అనుగృల్హోతు చజళఅను[గహించును గాక.

స్తంభములకు మంచి వాసన ధూపము=పొగ _పట్టించి, పూలరసములను రాకాచం[దకిరణాల మొత్తములుం టోని చామరములును కట్టి అఆలంకరింతురు గాక, అశఫ్లే నేలమీ(ద మంచి గంధపునీరు పూలు గల కలయంపి చల్లంబడును గాక _ చాలకొాలముగా చాలి బరువైన సింవీసనము మోయుచుండుటదే మూర్చ వచ్చినదియం బోలె నున్నది-అది తీజునుగాక .

ఇందు సమాసోక్తి యు ఉృత్ప్చేక్షయు ఆలంకారములు- స్తంభ బామర్రీల యాలింగన (ప్రస్తుతమున అప్రస్తుత కాముక వృత్తము పరిస్ఫురించుచున్నది. మూర్చిల్దినది వోలె నున్నదానిని-ఆనుటచే వస్తూ త్సేక్ష.

నమాసోక్షిః పరిస్ఫూర్తిః (పస్తుతే పస్తుతస్యచేత్‌ , సమావనా స్యా దుుత్ప్చేఇఖా వస్తు హేతుఫలాత్మనా.

పవీరరసముతో బిజ్హుగా నుండు నీ నాటకమున అందందు షిట్టీ శృంగార రసపు మాటల తునకలు కవి పడవేయుచున్నా+డు, ఇంచుక ఊపిరి సళ్ళించు కొనుటకు, ఊరు/గాయవలె నుండుటకు.

తృతీయాజ్కః 158

కిం (బూథ “ఆర్య ఇద మనుప్టీయతే దేవస్య శాననమ్‌ ఇతి? భదాః, త్వరధ్వమ్‌. అయ మాగత పవ 'దేవ శృన్ద్రగు వ్తః య ఏవః,

ళ్ళా సువిన్రజ్టైః రస్ఞేః పథిషు విషమే వ్వ స్యచలతా

చిరం ధుక్యేణోణఢా గురు రపి భువో యాన్య గురుణా

ధురం తా మె నోవ్చై ర్నవవయసి వోఢుం వ్యవనితో

మనస్వీ దమ్యత్వాత్‌ స్ట్థలతి చ న దుఃఖం వవాతి చ" తి

ఇదం అఆనుష్టీయతే-ఇదం = ఇదె-అని యవ్యవహితతను తెలుపును, భ దాః=మంచివాండడారా. వీండుగో దొర చందగుస్తుండు రానే వచ్చినాండు. ఇతడు ఎట్లునా 6 డన(గా,

చా భా

ల్లో తి సువిసబ్జెరితి--సువి స్రభ్ధెః జఐ(బాగుగ్మా వాడుక పడుటచే అన్ని విధాల జంకులు తీజి, తమవైె తమకే) నమ్మకము గలవైన, అణ్లెః = అవయవ ములతో, వివమేషు=దాల ఎగుడుదిగుడులైన. పథిమ ఆపిజమార్గమలందు 'సెతము, ఆచలకతా=దారి తప్పని వాడును, ధుర్యేణ = థరువు మోయఃజూలిన వాడును, ఐన, అస్య గురుణా=ఇతని నాయనచేత, యా ఆస్యభువః (ధూల) ఏ యీ భూమియొక్కథారము, చిరం ఊఢాజచాలకాలము మోయంబడినదో. తాం ఏవ ధురంజఆ బరువునే, ఉచ్చైఃనవ వయసి = నిండు (మిక్కిలియ [గొత్తం జవ్వనమున, వోఢుం వ్యవసితః = మోయ(బూనుకొన్న వాడై, మనస్వీ=మానసపు టున్నతి, పరువు పట్టుదల గలవాడు (అగుటచే), దమ్య తర్వాత్‌ ౬ నేర్చు దగినవాం డగుట వలన, నేర్వను = తికకు _ ఆడంగు వా€ డగుటవలన. స్థలతి చ = ఆందందు తాటుపడునేకాని, నదుఃఖం వహతి చ = దుఃఖము---ఖేదిము - చెందండు, సువిస్రభైః=మంచినమ్మకముగల, గడుసు వారగు, ఆస్లెః=స్వామ్యమాత్యాది రాజ్యాంగములతో, విషమేషు చాల చిక్కు కలిగించునవై న, పథిషుజరాజ్యతం[తములయందు, ఆచలతాజపొరపాటు ఎటుంగని, ధు ర్యేణఐరాజ్యభారనిర్వ హణ సమర్థుడైన, ఆస్యగరుణా ౬ ఇతని నాయనబేత యా భువో ధూఃజు ఏభూ (రాజ్య) భారము, చిరం ఊఢా =

154 ము(దారాతస నాటకమ్‌ (నేప ఛ్యే 0

ఇత ఇతో చేవః బాల కాలము మోయంబడినదో, నిర్వహంపబడినదో -ఇట్టు రాజ్యపరమైన క్హిష్టపరముల రెండవ యర్ధమును యోజించుకొనవలసినది.

అన్ని విధములుగాను సమర్భుఃడై న నాయనం బోలినవాండు దమ్శుఃడును మనస్వియు, తాను యొవనమున నుండి, జాబుపాటు సరుదుకొనుచు భేదమును ఎల్లు(గక రాజ్యమును నిర్వహించుచున్నాండు.

చూ. రఘు_* 1-70.

అసౌ కుమార స్తమజో౭నుజాత న్రివిష్టప స్యేవ పతిం జయన్నః

గుర్వీం ధురంయో భువనస్య పితా ధుర్యేణ దమ్యః సదృశం బిభర్తి.

ఇందు సితా సదృళం విభర్తి -చిర నిరూధేన ప్మికా సదృశం తుల్యుం యథా తథా బిభర్తి --అనియు*యథా కళ్ళి ద్వత్సతరో2పి ధుర్యేణ మహో కేణ సమం వహతీ త్యుపమాలంకారో ధ్వవ్యతే *" అనియు సంజీవని విశాఖదత్తుని

హ్‌ జ ఓ

మనసుని ఈక్లోకము మెల(గుచుండెనని భావౌపమ్యముచేత శబ్దిసాదృశ్యము చేతను తోంచుచున్నది. “సదృళమును" ఉపమచేత వివరించినా,డు, అయినను ఇందు “స్థలతి చీ అను పారము ఉండందగుకు ఏలన ఆందు అజుడు యువరాజు జీవత్సితృకుండు-ఇంకను ఆతోడున నుండువాడు. ఇం[ద్రజయంతులును అట్టి వారే. ఇట చందుండో మృతపితృకుండు, సర్వథా స్వతంత్రుడు; కంచుకి, ముదుసలి, నాయనకాలపువా.డు -పోలికయు భఖీదమును చెప్పంగలడు. స్కలన మున్నను, మనస్వియుదమ్యుండుకు సదుకుపాటుచేగికొ నుచు వ్యవహరింపంగలడు అనుట, గుర్వీం, ధరం, భువనస్య, పష్మ్‌కా, ధుర్యేణ, దమ్యః-ఈపదముల సామ్య మును లెస్సగా పరికింపద సను,

నేపథ్యే _ తెరమలుంగున-మానిసి అగపడ/డు, మాటలు వినంబడును. ఇతః ఇతః దేవః=ఇటు ఇటు ఏలినవారు. (పఠీహారీ చ -ద్వారపాలిక, న్త్రీ= ఇట, " ఆమాటలు ఈ[సవివారివి కావలయు- దాదిచూపుట (పతీవోరి పన్శి దారి దొర్‌ వెటు/గమివలనం గాదు, రాజు హోదాకు ఇది యొక గౌరవోపచారము..._ చారిచూపుచు ముందుండుట. రంగాన, అట్టు వినంబడుటయు వెంటనే మాసుసులు

తృతీయాజ్క! 155 (తతః (పవిశతి రాజా (వతీహరీ చ) రాజా---(స్వగతమ్‌) రాజ్యం హి సామ రాజధర్శాను అకద ఆగ ఆశ రి వృ_త్తిపరన్య నృపతే రా దపీతిస్టానమ్‌ కుతః, శ్లో, పరానర్థానుస్టానే రవాయతి నృవం స్వార్థ పరతా; పరిత్య కృస్వార్హో నియత మయధార్థః ఉఊతివతిః; పరార్థ చ్చేత్‌ స్వార్ధా దభిమతతరో, వాన్త పరవాన్‌ ! పరాయదత్తః 1పీతేః కథ మివ రసం వేత్తి పురుమః ౪ వచ్చుటయు (యేకకులకు ఆకర్షక ము రాజ్యం పా నామ రాజ్యము అ రాజుధర్మము, పరిపాలనాదికము-అనంగా. రాజధర్మ అనువృత్తి పరస్య జ రాజధర్మమను జరుపుటలో ఆసక్తి గలవానికి, నృపతేః రాజునకు ౨ ఇట సార్ధకము-జనుల పాలయితకు, మహఠళ్‌ అ పీతిస్థానం=సంతో షమును పోగొట్టి మిక్కిలి క్షేళము కలిగించునది ల్లో, జ పరాశ్థ్రేతి _ తరార్థ అనుష్టానే = ఇతరుల - [పజల-ా పనులను చేయటయందు = స్వార్ధపరతా = తన యక్కజల యాసక్తి, నృపం=తాజును, రహయతి=విడిచిపెట్టును, అనగా అతండు తన సౌంతమునకై ఏమియు. చేసికొన(జాలడు, (అట్టు) పరిత్యక్త స్వార్థః = తన యక్కఆలను మానుకొన్న వాండు, నియతం ౬ నిజముగా, అయథార్థః ౬౬ దబ్బరయైన, అసత్యమైన, వృేతిపతి: == రాజు _ నిిషృ్పృయోజనమైన రాజు -= తీతిపతిళబ్ద వాచ్యుండు - పేరునకు మాత్రము అనుట -- ఏసుఖమును ఉపభోగింపనేరని వాండు, పరార్థః ౬ ఇతరులపని - ప్రయోజనము, స్వార్థాల్‌ ఇ తనసౌంతపనీ వయోజనము-కన్నను అభిమతతరః = ఎక్కువ [పియ మగునేని, వన్న = ఆయో్యో. (వాండు), పరవాన్‌ = పరాధీనుండు - నౌకరుం బోలె (అట్టు పరాయత్తః = పరాధీనుండై న, పురుషః = జనుండు, కథం ఇవ = ఎటువలె, పీకేరనః (పీతియొక్క చవిని -- తియ్యనను, వేత్తి=ఐఎలుంగ(గలడు? పరుల యక బ్రాజిలనే తీర్చురాజు తన యక్కజలం దీర్చుకొననేరండు- అట్లివా(డు ఏథో గమును ఎజుంగనేరనివాండు ఏమి రాజు? శేవలము పరాధినుండు, వసంతోవమును సౌంతానకు చెందలేదు,

156 ము(చారాదన నాటకమ్‌ ఆపి చు దురారాధ్యా హి రాజలతీ. ఈ్రగాత్మువర్భి రపి రాజభిః. కుతః, శ్లో. తీళ్లా దుద్విజతే, మృదౌ పరిభవ (శాసా నష్న సంతిష్టు తే, మూర్ధం డ్వేష్టి, న గచ్భతి ప్రణయిళా మత్య న్తవిద్వ త్స్వపి, ళూ శేభోస ఇప్యధికం బిఖే త్యువవాన 'త్యేకా నఖీరూ. నహో ! శి ర్లబ్బ్యపస "కేవ వేళవనితా దుఃఖోపచర్యా భృశమ్‌, ౫% స్తుత రాజవృత్తము (పస్తుతవృషల్నాశయి. ఆత్మవద్భిః అపి రాజభిః=సమాహితచిత్తులై న రాజులచేతం గూడం- నిర్వికార మనస్కులచేతం గూడ - “ఉదయాది ప్వవికృతి ర్మనసః సత్త్వ ముచ్యతే- ఆత్మవాన్‌ సత్త వనానుక్త ఃఇత్యుతృ్పలమాలయాం” అని రఘునంజీవని ₹7111-20 దురారాధ్యా=సంతోషపెట్ట నలవిపడనిది | ళ్జో ౫ంతీక్షాదితి న తీస్టైత్‌ = మోటుగాను కోపిగాను ఉండువానివలన ఉద్విజతే=భయపడును, విసుగుకొనును; మృదౌ=మెత్త నివానియందు, పరిభవ [రాసాత్‌=(ఇతరులుతన్ను అవమానింతు రను భయమువలన, న సంతిష్టతే. నెలకొనదు; మూర్దాం = తెలివిలేనివానిని. ద్వేష్టి జ ఇచ్చగింపదు, ఇచ్చ మెచ్చదు. ఆత్యన్న విద్వళ్సు అపివ మిక్కిలి. పండితులయందు సైతము (వణయికాం న గచ్చతి=స్నేహము గలుగుటను పొందదు; శూ రేభ్యః అపీ= వీరలవలనం గూడ, అధికం బిభేతి=మిక్కిలి వెజగుపడును, వకాన్న లీరూన్‌= ఎప్పుడును ఎందును పిలుకులను, ఉపహసతిఃంహేళశవముసేయును, అవోః._ ఆళ్చర్యము। థ్రీః = (రాజ్య) అమ్మి, లబ్ధిపసరా = ఎక్కువ చనవుపొందిన, వేళశవనితా గ్లాన = వెలయాలివలె భృశం = మిక్కిలి దుఃఖోపచర్యా న కష్టముతో ఉపచరింవ( దగినది, సేవింప దగినది.

తృతీయాజ్కః 157 అన్యచ్చ, కృతకకలవాం కృళ్వాప్వత _నేేణ కిళ్చీ త్కాలా _న్తరం వ్యవవా_ర్తవ్య మి త్యార్యాదేళశః. న చ కథ మపి మయా పాతక మి వాభ్యుపగతః, అథవా ళళ్వ దార్యోవదేళ సంస్కి్వ్యియమాణ మతయః న దైవ న్వతన్హా 9 వయమ్‌, కుతః, రాచసిరిసేవ, రాచసిరిని ఆరాధించుట కరము క్లేశము. ఎట్టున్నను ఏదియో సాకున బెకద కలుగుచుండును, బెడియచుండును ఎట్టన6గా ల్లోకాన స్పష్టముగా వివరించినట్టు. చూ. రఘు--'౪!11--9.. ఆ యువరాజు (కొత్తదనపు[ఐస్తావముననే-- “న ఖరో న చ భూయసా మృదుః పవమానః పృథివీరువో మివ స పురస్కృత మధ్యమకమో ననుయామాస నృపా ననుద్ధరన్‌ -” “ఖర! _రీక్షుక-.... న! కామన్షకః--- మృదు శ్చ దవమన్యేత తీసా దుద్విజతే జనః | తీక్షశ్చవ మృదుశ్సైవ (పజానాంసచ సమ్మతః” అని సంజీవని భర్త్శృవారి రాజసేవం గూర్చి చెప్పినదియ స్మరించదగును- ఎక్స? “మా నాన్మూక8 4444ల ఇత్యాదియు. ఇందు ఆలంకొరము ఉపమ 'వేళవనితా ఇవి అనుటచే; వేళ మనగా ఓలి.ధనము, ఇట్లుండ(గా _ ఆన్యచ్చ = ఇదియొకటి (వచ్చినది) ఏమన/(గొ _- కృతక న! కలహం = మిథ్యాజగడము కృత్వా= జరిపి-జగడమువేసి, స్వతన్వేంణ జ (తనతో పనిలేని) సొంత పరిపాలనతో, కిణ్బిత్‌ కాలాన్నరం = కొద్దికాలపు 'షఇడము-అఆవకాశము, వ్యవహర్తవ్యం = (పాలన) జరుపవలసినది-అదేశ8 = ఉత్త రువు-కథమపి = ఎట్టకేలకు, పాతకం ఇవ=పౌపము బోలె, అభ్యుపగతజ= ఒప్పుకొనంబడినది ఆథవా-అట్లు గాడు_అట్టన(జనదు నే నొక విధముగా ఎల్లప్పుడును స్వతం[త్రు(డనే-కుతః = ఏలన, శళ్వత్‌ ఆర్యోపదేశ సంస్కియమాణ మతయః = (పతినిమసమును అయ్యగారి ఉపదేళముచేత దిద్ది నేర్చి చక్కంబెట్టుచున్న బుద్ధిగలవాండను-- ఉత్తమ పురుష బఐహువచనమునకు ఏకవచనము అర్ధము-

158 ము(దారాకన నాటకమ్‌ శ్లో. ఇవా విరచయన్‌ సాధ్వీం శిష్యః కియాంన నివార్య శే;

త్యజతి తుయదా మార్గం 'మోవోే

_త్తదా గురు రజ్కు ఈః,

వరతర మతః స్వాత_న్తేష్యభ్యో

వయంహి పరాజ్యుఖాః" గ(పకాళమ్‌.) ఆర్య వె హీన రే, నుగాజ్వమార్ష మా చేళయ,

ళో ౬ ఇహేటి--ఇహ-ఇట, శిష్యృవశిష్యుండు సాధ్వీం [కియాం = మంచిపనిని, విరచయన్‌ = చేయుచు, న నివార్యతే = మాన్స/బడండు_ అడ్డ గురుః ఆజ్కూళకి జు గురుపుపొడిచెడి ఆయుధము, దండించి మంచిదారిని జప పజిచి, అట్యుతిప్పువాండు - ఎప్పటి కప్పుడు తప్పును మొట్టికాయ వేసి దిద్ధువా(డు, తస్మాత్‌ జ కాంబట్టి వినయరుచయఃజ=వినయమందు-నేర్చి నడుపం బడుటయంఎదు _ (పీతిగలవారై న, సన్త ఃమంచివారు సదా ఏవజు ఎల్లివ్వుడునే నిరజ్యూకాః=పొడుపు తప్పించుకొనువారే అతః పరతరంజఇంతకు మించి స్వాతన్తే9భ్యః జ స్వతంతతవలన-స్వతర్య్మతముగా చేయుటవలన, వయం = నేశు. పరాజ్ముథాః హి = పెడమొగ మిడువాండనే - స్వాత్య్యత్యము పూను వాండం గాను,

శిష్యుండు సాధువుగా నడచుకొనునేని గురువుచే అడ్డగింప(బడ, డు, మజళి మెచ్చుకోలుతో బేష్‌, కానీరా అని అంగీకారముతో [పోత్సహింప(బడును. సాధుమార్గము తొలగు నేని గురువు మొట్టును, దిద్దును గురువునకు అడగగి నడచుకొను సదాచారులు ఎప్పుడును స్వతంతులే ఇప్పుడు "“న్నీన్బ స్వతంతు9ని వోవ నుండుము. ఇట్టిట్టు.” అని ఆయనయే నేర్చియున్నాండు--అట్టు నడచు కొందును. అంతకు మి చి నేనేమియు సౌఎంతముగా! జేయంబోను కాపున నేను ఈ స్వతంతతలోను పరతంతుడనే

తృతీయాజ్క-ః 159 కజ్కుకీ---ఇత ఇతో దేవః, (నాశ్షేన పరి కమ్య) ఆయం సుగాజ్వ (పాసాద౭ణ శనై్వై రారోవాతు దేవః, రాజా--(నాక్యే నారువ్యా, దిశో ౬ వలోక్య,) అవో శళరత్సమయ నంభృత శోభానాం దిశా మతిరమణీయతా, కుతః, లోం శనై: శ్య్థనీభూ తాః సితజలధర చేద పులినాః సమన్తా దాకీన్లాః కలవికుతిభిః సారసకులై_ః చితా శ్చితాకార్వై ర్నిశి వికచ నమత కుముదైర్‌ నభ_స్తః స్యన్ష న్లే సరిత ఇవ దీర్హూ దళ దిళః. తి ఆర్య వైహీనరే జ వై హీనరయ్యా _ సుగాంగంబంగాకా దారిచెప్పుము- చూపుము-నాట్యేన వర్మికమ్య _ నాలుగుఅడుగులు నడచుటను అభినయించి- వేసగానికి సలహా - శనై *=మెల్సిగా-దొరగారికి కంచుకి యుపచారపుమాట, అహో 1 =ఆళ్చర్యముః శరత్‌ సమయ సవఐభృత శోభానాంఐళరత్కాాల ముచే నిండార నింపంబడిన కాంతిగలవైన, దిశాందిక్కులయొక్క_, అతి రమణీయతా = మిక్కుటంపు టందము! కుతః = ఏలయన--ఏల యిట్లు చెప్పుచున్నా ననంగాఎాా - క్లో. ౭ శనై రితి--నభ స్తజమింటినుండి, దీర్దాః = పొడుగులె, దళదిశః (1) పది దిక్కులును (ఆళూర్చు మొదలై నవి నాలుగుదిక్కులును ఆగ్నేయముమొదలగు. నాలుగు విదిక్కులును [క్రింయమీందు అను రెండును కలసి మొ త్తము-పది ) నధి సఃః (11) మింటిసుండి (1) (శావణమాసమును, అనింగా వర్షర్తువును దాటినందున ళరత్తు చొచ్చినందున, సరిత ఇవణ (11) నదులవలె, + నై ః=మెల్లంగా, కాల్మకమమున, క్యానీభూతాః(1) విడమలై _ మబ్బు అంతట కమ్మాటచే చక్కంగా వెవ్వేలు(గా అగపడవు = ఇప్పుడు ఇది తూర్చు ఇది దక్షిణము అన్నట్టు స్పష్టముగా తెలియుచున్నవై. (1) సన్న గిలిన [ప్రవాహము గలవై, సిత జలధర చ్చేదపులినాః=(1) ఇసుకదిన్నెలుం బోలె తెల్ల మేఘంపు దునుకలు గలవై (1) తెల్ల మేఘంపుం దునుకలంబోని యిసుకదిన్నెలు గలవై, (1 (11) సమన్హాత్‌ = అంతటను, కలవిరుతిభిః = (1) మధురంపు( గూతలుగల, సారనకులైశ=(1) (11) బెగ్గురుల గుంపులచే, ఆక్రీశ్హాఃణు

160 ము[దారాకున నాటకమ్‌ శ్లో. అపా ముద్వ్భృత్రానాం నిజ ముజదిళన్యా స్థితిపదమ్‌,

దధత్యా శాలీనా మవనతి ముదాశే సతి ఫలే,

మయూరాణా ముగం విషు మివ వహారన్త్యా మద, మహో,

కృతః కృత్స్న స్యాయం వినయ ఇవ లోకస్య శరదాం. ౮ ఇమా మపి, (11) చల్లి నట్టు వ్యాప్త ములై, నిశి = ర్యాతియందు, చ్వితకారైః = నానా = విచితమగు _ ఆకారముగలవైన _ వికచ నక్షత౦కుముదై! = (1 స్పష్టముగా తెలియచున్న కుముదములంబోని నక్షత్రముల (11) నకృతములంబోని విరిసిన తెల్బగలువలచేత; చితాః = (1) (11) కప్ప/బడినవై, స్యన్షన్తే = (1) వెలువడు చున్నవి (11) _పవహంచుచున్నవి,

ఇది (శావణము దాటిన తరువాతి శరద్వర్హన. దిక్కులు ఆయావిశేష ణఅములచే నదులం బోలి యున్న వి, నదులును ఆయావిశేషణములచే దిక్కులం బోలి యున్నవి రెండును ప్రకృతములే-పూర్ణమైన ఉవమ-ఆ పున్నమ వెన్నెలలో సెక్కు అంతస్తులుగలదైైన సుగాంగపు డాబామీందికి. ఎక్కి నిలందిడి చుట్టునుం జూచిన ఆ దిక్కులును ఒక వేళ అక్కడికి ఆగపడునేమో ఆయారి యేజు కోణయు -అప్పుడు ఈ క్లోకాన వర్టితమైన సౌభాగ్యము, దిక్కులన్నియు స్పష్టముగా వెలికి (ప్రవహించినట్టుండుట, అట్లే నదియు నదులును ఆ తెల్హమేఘాలు ఆ యిసుకదిన్నెలు ఆ కూయు బెగ్గురుల గుంపులు, ఆనక్షత్తా లు ఆ తెల్టగలువలు అ పకృతి సౌభాగ్యము ఆశరల్సమ్మి,

ఇందు శ్రేషయు ఉపమేయోపమయు.

నభస్తః-(1) మింటినుంకి (2) శ్రావణాంతరము ఇత్యాదిదేశ్రేష -సరిత్తుల వలె దిక్కులు, దిక్కులవనలె సరిత్తులు అని.

పర్యాయేణ ద్వయోస్త చ్చే దుసమేయోపమా మఠా.

శ్లో. ౮. అపామితి...-ఉద్వుత్తానాం పొంగి వెల్టువలుపొడిచిన, ఆపాంజ నీళ్ళకు (నదులయు ఇతరజలాశయములయు అనుట) నిజంజతన, స్థితిపదంజ ఉనికి పట్టును, _మట్టును, ఉపదిశన్త్యా=నేర్సుచున్నదియు, కాలీనాం= వరులకు, ఫలే=పంట, ఉదారే సతి దండి కాంగా అవనతించవంగుటనుూ

శృకీయాబ్కః 101 శ్లో. భర్తు _స్తథాకలుపితాం బహువలళ్ల భన్య మానే కథంచి చవళార్య తనూభవన్తీ మ్‌

అడంగుటను, దధత్యా = కలిగించుచున్నదియు, మయూరాణాం జ నెమిళ్ళకు ఉం విషం ఇవ ౬ తీష్ణమగు విషముం టోలె, మదంజకక్రొవ్వున్తు హరన్తాణు పోంగొట్టుచున్నదియ నై, అహో ౬ అళ్చర్యముః శరదా ఆ శరత్తుచేత, కృత్స్నన్య లోక స్యజసకలలోక మునకును- ఎల్లవారికిన్కి వినయః=అడంకువ, కృళః జఐ కళిగింపంబడినది.

శరత్తు లోకమున కంతటికి అడ(కువ నమకూర్చినట్టు లున్న ది- వెళ్లువలు అడగ జలాశయములలో నీళ్ళు తగుమట్టుం టొందినవి. వరులు పంట దండి కొల;ది వంగిపోయినవి ( మళ్ళలో అనుట ). శెమిళ్ళ పొగరు మానినది - విసముచేతం టోలి అవి పౌగరుకొని కేకలు వేయుటను తాండవించుటను చేయచుండినవి ఇపుడు వానికి అన్నియు మానినవి. ఇవి యవియన నేల - శరత్తు లోకమునకు అంతటికి వినయము నేర్పినట్టు లున్నది*- జలాళయముల నీళ్ళ తమ మట్టునకు దగినవి. వరులు చాలబరువుగా పండినవి = దానికే వంగి పోయినవి- నెమళ్టకు ఇపుడు ఆటపాటలు లేవు, తోకమంతయు కుదురుగా అడ/గియన్నది. _

ఇందు అలంకారములు. శ్లేషయు, ఉృత్రేక్షయు.

స్టితిపద (థ)మ్‌-/1) ఉండవలన చోటెని = మార్గమును (శ్ర) నడవడి తీలునభ ఆవనళిం = (1) వంగుటను, ((ఆడంకువన్సు అనిస్తేష విషమువంటి మదమును ఆని ఉపమ, వినయః కృత ఇవానేర్పంబడినది వోలెఅని ఉఊత్చేవ,

ఇమాం అపి = ఈమెను సీయముతము, గంగను సయితము, నీళ్ళు తేర్చి సము[దముం జేర్చుచున్నది = కోపము తీర్చి రూతి నాయికను నాయకుం గూర్చినట్టుఎఆది ఎట్టన(గా.

ల్లో, జాభర్తురితిఐహువల్దనస్య = పెక్కండు (ప్రియలుగల, ఫర్తుః ఇ నాయకుని యెడ, తథా కలుషితాం జ (1) అట్టి? అన(గా మిక్కిలి కోప్పముచే కల(గిపోయిన దానిని, (11)వండు బురదతో మడ్డిగానున్న దానిన్మి తనూల్స్‌ సీంజ (దాననే), చిక్కిపోవుచున్నడియ. (11) వెళ్ళిన తగ్గి సన్నమగు (పవాహము

1639 ము(దారాతన నాటకమ్‌ నర్వాత నైనా రతీకథా చతు కేవ దూ3ీ గగ్గాం శర న్నయతి సిన్ధుపతిం (పనన్నామ్‌. ౯ టాగ్‌? 5 నయతి సిస్టపతిం ప్రనన్నామ్‌్‌ ౯ గలదియు, నగు, గ్గాం ఇ నాయికంటోనీ గంగానదిని, రతి కధా చతురా ౯౫ సింగారపు రతి - (పేమ - విషయముల నిపుణురాలగు, దూతీ ఇవ=కుంబెన కర్తెవలె, తార్చుస్త్రీవలె, శరత్‌=శరత్తు, ప్రసన్నామ్‌ = (1) వండు దిగిపోయి నిర్మలమైన, (11) కోపము తీజి సంతసము గౌన్నదానిని, సన్ధుపతింఎసముద) మును, సమ్ముదుండను ప్రియుని, నాయకుని, నయతి=చేర్చుచున్న ది, కూర్చు చున్నది వర్షలో గంగనీళ్ళు మిక్కిలి వండునిండి కల(గిపోవును కరలు గట్టు దాంటి యూళ్ళమీందికిం. దొరలును, ఒడ్డుతెలియని వెలువ; ఇప్పుడు శరత్తు రాంగా, వండు అడుగునకు దిగి [పవాహము కట్టలకు లోబడి, సన్నగిగ ముత్తె పుందేట లయి, కుదురుగా సము[దిమునం గలయును. దానిని గంగానాయి కను శరద్ధూతిక (పియండు బహువలభు డ/గుటకు- పూర్వపు బుతువులలో ణ లో సీష్ట ఎండి ఎన్ని నదులో సమ్ముదమును ఆందుకొనలేకయే యుండును. వర్త అన్నియు సముదముపై కి పొగలివచ్చును- సాగర బహువల్టభత బాల ఈర్ష్యం గొల్చునంతగా నుండును-అందులకు మానమువహించి అటునీటు పోవుచు చికీగా పోవుచు నుండం జూచ్చి బోధించి అలుక ఈతీర్చి దారికి. తెచ్చి పసన్నను- వ ళ్ళ కోపము వీడి సంతోవముగలదానిని_చేసి నాయకునీ సముదు౦౦ గలుపుచున్నది ఇది చం్మ్యదగుపేభాషితము కావున ఇందు డుంఢిరాజు, వాఖ్యాత, రూపకాతిళో యోక్తిని భ్రావించీ రాషసమతిపరిగృహిత నందరాజ్యలక్ష్మిని చాణక్య నీతి సరు హెగర కంఖీర చం్చదునిం గూడ్చుట అని చెస్తుట - సరసముగొ గ వగా! దో;పదు మథీ వీరరస (ప్రాధాన్యమున వేయుతీలుగా ఠయికుగొ సతో నాటకాన, వ్యాజమున శఈత్రీయ్పన్సి శృంగారభావ వర్ణన చిత్తము లికపజచుళు ఉపదంశ ముం టోలె [పతిపాకక టోలకు ల ంంచుచున్నది సింధుపతి బహువల్లభతక్ష కాంతానువృత్తి నేర్పునక్షు- రఘు ౫1119 అనన్య సామాన్య కళతవృత్తి ॥ పిబత్యసొ పాయయతే చ సీస ఇందు ఆలంకారము రోతికథాచత్రురా దూతీవం-అని ఉపమయ. కలుషితాం (1) అలిగినదానిని (9) బరదతో కలంగినదానిని (ప్రసన్నా? ( ) అలుక తీజినవానిని కలంక తేజీనదానిని. ఆనీ శేషము

తృతీయాజ్కః 168 (సమన్తా న్నా శ్యే నావలోక్య) అయే! కథ! మప్రవృత్త "శాముదీ మహోత్సవం కుసుమపురమ్‌! ఆర్య వై హీనశే, అభాస్మద్వచనా చాఘోషితః కుసుమపుకే కౌముదీమవోత్సవః? కత్నుకీా అథ కమ్‌, రాజా-ాశక్‌ కిం న గృహీత మన్ముద్వచనం పౌర: కజ్చుకీ-- (క న్ఞొపిధాయ శాన్త్యం పాపం, కాన్నం పావమ్‌, వృథివ్యా మస్థలితపూర్వం దేవస్య శాననం కధం పొరేషు స్థలిష్యతి! రాజా-ంాశత్‌ కథ మ పమృత్న శాముడిమహోత్సవ మద్యాపి కుసుమపురమ్‌? ట్లో, ధూర్తై రన్వీయమానాః స్ఫుటచతురక థా దూర్కుని కోవిబై శ్వీశనార్యో గిల భనోయా యమూనా కాం నాష్యేన అవలోక్య = చూచుట నలినయించి - నటునికి ఎచ్చరిక = అయే = ఓహోః ఏమిః కథం: = ఎట్లోః అ(పవృత్త కొముడీ మహోత్సవం జూ జరగని వెన్నెల పెద్దపండుగు కలదిగా నున్నదిః అథ-_ఆఘోషితః జ బాట బడినదా? *అథి (ప్రళ్నం దొడంగును ఆస్కద్వచనాతీ=నామాట = ఉ్తరుప్ప మేరకు, పొరె ॥ ఇ పురవానులచేత, న గృహితంవ[గహింపంిడలేదే _ ఏమి? కర్ణౌ పీధాయ జ చెవులు మూసికొని-వినంగూడని దానిని = మాట గగిహింప మిని _ విననొల్దమిని అభినయించుటకు చెవులు మూసికొనుట, “శొన్త్‌ రోఐలట్టి విను పావము. శమిల్లునుగాక- ఇస్టలితపూర్వంవిమును పెప్పుడును జాజనిదె, తప్పిపోనిది, తత్‌=అబ్టేని, అద్యాపి=ఇప్పటికినిి కథం అ ఎట్టు (ఆవిధముగా ఉగ్నోదిఖ చెప్పుము అనుట. ఖై, ౧౧- ధూర్తైరితి -- స్పుట చతుర కథా కోవిదై ౩ = (పసీద్ధమైన (చదురు) ఇ చమక్కారపు మాటలలో పండితులైన; ధూర్జైఃి జ విటులచే = “షోక్తిల్దా" “షోకువాలా” లచే, ఆన్వీయమానాఃజకూడుకొన(బడినపా రగుచు = &ంటి చేతుల కంరాల క్రౌ(గలించుకొన్న వోర గుచు, వేళ నార్యః జు వెలయాండు

164 ము[దారాతసనాటకమ్‌ నాలజ్కు-ర్వ_న్తి రథ్యాః వృథు జఘనభళా (5 న్రిమనైః (వయాత్రైః అన్యోన్యం స్పర్ణమానా న చ గృవావిభవై: స్వామినో ముక్షశత్కాః సాకం శ్రీభి ర్భజ_సే విధి మభిలపీతం పార్వణం పౌరముఖా్థః, ౧౦ కఇ్బ్బుకీ-- ఏవ మే వ్రైతత్‌. రాజా-ా-కి మేతత్‌? పృథు జఘన భర అఆకక్రాన్తి మన్దెః = పెను మొల బరువు అయుముటచే, మన్దైః= మెల్టనెన, (పయాఠ్రైః = నడకలతో, రథ్యాఃజవీథులను, న అలబజ్కార్వన్ని ౬ ఆలంకరింపకున్నారు.వీథులకు అదే యొక అలంకారముగా ఆజంటలు నడువ కున్నారేః స్వామినః = ఆఢ్యులగు, పొరముథ్యాః = పొరులలో పెద్దలు, ముఖ్యు లై నవారు, అన్యోన్యం స్పర్థమానాః = ఒండారులతో పోటివేసీకొన్న వారై, గృహవిభవైః = ఇంటిసంపదలతో, ముక్తశజ్మ్కా. = జంకుమానినవారై , స్త్రీభిః సాకం = ఇల్దార్యడ్రగూడి, అభిలషీిత = (మిక్కిలి) యిష్టమైన, పార్వణం విధిం = పున్నమ పండుగ సేంతను న చ భజన్లే = పొందకున్నారే_పండుగు పనులు చేయకున్నా రేః ఇది కార్తికమాసంపు( బున్నమనా,టి గృ త్రికాదీపోత్సవ మగునా? ఆది గొప్ప పండుగు - బయట పిండిఆర/బోసిన శారదమైన వెన్నెల ఇండ్తలో ఎక్కడపట్టినను దీపాలు, లెక్కలేనివి;ి టపాకాయలు కాల్చి పగలౌత్తులును చిచ్చుబుడ్డునుం గాలుతురేమో-అకుసుమపురమున ఏమి యాచారమో పార్వణ విధికి - ఆడ్డులేక వెలయాం్యడు. విటులం గూడి, వీథులను సయ్యాటలతో ఆలంకరింపకున్నా రేః ఆథ్యులు పోటి వేసికొన్నట్టుగా ఇండ్లలో పంధథుగును నడపకున్నారే. ఏవం ఏవ ఏతత్‌=ఈలాగే ఇది, ఏలినవారు సెలవిచ్చిన ప్లే-కిం ఏతత్‌= ఏమి యిది? కంచుకి "దేవ ఇదం" *ఏలినవా(డా ఇది" అని చెప్పందొడంగి

తృతీయాజ్కుః 185

కుకీ. దేవ, ఇదమ్‌,

రాజా-ాస్స్ఫుటం కథయ,

క్‌ ఇ్బుకీ__-|(పతిషిద్దః కాముదీిమహోత్సవః.

రాజా---(సకోవమ్‌) ఆః! కేన?

కజ్బుకీ--- చేవ, నాతఈపరం విజ్ఞాపయితుం శక్యమ్‌ి,

రాజా-టాన ఖలు ఆర్యచాణకే నాపహ్చాతః (పేమకాణా మతిళయ రమణీయ శ్చకముషో విషయః 1

కణబ్బుకీ-- దేవు కోజఒన్యోో జీవితుకామో దేవస్య శాసన మతివ ఆ్టేత ?

రాజా--ళశోణో త్తశే, ఉపవేష్టు మిచ్భామి,

(వతీవోరీ.దేవు పడం సింఘ్లాసణమ్‌. [దేవ పతత్‌ సింహా సనమ్‌].

రాజా--నాళ్యు నొవవిళ్య) ఆర్యవై హీనశే, ఆర్ట్‌ చాణక్య్టం

కఖ్బుకీ--య 'దాజ్ఞాపయతి దేవ. (ఇతి నిష్కాఫన్త) జంకు చూపును. వ్రతిషిద్ధః = ఆడ్థగింప(బడినది-కూడదని మాన్స(బడినదిం ఆప ఆ= అని కోపసూచకపు మాట. విజ్ఞాపయితుం=విన్న వింపను, (యేషకాణాం= చూపజకు, అతిశయ రమణీయః = మిక్కిలి మనోహరమైన, చకుషో విమయఃజ కనువిందు, న ఖలు ఆర్యబాణక్యేన = చాణక్యయ్యచేత కాదుకదా? కో౭-నిక నా మరెవ(డు, అతిన ర్రేత = ఉల్లంఘించును, ఆత్మికమించును, కోజోత్తర = ద్వారపాలిక పేరు _ సంజ్ఞ, _ఒకవేశ అడి చఛాలఎజ్జనిదై. పేరు సార్ధకమగునా “ఎజ్జమ్మ'-ఎజ్టయ్య = అను ఫేరులుం గలవు. [ద్రష్టుం ఇచ్చామి=చూడంగోరు చున్నాను - అన(గా పోయి పిలుచుకొనిరా = అనుట.

168 ము[(చారాతసనాటకమ్‌ (తతః (వ్రవిశతి ఆసన స్థః న్వ్వభవనగతః కోపొనువిద్దాం చిన్తాం నాటయం శ్చాణకట్టః) చాణక్యఃలాకథం ! స్పర్దళే మయా నవా దురాళ్ళా రాతనః! ళ్లోం కృతాగాః "ెటిలోస్టి భుజగ ఇవ నిర్యాయ నగరా ద్యథా నన్దాన్‌ వాళ్వా నృపతి మకరో న్మార్యవృవమలమ్‌, త థావాం మౌశ్యేస్తోః శ్రియ మవవారా మీతికృతధిః (వకర్షం మద్చుద్దే రతికయితు మేవ. వ్యవసితః. ౧౧ స్వభవనగతః=తనయింటిలో నున్న వాండు, ఆసనస్థః జ ఆసనమునం గూర్చున్నవాండు _ కోపానువిద్ధాం = కోపముతో కూడుకొన్న _ ఎక్కడ సుగాంగముః ఏవీథలో ఎక్కడ చాణక్యయ్యయిల్లు, ఏవీథి ఎంతదూరము? ఐనను-అంతయు నాటకి స్మ్మపదాయమున ఒకయంకాన-రంగమున తెక దింపుట యెత్తుటవంటి మార్చు లేకయే, ఒక్క వరుసనే అన్యోనాంగములుగా చెప్పం ఐడ్నుచున్న వే.ఇట్టివి యెన్నియో మొవటియంకానం జూచితిమి కదా. కవి విశాఖదళత్తుని దారి తెలిసియుశ్నది. కథం=ఎట్టూ: ఏమిః దురాత్మా రాక్షసః- చెడ్డవాడు రాక్షసుడు. రాక్షసునియందు తనక్షు గౌరవము ఎక్కువగానే కలదు. ఐనను ఇపుడు తన మార్గమునకు అతని 'యెదిర్మిపయోగమునకు వచ్చిన కోపాన ఇట్లు దూషించుచున్నా (డు. క్లోం ౧౧ కృతాగా ఇతి=కృతాగాః=(తనకు) చేయబడిన తప్పిదమ గల వాండై, కౌటిల్యః ఇ-'కౌటిల్యుండు, భుజగ ఇవజ హెమువలె నగరాల్‌ అ పట్టణమునుండి, నిర్యాయ=బయటికి పోయి (జవెలువడిి, యథా = ఎట్టు నన్జాన్‌ హత్వా = నందులం జంపి, మౌర్యవృషలం గ మౌర్యుకొడుకై న వృషలుని. నృపతిం ఆకరోశత్‌ = రాజుం జేసెనో, తథా = అట్లే, ఆహం == నేను, మౌర్యేన్లోః = మౌర్యు(డైన చందద్రునియొక్క, (శ్రియం = సిరిని అపహరామి = ఒడిచికొందును, ఇతి=ఆని, కృతధీః = తలంపు(గొన్న దాఃడై, వషః=ఇతండు. మద్భుద్దేః = నా బుద్ధియొక్క; (పకర్షం = అతిశయమును, అతిశయితుంజమించుటకు, వ్యవసితఃజఐపూనుకోన్నా6డు.

చృఠతీయాజ్క॥ 167 (ఆకాశే లడ్భ్ధం బద్హ్వా) రాక్షస రాతన, విరమ్యుతా మస్మా ద్ధుర్వ్యుసనాత్‌ ం లో ఉల్సికః కునచివదృష్ట రాజ్యభారో నన్టో2సౌ న భవతి చన్ద్రగుప్త ఏషః, చాణక్యన్త్వ మపి నైవ కేనలం శ సాధర్మ్య్యం మదనుక్ళుేః [వధానవై రమ్‌, ౧౨ యీడ్వ/బడి ఆపకృతు(డై, ఊరు వెడలిపోయి, (తగినప్రయత్నము గావించి అనుట) నందులం జంపి చం్నదుని రాజుంచేసినాండో అ్లే నేను (నగరము వెలువడి యున్నవా-డను అనుట) చం[దగుప్త లక్మ్మిని ఒడిచికొందును అని నాబుద్ధిని మించను చూచుచున్నా వే, ఆకాశే లక్ష్యం బద్ధ్వాామింట గుజి నిలిపి-ఇట్ల్టు మ్‌ంటివంక చూచి [పత్యక్షమ.గా. గాంచినట్టు పిలిచి మాటలాడుట ఉన్మాదపర్యంతమైన భావో (దేకము, దుర్వ్యసశాత్‌ జ చెడుపూనిక నుండి విరమ్యతాం = మానుకొన6 బడునుగాక_-మానుకోవయ్యా, ఈచెడుపూనికను-అనుట, క్లో, ౧౨+ ఊత్సిక్త ఇతి- ఊత్సి క్షః=పొగరుకొన్న వాండును, క్షుసచివృ

• థారజపనికిమాలిన. మంర్మతులచేత విచారింపంబడుచున్న రాచకార్యముల బరువుగలవాండును ఐన, నన్దఃఐనందు(డును, అసొజవీ-డు, న థభవతిజకాండు; వీషః=(మటి)=వీండు, చందగుప్తః=చం(ద గుప్తుడు, త్వం ఆపి .చ--నీవును, చాణక్యః న ఏవ=చాణక్యుండవు. కొనేకావు, మదనుకృతేః=నన్ను పోలుటలో, తే సాధర్మ్యంజనీకసమానధర్మముకలిగి యుండుట, కేవలం (పధానవై రంజు 1పధానుండైన చందగుప్తునితో విరోధము మ్మాతమే, నందుండు వట్టి పొగరుపోతు, వానికి రాజ్యమును చూచుకొను మంతులు నట్టి పనికిమాలినవారు, చేతకానివారు- అట్టి నందుండు గాండు చం[దగుప్తుండు- మజి వినయసంపన్ను(డు, మంచి మంతిచే రాజ్యము విబారించు కొన(ఐడు చుండువాండు-నీవును బచాణక్యు(డవు, సమర్థుండును కార్యకూర్యు,డును ఐన జా;డవు. కావు-నీకు నాతో ఎందులో పోలిక? ఒక్క (ప్రధానునితోడి పగ అనుటయందే. మజి నాతో పోటి పెట్టుకొందువుః

166 ము(దారాతననాటకమ్‌ (విచిన్య) అథవా నాతినూత మత్ర వస్తుని మయా మక ఖేదయి తవ్యమ్‌ కుతః, శ్లోం మద్శృతైై్య్రో కిల సోజఒపిపర్వతనుతో వ్యాప్తం ప్రవిష్టాన్తరై రుద్యుక్తాః స్వని యోగసాధనవిధా సిద్రార్థకాద్యాః న్పళాః, కృళ్వా నంధవతి కే తవేన కలహాం మౌ ర్యేన్దునా రాతనమ్‌ భేళ్స్యామి స్వమతేన భేదకుళల 'న్న్వేష (పతీపంద్విపః. ౧౩ విచిన్త్య = ఆలోచించి (వేసగానికి అభినయోపదేళము ) అథవా = అట్టుగాదు, అత్ర వస్తుని = ఈవిషయమున, మనః = మనసు, న అతిమ్మాతం ఖేదయితవ్యమ్‌ = మిక్కిలిగా కష్ట పెట్టుకానంఐడ నక్కఅవేదు, కుతఃఎఏలన. శ్లో. ౧౩ మద్భృత్ర్యైరితి.పవిష్టాన్ధరై ః = నమ్మకము కలిగించి మనస్సు ఇక్కినవారై న, మద్భృత్ర్యైః = నానౌకరులచేత సః పర్వతసుతః అపి=ఆపర్వ తేశనికొడుకు మలయకేతువుకు, వ్యాప్తః = ఆ కమింపంబడినా(డు-స్పళాః = వే/గులవారు, సిద్ధార్భకాద్యాః = సిద్ధార్ధకు౯డు మొదలైనవారు. స్వ నియోగ సాధన విధా = తనుకు పెట్టినపనిని సాధించు పనియందు, ఉద్యుక్తాః = పూనిక కలిగియున్నారు, సంప్రతి = ఇప్పుడు, మౌర్యేన్దునా = మౌర్య చం దునితో, వైతవేనఎకపటముచేత,'కలహం కృత్వా = జగడమాడి, స్వమతేన = నాబుద్ధితో, భీదకుళశలః = వేదోపాయ[పయోగమున నేర్చ్పరినై , ఏవః = ఇదిగో ఇప్పుడే, (పతీపం రాక్షసం = (పతికూలు(డుగానున్న రాక్షసు9, ద్విషః = శ్య్తతువు ఐన మలయుని నుండి, భేత్స్యామి = చీలళదీసెదను. నాసేవకులు భాగురాయణ భృ్యదభట్మపభృతులు, మంచి చౌరవలో మనసు కెక్కి మలయకేతువును--తన వారనిలెస్సగా నమ్మించి _ ఆక్రమించి యున్నారు పెద్దపెద్ద ముఖ్యములగు ఆధికారమ.లలో నంతయు వీరే. నావేగులు సిద్ధార్థకుండు మొదలైనవారు తమకు నేను పెట్టిన పనులు సాధించుటలో మంచి పూశుదలతో నున్నారు ఇక నిప్పుడు నేను కపటముగా చంద్ర

తృతీయాజ్కః 169 (వవిళ్య) కజబ్బుకి--కష్టం ఖలు "సేవా. ల్లో. భేతవ్యం నృపతే, _స్తతః సచివతో, రాజ్ఞస్తతో వల్లభా, దన్యేళ్య శృ వస్నన్తి యే ఇఒస్య భవనే లబ్ర(పసాచా విటాః, థ్తైన్యా దున్ముఖ "దర్శ నావలపనై 8 పిడ్దార్ధ మాయనస్యతః 'నీవాం లాఘవకారిణీం క్టాతధియఃస్థా నేళ్వవృ త్తి విదుః ౧౪ డను, నా బుద్ధిబలముతో నాకు ఎదురు తిరిగియున్న రాక్షసుని మలయునుండి ఇప్పుడు చీలవీసెదను. ప్రవిశ్య = (ప్రవేశించి-వై హీనరయ్య ఇప్పటికి ఇక్కడికి చేరినాండు---- అప్పుడు నిష్క్రమించుటయి, ఇప్పుడు । పవేశించుటయు- చాణక్యుని తలం పోతలకాలమునను, చాణక్య కందుకుల మాటలప్పుడును, చందు(డు రంగాననే ఉన్నవాండు; ఏమి. చేయుచుండును? ఈవాటక [పయోగపద్ధతియొక్క మంచి సెబ్బరలు ఆలోచింపందగును. సేవా=నౌకరి, ఊడిగము, కష్టయక్షేకావహము.- ఎసొమాన్యే నపుంసకమ్‌ి అను వ్యాకరణపు టనుమతిచేత నపుంసకిము ల్లో ౧౪.ఖేతవ్య మితి---నృపతేః=(మొదిట, రాజువలన, భేత్త్వవ్యం=భయ- పడవలసియున్నది. తతః=తరువాత, సచివత:=మంతివలన, (భేతవ్యం అనుట అభ్హే తరువాతను) తతః=అటు తరువాత, రాజ్ఞః వల్టభాత్‌ =రాజునకు [పియుడైన వానివలన, (భేతవ్యం); యే విటాః=ఏకో డెకాండ్రు, ఆస్య భవనేఐఇతనియింట. లబ్దప్రసౌదాః = (వాని) ఆను గహము చూఅగొన్నవారై, వసన్తి = ఊందురో అన్యేభ్యఃచ=ఆ ఇతరకోడెకాండ్రందజి వలనం గూడ (భేతవ్యమ్‌), దైన్యాత్‌= 'పేదజికమువలన, పిద్దార్థంజ (కూటి) ముద్దకె, ఉన్ముఖదర్శన అపలపనైః = (వెలికిల్సి మొగము ఎత్తుకొని చూచుట (ఎత్తిచూపుట), తన భావములను బయటికి తెలియనీక దాంచుట-ఆనువీనిచేత, ఆయస్యత;=పాటుపడు (= (ఈ మపడు వానియొక్క, లాఘవకారిణీం = చులకన కలిగించునదై న, సేవాం జ నౌకరిని, కృతధియః:=పండితులు, స్థానే=న్యాయముగానే, శ్వవృత్తిం = (వెలికిలపొరలి మొగ మెత్తి చూపి (చూచి) దెబ్బకు జడుపుకు ఒడలు ముడుచుకొనుటల సామ్యమువలన) కుక్కనడవడిగా, విదుః = తలంతురు,

1/0 ము దారాతసనాటకమ్‌ (పరిక మ్యావలోక్య చ) ఇద మార్య చాణక్య గృవామ్‌. యావ త్పఏవిశామి, (వవి ఇ్యావలోక్య చ) ఆహో! రాజాధిరాజ మన్తిిణో విభూతిః! తథా హి. శ్లో. ఉపలళకల మేత చేదకం గోమయానాం, వటుఖి రువహృూళానాం బర్హిషాం స్తూప మేతత్‌ , శరణ మపి నమిద్భి; కువష్యుమాణాభి రాఖి ర్వినమిత పటలాన్నం దృశ్య ణే జీర్ణకుడ్యమ్‌. లః

కూడు లేక పేదటికమువలన సేవకుండై నవానికీ స్వేచ్చ లేదు, సర్వము పరేచ్భయే. రాజును చూచిననే కాదు, మంతతిని చూనిననే కాదు, రాజ్మపియుః జూచిననేకాదు, ఆతిని యింట చొరవపొందియుండు కోడెళాం (డందజివలన గూడ భయపడవలెను, మొగమత్రి వారికిం జూపుచు, మనసులో తన భావముల వేనిని అగపడసీక దాంచుచు, అట్లు వంగివంగి ఆ కూటిముద్దకై శమపడలయును, వాడు ఎంతయు చులకన, కుక్కియు ముద్దవేయువానికి తా వెలికిల కడుపును ఎ త్తీనమొగమును చూపును, చేయె త్రినను కజ్జ యాడించినను ముడుంగుచుండును కదా, కావున పెద్దలు సేవను శ్వవృ త్తియని చెప్పుట సరిగానే యున్నది.

ఆర్య చాణక్య గృహం = చాణక్యయ్య యిల్లు అహో ఆళ్చర్యము! రాజాధిరాజు _ స్మమాట్టు-ఐన చం్కదుని మంతియొక్క., విభూతిః జ సంపద తథాహి=అ్రే *దా,

ల్లో అ౫. ఉపలేతి - ఏథతీ = ఇది, ఉపలళకలం ౬ డాతి తునక, గోమయాళాం భేదకంజఆఅవుపేడ (యుండ) లను పగులకొట్టుకొనునది, వీతల్‌ = ఇది, వటుఖిఃజవడుగులచేత ( శిద్యులచేత ) ఉపహృతానాం = కొనితేంబడిన, ఐర్షిషాం ణ దర్భల, స్తూపం = మోపు, శరణం అపి ౬ ఇల్లు సయితము శకష్యమాణాభిః ఐ ఎండంబెట్టంబడిన, ఆభిః = ఈ, సమిద్భిః జ సమిధలతో---- హోమార్థమైన మడి (మోదుగు రావి మొదలైన) చిదుగులతో - జీర్ణకుడ్యమ్‌= ఉప్పురిసిన పాతగిల్లిన గోడలు గలిగి, వినమిత పటలాన్తం జ వంగి పోయిన- వంపంబడిన- పూరికప్పుం జూరు కలదిగా, దృళ్యతే=అగపడుచున్న ది.

భాణక్కుండు ద్ద (శోోతియుండు, బుష్నింబోనివాండు, బుషియే _ కారణాంతరమున పట్టణవాసము సాచివ్యము చేయు చున్నా(డు=ంనగరానను,

తృతీయాజ్కః 171 తత్‌ స్థానే ఖ ల్వస్య వృషలోద్య శృన్ద)గుప్త ఇతి, కుతః శ్లో. స్తువన్ని (శాన్తాస్యాః ఊతిపతి మభూతైై రపి గురైః (వ్రవాచ కార్పణ్యా ద్య దవితథవాచో 2పి పురుషాః (వళభావ న్ఫృవ్షైాయాః న ఖలు నకలః స్యా; దితరథా, నిరివోణా మీళస్తృణ మివ తిరస్కారవిషయః ౧౯ మంతియైరను, ఇంఏ మునివృ త్రియే, ఇల్లు పూరిగుడిసె, ఆవుపేడ యుండలు పిగకలుచేసినవి యైనను కావు, ఊండలుగానే ఎండిపోయినవి = వానిని పగుల గొట్టుకొనుటకు తాతితునుక, శిష్యులు, వారు మోసి తెచ్చిన దర్భమోపు? ఉప్పురిసిన గోడలు కుంగిన చూరు, దానిని [కుంగంజేయుచున్న యాజంబెట్టిన సమిధలు _ ఎట్టి నిరిహ+డో ఎట్టి అగ్న్యుపాసకు,డో, ఎట్టి గురువో _- ఈ వ్యాపారములే (పధానములు, సాచివ్యము అపధానముంబోలే, అంత సులువుగా ఇంత రాజుల దింపి ఆంత రాజుల నెక్కించు ఘనకార్యమును చేయుచున్నాడు, వానికి ఎందును ఎన్నండును అపజయ ముండదు--అట్టి నిష్షాపరుండు. ఉపలళకలం ఇతాిదిలో ఆలంకారము స్వభావో క్రి, ఉన్నది యన్నట్లుగా అందముగా చెప్పుటచేత. తత్‌=కాంబట్టి స్థానేఖలు=ఐయు క్తమేకి దా _ చన్దుగు ప్తః వృషలోద్యః _ చందగుస్తడు "వృషణ వృషలి అని యన(బడుట, కుతః-ఏలన--- ళ్డోం ౧౬ స్తువస్తీతి = అవిశథవాచః ఫొల్లు వోని మాటలవారైన = వాడుకగా సత్యము పలుకువారైన; పురుషాః అపీ - పురుషులు సయితము, కార్పణ్యాత్‌ = దైన్యము - పేదటికము - వలన, ప్రవాచః = మాటకారలై శ్రానాస్యాః = నోరు ఆలయునట్టుగా, కితిపతిం = రాజును, అభూత్రః ఆపి గుణైః = లేని పోని గుణములతో, స్తువన్తి యళ్‌ = పొగడుట యేదియో, సః=ఆద్హి సకలః ఆంతయు,. తృష్టాయాః = పేరాసయొక్క, (పభావః స్యాత్‌ ఇఖలు-మహియగును కదా, ఇతరధా ఐ ట్టు కొదేని/ నిరీవోణ్తాం అ కోరికలు లేలివారికి.- కోరికలు జయింనినవానికి, ఈశః = రాజు? తృణం ఇవ ద గడ్డి (పరక) పలె, తిర హ్మారవిషయ।జఅనాదరమునకు విషయము.గోచరము,

172 ము[భారాశతన నాటకమ్‌ (విలోక్య నభయమ్‌్స్‌ అయే త దయ మార్యచాణక్య స్తిస్టతి. శ్లో. యో నన్హమౌర్భ్ధనృవయోః, పరిభూయ లోక, మస్తోదయా వదిశ ద(పతిభిన్నకాలమ్‌, పర్యాయ పాలిత హి మోన్ట్య మసర్వగామీ ధా మ్నాతిశాయయతి ధామ సవా[సధామ్నః. ౧౭

కొందలు పొల్లువోనిమాటల మహిమలగలవారయ్యు - కేదరికమువలన మాట కారులుగా నోరు నొవ్వ రాజును - ఇందు(డవు చందుండవు అని లేనిపోని గుణములు చెప్పి స్తోతము చేయట సపేరాసమహిమ నిస్పృహులకు మవిో రాజులు గడ్డి పరకలకన్న చులకనైై కంటిక్‌ దిసించరు.

నిరీహాణా మీళ8-ఇత్యాది అర్ధాంతరన్యాసమును

సభయమ్‌. = భయముతో = ఊరకయే భయము చాణక్యు(డన్న, మటి యిష్తుడో అతడు ఉత్సవ్యపతిషేధము చేసినా. డని, చం[దగుప్తుండు [గుచ్చి యడుగగా చెప్పవలసి చాడివలె-చెప్పినాండు. కావున మథింత భయము. అయే-౬ఓకింత నివ్వెరం దెలుపును-అహో అని. త దయంజవీండుగో. చాణక్యయ్య ఉన్నాడు.

క్లో,౧8. య ఇతి- యః= ఎవడు లోకం పరి భూయ = జనులను లక్య పెట్టక, (లోకాలోకపర్వతమును దాంట్‌ యనియు) నన్స మౌర్య నృపయో!ః== నందరాజునకును మౌర్యరాజునకును, ఆ,పతిభిన్నకాలమ్‌=వేలుపడని _- ఒక్క టియే మైన కాలమందు, అస్తోదయౌొ = అస్తమించుటను (ఎచచ్చుటను) ఉదయించుటను (= అభ్యుదయము గనుటను) ఆదిళతీ = ఒసంగినాండో, (కావుననే) ధామ్నా = (ప్రతాపపు వెలుంగుచేత, రేజస్పుచేత, పర్యాయ పాతిత పా మోష్టం = వరుసగ ఒకదాని వెంబడి యొకటిగా, వఏకకాలమునం గాక, పజపినట్టి చలువ-- వేడులు గలదియు. (ఆవ్బుడును) ఆసర్వగామి = అంతటికి చెందునట్టిదియునగు, సహససధామ్నఃధామ == వేయివెలు(గులవానిజ సూర్యుని- రేజమును, ఆఅతికాయయతి = మించుచున్నా(డు+

ఈతడు కేజమున వేయివెలుగుల సూర్యుని సయితము మించినవాడు, సూర్యుండు. (లోకా లోకపగ్వతము దాటలే,డు, అతడు వకకాలమున

తృతీయాజ్క! 178

(జానుఖ్యాం భూమౌ నిపత్య) జయ త్వార్యః.

చాణకస్టః---వై హీనశే, కి మాగమన (వయోజనమ్‌?

కజ్బుకీ ఆర్ధ, (ప్రణత సనమృ) మోచ్చలిత భూమిపాల మౌళిమాలా మాణిక్యళకల శిఖా పిళబ్లీకత పాదపద్మయుగళః అత త, సుగ్భుహీత నామధేయో దేవ శృన్ద)గు_వ్ర ఆర్యం శిరసా [వణమ్య విజ్ఞాపయతి ఆ-అకృాత శీయూ_న్తరాయ మార్యం (_దష్టుమిచ్భామి- ఇతి, ఉదయము నేని అ స్తము నేని వేండినేని చలువనేని, ఈ/గలడు - ఒక్కుమ్మడి రెంటిని ఈ/జాలడుు మటుగులందోసికొనలేండు, అసర్వగామి. గొడుగుగోడ చాలును, అడ్డుటకు, చాణక్యు,డు లోకమును లవ్యపెట్టక, మలు(గువడక ఆంతటం బర్వినతేజముతో ఒక్కుమ్మడి నందునికి అస్తమును చందునికి ఉదయమును ఒసంగినా(డు, “లోక ' శ్లేష, అసర్వుగామి-ఇదంత యు ఊ త్తమాటల చమక్కారము-ఆర్థపులోతులేనిది.

ఇందు లోకము (1) జనము(11)(లోకా) లోకపర్వతము-అని శ్లేషయు-_ ఉపమేయమున ఉపమానమనకన్న విశేషమం జెప్పుటచేత వ్యతిరేకమును అలంకారములు 1కమాన్వయముం జెప్పుటచేత యథా సంఖ్యమును,

ధామ్నా-ఒక్క కికణమృచేత-అని అపై ధామజకాంతిని మించుచున్నా (డే,

జానుఖ్యాం భూమౌ నిపత్య = మోకాళ్ళ మీద నేలవై బడి - మోకటించి _ మిక్కిలి వినయముతో ఎక్కువ గౌరవముం జూపుటకు - ఇది జయతు ఆర్యః ఇ జయము అర్వునికి, ఆచారో క్తి. ఆగమన (పయోజనమ్‌ గ్‌ వచ్చిన పని. మౌళిమాలా_తలల వరుసలోని, మాణిక్యళకల == కెంపుతునకల- మాణిక్యము తక్కిన జాతిరత్నములకును ఉపలక్షణము - తునకకు కొంతి యెక్కువ.4థా = (కాంతి) క్రిరణ్వములచేత, పిళణ్లీకృత-పచ్చవాతిన;. ఇంత పొడుగు విశేషణము చందదగు ప్రస్తుతి గాదు, అద్‌ చాణక్యస్తుతి - చాణక్యుని చేత కదా అతనికి ఈరాజాధిరాజత్వము అకృత్మకియా నరాయంజమటీపనులచే అడ్డగింప బడని _ మించి. పోవుపనులు లేక తీటికిగా నున్న - ఇది పీలుపులో మర్యాది తీళకగా నున్న కొంచెము ఇటురండి అనుట.

14 ము[చారాతననాటకమ్‌

చాణక్యః---వృషలో మాం (దష్టు మిచ్చతి, వైహీననే,న ఖలు వృషలశవణపథం గతో ఇయం మత్కృతః కౌముదీ మహోత్సవపతిపేధః ?

కజ్బుకీ-- ఆర్య, అథ కమ్‌.

చాణక్యః---(నకోధమ్‌) ఆః కేన కథితమ్‌ ?

కఇ్బుకీ--(సభయమ్‌) (పసీద త్వార్యః, స్వయమేవ సుగాబ్ల (వసాదగళేన దేవే నావలోకితమ్‌, అప్రవృత్త కౌముదీమహోత్సవం పురమ్‌,.

ఇాణకః---ఆంజ్ఞాతమ్‌, భవద్భిర_న్తరా (పోళ్సావ్యూకోపితో వృషలః. కి మన్యత్‌ ?

(కఇ్బుకీ భయం నాటయం స్తూప్టీమథోముఖ స్తిష్టతి)

చాణక్యః--అహో రాజపరిజననస్య చాణకోస్టిపరి (వద్వేమ పతపాతః! అథ క్వ వృవషలః ?

కఇబ్బకీల-(భయం నాటయన్‌) ఆర్య, సుగాజగతేన చేసే నావా మార్యపాదమూలం (వేషీతః,

ఇాణక్యః---(ఉశ్రాయ) సుగాజ్షమౌర్ష మాదేశయ,

కఇబ్బకీఎ-ఇత ఇత ఆర్భః. అఆంతయేనా నీవు చెప్పుమాట, సరే _- నఖలు వృషల శవణ పథం = వృషలుని చెవిమార్గమునకు, వినికికి-నే;గావించిన వెన్నెల పండుగు ఆటంక ము_అథ కిమ్‌ 5 అవును, ఆందినది. (పసీదతు ఆర్యఃఆర్యుండు మన్నించునుగాక-స్వయం ఏవ అవలోకితం = సొంతముగానే చూడ(బడినది - కనుగొనంబడినది _ ఆః ఇ ఆ - కోపపు మాటపొంగు.తతః = అంతట, అనరా = తోలోపల, (ఫోత్సాహ్య నా మిక్కిలి ఉత్సావాముకలిగించి, పూన్చి కిమన్యత్‌ = మథతి యేమున్నది, (పద్వేషపకపాతః = మిక్కిలి పగవంకకు ఒరగుట, మిక్కిలి పగ పూనుట అనుట. ఆక్య పాదమూలం = ఆయ్యగారి పాదములకడకు ఇతణఇతః _- ఇటు

తృతీయాజ్కః 175 (ఉతా వరికామతః) కొజుల్బుకీ---వమ సుగాజ్ఞపాసాదః; ళనై రారోవా త్వార్యః. చాణకర్ధః--(వాళ్యు నారు హ్యావలోక్యచ) అయే, సీంవోే నన మధ్యా స్తే వృవులః. సాధు సాధు. న నన్టైవిర్వి యు _క మన వేడితరాజర్నాజె , రధ్యాసితం చ వృవలేన వృ వేణ రాజామ్‌. [కా ఏంపహోననం నద్భృళపార్థివనజ్ఞతం చ ప్రీతిం పరాం (పగుణయ_న్లి గుణా మ మైతే. ౧౮ న జజ. ఇటు అని దారి చూపుట గొప్ప మర్యాద-రాజు పెద్దమంటి బోనివారికీ చూప(బడునది. ఏషః = ఇదిగో _. ఈ చూపుటయు మర్యాదయే, శనై &= మెల్ట/గాఎఇదియు ఉపచారపు మాటయే, అయే = అఆసహోః సింవిసనం - ద్వితీయ, అస్తేకు ఆధ్యుపసర్గ యున్నందున. సాధు సాధు = బళ బళిం శ్లో ౧౮. నన్దె రితి అనపషేక్షితరాజరాజై 8 = కుబేరుని సైతము లక్ష్య పెట్టని. ధనమదాంధులై న, నన్టెః, = నందులచే, వియ క్తం = విడిచిపెట్టబకినది: రాజ్ఞాం వృషేణ = రాజ_ళేష్టు,డైన, వృషలేన = చంద్రగుప్పనిచేత, అధ్యాసితం చ= ఎక్కి-కూర్చుండంబడినది, సింహాసనం = సింగపు. వీట, నద్భళ పార్థివ నజ్లకం చ = తగిన రాజుతో కూడుకున్నది, ఏతే గుణాః = ఈ మూండు నుంచి ఫలితము లును, మమ = నాకు, పరాం పీతిం = మిక్కిలి సంతోషమును, (పగుణ యనన్తి = పెంచుచున్నవి. ధన మదాంధులు నందులు, కుజేగుని లెక్క గొననివారు, తొలగి పోయి నారు. రాజ్యశేష్టుండు రాజ్రైనాడు, సింవీసనమును తగిన రాజుతో కూడు కొన్నది, ఈ మూడును (నా నీతి) ఫలితములు, నాకు ఎంతయు సంతసమును పెంచుచున్నవి.

176 ము దారాతసనాటకమ్‌ (ఉపనస్ఫృత్య) విజయతాం వృషలః, రాజా-ాఆసనా దుశ్రాయ) ఆర్య, చన్షిగు_ప్తః (వణమతిం (ఇతి పాదయోః పతతి) తీ, ఆ చాణక్యః---(పాణా గృహిళ్వా) ఉత్తి ష్టోత్సిష, వత్స, శో ఆశ లేన్దా చ్చిలా_న్త్హఃస్టలిత సురనది ంం యూ యె జాని రి శీకరాసార శీతాత్‌ తీరాన్తా నైక రాగ న్ఫురిత మణిరుచో దటీణ స్యార్షవస్య ఆగ తాగత్య థి (వణత నృపళతైః శళ్వవ 'దేవ[కియన్తామ్‌ ఇందు ఆలంకొారము సముచ్చయము-ఏకకాలమందే జరిగిన నందవియో గము, వృషలా ధ్యాసనము, సదృళపార్థివ సంగతియు చెప్పుటచేత, గుణః = (కలిగిన) ఫలితము, కలిగిన మంచి, -= చూ ళాకుం.="సంథా వనాగుణ మవేహి త మీశ్వురాణాం భారని_'గుణ మహతాం మహతే గుణాయ యోగః.” మందుగుణము=మందువలని మంచి. విజయతాం -- మంతి తానును మంత్రి నముదాచారమును జరుపు చున్నాడు, వృషలు,డనుచునే. ఇది యిట ఆశీర్ణర్భమును. పాదయోః పతతి= పాదములం ఐడును-పాణి గృహీత్వా = చేతులం గొనివత్స = అబ్బాయి, శిష్యుంటబోలెకు కొడుకుంబోలెను ఉపచారము, క్లో. ౧౬. ఆశైైలేన్బ్రా దితి శిలాతః స్థలిత సురనదీ. ..శీతాళ్‌ ఇతాలం) దొటిలిన దేవనది గంగ నీటి తుంపురులం జల్టినై న, ౩ లేన్టాత్‌ ఆజకొండదొగ- హిమాలయము_ మొదలుకొని, నై కరాగస్ఫురితమణిరుచః:పలురంగులు తళతళ మనుచున్న రతనాల కాంతుల గలదైన దక్షిణస్య ఆర్జవస్య-దక్కినంపు సము [దముయొక్క, తీరాన్తాత్‌ = తీఠపు (ఒడ్డు) హద్దు (=ఆన్త) వణకు, ఆగత్య ఆగత్య=ఎడతెగక వచ్చి, భీతి పజణత నృపళతైః = భయమ.తో _సణమిల్లిన రాజుల నూజుల- లెక్కలేని రాజుల-_చేత, శశ్వత్‌ ఏవజ ఎల్బప్పుడునే, తవు

తృఠియాజ్క! (జట! చూజారత్నాాంకుగ ర్యా స్తవ చరణయుగ స్యాాబ్లుళీరష్టభాగాః, ఇంటా రాజా--అఆర్ట్మవసాచా చనుధూయళత వవ నర్వమ్‌, త దువ విశ అ్వార్యట (ఉఖౌా యథోచిత ముపవిష్టై) వాణకస్టాలామృషల, శి మర్ధం వయ మావూళా? *? రాజా---అఆర్యన్య చర్థునేన ఆత్మాన మన్నుగావాయిశుమ్‌-, చాణక్యం-ా(నస్మితమ్‌ ) ఆల మనేన వశ్రయేణ, న నిచ్చ యోజన మభెకారవ_న్తః (వళఘఖి రాహూయ నే. లాజూ---ఆర్థ శౌముడీమవోత్సవ (పతిపేధన్య కిం ఫల చూర్యః పళ్యతి ళ్గి టట పంయనముయా నీయొక్క, చరణయుగస్య అబ్లాశీ రస్థ్రభాగాః=పాద యుగశియందలి వేళ చసండదుప్రదేశములు, చూడారత్నాంళు గర్భాః = (చూడజు) కిరీటపు రతనాల కాంతులు గలవిగా, [క్రియన్తాం ౫ చేయంబడునుగాక. ఉత్తరాన హిమాలయము మొదలుకౌని చక్షిణాన సము[దతీరమువణకు వ్యాపేంచిన సకలలోక మందలి రాజులును నీకు ఎప్పుడును పాదాకారించు లగు చుండురుగాక నీవు ఎప్పుడును సర్వ భూమండలమునకు రాజాధిరాజవు, చకఏ చర్తివిగా నుందువుగాక ఆర్యప్రసాదాత్‌- -అయ్యయను[గహమువలన, అక్ష అంతయు ఆనుఖథ వింపం బడుచునే యనృది ఉపవిళతుఇ కూర్చురడునుగాక, యథోచితంచ వాథి వారికి తగినట్టు.ఎవరి యాసనమ.న వారు. కిమర్ధంవయం ఆపహూతాఃక ఎందులకు నన్ను పిలిపించికివి-=ఐహువచనము నకు ఏకవచన మర్థము-ఉత్త మపురుషలో, అను[గాహయిళుంజ(నన్ను) అనుగ హుపించుకొనుటకు, ఆలంజమానుము, అనేన [వశ యేణణఈయడ?కువను_తృతీ యతో 'అలం'కు "మాను అని యర్థము. ఆభికారవన్న :=జఅధికొరమున-ఉదో్యోగ మున-ఉండువారు, _పథుఖిఃజదొరలచేత, కిం ఫలం ఆర్యః పళ్యతిజపఏీమి పయో

176 ము[దారాకననాటకమ్‌

చాణక్యః ఎ (స్మితం కళ్యా) ఉపాలబ్ధుం తర్డొ వయ మాహూతా8.

రాజూ --- శాన్తం పోపం, శాన్తం పాపమ్‌. నహ నహిం విజానయితుమ్‌.

లా

వాణక వాయ 'బ్యేనం తర్షి విజ్జాపనీయానా మవళ్యం శిప్యేణ వైైరరుచయో న నిరోద్దవ్యాః.

రాజా--పవ మేతత్‌, 5 సన్టేహః! 80 తున కచాచి చార్యస్య నిన్వ్న9) యోజనా (ప్రవృత్తి రి త్య్తి నః పశ్నావకాళః.

చాణక్యః---వృవల, సమ్య గఎహీతవా నసి,న (వయోజన మన్హరా చాణక్యః స్వస్నేఒపి చేష్టత ఇతిం

రాజా ఆర్య= అత పవ కుళూషో మాం ముఖరయతి. జనము చూచును_తలంచును, స్మితం కృత్వాజనవ్వి-అలక్ష్యపు- ఎగతాళి నవ్వు. త్తి ఉపాలుబ్ధుం జు అప్పటికి, అభథ్రెవ, తప్పువట్టి దూషించుటకు, నిందించుటకు.

కాన్తం పొపం=దూష్‌ంచు తలంపుగొను పాపము ఆడంగును గాక-ఎంత అనరాని వినరాని మాట యది : విజ్ఞాపయితుం = విన్నపము చేయుటకు, య ద్యేవం = ఆశ్లేని, తర్హి=అప్పటికి, విజ్ఞాపనీయానాం=విన్న వింప( బడవలసిన వారియొక్క__అట్లు గురువులై న పెద్దలయొక్క, స్వైరరుచ యఃజవిచ్చలవిడియగు ఇష్టములు, న నిరోద్ధవ్యాః జ అడ్జగింపంబడ(గూడవు,. ఏవం వఏతత్‌=ఇఛ్లై ఇది, తమరు చెప్పినది సరియే _ అనుట, కిం తు = అయినప్పటికిని, నిష్ప్రయో జనా (సవృత్తిః = ఉసయోగము లేనిదిగా ఉండదు నడక_|పవ ర్తనము, ఇందువలన నాకు అడుగుటకు అవకాశము ఉన్నది. ప్రయోజనం ఆ న్తరా=్య,పయోజనములేక- 'ఆన్తరాతో ద్వితీయ యగును. జ్యకూషా...ఐవినంగోరిక, నన్ను పలికించు

తృతీయాజ్క! 179 చాణక్యః---వ్యషల, (శూయకామ్‌. ఇహా ఖల్వర్థ శాస్త్ర కారా ,స్ర్రివిధాం సిద్ది ముపవర్షయ_న్రి-రాజాయళ్తాం సచివాయళ్తా ముభయాయత్తాం చేతి. తతః సచిచాయత్త సిట్టే న్తవ కిం (వయో జనాన్వేవణేను యత వయ మే వా్యశ నియుక్తా వేళ్ళ్యామః, (పా. చక్త్యా మః, (రాజూ సకోపం ముఖం పరావ_ర్తయతి) (శేపఖ్యే వైళాళికౌ పఠతఈ) ఆర్థళాస్త్రకారాః ౬ ఆర్థకాస్త్ర -- రాజ్యపాలన విథి కాస్త్రము చెప్పిన చారు, చార్మితకముగా కౌటిల్యుండు అన(గా బాణక్కుడు గొప్ప యర్ధళాస్త్ర కారుండు. విళాఖద త్తకవి ఆ తౌటిల్యుని ఇండు పాతముం జేసి, వాని ఆర్థళాస్త్ర రహస్యములను ఉపన్యసించుచున్నాడు. ఆది సరియె కదా ఆగును. సిద్ధిం రాజ్యపాలనసిద్ధ, రాజాయత్తాంజరాజు నధీనము ఐనది, సచివాయత్తాం = మంతి యథీనమైనది. ఉభయాయత్తాం=ఆ యిరువురికి అధీనమైనది సచివాయత్త నిద్ధేః శవజమంతికి అధీనమైన సిద్ధిగల వా౭డవై న నీకూసీరాజ్యాన పొలనసిడ్డి సర్వరొజ కార్యసిద్ధి మరతియధీనమున నుండునది-కావున ఆ పయోజనముకు విచారించి యెజు(గుట నీకెందుకురా? నేనే ఆపనికి ఏర్పాటు చేయంబడినవాండను, కావున నేనెలు/గంగలను, రొజా సకోపం ముఖం పరావర్రయతిజంజు కోపముతో మొగమును ఆవలికి (తిప్పికొనును, తన్ను అస్వతం్యతుడని సొంతాన కొజిగాని వా+డని చెప్పినక్లైనది అని అతండు కోపము చెంది మొగము అటు త్రిప్పు కొన్నాడు. నేపథ్యేకెర మజుఇగునఅనగా సుగాంగమున వైతాళికులు ఎక్కడ నుండవలయునో అక్కడనుండువాై ఈ పొగడికలను పొడుచున్నారు అనుట, రాజుమందిరమున వారున్న చోటికి రాజుక చ్చేరియ మాటలును అగపడుచును విన బడుచు నుండునాః లేకున్న వారు సమయము సీందర్భము ఎతింగి ఎట్లు రొజు (పళంసాదుల వ్యవహరింతురు? అట్లు గాదు. పారి (వధానమైన పని రాఅనకు- అనుకూలముగా అందముగా పౌడి.కాలసూచన చేయట. అట్టిది నొటకములం జూపట్టుచున్నది. ఆకాలమున విద్యుత్‌ (పసొరపు (ఎలిక్టిసిట్సి టనుకూలములు

180 ము[చారాతన నాటకమ్‌

పక్‌3ఎాాా లాం ఆకాళం కాళపుపష్పు ఛృవి మభిభవతా

భన్మునా శుక్షయ న్నీ, శీళాంళో రంశుజాలైై ర్హలధర మలినాం క్రీళ్నుతీ కృ్తి మైఖీమ్‌,

లేవుగదా. ఒకవేళ కాలము తెలుపుట_సభను ముగించి లేవను మధ్యాహ్న మైనగి--అను మొదలగునది గడియారములం బోని కాలసూ చకయంత్రములచే నెటీింగియో మింట సూర్య చంద ఫ్రానములం జూచియో బంగాళాలో వారికి ఏర్పజుపః బడియుండు చోటునుండి పాడుదురు ఇట వై తొళికుండు ముఖ్యముగా ఉద్దే?ంచినది కాలసూచనయే. చాణక్యుడు న! దానిం (బబశంసించుచు చెప్పిన వాకళ్థము-ఆది శరత్తును ర్యాతియ అగుటయే-విశిష్ట' దేవతాస్తుతి రూపేణ (ప్రవృత్త శళరద్గుణ (వథ్యాపన మాశీర్వచనమ్‌”. ఆది రాజు మొగము తిప్పునపుడు వినంబడుట కాకతాశీయము. అస్తన(వక లనండును ఉత్తేజమునం బలుకుట తనంతట వైతాళికపాటగా, రాక్షస [ప్రయోగముజే, ఆ తెలుంగుది అగుటయే కాని, దానికి రాజు మొగము తిప్పుకొనుటతో ఏ సంబంధమును లేదు.అట్టు సమ కాలికతయో అవ్యవహితతయో తోంచుటయు కాకతాశీయమే. వైతాళికులు పాడీ సభారంభ కాలమో మధ్యాహ్న మగుటయో, సాయంసంధ్య యగుటయో కచ్చేరి ముగియుటయో _- మొదలగు దానిని సూచించుట కాళిదాసు నాటకము లన్నింటనుః హర్ష నాటకోవబలందును , ఇతర స్థలంములందును (పాయమికము.

క్లో ౨౨, ఆకొళ మి౭ి.ఐశీ తనుః శర దివ వః క్లేశం హరతు. ఈశుని దేహము శరత్తువలె మీక్లేశమును హరించునుగాక-ఆని ఉపమ చెప్ప బడినది. మటి 'ప్రతివిశేషణమును శ్లిష్టముగా ఈళు తను వునకును శరత్తుకును చెందునట్టు రచితము. ఎట్టన --- ఆకాళం=సక లానకాశ మును, కాశ పుష్పచ్చవిం అభిభవతా = జెల్జుపూల కాంతిని తిరస్కరించుచున్న (దేహాన ఉద్ధూళించు కొన్న), భస్మనా = బూడ్‌దతో, శుక్టయన్తీ = తెల్లవలుచు చున్నదియు;

తృతీయాజ్కః 181 కాపాలి ముద్వవా న్తీ (నజ మివ ధవళాం కౌముదీ మి త్యపూర్వా వోన్య [శీరాజహాంసా వారతు ళర దివ శ్రే మైశీ తను ర్వః, అం శీత్రాంథోం = (శిగపూవైన) చంగదుని (చలివెలుంగు) యొక్క +, ఆంకుజూలై:ః = కిరణాల మొత్తములతో, జలధరమలినాం = మబ్బునలె నల్టనిదైన, ఐలీం కృిత్తీమ్‌ = ఏనుగు (గజాసురుని) దైన తోలు (కప్పడము)ను క్షిళ్నతీ = రంగు నలియంశజేసి తెల్పవజుచుచున్నదియు, ధవళాం కాపాలీం (జం = తెల్లని పుజెలపేరును, కౌముదీం ఇవ = తెల్టగలువలదానిం జోలె ఉద్వనాస్తీ = తాల్చినదియ, వోస్య శ్రీ రాజహంసా = రాజహంసలం టోని (టొబ్బ) నవ్వు కాంతి గలదియు న్తైః శరత్పరముగా- ఆకాశం = మింటినిి కాళపువ్చం.. యన్వీ ం_బూడిదంబోని జెల్లపూలకాంతితో తెల్పవలుచుచున్నదనుట - చంద?) కీరణకాంతులతో (మబ్బుల నలుపును ఎగరగొట్టుచున్న దనుట. పుజ్జెలంబోని తెల్ప గలువల మాలికలు కఠలిగయున్నదనుట. ( అపూర్వా) వర్షలో బేకుండి ఆప్పుడు కొత్తగా వచ్చిన హంసలతో ఆందముగా నవ్వుచున్నదనుట అట్టి శరత్‌ ఇవ = శరదృతువువలె, క్షేళం = కష్టమును- హరతు = తొలగించును గాక

పూర్ణమైన యుపమ _ కరత్తునకును ఈశదేహమునకును (పత్యంగ సాదృశ్యము _ వానమసకలు తీఅి [క్రొత్తగా వచ్చిన శరత్తు = ఇట్టి దిట్టిదని చెప్పరాని యపూర్వ గుణాభిరామయగు ఈళు తనువు. రెండును సమప్రధాన ములే-ఆయావిశేషణములడే అట్లు ఒప్పుచున్నట్టివి మీకు అన్ని కష్టములను తొల(గించునుగాక అనుట.

శ్లేషధ్వనియు.

“శర దివి అనుట మేలు, *తను రివి అనుట కన్న. ఇందు ఈవండు? తరువాతిదానిలో హరి అని నరుస చూ, నాగా 111 ౪-"వపురివ రౌద్రం శ్మశాన మిదరి,

ఇందు అలంకారము ఉపమ ఐీతనుః శర దివ-అని పోలిక పెంపుడు అందముగా చెప్పుటచేత,

1889 ము(దారాతన నాటకమ్‌ అపి చ తో, (వత్య(గో న్మేషజివ్మి చణ మనభిముఖి రత్నదిప[పభాణా, మాత్మవ్యాపారగుర్వీ, జనితజలలవా జృమ్బితైః సాబ్షభ నై, చనాగాజ్కం "మోకు మిచ్చోః శయన మురు ఫూ చ(కవా శోవధానమ్‌ ని(ద్రాచ్చేదాభిత్ళామా చిర మవతు వాశే రృృషి రాకేకరా వః. ౨౧ చాలు ఆపిచ_.మజియు క్లో, ౨౧. ప్రత్యగ్రేతి,--సాబ్లభజ్జైః = అవయముల విణుపులతోను జృమ్బికై ౩: ఆవులింతలతోను, ఉరుఫణాచ క వాళోపధానం-పెద్దపడగల మొత్తమే తలాపిగా = దిండుగా-గల, నాగాజ్క_ం = పాముగుర్తుగాంగల, పామురూవపు శయనంఐపడుకను, మోక్తుం ఇచ్చోః == విడువంగోరుచున్న -హరేః ఆకేకరా దృష్టిః జ నారాయణుని యొక్క అప్పుడే నాలుగు నెలల న్మిద మేల్కొనుటచే చక్కంగా విడక, ఆరమూంతగాను మసకగాను ఉన్న (శ్రేగంటిచూపు, ప్రత్యగ ఉన్నేష జిహ్మా = (కొత్తగా తెజచుటచే ఇంకను అరమోడ్చుగాను కొసల మసక గాను ఉఊన్నట్టిదియ, రత్నదీప్యప్రభాణాం జ శేషుని ఫణామణులయు ఇంకను రత్నాలే ఐనదీపాలయు కాంతులకు, క్షణం అనభిముఖీ = ఒక్క_ నిముసము ఎదుర్కొనలేనిదియు- ఆదియు అప్పుడే తెఅచుటచేత ఎక్కువ ధగధగని వెలు తురును చూడలేమి, ఆత్మవ్యాపారగుర్వీం ఇ తన పనికి - చూచుటకుఐఏమో బరు వెక్కినదియుంబోలె నున్నదియు, జడనుగొన్నదియు, జనితజలలవా=పొడమిన ఇంచుక _ (కన్ను) నీరుగలదియు. న్నిదాబ్బేదాభిత్యామా = న్నిద తెగుటచే ( = తటాలున తొలగుటచే) ఎక్కువ కెంపెక్కి యున్నదియు నై ఉన్నట్టిది, గాక,

తృడియాజ్కుః 188 ద్వితీయః.జా= శ్లో, సత్త్వోతగ్రార్ష స్య ధాతా నిధయ ఇవ కృళాః శీజపి క స్యాపిపేతో శ్రాతారః స్వేన ధాన్నూ మదనలిలముచాం నాగయూ ఖేశ్వరాణాం

చాలసేపు హాయిగా ని్మిదపోమి మేలుకొన్నవాండు నులువుగా అను[గ్రహ (వవణుండుగా నుండును. కావున ఆయనను ఇట్లు ధ్యానాన సేవించుట. ఉళ్ళా నైకాదళి-కార్తిక _ శుద్ధెకాదళి. నేండు కౌముది అనంగా పున్నమ, వెన్నెల పండును దినము, నాలుగు నెలలు ఓకే నిదగా పోవువారికి ఈ న్నిద మేల్కొనునప్పటి లక్షణాలు నాలుగుదిములైనను ఉండగా - మనబోంట్లకు ఐదు పది నిముషాలు ఉండునే, “దృష్టి రాకేకరా కిజ్బిల్‌ స్ఫుటాపాజ్లే వ్రసారికా మీలితార్థపుటాలోకే తారావ్యావర్త నోత్తరా' - అని మల్లినాథుండు ఉదాహరించినాండు = (కొత్తగా అప్పుడే నిద్రనుండి తెజచుటచే-ఆర తెరపుగాను మసక్షగాను ఉన్నదియు, తటాలున పళపళన రత్నదీపాలకాంతి యగపడంానే ఇకనిముసము దానిని ఎదురుకోలేక కుంచిత మైనదియు, జడను గొనియన్న చియ, కన్నీటిబౌట్లను కలదియు, అన్నాష్మ మూసికొని యిపుడు తెఅచుటచే కెంపెక్కియున్నదియునగు నారాయణుని 'పెనుపాపపాన్పుమీదిది, తళ్ళు విలుపులతోను ఆవృలింతలతోను కూడుకొన్నది మిమ్ము కాళ్వతముగా రక్షించునుగాక _

ఇందు అలంకారము స్వళావో క్రి ఆకేకర దృష్టియందు ఆంతయుఉన్నది యున్నట్టుగా అందముగా చెప్ప(బడినందున. _

ళ్లోం ౨ఎ౨ిం నృవర = ప్రభూ, శే అపి ౩ ఏ కౌందతో, నృపతయః= రాజులు త్వాదృళాః ఇ నీబోంట్లుః సౌర్వభౌమాః ఇ చ[కవర్హులు, కస్య అపి హేతోః = ఏకారణమువలననో, ధ్యాతొ == (హ్మచేత, సత్తోత్కర్షస్య జు బలాతిశయమునకు, నిధయ ఇవ = కొటారులవలె కృతాః = ((చేయం)- సృష్టింప(బడినారు, స్వేన ధామ్నాజతమ తేజు (పరాక్రమము) చేత, జేతారః = జయశీలులు, మదసలిలముచాం.న మదజలము ఓడ్చు, నాగయూ ధేక్వురాణా 20 పరికారడ, జేకారః ౫ జయించు, మృగాణాంఅధిసతయః = సీంహములు,

184 ము(దారాకననాటకమ్‌

దంష్టా9ిభజ్లం మృగాణా మధిపతయ ఇవ

వ్యక్త మానావ లేపా నాక్షాభజ్గం సవా_న్తే నృవర నృవతయ స్వాదృళాః సార్వ భౌమాః. ౨౨ అపిచ, శ్లో భూవమణా ద్యుపభో గేన (వభు రృతి స (ప్రభుః

ప్నరె రవరిభూ అాజ్జ్మ స్వ్వ మివ (ప్రభు రుచ్యుతే ౨5 దంష్షాాభజ్లం ఇవ = కోల విణచుటం బోలె వ్యక్త మా నావలేపాః = (పసీద్ధములై న పరువు గర్వములు గలవారు.ఇన్నిమాటలు ఎందులకు? ఒక్క- మాటలో _ త్వాద్భోశాః = నీబోంట్టు, ఆజ్ఞాభజ్లం = (తమ) ఉత్తరువులకు భంగపాటును, న సహన్నే = ఓర్వరు,

దొరా, ఎక్కూడనో నూటికి ఒకడు, కోటికి ఒకండుగా నీజోట్‌ సార్వ భౌములు, ఎక్కడనో ఏకారణమ. చేతనో [బహ్మచేత బలాతిశయంపు( గొటారులుగా సృజింపంబడుదురు - వారు తమ _ తేజుచేత జయశీలులు = అపజయమెట్టిదో ఎన్నండును ఎందును ఎజుంగరు మత్త _గజయూధపతుల జయించు సింగముం జోలినవారు - ఆ సింగములు తమ దంష్టాాభంగమును సహించునా?ః అట్టే. వారికి అదెంత పరువు? అదెంత గర్వముః వారు తమ యాజ్ఞకు భంగమును ఎందేని ఎన్న+డేని ఓర్తురాః

ఇందు అలంకారము ఉపమ-_మృగాధిపతులవలె నీబోటి నరపతులు-అను పోలిక చెప్పుటదేత.

ల్లో. ౨౭. భూషణాదితి - భూషణాది ఉపభోగేన = సామ్ములయు (భోగములయ) ఆనుభవముచేత, ప్రభుః =రాజు, న (ప్రభుః భవతి = రాజు కానేరండు, (మజేమనంగా) పరైః = ఇతరులచేత, త్వం ఇవ = నీవలె, అపరి భూత ఆజ్ఞః = తిరస్కరింసంబశని ఉత్తరువు గలవాండే పభుః = రాజు అన్సి ఉచ్యతే = చెప్పబడును.

సౌమ్ములచేతను వీషభోగాలచేతను కాదు రాజు రాజగుట, డబ్బు " గలవాని కెల్ల ఆవి సులభములే-మథజి తన యుత్తరువునకు ఎదురులేనివా( డెవండో వాండు రాజనంగా,

తృతీయాజ్క॥ 185

చాణక్యః---(స్వగతమ్‌) (పథమం తావ ద్విళిష్ట 'చేవతాస్తుతి రూపేణ (ప్రవృత్త ళరద్గుణ (పఖ్యాపన మాశీర్వచనమ్‌. ఇద మపరం కి మితి నావధారయామి. (విచి_న్త్య) ఆః క్లాతమ్‌. రాక్షస స్యాయం (వ్రయోగః, దురాత్మన్‌ రాతన! దృళ్యసే భోః! జాగ్నర్హి ఖలు "కాటిల్యః |

రాజా---ఆర్య, వై హీనరే, ఆభ్యాం వై ళాళికాభ్యాం సవర్షశతసవా సం 'చాపయ.

3

కళ్చుకీ---య 'దాజ్ఞావయతి దేవః (ఇతి పరి(కామతి)

చాణక్యః---(న్మకోధమ్‌) వైహీనరే,తిస్ట,' నగ న్హవ్యమ్మ్‌ వృషల, కి మయ మస్థ్టానే మవో నర్థోత్సర్లః గి

[ళ్ళ లో గ జ్యో

రాజా --- (సకోవమ్‌) ఆ ర్యే ర్రైవంనర్వత నిరుద్ధచేష్టా (వనరన్య మే బస్టన మివ రాజ్యం, న రాజ్య మివ,

చాణక్యః---వృషల, స్వయ మనఖియుక్తానాం శాజ్ఞా మేతే

(పథమంజమొదటిది-ళరద్గుణ [1పఖ్యాపనం ఆశీర్వచనమ్‌. శరత్తుమేలిమిం (బకటించు దీవెన -వై తాళికుండు తన ధర్మముగా చేయవలసిన కాలసూచనయు మేలుకోరటయు, మటి యీ యింకొకటి, ఏమిటి? నేను నిళ్సయింస లేకున్నానే- ఆఃఐలఅని జ్ఞప్తికి తెన్నుకొనుటను కనిపట్టుటను తెలుపుమాట, జ్లాతమ్‌=తకెలిసి నది.--ఇది రాక్షసుని పపయోగము. దృళ్యసే భోంంఅగపడుచున్నావయ్యాః కనుగొంటినిలే,. జాగర్తి ౫ మేలుకొనియుశ్నా+డులే. సువర్ణశతసహస్రమ్‌ వ లక్ష బంగారులు _ వరవోలు అన్నట్టు ఇది భల్లాలుని భోజ్బ్వపబంధపు భోజుని యక్షరలక్షల బహుమానములం దలంపించఛుచున్నది. చ్మదగుప్తుండు చాణక్యు నితో "ఖజ్యా” పెట్టుకొనుటకుంటోలె నున్నది, ఇంత మొత్తముం జెప్పుటం దాపయ = ఇప్పింపుము-ఇమ్మనిచెప్పుము, అస్థానే = అకారణముగా అఆసమయ మున తగని వారికి ఆనుటు ఇవన్నియు అర్థములే, కాన ఏదేనియ సర్కే ఉత్సర్లః బి ఇచ్చుట, చేష్టా (పసరన్య = పనులసాగుటగలవానికి, బస్థనమ్‌= సంకెలంబడుట -- జై లులోఉండుట = స్వయం అనభియుకానాం = సొౌంతముగా

106 ము(దారావతననాటక మ్‌ దోషాః సంభవన్తి. త ద్యది న సవాసే తతః స్వయ మభియుజ్యస్వ,

రాజా--ఏళతే న్వకర్భు ణ్యభియుజ్యామ హా.

ఇవాణకసః అజజాలా (సియం నః వయ మపి న్వకర్శ ణ్యభియు జ్యామహే.

రాజా --- య. బ్యేవం, తర్చి శకెముదీమహోత్సవ (వతి "షేధన్య తావత్‌ [ప్రయోజనం ళోతు మిచ్భామి.

చాణక్యః---వృషల, "కాముదీమహోత్సవానుష్టానన్య కిం (ప్రయోజన మి త్యవా మపి శోతు మిచ్యామి,

రాజా=-ా (ప్రథమం తావ న్స మాజ్ఞా 2౬ వ్యాఘాతః.

చాణక్యః---వృమల, మమాపి త వాజ్ఞూవ్యామఘాత వవ "కాముదీమహోత్సవ(పతి పేధస్య (వథమం (వయోజనమ్‌. కుతః,

శ అమ్మోధీనొం తమాల పభవ కినలయ శా్ధమ 'వేలావనానాొ మా పాశేభ్య శృతుశ్హాం చటుల తిమికుల తోధి తా _న్తర్జ లానామ్‌

నిర్వహించుకొననివారిక. పనులం జూచుకొననివారికి. దోషాః = నేరములు, చాలములు, ఏతే = ఇదిగో ఇప్పుడే అట్టు పూనుకొందును, నః [పియం = నాకు ఇష్టము, వయం ఆపి = నేనును నాపనులం జూచుకొందును -_ వీనికి గూడార్ధము ఉండవచ్చును, లేకయుం బోవచ్చును, లేకుండుటయ సాధీయము, యది ఏవం=ఇట్టు ఐన - నేను సొంత దొరను ఐనందున, (వయో జనం ఉపయోగము, ఇరువురికిని ఇ(క మాటల జగడము -ఆజ్ఞా +- అవ్యాఘాత: ఉత్తరువును ఎదురులేక జరుపుట, ఊ& త్రరువును ఎదిరించుట-ఇవి యెండొరుల (పయోజనములు,

కో. ౨౪. అమోధీశా మితి-తమాల (ప్రభవ. ,.వేలావనానాం = తమాల ములం (వీకటిచెట్టలో - కానుగుచెట్టలో) బుట్టిన చిగుళ్ళచే నల్లనివై న తీరమందలి యడవులు గలవియు, చటుల తిమి కుల మోభి తాన్తర్జలానాం = [తుష్టచున్న

తృతీయాజ్కః 18 నూ అే వాన్లూన పుష్పా తవ నృవతిళత్రై రువ్యూతే యా శిరోభిః సా మ య్మ్యేవ స్థల న్తీ కథయతి వినయా లజ్క్బతం తే (వభుత్వమ్‌. ౨౪ అథ త్వ మపర మపి [వయోజనం (శోతు మిచ్చసి? తదపి కథ యామి, రాజాజ-కథ్యతామ్‌. చాణక్యః---కోణో త్తరేే మద్వచనాత్‌ కాయస్థ మచలం (బూహి--'య త్త దృ్యదథట (వభథృతీనా మితో ౬ఒపరాగా దప (కమ్యు మలయశేతు మా శితానాం లేఖ్యప తం దీయళతామ్‌" ఇతి. తము లనుమిక్కిలిపెద్ద చేపల గుంపులచే కలంపబడిన లోతునీక్టు గలవియు, నగు, చతుర్జాం ఇ నాలుగు ఆఅ మ్ళోధీనాం ఇ సము[దముల 'యొక్క అపా రేభ్యః = తీరములవరకు, అమ్హానపుష్పామాలా ఇవ = వాడని పూలమాల వలె యాజఏది, నృపతిళర్రైః = నూర్లకొలంది రాజులచేత, శిరోభిః = తలలచేత ఉహ్మతే నా మోయబండుచున్న దో-శిరసావహింపంబడుచున్న దో అనుట, సా = ఆది, మయి ఏవ = నా (ఒక్కని) యందే- స్థలన్నీ = తడంిడుచు, అనుక్షింపం బడనిదై, తే [పభుత్వమ్‌ = నీదొరతనమును, వినయాలంకృతం = వినయములో ఒప్పారుచున్నదానింగా, కథయతి = చెప్పుచున్నది. చాటుచున్నది. నీయాజ్ఞను అడ్డుటవలని తొల్మిపయోజనము నాకు ఏమనఃగా, ఈలోకాన ఎందును వ్యాహతిలేని సీయాజ్ఞ సార్వభామునియాజ్ఞ, నాయొక్కనియెడ సాగక తడబడి తప్పి, నీవు నాకు ఎంతయు విధేయఃడవు. వినయశాలివి అని చాటును, ఆది తొల్మిపయోజనము, నాకు, అథ... శోతుం ఇచ్చసీ=వినంగో రెదవా? “అథ'-[వళ్నుం దొడంగును. తత్‌ అపి = దానిని సయితము_మద్వచనాత్‌ = నామాటగా, కొయస్థం = కరణమును, లెక్కల గుమస్తాను-కాయస్థులు = తఇతియునికి హదింభార్య యందు. పుట్టిన జాతివారు. ఆచలం, ఇది వాని పేరు. ఇతః = ఇక్కడినుండి అపరాగ్గాత్‌ = ద్యేషమువలన, అష్మకమ్య = (బెడిసి) “తొలగిపోయి, లేఖ్య పతం = జాబు దస్తావేజు, దీయవామ్‌ = ఈ(ఐడునుగాక అని __-దొస్తైవేజును

188 ము]దారాతన నాటకమ్‌

(పతీవోరీ---జం అజ్హో ఆణవేది (ఇరి నిష్క్మశమ్య పునః (ప్రవిశ్య) అజ్జ ఇమం పత్తఅమ్‌ [య చార్య ఆజ్ఞాపయతి 44 = ఆర్య, ఇదం ప్యతకమ్‌.]]

చాణక్టా---(గృహీళ్వా) వృషల దృళ్యతా మిదమ్‌.

రాజా----(ఆత్ముగతం వాచయతి.) స్వస్తి, సుగ్భహీత నామ ఛేయన్య దేవస్య చన్ష)గు_వ్రన్య నహోశ్రాయినాం (పధానపురుపాణా మితోప కమ్యు మలయకేతు మా(శితకానాం (వమాణలేఖ్యపత మిదమ్‌. తత (పథను మేవ తావ గ్లజాధ్యతో భదభటః అళ్వా ధ్యతః పురుద_త్తః మవో పతీవోరస్య చన్షిభానో ర్యాగినేయో డిజ్ఞరాతః దేవస్య స్వజనసమృన్టీ మవోరాజో బలదేవగు_ప్టః జేవ వైన్టవ కుమారసీవకో రాజసనేనః సేవాపళేః సింహబలస్య కసీయాన్‌ (భాతా భాగురాయణో మాలవరాజపుతో లోహిళాతుః దత్త గణము ఖోర్టి విజయవ కతి పతే వయం చేవన్య కార్యే ఇమ్మని, చెప్పు, య దార్య అజ్ఞాపయతి= అయ్యగారి ఆజ్ఞ-చి త్తము-ఉత్తరువును (గ్రహించు ఆచారపుమాట - ఉత్తరువు సేయఃంగానే మారుపలుకక చేయం టోక, నౌకరు అంగికరించి కడంగుచు చెప్పుమాట దృశ్యతాం ఏతఠ్‌ -_ చూడం బడునుగాక ఇది - దీనిని చూడు = ఆత్మగతమ్‌ - దానిని తనలోనే చదువుకౌనును-రహస్య రక్షణమునకు-నౌకరులు అందజు వినునట్టు చదువుట రాజు మర్యాదయు కాదు. (ప్రమాణలేఖ్యష్మతమ్‌ - నిజమైనది అని ఒట్టు వెట్టి (వాయంబడినకాగితము -- దస్తావీజు, (ప్రధాన పురుషాణాం = ముఖ్యమైన నౌకరులయొక్క_= అన్నిముఖ్యమైన అధికారపదవులలో ఉన్నవారి యొక రః గజాధ్యక్షణవను;గులయధ్యమండు = ఆసేనాంగమునకు అధికారి, మహా (ప్రతీ హారస్య _ డ ఫేవారుయొక్కం -- రాజ్యాంగ _ప్రతీహారులందటిలోను పెవాండు-- భాగినేయః = మేనల్లుండు, స్వజనసమృన్టీ = సొంతమైన వారి వియ్యంకుండు, (కాదా బంధువు) కుమార సేవకః = పసివాండుగ ఉన్నప్పటినుండి ఏలినవానిని సేవించు చున్నవాండు -- కనీయాన్‌ _- వయసున చిన్నవాడు - తమ్ముండు

తృతీయాజ్క! 189 అవహిళాః ప్మ--- కతి (వకాశమ్‌) ఆర్య, ఏతావ దేతత్ప(తకమ్‌. అక్హై తేషా మపరాగ పేతూన్‌ విజ్జుతు మిచ్భామి,

చాణకష్టం---వృషల, (శూయతామ్‌, అత యా వేళా గ జాధ్యభాశ్వాధృ మౌ భ దభట పురుషదత్త నామానొ తొ ఖలు (స్రుమద్యమృగయాళీలౌ వా న్యశ్వావేషదణే ఒనభియుక్రై, మ యాధికారాభ్యాం అవరోప్య స్వజీవనమా(తే ళైవ స్టాపితా వితి పరవ జే స్వేన స్వేనా ఒధికారేణ గత్వా మలయశేతు మా ళా, యా వేతొ డిజ రాత బలగుపై= తా వవ్టత్య నలోభాభిభూ తా త్వద్దత్తం జీవన, మబహుమన్యమాసౌ తత బవాుు లభ్యత ఇ త్యప అనుట. ఏతేవయమ్‌ = ఇదిగో మే మందఆము--దేవస్యకా ర్యే అవహితాః = ఏలిన వానిపనియందే మనస్సు ఉంచి అక్కఅతో ఉన్నాము - అనగా వీరందయు మలయుని ఆశ్రయించుట ఇతని పనికోసమే అనురహస్యము -- ఇందుగలదు _ కావుననే దానిని చూడుమన్నా/డుగాని బయటికి వినంబడనీయలేదు, చాణక్యుడు “దృశ్యతాలంి అని. అఆపరాగ హేతూన్‌ = ఆసంతోవ --అత్ఫృ ప్తి--ద్వేష_కారణము లను=ఆవి (పకటింప(దగినవి, (పకటింపవలసిన వి_కావున ఈయన యడుగుటయు ఆయన వివరించుటయు - విన్నవారు ధర్మ మే, వారినితొల(గి పోనిచ్చుట నా తతిమివేయట--అని యనుకొనుటకు. స్త్రీ మద్య్మమృగయాశీలౌ = పరాంగనా వారాంగనలేకావలదు--ఇంటిపట్టుననే పత్ను లయెడనే విశేషవిషయ లౌల్యమును, వారీ *మిలిటరి' యధికారమలకు దోషమేకాదగును-మటి ఆట్టిదియు ఉన్న చెప్పవలయునా? (తాగుడు వేట - శీలౌ = లంపటలు అనుట కావున అనభియుకౌ = తమపనులలో అక్క-అలేనివారు పరాకుగలవారు, ఆవరోప్య నా ఓంపి తొలగించి, స్వజీవన = తమకూటికి వాలిన పాటిగా ఉంపంబడినారు అని, శ్మతుపక్షమున, స్వేన స్వేన అధికారేణ = తన తన యుద్యోగముతో నే- మల,..తౌ = మలయకేతువుం జేరి రారు, ఆత్య న్తలోభాభిభూతౌ = మిక్కిలియైన యాసచే పైకొన(బడినారు - జీవనమ్‌ = [బతుకు తెరువు-జీతము మొదలైన దానిని అబహుమన్యమానౌ = సరకుసేయనివారై , గౌరవింపనివారై, బహు లభ్యతే = ఎక్కువ-చాల దొరకున, తవ _వసాదాత్‌ = నీయను గహమువలన,

190 ము(చారావమస నాటకమ్‌

(కమ్య మలయశేతు మా(శి ళా, యో ప్యసా భవతః కుమూర "సీవకో రాజసేన ఇతి, సోజఒపి తవ (సాదా దతిప్రభూత కోక హా _స్త్యశ్వం నవా సైవ త న్మహాదై శ్వర్య మవాప్య పున రుచ్భేద శజ్యయా ఒప్మకమ్య మలయకేతు మా శిత, యోఒయ మపరః, చనీనావళేః సింవాబలస్య కనీయాన్‌ (భాతా భాగురాయణో ౬సా వపి తత్ర కాలే పర్వతకేన సవా సముత్పన్ననొవోర్షః, తల్పీఎళత్యా చపిళతా తే వాణ'క్యేన వ్యాపాదిత ఇ త్యుళ్చాద్రి రహసి (తాన యిళ్యా మలయశకేతు మవవాహితవాన్‌. తతో భవదపథ్యకారిషు చన్టవదాసాదిషు నిగృహీతేషు, స్వదోపషాళజ్క యాప [కమ్య మలయ కేతు మాశితః, చే. నా స్యసొ మమ ప్రాణరతక ఇతి కృతజ్ఞతా మనువ ర్త మా నే నాత్మనో 2న న్తరమమాత్యపడం గాహిఈ. యా తౌ లోహితాడవికజయవ ర్యా, తా వప్యతి ఆత్మిసభూత శోక హస్తి ఆశ్వం = బాల ఎక్కువయెన బొక్కసమును, ఏనుంగులను గుల్దాలతోడి దానిని సహమైవ = ఒక్కుమ్మడిగా, తర్‌ మహత్‌ ఐళ్వర్యం-మూ(డును అసమస్త ములు వేయి వేయి మాటలు ఆగొప్పసంపదను పునః ఉచ్చేదశజ్కయా = మరల దానిని తెగం గోయదురన్న భయముతో, కనీయాన్‌ (థాతా = తమ్ముడు, త్యత కాలే = ఆసమయమున, తత్సీ్రీత్యా నా! ఆ (పర్వతకునియందలి) ీశితో, అపవాహితవాన్‌ = పరారియౌనట్లుచేసి నాండు. భవదపథ్య = నీకు కీడు-సీకు కూడని_తగసిదానిని, నిగృహీరేషు = దండింప(బడ(గా, స్వదోషాశజ్కయా = తాం గొవించిన తప్పువలని భయము చేత---తానును నిగ్రహింపంబడుదును ఆని, అసౌ మమ [ప్రాజరక్షకః = వీండు నాప్రాణాలను కాపాడినవాండు ఆత్మనః అన న్నరం అమాత్యపదం = తన (సక్కనే-ఎడమే. లేకుండునట్టి - మంతిపదవి _ (గాహితః = క్రైకౌనునట్టు చేయంబడినాండు - పి. ఏ. అనియు, పి యస్‌ పెర్సనల్‌ అసిస్టెంట్‌, ప్రవేటు సెక్రటరి - అని వ్యవహరింతురే అట్టి రాజావ్యవహితత గల పదవిని (ప్రధా నామాత్యు-డై న రాక్షసునికన్నను, రాజునకు చేరువైన పదవిని పొందింపః

తృతీయాజ్క్యః 191 మానిత్వాశ్‌ న్వచాయా దేభ్య _స్వయా దీయమాన మనవహామానా మలయ 'కేతుమా శతా. ఇ త్యేషా మపరాగ హపూతవః.

రాజా-ాపవ మేతేషు పరిజ్ఞాతాపరాగ హేతుషు, దవ "మేవ కస్మా న్న [పతివిహిత మాల్యేణ గి

చాణక్యః---వృమల, న పారితం | వతివిధాతుమ్‌.

రాజా--ాకి మకౌెళలా దుత (వయోజనావేషయా శి

ఇాణక్య్యః---కథ మకౌళలం భవివ్యతి శి (వయోజనా వేళ్ల మొవ.

రాజా--్యావయోజన మిచానీం శోతు మిచ్భామి,

చాణక్యం -ాశూయళాం, అవధార్యళాం చ. ఇవా ఖలు విరక్తానాం _పక్ఫతీనాం ద్వివిధం (పతివిధానమ్‌ - అను[గవో నిగ వాళ్ళ అనుగవా స్తావ దాడిప్తాధారయో రృద్రథభటపురు ది త్తయోః పున రధికారారోవణ మేవ. అధికారళ్ళ తాద్భ జ్జ్‌్లు వ్యనన యోగా దనఖియు క్షేషు పున రారోష్యమాణః నకల మేవ ఐడినాండు-.నిజ్మప్రాణదాతయు నాయన మిశిమును అని, అతిమానితయా = ఆతిమాత పుం అరువుగలవారగుట వలన, న్వదాయాదేభ్యః = తమ దాయా దులకు, వారును తమకుసమానుల అటయా అని ఈసు, పరిజ్ఞాతాపరాగ హేతుమ = చక్క-(గా ఎలుంగిబడిన ద్వేషకారణములు . గలవారు కాంగా, కస్మాత్‌ న (పతి విహితమ్‌ = ఏల దానికి తగిన, వారికి తగిన, (ప్రత్మికియ, మాజుచేంత, చేయంబడలేదు? న పారితం = శక్యముకాలేదు, ఆలవిపడలేదు, ఆకౌళలాత్‌ = నేర్పుణాలమి -. చేతకామి వలన. [పయోజనం = ఉపయోగము (శ్రూయతాం అవధార్యఈం = విన(ఐడునుగాక, అవధరింప(బడును గాక - విని, [గ్రహించి చక్కుంగా చిత్తమునకు తెచ్చుకో, ద్విధం (పతివిధావమ్‌ = మాలుసే/త - దిద్ధుట-ఇరు తెజంగులు-అను[గ్రహ; = మంచిసేయుట, దండించుట ఆక్షీప్త,.జు తొల(గింవ(బడిన,,, *.. ఆరోవణం ౯ ఎక్కిచుట, ఉంచుటం.., రాజ్యస్య

1959 ముదారాతననాటక మ్‌ రాజ్యస్య మూలం వా_స్త్యశ్వ మవసాదయేత్‌. డిజ్ల్ఞరాత బల గువ్తయో రలిలుబ్బయోః సకలరాజ్య(పదానే నా స్యపరితుష్యతో రను[గహః కథం శక్యః? రాజసేన భాగురాయణయో స్తు ధన (వణాళ ధీశయాః కుతో ౬ఒను[గహ స్యావకాళః? లోహిళాథ విజయవర్మణో రపి దాయాద మసహమానయో రతిమానినోః కీద్చుళో ౬ను[గహః ప్రీతిం జనయిష్యు తీతి పరివ్భాతః పూర్వః పతః, ఉత్తరో౭౬పి ఖలు వయ మచిరా దధిగతన నైళ్వ ర్యాః సహొోశళ్దాయినం (వధానపురుషవర్ల ము(గేణ దళ్లేన పీడయన్లో నన్దకులానురక్టానాం (వ్రకృతీనా మవిశ్వాస్యా ఏవ భవామ ఇ త్యతః పరివృూత ఏవ, త జేవ మనుగృహీ కాన్మ త్క్య్చుత్యపవో రాతసోపదేళ (పవణో మహీయసా న్లుచ్చబ లేన' పరివృతః పితృవధామర్షీ పర్వతకపుతో మూలం = రాజ్యమునకు సర్వమూలము, నిలుపు సాధనము అవసాదయేళ్‌ ఇ సన్నగిల్టును, ఐలహీనమగును_నాళ నమగును- అతిలుబ్ధ- పేరాసపోతులు. ఆతుష్య తోః = తృప్తి చెందనివారికి, ధన్మపణాశభీతయోః=తమ ధనము నాళశనమగునని భయపడినవారికి, అచిరాత్‌=ఇటీవలనే _ చాలకాలము కాలేదు - సపోత్థాయినం మనతోకూడ లేచువారు.మన యభ్యుదయముతో కూడని తామును ఆభుృ(దయము హొందువారు- అట్టు అన్నిట మనకు తోడుగా ఉన్నవారు, (వధానపురుషులు ణు గొప్పగొప్ప ఉద్యోగాలలో నుండినవారు-వారిని, ఉ|గేణ దచ్జేన పీడయన్తః =" తీష్టమైన.భయంకరమైన దండనతో పీడించువారమై ఆవిళ్వాస్యాః = నమ్మః దగనివారమ., అనుగృహీత అస్మత్పక్ష :(కృత్యపక్షఃఅని పారము కా(టోలును) మనతట్టు ఉన్నవారినెల్ల అన్ముగహించి, తనతట్టు చేర్చుకొన్నవాండై, భ్యదభట పురుదత్తులు (కుర్ధకృత్యులు, డింగరాత బలగుప్తులు లుబ్ధకృత్యులు, రోహితాష విజయసేనులు అవమానితకృత్యులు, థొగురాయణు(ండు మలయునికి “ఆత్మనః అనంతర మమాత్యపదం*=తనకు ఎడము లేక(పక గ్రానేఉండు అమాత్యుని పదవి! గన్నాండు, అత్యంతాంతరంగికుండు-|పాణముంగా చిన యాపకారి. *లః17166 56026౪81) అందురే అట్టి పదవి అనుట. రాతస, ణః = రాషసుని సలహాలకు చెవి యొగ్గుచు. పితృవధ అమర్షీ = నాయనం జంపినారన్న కోవముగలవా డ్రై

తృ తీయాజ్క;? 198 మలయశేతు రస్మానథి యోక్తుముద్యతః.సోఒయం వ్యాయామకాలో,ః నోత్సవకాల ఇతి, దుర్గ్షసంస్క్కా- శే (పార్ధ వ్యే, కిం కౌముదీమవో త్సవే, నేతి వతిపిద్దః.

రాజా--అఆర్య, బహు[వష్టవ్య మ(త్ర,

చాణక్యః --వృషల, వినజ్ధం పవృచ్చ మమాపి బ న్య! వేయ మత,

రాజా--సోఒ వ్యస్య నర్వ స్యానర్ధన్య పాతు ర్ద్దలయ ేతుః, కస్యా దప[కామ న్ను పేవీత 1?

చాణక్యః---అనుపేతణే ద్వయీ గతి, నిగ్భహ్యేతవా (పతి (శ్రుతం రాజ్యార్టం (వతిపాద్యేత నూ, నిగహే శావత్‌, వర్వతకో ఇస్కాలి "రేవ వ్యాపాదిత ఇతి కృతఘ్నతాయాః స్వవాస్తో దదత్తః స్యాత్‌, (వత్మిళుత రాజ్యార్ధ (వతిపాదనే 2పి పర్వతకవినోళః అభియోక్తుమ్‌ = ఎత్తివచ్చుటకు, సోఒయం అట్టి -- ఇపుడు చెప్పిన యిన్ని సందర్భములలో కూడినట్టి - యిది, వ్యాయామకాలః = యుద్ద సన్నాహములతో

థి ల క్రి ణల

పాటుపడవలయు _ కాలము, పండుగుకాలము కాదు=దుర్గ సంస్కా రే=కోటను చక్కపలుచుట్క అత్ర = ఇందు, ఈ విషయమున, విశబ్ధంఐజంకులేక, ధారాళ ముగా, ఆఖ్యేయం=చెప్పవలసియున్న ది.

“పష్టవ్యంి 'ఆఖ్యేయం" “వ్యాయామకాల!" *నోత్సవకాలః" క్రిం ఉత్తరం ఆర్యస్య-ఇట్టు మాటల్మకమము సర్వమును జగడము _ కలవాము = (పకారము,

ఆస్య సర్వస్య అనర్థస్య హేతుః_ఈ సకలమైన కీడునకును కారణము = అప్మకామన్‌ = పరారియగుచో, పలాయితుండగుచో, అనుపేకబే ఐ= ఉపేచు చేయమియందు, ద్వయీ గతిణరెండు మార్గములు-నిగృ హ్యేత = దండింప' బడవలయును. [ప్రతివాద్యేత = ఒసంగ బడవలయును - (ప్రత్మికతం = వార్దా నము - ప్రతిజ్ఞ - చేయబడినది. ఒప్పుకొన బడినది, స్వహస్తః = జేయూఃంత, పర్వతక వినాళశః = పర్వతకుం జంపుట (0) *,ంచొనవ్పు (2) _ కృతఘ్నతా

[194 ము[దారాతననాటకమ్‌ "కేవలం కృతఘ్న తానూ (త్రఫలః స్యా దెతి, మలయకేతు రపక్రామ న్ను పేడీతఈః.

రాజా --- అత తావ 'దేవమ్‌, రాతనసః పున 6 మైవ వర్త మాన ఆర్యే ణో పేడత ఇత్య(త కి ముత్తర మార్యన్య ?

చాణకస్ట-రాతసో౬పి స్వామిని స్థిరొను రాగిత్వాత్‌ నసుచిర మేకతవాసా చ్చ శీలజ్హానాం నస్టానురకానాం (వకృతీనా మత్యన్త విశ్వాన్యః (పజ్షూ పురుషకారాభ్యా మువపేతః సహాయనంవ దాభి యుక్తః కోళవా నిహై వాదన్తర్నగ రే వర్తమానః ఖలు మాత ఫలః_వీరిరువురును ఇట్లు మాటలాడుకొనుటచే, సర్వతకుం జంపిన వారు తామే అని తమలో తా మనుకొనుచున్నారాః తమకు రహస్యములేదు కదా. లేదనియె. అత తావత్‌ ఏవమ్‌=ఐఈవిషయమున సరియే ఇట్లు. స్వామిని = (తన) దొరయందు-నందునందు, స్థిర అనురాగిత్వాల్‌ = సడలని యనురాగము కలవాండగుటవలన, శీలజ్ఞానాం ఇ వానీ శీలమును ఎథీంగిన, నన్దానురక్త = (సకృతీనాంజనందులందు అనురాగము గల (ప్రజకు, అత్యన్త విశ్వాస్యః = మిక్కిలియు నమ్మదగినవా(డు, పురుషకారజబలము. సహాయ సంపదా = సహాయుల-సహాయముల = పెక్కువతో, కోశవాన్‌=బొక్కసము-- ధనము .గలవా(డు, అన్తః కోపమ్‌ = రాజ్యములో పల = నగరములోపల పిళూరి _ (కోపకార్యమగు) కలహము - (పజాకోపము--అల్లరులు తిరుగుబొట్టు లేవండీయును-లేవును

“మహా నన్నఃకోప ముత్పాదయేత్‌."

చూ, భారవి-11. 51

“అణురప్యపవాన్ని వ్మిగహః [పశు మన్నః (పకృతి _సకోపజమ్‌,”

ఉపేషీతః-చూ. సుభాషిత.

యచ్చక్తావ ప్యు పేకన్సేకదాచి దపకారిణమ్‌”

సమూలకొషం కషితు ముపాయోసౌ....న మూర్ధత

తృతీయాజ్క.ః 195 మపహాన్త మ_న్త్వకోవ ముళ్చాదయేత్‌, దూరీకృత స్తు బావ్యాకోవ ముత్చాదయ న్నపి కథమ ప్యుపామై ర్వళయితుం ళక్య ణి త్యయ మతస్థ పవ వృాదయేశయః కజ్కు- రి వోద్చృత్య దూరీకృాఈ-

రాజూ ఆర్య, కస్మా ద్వికమ్యున గృహీతఈః 1

చాణకం---రాతస ఖ ల్వసౌ; వ్మికమ్య గ ఫవ్యామాణో యుమ్మదృలాని బహూని నాళయేత్‌, స్వయం వా వినశ్యేక్‌. ఏవం నస త్యుభయథా పి దోవః, పళ్యంా-

ఉపాయైః- ఈయుపాయములు కామందకీయము బడి ఏడు _ (2) డాక్ష నుండు పరారియగుటను ఉపేత్నించుటాఉపేకు (2) వానిని మలయునుండి చీల్చుట= భేదము, (8) జిష్టుదాసమ్మితముచే ఉద్భృంధన[పయత్నాఖినయము-ఇది ఉక తెజంగు ఇంద్రజాలము (4) చందనదానుని కొజుతవేయు మని ఉత్తరువు చేయట దండము, (5) సిద్ధార్ధక సమిద్ధార్భకులను చండాలవేవము పూన్నుట మాయ. (6) రాక్షసులకి మౌర్యసాచివ్యమునుబూన్చుట సామ, (7) చందన దాసుని సర్వనగర శేష్ట (శేష్టిం జేయుట-దానము.

వాహ్య కోపమ్‌ = బయటి కోపము = కలపొము _ పిశూరి, ఉత్పాదయన్‌ అపి = కలిగించుచున్నను, వళయితుంబలోబణుచుకొన టకు, ళక్యి ఇ సాధ్య పడును_ అత్రస్థః వవజఇక్కడనున్న వాండే, వృాదయే శయణజగుండెలోనున్న ఛజ్కూః కఇవ=ఎమేకువలెె ఉద్భృత్యజవెకితీసి--- పెటికి దూరీకృతః = దూరము చేయ(బడినాండు-తొలంగింపం ఐడినాందు, వ్మికమ్య ౬ పరా[కమించి? యద్ధము చేస్తి రాక్షసః ఖలు అసొజరాషనుండు గదా ఇతండు-ఎట్టియోధుండు, ఎంత పరాకమళాలి. వానిని పట్ట నీకుళరమగునా? వానివలన నిన్ను కాపాడు(రక్షించు) కొనగలవా? అనుట, వాడును పరా(కమించి, బలాని బహాని=సేనలను 'పెక్కింటిని, స్వయం వఐాజతానే కాని, వినశ్యేర్‌ఎనాళన మగును = చచ్చును అనుట ఉభయథా ఆపిజారెండువిధములను పళ్ళ = చూడు-అను గహింపుము

196 ము[చారాకన నాటకమ్‌ త్త న హి భృశ మభియుకోయ ద్యుపేయా ద్వానాశం, నను వృషల వియుక్ష స్తాదృశే నాపి పుంసా; అథ తవ బలముఖ్యాాన్‌ ఘాతయేత్‌; సాపి పీడా; వనగజ ఇవ తస్మాత్‌ సో ఇఒభ్యుపాయొ ర్వినేయః ౨౫

'రాజా--న శక్ను మో వయ మార్యస్య మతి మతిశయితుమ్‌. సర్వథా అమాత్య రాతన ప వ్యాత (పళన్యతరః,

చాణక్యః---(సకోధమ్‌) న భవా నితి వాక్య శేషః భో వృషల, కేన కిం కృతమ్‌?

ల్జో. ౨౫ స ఇతి-సః = అతడు హొ = ఎటు/గవా? [పసిద్ధ మేక దా 7 అభియుక్తః ఇ ఎదిరింపంబడినవావా(డై , యది వినాశం ఉపేయాత్‌ = వినాళము (చావు) పొందునేని, వృవల, తాదృశేన = అట్టివా(డైన, = పుంసా = పురు షనిచేత? వియక్తః నను అసి = విడువ బడి వాండవు అగుదువుకదా. అథ = ఆఅంతయే కాదు, మజియు, తవ బలముఖ్యాన్‌ = నీ సేన మొనగాండ్రను, ఘాత యేత్‌ = చంపివేయును, సా అపి = ఆదియు, పీడా = బాధయే- తస్మాత్‌ ఇ అందువలన, సః = అత(డు, వనగజఇవ = ఆడవియేను గువలె, అభ్యుపాయైైఃః తగినయపాయములచేత, వినేయః = వళపబజుచుకొన(దగినవా(డు.

మటింతగా వానిని ఎదిరించిన వా(డేని చచ్చును, మనలనేని చంపును, ఏదై నను జరుగవచ్చును, రెండును జరుగవచ్చును, రెండును కూడనివే రెంటను మనకు నష్టమే. మజి వాండు మనకుకావంసియే యున్నది_.కాన తగినయుహీ యములతో వంచుకొనవలయును,

న శళక్నుమః = సమర్థుడనుగాను, మతిం ఆతిశయితుం బుద్ధిని మించు టక్షు ఇట్టు మాటకుమాట చెప్పుటకు, అట్టు వాదముచేయటకు, కాని అవి యన్నియు పొౌరపాట్లఫియే నామనసుకు గట్టిగా తోంచియున్నది. సర్వథా = అన్నివిధాల, ఎటుచూచినను, _పళస్యతరః = ఎక్కు-వళ్లాఘ్యుండు - నభవాన్స్‌ ఇతి వాక్యశేషః = సీవుకావు అన్నమాటయే యేన ఖలు మహాత్మనా- ఏవ(2అ) మహాత్మునిచేత కదా.

తృతీయా జ్కః 197 రాజా-ఎ(శూయకామ్‌ యేన ఖలు మవోత్మనా జ్జ, లష్టెయాం వురి యావదిచ్చ ముషీతం కృత్వా పదం నో గళే, వ్యాఘాతో జయఘోవమణాదిషు బలా దస్మదృులానాం క్చతః అత్యర్థం విపులై? న్వనీతివిభవై* నమ్మోవా మాపాది తా విశ్వా స్వే వ్వపి ఏళశ్వస న్లి మతయో న స్వేషు,వగర్ధేషు న, ౨౬ ల్లో, ౨౬. లద్ధాయా మితి.-లబ్ఞాయాం = (మనకు)ష్టువడిన, పురి = నగరమందు, నః గలే = మన మెడ మే(ద-గొంతుమీ;ద," పదం కృత్వా = కొలు 'పెట్టి.-తొక్కి; యావదిచ్చం = ఇచ్చ (వచ్చిన) వజకు, ఉషితం = వసీంహం బడినది, అస్మత్‌ ఐలానాం = మనసేనలకుః జయ ఘోషణాదిషు = జయము చాటింవు మొదళై న వానియందు, బలాత్‌ = బలక్కా ధముగ్యా వ్యాఘాత?ః = అడ్డగింపు, కృతః = చేయబడినది, అత్యర్థాం = మిక్కుటముగా, విపులైః = గౌప్పవి-మనకు ఆకళింపుకానివి - ఐన, స్వనీతివిభవైః = తన నీతిసంపధఅ (పెంపు) చేత _-,నీతిబలముచేత, సంమోహం ఆపాదిత్తాః = మైకము _ ఏమి సేయనుండో(పమింకి లిగెంపంబడీన వై, నః మతయః = మన బుద్దులు-సీది నాది ఆందటిది. అనుట-విళ్వా స్యేషు అపి = నమ్మందగిన వారియందే, స్వేషువర్లేషు = మన బృందమ లయందే, నవికున న్లి = నమ్మకున్నవి, నమ్మకము లేకయన్నవి. పట్టణము = రాజధాని = మన వశమయిన తరువాత కూడ, రాక్షసుడు ఇందే తన యిష్టము వచ్చినంత కాలము ఉండినాండు, ఆప్పుడు వాండు కాలితో చున గౌంతు తొక్కినట్లు మనకు ఊపిరియాడక, ఉక్కిరిబిక్కిరి యగుచుండినది. నగరము పట్టువడి జయము చేపడినను, మన సెనలు దానిని నూచింపజయ భేరులు వాయంపః బూనిన్మ ఎంతమా[ళము వాయింపనీయలేదు, ఏమేమో పెద్ద పెద్ద నీరిబలంపు( బ్రయోగములచే, మన బుద్ధులకు ఏమియు తో(పనీకుండ చేసి చాండు, దాన మనవారినే మనము నమ్యలేక పోయితిమి

198 ము దారాకననాటకమ్‌ చాణక్య్యః --- (వివాన్య) ఏతత్‌ కృతం రాద సేన! వృష్‌లా నయా. పునర్‌ జ్ఞాతం నన్ఫ మివ భవన్త ముద్భృత్య, భవా నివ భూతలే మలయకేతూ రాజాధిరాజవదే నియోజిశ ఇతి. నం ? రాజాలా అన్యే వై వేద మనుష్టితమ్‌ ; కి మతార్యస్య చాణక్యః-- పౌ మత్సరిన్‌, శ్లో. ఆరు వ్యోరూఢ కోవ స్ఫురణ విషమి తా (గా జ్లుళీ ముక్తచూడాం లోక వ్రత్యత ము[గాం నకలరిపుకులో త్సాదధీర్షాం (పలిక్షామ్‌. "శ్ర నాన్యే నావలిప్తా నవనవతిశత చవ్యకోటిశ్వరా స్తే న లాలో ఇందు అలంకారము సముచ్చయము. _ఏకకాలమందే జరిగిన యనే కార్యములను -యావదిచ్చవాసము, జయ ఘోషణ వ్యాఘాతము, నీతివిభవము సమ్మోహాపాదనము, విహస్య = పకపకనవ్వి, జ్ఞాతం = తలంపంబడినది, ఉద్ధృత్వణ పెకలిరో రాజాధిరాజపదే = చక్రవర్తి పదవియందు, యోబితః = ఉంపణబడిన్‌ అత ఆర్యస్య 80 = ఇందు అయ్యకు-అయ్యది-ఏమున్నది? మత్సరిన్‌ = ఈనుపోతు. శర లి దోంచుటచే ఎగుడుదిగుడై న (వేళ్శకొనలచే విప్పంబడిన జుట్టుకలదియుః క య రిపుకుల ఉచ్చేద దీరాం = ఎల్పళ్యతు సమూహమును. దుంపనాళనమ నంత పొడుగుదియు,. (కావుననే) ఉగారం = భయంకరమైనదియ నై (ప్రతిజ్ఞాం = (పతినను లోకసక్యతం = ఎల్లి లోకుల యెదుట, ఆరువొ క్‌ ఎక్కింగట్టిగా పూని, అన్యేన కేనజమలి యితరుడు ఎవనిచేత: అవలివొక పొగరెక్కినవా రెన, తే=ఆ, నవ నవతి శత [దవ్య కోటీఠక్యరా! 2 తంబి

తృతీయాజ్కః 190 నన్టాః, వర్యాయభూళాః వళవ ఇవ, వహొళాః పళ్యతో రాతసస్య+ ఆపిచ, ళ్లో గృతై 9 రాబద్ధచ్మక్రం వియతి విచలితై ర్రీర్చనిష్కమృ్పప కై ర్దూమె ర్రతస్తారథాభాసాం సఘన మీవ దిశాం మద్దలం దర్ధ్హయ _న్తః ననై రాననయ_న్తః పితృవననిలయాన్‌ ఒం౨, ౮అ నన నలా తొమ్మిది నూర్డ కోటుల ధనమునకు స్వాములైన నద్దాః = నందులు, పర్యాయ భూతా = వరుసవెట్టి ఒకరి వెనుక నొకరుగా, పళవః ఇవ = మేకలవలె, రాక్షసస్య పళ్యతః = రాషసుండు.. చూచుచుండంగా, ఆతని నాదరింపక, హతాః = చంప(బడిరి? నేను లోకులయెదుట జుట్టు విప్పుకొని శ్యతువుల నందిని, ఒక్కనిం గూడ మిగులనీక, చంపుదునని (పతిజ్ఞచేసి, ఆ ధనమదాంధ నందులను, రాక్షసు కన్నులయెదుట, మేకలంవోలె వరుసవెట్టి చంపితినే, ఇట్టు మటి యెవ రైనను చేసియున్నా రా? పళవ ఇవ.అనుటచే ఉపమ. శో.౨౮ గృరై 96తి-ధీర్స నివ్వ్మమ్స్ప సక్మైః = చాపినట్టి పొడుగులును కదలిక లేనియు నగు రెక్కలు గలిగి ఆబద్ధ చ్యకం = చకములుా గుండ్రముగా _ తిరుగుటలు = కలుగునట్లుగా, వియతి విచలితైః = మీంట ఎగురుచున్న _తిరుగుచున్న, గృై 9 గా గద్దలచేతను, ధూమైః ౬ ప్రాగలచేతను, సఘనం ఇవ = మబ్బుతోనుంబోలె-మబ్బు క మ్మినట్టుగా, ధ్వస్త అర్క-భాసాం న (నాళనము) అగపడనీక చేయబడిన సూర్యుని వెలు/గులు గల, చిశాం = దిక్కుల్క, మజ్దలం = మొత్త మును, దర్శయన్నః = అగపడునట్టు చేయుచున్న వియ, నన్దెః = నందులతో---వారి పీనుగుల మేదోనూంసాదులతో అనుట... పితృవననిలయాన్‌ = వల్హకాట గా౯పున్న, (ప్రొణినఃః జీవులను-నక్కులు

200 ము[దారాకన నొటకమ్‌ (పాణినః వళ్య చై తాన్‌ నిర్వా న్య చాన్టిపి నెక (నుత బవాుల వసా చాహినో వావ్యవావోః, 'రాజాఎాలన్యే టై "వేద మనుష్టితమ్‌,. చాణక వ్ర్‌ాూాఆః "కేన ? రాజా---నన్లకులవిచ్వేషిణా దై వేన. చాణక్య్థం---దై వ మవిద్వాంనః (వమాణయ న్ని. తోడేళ్ళు బోరువగద్దలు మున్నగువానిని, ఏతాన్‌ = ఇవిగో వీనిని,-ఆ" న్హయన్తః ౩ సంతోషపెట్టుచున్న వియు, హవ్యవాహాః = (చితల = సొదల) నిప్పులు (సుత బహ్‌ల వసా వాపానః = కాటిన మిక్కుటంపు! (గొవ్వు మోచుచున్న వై, ఏతే = ఇవిగోఇవి, ఆద్య అపి = ఇప్పుడును, ననిర్వావన్తి ఆఅకున్న వి, పశ్య = చూడు మింట వలయము వలయముగా పర్విన గద్దలతోను పౌగలతోను ఎందును తెలియనీక మబ్బుకమ్మినట్లు చేయుచున్నవి దిక్కులను నక్కలుగద్దలు పీకి తినుచు జుజ్జుచు ఇప్పుడును ఇక్కడ సంతోషించుచున్నవి ఈచితనిస్పులు మిక్కిలిగా ఆ నందుల పీనుగుల (కొవ్వుకాలుటచే ఇప్పటికిని ఇవి చల్హాఆ కున్నవి, చూడవోయి. పగతీర్చుకోన్న యాకోప సంతోషావేశము ఇప్పుడును రే/గంగా అవి కన్నులకు దోంచునట్టు మనస్సున భాసింపంగా ఇట్టు చూపి చెప్పుచున్నాండు అన్యేన ఏవ = మజియొకనిచేతనే, నన్షకుల వద్వేషిణా = నందుల కులముపై పగంగొన్న దైవేన = దైవముచేత _ దైవం = విధిని, అవిద్వాంసః ౯ మూర్ధులు, (పమాణయ ని నమ్ముదురు, బాణక్యుండు ఊ&ఊరక వాదమునకు ఇటు నిట్లు చెప్పుచున్నాండు కాని ఆతనికిని సర్వము దై వాధీన మని దై వపారమ్యమున విశ్వాసము గలదు, చూ. 11౬. న! “క్రేనోత్తుజ్లో ఇత్యాద్‌. చాజ్జాలః-నీతినిపుణ బుద్ధ్‌నొ ఆర్యేణ చాణక్యః.మా మైవమ్‌--నన్షకుల విద్వేష్‌నా దై వేనం రాషసః-ఆయం, =,మహాత్మా కౌటిల్యః”

తృతీయాజ్క।ః లం ఛాజా--ావిద్వాంసో౬ఒ ప్యవికళ్సనా భవ న్తి, చాణక్థః---(సకోవమ్‌) వృషల, భృత్య మిన మా నమూరోఢు మిచ్చసి. శ్లో. శిభాం మోక్తుం బద్దా మపి పున రయం ధావతి కరః, (భూమౌ పాదం (పవహృాత్య) (వపతిజ్ఞా మారోఢుం పున రపి చల శ్యష చరణః, ('వణాశా న్నస్టానాం [పళశమ ముపయాతం త్వ మధునా పరీఠః కాలేన జ్వలయసి మమ 'కోధదహానమ్‌. ౨౬ రాజా---(సావేగ మాత్మగతమ్‌) అయే! కథం నత్వ మే వార్యః కుపితః' తథాహి-- ఛవికత్ధనా? = బడాయిఖోడలు కానివాన = తమ్ము కాము పొగడు కొననివారు, భృత్యం ఇవ మాం ఆరోఢుం-నౌకరుంబోలె నామీ(ద ఎక్కి సవారి చేయుటకు, తిట్టుటకు ఇచ్చసి = కడంగుచున్నావు

ల్లో, ౨౯. శిథామితి పునః = మరల, శిథొం = సిగను. బద్ధాం అపీ = ముడువంబడినదాని న్లైనను, మోక్తుం విప్పుటకు, ఆయం కరః = ఈచేయి, ధావతి = దౌ డెత్తుచున్నది, పునః = మజల, ప్రతిజ్ఞాం = (ప్రతినను, ఆరోఢుం = పూకటకు, ఏష చరణ: = ఈపాదము, = చలతి = కదలుచున్నది. నన్దానాం- నందుల, _వజాకాత్‌ ఇ నాళశనమువలన [1పళమం ఉపయాతం = చల్దాలుటం బొందిన, మమ [కోధదహనం = నా అలుకయగ్నిని, కాలేన పరీతః = చావు మూఃడిన వా(డవై, త్వం ఆధునా = నీవిపుడు, జ్వలయసి = రగిలించుచున్నావు,

సీకు చావు మూఃడినది-చల్దాతిన నాకోపాగ్నిని రగుల్చుచుచున్నావు- నిన్ను(చపుదు నని) మరల పతిజ్ఞ సేయుటకు, చేయి ముడిచిన సిగను విప్పను, పాదము, నేలను తాటింపను కడంగుచున్నవి -- వ్‌ మనుకొన్నావో:-

(కోధవహ్ని-రూపకము.

'చరణః చలతి” అనుచో 'భూమౌ పాదం [పహృత్య” నేలమీంద పొదముం గొట్టి ఇవి కోపపతిజ్ఞకై తమంతటనే జరుగుచేష్టలు =- ఇదంతయు చాణక్యుని అభీనయము. ఐనను 'దానిని ఎంత చక్కగా చేయచున్నా డనంగా చర్మద గుప్తండు ఆది నిజమే అనుకొని దిగులుపడుచున్నాండు.

202 ము[చారాకననాటకమ్‌ శ్లో, నంర మొత్స్పన్లి వమ్ము తర దమల జల జాలన జాము యౌపి (ళూభ బోద్ళేద ధూమం జ్వలిత మివ పురః పిజ్ణయా నేతళాసా : మన్యే, రుదస్య రౌద్రం రస మభినయత స్తార్షావేషు స్మరన్య్యా, సజ్ఞాతో (గ్మవకమ్బం కథ మపి ధరయా ధారితః పాొదఘాతః. 8ం శ్లో 80. సంర మృేతి.సంరమృ ఉత్స్పన్ది-..వామయా అపి=ఆఅటోపము (జవేగిరపాటు) చేత, పైకికదలి (=లేచి) విప్పారినరెప్పలు గలదియై కాజయుచున్న తేట నీట గడుగ( బడుటచే-సీటి వ్యావ్రిచే అన్నమాట-కాంటి తగ్గిన దైైనను, విజ్ణయాజఎజ్జనిదై న, న్మేతభాసా = కండ్డ కాంతిచేత, పురః = (నా) యెదుర, [భూభజ్ల ఉద్భేద ధూమం = బౌమముడి పొడముట యను పొగతో, జ్వలితం ఇవ = ధగ్గని మండినట్టున్నది కాజ్థావేష = ఉద్ధత - విసరుతోడి _ నృత్యముల యందు, ర్యౌదం రసం అభినయతః జు రౌదరసమును అభినయించుచున్న, ర్యుదస్య = ర్నుదుని, (కర్మకు షష్టి స్మృధాతువుశకు) స్మరన్హ్యా ధరయా = జ్ఞ ప్రికితలపునకు._తెచ్చుకొనుచున్న భూమిచేత, సంజాత ఉఊ|గ్యప్రకమృంణ పొడమిన భయంకరపు _ -ఆతిమ్మాతపు - పెద్దయదురుపాటు చెందినట్లుగా, పాదఘాతః=అడుగుదెబ్బ, కథ మపి = ఎట్టకేలకు, ధారితః = మోయ (ఓర్వ) బడినది - అని _ మన్యేజతల తును. అయాటోపమున రెప్పలు విప్పారినవి, కన్నులు కాలునీటికి కోంత మసకపడినవి= ఐనను ఆబొమముడిపాటు పొగివలె నుండగా, గంటి యెజ్జ కాంతి నా యెదుర ఒకమంట మండినట్టుండినది. నేలమీంద కాలితో తన్నిన తన్నునకు నేల ఆదిరిపోయినది. మథి దాని నెట్లు ఓర్చుకొన్నదో - ఆదెబ్బకు శివుని తాండవపు ర్నాదరసాభినయమున తనకు తగులునే ఆ తన్నులు, తల పునకు వచ్చియండును భూమికి-సందియము లేదు, రౌదరసము కోపస్థాయికము, ర్యుదదేవతాకము నగు రసము - దాని యభినయమున సంరంభము, పత్ష్మోత్స్పందనము, జలతరణ డుళనములు.

తృతీయాజ్క॥ 2098 చాణక్యః _-- (కృతకకోపం నంవ్భాత్య) వృషల వృవల, అల ముతత్తరోత్తరేణ, య ద్యస్మత్తో గరియాన్‌ రాతసో ఒవగ మృతే, త దిదం శస్త్రం తన్న్యై దీయళామ్‌. (ఇతి ళన్హ ముత జోళ్టిళ్టాయ, ఆకాశే అత్యం బధ్వాః నస్వగతమ్‌) రాతస రాకన, ఏష భవతః కౌటిల్యబుద్ధి విజిగిషో ర్చుద్దేః (ప్రకర్ష. ళో, వాణక్యత శృలిత భ_క్రి మవాం సుఖేన "కేష్యామి మౌర్య మితి సం(వతి యః (ప్రయుకక్షః 'భేదః కి లైమ భవతా, సకలః స పవ సంపత్స్యళే శఠ, త వైవ హి దూషణాయ, ౭౧ (ఇతి నిష్కాగ్స్‌న్త్హ్ర) (భూభంగము, న్నేతపింగత పాదాఘాతము - మొదలగున వన్నియు అనుభావ ములు, ఆవేగము సంబారిభా,, ఆశ్ర మొ , సాత్వికభా., ఉండును. 'జ్వలితమివః 6న్సన్యే" అను సంభా వనలు ఉత్చేంక్ష కృతకకోపం = తెచ్చుకోలు కోపమును, సంహృత్యణమాని, ఆలం ఉత్త రో త్తరేణ _. అలం = వలదు = నిషేధార్థకము _ దానికి తృతీయాయోగము = మాటకుమాట చెప్పుట = వాదులాడుట - గరియాన్‌ గొప్పవాడు, యది అవగమ్యతే = ఎంచ(బడునేని, శత్‌ = అప్పటికి దాన, *యది" ఇది ఎదురు మాట - శస్త్రం : కత్తి - మంత్రియధికారపు గులుతు._ఆకాశే లత్యం బధ్యా = మింట చూపు ఇట్టు నిలుపుట ఉన్మాదపర్యంతపు భావో దేకముచేత, *ంవిజిగీషోః = జయింప(గోరిన వానియొక్క-ల్యపకర్షః గ ఉత్కర్ష = మేలిమి. క్లో ౭౧ చాణక్యత ఇతి-చాణక్యతః = చాణక్యుని వలన, చలితభ క్రిం: తొలంగిన భ క్రిగలవా౭డై న, మౌర్యం = చందగుప్తుని, ఆవాం = నేను, సుఖేనం సులువుగా, జేష్యామి జయింపంగలను, ఇతి = అని, సంప్రతి = ఇప్పుడు, యః ఏషః భేదః కిల భవతా [పయుక్తః = ఏ యీ విడందీయట (కీల = ) అనునది సీచేత (ప్రయోగింబడినదో, స ఏవ = అదియే, సకలః = సర్వమును, తవ ఏవ దూషణాయ = సిక్రిడున కే శర ఐ= వంచకు(డా. సంపత్స్యతే ఇ రొ(గలదు, ఒన(గూడ(గలదు.

204 ము[దారాతసనాటకమ్‌ రాజా---ఆర్య వైహీనలే, అతః (పభృ త్యనాదృత్య చాణక్టం చన్ద్రగు ప్తః న్వయమేవ రాజ్యం కరిమ్యతీతి గృహీళార్దాః (కియన్తాం (వకృ్యాతయః. కజ్చుకీ---(ఆత్మగతమ్‌) కథం. నిరువవద మేవ చాణక్య మితి, నార్యచాణక్య మితి! పాన్త సంగృహీతో ఒధికారః ! అథవా, నఖ ల్వత వన్సుని 'దేవదోవః, కుతః, చాణక్యుండు లేకపోయిన, చందగుప్తుని సులువుగా జయింపంగలను వా రిరువురికి కాకుండ జేయవలయును అని మాకు వీలికకలిగించితివి కాని ఇదియే అన్ని విధముల నీకిడునకే కా/గలధుపో, శరు డా. ఇందు ఆలంకారము విషమము. మౌర్వునికి చాణక్యునుండి తాను కల్పింపగోరిన భేదమున మలయకేతువునుండి తనకుంభేదము కలుగుటచే విషమము. అనిష్టస్యా ప్యవా ప్తీశ్చ తదిష్టార్థ సముద్యమాత్‌ విషమాలంకార:* అనాదృత్య చాణక్యం = చాణక్యుని అదరింపక సరకుసేయక, గృహీతార్థాః = ఎటుంగ(బడిన విమయముగలవారుగా _ ఎజింగినవారుగా - అనుట [క్రియన్తాం = చేయంబడుదురుగాక , [వకృతయః = (ప్రజలు నగరాన చాటింప(బంపుము -- ఆనుట కథం = ఎట్లు ఏమీ ః -- ఆశ్చర్యార్థకము, నిరుపపదం ఏవ = తోడు, మాట ( = ఉపపదం) గౌరవార్థమైన ఆర్య" “అమాత్య అనువాలింటోనిది, “ఆర్య” “అయ్య” అనుటయే చూ. [పతాపరు (దీయము 11 “చెకుముకి - ఓహో: ఏమి పరోపదేశపాండిత్యము! మీరు ఎవరిసెలవు మీంద వచ్చినారు ఈ్మప్రతాపరు[దుని రాష్ట్రములో నికి?. .. వలీథాను-(ఆత్మగతము) అరే “ప్రతాపరుదుని” అంటాడు, “గారూ” జెప్పలేదు, “రాజూ” చెప్పలేదు, ఇత. డేమి ఆయన్మి ద్వేషడా? చెకుముకి. ఈప్రతాపుని జోస్కుండు రెండవభాగముమా[తమే చదివినాండు. వలీథాను.(ఆత్మగతము) మల్లీ “్మపతాపుని” ఆని ఐలే హగౌరవంచెస్తాడు; హన్త- ఆళ్చర్యముః ఇది కలవరపొటుంగూడ తెలుపును, సంగృహీళఃణ౬ కె కొనంబడినది, పెలుకుకొనంబడినది, అధికారః = చెల్లుబడి, పదవి. అథవా ఐనను-అ్మత వస్తుని=ఈవిషయమున దేవనోవః = ఏలినవాని తప్పు-

తృతీయా జ్కః ౭205 శ్లో స దోషః సచివ న్య్యైష య దసత్‌ కురుతే నృపః, యాతి యన్తుః [పమాదేన గజో వ్యాళత్వవాచ్యుతామ్‌. 39౨ రాజా---ఆర్య, కిం విచారయసి ? కజ్యుకీ ఎ-- దేవ న కిక్చీత్‌. దిష్ట్యా దేవ ఇచానీం దేవః సంవృ త్తః రాజా--(ఆత్మగతమ్స్‌ పవ మస్మాసు గృవ్యామా ణేషు, స్వకార్యసిద్ధకామః సకామో భవ త్వార్యః. ((వకాళమ్‌) శోణళో త్తరే, అనేన శుష్కుకలహపేన శిరోవేదనా మాం బాధతే. శయనగ్భవా మాచేళయ్య్య ల (వతీవేరీ--పదు ౧బేవో. [పఏశ్వేతు దేవః. ] క్లో, 3౨ స ఇతి. నృపః = రాజు, అసత్‌ కురుతే = ఆదరింపకపోవునుం మంతి కే- మంతిదే - గజః = ఏనుగు, వ్యాలత్వవాచ్యతామ్‌ = పోకిరిది ఆను నిందను, యన్తుః = మావటిని, [ప్రమాదేన = పోరపాటుచేత ఆరయమిచేత, పరాకుచేత, యాతి = పొందును. కిం విచారయసి = ఏమి ఆలోచించుచున్నావు? ఇదు అలంకొరము దృష్టాంతము = రాజు ఆసత్తు చేయ దోషము సి వునిదే గజము వ్యాళమగు దోషము యంతదే. అని బింబ్మపతి బింబభావము, “*చ్చే ద్పింబప్రతి బింబత్వం దృష్టాన స్తదలంకృతిః.” ఈయాత్మగతమున రవంత సేపు ఏదియో ఆలోచించుచ్చు లేక సందేహించుచు ఉన్నాండనీ అట్టు అడుగుట, దిష్ట్యా = బళ - సంతోషముం దెలుపును--దేవః సంవృత్తః - నిజముగా దొర -- ఏలినవా(,డు _ సంవృత్తః = ఐనాండు. గృహ్య మాబేవ = తలప(బడుచుండ(గా; నన్ను ఇట్లు ఎల్లరు తలంతురేని, సకామో భవతు = కోరికి తీటినవాండు ఆగునుగాక, శుష్కకలహేన = ఉత్త జగడము చేత, [ప్రయోజనములేని వట్టి జగడముచేత, శిరోవేదనా = తలనొప్పి; తలయేరు, శయనగ్భహం ఆదేశయ = పడుకటింటిని చూపుము = చూపుటను ఎజు(గమి చేతంగాదు -అది రాచమర్యాద.

౨06 ము దారావస నాటకమ్‌ రాజా---(ఆత్మగతమ్‌) ట్లో, ఆర్యాజ్ఞ్య మైవ మను లక్టిత "గారవన్య బుద్ధిః వ్రవేష్టు మివ భూవివరం (వవృత్తాః యే నత్య మేవ హీ గురూ నతిపాతయ ని తేషూం కథం నువృాదయం న భినల్తి అజ్ఞా? 88 ఇతి నిష్కా9న్తాః న్వే. ముుదారావతననాట కే కష్టతకాకలనేనాము తృ తీయాజ్క ౩ క్లో న! ఆర్యాజ్జేతి_.-ఆర్యాజ్ఞయా ఏవ = అయ్యగారి య త్తరువు చేతనే, లక్షీ త గౌరవస్య = మీటిన గౌరవము గలవాండనైన్న మమ = నా యొక్క, బుద్ధిః = బుద్ధి భూవివరం = నేలలో బొరియను, (పవేష్టుం ఇవ = చొచ్చుటకుం టోలె = సిగ్గునను ఆవమానమునను అనుట, [పవృత్తా = పూనినది సిసనకును అవమానమునకును తల వంచుకొనుటయు దాంచుకొనుటయు లోకాన కలిగినదే, యే = ఎవరు, సత్యం ఏవ = నిజముగానే, గురూన్‌ = గురువులను- ఆచార్యులను _ పెద్దలను, ఆతిపాతయన్తి = అతిక్రమింతురో, తేషాం = వారికి లజ్జా = సిగ్గు, హృదయం యు డెందమును, కథంను నభినత్తి లా ఎట్టు చీల్చ కరుండునో గదా. నేను ఇట్టు ఆర్యునిమీంది గౌరవమును తిరస్కలరించితిని, అది ఆయన చేయమని చెప్పినదే, నేర్చినదే, నాసొంతనడత కాదు అఆందులకేనాకు ఎంతయో. సిగ్గుగా ఎందేని బొతియలోదూజి దాంగుదునా అన్నట్టున్నదే, నిజముగా అతిక్రమించిన అదెంత సిగ్గుకలుగదు-దాన నాడెందము చీలిపోదాః ఇతి ఆంకము ముగిసినది, నిష్కాఏన్హాః సర్వే ఆందలు నిష్క్రిమించి నొరు, ఆంకాంతమున సర్వపా[తనివృఏమణము చెప్పవలసినది. అని కాస్త్రము- ఇది దాని పాటింపు.

తృతీయాజ్కః ౭07 ఇదు కలహము కృతక మైనను, చాణక్య చంద్రగుప్తులు అది నిజమే అని తోచనంత చక్క(గా నటించినారు. కొముదియుత్సవమున వన యుత్త రువు దాని (పతిషేధము మొదలుకొని, చర్మద బాణక్యులవాదులాట, అందు &ఓడియు చందుండు, ఎటుచూచినను రాక్షసుండే గొప్పమంతి యనియనుటయుః చాణక్యునిదెల్ల దైైవానుకూలమున జరిగినదే కాని చాణక్యు పౌరుషమునం గా దనుటయు, చాణక్యునిది వట్టి ఐడాయిమాటలు అనుఓయు, బాణక్యుండు కోపముతో ఉండుటయు, ఎట్లో కా9తించి అట్టేని ఇదిగో శన్హము మీ రాక్షసునికే ఇచ్చుకో అని చాణక్యుడు చివుక్కున లేచిపోవుటయు, చంద గుప్తుండును ఇకను తానే, చాణక్య _ సంబంధము లేక సౌంతముగా రాజ్యము విచారించుకొందు నని ఊరిలో చాటింపుమని తానును ఈపాడు జగడముచే తలనాప్పియని శయనగృవామునకు పోవుటయు.

ఈ కలహమెల్డ చాణక్యుని మం[తపు(బన్నకమే. కానిదానిని రాశతసుండు కాను సాధించిన దన్ని ఇ(కఫర్వాలేదు అని, చందగుప్తు నవలీలగా జయింఠునని యనుకొనంగల(డు. మతితన పన్నకమున రాశషస మలయకేతువులకు చీలిక ఎట్లు ఏర ఏడకపోవునో చూతునుగాక అని చాణక్క్యు(డు తలంచెను.

ఇతి తృతీయాజ్క_8-తృతీయాంకము ముగిసినది థి ణం - యంలబు గా ట్‌ యనూతములం చవర ్డితతోది ణు బ్రీశ శాంళాచుల్లం ళ్‌ యు

ఎర్ధాబ్య్రా 8 ఉహాడావోదదడడణజ డవు ( తతః (పవిళ త్యధ్వగ వేషః పురుషః ) పురువః--హీ హీమాణ పా హీమాణ హే థో. రాఅణిఓఓ మహిట! కో ణామ గఆగఅ మీపా క శేఖ, య! లి గిరి యా లొ జ్ఞ్టల్య గమణ గువ్వీ పహుణో అల్లా జఇ ణహోఇ, ౧ -౨_----- ణ జావ అమచ్చ రక్టసస్స పదం గేహాం గచ్చామి. ((శ్రాన్తవత్‌ పరి (కమ ) కో ఎత్స దువారిఆణం? ణివేదేవా భట్టిణో అమచ్చ రక్టనన్స ఏసో కరభఓ తువరంతో పాడలిపుత్తఆదో ఆగదోత్తి [ ఆళ్ళర్య మౌాళ్ళర్యమ్‌! శ్లో. రాజనియోగో మహీయాన్‌ కో నోమ గళాగతమిహ కరోతి అస్థాన గమన గుర్వీ ప్రభో రాజ్ఞా యది న భవతి? ౧ అధ్వగవేషః = బాటసారి వేసమువాండు _ చాల దూరము దారి నడిచి వచ్చినట్లు అగపడుచున్నాండు. పురుషః = సేవకుడు - (మానిసి అనియు) వేసాన సేవకతయు తోచును ఇతం డెవండో ఎట్టు తెలియును ? ఆతని తొలిభాషితముననే తెలిసి పోవును, అది నాటక (రచన) స్మంపదాయము, నాటకకథా కరప్మతముం జూచి కాదు, దాని నెటుంగుట - ఇపుడు పెక్కూ నాటకోములలో ఈ పొరపాటు ఉండును, హీ హీమాణహే - (ప్రాకృత పదసముదాయము = ఆశ్చర్యార్థకము కొన్నియెడల సంతోషార్థకమును. ళ్డో ౧. రాజరియోగేతి _ రాజనియోగః = రాజును త్తరువు, మహీయాన్‌= దొడ్డది దా టరానిది 1 ఆస్థాన గమన గుర్వీ = (ఆస్థాన నా ని తగనిచోట-కొండ రాయి రప్ప మయము కా(టోలు దారులు = పాటలినుండి మలయుని కొండల

చతుళ్థాజ్క! 209 యావ దమాత్యరాతన వ్య్యైత ఛేవాం గచ్చ్భామి. కో ౬|త దౌచారికాణామ్‌* నివేదయ భర్తురమాత్యరాడనన్య, పమ కరభథక స్వ్వ్రరయన్‌ పాటలిపు.తా దాగత ఇతి.)

( వ్రవిళ్య)

'చౌవారికః - భద్ద, నణేహిం మృశ్దేహి, పసో అమచ్చో కజ్ట చింతా జణిదేణ జాఅకేణ సముప్పష్ణి సీనవేఅణో అజ్జ వి నఅణం ణ ముంచది. తా చిట్ట మ.హు_త్తఅం, అద్దా వసరో తువా ఆగమణం ణివేదేమి, రాజ్యమునకు - అట్టిచోట మైలు ఆమడగా - అట్లు లేని పొడువుగా తోంచును, పోవుటచే - నడచుటచే చాల దీర్హమైన, అంతకన్నను ఇది మేలి యర్థము కాబోలు రాకపోకలు త్వరగా జరుగవలయునని. అస్థాన జ అగుట లేక - మజిలీ లేక నడచుఓచే (=గమన) మథింత దూరము నడచు (నడిపించు) టజే మిక్కిలియు గొప్పదిగా-దూరముగా తోంచు, (పభోః ఆజ్ఞా = రాజు నుత్తరువు, యది న భవతి=ఊండక న్నట్టయిన, కోనామజఎవ(డు నిజముగా, గతాగతంణ రాకసోకలు, ఇహజజఇందు, ఇచట. కరోతి=చేయును?

రాజును త్తరువు ఎంత దొడ్డదయ్యా। ఎంత కష్టమైనపని నైనను వీవేళలో చేయవలసిన దైనమ కిమాకమా అనక విసుకుకొనకుండ చేయించును.

ఇందు అలంకారము అప్రస్తుత (వళంస. ఇందలి య్యవస్తుతము, కరభథభక గతాగతము (పస్తుతాళయి. అస్థాన-దారిలోంగాని పోయినచోట( గొని నిలువక అలపు తీర్చుకొనుటకు కాలవ్యయము శీయక అనియు. శయన=పడుకగది

అమాత్య రాకసస్య ౬ రాక్షస మంతియొక్క = వీనికి ఈ యూరివీథులు ఇండ్లు బాగుగాతెలియను = వాండు మునుపు" ఇక్కడ నున్నవాఃడే, (శాన్త వర్‌ = ఐగలినవానినలె = వేసగానికి ఎచ్చరిక యిది = బడలిక తెలియనట్టు నడవవలయును--ఆప సోపాలు పడుచు. భర్తుః ఐ దొరకు = రాశసమంతికి, నౌకరు దొరను భర్త అనవలయు నని నాట్యపరిభాష _ త్వరయన్‌ తొందరగా తలుముచు = నివేదయణవిన్నవింపుము = ఏషః జ వీండుగో - చూపుచుంటోలెం

210 ము[చారామన నాటకమ్‌ [భద శనై ర్మ న్ర్వయ, పషో ఇఒ వౌాత్యః కార్యచిన్తా జనితేన జాగరేణ నముత్పన్న శీర్ష 'వేదనో ౬ చ్యాపి శయనం న ముఇ్బుతి, తస్మా త్తిఘ్ట ముహూ_ర్తకమ్‌. అజ్రావసర _స్త వాగమనం నివేదయామి. ] పురుష 8ఎ=భద్దమువా తవా క "ేహి, [భ [(దముఖ, తథా కురు] (తతః [వవిశతి శయనగృవాగత ఆసనస్థః కకటచాసేన సవా సచిన్లో రాషనః) రాతసః--(ఆత్మగ తమ్‌) ళో. మమ విమృళతః కార్యార మ్భే విధయతామ్‌, అపి చ కుటిలాం కౌటిల్యస్య సచిన్తయతో మతిమ్‌ అథ చచ విహిళతే మత్క్బృుళత్యానాం నికామ ముపష్యగ హే, కథ మిద మి పా త్యున్ని[దళ్య [పయా త్యనిళం నిశా. ౨ తొందిరగా చెప్పుట. భద - దౌవారికుండు వీనికిం బరిచితుండు గాండు కావున పరాయివానిం బోలె- 'భ్యద” అనుట. శనైః = మెల్ప(ంగా = సన్నగొంతుతో = జాగరేణ = జాగరము _ న్మిదలేమి చేక - చింతలు మనసున ఉన్న న్మిదపట్టదు ముహూర్తకం = రవంతశేపు, లద్ధావసరః = సందు - సమయము - పొందిన వాఃడనై, సచి న్తఃజఆలోచనలతో కూడుకొన్న వా(డై. ఆత్మగతమ్‌-పడుకటిల్లు, ఒంటిపాటు, శకటు*డు మాాతమే ఉన్నా/డ.- వొనీకిని తెలియనీని ఆలోచన - ఆత్మగతము కా(టోలు. ళ్జొ, ౨. మమేతి -- కార్య ఆరమ్మే ఇ నాపనికి మొదట, విధేః అవిధే యతాంజవిధి |పతికూలముగా నుండుటను, విమృశత౩=లెస్సగా పర్యాలోచన చేయచుండ(గాను, ఆపి చజమరియు కౌటిల్యస్యజచాణక్యునియొక్క-, కుటిలాంజ వంకరయైన-(గహింపను సులువు కాని, మతిం = బుద్ధి పచిన్తయతః = తల

చతుర్దాజ్క! ల్ట[( అపి చ, ళా కారోర్టిప చేప మాదౌ తను మపి రచయం, _న్తన్య విస్తార మిచ్చన్‌, వీజానాం గర్భితానాం ఫల మతి గహనా గూఢ ముద్భేదయం ళృ

పోసీకొనుచుండం గాను, అథ చ = అంతట = మణయు అనుట, మత్కృళత్యా నాం=ఐనాపనులకు; నికామం = మిక్కుటముగా, ఉపగహే = ఆటంకము, తప్పి పోవుట, విహతే=కావింప(బడ(గా. కథం ఇదం ఇహ ఇతిజఎట్లు ఇది యిక్కడ అని, అనిళం=ఎల్లప్పుడును ఉన్ని.ద్రస్యవజని,డలేక మేలుకొనియున్న. మమ ౬ నాకు, నిశాజరా(తి, (ప్రయాతి=కడుపొడుగుగా సాగుచున్నది.

నాపనిలో నాకు విధి మొదటినుండి (పతికూలముగానే యున్నది కౌటిల్యునిబుద్ధియా అతిగహానముగా దుర్భ్చోధముగా నుస్నది. వీనిని ఎప్పుడు ఎందువలననా ఎట్టా ఆని విమర్శించుకొనుచు తలపోసికొనుతునే యున్నాను. ఇ(కను వా కావించు పనులకా _ వివకన్య వయోగము ద్వారబంధ తోరణ (ప్రయోగము, పడుకటింటి పయోగము - మొదలైనవాని కన్నిటికినీ అట్టట్లు అటంకములు ఎదురుతిరుగుటలు కూర్చుంఐడినవి. ఇ(క నిది ఎట్టు చేయటయా అని చింతిలు నాకు నిదయే లేదు. రాతి యంతయు జొగర మే.

క్లో. ౩. కార్యేతి = నాటకానాం కర్తావా = నాటకముల రచయిత కొని, అస్మద్విధక వా = నాటోంటివాండా, రాచమంధతి, కాని - తొడంగిన దానిని ముగించుటకుళ[ఇ మంక్షేళం) ఇట్టి కష్టమును, అన భవించును, ఆదౌకార్య ఉపమేపం ఎపనిని తొడంగుట- ఈ నాటకాన రావనునికి పని యేమి ? మఠయకేతుం గూడుకొని మ్రేచ్చసేనం గూర్చుకొని వచ్చి కుసుమపురమున చండ్రుం జంప్‌ నిర్చాధముగా మలయకేతును రాజుం జేసి అట్టు నందుల పగం దీర్చి కృత కృత్యు. డగుట. (అందులకు వలసిన సర్వమూలమైన) కార్య ఉపక్మేపం 5 పనిని తొడంగుటను, తను మపి = ఇంచుకగానే, రచయన్‌ = కావింయచు, తస్యజదానియొక్క; విస్తారం ఇచ్చన్‌ = విస్తరించటం గోరుచు (అందులకు కడంగుచు,) బీజానాంజవిత్తులవంటివై న ఆ[ప్రయోగారంభములు, గర్భితానాంజు చూలు. దాల్చినట్టు ఉబ్ప్బినవానియొక్కం-, నిండీనవాని యొక్క, ఆతిగహనం= కడు చిక్కు ఐన, ఫల =వలితమును, పయోజనమును, గూఢంజర హన్యముగా?

ల12ి ము(దారాతన నాటకమ్‌ కుర్వన్‌ బు భ్రూ విమరస్ధం, [(వన్ఫత మపి పునః నంవారన్‌ కార్య జాతమ్‌, కరా వా నాటకానా మమ మనుభవతి న్షే మన్మద్విధో వా. కె

ఉద్భేదయన్‌ చ ౬ వెలువరించుచు, బుద్ధ్యా = బుద్ధితో, విమర్శం = మంచి 'సెబ్బరలన, కష్టము లేసులను, పర్యాలోచించుటను కుర్వన్‌ = చేయము? కార్య జాతం=పనుల మొత్తమును, వ్రసృ్ఫృతం అపి = అటు నిటు మించి ప్రసరిం చిన_వ్యాపించినదాని నైనను, పునః సంహరన్‌ = మజల పోవుటచేయుచు, ముగించుచు, ఆస్మద్‌విధః = నాబోంటియు, ఇమం క్రేం అనుభవతి = ఇట్టి కష్టమును - అయాసమును - అనుభవించును

రాక్షసునికి ఇట కార్యమన(గాను దాని నుపకేపి: చుటయనంగాను బీజము లన(గాను గర్భితములనంగాను తక్కినవి ఆనఃగాను, జరిగిన యంక ములనుండి కాని, (జరుగనున్న వాని నుండికాని) ఫలానా అని వవ్యాఖ్యాతయు వయాంగ 'టిప్పణి' _ కారుండును వివరింపండు గదా. తొలుత రహస్యముగా ఆరంభింప(బడిన కార్యజాతమును నడుమ నడుమ వి స్తరింపంజేయుచు. దాగిన మంతముల, మంతి[పయోగముల, ఫలమును, అన౧గా వానిచే సౌధి:పవలసిన దానిని, మాటిమాటికి వెలువదించుచు బుద్ధితో లెస్సగా పర్యాలోచించుచు భవిష్యత్తుకు పర్వినదానిని శుభఫలము కలుగునట్ట్లుగా ఉపసంహరించుచు _ ముగింపునకు! దెచ్చుచు, నాటోంటి మంతి మిక్కిలి ఆయాసమును అనుభ వించును _ అని ఢుండిరాజు [వాసెను గాని అందును వమన ఏదియో- అనుటను పేర్కొానండాయెను.

కరావా నాటకొనాం_ నాటక ర్తకు సంబంధించిన రెండవ యర్థమున వ్యాఖ్యాత కొని టీకాకారుండు గాని దశరూపకమును వల్లించు టే కాని, కార్య విస్తరణ బలీజగర్భితత విమర్శసంహారము అసువాని లక్షణముల వల్లించ టే కాని అవి సకృత ముదమున ఎట్లో యేమో చెప్పండు. కార్యోపషేపం = నాట కేతి వృత్త కార్య వీజమును నాటుటను, ఆదౌ = ఆరంభమున, ముఖసంధిలో, తనుం అపి = ఇంచుగా నైనను, రచయన్‌ = కావించుచు, తస్య = ఆవీజము యొక్క; విస్తారం = వ్య క్రమగుటను_అట్టి విస్తరమును, ఇచ్చన్‌ = కోరుచు _-

చతుర్ధాజ్క8 218 అనగా (పతిమఖసంధిలో కావించుచు అనుటయే, గర్భితానాం = అగపడి అంతలో మాయమైనట్టు ఉన్న, వీజానాం = విత్తనమువంది యాకార్యము యొక్క, గహనం వలం జ చాల చిక్కుగలదైన ఫలమును, గూఢం జ రవాన్య ముగా (నే గర్భసంధిలో. ఉద్భేదయన్‌ జ వెదకి కనిపట్టుచు, బుద్ధ్యా= బుద్ధితో, విమర్శం = (బీజ) అను సంధానమును, కుర్వన్‌=చేయుచు, (ప్రసృతం అపి జ ఎక్లైట్లో చెదరిపోయిన దానినైనను, కార్యజాతం = ముఖ (పతిముఖ _ ఆదుల కార్యసమూహమును, సంవారన్‌ = (నిర్వహణసంధిలో) ఒక్కొక్కటిగా ఏక్కపయోజనము కలవానింగా-కూర్చుచు, నాటకానాం కర్తావా (ఆఅస్మద్విధః) నాటక రచయితకాని (మాబోటివా+డు _ విళాఖదత్తుంటోని వాండు అనియుం గొనవచ్చ నేమో) ఇమం క్లేోం = ఈ (గొప్ప) కష్టమును - ఆయాసమును, అన భవతి = అనుభవించును.

ఇదెల్ల ఇహ్టే చాణక్యుం బూర్చియు. చెప్ప/దగును. అప్పుడు ఆవివరము ఎట్టిదగునో దానిని ఉపన్మసింపందగును ఐనను కవి రాక్షసునికి చెప్పినాండు కాని చాణక్యుం గూర్చి చెప్పలేదు. రాషసుండు ఇప్పటికి చంగ[ుని చాణక్యు నుండి చీలిన వానింజేసి నాడు. ఐనను ఇండు అతని భాగ మెంత? డవంతయే. అదియేని కలదా? అక్కఅ తీజిన చర్మదునికిని జితకాశి చాణక్యునికిని జగడము తనంతనే వచ్చినట్టు వచ్చినది అని రాక్షస్యభాంతి. నిజముగా అది గూడముగా చాణక్యుని కార్యమ కాని రాషసునిది కాదు. రాకసుండు కావించిన దంతయు ఆస్తవ (న) కలజనిచేత చేయించిన యించుక పాటి యు లేజనము- రాక్షసుని దంతయు [భాంతిమూలము- అసత్యమే ఆచంద్ర బాణక్యుల ఫేదమును జగడమునుం

కర్తావాం,--అస్మడ్విథో వా - అనిపోలిక చెప్పుటచే అలంకారము ఉపమ.

ఇందు నాటక పరిభాష యంతయు ఇముడ్ప(అణడి యున్నది? ఐదు సంధులును కొన్ని సూచింపండినవి, కొన్ని పేర్కొనంబడినవి, ఉపవ్మేసము ముఖ సంధ్యంగములలో ఒక ముఖ్యమైనది. “ీజన్యాస ఉపక్నేపళ అని దానిచే ముఖసంధి సూచితము. “దృష్టన ష్టానుసరణం పరిసర్బ'_అని (ప్రతిముఖసంధ్యంగ మైన పరిసర్పమును నూచించు. విస్తార మిచృన్‌ అనుటచే సూచితము, ళ*గర్భితానాం” = గర్భసంధి కంఠరవముచేతనే చెప్పంబడినది, అంతియకాక

ల్‌1ఢ ము(దారాతస నాటకమ్‌ త దపి నామ దురాత్మా చాణక్థ్థవటుః. ( ఉపన్ఫత్య)

'చౌవారికః-..-'జేదు. [జయతు]

రాక్షసం-- అతిసన్టాతుం కక్యః స్యాత్‌ రి

'డౌచారికః---అమచ్చోో, [అమాత్యః] గర్భబీజసముద్భేదా దాన్మేపః 'పరిక్షీర్తితః" అని దాని యంగము ఆక్మేపషము సూచితము. తక్కిన రెండు సంధులును ఈవిమర్శం” అనియు 'సంహరన్‌ో అనియు స్పష్టముగా పేర్కొన(బడినవి.

కార్యముచందగు ప్త రాజ్యస్రైక్యాపాద నార్థక రాక్షస సంగహణము అందుల ఉపవ్మేపము ము[ద్రాలాభము, కూటలేఖ-చందనదాసబంధన-పారితోషకా భరణలాభ - భూషణవ్మికయాదులచే దాని విస్తరము, అ్లే కుసుమపుర చంద కృళ్యుల భదథభటాదుల మలయకేతువీట చొనుపుటయు చాణక్య జితకాళి వృ త్తరాజామాత్య కృతక కలహ మలయ మ్లేచ్చమిత్ర సచివాది సంహతిని భాగురాయణ జీవసిద్ధి సిద్ధార్భకులం (బయోగించి పగిల్చి చెదరగొట్టుట, రాక్షను నేకాక్రిం జేసి, చందనదానుం గావ ఊరికి నాకర్షించి అట్టట్టు శస్త్రము (గ్రహింప నియ్యకొలిపి మలయుని నిజొదార్య[ప్రకాశముగా(గాచి తన రాజ్యాన నిలిషి చందా మాజ్యమునకు సర్వ [పతిష్టం గూర్చుట. దీనిని లెస్సగా సమ శూర్చుట నాటకకవి పడ్డ క్లేోము. సర్వభంగమైన రాక్షసామాత్య శ్లేళమును సర్వవిజయముగన్న చాణక్యామాత్య క్లేకమును అట్టట్లు ఆరయందగును.

ఆపి నామ _- ఆసతో [పత్యాళతో కూడుకొన్న సంభావనం దెలుపు (పళ్నను తొడంగును. ఇట (పత్యాశాయు ఆసయు చాణక్యుని యతి సంధానము నకు = అందులతకైన ఆసం దెలుపు (పళ్న - మఠటి యిట దౌవారిక రాక్షస భాషితముల కూర్చులో గొప్ప యుష్మశుతులు, శుభాశుభములం దెలుపునవి, కూడినవి. రాక్షసుండు వానిం బరికించి పర్యాకులితు(డగును, అపి నామ దురాత్మా బాణక్యవటుః అను దానితో కాకతాశీయముగా దౌవారికుని *ోజేదు"ొజ *జయతు" తగులుకొని ఉపథశుతియైనది. *ఆచాణక్యిగాండు జయించునా అబ్బాః అనీ--ఆట్టి దాణక్యజయము తనకు కోరికయె సిద్ధించునని తో,చునట్టు. ఉపశ్రతి (పబలప్రమాణము, రాక్షసుండును బాణక్యుండును దానినిసనమానముగా నమ్ముచుర్న

చతుర్రాజ్కః 215 రావనః---( వామాత&ిస్పన్ష్ననం సూచయిళత్వా ఆత్భుగతమ్‌ ్రి దురాత్మా చాణక్యవట్లు ర్హయ, త్వతినన్టాతుం శక్యః స్యాదమాత్య- ఇతి వాగీశ్వరీ వామాఊస్పన్షనేన (పస్తావగతా (పతిపాదయతి. తథాపి నోద్యమ స్వ్యాజ్యః. ((వకాళమ్‌ ) భద కి మసి వక్తుకామః ? 'దౌవారికః..-అమచ్చ కరథఓ దుఆరే చిట్టది, [అమాత్య, కరభకో ద్వారి తిస్టతి.] రాక్షసః = శీఘం (వవేశయ. 'దౌవారికః---తవా ( ఇతి నిష్క9మ్య పురుమ ముపనృత్య ) భద్ద ఉపసప్ప అమచ్చం. [తథా ***భద్ర ఉపనర్ప అమాత్యమ్‌]. కరభక8----(ఉవనృత్య) "బేదు అమచ్చోో. [జయ త్వమాత్యః]. రాతనసః---భ ద. ఉవవిళ, కరభకః---జం అమచ్చో ఆణవేదిః [యదమాత్య అజ్ఞావ యతి ] ( ఇతి భూమావువవిష్టః. ) రాకసః---(అత్మగతమ్‌) కస్మిన్‌ [వయోజనే మమాయం (వహితః ఇతి (వయోజనానాం బవాుళత్వా న్నఖ ల్వవధారయామి. ( ఇతి చిన్తాం నాటయతి.) అతిసస్థాతుం శక్యః స్యాత్‌ “మోసపుచ్చుటకు శళక్యమగునా” అను దానితోను చౌవారికుని ' అఅమచ్చో'=అమాత్యః-(మంతి రాషసుడు) అనునది ఉపశ్రుతిగా తగులుకొన్నది దాణక్యిజయమును రాక్షనుని యతి సంధానమును (వాగీళ్వరి వలన) ఉవ్మవత మైనది. అప్పుడే రాషనునికి :వామాక్షిస్పందనమ్‌ి ఎడమ కన్న దరుటయు కలిగినది. పురుషునికి వ్లామాంగస్ఫుర్భరణ- అక్షి = వొహు = ఊర్వా దులది--మిక్కిలి యమంగళమును అపజయమును సూచించును. అవే చాణక్యు నికి గొప్పజయమును సూచించునవి, (పతిపాదయతి తెలుపుచున్నది, న ఉద్యామః త్యాజ్యణ్యపయత్నము' మానరాదు, అట్ట మొండి పట్టుగానే ఉన్నాండు రాషసుండు

216 ము(దారాకసనాటకమ్‌

(తతః (వ్రవిశతి వేతపాణి న్రివతీయః పురుషః)

పురుషః --- ఓనలేవా ఓనలేవా. అఅదో, అవేవా అవేవా ఉరంనోణు మాణవా,కింణ "పేక్టవా లి

[అపసరత అపసరత. ఆగతః --- అపేత అపేత మానవాః, కిం న పళ్యథ ఖ్‌

శ్లో, దూలే పత్తాన్రీ, దంసణం వి దుల్లహూ మధణ్ణైః

కల్లాణకులహరాణం దేఆణం విఅ మణుస్స దేఆణం. ళ్‌

కస్మిన్‌ [ప్రయోజనే మమ ఆయం (ప్రహితః ఇతి...న అవధావయామి - ఏపనిలో, మమ =నాయొక్క [పప్రయోజనముతో ఆఅన్వయము-ఇత(డు పంపంబడి్‌ నాండు అని *చిన్హాం్‌ జ్ఞప్రిచేసికొననైన ఆలోచనను, నాటయతి - అభిన యించును _ వేసగానికి ఎచ్చరిక అత్లేగదా రెండవ యంకమునను తన ఆహితుండికు వేసపు వే(గు విర్వాధగు ప్తుండు, తనకు (=రాక్షసునికి అత్యంత మి్యిత్రము) రాంగా, వానిని స్మరింపలేక పోపొమ్మని చెప్పుమని తరువాత ఎదుటికి రాంగా పెద్దగా గడ్డము పెరి/గియున్నవానిని ఎట్టకేలకు గుర్తు పట్టినాండు కదా, ఈ మజపు ఒక పెద్దదోషము సచివరాషసునియందు. దీనింబట్టి యొందెందు ఎట్టి పరాకులు ఏమరుపాటులు ఉండునో _ మనకు తెలియుచున్నది కదా, ఈ కృతక కలహాది సందర్భముల అత! డెల్లెట్టు వంచితు(డో. ఇట అత. గనును- “" ప్రయోజనానాం బాహుల్యాత్‌” అని తన యనవధారణమునకు కారణమును, నిజముగా ఇతనికన్నను చాణక్యునికి మజియు ఎక్కువ (ప్రయోజనములును, (వణిధ్యాదులును. అపసరత అన్నను అపేత యన్నను అర్థము సమానము- అవలికి జరుగు(డు, ఆవలికి పొండు-ద్వితీయః = అపరః _ పురుషఃజరెండవ- కాదా మటియొక (పా నౌకరు. అదివణకు ఉన్న నౌకరు రాక్షసునివాండు, వీ;డు మలయశేతునితో వచ్చుచున్నవాడు, కిం న పళ్యథ = ఏమీ చూడరాః

శ్లో, ౪ దూరే- ఇతి - కల్యాణ కుల ధరాణాం = మేరువు - బంగారు

కొండ _ 'పెనుండు దేవానాం ఇవ = దేవతలకుం బోలె, పభముల టఅళ్వర్యము గఅ కులమునం బుట్టిన - మనోన్నత వంశమునం బుట్టిన, మనువ్యదేవానాం

చతుర్ధాబ్క॥ ౮ (1

(దూశే (వత్యాస్తి, ర్షర్థున మపి దుర్గ మధన్య్యైః

కల్యాణకులధరాణాం దేవానా మివ మనుష్య దేవానామ్‌, క్ష ( ఆకాశే )

అజ్జా కిం థణావా --కిం ణిమిత్తం &సాలణం కరిజ దిత్తి, అజ్ఞా పసో క్జు కుమాలో మలఅకేదు సముప్పణ్ణసీప వేఅణం అమచ్చ రక్ట్సనం "పేక్టిదుం ఇదో పవ ఆగచ్చది. తా ఓసాలణా కరీఅది, రాజులయొక్క, (పత్యాస త్రిఃజచేరిక-చేరుపు. సంగతి. దూరేజదూరాన; చేరికగా, డగ్గణుట- దొరకనే దొరకదు (ఇంకను అధనై్య్యై*=ఆధన్యులచేత, పుణ్యము చేసికానని వారిచేత, దర్శనం అపి=చూచుట సయితము, దుర్దభం=దొరకదు, దొరకనే దొరకదు అనుట

మేకువుక్‌(ది దేవతలం బోలె మహోత్నశ వంశళజులై న రాజులం గంట జూచుట సయితము కలుగదంట ఇక చేరిక, వారింగలిసికొనుట ఎంత దుర్గ భము (ఎంతదూరము), చిష్పవలయునా।

ఇందు అలంకారము-దేవానాం ఇవ-అని పోలికం జెప్పుట చేత ఉపమయు కల్యాణ కులధరాణాం అని శ్లేషయు _ రెండు ఆర్థముల పదము పయోగించుట చేత-ఒకటి [పకృతమునికు, ఒకటి అప్రకృతమునకు చెందును.

అకాశే=మింట అనగా ఇది ఆకాళ భాషితము-అనంగా ఎవరోదూరాన అడిగినట్టుగా ఆపశ్నను తానే అనువాదము చేసి దానికి తాను జవాబుచెప్పుట, అట్లు కథను ఎటింగించి నడపుట.

కిం భణథ=ఏమి చెప్పుచున్నారు? కిన్నిమి త్తం=ఎందులకు, అపసారణాజు తొలంగించుట, ఏషః జ వీండుగో-చూపుచుం బోలె చెప్పుట కుమారః మలయ శ్రేతుః=రాజ్యపాలన చేతికి వచ్చినను ఇంకను యథావిధిగా పట్టాభిషిక్తుండు కాలేదు _ ఇంకను యువరాజువలెనే = కావున “కుమారి అనుటయే సముదా చారము సముత్పన్న శీర్ష వేదనం= పొడమిన తలనొప్పి గలవాండైన, ఇత ఏవ ఆగచ్చతిజఇ పేవచ్చు చున్నాడు, అనుగమ్య్మమానః=అనుసరింప(బడు

౨18 ము[దారాకననాటకమ్‌ [ఆర్యాః, కిం భణధ, కిం నిమిత్త మవసారణా [కియత ఇతి. ఆర్యాః, పష ఖలు కుమారో మలయశేతుః నముత్పన్న శీర్ష వేదన మమాత్యరాతకం (పేతితు మిత ఏ వాగచ్చతి. తస్మా దవసారణా (క్రియతే ] ( ఇతి నిష్కా9 _న్తః పురుషః ) (తతః (వవిశతి భాగురాయణేన కఇబ్బకినా జా నుగమ్యుమానో మఠఅయకేతుః ) మలయ కేతుః --(నిళ్వ స్యాత్మగతమ్‌) అద్య దళమో మాన స్తాత సోోపరతన్య, న చాస్క్రాభి ర్వ్భథా పుకరుషాభిమాన ముద్వ వాది _స్త ముద్దిళ్య తోయాష్టాలి రప్యావర్జి తః, (వతిజ్ఞాత మేత శ్పురస్తాత్‌, శ్లో వకు న్తాడన భిన్న రత్నవలయం భష్టోత్తరీ యాంళుకం వో పాత్యుచ్చరి కార్తనాద కరుణం భూశేణురూజూలకమ్‌ ఇపుడు పదవనెల కాతస్య ఉపరతస్య = చచ్చినాయనకు _ అనగా నాయన చనిపోయి పదినెలలై నది నేటికి . ఆనుట, అస్నా భిఃజనా చేత, వృథా పురుషాభి మానం ఉద్వహద్భిః = న్మిష్పయోజనముగా నే నొక మగవాండ నన్న పరువు వహించిన వానిచేత్యు తం ఉద్దిళ్య = ఆయనను ఉద్దే?ంచి, ఆయన పేరు చెప్పి, తోయాజ్డుభిః= (నువ్వుల) నీటి డోసిలి, డోసెడు నీరైనను _ తిలోకదమైనను, న ఆవర్డితః = ఈంబడలేదు _ వదలంబడలేదు, పుఠకసాత్‌ = మునుపు, ఇదం (వతిజ్ఞాతం = ఇది - ఇట్లు-పతిజ్ఞదచేయంబడి వది. ఒప్పుకొనంబడినది - ఎట్లనగా ల్లో. ౫ వక్షస్తాడ నేతి _ వడః తాడనం,.,యం = ఎక్కువ దుఃథాన ఆయున్మాదంపు చేష్టగా _ జొమ్ము (చేతులం) బాదుకొనుటచే పగిలిన రతనాల గాజులు గలదియు, (భష్ట ఉ త్రరీయ అంపకమ్‌ = తొల(గిపోయిన పట్టు పైట గలదియు, వోవో ఇతి ఉచ్చరిత ఆర్తనాద కరుణం = అయ్యో అయ్యయో అస బిగ్గరగా పలుకంబడిన యేడ్పునాదముచే జాలిగొల్చునదియు, భూరేణు రూక అలకం = నేందుమ్ముతో ముఠికిచే 4టుకైన ముంగురులు గలదియు

చతు ర్ధాజఫ్రైః 210 తాద్భ జ్భాతృజనన్య ఛోకజనితం సంప త్యవస్థా_న్తరం శ్యతు(స్త్రీషు మయా విధాయ గుర వేదేయో నివాపాక్టులిః,౫

క్రి మథ్ర బవాునా * బ్‌ో ఉద్యచ్చళా ధుర మకాపురుషానురూపాం గ_న్తవ్యు మాజినిధనేన పితుః పథా వా ఆచ్చిద్య వా న్చజననీజన లోచనేభ్యో 'నసేయో మయా రిపువధూనయనాని వాప్పుః, ౬ నైన చూతృజనస్యజత ల్లులయొక్క_, కోక జనిత ౦0=దుఃథాన కలిగిన, తాదృక్‌= అట్టి సంప్రతి ఆవస్థా న్రరం=ఇప్పటి దళావిశేషమును, శతుస్త్రీమ=కతువుల భార్భులందు, విధాయ = కలిగించి, మయా == నాచేత, గురవే = నాయనకు, నివాపాజ్డులిః=తీలతర్పణపు నీటిదోసిలి. దేయః=ఇవ్వ దగినది అట్లు ఏడ్చుచున్నారే మా అమ్మలు! ఉమ్ము వాదుకొనుటలో రతనాల గాజులు పగిలిపోయినవి; పట్టు పైట తొలంగి పోయినది, అయ్యో అన్న జాలి అజపులు. ముంగురులు ధూ+ితో కఅకులై నవి. అదేవిధముగా నాశ తువుల భార్యలను ఏడ్చునట్టు చేసి కాక నేను మానాయకునకు తిలోదకాలు విడువను- అసి (పతిజ్ఞ పట్టితిని. ఇందు అలంకారములు = పర్యాయమును స్వభావో క్రియ- మాతృజనము యొక్క కోకమున విశేషమును ఉన్నది యున్నట్టు చెప్పేనందునను _ వశస్తా డనముచు రత్నవలయభిన్నతను ఉత్తరీయ (భంశమును కరుణా ర్త నాదమును భూరేణు-రూకూలక లను- పెక్కింటిని ఒక్క మాతృజనమందు చెప్పినందునను- మాతృజనము-పర్వతకుండు బహుపత్నీకుండై నందున అందలుతల్లులేఅనుట కిం ఆతబహునా- ఈవిషయాన ఏల పలుమాటలు, క్లో ౬. ఉద్యచ్భ లేతి---౪కాపుకుష అనురూపాం = కుత్సితుండు = నికృష్ణుండు కాని = అన(గా (పకృష్ణుండు _ చాల గొప్పవా€డైన పురుషునికి ఆజినిధనేన అ జగడాన చావుచే, పితుః పథాజనాయన దారిం బట్టి గన్తవ్యం

220 ము(దారాతసనాటకమ్‌ ((వకాళమ్‌) ఆర్య జాజలే, ఉచ్యన్తా మస్మద్వచనా దనుయాయినో రాజానః -- ఏక "ఏ వావా మమాత్య రాడస స్యాతర్కితగ మనేన ప్రి ముత్చాదయితు మిచ్భామి. త తృ్బృత మనుగమనశ్షేశేన' ఇతి.

కణ్బ్బుకీ---త థా. (ఇతి పరిక మ్యాకాశే) భోభో శాజానః, కువూరః సమాజ్ఞాపయతి -- 'న ఖ ల్వవాం కేనచి దుగ _న్తవ్యః" ఇతి. విలోక్య సవ్మార్షం) కుమార స్యాజ్ఞానన్తర మేవ నశ్వే రాజానః (వతినివృత్తాః . పళ్యతు కుమారః వా జ పోవనైైనను తగును, వా = ఆట్టుకాదేని, స్వజననీజన లోచనేభ్యః = నాతల్లుల కన్నులనుండి, ఆచ్చిద్య జ తివిచి, బావ్వః (శోకపుం గన్నీరు, మయాణనాచేత, రిపు వధూ నయవాని=ళ తువుల భార్యల కన్నులను నేయః= పొందింపందగును.

గొప్పవారింబోలె నేను రాజ్యపరిపాలకుండ నగుదు నేని, నే నైనను యుద్ధాన బావవలయును, నాయన మార్గాన, శ్యతువు నయినను చంపవలయును, దేన మాతల్డుల కన్నీరు నెట్టన శళతురాజ భార్యల కన్నులం జేరునో,

పితుః పథా-నాయన పోయిన పితృలోకమార్గమున అనుట-నాయనవలె తానును విషాంగనయొడిలో చచ్చి అనికాదు. నాయన ఆజినిహతుండు కాండు.

జాజలయ్యా, నామాటగా నావెంట వచ్చుచున్న రాజులతో (నా సామంతులతో) చెప్పుము _ ఒక్క_-డనుగానే నేను, అతర్కితగమనేన = ముందుగా ఎయింగ(ఐడనియు ఊహింప/బడనియు - ఆకస్మికపు అనుట - పోవుటచేత, రాష్షసస్య(ప్రీతిం ఉత్సాదయితుం ఇచ్చామీ జ రాక్షసునికి (పీతి కలిగింప।గోరుచున్నాను. కృతం...-అలం - అనుదానింబోలినది అర్థమునను (పయోగమునను - దానికి నిషేధము అర్థము, తృతీయతో యోగము - == నే శేన=ఆయాసము = తిది యుపచారపు మర్యాదమాట === అనన్తరం ఏవణ వెంటనే పళ్యతు కుమారః ౬ చూచునుగాక కుమార మనోరాజు, ఇక్కడికి అతనికి వారు అగపడుచున్నారు. కొందయి గుజ్టాలమీందను, కొందలు ఏను(గుల మీదను _ ఉన్నారు. వారు అట్టు నిషేధమును వినగానే తటాలున గుళ్టాలను ఏను(గులను ఆపి వెనుమరలం జూచుచున్నారు కుమారుడును మి్మిత

చతుర్రాజ్కః ల్లి! శ్లో. సోత్సేధై:ః స్కస్టదేవైః ఖరతర కవికా కర్ష ణాత్యర్థ భు రళ్వాః కెళ్ళి న్నిరుద్ధాః, ఖ మివ ఖురపు్పుకైః _ ఖణ్జయదన్తః పురస్తాత్‌; 'శేచి నాన్ధితజ్లముఖై $ ర్విహత జవతయా మూక ఘళ్రై ర్నివృత్తా; మర్యాచాం భూమిపాలా జలధయ ఇవ శ 'దేవ, నోల్ల జ్బయ ని, మంతి భాగురాయణుండు పాదచారముకాగానే, రాక్షసుని కోసమైన మర్యాదగా వచ్చుచున్నారు. మటి మలయునిది అదెంత పరిఢవము కావుననే మునుపు నాయనను చాణక్యు-డును ఇపుడు వీనిని రాక్షసు(డును ఆశ్రయించుట ల్లో ౬. సోత్సేధ్టై రతి - ఖరతర...భుగ్లైః = (ఇనుపవి ఆగుటచే) కరినములైన కశ్హైములను. లాగుటచే మిక్కిలియు వంకరగా వంగిన వగుటచే సోత్సేద్రైః మిక్కిలి యెత్తుతో కూడుకొనిన. స్కన్ధ్థదేతైః = మూపు పదేశ ములతో, పురస్తాత్‌ = (తమ) ఎదుట, ఖం = మింటిని, ఖురపు టైః-గొరిజల- గిట్టల. దొప్పలతో ---దొప్పలంబోని గిట్టలతో అనుట. ఖజ్జయ న్త ఇన = బీళ్ళు చున్నవియుం టోలె నన్న, ఆశ్వాః ౬ గుజ్టుములు, కైఃచిల్‌ = కొందటతిచేత, నిరుద్ధాః = నిలుప (ఆడ్డగింప)(బడినవి, కేచిత్‌_.మజికొందజన్ననో, విహతజన తయా=వడిమాన్ప(బడినవగుటచేత, మూకఘజ్జెః=అంతవజకు శట్టించుచున్నవి దీన, మూగఠై పోయిన గంటలుగలవై న, మాతజ్లముఖై ్య=[పధాని మైన.(= పెద్ద లైన) ఏనుఫులతొ, నివృత్తాః = వెనుమఅలిపోయిరి. దేవ = ఏలినవా(డా, భూమిపాలాః = రాజులు, జలధయ ఇవ = సము[దములవలిె, తే మర్యాదాం == కట్ట" టోలె సీకట్టుబాటును; న ఉల్పిజ్బ్రయ న్తి=జవదాఓటరు ఇందు తటాలున రౌతులు గుజ్జములను మరలించుకొనుటయు గజా రూఢులు గజములను మరలించుకొనుటయు. సవిశేషముగా-ఒప్పుగా వర్ణింప( బడినందున స్వభావో క్రి, జలధయ ఇవ ఆనుటచే ఉపమయు మర్యాదయందు శ్లేషయు, సామంతులు [ప్రళభువుాజ్ఞను మీరరుగ-అని యర్థాంతర న్యాసమును ఆ ౨౦కారములు.

లిల్రిది ము దారాకన నాటకమ్‌ మలయశకేతుః---అర్య, త్వ మపి నపరిజనో నివర్తన్వ, భాగురాయణ ఏకో మా మనుగచ్చతు. కజబ్బకీ---త ఖా, (ఇతి సపరిజనో నిష్కా9 న్లః ) మలయకేతుః--వఖే, భాగురాయణ, విజ్ఞప్తో ఇఒపహా మి వోగచ్చద్చి రృదభట(పభృతిభఃి యథా “న వయ మమాత్య రాకనద్వానేణ కుమార మాళయణీయ మా[శయామహే. కిన్తు, కుమారన్య సేనాపతిం శిఖరక మురీకృత్య దుష్టామాత్యపరిగృహీళా ఆర్య - ఆయ్య - కంచుకి జాజలి, మటి యథావిభవముగా పరిజనులు. నున్నారో = సపరిజనః _- అన్నా డు. భాగురాయణ ఏకః _ భాగురాయణు(డు ఎంత సమర్థుండు। మలయుని మనసునకు ఎంత ఎక్కియున్నా౧డుః వాండు తనకు కొఆఅవిఅని మలయుండు ఎజయుంగండుగదా. “విజ్ఞ మః-_భదభట (వభృతిలిః అని ఇప్పుడు భాగురాయణుని అడుగుచున్నాండు. మథటి వారును ఆళశకటదాన సిద్ధార్భక విశ్వావసులు చేరినప్పుడే ఆరాజధానిం జేరియుండరా _ రెండవ యంక కొాలముననే. నాఃటికిని నేటికిని నడుమ ఎంతకాలమున్నది ? (భువ పండితుండు నాటకకథా కాలగతి పరిశీలనమున _ సూచించినాండు. రండవ యంకము ఫాల్గున---అమావాస్య ల పూర్వాహ్హమంట. నాల్లవయంకి ము మార్గ శీర్షపూర్ణిమయట. ఎడము ఎనిమిదియు నర నెల-ాఇన్నూట ఏబది యైదు దీనాల-అదెట్లో? నాండు పాటలికి తరలిన కరభకుండు మజిలీ చేయని [పయాణ ములతో మరలినాండు _ ఎట్టైనను సరియే, ఇన్నాళ్ళకు అనంతరమా ఊఈ సందియముం దీర్చుకొనుటః నిన్ని మొన్నటి సంగతియైనం గదా? ఇది కాల విషయము ఆలోచింప(దగును. తరువాత పలిశీలింతము. ఏమో అప్పుడు తోంప లేదు, ఆదిసరిగానే తోంచినది. ఇపుడు ఆలోచనకు కళుక్కని తగిలినది కా/బోలు. విజ్జ ప్రః=విన్న వింప/బడితిని, యధాజ=ఎట్లన(గా, ఏమని యనగా, ఉరీకృత్యజ ఒప్పించి, ఇయ్యకొల్చి, సిఫారసు చేయించుకొని దుష్టామాత్య పరి గృహీతాత్‌=దుష్టుండగు చాణక్యమం తిచే పర్షిగహింపంబడిన-చాణక్య దౌష్టముం జెప్పుచున్నారు - నానితో తాము కానివారని. చందుని దేమున్నది; వట్టి అస్వతం[తు(డు _ చేతిబొమ్మ. అభిరామిక గుణయోగాత్‌ = తమ యిచ్చ మెచ్చిన మంచిగుణముల కూడికవలన-కలిమివలన, సుచిరం అపి విచారయతాజ

చతుస్ధాజ్కః 228 చ్చృన్ద్రగుప్తా దపరక్ష్తాః కుమార మాభిరామికగుణయోగా దాశ యణీయ మాశయామహే.' ఇతి త న్న మయా సుచిరమపి విచారయతా జేపా మయం వాళెన్టిర్టో ౬ఒపధారితః.

భాగురాయణః:---కుమార, న దుర్చోధో ఒయ మర్థం, విజిగీషు మాత్మగుణసంపన్నం _ [పియహితద్వారే ణాకయణీయ మా[ళయే దితి నను నా్య్ర్రాయ్య ప చాయ మర్ధః, దుర్చోధః! ఆయం అర్థః= ఈవిషయము అంత ఎజుంగుటకు కష్టమైనది కాదు. విబిగేషుం = జయముకోరువాని, అన(గా నిత్యోత్సాహిగా నుండువానిని, ఆత్మగుణ సంపన్నం = తనకు ఉండవలసిన మంచిగుణము లెల్ప గలవానిని, “అభిరామికగుణయోగము" అన్నమాటయే, పియహితద్వారేణళశాపియుడును హిశుండును ఆయిన వాని ద్యారమున-అ [శ్రయేత్‌ఎఆ(శయింప(దగును, అది నీతి

రెండవయంకమున విరాధగువ్లుండు వచ్చిన కొంత సేపటికి శకటదాస సిద్ధారకులును, మఖి యించుక సేపటికి నగలు అమ్ము విళా.వస్వాదులును వచ్చిరి నాండు రా్షసునితో తన కడపటి మాటలలో _ ఇంకను ఇపుడు కుసుమపురమున ఏమి విశేషములు అన్నందులకు చందద్రగుప్తునికి మలయని తప్పించుకొని పోనిచ్చినా డని చాణక్యునిమీంద ద్వేషమనియు బాణక్యుండును తన పతిజ్ఞ తీర్చుకొన్న జమమునకు చాల గర్వించి చందగుప్తుని లక్ష్య పెట్టక ఆజ్ఞాభఎగము గావించుచుండునని యు కుసుమపురమున బయటకి వచ్చు చున్నది అన్నాడు. కావున భాగురాయణ భ్యదభటాదులు ఆయూరువదలు నప్పటికే చాణక్యుండు కృతక కలహపు( బన్నా గమును, రాషసునికి నిలువ నీడ లేక చేయణంగల ఉపాయముగా, పన్నియుండును. దానికి వారు ఏమేమి యెటెటు చేయందగునో నేర్పియండును. వారును కడు సమర్ధులు. పని చెప్పినదానిని కొంత స్వబుద్ధితోనే నిపుణముగా నిర్వహింప గలవారు. కావున భాగురాయబు,డు ఇపుడు కడునేర్పుతో మలయునికి రాకసుపై నమ్మకము లేకుండ(జే మును, ద్వేషము కలిగింపను; కడంగుచున్నాండు-- భద భటాదులును *న వయం అమాత్యరాక్షస ద్వారేణ కుమారం _ ఆశయామః"

లిలిశ్ట ము దారాతస నాటకమ్‌

మలయకేతుఃంాసఖే భాగురాయణ, న న్వమాత్య రావసో 2.స్కాకం (పియతమో హితతమళ్ళ.

భాగురాయణః --- వవ మేతత్‌. కి _న్వమాత్య రాతనస శ్చాణ కే బద్ధవై రో, న చన్షంగు వే. త ద్యది కదాచి చ్చాణక్య మతిజిత కాళిన మసవహామానః న సొచివ్యా దవరోపయే త్తతో నన్ద కులభక్షా నస్టాన్వయ వ వాయ మితి సువృాజ్జ్బనాపేతమయా చామాత్యరాతస శృన్ద్రగు ప్లేన నవా నన్దధీత. చస్ట్రగుప్తో పి పిశ్చువర్యాయాగత పవాయ మితి సన్లి మనుమన్యత ఏవం స త్యస్మాసు కుమారో న విళ్వసే దిత్యయ మేషాం వాక్యార్థః. అని తొడంగినారు భాగురాయణ భద్రభటాదులు కుసుమపురమును చం[దగు ప్త “సహోళ్ధాయులు" వధానపుకుషులు ఒండొరులు పూర్వపరిచితులు కాకయు. తాము ఏకకార్యాన్వితులు అని యెజుంగకయు ఉందురా ? అథే సిద్ధార్ధక , జీవసిద్ధులును తాము ఒండొరులను, వీరినిం గూడను ఎయంగకుందురా? ఉందుర ఏమో _చాణక్యునిది. అదెంత బుద్ధి, వానినీతి అదెంత కుటిలము గహనము ః

నను ఆమాత్యరాక్ష సః ఆస్యాకం (పియత మో హిత తమళ్చ+?=రాక్షసా

మాళ్యుండు నాకు _పియతము(డును హీతతమ.(డున ౦ గొండా? ఏవం ఏతడ్‌ = ఇట్టే ఇది. అనంగా ఆదినిజమే, [పియతము(డే హితతముండే ఇప్పుడు మ జెప్పుడైనను ఇక ముందు కాకపోవునేమో, అందులకు శంకావకాశము ఉన్నదె. రాక్షసునికి చాణక్య ద్వేషమ కాని చంద్రగుప్రద్వేషము లేదు. నందకులము వాడే అని ఒకపాటి పక్షపాతమును వృదయమున దాంగి యుండదగును. కావున ఎట్లుండి ఎప్టువచ్చునో, కావున ఆతనిని మాని శిఖరకుం బట్టుకొని వానిసిఫారసు సంపాదించుట, ఆతిజితకాశినం = జయము గొన్నానని మిక్కిలి గర్వించియన్నవానిని, అఆసహమానః=ఓర్చుకొనలేనివా! డై ॥ సొచివ్యాత్‌ = మం్యతిత _ మంత్రిపదవినుండి, అవరోపయేత్‌ = తొల(గింప గలడు, నన్దాన్వయ ఏవ ఆయం =నంద వంశమువా(డే వీడు, సుహృజ్జ నాపేక్షయా=మి[తులకోసము, వారి మాటమీద, సందదీత = సంధి = పొందు= రాజీ పడవచ్చును, పితృపర్యాయ-ఆగతఏవ = నాయన వరుసన వచ్చినవాండే

చతుర్ధాబ్మః లలి మలయ 'కేతుః.యుజ్య తే. అమాత్యస్య గృవా మాదేళయ, భాగురాయణ8$-= ఇత ఇతః కుమారః (ఉఖౌా వరి[క్రామతఈః) భాగురాయణః--.-ఇద మమాత్యగృ్భవామ్‌. (వవిశతు కుమారః మలయ 'కేతు?.--పప (వవిశామి. యుజ్యలే=సరిగానేయన్నది, య క్రముగానే యన్నది. " ఆర్థళాస్త్రమునం జేప్పంబడియున్నడి = “లోకయా లావిద్‌ రాజొనం ఆత్మ ద్రవ్య (పకృతి సంపన్నం పీయహితద్వారేణ ఆ[శయేత్‌.....,-అహం ఆశ్రయేప్పుః, అసౌ విజయేప్పుః, ఆభిగామికగుణయు క్తః, ఇతి. భాగురాయణ భ(దభటాదులు, సిద్ధార్దక శకటదాసులు, విరాధగుప్తుడు అందయును ఆదినమో మబజుదినమో కుసుమపురమునుండి మలయురాజధానికి వెడలినారు. అట్లే ఆచటికిచేరినారు. రాక్షసువేంగు విరాధగుప్తుండు. ఆప్పటికేచం[ద్ర చాణక్యులకు మనోభేదములు రాజుచున్నవి అన్నాడు, కావున దానికి ఎదిరి పన్న కము మలయ రాతస భేదనమును సాధింపుమని అప్పటికే వారివారికి అట్టట్లు చాణక్యుండు నేర్చి పంపినాండు. ఇట ఇపుడు భాగురాయణు,డు అందులకుం గడంగుచున్నాండు. వారును శిఖరసేను సిపారసు కోరుటయు అందులకు కడంగు టయే. అది [వ్యక్రాంతతమగుచున్నడి భాగురాయణు-డు మంచి మేధాని, చాణక్య శిష్షీతుండును, ఇట మలయ రాషస భేద సిద్ధికి తాను అవలంబెంచు సుపాయము భేదము. కామందక నీతి (పకారము ఆది (తివిధము. స్నేవోపరాగానయనం సంఘర్షోత్చాదనం తథా సంతర్జనం చ- భేదజ్జై ర్ఫేదస్తు తీవిధః స్మృతః. కామం. *₹11₹-8 ఏష [వవికామి=ఇదిగో (పచేశించుచున్నాను-అని వవేశించుచు చెప్పుట, (వ్రవేశింపక ఒక యడుగు ఎత్తి పెట్టులోపల, మూటలు, కుసుమపురముం గూర్చినవి వినంబడినవి,

ల్‌ రుహుబ్‌ - యూని పేంయు 2206 ము(చారాతన నాటకమ్‌ రాతన---- (ఆత్మగతమ్‌) అయే న్మృతమ్‌, ((వకాళమ్‌) భద, అపి దృష్టస్త్వ్వయా కుసుమపురే _స్తనకలళః ? పురుషః --ఆఅొమచ్చ, అవాకిం" [ అమాత్య, అథకిమ్‌] మఠలయశేతుః--- (అకర్ణ ఖ్రి భాగురాయణ కుసుమపుర వృత్తాన్నః (వన్తూయతే, న త్మృత తావ దుపనర్వామః, శృణుమ స్తావత్‌, కుతః, శ్లో. నృత్త భజ్ల భయా, దాక్షం కథయ _న్యన్యఖా పురః, అన్యథా వివృళాన్టేషు వై్య్రరాలా పేషు మ న్తిిణం ఈ లా న ఉపసర్పామః = దగ్గఆ పోకుందము, తావత్‌ == వాకార్థాలంకారము = శృణుమ౭జవిందము-_ద్వివచనమునకు బహువచనము ఏకవచనమునకుం వోలెనే. ఈ సమాగమము కేవలము కాకతాకీయము _ ఆపస్తౌవము ఇప్పుడే జరుగుట ఏల కలుగవలయును? ఇది పన్నకము కాదు, నిజముగా కాకళీయ మేఐ లోకాన ఇట్టివి కలుగునవే, (గవాచార-ద్లైవ-వళమున, అయే ఇ ఆ. జ్‌ చేసికొనుటం దెలు పునుం ల్డోం ౮ సత్త్వ భగ్లేతి.-.-మ స్త్రణః=మం్యతులు, సత్త్వ భజ్ల భయాత్‌? ఉ త్సాహమునకు భంగము - డిందుపాటు - చెజుపు-కలుగు నము భయమువలన, రాజ్ఞాంపురఃఎరాజులయెదుట ఆన్యథాజ=ఓఒక విధమ గా కథయ న్తీ=పలుకుదురు వివృత అర్జేషు = తెల్టముగా తెలుసబడిన _ దాపరికము లేని-విషయములు గల మ్వైర- అలా పేషు=(ఎఎరేని విందురు అను మొదలై న) జుఎకులేని సంభొషణలలో అన్యథా= ఒక విధముగా-అన(గా ఆంతకన్నను వేఆు విధముగా (కథయ ని, దోరలకు ఉన్నది యున్నట్టు చెప్పినట్టయిన ఉత్సాహభంగము కలుగునని ఎదురుగా ఒక విధముగా పలుకుదురు మం తులు వారే మజుంగున దావటికము అక్కజలేక్ష జంకులేక్‌ మాటలాడు మాటలలో మజియొక విధముగా పలుకుదురు. ఇది మంతుల లక్షణము,

ల 2 చతున్ధాబ్కః ల

భాగురాయణః --య చా జ్ఞాపయతి కుమారణః.

రావసః--భ్యద, అపి తత్కార్యం సిద్ధం!

పురుషః---అమచ్చప్పసావణ సిద్ధం. [అమాత్య 1వసొభేన; సిద్గమ్‌ |]

దో .

మలయశేతుః--సఖే భాగురాయణ, కిం తళ్కార్యమ్‌?

భాగురాయణః---కుమార, గవానః సచివవృత్తా నః వైతా వతా పరిచ్చేత్తుం శక్యతే, అవహిత స్తావ చృృణు,

రాతసః---భ్యద, విన్తశేణ (శోతు మిచ్చామి.-

పురుషః-లా-సుణాదు" అమచ్చో, అత్ధ్రి 'దావ అపహాూం అమచ్చే ణాణతో జహా, ---కరభఅ. కుసుమపురం గ్మభ్భ, మవా వఅజేణ భణ వేఆలిఅం థధణకలళం, జవా చాణక్కవాదపణ లేను లేను అణ్ణా భంగేసు అణుచిట్టీఅమాణేసు చందఉత్తో ఉ _లేఅణసమతశ్టేహి సిలో ఏహి ఉవనిలో అఇదవ్వో త్తి. -

[ళృణో త్వమాత్యః, అ_స్తీ తావదహ మమాళత్యే నాజ్జ_వ్తః ఆాయథా-ా- “కరభక, కునుమపురం గచ్చ, మమ 'వచనేన భణ

భద్ర = బాబూ, అపీ తత్‌ కార్యం సిద్ధం = అపని ఐనదా ? ఆమాత్య ప్రసాదేన జ దొరగారిదయ 1 ఐనది, దొరగారిదయచే ఐనది తమకు నామీ/డ దయ పూర్తి కాబట్టి, తమరు పెట్టిన పని సిద్ధింప - సాధింప-/గంటిని-అనుట- నౌకరు నుపచారో క్రి,

గహనః=ఎయింగరానిది, చాల చిక్కులుగలది; ఏతానతాజ ఈపొటితో, పరిచ్చేత్తుం=విడదీయుటకు అన(గా ఎజుంగుటకు, అవహితఃఎఆక్క-ఆపట్టి చెవి మనసు దానిపై ఉంచి, విస్తరేణ = వివరముగా, మమ వచనేన జ నామాటగా, వేను చెప్పితిని అని చాణక్య వాతతేన = ఆపాడు చాణక్విగానిచేత, ఉ త్రేజన సమర్థెః ౩ (గేరేషం. జాలినవైన, ఉపక్ల్షోకయితవ్యః ఇ పొగడవలసినవాండు = పొగడవలసినది- అనుట.

వ్రలిర ము[(చారాకసనాటకమ్‌

వ్చైతాళికం స్తనకలశం యథా, చాణక్యహతశేన తేషు తేషు ఆజ్ఞాభ?నేషు అనుష్టీయమానేషు చన్ద్రగుప్తః ఉత్తే జననమళైః శం రుపళ్లోకయితవ్యః.” ఇతి..]

రాతసః---భ దద తత స్తతః,

కరభకః---తదో మప పాడలిఉత్తం గదుఅ సుణావిదో అమచ్చనం దేనం 'వేళాళఓ థణకలసో. పళ్చంత శే ణందఉల వితాస దూణన్స పోరజణన్స వరితోనం నము ప్పాదఅన్నేణ రా అఘోసీదో కౌముదిమహుస్సవో. సో అ చిరకాలి పరివట్టమాణో జణిద పరిచఓ అభిమద వధూజణ సమాగమో విఅ నసిణీవాం మాణిదో ణఅర జబేణ.

[శతో మయా పాటలిపుతం గళ్వా [శావితః అమాత్య సన్టేళం వైైళాళికః న్ననకలళః- ఆ(్రాన్నళే, నన్దకుల వినాళ దూనన్య పౌరజనస్య పరితోవం నముళ్వాదయళా రాజ్ఞా ఘోషీతః "ౌముదీము హో'త్సవః, న చ చిరకాల వరివర్తమానో జనితపరిచయో ఇభఖి ముత వధూజన నమాగమ ఇవ నస్నేహాం మానితో నగరజనేన. ]

లాతసః---(నభాష్పమ్‌్‌ వో దేవ నన్ద!

థొవితఃజవినిపింప-ఎజింగింప = అుడినా/డు, అ(తాన్తరే ణు గుంతలో,

• • = దూనస్యజదు ఃఖము-సంతాపము-పాలై న, పరితోషంజసంతోషము,. ..ఊత్వా. దయతాజుక లిగించు(కలిగింప, గోరిన్సవా౭డై. నవానిచే, ఆ ఘోషితః=ఎచాటంబడినది, పరివర్తమానః ఐ చాలకాలముగా ఏటేట మరలి మరలి వచ్చునట్టిది - కావుననే, జనితపరిచయః=జనులకు వాడుకపడ్‌ ఎజుకలోనున్న ట్టొదీ-.ఇటీవల ఈ యుద్ధాలు ముట్టడులు ఆకాంతీ కొంతకాలముగా నిలిచిపోయినది. అభిమత వధూజు- సమాగమఃజ=వియోగమున నుండ్‌ మరల సమాగత-_సంగత కాంతవలె మానిత।= ఆదరింపశంబడినది,

చతుర్థాజ్కః వ£ఓ ల్లో. శౌముదీ కుముదానవ్టే జగ చానన్హ పౌతునా

కీదృశీ సతి చన్దేంఒపి నృపచన్ద) త్వయా వినా.

కరథకః---తదో సో లోఅలోఅణాణందథూచో అణిచ్భంతన్స చవ తస్స ణీవారిదో చాణక్కవాదపణ. ఎత్టంత రే. షణక లసేణ చంద ఉత్తసముత్తేజిఆ సిలోఅపరిపాటీ వవట్టిదా.

[తతః న లోకలోచనానన్షభూతో ఒనిచ్చత ఏవ తస్త నివారిత క్చాణక్య హతకేన. అకాన్న రే పవర్తితా..]

రాతసః---కీదృశీ సా?

పురుషః---“నత్తో। చేకవ్యే' క్యాది పూర్వోక్తం పఠతి,

రో లాం కౌముదీతి_-తౌొముదీజఐ కొముది=ఆపేరిపండుగు, కుముద ఆనన్దే= కుత్సిత మదమునకు ఆనందించువాడై నజకుత్పితముదపు వారికి _ తృుదులకు _ ఆనందము గలిగించు వాడ్రై నష్ముదుల నానందింపండేయువా(డై నంచన్దే సతి= చంద్రగువు. డున్నను, (కుముదములకుజ) తెల్టగలువలకు ఆనందము (వికాస, గలిగించు, చందుండు ఉన్నను, నృపచన్ష్ర = రాజ్యశేష్టండా, నందుండా జగత్‌ ఆనన్ష హేతునా=సకల (జగత్తుఐ)లోకమునకు అన్నదమునకు హేతు వైన, త్వయావినాజనీవు లేక, కీదృశీజఎట్టిది:-వ్యర్థము అనుట

ఈ చం(దగుప్తుండును కౌముది చేయటయాః అదెవరికి సంతోషము కలిగించును, క్షుదులకే. ఏలన అసలు వాండు ఏపాటి?మ(దుండు. నందుండో జగొనికి ఆనంద మిడువాండు, ఆతం డున్న కౌముది; ఇత(డున్న ఏమి కౌముది? ఇందు కు-- ముదా-ఆనన్లే, కుముద -[- ఆనన్దే-ఆనియు, చన్దేే-చన్ద్రగు ఫ్రే-చన్షలి మఫిచ-_అను శ్లేషతో చంద్ర చర్మదగుప్పుల పోలిక ఇమిడియున్నందున, ఉపమా గర్భితశ్రేషయు. చం్యదుని కుముదానందనుని నందుండు జగదానందుడ మించుటం జెష్పుటచేత వ్యతి రేకమను అలంకారములు.

అనిచ్చత ఏవ తస్య--అనాదరషష్టి, అతండు ఇష్టపడకయే ఉన్నను (దానిని ఆదరింపక), నివారింపంబడినదిం అకా న్తరే=ఇంళలో, శ్లోకపరిపాటి శైకములవరుస కీదృకీ సాజఎట్టిది అది ఏవి ఆళ్లోకాలుః

౨80 ము(దారాతన నాటకమ్‌ రాతసః--- (నవార్షమ్‌) సాధు _స్తనకలశ, సాధు. కాఠే 'భేదఫీజ ము_వ్హ, మవళ్యం ఫల మువదర్శ్భయతి, కుతః, న్లో సద్యః (కీడారసచ్చేదం (పాకృతో౭పి న మర్ష యేత్‌ కింను 'లోకాధికం తేజో బి భాణః పృథివీపతిః శి ౧౮' మలయశేతుః-.-వవ మేశకత్‌. రాతనః--తత _స్తతః. కరభకః---తదో చందఉ _శ్తేణ అణ్జ్ఞాభంగ కలుసిదేణ ప్పసంగ నూచిదం అమచ్చగుణంప్పునంసిఅ అపబ్భసిందో అహిఆ రాదో చాణక్కు వాదఓ, [తత ళ ఎన్ష్రగు పే నాజ్ఞాభజ్ఞ కలుషి'తేన వనజ్ఞ సూచిత మమాత్య గుణం[వళ స్యొపభంశింతో2. ధికారాచ్చాణక్య హాతకః.] -సాధు సాధు= బళ బళి, కాలేన ౬ (తగిన) నమయాన్న భేదవీజంఐవేటు చేయటకైన విత్తనము-అట్టివి కాగల ఊపళ్టోకముంఅనుట ఉ ప్ర=నాటంబడినది ఆఅవశళ్యంజతప్పక, ఫలం = పంటను-బీలికను. క్లో, ౧౦. సద్య ఇతి-సద్యః = అప్పుడే, తత్షణమే చక రస చ్చేదం=ఆట మాధుర్యానుభవమును మాన్చుటను, (పాకృతః అపి = (డును, పనికిమాలినవాడును, న మర్షయేత్‌ = మన్నింపండు, ఓర్చుకొనండు, లోకాధి కం ౨ ఏల్పవారిని మించిన, తేజః 2 (ప్రభావమును, వి(భాణః = కాల్చినవాఃరైన, పృఠివీపతినర్రాజ్యా, కింను ౯ ఏమి చెప్పవలయును ? ఎంత నిక్షండును తాను ఆఅనుభవించుచున్న (పండుగు) ఆటల యనుభవ (పీతికి- శటాలున ఆడ్డుకలిగించిన ఓర్వండే- లోకొతిగ్మప్రాభవళాలిమాట చెప్ప పలయునా * ఇందు ఆలంకారము ఆర్భాప త్రి. (పాకృతుండే ఓర్వ(డనుటబే పృథివీపతి ఓర్చునా యనుటను సాధించుట కొవ్యార్థాప త్రి, ఏవం"పేతత్‌ ఇ అట్లే యిది ఇదీ నిజమే. తనకును "అది లెస్స యని తోంచినదె, తానే యగునేని, అట్టి సందర్భము కలుగునేని, అందులకు ఎంతయో (వతీకారము చేయంగలడు అనుట, అజ్ఞా భజ్గ కలుష్‌తేన 5 (తన) ఉ త్తరువునకు

చతుర్ధాజ్కాః న!

మలయళేతుః._.-నఖే, భాగు రాయణ, గుణ(ప్రళంసయా దర్శిత శృన్ద్రగు స్తే రాకసే పళ్తపాతః,

భాగు రాయణః---న తథాగుణ (ప శంసయా, యభథా చాణక్యవటో ర్నిరాకర ణీశ,

రాకనః--కి మయమేవై కః కౌమ్ముదిమ హోత్సవ (వతిమేధ శృన్ద్రగు వ్రస్య చాణక్యం (పతి కోపకారణ ము తాన్యదపవ్యస్తి?

మలయశేతుః---సఖే చన్టగు _పస్యాషరకోవకారణా'న్వేష లేన కిం ఫల మేమ పళ్యతి ?

భాగురాయణః-- కుమార, మతిమా౦ ళృాణక్యో న నిష్ప్ర యోజన మేవ చన్ద్ర9గు_వ్తం కోవయిష్యతి; న చ కృాతవేదీ చన్ట్రగు_ప్ర పతావతా గౌరవ ముల్లజ్హయిష్యతి. సర్వథా చాణక్య చన్ద్రగు_ప్రయోః పుష్కులకారణా ద్యో విశే ఉత్పద్యేత న అత్య నికో భవిష్యతీతి కలిగిన చెజబుపునకు దానివలని యవమానమునకు కోపము చెందినవాని చేత, 1పసజ్జసూ చితంచఅక్కుడ సందర్భవళమున సూచింప(బడిన, అమాత్యుని దొర గారి.నీయొక్క ఆఅనుట-గుణమును (పళంసించి, అపభ్రంశితః=తొాల(గింపంబడి నాడు గుణ్యపశంసయా=రాకషసుని గుణముల మెచ్చుకోలుచేత_ ఆని మలయ కేతువు అన్నా(డు-దానికి మట్తింత బలముకలిగించుటగా, భాగురొాయణు(డు “చాజక్యశిరాకరక జేని-బాణక్కుని తొల(గించుటచేత, రాక్షసునియందలి చం[ద గుప్త పక్షపాతమునక్తు రెండును సమానమైన కారణములు. ఒండొంటితో పోటి పడునవి ఉతజలేక-సమానమైన మజియొకదానిని సూచించును, మతిమాన్‌ చాణక్యః.. = బుద్ధిమంతుడు చాణక్క్యు.డు, (పయోజనము లేకయే చందదగుప్తునికి కోపము కలిగింపండు; చందగుప్తుండును (జకృత వేదీ ్ర్సె కృతజ్ఞుండు - తనకు ఆతడు చేసినమేలును చక్క/గా ఎలింగినవాండు, ఈపాటికే అతనిని ఆవమానింప డు--అఆతనియందు తనకు/ గల గౌరవమును అతి కమింపండుఐ పాటింపక పోండు, ఎల్టి తెజింగుల చాణక్య చం్యదగుప్తులకు సమృద్ధమెన కారణము వలన ఏయెడవాటు (శావిశ్రేషఖ్సి కలు పనో అది ఎప్పటికిని ఉండునది _- త్వరగా

విఫి2 ము[చారాతస నాటకమ్‌

కరభకః--- అక్థి అజం వి, చందఉత్తన్స కోపకారణమ్‌. ఉచే క్టి్‌దో దేణ ఆవక్కూమంతో మలఅకేదూ అమచ్చరక్ట్య్‌ త్ని. [ఆ న్యన్య దపి చన్హ్శగుపస్య కోవకారణమ్‌. ఉపేతితో ఒనే నావ (కామన్‌ మలయశేతుః అమాత్య రాతస ఇతి ని

శాతస-ాశకటదాన, వాస్త్యతలగతో. మే చన్ట్రిగుపో భవిష్యతి. ఇదానీం చన్దనచాసన్య బన్టనా న్నోతన్త్హవ చ పుతి) చానవైః సవా సమాగమః.

మలయ'కేతు---నఖే, భాగురాయణ వొన్తతలగత ఇతి వ్యావారతః కో౬ స్యాభపాయః?

భాగురాయణః--లాకి మన్యశ్‌? చాణక్య్యా దపకృష్టన్య చన్ద) గుప్త స్యోద్దరణా న్న కిళ్చి త్కారస్టి మవళ్యం పళ్యతి.

రాచసః----భ్యద, వ్యాతాధికారః క్వ సొంపత మసౌొ వటుః? తీతిపోనిది, అగును అని ఉపేక్షితః=ఒప్పరికింప బడినాండు _ అప[క్రామన్‌ణ (తప్పించుకొని) ఆవలికి పోవుచున్నవాండు, ద స్తవలగ తఃజదేతికిచిక్కినవాణడు- సులువుగా చంపుటకు ఆని రాష్షసునిభావము, నొకు వసమైనా,డు నాయందలి పకపాతముచేత _ అని భాగురాయణుని భేదనపు మాట. చందగుప్తుండు అట్లు నాకు చేతికి చిక్కినతరువోత వానిని నలిపివేయుదునుగదా_ఆంత చందన దాసునికి చెజతొలంగును - నీవును వోయిగా కేమముగా నీకుటుంబముతో కలసి కొందువు = అంతే - ఆడి రాషసునిమాటధోరణి. భాగురాయణు(డు దానిని పెడిధోరణికి రాక్షస చందద్రగుస్తల స్నేహసంధివంకకు తిస్స్‌ కేతువున -రాక్షసు నుండి భేదించును. కి6 అన్యత్‌ఐమటి యేమున్నదిః చాణక్యునుండి తొలంగింప ఐకిన చర్మిదగుప్తుని రాజ్యము నుండి తొల(గించుటవలన ఇంక తన కేమియు తప్పక కావలయు పనిలేదు _ వానిక తోంపదు ఇక నెందులకు వానిపెకి ఎత్తిపోవుట, వానిని ఓడించుట చంపుట మొదలైనది -అనుట. ఆతనిద్వేషి బాణ క్యుఃడు గాని చందు(డుకా(డు. హృత అధికారఃజతన నుండి పెణుకుకొన(బడిన యధికారముగలవాండై , సొర్యపతం = ఇప్పుడు = సొవేగం = త్మొటుపాటుతో

చతుర్తాజ్క! లిలితీ ఖ కరభకః--తహిం ఎవ్వ పాడలిపుత్తే పడివసది. (తస్మి 'న్నేవ పాటలీపు[తే (పతివసతి. ] రాకతనః--(సావేగమ్‌) భద్ర, తతై 9వ (పతివసతి! తపో వనంన గతః (పలిజ్షాం వా పున ర్ననమారూఢవాన్‌ ? కరభకః_-అమచ్చ, తపోవణం గచ్చది త్తి సుణిఅది, [అమాత్య. తపోవనం గచ్చలీతి (భూయతే,] రాతనం-ళకటచాస, నేద ముపపద్యతే, వళ్య, శ్లో. 'రేవన్య యేన వృథివీతల వాసవన్య స్వా(గాననాపసనయనా న్నికృాతిర్న సోభా, సోఒయంనస్వయంక్ళుత నరాధిపతే ర్శనస్వీ మౌర్యా తృథం ను పరిభూతి మిమాంసహేత్యు ౧౧ కూడుకొన్నట్లుగా - న ఇదం ఉపపద్యతే జ ఇది సంభవింపదు, సకారణముగా తో4పదు, పళ్యజ=చూడు-ఆనుపపన్నమగుటను వివరింతును. " ల్లో ౧౦ దేవస్యేతి-యేన జ ఎవనిచేత పృథ్వీతల వాసవసన్య దేవస్యణ భూలోకమునక ఇంటచునివంటి వా(డై న(మన)ఏలినవా(డైన (నందునియొక్క- ఆతడు కావించిన), స్వ ఆగాసన ఆపనయాత్‌ = తన ఆగాసనమునుండు ఆవశలికి తొల(గించుటవలని, నికృతిః=ఆఅవమానము, న సోఢా=ఓర్వఃబడలేదో, సః ఆయం=అఆవీండు- అట్టి-డ. , మనస్వీ=ఎపరువు - ఆత్మాభిమానము గలవాడు, దాని భంగమునకు ఎంతయు కోపము చెందువా(డు, స్వయం కృత నరాధీప జేః: తాను చేసిన రాజైన మౌర్యాత్‌=చందదునివలన. ఇమాం పరిభూతింజఈ యవ మానమును కథంను సహేతజ=ఎటువలె ఓర్చును? ఎంత గొప్పరాజు మన నందుడు, ఈలోకానికి ఇంగద్రునివంటి వాండు" ఆంతటివా(డు తన్ను భోజన-ఆ|గాసనమునుండి తాలగించినా(డని, ఆయవ మానమునకు అంతంతలు చేసినా(డే-మజి యట్టివాండు, మౌర్యుడు; కులహీ ను(డు, తాను కావించిన రాజు, అట్టి వానివలని యింతటి యవమానమును ఓర్చునా?

లిలీక్క ము]చారాకన నాటకమ్‌ మలయకేతుః--నఖే చా ణకన్య వనగమనే పునః పతిజ్షా రోవాణే వా కాస్య స్వార్ధసిద్దిః ? భాగురాయణః --- వాత్య_న్త దుర్చోధో ఒయ మర్దః యావద్య్యావ చ్చాణక్యవాతక శృన్ద;గుప్తా ద్లూరీభవతి, తావత్తావ దన్య స్వార్ధ సిద్ధిః శకటదానః---అల మన్యధా వికల్చ్య- ఉపపద్యత ఏవై తత్‌, పళ్య త్వమాత్యః-ా రోం రాజ్ఞాం చూడామ ణీన్దుద్యుతి ఖచితళిఖే మూరి విన్య స్రపొదః నై ప్ర నే వోత్పద్యమానం కిమితి విషవాతే మౌర్య ఆజ్ఞావిఘాతమ్‌ లి ఇందు అలంకారము పృథివీతలవాసవ విశేషణము సాభ్మిపాయమగుటచే పరికరము. పరిభూతిని ఓర్వమికి స్వయంకృత నరాధిపతితా మనస్వితలు కార ణములగుటచే కావ్రలింగమును. పతిజ్ఞా ఆరోహబే = పతిజ్ఞం బూనుటయందు, స్వార్థలాభః = ఏమి సొంత పయోజనము. కలుగును; అతనికి ఏమిలాభము? నాత్యంత దుర్భోధ8.. = అది యంత యెొజుంగుటకు కష్టమైన విషయము కాదే. యావత్‌ యావత్‌ = ఎంతెంత. తావత్‌ తావత్‌ = అంతంత అలం ఆన్యథా వికల్బ్య = వేటుగా సందేహింపవలదు. "ఆలం" కు నిషేధార్థమున 'క్త్వాల్యబ్బు'ల యోగమును గలదు వతత్‌ ఉపద్యత ఏవ = అది సుసంభావనీయమే,. ఆట్టన(గా, అమాత్యుండు చూచును గాక కో ౧౨. రాజ్ఞా -మితి....- రాజ్ఞాం = రాజులయొక్క, చూడామణి ఇను ద్యుతి ఖచిత శిఖే = కిరీటమందలి రతనాల వెన్నెలలతో వ్యాప్త మైన సిగయందు విన్యస్తఫాదః = ఉంప(బడిన పొదముభుగల, మౌర్యః = మౌర్యుడు. మ్వైః ఏవ తన వారిచేతనే, ఉత్పాద్యమాన = కలిగింపంబడుచున్న, ఆజ్ఞా ఎఘాతమ్‌ = ఉత్తరువుల నడ్డగించుటను కిం ఇతి విషహజే = ఏమని ఓర్చుకొనును?

చతు ర్భాజ్కాః £28ిర్‌ శ్రాటిల్యః కోపనో 2పి న్వయ మభిచరణ జ్ఞాత దుఃఖ పలిజ్హో దైవా _క్తీరపతిజ్ఞః పునరపిన కరో అఇ్యాయతిగ్దానిఖీతః, ౧౨ రాతనః---ళకటచాస్త వవ మేతత్‌, గచ్చ, విశామయ కరభకమ్‌. తొటిల్య! డె కౌటిల్యుండును, కోపనః అపి = సులువుగా కోపము చెందు స్వభావము గలవాండై నను, స్వయం 'అభిచరణ దుఃఖ (పతిజ్ఞ = సౌంతముగా చేసిన తోండుబో(శుచేత ఎలుంగంఐడిన కష్టంపు( (పతిజ్ఞకలనాండే దై వాత్‌ శీర్హ్యవతిజ్ఞః = ఎట్టో (అనుకూల) దై వమువలన, దాఃటిన-జరుపుకొనంబడిన- [పతిజ్ఞకలవాండు , ఆయతి గ్గాని ఖీతః = ఉత్త కాలమున కలుగ/గల _శమంపు దౌర్భల్యమునకు భయపడిననా,డై , పునః అపి = మరలం గూడ, నకరోతి = చేయండు. రాజాధిరాజు పెద్ద చకఏవర్తి తనవారే తన యాజ్ఞకు ఎదురుతిరిగిన ఓర్చునా? కౌటిల్యు.డ న్ననో (ప్రతినపట్టి తోండుబోంళులు చేయ పెను గష్ట మనుఖభవించి ఎట్లో ఆపతిజ్ఞం దాఃటినాండు, ఇంక (పతిజ్ఞ చేయంబోడు? చేసినట్టైన దానివలన తరువాత ఎంత [శమపడవలయును, దానిం దీర్చుకొన టకు. అది బాగుగా ఎజఖి(గినవాండు, ఇంక నెన్నడు (ప్రతిజ్ఞలు చేయంటో.డు అభిచరణ జ్ఞాత దుఃఖ్యపతిజ్ఞః చూ, కామన్దక--- య స్యాభిబార వ॥జేణ వ(జజ్వలన తేజసా పపాత మూలతః (శ్రీమాన్‌ సుపర్వా నన్దపర్వతః ఏకాకీ మ న్త్వళక్యా యః శక్త, ళక్షిధరోపమః తాత న్‌ కానడ. అమా=టి ఆజహార నృచన్దాాయ చన్ద్రగుప్తాయ మేదినీమ్‌, కథాసరిత్‌. బాణక్యనామ్నా తేనాథ శకటాలగృహే రహః కృత్యాం విధాయ సప్తావోత్‌ సపుతో నిహతో నృపః ఏవం వీతత్‌-ఇబ్లే ఇది; నీవు చెప్పినది ఎంతయు సరి, పో, పోయి కరభ, కుని సేదదేర్పుము. అవాం అపి=నేనును, కుమారం ,దష్టుం ఇచ్భావి.కుమారుర్న

వినిర్రి ము[ఛారావసనాటకమ్‌ శకటదాసః--తథా, (ఇతి పురుపేణ సవా నిష్కా9న్నః ) రాతసః---అపహా మపి కుమారం ,(దమ్హ మిచ్భామి. మలయశేతుః---(ఉపన్ఫృత్య) అవా మే చార్యుం (దష్టు మాగతః, రాతసః---(నా్యు నావలోకస్య్ర) అయే కుమారః. (అననా దుఖ్రాయు ఇద మాసనమ్‌* ఉవవేష్టు మర్చతి కుమారః. మలయకేతుః--అయ ముపనిశామి. ఉపవిళః ఆత్వార్యః (యభఛార్హృ ముపవిష్టః.) ఆర్య, అపి సవ్యూ శిరో వేదనా? రాతసః---కుమార, కుమారస్యాధి రాజళచ్టే నాతిరస్కృతే కుమారళద్లే, కుతో మే శరోవేదనాయాః సవ్యాళా? మలయకేతుః---ఉరీకృత మేత చార్యేణ, న దుప్పా9పం భవిన్యుతి. తత్కియన్నం కాల మస్మాఖి రేవం సంభృతబరైై రపి శ్యతువ్యసవ ముదీతమారై రుదాసితవ్యమ్‌? జూడ గోరెదను. నాకు కావలయు మంచివార్త వచ్చినది, ఇంకను కుమారు పనిని త్వరలోతీర్పగలను అను ఇంచుక ఉత్సాహముతో అనుమాట ఇది నాప్యేన అవలోక్య - అనంగా చూచుటను, అభినయించి = రాక్షస వేషగానికి అభినయమునకు ఎచ్చళికి. చాలవజకు అభినయమునకు వలయు ఎచ్చరికలు కవి (వా(తలోనే యుండును. అయే-అనుకొనఫి యీ దర్శనమునకు _ నేను కుమారుసి” అని తాను అనునంతలో “నేనే ఆర్యుబొ అనుమాట విన్న తటకా పొటుకు మాట - “అయే” అని, ఆసనాత్‌ ఉత్థాయ _ ఇది మంతికి రాజునెడ సముదాచారము. ఆతిరస్కృతే = మాపజడకుండ(గా, నా తలవొప్పీ నీకు అధిరాజపదవి ఎట్టు గూర్తుశా అనుచింతవలనిది, మజి అన్యము గాదు, అన్యకారమునం దొలంగుటకు ఉరీకృతం ఏతత్‌ ఆర్మేణ = అది అర్యునిచే ఆంగిక రింప(బడినది, చేపట్ట బడినది; (ఇ కను) న దుషష్పాపం భవిష్యతి ఇ పొందుటకు కష్టమైనది కాదు, తాను కరభక రాక్షసుల మాటలను పొంచి చెవి యొగ్గి విని కొన్న యభ్శిప్రాయమును వెలికి తెలియనీకుండ చేర్పుగా జొణగామాట లాడుచున్నా (డు. సంభృతబలై ౩=దండిగా కూర్చుకొన్న సేనలుగఅవారమయ్యు శతువ్యసనం=ళతుఛిద్రమును. శథతువు సులువుగా లోకువకాందగిన యెడరును, ఉడిచనూత్తైః = ఎదురుచూచుచు కనుపెట్టుకాని, ఉదాసితవ్యం = ఊరకుండ

లి? చతుర్థాజ్య $

రావనః కుతో ఇఒ చ్యాపి కాలవారణ సార్టివకాళః? ప్రతి వ్రన్వ విజయాయ"

మలయ శేతుః---ఆర్య, శ్యత్రువ్యనసన ముపల్థ్ధిమ్‌?

శాశ్షస---ఉపలబ్బమ్‌.

మలయశేతుః---కీద్బళం తత్‌?

రాడసః---సచివవ్యననమ్‌; కి మన్యత్‌ ? అవకృ్ళష్టళ్చాణకార్ర చ్చన్ద్రగుప్తః.

మలయ 'కేతుః---ఆర్య, సచివ వ్యసన మవ?

రావసః---అన్యేపాం భూవతీనాం కచాచి దమాత్య్గవ్యసన మవ్యసనం స్యాత్‌ నపున ళృన్ద )గుప్తన్య.

మలయ కేతుః---ఆర్య, వై తదేవమ్‌. చన్ష్రగువ్న (పక్ఫతీనాం చాణక్ట్టదోపషా ఏ వావరాగ పేతవ, స్నస్మింశ్చ నిరాకృతే [వథమ వలయును, దండె త్తి బయలుదేరక? కుతః అద్యాపి...=ఇ(క నిప్పుడును కాల హరణమునకు-ఆలస్యమునకు-ఏమి అవకాశము _ కారణము -- (పతిష్టస్వం బయలుదేణుము = శ్యతువ్యసనం ఉపలబ్ధిమ్‌ = శతువుల వ్యసనము - ఛిదము- ఐల హాని కారణమును సమయమును, ఉపలబ్ధిమ్‌ = దొరకినదా? తెలియవచ్చినదాః కాకువుచే ,పళశ్న. సచివవ్యసనం = మంశతివలని వ్యసనము. దైైవికపు ఆపద, అపకృష్టః = అవతలికి లాంగివేయంబకినవాండు _ కాకుండ జేయంబడినాండు, సచివవ్యసనం ఏవ ౩ సచివవ్యసనమాత్రమా ? అంతయేనా ? మజేమియు లేదా? అనుట ఇదియు కాకువుచే [పశ్న- కదాచిత్‌ = ఎప్పుడైన ఒకప్పుడు, ఆవ్యసనం స్యాత్‌ ఇ-వ్యసనము - బలహీనస్థితియ కాలమును ఆవద, కాక పోవచ్చును, పునః చన్ద్రగుప్తస్య = చం్యదసప్తునికన్ననో కాదు న ఏతత్‌ ఏవం = ఇది యట్టుగాదు, చంద్రగుప్త (వకృతీనాం చం[దసప్తుని ్మపజలకు, చాణక్యదోషా ఏవ = చాణకునియందలి డోషములు మాత్రమే, అపూగ హేతవః = ద్వేమకారణముబు తన్మీన్‌ చ నిరాకృతేవవా(డు తొల(గింపంబడ (గా,

₹86 (దారాతన నాటకమ్‌ మపి చన్హ్రగుప్తానురక్తాః నంపతి సుతరా మేవ త తోనురాగం దర్శయిష్య ని.

రాతనః--- మా మైవమ్‌, తాః ఖలు ద్విపకారాః (పక తయః---చన్ట్రగు_ప్త నహోశజ్ఞాయిన్యో, న న్రామరక్తాళ్సృ, తత చన్షంగు_ప్త నపోళ్టాయినీనాం చాణక్యదోషా పవ విరాగ 'ౌతవో, న నన్టకులానుగతానామ్‌, తాన్తు ఖలు నన్సకుల మనేన పితృభూతం ఘాతిత మి త్యపరాగామర్షాభ్య్యాం విృపకృళా; సత్యః, స్వాశయ మఠలభమానా ళృన్దగు_వ్ల మే వానువర్త_నే త్వాదృళం పునః (పతిపతోద్దరణే సమావ్యశళక్తి మభియోక్తార మాసాద్య ఉప మేనం పరిత్యజ్య త్వా యు వా[శ్రయిమ్య న్ని , ఇ త్యత నిదర్శనం వయ మేవ. (పథమం అపి=మొదటనే అసలులోనే చన్హుగుప్తే అనురక్తాః = చంద్ర గుప్తునందు అనురాగముగలవారు, సంతి = ఇపుడు, తత = అఆతనియ*౭దు సుకరాం వవ మిక్కిలిగానే, అనురాగం దర్శయివ్యన్ని అనురాగము చూప/గలరు మామా ఏవం అట్లు కాదు, ఆట్టు కాదు తాః,..తయః ఆ [ప్రజలు రెండు తెగలవారు = రెండువీధాలవారు (1) చన్ద్రగుప్త సహ ఉత్జాయినః చందగుప్తునితో కూడ తమ వృద్ధి (క్షయములు) కలవారు - వాని వృద్ధి తమ -వృద్ధి వాని పాటు తమ పాటు అన్నట్లు, వానితో లేచుటయు (ఆడంగుటయు) కలవారు, (నందులయందు) అనురక్తలు వారిలో చం దశప్తునితో తమ తగ్గు మొగ్గులు గలవారికి చాణక్యుని దోషములే ద్వేషకారణ ములు, అని నందకులమును చెందిశవారికి అట్టుగాదు, వారన్న శో _ నందకులాను రక్తులు- నందవంశము తనకు తం డిదై నట్టిది, పీనిచే చంప(బడినది అని ద్వేషమును కోప మును వహించి బెడిసిన వారగుచు, స్వా్మాశయం అలభమానాః అ తమకుతగిన ఆసరా దొరకనివారై _(అరమనసుతోడనే) చం[దగుప్తునే అనుసరించు చున్నారు త్వాదృళంపునః - మటి నీబోటివానిని, శతువును మెకలించుటయందు, లెక్క "సియం దగిన సామర్థ్యముగలవానిని దండెత్తి వచ్చువానిని పొంది త్వరగా-వెంటనే వానిని (చందుని) త్యజించి నిన్నే ఆశ్రయింప(గలరు _ (ఇతి ఆత్ర) అకు ఈవిషయమున నీకు దృష్టాంతము-ర జువు-నేనే, (జఆవయం వవ

చతుర్థాజ్క! వం

మలయశేశుః---ఆర్య, కి మేత 'దేక మేవ నచివప్యనన మభథధియోగకారణం చన్ష్రగు_ ప, స్యావహోస్వి దన్యమ వ్య లి

రాతనః--కి మన్నై క్షైతుఖి రపి? ఏ తద్ది (వధానతమమ్‌,

మలయ కేతుః---ఆర్య, కథ మీవ (వధానతమమ్‌? కిమి దానీం చన్ద్వగు _వ్తః న్వకార్థ్భధురా మనస్రత మ నణి, ఆత్మని వా నమానజ్య స్వయం (వతివిధాతు మసమర్ధః రి

రావమనః--బాఢ మనమర్థః, కుతః, స్వాయ _త్తసద్దిషు ఉభయాయ త్తసిద్దిషు వా భూమిపాలేషు త త్సంభవతి, చన్హ్రగు_వ్ర న్తు దురాత్మా నిత్యం సచివాయ త్తసిద్ధా చేవ స్థిత, శృకుర్వికల త

(దీనిచే రాక్షసుడు నందానురక్తుడును చం[దగుషాపర క్తు(డును, చాణక్య ద్వేషియు నయ్యు; బాల కాలము వారికి పట్టుపడి వసమై పోయిన కుసుమ పురమున ఆ్యశ్రయాలాభముచే చందానువ ర్తిగా అనివార్యమును అంగీక రించినవానివలె సంధి చేసికొన్న అభినయముతో పగతీర్చుకొను ఉపాయమును వేంచిచూచుచు - ఉండెననముట తెలియుచున్నది. చందగుప్తుండును అన్నా(డు 111లో--“యావ దిష్ట ముషితం కృక్వా పదంనో గశే” అని)

అహోస్యిత్‌ లీక ఓక వేళ బహుభిః అపి అన్వ్యైః-ఇతరములు సెక్కింటి చేతనైనను కిం= ఏమి? ఏమి (ప్రయోజనము? (పధానతమమ్‌ = ఆన్నింటి కంచెను ముఖ్యమైనది కథం ఇవ = అ దెటువలె? స్వకార్యధురాం = తన కార్య భార సు, అన్య శ్రమ న్తిిణి వాజవేణు మంథత్రియం దైనను, లేక ఆత్మని వాజ కతనమందే కొని, సమాసజ్య = ఉంచి స్వయం జ సొంతముగా, పతివిధా తుం వజ బదులు సేయుటకు అసమర్థః = ళక్తుండు కా-డా? వాఢం ఆసమర్థః = అవును, నిజముగా-ఎంత యు.అసమర్థుండు. కుతః = ఏలయనగా స్వాయత్త సిద్ధిషు = రాజ్యపాలన యీడేలుట తమకే వసమున ఉండువారియెడను ఉభయా యత్ర సిద్ధిఘ వాఎతమయు మంతియు ఇరువురయు, వసమున నుండు వారికిని, తత్‌=ఆది (పతివిధానమ చేయుట, సంభవతి=పొసగును. నిత్యం సచివాయత్ర సిద్దా = ఎప్పుడును రాజ్యపాలసిద్ధిని మర్నతివసముననే ఉంచుకొని, స్థితః ౬

వ్క0 ము(దారాతన నొటకమ్‌ ఇ వా పత్యత లోక వ్యవవహోరః కథ మివ స్వయం (వతివిధాతుం నమర।ః స్యాత్‌? ఠా న్న అత్యుచ్చి9 కే మ న్తి9ణి పార్టివే చ విష్టళ్య పాచా వుపతిష్ట తే (శ్రీః సా స్త్రీస్వభావా దసవో భరస్య తయో క్ష్వయో శేకతరం జవోతి. ౧౩

ఉన్నవాండు, (కావున) చక్షుర్వికల ఇవ ఇకన్నులు లేక పోయిన వానివలె, ఆ్మపత్యమ లోకవ్యవహారః-లో కపు నడువడిని విషయమును ఎలుంగనివాండు. కథం ఇవ = ఎటువలె, (పతివిధాతుం = ఎదురు సీయుటకు_మాజు సే(తకు.

ల్లో. ౧౩ అత్యుచ్చింత ఇతి - శ్రీః ౪ (రాచ) సిరి, ఆత్యుచ్చిడే = చాల ఉన్నతిని పొందిన, మన్తింణి ౩ మంతియందును, పార్థివే చ £ రాజు నందును, పాదౌ ౩ పాదములను, విష్టభ్య ఇ=గట్టిగా పట్టుగా-ఊని, ఉపతిష్థతే = ఉండును. సా = అది, స్రీ స్వభావాత్‌ = ఆడుది యగుటం బట్టి భరన్య ఆసహా = బరువునకు ఓర్చుకొనలేనిదై, తయోః ద్వయోః = వా రిరువురిలో, ఏకతరం = ఎవనినో ఒకని, మంశతిని గానీ రాజునుగాని, జహవాతిజవిడుచును,

లక్ష్మి యేమో, ఉన్నతిగన్న వారగుగురు రేని, మంతిని రాజును ఊమళౌని; చాల పట్టుతోడనే నిలుచును గాని, ఆయున్నతిలో సామ్యస్థితి చిర ముండుట ఆరుదు-వై షమ్యము ఏపాటి కలిగినను, నిలువలేక తడంబడి ఓక్కని మీదంనే ఒరగిఊనును. స్వాయ త్తముగానో సచివాయ త్తముగానో కడకుతేలును,

ఉభయాయ త్ర తకు రాజ్యమున ప్రైము తక్కువ,

చంగదునిరాజ్యము తొలినుండి సచివాయత్తము గానే ఉండినది. కొంత కాలమునకు (ఇప్పటికి ఉభయాయ త్తత ఇంచుక అగపడ(జొచ్చినది, అందు చందుని ఆధిరాజ్యమును చాణక్యుని జితకాశితయు అన్యోన్య మత్సరము పుట్టించి పెంచినవి. రాజ్యము ఒకతట్టుకు ఒరంగుటలో, చం(దునిమీదిఃకి ఒరంగినది, సీద్ది స్వాయత్తముం బోలె నైనది కాని చందుడో తొలినుండి అతిమాత నచివా యత్త సిద్ధి యగుటచే, చాల లేదు. శక్తు(డు కాలేదు=కావున.

చతుర్థాజ్కః ర. క్లో, నృపో ౬వకృష్టః సచివా_త్తదర్పణః స్తనంధయో ఒత్యర్తశికుః న్తనా దివ అదృష్ట లోకవ్యవహార మన్దధీ ర్యుహూూర్త మప్యుత్సవా తే న వర్తితుమ్‌. ౧౪ మలయ కేతుః.(ఆత్మగతమ్‌)దిష్ట్యా న సచివాయసత్త తన్తో౨ ఇస్మి. ((వకాశమ్‌) య ద్య "ఖ్యేవం తథాపి బవు ష్వభియోగ కారణేషు నత్సు, వ్యసన మభియుక్షూనన్య శతు మభియోతక్తురైకా నికీ మేవ కార్యసిద్ధి ర్భృవతి. ళో ౧౪. నృప ఇతి.-తదర్చణః=తన్ను, రాజ్యమును అతనికి అర్చించు కొన్న వాడైన, నృపః గా రాజు--పుట్టు సచివాయ త్తసిద్ధి యెనవాండు, సచి వాత్‌ = మంతతినుండి; సనంధయః (౬ చన్ను తాంగువాండు) = చంటిపాప ఐన, అత్య న్తశిశుః = మిక్కిలియు. నిసుగు, స్తనాత్‌ ఇవ జ చంటినుండి వోల్మె అపకృష్టఃజలాగలబడినవా(డ్రై అదృష్ట లోక వ్యవహార మన్గ ధీః జ చూడంబడని లోకములోని నడవడిగల చుజణుకు కొని మొద్దు బుద్ధి కలవా!/టై, మువూూర్తం ఆపీ=రవంత సేపయినను, వ ర్తితుమ్‌ఆఉండుటకు, న ఉత్సహలే=ఉత్సహింప(డు కేవలము సచివాయ త్రసిద్ధి యైనవాండు, పాలన తం్యతమంతయు మంతికి అప్పగించి. వేసినవాండు, వానివలన లాగివేయ/బడిన వమియు చేయనేరండు. వానికి లోకవ్యవవోరము జౌత్తిగా తెలియదు గదా. చంటిపాప, తల్లికి ఎడపిన మన నేర్చునా? దిష్ట్యాః అనా యదృష్టముః ఏవం యది అపి ఇట్టు ఐననుం గూడ, శథాపి అ ఆట్టును అభియోగం = ఎ త్తిపోవుటకు_వ్యసనం న్‌ా వ్యసనమును-= ఛిద్రమును, అభియజ్ఞానస్య = కనిపట్ట దివురుచున్నవానికి, (అట్టుక నిపట్టి) శ(ళుం అభియో క్తుః=ళతువును ఎదురుకొను వానికి, ఐకా న్లీకీం జ తప్పిపోవని, నిశ్చయమైన కార్యసిద్ధిః=ఆట్టితప్పిపోవని నళ యమైనదే ఇన.

లలి ము[దారాకన నాటకమ్‌

రాతన---ఐకాన్నికీ మేవ కార్యసిద్ది మవగన్తు మర్హతి కుమారః. కుతః,

ఛో. త్వ య్య్రుత్కృష్టబలేఒభియోక్సరి నృవే, నన్హానురక్షేపుచే, చాణక్యే చలిళాధికారవిముఖే నౌశ్యే నచే రాజని, స్వాధినే మయి, (ఇత్యర్థోత్తే లజ్జాం నాటయన్‌ ) మార్గమాత కథనవ్యాపార యోగోద్య మే

త్వ ద్య్వాఖ్భాన్నరితాని స్మమృతివిభో తిస్టన్ని సాధ్యాని నః ౧౫ న య న శ

కార్యసిద్ధిం ఆవగన్తుం అర్హతి కుమారః=కార్యసిద్ధినే గట్టిగా తలంపవలస్‌ నది కుమారుండు. కుత౭.ఏలయన-చూడు ఎన్ని కారణములున్న వో_జయము నకు

ల్లో ౧౫. త్వయీతి.---ఉత్కృషన్టబలే నృసపే త్వయి == (శేస్టమైన 'సేనాదిబలముగల రాజవు , నీవు, అభియోక్తరి = ఎత్తి-పోవువాండవు కాంగా, పురేజఐ (కుసుమ) పురము, నన్దానుర క్రే=నందులయం దనురాగముగలది కాంగా, బాణక్యే ౬ చాణక్యుడు, చలిత అధికార ఏవిముఖే = తననుండీ వోలఃగిపోయిన చెల్లుబడి గలవాండై పెడమొగమిడనవాండు కాంగా, మౌర్యే అ మౌర్యుండు, నవే రాజని = కొత్త _- ఆనుభవముచాలని - రాజు కళగా, స్వారధీనే మము నేను నీవసములోనివాండను కాంగా, - అనుటలో తన పొగడ్త గర్భితముగా నున్నందున ఆత్మల్హాఘాపరాజ్యు ఖతచే సిగ్గు _ నాటయన్‌ = అభినయించుచు- వేసగానికీ ఎచ్చరిక. _ మార్గ మ్మాత కథన వ్యాపార యోగోద్యమే = దొారిమ్మాతము. చెప్పుకుపాయమాత్రమున పూనిక కలవా+డను కాంగా - నీవు చాల గొప్పవాండవు స్వతంతతుండవు సచివాధీకు,డవు కావు అనుటను గట్టిగా సూచించుట--;విభో = ప్రభూ, నః సాధ్యాని = మనసాధ్యము లన్ని యః= జయమున కైన మనపనులును జయమునుంగూడ - సంపతిజఇప్పుడు, త్వద్వా ఇ్భొ నరితాని=నీకోరికయే మలుంగు(=అడ్డము)గా. గలవిగా, నీవు కోరవలసిన

చతున్ధాజ్క! 248 మలయ కేతుఃూాయ చ్యేవ మభియో*%కాల మారః వళ్యతి, తగ కిం అన్య తే? శో. ఉత్తుక్తా స్తుజ్లకూలం (సుతమదసలిలాః (వన్యన్దినలిలం శ్యామాః జ్యా మోపకద్ధాదుము మతిముఖరాః కల్లోలముఖరమ్‌ (సోతః ఖాళా వసీదత్తట మురు రళనై రుళ్సాదిత తటాః మనపనులు, మనముసొధింపవలసిన వన్నియు. చంద బాణక్యుల గెలిచి (చంపి నంద సాామాజ్య లాభ పర్యంత మైన వి---నీకోరికయే, సీవు ఊ = కానీ-సహీ - అనుటయే మణుంగుంఅడ్డముంగా గలిగి ఉన్నవి. సహీ = అన్నావా- ఆంతే అన్నియు సిద్ధించినత్తే-ఏలన-నీవు ఎంత ఐలాధికుఃడవు, ఆట్టి నీవు దండె త్తుట, కునుమపురమున అందును మనతస్షే యున్నట్లు వారు నందుల వై అనుర కులై మన ళతువుల ఓటమిని కోరుచుండు మన మ్మిళులు అగుట చాణక్యుండు అన్ని మానుకొని దేనికిని పూనుకొననివాండు. మౌర్యునికి రాజ్యము కొ త్తరాజ్య హిలన కొ త్తఆగుట, నేనెంతటివా,డను, నేను నెప్పుకొన।గూడదులే, బాణక్కునికి ఉద్ది, నీకు సర్వవిధముల వక్యుండునుగా అన్నిటికి దారులు ఉపాయములు చెప్పు చుండగా - ఆసలు నీ కొకరు చెప్పవలసినదిలేదు, అన్నియు ఎటజీంగిన సమర్థః డవు_ఐనను నీకు కావలసిన ఉపాయములనెల్స చెప్పుటకు నేను సిద్ధముగా ఉన్నాను.ఇంక నేమున్నది?ః నీవ్రు *ఠానీ' అనవలసినదే అన్నియు ఐపోంగలవు యది ఏవం అభియోగకాలం ఆర్యః పళ్యతి = ఇట్టిది యభియోగమునకు కాల మని ఆర్యుండు తలంచునేని, కిం ఆస్యతే = ఏల ఊరకయుండుట+ లై. ౧౬ ఉత్తజ్లా అతి. ఊత్తుద్గాఃజమిక్కిలి యె త్రయినవియు, (సుత మదసలిలా = కాయిచున్న మదజలము జల్రవియు, థ్యామాః ఐ నల్లినివియు, అ౭ిము.ఖరాః='ఘీం' అని మిక్కిలి ళబ్దించు చున్నవియు-మిక్కిలి. ఘీంకారము చేయచున్నవియు ఉరుదళనై ః _- లావు దంతములతో, ఉత్సాదితతటాఃజనాళ నము చేయంబడిన గట్టుకలవియు, సిన్టూర కోదాఃఎసిందూరపు పూతచే ఎజ్జగా నున్నవియు నగు, మమ గజసతయఃజనా మేటి యేను(గులు, తుజ్గకూలం ౨ ఎత్త ఎన గట్టుకలదియ, (పస్యనిసలిలంఎక్కువగా పాలుచున్న నీరుకలదియు శ్యా మోపకంఠ (దుమంఐచెంగట ముదురుపచ్చని చెట్టుగలదియు కల్లోలమ ఐ రం ఇ అలలతో (మోగుచున్నదియు, 1సోతః థా కావసీద త్తటం = (ప్రవాహ

త్త్యథ ము[చారాకననాటకమ్‌ శోణం సిన్టూరళోణా మమ గజపతయః పాన్యన్తు శతళళ ౧౬ అపిచ, కో, గమ్మీరగర్జితరవాః నస్వమచామ్చు మిశ్ర మాసారవర్ష మివ శీకర ముద్గిర న్యః విన్హ్యం వికీర్ణ సలిలా ఇవ మేఘమాలా రున్దస్తు చారణఘటా నగరం మదియాః ౧౭ ముల్లచే (తవ్వంబడుటచే = కోయంబడుటబే - (ుంగుచున్న గట్టుగలద్రైన- శోణం = (పేరున మా్య(తతము శోణము- ఎజ్జనిది. ఐన్శశోణము ఆను నదమును=. మలయకేతువు పెద్ద కొండరాజ్యమువా( డగుటచేతను వానిం గూడినరోటూ లును ఆట్టివారే ఆగుటచేతను సేనలో గజాంగము బాల గొప్పది క్ఞాఘ్యమైనదిం మలయుని సేనలు ఇన్నాష్టను శోణకు అద్దరిని విడిసియున్నవి. ఇక విలంబమూ్న వలదు-తత్షణమే ఆవి శోణను దాంటునుగాక కుసుమపురమ. ముట్టడికీ-అని యుత్త ౫ రువు గజపళులకును కోణకును సమానపదములనే పభమలోను._ వ్వితీయలోను- (పక్క (పక్కన (ప్రయోగించుట ఒక శద్దాలంకార చమత్కారము." అట్టి యేనుః గులు ఇట్టికోణను నూయజులుగా వెదజల్లునుగోక ఎట్టు ఆవలికి దాంటును గాక, చూ. ౧౬౭ చల్దుట ఆందున్నదీ. పునరుక్తి, కోణ గంగయుపనదులలో ఒకటి, కుసుమపురమునకు గంగయొడ్డున నున్ని దానికి రవంత పడమరగా గంగ గలయును అదె దక్షిణాన వింధ్య [ప్రాంతమున పుట్టి, ఉత్తరముగా ప్రవహించి గంగలో కలియును. * ఇందు వ్యతి రేకాలంకారము. వ్యతిరేకో విశేష శ్చేత్‌ ఉపమానోపమే యయోః-ఇందు- గజకోణలలో విశేషము చెప్ప(బడినందున,. శ్లో, ౧౭. గమ్బీరేతి..గమ్బీర గర్జిత రవాః = లోతైన - మండ్ర మైన-గర్జిత="ఘీం'లఐబ్బంహత ముల_ ధ్వనిగలవియు, స్వమ దామ్ము మిశర శీకరంజతమ మదపునీటితో కలసిన, శీకరం = తొండాల, చివరి మదమును, ఆసారరవర్షం_ఇవ ఇజ'జడీవానం టోటె. "ఉద్గిర న్య్యః ణు వెడలలగక్కుుచున్నవై

+చతుస్థాజ్కుః లిక్‌ (ఇతి భాగురాయణేన్న నహా నిష్మ్కా9నో మలయ'కేతుశ) రామసః---కః' కోత భోః? ( (వవిళ్య) పురుమః---ఆణ వేదు అమచ్చో, .[ అజ్ఞాపయ త్వమాత్యః ] స! | ర క లి లి కాకనః (వీయంవదక, సాంవత్సరికాణాం ద్వారి క _స్తీష్టతి? మదీయాః = నావియెన, వారణఘటాః = ఏనుగు గుంపులు, వికీర్ణ సలిలాఃణా వెదజల్లిన నీళ్టగల, మేఘనూలాః ౬ కొాదంబినులు _. మేఘముల బారులు విన్యం ఇవ=వింజముం బోలె నగరం జ కుసుమపుర మును, -రున్ధన్తు జ ముట్టడిం చునుగాక శోణను దాంటగానే నాయేనుంగుల గుంపులు కుసుమపురమును, వానజడు లతో మేఘాలబారులు వింజముం బోలె, మదశీకరముల (గక్కుచు ముట్టడిం చును గాక, మేఘమాలా ఇవ-అఆనిపోలిక చెప్పుటచే ఉపమ. 'త్వ ద్వాజ్బా న్తరీతాని అన్నందులకు వెంటనే గజములతో ఏజు దాంటి నగరమును ముట్టడింపవలసినడి అని ఉత్తరువు వేసి తటాలున బాగురాయణునితో మరలిపోయినాండు. భాగురాయణుని భేదనపటువులగు వాఖ్యలతోడి కరభక రాక్షస భావతమ్ను లను ఏన్నాండు. వెంటనే రాక్షసుడు పలికిన_ఇ(క ఆలస్యము వలధ్గు, ముట్టడికి నడువవలసినదే అను రాక్షసుని మాటలను విన్నాడు, సబివవ్యసన ఐలాబలములం గూర్చిన వాదులాడినాండు. మటి మననులో సమాధానపడిా-డాః ఐనను తత్‌కుణము ముట్టడికి నడువుండు అని యుత్తరువు చేసినా.డు పోయినాండు. మలయుని మనసు ఎంతయో కలగియుండదా?ః రాక్షనునిపె సందియములు అందు చొచ్చియుండవా?ః కః కో౬|[తభోః-ఓర్కి ఎవడురా అక్కడ?---ఇది నౌకరుల నెచ్చ రించి పిలుచు మాటల గుమి* సాంవత్సరికాణాం కః ఇ జోస్యులలో ఎవండ; ఎప్పుడును .ఎవరో జోన్యులు వాకిట కనుపెట్టుకొని యుందురా యేమి? ఇది అప రాష్టాము.- రొషసుండు -పెద్దమర్మతి __అతనివాకిట. ఆన్ని విధాలవారును కను

వశ6 మ్యుచారాతన నాటకమ్‌ పురువః--క్ట్ర వణఓ, [చపణకః.] రాతనః---(ఆత్మగతమ్‌ అనిమిత్తం నూచయిత్వా) కథం! తవణక:?! పురుహః---జీవసిద్దీ. | జీవసిద్ధిః..] రాతసః---(గ(పకాళమ్‌) అవీభత్సదర్థునం కృత్వా (పవేళయ పురువః-ఎ-తహా. [తథా] (ఇతి నిష్కాఏన్న) (ప్రవిశ్య) తపణక $----- శో, సానణ మలిహాన్తాణం వడివజ్జవా మోహవ్హహి వెజాణం ట్‌ జ పెట్టుకొని యుండందగును కావున ఎవండేని యుండవచ్చును క్షపణకః[ణ ఏమీ, షపణకుఃడా? కపణకదర్శనము, ఆవళకునము, ఆమంగళము అని ఆచా రపు నమ్మకము షషణకు డు సన్న్యాసి బౌద్ధునికన్న జైనుండు భీభత్స (3రోత కలిగించు) దర్శనము గలవాడును. క్షపణక _ శద్దార్భ్యము తోయువా,డు, నాశనము చేయువాడు అనియు.-ఆమాట వినంబడుటయు అశ్లీల మని తలంపు. (తోపుడు నాశనము అను ఉప్మకుతియు. వెంటనే “జీవసిద్ధి” అనుట_బౌద్ధు డనియు, పర్వాలేనివాండు, తన మిఉతమే, జీవనమునకు సిద్ధి కలిగించువాడని ఉపశ్రతియు. షపణక..బభౌద్ధ (జైన సన్యాసీ - అన్నియు మానకొన్నవాండు - [తోయువాడు- అఆ మంగళ-వాని.సూచకము-|(పథమ మేవ అనియన్నను అనకు న్నను అందులో ఉప్మకుతి [గహణమును. వెంటనే “బీవసిద్ధి"అని వినంబడుట_ శభసూశకమగు నుష్మళుతి. ప్రాణహానియుండదు శభావసానము సూచితము, క్లో. ౧౮ సాసణమితి. - మోవవ్యాధి వైద్యానాం = అజ్ఞానమను. రోగమునకు వైద్యులెన, అర్హణాంుమవాబొద్ధులకు_బౌద్ధమతమందును జై నిమత మందును గొప్పమళత గురువులకు, మతప్రవర్తకులై -దేవతలె ఐన-=వారిపేరునలె

చళుర్ధాజ్కః వ4 వ్వ జే మ్చుత్తమ _త్త కడుఅం యుంర్రి హా ర పచ్చా పళ్ధం ఉవదిసంతి. ౧౮ (ఉపన్ఫత్య) ధమ్మసిద్దీ వోోదు సొవగాణమ్‌, [ళానన మర్హ్శళాం వఏ9తివద్యధ్వం మోవానవ్యాధి వై జ్యానామ్‌ యే ముహూ _రమా[త కటుకం పళ్ళ్చాత్‌ పథ్య ముపదిళ న్తి, బుద్ధుడు, జినుండు, శ్రైను,డు _అని వ్యవవోరము-అక్షే అంతటి పూజ్యమెన పేరే "ఆర్హత్‌ అని; హిందువులలో "భగవన్‌" అన్నట్లు - భగవాన్‌ నారదః = వసిష్టః-వాసుదేవః ల అనుఓంబోలె, “సర్వజ్ఞో జిత రాగాది దోవ సెలోక్య పూజితః, యథాస్థి తార్థవాదీ చ దేవోఒర్హ నృరమేశ్వరః” అని లక్ష ణము---ళాసనం = ఉ త్తరువున, ఉత్తరువుంటోని యపదేళమును, ,ప్రతిసద్య ధ్వ్యం = అన.సరింపు(డ., యేజ ఎవరు, - అనగా _ ఏలయన = 0. వారు, ముహూర్త మ్మాత కటుకం జ రవంత సేపుమ్మాతమే - చేదుగాను కారము గాను. అపియముగా నుండున దైనను, పశ్చాత్‌ = పిమ్మట, పథ్యంఎహతమగు దానిని, ఉపదిళ న్లి=ఉపదేశింతురు. షపణకుండు గొప్ప బుద్దుండు బుద్ధభక్తుడు ఊరకయే, తానే ఇట్టే మంచి సూక్తులం బాడుచు తిరుగుచుండును. బుద్ధుల ఉపదేశమును అనుసరిం పుండు, అది అనుష్టానమున తొలుత అపియముగా తోంచినను ప్‌మ్మట మేలు కూర్చును. వారు ఆజ్ఞాన మను రోగమును మాన్పు వైద్యులు నుమా. క్షపణకుండు చాణక్యుని మానిసి, మునుపు కునుమపురమునం గాని ఇపు డిందు గాని లోకానికి తన యుపదేశముగా ఎపుడు పాడు పాట ఇది-కానన మర్షతాం ఇత్యాది ఇందు గూఢధ్వని వమన అర్హ _త్తయిన చాణక్యుని కొలు వుండు, ఆతండు అజ్ఞానము తీర్చును, అతని యపదేశము శాలుత కటువైనను పర్మవసానమున ఎంతయు హితము కలిగించును. ఇందలి అలంకారము రూపకము _ అర్హత్తులు,..వై ద్యులు అనుటచేత

బి15 ము[చ్రారాతననాటకమ్‌ (ఉపస్ఫృత్య) ధర్భుసిద్ధి ర్భవతు [| (శావకానామ్‌, ]]

'రావసః --భద_న్త, నిరూప్యళాం తావ దస్మత్ప )స్థానదివసః,

చపణకః--- (నా క్యున చిన్తయిళ్వా) సొవగా, బణిరూవిదా మప, ఆమ క్స్‌జ్లాదో ణివుత్తసవ్వకల్లాణా తిహీ, సంపుణ్ణచందా పుళ్ణమాసీ, తునూణం ఉత్తలాప దిసాప దక్సిణాం దినం 'పళ్టిదాణం అదక్సిణే బాక్ట త్తే అవి అ,

ధర్మసిద్ధిః భవతు _ ధర్మ మన(/గా వారి భాషలో మోతృము. అది కలుగును గాక శిష్యులకు. ఇది వట్టి ఆబారోక్తి, ఆశీర్వదించు పద్ధతి, భదన్తం బౌద్ధమతమున ఆట్టిగొప్పవారిని = సన్యాసులకు ఎచ్చరించు - పలుకరించు-నిర్ణే శించు మాట. స్వామి భగవన్‌ ఆనుటంబోనిది.

(పస్థాన దివసః=ఎబయలుధేలు దినము, సిరూప్యతాంజనిరూపింపంబడును గాకఎ_చూచి నిర్ణయింప(బడును గాక,

నాప్యేన చిన్తయిత్వా- ఆలోచించుటను అభినయించి_వేసగానికి సలవో ఇది రాక్షసుడు విన్నమాట కాకపోవచ్చును-ఇటు తర్వాత అత(డు “ఉపసృత్యణ (రాసు) సమీపించి ధమ్మసిద్ధీత్యాది ఆశీర్వదించుట కావున అతడు ఇందు రాక్షసుడు [గ్రహింప దగినదానిని రాక్షసుని తన మనసున ఉంచుకొని చెప్పి నాండు_అఆని ఆతనికి చెంద(గల గూఢోపదేశమును ఇందు ఆరయుట తగదు ఇది సామాన్యోక్తి, నిరూపీతా మయా-నాచేత చూచి నిర్ణయింపంబడినది. ఆమధ్యా హ్నోత్‌ =మధ్యాహ్నము వణకు, తీథిః=తిథి, సంపూర్ణచద్దాాజనిండు చం[దుండు గలది, పొర్ణమాసీ = పూర్ణిమ; నివృత్త సర్వకళ్యాణా=మరలిపోయిన-తొలంగ పోయిన = అన్నివిధములైన కుభములు గలదె, అనగా చ్రాల- ఆళకుభదము, పూర్ణిమ తిథి ప్రయాణమునకు అపళ స్త్వము - (తరువాత కృష్ణ ప్రతివత్తు వచ్చును-ఆది యన్ని టికిని మంచిధి.) మజియు, యుష్మాకల=మీకు, ఊ త్తరస్యాః దీశః=డఉ& తరదిక్కుంన్యుండి,. దశీణాం, దిళశంజదకీణదిక్కుంగూర్చి, (పస్థితానాంజా- బయలిదేజినవారికి, ఆదక్షీిణం నత్యతం_ప్రతికూలమైన నక్షత్రము. మంగళరిం కృష్ణపాడ్యమి” అని షామరుల న్తానుడియు కలదు.

చతుర్తాాబ్కః న! థి ఖే అజ్థాహిము హే నూరే ఉదివ సంపుజ్ఞమండలే చంచే గమణం బుధస్ఫ అగే ఉదిరక్థమిదే అ కేదుమ్మి. ౧౬ [శావక * నిరూపితా మయా, _మధ్యావ్నో న్నివృ_త్తనర్వ అధ ఆ ర్‌, ౮ కల్యాణా తిథిః సంపూర్షచన్రా9 పౌర్షమాసీ, యుష్మాక 'ము్త రస్యాదిళో ద&ిణాం దిళం (వస్థితానాం అదదిణం నమ్మ్యతమ్‌. అపి చ, [ళో అసాభిముఖే సూళ్యే, ఉదితే సంపూర్షమజ్ఞ లే చన్ద్ర గమనం బుధస్య లగ్నే ఉదితాన్తమితే చ శేశా.]

ల్లో. ౧౯ ఆక్ఞాహిముహ ఇతి----సూ ర్యే=సూర్యుండు, అస్తాభిము ఖే= అ స్తమింప నుండగా, చన్ద్ర జ చందు(డు, సంపూర్ణమజ్ఞలే నిండువింబము గలవా(డై, ఉదితే = ఉదయింప(గా, ఉదితా స్తమితే చ కేతా ఊఒ కేతువు ఉదయమును అంతటనే అస్తమయమును పొందినవాండు కాంగా బుధస్య లగ్నేజు బుధుని_బుధదేవతాక మైన-లగ్నమందు, గమనంఐపోవుట,-బయలుదేట(దగును- అనుట,

ఇపుడు చాం[దముగా మార్గశీర్షమాసము; సౌొరముగా ధనుర్మాసము. సాయంలగ్నము మిథున మగును. మిథున లగ్నము ద్విస్వభావము. ధనుర్మాస మగుటచే -_ సూర్యుడు సవ్తమకేంద్రమందు ఉండును. సూర్యుడా (కూర (గ్రహము. శకేతువును పాప (గవాము. దాని కూడికయు కలదు. అట్టిది ప్రయాణ మునకు తగదు, అనిష్టద మగును. అయినను లగ్న ముయొక్క బుధదేవకాకత కలదు. ఉదితు! డయిన పూర్ణ చందుని యోగమును గలదు, కావున 'గమనం” అని జోస్యుండు దానిని విధించి చెప్పినా(డు-

భద'న్త- “భాని నక్ష్మకాణి దన్తాని యస్య"-ఆని జోస్యుండు.

ఆమధ్యావ్నోత్‌ నివృ త్తకల్యాణా పూర్ణమాసీ _ మధ్యాహ్నము నజకు- పూర్ణిమ కళ్యాణకగము గాదు.

(పా )) నిర్చృ త్తకల్యాణా అ మధ్యాహ్నమునకు తర్వాత అన్ని కల్యాణ ములు నిర్వర్తింప(ఐడినవి = అన్ని తెఅంగుల'కల్యాణములు గలది పూర్ణమాసి, ఇంకను పాభాంతరము.నివృత్త స వమకరణా _ ముగిసిపోయిన ఏడవక రణము

త0 ము(దారాతస నాటకమ్‌

రావసఃలా భదదన్త. తిథి శ్రీవ న శుధ్యతి. న లా (భ్వదయనునది మంగళకర మైనడి ) గలది - అది ముగియట మధ్యాహ్నము దాటు నప్పటికి. పూర్ణిమ, (పొద్దు వాలుకొలంది సూర్యుండు ఆ స్తమించు చున్నందునను చం్కదుండు పొడుచుచున్నందునను చాల కుభకరము.

సాయంకాలము బయలుదేజీనట్లయిన సూర్యుండు, (కూరు(డై నవా(డు అ స్తమించు చుండును. ఆతని సెబ్బర తొలగును చందుండు ఉదయించుచున్న వాడు శును(డు, చం(ద్రబలము కలుశును కేతువు ఉదితుండై ఆ స్తమించును= వాని సెబ్బరయు తొల(గును. లగ్నమునకు బుధుడు అధిపతి. సౌమ్యు/డు అతడును కభుండు. చందుండు సరే ఆలగ్నమందే ఉన్నా(,డు. కావున ఆలగ్నమున (ప్రయాణము మంచిది, కర్తవ్యము.

మజియొక ఆర్థము శ్లేషచే ధ్వసితము, (వాక్కత “బద్ధ "కు “అర్ధ'ఆనియు ,సూరే"కు *శూరే అనియును భాయ-_కూరు.డు రాక్షసు,డు అర్థాభిముఖుండు, మౌర్యసాచివ్య మను అర్థమును.గొప్పపయోజనమును పొందువాం డగును, చంద్రగుప్తుడు సంపూర్ణ (రాజ్య-ప్రకృతి) మండలముగలవా? డగును. కేతువు ఆన(గా మలయకేతువు, ఉదితా స్తమితుండు, ఇపుడు అభ్యుదయమునం బోలె నుండువాండు ఆ స్తమింపంగలడు-భంగ మొందగలండు, ఇవన్నియు *“బుధస్య లగ్నే” సకలమెజింగిన చాణక్యుని కలయికచే సిద్ధించును. గ

ఇపుడు చాంద్రమాన మాసము మృగశర్షము, సూర్య మాన మాసము ధనుస్సు. ధనర్మాసమున సూర్యోదయమున లగ్నము ధనుస్సు-సాయం చం్యదోదయమునకు మిథునలగ్నమును. చర్నదునికి ఆయాలగ్నస్థితిం బట్టి దిగ్ని శ్చయము చేయంబడినది. మిథునచం[దు,డు పడమట స్థితు. డన(బడును కావున రాక్షసునికి ఉ త్తరమునుండి దక్షిణమునకు తరలువానికి చంద్రుండు లగ్నముంబట్టి పడమటివాండైనవాండు (దకషిణు(డు) కుడితట్టు ఉండువాం డగును, సుఖసంపద లొసంగునని శాస్త్రము. మజణియు నక్షతములు ఆయాచిక్కుల (వయాణమునకు అవి ఆవీ యనుకూలమనియు కలదు. మృగశిరోమాసపూర్ణి మకు నష్ష[తము పూర్వ ఫల్లుని, అదియు దక్షిణమునకు ఆనుకూలము, శుభము,

తిధి వవన శద్ధ్యతి. --- తిథియే జు పొర్టమాసి జా శుద్ధముగా లేదు, అని రాషసు,ండు తన సౌమాన్యజ్ఞానమున ఆఅష్నేపముకు నందేవామును. సూచించి

చతుర్థాబ్క! వ్‌ 1 తవణకఃఎాసావగా శో. ఎక్కాగుణా తిథీ చఉగ్గుణే అక్టత్తే చఉసత్తిగుణే లగే వసే జోవాన తంత సిద్ధంతే. [ట్రావక, ళో, ఏక గుణా తిథి కృతుర్గుణం నత(తమ్‌, చతుఃషష్టి గుణం అగ్న మేమ జ్యోతిషత_న్త)) సిర్ధాఫః ]] తా శో, లగే పోత సులగ్లే సోమమ్మి గవామ్మి జఇ వి దులగే గ. ణి రాగి వహేసి దీవాం సిద్ధిం చందన్స బలేణ గచ్చం తే. ౨౧ [తస్మాఠ్‌. ల్లో. లగ్నం భవతి నులగ్నం సౌమ్యే [గహే య ద్యపి దుర్గగ్నమ్‌ వవాసి దీర్హ్రాం నిద్ధిం చన్ద్రస్య బలేన గచ్చన్‌ .] నాడు. అందులకు జోస్యుండు తిధి అంత ముఖ్యము గాదు ఇతరములే ముఖ్య ములు. ఆవి బాగుగా నున్నవి. ఈదోషమును హరించునవిగను ఉన్నవి అని శాస్త్రము చెప్పుచున్నాడు, క్లో. ౨౦. ఎక్కగుజేతి,-తిథిబతిథి.. ఏకగుణా = ఒక్కంత గుణము గలది నక్ష తం:వనక్షతము, చతుర్గుణం=(దానికి) నాల.గింతలు గుణముగలదిః లగ్నం న్‌ లగ్నము చతుఃషష్టి గుణం ఇ అఆివది నాలుగింతలు గుణము గండి ఏవ జ్యోతిష త ని సిద్ధానః=ఇది జోస్యపు కాస్త్రపు (సిద్ధాంతము నిర్ణయము, తస్మాజ్‌ = అందువలన. కో ౨౧. లగ్నంజాలగ్నము, యది అపి చుర్ణగ్నంజచెడ్డలగ్న మైనను; (గహే సోమ్యేజ్యగహము సొమ్యము-మంచిది.ఆగునేని, సులగ్నం భవతి ఇ మంచి లగ్నము అగుచున్నది. (మజియు) చన్ద్రస్య బలేనజచం దునిబలముతో,; గచ్చన్‌ ఐపోవుచున్న వాండ వయి, దీర్హాంజచిరకాఅవు చాలకాలము ఉండునదైన, సిద్ధింసిద్ధిని.వల ప్రొ ప్రీని, వవహసి=పొందుచున్నావు.

కి52 ము1(ఛారాకన -నాటకమ్‌ రాతనఃజాభదన్హ, అప్మర్తెః సాంవత్సరిక 8 నహా నసంవాద్య లామ్‌ తపణకః-ాసంవాదేదు సావగో, అవాం పుణ గనిస్సం, [సంచాదయతు [శావకః, అపహాం పున ర్లమిష్యూమి.] ఇందుశ్రేషచే అర్థ ధ్వని క లదు-అది జీవసిద్ధి నిజముగా తాను బాణకు[ని వాండును తతృ్చ్రఏయుక్తుండునుం గాన అట్టి అర్థమును ధ్వనింపంజేయ చున్నా (డు కొని, దానిని ఆపాతముగా రాష్ష్షసుండు (గహంపండు-(దష్టలు తక్కిన (శ్రోతలు [గహింతురు. రాక్షసుండును అసిద్ధి కలిగినపుడు వెనుమరలి ఆలో చించుకొని సంతోషంపంగలండు. (శూరే=) శూరే = శూర్తుండు - రాక్షసుండు - (ప్రాకృత మున సూర్యు శూరులు ఇరువురును “సూరులు , (ఆల్హాహి ముహే=) అర్థాభి ముఖే=అట్లే ఆత్ధము ఆస్తమును- (మౌర్యసాచివ్యము అను) అర్థ్ధము-సయో జనము తన్ను ఎదుర్కొనునట్టుగా. గలవా డై, చన్జే= చందగుప్తుయం సంపూర్ణమఃజ్ఞలే = సకల రాజ్యాంగ సంపూర్ణుండు కాలా, కేతాచ = మలయ కేతువు, ఉదితాస్తమితె చ = ఉదితుండై. పర్మాకమించుచున్న వాడే అస్త మితుండు _ కతు బందెగృహీళుండు కాదా - బుధస్య అన్నే = సకలశాస్త్ర విశారదుడు, తెలివితా ఈసర్వుము సాధించిన చాణక్యునితో యోగము, సంయో గము కలుగునట్టుగా, ధమనం = ఈసయాణము. (మజియు) (ఇట్లు టపస్థి తానాంజఐబయలు దేరినవారికి (మీకు అదకిణం న కృతమ్‌ =క్షతము -త్ష త్త బృందము, భాగురాయణ భదభట (ప్రభృతి, పతికూలము గాదు-ఆను కూల మే, చందద్రస్థాబలేన=చం।దగు పుని బలముతో -ఆభాగుతాయణ భ(దభటాదులే చంద్ర గుప్తుని బలము-వారు వానివారు వారితో పోవుచున్నవా,డవై-వారు నిన్ను కాపాడి మలయుని నిగహింతురు. = లగ్నం భవతి సులగ్నం - -ఇత్యాది యందును గూఢధ్వుని కలదు. (లగ్నంజు) నీవు చాణక్క్యుం గలసికొనుట (సులగ్నం=)% మిక్కిలి శుభ్యపద మగును పట్టు (గహే) సడలి, (దుర్దగ్నం=) దుష్టములయకేతు కలయిక కలిగి యున్నను. (తం |దస్య)చం్యద్రగుప్తని బలముతో భాగురోయణ భృదభటాదులతో కూడుకొని పోవుమున్నవాండవై, చిరకాలముండ౧గల _ మోర్యసాచివ్యసిద్ధని' పడయ/గలవు. సంవహాద్యతాం ౨" ్ససరిచూచుకోన(బడును గాక, నఖలు కుపితః భద న్తః, కుపితుండు కాలేదు గదా భదంతు?డు? నాపై, అని శేషము, నికుముగా .కుపిచుయడే,

చతుర్తాజ్క?" లకి థి రాకసఃు-- న ఖలు కుపీతో భద న్తః-? దపణకః---కువిదే ణ తుమ్లాణం భదంతే, "[కుపితో న యుష్మాకం భద_న్తః. ] న! న శ్‌ కవణకః---భఅవం కఅంతో, 'జేణ అత్తణో పక్టం ఉక్షేఅ పరపక్టో ప్పమాణి కరీఅది [భగవాన్‌ కృళాన్త, యే నాత్మనః పమ"ముజ్షిత్వా పరపథకః (పమాణ్మీకీయతే, ] (ఇతి నిమ్కా9_న్తః తవణకః) రాతసః--- పియంవదక,. జ్ఞాయతాం కా వేలా వర్తత ఇతి. €ం్ర లొ ర్రేంఇ న్‌్‌ కి “పాయంవదకః=--అస్రాహిలాసీ భఅవం నూరో, [అస్తాభిలాషీ భగవాన్‌ సూర్యః రాక్షనః _.(ఉక్టాయ విలోక్య) అయే, అస్తాభిలాషీ భగవాన్‌ భాన్కర;, సం|వతి హి, దానిని ఇంకను విశేషించి చెప్పుచున్నాండు, భదంతుండు కాదు నీమీద కుపి తుండు మటి, కృతాంతఃజవిధి, యేన=ఏలన, ఆత్మనః పక్షంజనీ సొంత పక్ష మును _ నీవాండన్తైన నన్ను, పరపక్షః = ఇతరపక్షము-మీజెవరేని జోళ్యుండు- నీసొంతపక్షము అనగా మీ నందవంశమువా. డ్లైన చంద్రగుప్తుని, పరపక్షః పరాయిపక్షమువాఃడు = ఆస్తాభిలావ్షీ = అస్త (పర్వత)మును కోరుచున్నాడు - ఆ స్రమింప నున్నాండు అనుట. అక్ఞాహిలాసీ - భవం సూరో - ఇందు అస్తాభి లాషీ శూరః (మలయకేతుః) అని అర్థాభిలాషీ కూరః (రాతసః) అనియు ఉప (శుతిని వ్యాఖ్యాత చెప్పినాండు కాని, "భగవాన్‌' అని ఆంతర్గడువు ఒకటి యున్నది- [ధువపండితుండు దానిని తొల(గింతును-అనును కొని-అప్పుడును ఉపష్మకశ్రుతియు శ్రేషయు లేవవు వలయన ఏదియు *కా వేలా వర్తతే" ఆమదానితో ఉప(్రుతిగా అంటుకొనవు

వత ము[దారాతస నాటకమ్‌ శో, ఆవిర్భూతానురాగా తణ ముదయగి కే రుజ్జివోనస్య భానోః పర్ణ చ్భామొః పురస్తా దువవనతరవో దూర మా శ్వేవ గత్వా ఏతే తస్మి న్నివృత్తాః పున రపరగిరి - (పాన్న పర్యన్త బిమ్చే (పాయో శల్ధ త్య ్మ్రజ_న్తి (వచలితవిభవం స్వామినం సేవమానాః* ౨౨ ఇతి నిష్కూ 0న్తాః నర్వే, ముదారావన నాటే రాకసేేద్య్టోటేనాయ చతున్రాజ్కాః ల్లో _అిఎ౨ అవిర్భూ లేతి...ఉదయగిరేః ఐ పొడు పుకొండనుండి, ఉట్టి వానస్యఎఉదయించుచున్న , థానోః = సూర్యునికి, ఆవిర్భూత అనురాగాః = పొడమిన స్నే హముగలవై (ఇపర్విన సంధ్యారాగముగలవై,) ఉపవన తరవఃజ తోటలోని చెట్టు, చృాయెః = ఆకులనీడలతో, క్షణం ఇ నిముసము పురస్తాత్‌ = ముందుగా, ఆప ఏవ = చాలవడిగా, దూరం=చాలదూరము - పడమటి కొనవజకు, గత్వా జ పోయి, - ముందు నడచు సేవకులవలె అనుట, ఏతే=ఇవిగో ఇవి తస్మిన్‌ =అత+డు, ఆపర గిరి పాన పర్యన్త బిమ్చే=[కుంకు కొండ కొనచేత దబ్బని (తోయం/బడిన బింబము కలవాడు కాంగా పుశఃణ మరల నివృత్తాః = వెనుమరలిపోయినవి. పాయః జ తజచుగా భృత్యాః = (పోషింప బడవలసిన వారైన) నౌకరులు, సేవమానాః = నౌకరిచేయచుండి, (పచలిత విభవం జ తొల(గిపోయిన _ విభవము (సంపద - పోషించుళ క్రి గల, స్వామ్‌నంజదొరను, త్యజ న్తిఐవిడిచిపెట్టుదురు, సూర్యోదయమునకు ముందు అప్పుడే తెల్లవాలుచున్నందున, ఇవి చెట్టు ఇవి నీడలు అను ఖేదము లేక అంతయు ఒకటిగానే సందె చీకటి వలె నుండును, సూర్యుడు ఉదయింపం్గానే చెట్టు చక్కు(గా అగపడి నీడలు ఒక్క నిమిషము ననే పడమట కడవలకుం బర్యి సూర్యునికి దొరకు స్నేవముచే ముందుగా

చతు ర్థాజ్కః లిక్‌ర్‌ పెకి ఎక్కుకొలంది, ఆతనిం డాయునట్టు చెట్టుతమచోటికి వచ్చుచుమట్టమధ్యాహ్న మునకు చెట్టు దొరను చేరువగా ఎట్టయెదుట సేవించుచున్న ట్లుండును. సూర్యుడు [నాల దొడంగంగానే నీడలువానిని విడిచి దూరముగా తూర్పుగా పరువెత్తుచున్నట్టుండి ఆతనిని (కుంకుమెట్ట అటు [క్రిందికి దబ్బున [దొబ్బంగొ= అగ్నియు మాజకొన్నట్లు చెట్లు తమ నెఐవులం జేరిపోయినవి. అట్లు చెట్టు ఇ(క ఆతలంపే లేక యున్నవి. మలయకేతువు సంపదనుండి తొలగగానే తన నౌకరు లందజిచేతను విడువ(బడుట ఇందు ధ్వనితము కా(బోలు. ఇందు అలంకారము అర్థాంతరన్యాసము-భానూప వనతరువులవృ త్రమను విశేషముం జెప్పి [పాయో భృత్యా ఇత్యాది సామాన్యముచే సమర్థించుటచేత,. [భువపండితుండు 'అచూరం' అని పరిచి ఉదయగిరిం దోంపంగానే తాను రాగాముతో, పొద్దుచెట్టనిడల రూపాన ఆత్యంత కాంతిసంపదతో ఎక్కుకొలంది (అదూర్భు చేరవచ్చి వాలి అ స్తంగతుడుకాంగానే ఎడసి దూరముగా పోవును ఉ ధయగిరిం బొడువంగానే చెట్టునీడల రూపాన అత్యంతానురాగముచెంది; అత్యంతకాంతితో మింటి కెక్కు కొలంది చేరంబోయి వాల(జొర6(గాన్మేకమముగా దూకమై అ స్తమింపంగానే ఆదృళ్యమైనవి అని, చేరణబోవుట కవికి ఇష్టమెన దానిని 'అదూరం' అనుమాటచే నజ్జుతో చెస్పియుండ డు, ఈశాలవయంకమున భాగురాయణ భ్యద్రబటాదుల యుక్తులచే, శిఖరకుని సిఫారసుతో (ప్రవేశము సంపాదించుకొనుట, చాణక్య చంద్రగుప్త కలహ వృత్తాంత [శవణమున ఆడుగడుగునను ఒక్కొక్క సంఘటనకు (పస్తావనమున కును తన వ్యాఖ్యచే రాక్షసునికి చాణక్యద్వేషమకాని చందగు ప్రద్వేషము లేదనియు ఆతడు తొల(గిన తనకు చేరవలయునని యాస యనియు మలయ కేకునికి తో,పంగలయట్లు రాక్షనునెడ వికల్పములు కల్పింపంబడినవి. మలయువికి. రాక్షసునెడ విశ్వాసము ఊపంబడినది రాక్షసు౧ డిదేమియు ఎణయగండు తాను బుజువుగొ వైపయత్న ములకు చొరను, పాటలిపెకి సేనను నడుపను యాతకు దినము కుదుర్భుకొన్నా/డు. ఖతి చతుర్ధాజ), 8 - రంగమునుండి అందణును నిష్క 9)మింతురు-అది అంకము ముగియుగుబుతు. ముగిపినధి చళుర్ధాంకము

అల ప వేశఠః క అణా ఫీ 0 (తతః (వవిళతి లేఖ మలజ్కరణస్థగికాం ముదితా మాదాయ సిర్ధార్ధకః | 6థ

వ తి వ్‌. తీ,

సిర్రార్థకః--- హీ హీమణహే హీమణ హౌ. [ ఆళ్చరగ్ధ మాళ్చర్యమ్‌. ]]

థో, బుద్దిజలణి జ్ఞ రేహిం సించంకతీ దేసకాలకల సేహిం దంసిస్సది కజ్జఫలం గ రుం చాణక్కాణీదిలచదా. ణం తా గహీదో మఏ అజ్జ చాణక్కేణ పుఢమలిహిదో అమచ్చరక్టృసస్న ముదభాలంఛిఓ అఅం లేవో, తన్స ఇవ్వ ముద్రాలంఛిఆ ఇఅం ధ నే

లేఖం ౬ జాబుము-పు ల్రిగమున “*లేఖ8కొ అనంగా జాబు, అలంకరణ స్టగికాంఎనగ (పెట్టియన్న) పెట్టెను, ముదితాంజమ్ముదవేయంబడిన. దానిని - 'శెండవ యంకమున రాక్షసుండు తనకు ఇనాముగా ఇచ్చిన నగను దాచి రాషసుని ముద్రతో-అప్పుడు తనచేత నున్నదానితో ముద వేసి పెట్టుకాన్న దానిని, ఆదాయ-చేత.గొని.

హీ హీమాణ హే_పకృతమున ఆశళ్చర్యమును నంతోషమును తెలుపు మాటలు--[పామికముగా ద్విరు క్రములు- ఆరరే అన్నట్లు, బిబి అన్నట్టు.

శ్లో, ౧. బుద్ధి జ లేతి-బుద్ధి జల నిన్ష ర ః=బుద్ది అను జలము వెల్లువగా పరుగునం బాలు సెలయేళ్ళచే, దేశకాల కలశై !=(తగిన) చోటు (తగినుకాలము అను కుండలతో (కుమ్మరించినట్లు), సిచ్యమానా=తడుపంబడు చున్నదై చాణక్య నీతి లతా= చాణక్యుని సీతి తీగ, గురుకం జ గొప్ప కార్యఫలంజ(పయో జనము ఆను ఫలమును, దర్శయి ష్యతి=చూప(గలదుంకాయ( గలదు.

(వ వేళశక : లర్‌ ఆహరణ పేడిఆ, చలిదోహ్మా కిల పాడలిప్తుత్తం జావ గచ్చామి. ( పరిక మ్య్యావలోక్య చ ) కవాం ఖవణఓ అఅచ్చది. జావ చ్స అనఉణభూదం దంనణం మవా సంమదమెవ్వ. ళా ణపడిహరామి.

| బుద్దిజలనిర్చ రై. బృచ్యమానా 'బేళకాలకలవై॥

దర్శయిష్యతి కార్టుఫలం గురుకం చాణకస్టనీతిలతాం

తస్మాద్గ ఫ్రహ్‌తో మ యార్యచాణ క్యేన (పథమలేఖతో ౬ మాత్య రావమసన్యము దాలాజ్భితో ఇఒయంలేఖ, స్త నై వ ముదాలాఖ్ళీ 'శేయ మాభరణపేటికా. చలితో ఇస్మికిల పొటలిపుుతమ్‌. యావ

తీగె ఐనను - గుమ్మడింబోనిది, తీ[గెకు కాయ బరువా అన్నట్టు- పెద్ద కాయను కాచునట్టు-; సెలియేళ్ళ నీళ్ట పోషకతరములగునేమో-వానిని కడవలతో కాలానపోసిన, మంచి సారవంతపు నేలలో నాంటిన తీగె గోముగా పెరింగి పెద్ద కాయలు దండిగా కాచును చాణక్యుని బుద్ధి అంత వడిగా పన్నకములం ఐన్ని సళ్ళించి మళ్ళించి నడపి జయవలములం బడయును.

సిద్ధార్గకుండు శకటుని కొటితికి తప్పించి పరారియగుటంగూర్చి చాణ క్యుండు అనెను-సాధు సిద్ధార్భక, కృతః కార్యారమృః-బ+, సిద్ధార్ధక, కార్య మాకంభింపంబడినది" అని, ఇపుడు వాడే ఇట్టు (సయాణముం దరలుట అఖిన యించి ఆకార్యమునకు ఫలాగమము కలుగంబోవుచున్నది, ఇప్పటి తన పని అట్టిది అని సూచించుచున్నాండు.

తస్మాత్‌ ఐ అందువలన. బాణక్య నసీతిలతా ఫలాగ మారంభముం గూర్చు అనుట. అట్టిది తన యీ (ప్రయాణపుం [బయోజనము. [1పధమలేఖితఃజమునుపువ తొట్టతొలుత_[వాయింప(బడినట్టిది. ము(ద్రాలాజ్భితఃజము[ద్రగుర్తువేయంబడినది, చలితః అస్మి కిల=బయలుదేరినాండను గదా*

ఇట్లు తరలి, ఆయాూరికిం బోవుట కాదు తన యద్దేశ్యము-మటి యట్టట్టు పట్టువడి ఆ జాబు పెట్టెల (పయోజనమును, రాషనసుని పట్టియిచ్చుటను నె వేర్చ్పవలయును_*కిల'లో ఇదెల్ల ఇమిడియున్నది.

య! ము(దారాజస నాటకమ్‌ భూతం దర్శనం మమ సమ్మత మేవ. తస్మా న్న పరిహ రామి. ( పవిళ్య ) తవణకః. శ్లో, అలవాంతాణం ప్పణమామి జే దే గంభీలదావ బుద్దీప లోఉత్తలేహిం లోయ సిద్ధిం మళ్లేహిం గచ్చంది. [లో అర్హుతానొం వ్రణమామి యే కే గమ్ఫీరతయా బుద్దేః లోకోత్తరై. ర్గో కేసిద్ధిం మాస్జై గ్లచ్చన్లి ] ల నన అస్య ఆళశకునభూతం దర్శనమ్‌=ఆళకున మన(గా అవళకునము? పును సూచించునది, న పరిహరామి జ మానను సోన వీనికి తొలగిపోను, ఇప్పుడు మానుకొని మరొక మంచి వేల బోటీ న్మాపయాణమునకు భంగమే కదా నాకు అష్టము, కావున అపళకునముం యో పను_ శక్షున మడ్డగించిన పనిచేయరాదు * అను నీతిని జరహ్న మజీ నగో ఎకో శకున విచారమున ఇది యాలోచింపందగును. నిద్ధారకుని పస్థా నమన కోరిన వాండనిన చలనమున వాని యుద్దేశ్యమే అఆపయాణభంగ మేని వాడు నమున ఫలమే, వానియిష్టమే ఆది యగునేని, క్షపణకదర్శనము అహోకు కమ్య శ న్‌ వా*కి అయిష్టము, అట్టు పట్టువడుట. జరుగక తప్పవలదా -అనుటః పగ నకు" రంగాన కొన్ని యడుగులు ఇటో అటో నడచి అనగా పాటలీపుతదికోగ బుద్ధియొక్క గాంభీర్యము- అగాధత -దాని తలము (= అడుగు) వళశ్తసిడీ ర్లామిచేత-లోకోత్త రై జాలోకశేస్టమ్సలై న, మార్గే 8 జ దారులచే? ౯. మో ది న! య్‌ 0 షు నూ గచ్చన్ని=ము కిని పొందుదురో, (ఆ) అర్హతానాయిఅ బుద్దులకు. ప్రణ నమన హూ భి _ గ్రారించుచున్నాను,

వవేశకః లర్‌9 సిద్ధా ర్థకః---భదంత వంచామి, [ళదన్హ, వనే] మవణకః --- సావగా, ధమ్మనిద్దీ హోదు. -( నిర్వర్ష్యక్ర ) సావగా, పజ్టాణసమువ్వవాణే కద వ్వవసాఅం విఅ తుమం పెళ్టామిం ((శావక, ధర్మనిద్ధి ర్భృవతు._ (శావక, (వస్థానసముద్వవా'నే కృత వ్యవసాయ మివ త్వాం పళ్యామి.] సిద్ధార్ధకః --- కవాం థదంతో జాణాది! |. కథం భదన్తో జానాతి ?] | మపణకః---కిం ఎత జాణిదన్వం ? వసో చే మగ్గాచేసకునలో సఉణో కరగదో లేవో అ న్తూచ్లేది [ శ్రావక, కి మశ జ్ఞాత ల యాం లా కలాల లా (పట్లా “బౌద్ధుల మత రవహన్యములోని మాట కాటోలు వ్యాఖ్యాత ఢుండిరాజు ఉదాహరించుచున్నాడు- “జల నిమజ్జిత ముక్త అలాబువత్‌ శళశ్వత్‌ ఉట్హుత్య ఊర్థ్వగమన మేవ ముక్తిరితి అర్హతానాం మితమ్‌_-” అని, జండెడ మజొక టియు చెప్పినాండు- '"కేళోల్డుక్భన త ప్తశలాధిరోవణాది _ తీక్టతపసా మోక్ష ఇతి అర్హతానాం మతమ్‌._” అని. షపణకుని యీ వాక్యము ఎవరికిని జవాబు గాదు. ఎవరిని ఉద్దేశించిన భాషితము గాదు. వాండు సాధువువోలె తిరుగుచు అప్పుడప్పుడు తానే పొడుకొనుచుండు సూక్తులలో ఒకటి ఈ వేసవు ష్షపణకుని యర్హ తుండు బాణక్యునికంటె ఎవరునులేరు=కాన ఇందును; పూర్వుతరములందును చాణక్యనీతియే ఉద్దిష్టము-(పళంసనీయము అతిగంభీరమైన చాణక్యనీతి లోకో త్తర కార్యసిద్ధి గూర్చును- ఆనుట. సిద్ధార్థక జీవసిద్ధులు తాము ఒండొరులుం చాణక్య (ప్రణిధు అని ఎజుగరు - అట్టిది గంభీరిమ. నిర్వర్హ్య - చక్క(గా పరికించి - వేషభాషలను అనుట. (ప్రస్థాన సముద్వహనే (పయనము) బయలు దేరుటను నెఖవేర్చుటలో, కృత వ్యవసాయం = చేయబడిన వూనుదల (ప్రయ త్నము-గలవానింగొా త్వాం పళ్యామి = నిన్ను తలంచుచున్నాను. కథం జానాత్రిజ ఎట్టు ఎరింగినాడు ఎట్టు కనిపట్టినాండు? అత జ్ఞాత వ్యం ఇ ఇందు ఎయుంగ వలసినది (వీమున్న ది) మార్గాదేశకులః శకునఃజనీమార్గముం దెలుప సమర్థమగు శకునము - అనగా నీకైన ళకునమును పరికించి ఎలింగితిని, నీవు

260 ము దారాతన నాటకమ్‌ వ్యమ్‌? పష ఆే మాన్గాబేళకుళలః శకునః కరగతో లేఖ ళ్ళ నూచయతి..]

సిద్రార్థకః _-- జాణిదం భదంతేణ. దేసంతరం ప్పక్థిదోహ్మి, తా కపౌదు భదంతో కీదిసో అజ్జ దివసోల్తి, [జ్ఞాతమ్‌ భద_శ్దేన, 'దేళా_న్తరం (వస్థితో౭స్మి. తస్మాత్‌ కథయతు భదదన్తః కీదృళోఒ౬ద్య -దివన ఇతి,

ఉపణకః---(వివాన్య) సావగ, ముండిటేముండో ణక్టృత్తా ఇం పుచ్చసి, [ (వివాన్య) (శావక, ముకజ్షీతముజ్లో నత (తాణి పృచ్చసి.]

సిధ్ధార్ధకః --- భదంత, నంపదం వి కిం జూదం! కపేహి వశ్రాణస్స జది" అణుకూలం భవిస్సది, తదో గమిస్సం. క[భదదన్త సామ్బ్రత మపి కిం జూతమ్‌? కథయ, (వస్థానన్య య ద్యనుకూలం భవిష్యతి తదా గమిప్యామి. ఎక్కడికో దారి పట్టుచున్నావు అని. అనఃగా వా4డు చెప్ప నక్కజలేకయే వానికైన శకునముంబట్టితాను, జోస్యుండగుటచే, కనిపట్టినాండు ఆంతియ కాక చేత జొబును కలదు, ఆదియ సూచించుచున్నది.

జ్లాతంభద న్తేన=కనిపట్టంబడినది స్వామివారిచేత(జభదన్తేన),' దేశాన్తరల మజౌక దేశమునకు-పాటలీపుత్త మునకు అని తాను చెప్ప(డు-రహస్యము గదా, అద్య కీదృళం:ఇప్పుడు ఎట్టిదో_తిధి వార నక్ష (కాదులంబట్టి యనుట, ముణ్ణిత ముజ్ఞాః=గొలుగుచున్న తలగలవా(డవై -గొణుగుకొ నుటకు ముందు కదా దినకళ విచారింపవల యును, సాంప్రతం అపి కిం జాతమ్‌ ఇప్పుడు మాత్రము ఏమైనదిలే "ఏమి మిగిలిపోయినదిలే, చెప్పు -బయలుదేఆణుటకు అనుకూలమైన సరే, (కాకున్న వెనుమరలెదను, మానుకొందును-అంతియ కద్యా, న సాంప్రతం ఏతస్మిన్‌ ,.. వ్యతింఇపుడు ఈ మలయకేతుని గటక మున_విడిదలలో అనుకూలము గొంజ్లాలదు, = = +అనివారితః= అడ్డగింప(బడని, నిర్గమపవేశః=వెడలుటయు వచ్చుటయు- ప్రథమం తావత్‌ = తొలుత ఏమో; పచ్చాపజ్జ్ణె ణు 1పత్యాసన్నే = సమీపము

(ప వేళక; 261

తపణకః---సావగ, ఆఅ సంపదం వదస్సిం మలఅశేదుకడఏ

అణుకూలం భవిస్సది. ((శావక, న సాొమ్బ9త మేతస్మిన్‌ మలయ "కేతుకట కేజనుకూలం భవిమ్యతి. ]

సిర్ధార్ధకః --- భదంత, కొహేహి కుదో పదమ్‌? [ భదన్త కథయ కుత పతడ్‌ ల

తవపణకః---సావగ, ణిసామేహి. పథమం 'దావ ఎత్ధ కడప లోఅన్స అణివారిదో ణిగ్గమ వ్పవేసో అసి. దాణీం ఇదో పచ్చా సళ్షే కుసనుమపులే ఆ కోవి అముద్దాలంఛిఓ ణిగ్గమిదుం ప్పవేటుం వా అణుమోదిఅది. అతా జది భాఉరాఅణన్స ముద్దాలంచ్చ్భిఓ తదో గచ్చ విస్సద్లో, అణ్లహో చిట. మా గుమ్మాహిఆరిపహిం సంజమి "అ

థి ణి ౮ కలచలణో రాఆకులం వ్లవేసీఅసి,

((శావక, నిశామయ. (పథమం కావ దత కటశే లోక స్యానివారితో నిర్గమ్మవవేశ ఆసీత్‌. ఇదానీ మితః పత్యాసన్నే కుసుమపులే న కో౬ వ్యము[దాలాళ్ఫితో నిర్గన్తుం [వవేష్టుం వాను మోద్యతే. త ద్యది భాగురాయణన్య ము(దాలాణ్భిత న్తదా గచ్చ విశ్రభ్ఞోఒన్యథా లిస్టు మా గుల్మాధికారివైః! సంయమిత కరచరణో రాజకులం (వవేళ్యసే.) కా(గా-అన(గా మలయకేతుని దండు కొన్నాష్టగా నడుచుచున్నది. నాలుగవ యంకపు ర్యాతి, మంచిదినమువేళ అని ఆన్నా6డే క్షణపకుండు-ఆ పున్న మనాండు తరలినారు- ఈదినమునకు ఎన్నాళైనవో__పత్యాసన్న -అని యనుచున్నాండు, నా౭టినుండి కణపకుండు ఇటు వచ్చుచున్నాడు కొంబోలు.

న. ,.అను మోద్యతేజఅంగీకరింప(బడ౬డు - ము[దాలాళ్చితః-ముదచే గుణుతింప(బడితివేని-ఆగుర్తు నీకడ నున్నదేని, గుల్మాధికారికై ఠాణా యధి కారులబేత, పోలీసువారిచేత, రాజకులంజకచ్చేరి, రాశనస్య సన్నిహితఃణణ

262 ము(దారాతస నాటకమ్‌ సిర్ధార్థకః --- కిం ణ జాణాది భడంతో అమచ్చరక్ట్రసస్స నర్లిహిదో త్తి. తా అముద్దాలంచ్చ్భిదం _వి మం ణిక్కమంతం కస్ఫ సత్తీ ణివాలేదుం.. (కిం న జానాతి భదనో ఒమాత్యరావసస్య సన్నిహిత ఇతి. త దమ్ముదాలాజ్భిత మపి మాం నిష్కా9ిమన్తం కన్య శక్తి ర్నివారయితుమ్‌? మపణకః ---- సావగా, రక్టృనన్స పిసాచస్స వా హోహీణ పుల అముద్ద లంఛిదన్స ఇదో ణిక్కమణోహిట. (శావక, రాష సస్య _పిశాచన్య వాభను న పున రము(దాలాజ్భిత "న్యేతో నిమ్మ9మణోపాయః) రావ్షసుని దగ్గజినవా(డు, కావలసినవాడు నిష్రైామన్నం కస్య శ కః? రావసస్య పిఠాచస్య వాజు రాక్షనునివాండవు కాని, పిశాచపువాండవు కానీ, కార్యసిద్ధి భవళు- (నాకు) కార్యసిద్ధి కలుగును గాక -అట్ల్టు నన్ను ఆశీర్వదింపుము అనుట, ఇతి ప్రవేశకః _ (ప్రవేళకము ముగిసినది. (వేళ కో నుదాత్తోక్త్యా నీచప్యాత ప౦ియోజితః అజ్క_ద్వ యాంత విజ్ఞేయః శేషం విష్కషమాకే యధా వృత్తివ ర్రిష్యమాణానాం నిదర్శక:ః సజ్జీస్తార్ధ స్తువిష్మమృ ఆదా వజ్కస్య దర్శితః మధ్యేన మధ్యమాభ్యాం వా పాత్రాభ్యాం సంప్రయోజితః జద్ధః స్యాత్‌, స చ సజ్కీర్గో నీచ మధ్యమ కల్పితః. సా, ద. 808, రెండు ఆంకముల నడుమ అనుదాత్త (ప్రాకృత) భాషలో నీచ పా।త(లతే (పయోగింప బడినది [పప్రవెళక మనంబడునుం తక్కినదాని లక్షణ బుజ్హణు విష్కం భమువలెనే,

(వ వచేళకః 2698 సిద్ధార్ధ్థకః --- భదంత, ణ కుప్ప, కజ్జసిద్ధిహోదు. (భదన్హ, న కువ్య, కార్యసిద్ధి ర్నవతు. తృషణకః ---సావగా, గచ్చ. వోదు దే కోజ్జసిద్ది. అవాం వి భాజరాఅణాదో ముద్దం జాచేమి, ((శ్రావ, గచ్చ, భవతు తే కారసిద్దిః , అవా మపి భాగురాయణా న్ను చాం యావే.) ఇతి నిష్కా9న్తై (వవేళకః విష్మంభము-జరిగినవియు జరుగనున్నవియు నగు కధాంళములం జెప్పు నది సంగహముగా నుండునది అంళశారంభమున చూపంబడినది. మధ్య ప్యాత చేత/గాని అట్టి ఇరువురిచేతగాని _పయోగింపంబడునేని అది 'శద్ధ' మగును నీచ మధ్యమ, (పాతర్శొములచే కల్పింపబడినది సంకీర్ణమగును. పవేశకమున। గాని విష్మ్యంభమునగాని ఒక్కటే ప్యాతమును ఉండును. ఇక్కడ సీప్రవేళ కమున వృత్త వర్రి ఏవ్యమాణ కథాంళములు ఏమున్నవిః (ఇ) మలయ శేతుని దండు తరలినది. పయాణములు చేయుచు ఇప్పటికి కుసుమపురమునకు ఇంచుక సమీపముగానే విడిసి యున్నది. కటకాన (ప్రవేళ నిర్ణమములు ముద్రాలాంభితులకు మ్మాత మె. భాగురాయణండు ముదయిచ్చుపని తాందేయచున్నాండు; (క్రజీవసిద్ధియు [ప్రయాణమై భాగురాయణుని కడకు ముదక్రై పోంగలడు; (0) సిద్ధారకుండు అలి యాజుబుతోను, అల్ప యానగ పెఫ్టైతోను. జీవ సిద్ధిమాట వినక ము[ద్రాలాంఛితుండుకాకయే పాటలీప్కుతమునకు తరలినా(డు; వాండు" రాణాదారులకు పట్టువడి కాలుసేతులు కట్ట(బడి కచ్చేరికి తేగఐడంగల డనుటం

పజ్బువూజ్యాః ఉిచ్తెచ్చాచ్తుచి్తిన (తతః (ప్రవిళతి పురుమే ణానుగమ్యుమానో

భాగురాయణః --- (స్వగతమ్‌) అవో వై చిత్య9 మార్య

చాణకృినీ తేః! శ్లో. ముహు ర్లమో్యోద్భేదా, ముహు రధిగమాభావగహనా,

ముహుః సమ్వ్పూూన్హాజీ. ముహు రతికృశా కార్యవళతః ;

ముహు ర్నళ్యద్చిజూ మ.హు రపి బహుటప్రాపితఫ అ

త్యహో చిశాకారా నియతి రివ నీతి ర్నయవిదః,

పురుషేణజజసేవకునిచేత్య ఆనుగమ్యమానః= వెంబడింపంబడుచున్న వాల (ప్రవిశతి=అట్టు నడుచుచుం బవేశించును.

వై చ్మిత్యంజవై చితి కలిగినదనుట, వై చ్మితి=ఐపలుతెజంగులు కలుగుట, ఆర్య చాణక్య సీతేః=చాణక్యయ్య నీతికి,

శ్లో. ౩౨. ముహు రితి.నియతిః ఇవజవిధివలె, నయవిదః=నీతిపండితుని యొక్క, చాణక్కుంటోని వానియొక్క- - తొంటి యుగంధర యౌగంధ రాయణాదు అందలును గొప్ప నయనిదులు-అట్టివారియొక్క-; నీతిః=నీత్కి ముహుః=మాటీమామాటికి, లక్ష్యు ఉద్చేదా-ఆసలు దానినే ఉద్దేశించినపని ళేదో అలక్ష్యముయొక్క-; వెలిిగ్రాయట కలది యగును. (అట్లే అంతలో) ముహుఃణ మాటిమాటికి, అధిగమ అభావ గవహానాజఐఎబుంగరాకయు, చొరరాకయు, మిక్కిలి చిక్కులు కలదిగా నుండును, ముహుః=మాటిమాటికి, సంపూర్జాబ్లీ= దాని సర్వాంగములతో అగపడున దగును, ముహుఃజమాటిమాటికి, కార్యవ

పక్బుమాజ్యా॥ ౨65

( వకాళమ్‌ ) భద భాసురక, న మాం దూరీభవ_న్త మిచృతి కుమారః. అతో ఒస్మిన్నే వాస్థానమజ్దపే న్యస్యళా మాననమ్‌,

పురువః--పదం ఆసణం, ఉవవిళశదు అజ్జో. (పత దాననమ్‌, ఉవవిళ త్వార్యః) ననన శతఃజదాని పనిం బట్టియే, పనివలనన్సే అతికృళాజమిక్కిలి చిక్కిపోయినదిగా ఉండును, ముహుః=మాటిమాటికి, నశ్యద్చీజాఅనశించుచున్న - అగవడక పోవు చున్న. దాని విత్తనము, కాదా మూలము కలటిగా నుండును, ముహుః మాటిమాటికి, బహు. ప్రాపిత ఫలాజమిక్కిలిగా పొందింపంబడిన తన వలము గలదిగా నుండును, ఇతికఇట్టు, ఆహో--ఆళ్చర్యముః చిత్రాక్తారాణవిచ్చితమైన ఆకారముగలది గొదెః

విధియెత్తికోలు ఎవరిక్తై నను ఎజుంగ6 దర మగునాః దాని యద్దేకము ఒక్కొక్కప్పుడు ఐయటికి పొటమరించును, ఇంచుక తెలియనగును. మరల అంతలో ఇట్టి దని ఎయుంగరాని చొరనే రాని చిక్కులుగలదిగా నుండును. ఒక్కొ-కసారి పూర్తిగా దాని సర్వాంగములతో అగపడును, ఆంతలో మరల ఏదియో 1పయోజనముశకయ్యే, ఎంతయు ఐబక్క-పడి తోంచును, ఒక్కొాక సారి దాని వేరే, సర్వమూలమే నశించుచుననట్టుండును, అంతలో తన ఫల మంతయు, (పయోజనమంతయు క లిగించినట్లు అగును. ఇట్టిట్టు దాని ఆకారము వివిధముగా నుండును. గొప్ప నీతిజ్ఞుండై నవాని సీతి ప్రయోగము కూడ, ఏదేని గొప్ప [ప్రయోజనము సాధింప నుష్మకమింపంబడినది అజ్హే ఆశ్చర్యముగా. నానా కారముగా (పవర్తిల్దును.

ఇందు అలంకారము ఉపమయు అర్థాంతరన్యాసమును, నియతి రివ-అని సోలికం జెప్పుటచేతను, అహో చ్నితాకారా నీతిఃఅని సామాన్యముచే ముందు దాని విశేషముల జాబితాను సమర్థించుటచేతను,

మాం దూరీభవన్నంజనేను దూరముగా ఉండుటను, కుమారునికి ఛాల నమీ పముగానే ఉండవలయును నేకు కూర్చుండు చోటు, అంత నమకము, అంత పరా ధీనముప్రక్క-న దేనికిని తానుఉండవలయును, చెప్పవలయును, చేయవలయును

266 ము(చాళాతస నాటకమ్‌

భాగురాయణః --- (ఉపవిళ్య్ర) భద్ర, యః కశ్చిన్ము। దాక్టీ మాం (దము మిచృతి, స త్వయా (ప్రవేళయితవ్యః.

పురుషః --- జం అక్టో ఆణవేది. (య చార్య ఆజ్ఞాపయతి.)

(ఇతి నిప్కాన్తః)

భాగురాయణః --= (న్వగతమ్‌) కన్టం! పవ మ వ్యస్మాను "న్నివావాస్‌ కుమారో మలయశేతు రతిసన్హాతవ్య ఇ త్య హో దుమ్యు రమ్‌. అథవా,

ళం కులే అజ్ఞాయాం చ స్వయళసి చ మానే చ విముఖః

శరీరం. వికీయ కణిక మపి లోభా ద్ధనవతి

తదాజ్టూం కుర్వాణో హిత మహిత మిత్యేత దధునా

విచారాతి కాన్తః కిమితి పరతన్తో 9 విమృశతి ? ఆ ాముద్ర[్థమయమద్రకదవాడు-ప్రవయితవ్య లోపలికి చారరానీచిడ వలయును.

ఏవం ఆపి = ఇట్టుగా, ఇంతగా, స్నేహవాన్‌ = స్నేహము గలిగి యున్నాండు- ఇ దంతయు భాగురాయణుని నేర్పే - అంత నిపుణుండనియ తనకు ఎంతయు నమ్మందగినవా డనియునే బాణక్యు(డు తన దొర తన్ను ఇట్టు పేని ఇందులకు పూస్చినాండు.మటి నాయందు అంత నమ్మకము ఉంచి నన్నే అనుకొనియున్న మలయకేతుని మోసముచేసి _ పట్టుకొని చాణక్యునికి పట్టియీ వలసియున్నది. ఎట్టబ్బాః ఆయనను సుతరాం పరతం్నతుడను, నాధర్మమును నెరవేర్చవలసినదేం

కో. ౪ కులఇతి _ కులే=ఐ కులమునందు, లజ్ఞాయాంచణ సిగ్గునందును, స్వయశసి= తన కీర్తియందును, మానే చజపరువునందును, విముఖః = పెడ మొగమిడినవాండు, కణికం అపి కణభంగురమైనదాని నైనను, శరీరంజు దేహమును, లోభోత్‌ =ఆసవలన, ధనవతిఎ=డబ్బుగలవానికి, విక్రీయ=ఆమ్ము కొని, తదాజ్ఞాంజవాని. యుత్తరువును, కుర్వాణ = చేయచున్నవాండు, హితం ఆహితం'ఇతి ఏతత్‌ ఐఇది తగును ఇది తగదు అనునిది, అధునాజఇపుడు

వకృుమాజ్కుః 287 (తతః (ప్రవిళతి (పతీవి ర్యనుగమ్యుమానో మలయ శేతుః) మలయ 'కేతుః---(స్వగతమ్‌) అహో రాకనం వతి వికల్ప వాహుళ్యా చాకులా మే బుద్ధి, ర్న నిళృయ మధిగచ్చతి. నుత, శ్లో. భక్తార్థ నన్నకులానురాగదృఢయా నన్టాన్వయాలమ్బినా కిం చాణక్యని రాక్ళ తేన కృతినా మౌశ్యేణ సంధాస్య శే? "న భక్తిగుణన్య వాధిగణయన్‌ కిం నత్యసన్నో భవే? ది త్యారూఢకులాలచ[క మివ మే చేత శ్చిరం (భామ్యతిః ౫ విచార అతి[క్రాన్తః=అరసికొనుటకు దాటినవాండు, పరతన్త్న9ః జపరాధీనుండు, కిమితి విమృళతి = ఏమని విచారించును? ,[ప్రతిహార్యను గమ్మమానః ౬ పతీ హారిచే-దౌవారికునిచే - సేవింపంబడుచున్నవా(డై , రాక్షసం _పతి=రావసుం గూర్చి, విక ల్పబాహుక్యాత్‌=ఇట్టా అట్టా అను సందేహముల పెక్కువవలన నావాండా చందంగుప్తునివాండా. నాకు గూర్చునా వానిం జేరునా ఆని తీరని సందేహములు, కలిగిపోయినవి - ఆకులా జఐ కల(గిపోయినదైైన నిశ్చయం అధి గచ్చతి =నిర్ణయము పొందకున్నది. ఇందు ఆలంకారము అప్రస్తుత్మపళంస. ఇందు చెప్పబడిన అప్రస్తుతము (స్తుత బాగురాయణవృత్తాన్వయి యగుటచేత. ల్లో, ౫. భక్ష్యేతి-నన్ట కుల అనురాగ దృఢయా=నంద వంశమునందలి 'స్నేహముచేత బలముగొన్నదియ నన్ష అన్వయ ఆలమ్బినా = నందవంశమును అవలంబించినదియ నై న, భక్వాజభ క్రిచేత, చాణక్యనిరాకృరేన=చాణక్యునిచే అవమానింపంబడి కృతినాఐతనపని తీశినవాండ్రైన, మౌర్యేణ=చం(ద్రగుప్తునితో,, సన్ఫాస్యలేకిం=సంధి-పొందు-చేసికొనునాః భక్తి గుణస్యణనాకు అతనియందు ఉన్నట్టియు, అతనికి నాయందు ఉన్నట్టియు, భక్రియతిశయముయొక్క- ైర్యంజనిలుకడను, అధిగణయన్‌జదానిని మించినదానింగా లెక్కంచునాడై సత్యసంధఃజతప్పని ప్రతిజ్ఞ గలవాడు, భవేర్‌ కింజఆగునా ఏమి?. ఇతిఐఅని, మే చేతః=ఎనామనసు, ఆరూఢ కులాల చ్యకం ఇవజకుమ్మరి సారెను ఎక్కి. నదియుం బోలే, చిరంజచాలాసేపుగా. భ్రామ్యతి=గిరగిర తిరుగుచున్నది+

268 ము[చారాతన నాటక మ్‌ (పకాళమ్‌) విజయే, క్వ భాగురాయణః?

(వతీవోకి..కుమార, ఏసో ఖీకడఆదో ణిక్కమిదుకామాణం ముద్దాసంపాదణం అణుచిట్టది. (కుమార వవ ఖలు కటకా న్నిష్క)మితుకామానాం ము(దానం ప్రదాన మనుతిష్టతి. )

మలయశేతుః-- విజయే, ముహూ _ర మనణఖ్బారా భవ; యావ దన్య వరాజ్ముఖ వ్యైవ పాణిబ్యాం నయనే పిదధామి,

వతీవోరి ఎ జం కుమారో ఆణవేదిం (య త్కుమార ఆజ్ఞాపయతి 0 ( వవిళ్య )

పురుషః --- అజ్ఞ, పసో కు ఖనణఓ ముద్దాణిమి_త్తం అజ్జం "సేక్స దు మిచ్చది. (ఆర్య, పవ ఖలు క్షపణకో ము దానిమిత్త మార్యం వేదీతు మిచ్చృతి.)

భాగురాయణః---|(వవేశయ.

వురువః--ాతఛా. ( ఇతి నిష్కానన్తః )

ఆభక్తితో మౌర్యునితో పొందు కుదుర్చుకొనునా? ఈ భక్తితో సత్య సంధుండుగా నావాండు అగునా?-అని తీఅని యాకులపాటు,

ఇందు అలంకారము ఊ[త్ర్పేష. జేతస్సు ఆరూఢకులాలచకమో యన నుడియుచున్న ది= అని సంభావించుటనేత

విజయే _ విజయా - ఇది (పతీవాోరిస్త్రీ పేరు. ఈసేరు “ధన్యా శేయం అను నాందిలో సూచితమైనది _. మనాక్‌ కావ్యార్థసూచనగా. ఏష ఖలు వీండుగో--

కన్నులు మూసెదను-అతిమైతిని చదువును సూచించును-ఆందులకె నీనిని ఎట్టు మోసము చేయుదునుః అని దుఃఖపడినాండు పూర్వక్లోకమున,

వఖ్బమాజ్క$ 69 ( వ్రవిళ్య ) తపణకః -- ధమ్మనిద్ధి సావగాణం షోదు. ( ధర్మసిద్ధిః (శావకాణాం ఛవత్సుు భాగురాయణః -_--( అవలోకస్ధ స్వగతమ్‌) అయే! రాతనన్య మతం జ్రీవసిద్దిః | (1వకాళమ్‌) న ఖలు రాకనన్య (వయోజన "మేవ కిఇ్ని దుద్దిశ్య గమ్యతే? తపణకః---సన్తం పావం, న్న్న్తం పావం, సావగా, తదిం? గమిస్సం జహిం రక్టసన్స ణామం వి ణ నుణీఅది. (శా_న్తం పాపం శాన్తం పాపమ్‌, (శావక, తత గమిష్యామి యత రాతనన్య నా మాపిన (శూయతే.) -

(శావకానాం 5 ఛిష్ములక్రు జు ఎల్టివారును బుద్ధుని శిమ్యలు భక్తులు ఐనట్టు బౌద్ధుల, వి శేషమ్లుగా-క్షపణకునివ్యవవిరము య అయ్యా అబ్బీ అబ్బాయి బాబు

రాక్షసస్య మిష[తంజరాత్షసుని మ్మతముగా పసిద్ది పొంది యున్నా 6డు-- అట్టు ఐనట్టు -వ్యవహరించి కార్యము సాధింపుమని చాణక్యాదేళము* కుసుమపుర మునకు, ఈ మలయకేతుని రాజ్యాననుం గూడ, వానినై పుజిచే, అది సాధించి యున్నాండనుట ఈభాగురాయణ వాక్యమున తెలియుచున్నది. మథణియు భాగు రాయణునికి కపణకుని కలరూపు, చాణక్యునివాండగుటయు తనకు ధర్మభ్రాత యగుటయు, ఏక కార్యుసమ వేతు+ డగుటయు తెలియదు, ఇదెల్ల చాణక్యుని సీత్షిపయోగ (ప్రకార మహిమయే.

న గమ్మతే ఖలు = పోవుట కాదు గదా, కాన్త్నం పాపమ్‌-రాష్షసుని [పయోజనమునకై తాను వ్యవహరించుట పొపమైనట్ట., శాన్నం పాషమ్‌” అని, తనకును అతనికిని ఇపుడు కాదు, గిట్టదు అని గట్టీగా సూచించుచున్నా(డు* 'రాక్షసస్య పీఠాచన్య వో అనుటయు "యత్ర నామాపి న (శ్రూయతే ఆనుటయు గట్టి పగ కలిగినట్టును సూచన

2/0 ము [దారాకననాటకమ్‌

భాగురాయణః -.. బలవాన్‌ సువ్భూది [(పణయకోవః |! త త్కి మపరాద్దం రాత'నేన భద శ్తస్టః

యత్తు

శపణకః--సావగా, ౫ వనం వి రక్ట్రసేణ అవరద్దం, సఅం జివ్వ పాదాసో మందధాఓ అత్తణో కమ్మేసు లక్హే. (శొవక, న మే కిమపి రాతనే నాపరాద్ధమ్‌' న్వయ మేవ వాతాళో మన్దభాగ్య ఆళ్మునః కర్మను లే.)

భాగురాయణః -__- భదన్త, వర్హయసి మే కుతూహాలమ్‌, (శోతు మిచ్చామి.

మలయ'కేతుః --- (న్వగతమ్‌) అవా మపి ళోతు మిచ్చ్భామి.

తపణకః --- సావగా, కిం అణేణ అసుణిదవ్వేణ నుదేణ ? (శావక, కి మనే నాళోత వ్యేన (శుశేన?)

(ప్రణయ కోపఃజస్నేహాన పుట్టినకోపము-అట్టిది ,పాయికముగా తీఅు టయు, తీలుటతో పణయము-స్నేహము-గాఢధతరమగుటయు. ఇది [పాయిక ముగా శృంగారమున కాంతకు కాంతునెడం గలుగుదానికి పేరు. అది రాగ నిబంధన మైనందున ఎప్పుడును పెకి అభినయమే. భాగురాయణు(డును తొలుత ఎగతాళిగా అన టే అన్నాడు. పెద్దదానినే రహస్యమైన దానిని చెప్పు

చాలర్వా గే చ్‌ చున్నాండు చపణకుండు.

కిం అపూధ్ధంజఏమి తప్పు చేయబడినది? స్వయం ఏవవ=నేనే సౌంతము గానే, హతాళః=పాపిష్ట వాండును, హతకుండను తన్ను తాను తిట్టుకొనుట. హతాశ అనగా మందభాగ్యుం డన్న మాటయే _తి ట్రం ఆత్మనః కర్మసు లక్టే= నా పనులయందు లజ్జించుచున్నాను. నీమాటలను వినగా నాకు నీవు చెప్పున దంతయు ఏమిటియో అని విని యెరుంగను (కుళూహలముజ) కోరిక కలుగు చున్నది, ఏవి అవి నీకర్మలు, నీవు లజ్జించుచున్నవిః

అశ్రోత వ్యేనవ= వినగూడనిదానిచేత _ [శుతేన _ అట్టిదానిని వినుటచేత- ఇట్టిమాటలచేత వినం గోరిక, కుతూహలము వృద్ధి యగును, ఈ సంధాషణ నంతయు చేరువుననే భాగురాయణుం దరియుచున్నవాండు మలయకేతువు పొంచి

పళ్చుమాబ్యః లగ] భెగురాయః---యది రవాస్య్థం త త్రిష్టతు, జిల్ల తవణకః _--- ణ రవాన్సం; కిం దు అదిణిసంసం. (న రవాస్యమ్‌, .క0 త్వతిన్ఫుళంనమ్‌.) భాగురాయణః---యది న రవాస్యమ్‌, తత్‌ కథ్యతామ్‌, బిబ్శర తవణకః --- సావగ్శా ణ రహూస్తుం పదం. తవహవావి కహిస్సం _ ( శ్రావక్క న రవాస్యమేళతక్‌. తథా ఇపి న కథ యిష్యామి.) ఖాగు రాయణః-ా-అవా మపి ము వాలళ న_దాస్య్యామి. వినుచున్నా (డు “రాక్షనస్య మ్మితం" - రాక్షసుని మ్యితము అని చెవిం బడ గానే దానిని పొంచి వినవవలయునని ఆతనికి-కుతూహలము గలిగినది. రాక్షసుం గూర్చియే మనసున ఆందోళనపడుచున్నా:డు కావున “రాక్షసస్య” , అని వినం బడంగానే ఆ(గినా,డు ఎదుటికి పోక తాననుకున్న “తమాషి పరాకున వెనుక నుండి థాగురాయణు కన్నుల మూసి ' ఆళ్చర్యసంతోషములు కలిగించుటం గావింపక " ఆ(శోత వ్యేనజవినంగూడనిదానిని-బావునకు ఆఅశోతవ్యమనే 37]1వయంక మున మాటిమాటికి (ప్రయుక్తము., న రహస్యం-చాణక కడు అది పనిగా దినిని కుసుమము పురమున పజపినాడు, ఆ నేరముంజాటి జీవసిద్ధిని వెడలగొట్టినాండు. విశేషణములు చూడ!/గా మౌర్యునివంకశే ముల్లునూపున ట్టున్నవి, తన మనస్సులో. -- యది రహస్యంతత్‌ తిష్టతు న రవాస్యమగునేని, ఉండసీలే నాకు చెప్ప నక్క_అలేదులే = అనుట. న రహస్యం = రహస్యము కాదు, కింతు = మజియేమన, అతినృళంసం = చాల [కూరమైనది రహస్యము కాదనుటయు ఆతినృళంస మనుటయు ఈ రాక్షస్యపస్తావమున మబజింత కుతూహలముం బెంచును.. తథాపి న కథయిష్యామిఐఐనను, రహస్యము కాకపోయినను, నేను చెప్పను. అని జీవసిద్ధి మజణియుం గుతూహలమును పెంచుట. “ము[దాం న దాస్యామి -ము[ద్రను ఇయ్యను అని చిెప్పునంతవరకుం బెంచిన్నాడు, అప్పుడు-

లివి ము[దారాతసనాటకమ్‌

తువణక8 -- (న్వగతమ్‌) యుక్త మిదానీ మర్జీనే కథయి తుమ్‌, (ద౯ాశమ్‌ కా గదీ. సుణాదు సాొవగో. అ్థి చావ అవాం మందభగ్గో ప్పఢమం పాడలిఉ_క్తే అహిణివసమాణో లక్ట్రసేణ మిత్తత్తణం ఉవగదే, తహిం అవనలే లక సేణ గూఢం విసకద్డైఆ ప్పటఅం ఉప్పాదిఅ ఘాదిదే పవ్వదీసలే,

(కాగతిః? శృణోతు (శావకః. అస్తి తావ దవాం మన్హ భాగ్య్ధః (వథమం పాటలిపుుతే అధినివసన్‌ రాతనేన మితత్వ ముపగతః. తస్బిన్నవసరే రాక సేన గూఢం వివకన్యకా్యావయోగ ముళత్చాద్య ఘాతితః పర్వ 'లేళశ్వరః)

మలయశేతుః --- (సబాపష్పు మాత్మగతమ్స్‌ కథం! రాకు జీన ఘాలిత సాతో, న చాణ కేన!

భాగురాయణః-. భద్నన్త, తత _స్తతః. యుక్తం ఇదానీం అర్థినే కథయితుమ్‌=చెప్పినమాట లెస్సగా మనస్సు కెక్కి తాను కోరినంత [పయోజనకారి యగునని తలంచుకొని “చెప్పు “చెప్పు అని ఇట్టడుగుచున్నవానికిం జెప్పుట యుక్తము అని, తప్పక విశ్వసించును అని చెప్పుచున్నాండు, తానుగా చెప్పనట్టు--ము[ద ఇయంర్ణను అనుచున్నావే, మటీి గతియేమి? చెప్పెదను విను ఆని చెప్పుచున్నాండు. “నేను పాటలీప్కుతమున ఉండుచున్నప్పుడు రాక్షసునితో మైతి సొందితిని” “అస్తి తావత్‌” వాక్యాలం కారము,

తస్మిలన్‌ ఆవసరేః ఆసమయమందు, రాష సేవ, గూఢధంజరహస్యముగా విషకన్యకా (పయోగం, ఉత్పాద్య=( అభిచారిక మగు) విషకన్య [పప్రయోగము, కల్పించి, పర్వలేశ్వరః ఘాతితః=పర్వతరాజు చం(పీింప(బడినాండు, మాటున పొంచి వినుచునే కంట నీరు కార్చుచు మలయుండు 'వమీ, ఎట్టూ. రాక్ష సునిచే చంపణుడినాండు, నాయన, చాణక్యునిచేతం గాదు! అని తలపోత పొంగును అపుకొనలేక పోయినాండు.

పళఇ్బమాజ్క్యా!॥ 2/8

డపణకః--తదో వాగే లక్టసస్స మిత్తం త్ని కదుఅ,

చాణక్క- వాదపణ సణికాలం ణఅరాదో జణివ్వాసిదో, చాణీం వి

లక్ర్రసేణ ఆనేఅలాఅకబ్బకునలేణ కిం పి కాలినం ఆలహీఅది, జేణ వాగే జీఅలోఅదో అిక్కానసిజ్జేషీ.

[ తతో౭హాం రాతనన్య మితమితి కృళ్వా చాణక్యవాత కేన ననికారం నగరా ర్నిర్వాసితః. ఇచానీ మపి రొతసే నాజేక రాజ కార్యకుళలేన కిమపి తాద్భుళ మారథ్యళే, యే నావాం జీవలోకా న్నిష్కాసిపమ్యే ]

భాగురాయణః- భదన్న, (పతి(శ్రుత రాజ్యార్థ మయచ్చళా చాణక్య్థవహాత కే నేద మకార్య మనుస్టిశమ్‌, న రాతసే నేతి కుత మస్మాఖిః.

హగే= అహంజనేను, రా్షసస్య మి్మితం ఇతి కృత్వాజ రాషసుని మితుండ నని చెప్పి చాణక్యహత కేన=ఆపాడు చాణక్కిగొనిచేత, సనికారంజ అవమాన పూర్వకముగా-ఆన€గా చాటింపులు బాటించుట మొదలై నవి చేసి* నిర్వాసిత ఃజ=వెడల+ గొట్టం ఐడితిని, విషక న్యక్షాపయోగం ఉత్పాద్య-అది ఆభిచారిక ప్రయోగమగుటచే, తనచేత చేయించినాఃడు_.అనుటాకానే అఖిచారి కములు ఎటి(గినవా( డని అందటికి ఎయిక కా(టోలు. ఆపనిని చేయు మని అప్పుడు న్నాప్రాణాలు తీసినాడు-నేను చేసిపెట్టితిని.ఆని సూచన. తాను (పయోజకమ్మాతమ కాని చేయించినవాళడును తర్వాత పంపుచేసినవా(డును- అడెల్ల రాకసుండే. ఇదానీం అపివఇప్పుడును, కిమపి తాదృళశం ఆరథ్యతే- ఏదియో అట్టిదే తొడంగ(ఐబడుచున్నది. యేన=దేనిచేత-దానిచేత అనుట-- అహంశనేను, జీవలోకాత్‌ నిష్కాసిష్యే = జ్రీవలలోకమునుండే వెడలంగొట్టం బడుదును-చంపిపొజ వేయ(బడుదును-అనుట.

(పతిశుత రాజ్యార్థం ఇత్తు నని ఒప్పుకొన్న రాజ్యథాగమును, అయ చృతా ఈయనివాండ్రైన, బాణక్యహతకేన ఇదం ఆకారం అనున్టితం న రాష సేన-ఇతి [పతం అస్మాభిః-అపాడు చాణక్యిగాని చేత ఈ కూడనిపని చేయంబడినది, రాక్షనునిచేత కాదు- అని, మేము విన్నామేః కర్శొ

వ్‌ ము(దారాతసనాటకమ్‌

తవణకః---(క్ధా పిధాయ) స్పన్తం పావం, చాణక్కేణ విసకల్ఞాప ణామంపి ణ ఘుదం. [శాన్నం పాపమ్‌, చాణశ్యేన విష కన్యాయా నామాపిన (కుతమ్‌ ]

థాగురాయణ? ము చా దీయతే, ఏహి, కుమారం (శావ ము.

మలయ 'కేతుః---( ఉపసృత్య. 0 ళో శ్రుతం నఖే (శవణవిదారణం వచః

నుహ్ఫ్చూ న్ముఖా [దిపుమధికృత్య భాసితమ్‌, పితు ర్వధవ్య్ధసన మిదం హి యేన మే చిరా దపి ద్విగుణ మి వాద్య వర్దతే. క్‌

పిధాయ -- ఆది ఉత్త అబద్ధము విన।,గాడన వాపము - అన్నట్లు చెవులు మూసికొనుట, చాణక్యేన విషకన్యాయాః నామ అపి=విషకన్యయొక్క, పేరైనను న శుతంజవిన(బడలేదు, ము(దాదీయతే=ము[ద ఈ/(బడును-ము[ద ఇచ్చెదను, కుమారం [కావయజకుమారుని వినిపింపుము -- కుమారుని వినిపింతువు గాని, ఆంతట _ మలయకేతువు ఉపసృత్య-పొంచి _ప్రక్కననే ఉన్నవా,డు తటాలున సమీపించును.

ల్టో. ౬. శత మితి--సఖే=మ్మితమా. భాగూ [శుతం=విన(డి నది_విన్నానయ్యా, [శవణ విదారణం వచః=(దుఖభరముచే) చెవులం జీల్చు మాట. ఈఘట్టమున భాగురాయణ జీవసిద్ధులు ఆటు మాటలాడుచుండుట, మలయు+.డు పొంచి వినుచుండుట, ఆచూట విని కన్నులనీరు గార్చుచు రాక సుండా నాయనం జంపినది అని వాపోవుచు "శతం సఖే" ఇత్యాది పలుకుచు మలయు(డు దరియుట-ఇదెల్ల నిపుణమిగా అభినయింపంబడు నేని చాల రక్తి కట్టు సంవిధ న మే-విశాఖదత్తుని నాటక [పయోగ రహస్యజ్ఞానముం దెలుపునది- రిపుం అధికృత్య=ళ తువుం గూర్చి, సుహృన్ముథాత్‌=మ్మితుని నోటినుండి, భాషితం=పలుక౧ఐడిన శవణ వదారణం వచః, శ్రుతం సఖే=విన్నానయ్యా మి్మితమా. యేనజ=దేవిచేత-అన,గా- దానిచేత, ఇదం హి=ఐదిగో, నిజముగా,

పజృమాజ్క: లి

తవణకః---(స్వగతమ్‌) అయే! (శుతం మలయ శీశతువూత

కేవ, హొదన్త, కృళార్దో ౬స్మి, ( ఇతి నిష్కా9న్నః)

ఆపి=చబాల కాలము _ పదినెలలు-ఐనన్ను అద్య జ ఇప్పుడు, ద్విగుణం ఇవ రెండింతలుగా, వర్థలే=ఏచుచున్నది,

(ఇపుడు ఇట్లు) శ్మతువై పోయిన రాషసుం గూర్చి తప్పక నమ్మ+దగి నట్టుగా అతని మిళుని (జీవసిద్ధి నోటనే ఆమాటను విన్నానయ్యా, మిత్రమా, దాన, నాచెవులు చీలిపోయినట్టయినవి నాయన చావుదుఃఖము ఇప్పటికి చాల కాలము [క్రిందటి ద్రైనను, ఇపుడు నిజముగా (కొత్తగానుం టోలె ఇనుమడించి చిత్తమును వచుచున్నది

అయే--ఆహో - ఆశళ్చర్యమును సంతోషమును దెలుపును. మలయకేతు వాతకేన_పాడు మలయుకేతిగానిచేత-శ్రతంజవినంబడినది ఈ విషయమును మంచి ఆదనున వాని చెవిని వేయట నా కోరినపని. ఆది యీడేజినదిపోః హన్త = బళ - సంతోషము. కృతార్థుడ నైతినిపోః ఇతి నిష్కాన్నః-- అని నిష్క్మ్రమించినాండు మటి వాడు ముదం దీసికొనుట ఏమైనది? నాటక కర్త మజిచినాండా? ఇట్లు దానిం గొనకుండ తటాలున నిష్క్ర౨మించుట వికల్ప ములు లేపవా? ఇదియు ఒకటి - తొలియంకములో థాగురాయణేన '“పీఠా తే చాఐక్యేన ఘాతితః ఇతి రహసి (తాసయిత్వా ఆపవాహిత8 మలయకేళుః అశి బాణక్యునిచే చెప్ప(బడినది. అదియు ఇతివృత్త పు పన్నాగములో చేరిన ముఖ్య విషయమే, మథి యిపుడు భాగురాయణ మలయక్రేతువులు ఒండొరులు దానిం గూర్చి. ఏమియు అనుకొనరే_మి[తమా, నీవు నాతో ఆపుడు రహస్యముగా అట్టు బెప్పియుంటివేః నిజమే, అది అప్పటికి నేను అక్కడ విన్న యెటింగిన తెజఃగు, కావున పొటలిపు,[తము చాణక్యునికి ఐలమైన చోటు (పతిశుత రాజ్యార్డ మీయ కుండుటతై నాయన తర్వాత ఇ క్‌ నిన్నును చంపించును అని బెదిరింపు అపుడు సులువైనది. మటి యిపుడు వారు తలపోసికొసి అవిషయమై ఒకమాట అనుకొని సమాధానపడ నక్కలలేదా? కవి మజచెనా? దుఃఖభారిమున ఆ పరామర్శలకు చొరరు కాంటోలు, ఆంతియకాక మలయకేతువు వినునట్టు ఊరిలో చాణక్యుండు చంపినాండని యనుకొన్నా రే అనియ జీవసిద్ధి శాంతము పాపము ఇత్యాది-చెప్పు టయు జరిగినది కదా, కాథన వారేమియు మాటలాడుకొన నక్కజలేదు,

2/6 ము దారాతన నాటకమ్‌

మలయ కేతుం (పత్యతవ చాకాశే లత్ష్ధం బిధ్య్వా) రావతస రాతనస్క యుక్తాం యుక్ష్తమ్‌ ఛి శ్లో. మిత మ్మమేద మితి నివృరర్భుతచితృవృత్సిం

వి శమృత _స్త్వయి నివేశిత సర్వ కార్యమ్‌ తాతం నిపాత్య సవా బన్దుజనాశుతోయొ రన్వర్థతో ఇ౬పి నను రాతన రాతసో ఇసి, జి

(ప్రత్యష్షవత్‌ ఆకాశే లడ్ష్యం బధ్వా - ఈ”(పత్యక్షవత్‌ ఆకాశే” ఇత్యాదికూడ విశాఖదత్తుండు ఎక్కువతూర్తే చెప్పినాండు-కడ.ంగడు నుదిగిక్త భావమున ఈ గ"పత్యక్షవళ్‌ " ఇత్యాది లెస్సయే యగు ననుకౌనందగును, ఇది “అకాశే" *“ఆకాశభాషితం" అను ప్యాత (పవేశముల తగ్గించు ఉపాయములుగా ఆర్థోపక్షేపకములు అని ఆచారుంలు పేర్కొన్న దానికన్నను వేజు-ఉన్మాద పర్యంతమైన భావో[(దేకమున ఈ (_పత్యశ్షవ దుద్దిష్ట భాషితము, అభావమును సూచించి నివర్తిల్లును అంతే రాక్షస, రాక్షస, యుక్తం యుక్తం। ఓయి రాక్షస ఇది యుక్త మటయ్యా।ః

శో 8. మ్మిత మితి.---మమ ఇదం మితం ఇతి నాకు ఇతడు మితము అని, నిర్వృాతచిత్త వృత్తిం=సుఖము.గన్న మనోవ్యాపారము గల వానిని, విశ్రమృతః నమ్మకమువలన, త్వయి సీయందు, నివేశిత సర్వకార్యం ఊంప(బడిన అన్ని పనులు గలవానిని, తాళం నాయనను-పక్వ లేశుని, బన్ధు జన అకతోయెః సహ ఛథార్యలు బిడ్డలు మొదలైన బంధుజనులయొక్క_ కన్నీ శతో కూడ, ఏకకాలమున - ఆపనికి ఇది ఫలము అన్నట్టుగా - నిపాత్య పడ/(దోసి _ వానిం జంపి అప్పుడే వారి కన్నీళ్ళను రాల్చి అన్వర్థతః సార్ధకముగానే-రాషసుండన్న పం యర్థమునకు తగినట్టుగా, రాషసః అసి రాక్షసుండవే ఆగుదువుః

రాక్షసు+డనంగా |కూరుండు చంపువాండు [ప్రాణ్‌ని తీనివేయువాండు ఆను అర్థము నిజమే యగునట్టు మానాయనం జంపి మాయమ్మలయు మాయు ఉసులణు పోసికొంటివి గదయ్యా-. మమ్ము కన్నుల కడవెడుగా ఏడ్పించితివి కదయ్యాః మానాయనకు నీయందు అదెంత మైటతిః ఎంత నమ్మకము! నీ *నో అన్న భేదము లేక-తనది యంతయు నమ్మకముతో నీకు అప్పగించి యుండెను గదా!

పళ్యుమాజ్క లి భాగురాయణః----(స్వగతమ్‌) రతణీయా 'రాకనస్య ప్రాణా ఇ ఇ్యార్యాదేళః, భవత్వేవం. తావత్‌" ((వకాశళమ్‌ కుమార అల మావేగేన, ఆననస్థం కుమారం కిఇ్చి ద్విజ్ఞాపయితు మిచ్చామి.. మలయ కేతుః---(ఉపవిళ్య్ర) సఖే, కి మసి వక్తుకామః? భాగురాయణః-ఎ-కుమూరు ఇవాఖ ల్వర్థ శాశత్రువ్యవ వోరిణా మర్థవళా దరిమి[తో చాసీనవ్యవస్థా, న లౌకికానా మివ స్వేచ్భావళాత్‌,. యత స్త ని న్కాలే సర్వార్ధసిద్దిం రాజాన ఇందు ఆలంకారము కన్నీటికిని నాయనకును ఆందముగా కూడికం జెప్పుటచేత సహోక్తి యు. అన్వర్థముగా రాక్షసుండవు అని హేతువుం జెప్పుటచే కావ్యలింగమును. సహోక్తిః సహథభావ శ్చేళ్‌ భాసతే జనరక్దునః “రాక్షస రాక్షసోఒసీ" అన్నమాటతో వానిం జంపుమని మలయకేతువు ఉత్తరువు చేయనేమో అని భాగురాయణునికి భయసందేవూములు కలిగినవికనుక చాణక్యుని ఉత్తరువును “రచణీయా రాషసస్య (పాణాః” అనుదానిని న్మరించుచు మలయకేతువును అప్పటికి తేర్ప (పయత్నించుచున్నా -డు-రాజ్య నీతి మార్గముల కలరూపు ఉపదే?ంచి, ఎట్టనంగా అర్థశాస్త్ర వ్యవవోరొణాం = రాజ్యతన్న౨ (పవృత్తానాం=-అనుట అలం అవేగేన = (ఈకోపపు) త్కాటుపాటు మానుము. ఆసనస్థం కుమారం. -.ఇచ్చామి-కుమారుండు కూర్చుండవలయు ననియ అంతట నాకావించు విన్నపమును ఆలకింపవలయు ననియు కో రుచున్నాను-అనుట కూర్చో-నావిన్న పము విను =-అది నాకోరిక. కిం అసి వక్తుకామః ఏమి చెప్ప€ గోరెదవు? అర్థళాస్త్ర వ్యవహారిణాం ణు ఆర్థళాస్త్రముం బట్టి = రాజనీతి కాస్త్రముంబట్టి-అరిమి.త ఉదాసీన వ్యవస్థా-ళ్యతువుమితము ఉదాసీనుండు అను నిర్ణయము-_అర్థవకాత్‌ (వయోజనమునం బట్టి, లౌకికానాం ఇవ లౌకికులకుం బోలె, న స్వేబ్భావళాత్‌ వారివారి యిచ్చంబట్టి కాదు, యతః ఏల యన తస్మిన్‌కాలే ఆసమయమున, సర్వార్థ సిద్ధిం రాజానం ఇచ్చతః రాక్షసస్యణ

26 ము[ఛారాతస నాటకమ్‌ మిచ్చతో రాతనన్య, చన్ద్విగుప్తా దపి బలీయస్తయా నుగ్భుహీత నామా దేవః పర్వ 'శేళ్వర ప వార్థ పరిపన్టీ మహా నరాతి రాసీత్‌, తసిైంశ్చ రాతసే నేద మనుష్టిత మితి నాస్తి దోపు ఏ వా (శేతి పశాన్రిమి. వళ్యతు కుమార$ఎ జో, మ్మితాణి క్యతుత్వ ముపానయన్నీ, మితత్వ మర్థస్య వశాచ్చ శ్యతూన్‌ సీతకి రృ్వయ త్యన్మ్రతపూర్వవృత్తం జన్మాన్నరం జీవత పవ పుంసః సర్వార్థసిద్ధిని రాజుగా కోరుచున్న రాక్షసునికి, చన్ద్రగుప్తాత్‌ ఆపి=చందగుప్తుని కింటెను, బలీయ స్తయా=ఎక్కువగా, బలీయముగా, సుగృహీతనామా దేవః పర్వతేశ్వరః ఏవ=_వభువు పర్వతకుండే, అర్ధపరిపస్థి=తన ,పయోజవములకుం నందుల నిలిపి ఊర్జితులం జేయుటకు-అడ్డమెనవాఃడై మహాన్‌ ఆరాతిః=గొప్ప- (పబల-శశువు (ఆయెను, కొవున తస్మిన్‌ చజ అట్టివానియందు--అట్టివాని వయమున, ఇదం అనుష్టితంజజది విషక న్యా ద్రయోగము_కావింపంబడినది,

ఇతి=అని;, న అస్తి దోషఏవ అతజఇందు దోషమే లేదని పశ్యామి=తలం తును, పళ్యతు కుదూరః-చూచునుగాక, అరసికొనును గాక కుమారుండు- ఈ సీతిళాస్త్ర రహస్యమును.---

క్లో ౮. మిశ్రాణీతి.. -సీతిః=(రాజ్య)నీతి అర్ధస్యవకాత్‌ = (కేవ లము ప్రయోజనముం బట్టియే మితాణి=మి తులను, శ తుత్వంజళతు9వు లగుట్లను, "ఉఊపాలయన్తీ=పొందించుచును), ళతూన్‌=ళ తువులను, మిష[తశ్వమ్‌= మితులగుటను, (ఉపానయస్తీ చ _పొందించుచును). పుంసః జ పురుషనికి జీవత ఏవ=(తా) (బచికి 'యుండరానే; అస్మృతపూర్వవృత్త = న్మరింపల బడని _జ్ఞప్తి యేలేని=పూర్వవృత్తము కలిగినట్టుగా, జీవతః ఏవజ(బదికియండ+ గానే-ఆవంగా ఈజన్మమందే, జన్మాన్త రంజమరియొక జన్మమును, నయతిజు పొందించుచున్నవి.

రావసునికి సర్వార్థసిద్ధి (బతికియున్నప్పుడు పర్వత కుండు _ప్రబలళ తువు అతడు పోయిన తర్వాత; ఆరాక్షసునికే పర్వతకు(డే 1పబలమి్య[తము-రాక్షసు

పక్బుమాజ్కః లి/9 తదత వుని నోపాలమృనీయో రాష్‌సః. ఆశస్ద రాజ్యలాభా దుషగావ్యాళ్చ. వరత శృ పర్మిగ పే చా పరిళ్యాగే = కుమారః __ (పమాణమ్‌. మలయ 'కేతుః--పఏవం, నఖే, సమ్మ గ్భ్రష్టవా నస. యతో ౬మాత్యవధే [పకృతిమోభః స్యాత్‌. పవంచ సన్టిగ్ధో విజయః, ((వవిళ్య) పురుషః---'జేదు కుమారోః _. అజ్ఞ గుమ్మట్టాణాధికిదో దీవా రక్టో విజ్ణ వేది.---'ఏసో ఖు అమ్హేహిం కడవోదో ధిక్కమనొ నికి ఈజన్మ లోనే పర్వతకుండు శతువుగా ఉండినాండ్కు తర్వాత మితుండుగొ అమినా-డు రెండును [పయోజనముంబట్టి, " అమి,తత్వము పూర్వజన్మము వం టిది ఈ శత్రుత్వము ఇప్పటి జన్మము వంటిదిం ఇందు ఆలంకారము; ఆర్థస్యవశాత్‌ అని హేశువుం జెప్పుట కావ్యలింగము ఒక్కనియందే అది చేయును ఇది చేయును ఇదియుం జేయు ననుటచే పర్యాయ మును. నీతి పురుషుని జన్మాంతరము పొందించును. అని. సామాన్యమును విశేష ముల సమర్థించుటం జెప్పుటచేత అర్థాంతరన్యాసమును. కావున, ఆ(తవస్తుని=ఈ విషయమున, న ఉపాలమృనీయఃజదూవషింపం దగినవాండు కాడు, అంతయీే కాదు-ఆ నన్దరాజ్య లాభాత్‌ -నందరాజ్యము సర్వము మనకు రావలయునని కదా మనయీ (ప్రయత్న ము=ఈదండు నడుపు కొని కుసుమపురముమీ+దికి పోవుట మొదలైనది కావున ఆది మనకు సిద్ధించు వరకు, (ఉప్రావ్యాః=, మనవాండుగానే ఉందుకొనందగినవా-డు. పరతః=అటు తర్వాత, కుమారః (వణమామ్‌ - కుమారుని ఇష్టము _ సమ్యగ్‌ దృష్టవాన్‌ ఆసి-చక్కంగాకనిపట్టితిపి, లెస్సగా అరసితివి, యత$ః=ఏలయన, అమాత్య వధే = మంతిని చంపినబ్లైన, _పకృతితోభః = (పకృతులలో _ జనులలోను స్వామ్యమాత్యసుహృదాది సప్తకమునను_ఇందు గాని అందు గాని అని యేని, క్రలవరము, కలగుండు కలుగుమ. అంత ఈ దండయా[తలో విజయము సంది యము పాలగును.

౭80 ము[దారాతననాటకమ్‌ అగహీదముడ్ష్లో సనలేవో పురిసో గహీదో. ళా పచ్చక్టీ కళేదు జాం అజ్జై” త్తం

[జయతు కుమారః. అర్య, గుల్మస్థానాధికృతో దిర్జ రథో విజ్ఞావయతి 'ఏవమ ఖ ల్వస్మాభిః కటకా న్నిష్కాంమ న్న గృహీత ము[దః సలేఖః పురుషో గృహీతః, త తృ 9త్యతీకరో 'శ్వన మార్యః" ఇతి.

భాగురాయణః---భ (ద, (వవేశయ.

పురుషః--తవా, [తథా,] (ఇతి నిష్కా9న్న 8)

(తతః (పవిశతి పురుషే ణానుగమ్యమానః నంయతః సిర్రార్హకః) ప

సిద్ధార్థకః _-(స్వగతమ్‌) టోం ఆణంతీవ గుణేను, దోనేను పరంమువాం కుణంతీఏ

అమ్మారిసజణణిప' వణమామో సామిభత్తీవ,

పురుషః=నొకరు, జయతు కుమారఃఎజయము కుమారునికి, ఇదినొక రుకు రాజదర్శనమునకు రాంగానే పలుకవలయు సముదాచారము-దీనిక్‌ అర్థవిచా రము-సర్వోత్కర్షతో వర్తింతువు గాక అను మొదలగు అర్థకల్పన అనావశ్యకము ఆయర్థమెల్సవానికి తలియనిదియ ఆగును,

గుల్మ స్టానాధికృతః=పోలీసు రాణా అధికారి, దిర్ద రషః_అసి వాని 'పేరుంసంజ్ఞ-దీర్ధ చక్షుః = అనియు పారము, ఏష ఖలు-వీండుగో వీండు న్నిష్కామన్‌=వెడలిపోవుచు, అగృహితము[ద్రః = తీసుకొన(బడని ముద్రగల వాండు, సలేఖఃజ=జాబుతోకూడుకొన్నవాండు, ఏవం పత్యక్షీకరోతుఐవీనీం జూచుగాక, (పవేళయ=లోపలికి కొనిరమ్ము-సంయతః=క ట్టివేయ/బడినవాండు,

ల్లో, ౯ ఆణంతీఏ.ఇతి..-గు బేష=గు ణములయందలి కే, ఆనయన్నైైజు చేర్పుచున్నదియు, దోషేషు=దోషములయందు, పరాజ్తుఖం కుర్వ న్యైజుపెడ

పళ్బుమాజ్కు!ః 281 వోచేన

[ఆనయన్మ్యె గుణేష్కుపరాబ్ముఖం కుర్వు తై స్థ

అస్మాద్భుశజనవై్యై _పణమామః స్వామిభక్ష్యై. ] ౯

పురుషః---అజ్జ, అఆం సో వురిసోం [ ఆర్య, అయం స పురుషః]

భాగురాయణః---(నాశ్యే నావలోక వ్ర భద కీ మయ మాగన్తుకః, ఆవోస్విత్‌ ఇ మైవ కస్యచి త్పరిగహః? మొగము పెట్టుచున్నట్టు, చేయచున్నదియునగు, అస్మాదృళ జనన్రైజనాబోటి వారికి తల్లియైన, స్వామి భక్త్యైఐస్వామియందలి భక్తికి, [పణమామః=నమస్క_ రించుచున్నాను.

మాబోంట్టకు పెట్టిన పనిలో_అందు తనంతట దోష మున్నను, లోక మర్యాదరితిగా దోన మున్నను, దానిని ఎంచనీక దానికి పరాజ్ముఖము చేయించు నదియు, సర్వమును గుణములవంకకే చేర్చునదియు నై , మమ్ము తల్లింబోలె కాపాడునట్టిదైన స్వామిభక్తి కి నమస్కారము-మాకు 'పెట్టినపనిలో లోకవవ్యహా రము బడి దోస మున్నను దానిని మేము పాటింపము-అమ్మవలె ఆదోషాలతో సీకు పనిలేదురా అనును మాస్వామిభక్తి ఆవియు గుణాలే అగునురు స్వామి కార్య సాధనకై అనుష్టింప౧బడుచుండుటచేత- అని అమ్మవలె ఊపదేశించును ఆభక్తి. అమ్మ బిడ్డల దోషాలను గుణములవంక కే బెట్టి వానినిం గూడ గుణములే అనిపించును. అట్లే స్వామిరాజ-భక్తి. తన జాబు, తన నగలపెట్టె,. తన వపయాణాభినయము, తాను పట్టువడుట, రాక్షసుం గూర్చి ఆఅసత్యములే పలు కుట, వానిని ఖాగురూాయణ మలయకేతులకు పట్టియిచ్చుట-ఇవెల్ళ సామాన్యముగా లోకపు చెల్లుబడిలో దోషములే ఐనను, స్వామి కార్య సాధనకు సమర్థమైవవి, ఆవళ్యక మైనవిఎఅన్నియు గుణకోటిలో చేరువనే. ఇది స్వామిభక్తి, తల్చివలె, దోషాలనుం గూడ గుణములు చేయుట. ౧6 అండీ 52200168 లుల 906208" అను నాంగ్లసామెతకు రాజ్యతంర్యతమున ఎక్కువ చెల్లుబడి.

నాట్యేన అవలోక్య-చూచుటను అభినయించి-ఇది నటునికి ఆభినయము నకు ఎచ్చరిక. 'భ్యదం కిం ఆయం ఆగన్తుకః ఇత్యాది భాగురాయణు(డు తన నాకరును అడిగిన (పళ్న-మజి చొనిక్‌ సిద్ధార్భకుండు జవాబు చెప్పుచున్నాడు--

285 ము(దారాతన నాటకమ్‌ సిదారీకః-==అట, అవాం ఫ్ట్‌ అమచ +రకనవ “నీనట, దథొ జ' ఎఫాన [ఆర్య, అవాం ఖలు అమాత్యరాకనస్య సేవకః ] భాగురాయణః---భద, తత్‌ కి మగ్య్భహీతము[దః కటకా న్నిష్కాఫ9మని? తి, లొ ది, ర శి సిర్రార్థకః.. అజ్ఞ కజ్డగోర వేణ తువరావిదోహ్మి [ఆర్య కార గ”రవేణ త్వరాయితో ఇస్ని ]] భాగురాయణః. కీద్బుళం త త్కార్య గౌరవం, య (దాజ శాసన ముల్లి జ యతి? మలయకేతుః___నఖే భాగురాయణ అేఖ మపవనయ భాగురాయణః --- (సిద్ధార్ధకవాస్తా దృహీత్వా వత ము(దాం దృష్ట్వా) కుమార, అయం లేకః. రాతన నొమొజిా "ేయం ముదా. మలయ 'కేతుః---ము్యద్రాం పరిపాలయన్‌ ఉద్దూట్ట దరన్ధయ- హైద పావన ఇట్టివారు, పోలీసులకు దొరికినవారు, అధికారియెదుట తమ్ము అడుగకున్నను తెలిసిన దానిని చెప్పను బూనుకొనుట కలిగినదే.తాను మంచివాడే అని సూచించుటకో యస. తత్‌ కిం అగృహీత...వసి _ ముద తీసికొనకయే కటకమునుండి వెడలుచన్నావే అదేమి, ఎందుచేత? కార్య గౌరవేణ త్వరాయితః అస్మి - (నేను పోవు) పవి బాలమఖ్య మైనది, అది నన్ను త్వరపెట్టిది_(ఇదానిచేత త్వర పెట్టబడితిని) - కీదృళం తం, వంజఎట్టిది యా పని గొప్పతనము? (=, ..(పధానత?) యత్‌ జాఏీది-అిది అనుది-రాజు నుత్తరువును కూడ ఆతిక్రమీంచునట్లు చేయళున్నది! లేకం ఆపనయజజాబును ఇటు తీసికొనుమ్సు, ం రాషసనామాజ్కి తాంజరావసునిక్సేరి గుఖుతు కలిగియున్నది. ము[దొం పరిపాలయన్‌=మ్ముదను. కాపాడుచు.అనంగా చెటిగిపోనీకవలయన దొనిని ఇతరులకుం జూపుటక్షును, మతి దేనితోనై నను సాటువ చూచుటకు, విమర్శించు టకు. ఆజాబు రాషస్సుండు చంద్రగుప్తునిక్ర (నాసిశట్టు ఇపుడుకనిపట్ట(బడుచున్ని

వళ్బ్ళుమాజ్తూ! 2098 (భాగురాయణ స్తథా కృళ్వా దర్ధయతి)

మలయ 'కేతుః --(వాచయతి) స్వస్ని. యథాస్థానం కుతో౭పి కోపి కమపి పురుషు విశేష మవగమయతి, అస్మత్ప)లివకం నిరా కృత్య దర్శితా కాపి సత్యళా సత్యవాదినాః సమ్బ)తి వతేమో మపి [పథమ ముపన్యస్తృ సన్టీనొ మస్మత్సుహృృదాం పూర్వ (పతిజ్ఞాత సన్టి పరివణన _ (పోళ్సాహనేన సత్యనన్థః 1వీతి ముళ్చాదయితు మర్చృతి. పతే ౬ఒ"ప్యేవ ముపగ్భహీళతాః, స్వా[శయవినాశే చాణక్క్యుండుదానికి సిద్ధార్ధకునికి చెప్పి శకటదాసునిచేత అపుడు [వాయించినాండు. రాక్షసుడు అమ్హేచృరాజులకును చం(దగుప్తునికి సంధి కుదిర్చినా౯డు=అని, హే్‌రుం నీవు మౌొకు ఇది యిది ఇంత ఇచ్చినల్లైన అని షరతు కుదుర్చుకొన్నారు..- - అట్టు కుదుర్చుకొనుటకు ఉపన్యాస మని పేరు వారు ఉపన్యస్త సంధులు," చందగుప్తు,డు వారికి ఇది యిది ఇంత యింత యిత్తు నని ఒప్పుకొని సంధి కుదుర్చుకొన్నా(డు-ఆయీ (బడుదానికి ఉపపహారమని పేరు. ఇచ్చువానికి ఉప వోరి అని పేరు

భవ్యా మేకార్థసంసిద్ధిం సముద్దిశ్య క్రియతే యః స ఉపన్యాస కుళలై రుపన్యాస ఉదాహృతః

సంప్రదానాత్‌ భవతి య ఉపవారఃస ఉచ్యతే

గజా నక్వాంస్తథా రత్నం సువర్డం భూమి రేవ వా దత్వా యః [క్రియతే సన్ది రుపహారః స ఉచ్యతే.

మ్షేచృరాజులు కొవించుకొన్నది ఉపన్యాస సంధి. చందగుప్తుండు కావించుకొన్నది ఉపవోరసందధి. వారి పక్షమున ఆపేరు వీని పక్షమున ఈపేరు, (కామందకము ) రాక్షసుండు ఇట్లు కు(ట్రచేసినట్లు కల్పించి, దానిని ఇట్టు బయట పడునట్లు చేసినాండు. అతండు మోసగాండు, తన్ను చంపబూనుకొన్నాండు అని నేరము మాపి మలయునిచే తజుమణగొట్టించినాండు.

స్వస్తి - మొదలు వాబులోని మాటలు-తొలియంక మున చాణక్యు (డు శిష్ముని శార్‌ జ్లరవుని చెవిలో- "సర్వం అవ్యక్త మేవ అన్తు'-అసి ఏవో మాటలు. జాబుతో నుండవలయు మాటలుగా = చెప్పి; కేనాపి స్వయం వాచ్యం ఇతి

వ84 ము[చారాతన నాటకమ్‌ నోపళ్ళాపా. వోరిణ మాళ(పా. రాధ)యిమ్యన్ని, అవిన్మృత మేత త్సత్యవతః స్మారయామః, ఏతేషాం మధ్యే కేచి దశేః కోశదిడ్డాభ్యా మక్థినః, శేది ద్విషయే అేతి, అలజా్యార్మ్యతయం చ సత్యవతా య దను (వ్రేషిశం త దువగతమ్‌, మయాపి లేఖ స్యాళూన్యార్థం కిళ్చీ దను(-పేషితం, తదుపగమవీయమ్‌. వాచికం చాప్తతమా త్సిక్రార్ధకా చ్భో9తవ్య మితి. అదత్తబావ్యాునామానం లేఖం ళకటదాసేన లేఖయిత్వా-ఇత్యాది చెప్పియం డెను కదా-ఇపుడు ఇవిగో ఆ రవాస్యపు జాబులోని మాటలు--యథాస్థానం- ఉఊండవలసిశచోటు-ఆచోటు పేుుకూ క పర్వతకపుర మనియో మటియేమనియో ఆదియు ఉదాహరింపక (వాసినవిధము ఇది. “స్వస్తి, యధాస్థానం, కుతోఒపి కో౭౬ప్తి కమపి” ఇత్యాదియు. ఆకాలపు జాబులయొరవడికి-చూ. మాళవిక 7. 'స్వస్తి. యజ్ఞ శరణాల్‌ సేనాపతి: పుష్యమి్యతః వైదిశస్థం పుతం ఆయష్మ న్తం అగ్నిమ్మితం స్నేహాత్‌ పరిష్వజ్య అనుదర్శయతి. “_ ఇత్యాది.

ఆజాబుం గూర్చియే- “...సప్రాభృళికో లేఖః పాప్తః'.అనియు, (పాళ్ళతిక మనంగా కానుక, ఉపహారము--ఇవన్నియు ఇట చాణక్యుని మాట బడి ఆవ్యక్తృముగానే నిర్దిష్టములు-కుతో౭ఒపి కేనాపీ కస్యాపి ఇత్యాది చేతను, “లేఖస్య అకాన్యార్థం-' అనుటచేతను - ఆహన్యార్థమన/గా "0486002౯ ౯65609 ఇం0ం0%9%109108 2 శం4ళ్ళం్‌ అని నావై 'నజరానా"-అని ఆపై (బౌనులు. కం అపి పురుషవిశేషం=ఐఎవనికో -ఒకానొక- గొప్పవానికి తెలుపు చున్నాండు. అస్మత్చ)ఏతీపక్షం. = మాయెదిరివానిని.మాకు కాని ఆల్లవానిని, ోసివై చి(కాపి=) ఎదో, ఇట్టిదని__ఇంతటి దని చెప్పు నలవికాని, నిజమరి తనము సత్యవాదిచేత (పదర్శిపంంబడినది పౌంప్రతం ఏతేషాం అపి(...=అధ్రే అనుట) ఇపుడు వీరికిని తొలుత మాటలాడుకొన్న (=కుదుర్చుకొన్న) పొందుగరి వారికి, =. .మామితులకు, పూర్వ (ప్రతిజ్ఞాత...ముందు ఇత్తునని ఒప్పకొన్న వర త్తుకె ఈయవలసినదానితో (నదానినిఇచ్చి) పోంత్సహించుటచేత సత్య పతిజ్ఞుండు పీతి (=సంతోషము) కలిగింపందగును, ఏతే ఆపి=వీరును, ఏవం ఉవగృహీతాః సన్తజ=ఇట్టు మితులుగా (గ్రహింప(బడిన వారగుచు, స్వాశ్రయవినా శేన=తమకు ఆ(శ్రయమైనవానిని చంపివైచి (ఆట్లు షంత్తు తీర్చిన) ఉపకారిని అళంి

వఇఖ్బుమాజ్కః ౭255 మలయ కేతుః--భాగురాయణ, కీద్చళో లేఖ! భాగురాయణః---భ(ద, సిద్దార్థక, క్‌ సాయం లేఖ? సిద్రార్థకః ---అజ్జ్ఞణ జాణామి. [ఆర్య, న జానామి. ] భాగురాయణః---పేా ధూర్త, శఖభో నీయకేన జాయతే

కస్యా య మితి! సర్వం తావఠ్‌ తిస్టతు. వాచికం త్వత్తః కేన (శోతవ్యమ్‌? క "4 వ న సిద్దార్థకః---(భయం నాటయన్‌ )) తుస్తైహిం [యుష్మూఖిః కి భాగురాయణః ---కిం? అస్మాభిః లి సిద్దార్థకః--- మిస్సేహిం గిహీదో ణ ఆణామి కిం భణామితత్తి, [మిశై)) గృహీతో న జానామి కిం భణా మీతి.] బాగురాయణః---(సరోవమ్‌) ఏమ జానాసి. భాసురక, బహి ర్నీత్వా తావత్తాడ్య్థతాం యావ త్కథయతి. యిఎప(గలరు. అవిస్యృతం ఏతత్‌ అమజఅవంబడని దానినే దీనిని-.మఅవకున్నను చక్కగా మనసునకు వచ్చుటకు, సత్యవశః న్‌ా సత్యవంతునికి జ్ఞ ప్రిపజచెదను. ఏతేషాం మధ్యేజవీరిలో, కేవిత్‌ = కొందతటి, కోళదజణ్డాభ్యాం ఉ ఖజొనాయు 'సినయు కావలయున ని కోరువారు. విషయేణ-రాజ్యముకు కోరువారు. లేఖస్య అహర్యార్థంజజాబుతోడి కానుకగా - ఉపగమనీయమ్‌ ఎ స్వీకరింపవలసినది. వాచికంజనోటిమాటలుగా సమాచారమును ఆప్తతమాత్‌ = మిక్కిలి విశ్వసనీ యఃడై నవాని వలన- ఆస్మాత్‌=వీనివలన(నే). కీదృళో లేఖః ఎట్టిది యీజాబు ? ఈజాబేమిటి? ధూర్త ఇ మోసకాశండ | మిశై 3=అయ్యగార్థ చేత, గృహీతః = పట్టుకొనబడితిని, నజానామి, ..మీతి= ఏమిచెప్పుచున్నాదో నేనే ఎలు6గను, తావథ్‌ తాడ్యతాం యావత్‌ కథయతి- అంత కొట్టుండు, ఎంకకు నీండు చెప్పునో -చెప్పునంతవఅకు కొట్టుడు,

286 ము[దారాత సనాటకమ్‌

పురువః---జం అమచ్చో అణవేది-(/ఇతి తేన సహ నిష్క9మ్య వునః (ప్రవిళ్య) అజ్ఞ, ఇఅం ముర్దాలంచ్చిదా ీడిగ తస్పకజ్టాదో ణివడిదా [య దమాత్య ఆజ్ఞాపయతి...ఆర్య ఇయం ము[దాలాజ్భితా వేటికా తస్య కణాతోనిపతితా.]

భాగురాయణః--( విలోక్య) కుమార, ఇయ మపి రాతన ము[దాలాణ్ళీ తైనం

మలయేతుః-ానఫఖే, అయం అేఖన్య అళూన్యార్థో భవిమ్యతి. ఇమా మపి ముదాం వరిపాలయన్‌ ఉదధ్దాట్ట దర్ధ్భయ,

(భాగురాయణ సృథా కృళ్వా దర్శయతి)

మలయశేతుః---( విలోక్య ) అయీ, త దిద మాభరణం మయా న్వళరీరా దవళార్య రాతసాయ _పేషిశమ్‌! వ్యక్తం, ఉన్ద్రగు_ప్తస్య లేఖ8.

భాగురాయణః---కుమార, వవ నిర్బీయత పవ సంళయః, భద, పున రపి తాడ్యతామ్‌

పురువః, =ాతథా, ( ఇతి నిష్కమ్య, సిద్దార్ధ శన సవా పునః (పవిళ్య) పసో ఖు తాడిఅమాణో కుమారస్స ఎవ్వ ణివే దేమి తి భణాది. [ఏష ఖలు తాడ్యమానః కుమారవై్యైవ నివేద యామీతి భణతి]

మలయశేతుః--తథా భవతు.

లేఖస్య ఆశూన్యార్థం=జాబుయొక్క-జాబుతోడంగూడ మామూలుగా వంప౧బడు [పాభృతికము-కానుక _ఇమాం-= . రృయజదీనినిం గూడ; ముద చెజగకుండ, తెజచి చూపుము అయే-జ్ఞప్తి కలుగుచున్నది। ఆశళ్చర్యము- స్వళరీరాత్‌- =. ._పేషితమ్‌=నాయొంటినుండి ఊడదీసి రాక్షనునికి పంపంబడినది వ్యక్త ౦-అవ్యయము - నిజముగా-ఏవః = ఇదిగో, నిర్దియత ఏవ=ఏర్పడ దెలియంగలదులే, నిశ్చుయింప(బడునులే-పాదయో:ః నిపత్యజపొదములం బడి,

పళ్బమాజ్కాః 2ర్‌? సిచ్చార్ధకః--(పాదయో ర్నిపత్య) అభవణ మేప్పసాదం కేదు అజ్హో [అభయేన మే (వసాదం కరో అజ్వార్యః.] మలయ కేతుః--భ(ద, అభయ మేవ వరవతో జనన్య, నివేద్యతాం యభి+వస్థితమ్‌. సిద్ధార్ధకః---ణిసామేదు కుమారో, అహు ఖు అమచ్చ రక్ష నేణ ఇమం లేవాం చేజఇఅ చందడఉిఉత్తసఆసం వేసిదో. [నిశా మయతు కుమారః అవహాం ఖల్వమాక్యరాకతనే నేమం లేఖం దత్వా చన్హ గుప్పసకాళం (వేషితః, మలయశకేతుః---వాచిక మిచానీం (శోతుమిచ్భామి. సిద్దార్థక ః---కుమాల, ఆదిటోహ్మి అమచ్చేణ సహాంవచే మవో వఅస్సా పంచరాఅణో తువ నవా వముప్పజ్ణసిణేవో (పా. సంధాణా). శేజహా కులూదాహివో చచి _తవమ్మో మలయ ణరాహివో సింఘణాదో త్తి వదేను పుఢమగిహీదా తిణ్ణి రాఆణో మలలఅశేదుణో విసఅం ఇచ్చంతి. అవశే వాత్తిబం కోసం ఉభయేన = నపుంసనము - రక్షణముతో ఏమియు ర్వాలేదులే అని (పసాదం=అను గ్రహము, వరవతః=పరాధీనుని, ఒకని నాళశయించిన నౌకరునకు యధావస్థితం= ఉన్నదియున్నట్లుగా చెప్పు-వయస్యాః౭=మితులు-తే యధాజవారు ఎవరెవ రనంగా, (వథమగృహీతాః=మొదట పేర్కొనయణడినవారు = విషయం జ దేళ మును_వఐారి రాజ్యములు మలయ కేతురాజ్యమును చుట్టురా అనుకొని యుండ బోలును-తమకు ఆరాజ్యమును ఒసంగిన, ఆయాభాగములను తమ రాజ్యముతో కలుపుకొని, రాజ్యమును విస్తరించుకొనుటకు ఆకుకూలించును, గాన-వారు దానిని కోరినారు-ఇదెల్ట చాణక్యుని కల్పనయే - ఇట్టంతయు ఆలో చించుకొని మలయ కేతువు జాబును సులువుగా నమ్మును హస్టిబలం కోశం చ-_ఆరెండును మల (యని రాజ్యమున గొప్పకు (ప్రసిద్దిగన్నవి కావున వారు వానిని కోరుట_అదియు విశ్వాసము కలిగించుటకే.

రం8 ము[దారావననాటకమ్‌

అ. తా జవా చాణక్యం ణిరాకరిల మవోాభావణ మవా పీదీ సముప్పాదిచా తహి ఏపదాణఇ పి పుఢమభణిదో అతో సంపాదఇదవ్యో త్తి - ఎలత్తిఓ వఐ*ఆ సందేసోం.

[కుమార, అదిష్టో స్మ్యమాళ్యేన య శ్రై తే మమ వయస్వా పజ్బు రాజాన న్వ్వ్రయా సవా సముత్పన్న స్నేవోః, 'తేయథా- కులూతాధిప శ్చితవర్శా, మలయనరాధివః సింసహానాదః కాళ్ళీర దేవనాథః పుష్కురాతః, సిస్టురాజః సిన్టుసేనః పారసీకో మేఘనాధ ఇతి ఏతేషు (పథమగ్భహీళా (న్ర్రయో రాజానో మలయేతో ర్విషయ మిచ్చ న్యవపశా వాస్తిబలం కోషం చం త ద్యథా చాణక్యం నిరాక్ళత్య మవోభాగేన మమ (ప్రీతిః సముళ్చా దితా, తశర్రై శేపామపి (పథమభణితో౬ర్థః సంపాదయితవ్య ఇ- 'త్యేళావాన్‌ వాక్య్థసబ్టేళః. ]

మలయ శకేతు---క థం! చి్మితవర్మ్శాదయో ఒపి మవ్యా మభి[దువ్యాన్తి. అథవాజఒత పవ రాతసే నిరతిళయా ప్రీతిః, ((వకాళమ్‌ ) విజయే, రాతనం 'దష్టు మిచ్భామి.

(పలివోరీ--జం కుమార ఆణవేది. (యత్‌ కుమార ఆజ్ఞాప యతి. 6) (ఇతి నిష్కా9న్తా) అథవా అత ఏవంఅవును, కావుననే-సండియ మేమి ? కావుననే, (ద్రష్హుం ఇచ్చామి = చూడ గోరుచున్నాను, రాజనోట ఈమాటలకు అర్థము -రాక్ష సుని పిలుచుకొనిరా_ఆని, కావుననే విజయ “కుమారుని ఆజ్ఞ” అని రాక్షసుం బిలుచుకౌని వచ్చుటకు "నిష్కాం9న్తా'. కటకమున ఇప్పుడు వీరు ఇక్కడ ఇంతట ఉన్నారు-రాకసు,డును అందే ఆటు అంతట ఉన్నాండు-జఒండొరులకు ఆగప డరు. మజి యందజును ఆ రంగాననే _ ఈపా్కాతలకు నిష్మ్ర౦ిమణము లేకయే రాక్షసునికి పవేళము చెప్పబడినది. దీనిని, ఆటే మూడవఅంకమునచం[ద్రుడు సుగాంగమున. చాణక్యుడు తన యింట - ఆంతయు ఒక రంగాననే=పూర్వు లక్ష నిషృ9ఏమణము లేకయే ఉత్తరుల (వవేళశము పరి్మికమణము, అంతటసీరిం గలసికొనుట ఈరంగ్మపదర్శనాదిని ఆరయవలయును,

వళ్చమాజ్క ౭09 (తఈ పవిళతి ఆసనస్థః స్వభవనగతః పురుషేణ నవా నచిన్లో రామనః) రామసః --- (ఆత్మగతమ్‌) పూర్ణ మస్థుదృలం చన్ద్రగుప్త బలై రితి యత్సత్యం నమే మననః పరిశుద్ది ర్ల; కుతః ల్లో సాథ్యే నిశ్చిత మన్వయేన భటితం, విభ తృప. స్థిడిం, వ్యావృ్ఫ_త్తం చ వివతతో భవతి యత్‌ త క్యాధనం సిద్దయే, యశ్‌ సాధ్యం స్వయ "మేవ, తుల్య ముభయోః, వమే విరుద్దం చ యత్‌, ళ్‌ స్యాణ్లీకరణేన వాదిన ఇవ స్యాత్‌ స్వామినో నిగ హః, ౧౦ యత్సత్యం = నిజముగా పరిళుద్ధిఃజ్కససన్న త-లేదు-మటి సందేహము లతో ఆకులపా'టే విషయమున_సోధ్య పక్షమున, నిశ్చితంజసందేహము లేకుండున దై నదో, అన్వ యేనజఅది యండిన ఇదియు తప్పక యుండును అను నంబంధముతో, ఘటితం కూర్చుందిడినదో, సపమే = సమానపక్షమునందు, స్థీతిం=ఉనికిని, వీభ9త్‌= పొందియున్నదో, విపకతఃజఅదిలేకున్న ఇదియు లేదు అను కానిపతమునుండి, వ్యావృత్తంచ ఇ మరలినదో, తత్‌ సాధనం ఇ ఆసాధనము, సిద్ధయే థవతిజు సిద్ధికి ఐనది-సిద్ధిపొందునది, అగును, యజ్‌ (సాధనం)=ఏసాధనము, స్వయం ఏవజతానే, సాధ్యంజు సాధింపందగినదో, ఉభయోః = రెంటికిని--సపడ విపకములకు; తుల్యం=సమానమో, తస్యణదానియొక్క, ఆణ్లీకరణేన=అంగీక రించుటచేత, వాదిన ఇవణవాదికీం టోలె, స్వామినఃజారాజునకు నిగ్రవఃజపరా

ర90 ము దారాతన నాటకమ్‌ టా అసాధనము-అన/గా, సేన తనకు సిలుకడయెన ఉద్దేక్యమును. లేప్సగో గుటిలో పెట్టుకొని, తన మిత్రం నందఅం గలుపుకొణ, తన యక్కజలో గటీ యభినివేశము గల్గి తనకు కానివారికి పెడ మొగ మిడి నడుచు నేని(తప్పక) జయము కలిగించును. పొందును. అట్టుగాక ఆసేన తన యిచ్చ మెయి ఉభయ పక్షములకు అన(గా శ్యతుపతృమునకును అనుకూలముగ నుండుచును కాక లన పక్షమునకే తాను కాక (ప్రవర్తించుచును ఉండునేల, ఆది నిజముగా వరాజయము పొందును. అదెట్టనంగా హేతువైనది నిర్ణ మంపంబడవలసినదానికి సూటిగొ పూర్తిగా చెందునదియు తనకు అవ కూల సందర్శములతో కూడుకొన్నదియు అనిర్ణయమున గట్టి పట్టుదల గలదియు మథి డేనికిని చెందనిదియ అగునేని తానే నిర్ణయింపఃణబడవలసినది యగునేనియు "తాను అవిర్ణయింపణడవలసిన దానికీని దాని వ్యతి రేకమునకున. ఉమ్మడిగా చెంయనేనియు, కాక అ నిర్జే తవ్యమునకు వంద కయ పోవునేనియ-ఆనిర్ణయము సమకూడదు. దీనికి రాక్షసుని మాటలుగా = న్యాయకాశ్త్ర పరిభాషితములం గొనక (గహింతుమేని_ఇట్టగును,... మలయ కేతుబలమ.(=సేన) చంద్రగుప్తనివారిన్‌ భృదభటాదులచే ఆక్రమింప బడిన దగుటవలన, ఆది యెంత మలయనిదో * చందునిదియు. అగుటవలన ఉభయులకు సమానము టోతె అభాసించుచునే' నిజమునకు మలయకేతువునకు విరుద్ధమును కావుననే మనము జయింపవలయి శ్యతువుతట్టుదియు అయి మనము సాధింపవలసీనదాిని సాధించునో సాధింపదొ అని. సందేహము పొడముచున్నది. ఇది నిజముగా మన బలము- సేన-కొక్‌ ఐలౌ థానముగా తోంచుచున్నది. డీనిని పెట్టుకొన్ని దీనిచే మాకు-నాకును మలచ నికిని.అపజయము తప్పక కాగలదు. అస్మదృలం-_మా సేన, చద్మదగుప్త భటైః-చందగుప్తు బలాధ్యభటుల ల ఇందు. అలంకారములు ఉపమయ్యృశ్లేషయు, వాదిన ఇవ- అని ప్టోలికం వ టచే ఉపమ సాధ్య అన్వయ ఆను మొదలగుమాటలకు రాషససేన పరమగా్య తర్కమున రుజువు చేయవలసినదాని పరముగాను శెండర్థములుంద శ్రేషయు.

వఖ్బుమాజ్క! దళ] అథవా, విజ్ఞాతాపరాగపహేతుఖిః (పాక్పరిగృహితో వజావై రాపూర్ణ మితి న వికల్పయితు మర్హతి, (పకాశమ్‌ ) భద (పియంవదక. ఉచ్యన్తా మస్మ ద్వచనాత్‌ క మారానుయాయినో రాజానః. సంప్రతి దినే దీ (వత్యానీదళతి కుసుమప్పురమ్‌. తళత్‌ పరికల్పిత విభాగ ర్భృవర్భిః (పయాణే (వయాతవ్యమ్‌. కథ మితి. ళ్లో. . వ్రస్థాతవ్యం పురస్తాత్‌ ఖళమగధగరై ర్యా మనువ్యూవ్యా వెన్య్యె; రా అథవా ---"అట్టుకాదులే-...న వికల్చయితుం అర్హ తిజఅట్టు సండే పింప దగదు. (ఏలన) విజ్ఞాత అపరాగ హేతుభిః=చక్క(గా ఎలుంగ6 బడిన (చం,ద్రగుప్తునియందలి) అపరాగమునకై కారణములు గలవారు-(చ్హూ. 111 ఆంక, పు 168) ప్రాక్‌ పరిగృహీత.. తొలుళనే పరి్మిగహింప(బడిన మన భేదనము-చం[దుని విడిచి వచ్చుటకైన వ్లన చెల్లింపు- పెట్టిన ఆళగలవారు. కాంగా వారు మనకు ' చాల ఐనవారే-భయపడను సందేహపడను అక్కజలేని వారే_వారితో నిండియున్నది కావున, నుద్వచనాత్‌ = నామాటగా - నేను ఇట్టు చెప్పమంటేిని అని దినే దినే = దినదినమును- నిన్నటికంటెను నేండు, నేంటి కన్నను రేపు, రేపటికన్నను ఎల్టుండి-- అట్టు, (పత్యాసీదతి-దగ్గజుచున్నది. ఆపున్నమ సాయంకానము బయలుదేజ(దగును అని జీవసిద్ధి మంచిలగ్నము నిళ్చ్న యించినాండే, నాడే సేన కుసుమపురము మీందికి తరలినది-దానిని దగ్గణుచు న్నది తత్‌=కావున, ఇన్నాళ్ళంబోలె అంతయు నొక్క మొత్తముగా( గాక; పరికల్పిత విభాగై :=ఏర్పాటుచేయ/ఐడిన (ఇదిగో నాచేత అనుట) విభాగము లతో [పయాణే (ప్రయాతవ్యమ్‌=ఈ య్యాతలో నడువవలసినది. కథం ఇతి- ఎట్టనంగా వాం ల్లో, ౧౧. (ప్రస్థాతవ్య మితి-పురస్తాత్‌ = ముందర సేన్మాగమందు-- గ7మక్రటషాడీ'. అని" ఆంగ్లమన అందుచే అందు, ఇళ మగధ గః సైన్యైఃణ ఖశుల గుంపులును మగధుల' గుంపులును గల శేనలచేత మాం ఆనుఐనావెంట, వ్యూహ=బలసి, (ప్రస్థాతవ్యయిబయలు దేజం ఐబడవలసినది-ఆన(గా అని నడువ వలసినది మధ్యయానే = నడుమ పోవుటలో, గొన్ధారెః! = గాంధారులచేత,

లిర్టిల్లి ము[ఛారాకన నాటకమ్‌ గౌశాత ర శ్రధ్యయానే సయవనపతిభి8 సంవిధేయః (పయత్నః, పశ్చా _త్తిన్నన్తు వీరా శకనరపతయః సంకృళా శ్చీణపూ తై 9, కాలూళాద్య ళ్చృ శిష్టః పథి పథి వృుణుయొ ౧౧ (దాజలోకః కుమారమ్‌* _్జతాిళ్టికుమారయమ సయవన పతీభిఃి=యవనరాజులం గూడినవాలిచేత_అనళ్కగా వారి గూర్చుకో [ప్రయత్న ః=జతనము, సంవిధేయఃజలెస్సగా చేయ(బడవలసినది. ముల వెనుక, వీరాఃజవీరులై న, శకనరపతయః=శకరాజులు, బీణ వొడె గ్య తోను పళబణు:ఃతోను, సంభృతాః = నిండినవార్తై, తిస్టన్తు ో ఉండురుగ్నాా శిష్టకు లూతాద్యః చజకులూతచ్చితవర్మాదులైైన, మిగిలిన రాజలోక్‌ !జ చు సమూహము, పధి పథి=దారిపొడుగునను.దారియంతటను కుమూరం 9 యాత్‌=కుదూరుని చుట్టుకొనునుగాక, మగరు రాక్షసుడే సేనానాయకు,డు. 'సేన్మాగమున వాండు-ఇపలును దీప లును అతనిని బలసికొనవలసినది వారు కుసుమపురమునకు చాల సంకు వారు-తన సౌంతజనము అని చెప్పందగినవారు. ఖశులు కుసుమపురయ నరు తూర్పుననో ఈకాన్యముననో ఊండువారు తక్కినవారందణును పడని చం[భ తిదిక్కులవారు మలయుని రాజ్యమునకు చేరువగువారు. తొలుత బో రీవారే గుప్త పర్వతక సేనలో చేరినవారును వారింబోలినవారును, పూయ యని చీనులును అఫ్లే కాందగును రాక్షసుడు నిజముగా, కపటము లేక? చెన లని భృధమునకును జయమునకును ఎట్లు ఏర్పజించుట శ్రామ్యమోః వ్‌ మకీ ఇపుడు (పభుస్థానీయండై న మలయుశనికి ఆపాయము లేకుండునా వ కట్టీ మేమము సేకూర్చునో అట్టిది కుదిర్చి రాడు, మలయకేతువు సేనకు వ డినారో” కడపట కౌలూతాదులగు విశ్వసనీ యలై న మంచి బలిష్టులనడుమ నిల ల గ్రదు ధారతోత్త రగో[గహణ యుద్ధమున భీష్మద్దోణులు తమ విజయము దించ రాడ్రైన దుర్యోధనుని కేమమునకును ఎట్టు ఏర్పజిచినారో అట్టచంటనే మహాఖభార. విరాట, £87-ో*వచ్చినవా(డు ఫల్గ్లుణుండు” కావున? నుః అలలో నాలవపాలు గౌని మహీపాలు డు సత్వరంబుగా ముందర పోవలయు సంలులో సేన తదనంతరం ) కదువులం బొదివికొని చనవలయు;, దక్రాదీ

పళ్చమాజ్కః రి (పియంవదకః --త ఖా, (ఇతి నిష్కాశ్తిక్షః) ( ప్రవిశ్య )

(వతీవోరి- జేడు అమచ్చోో. అమచ్చ ఇచ్చది శుమం కుమారో -పేక్టిదుం [జయ త్వమాత్యః ,]] అనమూత్య ఇచ్చతి త్వాం కుమారః | నేిశుమ్‌.]

రాతసః- -భ(చే, ముహూర్తం తిస్ట, కః కో 2ఒ|త భోం!

(వవిళ్య)

పురుషః---ఆణవేదు అమచ్చో, ((అక్ష్వాపవయ త్వమాత్యః వ్ర మనము నిలిచి మోహరించి యళల్ఞనల్ల నఠతుగవలయు; కవ్వడి యెయ్యెడం గలిసె నయ్యెడన తలవడవలయును. ఇట్రెన మానవేశ్వురుండు సురక్షితంబుగా సందడి బడక నడచు గోవులును ఇన్నెలం గడుచు...ఉన్నరితవట్టు చరురంగంబుల నియతి సేసికొని యూభార్యుండు నడుమను గృపాచార్యుండు వలపలను ఆచార్య ధ్వజం బెత్తించి మెజసి తాను వెనుకయయి నడపీంచుచుండె.”

శల. అధ్యా-17- ధీవ్మ౭-

వ[వం బలం చతుర్భాగం గృహ్య గచ్చ పురంప్రతి

ఈతోఒపరళ్చళుర్చాగో గాః సమాదాయ గచ్చతు

వయం త్వర్థేన సైన్యేన (పతియోత్స్యామ పాజ్జవమ్‌

అహం దోణళ్ళ కర్ణళ్న (బొణిః కారద్వత స్తథా

(పతియోత్స్యామ థీభత్సు మాగతం కృతనిశ్చయమ్‌ం

అహ మావారయిష్యామి వేలేవ మకరాలయమ్‌

సేనా ముఖ్యాన్‌ వ్యవస్థాప్య వ్యూహితం సర్యపచ[కమే.

అకార్యం మధ్యె తిష్టత్వం అశ్వత్థామా తు సవ్యతః

కృపః శార్వదతో ధీమాన్‌ సార్య్యం రక్షతు దక్షిణమ్‌

ఆగత న్ఫూతపుత్రస్తు కర్ణ స్తేస్షతు దంళితః

అహం నర్వస్వ స్తెన్యస్య పళ్ళాత్‌ స్టాస్యామి పాలయన్‌” ఇందు మలయశేతువు దుర్యోధనునివలె, రాక్షను(డు ఖీమ్మనివలె.

లిక ము[చారాతననాటకమ్‌ రాషథసః-ఉచ వ్ట్‌ౌం శకట'దానఃక. యథా - వపరిధాపీళా కుమాళే ణాభరణాని వయమ్‌, తన్న యుక్త మనలజ్క్యృతై కుమారదర్శన మనుభవితుమ్‌ అతో యత్త దలజ్కరణ తయం (శ్రీతం తనగ్రధ్యా డేకం దీయళఠతా మితి. పురుషః-- తథా (ఇతి నిష్క మ్య పునః (ప్రవిశ్య) అమచ్చ, ఇదం ఆవారణం. [అమాత్య, ఇద మాభగణమ్‌.] రాతసః---- ( నాయ్యే నాళ్యాన మలజ్క్చత్య ఉక్టాయ చ ) భ(దే రాజోపగామినం మార్గ మాదేశయ. (వతీవోశి-_వదు- అమచ్చో. [ఏ త్వమాత్యః ] రాకనః-ా ( అత్మగతమ్‌ ) _అధికారపదం నామ నిరోష స్యూపి పురుషస్య మహా దాళజ్కాస్టానమ్‌, కుతః యథా-పవెమనియన(గ౫ా, పరిధాపితా కుమారణ ఆభరణాని వయమః== నేను కుమారునిచేత సొమ్ములు తొడిగింపంబడితిని. తాల్పింపంబడితిని-తత్‌ = కా(బట్టి, ఆఅనలంకృతై £ కుమారదర్శనం ఆఅనుభవితుంన యుక్తంజ=అలంకరించు కొనక నేను కుమారుని దర్శించుట కూడదు, యత్‌ ,. .[క్రీతం=ఏమూండును కొనం బడినవో, వానినుండి, ఏకం దీయతాంజజఒకటి ఈ(బడునుగాక, అని. నా'ష్యేన అలంకృత్య=అలంకరించుకొ నుటను అభీనయించి, చవేసగానికి ఎచ్చరిక, ఉపగామినం=చేరునకు పోవు.అధికారపదంజఒక అధికారస్థానము- ఉద్యోగము అనుట, నిర్జోషస్యాపి=ఏమి తప్పు చేయని (=లేని వాని తైనను _ మహత్‌ గొప్ప, . .స్టానమ్‌=భయకారణము. కుతః- ఏలన= అధికార పద మనంగా-ఇక్కుడ రాక్షసుని యధికారము (పధానమం తీత, తాను మలయ కేతువుచేత అభివాదనపూజలు అందువాఃడు, అట్టివానికి ఈరాజభయము చెప్పుట తగునా? ఏలః ఇప్పటికే 'అతనిచిత్త మున వికల్పములు అంకురించియున్నవి, “అపి నామ దాణక్యవటు, ర్ణయతు అతి సన్ధాతుం శక్యః స్యాత్‌ అమాత్య” మొదలగు వాగీశ్వరిమాటలు, వోమాక్షిస్పందనములు, తన సాధ్యమునకైన తన సాధనముంగూర్చిన, వికల్బములు చిత్తమునుకలంచివై చియన్నందున బడామం తికే తనకు సామాన్యాధికారుల శంకలుు షాడముచున్న విమనస్సున ఇంచుకయు

వఇృమాజ్క 9 205 శ్లో, భయం తావత్‌ సేవ్యా దఖినివిళళే సేవకజనం, తతః (పత్యానన్నా దృవతి వ్యృాదయే వైన నిహితమ్‌, తతో ఒధ్య్యారూథానాం "పద మనుజనద్వేవ జననమ్‌, గతిః సోచ్భా9ియాణాం వతన మనుకూలం కలయతి.౧౨ (పర్శికమ్య. )

(వతీవోరి._...అమచ్చ, అఅం కుమారో, ఉపనప్పదు _..౧ం అమచ్చో. [అమాత్య, అయం కుమారః, ఉపసర్ప శ్వేన మమాత్యః.]

(ప్రసన్నత లేదు, పాపము: తాను రుజువుగా మలయునికి ఆప్వతము(డుగా నున్నాండు. ళ్యతువుల కౌటిల్యము తన కెజుంగరాక తన్ను. అమాంతముగా మోసముచేసి 'ముంచివేయచున్నది.

శ్లో ౧౨ భయ మితి---సేవ్యాత్‌ = రాజువలన, భయం తావక్‌ భయమేమో సేవకజనం : సేవకులను.మ8తి మొదలు 'దౌవారికసమ్మార్జకుల, వజకు ఐన వారిని, అభినివిళతే = గట్టిగా పూనును, తఈతః-2 ఆంతట; (హహ్యో సన్నాత్‌ చ ఇ రాజునకు దగ్గరగా, ఆతనితో చనవు కలిగియన్నవానివలనను, (భయం-భయము) వృదయే నిహతం భవతి-మనస్సునపద ముగొన్నది యగును తతఃవఅంతట-మజియు. అనుట -అధ్యారూ ఢానాంఇమిక్కిలి యెత్తునకు ఎక్కిన వారియొక్క, పదం=స్థానము, ఆ నుజనద్వేషజననంవసుజనులు కాని దుష్టులకు, ఈర్ష్యాసూయాదులచే, పగ కలిగించునది (భవతి) అగును, ప్రోచ్చుయాణాం: ఉన్నతితో కూడుకొన్న వారియొక్క, గతిః=గితి-అవస్థ, పతనం = పాటున్సు అనుకూలంకఅనుకూలముగా సులువగా తమకు కలుగు దానినిగా, కలయతి= తలంచును.

గొప్పపదవిలో నుండువారు ఎప్పుడును తమకు ఎవరివలననో, దేనివల ననో ఆ పడవినుండి పాటు-పదవి తొలఃగి [కిందంిడుట కలుగునని సరళయా త్ములుగానే యుందురు. రొజువలన భయము రాజు నాపన్నులవలనను భయము, ఎవరు ఏమి తంటా చెప్పి తనకు ఏమి యాపద తెత్తురో జని, తమ యెత్తు వలన తమ పాటునే తలంచుకొనుచు ఎప్పుడు గిలి కలిగియందురు,

ఇందు అలంకారము అప్రస్తుత. [ప్రశంస భయము తావత్‌-ఇత్యాది అ,ప్రస్తుతము (పకృతరాకస్కాళయి యైనండునం

596 ము చారాకన నాటకమ్‌ రాతనః --- (విలోక్య) అయం కుమార న్తిష్టతి. య వష ల్లో, పాదాే దృశ మవధాయ నిశ్చలాణ్లీం ళూన్యత్వా దపరిగృ్భహీత తద్వి శేషామ్‌ వ _కిన్దుం వవాతి కరేణ దుర్వవోణాం కార్యాణాం కృత మిన "గౌరవేణ నమమ్‌. ౧8 (ఉవనృత్య) విజయళాం కుమారః.

ఆయంఐవీండుగో, కుమారు(డు ఉన్నాండు -- ఎట్టున్నాండు ఆన(గా అత్యంత చింతా దూనతను చెప్పుచున్నాండు క్‌

క్లో. ౧౩. పాద్యాగ ఇతి--దృళం=చూపును, నిశ్చలాణ్లీంంకదలక అబ్రే ఉన్నదానిని, కూన్యత్వాత్‌ = (ఆది) శూన్య మగుటవలన, అఆపరిగృహీత తద్వి శేషాం=[గ్రహింప౧బడని. కై కోని-తన విషయములుగలదానిని, పాదా గే అడుగుకొసన, అవధాయజ్యకిందికి ఉంచి, వక్తేన్దుం = మోముచందురుని, దుర్వుహాణాం = మోయుటకు ళక్యముగానివై న కార్యాణాం = (రాచ) కార్య ములయొక్క_, గౌరవేణజగొప్పవగుటచేత, బరువుచేతృ న్వమంక ఏతం ఇవణు వంపంబడినదానిం బోలె క రేణ=బేతిచే, వహతిజమోయుచున్నా(డు,

చింకాతిశయముచే దృష్టీ కూన్యమగును, మొగము చేతివై [వాలును.-- అట్లున్నా€డు కుమారుఃడు |

+. ఇందు వ క్ష్రేన్దుం ఆని ఉపమ, న్మమం కృత మివ అని ఉత్చేంక్ష, స్వా వోక్తియ. ఇందునివంటి మొగము-పోలిక, న్యమము చేయబడినదో యన. సంభావనచే ఉడ్చేంక్ష, పాదా[గ్రావధానాది -- ఉన్నది యున్న ళ్లే చెప్పుట స్వభావోక్తి,

ఈ చింత దండయా[తాసంబంధపు. (బకృతపు రాచకార్యముల వ్యగత వలన ఆని బుజురాషసుని యభ్మిపాయము. మటి అది నిజముగా రాక్షసునియెడ సందర్భములు కలిగించిన దురభ్మిపాయ కోప దుఃఖముల నలనిదిఃఅదిరాతసుండు ఇంకను ఎటు(గండు. ఇక నివి అట్టి రాక్షసునియు అట్టి మలయకేతునియ, ఒండొరుల చిత్తవృత్తి యటుంగనివారి భావ్‌తములు - విపరీతార్థములు తోంచు చుండును.

పఖ్బుమాబజ్కః విం

మలయకేతుః == ఆర్య, అభివాదయే, ఇద మానన మాస్య

తామ్‌. (రాతన స్తథా కరోతి)

మలయ కేతుః---ఆర్య, చిరదర్శు నే నార్యస్య వయ ముద్విగ్నా!॥.

రావతనః _- కుమార, = (వయాణే (వతివిధాన మనుతిస్టళా మయా కుమారా దయ ముపాలమ్మో ౬ఒధిగత8.

మలయ కేతుః---ఆర్య, (వయాణే కథం (వతివిహిత మితి శోతు మిచ్భామి.

రాకసః--కుమార, వవ మాదిష్టా అనుయాయి నో

శ్‌ లి

రాజానః, ( (వస్థాతవ్యం, 4౫-౧౧, ఇతి పూర్వోక్తం పరతి. ))

మలయ'కేతుః .- (స్వగతమ్‌) కథం! య వవ మద్వినో 'శేన చన్ష్రగు _ప్ల మారాధయితు ముద్యళా _న్త ఫవ మాం పరివృణ్వన్తి* (వకాళమ్‌) ఆర్య, ఆన్తీ కళ్చి ద్యః కుసుమపురం [వతి గచ్చతి, తత ఆగచ్చతి వా.

ఆర్యస్య చిరదర్శనేవ= ఆర్యుని చాలకాలమునకు చూదుటవలన, ఇన్నాళ్లు అగపడమివలన। వయం ఉద్విగ్నాఃజనేను భయపడితిని. ఆర్యుని చాలసేపు చూచుటచేత నాకు భయము కలుగుచున్న దనియు గూఢార్థముండునా గ్‌! (పతివిధానం=వ్యూహించుట, ఏర్పాటుచేయుట, గుంపులరచన, కథం (పతివి హతం=ఎట్టు గుంపులు రచింపంబడినవి? కథంజణఏమీ ః ఎట్టూ ః

ఆరాధయితుంజసంతో వపెట్టుటకు, కొలుచుటకు, పరివృణ్వన్తి = పరి వారించుచుజచుట్టుకానుచు-ఉన్నారు + (పతి గచ్చతి, తత ఆగచ్చతి వా= అక్కడికి పోవువాండు గాని అందుండి వచ్చువాండు గాని -- ఇంకను అక్కడికి రాకపోకలు చేయవలసి యున్నడా? లేనేలేదు---ఆ పన్నులనియు తీటినవీ-- మనము చాల దగ్గటివారము కుసుమపురమును, ఈయ్యాతలో -ననుట-ఇశ

లఫతై ము దారావననాటకమ్‌

రాథనః---అవిత మీదానీం గళాగత్యయోజనమ్‌. అలై) రవోఖి ర్వయ మేవ తత గన్హారః.

మలయ కేతుః___(స్వగతమ్‌) విజ్ఞాయతే, ((చకాళమ్‌) య ద్యేవం, తతః కి మాళ్యే ణాయం నలేఖః పురుషః (ేషితఈ?

రాతనః---(విలోక్య) అయే సిద్ధార్ధకః! భద కి మిదమ్‌?

సిద్ధార్థకః--- (సవాష్పం లజ్ఞాం నాటయన్‌) ప్పసీదతు అమచ్చో తాడీఅంతణ మవ ణఇణ పారిదం రవాన్న,6 ధారిదుం. [(పసీద త్వమాత్యః. తాడ్యమానేన మయా న పారితం రవాన్యం ధారయిళుమ్‌.]

రామస--భద్ర, కీదృళం రవ మితి! నఖ ల్వన గచ్చామి, ల లో కొన్ని దినాలలో మనమే అక్కడికి పోగలము-అని రాక్షసుండు బుజువుగో “మనము” అని ఉభయార్ధముగా అన్నాండు దానికి తన యనుమానమ లకు£ దగినట్టు, వయ మేవజనేకు-కానుమ్మాతమే అను అర్థమును ఎత్తి పొడపుగొ టి 0 (గ్రహించి గొణు/గుకొనుచు స్వగతముగా అది తెలియచున్నదిలే, నీవు చంద గుప్తుం జేరి నచటికి పోగల వని తెలియచున్నదిలే- అని మనమ న అన.కొనును= ఆయం. పురుషః - వీండుగో వీడు _ అని చూప గానే ఓహో సిద్ధార్భ కే! అని ఆశ్చర్యపడి, వానిని "కిం ఇదం"-ఏమి యిది.అని యడిగినాండు. వాడు దొంగ అభినయములు చేయచున్నా,డు, కపటనాటకమ.న కడు దిట్ట-చాణక్కుని మాటన సిగ్గును, నాటయన్‌-అభినయించుచు.న పారితం రహస్యం ధారయుళ శక్యము గాలేదు నీవు చెప్పిన రహస్యమును నిలుపుకొన టకు- వెలికి చెప్పకుండ దీనిచేత రాక్షసుడు తనతో వమో రహస్యము జరుపుచున్నా(డని మలయశేల దులకు స్పష్టమైనది. నిజముగా రాకసుండు ఏమియు రవాస్యము చెప్పలేదు. కావున “కీదృళం రవాస్యం" ఎట్టిది ఆరహస్యము (--నే నేమియ నీతో చం లేదే) నీమాట నాకేమియు తెలియలేదే.( =' న అవగచ్భామి) చ

వక్చామాజ్కుః తిరిర్ణి సిద్దార్భ కశ అం విళ్ఞవేమి “శాడీఅం లేణ మవ, (ల త్యర్థోక్లే. నభయ మధోముఖ స్తిర్షతి ) [నను విజ్ఞావయామి. తాడ్యమానేన మయా] మలయ కేతు?--భాగురాయణ, స్వామినః పురస్తా ద్భీతో లక్టితో వా వైమ కథయివ్యతి. స్వయ మేవ ఆర్యన్య కథయ, భాగురాయణ$ః--య దాజ్ఞాపయతి కుమారః. అమాత్య, ఏవ కథయతి యచా-అవా మమాత్యేన లేఖం దళ్వా వాచికం నన్దిళ్య చన్ద్రగు వ్రసకాళం (ేషితఈః = ఇతిం రాకనః---ళద సిర్రార్థక అపి నత్యమ్‌? సిర్రార్థకః---(లజ్జాం నాటయన్‌) ఏవం అతితాడిఅం ేన మవ ణివేదిదం. [పవం అతిళాడ్యమానేన మయా నివేదితమ్‌. రాతన--అన్ఫత మేతత్‌ కాడ్యమానః వురువః కి మివ న (బూయాత్‌ కి మఠలయశేతుః -- నఖే, భాగురాయణ, దర్శయ లేఖమ్‌, వాచిక మేమ భృత్యః కథయిష్యతి. భాగులాయణః---అమాత్య, అయం లేఖః, నతన ననన న్నాడు-వాండు ఏమియో చెప్పంటోయి చెప్పలేనట్టుగా భయముతోనుంబోలి ఆళ్చర్యము నివ్వెజ తోంచుచున్నది. ఏష కథయతి యథా-వీండు చెప్పుచు న్నాడు = ఏమనగా - అహం అమాత్యేన. నేను రాక్షసునిచేత జాబు ఇచ్చి, నోటి సమాచారమును చప్పి చం[దగుప్తునికడకు సంపణబడితిని-అని, అపి సత్యమ్‌ఐనిజమేనాః లజ్ఞాం నాటయన్‌=సిగ్గను ఆభినయించుచు అతితాడ్యఘానేన = మిక్కుటముగా _ కొట్టబడుచున్న (నాచే), దర్శయ లేఖం ఆ జొటు (ఆతనికి) చూపుము. వాచికల ఐ నోటి సవూచారను - దావ్ష

800 ము(చారాతసనాటకమ్‌

రావసః --- (వాచయిళ్వా)ా కుమార, ళతోః (వియోగ ఏవ$.

మలయకేతుః---లేఖ స్యాళూన్యార్థ మా "శ జశేద మ ప్యాభరణ మను[వేషితమ్‌. శ తృథం శ్యతోః (ప్రయోగ ఏవః ?

రాతనః --- ( ఆభరణం నిర్వర్ణ్య ) కుమారే క్రైత న్మవ్యా మను _వేషిశమ్‌. మ యా స్యేతత్‌ కనస్మింళ్చి త్పరితోషస్టానే సిచారకళాయ ద తమ్‌.

వ అవల

భాగురాయణః--ఈదృశన్య విశేషతః కుమారేణాత్భగా[ కా చవతార్య (పసాదీకృత "స్యేయం పరిళ్యాగభూమిః |

మలయ కేతుః--వాచికమ ప్యార్యే ణాస్మా చ్భో తవ్య మిలి లిఖతమ్‌,.

రాతసః--ాకుతో వాచికమ్‌ 1 కఫ్య వాచికమ్‌ ? లేఖ ఏవ అన్మదియో న భవతి.

మలయకేతుః---ఇయం తర్జి కస్య ముదా శి

రాతసః--కపటము (దా ముత్వాదయితుం౦ శక్నువన్సి భూర్తాః, నుండు బుజువుగా పలుకుచున్నా(డు-ళ తోః ప్రయోగ ఏషః---ళ్యతుని [వయ త్నము, పన్నకము ఇది. అహన్యార్థం జ తోడి కానుక కై --నజరునకై, ఆభ రణం నిర్వర్హ్య = నగను పరకాయించి, పరితోషస్థానే = సంతోషము కలిగిన యెడ, విశేషతః=లఅందును మ.ఖ్యముగా, పరిత్యాగ భూమిఃఐఇయ్య(దగిన-- ఇచ్చుటకు ._ చోటు, పృాతముః। అది యెంత వెలగలదిః రాజులు 'పెట్టుకౌనునది. అట్టిదానిని, ఎంత సంతోషాన నై నను వీనికి ఇత్తురా? కుతో వాచికం, కన్య వాచి కం లేఖ ఏవ అస్మదీయః న భవతి --- ఎక్కడిది, ఎవరు చెప్పి పంపినారు సమాచారమును, ఎవరికి, అసలు జాదే నాది కాదు. కపటము[దాంజదొంగ మొహ రును, ధూర్తాః=వంచకులు _

పజృ్యమాజ్కా।ః తి01

భాగు రాయణః కుమార, సమ్య గమాతోో విజ్ఞాపయతి.

ఖద సిరార్థక. శీ నాయం లిఖతో లేఖః ? ( సిద్దార్ధకో రాతసముఖ మవలోక్య తూస్దీం అధోముఖ స్తిష్టతి. )

భాగురాయణః -- భద అలం పున రాళ్ళానం తాడ యితుమ్‌. కథయ.

సిద్ధార్ధకః---అబ్ద, సఅడదాసేణ. [| ఆర్య, శకటదా సేన ]]

రాతనః---కుమార, యది శకటదానసేన లిఖత నతో మ మొవ.

మఠయకేతుః---విజయే, శకటచానం (దష్టు మిచ్భామి,

(వతీవోరీ -_.- జం కుమారో ఆణవేది. (య త్కు మార ఆజ్ఞావయతి ]

తొాడయితుం అలం ౬ కొట్టించుకొనుట కూడదు. ఇచట ని షేధార్థ కమున *అలంి *తుమున్‌” తోకూడినది. అట్ల్టును పయోగింతురు. తతః మయా ఏవ = అప్పటికి వాచేతనే - రాక్షసునికి శకటునందు అంత విశ్వా సము -వాండు అట్టిది వాసి యుండండని. వాండు సాధుపరీక్షిత నందథ క్తికండుం ఒకవేళ ళకటఓదానునే పీలిపించిన ? వాడు సిద్ధారకుండు తనచే అట్టట్టు (వాయించినా(డు అని చెప్ప౧డా? అంతట కొంతసందియము, శళ్యతుపయోగము అగునా ఒకవేళ అను విచారమునకును అవకాళ మేర్ప్చడదా? చాణక్యుని వేంగులు తాము తమలో ఒండొరుల నెజు(గరు కదా, భాగురాయణుండు సిద్ధారకుని, సిద్ధార్థకుండు ఖభాగురాయబణుని? అట్లు ఎటుంగ కున్నను, ఈ జరుగుచున్న దెల్ల చాణక్యనీతి విలాసము అను మొత్తపు టభ్మిపాయము మలయరాక్షసులఎదురులకు ఒకింత తెలియును. భాగురాయణు.డు తన స్వబుద్ధిచేతనే ఇది దాణక్య కుటిలనీతి విలాసమని నమ్మి, రాక్షసుడు వలలో తగులు కొనుచుండుటను లెక్కించి, కాల (ప్రాప్రముగా తన బుద్ధివిభవముననే న ఖలు అనిశ్చితార్థం" ఇక్యాచిని పలికి శకటునిరప్పించుటకు మౌన్పినాండు-అఆది యక్కఅలేనిదేకదా, (ప్రకృతపరీషకుః

8059 ము[చారాక్షన నాటక మ్‌

భాగురాయణః వీ -(న్వగతమ్‌) నఖ ల్వనిశ్చితార్థ మార్య చాణక్య పణిధ యో ఇఒ భిధాన్య న్ని ((వకాళమ్స్‌ కుమార, న కచాచి దపి శకకటచదాసో ఒమాత్య స్యా (గతో మయా లిఖతమితి (పతి వత్స్యతే. అతః 1 పతిలిఖత మ ప్యానీయళామ్‌, వర్షసంచాద ఏవైతం విభావయిష్యతి.

మలయకేతుః---విజయే, ఏవం [కియళామ్‌,

(వతీవోరీ-.జం కుమారో ఆణవేది. (ఇతి నిష్కు9మ్య, పునః (సవిశ్య) కుమార, ఇదం తం నఅడదా సేణ స్తవహా_త్తలిహిదం వత్తఅం, ముద్దావి. [య త్కుమార ఆజ్ఞాపయతి *** కుమార, ఇదంత చృకటచా సేన న్వవా స్తలిఖితం పథత్రంము (చాపి ]

మలయ కేతుః---(ఉభయ మపి నాక్ష్యువన విలోక్య) ఆర్య, నసనంవద _న్యుతరాణి

రాతసః--(స్వగతమ్‌) సంవద _న్యత రాణి! శకటదానన్తు మిత మితి చన (పా వి), సంవద _న్యతరాణి. కింను కకటదాసేన,

లోః న్థ్బ్రతం స్యా త్చుుతదారస్య విస్ట్టృ్రతస్వామిభ_క్రినా

చలే వ్వన్రైేషు లుజ్టేన న యళః స్వనపాయిషు ? ౧౪

మయా లిఖితం ఇతి (పతిపత్స్యతే=నాచెత (వాయఃంబడినది అని అంగీక రింపండు; .వబాండు రా్షససేవకుండు కదా. సంవదన్సి పోలిక పడుచున్నవి- సరిపడుచున్నవి, శకటదాసస్తు మితం ఇతి విసంవదన్తి అక్షరాణి=చాని, శకట దాను;డు మ్మితము ఆను అక్షరాలు ఒండొంటికి సరిపడకున్న వి-కిం ను ళకట దాసేన--ఏమీ శక టదాసునిచేత -తక్కిన వాక్యము తరువాత శ్లోకగతము.

ల్లో ౧౪-స్మ ఖో మితి-విస్మ లత స్వామిభక్తి నాజమజవ(బడిన (నం దులయండలి=) స్వాముల యందలి (జదొరలయందలి) భక్తి గలవానిచేతను, అన పాయిషమ=రాళశనములేక సార్వుకాలికములైన, యశఃసు న జ యశమునందు కాక, చలేష=నాళనమగు -నశ్వరములగు, అర్ధేషు లుజ్ధేన = [ప్రయోజనము లందు ఆసకొన్నవానిచేశను పుతదారస్య స్మృతం స్యాతీ= పెండ్లాము బిడ్డలను తలంచుకొని యుండునా? ద్వీతీయార్థమున షష్టి, "స్కి కర్మకు.

పఖృమాజ్యాః 808 అథవా కః సంన్దేహః రి ఖో ముదా తస్య క రాజ్షుళివణయినీ సిక్రార్ధక _న్తత్సువ్యూత్‌, త వై్యై'వాపర లేఖ్య సూచిత మిదం లేఖ్యం (పయోగా్యాశయమ్‌, సువ్య క్షం క శున భీవపటుఖిః నన్హాయ సార్ధం పర్తై ర్భర్భృు స్నేవా పరాబ్ముఖేన కృపణం పాణార్జినా చేష్టితమ్‌. ౧౫ స్వామిభక్తి యశములను--భావ్యా బిడ్ధలకును ఐహికసుఖములకును అధ్థువచ్చుచున్నవి యని. ఆమమకారముచే మానుకొని యుండునా? అథవా-అబ్రేయగును, కః సన్దేహః? సందియమేమి?ః ల్లో. ౧౫ - ము[దేతి --- ముద్రా = మొహరు, తస్య = వానియొక్క- కరాబ్లుశివణయినీ = (వేలిని అంటుకొని (వీడక) యుండునది; నిద్ధార్ధకః= సిద్ధార్భకుండు, తడ్‌ సుహృత్‌ =అతని చెలికాండు వయోగ ఆశయం: ఈ మోనపు పన్నకమునకు అవలంబమైన ఇదం లేఖ్యం= ఈ[వా(త, తస్య ఏవ = వానియొక్కయే అపరలేఖ్య సూచితమ్‌:మలియొండు (వాంతచే నిరూపింపంబడి నది; సువ్యక్త౦జనిజము: స్పష్టముః శక దేనజళకటునిచేత, భేదపటు ఖిఃజ=చీల6 దీయుటలో - సమర్థులైన, పై *సార్థం=శతువులతో, సంధాయజసంధిచేసికొ ని (పాణార్థినా ఇ [1ప్రాణముమీంద తీపుగల్సిగి, భర్తృ స్నేహ పరాజ్మాఖేనజ దొరలశ నందులయందలి స్నేహమునకు పెడమొగ మిడి, కృపణం=తెలివి మాటలు కాదా దైన్యము, చేష్టితమ్‌ ౨ చేయబడినది, పూనంబడ్‌నది. కృపణం యళా-కెలివిమాలినట్టు డీనముగా, చేష్టితం = నడుచుకొన(బడినది-ఆన్‌ చెప్పం దగి యుండును, ఇందు ఆలంకారము ము[ద వాని చేత్నివేలిటి సిద్ధార్భకుండు వాని మిత్రము అను మొదలగు సాధనములచే-ళక టేనచేష్టితమ్‌ ఆను సాధ్యము చెప్పుటచే అను

804 ము[దారాతసనాటకమ్‌

మలయ కేతుః----(విలోకథ్ట) ఆర్య, అలజ్కా రత యం (శీమళా య దను _-పేసితం తదువయాత మితి య ల్లిభితం, తన్ను ధ్యాత్‌ కి మిద మేకమ్‌ ? (నిర్వర్ణ్య స్వగతమ్‌) కథం ! అాతేన ధృతపూర్వ మిద మాభరణమ్‌. ((_పకాళమ్‌) ఆర్య, కుతో ఒయ మలక్మారః ఛి

రాతసః -= వణిగ్భగ్టిః (కయా దధిగతః.

మలయశేతుః---విజయే, అపి (ప త్భభిజానా సి భూషణ మిదమ్‌ ?

(పతివోరి_..-(నిర్వర్ణ్య, సభామ్బమ్‌) కుమార, కవాం ణ పచ్చభిజాణామి ? ఇదం సుగిహీదణామధేయేణ పవ్వదీసలేణ ధారిద పువ్వమ్‌, [కథం న (ప్రత్యభిజానామి? ఇదం సుగ్భహీతనామ ధేయేన పర్వ'ళేళ్వనేణధారితపూర్వమ్‌. -] మానాలంకారము - భేవపటువులతో సంధి చేసికొనియు. భర స్నేహపరాజ్ము ఖుఃడయ్యు (పాణార్డి యయ్యు ఇట్లు నడుచుకొన్నాండు అని హేతువులం జెప్పుటచే కావ్యలింగము,

అన్నిసందర్భములును అన్యోన్యము ఎంతయు అనుగుణముగా అదుకుకొను చున్నవి, మోహరుంగరము వాని చేతి (వేలిని వీడక యుండునది. సిద్ధారకుండు వాని [ప్రాణముం గాచిన మ్మితము. ఈమోసమున కంతటికినిపట్టుఐనది ఆ్మవాంత వాని మజియొక (వాంతతో చక్కంగా సరిపోవుచున్నది ఇక నేమున్నది సందే హము? స్పష్టమేః ఎగిరులు బీలందీయుటలో వంతయు నేర్చరులు = వారినూట విని, వారితో పొందుకుదుర్చుకొని, 'గృహజన శ్చ అస్య బన్ధనాగారం (పవేళ్య తాం అనియే చాణక్యుని దండ-యైనను - తరువాత వారు ఇన్నాష్ల (ప్రాణాలతో ఉందురా ఇ(కన్నై నను చంపంబడరా, ఇంతటనై నను నేను సంధిచేసికొని వారిని (బికిం పనేని, అని వారి (ప్రాణము తనకు తీపు కాగా ఇట్టు ఫొందుకుదుర్చుకొని,ః ఈనీచపుం బని కొవించినాండు. తన్మధ్యాత్‌ ఇదం ఏకం కిం జ వాని నడుమ నుండి ఇతి యెకటియా ఏమి? నిర్వర్ణ్య ఇ పరకాయించి, కథం = ఎట్టూ ళ్‌ ఏమి! ఆశ్చర్యర్థక ము. మణిగ్భ్య న వర్తకులవలన, (యాత్‌ ఇ కొనుట వలన, వెలయిచ్చుటవలన ధారితపూర్వం = మనువు ధరింపంబడినట్టిది,

వజ్బుమాజ్కా!॥ ల05

మలయ శేతుః---(సబాష్పుమ్‌) వో! తాత! శై. ఏతాని తాని తవ భూషణవల్లభవ్య

గాతోచిళాని కులభూవణ భూషణాని

మయొః ఛోభధితో౬సి ముఖచన్ద )కళ్చళావభానో

నత్మతవా నివ శరత్సృమయ[వదోషః

రాకసః---(న్వగతమ్‌, కథం! పర్వ తేశ్వు నేణ ధృత ఏతా న్యపి చాణక్య్మపయు క్షేన వణిగ్ధనే నాస్మాసు వికీతాని*

ణ్జో ౧౬. ఏతానీతి.కులభూషణజ (మన) వంళమునకు అలంకారమైన వాళడా, (శేషు డా, ఏతాని=ఇవి, కాని=అవి. భూషణ (వళల్లభస్యజనగల మీద మోజు గిలవా(డవైన తవ=నీయొక్క, గా తోచితాని=ఒంటికి తగి వాడుక పడినవి, భూషణాని=భూషణ ములు- యైఃజవేనిచేత -వీనిచేత ఆనుట, మ ఖచన్హ కృతావధాసః=మొగముచందురునిదే కలిగింపణడిన కాంతి (అం చము) గలవాడై; ముఖచన్ల కృత అవభాసఃజ( దిక్కు) మొదట చందు9ని చేత కలిగింప (బడిన కొంతిగలదై, నక్ష్మతవాన్‌ =నక (తములునుగలదై న, శరత్‌ సమయ [ప్రదోష ఇవ=శరత్కాలపు మునిమాపువలె ళోభితః అసిఐ్మపకాశిం చినవా€డవు ఐతివి.

ఆట్టిపదోషము, కృష్ణపక్షపు తొలిదినాలలో తూర్పున(దోచును,

నాయనా, కులాలంకారమా, నీకు నగలన్న ఎంతమోజు! అట్టి నీకు తగి నవి, వాడుకపడినవి, అవే ఇవిగో-వానిని సేవు ధరించినపుడు అవి నష్యతముల వలె నుండ గా నీమొగమో పళవళ చంద్రునివలె నుండగా, నీవు కళరత్తు ముని మాపువలె (పకాశించితి వయ్యా-మునిమావుశను తూర్పుదిక్కు మొళమున అనంగా మొదట అనగా అడుగున (ఉదయించుచున్న) చందదుని కాంతియు నత ములును ఒప్పారుచుండును గదా.

శరత్సమయ (పదోష ఇవ=అని పోలికం జెప్పుటచే ఉపమ ఇందు ముఖమందు గల శ్లేషను ఐక వ్యాఖ్యాత యు నే. జూచినవారిలో చెప్పడు.

కథంజఎట్టూ పర్వతేశ్వరేణ ధృతపూర్వాణి=మునుపు పర్వతకుండు పెట్టుకొన్నవి అని అన్నాడు వ్యక్తం ఏవజస్పష్టమే.

806 ము(దారాశననాటకమ్‌

మలయ శకేతుః_-- అర్య, ఉాతేన ధృతవూర్వాణాం, విశేషత శృన్ణ్రగుపష్తవా న్తగ తానాం వణిగ్వి(కయ ఇతి న యుజ్యతే. ఆథవా యుజ్యత ఏ వైతత్‌. కుఈ,

అల ఇళ్ళ

ళ్గో, చన్ద)గు త్రస్య విశేతు రధికం లాభ మిచ్చతః

కల్పిళా మూల్య 'మే శేషూం (గూరేణ భవతా వయమ్‌. ౧౭ ననన ననన

ఇది శ్లోకముగా నుండె! గా.బోలుశ్రీతాతేన ధృతపూర్వాణాం భూవ

ఇది క్రి కముగా నుండ గాకా ణానాం విశేషతః మౌర్శహస్తదతానాం హి కయా దధిగమః కుతః?-_ఠతాత వి" మౌర్యునిచేతం జిక్కినవి-ఆనుట వెలకు దొరకమికి హేతువులు. కావున అలం కావ్యలింగము.

సందియము లేదు, కాకున్న ట్టు ఏల చెప్పును ఇతడు? ఏశాని అపి=ు ఇవియును, చాణక్యుడు పుచ్చిన వర్తకులచేత నాకు అమ్మ(ఐబడినవి, వణిగ్‌ వికయః ఇతి న యుజ్యదే=వర్త కుడు అమ్ముటయనుట పొసగదు. అథవాజు అట్టననేల? యుజ్యుత ఏవ ఏతళ్‌ జ=ఖది యుక్త మే అగునుపో కుతః=ఏలన.

క్లో. ౧౭ చన్ద్రగప్త 'స్యేతి- అధికం లాభం ఇచ్చుతః = ఎక్కువ లాభము కోరుచున్నవా!డై , వ్యికేతుః=అమ్మువా.వైన చన్దిగుప్త స్య=చందం గుప్తునికి, [కూరేణ భవతా=కూళవైన నీచేత, ఏతేషాం=వీనికి నయంజనేను, మూల్యం=వెలగా, కల్పితః=చేయ(బడితిని, కూర్చుబడితిని. క్కీయి కూళ, ఈ నగలను ఆమ్మువాండు చంద్రగుప్తుడు. ఎంతేని లాభము కోరినవాండు-_ సీయొక్క తన్మంతిపదమును అని గూఢము, కోనువాండవు సీవు. వెల నేను ఈసొమ్ములకు ఈడుగా నన్ను వానికి వెలగా ఇయ్య గోరితివి- వసముచేయం గోరితివి, వానిచే చంపంగోరితివి ఆందులకే "(కూరేణి అనుట, నీకు అఆహెచ్చు లాభము తన్మంతిపదవి

ఎక్కువలాభము గోరి వీనిని (నగలను) అమ్ము చందగుప్తునికి [కూరుం డవు నన్నె వెలగా చేసినావయ్యా. వాని లాభపు. గోరిక సాధనము-తన్ను వెలగా చేయుట సాధ్యము-అలంకారము అనుమానము,

పజ్బమాజ్క-॥ లి0? రావనః---(న్వగతమ్‌) అవో సుళి ఫ్లో ౬ఒభఖథూ చృతు9 వయాగః. కుతః, శో అేఖోఒయం న మ మేతి నోత్తరపదం, ముదా మదియా యతః సౌొహోర్దం శకశున ఖత మితి (శ్రథ్టేయ మేత త్కథమ్‌? మౌ శ్యే భూషణవి[కయం నరవతా కో నామ సమావయేళత్‌ రి తస్మా త్సంగపతిపత్తి రేవ హి వరం, న [గామ్యమ (తో_త్తరమ్‌. ౧౮ శ్మతుప్రయోగః సుళ్లిష్టః అభూల్‌ = శతువుకావించిన [పయోగము- అన్ని యవయవములను అన్ని విధాలుగాను, ఎంతయో చక్కగా కుదిరి పోయి నది, పౌందికపడినది. ఖేదింపరాకుండ ఐపోయినది. సమాధానము చెప్పుటకే వీలుకానిది ఐనది, కుతః=ఇఏలన, ల్లో. ౧౮. లేఖ ఇతిాఆయం లేఖః న మమ ఇతిజఈజాబు నాది కాదు అని (యనుట, ఇదం=ఇది, న ఉత్తరంజజవాబు గాదు. యళతఃఐఏలన, ము[దాజమొహరు; మదీయ జనాది. సొహార్టం జ స్నేహము, ళకటేన ౬" శకటదాసుచేత, ఖజ్జీతం ఇతి=తెగగొట్టబడినది-[దోహము చేయబడినది అని? తలంచునుః తన్మాత్‌=కావున, అత9 = ఈ విషయమున సంపతిపత్తి ఏవ వరం హి=ఐఓప్పుకొనుటయే మేలు గదా (గౌమ్యంజనాణిము కాని, తెలివి గలది కాని, తెలివిమాలిన, ఉత్త రంజ(మజియేద్తైనను) జవాబు, న (వరం) ఇ కూడదు, పనికిరాదు, ఈ సందర్భములలో నాకు ఇందులకు వీరియ తగిన సమాధానముగా తో(పతేదు, దానిదానికి వఏయాకేపణయో కలిగియే యున్నది. ఏదియు తెలివి మాలినదిగా ఆగపడుచున్నది. (అవునని) జఒప్పుకొనుటయే మేలు,

808 ము(ద్రాశాతన చాటకమ్‌ మలయ'కేతుః---పత చార్యం పృచ్భాపిం, రాతనః --(నభాష్పష్‌) కుమార, య ఆర్య స్తం వృచ్చ+ పయ మిదానీ మనార్యాః సంవృత్తా, నములయశకేతః -- తోం మౌర్యోో ౭౬ఒఫౌా స్వామీపు తః - వరిచరణపరో మితపుతత సనృవాపహాం; చాతా సోఒర్థన్య తుభ్యం స్వమతమనుగత, సంతు మహాస్థం దదాసి; చాన్యం సత్కారపూర్వ్వం నమ సచివపదం త్యత, తే స్వామ్య మృత; అభియోగము వినగానే దానీకి ఉత్తరము ఎట్లు చూచియు చెప్పలేక నేర మును ఒప్పుకొనుటు సంప్రపత్తి యన౧బడును. "కు త్వాభియోగం _పత్యర్థీ యభి తం (ప్రపద్యతే సాతు సం పతిపత్తి॥ స్యా చ్చాస్త్రవిద్భి రుదాహృతా ” అనార్యాః=బ కు అర్థము ఏకవచనము అట్టు గౌర వింప దగనివా€ డను, సంవృత్తాః=ఐపోయితిని. కో ౧౯ - మౌర్య ఇతి.తవ=లీకు అసె మౌర్యఃజ ఈ మౌర్యుడు" స్వామిప్ముతః=దొరకొ డుకు, పరిచరణపర:=నీవు చేయు సేవయందు ఆస క్రిగల వాడు ఆహంజనేశు, పరిచరణపరః=నీకు సీవచేయుటయందు ఆసకి గల వాండ నగు, మిత్రప్పుతః=మిశ్రునికొ మారుండను..-- వానికి నీవు సేవ చేయ దువు, నీకు నేను సేవచేయుమను, సఃః అతడు, స్వమతం అనుగత శఇతనయిచ్చను బట్టి, తుభ్యంజనీకు, అర్థస్య దాతా=ధనమిచ్చువాండు. స్వమతం ఆను గతః= సీయిచ్చను బట్టి, త్వుంతుజనీ వే, సుహ్యూం దదాసి జ నాకు ఇత్తువు. తజ ఆచట _ వానివద్ద, సచివపదర = మంటతిస్థానము, సత్కారపూర్వం = (సత్కార = )సమ్మానముతో కూడినడైన, దాస్యం నను ఊడిగమే కదటయ్యా అత ఇక్కడ, తే నీకు, స్వామ్యం దొరతనము పునః మటి, కస్మిన్‌

వక్ళుమాజ్య? 909 స్వాన్లే కసిన్‌ సమీవో పున రధికత 'రే- త్వా మనార్యం కరోతి? రాతవః-- కుమార్శ పవ మయుక్తృ వ్యాహారిణా నిర్ణ యో దత్తః, భవతు. తవకో దోషః? “మౌర్వోఒ సా స్వామిపు[తఈ" (172౧౯) ఇతి యుష్మ దస్మదో ర్వ్యత్య యేన పఠతి- 'మౌర్యో౬సౌ స్వామిపుతఈ.,మి[తపు,తో మమ త్వం” ఇత్యాది. ఆఅధికతరే స్వార్థే = ఇంతకన్నను ఎక్కువయైన యే సొంత పయోజనమందు, సమీహా = కోరిక త్వాం = నిన్ను, అనార్యం = ఇట్ట, గౌరవానర్హునిగా, కరోతి = చేయుచున్నది? చం దగుప్తుని యెడ నీకు ఉండునంతకంటెను నాయెడ సీకు అన్నియు ఎంతయు గొప్పగా మేలుగా చున్న వే ఏలాభముంగోరి నీవు ఇట్లు నీచుండ వైతి వయ్యా, ఏవం = ఇట్టు, అయుక్త వ్యాహారిణా = తగని (మాటలు) చెప్పుచున్నవా కైన నీచేత-పా.- అభియుక్తవ్యావారిణా = నాయందు దోషము నిరూపించి పలుకుచున్న నీచేత-నిర్ణయోదత్తః = తీర్మానము తేల్చంబడినది, ఒసంగ౯ బక్షినది భవతు = కానీ, తన కోదోష = నీదోసము ఏమున్నదీ? మౌర్యోఒసా స్వామిపుతః -ఆనుళ్టోకమును -సీవు నీయొక్క అనువానిని నేను నా యొక్క అని మార్చి దానినే మలయునికి జవాబుగా పరించుచున్నా(డు? “"మౌర్యోఒసా స్వామివ్యుతః పరిచరణపరో మితపుతస్తు మే త్వమ్‌, దాతా సోఒర్థస్య మహ్యం స్వమత మనుగతో 2హం తు తుభ్యం దదామి, దాస్యం సత్కారపూర్వం నను నచివపదం తత, మే స్వామ్య మత, స్వార్థే కస్మిన్‌ సమీహా పున రథికతరే మా మనార్యం కరోతి?”

810 ము(దారాతన నాటకమ్‌ ములయశేతుః -- (లేఖం అలబ్కరణస్థగికాం చ నిర్దిళ్య.) ఇద మీదానీం కిమ్‌? రాకసః---(నబాప్పమ్‌) విధి విలసిచమ్‌, కుతః, శో, _భృత్యత్వే పరిభావధామని సతి న్నీవో త్ప9భూణాం నళాం పుతేభ్యః కృత వేదినాం కృతధియాం 'యేపాం న భిన్నావయమ్‌ శే లోకన్య పరీకకా ఉఊతిళ్ళళాః పాపేన యేన తతా స్త స్యేదం విపులం విధే ర్విలసితం వుంసాం (వయత్నచ్చిదః. తిం “మాం అనార్యం కరోతి-” నన్న నీచునిగా చేయచున్నది, నీవే చెప్పు అభ్బాయి. మటి అట్టయిన ఈజాబేమిటి, ఈనగలపెచ్టె ఏమిటి? విధి విలసితం=ఇది విధియొక్క విలానచేష్ట, అట, కుతః-ఏఎయనః సబావృంజరాక్షనునికి కన్నుల నీరు కాలుచున్నది-పాపము! అత+డు ఇందు ఏదియు ఎజుంగడు మటీ యింత (దోహమును పన్నకము చేసినట్లు, తప్పించు కాననే లేని విధాన తాను ఇజికింపంబడినందున. చెప్పుచున్నా6డు- శో, ౨౦ భృత్యత్వ ఇతి---పరిభావ ధామనిజతిరస్కారమునందు. అగౌ రవమునకు_చో టైన(జకారణమైన), భృత్యజ్వే = నౌకరుతనమునందు, సతి ౯ ఉండంగా, 'స్నేవోత్‌ =కూరిమివలన, కృత వేదినాంజకృతపజ్ఞులును, కృతధి యాంజబుద్ధికాలులును, ఐ, (ప్రభూణాం సతాంజదొరలుగా నున్న, యేషాంజ ఎవరికి (నందులకు), వయంజనేను, ప్యుతేభ్యః=(సౌంత) కొడుకులకంటెను, నభిన్నాఃజవేజుకాకుంటి కో, తే=ఎఆ, లోకస్య పరీక్షకాః ఇ లోకపుం బరీ కకులు-ఇది మంచి ఇది చెడు, పీరు మంచివారు వీరు చెడ్డవారు అని కనిపట్ట సమర్హులెన, క్షితి భృళ ః=రాజులు, యేన పాపేన=ఏపాపాత్ము.డైన వాని చేత-ఏవిధిచేత, వషతాః=చంపంబడినారో, తస్య=అట్టి పుంసాం ప్రయత్న చ్చిదఃజపురుష కారమును నాశనము చేయునట్టి, విధేః = దైవముయొక్క విపులం=గొప్పదైన, విలసితంజబ్రీడః

పకఖృుూమాజ్క!॥ త. మలయ 'కేతుః---(సరోవమ్‌) క మ ఛ్యాపి నిమ్నూయత ఏవ. విధేః కల్లైత ద్వ్యవసితమ్‌, న లోభస్య-. అనార్య, థ్‌ కవ్యాగ్రం తీ వవిమ్మవయోగవివమమాం కృాళ్వా కృతఘ్న త్వయా విళమృ[ప్రవణః పురామమ పిఠా నీతః కథా శేవళామ్‌ నంవ త్యాహిత గౌర వేణ భవతా మన్తా9ధికారే 68పొ నేను నౌకరుమ్మాతముగా నున్నను, తిరస్కారమునకు. దగియున్నాను, అట్టు తిరస్కరింపక తాము గొప్ప రాజులయ్యు* నన్ను పుతునింబోలె లాలించు చు. డినారు నందులు. వారు ఎంత కృతజ్ఞులు, ఎట్టి బుద్ధికాలులు లోకమునకు పరీకృకులుగా నుండినారు మటి వారు పాపవిధిదేత చంపంబడినారు, వారిం గావ నే పురుషయత్నమును చాలలేదు. ఆ విధియొక్క పెద్ద మాటయిది, నే నిట్టు చిక్కుకొనుట. సరోషంజకోపమ తో-మలయునికి కోపము వచ్చుచున్నది. ఇంకను విధి యని గిధియని యిట్టు సమాధానము వెదకుచు అసలురహన్యమును ఇంకను దాంయ చున్నాండే, అని. విధేః ఏతళ్‌ వ్యవసిశం కిలణఐఖది విధియొక్క (ప్రయత్నము పూనిక యగునా, లోభస్యజఅఆసయొక్క- (విలానము), న -కొదా? ఆనార్యణ సీచుండా, ఇంతకు పూర్వము అనారుర్యడన్న ండులకు ఏమో సమాధానము చెప్ప వచ్చితివి, నీవు ముమ్మాటికి అనార్యు(డవే. ఏల యందువా.-- శి ౨౧ కన్యాం ఇతి---కృతమఘ్నవకృతమ్ను(డా, త్వయాజనీచేత్య తీవవిష్యపయో గవిషమాంజలతీళ్హమైన విసమిడిన దగుటచే నోవు కలిగించునదై న, కన్యాం=( అభిచారిక) కన్యను కృత్వావచేసిః పురాణ మునుపు, విశమృ (పవణః (నీయందు) నమ్మక ముంచు స్వభావముగన - వాడుగల = వాడై నం మమ పితా మానాయన, కథాశేషతాం కథగా మిగిలిపోవుటను = ఆనంగా చావును, నీతఈః పొందింపంబడినాడు, సంపత్మి ఇప్పుడు, మన్లాంధికారే (వాసి) మం్యత్రిపదవియందు, ఆహిత గౌరవేణ ఉంప(బడిన గౌరవము గలవాండ

819 ము[దారాతసనాటకమ్‌

(పారథ్ధాః (వలయాయః నూంసవ దహో

వికేతు మేతే వయమ్‌.

రావనః---(స్వగతమ్‌) అయ మపరో గలు స్యోపరి స్ఫోటః, ( వకాళమ్‌ కశ్హౌ పిధాయ ) శాన్తం పాపమ్‌, శాన్నం పావ్‌, నావాం పర్వ ేళ్వరే విమకన్య్యాం [పయుక్త వాన్‌,

మలయకేతుః-ా-శేన త్ణి వ్యాపాదిత సాతః ?

రాతసు--ర్రైవ మ్మత్ర పష్టవ్యమ్‌

మలయశేతుః---(సకోథమ్‌) _దైవమత్ర (వష్టవ్యమ్‌! న తవపణకో జీవసిద్దిః?

రాతస--- (న్వగతమ్‌ ) కథమ్‌! శీవసిద్ధి రపి చాణక్యొ వణిధిః! హాన్న, రిపుభి క్కి వృూదయ మపి స్వీకృతమ్‌! మునకై :;మాంసవత్‌ = మాంసమువలె రిపోః = శృతుపునకు, వ్మిశ్రేతుం = అమ్హా టకు, (ప్రారన్ధాః తొడంగంబడితిని, ఎన్నుకొనంబడితిని, ఏర్పాటుచేయంబడితిని.

కృతఘ్ను/డా-మునుపు మానాయన నీనుందు ఎంతో నమ్మకము ఊంవి యుండినాండు అట్టి యాయనను విషకన్య పయోగమ చే చంసితివి ఇపుడును నన్ను మాంసమవలె శతువునకు అమ్మ+గడంగితివి ఎంత నీచుండవు నీవు?

గజ్జస్య ఉపరి స్ఫోటః-పుండుమీ.ద చిదుగగొట్టుదెబ్బ -ఇది సంస్కృత మున సామెత-గోరుమట్టుమీ౧ద రోకటిపోటువంటిది. పర్వతకునిమీంద రాక్ష సుండు విషకన్యాపయోగము చేసినా. డనునిది (కొత్త అభియోగము (5నేరము మోపుట) కాన్నం పాపం ఆపాపవు మాటను నేను చెవుల నేని విననని చెవులు మూసికొనుట-తర్హి = అజ్హైన, దైవం అత్ర ,పష్టవ్యం = ఇందు దైవమును అడుగవలయును.

స్మకోధంజ=కోపముతో_ ఇందు ద్రైవమును అఆడుగవలయునా? జీవసిద్ధిని కాదా? కథం = ఎట్టూ: చాణక్య పజిధిః- చాణక్యునివేంగు!; నాప్రాణమిత మని, నాజీవమునకే వానివలన సిద్ధియని తలంచి నమ్మియుంటినేః మే హృదయం అపి-నాహ్యదయము మైతము-జీవసిద్ధిని నా హృదయముగా నమ్మియుంటినే.

పకళృమాజ్క 8 818

మఠలయశేతుః- ( స్యకోధమ్‌ ). భాసురక, అజ్ఞాప్యళాం శిఖర సేనఃయ ఏతే రాథసేన నవా సువ్యాత్తా ముళ్చా ద్యాన్మ చృరీర(దో పాణ చన్ట్రగుప్త మారాధయితు కామాః పజ్బు రాజాన్మ కాలూత శ్చిిశవర్శా మలయన్ఫపతిః సింవానాదః కాళ్ళీర్య పుష్కురాతుః సిన్టురాజః నసుపేణః పారసీకాధిపో మేఘనాధః ఇతి పతేషు తయం (పథమే మదీయాం భూమిం కామయన్తే తే గమ్మీరశ్వ[భ మఖినీయ పాంళుఖిః పూర్యన్తామ్‌. ఇతరౌ వాస్తిబల కాముకౌె వాస్ని నైవ ఘా త్యేతామ్‌, ఇతి

పురుషః--తథొ. (ఇతి నిష్కాఏన్నః)

మలయ కేతుః --(సకోధమ్‌) లాకస రాతన, నావాం విశ మృఘాతీ రాదమన;ః మలయశేతుః ఖ ల్వవహమ్‌, త ద్గచ్చ. సమౌ (శ్రీయళాం సర్వాత్మనా చన్ద)గుప్తః పశళస్రిః తత హా కా నాం వా డెలుంగని నాతలంపే లేదే-నాసర్వ రవ స్యములు వానికి చెప్పుచుంటినేః వాడు నాకు అట్టిమ్మితమని లోక్మతసిద్ధి కలిగినది ఇంక నిపుడు వానిమాటను కాదన్న, శకటునిమాటను కాదన్నళ్లే నా మాటను నమ్మరు. ఒప్పుకోనవలసి నదే. 'సంటపతిపత్త్మి రేవ హి వరం" చూ 7. ౧౮

సుహృత్తాంజమై టిని, ఉత్పాద్యజకలిగించుకొని పొంది, అన్మళ్‌ శరీర దో హేణ=నాదేహమునుచం పు-దేహమునకు కీడు చేయు-తలంపుతో, చంపుట తోను కీడుతోను, చం[దగుపుని సంతో ష పెట్టుటకు, కోరుచున్నారో, మదీయాం భూమింజనాభూమిని, గమ్చీర శ్వ్మభ్రం=పెద్ద గోతిలోనికి, అభినీయజలాంగి అనంగా తోసి” పౌంకుభిః=మట్టితో-దుమ్ముతో, పూర్యన్హాంజనింపంబడుదురు గాక. గోతిలో పొతింప౧బడుదురుగాక హాస్తి బలజ=ఏనుగులసేనను- ఘాత్యే తాంజు మట్టింపంబడుదురుగాక _అట్లు చంపంబడుదురుగాక. వారందలు ఇట తమ సేనలతో ఐలముతో ఉండరా? ఊరక ఇట్లు ఉత్తరువు చేయ/గానే. వారు ముగిసిపోవుదురా? విశ్రమృఘాతీ=నమ్మక మునకు [దోహము చేయవా(డు; మల యశేతుః ఖలు=అన౧గా ఎన్నటికి నమ్మకమునకు (ద్రోహము చేయనివా( డనునఖి 1పాయమును సూచింపను. అట్టనుట సర్వాత్మనాఎపూర్తి గొ

త] 4& ము(చారాతస నాటకమ్‌ శో. విష్ణుగుపష్తం చ మౌర్యం చ సమ మప్యాగతా త్వయా

ఉన్య్యూలయితు మీళోజవాం (త్రివర్గ మివ దుక్షయః. 22

భాగురాయణః --కుమార, కృతం కాలహర లేన, సాంప్రతం కుసుమపురోపరోధా యాజ్ఞాప్యన్తా మన్మదృలాని. థో గెడీనాం లో[ధధూళీ పరిమళ బపహాులాన్‌

ధూమయన్నః కపోలాన్‌

క్సిళ్నన్నః కృష్టిమానం (భమరకులరుచః చల పనా.

శో ౨౨ విష్ణుగుప్తమితింమర్హయః = దుర్నీతి అన్యా యము, త్రివ ర్గం ఇన = ధర్మార్థకామము లనుపురుషార్థ ముంబోలె త్వయాసమం = నీతో;గూడ, ఆగతౌ = వచ్చినవార్రెన, విష్ణుగుప్తంచ మౌర్యం చ (మువ్వురిని) ఉన్నూరియితుం = దుంపనాళనము చేయుటకు, అహం =నేు ఈశః ౯ సమర్థుండను.

ఈ దండయ్యాతలో ఇంక నీసాయ మక్యజలేదు. నీవు పోరు చం,[దుంజేరుము.నీతోకూడి వారిరువురు వచ్చిన మీమువ్వురిని దుంపనాళనమా చేయుదును య్యాత కదలినాండనుక దా- నేమ కుసుమ పురము మీ!దికి ఇట్లే పోవ పోదును నాకు నీవక్కజలేదు. నీవు చం[ద చాణక్యులం గూడవచ్చును-నేనేమో మీమువ్వురిని దుంపనాశనము చేయువా(డినే

నో తన నోటనే *దుర్ణయ'ము ఆని తనకు దృష్టాంతము వెలువడినది కోటే మున పదరిన వాక్కు ఇది. ఇందేమేని ఉపష్మథుతి కలదా? కృతం కాలహరణోనా 'కృతం” అనునదియు నిషేధారకము "అలం" వలె తృతీయతో యోగము చెం నది. "ఇకను కాలహరణము కూడదు" ఆమట, అస్మద్బలాని నా మనసేనలుః ఉపరోధాయ = ముట్టడికి,

ళో ౨౭ గౌడీనాం ఇతి=గొడీనాం = గౌడన్ర్రీలయొక్కం? కపాలాన్‌ శో గండములను, లో ధధూశీ పరిమల బహుళాన్‌ఇలొద్దుగు పుప్పొడి పరిమళమా దండిగా గుబాళించు. చున్నవానిని, ధూమయన & = పొగచూరించుచు 7) (మజియు) భమర కుల రుచ! తుమ్మెద గుంపుల కాంతిగల-తళతళన నిన అనుట-కుణ్చీతస్య = వంకరయైన, అలకస్య ఎ ముంగురులయొక్కం కఫీ

వజ్బుమాజ్కుః లేర కుణ్చీత స్యాలకన్య పాంసు సృ్వమ్బా బలానాం తురగఖురపుట తోభలద్థాత్మ లాభా? శతూణా ము _తృమాశ్లే గజమదసలిల చ్చిన్నమాలాః పతన్తు. ౨8 (సవరిజనో నిష్కూ)న్తో మలయశేతు?) రాకనః---(సావేగమ్‌), వీ ధిక్కష్టమ్‌! శేఒపిఘాతితా శ్చి తవర్శాదయ స్టపస్వినః త త్కృథం సుహ్యుద్వినాశాయ నం = నలుపును, క్రిళ్ననః = కారుచున్న వియు-కాంతి తగ్గించుచున్న వియునై ? బలానాం = సేనలయొక్క; తురగ ఖుర...భౌః = గుద్జాల గొరిజదొప్పల = దెబ్బల లేచిన పొడిచే కలిగిన పుట్టుకగలవై న పాంశు(సు)స్తమ్బాః = దుమ్ము కొండలు=రాసులు, గజ మదసలిల చిన్న మూలాః = ఏను/గుల మదజలముచే తెగిన అడుగు భాగములు -పాదులు-గలపై అడుగులు ఛిన్నమగుట అని పడు టకు కారణము, శతూణా౦ = ఎదురులయొక్క, ఉత్తమాళ్లే = తల మై, పతన్తు పడునుగొాక,

(సేనలు దారిలో ఇపుడు గౌడమునకు సమీపముగా నడచుచున్న వి గదా ) వాని నడకచే లేచిన దుమారము కొండలంబోలి యున్నట్టిది, గుజ్జాలి గొరిజదొ ప్పల దెబ్బలం బుట్టిన దుముూచే తను పుట్టుక కలిగ, ఏనుగుల మదజలముచే, అడుగున తడిసి ఆడంగుటచే, తెగిన యడుశు-పాదు-కలవియై శ్యతువుల తలపై పడునుగాక -అని అంతటను వ్యాపించుటచే గొడాంగనల గండమ.లను, పూసి కొనియన్న పరిమళంపు లొద్దుగుపుప్పొడి గలవానిని పొగచూరించును, అట్లే కుటిలములగు అలకలను తుమ్మెదలగుంపు కాంతిగల వానినలుపును కారిం చును-మాయునట్లుచే యును.

మలయకేతుసేనల బుద్ధియు, దాన నతని బుద్దియ వర్ణించుటంబట్టి ఉదాక్రాలంకారము.

హో థిక్‌ కష్టం-హాః ఇసీ కట్టాః తపస్వినః.పాపము: అన(దగినవారు జాలిపడందగినవారు, ఘాతితొః = చంప(బడిరి,. కథం:ఏమిః ఎట్టూః సుహృ

త్రి ము[దారాకననాటక మ్‌ రాకన శ్చేష్టకే, న రిపువినాశాయ! త త్కిమిదానీం మన్దభాగ్యః కరవాణి? శ్లో, కిం గచ్చామి తపోవనం? న తపసా

శామ్యే త్సవైైరం మన8,

కిం భర్త్రా ననయామి? జీవతి రపౌ

యీణా మియం యోగ్యళా.

కిం వా ఖడ్లసఖః పతా మ్యరిబలే?ః

వైతచ్చ యుక్తం భవే.

చ్చేత శృన్నన దాస మోకరభసం

రుస్ధ్యాత్‌ కృతఘ్నం న చేత్‌. తలా. ద్వినాశాయ, న రిపు వినాశాయ-మి[తనాళనమునకే ళతుశాశనమునకు కాదే, రాక్షసః చేష్టతే=రాక్షసుండు ఉద్యోగించుచున్నా(డు, మన్దభాగ్యః = అద్యష్టి హీను౧డను

శో ౨౪- కి మితి, - కిం గచ్చామి తపోవనం? = తపోవనమునకు? బోవుదునా? సవైరం మనఃజజపగతో కూడ కొనియున్న మనసు తపసౌజలేలే దొరలను .అనసరింతునా వారికి పీతిగా ప్రాణము వదలుదునా- అనుట-రి జీవతి=శ(తువు (బతికియుండగా, ఇయం = ఇది - ప్రాణత్యాగము-త్రీలొ? యోగ్యతాజస్ర్రీలకుం దగిన పని, వా-అట్టు కాక, ఖడ్గ సఖః=ఖడ్లసవాయా డనై. కత్తి తోడుగా. గలవాండనై , అరిబలే=ళ[తుసేనపై, పఠామి 90 పడుదునా? ఏత చ్చ వఇదియ, న యుక౦ం భవేళ్‌ తగినది శో (ఏలన) చేతః చిత్తము కృతఘ్నం న చేత్‌ కృతఘ్నము-చేసిన మ

9 ర

ముజుచువది-కాదేని, చన్దనదాస మోక్ష రభసంంచందనదాసుని విడిపింప గృనికీని గలదై, రున్ధ్యాక్‌ ౨ అడ్డగింప౧గలదు- మనను ఇపుడు నన్ను మటీ పోనీదు-చందనదానుని విడిపింప త్వరగలిగియున్నది

పణ్బమాజ్యః 817 ఇతి నిష్కా9న్నాః సళ్వేం ముదా రాతస నాటకే కూటతేథధేడేశాను పళృ్ళ్యుమాజ్య! లా ఇక నివుడు నేను ఏమి సేయుదును, ఇట్టు మలయునిచే “పో, చంద గుప్తునికడకే" అని తజిమివేయంబడితినే, ఇక అడవికిపోయి తపస్సుచేసి కాందునాః! మనస్సు ఎంత పగతో నిండియన్నది, చంద్ర చాఎక్కులమీ౧ద। ఇపుడు నాకు జరిగినదంత యు వారిపయోగమున కల్రిగినదే కదా దీన నావై రము ఇంకను గాఢమైనది. కాబట్టి తపస్సు కుదరదు. పోనీ పాణములు విడు తునా స్వర్గాన దొరలను నందులం గ౭సికొనను? వారును మన శ(తువులదుంప తెంపక ఏీలవచ్చికివి ఇక్కడికి నివేమి ఆడుదానవా అందురు అదియుకూడదు మజి కత్తి దూసికొని ఛ(తుబలము మై బడుదునా, నానెనరును మగటిమిం (బక టింప? కూడదు. అక్కడ చందనదాను నాకై (ప్రాణాపాయమున ఉన్నా (డే, వానీని విడిపి పగ దివురకున్న అది కృతఘ్నత కాదా నామనసు అ:దులకు ఉత్తంపడుచున్నది= ముందుగా ఆపని తీర్పవలయును. -ఇట్టు కర వ్యమును నిళ్చ యింబుకొని తఈరలినాండు మజీి ఎట్టు ఏమి చేయునో, రావసు(డు మలయునుండి తుదముట్ట చీల్చగబడి ఒంటరియె దిక్కు కెలి యనివా(డైనాండు అతని యీగతిని సాధించినవారు సిద్ధార్భక జీవసిద్ధులు, థాగు రాయణు డును వారిరువురికిని చాణక్యు(డు 'పెట్టినపని పూర్తి యైనది. భాగురాయ బుండు ఇంకను ఉన్నా(డు, శేషమును నులయునిం బట్టుకొనుటకు సాధించుటకు. సిదారకు౯ండు జాబుతోను నగలపెట్టెతోను పట్టువడినా౯డు జాబు! అంక ములో బాణక్యుండు శకటుని యక్షరాలతో (వాయించినది నగలు మలయు(డు రాక్షసునికి (పీకిగొరవములతో తొడిగించినవి వానిని అతండు సిద్ధార్భకునికి ఇ ాముగా ఇచ్చినాండు శాబు చూడ(గొ చం,దగుపునికి రాక్షసుండు [వాసినదిగా తేలినది. (అట్టిది బాణకుంని పన్నికము) అందు. చాణక్యుని తొలగించి

818 ము[దచారాతననాటకమ్‌

నందులకు అభినందనములు, మలయునిమ్మితులు మ్లేచ్చరాజులు ఆతనిని వీడి చం[దగుప్తుం జేరుటకు సిద్ధముగా నున్నారు. వారి ఒడంబడిక బకి ఈవలసినది, ములయుని రాజ్యభాగములును కోళగణాలును ఇచ్చి సంతోష పెట్టందగునుః జాబుతో పంపిన కానుకను అంగీకరింపవలసినది. జాబుందెచ్చువాండు నోటను సమాచావము చెప్ప/గలడు-అని ఉన్నది రాక్షసుడు మలయుని దర్శనమునకు ఆభరణము తొడుగుకొని వచ్చును. అది ఎవరివద్దనో “చాణక్య ( పేరితునివద్ద) కొన్నది-ఆది ఆనవాలు పట్టంబడును. చంద్రగుప్తుడు పంపిన బహుమానమని కంకింప(ంబడును. ఇంతలో జీవసిద్ధివచ్చి పర్వతకుం జంపినవాడురాక్షనసుండు అని గుట్టుబయటపెట్టును. రాక్షసునికి ఏమి చేమను చెప్పను తోంపక నిశ్ళేన్హుం డైనాడు, మజి చందనదాసును విడిపింపక యెట్లు అని కదలిపోయినాండు,

ఇతి పజ్బమాజ్క8=-పంచమాంకము ముగిసినది

ప్ర వేశఠః న (09) న (తతః (పవిళశ త్యలజ్క్య్బ్య్బాతః సవార్షః సిద్ధార్ధకః.) సిద్ధార్థకః--- శో, జఆఅధి జలదణీళలో కేసవో ేసిభూది జఅది అ జణదిట్టీచందమూ చందఉిత్తో జఅది జఅణకజ్టం జావ కాఊణ నవ్వం పడిహాదపరపక్టా అజ్జచాణక్క-ణీది. ౧ [జయతి జలదనీలః కేశవః కేశిఘూరీ, +... జయతి చ జనదృష్టీ చన్ట్రమా ళృన్ద్రగువ్వః, అలంకృత: ---ఆలంక రింప(బడినవాండై తన పనిని ఇంతచక్క!/గా చెల వేర్చి రావసుని మలయనిచేత తజిమించినాడు గదా సిద్ధార్థకుండు. ఊరు చేరి నాండు, దానికి చందగుప్తు 3ఏవలన కొత్త యుడుపులు సౌమ్ములును ఇనాముపొంది నాండు. వానిని ధరించి ఆగపడుచున్నాండు, మొగాన సంతోషము తాండవ మాడుచున్నదిః క్లో ం జయతీతి-కేశఘాతీ = కేశ(దానవు)ని చంపినవాడు, కేశవః = కేశవుని యవతార మైన- శ్రీకృష్ణుడు, జలిదనీలః = మేఘళ్యాముండు జయతి = జయించుచున్నా.డు.ఉత్కర్షతో కాలుచున్నాండు చన్హ్శగుప్తః చ = చంద గుప్తుండును, జనదృ్భష్టి చన్ట్రమా? (ప్రజల కన్నులకు చం[దునింబోలె (సంతోషము

820 ము చారాతస నాటకమ్‌ జయతి జయనకార్యం యావత్‌ కృత్వా చ సర్వం (వతివాతపరవజా ఆర్భచాణక్యనీతిః.] దావ చిరస్స కాలన్స పిఅవఅన్సం సమిద్ధత్థఅం 'పేక్టామి. (పరి[కమ్య అవలోక్య చ్భ ఏసో మే పిఅవఅస్సఓ నమిద్దత్హఓ ఇదో ఎవ్వ ఉప సప్పది, జావ ణం ఉపసప్పామి [తావ చ్చిరన్య కాలస్య (ప్రియ వ్యయన్వం సజీలీద్లారకం పశ్వామి. వమ మే [పియవయస్యః స్ర్‌ ంఖఫ యి ఖ్‌ క 6 సమిచ్దార్థకః ఇత ఏ వోపనర్పతి. యావ చేన ముపనర్పామి.] వ శ (ప్రవిశ్య సమీద్యార్థకః) నవద్భార్థకః శో నందావే తాశేసాణం 'గేహూన్లవే సువోఅత్తాణం హిఅఅట్టిదాణం వీవావా?విరపా మికాణం దూణన్ది* పి ప (కలగించు) వాండు, జయతి_.మజియు జయనకార్యం = జయనముల -- ప సాధనములై న సేనలు యుద్ధాదులు అగు వానియొక్క పనిని సర్వం యావ వ అంతటిని, నిశ్ళేషముగా, కృత్వాకావించి, _పతిహతపరపకా = ఓడీ బడిన కశుపక్షముకలదై న, ఆర్యచాణక్య నీతిఃచంచాణక్యయ్య నీతి యః జయకి. జ్‌ ఇట్టు సమయాన లెప్సగాతన యిష్టదేవతాదికమునకు కృతజ్జితతో వ్‌ పలుకుచున్నా.డు, సిద్ధార్భకు డు_తాలుత కేశిఘాతి నల్దనిస్వామి ఫ్రీకున్తగి చందద్రునింబోలిన తెల్లచే స్వామికి చంద్రగుప్తునికి, కత్తి దూయక, సేన నడ ॥ ఉపాయముచేతనే తం తముచేతనే శృతువుల నోర్చిన” చాణక్యనీతికి=జయ + చున్నా (డు, యం డ/ తావత్‌ చిరస్య కాలస్యకఅంత చిరకాలమునకు,-ఒక సంవత్సరమూ బాలచున్నది -న్మాపియమితు9ని సమిదారకుం జూచెదను. ఏషః = వీడా. శ లో ధథ ఇత ఏవ ౪ ఇటే, నాకడకే. =చం,దులో శో. ౨ సనాప ఇతి--సన్తాపేంమనఃభేదప వేడికి, తా రేశానాయ చళ్ఞగా దానిని తీర్చువారును, గేహోత్సవే ౯౨ ఇంటి పండుగు

(ప వేళశక। లిల్లి! [నన్తాపే అారేశానాం, శేహోత్సవే నుఖాయమానానామ్‌ హృ్‌దయస్థితానాం విభవా విరహే మి[తాణాం దూనయ వి] నుదం చ మవ మలఅ కేదుకడయాదో పిజవఅన్సఓ సిద్ధత్సఓ ఆఅదో తి. ॥ త్మి. ణం అక్లేసామి. (ఇతి పర్మికామతి; విలోక్య) ఏసో సిద్దేర్డటం [శ్రుతం చ మయా మలయకేతుకటకాత్‌ [పియనయన్యః సిడ్దార్థక ఆగత ఇతి. ఏన మన్వేషయామి. _-- వష. నిద్దార్థకః సిచ్యార్థక- (ఉమ్మృత్య, కవాం నమిద్దళ్ఞట! అవి నుపాం పిఅవఅన్సన్సః [కథం స్త శ్రార్ధళః! అపినుఖం (వియవయస్యస్యళ) లలా సుభాయమానానాం ౬ సుఖము కల్లించువార్డును హృదయస్థికానాం = (ఎప్పు డును) మనసు పదముగొన్నవారును బఐర, మి్మితాణాం = మితు9ఏలయొక్క విరహే=ఐఎడజాటున, విభవాః=నంపదలు, దూనయన్ని =దుఃఖము కలిగించును? మిత్రులు ఎంత ఆక్కఆజయైనవారు జనులకు చం(దునివలె మనసుతాప మును తీర్తురు. ఇంటి పండుగలలో కలిసికొని సుఖము కలిగింతురు. ఎప్పుడును మననులో మెదలుచునే యుందురు. అట్టివారు కూడ లేక, దూరమగుదు రేని సంపదలు దుఃఖమునే కలిగించును మ్మితుండన అట్లివాఃడు-వాని వియోగము ఓర్వరాదు. ఇందు అలంకారము అపస్తుత్మపళంస ఇందలి య్యపన్తుతము సిద్ధార్భక (వవాసమను (వస్తుతము ఆళయించినది దేవన్య చన్ద$[8యః- బాణక్యునిమాట “వృషలాయ” అని యుండును, దానిని అనువాదము చేయచో సిద్ధార్ధకుండు ఇట్టు గౌరవసదృళముగా పలుకు చున్నాడు. కథం స ద్ధార్భకకఐఓవ | సఘేద్ధార్థ (డు; అపి సుఖం=సుఖమా? కుతః సుఖంజఎక్కుడిది సుఖము? యేనజవీలన, చిర్యపవాస (పఠత్యాగతః అపీజచాల కాలము ఊరిలో లేక ఎక్కడికో పోయియుండి మరలినవాండవు ఐనను, అద్యణఇపుడు.

త9ి9ి ము[దారాతననాటకమ్‌ శ [ ఇత్యనో్యోన్య మాలిజ్ఞతః క్ష నబుద్రార్లకః --- కుదో, నుహూం, 'దేణ తుమం చిరవృవాస య లభులేర వృద్భాగదో వి అజ్జ ణ మే గేహం౭ఆఅచ్చసి?! [కుతః సుఖం, యేన త్వం-చిర [పవాస (వళ్యాగతో ఇఒప్యద్య న మే గేహా మాగచ్చసి?] సిచార్లకః --- పనీదదు వఅస్కో, దిట ముతో ఎవ్వ అజ వ్ర ల ళం పుట జ్‌ చాణక్కేణ అఆణతోహ్మా, యథా “సిద్దతఅ, గచ్చు = ఎదం పిఓ ద_న్తం దేవస్స చన్దసిరిణో ణివేదేహి" త్తి శదో పఏదస్స ణి వేదిఅ ఎవ్వుం అణ్జుభూద వళట్రిన ప్పసాదో ఆహం పిఅవఅశ్ఫం ్చేస్టిదుం తుహూ ఎవ్వ "గేహూం?చలిదోహ్మి. . అశ రీ, ఆక న అద వీ [[పసీదతు వ మన్యః, దృష్టమా[త్ర ఏవ ఆర్యచాణ "కేన అజ్ఞ పో. ౬స్ఫి యథా -- సిర్టార్థక , గచ్చ. ఇమం (పియోదదన్హం చేవస్య చన 9 (శ్రియః నిచవేదయ'” ఇలి. తత ఏతస్య నివే దై ఖ్ట్‌వ మను జమిలి ఇ, క అజ్‌, భూత పార్థివ్మపసా దో ఇఒవాం (పియవయస్యం (వేతితుం త వైవ “'గేవాం చలితో ఇసి, నగ _ సక్స ద్ధార్థకః వ అన్స, జది మే సుణివవ్వం తతో కస్తేప్తూ, కిం తం పిఅం జం పిఅదంసణనస్స చందసీరిణో ణివేదిదం [వయస్య, యది మే (శోతవ్యం తతః కథయ కిం తఠ్‌ (పియం (ప్రియదర్శనన్య చన్ది శయో నివేదితమ్‌ క్ష నల (పసీదతు.మన్నించునుగాక -కోపముచేయకు దృష్టమ్మాత ఏవ-చూడం బడ/గానే-దర్శనము చేసికొన్న క్షణముననే, చాణక్యయ్య చేత అజ్ఞాపింప(బడితిని, యథా---వీమని యనఃగా, పియోద న్తం= పీతికలిగించు వృత్తాంతమును, చన్ద్ర శ్రీయః-చంద శీకి-నౌకరులును [పజలును చం దగుప్తుని ఇట్టు పీతితో ముద్దుగా నిర్జేశంతురు. ఏవం అనుభూత పార్థివప్రసాదః జ ఇట్లు అనుభవింపంబడిన రాజు నన్ముగహము గలవా(డనై , చలితః అస్మిజబయలు దేతినవాండ నైతిని, కిం తత్‌ పియంజఏమిటి ఆ (పీకికి లిగించు విషయము? 1పియుదర్శనన్య ఇ అందగాఃడ్రై క నులకుపండు గుకలిగించువా! డై న-అంద అికినిత మరాజునందు ఎంతీపక్షపాతము?

(వ చేశకః లలఫ

ఇద్హార్థకః --- వఅన్స, కిం తువా వి అకహిదవ్వం అతి ?

ఇకా ణిసామేహి అక్టి దావ చాణక్క ణీది మైహిదమదిణా మలఅ

"ేదువాదపణ ణిక్కాసిఅ రక్టసం వాదా చి త్రవమ్మప్పమువో

వృవోణా పంచ పట్టివా, తదో అనమిక్థృకారీ వసో దురాఆరో త్తి

ఉక్హిఅ మలఅ కేదువాత అభూమిం కునలదాప భఅవిలోల నేస సై ణిక

పరివారేసు నభ అం ప్పళ్టిదేసు పాత్ధి వేసువ్సకంవిఅం ణివ్విజ్ఞహిఅవను

సఅలసామం కేసు భద్దథట పుజ్ణద_త్త డింగురాద బలఉిత్త రాఅసేణ

భాగురాఅణ రోహితక్ట్య విజఅవమ్మ ప్పృముక్తాహిం నంజమిఅ గిపిదో మలఅేదు.

[వయస్య, కింత వా వ్యకథితవ్య మస్తి త న్ని శామయ. అస్తి తావత్‌ - చాణక్యనీతిమోహిశమతినా మలయకేతు వాత'కేన నిష్కాన్య రాకనం వాతా శ్చితవర్మ [పముఖాః (పధానాః, వళ్బు పార్థివాః. తతో ౬ఒసమీవమ్యకా "క్యేష దురాచార ఇ త్యుక్ష్సీత్వా మలయ కేతుహాతకభూమిం కుళలతయా భయవిలోల శేమ వైనికపరివానేషు నభయం పస్టిశేషు పార్ధివేషు న్వకం విషయం, నిర్విజ్ఞహృృదయేషు నకలసొమ న్తేషు, భదభట ఫురుదదత్త డిబ్లురాత బలగు_ప్త రాజ సేన భాగురాయణ రోహితాదతు విజయవర్శ [ప్రముఖై 8 సంయమ్య గృహీతో మలయ కేతుః.]

తవ అపి అక థీతవ్యం= నీకును -చెప్పనక్కఅలేనిది, అ స్తికింజఉన్నదా ఏమి? -తజ్‌. సీబమయ = కావున విను (చెప్పెదను అనుట) ఆఫమీష్యికారీ = ఆలో చింపకయే- పదరి-చేయువా౬డు, కుశలతయా = సమర్థులగుటచేశ, భయ విలోల శేష సె నిక పరివారేషు = థభయముచే కఠ(గి కదలిపోయినమిగిలిన సెనికు లున్నుషరివారయను గలవారై, సభయం = భయముతో-వీండు ఎప్పుడు ఎవరిని ఏమి సేయ(గలడో అని-్యపస్థితేషు = (తమ చోట్టకు) బయలుదేరినవారు కాగా, న్వకం విషయం = తమ దేశమునకు, శిర్విజ్ఞహృదయేష-బీ వీని పొత్తు ఇ౧క వలదు అని హేయబుద్ధి గలవారు కాంగా, ==. పముఖైః _ మొదలై నవారిచేత

తిలైట్తీ ము( దా రాతసనాటక మ్‌ న ఇళ్ళ ళు జర వస నీ ్ధార్ధకః-- వఅన్సః , భద్దభటప్పమువో కిల. చేవన్వ చందఉత్తస్స అవరత్తా మలఅ శేదుం సమస్సిడే త్తి లోప మంతిది. ళా కం ణిమితృం కుకవిళేణాడఅన్స విల అణ్జం ముపా అద్ద ణిన్ట్యృవాణే, తతోటి. . ఆతని [వయస్య, భ(చభట్మపమ ఖా? కిల దేవన్య చన్ద్రగుప్కస్ట అవరక్తా మలయశేతుం సమా శిఖా ఇది లోకే మన్న తే. తత్‌ కిం నిమిక్తం కుకవికృతనాటక స్యేవ అన్య న్ముఖేఇన్యన్నిర్వవా బే ]] ల సిద్ధార్థక ః---- వఅన్ఫ, వైవగదీఏ విఅ, అసుణిదగదీప ణమో చాణక్కణీదీప [వయస్య, ద్రైవగళత్యా ఇవ అకుతగ తై $ సమ శ్చాణక్యనీతై ్య.]] య్య సిద్దార్థక;__తదో తదో, (తతస్ప తః సిద్రార్హకః---తదో పవాది సారసావోణసమేదేణ * దో మ కపాలం ణిక్కమ్మిఅ అజ్జచాణక్కేణ పడివళ్ఞం సఅలరాఅలొ అ అసేసం మేచ్ళబలం. "తత్ర; (వభృతి సారసాధనసే మేతే శే క్ల నిష్క9్సి మ్యార్యచాణ క్యేన (పతిపన్నం సకలరాజలోక ప్‌ మశేవం మ్లేచ్చబలం,) గో జ్య షి డి సంయమ్మ్య=కట్టివెచి, గృహితఃజపట్టుకొన(బడినాండు. వసముచేసిక నగల నాడు, అన్యల్‌ ముఖే ఆవ్యఠ్‌ నిర్వహణే_ఆరంభమున ఒకటి, మగర్య వేటు) ఒకటి చందద్రగుప్తునియెడ ఆపరక్తులు మొదట అనురక్తులు కల” గ సో యిల! 4 ర్రైవగత్ర్యై ఇవ=ద్పైవగతి యిట్టు అని ఎవరైనను ముందుగా * సన్నంగా గలరా? ఇష్టే చాణక్య నీతి గతియు=గూఢము అకస్మికమః. వడ పట్టుకొనడ్‌నది. కుత తర్‌ఎఎక్కడ (ఉన్నది) అది యగ ఏలే ఇవిగో న కార్‌ (ఉన్న

(వచేళకః ళ౭ిక్‌ సిక్రార్ధక 1--పహీిం వచే. శ్లో, అదినఅ గురుపణ చాణదప్పేణ దంతీ సకలజలదణీలా ఉబ్భమంళో నదంత్రి; కస పపవార భవణ జూఆ కంపోత్తరంగా గిపొవ జఆణ నద్దా నంపఅంతే తురంగాః, (య 0 ల్లో. అతిశయగుకు కేణ చానదశ్చేణ ద న్తీనః నజలజలదనీలా ఉద్భ9మన్లో నద్నన్ది; కళా పవోరభ యేన జాతకమ్బో _త్రరశ్రాః ల్‌ో జయన ళళ్రాం నంవతన్లి తురక్షాః) నీద్దార్డ కః.--నఅన్న, పదం చావ చిటదు తవో సవ్వతో ధ థి 6 అవచ్చక్ట్రం ఉజ్షీఅపహిఆరో చిట్టిఆ అజ్జ చాణక్కొ కింపుణో వితం లలత ల్లో, ౩. ఆతిళయేతి- అతికయగురుకేణఐమిక్కి లియ= ఎక్కువై న దాన దర్శేణంమదంపు( బొగరుచేత, దన్తి నూజవీనుంగుల్డు నజలజలదనీల్యా=నీరు నిండిన మేఘమువలె నల్దనివి ఉద్భరినున్త 1ఇఎగురుచు మిట్టివడుచు, నదన్త్హిఇ మేంకరించుచున్నవో తురళ్లాఃవగుజ్జములు, కళా (పవోర భయేన = కొరడా డెబ్బలభయముచేత. జాతక మ్నోత్త రజ్ఞాఃంకలిగిన కంపముయొక ఫా పెద్ద ఆలలు జందిరింపు (దేహాన) కలవై. గృహీత జయన శద్దాఃవవినంబడిన జయ శబ్దములు కలవై; నమృతన్ని=(గొరిజల ఓపటపధ్యనితో) గుమిగూడుచున్న వో. అక్కడ, “" మదపుటేనుంగుల మీంకారములు ఎక్కడ వినంబడుచున్న వో గక్టాలు కమిచీ దెబ్బల భయమున అదరుళు ఎక్కడ గుమిగూడుచున్నవో, అచట గజ మీంకారములును గుఖ్రపు గొరిజల దెబ్బలును గుజుతులు-అది యుండు చోటికి, ళు ఇందు అలంకారము స్వభావోక్తి -ఏనుంగులతోడియు గుజ్టాలతోడియు మేచృబలము ఉన్న దియన్నట్టుగా అందముగా చెప్పబడినది. అంత్య యమకముం శబ్లాలంకారము-దనస్తీ దన్ని అనియు తరన్లా-తురణ్ణా అనియు. ళల

826 ము[ దా రాతననాటకమ్‌ ఎవ్వ మంతిపదం ఆరూఢో? |[వయన్య, ఏత త్రావ _త్రిఫతు. తభా సర్వలోక (ప్రత్యక ముజ్హి అాధికారః స్థ్ర ఉ్వార్య చాణక్య! కిం పున రపి త దేవ మ_న్హి9పద మారూఢః?] థి సిద్ధార్ధక 8--- అభీముద్దో సీ చదాణీం తుమం, జో అమచ్చ రక సేణ వి అణవగాహిఅపువ్వం అజ్జచాణక్కగ్సచరిదం అవగాహిదు మిచ్చసి. [అతిముగ్దో సీచానీమ్‌ త్వం; యతో ౬ మాత్యరావసే నా ప్యనవగాహితపూర్వ మార్యచాణక్యస్య చరిత మవగాహితు మిచ్చసి.] మ్య గ! ల్జి ॥ సఖుక్రార్ధకః---వఅన్స అమచ్చరక్టృసో నంవ్హద౦ కహిం! వయన్య, అమాత్యరాతసః సాంప్రతం కు త? స్ట నీర్రార్థకః ఎ తస్సిం భఅవిలో లే ట్రమాణే మలఅ కేదుకడ ఆదో ణిక్కమిఅ ఉదుంబరణామహేఏణ చరేణ అనుసంధిజ్ఞమాణో ఇదం పాడలీపుత్తం అఅదో త్తి అజ్జదాణక్కన్స ణివేదిదం. [(తన్మిన్‌ భయవిలోలే' వర్ధమానే మలయకేతుకటళకా న్నిష్క9ిమ్య ఉదు మృరనామధేయేన చలే ణానునన్టీయమాన ఇదం పాటలీపుత మాగత ఇ తాారగంచాణకంనం నివేదితమ్‌,. స త్యార్యచాణక్యస్య క్‌ మ్‌ సఫుధ్రార్ధకః---వఅన్స, తవా ణాను అమచ్చరక్ష్సస్తో ౯ అ వ శ్‌ ణోవి రష్టీ పచ్చాణఅణే కిదవ్వవసాఓ ణిక్కమిఅ సంపదం అకదళ్లో పు లావ నాయ ఏతత్‌ కావఠ్‌తిష్టతు = ఇదియుండుంగాక, తదేవమ న్తిపదంఆరూఢ! “ ఆమంతి యధికారమునే పూనినాఃడు; అనవగాహిత పూర్వం = ముందుగో ఎణుంగ(బడనేరని దానిని ఆవగాహితుం = ఎయింగుటకు.అందు మునంగుటకు? తస్మిన్‌ ప్రళయ కోలాహలే!పా.) = ఆప్రళయకాలపు, గలక రము -దానింబోనది? ఆమలయని కటకమున, (భయ-లే = భయంపు/గలగుండుపా.) వర్థమానే గ పెరుంగుచుండ(గా, ఆ కటకమునుండి, నిష్మ్రిమ్య = వెలువడి అనుసంధీళ మానః "= నిపుణముగా పరికింపగుడుచు_నిపుజముగా అనంగా వానికి లేలి నీకయు, తనకు వానింగూర్చి సర్వము తెలియనట్టును. ల గల లో శ అతొదల్హో బుల్‌ం. లీడర్‌ ఇంట్‌ లంగ

వవేశకః 897. నం గ ఇమం పొడ లిజ త్తం ఆఖదో ఎవ్వ. (వయస్య తథా నా మామాత్యరాతసో నన్దరాజ్య (వళ్యానయనే కృతవ్యవసా యో. నిమ్మ మ్య సాంప్రత మక్ళళార్థః పున ర పీదం _ పాటలీపుత మాగత వప )) సిచారకః --వ౨అసన్ప. తశేఖమి చందణచాన సిణేహేణేత్తి న ౧ ఎవ € (వయన్య తర్కయామి చన్హదానస్యే నేతి) నక్జీద్ధార్థకః --వఅన్స, చందణచానన్న మోక్ట్ర౦ విఅ "పేశ్టామి (వయస్య, చనన చాకన్య మోచ మివ (పష) సిద్ధార్టకః---కుదో శీ అధణ్లిన్స మోక్టో? సోక్టు సంపదం ఆజ్ఞచాణక గాను ఆణ త్తీప దువేహొం అమ్మేహిం వజ్హృట్టాణం మ్తనేసిఅ వ్వావాదఇదవ్యో (కుతో ౬ స్యాధన్టిన్య మోమః* న ఖలు సామ్బి)త మార్య చాణక్య స్యాజ్జపా చ్వొాలాస్ట మాచాభ్యాం వధ్యస్థానర్య (వవేళ్య వ్యాపాదయితవ్యః.) | స ద్ధార్థకః న (న్యకోధమ్‌) క్రిం అజ్జ చాణక్కన్సు ఘాతఅ జణో అణో ఇత్తి చేణ అహ్మే ఈరినేను ణిఓజిదా అదిణినంసేను ? ళు థి (8 మార్యచాణక్యన్య ఘాతకజనో ఇన్ఫో న్నాస్త్‌ యేన వయ మీదృ శేషు నియోజిళా అతిన్ఫశం నేమ నియోగేషు) లో లా కృతవ్యవసాయః = పూనికలవా౭డై, అకృతార్థః = తన పద్దు సాధించు కొన లేనివాడే ఐ, పున రపి... = మరల ఈపాటలిపుత్రమునకే వచ్చినదే £ తర్క్ముయామి = ఉఊహింతును; మోతంఇవ_పేక్కే = విడుపువలెతలంచుచున్నాను. కుతః _ అదేక్కడిది? ద్వాభ్యాం ఆవాభ్యాం మన యిరువురిచేత వయం ఈదృ శేష అతినృశంసేషు నియోగేమని యోజితాః_మనము ఇట్టి మిక్కిలి (కూర మెైనపమలయందు ఉత్తరువుచే వూన్న/బడితిమి (ప్రతికూలయతి.ఎదురతిరుగును, ప్రతికూలముగా చేయును.

2828 ము దారాతననాటకమ్‌ సిదార్హకః-లవఅన్స, కో జీవలోప జీవిదుకామో అజ అథ దొంబఎలో్‌ ఇ చాణక్కన్స ఆణ్బల్తిం పడిఊలేది. తా ఏహి, చండాలవేసధారిణా భవిఅ చందణదాసం వజిటొణం ణపమ, [వయన్య, కో జివలో కే జీవిశుకామ ఆర్యచాణక్య స్యాజ్జ్మిప్పిం [వతికూలయతి, తదేహి, చడ్డా లవేళధారిణా భూత్వా చన్చనదాసం వధ్యస్థానం నయావః.] ఇత్యుభౌ నిష్కా ఏ9 సా వ్ర వే శక్ర3 ఇతి (ప్రవేశకః = [ప్రవేళశకము ముగిసినది. అది వృత్త వర్తిష్యమాణ కథాంశములను తెలుపునది గదా వరర్తిష్యమా ణము.వీ రిరువురును చందనుని వధ్యస్థానమునకు-కౌలమిట్టకు కొనిపోవుటయు , అట్టు కొనిపోవువారు. వీరు కావలసినది అని చాణక్కుండు ఉత్తరువు చేయట యును, వృత్తము లన్ననో-సిద్ధార్ధకుడు కటకమునుండి మరలి దొరచేతి ఇనా ములు పొందుట, మలయునిసేనలోనికి తోడువచ్చిన రాజులు అతనిని విడిచి తమ దేశాలకు మరలిపోవుట మలయుండు చాణక్యుని భాగురాయణ భ్యద్రబటా దులచే బంది చేయంణడుటం మలయునిసేన అట్టట్టు దై న్యము పాలై నట్టిది దాణ క్యునిచే పట్టుకొనంబడుట, అనంగా చాణక్యునిచే మరల మంతిపదము ఎప్పట్‌ వలె [గహింపంబడుట, రా్షసు,డు చందనదాసు 'స్నేహముచేతం గాటోలు, మరల పాటలిప్కతమునకు వచ్చుటయు, ఆతడు చాణక్యుని వే(గుచే నిపుణ ముగా కనుపెట్టంబడియండుటయు.

ఒన్న షష్టా జ్య 8 (60) (తతః (వవిళతి రజ్జుహా_స్తః పురువః) పురుషః ==శా ల్ల ఛగ్గుణనంజోఅదిఢా ఉచవాఅపరివాడి ఘడిఅ పానముహీ ఇకాణక్కణీతిరజ్ఞూం రిపుసంజమణుజ్ఞయా చజ్రీది, [పడ్గుణసం యోగద్భృథళా ఉపాయ వరిపాటీ ఘటిత పాళమ.ఖి. ఇవాణక బ్రినీతిరజ్జూ రిపునంయమనోద్యతా జయతి. లా రజ్జా హస్తః-చేత (కాండు గలవాడు. క్లో, ౪. వద్గుణేతి.---వడ్గ్డుణ. ..---ఢాజ౪రు పురులు కలిపి పేనుటచే గట్టిదియ, ఉపాయ పరి...పాళముఖీ=ఉపాయముల యను[క్రమముతో వేయ బడిన--కూర్చ(బడిన- ఉచ్చు గలదియు, ఐన, చాణక్య సివి రజ్జుః = చాణక్య సీతి అనెడు (తాడు, రిపు సరయమన ఉద్యతా జ శతువుం గట్టివేయ పూనిక గలది, జయతిజఐమించుచున్నది. సీతీ విషయమున గుణములు ఆరు సంధివిగవోదులు, ఉపాయములు నాలుగు సామదానాదులు-అనుషఘ్రానమున (పయోగమున యథోచితముగా ఆతాడు 'పేనవలయును, అజ్లే ఉచ్చును యథోచితముగా ముడువవలయును,_ బిగింప వలయును, అట్టి ఆ(తాటితో అట్లు శ్యతువులను వెళకసీక కట్టివేయనది. అట్టి చాణక్య సిలిక్రి జే ఇందు ఆలంకారము (సావయవ) డూపకము 'వర్డుణ'" 'ఉహైయిీ--ఇందు శ్రేషయు, ఉరివేట-మాటలు.

880 ము చారాకసవాటకమ్‌

(పరి[కమ్యు అవలోక్య చ) వసో సో 'ప్పచ్రస్తాః అజ్జచాణక్కస్స వురదో ఉదుంఫరపణ కహిదో. జిహిఎ మప అజ్జ్బచాణక్కాణత్తిప అమచ్చరక్టృసో 'పేక్టిదవ్వో. (విలోకస్ధ, కివాం పసో క్ట అమచ్చ రక్టసో కిదసీసావగుంరణో ఇదో ఎవ్వ అఅచ్చఇ ఆా జావ ఇమే హ్‌ం ఉజ్జాణ ాద వేహిం అంకరిదనరీరో "పేళ్ళామి కహీిం ఆసనపరి గ్గవాం క లేదిత్సి. (పర్మిక మ్యస్థినః)

[[(పరికమ్య అవణోక చృుపషమస (ప్రదేశ ఆర్య చాణక్యస్య పురత ఉదుమృరకేనక థితో, య్యత మయా ఆర్య చాణ వ్యాజ్జప్యా అమాత్య రాతసః | పేదీశవ్యః. (విలోక్య) కథ, మేవ ఖల్వమాత్య రాతనః కృతశీహ్ణావగుభ్ధన ఇత పవాగచ్చతి తద్భావదేభి రుద్యాన పాదమై రంతరిత శరీరం (సేత. కుతాసనపరి[గవాం కరోశలీతి. (పరిక్రమ్యస్థి ఈ)

(తతః ప్రపిళతి యథఖానిర్జిష్టః సళస్తో? రాతసః) రావసః--(సానమ్‌) కష్టం భోః కష్టమ్‌ శ్లో, ఉచ్చిన్నాాశయకాత "కేవ కులటా లా గో; ళా నళే(శీ;గ్షళా; న న న పి. డొకవేంగు _ రావసునిచేత క తిని పాఅవేయించుటకు చాణక్యునిచే ఉపాయము నేర్పి పంప(బడినాండు - వానిచేత నొక తాండుఉన్నది. దానితో వాండు ఆపని నెజవేర్ప వలసియున్నది కా బట్టి వా+డిట్టు న్‌! (లాటిని వర్ణించు చున్నాడు.

ఆర్యచాణ క్యాజ్ఞప్వా = చొణక్యయ్య యు త్తరువుచేత, కథం= ఏమి! వవ ఖలు... = ఇత(డదేకదా రాకసుండు తలకు ముసుకువేసికొని ఇత ఏవ = ఇటే,...పాదమైః = చెట్టచేత బహువచన్రముగావున అవిబాలును తన దేహమును మలు(గు సేసికొనుటకు; క్కుత ఆసన పర్మిగహం కరో తీళి = ఏక్కుడకూరుచుం డునో అఆనిం

శ్లో. ౫. ఉచ్చిన్నేతి--ఉచ్చిన్న అకయ కాతరా ఇవ = నాళన మయిన ఆశ్రయము-భర్త అనుట_-కలదై దాన బెదురుకొన్నదానివలె, కులటా =

మ మ! జ్క 9 లత]! కా మేవానుగళా గళతానుగతికా న్యృకానురాగాః (వజాః; ఆనవ్నైర వ్యనవాప్తపౌారువఫలై ॥ కార్యన్య ధూ రుజ్ష్రిరహితా, కిం కుర్వున్వ్వథనోత మాంగ రహితై. ర జె రివనీయ తే- ౫% రి ఈ... ఆంకుటాలై , శ్రీః = సీరి, గోలా న్తరేగతా = &ండు కులమును పొందినది-చేజు కులమువానింగూడినది; పవాః = (ప్రజలును, (బిడ్ధలును ఆనట) త్యక్త అనురా గాః = విడువబడిన ఆమరాగము _ పీతి-గలవారై. గతానుగతికాః = పోయిన దానివెంట బిడ్డలు పోయినట్టు అనుట-ఆ పై? = మిక్కిలి హితులైనవారి (శకటా దుల) చేతను, అనవా ప్తపొరుష వలైః = పొంద(బడని తమ తమ [ప్రయత్నముల ఫలముగలవారై, కౌర్యస్య ధూః = పగతీర్చుకాను పనియొక్క _పయత్నము-- బరువు=ఉిజ్ణి తా గా విడిచి పెట్టంబడినది. అథవా-అట్టుగాకున్న; కిం కుర్వన్తు = మతి యేమి చేయుదురు? ఉఊత్తమాజ్ణ రహితైః = తలలేని ఆజ్లె;ఇవ = తక్కిన అంగాలతోనం టోలె _ మొండెమువలె అనుట-స్టీయతే = ఉన్నా రే! భర్త చచ్చిన భార్య ఆశయహీనయై-దిగులు పడును-అప్పుడు అంకుటా లివలె - అ-కుటాలై - అనుట, మజొకనిం జేరును, మరేమి చేయగలదు ? (పజలును, బిడ్డలంబోలె, ఆతల్లి వెంట ఆమింటికే చేరినారు-అచందుని, మౌర్యునే ఆశ్రయించినారు. ళకటదాసాదులు ఎంతయో ఆస్తులు ఎంతెంతయో [పయత్న ములు చేసినారు, కాని [పయోజనము లేకపోయినది. వారు అంతట అన్ని పయ త్నములు మానుకొన్నారు. అట్టుగాకున్న వారు మరేమి సేయంగలరు?ః తాము తల లేని మొండెము ఐ పోయిరెేః ఇందు అలంకారము కులటా ఇవ అని పోలికం జెప్పుట ఉపమ ఉచ్చి న్మాశ శుకాతరా అనియు త్యక్తానురాగా అనియు అనవాప్ర పౌరుష ఫలైః అనియు హేతువు శమ్యముగుచున్నందున కావ్యలింగమును. 'ఉ& త్తమాజ్గరహిత్రె రజ్జె రివో-ఆని బింబృపళి బింబభావము చెప్పుటచేత దృష్టాంతమును,

తికి2 ము(దారాడనవాటకమ్‌ అపీ చ, శ్లో, వతిం త్యక్వ్వా దేవం భువనపతి మువై ఎర భిజనమ్‌ గతా ఛిచ్రేణ శ్రీ ర్భ్వమల మవినీ లేవ వృషలీ; స్థరథూతా చాస్మిన్‌ . కిమివా కరవామ, స్థిరమపి (పయత్నం నో యేషాం విఫలయతి ద్రైవం ద్విప దివ. మయా హి, టా శ్లో ౬, పతి మితి--భువనపతిం = లోకమునకు ఒక డె. పతిగా నున్న, ఉద్పైః అభిజనం = మిక్కిలియ గొప్ప యింటి పుట్టువెనవానినిః దేవంజదొరను, పతిం = మగని, త్య క్వా = విడిచిపెట్టి, శ్రీః = సిరి, ఆవినీతా ౯ అడంకువలేని వృషలీ ఇవ = బసివివలె, చిద్రేజ=దిడ్డిద్వారమున = పొంపాటును శెక్కసేసి ఆ సమయమున, వృషలం = మౌర్యుని-హృదుని, గతాజచేరిపోయి నది, అస్మిన్‌ = వీనియందు, స్థిరీభూతా చజతిరముగొన్నదిః ఇహ౭ఇట్టియెడ, కిం కరవామ = ఏమిసేయుదును? యేషాం నః = ఏ నాయొక్క అనంగొ అట్టి నాయొక్క, స్థిరం ఆపి [పయత్నం=వీడని గట్టిదే ఐన (ప్రయత్నమును, దెవోో విధి, ద్విషత్‌ ఇవ = శృతువుంటోలె-స గపట్టినదియుం బోలె, వివలయతి = నివృ్ర్రయోజనము చేయుచున్న దే. ఎంత అభిజాతుండు, ఎంతటి చొర నందరాజు! మటి అట్టి వానినే విడచి: వాండు కావించిన పొరపాటునులెక్క సేసి, దిడిలోదూజిపోయినట్టు లచ్చి బగ |! ల ది వియై మౌర్యుం జేరినది [క్రమముగా ఆతనిని మరగి అట్లు స్థిర పడిపోయినది. దానిని ఇవతలికి లాగుటకు నే: జేసిన [పయత్నములన్నియు నిష్ప్రయోజననూ ఇందు అలంకారము 'వృషలీ ఇవి అని “ద్విష దివ'అని ప్రోలికంజేప్పుటె ఉపమ, తాను ఇక నేమియు చేయంజాలమికి కారణము అస్మిన్‌ స్థిరీభూలౌ అని చెప్పుటచేత కావ్యలింగమును. మయా హిజనాచేత నేమో (నే నేమో

మష్టాజ్క: లతిక నో. దేవేగ తేదిన మతద్విధ మృత్యు యో గ్యే, శై లేశ్వరంత మధికృత్య కృతః (వయత్నః, తన్మిన్‌ వాతే, తనయ మన్య, తధా వ్యసిద్ధిర్‌. శ వైవంహి నన్దకులళ్మతు, రసొౌన వ్మీవః, అవే వి వేకళూశ్యతా మ్రేచ్ళన్య! కుతః, ల్‌ో యూ నష్టా నపి బీజనాళ మధునా శుళూషతే స్వామిన, నే షాం వైరిఖి రకత కథ మసౌ ల్లో. ౭ దేవఇతి-దేవెజఏలినవాండు,. ఆతద్విధ మృత్యుయోగ్యే = అట్రి ఆభిబారిక యోగంపు. జావునకు ఎంతయు తగనివా డే, దివంగలే=దివం గతుఃడు---చనిపోయినవాండు కాంగా, తం ౩ లేళ్వరంజఆసర్వతక రాజును, అధికృత్యజపట్టుకొని, ఆధికారింజేసికొని [ప్రయత్నః కృతో=జతనము చేయ బడినది చేసితిని అనుట, తస్మిన్‌ వాజేఎవాండు చంపంబడ(గా, అన్యతనయంజ అశని కొడుకును మలయకేళుని = ఆధికృత్య కృతః [పయత్నః.అఆని శేషము, తథా అపి=అట్టును, అసీద్ధిః ఇనా పని నెజవేజలేదు. పా = అరయంగా, దెవం నన్హపల శత్రుః ఇ విధి నందవంశముకు పగతుండు, అసొవిపః = ఈ కాపండు, నజకాండు. నృాపయత్న మున ఇంచుకయులోపము మాంద్యములేదు, నందుడు అట్లు తలంవకాని చావు బానంగా పర్వతకువి చేరియు వాడును చావగా మలయుని ముంవిడుకొనియు ఎంత గొప్ప (ప్రయత్న మో చేసితిని; ఊహు: ఏమియ (పయో జనము లేకపోయినది. ఆరసీమాడంగా నా దొరలకు దాయ రైవముగాని ఈ బోడి వొపండు గాండు ఇందు అలంకొరము అనుమానము. సాధన సాధ్యములం కజెప్పుటచేత, మేష న్య = మ్రేచ్చమలయనియొక్క (బెబ్ఫెకూంతల వానియొక్క), వివేక శూన్యతాజలెలివిలేమి: కో ౮ య ఇతి-యఃజఎవండు, వీజనాళంజనుంపనాళముగా నష్టాన్‌ అపీజలోయునవారి నైనను ఆధువా ఐ ఇపుకు(ను) స్వామినః ఇ (తన) దొర

లికిశ్తీ ము చా రాతసనాటక మ్‌ సంధాన్యతే రాతసః? పతావద్ది వివేకళూన్యమనసా మ్సెచే న నాలోచితమ్‌, రై వే నోపహతన్య బుద్ధి రథవా సర్వా విపర్యస్యతి. ౮ త దిదానీ మపి తావ దరాతిహన్తగతో వినశ్యే, న్న తు రాతస శృన్ద)గుప్తేన సహ సన్టధీత. అథవా మమ కామ మసత్యసన్థ తి లను, కృుశూషతే = కొలుంచుచున్నాండో, అసౌ, రాష్షసః = ఈ రాక్షసుడు ఎఐత పట్టుదల గలవాండు అనుట, అక్షతః = తా గాయపడనివా డే ఐ, లేషా వైరిభిః = వారి శ్మతువులతో, కధం సంధాస్యతే = ఎట్లు రాజీపడును అని, ఏతా వత్‌-ఈపాటి వివేక హన్యమనసాజవివేకము లేని మనసుగలవా(డ్రై, మ్రేచ్చేన* మ్రేవృమలయునిచేత, న ఆలోచితం హి = ఆలోచింపంబడలేదుగదా: ఆథవా = అ ట్టనుకొన నేల? బుద్ధిః సర్వ = బుద్ధి యెల్లను విపర్యస్యతి = తల్మక్రిందు లగును, “ నందులు దుంపనాళశనమైరి కదా ఆయినను ఇపుడును వారినే ఇట్లు వహ వీంచుచుండు వాడు, తా రాక్షసుడు తాను సర్వథా క్షేమముగా, ఒక దెబ్బ తినక ఒక్కగాయముపడక ఉండియు వారి యాళతువులతో రాజీపడునా? ఆపెటీ యైనను తెలివిమాలిన ఆ మ్లుచ్చునిచేత _ తెలివిమాలిన మొద్దుగానిచేత, - ఆలో చింపంబడదే! దైవ మెదురుతిరిగి మోందినబ్లైన ఎవనికిని బుద్ధి యంతయు తల (కిందగును, సిజము? - ఇందు అలంకారము అర్థాంతరన్యాసము, వివేకకూన్యుండై. మ్రేచ్చుడో ఆలోచింపమి అను విశేషము దై వోపహళునికి బుద్ది విపర్యాసము చెందును అను నామాన్యముచే సమర్థింప బడినది క తత్‌ ఇదానీం అపి తావత్‌ _కావున ఇప్పుడైనను: అరాతి హస్త గత ళత్రువులచేతం బడి, విన శ్యేత్‌ = నాళనమగునే కాని, రాడసః న తు చన్ద్రగు సహ సందధిత,_నేను ఇవుడై నను కళళు చంద్రగుపునితో పోరి వానికి చికిగ్రా చత్తును అంకియు కాని వానితో రాజీపడను. నేను రాక్షసుండన : అథవా“ అట్టుగాకున్న మమ = నాకు, కామం అసత్యసన్థః = ఎంతయు అసత్య।ప్రలిజ్లి కల

పషష్టాజ్య ॥ లలి వర మయళో, న తు ళ్యతువకఖ్బునవరాళూత ఇతి, (నమన్తాదవ లోక సాన్రమ్‌) వళా స్తా దేవపాద [కమణ పరిచయ పవి శ్రీకృత తలాః కునుమపురోవకదాఖూమయః. ఇవా హి శ్లో, కార్‌జ్లా కర్షావముక్త (పళిథిల కవి? (వ్యగహే ణ్యాత దేవేనాకౌరి చిత్రం (వవితతురగం (చే బాణ మోకు కృలేషు, అస్యా ముచద్య్యాన రాజౌ స్థిత మిపహా కథితం రాజఖి న్వైర్వి నేళ్టం తల లాాలాడం వాడు లే అను అపక్రీ ర్తియెనను ఫరవాలేదు కాని ళ్యతువు కావించిన మోసము నకు ఓడికిని అవమానపడితిని ఆను ఆపయళమును ఒల్లను సమన్హాత్‌ ఆవలోక్య స్నాసమ్‌ _ అంతటం గలయ( జూడ గా దుఃఖమువచ్చినది = దానితో పలుకు చున్నా+డు. ఏతాః = ఇవి తాః = అవే, కుసుమపుర ఉపకణై భూమయః = కుసుమప్పరపు( జేంగటి (ప్రదేశములు దేవ పొద [క్రమణ పరిచయ పవి[తీకృళ తలాః - (మా) దొర కాలి నడక వరిచయముచే పవితముచేయబడిన మైభాగ్‌ ములు గలవి-ఇక్క_డ నెల్లి మునుపు మాదొర పొదచారముగా తిరిగి వీనిని పవి [త్రము వేసిశాండు, అతని పాదముల. తగులు టయు ఈ నేలకు ఒక పవిత్రీకరణ కారి ణము ఇహపిొ = ఇక్కడ ఓదాం ల్లో ౯ శార్‌ ల్లాక క్షేతి = శార్‌ జ్లా9కర్ష అవము క్త (పిధిల కోవికా (పగహేణ = వింటీ (యళ్లెక్ళులెన్సగా చెవిందాక లాగి విడువబడినదై, సళ్ళు వాటిన కశెపు-_పగ్గముగల _ దేవేన = ఏలినవానిచేత, అత దేశే = ఈ చోటు నందు, చిత్రం = చితగతుల, [పజవితతురగం గా మిక్కి లిత్వరగొల్ప(బడినగు జ్ఞ ములు గలయట్లుగా, చలేష = కదలాడు లత్యముల యందు బాణమోష్షః = బాణములు వేయుట అకారి = చేయబడెను విలుకానికి చల లక్ష్య వేధనము గొప్ప యాట నిపుణతను కోరునది అస్యాం ఉద్యానరాజౌ = ఈతీంటల బారులో, ఇహాస్టితం = ఇక్కాడ(వినోదముగొ అనుట) ఉండ బడినది; రాజభిః = రాజులతో, క్రథీళం న్‌ మాటలాడ (సల్దాపము సేయం) బడినది. త్తె?వినా = వారు

లగి ము(దా రాతసనాటకమ్‌ సంవ ఆ్యాలోక్యమానాః కుసుమపురభువో భూయసా దుఃఖయ న్పిం తత్‌ క్వ ను గచ్చామి మన్దభాగ్యః? (విలోక్య) భవతు. దృస్థ ఆ జ తి "మేత జ్జీర్ణో ద్యానమ్‌, అృత ,(ప్రవిళ్య, కుతళ్చి చ, ఎన్సనదాన(పవృ ముపలస్స్యే. అలతితనిపాతాః పురుషాణాం సమవిషమదళా పరిణ తయో భవని కుతః శన న సవ (కూడ) లేక, సంప్రతి = ఇప్పుడు, ఆలోక్యమానాః = చూడ(బడుచున్న వై? కుసుమప్పుకభువః=కుసుమపుర మందలి (యీ) _పదేశములు భూయసావమికిగా లియు, దుఃఖయ న్తి=దుఃఖము గలిగించ చున్నవి, నందుడు గొప్పవిలుకాండు, రాక్షసుండును. వారు మునుపు ఒండొరు ల బాణమోకనై పుజీకి ఒండొరుల నభినందించుకొనెడువారు. నందుడు సామంతులు రాక్షసుండును మునుపు ఇక్కడికి వేట షికారువచ్చువారు. దొరగుజ్జుమను కశే ములం గొట్టి వివోదపడువాండు, మేము కూడవచ్చిన సైమంతులతో€ గొడీ ఇక్కడ కూర్చుండువారము, ఇక్కడ సలాపించు వారము, ఆవిభవమును మేము? నేను, అట్టు అన భవించిన చోట్లు ఇవి. మజి యిపుడు ఇట్టు దీనుండనుగా ఇటు వచ్చి వానింజూడ, ఎంతయు దుఃఖము కలుగుచున్నది. ఇందుఆలంకారము కావ్యలింగము, “ఇత్హ్టం ఆలో క్యమానాః "అని హేతువుం జెప్పి దుఃఖ పెట్టుటను సమర్థించుటచేత , ను తత్‌ క్వను గచ్భామి మన్షభాగ్యః = కావున (ఇపుడు) అదృష్టపొనుళడే న (ఈయవస్థకు వచ్చినవాండను) ఎక్కడికి పోవుదును. ఏతత్‌ “జీర్ణోద్యానం “, ఈపాతగిల్లి చెట్లు ఎండి పాడువడినట్లు ఉన్న తో+ట-ఒజండుచోట 'జీర్ణోద్యాన మ! అన౯గా---జీర్ణుల _ ముదుసలుల పితరుల-తో(ట యని, పితృవనసమమొ వల్లకాడు అను అర్థమునం (బయోగింప౧బడును మటి యిట నేమో కీజిల తోట యనియే-అట్టు ఇటు తరువాత వర్టింపంబడుచున్నది* దృష్టం వీ తిం జీర్ణోద్యానం = ఆగపడినది ఈ జీర్ణోద్యానము. కుతళ్చిల్‌ చన్షనదాస ప్రవ ఉపలస్స్యే-ఎవరివలననై నను చందనదాసుని వృత్తాంతమును ఎజింగెదను-

చుష్టా వ్యః శ్రి శ్లో పౌరై రళ్లుళిఖి ర్నవేన్దువ దహం నిర్దిళ్ళ్యమానః ళనై. ర్యో చావేవ పురా వురా న్నిరగమం రాజ్ఞాం సవానై 9 ర్వ్భృతః, భూయః నంధవతి సోఒవా మేవ నగశతే తరై వ వద్ధ్య,ళమో జీర్ణోద్యానక మేమ తన్కర ఇవ (శాసా ద్విళామి (దుతమ్‌, (00 వరిణతయః = స్థీతుల-మేలు కీడుల-మార్చులు-కుతః = వ్‌ల ఇట్టు చెప్పు చున్నాననంగా, ల్లో, ౧౭౯ పౌర రితిపురాయః ఏ (నేను) పొగ్రైః వురజనులచేత నవేన్దువత్‌ కొత్త _ పొడుచుచున్న = పక్షప్రతిసళ్‌ (౮) చం[దునివల్కె రాజా ఇవ=రాజువలె, రాజ్ఞాం నవాసై9ః వృతః:వేలరాజులచేత పరివారింపంబడిన వా+డనైై, (రాజవీధిలో) శనై ఃఐమెల్లగా-రీవితో కూడిన నడకతో, పురాల్‌్జు, పట్టణమునుండి, నిరగమంజవెలువడితినో, సః అహం వీవంఆ నేనే భూయఃం మరల, సంప్రతి = ఇపుడు, తత వవ నగరే = ఆ నగరమందే, వన్ధ్య(శమః గా దొరలక్తైన పగం దీర్చుకొను నాశమయెల్ల నిరపయోగమైనవాండనై, ఏ షః జ ఇదిగో నేకు జీర్ణోద్యానకం = పొడువడిన యీ తోటను, తస్కర ఇవ = దొంగవలే, (త్రాసొజ్‌ = భయమువలన్మ (ద్రుతం = వడివడిగా, వికామివ [నవేశించుచున్నాను. మునుపు సామంతులు వేలకొలందిగా నన్ను ఐలసీ కౌబుచుచుండ(గా రాజు వలె మెల్లని ఠీవి నడకతో నేను మా యూరు వెబువడితిని. పుర జను లందంబ, వాండుగో రాక్ష్షసమంతి అని, పొడుచుచుండు ఛం[దుం జూవినట్టు నన్ను [వేలితో చూపుచుండిరి. ఆ నేనే ఇపుడు అపట్టణముననే, నాళమ యెల్ల వృథ కాంగా దొంగవలె.తలకు మునుకు పెట్టుకొని ఒంటరిగా ఈపాడుతోటను, వడివడిగా చొచ్చుచున్నాను తస్కర ఇవ అనుటచేత ఉపను_అందుండియే నిర్గమము అందే (ప్రవే కముఎఅని అందే అందే అనుటచే వర్యాయమును; అఈలం,

888 ము[ద్రారాతన నాటకమ్‌ అథవా యేషాం (పసాచా దిద మాసీత్‌ త పవన సన్తి. (నాళ్యేన (వవిళ్య, అవలోక్య చ) అహో జీర్ణోద్యాన స్యారమణియతా-- అ(తహి= శ్లో, విపర్యన్తం సౌధం కుల మివ మవారమృ రచనమ్‌, సరః శుష్కం, సాధోర్ష్టృదయమిన నాశేన నుహృచాం ఫలైైర్టీి నా వృతా విగుణనృనయోగా దివ నయా, _స్త్యమ£ైళ్ళన్నా భూమి రృతి రివ కున్నీతై రవిదుషః,

అథవా-అటబ్టనుకొన నేల? యేషాం _ప్రసాదాల్‌ =ఎవరి యను గ్రహము వలను ఇదం ఆసీత్‌=ఇది అయెనో, తే ఏవ =వారే న సన్ని=లేక పోయిరి (కదా) నాట్యేనజ అభినయముతో-వేసగా నికి ఈయెచ్చరికి జీర్ణోద్యానస్య = ఈపాడుతోటయొక్క, అరమణీయతా = అందములేమిః అత హ్‌ = ఇక్కడ నన్న నో

ల్లో ౧౧. విపర్యస్త మితి _ కొధం = బంగళా, తెల్లని సున్నపు బూతతో తళతళ కళకళ లాడుచుండినట్టిది. మహారమృ రచనయిగాప్పపూనికతో ఎంతో ఆందముగా అలంకరింప౧బడి కట్టబడకినట్టిది, కుల . వ=ధర్మా ర్థకామము లకైన గొప్పగొప్ప పనులు గావించుటతో కూడినట్టిది వంశమువలె, విపర్యస్తం అంతయు మాజిపోయి తల్కకిందై నట్టు ఐనది. సుహృదాం నాశేన దారువర్మ మొదలు చందనదాను వజకును ఐన మితుల నాళముచేత.-సాధోః హృద యం ఇవ = సత్పురుమని హృదయము వలె= సరః(ఇదిగో ఈ) సరస్సు, శుష్క్టం = ఎండిపోయినడది; వృష్షాః = చెట్టు, విగుణ నృప యోగాత్‌ = గుణ హీనుండగు రాజుం గూడుటవలన, నయాః ఇవ = నీతులవలెను ఫలై॥ = పండ్దచే హీనాః = విడువయిడినవి-ఆన/గా పండ్లు లేనివై యున్నవి. భూమిః = నేల. కునీత్రైశ = తప్పుడు సీతులచే, అవిదుషః = మూర్జుని, మతిః ఇవ = బుద్ధిఎలె, తృణైః = గడ్డిగాదములచేత, ఛన్నా = కప్పంబడినది.

మునుపు పండుగులు యజ్ఞములు విందులు-వీనితో ఒప్పారుచు, ఇపుడు అన్నియు అడగరిన మంచి కులమువలె ఈ సౌధము మునుపు ఎంతో. ఆందముగా తీర్పణబడేనట్టిది, ఇపుడు ఉప్పురిసి నల్పఐడి ఆందమెల్దపోయి వికారముగా నున్నది, ఈసరస్సు బొట్టుసీకులేక ఎండ్‌లోయినది చెట్టు కో పుడిగి పోయినవి, నేం

షష్టా జ్కః ల౭89 అపి చ, శ్లో. తతాజ్షానాం త్మీకైః పరకుఖి రుద్నగె రి ఉితిరుహాం రుజా కూజ-న్తీనా మవిరతక పోతోవరుదితై $ స్వనిర్నోకచ్చేవై ః పరిచిత పరిశ్తేశ కృపయా క్వసన్లః శవాఖానాం (వణ మివ నిబధ్న ని ఫణిన8.

యంతయు గిడ్డిగాదముతో కప్పంబడిపోయినది. ఈ యుపమానములు కూర్చు చేత నందకలవినాశము దాన తన మనసున కలిగిన పరితాపము తాము మలయ క్రేతువుం బట్టుకొన్నందున తన నీతి యెల్ల నిషృ్వ్రయోజన మగుట మలయకేతు బుద్ధీ భాగుూూయణారులు మోసము చేయట-ఇట్టివి సూచింపంబడినవి.

కుల మివ, హృదయ మివ...యోగా దివ మతి రివ = అని “ఇవిలచే అలంకారము ఉపమ.

క్లో, ౧౨- వతాజ్ఞానా మితి _ ఉదగైై9? = పొడువై భయంకరముగా మన్న* తీన్పైః = పహడిఐను పరశుభిః = గొడ్డళ్ళచేత, కతాగ్గానాం = గాయ వడిన అంగములు గలవియు, రుజా = ఆనొప్పినేత, అవిరతకపో తోపరుదితై £ విడువక కూయుచున్న పావురాల యేడ్చులతో వాధచే, కూజన్నీనాం = అజచు చున్న వియునగు, కితిరుహాం = బెట్టకు, వణికః = పాములు, పరిచిత పరిక్తేళ కృపయా పరిచితులైన వారియొక్క బాధక్తైన జాలిచేత శ్వసన్నః బుసకొట్టు చున్న వై -జనౌప్పిని వినోదించుటక్రై ఉన్‌ఆని నోటితో ఊదుచున్నవై, స్వ నిర్కోక చ్చేద్తైః = తమ కుబుసముల తునుకలతో, శాఖానాం = కొమ్మల యొక్క? (ణం = గాయమును, నిబధ్నన్సి ఇవ = కట్టు కటుచున్నవియుం జోలె నున్నవి,

తోట జీర్ణము-ముసలిది, చాల పాతవడి పోయినది. చెట్లు పెద్ద వాడి గొడ్డళ)తో-క టైలు మొదల్రె నవానిని కొట్టుకొనిపోయినందున-గంట్లు పడి యన్నవి- కొమ్మలలో, అవి పెద్దగ్దాయములంబోలియున్నవి. వానిపై పావురాలు కూయుచుండ, ఆకూంతలు ఆచెట్ట నొప్పివలన యేడుపులం బోలియున్న వి. కొమ్హ లపెకి పొములు (ప్రాంకి కుబుసము విడిచి పెనంగొనిి బుసలుకొటుచున్నవి, అవి తమ పరిచితులయిన మి[తులగు చెట్టకును కొమ్మలకును కలిగిన గాయపు బాధలకు జాలిగొని అప్యా మముగాఊందు మ, కుబుసములతో గాయాలకు కట్టుకట్టినట్టున్నవి

840 ము(దారాకన నాటకమ్‌ పతే చ తపస్విన?

కాలా శో. అన్నః శరీరపరిశోషు ముద్శగయ_న్త।

కీటవతి సుతిభి రస్ర మి వోద్వమ నః ఇాయావియోగమలినా వ్యసనే నిమగ్నా వృజూ! ళశాన ముపగన్తు మివ (వవృళ్తాఃః ౧౩

యావ దనస్మిన్‌ విషమదళా పరిణామ సులభే భిన్నశిలాతలే మువూ ర్హ

ఇందు ఆలంకారము ఉర్పేంక్ష-నిబధ్న స్తీవ-కట్టుచున్న వియుం బోలె అని సంభావించుటచేత.

మజణియును పొపముః ఈదీనములై న చెట్లు,

శ్లో. ౧౩. ఆన్న:ళరీ రేతి...-వృఖుః = చెట్టు-సీళ్ళులపోలత పడుపుటళ్సి పరామర్శలు లేనందున_అన్నః శరీర పరిశోషం ఉద్య(గయన్తః దేహములోపలి యెండుటను వెలికి చక్కంగా తెలుపుచున్నవై కీట వతి సుతిభిః = పురుగుల కొట్టనుండి కాజుచున్న రసముల_బంక-చేత, అసం = కన్నీటిని. నెత్తుటిన్‌ ఉద్వమన్త ఇవ = కక్కుచుం బోలెనున్నవియు భాయా వియోగ మలినాః = (ఎండిపోయి. అకులు రాలిపోయినందున) సీడలేమిచే-దుమ్ము నిండి ముటికియ్‌ ననియు, వ్యసనే నిమగ్నాః = దుఖఃమున మునింగినబై , శ్మశానం ఉపగన్తుం = వల్దికాటికిం బోవ [సవృత్తా ఇవ = సమకట్టినవియుం బోలె నున్నవి,

(అన్నము. నీరు లేక ఏడ్చుచు పీనుంగుతో పడియన్నందున) దేహము లోని వాడువాటును- ఎండభాయిటను.- వెలికి తెలుపుచు, (పుదగుల కాట్లబంకరస

ళా

ముతో కన్నీరు కార్చుచు కాంతి తటిగిన దైన్యముచేధూ? (బుంగి ముటికిపడినవై తట్టు (ఆబఐంధు వియోగ) దుఃఖములో మునింగినవై _అట్టివారింటోలి-చెట్లు వల్టి కాటికి పోవసమకట్టీనవియుం బోలె నున్నవి.

చెట్టు 'ఉపగన్తుం పవృత్తా ఇవ'-ఉపగమింస బూనుకొన్నవో యన నున్నవి అను సంఠావనచే ఉత్పేంకు.

విషమ దళా పరిణామ సులభఖే = (ప్రతికూలమైన యీదళమార్చుకు-సులు వుగా దొరకి, నాకు తగియున్న పగిలిన రాతిమీద, ముహూర్తం = రవంత

మష్టై బ్య! తిశ్త] ముపవిశామి' (ఉపవిశ్య ఆకర్ట్య చ) అయే, కి మిద మన్నివ్‌ కాలే పటుపటహాళజ్ఞమి[ శో నాన్టీనాదః, య పమః ఖు ౧ శ్లో. (వమృద్న అభ్భో9ిర్యాణాం (శ్రుతిపథ మసారం గురుతయా, బవాుళ్వాత్‌ పాసాదై॥ సపది పరిపీతో బ్ర్రైత ఇవ అసౌ నాన్టీనాదః పటు పటవా ళజ్ఞధ్వని యుతో దిళాం [దష్టుం దైర్హ్యం (పనరతి పకాతూవాల ఇన, ౧౪ "సేపు, ఉపవిళామి = కూర్చుందును. ఆకర్ష్య = (ఆక్కడిక్‌ వినవచ్చిన దానిని) విని కిం ఇదం అస్విన్‌ కాలే = ఏమి యిది, ఈ సమయమున, పటు పటవా శబ్ధ మిశః = పెను తప్పెటతోను శళంఖ(ధ్వని)తోను కూడుకొన్న, నాన్టీనాదః మంగళధ్వనిః య ఏషః = పియిది. శో. ౧౪. (పమృద్న న్నితి_ శోత్తూణాం = వినువారియొక్క, అసారం బలహీనమైన - ఐలముచాలని, శతిపథం ౬ చెవృులయొక్క వినుదారిని, వినుదూరమును, గురుతయా = తన పెనుపుచే, [పమృద్నన్‌ = (ప్రమర్థిం చుచు, రాచుచు, బహుర్వాత్‌ = చాల విగ్గజది యగుటవలన, ప్రాసొదైః ఇ నగళ్ళచేత, సపది అప్పుడే, పరిపీత ఉచిత ఇవక్యక్రాంగంబడ్‌, ఇముడక(విడువ) ఉమిత*బడినట్టున్నదియు, నగు, అసౌ నాన్టీ నాదః = పండుగు మంగళ వాద్య ధ్వని; " పటు పటహ శజ్ధధ్వని యతః = పెద్ద తప్పెటలయు శంఖములయ ధ్వనితో కూడుకొ న్నట్టిదిః దిళాం దైర్ధ్యం = దిక్కుల పొడుగును, (దష్టుం = చూచుటకు, సకౌతూహలః ఇవ = ఆసతో కూడుకొన్నదియుం బోల్కె 1ప్రసరతి ఎక్క-రీదో ఇప్పుడుఇక్కడపండుగుసంతో షపుమంగళ ధ్వనిత ప్పెటలతో శంఖనాదములతో కూడుకొన్న దిః అదియెంత'పెద్దగా నున్నదనంగా చెవులను చెవుడు పజచుచుం టోలెనున్నది. సౌధ్రమ్సలు, అనేకములగుటవలన దానిని ముడ్చుకొనలేక వెల్కిగక్కినట్లు ఆ్రతిధ్వనితోను కూడుకొని (ొలగితి ఎంతపొడుగో కొలిది చూ యన దిందికరాలు వెంతపొడుగో కొలిచి చూతునన్న ఉత్చుకతతో అంత దూరము సర్వుచున్నడిః

తికీవి ము దారాతసనాటకమ్‌ (విచిన్త్య) ఆః జ్ఞాతమ్‌. పప హి మలయశేతు సంయమన సజ్టాతో 'రాజకులస్య _(ఇత్యర్టోక్షే సాసూయమ్‌) మౌర్యకుల స్యాధికపరి తోవం పిశునయతి. (సబాప్పమ్‌) కష్టం భోః కష్టం! బ్లో. (శావితో౭స్మి (శ్రియం శతో,రభినీయ చ దర్శితః అనుభావయితుం మన్యే యత్నః సం[పతి మాం విధేః, ౧౪ పురుషః---ఆసీణో అఅం. జావ అజ్జచాణక్కాదేశం సంపా

'చేమి, (ఆసీనో 2-యమ్‌. యావ చదార్యచాణక్యా దేళం సంపాద

ఇందలి ఇవలు సంభావనం దెలుపుటచే ఉత్చేశ్ష-పరిపీతోట్సిత ఇవ ([పసరతి ఇన-ఇత్యాది

మలయకేతు సంయమన సజ్టాతణమలయునిం బట్టి కట్టివేయుటచే కలిగిన రాజునింటి.మౌర్యుగా ని నగరులోని_మిక్కిలియైన సంబరమును తెల పుచున్నది ఆరెండును రాక్షసు కంట బాష్పములు తేఅునట్లు చేసినవి కటకటా,

శో ౧౫ (శ్రావతః ఇతి-ళ(తోః (శీయం = శతుని సిరిని.సంపదవు, (శావితః అస్కి వినిపింపంబడితిని- చెప్పంగా వింటిని అనుట అభినీయ = ఇటు లాగి తెచ్చి దర్శితః-= కంటికి చూప బడితిని. సం్టపతి = ఇపుడు, మాం = నన్ను, అనుభావయితుం = (దాశిని అనుభవింప జేయుటకు, విధేః యత్నః = దై వముయొక్క [(పయత్నము--(అని) మన్యే = తలంచుచున్నాను.

క్యశువు-చం[దగుప్తుండు రాజుగా విభవమున నున్నా౧డని నాచెవులలో పడినది ఆ విభవము నన్ను ఇచటికి లాగితెచ్చి నాకన్నులలో పడునట్లు ఐనది." ఇ(కను నన్ను సొంతాన దానిని ఆనుభవింప[ జేయను ప్రయత్నము జరుగుచు న్నది-అఆంతయు నాకుప్రతికూలమైనట్టియు, శతువునకు అనుకూలమైనట్టిదియు విధిచేష్టితము ఇది.

(శ్రావీతః, దర్శితః, (మాం) తనుభావయితుం అనసి_-తన కొక్కనికే ఇవ న్నియు జరుగుటం జెప్పుట పర్యాయము అలంకారము.

రజ్జుపాశేన = (త్రాటిపాళముతో---ఉచ్చుతో _-కంరమునకు ఉరి తగిలిం చుకొన్నాండు. అయే - ఆహో, కథం = ఏమీ: ఆత్మానం ఉదృ

మష్కాజ్మ్క॥ లలి రాక్షస మపళ్యన్నివ తస్యా[(గతో రజ్జుపా శేవ కర్ణా ముదృధ్నాతి) రావసః---(విలోక్య) అయ కథ మాళ్ళాన ముదృధ్నా త్యయ మవా మివ దుఃఖిత _స్తపస్వీ, భవతు. వృచ్చా మ్యేనమ్‌, ఖభ్మీద, కిమిద మనుష్టీయ తే? పురువః---(న జామ్పమ్‌) అజ్జ, జం పిఅవఅన్న ఇవిణాస దుఃఖదో అంహారిసో మందళభగ్గో అణుచిట్టది, (ఆర్య, యత్‌ (ప్రియ వయన్యవినాళదుఃఖితో ౬స్మాదృళో మన్దభాగ్యో ఒనుతిస్థతి.) రాతసః---(ఆత్మగతమ్‌) [పథమ మేన మయా జ్ఞాతం,నూన మహమివాయ మార్త సత న్వీతి. (వకళమ్‌) హే వ్యసన సబవ్యాచారిన్‌, యది న గువ్యూం నాతిభారికం వా, తతః శ్రోతు మిచ్భామ్‌. బభ్లీఎ _వ పరుమః--అస్ట ణ రవాస్సం ణాదిగురుఅం, కిదయు ణ గా నళ్టోమి పిఅవఅస్స విణాన దుక్ఫిద హిఅఓ ఎత్తిఅ మెత్తం వి మరణస్స కాలపొారణమ్‌ కాదుం* (ఆర్య, న రవాస్యమ్‌ నాతిగురుకమ్‌. కిం లా ధ్నాతి = తన్న-తనకు_మెడకు ఉరి బిగించుకొనుచున్నా(డుః అయం = ఇత(డు, తపస్వీ = పాపము, దీనుండు, అహం ఇవ నేనెట్టో ఆపే దుఃఖితః = దుఃఖము కలిగినవాండు। కం ఇదం అనుష్టీయతే = ఏమి- ఇది=-ా ఈపని-_చేయుచున్నావు? యజ్‌ పియవయస్య వినాకాళ్‌ ... ..-ఏమనంగా' [వియమ్మిత్రుని వినాళమువలన దుఃఖముచెందిన నాబోటివా!డు ఏమిచేయునో అది. మన్దభాగషః = నిర్భాగ్యు-డు. అహం ఇవ = నావలె, ఆర్తః = వ్యసనము చెం దినవొ€డుః వ్యసన్మబవ్మాచారిన్‌ దుఃఖమున నాతోడివా.ండా, నన్ను౦, టోలిన వాండోః. (గాశరగతివాండా), నాతిభారికం = మోయను-భరింపను.కాళను- అలవిపడనిది? ,పియ వయస్య వినాళ దుఃఖిత సృదయః ]పియమ్మిత్రుని చావుచే దుఃఖము చేందిన హృదయము గలవాండను, వఏతావన్మాాత అపి=ఈపాటియైనను

లిక్తీకీ ము[చారావననాటకమ్‌ తు న శకో్నోమి పప్రియస్యవినాళదుఃఖితవ్భాదయ, పళావన్మాతి మపి నురణస్య కాలవారణమ్‌, కర్తుమ్‌.

రావసః---( నిఃశ్వ స్యాత్మగమ్‌ ) కష్టం! పతే సువ ద్వ్య్ధననేషు పర ముదాసీనాః (వళ్యాదిశ్యామహే వయ మనేన, (వకాళమ్‌) భద్ర యది న రవాస్యం నాతిగురు త చ్బ్భో9తు

పురువః-- అహో ణిబ్బస్టో అజ్జన్స! కాగ ఈ? ణివేదేమి. అత్ది చావ పళ్సణఅనే మణిఆరసెట్టీ విభ్ధుచాసో ణామ. [అవో నిర్బన్స ఆర్యన్య! కా గతిః? నివేదయామి, అవన్సీ తావ దతం నగగశే మణికార( శేష్టీ విష్ణుదాసో నామ.

రామసః---( ఆత్మగతమ్‌) అపి విమ్తుదాస ళృసన్టనచాసన్య సువ్చూత్‌. ((వకాశమ్స్‌ కిం తన్యః

పురుషః---సో మమ పిఅవఅస్నో, (నస మమ (పియవయన్యః)

రావసః---(సవార్ష మాత్మగతమ్‌) అయే (ప్రియవయస్య ఇ శ్యావా, అత్య న్తసన్నిక్ళష్టః సమృస్టఃః, వా_న్హ, జ్ఞాన్యతి చనన చాసస్య వృత్తాన్తమ్‌. ((వకాశమ్‌) భద, కిం తస్య? మరణస్య కాలహరణం = (న్ఫాచావునకు జాగుసే/తను, కష్టం=ఆయ్యో, పరం ఉదాసీనాః = ఎంతయు (ఇట్టు) ఊరకయుండు (నేను), [ప్రత్యాదిశ్యామహే = తిరస్కరింప(ఐబడుచున్నాను, బ,న.కు ఏకవచనము అర్థము, నిర్బన్థఃజజత్తిడి? అయే=అవో,-[పియమ్మితము అన్నా(డుంవీనివలన తనకు అక్కజమైన వివ యము,చందనదాసుని వృత్తాంతము తెలియణగలదను సంతోషముతో ,అత్యన్న. = న్ధః = మిక్కిలి చేరుపుఐన సంబంధము, దీనీకి చందనదానుని సంగతి తెలియును పెకి భదావానికేమి?

మషాజ్కు*ః లిడీర్‌ పురుషః -=సో సంపదం దిణ్రాళరణాదివివావో డ్ఞిలణం వ్తవే సిదుకామో ణఅరాదో ణిక్కానో' అవాం వి జావ తస్స అసుణిదవ్వం ణ సుణోమి, తావ అక్తాణం ఉబ్బంధిఅ వావాఇదుం ఇమం జిణ్ణు కాణం ఆఅదో. (స సంప్రతి దక్తాభరణాదివిథవో జ్వలనం పవేష్టు కామో నగరా నిష్కా9 నః అవా మపి యావ తస్య అళో) తవ్యం న శృణోమి తావ దాళ్ళాన ముదృధ్య వాన్టపాదయితు మిమం జీర్ణో ద్యాన నూగతః.) రామసః--భ (ద్ర, అగ్నిపవేశే సువృొదన్తే కో పౌతుః? శ్లో కి మౌషధవథాతి గై రుపపాతో మహావాగధిభిః? పురుషః--ణహి ణహి. (నహి నహి) రాతసః-ాా కిమగిన్నవిషకల్పయా నరపతే ర్నిరస్తః [కుఖా? పురుషః -అజ్జ, సంతం పావం నంతం పావం! చందఉత్తన్స జణవదే న నృళంసా (పతివ_త్తిః, ? (ఆర్య, ఇాన్తం పాపమ్‌ శా_న్తం పావమ్‌! చన్ల్వగు_ప్తస్య జనపదే న నృశంసాప్రతిపటత్తిః న హాకా దత్త ఆభరణాది విభవః = సొమ్ములు మొదలగు (తన) సంపదను (ఇతరులకు) ఇచ్చివేసివవాండై జ్వలనం ప్రవేష్టుకామః = (నిప్పు) మంటలో చొర( =పడ)-గోరినవాండై, యావత్‌ తస్య అశ్రోతవ్యం న శృణోమిజ=ఆతనిం గూర్చిన యా వినణగూడని_చచ్చినాండు అను-మాటను, ఎంతలో వినకుందునో._ నాచెపింబడకుండునో, తావత్‌ = ఆంతలో-దానికి ముందుగా, వ్యాపాదయితుం చంపుకొనుటకు. శ్లో ౧౬౩ కీం ఇతి-జొవధపథాతిగ్లైః = మందులదారికి మించిన-మందు లతో మాన్సరాని, మహావ్యాధిభిః = పెద్దరోగాలచే, ఉపహతః కిం = దెబ్బ తిన్నాండా, ఉప దవము బెందినా!డా?ః నరపతికుధా=రాజుకోపముచేత నిరస్తః, కిం = అన్యాయముగా (శోయంబడినా(డాః చంద్రగుప్త రాజ్యమున అట్టి అన్యాయము లేదు-దాని (ప్రస్తావమును చెవిలో పడనిచ్చుటయు పాపము-

846 మ.[దారాతన నాటకమ్‌ రాతను అలభర్గ మనురక్తావాన్‌ కథయ కిన్ను నారీజనమ్‌? పురుషః---(కశ్రాపిదాయ)నన్తం పావమ్‌! అభూమి క్టు వసో అవిణఅన్స, (శాన్నం పాపమ్‌! అభూమిః ఖలు పష అవినయస్య ) రావతసఃం-యా కి మస్య భవతో యథా సువ్చాద వవ నాళ ౬వళః? పురువః ---అజ్జ అహా కిం. (ఆర్య, అధ కమ్‌.) రాతసఃంలా(సా వేగ మాత్ముగతమ్‌) చన్దనచాసన్ట్ట (పియ సుహ దితి, త ద్వినాళో హుతభుజి [(వవేశ పాతు రితి, యత్సత్యం చలిత మేవా స్తే యుక్త స్నేహపవపాతా ద్భ్రదయమ్‌. (వకాశళమ్‌) త ద్వినాశం చ [పియసుహ్యూద్వత్సలతయా మ రృవ్యే వర్టివసితన్య సుచరితం చ విన్న శేణ [ళోతు మిచ్చామి. తవవనకక క య య ఎ నా! నృశంసా (పతిపత్తి =కౌర్య ప్రాప్తి, (పవెశము) అల భ్యంజపొందరాని, నారీ జనంజన్ర్రీవి, అనురక్త వాన్‌ కింను=(కోరి) అనురాగము. చెందినాండా?, =, అనిన యస్యజ=దుండగమునకు ఆభూమిః ఖల =చోటుకాదు-(ఇట్టు పస్తావవళముగా చంద్రగుప్త రాజ్యపాలనయొక్క మేలిమియు _వజానురాగమును తెలుపంబఐడు చున్నవి రాక్షసునకు) ఆస్య ౩ వానికి భవతః యథాణనీకు టోలెనే, అవశః౬ మాన్సవలనిపడవి, సుహృదః నాళవవ కిం=మ్మితుని నాళమే యగునా ఏమి? చికిత్సకు అలవిపడని మహావ్యాధులును, రాజుకోపమును-నిప్పుం టోనియు విసముం టోనియు చావు దండన కలిగించునది, పొందరాని స్ర్రీమీంది మరులును మాన్పుటకు ఉపాయములేని (పియమితుని వినాశనము- జట్టివి తోకాన ఇట్లు అత్మహత్య కావించుకొనుటకు కారణములు, ఇందు ఏది నీకు కారణము అనగా మ్మితవినాశము అన్నా/డు. యనుంగు మ్మితమనియు వాని వినాళఃము (ఇతని) అగ్ని పవేశ హేతు వనియు= (యత్సత్యంజు) నిజముగా, చలితం ఏవ అస్తే యక్త పక్షపాతాళ్‌ హృదయమ్‌= (న్రాహృదయము (కక్కదలిపోయియే యున్నది (ఆ) యుక్తుని (యో గ్యునిణ

వ లి మష్టైూ బ్యాః

పురువః---అదో టఇవరం ణ సక్కోమి మందళగ్గో మరణస్స విఘ్ణ్ర_ ముఇచల్చదేదుం, [అతః పరం న ళకళ్నోమి మన్దభాగ్యో మర ణన్య విఘ్న ముళ్చాదయితుమ్‌ ]

రాతసః--భ్యద, [శవణీియాం కథాం కథయ,

పురుషః-- కా గఈ* కిం కాదవ్వం! పసోక్టు ణివే దేమి. సుణోదు అజ్ఞో. [గా గతిః? కిం కర్తవ్యమ్‌ + ఏష ఖలు నివేద యామి, శృణో త్వార్యః.]

రాషసః---భ(ద, అవహితో ఇసి,

పురుషః ---అశ్టి వళ్థఓణఅ రే పుషృచత్తరవాసీ మణిఆర ెట్టీ చందణదాసో ణామ. " [అస్తి ఇహ నగశే పుష్పచత్వరవానీ మణికారశేస్టీ చందనచాసో నామ. ]

రాక్షసః---(ఆత్మగతమ్‌) ఏత తృ దపావృత మస్మ చోళ దీచాద్వారం ద్రైవేను పృాదయ, స్టిరీ భవ. కిమపితే కష్టతర మాక ర్షనీయమస్తి, ((వకాళమ్‌) భద, [శూయతే మితవత్సలః సాధుః. కిం తస్య? గొప్పవాన్సి యందలి 1పీతివలన_తద్వినాశం = వాని చావును, పియసుహృ ద్వకత్సలతయా = [పియమ్మితమందు, [పీతిగలవాం డగుటచేత మర్తవ్యే = చావు నందు, వ్యవసితస్య = పూనికిగల యాతనియొక్క, సుచర్రితం్ధ = పుణ్యమైన వృత్తాంతమును, విస్త రేణ జ వివరముగా, అతః పరం = ఇంతకు ఎక్కువగ్యా విఘ్నం = అంతరాయమును-[పవణీయాం కథాం ఎంతయు వినవలసిన వృత్తాం తమును, ఏషః ఖలు నివేదయామి ఇదిగో చెప్పుచున్నాను కదా, ఏతల్‌ ఇక్‌ ద్వారం = ఇదిగో ఆవాకీలి తెజవంబడినది-ఏదన(గా నాతెంపు లేని దుఃఖముది. కష్టతరం = మిక్కిలియు, ఇంతకన్ననుకష్టమైనది, దుఃఖమైనది, పెద్దదుఃఖము, హూయతేఎవిన(ంబడుచున్నది-వినియున్నాను, మి్మితవత్సలః - మ్మిశ్రులయందు 1పీతితోడి దయ గలవాడు, సాధుః = మంచివాడు. పోఒజయం = ఇదిగో,

848 ము(దారాతసనాటకమ్‌

పురుపః--సో పదస్స విష్ణుదాసన్స పిఅవఅస్పో హోది. (న పతన్య విష్ణుదాసన్య 'పియవయస్యోో భవతి.)

రాతదసః---(స్వగతమ్‌) సోఒయ మళ్యర్థః ళోకవజపాతో పహృాదయన్య-

పురుషఃతదో విలు దాసేణ వఅస్ససిణేసరినం అజ్జ విళ్ణై వితో చందఉత్తో* (తతో విష్ణుదాసేన వయస్యస్నేవా సదృశ మద్య విజ్ఞ వ శృన్దంగు న్తః.)

రాతనసః--కథయ కి మితి

యరయంర మ్మొ

పురుషః---దేవు మవా గేహే? కుడుంబభరణవజ్జత్తా అశ్థ వక్తా అత్హీ తా పదన్స విణిమపణ ముంచిప్టదు పిఅవఅస్పో చందణ చాసో త్తి. (చేవ మమ గేహే కుటుమృుభరణవర్యాప్తా రవ త్తాస్తి. త దేతస్య వినిమయేన ముచ్యళొం [పియవయస్య € వనాని ఒకి శ్చన్ధనదాస ఇతి.)

రాతస---(స్వగతమ్‌్‌ సొధు భో విష్తుదాస, సాధు, అవో దర్శితో మి(తన్నేవాః కుతః శో. _పిత్యూన్‌ పుతాః, పుతాన్‌ పరవ దఖిహింసన్తి పితరో,

యదర్ధం సౌవోర్షం సువ్ఫూది చ విముఖ్బు ని సువృూదః, వృదయస్య = (నా షవృాదయమునకు, శోక వజ పొతః = శోకంపు. విడుగు పాటు( = దెబ్బ) అభ్యర్థః = డగ్గటినది. వయస్య స్నేహ సదృళం = మితుని యందలి ,పీతికి తగినట్టుగా, పర్యాప్త అర్ధవత్తా = చాలినంత ధనము కలిమి, ఏతస్య వినిమయేన౫దీనిని మాజుపు తీసుకొనుటచేత, దీనిని తీసికొని బదులుగా, ముచ్యకాం=విడువ(బడునుగాక; దర్శితః = చూప(ప్రక టింప)(బడినది.

శో ౧౭ పిత్రూన్‌ ఇతి-యదర్థం = దేనికోసము, పిత్రాూన్‌ = తండ్రులను, పుత్రాః = కొమాట్టను, ప్యతాన్‌=కొ మాళ్ట్లను, పితరఃంతండు9లును పరవత్‌ = సరాయివారినలె, అభిపింసన్ని ౬ వెబడి హింసీంతురో-చంపుదురో

పుస్టైాజ్క॥ లి్వ9

(సియం మోక్తుం తద్యో వ్యసన మివ సద్యో వ్యవసితః

కృళార్జో ఒయం సోర్టజ_న్తవ సతి నణిక్త్ర్వేఒపివణిజః.. ౧8 ((వకాశమ్‌) భద, తత స్తథాఖిహితేన కిం (పతిపన్నం మౌశ్యేణ?

పురుషః ---అజ్ఞ, తదో ఏవం భణిదేణ చందడత్తేణ వడి భణిదో సెట్టీ విజ్ణుడాసోం*ణ మవ అశ్థన్స కారణేణ చందణదానో సంజమిదో, కిందు పచ్చాదిదో అలేణ అమచ్చరక్టసస్స ఘరఅణో త్తి బవుసో జాణిదం, శేణ వి ఐబహుసో జాచిదేణ ణ సమప్పిదో తా జది తం సమప్పేది తదో లుత్ధి సీ మొక్టో. అణ్ణహో పాణసారో నీదండో' త్తి భణిఅ వక్షైట్రాణం ఆణవిదో చందణదాసో. తదో జావ వఅస్స చందణదాపస్స అసుణిదవ్వం ణ నుణోమి, కావ ((తకాశహం-కదకాగచ్యూగుడ్చేవాసీమలీఘైలావిష్ణుడాసం సుహృదః చ = మిృితులును, సుహృది = మ్మితునియందు, సౌవోర్జం = మైడతిని, విముఖ్నన్తీ = విడిచిపెట్టుదురో _ పాటింపరో, తత్‌[పియం = అట్టి పియమైన దానిని వ్యసనం ఇవ = త్రీ ద్యూత పానాది దురభ్యాసముం బోలె, సద్యః మోక్తుం = తత్షణమే విడిచిపెట్టుటకు, యః = ఏది, వ్యవసితః = ఉద్దేశంపంబడి నదో, వజిక్త్వే సతి అప్‌ = కోమటితనము (పుట్టుపిసినితనము) ఉన్నప్పటికిని, వణిజః తవ = కోమటివైన నీయొక్క, సః అయం అర్థః = ఆయీధనము, కృతార్థః = ధన్యము,

(“పుత్రా దపి ధనభాజాం ఖీతిః “అర్థ మనర్థం”' అను మొదలగు (ప్రసిద్ధ సూక్తులబడి)లోకాన ధనమున క్రై ఎంతయనుంగు బంధువులును, నాయనలు కౌడు కులు మ్మితులు ఒండొరులం జంపుటకైన కెగించి హింసింతురో, అంత [ప్రియమైన యా ధనము, స్వభావముచేత పిసినిజాతియైన యీ కోమటి విష్ణుదాసునిది మిత రక్షణమునకై లంచముగా రాజునకు ధారపోయను సంకల్పింప (నిశ్చయింపం) బడినదే, బళ, అది ధన్యము,

ఇందు అలంకారము కావ్యలింగము; వణిక్కుకు సికు వణిక్త్వ మున్నను (ప్రియని విడిపింప ఈవ్యవసాయముచే అది కృతార్థ్హము అని సేతువు కలిమిం జెప్పుటచే కావ్యలింగము,

తి50 ము[దారాతననాటకమ్‌

శ్రింణం ప్పవిసా మిత్తి సెట్టి విణ్డు దాసో ణఅరాదో ణిక్కన్లో, అవాంవి విణ్డుడానస్స అనుణిదవ్వం జావ ణ నుణోమి, తావ ఉబ్బంధిఅ అతాణం వ్యావాదేమి త్తి ఇదం జిజ్హుజ్ఞాణం ఆఅదో,

(ఆర్య, తత వవం భణితేన చన్ష్రగు వ్తేన |పతిభణితః (శ్రేష్వి విష్ణుదాసః “నమ యార్థన్య కారణేన చనన చాసః సంయమితః: కింతు, (వచ్చాదితో 2౬నే నామాత్య రాతసనస్య గృహజన ఇతి బవుళో జ్ఞూ౭మ్‌ తేనాపి బహుళో యాచితే నాపి న సమర్చిఈ- త ద్యది తం నమరృృ్భయతితదస్తి అస్య మోతః. అన్యథా (పాణ వారో౭స్యదడ్డః ఇతి భణిత్వా, వధ్యస్థాన మానయిత శృన్ణనదానః. తతో యావ దన్య చన్దనచానస్య అ్థశోతవ్యం న శృణోమి, తావ జ్ఞైలినం (ప్రవిశా మీతి (శ్రేస్టీ విష్ణుదాసో నగరా న్నిష్కా9న్తః, అవా మపి విష్ణుదాస స్యాశ్రోతవ్యం యావన్న శృణోమి, తావ దుదృ న్యాళ్మానం వ్యాపాదయా మీతీమంజీర్ణోచ్యాన - మాగతః.)

రాకసః--భ్యద, న ఖలు వ్యాపాదిత శృన్దనదానః?

పురువః---అజ్జ చావ పానారీల సో ఖు సంపదం పుణో పుణో అమ చ్చరక్ట్రనస్స ఘరళాణం జాచీఅది. ణ ఖు సో మిత్తవస్సల చావ సమపస్పేది, తా వదిణా కాలణేణ ణ కలశేమి మరణవ్స కాల వహారణం (అద్య కావ ద్వ్యాపాద్యలే. స ఖలు సామ్బ9తం పునః

కిం _పతిపన్నం = ఏమీ చేయబడినది? గృహజనః = కుటుంబము, (పచ్చాడిత; = దాప( బడినద్హి బహుశః = అనేకవిధములుగా, జ్గాతమ్‌ = ఎటుగంబడినద్రి బహుళః యాచితేన = పలుమాలు ఇచ్చివే యుము-అప్పగిం పుము అని అడుగంబడి, సీవానిచేత్క తక్స్‌ అస్తి అస్య మోవః-దాన ఇతనికి విడుదల కలుగును, [పాణహరః దజ్ఞః = (ప్రాణము తీయు-చంపు-దండన ఆశయితః = కొనిపోంఐడిశాండు ఆథోతవం = విని౧దగనిది.చంపంబడినాండు అనుట, అద్య తావత్‌ వ్యాపాద్యచే = థదిగో ఇప్పుడు చంప(బడును.

మ షా జ్య 8 లర్‌] పున రమాత్య౮- తవన్య గృహజనం యాచ్యతే, న ఖలుస మిత వత్సలతయా సనమర్పయతి. త జేశేన కారణేన న కరోమి మర ణన్య కాలహరణమ్‌. ]

రాకసః-(నవార్ష మాత్మ గతమ్‌). సాధు వయన్య చన్షన చాను సాధు. శ్లో... శిటే రివ సముద్భూతం శరణాగతరతయా

నిచీయతే త్వయా సాధో యళో ఒపి నుహృుచా వినా, ౧౮

ల్లో. ౧౮. శిబే రితి-- శబేః ఇవ = శిబి(చ్మకవర్తి) కిం బోలె శరణాగత రక్షయా = ళరణుచొచ్చినవానిం గాంచుటచేత, సముద్భూతం = పొడమిన, యశః = యశస్సు, సాధో = ఓయి మంచివాండా, త్వయా = నీచేత, సువృదా వినా అపి = మ్మితము సన్నిధిలోలేకున్నను, నివీయతే = పెన్నుపోవుగా కూర్చు కొనంబడుచున్నది (ప్రోవుచేసి కొనంబడుచున్నది-మొత్త ముగా సంపాదింపంబడు చున్నది

శిబి తన్ను శరణు జొచ్చిన పావురము తనయొడిలోనే యుండి రక్షణం గోరుచుండ(గా, దానిం గావ్మ డేగ మే/తకు తన దేహమునే పెట్టం బూనెను, సీయింట నాకుటుంబమును ఉంచి నీవలని రక్షణంగోరిన నేను లేకున్నను, దానిం గావ నిట్లు సమకట్టి శిబి మించిన యశము పెను పోవుంగా నీచేత సంపొదింప॥ బడినదయ్యాః

ఇందు అలంకారము ఉపమ. +ీబికిం బోలె-అని పోలికం జెప్పుటచేత. సుహృదా వినా-మిత్రము రాక్ష్షసుండు సన్నిధానమన లేకున్నను-అని వ్యతి రేకధ్వనియ, శిబికి శరణాగతరక్షచే(వినా = ) పక్షిచేత సముద్భూతం యశ; త్వయాపి-అని యొకయన్వయముం-శివికి శరణాగతరక్షణచే కలిగినయళము అని నా(దీనులకు) నాథు;డవు (సుహృదా) మితమవు ఐన నీచేతను పెంపొందింప బడుచున్నది-ఆనియొక యన్వయము, ఈరెండును ఆపి సుహృదా వినా = మి[తు(డు సన్నిధిని లేకున్నను-అన. వ్యతిరేక ధ్వనితోడి దానికన్నను (శ్రేయ ములు గావు, ఆవి = దీవరక్షకు డు, దొర అని నిఘంటువులు ఉన్నవిలే.

తరలి ము[చారాకస నాటకమ్‌ జ్వలన (పవేశా ని్షివారయ. అవా మపి చన్షనదాసం మరణా న్శోచ యామి.

వురుపషః-ా-అవా పుణ కేణ ఉవాపణ తుమం చందనచదాసం

మోచేసి. పునః కే నోపాయేన త్వం చన్లనదాన

మరణా న్నోచయసి!

రాతసః---(ఖడ్గ మాక్ళుష్య) న న్వనేన వ్యవసాయ సువ్చొ చా ని(స్త్రింశేన. పళ్య శో. ని(స్త్రింళో ఒయం సజలజలదవ్యోవము సజ్క్యాళమ్తూలర్తి

ర్యుద్ద శ్రా పులకిత ఇవ (పా_వ్రసఖ్యః కరేణ సత్తోత్కహ్షాత్‌ సమరనిక పే దృష్టసారః పర్షై గే మి[తస్నేవో ద్వివళ మధునా ఫొపాసే మాం నియు క్షే

గచ్చ గచ్చ - పో పో _ త్వరగా విష్ణుదాసుని నిప్పమంటలో పడకుండ ఆపు, ఆహం అపి = నేనును - మరణాత్‌ = చావునుండి, మోచయామి = విడి పింతును కేన యపాయేన = ఏయుపాయము.చేత, నను = ఓయి, వ్యవసాయసు హృదా = ఆపూవికలో (సాయపడు) మితమైన, నిస్త్రింశేన = క త్రితో-కేవ లము క త్రిసాయముతోనే-అట్టివీరు౯డు తాను,

ల్లో ౧౯ నిన్త్రంళః = ఇతి --ఆయం నిన ళః= ఈ కత్తి, సజల జలదం. *... ర్తిః = నీటిమేఘాలు గల అకాశము.౦ టోలిన యాకారముగలది, పా -_ విగత... = మేఘాలులేని యూకసముంబోలిన యాకారముగలది, యుద్ధ శ్రద్దా పులకిత ఇవ = యుద్ధమందలి (పీతితోడి యక్కరచేత (సంతోషముచేతం బోలె) తళతళలాడుచున్నదే, కరేణ [ప్రాప్త్రసఖ్యః = చేతితో పొందు పొందినదై, సత్త్వ ఉత్కర్షాత్‌ = బలాతిశయమువలన, సమర నికషే = యుద్ధాలయొర గంట, మే పరైైః=నా శతులచేత, దృష్టసారః జ (పత్యశీకరించుకొనం అడిన మేలిమి ( = వన్నె, బలము) గలది, మాం = నన్ను మితస్నేవాత్‌ = మ్మితునియందలి స్కే హమువలన, వివళం = ఆవశని, ఒడలు మఅచి యన్న వానిని, సాహసే = త్యదక్షణకైన తెగువపనియందు- అడ్డమైన వారినెల్బ చంపుచు వానిం గాంచుటయందు, అధునా = ఇపుడు, నియుజ్హే = పనచున్నది.

పష మో జ్కాః శిరీతి

పురుషః---అజ్జి, ఎవ్వం "సెట్టి చందణచాస జీవిద ప్పదాణ పినుణిదం వినమ దసా విపాక నివపడితం సాధు ణ సక్టోమి తుమం ణీర్టీఅ పడివత్తుం, కిం సుగ్గిహీదణామ షసౌేయా అమచ్చరక్ట్రనపాచా తుహ్మే! దిట్టియా దిట్టా! (ఇతి పాదయోః పతతి

[ ఆర్య, ఏవం శేస్టి చన్సనదాన జీవిత (ప్రదాన పిళునితం విషమ దశా విపొక నిపతితం సాధు న ళక్నోమి ళ్వాం నిర్ధీయ వతిపర్తుం. కిం సుగ్భహీతనామధేయా అమాత్య రావనపాదా యూయం. దిష్ట్యా ద్పుష్టాః ]

రావసః -- ఉత్తి హ్డీత్తిష్ట, అల మిదానీం కాలవారణేన. నివేద్యతాం విష్ణ్టుదాసాయ ఏష రాజస శృన్ణనదాసం మరణా నో్కోచయతి" ఇతి. [నిస్త్రింళో ఇయం (1/1 - ౧౯ ) ఇతి పఠన్‌ ఆకృవమ్య ఖడ్గం పరికామతి] దూయంగానే) తళతళమనుచు యుద్ధమందలిపియంపు, గోర్కెచే పులకలుదాల్చి నదియుం బోలెనున్నట్టిది, నాచేతం బూనంబడినది. నాశత్రువులు దాని మేలిమిని- బలమును యుద్ధాలలో, బంగారును ఒరగంటంబోలె, కనియున్నారు మథి నేను చందనదాస మరణవృత్తాంతమును విని, వానిక్తై న స్నేహమువలన ఇపుడు ఒడలు తెలియకయేయున్నాను ఆట్టినన్ను, ఊ, కాశి, అని ఇది తెగువకుం బనుచుచున్నది

కందు అలంకారము '*... సంకాశమూర్తి:ః, ఆనుటచే ఉపమయు; “పులకిత ఇన" అను సంభావనచే ఉక్పేకయు, "సమరనికష' మని రూపకమును.

పివనితం=సూ చింపంబడిన, విషమ దళావిపాక నిపతతింజ(పతికూల మైన విధి కలిగించిన గతిలో పడిన, త్వాం నిర్జీయ ప్రితిపత్తుం = నిన్ను నిశ్చయించి యెజుంగను, సాధు న శక్నోమి = చక్కంగా శక్తుండనుగాక యున్నాను. కిం-అమాత్య రాక్షసపాదాః.. .=ఏమి-రాక్షసమంతిగారా తమరు? దిష్ట్యా దృష్ట్యా-ఏమి నా యదృష్టముః ఎంత సంతోషము: ఆగపడితిరే! ఏష రాక్షసః = వీండుగో రాషసుడు, సన్దేహ నిర్ణయేన = సందేహమును తీర్చు

లికి ము దారాతననాటకమ్‌

పురుమః--తా. కరేహి మేష్పసాదం సందేవాణ్ణిఏణ. [త త్కురుమే |పసాదం. నందేహ నిర్ణయేవశ]ే

రాతనః---సో ఒహ మనుభూతభర్త్భృవినాశః సుహూద్వి వత్తిహేతు రనార్యో దుర్గహీత నావముభేయో యథార్జో రాతనః!

పురువమః---(నవార్షం పున పాదయోః పతితళ్వా) హీ హీమాణహే? దిట్టిల దిట్రోసి. పసీదంతు అమచ్చపాచాః. అక్టి "చదొవ ఎళ్జ ప్పఢమం చందఉ _త్తహాదపణ అజ్జనఅడ చాసో వ్య్ఞైట్టాణం ఆణళో, సోఅ నజ్ష్రట్రాణదో కేం వి ఆవహారిఆ జేవంతరం ణీదో, తదో చందఉత్తవాదపణ కీస ఏసో ప్పమాదో కిడో త్మి అజ్జసఅడచాసే సముజ్జలిదో కోవవస్హీ ఘాదఅజణ ణిహాణేణ నివ్వావిదో, తదో వవాది ఘాదఆ జం కం వి గిహిదసళ్సం అపువ్వం పురుసం పిట్టదో వా అగ్గదో చా ేక్టంతి, తదో అత్తణో జీవిదం పరిక్టంతో అప్పమత్తా వజ్షెట్రాణే వక్షెంవావాదేంతి. పవం చ దిహిదనశ్టేహిం గచ్చంచేహీం "సెట్టి చందణచాసరృ వహో తువరిదో హోది, (నిప్కార్సిన్నల)

[(ఆక్చర్యమ్‌. దిష్ట్యా దృష్టో 2సి, (వసీద న్వృమాత్య పొదాః, అస్తి తావ ద్యత (పథమం చన్ద్రగుప్తవాతకేన ఆర్య శకటదాసో వధ్యస్థాన మాజ్జ్ఞప్తః సచ వధ్యస్థానాత్‌ కేవా ప్యపసవృాత్య దేశా_న్తరం నీత. తత శృన్ణ్దిగు న్రవాతకేన కస్మా దేషు [పమాదః కృత ఇతి ఆర్యశకటచా సే సముజ్జ్వలితః కోపవహ్ని హీత నామధేయఃజనాసేరుం బల్కుట పాషమునకే.యథార్థః రాషసః జ నిక్కంపు రక్కసు(డను - [కూరుండను అనుట. ఆనార్యః జు చెడ్దవాండను; కుదు,డను,,.....ఆ పాడు చం్యదగుప్తి గానిచేత శకటదాసయ్య కొ లకళ్లానికిం (గాంపోవ) ఆజ్ఞాపింప బడినాడు. వాండు ఏవనిచేతనో మోసముగా. తీసికొని దేశాంతరము చేర్చ! (=కొనిపోగిబడిశాండు, |పమాదః=తెలియని పొరపాటు,

మష్టాబ్క్యా॥ లి5్‌ర్‌ క్రైశకజననిధనేన నిర్వాపితః, తతః [వభృతి ఘాతకా యంక మపి గృహీతళ్ళన్తు మపూర్వం పురుషం వృస్టృతో వా అ[గతో వా (పేమన్తే, త చాత్మనో జీవితం పరిరతనో 2౬ (ప్రమక్తా వధ్యస్థానే వధ్యం వ్యాపాదయనన్తి. ఏవం చ గృహీతళసై) రమాత్యపాదైై ర్లచ్భద్భిః (శేష్టి చందనచాసస్య వధ _స్త్వ్రరాయితో భవతి.] రావసః-- (న్వగతమ్‌ అహో దుర్చోధ శ్చాణక్యవటో ర్నితిమార్ల్గః, కుతః, శ్లో యది చ ళకటో నీతః ళతో ర్మతేన మ మానన్తికమ్‌ కి మితి నివాతః [కోధావేకా ద్వధాధికృతో జనః? అథ న కృతకం తాదృక్కష్టం కథం ను విభావయేద్‌? ఇతి మమ మతిస్తర్కారూఢా న పళ్యతి నిళృయమ్‌. (విచిన్య) ౨ం ** .వహ్ని![ఐ, *.=నిప్పు, నిర్వాప్‌త ః=చల్దార్చ౧బడినది. గృహీతళస్త్రయణఆయు ధము తెకొన్న, అపూర్వం పురుషం౫కొత్త జనుని, ఆత్మనః బటీవితం పరిరవషన్త్నః: తను (ప్రాణమును గాచుకొనువారైై, ఆప్రమర్తాః=ప్రమాడపడనివార్రె , జొగరూ కులై ఉన్నారు. దుర్భోధః3ఎలుంగరాకయున్నది, కుత$=పఏలయన శో, ౨౦ యదీతి = శకటఃచ 5 కకటుండును, శథత్రోఃఐ శతువు యొక్క -_పౌర్యునియొక్క-మతేనజఇచ్చచేత, మమఅన్షికంజనాకడకు, నీత! యది ఇ కొనిరా౧ఐడెనేని, [కోధావేకాత్‌.= కోపముచే ఆవేశింపంబడి = ఓడలు మజచినయట్టి కోపముతో-వధాధికృతః, జనఃజకొలచేయ అధికారమున ఉన్న వారు కిమితిఐఏమని-ఏల, నిహతః=చంప బడినారు?ః అథ న జమటీ అట్టు కాదు, అట్టు జరిగియుండదు అనుకొన్న. కృతకంజ=అసత్యమైన, తాదృ్భక్‌ కష్టంక అట్టి పాపిష్టపు పనిని, కథం నుజఐఎటువలె, విభావయేత్‌ = తలపోయును, చేయందగిన దనియెంచును?. ఇతి=ఇట్టు, మమ మతిః జఐ నాబుర్ధి తర్కా రూఢాజఊహాలకుం జొచ్చినదై, (జఎక్కినరై) నిళ్చయంజనిర్ణయమును, న పళ్యతికాంచకున్న ది=

856 ముదా రాతననాటకమ్‌ ళో నాయం ని్క్రింశకాలః (పథమ మిహ కృతే ఘాళతకానాం విఘాతేః నీతిః కాలాన్లశేణ పకటయతి ఫలం, కిం తయా కార్యమతై ఇ

ల లా

శకిటవాసు. నాకడకు కొనిరా బడుట శతుమౌర్వునియన మళితో--- పానినీతి [పయో గపు మోసముజేత-అని యనుకొందునాయన్న, అప్పటికి వానిని తప్పించుకౌన నిచ్చినారని, జ్యాగత్త చాలక యుండినారని, తిమ చౌకరిలో తప్పుచేసిచా రని ౪ కొలజేయు ఉద్యోగ మున వ్యాషృతులు ఆ కోపముతో ఏల చంప బడుదురు? కాదు కాదు, అట్లు జరిగియుండదు అనియనుకొ న్న మోసపు టాపాపిష్టవు! బని = ఇటువంటీ జాబు (వాసి అట్టు నామోహరును వేయుట యను దానిని మనసున తలపోయుటకైన తగనిదానిని శకటుండు ఎట్టు మనసునకుం దెచ్చుకొని చేసియుండును? అని యిట్టు ఊహలువేయుచు నిశ్యయించుకొనంజాల కున్నాను

రాశ సునికడకు శకట సిద్ధార్ధకులు పాటలినుండి ఒక్కటిగా రకిళుండు గాను రక్షకు(డుగాను రాకష్షృసాప్తులుగా వచ్చినారు. అట్టే ఉండినారు. కడపట శకటుని [వాతతోడి జాబుతో సిద్ధార్భకుండు పట్టుబడ(గా ఇద్దరు తోడుదొంగలు, చం[ద్రగప్తునివారు యని యనుకొన్నా6డు. అ్లే ఐన వారి ర్యవురును చంద్రగుప్త పయుక్తులే ఐన ఆళకిటుని సిద్ధార్ధకుండు చాపుతప్పించి కొనిపోవుటయు. చందిగుప్త (వ్రయోగమునం. జేరినది కావలదా? అప్పుడు చద్మదు(డు అఘాతుకుల నేల చ.పించును? కాకున్న శళకటుఃడు అఘాతుక పుం సర్వాబద్ధపు.జాబును ఎటువలె _వాయను-అని రాక్షసునికి తీఅని యాందోళన.

శో ౨౧. నేతి. పధమం జ తొలుతనే ముందుగానే ఇహణఖఇట=ు ఈ విషయమున, ఘాతకానాం = ఘాతకులయొక్క - అనంగా వారుచేయు- విఘాలే=చం పుట, కృతే=కలుగంగా.కలుగునుగా వున యనుట-ఆయంజఖఇది, నిస్త్రంళకాలఃవ=కత్తికి (తగిన) సమయము, న =కాదు'" నీతిః _ నీతి - నీతిని (పయోగింతునా యన్న కాలాన్త రేశఎమటథియెప్పుడో ఫలం=జదాని వయోజన ముకు, ప్రకటయతి=వెలయింయన , వెలుపరి చును-తయాజదానితో ఆతక=

మ స్టా జ్మ శి ల్‌ జౌ దాసీన్యం న యుక్తం (పియనువ్చాది గతే మత్కృాతా మేవ ఘోరాం వ్యాపత్తిం, జ్డూత, మన్య స్వతను మవహా మీమాం నిష్క్ర్ఫియం కల్పయాామి. ౨౧ ఇందు. కిం కార్యం:ఏమి పని ఏమి చేయందగును? బౌదాసీన్యం=(ఏమియు చేయక) ఊరకుండుట న యుక్తం = కూడదు, పియసుహృదడిః(నా) అనుంగు మితము, మత్కృుతాం ఏవ=నా చేతనే కావింపంబడిన - కలిగింప(బడిన, 'ఘోరాం = భయంకరమైన, వ్యాపత్తిం = ఆపదను=చాపును గలే=పొందియం డంగా. (ఇట్టు అన్ని తెజుగులను ఆలోచించి తలపోసికోన(గా) జ్ఞాతం= ఎజుంగ(బిడినది (-_నిశ్చయము తేలినది.) అస్యజవీనికి అహంజ=నేను, ఇమాం స్వమతంజ= ఈనాదేహమును నిష్మ0యం = అంచముగా-కొన(జాలిన వెలగా, కల్చ్పయామిజకావింతును. ముందుగా నే ఘాతకులు చంపుట పొస(గ నున్నందున, ఇదికత్తి కి((ప్రయో గించుటకు) తగిన కాలము గాదు ఏదేని నీతిని ఇపయోగింతు నాయన్న, దానికి (ప్రయోజనము ఎప్పటికో, ఇంతలో ఇక్కడ చందనుండు ముగిసి పోవును కావున ఆదియు పనికిరాదు. నేరు రాక్షసు(డను వీరుండను, నేను గావింపదగినది మొదటిది కత్తిదూయుట: నేము మంతతిని కావింపదగినది శెండవది ఉపాయములను సీతిచే ఆలోచించి ప్రయోగించుట. ఇవి రెండును ఇపుడు పనికిరావు మటేమి యనగా నాదేహమునే లంచముగా ఇచ్చివేయట. నేను శ(తువుదేతికి చిక్కిపోవుదును అంతే ఈ యంకమున రాక్షసుండు ఎల్ల విధముల భగ్నుండును ఎల్జరచేతను త్యక్తుడు నై పాటలిపురపు భాడుతోంటక్సు చేరిరాండు, కత్తితో మాతకుల నటికి చందనదానును రడింతు నని మజి తన క్రత్తి చందనదాసును మును(గానే చం పించును అని విని? దానిని పాజవై చి కుదురుగా చందనదాసును విడిపింప చంద్ర గువునికి ఆత్కసమర్సణ ము చేయదునని నిళ్చయించుకొన్నా(డు ఎట్టన _

888 ము[చారావతసనాటకమ్‌ ఇతి నిష్కారిన్నాః సర్వే, ము[దారాతన నాటకే కవటపాశేనాను పష ప్రా జ్కాః వా మలయకేతు రా్షసుం దటీమి తన్మిత మేచృరాజులం జంపించినాండు" తక్కిన వానితట్టువారు దానిని ఓర్వక, వానిం ఏవగించుకొని, ఎదురుతిరిగి వానిం బట్టి ఖైదుచేసినారు. రాక్షసు౧డు కుసుమపురముం జేరును. చాణక్యుని వే(గు ఉదుంబరుండు వానిం గనిపెట్టియే యున్నాడు. రాక్షసుండు జీర్ణోద్యాన మున కూర్చుండి చందనదాసుగతిం దలపోసి కొనుచుండ(గా ఒక్కనివలన చందనదాసుగతిని వినును, చాణక్యునివాండై నవాండు కత్తికారణముచే చందనుని చావు మునుగా౯ జరుగుననియ చెప్పును. రాక్షసుండు కత్తింబారవై చి చందన దాసుని వెదుకుచుం బోవును, ఇతి షష్టాజ్కః.ఆజవయంకము ముగిసినది.

అద్‌ ఒర సప్త్పవా భ్కా 9 (ఈత; (వవిళతి చర్జాలః) చడ్డాలః---ఓన లేవ, ఓనలేవా! అవేనా, అవేహ! [అవ నరత, అవనరత, ఆవేత్క అపేత] శ్లో... జం ఇచ్చపా లకీదవ్వే స్పాణే ఛీవొవే కులే కలశే అ అా వలివాలవా నినమం లాఅవళ్ఞర నుదూలేణ. ౧ గ్ట్‌యది ఇచ్చత రజితవ్యాః (పాణా విభవః కులం కలతం చ తత్పరివారత వివమం రాజావథ్యం నుడూరేణ,] అవి అం జ్జ ఛో మోది స్‌ు వాహీ మలణం వా 'ేవిజే అపళ్హమ్మి లాఅపస్హో ణ సేవిచే నఅలం వి కులం మలది, నా ఆవనరతజపొండు ఆవలికి, ఆఅ పేశఠఐఆవలికిపొండు, శో ౧ యది ఇతి-ప్రోణాంబృప్రాణము, విభవఃకుంపద, కులంఇ ఇలు నంళము, కళత్రం చ ౯ భార్యయు, రచితవ్యాఃశరక్షింపళబడవలనీనవీగొః లది ఇచ్చేశజకోరుదు రేని తత్‌ ఐదాన, వివమంజకష్టముల పాలుసేయ, (భయంకరమగ్యు, రాజాపథ్యంజరాజునెడ అపరాధమును, రాజ్మదోనామును, సుదూరేణమమిక్కిలి దూరముగా, బొత్తిగా, పరిహరతజమానుండు. మీరు మిమ్మ మీవానిని చక్కగా కాపాడుకొనవలయు నని కోరుదురు, రాజ దోవామును వొత్తిగొ మానుడు, ఖు శో, ౨. భవకీతి-పురువస్య = మానినిక్కి అపథ్యే = పొతముగాని ఆవి ర్‌ము సీవితేతానంబడునేని; తినంఐడునేని, వ్యాధిఃఎరోగమో మరణం వాన

860 ము[ దారాదననాటకమ్‌

[భవతి పురుషస్య వ్యాధి ర్మరణం ఐా నేవితే అపధ్యే

రాజాపథ్యే పునః సేవితే సకల మపి కులం మియళశే ] శాజదిణ వతిజ్జ్ఞహా తా పహ 'పేక్టహా పణం లాఆపవచ్చ గారిణం "సెట్టి చందణచానం సఉత్తకలత్తం వజ్రట్లాణం ణశీయమాణం. (అకాశే (శుత్వా) అజ్ఞా, కిం భణహ “అక్టి సే కోవి మోష్టోవాట్‌ _త్తీః అజ్ఞా, అ్ధి, అమచ్చరక్టృనన్స ఘరఅణం జఇ సమప్పేది. (పున రాకాశే) కిం భణవా “*వీసో సలణాగదవచ్చలే అ_త్తణోే జీవిద మేతన్స కాలణే ఇదినం అకజ్డం ణ కలిన్సది ల్లి, అజ్ఞా, శేణ హి అవధాలేవా సే నువోం గదిం. కిం దాణిం తున్హూణం ఎక్ట పడిఆరవిఆరేణ.

[త ద్యది న ప్రతీథ, త దత (-పేకధ్వ మేనం రాజాపత్య కారిణం (శేష్టిచన్టనదాసం సపు్యతకల్యతం వధ్యస్థానం సనీయమానమ్‌, ఆర్యాఖ కిం భణథ - “అ న్త్యస్య కో 2ఒపి మోతవోపొయ, ఇతి+ ఆర్యాః, అని, అమాత్య రాతసస్య గృహజనం యది నమరృయతి - చొవో.. రాజపర్యే పునః = మజి రాజదోహము, సేవితే = చేయ(బడునేని, సకలం ఆపి కులంజకులమంతయు (ఇంటివారంతలు) [మియతలే=చచ్చును.

తక్కిన హితవుకాగి వస్తువుల సేవించుటం బోనిది కాదు, రాజాంధ్యము అని(సేవించిన వానికి మ్యాతము) రోగకారణమో [ప్రాణహరమోం రాజ(దో హమోయన-సర్వ కుటుంబ నాశకము.

తల్‌ యది న ప్రతీథ_దానిని నమ్మరేని, తల్‌ =దాన, అత (పేషధ్వం ఏవం. ..=ఇటు చూడు/డు వీండుగో రాజ్మదోహము చేసి (దాన) కొడుకుతోను భార్యతోను. చంపుచోటికి తీసుకొనిపోబడుచున్నాండు. చందనదానుడు? ఆర్యాః...... అయ్యలారా, ఏమిచెప్పుచున్నారు, వీనికి ఏదేని తప్పించుకొను ఉపాయము కలదా అనియా? ..కలదు, రాష్షనమం తి కుటుంబమును అప్పు చునేని-ఏమి చెప్పుచున్నారు, వీండు శరణాగతులగబోచుదయ (ప్రీతి గలవాడు? తన పాణ మ్మాతకోసము, అట్టి కార్యమును, ఆశి్యతులను రాజున కప్పగించు

నప్తమాజ్క।? 861 కొ కిం భణథ, వష ళరణాగతవత్సల ఆత్మనో జీవితమా(తన్య కారణే ఈద్భుళ మకార్యం న కరివ్య తీత? ఆర్యాః, "కేన హి అవధారయ తాన్టు నుఖాం గతిమ్‌. క మిదానీం యుష్మూక మత (వతీకార విచారేణ ? (తతః (పవిళతి ద్వితీయచడ్డూలానుగతో వధ్య చేళధారీ “భూలం న్య స్టే నాదాయ కుటుమిన్యా వు(శేణ ” వానుగమ్యుమాన శృన్దనదాసః ) చన్దనదాసః---(నబాష్పమ్‌్‌, వాద్దీ వాద్దీ ! అవ్మోరిసాణాం వి ణిచ్చం ఇచార్విత్త భంగ భీరూణం చోరజణోచిదం మరణం వోది త్తిణమో కిదంతన్ప. అవావా ణిసంసాణం ఉదాసీణేను ఇదశేను ఛా విసేసో వః తపా హిం "కనన న టను చేయంజాలండనియాః అఖ్లేశి వీని సుఖంపుగతిని పరికింపుండు-ఇతనియెడ మీశ్రందులకు [ప్రతీకార విచారణః (తప్పించు నుపాయమును అరయుట మీకెందు లకు) వధ్య వేళధొరీ=చంపంబడు (రావాపరాధియైన) వానియొక్క వేషమును ధరించినవాడు శూలంజకొకును (దేనిని వాడు ఎక్కింప(బడవలయునో దానిని) మూవున పెట్టుకొని, భార్యయు కొడుకును వెంటవచ్చుచుండ చందన వధ్యవేళధారీ- ఇత్యాది " చూ. మృచృకటిోన్‌ -

1. 5 సర్వ గాతేష విన్యస్తై ః రక్తనన్లన హస్త కైః పిష్ట చూర్చొవకీర్ణ్‌ కృ పురుషోహం పహకృతః,
2. అంసేన బిభళ్‌ కరవీరమాలాం స్కన్దేన హలం పృొదయేన శోకమ్‌ అఘాత మద్యావా మను[పప్రయామి. లం

868 ము[దాళావసనాటకమ్‌ [వాధిక్‌ , వోధిక్‌, అస్మాదృశానా మపి సత్య చారిిత భజ ఖఫీరూణాం చోరజనోచితం మరణం, భవతీతి నమః కృతా _న్తస్య, అథ పళర ప ॥ వా న నృశంసానాం ఇదాసీనేషువా విశషో౭౬ స్తి తథాహి] శ్లో మోత్తూణం ఆమిసాఇం మరణభపణ తిణేహి జీవనం వాహాణం ముద్దవారిణం హంతుం కో ణామణిబ్బంధో, 8 [ముక్త్వా ఆమిషాణి మరణభ యేన తృతై ర్లీవన్తమ్‌ వ్యాధానాం ముగ్ధవారిణం వాన్తుం కో నామ నిర్భన్టః?] (సమన్తా దవలోక్య్ర) భో పిఅవఅన్స విణ్ణుదాన, కవాం పడినఅణం విణ మే పడివజ్లసి, అహా వా దుల్లవో కేకు మాణసా జే ఏదస్సిం న! న్‌. వ! వి ధిక్‌=ఇసీః ఇస్సీరోః నిత్యం చారిత భంగ వీరూణాం=శీలమునకు భంగము కలుగునో అని ఎప్పుడు భయపడుచుండువారికి సయితము, చోర జన ఉచితం=జదొంగలకు తగిన, మరణంజదచావు కృతా న్తస్య నమఃజదై వమునకు- విధికి నమస్సుః అథవా=అట్టననేలః=(ఆందులకు సందియ మెందులకు?) నృళం సానొం = [కూరులకు. ఉదాసీఘులయెడను, అట్టివారు కాని (అపరాధులయెడను) భేదము లేదు. తధాహి్‌ = అఫ్లేగదా. శో. 8. ముక్త్వేతి- మరణ భయేన = చావువలని భయముచేత, పొట్టపోసికొను; ముగ్ధహరిణం = ఏమియు నెలు(గని, ఊరకయే బెదరు జింకను, వాన్తుం = చంపుటకు వ్యాధానాం = వే(టరులకు, కో నామ నిర్బన్లః = ఏమని నిర్చంధము? ఇందు అలంకారము ఆప్రన్తుత (పళంస, ఈవ్యాధ మృగ ప్రశంస (వస్తు తమైన చందనవధమును ఆ్మశయించినది. చూ. వసన్య్యరణ్యేషు చరన్తి దూక్వాం పిబన్హి తోయా న్యపర్మిళహాణి తథాపి వధ్యా హరిణా నరాణాం. కో లోక మారాధయితుం సమర్థః?

సప్త్పమాజ్క: 868 కాలే దిట్టివథే వి చిట్టన్ని, (నజావ్పమ్‌) పదే అవ్మాపిఅవఅస్సా అ;ీస్నుపాద మే_త్తకేణ కిదణివానసలిలా విఅ కవాం వి వడ్తిణివ్వత్త మాణా సొఅదిణచేతేసా.. ;బప్పుగురుఆప దిట్టీ మం అణ్బుగచ్చన్ది-

(ఇతి వరి[క్రామత్సి

[భో [ప్రియవయన్య విష్ణుదాన, కథం! (వతివచన మవిన మే (వతివద్య'సే, అథవా దుర్గభాన్తే ఖలు మానుషా య పతస్మిన్‌ కా లేదృష్షివఖేఒపీ తిస్టన్సి, వలేఒన్మత్‌ [ప్రియవయస్యా అకుపాత మా(కేణ కృతనివాపనలిలా ఇవ కథ మపి (పతివర్శ్మమానాః ళోక దినవదనా బాన్బగు ర్యా దృష్ట్యా మానుగచ్చన్తి ]

చణాలః---అజ చననదాన, ఆఅదోసి వజటాణం, అఆా

యణ జ్‌ యట యిం

విసజ్జేహి పలిజణం. (ఆర్య చన్దనదాన, ఆగతో సి వధ్యస్థానమ్‌. త ద్వినర్ణయ వరిజనమ్‌.]

యజ

చన్దనదానః--కుడుంబిణి, ణివత్తేహి నంవదం నపుత్తా ణ జుత్తం క్ట అదోవరం అణుగచ్చిదుం, (కుటుమ్బిని, నివర్తన్వ సాం (వ్రతం నప్పు(తా. నయుక్తం ఖ ల్వతఃవరం అనుగన్తుమ్‌,)

కథం ఏమి, _పతివచనం అపి బదులుమాట సయితము, న (వకిపద్యసే ఒసంగకున్నావే = ఏతస్మిన్‌ కాలే = ఈ._ఇట్టిసమయమందు దృష్టిపథే అపీ తిష్షన్తి = కంటిమాగ్గాన-చూపుమేరలో_నైనను (దుర్గభాః) ఉండరు, ఈ విష్ణు దాసుండే చందనదాసుని చావుమాట చెవింబడకమునుపషే తాను మంటలో దూకుదు నని పోయియున్న వాండు=ఇక్కడ వీనికి ఇగపడలేదు,. అ(వ్రపాత మాాలేణ = కన్నీరుకార్చుపొటితో, కృత నివాప సలిలాః ఇవ = తర్పణపు సీరు విడిచినవా రైనటువలె, కథ మపి = ఎట్టకేలకు; శోకదీనవదనాః కోకముతో చూపుతో నన్ను వెంబడించుచునే యున్నారు. విసర్ణయ = పంపివే యము, పొమ్మనుము, అతః పరం = ఇంతకు తరువాతను, వెంటవచ్చుట కూడదుకదా,

తై6టీ ము దారాతనసనాటక మ్‌

కుటుమ్బినీ --- (సబామ్పుమ్‌ ) పరలోఅం పల్టిదో అజ్జో, ణ

లు జ

దేసంతరం [పరలోకం (ప్రస్టిత ఆర్యో* న దేశాన్తరమ్‌ ]

చన్షవ దాస --- అకక అఅం మిత్తక స్లేణ మే విణాసో, ణవుణ పురినదోసేణ, ళా అలు విసాదేణ | అ ల్యే, అయం మత కార్యేణ మే వినాళో, న పునః పురుషదో పేణ త దలంవిషాచేన ]

క టుమ్బినీ---అజ్జ, జఇ ఏవం, తా దాణిం అకాలో కుల జణస్స నివట్టిదుం ఆర్య, య ద్యేవమ్‌, త దిదానీ మకళాలి కులజనస్య నిర్వతితుమ్‌ ]

వంవగిదం - క్ర

చన్షవడానః --- అవాం కిం ససిదం? కుటుంబిణీప ? [అథ 0 వ్యవసితం కుటుంబిన్యా? ]

కుటుమ్బినీ-భత్తుణో చలణే అణుగచ్చంతీవ అప్పాణుగ్గహో వోది_త్హి [భర్తు శృరణా వనుగచ్చ్భన్వ్యా అత్యాను.గహో భవ రీతి, ]

౧. ,చననచాన---అజ్రే దువ్వవసిదం ఏదం తుప. అఅం పు్రగో అనగ్న్సుజ = జ లో అసుకిద* లోగ చ్వవవోరో జాలో అణుగ హ్లిదవ్వో. (అరటి? చనా ఏల, కూడును కూడనే కూడును ఏలయన పరలోకం పస్థితః అఆర్యః నదే రం=లోకాంతరమునకు గదా ఆర్యుండు బయలుదేరుట పొరుగూరికీ కాదే అక్కడికి సహగమనము చే నువలసినదానను గదా ఇంతట నేనేల వెనుమరళ దునుః-ఆనుట, అయం మి(తకార్యేణ, ,=నా యీచావు మితు)ని కారణ పా నేకు గావించిన ఏదేని తప్పిదముచేతంకాదు కావున ఇది నీంతోషింపదగి పనియే తిదలం విషాదేన=కావున దుఃఖము మానము. యది ఏవంజవట్ర నేని, తఠ్‌=అందుచేతనే నివరి తుం అకాలఃజమరలిపోవను సమయము ణ్‌ ఆథ కిం వ్యవసితం=అ దైన ఏమి(చేయ) నిశ్చయించుకొన(బడినది? క

చా అలిపో

నవప్రమాజ్యః 885 దుర్వ్యవసిత మిదం త్వయా అయం స్యుతళో 2.(శుతలోకవ్యవ వారో బాలో ఒనుగ్య హీతవ్యః.)

కుటుమినీ---అణుగివ్ష్యరు ణం. వ్షనర్ణాఓ 'దేవదాఓ జాద, జ త్‌ అగ జవ ఆత 9. జ్య ఈ పుత్తఅ పత పచ్చిమేస్తుగ్తనుణా పాదేను, (అనుగ్యవ్లూ _శ్య్వేనం (వనన్నా దేవతాః. బాకీ, వ్యుతక, పత వశ్చిమయోః పితుః పాదయోః) వుతఈ--(పాదయో ర్నివత్య ) తాద, కిం చాణిం మవ అాద విరహిదేణ అనుచిట్టిద్ధవ్వం ? (శాత, కి మిదానీం మయా తాత విరహితేన అనుష్రాతవ్యమ్‌?) 0 చన్ననదాసః = పు త్త చాణక్కనిరహిదే దేనే వనిదవ్వర, (పుతం ఛాణక్యవిరహితే దేశే వన్తవ్యమ్‌) చజ్ఞాలః---అ్టి చందణదాన, ణిఖాదే శూలే, ళా నజ్జో హోోహి. (అర్య చనన దాన, నిఖాతః ళూలః తత్‌ నజ్జో భన ) కుటుమ్బినీ--అజ్లూ, పరిత్తాఅధ పరిత్తాఅధ. (ఆర్యాః పరి (తాయధ్వమ్‌ పరి[తాయధ్వమ్‌. ॥ చననదొాసః - అ్జేః అహా కిం పళ తో చందసి నగ్గం గదాణం ౧ 'దొవ చశ్రీవా దుఖఅం వరిఅణుం అణుకంవంది అర్జాం అ మిత్త బడివది ఆశ్రతలోక్యవ్యవవోరః = లోకములోని వ్యవహారములను (=వాడు కలను న్యాయములను వినని-) ఎయింగని - వాళడు = బాలః ౬ పిన్న వాండు లా, 1 అ దయగలవారై నంపశమయోః = కడపటివై న-ఇ(క నీకు దొరక+ పసనా) 8౬ లా ణల ర లాత విగహిశేన అనుష్థితవ్యంజనాయన లేసివాని (జనా) చేక “మి రహికే దేశే = చాణకు (డు లేని చోట _ అభి వలయును? భొణక్య విరజ శి ట్‌ చేమ బదపలి కది, సజః భ వ=సిద్దపడీనవా డవు ఊరిలో. నిఖాతః హూలః=క్‌ జై క క

966 ము(దారాతమననాటకమ్‌

(ఆశ్యే, అథ కి మత ఆకకన్దసి? స్వర్గం గతానాం ఛావత్‌ 'జవ దుఃఖితం పరిజన మనుకమృన్తే అనస్రచ్చ. మి(త్రకార్యేణ యే వినాళో, నాయుక్తా కా ర్యేణ, తత్‌ కిం వార్ష స్టానేఒపి రుద్యుతే.) (పథమళ్చ్ళడ్డాలః--అలే బిన్లి వత్త, గేన్షు. చందనచానం,.

నఅం ఎవ్వ పరిఅణో గమిస్పది. (అశే బిల్వవ్యత గృహాణ చన్లన

చాసమ్‌. స్వయ మేవ వరిజనో గమిష్యతి ) ద్వితీయళ్ళడ్డాలః ---అ లే వజ్జలో మా. పస "గేన్లోమి, (అనే నజ్రలోమన్‌, వపు గృవ్లోమి.)

చన్దనదాసః -- భద్ద, ముహు_త్తం చిట్ట, జావ పుత్తఅం

"నన ఆమి.?(పుషత్రం మూర్ధ్ని అఘా౨ మ) జాద' అవస్సం భవిదవ్వ్యే విణాసే మిత్తకజ్ఞం సమువ్వవామాణో విణాసం అణుభవామి, (భద్ర ముహూర్హం తిష్ట, యావత్‌ పుతకం సాన్త్వ్వృయామీ జాత, అవళ్యం భవితవ్యే వినాశే మిటతకార్యం సముద్వవామానో వినాళ

మనుభవామి.)

పుతః-- తొద, కిం పదం వి భణిదవ్వం. కులధమ్మో ళ్లు

పసో అహ్మాణం. (తాత, కి మీద మపి భణితవ్యమ్‌. కులధర్భః ఖ శ్వేషోజ స్మాకమ్‌,) (ఇతి పాదయోః వతతి) కమ్ము అఠకిం అత అకకన్హసి ఇంకను ఇక్కడ ఎందుకు ఏడ్చెదవు? స్వర్గం గతానాం = స్వర్గమునకు పోయినవారియొక్క, ౨ ౨౨= పరిజనమును అనుకమృన్తే తావఠ్‌ = నిజమ.గా కరుణించి జాలిగొందురు; అన్యత్‌ చ = అంతియ కాదు.-ఇదియు మథటి, హర్షస్థానే ఇ సంతోషింపవలసిన యెడ, ముహూర్తం తిష్ట = రవంతసేపు ఆగు, నాన్త శ్రయామి = సముదాయింెదనుః జాత నాయనా, ఆవళ్యం భవితన్యే వినాశే చావు తప్పక కలుగనదే కా(గా- మ్మితకార్యంసమ ద్వహమానః = మ్మితునిపని చేయుచు ( = నిర్వహించుచున్న వా(డనుగా-దానికోసము అనుట) వినాశనం *.. *.. = చావు అనుభవించు చున్నాను. కిం ఇదం ఆపి భణితవ్యం = ఏమి ఇదీ సముతము (నాకు) చెప్పు

నవపమాజ్క।ః 867 చఖణాలః--అలే, గేవూ పణం, (అశే, గృవో మై నమ్‌) న లా ర్ల కుటుమ్చినీ--- (సోరస్తాడమ్స్‌ అజ్జ, పరిత్తాహి పరిత్తాహీ, (ఆర్యః పరి[తాయన్వ, పరితాయన్య) ((వవిళ్య వటా తేవేణ) రాతనః---భవతి, న భేశవ్యమ్‌. భో భో, శూలాయతనాః, న ఖలు వ్యా్రిపాదయితవ్య శృన్దనదానః. శో, యేన స్వామికులం రిపో రివ కులం దృష్టం వినళ్య త్పురా, మీ(ాణాం వ్యననే మవోత్సవ ఇవ స్వస్థ్టేన యేవ స్ట తమ్‌, లం వలయునా? శిశువు సయితము శరణాగతరతక్షణము అను కులధర్మము అనుచు న్నాండు. అట్టిది వారి యింట శిళవునకు ధర్మశిక్ష, వినయము, సోరస్తాడం = ఉఅమ్ముబాదుకొనుచు- ఇది దుఃథాతి రేకమువలని చేసష్టం...ఆయ్యా, కాపాడు కాపాడు-ఆటఆమే పేణ (గ్రవిళ్యు = తెరవేయకయే (అ -_ పటీష్నే పేఐ = పటిని కశ్రయుటలేకయే అనియు అనుట కలదు 0) సంభ్రమ (వవేళమున-తొట్రుపాటు వలని త్వరతోడి, తెంపుతోడి.ప్రవేశమున పాత్మప్రవేళసూచక మగు పటక్నే పము-తేకను పట్టుట-_వేలతోయుట-లేక, హూలాఆయతనాః = కొట్టింటి కాంపులారా, (అవరాధి ) చంపు పంపు చేయు దొరతనపు బంటులారా, న ఖలు వ్యాపొదయితవ్యః = చంవప(దగినవా(డు కాడు సుమ్ము. ళో ౪. యేనేతి -యేన = ఎవనిచేత. స్వామికులం. దొరల (నంద రొజుల) వంశము, రిప్తోః కులం ఇవ = శృతుని వంళముంబోలె, వినళ్యత్‌ (తన యెదుట) వినాళము చెందుచు. దృష్టం చూడంబడినదో, యేన ఎవండు, మితా9ి పినుం వింఠుగనందుం టోలె, స్వసేన గా స్వస్థుఃడుగా. చెమ్మదిగా_స్థితం నా ఉండెనో. (భొవే సయోగమున తెలు/గుమర్యాదగా అర్థము), యస్య = థ

ఏీ88 ముదా రాతపనాటక మ్‌ ఆత్మా యస్య వధాయ వః పరిభవ చే లీకృతో ఒపి (పియ, _న్త స్యేయం మమ మృశ్యులోకపదవీ వధ్య న గాబధ్యళామ్‌. చనన దాసః---(సబాష్పం విలోక్య) అమచ్చ, కిం ఎదం ॥ (అమాత్య, కి మిదమ్‌ ?) రొతసః---త్వదీయసుచరి తై క బేళ స్యానుకరణం కి ల్లో తత్‌ = వం నస న న జ ఎవనికి ఉత్మా=ళరీరము, పరిభవమ్నే తీకృతః అపి=ఆవమానమునకు చటుగౌొ న్‌ న్‌ చేయంబడిన దైనను, ఆవమానము పాటై నదైనను వఃజమీకు (నాబోంట్లను చంపు నుద్యోశపు కొకరులకు అనుట వవాయ _పియణజచ౦పుటకు ఇష్టమైనదో, తీగ్య మమజఅట్టివాండనై న నాకు, ఇయం=ఈ మృత్యులోక పదవీ = మృత్యు (ఆయను) లోకమునకు. తెరువు _ రహదారి - రస్తా- అయిన, వధ్యసక్‌ న్‌ వధ్యుని (చంప ఐడువాని) (్రక్‌జదండ ఆబధ్యతాం = (చందనదాసు మె నుండి శివిచి కట్ట౧బడునుగాక నందులు అందలును నాసాములు నాకన్నులయెదుటనే నాళ మైనారు- టో శ లు దానిని కన్నారణ జూచినవాండను నేకు నామిత్రులు దారుపర్మ బర్బరకాలు' ఎందటో వ్యసనము పాలై నారు అందులకు నేనేమో పండవునం బొలే ని శా న _నం దిగా నుంటిని నేను లెక్కలేని యవమానములకు పాృాత్రము చేయ/బడితిని న చులణ: గోలుపోయితిని, మలయశేతునిచేత అటు తయమంబడితిని ల చుబ చావునకు కారణమైతిని-ఇట్లు అవమానముల పాలైనను, అట్టి నాదేహాు మీకు -ఇప్పుడు చంపుటకు (పియమైనది, కావున యమలోకమునకు రహాదా టోనిద్కి రసామైనది యీచావుదండ నాకు కట్ట బడునుగాక ను = ఇందు అలంకారము కావ్వలింగము. అప్టవా డును ఇట్టివాండు అయినందున అని హెతువు-వధ్యస్రగృంధనమునకు. శదవీగొ మజియ రూపకము _ వధ్యస్రక్కును మృత్యులోకీపే రూపించుట చేత. తప్పదీయ సుచరిత ఏకదేశస్య= నీయొక్క ప్రళన్నశీలమున ఒకే తు అనుకరణం=పోలుట అంతకన్న వేజు గాదు

స_ష్రమా జః శి80 చన్షనదానః---అమచ్చ, నవ్వం వి ఇమం వఆసం ణివృలం కరంళజేణతువ కిం అణుచిట్టిదం ని [అమాత్య, సర్వ మ పీ్‌మం (పయానం నీవృలం కుర్వతా త్వయా కి మనుష్టికమ్‌ ?] రావసః -- నఖ్సే స్వార్థ చ వానుష్టిఈః. కృత ముపా అమ్మేన భ్మదముఖ, నివేద్యతాం దుళాళ్ళుని చాణకాష్థ్రాయ, వ(జలోమ?-ాకిం త్తి 1 [క మితి?) రాతనః = ల్లో దుష్కాలే ఒపి కలా వసజనరుచౌ (పా£లైః పరంరతుతా నీతం యేన యశస్వినా ఒతిలముళా మౌళీనకీయం యశః, బుద్ధానా మపి చేష్టితం సుచరిత్తై ॥ కీ ష్టం విళుద్దాత్భనా, ర లలాలలాలడా స్వార్ధ నవీన = నావయోజనమ్తే-నాక్తే. కదా. నీవు చంసంబడుట = కావున అందులకు నేనే వచ్చుట నాసొంతసనియే కదా కృతం ఉపాలమ్మేనణ దూషణ-నింద_వలదు. ల్లో ఇ దుష్కాల ఇతి. అసజ్జనరు చౌజఅతిదుర్దనులకు (ప్రియమైనదిటైఎ పాడు జనరుచులు గలదై-దుష్కాలే=పొడు. కాలమైన కలౌ ఆపికలియగ మందు సైతము (ప్రాతః 2 (ప్రాణము ఒడ్డి, పరం ఇ ఆన్యునీ, రతతొ = కాపాడు (శరణాగత రక్షకుండైన) వాడై, యళస్వినా = కీర్తికాలియ్లై. విజద్ధ ఆత్మనా నిర్మల స్వభావుడై ను యేన జ ఎవనిచేత (ఆట్టియీ చందనదాసుః నిచేత) బౌలీనరీయం = ఉఊళీనర రాజు (= శిబిచ్యకవర్తి) దైను ,యళః ౬ యళన్ను అశిలఘుకాంవమిక్కిలి చులకనయగుటను. (దీనిముందు అది యేపాటి యన్నట్టు) నీతం = పొందింవ(ఖడినదో, సుచరిజై! = పున్నెంచుం ఖనులచేత, బుద్ధొనాం అప్‌ చేష్టితం = బుద్ధులచేష్ట (-వ్యాపారము-నడత-) సయితము, క్లిష్టం = ఆవమానింప(ఐడినదో, మలినము = మసకగలదిగొ చేయ(బడినదోం

త్‌0 ము [దారాతసనాటకమ్‌ పూజార్లో. ఒపిన యత్కృ తే తవ గతః శ్యతుత్వు మేపో ఇసి సః, న (వథమః అణా ఉల్రే 'బిల్లవత్ళ *_తుమం 'దావ చందణదానం 'గేహ్హిఅ ఇహ పదన్స మసాణపాద్రవీస్స ఇాఆప ముహుతత్తం చిట జావ అహం చాణక్కస్స ణిచేదేమి, గహీదో అమచ్చరక్ట్రసో త్రి: [అశే విల్వప్మత , త్వం తావ చృన్సనదానం గృహీ శత్వే మైతస్య శాళానపాదపన్య ఛాయాయాం ముహూర్తం తిన్టు యావ దవాం చాణక్యన్య నివేదయామి, గృహీతో ఒమాత్యరాథస ఇతి.) లలా (కావున అన్నివిదాలను), పూజార్హః అపి = గౌరవింపం దగినవాః డైనను? సః ఆతండు, యత్కృృతే = ఎవనికోసము, తవ = నీక్కు ళతుత్వం గతఃపగ గలవాండగుటను పొందించివా/డో, సః = వాండను (ఆరాషను(డన్సు ఏషః అస్మి = ఇదిగో నేను. ఇది కలికాలము. చాలచెడ్డది. జనులు చెడు సే,[తలయందే రుబి-|పీతి- కలిగినవారై యుండునది, అట్టి యిపుడు ఈ చందనవాసు తన (పాొణము నైనను ల న్‌ ఒడ్డి పరుని రక్షించుచున్నాండు ఇత(డు ఎంత యళస్విః ఇతనిముందో సత్య యుగమువాండై న శిబి, ఏపాటి? అతని యశస్సు ఒక లెక్కయాః ఇత(డు ఎం పొచ్చెములేని నడవడి చలవాండు;ః ఇతనివృత్రాంతము ముందు బుద్ధులు బోధి సత్త్వులు దయాసాగరులు అనుటయ మసక పజుపంబడినది అట్టివానినిఎవరై స ఫూటింపవంసినది కదా. అట్టివాండును ఎవనికోసము మీకు ళ్యలు వెగొగా * వాడను, (రాకసుండను) నేను, ఆది సంగతి, ఏమి యిది యడిగినావే+ యు నే యు= ం యళ ము లఘుత్వము సౌందింపంబడిన దనియ చేష్టితము క్లిష్టమని దుని పూజార్హ తకు హేతువులు చెప్ప/బడినందున కావ్యలింగ మలంకొః శిబిని దుం ఈ ఉపమానభూతులను మించుటం జెప్పుటచే వ్యతిరేకము నలంకారము, మసాణపాదస్స-ళ్మ కానపాదపన్య=ళ్శ కానమందలి చెట్టు = .(క్రింద-ఈవధో స్థానము శ్మకానముచెంగట నిర్వింపంబడినది _పీనుగులను సులువుగా సొర టకును కాబ్బటకును. శ్మకానపరిసరములు ఇటి ఘాతుకకృత్యములకు చోటు.

స్తమా జ్క॥ 871 చ్వితీయః -- అలే వజ్జలోమూ, గచ్చ. (అరే వజలోమన్‌, గచ్చ ). (ఇతి సప్వతదాళేణ చన్చనదానేన సవా నిష్కా9న్లః ) (వథమః---పదు అమచ్చోో, (రాత నేన) నవా పరి కమ్య) అ్హీ ఎత్స కోవి ణివేదేవా చావ ణన్దకులణగకులినన్న మోలియకులవడి ట్టావకన్స అజ్జ చాణక్కస్స. (పత్వమాత్యః. అస్త్య్యత కో౭పీ? నివేదయత ళావ న్నన్దకులనగకులిళస్య మౌర్యకుల (వ్రతిష్టాపకన్య ఆర్యచాణక స్య-] రాతనః---(న్వగతమ్‌) ఏత దపి నామ (శోతవ్యమ్‌. చడ్డాలః -- పసో అజ్జ ణీది సంజమిత బుద్ధిపలినలే గిపాజే అనుచ్చరక్ష సేత్తి. [ఏష ఆర్యనీతి నంయమ్‌త బుద్లిపరిసరో గృహీతో ఖు = (వ ఇఒమాత్య రావన ఇతి] (తతః (ప్రవిళతి ఆవనికావ్ఫత శరీరో ముఖమూ (తద్భృళ్య ఇశ్చాణకష్టః) చాణక్యఃలాభ్యద, కథయ కథయ, నో కం. ఆస్తి ఆత కః అపి-ఎవరయ్యా ఇక్కడ ఉండునది? నివేదయత తావత్‌: వెంటనే తెలపుండు; ఆ నందకుల పర్వతమునకు వజా్రయుధమైన వాండును మౌర్యకుల ప్రతిష్టాపకు( డై నవా౭డును ఐన; ఆర్యచాణక కస్య = బాణక్యయ్యక్కు నతత్‌ ఆపి ఈమాటలు సయితము, (శోతవ్యం నాను జ వినవలసినవి ఇనవి గదా. ఆర్యనీతి సంయమిత బుద్ధిపరిసరః జ అయ్యగారి సీతిచేత కట్టివేయంబడిన బుది పాజుదల గలవాండు, బుద్ధికి నీమియు మార్గము తో-పనీనివాండు జవని కావృత శరీరః ౯ తవచము(జీను) చే కప్పబడిన దేహమునలవాండు చాణక్యు(డు మహర్షి యయ్యు చంద్రగుప్త మంత్రియధికారమున కవచముం దొడుగుకొని యదాదికము. జేయ నేర్చినవాండు, ఇపుడు కుసుమపురముం దజీనిన, తననీతి చేతనే ఛిన్న భిన్నమై పోయియున్న ఎదిరి శృీనాదికమునకు, తన జనమైన భద్ర భటాదులతోనిండియున్నదానికి ఎదురుపోయియుండి మరలుచున్నా(డు కొంటోలు, భ్యద-ఓయి మంచివాండా; కథయ కథయ = చెప్పుము చెప్పుము-ఆ మాటను నురల మరల వినవలయనని, తన నీతి విజమునకై సంతోషపు రెట్టింపు,

లలి ము చారాడన నాటకమ్‌ ళో. కే నోర్తుజ్ల శిఖా కలాప కపిలో బద్దో పట్టాన్తే శిఖి? పాశై:ః కేన సదాగళతే రగతిళా సద్యః సమాసాదిళా? "కీ నానేకప చాన వాసీత సట సింవో ౬ర్పితః ప్టారే? భీమః కేన చ వైకనకమకరో వ ల దోర్ళ్యాం 'పకిర్లో ౬ర్షవః ? ౬ కో, ౬ కేనేతి-కేశ = ఎవనిచేత. ఉత్తుల్ల-?భా కలాప కపిలఃజు పొడుగైన జ్వాలల మొత్తముచే పఘపు-గోరోచ కపు-5ంసగల (ధగధగని) నిప్పు, పటాన్త్నే == కొందున, బద్ధః == ముడువ(ణడినది* కేవ:ఎవనిచేత, పాశై$5 తాళ్ళతో, సదాగతేః = (నిలువక పజచునదైన) గాలికి, అగతితా = కదలలేమి సద్యః = తత్షణమే, సంపాదిపా = కలిగింపంబడినది? కేన = ఎవనిచేత, అనే కప దాన వాస్‌త 'సటః = ఏనుగు మదజలముతో-దానిని [వచ్చుటచేత అనుట= (ఆమదపు) కంపు ఎత్తిన జూలుగల, సింహః = సింగము పద్దోరే = పంజర మున, ఆర్చిళ = ఉంపంబడినది? నైక నక్ష మకరః = అనేకమైన మొసళ్ళు తిమింగిలములు గలదైన, భీమః = భయంకరపు, అర్హవః = సముద్శ)ము, దోర్భ్యాం = థాహువులతో-(ఈ (ది), ప్రతీర్దః = దాటంబడినది? జ్వాలాకిరాళాగ్నిని కొంగున ముడిచినవా( డెవడు? గాలిని కదలనీక నులకతో కట్టివైచినవా( డెవడు? ఏనుగును [వచ్చి ఆమదపు కంపెత్తిన జూలు గల సింహమును పంజరమున పెట్టినవా. డెవడు? మకర తిమింగి లాభీలమైన సముద9మును చేళులం దాంటినవా( డెవడు?-ఎవండు ఈ యసాధ్య కొరకై సాధకుండు2 రాషసుం బట్టు అసాధ్యసాధనమును కొంగున నిప్పును కట్టుబయందును గాలిని (త్రాళ్ళు గట్టివేయటయందును-అస్లే తక్కినదానియందును ఉపమేయ మును దాంచి వానినే చెప్పుటచేత అతిశయోక్తి, -రూపకాతిశయోక్రి అలంకారము.-

స_ప్త్రమా జ్య 1 లత

చణ్లొలః -ా-ణీది ణీటణ బుద్దిణా అశ్జేణ. | నీతినిపుణబుద్ధి నార్యేణ.]

చాణక్యః---మా మైవమ్‌ --- నన్షకులవిద్వేషిణా దైవే నేతి (బూహి.

రాక్షసః --(స్వగతమ్‌) అయం దురాళ్ళా అథవా మవిత్మా "కౌటిల్యః?

శ్లో. ఆకరః నర్వళాస్తాంణాం రళ్నానా మివ సాగరః

గుళ్రైర్న వరితుపష్యూమో యస్య మత్సరిణో వయమ్‌. ౭

సీతి నిపుణ బుద్ధినా = నీతియందు నేర్పరియైన అయ్యగారిచేత. మామా ఏవమ్‌ = కాదురా, అట్లు కాదు నన్దకుల విద్వేషిణా = నందవంళముపై పగ గొన్న, దైవేన = విధిచేత-విధిని (ప్రమాణీక్షరించి ఇపుడు తన యభిమానమును పరిహరించు చున్నాండు, ఇంతకుముందు వాదమునకు. '*ద్లైవం అవిద్యాంసః ప్రమాణయన్లి జ దైవమును తెలివిలేని నూర్జులు (ప్రమాణముగా( గొందురు అన్నట్టికానే చాణక్యునికన్నను పురుషకారపరుండు ఉండండు. అట్టివాండు దైవ మును పమాణముగా. గొనుచుండుట కనందగును రాక్షసుని దార్హస్ప త్యొశన హౌది నీతిపారంగతుని [పయోగకుళలుని, దై వానుకూలము లేక, సాధింపకాదు అని అతనియెదుట ఇట్లు నిజ గౌరవ పరిహారము వినయ [పకటనము కావించ్చ చున్నాండు, అది విని-'"ఆయం దురాత్మా అథవా మవీత్మా తొటిల్యణ- ఈకౌటిల్యుని చురాత్ముండందునా, మహవాిళ్ళ్ము(డందునా? నాకే తోంపకున్నది- అనుచున్నాండు రాష్షసుండు, రాషసుండు, ఇట్లు పరాభూతు,డై -చిక్కియున్న వాండు చాణక్యునిడి ఇది తొలిమాటంగా చెవిని వేసికొనునేని మనసున ఒక పాటి యూజట గనునుం

క్లో ౩. ఆకరి ఇతీ*.*రత్నానాం సాగర ఇవ = రతనములకు సము[ద్రము వలె, సర్వశాస్త్రాణాం ఆకరః = ఎల్ల కాస్త్రములకును గనింబోనివాండు. యస్య, గుజైః = (ఇట్టి సద్గుణములచేత, న పరితుష్యామః = సంతో షముచెంద కున్నాను.

ల్ర్‌4 ము[చారాతస నాటకమ్‌ చాణక్య్థః ---(విలోక్య సహార్ష 9 స్వగతమ్‌) అయే అయ మ సా వమాత్య రాతసః; 'యేన మహాత్మనా శ్లో. గురుఖిః కల్పనాక్లే తై ర్లీర్రజాగర పేతుఖిః చిర మాయానసిళా సేనా వృపలన్య, మతి శ్చ ము. ౮ క న వాలా ఇత(డు శాస్త్రముల కెట్లో అట్లే సద్దుణములకును రాశి మటి నేను ఇతని యెడ ఈర్ష్యచెంది. వానిని లెక్కూచేయ కుంటిని ఇపుడు ఇతని యీ మాట "దై వేని అనుట నన్ను ఇతనియెడ తెలివిగాల్పుచున్నది. సాగర ఇవ అనుటచే ఉపమ-మత్సరులగుట పరితోషింపమికి హేతుపై నందున కావ్యలింగము, అయే = ఆవి, అయం అసొ అమాత్యరాక్షసః = వీండుగో - ఈయన రాక్షస మహామంతి. యేన నుహాత్మనా = ఏ( == ఈ)మహాత్మునిచేత ఎ శో ౮ా గురుఖి రిలి-దిర్దజాగర హేతుభిః = 'పినుజాగరములకు కారణ మైన, గురుఖిః = మిక్కిలి బరువై న-పెద్ద పెద్దవెన, కల్పనా క్లే3ైః == కల్ననలు జీనులు తాడుంగుట, వ్యూహములు పన్నుట మొదలగుకష్టములతో వృషలస్య 'సేశా జ మౌర్యుని సేనయు, (కల్పనా క్షేశైల) (కొత్త [కొత ఉపాయములు పన్నకములుఊహించు కష్టములతో, మే మతిః చ == నా బుద్దియు, చిరము == చాలకాలము---ఏండ్డకాలము, అయాసిళా == శ మపెట్టంబడినవి, ఇంతకాలము ఎన్ని ర్య్మాతులు జాగరముః ఎన్సి యుపాయములు కల్పింప శ్రమష్షితిని. సేనలకు-పదా త్యాశ్వికులకును గజారూడఢులకును - జీనులు హౌొదాలు ఉడుపులు ఆయుధములు-వీని నన్నిటిని ఆయాయక్కఅకు తగినట్టు కల్పించిన సేన యెంత (శ్రమపెట్టంబడినదిః ఓక పూట వ్మికాంతి శ్రైనను ఎడ ముండినదా? అఫ్హే నామతియు పతిక్షణము శృతువుల యెత్రులకు ప్రత్మికియలు సేయు మార్గములు వెదకుటకు ఎంత శమపడినది ఇంతయు ఈమహానుభావుని మపిమ (ప్రత్యర్థులు ఇపుడు కలసీకొని ఆత్మగతముగా ఒండొరుల నిట్లు పొగడుకానుట ఉభయుల గొప్పతనమునకు తార్కాణము. శీనా మతిశ్చు ఆయాసితా అనటచేత అలంకారము తుల్యయోగీత.

సనవ్తమాజ్యః 8/5 (జవనికాం కనే ణాపనీ యోపసృత్య చ భో అమాత్యరామస, విష్ణుగుప్తోఒవా మభిచాదయే.

'రాతనః --- (స్వగళమ్‌్‌ అమాత్య ఇ౭ లజ్ఞాకర మిదానీం విశేషణమ్‌. ((ఫళాళమ్‌) విష్ణుగుప్త, న మాం చజ్జాలస్పర్శ్థ దూషితం స్ప౦ష్టు మర్హ్హసి.

వాణకి వ్రిాాలో అమాత్య రాతన, 'నేమౌ చజ్జాలౌ. అయం ఖలు దృష్ట ఏవ భవతా, సిద్దార్థకో నామ రాజపురువః, యో ప్రసా ద్వితీయః, సోజపి నణీ్థార్ధకో నామ 'రాజపురుష సవ ళకటచాసో ౬పి తపస్వీ తం కాదృశం లేఖ మజాన న్నేవ కవట అేఖం మయా అేఖభక్‌ ల్లట్‌ లన

“విష్ణు సప్తోఒహం అభివాదయే --- గొప్పవారికి నమస్మ్కరించునపుడు ఇట్లు స్వనామ[గహణము చేసి నమస్కరించుట నిజ వినయో పేతము, సాధువగు నాబారము. విష్ణుగుప్తుండు వయసున రాక్షనునికంటెి చిన్న వాండు, బుషి కల్చుడు గొవృ [బాహ్మణుండు. రాక్షసు౭డును చాల గొప్ప [(బాహ్యాణ (శోతి9 యుండు. కావున ఇతండు నమస్కరించుటకును అతండు దానిని అంగీక రించుట కును తగివవారే. "అమాత్య ఇతి'---అమాత్యుండు అని నన్ను విశేషించినాండే, అది నాకెంతయో సిగ్గు కలిగించుచున్నది-ఏలస అన్నిట అన్ని విధాల తాను అతనికిఓడిపోయి, తన నందులకై న పగ తీర్చు సాధింపనేలేక। ఇట్టు ఆతనికి పట్టు పడినా-డే. "నేనును ఇంకను ఆమాత్యు-డనా?' అని అతనికి సిగ్గు కలుగుచున్నది, అభివాదమున పాదములు తగిలించుకొనుట మర్యాద, దానికి రా్షనుండు అను చున్నాండు-అయ్యా ఇపుడు నన్ను తాంకక్సు, నేను చండాలుర మైల సడియు న్నాను. నన్ను శూలాయతనులు, చండాలురుపట్టుకొన్నారు గదా-అనీ, రాజు పురుషః == రాజనొకరు. ఇప్పటికిని రాష్షసునికి తాను అంత నమ్మిన ₹ళటదాసు, తన్సవ్రాండే, నందులవాండే ఐనవాండు అట్టి జాబును ఎటునలె [వాసినాండ బ్బా?

అని సందేహము శళకటదాసుదోహము మనసున వీడకున్నది-ఆత ( డడుగకయే అతనికి ఇది చెప్పి నంవేహము మాపి మనసున (పసన్నళత కలిగింప చాణక్క్యుండు లానే చ్రెప్పుచున్నాండు. *“తపస్వీ--పాపము। దీనుండుః వాం డేమి చేయ!

876 ము[(దారావస నాటకమ్‌ రాతనః --- (న్వగతమ్‌) దిష్ట్యా శకటదాసం ప త్యపనీతో వికల్పః. చాణకస్టఃలాకిం బవునా? ఏమ సక్హేపతః కథయామి శ్లో. భృత్యా భదభటాదయః, సచ తథా లేఖః, స సిచారక, ధథధథ _న్త చృాలజ్కురణ తయం, న భవతో మితం భదన్హః కిల, జీర్ణోద్యానగతః స చాపి పురుషః, న్లేళః సచ (శేష్టినః సర్వం మే ( ఇత్యర్లో శే లజ్జాం నాటయత్సి వృషలన్య వీర భవళా నంయోగమిచ్చో ర్న్వయః,. ౯ గలడు? ఆజానన్‌ ఏవ = ఎజుంగకయే కపటలేఖం = మోసపు (జాబు) వ్రాత వాసినట్టుగా, ఆజాబు, మయా = నాచేత. లేఖీతః = వాాయింపంబడినాండు (వాయనట్టు చేయంబడినాండు దిష్ట్యా-- సంతోషము; వికల్చః = సందేవాము, అపనీతః = తొలిగింపంబడినది. ఈరాక్షస్మగహణముకైన నీతిప్రియోగమున శకటుని జాబు అన్నిటకంటెను _పధానమైనది. కావుననే వానిని తప్పించుకొని సిద్ధా ర్జు డు పరారియైనాం డన్నమాట విన్నప్పుడు చాణకు్కుండు 'సాధు సిద్ధార్ధక:ః కృతః కార్యారమృః "అని యనుకొన్నాండు. కో దా భృత్యా ఇతి..-భృత్యాః = నౌకరులు, భదభటాదయః = భ్మదభటుండు మొదలగు నారును, తథాజఅ్లే; స చ లేఖ;=ఆజుబును స సిద్ధార్భక :=ఆసీద్ధార్భ కు;డును, - తక్‌ అలజ్యరణ [తయం చణ అమూండు నగలును, సఃజఅల్లనాండు, భవతః మృితం=నీమి[త్రము, భదన్తః కిల నిజముగా (ఆ) భదంతుడును, జీర్ణోద్యానగతః = పాడుతోంటలో నుండిన, సః పురుషః చజఆమానిసియు, (శేష్టినః = చందనదాసుసెట్టియొక్క, సచ కే = ఆచెజబెట్టుట కొఅతకు లాగంబడుట మొదలగు బాధించుటయు-ా

సనవ్రమాజ్క * త్‌

దదయం నృషల స్త్వాం (దష్టు మిచ్చతి,

రాతసః-ా (స్వగతమ్‌) కాగతిః? ఏమ వశ్యామి.

(తతః 'పవిళతి రాజా, విభవత శృ వరివారః)

రాజా -- ( న్వగతమ్‌ ) వివైవ యుర్ధా దా ల్యేణ జితం

దుర్ణయం పరబల మితి లజ్జిత ఏ వాన్మి మమహి - శో ఫలయోగ మవాప్య సాయకానాం విధి యోగేన వివక్ష్షతాం గతానామ్‌

సర్వం = ఇది సర్వమును, వీర = ఓయి వీరుడా, వృషలస్య = మౌర్యునికి భవతా సంయోగం = నీతోకూడిక,---అట్టి రాజామం[తులకూడిక --- ఇచ్చోః మే = కోరినవాండనైన నాయొక్క, నయః = నీతి,

శకటదాసుజాబుం గూర్చిన సందేహ మొక్కటియా, నీకు అన్నియు సంది యములుగానే ఉండును, కావున ఇదె అన్నింటిని తీర్చెదను. భద%భటాది భృత్యులు నీచేత విలిపింపండిన కృత్యు లనుకొంటివినీవు కారు, వారును నానౌక రులే అక్కడ నౌకరిలో చేరినారు ఆజాబు చెప్పితినికదా, నేము వాయించినదే, ఏమియు ఎలు(గనీకుండ శకటుని చేత. ఆసిద్ధార్భకుండు, నీవు జాబిచ్చి చర్మాదుని కడకుం బంపినట్లు ఆసత్యనాటక మాడినవా-డను, ఆమూండుసొమ్ములు నీవు గొప్పవి, నీకుం దగినవి అని నీవు కొన్నవి, నీరెండ వహృదయమని సేవనుకొన్న ఆజీవసిద్ధియు ఆపాడుతోటమానిసి, ఉరియిడుకొనువా/డును, ఇన్నాళ్టును చందన దానుసికి పెట్టిన దండనబా;లు_అన్నియు. నానీతియే-నిన్ను వృషలునితో కూర్చుంగోరిన నానీశి యొక్క విలాసమే.

తత్‌=కావున, ద౦ిష్టుం ఇచ్చతిందర్శనము చేసికొనం గోరుచున్నా(డు. కాగతిఃవనుతీ గతి యేమి? ఇ౧క నాకు అది తప్పునా అనుట వినా ఏవ యుద్ధాత్‌=యుద్ధము లేకయే, లబ్జిత ఏవ=సిగ్గుపొందినవాండనే యుద్ధము జరిగిన నాకు పని కలుగును ఇప్పుడు నాకేమియు పని లేకయే పోయినది-అని సిగ్గు,

శో. ౧౦ ఫల యోగం ఇతి.---ఫాయకానాం = బాణములకు, ఫలయో గం అవాప్య = ఫలసిద్ధిని పొందియు, విధి యోగేన = విధి-దై వము-అట్టు కూడుటచేత - (పతికూలించుటచేత -విపక్షతాం = విరోధమును గతానాం =

క్ర'గ్ర ము (చారాశ్రసనాటకమ్‌ నళు వేవ భవ త్యధోముఖానాం నిజతూణీశయన వతం (వతు(ఘ్మ్యై, ౧౦

పొందినవై శచా ఇవ = దుఃఖముచేతం బోలె అధోముభానాం = మొగము వంచుకొన్నవై, నిజ తూణీ శయన (వతం =ఐతమ పొదులలో పరుండంబట్టిన తము (మమ = నాకు-ళ్ళోకావతారికభాషతము) (ప్రతుష్యైన న భవతి = తృప్తికి కాదు, అన/గా తృప్తి కలిగింపదు. న్‌

వాణములు ఫలములు పొందియు దుర్గెవయోగమున విరోధులై, దుః4 ముతోనుం బోలె మొగములు. వాల్చి పొదిలో పరుండు _వతముపట్టుట రాకు తుష్టీం గూర్పుదు. ఫలము సొందియు విరోధులగుటయు, దుఃఖముతో మొగము వాల్చి పొదిలో-ఒక మూలగదిలోనుం జబోలె-*శయనము వీడకుండ (వతము పట్టుటయు. నాకు తృప్పింగూర్చదు ఫలము పొందియు ఇ్లైల్ల అగుట విరోధ ముగా తోంచుచున్నది కాని విరోధము పైకితోంచుటే కాని నిజముగా లేదు-పరి హారము ఎట్టన,

సాయకానాం = దాణములకు, ఫలయోగం అవాప్య = కొన ములుకులు (గుచ్చుట పొంది, విధియోగేన = ఎట్టు కూర్చువలయునో ఆవిధిపకారము, విపత్‌ తాం ౬ఇపక్షియీకెలు కట్టంబడి యుండుటను పొందినవై శుచా ఇవందుఃఖము చేతంబోలె” ఆధోముథానాం = అములికి కొనలు శ్రీందికి తిప్త౧బడినవై, తమ పొదినుండి బయటికి లాగ/౧బడక యే యుండుట. మమ = నాకు (క్లోకావతారిక బాష్‌తము)న ,ప్రతుష్న్యై = సంతుష్టిని కూర్చదు,

పా అనియోగేన = ఉపయోగింపంబదమిచేత విలక్షతాం = సిగ్గును, (గుజిలేమిని-గుజిమీందికి కౌట్టంబడమిని గతానాం = పొందినవై - అని

ఫలయోగముపొంది యువిపక్ష మే పొందిన దుఃఖముతో తల (వేలవేసికొని తనయింట కదలక పండుకొనవలసీ వచ్చుట సంతోషము గూర్చనివారి-వృత్తము " ఆప్రస్తుతము పరిస్ఫురించుచున్నందున సమాసో కి.

ఫళయోగము 'పొందియు విపక్షతం బౌందుట విరోధము-వేజు అర్ధముచే అది ఆభాసింమటచేత విరోధాభాసనము-ఫవయోగము విపక్షత అధోముఖము విని యందు. శ్లేేయు. శుచేప-అను సంభావనచే ఉత్పేంక్షయు.

న వ్లమాజబ్క। శాం అభవా బం విగుణీకృతకార్ముకో ఇప్‌ జేతుం భువి 'జేతవ్య మసా నమక వవ న్వవతో ఒపి చు మేవ యన్య త్తి గురవో జ్యూగతి కార్యజాగరూకా, ౧ంం (చాణక్య మువనృత్య) ఆర్య, చన్హ్రగుున్హ (వ్రణన్హుతి, చాణక్థః --- నమ్నన్నా స్తే నర్వాశిము తో దభఖిబాదయస్వు త(తభవ్నన్త మమాత్యముఖ్యమ్‌, ల్లో, ౧౧. విగు జీతి,---విగుజీకృళకార్ముకః అసీ=టల్లే లేనిదిగా చేయం బడిన... ఎక్కు పెట్టబిడని-విల్లు, మేలిమి లేనిదిగా తేయంఖడిన నీల్లు - కల వాళడయ్యు, భులిఐలోకమున జేళవ్యం జ వయరపవనలసీన దానిని, జేతుం = అయించుటెక్కు యన్యజఎననిక్కీ ... మమ ఇవజసాకుంబోల్కే గురవజగురువులు: త నే ఐ వకిపొలనమందు, కార్య జాగరూకాః = వనులయందు మెళకతువరా మురిక -- గరివారుగా, జ్యాగతి = అవివాతులుగొ నున్నాలో, అసౌ ఇ అట్జి ఇతండు _. కండు - అనుట, సమర్థః చీవజళక్తుండే గుడవులు వరామరికళతో పాలన తంత్రము నేల విచారించుకొనుచుండో ఓక నికి విల్లెందలకు, దోనీకి [తాడును మేలుములును ఎందులకు, ఆవీలేకత్పే, ఈలో కొన ఏదేది జయింప(దగినదో దాని నెట్టి జయించుటకు ఆతండు నమధ్ధండెపో, అర్యుండును ఆర్యుండును (ఇరువురును) కార్యజాగరూకులగుట వేతవ్య అయమునకు పౌతునగుటచే కావ్యలింగము కార్ముకము విగుణికృత మైనను తాను న్నిదపోవుచున్న ను... .ఇట్టు కార ణము లేకున్నను కార్యము = జేళవ్య జయ సామర్థ్యము బెవ్పుటచే విభాననయం “బ్టిక్టానన్లా వనొవీ స్యాల్‌ కారణం కార్యజన్మ చేట్‌ ల స్వా = అన్నీకోరికలు, జే జ నీప నంవన్నాః జ ఆ బు

800 ము] దారాతననాటకమ్‌ రాదసఃు---(స్వగతమ్‌) యోజితో ఒనేన సమృన్దః. చాణకస్థం---(రాజాన మువస్ఫృత్య) అయ మమాత్యరాతసః

(పా్తః, (పణ మైనమ్‌.

వు సః 1ప తి, రాజా--(నాతన మువసృత్య) అర్య, చన్ద్రగు ప్తః (పణమ రాతసు-- (విలోక్య న్వగతమ్‌ ) ఆయే చన్ద్రగు _ప్పః! యపషః శ్లో బాల పవహి లోశే ఒస్మిన్‌ సంభావిత మహోదయః (కమే ణారూఢవాన్‌ రాజ్యం యూ థై శ్వర్యమివడ్విపః ౧౭ నాకో ఆమాత్యముఖ్యం = (ప్రధానమంత్రిని - అట్టు పేర్కొనుటచే అతనిని ఆపదవికీ ఎక్షి.ంచినట్లు. అనేన సమృన్దః ౫ వీనితో చుట్టజికము, యోజితః ఐ కూర్పు బడినది. క్టోం ౧౨ బాల ఏ వేత్మి - బొల ఏవహ్‌ క పసివాండయ్యునే, అస్మిన్‌ లోక్రే = ఈలోకమున, సంభావిత మహోదయః = (గుణముచేతను, ఆకృతివిశే షము చేతను) చక్కగా తలంపంబడిన, కాలగలండని యెంచ(బడిన గొప్ప ఉన్నతి అభ్యుదయము గలవాడు, (క్రమేణ = కాల కమాన, ద్విపఃజఏను(గు (గున్న, యూధబళ్వర్యం=మందకు దొరయగుటకు, పరికానితనమునుం బోలే, రాజ్యంజరాజుపదవిని, ఆరూఢవాన్‌=ఎక్కిన (పొందిన) వా(డోయెను. రాషనుండు మౌర్యుని బాల్యమునుండి చక్క౯గా ఎటింగిన నందులయింటొ బొల -చొరవగల. [ప్రధానమంత్రి కదా. కావున వాని బాల్యమును వినయాదిర్యూ శ శౌర్యవత్తాది య నగు మేలిగుణములను ఎటింగినవాడు, మహోదయముం బొ గల( డని ఆనుకొన/బడినవా(డే.నడుమం[తమున నంద పక్షపాతాతిళశ యము గ ల వొ _పభుభథ క్రీ చేతను కలిగినది యీమత్సరము పగ - ఇట్టే దేల్ల నే౧టికి గి ప్రతీక్షింపంబడినళ్హే రాజ్యమును పొందినాడు, మంచి గున్న (క్రమముగో గుంపున పరికానితనమును బొందినట్టు. ద్విపః యూధైై శ్వర్యం ఇవ.ఆని పోలికంజెప్పుటచే ఉపమం-

న ప్తమొజ్మ్య-ః 881 ((వకాళమ్‌) రాజన్‌, విజయన్వ. రాజా---ఆర్య, భోం జగతః, కిం న విజితం మ యేతి వ్రవిచి _న్యకామ్‌ గురౌ షాడ్గుణ్యచిన్తాయా.మూశ్యే చార్యే చ జాగ్రతి. ౧౩ వి న వైమ, చన్ద్రగువ్రన్య, మత్సరస్తు రాజన్‌--రాజా, విజయన్వజవిటయివి కమ్ము అని ది వననుపలికినాండు* మటి యిపుడు వాండు [మొక్కంగా ఊరక యండనగునాః-ఎవరు (మొక్కవనను, శ్మతువు (మొక్కినను, ఆశీర్వదింపక తప్పదు. ఇక చందగుప్తుండా. ళో, ౧౭ జగతీ ఇతి ఎల షాడ్డుణ్యచిన్తాయాం జ నారొత్జపు టాజంగ ముల విచారణలో, గురౌ ఆర్యేజనా శృర్రువైన ఆర్య॥౯డుము (--దాణక్యుండును), ఆర్యేచజనాయనకు సౌటియైన అర్యుండవు నీవును, జ్యూగతి=పరామరిక- కలిగి యుండంగా, జగత! జు (జగతి అనుట) జగమునందు మయాఐనాచేత, కిన వీజితం = ఏది లేన్సగొ జయింప౧ుడలేదు = ఇతి = అని వ్రవిచిన్య్యతాం = తలంపంఐడునుగాక -అప్నయు జయింపంిడినద్లే ఆగును ఘీ రిరవుడును ఉళనోబృహస్పళులనుమించినవారు, యగంధరయొగంధ రాయణులను మించినవారు నారాజ్యశం[తము, నెర విచారించుకొనువా ర్రేతిలే? ఇక నాకేమి తక్కువ? వీది నోది కొదు? ఇందు ఆలంకొారము రూపకము ఆర్యుని గురువుగొ రూపించుటచేత. ఒక ఆర్యుండు రాక్షనుండు-అప్పుడే అతండు తనకు మంశీమైనచ్తే ఉపచారము. తన్ను అతనికి సమర్పించుకున్నా (డు అనుట=డి త్తమ సౌమ్య: [వ్రయోగము, ళు +విన్తాయాం గురౌ ఆర్యే జొ(గతి అని రాక్షనునిగురువని నిర్దేశించుటే, కౌటిల్యశిష్యః ఇ చంద్రగుప్తుడు భృత్యభావేన ఇ సేవకుడై నట్టుగా ల గౌరవాతి శయముచేతను సాకు సే వకుంగామనసునకుతగలునట్టుగా: అచరించుచున్నాండు. కౌటిల్యశివ్యః = ఇట్టీ నయ మెద్లి కౌటీల్టశిష యనుట _అరవా జ అట్టుగొదు, ఇది తెచ్చుకోలు గదు. వినయ నీవ ఏమ చద్ద్రగుద్రన్య 1 ఇది (నిజమగ్భా

88బె ము[చారాతననాటకమ్‌ శ్లో. (ద్రవ్యం జిగీషు మధిగమ్య జడాతనో 2౬పి 'నేతు ర్యశస్విని పదే నియతం వతిష్టా. అ్మద్రవ్య మేత్య భువి శుద్దనయో ౬పి మ న్తీ) శీర్ణ్యాళశయః పతతి కూలజవృతవృళ్త్యాం ౧౪ మా చం్యదుని వినయమే, _ [తెచ్చుకోలును ఇపుడు నేర్చుకొన్నదియుం గాదు ఆబభాల్యముగా వా(డు వినీతుండే. విశేషముగా నాయెడ. తరువాతి కథలచేతర గలిగిన, నందపక్షపాతమునకు చాణక్యద్వేషమునను ఐన] మేమత్సరసుానామ త్సరమన్న నో, విపరీతంజదాగికి ఎదిరిని అనంగా ఆవినయమును క ల్పయతి-లేని దానినే _ కల్పించుచున్నది సర్వధా స్టానే - = + = చాణక్యుండు ఎటు చూబి నను, యకస్వీ (ఆయశ ముకలవా(డగుట) నొార్థయ మే, కుతః = ఏలన+ శ్లో, ౧౪. [దవ్య మితి. -- జిగిషుం = జయశీలమైన: (ద్రవ్యం=పొటో మును, అధిగమ్యజపొంది, జడాత్మనః అపి నేతుం=మందబుద్ధియైన నేతకుంా రాచకార్యములు నడుపువానికి-మంతికి ఆనుట సయితము. యశస్విని పదే ౫ యశము గలవాని స్థానమున, (ప్రతిష్టా = లెస్పగా- నెలకొనుట నియతం య తప్పనిది, భువి = లోకాన, అ దవ్యం ౯ ఆప్కాతమును, ఏత్యజ పొంది? ధి యః అపి=పొరపాటు ఇంచుకయి లేని నీతి గలవా! డయ్యును, మనీగా “చచివు(/డు, కూలజ వృక్ష వృత్త్యాజ(ఏటి) గట్టున పుట్టేన చెట్టు నడువ న నడువడితో _ కర్ణ ఆశ్రయ = (పిదిలిళపాదు- (ఉండుచోటు) (మంగ రాజు-అనుట-కలవా(డై పతతి=కూలును, ల జయ్యించుక్రోరిక గల ప్యాతమైనవానిని (రాజుగా)పొంది ధేతగాన చ్‌ మర్థుండగు మంతియు తప్పక యెంతేని యశము(గాంచును- అట్టుగోక్‌ రు తా నెంత సమర్థుడైనను తన రాజు ఆప్మాత మగునేని, ఆయౌశో యు నపె టతోతానును గూలును, ఏటియొడ్డుచెట్టు అక్కడనే మొలచినట్టిది - ర నెటన మట్టి వంటి చాల గట్టీదైనను, ఆయొడ్డు ఏటి వడికి గులగుల యగుటతీ “బ కూలిపోవనుగదా. ఇందు అలంకారము ఆపస్తుత్వపళంస ఈయ,్మపస్తుతము మౌర్యచాణకేన్‌ యోగ మను ప్రకృతముతో ఆన్వయి చూ కౌటిల్యార్థకాస్తము'

స్తమాబ్క 8 888 చాణకం8 ల కు? ణక్యః అమౌత్య'రాదస, ఇష్యతే చస్టనదాసన్య ళ్‌వి రాడసఃాభో విమ్ణుగువ్హ కుతః, నచ్లేవాః 1 కాశి కో _చి చాణక్య అమాత్య రావస, అగ్భహితళ స్త్రేణ భవ తానుగ్భవ్యూలే వృషల ఇ త్యతః ఫన్టేవాః, త ద్యధి సత్య కువ చనన దానన్య జీవిత మిష్యతే, తతో గృవ్యాతా మిదం శన్ర్రమ్‌. రావస-ాభో విష్ణుగ్తువ్త మొ మైవమ్‌. అయోగ్యో వయ మళ్య విశేషత యా గృహితస్య (గ్రహాలే. చాణకస్థఃలారావస, యోగ్యో ఒవాం న త్వం యోగర్ధ ఇతి కి మనేన. వళ్య “కియా హి (బ్రవ్యం వినయతి, న అ(ద్రవ్యమ్‌. (ద్రవ్యం-పాతభూతం- రఘు-111=29. (కియా హ్‌ వస్తూపహితా (ప్రసీదతి ఇవ్యలే ఇ కోరయిడుళున్నదాః కుతః సన్దేహః = అందులకు నందేవా! మేమి? అగ్భహీత ళస్త్రేణ 66 అకలి 9? మంతి యధికారపు చిహ్నామయిన క తిం గొనకయే - వృషలుండు 'విజయస్వ' కత్యొదిగొ అను[గ్రహింపంిడుచుం డుటవలననే సందేహము _-అంతే, సత్యం వీవ జ నివముగానే? తతః శ దానే ఇదం శస్త్రం గృహ్యాతాం ౯ ఈ(మం్నత్ర)క త్తి (నాచేతిడి) గ్రహింపయడునుగా అఆయోగ్యాః వయం ఆఅస్య-నేను దీనికి తగినవాండం గొనుః విశేవతః-అం గ విశేషముగా = ముఖ్యముగా: ల$? గృహితస్య (గవాజేడా నీవు పట్టికను గాం మూ! , అనేను యూగ్యుండను, చాసిం బట్టుకొనుటకు. యోగ్య అవాం అుప్రక కి 96* కీ ా మూడు ల్‌ నీవు కావు అని దీనిచేత నేమి? నీవును ఎంటేని అర్హ వా

తి8ిడీ ము[చారావసనాటకమ్‌ శ్లో. అవైై్వైః సార్ట మజ్మస్రద_త్తకవికైః తామై రళూన్యాసనై స్నానొవోరవిహోరపానళయన 'స్వేచ్భానుఖై ర్వర్జీతాన్‌ మావోాళా్యాత్తవ పౌరుషన్య మతిమన్‌ దృషప్తారిదర్పచ్చిదః వ వ్ర్యైతా నృరికల్పనా వ్యతికర్యపోచ్చూనవంశాన్‌ గజాన్‌, క్లో, ౧౫ అక్వై రితి, --- మతిమన్‌ = ఓమహామతీ, దృష్తారి దర్ప చ్చిదః 2 పొగరకొన్న శ్యళువుల పొగరును అడంచు,. తవ = నీయొక్క* పౌరుషస్య = పరా[క్రమముయొక్క, మావిత్మ్యాల్‌ =గొప్పతనమువలన ఆజ్యస దత్త కవిక్రైః = ఎప్పుడును (నోట) పెట్టబడిన కశ్తెములు గలవై అహన్యా ననె ఃజ=తీయని _ దింపని _ టీనులు గలవై; ఇామైః = చిక్కిపోయిన, అత్వై! సార్ధం ణు గుజ్జముల తోడం గూడ --- అనగా వానివలెనే --- స్నా నావోర విహార పాన శయన స్వేచ్చా సుఖై?=స్నానము (ఏను౯గునకు బాల అక్కఅయ నది) మేత కట్టులేక తిరుగుట, (కాఃగుట పరుండుట మొదలగు స్వేచృయైన (= తమ యిచ్చబడియైన) సుఖములచేత, వర్జితాన్‌ జ విడువ(బడినవియు పరి కల్చనా వ్యతికర (ప్రోచ్చూన వంళాన్‌ = పన్నాగపు-హౌొదా మొదలగువాని యొక్క - సంబంధముచేత వాచిన వెన్నెముకలుగల, ఏతాన్‌ గజాన్‌ ౯ ఈ యేనుగులను, పళ్య జ చూడుము, ఓమహామతీ, నీ పర్మాకమముం దలఃచుకొన్న ఎంత అడలు: నిరంతరము సన్నద్ధముగా పెట్టినందున ఈగుణ్ఞాలు ఎట్టు చిక్కిపోయినవో, ఈయేనుంగులు వెన్నెముకవాచియున్నవో చూడు ఒక నిమిషముకూడ ఇపుడు సంవత్సరమంగొ వీనికి విశ్రాంతిలేదు. ఇందు ఆలంకారము _ ఉదాత్తము. వృషలుని యంతటి'సేవను ఎన్నియో నెలలు." ఇట్టు సర్వసన్నద్ధముగా _ ఉంచినావే నీదెబ్బ:ః - అని రాషసు పర్మొక మాది ఘనతను పొగడినందున, ఉదా త్త మృద్దే శృరితం క్లాఘ్యం చాన్యోపలక్షణమ్‌. జే అథవా: అట్టు కాదు-కిం బహునా = ఎందులకు ఇన్ని మాటలు? న్‌ మాట ఇది.భవతః శస్ర్యగహణం ఆ న్తరేణజనీవు క త్రి పట్టినం దప్ప చకం దాసస్య = *** *** చందనదాసునికి బదుకుట లేదు,

సప్తమౌా జ్య 8 885 అథవా కిం దిహునాశ న ఖలు 'భవఈ ₹ చన్షనదానన్య జీవిత మన్తిః (్రగ్రహణమత్తశేం శావనక లా (స్వగ తమి శ్లో. నన్టస్నేహగుణాః స్పృ్రళ్నన్తి వ్రృైదయం, భృళ్యో్యో న్మి తద్విద్విపోం: యే సిక్తాః స్వయ మేవ వృద్ది మగమం లన్న స్త ప్‌ (దుమె్కో శస్త్రం మితశరీరరదణక్ర తే వార్టిపారణీయం మయో కార్య్యాణొం గతయో విభే రపినయ న్య్యాజ్జూక రత్వం విలాళ్‌. ల౬ ల్లో ౧౬. నస్ధస్నే స్టాథనన్త స్నేవారు జాణానందులయొక్కనాై నస్నేవా మును వారి (గొప్ప) గుణములునుశ మూ. వి; ఎం) వృాదయం స్ప్కళ స్రా(నా) హృదయమును ళా కుచున్న లి్యచ్చుచున్నవిః క్ర చక్కుమనివించుచున్న వి, వారి శికీయ సొధింపంజాలినై తినేతని విలకృతచే, (మజీ)తద్విద్విషాంజవారిళ తవు లకు ల లలో అస్మిఐసేవకుండ నగుచున్నాను _ తన గౌరవము ,అదెంతట్రైనను మంత్రికాజోనకు స్పేవకుందే కబా-యే = ఏవి స్వయం ఏవజసొంతముగా నాదే, సిక్తాతడుపండినవై , ఫాడులకు నీడపోయ'బడినవై: వృద్ధి ౫ పెడంగుటిను, ఆగమన=పొందినవో, జే (దుమా ఏవ జ ఆ చెట్టే భిన్నాల్‌ ౯ తెగలొట్టంబిడి నని; ళష్త్రం = (మం8) క త్తి మిత శరీర రకణకృళే = మిత్రుని -దేహాముం గాచుటకోనము, మయా ౯. నాచేత వ్యాపొరణీయం = ఉపయోగింపం బరవలనీ యన్నది. కార్యాణాం గతయః = వనురి మార్గములు, - చిరాల్‌ = దాలకోలి రువ. విరేః ఆహివిధికి (విహ్మాక) నయ్దుత్తేమ, ఆడ్జాకరత్యం = ఫౌకరు అగుటిను, నయన్తి = సొంచించును. ౮ (బవ్మాను సయితము ఆజ్ఞాకరునిగా న నొకరుగా - చేయను అనుట ఇహ్మడేవు(డైనను సరే, కార్యగలులిచేల ఒక్‌ నాటికి కొల కాలమునశే అయి నను, నౌకరు ఆగనుపో; 'అట్టన్నద్‌ నేను చందగుప్తునికి భృళ్యురన్నై శస్రము దాబ్బుటిం

886 ము[దారావసనాటక మ్‌ ((వాళమ్‌) విష్ణుగు.ప్త, నమః నర్వ కార్య (ప్రతిపత్తి పాతవే సువ్భాక్సేవాయ. కాగతిః! పష వహ్వా ఇసి.

చాణక్యః---(సవార్ష మ్‌) వృవలఠలనృుమలి, అమాత్య శావసే నేచానీ మనుగృహీతో ఒసి. దిష్ట్యా వర్ధతే భవాన్‌!

రాజా--అర్య (ప్రసాద ఏమ, చన్దంగు ప్లే నానుభూయశే,

( వ్రవిళ్య )

పురుపః-ా జేదు అజ్జో. వసో కు భద్దభడ భాఉరాఅణ వృముహేహిం సంజమిదకరచలణో మలఅశేదూ పడిహారథూమిం ఉవట్టిదో. ఏదం నసుణిఅ అజ్జో స్పమాణమ్‌, [జయ త్య్వార్య!. ఏష ఖలు భ(ద్రళట భాగురాయశా. (పముఖైః సంయమితకరచరణో మలయ జితుః ప్రతివోరభూమి ముపస్థితః, ఇదం (శుళ్వా ఆర్యకి (పమాణమ్‌.]

బాణక్యః ఆ భద, నివేద్యళా మమాత్య రాతసాయ, సో ఇఒయ మిదానీం జానీతే లా

సర్వకార్య (ప్రతిపత్తి హేతవే = చేయదగిన = చేయవలయు నన్నింటి యెతుకకును ఇది మార్గమని అంగీకరించుటకును కారణమైన మిత స్నేహమునకు నమః=నమస్కారముః కా గతిః=మజి గతి ఏమి? ఏషః (ప్రవ్వుః అస్మిజు ఇదె. వంగి(లొంగి) నాండను. దష్ట్యా వర్ధతే భవాన్‌=నీ యదృష్టము గొప్పది; సంతోషము, ఆర్య(ప్రసాదః ఏషఃజణదెల్ల ఆర్యుని యను[గహము. సంయమిత కరచరణః = కట్టివేయ౧బడిన కాలుచేతులు గలవా(డు? (పతివోరభూమిం జో ద్వారదేశమును, ఆర్యః [ప్రమాణం=అఆర్యుండు (ప్రమాణము- ఏమి చేయదగునో తీర్మానింప( గర్త-

స వ్హమౌాజ్కః ల్‌? నయ ఆ (స్వగళమ్‌) చాసీకృత్య మా మిచానీం విజ్ఞాన న్‌ ౦ ముఖరీకరోతి కౌటిల్య1.. కా గతి గవకాళమ్‌) రాజన్‌

సితాః, త తృరిరత్య్టతా మన్య (సాణాః (రాజా ఇాణకస్థముఖ మవలోకయతి) చాణక్య్యః-- వతిమానయితన్యో ౬ మోత్య చాతనన్య (ప్రథమః (వణయః, (వుకువం తి భద్ర, అస్ముద్వచనా దుచ్యన్రాం ళద కట (వముఖెః యథా “అనొత్య రావ నేన విజ్ఞావితో చేవ శృన్ద9ిగుున్లు (వయచ్చృతి మలయ'కీతనే పిత్య) మేన వివయయమ్‌, అవ్రో గచ్చన్తు కన్నన్త॥ స వోచేను. (వకిస్ణికే. ఛాన్మిన్‌ "వున శాగన్తవ్యమ్‌-.” ఇతి పురువః---జం అజ్జో ఆణ వేది, [య చార్య అక్టూవయకి] (పర్మికామత్సి చాణకోస్టి ఆలా భ తిష తిష్ట, అవరం చ. వ కచ్యో దుర్షపొలః “అనూత్య రాతనలా లేన న్యూపీత ళృద్దసిగుత్తః నమా జ్ఞైావయతి -- 'య వవ. (శేస్టీ చన్హనదాసః, న వృళిహ్యాం నర్వవగర విజ్ఞాపసాయాంణ(నాకు ఇది కావలయును నను) విన్నపము నందు-రాజన్‌ చన్ద్రగుప్త=రొజా) చంద్రగుప్తాః మలయశేతో ఇ మబయకేళుకడ, ఉషితాణా వనంచితిమి (ని. తల్‌ పరిరక్యలాం అస్య [ప్రాణాః=కావున వీని (ప్రాణము ల కాపొడంబడునుగాక -ప్రతమః (వదయఃజలొ ల్‌ కోరిక “పతిమానయిత గౌరవించం బడవలసినది- దాన్యి మొకం-* == అతనిసీ అ గమ చూచుట, ఆమాత్యరాత సేన విజ్ఞాపిత:కరానసమణరిటేత లిన్నవింద ర చేత, స్యుసీఈళ జ అనాళ్య రాషన లాఖేన జు రాశనమండి దొరకుటి న్‌ ణ్‌ న విషయంగరాజ్యమును. (ప్రలీష్లీజే చ అస్మి రవొ( మిక్కీ లిసంతోషించినవా'డై , న్‌ ములో. లోక ములో, నర్వ నగ ళ్‌ నెంకొల్స్పలుడిన యనంతరమా. పృథివ్యారభూమ ,

8808 ము(దారావసనాటకమ్‌ గ్రేస్టి పద మారోపష్యతా" మితి. అపిచ. వినా వావాన వాస్తిభ్యః (కియతాం సర్వమోవః ఇతి, అథవా ఆమాత్యే నేతరి క మస్మాకం (ప్రయోజన మిచానీమ్‌. శ్లో, వీనా చాహనహస్తిభోస్టి ముచ్యుతాం సర్వబన్టనమ్‌ పూర్ణ (వతిజ్జైన మయా కేవలం బధ్యతే శిఖా. ౧౭ పురువ+---జ౦ అజ్జో ఆణవేదిత్సీ [యదార్య అజ్ఞాపయతి] ( నిష్కార్సిన్త )

చాణక్యః భో రాజన్‌. చన్ష్వగు ప్త, కిం తే భూయః 1[పియ ముపకరోమి ?

రాజూఎ-కి మతః పర మపి (సియ నుస్తి? లా (శేష్టి' పదం =ఐ ఎల్ల నగరముల పెద్ద సెట్టి ఆధికారము, వినా వాహనహ స్తిభ్యఃకా గుజ్జిములు ఏను౧గులు తప్ప---అథవా=కాదు, అట్లుకాదు, నేతరిజమం,తిః (తం్యతము)నడపువాడు కాగా, కిం అస్మాకం పయోజనం=ఇక నాదేమున్నది?

క్లో. ౧౭. వినేతి.వాహనహ స్తిభ్యః విరా - గుజ్జములు వను/గులు తప్పః సర్వబన్థనమ్‌ జ ఎల్లివారి కట్టును, నిర్భంధమును, సంకెలను ముచ్యతాం = విడువ (వదల౧) బడునుగాక --- పూర్వ (పా తీర్ణ) (పతిజ్ఞే జు (పతిజ్ఞను పూరించుకొన్న, జరుపుకొన్న, తీర్చుకొన్న; మయా=నాచేత, కేవలం శిఖా == నాజుట్టు = సిగ - మాత్రము, బధ్యతే=ముడివై వంబడును.

నేను ఇక నాతల ముడి విప్పను, అది యథ్రే ముడిచియే యుండును. నా ప్రతిజ్ఞ తీజిపోయినది కదా. ఇకను రాక్షస మవోమాత్య లాభ సంతోష మున, రాజ్యానికి అంతటికి పెనుబండుగుగా ఎల్ల ఖైదీలను విడిచి, జైళ్ళాను జెజచి పుత్తురు గాక రాజార్హముగా తిరుగాడుటకు గుణాలు ఏను గులువలయునుగదా=

అట్టిది పట్టాభి షేకాది మహోతృవముల వేడుక. భూయః (పియః=కంకను (ప్రియము. (అమాత్య రాక్షస ఉచ్యతాం = రావృసామాళ్యు(డా, చెప్పవయ్యా- అని పా.) ఇది మాని చందగుప్తునిమా తమే అ్నీనీటయు;. వాండు ౧౮, ౧౯- శ్లోకములను * అన(గా భరత వాక్యమును పలుక టయు సరియగును.

నమా క్క? 889 శో రాజేన నమం మైశీ, రాజ్యే చారోపికా వయమ్‌. ననా థో " తథా బరమ ల నక్వేే కింకో _ర్తవ్య మతః (పి యమ్‌?౧౮ ( భరతవాక్యమ్‌ శ్లో వాళాహీ మాత్మ యోనే _న్హను మవనవిధా వాస్టీత స్యానురూపొం యన్య (పాగ నకోటిం [వలయపరిగళా శిశియే భూతధా శ్రీ మ్హుచ్చై రుర్విజ్యమానా భుజయుగమధునా సం[శిత రాజమూ ల్రేః నానా తాకాను ౧౮. రొక్షసేనేతి, - రాక్షసేన సమం మైత్రీ = రాశతసునితోడ మైత్రిం (కలిగినది కదా అనుట ); రాజ్యేచ రాజ్యమునందు, వయం జ నేను, ఆరోవీఠాః = (ప్రకిష్టీంప(బడితిని - నర్యే నన్దాః చ ౬ అందజు నందులు.ళల్య ములవలె నున్న వారు - ఉన్మూలితొః ౬ దుంపనాశనము చేయండిరి. అత్ను [వ్‌యం = ఇంతకన్న ప్రియము, కిం౯= ఏమి యండును ? నకు రాజ్యమును, దాని సైర్యమునకు వలయ రాషన మ్రైతియ. చేకూర్చి. తివి. ఇ(క ఇంతకు పైన వమి [సీయము? తథాపి ఇదం అస్తు భరతవాక్యం ఇ అయినను ఇది భరతవాక్య మగును గాక-ానేను నటుండనుగా నటబ్బందముపక్షమునం జెప్పు అశంస---కోరిక ఖో, ౧౯. = వారొస్‌ మితి = భూలధా(్రీ ౯ (ఎల్లిప్రాణలను మోచున దైన) భూదేవి, [ప్రాక్‌ = మనస, ప్రలయ సరిగలా 5 చవ్యావలయముే వైళోనండినదె , అవనవిధౌ క రక్షణకార్యమందు, అనురూపారొతగిన, తసుం- దేహమును, ఆస్టీతస్య = తాల్చినవా(డ్రైన్య జత్బ యైనే:=స్వయంకువు లయన్‌ యన జ వీ నారాయణునియొక్కం: ద గ్రకోటం = కోజకొనను, శశియే = అ శ మేచులచేత, ఉద్విజ్యమానా ౯2 యించేనో, అధునొ ౫ ఇప్పుడును, సె! గ ్ట్భి' న లీ ల ఏవని? భయ పెట్ట: బడుచున్నదైై రాజమూర్జే! = రాజుమూ ్రిదాల్చిన; అర్య

890 ము[దారాదననాటకమ్‌ స [శీమదృన్దుళృత్య శ్చిర మవతు మహీం పార్టివ శృన్ణ్రగు_ప్తః ఇతి నిష్కా9న్లాః న్వే ఇతి నిక్టుమువోనామ స్తమాజ్క!ః ఇతి విశాఖదదత్త విరచితం ము(దారా తన౦ నాటకం సమా ్తమ్‌ లా భుజయుగం = బొాహుద్వయమును, సంశితా = ఆశయించినదో, సః పార్థి వః చన్ద్రగు.ప్రః = ఆచందదగు ప్రమహారాజు, శ్రీమద్‌ బన్ధుభృత్యః = సంపదతో కూడు కొన్న బంధువులును నౌకరులును కలవాడై మహీం = భూమిని, చిరం: దీర్చకాలము, అవతు == పాలించునుగాక. మునుపు కల్పాదియందు భూదేవి పలయముచే పెకొనంబడి, మునింగి పోయినది. అపుడు నారాయణుడు వరాహావతార మెత్తి, అప్పటి భూదేవిస్థితికి తగినట్టుగా, తన కోజతో ఆమెను లేపి దానిపై నెలకొల్పి కాచెను. ఇపుడును, మ్రేచ్చులచే భయపెట్టంబడినదై , రాజును విష్ణంశమే కావున రాజరూపముం దాల్చిన చందగు ప్తమహారాజుబాహుయుగమును ఆశయించి రషణముం బొంది నది. అట్టు రక్షించినవాండైన యా చంద్రగుప్తుడు ఈభూమిని చిరముల- నూజేండ్డు-పాలించుగాక, “నా విన్లుః పృథివీ పతిః”కదాం మంగళమ్‌

అద శోక సూచి శోకము పుట క్లోకము పట అంతళ్ళరీరపరిశోవ 840 ఇహవిరచయన్‌ 158 అత్యుచ్భి9తేమన్లి 9జి ల40 ఉచ్చిన్నా[ళ మకాత ల80 అక్థాహాము హేనూరే వ49 ఉత్తుక్ఞాస్తుంగ 'కూలం వీ48 (ఆస్తాభిము ఖేసూర్యే) ఉఊత్సిక్త కునచివ 167 అదిన ఆగురువణ 995 ఉపరిఘణాఘణ క్‌ (ఆకిళ యగురు కేణ) (ఉపరిఘనాఘన) ఆపొముద్య్భృత్తానాం 180 ఉపలళకలమేతల్‌ శాం అప్రాక్టేనచ శ4 ఉర్హించయన్మమ లికి అమ్మోధీనాంతమాల 186 ఎక్కగుణాతిథీ తర్‌] ఆలహంతాణం లి58 ( వకగుణాతీధిళ్ళ స) (అర్హ తానారి వతానితొనితవ 805 అశ్షైఃసార్థమజ స విక ఐశ్వర్యాదన పేత లలి అస్మాథికముమే 84 కన్యాంతీవవిషృపయోగ లకీ ఆకరఃసర సకాస్తాంణాం 78 క న్యాతన్యవధోయ 128 ఆకాశంకొక పుచ్చ 160 కమలాణమణహారాణ శీ అణతీతగుణేసు వత! (5 మలానాంమనోవా) (ఆనయం్ర్యైగుణేవు) కర్లేనేవవిషాంగనా 118 ఆనంద హేతుమపి 9 కామంనందమిన 108 అరువ్వారూఢకోప 1908 కార్యోపషేసమాదో త్రీ11 ఆర్యాజ్ఞమైన లి06 కింగచ్చామితపోవనం ల6 ఆలింగన్తుగృహీత 15 కింశేషన్యభరన్యథా 180 ఆస్వావితద్విరద 19 కృతాగాఃక టిల్యో 1660 ఇష్టైత్మజసపది 102 కేనోత్తుంగకిఖాకలాప 812

892 ము[దారాకసనాటకమ్‌

శ్లోకము పుట క్లోకము పుట కౌటిల్యధీరజ్జు 98 దూలేపత్తాపల్తీ 81కి కౌటిల్యఃకుటిలమతిః 5 (దూర్యేపత్యాపత్తి)

తొముదీకుముదా 229 _దృష్టామౌార్యమివ 187 "కౌలూతక్చితవర్మా 60 దేవస్యయేనపృథివీ 288 [కూర(గహః 18 దేవేగ రేదివ 298 త్షతాంగానాంతీశై,ః శ89 [ద్రవ్యంజిగీ షమధిగమ్య 882 గంభీరగర్జితరవా 944 ధన్యా కేయంస్థితా ॥ ః గుణవత్యపాయ 10 రూర్రైరన్వీయమా | గురుభిఃకల్పనాశ్రేశె 8 874 నందకులకాలభుజగీ లి గె 9రాబద్ధ 199 నంద స్నేహగుణాః తికిల్‌ గౌడీనాంలోధధూ 814 నంద్రైర్వియక్త మన 175 చం్యదగుప స్యవి,కేతు 806 నతావన్నిర్వీరై 106 .దాణక్యతశ్చలిత £08 నాయంనిన్త్రంశకాల 8ిలరి చాణక్కమ్మిఅకరు -87 నిస్త్రింళోఒయంసజల 8 5జి (బాణక్యేనాకరుణేన) నృపోజపకృష్టఃసచివా వట! వీయతేదాలిశ 7 నేదంవిస్కృతభక్తినా 9 ఛగ్గుణసందో అదిఢా 820 పతింత్యక్త్వాదేవం 882 (వద్గుణసందోహదృఢా) పణమహజమస్స ఉడి జఆదిజలదజీలో 819 ((ప్రణమతయమస్య) క (జయతిజలదనీలః) పరార్థానుష్టానే 15 జవఇచ్చహలక్టిద వ్వే 80 పాఊణజనిరవసేనం 110 (యదిఇచ్చతదక్షితవ్యాః) (పీత్యానిరవ శేషం) /॥ జగత:ఃకింనవిజితం 881 పాదస్యావిర్శ శనీ జాణజ్తీ నన్త జుత్తిం ఏం పాదా గేదృశ మవధాయ క ర (జానన్తి తం్యతయుక్తిం) పిత్యూన్ను.తాఃపుతాన్‌ ల తీక్టాదుద్విజతే 156 పురిసస్సజీవిదవ్వం 4 త్వజత్య్మపియవ 231 (పురుషస్యజీవిత వ్యం) 100 త్యయ్యుత్కృష్టబదే ల్రిశ్తీల్లి సృథీవ్యంకిందగ్ధాః ఫ097 దుష్కాలేపికలావసజ్ఞ 889 పౌర్హైరంగులిభిః

శోక నూళి 898 శ్లోకము పుట ల్లైకము పుట [పత్య॥గో న్నేషజిహ్మా 182 యేయాతాః కిమపి కక (పమృద్నజ్శోత్రూణాం శ$[ యానందమౌర్యనృపయోః. _ 17వ ్రస్థాశవ్యంపురస్తాల్‌ ఇరై1 యోనష్టానపీ గ. [ప్రాకారంపరితః 16 రాజ జీ్‌టక 808 [ప్రారభ్యతే నఖలు 129 (రాజ నియోగో) ఫలయోగమవాష్య ల్‌77. రాజ్ఞాం చూడామణీన్దు లకక బాలవవపా 880 రాషసేన సమం మెత్రీ ఫ్‌9ఫ బుద్ధిజలణిజ రేహిం (బుద్ధిజల రూపొదీన్విషయా 139 నిర్హరై ఓ58ి లగ్గేవోయిసులగ్లే ల్‌! భక్తా శనందకులాను 267 లగ్నం భవతి నులగ్నర భయంకావల్‌ సేవ్యా ల$5 లబ్జాయాంపురి రా భర్తుస్తథా కలుషి 101 లేఖోఒయం నమమేతి గ. భూవణాద్యుపలో 184 వష్షస్తాడనభిన్న ల్రీ10 భృత్యల్వేపరిళావ $10 వవాతిజల ర భృళ్యాభ[దళటా త?6 బామాంబాపవులతొం . భేతవ్యంనృవతేః 119 _వారాహీమాత్మయోనే 889 మద కై రః జిల 88౨విజొస్తై య బి8 నమవిమృళత! 2 0 విగుజికృతకార్ముకోపి 87/9 మి[త్రమ్మమేదమితి త్‌ వినావాహనవాస్తి లో లర మి[త్రాజిళతుళ్వ విర విపర్యస్త స్‌ధం లగిరి ముదాతస్యక రాజ్ఞి 108 విష్ణుగుష చ మౌర్యం ఖ]4 ముహుర్షమ్యోద్చేదొ 9*4. విదద్ధయోర్భృళ రి మోత్తూణ అమిసాడం 862 వృష్టీనామిన 900 (మక్త్వాళమిషాణీ) శనైః ఛా్ధసీభూతొ! 159 మోర స్తేస్‌సర్స్‌ 146” శార్‌ జ్ఞాకక్షానముక్త ₹55 మౌర్వ్యోజసొస్వామీ $08 శ్యామికృత్యాననే లర యదిచళకటోనీతః 855 శథాం మోట్తుం బద్ధా బి01 యతే రిషామేఘనీలా 117 ?వే రివసమ ద్యూతం |! యేవస్వామికులం 887 కోచనోఒవనత్తే ఓం

లిలిక్క ముచారాకసనాటక మ్‌ శోకము పుట శ్లోకము పుట (శావితోఒస్మి[శ్రియం 842 సాసణ మలిహన్తాణం వ్యరి [శుతంసభఖే కవణ 274 (శాసనమర్హ కాంటప్రతి) 26 సందావే తారేనాణం 820 _సువ్నిసబ్టెః అంగైః కలకి (సంతాప తారేశానాం) సులభేవ్వర్థలా భేషు 800 సంరంభోత్పన్ది 202 సోక్సేధై ః స్కస్థ బ్రా! సత్వ్వభజ్గభయా 926 _స్తువన్ని (కాన్తాస్యాః క సత్తోత్కర్షస్యధాతా 189 స్మృతం స్యాన్నుతదారస్య 802 సద్యః [క్రీడారస 280 _స్వచ్చన్ధమేకచర 87 సదోషస్ప్సచివ 205 స్వయమావ్భాత్య శల సముజ్థాతా 80 స్వస్మిన్‌ పరిహృత కేలీలి సహిభృళమభి 108 హోది పులిసస్సవాహీ 859 సాధ్యేనిశ్చితమన్వయేవ 289 (భవతి పురుషస్యవ్యాధి) వహాావాసకాసూాలితాలాా

యనా

వగసగరలం 8

ఓజ!1002 నిా686, 0100864026, 42725042.

నే! త లస క గా న నం. స న నో స ల న కస ల | మ | క 1 నత టను ల న. ల చ ళీ క. టట, భా ఇక న స. క వో అ టీ కాం భు న న జయ క న ఫా క క రి య యన! వట ను న ల న స య క చ్‌ అ వ ల ల న లుం చ్‌ స హయ్‌ న క. 7 న వ న. నన స హన లో యా భం ల న టీ మింట? ఇ మున చంచ ఆ లి వక ల టట! న్‌ నా నర్‌ గాలం టాం టి ./ న. న స న వ ర వ టి ఆ సం యి ల వో లల ర ల ళ్‌ లో! ర్‌ జ ఘమ టి క న టు ఇహ మో కై చ. పం వా స క్‌ యం ల్‌ హయ. న స ల నీ న వ్య టగా గా కన్ను లటై సం క న న హన క. ధట. న? న. ల ప్త సస ఇ నతన ల న క నం లనీ లకి గి నే మత ప! న రయ స! న న క మ ర ఓ నజ ల పం ల ఇ! మ రర నో. ంస్యానా టి క్షా టల! శ హరన న గ ల టట మ గో స న ఈ ల! యర న. స స! ల ఎనన ప్త పపనుం సం కడు నా కతన నన యే! చ (1 ఎ స స కం. స ౪ ష్‌ ఆ ఆతా ళం ఇవ్‌ క జ మ స సస జ ప సే క | తట లేం పా ఇల ర న న న నేవు కా త య న న నము ల న. పోలో లలన య నను. వీ గళ! 1వ ళ్ళ మ టన కష 7 న | స ను సలా నేవల్‌ ే నే జో! శ సీం! క నన వ యు సాకు క స న రాలా టన భన సం 1! యం. ట్ల పుట షే క సం లలన ల్ని శ ఉయ్యల, య న య యయ ర. పాయో పం టి న న నం ర లే స నటల లో సనం (శప టల్‌ కో యం ని రర యాం న నగు య టా స య న ల న య. లప తం, కవు దళ ళీ నలల సో చ టట కమ నన న నయం న రం నర యం క ర్‌ న. ల్‌ న తు రాల ని సల సనన నో ముం ఫి క న క తు [| వ న. క! టు లోల క అ కచ హా గ సా టాలీ కం. త య! న వ ఫు సథ సను వలో వా న నయ మ ంపానపం ళన గ సరయు హా డా! నల ను! సట ళం టను 4 స నసాటమనరు. సనం నా నర న టా క ఇం ళ్యంత ల ల పిత్తు నోలే. నం. లు వ స! చ | న వ సత ల నారు ల పేడ తాల ఈ లీ 11 మ టి ఇకక కూ స న నం బా జ. పిక క ర వలపై న భం హు. ర! శ నో అ తే వ తతి క న య. ల కట న ప వ యథ సంర క ము న క క న కట న గర నున అ ల క న మర న ర ర్‌, నే చర సవం రా యర మ మళ బన హస త ఇ నంటి న క చో క న య ఇంజిన్‌ సై మిన్‌ హక వప రల రయం! నరం లయను డుం లో మ లి పాపో నలం నత క పర న న రు న మ వస కరం వం నం మం క తయ స ర య న ప న్న చ మం టం టి సం స న ర న హాం జ కా యన కం సరగ. క క న! పరర వ పళంటతాందకగ ణః జ స ఖ్‌. న జక వ ప ర తం య జ 1 మన కక. య్‌ న్‌్‌ నం స కస ఈ ఇలా ఈ ల ు త త నా న న హయం న్‌ న సలం వ న సట ల పజ. నో ర యం! రన! న్‌! న స ఉ క్‌ న న స ( ను య ల్‌ న నా రా. క్‌లీ లన లత టీ స న నమ. నో రన హన ర వ్‌ వ న స హం న! వలవలా మ ల యి తన మ క క కక నధ య నహ (| ణక గ న య క భో య య వో ల న ళం ల్‌ జ ఉం చం. కక ప సం అగో న క! లప్ప స తో న ఇరా క ర తతత వం తలే 2 వ ఇ లగ శం హై స. న హనీ నే. న స ఇ వి వలా లమ ర క న... న న ఇ ప నస న న క ర స ల కయ శ ప గ క క్‌ ఫా ఈ క క ల అపట్‌ సతర న ర మ అలం ఖం న్‌ న య క క్‌ భయ 4 న్‌. చి అ లం” న సా న న ర శా సం మ క. ఉఇఫరక ల | స. నిని లి వెల టో 4. ట్‌ య అ ల ఆపై న య కా కే క వం అ వ ళం తాన శస ప శ. | క సా న క ల ల?! యాంతి కు. క క య! కే భన 40 క న న కర! వ గ “స ల న్‌ ల స్‌ టవ ప లో డా వ న. యే 1 న్‌ 7 న నా తర ఫ్య వా శత మం క న న న న అ టం ము “యా స ర. న క న అ న రంల. నర క స కాట ర ము. న క న్‌ న న సం క న నన నక భన వ నే న రం ప క క రక హయ క క ర న న క. లప న [న న క న ఇఖసహ్‌ రక... కరన శక సా: భి ల వ ోం న! రమని వ నన పెం పిచ న మ ప్‌ లా వత ర న నకల కప నన స. లర లలల” ననన మటు [ వం సస స న తన రం క న లా ష్‌ వన నటి నం. టమ స క లం! న సం అం హక నర కే టంలో లపారాలఈ వ స క న వక న కయ సం. మనన న స క క. టర న కర. న అట భన శక 1; భర క క ట్‌ సక సన ర య నశ. శకస కక కం శే ర 1 ఆ క పలల టల అమల మ వనం వ క స ప క జ హ్‌ . దధి క స. లక్‌ శ 1 నం... స న క సం కకక స సను పరద కే క |. ఎ న న. వ న్‌ క న ర జ ల సుం తి నక క హన. ; మ టన మ. ల ల క ర స శా. కే వమన లమ మ తని న. అ వ లాలి క క క న. హం 1 క క ౯ వసో లల న న స. న క సై వంచన శస కా స క గ. కన పాం వ కా య క్ర కక సక జ గే. న సర కక క స స క. సల వక్త చో టల రల హర వ ఇల చ్‌ స్ట్‌ భి కక పం క క న శు న రయ = త శి క 4 లే వ క శక. ర్‌ జ 6 గ్‌ క న న వపు క క న్‌. క్‌ వత వర యకక స త లీ టి శ్‌ క. క క క. క స క శ. ॥ పవ కంల న టం |; అరి న క స న వ్‌ క న భమ నువ జ ర నమ వనన లవ న టై కద కక న బర్‌ త క 1 ర ల న స. శ 5 హా స మం |. న | న , న న . క. య య ర న య ఇక య రో భయ క; క సయ (1 య | కటట న న క క నస 1 ( యళ స |. మ. నటనని విరతులవపో క సం కా ఎకి న స వ న క (| ణ్‌ కే. పకి ఊఉ (వ టె లేం . వ ( ల” న క. ఎండ ఇ లల ల స క | వసా 2 అ వం అ జ. న 1 క స న న చటం చల క స | ॥ క | స ళగ్య [ టం ” అ ఆటపై వ్‌ న. య య జి క | ల ౯ గ . వ క్ష క. జి . | ల స లీ న క న క స క ఇ. , క. . ఇ శ ల టం లె ( గ్‌ కలు నలం న. లంకు ఎ న ళం . న్‌ జ క |. |. /. .. | తపతి? నటం నహ న న క స 1. న / / ః , య న క | ౯ శ 1 | అనన లట క క. జి టి ౬ ఇ ఇ . రో న వ. శి ల . ౨. లల న