Telugu mana shakshi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

క్‌ య ప్న ఓ) తా కా. 1 1. ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం లోనూ , సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి శ ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. , క్‌ లెక . - మల్లెమాల కుటుంబం | న ము | |

యునఃవెళ్నెక్తై అము గజ్జెల మల్లారెడ్డి గజ్జెల మల్గారెడ్డి మెమోరియల్‌ ట్రస్ట్‌ బి- 105, శాంతిబాగ్‌ అపార్ట్‌మంట్స్‌ బేగంపేట, హైదరాబాద్‌ - 500 016

మునశ్క్సూక్కై ల. 9 002 ఢుల్లు _ధన ప్రథమ ముద్రణ: జులై 1999 ధ్రతులు ఫి 1000 మూల్యం వ రూ. 200/- పబ్లిషర్స్‌ : గజ్జెల మల్గారెడ్తి మెమోరియల్‌ టఓస్ట్‌ యంగ బి - 105, శాంతిబాగ్‌ అపార్ట్‌మెంట్స్‌ | ళా గ్‌ బేగంపేట, హైదరాబాద్‌ - 500 ౪16 (6 వషటన్నా భాం ఫ్‌ టైప్‌ సెట్టింగ్‌ : (రా జ్‌ ఆదిత్య గ్రాఫిక్స్‌ నాలి తస ణన నడా హ్లైదరాబాద్‌, ఫోన్‌. 7658920 ప్రింటర్స్‌ : ఆర్‌: టి. సి. క్రాస్‌రోద్స్‌, ముషీరాబాద్‌ హాదరాబాద్‌ - 500 020

విషయ సూచిక

స్తు పక్షాన |

ప్రవేశిక ౪

1 జీవన ప్రభాతం 1

2 రాజకీయ రంగప్రవేశం 13

తె అప్పు అనగా విరాళం |! 23

శ జైలు అనుభవాలు 29 ర్‌, ఆస్తుల అమ్మకం - విప్లవం వెరి త్న 6. ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు ఉరి 7, పృవ్వులమ్మినచోట 64 రు కవితా కటాక్షం 70 క మళ్లీ జైలుకు క! 10, అనువాదాలూ, అనుస్పజనలూ 90 11... కుటుంబ బాధ్యత 103 12 విశాలాంధ్ర వారపత్రిక సంపాదకత్వం 107 13. సాహిత్యంలో సమరాలు 116 15. సోవియట్‌ సందర్శనం 138 15... మళ్లీ అరసం వ్యవహారాల్లో 150 16 పార్టీతో తెగతెంపులు 164 17... అధికార భాషా సంఘం 182 18... శేషజీవితం 184

చరిత్రలో విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్న మహావ్యక్తుల జీవిత చరిత్రలు లోకానికి ఉపయోగపడతాయి. కొత్త తరాలకు అవి స్ఫూర్తినిస్తాయి. సొంతంగా రాసుకొన్నవెన్మా మరొకరు రాసినవైనా తెలుగులో జీవిత చరిత్రలు తక్కువే వెలువడ్డాయి. సంఘ సంస్కరణలు, సాహితీ కళారంగాలలో అసామాన్య సేవలందించి, సమున్నత స్థానాలను ఆదిష్టించిన మహానీయులెందరో తెలుగునాట ఉద్భవించారు. వారి జీవితాలనుంచి యువతరం నేర్చుకొనవలసినది చాలా ఉంది. ఐతే వారిలో చాలామంది జీవిత చర్మితలు ఆలభ్యాలు. వారికి వారు లాసుకోలేదు.. ఇతరులు రాయడానికి తగిని ప్రోద్పలంగాని, అనుకూల పరిస్టితులుగానిలేవు. ఎవరైనా శ్రద్ధపూని, కష్టించిరాసినా అచ్చువేయించే వాళ్లు కనిపించరు. జీవిత చరిత్రల ప్రాముఖ్యాన్ని ఆంధులం అంతగా గుర్పించలేదనిపిస్తుంది. గజ్జెల మల్లారెడ్డిగారు కమ్యూనిస్తుపార్నీ(సీ,పి.ఐ) నాయకులలో ఒకరుగా, కవిగా, వాగ్మిగా, వక్తగా రాజకీయ వ్యాఖ్యాతగా, పతికొ సంపొదకుడుగా లబ్బపషతిష్తులు. గురుముఖంగా నేర్చిన చదువు “వీధిబడి గడపదాటనిదై”నా స్వయంకృషితో డిగ్రీలకు అందని విద్యను అర్లించారు, ప్రతిభావంతుడైనారు, వ్యుతృన్నుడైనారు. ఆయనది విలక్షణమైన మూర్తిమత్వం. బాల్యం నుంచే ఆయనలో స్పష్టమైన ఆలోచనలు కలిగాయి. సొంత ఊహలూ, పరిసరాలూ ఆయనలో కొన్ని విశ్వాసాలను పెంపొందించాయి ఐతే, జీవితానుభవాలు నేర్పిన గుణపొకాలు అటు తరువాత విశ్వాసాలను మార్పించాయి. విశ్వాసాలను మార్చుకోవడంలోనూ ఆయన ఆలోచనలు హేతుబద్ధంగానే సాగాయి మల్గారెడ్డిగారి జీనితంలో విశ్వాసం హేతువిరుద్ధమైనదికాదు. కమ్యూనిస్టుగా, కవిగా, జనాన్ని కదిలించగల ఉపన్యాసకుడుగా, కాలమిస్తుగొ కొడా మల్గారెడ్డిగారివలె మంచిపేరు తెచ్చుకొన్న మరొకరు తెలుగునాట ఇరవయ్యో శతాబ్ది ద్వితీయార్ధంలో లేరనడం అతిశయోక్తీకొ దు. ఇంతటి నిశిష్ట జీవితం గడిపిన మల్గారెడ్డిగారు తమ జీవిత సంధ్యాసమయం వరకు స్వీయచర్శిత రాసుకోవాలని అనుకోలేదు ఒకరిద్దరు అంతరంగిక మిత్రుల ప్రోద్బలంతో ఆయన తన తుది సంవత్సరాలలో అందుకు పూనుకొన్నారు.. సుప్రసిద్ధ జర్నలిస్టు సివైబి ంతామణే ప్రోత్సహిస్తేనే కందుకూరి సీరేశలింగం పంతులు 'ఆత్మకధి రాయడానికి సంకల్పించారట. బాల్యం నుంచి వృద్దాప్యం నరకు తుప్తుడూ తనవెంట నిజమైన స్నేహితులు ఉండటం మల్లారెడ్డిగారి అదృష్టం. బాల్యాన్ని తన ప్రమేయంలేని పరిస్టితులు హరించాయని, యవ్వన దళ రాజకీయ నృగతృష్ణల పాలైందని, తరువాతి దశలలో లు భౌతికవాదం నుంచి ఆధ్యాత్మికత వైపు పరివర్తనంచెందాయని మల్లారెడ్డిగారు “ప్రవేశికలో రాసుకొన్నారు. కొద్దిమాటలలో భావా తన జీవితం మొత్తాన్ని అలా ఆవిష్కరించారు! నిజమే. ఆయన రాజకీయ జీవితమంతా మృగిత్పష్లలే! ఆయన రాజకీయ ఆయన్‌ కమ్యూనిష్టు పార్టీకే అంకితమ్రెంది. యావదాస్తిని పార్టీకి దత్తంచేసి ఆర్థికంగా కష్టాలను క్రొనుక్కోన్నారు. ఐనా, పాఠ్లీలో జ్రీవతమంతో ఖ్‌ చ్‌ క్‌ న్న లు ల కోసంగాొని, పార్టీ టిక్కట్ల కోసంగాని ఆయన అరాటపడలేదు. పార్టీ 'హోల్‌టైమర్‌'గా కేవలం-నేలకు 150 రూపాయల ఉదవుల

న! మనస్నాక్తి రాన్ని సోషంచుకొ నవు వచ్చింది. అప్పుగా అడిగితీసుకొన్న మొత్తాన్ని పార్టీ నాయకత్వం *“విరాళం'గా ప్రకటించుకొంటే అక్షేసించలేదు, అభ్యంతరం చెప్పలేదు. పార్టీలోకొనసాగినంతకాలం ఆయన నిబద్ధత పాటించారు. పార్టీతో ఆయన అనుబంధం కాశీలో ఉన్నప్పుడు బలపడడం ఒక విశేషం. జాతీయ స్థాయికి ఎదిగిన చాలామంది కమ్యూనిస్తనాయకులతో పళ లు నోటు ఉన్నాయి. ఇలా అనుబంధం, నిబద్ధత కలిగిన మల్లారెడ్డిగారు పార్టీనుంచి ఎందుకు తప్పుకొన్నారన్నది క్రి కలిగించవలసిన విషయం. తెలుగునాట యాఖైలలో ఉవ్వెత్తున ఎగసిన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం ఎందుకు, ఎలా బలహీనపడిందో తెలుసుకొనడానికి రావి నారాయణరెడ్డిగారు మల్గారెడ్డిగారు రాసిన స్వీయచర్యితలు ఉపయోగపడతాయి. చాలాకాలం పార్టీలో “'హోల్‌టైమర్‌గా పనిచేసిన వ్యక్తి “సిగ్గుశరం ఉన్నవాళ్లు సిషిఐలో చేరరు" అని అక్షింతలు వేసేదాకా పోయారంటే అందుకు బలమైన కారణాలు ఉండకమానవు. వాటిని పరిశోధించి తెలుసుకోవడం, పరిష్కారాలు కనుగొనడం పార్టీని పటిష్టంచేసుకోవడానికి దోహదపడవచ్చు. " సాహిత్యంలో మల్లారెడ్డిగారి కఠం అక్షరాలా కదం తొక్కింది. కదన కవిత అనే ప్రక్రియ ఏదైనా ఉంటీ ఉదాహరణగా మళల్గారెడ్డిగారి కవితనే సేర్కొనవలసి ఉంటుంది. విమర్శించ నలసి వచ్చినప్పుడు ఆయన స్వ, పర భేదం పాటించలేదు... గొప్పు చిన్న తారతమ్యాలను కూడా పాటించలేదు. ఐతే వ్యక్తిగతమైన ద్వేషాలు ఆయనకు లేవు. శ్రీశ్రీని విమర్శించిన మల్లారెడ్డిగారు తన ఆత్మకధకు శ్రీ శ్రీ గేయాన్నే ఎత్తుగడగా వాడుకోవడం రాగద్వేషాలకు అతీతష్టైన ఆయన విధానాన్ని సూచిస్తున్నది. ఆధునికారధదేశంలో తలెత్తిన కొన్ని సాహిత్యోద్యమాలతోనూ మల్లారెడ్డిగారికి సంబంధం ఉంది. అభ్యుదయ రచయితల సంఘాన్ని ఆయన బుజాల కెత్తుకొని కొన్నాళ్లుమోసారు. రాజకీయ వాసనల కారణంగా సాహిత్యోద్యమాలలోనూ ఆయన “ఒంటరిపోరాటరో సాగించారు. 'అరసం' సిపిఐ 'సాంస్వృతిక శాఖగా, తోకగా' ఉండడం ఆయనకు నచ్చలేదు. గేయరచనలో మళల్లారెడ్తిగారి శైలి అనితర సాధ్యమైనది. ఒకవిధంగా ఆయన సహజ కవి. తన రచనలో సాధారణంగా లయతప్పదనీ, అక్షరమైత్రీ అనుప్రాస వాటంతట అవే వస్తాయని ఆయన రాసుకొన్నారు. ఆయనలో జీర్లించుకొన్న భారతీయత రచనలలో స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. భారతీయ సంప్రదాయాలను వదలకపోవడం ఆయన బుద్ధిపూర్వకంగా చేసినదే. “వదలదల్ఫుకోలేదు కూడా'అని రాసుకొన్నారాయన ఆత్మకధలో: "భావావేశం", భాష పోటీపడటం తొలికవితల నుంచి కనిపిస్తుంది. కసిని కూడా కవితాత్మకంగా వ్యక్తీకరించి మెప్పించగల సామర్ధ్యం కొద్దిమందికే ఉంటుంది. నిస్సందేహంగా మల్గారెడ్తీగొరు అందులో ఒకరు. కొడవటిగంటి కుటుంబరావుగారు “కసిని కవిత్వంలో అందంగా చెప్పవచ్చు'నంటూ త్రీ శ్రీ గారిని, మల్లారెడ్డిగారిని ఉదహరించారట. మల్గారెడ్డిగారి వక్సృత్వ సామర్హ్యం పార్టీకి ఉసయోగపడిందిగాని, సొంతానికి సనీకిరాలేదు. ఒకేవేదిక మీదనుంచి ఆయనతోపాటు ఉపన్యాసాలు ఇవ్వవలసి వచ్చినప్పుడు సీనియర్‌ నాయకులు సైతం ఇబ్బంది పణీన సందర్భాలు ఉన్నాయని ఆత్మకథ తెలియజేస్తుంది. నిర్మొగమాటంగా మాట్లాడటం ఆయన పద్ధతి. ఎనభైలలో ఒకసారి మేమిద్దరం కడపలో జరిగిన ర్రైతుసభలో రాయలసీమ బాంబుల సంస్కృతిని అక్షేపిస్తూ ప్రసంగాలు చేసినట్టు గుర్తు బొంబుల వ్యవహారం తగదని ఉపన్యసిస్తే కడప సభలో చప్పట్లు రావడం విశేషమే మరి! సంభాషణల్లోనూ నిర్మొగమాటంగా మాట్లాడినందు వల్ల ఆయనకు శత్రువులు ఏర్పడి ఉండకపోవచ్చునుగాని కొందరు వ్యతిరేకులైనారు. అది సహజమే. చిన్నతనంనుంచి తనకు జర్నలిజంలో ఆసక్తి ఉండేదని మల్లారెడ్డిగారు మిత్రులకు చెప్పతుండేవారు.. ఆయన పత్రికారంగ పరిచయం “సవ్యసాచితో మొదలైంది. 'విశాలాంధ్రలోనూ ఆయన పనిచేశారు. పార్టీతో సంబంధాలు తెంచుకొన్న తరువాత

ట్రస్టు పక్షాన షః “ఈనాడులో సంపాదకత్వ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. తరువాత "ఆంధ్రభూమి, 'ఉదయం' దినషతికలలోనూ ప్రధాన సంపాదకులుగా పనిచేశారు. ఒక్కొక్క పతికకు ఒక్కొక విధానం ఉంటుంది. సైద్దాంతిక నిబద్ధత కలిగినవారు ఒక పత్రిక నుంచి మరొక పతికకు మారవలసి వచ్చినప్పుడు మానసికంగా కొన్ని సంఘర్షణలకు లోనవ వలసి వస్తుంది. సంపొదకుడీ అభిప్రాయాలను ప్రతిఫలించే షత్రికలు ఇప్పుడు అరుదు. అలాంటి అరుదైన సందర్భాలలో తప్పిస్తే యాజమాన్యం ఆలోచనలను అనుసరించి నడచుకొననలసి వచ్చే సంపాదకులకు ఈ చిక్కులు అనివార్యం. మల్గారెడ్డిగారికి కూడా ఇని తప్పలేదు. ఐతే, ష్యతిక సంపాదకీయంలో యజమాని అభిప్రాయాలే ఉంటాయన్న నిజాన్ని అనుక్షణం జ్ఞాసకం చేసుకొంటూ ఆయన ఈ చిక్కును దాటగలిగారు. అసలు మార్పు ఎందుకు. అందుకు చాలా కారణాలు ఉంటాయి. ఒకటి ఆర్థిక సంబంధమైనది. “మహత్తరమైన ఆశయాలూ, సిద్గాంతాలూ వాణీజ్య సూత్రాలపై ఆధారపడిన ఏ పత్రికకూ ఉండే అవకాశం లేదు. అందుచేత అంతకన్నా ఎక్కున ఆర్థిక ప్రయోజనం సమకూడె అవకాశం “మరోచోట లభించేటప్తుడు ఎందుకు వదులుకోవాలన్న సమస్య ఉత్పన్నమైనప్పుడు ఆలోచన అవైపే మొగ్గిందో అని మల్లారెడ్డిగారు రాసుకున్నారు. నిజాన్ని ఇతరుల విషయంలో ఎలా నిష్యర్షగా చెప్పారో మల్లారెడ్డిగారు తన విషయంలోనూ అలాగే రాసుకొన్నారు.. ఇలా కుండబద్దలు కొట్టినట్టు మాట్లాడటం, రాయడం, గొప్పవాళ్లనుకొన్నవాళ్ల తప్పులెత్తి చూపించడం తనకు సహజలక్షణమంటారు మల్లారెడ్డిగారు. “గొప్పవాళ్ల మాటల్లో తప్పులెన్ను దుర్‌వ్యసనం పుట్టుకతో వచ్చెనీకు పోతుందా మాటలతో కామారదశలో మల్లారెడ్డిగారు. రాసిన పంక్తులివి సాహిత్యరంగంలో మహామహులు చాలామంది మీద ఆయన వేసిన అక్తీంతలూ, తగిలించిన చురకలూ దుమారాలు రేపాయి. కొందరు బాహాటంగా అక్కసు కక్కితే కొందరులోలోపల ఉడికిపోయారు. సంపొదకీయాలలోనూ ఆయనది అదేదాణీ, “మల్లారెడ్డి వస్తువు రాజకీయమైనా కవిత్వపు మూసలో పోస్తాడొని రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డిగారు చేసిన వ్యాఖ్య తన సంపాదకీయాలకూ, ఉపన్యాసాలకు కూడా వర్తిస్తుందని మల్లారెడ్డిగారు చెప్పారు. యతతో పాటు మల్గారెడ్డిగారి రచన సి ప షై భారతీ వ లలో కనిపించే మరొక ప్రత్యేకత తెలుగుదనం. “తెలుగులో ఆలోచించి తెలుగులో లే ఎలో ఉంటుంద్‌ నా నంవాదోయాలు చూస్తే తెలుస్తుంది. అన్నారాయన. తెలుగు పత్రికల సంపాదకీయాలను గురించి వర్చిం చేటప్తుడు ఈ వ్యాఖ్యను భాషకు సంబంధించినంత వరక్తు గీటురాయిగా ఉపయోగించుకొనవచ్చు. మళల్లారెడ్డిగొరిని జీవిత చరమాధ్యాయంలో అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షపదవి వరించింది. ఎన్నికలలో ప్రభుత్వం మారిన పదవినుంచి తప్పుకొనవలసి వచ్చి త్రరువాల్‌ అయన సద్‌వి! బ్బా 4ంది. మల్లారెడ్డిగారు తమ ఆత్మకధను ఇంతవరకే రాశారు. ఈ రచన ప్రారంభించే క నికే ఆయన అరోగ్యం దెబ్బతిన్నది. వయస్సుగాని అనారోగ్యంగాని ఆయన జ్ఞాపకశక్తిని ఏవిధంగానూ ప్రభావితం చేయలేదు. న్‌ నే ఎ లాంటి దినచర్య పుస్తకాలుగాని, పాతదస్తరాలుగాని లేకుండానే తనజీవితగాధను అక్షరాలలో చిత్రించగలిగారు.. ఆయన అంట . సో ల 4 జ్‌ మాట ల్లోనే చెప్పాలంటే నిరుపయోగమైన వ్యక్తిగత విషయాలను"వదిలేస్కి సామాజిక ప్రయోజనాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆత్మకథను కాశారు ఆరోగ్యం మరింత క్షీణించి, శారీరక అశక్తత ప్రతిబంధకంకాగా ఆయన అక్కడికే అపారు, అధికారభాషా సంఘం అధ్యక్షపదవి వాత ఆయన రెండున్నర సంవత్సరా, ' స నుంచి లపుకోన్ల తరు డున్నర సంవత్సరాలు మాత్రమే జీవించారు. ఆ భాగాన్ని' మల్లారెడ్డిగారి కారుడు అశోక్‌ పూరించి

[౪ మనస్సాక్షి భక తండ్రిని బాగా అర్హం చేసుకొన్న అశోక్‌ కొద్ది పుటలలోనే చాలా సమాచారాన్ని అందించారు. తండి స్నేహితుల అభ్యర్థనపై అః ఈ కార్యభారాన్ని నిర్వహించారు. స్వయంగా జర్నలిస్తు కూడా కావడం వల్ల అశోక్‌ రచన తండ్రి ఒరవడిలోనే సాగింది. మల్గారెడ్డిగారిని రాంభట్ల కృష్ణమూర్తిగారు 1976లోనాకు 'ఈనాడు' కార్యాలయంలో పరిచయం చేశారు మా పరిచయం త న, రువాత స్నేహంగా మారింది. పరస్పర గౌరవంతో స్నేహం కొనసాగింది. నాపట్ల ఆయనకుగల భావం “గౌరవం! అనడం కంటె స్నేహ వాత్సల్య మనడం సబబు. స్నేహం తొలిదశలో ఆయన నాస్తికుడు... నేను దైవంపట్ల విశ్వాసం కలిగినవాడను. ఆస్తిక భావాలను ఒకప్పుడు అక్షేపించిన మల్గారెడ్డిగారు ఆధ్యాత్మిక మార్గంలోకి నుళ్లడం ఒక విశేష పరిణామం. "పొత్తూరీ! నేను నీదోవలోకి వస్తున్నా" అన్నారొకపారి. ఇద్దరం కలిసి పయనిస్తుండగా ఆయన నేను అందుకోలేనంత వేగం పెంచి ముందుగా వెళ్లిపోయారు. మల్లారెడ్డిగారు తన జీవిత కాలంలో డబ్బూ, అస్తీ సంపాదించలేదు. సంపాదించకపోగా, ఉన్నది పోగొట్టుకొన్నారూ- తనకోసం కాదు. కాని ఆయన జీవితకాలమంతా కష్టించి విద్యాలయాలు, విశ్వకళామందెరాలూ అందించలేనంత విజ్ఞానాన్ని, వివేకాన్ని సంపాదించారు ప్రయత్నం లేకుండానే తరతరాలకు తరగని కీర్తి ఆయనకు లభించింది. అందుకు అనుకూల పరిస్తితులను కల్పించిన ఒకే ఒక వ్యక్తీ ఆయన జీవిత భాగస్వామిని. శాంతం, సహనం, నిరాడంబరత్వం, వినయం మొదలైన సద్గుణాలు మూర్తీభవించిన వ్యక్తి ఆమె. మల్గారెడ్డిగారికి అడగకుండానే దేవుడిచ్చిన వరం ఆమె, మల్గారెడ్డిగారి మిత్రులమైన కొందరం-నేదురుమిల్లి జనార్హనరెడ్డిగారు, ఆంజనేయరెడ్డిగారు, వీరనారాయణారెడ్డిగారు, సిహెచ్‌ స చారు. రాజేశ్వరరావృుగారు ఇంకొందరు కలసి ఒక ట్రస్టును ఏర్పాటుచేసుకొన్నాము.. మృితులందరు నన్ను ట్రస్తుకు అధ్యక్షడుగా నియమిం న స ప్రీవేత్తా యేటా ఒకటి రెండుసొర్లు సభలు జరిపి మల్గారెడ్డిగారిని జ్ఞాపకం చేసుకోవాలని టట్రస్తు సంకల్పం, ఆయన జర్నలిస్తూ సాహిలేలలా కూడా కనుక యేటా ఆయన పేరిట ఒక జర్నలిస్టుకు, ఒక సాహితీవేత్తకు అవార్డులు ఇన్వాలని ట్రస్సు నిర్ణయించింది. శ కాలమంతొ మల్లారెడ్డిగారు స్వీయచర్శితుకు “మనస్సాక్షి అనిపేరు పెట్టుకొన్నారు. అత్యంత సముచితమైన 'పెరది. జీవిత సొందిన పసచుర ది ఆయనను అదృశ్యంగా నడిపించినది అదే. ట్రస్టు పక్షాన “మనస్సాక్షిని ప్రచురిస్తున్నాము ఆయన జీవత కాలంలో ప్రచురణా ॥ “మనస్సాక్షీకూడొ మల్లారెడ్డి గేయాలు, 'ధమ్మపదం', 'యతిగీతం', “సుహృల్లేఖ లాంటి పదికాలాలపాటు నిలచే గ్రంథాలతోపాటు మనస్నా ఆయనను భావితరాలకు జ్ఞాపకం చేస్తుంటుందని విశ్వసిస్తున్నాము.

ప్రవేశిక సాధారణంగా స్వీయచర్శిత్రలు వివిధ రంగాల్లో అసామాన్య ప్రతిభా విశేషాలు ప్రదర్శించిన అసామాన్య వ్యక్తులు రచిస్తూంటారు. అందులో సమాజానికి ఉపయోగపడేవి జనాన్ని ఉత్తేజపరిచేవి ఎన్నో విషయాలుంటాయి. నావంటి అతిసామాన్యుడు, పీధిబడి గడపదాటని విద్యాస్థాయి ఉన్న ఓ పల్లెటూరి రైతుబిడ్డ అత్మకథ లాంటిది రాయడం మాత్రం అసామాన్య విషయమనడంలో సందేహం లేదు అయితే చాలామంది మిత్రులూ, హిత్తెషులూ, అభిమానులూ అదే కారణం చూపుతూ సమాజంలో అట్టడుగుస్తాయి నుంచి స్వయంప్రతిభతో అనేక అవరోధాలను అవలీలగా దాటుకుంటూ ప్రముఖ కవిగా, కాలమిస్టుగా ప్యతికా సంపాదకుడిగా, మంచివక్తగా, రాజకీయ నాయక్షుడిగా ఉన్నతస్తాయికి ఎదగడం అసామాన్యం కాదా? అన్నారు. అర్ధశతాబ్దంపాటు అనేకరంగాల్లో నీవు గడించిన అనుభవాన్ని గ్రంధస్థం చేయవలసిందని నొక్కి చెప్పారు. అయితే ఏ పని కూడా చెప్పినంత తేలిక కాదని నాకు బాగా తెలుసు. నా పరిధులూ, పరిమితులు ఎలాంటివో గ్రహించగలిగిన ఆత్మజ్ఞానం కూడా నాకు లేకపోలేదు. జీవితంలోని సకల రంగాల్లో ఆత్మవంచన, పరనిందలు ప్రాముఖ్యం వహిస్తున్న వర్తమాన పరిస్థితుల్లో నిష్కర్షగా నిజం చెబితే ఎలా ఉంటుందన్నది “నబూయాత్‌ సత్యమప్రియమ్‌” అంటున్న దేశంలో ఆలోచించవలసిన విషయం. అందువల్లనే కొన్ని సందర్భాలలో నిఖార్చయిన నిజాన్ని చెప్పలేకపోయినా అబద్దాలు అసత్యాలు, అర్హసత్యాలు చెప్పనని పాఠకులకు ముందే మనవి చేసుకుంటున్నాను.

రాజకీయ, సామూజిక్క, సాహిత్య, పత్రికారంగాల్లో చాలామంది ప్రముఖులతో నాకు సరిచయాలు, సంబంధాలు, ఆత్మీయమైన అమబంధాలు ఉన్నాయి. అనేక విషయాల మీద నాకున్న నిర్దిష్టమైన అభిప్రాయాల నల్ల వాటిని కుండబద్దలు కొట్టినట్లు అభివ్యక్తీకరించిన త్రీరువల్ల చాలా మందితో త్మీవమైన విభేదాలు కూడా ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు ఒక ప్రముఖుడు అవినీతికీీ అక్రమాలకూ పాల్పడితే నీసొత్తేదో పోయినట్లు అంత ఆవేదన ఎందుకు? ఆకోశమ్మ, అవేశమెందుకు అన్న వాళ్ళు చాలానుండే ఉన్నారు. సిద్ధాంత విభేదాల మీద కవితా ఖడ్గం దూయడం, మావో మీదు దెడ్‌ గార్డుల మీద కవిత్వం రాయడం ఎందుకని శ్రీశ్రీ లాంటి వారే ప్రశ్నించారు. అలాగే రాజకీయాల మీద కవిత్వం ఏమిటి? శాశ్వత విలువలుండే సాహిత్యం సృ్పజించమని కొందరు ఉచిత సలహాలు ఇచ్చారు. కానీ, నాదారిలోనే ప్రయనించాను. అనేక సందర్భాల్లో ఏకాకి నయ్యాను. అయినా గడిచిన యాబై ఏళ్లలో నా మనస్సాక్షిని చంపుకొని ఎవరితోను రాజీ పడలేదు. ఎవరి ముఖప్రీతి కోసం చెప్పదల్బుకున్నది, రాయదల్బుకున్నది మానుకోలేదు, విమర్శనా స్థాయిని, నైశిత్యాన్ని తగ్గించలేదు. ఈ విషయాలన్నూ విశేషాలను ఈ స్వీయచర్శితలో వివరించాలనుకుంటున్నాను అయితే ఇందులో 'స్వియం' అన్నది త క్కువగొనే ఉంటుంది. ఎందుకంటే 1944 నుంచి నాజీవితం ఇటీవలి వరకూ కమ్యూనిస్టు ఉద్యనానికే అంకితమ్రైంది. యావదాస్తిని పార్టీకి అర్పించి, 1978 నరకూ సహోల్‌ట్టైెం కార్యకర్తగా అందులోనే నిమగ్నమయ్యాను. ఈనాడు! పత్రిక సంపాదకీయ శాఖలో చేరిన వెంటనే కమ్యూనిస్టు పొర్టీ ప్రాధమిక పభ్యత్వం కూడా వదులు కొని, జర్నలిజాన్ని వృత్తిగా స్వీకరించాను. అందుచేత ఈ స్వీయ చరిత్రలో

కేవలం నా వ్యక్తిగత వ్యవహారాలు చాలా తక్కువగానే ఉంటాయి.

ళా మనస్సాక్షి నా జీవితయాతలో ప్రతిమలుష సరించి ఇల యాత పులో నన్ను ప్రాభావితం చేసిన సంఘటనల గురించి ఆయా సందర్భాల్లో తారసిల్లిన వ్యక్తుల యళ్నిస్తాన్ను. నన్న భు. క ఆ సందర్భంలో రాగద్వేషాలకు, అవకాశం లేకుండా వస్తు స్థితిని ఉన్నదున్నట్లు చిత్రించే దుకు హా అ ని; క్ష క్ష కందిరీగ తృ నిం వాళ్లతోపాటు విభేదించేవాళ్లు, విమర్శించే వాళ్లు గణనీయంగా ఉన్నారన్న వాస్తవం నాకు తెలుసు. జరు చవ స్టే ఏమి జరుగుతూందో అందరికీ తెలిసిందే. నేను అయిదు దశాబ్దాలుగా అదేపని చేస్తున్నప్పుడు అన్యధా 0 ఎందుకు గ క్ట య న ందుకు అనుకోవాలి? పోతే సామాజిక ప్రయోజనం దృష్ట్యా నిరుపయోగమైన వ్యక్తిగత విషయాలను ఇందులో (రిస్తావించనవసరం లేదనే వదిలేస్తున్నాను. వ. నా బాల్యాన్ని నా ప్రమేయంలేని పరిస్థి తు 4 భౌతికవాద న్‌ స్టితులు హరించాయి.. యవ్వనదళ రాజకీయ మృగతృష్ణల పాలైంది. నా భావాలు శ్‌ చి ఆధ్యాత్మికత వైపు పరివర్తన చెందాయి. అందులోనూ ఇంకా క్రమ స సమీక్షించుకొని ఆయా స లోన ఇంకా క్రమ పరిణామం కొనసాగుతోంది. నన్ను నేను సందర్భాల్లో, సన్నివేశాలలో నా అనుభవాలను వివరించడం ఈ రచన ముఖ్యోద్దేశం. = గజ్జెల మల్లారెడ్డి

క్షే

“పాపం పుణ్యం ప్రపంచమార్గం

కష్టం, సౌఖ్యం, క్లేషార్దాలూ

ఏమీ ఎరుగని పూవుల్లారా

అయిదారేడుల పాపల్లారా

మెరుపు మెరొస్తే

వానకురిస్తే

ఆకసమున హరివిల్లు విర్స్తే

అవిమీకేనని ఆనందించే

కూనల్లారా !

పరమాత్మలు

ఓ చిరుతల్లారా 1

మీదే మీదే సమస్త విశ్వం

మీరే లోకప్పుభాగ్య విధాతలు

మీహాసంలో మెరుగులుతీరును

వచ్చేనాళ్ల విభాప్రభాతములు ...." --తీత్రీ

మానవజీవితంలో బాల్యం ఎంత మనోజ్జమైందో, ఎంత ఆనందమయమ్రైందో మహాకవి శ్రీ త్రీ "శైశవ గీతం లో

అద్భుతంగా, రసరమ్యంగా వర్ణించారు. ఆలాంటి బాల్యమెరుగని బాలలు ప్రపంచంలో కోట్ల సంఖ్యలో ఉన్నారు. అలాంటి దురదృష్బ వంతుల్లో నేను ఒకణ్ణి. చీకూచఛింతల్లేకుండా కంటిని రెప్పలా కాపాడే తల్లిదండ్రుల రక్షణలో, రేపటి వేకున విరిసే లేతగులాబీ మొగ్గలు మసీబారిపోయే దృశ్యం తలుచుకుంటే గుండె చెరువవుతుంది. ఈ డెబ్బయేళ్ల నయసులో ఆరున్నర దళాబ్దాల నొటి నాబాల్య జీవితాన్ని గుర్తుకు తెచ్చుకున్నప్పుడు కళ్లు చెమర్చుతాయి. జీవనయ్యాతలో చాలా మజిలీలు దాటిన తర్వాత ఇప్పుడు నా నునుమలు, మునిమనుమలు, మనుమరాండ్రు పెరుగుతున్న తీరుతెన్నులు ఆలనపాలన్క గారాములు, మాదాములు చూస్తూంటే నా బాల్యావస్థ ఎలాంటి దురవస్థల్లో గడిచిందో స్ఫురిస్తుంది. కడస జిల్లా పులివెందుల తాలూకాలోని ఒక సొమాన్య గ్రామం అంకాళమ్మగూడూరులో మామూలు మధ్యతరగతి రైతు కుటుంబంలో నేను జన్మించాను. పుట్టిన తేది, సంవత్పరంకూడా ఖచ్చితంగా తెలియదు. ఆరోజుల్లో అన్ని ఉజ్జాయింపు లెక్కలే. నాకు ఊహ తెలిసిన తర్వాత ఆవిషయం ప్రస్తావనకు వస్తే 'పెద్ధంకి రెడ్డి ఖూనీ జరిగినప్పుడు మీ రెండోఅక్క పుట్టింది. ఆతర్వాత

2 మనస్సాక్షి

మూడేండ్లకు నువ్వు పుట్టినావురా' అనేవాళ్లు ఆభఖూనీ కేసు తబ్బిళ్లు విచారిస్తే 1925 అని లెక్కతేలుతుంది. ఈ సందర్భంలో ఖూనీ గురించి ప్రస్తావన కడప జిల్లా గ్రామీణ జీవన నేపథ్యాన్ని సూచిస్తుంది. రాయలసీమలోని కడప్య కర్నూలు జిల్లాల్లో, అనంతప్పురం, చిత్తూరు జిల్లాల్లో కాపుకులస్థుల ప్రాబల్యం ఉన్న ప్రాంతాల్లో గ్రామ కక్షలు చిరకాలంగా ఉన్నమే. ఇక్కడ “కాపు' అన్నమాట ఇప్పుడు వాడుకలో ఉన్న కాపులకు వర్తించదు. రాయలసీమ, నెల్లూరు జిల్లాల్లో కాపులంటే రెడ్డు అనిఅర్ధం. దస్తావేజుల్లో, ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో *క్షాఫ్టుజిరాయితీ వల్ల జీవనం చేయు. ఫలానా సుబ్బిరెడ్డి కుమారుడు నాగిరెడ్డి లేక రామిరెడ్డి అని ఉంటుంది. ఈ కాపుల్లో, రెడ్లల్లో

కూడా ఎన్నో తెగలున్నాయి. రెడ్డలో వడ్డలో ఎన్ని తెగలున్నాయో అంటారు. మా పృలివెందుల తాలూకాలో అన్ని గ్రామాల్లో రెడ్లదే సెత్తనం. ఆ పెత్తనం కోసమే కక్షలూూ కార్పణ్యాలు, కొట్లాటలు పోట్లాటలు చెలరేగుతాయి. కొన్ని చోట్ల ఈ కక్షలు తరాలతరబడి కొనసాగుతుంటాయి. తాత తండ్రుల ఆస్తితో పాటు కుటుంబ వైరాలు కూడా వారసత్వంగా సంక్రమిస్తుంటాయి. పొలంగట్ల తగవుల నుంచి ఒక్క 'పేడకడి కోసం కూడా కొట్లాటలు జరగడం, ఆ తర్వాత కళ్లాల్లో వాములకు అగ్గిపెట్టు కోవడం చివరకు గ్రామంలో రెండు వర్గాలు ఏర్పడీ పరస్పరం నమ్మకాలకోసం ప్రామిసరి నోట్లు రాసుకొని, ఖూనీ కేసుల్లో ఖర్చులకోసం ఎవరెంత చెల్లించాలో వాళ్ళ ఆర్ధికస్టాయిని బట్టి వాటాలు వేసుకోవడం అంతా పటిష్టంగా జరిగిపోతుంది. ఈవిధంగానే మాఊరిలో జరిగిన కొట్లాటలో మాతండ్రి ఒక ఖూనీ కేసులో నిందితుడైనా ఆతర్వాత కోర్టు అకేసు కొట్టి వేసింది. ఇలాంటి హత్యలు, కలబడి చంప్పకోవడాలు ఆచుట్టు ప్రక్కల (గ్రామాల్లో సర్వసామాన్య విషయం. అందువల్ల ఫలానా వ్యక్తి ఖూనీ చేసినాడంటే అది పెద్ద నేరంగానో, అవమానకరంగానో జనం భావించేవారు కాదు. అయితే ఆరోజుల్లో డబ్బుల కోసం ఖూనీలు చేసే కిరాయి హంతకులు లేరు. పగబూనిన వాళ్ళు స్వయంగానే ఆపనిచేసీవారు. మానాన్న గజ్జెల సోమిరెడ్డి, తల్లి నాగమ్మ. వాళ్లక్తు ఇద్దరు ఆడపిల్లల తర్వాత నేను పుట్టాను. నాకు మాఅబ్బ పేరే మల్లారెడ్డి అని పెట్టారు. రాయలసీమలో తండి తండ్రిని అబ్బ అంటారు. తల్లి తండ్రిని తాత అంటారు. అదే నరసలో నాయనమ్మను జేజి అని, అమ్మమ్మను అవ్వ అని అంటారు. పేరు చివర కాపుకులస్థులకున్న “రెడ్డి అన్నది పూర్వం ఉండేది కాదు. ఉదాహరణకు మా అబ్బ, తాతల తరంలో సుబ్బయ్య, రామయ్య, సోమన్న వెంకయ్య ఇలా ఆయ్య అన్న పదాలుండేని, ఇటీవల యాబైఏళ్లుగా ఇవి రద్దయ్యాయి. నెల్లూరు జిల్లాలో మాతం ఇంకా ఇవి వ్యవహరంలో ఉన్నాయి. ఒకసారి మా ఊరి కరణం ఈ పేర్ల విషయమై నాతో మాట్లాడుతూ “మా తాత ముత్తాతల కాలంలో రెడ్డి అయ్య, అన్న లెక్కడివిరా అంతా “గాల్లో అన్నారు". అంటే మాల, మాదిగ, చాకలి, మంగలి మొదలైన నిమ్న కులాల వాళ్లకు “గాడు అని చేర్చినట్లే రెడ్డమ్కూడా కరణాలు - వీళ్లంతా అగ్రవర్గులే-గాళ్లు' తగిలించే వారన్నమాట. మా ఊళ్లో నాచిన్న నయసులో_ కాపులు గొల్ల బలిజ లొంటి రెండు మూడు కులాల వాళ్లు తప్ప మిగతా వాళ్లంతా గాళ్లే. బాలిగాడు, రామిగాడు, నారిపీల్ల, పుల్ల, ఎల్లి ఇలాగ ఉండేవి బహుశా ఇప్పటికీ ఎక్కువ భాగం అలాగే ఉన్నాయనుకుంటాను. నాకు వయసు వచ్చి, మాఊరిలో కమ్యూనిస్టుపొర్దీ బాగా బలపడి ఈ సాంఘిక దురాచారాన్ని మానిపించాలని యత్నించినా అది ఫలించలేదు. “మాలదాని యెంగటమ్మా అంటే మల్లా పిల్పనయ్యా అందంట అన్నది 'పైకులాల పెత్తందార్లు ప్రయోగించే సామెతగా చెలామణి అయ్యే రోజులవి. అయినా పొర్టీ సభ్యులు మూత్రం మూదిగలను హరిజనులనేవాళ్ళు అంకడు, సుంకడు, నారిగాడు, ఈరిగాడు అన్న పేర్లను మార్చి అంకన్న, సుంకన్న అని, ఆడవాళ్లను నాగమ్మ, పుల్లమ్మ అని పిలిస్తే వాళ్లు చాలొ బిడియ పడేవాళ్లు మా జీతగాడు మాదిగ కులస్టుడు. పేరు అంకడు. నేను అంకన్నా అంటే “అట్టనొద్దు సోమి నా అల్లెవాడా మీ కొళ్లకొడ బతికే నాళ్లం. ఒరే అంకిగా, అంకా అంటే బాగుంటుంది" అనేవాడు. తరతరాల చిరదాస్య ప్రవృత్తి ఆవిధంగా అతనితో

పలికించేది.

జీవన ప్రభాతం కె కాపులున్న వీధుల్లో హరిజనులు, చాకలి మంగలి వగైరా నిమ్నకులాల వాళ్లు నిటొదుగా నడిచే వాళ్లు కాదు. నడుము వంచి ఒకవారగా తలుత్తకుండా వెళ్లేవారు. రైతులు ఈనిమ్న కులాల వాళ్ల వాడలకు వెళ్లితీ అంతా మంచాలు దిగవలసిందే. ఈ ఇబ్బంది కూడా రాకుండా హరిజనులు పగలు మంచాలు వెల్లకిల వేసి పడుకొనేవారు. హరిజనుల బట్టలు వాళ్లే ఉతుక్కోవాలి, తలగొరుక్కోవడం అంతా స్వయంకృషిలోకే చేరుతుంది. ఎందుకంటే డబ్బులిచ్చినా చాకలి, మంగలి వృత్తుల వాళ్లు ఆపని చెయ్యరు చెయ్యాలనుకున్నా అగకుల స్వాములు అందుకు అనుమతించరు. రకరకాల మూఢాచారాలు, సంప్రదాయాలు, వాటి సరసనే భక్తి అంతా కలగాపులగంగా ఉండేది.

మానాన్న మధ్యతరగతి రైతు అయినా వ్యావహారిక కుశలత సహజమైన తెలివితీటల వల్ల గ్రామ కరణీకం కూడా చేసేవారట. జల్సావ్యక్తి అయిన కరణం వెంకటావు అభాధ్యతలు మాతండికి అప్పగించి ఇతర వ్యవహారాలు చూసుకొనేవారట. నాటకాలు ఆడించడం ఆయన హాబీ అట. 1930 ఆప్రాంతంలో దేశమంతటా విషజ్వరాలు వ్యాపించి పెద్రస్తంఖ్యలో జనం చనిపోయారు. మా తల్లి తండ్రి అలాంటి జ్వరం వల్లనే నాకు నాలుగైదేళ్ల వయస్సు వచ్చేప్పటికి మరణించారు. నాకు జ్ఞాపకశక్తి చాలా ఎక్కువ అందువల్లనే కావచ్చు వాళ్ల రూపాలు అస్పష్టంగా స్వృతుల్లో మెదులుతుంటాయి. మా తండ్రీ మరణించేప్పుడు మౌ మేనమానును పిలిచి “ఒరే సుబ్చిరెడ్డి, నేను బతికే నమ్మకంలేదు. పిల్లోల్ల బాధ్యత చూసుకో" అని అప్పగింతపెట్టారట. అప్పుడు మా ఆస్తీ సండ్రైెండెకరాల రేగడి భూమి, మూడు నాలుగు వేలు నగదు, పాతిక్క ముప్పైతులాల బంగారం ఉందట... ఇల్లు చాలా పెద్దది. ఈ అస్తి అంతా మా మేనమామను స్వాధీనం అయింది.

ఈ విధంగా మా అక్కలు, నేను అనాధ బొలలంగా మారి మేనమామ ఇంటికి చేరాం. కానీ అనేక అంధవిశ్వాసాల అంధకారం అలముకున్న అనాటి సామాజిక వాతావరణంలో చిన్నవయసులోనే తల్లిదండ్రులను పోగొట్టుకున్న నష్ట జాతకులయిన మేము తమ ఇంటికి వస్తే నూశని తమకూ చుట్టుకుంటుందని నూ మామ భార్య-ఆమె పేరు మంగమ్మ-నమ్మకం. అందువల్ల ఆమె తీవ్రంగా వ్యతిరేకించి, కొట్లాడి అలిగి పుట్టింటికి వెళ్లిపోయింది. ఎట్టకేలకు అందరూ కలిసి ఆమెను ఒప్పించినా మా పట్ల వ్యతిరేకత, ఏహ్యభావం మాత్రం అలాగే ఉండిపోయాయి. ప్రక్క ఇంట్లో ఉన్న మా చిన్నమేనమామ భార్యకు మాఅస్తీ అంతా బావగారికి, తోడుకోడలికీ దక్కడం నచ్చలేదు. “వీడు యేదోడు, బతుకుతాడని నమ్మకమేమి? కాబట్టి మాకు సగం ఆస్తి ఇవ్వాలె, బతికి పెద్దోడితే తర్వాత చూ స్తాం అని పేచీ పెట్టిందట. (యేదోడు' అంటే రోగి ). ఈ వాతావరణ ప్రభావం అభమూ శుభము తెలియని బాల్యావస్థలో నా మీద గాఢంగా పడింది. ఏదో ఒక వ్యాధి ఎప్పుడూ వేధిస్తూండేది. కాళ్లకు పుండ్లు, చేతులకు గజ్జి ఉదరసంబంధమైన జబ్బు అన్నీ కలిసి నన్ను మూగబాలునిగా మార్చాయి. తోటిపిల్లలంతా రకరకాల ఆటలు ఆడుకుంటూ గంతు లేస్తూ ఉంటే నేను ఒంటరిగొ ఒకచోట కూర్చుని చూస్తూ ఉండేవాడిని. నాలోనేనే మాట్లాడు కోనడం ఏవో ఊహల్లో లీనంకానడం జరగేది. ఇంటికి వెళ్లితే శేనంటే అసహ్యించుకునే మా అత్త పట్టించుకొనేది కాదు. ఏనాడు 'అన్నం తింటావా” అని అడిగిన పాపాన పోలేదు. నాకన్న అయిదారేళ్లు పెద్దదైన మా అక్క సమయానికి ఉంటే పెట్టేది, లేకుంటే పెట్టుకొని తినవలసిందే.. కాళ్లకు దెబ్బలు తగిలి పుండ్లయి చీము పట్టితే మా అక్క వేపాకు ఉడుకు నీళ్లలో నేసి కాపి కట్టు కట్టేది. అదే వైద్యం అంటే!. జ్వరం వో ఆయుర్వేద వైద్యుని కషాయమేగతి. నా విషాదగాధ ఇలా నడుస్తుండగానే మా మేనమామ భార్య ప్రసూతి జాడ్యంతో మరణించింది. ఆమె మామ రెండోభార్య. ఆ తర్వాత ఆయన మూడో పెళ్లి చేసుకున్నారు. ఆమై నాపట్ల దయగా ఉండేది. అభిమానం చూపేది కూడా. అయినా అయిదేళ్లవయసులో నొచిరు హృదయానికీ తగిలిన ఆఅఘాతం తాలూకు గుర్తులు చెరిగి పోలేదు. అందుచేత సమూహం మధ్యలో ఏకాకిగా ఉండే తత్వం అలాగీ కొనసాగింది.

త్న మనస్సాక్షి సాంస్కృతిక నేపధ్యం వెయ్యికి మించిన జనాభా ఉన్న మా గ్రామంలో అయిదారు దేవాలయాలున్నాయి. అందులో గ్రామదేవత అంకాళన్ము ప్రభావం ఎక్కువ ఆ అమ్మవారి పేరిటనే మాఊరు అంకాళమ్మగూడూరు అయింది. ఏటా చైత్ర, వైశాఖ మాసాల్లో ఆమె ఉత్సవాలు తిరుణాళ్లు జరుగుతాయి. “అల్లకల్లోలం అంకాళమ్మ తిరుణాలొ అన్నసామెతను బట్టి ఒకప్పుడు అతిరుణాళ్లు ఘనంగా జరిగేవన్నట్టు అనుకోవచ్చు. గ్రామం మొదట్లో రోడ్డు పక్కన ఆమె గుడి, రోడ్డు అవతల ప్రక్కన ెద్దచింతతోప్పు, కొద్ది దూరంలో అంకాళమ్మ 'పేరిటనే ఒక కుంట. ఆమె గుడికి కొద్ది దూరంలో ఎళల్లమ్మగుడి, దానికి మరికొంచెం దవ్వులో నాగుల దేవళం, శివాలయం, ఇవి గాక ఆంజనేయుల గుడి రెండు రాములవారి గుళ్లు ఉన్నాయి. హరిజన వాడలో ప్రత్యేకంగా చిన్న రామ మందిరం కూడా ఉంది. అంకాళమ్మ గుడికి తంబళ్లవారు పూజారులు. మాన్యంభూములున్నందువల్ల నిత్యం అఖండం వెలిగించేవారు. పూజలు సక్రమంగానే జరిగేమి. మిగతా ఆలయాలకు అంత ప్రాముఖ్యం లేదు. అయినా కలరా లాంటి రోగాలు వచ్చినప్పుడు భజనలు జోరుగా సాగేవి ఒక్ర మోస్తరుగా పాడగలిగిన వాళ్లంతా భజనమండలిగా కలిసి చిరుతాళాలతో భజనపాటలు పాడుతూ గరుడస్తంభంతో ఊళ్లో తిరిగేవాళ్లు ప్రతి ఇంటిదగ్గర గరుడస్తంభంలో నూనె పోసి, కొన్ని పైసలు అందులో వేసేవారు. కడవలతో, చెంబులతో నీళ్లుధారబోసేవారు. ఆ భజన పాటలు నేను పాడలేక పోయినా వాళ్లవెంట ఊరంతా తిరిగేవాణ్లి. ఆ పాటలు నాకు ఇప్పటికీ బాగా గుర్తు. భక్తిభావం లోపిం చిన వాళ్లను ఆక్షేసేస్తూ అధిక్షేపిస్తూ-- “ఏమయ్యా రామయ్య నీ భజనకు ఎవరూ రారయ్యా పానకమంటే పరుగెత్తేరు ప్రసాదమంటే గుంపులు రంప్పులు ఏమయ్యా ! రామయ్యా” అని పాడేవారు. హరినామస్మరణ చేయరాని వాళ్లను త్మీవంగా నిరసిస్తూ గర్లిస్తూ-- “నారాయణనరాద నారాయణనరాద నోరూ నాలుక లేద నాలుక పైన ముల్లు నాటియున్నదేమొగాని--” ఇలొగౌ అనేక విధాలయిన భజన గీతాలతో, పాటలతో, చెక్కభజనలతో జనజీవితం ప్రతిధ్వనించేది, ఇటీవల అగుపించడం లేదుగానీ ఆరోజుల్లో పండరి భజనలు ప్రాముఖ్యం ఇంత అంతా కాదు. “అక్కడ ఉండే పాండురంగడు ఇక్కడ ఉన్నాడు" అంటూ గాయక, నర్తక బృందాలు కనువిందుగా ఆడిపాడి అలరింప జేసీవి అక్కడక్కడ కుసుమ హరనాధ భజనలు ఉండేవి. హరికధలు మూత్రం అప్పటి నుంచి ఇప్పటి వరకూ తమ స్లానాన్ని నిలుప్పుకున్నాయి.. మూ పక్కగ్రామం బలపనూరులో కైస్తవుల భక్తి కీర్తనల్లో కూడా నేను పాల్గొనే వాడిని. వైఎస్‌ప్రభుదాసురెడ్డి ఆ కీర్తనల బృందానికి నాయకత్వం వహించేవారు. ఆనాటి గ్రామీణ వాతావరణంలో ప్రజల సాంస్కృతిక

జీవన ప్రభాతం వ్‌ జీవితంలో భక్తికి ప్రముఖ స్టానం ఉండేది. వక్షం రాకపోతే నహాభారతంలో విరాటపర్వపఠనం, ఊరగవినిలో బొడాయికి కడవలతో నీళ్లు పోయడం, కప్పల పెళ్లిళ్లు జరిగేవి ప్రతి ఏటా జరిగే అంకాళమ్మ తిరుణాల మా ఊరికి ఒక శోభ సమకూర్చేది. ఆ తిరుణాళ్లలో ఇతద గ్రామాల నుంచి వచ్చిన బృందాలు రకరకాల కోలాటాలు పప్రదర్శించేవి ఇక వినోదం విషయానికి వస్తే ఊరిలోని యువకులు నాటకాలు వేసేవారు. అవి ఎక్కువగా పౌరాణిక నాటకాలే, ఖర్చులు తలాకొంత భరించి ప్రొద్దుటూరు నుంచి పరదాలు, తళతళలాడే చెమ్మి 'డస్సులూ, కిరీటాలు తెప్పించేవారు. డ్రామా నేర్పేందుకు ఒక అయ్యవారిని పిలిపించి జీతమిచ్చి సత్కరించి పంపేవారు. అస్తిపసరులయిన "పై కులాల వాళ్లు ఇలొంటి నాటకాలు వేస్తే కింది కులాల వాళ్లూహరిజనులతో సహా వివిధ యక్షగానాలు నేర్చుకుని చక్కగా ఆడేవారు. చెంచునాటకం, విరాటపర్వంలో మొదటి ర్యాతి కథ(కీచకవధ ),రెండో రాత్రి కథ(ఉత్తర గోగ్రహణం )దీన్నే పిల్లలంతా “గురాలొటి అనేవాళ్లు ఆట దాసరి తెగవారు ఈ ఆటకోసం అట్టలు వెదురు దబ్బలతో గ్యురాలు ఏనుగులు రథాలు తయారుచేసి వాటి చుట్టూ తెరలుగట్టి ఆ వాహనాల మీద పాత్రలు అధిస్టించినట్లే నటించేవాళ్లు. వీరి ద్వారా ఆ ప్రక్వియ బహుళ ప్రజూదరణ పొందింది. చెంచునాటకంలో “దేవదేవుడు వచ్చెనూ నారసింహ దేవదేవుడు వచ్చెనూ” అంటూ నరసింహ ప్యాతధారి అడుగులు వేస్తూ దరువు ఎత్తుకుంటే ప్రేక్షకులు ఉత్సాహతరంగాలపై ఊగిపోయేవారు.. ఎరుకసాని రంగప్రవేశం చేసినప్పుడు, “చెలియారి వయ్యారి ముద్దుల చెంచుభామనే" అంటు చెంచుభామ మెరుపుతీగలా వలయాలు తిరుగుతూ నృత్యం చేసినప్పుడు నాటకం రసకందాయంలో పడేది. ఆ పాటలను ఆబాలగోపాలం ఆహ్లాదకరంగా పాడుకొనేవారు మా ఊళ్లో ఒక హరిజన అమ్మాయి కోకిల స్వరంతో ఈ పాటలు పాడుతుంటే పంట పొలాలు కూడ సరవశించినట్లుండేది. ఇలాంటి వీధి నాటకాలు, యక్షగానాలు, హరికథల తోపాటు అప్పుడప్పుడు తోలుబొమ్మలాటలు కూడ ఉండేవి.

బాలనాగమ్మ, కాంభోజరాజు, దేసింగురాజు, సాసవల చిన్నమ్మ మొదలయిన కథలు తంబుర ఢక్కీల సాయంతో పాడే జానసడ

గాయకులు తరుచు వచ్చి తమ గాన కళానైపుణ్యంలతో ప్రజలను మెప్పించేవారు.. పగటి వేషూండ్రు, గంగిరెద్దుల వాండ్రు ఈ ఖ్‌ చెందుతారు. నేటి సర్కసులకు బాల్యావస్తలాంటి దొమ్మరి ఆటలు, గడమీద దొమ్మరిసాని ఒలకించే హొయలు ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకు పొలం పనుల్లో అహర్నిశలు శ్రమించే రైతులకూ, కూలీలకు ఈ సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలే ఏకైక వినోదసాధనొలు. ధాన్యం దంచేప్తుడు కలుప్పుతొసేప్పుడు, కపిలి తోలుతూ పొలం పనుల్లో పంటకళ్లాల్లో కూలినాలి జనం శ్రమైక జీవన సౌందర్యాన్ని ప్రదర్శిస్తో వివిధరకాల ఏలపాటలు పాడుతుంటే ప్రకృతి రసలీలా తరంగిణిలా పరవశించినట్టుండేది.

పండుగలు

సంక్రాంతి, శివరాత్రి, ఉగాది, శ్రీరామనవమి, నాగులచవితి, వినాయకచవితి, పీర్ల పండుగలే అనాటి గ్రామీణులకు ముఖ్యసైనన

సంక్రాంతికి కొత్త పంటలు వస్తాయి. కొత్త జొన్నలు, కొత్త పెసలతో పులగం ఆ పండుగలో ప్రత్యేక భోజనం. అంతకు మించి విశేషమేమి ఉండేది కాదు. శివరాత్రికి ఉపవాసం, జాగరణలు జరుగుతాయి. ఆ తర్వాత వచ్చే ఉగాదాతెలుగు సంవత్సరాది" పండుగ అన్నిటి కంటె ముఖ్యమైనది. పెద్ద రైతు నుంచి కూలివాని వరకూ అందరూ ఆరోజు శెనగపప్పు, బెల్లంతో చేసిన భక్ష్యాలు తింటారు. వాటీని హోళిగలని అంటారు. ప్రొద్దున్నే ఉగాది పచ్చడి మామూలే. ఆ పండుగ రోజు అడుక్కుతినే వాళ్లకు కూడా నోరు తీపి అవుతుంది. అనేక వృత్తుల వాళ్లకు రైతులు ఇలాంటి పండుగల్లో పిండివంటలు పెడతారు. నసంతబుతు శోభతో కూడిన ఈ ఉగాదినాడు సాయంకాలం పురోహితులు పంచాంగపఠనం చేస్కి ఆ సంవత్సర ఫలాలు చెబుతారు. వర్షం ఏమాత్రం పడేది, పంటలు ఏమేరకు పండేది పంచాంగం నుంచి ఉటంకించి పురోహితులు వివరిస్తూంటే జనం ఎంతో శద్దాసక్తులతో అలకించే వారు. వినాయకచవితికి బడిపిల్లలతో కుమ్మరి మట్టి తెప్పించి ఉపాధ్యాయులు వినాయకుని బొమ్మను చేసి పూలు పత్రితో పూజించి ఊరి చివర చెరువృలో

6 మనస్సాక్షి నిమజ్జనం చేసేవారు. ఊళ్లల్లోనే కాదు. పట్టణాల్లో కూడా నిరాడంబరంగా, భక్తి శ్రద్రలతో ఈ పండుగ జరిగేది. ఇటివల కొన్ని సంవత్సరాల నుంచే భక్తిక్కూడ రాజకీయ కాలుష్యం సోకి శక్తి ప్రదర్శనగా మారిపోయింది. పీర్లపండుగ సంబరం సరేసరి. పీర్లు ఎత్తుకోవడం, ఒళ్లుపూనడం, మండే గుండం చుట్టూ వేడుకలు, సుంకరి కొండ ఏలపాటలు అంతా కోలాహలమే. మా ఊరిలో ఒక్క దూదేకుల కుటుంబం ఉంది. ఆ కుటుంబానికి చెందిన టైలర్‌ కాశీం రైతుల అండతో ఈ పండుగ నిర్వహించే వారు. మా తోటిపిల్లలకు అది ముస్లింల పండుగన్న సంగతే తెలియదు. ఆ పీర్లు కూడా దేవతలే. హిందూ దేవతల పేర్లలాగా మస్తాన్‌దెడ్డి, బాదుల్లారెడ్తి, హుస్పేన్‌రెడ్డి, పేరారెడ్డి లాంటి ముస్లిం పేర్లు పెట్టుకోవడం అప్పుడు ఇప్పుడూ జరుగుతున్నదే. ఈ పండుగల్లా ప్రతిఏటా కాకపోయినా అప్పుడప్పుడు గంగజాతరలు కూడ ఆరోజుల్లో జరుగుతూ ఉండేవి. వాటిని 'దేవరోలు అనేవారు. ఈ జాతరల్లో బలి ఇచ్చేందు కోసం దున్నపోతులను ఊరి మీద వదిలేస్తారు. అవి పాలంలోపడి యధేచ్చగ తిని బాగా బలుస్తాయి. పనిపాటల్లేకుండా సోమరి పోతుల్లా తిని బలిసి బలాదూరుగా తిరిగే వాళ్లను మా ప్రాంతంలో దేవర దున్నపోతులా బలిసినాడంటారు.. గంగజాతర చాలా బీభత్సంగా ఉంటుంది. పోతరించిన దున్నపోతును గ్రామ తలారి పదునైన వేట కొడవలితో గంగమ్మ మంటపం ముందు తెగనరుకుతాడ్సు ఆ తర్వాత దాని కడుపు చీల్చి కసురు తీసి దాన్ని ఊరి పోలిమేరల చుట్టూ పౌలిచల్లుతారు.. పోలిమేర సరిహద్దుల్లో ఇతర ఊళ్లవాళ్ళు ఆపాలిని అపహరించి ఎత్తుకపోతే జాతరచేసిన గ్రామానికి ఎన్నో అరిష్టాలు చుట్టుకుంటాయనీ, ఎత్తుక పోయిన వాళ్ల ఊరికి ఎన్నో మేళ్లు జరుగుతాయని పల్లెప్రజల చిరవిశ్వాసం. అందుచేత ఫౌలి రక్షణకు సాయుధ యువకులు కాపలాగాస్తూ కోబలీ అని కేకలు వేస్తూంటార్ను ఆ హడావుడి చూస్తే ఏదో యుద్దానికి వెళ్లినట్లే ఉంటుంది. ఈ కర్మకాండ పూర్తి అయ్యాక గంగమ్మను సాగనంపే దృశ్యం చూడముచ్చటగా ఉంటుంది. ఆ సందర్భంలో పాటలు పాడే ఆసాదివాడు గంగమ్మను గొప్పగా కీర్తిస్తాడు. దానిమీద (గామీణులు ఒక నానుడిని సృష్టించారు. పొగడ్తలకు ఉబ్బితబ్బిబ్చై దానాలు చేసేవాళ్లను ఎగతాళి చేస్తూ “ఆసాదోని కూతలు విని గంగమ్మ బిరిబిత్తల పోయిందంట 1" అంటారు. అంటే ఆ అమ్మవారు పొగడ్తలకు మైమరచి నగనటాలతో పాటు ఒంటిమీద చీరకూడా విడిచి ఇచ్చేసిందని ఆర్ధం. ఈ పొగడ్తలతో పాటు ఆరోజు పెద్దరెడ్డను, పెత్తందార్లన్కు కరణాలను బండబూతులు తిట్టే లైసెన్సు కూడా ఆసాది వాడికి ఉంది. అది పురాతన సంప్రదాయం. అయినా కాలానుగుణంగా ఆ హక్కును వాళ్ళు దాదాపు వదులుకున్నారు అంటే ఆ ముతక తిట్లను భరించే రాసిక్కం క్రమంగా ెత్తందార్లలో నశించింది. ఆ మాట కొస్తే తోలుబొమ్మలాటల్లో జుట్టుపోలిగాడు, బంగారక్కల మొరటు హాస్యం ఇప్పటి గ్రామీణులు భరించగలరా? ఇప్పుడు మారుమూల కుగామాల్లో కూడ పిల్లలు, యువకులు క్రికెట్‌: వాలీబాల్‌, ఫుట్‌బాల్‌ వంటి విదేశీ శ్రీడలు ఆడుతున్నారు. నా చిన్నతనంలో వీటి పేర్లు కూడా ఎరుగం.. పుట్టచెండు, బలిగుడు, వేలుగుండ్డు చిల్లాకట్ట, కుంటాట, కండ్డాకాసి, కుండాట, బిల్లలాట, బొంగరాల ఆట మొదలైనవి ఉండేవి. వెన్నెల ర్యాత్రుల్లో చెన్నాకుప్పల్కు పిస్తుళ్లు ఆడపిల్లలు అడుకునేవారు.. మరో విశేష మేమిటంటే పెళ్లీడు ఆడపిల్లలు సమవయస్కులయిన మగపిల్లలతో కలిసి ఆడుకొనడం తప్పుగా భానించేవాళ్ళు కాదు. సినిమాల ద్వారా, చౌకబారు పుస్తకాల ద్వారా ఇప్పుడు వ్యాపించిన కృత్రిమ సంస్వృతికి పూర్తిగా భిన్నమైన, స్వచ్చమైన నిసర్లమైన అమాయక వాతావరణంతో గ్రామీణ జన జీవితం ఆహ్లాదం కలిగించేది. నాకు పద్నాలుగు పదిహేను ఏళ్ల నయస్సు వచ్చే వరకూ సినిమా ఎలా ఉంటుందో తెలియదు. తొలిసారి పులివెందులలో టూరింగు టాక్షీసులో నూలపిల్ల సినిమా వచ్చిందంటే ఇతర పిల్లలతో పాటు ఆమడ దూరం చెప్పుల్లేకుండా నడిచి సద్దెన్షం మూట గట్టుకుని నేల టిక్కట్టు కొని చూసి ఆరాత్రి తిరిగి వచ్చాను. అస్పటిక్కూడ నా మౌనమ్యుద్ర వదల్లేదు. తోటి పిలలు ఆడుకుంటూంటే కొంచెం దూరంగా కూర్చుని చూసే వాణ్ణి, అల్లరి చేయకుండా, ఆటలాడుకోకుండా మౌనంగా ఉండే నాకు సహజంగానే “మంచి' పిల్లవాడనే పేరు వచ్చింది. సైకిలు తొక్కడం, ఈత కూడా రాదు ఎలాగో కొద్దిగా ఈత మూత్రం నేర్చుకున్నాను.

జీవన ప్రభాతం 7 ఒకరోజు ఊరి ముందర మాలకుంటలో దిగి, తెలియక లోతునీళ్లలోకి వెళ్లి మునిగిపోయి ప్రాణపాయస్థితిలో ఉన్ననన్ను ఒక హరిజనుడ చూసి కాపాడాడు. ఆ తర్వాతనే ఆమాత్రం ఈత నేర్చుకున్నాను.

అనాటి పరిస్థితుల్లో వెనుకబడిన రాయలసీమ ఆర్థిక, సామాజిక నేపధ్యంలో మెట్ట ప్రాంతాల రైతుల జీవితం చాల అధ్యాన్నంగ ఉండేది. శ్రీనాధ కవి సార్వభౌముడు పల్నాటి సీమ గురించి చెప్పిన చాటు పద్యాలు ఈ ప్రాంతానిక్కూడా చక్కగా వర్తిస్తాయి మామూలు రైతాంగానికి పొద్దున అంబళ్లపొద్దున - అనగా 8 గంటలకు జొన్న సంగటి, మధ్యాన్నం కూడ అదే తింటారు. రాత్రి కొడ కూడు. బియ్యం అన్నం పండుగలప్పుడు మాత్రమే. దాన్ని ముద్దుగా ఆబువ్వ అంటారు. ధనిక రైతులు నూత్రం ఏడాదికి ఒక్కసారి వరిపండే [ప్రాంతం నుంచి వడ్డు తెచ్చుకుంటారు. ఆ బియ్యం అన్నం మోతుబరి ఆసాములు కూడా రాత్రిళ్లు మ్యాతం తింటారు. జీతగాళ్ళు సేదరైతులు, ఇతర పేదజనం బియ్యం అన్నం గురించి కలలు కనవలసిందే. “అప్పయిన జేసి తినవలె పప్పును వరి కూడు" అని కవి చౌడప్ప అన్నట్లు. చాకలి రోజు గుడ్డలు ఉతకాలి. అందుకు ప్రతిఫలంగా ప్రొద్దునే ఒక సంగటి ముద్ద, ఇంత ఊరబిండి, లేదా ఒక కూర పెడతారు. ఏడాదికి తూమెడు గింజలు ఇస్తారు. దాన్ని 'మేరో అంటారు. పెద్దరైతుల ఇంట్లో స్నానం చేసినప్పటి ధోవతులు రోజూ పిండాలి. అంతేగాక గాడిదతో సంతకు వెళ్ళి ఏదైనా శుభకార్యం ఉంటే సరుకులు తీసుకురావాలి. కోళ్లను, పొట్టేళ్లను కోసి పెట్టాలి. పాతలన్నీ తోమాలి. ఇందుకు ముట్టే ప్రతిఫలం నామమాత్రం గానే ఉంటుంది. ఇలాగే వివిధ వృత్తుల వాళ్లు మోతుబరుల ఇళ్ల వద్ద ఊడిగం చేయడానికి ఎన్నటికి తీరని పాత అప్పులు కూడా ఒక ముఖ్య కారణమే. ఇక జీతగొళ్ల దుస్టితి గురించి చెప్పాలంటే అది దాదాపు కట్టు బానిసల వ్యవస్థకే చెందుతుంది. పులివెందుల తాలూకాలో నందల ఎకరాలున్న భూస్వాములు లేకపోయినా అట్టడుగు వర్గాలని అణచి పెట్టడంలో ధనికరైతు వర్గం అదే పాత్ర వహించింది.

వానాకాలం చదువులు

మాఊరు మొత్తంలో మాతండ్రి హయాంలో ఇంగ్లీషు చదువుకున్న వ్యక్తి ఒక్కడే. ఇప్పుడు హైదరాబాద్‌లో స్షూకోర్డు న్యాయవాదిగా ఉన్న కెసోమకొండారెడ్డి తండ్రి వెంకటస్వామిరెడ్డి కాలేజిలో చదివి డిగ్రీ తీసుకోకుండానే ఆ చదువు మానేశారు. ఆ తర్వాత నాహయాంలో ఒక్కరు మూత్రము హైస్కూలు వరకూ చదివారు. దాన్ని బట్టి ఉన్నత విద్య ఆనాడు ఎంతమందికీ అందుబాటులో ఉందో ఊహించుకోవచ్చు. నావిషయంలో కొంత మంది మా మేనమామ స్నేహితులు “సుబ్బిరెడ్డీ వీడు చొలా బుద్ధిమంతుడు బాగా చదువుకుంటున్నాడు, హైస్కూలుకు పంపించు బాగా పెకొస్తాడు' అని చెప్పారు. కావాలంటే పంపగలిగిన ఆర్థికస్తోమత ఆయనకు ఉండా కానీ ఒప్పుకోలేదు. చేదువు సరిగా ఒంటబట్టని తన కొడుకులకన్నా ప్రత్యేకత చూపడం బహుశా మా మామ నునస్సుకు అయి్టం కలిగించి ఉండవచ్చు. మా గ్రామంలో కొంత మంది 'మీ నాయన చాలా నగదు, బంగారం మీనూమకు ఇచ్చినాడు. ఆ డబ్బుతో భూ కొన్నట్లయితే ఈ ధరల్లో ముప్పై ఎకరాలకు పైగా వస్తుంది". అంటూ నాతో చెప్పేవారు. ఇందులో నిజమున్నా గ్రామాల్లో ఉన్న ఈర్ష్య, అసూయతే ప్రధాన కారణం అనుకోవచ్చు. ఏమైతేనే, మా మామాత్రీ నన్ను నీధిబడి గడప దాటకుండా చేశారు. ఆరోజుల్లో చాలా రైతు కుటుంబాల పరిస్టితి కూడా ఇంచు మించు ఇలాగే ఉండేది. “విద్య నిగూఢ రూపమగు విత్తము ని అన్న సూక్తి రైతుల చిత్తానికి ఎక్కేది కాదు.

నాకు ఇసుకలో ఓనమాలు దిద్దించే నాటికి మూ ఊళ్లో ఎలిమెంటరీ స్కూలు కూడ లేదు. ్రైవేటు బడుల్లో అయ్యవార్లు చాలామోటు పద్ధతుల్లో “మర్ధనం గుణ వర్ధనం" అన్న సూత్రాన్ని ఖచ్చితంగా పాటిస్తూ పిల్లకాయలను చాలా కఠినంగా, క్రూరంగా

8 మనస్సాక్షి కొట్టేవారు... గోడకుర్చీ వేయించడం, చింతబరికెలతో, కొరడాలతో కొట్టడం, చివరకు కోదండం పట్టించడం జరిగేది. అనాటి పాఠశాలలో అమలు జరిగిన దండ ప్రయోగాన్ని గురించి ఇటీవల ఒక పద్యంలో ఇలా గుర్తు చేసుకున్నాను. చండామార్కుల మార్కు శిక్షకులు వాత్సల్యమ్ము బోనాడికో దండంబంచు విధించు దండనము సిర్దాక్షిణ్యష్టా, హైన్యమై గుండెల్‌ ఘూర్లిల జేసినన్‌ అదియెనూ గొప్పంచు ఫఘోషించురా గుండెల్‌ తీసిన బంటులౌ గురువులే కోణమ్మునన్‌ జంకకన్‌. నేను ఈ చండామార్కుల బ్రాండు శిక్షల పాలబడక పోయినా ఆ దండనలపాలయిన వాళ్ల బాధలు చూసి భరించ లేకపోయే వాళి. ఈ ప్టితిలో మా ఊరికి ఒక ఎయిడెడ్‌ స్కూలు వచ్చింది. దానిలో అయిదో తరగతి పూర్తి చేశాక ఇక పైకి వెళ్లే అవకాశం లేదు. నా సహ విద్యార్గులు కొందరు మా ఊరికి అయిడారు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న దొండ్లవాగు గ్రామంలోని హయ్యర్‌ ఎలిమెంటరీ స్కూలులో చేరి 8వ తరగతిలో ఉత్తీర్ణులై హయ్యర్‌ గ్రేడ్‌ టీచర్లయ్యారు.. నాకు అదీ సాధ్యం కాలేదు. అ రోజుల్లో భృటాజులు చదువు బాగా చెబుతారని పేరుండేది. మా ఊళ్లో కొంతమంది పెద్దలు బి.పి,చిన్ననరసరాజు అనే సైవేటు టీచరును రప్పించి పీర్షచావిడిలో బడి పెట్టించారు. నెలకు రూపాయి జీతంతో ముపై మంది ఆయన వద్ద చదువుకునే వారు. అందులో నేనూ ఒకణ్ణి, నరసరాజు మంచి న. [1 దూ బ్‌ విసదును వ మా "భావంలో ఒకరిద్దరు ప్రశ్నించారు. అందులో ఒకరు తంబళ్ల రామస్వామి కాగా నాం క స. ఆ ారర నాటు పండితులు తమలో తాము పద్యాల్లో మా గురువు గారు సామాన్యులు కారు. బిరుదులు ఒకరిన్వాలేమిటి నల లకన్‌ నీకు ఎవరచ్చినారని ప్రషోంచారు. ఇ - స అంటు కింకవి గజాంకుశ అని మరొకటి తగిలించుకున్నారు. నిజానికి అప్పటికి ఇప్పటికీ ఇంచు మించు బిరుదుల తీరు ఇలాగే ఉంది. ఖండన నండనల్లో ఎలా ఉన్నా చదువు చెప్పడంలో నరసరాజు 0 ఆయన ప్రోత్సాహం ఎంతో ఉంది. అప్పట్లో విధబడుల్లో కంకంటి న. సాహిత్యంలో నాకున్న అభినివేశానికి పార్యాంశంగా ఉండేది. అందులో చాలా పద్యాలు నాకు నోటికి వచ్చు ప్రబంధాల లోని తు క రాయలసీమలో ఒక బోధించడం జరిగేది... వాటిని గొట్టు పద్యాలనే వారు. ఉత్తర రామాయణంలో ౨ ప్రతిపదార్థాలను విడమరచి ప్రాగదితటభాగ భాగహారపరాగ రాగధూతఘనాగ నాగకులము అన్నది ఈ కోవకు చెందిందే. అలాగే “కులకర్త నింతి మీ గురునంపి మాన్సు నాయకుభంగమని గలగ యమున కనియె" ఇందులో ఉన్న అన్వయ శ్లిష్ణతను విడమర్చి చెప్పడం జరిగేది. ఈ విధంగా తెలుగులో పురాణ, ప్రబంధ సాహిత్యాన్ని బోధించడమే గాక మాలో కొందరికి సులక్షణ సారం తెప్పించి ఛందస్సు కూడ నేర్పించారు. పద్యంలో ఒక చరణం ఇచ్చి ౧గతా చరణాలు పూరించమనే వారు.

జీవన ప్రభాతం ం్ర ఒకనాడు నూ గురువుగారు “ఖరకర వంశాబ్ది సోమ కౌస్తుభధామా” అన్న చరణం ఇచ్చి మిగతా చరణాలు రాయమన్నారు. అర్ధం ఎట్లున్నా ఛందస్సు తప్ప కూడదు ఆ సమయంలోనే నేను ఇష్టదైవ స్తోతంగా ఒక ఉత్పలమాల రాశాను. అప్పుడు నా వయస్సు 24 ఏళ్లుంటుంది. సుమారు యాబ్దై అయిదేళ్ల నాడు రాసిన నాతొలి పద్యం ఇప్పటికీ నాకు బాగా జ్ఞాపకం ఉంది. అదే ఇది. శ్రీ రమణీమణీ విమల చిత్తపయోరుహ భాస్కరుండు నీ హరగిరీంద్ర ప్నతి వినుతామల సద్గుణ ధాముడార్తిసం హారుడుదిర్ల ధైర్యరమ హాటక భూధర సన్నిభుండుగూ డూరి పురీశు డబ్బదళ న్నేతు డొగిన్‌ మముబోచుగా వుతన్‌ ఇందులో నాలుగో పాదంలో యతి తప్పింది. దాన్ని “డూరి పురీశుడైన హరి యొప్పుగ మమ్మిల బ్రోచు గావుతనో' అని మార్చాను. సాధనాదశలో పద్యరచన ఎలాఉంటుందో ఈ పద్యం సూచిస్తుంది. ఆంకాళమ్మగూడూరులో నరసరాజు దగ్గర నేను ఛందస్సు నేర్చుకుంటున్న రోజుల్లో మా ఊరికి అయిదు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న బోనాల గ్రామంలో మా రాజుగారి మేనమామ సుప్రసిద్ధ విద్వత్కవులు కొడవలూరి రామచంద్రరాజు ఇలాంటి ప్రైవేటు బడిలోనే చదువు చెప్పేవారు. నా బాల్యమిత్రుడు వైసి.వి రెడ్డి" పూర్తిపేరు యమ్మనూరు చినవెంకట రెడ్డి- ఆ బడిలో చదువుకుంటూ నాలాగే ఛందస్సు నేర్చుకొనేవాడు. మా అక్క అత్తగారి ఊరు అదే కాబట్టి నేను తరుచు ఆ ఊరు వెళ్లినప్పుడు అతనితో కలిసే వాణ్ణి రామచంద్రరాజుగారి పద్యరచన ధారాప్రవాహ సదృశ్యమైంది. ఆయనకు గంజాయి దమ్ము అలవాటుండేది. ఒక దమ్ము బాగాలౌగి ఒక చరణం ఆశువుగా చెప్పేవారు. అందులో అనుప్రాసలు పద్యస్ఫూర్తితో ఊడిపడేవి. ఉదా: దేవా భవాంబోధి నావా విశుద్ధ స్వ భావా విషాంచిత గ్రీవ శరణు ... సీసం ఇలా సాగితే కింద తేట గీతలో “యక్షపక్ష గణాధ్యక్ష మోక్షదక్ష దక్ష సవశిక్ష రుద్రాక్ష దామవక్షి అంటూ పద్యం ఏకధాటిన ముగిసీది ఆయన ప్రొఢకవిత్వానికి “మహాసీనోదయం' అన్న వారి కావ్యమే నిదర్శనం, వైసివి ఆ కుగ్రామం నుంచి బయటపడి గుత్తిలో ైవేటుగా మెటిక్‌ చదివి ఏదో చిన్న క్లర్కు ఉద్యోగం సంపాదించుకుని బ్రతుకుదెరువులో పడినా కవితా వ్యాసాంగం కొనసాగించి తొలకరి చినుకులు, మేనక, రంభ, దక్షిణానిలయం వంటి లఘుకావ్యాలు రచించి మంచికవి అనిపించు కున్నాడు. నాక్స మాత్రం మా గ్రామంలో చదివే వీలుగాని, ఊరు దాటివెళ్లి చదువుకొనే అవకాశం ఎంతమాత్రం లేకపోయింది. అందుచేత చదివిందే చదువుతూ గానుగెద్దులా కాలం గడిపేశాను. అమరకోశం, ఆంధ్రనామ సంగ్రహం కంరస్థం చేయడంతో అచ్చ తెనుగు రామాయ చదువుతూ సంస్కృత పదాలకు ఎంతటి వికృతరూపం కల్పించారో చూసి ఆశ్చర్యపడే వాణ్ణి. “జేజేరాజో అంటే సీ ణం “ఖట్వాంగపాణి' అంటే మంచముకోడు తాలుసర్కి ఇలాంటివే ఎన్నో పదాలు. ఈ ధోరణిలో వైసివి మి్రుడైన ఇంద్రనిలమట, పారిజాతాపహరణ కావ్యాన్ని మెచ్చుల సచ్చ ముచ్చిలి నాబడు పారిజాతాపహరణం అన్నారు. ఈ రోజుల్లోని మావూరి ౬ నారు నాగనార్య రామస్వామి, పెద్ద గోవిందప్ప తమలాంటి మరో సండితుని బయటనుంచి రప్పించి ఆయనతో న వితండ పండితమ్మన్యులు హితీ చర్చకు రమ్మని మూ శ్వ రుపాద్సుల్ప

10 మనస్సాక్షి నరసరాట్కవిని సవాల్‌ చేశారు. కరణం వెంకట్రావు ఆధ్వర్యంలో ఆయన ఇంటి వసారాలో అరుగుల మీద చర్చ మొదలయింది. కరణమయ్య అనుమతి, ప్రోత్సాహాలతో సదరు పండితుడు భాగవచంలో “శ్రీరామ చరితము లో మొదటి పద్యం రాగయుక్తంగా - శ్రావ్యంగా కూడా చదివారు. అంతవరకు బాగుంది. ఆ మాట కొస్తే సహజ కవీశ్వరులు పోతన పద్యం బాగుండకేం జేస్తుంది. “అమరేంద్రాశకు బూర్లచంద్రు డుదితుండైనట్లు నారాయణాంశమునన్‌ బుట్టె మదాంధ రావణశిరస్పంఘాత సంఛేదన క్రమణోద్దాముడు రాముడా గరితకున్‌ గౌసల్యకున్‌ సన్నుతా సము నైర్మల్యకంచిత జను స్స్పంసార సాఫల్యకున్‌ొ' ఈ పద్యానికి అర్ధం చెబుతూ, ఆ యొక్క అమరేంద్రుడనగా దేవేంద్రుని యొక్క ఆశకు అనగా కోర్కెకూ- అంటూ యొక్కలతో పద్యం డొక్కజీరేస్తూ అర్ధాన్ని అనర్థంగా మారుస్తుంటే మా గురుపాదుల వారి అభిమతం మేరకు నేను జోక్యం కల్పించుకొని అయ్యా ఇక్కడ ఆశ అంటే కోర్కె కాదు, దిక్కు అంటూ '*దిశస్తు కకుబః కాష్టా ఆశాశ్యహరితశ్చశః' అని ఆమరకోశాన్ని ఉదాహరించాను. అంతే! ఆ అమాయక పండితమ్మన్యుడు నాకు ఇలాంటివి తెలియవని ఒప్పుకున్నారు. నా మేధో వికాసానికి తగిన ఆలంబన దొరికిఉంటే అది బహుముఖాల విస్తరించి ఉండేది. కానీ దురదృష్టం నాబాల్యాన్ని దారుణంగా కాటేసింది. మా మేనమామ నన్ను మెల్లిగా వ్యవసాయంలోక్షి దించారు. ఈ రోజు ఒక జీతగాడు రాలేదు గుంటక తోలడానికి వెళ్లనునే నారు. మరో దినం ఎరువు బండిక్కి ఆ మీదట తల్లేర్సు తోలడానికి ఇలా చదువు మీదకి ధ్యాస పోకుండా జ్యాగత్తగా దారి మళ్లించారు. తెల్లవారు జామున ప్పండులాంటి పుష్యమాసప్పు చలిలొ కోడికూతతో పాటులేచి సెనక్కాయ కట్టెపాసనానికి వెళ్లాలి. ఆ రోజుల్లో తీగ సెనక్కాయ సంట ఎక్కువగా ఉండేది. కాయలు తెగి నేల పాలు కాకుండా ఉండాలంటే గుంటక పలుగులోతుకు దిగవలసి ఉంటుంది. అందుకోసం గుంటక మీద బరువు పెట్టి కోప్ప్పు తేలిపోకుండా కాలితో తొక్కి వంగి చేతులతో అణిచిపెట్టి ఉంచాలి. అంటే ఎద్దులు పడే శ్రమకు తగ్గకుండా మనిషి కూడా కష్టించాలి, ఆ పని 14 15 ఏళ్ల ప్రాయంలోనే నాపాలిట పడింది. నా ఈడు వాడే నూ మామకు ఒక సుష్వుతుడున్నా అతడు ఎలాగో ఈ పనులు వాటంగా తప్పించుకునేవాడు. “వాటము వారింటికి కవాటము లెక్కువ..' అన్నట్లు ఏదో ఒక కవాటం అతగాడికి దొరుకుత్తూనే ఉండేది. ఇది మా మూమకు తెలుసు నేనేమి అనుకోకుండా “వాడు అల్లరి నా కొడుకు లేరా" అని సర్రి చెప్పేవారు. ఈ పనుల్వ లేనప్పుడు బరైగొడ్డ్లను బయటికి తోలుకుపోయి మేపడం లాంటి పనులు సిద్ధంగా ఉండేవి. ఈ విధంగా కాడెద్దుల సేద్యగాడుగా ఆయన నాకు ట్రైనింగు ఇచ్చేశారు. ఆరోజుల్లో పదహారేళ్ల వయస్సురాగానే పెళ్లి సన్నాహాలు జరిగేవి మూ బంధువుల్లో అలాంటివి జరిగాయి చదువు ముగిసిన తర్వాత పెళ్లి చేసుకోకుండా ముదురు బెండకాయలాగా ఉండడమెందుకన్నదే అప్పటి ప్రశ్శ్ళ ఆ రోజులో ఆడ మగ అందరు చెవులు కుట్టించుకుని కన్ముల్కు పోగులు పెట్టుకునే వారు. పొడుగాటి జుట్టు పురుషులక్కూడా ఉండేవి ఆ జుట్లు నున్నగ్గా దువ్వి సిగవేసీ - అనగా ముడివేసి - దానిలో పూలు ముడిచేవారు. ఆడనారికి కాదు మగవారిక్కూడా ! పెళ్లికొడుకులయితే కిరుచెప్పులు తప్పవు. చూ తాతల కాలంలో పిలకలు, ఇలాజుట్లుగా విస్తరించి నా వయస్సు నచ్చే నాటికి క్రమంగా క్రాపుల్లోకి మారాయి. సిగలో పూలు, బంగారు గొలుసులున్న గుండీలు క్షిరుచెస్పులతో ఉన్న పెళ్లికొడుకులు అల్లెం - అనగా మనుగుడుపులు - తినడం మా ఇంట్లో కూడొ చూశాను ఈ పెళ్లికొడుకులు అత్తగారింటికి వచ్చేటప్పుడు సన్నగా ఉండి మూడు మాసాలపాటు అల్లెం భోంచేసి బాగా బలిసీవారు.. కొన్ని ఉళ్లలో ఈ కొత్త సెళ్లికొడుకులు ఊరి ముందున్న బరువైన గుండు ఎత్తి ఎద్దుల బండిని ఎత్తి చక్రం ఊడదీసి దించి

జీవన ప్రభాతం 11 మ ఈరించ చస ఉంది మూడు మాసాల కాలం శోభనం జరుగదు. పెళ్లాన్ని ఒంటిగా కలుసుకొనే నీలు ఏమాత్రం లేని అదో రకమ పు న రైతుల ఇళ్లలో గదులుండవు. కిటికీలుండవు. అక్కడే పశువులు, మనుషులు | మై | + షికార్లు వగైరా అవకాశాలు అసలే ఉండేవి కావు. కొత్త పెళ్లాం మొగుడితో ముచ్చటించటమా, అదో పెద్ద విడ్డూరమే. మగవాళ్ల అలంకారాలు ఇలా ఉంటే ఆడవాళ్ల వేషభూషణలు కూడా అందుకు తగ్గట్లుగానే ఉండాలిగదా? మా జేజ్మి అవ్వల కాలంలో 18 మూరల చీరెలతో, బరువైన బంగారు వడ్డాణాలు మెడలో తీగ, ఉత్తండొలు, చేతులకు సందిబిందెలు, గాజులు, కాళ్లకు కడియాలు, చెవులకు బెండుగమ్మలు, ముక్కుకు బులాక్తీ నెత్తిన బిల్లలు అంతా కలిపితే అచ్చంగా గుడిలో అమ్మవారి అలంకారం గుర్తుకొచ్చేది. నాకు ఊహ వచ్చేసరికి 18 మూరల చీరె 16కు దిగి క్రమంగా 14అయి, నేటికి 12 మూరలకు ముడుచుకు పోయింది. సెళ్లిళ్ల ఆర్భాటం ఇంతా అంతా కాదు. ఆడపిల్ల పెద్దమనిషి అయితేనే నా చిన్నతనంలో అదో ఘనకార్యష్టానట్లు మేళాలతో తొమ్మిది రోజులపాటు నలుగు పెట్టి పండుగ జరిపేవారు. అందులో ఊరి ఆడవాళ్లంతా చేరి వరస పాటలతో - వాటినిండా ముతక హాస్యమే ! -హోరెత్తిస్తారు. అలాంటి వాళ్లు పెళ్లిళ్లు అల్లాటప్పాగా ఎలా జరుపుతారు... అయిదు రోజులపాటు అనేక సాంగేలతో అదరగొట్టేస్తారు. ఎన్ని బళ్లతో పెళ్లివారు బయలుదేరితే అంత గొప్ప. నాకు సరిగా జ్ఞాపకం లేదుకాని ఇంకొ ఎన్నో విశేషాలు ఆనాటి శుభకార్యాల్లో జరిగేవి ఊళ్లో ఎవరింట్లోను పొయ్యి రాజెయ్యకుండా పెళ్లి భోజనాలు పెట్టించామని గొప్పలు చెప్పుకొనేవారు. అయితే ఆ రోజుల్లో వరకట్నం సమస్యగా లేదు. మా ప్రాంతంలో గ్రామంలో బలగం కోసం పెళ్లి సంబంధాలు జరుగుతుండేమి. ఏదైనా తగాదాలు వస్తే ఆత్మరక్షణక్‌ో, లేక ఎదుటి పక్షాన్ని దెబ్బతీయడానికో బలం, బలగం కావలసి వస్తే అలాంటి బలం ఉన్న కుటుంబానికి చెందిన అమ్మాయి అందచందాలు బాగున్నా లేకున్నా పెళ్లి చేసుకొనే వాళ్లుండేవారు. మా మేనమామను ఆకోవకే చెందుతారు. అయితే ఆపనికి తన కొడుకును కాకుండా నన్ను ఎంచుకున్నారు. నాకు తెలియకుండానే నాతో మాటమాత్రం చెప్పకుండానే నా పెళ్లికి అలాంటి బలగం ఉన్న సంబంధం కుదిర్చారు. అంత నరకు ఎన్నో విషయాల్లో ఆయన మాట జవదాటని నేను ఈ విషయంలో తిరుగబడ్డాను. నా వాటా అస్తి ఎంతో తేల్చి ఇచ్చెయ్యమన్నాను. కర్నూలు జిల్లా మద్దికెర అగ్రహారంలో ఉన్న నూ చిన్నాయన చెన్నారెడ్డి' వచ్చి వ్యవహారాన్ని పరిష్కరించారు. మీ మామ ఇచ్చింది తీసుకో. ఈ ఊరు వదిలి మా ఊరు వచ్చెయ్‌. నాకు పిల్లల్లేరు కదా, నాతోనీ ఉండిపో అన్నారు. కొని ఆయన కూడ నా పెళ్లి తన అభీష్టం ప్రకారమే జరగాలన్నారు. నేను అందుకు ఒప్పుకోలేదు. 24 ఎకరాల పొలం, పిత్రార్జితమైన పెద్దఇల్లుతో స్వంత, స్వతంత్ర జీవితం ప్రారంభించాను. మామ వద్దపొందిన శిక్షణతో వ్యవసాయం మొదలు పెట్టాను. కష్టాలతో, కన్నీళ్లతో నిండిన బాల్యం గడిచి నేను కవిగా మారిన తర్వాత వర్ణించినట్టి కామారం తారుణ్యం౦ కరస్పర్శ చేసుకొనే మిడిమేల పడుచుదనం గుడి కట్టిన వయస్సులో ఉన్నప్పుడు నా చిన్ననాటి మితుడు, సహపారి పొన్నతోట వెంకటరెడ్డితో తరుచు కలిసి విషయాలు తెలుసుకునే వాడిని. వెంకటరెడ్డి అంకాళమ్మగూడూరులో నాతో పాటు 5వ తరగతి చదివి, దొండ్లవాగు ప్రాధమికోన్నత పాఠశాలలో 8వ తరగతి పాసై ఆ తర్వాత అనంతపురంలో హయ్యర్‌గ్రేడ్‌ ట్రైనింగు పాసై నాకంటే ఎంతో ఎత్తుకు ఎదిగిపోయినట్లు అగుపించాడు. నాకు ఎంతసేపు ఉత్తర రామాయణం, భారతం, భాగవతం, ఇతర తెలుగు కావ్యాల గురించి తప్ప రాజకీయాల వాసన కూడ లేదు. పదేళ్ల వయస్సులో

12 మనస్సాక్షి

మద్రాసు అసెంబ్లీకి జరిగిన ఎన్నికల్లో 1935లో కాంగ్రెస్‌, జస్టిస్‌ పార్టీల "పేర్లు తొలిసారి విన్నాను. కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి కడప కోటిరెడ్డి, జస్టిస్‌ పార్టీ అభ్యర్థి సి.ఎల్‌.నరసింహారెడ్డి మా ఊరు మొత్తం కాంగ్రెస్‌కు అనుకూలం. ఓటు హక్కు ఆస్తిపరులకే పరిమితం. అయినా గ్రామమంతా -అబాలగోపాలం- పక్క ఊరులో ఏర్పాటు చేసిన పోలింగు స్టేషన్‌కు తరలి వెళ్లి కాంగ్రెస్‌కు జేజేలు కొట్టింది. అప్పడే త్రివర్గ పతాకాన్ని చూశాను. గాంధీ మహాత్ముని పేరు నెహు పేరు ప్రప్రధమంగా విన్నాను. 1940లో జరిగిన వ్యక్తి సత్యాగహంలో కోవరగుట్ట పల్లె దేవిరెడ్డి రామకృష్ణారెడ్డి మా ఊరి మీదుగా పెద్ద ఊరేగింపుగా మేళతాళాలతో తప్పెట్లతో సత్యాగ్రహానికి తరలి వెళ్లుతూంటే జైలుకు పోవడానికి ఇంత సంబరమా? అని ఆశ్చర్యపడ్డాను. కొద్ది రోజులకు పగిడి పాళెం కుమ్మర గంగిసెట్టి మా ఊళ్లో సత్యాగ్రహం చేసినప్పుడు నేను కూడా ఊరేగింపులో చేరి కాంగ్రెస్‌కు, సత్యాగ్రహనికి జేజేలు పలికాను. అప్పుడే మా ఊరి పెద్దలు ఆంధ్రప్రభ దినపత్రిక తెప్పించడం మొదలు పెట్టారు. పులివెందుల నుంచి బస్సులో వచ్చేది. తొలిసారి ఆ పత్రిక చూసినప్పుడు ఎలా చదువాలో తెలియలేదు... నేను చదివిన గ్రంధాల్లో పంక్తులు పేజిలో ఎడమ నుంచి కుడిగా అడ్డంగా ఉంటే, వార్తాషత్రిక కాలంలొ

“పైనుంచి కిందకి చదవాలి. ఈభాష్క, విషయమూ, శీర్షికలూ అంతా కొత్తే. అయినా క్రమంగా అర్ధం చేసుకొనే వాణ్ణి, అప్పుడు నా సమవయస్కులందరిలో ప్రపంచం గురించి, రాజకీయాల గురించి తెలిసిన వాడు వెంకటరెడ్డి ఒక్కడే. మ్య ఉ్లుళ్లో చదువు కొనేప్పుడు మేమెన్వరమూ అతడిని ఖాతరు చేసే వాళ్లం కాదు. అస్తి అంతస్థు అన్నిట్లో వెంకటరెడ్డి కుటుంబం లెక్కలోక్సి వచ్చేది కాదు. కానీ గడచిన ఆయిదారేళ్లలో అతను మాకన్నా ఎక్కువ పరిజ్ఞానం సంపాదించాడు. అనంతప్పురంలో తరిమెల నాగిరెడ్డి నడిపిన రాజకీయ తరగతులకు వెళ్లి కమ్యూనిస్టు పార్టీని గురించి కూడా తెలుసుకున్నాడు. ఆ విధంగా అంకాళమ్మగూడూరులోక్ష రాజకీయాలు ప్రవేశించడానికి అతను గవాక్షంగా, కిటికీగా ఉపయోగపడ్డాడు. ఆ విధంగా ఆయన ఇల్లు మా అందరికీ రాజకీయకేందమైంది, అక్కడ జరిగే చర్చల్లో రాజకీయంగా ప్రాధమిక జ్ఞానం కలిగింది. ఆరోజుల్లో దక్షిణ భారత హిందీ ప్రచారసభ కార్యక్రమం ముమ్మరంగా సాగుతోంది. ఇద్దరుతో పాటు హిందీ నేర్చుకోవడం కూడా జాతీయోద్యమంలో భాగమైంది. ఇంగ్లీషు నేర్చుకొనే అవకాశం లేని నాలాంటి వాళ్లు చాలామంది హిందీ నేర్చుకుని హింది పండితులై హైస్కూళ్లలో ఉద్యోగాలు సంపాదించారు. వెంకటరెడ్తితో పాటు హయ్యర్‌గేక్ష్‌

చదివిన వాళ్లలో చాలామంది హిందీ నేర్చుకున్నారు.

ణి రాజకీయ రంగప్రవేశం

వ్యవసాయం సొగిస్తూ తీరిక సమయంలో హిందీ నేర్చుకుంటున్న నాకు క్రమంగా రాజకీయాల మీద అసక్తి పెరిగింది. హిందీలో సాహిత్యరత్న చదవాలన్న తలంపు కూడా కలిగింది.

ఈ సమయంలో దేశ రాజకీయాల్లో త్మీవమైన నూర్చులు జరుగుతున్నాయి. 1942లో జూతీయోద్యమం మరో మలుపు తిరిగి క్విట్‌ ఇండియా తీర్మానంతో కాంగ్రెస్‌ అంతిమ పోరాటానికి పిలుపు ఇచ్చింది. ఫలితంగా జాతీయ నాయకుల అరెస్టులు, వాటికి వ్యతిరేకంగా చెలరేగిన జనసందోహం. విచ్చలవిడిగా అరెస్టులు, కాల్పులు అన్నివైపుల విధ్వంసకాండలతో దేశం మండుతున్న అగ్నిగుండంలా మారింది. చిరకాలంగా నిశ్శబ్ధంగా రాజకీయ ప్రకంసనాలక్కూ ప్రభంజనాలకూ దూరంగా ఉన్న మా గ్రామంలో కూడా కదలిక మొదలయింది. ఎయిడెడ్‌ స్కూలు హెడ్మాప్టర్‌ కోర నారాయణది నిజంగానే కోరమీసం. ఆయన ఒకసారి చిరుతపులితో కలబడిన వ్యక్తి ఆయన బడిలో నేను కొంత కాలం చదువుకున్నాను. ఎప్పుడు రాజకీయాల గొడవలు పట్టించుకోని నారాయణలో వీరావేశం ఉప్పొంగింది. మన ఊరికి పేరు వచ్చేపని ఏదైనా చేయాలన్నారు. కొందరేమో సర్కార్‌ చావడికి అగ్గిపెడదామన్నారు.. మరి కొందరు బస్సులు తిరగకుండా ఒక మోరీని పీకి వేద్దామన్నారు. ఈ చర్చ పూర్తి అయి ఏదో ఒక విధ్వంస రచన జరగక ముందే ఎలా వెలిసింది కాని పోలిసులు వచ్చి పడ్డారు. ఆ రోజుల్లో డి.ఎస్‌.పి జయరామనాయుడు సరమ కర్కోటకుడని ప్రతీతి. అతను మా ఊరు జ ల పొన్నతోట వెంకటరెడ్డి గురించి, నా గురించి విచారించి ఈ ఇద్దరు ఏదో చేసేట్లున్నారు.. వీళ్ల అంతు తేలుస్తానని బెదిరించి వెళ్లౌ క్‌ తెలిసింది. అసలు విషయమేమిటంటే అప్పటికే పొన్నతోట వెంకటరెడ్డి కమ్యూనిస్టు పార్టీ విధానం వైపు పూర్తిగా మొగ్గారు. సోవియా యూనియన్‌ పై హిట్లర్‌ దాడిచేయడంతో స్మామాజ్యవాద యుద్ధం ప్రజాయుద్ధంగా మారిందని భారత కమ్యూనిస్తు పార్టీ నిర్దయ న ్‌ ఈ విషయాలన్నీ వెంకటరెడ్డి మూ అందరికి నివరించేవాడు. అంతకు ముందు కమ్యూనిస్టు పార్టీ బ్రిటీషు ప్రభుత్వ ఆగ్ర (న్న న్నోధం పాలైన రోజుల్లో ఉమ్మారెడ్డి పల్లె సంగమేశ్వర రెడ్డి రహస్య కమ్యూనిస్తు పతిక స్వతంత్ర భారతో వెంకటరెడ్డి ద్వారా ర్‌ అందించేవారు. ఆవిధంగా రష్యా మీద మా అందరిలో అపారమైన అభిమానం కలిగింది. ప్రపంచంలో ప్రప్రధను సోషలిస్టు రాజ్య | సోవియట్‌ యానియన్‌ ఈ యుద్ధంలో గెలు ప్రపంచమంతటా సోషలిస్టు శక్తులు బలపడతాయని, స్మామాజ్యవాదం అంతరిం భారతదేశానికి స్వాతంత్రం లభిస్తుందని కమ్యూనిస్టు పార్టీ చేస్తున్న ప్రచారం నూకు నచ్చింది.

ఈ విషయాన్ని ప్రజలకు చెప్పాలనుకున్నాం. అందుకోసం మా ఊరిలో హరికథ జరుగుతూంటే మధ్యలో నేనూ, వెంకటరెడ్డి ఉపన్యాసాలు ఇస్తూ ఫాసిస్టు శక్తుల ప్రమాదం గురించి హెచ్చరించాం. మా ఇద్దరికీ వేదికెక్కి మూట్లాడడం అదే మొదటిసారి. జనం నా ఉపన్యాసం బాగా విన్నారు, మెచ్చుకున్నారు కూడా. కానీ, వెంకటరెడ్డి నక్తకాదు. అందులోనూ తొలిసారి కాబట్టి తడబడ్డాడు. మేం ప్రజాయుద్దమన్నా, ఏమన్నా. డి.ఎస్‌.పి జయరామానాయుడు దృష్టిలో మేం విధ్వంసకులమే. అతనికి దొరికితే చితహింసలు తప్పవు పులివెందుల తాలూకా సెద్దజూటూరులో కాంగ్రెస్‌వాది వై.బి.కొండారెడ్డిని ఏ నేరం లేకుండానే కొట్టి మీసాలు పీకి డిటెన్యూగా పంపించిన ఘనుడు ఆ నాయుడు. అందుచేత వెంకటరెడ్డి నాతో నువ్వు ఎటూ హిందీ బాగా నేర్చుకోవాలనుకుంటున్నావు కదా? అలహాబాద్‌

14 మనస్సాక్షి హింది విశ్వవిద్యాలయంలో చేది బాగా చదువుకోవచ్చు పోతావా? అన్నారు. ఆ విద్యాలయం ్రొస్పెక్టస్‌ చూపి యమునా తీరంలో వెలసిన దాని విశిష్టత గురించి చెప్పాడు. బ్రహ్మాండమైన ఐడియా అనిపించింది. అంతే, మూడో వ్యక్తికి తెలియకుండా ష్టాను వేశాం. ఒక మిత్రుడు వడ్డీ లేకుండా నెలనెలా డబ్బు పంపుతానని హామీ ఇచ్చాడు. ఎందుకైనా మంచిదని తరిమెల నాగిరెడ్డి నుంచి బనారస్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులకు నా గురించి ఒక సరిచయలేఖ తీసుకున్నాను. కామేడ్‌ ఎస్‌.పిత్రిపాఠి పేరుతో ఉన్న ఆ ఉత్తరం తర్వాత ఎంతో ఉపయోగపడింది. నేను మద్దికెర అగ్రహారం వెళ్లి మూ చిన్నాయనతో వ్యవసాయ అవసరాల పేరిట కొంత డబ్బు తీసుకొని ఫలానా తేదీ (దోణాచలం వచ్చేట్లు అప్పటికి అక్కడికి వెంకటరెడ్డి చేరేట్లు అనుకున్నాం. అంతా అనుకున్న విధంగా జరిగింది. ఇద్దరం సికింద్రాబాద్‌ చేరి అక్కడ నుంచి కాశీకి బయలుదేరాం. కూపస్త మండూకంలా ఊరువదలి ఎక్కడకీ వెళ్లని నేను అకస్మాత్తుగా పంజరంలోంచి బయటపడిన పక్షి అనంత నీలాకాశంలోకి ఎగిరి పోయినట్లయింది ఈ ప్రస్తానం. సుదీర్హమైన రైలు ప్రయాణం అంతా నాకు ఎంతో వింతగా తోచింది. ప్రయాణీకులు మాట్లాడే బోల్‌చాల్‌ హెందికి నేను నేర్చుకున్న ఇడీబోలీకి పొత్తు కుదరలేదు. ఇంతవరకూ హింది మాండలికాలు ఎలా ఉంటాయో, వాటి ఉచ్చారణ ఎలా ఉంటుందో నాకు తెలియదు. హీందీ సినిమాలు కూడా చూడలేద్ను అందుచేత భాష, వేషభూషలూ అన్నీకొత్తే. తీర్ధరాజ్‌గా ప్రసిద్ధికెక్కిన ప్రయాగ పుణ్యక్షేతంలో 1943 వేసవిలో దిగాం. యమునా నదీ తీరంలో వెలసిన హింది మహావిద్యాఆయం దూరప్పుకొండలు నునుపు అనిపించింది. దానికి తోడు ప్రభుత్వ నిర్వంధంతో విద్యాలయమే బందీ అయింది. కొందరు అధ్యాపకులు అరెస్టు కావడంతో విద్యార్ణులంతా వెళ్లిపోయినట్లు వ్యవస్థాపకుడు చెప్పారు. కులపతిగా ఉన్న దయాశంకర్‌ దుబేజీ తో ' పండిజ్జీ విద్యాలయ్‌ శృశాన్‌ జైసా లగతా హై “అన్నాను ఆయన నవ్వుతూ "యది బిద్యాలయ్‌ శృసాన్‌పైతో ఆప్‌ లోగ్‌ శంకర్‌ బనియే అన్నారు. పశ్చిమ్మ తూర్పు గోదావరి జిల్లాలకు చెందిన కొందరు విద్యార్థులు అక్కడ మాకు కలిసారు. అందరు కలిసి తివేణిలో పడవ మీద తిరిగి, పండాలకు చిక్కకుండా బయటపడ్డాం. ఆ తర్వాత ఆనందభవన్‌ చూడాలంటే కాసలా ఉన్న పోలీసులు అనుమతించలేదు అక్కడ నుంచి అందరం బనారస్‌ అంటే కాశీ వెళ్లాం, కాశీలో చదువు పురాణాల్లో అనేక విధాల వరించిన మహత్తర పృణ్యక్షేతం కాశీ నగరాన్ని చేరినప్పుడు అంతా కొత్త వాతావరణం ఎవరిత్రో మాట్లాడాలన్నా బెరుక్కు సంకోచం. జటక్కా ఎక్కి రైల్వే స్టేషన్‌ నుంచి గోధూళియా సెంటర్‌ వెళ్లాం. అక్కడ మొట్ట మొదట స్పృత్చి రు ఖా అనీ కొడవలి జెండా ఉన్న ఆఫిసు అగుపించగానేఆదే కమ్యూనిస్టు పార్టీ అనుకున్నాం, దగ్గరకి వెళ్లి చూస్తే అది రాయిస్టు రాడికల్‌ డెమాక్రటిక్ష్‌ పార్టీ అని తేలింది. దానికి కొద్ది దూరంలో ఉన్న బనారస్‌ జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసును తేలిగ్గానే కనుక్కున్నాం. క్యామేడ్‌ ఎస్‌, ప్పి త్రిపాఠీ నాగిరెడ్డి రాసి ఇచ్చిన ఉత్తరం చూసి చాలా సంతోషించి మిగతా క్యామేడ్స్‌కు చెప్పారు. క్యామేడ్‌ రుస్తుం సటిన్‌ ఆయన భార్య మనోరమ బనారస్‌ యూనివర్సిటిలో నాగిరెడ్డి సహాధ్యాయులు. నన్ను పార్టీ ఆఫీసులోనే ఉండి పొమ్మన్నారు. నాతో పాటు అలహాబాదు నుంచి వచ్చిన తెలుగు విద్యార్థులతో చేతగంజ్‌ వెళ్ళి విచారిస్తే భగవాన్‌ దీన్‌ విద్యాలయ్‌ రాత్రి పూట మాత్రమే పని చేస్తుందని చెప్పారు. అధ్యాపకులంతొ విశ్వ విద్యాలయంలోనూ, ఇతర కళాశాలల్లోనూ మంచి అనుభవం ఉన్నవాళ్లే. వేతనం తీసుకోకుండా హిందీ భాష మీద అభిమూనంతో, అంకిత భావంతో బోధిస్తున్నారు. తెలుగు విద్యార్థులు సోనార్‌పురాలో గదులు అద్దెకు తీసుకున్నారు. అక్కడికి సమీపంలో న్న హనుమాన్‌ ఘాటులో ఉన్న తెలుగువాడు రాజు అనే వ్యక్తి ఆ గదులు కట్టించాడు. రాజమండ్రి నుంచి వచ్చి కాశీలో స్థిరపడిన

రాజకీయ రంగప్రవేశం 15 రాజు హరిశ్చంద్ర ఘాట్‌ కంట్రాక్టు తీసుకున్నట్లు చెప్పారు. వ్యాయల టు మం టు న్‌ పంపుతుం జాగ్రర్తగా చదువుకొమ్మన్నాడు. నాతోపాటు భగవాన్‌ మరో ఇద్దరు కాదంబరి వెంకటేశ్వర రావు. సుబప ంధం నాశ్వర్రాను _హక్చిమ గోదావరి జిల్లా భీమవరం దగ్గర ఉప్పలూరు నివాసి ఇతర విద్యారులు వింతగా మూశారు గ కనన రాజమండ్రి వాస్తవ్యులు. మేం ముగ్గురం తెలుగులో మాట్లాడు కుంటూంటే కూతుళు బొంబాయ్‌ న జరాతీ కుటుంబానికి చెందిన ఇద్దరు విద్యార్థినులు ఆ విద్యాలయ్‌లో కలిశారు. | ఇద్దరూ తల్లి సె ంచి వెలువడుతున్న కమ్యూనిస్టు పార్టీ హిందీ వారసత్రిక “లోక్‌ యుద్ద"లో బచ్చోంకా కోనా' కాలం రాసే వనన నాలు వాళ్ల బంధువని చెప్పారు. నేను కమ్యూనిస్టు పార్టి ఆఫీసులో ఉంటానని చెప్పాను ఈ పరిచయంతో వాళ్లు నన్ను ఆహ్వానించారు. పెద్దామె పేరు ఇరావతి అని జ్ఞాపకం. తన కూతురు రు మనోహరి అని చెప్పింది. భర్త ప్రముఖ ప్రగతిశీల సాహిత్యమాస పత్రికకు చెందిన ఫ్రెస్‌లో పనిచేస్తారట. కొడుకు కృష్ణవల్లభ వ్యాస్‌ నన్ను సైకిలుపై ఎక్కించుకుని ఇంటికీ తీసుకెళ్లేవాడు.వాళ్లంతా నాకన్నా బాగా హీంది మాట్లాడే వాళ్లు. నేను మాట్లాడే హిందీలో తరుచు తప్పులు దొళ్లేవి కుమారి మనోహరి చాలా అందమైన అమ్మాయి. పరిచయం, స్నేహం రూపాంతరం చెంది ఆ అమ్మాయిని పెళ్లి చేసుకోవాలన్న దళకు చేరింది. ఆ విషయం మిత్రుడు పొన్నతోట వెంకటరెడ్డికి రాసాను. దానికి అతడు రాసీన జవాబులో బ్రేమ గీమల గొడవలు మాని చదువుకొమ్మని, గుజరాతి అమ్మాయితో సెళ్లి అనేక సమస్యలు స్పష్టిస్తుందని గట్టిగా మందలించాడు. నిజానికి ఆ అమ్మాయి పట్ల యున సహజమైన ఆకర్షణ తప్ప ఆటు పోటులను లెక్కచేయనంతటి ప్రేమ భావన నాలో లేదు. అందుచేత సులభంగానే ఆ వ్యామోహంనుంచి బయట పడ్డాను. భగవాన్‌ దీన్‌ విద్యాలయంలో చదువు రాత్రి పూట సాగేది. పగలంతా బనారస్‌ జిల్లా కమ్యూనిస్తు పొర్టీ ఆఫీసులో ఉంటున్నందు వల్ల చాలా మంది కామేడ్స్‌తో పరిచయం కలిగింది. నాగిరెడ్డి లేఖ రాసిన ఎస్‌, హి త్రిపాఠీ జిల్లా కిసాన్‌ సభ అధ్యక్షులు ఆయనకు ఒక సైకిలు షాపు కూడా ఉండేది. జిల్లా కమిటి కార్యదర్సి సునీల్‌దాస్‌ గుప్తొ విద్యార్దినాయకుడు విశ్వనొధముఖర్జీ - అంతా చిస్సు అనేవారు. ఇతను నీలం రాజశేఖర్‌ రెడ్డికి బనారస్‌ యూనివర్సిటీలో సహ విద్యార్తి శ్రీ వాత్సవ, సర్కార్‌, పరాంజపే కార్మిక రంగంలో ప్రముఖులు. నందలాల్‌ అనే మరో కామేడ్‌ జర్నలిస్తు. దునియా వారష్యతిక ఎడిటర్‌ రుస్తుం 'సైటీన్‌ పార్టీ నాయకులందరిలో ప్రముఖులు. మంచి వక్త, ఆవేశ పూరితమైన ఆయన ప్రసంగాలు ప్రేక్షకులను బాగా అకట్టుకొనేమి. బనారస్‌లో బహిరంగ సభలు ఎక్కువగా సెంట్రల్‌ పోస్ట్‌ ఆఫీసు వద్ద చౌకులో జరిగేవి. రుస్తుం ప్రసంగించే సభలన్నిటికి నేను తప్పక హాజరై ఉద్రేక భరితమైన ఆ వాగ్గాటితో ఉత్తేజం పొందే వాణ్ణి. ఈయన ఇంకా చాలౌ గొప్ప నాయకుడవుతాడనిపించేది. నేను అనుకున్నట్లే రుస్తుం పార్టీ నాయకత్వంలో ప్రముఖులై, యుపి సంయుక్త విధాయక్‌దళ్‌ ప్రభుత్వంలో డిప్యూటి హోం మినిష్టర్‌ అయ్యారు. ఆయన నన్ను ఎంతో వాత్సల్యంతో చూసేవారు. నేను సినిమాలు ఎక్కువగా చూసే వాడిని. గోధూళియా సెంటర్‌లో ఉన్న నిశొత్‌ టొకీసులో వరుసనే రెండు సినిమాలు చూసి రాత్రి పొద్దు పోయి ఆఫీసుకు వచ్చి టెలిఫోన్‌ స్తంభం ఎక్కి వరాండాలోకి దిగుతూంటె ఆశ్విక పోలీసులు పట్టుకోవాలని యత్నించారు. కాన్సీ నేను తప్పించుకున్నాను. మరుసటి రోజు ఇంటి యజమాని రాత్రి మీ ఆఫీసులోకి దొంగ వచ్చాడని పోలీసులు చెప్పారని పార్టీనాయకులతో అన్నారు. పార్టీలో ఏముందని దొంగలు పడ్డానికి అందరి దృష్టి నామీద పడింది. అరే రెడ్డి యే కామ్‌ తుమ్‌హారా హైనా! అన్నారు. నేను బుద్ధిగా తప్పు ఒప్పేసుకున్నాను. దానిపై రుస్తుం ఆయన భార్య మనోరమా నువ్వు ఇక్కడ వద్దు. సినిమూలు చూసి చెడిపోతావు. మా ఇంటికి రమ్మని తీసు కెళ్ళారు. అక్కడే ప్రముఖ ప్రగతిశీల హిందీ గేయకవి పండిత నరేంద్రవర్మను చూశాను ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యుడో కాదో తెలియదు. కానీ, పార్టీకి చాలా సన్నిహితుడు. ఆరోజుల్లో ఆయన గేయాలంటే నేను చెవి కోసుకొనే వాడిని, దూరదర్శన్‌ సీరియల్‌ మహాభారత్‌ టైటిల్‌ సొంగ్‌ *అథశ్రీ మహాభారత కథ ...” ద్వారా నరేంద్రశర్మ

16 మనస్సాక్షి ఇప్పుడు దేశానికంతటికీ తెలుసు. ఆరోజుల్లో అలాంటి ఉత్తేజకరమైన గేయ కవితలు రాసిన మరో ప్రగతిశీల కవి ివమంగళ్‌ సింహ సుమన్‌ ఆ తర్వాత ఆయన ఉజ్జయిని యూనివర్సిటీ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ అయ్యారు. రుస్తం ఇంట్లో నా స్వేచ్చకు సంకెళ్లు పడ్డాయి. అందుచేత ఏదో సాకు చెప్పి అక్కడ నుంచి బయటపడి సోనార్‌ప్పురలో నాతోపాటు హీందీ చదువుకుంటున్న గంధం నాగేశ్వరరావు ఉన్న బిల్లింగులో ఒక గది అద్దెకు తీసుకున్నాను. బియ్యం అన్నం, పప్పు, చారు. పచ్చళ్లకు అలవాటు పడిన దాక్షిణాత్యులకు ఉత్తర భారతదేశానికి చెందిన దాల్‌రోటి మింగుడు పడడం కష్టం. అందుచేత కొన్నాళ్లు గోధూలియా సెంటర్‌లో బెంగాల్‌ బోర్డింగ్‌ హౌస్‌లో తిన్నాను. దాల్స్‌ భాత్‌ (పప్పు, అన్నం ) చేప కాయగూరలు, పెరుగు పూటకు ముష్పావలా. ఆ రోజుల్లో (1943) అది తక్కువ రేటుకాదు. తర్వాత నా గదిలోనే బొగ్గులకుంపటి పెట్టి స్వయంపాకం మొదలు "పెట్టాను. వీధిలో ఎక్కడ చూచినా నానారకాలయిన మిఠలాయీల దుకాణాలు అందులో నాకు బాగా నచ్చింది గరంగరం జిలేబ్చి పూరీకచౌడీలు.. భోలా హల్వాయి దుకాణంలో నేను ఒక రెగ్యులర్‌ భాతాదారుణ్లి. సాయంకాలం దశాశ్వమేధ ఘాటులో గంగ్లా ప్రవాహాన్ని తిలకిస్తూ, భక్తుల సందోహంతో పాటు భజనలు, కీర్తనలు వింటూంటే అదో విధమైన అనుభూతి. దేశం నలుమూలల నుంచి వచ్చి గంగలో మునిగి పాప ప్రక్షాళనం చేసుకొని, పుణ్యం మూట గట్టుకు పోవాలని ఆరాటపడే భక్తబ్బందాలు అనేక ఘాట్‌లల్రశ అగుపించేమి. నా మీద అప్పటికే కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రభావం బాగా పడింది. అందుచేత దేవుని మీద నమ్మకం నశించింది. భక్తులందరూ మత ఛాందసులనుకునే వాణ్గి. ఎప్పుడైనా గంగలో స్నానం చేసినా, విశ్వనాథ మందిరానాకి వెళ్లినా కేవలం కుతూహలంతో మాత్రమ్మే పత్ధర్‌ గల్లీలోని విశ్వేశ్వరాలయం దక్షిణాది దేవాలయాలతో పోలిస్తే చాలా చిన్నది, మిత్రులతో కలిసి ఒకసారి ఫేమచంద్‌ నవల సేవాసదన్‌లో చితించిన దాల్‌మండీ చూడడానికి వెళ్లాను. ఇరుకైన సందు గొందుల్లో కింద ముస్లిం జులాహాలు (నేతగాండ్రు) బనారస్‌ సిల్కు చీరెలు నేస్తుంటారు. పైన మేడ మీద గానాబజానాల బాయీజీల కలస్వనాలు ఆ దృశ్యాలు చూస్తే అనుర కథా శిల్పి ప్రేమచంద్‌ ఎంత సజీవంగా ఆ దృశ్యాలను చితించారో అర్ధమవుతుంది. సాహిత్యం విషయంలో కాశీ నగరానికి చార్మితక ప్రాముఖ్యం ఉంది. కాశీ పండితుల కీర్తిప్రతిష్టలు జగద్విదితమైనవి,. నేన్స అక్కడ ఉన్న రోజుల్లో హిందీ మహాకవులు సూర్యకాంతి 'తిపాఠీ నిరాలా, సుమిత్రా నందన్‌ పంతుల గురించి చాలా విన్నాను. కొన్ని రచనలు చదివాను. ఒకసారి మహాపండిత రాహుల్‌ సాంకృతాయన్‌ ఓరియంటల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ సందర్భంగా బనారస్‌ వచ్చారు. హిందూ యూనివర్సిటీలో జరిగిన ఆ సదస్సులో రాహృల్ది ప్రాంతీయ, మాండలిక భాషల గురించి ప్రసంగిస్తే విన్నాను. ఆయన రచనలు ఓల్లా సే గంగా దర్శనొదిగ్రర్శన్క్‌ సింహ సేనాపతి మొదలయినవి అక్కడే కొన్నాను. నేను బనారస్‌లో ఉన్న సమయంలోనే 1944లో ఆయన బెజవాడలో జరిగిన ఆభిలభారత రైతు మహాసభలో పాల్గొన్నారు. బౌద్ధవాంగ్యయంలో విశేషకృషి చేసినందుకు కాశీలో పండితులు మహాపండిత, త్రిపిటకాచార్య బిరుదులతో ఆయనను సత్కరించారు. సాహిత్యంతో పాటు రైతు పోరాటాల్లో కూడా రాహుళ్టీ రాటుదేలారు.. అలాంటి విప్లవ మేధావి 1949లో భారత కమ్యూనిస్టులో పిడివాద పీరాధిపతి అయిన రణదివే ఆగ్రహానికి గురై కమ్యూనిస్టు పార్టీ నుంచి తప్పుకోవలసి వచ్చింది.

1943, 44 సంవత్సరాలల్లో ప్రేమచంద్‌ రెండో పృతుదైన అమృత్‌రాయ్‌ బనారస్‌లో నాకు పెద్ద ఆకర్షణ కేంద్రం. ఆ మధ్యనే ఆయన ఎం.ఏ పూర్తిచేసి కొంతకాలంగా ఆగిపోయిన ప్రఖ్యాత హిందీ సాహిత్య మాసపత్రిక "హంసను మళ్లి నడుప్పుత్నున్నారు. ప్రముఖ సాహిత్య విమర్శకుడు శివాదాన్‌ సింహ చౌహన్‌ దానికి సంయుక్త సంపాదకులు ఆ పత్రికలో ప్రగతిశీల సాహిత్యం, మార్క్సిస్టు దృక్కోణం గురించి వ్యాసాలు విమర్శలు ప్రతి విమర్శలూ వస్తుండేవి. మార్క్సిస్టు సాహిత్య విమర్శ పాక్షికమైనదని విజయ శంకర్‌ మల్ల అనే పండితుని విమర్శను త్మీవంగా ఖండిస్తూ అమృత్‌రాయ్‌ కొన్ని వ్యాసాలు హంసలో రాశారు. అవి చదివినా, ఆ భాష విషయం నా

రాజకీయ రంగప్రవేశం 7 తలకెక్కేవి కావు. అలాగే ప్రముఖ ప్రగతిశీల నవలా రచయిత యశ్‌పాల్‌తో కూడా అమృత్‌రాయ్‌ వివాదంలో పడ్డారు. యశళ్‌పాల్‌ ప్రముఖ విప్లవకారుడు. అమరజీవి భగతణ్‌సింగు సన్నిహిత సహచరుడు. ఆయన కథా సంపుటి “ఫూలోంకా కుర్తా'ను సమీక్షిస్తూ హంసిలో అమృత్‌రాయ్‌ ఘాటైన సమీక్ష రాస్తూ కొన్ని కథల్లో సెక్సు వికటించి అశ్లీలం స్థాయికి దిగజారిందని విమర్శించారు. అందుకు ఉదాహరణగా “శిశ్నోదర వార్‌ జిందాబాద్‌ అన్న కథను పేర్కొన్నారు. దీనిపై అమృత్‌రాయ్‌, యశ్‌పాల్‌ లమధ్య పెద్ద వివాదం నడిచింది. అమృత్‌రాయ్‌ని ప్రేమచంద్‌ భౌతిక సంతానమని యశ్‌పాల్‌ అనడం, యశ్‌పాల్‌ను అమృత్‌రాయ్‌ మాజీ టెరరిస్తుగా పేర్కొనడం ఈ విధంగా నిమర్శ ప్రతివిమర్శలు వ్యక్తిగత నిందారోసణల సాయికి దిగజారాయి. యశ్‌పాల్‌ నవలలు దేశదోహి; మనుష్యకే రూప్‌ వగైరా నేను చదివినా ఆయనను ఎప్పుడూ చూడలేదు. అమృత్‌రాయ్‌ని తరుచు బనారస్‌ పార్టీ ఆఫీసులో చూడడమే గాక, ఆయన వెంట నుక్కడ్‌ సభలకు వెళ్లేవాణి. ఎంతో సౌమ్యమూర్తిగా అగుపించే అమృత్‌భాయ్‌ అంత కరినమ్రైన కర్కశ విమర్శ చేస్తారని నేను ఊహించలేదు.

బనారస్‌ కమ్యూనిస్టు పొర్టీలో ఇప్పుడు నేపాల్‌ కమ్యూనిస్తు పార్టీ కార్యదర్శి, కొద్దికాలం ఆ దేశ ప్రధానమంత్రి అయిన కామేడ్‌ మన్మోహన్‌ అధికారి అప్పుడప్పుడు అగుపించేవారు. అప్పట్లో ఆయన హిందూ యూనివర్సిటీలో చదువుకుంటున్నారు. మంచి స్ఫురదూపి. రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు పార్షీ ఆర్గవైజర్‌గా కామేడ్‌ హర్షదేన మాలవీయ తరుచు వచ్చేవారు. ఆయన ఇచ్చే రాజకీయ రిపోర్టుకు నేను హాజరయ్యేవాణ్లి. ఒకరోజు నన్ను పిల్చి 'అరే రెడ్డి నీచే జాకే దో విల్స్‌ సిగరెట్‌ లావో' అన్నారు. ఆయన "అరే అని సంబోధించడం నాకేమీ నచ్చలేదు. కోపం కూడా వచ్చింది. “మై నహి లావుంగాో అన్నాను తిరస్కారంగా, దాంతో ఆయన "క్యా నారాజ్‌ హొ గయారే అంటూ బుజ్జగిస్తే వెళ్లి తెచ్చిఇచ్చాను. ఈయన తర్వాత కాంగ్రేస్‌లో చేరి ఎఐసిసిలో ప్రముఖ ప్యాత వహించారు.

అప్పట్లో బనారస్‌లో ఆజ్‌ సంసార్‌ రెండు ప్రముఖ హిందీ దిన షత్రికలు వెలువడేవి. తర్వాత సంసార్‌ ఆగిపోయినా, 'అజ్‌ో మూత్రం అనేక ఎడిషన్లతో నడస్తూంది. పండిత కమలాపతి (త్రిపారీ, సంపూర్తానండ్క, శ్రీప్రకాశ్‌ అక్కడే నివసించేవారు. ఈ విధంగా కాశీ నగరం ఫ్వరాతన పుణ్యతీర్ధమే గాక సాంస్కృతిక, రాజకీయ రంగాల్లో కూడ చాలా ప్రాముఖ్యం సంతరించుకుంది. కమర పార్టీ షిసి జోషీ నాయకత్వంలో బహుముఖాలుగా విస్తరిస్తూంది. మేధావుల్లో యునకుల్లో, విద్యార్డుల్లో పలుకుబడి పంచ ప్రజాయుద్ధ నినాదంవల్ల దేశభక్త వర్గాల నిరసనకు గురైనా ప్రజాసమస్యల మీద సొగించిన నిర్విరామ కృషిద్వారా జనంలో మంచి పై సంపాదించుకుంది. చైనాలో జపాన్‌ ఆక్రమణకు వ్యతిరేకంగా వీరోచిత పోరాటం సాగిస్తున్న కమ్యూనిస్తు సైనిక దళాలకు మ్‌ సహాయం అందించేందుకు మనదేశం నుంచి వెళ్లిన వైద్యబ్బందంలో ఒకడైన కొమ్రేడ్‌ విజయకుమార్‌ బసు బనారస్‌ జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసులో జరిగిన మీటింగులో కమ్యూనిస్టు సేనల వీరోచిత ప్రతిఘటన గురించి వివరించారు. ఆ సమావేశానికి నేను కూడా హాజరయ్యాను. ఈ యుద్ధంలో కోట్నీస్‌ వీరమరణం చెందగా, బసు తమ కర్తవ్యం పూర్తిచేసి తిరిగి స్వదేశం చేరగలిగారు.

కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం

1943 చివరకు జిల్లా కమిటీ నాకు పార్టీ సభ్యత్వం ఇచ్చింది. అనేక కార్యక్రమాలల్లో మేము శెగ్యులర్‌గా పాల్గొనే వాణ్లీ. వరుణానది పొంగి చాలా గ్రామాలను ముంచి నప్పుడు వరద బాధితుల సేవాకార్యల్లో స్వయంసేవకుడుగా చేరాను. పడవల్లో సెనగలు మొదలయిన ఆహార పదార్థాలు పంచే వలంటీర్లతోపాటు గ్రామాలకు వెళ్లేవాణ్ల. వెనుకబడిన రాయలసీమ పల్లెటూళ్లకన్నా అధ్వాన్నస్టితిలో ఉన్న ఊళ్లను చూశాను. ఈ విధమైన అనేక కార్యక్రమాల్లో హిందీ అధ్యయనం మూలన బడింది. అయినా రాజకీయ పరిజ్ఞానం పెరిగింది. హిందీలో ధారాళంగా, మీటింగుల్లో కూడా మాట్లాడగలిగిన స్థాయి వచ్చింది. అదే సమయంలో సాహిత్యగోష్పుల్లో,

18 మనస్సాక్షి కవిసమ్మేళనాల్లో కూడా పాల్గొన్నాను. మిత్రబ్బందంతో కలిసి బుద్ధుడు తొలిసారి ధర్మచక ప్రవర్తనం చేసిన సారనాథ్‌ చూశాను. మొత్తం మీద చురుకైన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తగా తయారయ్యాను. ఆత్మవిశ్వాసం, స్టైర్యం కలిగాయి. మరో విధంగా చెప్పాలంటే గొంగళిపురుగు సీతాకోక చిలుకగా మారినట్లయింది. బనారస్‌ జిల్లా పార్టీ నాయకులు హిందీ పండితునివై చేసేదేమిటి? మీ రాష్ట్రం వెళ్లి పార్టీలో హోల్‌ట్టెం కార్యకర్తగా పనిచెయ్యి నువ్వు బాగా రాణిస్తావు అన్నారు. ఊరినుంచి వెంకటరెడ్డి కూడా అదే విధంగా రాశారు. బాగా ఆలోచించాక వెళ్లడానికి నిర్ణయించుకుని 1944 ఏప్రల్‌లో తిరిగి వచ్చేశాను. వెళ్లినప్పటికి తిరిగివచ్చేప్పటికి నావ్యక్తిత్వంలో గుణాత్మకమైన మార్చువచ్చింది. బనారస్‌లో ఉన్నద్రి కొద్దికాలమే అయినా నాభావిజీవితం మీద దాని ముద్ర ప్రగాఢమైంది. ఎప్పటికీ చెరిగిపోనిది. అక్కడ నుండి వచ్చేముందు లైబ్రరిలో మనోహర్కి ఆమె అమ్మ అగుపించారు. పిచ్చాపాటి మాట్లాడుకున్నాం. కాని ఎందుకో వెళ్లిపోతున్నట్లు చెప్పలేకపోయాను. ఇంటికి వచ్చిన ఏడాదికి నా పెళ్లి అయిందని ఉత్తరంరాస్తే ఆ ఆమ్మాయి తల్లి శుభాకాంక్షలు చెబుతూ “కాష్క్‌ జానేకే సహలే హమ్‌సీ కహే పళాత్ర -" అని ఉత్తరం ముగించింది. అంతేకాదు, నా ఉత్తరంలోని కొన్ని వ్యాకరణ దోషాలను చూపించింది పంతులమ్మ తరహాలో, ఏడాది కాశీ వాసం ముగిసి యాభ్జైఏళ్లు దాటినా ఆ దృశ్యాలు ఇంకా నా స్పృతి పటలం మీద నిన్న మొన్నటి ఘటనలంత స్పష్టంగా మెదులుతున్నాయి. ఆ మధ్య టి.విలో నేపాల్‌ ప్రధానమంత్రి కామేడ్‌ మన్మోహన్‌ అధికారిని చూసినప్పుడు ఆయన ముఖంలో వచ్చిన మార్చుచూసి కాలప్రభావం అర్ధమైంది. హైదరాబాద్‌లో ఇటీవల సన్నిహితుడయిన మిత్రులు మునీంద్ర (హిందీ ప్రచారకుడు) బనారస్‌ నివాస. అలనాటి నా అనుభవాల గురించి చెబితే “వో కాశీ అబ్‌ నహీ రహ్‌ గయా" అన్నారు అవును ఊరూ నాడూ మారినప్పుడు అదిమాత్రం మారకుండా ఎలా ఉంటుంది. పవ్శిత భాగీరధి అయిన గంగ మానవుల వల్ల కలుషాంతరంగ అయినప్పుడు ఇక జరగనిదేముంటుంది. ఇరవైఏళ్ల క్రితం విజయవాడలో పార్టీ కాంగ్రెస్‌ జరిగినప్పుడు అలనాడు నన్ను ఆదరించి అభిమానించిన రుస్తం సైటిన్‌, మనోరమాలు నన్ను గుర్తించలేక పోయారు. నేను ఫలానా అని వివరాలు చెబితే ఇంత వాడవయ్యావా, నూ కృషి ఫలించిందని సంతోషించారు. నేను అమెను గుర్తుపట్టి 'మన్నూదీదీ' అనగానే ఎగాదిగా చూస్తు "ఆప్‌కౌన్‌హ్హి" అన్నది. అప్పటికి నాలో అంత మార్పు వచ్చింది. కడపలో కమ్యూనిస్టులు 1944 ఏ్యపెల్‌లో నేను మళ్లీ ఊరు చేరేస్పటికి వా తీరుతెన్నులు మారిపోయాయి. నావ్యక్తిత్వం వికసించింది. అంతవరకూ జిల్లొకేంద్రమైన కడప కూడా చూడని నేను ధార్మిక విద్యా విజ్ఞాన కేంద్రమైన బనారస్‌లో అనతికాలంలోనే అనేక అనుభవాలతో గణనీయమైన సరిణతి సాధించాను. ఇందునల్ల మా గ్రామంలో సమవయస్కులలో మంచి మన్నన గుర్తింపు లభించాయి. అప్పటికే నా మృతుడు మార్గదర్శకుడు అయిన వెంకటరెడ్డి కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తగా పేరు తెచ్చుకున్నాడు. అతనికి తండ్రి తప్ప మరెవ్వరూ లేరు. అందుచేత అయిదారు మంది యువకులం ఆఇంట్లో చేరి రాజకీయాలు చర్చించుకొనేవాళ్లం. టీచర్‌ చన్వా లక్ష్మిరెడ్డి మంచి లౌకిక సరిజ్హానం ఉన్న వ్యక్తి నలుగురికి నచ్చ చెప్పగలిగిన వాడు, మంచివ్యక్తి ఆయన నాకూ వెంకటరెడ్డికి చాలా సన్నిహితుడు. అప్పుడు బెజవాడ నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ వారష్మతిక (ప్రజాశక్తి వెలువడేది. క్నామేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావు మాకినేని బసవ పున్నయ్య; మద్దుకూరి చంద్రశేఖర రావు, చలసాని ప్రసాదరావు, కంభంపాటి సత్యనారాయణ (సీనియర్‌) తుమ్మల వెంకట్రామయ్య ఆ పిక సంపాదక వర్గంగా ఉండేవారు. జాతీయ, అంతర్జాతీయ రాజకీయాలపైన అందులో వెలువడే వ్యాసాలను మేమంతా ఎంతో శ్రద్దాసక్తులతో చదివేవాళ్లం. “ఆంధనారీ లోకానికి లేఖా పిలుపు" శీర్షికతో పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య రాసిన వ్యాసం ఫాసిజానికీ

రాజకీయ రంగప్రవేశం 19

ష్‌ స్త ల ఇ దులెపేది. ఆకాలం అంటే నాకు చాలా ఇష్టం. నా పుణ్యభూమి మొదలయిన రచనల

ష్‌ద ఆ ప్రభావం ఉందనే అనిపిస్తుంది. “ప్రజాశక్తి ద్వారా మాకు కలిగిన రాజకీయ అవగాహనతోనే మా ప్రచార కార్యక్రమం సాగించే ళం.

పులివెందుల తాలూకాకు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. నూర్ల ఎకరాలున్న ఫ్యూడల్‌ భూస్వాములు మచ్చుక్కూడా లేరు... ధనిక్క మధ్యతరగతి రైతులదే గ్రామాల్లో పెత్తనం. బాగా అస్తిపాస్తులున్న వాళ్లకన్నా మంచి తెగువ గలిగిన కొన్ని కుటుంబాలు కలెస్తే వాటిమాటే చెల్లుబడి అయ్యేది. అందుచేత ఒక్కదుర్మార్లునికో, దోపిడీదారునికో వ్యతిరేకంగా గ్రామ ప్రజలంతా కలిసి పోరొడే పరిస్టితి లేదు. చాలా గ్రామాల్లో రెండు మూడు వర్గాలు ఏర్పడి ఫెత్తనం కోసం కొట్లాడుతుండేమి. చాలసార్లు మేం ఈ సమస్య గురించి చర్చించుకొనేపుడు సర్కారు జిల్లాల్లోలాగా జమీందార్డు. తెలంగాణాలో ఉన్నట్లు ఫ్యూడల్‌ భూస్వాములు మన ప్రాంతంలో కూడా ఉన్నట్లయితే పోరాటానికి మంచి అవకాశం ఉండేది, పార్టీ బలపడి ఉండేది అనుకునే వాళ్లం.

వెంకటరెడ్డి నేను రంగంలో దిగేవరకూ నూ ఊరు రాజకీయాల వాసన లేకుండా ఉండి పోయింది... కానీ పులివెందుల తాలూకా మ్యాత్రం జిల్లా రాజకీయాల్లో ప్రముఖ పాత్ర వహించింది. ఆది ఏదో ఒకరూపంలో ఇప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంది. ఈ తాలూకాకు చెందిన సెంచికల బసిరెడ్డి, డాక్టర్‌ దేవిరెడ్డి నరసింహారెడ్డి జిల్లాపరిషత్‌ అధ్యక్షులయ్యారు. ఊటుకూరి రొమిరెడ్డ, కందుల ఓబుళరెడ్డి, డాక్టర్‌ నరసింహారెడ్డి, వై.ఎస్‌.రాజశేఖర్‌రెడ్డి ఎం.పిలయ్యారు. బసిరెడ్డి రాజశేఖరరెడ్డి రాష్ట్ర మంత్రి పదవులు కూడా నిర్వహించారు. కడపజిల్లా కోవరగుట్ట పల్లికి చెందిన దేవిరెడ్డి రామసుబ్బా రెడ్డి కడప గాంధీగా ప్రసిద్ధి కెక్కారు. దక్షిణభారత చలనచితో రంగంలో అశేష కీర్తిపతిష్టలార్టించిన బి.నాగిరెడ్డి మా ఊరికి సమీపంలో ఉన్న ఎద్దులయ్యగారి కొత్తపల్లి వాస్తవ్యులు: సుప్రసిద్ధ మారిపప సాహిత్య విమర్శకులు రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డిది ఈ తాలూకాకు చెందిన పైడిపాలెం గ్రానుం:

ఇలాంటి తాలూకాలో అనామకులమైైన వెంకటరెడ్డి, నాకు కమ్యూనిస్తు పార్టీని నిర్మించడం చాలా కష్టమైన, సంక్లిష్టమైన సమస్య కావడం సహజమే. మంచి పలుకుబడి, విస్పతమైన బంధు,మితవర్గం ఉన్న సంపన్న కుటుంబాల నుంచి బాగా చదువుకున్న వాళ్లు రాజకీయాల్లో దిగితే జనంలో త్వరగా గుర్తింపు, ప్రాముఖ్యం లభిస్తాయి. కమ్యూనిస్తు పార్టీకీ సంబంధించి అనంతపురం ర తరిమెల నాగిరెడ్డి నీలం రాజశేఖరరెడ్డి కడప జిల్లాలో వై ఈశ్వరరెడ్డి, ఎన్‌శివరామిరెడ్డి, సంజం నరసింహారెడ్డి మొదలయిన వా ఆకోవకు చెందుతారు. వీరితో పోలిస్తే నేను సామాన్య మధ్యతరగతి రైతును. నా చదువు విధిబడి గడప దాటలేదు. వెంకటరెడ్డిది ఇంకా చిన్న రైతుకుటుంబం, ఎలిమెంటరీ స్కూలు టీచరు. అందుచేత మాకు రైతా ంగంలో గుర్తింపురావడం ఎంత కష్టమో ఊహించుకోవచ్చు.

ఈ వాస్తవాన్ని మేం గుర్తించాం. అందుచేత త్వరలోనే ఏదో సాధించగలమన్న భ్రమలు పెట్టుకోలేదు. మొదట ఊళ్లో పట్టు సాధించడానికి కృషీ చేశాం. అయిదారు మంది యువకులు సన్నిహితులయ్యారు. నేను వ్యవసాయం సాగిస్తూనే వెంకటరెడ్డితో పాటు వివిధ గ్రామాలకు వెళ్లి కాంగ్రస్‌ వాదులను కలిసే వాణ్లీ. వెంకటరెడ్డి నన్ను పరిచయం చేస్తూ కాశీకి వెళ్లి బాగా చదువుకున్నాడని తప్పక చెప్పేవాడు. అంతకు మించి చెప్పేందుకు మాత్రం ఏమి విశేషం ఉంది గనుక, నేను మిడిమిడి రాజకీయ పరిజ్ఞానంతోనే కమ్యూనిస్టు పార్టీ విధానాన్ని వివరించే వాణ్ణి, మేం కలిసిన కాంగ్రస్‌ వాదులంతా వ్యక్తి సత్యాగ్రహంలో, అగస్టు ఉద్యమం(1942)లో జైలుకు వెళ్లిచ్చిన వారు. జనంలో గుర్తింపు ఉన్నవారు, మేం ఏమి చెప్పినా వాళ్లు 'పజాయుద్ధం' అంటే తీవ్రంగా వ్యతిరేకించే వారు. రష్యాలో సోషలిజం మంచిదే. మనకూ అలాంటి వ్యవస్థ కావలసిందే. అదే కాంగ్రెస్‌ ఆశయం. అయితే అందుకు మన మార్గం వేరు అనేవారు.

20 మనస్సాక్షి ఈ యుద్ధంలో మిత్ర రాజ్యాలు గెలిస్తే దానంతటదే స్వరాజ్యం వస్తుందా? అని హేళన చేసీ వారు. అయితే వాళ్లలో అత్యధికులు కమ్యూనిస్టుల నిజాయతీని, చిత్తశుద్ధిని శంకించేవారు కాదు. పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యను మహానుభావుడని ప్రశంసించేవారు. మావూరుకు దగ్గరగా ఉన్న కోవరగుట్ట పల్లెలో దేవిరెడ్డి రామకృష్ణారెడ్డి ఊ.వి.సుబ్బారెడ్డి, ఆర్‌.తుమ్మల పల్లెలో సంగటి వెంకటరెడ్డి, అగుడూరులో సారెడ్డి అశ్వళ్టరెడ్డి ఆరవేటి నర్సయ్య, కదిరి రామిరెడ్డి, ముసల్‌రెడ్డి పల్లెలో శంగం శివారెడ్డి, పైడిపాళెంలో రాచమల్లు భైరవకొండారెడ్డి, ఎల్లాకి కొండారెడ్డి లాంటి వాళ్లతో మాకు సత్స్పంబంధాలుండేవి. ప్పులివెందుల్లో చాలామంది ప్రముఖులు కలెసేవారు.. వేముల ఫిర్కా గ్రామాలు మాకు కొత్త. వేములలో నాగిరెడ్డి సుంకు రామసుబ్బయ్యలను తరుచు కలిసే వాళ్లం. రామసుబ్బయ్య తర్వాత పార్టీకి బాగా దగ్గర అయ్యారు. అతనితో మాట్లాడి భూమయ్యగారి పల్లెకు వెంకటరెడ్డి, నేను పార్టీ ప్రచారానికి వెళ్లాం. ఆఊరిలో ఒక్కవ్యక్తి కూడా మాకు తెలియదు. అచ్చంగా క్రైస్తవ ప్రచారకుల తీరులో ఒక చెట్టుకింద అరుగు మీదకి ఎక్కి గట్టిగా కమ్యూనిస్టు పార్టీకి జేజేలు కొట్టాం ఏమిటి సంగతి? అని కొంతమంది గుంపుగా చేరారు. వారినుద్దేశించి అరగంటసేపు నేను దేశ పరిస్టితి గురించి, కమ్యూనిస్టు షెర్టి విధానం గురించి చెప్పాను. మారుమూల గుట్టల్లో పల్లె కాబట్టి రాళ్లచేలో గుంటక లాగా తోచింది ధారాళంగా మాట్లాడాన్న జనమంతా వెళ్లిపోయాక ఒక యువకుడు వచ్చి తన పేరు మల్లారెడ్డి అని పరిచయం చేసుకొని ఇంటికి తీసుకెళ్లి ఫలహారం పెట్టాడు మధ్యాహ్నం రెండుగంటల సమయం ఆకలిగా ఉంది. సంతృప్తిగా తిని అతనికి పార్టీ విషయాలు చెప్పి మళ్లీ కలుద్దామని చెప్పా. ఆ

మళ్ళారెడ్డి తర్వాత మంచి కార్యకర్త అయ్యాడు.

ఈ విధంగా వెంకటరెడ్డి, నేను జంట కవుల్లాగా పొర్టీపచారం మీద ఊళ్లు తిరిగినా రైతాంగంలోకి వెళ్లే అవకాశం చిక్కలేదు వెంకటరెడ్డికి తాలూకా అంతటా ఉపాధ్యాయుల్లో చాలామంది తెలుసు. అందుచేత పృగ్రామం వెళ్లినా స్కూలులో టీచర్లను కల్పిస్ప పార్టి ప్రచార సాహిత్యం ఇచ్చేవాళ్లం. సెంటర్‌ క్లాసులు ఇందుకు బాగా ఉపయోగపడ్డాయి. ఆ రోజుల్లో విజయ రానురాజు వేంపల్లెలో టీచర్‌గా ఉంటూ ఉపాధ్యాయ సంఘ నిర్మాణానికీ కృషి చేస్తుండేనారు. ఈ విధంగా పులివెందుల తాలూకాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీక్ష ఉపాధ్యాయ వర్గానికి పటిష్టమైన లంకె కుదిరింది. చాలామంది కార్యకర్తలు టీచర్పు రంగం నుంచి వచ్చారు. ఇలా కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలుగా మారినారన్న కారణంతోనే కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం కొందరు ఉపాధ్యాయుల సర్టిఫికెట్లు రద్దు చేసింది. పులివెందుల తాలూకాలో సి.లక్ష్మిరెడ్డి కరోళరెడ్డి సర్టిఫికెట్లు ఈ విధంగానే రద్దయ్యాయి.

పులివెందుల తాలూకాలో ఉపాధ్యాయులతో పాటు హిందీ సండితుల్లో కూడా చాలామంది కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సానుభూతిపరులూ, సన్నిహితులు అయ్యారు. మా పక్కగ్రామమైన కసనూరులో దక్షిణభారత హిందీ ప్రచారసభ హిందీ మహావిద్యాలయాన్ని నెలకొల్పింది, బహునాయకత్వానిక్కి తగువులకు ఆ ఊరు పెట్టింది పేరు. 'రెడ్డొచ్చె మొదలాడు' అన్న సామెత అక్కడే పుట్టిందంటారు. అయినా ఈ

విద్యాలయం విషయంలో ఆ రెడ్డంతా దొడ్డమనసుతో సహకరించి, ఉదారంగా విరాళాలివ్వడం గొప్ప విశేషం. ఆ విద్యాలయం ప్రిన్సిపాల్‌ అరికెపూడి రాఘవేంద్రరావుది కృష్ణాజిల్లా అంగలూరు. మొదట్లో మాతో శేచీ పెట్టుకున్నా ఆ తర్వాత సన్నిహితుడయ్యారు. అక్కడ చదివి విశారద పాసై హిందీ పండితులయిన వారిలో చాలానుంది పార్టీకి అభిమానులయ్యారు. జిల్లాబోర్డు ప్రెసిడెంటు గిరి చలొయిస్తున్న ఒక పెద్దమనిషి జిల్లాలో హిందీ పండితులంతా కమ్యూనిస్టులేనని తిట్టారు కూడా. ఉపాధ్యాయుల తర్వాత మా దృష్టి చేనేత కార్మికుల వైప్పు మళ్లింది. యుద్ధకాలంలో నూలుధరలు పెరగడంతో బ్లాక్‌మార్కెట్‌ విజ్బంభించింది. నూలుడీలర్లు కార్డుల ప్రకారం నూలు అమ్మకుండా దొంగకార్డులు సృష్టించి అక్రమ వ్యాపారం సాగించే వారు. డిస్టీక్టు టెక్స్‌ట్టేలు కంటోల్‌ ఆఫీసరు డీలర్లతో ముడుపులు స్వీకరించి లైన్‌శ్లేయర్‌ ఇచ్చేవారు. వెంకటరెడ్డి ఈ విషయాలన్నీ సేకరించి కమ్యూనిస్తు పార్టీ తరుపున కరస్మతం నేద్దామన్నాడు.. పెరిగిపోతున్న జీవితావసర వస్తువుల ధరల్లో బతుకు బరువైన చేనేత

రాజకీయ రంగప్రవేశం 21 కుటుంబాలకు నల్లబజారులో ఎక్కువ రేటుకు నూలు కొనడం ఎంత కష్టమా వివరిస్తూ కంట్రోలు ధరకు నూలుకోసం పోరాటానికి పిలుప్పు ఇస్తూ తాలూకా కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరఫున కరష్యతం ప్రకటించాం. అందులో టి.సిఓ లంచగొండి తనాన్ని ఎండగట్టాం. 'బిటిషు ప్రభుత్వంలో లంచగొండితనానికి పాల్పడినా, బయటపడితే ఏమవుతుందోనని భయపడేవారు. ఇప్పటిలాగా ముకుదాడు లేని ఎద్దుల్లా స్వైరవిహారం చేసే పరిస్థితి ఉండేది కాదు. అందువల్లనే టి.సి.ఓ తగ్గి చేనేత పార్షిశామిక సంఘం ఆధ్వర్యంలోనే నూలు పంపకం జరగాలని ఉత్తర్వు ఇచ్చారు. వెంకటరెడ్డి, నేను, ఇతర చేనేత కార్యకర్తలు డీలర్ల దగ్గర ఉండి స్మక్రమంగా నూలు పంపకం జరిపించాం. అలాగే దొంగమగ్గాలను రద్దు చేయించాం. దీనితో తాలూకా అంతటా చేనేతవర్గంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీకి మాకూ మంచి గుర్తింపు వచ్చింది. బొజ్జాయి పల్లె, శింహాది పురం, చెవ్వారి పల్లెల్లో చేనేత యువకులు పార్టీ సభ్యులుగా చేరారు.

నూలు డీలర్ల బ్లాక్‌మార్కెట్‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటంలో ప్రముఖప్యాత వహించిన మాస్టర్‌ లీడర్లు చేనేత సహకార సంఘం ఏర్పాటును తీవంగా వ్యతిరేకించారు. దానితో వర్గ ప్రయోజనాల పాత్ర ఏమిటో అర్ధమైంది. కంట్రోలు ధరకు నూలు కావాలి, కాన్మి తాము నేయించే బట్టకు గిట్టుబాటు కూలి నేసే వాళ్లకు ఇవ్వాలంటే ఒప్పుకోరు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ మాటలు విని సహాకార సంఘంలో చేరితే అనేక ఇబ్బందులు తప్పవని అమాయక చేనేత కార్మికులను భయపెట్టారు. వెంకటరెడ్డిక్క, మల్గారెడ్డికీ మన వృత్తి వ్యవహారాలు సంబంధ మేమిటి? అన్నారు. కాన్సీ కంట్రోలు ధరకు నూలు ఇప్పించే విషయంలో మ్యాతం ఈ వృత్తి, కులం వగైరా వారికి గుర్తు రాలేదు. మొదట్లో కొంత తటపటాయించినా చినరకు గణనీయమైన సంఖ్యలో చేనేత కార్మికులు సహకార సంఘంలో చేరేందుకు సిద్ధమయ్యారు. అప్పుడు మాస్టర్‌ లీడర్సు శింహాద్రిప్పురం పెత్తందార్లతో కలిసి దౌర్హన్యానికి పూనుకున్నారు. వెంకటరెడ్డికీ, మళల్గారెడ్డికీ హొటల్లో టిఫిన్‌, కాఫీ వైరా ఇవ్వకూడదని హోటల్‌ వాళ్లను బెదిరించారు. సొసైటిలో చేరే చేనేత కుటుంబాల వాళ్లు ఊరుచుట్టూ ఉన్న తమ పొలాల్లోకి బహిర్భూమికి వెళ్లరాదన్నారు.

ఈ పరిస్థితిలో ప్రతిఘటన అనివార్యమైంది. మా స్వగ్రామం అంకాళన్ముగూడూరులో నూపట్ల అభిమానం దన్న వాళ్లుదని సంగతి సందర్భాలు వివరించాం. సుమారు వందమంది ఆయుధాలతో మాకు అండగా తరలి వచ్చారు. నా కలం కాదని, బహిరంగసభ జరిపి దౌర్హన్యానికి పూనుకుంటే సంభవించే విపత్కర పరిణామాల గురించి హెచ్చరించాం. మేం ఇద్దరం వ్యన్నా మావెనుక సంఘటితశక్తి ఉందని కావాలంటే ఆశక్తి ఏమిటో బరిలో తేల్చుకోవచ్చునని సవాల్‌ చేశాం. దాంతో మాస్టర్‌ లీడర్సు వొక అండగావన్న పెత్తందార్లు వెనక్కి తగ్గారు. పులివెందుల చేనేత సహకార సంఘం ఏర్పాటైంది. తర్వాత మూడు బ్రాంచీలతో జిల్లా ఆదర్శ సహకార సంఘంగా పేరు తెచ్చుకుంది. ఆ సంఘానికి వెంకటరెడ్డి ప్రెసిడెంటు కాగా, నేను డైరెక్టర్‌గా ఎన్నికయ్యాను. ఇది 1944 45 సంవతృరాలో మేం సాధించిన తొలివిజయం. ఆ తర్వాత మా స్వగ్రామం కేంద్రంగా విశాల సహకార పరపతి సంఘం, తాలూకా కోఆపరేటివ్‌ మార్కెటింగు సొసైటీల ఏర్పాటులో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వ పాత్రవహించింది.. అయితే మొత్తం మీద ఈ సంస్థల పట్ల నాకు అంత ఆసక్తి లేదు. రాజకీయ సమస్యలమీదకే నాదృష్టి ప్రధానంగా కేంద్రీకృతమయ్యేది. సహకార సమస్యలన్నీ వెంకటరెడ్డి చూసుకొనే వారు. చివరకు ఆయనకు ఈ రంగం ఒక ఊబిలా మారింది కూడా.

"పెళ్లి వ్యవహారం

పాతికెకరాల పొలం, మంచి ఇల్లు ఉన్న ఇరవైఏళ్ల వయసున్న వారికి పిలిచి పిల్ల నిస్తామనే వాళ్లకు కొదవేముంటుంది. ఆ రోజుల్లో అప్పుడప్పుడే నరకట్నాలు కూడా మొదలయ్యాయి. వెనుక ముందు ఎవ్వరూలేని ఒంటివాడైతే మరింత డిమాండు. అయితే నేను పెళ్లివషయంలో నిరాసక్తంగా ఉన్నాను. ఏదో ఒకసాకుతో సంబంధాలను తిరగ్గొట్టే వాణ్ణి. కొన్ని సందర్భాలలో ఆ గొడవే ఎత్త

22 మనస్సాక్షి వద్దనే వాడిని. ఒకనాడు చేనేత కార్మికుల మీటింగు కోసం చవ్వారుపల్లె వెళ్లాను అక్కడ మా ఊరిలో బంధుత్వం ఉన్న ఒకరైతు కుటుంబం ఇంటికి భోజనానికి పిలెస్తే వెళ్లాను భోజనం అయ్యాక నా పెళ్లి ప్రస్తావన వచ్చింది. మా అమ్మాయిని చూడమన్నారు. మూ ఊరి బంధుత్వ కారణంగా ఆ కుటుంబం గురించి నాకు తెలుసు కూడా. అందుచేత కాదనలేక సరే నన్నాను. చూసిన తర్వాత అంతవరకూ ఉన్న అభిపాయం మారిపోయింది. అది ఆశ్చర్యకరష్టాన విషయమే. ఆ అమ్మాయి నాకు పూర్తిగా నచ్చింది. పేరు సావిత్రి అన్నారు. అయితే నా రాజకీయాల గురించి, వాటివల్ల ఉత్పన్నమయ్యే సమస్యల గురించి, సంభవించే కష్టనష్టాల గురించి ఏమీ దాచకుండా చేప్పేశాను. ఒక్కమాటలో "ఒకకాలు ఇంట్లో మరోకాలు జైల్లో అన్నాను. వరకట్నం సమస్య నావిషయంలో అసలే ఉదయించదని కూడా అన్నాను ఆ విధంగా పెళ్లి వ్యవహారం అనుకో కుండానే ఒక మలుపు తిరిగింది. అయితే వివాహం ఎలా జరగాలన్న విషయంలో నేనేమీ పట్టింపులు పెట్టుకోలేదు. హిందూ సంప్రదాయ పద్దతిలో తాడిషత్రిలోని చింతలరాయుని దేవాలయంలో నిరాడంబరంగా చేసుకున్నాను. సంసారజంజాటంలో పడితే రాజకీయ తిరుగుళ్లుండవని, ఉన్నా అంత తీవ్రంగా ఉండవనీ, మన అమ్మాయి నచ్చి మెచ్చి చేసుకున్నాడు కాబట్టి తప్పకుండా మారతాడని మాఆత్తవారి కుటుంబం దృఢంగా నమ్మినట్ట్లుంది. నాభార్య అక్షరాలా ముగ్ధ, లోకజ్ఞానం అంతంత మాత్రమే. నేను ఏమి చెప్పినా “ఒల్ల ననకుండా “వల్లో అనేది. అందువల్ల పెళ్లి అయ్యాక వారం తిరగకుండానే పార్టీ కార్యక్రమం మీద వెళ్లి రెండువారాలు రాకున్నాదిగులు పడలేదు. కాకపోతే మామాను, ఇతర బంధువులకు నా పోక్రద్ష ఆశ్చర్యంకలిగించిందని తెలిసింది. ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు ఎంతో ప్రేమగా, ముచ్చటగా ఉంటాడు. అలాంటి వాడు వారాలపాటు బయట ఎట్టుంటా డబ్బా. అనేవాళ్లట సావిత్రితో !. దానికి ఆమె ఇచ్చే జవాబేముంటుంది? ఏమోనాకేం తెలుసు అనడం తప్పు మ ప్రాంతంలో అప్పట్లో ప్రేమ వివాహాలు లేవనే చెప్పవచ్చు. సంస్కరణ వివాహాలు అరుదే. నాకు తెలిసిన రాయలసీమ పార్టీ నాయక్షులో ఒక్క చండ్ర పుల్లారెడ్డి మాత్రమే వేరే కులంలో పెళ్లి చేసుకున్నారు. తరిమెల నాగిరెడ్డి బాన చెల్లెలిని, నీలం రాజశేఖర్‌రెడ్డి అక్క కూతురిని పెద్దల ఆమోదాభీష్టాల మేరకు సంప్రాదాయ పద్ధతుల్లోనే పెళ్లి చేసుకున్నారు. 1945లో నాపెళ్లి జరిగినప్పుడే కడప జిల్లా కమ్యూనిస్టు పారశాల రాజంపేట తాలూకా రామక్కపల్లెలో జరిగింది, అందువల్లనే నేను ఆ స్కూలుకు వెళ్లలేకపోయాను. అప్పటి నాకు కమ్యూనిస్టు సిద్దాంతాలు తెలియవు. తెలుగులో ఉన్న సిద్దాంత గ్రంధాలు తక్కువే, అయితేనేం ఖురాన్‌ చదువలేక పోయినా ఇస్లాం మతం మీద ముస్లింలకు తిరుగులేని నమ్మకం ఉన్నట్లే నాకు నాలాంటి వాళ్లక్సు మార్కిజం మీద ప్రగాఢ విశ్వాసం ఉండేది. రష్యా భూతల స్వర్గమని, క్రమంగా అది ప్రపంచానికంతటికీ విస్తరిస్తుందని, అద్సి అనివార్యమైన అనుల్లంఘనీయమైన పరిణామమని పార్టీ నాయకులు చెప్పే సూక్తులను బైబిలు సువార్తల్లాగా స్వీకరించే వాళ్లం, సుందరయ్య త్యాగం, రాజేశ్వరరావు కార్యదీక్ష కార్యకర్తలను ఉత్తేజపరిచేవి, కమ్యూనిస్టులందరిదీ ఒక విశ్వకుటుంబం అన్న భావన స్ఫూర్తినిచ్చేది. ముఖ్యంగా కడప జిల్లాలో ఈ భానన చాలా కాలం వేళ్లూనుకుంది. అయితే కొందరు నాయకుల వ్యక్తిగత ప్రవర్తన, వైఖరి అప్పుడప్పుడు ఈ భావనకు తాత్కాలికంగా విఘాతం కలిగించిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి.

తె అప్పు అనగా విరాళం !

1945లో మద్రాసు అసెంబ్లీకి పరిమితమైన ఓటింగుతో జరిగిన ఎన్నికల్లో రాజంపేట నియోజకవర్గంలో కమ్యూనిస్టు అభ్యర్థిని పోటీ పెట్టారు. గెలిచే ఆశ ఏకోశానా లేకపోయినా పార్టీ రాజకీయ ప్రచారానికి ఉపయోగ పడుతుందన్న దృష్టితోనే జిల్లాపార్లీ కార్యదర్శి పంజం నరసింహారెడ్డి అభ్యర్థిగా రంగంలో దిగారు. అయితే ఎన్నికల ప్రచారానికి డబ్బు ఎలా? జిల్లా కమ్యూనిస్తు కమిటీ ఈ సమస్యపై చర్చిస్తున్నప్పుడు నేనూ ఉన్నాను. అప్పటికి నేను జిల్లా కమిటీ సభ్యున్ని కాదు. ఎన్నికల వ్యవహారం కాబట్టీ రమ్మంటే వెళ్లాను. ఒక్క వెయ్యి రూపాయలు అప్పు ఎలా పుట్టించాలన్నదే చర్శనీయాంశం.. కామ్రేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డితో సహా ఎవరూ మాట్లాడలేదు. ఎన్నికలు కొగానే తీరుస్తామని హామీ ఇస్తే నేను ఎక్కడైనా తెస్తానన్నాను. అందరి ముఖాలు వికసించాయి. బహుశౌ పద్నవ్యూహంలోకి ప్రవేశించే దారి నాకు తెలుసునన్న అభిమన్యునికి ధర్మరాజు భీముడు వగ్లెదాలు మేమున్నాం దూరమన్న సందర్భం లాంటిదే ఇదీనని తర్వాత విదితమ్టెంది. ఆ ఎన్నికల తర్వాత సమీక్ష చేసేటప్పుడు జిల్లా కమిటీ కార్యదర్శి కామ్రేడ్‌ నరసింహారెడ్డి ఈ ఎన్నికల ఖర్చులకు మల్లారెడ్డి వెయ్యి రూపాయలు “విరాళం' ఇచ్చారని ప్రకటించి నన్ను తేరుకోలేని దిగ్భాంతిలో ముంచారు. దానిపై ఎవ్వరూ కిమ్మనక పోవడం మదింత అశ్చర్యం కలిగించింది. . అప్పు తెమ్మని చెప్పే విరాళ మంటారా ? అది విరాళమే అయితే ప్రజాశక్తిలో అయిదు రూపాయలు విరాళం ఇచ్చిన వాళ్ల పేర్లు కూడా ప్రచురిస్తున్నారే ఈ వెయ్యిరూపాయలు భూరివిరాళంగా ఎందుకు వెయ్యలేదంటే జవాబులేదు. తర్వాత తెలిసింది తీర్చలేని అప్పులను విరాళంగా ప్రకటించే విప్లవ పద్ధతి లాంటిది ఒకటి ఉందని. ఆ రోజుల్లో వెయ్యి రూపాయలంటే మూ ఊళ్లో అయిదెకరాల పొలం ఖరీదు. అంతకు ముందే ప్రజాపుస్తకొాలయం కోసం 750రూపాయలు అప్పు తెచ్చిఇచ్చాను.. నెలకు నూటికి రూపాయి వడ్డి ఈ అప్పులు తడిసి ముప్పందుం అయ్యాయి. సొంతఖర్చుతో పార్టీ కార్యక్రమాల్లో పొల్గొన్నందుకు అయిన ఖర్చులు, వీటన్నిటికి పదెకరాల చేను అమ్మవలసి వచ్చింది. అలాగే షిత్రార్దితమైన ఇల్లు కూడ అమ్మేశాను.

ఇంత జరిగినా ఒకరిద్దరు వ్యక్తుల మీద అసంతృప్తి కలగడం తప్ప పార్టీ పట్ల నా విశ్వాసం అణుమాత్రం కూడా సడల్లేదు. అత్యుత్సాహంతో పార్టీ కార్యక్రమాలలో నిమగ్నమై నా జీవితంలో తొలిసారి ఎన్నికల ప్రచార సభల్లో విస్త్పతంగా పాల్గొన్నాను. రొజంపేట నియోజకవర్గంలోని సిద్ధవటం తాలూకాకు నేనే ప్రచార బాధ్యత నిర్వహించాను. ఆ తాలూకా నాకు పూర్తిగా కొత్త పులివెందుల తాలూకా కసనూరు టీచర్‌ మన్నారయ్య నాతోపాటు కార్యకర్తగా వచ్చారు. ఆ మధ్యనే బురకధలో శిక్షణ పొంది వచ్చిన హుసేన్‌ బాబు దళం నా ఆధ్వర్యంలో ఆ గ్రామాల్లో పనిచేసింది. హూసేన్‌బాబు కష్టజీవి బుర్రకథ చక్కగా చెప్పేవారు. ఆయన సోదరుడు కమ్మూసాహెబ్‌ రాజకీయాలు చెప్పగా దేపూరి నరసింహులు హాస్యంగా వ్యాఖ్యానాలు చేసేవారు. ప్రజాకవి సుంకర సత్యనారాయణ రచించిన ఈ బుర్రకథలో పేదరైతు కుటుంబం పడే కష్టాలను కరుణార్రంగా చిత్రించింది. పల్లెటూళ్లలో ఆకథ వింటున్న శసేదల కళ్లు చెమర్చేవి ఫలానా ఊళ్లో మీటింగు సెట్టాలనుకున్నప్తుడు స్థానిక కార్యకర్తలు లేనందు వల్ల ప్రచారం మేమే చేసుకునే వాళ్లం. జిల్లాలో కెళ

24 మనస్సాక్షి

వెనుకబడిన సిద్ధవటం తాలూకాలో ఆరోజుల్లో బస్సులు చాలా తక్కువ గ్రామాలకు ఎద్దుల బండి మీదనో కాలినడకనో వెళ్లవలసిందే. కొండూరు ప్రాంతం కొండల్లో పులులున్నాయన్నారు.. అయినా పార్టీ ప్రచారదళాలు రాత్రిపూట కూడా దారిడొంకల్లేని కుగ్రామాల కూడ వెళ్లేమి నాకు ఇలాంటి ప్రయాణాలు అలవాటు లేదు. అయినా కార్యోత్సాహంలో కష్టాలు లెక్కలోకి వచ్చేవి కావు.

ఈ ప్రచార సందర్భలో ఒక చితికి పోయిన మోతుబరి రైతు ఇంటికి వెళ్లాం. ఆ ఊరుపేరు సరిగా జ్ఞాపకంలేదు. ఆ వ్యక్తి శ్వరు గోవిందురెడ్డి ఒకప్పుడు ఆయన పూర్వికులు జాగిర్హారలట, అందుచేత ఆ విశేషణం మీద ఆయనకు చాలా మోజు మేం ఆఊళ్లోక్షి వెళ్లుతుండగా ఎదురైన వ్యక్తిని ఈ గ్రామంలో జాగీర్జార్‌ గోవిందురెడ్డి గారి ఇల్లు ఎక్కడ? అని అడిగాం. ఆయన గంభీరంగా నేనే జాగీర్భార్‌

గోవిందురెడ్డినంటూ ఇంటికి తీసుకెళ్లాడు. శిధిలమవుతున్న ఇంటిని బాగు చేసుకొనే ఆర్థిక స్తోమత కూడా ఒకనాటి జాగీర్టార్‌క్రి లేదని అర్థమైంది. ఆయినా ఆయన మాటాడే తీరు, చూపే మర్యాద తీరుచూసి అయ్యో అనిపించింది. ప్యూడల్‌ భూస్వాములు దివాళా తీసినా ఆరాజసం ఇంగువ గట్టిన బట్టలా అంత తేలిగ్గా వదలదు. తర్వాత ఆ గ్రామస్థులు *“గోవిందురెడ్డి ఊరి ఓట్లన్నీ చేయిస్తానంటాడ్ను ఆ మాటలు వింటే మీపని గోవిందో అన్నారు. ఓట్లు ఏమైనా జాగీర్జార్‌ మీసాలు సవరిస్తూ ప్రదర్శించిన ఠీవి మాతం ఇంకా గుర్తుంది. నాకు జిల్లాస్థాయి రాజకీయాలతో సంబంధం లేనందువల్ల ఏ తాలూకాలో ఎవరు ప్రముఖులో తెలియదు. జిల్లా పార్టీ కార్యదర్శి పంజం నరసింహారెడ్డి సిద్దవటం తాలూకాలో చిదానందం ప్రముఖులన్మి ఆయన గ్రామం కమలకూరు అని చెప్పారు ఆ తాలూకాలో మంచి పలుకుబడి ఉందని, ఓట్ల విషయంలో సాయం చేయకపోయినా ఇతర్మతా సాయం చేస్తాడని అన్నారు. ఆయన సూచనల మేరకు ఆ ఊరు వెళ్లాను. చిదానందంగారి ఇంటికి వెళ్లి నన్ను పరిచయం చేసుకుని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఎన్నికల పచారంకోసం వచ్చామన్నాను. ఆయన చిద్విలాసంగా నవ్వి ప్రచారానికేముంది? చేసుకోండి. కాన్సీ ఈ ప్రాంతంలో మీకు ఓట్లు ఏమొస్తాయి అనా బరు మీకు తిండితీర్థాలకు మాత్రం ఇబ్బంది ఉండదు. మాఇంట్లోనే ఏర్పాటు చేస్తామన్నారు. అన్నట్లుగానే చిదానందస్వామి మాకు ముంవ్పి ఆతిథ్యం ఇచ్చారు. నాతోపాటు బృరకథదళం వారి ఇంట్లోనే భోంచేసే వాళ్లం, ఆయన ఆదరించకపోతే మాూక్తు ఆపరిసరగ్రామాల్లో భోజనం దొరికేది కాదు. ఒకరోజు స్వామీ మీ కమలకూరులో బహిరంగసభ బ్యురకథ పెడతామంటే కాసేపు ఆలోచించి పెట్టుకోం డ్‌ దానిదేముంది? అన్నారు ఒక మోస్తరు సభు అందులో నేను కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాజకీయాల గురించి గంటసేప్పు విపులంగా మాట్లాడాను. అనుకోకుండా జనం చప్పట్లుగొట్టారు. చిదానందంగారు ఎదురుగా మంచం మీద కూర్చుని నా ఉపాన్యాసం వింటూ ప్రేక్షకుల స్పందనను గమనిస్తున్నారు. నా ఉపన్యాసం పూర్తికాగానే ఆయన వేదిక మీదకు వచ్చి మల్లారెడ్డి చెప్పినవన్నీ మంచివిషయాలే, గాంధి, నెహుల నాయకత్వంలో కాంగ్రెస్‌ సంస్థే ఆ కార్యక్రమాన్ని బాగా అమలు జరుపుతుందన్నారు. దానితో జనం చప్పట్లుగొట్టారు. ఎన్నికలు జరిగిన తర్వాత తెలిసింది నా ఉపన్యాసానికి చప్పట్లు తప్ప ఓట్లు రాలేదని ! ఆ తాలూకాలో చిదానందంగారి పట్టు ఎంత ఉందో 1957 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థి ఈశ్వరరెడ్డికి ఇతర అసెంబ్లీ నియోజక వర్గాలన్నిటా మెజారిటీ ఓట్లు రాగా ఒక్క సీద్ధవటం తాలూకా ఆ మెజారిటిని మింగేసి కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి ఊటుకూరు రామిరెడ్డిని గెలిసిచింది!. అదే చిదానంద స్వాములవారి సౌత్విక నియంతృత్వ చిద్విలాస మహాత్యం!. ఆంధ్రలో ఈ ఎన్నికల్లో కార్మిక నియోజక వర్గం నుంచి కామేడ్‌ పీల్లలమరి వెంకటేశ్వర్లు మాతం గెల్పారు. అలాగే తమిళనాడులో గోల్డెన్‌ రాక్‌ కార్మికనాయకుడు కామేడ్‌ ఆనందన్‌ నంబియార్‌ నెగ్గారు. మద్రాసు అసెంబ్లీలో ఈ ఇద్దరు కమ్యూనిస్టు ఎమ్మెల్యేలు బాగా రాణించారు. రాసికన్నా వాసి ఎంత ముఖ్యమో ఆ ఇద్దరు నిరూపించారు.

మొత్తం మీద సిద్ధవటం తాలూకాలో ఎన్నికల ప్రచారం నాకు గొప్ప అనుభవం. అప్పట్లో మ్రైకుల్లేవు. డబ్బారేకులతో చేసిన మేగఫోన్‌ల ద్వారా ప్రచారం సాొగించేవాళ్లం.. లారీలతో గొగ్రెల్ని తోలినట్లు జనాన్ని సభలకు తోలడం అసలే లేదు. (తాగుడు,

గూండాయిజం లౌంటి అక్రనూలు అత్యల్పం. దొంగపట్లు బెడద న్యూతం ఉండేది. పార్టీ కార్యకర్తగా, ప్రచారకుడుగా, వక్తగా

అప్పు అనగా విరాళం కీ 25 రూపొందడానికి ఈ ఎన్నికలు నాకు చాలా ఉపయోగపడ్డాయి. ఈ కార్యక్రమం ముగించుకొని పులివెందుల తాలూకాకు వచ్చాక కుటుంబ పరిస్టితులను చక్కదిద్దుకోనలసి నచ్చింది. అమ్మగా మిగిలిన పొలం గుత్తకిచ్చేస్కి భార్యను పుట్టింటిలోనే ఉంచి పూర్తిగా రాజకీయాల్లో లీనమయ్యాను. వెంకటరెడ్డి జిల్లా కమిటీ మీటింగులకు వెళ్లి వస్తూండే వాడు. నేను తాలూకాకే పరిమితం అయ్యాను పులివెందుల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసు ఏర్పాటు అయింది. నేను ఎక్కువ భాగం అక్కడే మకాం పెట్టి పార్టీ కార్యకలాపాలు చూసే వాణ్లే. వెంకటరెడ్డి సహకారోద్యమంలో జిల్లా అంతటా తిరిగే వాడు.

1945లో రాష్ట్ర చేనేతకార్మిక సంఘం సమావేశం బెజవాడలో జరిగింది. దానికి కడప జిల్లా తరఫున నేను హాజరయ్యాను అప్పుడే మొదటిసారి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి కంచుకోటగా ప్రసిద్ధి కెక్కిన బెజవాడ చూశాను. రాష్ట్ర చేనేత నాయకులు పుత్సల సత్యనారాయణ, కార్యదర్శి కడుపు రాములు వగ్లెరాలతో పరిచయం కలిగింది. ఆ సమావేశంలో కడప జిల్లాలో ముఖ్యంగా పులివెందుల తాలూకాలో నూలు సక్రమ పంపకాల కోసం జరిగిన కృషిని గురించి సాధించిన విజయాల గురించి నేను ఇచ్చిన రిపోర్టును నివిధ జిల్లాల (ప్రతినిధులు ప్రశంసించారు. ముఖ్యంగా మిలిటెంటు పోరాటపంధాను మెచ్చుకున్నారు. బలమైన ప్రజోద్యమాలున్న జిల్లాల కామేడ్స్‌ మా పోరాటాన్ని ప్రశంసించడంతో నాకు ఎంతో ఉత్సాహాన్ని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కలిగించింది.

నేను బనారస్‌ నుంచి వచ్చే నాటికి జిల్లాలో పార్టీ పరిస్టితి బలహీనంగా ఉంది. కడపలో ఆఫీసు పెట్టి పంజం నరసింహారెడ్డి ఆర్గనైజర్‌గా ఉండేవారు. ఆలంఖాన్‌ పల్లె నంద్యాల వరదారెడ్డి ఆయనకు తోడుగా ఉండేవారు. వ్యక్తీ సత్యాగ్రహంలో, 1942 క్వీట్టిండియా ఉద్యమంలో జైలుకు వెళ్లిన కాంగ్రస్‌ వాదుల్లో చాలామంది అక్కడ కమ్యూనిస్టు నాయకులతో సొన్నిహిత్యం వల్ల పార్టీ వైపు అకర్షితులయ్యారు. కడపజిల్లాకు చెందిన వాళ్లలో వై.ఈశ్వరరెడ్డి, వై ఆదినారాయణరెడ్డి నరెడ్డి శంభురెడ్డి, ఆర్‌. సీతారామయ్య, టేకూరు సుబ్బారావ్యు కదిరి రాయిరెడ్డి ఆ విధంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ వైపు మొగ్గినట్లు తెలిసింది... కానీ, జైలునుంచి వచ్చాక ఇందులో వైఈశ్వరె్డి, టేకూరు సుబ్బారావులు మాత్రమే పార్టీలో చేరారు. ఈశ్వరి అన్ని విధాం పార్టీతో ఏకీభవిస్తున్నా సభ్యత్వం తీసుకోవడా న చాలా తటపటాయించి, ఎట్టకేలకు 1944లో ఒప్పుకున్నారు. ఆదినారాయణదెడ్డిని పార్టీలో చేర్చడానికి ఒకసారి స్వయంగా క సుందరయ్య చుండుపల్లెకే వెళ్లివచ్చారు. కాన, ఆ ప్రయత్నం ఫలించలేదు. అలాగే మిగతా వాళ్ళు మౌగా పార్టీ అభిమానులుగా ఉంటూ కాంగ్రెస్‌లోనే కొనసాగుతామన్నారు. కనుచూపు మేరలో స్వాతంత్రం సిద్ధించే అవకాశాలు అగుపిస్తున్నప్తుడు అధికారంలోకి రానున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీని వదులుకోవడం అంత సులభం కాదని అర్ధమైంది. పోతే వాళ్లలో ఎవరూ కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకులు కాలేదు. అది గమనించదగిన విశేషం,

కడప కోటిరెడ్డి, రామసుబ్బారెడ్డి మొదలయిన వారి తర్వాత అదినారాయణరెడ్డిదే జిల్లాకాంగ్రస్‌లో ప్రముఖ సానం. మంచి అవగాహనా శక్తి నృుదు స్వభావం కలిగిన ఆదినారాయణరెడ్డికి అన్ని వర్గాలలో మంచి పేరుంది. కానీ, అనేక కారణాల వల్ల తగిన పదవులు లభించలేదు. మంత్రిపదవి విషయానికి నస్తీ అందుకు ఆయన బావ పెద్దిరెడ్డి తిమ్మారెడ్డీ ముఖ్య ప్రతిబంధకనుయ్యారు. మరో వైపు నుంచి షిబసిరెడ్డి పోటీ వచ్చారు. ఉన్నమాట చెప్పాలంటే బసిరెడ్డికీ కాంగ్రస్‌కూ స్వాతంత్ర్యం వచ్చేవరకూ సంబంధమే లేదు ఆయన రాజకీయమంతా అ తర్వాత నుంచే. ఆదినారాయణరెడ్డి వర్గంలో రెండో వ్యక్తి శంభురెడ్డి హైస్కూలు చదువు కూడ లేకపోయినా, చిట్టిగూడూరులో సంస్కృతం చదువు కున్నవారు.. మంచివక్త, రాజకీయచాతుర్యం ఉన్నవారు. మధ్యతరగతి రైతే కుటుంబానికి చెందినవారు. కమ్యూనిస్తు పార్టీలో చేరుతానన్నారు.. కానీ చివరకు కాంగ్రస్‌లోనే ఉండిపోయారు. ఏమైనా జి€ రాజకీయాల్లో ఈ వర్గం కమ్యూనిస్టు పార్టీతో సహకార ధోరణినే ప్రదర్శించింది.

26 మనస్సాక్షి

ఈశ్వరరెడ్డి జైలు నుంచి బయటకు రాగానే స్వగ్రామం పెద్దపసుప్పుల్లో గాంధీ ఆశయాలకు అనుగుణంగా ప్రబోధ కుటీరం ఏర్పాటు చేసే యువకులకు రాజకీయ పరిజ్ఞానం కలిగించడానికి కృషి చేశారు. ఈశ్వరరెడ్డిది చాలా సాధు స్వభావం, మాట్క నడవడి ఆంతా ప్రశాంత గంభీరం. కానీ, ఆఊరు అలాంటిది. కక్షలచిచ్చు ఆరకుండా రావణకాష్టంలా రగులుతూనే ఉంటుంది. అందుచేత ఆయన వ్రభోధం ఆశించిన ఫలితాలు ఇవ్వలేకపోయింది. చివరకు కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి రైతు ఉద్యమ నాయకుడిగా తయారైన తర్వాతనే ఆ గ్రామంలో యువశక్తిని సంఘటితం చేయగలిగారు. ఈశ్వరరెడ్డి పార్టీలో చేరగానే జిల్లా నాయకత్వంలో ప్రముఖ స్థానం వహించారు. అది నుంచి ఆయనతో నాకు వ్యక్తిగతంగా విడదీయడానికి వీలులేనంత సాన్నిహిత్యం ఏర్పడింది. మా ఇద్దరి స్వభావాలు తూర్పు పడమరల వంటివి ఆయనది ఎంతో మృదు స్వభావం కాగా నేను అందుకు పూర్తిగా భిన్నం. నా ఆగ్రహావేశాలకు తరుచు పగ్గాలుండవు: అయినా అనేక విషయాల్లో మేం ఇద్దరం ఒకేవిధంగా స్పందించే వాళ్లం. పెద్దపసపుల్లో ఈశ్వరదెడ్డిగారి ఇల్లు పార్టీకి కేంద్రంగా తయారైంది. ఒకసారి నేను ఈశ్వరరెడ్డిని కలుసుకొనేందుకు వెళ్లాను. ఇంట్లోకి చేరే సరికి ఆయన ఎవరితోనో తీవ్రంగా వాదిస్తున్నారు. ప్రశాంతంగా ఉండే ముఖం కందగడ్డలాగైంది. అవతల ఉన్నవ్యక్తిని నేను ఎప్పుడు చూడలేదు. ఎం.బి.నారపరెడ్డి అనీ, గుంటూరు జిల్లా ఫిరంగిప్పురంలో చదివి, అక్కడే పార్టీలో చేరారని, ఈశ్వరరెడ్డికి బంధువని, ఉప్పలపొడు గ్రామమని చెప్పారు. ఆ ఇద్దరి మధ్య వివాదానికి హేతువైన విషయం గురించి అడిగాను. జిల్లా రాజకీయాల మీద పార్టీ తరుపున ఈశ్వరరెడ్డి ఒక కరష్మృతం రాసి ఆ సమయానికి అక్కడకి వచ్చిన నారపరెడ్డిని చూడమన్నారట. నారపరెడ్డి చూసి ఏమీ బాగాలేదనడమే గాక చెత్తగా ఉందని చించేసి అంతటితో ఆగకుండా తాను ప్రత్యామ్నాయంగా రాశాడట. ఈ వివరాలు చూపి నువ్వు చూడు జిఎం అన్నారు ఈశ్వరరెడ్డి శైలి పదునుగా లేకపోయినా విషయం బాగుంది. నారపరెడ్డి రాసింది రెండు విధాలా బాగలేదన్నాను. ఆ తర్వాత నేను కాస్త మెరుగులు దిద్ది ఈశ్వరరెడ్డి రాసిన కరపత్రాన్నే అచ్చుకు పంపమన్నాను. ఆ తర్వాత నారపరెడ్డి సమస్యలను పరిష్కరించడం కన్నా సృష్టించడంలో

ప్రవీణుడని తెలిసింది. 1946లో నాభార్య అనారోగ్యానికి ప్రకృతి చికిత్స కోసం రెండోసారి బెజవాడ వెళ్లాను. పడమటి లంకలో సీతారామావధూత ప్రకృతి ఆశమంలో చేర్చి సుమారు నెల రోజులు మట్టిస్నానం, తొట్టిస్నానం, వివిధ ఆసనాలతో పాండురంగారావు చికిత్స చేశారు. నేను కూడా ఆమెతో పాటు ఆసనాలు వేస్తూ, తొట్టిస్నానం వగైరాలు చేసేవాడిని. ఆ తర్వాత మొగల్రాజుపురంలో అప్పుడప్పుడే రూపుదిద్దుకుంటున్న ప్రజాశక్తి నగర్‌ వెళ్లి 'ప్రజాశక్తి' షత్రిక ఆఫీసును, తడికెలతో కుటీరాలుగా నిర్మెంచిన పార్టీ ప్రజాసంఘాల ఆఫీసులకు వెళ్లేవాడిని. అప్పుడే తొలిసారి సుందరయ్యను, రాజేశ్వరావును, మద్దుకూరి చంద్రశేఖర రావును చూశాను. రాష్ట్ర ప్రజానాట్యమండలి కార్యక్రమాలను మొదటిసారి చూసే అవకాశం కలిగింది. తాపీరాజమ్మ వగైరా గాయక బృందం ఉత్తేజకరంగా ఆలపించిన సోమసుందర్‌ గేయం “ఖబడ్డార్‌ ఖబడ్దార్‌ నైజాం పాదుషాహ్‌" విన్నాను. రచన్క పొడిన తీరు చాలా బాగున్నాయి. “ప్రజాశక్తి ష్యతికలో చంద్రశేఖరరావు వ్యాసొలు చదివినందు నల్ల చూడాలనిపించింది. ఒకపాకలో గంభీర మౌనమ్యుద్రలో ఏదో ఆలోచనలో ఉన్న ఆయనను చూశాను. కానీ, మాట్లాడేందుకు సంకోచించాను. దాదాపు రోజణ ప్రజాశక్తి నగర్‌ రావడం, క్యాంటీన్‌లో కాఫీ తాగడం, ఆఫీసులో పత్రికలు చదవడం, (ప్రముఖులను చూడడం దినచర్య అయింది. ఒకసాయంకాలం సావిత్రిని కూడా అక్కడ జరిగే ప్రజానాట్యమండలి ప్రదర్శనకు తీసుకెళ్లాను. 1945లో పెళ్లి అయ్యేవరకూ బాహ్యప్రపంచం గురించి ఏమీ తెలియని సావిత్రికి అక్కడ అన్నీ విశేషాలు గానే అగుపించాయి. బెజవాడ నుంచి తిరిగి వచ్చాక నాకార్యకలాపాల పరిధి పెరిగింది. 1946లో జరిగిన జిల్లా రైతుమహాసభలో నా ఉపన్యాసం జిల్లా అంతటా నాకు గుర్తింపు తెచ్చింది. కామేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డి నాయకత్వంలో పెద్దపసపుల కార్యకర్తలు నుంచి కృషి చేసి మహాసభను పద్ద ఎత్తున ఏర్పాటు చేశారు. జిల్లా అంతటి నుంచి ప్రతినిధులు రావడమేగాక బహిరంగసభ సదినేలకు మించిన ్రేక్షకులతో గొప్పగా

అప్పు అనగా విరాళం ! 27 జ వంది ర వాయేడ్‌ 2 క వెంకటేశ్వర్లు ప్రధాన వక్త కానీ చివరి నిమిషంలో ఆయన రావడం లేదని టెలిగ్రాం జంకుగొంకు లేకుండా స గ్‌ ట ం అంత పెద్ద సభలో, మెక్‌ ముందు మొట్లాదం నాకు అదే మొదటిసారి. అయినా ఆశ్చర్యం కలిగించింది. నావెంట గ్గ మ నాం! మీద ధారాళంగా మౌ ట్లాడాను. ఇది ఇతర కామ్రేడ్స్‌కే గాక నాకే వేలసంఖ్యలో జనసంరంభం అంతా ఒకవి తకు సో సాని తొలినారి గ ఉపన్యాసం విన్నది అమెకు ఇంత పెద్దమహాసళు ఇంటి పట్టున లేక్సునా, ఏదో ము సక న అనుభూతి. చాలానుంది నన్ను ప్రశంసించడం, అభినందించడం చూసి ఆమెలో నాభర్త నాతోపాటు ప్రవ షై ంచి పనిలో నిమగ్నమయ్యాడన్న సంతృప్తి సంతోషం కలిగించాయి. ఆ తర్వాత సావితిని కూడా ౦దులకే రమ్మని అక్కడే కాపురం పెట్టాను ఆ నిధంగా ఆమెక్కూడా పార్టీ రాజకీయాల్లో ప్రవేశం కలిగింది. కర్యాంయ నీ 15న బ్రిటిషు ప్రభుత్వపాలన అంతరించి స్వతంత్రభారతం అవతరించిన సందర్భంలో దేశమంతటా పార్టీ పారీలతో షన య పతాకాన్ని ప్రతిష్టించి స్వాతంత్రోత్సవాలు జరపాలని కేంద్రకమిటీ తీర్మానించింది. పులివెందులలో అన్ని గ్లలతో ప్రభుత్వం ఈ ఉత్సవం నిర్వహించింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరుపున నేను ఆ ఉత్పవానికి వెళ్లాను. జాలూకా కాంగ్రెస్‌ క. రామకృష్ణారెడ్డి ఆ సభకు అధ్యక్షత వహించారు. డాక్టర్‌ డి.ఎన్‌రెడ్డీ తండి చిన్నవరేంహరెడ్త్‌ ఆ సభలో న్‌ అవకాశం ఫ్‌ త్‌ తాసిల్దార్‌ సుబ్బారాయుడు !ఇది అన్ని పార్టీలకు సంబంధించిన సభ జాతీయ స్వాతంత్రోత్సవం అన్ని సక ఈ సభ వ్‌ రదు లని వివరించినా ఆ పెద్దమనిషి తలకెక్కలేదు. ఇతను మాట్లాడితే సభ జరగదన్నారు. నేమ మాం న వెంటనే మైకు మ తుం చూస్తానం నేనూ రెట్టించాను. ఇంతలో సభాద్యక్షలు మల్లారెడ్డి మూట్లాడతొడని ని వేదికదిగ కకక ల ల్లి ఉపన్యాసం ప్రారంభించాను. చిన్ననరసీంహారెడ్డి "పెద్దరికానికి దెబ్బతగిలి చిన్నబుచ్చు నిష్కమించారు. క పులివెందుల చిన్ననరసింహారెడ్డి కుటుంబాన్ని మిషన్‌ వాళ్లంటారు. జిన్నింగు ఫ్యాక్టరీ కారణంగా అపేరు వచ్చింది. స్వగ్రామం మొదలైన చర్యలతో. మో న న ధరల రైతులను దోచుకోవడం, దొంగతనం చే సోమిరెడ్డి ఘరానా రౌడీగా సరు కెళ్ళాడు పష సత్‌ అప్రతిష్ట కూడా బాగా సంపాదించింది. చిన్ననరసింహారెడ్డీ న ్మ ఇఇ పరాకాష్ట కమ్యూనిస్తు షార్టీ పులిందు ప్రపగలు ప్రముఖ వ్యాపారి సగళా సుబ్బన్నను నడివీధిలో కాలువిరగ్గొట్టడం ఇతని దుష రార పడలేదు. చేనేత న్‌ లలో ఆఫీసు పెట్టి ప్రజాసమస్యల మీద కృషి చేస్తూ రాజకీయంగా బలపడడం ఈ సోదరులకు మింగుడు ౯ సహకార సంఘం తరఫున ప్పులివెందుల్లో చీరల సేల్పు డిపో పెట్టినప్పుడు మేనేజర్‌ కందిరెడ్డితో ఏ పెద్దొజీ కనా సరే నగదు ఇవ్వకుండా చీరెలు ఇవ్వవద్దని, ఇంటికి తీసుకెళ్లి చూపించి తెస్తామంటే తీసుకెళ్లే చీరల పూర్తి విలువకు సరిపోయే మొత్తం డిపొజిట్‌ కట్టీ పట్టు వని చెప్పాలని అన్నాం. సోమిరెడ్డితో తేల్పుకుందానున్నే ఈ ఏర్పాటు చేశాం. మేం అనుకున్నట్లుగొనే సోమిరెడ్డి మనిషి వచ్చి అరడజన్‌ రలు ఇంటికి తీసుకెళ్లి అమ్మగారికి చూపించి తెస్తానంటే నూ మేనేజర్‌ పూర్తి మొత్తం చెల్లించి తీసుకెళ్ల వచ్చునని చెప్పేశాడు. ఇలౌ ఎ వ్యాపారి మాట్లాడినా సోమిరెడ్డి దౌర్హన్యానికి గురి అయ్యేవారే. అంతవరకు సదరు మిషన్‌ నాళ్లకు ఎదురు చెప్పిన వాడులేడు. అందుచేతనే ఆగస్టు 15 సభలో చిన్ననరసింహారెడ్డి నా ఉపన్యాసొనికి అడ్డుపడి తన నైజం బయట పెట్టుకున్నాడు. ఈ సంఘటనవళల్ల స్థానిక ప్రజల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ పట్ల అభిమానం పెరిగింది. ఆ తర్వాత ఎన్నడూ ఆ కుటుంబం మా వ్యవహారాల్లో జోక్యం న దగ పంది. పోతే చిన్ననరసింహారెడ్డి పెద్దకొడుకు డ.ఎన్‌.రెడ్డికి డాక్టర్‌గా మంచిపేరుంది. ఇతర వ్యవహారాల్లో కాదు. అందువల్లనే ఆయన ఆ తర్వాత రాజకీయంగా కూడా రాణించగలిగొరు.. 1947 నాటికి

ర్మ మనస్పాక్షి పులివెందుల తాలూకాలో అయిదు ఫిర్కాలకు పొర్దీ సంబంధాలు విస్తరించి వెంకటరెడ్డి మంచి కార్యకర్తగా, నేను మంచి ఉపన్యాసకుడుగా గుర్తింపు పొందాం.

1946 చివరకు కమలాపురం తాలూకాలో ఇద్దరు ప్రముఖులు పార్టీలో చేరారు. అందులో ఎన్‌.శివరామిరెడ్డి మద్రాస్‌ లాకాలేజి నుంచి బి.ఎల్‌ పొస్టై నేరుగా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమకప్రచారంలో కలిశారు. మద్రాస్‌ స్టూడెంట్‌ ఆర్గనైజేషన్‌ ద్వారా మార్కిస్టు సిద్ధాంతాలతో ఆకర్షితులై ఆయన అక్కడే పార్టీ సభ్యుడయ్యారు.. శివరామిరెడ్డి తండ్రి గడ్డంవాది పల్లెలో ప్రముఖ భూస్వామి. తాలూకా అంతటా తెలిసిన కుటుంబం కాబట్టి ఆయన పార్టీలోకి రావడం మాకు ఎంతో ఉత్సాహం కలిగించింది, అదే సమయంలో కమలాపురం తాలూకాలో మరోగ్రామం అనిమెలకు చెందిన జె.వెంకట్రామిరెడ్డి బి.ఇడి టీచర్‌ ఉద్యోగం వదిలేసి పార్టీలో చేరారు. ఈ ఇద్దరు రావడంతో ఆ తాలూకాలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి బలమైన పునాదులు ఏర్పడడమే గాక జిల్లా పార్టీ నాయకత్వం పటిష్టమైంది. ఆ

రోజుల్లోనే పంజం ప్రభాకరరెడ్డి బనారస్‌లో చి.ఎస్‌సి చదివి కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యుడై జిల్లాకు వచ్చేశారు.

ద్ద జైలు అనుభవాలు

1947లో పులివెందులలో జరిగిన జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ మహాసభలో నూతన నాయకత్వం ఎన్నికైంది. అప్పుడే నేను జిల్లా కమిటీ సభ్యుడుగా ఎన్నికయ్యాను. ఈశ్వరరెడ్డి, వెంకటరెడ్డి జిల్లా సెక్రటేరియట్‌కి ఎన్నికయ్యారు. పంజం నరసింహారెడ్డి మళ్లీ కార్యదర్శి అయ్యారు. ఆ సంవత్సరాంతంలో కలకత్తాలో జరిగిన పార్టీ కాంగ్రెస్‌ సిసి.జోషి నాయకత్వంలో ఇంతవరకూ అనుసరించిన విధానం పూర్తిగా సంస్కరణవాదమని నిరసించింది. సామాజ్యవాదంతో షరీకైన గుత్త పెట్టుబడీ దారివర్లం అధికారానికి వచ్చిందని, అందుచేత నిజమైన స్వాతంత్రం కోసం సమరశీల పోరాటాలకు సన్నద్ధం కావాలని నిర్ణయించింది. ఈ విధానానికి రూపకల్పన చేసిన విప్లవ కళాశిల్పి బి.టి.రణదివే ప్రధాన కార్యదర్శి అయ్యారు. సి.సిజోషి రిఫార్మిస్తు ముద్రవేయించుకొని శాశ్వతంగా తెదవెనక్కి వెళ్లిపొయ్యాదు. 1948లో కృష్ణా జిల్లా బుద్ధవరంలో జరిగిన రాష్ట్రపార్టీ మహాసభకు నేను కూడా ప్రతినిధిగా వెళ్లాను. పొర్టీమహాసభకు హాజరు కావడం నాకు ఇదే ప్రధమం, అక్కడ జరిగే చర్చలు కూడా నాకు సరిగా తలకెక్కలేదు. ఆ మహాసభలో ఇద్దరు ప్రతినిధులు పార్టీ నాయకత్వాన్ని విమర్శిస్తూ మాట్లాడారు. అందులో ఒకరు కామ్రేడ్‌ సిమిక. రావు, మరొకరు కామేడ్‌ పఎస్‌శర్ము.. ఇద్దరు తూర్పు గోదావరి జిల్లాకు చెందినవారే. అ మహాసభలోనే కామ్రేడ్‌ ఎల్ల మందారెడ్డిని చూశాను. అప్పుడు ఆయన విద్యార్థి నాయకుడనుకుంటాను. మహాసభ నుంచి ప్రతినిధులు ఇళ్లకు వెళ్లారో లేదో నిర్భంధ విధానం విరుచుకు పడింది. నేను అంత ప్రముఖ నొయకుణ్లీ కాదు కాబట్టి ప్రభుత్వం నన్ను అరెస్టు చేయదనుకున్నాను.. కాన్సీ నాఅంచనా తప్పింది. పోలీసులు నన్ను, వెంకటరెడ్డిని అరెస్టు చేసి రాయవెల్తూరు సెంట్రల్‌ జైలుకు తరలించారు. నేను పైడిపాళెంలో మాబంధువుల ఇంటినుంచి మాస్వగ్రామానికి నడిచి వెళ్తుతుండగొ మధ్యలో అరెస్టు చేశారు. మా అత్తగారి ఊల్లో రెండు గ్రామకక్షల మురాలున్నాయి.. అందులో ఒక వర్గం పోలీసులతో లొలూచీపడి నన్ను పట్టుకోవడానికి సాయపడింది. ఆ ముఠాకు చెందిన కురవాళ్లు తర్వాత తమ తపు గ్రహించి పార్టీకి సానుభూతి పరులయ్యారు. కొందరు పార్టీలో సభ్యులుగా చేరారు. అందులో చిన్న వెంకటరెడ్డి తర్వాత మంచి కార్యకర్త అయ్యారు. నన్ను అరెస్టు చేసినరోజే శింహాద్రిపురంలో వెంకటరెడ్డిని పట్టుకున్నారు. ఇలా జంట విడిపోకుండా కలిపారన్న మాట. అంతేకాదు, మాఇద్దరి మీద ఒకే జాయింటు ఛార్జిషీటు దాఖలు చేశారు. అంటే పేర్లు తప్ప మిగతా అంతా ఒకే మూస. ఆ కారణంగా తర్వాత 'పాకోర్టు మాఇద్దరిని విడుదల చేసింది.

ఇంతవరకూ నాకు సబ్‌జైల్‌ అనుభవం కూడా లదు. అందుచేత రాయవెల్లూర్‌ సెంట్రల్‌ జైలు నా ఊహలకు పూర్తి భిన్నంగా పెద్ద హాస్టల్‌ లాగ అగుపించింది. సాధారణ నేరస్తులతో సంబధం లేకుండా రాజకీయ ఖబైదీలకోసం విడిగా, ప్రత్యేక సౌకర్యాలతో ' క్లోస్‌ ప్రిజనో ఏర్పాటు చేశారు. విశాలమైన డైనింగ్‌ హాల్‌, మంచి వంటగది, వివిధ బ్లాకుల్లో ప్రతి డిటెన్యూకు ఒకగది - ఏర్పాట్లన్నీ చక్కగా ఉన్నాయి. లోగడ కామ్రేడ్‌ ఎకె.గోపాలన్‌ లాంటి స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు సాగించిన దీరకాల నిరాహార దీక్షల వంటి పోరాటాల వల్ల బిటిషు ప్రభుత్వం రాజకీయ ఖైదీలకు ఈ సౌకర్యాలు సమకూర్చింది. నేను, వెంకటరెడ్డి వెల్లూరు జైల్లో ప్రవేశించేటప్పటికే

30 మనస్సాక్షి

చాలామంది కొమ్రేడ్స్‌ను అక్కడికి చేర్చారు. కడప జిల్లా నుంచి పంజం ప్రభాకర రెడ్డి మోకా వెంకటసుబ్బయ్య, బ్యురకథదళంలో కధకుడు హుస్పీన్‌బాబును డిటెన్యూలుగా తీసుకురావడం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. ఆ లెక్కన ఏ స్థాయిలో అరెస్టులు జరిగాయో అర్ధమవుతుంది. 1947లో ప్రకాశం ఆర్డినెన్స్‌ కింద కడపజిల్లాలో ఒక్క పంజం నరసింహారెడ్డిని మాత్రమే అరెస్టు చేశారు. అనంతపురం, కర్నూలు, చిత్తూరు జిల్లాల నుంచి చాలామంది డిటెన్యూల్లో ఉన్నారు. అలాగే తమిళనాడు, కేరళ ప్రాంతాలనుంచి సెద్ద సంఖ్యలో కార్యకర్తలను, నాయకులను ఈ జైలులో నిర్భంధించారు.. కొందరు తెలంగాణా, సర్కారు జిల్లా కామేడ్స్‌ను వెల్లూరుకు తెచ్చినా చాలామందిని రాజమండ్రి జైలుకు పంపినట్లు తెలిసింది. రాయలసీమ, సర్కార్‌ తెలంగాణా కామ్రేడ్స్‌నే గాక ఉన్ముడి మదాసు రాష్ట్రంలోని అన్ని భాషా ప్రాంతాల నుంచి, పాండిచ్చేరి, మలయాకు చెందిన కామ్రేడ్స్‌ను కూడా వెల్లూరు జైలుకే తరలించారు. అందుచేత జైలు విభిన్న భాషా సంస్కృతీ వైవిధ్యంతో చాలా ఆకర్షణీయంగా తయారైంది. కామ్రేడ్స్‌ ఎ.ఎస్‌.క. అయ్యంగార్‌, కె.టి.క.తంగమణి, చింతన్‌; ఉన్నిరాజా, సేహెచ్‌ కన్నారన్స్‌ తర్వాత ఎం.ఆర్‌.వెంకట్రామన్‌, ఎ.కె.గోపొలన్‌ను కూడా ఆ జైలుకే తెచ్చారు. ఆంధ్ర తెలంగాణాల నుంచి ప్రముఖ నాయకులను ఈ జైలుకు తీసుకురాలేదు. మేము చేరిన కొద్దిరోజుల్లోనే రాజకీయ తరగతులు మొదలయ్యాయి. ప్రొద్దున్నే వ్యాయమ శిక్షణ ఇచ్చేందుకు ఏర్పాట్లు జరిగాయి. నేటికి 47 సంవత్పరాల్మక్రితం రోజుకు మూడున్నర రూపాయల అలవెన్సు అంటే అప్పటి ధరల్లో మంచి భోజన సౌకర్యం లభిస్తుందనడంలో సందేహంలేదు. ఈజైలు జీవితంలో అనుభవజ్ఞులయిన కామ్రేడ్స్‌ సాయంతో సిద్ధాంత రాజకీయ పరిజ్ఞానం పెంచుకోవచ్చునన్న ఆశలు చిగురించాయి. కొద్ది రోజులు క్లాసులు బాగా నడిచాయి కూడా. అంతలోనే కలకత్తా పార్టీ కాంగ్రెస్‌ విప్లవతత్వం ప్రకోపించి జైలులో తింటూ విశ్రాంతిగా కూర్చుంటే ఎలా? ఏదో సమస్య మీద పోరాటం సాగించాలన్న యాన నాయకులను పీడించినట్లుంది. సౌకర్యాలకు సంబందించి కొత్తగా కోరదగిన కోర్కెలేమీ మిగల్లేదు. అయినా ఏదో చెయ్యాలి కాబట్టి *విచారణ జరపండి. లేదా విడుదల చేయండి” అన్న డిమాండు పెట్టి నిరవధిక నిరాహార దీక్ష సాగించాలని జైలు కమిటి నిర్ణయించంది. గతంలో జోషీ హయాంలో సంస్కరణవాదులుగా ముద్రపడిన తమిళనాడ్డు కమ్యూనిస్తు నాయకులు దాన్ని తుడిచేసుకుని వీర విప్లవ అవతారాలెత్తి రణదుందుభులు మోగిస్తున్న రణదివే మెప్పు పొందాలంటే ఏదో ఒకటి చేయాలి. ఆ రాష్ట్రంలో ఈ విప్లవ తత్వాన్ని - పైత్యమంటే ఇంకా బాగుంటుంది! ఆచరణలో పెట్టగల శక్తి సామర్థ్యాలు శూన్యం. అందుచేత జైళ్లలోనైనా ఏదో ఒకటి చేయాలనుకుంటున్నట్లుంది. ఇది సరైన విధానం కాదని జైలులో చాలామంది అభిప్రాయం, పార్టీ అధిష్టానవర్గం సూత్రీకరణ ప్రకారం స్మామాజ్యవాదంతో షరీకై దాని చెప్పు చేతల్లో ఉన్న బడాబూర్డువా ప్రభుత్వం ప్రజోద్యమాల మీద్వ వాటికి నాయకత్వం వహిస్తున్న విప్లవ శక్తుల మీద ఫాసిస్తు నిర్బంధాన్ని ప్రయోగిస్తూంది. అలాంటి పరిస్థితిలో నిర్బంధంలో ఉన్న క్రమ్యూనిస్టులను కొద్ది నెలల్లోనే విచారించడమో, విడుదల చేయడమో జరిగే పనేనా? అన్నది కొంచెం ఆలోచిస్తే ఎవరికైనా బోధపడుతుంది. కానీ, అదే కమ్యూనిస్టు పిడివాద తత్వానికి పడని విషయం. కార్యకర్తల మెదళ్లకు దళ్లు గట్టి, స్వతంత్రంగా అలోచించాలన్న వాంఛనేే నిర్మూలించి పైనుంచి జారీ అయ్యే ఆదేశాలను పాటించడమే మంచి కమ్యూనిస్టు లక్షణంగా బుద్ధి శుద్ధి చేశారు. అందువల్లనే జైల్ప కమిటి నిర్ణయం “ఏకగీవం”గా జనరల్‌ బాడీ ఆమోదముద్ర వేయించుకుంది. ఆ నిర్ణయాన్ని విమర్శిస్తే సంస్కరణ వాద ముద్ర

పడుతుందన్న భయమే అప్పుడు రాజ్యం చేస్తూంది. డిటెన్యూల్లో చాలామందికి అంతవరకూ జైలు అనుభవం లేదు. నిరహారదీక్షలో కలిగే కష్టాలు అసలే తెలియవు. “నిరవధికంి అంటే ఎన్నాళ్లు” డిమాండు ఆమోదం పొందే వరకూనా? ప్రభుత్వం ఈ విషయంలో లొంగే అవకాశం ఏమాత్రం ఉంది? స్వీయ నైజం ప్రకారం అది దిగిరాకుండా భీష్మించుకుంటే ఆమరణనిరాహార దీక్షకు ఎంతమంది నిలబడతారు? - ఇలాంటి ప్రశ్నలు గుండె లోతుల్లో కలగుండు పరిచినా ఎవరూ వెలిబుచ్చ లేదు. “గుండె గొంతుకలోన కొట్టాడుతుంది--” అన్నట్లు ఉండి పోవలిసిందే! తమిళంలో నిరాహారదీక్షను “ఉన్నావతం” అంటారు. ఈ విప్లవ వ్రతాన్ని లేదా తెలుగులో నోమును ఎలా పాటించాలో జైలు కమిటి కార్యదర్శి ఎన్‌ని.

జైలు అనుభవాలు 31 వో ఆమోదిస్తుంది. అనగా ఈ దీక్ష పూర్తి ఐచ్చికం అన్నారు. ఇది కొంత ఊరట కలిగించే సవరణగానే అనిపించింది. కాన్సీ అమలు జరగడం అంత సులభం కాదన్న అనుమానం ఉండనే ఉంది.

ఈ ఉపవాసంలో మంచినీళ్లు తప్ప ఏమీ కడుపులోకి వెళ్లకూడదు. కావాలంటే టేబుల్‌ సౌల్టు, సన్ననిమ్మకాయ (లెమన్స)

రసం ఆ నీళ్లలో కలుపుకోవచ్చు. నాకు ఈ నిమ్మరసం వాసనే పడలేదు. అందువల్ల మంచినీళ్లు ఉప్పుతో తాగేవాడీని. జీవితంలో ఇంతవరకూ ఒక్కపూట కూడా తిండిమానని వాళ్లకు ఇది కఠోర పరీక్షే ఇప్పుడు జరుగుతున్న నిరాహారదీక్ష తతంగాలకూ ఆనాటి హంగర్‌ స్రైక్‌కూ పోలికే లేదు. 1948లో వెల్లూర్‌ జైలులో తొలిసారి నిరాహారదీక్ష నాకు అగ్ని పరిక్షే అయింది. తొలిరోజు ఎలొగో గడిచింది. రెండోరోజు తెల్లవారగానే కాఫీ లేక తలనొప్పి వచ్చింది. ఇక కడుపులో రగిలే ఆకలి కార్చిచ్చు సంగతి చెప్పాలా? చన్నీళ్లతో స్నానం చేసి కడుపునిండా నుంచినీళ్లు తాగితే కొంచెంసేపు ప్రశాంతంగా ఉండేది. ఇతర క్యామేడ్స్‌తో చర్చల్లో కాలం గడిచిపోయింది. రాత్రిళ్లు పేగులు అరుస్తూంటే ఎప్పుడో తిన్న వంటకాల రుచులు వాసనలు గుర్తుకొచ్చి నోరూరించేవి. ఇందుకు కారణం మేము సాగిస్తున్న నిరాహారదీక్ష పట్ల మాకు కన్విక్షన్‌ లేకపోవడమే కావచ్చు. దీక్ష అయిదో రోజున జైలు కమిటి కార్యదర్శి రంగారావు చెప్పేన ఐచ్చిక విరమణ సూత్రం గుర్తుకొచ్చింది. వెంటనే ఆయన గదికి వెళ్లి ఆ విషయం ప్రస్తావించి ఈ ఉన్నావతం నావల్ల కాదనీ, విరమణకు అనుమతించాలనీ అడిగాను. దానికి ఆయన స్పందన ఆశ్చర్యం కలిగించింది. నీలాంటి క్యామేడ్‌ ఇలా మధ్యలో విరమిస్తే దొని ప్రభావం ఇతరుల మీద ఎంతో దుష్ప్రభావాన్ని కలిగిస్తుందని ఉపదేశాత్మకోపన్యాసం అంకించుకున్నారు.. ఈధోరణి నాకు పుండు మీద కారం రాచినట్లయింది. విరమణకు. వీల్లేనప్పుడు ఉపదేశాలు నినడమెందుకని వచ్చేశాను. ఆ తర్వాత పదిహేను రోజుల పాటు జరిగిన నిరాహారదీక్షలో మళ్లీ ఆ ఊెత్తకుండా న్నిగహించుకున్నాను. జైలు డాక్టర్‌ రోజూ వచ్చి పరీక్షించేవాడు. పదో రోజు నుంచి ఆరోగ్యం క్షీణించిన వారిని హాస్పిటల్‌కు సంపి గ్లూకోజు ఇచ్చేవారు. అలాంటి సదవకాశం ఎప్పుడు వస్తుందా? అన్నట్లు ఎదురు చూసే వాళ్లలో నేనూ ఒకణ్ణి. సదోరోజున కామేడ్‌ వెంకటరెడ్డికి ఆ యోగం పట్టింది. కానీ, నాకు మూత్రం చుక్కెదురైంది. డాక్టర్‌ నంబియార్‌ నన్ను సరీక్షించి '“ఒరు జనరల్‌ వీక్నెస్‌ ఇరికె. బాకీ ఒకో అన్న నూటలు ఇంకా బాగా జ్ఞాపకం ఉన్నాయి.

ఈ విధంగా నాకు రెండోసారి ఆశాభంగం కలిగింది. చాలామంది 'ఉన్నావతో దీక్షాపరులు ఇదే స్థితిలో ఉన్నట్లు వాళ్ల మాటల్లో వ్యక్తమయ్యేది. ఈస్థితిలో పదిహినవనాడు ఉదయం జనరల్‌ బాడీ సమావేశానికి గంట కొట్టారు అందరం. ఏమిటో ముఖ్యవిషయమై ఉంటుందని హడావ్పుడిగా వెళ్లాం. కామ్రేడ్‌ జోస్యభట్ల సత్యనారాయణాఆయన కూడా మాతో పాటు మొదటి బ్యాచిలో ఉన్నారూ “నిరాహారదీక్ష కొనసాగించాలా, వద్దా? అన్న చర్చ జరిగితే నా అభిప్రాయం విరమణకేనని చెప్ప” మన్నారు. నీరసంగా ఉన్నందువల్ల ఆయన ఆ సమావేశానికి హాజరు కాలేకపోయారు. జనరల్‌ బాడీలో జైలు కమిటి ఆశ్చర్యకరంగా నిరాహారదీక్ష విరమణ తీర్మానం ప్రవేశపెట్టింది. అది వెంటనే కరతాళధ్వనుల మధ్య ఏకగ్రీవామోదం పొందింది. ఇది మాత్రం నిజమ్టైన నిఖార్సయిన ఐచ్చిక ఏకగీవమనడంలో సందేహం లేదు. ఆ విషయం విస్పారిన కామ్రేడ్స్‌ ముఖారనిందాలే చాటుతున్నాయి.

విచారణ, విడుదల లేకుండా ఇంత అకస్మాత్తుగా దీక్ష విరమించడానికి గల కారణమేమిటన్న విషయం తర్వాత తెలిసింది. కొంతనుంది ఆంధ్రకు చెందిన పార్టీ హితైషులు మంత్రి కళా వెంకట్రావును కలిస్తే ఆయన మా నిరాహారదీక్ష డిమాండును గురించి వ్యాఖ్యానిస్తూ వాళ్లంతా చచ్చినాసరే దాన్ని మాతం మా ప్రభుత్వం ఒప్పుకోదన్నారట. ఆయన ఆడిన మాట తప్పే గొడిదల్లో చేరడన్న సంగతి అందరికీ తెలుసు... జైలు కమిటి సభ్యుల క్కూడా అది తెలిసినట్టుంది. అందువల్లనే సామాజ్యవాదుల తొత్తు అయిన బడాబూర్హువా ప్రభుత్వ అఖభీష్టాన్ని మన్నించి వీరమరణం పొందడంకన్నా దీక్ష నిరనుణే విప్లవాత్మకంగా భావించినట్లు అనుకోవలసి

౩2 మనస్సాక్షి వచ్చింది. ఏమైతేనేం, ఎలాగైతేనేం ఒక గండం గడిచింది లెమ్మనుకున్నాం.. మరోసారి ఇలాంటి పరిస్టితి వస్తే ఆది నిష్టూరమే మంచిదనుకున్నాయ. కట్పూణు బోల్లాకు చెందిన తిప్పారెడ్డీ కోడి నరసింహం, జంబన్న వగైరాలు ఇదే అభ్మిపాయాన్ని వెలిబుచ్చారు. పక్షం రోజులు సాగిన నిరాహారదీక్ష విరమణ మీద సమీక్ష రోజుల తరబడి సుదీర్హంగా సాగింది. కమ్యూనిస్టు సంప్రదాయం ప్రకారం ప్రతివిషయం మీద అంతర్జాతీయ పరిస్టితి నేపథ్యంలో విసుగు పుట్టించే విశ్లేషణ ఉండి తీరవలసిందే. పార్టీ నాయకులందరికీ ఇదో విధమైన సాంక్రమిక “విస్లవి జాడ్యం వంటిది. ఇది అంటుకుంటే వదిలేది కాదుకూడా. ఏసమస్య అయినా సరే ఆద్యంతాలు ఒకే మూసలో ఉండడం ఈ బుద్ధిజాడ్యజనితోన్మాద ఛాందసం విశిస్టత. కాకపోతే రాయవెల్లూరు జైలులో నిరాహారదీక్షకు సోనియట్‌ యూనియన్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేంద్ర కమిటి ప్రధాన కార్యదర్శి జడనోన్‌ నివేదికకు ఏమిటి సంబంధం? జైలు కమిటి సమీక్షలో ఇదే ప్రధాన సమస్య అయింది. జడనోవ్‌ నివేదికలో అంతర్జాతీయ రాజకీయ పరిస్టితి మీద వ్యాఖ్యానిస్తూ “ఈనాడు ప్రపంచంలో సామాజ్యవాదం కన్నా సోషలిస్టు ప్రజాస్వామ్య శక్తులు బలంగా ఉన్నాయ”ని రాశారట. ఆనేపధ్యంలో భారతదేశ పరిస్థితిని పరిశీలించాలని జైలు కమిటి సమీక్ష మొదలయింది. దీనిపై కొందరు కామ్రేడ్స్‌ ప్రపంచంలో సోషలిస్తు, ప్రజాశక్తులు బలపడి ఉండవచ్చునని, అయిత్తే సామ్రాజ్యవాదం కంటె బలంగా ఉన్నాయనడం అతిశయోక్తి అవుతుందని అందుచేత ఈ విభక్తిప్రత్యయాన్ని తొలగించాలన్నార్న ఇంకేముంది కందిరీగల తుట్టెను కదిపినట్లయింది రణదివే విప్లవ తత్వం నఖశిఖ పర్యంతం ఆవహించిన కామేద్స్‌ ఈ భ్‌ నికృష్ణ రివిజనిస్టు, రిఫార్మిస్తు తత్వంపై విరుచక పడ్డారు. సి.పి.ఎస్‌.యు. నివేదికలో ఏమి రాసినా వాళ్ల దృష్టిలో అది విప్లవ వేద వాక్యమే ! అన్గా అపొరుషేయమే ! ఈ చర్చలో బాగా రెచ్చి పోయిన చిత్తూరు కామేడ్‌ డి.సీతారామయ్య జ్జైలు కమిటి కొమ్ము కాస్తూ ఆవేశంల్ర్‌ః ప్రపంచంలో ఏమిటి, ఈ వెల్లూరు సెంట్రల్‌ జైలులో కూడా విప్లవ శక్తులే బలంగా ఉన్నాయన్నారు. దీనిపై చర్చ ఒక కొలిక్షి రాకుండానే డిటెన్యూల తిండి తీర్దాల పైకి మళ్లింది. ఉదయం టిఫిన్‌లో మూడు ఇడ్లీలు దెండు వడలు కొబ్బరి పచ్చడి సాంబారు, మగ్గు క్షాక్ళి మధ్యాహ్నం అన్నం మూడు కూరలు చేస లేక కోడి వేట మాంసం, గుడ్డు ఆరగించి. మళ్లీ మూడు గంటలకు స్వీటు హాటూతిన్ల రాత్రికి కూడా సుష్టుగా భోంచేసి ఒళ్లు పెంచుకోవడ మేమిటి? ఇలాంటి సుఖభోగాలకు అలవాటు పడితే 'పురక్షి -అనగ్గా విప్లవ తత్వం ఏం కావాలి? అందుచేత రెండు ఇడ్గీలతో సరిపెట్టు కోవాలని ఈ కామేడ్స్‌ వాదం ! నాలాంటివాళ్లు చాలామంది అవకాశం ఉన్నప్పుడ్ష్య మంచి ఆహారం తింటే తప్పే ముంది? అసలు ఇడ్గీలకూ, విప్లవతత్వానికి లంకె పెట్టడమేమిటి? బట్టతలకూ మోకాలికి ముడి చేసి అన్నారు. యు ఈ హాస్యాస్పదమైన చర్చ జరుగుతున్న సమయంలో కామేడ్స్‌ ఎకె.గోపాలన్స్‌ ఎం.ఆర్‌.వెంకటామన్‌ అరెస్టయి వెల్లూరు జైల్వ్య్యు వచ్చారు. వెంకట్రామన్‌ మోర్‌ ఇడ్డీస్‌ మోర్‌ స్ట్రగుల్సు' అన్న చిట్కాతో సమస్యను అలనోకగా పరిష్కరించారు. కాన్సీ ఇద్ర మూన్నెల్ల ముచ్చటే అయింది. రణదివే విప్లవ సిద్దాంతం లెక్కన జైళ్లు రెస్తుహౌసులు, గెస్ట్‌హొసులు కాదు, కారాదు, కానివ్వ కూడదు. బాగా భోంచేసి, సిద్దాంతాలు అధ్యయనం చేస్తే విస్లవతత్వం మందగించి, పడక కుర్చీ రాజకీయ వాదిగా మారిపోయే ప్రమాదం ఉంది. కాబట్టి వేటకుక్కకు ఆరగడుపుకు తిండి పెట్టినట్లు కమ్యూనిస్టు విప్లవ వీరజాగిలాలను కూడా సగం కడుపు మాడ్చి పోరాటానికి సన్నద్ధం చేయాలి. ఇదీ రణదివే అనుయాయుల రణతంతం. గతంలో ఎం.ఆర్‌.వెంకటామన్‌ కూడా రిఫార్మిస్టు ముద్రాంకితుడే. అందుచేత ఆయన జైలులో తన సమరశీలాన్ని నిరూపించుకొనేందుకు ముచ్చటగా మూడు నిశేషణాలతో కూడిన పోరాటానికి పిలుపు ఇచ్చారు. బిట్టర్‌ ప్రాలాంగ్ష్‌, ఎన్మాస్‌ హంగర్‌స్టైక్‌, కాగా దీనికి అన్‌కాంప్రమైజ్డ్‌ అన్న సవరణ కూడా తోడైంది. పోరాటం కోసం పోరాటం అన్న అరాటం తప్ప ఇందులో హేతుబద్ధమైన అంశం ఏదీ లేదు. జైలు వాతావరణంలో, సంకుచిత పరిధిలో పిడివాదం ఎంత మూర్ధంగా, ఎంత జుగుప్పావహంగా రూపొందుతుందో నేను స్వానుభవంతో గ్రహించాను. న్యక్తుల ద్వంద్వప్రవృత్తిని కూడా తెలుసుకున్నాను.

జైలు అనుభవాలు 33౩

ఈసారి ఏమైనా సరే క్రమశిక్షణ పేరిట అమలు జరుగుతున్న కట్టు బానిసతనాన్ని గట్టిగా ఎదిరించి ప్రతిఘటించాలనుకున్నాను. కర్నూలుకు, మరి కొన్ని ఇతర జిల్లాలకు చెందిన కొందరు కామేడ్స్‌ ఈ విషయంలో నాతో ఏకీభవించారు. అందరం కలిసి పాతిక మంది వరకూ జనరల్‌ బాడీలో ఈ పోరాటాన్ని వ్యతిరేకించాం. మెజారిటీ నిర్ణయాన్ని ఖాతరు చేయబోమని కూడా నిర్ర్రంద్వంగా ప్రకటించాం. క్యామేడ్‌ వెంకట్రామన్‌ మీలాంటి వాళ్లతో పార్టీని నిర్మించడం సాధ్యంకాదన్నారు. మేమేదో చెడిపోయిన సరుకు బాసతు అన్నట్లు! దీనికి మీలాంటి నాయకులుంటారని తెలిసి ఉంటే మేంఇందులో చేరే వాళ్లమే కాదు సొమ్మన్నాం. దానితో నుమ్మల్ని పార్టీనుంచి సస్పెండ్‌ చేస్తూ. మిగతా కామేడ్స్‌కు దూరంగ్యా విడిగా వేరే బ్లాకులో ఉండమన్నారు. మూవంట ఏర్పాట్లు మేం చేసుకున్నాం. మాకు కేటాయించిన బ్లాకు చివరలో జైలు ప్రహరీ గోడకు ఎదురుగా ఉండేది. నిరాహారదీక్ష బూనడం ఇష్టంలేకున్నా కేవలం క్రమశిక్షణకులోబడీ అందులో పాల్గొన్న వాళ్లలో నా మిత్రుడు వెంకటరెడ్డి కూడా ఉన్నాడు.ఈ కామ్రేడ్స్‌ దొంగచాటుగా మూ బ్లాకుకు వచ్చి ఎంగిలి పడేవాళ్లు. మనసు లేని మనువృలాంటి దీక్ష మరో విధంగా ఉంటుందని ఎందుకనుకోవాలి?

ఈ రెండో నిరళనదీక్ష మొదలయిన వారంలోగానే వెల్లూర్‌ జైల్లోని ఆంధ్ర, తెలంగాణా ఖైదీలందరినీ కడలూదు సెంట్రల్‌ జైలుకు మార్చాలని ప్రభుత్వం ఉత్తర్వు చేసింది. రాజమండ్రి జైలులోని కమ్యూనిస్టు డిటెిన్యూలందరినీ అప్పటికే అక్కడికి మార్చినట్లు తెలిసింది. ఇది నాలాంటి వాళ్లకు సంతోషకరమైన పరిణామం... జైలు కమిటీకి భక్తులయిన కొద్దిమంది మ్యూతం ఈ మార్పులు వ్యతిరేకించారు. ఫాసీస్తు ప్రభుత్వం ఏదో కుట్ర పన్నిందన్నారు.. ఇది జైలు కమిటి పలికించిన చిలుకపలుకులన్నది స్పష్టమే. ౫ బాడీలో అంధ్ర, తెలంగాణా కామేడ్స్‌ తెలుగు డిటెన్యూలంతా ఒకే జైలులో ఉంటే అందులో తప్పేముంది? ఒప్పేకదా? అన్నాం రా కమిటి నిర్వాకం గిట్టని తమిళ క్నామేడ్స్‌ కూడా నూ అభిప్రాయాన్ని బలపర్చారు.. ఈ వివాదం ముగిసి కడలూరు జైలుకు వెళ్లిపోయాం,

జైలు సౌకర్యాల్లో కడలూరు కన్నా వెల్లూరు బాగున్నమాట నిజమే. అయితే మూడు ్రాంతాల తెలుగు వాళ్ల మ ఒక్కటి కావాలన్న చిరకాల వాంఛ జైలులో నైనా ఫలించడం అందరికీ సంచృప్తి కలిగించిసేది. రాజమండ్రి నుంచి కడలూరు రి కామ్రేడ్స్‌లో పోలిట్‌ బ్యూరో సభ్యుడు మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు, ఇతర క్యామేడ్స్‌లో కంభంపాటి సత్యనారారలా, మారాను బలరామమూర్తి, తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ, కపర్షీ, కడుపు రాములు చెలికాని రామారావు, అనుమర్లపూడి సతారా వు భదమూర్తి శర్మ, జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్య, మానికొండ సుబ్బారావు ఆంజనేయళాస్తి కావూరి కుటుంబరావు పరుచూరి హన డ చలసాని వెంకటరత్నం, వంకా సత్యనారాయణ, మారెళ్ల నరసింహరావు ప్రభృతులున్నారు. పార్టీ సానుభూతిపరులయిన క్రోగంటీ పురప్రముఖులు కాట్రగడ్డ నారాయణరావు చలసాని ప్రకాశరావు అను ప్రజా నాట్యమండలికి చెందిన అల్లు రామలింగయ్య, వార్లలో వగైరాలను కూడా ఇక్కడికే తెచ్చారు. రాష్ట్రలోని అన్ని జిల్లాల నుంచి పార్టీలో, ప్రజాసంఘాల్లో ప్రముఖ పొత్ర వహ చాలానుందిని కడలూరులో కలుసుకున్నాను. అందులో కొందరితో దృఢమైన మైత్రిబంధం ఏర్పడింది. అప్పటికీ నా న పాతికేళ్లలోపే. ఎప్పుడు కులాసాగా నవ్వుతూ, నవ్విస్తూ అందరితో కలిసిమెలిసి ఉండేవాణి. ఒక్కరోజు అనంతపురం జిల్లాలో బుక్క శ అంబాడా క్షామేడ్‌ ఘనే నాయక్‌ “నీతో ఒకమాట చెప్పాలను కున్నానప్పా” అన్నారు. అనంతపురం జిల్లాలో “అప్పా” అన్న సంబ్‌ ధ డే ఆప్యాయతను తెలియజేస్తుంది. ఏమిటో చెప్పమన్నాను. వెల్లూరు జిల్లాలో నిన్ను చూసినప్పుడు ఇంత సుకుమారంగా సరదాగా ఉం మల్లారెడ్డి నిరాహారదీక్షలో ఉంటారా? నిర్బంధాన్ని తట్టుకుంటారా? రాజీనామా ఇచ్చి వెళ్లిపోతున్న కామ్రేడ్స్‌ లాగానే వెళ్లిపోతారనుకున్నానప్పా. నువ్వు ఇంత దైర్యంగా నిబడతావనుకోలేదప్పా” అన్నారు. నిజం చెప్పాలంటే నన్ను పార్టీ నుంచి వెల్లూరు జైలు కమిటి సస్పెండు చేసినప్పుడు నాకు పార్టి నాయకత్వం పట్ల, విధానాల పట్ల విరక్తి అసహ్యం కలిగిన మాట నిజం... కానీ, ప్రభుత్వానికి లొంగి

3డీ మనస్తాక్తి విడుదలయితే సమాజంలో తల ఎత్తుకొని తిరగడం ఎలా? ఆత్మాభిమానం ఉన్న వ్యక్తులకు అంతకన్నా అవమానం ఏముంటుంది?. ఇదే నన్నూ నాలాంటి కామేద్స్‌ను ఆ దారి తొక్కకుండా ఆపింది. అయితే ప్రభుత్వానికి సరండరై విడుదలయిన సహచరులను నేను నిందించలేదు. దూషించలేదు. కడప జిల్లాకు చెందిన హుస్సేన్‌బాబు, మోకా వెంకట సుబ్బయ్యలు తాము జైలు జీవితం గడపలేమని, వెళ్లిపోతామని నాతో చెబితే వెళ్లి పార్టీకి అనుకూలంగా చేతనైన మేరకు సహకరించండని సాగనంపాను. ఆ తర్వాత మోకా జీవితాంతాం సానుభూతి పరుడుగా ఉన్నారు. హుస్పేన్‌బాబు జీవితాంతం బుర్రకథలు చెబుతూ పార్టీకి జీవితాన్ని అంకితం చేసి ధన్య జీవి అయ్యారు. ఇందుకు పూర్తి భిన్నంగా కడలూరు జైలు కమిటి వ్యవహరించింది. కామ్రేడ్‌ మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు కార్యదర్శిగా ఉన్న ఆ కమిటి పార్టీని వదిలి పెట్టి ప్రభుత్వానికి లొంగిపోయి విడుదలయ్యే వాళ్లందరికి వారం రోజులు గడువు ఇచ్చింది. అలాంటి వాళ్లు ఆ గడువులోగా వెళ్లిపోవచ్చు. ఆ తర్వాత వెళ్లిపోతే దేహశుద్ది జరుగుతుందని ప్రకటించడం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. అయినా ఎవ్వరమూ నోరు విప్పలేదు. పిరికిపందలకు అనుకూలంగా మాట్లాడితే కమిటి, ఇతర కామ్రేడ్స్‌ మనలను కూడా ఆ గుంప్పుతో చేరుస్తారేమేనన్న భయమే అందుకు కారణం. అయితే ఏలూరు కామ్రేడ్‌ తాడి అప్పలస్వామి మాత్రం తనదైన ధోరణిలో కన్ని నిర్ణయంతో విభేదిస్తూ “ఈ దేహతాడనం అన్నది గర్యనీయం” అన్నారు ధైర్యంగా, ముక్కుకు సూటిగా. విచ్శితమేమిటంటే జనరల్‌బాడీీల్ర6 పారిపోయే వాళ్లందరినీ కొంకిపురుగులతో పోల్చిదూషించిన కామ్రేడ్‌ కడుపు రాములు తర్వాత అదేపని చేశారు. అదీ కమిట్రి నిర్ణయించిన గడువు అన్న లక్షణరేఖనుదాటి! దానిమీద ఆగ్రహంతో న్మిగహం కోల్పోయిన జైలు కమిటి పశ్చిమ గోదావరి కామేద్స్‌తోన్స “దేహశుద్ధి' కార్యక్రమాన్ని అనులు జరిపించింది. ఆ శుద్ధి చేసిన కమ్యూనిష్టు మైలారభటులు తర్వాత పశ్చాత్తాప పరితప్పు లయ్యారన్సుక్షోం డి అది వేరే విషయం. అంత కంటే ముఖ్యమైంది దెబ్బలు తిన్న క్యామేడ్‌ కడుపు రాములు మళ్లీ పార్టీలో చేరి చేనేత రంగంలో మునిపటి లాగే సేవన చేయడమే. అది ఆయన మంచితనానికి నిదర్శనంగా ఎంచవచ్చు కామేడ్‌ మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు జైలు కమిటి సెకటరీగా ఆ విషయంలో కరినంగా, కర్కశంగా వ్యవహరించినా జైలులో చీటికిమాటికి పోరాటం కూడదని, బయట ప్రభుత్వం అతిదారుణ నిర్పంధకాండకు బలి అవుతున్న కమ్యూనిస్టులను చూస్తూ నిస్పపూర్వ్య స్థితిలో ఉన్న ప్రజలను జైళ్లలో మనం చేసే ఉపవాసాలు ఉత్తేజ పరుస్తాయనుకోవడంలో అరధం లేదనే వారు. ఆ దృష్టితోనే వెల్లూర్సు నిరశనదీక్షలో పాల్గొనకుండా క్రమశిక్షణను ఉల్లంఘించినందుకు మాపైన తీసుకున్న సస్పెన్షన్‌ చర్యను రద్దు చేశారు. మేం వెంకటావ్సన్షా పై తిరగబడి అన్నమాటలు కూడా అనుచిత మైనవని మందలించారు. ఆ తర్వాత ఎ.కె.గోపొలన్‌ ను కూడా కడలూర్సుక్ర్ర తీసుకొచ్చారు ఈ జైలులో విఐ.పిల కోసం ఒక చిన్న బ్లాకు ఉంది. దాన్ని బెటర్‌ బ్లాకు అనేవారు అందులో మూడు పెద్దగదులు (లోపలనే లెటిన్‌ సౌకర్యం ఉన్నద్సి ఉన్నాయి అందులో ఒకటి ఎ.కెజికి పోగా రెండవది చందం గారికీ కేటాయించారు. మూడ్షో గదిలో నన్ను, వెంకటరెడ్డీని ఉండమన్నారు. అందుకు కారణం చెబుతూ చంద్రంగారు, “ఓయ్‌ మల్లారెడ్డి నేను ఎక్కువ మాట్లాడన్ను నువ్వు నాకు విషయాలు చెబుతూ మాట్లాడుతూ తోడుగా ఉండు. అందుకనే నా పక్క గది ఇచ్చాను అన్నారు. ఈ విధంగా వెంకటరె డ్డి నేనూ జంట కవుల్లా ఒకే గదిలోకి వచ్చేశాం. ఈ బ్లాకు ముంగిట చిన్నపూలతోట ఉంది. అందులో మంచి ఎరగులాబీ మొక్కలున్నాయి. అవి పెద్దపెద్ద పూలు పూచేవి ఒకసారి కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య ఆ పూలను చూసి “అబ్బా ఎంత బాగున్నాయిరా” అన్నాడు నాతో మురిసిపోతూ. “అయితే నువ్వూ రెండు పీక్కోరా” అన్నాను. అలాంటి చనువు కొందరు కామేడ్స్‌ తో నాకు అప్పుడు, ఇప్పుడూ ఉంది. ఆ కోవలోకి కపర్తీ వంక్క మారెళ్ల వగ్రెరా వస్తారు. కాని “పీక్కో” అన్నందుకు కోగంటికి ఎక్కడలేని కోపం వచ్చింది ! “నన్ను “పీక్కో” మంటావా?” అని రెట్టించాడు. నాకు ఈ ధోరణి బొత్తిగా బోధపడలేదు. ఆ మాటలో ఏమి తప్పుంది? అని నా ఘోష ఈలోగా దివితొలూకొ క్యామేడ్‌ కావూరి కుటుంబరావు మొదలయిన వాళ్లు మూ గొడవవిని రాయలసీమలో “పీక్కో” మంటే బూతు కాదనీ, క్రోసుకొమ్మనీ వివరించి చెబితే *“అలాగా,ఈ సంగతి నాకు తెలీదురా” అని నవ్వేసి “ఏమీ అనుకోవద్దురాగ” అన్నాడు నన్ను ఉద్దేశించి.

జైలు అనుభవాలు ప్‌

నేను ఏమీ అనుకోలేదుగాని ఒకే మాట వివిధ ప్రాంతాల్లో ఎలా అర్థాలు మారి అనర్ధదాయకమవుతుందో తొలిసారి తెలుసుకున్నాను. రాయలసీమలో ఏకవచన ప్రయోగం సర్వసామాన్యం. ముఖ్యమంత్రిగానూ, రాష్ట్రపతి హొదాలో లోనూ నీలం సంజీవరెడ్డి వాళ్ల స్వగ్రామం ఇల్లూరు వెళ్లితే రైతులు “ఏమస్పా ఎప్పుడు వస్తివి ౫” అంటారు. చివరకు ఆయన ఇంట్లో జీతగాడు, సనిమనిషి కూడా అలాగే పిలుస్తారు. కానీ, సర్కార్‌ జిల్లాలో “నున్న అంటే అది అవమానించినట్లే లెక్క. అలాగే మూ ప్రాంతంలో “దొబ్బడం” అంటే తోయడం, నెట్టడం అని అర్ధం. మరో అర్ధం లేనేలేదు. భాగవతంలో పోతన్న ప్రహ్లాదుని “ముందరికి దొబ్బి తండ్రికి మొక్కు మనిరి* అన్నారు. అయితే ఇది కృష్ణా, గోదావరి ప్రాంతంలో తిట్టు ! కడలూరు జైలులో అన్ని ప్రాంతాల తెలుగు వాళ్లం కలిసినందు వల్ల భాష్క ఆచారం, వ్యవహారాల్లో ఉన్న తేడాలు తెలుసు కొనేందుకు మంచి అవకాశం అనుకోకుండా లభించింది.

వార్తాషతికల్లో వచ్చిన వార్తలను, విశేషాలను చదివి సారాంశాన్ని చంద్రంగారికి క్లుప్తంగా చెప్పడం నావిధుల్లో ఒకటి. ఆ సందర్భంలో ఆయనతో అనేక విషయాలు మాట్లాడేవాడిని, ఒకరోజు స్త్రీ పురుషుల పరస్పరాకర్షణ, వ్యామోహం గురించి అడిగాను. అందమైన అమ్మాయి కనిపిస్తే ఆకర్షణ కలగడం సహజమనీీ, కానీ వ్యామోహం, లోలత్వంలోకి దిగిజార కుండా న్మిగహించుకోవాలని అన్నారు. ఒకనాడు 1945లో బెజనాడ ప్రజాశక్తి నగర్‌లో ఆయనతో మాట్లొడేందుకే జంకిన నాకు ఇంత చనువుగొ మాట్లాడడం నాకు ఎంతో తృప్తి సంతోషం కలిగించాయి. ఆ తర్వాత 1970లో ఆయన మరణించే వరకూ ఈ సొన్నిహిత్యం ఇలాగే కొనసాగింది. మేము కడలూరు జైలుకు మారిన కొన్నాళ్లకు కామేడ్‌ మోటూరి హనుమంతరావును ఆరెస్టు చేసి ఈ జైలుకే తెచ్చారు. అంతవరకూ ఆయనతో నాకు ముఖ పరిచయం లేకపోయినా ప్రముఖ పార్టీ నాయకుడుగా అభిమానించే వాడిని. కమ్యూనిస్టు పార్టీలో విభేదాలు ముదిరి చీలిపోయేంత వరకూ నాకు ముఖ్యులందరితోనూ సంత్సంబంధాలుండేమి

కడలూరులో వెల్లూరులో ఆగిపోయిన సిద్దాంత రాజకీయ అధ్యయనం నుళ్లీ మొదలయింది... కామ్రేడ్స్‌ కంభంపాటి (సీనియర్‌), కె.ఎల్‌నరసింహం, వైవిజయకుమార్‌, ఏటుకూరి బలరామమూర్తి ఈ తరగతులు నిర్వహించే వారు... డాక్టర్‌ చెలికాని రామారావు వృత్తిరీత్యా డాక్టర్‌. ఆయన అనేక శాస్త్రీయ విషయాలను చాలా చక్కగా కదళీ, దాక్షపొకాల్లో బోధించేవారు. నాలాంటీ వాళ్లకు అదే మార్కిస్టు మహావిద్యాలయంగా చెప్పవచ్చు. అర్థశాస్త్ర తత్వశాస్తాలకు సంబంధించి నేను చాలా నివరమైన నోట్సు రాసుకున్నాను. ఉత్తరోత్తరా అవి నాకు ఎంతో ఉపయోగపడ్డాయి. సరుకు(కమోడిటీ) కున్న రెండు విలువల గురించి సరుకు భనంగా ధనం సరుకు(సి.ఎం.సి)గా మారడం గురించి అదనపు విలువ సిద్ధాంతం గూర్చి. బూర్జువా అర్ధశాస్రజ్డుల సిద్దాంతంలోని బలహినతల గురించి, సీనియర్‌ కామ్రేడ్స్‌ బోధించారు. అలాగే తత్వశాస్త్రం గురించి, గతితార్కిక, చార్మితక భాతికవాద ప్రాథమిక సూత్రాల గురించి క్యామేడ్‌ బలరామమూర్తి పాఠాలు కొంత వరకూ తలకెక్కాయని చెప్పవచ్చు.

ఇలా కమ్యూనిస్టు మూల సూత్రాలు, ప్రథమ పాఠాలు నేర్చుకుంటూనే ఆసక్తి ఉన్న కామ్రేడ్స్‌కు హిందీ భో ధించేవాడిని. నాకు అప్పటికి సిగరెట్టు బీడీలు, తమలపాకులు వేసుకోవడం లాంటి అలవాట్లు లేవు. కానీ కాట్రగడ్డ నారాయణరావు సాన్నిహిత్యంలో ఆయన కాల్చే కాప్‌స్టన్‌ సిగరెట్లు అప్పుడప్పుడు సరదాగా తాగుతూ నేను, వెంకటరెడ్డి సిగరెట్లు ఆ జైలులో అలవాటు చేసుకున్నాం. ఆ తర్వాత నూ అఆర్థికస్టాయిని బట్టి బర్కిలిలోకి, చార్మినార్‌కూ, చినరకు తాజమహల్‌, కారింజి, మంగళూరు బీడీలకు దిగజారింది 1. ఇది జైలు జీవితంలోని మైనస్‌ పాయింట్‌ అని చెప్పవలసి ఉంది.

సాంస్కృతిక విషయాలకు వస్తే ఆటలు, పాటలూ, నాటకాలూ రెండు జైళ్లలోనూ ఉన్నాయి. కడలూరులో ప్రజొనాట్య మండలి కళాకారులు కోగంటి, టి.చలసతి రావ, మేకప్‌ ఆర్జిస్టు కుమార్‌ మొదలయిన వాళ్లు ఉండేవారు. చెప్పుకోదగిన రచయితలూ, కవులు మాత్రం లేరని చెప్పవచ్చు అవసరాల సూర్యరావు ఒక్కరే రచయిత అనుకుంటాను. ఆయన జూలియస్‌ ప్యూజిక్‌ రచించిన

36 మనస్సాక్షి 'న్లోట్స్‌ ఫ్రంది గ్యాలోస' అన్న పుస్తకాన్ని 'రక్తాక్తరాలు' గా అనువదించారు. నాకు కవిత్వం మీద సాహిత్యం మీద ఆసక్తి, అభిరుచి ఉన్నా జైలులో ఆ విషయంలో కృషీ చేసేందుకు అవకాశం లేకపోయింది. ఆటల పట్ల బాల్యం నుంచి ఆసక్తి లేదు. అయితే కాలక్షేపం కోసం ప్రేక్షకుడుగా చూస్తూ ఉండేవాడిని. ఆరోజుల్లో తెలుగు స్వతంత్రలో కాబోలు కె.విరమణారెడ్డి “సత్యం శివం సుందరం” కవిత వచ్చింది. పోలీసు దమనకాండను ఖండిస్తున్న ఆ కవిత నాకు ఎంతో నచ్చింది. కానీ, ఆతర్వాత ఆ కవి బెండకాయలా ముదిరి ఇంచుమించు “బ్పక్రన్షో అనిపించుకునే స్థాయికి చేరుకున్నాడు. అదే శోచసీయమైన పరిణామం. క్రూర, దారుణ నిర్వంధం అమలు జరుపుతున్న కాంగ్రేస్‌ ప్రభుత్వం మీడ ఆ పార్టీ నాయకుల మీద మాలో ఎంత తీవ్రద్వేషం ఉండేదో చెప్పాలంటే వెల్లూర్‌ జైలులో మూజిల్లా కామ్రేడ్‌ హుస్పిన్‌బాబు రాపిన - ఓరి, పండిత నెహూ ! ద్రోహీ నీ భావ రూపము తెలొసెరా !' అన్నపాట సూచిస్తుంది. నెహూను ఇండియన్‌ చ్యాంగ్‌ కై షేక్‌ గా చిత్రించడం పరిపాటి. భోజనం విషయంలో వెల్లూరు, కడలూరు జైళ్ల మధ్య చెప్పుకోదగిన తేడా ఏమి లేకపోయినా వెల్లూరులో తమిళ కేరళ కర్నాటక తెలుగు వంటకాల వైవిధ్యం ఉండేది. అరవదోసె, సొంబార్‌, ఇడ్లీ కేరళ అవియల్‌, ఆంధ్రుల ముద్దపప్పు, అవగాయ, గోంగూర పచ్చళ్లు, కర్నాటక బిసాబేలి అన్నీ కలిపి సమగ్ర దాక్షిణాత్య ఆహార సమాహారంగా ఉండేది. మొత్తం మీద పాకకళా ప్రావీణ్యంలో తమిళులదే అగ్ర తాంబూలం అనడంలో సందేహంలేదు. వంటకాలు రుచికరంగా తయారు కావడానికి ప్రభుత్వం హోటల్‌ వర్కర్పు యూనియన్‌ కార్యకర్తలను డిటెన్యూలగా తీసుకురావడం ద్వారా తనవంతు సహకారం అందించింది!. వందలసంఖ్యలో కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలను ఒకచోట నిర్భంధించిి మంచి వసతులు కల్పించడం ద్వారా ప్రభుత్వం సీద్ధాంత రాజకీయ అధ్యయనానికి చక్కని అవకాశం కలిగించింది. కడలూరులో కొంతకాలం ఈ కార్యక్రమం ఆశించినట్లు అమలు జరిగింది. బెజవాడ పట్టణ కమ్యూనిస్టు నాయకుడు కామ్రేడ్‌ టి.వెంకటేశ్వర రావు కడలూరు జైలులో మేయర్‌గా ఉంటూ డిటెన్యూల అవసరాలు తీర్చడానికి బాగా కృషి చేసి నిర్వహణ దక్షుడనిపించుకున్నారు. తర్వాత రెండుసార్లు విజయవాడ ( బెజవాడ విజయవాడగా మారాక)కు మేయరు గా ఎన్నికై తన దక్ష్తతను రాష్ట్రానికంతా చాటారు. నేను అరెస్ట్‌ అయినప్పటికి మా పెద్దమ్మాయి ప్రభావతి వారంలోపు పసిపాప, మాస్వగ్రామంలో ఇల్లు కూడా అమ్మివేసినందున మా ఆవిడ పుట్టింట్లోనే ఉండేది. కారాగార జీవితంలో తరుచు ఆమె, పాస గుర్తుకు వచ్చేవారు. ఎందరో కవులు జైలు గోడల మధ్య మంచి ప్రేమ కవితలు రచించారు. నేను పద్యాలు రాయడం పదేళ్ల క్రితమే మానేసినా కవితా భావుకత్వం మాతం ఇంకిపోలేదు. పైగా చెరలో, ఏకాంతంలో మరింత త్మీవమైైంది. పోతే కవిత్వధోరణిలో ఉత్తరాలు రాస్తే నా భార్యకు అర్ధం కావడం కష్టమే. అందుచేత తేట తెలుగులో జైలు విశేషాల గురించి ఉత్తరాలు రాస్తూ అందులోనే కొద్దిగా ప్రేమానుభూతులను వ్యక్తం చేసే వాడిని. అప్పట్లో ఇంటికి ఉత్తరం వస్తే చిరునామా దారులేగాక అంతా చదువుతారని నాకు తెలుసు. అందుచేత ఆ సంగతి దృష్టిలో ఉంచుకొని లేఖలు రాయాలి. అవి ప్రేమలేఖలుగా మారకుండా ఉండడానికి అంతకన్నా పెద్ద సెన్సార్‌ అనసరమేముంది?. ఒకసారి నా ఉత్తరాలు సెన్సార్‌ చేసీ జైలు ఉద్యోగి-అతని పేరు కృష్ణమూర్తి అని జ్ఞాపకం-నాతో మాట్లాడుతూ "మీ ఉత్తరాల్లో కవిత్వం చొలా బాగుంటుంది. వృత్తి ధర్మం ప్రకారం మేము అందరి ఉత్తరాలు చదువుతాంలెండి' అన్నారు. అప్పుడప్పుడు నాతో కవిత్వం గురించి కలిసి మాట్లాడే వాడు. కసీ కొద్దీ మేం కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వాన్ని ఫాసిస్టు, పైశాచిక ప్రభుత్వమని దూషించినా నిజమైన ఫాసిస్టు ప్రభుత్వం ప్రజలను ఎలా హాంసించేదో జైళ్లలో ఖైదీలను ఎంత క్రూరంగా, ఘోరంగా చిత్రహింసల పాలుచేసేదో మాకు తెలుసు, చెకోస్లావికాయా కమ్యూనిస్టు నాయకుడు ఫ్యూబిక్‌ జైలు నుంచి భార్యకు “రక్తాక్షరాల'తో రాసిన లేఖలు నేను అప్పటికే చదివాను. అయినా కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వాలకు “సాసిస్టు' విశేషణం ప్రయోగించడం మాకు అలవాటు అయింది.

జైలు అనుభవాలు ౩7 పడగ విప్పిన పిడివాదం

కడలూరు జైలు జీవితం సొఫీగా సాగిపోతుండగానే కేంద్ర కమిటి నుంచి జైలు కమిటికి ఒక ఆదేశం అందింది. జైళ్లలో ఉన్న కమ్యూనిస్టు ఖైదీలు రాజీలేని పోరాటాలు సాగించాలని, అందులో ఉద్దాటించినట్లు జైలు కమిటి కామ్రేడ్స్‌ అందరికీ తెలియజేయడమే గాక అందుకు సన్నాహాలు ప్రారంభించింది. జైలులో కూడ గెరిల్లా పోరాటం సాధ్యమే నన్న సూత్రీకరణ కూడ కడలూరు జైలు కమిటి చేస్తి తన స్పజనాత్మక ప్రతిభను ప్రదర్శించింది! నంట చెరకులోంచి పని కొచ్చే కరలను ఏరి, పోలీసుల కళ్లల్లో చల్లడానికి కారంపొడి పొట్లాలు గట్టి, దాడిక్షీ ఆత్మరక్షణకు తగిన సూచనలిచ్చి క్యామేడ్స్‌ను సన్నద్ధం చేసింది. ఘర్షణ జరిగినప్పుడు ఏయే జిల్లాల కామ్రేడ్స్‌ ఎక్కడ మోహరించవలసిందీ నిర్ధారించారు. కడలూరు జైలులో స్త్రీలకోసం నిర్మించిన భాగాన్ని మాకోసం ఖాళీ చేయించి ఇచ్చారు. దాన్ని ఓల్డ్‌ ఫిమేల్‌ యార్డ్‌ అంటారు. అక్కడ బ్యారికేడు కట్టేందుకు పధకం నేసి పోరాటానికి అంతా సిద్ధం చేశారు. ఆ వ్యూహం ప్రకారం విశాఖ, రాయలసీమ కామేడ్స్‌ మెయిన్‌ గేటుకు సమీసంలో ఉండి పోలీసులు గేటులోంచి లోపలికి రాగానే రాళ్లతో ఎదురుదాడి చేయవలసి ఉంది.

ఈ పోరాట ఫంధా నాకు మింగుడు పడలేదు. అయితే వెల్లూరులో నిరాహారదీక్షను వ్యతిరేకించి, కడలూరులో మిలిటెంటు పోరాటాన్నికూడా వ్యతిరేకో ఏమనుకుంటారో అన్న సంకోచంతోనే ఏం మాట్లాడకుండా ఉండిపోయాను. జైలు కమిటి పథకం ప్రకారం జైలు సూపర్నెంటుపై దాడి జరిగింది. ఇలాంటిదేదో జరుగుతుందని అధికారులు ముందే ఊహించినట్లు ఉంది. సైరన్‌మోత, మలబార్‌ స్పెషల్‌ పోలీసులు రంగప్రవేశం క్షణాల్లో జరిగిపోయింది. నిక్లేశించిన స్థలాల్లోంచి మా ప్రతిఘటన మొదలయింది. వైజొగు, రాయలసీమ కాద్రేడ్స్‌తో ఏర్పాటైన మా దళం గేటుకు దగ్గరలో పోలీసులుపై రాళ్లు రువ్వడం, జవాబుగొ పోలీసులు టియర్‌ గ్యాస్‌ ప్రయోగించడం, ఆ తర్వాత లాఠీ, బోయ్‌నెట్‌ ఛార్డ్‌లు, తుపాకి కాల్పులతో జైలు ఆవరణ రణరంగంగా మారి దద్దరిల్లి పోయింది. ఈ పోరాటంలో కొన్ని దృశ్యాలు నాకు ఇప్పటికీ బాగా గుర్తున్నాయి. క్యామేడ్‌ కంభంపాటి సత్యనారాయణ (సీనియర్‌) లాంటి ప్రశాంత, గంభీర ప్రవృత్తి కలిగిన వ్యక్తి పోలీసులమీద రాళ్లు రువ్వారంటే ఆయనను ఎరిగిన వాళ్లు నమ్మలేదు. అలాంటి పెద్రమనిషి బట్టతలకు ఊత్తరీయం చుట్టగా చుట్టుకొని విజృంభించి రాళ్లు విసరడం చూసి ఆశ్చర్యపడ్డాను. అలాగే రైల్వే. కార్మిక నాయకుడు కామ్రేడ్‌ కె.ఎల్ట్‌నరసింహం కూడా యధాశక్తి రాళ్లు రువ్వుతున్నారు. బహాశా తత్వశాస్తోపాధ్యాయుడైన కామ్రేడ్‌ బలరామమూర్తి కూడా ఈ విప్లవ పోరాటంలో ఇలాంటి ప్యాతనే నిర్వహించి ఉండవచ్చు. అయితే ఆదృశ్యం నాకంట పడలేదు.

పోలీసు తుపాకి కాల్పుల మోత వినపడగానే మాకు నాయకత్వం ఇచ్చిన సూచనల మేరకు ఆత్మరక్షణార్థం నేలకు కరుచుకుని పండుకొన్నాం. అప్పుడు మొదలైంది లారీచార్జి. ఒక పోలీసు నామీద లాఠీ ప్రయోగించి ఎడాపెడా బాదాడు. తలపైకెత్తితే బలమైన దిమ్మతిరిగే దెబ్బపడింది. జైలంతా తిరుగుతున్నట్ల అయింది. నాకు కొంచెం దూరంలో ఉన్న ఒక కామ్రేడ్‌ మీద బాయ్‌నెట్‌ ఛార్జ్‌ జరిగింది. ఎలాగో ప్రాకుతూ వరండాలోకి వెళ్లగలిగాను.. టియర్‌ గ్యాస్‌ ప్రభావానికి విరుగుడుగా ఉల్లిగడ్డ నమిలి కండ్లకు పట్టించుకొని చుట్టుపక్కలకు చూశాను. అంతా అల్లకల్లోంగా బీభత్సంగా ఉంది. క్యామేడ్‌ అనుమర్లపూడి సీశరామారావును పోలీసులు కాల్పిచంపారని తెలిసింది. మరో చోట ఉత్తరాపతి అనే తమిళ కాన్విక్టు ఖైదీ మాతో పాటు పోరాడుతూ బుల్లెట్‌ తగిలి మరణించాడు. కామ్రేడ్‌ తమ్మారెడ్డి మణికట్టులో తూటా దూసుకు పోయింది. పోరాటం చివర దశకు చేరుకుంది. మలబార్‌ పోలీసులు దారుణంగా మారణకాండకు విజృంభించారు. ఈ పరిస్థితిలో జైలు కమిటి పోరు విరమిస్తున్నట్లు ప్రకటించింది. ఈ విధంగా నాలుగుగోడల మధ్య పీరోచిత విప్లవ పోరాటం సాగించాలన్న ఆరాటం ఇద్దరు కామేడ్స్‌ బలిదానంతో ఉపశమించింది. చాలా మంది కామ్రేడ్స్‌ క్షతగాత్రులయ్యారు.

39 మనస్సాక్షి ఆ కోలాహంలో వెంకటరెడ్డి ఏమయ్యాడో తెలియక ఆందోళన చెందాను. ఒకరినొకరు వెతుక్కుంటూ ఒక చోట కలుసుకొని సజీవంగా ఉన్నందుకు సంతోష పడ్డాం... ఈ పోరాటంలో తూర్పు గోదావరి జిల్లా రామచంద్రపురం కామ్రేడ్‌ డాక్టర్‌ చెలికాని రామారావు ప్రదర్శించిన ధైర్యసాహసాలు అద్భుతమైనమి.. ఆయన పరమ సాత్విక మూర్తి. పరుషంగా మాట్లాడి ఎరుగని అజాతశతువు.. ఎంతో భూతదయ గలిగిన కారుణ్యమూర్తి. కామ్రేడ్‌ అనుమర్లపూడి పోలీసుల తూటాలకు బలి అయినప్పుడు ప్రాణావాయాన్ని లెక్కచేయకుండా వెళ్లి నొడి చూసి మరణించాడని తెలుసుకొని అలాగే నుంచుండి పోయారని, చూసిన కామేడ్స్‌ చెప్పారు. అమరజీవి అయిన ఫితారామరావు చల్లపల్లి జమీందారుకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన అనేక రైతు పోరాటాల్లో కాకలు తీరిన యోధులు. నిరాయుధుడై నిస్పహాయుడై ఆత్మహత్య సదృశ్యమైన మారణహోమంలో సమిధ అయ్యారు. అలాగే సామాన్య ఖైదీ ఉత్తరాపతి అసువులర్పించారు.

ఈ విధంగా జైళ్లు రణదివే రణతంత్రంలో తమ పాత్రను పోషించాయి. మృత్యుదేవత ముఖాముఖి తారసిల్లినప్పుడు, మరణం ఏ క్షణమైనా జరిగే ప్రమాదం దాపురించినప్తుడు తలపై బుల్లెట్లు దూసుకుపోతున్నప్పుడు మనిషి హృదయం ఎలా స్పందిస్తుంది? ఎలాంటి భావనలు ఉత్పన్నమవుతాయి? కవితల్లో, నాటకాల్లో, ఇతర కళారూపొల్లో అలాంటి సందర్భాలను ఎంతో భావుకత్వంతో చిత్రిస్తారు. ప్రాణాన్ని తృణప్రాయంగా భావించిన వీరులంటూ ప్రస్తుతిస్తారు. కానీ, అలాంటి విపత్సమయంలో నాలో అలాంటి వీరరసావేశం కలుగలేదు. ప్రాణం తృణప్రాయం అనిపించకపోగా “ఏమిటీ ఈ దిక్కుమాలిన చావూ అనిపించింది. నా భార్య, చిన్నారి పాప గుర్తుకు వచ్చారు. శత్రువుతో ముఖాముఖి తలపడి చొవు బ్రతుకులు

తేల్చుకోవడం వేరు. కాన్కీ ఇలా నిస్పహాయ స్టితిలో మరణించడంలో ఏమి వీరత్వం ఉంది అనిపించింది.

ఈ యుద్ధకాండ ముగిశాక పలాయన పర్వం ప్రారంభమైంది. “బ్రతికి యుండిన శుభములు బడయ వచ్చు” ననుకున్న కామ్రేడ్స్‌ ప్రభుత్వానికి సరెండరై విడుదలయ్యారు. అలాంటి వాళల్లో ఇప్పుడు ప్రముఖ సినీహాస్య నటుడ్దెన అల్లు రామలింగయ్య ఒకరు. సమరశీల పోరాటానికి మూల్యం చెల్లించిన తర్వాత జైలు కమిటి పోలీసుల దమనకాండకు వ్యతిరేకంగా నిరాహరదీక్ష చేయాలని నిర్ణయించింది. ఇదీ ఏకగ్రీవమే 1. ఆ వాతావరణంలో నిరశనదీక్ష బాగోగుల మీద చర్చకు ఆస్కారమే లేదు. నేను కూడా “నలుగురితో పాటు నారాయణ” అన్నాను. అప్పట్లో మద్రాసు హైకోర్టులో కొంతమంది డిటెన్యూల ఘైబియస్‌. కార్పస్‌ పిటిషన్లు విదారణలో ఉన్నాయి. ఒక బ్యాచి విడుదల కూడ అయింది. ఆందులో బెజవాడ పురస్రముఖులు కాట్రగడ్డ నారాయణరావు చలసాని ప్రకాశరావు మొదలయిన వారున్నారు. నేను వెంకటరెడ్డి దాఖలు చేసిన పిటిషన్లు విచారణకు వస్తున్నట్లు తెలిసింది. నిరాహారదీక్ష అయిదో రోజున జైలు వార్గన్‌ వచ్చి 119, 120 నెంబరు డిటెన్యూలు ఎవరని అడిగి, నాకు, వెంకటరెడ్డికి విడుదల ఉత్తర్వులు వచ్చాయని చెప్పారు. హ్ఞైకోర్టు మా ఇద్దరి మీద సెట్టిన ఛార్జిషీటు నమ్మశక్యంగా లేదని తీర్పు ఇచ్చింది. సరిగ్గా 18నెలల తర్వాత 1949 అక్టోబరులో వెంకటరెడ్డి నేను కడలూరు జైలునుంచి విడుదలయ్యాం, అయితే గేటు దగ్గరనే మళ్లీ అరెస్టయ్యే ప్రమాదం ఉందన్నారు. అంతకుముందు కొందరి విషయంలో అలా జరిగింది కూడ, కానీ మా విషయంలో అది పృనరావృత్తం కాలేదు. నేరుగా మద్రాసు వెళ్లి మా కడప జిల్లా వాళ్లు ఎక్కువగా దిగే అట్లూరయ్య హోటల్లో దిగి అక్కడ నుంచి ఇంటిదారి బట్టాం.

ఒక్కసారి వెనక్కి తిరిగి గడిచిన ఒకటిన్నర సంవత్సరాల జైలు జీవితాన్ని తలుచుకుంటే ఎన్నో అనుభవాలు, అనుభూతులు మనసును ఉరూతలూపుతాయి. ఎన్నో అనుభవాలతో తలపండిన జ్ఞాన వృద్దుల నుంచి ఎంతో బాగా చదువుకున్న విద్యాధికుల నుంచి అవిరెండూ లేని నేను అల్పకాలంలోనే చాలా నేర్చుకున్నాను. ఏడాది కాశీ జీవితం తొలిమలుపైతే ఇది అంతకన్నా అన్నివిధాల గొప్ప మేలు మలుపు ఆ మాటకొస్తే రాజకీయ వాదులందరికీ చెరసాలలు నిజమైన పాఠశాలలే. జైళ్లను ప్రత్యక్ష నరకాలుగా మార్చిన అధికారవర్గం నల్ల చిరుదొంగలు గజదొంగలుగా మారుతున్నారు. కానీ, అనుభవంలేని రాజకీయకార్యకర్తల్లో చాలామంది అక్కడ సిద్ధాంత రాజకీయ

జైలు అనుభవాలు ఇం పరిజ్ఞానం స పగతిప ణి స మ రరర పరగవస్తున్నారు ఈ విషయంలో వేక్‌ ఎ.కగోపాలన్‌ జీవితం ఆదర్శపాయమైంది. బైల అనేక పోరాటాలలో కాకలు తీరింది. ఎందరో ఖైదీలకు ండరీ గ్రేడ్‌ ఉ ధ్యాయుడైన ఎకెజి జీవితంలో విలువైన కాలం ఆయన రాజకీయాలు బోధించి విప్లవ పథం చూపించారు. అలాంటి నాయకుల సాన్నిహిత్యం వల్ల నేను ఎంతో ప్రేరణ, ఉత్తేజం పొందాను. కమ్యూనిస్టులను పోల ములను పట్టిస్తన్నట్లు కడలూరు గ్ర మనిపించింది ఎందుకంటే ఆంధ ప్రాంతంలో కాంగ్రెస్‌ వాళ్లు వ్యక్తిగత సంబంధాలు కూడా లేవు న రారు జైలు కామేడ్స్‌ చెప్పగా విన్నాం. అదీగాక బాలిరెడ్డితో వెంకటరెడ్డిక్కీ నాకూ నై ఆయన కంటబడకుండా తప్పుకుని బయటపడ్డాం. ఆ రాత్రికే మా అత్తగార్‌ వ న చేరుకున్నాం మా విడుదల వార్త తెలిసిన జిల్లా కమిటి వెంటనే అజ్జాతవాసానికి వెళ్లిపొమ్మని కొరియర్‌ ద్వారా

• ళ్ల తర్వాత భార్య, బిడ్డలను కలిసి అదేరాత్రి వెళ్లిపోవడం బాధావహమే. అయినా, మరోసారి పోలీసుల పాలబడిలే ఏమి జరుగుతుందో తెలుసు. అందుచేత తెల్లవారే సరికి మా కోసం నిర్ణయుంచిన డెన్‌కు చేరుకున్నాం. మేము కడలూరు జైలులో ఉండగానే జిల్లా పార్టీలో విభేదాలు ఏర్పడి, అవి పరిష్కారం కొక రాష్ట్రకమిటి ఒక ఆర్లనైజర్‌ను పంపిందని తెలిసింది. సమస్యలు సృష్టించడంలో ఘనుడని నేను ఇంతకు ముందు ఒక సందర్భంలో పేర్కొన్న ఎం.బినారపరెడ్డి వల్లనే తగవులు ఉత్పన్నమైనట్లు కూడా విన్నాం. రాష్ట్ర కమిటి తరఫున వచ్చిన ఆర్గనైజర్‌ కామ్రేడ్‌ వైవి.కృష్ణారావును కలిసినప్పుడు ఈ గొడవల వివరాలు మరి కొంత వివరంగా తెలిశాయి అంతవరకు జిల్లా కమిటి కార్యదర్శిగా ఉన్న పంజం నరసింహారెడ్డి కదలికలేని మనిషి అన్నది నిజం. కానీ ముఠాలు కట్టే వ్యక్తి కాదు. నారపరెడ్డి “ఏమ్మాతం చురుకుదనం లేని, క్రియాశూన్యుడైన వ్యక్తి జిల్లా కార్యదర్శిగా ఉండడ మేమిటి? ఆయన అజ్ఞాతవాసంలో ఎక్కడ దాక్కున్నారో ఎవరికీ తెలియకపోతే ఎలాగ అని దండెత్తాడట. దానిపై ఉత్పన్నమైన వివాదంలో ఈశ్వరరెడ్డి ఎటూ తేల్చలేని స్థితిలో పడ్డాడని చెప్పారు. శివరామిదెడ్డీ నాయకత్వానికి కొత్త వారే కాబట్టీ అందరినీ కలిపి పనిచేయించేందుకు కృష్ణారావే కార్యదర్శి బాధ్యతలు స్వీకరించవలసి వచ్చిందన్నారు. మైమికెను నేను తొలిసారి బెజవాడలో రాష్ట్ర రైతు సంఘం ఆఫీసు కార్యదర్శిగా ఉన్నప్పుడు చూశాను. ఆఫీసు కార్యదర్శి అయినా రాష్ట్ర రైతు సంఘంలో ఆయన ముఖ్య ప్యాత వహించేవారు... నేన, వెంకటరెడ్డి కలిసినప్పుడు. జిల్లాను. రెండు ఏరియాలుగౌ విభజించినట్లు ఆయన ద్వాదా తెలిసింది. ఏరియా కమిటి 1లో కమలాపురం, కడప తాలూకాలు, రెండో ఏరియా కమిటిలో పులివెందుల, జమ్మలమడుగు తాలూకాలు వస్తాయి. ఏరియా కమిటి 1కి పి.నెంకటరెడ్డి కార్యదర్శి కాగా, ఈశ్వరెడ్తి, నేను కమిటి సభ్యులం, రెండో ఏరియా కమిటీకి శివరామిరెడ్డీ కార్యదర్శి. కడప, రాజంపేట తాలూకాలు జె.వెంకట్రాంరెడ్డీ చూసేవాడు. మొత్తం జిల్లా బాధ్యత కృష్ణరావుకు అప్పగించబడింది. నాకు పులివెందుల తాలూకాలో అనేక గ్రామాల్లో ఉన్న బంధుత్వం, పరిచయాల వల్ల రహస్య జీవితానికి అత్యవసరమైన “డెన్‌'ల ఏర్పాటు నేనే చూసే వాడిని. జమ్మలమడుగు, కమలాపురం తాలూకాల్లో పోలీసులదాడులు ఉధృతంగా ఉన్నందువల్ల ఈ తాలూకాల్లోనే ఎక్కువ బాగం తలదాచుకోవలసి వచ్చింది. సర్వవ్యాప్త సమ్మెపోరాటాల ద్వారా కార్మికవర్గం విప్లవంలో అగ్రగామి పాత్ర వహించడం ద్వారా అధికారాన్ని హస్తగతం చేసుకోవాలనీ, అందుకు భారతదేశ పరిస్థితి సరిపక్వంగా ఉందని, దేశానికి స్వాతంత్యం వచ్చిన కొద్ది నెలలకే చిటిరణదినే నాయకత్వంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ తీర్మానించింది. రైల్వే సమ్మెకు యిచ్చిన పిలుపు దాని పర్యవసానమే. కానీ, ఆ సమ్మె తుస్సుమంది. ప్రభుత్వ సిర్భంధం మాత్రం తీవ్రమైంది. చివరకు బి.టి.ఆర్‌ అనుసరించిన రష్యా పంధా విఫలమైందని శేంద్రకమిటి భావించింది. కానీ కాలేసెనంలోంచఛి

త౦ మనస్సాక్షి మండే పొయ్యిలో పడ్డట్లు ఆ పంధా బదులు చైనా పంధా అనుసరించాలని చండ్ర రాజేశ్వరరావు నాయకత్వంలో మరో నిర్ణయానికి వచ్చి, అందుకనుగుణంగా నూతన పోరాట రూపాలు నిర్ణయించింది. అంటే గ్రామాల నుంచి పట్టణాలకు విప్లవాన్ని విస్తరింప జేసి చైనా పంధాలో అధికారాన్ని పట్టుకోవడం. తెలంగాణాలో నైజాం ఫ్యూడల్‌ నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఆంధ్రమహా సభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీల నాయకత్వంలో జరిగిన సాయుధ రైతాంగ పోరాటం నుంచే ఈ చైనా పంధా తయారైంది. ఈ సంధా ప్రకారమే కమలాపురం తాలూకా యు.రాజుపాలెంలో కూలి సమస్యపై ఆరంభమైన సామాన్య పోరాటాన్ని పోలీసులకు వ్యతిరేక ప్రతిఘటనగా మార్చడం జరిగింది. తత్ఫలితంగా జరిగిన పోలీసు కాల్పుల్లో ఇద్దరు హరిజన వ్యవసాయ కూలి కామేడ్స్‌ మారెన్న వెంకటన్నలు మరణించగా, మరో

కామ్రేడ్‌ చెయ్యిపోయింది. పోలీసుల నిర్భంధకాండ మరింత తీవ్రమైంది. జమ్మలమడుగు తాలూకా సెద్దపసప్పుల్లో కామేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డిని అరెస్టు చేసినప్పుడు అనూహ్యంగా, సద్యస్ఫూర్తితో జనసమూహం చెలరేగి తిరగబడి ఆయనను విడిపించింది. ఆ పోరాటంలో కామేడ్‌ వెంకటకొండారెడ్డి పోలీసు కాల్పుల్లో వీరమరణం చెందారు ఆ తర్వాత ఆ తాలూకా అంతటా నిర్బంధ విధానం తీవమై ఈశ్వరరెడ్డి ఆశయం కోసం కర్నూలు జిల్లాకు చెందిన మబమీద ఉప్పలపాడులో ఒక భూస్వామి చిన్నపరెడ్డి ఇంట్లో కొన్నాళ్లు తలదాచుకున్నారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీకి జిల్లాలో ఇవి గడ్డు రోజులు. దానికి శకిక్‌ మించిన నిర్బంధం విరుచుకు పడడంతో ఆత్మరక్షణే ముఖ్య కర్తవ్యమ్రంది. పగలు ఏ రైతు ఇంట్లోనో రహస్యంగా ఉంటూ రాత్రిళ్లు పొలం మీదనో, చీవీ(బత్తాయి) తోటల్లోనో నిద పోవలసివచ్చేది. రైతు కుటుంబాలు సంప్రదాయ మర్యాదలతో ఆత్మీయతతో ఇచ్చే ఆతిధ్యం విస్మరించడానికి పీల్లేనిది. కమలాపురం, కడప్క పులివెందుల తాలూకాల్లోని కొన్ని గ్రామాల్లో పొట్టేళ్లను బాగా మేపి ఉగాది పండుగ సందర్భంలో వాటీని కోపి మాంసం బాగా ఎండబెట్టి తినే అలవాటుంది. కొవ్వుతో పొటు కొన్ని కండలు విడిగా నిలువ చేసి అన్నంలో వడ్డించేవారు. పైవి.

కు ఈ మాంసం అలవాటు లేకపోయనా తర్వాత తృప్తిగా భోంచేసేవారు. క

కడప జిల్లాలో గ్రాము కక్షలు చిరకాలంగా ఉన్నాయి. కొనీ,కమ్యూనిస్టుల విషయంలో ఏ పక్షమూ పోలీసులకు తెలియజేసేవి కావు మాకు ఆశ్రయం ఇచ్చిన వాళ్లు తనుకు వ్యతిరేకులైనా సరే పట్టించుకునే వాళ్లు కాదు. పోలీసు వ్యాను దూరంగా అగుపించగానే బయట ఆడుకునే పసులకాపరి పిల్లలు పరుగులతో వచ్చి ఆ వార్త తెలియజేసీవారు. కొన్ని గ్రామాల్లో బొత్తిగా పరిచయంలేని వ్యక్తుల్వ కూడా మా ఇబ్బందుల గురించి తెలుసుకొని పిలిచి ఆశయం ఇచ్చేవారు. శింహాద్రిపురం ఫిర్కాలో దేవతాప్పురం అనే చిన్నగామం ఉంది. కళ్లంలో నారాయణరెడ్డి అనే రైతు నాకు నావెంట ఉన్న ఒకరిద్దరు కామేడ్స్‌కు వారం పదిరోజులు ఎంతో ఆప్యాయంగా ఆతిధ్యం ఇచ్చారు. మేము జ్రైలునుండి విడుదలై వచ్చేప్పటికి జిల్లాలో పార్టీ చాలా బలపడింది. కమలాపురం తాలూకాలో బాగా విస్తరించింది. వ్యవసాయ కూలీ పోరాటాల ఫలితంగా అట్టడుగు వర్గం నుంచి గణనీయమైన సంఖ్యలో తొలిసారి పార్టీ కార్యకర్తలు తయారయ్యారు. కామేడ్‌ శివరామిరెడ్డి, వెంకటామిరెడ్డి సాగించిన కృషి వల్ల రెండేళ్లలోనే ఆ తాలూకాలో జిల్లాలో కెల్లా బలమైన పార్టీ శాఖలు తయారయ్యాయి. అలాగే పులివెందుల తొలూకాలో కూడ కొత్త గ్రామాలకు పార్టీ వ్యాపించింది. మా స్వగ్రామం అంకాళమ్మగూడూరులో కూడా కొమేడ్‌ కె.వినాగిరెడ్డి వేలూరు శ్రీ రాములు, వై.అంకిరెడ్డి మొదలయిన రైతు యువకులతో పాటు, కొంతనుంది. హరిజన యువకులు, సవర్లులకు చెందిన చలపతి, పుల్లన్న లాంటి మెరికల్లాంటి వ్యవసాయ కూలీ యువకులు పార్టీలో చేరారు. మా అత్తగారి ఊరు చవ్వారు పల్లెలో మా బావ జె.రామచంద్రారెడ్డి తోపాటు నన్ను పోలీసులకు పట్టించిన యువకులంతా పార్టీకి సన్నిహితులయ్యారు. తొండూరు ఫిక్కా పాలూరు, ఊడవగండ్ల గ్రామాలకు కమలాపురం తాలూకా సిరాజు పాళెం మొదలయిన (గ్రామాల్లో ఉన్న బంధుత్వం వల్ల అక్కడ నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ వ్యాపించింది. పాలూరులో కామేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డి, ఊడవగండ్లలో నరసింహారెడ్డి పార్టీలో చేరి స్తానిక శాఖలకు నాయకత్వం వహించారు. అలాగే ఈశ్వరరెడ్డ స్వగ్రామంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్భంధాన్ని తట్టుకొని నిలబడడమే గాక

జైలు అనుభవాలు న మరింత శక్తి మంతమైంది. ఈశ్వరరెడ్డి సోదరి ఈశ్వరమ్మ అన్న అడుగు జాడల్లో నడిచి స్టానిక పార్టీకి ఎంతో బలమైన అండదండలు సమకూర్చింది. కామేడ్స్‌ నూకల కొండయ్య, మంగల నాగమున్మ, షిఆర్‌.సంజీవరెడ్డి, ఎస్‌.పి.సంజీవరెడ్డి ఆ క్లిష్టునముయంలో ఎంతో గుండె నిబ్బరంతో నిలబడ్డారు. ఈ సందర్భంలో మహిళా కామేడ్స్‌ త్యాగాల గురించి చెప్పకపోతే పెద్ద అన్యాయమే అవుతుంది. శివరామిరెడ్డీ భార్య కొండమ్మ, వెంకట్రామిరెడ్డి భార్య పార్వతమ్మ, వెంకటరెడ్డి భార్య గంగమ్మ, నాభార్య సాన్నత్రి భర్తల అడుగుజాడల్లో నడిచి అనేక కష్టనష్టాలు అనుభవించారు. ఒక్క వెంకటరెడ్డి భార్య గంగమ్మకు నూత్రమే వివాహానికి పూర్యమే పార్టీతో సంబంధం. ఆమె అన్న పాళెంచెన్నారెడ్డి కమలాపురం తాలూకా పార్టీ నాయకుల్లో ఒకరు. తక్కిన వాళ్లకు పెళ్లికి ముందు రాజకీయాల వాసన కూడా లేదు అయినా కొండమ్మ పార్టీలో చేరి పుట్టింటి వారు పెట్టిన నగలు అమ్మి పార్టీకిన్వడమే గాక మహిళ కార్యకర్తలను సమీకరించి ప్రచార కార్యక్రమంలో పాలు పంచుకుంది. తర్వాత ఇతర ముఖ్యకామేడ్స్‌ భార్యలు కూడా ఆమెతోపొటు యధాశక్తి కృషి చేశారు. ఆ రెండేళ్ల అజ్ఞాతవాస కాలంలో ఈ మహిళా కామ్రేడ్స్‌ ఒక కుటుంబంలాగా కలిసి మెలిసి కష్టాలు పంచుకున్నారు. ఈ నిర్వంధ పరిస్టితుల్లోనే వెంకటరెడ్డి, గంగమ్మల వివాహాం పార్టీ అధ్వర్యంలో రహస్యంగా జరిగింది.

పులివెందుల తాలూకాలో 19446 సంవత్సరాలల్లో పార్టీకి పునాదులయిన చేనేత ఉపాధ్యాయ కుటుంబాలు అజ్జాతవాసకాలంలో ఎన్నో విధాలుగా సహాయ పడ్డాయి. హిముకుంట్ల గ్రామంలో స్కూలు హెడ్మాస్టర్‌ వెంగళరెడ్డి కుటుంబం అందులో ఒకటి. శింహాదిపురం, చవ్వారుపల్లె, బొజ్బాయిపల్లెల్లో చేనేత కుటుంబాలకు చెందిన క్షామేడ్స్‌ ఎంతగానో సహాయ పడ్డారు.

1948-51లో సర్కార్‌ జిల్లాల్లో, తెలంగాణాలో జరిగిన పోలీసు హింసొకాండతో పోల్చితే రాయలసీమలో నిర్బంధ విధానం లెక్కలోకి రాదు. అందుకు కారణం ఉద్యమస్థాయిలో ఉన్నవ్యత్యాసమే.. అయితే రాష్ట్ర కమ్యూనిస్తు నాయకులకు ఈ వ్యత్యాసాలు, తేడాలు పట్టవు. అందుచేత “కంటికి కన్ను పంటికి పన్ను భూస్వామ్యవర్గం మీద, కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక వర్గాల మీద ప్రతీకార చర్యలకు పిలుపు ఇచ్చింది. ఉద్యమాలక్కూడా లక్ష్యాలు, కోటాలూ నిర్ణయించి యాంత్రికంగా అమలు జరిపించడం పార్టీ విప్లవ సంప్రదాయాల్లో ఒకటి. సర్కార్‌ జిల్లాలో పొలాల్లో వరికుప్పలకు నిప్పుబెట్టడం, చోపిడీలు చేయడం ఈ సంప్రదాయం కిందకే వస్తుంది.

కడప జిల్లాలో కూడ ఏదో ఒకటి చేసి సైకి రిపోర్డు పంపుకోవాలని నిర్ణయించి ఎక్కడా సాధ్యం కాక కమలా పురం తాలూకాలో శివరామిరెడ్డి బంధువుల కళ్లంలో కొర్రల రాశి దోచుకున్నారు. వాటీ యజమాని శివరామిరెడ్డికి చాలా దగ్గర బంధువు టు ఘనకార్యం చేసింది ఎవ్వరో తెలిసినా పోలీసులకు రిపోర్టు చెయ్యకపోవడమే గౌక్క అధికారులు అడిగినా ఎవరు ఎత్తుక పోయింది తనకు తెలియదన్నారు. అలాగే పులివెందుల తాలూకాలో ఒక భూస్వామి చేలో జొన్నకంకులు కోయమని కామ్రేడ్స్‌ను పంపితే వాళ్లు తెలివిగా “థీటకొనికి యెలకపిల్ల” అన్నట్లు ఆ చేను వదిలి పెట్టి దగ్గరలో ఉన్న ఒక హిందీ టీచరు చేలో కంకులు కోసీశారు. అ టీచరు పార్టీ సానుభూతి పరుడు ! ఇంతకు మించిన ప్రతీకార విధ్యంసకాండలు సృష్టించే శక్తి పార్టీకి లేదనికూడా తేలిపోయింది.

ర్‌ ఆస్తుల అమ్మకం--విప్లవం వెరి

ఈ దశలోనే 1950లో ముఖ్య కామేడ్స్‌ ఆస్తులు అమ్మి పార్టీకోసం ఖర్చు చేయాలని, అంటే ఆయుధాలు కొనడానికి, ఇతర అవసరాలకు డబ్బు కావాలి కాబట్టి వెంటనే ఆ పనిచేయాలని నిర్ణయించిది. ఈ విషయం రాయలసీమ జిల్లాల రీజనల్‌ కమిటి మాకు తెలియజేసింది. ఈ కమిటి వెంకటరెడ్డి నేను జైలు నుంచి విడుదలై వచ్చిన తరువాత కొన్నాళ్లకు ఏర్పాటయింది. దాని కార్యాలయం బళ్లారిలో ఉండేది. వైమికృష్ణరావ్వు తరిమెల నాగిరెడ్డి చండ్రపుల్లారెడ్డి ఆ కమిటి సభ్యులు. కార్యదర్శిగా వైవికృష్ణారావే ఉండేవారు. నేను, శివరామిరెడ్డి, వెంకటరెడ్డి ఒకసారి బళ్లారి వెళ్లి పార్టీ వ్యవహారాల గురించి కమిటితో మాట్లాడి వచ్చాం. అప్పుడు కూడా ఆస్తులు వెంటనే అమ్మకపోతే ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంటుందని మమ్మల్ని హెచ్చరించింది. కడప జిల్లాలో అప్పట్లో ఆస్తులు అమ్మే అవకాశం ఈశ్వరరెడ్డికి, శినరామిరెడ్డికీ లేదు. అంటే భూములు అమ్మినా రిజిస్టేషన్‌ చేయించే అవకాశం లేదు. కారణం ప్రభుత్వ నిర్వంధ విధానమే. నా మట్టుకు నాకు సాయుధ గెరిల్లా పోరాట విధానం మీదనే భిన్నాభిప్రాయం ఉంది. కానీ అది కారణంగా అస్తి అమ్మకపోతే సొంత అస్తి మీద మమకారం పోలేదని ఇతర కామ్రేడ్స్‌ భావించే అవకాశం ఉంది. అయినా వెంకటరెడ్డితో పులివెందుల తాలూకాలోని ఇతర ముఖ్యులతో నా మనసు లోపలి భావం చెప్పాను. ఆందుకు వారు అంగీకరించలేదు. వెంకటరెడ్డి తనకున్న ఐదెకరాలూ అంతకుముందే అమ్మి ఆ డబ్బు పార్టీకిచ్చేశాడు. ఇల్లు మాత్రమే మిగిలి ఉంది. 1944-48 మధ్యనే నా పొలంలో సగం, ఇల్లు అమ్మి పార్టీ కోసమే ఖర్చు చేశాను. మిగిలిన 12ఎకరాలు అమ్మాలంటే శివరామిరెడ్డిక్కి ఈశ్వరరెడ్డికి ఉన్న ఇబ్బందే నాకూ ఉంది. అయినా నాకు తెలిసిన ఒక కరణం సహాయంతో ఆ భూమిని నాభార్య పేరిట పట్టా ట్రాన్స్‌ఫర్‌ చేయించి తరువాత విక్రయించి ఆడబ్బును పార్టి నిధి కింద జమకట్టాను. ఎవరూ కొనని ఎకరన్నర చేను మూత్రం మిగిలింది. ఆ రోజుల్లో పులివెందుల తాలూకాలోని ఇతర కామేడ్స్‌ కూడా యధాశక్తి తమ ఆస్తుల్లో కొంత భాగాన్ని అమ్మి పార్టీకిచ్చారు. అంకాళమ్మగూడూరు పార్టీ ముఖ్యుడు కె.వి.నాగిరెడ్డి ఆ ఊరిలో మంచిధనిక్ష రైతు. సొతికవేలకు పైగా నగదు ఉన్న ఆసామి. దాదాపు ఆ డబ్బంతా ఆయన పార్టీ కోసమే ఖర్చు పెట్టారు. అదిగాక కొంతబంగారం కూడా అమ్మి ఇచ్చారు. మరో క్యామేడ్‌ పర్వతంెడ్డికి చిన్న కిరాణా దుకాణం ఉండేది. దాన్ని అమ్మివేసి వచ్చిన 2వేల రూపాయలు పార్టీకే సమర్పించారు. కానీ తరువాత తెలిసిందాన్ని బట్టి రాయలసీమకు చెందిన మిగతా జిల్లాల్లో ఏ నాయకుడు ఈ పనిచేయలేద్ను ఈశ్వరరెడ్డీ 12ఎకరాలు, శివరామిరెడ్డి 30ఎకరాలు పార్టీ రహస్యజీవితం నుంచి బయటకు వచ్చిన తరువాత ఎన్నికలక్సు ఇతర కార్యక్రమాలకు ఖర్చయిపోయింది. జిల్లాముఖ్యుల్లో ఒకరైన జె.వెంకటామిరెడ్డి తన ఆస్తిలో సగానికి పైగానే అమ్మి పార్టీకీచ్చారు. ఒక్క పంజం నరసింహారెడ్డి మూత్రం తన ఆస్తి వివరాలను పార్టీకి చెప్పకుండా దాటవేస్తూ నచ్చారు. తాత్కాలికమైన ఆవేశంతో ఇలా ఆస్తులను అమ్మడం వల్ల పార్టీ ఆ తరువాత ఆర్థికంగా అనేక చిక్కులపాలయింది. ఈ సందర్భంలో అస్తి అమ్మకంలో నేనదుర్కొన్న ఇబ్బందులను కూడా చెప్పవలసి ఉంది. మూ అత్తగారి కుటుంబం ఇందుకు సమ్మతించలేదు. నా భార్య పేరుతో ట్రాన్స్‌ఫర్‌ చేసిన

ఆస్తుల అమ్మకం--విప్లనం వెరి ర! భూమిని కొన్నవారికి రిజిస్టర్‌ చేయించవద్రని నా భార్య మీద వత్తిడి తెచ్చారు ఇప్పటికే సగం భూమి, ఇల్లు అమ్మి పార్టీ కోసం ఖర్చు ెట్టాకనే ఈ మిగిలింది కూడా పార్టీకిస్తే ఆ తరువాత నీగతీం కావాలని బోధించారు. అప్పటికే నాకు ఇద్దరు ఆడసిల్లలు. పుట్టింటిలోనే అయిదేండ్లుగా ఉంటున్న నాభార్యకు వాళ్ల మాట కాదనడం కూడా కష్టమే అయితే ఈ విషయంలో నేను చాలా నిరంకుశంగా కొంతవరకు అమానుషంగానే న్యవహరించాను మా మామ మంచి పెద్దమనిషి అయినా నేను ఆయన పట్ల చాలా కఠినంగా ప్రవర్తించాను. చివరకు నా భార్యకు విడాకులిస్తానని కూడా బెదిరించాను. ఈ దండోపాయం ఫలించింది. చివరకు ఎంతో బాధతో, ఆవేదనతో మిగిలిన ఆస్తి అమ్మకానికి ఆమె సిద్ధపడింది.

ఈ విధంగా ఆస్తులమ్మిన డబ్బులో ఎక్కువ భాగం రీజనల్‌ కమిటికి సంపగా మిగిలిన డబ్బుతో కొన్ని తుపాకులు కొనడం జరిగింది. అయితే అంకాళమ్మగూడూరు గ్రామంలో జరిగిన ఘర్షణల్లో తప్పు బయట మరెక్కడా వాటిని ఉపయోగించే అవకాశమే కలగలేదు. పోలీసుదాడుల వల్ల తలదాచుకోవడమే పార్టీ నాయకులకు ప్రధాన కర్తవ్యమయింది. గౌామాలలో అక్కడక్కడ వ్యవసాయ కూలీల సమ్మెలు నూత్రం జరుగుతూ ఉండేవి. ఈ విషయంలో కూడా కోటాల సిద్ధాంతం పనిచేస్తూ నచ్చింది. వ్యవసాయ కూలీల్లో చైతన్యాన్ని పెంచి తమ సమస్యల పరిష్కారం కోసం పోరాడేందుకు సంసిద్ధం అయ్యేట్లు చెయ్యడానికి బదులు రైతు కామ్రేడ్స్‌ వెళ్లి పార్టీ నిర్ణయంమేరకు సమ్మెలు చేయించేవాళ్లు. ఆ సమ్మెకాలంలో వ్యవసాయ కూలీలకు ధాన్యం కూడా రైతు క్యామేడ్చే ప్రోగుచేసి ఇచ్చేవారు. ఈ విధంగా కొన్నిచోట్ల తాత్కాలికంగా కూళ్లు పెరిగినా తరువాత అంతా షరా మామూలే అయింది. అయితే దళిత వర్గాలకు చెందిన అతి ముఖ్యమైన సామాజిక సమస్యల విషయంలో మాత్రం చేసిన కృషి చెప్పుకోదగినంతగా లేదు. కాకపోతే పార్టీ సభ్యులు మాత్రం హరిజనులను అరే, ఒరే అని గాడు అని పిలవకుండా అంకన్న, పుల్లన్న అని పిలిచేవారు. బళ్లారిలోని రీజనల్‌ కమిటీ మీద పోలీసు దాడి జరిగినందు వల్ల వైవికృష్ణరావు అక్కడ నుంచి తప్పుకొని మళ్లీ కడప జిల్లాకే నానా అవస్థలు పడి చేరుకున్నారు. బళ్లారిలో చిక్కిన ఇద్రరు కొరియర్ల ద్వారా పోలీసులకు అన్ని విషయాలు తెలిసిపోయాయి.. దాంతో నిర్బంధ విధానం మరింత త్మీవమ్టెంది. పార్టీ నాయకులు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ భార్యలున్న చోటికి వెళ్లకూడదని పార్టీ ఖచ్చితమైన ఆదేశాలు జారీ చేసింది. అయినా ఈ ఆదేశాన్ని పాటించకుండా ఒకసారి నేను మూ అత్తగారి ఇంటికి వెళ్లాను. అప్పుడే ఆ ఇంటిని పోలీసులు చుట్టుముట్టారు. నాకోసం ఇంతకు ముందు కూడా కొన్నిసార్లు ఇలాగే పోలీసులు వచ్చారని తెలుసు. ఆ ఇంటీ నుంచి బయటపడేందుకు వేరే దారి కూడా లేదు. సబ్‌ ఇన్స్‌స్పెక్టర్‌ ఛార్లెస్‌ ఎదురుగా గుమ్మం ముందు తన బలగంతో నిలుచున్నట్లు నేనున్న గది తలుపు సందుల్లోంచి అగుపిస్తూనే ఉన్నాడు. అతను న్‌ కర్కోటకుడని ప్రతీతి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఆత్మరక్షణకు రివాల్వర్‌ సిద్ధంగా ఉంచుకున్నాను. అతనికీ చిక్కితే ప్రాణాలతో ఉంటా నమ్మకంలేదు. ఆ రోజుల్లో అరెస్టయిన ముఖ్యులను పోలీసు క్యాంపుల్లో చ్మితహింసలు పెట్టి కాల్చి చంపడం సర్వసామాన్యమైన విషయం. అందుచేత అరెస్ట్‌ కావడంకంటే ప్రతిఘటించి పోరాడడమే మంచిదనుకున్నాను. ఎస్‌ఐ, ఒక్కడుగు ముందుకు వేసి ఇంట్లోకి వేలే మొదట అతనే బలయ్యేవాడు. కానీ ఆగండం ఇద్దరికీ తప్పిపోయింది. నా భార్య అప్పటికి నిండు గర్భవతి. ఆమెను చూస ఉం, తప్పకుండా నా పరిస్థితి ఇరకాటంలో పడేది. కానీ మాచిన్నమామ భార్య సమయస్స్ఫూర్తితో ఎస్‌.ఐ.కి అడ్డంగా నిలబడి నా భార్యను

ను వేధిస్తారని చెప్పి సక్కకు తప్పించిది. మా అల్లుడు ఇంటికి రాక ఎన్నో నెలలయింది మీరు అనవసరంగా ఎందుకు మమ్మల లు జైవితం నమ్మించగలిగింది. దాంతో మన కందిన వార్త నిజం కాదురా అంటూ ఎస్‌.ఐ.ఛాక్లెస్‌ తనబలగంతో నిష్కమించాడు. రహస్య ల పూర్తయి నేమ ప్రొద్దుటూరులో ఉంటున్నప్పుడు సర్కిల్‌ ఇనొస్పిక్టర్‌గా రిటైరైన ఛార్లెస్‌ ఒకరోజు మా ఇంటికి వచ్చాడు. ఆ సందర్భం 1950 నాటి ఆ ఉదంతాన్ని గుర్తుచేసి ఇద్దరం ప్రాణాపాయం నుంచి తప్పించుకున్న సంఘటన గురించి చెబితే ఆయన ఆశ్చర్యపడ్డాడు.

జేడీ మనస్సాక్షి పాలసీ పై విభేదాలు యావదాస్తినీ అమ్మి పొర్దీకి అప్పగించి అన్ని ఆదేశాలను అమలు జరుపుతున్నా సాయుధ గెరిల్లా పోరాటం మీద మాత్రం నేను పార్టీతో తీవ్రంగా విఖేదిస్తూనే వచ్చాను. నాఅభిప్రాయాలను ఒక నోట్‌గా తయారు చేసి మా ఏరియా కమిటీలో చర్చకు పెట్టాను. వెంకటరెడ్డి, ఈశ్వరరెడ్డి నాతో పూర్తిగా ఏకీభవించారు. ఈ విషయంలో జిల్లా కమిటి కార్యదర్శి మైమికృష్ణరావుకు నాకు తీవవాదోపవాదాలు కూడా జరిగాయి. ఒకదశలో ఆయన నన్ను రష్యాలో 1905 నాటి తిరుగుబాటు మీద లెనిన్‌ రాసిన పుస్తకాన్ని చదవమన్నారు. అంటే అన్యాపదేశంగా నన్ను మితవాద సంస్కరణవాది అని ముద్రవేయడమన్నమాటే. నేను తయారు చేసిన నోటులో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సిద్దాంతాలకు సంబంధించిన పడికట్టు పదాలు, చేంత్రాళ్ల వంటి కొటేషన్లు లేవు ఆ మాట కొస్తే అలాంటి సిద్ధాంతరాద్ద్ధాంతాల్లో నాకు ప్రావీణ్యత కూడా లేదు. 1947 ఆగస్ట్‌ 15నాడు దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిందని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆగ్రనాయకుల్లోనే చాలామంది నమ్మినప్పుడు సామాన్య ప్రజానీకానికి ఆ ఏడాది చివరకే భ్రమలన్నీ తొలిగిపోయి ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటుకు తయారవుతారని అనుకోవడంలో ఏమి విజ్ఞత ఉందన్నదే నా ప్రశ్న ప్రజల జీనితానుభవంలో వాస్తవాలు (గ్రహించకుండా, స్వయంగా ఉద్యమాలలో పాల్గొనకుండా రణదివే రాజేశ్వరర్రావుల వంటి కమ్యూనిస్టు నాయకులు ఆగ్రగామిదళాల సాయంతో విప్లవాలు నడిపి విజయం సాధిస్తారా? అదే సాధ్యమైతే మార్క్స్‌, లెనిన్‌లు బోధించిన విప్తవసూత్రాలు ఏ ఓల్లా ఏ యాంక్సీ నదుల్లో కలవాలి ? ఇక్కడ గంగలో అనరాదు. అది సంకుచిత జాతీయదృష్టి దోషం అవుతుందని గ్రహించవలసి ఉంటుంది. ఆ నోట్‌లో నా విమర్శ అంతా ఇలాగే నడిచింది. కానీ మొదట నాతో ఏకీభవించిన మా ఏరియా కమిటి సభ్యుడైన ఈశ్వరరెడ్డి వైమికృష్ణారావుతో మాట్లాడిన తరువాత తన అభిప్రాయాన్ని మార్చుకున్నారు. ఆ తరువాత మళ్లీ నాతో చర్చించి ఇక మీదట ఊగిసలాడేది లేదు. నీ అభిప్రాయాన్నే బలపరుస్తానని అన్నారు. ఈ వివాదంలో కామ్రేడ్‌ ఇవరామిరెడ్డి స్మెకటరీగా ఉన్న ఏదియా కమిటి పూర్తిగా సాయుధపోరాట విధానాన్ని బలపర్చింది. అయినా నేను, ఈశ్వరరెడ్డి, వెంకటరెడ్డి అందుకు భిన్నమైన విధానానికే కట్టుబడ్డాం. ఇదే సమయంలో డాంగే నాయకత్వంలో కొంతమంది కామ్రేడ్స్‌ కేంద్ర కమిటి విధానాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్నట్లు షతికల్లో వార్తలు వచ్చాయి. బొంబాయి వెళ్లి ఆ విషయమేదో స్వయంగా తెలుసుకుందామనుకున్నాను. 1951లో ఈ ప్రయాణానికి సన్నాహాలు జరిగాయి. అయితే అందుకు అవసరమైన డబ్బు ఎలాగన్నదే సమస్య నా ఆస్తి అంతా పోగా నా భార్య ఒంటిమీద ఇంకా కొన్ని పుట్టింటి వారి నగలు మిగిలి ఉన్నాయి. వాటిని అమ్మి బొంబాయిలో బంధువులున్న మా తోడల్లుడు సోమకొండారెడ్డిని వెంటబెట్టుకొని వెళ్లాను. అంత వరకు నేను ఆ నగరాన్ని చూడలేదు. అందుచేత కష్టపడి ఛేత్వాడిమెయిన్‌ రోడ్‌లోని కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేంద్ర కార్యాలయానికి వెళ్లాను. అక్కడ కామేడ్‌ ఘాటే కలిశారు. ఆయనతో అనేక విషయాలు చర్చించాను. రాష్ట్ర కమిటీకి నేను రాసిన లేఖను, నోట్‌ను ఆయన చేతికిచ్చి ఇవి మాకమిటీకి అందించే మార్గం చూడమన్నాను. అయన ఆశ్చర్యంగా మీ రాష్ట్ర కమిటీతో మీకు సంబంధాలే లేవా అని అడిగారు... విభేదించిన వాళ్లతో మూ రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు నాయకులు వ్యవహరించే తీరు గురించి కూడా ఆయనకు చెప్పాను అప్పటికే తెలంగాణా నుంచి రావి నారాయణరెడ్డి రాష్ట్ర కమిటీతో విభేదించి రహస్య ప్రదేశం నుంచి నిష్కమించి బొంబాయి చేరుకున్నట్లు నాకు తెలిసింది. అయినా ఈ సంగతి ఘాటే నాతో చెప్పలేదు. ఆ తరువాత నాకు తెలిసిందాన్ని బట్టి నేను బొంబాయి వెళ్లినప్పుడు కామ్రేడ్‌ బసవ పున్నయ్య కూడా ఆ నగరంలోనే మరో ప్రాంతంలోనే రహస్యంగా ఉన్నారు. బొంబాయి నుంచి తిరిగి వచ్చిన తరువాత నేనేమీ దొచుకోలేదు.. జరిగిందంతా ఇతర కామ్రేడ్స్‌కు చెప్పేశాను. తరువాత కొద్దిరోజులకే డాంగేే అజయ్‌ఘోష్క్‌ఘాటేలు ఒక విధాన షలొన్ని తయారుచేసే పార్టీ వర్గాలలో ప్రచారానికి పెట్టారు. దాన్నే 'త్రీపీస్‌' డాక్యుమెంట్‌ అని అంటారు. (ఆ ముగ్గురు నాయకుల మారు సర్లు ప అనే ఇంగ్లీషు అక్షరంతో మొదలవుతాయి కాబట్టి దానికా పేరు వచ్చింది). అప్పుడే బొంబాయి లోని పార్టీ హెడ్‌క్వార్టర్‌

ఆస్తుల ఆమ్మకం--విస్లవం వెరి శ్‌ (షిహెచ్‌క్యూ) నుంచి ఓపెన్‌ ఫోరమ్‌ ప్యతిక ఒకటి వెలువడేది. అందులో ఈ డాక్యుమెంట్‌ అచ్చయిందన్న సంగతి కూడా మాకు తెలియ వచ్చింది. ఈ లోగా కామేడ్‌ శివరామిరెడ్డి కార్యదర్శిగా ఉన్న ఏరియా కమిటి కూడా పునరాలోచనలో పడింది. అందరం కలిసి ఒక కొరియర్‌ను బొంబాయికి పంపించి పీహైచ్‌క్యూ ఓపెన్‌ ఫోరమ్‌ షతికల కాపీలు తెప్పించాం. ఆ కాపీలతో పాటు గ్రేట్‌ బ్రిటన్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరుపున క్నామేడ్‌ రజనీ పామీదత్‌ భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేంద్ర కమిటికి రాసిన లేఖ కాపీ కూడా మా కొరియర్‌ తీసుకొచ్చారు. ఆ లేఖలో కామ్రేడ్‌ పామీదత్‌ భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ అనుసరిస్తున్న విధానం తప్పని, అది లెనిన్‌ గర్హించిన నరోద్నిజం తాలూకు వ్యక్తిగత హింసావాదమని త్మీవంగా ఖండించారు. ఈ లేఖ నాకు, ఇతర కామ్రేడ్స్‌కు ఎంతో సంభమాశ్చర్వ్యాలను కలిగించింది. ఆ సమయంలో కామేడ్‌ వై.మికె. పులివెందుల తాలూకాలో బోనగుట్ట కొండలో రహస్య ప్రదేశంలో ఉన్నారు. సి.హెచ్‌ క్యూ ఓఫెన్‌ ఫోరమ్‌ కాపీలతో పాటు పామీదత్‌ లేఖను కూడా ఆయనకు పంపించాం. ఆ లేఖ చదివిన తరునాత అంతవరకు రాష్ట్రకమిటి సాయుధ గిరిల్లా పోరాట విధానాన్ని మొండిగా బండగా బలపరుస్తూ వచ్చిన ఆ కామ్రేడ్స్‌ తాను కూడా పొమీదత్‌ లేఖతో ఏకీభవిస్తూన్నానని, ఈ లేఖ చూడకముందే తన అభిప్రాయాల్లో మార్పు వచ్చిందనీ అన్నారు. “మల్గారెడ్డీ నీతో వాదిస్తూ చివరకు నేను కూడా నీ అభిపాయానికే రావడం జరిగిందని కూడా అన్నారు. ఈ సందర్భంగా తాను నోట్‌బుక్‌లో రాసుకున్న కొన్ని పంక్తులు చదివి వినిపించారు కూడా. ఇది నాకు ఆశ్చర్యం కలిగించినా ఆయన పట్ల ఉన్న గౌరవంతో నేనేమీ మాట్లాడలేదు. కానీ కొమేడ్‌ శివరామిరెడ్డి విషయంలో మాత్రం నేను ఈపాటి న్యిగహం పాటించలేకపోయాను. ఆయన సాయుధ పోరాటసంధాను మార్చు కోనడం అవకాళవాదమని విమర్శించాను. చీని మీద మా ఇద్దరి మధ్య త్మీవమ్టైన పరస్పర విమర్శలు ఆరోపణలు జరిగాయి. ఈ విషయంలో నేనే పొరపాటు పడ్డాననీ ఆయన పట్ల దురుసుగా వ్యవహరించాననీ తరువాత గ్రహించి పశ్చాత్తాపం ప్రకటించాను ఈ విధంగా జిల్లా కమిటి మొత్తంగా పాలసీ విషయంలో పూర్తి ఏకాభిప్రాయానికి రాగలిగింది. అజ్ఞాతవాసకాలంలో ఇద్దరు పార్టీ ముఖ్యులు తెరమరుగయ్యారు. 1948లో నేను, వెంకటరెడ్డి జైలుకు వెళ్లిన తరువాత జిల్లా కమిటితో తీవంగా ఘర్షణ పడిన ఎం.బి.నారపరెడ్డి, సంజం నరసింహారెడ్డి విభిన్న కారణాలతో పార్టీకి దూరమయ్యారు. నారపరెడ్డి పోలీసులకు చిక్కి థామస్‌ క్యాంప్‌లో లొంగుబాటుతనం ప్రదర్శించి కొందరు కామేడ్స్‌ను పట్టిస్తానని హామీ ఇచ్చిన కారణంగా పార్టీ నుంచి డిస్మిస్‌ అయ్యాడు. పంజం నరసింహారెడ్డి నిరుత్సాహంతో పోక్టీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనకపోయినా వ్యతిరేకిగొ మారలేదు సభ్యత్వం పునరుద్ధరించు కోక్సుండా సానుభూతి సరుడుగా ఉండిపోయారు. అందువల్లనే 1952 ఎన్నికల్లో ఆయన రాజంపేట నియోజక వర్గానికి పార్టీ అభ్యర్థిగా పోటీ చేయడానికి జిల్లా కమిటి అంగీకరించింది. బొంబాయికి పిలుపు ణి పఠాధిప ఖాతరు చేసే వాళ్లు కాదు. ఆ పార్టీకి బ్రిటన్‌లో ఉన్న బలమెంత, పార్టీ పభ్యత్యమెంత? అని తేలిగ్గొ చ్‌ టి ద్‌ దని ఎవరికైనా బోధ సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రమేయం ఉంటుందని; లేనట్లయితే అంత ధీమాగా పామిదత్‌ రా బా ది ఈ సందర్భంలో పడుతుంది. లోగడ *ప క్‌ పషయంలో కూడ బిటిషు పార్టీ జోక్యం ఇదే విధంగా జరిగిందన్న! ా ప్రజాయుద్ధ' విధానం విష ష కమిటీ బొంబాయికి టలిపించింది. గమనార్హం. ఈ నేపధ్యంలో రాయలపీమనుంచి తరిమెల నాగిరెడ్డిని, నన్ను శివరామిరెడ్డిని రాష్ట్ర నారు ముగ్గురం మూడు చో ట్ల రైలు ఎక్కి పూనాలో దిగాం. అక్కడ నీలం ప్రభాకరరెడ్డి అప్పుడు పూనా లో ఎల్‌.ఎల్‌.బి చదువు ంటున్నా మా ముగ్గురిని మరో క్యామేడ్‌కి అప్పగించి ఆయనతో వెళ్లనున్నారు. ఆ కామ్రేడ్‌ గోళ్ల రాధాకృష్ణ మూర్తి. ప్రజాశక్తి ప్రచురణాలయం

46 మనస్సాక్షి మేనేజర్‌. బొంబాయిలోని విక్టోరియా మిల్స్‌ కాంపౌండులోని ఒక ఇంటికి మమ్మల్ని తీసుకెళ్లాడు. అక్కడ కామ్రేడ్‌ సుందరయ్య భార్య లీల “మీరు కామ్రేడ్‌ బసవ పున్నయ్యను కలుసుకుంటారోని చెప్పింది. అంతవరకూ నాకు, శివరామిరెడ్డికీ ఆయనతో పరిచయం లేదు. పార్టీలో ప్రముఖ నాయకుడని, మంచి ఉపన్యాసకుడని తెలుసు. సాయుధపోరాట వ్యూహ రచనలో బసవ పున్నయ్య ప్రధాన పాత్ర వూంచారని, తర్కవితర్కాల్లో గతితర్కం పేరుతో తరుచూ కుతర్కానిక్కి కుయుక్తులకూ పాల్పడుతారని నేను విన్నాను. ఇది నాకు చాలా మంది పార్టీ ముఖ్యలతో మాట్లాడేప్పుడు యధాలాపంగా తెలిసిన విషయం. అందుచేత చూద్దాం ఏం చెబుతాడో అనుకున్నాను. పార్టీ విధానంలో ముఖ్యమైన మార్పువచ్చిందని, సోవియట్‌ యూనియన్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుల జోక్యం వల్లనే అదిజరిగిందని స్టూలంగా తెలిసిపోయింది. అయినా బసవ పున్నయ్య ఏమేమి వివరాలు చెబుతారో విందామన్న ఆసక్తితో, కుతూహలంతో సమావేశానికి వెళ్లాను. అందరిది తప్పే! ఆ సమావేశంలో తరిమెల నాగిరెడ్డి, శివరామిరెడ్డి, నేను ముగ్గురం మాత్రమే ఉన్నాం. రహస్య సమావేశం కాబట్టి వివిధ జిల్లాల నుంచి బ్యాచీలుగా కామ్రేడ్స్‌ను పిలిపించి రిపోర్టు ఇస్తున్నట్లు తెలిసింది. కామ్రేడ్‌ బసవ పున్నయ్య రిపోర్టు ఇచ్చే తీరు అందరిలాగా ఉండదు. అదో విలక్షణమైన శైలి. వినడానికి ఇంపు సొంపుగా ఉంటుంది. అదే సమయంలో చాలా కప్ప దాట్లు ఉంటాయి. ఎంతో గంభీరమైన విషయాన్ని సైతం ఆయన అలవోకగా బాతాఖానీ లాగ చెప్పగలరు. మాటల్లో, మాట్లాడే తీరులో ఎన్నో మెలికలు ఉండి తీరుతాయి. ఆ సంగతి ఆయన రిపోర్టు ఆరంభంలోనే స్పష్టమైంది. నాతో వ్యక్తిగత పరిచయం లేకపోయినా బాగా చిరకాల పరిచయం ఉన్నట్లే మాట్లాడుతూ మీ జిల్లా కమిటి చర్చల్లో “వెంట్రుకలు కూడా ఉంటాయేమిటి? అన్నారు. పిడుక్కీ బియ్యానికీ ఒకే మంత్ర మన్నట్లు ముఖ్యమైన రాజకీయ సమస్యలను కూడా క్రమశిక్షణలో కుదించి సరిష్కారం చేయడం మీద ఆగ్రహంతో ఆ పదాన్ని వాడింది నేనే నన్నాను. మినిట్పు రాసిన కామ్రేడ్‌ చర్చల్లో ప్రతిమాట బీరుబోకుండా రాసినట్టుంది. ఆ ప్రస్తావన తీసుకురావడాన్ని బట్టి బసవ పృన్నయ్య చాలా వివరంగానే మా కమిటీ విషయాల గురించి తెలుసుకున్నట్లు. రిపోర్టు మొదట్లోనే “మనం అందరం తప్పు చేశామోయ్‌ ౯” అంటూ “క్యామేడ్‌ స్టాలిన్‌ మీకు కామన్‌ సెన్స్‌ కూడా లేదన్నారు” అని ఒక బాంబు సేల్పారు ! ఆవిధంగా తాను, మరి కొందరు స్టాలిన్‌ను కలుసుకున్నట్లు సూచించి ఆపైన కథనాన్ని ఆసక్తి దాయకంగా కొనసాగించారు. నిజానికి ఆయన సాహిత్యరంగంలో దిగి ఉంటే మంచి కథా రచయిత అయ్యీవారేననిపించింది. తర్వాత బసవ పున్నయ్య చెప్పేందాన్ని బట్టి డాంగే, రాజేశ్వరరావు బసన పున్నయ్య రహస్యంగా మాస్కో వెళ్లి సోవియట్‌ యూనియన్‌ అగనాయకులతో మాట్లాడి వచ్చారు. ఆ సందర్భంలో సీషిఎస్‌యు కార్యదర్శి సుస్లోవ్‌ భారతదేశంలో దీర్దకాలం లీగల్‌ అనకాశాలుండగా ఎందుకు ఈ లైన్‌ తీసుకున్నారని అడిగితే కొమిన్‌ ఫారం పత్రికలో డాక్టర్‌ డయకోవ్‌ వగైరాలు రాసిన వ్యాసాలు అందుకు దోహదం చేశాయని తొము చెప్పామని ఆయన అన్నారు.ఆ రచయిత లెవ్వరూ సోవియట్‌ పార్టీ అధికార వ్యాఖ్యాతలు కాదని, తమకు తోచిన అభిప్రాయాలు రాస్తూ ఉంటారని సుస్లోన్‌ అన్నారట! చివరకు స్టాలిన్‌ ఈ చర్చను ముగిస్తూ మీ దేశానికి వెళ్లి సాయుధ పోరాటం విరమించి ప్రజాస్వాన్యు పద్ధతుల్లో పనిచేయమని చెబుతూనే నెహూని గురించి మంచిగా మాట్లాడాడని కూడా బసవ పున్నయ్య చెప్పారు. రానున్న ఎన్నికల మీద పెద్ద భమలు వద్దు. మహాఅయితే మనకు పది సీట్లలోపు రావచ్చు రాయలసీమలో ఏమీ రావు కాబట్టి కార్డు జీపులు పెట్టకుండా సైకిళ్ల మీద ఎన్నికల ప్రచారం సాగించమని సలహా ఇచ్చారు. అంతలో ఈ డెన్‌ నుంచి నూ కన్న ముందు వచ్చి వెళ్లిన కామేడ్స్‌ అరెస్టయారన్న వార్త అందడంతో కామేడ్‌ బసన పున్నయ్య అర్థాంతరంగా రిపోర్టు ముగించి మమ్మల్ని వెళ్లిపొమ్మన్నారు. ఈ రిపోర్టుతో సాయుధగెరిల్లా పోరాట పంధాకు అధికార రీత్య అంత్యక్రియలు జరిగినట్లు స్పష్టమైంది. క్రిమినల్‌ కేసుల్లో వారంట్లున్న క్యామేడ్స్‌ తప్ప మిగతా వాళ్లంతా

ఆస్తుల అమ్మకం--విస్లవం వెరి 47

అజ్ఞాతవాసం నుంచి బయటకి వచ్చారు. కడప జిల్లాలో మాలో ఎవరి మీద అలాంటి కేసులు లేవు కాబట్టి ఆందరం బయటికి వచ్చాం.

రాష్ట్రకమిటి నుంచి వైమికృష్ణారావును వాపసు వచ్చెయ్యమని ఉత్తరం వచ్చింది. అందులోనే ఆయన స్థానంలో జిల్లాకమిటీ కార్యదర్శి బాధ్యతలు మల్తారెడ్డికి అప్పగించాలని ఆదేశం కూడా ఉంది. వైమికె తాను రాష్ట్రకమిటీకి పంపిన రిపోర్టులో మల్లారెడ్డి అయితేనే జిల్లాకమిటిని నడిపించ గలడని రాసినట్లు తర్వాత తెలిసింది. ఈ విధంగా నాలుగేళ్ల అరణ్య, అజ్జాతవాసాలు ముగిసి కమ్యూనిష్టు పార్టీ ఎన్నికల కురుక్షేతంలో దిగింది. నిర్వంధ కాలంలో పార్టీ నిర్మాణ యంత్రాంగం శిధిలమైైంది. చాలామంది మెరికల్లాంటి క్యామేడ్స్‌, చిత్రహింసలపాల్లై మరణించారు. అయినా ప్రజల సానుభూతి కెరటం మీద పార్టీ ఎన్నికల పోరులో దిగింది.

కడప జిల్లాలో ముఖ్యులమంతా జిల్లా రాజకీయ పరిస్తితిని వివరంగా సమీక్షించాం. కమలాపురం, ప్రొద్దుటూరు నియోజకవర్గాల్లో మాత్రమే పోటీ చేయాలని, జిల్లా కిసాన్‌ మజదూర్‌ ప్రజాపార్డీ నాయకులు ఆదినారాయణరెడ్డితో అవగాహన కుదుర్చుకుని లోక్‌సభతో సహా అన్ని స్టానాలో కెఎం.పి అభ్యర్థులను కమ్యూనిస్టు పార్టీ బలపరుస్తుందని, అందుకు ప్రతిఫలంగా సైరెండు అసెంబ్లీస్థానాల్లో పార్టీ అభ్యర్థులకు మద్దతు ఇవ్వాలని ప్రతిపాదించాం. లోకసభకు ఆదినారాయణరెడ్డీని కె.ఎం.పి అభ్యర్థిగా నిలబడమని ప్రోత్సహించాం. ఈ ప్రతిపాదన బాగుందని ఆదినారాయణరెడ్డి, శంభురెడ్డి వగైరా అన్నారు. కానీ, ప్రొద్దుటూరులో తము పార్టీ అభ్యర్థిగా పాణిం వరమునిరెడ్డి నిలబడి తీరుతానంటున్నాడన్కీ ఆయనను మానిపించే శక్తి తమకు లేదని ఆదినారాయణరెడ్డి అన్నారు. పోతే ఆ నియోజక వర్గంలో కామ్రేడ్‌ చంద్ర ఓబుళరెడ్డిని పార్టీ అభ్యర్థిగా నిలిపి తీరాలని ఆ తాలూకా కామేడ్స్‌ గట్టిపట్టుదలతో ఉన్నారు. చంద్రన్న ఆ తాలూకాలో చాలా జనాదరణ ఉన్నవ్యక్తి సోషలిస్టు పార్టీలో ఉండి కమ్యూనిస్టు పార్టీలోకి వచ్చారు. కాగా జిల్లాపార్టీకూడా ఆ నియోజకవర్గంలో పార్టీ పోటీ చేయవలసిందేనని నిర్ణయించిది. కమలాపురం నియోజకవర్గంలో క్యామేడ్‌ శివరామిరెడ్డిని అభ్యర్ధిగా నిలబెట్టడం జరిగింది. చివరకు గెలుస్తామన్న నమ్మకంలేకపోయినా పంజం నరసింహారెడ్డికి పార్టీ సింబల్‌ కంకికొడవలి ఇచ్చినా ఎన్నికల ఖర్చుల విషయంలో జిల్లాకమిటి ఏమీ సహాయం చేయలేదన్నాం. ఈ విషయంలో ఆయన అభ్యర్థిగా నిలిచి ఎన్నికల ప్రచారం కోసం వెయ్యిరూపాయలు నా ద్వారా అప్పుగా డబ్బు తెప్పించి అక్కర తీరాక అప్పును విరాళంగా ప్రకటించిన సంగతి గుర్తుకు వచ్చి జిల్లా కమిటీ కార్యదర్శిగా ముందే జాగ్రత్త పడ్డాను. అయితే ఎన్నికల ప్రచారంలో ఏమ్యాతం ఏలోపం జరుగకుండా అన్ని ఏర్పాట్లు జరిగాయి ఆ నియోజకవర్గంలో ముఖ్యమైన ప్రచార సభలన్నిట్లో నేను ఉపన్యసించాను.

కమలాపురం నియోజకవర్గం ఆ తాలూకాలో మూడు ఫిర్కాలు పుఠివెందుల తాలూకాలో మూడు ఫిర్కాలు కలయికతో ఏర్పాటయింది. పార్టీ సర్వశక్తులు ఇక్కడ కేంద్రీకరించింది. కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిగా నిలిచిన ఆర్‌రామలింగారెడ్డి మద్రాస్‌ హైకోర్టు అడ్యొకేటు. పులివెందుల తాలూకాలో మంచి పలుకుబడి, ప్రాబల్యం ఉన్న డా.డి.ఎన్‌రెడ్డి కుటుంబానికి చెందిన వ్యక్తి అందుచేత పోటీ హోరాహోరిగా జరిగింది. పాక్టీ బొంబాయిలో క్యామేడ్‌ బసవ పున్నయ్య ఇచ్చిన సలహాను గాలికి వదిలి రెండు జీపులతో పార్టీ ప్రచారం ఉధృతంగా జరిపించింది. అంతకు ముందు ఎన్నడూ జరగనంత పెద్ద ఎత్తున ఎన్నికల సభలు, ప్రదర్శనలు జరిగాయి పులివెందుల తాలూకాలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి కుటుంబం మీద చిరకాలంగా ప్రజల్లో ఉన్న అసంతృప్తి, వ్యతిరేకత ఒక్కసారి భగ్గుమన్నాయి. అంతవరకూ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సంబంధంలేని గ్రామాల్లో కూడ పార్టీ అభ్యర్థికి మెజరిటీ ఓట్లు రావడానికి ఇదే కారణం అని చెప్పవలసి ఉంది.

6 ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు

ఈ ఎన్నికల్లో అనుకోకుండా తలనని తలంపుగా కడస లోకసభ నియోజకవర్గంలో పార్టీ పోటీ చేయవలసి వచ్చింది. వై.ఆదినారాయణరెడ్డి ఒప్పుకోక పోవడంతో ఈ పరిస్టితి ఏర్పడింది. మొదట్లో గెలుపు మీద ఆశలేదు. కానీ, క్రమంగా సానుకూల వాతావరణం ఉత్పన్నమైంది. ప్రజల్లో కాంగ్రెస్‌ మీద ఉన్న న్యతిదేకతకు జిల్లాలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి బసిరెడ్డి పట్ల నియోజకవర్గంలో ఒకవర్గానికి ఉన్న వ్యతిరేకత కూడా తోడైంది. ఈశ్వరరెడ్డికి జనసామాన్యంలో ఉన్న మంచిపేరు మరో ప్రత్యేక అంశం అయింది. బసిరెడ్డికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చేంత వరకూ కాంగ్రెస్‌తో సంబంధంలేదు. రాజకీయ వాసనే లేని క్రిమినల్‌ లాయర్‌. ఈశ్వరరెడ్డి వ్యక్తి సత్యాగ్రహంలో జైలుకు వెళ్లారు. అందుచేత కాంగ్రెస్‌ వాదుల్లో కూడా ఆయనపట్ల అభిమానం ఉంది. ఇవన్నీ కలిపి ఆయనకు విజయం సమకూర్చాయి. నాలుగుసార్లు లోకసభకు ఎన్నిక కానడం కూడా ఈశ్వరరెడ్డి విశిష్టత అనే చెప్పవచ్చు. ప్రతిసారి జిల్లాకాంగ్రస్‌లోని ముఠాతగవులు ఆయనకు కలిసినచ్చాయి. 1977లో ఇందిరా కాంగ్రెస్‌ తరపున కందుల ఓబుళరెడ్డి డబ్బుసంచులను రంగంలో దించేవరకూ ఇదే పరిస్టితి కొనసాగింది. ఇందిరాగాంధీ దళిత బలహీనవర్గాలలో బలపడడంతో పార్టీ కరిమింగిన వెలగపండులా తయారైంది. తత్ఫలితంగా లోకసభకు ఎంత ఘనమైన మెజారిటీ గతంలో వచ్చిందో అంత ఘోరంగా ఓడిపోవడం జరిగింది. దాన్ని బట్టి రాజకీయాల్లో వ్యక్తుల

ప్రాధాన్యం ఒకమేరకే పనిచేస్తుందని, ఇతరేతర శక్తులు విబృంభిస్తే అంతా తారుమారవుతుందని తేలిపోయింది. ప్రొద్దుటూరులో పార్టీ అభ్యర్థి చంద్ర ఓబుళరెడ్డి, కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్ధి బాలనారాయణరెడ్డి, కిసాన్‌ మజదూర్‌ ప్రజాపార్దీ అభ్యర్థి పాణం ఎరముని రెడ్డి ముగ్గురు నియోజకవర్గంలో ఒకరికొకరు తీసిపోనివారే. ఈ ఎన్నికల్లో నేను ప్రొద్దుటూరును కేంద్రంగా చేసుకొని చందన్నతో పాటు చాలా గ్రామాల్లో ప్రచారం సాగించాను. ప్రొద్దుటూరులో నా ఉపన్యాసాలకు జనం వేలసంఖ్యలో తరలివచ్చేవారు. ఒకరోజు ప్రఖ్యాతకవిి రాణా ప్రతాపసింహ చరిత వీరకావ్యకర్త రాజశేఖర శతావధాని నాతో మాట్లాడుతూ నీ ఉపన్యాసాలు విన్నాను. అందులో కవితాత్మక అభివ్యక్తి ఎంతో బాగుంది. నాకు చాలా నచ్చింది అని మెచ్చుకున్నారు. మీరు సభలకే రొరే నా ఉపన్యాసాలు ఎప్పుడు విన్నారు స్వామి అన్నాను ఆశ్చర్యంగా, మున్సిపల్‌ చిన్న ఆస్నతి దగ్గర జరిగే సభల్లో నీ ఉపన్యాసాలు మూ మేడమీదకీ చక్కగా వినిపిస్తాయి అన్నారు. చాలామంది నా ఉపన్యాసాలను ప్రశంసించారు. కాన్సీ రాజశేఖర శతావధాని మెప్పుకు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. న్యంగ్యం, కవితాత్మక అభివ్యక్తి ఆవేశ తృీవత, నిర్మొగమోటం, నిరాక్షిణ్యమైన విమర్శనా ధోరణి నా ఉపన్యాసాలకు ప్రత్యేకత సమకూర్చాయి. ప్రొద్దుటూరు నియోజకవర్గంలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థినీ కమ్యూనిస్టు అభ్యర్థినీ ఉమ్మడిగా అభిమానించే కుటుంబాలు చాలా ఉన్నాయి. అందులో వ్యక్తిగతంగా చూస్తే త్రాసు చంద్రన్న వైపుకే మొగ్గుతుంది. అనేక కారణాలనల్ల అయనకు ఓట్లు ఇవ్వలేని వాళ్లు కూడా ఆప్యాయంగా ఆహ్వానించి ఆదరించేవారు. అర్థిక సహాయం అందించే వారు కూడా. ఉదాహరణకు నక్కలదిన్నె చిన్న నాగిరెడ్డి లాంటి వాళ్లు వృత్తిరీత్య కం్యటాక్టర్లు కాబట్టి కాంగ్రెస్‌కు ఓట్లు ఇవ్వవలసి వచ్చినా చంద్రన్నను ఎంతో అభిమానించే వారు. ఇలాంటి

ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు శం పరిస్టితి జిల్లాలో మరోచోట నేను చూడలేదు. ఇందుకు ఆయన తండి కొత్తపేట ఓబుళరెడ్డికి ఉన్న పరువు ప్రతిష్టలు, బంధుమ్మిత బలగం ముఖ్య కారణం అని చెప్పవచ్చు.

ఈ ముక్కోణపు పోటిలో కాంగ్రెస్‌ గెలిచింది. అయినా చంద్రన్న ఆ ఓటమిని ఎంతో హుందాగా స్వీకరించారు. కె.ఎం.పి అభ్యర్థి పాణెం ఎరమునిరెడ్డి వయసులో చంద్రన్న కన్నా పెద్దవాడు. అబ్బీ ! మనిద్దరం ఓడిపోయి అతడు గెల్పాడే అంటే చంద్రన్న నవ్వుతూ మనం ఇద్దరం ఎట్ల గెలుస్తాం పెద్దాయనా అని చమత్కరించాడు. కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి కందుల బాలనారాయణరెడ్డికి వ్యక్తిగతంగా చాలా మంచి పేరుంది. ఎంతటి త్మీవ విమర్శలనైనా నవ్వుతూ స్వీకరించే గొప్ప సహనశీలం ఉంది. ఆయన మీద నేను ఎన్నో ఘాటయిన విమర్శలు చేశాను. అందులో కొన్ని మితిమీరాయి కూడా. ఆ విషయం కొంతమంది ఆయనతో చెబితే ఎలెక్షన్లలో ఇలాంటి వాటిని పట్టించుకోకూడదన్నారట. స్థానిక రాజకీయ వ్యవహారాల్లో ఒకసారి నేను చంద్రన్నతో బాల నారాయణరెడ్డిని కలుడ్దామా అన్నాను. దానికి ఆయన సంకోచంగా ఈ మధ్యనే అంత త్మీనమైన విమర్శలు చేశాం గదా? కలవడం బాగుంటుందా? ఏవిధంగా రియాక్ట్‌ అవుతారో అన్నాడు ఆయన అటువంటి వ్యక్తికాదు. నేను మాట్లాడుతాను పద అన్నాను. పొద్దుటూరులో ఆయన ఇంటికి ఎదురుగానే మేడ మీద కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసు ఉండేది. ఈ సందర్భంలో ఒక విషయం చెప్పాలి. బాలనారాయణరెడ్డి రెండుసార్లు కాంగ్రెస్‌ ఎమ్మెల్యే అయినా ఆయనకు సొంతఇల్లు లేదు. ఎందరికో ఎన్నో విధాల సాయం చేస్తు సాంతలాభం గురించి పట్టించుకోని ఆయన గురించి మాట్లాడుకుంటూ గేటు దాటి లోపలికి వెళ్లిన మావైపు కాస్త ఆశ్చర్యంగా తలెత్తి చూస్తూ రండి కూర్చోండి అని ఆహ్వానిస్తూ లోపలికి వెళ్లి కొంచెంపేపటిలో రెండు చోతుల్లో కాఫీ కప్పులతో వచ్చారు. ఇది నాకే కాదు చంద్రన్నకు కూడా ఆశ్చర్యం కలిగించింది. ఒరేయ్‌ అని పనిమనిషిని కేకేసి కాఫీ షటారా అనకుండా స్వయంగా ఆతిథ్యమర్యాద చేయడం ఆశ్చర్యమే మరి! నేను వచ్చిన పని గురించి చెప్పి స్టానిక వ్యవహారాల్లో మీ సహాయ సహాకారాలు కావాలంటే, "ఆలోచిద్దాం. నా సహకారం మీకు తప్పకలభిస్తుందోన్నారు.. ఆ తర్వాత ఆమాట మీద నిలబడ్డారుకూడా. కానీ, ఎరమునిరెడ్డి ఏ. పార్టీలో ఉన్నా ఆయనతో మాత్రం ఎప్పుడూ ఇలాంటి అనుబంధం ఏర్పడలేదు. పోతే ఈఎన్నికల్లో కమలాపురం అసెంబ్లీకడప లోక్‌సభ సీట్లు గెలవడం కన్నా రాజంపేట అసెంబ్లీ సీటు గెలవడం అనూహ్యమైంది. (ప్రజల్లో ఉన్న కాంగ్రెస్‌ వ్యతిరేకతను అది నిలువుటద్దంలా ప్రతిఫలింప జేసింది. రాష్ట వ్యాప్తంగా ఈ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌కు సంభవించిన అపజయాన్ని గురించి ఎద్టేవా చేస్తూ కవి ఆరుద "ఎన్నికల నోరుని తెరిచి కాలం ఎందరిని దిగమింగెనమ్మా” అన్నారు.

బసవపున్నయ్య (ప్రవచనాలు

ఎన్నికల ఫలితాల సమీక్షకోసం రాష్ట్రకమిటి విస్ప్రత సమావేశం బెజవాడలో జరిగింది. నాలుగేళ్ల తర్వాత అన్ని జిల్లాల ముఖ్యులు మొదటిసారి కలుసుకున్నారు అందరి ముఖాల్లో అనూహ్యమైన విజయం పట్ల సంభమాశ్చర్యాలతో సమ్మిశ్రితమైన హర్షాతోేేకం గోచరించింది. అన్నిటికన్నా నాకు దిగ్భాంతి కలిగించిన మహాశ్చర్యం మరొకటి ఉంది. అది కామేడ్‌ బసవ పున్నయ్య ప్రవచనాల తీరూ హోరూ అనిచెప్పాలి. ఈ ఎన్నికల ఫలితాలు మనం అంచనావేసినట్లే ఉన్నాయని ఆ సమావేశంలో ఆయన ఉద్దాటిస్తుంటే బొంబాయిలో మాతో అన్న మూటలను గుర్తు చేసుకొని విస్తుపోయాను. విచితమేమిటంటే నాగిరెడ్డి శివరామిరెడ్డి ఈ విషయం పట్టించుకోనేలేదు. బహుశా విజయోత్సాహంలో ఆ విషయం వాళ్లకు తోచనేలేదేమో!

మొత్తం మీద ఈ ఎన్నికల్లో నాకు జిల్లాలో ఎన్నో అనుభవాలు కలిగాయి. ఎందరో రాజకీయ నాయకులతో, ప్రముఖ వ్యక్తులతో పరిచయాలు కలిగాయి. ఇవి ఆ తర్వాత జిల్లా పార్టీ కార్యదర్శిగా విధుల నిర్వహణలో నాకు ఎంతో ఉపయోగపడ్డాయి. ప్రొద్దుటూరును జిల్లా పార్టీ కేంద్రం చేసుకొని, అక్కడికే కుటుంబాన్ని మార్చాలని కూడా అనుకున్నాను. భౌగోళికంగా కడప టౌను జిల్లాకు కేంద్రమైనా

50 మనస్సాక్షి రాజకీయంగా కడప కమలొప్పురం, జమ్మలమడుగు తాలూకాలకు ప్రొద్దుటూరు కేంద్రంగా ఉంటేనే ఉపయుక్తంగా ఉంటుందన్న నా అభిప్రాయంతో జిల్లా కమిటీ ఏకీభవించింది. 1956 వరకూ అది అక్కడే ఉండిపోయింది. నేను జిల్లాకమిటి బాధ్యతలు వదలుకొని మా స్వగ్రామం వెళ్లేవరకూ ప్రొద్దుటూరు జిల్లా పార్టీ కేంద్రం అయింది. 1952 నుంచి 55వరకు ప్రొద్దుటూరు కేంద్రంగా జిల్లారాజకీయాలలో, పార్టీనిర్మాణంలో పాల్గొన్నాను. పులివెందుల తాలూకా బాధ్యతలు వెంకటరెడ్డి నిర్వహించారు. ప్రొద్దుటూరు తాలూకా కొరపాడులో జరిగిన జిల్లా పార్టీ మహాసభలో అంత వరకూ రాష్ట్ర కమిటీ ద్వారా జిల్లాకమిటి కార్యదర్శిగా నియమించబడిన నన్ను ప్రతినిధులు కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు. సెక్రటేరియట్‌గా ఈశ్వరదెడ్డి, శివరామిరెడ్డి, వెంకటరెడ్డి, వెంకటరామిరెడ్డి ఎన్నికయ్యారు. ఆ మహాసభలో జిల్లాలో పార్టీ నిర్మాణం తీసుకోవలసిన చర్యలపై నేను ప్రవేశపెట్టిన నివేదికను ప్రతినిధులు చర్చించి ఆమోదించారు. నేను పార్టీలో చేరినప్పటి నుంచి నిర్మాణం విషయం పట్టించుకొనే వాడిని కాదు. ప్రచార, ఆందోళనా కార్యక్రమాలే నా ప్రధాన కార్యక్షేతంగా ఉంటూ వచ్చాయి. పులివెందుల తాలూకాలో పార్టీ నిర్మాణ వ్యవహారాలు వెంకటరెడ్డి చూసేవారు. కరపత్రాలు రాయడం, సభలు సమావేశాల్లో ప్రసంగించడంలోనే నేను ఎక్కువ ఆసక్తి చూపేవాడిని. అందుచేత జిల్లా కమిటి కార్యదర్శి బాధ్యత నాకు ఒక విధమైన పరీక్షే అయితే ఇందులో నేను విఫలం కాలేదు. పట్టుదలతో పార్టీ నిర్మాణాన్ని పటిష్టం చేయడానికి కృషి చేశాను. జిల్లా "సెక్రటేరియట్‌లో ఈశ్వరరెడ్డి ఒక్కరే నాకు అందుబాటులో ఉండేవారు. ఆయన అవివాహితుడు కాబట్టి పార్టీ ఆఫీసునే ఇల్లుగా చేసుకున్నాడు. అందువల్ల నిత్యం మా ఇద్దరి మద్య అనేక విషయాలపై చర్చలు జరుగుతుండేవి. ఆయన పార్లమెంటు సమావేశాలకు హాజరైతిరిగి వచ్చాక ప్రొద్దుటూరులో ఉండడం వల్లనే ఇది సాధ్యమైంది. ఈశ్వరరెడ్డి సహజంగానే మితభాషి మృదుభాషి లాగా అగుపీంచినా నిజానికి పైకి అగుపించినంత సున్నిత మనస్కుడు కాదు. మరో నిషయంఏమిటంటే ఆయన మాటల్లోభావం ఎంతకఠినంగా ఉన్నా మాట్లాడే తీరూ ఉచ్చారణ వల్ల పేలవంగ్యా మెత్తగా తోచేవి. కృష్ణా, పెన్నార్‌ ప్రాజెక్టుకు వ్యతిరేకంగా నందికొండ ప్రాజెక్టుకు అనుకూలంగా కడప జిల్లాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ పెద్ద ఆందోళన జరిపినపుడు ప్రొద్దుటూరులో జరిగిన మహాసభలో ఈశ్వరరెడ్డికి అధ్యక్షోపన్యాసం నేనే రాశాను. ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో కడపజిల్లాకు చెందిన ఎన్‌ రంగారెడ్డి పబ్లిక్‌ వర్కు మంత్రి కాబట్టి ఆ ఉపన్యాసంలో అతినిశిత విమర్శలున్నాయి. విభిషణుడు, శిఖండి, జయచంద్రుడు, మీర్జాఫర్‌ల వంటి ద్రోహిగా ఆయనను దూషించడం జరిగింది. అయినా ఈశ్వరరెడ్డి చదివిన ఈ ఉపన్యాసం శ్రోతలకు అంత కర్కశంగా అనిపించలేదు. చప్పట్లు రాకపోవడం కూడా అందుకు నిదర్శనమే అయితే ఆంధ్రపత్రికలో, ఆంధ్రప్రభలో ప్రచురించబడిన ఆ ఉపన్యాసం చదివినవాళ్లు ఇది ఈశ్వరరెడ్డి ఉపన్యాసంకాదు గజ్జెల మల్లారెడ్డి రాసినట్లుందని తేల్చిచెప్పారట. అలాగుండేది ఆయన మాటతీరు. 'ఒంటివాడను జగమెల్ల ఉనికిపట్టు అన్నట్లు పార్టీయే ఆయన కుటుంబం అయింది. ఇంకా స్పష్టంగా చెప్పాలంటే సౌంతకుటుంబంకన్నా పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ కుటుంబాలతోనే సన్నిహితంగా ఉండేవాడు. అందుచేతనే ఆయనను పార్టీ సభ్యులు, సన్నిహితులు అన్న అనేవారు. అది ఈశ్వరరెడ్డికి సార్ధక నామమయింది. ప్రొద్దుటూరులో ఉన్నందున నాకూ, ఈశ్వరరెడ్డికి ఆ టౌనులో చాలామంది ప్రముఖులతో సంబంధాలుండేవి. కడపజిల్లాలో ప్రొద్దుటూరు అనేక విధాల ప్రాముఖ్యం వహిస్తుంది. కవులకు, పండితులకు, గాయకులకు, నటులకు, న్యాపారస్తులకు అది నిలయం, అందుచేత రాష్ట్రంలోనే ఆ ఊరు ప్రముఖ సాంస్వృతిక కేంద్రంగా వాసికెక్కింది. గడియారం శేషశాస్తి రాజశేఖర శతావధాని వంటి పాతతరం మహా కవులతో పాట్కు రెండోతరానికి చెందిన సి.వి.సుబ్బన్న నరాల రామారెడ్డి, రాజన్న కవి మొదలయిన కవులూ, బి.ఎన్‌రాజు, అరకట వేముల కొండారెడ్డి నంటి నటులతో పాటు నాటక సంస్థలకు అది ఉనికిపట్టు. అందువల్ల ఇక్కడ నొ కార్యకలాపాల్లో చాలా వైవిధ్యం ఉండేది. “బోద్దారోమత్సర్మగస్త” అన్నట్లు ఇక్కడ కూడా కవి, పండితుల మధ్య గజకచ్చప సంగ్రామం లాంటి పోరాటం సాగుతుండేది. మహాకవి పుట్టపర్తి నారాయాణాచార్యులు ఉండేది కడపలోనే అయినా ఆయన ప్రధాన కార్యక్షేతం

ఈ ను... (1 గటుమమైన) ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు [ట్రై 51 క్ష వైతైోో యీ ప్రొద్దుటూవ ఆచార్యులవారిక్సీ గడియారం శేషకాస్తి గారికీ బొత్తిగా సదేదికాదు.. అగస్తేశ్వరాలయ ప్రాంగణంలో తరుచు జరిగే హిత్యసభల్లో ఈ కవిపుంగవులు అన్యాపదేశంగా చేసుకొనే ఖండన మండనలు, విమర్శలు అధిక్షేపాలు, అవహీళనలూ రసవత్తరంగా ఉండేవి ఈ క్రీడలో నారాయాణాచార్యులు అక్షరాలా సవ్యసాచులే. సంగీతం, నాట్యశాస్త్రం, కవిత్వం, పాండిత్యం అన్నీ కదంబంగా కలిసిన ఆయన సా స ణా 4 3 అణ లప ్య౧ ద్వారా ఆఖండఖ్యాతి నార్జించారు. నాకు తెలిసినంతవరకూ శాస్తిగారు నోరుజారే వారు కాదు. కొన, శిష్యులు ఆ కొరత తీర్చేవారు. అందులో సి.విసుబ్బన్న సిద్ధహస్తులు. అష్టావధాన క్రియలో ఆరితేరిన సుబ్బన్న పాండిత్యం ఉన్నవారే. కాన్సీ ఆయన కావాలని విశేషంగా శ్రమించి పఠితల తలకెక్కని ఒక సంక్లిష్ట శైలిని సమకూర్చుకున్నారు. వాడుకలో లేని పదాలను ఏర్చికూర్చి. అల్లిన పద్యాలు ఆ విషయాన్ని చాటుతాయి. ఇక ఛలోక్తులు, శ్లేషలు హాస్యంకన్నా అవహేళనకు సన్నిహితంగా ఉంటాయి... ఒక ప్రముఖ వయోజన వృద్ధ విద్వాంసునితో మాట్లాడుతూ ఆయన కులాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని శ్లేషిస్తూ “మీరు పతితద్విజులు కదండీ” అన్నారు ఆయన సమక్షంలోనే ! ఇలా అంటూ సుబ్బన్నచేసే మందహాసం అచ్చంగా చంద్రహాసంలాగే ఉంటుంది. పుట్టపర్తి నారాయాణాచార్యులు ఓసారి సుబ్బన్నను గురించి చెబూతూ “ఒరే !మల్లుడూ చూడరా వీడు బహిరంగంగా దూషించాడు” అన్నారు అలాగే తన శిష్యుడు రాజన్నకవిని గురించి “చూడరా ఈ (త్రొష్తుడు తన “పేరులోనే కవి అని చేర్చుకున్నాడుక” అనే వారు. ఇంతకూ సుబ్బన్న మిమ్మల్ని ఏమని దూషించాడు స్వామీ! అని అడిగాను. ఆచార్యులు అవధానం చేస్తున్నప్తుడు పృచృకుల్లోంచి సుబ్బన్న “*వృశ్చికశీలివీనికధివేదన మెందుకు గామ్యకేళికిన్‌ "అని సమస్యా పూరణం ఇచ్చారట. అజ్గంద్రులో దూషణ ఏముంది స్వామీ” అన్నాను “అధివేదని మంటే అర్ధం తెలియక, “*అదినారాయణమ్మను గురించిరా” అన్నారు అప్పుడు “స్తుతనుతియైన ఆంధ్రకవి ధూర్లటి పల్కులకేల గల్లెనీ అతులిత మాధురీ మహిమ” అన్న పద్య పాదాలను “హా తెలొసెన్‌... లని తెనాలి రామకృష్ణుడు చేసిన పూరణం సంపూర్ణంగా గుర్తుకొచ్చింది. సుబ్బన్న అసభ్య ప్రవర్తన గురించి పట్టిం చుకోవద్దని, ఆది అతనికే వర్తించే వృశ్చికశీలమని సాంత్వనవచనాలు చెప్పవలసి వచ్చింది. నేను పొద్దుటూరులో ఉన్నప్పుడు ఇప్పుడు ప్రముఖ కధా రచయిత అయిన సొదుం జయరాం, పాత్రికేయుడు, సాహిత్య విమర్శకుడు అయిన సొదుం రామమెహన్‌ అక్కడ మున్సిపల్‌ హైస్కూలులో చదువుకునే వాళ్లు ఆ ఇద్దరితో పాటు వాళ్ల అన్న గోవిందరెడ్డి కూడా ఉండేవాడు. ఈ ముగ్గురు మాయింటికి వచ్చి కవిత్వం గురించి, శ్రుతీని గురించి నాతో మాట్లాడే వాళ్లు అప్పట్లో నేను కవిత్వం రాయకపోయినా మహాప్రస్థానం అంతా నాకు కంఠస్థమే. ఆ గేయాల గురించి వ్యాఖ్యానించేవాణ్లి. ఇప్పుడు అంబేద్కర్‌ సార్వతిక విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్న డాక్టర్‌ కేతు విశ్వనాధరెడ్డి కాలేజీ. తెలుగు లెక్చరర్‌గా. రిటైర్‌ అయిన నల్లపాటి రామప్పనాయుడు(ఇద్దరు కమలాప్పురం తాలూకా వాళ్లే) ఆరోజుల్లో తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వర యూనివర్సిటిలో ఎం.ఏ చదువుతూ తెలుగు స్వతంత్రలో వ్యాసాలు రాసేవాళ్లు. అప్పటికే స్టూడెంట్స్‌ ఫెడరేషన్‌ ద్వారా ఇద్దరికీ కమ్యూనిస్టు పార్టీతో సంబంధం ఉండేది. ఏమి విప్లన పూనకం వచ్చిందో కాని ఇద్దరు నాకో ఉత్తరంలో విశ్వవిద్యాలయ చదువును నిరసిస్తూ దాన్ని వదిలేసి పొర్టీలో పనిచేయాలని ఉందని రాశారు. నేను ముందు చదువు పూర్తి చేయండని హితబోధ చేస్తూ జవాబు రాశాను. ఆ తర్వాతే ఇద్దరు కాలేజిల్లో తెలుగు పంతుళ్లుగా బుద్ధిమంచులుగా పనిచేశారు. ఆచరణలో అలనాటి విస్లవావేశం కాస్తా ఆవిర్రైపోయింది. అందువల్లనే వాళ్లు జీవితంలో బాగుపడ్డారు. నేను ప్రొద్దుటూరు చేరేనాటికి కామ్రేడ్‌ చిన్నపరెడ్డి ఆ పట్టణంలో పార్టీ కార్యకలాపాలు చూసేవాడు. వృత్తిరీత్య హూమియో డాక్టర్‌ అయిన చిన్నపరెడ్డి సురజన సంఘం ఏర్పాటుచేసి మున్సిపల్‌ సమస్యలపై ప్రచారం, ఆందోళన నిర్వహించేవాడు. స్టానిక

52 మనస్సాక్షి

నాస్తికసంఘంతో కూడా ఆయనకు సత్పంబంధాలుండేమి ఆ పురజన సంఘానికి నేను మరింత విస్పత ప్రాతిపదిక కల్పించి అనాటి మున్సిపల్‌ చైర్మను పాణెం ఎర్రమునిరెడ్డికి వ్యతిరేకంగా సంఘటితం చేశాను. ఎర్రమునిరెడ్డి మున్సిపల్‌ రాజకీయాల్లో రాటు దేలిన వాడు. ఆ తాలూకాల్లో చాలా గ్రామాల్లో ఆయన అనుచరులున్నారు టౌన్‌లో ఒకటి రెండు వార్డులు ఆయన కంచుకోటలు. అందుచేత మున్సిపల్‌ చైర్మన్‌ పదవి పై గుత్తపెత్తనం చలాయించేవాడు. ఇది చాలా మందికి కంటగింపుగావడం సహజమే. ఎరమునిరెడ్డి కామాసికి ముందు వైశ్యవర్గాన్ని సంఘటితం చేసి కొప్పరపు సుబ్బయ్యశ్రేష్టి ఆ పదవిని అలంకరించడమేగాక ఆ కులస్థుల్లో దౌర్హన్యాన్ని ఎదిరించే శక్తి సామర్థ్యాలను కూడా కలిగించారు. “మునగ చెట్టుకు చేవ ఎక్కిందిరా” అనుకునేట్లుగా ఆర్యవైశ్య యువశక్తి తయారై కొప్పరపు సుబ్బయ్య కీర్తి ప్రతిష్టలు ఆ వర్గంలో రాష్ట్ర వ్యాస్తంగా విస్తరించాయి. తత్ఫలితంగా ఆయనతో కాకినాడలో గజారోహణం చేయించి ఘనసన్మానం జరిపించారు. కానీ ఈ తర్వాత ఆలాంటి నాయకత్వం లేనందువల్ల అర్ధబలం, అంగబలం ఉండి కూడా అంతానిప్రయోజనమైందన్న ఆవేదన ఆ వర్గంలో వ్యక్తమయ్యేది. పురజన సంఘంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్ణాయక పొత్ర వహించిన తర్వాత పురపాలకసంఘం చైర్మన్‌ పదవికి ప్రత్యామ్నాయం ఏర్పడింది. చేనేత, ముస్లీం ప్రజలను వర్తకవ్యాపార వర్గాలను కూడగట్టడం ద్వారా ఎరమునిరెడ్డిని మున్సిపల్‌ ఎన్నికల్లో ఓడించగలిగింది. ఛైర్మన్‌గా జూటూరు వెంకట సుబ్బయ్య ఎన్నికయ్యారు. అయితే ఇది అంత సులభంగా జరుగలేదు. కాంగ్రెస్‌, కమ్యూనిస్టు పార్టీలు ఏకమై కౌన్సిలర్‌లను క్యాంపుల్లో ఉంచి కాపాడవలసి వచ్చింది. అంటే నేటికి నలభైయేళ్ల క్రితమే మన ప్రజాస్వామ్యం ఏ స్థితిలో ఉందో బోధపడుతుంది. ప్రజాస్వామ్యం గురించి ఏ పార్టీ ఎన్ని నీతులు వల్లించినా ఆచరణలో మాత్రం వాటిని పాటించకపోవడం పరిపాటి అయింది. పురజన సంఘం తరపున గెల్చిన కౌన్సిలర్లందరికి అర్కట వేముల ఫీర్కాలో భూస్వామ్యవర్గం కంచుకోట వంటి టంగుటూరులో క్యాంపు ఏర్పాటయింది. కాంగ్రేస్‌ ఎమ్మెల్యే బాలనారాయణరెడ్డి బావమరిది అయిన చిన్న వెంకటరెడ్డి ఆ గ్రామానికీ అధినేత నేను చంద్రన్న ఈశ్వరరెడ్డి కళసీ ఈ ఏర్పాట్లకు అంగీకారం తెలిపొం. మేము అనుకున్నట్లు ఎన్నికల్లో విజయం సాధ్యమైంది. కాన్మీ కౌన్సిల్లో కమ్యూనిస్టు సభ్యులు సంఖ్య తక్కువ కావడం, ఉన్న వాళ్లకు కూడా అనుభవంలేకపోవడంతో పాలనా వ్యవహారాల్లో ఆశించిన ఫలితం దక్కకపోగా, పురజన సంఘం తరఫున గెల్పిన కొందరు కౌన్సిలర్ల పెత్తందారీ తనం వల్ల చెడ్డపేరు కూడా వచ్చింది. పాణెం ఎర్రమునిరెడ్డితో కమ్యూనిస్టు పార్టీకి చివరవరకూ ఎన్నో విభేదాలున్నా అవి వ్యక్తిగత శృతుత్వంగా ఎప్పుడూ మారలేదు. ఒకసారి ఆయన వార్డులో జరిగిన బహిరంగసభలో మున్పిపల్‌ చైర్మన్‌గా ఆయన అపకీర్తి మురుగుకాల్వలా ప్రవహిస్తోందని విమర్శించాను. దానిపై ఆయన కుటుంబ సభ్యులు మన ఊరిలో మనల్ని ఇలా అంటారా అని ఆగ్రహిస్తే మల్లారెడ్డి నన్నే కాదు నెహూను కూడా ఇలాగే విమర్శిస్తాడు. రాజకీయాల్లో ఇది మామూలే అన్నారట మరోసారి ఆయన మీద ఇద్దరు దుండగులు వ్యక్తిగత కక్షల కారణంగా ప్రాణాంతకమైన దాడి చేశారు. అదృష్టవశాత్తు ఆయన బ్రతికి బయటపడ్డారు. ఆ దాడి చేసిన వాళ్లు చంద్రన్నకు, కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సన్నిహితులే.. అయినా చంద్రన్న మీద కేసు పెట్టడానిక్షి ఎర్రమునిరెడ్డి అంగీకరించలేదు. ఆ యబ్చికి తెల్తీ ఈ విధంగా జరిగిఉండేది కొదని ఖచ్చితంగా చెప్పారు. అంతకన్నా గొప్ప సంగతేమిటంటే ఈ కేసుల్లో శిక్షలు పడివచ్చిన దుండగుల్ని కూడా ఆయన క్షమించారు. ఆయన జీవిత చరమ ఘట్టంలో నన్ను ఒకకోరిక కోరారు అది తన చిత్రపటావిష్కరణ సభలో నేను ప్రసంగించాలని ! “ఇన్నేళ్లు నన్ను ఎంతగానో విమర్శించావ్సు ఈ ఒక్కసారి నన్ను గురించి నాలుగు మంచి మాటలు చెప్పలేవా నాయనా" అన్నట్లుంది ఆ కోరిక ఆ సభలో ఆయన కోరిక మేరకు మాట్లాడాను. ప్రత్యర్గుల పట్ల ఆయన ఎంత క్రీడాస్ఫూర్తిని ప్రదర్శిస్తారో, రాజకీయంగా ఆయన చాతుర్యం ఎలాంటిదో చెబుతూ దీర్దాయుస్సును ఆకాంక్షించాను. దీనిపై వ్యాఖ్యానిస్తూ “విమర్శించినా ప్రశంసించినా ఆ అబ్బికే చెల్లు” అన్నారట

అనేక రాజకీయపోరాటాల్లో ఆరితేరిన ఆ వృద్ద రాజకీయవేత్త ఎర్రమునిరెడ్డి

ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు క్ర నాస్తిక సంఘం

ప్రొద్దుటూరు అనేక వాద వివాద కోలాహలంగా ఎప్పుడూ కళకళలాడుతూ ఉంటుంది. ఒకవైపు వేదాంతం లక్ష్మయ్య సాక్షాత్తు దేవుడినే రాజకీయల్లోకిదించి దేవునిపార్టీ పెట్టి దాని తరపున 1952లో ఆయనే అభ్యర్థిగా నిలబడి పోటి చేశారు. వృద్ధాప్యంలో యువసత్నితో కలిసి ఆయన చేసీ ప్రచారం వినోదాత్మకంగా ఉండింది. అదే సమయంలో నాస్తీక సంఘం కూడా గోరాగారి సిద్ధాంతాలకు అంకితమై పనిచేస్తూ ఉండేది. ఈ సంఘంలో డాక్టర్‌ లక్ష్యయ్య, చిమ్మన శ్రీరాములు, గోపిరెడ్డి తిరుపాల్‌ రెడ్డి, సారధి ప్రెస్‌ రంగప్ప, బత్తిన వెంకటయ్య, ఎం.సి.వెంకటరెడ్డి మొదలయిన వాళ్లు (క్రియాత్మకంగా కృషి చేశారు. విజయవాడ నుంచి గోరాప్పుతుడు లవణం వచ్చి ఆ సంఘం కార్యక్రమాలను నిర్రేశించేవారు. ఈ నాస్తిక సంఘం సభ్యులు రాజకీయ వ్యవహారాల్లో మ్యాతం ఎనరిదారి వారు చూసుకునేవారు. ఒకరిద్దరూ తప్ప మిగతావాళ్లంతా కమ్యూనిస్టు పొర్టీకి అనుకూలంగా ఉండేవారు. ఒక్క ఎం.సి.వెంకటరెడ్డీ తప్ప అందరూ స్పరజన సంఘంలో వివిధ వార్డుల్లో చురుకుగా పనిచేసేవారు. కొందరు కౌన్సిలర్లుగా ఎన్నికయ్యారు కూడా.

తాలూకా కేంద్రమైన ప్రొద్దుటూరు జనాభా జిల్లా కేంద్రమైన కడప జనాభాకు ఇంచుమించు సమానంగా ఉంటుంది. జనాభాలో చేనేత ముస్లిం, వైశ్యవర్గాలు ప్రధానమైనవి. కాంగ్రెస్‌కు వైశ్య, ముస్లిం వర్గాల్లో అత్యధిక బలం ఉండగా, చేనేత వర్గంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీపట్ల అభిమానం మెండు. జిన్నింగు, ఆయిల్‌ ఫ్యాక్టరీల్లో కార్మికులకు అనేక సమస్యలున్నా ఏ రాజకీయ పార్టీ కూడా పట్టించుకోలేదు. ఒక్క మున్సిపల్‌ వర్కర్పు యూనియన్‌ మాత్రం ఒక మోస్తరుగా పని చేస్తూ ఉండేది. .కాటన్‌మిల్లు నిర్మాణంతోనే కార్మికరంగంలో సంచలనం మొదలయింది.

మొత్తం మీద 1952-55 మధ్యలో పట్టణాల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకలాపాలు మధ్యవర్ల సమస్యలకే పరిమితమయ్యాయి. గగ్రామసీమల్లో రైతు సమస్యలమీద ప్రచారం జరిగింది. రాజకీయంగా రాజధాని సమస్య, కృష్ణా సెన్నార్‌-నందికొండ ప్రాజెక్టులాంటి వాటి మీదనే బండి నడిచింది. పార్టి బహిరంగంగా పనిచేయడం మొదలయ్యాక 1953 జూన్‌లో తణుకులో జరిగిన రాష్ట్ర పార్టీ మహాసభకు ప్రతినిధిగా వెళ్తాను. ఆ మహాసభలో 1952 ఎన్నికల విజయోత్సాహం పొంగులుబారింది. ఆంధ్రలో కాంగ్రెస్‌కు 40 అసెంబ్లీ సీట్లు లభించగా కమ్యూనిస్టు పార్టీకి 1సీట్లు వచ్చాయి. ఈ ఒక్కసీటు మెజారిటీని ఆసరాగా తీసుకొని కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాష్ట్రంలో ప్రధమ రాజశక్తి అన్న నిర్ణయానికి పార్టీ నాయకత్వం వచ్చేసింది. దాని పర్యవసానమే 1955లో శృంగభంగం.

తణుకు మహాసభలో వెల్లూరు, కడలూరు జైళ్లలో నాతోపాటు డిటెన్యూలుగా ఉన్న కామ్రేడ్స్‌ చాలామంది కలిశారు. అందులో చాలానుంది ఎమ్మెల్యేలుగా ఎన్నికయ్యారు: నిర్బంధ కాలంలో పోలీసు క్యాంపుల్లో పార్టీ పంధాకు వ్యతిరేకంగా ప్రకటనలు చేసిన వాళ్ల మీద పార్టీ నాయకత్వం క్రమశిక్షణ చర్యలు తీసుకుంది. కడప జిల్లాలో ఎంబి.నారపరెడ్డి కర్నూలు జిల్లాలో గరం వెంకటరెడ్డి, రాష్టస్తాయిలో టికెరామస్వామి లాంటివారు ఆ శిక్షణ చర్యలకు గురి అయ్యారు. ఈ సమస్య మీద ప్రతినిధులసభలో కొంత చర్చ జరిగింది. రాష్టనాయకుల్లో కొంతమంది. అప్పటి నిర్పంధ వాతావరణంలో కొందరు కామ్రేడ్స్‌ పోలీసు. వత్తిడిలో పార్టీ పాలసీని ఖండిస్తూ ప్రకటనలు చేసినా అసలు పొలసీయే తప్పని తేలినప్పుడు ఆ విషయంపై తీవమ్రైన శిక్షణ చర్యలు అనవసరం “అన్నారు. కానీ కామ్రేడ్‌ సుందరయ్య ఈ మెతక వైఖరి పార్టీకి నష్టదాయకమని గట్టిగా వాదించి మహాసభకు ప్రతినిధిగా హాజరైన టి.కెరామస్వామిని ఇప్పుడే బహిష్కరించాలని తీర్మానం ప్రవేశ పెట్టగా మహాసభ ఆమోదించింది. కర్నూలు జిల్లాకు చెందిన గుర్రం వెంకటరెడ్డి పళనియప్పన్‌ క్యాంపులో చేసిన ప్రకటనను నేను మహాసభ దృష్టికి తెచ్చాను. దానిపై వెంకటరెడ్డి ఉదేకంగాలేచి నేను పళనియప్పన్‌ క్యాంప్పులోనే లేను. మల్లారెడ్డి చెప్పింది అబద్ధం అన్నాడు. ధామస్‌ క్యాంపులో ప్రకటన చేశానని ఒప్పుకున్నాడు. పోతే రాష్ట్ర పార్టీ నాయకుల్లో సైకి

వ్‌డీ మనస్మొక్టి విధానపరంగా ఏకాభిప్రాయం అగుపిస్తున్నా లోపల విభేదాలు రగులుతూనే ఉన్నాయని '“సూచాయిగా ఆ మహాసభలో కొందరు ముఖ్యుల ధోరణులు సూచించాయి. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట విరమణ సమస్య రూపంలో ఈ విభేదాలు నివురులో నిష్పులా అణగివున్నాయన్న సంగతి అంత రహస్య మేమీకాదు. యూనియన్‌ సైన్యం తెలంగాణాలో దిగిన వెంటనే పార్టీ సాయుధ పోరాటాన్ని విరమించి ఉండవలసి ఉందన్న కామేడ్స్‌కూ పోరాట విరమణను తుదివరకూ తెగలాగిన కామేడ్స్‌కు మధ్య పూర్తి అవగాహన కుదరక పోవడమూ, దానికి అగ్రనాయకుల మధ్య వ్యక్తిగత వైమనస్యాలు అగ్నికి గాలిలా తోడుకావడంతో ఆంతరంగిక పోరాటం ఏదోఒకరూపంలో కొనసాగుతూనే వచ్చింది. నేను తొలిసారి అయిదేళ్లనాడు బుద్ధవరం మహాసభకు ప్రతినిధిగా వెళ్లినప్పుడు ఇతర జిల్లాల కామేడ్స్‌లో దాదాపు ఎవ్వరూ తెలియదు. కాన్సీ ఈ మహాసభలో చాలా మంది తెలిసినవాళ్లు అగుపించారు.. కొందరు కొత్తగా పరిచయం అయ్యారు. అలాంటి వాళ్లలో పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా కామ్రేడ్‌ వీరమాచినేని విమలాదేవి ఒకరు. 1952ఎన్నికల్లో ఈమె లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు. మా జిల్లా ఎం.పి ఈశ్వరరెడ్డి విమలాదేవి గురించి చెబుతూ ఉండేవారు. ఈమె నన్నూ, సావితినీ ఏలూరులో తమ ఇంటికి రమ్మని ఆహ్వానించారు. పార్టీ మహాసభ సంరంభాన్ని, బహిరంగసభకు వచ్చే జన సందోహాన్ని చూపించి ఉత్సాహం కలిగించాలన్న తలంపుతో నా భార్య సావితిని కూడా తణుక్కు తీసుకొచ్చాను. అస్తి నగలు పోయాయన్న విచారం కలుగకుండా చేసేందుకే ఈ పని చేశాను. విమలాదేవితో కలిసి ఏలూరు వెళ్లి ఆమె ఆతిధ్యం స్వీకరించాం.. ఆమె అకాలమరణం పాలయ్యేంతవరకూ నాకు చాలా సన్నిహితురాలుగా ఉన్నారు. డిల్లీ నుంచి కామ్రేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డి ద్వారా ఒక వాచీ పంపించారు... రాష్ట్ర కమిటీ జరుగుతున్న సమయంలో ఏలూరు నుంచి విమల మరణించారన్న దుర్వార్త అంది కామ్రేడ్స్‌ నిర్దాంతపోయారు. అప్పుడు నేను రాసిన స్పృతిగీతంలో నా ఆవేదనను వెలిబుచ్చాను ఆ గ్‌తంలో చక్కదనాని క్కూడా అక్కజాన్ని కలిగించిన చక్కని చుక్కా విమలక్కా లెక్కలేని చుక్కల్లో ఎక్కడ దాగున్నావో 1 అన్న చరణాలు ఇప్పటికీ గుర్తున్నాయి. ఆ తర్వాత ఏలూరులో ఆ యింటికి ఆమె భర్త డాక్టర్‌ వీరమాచనేని తిలక్‌ అహ్వాసో్తో చివరిసారి వెళ్లాను. సి.ఆర్‌రెడ్డి కళాశాల ముఖ్య అతిధిగా వెళ్లిన సందర్భంలో అది జరిగింది. దురదృష్టవశాత్తు తర్వాత రెండు మూడు రోజుల్లోనే ఒక ఉన్నాది క్నామేడ్‌ తిలక్‌ను కత్తితో పొడిచి హత్య చేశాడు. అందరితో మంచిమనిష్కి మంచి డాక్టర్‌ అనిపించుకున్న తిలక్‌ దుర్మరణం దిగ్పాంతి కలిగించింది. జిల్లా కమిటి కార్యదర్శిగా అన్ని తాలూకా కమిటీల మీటింగులకు వెళ్లడం, బహిరంగ సభల్లో పార్టీ పాలసీని వివరించడం, రాష్ట్ర కమిటి సమావేశాలకు హాజరు కావడం జరుగుతుండేది. ఆ సందర్భంగా అన్ని జిల్లాల పార్టీ ప్రజాసంఘాల ముఖ్యలతో పరిచయాలు, స్నేహాలు ఏర్పడ్డాయి రాష్ట నాయకుల్లో చాలానుంది నా పట్ట ఎంతో అభిమానం చూపేవారు. కామ్రేడ్‌ సుందరయ్య, రాజేశ్వరరావు మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు చలసాని వాసుదేవరావు, మోటూరి హనుమంతరావు మొదలయిన వారందరినీ కలిసే వాణ్ణి. రాష్ట్ర 'సక్రటేరియట్‌లో విభేధాలు తీవమైన సమయంలో కూడా నాకు ఆ గొడవలు పట్టేవి కావు నాయకులందరిలో సుందర్యగారంటే

ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు వ్‌ చాలామందికి లాగే నాకు ష నిలిచిపోయింది. ఆయన న రా త్‌ ఏనేధనించ నప్పుడు కూడ నాలో అదే భావం పున్నయ్య అంటేనాకు నచ్చేది కాదు. అందుచేత అయనకు స్త ౦ చూరగొన్నారని చెప్పు నాయకులందరిలోను బస కాస్త దూరంగా ఉండేవాణ్ణి. తరిమెల నాగిరెడ్డి అంటే అందరికీ అభిమానమే. నాకు మరింత సాన్నిహిత్యం ఉండేది. కడప జిల్లాలో స న ఏకధాటిగా ప్రతిపక్షనాయకుడుగా ఆయన ఇచే న. సారిక నో సభలకు ఆయన వచ్చేవారు. మూడు గంటలసేపు చిన్నెలు సమకూర్చేవి. అనంతపురం నియోజకవ 0లో స స వ గబడేవారు. ఆయన వక్పుతా దా. తారవో కి ప్రతిష్టలు లభించాయి. ఆయన వృక్తిత నం లం పం వరెడ్డిని ఓడించడం ద్వారా నాగిరెడ్డికి రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా అసాధారణ అయితే కొన్ని సందర్యాలలో పట్టుద వీ సేం ని ముఖ్య సుగుణమైన కలుపుగోలుతనం, నమత పూవుకు తావిలా తోడయ్యాయి. లక్షణాల బాపతుగానే జ్‌ శ టు ల మంకుపట్టుగా అగుసించేది. కలవారి కుటుంబాల్లో గారాముగా పెరిగిన పిల్లలమారాము లాంటి పరిగణించ వలసిఉంటుంది. - నచట పాటు కడప జిల్లాలో నేను ఉపన్యసించిన సభలో మా ఇద్దరి ఉపన్యాస విన్యాసాలు భిన్నంగా ఉండేమి. ప్రతిపక్ష , రాష్ట్ర పార్టీ అగనేతల్లో ఒకరుగా ఆయనకున్న గుర్తింపు ముద్ర, దాని ప్రభావం ఆయన ఉపన్యాసం పట్ల ప్రేక్షకులను వ. గొ పేరిస్టతి అందుకు భిన్నమైంది. పదునైన వ్యంగ్యం, కవితాత్మక అభివ్యక్తి, ప్రవాహ సదృశమైన సజీవభాష నా ఉపన్యాస " నాగిరెడ్డి నేను మీజిల్లాకి ఉపన్యాసకుడుగా వస్తే నువ్వు మా జిల్లాకు ఎందుకు రావు? అని తీసుకెళ్లేవాడు. అనంతప్పురంలో ఆ విధంగా చాలా సభల్లో నేను ఉపన్యాసాలు ఇచ్చాను. అరక్షళ నాగినెడ్డి తర్వాత రాయలసీమ కమ్యూనిస్టు నాయకుల్లో ప్రముఖుడు చంద్రపుల్తారడ్డి. కానీ, నశితమో అవగాహనలో, క్షలో, నిర్మాణదక్షతలో నాగిరెడ్డికన్నా పుల్లారెడ్డికే అగ్రస్థానం ఇవ్వవలసి ఉంటుంది. మద్రాస్‌ అసెంబ్లీ లో పుల్లారెడ్డి ప్రసంగాలను అప్పటి ముఖ్యమంత్రి రాజగోపాలాచారి మెచ్చుకుంటూ “నువ్వు ముందు సీట్లో కూర్చోవలసిన వాడిని అన్నారట. రాష్ట కమిటి యామార వరత అనేక సందర్భాల్లో నిశితంగా, నిర్మొగమాటంగా దుయ్యబట్టేవారు. ముఖ్యంగొ రాయంసీమ సమస్యల ప (న్ని గురించి ఆయన ఆవేదన పదునైన విమర్శలుగా వ్యక్తమయ్యేది. రాజాని రాష్ట్ర నడిబొడ్డులో ఉండడం మంచి అయినా దాన్ని అతిగాలాగడం ద్వారా కర్నూలులో, ఇతర రాయలసీమ జిల్లొల్లో ప్రజలు టై విధంగా భావిస్తారన్న స్వాహ నాయకులకు పట్టలేదని అలాగే కృష్ణాపెన్నార్‌కు వ్యతిరేకంగా నందికొండ ప్రాజెక్టు కోసం ప్రదర్శించిన తాస్యతయం, సాగించిన ఆందోళనలో ఎన్నోవంతు మూ ప్రాంతం అభివృధి పట్ల చూపించారని పుల్లారెడ్డి అడిగిన తీరు అయన ధైర్యస్టెర్యాలకు నిదర్శనం. అలాంటి సందర్భాల్లో నాగిరెడ్డి విశాల దృష్టితో ప్రాంతీయ విషయాలకు అతీతంగా మాట్లాడేవారు. అదే ఆయన నాయకత్వ విశిష్టత అనిపించేట్లు !. కడప జిల్లా నాయకుల్లో ఒకరు. లోక్‌సభ సభ్యుడైన ఈశ్వరరెడ్డి పుల్లారెడ్తితో ఏకీభవించిన, అంత నిర్మొగమాటంగా తన అభిప్రాయాలు రాష్ట్ర కమిటిలో వ్యక్తంచేసేవారు కాదు. అది ఒక్క పుల్లన్నకే చెల్లు అనుకునేవాళ్లం. ఆయితే గులాబీకి గుచ్చుకునే ముళ్లు కొల్లగా ఉన్నట్లు పుల్లారెడ్డి మేధకూ ఆయన హృదయానికి పొత్తుకుదరదు. మేధ ఎంత నిశితమో, హృదయం అంత కర్కశమైంది.. నైతిక మూల్యాల పట్ల ఎప్పుడూ చిన్నచూపు చూసేవారు. అందువల్ల పార్టీలో తరుచు అభిశంసలకూ, క్రమశిక్షణ చర్యలకు గురి అయ్యేవారు. కర్నూలు జిల్లాలో ఒక ఫ్యాక్షన్‌ లీడరులాగానే వ్యవహరించేవారు. కర్నూలు జిల్లా పార్టీలో తనకు గిట్టని వాళ్లపట్ల పుల్లారెడ్డీ వ్యవహరించే తీరుకు గుర్రం వెంకటరెడ్డి పై జరిపించిన దౌర్జన్యం తిరుగులేని నిదర్శనం, పార్టీ రెండుగా చీలిపోకముందు ఒక మీటింగు సందర్భంగా నేను కర్నూలు వెళ్లాను. పార్టీ ఆఫీసులో దిగి నీలం రామచంద్రయ్యతో మాట్లాడి టిఫిన్‌ చేద్దామని అజంతా హూటల్‌కు వెళ్లాను అంతలో ఒకవ్యక్తి విసురుగా అక్కడికి వచ్చి "గుర్రం

వ మనస్సాక్షి వెంకటరెడ్డి వచ్చాడా అని దూషణాత్మకమైన భాషలో అడిగితే మర్యాదగా మాట్లాడమని మందలించాను. తర్వాత ఆఫీసుకు మె విచారొస్తే పుల్లారెడ్డి మామ వెంకటస్వామిరెడ్డే సదరు ఆగంతుకుడని తెలిసింది. గురం వెంకటరెడ్డి జిల్లా పార్టీ ముఖ్యల్లో ఒకరు. ఇతనిది పుల్లారెడ్డి స్వగ్రామ మైన వెలుగోడే. ఏమిటి వ్యవహారమని పుల్లారెడ్డిని అడిగితే “ఈ రోజు తప్పించుకున్నాడు. ఇంకోసారైనా తన్నులు తప్పించు కోలేడూ లెమ్మన్నాడు. అ తర్వాత ఆ పెద్దమనిషి అన్నంత పని చేయించాడు. ఈ ఉదంతమంతా నేను రాష్ట పార్టీ సెకటరీ చండ్ర రాజేశ్వరరావుకి చెప్పాను. 'మూర్చుడు, ఎప్పుడూ ఇంతే అన్నారు. అంతే ఆ తర్వాత జరిగిందేమీలేదు. గ్యరం పార్టీ నుంచి వెళ్లిపోయాడు. అతను తప్పులు చేసి ఉండవచ్చు. స్వార్ధానికి పాల్పడి ఉండవచ్చు. అందుకు పార్టీ నుంచి తొలగించ వచ్చు. కానీ, గూండాల్లాగ వీధిలో పట్టుకొని కొట్టడ మేమిటి అన్న ప్రశ్నకు జవాబులేదు. ఇలాంటిన్యక్తులకు అధికారం లభిస్తే జరిగేదేమిటో ఊహించుకోవచ్చు. అనంతపురం జిల్లాలో ఐదుకల్లు సదాశివన్స్‌ వి.క.ఆదినొారాయణరెడ్డి నాకు చాలా సన్నిహితులు. సదాశివన్‌ నాకంటే చాలా సీనియర్‌. ఆ జిల్లా నీలం సంజీవరెడ్డి క్కూడా ఆయన సీనియరే. కాంగ్రెస్‌లో ముఖ్య నాయకుల్లో ఒకరుగా ఉండి కమ్యూనిస్టు పార్టీలోకి వచ్చినందువల్ల గాంధేయ లక్షణాలు వదల్లేదు. ఆయన సేవను గుర్తించే పార్టీ రెండు సార్లు ఎం.ఎల్‌సి.గా ఎంపిక చేసి గౌరవించింది. దానికి ఆయన అన్ని విధాలా అర్హుడే. రైతు సమస్యకు సదాశినన్‌ కొన్ని దశాబ్దాలుగా అంకితమయ్యాడు. కొన్ని కారణాల వల్ల కొందరి వ్యక్తిత్వాలు త్వరగా బయట పడవ. అనంతప్పురం జిల్లాలో నాగిరెడ్డి, రాజశేఖరరెడ్డి సదాశివన్‌లతో పోలిస్తే వి.కె.ఆదినారాయణరెడ్డి ఇతర జిల్లాల్లో అంతగా తెలియదు. కాన్సీ ఆయనతో నాకున్న అనుభవాలను బట్టి చెప్పాలంటే వికె. వ్యక్తిత్వం అసాధారణమైంది. సూత్రరీత్యా వ్యవహరించవలసినప్పుడు ఎవ్వరినీ ఖాతరు చెయ్యడు. ఎంత పెద్ద నాయకుడైనాసరే అందులో మార్పుండదు. కానీ సామాన్య కామేడ్స్‌ విషయంలో ఆయన ప్రవర్తన ఆదర్శప్రాయంగా ఉంటుంది. ఆ ఆప్యాయత్మ ఆదరం, అభిమానం చూసి తెలుసుకోవలసిందే. చెరిగిపోని చిరునవ్వు చురకలు అంటిస్తే అవి చెరిగిపోవ్ల. నాకు అలాంటివి ఎన్నోసార్లు అంటించారు తక్కున మాటల్లో ముక్కుకు సూటిగా క్లుప్తంగా, అదే సమయంలో అర్ధం అయ్యేట్లు మాట్లాడడం మికెకు సహజధోరణి, కరకుదనం మెరకుదనం మినహాయిస్తే పుల్లారెడ్డి ప్రసంగం కూడా అదేకోవకు చెందుతుంది. నాగిరెడ్డి నేను మాట్లాడేప్పుడు పది మాటల బదులు వందనూటలు వాడుతాం. కొంచెం సీరియస్‌గా ఉండమనీ, వాగుడు తగ్గించమని మికె నాతో అనేవారు నిచిత్రమేమిటంటే ఆ చెప్పేతీరు విమర్శగా కాకుండా ఆప్తవాక్యంగా ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది! నా మనసులో మాట సూటిగా చెప్పాలంటే నేను అభిమానించే చాలాకొద్దిమంది పార్టీ నాయకుల్లో ఆదినారాయణరెడ్డి ఒకరు. మంచిగంధంలా మంచితనం పరిమళించే ఆ కామ్రేడ్‌ అవిస్నరణీయుడు. కడపజిల్లాలో క్షామేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డికి అందరికన్నా ముంచి ేరుంది. ఎవరినీ నొప్పించడని, మంచి తనమంతా ఆయనలో నిక్షిప్తమైందనీ ఇంకా ఎన్నోవిధాల ఆయనను చూడనివాళ్లుకూడ చెప్పుకుంటూ ఉంటారు. పరమశాంతమూర్తి అనుకుంటారు. కానీ, అవి ఆయన లక్షణాలు కావని చాలా విషయాల్లో ఆయన అతికఠినంగా, ముక్కోపిగా వ్యవహరిస్తారని దగ్గరగా చూసిన వాళ్లకు మాళతమే తెలుసు. నా దృష్టిలో కామేడ్‌ శివరామిరెడ్డి మా అందరికన్నా సహనం, నిగ్రహం ఉన్న వ్యక్తి ఎవరినీ తూలి మాట్లాడే వాడు కాదు. అందరికన్నా అస్తిసరుల కుటుంబం నుంచి వచ్చినా, ఆ బాపతు ఆభిజాత్యం, అహంభావం లేని సత్వగుణ సంపన్నుడు కూడా. జీవితంలో ఎన్ని ఆటు పోట్లు ఎదురైనా ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడుకుంటూ హుందాగా ప్రవర్తించాడు. అందువల్లనే ఆయన అంటే నాకు చెరగని ఆదరాభిమానాలున్నాయి.. పార్టీ హోల్‌ట్టైమర్లకిచ్చే అలవెన్స్‌ ఎవరికీ ఏ మూలకు చాలదు. 1952లో ఒక కుటుంబానికి 150దూపాయలతో ఎలా గడుస్తుంది? శివరామిరెడ్డి తండి కమలాపురం తాలూకాలో ప్రముఖ భూస్వామి. ఒకరోజు నాతో మాట్లాడుతూ “మా వాడు పెద్దలాయర్‌ అవుతాడని చదివించినాను.. ఇప్పుడు ఇట్లా అయ్యాడు. నెలకు అనసరమైైనంత డబ్బు నేనే పంపుతాను.

ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు క్‌

లాయర్‌గా (ప్రాక్టీసు పెట్టి పార్టీ పనికూడా చేసుకొమ్మను. నాకేమీ అభ్యంతరంలేదు. ఈ విషయం నువ్వు మాట్లాడి ఒప్పిం చలేవాగో అన్నారు. నాకు ఇది బాగుందనిపించింది. లాయర్‌గా ఉంటూ కార్మిక సమస్యల్లో సాయపడవచ్చు. పార్టీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన వచ్చు గదా? అనుకున్నాను. ఆ విషయమే శివరామిరెడ్డితో అంటే నవ్వుతూ నీకు ఆయన సంగతి తెలియదు. ఆ తర్వాత ఆయన ఎలాంటి కేసులు తెచ్చేది ఎన్ని ఇబ్బందులు పెట్టేది నాకు తెలుసు లెమ్మన్నారు. ఆయన ఏ వత్తిళ్లకు మెత్తబడని వ్యక్తి అని ఇలా ఎన్నో సందర్భాల్లో రుజువైంది. మిగతా ఇద్దరు జిల్లా నాయకుల్లో నా బాల్యమిత్రుడైన పొన్నతోట వెంకటరెడ్డిని గురించి చెప్పాలంటే సహకారసంఘాలల్లో మునిగిపోయేవరకూ ఆయన ఎంతో నిస్వార్ధంగా కృషీ చేశారు. బతుకుదెరవయిన ఉపాధ్యాయవృత్తిని వదిలి పిత్రాక్తితమైన ఐదెకరాల పాలం అమ్మి పార్టీకి ఇచ్చేసి గొప్పత్యాగం చేశాడు. క్రూర నిర్బంధ కాలంలో వీసమెత్తు కూడ జంకలేదు.. నన్ను ఎంతగానో ప్రోత్సహించేవాడు. అలాంటివాడు సహకారం ఊబిలో దిగబడి రాజకీయాల్లో ఉండిలేనట్ట్లుగా తయారయ్యారు. ఒకరోజు ప్రొద్దుటూరులో పార్టి సానుభూతి పరుడైన చెన్నా వెంకటేశం నన్ను, ఈశ్వరరెడ్డిని శివరామిరెడ్డీని, వెంకట్రామిరెడ్డిని భోజనానికి ఆహ్వానిస్తూ “మీకు అభ్యంతరం లేకపోతే మా నూలు వ్యాపారుల్లో ఒకరిని పిలుస్తాను మంచివాడు, మాకు కానలసినవాడు. మీ పులివెందుల తాలూకా వాడ్మే మీకు తెలిసి ఉండవచ్చు" అన్నాడు ఆయన పేరేమిటి అంటే పులివెందుల వీవర్సు సొసైటి ప్రెసిడెంటు వెంకటరెడ్డి అన్నాడు. దాంతో నాకు మతిపోయినట్లయింది. నిజానికి మా అయిదుగురు పార్టీ ముఖ్యుల్లో వెంకటరెడ్డి సీనియర్‌. అలాంటి కామ్రేడ్‌ ఒక నూలు వ్యాపారి అనిపించుకోనడమంటే ఆయన రాజీయాలు ఏమైనట్లు! ఈ సంగతి విని మిగతా కామ్రేడ్స్‌ కూడా ఆశ్చర్యపడ్డారు. ఇలాంటిదే మరో సంఘటన అదీ నా సమక్షంలోనే జరిగింది. ఓ సాయంకాలం మబ్బులు కమ్మి ముసురుపట్టిన వాతొవరణంలో నేను వెంకటరెడ్డి కడపలో అప్పయర్‌ హూటల్‌లో టిఫిన్‌ చేస్తుండగా ఒక వ్యక్తివచ్చి మా టేబుల్‌ దగ్గర కూర్చున్నాడు. వెంకటరెడ్డితో అతని సంభాషణలో ఆ వ్యక్తి రాయచోటి మార్కెటింగ్‌ సొసైటి ్రెసిడెంటని అర్ధమైంది. నేనెవ్వరో అతనికి తెలియదు. అదీగాక నేను తలకు మప్పర్‌ చుట్టుకున్నాను. వెంకటరెడ్డి నన్ను పరిచయం కూడా చెయ్యలేదు. ఇంతలో ఆ సొసైటి ప్రెసిడెంటు పర్మిట్ల విషయంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ విమర్శల గురించి ప్రస్తావిస్తూ “ఈ కమ్యూనిస్టులతో చస్తున్నామబ్బా” అన్నాడు. వెంటనే వెంకటరెడ్డీ ఆ సంభాషణ ముగిస్తూ “ఇకపోదాం పద... వేరీ పని ఉందంటూ లేచాడు. అతన్ని వదిలించికొని బయట పడ్డాక వీళ్ల ముందు నేను కమ్యూనిస్తునని తెలియకుండా జగ్రత్తగా ఉంటాను ఆంటూ ఏదో చెప్పబోయాడు. ఇలాంటివే జిల్లా క్రో ఆపరేటివ్‌ సెంట్రల్‌ బ్యాంక్‌ ఎగ్జిక్యూటివ్‌ మెంబరుగా పంకటరెడ్డికి సంబంధించిన వ్యవహారాలను అప్పుడు ఆ బ్యాంక్‌ సెకటరీగా ఉన్న బండి గోపొలరెడ్డి(తర్వాత ఆయన బంగోరెగా పసిద్దుడయ్యాడు) నాతోను, ఇతర జిల్లాకమిటి సభ్యులతోను ఆయన సహజధోరణిలో చెబుతూ తీవమైన వ్యాఖ్యలు చేశారు. ఒకే వ్యక్తి ఇతరేతర కారణాలవల్ల, పరిస్థితులవల్ల ఎలా మారుతారో నెంకటరెడ్డిలో వచ్చిన పరివర్తన తెలియజేస్తుంది. ఆయన జీవితం చరమదశలో పూర్తిగా రాజకీయాలకు దూరమయ్యారు. కాన్సీ సిపిఐ మీద వ్యతిరేకతను మాత్రం వదులుకోలేదు.

జిల్లా సెకటేరియట్‌లో నురో కామ్రేడ్‌ జె.వెంకట్రామిరెడ్డి జిల్లా ముఖ్యుల్లో అందరి కన్న మంచికార్యకర్త కడప రాజంపేట తాలూకాల్లో పార్టీ నిర్మాణానికి మంచి కృషి చేశాడు. జిల్లా రైతు సంఘం కార్యదర్శిగా అనేక సమస్యల మీద ప్రచార ఆందోళన కార్యక్రమాల్లో అందరికన్నా మందున్నాడు. నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల పట్ల మంచి అవగాహన ఉన్నవాడు. అయితే ఆయన ఆస్తిలో ఎక్కువభాగం అమ్మకుండా మిగిలించుకున్నాడని, వ్యవసాయానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇస్తాడని పార్టీ కార్యకర్తల్లో విమర్శలున్నా నాకు అందులో వెంకట్రామిరెడ్డి తప్పేమీ అగుపించలేదు. ఒక ముఖ్యుడు సక్రను మార్గంలో బాగుపడినా మంచిదేననుకునే వాడిని.

ఇక నా విషయానికి వస్తే నాఆస్తే పూర్తిగా పార్టీకోసమే హరించుకుపోయింది. అయినా నా విషయంలో దాన్ని గుర్తించడం కన్నా విమర్శలే ఎక్కువన్న సంగతి నాకు తెలుసు. అందుకు కారణం నా వ్యవహార సరళి అని చెప్పవచ్చు జిల్లాలో చాలామంది

5కి మనస్సాక్షి ప్రముఖవ్యక్తులతో, వ్యాపారవర్గాలతో నాకున్న సంబంధాలు తరచు అపార్థాలకు, అక్రమ ఆరోసణలకు అవకాశం కలిగించేవి ప్రొద్దుటూరులో నాకు, ఈశ్వరరెడ్డికి ఇలాంటి సంబంధాలు ఎక్కువ. వాటిని పార్టీనిధి వసూళ్లకు వినియోగించే వాళ్లం. ఈశ్వరరెడ్డికి సంసార జంజాటం లేదు కాబట్టి ఆయన గురించి ఏమీ అనే అవకాశంలేదు. నా విషయంలో ఎవరూ నిర్దిష్టంగా ఏమీ అనకపోయినా మల్లారెడ్డి కేమిలెమ్మన్నట్లు సన్నాయి నొక్కులు నొక్కే వాళ్ల గురించి కూడా నాకు తెలుసు. జిల్లా కమిటీ సమావేశాల్లో ఈ బాపతు విషయాల గురించి నేను సోదాహరణంగా వివరించేవాడీని. ఉదాహరణకు ఆ రోజుల్లో జిల్లాలో పెద్ద ధనిక కంట్రాక్షరైన నక్కలదిన్నె చిన్ననాగిరెడ్డికి నేనంటే చాలా అభిమానం. దాన్ని ఉపయోగించుకుని ఈశ్వరరెడ్డి, నేను పార్టీ ఫండు వసూలు చేసే వాళ్లం. అలాగే చాలామంది వ్యాపారులతో మూ పరిచయాలను వినియోగించుకునే వాళ్లం, వసూలయిన మొత్తాలన్నీ ఈశ్వరరెడ్డి దగ్గరే ఉండేవి. ప్రొద్దుటూరులో పోసా పెద్ద వెంకటేశం వ్యాపారంలో బాగా పైకి వచ్చిన బ్రోకర్‌. పులివెందుల తాలూకా వాడు. కాంగ్రెస్‌లో పి.బసిరెడ్డి అనుచరుడు. కాన్కీ నేనంటే అభిమానం. ఒకరోజు పార్టీ ఫండు అడిగితే లోపలికి పిల్చుకువెళ్లి నేను కమ్యూనిస్టు పార్టీకి ఇవ్వను. నీకు ఎంతకావాలో చెప్పు ఇస్తానన్నాడు. నాకేమీ అక్కరలేదు. ఎంతోకొంత పార్టీకి ఇమ్మని ఒప్పించి తర్వాత ఈశ్వరరెడ్డితో “ఇలాంటి వాళ్లతో పార్టీ ఫండు తీసుకుందామా వద్దా? అంటే “తీసుకుందాం తప్పేముంది” అన్నాడు. తర్వాత ఇద్దరం వెళ్లి 500రూపాయలు తీసుకున్నాం. పులివెందుల వైఎస్‌.రాజారెడ్డి నాకు చిరకాల స్నేహితుడు. నేను పురివెందుల్లో బసిరెడ్డితో అసెంబ్లీకి పోటి చేసినప్పుడు నాకు కుడిభుజంగా ఉన్నాడు. చిన్నవయసులోనే కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సన్నిహితుడయ్యాడు. పులివెందుల తాలూకాలో పార్టీకి చేతనైనంత ఆర్ధిక సహాయం చేసేవాడు. ఆయన గనుల్లో బాగా సంపాదించి నప్పుడు భాగస్థులతో విభేదాలు ఏర్పడినప్పుడు వాటి పరిష్కార బాధ్యత నామీదనే పడింది. అయినా ఆయననుంచి నేనేమీ ప్రతిఫలం ఆశించలేదు. ఒక్కసారి అత్యవసర పరిస్తితుల్లో రెండు వేలు తీసుకున్నాను. ఈ సంగతి నేనేమీ దాచలేదు. అయితే బయట ఎలాంటి ప్రచారం జరుగుతూందో నాకు తెలుసు. ఈ సందర్భంలో రాష్ట స్థాయిలో కూడా కొంత చెప్పాలి. 1973 నుంచి నాకు రామోజీరావు బాగా తెలుసు. కవిగా ఆయన నన్ను అభిమానించే వారు. కాని, నేను ఎన్నడూ ఆపరిచయాన్ని, స్నేహితాన్ని నా స్వప్రయోజనాలకు వినియోగించుకోలేదు. కనీసం అప్పుగానైనా తీసుకోలేదు. ఈ సంగతి రామోజీరావుకు తెలుసు. నాకు తెలుసు. కానీ, తాను దొంగయితే పొరుగును నమ్మడన్న సామెతను సార్ధకం చేసే వాళ్లకు ఏంచెప్పేనా ప్రయోజనం లేదు. నేను పార్టీ అలవెన్స్‌ చాలదన్నందుకు ఒకరిద్దరు రాష్ట నాయకులు మల్తారెడ్డికి డబ్బు ఇబ్బంది ఏముంది? అన్నారట రామోజీరావును దృష్టిలో ఉంచుకుని! ఈ విషయం నా దృష్టికి నచ్చింది. వెంటనే ధనపతి సఖుడ్జైయుండియు.... అన్న నీతి పద్యం గుర్తుకు వచ్చింది. వా వ్యవహారశైలి వల్ల కూడా తరుచు నేను స్మకమ, అక్రమ విమర్శల పాలయిన మాట వాస్తవం. అవతలి మనిషి ఏమనుకుంటాడన్న విషయం ఆలోచించకుండా ముఖం మీద మనసులో మాట అనెయ్యడం, కొన్ని సందర్భాల్లో రారా అన్నట్లు తుస్కారంగా మాట్లాడడం వల్లకూడా ఈ పరిస్థితి ఏర్పడి ఉండవచ్చు. కానీ హిపోక్రసీ తాలూకు వం్దిచనా శిల్పం మటుకు నాకు అబ్బలేదు. ఎవ్వరేమనుకున్ననాకేమి లెక్క అన్నట్లుగానే నేను వ్యవహరించాను. నా అనుభవంలో మెరసేోదంతా బంగారం కాదన్న వాస్తవాన్ని చాలామంది విషయంలో గుర్తించాను. రాజకీయవాదిగా, కవిగా, జర్నలిస్టుగా ఎందరిలోనో మేడి పండు వంటి మేలిమి గల లబ్ధప్రతిష్తులను చూశాను అలాంటి వాళ్ల విషయంలో నా వాక్కు, కలం ఎప్పుడు తడబడలేదు. అందుకునేను ఏ మాత్రం విచారించలేదు, గర్విస్తున్నాను కూడా. నేను అభిమానించే వాళ్లు మితిమీరి వ్యవహరించిన సందర్భాల్లో త్మీవ విమర్శలు చేయడానికి ఎంతమాత్రం సంకోచించలేదు ఆవ్యక్తి ఎంత దొడ్డవాడు, ఎంతపేరున్న వాడన్నది ఖాతరు చేయ్యలేదు. ఉదాహరణకు కృళ్ళేన్‌ భారతదేశానికి వచ్చినప్పుడు నెహు ప్రభుత్వ ఘన విజయాలను వందిమాగధుల విధంగా కీర్తించారు. అది ఆయన దౌత్యనీతి అయితే కావచ్చు. కాన్సీ కమ్యూనిస్టులను ప్రాణ సంకటంలో పెట్టింది. కాంగ్రెస్‌ వాదులు మీ రష్యా అధినేత కృశ్చేనే మా నెహూ ప్రభుత్వాన్ని

ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు వం పొగుడుతుంటే మీరు విమర్శించడం మేమిటి? అని సభల్లో ఎద్దేవా చేసేవారు. ఒక సభలో నాకు ఇలాంటి ప్రశ్న వేసి జవాబుకోసం పట్టుబట్టి నప్పుడు, దానికి సమాధానం ఆ ెద్రమనిషినే అడగండి కావాలంటే ఆయన అడ్రస్‌ ఇస్తానన్నాను. ఈ దేశ పరిస్తితి కృక్చేవ్‌ కంటే మాకే ఎక్కువ తెలుసునని కూడా అన్నాను... ఇది పార్టీ నాయకులకు నచ్చదని నాకు తెలుసు అయినా ఇలాంటి విషయాల్లో నా తీరు ఇలాగే ఉంటూవచ్చింది. ఇలాంటి ఉదంతాలు, సందర్భాలు నా జీవితంలో ఎన్నో ఉన్నాయి. ఇవన్నీ కలిసి నా వ్యక్తిత్వాన్ని సంక్లిష్టంగా మార్చాయనిపిస్తుంది.

1952-55 వరకూ రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో కమ్యూనిస్తు పాక్టీ అనుసరించిన విధానాలు రాయలసీమలో పార్టీకి ఎన్నో ఇబ్బందులనూ, ప్రతికూల పరిస్థతులనీ కల్పించాయి. విశాల రాష్ట్ర ప్రయోజనాల "పేరిట వెనుకబడిన, క్షామపీడిత ప్రాంతమైన రాయలసీమ అభివృద్ధి పట్ల అలక్ష్యంగా వ్యవహరించడం సామాన్య విషయమైంది. అయినా అప్పట్లో నాకు ఈ వాస్తవం తలకక్క లేదు. శివమెత్తినట్టు పైనుంచి వచ్చిన ఆదేశాలను ఆవేశపూరితులమ్రై అమలు జరొపేవాళ్లం. రాష్ట్రంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధమస్తానం వహిస్తున్నదని రాష్ట్ర నాయకత్వం కలిగించిన అవగాహన దానికి తోడ్టెంది. విశాల అంతర్జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా రష్యా విధానాలను భారత కమ్యూనిష్టు పార్టీ నెత్తికెత్తుకొని మోయలేక క్రుంగి పోయినట్లే రాయలసీమ కమ్యూనిస్టుల పాలిటికి విశాల రాష్ట్ర ప్రయోజనాలు బరువైనాయి !.

॥ పొట్టి శ్రు రాములు ఆత్మాహుతి

తెలుగు తల్లికి సవతి దాస్యం

తొలగజేసిన అపరఖగపతి

పొట్టి శ్రీ రాములును అమరుల

ప్రోలుకతిధిగ సాగనంపిన

జాలిగుండెల నాయకుల నెగ

తాళి జేయుట భావ్యమా? అని హేళన చేసింది నేనే మద్రాసులో పొట్టి శ్రీరాములు ఆంధ్రరాష్ట్ర కోసం ఆమరణ నిరాహార దీక్షకు తెలుగునొడు కంపం య ముక్కోటి ఆంధ్రులు ఒక్కటై ఆంధ్రరాష్ట్రం మా హక్కు అని గర్జించారు. ఈ పరిస్థితుల్లో కమ్యూనిషు వ ఆ యాత్ర ఉపసంహరింపజేయడానికి పెద్ద ఉరేగింపుతో వెళ్లింది. మీ మహాసంకల్ప సిద్ధికి మేనుంతా కృషి చేస్తామని హా ఇం ఇనిధి వర్గానికి జరిగింది. అందులో నేను కూడా పాల్గొన్నాను. కానీ, శ్రీరాములు చుట్టుచేరిన గాంధేయ నాయకులు కమ్యూస్‌సై దే క! న శ్రీరాములును కలుసుకొనే అవకాశం ఇవ్వలేదు... మీ వినతిపత్రాన్ని మాకివ్వండని తీసుకున్నారు. ప్రతిన చ ుంచడం లేదన్నారు చండ్రరాజేశ్వరరావు తిరిగివచ్చి శ్రీరాములు చుట్టూ ఉన్న పెద్దలకు ఆయన ప్రాణరక్షణ మీద ఆసక్తి ఉన్నట్లు ఈ ఇర3 అక్టోబర్‌ 1న విచారంగా. 1953 డిసెంబర్‌ 15న శ్రీ రాములు అమరజీవి అయ్యారు. ఆ బలిదానం ఫలితంగా ఆంధర్యాషం క నడిబొడునుంచి అవతరించింది. దాంతో ముక్కోటి బలగంలో రాజధాని ఎక్కడ పెట్టాలన్న సమస్యపై రగడ ప్రారంభమైంది. చివరకు అ శ న్‌ ం జారి కర్నూలులో ఏర్పాటైంది. డేరానగర్‌లో 'సుడారాల్లో గూనిఐతుకులు' చూడడానికి వెళ్లాను. సర్కార్‌ బేలా వ సదరు 'గూని బతుకులు అన్న వ్యాఖ్యలు చేశారు. బెజవాడలో లేకుండా మారుమూల కర్నూలుల్లో రాజధాని ఏమిటన్నదే వాళ్ల ఆవేదన, ఆధోరణిలోనే గుడారాల మీద, కందనవోలులో గాడిదల మందల మీద అవహేళ నాస్త్రాలు సంధించారు. దానిమీద వీరరాయలసీము

60 మనస్సాక్షి వాదులు మీ బెజవాడలో పందులమందల కన్నా మా గాడిదలు అంత హీనమ్టైనని కొవు లెమ్మన్నారు. ఆ విధంగా సవతి బిడ్డలపోరు ఇక్కడ కూడా తప్పలేదు. కరువు యాత్ర రాయలసీమ క్షామ నివారణకు తక్షణ, దీర్దకాలిక డిమాండ్లతో 1954లో సీమ జిల్లాలన్నిటి నుంచి పెద్ధ ఎత్తున రైతుయాత జరిగింది. కడప జిల్లా పార్టీ ముఖ్యులంతా ఈ య్యాత్రను జయప్రదం చేయడానికి సర్వసన్నాహాలు చేసి పెద్దసంఖ్యలో జనాన్ని తరలించారు. జిల్లా కమ్యూనిస్టు కమిటి కార్యదర్శిగా ఈ యాత్రలో నేనూ పాల్గొన్నాను. అయితే ఈ రోజుల్లో ఇలాంటి ప్రదర్శనల్లో ఉచిత రైల్వే ప్రయాణ సౌకర్యం వంటి ఏర్పాట్లు లేవు ఇప్పుడు రాజకీయజెండాలతో ఏ రైలు ఎక్కినా అడిగే దిక్కులేదు. అధికారులు ప్రయాణీకులతో “ఏదో సర్దుబాటు చేసుకోండి" అంటూ మూకుమ్మడి దొమ్మిగా రైళ్లెక్కిన రాజబంధువుల పక్షాన వకాల్తా తీసుకుంటున్నారు. కానీ, అప్పుడు టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ప్రభుత్వంలో పోలీసులు కరువుయాత్రలో కర్నూలు వెళ్లుతున్న కమ్యూనిస్టు ప్రదర్శకులను మధ్యలో దించి టిక్కట్ల డబ్బులు వసూలు చేసుకొని కాని వదల్లేదు. అదీ అప్పటికీ ఇప్పటికీ ప్రజాస్వామ్యం సాధించిన ప్రగతి. 1953 అక్టోబర్‌ ₹న ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పడగా ఏడాది పూర్తిగాకుండానే ప్రకాశం ప్రభుత్వాన్ని ప్రతిపక్షాలు గద్దెదించాయి. విశేషమేమిటంటే మద్యపాన నిషేద సమస్య అందుకు ప్రధానమైన ఆయుధమైెంది.. విచిత్రమేమిటంటే ఆ తర్వాత నలభైఏళ్లక్కూడ కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా అదే ఆయుధం ఉపయోగపడింది. 1954లో కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం మద్యనిషేధం అమలు జరపాొడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ కమ్యూనిస్టులు ధ్వజమెత్తారు. ఆ ధ్వజం నీడలో వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య కూడా ఉన్నారు. ఆ తర్వాత నాలుగు దశాబ్దాలకు కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం మద్యనిషేధం అమలు జరుపనందుకు నిరసనగా కమ్యూనిస్టులు, వావిలాల మొదలయిన నాయకులే అస్త్రాలు సంధించారు. వాళ్లు ఏం చేసినా ఘనకార్యమే మరి ! ఇంతకూ అంత ఆత్రంగా అడ్డమ్రైన వాళ్లను కూడగట్టి కమ్యూనిస్తు పార్టీ ప్రకాశం ప్రభుత్వాన్ని ఎందుకు సడగొట్టినట్లు ? మధ్యంతర ఎన్నికలు జరిగితే పార్టీ అఖండ విజయంతో ఆఖండ వైభవంతో అధికారంలోకి రాగలదన్న నమ్మకమే అందుకు కారణం. రాష్ట్ర కమిటీ సమావేశంలో నేను కూడా పాల్గొన్న చర్చల్లో దాదాపు అందరి అభిప్రాయమూ అదే. ఒక్క తమ్మిన పోతరాజు మూతం విజయం పట్ల సందేహం వెలబుచ్చినట్లు నాకు జ్ఞాపకం ఉంది. 1952లో కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగా ఉప్పొంగిన ఉప్పెన ఇంకా అలాగే ఉన్నట్లు పార్టీ నాయకత్వం భావించింది. అందువల్లనే దాదాపు అన్ని సీట్లకు పోటీ సెహ్హీలని నిర్ణయించింది. అభ్యర్థి అసలే దొరకని చోట్ల తప్ప మిగతా అన్నిచోట్ల ఆదృష్టితోనే అభ్యర్థులను నిలపడం జరిగింది. కడప జిల్లాలో కమలాపురం, ప్రొద్దుటూరు, పులివెందుల, జమ్మలమడుగు కడప, రాజంపేట, మైదుకూరు, బద్వేలు నియోజకవర్గాల్లో పోటీ పెట్టడం చూస్తేనే ఆ విషయం అర్ధమవుతుంది. ప్యలివెందుల్లో నేను పోటిచేయవలసి ఉంటుందన్న ఊయౌ నాకు తట్టలేదు. రాష్ట కమిటిలో కామేడ్‌ సుందరయ్య ప్రవేశపెట్టిన జాబితాలో నాపేరు చూసి ఆశ్చర్యపడ్డాను నా అభ్మిపాయంలో రాష్ట్ర కమిటీ మీటింగుకు రాకముందు కమలాపురం, రాజంపేట, ప్రొద్దుటూరు నియోజకవర్గాలు మ్యూతమే ఉన్నాయి. కానీ, కాంగ్రెస్‌ వ్యతిరేక ప్రభంజనం ఉందన్న అవగాహన చివరకు ఇన్ని సీట్లకు విస్తరించింది. సుందరయ్య 1953లో మా స్వగ్రామం అంకాళమ్మగూడూరులో జరిగిన ర్యాలీకి వచ్చారు అందులో పాతికవేలజనం పాల్గొన్నట్లు ఆయన అంచనా వేశారు. అందువల్లనే నేను సంకోచం వెల్లడిస్తే ఆయన “ఏం ఫర్వాలేదు అక్కడ పోటి పెట్టవలసిందే' నన్నారు.

ఎన్నికలు * ఉపన్యాసాలు 6! బలుపుకాదు ఓటుకోసం కోటివిద్యలు అన్న రాజకీయ సామెతను సార్ధకం చేస్తూ కొందరు రాజకీయ ఆషాడభూతులు నానా వేష మహిమలు ప్రదర్శించడం చూశాను జోడించిన చేతులు దించకుండా కొంగదండాలతో ఓట్టు దండుకోనేందుకు ఎగబడే వాళ్ల గురించి తెలుసు. నాకు ఓటున్న వాడికి కోటిదండాలు అనే దండోపాయం తెలియదు. గ్రామాలకు ప్రచారార్థం వెళ్లినప్పుడు వెంట వచ్చిన మ్మితులు అతడు ఫలానా అంటూ దండం పెట్టనునే వారు. ఆ అలవాటులేని మేళం నాకు ఏదో వేళాకోలంగా అగుపించేది. ఇంటింటింకి తిరిగి అమ్మా బిచ్చం వేయండి, అయ్యా ధర్మం చేయండి ! అని బతిమాలుకున్నట్లు ఓట్ల అడుక్కోవడమేమిటి ? కరస్యత్రాల ద్వారా బాగా చదువుకున్న వాళ్లకూ, సభల ద్వారా చదువురానివాళ్లతో పాటు అందరీకీ తనకు ఎందుకు ఓటు వేయాలో అభ్యర్థి, ఆతని పార్టీకి చెందిన వాళ్లు చక్కగా ప్రచారంచేసుకోవచ్చు గదా? అన్నది నా అభిపాయం. మా పులివెందుల నియోజక వర్గంలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి పి.బసిరెడ్డి. "పెద్దకిమినల్‌ లాయర్‌గా ఆయనకు (గామాల్లో చాలామంది ఫ్యాక్షన్‌ లీడర్లతో నిత్యసంబంధాలున్నాయి. ఈ ఎన్నికల్లో - వాళ్లు ఆయన మూలబలం. మరోబలమైన వర్గం డాక్టర్‌ డీ.ఎన్‌రెడ్డిది. ఈ వర్గానికి ఆర్ధికంగా, రాజకీయంగా కూడా తాలూకా మొత్తం మీద మంచిసట్టు ఉండేది. బసిరెడ్డి వర్గానికీ ఈ వర్గానికి పడదు. అయితే కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకత ఇద్దరికీ ఉమ్మడి అంశం, కమ్యూనిస్టు పార్టీ సంఘటితమైన బలం మూడో స్టానం అనిచెప్పవచ్చు. అయితే జనంలో కాంగ్రెస్‌ వ్యతిరేక ప్రభంజనం ఉందని, దానివల్ల కమ్యూనిస్టు పార్టీగెర్చి తీరుతుందని పార్టీ నమ్మకం.

ఊరేగింపులు, ప్రదర్శనలు బహిరంగ సభలకు తరలి వచ్చిన జన సమూహాలు నా ఉపన్యాసాలకు సానుకూల స్పందన చూస్తే ఏదోగాలి ఉన్నట్లే తోచేది. 1952 ఎన్నికల్లో కాంగ్రస్‌కి వ్యతిలేకంగా కమ్యూనిస్టు అభ్యర్థికి సాయపడిన వాళ్లలో స్థానిక రాజకీయాల వల్ల బసిరెడ్డికి అనుకూలమైన వాళ్లు కూడా ఉన్నారు. ఒక్క ఆర్‌.బి.నారాయణరెడ్డి తప్ప మిగతా వాళ్లు ఈఎన్నికల్లో బసిరెడ్డి సక్షానికే వెళ్లిపోయారు. నాఅభ్యర్థిత్వం నిర్ణయంకాగానే మా పక్క గ్రామం కోవరగుట్టపల్లె వెళ్లి ఆర్‌.బి.నారాయణరెడ్డిని కలిశాను. బసిరెడ్డి చాలాకాలంగా నాకు కావలసినవారే. అయినా నీ పక్షున్నే ఉంటానని హామీ ఇచ్చి ఎన్నివత్తిళ్లు వచ్చినా తొణక్కుండా నిలబడ్డాడు. పులివెందుల్లో పార్టీకి సన్నిహితుడైన ఎస్‌.మినారాయణరెడ్డి 1952లో లాగానే ఈ ఎన్నికల్లో కూడా పార్టీ తరపున గట్టిగా కృషి చేశారు. పులివెందుల్లో వై.ఎస్‌.రాజారెడ్డీ శాయశక్తులా ఈ ఎన్నికల్లో నా పక్షాన కృషి చేశారు.

ఈ ఎన్నికల్లో మరో ముఖ్యమైన విషయం అంతవరకూ రాజకీయాలు పట్టించుకోని రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి నాకు అండగా ఎన్నికల రంగంలో దిగడం. ఈయన ఆ తర్వాత సాహితీ రంగంలో రా.రా గా ప్రసిద్దుడయ్యారు.. ఆయన కుటుంబం కాంగ్రెస్‌కు అనుకూలం. రామచంద్రారెడ్డి అన్న ఖైరవకొండారెడ్డి సత్యాగ్రహి కూడా. ఆయన మా ఊళ్లోనే పెళ్లిచేసుకున్నాడు. ప్రౌఢ కవిత్వం రాశాడు, నాకు బాగా తెలుసు. వ్యక్తిగతంగా నా పట్ల మంచి ప్రేమాభిమానాలున్న వ్యక్తి ఒకరోజు సైడిపాళెంలో వాళ్ల ఇంటికీ వెళ్లి రామచంద్రారెడ్డితో మాట్లాడాను. మూ అత్తగారి ఊరు అక్కడికి మైలున్నరకు మించదు. మా మరదల్ని పైడిపాళెంకే ఇచ్చినందు క ఊరు వెళ్లినప్పుడు రామచంద్రారెడ్డిని కఠలొసేవాడీని. ఆయన మదాసులో గిండీఇంజనీరింగు కాలేజీలో చదువుతూ, రం చండ్రపుల్లారెడ్డితో పాటు కాలేజీ నుంచి బహిష్ట్రతుడయ్యారు. అప్పటికే ఆయన మార్కిస్టు సిద్దాంతం వైపు మొగ్గినా, కమ్యూనిస్టు పార్టీతో సంబంధం లేకుండా ఉండిపోయాడు. ఊరకుండలేక కొండాపురంలో మకాంపెట్టి ఉల్లిగడ్డల వ్యాపారం చేసి నష్టాలు సంపాదించారు... నేను కలిసినప్పుడు అన్న ఎలాగూ కాంగ్రెస్‌కే చేస్తారు. నేను నీతో పాటు వస్తానన్నారు. నా ఎలెక్షన్‌ ఏజెంటుగా ఉన్నారు. పైడిపాలెం పోలింగు కేంద్రంలో గట్టిగా కృషి చేశారు. ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ వాళ్లు అక్రమాలకు పాల్పడి లారీల్లో ఓటర్లను

62 మనస్పాక్షీ

తోలితీ ఏమి చెయ్యాలని నన్ను అడిగితే ఆ లారీలను పగల గొట్టమన్నాను. అంతే స్వయంగా దగ్గర ఉండి అలాంటి లారీ ఇంజన్‌ పగలగొట్టించారు. ఈ ఎన్నికల్లో పోలింగు బూత్‌లు ఆక్రమించడం లాంటి ఆఇక్రమాలు మాతం జరుగలేదు. రాజకీయాల అపరాధీకరణం అప్పటికింకా ఆరంభం కాకపోవడమే అందుకు కారణం. కాకపోతే ఉద్యోగాల ఎర బాగా పని చేసింది. దాని ముందు బంధుత్వాలూ, మాటమీద నిలకడ ఏమీ నిలబడలేదు.

ఒకరోజు నాకుబాగా తెలిసిన పెద్దమనిషి మా జీపు అపి మా ఓట్లన్నీ నీకే ఇస్తానని చెప్పారు. కానీ ఆ తర్వాత విచారిస్తే కాంగ్రెస్‌ శిబిరంలో తేలారు. కారణం ఏదో ఉద్యోగముట. ఆ రోజుల్లో ఇంకా ఉద్యాగాలు ఇచ్చే అవకాశం ఇంతగా ఇంకిపోలేదు. అందువల్లనే ఉద్యోగాల విషయంలో అక్కరకు రాని చుట్టము...గ్రక్కున విడువంగ వలయు నన్న సూత్రాన్ని చాలామంది పొటించారు. ఎన్నికలకు రెండురోజుల - ముందు పులివెందులలో నాఎన్నికల సభ బ్రహ్మాండంగా ఆ తాలూకాలో ఎన్నడూ జరుగనంత స్థాయిలో జరిగింది. మల్లారెడ్డి గెల్చినట్లే నన్నారు. ఆరాత్రే ఉభయ కాంగ్రెస్‌ నర్గాలు ఏకమయ్యాయి. దాంతో చివరి ఘట్టంలో పరిస్టితి తారుమారైంది.

ఇతర నియోజక వర్గాల్లో కూడా పార్టీ ప్రచారం బాగానే జరిగింది. కమలాపురం నియోజకవర్గంలో శివరామి రెడ్డి 1952

ఎన్నికల్లో బలమైన పోటీలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి ఆర్‌రామలింగారెడ్డి మీద గెలిచారు. ఈసారి ఆపార్టీ అభ్యర్థి అదే తాలూకా వీరసనాయనిపల్లెకు చెందిన నరెడ్డీ శంభురెడ్డి. సామాన్యరైతు. అర్ధబలం, అంగబలం రెండింటిలో బలహీనుడే అవలీలగా ఘనవిజయం సాధిస్తాడనుకున్నాం. ఈ, నియోజక వర్గంలో అన్ని సభల్లో నాతోపాటు, తరిమెల నాగిరెడ్డి కూడా పాల్గొన్నారు. నేను దాదాపు ముఖ్యమైన సభలన్నిట్లో ఉపన్యసించాను. స్థానికంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీతో విభేదాలున్నప్పటికీ శినరామిరెడ్డి తండ్రి సోదరులతోపాటు, బంధువర్గమంతా ఈ ఎన్నికల్లో సహకరించారు. కానీ చివరకు ఈ నియోజకవర్గంలో కూడా చుక్కెదురైంది.

ప్రొద్దుటూరు నియోజకవర్గంలో పార్టీ అభ్యర్థి గెలుపు తథ్యం అనుకున్నాం. ప్రచారం ఊహాతీతంగా జరిగింది. ముఖ్యంగా

టౌన్‌లో జనం సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు సభలకు వచ్చేది. చివరి ఘట్టంలో ప్రఖ్యాత సేనీతార జి.వరలక్ష్మి రక్తకన్నీరు నాగభూషణం, ఆచార్య ఆఇత్రేయల నాటక ప్రదర్శనకు డెబ్బయి, ఎనభైవేల జనం వచ్చినట్లు అంచనా. కానీ, ఆ నాటకంలో జివరలక్ష్మి జవహార్‌ లాల్‌ నెహూ కన్నా తనకే ఎక్కువ జనం వస్తారని అనడంతో జనంలో నిరసన చెలరేగి ప్రతికూల వాతావరణం ఏర్పడింది. వేదిక మీద ఆమెను కంట్రోల్‌ చేయకపోతే పరిస్టితి మరింత విషమించేట్లుంది. ఆత్రేయ, నాగభూషణం అది తమవల్ల కాదన్నారు. అప్పుడు నేను వేదిక సైకి వెళ్లి మైక్‌ ఆసివేయించాను. తర్వాత నా ఉపన్యాసం జనం శ్రద్ధగా ఆలకించారు. అయితే ఆవేశంలో నేను కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిని తూలనాడాను.

ఈ నియోజకవర్గంలో కూడా మొత్తం భూస్వామ్యవర్గం అంతా ఏకమైంది. 1952లో ప్రజాపార్డీ అభ్యర్థిగా పోటిచేసిన ఎరమునిరెడ్డి పోటీ మానుకుని కాంగ్రేస్‌ అభ్యర్థిని బలపర్పాడు. అయినా ఈ ఎన్నికల్లో గెలుస్తామనుకున్న మూడు సీట్లలో విజయావకాశాల సరించి ఆశాభావంతో ఉన్నాం. కానీ రాష్ట్రమంతటా సంభవించిన ఘోరపరాజయ పరంపరలో కడపజిల్లా ఓటమి లెక్కలోకి రాకుండా పోయింది.

ఈ ఎన్నికల్లో మధ్యతరగతి జనం, పత్రికలు, మేధావులు, రచయితలూ, కళాకారులు కమ్యూనిస్టు పార్టీ మీద ధ్వజమెత్తారు. 1952లో పార్టీ గెలుపు బలుపుకాదని వాపు మాత్రమేనని తేలిపోయింది. అయినా ౩౩ శాతం ఓట్లు రావడం చాలా గొప్ప విశేషమనే చెప్పాలి. క్రాన్మీ విజయం పట్ల వల్లమాలిన నమ్మకం పెంచుకున్నందువల్ల ఓడిన సీట్లు తప్ప వచ్చిన ఓట్ల గురించి పట్టించుకోకుండా పార్టీ

నిరాశా నిస్ప్రహల్లో కూరుకు పోయింది. సాయుధపోరాటంతో ఏదో సాధిద్దామని భంగపడిన తర్వాత ఈ పరాజయం పార్టీ

ఎన్నికలు - ఉపన్యాసాలు ర మూలుగులు పీల్చేసింది. పార్టీ యంత్రాంగం స్తంభించి పోయింది. హోల్‌ట్టైనుర్లను పార్తీ పోషించలేదని, ఏదో ఒక వృత్తి చేసుకుంటూ తోచినంత పార్టీ పని చేయవచ్చునని రాష్ట్ర నాయకత్వం చెప్పేసింది. అయితే కామ్రేడ్‌ సుందరయ్య ఈ వైఖరితో విభేదిస్తూ హోల్‌టైమర్లను ఆలా వదిలించుకోవడం తప్పు అన్నారు. కానీ అది ఆయన అభ్మిపాయంగానే ఉండిపోయింది.

ఇది నాకు చాలా విషముసమస్య అయింది. నాజస్తి పూర్తిగా పార్టీకి ఎప్పుడో ఇచ్చేశాను. వ్యవసాయం చేయడానికి భూమి లేదు. వ్యాపారం చేయడానికి డబ్బులేదు. అనుభవం అంతకన్నా శూన్యం. ఏ ఉద్యోగం చేయాలన్నా అందుకు అవసరమ్టైన కనీస విద్యార్హత అసలే లేదు. భార్య, నలుగురు పల్లలతో కుటుంబ భారం. ఏమీ దిక్కుతోచని పరిస్టితి ఉత్పన్నమైంది. రాజకీయాలతో జూదమాడి ఓడిపోయినట్లు అనిపించింది. కామేడ్‌ శివరామిరెడ్డి పరిస్టితి ఇంచుమించు ఇలాంటిదే. పార్లమెంటు సభ్యడుగా ఈశ్వరరెడ్డి ద్వారా పార్టీకి వచ్చేడబ్బు ఇతర ఆర్థికవనరులు పార్టీ ఆఫీసు నిర్వహణకు పోగా ఒక్క హోల్‌ట్టైమర్‌ను పోషించడానికి అస్తుబిస్తుగా సరిపోవచ్చు.. తప్పనిసరిగా జిల్లాకమిటీ కార్యదర్శి మాత్రమే ఆ ఏకైక హోల్‌టైమర్‌ కావలసి ఉంటుంది. అప్పుడు ఆ బొధ్యత నేనే వహిస్తున్నాను. దిర్ణంగా ఆలోచించి ఆ బాధ్యత శివరామిరెడ్డికి అప్పగించి నేను తప్పుకుందామనుకున్నాను. చొలౌ కష్టపడి శివరామిరెడ్డిని ఒప్పించి, జీల్లాకమిటి సభ్యులకు పరిస్టితి వివరించి నా ఆలోచనను అమలు జరిపాను.

౮ పువ్వులమ్మినచోట

పులివెందుల నుంచి జీపులో స్వగ్రామం ఆంకాళమ్మగూడూరు వెళ్లుతూంటే దారిలో ఎడ్డబండిలో వెళ్లుతున్న మా మేనమామను అగుపించారు.. బండి ఆసమని జీపులో ఎక్కించుకున్నాను ఈయన ఇంట్లోనే నా బాల్యమంతా గడిచింది. ఆస్తిలో వాటా సంచుకుని వేరు పడినప్పుడు శాపనార్దాలు పెట్టినా గ్రామంలో కమ్యూనిస్టు పార్టి తిరుగులేని శక్తిగా బలపడినందువల్ల కొన్ని గొడవల్లో నా సహాయం అవసరమైంది. అప్పటి నుంచి ఇంటికి భోజనానికి రమ్మంటూ అభిమానంగా చూస్తున్నారు. ఎన్నికల్లో ఓడిపోయినావు కదా? ఇక ఏమి చేయాలనుకుంటున్నావు? అన్నారు. ఏని చేయాలో తోచడంలేదన్నాను. మన ఊరిలో ఉండు. ఒకటిన్నర ఎకరం తోట ఇస్తాను. చీనీ చెట్లు పెట్టుకో అన్నారు. ఇది బాగుందనిపించింది. స్థానిక కామేదడ్స్‌తో ముఖ్యంగా కెవి.నాగిరెడ్డితో నూట్లాడాను. అందరూ ఇదే మంచిదన్నారు. ఆ విధంగా పదేళ్ల తర్వాత మళ్లీ స్వగ్రామంలో వ్యవసాయం ప్రారంభించాను. తేడా ఒకటే. అప్పుడు పాతిక ఎకరాలపొలం, పెద్ద ఇల్లుంది. ఇప్పుడు ఎకరన్నరమెట్ట. మామామ ఇచ్చిన ఎకరన్నరతోట తప్ప ఇంకేమీ లేదు. నిజంగానే నా పరిస్థితి

పువ్వులమ్మినవోట కట్టెలమ్మినట్టు అయింది, అయినా నా ధైర్యం చెదరలేదు. అదే నాకు మిగిలిన ఆస్తి, సిత్రార్జితమైన పెద్ద ఇల్లు పార్టీ కోసం అమ్మి, దానికి ఎదురుగానే దబ్బల తలుపు ఉన్న చిన్నగూడ మిద్దెలో ఉండవలసి రావడం మా ఆవిడకు బాధగానే ఉండేది. దబ్బల తలుప- అంటే తడిక వాకీలి- ఉన్న ఇల్లంటే నాకు చిన్నప్పటినుంచి అదో విధంగా ఉండేది. ఇటువంటి ఇంటిలో ఉంటానని నేను ఎప్పుడూ అనుకోలేదు అన్నది. పాతికఎకరాల పొలం పోయిందాని కన్న ఇల్లు పోవడమే ఆమెకు విచారకరంగా ఉంది. ఇదే కాబోలు ఇల్లాలి మనస్తత్వం అనుకున్నాను. నాకు తోట ఇచ్చిన మా మామ అందులో చీనీ చెట్లు నాటక ముందే మరణించారు. చీనీ మొక్కల వ్యాపారంతో సంబంధంఉన్న మా నూమ స్నేహితుడు మలిగె అంకిరెడ్డి నాకు బాల్యం నుంచి తెలుసు. ఆయన డబ్బు అడగకుండానే తోటకు సరిపోయేటన్ని చీనీ మొక్కలు ఇచ్చారు. సావిత్రికి పుట్టింటి వారు పెట్టిన బంగారంలో బొంబాయి యాత్రకు అమ్మిన గాజులు పోగో మిగిలిన నగలు అమ్మి చవకగా వచ్చే మరి నాలుగెకరాలు కొని వ్యవసాయం ప్రారంభించాను. జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యదర్శిగా, వక్తగా జిల్లా అంతటా ప్రసిద్ధిగాంచిన నేను మళ్లీ వ్యవసాయం చేయడం నూ ఊళ్లోకూడా ఆశ్చర్యంగా ఉండేది. అదీ జీతగాళ్లతో పైనుంచి చేయించడం వేరు. కళ్లం నుంచి పశువులకు పొట్టు జల్ల చొప్పమోప్పు నేను స్వయంగా మోయడం చూసి చాలామంది నొచ్చుకొనే వారు. హరిజనులు, ఇతర కూలీ యువకులు మేం తెచ్చియిస్తాం దించండి అనేవాళ్లు. మాతోట రోడ్డు పక్కనే ఉండేది. నేనూ, నూ అవిడ ఆయిల్‌ డబ్బా, ఇతర పనిముట్లతో తోటకు వెళ్లుతున్నప్పుడు బస్సుల్లో వెళ్లే వాళ్లు అడుగో మల్లారెడ్డి

అనేవాళ్లు,

ఈ విధంగా మా ఊళ్లో నా వ్యవసాయం జిల్లాలో చర్చనీయాంశమైంది. నేను కావాలనుకుంటే ఇంత కష్టపడకుండా వ్యవసాయం సాగించే అవకాశం లేకపోలేదు. లేదా జీవయాత్రకు ఇతర మార్గాలు కూడా దొరికి ఉండేవే అయితే అందుకోసం నేను

సపువ్వులమ్మినచోట ర్‌

కొన్ని సూత్రాలు వదులుకోవలసి వచ్చేది. జిల్లాలో బాగా డబ్బున్న వ్యక్తుల్లో నాకు సన్నిహితులున్నారు. వాళ్ల నుంచి అప్పుగా -తిరిస్తే అప్పు లేకుంటే గాంధీ ఖాతాబాపతుగా- తీసుకోవడం కష్ట మేమీ కాదు. కానీ నాకు నాటి నుంచి నేటి వరకూ ఆ అలవాటు అబ్బలేదు అలాంటి వాళ్లతో పార్టీకి విరాళం మాత్రమే అడిగేవాడిని. అందుచేత ఐచ్చిక దారిద్ర్యాన్ని అనుభవించడానికే సిద్రపడ్డాను. నాకు ఒకప్పుడు వ్యవసాయంలో కష్టపడిన అనుభవం కొంత వరకైనా ఉంది. నా భార్య సావితి పుట్టింటిలో సుకుమారంగా పెరిగింది. వంట కూడ చేతనయ్యేది కాదు. పొలం మీదకి వెళ్లవలసిన అవసరమేలేదు. ఆమె ఆ గూడమిద్దెలో ఉంటూ పశువుల కొట్టంలో పేడతీస్కి గాటిపాట ఊడ్చి, దూరంగా ఉన్న పొలాల నుంచి గడ్డీిమోపు మోయలేక మోస్తుంటే చూసే వాళ్లు ఆశ్చర్యపడే వారు. సానుభూతి చూసేవారు. నాకు బాధగానే వున్నా శ్రమజీవన కౌన్నత్యాన్ని గురించి చెప్పి ఉత్సాహసరిచే వాణ్ణి. కానీ ఆమె తెచ్చే మోపులు మూటలు నేను మొయ్యలేక పోయ్యే వాణ్ణి. నెత్తి మీద బరువుతో ఆమె నడక ఎంత రమణీయంగా ఉందోననుకునే వాణ్ణి. చీనీ తోటలో చెట్లపాదులకు నీళ్లు పెడుతూన్నప్పుడు కళాపూర్ణోదయంలో సుగాత్రిశాలీనుల కథలోని సుగాత్రియీ ఈ సావిత్రి అనిపించేది. తోటపనుల్లో అనుభవం లేకున్నా మడవలు వేస్తూ రెండు చేతులతో పొర ఎత్తి తవ్వడం ఎలాగుంటుందో సూరన్న రసరమ్యంగా చిత్రించిన పద్యంలో కొన్ని చరణాలు ఇక్కడ ఉదాహరించాలనిపించింది.

“అడుసు తుంపర చెక్కు

టద్దంబులను బర్వ

మళ్లాకు మడవలు మార్చి మౌర్చి

నడుము లేదీవియ

నకనకల్‌ గురువ

నింపునదగు మోపులు మోసి మోసి

చిరు చెమట జేర్చు వింత

(క్రొమ్మెరుగు తోడ

గొమరు మే నొప్ప

సారెకు గొప్పు కదల

నేమిటికి నైన దామున్న యేగి యేగి

యెల్ల పనుల నొనర్చి ఇంపెసగమెసగ" ఇందులో ఒక అక్షరం పొల్లు పోకుండా మహాకవి చేసిన వర్గనంతా సావిత్రికి వర్తిస్తుందనడంలో అతిశయోక్తి ఎంతమాత్రం లేదు ల సందర్భాల్లో, సన్నివేశాల్లో ఊహ కన్నా వాస్తవ దృశ్యాలు మరింత కమనీయంగా ఉంటాయని కూడా ఆర్ధమైరా కం వైలేగిన్వ్పు వ! అనురాగంలో జీవితనౌక ఒడుదుడుకుల్లేకుండా సాగిపోయేప్తుడు ఆహ్లాదకరంగానే ఉంటుంది. కానీ కడలిల ౧ " ఆటుపోట్లకు గురి అయినప్పుడు అనేక సమస్యలు ఉత్పన్నమవుతాయి. సరసం విరసం అవుతుంది.

మా సంసారంలో అలాంటి పరిస్టితి ఏర్పడక పోవడం నా అదృష్టమే అనిపిస్తుంది. ఒక వైపున ఊహించని దారిద్ర్యం, మరో

పక్క ౩ పిల్లలు! వాళ్ల భవిష్యత్తు గూర్చిన ఆలోచనలు, ఈ విషయమై సొవిత్రి మధన సక్క "పెరుగుతున్న పిల్లలు అందులో ముగ్గురు ఆడబల్ల పడుతుండేది.. దానికి విరుగుడుగా నేను చీనీ తోట పెరిగి పెద్దదైతే ఏటా పదివేల రూపాయలు ఆదాయం వస్తుందని మూడునాలుగేళ్లత్రో మూడు సెళ్లిళ్లు చేసెయ్యొచ్చునని లెక్కలు వేసి చెప్పేవాణ్లి. పైకి ఏమీ అనకపోయినా ఇవన్నీ ఇంపైన ఉహాపోహల పోహళింప్పగా ఆన్వె

66 మనస్సాక్షి భావిస్తుందని నాకు తెలుసు. అందుచేత వీలయినంతవరకూ ఆలోచనలు ఆ వైపు మళ్లకుండా చూసే వాణ్ణి. వ్యవసాయం సజావుగొ సాగాలంటే ఎన్నో హంగులు ఉండాలి. పలుగు, పార్క గుంటక, కొడవళ్లు పాదుల్లో తవ్వే తొలికలు మొదలయిన పనిముట్ల జాబితా చేంతాడంత ఉంటుంది. అరకొర వ్యవసాయానికి అవన్నీ ఎక్కడనుంచి వస్తాయి? అన్నిటికీ ఇతరుల మీద ఆధారపడవలసిందే. అలాగే కూలీలను దొరికించు కోవడం కూడా కష్టమైైనపనే. తెల్లవారుజామునే లేచి హరిజన వాడకు వెళ్లాలి సామాన్యంగా కూలీలు అప్పులు తెచ్చుకున్న ఆ సాముల పనులకే వెళ్లుతారు. లేకపోతే గాలికాలంలో పనుల్లేనప్పుడు అప్పులు పట్టవు అయితే నూ కుటుంబం మీద రైతుల్లో కూలీల్లో ఉన్న గౌరవాభిమానాలవల్ల ఏదో విధంగా పనులు జరిగిపోయేవి. "సుఖం మరిగిన దాసప్ప పదం మరిచిపోయినాడు అన్నట్లు గడిచిన పదేళ్లలో నేను పల్లె జీవితప్పు అలవాట్లకు దూరమయ్యాను. రాత్రిళ్లు ఆలస్యంగా న్మిదపోవడం, పొద్దెక్కేవరకూ లేవకపోవడం లాంటి నాగరిక లక్షణాలు బాగా వంట బట్టాయి. అందువల్ల సావిత్రి వేకువ జామునే లేచి ఒక్కతే కూరీల కోసం వెళ్లవలసి వచ్చేది. గ్రామాల్లో సామాన్యంగా అది మగవాళ్లు చేసేపని. గగ్రామ్యజీవన రామణీయకత గురించి కవులు ఎన్నో వర్ణనలు చేశారు. అక్కడ అంతా ప్రశాంతంగా, ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుందని కవిత్వం అల్లారు. కాని వాస్తవజీవితం ఆలా ఉండదని అనుభవించిన వాళ్లకు తెలుసు. అందులో రాయలసీమ గ్రామీణ వాతావరణంతీరు మరీఘోరంగా ఉంటుంది. తరతరాలనుంచి రగులుతున్న గ్రామ కక్షల చిచ్చు దానిలో కాలిబూడిదవుతున్న పచ్చని బతుకులు, చేలగట్ల దగ్గర పోట్లాటలు. ఒక పేడకాడి కోసం కాట్లాటలు ఊళ్లలో సర్వసామాన్యం. నేను మళ్లి ఊరు చేరేప్పటికి ఇదే పరిస్థితి ఎదురైంది. ఏదో స్వల్ప సమస్య చిలికి చిలికి గాలివాన అయింది. కొట్లాటలు మొదలయ్యాయి. కమ్యూనిస్టు పార్టీ కుటుంబాలు ఈ గొడవలకు దూరంగా ఉండటం అసంభవం. చివరకు అని నాక్కూడా చుట్టుకున్నాయి... గ్రామ పంచాయతీ ఎన్నికలు ఈ వాతావరణాన్ని పతాక స్థాయికి చేర్చాయ్యి. ఏవిధంగానైనా ఘర్షణ లేకుండా రాజీమార్గంలో సమస్యని పరిష్కరించాలని. చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ అనతలి పక్షం మొండివైఖరితో భగ్నం కావడంతో ఊరు రెండుగా చీలిపోయింది. ఆయుధాల సమీకరణ మొదలయింది. ఈ దశలో పోలీసులు రంగంలో దిగారు. జిల్లా పోలీస్‌ సూపర్నెంటు కృష్ణా జిల్లా వారు. పేరు వైసత్యనారాయణ. చండ్ర రాజేశ్వరరావు బాగా తెలుసునట. మీరు ఈ గొడవల్లో ఎందుకు దిగారు? అన్నారు ఆశ్చర్యంగా. నేను ఏ పరిస్థితులో మళ్లీ ఈ ఊరికి రావలసి వచ్చింది వివరించి మీరు కూడా రాజీ కుదిరేందుకు ప్రయత్నించండి అన్నాను. ఎన్నికలు జరిగితే కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థులు అన్ని సీట్లలో పెద్ద మెజారిటీతో గెలుస్తారని అయినా సర్పంచ్‌ పదవి పార్టీ అభ్యర్థికి ఇస్తే సగం సీట్లు అవతలి పక్షానికి వదులుతామని చెప్పాను. దానికి వాళ్లు ససేమిరా అన్నారట. అప్పుడు ఎస్‌పిసత్యనారాయణ ఇక నేను చ్యోదేమీ లేదని వెళ్లి పోయారు. ఎన్నికలు ఉదిక్త వాతావరణంలో జరిగాయి. అన్ని సీట్లలో దాదాపు నాలుగింట మూడువంతుల మెజారిటీతో కమ్యూనిస్టు పార్టీ గెలిచింది. కాన, ఓడిపోయిన నాళ్లు ఊరుకుంటారా? గలాభాకు సర్వసన్నద్దమయ్యారు. అది మొదలయితే ఇరుపక్షాలు తుపాకులతో తలపడక తప్పదు.

ఈ పరిస్థితిల్లో మళ్లీ ఎస్‌పి సత్యనారాయణ రావు పోలీసు బలగంతో దిగారు. మేము అన్ని సీట్లు గెలిచినా గతంలో చెప్పేనట్లు సగం ప్రత్యర్థులకు ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నామని చెప్పాం. దానిపై ఎస్‌పి మాట్లడి వచ్చి 'తిరుమలరెడ్డి వర్గం ఒప్పుకోలేదు. ఇక మా పని మేం చేస్తామ'న్నారు. అప్పటికే గ్రామంలో పోలీసు పికెట్‌ ఏర్పాటైంది. ఆయన వెళ్లిపోతూ మీరు జాగ్రత్తగా ఉండండి అన్నారు నాతో. ఇక ఘర్షణ అనివార్యమని తేలిపోయింది. దాంతో రక్షణకన్నా దాడి చేయడమే మేలనిపించింది. రాత్రి చీకటి పడగానే కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తల నాయకత్వంలో మా వర్గం దాడి ప్రారంభించింది. రాళ్లవర్షం కురిసింది. తుపాకి కాల్పులమోతలతో ఊరు మారుమోగింది. అవతల పక్షం వాళ్లు ఇళ్లలోనే బందీలయ్యారు. పోలీసు క్యాంపు ఉండగానే ఈ దక్షయజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా సాగిపోయింది. ఒక ఇల్లు కప్పుపీకి లోపలున్న వాళ్లపై జరిపిన కాల్పులతో అంతా బీభతృమ్రైంది.. ఇలాంటి విషయాల్లో ఎత్తులు పై ఎత్తులు ఎలా వెయ్యాలో గ్రాను కక్షల్లో

పువ్వులమ్మినచోట 67 అనుభవజ్ఞులకు బాగా తెలుసు. మా గ్రామంలో కూడా అలాగే జరిగింది. ఆ తర్వాత కేసులు వగైరా షరా మమూలే. ఈ కేసుల్లో నన్నూ ఇరికించారు. నన్నే కాదు ఎవరినైనా, ఏఊళ్లోనైనా కొట్లాటల్లో ఉన్నా లేకున్నా ఇలాగే ఇరికిస్తారు.

భూస్వాములతో, సెట్టుబడిదార్లతో వ్యవసాయ కూలీల, కార్మికుల సమస్యలపై పోరాటాలు సాగించడం వేరు. అది రాచబాట వంటింది. కానీ, గ్రామాల్లో సెత్తందార్ల దౌర్హన్యాలను ఎదిరించి పోరాడడం అందుకు పూర్తిగా భిన్నమైంది. వంకరటింకర దారుల్లో నడిచినట్లుంది. రాయలసీమలో, అందులోనూ కడప, కర్నూలు జిల్లాల్లో పెత్తందార్లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడడం చాలా క్లిష్టమైన వ్యవహారం, కొన్ని గ్రామాల్లో పెద్ద రైతుల కన్నా మధ్య తరగతి రైతుల పెత్తనం చెల్లుబాటు అవుతుంది. పదిమంది బంధువులు, కావలసిన వాళ్లు ఉన్నప్పుడు చొరవ, దైర్యం ఉన్నవాడు. వాళ్లను కూడగట్టి మురాలీడరైపోతాడు. కొన్ని కేసుల్లో అనుభవంతో తొండముదిరి ఊసరవెల్లి అయినట్లు చిన్నపాటి లీడర్రైపోతొడు: దాంతో అతగాడి ఆర్థిక పరిస్థితి బాగుపడుతుంది. ఈ విధంగా గ్రాము కక్షలు అలాంటి వాళ్లకు లాభసాటిగా మారిపోతాయి. కేసుల వ్యవహారాల్లో మేజిస్టేట్‌, జిల్లా కోర్టుల నుంచి 'హైకోర్టుస్తాయికి వొళ్ల వ్యవహార దక్షత పెరిగి హైదరాబాదు చేరుకుంటారు. ఇలాంటీ వాళ్లే తమ స్వార్ధం కోసం పల్లెసీమలను “క్రాలనులులాయంబు కలచినట్లో కల్లోలం పాలు చేస్తుంటారు. ఒక్క ఫ్యూడల్‌ భూస్వామితో, ఫ్యాక్టరీ యజనూనితో పోరాడటం కన్నా ఈ బాపతు జత్తందార్లతో పోరాడి నెగ్గడం కిష్టం. ఈ పోరాటం ఒక ఊబి లాంటిది. చాలామంది అందులో ఇరుక్కుంటే బయట పడలేరు కూడా. ఆశయాలు సిద్ధాంతాలూ అవిరైపోయి. తానో పెత్తందారుగా మారవలసిన దుస్థితి ఏర్పడే ప్రమాదం ఉంది. ఎంతో జాగరూకత వహిస్తే తప్ప ఈ విషవలయం నుంచి బయట పడడం కష్టం. చాలామంది విషయంలో ఇలాగే జరిగింది.

నేను ఊరు చేరిన సంవత్సరం వర్షాలు బాగా కురిశాయి. వ్యవసాయ బావులు నిండి పంపుసెట్లు బయట ఒడ్డున పెట్టవలసి వచ్చింది. కానీ, ఆ తర్వాత వరుసగా వర్షాభావంతో బావుల్లో నీళ్లు పాతాళానికి పలాయనం చేశాయి. పంపుసెట్లు కొన్ని మట్టు లోపలికి దించవలసి వచ్చింది. ఆంతలోతుకు దిగి ఇంజన్‌ స్టార్టుచేసి పైకి ఎక్కి రావడం కష్టంగా ఉండేది. అయినా నాకు ఆ కష్టం తప్పలేదు. మెట్టచేను బొందుపోతే పీకించేందుకు కూలీలను పెట్టేందుకు డబ్బుల్లేక నాలుగెకరాల. చేను నేనూ, సొనిత్రి స్వయంగా పీకవలసి వచ్చింది. వర్షాలు లేనందువల్ల వేరుసెనగ చెట్లువేళ్లు లోతుకు దిగి పైనవాడి పోయాయి. చేతులతో వాటిని పెరకడం కష్టమే. గంటసేపు 'పెరికే సరికి అలాంటిపని అలవాటులేని నా అరచేతులు బొబ్బలు పోయాయి... సానితికీ రోజూ గడ్డి పీకడం, దోకడం అలవాటు కాబట్టి ఆమె నాకు రెట్టింపు పని చేస్తూ నా అవస్థ చూస్తూ ఇటువంటి పనులు మీతో ఎక్కడవుతాయంటుంది. పాలం కావలి కాచే హరిజనుడూ ఉళ్లో అతన్ని మంటోడు అంటారు ఇది అతనికి తల్లిదండ్రులు పెట్టినపేరు కాదు పైకులొల వాళ్లు తగిలించింది- నా దగ్గరికి వచ్చి ఈ పని నీతో యాడవృతుంది సోమీ, నేను పీకుతాలే అన్నాడు.

ఈ పనుల్లో ఉన్నప్పుడు ఒకప్పటి మా చేలు గుర్తుకొచ్చేమి. రైతు మనస్తత్వం 'పైకుబికి ఇప్పుడవి ఉంటే ఎంతబాగుండేది? ఇంతశమ లేకుండా జీవితం గడిచేది గదా? ఇంతకూ ఆ త్యాగం వల్ల సాధించింది మటుకు ఏముంది? కష్టాలు కొని తెచ్చుకోవడం తప్ప! అనిపించేది. నాలుగో సంతానమైన అశోక్‌ ఇంకా తల్లిపాలు తాగుతున్నాడు. ఆపాలు మరిపించి అన్నం తినిపించాలంటే వరి అన్నం పొరుగింటి నుంచి పెట్టించుక “రావలసిందే 1! మేము పగలంతా జొన్న సంగటి, కొరన్నం, రాత్రికి మౌద్రమే వరి పి తినేవాళ్లం. ఇది అప్పటి మా ఆర్థిక పరిస్థితి. మా దొడ్తి గోడ అవతలనే వెంకటరెడ్డి ఇల్లు తరుచు ఆ పిట్టగోడ దొటి మా రాకలోక్రల్పు సాగేవి జిల్లా ఆఫీసు నుంచి క్యామేడ్స్‌ వస్తే అక్కడనే ఉండేవాళ్లు.

నేను ఆంకాళమ్మగూడూరులో ఉన్నప్పటికీ వీలయినప్పుడల్లా పార్టీ కార్యక్రమాల్లో తప్పకుండా పాల్గొనే వాడిని. అయితే 10గ్చ్యి ఎన్నికల ఓటమి ఫలితంగా ఏర్పడిన నిరాశా నిస్పృహల్లో అవిబాగా తగ్గిపోయాయి. ఈ పరిస్థితి గురించి వెంకటరెడ్తీ నేనూ తలపోస్పుక్ట్యు

05 మెనన్వాన్ష్మ విచారించేవాళ్లం. నిర్చ్వంధకాలంలో ఆస్తిపాస్తులు తెగనమ్మి పార్టీకి ఇచ్చి త్యాగాలు చేసిన కామేర్స్‌లో ఊహాతీతమైన మార్పు వచ్చింది. ముఖ్యంగా మా ఊరిలో పార్టీ ముఖ్యడు, సర్పంచ్‌ అయిన కెవినాగిరెడ్డి ఏదీ పట్టించుకోవడం లేదు. అందుచేత వెంకటరెడ్డి, నేనూ ఇద్దరమే మళ్లీ పార్టీ ప్రచారానికి వెళ్లవలసి వచ్చింది. నాకు సైకిల్‌ తొక్కడం రాదు. అందువల్ల నన్ను ఎక్కించుకొని వెంకటరెడ్డీ చొక్కేవాడు. జేబులో ఒక్కరూపాయి కూడా లేనందువల్ల పులివెందులక్కూడా వెళ్లలేక పోయేవాణ్లి. అయితే ఇంత దుస్టితిలోనూ అప్వు మాత్రం ఎవరినీ అడిగేవాణ్లి కాదు అదో నియమంగా పెట్టుకున్నాను.

వెంకటరెడ్డికి ఎస్తుడూ ఏదో ఒక సహకార సంఘం పని ఉండేది. ఆ పనుల్లో ఎప్పుడూ ప్పలివెందులకు, కడపకు తిరుగుతూ ఉండేవాడు. జిల్లా కోఆపరేటివ్‌ సెంట్రల్‌ బ్యాంక్‌ డైరెక్టర్‌గా, ఎగ్జిక్యూటివ్‌ మెంబర్‌గా మీటింగులకు వెళ్లుతున్నప్పుడు, జిల్లా పార్టీ పనులను కూడా సమన్వయం చేసి నన్నూ తీసుకెళ్లేవాడు. ఆనిధంగా నా ప్రయాణం ఖర్చులను ఎలాగో మేనేజ్‌ చేసేవాడు. ఆ విధంగా ఒక కంట నా ఇబ్బందులను కనిపెడుతూ ఉండేవాడు. అప్పటికి రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి కడపకు మారారు. కడపలో ఆయన తమ్ముడు ఒక ఇంజనీరింగు ఫ్యాక్టరీ-అరుణా ఇంజనీరింగు వర్క్‌ షాపూ నడుపుతున్నారు. అందుచేత అక్కడే ఆయన మకాం. ఉపాధ్యాయ పత్రిక కడప నుంచే కామేడ్‌ విజయరామరాజు సంపాదకత్వంలో నడుస్తుండేది. అందులో గ్రంథ సమీక్షలు రాస్తూ ఉండేవారు. ఒకటి, రెండు కథలు కూడా రాసినట్లు గుర్తు. ఈ విధంగా రామచంద్రారెడ్డి జిల్లా కేంద్రానికి రావడంవల్ల ఆయన భవిష్యత్‌ జీవితం రూప్పురేఖలు మారిపోయాయి.

ఈ నేపధ్యంలో 1957 లోక్‌సభ ఎన్నికలు వచ్చేశాయి. కడస లోక్‌సభ స్థానానికి పార్టీ పోటీ గురించిన చర్చ తలెత్తింది. జిల్లా నాయకత్వంలో అంత ఉత్సాహం లేకపోయినా తాలూకా కామ్రేడ్స్‌ పోటీ పెట్టి తీరాలని ఒత్తిడి తెచ్చారు. ఈశ్వరరెడ్డి కూడా పోటీకి సుముఖంగా ఉండడంతో చివరకు జిల్లా కమిటీ అందుకు అంగీకరించింది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఊటుకూరు రామిరెడ్డిని అభ్యర్ధిగా నిలిపింది. ఆయన పులివెందుల తాలూకా వాడే. వ్యక్తిగా నుంచి పేరుంది. అందువల్ల సను ఉజ్జీల మధ్య పోటీ అయింది. ఆర్ధికంగా ఎన్ని ఇబ్బందులున్నా పార్టీ కార్యకర్తలు బాగా కృషి చేశారు రాజకీయంగా అన్ని అసెంబ్లీ నియోజక వర్గాల పార్టీ పరిస్టితి 1955 ఎన్నికలకన్నా చౌలొ మెరుగైంది. జమ్మలమడుగు ప్రొద్దుటూరు, కడప, కమలాపురం, బద్వేలు, నియోజకవర్గాల్లో పార్టీ అభ్యర్థికి మెజారిటీ రాగా, పులివెందుల్లో కాంగ్రప్‌కు స్వల్ప మెజారిటీ లభించింది. కానీ, సిద్ధవటం తాలూకాలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థికి నచ్చిన మెజారిటీ అయిదు నియోజకవర్గాల్లో పార్టీకి వచ్చిన మెజారిటీని మింగేసింది. తత్ఫలితంగా ఈశ్వరరెడ్డి ఓడిపోయారు... ఇది ఆ తాలూకా కాంగ్‌ నాయకుడు విచిదానందస్వామి మహాత్యమని అందరికీ తెలిసిపోయింది. అ తాలూకాలో కమ్యూనిస్తు పార్టీ నిర్మాణం దాదాపు శూన్యం, జనంలో అభిమానం ఉన్నా ఓట్లు పోల్‌ చేయించగలిగిన కార్యకర్తలు లేరు బయట నుంచి దించేందుకు అవసరమైన అర్థికశక్తి కూడా పార్టీకి లేదు. దీన్ని అవకాశంగా తీసుకొని చిదానందం గారి బలగం భారీ ఎత్తున అక్రమాలకు దిగింది. మరోమాటల్లో విజయాన్ని చెరబట్టిందని చెప్పవచ్చు. అయినా నైతికంగా ఇది పార్టీకి విజయం కిందనే లెక్క

ఈ ఎన్నికల అనంతరం మళ్లీ పార్టీ కార్యక్రమాల్లో కదలిక వచ్చింది. రాయలసీమ స్టానిక సంస్థల నియోజకవర్గం నుంచి కమ్యూనిస్టు అభ్యర్థిగా కామేడ్‌ ఈశ్వరదెడ్డి రాష్ట్ర లెజ్‌స్టేటివ్‌ కౌన్సిల్‌కు ఎన్నికయ్యారు. మా ఊళ్లో వ్యవసాయం సాగిస్తూనే జిల్లాస్థాయి

కార్యక్రమాల్లో కూడా నేను ఎక్కువగానే పాల్గొంటూ నచ్చాను. ఈ రోజుల్లో నా బాల్య మిత్రుడు వైసి.వి రెడ్డి శింహాదిపురం హైస్కూలుకు క్లర్కుగా బదిలీఅయి వచ్చారు. మా ఊరికి అది అయిదు మైళ్లు, అందుచేత అప్పుడప్పుడు అతనితో కలొసీ వాణ్లి. అక్కడే రాచమల్లు భైరవకొండారెడ్డ, ఎల్లూరి కొండారెడ్డి కూడా కలెసే వాళ్లు. వైసి.వి ఇంట్లో మేం కలిస్తే చర్చ సాహిత్యం మీదనే జరిగేది, వైసి.వి, భైరవకొండారెడ్డి కవులు. నాకు కవిత్వం మీద ఆసక్తి అభిరుచి ఉన్నా, రాజకీయాల్లో పడి దానికి దూరమయ్యాను. అందుచేత నేనూ,

పువ్వులమ్మినచోట 69 ఎల్లూరి కొండారెడ్డి శోతలుగా ఉండిపోయేవాళ్లం. వైసిమి ఇంటి దగ్గరే ఆహైస్కూలులో తెలుగు పండితుడుగా పిల్లా వెంకటామిరెడ్డి ఉన్నాడు. అతను కూడా నాకు బాగా తెలిసినవాడే. వైసి.వి "మేనక కావ్యం రాసి పేరు తెచ్చుకున్నారు. తాను ఒక పౌరాణిక కావ్యం రాయాలనుకుంటున్నట్టు చెప్పారు. ఇదివరలో సుమారు పదహారేళ్ల క్రితం త్రిపురాసుర సంహారం అన్న నాటిక రాశారు. కాబట్టి ఇప్పుడు ఏ గాధ తీసుకుంటారో తెలుసుకుందామని అడిగాను. “తాటక అన్నారు !. ఆ పాత్రకు కొత్త వ్యాఖ్యానం చెబుతానన్నారు. నేనింకేమీ మాట్లడలేదు.

ఈ చర్చల్లో వైసి,వి "ఓయ్‌ నువ్వు మంచి కవిత్వం రాస్తావు నా నూట విని మొదలు పెట్టు రాజకీయాలదేముంది? అంతాగాలి' అనేవారు. ఇలాగే నా సాహిత్యాభిరుచిని గుర్తించిన కొందరు కథలు రాస్తే బాగుంటుందన్నారు. విశాలాంద్ర సంపాదకుడుగా ఉన్న మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు కూడా ఇదే మాట అన్నారు. కథా, నవలా సాహిత్యమంటే నాకు చాలా ఇష్టమే. చిన్నప్పుడు కాశీ మజిలీకథలు అన్ని భాగాలు చదివాను. డిటెక్టివ్‌ నవలలు, కొవ్వలి, జంపన కాలక్షేపం నవలలు కూడా చదివాను. ఆ తర్వాత చలం, కొడవటిగంటి మొదలయిన రచయితల కథలు చదివాను. నాకు అందరికన్నా కొడవటిగంటి కథలే ఎక్కువ నచ్చాయి ఆధునిక కవితల్లో కృష్ణశాస్త్రి అభ్యుదయ కవితల్లో శ్రీశ్రీ నచ్చినట్లు. అయితే నా దృష్టి ఎప్పుడూ కథలవైపు మళ్ల లేదు. కవిత్వం మీద ఆసక్తి ఉన్నా రాయాలన్న తపన కలుగలేదు. అదిలేకుండా రాయడంలో అధ్ధమేముంది? జర్నలిజంలో చెయ్యి చేసుకోవాలని మొతం అనుకున్నాను. అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్నప్పుడు అందుకోసం ప్రయత్నించాను. రాజకీయ వారపతిక నడపాలనుకుంటే ప్రభుత్వం డిక్లరేషన్‌ ఇవ్వలేదు మా గామ పార్టీ ముఖ్యుడు సి.లక్ష్మిరెడ్డి ఫేరుతో “వెలుగు అన్న పేరుతో అప్లయ్‌ చేస్తే ఈ విధంగా జరిగింది. ఈసారి అనాటి ఆ 'చనకు కార్యరూసం ఇన్వాలనిపించింది. జిల్లా కమిటీ నా ప్రతిపాదనను ఆమోదించింది. రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి కడపల్‌ న ఉన్నారు కాబట్టి ఆయన ఎడిటర్‌గా ఉంటే బాగుంటుందనుకున్నాం.. అయితే నిర్వహణకు సంబంధించిన సాధకబా ధకాల దు వక కన్నా పక్ష ష్యతిక అయితే బాగుంటుందనుకున్నాం. అలా అవతరించింది “సవ్యసాచి రాజకీయ సాంస్పృతిక పక్ష పత్రిక 1960ల్‌,

రామచంద్రారెడ్డికి రాజకీయాలు అంతగా పట్లేవి కావు. ఆయన ప్రధానంగా సాహిత్యవేత్త. అయినా ప రుత తీసుకున్నారు. ప్రధమ సంచికలో మధ్యకేజీల్లో కడప జిల్లా రాజకీయ పరిస్థితి మీద 'సమదర్శి' పేరుతో నేను క్‌ ్‌ ను దాని శీర్షిక కడప రాజకీయాకాశంలో రాహుకేతువులు రామిరెడ్డి బసిరెడ్డి ఈ వ్యాసంలో వైఅదినారాయణెడ్డి వర్గా , బబరెడ్డి వర్షానికీ ఉన్న గుణాత్మక వ్యత్యాసాన్ని వివరించాను. ఆదినారాయణరెడ్డి శంభురెడ్డి వగైరాలు స్వాతంత్ర సమ ్న ాధులు వౌ బసిరెడ్డి రామిరెడ్డి ఆ ఉద్యమకాలంలో బయట ఉండి వకీలు వృత్తి చేసుకున్నారని. ఇప్పుడు కాంగ్రేస్‌లో అదే చేస్తున్నార ః మల న గా ఇతర క్యామేడ్స్‌ కూడా తలాఒక వ్యాసం రాశారు, రామచంద్రారెడ్డి “సవ్యసాచి లక్ష్యాల గురించి సంపాదకీయం వీ తా న ద్‌ పత్రిక చాలా ఆకర్షణీయంగా తయారైంది. లోగడ ఆదినారాయణరెడ్డి, శంభురెడ్డి నడీపిన ఆజాద్‌హింద్‌ వొారప్య ఎత్‌ జిల్లాలో అలాంటి పత్రిక ఈ మధ్యలో రాలేదు. ఆ కొరత 'సవ్యసాది' జయప్రదంగా తీర్చగలిగింది.

8 కవితా కటాకం అచ ఈ శతాబ్ది ఆరోదశకం నా జీవితాన్ని పెద్దమలుపు తిప్పింది. అందుకు సవ్యసాచి ఒక సాధనమైంది. ఆ షృతికలో చివరి సేజ్‌

నాకు కేటాయించబడింది. జిల్లారాజకీయాలమీద ఆ పేజీలో ఘాటయిన విమర్శనాత్మక వ్యాసాలు నేను రాయవలసి ఉంది కొన్ని పంచికల్లో ఇలారాశాక ఒక సంచికకు కడప జిల్లా పరిషత్‌ ఇంటర్‌వ్యూలో జరిగిన అక్రమాల మీద రాయవలసి వచ్చింది. రాతి భోజనానంతరం తాపీగా రాతకు ఉపక్రమించాను. సాధారణంగా ఏ వ్యాసం రాసినా దాన్ని తిరుగరాసే అలవాటు నొకు లేదు ఈ ఇంటర్‌వ్యూ మీద రెండుసార్లు రాసినా నాకు తృప్తికరంగా లేదు. అప్పుడు వచనం బదులు గేయం రాస్తే ... అనిపించింది. అంతే కలం స్వయం స్ఫూర్తితో కదలినట్లయింది. భావావేశం భాషా పోటిపడినట్లు కవిత నడిచింది.

పరిషత్‌ భవనపు ముంగిట

పార్కులోన చెట్ల కింద

ప్రాలు మాలి తూలుతున్న

అన్నలార ! తమ్ములార !

అణగారిన ఆర్తులార |

ఈ జరిగే ఇంటర్‌ వ్యూహం

మీ పాలిటి పద్మవ్యూహం

సిఫారసుల పైంధవునికి

వఫ్తాదారు కానివారు

చొరనేరరు ఈ వ్యూహం

నెరవేరదు మీ లక్ష్యం ..

ఎవరండీ మీరు మహో

ద్ధండ సాహితీ ప్రచండగండ

భేరుండ బిరుద తెలుగు

పండిత ప్రకాండులా |

అందుకోండి నందనాలు ...

మీ సంస్పతాంధ సమ్మిశ్రిత

కవితా కటాక్షం 71

సంక్లిష్ట సమాస భాష

ఇంటర్‌ వ్యూహాధి పతులకు

ఇంపుగాదు సొంపుగాదు

నారికేళ పాకంలో

భూరి కావ్య మొండు వ్రాసి

అధినేతల కంకితమ్ము

అరమర లేకుండ ఇమ్ము

ఉద్యోగం ఏమి ఖర్మ

ఉడుగరలూ దక్కవచ్చు.

ఎద్దు మార్కు పాలనలో

హద్దులేని చీకటిలో

కరదీపిక ఈ మర్మం

కాదంటే మీ ఖర్మం! తలచి అదికవీ ఇవి ఆ సుదీర్ణ కవితలో కొన్ని పంక్తులు బోయవాని బాణందెబ్బకు నేలకూలిన క్రౌంచపక్తిని జూచి, అడే లే న్‌ా పాలుదేసిన మానిషాద... అంటూ సలికిన వాక్కులు ఛందోబద్ధంగా మారినట్లు నిరుద్యోగుల కడుపులు గొట్టి న ుంగా రూపొంది నోశమ రాజకీయ నాయకమ్మన్యుల అమానుష చర్య మీద నా ఆవేదన , ఆక్రోశం అనుకోకుండా స్‌ డు అధంభ దళలోనే నదిలేసిన ఫలించినట్లయింది. అలాంటి సంతృప్తి అంతకుముందు నా కెప్పుడు కలుగలేదు. సుమారు నలబైఏళ్లనా ను మీ తొలీకవిత ఏది? ఏ కవితాధార ఇళా అనుకోని విధంగా, అప్రయత్నంగా, అకస్మాత్తుగొ వెలికి ఎగజిమ్మింది. చాలామంది వ ఈ ఇంటర్‌ వ్యూహం ప్రేరణతో రాశారు? అని ప్రశ్శిస్తుంటారు. విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడు ఛందస్సు కోసం రాసిన ఒక పద్యం కోదంన లేడా ఏమీ అగుసించదు. నా తొలికవిత అయితే భాష్క భావ ప్రకటన, శైలి ఏకోణంలో చూసిన దీనికి ఇతర కవితలకు న్‌ కమ్యూనిస్తు నాయకుడుగా, కవితోవయమైతే అయింది. కానీ, దాన్ని ప్రచురించడం గురించి సంకోచంగానే ఉండింది. అప్ప ఎనంనా చప్పరిస్తో శేమోనన్నదే ఆ ఉపన్యాసకుడుగా మంచి పేరున్న నన్ను “ముసలి ముప్పున తొలిసమర్హ"' అన్నట్టు ఈ కవిత ఏమిటని మొ న్న రాత్ర ...అన్నానో లేదో సంకోచం. ఎందుకైనా మంచిదని కవిజన సులభుడైన పుట్టపర్తి నొరాయణాచార్యులను కలిసి స్వా చు అన్నారు. అంతా చదివి “"ఏంరా, ఏం జరిగింది” అన్నారు. “ఏదో కవిత్వం రాసినా" నన్నాను “మంచిదే గదా ఏదీ మాం ంది ఫెద్ద కవులు పిల్ల విస్సారిత నేతాలతో చూస్తూ “చాలా బాగుందిరా" అన్నారు. నాకు నమ్మబుద్ధికాలేదు. ఎందుకం టే సద్యదొనం శేయగలరు. పేరు కవులను ఇలా ప్రోత్సహించడం నాకెరుక్షే. అందులో ఆచార్యులు మహోదారులు, శిష్యులకు కావాల సాచి సంపొదకుదైన రాచమల్లు చెప్పడం బాగుండదు గాని ఆలాంటి ఉదంతం ఒకటి నాక్కూడా తేలుసు. ఆతర్వాత నా మితుదూ స్‌ నువ్వే చెయ్యి. అన్నాన్ను రామచంద్రారెడ్డిని చూడ మన్నాను. ఆయన 'బాగొనే ఉంది. కానీ కొద్దిగా మార్చాల వానను శస్త్రచికిత్స చేసుకున్నట్టుంది. ఎందుకంటే ఎక్కడ ఏది తొలగించాలన్నా నాకు అనేక అనుమానాలు పుట్టుకు మక్కువ ఎక్కువ. వాటి మక్కెల్స ఉదాహరణకు పురాణ, ప్రబంధ్య కావ్య సంప్రదాయధోరణులు వ నా క టా మండితులు -" అని కాంగ్సు విరగదన్నాలన్నది రామచంద్రారెడ్డి తత్త్వం. ఒక గేయంలో నేను “శరదిందు చందికా సాంద్ర కిర్తిచ్ళ డమ సుమ స మంత్రి ఫుంగవులను ఎత్తి పొడిచాను. అలాగే వాళ్ల ప్రవచనాలను హేళన చేస్తూ "ఇత్యమాత్య ప్రోక్త మిక్షు ఇందా ౫ న న్ని ఏడటైట్ట

72 మనస్సాక్షి నమలరా వర్షించు నమృతమ్ము” అన్నాను. ఈ రెండింటినీ నిర్ధాక్షిణ్యంగా తొలగించారు అనస్తీషియా ఇవ్వకుండా అపరేషన్‌ చేసినట్లు | ఎలాగైతేనేమి ఆయన చేసిన మార్పులతో ఇంటర్‌ వ్యూహం 1960 ప్రారంభంలో “సవ్యసాచి లో వెలుగు చూసింది. అదీ “శబ్లవేదో అన్న కలం పేరుతో. అది బాగుందని పాఠకుల నుంచి ప్రశంసలు వచ్చాయి. నేను రాసినట్లు తెలిసిన మితులు అభినందించారు. మైసివి రెడ్డి నాకు తెలుసు అతగాడు రాస్తే బ్రహ్మాండంగా ఉంటుందని అన్నారు. కవికి పారకుల ప్రశంసలూ, సమకాలికుల గుర్తింపు ఎంతో ఉత్సాహాన్ని కలిగిస్తాయి. నా విషయంలోనూ అంతే జరిగింది. ఉత్తుంగ తరంగం భక్తిరసం ఈ కవితా స్రవంతిలో మహోత్తుంగ తరంగం నా మలికవిత “భక్తిరసం' మూఢభక్తి మీద, అంధవిశ్వాసాల మీద, వాటిని పనిగట్టుకొని ప్రోత్సహించే స్వార్ధశక్తుల మీద సంధించిన ఆగ్నేయాస్త్రం ఈ కవిత, రామచంద్రారెడ్డి దీన్ని 'వజజిహ్వ” అన్నకలం పేరుతో ప్రచురించారు. ఈ గేయంలో కూడ ఆయన చెయ్యి చేసుకున్నారు. విషయవస్తువును బట్టి ఆతినిశిత వ్యంగ్య ధోరణివల్ల ఈ గేయానికి రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా ప్రశంసలు లభించాయి. విశాలాంధ్ర దినస్మతికలో పునర్ముదణ వల్ల ఇది జరిగింది. ప్రఖ్యాత అభ్యుదయ కథారచయిత కొడవటిగంటి కుటుంబరావు సవ్యసాచి సంపాదకునికి లేఖ రాస్తూ గేయాన్ని మెచ్చు కోవడమేగాక, “ఇంతకు శ్రీ శ్రీ మారుపేరుతో ఎందుకు రాసినట్లుగో అని ప్రశ్నించాడట!ీ ఈ ప్రశ్న రామచంద్రారెడ్డిక్సీ నాకూ, మా మిత్రులకూ సంభ్రమాశ్చర్యాలు కలిగించింది. ఇంతమంది ప్రశంసలు చూరగొని మహాకవి శ్రీశ్రీ యే రాశారనిపించిన భక్తిరసం ఇదుగో ఈ మధ్యన ఎటు జూచిన ఎన్నెన్నో చోద్యమ్ములు విద్యాధిక వర్గంలో వింత వింత దృశ్యమ్ములు ప్యాంట్లు బూట్లు బుష్‌ కోట్లూ పైనే మో బోడిగుండ్లు ఈవినింగు హ్యాటుల్లో ఎంచక్కటి మగవిధవలు ! మేధావుల తలలపైన మూఢత్వం మేడగట్టె ! అమావాస్య నిశిరాతిరి దివాంధాల పండుగ గద |! చదవకుండ సొసయ్యే షార్డు కట్టు దొరకాలని ఉద్యోగాల్‌ ప్రమోషన్లు వద్దన్నా రావాలని రొట్టె విరిగి నేతిలోన

కవితా కటాక్షం 73 అట్టే పడిపోయినట్లు అత్తగారి అస్తికి తా నొక్కడుగా మిగలాలని టెంకాయల లంచంతో దేవునికి పిటిషన్లు తలనీలా లిస్తామని తిరుగులేని అగ్రిమెంట్లు మొత్తానికి చౌకేలే నెత్తిమీద బొచ్చేగద |! "పెట్టు బడికి కట్టు కథకు పుట్టిన మన పత్రికలకు పాత బడిన పురాణాల పాతర్లను తవ్వితోడి చేటలతో ఛాదస్తం చెరగడమే బతుకు దెరువు ! తిరుపతి నిదర్శనాలు తిరునుంత్ర మ్మొక పత్రిక భక్త వరుల సాక్ష్యాలకు పదును బెట్టి ప్రకటిస్తే జగద్గురుల మాహాత్మ్యం చాటించే దొక పతిక ! పాడుబడిన దేవాలయ పునరుద్ర రణాలకొరకు సై అంటే సై యంటూ సంపాదకులకు పోటీ ! శ్రుక్లైలం స్వామి గుడికి శిధిలత్వం వచ్చిందట భద్రాచల శ్రీ రాముడు బతక లేక పోయాడట |! ఇంకా ఏ స్వాములకో ఇళ్ల కొరత వచ్చిందట ! సర్వలోక రక్షకులకు

74 మనస్సాక్షి సొంత కొంప గట్టుకొనే శక్తి లేక సంపాతక స్వాముల నర్ధించారట |! మతాతీత రాజ్యమ్మని మనమంతా నమ్ముతాము అయినా మన ప్రభువుగారి ఆస్థాన కవీశ్వరుండు (వాడే మన ఆలిండియ శేడియో శతకంరుడు) పొద్దున్నే మనమంతా నిద్దుర లేవకమున్నే వేంకటేశ సుప్రభాత వైతాళిక గీతమ్ముల కుండపోతగా నెత్తిన కుమ్మరించి గానీ వదలడు తెలుగునాట భక్తిరసం తెప్పలుగా పొరుతోంది డేంజరుగా మారుతోంది ! ఈ గేయాలు రాసేనాటికీ ఇది నూత్రాచ్భందస్పన్న సంగతి నాకు తెలియదు. మిశగత్కి ఖండగతి, చతురసగతి లాంటి తాళభేదాలు అప్పుడూ ఇప్పుడు కూడా తెలియవు. మాత్రల కిట్టింపులు, బద్దింపులు మొదలయిన పట్టింపులసలే లేవ కానీ, నారచనలో సాధారణంగాలయ తప్పదు. అక్షరమైైతి, అనుప్రాసలు వాటంతటనే వస్తాయి. అందువల్లనే వ్యర్ధపదాలు ఉండవు. కాకపోతే పూర్వకవులు ప్రయోగించిన సంస్వత సమాసాలు తరుచు దొర్లుతుంటాయి. అందుకు నేను చదివిన ప్రబంధాల ప్రభావం కావచ్చు. "మల్లారెడ్డి గేయాలు లోని బుతు విభమం ఇందుకు నిదర్శనం. అయితే క్రమంగా ఆ ప్రభావం నుంచి చాలా వరకు బయటపడ్డాను. కానీ, భారతీయ సాహిత్యసంప్రదాయాన్ని మాత్రం వదల్లేదు. నదలదల్బుకోలేదు కూడా, కవిత్వం పప్రారంభంచిన కొన్ని మాసాల్లోనే నాకు కవిగా మంచి గుర్తింపు రావడం గొప్ప విశేషం నా ఉపన్యాసాల్లో మంచి కవితాభివ్యక్తి ఉన్నదని రాజశేఖరశతావధాని అన్న విషయం ఈ విధంగా రుజువైంది. ఒకవైపు 'సవ్యసొచికి వ్యాసాలూ సభల్లో ఉపన్యాసాలూ, కవితలూ కలిసి నా వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దాయి. క్రమంగా నా ఊహలను, ఆలోచనలనూ కవితాభావుకత్వమే ఎక్కువగా ఆక్రమించింది. చీనీ తోటలో చెట్లపాదులు తవ్వేటప్పుడు, నీళ్లు తిప్పేటప్పుడు, చెట్లనీడన విశ్రాంతి తీసుకొనేటప్పుడు కవిత్వమొక తీరని చాహం అన్నట్లు ఉండేది. చివరకు జిల్లా కమ్యూనిస్టు కమిటి సమావేశాల్లో మినిట్సు రాసేటప్పుడు, చర్చనీయాంశాలు నోట్‌ చేసుకొనేస్పుడు కూడా మధ్యమధ్య కవిత్వం రాసేవాణ్లీ. “సవ్యసాచి సంపాదకుడు రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి అన్న బైరవకొండారెడ్డీ

కవితా కటాక్షం ల్‌ ప్రబంధాల వరవడిలో ప్రొఢకవిత్వం రాసేవారు. “స్వప్న శీతాచలరోలో ఆయన కవితా విశిష్టత విదితమవుతుంది. నా కవితల్లో కొన్ని ఆయన అచ్చుకాక ముందే చదివి మావాడి విమర్శలను పట్టించుకోవద్దు. తత్సమపద బాహళ్యం, సమాసాలు కవిత్వంలో తప్పవు అనే వారు. నీ క్రవితారీతి, శైలి శయ్య చాలా బాగున్నాయి. ఇలాగే రాయమని ప్రోత్సహించేవారు. మైసీని రెడ్డ, నారునాగనార్యలు కలిసినప్పుడు కూడా '"మాత్రాచృందస్సు. నీకు బాగా ఒదిగింది. ఇదే పద్ధతిలో రాయ'మనే వారు. పోతే విషయవస్తువులు మాత్రం సమాజంలో జరిగే అకమాలూ, అన్యాయాలు, రాజకీయ నాయకుల లీలావిలాసాల మీదనే ఆధారపడి ఉండేమి స్వాతంత్రం వచ్చినప్పటి నుంచి అధికారంలో ఉండి. నానావిధాలయిన అక్రమాలను పెంచి పోషిస్తున్న కాంగ్రేస్‌ పార్టీ మీద సహజంగానే అందులో త్మన విమర్శలున్నాయి. వాటిని వ్యంగ్యంతో రంగరించడం వల్ల జనాన్ని బాగా ఆకట్టుకున్నాయి. అంతకు ముందు కూడా వ్యంగ్య, హాస్యకవితలున్నా నా కవితలు ఒక ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి. రాష్ట్ర కమిటీ సమావేశాలకు వెళ్లినప్పుడు అప్పుడు విశాలాంధ్ర సంపాదకుడుగా ఉన్న మోటూరు హనుమంత సంపాదక వర్గ సభ్యులతో నా కవిత్వం గురించి చర్చించేవాడిని. అందరికన్నానా గేయాలు హనుమంతరావు నార మద ఆయన వారంనారం విశాలొంధ్రలో రవి అన్న కలం పేరుతో రాసే “తీరుతెన్నులిలో ఒకసారి నీలం సంజీవరెడ్డి చేసిన నిందారోపణలను విమర్శిస్తూ నేను రాసిన కవిత “జ్ఞానమార్గం' లోంచి _. అచ్చం మన తెలుగు బిడ్డ ఆ.భా.కాం అధ్యక్షుడు సంజీవుని ఉపన్యాస జంరూనిల ధాటిముందు గతకాలపు అధ్యక్షుల ఘనతలు తలవంచాయి గోటెల్పూ డల్లెస్పూ గోరిల్లో నుంచి లేచి మార్షల్‌ సంజీవియంచు హర్షం ప్రకటించినారు ... సళంసంచారు కమ్యూనిస్టు పార్టీలో అన్న పంక్తులను ఉటంకించారు. ఆ తర్వాత నాగేయ సంపుటి మీద సమిక్ష రాస నకం ఆయన వఖరి ఇలగే ఉండేది. పార్టి విభేదాలు ముదిరి చైనా-భారత యుద్ధం, మావో సిద్దాంతాల వయంలో చెరోదారి బధ ప ప కమ్యూనిస్త సమితి సమావేశాల్లో నాయకత్వంలో సిద్ధాంతాల మీద రాజకీయ విధానాల మేద ఉన్న విభేదాలు, సంచ నాకు ఈ విషయాలు అంత పట్టేవి వెళ్లడయ్యేవి. కానీ, కార్యదర్శివర్గ సమావేశాల్లో అవి ఏ స్థాయిలో ఉండేది సృష్టంగా తెలోది సంగతి నొకు సృష్టంగొ తెలోసీది కాదు. కావు కూడా. అందువల్లనే రాష్ట్రం మొత్తం మీద నాయకత్వం రెండు వర్గాలుగా వన అందరూ కవిగా అభిమానించి విజయవాడలో జరిగే రొష్ట్ర కమిటి సమావేశాలప్తుడు చాలామంది పార్టీ నాయకుల నో ఆయనప్పుడే కార్యదర్శివర్గ సమావే ఆతిధ్యం ఇచ్చి ఆదరించే వారు. ఒకరోజు మోటూరి హనుమంతరాన్సగారి ఇంటికి వెళ్లా తం చాలా బాగుంటుంది, స నుంచి వచ్చారు. అక్కడ ఏదో తీవ్రమైన చర్చ జరిగినట్లుంది. చాలా మంటగా మాట్లాడుతూ నీ కవిత్వ న న గై రాజకీయాలే నాకు నచ్చవు అన్నారు. రాజకీయాలంటే అర్థం ఆయన వర్గంతో విభేదించడం. అసలేం జరిగిం తే తెలిసిం

76 మనస్నాక్షి

కామేడ్‌ హనుమంతరావుకు పార్టీ దినషతిక సంపాదకుడుగా రాజ్యసభ సభ్యత్యం కావాలని ఉంది. కాని, కార్యదర్శి వర్గం రైల్వే కార్మిక నాయకుడు కామ్రేడ్‌ కుమారన్‌ను ఆ స్థానానికి ఎంపిక చేసింది. తనకు ఆ సీటు దక్కకుండా చేసేందుకే ప్రత్యర్థి వర్గం ఆ పని చేసిందని మోటూరి అభిప్రాయం. ఇది పూర్తిగా నిరాధారం కాకపోవచ్చు. కాన్మీ మహోన్నత విష్ణవాశయాలు వల్లించే నాయకులు రాజకీయ భేదాభిప్రాయాలను వ్యక్తిగత వైషమ్యూల స్థాయికి దిగజార్చడ మేమిటి, పదవులకోసం ఈ పోట్లట ఏమిటి? అన్నదే నన్ను వేధించే ప్రశ్న పార్టీలోగాన్మి బయటగాని పదవులకోసం ఎన్నడూ ప్రయత్నించి ఎరుగను. కడపజిల్లా నాయకుల మధ్య ఎన్నడూ ఇలాంటి సమస్య ఉత్పన్నం కాలేదు కూడా. కాన్కీ పార్టీ బలంగా ఉన్న జిల్లాల్లో ఇలాంటి అవలక్షణాలు కూడా బలంగానే ఉన్నట్లు నెమ్మదిగా అర్ధమైంది. 1955 ఎన్నికల సమీక్షలో కొన్ని అభిప్రాయభేదాలు వెల్లడయ్యాయి... ఎన్నికల వ్యూహం, ఎత్తుగడలు, రాష్ట్ర రాజకీయ పరిస్థితులు, పార్టీలబలాబలాల అంచనాల మీద అభిప్రాయ భేదాలుండవచ్చు. కానీ, అవి ముఠా తగవులుగా మారడాన్ని ఏమనాలి? మార్కిస్టు సిద్దాంతం ప్రకారం అవి అన్యవర్గ అవలక్షణాలయి తీరాలి. సదరు అవలక్షణాలు పార్టీలో నఖశిఖ పర్యంతం ఉన్నట్లు ఆతర్వాత తెలిసిపోయింది.

ఈ నేపధ్యంలో నేను తొలిసారి కామ్రేడ్‌ ఎల్లముందా రెడ్డితో కలిసి నెల్లూరు. వెళ్లాను. కారణం వేసక్టమీ ఆపరేషన్‌ చేయించుకోవాలనుకోవడమే. ఈ జ్ఞానోదయం ఇంత ఆలస్యంగానైనా కలుగడానికి కారణం మోటూరి ఉదయం గాలే. ఆమె మెడికల్‌ రిప్రజెంటెటివ్‌గా కడప జిల్లాకు వచ్చినప్పుడు 1956లో ప్రొద్దుటూరులో మూ ఇంట్లో దిగి మాఆవిడకు ఈ అపరేషన్‌ గురించి నచ్చచెప్పింది. నెల్లూరులో డాక్టర్‌ పుచ్చలపల్లి రామచంద్రారెడ్డితో చేయించుకుందామని వెళ్లాను. పొగ తోటలో ఆయన పీప్పుల్సు పాలీ క్లీనిక్‌ (ప్రజావైద్యశాల) ఉంది. యల్లమందా రెడ్డి నన్ను పరిచయం చేయగానే డాక్టర్‌ రామచంద్రారెడ్డి యల్లమందన్నా మల్లన్నను ఇక్కడ వదిలెయ్యి. నాదగ్గరే ఉంటాడు ఆపరేషన్‌ సంగతి తర్వాత చూద్దాం అన్నారు. అప్పటి నుంచి ఆయనతో నా అనుబంధం అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగింది. డాక్టర్‌గా ఆయనకు చాలానుంచి పేరుంది. పేదలకు ఆయన సాక్షాత్తు దేవుడే అయినా కొన్ని సందర్భాల్లో స్పందించేతీరు అసాధారణంగా, అసహజంగా ఉంటుంది. అందుచేత పీచ్చి అన్న ప్రచారం కూడా జరుగుతుండేది. కాన్సీ రోగుల విషయంలో మాత్రం చాలా జాగ్రత్తగా ఉండేవారు. అపరేషన్‌ ధియేటర్‌లో ఆయన వేరే మనిషి అయ్యేవాడంటారు. ఆయన ఏకొగ్రత అలాంటిది. బహుశా ఆనన్యసామాన్యమైంది కూడా. చిన్న అజ్యాగత్తను కూడా ఎంతమాత్రం సహించే వారుకాదు. చాలామంది మంచి

ా శాలనుంచి తెప్పించినవి. ఇతర రోగులకు దానం చేసేవారు. ఆయన అసాధారణ దాతృత్వం గురించిన ఉదంతాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. నేను అక్కడ చేరిన మరుసటి రోజున వేసక్టమీ ఆపరేషన్‌ గురించి మాట్లాడుతూ దాని అనవసరం ఏమిటి? అంటూ జనొళి / తక, లు ఏషన్‌ ప్రభావం ఉంది అన్నారు. ఎలాగైతేనేం నాకు ఆపరేషన్‌ వేళు భ్‌ సనన తీసుకొస్తే ఘుందరన్న మీద రామ 'నినిస్టు సిద్ధాంతం గురించి చెబుతూనే ఉన్నారు. ఆతర్వాత రో అం లయా ఇచ్చి ఆపరేషన్‌ చేస్తున్నంత సేపు మూరిబి రో నిక్టర్‌ రమణారెడ్డి, డాక్టర్‌ సరోజిని (నీ నాధ రెడ్డి క దాలు ఆయన ఇంట్లోనే ఉన్నాను. డాక్టర్‌ శేషారెడ్డీ మ అకయ్య వస్తూండే వాడు. నెల్లూరు జి ళో క థ్‌ భార్య ఆక్షినిక్‌లో పనిచేసే వాళ్లు దామరముడుగు నుంచి తరుచుగొ 2౯ మణయ్య అనే వాళ్లు మరీ స గ ్య స రెడ్డ విశేషణం చాలాతక్కున మంది వాడతారు. జక్కా వెంకయ్య లాగానే శేష సన్నిహితులు శేషన్న రమణన్న, వెంకన్న అంటారు. ఈ కృామేడ్స్‌ అందరి మీద సుందరయ్య ప్రభా

కవితా కటాక్షం 77 ఎక్కువ అందువల్లనే పార్టీ చీలిపోయినప్పుడు అందరూ సి.షిఎం.లో చేరారు. శేషయ్య అన్న ధశరధరామయ్య(దశయ్య)కూడా డాక్టర్‌ అయినా ఇతర పనులు చూసేవారు. రాజకీయంగా నేను వారితో విభేదిస్తున్నట్లు తెలిసినా నాపట్ల అందరూ సుహృద్భావంతో ఉండేవారు. దానికీ కారణం నేను 'హార్ట్‌కోరొకు చెందక పోవడమే.

నా మట్టుకు నేను ముఠా గట్టడానికి వ్యతిరేకం. అసలు రాజకీయాలనే అంత సీరియస్‌గా తీసుకొనేతత్వం కాదు నాది. మావోయిజం వెరితలలు వేస్కి సాంస్కృతిక విప్లవం పేరుతో రెడ్‌గార్డులు గూండాల్లా తయారై విశ్చంఖల విహారం చేసినప్పుడు నాకు ఒళ్లు మండింది. ఆదే మార్కిజం, కమ్యూనిజం అయితే దాని ముఖాన ఉమ్మెయ్యాలన్నంత అవేశం కలిగింది. అంతవరకూ రాష్ట్ర పార్టీలో అందరితో స్నేహభ్రావంతోనే ఉన్నాను. నెల్లూరులో పైన పేర్కొన్న కామ్రేడ్స్‌ నుంచి కొండపల్లి సీతారామయ్య వరకూ అందరూ నన్ను కవిగా అభిమానించిన వాడే. నెల్లూరులో డాక్టర్‌ పుచ్చలపల్లి రామచంద్రారెడ్డి పట్ల నాకున్న గౌరవాభిమానాలు నేను వర్ణించలేనట్టిమి ఆయన ఇంట్లో క్షామేడ్‌ సుందరయ్య కలిశారు. కానీ ఆయనతో రాజకీయాలు. చర్చించేంత చొరవ నాకులేదు. ఒకరోజు రామచంద్రారెడ్డి మల్లాన్నా నువ్వు నెల్లూరులోనే ఉండకూడదూ. నీ కుటుంబనికి ఏలోటు లేకుండా నేను చూస్తానన్నారు. అప్పుడు నా భార్య సావిత్రి కూడా ఆ ఇంట్లోనే ఉంది. ఆమెకు డాక్టర్‌ రామచంద్రారెడ్డి అంటే ఎనలేని అభిమానం. చివరకు నేను రాజకీయంగా నా వైఖరిని గురించి ఆయనతో చెప్పేశాను. దానిపై ఆయన వాడిన మాట సరిగా గుర్తులేదుగాని దాని సారాశం నేను దివిజనిస్టునైనా మంచివాడినని ! *మల్లన్నా రాజకీయాలు ఏమైనా నువ్వు ఇక్కడికి వస్తూ ఉండు అన్నారు. అర్ధిక ఇబ్బందులుంటే చెప్పమనే వారు. ఒకసారి ఆయన భార్య రాజ్యలక్ష్మి నేను బయలుదేరి వెళ్లేప్పుడు ఒక కవరు ఇచ్చారు... బస్‌స్టాండులో విప్పిచూస్తే ర00రూపాయలు ఉన్నాయి. ఆర్థిక ఇబ్బందుల్లో ఉన్న కామ్రేడ్స్‌ పట్ల ఆయన అభిమానం ప్రదర్శించేతీరు అనేక రూపాల్లో ఉంటుంది. ఆయన స్కృతులు ఎన్నటికీ మరువలేనివి మరప్పరానివి, కాంగ్రెస్‌తో ఎలాంటి సంబంధాలుండాలన్న సమస్య మీద కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ఎప్పుడూ ఏదో వివాదం జరుగుతూనే ఉండేది. అలాగే నెహ్రూ విషయంలో కూడా. 1948 బుద్ధవరం మహాసభలో మోటూరు పరంధామయ్య “పటేల్‌ డేంజర్‌, గాంధీ మోర్‌ డేంజర్‌, నెహూ మోస్టు డేంజర్‌ అనడమే గాక ఇండియన్‌ చ్యాంగ్‌ కై షేక్‌ అని కూడా అన్నారు. ఆ ప్రసంగానికి ప్రతినిధుల్లో కొందరు చప్పట్లు కూడా కొట్టారు 1, కానీ, కొన్ని సందర్భాల్లో ఈ ధోరణి పూర్తిగా మారుతుండేది. నాకు ఒక సంఘటన బాగా గుర్తుంది. ఆచార్య రంగా స్వతంత పార్టీ తరుప్పున చిత్తూరు లోక్‌సభ స్థానానికి పోటీ చేశారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అభ్యర్థిగా నవభారత సంస్త చైర్మెన్‌ విశ్వనాథరెడ్డి పోటీ చేశారు అప్పుడు విశ్వనాథరెడ్డి తరపున కమ్యూనిస్తు పార్టీలోని ఉభయ వర్గాలు సడీన తాష్మతయం ఇంతా అంతా కాదు. స్వతంత్ర పార్టీ అభివృద్ధి నిరోధక్షమైంది కాబట్టి కాంగ్రెస్‌ను బలపరిచామనవచ్చు. కానీ, మాకినేని బసవ పున్నయ్య, మోటూరి హనుమంతరావు తరిమెల నాగిరెడ్డి లాంటి హేమాహేమీలంతా అంతగా పట్టించుకోవడం కేవలం స్వతంత్ర పార్టీకన్నా కాంగ్రెస్‌ విధానాలు మెరుగనేనా ) నాకుఅలా అనిపించలేదు. నేను కూడా ఆఎన్నికల ప్రచారానికి వెళ్లాను. విశ్వనాథరెడ్డితో నవభారత్‌తో పార్టీ నాయకులకున్న ప్రత్యేక అనుబంధమే అగనాయకులు ఇంతగా పూసుకొని పనిచేయడానికి కారణం అనిపించింది. చిత్తూరు జిల్లా పార్టీ కార్యదర్శి డి.సీతారామయ్య, కుష్పంల్రో వజనేలు చెట్టి నాతో నూట్లాడుతూ “ఇక ఏముఖం పెట్టుకుని ప్రజలను కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగా ఓట్లు అడగగలం” అని బాధపడ్డారు. పాపం వాళ్ల దృష్టి సొంత నియోజకవర్గాల్లో తమ భవిష్యత్తు మీద ఉంది! ఈ ఎన్నికల ప్రచారంలో నేను మదనపల్లె వెళ్లినపుడు కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి విశ్వనాధరెడ్డి తమ గెస్ట్‌హౌస్‌లో భోజనం ఏర్పాట్లు చేయించారు. అక్కడ ఏర్పాట్లన్నీ ఆయన హోదాకు తగినట్లుగానే ఉన్నాయి. వంటమనిషి వచ్చి భోజనం గురించి అడిగాడు కామేష్‌ సీతారామయ్య విప్లవాత్మ మేల్కొంది. మాకేమీ వద్దు. అన్నం, ఒకకూర పచ్చడి చాలు నన్నారు. నేను నువ్వు గస్ట్‌లకు ఏమేమి వంటలు

78 మనస్సాక్షి చేస్తూంటావో అన్నీ చెయ్యమన్నాను. ఒకపెద్ద భూస్వామి, ప్రముఖ వ్యాపారవేత్త ఎన్నికల ప్రచారం చేయడానికి వచ్చి పేదల తిండీ ఎందుకు తినాలి? అన్నాను రాయవెల్లూరు జైల్లో నాతో పాటు సీతారామయ్య కూడా ఉన్నారు. అప్పుడు రెండు ఇడ్లీలకు మించి కమ్యూనిస్టులు తినరాదని వాదించిన కామేడ్స్‌లో ఈ సీతారామయ్య ఓకరు!. మధ్యాహ్నం ఒంటిగంటకు భోజనానికి కూర్చున్నాం. కోడిమాంసం, చేపకూర, కైమా, ఇతర శాకాహారప్పు కూరలు, స్వీటూ అన్నీ వడ్డించారు. ఒకకూర పచ్చడి చాలునన్న కామేడ్‌ ఏమీ మొగమాటం లేకుండా అన్నీ సంతృప్తిగా భోంచేశారు. మంచిదే కాని, మొదట వద్దనడమెందుకో? అనిపించింది. దీన్నే కాబోలు “సూడో విస్టవళత్వం అనేది ! 1960,61 సంవత్సరాల్లో అంకాళమ్మగూడూరులో వ్యవసాయంతో పాటు కవితా వ్యవసాయం కూడా జంటగా కొనసాగింది. "చీనీ తోటల్లో కూరీలు పాదుల్లో గడ్డి తవ్వుతూంటే నేను కవిత్వంలో రీనమయ్యేవాణ్లీ. చాలాగేయాలు అలాగే రాశాను. కాంగస్‌ ప్రధానంగా ఏ వర్గానికి ప్రాతినిధ్య వహిస్తోంది. ఈ ప్రభుత్వ స్వభావమేమిటి? అన్న ప్రశ్నలపై పార్టీలో జరిగే చర్చలు ఎలాగున్నా కాంగ్రెస్‌ పాలనలోని అక్రమాలను ఉపన్యాసాల్లో, కవితలో నేను తీవ్రంగా విమర్శించడంలో వెనుకాడలేదు. మొత్తం నుల్లారెడ్డి గేయాలన్నిట్లోనూ పూపల్లో దారంగా ఈ ధోరణి వ్యక్త మవుతుంది. “ఆంధ్ర ప్రబోధం" అన్న గేయంలో కలికాల మికలేదు కాంగ్రేసు రాజ్యాన నాల్గు పాదాలతో నడయాడె ధర్మమ్ము శుద్ధ ఖద్దరు దాల్చు బుద్ధావతారాల అమెరికా ష్యతికలు అభినందించాయంట శివమెత్తి పొగడరా తెలుగన్నా సిగ్గు పడితే ఒరుగునది సున్నా అన్నాము. 1961లో ఈ గేయాలను ఒక సంపుటిగా ప్రచురించాలనుకున్నాం.. విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం వారు ప్రచురణకు ఒప్పుకున్నారు. రాచముల్లు రామచంద్రారెడ్డి, నేనూ వైసివి రెడ్డి కలిసి 21గేయాలు ఎంపిక చేశాం... ఒక్కగేయం విషయంలో రామచంద్రారెడ్డి “ఇది సంపుటిలో చేర్చడం బాగుండదు. అది సల్ఫేటు పంపిణీలో అక్రమాలపై రాసింది. విషయం మరీ స్థానిక వ్యవహారం అంటీ అది వేరే సంగతి. కానీ ఆయన వ్యాకరణ సమస్యలేవ నెత్తారు. దీర్దాన్నిహస్వం ఎందుకు చేయాలన్నారు ఆ సందర్భం ఇది - సమితి ఎన్నికలపుడు జారి పోయిన డబ్బు సంచులను సల్చేటు సంచులతొ పూడ్చుటకు ఎగబడీరి ఎందరో ఎగ్గు సీగ్గులు వీడీ ... ఇందులో నాలుగోచరణంలోని “తోకు దీర్హం ఎందుకు లేదన్నది రామచందరెడ్డీ అభ్యంతరం, నేను అర్ముద కవితల్లో అలాంటి ప్రయోగాలు చూసాను. ఆరుద్ర ఏమి ప్రామాణికం? అన్నారు. అంతటితో ఆ గేయాన్ని పక్కన బెట్టేశాం. కానీ ఛందోబద్ధమైన కవితలో

కవితా కటాక్షం 79 దీర్ణం హ్రస్వం కానడం స్వం దీర్ణం కావడం అనివార్యం అన్న నా అభిప్రాయం అలాగే ఉండి పోయింది. ఒకరోజు కవి స్వాట్‌ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ కిన్నెరసాని పాటలో ఆలాంటి ప్రయోగం అగుపించింది !

లేత బ్యురలు కొక్కిర్వసు ఆతగాళ్లతా ఏమిగానీ .. ఇక్కడ అతగాళ్ల “తొ అన్నట్లుగానే నేను రాశాను. విశ్వనాధను అవ్యుత్పన్నుడనడానికి ఎవరు సాహసేస్తారుః వ్‌ సల్పేటు పాటను పక్కన బెట్టిన తర్వాత బడి పంతుళ్లు పంచాయతీరాజ్‌ పెత్తందార్ల వల్ల పడుతున్న అవస్థల మీద రాసిన కన్నీటి పాట వంతు వచ్చింది. రామచంద్రారెడ్డి మొదట “స్టాంజా బాగలేదు. నూర్చి రాయోమన్నారు. ఆపని నువ్వే చెయ్యమన్నాను. రామనంద్రారెడ్డి కథా రచయిత విమర్శకుడే కాదు. గేయాలు పద్యాలు కూడా చక్కగా రాయగలడు. నా కోరిక మేరకు ఈ కింది ఎన్ని బాధలు నీకు ఎలిమెంటరీ స్కూలు మాస్టరూ ! ఫైవేటు మేనేజ్‌మెంట్ల రిగి కాలు సెనమున నుండి తూలితివె పొయిలోకి సనన నా బాణీలో ఇలా ఈ పంక్తులు నాకు ఏమీ నచ్చలేదు అన్నాను. నిజమే నా క్కూడ బాగా లేవు అన్నారు. ఆ తర్వొ రాశాన్సు కపంచయతీ రాజ్య ఫణి ఫణచ్చాయలో సమితి పరిషత్పతుల సమవర్తి కొలువులో చావు బ్రతుకుల మధ్య జీవకళలే మాసి బతుకు బరువును లొగు బడి ఫంతులయ్యా |! కాని కాలం వచ్చెరా - నీ చరిత కన్నీటి కథలయ్యెరా ! “మ్హలాలెడికీ నాకు ఉన్న సంబంధం - అనన్యత వంటి ఇది. అన్నివిధాలా ఉత్తమంగా ఉందని అందరం అనుకున్నాం ఎల్ల ్రే “మల్లారెడ్డి గేయాలు పరిచయంలో రాస ఆత్మీయత. క్రేనలం హార్డికమైన సంబంధం కాదు. ఆత్మికమైనది. అని రామచంద్రారెడ్డి 0] శేరింది. నిజానికి ఈ పరిచర్య ప స ర మధ్య ఉన్న సంబంధం కాల పరీక్షల్లో కాకలు ప్రత్యక్షఠ సత్యమని పై సందర్భాలు సూచిస్తాయి. మా ఇద ్య్‌ రికో ర్థాయిస్తేసే బాగుంటుందన్న నా వత్తిడి వల్లనే ఆయన రాశాడు. మన ఇద్దరి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని బట్టి నా బదులు మరొక ర్త రు,

80 మనస్సాక్షి కొందరు మిత్రులు శ్రీశ్రీతో రాయిస్తే చాలా బాగుంటుందన్నారు. నేను రామచంద్రారెడ్డి రాయాలని గట్టిగా చెప్పే రాయించాను. ఇది గొప్ప కవిత్వం కాదని ఆయన రాస్తాడని కూడా నాకు తెలుసు. దానితో పాటు నా కవిత్వానికి ఏ ఊతకర్రలు అక్కరలేదన్న ఆత్మవిశ్వాసం కూడా నాకు పుష్కలంగా ఉంది. అందుచేతనే ఆ నిర్ణయానికి వచ్చాను. [గంథ రూపంలో నా గేయాలు వెలువడిన తర్వాత రానుచంద్రారెడ్డి సరిచయం మీద కొడవటిగంటి వాఖ్యానిస్తూ "మల్లారెడ్డి రాసింది గొప్ప కవిత్వం కాకపోవచ్చు అన్న మీ అభిప్రాయంతో నేను విభేదిస్తున్నాను. గొప్ప కవిత్వం ఇంకెలా గుంటుంది? నాకు ఆ కవిత్వంలో నవరసొలు అగుపిస్తున్నాయి"' అన్నారు. శ్రీశ్రీ “విశాలాంధ్ర లో బహిరంగ లేఖ రాస్తూ = “గజ్జెల మళ్లా నీ గేయాలు చదివాను. మళ్లీ మళ్లీ చదివాను. ఈ పాతికేళ్లలో నేను కూడ బెట్టుకున్న కీర్తిని పాతిక కన్నా తక్కువ కావ్యాలతో తస్కరించావని నీమీద కేసు పెడుతున్నాను! అన్నారు. ఈ లేఖ పెద్ద సంచలనం కలిగించిది. కొడవటిగంటి, శ్రీ శ్రీ లు నాకవిత్వం మీద కురిపించిన ప్రశంసలు రామచంద్రారెడ్డికి ఆశ్చర్యం కలిగించాయి. నొ ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇనుమడింపజేశాయి, విచిత్రం ఏమిటంటే శ్రీశ్రీ బహిరంగ లేఖను కొందరు అపార్ధం చేసుకొని నన్ను దూషించొడని బాధ పడ్డారు. మరి కొందరు నేనంటే గిట్టని మహానుభావులు శ్రీత్తీ మళ్తారెడ్డి తిక్కకుదిర్భాడని చంకలేగలేశారు. కానీ, ఆ తర్వాత శ్రుశ్రీమల్గారెడ్డి నా వారసుడని విస్పష్టంగా ప్రకటించి అలాంటి వాళ్ల కళ్లు తెరిపించారు. 1962 ఏప్రియల్‌ 8వతేది ప్రొద్దుటూరులో నన్ను అభినందిస్తూ ఒక సభ జరిగింది. దానికి మద్రాసు నుంచి శ్రీశ్రీ, కొడవగంటి కుటుంబరావులు కావలి నుంచి కె.విరమణారెడ్డి వచ్చారు. ప్పట్టపర్తి నారాయాణాచార్యులు ఆ సభకు అధ్యక్షత వహించారు. అగస్తేశ్వరాలయంలో జరిగిన అసభీకు అన్ని వర్గాల జనం విశేషంగా వచ్చారు. కొడవగంటి నాతో ప్రొద్దుటూరి వాళ్లకు సాహిత్యాభిరుచి బాగా ఎక్కువగా ఉన్నట్టుందే అన్నారు. వీళ్లంతా కేవలం సాహిత్యాభిమానులు కారు. నా ఉపవ్యాసాల మీద ఆసక్తితో వచ్చే వాళ్లు కూడా ఉన్నారన్నాను. శ్రీశ్రీనాగురించి మాట్లాడుతూ మల్లారెడ్డి మళ్లీ అభ్యుదయ కవిత్వాన్ని ఆకాశానికెత్తాడన్నారు. కొడవటిగంటి కూడా అదే తీరులో ప్రశంసించారు. అధ్యక్షులు ప్పట్టపర్తి నన్ను ప్రశంసిస్తూ ఒక సందర్భంలో కాళిదాసుతో పోల్చినందుకు ప్రొద్దుటూరులో ఆయనంటే గిట్టని వాళ్లు సత్రికలకెక్కి రభస చేశారు. కమలాప్పురం కాంగ్రెస్‌ ఎమ్యెల్యే శంభురెడ్డి నా కవిత్వాన్ని పొగుడుతూ 116రూపాయలు విరాళం సభాముఖంగా ప్రకటించారు. ఆశ్చర్యకరమైన విషయ మేమిటంటే వేదిక మీద ఆసీనుడైన కెవిరమణారెడ్డి నా కవిత్వం ఊసెత్తకుండా నన్ను అభినందించిన కాంగ్రెస్‌ శాసనసభ్యుని మంచితనాన్ని ప్రస్తుతించి ప్రసంగం ముగించారు. ఆతర్వాత కావలి నుంచి రామచంద్రారెడ్డికి లేఖ రాస్తూ మల్గారెడ్డీ అభినందనసభలో నాకు సంతోషంతో పాటు మనస్తాపం కూడా కలిగిందన్నారు. సంతోషం ఎందుకో రాయలేదు గాని మనస్తాపానికి మాత్రం కారణం రాశారు. అక్కడ ఉపన్యాసాలను బట్టి మల్గారెడ్డిలాగా రాస్తేనే మంచి కవిత్వం అన్నట్టు తోస్తుందని, అది తనకు బాధ కలిగించిందన్నారు.. ఈధోరణికి దామచందారెడ్డితో పాటు ఆందరం విస్తుపోయాం, నేను కవిత్వం రాయడం మొదలు పెట్టినప్పటి నుంచీ కెవిఆర్‌ ఒకకన్నేసి ఉంచినట్ట్లుంది. అంతకు ముందు ఆయన ఒకటీ రెండు సార్లు కడస వచ్చినప్పుడు రామచంద్రారెడ్డి, రామప్పవాయుడు, విశ్వనాధరెడ్డీ నేను మరికొందరు మిత్రులు ఆయనతో సురీర్హమైన ఇష్టాగోష్టులు జరిపాం. ఒకరోజయితే రాతి అంతా కబుర్లతోనే గడిచింది. చర్చ అంతా సాహిత్యం మీదనే అప్పుడు కెవిఆర్‌ నాలో మీరు సాహిత్య విమర్శ రాస్తే బాగుంటుందన్నారు. ఆయనతో అప్పటికి కలిగిన పరిచయాన్ని బట్టి, చర్చల్లో వెలిబుచ్చిన భావాలను ఐటీ తొందరపాటు మనిషి అనీ, సులభంగా అవతలి వ్యక్తిపై ఒక నిర్ణయానికి వస్తారని అనిపించింది. ప్రొద్దుటూరులో నా అభినందనసభలో వి ఏ (ప్రదాయ ప్రభావం కొంతైనా ఉంటుందని ఉదాహరణకు కె.వి.ఆర్‌ తెలంగొ” సరంగులార ! అరివేశ్యాభుజంగులార ! అన్నారని, రాయవేశ్యా భుజంగ అన్న పచ్చి ఫ్యూడల్‌ ఉపమానం కాదా? అన్నాను. కొడవటిగంటీ

కవితా కటాక్షం 9] ఈవిషయం పై మాట్లాడుతూ “నాకు వంకాయంటే బొత్తిగా పడదు. అయితే మూ అత్తగారు వండితే ఆవురావురుమని తింటాను. అలాగే నాకు కవిత్వం ఎక్కదు. కానీ, శ్రీ శ్రీ, మల్లారెడ్డి కవిత్వం బాగా నచ్చుతుంది అన్నారు కుండబద్రలు కొట్టినట్లు. కెమిఆర్‌ ఏమీ మాట్లాడలేదు. షాక్‌ తిన్నట్లుంది. బహుశా అదికూడా ఆయనకు మనస్తాపం కలిగించిన కారణాల్లో ఒకటి అయి ఉండవచ్చు. నేను కవిత్వం రాయడానికి ఒక దశాబ్ధం ముందు నుంచే ఆయన కవిత్వం, విమర్శనా వ్యాసాలు రాస్తూన్నారు. 1948లో ఆయన రాసిన ఒక కవిత నాకు బాగా నచ్చింది కూడా. కానీ తర్వాత ఏమి జరిగిందో ఎలా జరిగిందో కానీ అంతా సంక్లిష్టంగా మారిపోయింది. కవులు కెమిఆర్‌ విమర్శకుడంటే విమర్శకులు కవుల్లో చేర్చారు. రెండు రంగాల్లోనూ ప్రతికూల వ్యాఖ్యలే ఎక్కువయ్యాయి. దానివల్లనే ఆయన మనస్తత్వంలో అందరి మీద విపరీత వ్యాఖ్యలు చేసీ ధోరణి ఏర్పడినట్లు అనిపిస్తుంది.

రామచంద్రారెడ్డికి రాసిన కె.వి.ఆర్‌ లేఖ చూసిన తర్వాత ఆ మనస్తాపాన్ని తగ్గించేందుకు(తొలిగించడం సాధ్యం కాదు కాబట్టి ఒక ఉత్తరం రాశాను. అందులో ప్రముఖ సొహిత్య విమర్శకులైన మీరు నా కవిత్వంపై 'విశాలొంధి అక్షర తూణీరంలో అంత సుదీర్దమైన వ్యాసం రాయడం ఆశ్చర్యం కలిగించిందన్నాను. నిజానికి నేను రాజకీయ పప్రచారసాధనంగానే గేయాలు రాశానని, దానికి మీరు ఎక్కువ ప్రాముఖ్యం ఇచ్చారన్మి అనునయింపు ధోరణిలో వివరించాను. దానికి ఆయన నుంచి మంచి సానుకూల స్పందన వచ్చింది. కాని ఆయన తీరు ఏమీ మారలేదని అనేక సందర్భాల్లో స్పష్టమైంది. ఎవరికి మంచి పేరు వచ్చినా, ఎక్కువ ప్రశంసలు లభించినా ఆది తనను తక్కువ చేసినట్లు భావించే లక్షణంగా తయారైంది. శ్రీశ్రీ గొప్పకవి అంటే అస్మదాదులం అల్పులమా? అన్నట్లుంటుంది ఆధోరణి ! కెమిఆర్‌తో వ్యక్తిగతంగా నాకు ఎప్పుడూ ఏ విధమైన తగవూలేదు.. కాన్కీ నేనూ కవిత్వం మొదలు పెట్టినప్పటి నుంచీ ఆయన నొప్టై వ్యతిలేక భావాన్ని సెంచుకున్నట్లు రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డికి రాసిన లేఖలు తెలియజేస్తాయి! విభేదించిన వాళ్లపట్ట అసహనం ఎంత దారుణంగా ఉంటుందో చెప్పాలంటే దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి ఊర్వశి పై కె.విఆర్‌ చేసిన జగుప్పావహమైన వ్యాఖ్య చూడవచ్చు. “దానిబాహు మూల ఫలిత కేశన్ని.."- అంటే ఊర్వశి చంకలో నెరసిన వెంట్రుక మీద కృష్ణశాస్త్రి భావకవిత రాశాడటి! దీనిపై విద్వాన్‌ విశ్వం ఏకాక్షర విమర్శ చేస్తూ "ఫీ అన్నారు. కమ్యూనిజాన్ని మాత్రమే తిరుగులేని నిజంగా భావించే అభ్యదయ కవృలక్తు భావకవిత్వం, భావుకత్వం గిట్టకపోనచ్చు. మలిన, అమలిన ప్రేమలూ గీమలూ పట్టకపోవచ్చు. కొనీ! అంతమాత్రాన అవమానకరమైన తృణీకరణకు పాల్పడనవసరం లేదు. ఆ రోజుల్లో నేనూ భానకనిత్వాన్ని నిరసించిన వాడినే. మల్లారెడ్డి గేయాల్లో కృష్ణశాస్త్రిని “దిగిరమ్ము దిగిరమ్ము దివినీడి భువిపైకి' అన్నాను. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ముక్కలైన తర్వాత కెవిఆర్‌ ధోరణి మరింత కరుడు గట్టి చేరవలసిన తీరానికి చేరింది 1. అరసం, విరసంల మధ్య వైరుధ్యం, వైషమ్యుంగా మారిపోవడంలో కెమిఆర్‌ వహించిన ప్యాత అనన్యమైంది. ప్రశంసల వర్షం నా అభినందనసభ అన్ని విధాలా జయప్రదం అయింది. అంతవరకు రాజకీయ నాయకుడుగా, ఉపన్యాసకుడుగా ఉన్న నేను కవిగా గృర్జింస్ప పొందడానికి ఈసభ బాగా ఉపయోగపడింది. శ్రీశ్రీ, కొడవటిగంటి, పుట్టపర్తి ప్రసంగ సారాంశాన్ని గురించి, ఇతర విశేషాల గరించి రా చమల్లు రామచంద్రారెడ్డి స్వయంగా ఒక సమీక్షాత్మక వ్యాసం సవ్వసాచికి రాశారు. ఇంచు మించుగా అన్ని ప్రముఖ షత్రిక్రలు “మళ్లా రెడ్డి గేయాలు మీద మంచి సమీక్షలు రాశాయి. అభ్యుదయ కవిత్వంలో ఈగేయ సంప్పుటి సంచలనం కలిగించిందని చెప్పవచ్చు నేను కవిత్వం రాయడం మొదలు సెట్టి రెండేళ్లు నిండకుండానే ఇంత గుర్తింప్పు లభించడం కూడా అసాధారణవ్నెన చిష్యన్నే అందువల్లనే కొందరికి నాపట్ల ఈర్ష్య, అసూయ కలుగడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. కడపజిల్లాలో “చాకలోడికి ఇంత ఓళాఖో అన్న

82 మనస్సాక్షి

సామెత ఉంది. అలాగే ఎబ్బిఫ్కిడి లు రాని మల్లారెడ్డికి ఇంత ఘేరు రావడ మేమిటని ఆక్రోశించిన వాళ్లను ఓదార్చడం కష్టమే! దానికీ తోడు అనేక కారణాల వల్ల నాలో నమత, వినయం లాంటి సుగుణాలు కూడా తక్కువే చర్చల్లో, వాద వివాదాల్లో నా ఆశ్రమణాత్మక ధోరణి ఎదుటి వాళ్లను తరుచుగా గాయపరుస్తుందన్నది నిజం. ఇందుకు జీవితంలో నాకెదురైన చేదు అనుభవాలు కారణంకావచ్చు. ఏది ఏమ్బెతేనేం. అభిమానులతోపాటు, ప్రతికూల వర్గాన్ని కూడా సృష్టించుకోవడం కూడా నాస్రత్యేకత అనే చెప్పాలి.

ఒక వైపు కవిత్వం, మరో వైప్పు రాజకీయాలు “సవ్యసాచి లో వ్యాసాలు, బతుకు దెరువు కోసం వ్యవసాయంతో బహుముఖ

కార్యక్రమంలో కాలంగడస్తూంది. 1962ఎన్నికలు వచ్చాయి. ఆ ఎన్నికల్లో నుళ్లీ సి.బాలిరెడ్డి పులివెందుల నియోజక వర్గానికి కాంగ్రేస్‌ అభ్యర్ధి అయ్యారు. ఆయన తొలిసారి 1955 ఎన్నికల్లో నామీద ఆ నియోజకవర్గంలో గెలిచారు. అప్పుడు నాకు వ్యతిరేకంగా కాంగ్రెస్‌లో అన్ని వర్గాలు ఏకమయ్యాయి. ఆ తర్వాత ఎవరి ప్రయోజనలు వారివి కాబట్టి మళ్లీ తగువులు ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ సారి బసిరెడ్డికీ వ్యతిరేకంగా ఆయన స్వగ్రామం ఎద్దులయ్యగారి కొత్తపల్లెకు చెందిన సి.బాలిరెడ్డి స్వతంత్ర అభ్యర్ధిగా నిలబడడానికి సిద్ధమై కమ్యూనిస్టు పార్టీ పోటీ చేయక పోతే తనకు సహాయం చేయాలని అడిగాడు. అప్పటికే ఆ నియోజక వర్గంలో పోటీ పెట్ట కూడదని జిల్లా కమిటీ ఒక అభిప్రాయానికి వచ్చింది. లోక్‌సభకు గాక కమలాపురం అసెంబ్లీ నియోజక వర్గానికి మాత్రమే పోటీ చేయాలనుకున్నాం. అందుచేత పురివెందుల నియోజక వర్గంలో సి.బొలిదెడ్డిని బలపర్పాలన్న నిర్ణయానికి రావడం జరిగింది. డి.ఎన్‌రెడ్డి వర్గం కూడా ఇదే వైఖరి తీసుకుంది. అనగా పదేళ్ల క్రితం నా పరిస్థితే బసిరెడ్డికి ఏర్పడీంది. ఇలా జరగడానికి తగిన నేపధ్యం కూడా ఉంది. ప్పులివెందుల మేజర్‌ పంచాయతీ ఎన్నికల్లో మెజారిటీ వార్డుల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థులు గెలిచి తాలూకా కమ్యూనిస్టు నాయకుడు కామ్రేడ్‌. కె.దస్తగిరి పంచాయతీ ప్రెసిడెంటు అయ్యే సమయంలో బసిరెడ్డి వర్గం ఒక అభ్యర్థిని లోబరుచుకుని, ఆ అవకాశాన్ని విఫలం చేసింది. లోకసభ ఎన్నికల్లో అన్ని నియోజకవర్గాల్లో బసిరెడ్డి వర్గం కమ్యూనిస్టు పార్టీకి వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తోంది. అందువల్ల పులివెందుల్లో బసిరెడ్డి అంతు తేల్చాలన్నది పార్టీ వ్యూహాత్మక నిర్ణయం. అందు కనుగుణ్యంగానే డి.ఎన్‌రెడ్డి వర్గంతో కూడా సర్దుబాటు జరిగింది. ఈ సర్హుబొటుకు ముందు డి.ఎన్‌రెడ్డితో నాకు ముఖ సరిచయం లేదు. తాలూకా పార్టీ ముఖ్యులతో ఆ తాలూకా పార్టీకి అత్యంత సన్నిహితుడైన వైఎస్‌రాజారెడ్డి నేనూ వెంకట రెడ్డి చర్చించిన తర్వాత రాజారెడ్డి వెంకట రెడ్డీ నేనూ వెళ్లి పులివెందుల సంచాయతీ ్రెసిడెంటుగొ నిలబడమని, పార్టీ బలపరుస్తుందని డాక్టర్‌ డీ.ఎన్‌రెడ్డితో చెప్పాం. ఆయన తన వాళ్లతో మాట్లాడి చెబుతానన్నారు.. చినరకు ఆయన రంగంలో దిగారు ఈ విషయాలన్నీ తెలుసుకుని బసిరెడ్డి వర్గం పోటీయే మానుకోవడంళో ఏకగీవంగా డాక్టర్‌ ఎన్నికయ్యారు.

ఆ తర్వాత పంచాయతీ సమితి అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో చివరకు జడ్‌పి ఎన్నికల్లో కూడా గెలిచారు. అయినా అదేమి ధనిక వర్ల చైళన్యమోకాని ఆయన వర్గం ఎప్పుడూ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సహాయం చెయ్యలేదు. కాంగ్రేస్‌ అభ్యర్థి తనుకు ఎంచ మాత్రం కిట్టని వాడ్డెనప్పుడు నుహా అయితే తటస్థంగా ఉండిపోయ్యేది. ఏమైతేనేం 1962 ఎన్నికల్లో డీఎన్‌రెడ్డి వర్గమూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కలిస్‌ బసీరెడ్డిని ఓడించాయి. సీ.బాలిరెడ్డి కొన్నాళ్లు స్వతంత్రుడుగా ఉండి తర్వాత వీలూవాలూ చూసుకొని కాంగ్రెస్‌ సంప్రదాయం ప్రకొరం అందులో చేరిపోయారు.

కమలాపురం నియోజకవర్గంలో పార్టీ అభ్యర్ధి శివరామిరెడ్డి ఓడిపోగా కడప లోకసభ నియోజకనర్గంలో కామ్రేడ్‌ ఈశ్వరరిజీ 1957 ఎన్నికల్లో సిద్ధవటం తాలూకాలో చిదానందస్వామి రాజకీయ చిద్విలాసం వల్ల స్వల్పఅధిక్యతతో గెల్పినాననిపించుకున్న కొంగ అభ్యర్థి ఊటుకూరు రామిరెడ్డిని పెద్ర మెజారిటీతో ఓడించారు. పోతే (పొద్దుటూరు నియోజక వర్గంలో 1952, 56 ఎన్నికల్లో కమ్యూనిసు అభ్యర్థిగా పరాజయంపాలై తర్వాత 1960 ఉపఎన్నికల్లో స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా గెలిచి తదనంతరం కాంగ్రెస్‌లో చేరి 1962 ఎన్నికల్లో కాంగ్రైనీ అభ్యర్థిగా పోటీ చేసిన చంద్ర ఓబుళ రెడ్డి ఓడిపోయారు. అయితే ఈ ఎన్నికల్లో కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆయనను బలపరిచింది. ఒకో

కవితా కటాక్షం 83 నియోజక వర్గంలో కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగాను మరో నియోజక వర్గంలో ఆ పార్టీకి అనుకూలంగా ద్విముఖ ప్యాత వహించడం ఎలాగన్న సమస్యే ఉదయించలేదు. ఒక విధంగా వ్యక్తులకు తప్ప పార్టీలకూ, విధానాలకు ప్రాధాన్యంలేని పరిస్టితి ఏర్పడింది. కార్మిక వర్ల విష్లవతత్వం లాంటి ఊకదంపుడు పదాలన్నీ తాత్కాలిక రాజకీయ ప్రయోజనాలముందు గాలికి ఎగిరిపోయాయి. ఇది ముప్పై మూడేళ్లనాటి పరిస్థితి!

ఈ పరిస్థితుల్లోనే చైనా భారతదేశంపై పెద్ద ఎత్తున దండయాత్ర చేసింది. ఆ దెబ్బతో పంచకీలయశోవిపంచి తంత్రులు ఛిన్నా

భిన్నమయ్యయి. నెహూ విదేశాంగ విధానానికి చావు దెబ్బ తగిలింది. ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్‌ ఆ ఆఘాతం నుంచి మళ్లీ కోలుకోలేక పోయారు. చిరకాలంగా ఆంతరంగిక తగాదాలతో ఘర్షణల పాలైన భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీని ఈ దండయాత్ర రెండుగా చీల్చింది. అయితే ఈ చీలికకు అదే కారణమని నాకు అనిపించలేదు. ఆంతరంగిక వ్యక్తిగత ముఠా తగవులే ఇందులో శీలక ప్యాత వహించినట్లు నేను భావించాను. తక్కిన సిద్ధాంత రాద్ధాంతాలన్నీ అప్రధాన విషయాలే. మీరట్‌లో జరిగిన పార్టీ నేషనల్‌ కౌన్సిలులో బెటి.రణదివే వర్గానికి మెజారిటీ ఉంటే చైనా అనుకూల వైఖరి తీసుకుని ఉండేదా? అని ఒక సందర్భంలో చండ్ర రాజేశ్వర రావును అడిగితే ఖచ్చితంగా చెప్పలేనన్నారు. సిపిఐ, నాయకుల్లో చాలామంది అభిప్రాయం చాదొపు అదే. నేను చైనా దాడిని త్మీవంగా ఖండించే వైఖరిని అనుసరించాను అయినా రాష్టస్తాయి నాయకత్వంలో లేనందువల్ల వాదోపవాదాల్లో పాల్లోనే ఆవకాశం లేక పోయింది. పైగా నేనున్నది ఒక మారుమూల పల్లెటూళ్లో, చేస్తున్నది వ్యవసాయం. ఒకసారి తరిమెల నాగిెడ్డి “మల్లారెడ్డి తోటలో చీనీ చెట్ల కింద కవిత్వం రాసుకుంటూ రాజకీయ. విమర్శలు చేయడమేమిటి?” అని ఎత్తి పొడిచినట్లు ఆయన మీటింగుకు వెళ్లి వచ్చిన మిత్రులు చెప్పారు. అప్పుడు ఆయన ఉన్న వేడిలో ఇది చాలా సుతిమెత్తని విమర్శ అనుకోవలసి ఉంది. ఈరోజుల్లోనే నా భార్య సావితి తీవ్రంగా జబ్బు పడింది. శింహ్యాద్రిప్పురం క్యాంప్‌బెల్‌ హాస్పిటల్‌ డాక్టర్‌ పురుషోత్తం రెడ్డి జమ్మలనుడుగు తీసుకెళ్లమన్నారు.. అక్కడ డాక్టర్లు జ్వరం ఎక్కువగా ఉండడమేగాక అమె మానసిక ఆరోగ్యం బాగోలేదని, హిస్టీరియా లక్షణాలున్నాయని, ఇక మీదట చాలా జాగ్రత్తగా చూసుకోవాలని హెచ్చరించారు. ఆమె మానసికంగా బాధపడే పరిస్టితి కల్పించవద్దన్నారు. ఇది చాలా కష్ట సమే - నగలతో సహా ఆస్తినంతా అమ్మి, దారుణ నిర్బంధంలో అనేక కష్టాలు ఎదురైనప్పుడు లేని మానసిక అస్వస్థత ఇప్పుడెందుకు వచ్చిందో అర్థం కాలేదు. పెరుగుతున్న పిల్లలు ఎపుడూ అనుభవించని దారిద్ర్యం, దానికి తోడు ఇటీవల నేను పార్టీ పనిమీద ఎక్కువకాలం బయట ఉండవలసి రావడం మొదలయిన ఇబ్బందుల్లో ఏదీ నావల్ల పరిష్కారం అయ్యేది కాదనిపించింది. హాస్పిటల్‌ నుంచి డిళ్ళార్ణి చేసేటప్పుడు డాక్టర్‌ రత్నమ్మ ఆమెను వదిలి పేట్టి ఎక్కువ రోజులు ఎక్కడికీ వెళ్లవద్దు. ఈజబ్బు రెండోసారి రాకుండా చూడమని చెప్పింది. రత్నమ్మ నామ్మిత్రుడు వైఎస్‌.రాజారెడ్డి సోది అందుచేత నేన్సు, సావిత్రి మాకుటుంబం ఆమెకు బాగా తెలుసు. అందుచేతనే ఈ జ్యాగత్తలన్నీ చెప్పింది. కానీ వాటిని ఆచరించే ఆనకాశం ప్రభుత్వం నాకు దక్కనియ్యలేదు. 1963లో చైనా అనుకూల కమ్యూనిస్టు నాయకులందరిని అరెస్టు చేసినప్పుడు ఆ జాబితాలో నన్ను చేర్చింది. పార్టీ పని మీద ప్రొద్దుటూరు వెళ్లి తిరిగి మా ఊరు వెళుతున్న సమయంలో బస్సుస్టాండులో సి.ఐ. "మిమ్మల్ని ఎస్‌పీ. గౌరు రమ్మంటున్నారు. జీపు ఎక్కండి అన్నారు. ఎందుకో నాకు అర్ధం కాలేదు. అరెస్టు చేయడానికి ఏకారణమూ తోచలేదు. అప్పుడు కడప ఎస్‌పి. పవిత్రన్‌ ఆయన నాసందేహం తీరుస్తూ “మీ మితులు చాలా మంది అరెస్టయ్యారోని చెప్పి డిటెన్యూగా హైదరాబాద్‌ పంప్యత్రున్నట్లు చెప్పారు. డజన్‌ మంది మీ పార్టీనాయకులు అరెస్టయితే అందులో మీరు ఉంటారు అని కూడా అన్నారు. సావిత్రి అనారోగ్యం దృష్ట్యా ఈ నిర్చ్శంధం నాకూ చాలొ బాధాకరమైందే.

9 మళ్లీ జెలుకు ఏ =. చంచల్‌గూడా జైలుగేటు దాటి లోసలికి వెళ్లగానే చండ్రపుల్లా రెడ్డి వగైరాలు అగుపించి “నిన్ను కూడా పట్టుకొచ్చారన్నమాట!ొ అన్నారు. ఆ తర్వాత నాలాగే చైనా దురాక్రమణను ఖండించిన వేములపల్లి శ్రీ కృష్ణను, ఎల్లా మందారెడ్డిని కూడా తీసుకొచ్చారు కామైడ్‌ సుందరయ్య “మాతమ్మునితో ఉన్న సంబంధం వల్లనే నిన్ను అరెస్టు చేసినట్లుంది” అన్నారు. అయితే బయట రాష్ట్రకమిటీలో, చర్చల్లో ఎంత తీవ విభేదాలున్నా జైలులో మాత్రం ఎలాంటి గొడవలు లేవు నాతో ఎవరికి మనస్పర్ధలు లేకపోయినా రాష్ట్ర కార్యవర్గంలోను, జిల్లాల వ్యవహారాల్లోను శ్రీ కృష్ణూ, ఎల్ల మందారెడ్డికీ చైనాను బలస్నో కామేడ్స్‌కు మధ్య వైమునస్యం ఎక్కువే. వ్రాక్సృ తెలిసినంతవరకూ సదాశివన్‌ చైనా దాడిని ఖండించిన వారే. ఆయినా ఆయనను కూడా నాగిరెడ్డితోపాటు అరెస్టు చేసారు. పార్టీ చీరిక్ష తర్వాత సిషిఎం.లో చేరిన అగ్రనాయకులంతా చంచల్‌గూడా జైలుకు వచ్చారు. ఉభయ వర్గాల్లో ఎటూ చేరని బద్దం ఎల్లారెడ్డి కూడా మాతోబాటు చేరారు. చైనా దాడి మీద ఏర్పడిన విభేదం తారస్థాయికి చేరిన ఆ రాజకీయ వాతావరణంలో జైలులో కూడా ఆ బాపళ్తు వీవత ఉంటుందేమో అనుకున్నారు. అలాంటి పరిస్టితి ఉత్పన్నం కాలేదు. అంతా కలిసి మెలిసి ఉండేవాళ్లం. కామేడ్‌ బసవపున్న్మయ్యతో సాహిత్యం మీద బాతాఖానిలో తనకు విద్యార్థి దళలో తెలుగు సాహిత్యంపై చాలా అభిరుచి ఉండేదనే వారు. అయితే పొరపాటున క్రూడా ఆ కబుర్లు రాజకీయాలలోకి దొర్లకుండా జాగ్రత్త వహించేవాడిని. కామేడ్‌ సుందరయ్యతో నెల్లూరు ద్వారా నాకు చాలా సాన్నిహిత్యం ఉండేది. ఆయన ఎంత స్వార్ధత్యాగి అయినా విభేదించిన వాళ్లపట్ల కఠినంగా ఉండేవారు. సంసార జంజాటం లేకుండా తామునమ్మిన ఆశయాలకు జీవితాలు అంకితం చేసిన వాళ్లలో చాలామంది తమమాట నెగ్గాలనే సట్టుదల ఉంటుంది. రాజకీయ బుషిలాంటి గాంధీజీ తను బలపరిచిన అభ్యర్థి డాక్టర్‌ భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్ష పదవికి జరిగిన ఎన్నికలో సుభాష్‌ చంద్రబోసుతో పోటీలో ఓడిపోయినప్పుడు “పట్టాభి ఓటమి నా ఓటమి అన్నారు. దాంతో బోస్‌ ఆపదనిని వదులుకోక తప్పలేదు. సుందరయ్యగారు కూడా చాలా సందర్భాల్లో అలాంటి ధోరణినే ప్రదర్శించేవారు. చంచల్‌గూడా జైలులో మాకు వెల్లూరు, కడలూరు జైళ్లలో ఉన్నట్లు విడివిడి గదుల్లేవు ఒక బ్యారక్‌లో వరుసగా డిటెన్యూలందరికీ మంచాలు ఏర్పాటు చేసారు. కామేడ్‌ సుందరయ్య అందరి సౌకర్యాలు చూసేవారు - అనగా మేయర్‌ బాధ్యత నిర్వహించే వారు. జైలు సూపషర్నెంట్‌ - ఆయన పేరు కెఎల్‌ఎన్‌ రెడ్డి అని గుర్తు ఆజానుబాహువు సుందరయ్య గారితో ఎంతో న్వమతగా మెలిగేవారు. ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవదెడ్డీ కూడా ఆయన పట్ల ఎంతో గౌరవం ప్రదర్శించేవారు. అందుచేత చంచల్‌గూడాలో మాకు ఎలాంటి ఇబ్బందులు కలుగలేదు. నేను జైలుకు రాగానే సావిత్రికి ఉత్తరం రాశాను. ఆమె ఆరోగ్యం దృష్ట్యా చాలా వివరంగా సాంత్వన వచనాలతో అలేఖను నింపాను. కానీ ఆమె నుంచి వచ్చిన ఉత్తరం ఎంతో ఆవేదన కలిగించేది. ఈ వ్యధ భరించక తప్పదనుకునే వాడిని. చదువుకోడానికి

మళ్లీ జైలుకు 85 పుస్తకాల గురించి సుందరయ్య గారితో మాట్లాడితే 'నా ల్రైబరీలో చాలా పుస్తకాలున్నాయి. నీకేవి కావాలో చెప్ప అన్నారు. శృంగార సంబంధమైనవి ఎలాగూ చదివి ఉండరన్న ఉద్దేశంతో నాకు క్షేతయ్య పదాలు కావాలి అన్నాను మరుసటి రోజు దాన్ని నాకు అందించారు. ఒక రోజు లీల మొత్తం డిటెన్యూలందరికి సరిపోయేటన్ని ఐస్‌క్రీంలు తెచ్చింది. సుందరయ్యగారు నన్ను పిలిచి 'మల్లన్నా. అందరికీ పంచిపెట్టి అన్నారు. కుతూహలం ఆపుకోలేక "ఏమిటండీ విశేషం" అన్నాను. “నీతో చెబితే అందరికీ దండోడా వేసినట్లే' అంటూ అంతలోనే “ఎవరికీ చెప్పమాక ఈరోజు మా మేరేజ్‌డో అన్నారు. సుందరయ్యగారు మేరేజ్‌డే జరుపుకోవడమా? నిజంగానే ఆశ్చర్యమేసింది. సాయంకాలం మూడు గంటల సమయం. కామ్రేడ్పంతా బ్యారక్‌ ముందు చెట్ల కింద చేరారు. అందరికీ ఐస్‌క్రీం పంచుతూ “అందరూ తింటున్నారుకానీ సందర్భం ఏమిటని ఎవరూ అడుగరేం” అన్నాను. “ఏముంటుంది? సుందరయ్యగారు తినిపించాలనుకుని ఉంటారు అన్నారు బహుశా కామ్రేడ్‌ బాపనయ్య అనుకుంటాను. “ఆసలు విషయమేమిటంటే ఈ రోజు సుందరయ్య లీల గార్ల మేరేజ్‌ డే అన్నాను. అందరికీ ఇది మహాశ్చర్యమే. సుందరయ్య అనుకున్నంత చేశాన్‌ అన్నట్లు చూశారు. ఆయన వద్ధ నాకు అలాంటి చనువు ఉండేది. నా సాహిత్యాభిరుచి, అభినివేశం గురించి ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడు మా ఇంటీ కొచ్చి చదువు కోవచ్చు గదా అన్నారు. జైలులో మాకోసం వండిన వంటకాలు, శిక్షలు అనుభవిస్తూ మా దగ్గర పని చేసే ఖైదీలక్కూడా పెట్టమని చేప్పేవారు.

జైలులో కొన్ని నియమాలను కామ్రేడ్స్‌ పాటించవలసి ఉండేది. ఖైదీలతో సొంత పనులు చేయుంచుకోరాదు. కొని కామ్రేడ్‌ బాలాజీ ఒళ్లంతా నూనె రాయించుకుని ఖైదీలతో పట్టించుకొనేనారు. ఈ సంగతి తెలిసి సుందరయ్యగారు ఛీవాట్లు పెట్టారు. అలాగే తలాఒక్క బక్కెటు వేడినీళ్లు మూత్రమే వాడుకోవాలన్న నియమానికి అసమ్మతిగా కామ్రేడ్‌ గుంటూరు బాపన్నయ్య ఒంటికి పట్టించుకున్న సబ్బు నురగతోనే అసన్ముతి ప్రదర్శనం చేశాడు. దానిపై సుందరయ్యగారు చాలా కష్టపడి సముదాయించవలసి వచ్చింది. ఇలాంటి ఆ్రిత భక్తవర్గం పార్టీలో ఆయనకు గణనీయంగా ఉండేది. పార్టీలో రాజకీయ సమస్యలు ఉత్పన్నమైనప్పుడు ఈ బాపతు కామేడ్స్‌ పొద్దుతిరుగుడు పువ్వుల్లాగా ఆయన వైపు తిరుగుతూండేవారు! నాకు మొదటినుంచి ఇలాంటీ ప్రవృత్తి నచ్చేది కాదు. ఏ పరిస్థితిలోనూ అగ్రనాయకుల ప్రాపకం కోసం లేని భక్తిని వినయాన్ని అభినయిస్తూ అమాయకత్వం ప్రదర్శిస్తూ ఛీవాట్లు భరిస్తూ పిలు జరుపుకొనే వాళ్లను పార్టీలో చాలా మందిని చూసాను. ఇలాంటివాళ్లు మహోన్నతాశయాలు కలిగిన కమ్యూనిష్టు పార్టీలో ఎందుకు ఉండాలి? కాంగ్రెస్‌లో చేరవచ్చు గదా? అనుకొనే వాణ్ణి. ఈ క్షుదవిద్యల్లో ఆరితేరిన వాళ్లు అక్కడ అసంఖ్యాకం కాబట్టి అక్కడ ఆశ్రయం కష్టమనే ఇక్కడ ఉన్నారేమో అనిపించేది. ఇలాంటి వ్యక్తులను రాయవెల్లూరు;, కడలూరు జైళ్లలో చాలా మందిని చూశాను. జైళ్లు మనిషిలో మంచినీ, చెడును అద్దంలా ప్రతిబింబిస్తాయనడంలో సందేహం లేదు.

చంచల్‌ గూడ జైలులో సిద్దాంత రాజకీయ సమస్యలపై చర్చలు జరిగేవి కావు అందుకు అవకొశాలు కూడా తక్కువ సాయంకాలం చెట్లు కింద బాతాఖానీ జరిగేది. ఒకనాడు సుందరయ్యగారు ఏదో సందర్భంలో మల్లారెడ్డి మాట కచేరి బాగుంటుందన్నారు. నేను అనేక విశేషాలు వ్యంగ్య హాస్య సమ్మిశ్రితమైన నా బాణిలో చెప్పేవాణ్లి. లోగడ జైళ్లలో జరిగిన విషయాలను, వంతము వదరాలను వివరించే వాణ్ణి. అందుచేత నా గోస్టిని "కచేరి అన్నారు. ఈ “మాటకచేరో ఉదంతాన్ని గురించి ఏదో సందర్భంలో భో అల్హాంతరంగా జ క్ష చెబితే దాన్ని ఒక '“కాలరకు గీర్షిక చేసుకుంటానన్నారు. కొన్నాళ్లు “మాటకచేరో రాశారు. కానీ ఏ కారణంవల్లనో అర్దాంతరంగా ఆ ఆగిపోయింది. *ఆంధభూమి'లో 'ఉదయం'లో ఆ తర్వాత 'మాటకచేరోని నేను కొనసాగించాను.

రాజకీయాల విషయంలో కామ్రేడ్స్‌ మధ్య. చర్చలు జరుగుతుండేవి. ఈ జైలు జీవితం ఎన్నాళ్లో? చైనా దండయా్య్యా ఫలితాలేమిటి? అన్న విషయాలపై ఈ చర్చలు సాగేవి. ఇంతలో హఠాత్తుగా చైనా ఏకపక్షంగా యుద్ధ విరమణ చేసి, చాలా త్వరగ సైన్యాన్ని ఉపసంహరించుకోవడం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. సరిహద్దు తగవును రెండు దేశాల మధ్య యుద్ధంగా మార్చి అస్సాంలో తేజ్‌ఫ్తా!

86 మనస్సాక్షి వరకూ శ్చైత్రయాత్ర సాగిస్తూ దూసుకు వచ్చిన చైనా సైన్యం ఎందుకు ఇలా చేసింది? మావో ఉద్దేశ్యాలు ఏమై ఉంటాయి అన్న చర్చలు ముమ్మరంగా జరిగాయి... కామ్రేడ్‌ సుందరయ్య చైనా సైన్యం ఆగమన నిష్క్రమణలు రెండూ కరెక్ట్‌ అన్నారు. చాలామంది కాద్రేడ్‌ ఇందులో ఏదో ఒకటి తప్ప అయి తీరాలన్నారు విడి సంభాషణల్లో. అయితే చైనా భారత దేశాన్ని జయించి అధికారాన్ని తూర్పు యూరపులో రష్యాలాగా భారత కమ్యూనిస్టులకు అప్పగిస్తుందని ఆశించిన కామ్రేడ్స్‌ ఎవరూ లేరు. ఈ సమస్యలో కామ్రేడ్‌ గిరి ప్రసాద్‌ నాతో చైనా సైన్యం రావడం, సోవడంలో ఏదో ఒకటి తప్ప కావాలి. రెండూ రైటు ఎలా అవృతాయి? అనే వారు. వాదం కోసం రావడం పోవడం అన్నా రావడం తప్పన్నదే అందులో ఉన్న ముఖ్యమైన ధ్వని! నేనూ, గిరి సన్నిహితంగా మాట్లాడు కోవడంపై గుంటూరు బాసనయ్య సుందరయ్యగారితో మల్లారెడ్డి గిరి ప్రసాద్‌ను మారుస్తాడేమో? అని అనుమానం వెల్లడించినట్లు తెలిసి నవ్వుకున్నాను. గిరి ప్రసాద్‌ పార్టీలో నాకన్నా ఉన్నత స్థానంలో ఉన్నారు. తెలివి తేటలున్నవారు. అలాంటి కామ్రేడ్‌ను నేను మార్చడ మేమిటి అనుకున్నాను అదేమాట ఆయనతో కూడా అన్నాను అయితే గిరితో జరిగే సంభాషణల్లో ఆయనలో అంతర్మధనం జరుగుతున్నట్లు అనిపించేది. చంచలగూడ జైలులో మేము చేరిన కొద్దిరోజుల్లో వేములపల్లి శ్రీ కృష్ణ విడుదలయ్యారు. దానిపై షిసి.జోషీకి ఉత్తరం రాసి విడుదలైనట్లు ప్రచారం జరిగింది. నాకు ఇంటి నుంచి వచ్చే ఉత్తరాల్లో సావిత్రి ఆరోగ్యం ఏమీబుగలేనట్లు తెలిసి ఆందోళన చెందేవాడీని. అదీ గాక చైనా భారత్‌పై చేసిన దండయాత్రకు నేను పూర్తి వ్యతిరేకం, కాగా ఆ అవమానకరమైన కారణంతో నన్ను జైళ్లో సెట్టి ఇన్ని కష్టాలపాలు చేయడమేమిటి? ఈ విషయాన్ని విషులీకరిస్తూ నా నిర్వంధం అక్రమమనీ, నా భార్య అనారోగ్యాన్ని కూడా ఉదాహరిస్తూ రాజకీయంగానే కాక మానవతా దృష్టితో కూడా నా నిర్వంధం అన్యాయమని, అందుచేత నన్ను విడుదల చేయాలని ప్రభుత్వానికి రాశాను. కడప జిల్లా కమిటి నా విడుదలకోసం అందోళన సాగించడమే కాక, నా భార్య అనారోగ్యం, అందుకుగల కారణాలను వివరిస్తూ రాష్ట్ర పార్టీకి ఒక ఉత్తరం రాస్తూ ప్రభుత్వంలో ఈ విషయమై ఉన్నత స్థాయిలో మాట్లొడనలసిన అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పింది. రాష్ట పార్టీ సెక్రటరీ నీలం రాజశేఖరరెడ్డికి మా కుటుంబ సనుస్యలు స్వయంగా తెలుసు. రాష్ట్ర కమిటీ కూడా ఈ విషయంలో కడస జిల్లా కమిటీ విజ్ఞప్తిని అంగీకరించింది. అప్పటి ముఖ్యమంత్రి సంజీవరెడ్డితో రాజశేఖరరెడ్డి నా విడుదల గురించి మాట్లాడితే ఆయన ఒక పరిష్కార మార్గంగా బద్వేలు ఉప ఎన్నికలో పోటీ చేయమనండి విడుదల చేస్తానున్నారట. దానిపై రాష్ట్ర కమిటి చర్చించి బద్యేలులో పోటీ చేయాలని నిర్ణయించింది. ఇది అసాధారణమైన నిర్ణయం, నా భార్య అనారోగ్యం పట్ల మూనవతా దృష్టితో తీసుకున్న నిర్ణయం. అయితే చంచల్‌గూడా జైల్లో నా రాజకీయవైఖరితో విభేదించే కామ్రేడ్స్‌ కూడా ఈ నిర్ణయంతో విభేదించక పోవడం అంతకన్నా ముఖ్యమైన విషయం. సుందరయ్యగారు. “పనికిమాలిన రివిజనిస్టు రాజకీయాల కోసం ఎందుకు ఇబ్బందులు పడతావు? ఇంటికి వెళ్లి కొన్నాళ్లు ఆ వ్యవసాయమే చూసుకో అని సలహా ఇచ్చారు. ఒక రాజకీయపత్రం ఇచ్చి 'ఈ కవరు మా ఇంట్లో కామ్రేడ్‌ చారికి చేర్చృమన్నారు. నామినేషన్‌ దాఖలు చేసిన తర్వాత విడుదలైన వెంటనే సుందరయ్యగారి ఇంటికి వెళ్లి ఆయన ఇచ్చిన కవరును చారికి ఇచ్చేశాను. ర్యాష్ట్ర పార్టీ ముఖ్యులు రాజశేఖరరెడ్డి తమ్మారెడ్డి వైవి.కృష్ణారావులు నన్ను సిలిచి జైలు విశేషాలగురించి అడిగారు. సుందరయ్య, బసవపున్నయ్య ప్రభృతుల వైఖరి మామూలేనన్నాను.. గిరి ప్రసాద్‌ ఆలోచనల్లో మార్చు అగుపిస్తోంది. మీరు. కలిసి మాట్లాడితే బాగుంటుందన్నాను. సుందరయ్యగారు నాకు ఇచ్చిన సలహా గురించి కూడా ఏమీ దాచుకోకుండా చెప్పేశాను. అయితే నా వైఖరిలో మార్పేమీలేదని, పార్టీ కార్యకలాపాల్లో యధావిధిగా పాల్గొంటానని చెప్పాను. నేను విడుదలవుతున్నట్లు తెలిసి కామేడ్‌ వెంకటరెడ్డి, సావితి హైదరాబాద్‌ వచ్చారు. నా విడుదల కోసం వెంకటరెడ్డి ప్రయత్నించడంలో వ్యక్తిగతంగా మా కుటుంబం పట్ల అభిమానం కన్నా రాజకీయమే ఎక్కువని నాకు తెలుసు. ఆయన ఆప్పటికే కామ్రేడ్‌ తరిమెల నాగిరెడ్డి వైపు మొగ్గుతున్నారు. కడప జిల్లాలో నేను ఆ

మళ్లి జైలుకు 87 పక్షంలోచేరి రాయలసీమలో నాగిరెడితో. పులారెడితో కలెస్తే బాగుంటుందని వెంకటరెడ్డి ఆలోచన అయితే ఆ విషయం ఆయన నాతో పా డితో, పుల్లారెడ్డి స్త గల్రివించలేదు. ఎప్పుడైనా మాటల్లో ఆ విధంగా ధ్వనిస్తాడు. కడపజిల్లా ముఖ్యల్లో ఒక్క వెంకటరెడ్డి తప్ప మిగతా అందరూ చైనాదాడీని

ఎవొాకమణగా ఖండించిన వాళ్లే. ఇంకో ముఖ్య విషయం మేమిటంటే అ జిల్లా కమిటి ఆధ్వర్యాన రాచనుల్లు రామచంద్రారెడ్డి సంపాదకత్వంలో నడుస్తున్న 'సవ్యసాచి' సంపాదకీయంలో చైనా దండయాత్ర జరిగిన వెంటనే ఖండించింది. అప్పటికి రాష్ట కమిటి విశాలాంధ్ర అలాంటి వైఖరి తీసుకోలేదు. ఇది రాష్ట్రకమిటీలో చర్చనీయాంశమైంది. ఈ సంప్రదాయం కడప జిల్లా యూనిట్‌కు కొత్తకాదు. 1950చివరలో సాయుధ గెరిల్లా పోరాటాన్ని వ్యక్తిగత హింసావాదంగా ఖండిస్తూ మద్రాసు నుంచి తాపీ ధర్మారావు సంపాదకత్వంలో వెలువడుతున్న పార్టీ అనుకూల వారపతిక “జనవాణి'లో ప్రకటించింది. ఈరెండు సంఘటనల్లో నాదే ప్రధానపాతు అందుచేత నన్ను ఆటువైపు లాగితే కడపజిల్లాలో కూడా బలపడవచ్చునని కామ్రేడ్‌ తరిమెల నాగిరెడ్డి మొదలయిన నాయకుల అంచనా, నాగిరెడ్డి నాక్సు వ్యక్తిగతంగా ఆదరణీయుడు, ఆత్మీయుడు. అయినా నాతో వాదించి ఒప్పించగలనన్న నమ్మకం, ఆయనకూ ఇతర శి దు విడుదలై జిల్లాకు రాగానే బద్వేలులో పోటీ గురించి జిల్లా కమిటిలో చర్చించాం. గెలుపును గురించి ధ్రమలు వా క ॥ స్‌ ఆ ఆలోచన క్రూడ్రా ఎవరికీ లేదు. అందుచేత ప్రధానంగా రాజకీయ ప్రచారం మీదనే దృష్టీ కేంద్రీకరించాలనుకున్నాం లీ ఆ నాగిరెడ్డి సుబ్బారెడ్డి మంచివాడు అనూయకుడు. ఎవరితోను తగవు పడేవాడు కాదు పేదరైతు కుటుంబీకుడు క జిల్లాలోని. వివిధ వ్యతిరేకంగా మాట్లాడవలసిందేమీలేదు. కాంగ్రెస్‌ దుష్పరిపొలనకు వ్యతిరేకంగానే ప్రచారం సాగించవాసిట గ న క తౌలూక్తా చి కొందరు కొ నే సమ శాలనుంచి ముఖ్యకార్యకర్తలను బద్వేలు నియోజకవర్గానికీ తరలించాం. నెల్లూరు నుం * ద 'ఎద్దుదచ్చినా వాతబాగా స్యపై వాళ్ల వైఖరి వేరు. ఈ రెండు వైఖరుల కామ్రేడ్స్‌ మధ్య నేను సమన్వయం చేయవలసి వచ్చిం. లో సావిత్రి వీడని నీడలాగ కుదిరింది క ఈ ఫచారం' నా 0ద' అన్నట్లు ఈ ఉప ఎన్నికలో నేను ఓడిపోయినా ప్రచారం మాత్రం మోతగా జరిగింద. 1 మి అసలే పట్టవు, నేను తనకు వెంటనే ఉంది. ఏ కారణంవల్ల విడుదలయినా, దొనితో ఆమెకు సంబంధం లేదు. గెలుపు ఓట దూర, గా | అఇగరింతి |! ౦గా ఉండరాదు. ఆ తర్వాత ముప్పై ఏళ్లు గడిచాక ఇప్పుడు కూడా అదే పరిస్టితి 1, ఫలించన్నిశమ |! నిజదారసుతోదర చేరి. 'హాలికుల్లైన నేమి పోస జిల్లాపార్టీ కార్యదర్శి బాధ్యతలు వదిలిపెట్టి స్వగ్రామం అంకాళమ్ముగూడూరు ధారబోసి చెమట చిత్తడితో పుత్తడి షణార్ధమై' అనుకున్న నాకు అనుకోని ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. పదేళ్లవొటు సకలశస్తురా భావంతో ఊటబావులు ఎండిపోయి పండ్కి | గర్భశతువైన వర్డా ఎ ంచాలనుకున్న ఆశలు పటాపంచలయ్యాయి. రాయలుమ రెరారాన గ ప కసోమత ఉన్నవాళ్లు ఆ కరువును తట్టుకొని ండ క సుకరాగలిగిన ఆభ్రిశన్నా మావులయ్యాయి.. ఎంతలోతుకైన తన్వి పాతాళ గంగను పైకి “సు న నీళ్లే కాదు ఏడవడానికి కన్నీళ్లు కూడా చీసీ చెట్లను కాపాడుకో గలిగారు. నాలాంటి సాధనహినులయిన రైతులు ఆరిపోయారు. బావుల్లో తావరణంలో భవిష్యత్తు లేవ షమ నిషలమె సరమై' నరాశోపహతులు నూతులు గోతులు వెతుక్కోవలసిన విషాదకర వా లను షృలమైై జని నిష్ణురమై నిరాశ పన కోసం ధారబోసిన చెమట నెత్తురు గిశ్నారకమైంది. తోటలో నిలువుకు ఎండిపోయి వల్లకాడులాగున్న చీనీ తోటను చూస్తి దాని = ౧ శో ఉండి చో చేముం. శ తలచుకుంటే క్రడుపు చెరువుకాక మరేమవుతుంది. ఆ చెట్లు కొట్టే దృశ్యం చూడలేకపోయాను. ఇక ఈ ఊళ ౪ ల్లీ వాదుల. పొద్దుటూరులో ఉంటే పిల్లల చదువన్నా సాగుతుందని పదేళ్ల తర్వాత ౭ెండోసారే కాదు చివరిసారిగా ఆ ఊరువదిలేసి మళ్లీ ప్రొద్దుటూరు చేరవలసి వచ్చింది. ఇదే సమయంలో రాష్ట్ర కమిటి నన్ను మళ్లీ హోల్‌టైమర్‌గా చేరమని కోరింది. జిల్లాకమిటీతో నిమిత్తం లేకుం

858 మనస్సాక్షి షిసియే అలవెన్స్‌ ఇప్తుందన్నారు. అందుకు ఒప్పుకున్నాను. ఒక్కో సంవత్సరం చీనీ కాపుతో ఒక కూతురు పెళ్లి చెయ్యవచ్చు నన్నలో నిరాశ కావడమేగాక కరువుల సీమలో *కృషితో నాస్తి దుర్భిక్షం” అన్న నానుడి తారుమారై 'నాస్తి' అన్నది నా విషయంలో 'జొస్తోగొ తయారైంది, ఆదుకున్న అప్పులు ఊళ్లు మారడంవల్ల, సరైన స్కూళ్లు లేకపోవడం వల్ల ఇద్దరు అమ్మాయిలు పరీక్షలు తప్పారు. గుంటూరులో సి.వి,ధన్‌ రని ట్యుటోరియల్‌ కాలేజీలో విద్యాబోధన బాగుంటుందని ధన్‌ క్రమశిక్షణ విషయంలో చండళాసనుడన్నారు. ప్రొద్దుటూరులో కేజ్‌ వి.సుబ్బాదెడ్డీ ధన్‌ బనారస్‌లో తనతోపాటు చదివారని, చాలామంచి వ్యక్షిఅన్మి కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సన్నిహితుడని చెప్పారు. అప్పట్స్‌ గుంటూరు నొకు కొత్తే. వేములపల్లి శ్రీ కృష్ణ కనపర్తి నాగయ్య కుటుంబాలు తెలుసు. నాగయ్యగారి ఇంట్లో సొవ్నితి, నేను, ఇద్దరు అమ్మాయిలతో దిగి నేను రవి ట్యుటోరియల్‌ కాలేజీకి వెళ్లాను. ధన్‌ నాకు కొత్త కానీ, కవిగా నేను ఆయనకు బాగా తెలుసునని సంభాషణలో అర్ధమైంది. వచ్చినపని గుదించి విని ఇద్దరినీ చేర్చుకుంటామన్నారు. నేను ఫీజు విషయం ఎత్తగానే అదోలా చూసి *ఏంటీ మీతో ఫీజు తీసుకోవడమా? మీ సంగతి నాకు తెలీదా. ఏం అక్కర్లేదు. అమ్మాయీలను చేర్చించండి' అన్నారు అందులో బొదార్య ప్రకటనకన్నా అప్యాయత. ఆత్మీయత వ్యక్తమైంది. నమ్మిన ఆశయం కోసం త్యాగాలు చేసిన వాళ్ల పట్ట నా బాధ్యత నిర్వహిస్తున్నా నన్న భావం గోచరించింది. ఆ గడ్డు రోజుల్లో ఆయన నా పట్ల చూపిన ఆ ఆదరణ ఎప్పుడూ విస్మరించ రానిది. మరుసటి రోజు నేను, సొన్నిత్రి ధన్‌గారి ఇంటికి వెళ్లి అమ్మాయిలను ఆయన అర్జాంగి శ్రీ మతి రూన్సీకి అప్పగించి మెస్పు గురించి, ఇద్దరికీ అయ్యే ఖర్చు గురించి మాట్లాడితే ఆమె 'మేష్టారు మీ నుంచి ఏమీ తీసుకోవద్రన్నారండీ” అన్నారు. చివరకు నోట్‌ బుక్కుల క్కూడ డబ్బు నద్దన్నారు! ఈ సందర్భంలో భర్తను శ్రీమతి రూస్సీ మేష్టారు అనడం గుదించి చెప్పాలి, పెల్లికి ముందు ఆమె ధశ్‌గారి శిష్యురాలట. అందువల్ల ఆ అలవాటు అలాగే ఉండి పోయినట్టుంది. మేము గుంటూరు వచ్చేప్పుడు ఫీజులకు, మెస్సుఖర్చులకు డబ్బు ఏర్పాటు చేసుకొనే వచ్చాం. కానీ ధన్‌గారు మాకు ఆ భారాన్ని తప్పించి అంతకన్నా భారమ్టైన కృతజ్ఞతతో క్రుంగిపోయేట్లు చేశారు. సావిత్రితో చూశావా? త్యాగాలు వృథా పోవు లోకంలో ఇంకొ మంచితనం, సహృదయత్వం సరిమళిస్తునే ఉన్నాయన్నాను. ఆ విధంగా భవిష్యత్తు మీద నమ్మకం కలిగించేందుకు యత్నించాను. "కమ్మిన చీకట్ల వెనుక కాంతిరేఖ విరుస్తోంది' అన్న కవిభావనలో చివురిస్తున్న ఆశాభావాన్ని ఆమెలో రేకెత్తించేందుకు అవక్షాశం చిక్కినప్పుడల్లొ తంటాలు పడేవాడిని అంతా విన్నాక మీదంతా కవిత్వం లెమ్మని ఒక్కమాటతో కొట్టేయడం సావితికి మామూతే. ఒకోసారి సభల్లో: మీటింగుల్లో చెప్పే ఉపన్యాసాలు ఇంట్లో చెప్పకండి అనేది. నాకు ఇలాంటి మాటలు తూటాల్లా తగిలేవి ! అందునల్లనే ఎక్కడైనా అనుకోని ఆదరణ, ఆత్మీయత , సానుభూతి సహకారం లాంటివి లభించినప్పుడు నాది ప్టేచెయ్యి అయ్యేది. పొద్దుటూరులో రెండోసారి నేను చేరేప్పుడు కుటుంబ బడ్జెట్‌ను ఏ మేరకు కుదించవచ్చునో, అత్యవసర వ్యయమెంతో మదింపువేశాం. రాష్ట్రకమిటీ అలవెన్స్‌ గొరైతోక వంటిది. అందుచేత నెలక్సు 50 లేక 60 రూపాయల్లో అద్దెఇల్లు కావాలన్నాం. స్టోనిక క్యామేడ్స్‌ ఒక వారం గాలించి ఒక పొడుబడిన ఇల్లు చూశారు. ఇల్లు బాగుంది. కళ్లు మూసుకొని వందరూపాయలు పెట్టొచ్చు అరవైకీ ఎందుకిస్తున్నట్లు? ఇరుగుపొరుగు కుటుంబాల వాళ్లను అడిగితే ఆది దయ్యాలకొంపండ్కీ అందుకే ఎవరూ చేరడం లేదన్నారు. ఈ ఇల్లి నాకు బాగా నచ్చిందన్నాను దయ్యాలమీద నమ్మకం ఉన్న వాళ్లకే వాటితో ఇబ్బంది. దేవుణ్లే నమ్మని మనకు దయ్యాలెక్కడున్నాయన్నానో సొవ్నితి కూడా నాతో ఏకీభవించింది. అది ఏ దయ్యాల ప్రభావమోకాని ఆ ఇంట్లోనే రెండేళ్లలో మూ ముగ్గురమ్మాయిల పెళ్లిళ్లు జరిగొలు

మళ్లీ జైలుకు 89 కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ఉన్నప్పుడు, కాంగ్రెస్‌లో చేరిన తర్వాత కూడా చంద్రఓబుళరెడ్డికి నాతో, పార్టీతో సత్సంబంధాలున్నాయి. అప్పుడు ఆయన ప్రొద్దుటూరు పంచాయతి సమితి ెసిడెంటుగా ఉన్నారు. నేను చాల కాలం తర్వాత మళ్లీ ప్రొద్దుటూరు వచ్చినందుకు సంతోషం ప్రకటించారు. నీ సలహాలు మా అందరికీ చాలా ఆవసరం అన్నారు 1952 నుంచి గడిచిన పదేళ్లలో అక్కడ జరిగే అనేక సంఘటనలతో నాకు ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉంది. గ్రామస్తాయి తగవులనుంచి, మున్చిపల్‌, పంచాయతీ సమితి అసెంబ్లీ ఎన్నికల వరకూ ఏదో ఒకమేరకు నా ప్రమేయం ఉండేది. టిక్కట్టు దొరికితే కాంగ్రెస్‌, లేకపోతే ఇండొపెండెంటు తంతుగా వ్యవహారం సాగేది. సొద్దుటూరుకు సంబంధించినంత వరకూ పాణం ఎర్రమునిరెడ్డి ఏ పార్టీ పేరుతో ఏ స్థానానికి పోటిచేసినా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆయనకు వ్యతిరేకంగా పనిచేసేది. ఆది తుదివరకూ యధాతధంగా కొనసాగింది.

10 అనువాదాలూ, అనుసృజనలూ 1964లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ రెండు ముక్కలయ్యాక రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు పార్టీ నన్ను కార్యవర్గంలోకి తీసుకుని ప్రచార బాధ్యతలు ఇచ్చింది. కడప, అనంతప్పురం, కర్నూలు, చిత్తూరు జిల్లాల్లో అక్కడీ కామేడ్స్‌ ఆహ్వానించిన సభలకు వెళ్లేవాడిని. సర్కారు జిల్లాల్లో కూడా అప్పుడప్పుడు ఈ కార్యక్రమాలుండేవి. నెమ్మదిగా అభ్యుదయ రచయితల సంఘ కార్యక్రమాలు కూడా మొదలయ్యాయి. ఆ సంఘం "పేరుకు సాహిత్యానికి సంబంధించింది అయినా పూర్తిగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ పెత్తనం కిందనే అదినుంచీ కొనసాగింది. పార్టీ రాజకీయాలు పూర్తిగా ఒంటెత్తుగా మారిన తర్వాత చాలామంది దానికి దూరమయ్యారు. ముఖ్యంగా 1955 ఎన్నికల్లో ఈ పరిణామం సంభవించింది. ఆ తర్వాత దీర్ణకాలం అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమం నిస్తబ్ఞతలో కూరుకపోయింది. ఆ మాటంటే కెవిఆర్‌ లాంటి వాళ్లకు ఎక్కడలేని ఉక్రోషం పృట్టుకొస్తుంది. నా “అడవి కనిపించదా? నా “భువన ఘోష వినిపించదా? నా 'అంగారనల్లరి మా టేమిటి, ఫలానా ఫలానా కవుల రచనలు చూడలేదా అంటూ సాక్ష్యాలు ఏ కరువు పెడతారు. సినిమాల్లో బతుకు తెరువు చూసుకొని ఆ మాయామేయ జగత్తులో విహరించే వాళ్లకు ఆ మాటంటే మా అభ్యుదయ శీలాన్ని శంకిస్తారా? అని హుంకరిస్తారు. అహంకరిస్తారు కూడా ! ఈ వ్యక్తిత్వవాద ధోరణుల వల్లనే అభ్యుదయ రచయితలు ఎవరికి వారే అయిపొయ్యారు. వ్యక్తి బతుకు తెరువుకు ఏదో ఒక వృత్తి అవసరమే - ఎవరో కొందరు వడ్డించిన విస్తరి లాంటి అర్థిక స్థితిగతులున్న వాళ్లకు తప్ప - అందరికీ ఈ తిప్పలు తప్పవు. అందుకు ఎవరూ ఎవరినీ తప్పు బట్టరు. అలా జీవయాత్ర సాగిస్తూనే ఏమిచేశారన్నదే ప్రశ్న ఉదాహరణకు పరమ నాస్తికుడు సినిమాలో సన్నివేశం కోసం భక్తి భజన గీతాలు రాయవచ్చు. పొడవచ్చు. అందుకోసం తన భావాలు నూర్చుకోనవసరం లేదు. అయితే, మరీ దిగజారి వృత్తి పేరుతో - “వాపైతేమరి సరసరమంటది కుక్కిమంచమూ కిరకిరమంటది పరుపెయ్యనే రత్తమ్మో - దూది సరుపెయ్యనే " అంటూ చౌకబారు పాటలు రాయడానికి దిగజార కూడదు. ఇది అభ్యుదయ సోషలిస్టు భుజకీర్తులు ధరించిన కవుల కనీస కర్తవ్యం. అది మరిచిపోయినందునల్లనే ఒకనాడు మూడు పువ్వులుగా వర్ధిల్లిన సంఘం అలా తయారైంది. నేను కవితారంగంలో దిగినప్పటికే ఈ దురశ దాప్పరించింది. అయితే చాలా కొద్ది సమయంలోనే నాకు కవిగా మంచి పేరు వచ్చినా నా ప్రధాన కార్యరంగం రాజకీయమే. అ పరిధి తాలూకు పరిమితులు నాకు ఎరుకే. అత్యధికులు నన్ను కమ్యూనిస్టు నాయకుడుగానే చూసేవారు. అందుచేతనే నాకు అనేక ఇబ్బందులు సమస్యలూ ఎదురయ్యాయి. కమ్యూనిస్టు వర్గాల్లో మల్లారెడ్డి కవల గుంపులో కలిపి పోయాడు. రాజకీయాల్లో ఆసక్తీ

అనువాదాలూ, అనుస్పజనలూ 91 లేకుండా పోతూందని సణుగుతూంటే, రాజకీయవాసనల్లేని కవులూ, రచయితలూ, ఎప్పుడు రాజకీయ ప్రచార కవితలే రాస్తాడని చప్పరించే వారు. "కాదేది కవిత కనర్హం' అన్న శ్రీశ్రీ సూక్తిని వేదసూక్తంగా కోట్‌ చేసేవాళ్లు కూడా అన్యాపదేశంగా నా మీద ఇలాంటి వ్యాఖ్యలే చేసేవారు. ఒకసారి స్వయంగా శ్రీశ్రీ యే ఒక ఉత్తరానికి జవాబు రాస్తూ “మల్లారెడ్డిది ప్యూర్‌ పొయెట్రీ కాదు. అప్లయ్హ్‌ పొయ్యెటో అన్నారు. దీనభావమేమిటో నాకు ఇప్పటికీ అర్ధం కాలేదు. ఈ విషయం కొడవటిగంటి కుటుంబరావును అడిగితే “ప్యూర్‌ పొయట్రీ ఏమిటట? శ్రీశ్రీ రాసింది ప్యూర్‌ పొయ్యట్రీయా” అన్నారు. నన్ను చాలామంది సాహితీ మిత్రులు అభ్యుదయ కవులు ప్రేమ కవిత్వం రాయకూడదని నిషేధం ఉందా? లేకపోతీ ఎందుకు రాయరు? అని అడిగేవారు. దీనికి సూటిగా సమాధానం లేదు. కానీ భావకవిత్వం మీద తిరుగుబాటు కవిత్వం వచ్చింది కాబట్టి ఆ విధమైన కవిత్వం రాయడం 'అభ్యుదయం' కాదన్న అభిప్రాయం ఏర్పడింది. శ్రీశ్రీ; ఆరుద్ర, కుందుర్తి మొదలయిన వాళ్ల కవితలు అందుకు నిదర్శనం. కాన్కీ ఉరూ అభ్యుదయ కవుల తీరు వేరు. అందుకు ఉదాహరణ కావాలంటే మఖ్టూం, జాఫ్రీ, సాహిర్‌ మొదలయిన కవల కవితలు చూడవచ్చు

'హ్టాదరాబాద్‌లో జపే మభఖ్రూం(మఖ్లూం కవితోత్సవం) జరిగినప్పుడు కామేడ్‌ రాజబహుదూర్‌ గౌడ్‌ ఆ ఉత్సవంలో చదవడానికి ఒక కవిత అనువాదం చేయించామన్నారు. 'ఇంతిజారో అన్న మభఖ్లూం కవితకు చేసిన అనువాదం నాకు నచ్చలేదన్నాను. అయితే నువ్వే చెయ్యరాదా? అన్నారు. కఠినమైన పదాలకు రాజ్‌తో ఆర్ధం చెప్పేంచుకొని చాలా కష్టపడి అనువాదం పూర్తిచేసి రాజ్‌కు, మఖ్టూంకు వినిపించాను,

“రాత్‌భర్‌ దిద్‌ ఏనమ్‌ నాక్‌మే లహరాతీ రహీ

సాంస్‌కీ తరహ్‌ ఆస్‌ అతేరహీ జాతేరహి' అంటే అనువాదకుడు తెలుగులో

“రాతిరంతా కంటి నీటిలో

కదలుచుంటివి ప్రీయతమో' అన్నారు నేను ఇలా అనువదించాను.

తడి కనుల రేయెల్ల

తొలకాడు చున్నావు

వలపుటూర్చుల వోలె

వచ్చి పోతున్నావు ... న కార్యక్రమాలు ఉన్నందువల్ల ఇదే తీరులో మొత్తం పూర్తిచేసి ఉత్సవంలో చదవడానికి వివయవాదలో ముందు ర్య చదివితే మంచి ప్రశంసలు ఇంకెవరితో నైనా చదివించండని చెప్పి వెళ్లాను. జస్నే మఖూంల ఆ లాలు ప్రారీ రాజకీయ కార్యక్రమాల్లో పడి నచ్చినట్లు చెప్పారు. ఆ తర్వాత రాజ్స్‌ మఖ్లూం మరి కొన్ని అనువాదాలు చేయమన్నారు. కాన్‌ ఆయన పవిత్ర స్కృతికి నివాళిగా వీల్లేకపోయింది. ఆ తర్వాత క్యామేడ్‌ మఖ్టూం ఢిల్లీలో ఆకస్మికంగా గుండెపోటుతో మరణించినప్పుడు రని అడిగారు “మూలాన్ని అనువాదానికి ఉషకమించాను. ఈ సంగతి తెలిసి దొళరధి కృష్ణమాచార్య అనువాదం ఏ విధంగా డం కత్తి మీద ప్రెన్నై అసరించియూ, బొచిత్యాన్ని బోషించియూ .. అన్నాను త్రీ నాథ మహాకవిని అనుకరిస్తూ. కాన్కీ ఇలౌ హదవవాశం లి అనిపించింది. అయితే ప్రణయ కవితా భావుకత్వాన్ని భావోద్రేకాన్ని వ్యక్తం చేయడానికి నాకు అపూర్వమైన, మ 0చిం్ని

ప్రై మనస్సాక్షి ఒక విధంగా పరకాయ ప్రవేశం చేసి మఖ్టూం తెలుగులో రాశారేమో అన్న భ్రాంతికలిగే రీతిలో అనుసృజన చేశాను. మఖ్తూం కవితా సంప్పటిని గురించి సరిచయం రాస్తూ కామేడ్‌ తుమ్మల వెంకట్రామయ్య ఇలా అన్నారు “...అసలు కవిత్వమే అనువాదానికి లోబడదంటారు. ఉర్జూ కవితా సంప్రదాయం వేరు. వారి భావ చిత్రణా రూపురేఖలే వేరు. అలాంటప్పుడు మూలంలోని సాబగులు మన కనులకు గట్టినట్లు చిత్రించాలంటే కేవలం ఉరూ పాండిత్యం చాలదు. తెలుగులోనూ మఖ్లూం మొహియుడ్డీన్‌ కవితాస్థాయి గల కవులై ఉండాలి _.' అన్నారు. ఆ స్థాయి సంగతి ఎలాగున్నా నన్ను మ్యూతం మభఖ్టూం ముప్పుతిప్పలు పెట్టారనే చెప్పాలి. మరో విధంగా చెప్పాలంటే హాయిగా, స్వేచ్ళగా సొంతంగా ప్రణయ కవిత్వం రాస్తే - అనిపించకపోలేదు. అనువాదంలో ప్రాచీన ఆంధ్ర మహాకవులంతా ఎంతో స్వతంత్రం తీసుకున్నారు. అయితే సంస్కృత తత్పమ పదాలకు తెలుగులో ఆపారమైన అవకాశం ఉంది. కాబట్టీ కొన్ని సందర్భాల్లో డుమువ్సలు తప్ప అంతా సంస్పతనమయం చేశారు కూడా. 'గమికర్మీకృతనై కనీవృతుడునై ..' అనీ 'అటజని గాంచె భూమి పురీ శ్రీనాథ, పెద్దనాది కవుల వర్లనలను తిలకించవచ్చు. కానీ, ఉరూ కవులు వాడినవి పర్వ్యన్‌ అరబిక్‌ పదాలు కాబట్టి రాళ్ల చేలో గుంటక తోలినట్టు శబ్దాడంబరం చూపడానికి వీలుండదు. నేను అలాంటి పదాలకు సమానార్ధకాలయిన సంస్కృత పదాలను వాడేందుకు యత్నించాను. ఉదాహరణకు ఈ క్రింది చరణాలు చూడవచ్చు “ఆజ్యోత్స్యా పులకితసిత యామవతీ విలాసాలు ఆ విరిసినహాసరేఖ లారాసక్రీడలలో అతివేల రసానుభూతి మళ్ళీ నా మధురోహల హల్లీసకమాడినాయి ... ఆరసవిస్పమర మధురా ధర సుందరదరహాసం అనితాంత గాన సుధా వ్యక్త మనోహర నాదం రమ్య వపుశ్నోభలలో రగిలిందొక నవరాగం ...' ఇది '“సిజ్ళో అన్న “గేయానికి నా అనువాదంలో కొన్ని చరణాలు. ఈ అనునాదం బాగుందన్న వాళ్లు చాలామంది ఉన్నారు. కానీ ఒకరిద్దరు మిత్రులు అనువాదంలో అంత స్వేచ్చ తీసుకోవచ్చునా? అన్నారు. 'మఖ్లూం కవితో వెలువడిన సందర్భంలో విజయవాడ విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం మేడ మీద జరిగిన సభలో మిత్రులు నండూరి రామమోహన రావుగారు “పర్వదిన సంజనిత +సారవశ్యమ్ములో ప్రతి ర్మాతి శివరాత్రి పగిదిగా గడిచింది"

అనువాదాలూ, అనుస్పజనలూ ర అన్న చరణాల్లో శివరాత్రి ప్రసక్తి ఎలా వచ్చింది? అది ఉర్లూ సంప్రదాయం కాదుగదా? అన్నారు. నేను దానికి సమాధానం చెబుతూ - 'నీంద్‌ నహీ అనే దేతీ మస్మరత్‌ ఈద్‌ కీ అన్న మూలాన్ని చూపించి 'ఈద్‌ో పండుగను పర్వదినమనీ, నీంద్‌నహీ అనే దేతీ అనడాన్ని శివరాత్రిగా చిత్రించానని చెప్పాను. అలాగే “యాద్‌ప్హై' అన్న ఆ కనితలో ప్రేమికుడు తన 'స్క్పృతులిను జ్ఞప్తికి తెచ్చుకుంటూ - “మై జునూ బన్‌కర్‌ తేరీ నామ్‌ లిఖ్‌తా రహా. అంటాడు. నేను తెలుగులో ఉదేక మెదహెచ్చి ఉన్నాదమే రెచ్చి రామనామము వోలె రాసితిని నీపేరు .. ప నవతావాది, రససిద్ర్ధకవి అన్న భాగాన్ని కూడా ఉటంకించి ఇది నా అనువాదం లేక అనుస్పజనా శైలి అన్నాను. ఒక రాత్రి ప్రఖ్యాత మౌ + శ ధ్ధ వ 9, అలీస బొలగంగాధర తిలక్‌ తణుకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసులో నన్ను కలిసి తాజాగా రాసిన కవిత ఒకటి వినిపించమన్నారు. సర్దా ఫ్ర 'సుబహ్‌ ఏ సర్దా కవితలో జాఫీ భారతాపాక్‌ సరిహద్దుల్లో జరిగిన రక్తపాతాన్ని జొఫీ ఉర్దూ కవితానువాదం వినిపించాను 'సుబహ్‌ ఏ సర్ద్హా అన్న ఆ జాఫి చిత్రిస్తూ “కల్‌ ఇసీ సర్‌హద్‌ పే సూరజ్‌ డూబ్‌గయే హోకే దో టుక్‌డొ కల్‌ ఇస్‌ సర్‌హద్‌ పే జఖ్మీ హుయీథి సుబహే ఆజాదీ అన్నారు. దాన్ని ఆంధ్రీకరిస్తూ.. అస్తమించెను మొన్న ఈ సరి హద్దు పై రవి చీలి రెండుగ నిన్ననిటు స్వేచ్చా ప్రభాతం నెతు వరదల్గ్లోన మునిగెను అన్నాను ఆ తరువాత స్టాంజాలో .. చికుర పంక్తుల కత్తి వాదర చీల్చి పాపట రక్తతిలకం

ర్క మనస్సాక్షి తీర్చి దిద్దిన పెళ్లికూతురు తీరుగా రాగిల్లు తున్నది కాల రక్తిమ జాలువొరగ రుధిర కాసారమున విరిసిన ప్రణయ పద్మము వోలె ఈ సరి హద్దు కన్నుల గట్టుచున్నది అని ముగించాను. తిలక్‌ ఆ గేయాన్ని మెచ్చుకుంటూ దీన్ని అనువాద మెందుకనాలి? స్వతంత్ర రచనలాగే ఉందన్నారు. "హదరాబాద్‌లో జరిగిన ఒక మీటింగులో కైఫ్‌ ఆజ్మీ తోపాటు, జాఫ్రీని కూడా కలుసుకున్నాను. అప్పుడు జూఫ్రీ నా అనువాదం విని ఇది మూలం కన్నా బాగుందే అన్నారు. ఒకసారి నేనూ, రాంభట్ల పంజగుట్టలో నార్ల చిరంజీవిని కలిసినప్పుడు ఆయన సాహిర్‌ లుధియానీ రాసిన సుదీర్ణ కవిత్‌ “పర్‌ధాయియా' నాకు ఇస్తూ “దీన్ని అనువదించాలంటే కుదళ్లేదు.. నీకు ఓపికుంటే ప్ర ' అని నాగరి లిపిలో ఉన్న ఆ కవిత వా ఇస్తూ దిన్ని గ్గ ఫ్ర న్న ఇచ్చారు ఆయన ఆరు చరణాలు అనువదించి వదిలేశారు. ఇది చాలా ప్రసిద్ధి చెందిన కవిత. ఇంగ్లీషులో కెఅహమద్‌ అబ్బాస్‌ అనువదించి అది తనకే చృప్తికరంగా లేదన్నారు. రణమారణ హోమంలో బలిచ్చైన భగ్నఫేమను కవి సాహిర్‌ అత్యద్భుతంగా వర్ణించారు. దాన్ని రసభంగం కాకుండా తెలుగీకరించడానికి కొన్ని నెలల పొటు చిత్రిక పట్ట వలసి వచ్చింది. 'జవా రాతకీ సీనేపి ధుదియా ఆంచల్‌ మచల్‌ రహీహ్జై భ్వాబేమర్మరీకీ తర్‌ ' ఈ చరణాలను - పడుచురాతిరి పేరు రమ్మున పాల వెన్నెల జిలుగు పయ్యెద కదలుచున్నది స్వష్నసీమల మెదలు సుందర దృశ్య మట్టుల అని అనువదించాను. ఈ విధంగా ఉరూ కవుల ప్రణయ భావార్థ కవితలను అనువదించడం ద్వారా స్వతంత్రంగా తెలుగులో అభ్యుదయ కవులకు లేని అవకాశాన్ని పూరించుకోగలిగాననిపిస్తుంది. ఉమర్‌ఖయ్యం రుబయ్యాలను హిందీలో హరివంశ రాయ్‌ బచ్చన్‌ “మధుశాల'గా తెలుగులో కవికోకిల దువ్వూరి రామిరెడ్డీ “పానశాల గా అనువదించినట్లే మఖ్టూం, సాహిర్‌ల ఉర్దూ కవితలను రసవత్తరంగొ అనువదించాలనుకున్నాను. అందువల్లనే నా సొంత రచనలకన్నా ఎక్కువగా ఇందుకు కృషి చేశాను. మల్తారెడి కేనలం రాజకీయ వ్యంగ కవిత్వమే కాదు. అందుకు భిన్నమైన కవితారీతుల్లో కూడా రాణించగలడని నిరూపించాలన్న ఆకాంక్ష కూడా ఈ కృషిలో మిళిలేస ఉందని వేరే చెప్పనవసరం లేదు. నేను ప్రొద్దుటూరులో ఉన్నప్పుడు నా మిత్రుడు పరదాల కృష్ణారెడ్డి అంగడికి వెళ్లేవాడిని. ఆయన పరదాల వ్యాపారమే కాక మంచి రంగస్థల నటుడు, చింతామణి నాటకంలో ఆయన సుబ్విసెట్టి పాత్రను చక్కగా పోషించినట్లు చెబుతారు. అక్కడీకి రాజన్నకవి కూడా తరుచు వచ్చేవారు. రాజన్నకు గేయకవిత్వ మంటే ఆంతమంచి అభిప్రాయం లేదోఏమో కొని

అనువాదాలూ, అనుసృ్పజనలూ ర నాతో మీరు పద్యాలు రాయకూడదా? అని పదేపదే అడిగేవారు. రాజకీయేతరాఅనగా భానకవితా-ధోరణిలో రాయాలని కూడా దాని భావం. ఒకరోజు మూడు తేటగీతలు వినిపిస్తే బాగా రాస్తారీ అన్నారు అది చాలా కష్టసాధ్యమైన ఘనకార్యం అయినట్లు ఆ సద్యాలు ఇని

మొదట తళుకొత్తు కన్నులు ముచ్చటించె

పిదప వాతెర చిరునవ్వు విరిసి మెరిసె

దాని వెంబడి హృదయముల్‌ తపనజెంది

మూగబాసల వలపులు మోసులెత్తె

వలపు సోనల వర్షించు చిలిపి చూపు

కాంక్షలూరించు వాల్టూపు గరువతనము

చేర సమయము కాదను సిగ్గుచూపు

ఎన్ని భావాలు దాగే నీ కన్నుదోయి !

కన్నుదమ్ముల సంతోష కలితచిత్త

పారవశ్యమ్ము దీపించు ప్రణయ రాజ్జి

దివ్య నిర్మల రూపమ్ము అవ్యయమ్ము

అదియె స్వర్గోక సౌఖ్యసంపదల మించు ఇని అలవోకగా తొలిసారి నేను రాసిన పద్యాలు. వృత్తాల సంగతి అలా ఉంచితే త్రేటగీతలు, ఆటవెలదుల్కు మాత్రాబద్ధ గేయాలకన్నా కష్టమేమీ కాదు. ఏమైనా కవులూ, రచయితలూ ఏదో ఒక వాదానికి బందీలు కానప్పుడే సాహితీ ఆకాశంలో స్వేచృగా విహరించగలరన్న సంగతి నేను చాలా ఆలస్యంగా అర్హంచేసుకున్నాను. నిజానికి వాస్తన జీవితం నుంచి పలాయనం ఎంత అనుచితమో, కళ్లకు సిద్దాంతాలగంతలు కట్టుకోవడం కూడా అంతే అసంగతం. ప్రొణి కోటిలో అత్యున్నతుడైన మానవునికి సహజసిద్ధమైన ప్రణయభావననూ, భావుకతనూ గర్జించడం మార్క్పిజానికి నకభాష్యమే అవుతుంది. ఈ విషయంపై మఖ్లూం మొహియుద్దీన్‌ మనిషి ఉదరపోషణ తోనే తృస్తి పడడన్న సంగతి గుర్తుంచుకోవాలన్నారు... కానీ, తెలుగులో అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమం మొదలయినప్పుడే ఈ సెడధోరణి బయలుదేరి అలాగే కొనసాగుతూ ఎందరో అకవులనూ, కుకవృలనూ, అరసికులను అలరిస్తోంది. నా సాహిత్యజీవితం కూడా అప్పుడు నేనున్న పరిస్థితుల్లో అనివార్యంగా సిద్దాంతాల సుడిగుండాల గండాల పొలబడక తప్పలేదు. కమ్యూనిస్టు .ఉద్యమానికి చెందిన వాదనవివాదాల్లో చైనా అధినేత మావోనూ, ఆయన మానస ష్యుతులయిన శెడూర్పులను ఖండిస్తూ నేను రాసిన బుక్కులు, వృశ్చికసంతానం చాలా సంచలనం సృష్టించాయి. శ్రీశ్రీనా 'శంఖారావం'కు తొలిపలుకులో సై రెండు కవితలతో విభేదించారు. రష్యా, చైనాల్లో దేనినీ ఖడించరాదన్నారు. కానీ ఆ తర్వాత ఆయనే రష్యాను నానా తిట్లు తిట్టారు.

నామట్టుకు నాకు మావోయిజం, అది పనిగట్టుకొని పోషిస్తున్న వ్యకి పూజా విధానం రోత పుట్టించింది. సోవియట్‌

యూనియన్‌లో స్టాలిన్‌ దుష్పత్యాలను కృళ్చేన్‌ రచ్చకీడ్చిన నేపధ్యంలో మావో వికృత విశ్వరూపాన్ని సహించలేకనే నేను "బుక్కులు రాశాను మార్క్సిజానికి వకభాష్యాలు చెబుతున్న మావోను ఈసడిస్తూ

96 మనస్సాక్షి ఇది మహాదేశికుల ఎదలోన నినదించు సరికొత్త భావాలు సంతలో ఒకవింత ! అన్నాను. అప్పటి నా అవగాహన మేరకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ కమ్యూనిస్టు నాయకత్వంపై మావో ఆరోపణలను బుక్కుల్లో తుక్కులేగ గొట్టాను.. దీంతో కందిరీగల తుట్టెను చెదరగొట్టినట్టయింది. ఆంధ్రలోని మూవో ఆంధభక్తులు ఆశ్ళరభ అని విజృంభించారు. “బుక్కుల'ను ఖండిస్తూ “తుపుక్కు' అంటూ ఒక తిట్టు కవిత కూడా వెలువడింది. ఇది నేను ఊహించని పరిణానుం కాదు. ఆ తర్వాత మావో సాంసృతిక విప్లవం పేరుతో చైనాను సర్వవిధ్వంసం వైపు నడపడానికి ఎర ప్రమథగణాచార్లను సృష్టించినప్పుడు అ బీభత్స దృశ్యాన్ని 'వృశ్చికసంతానంి లో వర్ణించాను. చైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీలో తన వాక్కు బుక్కుగా అమలు జరుగకపోవడంతో ఆగ్రహావేశవివశుడైన మహామాంత్రికుని ఎదలో అహంకార జ్వాలాముఖి భగభగమండి -- అభీషణ రోషాగ్నుల ఆభీల ద్వేషార్చుల ప్రభవించిరి రెడ్‌గార్జ్డులు ప్రళయంకర విధ్వంసక సరహింసా రిరంసువులు మహాసష్ట శ్రీ మావో మహాభష్ట సంతానం రెడ్‌గార్డులు ! రెడ్‌గొర్డులు |... అన్నాను. ఇది మవో వర్గానికి మరింత దుర్యాగహం కలిగించింది. కొందరు కవిత్వ పరంగా బాగున్నా అందులోని రాజకీయాలను మేం వ్యతిరేకిస్తాం అన్నారు. ఒక విమర్శకుడు మేం ఒకందుకు మెచ్చుకున్నాం. మరొకందుకు నొచ్చుకున్నాం అన్నారు. అసలు కమ్యూనిస్టు సిద్దాంతాలంటే పడనివాళ్లు కమ్యూనిస్టు వర్గాల్లో మూవో భక్తులు మొత్తంగా సాహిత్య రంగంలో నా పట్ల వైముఖ్యం వహించడంలో ఒకవిధంగా నేను ఏకాకి నయ్యానని చెప్పవచ్చు. ఇంకా స్పష్టంగా చేస్పాలంటే నేను కొమ్ము గాస్తున్న సిషి.ఐకి కూడా నేను మింగరొని కబళాన్నే అనేక సందర్భాల్లో నేను పార్టీ వైఖరితో విభేదించేవాడిని. క్రమశిక్షణ పేరిట కర్ర పెత్తనాన్ని నేను సహించలేకపోయే వాడిని. అలాగే సిషిఐపై చక్లబారు నిందా ప్రచారంచేసే సిపిఎం నాయకుల దాడిని నిశితంగా విమర్శించేవాడిని. ఇది కూడా సిపిఐలో కొందరికి గిట్టేదికాదు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే కమ్యూనిస్టు పార్టీకి చెందిన అన్ని వర్గాలతో ఏదో ఒక సందర్భంలో తగవు తపి కాదు. ఉదాహరణకు - ఓటుతోనే సోషలిజమూ ఊడిపడునని నమ్ముకుంటే నమ్మకంగా ఊబిలోనిక్తి నెమ్మదిగ దిగి పోదువన్నా

అనువాదొాల్తూ అనుస్పజనలూ 97 అన్నాననుకోండి. పదవీ రాజకీయాలరొంపిలో ముక్కులవరకూ మునిగి ఉన్న సిసిఐ, సీపీఎం నాయకులు భుజాలు తడుముకుంటారు. ఖ్‌ ఎన్నికలు దండుగ సాయుధ పోరాటమే పండుగ అనేవాళ్లు "మల్లన్న మనతో ఉండవలసిన వాడు. సి.పి.ఐ రివిజనిస్తు భ్రష్టులతో ఎందుకున్నట్లు” అంటారు. వాళ్లే

“తలుపు చాటున విప్లవం నీ పిలుపు కోసం వేచి ఉందని అడ్డదారులు దొక్కినావో అడవియే నిను మింగునన్నా' అంటే అసలయిన విప్లవం బోధపడలేదు లెమ్మంటారు. ఈ విధంగా ఇంటా బయటా రాజకీయంగా సాహిత్య పరంగా అనేక విధాలయిన ఇబ్బందులను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. అయినా సహజీవనం అనివార్యం కాబట్టి అలాగే కార్వ్యకలాపొలు కొనసాగాయి. అభ్యుదయ మా స్వగామంలో వ్యవసాయం సాగిస్తున్నప్పుడే రాంభట్ల నాకు ఉత్తరం రాస్తూ ఆ విషయమై చర్చించడానికి హైదరాబాద్‌ రమ్మన్నారు. అలాగ్లే వెళ్లాను చర్చలు జరిగాయి, కానీ ఎక్కడ నుండి (ప్రారంభించాలన్నది సెద్ద సమస్యా దాని విధానాన్ని నిబంధనావళిని మళ్లీ రూపొందిచవలసి వచ్చింది. 19855నాడు అభ్యుదయ రచయితల సంఘంలో ముఖ్యపాత్ర వహించిన వాళ్లెవరూ కార్యరంగంలో లేరు. కార్యదర్శి తుమ్మల వెంక్యటామయ్యగారు ఒక్కరే మిగిలారు. అంచేత ఆయన కూడా చేయగలిగిందేమీ లేకపోయింది. కొత్తగా బాధ్యత తీసుకున్న రాంభట్ల కవిగా, రచయితగా ప్రసిద్దుడు కాదు నేను కమ్యూనిస్టు నాయకుడికిందే లెక్క అందుచేత అభ్యుదయ రచయితల అటు ళా ణ్‌ లంఘంలో పార్టీకి సంబంధంలేని రచయితలను ఆకర్షించడం కష్టమైంది. శీత! కొడవటిగంటి లాంటి వాళ్లకు సి.షిఐ మితవాద ఎక్ష్మమ్మన్న అభిప్రాయం ఏర్పడింది. అయినా ఆ ఇద్దరు ప్రముఖులను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి సి.పి.ఐ నాయకత్వం ప్రయత్నించింది. కొడవటిగంటి నిర్దాక్షిణ్యంగా ప్రతికూల వైఖరి వహించగా శ్రీశ్రీ తన సహజ ధోరణిలో కొంతకాలం ఎటూ తేల్చకుండా ఉండి తర్వాత శీపవాద వర్గం వైప్పు వెళారు. ఆ విధంగా విప్లవ రచయితల పీఠానికి ఆయన అధిపతి అయ్యారు. కొడవటిగంటి అదే సంథా అనుసరించ్చార్చ మద్రాసులో స్థిరపడిన ఆరుద్ర అనిసెట్టి అసలు అభ్యుదయ రచయితల సంఘం మాదేనన్నారు. ఇలా అటూ ఇటూ ప్రముఖులంతా పోగా 'అరసం' సార్ధక నామధేయంగా తయారైంది. నేను ఒకవైపు వ్యవసాయం మరో ష ప స “మల్లారెడ్డి గేయాలు వు జిల్లారాజకీయాలు, మధ్యలో సాహిత్యరాజకీయాలు నిర్వహిస్తూ అప్పుడప్పుడు కవితా రచన సాగిస్తూనే ఉన్నాను. "మల్లారెడ్డి లు ళు 4 న! తర్యాత్ర 1967లో “శంఖారావం వెలువడే వరకూ ఆరేళ్లకాలం ఇలాగే నడిచింది. 1967లో ఒక ఏడాది కడపలో మకాం పెట్టవలసి వచ్చింది ఆ్య టేశరరావు రామప్పనాయుడు, చెన్నారెడ్డి(వీళ్లంతా కడప ఎంది. అస్పుడ్లు రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి, కేతు విశ్వనాధరెడ్డీ, ఆర్‌. వెంకటెశ్వ వు ఏనాయుడ సం కాల్రేక్ట లెక్కరర్లు) ప్రిళత్రో పాటు టి.సాంబశివరెడ్డి(ఈయన అదే కాలేజిలో డ్రిల్లు మాస్టర్‌) తరుచు కలుసుకునే వాళ్లం. ప్రముఖ కవి చెసి యు " జ శ పటికే యుగ సాహితో ఏర్పడి వైసి.విరెడ్డీ ప్రచురణకర్తగా రా వి రెడ్డి అప్పటికే కడపలో చిన్న బిజినెస్‌ పెట్టారు. నేను కడపకు వచ్చేటప్ప నకలో నా కవి “కని డ్త ప్రచురణకర్త (| 1 స తా విష | 'సమ్షల్లు రామచంద్రారెడ్డి సంపాదకుడుగా “సంవేదన' ైమౌసీక వెలువడీంది సీ ్రో విపణి అచ్చు అ, ౬0 ఆ . ఆ మంది. కవిత్యంలోని వివిధ ధోరణుల మీద అందులో ఘాటయిన విమర్శ ఉంది. శ్రీశ్రీ తొ సహా చాలా మంది కవల మీద రృలున్నాయి. శీత్రీ రచించిన లిమరిక్కులు, సంచపదుల సాయిని అధిక్షులూ లిమరిక్కుల పసరిచసదుల డుమడుక్కుల డూడూడూ

ర్య మనస్సాక్షి కొంటారా కొంటెతనం వెంటాడే రసలుబ్బులు కవితాసతి సరదాపడి గడసానై నడివీధిన ఆశిశు వృద్ధం కోసం ఆడిన దొమ్మరి ఆటలు ! అనడానికి నేనేమీ సంకోచించలేదు. అయితే “కవితాసతి' అనడం ద్వారా మహాకవి శ్రీశ్రీని సరస్వతీ స్వరూప్పుడని చెప్పకనే చెబుతూ ఆయన సరదాల మీద పరదా మాత్రం తొలగించాను. అలాగే ఆరుద్ర “ఇంటింటి పద్యాల గురించి రాస్తూ ఇంటింటికి ముఖ్యంగా వంటింటికి పనికి వచ్చు పజ్యాలివి పంచభక్ష్య భోజ్యాలివి షతికలకు కాలక్షేపం కోసం కర్తీలేనట్టి సరుకు అని తేల్చాను ఇక దిగంబరుల మీదనా అభిప్రాయల విషయంలో నేను ఎప్పుడూ నిర్దాక్షిణ్యంగానే ఉన్నాను. చాలామంది సమాజంలోని కుళ్లును ప్రక్షాళనం చేయడానికి దిగంబరులు కవిత్వం రాసినట్లు భమిస్తున్నప్పుడే మురికిని అంతకన్నా ఎక్కువ మురికితో శుభం చేయడం అసాధ్యమన్నాను. “కవితా విపణి" లో నాణ్యమైన కొత్త సరుకు నగ్న కవిత చూస్తారా? సిగ్గెందుకు అబ్భేబ్భే సెక్సు కవిత కాదండీ ! సెక్సు మీద సిగ్గు మీద సెన్సు మీద మనిషి మీద ధిక్కారం ప్రకటించిన దిసమొల వీరావేశం ! న్‌ ల క | తర్వాత సంచికల్లో నేనేమీ రాయలేదు. కాన్సీ నా రెండో కావ్యసంప్య మొదలైనాలో యమక తౌళ్యం ఉందనీ సమీ ఆభ, సమీక్ష వచ్చింది. అందులో నేను మాత్రాచ్చందస్పులో దాయడంపై ఆక్షేపణం క్‌ క్షకుడు తేల్చారు. నేను ఇందిరాగాంధీకి గుత్త పెట్టుబడి దార్ల విన్నపం ఎలాంటిదో చిితిస్తో అమ్మా! ఓ ఇందిరమ్మ ! లెన్మూ ! మా మనవిని చే

అనువాదొలూూ అనుసృజనలూ 90

కొమ్మూ! మా పాలి కల్ప

కమ్మా ! మా అమ్మవుగా

అలనాడే కేరళలో

అలమిన కెంజీకటిలో

మీ విసరిన కత్తి మరుపు

మిర మిట్టులు గొల్పినాది

తల్లీ అ సత్కార్యం

మళ్లీ మీ చేతులార

చేసేస్తే భవల్కీర్తి

శిఖరాగ్రా లెక్కుతుంది .. అన్నాను. ఇందులోని వ్యంగ్యాన్ని చూడకుండా యమక లౌల్యాన్ని దర్శించడం సమీక్షకుని దృష్టి దోషమనుకోవలసి ఉంది. ఇదే విషయం మితులతో అన్నాను. నిజానికి ఇందులో రామచంద్రారెడ్డి ప్రమేయం కూడా ఉందని నా అభిప్రాయం. ఆయన చుట్టూ చేరిన వాళ్లలో కొందరికి నా మీద అసంతృప్తి లాంటిది ఏదో ఉందని తర్వాత తెలిసింది. ఇలాంటివి ఎక్కడైనా సహజమే లెమ్మనుకున్నాను. తను అంచనాలకు మించి ఎనరికైనా పేరువస్తే కొందరు భరించలేరు కూడా. అందులోనూ అలాంటి వ్యక్తి బాగా ఎరిగినవాడు, దగ్గర వాడైతే ఈ తత్వం ఇంకా వికటిసుంది. నా మనసులో మాట చెప్పాలంటే రామచంద్రారెడ్డితో సహా కడపలో నా మిత్రమండలిలో ఎవరూ నా కవిత్వాన్ని శ్రీశ్రీ, కుటుంబరావులు అంతగా ఆకాశాని కెత్తుతారను కోలేదు. మొట్టమొదట కొడవటిగంటి మారుపేరుతో నేను రాసిన కవిత గురించి “శ్రీ శ్రీ మారుపేరుతో ఎందుకు రాశారన్నప్పుడే వీళ్లంతా దిగ్భ్రాంతి పాలయ్యారు ఆ తర్వాత శ్రీశ్రీ బహిరంగలేఖతో ఆది తారస్థాయికి చేరుకుంది. అందువల్ల నన్ను తొము నిర్ణయించుకున్న సైజుకు కుదించేందుకు చేసిన అసమర్ధ, వ్యర్థ ప్రయత్నమే ఆ సమీక్షగా నేను భావించాను. నా ఆత్మవిశ్వాసం ఈ విమర్శతో కించిత్తు కూడా సడల్లేదు. నన్ను గురించి నాకు నిర్హిష్టమైన అంచనా ఉంది. నాబలం, బలహీనతలు నాకు తెలియనివి కొవు.. నేను ఏనుగు బొమ్మ గీస్తే అది ఆవులాగా లేదనే విమర్శలను నేనెప్పుడూ ఖాతరు చెయ్యలేదు. పోతే నా కవితలో ఎనరైనా లోపాలు చూపితే నేనెప్తుడు కించపడలేదు. గింజుకోలేదు. భాషలో ఛందస్సులో, భావంలో, కెలిలో లయవిన్యాసంలో ఎక్కడైనా పట్టు సడలితే చూపమని సన్నిహితులను అడిగే అలవాటు నాకు ఎప్పుడూ ఉంది. ఒకరోజు కడపలో పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులకు అప్పుడే 'నేను రాసిన ఒక కవిత చూపించాను. కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు కీశే అల్లూరి సత్యనారాయణ రాజును గురించి అందులో ఏమైనా దిద్రవలసింది ఉంటే చెప్పండి స్వామీ అన్నాను

దివి జేంద్రుని గుండెలు ధిం

ధిమ్మని మార్మోగు చుండ

రంభా ద్యప్పరసలు రాగ

రంజితవై పులకించగ

స్వర్గంలో వేరే ఒక

దుర్గంలో అసంతృప్త

వర్గానికి నాయకుడై

100 మనస్సాక్షి దోర్గర్వమ్మొలికించిన మహానేత అల్లూరే మాఫర్ముకు ధర్మకర్త .. ఈ పంక్తుల్లో “రంభాద్యప్పరసలు' అన్నవోట ఆయన దృష్టి పడింది. “ఒక మాత్ర ఎక్కువైంది దో అన్నారు. ఆ రెండు చరణాలు అలాగే ఉంచి ఎక్కువైన మాత్రను తొలగించమన్నాను. అరగంట సేప్పు ఆలోచించినా అది కుదరలేదు. నా బిగింపు అంతపటిస్టంగొ ఉన్నందుకు సంతోషం కలిగింది. “అస్యరసోల్లో. “సో తొలగిస్తే వ్యాకరణ దోషం తప్పదు. అది ఆచార్యులకు సుతరాము గిట్టదు: రంభాద్యచ్చరలు అనడం అసలే కూడదు. పోతే “రంభాద్యప్స్పరస లెల్ల అనవచ్చు. కానీ, నాదృష్టిలో ఈ “లెల్ల వట్టి డొల్ల పాతపురాణం తంతు !. 'రాగరంజిత అన్నది ఉండి తీరాలన్నాను. అందుకు కారణం చెబుతా ప్రబంధ శృంగారానికి సంబంధించిన ఒక జిగటు వెగటు లక్షణం అందులో నిక్షిప్తమై ఉందని తేట తెలుగు జావళ్షీని పేర్కొన్నాను. "అట్లనా ! అలాగైతే ఉంచెయిరా, ఒకమాత్ర ఎక్కువైతే ఏమంది అన్నారు. దీన్ని బట్టి నేనే ఒక సందర్భంగా “లూజు కుట్టు ఇవి సైజుకు ఈజీగా సర్దవచ్చు' అన్నట్లుగా నా పదరచనా సంవిధానం ఉండదని విదితమవుతుంది. అయితే ఎవరి మెప్పుకోసమో అతివినయం నటించే ధూర్తత్వం నా రక్తంలో లేదు. అందుచేత కొందరికీ నాలో 'అహం'భావం అగుపిస్తే నేను చెయ్యగలిగింది కూడా ఏమీలేదు. ఉదాహరణకు కొందరు మిత్రులు నీ కవితలో కొన్ని (భప్షగ్రాంధికాలున్నా యన్నారు. అలాంటివి ఛందోబద్ధ కవితల్లో అనివార్యమని చెబూతూ శ్రీత్రీకవితల్లోంచి ఉదాహరణలు చూపించాను. వాటిని దోషంగా భావించని మీకు నాలోనే అవి ఎలా దోషాలుగా కనిపించాయన్నాను. ఇది మల్లారెడ్డి “గీరోగా అగుపిస్తే నేను చెయ్యగలిగింది మాత్రం ఏముంది గనక రచనను బట్టిగాక రచయిత పేరును బట్టి విమర్శలు, సమీక్షలు రాసే వాళ్లపట్ట మర్యాద చూపవలసిన అవసరం ఏమిటో నాకు ఎప్పుడూ బోధపడలేదు. అలాంటి వాళ్లే ఇప్పుడు తెలుగునాట కొల్లలుగా అగుపిస్తున్నారు. ఇలాంటి వాళ్ల పట్ల నేను ఎంతమ్యాతం మొగమాటం ప్రదర్శించలేదు. 'అందరితో తగవెందుకు, సర్దుబాటుగా ఉంటే సరిపోతుంది గదా? కవులను పేరు బెట్టి ఎందుకు విమర్శిస్తావుగ అని సలహా చెప్పిన మిత్రులు లేకపోలేదు. దానికి నా సమాధానం ఆ హిప్రోకసీ నాకు అబ్బలేదనే. శ్రీశ్రీ అంటే నాకు అపారమైన అభిమానం, ఆయనను మహాకవి ఆంటే పునరుక్తి దోషం అవుతుంది అన్నాను దూరదర్శన్‌ ఇంటర్‌వ్యూలో, అదే సమయంలో ఆయన ఒక దశాబ్దంగా రాస్తున్నది, కేనలం వారి దురభిమానులకు మాత్రమే నచ్చుతుంది" అన్నాను. శీత్రీని చాటున దూషిస్తూ బహిరంగంగా ప్రశంసించే వాళ్లు ఎందరో మహానుభావులున్నారని నాకు తెలుసు. నిజానికి శ్రీశ్రీ నన్ను ప్రశంసించారు తప్ప ఎన్నడూ నిరసించలేదు. నిందించలేదు. అయిత్తే అంతమాతాన ఆయన చేస్తున్నది తప్పు అనుకున్నప్పుడు అది బహిరంగంగా చెప్పడం తప్పు ఎలా అవుతుంది?

ఈ సందర్భంలో మరో ఉదంతం గురించి కూడా చెప్పవలసి ఉంది. చాలా కాలం సాంస్కృతిక వార్తల్లో వక్తగా, సభౌ రంజకుడుగా ప్రసిద్ధి కెక్కిన సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి (సినారెగారితో నాకు ఏ విధమైన స్పర్ధలేదు. వ్యక్తిగతమైన తగవు అసలే లేదు ఆయన కవిత్వాన్ని నేను ఎప్పుడూ కించపరచలేదు. అయితే అనుసరించే కొన్ని పద్ధతులు, ఆ సందర్భంలో చేసీ ప్రకటనలూ, ప్రదర్శించే అతిలౌక్యం మీడ నేను పదునైన వ్యాఖ్యలుూ-చాటున కాదు - బాహాటంగానే చేశాను. ఒక దూరదర్శన్‌ కార్యక్రమంలో కొంతనుంది

" కవిపుంగవులూ, రచయితలూ, నేను కలిసి నప్పుడు సీనారె ప్రసక్తి వచ్చింది. అంతా నానారకాలయిన వ్యాఖ్యానాలు చేశారు. ఇంతలో సినారె రానే వచ్చారు. అంతే! ఛీకొట్టిన నోళ్లే జేకొట్టే స్థిత్రిక్రి వచ్చాయి... ఆ అతిమర్యాద చూసి తీరవలసిందే, అందరి అభినందనలు స్వీకరిస్తూ హుందాగా నా వద్దకు వచ్చి "ఏం మల్గాన్నా ! ఇంతేనా? ఎంత తోస్తే అంత రాసెయ్యడమేనా?' అన్నారు. "నా చేతిలో కలం ఉన్నంత వరకూ ఆ విషయంలో ఏమీ నూర్పుండదు' అన్నాను. దానిపై ఆయన 'అయితే అది వీ ప్రవృత్తి అన్నమాట" అన్నారు. లది

అనువాదాలూ, అనుసృజనలూ 101 అక్షారాల అంతే నన్నాను. ఇంతకూ అసలు విషయమేమిటంటే - ఏదో ప్రసంగంలో సినారె నిజమైన శ్రీర్తి నీడలాగా నీ వెంట వస్తుందన్నారు. నీడలా వచ్చేది నీతోనే పోతుంది. ప్రయత్నించి సంపాదించే కీర్తి ఆ వ్యక్తితో పాటు సహగమిస్తుందని, ఇది సినారె క్కూడా వర్తిస్తుందని వ్యాఖ్యానించాను.. దానిపైనే ఆయన రుసరుసలు బుసబుసలు ీ

ఉన్నమాట చెప్పాలంటే కవులూ, రచయితలూ, కళాకారులు ఎప్పుడూ ప్రశంసలకూ, పొగడ్తలకు అలవాటు పడతారు. అందుకు భిన్నంగా ఎంత చిన్న విమర్శ వచ్చినా గొల్లుమంటారు. అలా విమర్శించిన వాళ్ల మీద కక్ష వహిస్తారు. ఇలాంటి వాళ్లు గ్రూపులుగా మురాలుగా చేరి ఒకరి వీపు మరొకరు గోక్కున్నట్లు పరస్పర ప్రశంసల పూలదండలు మార్చుకుంటూ మురిసిపోతుంటారు. జంటనగరాల్లో జరిగే సాహిత్తి, సాంస్కృతిక సభల్లో వేదికల నధిప్టించిన ప్రముఖుల ముఖాలు చూస్తే, వారి ప్రసంగాలు ఆలకస్తే ఆ సంగతి అర్ధమవుతుంది. కీర్తి కండూతి, స్వార్ధచింతన మనిషిని ఏ నిమ్నస్థాయికి దించుతాయో వివిధ రంగాల్లో ఉన్నత స్థానాలు అలంకరించిన వాళ్లను చూసీ తెలుసుకోవచ్చు కొంతవరకూ ఆ తెలివిడి కలిగినందువల్లనే గుంపులో ఏకాకిగా మెలిగేది అలవాటు చేసుకుంటున్నాను ఆ మాటకొస్తే నేటికి ముప్పయేళ్ల ముందే ఒక కవితలో ఆత్మబోధ చేసుకుంటూ

గొప్ప వాళ్ల మాటల్లో

తప్పు లెన్ను దుర్‌వ్యసనం

పుట్టుకతో వచ్చె నీకు

పోతుందా మాటలతో |! అన్నాను అది అక్షదాలా నిజమైంది. ఒక కవులూ, రచయితల విషయంలోనే కాదు రాజకీయనాయకమ్మన్యుల విషయంలో కూడా నా విమర్శకులు “నీకు మంచి ఎక్కడా కనబడదా?' అన్నారు. ఆమధ్య ఇలాంటి విమర్శకులకు సమాధానం చెబుతూ త్యాగరాయగాన సభలో స్తూట్రిగా ఒక ప్రశ్న అడిగాను. చెప్పే నీతులను చేతల్లో చూపుతున్న నేత ఎవరో చెప్పండి “క్షోణితలంబు నెన్నుదురు సోకగ మొక్కెదో. నన్నాను... ఇది అక్షరాలా సమాధానం లేని శేష ప్రశ్న | అందువల్లనే నేను ఏకాకి నైనొనన్న చింత ఎంత మ్యాతం చాధించడంలేదు. పోతే, ఒక ప్రశ్న మాతం చాలామంది అడుగుతున్నారు. మీ తొలిగేయసంపుటికి వచ్చినంత ప్రశస్తి తరువాత వచ్చిన రెండో సంప్పటికి వచ్చిందా? అన్నదే ఆ ప్రశ్న ఈ విషయంలో నేను కొంత వివరణ ఇవ్వవలసి ఉంది. నా తొలిసంపుటి మల్లారెడ్డి గేయాలు అన్నీ పూర్తిగా కాంగ్రెస్‌ దుష్పరిపాలన మీద సంధించిన బొణాలు జనహృదయంలో పాలకపక్షంగా కాంగ్రస్‌ మీద ఉన్న అసంతృప్టిన్ని అసహ్యాన్ని అవి పూర్తిగా ప్రతిబింబించాయి. ప్రతిధ్వనించాయి. “శంఖారావం'లో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోని వైరుధ్యాలు, వైషమ్యాలు ప్రధాన విషయ వస్తువులయ్యాయి. సహజంగానే అవి చాలామందికి పట్టవు పట్టించుకొనే వాళ్లలో భిన్నాభిప్రాయాలు అనివార్యం. అందువల్ల రెండు సంపుటాల మధ్య ఆ లేడా ఉండడం సహజమే ననుకుంటున్నాను. దీన్ని అవకాశంగా తీసుకొని నా కవిత్వాన్ని బుద్ధిపూర్వకంగా తక్కువ చేసిన వాళ్ల చిత్తశుద్ధి ఏ పొటిదో కూడా నాకు తెలుసు. సాహిత్య రంగంలో కూడా మురాలు ఏర్పడి కుదరాజకీయాల ప్రాబల్యం వచ్చినప్పుడు అక్కడకూడా సకలవిధ అవలక్షణాలూ సలక్షణంగా వర్థిల్లుతాయి.

ఈ సాహిత్య సమస్యల నుంచి 1967ఎన్నికల ప్రచారం కోసం దృష్టి అటు సారించవలసి వచ్చింది. అనంతప్పరం నియోజకవర్గంలో రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు నాయకుడు నీలం రాజశేఖరరెడ్డి పోటీ చేయడంతో కాంగ్రసకు సరైన అభ్యర్థి దొరక్క రంగయ్య సెట్టికి టిక్కట్టు ఇచ్చారు. సిపిఎం తరపున రామకృష్ణారెడ్డి పోటీ చేశారు. తరిమెల నాగిరెడ్డి సకలశక్తులు సిసిఐ అభ్యర్థి ఓటమి కోసం ధారబోశారు. దాంతో రంగంలో లేనట్లు అనిపించింది. కానీ, చివరకు ఎన్నికల ఫలితం అందరికీ ఆశ్చర్యం కలిగించింది

02 మనస్సాక్షి అనూహ్యంగా రంగయ్యసెట్టి గెలవడంగాక రాజశేఖరరెడ్డికి మూడో స్థానం దక్కింది! ఇది నిజంగా ఒక్క అనంతప్పరంలోనే సాధ్యమనిపించింది. సి.పి.ఐ తరఫున ప్రచారానికి వెళ్లినప్పుడు ఎక్కడ చూచినా కమ్యూనిస్టు పార్టీ అంటే నాగిరెడ్డి పార్టీగానే అగుపించింది. రాజశేఖరరెడ్డి రాష్ట్ర నాయకుడే తప్ప అనంతపురం జిల్లా నాయకుడు కాదని అర్థమైంది. ప్రజలతో ప్రత్యక్ష సంబంధంలేని నాయకులు ప్రజాప్రతినిధి కావాలనుకోవడం వల్ల జరిగేదేమిటో కూడా స్పష్టమైంది. పార్టీ చీలిపోయాక తొలి ఎన్నికలు కాబట్టి సిషి.ఎం ఎన్నికల గుర్తు కంకికొడవలి అనే జనం అనుకుంటున్నారు. నీలం రాజశేఖరరెడ్డి అంటే సంజీవరెడ్డి తమ్ముడు గదా? అని చాలామంది అడిగారు. అదేనన్న మాట ఆయనకు ఉన్న గుర్తింపు ! ఈఎన్నికల్లో ఆదినుంచి ఆఖరువరకూ నేను అభ్యర్థితో పాటు ప్రచారంలో పాల్గొన్నాను. సభలన్నిట్లో ముఖ్య ప్రసంగం నాదే. ప్రధానంగా సి.పి.ఐ మీద, అభ్యర్థి రాజశేఖరరెడ్డి మీద నాగిరెడ్డి చేసే చౌకబారు ప్రచారానికి నేను జవాబు చెప్పవలసి వచ్చేది. అందులోను నాగిరెడ్డి ఎక్కువగా వ్యక్తిగత విమర్శలకు పాల్పడేవాడు. నీలం వారికి తరిమెల వారికి ఉన్న బంధుత్వంతో అది బావమరుదుల వికృత సరసంగా మారింది. రాజశేఖరరెడ్డి తల్లి సుబ్బమ్మ నాగిరెడ్డికి స్వయానా అత్తగారు. ఇటుచూస్తే కొడుకు అటుచూస్తే అల్లుడు ఆమె పరిస్థితి ఎట్లుందో అర్ధం చేసుకోవచ్చు. ఒకరోజు ఆమె నాయనా నువ్వు నాగిరెడ్డిని ఏమేమో అన్నావంటనే అని నన్ను అడిగింది. విషయమేమిటంటే అంతకు కొద్దిరోజుల ముందు నాగిరెడ్డి చాలా నీచమైన భాషలో రాజశేఖరరెడ్డిని దూషించారు. దానికి నేనిచ్చిన జవాబు ఆ స్థాయికి దిగజారకపోయినా మోతాదుకు మించినంత ఘాటుగానే ఉంది. నాతో పాటు వేదిక మీద కాళ్లు వణక్కుండా నిలబడి ఈ మాటలు అనమన్నాను. నాగిరెడ్డి పట్ల అనంతప్పురం జనంలో ఎంత అభిమానం ఉందో నాకు తెలుసు అదిగాక నేను కడప జిల్లా వాడీని. అయినా అనవలసిన మాటలన్ని అనేశాను. దానికి తర్వాత నాగిరెడ్డి సమాధానం చెబతూ ఇది వక్సృత్వ పోటీ కాదు. మల్లారెడ్డి "కవి ఉపన్యాసకళలో ఆరితేరినవాడు. అని దాటవేస్తూ మళ్లీ సి.పి.ఐని, రాజశేఖరరెడ్డిని చెడతిట్టారు. ఒకరోజు రాజశేఖరరెడ్డి స్వగ్రామం ఇల్లూరులో మీటింగు సెట్టి మొత్తం నీలం కుటుంబం మీద నాగిరెడ్డీ చేసిన విమర్శలు ఆయన అత్తగారు స్వయంగా విని ఆసహ్యించుకున్నారు. ఆ విషయం నాతో చెబుతూ వాడు ఇంత రోతగా మాట్లాడుతాడని అనుకోలేదన్నది. ఇల్లూరులో నాగిరెడ్డి విమర్శలకు తరిమెలలో రాజశేఖరరెడ్డి ఘాటైన సమాధానం ఇచ్చారు. ఆయన శతీీవంగా మాట్లాడడం నేను ఎన్నడూ వినలేదు. కడప జిల్లా వాళ్లు మొరటుగా, కరుకుగా మాట్లాడుతారని ప్రతీతి. కానీ ఈ ఎన్నికల ప్రచారంలో అనంతప్పురం ఆ స్థానాన్ని ఆక్రమించింది. కడపలో లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి రామసుబ్బమ్మ కాబట్టి ఈశ్వరరెడ్డి గెలుపు తధ్యం కాబట్టి నేను కొన్ని మీటింగుల్లొనే పాల్గోన్నాను. పోతే ప్రొద్దుటూరులో ఎన్నికల అవగాహన మేరక్సు కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి రామసుబ్బారెడ్డిని బలపర్చవలసి ఉంది. ఇది లోపాయకారీ వ్యవహారం, అయినా అది అక్కడ బహిరంగరహస్యమే. అక్కడ ఎర్రముని రెడ్డి వ్యతిరేక శక్తులన్నిటినీ కూడగట్టేందుకు నావంతు కృషి కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరఫున చేశాను ఈ నియోజకవర్గంలో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి రామసుబ్బారెడ్డి గెలిచారు.

శే కుటుంబ బాధ్యత

సెళ్లి చేసి చూడు ఇల్లు కట్టి చూడు అన్నారు. ఇల్లు కట్టడం దేవుడెరుగు. పెళ్లి మాత్రం వాయిదా వెయ్యడానికి వీల్లేనిది. అందులోనూ ఆడపీల్ల సెళ్లి!. కడపలో మా బావ జంబుల రామచంద్రారెడ్డి ఇంట్లో నేను, సావిత్రి ఉన్నాం. మూ బావ సామాజిక పరిణామ మంలో భారత నహిళ్ళ చార్మితక కాలసూచి అన్న రెండు గ్రంథాల రచయిత. రాత్రి ఆయనతో ఆవీఇవీ మాట్లాడిన తర్వాత మిద్దె పైకి ఎక్కాం... సావిత్రి ఏదో ఆలోచనలో ఉంటే ఏమిటలా ఉన్నావన్నాను. మీకేమి పార్టీ కార్యక్రమాలు, మీటింగులు, కవిత్వం - అవే సర్వం. ఇంటి సంగతులతో మీకేం పని అంది. అందులో అవేదన్స దిగులు, నిరాశ నిస్పృహ, కోపం అన్నీ మిళితమయ్యాయి. ఇంతకూ ౧ంగతి ఏమిటన్నాను. పెద్దమ్మాయి ప్రభావతి వయసెంత? అంది. 1948లో నేను తొలిసారి జైలుకు వెళ్లినప్పుడు వారం రోజుల పాస. లెక్రల్రే్సే ఇరవైఒక్కటి పూర్తి అయిందన్నాను. మరి పెళ్లి విషయం ఆలోచించారా? అంది. ఒక ప్రయత్నం చేస్తే కుదరలేదని, అందుకు డబ్బు లేకపోవడమే కారణమని ఆమెకు తెలుసు అయినా ఈ నిష్టూరం ఏమిటి? అనుకుంటూ, దానిదేముంది మనం తల్చుకుంటే అదెంత్ర పౌద్దు ఆపీ చెయ్యమా? అన్నాను. నా మామూలు ధోరణితో. ఇదేమి బహిరంగసభకాదు ఏదో ఒకటి మాట్లాడడానికి అంది. ఈ బాఇం గురి తప్పదని ఆమెకు తెలుసు. చివాలున కిందికి దిగాను సిగరెట్టు కోసం. పక్క ఇల్లే వైసి.వి రెడ్డిది అతని సలహా కడుగ్వద్రాన్సన్సి వెళ్లాను అ మాట ఈ మాట అయ్యాక పెళ్లి సంబంధం గురించి ప్రస్తావించి ఎక్కడైనా మంచి సంబంధం మనకు అందుబాటులో ఉండేది ఉంటే విచారించ నున్నాను. “ఎక్కడో ఏమిటి నువ్వు బానంటే మా వదిన కొడుకే ఉన్నాడు. ఎల్‌సీ.ఇ చదివి తుంగభ్య పాజెక్ట్‌లో సూపర్‌వెజర్‌గా ఉన్నాడు. సింహాదిపురంలో మౌ ఇంట్లో నువ్వు చూసే ఉంటావు అన్నాడు కట్నం వ్యవహారం అంత బర్రువ్లేష్పీ కాదన్నాడు. పెళ్లి చూపులు జరిగి సెళ్లి నిరయమైంది. ఇదంతా ప్రొద్దుటూరులో జరిగింది. మహాకవి గడియారం శేష స్టాం ఆ ళా శా ళా

(శ సుమూహర్తం నిర్ణయించారు. ఒక వంద రూపొయలు కూడొ ఇంట్లో లేవు జి ఖ

మరుసటి రోజు సమితి ఆఫీ సులో ప్రెసిడెంట్‌ చంద్రన్న; కాంగ్రెస్‌ ఎమ్మెల్యే రామసుబ్బారెడ్డీ, చేను ఏదో మాట్లాడు కుంటూండగా | నిన్న ఏదో ఇ ॥ కాదు. పెళ్లి ఖాయమైంది. గడియారం స్వామి

న్న ఏదో పెళ్ళి విషయం మాట్లాడుతున్నట్లు విన్నామో అన్నారు ఇద్దరూ. మూట్లాడడమే ల ంచలదు చ ప

ముహర్దం క్యడా నిరయించారు' అన్నాను. డబ్బు సంగతి ఏమి చేస్తున్నావు అంటే ఇంకా ఆ విషయం ఆలోచించలేదు, పదివేలు కావాల్సి ఉంటుందన్నాను. దానిదేముంది నేను సగం ఇస్తాలెమ్మన్నారు చంద్రన్న ఆయన అర్థికం నాకు తెలుసు కాబట్టి వద్దు లెమ్మన్న్న్నా ఎమ్యెల్యే రామసుబ్బారెడ్డి ౧963లో ప్రొద్దుటూరులో సన్మానం జరిగినప్పుడు శాలువాతో ముగిసింది కా ఈసారి దానికి ప క లో సెళ్లి ష దుటూరులో నాకున్న విస్పత లగ కలుప్పదా' మన్నారు. అవసరం కాబట్టి సరే నన్నాను... దాంతో ఆ పెళ్లి పూర్తయింది. పొద్దు న్న విస్తు సంబంధాలను బటి సమితి ప్రెసిడ్‌ంట్‌: ఎమ్మెల్యేల తోడ్పాటుతో ఒక లక్ష వసూలు కష్టమేమీ కాదు. కానీ, అవసరానికి మించి ఒకపైసా కూర్చ వద్దని ఖచ్చితంగా చెప్పేశాను. నీకు బాగా తెలిసిన ఒక ఆమె పదివేలు ఇస్తానన్నది అని రామసుబ్బారెడ్డి అన్నారు. అలాంటి

104 మనస్సాక్షి ములాజా వ్యవహారాలు అసలే వద్దన్నాను. ఎలాగైతేనేం సావిత్రి దగ్గర నా మాట దక్కింది. ఆ తర్వాత మా అల్లుడు అత్తగారి అభిఫ్టం మేరకు బి.టెక్‌ చదివి డిస్టింగ్షన్‌లో పొసై ఇంజనీర్‌ అయ్యాడు కూడా. దీంతో మా అవిడ పూర్తిగా సంతృప్తి చెందింది. పెళ్లిళ్ల విషయంలో ఆదర్శ ప్రేమ వివాహాల గురించిన చర్చ చాలాకాలంగా జరుగుతూంది. కట్నాలూ కానుకలూ వంటీ ప్రలోభాలకు పాల్పడ కూడదని అందరూ అంటున్నారు. ఈ విషయంలో కమ్యూనిస్టులు అందరి కన్నా ముందున్నట్లు అగుపిస్తారు. పెళ్లి మంత్రాల బదులు అంతకన్నా విసుగు పుట్టించే ఉపన్యాసాలతో పూలదండల పెళ్లిళ్లు జరుపుతారు. అ దండలోపల మంగళ సూత్రాల దొంగాటకం కూడా కద్దు. సంప్రదాయ వివాహాల తతంగమంతా మరో పద్ధతిలో కొనసాగించే ఈ వ్యవహారంలో ఆత్మవంచన తప్ప మరేమి అగుపించలేదు. మహా సంస్కర్తలమని చెప్పుకుంటున్న వాళ్లు తము గొప్పతనం చాటుకోవడానికి కులాంతర మతాంళరీ వివాహాలు జరిపించడం చిత్తశుద్ధిలేని శినపూజల వంటి ఆ సెళ్లిళ్ల నల్ల ఉత్పన్నమైన సమస్యలు ఎన్నో ఉన్నాయి కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులు కూడా ఈ విషయంలో నగుబాట్ల పాలయ్యారు. కమ్యూనిస్టులు వరకట్నం తీసుకోకూడదని ఆంక్షలు విధిస్తూనే తమవరకూ వచ్చేసరికి అన్ని ఏర్పాట్లు చేసుకున్నవాళ్లు చాలామందే ఉన్నారు. ఈ ఆత్మవంచన కన్నా జీవిత వాస్తవాలను గుర్తించి వ్యవహరించడమే మంచిదని నా అభిపాయం. ఆడపిల్లలకు ఆర్థిక స్వయంపోషక శక్తి ఉండి, జీవతభాగస్వామిని ఎంచుకునే అవకాశం ఉన్న సమాజంలో తల్లిదండ్రులకు పిల్లల పెళ్లిళ్ల విషయంలో అంతబరువు బాధ్యతలు ఉండవు. అలాంటి పరిస్థితులు లేనప్పుడు పెద్దలే అన్ని బాధ్యతలు వహించవలసి ఉంటుంది. నేను అడే చేశాను. ఈ విషయాల్లో నాకు అన్ని విధాలా సాయపడిన ఆప్తమిత్రులను నేను ఏన్నటికీ మర్చిపోలేను. ప్రొద్దుటూరులో చంద్ర ఓబుళదెడ్డి, రామసుబ్బారెడ్డిల్లాగే గుంటూరులో నా మిత్రుడు, అత్యంత ఆత్మీయుడు కొండేపూడి శ్రీ నివాసరావు గడ్డుదినాల్లో నాకు అండగా నిల్పారు. స్నేహానికి ప్రాణమిచ్చే శ్రీనివాసరావు తన ఇంటికి “స్నేహా అని పేరు పెట్టుకున్నారు. నా కవిత్వం పట్ల ఆయనకు అపొరష్టైన అభిమానం. జీవితంలో నేను పడిన కష్టాలకు శ్రీ నివాసరావు స్పందన అవిస్మరణీయమైనది. పోలెండులో ఇంజనీరింగ్‌ చదువు కున్నందువల్ల పోలిష్క్‌ రష్యన్‌ భాషలు చక్కగా మాట్లాడేవారు. గుంటూరులో పొగాకు వ్యాపారవర్గంలో అగింకోర్‌ మేనేజింగు డైరెక్టర్‌గా ఆయనకు మంచి పలుకుబడి ఉండేది. ఆ వర్గాల నుంచి నా సన్మానం కోసం శ్రీనివాసరావు చేసిన ఏర్పాటు వల్లనే నేను నూ మూడో అన్మూయి వినాహం ఏ ఇబ్బందుల్లేకుండా పూర్తి చేయగలిగాను. కొందరు ఎవరినుంచైనా సహాయం పొందినట్లు చెప్పుకోవడానికి సంకోచిస్తారు. తాము ఇతరులకు ఏ కొంచెం సాయసడినొ గొప్పగా చెప్పుకుంటారు. నాకు ఈ రెండూ ఎంతమ్యాతం గిట్టవు. మిత్రులు, ఆప్పులు అందించిన సహాయం ఎంత చిన్నదైనా గొప్పగొ భావిస్తాను. బాహాటంగా కృతజ్ఞత ప్రకటిస్తాను.. ఉన్న అస్తి ఏ సత్కార్యానికో వెచ్చించి ఏ ఆదరువు లేను వ్యక్తికి తనను అభిమానించే ఆప్తులూ, ఆత్మీయులూ అందించే సహయ సహాకారాలను స్వీకరించడంలో ఏ విధమైన న్యూనతా భావం ఉండకూడదన్నది నొ నిశ్చితాభిప్రాయం. అలా కాకుండా అడ్డదారులు బట్టడం అప్పుల పేరుతో మొగమోట పెట్టి అందినంత పుచ్చుకొని అ తర్వాత ఇంలే సంగతులనడం అధమ పద్ధతి అనిపించుకుంటుంది. కొందరు ఎప్పుడు తెల్లటి నస్తాలతో మళల్లెష్పవ్వులా ఉంటాడు మల్లారెడ్డి అంటారు కాన్మీ ఎక్కడన్నా ఏమాత్రం వీలున్నా నా బట్టలు నేనే ఉతుక్కుంటానని చాలామందికి తెలియదు. అలాగే "ఈనాడు నుంచి మెహదీపట్నంకో బస్సుదొరక్క కాలినడకన వెళ్లిన సంగతి కూడా అలాంటిదే. “అప్పుచేసి పప్పుకూడు లాంటి పాడు పద్ధతులకు పాల్పడకుండా పొదుపు” జీవించడం నా జీవిత విధానంగా మలుచుకోవడం వల్లనే ఆర్థికమైన సమస్యలను సరిష్కరించుకో కఠిగాను ఒకో పెళ్లి కొన్నివందల లోసు ఖర్చులతో ముగించిన సంగతి చెబితే చాలౌమంది నమ్మలేదు, అబద్ధం అనుకోకపోయినా అతిశయోక్తి అనుకోవచ్చు. కొనీ,

కుటుంబ బాధ్యత 105 విషయంలో నేను అక్షరాలా నిక్కచ్చిగా వ్యవరించాను. అందువల్లనే బుణభారం అన్న సమస్యేతల ఎత్తలేదు ! ఆర్థిక సమస్యలతో సతమతమనవుతూనే ఎవరినో సంతృప్తి పరచాలని ఆడంబరాలకు పోయి, ఆ తర్వాత అష్టకష్టాలనుభవించే వాళ్లను ఎందరినో చూశాను. ఈ విషయంలో కూడా నా భార్య సావిత్రి నిజంగా నాకు అర్థాంగి అనిపించుకుంది. ఖర్చు పెట్టే వాళ్లకు జేబు ఖర్చులక్కూడా చాలని పార్టీ అలవెన్స్‌తో కుటుంబాన్ని నిర్వహించడంలో ఆమె ప్రదర్శించే నేర్చు ఓర్పూ నాకు ఆశ్చర్యం కలిగించేవి. నేను జర్నలిజాన్ని వృత్తిగా స్వీకరించేవరకూ - పాతికేళ్లపాటు మా సంసార యాత్ర ఇలాగే సాగింది.

పులివెందుల కాల్వ పోరాటం

అంకాళమ్మగూడూరులో పదేళ్ల శమవ్యర్థమై చీనీ చెట్లు కొట్టివేసిన తర్వాత వర్షాభావం శాపంగా మారిన వ్యవసాయం నుంచి గట్టెక్కడానికి ఇరిగేషన్‌ ప్రాజెక్టు ఎంత అవసరమో అనుభవం రుజువుచేసింది. తుంగభద్ర ఎగువ కాల్వ ద్వారా పులివెందుల తాలూకాకు నీరు అందించే పథకం గురించి ఆందోళన చేయాలని పార్టీ నిర్ణయించింది. లోగడ అవిభక్త కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ఉన్నప్పుడు కామేడ్‌ వెంకటరెడ్డి ఈ ప్రాజెక్టు కోసం చొరవతీసుకున్నారు. కానీ,1969లో ప్రజల భాగస్వామ్యంతో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో ఉద్యమం శీవస్థాయితో విబ్బంభించి, ప్రభుత్వం దారుణ నిర్భంధ విధానం అమలు జరుపుతున్నప్పుడు ఆయన ఫేక్షకుడుగా ఉండిపోయారు ! వందల వేలకోట్టతో నీటిపారుదల (ప్రాజెక్టులు ఇతర ప్రాంతాల్లో నిర్మించిన ప్రభుత్వం శతాబ్దాలుగా క్షామపీడిత ప్రాంతమైన కడపజిల్లాలో అడ్వాన్స్‌ బెటర్‌మెంటు లెవీ కట్టాలని షరతు విధించింది. బ్రిటిషు హయాంలోనే శాశ్వత నీటిసారుదల సౌకర్యాలతో అన్ని విధాలా దొగుపడిన ప్రాంతాల రైతాంగం మీద విధించనని ఈ లెవీని రాయలసీమను రైతుల మీద విధించడంలో ఉన్న బొచిత్యం ఏమిటన్న ప్రశ్నకు (టహ్మానందరెడ్డి ప్రభుత్వం పోలీసు లారీతో సమాధానం ఇచ్చింది.

పులివెందుల తాలూకా కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు దేవిరెడ్డి రామకృష్ణారెడ్డి ఈసమస్యపై ప్రభుత్వ వైఖరికి నిరసనగా, లెవీ రద్దుకోసం నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. దీనితో తాలూకా అంతటా స్వయం స్ఫూరితో రైతాంగం కదిలింది. 144 సెక్షన్‌ను లెక్క చేయకుండా ఆందోళనక్సు దిగిన రైతుల మీద పోలీసులు విరుచుక పడ్డారు. మా ఊరు నుంచి నిరసన ప్రదర్శనకు పృలివెందులకు వెళ్ళిన యువకులను పట్టుక్రాన్సి పోలీసులు బట్టలూడదీసి, అర్ధ నగ్నంగా ఊరేగించి తమ పశుత్వాన్ని ప్రదర్శించారు. ఈ అవమానకరమైన నిర్బంధ విధానానికి వ్యతిరేకంగా ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులను ధిక్కరించి శింహాదిపురంలో రైతుల ర్యాలి జరిగింది. పోలీసు కాల్పులు జరుగుతాయన్న వదంతులు వ్యాపించినా రైత్రాంగం లెక్కచేయకుండా తరలి వచ్చింది. ఆ ర్యాలీలో నేను ప్రభుత్వ అమానుష విధానాన్ని అతి తీవ్రంగొ ఖండించాను. ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ పరమ అన్యాయమైన అడ్వాన్స్‌ బిటర్‌మెంటు లెవీ కట్టే ప్రశ్నేలేదని పులివెందుల తాలూకా రైతాంగం ఈ సమస్యసై తొడ్షో స్పెళ్టు స్ర్ర్యక్షంటుందని హైచ్చరించాను. నేను వేదిక ఎక్కేముందే నన్ను అరెస్టు చేయాలని పోలీసు అధికారులు సన్నంగా ఉన్నట్లు చెప్పారు, అదే జరిగి ఉంటే ఉదిక్త రైతాంగం తిరగబడడం, రక్తపొతం అనివార్యం అయిజఉండేది. ఈ సంగతి గ్రహించే పోలీసులు అందుక్సు సాహసించ లేకపోయారని తెలిసింది.

ఇంత జరుగుతున్నా అప్పుడు కాంగ్రెస్‌ నాయకులు ఈ సమస్యను పట్టించుకోకపోగ నిరాహార దీక్ష చేసిన రామకృష్ణారెడ్డిని తి మనిషిగా హీళన చేసారు. ఈ పోరాటంలో నేను మరికొందరు ఒక టిడ్తిని పేల్చి వేయడానికి కుట పన్నినట్లు ఎక్స్‌ప్లోజివ్స్‌ యాక్ట్వ క్వ పోలీసుల తప్పుడు కేసు పెట్టారు. నొ అరెస్టుకు వారంట్‌ జారీ అయినా దాన్ని అమలు జరుపకుండా నేను సోవియట్‌ యూనియన్‌ వెళ్ల్ప్క్స ఢిల్లీ విమానాశయంలో అరెస్టు చేసి సంచలనం సృష్టించారు.

106 మనస్మాక్షి చాలాకాలంగా ఆస్రో ఆర్హరైటీస్‌కు సోవియట్‌ యూనియన్‌లో మంచి చికిత్స ఉందని ఆర్హపెడిక్‌ సర్జన్‌ డాక్టర్‌- రంగారెడ్డి ఇచ్చిన సలహామేరకు వెళ్లుతున్న నామాస్కో యాత్ర ఈవిధంగా ఆగిపోయింది. ఢిల్లీ కోర్టులో బెయిల్‌ మీద విడుదలై ప్రొద్దుటూరు వచ్చిన వారం రోజుల్లోనే రాత్రిపూట మళ్లీ పోలీసులు అరెస్టు చేసి పులివెందుల్లో ఆ రాత్రికి లాకప్పులో ఉంచి మరుసటిదినం సబ్‌ జైలుకు మాళ్చొరు. సరిగ్గా ఇదే లాకప్పులో ఇరైక్క సంవత్సరాలప్పుడు ఉన్నాను. తెల్లవారగానే ఓ పిచ్చుక లాకప్పు కడ్డీలమీద వాలి మెల్లిగా లోపలి కొచ్చింది ఆ షిచ్చుకతో పిచ్చాపొటీగా ఒక సుదీర్ణ వచన కవిత శ్రీ కారం చుట్టుకుంది. నిన్నవ్వరూ ఈ లాకప్పులోకి తొయ్యలేదు ఏ చట్టమూ నిన్ను పట్టుకొమ్మన్లేదు ఐనా వచ్చావా ? ఐచ్చికంగా పెచ్చుకా నాకు తోడుగా ఓరిపిడుగా ఏమిటో నొకంచు బట్టని భాషలో ఏదో గోలగోలగా అరుస్తున్నాను నిర్నిబంధమ్టైన నిజమైన స్వేచ్చ మీ పక్షి జాతికే ఉందంటున్నావా? కావచ్చు! ఈ మువ్వన్నెల పశుస్వామ్యంలో మనిషికన్నా మీకే సంపూర్ణ స్వేచ్చ ఉండవచ్చు .. ఇలా (ప్రారంభమైన ఈ నా తొలివచనకవిత కాల్వపోరాటాన్ని సమగ్రంగా చిత్రించింది. ఆ తర్వాత పోలీసులు బనాయించిన కేసు నిరాధారమని మేజస్రీట్‌ కొట్టివేశారు. కానీ ఈ తప్పుడు కేసు చ్వారా పోలీసులు నా నూస్కో యాత్రను జయప్రదంగా భగ్నం చేయగలిగారు. "అప్పటి ఎస్‌.ఏ్‌ మేజర్‌ విశ్వనాథ్‌ పనిగట్టుకొని ఈ పని చేయించారట. అందుకు కారణం కూడా తెలిసింది. సృలివెందుల కాల్వపోరాటంలో పెట్టిన కేసులో నా మీద అరెస్టు వారెంటున్నా అరెస్టు చేయకపోవడం తమ బౌదార్యంగా ఆ సెద్దమనిషి భావం అట అప్పుడు హోంమంత్రిగా ఉన్న వెంగళదావుతో జమ్మలనుడుగు తాలూకా ఉప్పలసాడులో జిల్లా కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు దిబ్బారెడ్డి ఇంట్లో టీ పార్టీలో నేను మాస్కో వెళ్లుతున్నట్లు చెబుతూ మాట వరసగానైనా తనతో ఆ మాట చెప్పనందుకు మేజర్‌ గారికి అవమానంగా లోచి ఢిల్లీలో అరెస్టుచేయించి తన అధికారం ఎంత పొడవో చూపించాడన్న మూట !. విమానాశ్రయంలో మాస్కో వెళ్లే విమానం బయలు దేరడానికి అరగంట ముందు. కాఫీ తాగుతూ మితులతో మాట్లాడు తున్నప్పుడు ఒక వ్యక్తి వచ్చి మీతో మాట్లాడాలి పక్కకు రమ్మన్నాడు నేనెన్స్షడూ చూడని ఆ వ్యక్తి తాను ఎస్‌.ఐ.సుబ్బారెడ్డినని, మిమ్మల్ని అరెస్టు చేయమని అర్జర్స్‌ ఉన్నాయని అన్నాడు. అప్పుడు కాల్వపోరాటం! కేసు అరెస్టువారెంటు అన్నీ గుర్తుకొచ్చాయి. కబంధుని హస్తాలకన్నా కర్కోటక పోలీసుహస్తాలు మరింత పొడవన్నది అతిశయోక్తి కొదని అర్ధమైంది. అప్రతిషస్టపాలయిన ఈ అడ్వాన్స్‌ బెటర్‌మెంటు లెవీని పి.వి.నరసింహారావు ప్రభుత్వం రద్దయి జలగం ప్రభుత్వం నచ్చే మధ్యలో గవర్నర్‌ సొలనలో సలహాదారుగా ఉన్న శరీన్‌ రద్దు చేశారు. ప్రజలు ఓట్లిచ్చి భుజాలరిగేట్లు మోస్తున్న ప్రజాస్వామ్య నిక్షేపరాయుళ్ల కని బురౌక్రాట్‌ ప్రభుత్వం మేలని శరీన్‌ నిరూపించారు.

సేం

స్పహకట కమ్యూనిస్టు నాయకులకు అప్పుడప్పుడు తము ఉపన్యాసాలూ, వ్యాసాలు పడికట్టు పదాలతో మొద్దుబారినాయన్న వాళ్ణ సంగా టుంది. అయినా వేదికలమీద తమ స్థానం ఇంకొకరికి ఇవ్వరు. ప్రేక్షకులు ఆవలించినొ, నిద్రపోయినా, లేచిపోయినా వాటిని పళ లు ఆగవృగాక ఆగవు ఆరోహణ నుంచి అవరోహణ సాయికి దిగుతున్నప్పుడు బతికొమురా అని శ్రోతలు చప్పట్లు కొడితే న ఇ శంసలుగా భావించి మళ్లీ ఉచ్చస్వరంతో ఉద్దోషించే నేతల చూచి తలపట్టుకోక చేస్పేదేముంది?.. పార్టీ ప్రచారాందోళనలకు నాయక ఏర్పాటు చేస్తి సలహాలూ సూచనలు ఇచ్చి ప్రచారకార్యక్రమం సాగించడం మంచిదని, సభల్లో మాట్లాడేది చేతగాని పార్ట దనక బాగా మాట్లాడగల రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యులకు ఆ బాధ్యత అప్పగించాలన్న నా సూచన అరణ్యరోదనప్టైంది. అయితే ఆగవు అయిన “విశాలాంధ్ర కు కొంచెం పదును బెట్టాలన్న తలంపు మాత్రం అప్పుడప్పుడు కలుగుతుండేది. "సవ్యసాచి తిక ॥ ర్వాత కామేడ్‌ రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డిని “విశాలాంధి మొద్దు కత్తికి సానబట్టేందుకు తీసుకెళ్లారు కానీ అప్పుడు ఆ న తికకు ఎడిటర్‌గా ఉన్న కాట్రగడ్డ రాజగోపొలరావు నిర్వాకంలో ఇమడలేక కొన్ని నెలల్లోనే గృహోన్ముఖులయ్యారు. ఈ ఎడిటర్‌ గారే ష్ట్ర లో కవితలకు పారితోషికం ఇస్తూ కొందరికి పాతిక, మరికొందరికి పదిహిను రూపొయను ఇచ్చి నాకు పదిరూపాయలు కవ్పక్త న్‌ అంటే ఆయన దృష్టిలో నేను మూడో తరగతి కవిని 1 ఈ వర్గీకరణ విధానాన్ని త్మీవంగా గర్లిస్తూ పార్టీతో సంబంధంలేని నగ తిక్క సానుభూతి పరులకు పదిహేను, పార్టీ సభ్యులకు పది అంటే బాగుంటుందన్నాను. కమ్యూనిస్తు పార్టీ డబ్బుతో క్లబ్బుల్లో ॥ ఆడేవాళ్లు పార్టీని స్వర్గానికీ సాధనంగా ఉపయోగించుకునే వాళ్లు నేతలుగా, విధాన నిర్గేతలుగా, సంపాదకులుగా ఉన్నప్పుడు ఎమంట్రే ఏంలాభం?.

ఈసారి “విశాలాంధ్ర రాజకీయ వారపత్రిక పెట్టీ దానికి నన్ను ఎడిటర్‌గా రమ్మన్నారు. విజయవాడలో ఉండీ ఆకర్తవ్యం నిర్వహించడం కష్టమే కాదు అసంభవం కూడా. ఎందుకంటే పార్టీ ఇచ్చే 275రూపొయల మాసిక వేతనంతో 1970లో ఒక కుటుంబం పెతకడం సాధ్యకాని విషయం. అందుచేత కుటుంబాన్ని ప్రొద్దుటూరులో ఉంచి ఒక్కడినే వెళ్లాను. “విశాలాంధ్ర ఆఫీసుకు దగ్గర చుట్టగుంటలో పేరయ్య హోటల్‌లో పూటకు ఒక్కరూపాయతో రెండు మూడు పచ్చళ్లు, గడ్డ పెరుగుతో అన్నం పెట్టేవారు. నాలాంటి వాళ్లంత్రా అక్కడ, ఇంకొంచెం ఖర్చు భరించేవారు ఏలూరు సెంటర్‌లో అలంకార్‌లో అంతకన్నా జేబులు బరువుగా ఉండే వాళ్లు కనకదుర్గా గారైన దుర్గా విలాస్‌లకు వెళ్లేవారు. అస్మదాదులం మాత్రం పేరయ్య ఆతిధ్యాన్ని వదిలే వాళ్లం కాదు. రెండేళ్ల పొటు విజయవాడ - ప్రొద్దుటూరుల మధ్య తిరగడానికి ఇతర ఖర్చులకు కడపలో ఉన్న అరుసెంట్లు ఇళ్ల స్టలాన్ని అమ్ముకోవడం తప్ప ఆ పత్రికకు నేన ఒరగబెట్టిందేమీ అగుపించలేదు.

108 మనస్సాక్షి పత్రిక ప్రారంభోత్సవంలో రాష్ట్ర కమిటీ కార్యదర్శి రాజశేఖరరెడ్డి “విశాలాంధ్ర ఆఫీసు ఆవరణలో జరిగిన సమావేశానికి అధ్యక్షతవహిస్తూ పత్రికా సంపాదకుడుగా నా బాధ్యతల గురించి చాలా సూక్తులూ, సూచనలూ సలహాలు ఇచ్చారు. నేనేదో దుడుకుగా రాయబోతున్నట్లు, అందుకు ముందుగానే ముకుదాడు వేస్తున్నట్లు అనిపించింది. ఆ తర్వాత నేను మాట్లాడుతూ పత్రిక సంపాదకత్వం విషయంలో కామేడ్‌ లెనిన్‌ మార్గదర్శక సూత్రాలను పాటించనున్నట్లు చెప్పాను. 1950లో కడలూరు జైలులో మాకు మేయర్‌గా ఉన్న కామ్రేడ్‌ టి.వెంకటేశ్వరరావు “విశాలాంధ్ర జనరల్‌ మేనేజర్‌గా ఉన్నారు. ఆయన ముందు డెమ్మీ వేసుకొమ్మన్నారు. నాకు అసిస్టెంటుగా మోటూరు వెంకటేశ్వరరావును ఇచ్చారు. డెమ్మీతో అవసరం లేకుండానే పండ్రెండు. పేజీల్లో ఎక్కడ ఏది ఉండాలో నిర్ణయించి ప్రారంభించాం. మొదటి "పేజీలో కాస్త సంచలనాత్మకమైన శీర్షికతో వారంలో ముఖ్యసంఘటన. ఎడమ పక్క ఒక “కాలం అంతా “నిప్పురవ్వలు' ! వార్తలపై లఘు వ్యాఖ్యలు. మధ్యరెండు పేజీల్లో పతాక శీర్షికతో ప్రజోద్యమాల సమీక్షా వ్యాసం. అడుగున ఒక వ్యంగ్య హాస్య విమర్శనాత్మకరచన చివరిపేజీలో నేను రాసీ ఘాటయిన విమర్శనా వ్యాసం. ఇలా విభజించాం. తొలిసంచికే బాగుందనిపించుకుంది.. “నిప్పురవ్వలు భగ్గునమండాయి. ఆ తర్వాత అవే చురకలుగొ మారాయి (ఆంధ్రభూమిలో). విశాలాంధ్ర వారస్యతిక రాగానే సిషియం. వారపత్రిక ప్రజాశక్తితో ఘర్షణ మొదలయింది. అంతవరకు సిపియం. నాయకులు మాకీనేని బసన పున్నయ్య, మోటూరి హనుమంతరావు ప్రభృతుల సి.షిఐ. మీద, దాని నాయకుల మీద దూషణలతో కూడిన వ్యాసాలు ఏకపక్షంగా, నల్లేరు మీద బండిలాగ సాగేమి వాటికి సమాధానం ఇస్తే ఇంకా ఘాటైన తిట్లు వర్షం కురుస్తుందనో ఏమో విశాలాంధ్ర దినపత్రిక పెద్ద ముత్తయిదువులాగ ఊరికే ఉండి పోయేది. దీనితో వాళ్లు మరింత దూకుడుగా సిషిఐ.ని దూదేకినట్లు ఏకి పారేసీవారు. అందులో అ పత్రిక సంపాదకులు మోటూరి వారి ధోరణి మరీ శుతిమించేది.. నేను ఈ ధోరణిని ఎదిరించాను. కొన్ని సందర్భాల్లో విసన కర్రతో నువ్వొకటంటే వీశెరాయితో నేరెండంటా అన్నట్లు వడ్డించాను. దానిపై హనుమంతరావు నాపై వ్యక్తిగత విమర్శలకు దిగుతూ తగుదునన్మూ అని సంపాదకుడైన మల్లారెడ్డి అని నేనేదో నా అర్హతకు మించిన పదవిని పొందినట్లు రాశారు. ఇది ఆయనకు కొరివితో తలగోక్కున్నట్లయింది. నాకు చాలామంది నాయకుల గోత్రాలు తెలుసు. అందుచేత నుల్లారెడ్డి అలక పానుపెక్కి సంపాదక పదవిని సాధించుకోలేదని, పార్టీ కర్తవ్యంగా ఆబాధ్యతను నిర్వహిస్తున్నాడని హనుమంతరావులాగా సహజకవచ కుండలాలతో నాయకుడు కాలేదని సమాధానం రాశాను. నా బాణీ ఇలా ఉంటుందని ఆదిలోనే సూచించాను అంత హనుమంతరావు దూకుడు తగ్గింది. కాన్సీ సిపిఐలో అపక్వాహారానికి అలవాటుపడిన నాయకులకు నా గరం మసాలా మరీ ఘాటనిపించింది. దాంతో సన్నాయినొక్కులు మొదలయ్యాయి... కాంగ్రెస్‌ మీద చివరి పేజీలో నే వేసే వాతలు సరివదలని దళసరి ఖద్దరు లాంటి చర్మం కలిగిన కాంగ్రెస్‌ నాయకులకేమీ బాధ కలిగించక పోయిన్నా కాంగ్రెస్‌లో అభ్యుదయ శక్తులను భూతద్దంలో వీక్షించే సిపిఐ. వర్గాలకు బొధ కలిగించినట్టయింది. అయినా నా వైఖరిని ఏమి మార్చుకోలేదు. విశాలాంధ్ర వారస్యతిక సంపాదకత్వ వ్యవహారాలు చూచుకొంటూనే ఆ రెండేళ్లలో కవిత్వం కూడా గణనీయంగా రాశాను. ఇప్పుడు ప్రముఖ కార్టూనిస్ట్‌ అయిన మోహన్‌ అభ్యుదయ యువకనలు కె రాజేశ్వరరావు మొదలయిన వాళ్లు అప్పుడు విద్యార్థులు నాగార్జున యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్‌ నరసింహరావు, డార్ధర్‌ సమత ఎస్‌. ఆర్‌, ఆర్‌. కాలేజీ విద్యార్థులు. ఈ కురకారుతో కలిసి కబుర్లు కవితా గోష్టులు సాగేవి విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం మేనేజర్‌ కామేడ్‌ మణ్యం, చంద్రం గారు ఉన్న బిల్లింగులో నేను ఉండేవాడిని: విశాలాంధ్ర సంపాదకుడు శ్రీకృష్ణ గుంటూరు నుంచి వచ్చి వెళ్లేవారు. పి.వి. శివయ్య కూడా విశాలాంధ్రలో పనిచేసేవారు. విశాలొంధ సబ్‌ ఎడిటర్లు వార పత్రిక ఆసక్తిగా చదివేవారు. కాన్సీ కొని చదవాలంటే ఇబ్బంది పడేవారు. మేనేజ్‌మెంటు ఉచితంగా ఇచ్చేది కొదో' అది ఆసంస్థలో పాటించే పొదుపు

విశాలాంధ్ర వారష్యతిక సంపాదకత్వం 109 నాకు అసిస్టెంటుగా ఉన్న వెంకటేశ్వర రావు ఏదో వ్యాపారంలోకి వెళ్లి పోయినందుల సోదుం జయరాంను ఆస్టానంలోకి తీసుకున్నాం. జయరాంతోపాటు సోదుం రామమోహన్‌ కూడా విశాలాంధ్ర డైలీలో పనిచేసేవారు. జయరాం వారపత్రికలో సరిగమలు కాలం రాసేవారు. “పగతి సచ్చిత వార పష్యతికకు చంద్ర గారు సంపాదకులుగా ఉండేవారు. ఆర్థికంగా నష్టం వస్తుందన్న కారణంతో ఆపత్రికను పార్టీ ముక్కామల నాగభుషణంకు అప్పగించింది. ముక్కామల 1948 వరకూ రాష్ట్ర పార్టీలో ముఖ్యులు. రాష్ట రైతు సంఘం అధ్యక్షుడుగా ఉన్నారు. ఒకటి, రెండు సార్లు పార్టీ వ్యవహారాలు చూడడానికి కడప జిల్లాకు నచ్చారు. 1948 నిర్బంధ కాలంలో పార్టీకి రాజీనామా ఇచ్చి, కంట్రాక్టర్‌ అయి బాగా సంపాదించారు. ఒకనాడు భారత కమ్యునిస్టు పార్టీ పోలిట్‌ బూరో సభ్యడుగా, రాష్ట్ర పార్టీ కార్యదర్శిగా, చాలాకాలం పార్టీ పత్రికలకు సంపాదకత్వం వహించిన చందం గారిని కూడా ప్రగతి తోపాటు ముక్కామలకు పార్టీ అప్పగించింది! విరాటాజు కొలువులో కంకుబట్టు లాంటి ఆయన ఉద్యోగం, అందులో పడుతున్న అవస్థలు చూస్తే ఎలాంటి మనిషికి ఎలాంటి దుర్గతి పట్టిందని విచారించక తప్పదు. ఉమ్మడి పార్టీలో సెక్టేరియన్ల సూటి పోటి మాటలు, తన రాజకీయ సహయాత్రికుల సర్దుబాటు, లొంగుబాటు ఎత్తుగడలను జీర్లించు కోలేక ఆయన కొంత కాలం కర్నూలు జిల్లా వేంపెంటలో ఎన్నడూ చేసి ఎరుగని వ్యవసాయం చేసి పార్టీ చీలిపోయాక మళ్లీ విజయవాడ వచ్చి సచ్చిత వారపత్రిక “ప్రగతికి సంపాదకత్వం వహించారు. ఆ పత్రికను ముక్కామలకు ఇచ్చినప్పుడు చందంగారిని కూడా 'అరణం'గా ఇచ్చేశారు. ఆయన ఆమోదంతో నిమిత్తం లేకుండానే ! ఇది నాలాంటి వాళ్లకు బాధాకరంగా ఉండేది. కమ్యూనిస్టు కుటుంబంలో ఇటువంటి నికృష్ణ పద్ధతులు ఉంటాయని నేను ఊహించలేదు. రాష్ట్ర పార్టీ కార్యదర్శి రాజశేఖరరెడ్డి ఒకనాడు 'విశాలాంధ్ర'లో పనిచేస్తున్న మా అందరికీ చంద్రంగారితో రాజకీయ విషయాలు చర్చించవద్దన్నారు. ఆయన పార్టీ పంధాకు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడుతున్నారని కూడా అన్నారు. నేను ఇలాంటి ఆదేశాలను ఎప్పుడూ తుచ తప్పకుండా పాటించేవాడిని కాదు. కాకపోతే మాటల మూటలు మోసే అలవాటు లేదు. అందుచేత చంద్రంగారితో రాజశేఖర్‌ ఇలా అన్నారని చెప్పకుండా మీ అభిపాయాలను సి.ఆర్‌(చండ్రరాజేశ్వరరావ్రులాంటి క్యామేడ్స్‌తో చెప్పి చర్చించవచ్చుకదా? అన్నాను. దానికి ఆయన ఏమీ ప్రయోజనం లేదు. అతను మాటమీద నిలబడడన్నారు. దాన్నిబట్టి పెద్దల మధ్య బొత్తిగా సయోధ్య లేదని తేలిపోవడమే గాక రాజకీయ విభేదాల ఫలితాలు వ్యక్తిగత సంబంధాలమీద ఎలా ప్రసరిస్తాయోకూడా స్పష్టమైంది. విజయవాడలో ఉన్న ఆ రెండేళ్లలో ఇంకాచాలా విషయాలు తెలిసివచ్చాయి.. దూరపుకొండల నునుపు తేటతెల్లమై విచారాన్ని ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది. చంద్రంగారి ఆరోగ్యం బాగా క్షీణించింది. అప్పటికే ఆయన భార్య పుణ్యవతి మరణించారు. ఇద్దరు ఆడపిల్లలు. జబ్బు ఎక్కువ కాగా గుంటూరులో ఒక ప్రైవేటు ఆస్పత్రిలో చేరి అక్కడే చివరి శ్వాస వదిలారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ తెలుగు నాట ఉచ్చస్థితిలో ఉండగా రాజకీయ, సాహితీ, సాంస్కృతిక రంగాల్లో పధనిల్లేశకత్వం వహించిన బుద్ధిజీవి. నిస్వార్ధ నిష్కల్మష చిత్తుడైన ఒక కామేడ్‌ జీవితకధ చాలా విషాదాంతంగా ముగిసింది. అంతవరకూ ఆయనను బొత్తిగా పట్టించుకోకుండా - ఒకవిధంగా వెలిబెట్టిన రాష్ట్ర నాయకత్వం నా టా 4 కు విశాలాంధ్ర బిల్లింగును "చంద్రం బిల్లింగు'గా ప్రకటించింది | నిజంగానే ఇది వంచనాశిల్పానికి పరాకాష్ట 1. “విశాలాంధి సంస్థలో పనిచేసే క్షామ్సేడ్స్‌ అందరికీ ఈ సంగతి తెలుసు... గానుగలోనిది తలా గరిటెడు అన్నట్లు ఈ ఆత్మవంచన అందరికీ ఎంతోకొంత అబ్బినందువల్ల చాటున ఏమన్నా నాయకత్వాన్ని ఎవరు ప్రశ్నించే స్థితే ఉత్పన్నం కాలేదు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చే అవకాశం సుదూరంలో క్రూడాలేని చోటనే పరిస్థితి ఇలా ఉంటే డెబ్బయేండ్ల పాటు ఆ పార్టీ నియంతృత్వం కిందబతికీన సోవియట్‌ యూనియన్‌లో, నాలుగు దశాబ్దాలు దాటిన చైనాలో కమ్యూనిస్టుల దుర్గతి గురించి చెప్పాల్సిందేముంది?. ఇలాంటి. మానసిక వైక్లబ్యంలో నా మనస్సు రాజకీయాలనుంచి కవిత్వం వైపు మళ్లేది. కాన్కీ ఆ రంగంలో కూడా క్షుదరాజకీయాల కంప్పు తప్పలేదు. ముఖ్యంగా దిగంబరులు కంపే మాకింపని లోకంసపై తొడచరుస్తూ కంపోస్టు పొయెట్రీసి సృష్టస్తున్న

110 మనస్సాక్షి రోజులమి. వాళ్ల నోటికి జడిసి మధ్యవర్గీయ మర్యాదస్తులయిన బుద్ధిజీవులు నోళ్లు మూసుకోగా, ఆ వర్గానికి సహజలక్షణమై ఆవకాళశనాదొన్ని ఆపోశన పట్టిన కొంతమంది విమర్శకులు దిగంబరులను కుళ్లిపోయిన కుష్టు సమాజంపై తిరుగుబాటు చేసిన వీరులని వందిమాగధులతో పోటీపడి కీర్తించారు. ఈ నేపధ్యంలో విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం మేడ మీద ఒకసాయంకాలం దిగంబరకవిత్వంపై నేను సుదీర్హమైన ప్రసంగంచేశాను. సామాన్యంగా అక్కడ జరిగే గోష్తులకు హాజరయ్యే సంఖ్యకన్నా రెట్టింపు శ్రోతలు ఆపూట వచ్చారు. అందులో కవులు, రచయితలు జర్నలిస్టులు, విద్యాధికులు అందరు ఉన్నారు. ఇద్దరు మహిళలు ఉంటే నాకు తెలిసిన వాళ్లు కాబట్టి నేను దిగంబరుల రచనల్లోంచి కోట్‌ చేసేవి మీరు భరించలేరని నచ్చచెప్పి పంపేశాను. ఆ బండబూతు రచనల్లోంచి కోట్‌ చేయడానికి నాకే రోతప్పట్టించింది. భూమి “కడగని పీతిముడ్డి లాగుందనీ, దేవృని వరిబీజం లాగుందనీ, నగ్నశిశ్నాగం పై భూగోళాన్ని నిలిపానని ఎ, ఇలాంటివే ఉటంకించి ఇదంతా కవిత్వమా? అంటుంటే కొంతమంది ఇక చాలు అన్నారు. ఆ సందర్భంలోనే దెగంబరుల కవిత్వంపై బాపు కొర్టూన్‌ సంగతి చెప్పాను ఒక కుర్రాడు తండ్రితో - నాన్నా నీ కవిత్వం చదివినందుకు అమ్మ సబ్బుతో నా నోరు కడిగిందంటాడు ! నిజానికి దిగంబరుల గబ్బు కడిగే సబ్బు లేనే లేదు రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి 'సంవేదనీలో దిగంబరుల అంతు చూశారు. అభ్యుదయ కవి సోమసుందర్‌ కూడా ఈ సాహితీ ఆకతాయలను బాగా చీవాట్లు పెట్టారు.

విచిత్రమేమిటంటే ఏసిద్దాంత వాసనల్లేని ఈ దిగంబర ముఠా 1970లో అమాంతంగా విప్లవ వేషధారణ చేసి విరసంలో చేరిపోయింది. శ్ర్రీశ్రీషస్టే పూర్తి విశాఖసట్నంలో జరిగినప్పుడే అదీ పురుడుపోసుకుంది. ఆ సందర్భంలో శ్రీమతి కృష్ణాబాయి నాతో మీరు కూడా శ్రీ శ్రీ షప్టిపూర్తికి వెళ్లవచ్చు కదా? అన్నారు. వెళ్లితే బాగుంటుంది కదా? అన్నారు కూడా. అంతవరకూ శ్రీత్రీతో నాకు విభేదాలేమీ లేవు. కానీ, దిగంబరులూ, మావోయిస్టులు అప్పుడప్పుడే ఆయన చుట్టూ చేరుతున్నారు. షష్టిపూర్తి ఏర్పాట్లు పూర్తిగా త్మీవవాద శక్తుల హస్తగతమైనట్లు విశాఖ విద్యార్దుల కరషతం వేనోళ్ల ఘోషించింది. కాగా, అక్కడ ఏమి జరిగేది, శ్రీ శ్రీ ఎలా ఉత్పవ విగ్రహంగా మారేదీ నేను ఊహించుకున్నాను. అందుచేతనే ఆమెతో ఏనోపనుల ఒత్తిడిసాకుతో నేను వెళ్లలేనన్నాను అక్కడ అంతా నేను అనుకున్నట్లే జరిగింది. అన్ని రకాల అతివాద అనకాశవాదులూ విరసంగా ఏకీకృతమై వికటతాండనం చేశారు.

అభ్యుదయ రచయితల సంఘం ముఖ్యుల్లో చాలామంది అటే వెళ్లిపోయారు. ఇలా జరగడానికి ఉమ్మడి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోని బలహీనతలే మూలకారణమనడంలో ఏమ్యాతం సందేహం లేదు. అందువల్లనే సి,షిఐకీ, సిపీ.ఎంకు చాలామంది కవులూ, రచయితలూ, బుద్ధిజీవులు దూరమై అతివాద అరాచకవాదం విపు మొగ్గారు మార్కిజం మూ సిద్దాంతమని గొంతు చించుకుంటున్న పార్టీల నాయకులు కొన్ని సీట్లకోసం పచ్చి అవకాశవాదానిక్తి పేరవీలకు పాల్పడడంతో యువవర్గానికి బాగా దూరమయ్యాయి. రాజకీయల్లోనే గాక అన్ని రంగాల్లో ఇదే పరిస్టితి ఏర్పడింది. ఏదో విధంగా ఆస్తులు సంపాదించుకోవడం కోసం ఆరాటం, అధికారంలో ఉండేవాళ్లతో లోపాయకారీ నముంతనాలు, బహిరంగరహస్యమయ్యాయి. హైదరాబాద్‌లో ఇలాంటి వ్యవహారాలు ఎవరెవరు నడుప్పుతున్నదీ పార్టీ కార్యకర్తలక్కూడా తెలుసు. అంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడి పార్టీ ఆఫీసు హైదరాబాద్‌కు నమూరాక ఒక కామేడ్‌ తెలంగాణాలో ఫలానా చోట పొలం కొంటే చౌకగా ఎకరం కొన్ని వందల్లో వస్తుందని తర్వాత వేలల్లో అమ్ముకోవచ్చునని నాకు సలహా ఇస్తే ఆశ్చర్యం కలిగింది. కొనడం, అమ్మడం, లాభం - ఈ వ్యాపారమేమిటి?. పార్టి ముఖ్యులు ఇలాంటి వ్యాపారాలు చేస్తారా? అన్నాను. ఎందుకంటే మౌ జిల్లాలో పార్టీ నిర్ణయం మేరకే మేమంతా ఉన్న ఆస్తులన్నీ అమ్మి పార్టీకి ఇచ్చేశాం. కాబట్టి అది నాకు వింతగా తోచింది. కాన్కీ చాలామంది పార్టీ ముఖ్యులు - అందులో చాలామంది సర్కారు జిల్లాల వాల్లే - ఈ వ్యాపారంలో సంపాదించినట్లు తెలిసింది. కానీ, రాయలసీమ కామేడ్స్‌కు అలాంటి ఆలోచన కలగలేదు. అలాగే మాస్కోలో, ఇతర కమ్యూనిస్టు దేశాల్లో పిల్లలను చదివించే విషయంలో కూడొ పొడుగుచేతుల సంద్యారం జరిగింది. నాయ్యంగా అలాంటి అవకాశం పార్టీలో ఆర్థికంగా ఇబ్బందుల్లో ఉన్న వాళ్లకు అందులోనూ పార్టీ

విశాలాంధ్ర వారషతిక సంపాదకత్వం 111 కోసం త్యాగాలు చేసి దుస్టితిలో ఉన్న కుటుంబాలకు కల్పించాలి. కొంతమంది కామ్రేడ్స్‌ నాతో “నీకు రాజేశ్వరరావ్కు రాజశేఖరరెడ్డి మొదలయిన పార్టీ నాయకులంతా బాగా తెలుసుకదా? మీ అబ్బాయిని మాస్కోకు పంపించవచ్చు కదా” అన్నారు. నేను ఇలాంటి "పైరవీలు చెయ్యదల్చుకోలేదన్నాను చెయ్యవలసిన పరిస్థితే వస్తీ ఆపని పార్టీ వెలుపల చెయ్యడం మంచి దన్నాను.

కవులూ, రచయితలూ, కళాకారులు సహజంగా భావుకులు. అలాంటి వాళ్లకు సర్దుబాటు చచ్చు పుచ్చు రాజకీయాలు నచ్చవు కాబట్టే తీవ్రవాదం వైషు ఆకర్షితులవుతారు. ఆ ధోరణినే విరసం సొమ్ముచేసుకుంది. ఎందరో పార్టీ అభిమూనులు నాతో మాట్లాడినప్పుడు ఇలాంటి భావాలే వ్యక్తం చేశారు. కాంగ్రెస్‌ను ఘాటుగా విమర్శించినా భరించలేని స్థితికి కొందరు నాయకులు వచ్చారు. నేను ఎడిటర్‌గా ఉన్న విశాలాంధ వారషతికలో బీహార్‌ కాంగ్రెస్‌ ముఖ్యమంత్రి అవినీతిపై ఒక న్యాయవిచారణ సంఘం సమర్పించిన నివేదిక మీద వ్యాఖ్యానిస్తూ తీవ విమర్శచేసిన సందర్భంలో ఇది స్పష్టంగా విదితమైంది. కేంద్ర, రాష్ట్ర కమిటీలు చేసీ తీర్మానాలకూ, వాటిని అమలు జరిపే తీరుతెన్నులకూ మధ్య బొత్తిగా పొంతన ఉండేది కాదు. పాము చానకుండా కర్రవిరగకుండా చాట భారతల్లాంటి జిడ్డు వ్యాసాలు రాసే వాళ్లకు ఏ ఇబ్బందీ లేదు. ఎందుకంటే వాటిని పారకులు ఎలాగూ చదవరు. ఎటోచ్చీ చిక్కంతా నాలాంటి వాళ్లకే.

విజయవాడలో, కృష్ణాజిల్లాలో కొన్ని బహిరంగ సభలకు వెళ్లాను. జనం వందల సంఖ్యకు మించకపోవడం ఆశ్యర్యం కలిగించేది. లోగడ వేలమంది ప్రేక్షకులతో కిటకిటలాడే సభలు ఇలా ఎందుకు దిగజారాయి. బ్యర్రకధలు ఇతర సొంస్పృతిక ప్రదర్శనలు ముందుపెట్టి ఆ తర్వాత నాయకులు ప్రసంగించనలసిన దుర్గతి ఎందుకు పట్టింది? ఈ విషయం జలోచించే వాళ్లే లేరు అంతా ఒక తంతులాగ మారింది. పార్టీ సభ్యులు, సానుభూతిపరులూ, అభిమానులు లక్షల్లో ఉన్నా విశాలాంధ్ర సర్కులేషన్‌ పదివేలు దాటలేదంటే ఏమనుకోవాలి? విచిత్రమేమిటంటే నాయకత్యం ఏమీ సీరియస్‌గా అనుకోవడంలేదు! రాష్ట్ర కమిటి సమావేశాల్లో మొక్కుబడి చర్చలు జరిపీ కోటాలు నిర్ణయిస్తారు. ఆ మేరకు బలవంతపు బ్రాహ్మణార్ధం లాంటి చందాలు కట్టించే తంతు జరుగుతుంది. ఆ తర్వాత అంతా షరామామూలే!,

ఈ వాతావరణంలో సంపాదకు లేమి చేస్తారు. కవులూ, రచయితలూ, కళాకారులు ఏం చేస్తారు? నన్ను రాంభట్లను, ఏటుకూరి ప్రసాద్‌ను పిలిచి పార్టీనాయకులు 'అరసం'ను పటిష్టం చేయమనేవారు. ప్రచారానికి ఉత్తేజకరమైన గేయాలు రాయమనే వారు. కాని చేవలేని రాజకీయాలతో శక్తిమంతమైన రచనలూ, కళారూపాలూ ఎలా సాధ్యమౌతాయి? విజయవాడలో జరిగిన పార్టీ మహాసభకు కొన్ని ప్రచారగేయాలు కావాలంటే నేనూ, రాంభట్ల, ఏటుకూరి ప్రసాద్‌ మిగతా కామేడ్చ్‌ కొన్ని పాటలు రాళాం. ప్రజానాట్యమండలి పాతకాపుల్లో ఒకరైన కామ్రేడ్‌ మోహన్‌దాసు మంచి బాణీలు కట్టారు. రాంభట్ల కమ్యూనిస్టు ఇంటర్నేషనల్‌ గీతాన్ని ఇంగ్లీషు ట్యూన్‌లోనే రాశారు. అమరవీరుల మీద కూడా మరో గేయం రాశారు. నేను ఎరజండా మీద, పార్టీ కాంగ్రెస్‌ మీద రెండు పాటలు రాశాను. ఈ నాలుగుపాటలు మాత్రమే పార్టీ కాంగ్రస్‌లో బాగా ప్రచారమయ్యాయి.

రాంభట్ల “మృతవీరులారా ! లాల్‌సలామ్‌ 1 అన్న గేయం అందరినీ ఆకట్టుకుంది. అందులో విషాదం పాలు కొంచెం ఎక్కువైందని ఆయనతో చెప్పాను. ఎర్రజెండాపై లోగడ కామ్రేడ్‌ తుమ్ముల వెంకట్రామయ్య రాసిన “ఎగరాలి ! ఎగరాలి ! మనజెండా" బహుళజనాదరణ పోందింది. నా రచన నురో తీరులో నడిచింది. ఆయన తేటతెలుగులో జానపద బాణీలో

“ఠ్రూలోళ్ల గొంతులో కొనవూపి రుంటేను సేద రైతూ మేన

112 మనస్మాక్షి వేడి రక్తంబున్న ఎగరాలి ఎగరాలి మన ఎరజెండా' అన్నారు. నాకైలి ఎప్పుడూ అందుకు భిన్నంగా అలంకార భాషలో ఉంటుంది. ఒకో స్థాంజాలో ఒక భావం చెప్పడం ఈ పాటలో జరిగింది. ఉదాహరణగా ఈ క్రింది పంక్తులు చూడవచ్చు. అమర వీరులు వార బోసిన అరుణ రక్తపు ధార సాక్షిగ పచ్చి నెత్తుట తడిసి విరిసిన పారిజాత వనమ్ము సాక్షిగ ఎత్తరా ! మన ఎరజెండా ఎర్ర వెలుగులు దిశల నిండా ఇందులో “పారిజాతం' పార్టీ నాయకులకు నచ్చలేదు. అందుచేత దాన్ని తీసేసి “సమసమాజం కొరకు పోరేగశమిక విప్లవ దీక్ష సాక్షిగ అని మార్చవలసి వచ్చింది. ఇలాంటి వాతావరణంలో కవిత్వం ఎలా బతికిబట్ట కట్టగలుగుతుంది?. రష్యాలో కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వం ఏర్పడిన తర్వాత టాల్‌స్టాయ్‌, చెకోవ్‌, గోగాల్‌, డాస్టోవిస్కీ లాంటి రచయితలు ఎందుకు ఉదృవించలేదు?, “అమ్మ' నవలతో విశ్వవిఖ్యాతుడ్డైన మాక్సింగోర్కి వాక్కు ఎందుకు ఆగిపోయింది? అంటే సూటి సమాధానం లేదు. ఇప్పుడు వెల్లడైన దాన్ని బట్టి అక్కడ పెత్తనం చేసిన కమ్యూనిస్టు నియంతృత్వమే అందుకు ఏకైక కారణమని చరిత కోటి గొంతులతో చాటుతోంది. విశ్వనాధతో ముఖాముఖి నేను విజయవాడలో ఉన్నప్పుడే కవి స్వమాట్‌ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ అధ్యక్షులుగా పెద్ద కవి సమ్మేళనం జరిగింది. దాశరధి, ఉత్పల సత్యనారాయణ, జ్ఞానానందకవి, కొలకలూరి ఇనాక్‌, మోదుకూరి జొన్సన్స్‌ హేమలతా లవణం మొదలయిన కవులు స్వీయకవితా గానం చేశారు. విశ్వనాధగారు వేదిక పైకి వచ్చేముందు ఆయన సభల్లో సృష్టించే రభస గురించి కొందరు కవులు చర్చిస్తూ త్త ఈ రోజు ఆయన ఏమైనా వికృత, వితండ వ్యాఖ్యలు చేస్తే మీరు ఘాటయిన సమాధానం ఇవ్వాలన్నారు నాతో. ఆయన ఏమంటారో అననివ్వండి సండి అన్నాను. అంటారను కోండి మీ జవాబు ఎలా ఉంటుంది? అన్నారు. అయితేగియితే ఇలా ఉంటుందని నాలుగు పంక్తులు రాసి చూపీంచా. వేయిపడగలు నిప్పి విషపు నాల్కలుసాొచి కవిలోక తక్షకుడు కస్సుమని లేచారు .. అన్నాను. అద్భుతంగా ఉందన్నారు. అలా అన్న వారి పేర్లు నాకు బాగా గుర్తున్నా కొన్ని కారణాల వల్ల ఇక్కడ రాయడం లేదు. ఇంతలో కవిస్మమాట్‌ రంగ ప్రవేశం చేశారు.

విశాలాంధ్ర వారష్మతిక సంపాదకత్వం 113

అలనన్నయ్యకు లేదు అంటూ గురుస్తుతిలో ఆత్మస్తోతం చేసుకున్న ధిషణాహంకారి ఆయన. చాలా పెడసరంగా మాట్లాడతారని విన్నాను. వేదికమీద ఒక చివరగా కూర్చున్న నన్ను గురించి ఎవరు చెప్పారో గాని తన దగ్గరకు రమ్మన్నారు. నీ గురించి భరతుడు చెప్పాడన్నారు. భరతుడెవరబ్బా అనుకుంటుండగా పేరాల భరతశర్మ అన్నారు. కవులు చాలొమంది ఉన్నారు. నాపేరు దాదొపు పదిమంది కవల తర్వాత ఉంది. ఈ కవి సమ్మేళనం తర్వాత బందరులో ఒక కార్యక్రమానికి వెళ్లవలసి ఉంది. విశ్వనాథ గారితో “నన్ను జాబితాలో కొంచెం ముందుకు మార్చండి. వేరే పని ఉంద'న్నాను. ఏ మూడ్‌లో ఉన్నారో కాని, కస్పుమనకుండా మూడవ స్థానంలోకి మార్చారు. నేను కవితాపఠనం చేసేముందు. పరిచయం పేరుతో నాలుగు పొడిమాటలు చెబుతూ. “ఇతను కడసరెడ్డీ మల్తారెడ్డి అని విన్నాను కానీ ఇక్కడ మాట్లాడడానికి వీలులేదు. కవిగా ఏ పొటివాడో తెలియదు అంటూ అయిదు నిమిషాలు టైం ఇచ్చారు. విజయవాడలో నేను కమ్యూనిస్టుగ్యా కవిగా, జర్నలిస్టుగా, వక్తగా చాలామందికి తెలుసు. విశ్వనాథ ఏవైనా వ్యాఖ్యలు చేస్తే మల్లారెడ్డి జవాబు చెబితే ఎలా ఉంటుందో అన్న వాతావరణం ఏర్పడింది. నేను కవిత మొదలు పెట్టగానే -

వేయి పడగలు విప్పి

వికట తాండవమాడు .. అన్నానో లేదో సంచలనం అగుపించింది. విశ్వనాధగారు ఇదేమిటని విభాంతి చెందినట్లు అగుపించారు. ఆ రెండు చరణాలను మరోసారి రిపీట్‌ చేసిన తర్వాత ఒక మెలిక తిప్పి-

విపణి ఫణి ఫూత్కార

విష వీచికల మధ్య

క్షణగండముగ బ్రతుకు

సొమాన్యులను తలచి

పొడలేనీ వేళ పారవశ్యమ్ముతో

'పెద్దపులు లధికార

భదాసనములెక్కి

శాంతి సత్యాహింస

జప మాలికలు తిప్ప

వంచనాత్మక కళా

వైధగ్యమున జూచి

పాడలేనీ వేళ

షారవశ్యమ్ముతో

భూలోక అలకాధి

పులభోగకాంతయై

పచ్చిబోగము చాన

[14 మనస్సాక్షి పరువు తీసిన జాణ ఈ రాజ్య మోహినీ హేలా విలాసాలు పాడలేనీ వేళ ... ఈ కవిత చదువుతుండగా శ్రోతలు దీర్ద కరఠాళధ్వనులతో హర్షామోదాలు ప్రకటించారు. విశ్వనాధగారు ఈ కవితపై వ్యాఖ్యానిస్తూ “కవిగా ఏ పాటి వాడో తెలియదన్నాను.. ఇప్పుడు తెలిసింది కదా? ప్రాచీన ఆధునిక కవిత్వాన్ని మల్లారెడ్డి ఆపోశన పట్టాడు అని ప్రశంసించారు. ఆయన సంతృప్తి ఆనంద్యాశువులుగా వ్యక్తమైంది. ఇది నేను ఊహించని పరిణామం. ఒక వింత వనూత్న అనుభూతిని కలిగించింది. తద్వాత ఆయనతో నా గురించి చెబుతూ నేను కమ్యూనిస్టు పార్టీ వాడినని, విశాలాంధ్ర వారపత్రిక ఎడిటర్‌నని అన్నాను. దాని మీద విశ్వనాథగారు “ఎందుకో నిన్ను చూడగానే రాజపురుషుడుగా తోచావ్ల అన్నారు. పోలిటీషియన్‌ను రాజప్పురుషుడు మంచి అనువాదమే. ఒకసారి మా ఇంటికి రా, మాట్లాడుకుందాం అన్నారు. కానీ, తర్వాత కలుసుకొనే అవకాశం కలుగలేదు. అంతకు కొన్నేళ్లకు ముందు విజయవాడ రేడియో స్టేషన్‌లో మహీధర రామమోహన్‌ రావ నన్ను దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారికి సరిచయం చేస్తూ మంచి కవిత్వం రాశాడన్నారు. శాస్త్రిగారు ఏదీ ఒక కవిత వినిపించమన్నారు.. నేను నిస్సంకోచంగా “మళల్లారెడ్డీ గేయాలు లోని “పిలుపు అన్న కవిత వినిపించాను. అది భావకవులను పలాయన వాదులుగా చిత్రించి గర్జించే కవిత అందులో కట్టిదుట అర్జాంగి కట్ట వసనములేక అతుకు బొంతలు జుట్టి అల్లాడి పోతుండ కావ్యనాయిక మేని కనకాంబరపు చీర కుచ్చెళ్లు సవరించి కులుకుతున్నావేళ ... వాస్తవిక జీవితపు వైవిధ్యముల జూడ దిగిరమ్ము దిగిరమ్ము దివి వీడి భువిపైకి ! అన్నాను. ఇది సూటీగా ఆయన పైకే ఎక్కుపెట్టిన అధిక్షేపాస్తం. అయినా హుందాగా మందహాసం చేశారు ఆ తర్వాత విజయవాడలో జరిగిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలో అనుకోకుండా కలసినప్పటికి ఆయన గొంతు మూగబోయింది. చేతిలో ఉన్న పలకమీద “కడస మల్లారెడ్డివి కదా” అని రాశారు. నిసర్లమనోహరష్టైన ప్రణయ భావనా సౌకుమార్యాన్ని , మాధుర్యాన్ని అనుభవించి, ఆస్వాదించే శక్తిలేని అరసికులంతొ భావకవిత్వాన్ని ఈసడించినట్లే నేను కూడా ఆ రోజుల్లో అధిక్షేపించాను.

విశాలాంధ్ర వారపత్రిక సంపాదకత్వం 125

ఊరూ పేరూ ఎరుగని

ఊహా ప్రేయసి కోసం

భావకవుల శోకంలో

ప్రభవించిన గీతాలివి ! అని హేళన చేశాను. ఆ విధంగా “మౌఢ్యం వల్ల బలాఢ్యుడు' అన్న సూక్తిని సార్ధకం చేశానని ఒప్పుకోవలసి ఉంది. యూరపు ఖండంలో జరిగిన పునరుజ్జీవన(రినైజన్స్‌) ఉద్యమం వంటిది అనివార్య చారిత్రక కారణాలవల్ల భారతదేశంలో జరుగలేదు. అందువల్ల ఆ భావాలను పాశ్చాత్యదేశాల నుంచే మన కవులు ఎరువు తెచ్చుకున్నారు. భావకవితపై తిరుగుబాటు చేసిన అభ్యుదయ కవిత్వంలోనూ అదే జరిగింది. అటు ఛాందసులూ ఇటు ఆధునికులు చెరో వైపు నుంచి భావకవిత మీద దండయాత్ర చేశారు అందులో నేను సైతం ఒక రాయి విసిరాను.

13 ఠి బ్య సాహిత్యంలో సమరాలు ఆర్యుదతో వివాదం నా శంఖారావంపై సమీక్ష రాస్తూ ఆర్వుద మల్లారెడ్డి కవిత్వంలో నోట్‌ చెయ్యదగ్గపీ, కోట్‌ చెయ్యదగ్గవీ ఏమీ లేవన్నారు. నీరక్షీరన్యాయంగా నిగ్గుదేల్బవలసిన విమర్శకులు పాక్షీకత్వంతో కక్ష వహించి, అల్పబుద్ధి వహించినప్పుడు అసహ్యం కలగడం సహజం. అందువల్లనే నేను ఇలాంటి సంకుచిత బుద్ధిగల విమర్శకులందరి మీద కవితా కశాంచలాలు రుళిపిస్తూ- చుళుకీకృత సకల కళా జలనిధులీ విమర్శకులు మూరలతో ఆకాశం మేరలు కొలిచెయ్యగలరు ! అన్నాను అయితే అర్నుదకు నా కవిత్వంలో ఆంతా శూన్యమని ఎందుకనిసించింది? ఎందరిలోనో లేని కవిత్వానికి నగిషీలు చెక్కి పొగడడానికి వెనుకాడని వారు శంఖారావం విషయంలో ఇంత శూన్యవాది ఎలా అయ్యారు? పూర్వాపరాలు ఆలోచిస్టే శ్రీశ్రీ పట్ల ఆర్ముద వూంచిన కార్బణ్యం గుర్తుకు వచ్చింది. శ్రీశ్రీ మహాప్రస్తానానికి శ్రీరంగం నారాయణబాబు రుధిరోధ్గారిని పోటీ పెట్టి సృష్టించిన అపహాస్యకర వివాదం జ్ఞప్తికి వచ్చింది. “మల్లారెడ్డి గేయాలిను ప్రశంసిస్తూ శ్రీశ్రీ రాసిన వ్యంగ్యాత్మక బహింరంగలేఖ, “శంభారావం'కు రాసీన తొలిపలుకులో “మల్లారెడ్డి కవితా శిఖరాలను ముట్టడిస్తున్నాడు' అనడం, అంతకుముందు మల్లారెడ్డి నా వారసుడన్సి ప్రకటించడం ఆరుద్ర నాపై ధ్వజమెత్తడానికి కారణమనిపించింది. ఈ అల్పబుద్ధి మీద అసహ్యంతోనే ఆర్వుద మీద నేర్పుగా వ్యంగ్య కవితా శిలీముఖాలు సంధిస్తూ నా ఇష్టం తెలుగుభాష నలౌఇలా నలుపుతాను తిక్కన్నలు వేమన్నలు మక్కువతో పోషించిన తేటతెలుగు నుడికారప్పు తాటను వదిలించుతాను రనండి ! అన్నానా? వక్ష

సాహిత్యంలో సమరాలు 117

సునండి ! అనుటొక్కలెక్కా !

ఆంధ్రభాష వైశాల్యం

ఆగదు నా ధాటిముందు !

ఇకమీదట నా రచనా

వైతరణీ తరంగాలు

సమగ్రాంధ్ర సాహిత్య

క్షేతమ్ముల ముంచెత్తును ! అన్నాను ఈ పూర్వరంగంలో గుడివాడలో జరిగిన కృష్ణాజిల్లా రచయితల మహాసభలో అనుకోకుండా ఇద్దరం అవేదిక మీద కలవడం తటస్థించిది. తన ప్రసంగం ముగించాక ఆరుద్ర స్థానిక గెస్ట్‌హౌస్‌కి వెళ్లిపోయి. నాకోసం మితుడు ఎం.మిఎల్‌ నరసింహారావును పంపించారు. నేను యువకవుల కవితా పరనం పూర్తి అయ్యాక వస్తానన్నాను. రెండోసారి మళ్లీ ఎం.వి.ఎల్‌ వచ్చారు. ఇద్దరం కలిసి గస్ట్‌హౌస్‌కి వెళ్లేప్పటికి ఆర్ముద ఆయనకు ఆత్యంత ప్రీతి పాత్రమైన “బ్లాక్‌ వైట్‌ విస్కీతో సిద్ధంగా ఉన్నారు. నాకు 1965, 66వరకూ మద్యపానం అలవాటు లేదు. తొలిసారి మితుడు నార్ల చిరంజీవి ఇంట్లో బీరు తాగాను. ఆ తర్వాత అప్పుడప్పుడు రకరకాల స్వదేశ్కీ విదేశీ మద్యం సేవించినా రెండు పెగ్గులు దాటే అలవాటు లేదు. ఆరుద్ర, శ్రీశ్రీ లాంటివారు ఈ విషయంలో లోలోతులు తరచి అన్వేషించిన వారు. అందుచేత నా సరిమితి గురించి చెప్పే "ఆ చుక్క తలకెక్కక నుందే మాట్టాడేదేమైనా ఉంటే ముగిద్దాం' అన్నాను. ఎందుకంటే అ తర్వాత ముచ్చటకు ఏమీ విలువుండదని నాకు అనుభవమే. దానిపై ఆర్ముద మీరు నా సమీక్షను అపార్ధం చేసుకున్నారని మొదలు పెట్టీ ఏదేదో చెప్పుకొచ్చారు. ఆయన ఆత్మసమర్ధనను పట్టించుకోకుండా నేను మీ కవిత్వం గురించి నా అభ్గిపాయం మీ ముందరనే చెబుతానన్నాను. అభ్యుదయం, సోషలిజం అనే మీరు అమెరికా స్మామాజ్యవాదాన్ని ఎలా బలపరుస్తున్నారన్నాను. దానికి ఏమీ స్పందించకపోతే 1963లో 'ఆంధ్రప్రభీలో శుద్ధ మధ్యాక్కరల శీర్షికతో ఆయన రాసిన ఈ కవితలను అప్పజెప్పాను.

“అపకారి నెపమెంచకుండా

అతగాణ్తి కదలనీకుండా

ఉపకార మొనరించుతాము

ఉపచరించుట మనకు నోము

ఉపకారి అమెరికా వాడు

ఊరికే పోనీకు నేడు

విపుల మౌ భరతమాగాణి

విత్తనీ అమెరికా వాణి' వాయిస్‌ ఆఫ్‌ అమెరికొతో ఎఐఆర్‌కు లంకె పెట్టాలన్న యత్నంపై మనదేశంలో, పార్లమెంటులో తీవ్రనిరసన వెల్లువెత్తింది. అప్పుడు ఆకుద అమెరికా పక్షాన వకాల్తా పుచ్చుకొని పైకవిత రాశారు. ఈ చరణాలను నేను ఉటంకించినప్పుడు ఆయన చేసేడేష్పుంద టి మింగడం తప్ప ! చివరకు ఏదో ఒకటి చెప్పాలికాబట్టి నేను వ్యంగ్యంగా అలారాశానన్నారు. అందులో వ్యంగ్యమక్కడుందని నిగ్గదస్త్‌ అది నా ఫైల్యూరు కావచ్చునని పిల్లిమొగ్గలు వేశారు. నోట్‌ చేయతగినవీ, కోట్‌ చేయదగినవి ఇలాంటివి ఆరుద ఇసుకపాతరలో ఇంకా ఎన్నో దొరుకుతాయి ! విచిత్ర మేమిటంటే అసలైన సీసల్టైన సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేకినని ఆడంబరంగా చెప్పుకుంటున్న సిసి ఎం

1186 మనస్సాక్షి ఆంధప్రదేశ్‌ శాఖ అమెరికాకు బాకా ఊదే ఆరుద్రను తన ఆస్థాన కవిగా భావిస్తోంది ! అవకాశవాదుల మధ్య అనుబంధానికి ఇదో మచ్చుతునక.

ఈ సందర్భంలో మరో విషయం కూడా చెప్పవలసి ఉంది. మావోను బుక్కుల్లో, వృశ్చికసంతానంలో సిద్దాంతరీత్యా రాజకీయంగా విమర్శించినందుకే సిపిఎం నాయకులు నా సై విషం కక్కుతున్నారు. మరివారి ఆస్థానకవీశ్వరుండు ఆరుద్ర చేసిందేమిటి ? ఆశుద్ధమధ్యాక్కరల్లోనే -

“విశ్వ్ససమరం కోరు కొనును విప్లవం వక్ధిల్లు ననును శాశ్వతముగా పదవి గొనుచు శామిక నియంతృత్వమనును విశ్వసించని వాళ్ల చంపి విరచించు రక్తంపు రొంపి ప్రశ్వపచ మావొసీటుంగు ప్రాణాంతకప్పు వెదురు బొంగు

• ఆంధ్రప్రభి 2310.63 పై ఎనిమిది పంక్తుల్లో చివరి రెండు మానోను మరీ వ్యక్తిగతంగా దూషించినవి. “శ్వపచుడు' అంటే కుక్కమాంసం తినే ఛండాలుడు !. దానికి ఆరుద్ర “ప్ర అనే విసర్గ జోడించి మహాఛండాలు డన్నాడు! అయినా మావోను ఇష్టదైవంగా కొలిచే సి.పి.ఎం నేతలకు చింతాకంత చింత వంత కలుగకపోవడం ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. విచ్చిత మేమిటంటే ఈ ఆరుద్రుడే అరసంలో శాస్త్రీయ సోషలిజాన్ని అంగీకరించిన వాళ్లనే చేర్చుకోవాలంటాడు. దానిపై నాకు ఒళ్లుముండి సదరు సోషలిజం భాగవతుల సంకర శాస్త్రీయ సోషలిజం కాబోలునన్నాను ! ఇలాంటి వ్యవహారాల్లో నాకు మొగమాటం,ములాజాలు ఎంతమాత్రం ఉండవు. చెప్పదల్పుకున్నది కుండబద్ధలు గొట్టినట్లు చెప్పడమే నా నైజం, లేదా సీనారె అన్నట్టు నా ప్రవృత్తి, అందుకు నేనేమి విచారించడం లేదు కూడా. పనిలోపనిగా, మాటంచుమాటగా దాశరథి కృష్ణమూచార్యను గురించి కూడ ఒక విషయం చెప్పాలి. తెలంగాణా మహోద్యమ వీణను మీటి నా తెలంగాణ కోటి రత్నాల వీణ అని చాటి ముసలినక్కకు రాచరికంబు దక్కునే అని జన్మజన్మాల బూజుగా నైజాం రాజును అదిలించిన కవితా మహారథి దాశరథిని నేను ఎంతో అభిమానిస్తాను. కానీ ఆయన అంజయ్య మాట్లడేదే అసలయిన తెలుగు అంటే భరించలేకపోయాను. "ఈనాడు'లో “పుణ్యభూమిలో నిర్దాక్షిణ్యంగా విమర్శించాను. దానికి ఆయన చాలా బాధపడ్డారు. కొంతకాలం మాట్లాడడం మానేశారు కూడా. తెలుగుదేశం పాలనలో ఆస్థానకవి పదవి రద్దయ్యాక రవీంద్ర భారతిలో జరిగిన ఉగాది కవి సమ్మేళనంలో పాల్గొని ఎండలో పాదచారియై వెళ్లుతున్న ఆయన దగ్గరగా కారు ఆపి డోరు తీసి లోపలికి ఆహ్వానించి ఇంటి దగ్గర దిగబెట్టి సెలవు తీసుకుంటానన్నాను. "పైకి రావా మల్లన్నా. అన్నారు ఎంతో ఆప్యాయంగా. ఆనుధ్యనే మాతృశ్రీ అపార్ట్‌మెంటులో రెండు గదుల ఫ్లాటు కొన్నానన్నారు. టీ ఇస్తూ “అంజయ్య తెలుగు విషయంలో మీరు పోరపొటు పడ్డారు. నేను ఆవిధంగా మాట్లాడలేదు' అన్నారు. 'ఈనాడూలో అచ్చయిన వార్తమీద ఆధారపడే నేను వ్యాఖ్యానించానని, ఈ సందర్భంలో నాకున్న పరిమితుల గురించి చెప్పాను.

సాహిత్యంలో సమరాలు 119 ఆయన ఎంత అవేశపరుడో అంత అల్పసంతోషి అమాయకుడు కూడ. ఈ సంభాషణతో ఆయన మనసులోని కలక తీరింది. ఆతర్వాత స్వచ్చ, స్నేహార్ర భావంతో సలకరించే వారు. ఒకరోజు రెడ్డి గరల్స్‌ కాలేజిలో ఆయన అధ్యక్షులుగా జరిగిన కవితా గోప్టీలో మాట్లాడుతూ నేను మల్లన్నకు శ్రోతగా ఉంటానన్నారు. ఆది ఆయన వినయశీలం, దాశరథి ప్రధమ స్మారక సభలో వారి కుటుంబం నన్ను సన్మానించి నా పట్ల ఆయన కున్న అభిమానాన్ని ప్రకటించారు.

రచనలు+రచయితలు

తమ రచనల్లో మహదాశయాలను నూరి పోసిన కవులూ రచయితలూ వ్యక్తిగతంగా ఆలాగా ఉంటారని ఆశించలేం. ఉండితీరాలని కోరలీం కూడా. కానీ సగటు మనిషి కన్నా నికృష్ణ స్థాయికి కదిగజారకూడదు. కానీ, అలాంటి వాళ్లే నాకు చాలామంది అగుపీంచారు. బతుకు తెరువుకోసం ఏదైనా వృత్తి చేసుకోవచ్చు. నిజాయితీ ఉన్న వ్యక్తి అక్కడ కూడా కొన్ని కనీస ప్రమాణాలు పాటించాలి. ఉదాహరణ క్లబ్బుల్లో పీకల వరకూ తాగి మద్యనిషేధం పై ప్రకటనలతో ప్యతికలకెక్కరాదు. ఉపన్యాసాలు కక్కరాదు. కానీ, ఈ మధ్యన జరిగిన మధ్య నిషేధోద్యమంలో ఈ బాసతు కవులు, రచయితలూ, కళాకారులు ఎందరో మహానుభావులు రచ్చకెక్కి వీరంగంచేశారు. అలాగే సెక్యులరిజం, సోషలిజం, విప్లవం అంటూ స్వకులం అన్యశాఖీయులను కూడా ఈసడించే వాళ్లు లేకపోలేదు. అందువల్లనే అన్నిరంగాల్లో వంచన పరాకాష్టనందుకొంది. మూడేళ్ల కితం మూర్తీభవించిన విప్లవతత్వంగా అభిమానులచే ప్రశంసలు పొందుతున్న ప్రజాకవి బిరుదాంకితులయిన కాళోజీ నారాయణ రావు గారికి ప్రభుత్వం పద్మవిభూషణ బిరుదు ప్రసాదిస్తే అందరూ ఆశ్చర్యపడ్డారు. పి.వి.నరసింహరావు ప్రభుత్వానికి మునగ చెట్టుకు చేవ ఎక్కినట్లు విప్లవతత్వం ఎక్కిందా? లేక ప్రజా, విప్లవకవి లో ప్రభుభక్తి పరాయణత్వం పరాకాష్టకు చేరిందా? అన్న ప్రశ్నలు తలెత్తాయి.

ఈ విషయంలో కాళన్న అందరినీ ఆశ్చర్యంలో ముంచెత్తారు. పౌరహక్కుల కోసం తాను సాగిస్తున్న పోరాటాన్ని గుర్తించి ప్రభుత్వం పద్మవిభూషణ భూషితుణ్లి చేసిందని ముప్పిరిగొన్న హర్షాతిరేకంలో ప్రకటించారు... విచిత్రం ఏమిటంటే ఈ ప్రభుత్యం పౌరహక్కులను క్రూరంగా ఘోరంగా అణచివేస్తున్నదనీ బూటకపు ఎన్‌కాంటర్లతో అమానుష హత్యాకాండకు పాల్పడుతున్నదని నిరంతరం ఆక్రోసించే విరసం వాళ్లూ, పౌరహక్కుల పరివేక్షణోద్యమ నేతలు కాళోజి ప్రకటనపై నోరు విప్పలేదు ! నా మట్టుకు నేను ఊరుకోలేక్ర

పౌరహక్కులకు జరిపే

పోరు ప్రభుత మెచ్చిందా

పద్మ విభూషణ్‌ అవార్డు

'పజా' కవికి ఇచ్చిందా?

కాళన్నా మరీ ఇంత

కాసట్యం రాణించదు

“విప్లవ పరివేశానికి

ఏమాత్రం శోభించదు అన్నాను, “పద్మ' అవార్డుల సందర్భంలో కొందరు మిత్రులు నన్ను కలిసి మీకు అవార్డు రావడం తథ్యమన్నారు. కారణం ముఖ్యమంత్రి జనార్ధన్‌రెడ్డి కావడమే నన్నారు. అలాంటి దేమీ జరగబోవడం లేదని, అందుకు గల కారణాలు వివరిస్తూ ఇలాంటి వ్యవహారాల్లో నా వైఖరి గురించి చెప్పాను. అక్షరాల అలాగే జరిగింది. రవికానని చోటులు కాంచే విప్లవపైరవీ కారుల గురించి నేను ఫిన్నవీకన్నవీ ఏన్నపో అవ్ష

120 మనస్సాక్షి

పురాణమే అవుతుంది! నాకు తెలిసి విప్లవ వాగాడంబరంతో పేరు సంపొదించుకోవచ్చునన్న యావ తప్ప ఏకోశానా నిజాయతి లేని వాళ్లు ఆ మందలో ఎందరో అగుపిస్తారు. విరసం ఏర్పడే వరకూ ఏ నిర్దిష్ట సిద్దాంత అవగాహన లేనివాళ్లు మావోయిజాన్ని ఖండించిన వాళ్లు అమాంతంగా వేషం మార్చి విష్ణన పరివేషంలో చేరిపోవడాన్ని ఏమనుకోవాలి ౫. చరిత్రాత్మక తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటాన్ని నడీపిన ఆనాటి కమ్యూనిస్టు పార్టీని ఖండించి కాంగ్రెస్‌ కొమ్ము కాచిన కాళోజీ ఇప్పుడు పీపుల్సువార్‌ను బలపర్చడానికి ఆయన సిద్దాంత ప్రాతిపదిక ఏమిటో ఎప్పుడూ విప్పి చెప్పిన పాపాన పోలేదు. అలాగే 1970వరకూ నక్సలిజాన్ని దుస్సాహసిక వాదమని, తుపాకీ గొట్టంలోంచి రాజ్యాధికారం అన్న మావోసూక్తిని అవహేళన చేసి “విష్ణ్లవం వశం తప్పిన గణాచారి కృత్యంకాదు అని, 'మాటలే తూటాలవుతై, సూక్తులు హాస్యాలవుతై, మావో చెబితే వేదం, పిశాచాలు వల్లెస్తే బలే భలే అని సిషిఎం పత్రిక జనశక్తిలో 1968 డిసెంబర్‌ 22నాడు ఖండించిన రమణారెడ్డి ఆ తర్వాత ఏడాది తిరక్కుండానే మావో మైలారభటుడుగా మారడానికి మార్క్పిస్తు, లెనిసిస్తు సైద్దాంతిక ప్రాతిపదిక ఏమిటో ప్రబుద్ధ పాఠకలోకానికి వివరించి ఉండవలసిఉంది.

“సూరీడు మావోడు' అన్న తన కావ్యసంపుటిలో ఆనాటి తన భావాల గురించి రాస్తూ “తుపాకులనేవి పసిపిల్లల దీపొవళి టపాకాయల్లాంటివో, రోలురోకలి అనే పెట్లుప్పు పేలుడు వస్తువుల ఆటల్లాంటివో కావనీ “లుంపెనో ఎలిమెంట్లు ఈ కొత్తఉద్యమంలో' దుష్కార్యక్రమంలోకి దూకి దారి కాస్తూ, దొమ్మిచేస్తూ చోరీలకూ ఖూనీలకూ దిగుతున్నారని రాశారు. అప్పటికి నా భావాలు అవే అన్నారు. కాని ఆభావం ఎలా ఎందుకు మారిందో మాత్రం అందులో సహేతుకంగా వివరించకుండా మావో “పెద్దగంతు' లాంటి ఓ కప్పదాటుతో తప్పుకున్నారు ! సైగా ఇది అవకాశవాదం అనే వాళ్లుంటారని నాకు తెలుసునన్నారు రామప్పంతులు లౌక్యం ఒలకబోస్తూ ! ఇలాంటి వాళ్లు ఏ ఉద్యమంలో ఉన్నా అది వాపు తప్ప బలుపు కాదని చెప్పడానికి నేను ఎప్పుడూ సంకోచించలేదు. కెమిఆర్‌ నుంచి శ్రీశ్రీ వరకూ అందరి పట్ల నాది ఒకే మాట. అందువల్లనే

విప్లవ రచనకు ప్రాణం ప్రణవం

తుపాకి గాదు గొట్టం గాదు

అకాడమీలా అవార్జులేనని

నీలో నువ్వే పాడుకో !

నీతో నువ్వే ఆడుకో ! అని బహిరంగ స్వగతం చెప్పుకున్నాను. నాలో నచ్చిన వస్తున్న మార్పులను ఎప్పుడు ఎంత మాతం దాచుకోలేదు,. ఇక మీద దాచుకోను కూడా, అభ్యుదయ రచయితల సంఘం నిస్తబ్ఞతలో తూగుతున్న సమయంలో నేను కవిత్వం ప్రారంభించాను. ఆ తర్వాతో ఆరుగురు దిగంబరులు సమాజం అంతా కుష్టుతలో కుళ్లి పోయిందని నోటబెట్టడానికి వీలులేని రోతబుట్టించే బూతుల బుంగలలో విజృంభించారు. మంచి చెడు విచక్షణ లేకుండా సర్వవిధ్యంస౦ం, సకల సంప్రదాయ నిరసన క్రీడ ప్రారంభమైంది. ఈ సమాజంలో పీడించే వాళ్లు పీడితులూ, మంచీ చెడూ ఉన్నాయనీ, మంచిని పెంచేందుకూ, పీడించే వాళ్లకు వ్యతిరేకంగా పీడితుల పోరాటాన్ని బలపర్పాలన్న కనీస అవగాహన లేని సాహిత్యగూండాలుగా తయారైన దిగంబరుల గురించి మార్క్సిస్టు లెనినిస్టు సిద్ధాంతశుడ్దాంచోన్ని కాపలాగాస్తూన్నట్లు వ్యవహరిస్తున్న కెవి రమణారెడ్డి ఆ రోజుల్లో నోరు మెదసకపోవడం చెప్పుకోదగిన విశేషం. 1968డిసెంబర్‌ మూడోవారంలో విప్లవరచయితల సంఘానికి నవమాసాలు నిండుతున్న రోజుల్లో కెవి.ఆర్‌ నక్సల్‌బరి పోరాటాన్ని అరాచక దుస్పాహసిక విధానంగో ఖండించారు. శ్రీకాకుళ గిరిజన సాయుధ పోరాటాన్ని నిరసిస్తూ చోరీలకూ, ఖూనీలకూ దిగుతున్న లుంపెన్‌లని నక్సలైట్లను దూషించారు కానీ దిగంబరకవులు సాహితీ రంగంలో సృష్టిస్తున్న అరాచకాన్ని గురించి నోరు విప్పలేదు. బహుశా తనకు ఇంపైన కంపునాళ్ల నోళ్లు

సాహిత్యంలో సమరాలు 121 వెళ్లగక్కుతున్నందుకు హృదయాంతరంలో అమందానందకందళితుదై ఉండవచ్చు! దిగంబరుల వికృత వికటతాండవాన్ని గర్హిస్తూ వాళ్లు విష్ణవవేషాలు కట్టివేస్తున్న వీరంగాన్ని బహిరంగం చేస్తూ ఆ రోజుల్లోనే ఇద్దరు దిగంబరులకు నేను వినిపించిన కవితలో ఇలా అన్నాను.

బతుకు పట్ల సినిసిజాన్ని

పనిగట్టుక పెంచుకోకు

మానవతను ద్వేషించే

మతిమాలిన సనిచెయ్యకు

చిర సంచిత మానవ సం

స్కతొపై కత్తులు దుయ్యకు

కుష్టు !కుష్తు !కుష్తుంటూ

రొప్టును స్పష్టించబోకు

మంచితనం మీ నలుగురి

పంచల్లో పడి ఉందని

వంచించు క కమరంలా

కుంచించుక పోవనేల?

నీచీకటికుటి ముంగిట

నిప్పుల ఉప్పెనల చూడు

భూమి కొరకు భుక్తికొరకు

పోరీ వీరులను చూడు

పెట్టు బడికి శమ శక్తికి

రెట్టించిన ఘర్షణలో

కెరటాలై తిరుగబడే

కార్మిక వర్గాన్ని చూడు

తొందరపడి ఉద్యమాన్ని

చిందర వందర చెయ్యకు

అండంలో పెరుగుతున్న

అనూరుణ్లి ధ్వంసించకు ఈ దిగంబర అరాచకవాదులూ, కె.విఆర్‌ లాంటి అవకాశవాదులు అమాంతంగా విరసంలోకి గంతువేసి గొంతులు కలిపి వింతగానం ఆలపిస్తూ వికృత ప్రదర్శనలు ప్రారంభించినప్పుడు ఆంధ్రజ్యోతి సచ్విత వారపత్రికల్లో వాళ్ల పబ్లిసిటీ స్టంటు మీద ఒక కవిత పంపాను. దానికి *ప్లవంగాలకు లవంగాలు అన్న శీర్షిక సంపాదకులు పురాణం స్యుబహ్మణ్యం గారే పెట్టారు. అందులో "అర్ధరాత్రి పృస్తకాల అవిష్కరణతతంగం కావలసిన పబ్లిసిటీ గ్యారంటీ చెయ్యగలదు అని ఎత్తి పొడిచాను. దీనిపై 1970 అక్టోబరులో “రుంర్సుం గేయ సంప్పుటికి పరిచయం రాస్తూ ఒక అకటా వికటపు కవిమల్లుడు విప్లవ కవ్చలను స్లవంగాలతో పోల్చాడంటూ ఏిరుచుక పడ్డారు.

122 మనస్సాక్షి అప్పటి నుంచి నానాగోత్రీకులతో, పంచకూళ్ల కషాయంగా తయారైన విరసం ముఖ్యులతో అరసం తరపున నేను ఇంచుమించు ఒంటరిపోరాటం సాగించవలసి వచ్చింది. అటు మద్రాసు అరసంకి చెందిన ఆరుదాదులతో, ఇటూ విరసం అరాచకవాదులతో ద్విముఖపోరాటం అనివార్యమైంది. నేను ఉన్నదేమో సి.పి.ఐల్కో దానికి సిద్ధాంత, రాజకీయ పోరాటం మీద ఆసక్తి శూన్యం. పైగా త్రీతీ అంతటి వాడితో తగవేమిటి?. మల్లారెడ్డి దూకుడుగా పోతున్నాడని విమర్శలు. ఈ పరిస్థితుల్లో రాంభట్ల, నేను అరసం నిర్మాణం కోసం రాష్ట్ర మంతటా పర్యటించవలసి వచ్చింది. అప్పుడే నేను చాలా ఉద్యమ గీతాలు రాశాను. లే !చంపు !నరుకు! అంటూ విప్లవ కేకలు గాకుండా వర్గపోరాట సీద్దాంతంపై ఆధారపడిన అనేక గేయాలు ఆ కాలంలోనే రాశాను. ఉక్కు పిడికిళ్లెత్తి ఒక్కటై మనమంత గర్జించితే జైలు కటకటా లాగునా? లావా ప్రవాహాన్ని లాఠీలు ఆప్పునా? శాసన "పెట్టుబడిపై జరుగు తుట్ట తుది పోరులో ఉన్న దేమిటి మనకు ఊడ్చు కొనిపోవుటకు గెలిచినామా సకల జగతి పాలిస్తాము తొడగొట్టి బరిలోన దూకరా కార్మికా నిఖల పీడిత జాతి నీవెంట ఉంటుంది సాళాల విప్లవధ్యజ మెత్తి భారత వీర కార్మికవర్గ మొకట్టై పెట్టుబడి వర్గాల కోటల పిడుగు పాటున ముట్టడిస్తే

సాహిత్యంలో సమరాలు 123 మారుపోతుందోయ్‌ - కాలం మారిపోతుంది ! శన

సాగిందిది జైత్రయాత్ర

శ్రామిక జన దండయాత్ర

తెంపుగల్ల మొనగాడా

తిప్పు మడమను నీ ఎడమకు, ఇలాంటి గేయాలను పుంఖాను పుంఖాలుగా రాశాను. ఆయినా అందువల్ల ఆశించిన ఫలితం కలుగలేదు.

“అక్కరకు రాని చుట్టము

మొక్కిన వరమీని వేల్పు మోహరమునదా

నెక్కిన బారని గుర్రము ... వంటిదే సీపీఐ అని ప్రతి సందర్భంలోనూ రుజువైంది. కానీ (గ్రక్కున విడు నంగవలయు' నంటే విడిచి ఏమి చేయాలి? అన్ని పార్టీల వ్యవహారాలూ అలొగే ఉన్నాయి. పోతే మంచిదో, చెడ్డదో, కుంటిదో, గుడ్డిదో, చెవిటిదో, మూగదో విరసాొనికి ఒక సిద్దాంతం ఉంది. దాన్ని వేదంగా భావించే అంధభక్త కోటి ఉంది. ప్రమధగణం లాంటి చూచి రమ్మంటే కాల్చి వచ్చే అనుచర బలగం ఉంది. ఆర్దిక వనరులు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. ఈ హంగులన్నిటివల్ల బెల్లంచుట్టూ ఈగల్లా అవకాశవాద బుద్ధి జీవులు మూగడం సహజమే. అందువల్ల విరసం పట్టపగటింటి భానునిషగిది ఉగ్రమూర్తియై వెలిగింది! పొలికేకలు పెట్టే వాళ్లంతా విప్లన శార్జూలాలయ్యారు 1. కవిత్వంలో బొచిత్యాన్ని చితి ఎక్కించారు. విరసంలో చెరబండరాజు చిత్తశుద్ధి, నిబద్ధత ఉన్న కవి. ఆయితే ఆయన రాసిన 'వందేమాతరమ్‌' అన్న కవితలో బౌచిత్యం ఖూనీ అయింది. వందేమాతరం! అన్నది ఒక పవ్వితచార్శితక నినాదం. బ్రిటిషు సామాజ్య వాదానికి వ్యతిరేకంగా జాతిని ఉత్తేజపరిచిన ఆ నినాదాన్ని మాతగా వర్ణించబడిన దేశాన్ని వేశ్యగా, పడుపుగత్తెగా చిత్రించడం ఘోరం. దేశంవేరు, రాజ్యంవేరు. ఆ తేడా గుర్తించకుండా, “వందేమాతరం! నమస్కారం తల్లీ” అంటూ అమ్మను లంజా అని తిట్టడం “అలగా' జనం కూడా చెయ్యలేరు. కాన్కీ విష్ణవకవి చెరబండరాజు

“అంతర్జాతీయ విపణిలో

" అంగాంగం తొకట్టు పెట్టిన అందం నీది

దుండగులతో పక్కమీద

కులుకుతున్న శీలం నీది

సంపన్నుల చేతుల్లో మైనురచి

న్నిదిస్తున్న యవ్వనం నీది

వందేమాతరం ! వందేమాతరం క్‌ నిస్స్పహాయురాలయిన తల్లి దైన్యాన్ని ఇంత ్రూరంగా ద్వేషించి దూషించే సంతానం ఉంటుందని ఊహించడానిక్తే అసహ్యం వేస్తుంది

124 మనస్సాక్షి ప్రాచీనకవులు రాజనీతిని దూషీంచారు. 'వారాంగ నేవ నృపనీతి రనేకరీతిః్‌ అన్నాడు భర్తహరి. రాజులను దూషిస్తూ 'మను జేశ్వరాధములు' అన్నారు భక్తకవి పోతన అలాగే నేటి రాజ్యవ్యవస్తను, ప్రభుత్వ యంత్రాన్ని ఎవరైనా గర్హించవచ్చు. కసిగా తిట్టవచ్చు. అది వాళ్ల భావతీవతను బట్టి, కనితాభివ్యక్తిని బట్టి స్తాయీభేదాలతో ఉంటుంది. తల్లీ! అని సంబోధిస్తూ “నువ్వు బోగంముండవ్యు ఫలానా వాళ్లతో కులుకుతున్నావు' అంటూంటే ఎలా ఉంటుందె. మాతృత్వం అంటే ఏమిటో స్పృహ ఉన్నవాళ్లకు నుతిపోదూ?. విడ్తూరం ఏమిటంటే ఈ మాళ్ళ నిందను చాలా మంది కవులు, విమర్శకులు వేనోళ్ల పొగిడారు ! ఆ దౌర్భాగ్యకవితలో న్యంగ్యసొభాగ్యాన్ని తిలకించి పులకించి పోయారు ! అనౌచిత్యమని, అమానుష ప్రవృత్తి అని భావించిన వాళ్లు ఇది కానికాలమని కళ్లు చెవులు, నోళ్లు మూసుకున్నారు గాంధీజీ మూడుకోతుల్లాగా 1. నేను కొందరు వీర విరసం సహయాత్రికులతో ఈ “వందేమాతరం గురించి నా అభిప్రాయం చెప్పి మీరేమంటారు? అన్నాను. దానికి వాళ్లలో కొందరి సమాధానం “అది సమాజానికి షాక్‌ ట్రీట్‌మెంటో అని, మరికొందరు “మీరన్నది నిజమే కాని ఆకవికి దీనితోనే సెద్ద పేరు వచ్చింది మది !' అన్నారు. ఈ సమాధానాలు నొకు ఏమ్మాతం రుచించలేదు ఒకకనిగా నాకు దోపిడీ సమాజం మీద, దాన్ని కాపాడుతున్న రాజ్యవ్యవస్థ మీద, పాలకుల మీద కసి ఉంది. నా కవితల్లో దాన్ని ప్రస్ఫుటంగా వ్యక్తం చేశాను కూడా. 1960లోనే దిగంబరులు, విరసం కవృలూ ప్పుట్టడానికి ముందే స్వాతంత్రంతో బుట్టిన చంటి పాప సమర్తాడె మనస్వరాజ్య మహాలక్ష్మీ మాచకమ్మ కాదుగదా? అన్నాను. ఇలాంటి గేయాలు 1960, 61సంవత్సరాళ్లో నేను రాసిన 'మల్గారెడ్డి గేయాలు" సంపుటి నిండా ఉన్నాయి. ఏడవ దశకంలో "అమ్మా | స్వాతంత్రేందిర ఏకంటాక్టర్‌ ఇంట్లో అంట్లు తోముతున్నానో అని దులిపాను. మరోకనితలో - “ఎక్కడున్నావమ్మ తల్లీ ఎండిపోయిన కల్పవల్లీ అధికార వర్గాలు అదుపులో ఉంచెనో? బ్లాక్‌ మార్కెటు దార్లు పట్టి బంధించిరో? కోటీశ్వరులు నిన్ను కొని దాచుకున్నారో?

సాహిత్యంలో సమరాలు 125 అని ప్రశ్నించాను. విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి అధ్యక్షతన జరిగిన విజయవాడ కవి సమ్మేళనంలో చదివిన కవితలో రాజ్యమోహినిని గురించి ఇలా అన్నాను.

భూలోక ఆలకాధి పుల భోగకాంతడ్నై పచ్చిబోగము చాన పరువు తీసిన జాణ ఈ రాజ్యమోహినీ హేలా విలాసాలు పాడ లేనీ వేళ పారవళ్యమ్ముతో కసిని కవిత్వంలో అందంగా చెప్పవచ్చునంటూ కొడవటిగంటి కుటుంబరావు అందుకు శ్రీ శ్రీ ని నన్ను ఉదాహరించారు ఒక సందర్భంలో, విచారకరమ్టైన విషయమేమిటంటే నుహోదాత్తంగా విప్లవ భావాలను కవిత్వీకరించిన మహాకవి శ్రీశ్రీ కూడా చివరకు భర్సహరి చెప్పినట్లు వియద్గంగ పతనమైన తీరును గుర్తుకు తెచ్చారు. ఇక్కడ ఇంకో విషయం కూడా చెప్పాలి. ఫలానకవి, రచయిత మనతో ఎలాగుంటున్నాడు? మనం అతని లేక ఆమె గురించి నాలుగు నుంచి మాటలు చెబితే వడ్డీతో సహా గిట్టుబాటు అవుతుందా? అని లెక్కలు వేసి సాహిత్య పరిచయాలు, పరామర్శలూ, సమీక్షలు చేసీ రోజుల్లో నిస్పాక్షికంగా విలువలు తేల్చేదెనరుగి నాకు సంబంధించి నంతవరకూ ముఖప్రీతి ముచ్చట్లు చెప్పే అలవాటు ఎప్పుడూ లేదు అంతే కాదు నాకు నచ్చని రచన ఎంత అలబ్దప్రతిష్టునిదైనా బహిరంగంగా చెప్పడానికి ఎప్పుడూ సంకోచించలేదు. అలాగే ఎవరైనా నా కవిత్వాన్ని సహితుకంగా విమర్శించి తప్పులను చూపితే దిద్దుకుంటాను. కాన్కీ గుణాలను దోషంగా వక్రీకరిస్తే ఓర్చుకోలేను. తిరగబడతాను కూడా. మాత్రాచ్ళందస్సు మీద నాకు మంచి పట్టుందని నా నిశ్చితా్షిపాయం. మర్యాదకోసం కూడా ఆ విషయంలో నేను వినయం నటించను. వ్యర్థపదాల్లేకుండాా లయ తస్పకుండా అక్షర మైత్రిని అలవోకగా పాటిస్తూ ధారాశుద్ధితో నా కవిత నడుస్తుందని చెప్పడానికి నేను ఎంతనూత్రం సంకోచించను. నూత్రాచ్చందస్సులో కవిత్వం రాసిన ప్రముఖ కవృలందరిని దృష్టిలో ఉంచుకొనే ఈ విషయం చెబుతున్నాను. అలాగే వ్యంగ్య, అధిక్షేప కవిత్వంలో ఎవరితో పోల్చినా నాది ప్రథమశ్రేణి అన్న ఆత్మవిశ్వాసం ఉంది. దీన్ని ఎవ్రైనా అహంభానం అన్నా, పైకి అనలేక లోసల అనుకున్నా నేనేమీ లెక్కచెయ్యను. కావాలంటే తులనాత్మకంగా నినరించి నా అభిప్రాయాన్ని సమర్థించుకోగలను. కెమిఆర్‌ నా ఛందస్సు గురించి “మాత్రలు మింగి ప్రబంధాలను త్రేన్ని మళల్గారెడ్డి రాస్తాడని ఏ ఉదాహరణ ఇవ్వకుండా నిందించారు. నేను ఆసని చేయను. కావాలంటే అలాంటి అవలక్షణాలు ఆయనలోనే చూపించగలను. ఆయన గేయం ఎలా కాళ్లు ఈడ్చుతుందో, అభిన్యక్తి ఎంత దర్శిదంగా ఉంటుందో వివరించగలను. ఆ మధ్య అనగా ఆయన విష్టవ ఊర్చ్వపుండ్రాలు ధరించాక పోలీసుల చేతుల్లో మరణించిన క్యామేడ్‌ కొల్లిపర నరసింహారావను గురించి సైసై నరసింహరావృ అని గేయం రాస్తూ ఆ కామ్రేడ్‌ భార్య పిల్లలతో సహా లేచి పోయిందన్న విషయాన్ని చిత్రిస్తూ ఓదార్పుగా “పిల్లలు ప్రోత్తే ప్రజలున్నారూ పెళ్లాంపోతే తల్లి ఉన్నదీ అన్నారు. పిల్లలుపోతే ప్రజలనే పిల్లలనుకొమ్మనవచ్చు, కానీ తల్లిలో పెళ్లాన్ని చూసుకొమ్మనడాన్ని ఏమనగలం) దీనిపై కడప జిల్లా అభ్యుదయ రచయితల సంఘ నాయకుడైన కామ్రేడ్‌ నల్లపాటి రామస్పనాయుడు నిశితంగా విమర్శిస్తే ఆ ఫంక్ష వి "సూరీడు మావోడు' అన్న తన కవితా సంపుటిలో మార్పు చేసి ప్రచురించుకున్నాడు. ఆ సంగతి బయటకి చెప్పకుండా నే! సన్‌ ॥ 0

126 మనస్సాక్షి వ్యక్తి విమర్శలు వెలగబెడితే ఆయనకు ఇష్టమైన మాటల్లో ఎంత 'సుందరముదనష్టంగా' ఉంటాయో వేరే చెప్పాలా? నాతో తనకు ఏదైనా పరిష్కరించు కోవలసిన సమస్య ఉన్నా, లేదా కవిత్వం మీద విమర్శ ఉన్నా బాహాటంగా చర్చించవచ్చు. అలాకాకుండా రా.రొకు రాసుకోవడం ఎందుకు? దా.రా ఇదే మాట అన్నాడు. “మల్లారెడ్డి పైన నీవే గాండీవ మెత్తరాదా” అని ! అది చేతకాని వాళ్లే ఇలా అశక్తదుర్హనత్వానికి దిగజారుతారన్నది రుజువైన సత్యం. నేను నా వ్యాసాల్లో, ఉపన్యాసాల్లో కవితల్లో విమర్శకు ప్రతివిమర్శకు జంకనని చెప్పాను. కానీ, ముఖాముఖి నిలిచిన వాళ్లే అగుపించలేదు. అందుకు కారణం నాబలం కాదని, నా ప్రత్యర్థుల బలహీనతేనని సవినయంగా మనవి చేయవలసి ఉంది. ఈ సందర్భంలో అభ్యుదయ కవికుల గురుపొదులు మహాకవి శ్రీశ్రీ సిరిసిరి మువ్వల్లో ఒక ముచ్చటయిన మువ్వ గుర్తుకొచ్చి గిలిగింతలు పెడుతుంది. ఆవధరించండి! “నేనూ ఒక మూర్షుణ్లే ఐనా నాకన్నమూర్శులగుపిస్తూంటే ఆనంద పారవశ్యం చేనవ్వక తప్పలేదు సిరిసిరిమువ్వా చూశారా! సందర్భానికి ఎలా సరిపోయిందో? ఒకసారి సోమసుందర్‌ తన కవితా సంపుటి మీద ఒక సమావేశంలో నన్ను మాట్లడమన్నారు. రావి నారాయణ రెడ్డి, రాజుహదూర్‌ గౌడ్‌ వగైరాలు వేదిక మీద ఆసీనులయ్యారు.. ఆ సంపుటిలో సోమసుందర్‌ ఒక గేయంలో “వారానికొక పాట వజాయుధపు బాటి రచిస్తానన్నారు. సోమసుందర్‌ తెలంగాణ పోరొటనేపధ్యంలో రచించిన గేయ సంపుటి “వజ్రాయుధం'కు నుంచి పేరు వచ్చింది. అందులో అనేపథ్య ప్రభావం ఉంది. అందుచేత వారంవారం అలాంటివి కోటాలెక్కన ఎలారాస్తారు? అన్నాను. అలాగే “అడ్డగూడూరులో అగ్గిరేగిందిరా " అన్న పాట వాస్తవానికి చాలా దూరంగా, కృత్రిమంగా ఉందని అన్నాను. ఉద్యమకవితలకున్న పరిమితులను కూడా విడమర్చి చెప్పాను. అది సోమసుందర్‌కు బాధ కలిగించిందని తెల్సింది. “మల్లన్న సభలో అలా మాట్లాడవచ్చా?” అంటున్నట్లు మిత్రులు చెప్పారు. కవులు నిజంగా ఇంత సుమసన్నిభ సుకుమారులా అనిపించింది. గుంటూరు శేషేంద్రశర్మగారు మంచి విద్వత్కవులు అయినా ఆయనకూ పొగిడేవాళ్లు కావాలి. ఆ పనికి సోమసుందర్‌ను కుదుర్చుకున్నారు. లేదా సోసునే కుదురుకున్నారు. ఎలాగ్రెత్తేనేం వజాయుధ కవి 'శేషందజాలం' రచించి సమర్పించుకున్నారు. అందులో ప్రతివాక్యంలో శేషేంద్ర సంకీర్తనమే ! ఆ తర్వాత ఎంచేతనో ఈ 'స్నేహసేతువు కూలిపోయింది. అంతే “తమతమ నెలవులు తప్పి" నప్పుడు ఏమిజరగాలో అదే జరిగి పచ్చగడ్డి వేస్తేచాలు భగ్గుమనే పరిస్థితి ఏర్పడింది. శేషింద్రకు తనకు రావలసినంత కీర్త రాలేదనే బాధ ఉంది. శ్రీశ్రీకి రావలసిన దానికన్నా చాలా ఎక్కువ వచ్చిందన్న అక్కసు, ఆక్రోశం కూడా ఉంది. ఒక ఇంటర్‌వ్యూలో ఈ రెండూ వెలిగక్కుతూ శ్రీశ్రీ చెప్పుకోదగిన కవేకాదన్నారు! నాకు ఆశ్చర్యంతో పాటు ఆగ్రహం కూడా రేగి విద్యతో జ్ఞానమబ్బునొ వెరిమూట సాంద్ర గర్వాంధుడైన శేషేంద్రముందు వింధ్యగిరి రాజసము గూడ వెల్లబోయె ! జ్ఞానబాగున శేషే్యద్రజాలమందు ఆంధకనితా పురంధి 'సైరంధ్రియయ్యె

సాహిత్యంలో సమరాలు [27 నలువ చెలికూడా అటబూతు పలుకుంది ఇంక శ్రీశ్రీ మహాకవి ఎట్టులగును అన్న తేటగీతులుగా బయట పడింది. మళ్లీ చెబుతున్నా శేషేంద్ర ప్రతిభావ్యుత్చత్తులు సమపొళ్లల్లో ఉన్న ఫ్రొఢ కవిపుంగవుడు. కానీ శ్రి శ్రీ ని అంతగా తగ్గించడం ఎందుకు? పోనీ, ఇలాంటి వాళ్లు కావాలన్నా ఆ సొలప్రాంశువును ఎలా కుదించగలరు?. “బోద్దారో మత్సర్మగస్త ..' అన్న భర్చహరి సుభాషితం ఎంత అక్షర సత్యమో బోధపడింది. కానీ నేను 'జీర్ణమంగే సుభాషితం" అనుకోదల్పుకోలేదు. ఇలా యధార్థవాది నైనందునల్లనే చాలామందికి చేదు మాత్రనయ్యానన్నది చేదు నిజమే. కొందరు హిత్తెషులు నిన్ను అంతగా అభిమానించి ప్రశంసించిన శ్రీశ్రీ మీద ఎందుకు విమర్శనాస్తాలు సంధిస్తావు? అన్నారు. తప్పు ఎంతటి వాదు చేసినా ఒప్పు కాదన్నాను అందుచేత తప్పని సరైనందువల్ల అస్రియమైన పని చేయవలసి వచ్చిందన్నాను. అయినా మహాభారత యుద్ధంలో దోణాచార్యుల మీద్య భిష్మపితామహుని మీద శరసంధానం చేసినప్పుడు అర్జునుడు అనుభవించిన విషాదం ముందు ఇదెంత? నా మూడున్నర దశాబ్దాల సాహిత్య జీవితంలో అనేకమైన ఒడుదుడుకులనూ, అవరోధాలను ఎదుర్కొన్నాను. ఎందరినో నొప్పించాను. అందులో మిత్రులు కూడా ఉన్నారు. కాని అందులో నాకు తెలిసి ఎవరినీ గాయపరచలేదు. కానీ, ఉద్రేకపూరితమైన నా వాగ్లోరణి వళ్ల, రాతలపల్ల అలా జరిగే అవకాశం లేకపోలేదు. రాజకీయాల్లో కూడా ఇంతే. నా నిశిత విమర్శల రంపపు కోతకు గురియైన వాళ్లలో ఏ ఒక్కరితోనూ నాాక్సృ వ్యక్తిగత వైరం లేదు. ఆ వ్యక్తులు నష్టపడితే నాకు వచ్చే లాభం లేదు. నా విమర్శ ఖండన అంతా అచ్చమైన రాజకీయ సూత్రబద్ధమ్నే అందువల్లనే ఎవ్వరితోను నా విభేదం వైరంగా మారలేదు. ఇక్కడ ఇంకొక్క విషయం కూడా నా ఆవేశానికి కమ్యూనిస్టు సిద్దాంతంలోన్స ద్వేష లక్షణం తోడు కావడంతో ఆది మరింత రోషభీషణంగా తయారై ఉండవచ్చు. వర్గనిద్వేషాన్ని ; కసినీ స్టాలిన్‌ నూరిపోస్తూ శ్యతువృన్స ద్వేషించలేని వారు మిత్రుని ప్రేమించలేరని సూత్రీకరించాడు.. మనతో విభేదించే వాడల్లా మన వర్గశ్నతువేనన్న వికృతలక్షజ్యం అందులోంచి పుట్టుకొచ్చింది. విజయవాడలో ఉంటూనే కడస జిల్లా రాజకీయ వ్యవహారాల నిమిత్తం తరుచు వెళ్లవలసి వచ్చేది. శ్రీ మతి ఇందిరాగాంద్ధి లోక్‌సభ ఎన్నికలు ఒక ఏడాది ముందుగా 1971లో జరపడంతో ఆ ఎన్నికల్లో కామ్రేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డీ క్రమ్యూనిస్తు పొర్షీ అభ్యర్థిగా మళ్లీష్ర్య్యో చేశారు. 1962లో ఓడిపోయిన ఊటూరు రామిరెడ్డి ఈసారి మళ్లీ కాంగ్రస్‌ అభ్యర్థిగా రంగంలో దిగారు కానీ, అది నుంచీ ఊప్పు ఈశ్వరరెడ్డికే ఉంది. కాంగ్రెస్‌ లో సంప్రదాయ సిద్ధమైన ముఠా తగవులు ఈ ఎన్నికల్లో కూడొ కమ్యూనిస్తు పార్టీకి లాభించార్ను ఈశ్వరరెడ్డి మంచి మెజారిటీతో నెగ్గారు. ఈ ఎన్నికల్లో అన్ని బహిరంగ సభల్లోనూ నేను ముఖ్యపొత్ర వహించాను. 194ర్‌నుంచి జల కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాజకీయ ప్రచారానికి వెన్నుదన్నుగా ఉన్న కామ్రేడ్‌ హుస్పీన్‌బాబు కమ్ముసోహౌబ్‌ దళం చక్కగా. కృషి చేస్పి మహబూబ్‌ హస్యం, కమ్ముసాహెబ్‌ భార్య శ్యామల కమ్మని కంఠం ఎన్నికల ప్రచారానికి సాంస్కృతిక పరిమళాలను సమకూర్చా్న్నా మొత్తం కుటుంబం తాము నమ్మిన సిద్దాంతానికి అంకితమై జీవితాంతం కృషి చేయడం అపూర్వమ్రాన విశేషం. ఆ కుటుంబంలత్ర ప్రస్తుతం (1995) కమ్మూసాహెబ్‌ ఒక్కరే జీవించి ఉన్నారు. 1972లో జరిగిన అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో ప్రొద్దుటూరు, కడప నియోజక వర్గాల్లో పొర్టీ పోటీ చేసింది. ప్రొద్దుటూరులో కాం టిక్కట్టు కొప్పరపు సుబ్బారావుకు లభించింది. కమ్యూనిస్టు పార్దీ అభ్యర్థిగా ఐ.సుబ్బారెడ్డి రంగంలో దిగాడు సూబ్బొరావు వివాదరహ్య్య్యి మంచివ్యక్తిగా పేరున్న వాడు. స్టానిక రాజకీయాల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీతో సత్సృంబంధాలున్న వ్యక్తి వైశ్యవర్గం మొత్తంగా ఆయనక్స అండ | ఉంది. ఐ.సుబ్బారెడ్డి బెనారస్‌ హిందూ యూనివర్సిటీలో ఎం.ఏ.ఎల్‌. ఎల్‌బి పాస్టై తరిమెల నాగిరెడ్డీ తర్వాత “వర్సిటీ వాయిస్స్‌! ఎత గా అయిన రెండో తెలుగువాడుగా ప్రఖ్యాతి చెందాడు. నుంచివక్త, యువకుడు. విద్యార్థిదశలోనే కమ్యూనిస్టు పొర్టీలో చేరారు. సయ్య ట్‌ వ్య

128 మనస్సాక్షి

గ్రామీణ ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా రైంతాంగంలో వాతావరణం ఐ.సుబ్బారెడ్డికి అనుకూలంగా ఉంటుందనిపించింది. కాన్సీ ఎన్నికల ప్రచారం ఎంత ఉధృతంగా జరిగినా చివరకు గెలుపు కాంగ్రేస్‌ అభ్యర్థినే వరించింది. కాంగ్రెస్‌లో చీలికలు లేకపోవడమే అందుకుకారణం. కడప నియోజకవర్గంలో పార్టీ అభ్యర్థిగా జె.వెంకటామరెడ్డి ఓడిపోయినా ఓట్లు గణనీయంగా వచ్చాయి. ప్పలివెందుల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నుంచి విడిపోయిన పి.వెంకటరెడ్డి పోటీ చేసి కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి బసిరెడ్డి చేతిలో ఓడిపోయాడు.

ఇంతవరకూ రాజకీయాలు ఒకతరహాలో నడిచాయి. కానీ ప్రొద్దుటూరులో డాక్టర్‌ ఎం.వి.రమణారెడ్డి రంగంలో దిగడంతో నూతన పరిస్టితి ఏర్పడింది. మొదట్లో రమణారెడ్డి సాహితీ సాంస్కృతిక వ్యవహారాలపై ఆసక్తి చూపేవాడు. కానీ, త్వరలోనే కార్మికరంగంలో దిగి ప్రొద్దటూరు ఆంధకాటన్‌ మిల్లు కార్మిక సంఘం అధ్యక్షుడై తన సొంత పద్ధతిలో ట్రేడ్‌యూనియన్‌ రాజకీయాలకు శ్రీ కారం చుట్టాడు. దొనికీలకం హింస, బలప్రయోగం, హత్యలు. ఈ సందర్భంలోనే కమ్యూనిస్టు పార్టీకి రమణారెడ్డికి మధ్య ఘర్షణ (ప్రారంభమైంది. రమణారెడ్డి సైకి ఎంతో సరళంగా, మృదువుగా అగుపిస్తాడు. కాన్మీ మనసు మహాకర్కశమైంది. లక్ర్రసాధనంళో ఉచితానుచితాలను ఏ మాత్రం లెక్కచెయ్యడు. అనుచరులను సమీకరించి గ్రూప్పుకట్టి హింసాకృత్యాలకు ప్రేరేషించడంలో అతని ప్రతిభాసామర్భ్యాలు అద్వితీయమైైనవి. డాక్టర్‌ రమణారెడ్డి కొద్దికాలంలోనే మంచి పేరు తెచ్చుకున్నారు. 'ప్రభంజనం' త్రిక నడిపి సాహిత్యంలో కూడా ఆసక్తి ప్రదర్శించాడు. పెడదారిబట్టకుండా వైద్యవృత్తిలో ఉండి సామాజిక సొంస్క్పృతిక రంగాల్లో తన తెలివితేటలు వినియోగించి ఉంటే సాత్విక పద్ధతుల్లోనే రాజకీయంగా కూడా రాణించేవాడు. ఆర్థికంగా రాజకీయంగా అన్ని విధాలా బాగుపడేవాడు. ఈ విషయం పాతికేళ్ల నాడే రమణారెడ్డితో చెప్పాను కూడా. కానీ నిలబడి నీళ్లు తాగడం అతనికి నచ్చలేదు. అందుచేతనే ఉరుకులు పరుగులు తీశాడు. దాన్నే కడప జిల్లాలో “మిద్దెల మీద పరుగులు" అంటారు. ఈ పరుగులో దారుణమారణకాండ జరిగింది. ప్రశాంత వ్యాపార కేంద్రమైన ప్రొద్దుటూరు హత్యా పరంపరతో బీభత్సంగా మారింది. మాజీ శాసనసభ్యుడు రామసుబ్బారెడ్డి హత్యతో ఈ హింసారిరంస పరాకాష్టకు చేరుకుంది. ఆ రోజు రామసుబ్బారెడ్డి జీవితానికి చివరిరోజు రాత్రి ఆయన్మ నేను హైదరాబాద్‌కు బస్సులో టిక్కట్లు రిజర్వుచేయించు కున్నాం. కానీ, చివరి నిమిషంలో ఆయన ప్రయాణం రద్దు చేసుకుని రేప్పు కారులో వస్తానన్నారు. ఆ రాత్రే ఆయన హత్యదారుణంగా జరిగిపోయింది. మరుసటి రోజు ఉదయమే హైదరాబాద్‌లో పిడతల రంగారెడ్డి ద్వారా ఈ చుర్వార్త నాకు తెలిసింది. ప్రొద్దుటూరులో జూటూరు రమణయ్య ప్యాకింగు ఫ్యాక్టరీ తగవులో రామసుబ్బారెడ్డిని చంపుతామని రమణారెడ్డి వర్గం నుంచి బెదిరింపులు వస్తున్నట్లు ఆయన భార్య వెంకట సుబ్బమ్మ నాతోను, సమితి ప్రెసిడెంటు చంద్రఓిబుళ రెడ్డితోను చెప్పిబాధ పడింది. మేము అవి వట్టి పుకార్లు అయిఉంటాయని, రామసుబ్బారెడ్డి ఎవ్వరికీ అసకారం చేసినవాడు కాదు కాబట్టి ఫ్యాక్టరీ గొడనల్లో ఆయన యజుమానుల పక్షం వహించినా అది లాయర్‌గా వృత్తిరీత్యా చేసిందే కాబట్టి అంత శత్రుత్వానికి అవకాశం లేదని చెప్పాం. కానీ మూ అవగాహన అంచనాలు తప్పని తేలాయి. ఈ హత్యకేసులో రమణారెడ్డికి యావజ్జీవకారాగార శిక్షపడి తెలుగుదేశం హయాంలో దీర్ణకాలశిక్షలనుభవించిన ఖైదీలకు (ప్రభుత్వం ప్రసాదించిన విడుదల ఫలితంగా బయటకి వచ్చారు.

ఈ హింసాకాండవల్ల రమణారెడ్డి కొంతకాలం అరిభయంకరుడుగా ఉన్నా హింస, దౌర్ధన్యాల్లో ఏఒక్కరికీ గుత్త పెత్తనం ఉండదు కాబట్టి ఇతరేతరశక్తుల విజృంభణతో క్రమంగా అతని ప్రాబల్యం క్షీణించింది. అయితే హరించుకు పోయిన శాంతియుత వాతావరణం పనస్థాపితం కాలేదు. ఆమాట కొస్తే దేశరాజకీయల్లోనే నేరగాళ్ల ప్రాబల్యం పెరిగిపోయింది. హీంసతో రాజకీయ ప్రాబల్యం, చానిద్వారా అధికార పదవులు, వాటితో ధనరాశుల్కు వాటితో రాజకీయాలు - ఇలా ఇదొక విషవలయం తయారైంది. నేరగాళ్లు, పోలీసులు, రాజకీయ పెత్తందార్లు కలిసి మెలిసి ప్రజాజీవితాన్ని, సంక్షుభితం చేసే విపత్కర పరిస్టితి దాప్పరించింది. నా ప్రత్యక్ష అనుభవంలో, కడప జిల్లాలో ఈ విపత్కర పరిణామక్రమాన్ని సాక్షీభూతంగా తిలకించాను కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఈ పరిస్థితిని ఎదుర్కోలేక

సాహిత్యంలో సమరాలు 129 నామమాత్రావశిష్టమెంది. హింసాత్మక శక్తులను ప్రతిఘటించి 'పేదప్రజల, శ్రామికుల పక్షాన నిలబడగలిగి ఉంటే రాజకీయాల్లో నిర్గాయకశక్తిగా రూపొందే అవకాశాలు రాష్ట్రమంతా కమ్యూనిస్టులకు ఉన్నాయి. కాన్కీ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం ఆ విషయంలో పూర్తిగా విఫలమైంది. అనంతపురం జిల్లా తాడిషతి తాలూకాలో జెసి.దవాకరరెడ్డి వర్గం సాగిస్తున్న దౌర్హన్యకాండను ఎలా ఎదుర్కోవాలో తోచడంలేదని కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడు వికె.ఆదినారాయణరెడ్డి ఒకసారి నాతో అన్నారు. ఎదిరించి దెబ్బకు దెబ్బతీయలేం కాబట్టి గాంధీ మార్గంలో అహింసాత్మకంగా ప్రతిఘటించాలన్న ఆలోచన ఉందన్నారు. అదేదో సులభ మార్గం అన్నట్లు ! నిజానికి హింసాత్మకళక్తులను అహింసాత్మకంగా ఎదిరించడానికి ఎంతో నైతిక శక్తి కావాలి. అజేయమైన దృఢ సంకల్పం కావాలి. అహింసమీద, హృదయసరివర్తన మీద నమ్మకం లేని వాళ్లు ఒక రాజకీయ ఎత్తుగడగా దాన్ని ప్రయోగించాలనుకోవడమే పొసగని వ్యవహారం.

“పత్యేక రోగాలు

ముక్కోటి బలగమోయ్‌

ఒక్కటై నీవుంటె

ఇరుగు పొరుగులోన

ఊరు పేరుంటాది

తల్లి ఒక్కతె నీకు = తెలుగోడా !

సవతి బిడ్డల పోరు మనకేలా ! అన్నారు ఒకే గేయంతో కవిగా పేరు తెచ్చుకున్న వేములపల్లి శ్రీకృష్ణ ఇది ప్రత్యేక ఆంధరాష్ట్ర కోసం ఆంధ్రులు సాగించిన పోరాటంలో ప్రభవించిన గీతం. ఈ లక్ష్యం ఫలించి, ఆంధరాష్ట్రమే గాక విశాలాంధ రాష్ట్రం ఆంధ్రప్రదేశ్‌గా అవతరించినా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆశించిన ప్రజారాజ్యం మాత్రం సుదూర లక్ష్యమే అయింది. అంతే కాదు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పాటై దశాబ్దం గడిచిందో లేదో, తెలంగాణాలో అసంతృప్తే రాజుకొని 1969లో “ప్రత్యేక తెలంగాణా రోగంగా బయటపడింది. ఈ ప్రాంతీయోద్యమాన్ని మరి చెన్నారెడ్డి నడిపించిన తీరు సోదరాంధ్రుల మీద వెలిగక్కిన ఆగ్రహాగ్నులు - ముఖ్యంగా ముఖ్యమంత్రి బ్రహ్మానందరెడ్డి మీద, ఆయన కుటుంబం మీద కురిపించిన పాడు తిట్లు రాయడానికి చెప్పడానికి వీలులేనిమి అసలు విషయం అధికారం కోసం కాంగ్రెస్‌లో సాగుతున్న ముఠాపోరాటంలో బ్రహ్మానందరెడ్డిని ముఖ్యమంత్రి పదవి నుంచి దించడానికే ఈ ప్రత్యేక తెలంగాణా పాతాళహోనుం జరిగింది. ఇది అందరికీ తెలిసిందే. అందుచేతనే బ్రహ్మానందరెడ్డి రాజీనామాచేసి ఈ సంక్షోభాన్ని నివారించాలన్న డిమాండు జనవాక్యంగా ప్రతిధ్వనించింది. కానీ, అందుకు ఆయన సుతరామూ ఒప్పుకోకుండా మొండికేశారు.. ఆసందర్భంలో బ్రహ్మానందరెడ్డి వైఖరిని ఖండిస్తూ నేను రాసిన గేయం “ఆంధ్రజ్యోతి వారపత్రికలో వచ్చింది. అందులో

తిట్టుకోండి ! తలబద్దలు

కొట్టుకోండి మీ యిష్టం

ఈ పదవిని వదిలి పెట్టు

యంబహ్మను కాను నేను

తెలుగు నేల నలుమూలల

విలయాగ్నులు రగులుగాక

130 మనస్సాక్షి చీలుగాక విశాలాంధ చెక్కలుగా ముక్కలుగా ఎన్నెన్నో తిప్పలుబడి ఎందరినో కూడగట్టి నమ్మిన గురువుకు సైతం నామాలను తీర్చిదిద్ది ఈ రాజశ్రీ యోగం ఎట్లో సాధించినాను ఇది ఒక్కటి - ముఖ్యమంత్రి పదవొక్కటి విడిచి పెట్టి ఏదైనా ఏమైనా ఇచ్చేస్తా కోరుకోండి ! అనిపించాను. ఎలాగైతేనేం. చాలా నరబలులుు ఆస్తినష్రాల తర్వాత ఆ హోమాన్ని జ్వాలలు బ్రహ్మానందరెడ్డి రాజీనామాతో ఉపశమించి షిమినరసింహారావు ఆయన స్థానాన్ని అలంకరించారు. ఆ తర్వాత రెండేళ్లకే “*జైఅంధి ! అంటూ ప్రత్యేక ఆంధకోసం ఆందోళన మొదలయింది. దీని లక్ష్యం నరసింహారావును దించడమే. సర్కార్‌ జిల్లాల్లోని సంపన్న భూస్వాముల అండతో కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వంలో ఒకవర్గం ఈ ఆందోళనను పెద్ద ఎత్తున నడిపింది. ఈ సమస్యలో ఉభయ కమ్యూనిస్టు పార్టీలూ అంధ్రప్రదేశ్‌ విభజనను వ్యతిరేకించినా సిపిఎం తన సహజధోరణిలో ఒక తీర్మానం చేసి చేతులు దులుపుకుంది. సిపిఐ మాత్రం ప్రత్యేక ఆందోళనకు వ్యతిరేకంగా రాజీలేని పోరాటం సాగించింది. వివిధ జిల్లాల్లో వేర్పాటు వాదశక్తుల గూండాయిజాన్ని ఎదిరించి నిలబడింది. విశేషమేమిటంటే మేం ఊహించినదానికి భిన్నంగా ఈ ఆందోళన రాయలసీమకు సైతం ప్రాకింది. కాంగ్రెస్‌లో ఒకవర్గం, ఎన్టీవోలూ, విద్యార్థులూ ఇందులో కీలక పాత్రవహించారు. “ఎవరో జ్వాలలు రగిలించారూ అన్నట్లు పి.మినరసింహారావు భూసంస్కరణల విషయంలో గట్టి పట్టుదల వహించడంతో ఆయనను ఎలా గద్దెదించాలని భూస్వామ్యశక్తులు బుసకొడితే దానికి కాంగ్రెస్‌ మురా రాజకీయాలు అగ్నికి గాలిలా తోడయ్యాయి. ఉపముఖ్యమంత్రి బి.వి.సుబ్బారెడ్డి, మంతి బసిరెడ్డి ప్రభృతులు ఈ కొలిమి ఆరకుండా చేయగలిగిందంతా చేశారు. నేను బసిరెడ్డిని కలిసి మాట్లాడితే పి.వి: మీదనే తన ఆగ్రహాన్ని ప్రదర్శించారు. బి.వి.సుబ్బారెడ్డి అభిపాయం అదేనని విదితమైెంది. కాంగ్రెస్‌ క్షుదరాజకీయాల ఫలితంగా రాష్ట్రంలో భిన్న ప్రాంతాల్లో తెరలు తెరలుగా లేస్తున్న వేర్పాటువాద ధోరణులను అరికట్ట గలిగిన స్థాయిలో ప్రజోద్యమాలు లేకపోవడం అన్ని అనర్థాలకు మూలం అనిపించింది, అందుక్కూడా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ బలహీనతలే కారణం అనక తప్పదు.

ఈ ఆందోళన త్మీవమవుతున్న సమయంలో రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు కమిటీ సనూవేళంలో పాల్గొనేందుకోసం కడపలో హైదరాబాద్‌ వెళ్లే బస్సు ఎక్కాను. తొలిసారి లక్కిరెడ్డి పల్లె ఎమ్యెల్యే ఆర్‌.రాజగోపాలరెడ్డి కలిశారు. ఇద్దరం అనేక విషయాలు మాట్లాడుకుంటున్నప్తుడు హైదరాబాదులో ఎక్కడ దిగుతారని అడిగారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసులోనే నన్నాను, వసతి బాగుంటుందాఅంటే వాప మీద పడుకొ నే నౌడికి అదే వసతి అన్నాను నాతో పాటు రండి. లాల్‌బహదుర్‌ స్టేడియంలో స్పోర్ట్స్‌ కౌన్సిల్‌ గదులున్నాయన్నారు. ఇలాంటి స ందర్భాల్లో +నవసరమైన భేషణాలూ, పట్టింపులూ నాకు ఎప్పుడూ లేవు అలాగే వస్తానని వెళ్లాను అన్ని వసతులు ఉన్న గది. దానికి చెల్లించే కీరారో గొముమూత్రమే. అప్పట్లో ఆయన స్పోర్టు కౌన్సిల్‌ మెంబరు కాబట్టి తన అతిధుల క్కూడా నసతి కలిగే + గ్‌ పల్యేకీ

్సంచె అవకాశం ఉంది.

సాహిత్యంలో సమరాలు 131 ఆంధ్రరాష్ట్ర కోసం జరుగుతున్న ఆందోళనకు కాంగ్రెస్‌లో రాజగోపాలరెడ్డి, బద్వేలు ఎమ్మెల్యే వీరారెడ్డి వర్గం వ్యతిరేకం. అందువల్లనే వీరారెడ్డిని జైఆంధ్ర మురా కిడ్నాప్‌ చేస్తే ఆయన తప్పించుకుని బయట పడ్డాడు. కడప జిల్లాలో ఆ ముఠాతో తేల్చుకోవాలన్న పట్టుదల ఈ ఘటనవల్ల ఈ వర్గానికి మరీ ఎక్కువైంది. నేను రాజగోపాలరెడ్డితో పాటు అక్కడ ఉన్నప్పుడు వీరారెడ్డి కలిశారు. కొంతకాలంగా జిల్లా రాజకీయాల కారణంగా ఆయన నాతో ముభావంగా ఉంటున్నారు. కారణం ఒక ఎన్నికల ప్రచారసభలో నేను చేసిన విమర్శ వ్యక్తిగతంగా తనకు బాధ కలిగించడమేనని ఇతర మిత్రుల ద్వారా తెలిసింది. అసలు వాస్తవమేమిటంటే వీరారెడ్డిని గురించి నాకు అందించిన సమాచారం నన్ను పెడదారిబట్టించింది. ఈ సంగతి తెలిసి తర్వాత చాలా విచారించాను. ఆవిషయం ఆయనతో చెప్పే అవకాశం చిక్కలేదు. ఇప్పుడు ముఖాముఖి కలిశాం కాబట్టి జరిగిన పొరపాటుకు విచారం ప్రకటించాను. వీరారెడ్డి కూడా సరైన స్పిరిట్‌తో తీసుకొని అటువంటిదే జరిగి ఉంటుందనుకున్నానన్నారు ప్రసన్నమ్ముదతో,

రాష్ట్రకమిటి సమావేశంలో 'జ్రైఆ్రి ఆందోళన గురించి వివరమైన సమీక్ష జరిగింది. కామేడ్‌ చండ్రరాజేశ్వరరావు ఈ ఆందోళనను సకల శక్తులు ధారభోసి ఎదుర్కోవాలన్నారు లోగడ ప్రత్యేక తెలంగాణా ఆందోళన పుంజు కోవడానిక్షీ ఇప్పుడు ప్రత్యేక ఆంధ్ర ఆందోళన వేలం వెరిగా విబ్బంభించడానికి సర్కార్‌ జిల్లా సంపన్న భూస్వామ్యశక్తులే మూల కారణం అని ఆయన సోదాహరణంగా సుదిర్హమైన వివరణ ఇచ్చారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అవతరించాక సర్కార్‌ జిల్లాల నుంచి తెలంగాణాకు వచ్చి ఇక్కడి రైతుల దుస్థితిని ఆసరాగా చేసుకుని కారు చౌకగా కొన్న ధనిక భూస్వాములు బాగుపడడమేగాక స్థానికులను హీనంగా చూడడంవల్ల వాళ్లలో వ్యతిరేకత ఉత్పన్నమై సహజంగా తల ఎత్తే అసూయకు ఆజ్యం పోసిందనిి ఆ శక్తులే ఇప్పుడు ప్రత్యేకాంధ్ర కోసం కల్లోలం సృష్టిస్తున్నాయన్నారు. రాష్టనాయకత్వంలో ఒక్క సంకు అప్పరావు తప్ప మిగతావాళ్లంతా వేర్చాటువాదాన్ని త్మీనంగా ఎదుర్కోవాలన్నారు.

ఈ సమస్యపై కామ్రేడ్‌ రాజేశ్వరరావు నాతో మీ రాయలసీమ కాంగ్రెస్‌ నాయకులతో ఈ విషయాలన్నీ మాట్లాడి సర్కార్‌ భూస్వామ్యశక్తుల పన్నాగంలో చిక్కవద్దని చెప్పమన్నారు. "హదరాబాదులో ఉండి ఈ వ్యవహారాలు చూడమన్నారు. రాజగోపాలరెడ్డి పభృతులతో కమ్యూనిస్తు పార్టీ ప్రత్యేకాంధ్ర డిమాండును తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్నదని అందరం కలిసి కడప జిల్లాలో ఇందుకోసం ఉమ్మడి కార్యక్రమం వేసుకుందామని చెప్పాను ఈ వర్గంతో జిల్లాలో ఏనియోజక వర్గంలోనూ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి ఇంతకు ముందుగానీ, ఇప్పుడుగానీ తగవులేందువల్ల ఐక్యకృషికి ఎలాంటి అడ్డంకులూ, ఇబ్బందులు ఎదురయ్యే అవకాశం లేదు.

రాజగోపాలరెడ్డితో కలిసి ఈ విషయంపై చర్చించేందుకు ముఖ్యమంత పి.వి.నరసింహారావును కలిశాను ఆయనను వ్యక్తిగతంగా కలుసుకోవడం ఇదే ప్రధమం. రాజగోపాలరెడ్డి నన్ను గురించి పి.వికి పరిచయం చేశారు. నేను కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్ణయం గురించి చెప్పి కడప జిల్లాలో సమైక్యవాదుల సదస్సుకు జరుగుళున్న ప్రయత్నాల గురించి వివరించాను. సష్టక్యవాదులను సంఘటితంచేసి వేర్పాటువాద వర్గాన్ని ఎదుర్కొనేందుకు సంబంధించిన వ్యూహం గురించి ముఖ్యమంత్రి సి.మితో నేను జరిపిన చర్చల తర్వాత ఆయన రాజగోపాలరెడ్డితో నా గురించి మళ్లీ అడిగారట. అవసరం లేకున్నా ఏదో అవకాశం కల్పించుకుని అధికారంలో ఉన్న వాళ్ల దగ్గరికి వెళ్లే అలవాటు నాకు ఎప్పుడూ లేదు. అందువల్ల విషయాలన్నీ రాజగోపాలరెడ్డితో మాట్లాడి సిఎంతో చర్చించి రమ్మని చెప్పేవాడిని. ఒకరోజు అటెండర్‌ వచ్చి రెడ్డిగారిని సి.ఎంగారు రమ్మన్నారంటే మైదుకూరు ఎమ్మెల్యే పెద్దనాగిరెడ్డి వెళ్లారు. మీరు కాదు మల్గారెడ్డిగారిని రమ్మన్నారట, తర్వాత నేను ఒక్కడినే వెళ్లాను. ప్రత్యేకాంధ్ర వాదుల సంగతి మాట్లాడాక మీ కడపజిల్లా నుంచి మంత్రివర్గంలోకి ఎవని తీసుకుంటే బాగుంటుందో చెప్పమన్నారు. ఉన్నవాళ్లలో రాజగోపాలరెడ్డిని తీసుకోవడం మంచిదన్నాను. ఈ విషయం తర్వాత రాజ పారెడితో చెప్పాను ఆయన ప్రధానమంత్రి శ్రీ మతి ఇందిరాగాంధీ వైఖరి ఎలాఉందో, మంత్రివర్గ విస్తరణకు స,ఎంకు అనుమతి ఉన్నట్లేనా? అని అనుమానాలు వెల్లడించారు. దానిపై నేను ఏమైనా ముఖ్యమంత్రి మంత్రివర్గంలో చేరమన్నప్పుడు ఒప్పుకోవడమే మంచిదన్నాను. ఆనందనిలయంలోనే

132 మనస్సాక్షి తొలిసారి అమర్‌నాథరెడ్డిని చూశాను. ఆయన షీవికి సన్నిహితుడుగా ఉన్నట్లు స్పష్టమైంది. నందికొట్కూరు ఎమ్యెల్యే మద్దూరి సుబ్బారెడ్డి గారిని కూడా అక్కడే కఠిశాను. స్పీకర్‌ పిడతల రంగారెడ్డిగారి ఇంట్లో రాయలసీమకు చెందిన సమైక్యవాద శాసనసభ్యుల సమావేశానికి నన్ను కూడా రమ్మంటే వెళ్లాను. సమావేశం జరుగుతుండగా ముఖ్యమంత్రి షివి. వచ్చారు. ప్రత్యేకవాదుల దాడులను ఎదుర్కొని తిప్పికొట్టాలని నిర్ణయం జరిగింది. కడప జిల్లాలో సమైక్యసదస్సుకు జరుగుతున్న సన్నాహాల గురించి నేను నిపురీకరించాను. ఇతర రాయలసీమ జిల్లాలో కూడ జరుపుతామని, నన్ను రమ్మని అడిగారు. ప్రత్యేకారధ ఆందోళనను ఖండిస్తూ ప్రధాన మంత్రి ఇందిరాగాంధీకి సమావేశం తరఫున ఒక టెలిగ్రాం పంపడం జరిగింది. కడపజిల్లా ఉపాధ్యాయ సంఘం అఆఫీసుపైన జైఆంధ్ర జెండాను ఆందోళనకారులు దార్హన్యంగా కట్టి తీసేస్తే జ్యాగత్త అని బెదిరించినట్లు విజయరామరాజు జె.సి.సుబ్బన్న కడప నుంచి వచ్చి చెప్పారు. నేను ఎం.పి ఈశ్వరరెడ్డి, ఆఇద్రరిని తీసుకొని హోంమంత్రి జలగం వెంగళరావును కలిసి ఈ దౌర్హన్యాన్ని అరికట్టాలని కోరాం. ఆయన శ్రద్ధగా విన్మి తన నిస్సహాయస్టితిని వ్యక్తంచేశారు. ఇక హైదరాబాద్‌లో జరిగేదేమీ లేదని కడపకు కారులో బయలుదేరాం. దారిపొడుగునా జైఆంధ శిబిరాలు - వాతావరణం ఉదిక్తంగా, అల్ల కల్లోలంగా ఉంది. మొదట ప్రొద్దుటూరు అక్కడ నుంచి రాత్రి జీపులో కడపకు. మైదుకూరు దారిలో జైఆంధ శిబిరాల సంరంభం వల్ల కమలాపురం రూటుకు జీపు మళ్లించాం. నాతో పాటు కామేడ్‌ జె.వెంకటామిరెడ్డి జీప్పులో ఉన్నారు. నిర్బంధకాలంలో అజ్ఞాతవాసం నాటి పరిస్థితులు గుర్తుకు వచ్చాయి. తెల్లవారు జామున 4గంటలకు కడప చేరాం. పార్టీ ఆఫీసులో ప్రత్యేకాంధ్ర ఆందోళన కారుల దాడులను ఎలా ఎదుర్కోవాలన్న సమస్య ఎడతెగని చర్చలు. జిల్లా పార్టీ ఆఫీసుపై ఎప్పుడైనా దాడి జరిగే సూచనలున్నాయి. రక్షణ ఏర్పాట్లకు డబ్బు ఎలాగన్నదే పెద్ద ప్రశ్న అయింది. హైదరాబాద్‌లో రాష్ట్ర కమిటి సహాయం అడిగితే తమ్మారెడ్డి మేమేమీ చెయ్యలేమన్నారు. రాజగోపాలరెడ్డి ద్వారా కొంత డబ్బు తెచ్చి కనీస ఏర్పాట్లకు ఇచ్చాను. పార్టీకి ఇలాంటి సమయాల్లో వైఎస్‌.రాజారెడ్డి సహాయం అందుతూంటుంది. ఈ సారికూడ తనమాట ప్రకారం డబ్బు పంపించాడు. నిజానికి అప్పట్లో వైఎస్‌ అర్థిక పరిస్టితి అంతబాగాలేదు. తనకు చేతనైన మేరకు పార్టీకి సహాయం చేసేవాడు. ఏకారణం వల్లనైతేనేం జిల్లాపార్జీ ఆఫీసుమీద '“జైఆంధ్రు'లు దాడిచెయ్యలేదు. రాజగోపాలరెడ్డి వగైరాలు జడ్‌పీ గెస్ట్‌హౌస్‌లో మకాంపెట్టారు. ప్రొద్దుటూరు నుంచి సుదర్శనరెడ్డి, బద్వేలు వీరారెడ్డి తరుచు అక్కడికి వచ్చేవారు. జనవరి మొదటివారంలో వేర్పాటు వాదుల పిలుపు మేరకు ఆంధ్రబంద్‌ జయప్రదమైైంది. అన్ని జిల్లాల్లో అధికారవర్గం అందుకు అనేక విధాల సహకరించింది. దొంతో ఆందోళనకారులకు పట్టపగ్గాల్లేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ర్యాష్టమంతటా యువతీయువకుల అరాచక స్టైరవిహారాలు అసహ్యకరంగొ పరిణమించాయి పాయక సమైక్యసదస్సుకు సిపిఐ నాయకత్వంలో తరలివస్తున్న జనంమీద జైఆంధ్ర ముసుగులో గూండాలు చేసిన ఆగడాలు ఇన్నీ అన్నీ కాను ఆ సమయం, ను, కృామేడ్‌ నీలం రాజశేఖరరెడి శీ) శె ల జ కోసం ఒక సమావేశం ఏర్పాటు చేయాలనుకున్నాం. కానీ, ఉదిక్త పరిస్తితుల కరణ లు క. అక్కడ సమైక్య శక్తుల సమీకరణ ్య౦ కాదని స్థానిక క్యామేడ్స్‌ చెప్పారు. పార్టీ జనరల్‌ బాడీ మీటింగు మాతం జరిగింది. ఆ సాయంకాలం శ్రీశైలం గెస్ట్‌హౌస్‌ వద్ద మాకినేని బసవపున్నయ్య కుటుంబ సమేతంగొ కలిశారు పరిస్థితి వారా విషమంగా దండేన సభలూ సదస్సులు ప్రయోజనం లేదని ఎం.బి అన్నారు ఆయన మాటల సారాంశం పథత్వ్యెకా అనివార్యమణ, దాన్ని వ్యతింకించి షప ప ప ట్‌ ర ర [్‌ ం వా రైయాజనం ల వ రచయితల సంఘం జ్రైఆంధ్ర ఆందోళనకు మద్దతు ఇస్తో ర్త క్స్‌ ఆంధకోొసం సకలశక్తులు కేంద్రీకరించి కృషి చేసింది.

సాహిత్యంలో సమరాలు 133

రాజీనామా తర్వాత సి.వి నరసింహరావును 1973 ఫిబ్రవరి రెండో వారంలో కలిసినప్పుడు రాష్ట్ర విభజన (ప్రమాదం లేదని,

ఆ విషయంలో కేంద్రం దృఢంగా ఉందని అన్నారు. కడప ర్యాలీ = పోలీసు కాల్పులు

ముఖ్యమంత్రి నరసింహరావు తర్వాత జైఆంధ్ర ఆందోళన తగ్గిపోతుందన్న అభ్మిపాయం వ్యాపించకుండా చేసేందుకు ఆందోళన కారులు మరింత పట్టుదలగా విజృంభించారు. కడపలో సమైక్యతా సదస్సును భగ్నం చేయడానికి చేయని ప్రయత్నమంటూ లేదు. అయినా 15,000 మందితో ఆ సదస్సు జయప్రదంగా జరిగింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలు అన్ని తాలూకాలనుండి జన సమీకరణకుయత్నించారు. ఊరేగింపుపై జైఆంధుల దాడులతో పెద్ద గందర గోళం జరిగింది - ఇందులో ఆర్‌.ఎస్‌.ఎస్‌, కూడ ప్రముఖ పాత్ర వహించింది. సదస్సు జరిగిన మరునాడు కూడ అల్లరిమూకల ఆగడాలు ఆగలేదు. ఆరాత్రి పోరీసు కాల్పుల్లో నలుగురు మరణించారు. నేను, వీరారెడ్డి, ఇతర మంత్రులు కడప నుంచి వచ్చాక ఈ ఘటనలు సంభవించాయి. ఇంకా ఎందరో ఎందరో పోలీసు కాల్పుల్లో మరణించినట్లు పుకార్లు వ్యాపించాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో నేను ఊహిస్తున్నట్లు అల్లరి మూక ప్రొద్దుటూరులో మా ఇంటి మీద దాడి చేసి రాళ్లు రువ్వింది. వెంటనే మాఇంటి వద్ద పోలీసు బందోబస్తు ఏర్పాటు చేసారు.

ప్రొద్దుటూరులో జ్రైఆంధ్ర ఆందోళనకు నాయకత్వం వహిస్తున్న చంద్రఓబుళ రెడ్డి, రామ సుబ్బారెడ్డి వ్యక్తిగతంగా నాకు సన్నిహిత మిత్రులు. అందుచేత మా ఇంటిమీద వాళ్లకు తెలిసి దాడీ జరిగే అవకాశం లేదు. సర్కిల్‌ ఇనస్పెక్టర్‌ ఓబన్న నన్ను కలిసి అంతా అడ్రస్‌ లేని 5ఫ్‌ రాఫ్‌ గ్యాంగ్‌ సార్‌ అన్నాడు.

మైదుకూరులో పోస్టు ఆఫీసుకు అగ్గిపెట్టి ఆ మంటల్లో కాలిపోయిన ఇద్దరు యువకుల గురించి విచారిస్తే నల్లపరెడ్డి శ్రీ నివాసులు రెడ్డి, బెజవాడ పాపిరెడ్డి ప్రొద్దుటూరులో జైఆంధ్ర ఆందోళనకారులను ఉత్తేజపరుస్తూ కడప జిల్లా పౌరుషాన్ని గురించి పొగిడి ఇటువంటి జిల్లాలో వీరోచితమైన విధ్వంసం యగక పోవడం అవమానమని రెచ్చగొట్టారని తెలిసింది. వాళ్లతో పొటు వచ్చిన సమత అనే అమ్మాయి యువకుల మగటిమిని సవాల్‌ చేయడం ఫలితంగా ఆఇద్దరు అమాయక యువకులు అగ్నికి ఆహుతై పోయారు.

నాయకులు ఎంత పొగబెట్టినా క్రమంగా ఆందోళన ఉధృతి తగ్గి ఎన్టీవోల సమ్మె విరమణతో చల్లబడి పోయింది. కాకపోతే సిమి తలపెట్టిన భూసంస్కరణల హోమగుండంలో ఆయనే ఆహుతై పోయారు. ఆమేరకు భూస్వాముల పట్టుదల నెగ్గింది.

ఈ ఆందోళన విఫలమైనందుకు అందరికన్నా ఎక్కువగా సిపిఎం నాయకులు విచారించారు మాకినేని బసవప్పన్నయ్య ఈ గ ఆ త్న ( ఆ ఖ్‌ సందర్భంలో చేసిన ప్రసంగం చాలా వివరంగా ఆంధ షతిక ప్రచురించింది. ఏదో విప్లవ మహోద్యమం దైబ్బతిన్నప్పుడు ఆ ఉద్యమ నాయకునికి కలిగే ఆవేదన కన్నా త్మీవస్తాయిలో ఉంది ఆయన ఆక్రోశం. ఆ ప్రసంగం చదినాక శ్రీశైలంలో ఆయన జైఆంధ్ర ఆందోళన

షు. గురించి చెప్పిన మాటలు గుర్తు కొచ్చాయి. జ్య జక, శ

జలగం వెంగళరావు ముఖ్యమంత్రి కావడంతో రాష్ట్రంలో నుళ్లీ మామూలు పరిస్టితి ఏర్పడింది. కాంగ్రేస్‌ నాయకులు తమ

లౌభిసాటి ముర్రా రాజకీయాతో మళీ లీనమై పోయారు. జై ఆంధ అరాచకం, అలజడి, అల్లకల్లోలంలో ఏమి సాధించారంటే జవాబు ట్‌ ణ్‌ హ్‌ /

చెప్పే నాథ్టుడ్రు లేడు, బిజెపి, మిరసం,, కాంగ్రస్‌లో ఒక వర్గం, ఎన్టీఓలు అంతా ఏదో జరిగి పోయింది లెమ్మన్నారు. అందరికంటే _నాశవాద్ర రాజకీయాల్లో ఆరితేరిన సే.పి.ఎం. నాయకులు తాము ఎప్పుడో జైఆంధ్ర డిమాండును ఖండించిన తీర్మానాన్ని భద్రపరిచి ంచుక్రున్నార్సు ఉత్తర సాక్ష్యంగా పనికొస్తుందని. మాకినేని మహోపన్యాసం గురించి మాత్రం మాట్లాడరు.

134 మనస్సాక్ష మళ్లీ అరసం కృషిలో

రాష్ట్రంలో ప్రతీపశక్తుల కుతంత్రాల ఫలితంగా సంక్షోభం సృష్టించిన వేర్చాటు వాద ఆందోళన ఆగిపోవడంతో మళ్లీ నా ప్రధాన కార్యరంగమైన అరసం కార్యకలాపాల మీదికి దృష్టి మళ్లించాను. దానితోపాటు పార్టీకి సన్నహితులయిన వై.ఎస్‌.రాజారెడ్డి, వెంకట నర్సయ్యల వివాద పరిష్కార భారం కూడా అనివార్యంగా మీద బడింది. చిరకాలంగా పార్టీకి అనుకూలంగా ఉంటూ యధాశక్తిగా పొర్టీకి ఆర్థిక సహాయం చేస్తున్న రాజారెడ్డికి, పార్టీకి ఈమధ్య నుంచి దగ్గరగా ఉన్న వెంకట నర్సయ్యకు మంగంపేట గనిలో ఏర్పడిన వివాదంలో జరిగిన పరిష్కార యత్నాలన్నీ విఫలమై చివరకు నన్ను జోక్యం కల్పించుకొమ్మని కోరారు. జిల్లా కమిటి సభ్యుడైన జి. శ్రీనివాసులు రెడ్డికీ కూడా ఆ గనిలో కొద్దిగా వాటా ఉంది. ఇతనేమి పెట్టుబడి పెట్టకపోయినా మంగంపేట గ్రామస్థుడు కాబట్టి పనికి వస్తాడని వాటొ ఇచ్చారు. అసలు విషయం అప్పట్లో ఆ గనికి అంత విలువ లేదు. ఈ విధంగా భాగస్వాములంతా పార్టీకి అనుకూలం కాబట్టి, అందరూ నాప్రమేయం కోరుతున్నారు కాబట్టి సరే లెమ్మన్నాను. ఇందులో సాధక బాధకాల గురించి పార్టీ ముఖ్యులతో చర్చించానుకూడా. అందరూ ఈ తగవు పరిష్కరించడం అవసరమన్నారు. కాన్సీ దిగిన తర్వాత దాని లోతు తెలిసి వచ్చింది. డబ్బు కోసం భాగస్వాముల మధ్య వివాదం ఎంత నికృష్ణ స్థితికి పోతుందో - నీట దిగక లోతు నిజముగా తెలియదు అన్న వేమన్న సూక్తి ఇందులో దిగిన తర్వాత అర్ధమైంది. అందులోనూ కమ్యూనిస్టు పార్టీలో జిల్లా కమిటీ సభ్యడుగా ఉన్న శ్రీనివాసులు రెడ్డి నైచ్యం కమ్యూనిస్టు దిగజారితే ఎక్కడికీ చేరుతారో అర్థమైంది.

నేను నేరుగా ఇందులో దిగకుండా ఎవరైనా మంచి వ్యక్తిని ఇద్దరికీ నమ్మకం ఉన్నవాడిని పెద్దమనిషిగా పెట్టుకొని ఆయన

చెప్పినట్లు ఒప్పు కొమ్మన్నాను. ఇందువల్ల నేను గొడవలకు దూరంగా ఉండవచ్చుననుకున్నాను. అందుకు ఉభయులూ అంగీకరించారు. వెంకట నర్పయ్య, శ్రీనివాసులు రెడ్డి ఆడిటర్‌ రామకృష్ణా రెడ్డి పేరు సూచిస్తే వైఎస్‌. ఒప్పుకున్నాడు. ఏ పక్షమూ తీర్పును కాదనడానికీ వీలులేకుండా ఆయన పేరుతో చెరి రెండు లక్షలకు ప్రామిసరీ నోట్లు కూడా రాశారు. ఈ కర్మకాండ అంతా నా సమక్షంలోనే జరిగింది. అందరూ వెళ్లిపోయాక శ్రీనివాసులు రెడ్డి “రామకృష్ణా రెడ్డి నమ్మదగిన మనిషేనాగో అని నన్ను అడిగితే అతని ధోరణి మొదట ఆశ్చర్యం కలిగించింది. తామే కోరుకున్న పెద్దమనిషి నిజాయతీని గురించి మరొక్కరిని అడగడం ఆశ్చర్యంకాగా, "మనకు అనుకూలంగొ ఉంటాడాగో అనడం రోత పుట్టించింది. రామకృష్ణా రెడ్డిది పులివెందుల తాలూకాలో పరువు ప్రతిష్టలున్న కుటుంబం. 'సవ్యసాచి' సంపాదకుడు, జిల్లా కమ్యూనిస్టు కమిటీ కార్యవర్గ సభ్యుడైన రాచమల్లు రామచంద్రా రెడ్డి తమ్ముడు. పేరున్న ఆడిటర్‌. ఆయనను అనుకులంగా మార్చేందుకు నేను ప్రయత్నించాలన్నమాట! నా సహజ ధోరణిలో అలాంటి ఆశలు పెట్టుకోవద్దని ఖచ్చితంగానే గొక కటువుగా సమాధానం ఇచ్చాను. ఆ తర్వాత ఉభయ పక్షాల మడత పేచీలతో విసిగి రామకృష్ణా రెడ్డి రంగం నుంచి విష్కమించాడు ఈ పరిస్థితిలో ఆ భారం నామీద పడింది.

ఈ పంచాయతీలో ఏదో ఒక పక్షం అసంతృప్తి చెందకుండా తీర్పు చెప్పడం అసంభవం. అదిగాక ఏ చిన్న అవకాశం దొరికీనొ నామీద బురద చల్లే వాళ్లు ఉన్నారన్న సంగతి కూడా నాకు తెలుసు. అందుచేత ఇరు పక్షాల మధ్య సయోధ్యకే కృషి చేయాలనుకున్నాను అయితే ఉభయ పక్షాలు నువ్వు ఏమి చెప్పేనా మేము ఒప్పుకుంటామనడమేగాక్క ఆమాట మీద నిలబడతామనేందుకు నమ్మకమైన హామీకోసం ఖాళీస్తాంపుల మీద సంతకంచేసి మీఇష్టం వచ్చినది రాసుకొమ్మన్నారు. అయితే అనడం వేరు ఆచరణలో అంచనొలో తారుమారయితే ఆమాట మీద సంతోషంగా నిలబడడం వేరు అని నాకు ఎరుకే అందువల్లనే ఉభయుల మధ్య సుదీర్ణమైన చర్చలో జరిపి ఎట్టకేలకు రాజీకి ఒప్పించాను. గని గని దగ్గర ఉన్న అస్తి రాజారెడ్డికి అందుకు బదులు 11 లక్షలు వెంకట నరసయ్య పక్షానే

సాహిత్యంలో సమరాలు 135 చెల్లించేట్లు ఉభయులు సంతృప్తిగా ఒప్పుకున్నారు. జిల్లా పార్టీ నాయకులు ఓర్పుతో ఈ వివాదాన్ని అందరికీ ఆమోద యోగ్యంగా తెంచినందుకు నన్ను అభినందించారు. ఈ సందర్భంగా వెంకట నర్సయ్య తన ఇంట్లో గొప్ప విందు చేశారు. ఆయన భార్య కూడా “అన్నా మంచి పని చేశారు. రాజారెడ్డి అన్నతో మాకెందుకు తగువు అన్నది. గనిలో భాగస్తులంతా ఉదారంగా పార్టీకి విరాళం ఇస్తామన్నారు. జూనియర్‌ వాటా దారైన శ్రీనివాసులు రెడ్డి ముప్ఫె వేలు ఇస్తానన్నారు. కాని, ఆ పెద్ద మనిషి ఆతర్వాత ఆ వాగ్దానాన్ని గాలికి వదిలారని చెప్పారు. న

మంగంపేట గనుల విలువ ఇప్పుడు కోట్లలో ఉన్నా ఇరవై రెండేళ్ల క్రితం పరిస్టితి వేరు. అదీగాక ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం ఇటువంటి గనులన్నీటినీ జాతీయం చేస్తుందన్న ప్రచారం కూడా ఉండేది. అందువల్లనే 11 లక్షలు అప్పట్లో తక్కువ మొత్తమని ఎవరూ భావించలేదు. ఆ మొత్తం చెల్లింపుల్లో కొన్ని సమస్యలు తలెత్తినా చివరకు అన్నీ సర్దుకున్నాయి. పోతే ఈ గని పంచాయతీ సందర్భంగా నాకు ఆర్థికంగా లబ్దిపొందే అవకాశం ఉభయపక్షాలనుంచి ఉన్నమాట నిజం. కాన్సీ ఆ లబ్ధి పార్టీకే కలగాలని భావించే ఆ ఏర్పాటు క్కూడా నావంతు కృషి చేశాను. కానీ ఆ తర్వాత జరిగిన పరిణామాలు - వెంకటనర్సయ్య హత్య వగ్రైరాలవల్ల పార్టీకి అది అందలేదు. నాది ఒక ప్రత్యేక పరిస్టితి కడప జిల్లాలోనూ, ఇతర్మతా కూడా సంపన్నులతో నాకు వ్యక్తిగత సంబంధాలున్నప్పటికి వాటిని నేను ఎన్నడు నా స్వంతానికి వాడుకోలేదు. అసలు ఆతలంపే. నాకు కలుగలేదు. పులివెందుల్లో డాక్టర్‌ డి.ఎన్‌రెడ్డి కుటుంబం అప్పట్లో ఆ తాలూకాలో కెల్లా పెద్ద అస్తిపరుల కుటుంబం. మేజర్‌ పంచాయతి, పంచాయతీ సమితి, జిల్లా పరిషత్‌ ఆధ్యక్షపదవుల వకూ డి.ఎన్‌రెడ్డిని కమ్యూనిస్తూ పార్టీ బలపర్భడంలో వ్యక్తిగతంగా నా పాత్ర చాలా ఉంది. అయినా దాన్ని నా అవసరం కోసం నేను ఏనాడు వాడుకోలేదు. అంకాళమ్మగూడూరులో వ్యవసాయం చేస్తూ వందరూపాయలక్కూడా ఇబ్బంది పడుతున్న సమయంలో గత్యంతరంలేక డి.ఎన్‌రెడ్డి తమ్ముడు రామకృష్ణారెడ్డితో వెయ్యిరూపాయలు అప్పు తీసుకున్నాను. దానికి ఆయన నోట్‌ రాయించుకోవడానికి నిరాకరిస్తే ఆ సంవత్సరం పండిన వేదుసెనక్కొాయ బస్తాలను వాళ్ల ఫ్యాక్టరీకి తోలి ధర బాగా పలికినప్పుడు మీరే అమ్మి మీ బాకీపోను మిగిలిన దబ్బ ఇవ్వమన్నాను. ఈ సంగతి తెలిసి రాజారెడ్డి నామీద కొన్నాళ్లు అలిగాడు కూడా. “నీకు డబ్బు అవసరమైతే నేను లేనా? ఆన ఇాంటి ఉదంతాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. అయినా శ్రీ నివాసులురెడ్డి నా మీద విష ప్రచారం చెయ్యనే చేశాడు ! తాను దొంగ పాడుగును నమ్మడన్నట్లు ఈ ప్రచారాన్ని కూడా నమ్మే వాళ్లు ఉంటే ఉండవచ్చు. ఇలాంటి విషయాల్లో అత్మసాక్షిగా వ్యవహరించడం తప్ప మార్గంలేదు,

రాష్ట్ర కమిటి నాకు నిర్దేశించిన ప్రచార కార్యక్రమం, అభ్యుదయ రచయితల సంఘ న్యవహోరాల్‌ పాటు నాం ప్రొద్దుటూరులో ఉన్నందువల్ల అక్కడికి వచ్చినప్పుడు స్థానిక సమస్యలు, మంగంపటగని తగవుల్లాం పంచాయలలు చుట్టుక్‌ బమి క్‌ ఉం పనిమీద కేందీకరణ మొదలయింది. 1973 ఏప్రిల్‌లో ఢిల్లీలో పార్టీ రచయితల ప్రత్యేకాంధ్ర ఆందోళన ముగిసిన తర్వాత మళ్లీ అరసం ప న్‌ ( కళాకారుల సమావేశం జరిగింది. నేను రాంభట్ల ఉమారాజేశ్వరావు అసన్‌ అలీమీర్జా(సియాసత్‌) ఆ సమావేశానికి వెళ్లాం. అజయ్‌భవన్‌లో జరిగిన అ సమావేశానికి పాఠీ జనరల్‌ సెకటరీ చండ్రరాజేశ్వరావు, భూపేష్‌ గుప్తా, హైచ్‌క వ్యాస్‌ హాజరయ్యారు. ప్రోగ్రెసివ్‌ రైటర్స్‌ అసోసియేషన్‌ అనుసరించవలసిన కార్యవిధానం గురించి భూపేష్‌ ప్రసంగంలో కొత్త ఏమీలేదు. సామాజ్య వాదవ్యతిదేక, ప్రగతి ల, ప్రజాశక్తులక్షు ఉత్తేజం కలిగించే సాహిత్యాన్ని రచించాలని పదేపదే విన్న పడికట్టు పదాలతో ఆయన ఉపన్యాసం ముగిసింది. ఆ తర్వాత కేంద్ర కమిటీలో రచయితల, కళాకారుల వ్యవహారాలకు బాధ్యుడైన వ్యాస్‌ ఇప్పుడు పార్టీ సభల్లో పాడేందుకు పనికొచ్చే పాటలు లేవన్నారు. ఇకమీదట ఈ కొరత మీరంతా తీర్చాలని విజ్ఞప్తి చేశారు. ఆ తర్వాత వివిధ ప్రాంతాల ప్రతినిధుల ఉపన్యాసాల తంతు యధావిధిగా జరిగిపోయింది. ఈ సమావేశం వల్ల కలిగిన ప్రయోజన మేమిటో నాకు అర్ధం కాలేదు. అంతా ఒక కర్మకాండ. ప్రజోద్యమాలు తేకుండా,

136 మనస్పొక్షి రచయితలను ఉత్తేజపరిచే రాజకీయ నేపధ్యం లేకుండా అభ్యుదయ కళా సాహిత్యసృష్టి ఎలా సాధ్యమవుతుంది. నైజాం వ్యతిరేక తెలంగాణా రైతాంగ ఉద్యమం లేకుండా “నూభూమి' లాంటి నాటకాలు ఎలా వస్తాయి?. అలాగే ఆంధ్రప్రాంతంలో భూస్వామ్య వ్యతిరేక పోరాటాలు జరగనట్తయితే "ముందడుగు లాంటి నాటకం “కష్టజీవి లాంటి బుర్రకథలు ఎక్కడ నుంచి ఊడిపడేవి ఈ వాస్తవాలు గురించ కుండా మంచి రచనలు రాలేదని నాయకత్వం వాపోవడంలో చిత్తశుద్ధిగాన్సీ బౌచిత్యంగానీ ఉందని ఎలా అనుకోవాలి? ఈ సమావేశంలో ఆఫ్రో ఆసియా రచయితల మహాసభకు పంపే ప్రతినిధి వర్గంలో నా పేరు చేర్చారు ఇంతకుముందు కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరుపున వెళ్లిన బృందంలో నన్ను చేర్చినా ఢిల్లీ విమూనాశయంలో రైతు పోరాటం కేసు కారణంగా పోలీసులు అడ్డుపడ్డారు. ఈ సారి మళ్లీ పోలీసుల అభ్యంతరాలకు అవకాశం లేకుండా జాగ్రత్త పడవలసిందని ఢీల్లీ కామేడ్స్‌ హెచ్చరించారు. కామేడ్‌ రాజేశ్వరరావు ఇంతకు ముందులాగా ఢీల్లీలో మీటింగుల్లో, రేడియోలో ప్రసంగాలు చేయవద్దు అన్నారు. పాస్‌పోర్టుకోసం పాట్లు

కొత్తగా ఢిల్లీ వెళ్లినవాళ్లకు ఆ మహానగరంలో ప్రభుత్వ ఆఫీసుల్లో పని జరగాలంటే ఎంత కష్టమో పాస్‌పోర్టు కోసం నేను పడిన పాట్లు తెలియ జెప్పాయి. లోగడ ఒకసారి పోలీసులు ఢిల్లీలో అరెస్టు చేసినందువల్ల అనేక ఇబ్బందులు అడుగడుగునా ఎదురయ్యాయి. కామ్రేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డి ఎం.పి హోదాలో నానా అవస్థలు పడి కృషిచేయకపోతే ఈసారి కూడా నా సోవియట్‌ యాత్ర జరిగేది కాదనిపించింది. అజయభవన్‌లో ఇటువంటి విషయాల్లో విదేశాలకు వెళ్లే కామేద్స్‌కు సహాయం చేసే ఏర్పాట్లు చాలా అసంతృప్తికరంగా ఉన్నాయి.

ఈ గొడవల్లో తలమునకలుగా ఉన్న సమయంలోనే ఢిల్లీ ఆకాశవాణి కేరదదం నుంచి నాకోసం ఫోన్‌ వచ్చిందన్నారు. నాకు తెలిసిన వాళ్లెవరూ ఆకేంద్రంలో లేరు. అందుచేత ఎవరబ్బా ఫోన్‌ చేసింది అనుకున్నాను. అవతల నుంచి నేను గోపాలకృష్ణని. మీరు మా కేంద్రంలో ఈ రోజు 'అజ్‌కా అతిధి ప్రోగ్రాంలో మాట్లాడాలన్నారు స్వచృమైన హిందీలో, నాగురించి మీకు ఎలా తెలిసిందంటే "మీరు అజయ్‌ భవన్‌లో ఉన్నసంగతి వేమూరి ఆంజనేయశర్మ ద్వారా తెలిసింది. సాయంకాలం తప్పక రావాలి" అన్నారు. ఆయన కోరిన విధంగానే వెళ్లాను. వెళ్లేముందు కామ్రేడ్‌ రాజేశ్వరరావు “అందులో రాజకీయవిషయాలు మాట్లాడి మళ్లీ సమస్యలు తయారుచేసుకోవద్ద న్నారు.

“అజ్‌కా అతిధి" కార్యక్రమం పూర్తిగా సాహిత్య సంబంధష్టుందని ఆప్రోగ్రాం నిర్వహించే గోపాలకృష్ణ అన్నారు. నాకు చాలొ ఏళ్లుగా హిందీ మూట్లాడే అవకాశం లేనందువల్ల అలవాటు తప్పిందంటే ఇప్పుడు మీరు మాట్లాడుతున్న హిందీ చాలా బాగుందన్నారు. ఆ తర్వాత ప్రశ్నోత్తరాల రూపంలో జరిగిన ఆ కార్యక్రమంలో నేటి తెలుగు సాహిత్యంలో కవిత్వం గురించి, అందులో విభిన్న ధోరణుల గురించి కూడా వివరించాను. ఆ కార్యక్రమం పూర్తి అయ్యాక గోపాలకృష్ణ నన్ను ఇతర మితులకు పరిచయం చేశారు. అందరూ మీరు మాట్లాడే హిందీ బాగుందన్నారు. అంటే దక్కనీ హీందీకి భిన్నంగా ఉందని. నేను బెనారస్‌లో హిందీ చదువుకున్నానని చెప్పాను.

మరుసటి రోజు ప్రముఖ హిందీ ప్రచారకులు వేమూరి ఆంజనేయ శర్మ కలిశారు ఆయన ద్వారా, శ్రీ శ్రుకేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ బహుమానం పదివేల రూపాయలు స్వీకరించడంలో ఆడిన “విప్లవ నాటకం పూర్వాపరాలు తెలిశాయి. ఆయన జీవితాంతం ఇలాంటి వ్యనహారాల్లోనే రసాభాస చేసుకున్నారు. ఈ సంగతి అందరికీ తెలిసిందే. కానీ, ఈసారి మరీ వికృతంగా బయట పడింది: అఆంజనేయశర్మ గారు కూడా శ్రీ, శ్రీ ప్రవర్తన పట్ల అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు.

పాస్‌పోర్టు విషయంలో ఎట్టకేలకు క్యామేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డి కృషి ఫలించింది. అన్ని అవాంతరాలు తొలిగిపోయి. అది చేతికీ

జూ న్‌, నా వచ్చింది. అజయ్‌భవన్‌లో విదేశ వ్యవహారాలు చూసే ఎన్‌కెకృష్ణన్‌ నా గురించి సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి వివరాలు పంపొరూ

సాహిత్యంలో సమరాలు 137 ఆఫ్రో ఆసియన్‌ రైటర్స్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ తర్వాత సోచీకి పంపే ఏర్పాట్లు జరుగుతాయని చెప్పారు.

1973 సెస్టెంబర్‌ 3వతేదీ అర్ధరాత్రి అజయ్‌భవన్‌ నుంచి పాలం విమానాశ్రయానికి బయలుదేరాం. బీహరు నుంచి ప్రతినిధిగా కన్నైయ్యా, మహారాష్ట్ర నుంచి ప్రముఖ దళిత కవి నారాయ సుర్వే, తమిళనాడు నుంచి అఖిలన్స్‌ ఢిల్లీ నుంచి హరివంశ రాయ్‌ బచ్చన్‌, హైదరాబాద్‌ నుంచి హుసేన్‌ శహిదీ వగైరాలు ప్రతినిధివర్గంలో ఉన్నారు. భీష్మ సహానీ సజ్బాద్‌ జహీర్‌లు ముందే వెళ్లినట్లు తెలిసింది. విమానాశయంలో చెకింగ్‌ దగ్గర అధికారులు నన్ను గుర్తు పట్టి మీ కేసు ఏమైందని అడిగారు. దాన్ని కోర్టు కొట్టి వేసిందని, పాస్‌పోర్ట్‌ డిపార్టుమెంటు అధికారి వీరభ్మదప్ప ఇచ్చిన ఉత్తరం చూపించాను. ఆ ఉత్తరంలో నా మీద ఉన్న ఆంక్షలన్నీ రద్దు చేసినట్లు వీరభద్రప్ప రాశారు.

రాత్రి 3-30 గంటలకు బయలుదేరవలసీన సోవియట్‌ విమానం ఏరోఫ్లోట్‌ రెండు గంటలు ఆలస్యంగా బయలుదేరింది. అంతవరకూ ఈశ్వరరెడ్డి నా దగ్గరే ఉండి వీడ్కోలు ఇచ్చి వెళ్లారు. నాతోటి ప్రతినిధులు “మీ ఎం.పి ఎంతమంచివాడు నీమీద ఎంత అభిమానం! ఇలాంటి వాళ్లు అరుదుగా ఉంటారని ప్రశంసించారు. ఆయన ఎవరి విషయంలోనైనా ఇలాంటి అభిమానాన్ని చూపుతారని చెప్పాను కానీ నా విషయంలో కామ్రేడ్‌ ఈశ్వరరెడ్డి పడిన ఆరాటం, తాషతయం ఇంతా అంతా కాదు. మరో విశేషం ఏమిటంటే ఇరవైఏళ్ల పాటు ఎం.పి గా ఉన్నా ఆయన విదేశయాత్రలు చెయ్యలేదు... ఎన్ని అవకాశాలు వచ్చినా “నేను వెళ్లి చేసేదేముంది అని నిరాకరించారు. సొంత విషయాల పట్ల అంత నిర్లిప్తంగా ఉండే వ్యక్తులు అరుదనే చెప్పవచ్చు.

క్షేడ్త సోవియట్‌ సందర్శనం నాకు ఇదే తొలి వినూన ప్రయాణం, కిటికీ పక్కసీటు అయినందువల్ల, నినూనం ఆలస్యంగా బయలుదేరడం వల్ల హీమాలయదృశ్యాలు చూడగలిగాను. హిమాలయ శిఖరాల నుంచి ప్రవహిస్తున్న తెల్లని జల్వపవాహాలు కరిగించిన వెండిలా తళతళలాడుతున్నాయి. ముపైఏళ్లుగా మురిపిస్తున్న ప్రథమ సోవియట్‌ సోషలిస్టు దేశాన్ని కొన్ని గంటల్లో చూడగలుగుతున్నానన్న ఉత్కంఠ హృదయంలో ఉప్పాంగుతుండగా ముధురోహల్లో మునిగి పోయాను. విమానం మాస్కో చేరుకోబోతున్నట్లు అనౌన్సుమెంటు వినిపించింది. సెప్టెంబర్‌లో రష్యాలో అంత చలి ఉండదన్నారు. కానీ, ఆ వాతొనరణం భారతదేశంలో చలికాలం కన్నా చల్లగా ఉంది. మాబస హోటల్‌ రషియాలో ఏర్పాటు చేశారు. అది చాలా పెదహోటల్‌:. మధ్యాహ్న భోజనం కాగానే ఆఫ్రో ఆసియన్‌ రైటర్స్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ జరుగుతున్న అల్మాఆటాకు బయలుదేరాం. నాకు ఎన్నడూ అలవాటులేని వేషం. బూట్లు కరుస్తున్నాయి. ఆల్మాఆటా చేశేసరిక్రి పొద్దుపోయింది. హోటల్‌గదిలో సామాన్లన్నీ సర్దుకొన్నాము. అలవాటులేని వాతావరణంలో కొత్తచోటు, ఒంటరిగా గదిలో సరిగాన్నిదపట్టు లేదు. తెల్లవారి వరాండాలోకి రాగానే భీష్మ సహానీ అగుపించి, మాకోసం ఆగకుండా మాస్కోనుంచి తాను ముందే వచ్చినందుక్తు గల కారణాలను సంజాయిషీ ఇచ్చుకున్న తీరులో వివరిస్తూ “ఇస్‌ మే మేరీ గల్తీ నహీ హో అన్నారు. “ఏదో జరిగిపోయింది లెండి. వివరాలు చెప్పేవాళ్లు లేక కొన్ని ఇబ్బందులు పడ్డామనుకోండి' అన్నాను. భీష్మసహానీతో నాకు కొంత పూర్వ సరిచయం ఉంది. “హంపి పత్రిక్రలో చాలా కాలం కిందటనే ఆయన కథలు చదివాను. ప్రఖ్యాత హిందీ సినిమా నటుడు, పీప్పుల్పు ధియేటర్‌ ఆర్టిస్టు అయిన బలరాజ్‌ సపన్సి భీష్మజీకి అన్న ఆల్మాఆటాకు వచ్చేటప్పటికి ముందు ఆయన భారత విభజన మీద రాసిన సంచలనాత్మక నవల 'తమసో ప్రచురితమైంది. అక్కడే ఆ పుస్తకాన్ని చూశాను. ఆ తర్వాత ఆ నవల అదే పేరుతో దూరదర్శన్‌లో సీరియల్‌గా ప్రసారమైంది. హిందూ మతతత్వశక్షుల్ప ఆ సీరియల్‌ ప్రసారాన్ని త్మీనంగా వ్యతిరేకిస్తూ ఆందోళన సాగించాయి.. దాంతో 'తమసోకు పెద్ద ప్రచారం లభించింది. కజికిస్తాన్‌ వాతావరణం మాస్కోకు చాలా భిన్నంగా ఉంది. ఎండ కూడా బాగానే కాస్తూంది. శుభంగా ధోవత్కి చొక్కా షో బాగుంటుందని పించింది. ఒకరోజు వేసుకుంటే అందరూ వింతగా తమాషాలాగ చూస్తే మానేశాను. పాశ్చాత్య పద్ధతిలో భోజనం కతులూకటార్లతో-ఫోర్క్‌, స్పూన్స్‌లతో తినడం ఎప్పుడూ అలవాటు లేక చాలా ఇబ్బంది కలిగించింది. ఈ పరిస్టితిలో 'సహజంబులగు కరాంజలులు లేకున్నవే భోజన భాజన పుంజమేల” అన్న పద్యాన్ని గుర్తుకు వచ్చింది. ఆంధాఅందులోనూ రాయలసీమ వంటక్షాలకు అలవాటు పడిన వాళ్లకు కారం, పులుపు మసాలులేని తిండి ఏమిరుచిస్తుంది? కజికిస్తాన్‌ కర్బూజాలు మాత్రం చాలా బాగున్నార్ని సిద్దవటం దోసకాయల కన్నా ఎంతో తియ్యగా. ఇక్కడ నుంచే కర్బూజా భారతదేశానికి బాబర్‌ తెచ్చారని అన్నారు. త్వరగానే శ్ర వాతావరణానికీ, ఆహారానికి సర్దుబాటు అయ్యాం,

సోవియట్‌ సందర్శనం [139

మా ప్రతినిధి వర్గానికి భారత కమ్యూనిస్తు పార్టీ ప్రముఖ నాయకుల్లో ఒకరైన కామేడ్‌ సజ్ఞాద్‌ జహీర్‌ నాయకత్వం వహించారు. ఇంగ్లాండులో ఉన్నత విద్యాభ్యాసం చేసిన జహీర్‌ జాతీయోద్యమంలో కూడా ముఖ్యపాత్ర వహించారు. ఉర్దూలో అభ్యుదయ రచయితగా, కవిగా ప్రసిద్దులు. ఆయన భార్య శ్రీమతి రజియా కూడా రచయిత్రి. మధ్యాహ్న భోజనానంతరం ఆయన గదిలో భారత ప్రతినిధుల సమావేశం జరిగింది. ఏయే కమీషన్లలో ఎవరుండ వలసింది నిర్ణయమైంది. వసతి ఏర్పాట్ల గురించి మాట్లాడు కుంటున్నప్పుడు సజ్జాద్‌ జహీర్‌ నవ్వుతూ 'యహా కేలోగ్‌ పానీ నహీ బీయర్‌ పీతేహై, పానీ సీర్స్‌ నహానే కే లీయే' అన్నారు.(అంటే ఇక్కడ జనం నీళ్లు కాదు వీరు తాగుతారు. నీళ్లు స్నానానికి వాడుతారు) నాలాగ తొలిసారి విదేశాలకు వచ్చిన వాళ్లకు ఇక్కడ అంతాకొత్తే. టీ తాగడం-గుటకలు మింగకుండా, పోర్క్‌ స్పూన్‌లతో తిండితినడంలో హస్తనైపుణ్యం, మంద్రస్థాయిలో మాట్లాడడం వగ్లిరా అలవాట్లు నేర్చుకోవలసి వచ్చింది.

ఆల్మాఆటాలో ఒక ఇష్టాగోస్టిలో మూ ప్రతినిధి వర్గ సభ్యులం కవిత్వంపై చర్చించేటప్పుడు అందులో పార్టీ జోక్యం ప్రస్తావన వచ్చింది. ఆ సందర్భంలో నేను “శాయిర్‌కో పార్టీకి శికంజేసే నికాల్నాహై' (కవిత్వాన్ని పార్టీ గుప్పిటి నుంచి విముక్తి చేయాలి) అన్నాను. దానిపై పార్టీకి సంబంధంలేని కవృలున్న గోప్టిటో ఆ విధంగా నూట్లాడ కూడదన్న తొలి హెచ్చరిక అందింది.

సాయంకాలం కాన్ఫరెన్స్‌లో సందేశ పరంపర. అందులో సోవియట్‌ యూనియన్‌ రచయితల సందేశం ఆదేశ వైశాల్యంతో పోటీ బడింది. సమావేశానంతరం ప్రతినిధులందరికీ తలా50 రూబుళ్లు జేబు ఖర్చులకోసం ఇచ్చారు. కానీ భోజనంలో మద్యం లేకుండా జాగత్తవహించినట్టుంది. ఆతిథ్యం మాత్రం చక్కగా ఏర్పాటు చేశారు. అయిదురోజుల పొటు జరిగిన ఈ మహాసభలో ఆఫికా ప్రతినిధుల ఉపన్యాసాలు ఆవేశపూరితంగా ఉన్నాయి... వాళ్లు ఇంగ్లీషు ఉగ్గుపాలతో నేర్చుకున్నంత ధారాళంగా మాట్లాడారు. అఫికా ఖండంలో వివిధ తెగల్లో బాగా ఉన్నతస్థితిలో ఉన్న కుటుంబాలకు చెందిన వాళ్లే ఆదేశాల్లో రచయితలుగా ఉంటారని ఒక మిత్రుడు అన్నారు. స్మామాజ్యవాద వ్యతిేక ఉద్యమాల ప్రభావం వీళ్ల ప్రసంగాల్లో ప్రస్ఫుటమైంది. ఆంతా సోవియట్‌ ప్రభావంలో ఉన్నవాళ్లే నన్నది వేరే చెప్పనవసరం లేదు. ఆ లెక్కన భారత ప్రతినిధుల్లోనే కమ్యూనిస్టు వాసనల్లేని వాళ్ల సంఖ్య సుమారుగా ఉంది. హరివంశరాయ్‌ బచ్చన్స్‌ తమిళనాడు ప్రతినిధి అఖిలన్‌ కర్గాటక ప్రతినిధి బిజ్సీ పంజాబు నుంచి వచ్చిన అత్తర్‌ సింగు ఈ కోవకు చెందిన వాళ్లే,

ఒకరోజు రాత్రి ప్రతినిధుల గౌరవార్ధం జరిగిన ససందైన తడివిందులో నిషాఖుషీ హుషారులో చాలామందికి ఆనందం ఆర్గవమైంది. అనురాగం అంబరమంటింది. ఆ ఉత్సాహం అంచుల్లోంచి ఒక అందమైన రష్యన్‌ అమ్మాయితో దిగి వచ్చిన ప్రఖ్యాత బెంగాలీ కవి సుభాష్‌ ముఖోపాధ్యాయ నా వైపు వచ్చి ఆ అమ్మాయిని పరిచయం చేస్తూ 'కైసీ హై అన్నారు. నేను నవ్వుతూ 'ఇస్నే ఖూబ్‌ సూరత్‌ కో ఖూబ్‌ సూరత్‌ బనాయీ హైై' (ఈమె అందానికి అందం చేకూర్చింది) అన్నా ఆమెకు హిందీ వచ్చునట. నా ప్రశంసకు ఉబ్బితబ్బిబ్బయి ధన్యవాదాలు చెప్పంది.

మహాసభ ముగిసేందుకు ముందురోజు సాయంకాలం ఆల్మాఆటాలో సుప్రసిద్ధమైన లెర్మంటోన్‌ హాలులో జరిగిన కవిసమ్మేళనంలో భారత ప్రతినిధుల్లో హరివంశరాయ్‌ బచ్చన్‌ ఒక్కరే హిందీలో ఒక చిన్న కవిత చదివారు. ఉమర్‌ఖయ్యాం కవితకు ఆయన హిందీ అనువాదం 'మధుశాలి చాలా ప్రసిద్ధి కెక్కింది. కాన్మీ ఆయన ఈ సమ్మేళనంలో చదివిన కవిత చాలా నీరసమైంది.

*సుడియాకే అందర్‌ గుడియా ఖర్‌ ఉస్‌ గుడియాకే అందర్‌ గుడియా'

అన్న ఆ కవితను ప్రముఖ మరారీ కవి నారాయణ సుర్వే 'బిల్‌ కుల్‌ ఘటియా' (బొత్తిగా నాసిరకం) అన్నారు. నా అభిపాయం కూడా

140 మనస్సాక్షి అదే. కానీ, ప్రఖ్యాత రష్యన్‌ కవి ఎవుత్సెంకో ఆ కవితకు చేసిన రష్యన్‌ అనువాదం, డాన్ని ఆయన చదివిన తీరులో ఉన్న హోరు దిగ్ర్భాంతి కలిగించింది. ఎవుత్నెంకోకు మయకొవస్కీ తర్వాత అంతటి నుహాక్షవి అన్న పేరుంది. రష్యన్‌ భాషపై ఆయనకు అసాధారణమైన పట్టు ఉందంటారు. కొవ్చి భాషా పటుత్వాన్ని ఈ 'గుడీయా' మీడ రుద్దడమే ఆశ్చర్యకరం. మిత్రదేశ ప్రతినిధిని గౌరవించవచ్చు. కాన్కీ అందుకు ఇలాంటి డిప్లమసీ ఏ విధంగాను హర్షణీయం కాదనుకున్నాం. సోవియట్‌ విడేశభాషా ప్రచురణాలయం అనునాదానికి ఎంపిక తే ఉృస్తకాలలో కూడా బోలెడంత రాజకీయం ఉందన్న అభిప్రాయం చాలానుందిలో ఉంది. మొత్తం మీద ఆరురోజుల పొటు జరిగిన అఫ్రో ఆసియన్‌ మహాసభకు రావడం నాకు గొప్ప అనుభవం. రెండు ఖండాలకు చెందిన రచయితళి కచ్చల సాన్నిధ్యంలో ఎన్నో అనుభూతులు, ఒకనాటి మరుభూమిలో జరిగిన సర్వతోముఖ ప్రగతిని ప్రతినిధులతో కలిసి చూశాను. ఒకపల్లెటూరులో ఎదిగిన తెళిని పత్తిచేను చూసే నా కర్షకహృదయం హర్షప్పులకితమైంది. ఆల్మాఆటా మహాసభ ప్రతినిధులంతా ఆ మహాసభ పూర్తి ఆయ్యాక ఉజెబికిస్తాన్‌ రాజధాని చొష్కండ్‌ వెళ్లాం. ఇక్కడ మేము ప్రతినిధులం కాదు. యాత్రికులం మతమే ఆ వ్యత్యాసం ఏర్పాట్లల్లో స్పష్టమైంది. లోగడ సోవియట్‌ కళాకారుల బృందం 'హ్ఞైదరాబాద్‌లో రవీంద భారతిలో ప్రదర్శనలిచ్చినప్పుడు ఉజబెక్‌ కళాకారుడు రషీద్‌ బబుతోక్‌ పొడిన 'సూర్యఅస్త హోగయా, గగనమస్త హోగయో' అన్న హరీంద్ర నాథ్‌ చట్టోపాధ్యాయ పాట శోతలను ఉర్రూతలూపింది. ఉజబెక్‌ వాతావరణం, ప్రజల వేషభూషలు కాశ్మీర్‌ను గుర్తుకు తెస్తాయి. సోవియట్‌ యూనియన్‌ అనుసరించే విధానంలో ఏ సందర్భమైనా సరే. పార్టీ ప్రమేయం ఉండి తీరవలసిందే. గంటల తరబడీ కి లీ ళ్‌ ల! క్‌ (్‌ పార్టీ అగనాయకుల సుదీర్ద విప్లవ సందేశం అందరూ ఆలకించి శీరనలసించే. తాప్కండ్‌లో అదే జరిగింది. కమ్యూనిస్టు పొర్షీ ఆఫీసులో పోలిట్‌బ్యూరో మెంబర్స్‌ ఉజబెక్‌ పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి రఖదోన్‌ ఆ తంతు పూర్తి చేశారు, ఆదేశంలో ఎందరో ప్రఖ్యాత రచయితలూ! కప్పులూ ఉన్నారని చెప్పారు. అందులో అంతర్జాతీయ కీర్డి గడించిన రచయిత జుల్ళియా ఒకరు. సహజంగా అసీయా, ఆఫ్రకో ర చయితలకు ఉజబెక్‌ రచయితలను, కళాకారులను చూడాలని వారి అభిప్రాయాలు వినాలని, వాళ్లతో ముచ్చటించాలని ఉంటుంది కానీ కమ్యూనిస్టు నాయకుల సిద్దాంత ప్రబోధాలతోనే సరొపెట్టుకోనలసి వచ్చింది. తాష్కండ్‌లో లాల్‌బహదుర్‌ శాస్తి జక్రస్మికంగా మరణించిన భవనాన్ని ఆయన స్మారక మందిరంగా నూర్చారు. భారలే ప్రతినిధినర్గం ఆ మహానీయునికి నివాళులర్పించింది. దర్శనీయ స్థలాలు చూసి, ఆక్కడ నుంచి ప్రాచీన పట్టణమైన బొభారొ చైల్లార అక్కడ మధ్యయుగాల్లో 'ఆమీరోలు ప్రజలపై సాగించిన క్రూరకృత్యాల చిత్రాలు చాలా భయంకరమ్తనవి చూశాం, ఖైదీలను బంధించిన శ ప్‌ బోనుల్లాంటి గదులు చూస్తే ఆనాట్‌ పాలకుల అమానుషత్యం అర్ధమవుతుంది, ఆ అంధకారయుగంతో పోలిస్‌ మానవజాతి ఎలొరిటీ దుర్దళలను దాటి వచ్చిందో బోధపడుతుంది. గైడ్‌ చెప్పిన దాన్ని బట్టి బోభారా రెండువేల సంవత్సరాల నాటిది. ఇప్పటి జనో 1,25,006 ఇక్కడ పత్తి ప్రదానమైన పంట, సజ్జాద్‌ జహీర్‌ మరణం రాత్రికి సమర్‌ఖండ్‌ నచ్చి భోజనాలు చేశాక భారత ప్రతినిధి చర్ల నాయకుడైన సజ్ఞార్‌ జహీర్‌ గుండెపోటుతో తాష్కంటేలో మరణించినట్లు వార్త. భారత, పాకిస్తాన్‌ బంగ్లాదేశ్‌ ప్రతినిధి వర్గాలు సంతాపం ప్రకటిస్తూ కేబుల్‌ పంపించాయి. ఖో మర్‌ జ ( సమర్‌ఖండ్‌ పట్టణం బొఖారా కన్నా ఇంకా 500ఏళ్లు సొతదని చెప్పారు. అక్కడ మధ్యయుగాల చీకటిలో విజ్ఞానజోోత

ల్‌ సోవియట్‌ సందర్శనం వెలిగించిన వి నే శ న న త్తలస శకుడు నోర మఖ త్తల సమాధులతో పాటు ఢిల్లీలో మానవకపాలాలతో పగోడా నిర్మించిన మహాహం' ఫండ్‌లో ఉండగోనే వలీ అధిేల. అతను బయట ఎంతటి హంతకుడెనా ఆ దేశాభివృద్ధికి పొటుపడ్డాడటు మౌ దర కన వాలు చెప్పాడు అలె లా ౯౯ 0 స్పెయిన్‌లో 0డ్షీని జుంటా కాల్పిచంపినట్లు వార్త, మితవాద సైనిక శక్తులు చేసిన ఈ క్యు రు ఈ దురంతం త్‌ర్వొత ప్రజాస్వామ్య ప్రభుతా లి చండవడని ఆయనే ఆన్నా “శాంతియుత ప్రద్రష్షర్య ప్రభుత్వాన్ని జనరల్‌ ఫ్రాంకో కూలదోసిన తర్వాత చి మసం కపో అపు అ పరివర్తన వచొ మషయాన్ని ద్రవ చట నొరుల దాడి తీవ్రమవుతుందనుకున్నాం భారతం కో ఇవసొగర్‌ తన అక్కే రి వళ్లుక్కడు. 165 చాయి. “శాంటియాగో లో అలెండీజం కుక్కచావు చచ్చింది' అని నాడు ఈ వారం లల్లో వ జి సజ్బక్‌ భన నరికి తాముండ్‌ చేదాం. మరుసటి రోజు మాస్కో ప్రయాణానికి సిద్ధంగా నో , అలెంషీల మరణవార్తలు ప్రతినిధి వర్గాన్ని తీవ చూనసిక వ్యధకు గురి చేశాయి ఆఫ్రో ఆసియా రచయితల నుహాసభి తర్వాత తాప్కండ్స్‌ బొఖార్కా సమర్‌ఖండ్‌లు చూసి మాస్కో విమాన్నాశయం చేటానీ రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డికి ఫోన్‌ చేసి నా రాక గురించి చెప్పి హోటల్‌ రషియాకు వెళ్లుతున్నట్లు చెప్పాను రూం. నెంబర్‌ చెబితే వచ్చి కలుస్తానన్నారు. కొన్నేళ్లుగా ఆయన మాస్కోలో విదేశీ ప్రచురణాలయం '“రాదుగిలో పనిచేస్తున్నారు. అంతకు ముందు ఉప్పల లక్ష్మణరావు కొండేపూడి లక్ష్మినారాయణలు అక్కడే పనిచేశారు. రామచంద్రారెడ్డిని మాస్కోకు వెళ్లిన తెలుగు వాళ్లు కలుస్తుంటారు. వాళ్లతో మాట్లొడినప్పుడు మిత్రులకు రాసే ఉత్తరాల్లోనూ ఆయన వర్తమాన సోవియట్‌ వ్యవస్థ పట్ల. కమ్యూనిస్టు పాలన పట్ల అసంతృప్తి ప్రకటిస్తున్నట్లు "హైదరాబాద్‌లో కొంతమంది నాయకులు నాతో అన్నారు. రామచంద్రారెడ్డితో ఈ విషయం మాట్లాడి అలా జరక్కుండా చూడమని కూడా అన్నారు. కడప జిల్లా ముఖ్యుల క్కూడా ఇదే అభిప్రాయం ఉంది. నాకు రామచంద్రారెడ్డి వ్యక్తిగతంగా తెలుసు. ఆయనకు పార్టీ రాజకీయ జీవితం చాలా తక్కున. 1955లో ఫృలివెందుల నియోజకవర్గంలో నేను పోటీ. చేసినప్పుడే నేరుగా రాజకీయాల్లోకి వచ్చారు. ఆ తర్వాత జిల్లా కమిటిలో చేర్చుకున్నా పార్టీ నిర్మాణ, రాజకీయ వ్యవహారాల్లో తామరపాకు మీద నీటి బొట్టులాగ ఉండిపోయే వారు. అందువల్లనే ఆయన సోవియట్‌ వ్యవస్థలోని లోపాలను అర్ధం చేసుకోగలిగారు.. అయినా ఆ విషయాలను బయటకి చెప్పకుండా ఉండేటట్లు నచ్చచెప్పాలి. అదే నాకు అప్పగించిన పని. నిజానికి ఇలాంటి విషయాల్లో నేనేమీ “ససవరోని కాదు. నచ్చని విషయాలను ఏదో ఒక రూపంలో బయటకి అనే అలవాటు నాకూ ఉంది. ఐనా పార్టీ నిర్మాణ బాధ్యతలు నెత్తిమీద పడినందునల్ల కొంతవరకు నిగ్రహించుకోవడం అవసరమైంది. దానికి “నిజము ఎత్తిన జయధ్వజము కమ్యూనిజము' అన్న నమ్మకం కూడా తోడైంది. నాతోపాటు వచ్చిన ప్రతినిధుల్లో నేను హరివంశరాయ్‌ బచ్చన్‌, గుజరాత్‌ ప్రతినిధి టక్కర్‌ తప్ప మిగతావాళ్లంతా భారతదేశం ” ఆ చ్‌ వెళ్లిపోయారు. నన్ను వైద్యం కోసం “న్సిళద్రి పంపుతున్నట్లు మా ప్రతినిధి వర్గాన్ని మాస్కో నుంచి ఆల్మాఆటాకు తీసుకెళ్లిన స్పవా ద్వారా జా € తెలిసింది. స్పేవాకు హిందీ బాగా వచ్చు. భగవద్గీతపై రొసర్బీ చేస్తున్నాడట. మాస్కోలో ఒక పండుముదుసలి స్రీ'బుల్‌వార్‌ (కాలిబాట) మీద ఒక్కతే నడవలేక ఇబ్బంది పడుతూంటే 'పాసం | అమెకు ఎవరూ తోడులేరేమో' అన్నాం. దానికి స్సేవా వేదాంతిలాగ సమాధానం చెబుతూ “యే జీవన్‌ హై మేరే భాయ్‌ అన్నారు. మాకు తారసీల్లిన ఇంటపెటీర్స్‌లో సేవా చాలా గంభీరమైన వ్యక్తి అందరి యోగక్షేమాలను జ్యాగత్తగా గమనించి సేవాభావంతో సహాయం చేసేవారు. హోటల్‌ రియాలో ఉండగా అంతాగుంపులో గోవింద బాపతు తంతు. యూరప్పులో పెదహోటళ్లలో అది ఒకటి విదేశీయాత్రికుల్లో అత్యధిక్సు . వేలసంఖ్యలో గదులున్నాయి. అందులో మేమున్న ప్రా "ని యీ $ధికులు అక్కడే దిగుతారు. వేలసంఖ్య ్నె న్న ప్రాంతాన్ని వోస్తోక్‌ అంటారు. బయటివాళు

140 మనస్సాక్షి అదే. కానీ, ప్రఖ్యాత రష్యన్‌ కవి ఎవుత్సెంకో ఆ కవితకు చేసిన రష్యన్‌ అనువాదం, దాన్ని ఆయన చదివిన తీరులో ఉన్న హోరు దిగ్భాంతి కలిగించింది. ఎవుత్సెంకోకు మయకొవస్కీ తర్వాత అంతటి మహాకవి అన్న పేరుంది. రష్యన్‌ భాషపై ఆయనకు అసాధారణమైన పట్టు ఉందంటారు. కాని, భాషా పటుత్వాన్ని ఈ “గుడియా' మీద రుద్ధడమే ఆశ్చర్యకరం. మితదేశ ప్రతినిధిని గౌరవించవచ్చు. కానీ, అందుకు ఇలాంటి డిప్లమసీ ఏ విధంగాను హర్షణీయం కాదనుకున్నాం. సోవియట్‌ విదేశభాషా ప్రచురణాలయం అనువాదానికి ఎంపిక చేసే పుస్తకాలలో కూడా బోలెడంత రాజకీయం ఉందన్న అభిప్రాయం చాలామందిలో ఉంది. మొత్తం మీద ఆరురోజుల పాటు జరిగిన అఫో ఆసియన్‌ మహాసభకు రావడం నాకు గొప్ప అనుభవం. రెండు ఖండాలకు చెందిన రచయితల, కవుల సాన్నిధ్యంలో ఎన్నో అనుభూతులు. ఒకనాటి మరుభూమిలో జరిగిన సర్వతోముఖ ప్రగతిని ప్రతినిధులతో కలిసి చూశాను. ఒకపల్లెటూరులో ఎదిగిన తెల్లని పత్తిచేను చూసి నా కర్షకహృదయం హర్షస్పులకితమైంది. | ఆల్మాఆటా మహాసభ ప్రతినిధులంతా ఆ మహాసభ పూర్తి అయ్యాక ఉజెబికిస్తాన్‌ రాజధాని తాష్కండ్‌ వెళ్లాం. ఇక్కడ మేము ప్రతినిధులం కాదు. యాత్రికులం మూతమే ఆ వ్యత్యాసం ఏర్పాట్లల్లో స్పష్టమైంది. లోగడ సోవియట్‌ కళాకారుల బృందం హైదరాబాద్‌లో రవీంద్ర భారతిలో ప్రదర్శనలిచ్చినప్పుడు ఉజబెక్‌ కళాకారుడు రషీద్‌ బబుతోవ్‌ పొడిన 'సూర్యఅస్త హోగయా, గగనమస్త హోగయా' అన్న హరీంద్ర నాథ్‌ చట్టోపాధ్యాయ పాట శ్రోతలను ఉరూతలూపింది. ఉజబెక్‌ వాతావరణం, ప్రజల వేషభూషలు కాశ్మీర్‌ను గుర్తుకు తెస్తాయి. సోవియట్‌ యూనియన్‌ అనుసరించే విధానంలో ఏ సందర్భమైనా సరే. పార్టీ ప్రమేయం ఉండి తీరవలసిందే. గంటల తరబడి పార్టీ ఆగనాయకుల సుదీర్హ విప్లవ సందేశం అందరూ ఆలకించి తీరవలసిందే. తాస్కండ్‌లో అదే జరిగింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసులో పోలిట్‌బ్యూరో మెంబర్‌, ఉజబెక్‌ పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి రఖదోవ్‌ ఆ తంతు పూర్తి చేశారు. ఆదేశంలో ఎందరో ప్రఖ్యాత రచయితలూ, కవులూ ఉన్నారని చెప్పారు. అందులో అంతర్జాతీయ కీర్తి గడించిన రచయిత జుల్సియా ఒకరు. సహజంగా ఆసియా, అఫికా రచయితలకు ఉజబెక్‌ రచయితలను, కళాకారులను చూడాలని వారి అభిప్రాయాలు వినొలని వాళ్లతో ముచ్చటించాలని ఉంటుంది, కాన్సీ కమ్యూనిస్టు నాయకుల సిద్దాంత ప్రబోధాలతోనే సరిపెట్టుకోవలసి వచ్చింది. తాష్కండ్‌లో లాల్‌బహదుర్‌ శాస్తి ఆకస్మికంగా మరణించిన భవనాన్ని ఆయన స్మారక మందిరంగా మార్చారు. భారత ప్రతినిధివర్గం ఆ మహానీయునికి నివాళులర్పించింది. దర్శనీయ స్థలాలు చూసి అక్కడ నుంచి ప్రాచీన పట్టణమైన బొఖారా వెళ్లాం. అక్కడ మధ్యయుగాల్లో 'అమీర్‌లు ప్రజలపై సాగించిన క్రూరకృత్యాల చిత్రాలు చాలా భయంకరమైనవి చూశాం. ఖైదీలను బంధించిన బోనుల్లాంటి గదులు చూస్తే అనాటి పాలకుల అమానుషత్వం అర్ధమవుతుంది. ఆ అంధకారయుగంతో పోలిస్తే మానవజాతి ఎలాంటి దురశలను దాటి వచ్చిందో బోధపడుతుంది. గైడ్‌ చెప్పిన దాన్ని బట్టి బోఖారా రెండువేల సంవత్సరాల నాటిది. ఇప్పటి జనాభా 1,25,000. ఇక్కడ పత్తి ప్రదానమైన పంట. సజ్జాద్‌ జహీర్‌ మరణం ర్యాతికి సమర్‌ఖండ్‌ వచ్చి భోజనాలు చేశాక భారత ప్రతినిధి వర్గ నాయకుడైన సజ్బ్టార్‌ జహీర్‌ గుండెపోటుతో తాష్కండ్‌లో మరణించినట్లు వార్త. భారత, పాకిస్తాన్స్‌ బంగ్లాదేశ్‌ ప్రతినిధి వర్గాలు సంతాపం ప్రకటిస్తూ కేబుల్‌ పంసించాయి. సమర్‌ఖండ్‌ పట్టణం బొఖారా కన్నా ఇంకా 500ఏళ్లు పాతదని చెప్పారు. అక్కడ మధ్యయుగాల చీకటిలో విజ్ఞానజ్యోతులు

సోవియట్‌ సందర్శనం 141 వెలిగించిన విజ్ఞానవేత్తల సమాధులతో పొటు ఢిల్లీలో మానవకపాలాలతో పగోడా నిర్మించిన మహాహంతకుడు తామళ్లేన్‌(కుంటిటైమూర్‌) గోరీ చూశాం. అతను బయట ఎంతటి హంతకుడైనా ఆ దేశాభివృద్ధికి సాటుపడ్డాడట. మా ప్రతినిధి వర్గం సమర్‌ఖండ్‌లో ఉండగానే చిలీ అధినేత అలెండీని జుంటా కాల్చిచంపినట్లు వార్త: మితవాద సైనిక శక్తులు చేసిన ఈ కుట్ర గురించి చెల్యకేవ్‌ వివరాలు చెప్పాడు. స్పెయిన్‌లో ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాన్ని జనరల్‌ ఫ్రాంకో కూలదోసిన తర్వాత చిలీ రెండనదని ఆయన అన్నారు. ఈ దురంతం తర్వాత “శాంతియుత పరివర్తన మీద మూవోవాదుల దాడి తీవమవుతుందనుకున్నాం.. భారతదేశం వచ్చాక విరసం కవుల రాతలు ఆ విషయాన్ని (ధ్రువీకరించాయి... “శాంటియాగో లో _అలెండీజం కుక్కచావు చచ్చింది అని ఒక కవితలో శివసాగర్‌ తన అక్కసు వెళ్లగక్కాడు. 15వ తేదీ రాత్రికి తాష్‌ఖండ్‌ చేరాం. మరుసటి రోజు మాస్కో ప్రయాణానికి సిద్ధంగా ఉండమన్నారు. ఈ వారం రోజుల్లో సజ్ఞాద్‌ జహీర్‌, అలెండీల మరణవార్తలు ప్రతినిధి వర్గాన్ని తీవ మానసిక వ్యధకు గురి చేశాయి.

అఫ్రో ఆసియా రచయితల మహాసభ తర్వాత తాష్కండ్స, బొఖారా, సమర్‌ఖండ్‌లు చూసి మాస్కో విమాన్యాశయం చేరగానే రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డికి ఫోన్‌ చేసి నా రాక గురించి చెప్పే హోటల్‌ రషియాకు వెళ్లుతున్నట్లు చెప్పాను. రూం నెంబర్‌ చెబితే వచ్చి కలుస్తానన్నారు. కొన్నేళ్లుగా ఆయన మాస్కోలో విదేశీ ప్రచురణాలయం “రాదుగ'లో పనిచేస్తున్నారు. అంతకు ముందు ఉప్పల లక్ష్మణరావు కొండేపూడి లక్షీనారాయణలు అక్కడే పనిచేశారు.

రామచంద్రారెడ్డిని మాస్కోకు వెళ్లిన తెలుగు వాళ్లు కలుస్తుంటారు. వాళ్లతో మాట్లాడినప్పుడు, మిత్రులకు రాసే ఉత్తరాల్లోనూ ఆయన వర్తమాన సోవియట్‌ న్యవస్థ పట్ల, కమ్యూనిస్టు పాలన పట్ల అసంతృప్తి ప్రకటిస్తున్నట్లు హైదరాబాద్‌లో కొంతమంది నాయకులు నాతో అన్నారు. రామచంద్రారెడ్డితో ఈ విషయం నూట్లాడి అలా జరక్కుండా చూడమని కూడా అన్నారు. కడప జిల్లా ముఖ్యుల క్కూడా ఇదే అభిప్రాయం ఉంది. నాకు రామచంద్రారెడ్డి వ్యక్తిగతంగా తెలుసు ఆయనకు పార్టీ రాజకీయ జీవితం చాలా తక్కువ 1955లో పులివెందుల నియోజకవర్గంలో నేను పోటీ చేసినప్పుడే నేరుగా రాజకీయాల్లోకి వచ్చారు. ఆ తర్వాత జిల్లా కమిటిలో చేర్చుకున్నా పార్షీ నిర్మాణ, రాజకీయ వ్యవహారాల్లో తామరపొకు మీద నీటి బొట్టులాగ ఉండిపోయే వారు. అందువల్లనే ఆయన సోవియట్‌ వ్యవస్థలోని లోపాలను అర్ధం చేసుకోగలిగారు.. అయినా ఆ విషయాలను బయటకి చెప్పకుండా ఉండేటట్లు నచ్చచెప్పాలి. అదే నాకు అప్పగించిన పని. నిజానికి ఇలాంటి విషయాల్లో నేనేమీ 'ససవరో ని కాదు. నచ్చని విషయాలను ఏదో ఒక రూపంలో బయటకి అనే అలవాటు నాకూ ఉంది. ఐనా పార్టీ నిర్మాణ బాధ్యతలు నెత్తిమీద పడినందువల్ల కొంతవరకు న్మిగహించుకోవడం అవసరమైంది, దానికి “నిజము ఎత్తిన జయధ్వజము కమ్యూనిజము అన్న నమ్మకం కూడా తోడైంది.

నాతోపాటు వచ్చిన ప్రతినిధుల్లో నేను హరివంశరాయ్‌ బచ్చన్‌, గుజరాత్‌ ప్రతినిధి టక్కర్‌ తప్ప మిగతావాళ్లంతా భారతదేశం వెళ్లిపోయారు. నన్ను వైద్యం కోసం 'సోవీ షంపుతున్నట్లు మా ప్రతినిధి వర్గాన్ని మాస్కో నుంచి ఆల్మాఆటాకు తీసుకెళ్లిన స్పేవా ద్వారా తెలిసింది. స్పేవాకు హింది బాగా వచ్చు భగవధ్గీతపై రిసెర్ఫీ చేస్తున్నాడట. మాస్కోలో ఒక పండునుదుసలి స్రీ 'బుల్‌వార్‌' (కాలిబాట) మీద ఒక్కతే నడవలేక ఇబ్బంది పడుతూంటే "పాపం ! అమెకు ఎవరూ తోడులేరేమో అన్నాం. దానికి స్సేవా వేదాంతిలాగ సమాధానం చెబుతూ 'యే జీనన్‌ హై మేఠీ భాయ్‌' అన్నారు. మాకు తారసిల్లిన ఇంటపెటీర్స్‌లో స్పేవా చాలా గంభీరమైన వ్యక్తి అందరి యోగక్షేమాలను జ్యాగత్తగా గమనించి శృవాభానంతో సహాయం చేసేవారు.

హోటల్‌ రషియాలో ఉండగా అంతాగుంపులో గోవింద బాపతు తంతు. యూరపులో పెద్దహోటళ్లలో అది ఒకటి. విదేశీయాత్రికుల్లో అత్యధికులు అక్కడే దిగుతారు. వేలసంఖ్యలో గదులున్నాయి. అందులో మేమున్న ప్రాంతాన్ని 'వోస్తోకి్‌అంటారు.. బయటివాళ్లు

142 మనస్సాక్షి లోపలికీ రావాలంటే మిలీషయా(పోలీసు)కు పాస్‌పోర్టు చూపించాలి. ఒకరోజు ర్యాతి రామచంద్రారెడ్డి నేను హోటల్‌కు వస్తే మిలీషియా వాడు పాస్‌పోర్టు అడిగితే “న్యాతో(లేదు) అన్నాం. అయితే స్రవేశం 'న్యాతో అన్నాడు అప్పుడు దగ్గరలో ఉన్న పబ్లిక్‌ టెలిఫోన్‌ బూతునుంచి హోటల్‌కు ఫోన్‌ చేసి గంగినేని వెంకటేశ్వరరావుతో పాస్‌పోర్టు తెప్పించుకొని లోపలికి వెళ్లవలసి వచ్చింది. విదేశాలనుంచి వచ్చినప్పుడు చూడ వలసిన పాస్‌పోర్టును పదేపదే ఇలా తనిఖీ చేయనలసిన అవసరమేమిటో మాకు బోధపడలేదు. ఇలాగే అనేక జాగ్రత్తలూ, అనవసర కాలయాపనలు, అందువల్ల పౌరులకు కలిగే ఇబ్బందులూ, బ్యురాకసీ వేధింపులు ఇక్కడ (ప్రజల జీవితంలో ఒక అనివార్యమైన భాగమయ్యాయి. ఇతర దేశాల వాళ్లకు సోవియట్‌ జీవన విధానంలో బొత్తిగా నచ్చనిది ఇదే. నన్ను రేడియోమాస్కోకు తీసుకెళ్లేటప్పుడు ఒక ఉజబెక్‌ మిత్రుని ఈ విషయమై అడిగితే అది నిజమేనంటూ 'హమ్‌ ఖుద్‌ చైన్‌సే నరహతే, జార్‌ దూసరోంకో నహీ రహనే దేశే అన్నారు. తన అసంతృప్తిని ఛలోక్తిగా వ్యక్తం చేస్తూ, (అనగా మేము సుఖంగా ఉండం. మరొకరిని ఉండనివ్వం అని). హోటల్‌ రషియా నుంచి హోటల్‌ అక్టోబరస్కయాకు మారగానే ఆ రెండు హోటళ్ల మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసం స్పష్టమైంది. హోటల్‌ అక్షోబర్‌ బయటకి హోటల్‌లా అగుపించదు. లోపల అన్ని హంగులూ ఉన్నాయి. ప్రపంచంలోని కమ్యూనిస్టు అతిధులకోసం ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటయింది. ఇతరులకు అందులో ప్రవేశానికి ఆస్కారమేలేదు.. ఇక్కడ అతిధుల సౌకర్యాలు చూసే వ్యక్తి పేరు గ్లెబ్‌ ఇంట్రపెటీర్‌గా తాంత్యానా(తాన్యా) వచ్చింది. ఈమెనే కామ్రేడ్‌ చండ రాజేశ్వరరావు నా దత్తప్పుతిక అంటారు. 'రాదుగా' తెలుగు డిపార్చుమెంటులో పని చేస్తూంది. అందుచేతనే రామచంద్రారెడ్డికి బాగా తెలుసు. నాకు మాస్కోలోని విశేషాలన్నీ బాగా చూపించింది. ఒకపూట లెనిన్‌ మసోలియం వెళ్లాం. అక్కడ 'పెదక్యూ ఉంటే తాన్యా మిలీషియా వాళ్లతో మాట్లాడి సగంపైగా క్యూను తప్పించి ముందు నిలబెట్టింది. అది విదేశీయులకు ఇచ్చే నుర్యాద. నా భావనలో రూప్పుదిద్దుకున్న ప్రసంచ శ్రామికవర్గ మహానేత భౌతికకాయాన్ని నేడు కళ్లారా చూడగలిగాను. కామేడ్‌ కొమర్రాజు వినాయకరావు రాసిన పాట ఎప్పుడో ప్రజాశక్తిలో కాబోలు చదివింది గుర్తుకొచ్చింది. “తెలిచలువ రా సమాధిలో కను మోడ్చిన లెనినయ్యా గురుతు లేదా గురివిగాణ్ణి కోతగోసి బతికె వోణ్ణి' ఈ చరణాలు తెలుగునాట ఒక్ష వ్యవసాయ కూలీ కామేడ్‌ నోట అత్యంత సహజంగా పలికించిన కవి నాకెప్పుడూ గుర్తు కొస్పూన్సే ఉంటారు. కొందరు అది నిజంగా లెనిన్‌ శరీరం కాదనీ ప్లాస్టిక్‌తో తయారు చేసిందని అంటారు. అది ఏమైనా లెనిన్‌ ప్రతిరూపంగా దాని ప్రాముఖ్యం ఉండనే ఉంటుంది. రామచంద్రారెడ్డి లెనిన్‌ మసోలియం చూడలేదట. ఇన్నేళ్లుండి ఎందుకు చూడలేదంటే క్యూలో నిలబడే ఓపిక ల్రేక్ర అన్నారు. దానికి సోవియట్‌ నాయకుల మితిమీరిన సంకుచిత జాతీయతా భావం కూడా తోడైనట్లు ఆయన మాటల్లో వ్యక్తమయ్యేది. లెనిన్‌ మేధావి కావచ్చు. మహానాయకుడు కావచ్చు. కాన్సీ మార్కు, ఏంగెల్పుల మాటేమిటి? సోవియట్‌ యానియన్‌లో ఆమహానీయుల గురించి ఎందుకు పట్టించుకోరు? లెనిన్‌ శేరు తప్ప వాళ్ల పేరు ఎందుకు వినిపించదు? ఇంతకన్నా జౌతీయ దురహ౦కారం ఉంటుందా? ఊహించగలమా? ఇవి రామచంద్రారెడ్డిని వేధించే ప్రశ్నలు ! ఇంకా కొదవ ఏమన్నా ఉంటే అధిక్రార్ల నిరంకుశత్వం ఆ కొరతను పూడ్చుతుంది. ఈ పరిస్థితుల వల్లనే ఆయన లెనిన్‌ సమాధిని చూడ నందుకు నా కేమీ విచారం లేదనేవాడ్డు నేను అక్టోబర్‌లో ఉన్నప్పుడు “మల్లారెడ్డి ! ఇక్కడ బుర్యాక్రసీ సంగతి నీకు బొత్తిగా తెలియదు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ జాతీయ నాయక్సులకృ తప్ప ఆ హోటల్‌లో ర్యాష్ట ముఖ్యులక్కూడా కారు ఇవ్వరు. ఈ సంగతి నాకు తెలుసు అన్నారు, ఇదేదో తేల్చుకుందామని తొన్యాతో క్షా కావాలని గ్లెబ్‌తో గట్టిగా చెప్పమన్నాను. ప్రయత్నిస్తానంది. గ్లెబ్‌ హోటల్‌ మేనేజర్‌తో వాదించి ఎలాగో నచ్చజెప్పి కారు

సోవియట్‌ సందర్శనం 143 తెప్పించింది. బహుశా మల్లారెడ్డి మహాకవి అన్నమాట సని చేసినట్లుంది. తాన్యా, నేను అకస్మాత్తుగా రామచంద్రారెడ్డి ఇంటికి వెళ్లి తలుపు తట్టగానే ఆయన ఫోన్‌ చేయకుండా వచ్చారే, మెట్రోలో వచ్చారా? అన్నారు. కాదు కారు సంపాదించామన్నాను. కడపలోనే కాదు ఇక్కడ కూడా నీ దబాయింప్పు పనిచేసిందన్న మాట అన్నారు నవ్వుతూ.

ఆ రాత్రికి అక్కడే భోజనం. కొన్ని వారాల తర్వాత మంచి తెలుగు భోజనం తృప్తిగా తిన్నాను. తాన్యాను రామచంద్రారెడ్డి, అయన భార్య రామలక్షమ్మ్ము కూతురులాగా చూసుకుంటారు. మాస్కోలో ఈ కుటుంబానికి తెలుగు అతిధులు ఎక్కువే భారతదేశంలో కెల్లా శ్రేష్టమైన బాసుమతి బియ్యం ఇక్కడ బాగా దొరుకుతాయట. రామచంద్రారెడ్డికి వోడ్కా కన్నా కొన్యాక్‌ చాలా ఇష్టం. నాకోసం బల్లేరియన్‌ కొన్యాక్‌ తెప్పించారు. భోజన సందర్భంలో నాగురించి చెబుతూ "ఆంధ్రలో గ్రేట్‌పోయట్‌ మల్లారెడ్డి. మీ ఫాదర్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావుకు చాలా దగ్గరి వాడి అని అన్నారు. తాన్యాతో. భోజనం కాగానే తాన్యాను ఇంటికి పంపించి నేను కడప జిల్లా వ్యవహారాలతో అక్కడే చాలా సేపు ఉండిపోయాను. సోవియట్‌ యూనియన్‌కు సంబంధించిన చాలా అప్రియవిషయాలను రామచంద్రారెడ్డి చెప్పారు. మనం మధ్యవర్గ దృక్పథంతో సోవియట్‌ వ్యవస్థలో లోపాలను ఎక్కువగా చూస్తున్నామేమో ఆలోచించమన్నాను. ఆద్యత్రి పొద్దుబోయాక మెటోలో రామచంద్రారెడ్డి కొడుకు మధు నన్ను హోటల్‌ చేర్చాడు ఈ అబ్బాయి మాస్కోలో ఎం.బిబియస్‌ చదువుతున్నాడ్ను రస్యన్‌ భాష చాలా ధారాళంగా, తాన్యాలాగే మాట్లాడగలుగుతున్నాడు.. మరుసటి రోజు తాన్యా రోజుకన్నా ముందుగానే హోటల్‌క్స వచ్చింది. అందుకు కారణం చెబుతూ నిన్న రాత్రి ముందే వెళ్లాను కదా? అన్నది. దానికి ఇది సరిహారమన్నట్లు ఆమెకు ఒక కూత్రుర్సు ఉందని పేరు అలోనా అని చెప్పింది. భర్త రేడియో మాస్కోలో ఆఫ్రికన్‌ భాషా ప్రసారాల్లో పనిచేస్తారట. తల్లి ఉపాధ్యాయిని అని, మరోచోట ఉందని చెప్పింది. తాన్యా సుగుణాల గురించి చెబుతూ రామచంద్రారెడ్డి ఎంతో ప్రశంసించి, 'స్వెళ్లానా పెత్తనం భరించలేక తెలుగు నదిలేసేందుకు కన్నడ నేర్చుకుంటున్నట్లు చెప్పారు ఈ స్వెళ్లానాయే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వచ్చినప్పుడు కడప జిల్లాకు వచ్చి రామచంద్రారెడ్డిత్రో మాట్లాడి "నేను ఒక అద్భుతన్యక్తిని కనుగొన్నా' నని చెప్పింది. ఆమె ప్రయత్నం నల్లనే ఆయన సోవియట్‌ యూనియన్‌కు అనువాదకుడ్తుగా వెళ్లారు. కానీ తెలుగు అనువాదం విషయంలో ఇద్దరికి బెడిసింది. అమెకు ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌ భాషలు వచ్చు. అందుచేత మార్కిస్టు సిద్ధాంత గ్రంథాల తెలుగు అనువాదాన్ని రష్యన్‌ జర్మన్స్‌ ఇంగ్లీషు భాషలతో పోల్చి చూసి మూలానికి విధేయంగా లేవనో, భిన్నంగ్శా ఉన్నాయనో అంటుందట. రామచంద్రారెడ్డి విసుక్కుంటూ నాకు రష్యన్‌ వచ్చినా ఆమెకు ఇంకా కొంచెం తెలుగు వచ్చినా బాగుంద్వేడ అనేవారు. నిజానికి తెలుగులో శాస్త్ర, సిద్ధాంత విషయాల అనువాదానికి సరైన పారిభాషిక పదాల్లేవు. చెళ్లపిళ్ల వారన్నట్లు తెలుగుక్సన్న వ్యాకరణ దీపం కూడా చాలా చిన్నది. కావ్యభాషొ కృష్ణదేవరాయలు దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స" అని ఉండవచ్చు. అది అచ్చంగా అనాటి కావ్యభాషకు సంబంధించిన విషయం, డుమువుల ద్వారా సంస్పృత తత్సమ పదాలను, దీర్ణసమాసాలను ఇముడ్చుకోగల శ్రి సామర్థ్యాలకు సంబంధించి నిజమే కావచ్చు. కానీ, పిడుక్కీ బియ్యానికి ఒకే మంత్రంలాగ దాన్ని శాస్త్రసాంకేతిక విషయాలకు అన్వయ్యిస్ట అంతకన్నా అసందర్భం మరొకటి ఉండదు. ఉదాహరణ కావాలంటే తెలుగు అకాడమీ ప్రచురణలు చదివితేచాలు సంపూర్ణ జ్ఞానోదయం అయితీరుతుంది. ఇదే రామచంద్రారెడ్డి ఘోష అది కంఠశోషగా మిగిలిందన్నదే ఆయన అవేదన కానీ పైనుండి చూసే వాళ్ల పదహారు కళ్లు అన్నట్లుంది స్వెత్లానా తనిఖీ వ్యవహారం. ఆమె ఆంధ్ర యాత్రలో ప్రొద్దుటూరులో నూ యింటికీ వచ్చి నా భార్యత్రో మర్గీనా నీళ్లు కావాలంది. మరిగిన అన్నది కాచిన అనడానికి పర్యాయపదం. అలాగే బాగా ప్రచలితంగాని మారుమూం సేదాల వాడక్త్వ పుస్తకాల ద్వారా ఇతర భాషలు నేర్చుకున్న వాళ్లందరికీ ఉన్న ఇబ్బందే. ఈ విషయాలన్నీ అనుభవించినందు వల్లన రామచంద్రాన్పె “అనువాద సమస్యలు రాశారనుకోవచ్చు

44 మనస్మాక్తీ రేడియోమాస్కోలో కవితాగానం సోవియట్‌ యూనియన్‌ సందర్శకులందరినీ మా దేశంపై మీ అభిపాయం చెప్పండని అడగడం అక్కడ పరిపాటి. బహుశా అన్ని దేశాల్లో ప్రభుత్వ ప్రచార, ప్రసార సాధనాలు ఈ పని చేస్తూనే ఉంటాయి. అల్మాఆటాలో, తాష్కండ్‌లో మా ప్రతినిధుల్లో కొందరు పది రూబుళ్ల కోసం ఎగబడి అభిప్రాయ వినిమయం చేయడం చూశాను. కొందరు దీన్ని చిన్నపాటి ధంధాగా మార్చారు. ఈ మధ్య ఆమెరికాలో జరిగిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల్లో ఈ ధంధా వేలం వెరి అయిందని చెప్పారు. నన్ను మాస్కోరేడియోలో మాట్లాడమన్నప్పుడు ఏమి మాట్లాడాలి ఎలా మాట్లాడాలన్న విషయాలపై ఆలోచించి సోవియట్‌ యూనియన్‌ దజతోత్సవాల సందర్భంలో నేను రాసిన పాట పాడదామని నిర్ణయించుకున్నాను. క్యామేడ్‌ సెట్టి ఈశ్వరరావు మంచి అభ్యుదయ రచయిత. ఆయన సోవియట్‌ భూమిలో సని చేస్తున్నప్పుడు రజతోత్సవాలపై మంచి లయబద్ధమైన గేయం. రాయమని అడిగారు. ఆపనికి ఉషకమించగానే నముహాకవి శ్రీ శ్రురెండో ప్రపంచయుద్ధంలో సోవియట్‌ యుద్ధవిమానాలు రంగంలో దిగినప్పుడు వీరావేశంతో రచించిన “లేలే రష్యా ! రారా రష్యా గర్జించు రష్యా ! గాండ్రించు రష్యా" అన్న ప్రఖ్యాత కవిత గుర్తుకొచ్చింది. ఆ తర్వాత సోవియట్‌ వివిధ రంగాలలో సాధించిన ఘన విజయాలను ప్రశంసిస్తూ చిరస్థాయిగా నిలిచే కవితాత్మక గేయం రచించాలని సంకల్పించి మొదట పల్లవి కూర్చాను. బాగుందని పించింది. అఆ తర్వాత చాలసార్లు నగిషీలు చెక్కి సోవియట్‌ యూనియన్‌ పట్ల అభిమానం ఉన్న వాళ్లందరికీ ఉత్తేజం కలిగించేట్లుగా గేయాన్ని మలిచాను. ప్రథమ సోషలిస్టు దేశం మీద, అక్టోబర్‌ విప్లవ విజయ రథసారధి కామేడ్‌ లెనిన్‌ పట్ట్లనాకున్న అభిమానాన్ని ప్రతిబించించే ఆ గేయాన్ని రేడియోమాస్కోలో గళమెత్తి చదివాను ద్రాన్లి పూర్తి పారం ఇది. సోవియట్ల దేశమా |! సమతా సందేశమా |! ఆంధ్ర జాతి విప్లవాభి వందనాలు అందుకో. చిరకాలప్పు దోపిడీకి స్థిరమైన సమాధి గట్టి వర్గాలకు తావులేని స్వర్గం ఇల నెలకొల్పిన సోవియట్ల దేశమా ! సమతా సందేశమా |! శాంతికి పెట్టని కోట్టె వ్రాంతికి పుట్టిన చోట్టై

సోవియట్‌ సందర్శనం కె4ీద్‌

నయావలస కలుషాత్ముల

నడుగడుగున ప్రతిఘటించు

సోవియట్ల దేశమా !

సమతా సందేశమా |!

యుగయుగాల చీకటిపై

పగబట్టిన సమతార్కుడు

వాడిమిర్‌ ఇలిచ్‌ లెనిన్‌

కన్న పసిడికలల పంట

సోవియట్లు దేశమా |!

సమతా సందేశమా |!

జాతుల చెరసాలవంటి

జారుల రష్యాను మార్చి

సమభావం సొభ్యాతం

సుమదామంగా కూర్చిన

సోవియట్ల దేశమా !

సమతా సందేశమా !

సౌమ్యవాద పథం మీద

శీమిక మనో రథంమీద

కమ్యూనిజం గమ్యానికి

శ్రమిస్తున్న గమిస్తున్న

సోవియట్ట్ల దేశమా !

సమతా సందేశమా |!

ఆంధజాతి విప్లవాభి

వందనాలు అందుకో ! ఆల్మాఆటాలో జరిగిన ఆఫ్రోయేషియన్‌ అయిదో నుహాసభ సందర్భంగా ఈ సువిశాల సోషలిస్టు దేశాన్ని సందర్శించే అవకాశం కలిగినందుకు నా హర్తాన్ని ప్రకటిస్తూ కొంచెం సేపు మాట్లాడిన తర్వాత ఈ గేయాన్ని చదివాను. ఆనాడు సోవియట్‌ యూనియన్‌ పట్ల నాకున్న అభిప్రాయాలకు ఈ గేయం అద్దంలా ప్రతిఫలించిందనడంలో సందేహంలేదు. చాలామంది మిత్రులు శ్రీత్రీ గర్జించు రష్యా! తర్వాత ఇంత మంచిగేయం రాలేదని మెచ్చుకున్నారు. రేడియోమాస్కో వాళ్లు దీనికి 59రూబుళ్లు పారితోషికం ఇచ్చారు. ఈ గేయం రాసేప్పుడు ఇంత త్వరగా నేను ఆ సోవియట్ల దేశాన్ని చూస్తానని, మాస్కోరేడియోలో ఆంధ ప్రజల తరపున ఈ కవితా సందేశం అందజేసానని అనుకోలేదు. అంతేకాదు పదిహినేళ్ల్లో నా కలలు పగటి కలలుగా మారతాయని అసలే అనుకోలేదు 1. అంతా కాలమహాత్యం |!

146 మనస్నాక్షి 'సొస్టెంబర్‌ 16 నుంచి 25 వరకూ మాస్కోలో చూడ దగిన స్థలాలన్నీ చాశాను. వైద్యచికిత్సకు అవసరమైన పరీక్షలన్నీ ఈ తొమ్మిది రోజుల్లో పూర్తి అయ్యాయి. మాస్కోనగర జీవతాన్ని నాకు అవకాశం ఉన్న మేరకు చూశాను. లుముంబా యూనివర్సిటీలో చదువుకుంటున్న తెలుగు విద్యార్గులను కలిశాను. దాదాపుగా అంతా కమ్యూనిస్టు కుటుంబాలకు చెందిన వాళ్లే. విశేషమేమిటంటే అందులో ఆత్యధికులకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ పట్ల ఏకోశానా సదభిప్రాయం లేదు. కొందరయితే చిన్నసైజు స్మగ్గింగులో పారంగతులైనట్లు తెలిపింది. మాస్కోకు రాగానే రష్య భాష తిట్లతో నేర్చుకుంటారట! మొత్తం మీద అక్కడ డాక్టర్గుగా, ఇంజనీర్లుగా తయారై స్వదేశానికి వచ్చి పీడిత ప్రజల పట్ట, ప్రజోద్యమాల పట్ల సానుభూతిగా ఉండేవాళ్లు సహాయ పడేవాళ్లు అరుదేనని చెప్పవచ్చు. నూస్కోలో ఈ యువ కిశోరాల లీలలు ఇంకా చాల విన్నాను. చెట్టు చెడితే - అది ఏ వ్యవస్థలోనైనా - కుక్కమూతి పిందెలు పుడతాయని స్పష్టమైంది. నిజానికి ఇక్కడికి రాకముందే ఇలాంటి విషయాలు చాలా విన్నాను. కాకపోతే ఆ విన్నవాటిని కొంతవరకూ చూడగల్గ్లుతున్నాను. నాకు తెలిసి అప్పటికి రాయలసీమ కమ్యూనిస్టు కుటుంబాలకు చెందిన పిల్లలెవరూ లుముంబాలో లేరు! 26వ తేదీ ఉదయమే సోచీకి బయలుదేర వలసిఉంది. మాస్కోలో నాకు తోడుగా ఉండి, అనేక దర్శనీయస్థలాలు చూపిన తాన్యాకు దాస్విదానియా(వీడ్కోలు) చెప్పి, సోచీలో నాకు సహయకుడుగా ఏర్పాటయిన విక్తర్‌తో సోచీకి బయలుదేరాను. ఆయన పూర్తి "పేరు విక్తర్‌ గిరాసిమోవిచ్‌ - ఫిల్మనోష్‌ 8గంటలకు బయలుదేరిన విమానం 10.30గ0.కు పోవీ చేర్చింది. నల్లసమ్ముద తీరంలో లెనిన్‌ షేకిట నిర్మించిన ఆ శానిటోరియంలో అనేక దేశాలకు, సోవియట్‌ యూనియన్‌లోని వివిధ రిపబ్లిక్కులకు చెందిన కమ్యూనిస్టులు చికిత్స విశ్రాంతి పొందడానికి చక్కటి ఏర్పాట్లు ఉన్నాయి. నాకు, విక్తర్‌కూ చెరోగది ఇచ్చారు. గది వెనుక భాగంలో రకరకాల చెట్టు దూరంగా చిన్న గుట్టలు పచ్చని చెట్లు శానిటోరియానికి అందాన్ని సమకూర్చాయి. సముద్రంలో అలలు చాలా తక్కువ. ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. అందుచేత స్నానానికి బాగుంది. కాన్మీ నామమాత్రమైన దుస్తులతో తీరమంతా ఆక్రమించిన ప్రీలతోనే సమస్య. నాలాంటి వాళ్లకు ఆ దృశ్యాలు కొత్త అందుచేత నా గదిలోనే స్నానం ముగించే వాణ్లే, మాత్పెస్టా చికిత్స కోసం కొండలమీద కొన్నికిలోమీటర్లు దూరం వెళ్లాలి. అక్కడ అంతా గంధకం వాసన, ఆ కొండల్లోంచి వేడి నీటి ఊటలను ఇక్కడికి తెచ్చి వాటిని తొట్లలో నింపి ఆరు నిమిషాల పొటు ఆ నీటిలో తొట్టి స్నానం చేయిస్తారు. ఇందుకోసం ఇసుక గడియారాలు పెట్టారు. కీళ్ల నొప్పులకూ, చర్మవ్యాధులకూ అన్నిటికీ ఇదే చికిత్స. దీనికి తోడు కరెంటు థెరఫీ కూడా ఉంది. నాకు మోకాలికి నొప్పి అయితే నర్ఫు మోచేతికి కరెంటు ఇవ్వడానికి ఏర్పాటు చేసేంది. విక్తర్‌తో ఏమిటి విశేషం? మోచేతికి కరెంటు చికిత్స చేస్తే మోక్షాల్రి నొప్పి నయనువుతుందా? అంటే నర్సు కంగారుపడి, డాక్టర్‌ అలా రాసిందే అంటూ గాభరా పడి మార్చేసింది. ఇది డొక్టర్‌ పొరపాట్రో నర్చు అలక్ష్యమో కాన్కీ నాకు అనవసర బాధ తప్పింది. పోతే ఇలాంటి పొరపాట్ల విషయంలో ఏ ఒక్క దేశానికి గఎళఅధికారం లేదు లెమ్మనుకున్నాను.. ఆ తర్వాత మోకాలికి కరెంటు ఇస్తూ ఒక మోతాదులో సెట్టి 'హర్షో అంది. అంటే సరిపోయిందా? అని, మళ్లీవస్తానని ఆమె వెళ్లిపోయాక చర్మం కాలిపోయేంత వేడి ఎక్కిపోయింది. అరచి ఎవరకైనా చెప్పడానికి ఆ భాష నాకు రాదు. ఇంతలో విక్తర్‌ వస్తే చెప్పాను ఆయన వెంటనే నర్పును తీసుకొచ్చాడు. ఆమె తగ్గించింది. ఆమె కొంచెం నొప్పి అయినా మంచి రిల్రీఫ ఇస్తుంది లెమ్మంది. వాతబాగా కుదిరిందన్నట్లు ! నా చిన్నప్పుడు మా ఊరిలో తరుచు ఒక నానుడి వినిపించేది. నూరు చెద్యాలకన్నా ఒకోరచ్చ'-ఆనగా వాతా మేలని! ఈ రష్యన్‌ నర్పమ్మ కూడా ఆ సామెతను గుర్తుకు తెచ్చింది! సోచీలో మేమున్న లెనిన్‌ శానిటోరియంకు వివిధ దేశాల నుండి వచ్చే కామేడ్స్‌కు స్వాగతాలు, వెళ్లిపోయే మిత్రులకు వీడ్కోళ్లు ఇంచుమించు రోజూ ఉంటాయి. ఆఅ విధంగా అంతర్జాతీయ శ్రామిక వర్గ సౌభాత్రం, సౌహార్ధం నిత్యనూతనంగా ఉండేమి నా మిత్రుడు విక్తర్‌ మంచిమాటకారి. కొంతకాలం బొంబాయిలో ఉన్నారట. ఒకరోజు సముద్ర తీరంలో ఇద్దరం వాహ్యాళికి వెళ్లినప్పుడు

సోవియట్‌ సందర్శనం 147 తను రెండో ప్రపంచయుద్ధంలో యుకైన్‌లో ఒక కంపెనీకి లౌప్టైనెంట్‌గా ఉండి, గాయపడి అయిదు మాసాలు అస్పతి పాలైనట్లు చెప్పారు. అక్కడ మాకో అకడమీషియన్‌ కలిశారు. ఆయన పేరు సహనోమ్‌ మా సంభాషణలో విక్తర్‌ దుబాసి. సహనోవ్‌ సోవియట్‌ యూనియన్‌లో డెమాక్రసీ, ఆమెరికాలో సోషలిజం వస్తే ఎంతో బాగుంటుందన్నారు. రెండు కలిపితే డెమాక్రటిక్‌ సోషలిజం అవుతుందన్నట్లు. కానీ, ఇలొంటి ఊహలు కూడా సోవియట్‌ యూనియన్‌లో ఎవరూ చెయ్యరు. సోషలిజంలోనే వల్లమాలినంత డెమాక్రసీ కొల్లబోతూందంటారు.

ఇక్కడ కామ్రేడ్సుకు సహాయపడడానికి గలీనా, ఆదిల్‌ అనే ఇద్దరు అమ్మాయిలు ఎప్పుడూ మీసీనలో సదా సిద్ధం అన్నట్లు పని చేస్తుంటారు. వాళ్ల పేర్లను సంక్రిప్తీ కరించి గాలొ, ఆలా అంటారు. కొన్ని పేర్ల క్లుప్తీకరణ విచ్శితంగా ఉంటుంది కూడా. ఉదాహరణకు అలెగ్దాండర్‌ను సాషా అంటారు. గాలా అలాల్లో గాలా చాలా గంభీరంగా, ఆలోచనానిమగ్నంగా, ఏదో పోగొట్టుకున్నట్లుంటుంది. ఆలా ఆడుతూ పాడుతూ శ్రుళ్లుతూ హుషారుగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఎన్నో దేశాలకు చెందిన కామ్రేడ్స్‌ ఒకరి భాష ఒకరికి తెలియక పోయినా ఏదో ఒక విధంగా కుశల ప్రశ్నలు వేసుకుంటూ యోగక్షేమాలు కనుక్కుంటూనే ఉంటారు. నేర్చుకున్న కొన్ని రష్యన్‌ మాటలకు తోడు స్తగలతో ఒక విధమైన మూగ భాషతో వ్యవహారం సాగిపోతుంది. నాకు పరిచయమైన ఇద్దరు గ్రీసు కామ్రేడ్స్‌లో ఒకరు, పేరు పెట్రో, అగుపిస్తే 'నీకస్‌' అన్నాను. ఎలా ఉన్నాడు? ఏమిచేస్తున్నాడు? అన్నట్లు. దానికి ఆ మిత్రుడు “నీకస్‌ దోమా..." అంటూ చెంపన చేయిజేర్చి నిదా ముద్ర పట్టి చూపించాడు. అంటే ఇంట్లో - అనగా గదిలో నిద్రపోతున్నాడని అర్ధం. అలాగే ఇద్దరు కలిస్తే చిరునవ్వుతో “హర్షో'(బాగున్నావా? అనికుశల ప్రశ్న సమాధానాలు చెప్పుకుంటారు. దోబయే ఊత్రా(గుడ్‌మార్నింగ్స్‌, దోబయే వేచేర్‌(గుడ్‌ ఈవెనింగ్‌, పజాలూస్తా(ఎక్స్‌క్యూజ్‌మీ), స్పసీబా(థాంక్స్‌) ఇలాంటి పదాలు నిత్యం వినిపిస్తూనే ఉంటాయి. సముద్రంలో స్నానపు దుస్తుల్లో డజన్ల సంఖ్యలో శ్రీ పురుషులు అగుపిస్తే నాకు మొదట్లో వింతగా ఉండేది. తర్వాత అడే అలవాటైంది. పొశ్చాత్యులు ఎప్పుడు ఏ దుస్తులు వాడాలన్న విషయంలో చాలా జాగ్రత్త తీసుకుంటారు. స్నానం చేసేప్పుడు నామమాత్రంగా దుస్తులు వేసుకుంటారు. అంటే అవసరానికీ (ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. అందులో నాకు అన్లీలం, అసభ్యత ఏమీ అగుపించ లేదు అదివారి జీవిత విధానంలో ఒకభాగం. మనదేశంలో సెక్స్‌ను ఎక్స్‌పోజ్‌ చేయడానికి దానికి ఎక్కడా పోలికే లేదు. సోచీలో 'దూజ్బా అంటే “మతి పేరిట నృత్యాలు చూశాను. ఫ్రీ పురుషులు సమూహంగా చేసే ఆ నృత్యాలు ఎంతో లయబద్ధంగా ఉన్నాయి. నా మిత్రుడు విక్తర్‌, ఆలా, గాలా వగైరాలు గ్రీసు కామ్రేడ్‌ నీక్షస్‌ అందులో లీనమయ్యారు. నాకు డ్యాన్సు రాలేద్ను దానికి తోడు మోకాలు నొప్పి కాబట్టి ్రేక్షకుడుగా ఆనందించే వాడిని. ఒక ప్రొఢ రష్యన్‌ మహిళను మీ జానపద నృత్యం ఎలా ఉంటుందో చూపమంటే ఆమె మరొకరిని పిలిచి ఇద్దరు అద్భుతంగా చేశారు. అది చలిలో చెమట పుట్టించేంతటి శ్రమైక జీవనానందాన్ని ప్రదర్శించే నృత్యం. ఒకరోజు బల్మేరియన్‌ కామ్రేడ్స్‌తో కలిసి “మాత్సెస్తా'. స్నానానికి వెళ్లుతూంటే కారు డ్రైనర్‌ “ఈచక్‌ దానా, బీచక్‌దానా' అవారాహు హిందీ పాటలు చక్కగా పాడి ఆశ్చర్యం కలిగించారు. అతను ఆర్మీనియా వాడట. ఆర్మీనియన్‌ కవి తోమాన్యాన్‌ గురించ్చి అడిగాను. ఈసారి ఆ డైవర్‌ ఆశ్చర్యపడ్డాడు. సంతోషంగా తమ మహాకవిని గురించి చెప్పాడు. సోవియట్‌ యూనియన్‌లో డైవర్భుక్స ఉన్న సాహిత్యాభిరుచి మనదేశంలో పట్టభదుల కన్నా ఎక్కువ అనిపించింది. మాస్కోలో కూడా బాగా చదువుకున్న డ్రైవర్‌ను చూశాను సోవీ శానిటోరియంలో ఉన్న కామ్రేడ్స్‌కు విశ్రాంతి, వైద్య చికిత్సలతో పాటు దర్శనీయ స్థలాలకు తీసుకెళ్లుతుంటారు. టూరిస్టు బస్సులో తీసుకెళ్లి గైడ్‌ స్థల చరిత్రలను వివరిస్తుంది. ఒకరోజు రష్యన్‌ రిపబ్లిక్‌ దాటి జార్జియాలోని ఆరోగ్య కేంద్రం పిచి కీ వెలి అక్కడ నుంచి సుప్రసిద్ధమైన కకేషియన్‌ పర్వత శ్రేణుల మధ్య కొన్ని వందల మీటర్ల ఎత్తుకు బస్సులో వెళ్లి ఒక అద్భుతమైన సరన్బి చూశా,

148 మనస్సాక్షి అది ప్రపంచంలో పెద్ద సరస్సు అని, ఎప్పుడో సంభవించిన భూకంపం ఫలితంగా ఏర్పడిందని చెప్పారు అ సరస్సులో మిత్రులతో మోటారు బోటులో తిరిగాను. నేను సోచీలో ఉండగానే అక్టోబర్‌ 11న చైనా ప్రభుత్వం చిలీలో పినోచెట్‌ జుంటా ప్రభుత్వాన్ని గుర్తించి నట్లు వార్త. సోవియట్‌ యూనియన్‌తో మైత్రీ సంబంధమున్న ప్రతి దేశాన్నీ శత్రువుగా మావో సీద్దాంతం పరిగణిస్తుందని ఈ సంఘటన మరోసారి నిరూపించింది. మహోన్నతమైన మార్క్సిజాన్ని మావోయిజం ఏ దశకు దిగజార్చిందో అలోచిస్తే జుగుప్ప కలుగుతుంది. అందుకే నాకు మార్కు పేరుతో మావోను కలిసే వాళ్లంటేనే మంట. వియత్నాం కామ్రడ్స్‌తో శానిటోరియంలో మాట్లాడి నప్పుడు వాళ్లు చైనా ఊసెత్తకుండా మా పోరాటానికి సోవియట్‌ సహాయమే శ్రీ రామరక్ష అన్నారు. సోచీలో చికిత్స పూర్తిచేసుకొని, విశ్రాంతి తీసుకొని నూస్కోకు తిరిగి వేళ్లే సమయంలో కామ్రేడ్స్‌ ఇచ్చిన భావార్రమైన వీడ్కోలు మనసును విచలితం చేసింది. ముఖ్యంగా వీరవియత్నాం మితులు ప్రదర్శించిన సౌహార్హభావం అవిస్మరణీయమైంది. నేను వియత్నాం మీద రాసిన గేయంలో ఆ యోధుల వర్గనే గోచరిస్తుంది. చూడు రణక్షోణిలోన జొటజొట క్రొన్నెత్తురోడ్చి పూచిన మోదుగుల వోలె పౌలిచిన ఎరని సైన్యం లక్షల లక్షల యాంకీ రాక్షస అక్షాహిణులను పీనుగు పెంటగ మార్చిన వీర వియత్నామ్‌ సేన! జీవితంలో మళ్లీ కలుసుకొనే అవకాశంలేని మిితుల నుంచి వీడ్కోలు తీసుకొనేప్పుడు కళ్లు చెమర్చాయి. సోచీలో చేదోడ్ర పా, దోడుగా ఉన్న కామేడ్స్‌ గాలా ఆలాలు ఎంతో ఆప్యాయంగా సెలవు తీసుకున్నారు. ఆరోగ్యం సంగతి ఎలాగున్నా నా జీవితంలో ఏ నటికీ మరిచిపోలేని ఆదరాభిమానాలు అక్కడ మూటగట్టు కున్నాను. ఎక్కడ పుట్టాను. ఏ పరిస్టితుల్లో ఎంత దయనీయస్టితిల్రో పెరి గాను ఇన్ని వేలమైళ్ల దూరంలో ఎన్నో దేశాల మితులతో ఈ కలయిక ఎలా జరిగంది? నా జీవితం ఇన్ని మలుపులు తిరగడానికి క్ష్‌ జ మ్యూనిస్టు ప్రార్టీత్రో ఏర్పడిన అనుబంధమే ఏకైక కారణం. అదే బతుకుబాటలో అనుభవించిన అనేక బాధలను మరిసీంప జేస్తుంది. (బతుకు పూలబాట కాదన్నా ప్రతి మలుపులోనా బలిసిఉన్న ముళ్ల పొదలన్నా ఆ గే నాగేయం ఒక మేరకు నాక్కూడా వర్తిస్తుందనడంలో సందేహం లేదు.

సోవియట్‌ సందర్శనం 149 లెనిన్స్‌గాడ్‌లో

సోచీ వెళ్లేముందు అనుకున్న ప్రకారం లెనిన్‌గాడ్‌ ప్రయాణం నిశ్చయమైంది. రాత్రి 11గంటలకు రైలులో బయలుదేరి మరుసటి రోజు ఉదయం 8.30గంటలకు లెనిన్‌గ్రాడ్‌ చేరాను. నాతో పాటు బంగ్లాదేశ్‌ కామ్రేడ్‌ రాయ్‌ వచ్చారు. హోటల్‌ స్మోలినెష్కయాలో దిగాము. ఉన్న వ్యవధి రెండు రోజులే కాబట్టి టైట్‌్‌ప్రోగాం ఏర్పాటయింది.

జారు పాలనలో ప్రఖ్యాత రచయిత గోర్కీని, లెనిన్‌ అన్న అలెగ్జాండర్‌ను, ఇంకా చాలామంది దేశభక్తులను నిర్బంధించిన పీటర్‌ పాల్‌కోటను చూశాం. నీవానదిలో క్రూయిర్‌ అరోరాను - అది రొపేరులో ఉన్నందున గట్టు మీద నుంచే చూడవలసి వచ్చింది. రెండో (ప్రసంచ యుద్ధంలో మరణించిన అమర వీరుల సమాధులను, అక్కడ ఆరని జ్యోతిని తిలకించాం. రష్యన్‌ వాస్తు శిల్పకళా సంపదను చొటుతున్న వింటర్‌ ప్యాలస్‌లో అనేక కళాఖండాలు చూశాం. జారు చక్రవర్తుల విలాసజీవితం, సాధారణ ప్రజల అనూహ్య దార్మిద్యం,

శభక్తులపై అమానుష క్రూరనిర్భంధం, చిత్రహింసలను, పీటర్‌ కోట, వింటర్‌ ప్యాలస్‌లు నగ్నంగా ప్రదర్శించాయి.

దేశభక్తులపై మ్రూరనిర్భ చి

అక్షోబర్‌ విప్లవానికి కేద్ర కార్యాలయమైైన స్మోల్నీలో ఆనాడు లెనిన్‌ ఉన్నగద్కి ఆయన దరాతపరికరాలను మ్యూజియంలో ఉంచారు. కొన్ని రోజులు పట్టే విశేషాలను కొన్ని గంటల్లో చూడవలసి వచ్చింది. రెండోరోజు కరెన్సీ పాలనలో లెనిన్‌ అజ్ఞాతవాసం గడిపిన స్థలానికి వెళ్తాం. అది లెనిన్‌గాడ్‌కు 30 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. విప్లవకారులు ఎన్నికష్టాలు పడాలో, ఎన్ని అపాయల నుంచి బయట పడాలో లెనిన్‌ అజ్ఞాతవాస జీవిత విశేషాలు తెలియజేస్తాయి.

మొత్తం మీద అనేక అపూర్వ అనుభవాలతో, అనుభూతులతో కూడిన 52రోజుల సోవియట్‌ యూనియన్‌ పర్యటన ముగించుకుని అక్టోబర్‌ 26న ఢిల్లీ చేరాను ఈ యాత నాకు సంతృప్తి సంతోషాన్నే కలిగించింది. ఆ విషయాన్ని తిరిగి వచ్చాక సభల్లో చెప్పాను మిత్రులకు వివరించాను. మాస్కోలో రామచంద్రారెడ్డి సోవియట్‌ వ్యవస్థ మీద - వ్యవస్థ మీదనే సిద్ధాంతాల మీద కాదు - ప్రకటించిన అసంతృప్తితో నేను ఏకీభవించలేదు. ఆయన చూపిన లోపొలు నగణ్య మన్నాను. కానీ ఇదవైరెండేళ్ల తర్వాత 1995లో వెనక్కి తినిగ చూస్తే ఎన్ని కమ్మని కలలు కరిగిపోయాయి? ఎన్ని నమ్మకాలు పేకమేడల్లా కూలిపోయాయి? ఎన్ని ఆశలు ఆశయాలు, అనుభూతులు చెల్లాచెదురయ్యాయి?. వాటిని గురించి ఆలోచించడమే బాధ కలిగిస్తుంది. ఇది నాకేకాదు. నా లాంటి లక్షలాది మంది హృదయాలన్సు కలచుతున్న చార్మితక విషాదం.

15 మళ్లీ అరసం వ్యవహారాల్లో భా ణు మాస్కో నుంచి అజయ్‌భవన్‌కు వచ్చానో లేదో కామ్రేడ్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు ఎదురై అరసం. నివేదిక ఎందుకలొ చాళావు అన్నారు. నాకు ఆశ్చర్యం కలిగింది. నేను రెండు నెలలుగా మాస్కోలో ఉన్న సంగతి మీకు తెలుసుగదా? ఈ ఉదయమే గంటి క్రీం వచ్చాను అన్నాను "ఓహో, ఆ సంగతే మర్చిపోయాను. ఇంతకూ అది ఎవరు రాశారు” అన్నారు. రాంభట్ల రాసి ఉంటారని చెప్పాను తర్వాత విచార్తో ఆ నివేదికలో చాలామంది మీద కటువైన విమర్శలు ఉన్నాయనీ, కొన్ని నిరాధారమ్రైనవని చెప్పారు. రాంభట్ల విమర్శలో రాతలోనైనా, జాగ్రత్త వహిస్తే బాగుండేది. ఆ విషయం ఆయనతో కూడా చెప్పాను. కామ్రేడ్‌ నీలం రాజశేఖరరెడ్డి ఇచ్చిన సూచనో "సెక్టేరియన్‌గా ఉన్నాయని తమ్మారెడ్డి అన్నారు. శ్రీత్తు, కొడవటిగంటి లాంటి ప్రముఖుల్హూ చాలామంది పేరున్న కవులూ, రచయితలు విరసం వైపు చేరిన సమయంలో మద్రాసు అరసం ముఖ్యులనైనా అనుకూలం చేసుకోవాలని తమ్మాదెడ్డి తాష్తతయం. ఆ విషయంలో నేను ఆర్ముద అమెరికొ అనుకో నేపధ్యం గురించ్చి ఇప్పుడు సిషిఎంతో ఉన్న లింకును గురించి చెప్పాను. దాశరథి, అనిసెట్టి లాంటి వాళ్లతో మాట్లాడవచ్చు నన్నాను రాష్ట్ర కమిటిలో, యువజన రంగంలో ముఖ్యులకు సి.నా.రె పట్ల వ్యామోహం ఉంది. ఆయన థచనల్లో సోషలిస్టు వాస్తవికత ఉందన్న భ్రమలు కూడ కొందరికి ఉన్నాయి. అలాంటి భ్రమలు ఆయన కల్పించగలరు, నక్సలైట్ల నుంచి ఆర్‌.ఎస్‌.ఎస్‌ వరకూ అందరికీ నచ్చే వ్యవహరించగల దచనాత్మక వైవిధ్యం ఆయన గుత్త సొత్తు. శ్లేషలు, చమత్కారాల వంటి అలరింపులతో ఏకంపునైనా ఇంపో మార్చగలిగిన శక్తి సినా.రెకు ఉంది. పోతే ఆయనను ఒక సంఘం పరిధిలో ఇముడ్భు కోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదని నాకు తల కావాలంటే సాహిత్యంలో దక్షిణనాయకుడుగా అరసం సభలకు వస్తారు. అంతే కానీ ఈ నిజాన్ని నాయకుల ఈలకెక్కించడం నా శీకీ మించిన పని. అందుచేత సినారెతో మాట్లాడాలంటే ఊకొట్టాను. డిసెంబర్‌ మొదటి వారంలో విజయవాడలో జరిగిన ప్రదేశ్‌ అరసం కార్యవర్గ సమావేశంలో నన్ను రాష్ట అర్లనైజకో నియమిస్తూ అన్ని జిల్లాల్లో సంఘ శాఖల నిర్మాణ బాధ్యత అప్పగించారు. పోతే నేను రాసిన 'అవాహన అన్న కవితమీద సనీకవోల రచయితల్లో, (అంటే పార్టీకి సంబంధించిన వాళ్లలో) అసంతృప్తిని గురించి చర్చ జరిగింది, కామ్రేడ్‌ తుమ్మల వెంకట్రామయ్య బాధో “ఇప్పుడు ఆ చర్చ ఎందుకు లెండి అన్నారు. సుంకర సత్యనారాయణ, బొల్లిముంత శివరామకృష్ణ వగైరా కామ్రేడ్స్‌ దానిమీద యో బాధ వ్యక్తం చేసినట్లు కూడా నాకు తెలిసింది. నిజానికి ఈ కామేద్స్‌ పట్ట నాకు ఏ మాత్రం చులకనభానం లేదు. నొ [ళు నా సకల కళా కీచకుల్లో వీళ్లు చేరుతారన్న ఊహ కూడా నాకు కలుగలేదు. నేను ఎవరినీ గురించి రాశానో వాచ్యంగా ఇప్పకపోంో అర్హమవుతూనే ఉంది. ఎందుకైనా మంచిదని ఆ కవితను ఇక్కడ పొందుపరుస్తున్నాను,

మళ్లీ అరసం వ్యచహారాల్లో 15] కాటుక కన్నీటి ధార కాలువలై జాలు వార చెవతిన ముంగురులు మోము చందురుపై చిందులాడ తలవాకిట చతికలబడి తలవంచుక విలపించే తల్లీ మిమ్మెచ్చట నో కళ్లారా చూసినాను పోతన్న కవీంద్రు ముందు భోరున విలపించినట్టి పూతచరిత భారతి నీ పోలికలే కలిగిఉంది తల్లీ మీకనుగొలకుల మళ్లీ రక్తాశువులా? భూతకాల తిర్యగ్‌దృక్‌ భూత ప్రేతాల వికట తాండవ నృత్యమ్ము జొచి తల్లడిల్లి పోయితివో! పనిగట్టుక నగ్నకవి ప్లవంగాలు విజృంభించి నడివీధిన వలువలూడ్పి గడసానిగ చేశాయని పుట్టెడు అవమానంతో పొరలి పొరలి ఏడ్చెదవో కలం, గళం సర్వస్వం కార్మికజననిజయానికీ అర్పితమని అర్చితమని అంకితమని నినదించిన కవి నటగాయక దర్శక కంఠీరవులహమహమిక సినీవిరటు కూటములో సీట్లకు సిగపట్లు బట్టీ

152 మనస్సాక్షి సర్వకళాకీచకులకు నర్మ సచివులయ్యారని నీ గుండెలు కుమిలికుమిలి నీ ప్రేవులు కనలికనలి తెలికన్నులు కెంస్పవార విలపించకు నాజననీ ఎదతలుపులు నీకోసం ఏనాడో తీసినాను నీనఖముఖరిత వీణా నిక్వణమున మూర్చననై ఘల్‌ఘల్లను నీ పదముల గజ్జెలుగా ధ్వనిస్తాను రా జననీ ! రా శారద ! రావే రసరన్యుమూర్తి ! ఆవహించునాలో న వ్యావేశం రగిలించుము ! ఇందులో ఏ అభ్యుదయ రచయితగాన్సీ కమ్యూనిస్టుగానీ బాధపడవలసిందేముందో నాక్సు బోధపడ లేదు. సినిమాలకు కథలూ, గేయాలూ డైలాగులు రాయడం నేరమని కూడా అనలేదు. సకలకళలనూ చెరబట్టే వాళ్లకు చెంచాగిరి చేసీవాళ్ల మీద అధిక్షేప౦ ఉన్నమాట నిజం. విష్ణవ గర్జనలు చేస్తూ అవకాశవాదాన్ని అశయించే వాళ్ల హిపోక్రసీ మీద వ్యంగ్య కశాంచలాలు విసిరిన సంగతి వాస్తవం. కాన్కీ కామేడ్‌ సుంకర, బొల్లిముంతల కెందుకు అంతబాధ?. పోతే మాక్కూడా ఆ వృత్తిలో ఎంతోకొంత సంబంధం ఉంది కాబట్టే ఆ తిలాపాపంలో ఒక గరిటెడైనా మా వాటాకు వస్తుందంటే ఎవరు చేయగలిగిందీ, చెప్పగలిగిందీ ఏమీ ఉండదు. పై కవితను నేను చాలాచోట్ల చదివాను. ఢిల్లీలో సర్వభాషా కవి సమ్మేళనంలో వినిపించాను. రేడియోలో ఆ కవిత విన్న కప్పగంతుల లక్షంణాప్తి ప్రశంసంస్తూ పద్యాలు రాసి పంపారు. ఆయనతో నాకు ముఖపరిచయం లేకపోయినా, ఏమెనా ఇంటాబయటో ఏదో ఒక కాంట్రవర్సీలో ఇరుక్కోవడం నాకు పరిపాటి అయింది. ఏన్టెనా సినివూల ప్రస్తావన వచ్చింది కాబటి ఇక్కడ మరో ఉదంతాన్ని గురించి కూడా చెప్పాలి. రక్తకన్నీరు నాగభూషణం “ప్రగతిలో సీరియల్‌గా వచ్చి న వాసిరెడ్డి సీతాదేవి సీరియల్‌. 'పజానాయకుడో పేరుతో సినిమా తీస్తున్నప్పుడు నేను వేరేపని మీద ఆయనను మద్రాసులో కలుసుకున్నాపు ఆ నియ మను ప్రభాాయి నేను చూస్తాను. కొనీ, మీతో నాకో పని ఉంది. మా సినిమాకు ఒకపాట రాయండి" అన్నారు. నేను నాక అది అలవాటులేని విద్య కనీ తప్పించుకోవాలని యత్నించాను. దానిపై ఆయన “అబ్బే! అది మూమూలు సినిమా బాపతు పాట కాదు. మేడే నాడు కార్మికులు సడే ఎరజణెండా పాట. మీబాణీలో బాగా రాయండి. ట్యూన్‌ మేం చూసుకుంటాం అన్నారు. సుంకర్క బొల్లిముంత ఇద్దరూ దానికేం, బౌగో రాయవచ్చు అన్నారు. అప్పుడు నేనూ, శ్రీకాంత్స్‌ క్షీశే టికృష్ణ కలిసి రాస్తేనే బాగుంటుందనుకున్నాం. ఆ రాత్రి పొద్దుపోయే వరకొ కష్టపడి ఒక దృశ్యాన్ని ఊహించుకుని -

మళ్లీ అరసం వ్యవహారాల్లో 153

అలనాడు మనవాళ్లు

అమెరికా గడ్డపై

హక్కులకు పోరాడి

అసువు లిచ్చిన వేళ

ఏరులై ప్రవహించు

వీర రక్తమ్ములో

ఎరజెండా లేచెరా

కార్మికుల ఐక్యశక్తిని చాటెరా! అని మొదలుపెట్టి నాలుగు స్టాంజాలు రాసీ మరుసటిరోజు నాగభూషణానికి చూపిస్తే బాగుంది డైరెక్టర్‌ మిమధుసూదనరావు గారికి చూపండన్నారు. ఆయనను కలిసి ఆగేయం ఇస్తే 'విశాలాంధ్ర'కు రాసినట్లుంది. సినిమాబాణీకి సరిపోయేట్లు మార్చి రాయమని నాలుగు స్టాంజాలకు నాలుగు అంశాలు చెప్పి, ఆఖరులో ఐక్యత గురించి నొక్కి చెప్పండి సరిపోతుంది అన్నారు. ఆ తర్వాత శ్రీ కాంత్‌: టి.కృష్ణలతో మనం మాదాల రంగారావు గారింటికి భోజనానికి వెళ్తున్నాంకదా? ఆ లోపల పల్లవి చెబుతాను, పలుకుతూ ఉండమన్నాను మూ ఇద్దరికి పాడేది రాదు. మాతో పోలిస్తే కృష్ణ గాయకుడి కిందే లెక్క. అందుచేత అతనే సల్లవి వల్లె వేస్తుండగా నాలుగు పంక్తులు చెప్పేశాను.

మేడే పండుగ వచ్చిందీ

ఎరని జెండా ఎగిరిందీ

కార్మికులంతా ఏకం కండని

కదన శంఖమూ ఊదింది

ఈ పల్లవి బాగా ఉందనుకున్నాం. రంగారాన్స భార్య సుశీల వంటచేసే సరికి నాలుగు స్టాంజాలు చెప్పేశాను. అనగా

ఆశుధోరణిలో డిక్టేషన్‌ ఇచ్చాను. మిగతా చరణాలు ఇవి.

విప్లవమంటే అదిరిన వాళ్లూ

విదేశీయమని బెదిరిన వాళ్ళూ

శ్రామిక రాజ్యపు అండదండలే

చల్లని నీడగ తలిచారంటూ

-మేడే పండుగ వచ్చిందీ

దోపిడి లేనీ రాపిడి లేనీ

దౌర్జన్యానికి తావేలేనీ

సమసమాజమే వస్తూన్నాదని

స్వాగత గీతికలాలాపిస్తూ

మేడే పండుగ వచ్చిందీ

154 మనస్సాక్షి కులంపేరుతో మళతంపేరుతో రాజకీయముల రగడపీరుతో శామికవర్గం చీలికలయితే దోపిడి మూకలు దోచేస్తాయని _మేడే పండుగ వచ్చింది ఐక్యతయే మన వజ్రాయుధమూ ఐక్యతయే మన అభేద్యకవచం ఐక్యశక్తీతో ముందు కురికితే అంతిమ విజయం మనదేనంటూ -మేడే పండుగ వచ్చిందీ ఈ పాట తీసుకెళ్లి డైరెక్టర్‌ మధుసూదనరావ్సుకిస్తే “నేను కావాలనుకున్నట్లు వచ్చింది అని ఓ.కె చేశారు. అక్కడనుంచి నాగభూషణం దగ్గరికి వెళ్లి జరిగిన సంగతి చెప్పాం. నాకు ఇంతకు ముందు రాసింది కూడా నచ్చిందంటూ మూడువందలు డబ్బు కూడా ఇచ్చారు ఆ తర్వాత ఏమి జరిగిందో కానీ ప్రజానాయకుడులో నా పాటకు బదులు ఆత్రేయ రాసిన - “పండుగొచ్చిందీ ఓలమ్మీ పండుగొచ్చిందీ ! ఈ పండుగొచ్చీ బక్కోళ్లకు తిండి బెట్టింది అన్న ప్రాట్ర వచ్చింది. ఈ విచ్శితం ఎలా జరిగిందీ? అంటే ఎవరి నుంచీ జవాబులేదు. దానిమీద సినీమాయాలోకంలో సింథటిక్‌ నాటకంలో యత్రతత్ర సర్వత్రా ఏమైనా జరుగవచ్చునని నాకునేనే చెప్పుకోవలసి వచ్చింది. అందువల్లనే అక్కడ సొనితనం సకలకళల సారంగా మారుతుందన్నాను. అందుకు మంచి వాళ్ళెందుకు బాధపడాలో అర్థంకాదు. అయితే ఆ తర్వాత కొంత కాలనికి బొల్లిముంత శివరాం ఈ విషయంలో సాఫ్ట్‌ విలన్‌ నాగభూషణందే బాధ్యతని చెప్పారు. డైరెక్టర్‌ మధుసూదన్‌రావు అభ్యంతరం చెప్పినా వినిపించుకోలేదని కూడ్డా అన్నారు. దాదాపు పాతికేళ్ల నాడు ఈ సంఘటన నాకు త్మీవమనస్తాపం కలిగించినా సినీరంగంలో అప్పుడూ ఇప్పుడూ అలొంటివి మామూలేనని ఆ వృత్తిలో ఉన్నవాళ్లు అలాంటి వాటిని పట్టించుకోరని, పట్టించుకొనేవాళ్లు, “బాధేసౌఖ్యమనే భావని లేనివాళ్లు దానికి దూరంగా ఉండవచ్చునని జీవితానుభవం బోధిస్తూంది. ఇదే విషయాన్ని రాజకీయ రంగాని క్కూడా అన్వయింప జేసుకుంటే మనస్సుకు ఊరట కలుగుతుంది. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం మూడు ముక్కలయ్యాక పెద్దముక్క విరసంగా మారగా మిగతా రెండింటిలో ఒకటి ఆరుద్ర ప్ర్మ హూనం ఆధ్వర్యంలో ఏ పార్టీకి చెంది ముద్రేసుమని గిన సోషలిజం, పేపుల్చు డెమాక్రసీ తన సిడ్ధాంతమని శాస్త్రియ ఏ అయితే అదే సమయంలో తమకు రాజకయాలతో సంబంధం లేదని చెప్పుకుంది. "మడికి మడి సుఖానికి సుఖం అనన పట్టేంప్పక్ళ సనిజం మా సిద్ధాంతమనవచ్చు. కె.రామలక్ష్మి లాంటి వాళ్లను కూడా చేర్చుకోవచ్చు. కాన్కీ ఇలాంటి విషయాల్మ్‌ ఏ న “౭% ఎపిఐ నాయకత్వం శ్రీశ్రీ,కుటుంబరావులు విరసం లోకి పోయినప్పుడు ఆరుద్ర, అనిసెట్టి వర్గాన్ని అయినా కలుపుకుంటే

మళ్లీ అరసం వ్యవహారాల్లో 15వ ఆ వాపును బలుప్పుగా చూపుకోవచ్చునని భావించింది. రాంభట్ల, మల్లారెడ్డి తీసుకున్న వైఖరివల్లనే వాళ్లు దూరమయ్యారన్న భావం కూడా వ్యక్తమైంది. ఇందుకు నీలం రాజశేఖరదెడ్డిది కూడా బాధ్యత ఉందన్నారు. తమ్మారెడ్డి గిరిప్రసాద్‌ వగైరా నన్ను మదాసువెళ్లి అనిసెట్టి ప్రభృతులతో మాట్లాడమన్నారు. రాంభట్ల లేకుండా నేను ఒక్కడినే మద్రాసు వెళ్లడం బాగుండదని (అప్పుడు రాంభట్ల మాస్కోలో సిద్దాంత పాఠశాలలో మార్క్సిజం అధ్యయనం చేస్తున్నాడు)నేను అనిసెట్టి ప్రభృతులకు ఒక ఉత్తరం రాస్తూ అందులో ఉభయ అరసంలమధ్య ఐక్యతాచర్చలకు ప్రతిపాదించాను. ఆ ఉత్తరం చూడగానే అనిసెట్టి నన్ను , సి.షిఐని దూషించి చర్చించే దేమీలేదన్నట్లు తెలిసింది. అయినా సిగ్గు శరమూ లాంటి నూనన సహజమైన “బలహీనతోలను జయించి దాజకీయ స్టీత ప్రజ్ఞత్వాన్ని సాధించిన రాష్ట్ర సిపిఐ నాయకత్వం అనిసెట్టి ప్రభృతుల 'అలకి తీర్చడానికి స్వయంగా తయారైంది. పార్టీలో అరసం వ్యవహారాల బాధ్యుడైన విజయకుమార్‌నే మద్రాసు పంపింది. ఆయన వెంట నేను కూడా వెళ్లినా ఆ చర్చల్లో మాట్లాడలేదు. విజేతల పోజులో అనిసిట్టి, ఆరుద్రలు షరతులు విధించినా అందులోనే “ఐక్యతా' (వొతిపదిక ఉందనుకొని విజయకుమార్‌ అంగీకరించినా, చివరకు వాళ్లు వేరే కుంపటి పెట్టి ఒంగోలు మహాసభ జరిపారు. ఉన్నమాట చెప్పాలంటే ఆ మహాసభ ద్వారా మద్రాసు అరసం తన ఆధిక్యతను నిరూపించుకుంది. విరసం తీవ్రవాదం, సి.పి.ఐ మితవాదం నచ్చని మధ్యేమార్గ వాదులు అందులో చేరారు. అయితే అది మూన్నాళ్ల ముచ్చటగానే మిగిలింది. ఆ తర్వాత ఆ సంఘం చిరునామా ఎవ్వరికీ తెలియదు. | సిపిఐ సాంస్కృతిక కాఖగాా తోకగా ఉన్న అరసం అందుకు తగ్గట్లే గొరైతోకగా ఉండి పోయింది. నా మట్టుకు నేను అందులో ఉన్నా అది విధిలేని పరిస్థితే అయింది. “భక్తిమీద వలపు బ్రాహ్మంబుతో పొత్తు, బాయలేను నేను బసవరింగో అన్నట్లు నేను సిపిఐ రాజకీయాల చట్రంలో ఇమడలేను. అదే సమయంలో అందులోంచి బయటసడలేను. కాంగ్రెస్‌ అక్రన్కుు అవినీతి పాలన మీద నా విమర్శలు అతి తీవ్రంగా ఉంటాయి. ఈ విషయం చాలామంది అడిగారు కూడా. మాస్కో నుండి తిరిగి వచ్చాక ఒకవైపు వివిధ జిల్లాల్లో పార్టీ ప్రచారసభల్లో పాల్లొనడంతోపాటు, విద్యా సాంస్కృతిక, సాహిత్య సంస్థల ఆహ్వానాలు పురస్కరించుకొని ఉపన్యాసకుడుగా తరుచు వెళ్లేవాడిని. ఆ సంస్థల నిర్వాహకులు మొదట్లో మల్లారెడ్డి కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడు కాబట్టి ఈ వేదిక మీద రాజకీయాలు మాట్లాడుతాడేమోనని సంకోచించిన వాళ్లు నా ప్రసంగం విన్న తర్వాత అలాంటిదేమీ లేనందుకు సంతృప్తే చెందేవారు. నా కవిత్వంలోనే వ్యంగ్యం, అధిక్షేపం ఉందంటే అదినేరే విషయం. అందుకు నన్ను ఎవరూ ఆక్షేసించలేదు._ ప్రముఖ సాహిత్య విమర్శకుడు ఆర్‌.ఎస్‌.సుదర్శనం అనంతపురం ఆర్ట్స్‌ కాలేజీ ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉన్నప్పుడు విద్యార్థియూనియన్‌ నన్ను, పిలకా గణపతి శాస్తీని వక్తలుగా ఆహ్వానించింది. ఆ సంవత్సరం స్పూడెంట్స్‌ ఫెడరేషన్‌ ప్రతినిధులు యూనియన్‌ నాయకులుగా ఎన్నికయ్యారు. దురదృష్టవశాత్తు ఆ ఎన్నికల్లో కులతత్వ పైత్యంకూడా ప్రకోపించింది. ఈ నేపధ్యంలో రాజకీయాల గొడవలు లేకుండా చూడాలని ప్రిన్సిపాల్‌ సూచించారు ఆయనకన్నా స్థానిక పరిస్థితులు నాకే ఎక్కున తెలుసు. ఆందుచేత నా ఉపన్యాసంలో అందుకు అవకాశం లేకుండా వర్తమాన సామాజిక, రాజకీయ సరిస్టితుల గురించి అందులో ఘనీభవించిన అవినీతిని గురించి, స్వార్ధధూర్త శక్తుల గురించి తీవంగా విమర్శించాను. అందుకు నా గేయాలను అమోఘమైన అస్తశస్తాలుగా వాడుకున్నాను. గుత్తపెట్టు బడీదారుల గుప్తనిధులు కాపాడే తొచులు ఈ నీచులు మూ రీచుని నంశాంకురాలు ఓటొకటే పదివేలని

156 మనస్వాక్తి ఒక్కవరం అడుగుతారు ఆపై ఇంతై అంత అంతకంత కల్లంతై చివరకు బలిచక్రవర్తి సీనుకు దిగదొక్కుతారు చూడవోయి నీ లీడరు మేడలు గట్టించినాడు పూటకు గతిలేనివాడు కోటికి పడగెత్తినాడు అంటే హర్షామోదాలు కరతాళధ్వనులుగా వ్యక్తం కావడంలో ఆశ్చర్యం ఏముంది?. బాబోయ్‌ ఇది రాజకీయం అని గుండెలు బాదుకునే వాళ్లు ఉన్నా చేసీదేముంది?. మన పృణ్యభూమిలో మూకుమ్మడిగా జరిగే విమర్శ ఏదైనా ఎవరూ బాధపడరు. అనంతపురం కాలేజీలో నా ప్రసంగాన్ని అందరూ హర్షించారు. పిలకా గణపతి శాస్త్రి నేరుగా రాజకీయాలే ముచ్చటించి అందరికీ ఆశ్చర్యం కలిగించారు. ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం గారిక్కీ నాకూ భావాల్లో ఆలోచనల్లో ఎక్కడా ఏకీభావం లేదు. ఆయినా ఆ వేదిక మీద నేను ఆయనకు ఇబ్బంది కలుగకుండానే నా ఉపన్యాసం సాగించాను. నేను తీసుకున్న విషయం, చెసప్పినతీరూ అటువంటిది. కొందరి విషయంలో వివాదం అనివార్యం అవుతుంది. ఉదాహరణకు ఉస్మానియా యానివర్సిటీ ఆర్ట్స్‌ కాలేజీలో జరిగిన ఒక్‌ సభలో నా ఉపన్యాసానికి ముందు దివాకర్ల వెంకటావధాని గారు అధ్యక్షోపన్యాసంలో “రాస్తే పూర్వకవుల్లాగా రాయండి లేదొ మానివెయ్యండి అన్నప్పుడు ఆయన వాదాన్ని ఆ వేదిక మీదనే నిర్దాక్షిణ్యంగా ఖండించక తప్పలేదు ఫలానా విధంగానే రాసి తీరాలని శాసించే అధికారం ఆయనకు ఎవరిచ్చారు? మరో విశేష మేమిటంటే రాజకీయంగా ఏదోఒక పక్షానికి నిబద్దులై, పాక్షిక వైఖరిలో కరుడుగట్టిన వాళ్లతో తప్ప, మిగతా సాహిత్యకారులతో నాకెప్పుడు తగువ్చరాలేదు. విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, తుమ్మల సీతారామమూర్తి ల బారో షా. మనా ప న గనుల ఆధ్వర్యంలో జరిగిన సభల్లో నేను ప్రసంగించొను వ్ల ఖస్తుతి చేశారని అనుకోను. నిజానికి నా వల్ల వాళ్లకో అందును. కలిగే గ్రయోననం లేదు. పోచే వచ్చే చిక్కల్లా రాజకీయాలతోనే.. నేను మావోఇజం మీద ధ్వజమెత్తేవరకూ కమ్యూనిస్టు పార్తీ నాయకుల్లో, పార్టీ సానుభూతిపరుల్లో ఎవరితోనూ విభేదం తేదు. అందరూ పశు ॥ క సంపుటిలో ప్రతి అక్షరం కాంగ్రేస్‌ మీద సంధించిన బొణమే, ల మళ్గాడ్డ గేయాలు నా తొలి కగ న స! | ౦గస బద అసంతృప్తి ఆక్రోశం ఉన్న వాళ్లంతా ఆ గేయాల ప్రశంసించారు. కాన్సీ రెండో సంపుటి “శంఖారావం' లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ఉత్పన్నమైన సిద్దాంత రాజకీయ విభేదాలవళ్ల ఛైనొ అనుకూలవర్గం వృశ్చిక సంతానం, బుక్కులు మీద అక్కసు పెంచుకుంది. అదే సాహిత్య నేం ధరించి నామీద అవేక రూపాల్లో దాడీ మొదలుపెట్టింది. అందువల్లనే ఆర్ముద “శంఖారావం'లో నోట్‌చేయదగింది కోట్‌ చేయదగింది ఏమిలేదు అన్నారు. 1973లో ఆల్మాఆటాలో జరిగిన ఆఫ్రో ఆసియా రచయితల మహాసభ నికేశాల మేరకు భారతదేశంలో జాతీయ సమ్మేళన 1974 సెప్టెంబర్‌లో న్యూఢిల్లీలో జరిగింది. అందులో నన్ను పెసీడియం సభ్యునిగా ఎన్నుకున్నారు. ఆ సమ్మేళనంలో చాలామంది ప్రమ కవులతో పరిచయమైంది. అందులో ప్రఖ్యాత హిందీ కని నాగార్జున్‌ ఒకరు. ఆయన కవిత్వం చదివాను. కానీ ఆయన్ను ఎన్నడో చూడలేదు. ఈ సందర్భంలో అజయ్‌భవన్‌లో బాబానాగార్హున్‌ స్వీయరచన మేఘదూత్‌ విన్నాను. అత్యద్భుతంగా ఉంది. 'చనొ జోర్‌

మళ్లీ అరసం వ్యవహారాల్లో 197 గరమ్‌' లాంటి రాజకీయ కవిత రాసిన కవి ఇది రాశాడంటే నమ్మడం కష్టం. బీహార్‌ ప్రగతిశీల లేఖక్‌ సంఘ్‌ నాయకుల్లో ఒకరైన కనై ఎయ్యాజీ నా “వృశ్చిక సంతానం" గురించి చెబితే వినిసించమన్నారు. చదివి హిందీలో వివరించాను. “ ఆభిషణరోషాగ్నుల ఆభీలద్వేషార్చుల ప్రభవించిరి రెడ్‌గార్డులు ప్రళయంకర విధ్వంసక పరహింసారిరంసువులు మహాస్రష్ట శ్రీ మావో మహాభష్ట సంతానం" వివరణలేకుండానే అర్ధమైెందన్నారు. చాలాబాగుందని మెచ్చుకున్నారు, నాగార్జున్‌ పలికిన ప్రశంసా వాక్యాలకు కనైయ్యాజీ వగైరా మిత్రులు ఉప్పొంగిపోయారు. మరుసటి రోజున ఢిల్లీలోని దివానే గాలిబ్‌లో జరిగిన వివిధ భాషా కవిసమ్మేళన్‌లో నేను చదివిన కవితల్లోని రి లయను చాలామంది ఇతర భాషల కవులు మెచ్చుకున్నారు. మరుసటి సంవత్సరం గయలో ఆసియా ఆఫ్రికా రచయితల జాతీయ స్త జో ల రే లీ ని, సమ్మేళన్‌ ఇంకా పెద్ద ఎత్తున జరిగింది. ప్రఖ్యాత ఉర్దూ కవి కఫీ ఆజ్మీ అధ్యక్షత వహించారు. ఈ సదస్సులో ఆంధప్రదేశ్‌ ప్రతినిధుల (క క్‌ ఆ జ లం, రు తరపున ఆర్‌, వెంకటేశ్వరరావృ( ఆర్‌.వి ఆర్‌) ఇంగ్లీషులో ప్రసంగ వ్యాసం మధ్యలో ఆపవలసి వచ్చింది. చాలామంది శ్రోతలు అపెయ్యమన్నా శీ తి అ ఆ ప్రసంగ సారాంశాన్ని నేను అధ్యక్షుడి అనుమతితో హిందీలో వివరించాను అధ్యక్షులు అజ్మీ 'కిత్నీ అచ్చీ హిందీ హై అన్నారు శోతలు చాలాసార్లు కరతాళధ్వనులు చేశారు. నాకు ముప్పైఏళ్లుగా హిందీ మాట్లాడే అలవాటు లేకపోయినా నా 194344 నా స్ట పుటిలు శే సు ఆమె తనను బనారస్‌ హింది మళ్ళీ ధారాప్రనాహంగా వచ్చింది. కైఫీ భార్య షౌకత్‌ పుట్టిల్లు హైదరాబాదు కాబట్టి తెలుగు తెలుసు ఆ | పరిచయం చేసుకూంటూ హింది సీనిమా 'గరంహవా'లో నటించానని, “అంకురోలో నటించిన షబ్నా తనకూతురని మోంది స క్త నా మాత్స భాష అన్నట్లుగా వాళ్ల గయలో చాలామంది హిందీ, ఉరూ రచయితలతో కవులతో సరిచయం కలిగింది. హిందీయే క నటు ప కలిసిపోయాను. మహాసభ ముగింపులో ఢిల్లీలో చదివిన వృశ్చికసంతానంని ఉత్తేజకరంగా చదివి హిందీలో దొని సారాంశం చెస్పా శోతలు పదేపదే హర్షధ్వానాలు చేశారు. ఒక ప్రతినిధి విశ్వనాధ త్రిపొకి ప్రాచీనసాహిత్యం, ఛందస్సు జీర్ణించుకున్న వాళ్లే ఇంతలయాత్మక క్ష రు. కవిత రాయగలరన్నారు. చాలానుంది బ్యాక్‌గ్రౌండు చెప్పినందు వల్ల అనువాదం అవసరంలేకుండానే అర్ధమైందన్నా! ఈ సదస్సులో నా ప్రసంగం గురించి, కవితా పఠనం గురించి కామ్రేడ్‌ నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరావు విశాలాంధ్రలో రాసిన బదిస్సుల్‌' నా ఐణ | సమీక్షా వ్యాసంలో ప్రత్యేకంగా ఫేర్కొన్నారు. | మరో రెండురోజులు ఉండి దర్శనీయస్థలాలు చూశాను. ప్రతినిధులంతా వెళ్లిపోయాక గయ కామేడ్స్‌ కోరిక మేరకు నేను వహ్‌ రాష్ట కమ్యూనిన బ్ధ 'టేడ్‌యూన్సియన్‌ నాయకుడు కామ్రేడ్‌ మణిభూషణ్‌ అతిథిగా ఉన్నాను. ఆయనతో పొటు రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు కమిటి కార్యవర్గ సభ్యుడ్త క్యామేడ్‌ సుధాకర్‌ జిలాకమిటి కార్యదర్శి కామేడ్‌ జలాల్‌, ప్రముఖ నవలా రచయిత అకేలా, యువరచయిత రాజేంద్ర కమల్‌ / ణం జ ఆ (| ర ఆ 'మొదలర్చున వాళ్లతో ఇష్టాగోస్టిగా సాహిత్యంపై చర్చలు జరిగాయి మరుసటి రోజు మణీభూషణ్‌ ఎర్పాటు చేసిన జీపులో బోధగయ వెళ్లి ట్‌ ము టు ల గౌతమునికి జ్ఞానబోధ కలిగిన రావిచెట్టును అంటే అనొటి రావిచెట్టు స్థానంలో ఉన్న చెట్టును , టిబెట్టు సయాం దేశాల బౌద్ధమందిరాలను చః శాను ఈ బోధగయ పాతగయలో ఉంది. శ 9 రు నొల్పుగ్స రోజులో గయ కామేడ్స్‌ చొలొ సన్నిహితులయ్యా

158 మనస్సాక్షి రాజకీయరంగంలో ఇందిరాగాంధీతో సి.పి.ఐకి ఏ దుర్ముహూర్తంలో పొత్తు కుదిరిందో కానీ ఆమె ఎప్పుడూ ఆ పార్టీకి తెగని సమస్యేఅయింది. 1971లో అఖండమైన ఆధిక్యతలో గెల్పినాక ముచ్చటగా మూడేళ్లలోనే అమె పాలన జనానికి మొగంమొత్తింది. కానీ, సి.పి.ఐ నాయకులు ఈ సత్యాన్ని చూడలేక ఆమె రైటుకు సిస్ట్‌అయిందా లేక గిప్ట్‌ అయిందా అని మాటలతో కుస్తీపట్టుతూ కాలక్షేపం చేశారు. 1975జూన్‌లో రాయబరేలీ నుంచి ఆమె ఎన్నికను రద్దు చేసిన తర్వాత జయప్రకాశ్‌ నారాయణ్‌ నాయకత్వంలో చెలరేగిన ఇందిరా వ్యతిరేక ఆందోళనకు ఫాసిస్టు ముద్రవేసి ఆపోరాటాన్ని ఎదుర్కోవాలని నిర్ణయించింది. ఆ నిర్ణయం మేరకు ఫాసిస్టు వ్యతిరేక ఉద్యమం మొదలైంది. అరసం ఈ సందృరంగా గేయ సంప్పుటి వెలువరించిది. అందులో నా గేయాలు రెండు ఉన్నాయి. జనసంఘం. జయసప్రకాశ్‌ల అందోళన గురించిన గేయంలో - స్వస్తిక పరివేషంలో అస్టికపాలాంకితమై మిన్నంటిన మీ పతాక మిన్నాగై ఎగురుతోంది అన్నాను. ఆత్మరక్షణార్ధం ఇందిరాగాంధీ విధించిన ఆత్యయిక పరిస్టితిని సిపిఐ సమర్థిస్తూ అది మితవాద, మతవాద శక్తులను ఆణచి లౌకిక ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను పటిష్టం చేయడానికి తీసుకున్న అభ్యుదయ చర్యగా ప్రకటించింది. నేను కూడా మొదట్లో అలొగే భావించాను. కానీ సంజయ్‌ గాంధీ చిద్విలాసాలు, కాకస్‌షబలగం విజృంభణ, మీసా దుర్వినియోగం చూసాక నేను త్మీవంగా స్పందించాను. ఇదే సమయంలో ప్రభుత్వ ప్రచారశాఖ ప్రముఖ కవులతో ఆత్యయిక పరిస్తితిని సమర్థించే ప్రకటనలు ఇప్పించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో బవాకర్ణ వెంకటావధానిగారు ఇందిరా షట్పది అన్న పేరుతో ఒక గేయం రాస్తూ ' ఆత్యయికంపు పరిస్టితి నిత్యము వర్ధిల్లా' లన్నారు: చందస్సుకోసం ఆయన వాడిన “ప్ప గాగమంలో అది “కంపుగా మారింది. దాన్నే ఆలంబనగా తీసుకొని - వద్దు! వద్దు ! గాంధీజీ రావద్దీ దేశానికి ఆత్యయికంప్పు పరిస్టితి నిత్యము వర్ధిల్లాలని సంభావన కోసంమా పుంభావ సరస్వతులువి బృంభించి లిఖించుతున్న బంభర గీతాలను విని సంబరపడి తొందరసడి వద్దు! వద్దు ! గాంధీజీ రావద్దీ దేశానికి తప్పులకిట శిక్షలేదు

మళ్లీ ఆరసం వ్యవహారాల్లో 159 ఒప్పులకిట రక్షలేదు నక్కలు సెక్రటరీలై కుక్కలు పోలీసులుగా జాంతవ సామాజ్యలక్ష్మి జయకేతన మెత్తిందట అని ఆత్యయి “కంపును కడిగేశాను.. దీనిపై కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చాలా విమర్శలు వచ్చాయి. బందరులో నేను షినాగభూషణం, టి.ప్రకాశరావ్పు టీ. చలపతిరావు రూపశిల్పికుమార్‌ మొదలయిన సినీ ప్రముఖలు పాల్గొన్న పెద్దసభలో ఎమర్జెన్సీ అక్రమాలను ఖండించినందుకు కామ్రేడ్‌ నల్లూరి వెంకటేశ్వర్లు “మిరు జనం చప్పట్టకోసం పాక్టీలైన్‌కు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడుతున్నారో న్నారు. కడప జిల్లా రచయితల మహాసభలో కూడా ఎమర్జెన్సీని దుయ్యబట్టినందుకు కామేడ్‌ నల్లపాటి రామప్పనాయుడు మొదలయిన వాళ్లు విమర్శించారు. ప్రభుత్వంమీద నావిమర్శను ప్రజలు ప్రశంసిస్తున్నా నాళ్లు ఖాతరు చేయకుండా మీరు మాట్లాడింది పార్టీ లైనుకు పూర్తిగా భిన్నం అన్నారు. కైమేడ్‌ ఎన్‌శివరామిరెడ్డి నీప్రత్యేకత నిరూపించుకొనేందుకే ఈవిధంగా మాట్లాడావని అక్షేపించారు. అయినా నేను నా వైఖరి మార్చుకోలేదు. ఇందిరా, సంజయ్‌గాంధీల మీద్‌ నేను ప్రసంగించిన సభలన్నిట్లో వాతలు వేస్తూనే ఉన్నాను. నా కవిత్వంలో అది ఆదినంచీ ఉన్న ధోరణే. కాంగ్రెస్‌లో రెండు వర్గాలను దేవదానవులుగా విభజించి ఇందిరారక్షణకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ సకలశక్తులు ధారబోసి సిపిఐ అంటే కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్‌ ఇండియా కాదు ఇందిర అనిపించుకున్నప్పుడే కొత్త ఢిల్లీలోన కొలువుదీరిన బొమ్మ నమ్మి కొల్చినవారి నట్టింటి పెద్దమ్మ సోషలిజమంటుంది కూలన్నా! అబ్బ శోష వస్తూందిరా రైతన్నా అన్నాను. అలాగే సామ్యవాద గమ్యానికి జరుగురుగా చేరేందుకు ఇందిరమ్మ సృష్టించిన సుందర ఇందిరజాలం బొందితోడ కైలాసం అందరికీ గ్యారంటీ అని ఆమె సామ్యవాద నినొదాన్ని అవహీళన చేశాను. కాంగ్రెస్‌తో పొత్తు, పోరాటం ఏకకాలంలోనే సాగించాలన్న ద్విముఖ వి చివరకు ఒకముఖమే ముఖ్యంగా మిగిలింది. అసెంబ్లీలోని పార్టీ ముఖ్యులు ఏక్లాసు సైరవీకారులుగా శయ ధానంఠలో పైరవికారుడుగాంచుననిపించారు. కాంగ్రస్‌నాయకులు నాతో కవిగారూ మీరేమో “రూట్టు, సీట్టు పర్మిటులు రొ రై రవిగానసివ్రో సే ల్‌ య్యల మొలతాళ్ల

160 మనస్మొక్షి పిల్లులని మాతోలువలుస్తారు. మీ నాయకులు మానోట్లో మట్టిగొట్టి మా మంత్రులతో అన్ని పనులు జరిపించుకుంటున్నారని బాధపడ్డారు. ఒకరోజు మాజీ ముఖ్యమంత్రి పి.వి నరసింహరావు నాతో ఈవిషయం మాట్లాడుతూ మీవాళ్లు జలగం వెంగళరావు దగ్గర కట్టుబళ్లలాగా వ్యవహరిస్తున్నారు అన్నారు. అయితే ఆయన అచ్చంగా ఆమాట అన్నారోలేదో చెప్పలేనుగాని అర్ధం అదే. రాయలసీమలో గ్రౌామోద్యోగుల వద్ద వెట్టి, తలారీలను కట్టుబడోళ్లు అంటారు. మాజీ, వర్తమాన ముఖ్యమంత్రుల పరస్పర ఈర్ష్య అసూయద్వేషాల సంగతి అలాజఉంచితే కమ్యూనిస్థు నాయకుల ప్రవర్షన నూతం ఇంచుమించు అలాంటిదే. ఒకరు నర్మసచివత్వం నెరిపితే ఇంకొకరు సలహాదారుగా వ్యవహరించేవారు. అసెంబ్లీలో బహిరంగసభల్లో కాంగ్రెస్‌ పాలకుల అవినీతిని అక్రమాలను ఎండగడుతూ, ఆతర్వాత మంత్రుల చుట్టూతిరిగి

పనులు సవరించకునే ప్రతిపక్ష పక్షీరద్రులగురించి(ఇందులో అన్నిరంగాల పక్షీరదులూ ఉన్నారు) అవకాశవాణి అన్న గేయంలో ఇలా అన్నాను.

అధికారోచ్చిష్టంలో

అమృతరసం చవిజూచే

ప్రతిపక్షీయులు ఎన్నో

ప్రగల్భాలు పలుకవచ్చు

మాట్లాడేటంత వరకు

మనమ్మితుల జన్మహక్కు

అంతే ఆపైన వారు

అట్టే పట్టించుకోరు అంతేకాదు. తాము మునిగిన మురికిగుంట పావనగంగా తీర్ధం అని జనాన్ని నమ్మించడానికి ఎన్నెన్నో కూటవాదాలను, కుతర్కొలను ఆశ్రయించి అదే మార్కిస్టు గతితర్కంగా చిత్రిస్తారు. కాంగ్రస్‌లో అవసరాన్నిబట్టి ఒక్కొక్కసారి ఒక్కొక్క నాయకునికి అభ్యుదయ చక్రాంకితాలు వేసి భజన సాగిస్తారు. ఒకరోజు రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు కౌన్సిల్‌ మీటింగులో మాట్లాడుతూ తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ జలగం వెంగళరావు భూస్వామ్యవర్గానికి అనుకూలం కాదని, అందుకు నిదర్శనం ఆయన వ్యవసాయ కూలీల కనీస వేతన చట్టం తీసకురావడమే నన్నారు. జలగం ప్రభుత్వం చెప్పేదానికి చేసీగానికి పెద్ద తేడాలేదని అన్నారు. మండలి వెంకట కృష్ణారావు ఫొసిసు వ్యతిరేకి అనికూడా అన్నారు. ఈ మాటలు తమ్మారెడ్డి షిసి మీటింగులో అన్నప్పుడు నేను స్వయంగా నోట్‌ చేసుకున్నవి. అలొగే అంతకుముందు ముఖ్యమంత్రి షీని నరసింహరావు భూస్వామ్య వర్గానికి వ్యతిరేకి కాబట్టే భూసంస్కరణల చట్టాన్ని కట్టుదిట్లొ చేశాడన్నారు. ఇలాగే ప్రతి ముఖ్యమంత్రిలో ఏదోఒక శుభలక్షణాన్ని ఎక్స్‌రే దృక్సుతో వీక్షించి స్వప్రయోజనాలకు వినియోగించుకునే వంచనాశిల్పకళాప్రపూర్ణులుగా సిషీఐ నాయకులు పరిణతి చెందినందువల్లనే ఆ పార్టీలో విష్ణవత్రత్రం కరిమింగిన వెలగపండు చందంఅయింది: అయితే జరిగిన తప్పులను “ధైర్యం'గా ఒప్పుకుని "ఆత్మ" విమర్శ చేసుకోవడంలో కూడా సిపిఐ నాయకుల రికార్డు అద్వితీయమైందే | దీన్నేనేను క్రైస్తవుల పాప సంకీర్తనంగా వర్ణించాను. ఇందిరాగాంధ్కీ ఆమె సుష్పతుడు సంజయ్‌గాంధి ఆత్యయి “కంపు పరిస్థితులో అమానుష నిర్పంధకాండను అమలు జరుపుతూ న్యాయమైన హక్కులకోసం పోరాడే ప్రజోద్యమ కార్యకర్తలను మీసా మహిషపదఘట్టనలలో అణచివేస్తూంటే నోరువిప్పలేని పార్టీని జనం అసహ్యించుకుంటీ ఆశ్చర్యం ఏముంది?.

మళ్లీ అరసం వ్యవహారాల్లో 61 కళ్లు తెరిపించిన ఫలితాలు

1977లో లోక్‌సభ ఎన్నికల ఫలితాలు సి.పి.ఐ కళ్లు తెరిపించాయి. మధ్యతరగతి జనం జనతా పార్టీ వైపుకు, అట్టడుగు జనం ఇందిరా కాంగస్‌ వైపు కొట్టుకపోగా “ఉద్ధతుల మధ్య పేదల కుండదగునె అన్నట్లు సి.పి.ఐ పరిస్టితి అస్తినాస్తి విచికిత్సా హేళువైన ప్రబంధనాయకి నెన్నడుములా తయారైంది. నాలుగు సార్లు మంచి మెజారిటీతో లోక్‌సభ సభ్యుడైన ఈశ్వరరెడ్డికి కడప నియోజకవర్గంలో కేవలం 16,000 అక్షరాలా పదిహేను నేల ఓట్లు నచ్చాయి !. నిజంగానే ఇది నమ్మశక్యంగాని పచ్చినిజం. అయితే ఈ నిజాన్ని నమ్మలేని వాళ్లు నమ్మదలుచుకోని వాళ్లు సిసిఐ తన ఓట్లు ఇందిరా కాంగ్రెస్‌కు అమ్ముకుందని ఆరోపించారు. సి.పి.ఐ ఆరవై, డెబ్బయివేల ఓట్లు చీలిస్తే తమ గెలుపు తధ్యమనుకున్న జనతాపార్టీ వాళ్లు ఈశ్వరరెడ్డికి కేవలం 15,000ఓట్లు రావడంవల్లనే తమ అభ్యర్థి ఓడిపోయాడన్న అక్కసుతో నిందాప్రచారాన్ని త్మీవస్థాయిలో సాగించి కడుపుమంట చల్లార్చుకున్నారు ! కాన్సీ అసలు సంగతి పోలింగునాడే మాకు బోధపడింది. 1952 నుంచి సిషిఐని అభిమానిస్తున్న దళిత, బడుగువర్లాలు ఈ ఎన్నికల్లో అమ్మవైపు చేరిపోయారు. కడప జిల్లా రాజకీయాల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీకి అనుకూలంగా ఓట్లువేసే ముస్లింలు మూకుమ్మడిగా కాంగ్రెస్‌ వ్యతిరేకతతో జనతావైపు మొగ్గారు. ఇంక సిపిఐ పాపర్‌ అయితే ఆశ్చర్యమేముంది. మొత్తం రాష్ట్రమంతటా ఇదే పరిస్టితి.

కడపజిల్లాలో ఇంతవరకూ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి ఎన్నడూలేని దైన్య పరిస్టితికి ఇందిరా కాంగ్రెస్‌కు సిపిఐ చేసిన చెక్కభజన కారణమని నాయకులంతా అంగీకరించారు. ఎమర్జెన్సీలో ఇంచిరమ్మను విమర్శించినందుకు నన్ను అక్షేసించిన క్యామేడ్స్‌ కిమ్మనకుండా గమ్మునుండిపోయారు. ఇక రాష్ట్ర నాయకత్వం సంగతి మళీ ఘోరం. ఎన్నికల ఫలితాలు రాగానే రాష్ట్ర ముఖ్యులు అంబులపొదిలోంచి ఆత్మవిమర్శనాస్తాన్ని మరోసారి బయటకి తీసిసొనబట్టారు. ఇందిరాకాంగ్రెస్‌తో పొత్తు, పోరాట సూత్రంలో రెండవ అంశం పాటించనందువల్ల రెండుపార్టీల మధ్య సరిహద్దురేఖ ఆగుపించకుండా(బ్నర్రింగ్రు పోయిందని తేల్చారు. ఆ పొరపాటు వల్ల ఈగహచారం కలిగిందని నిర్ధారించారు. లోగడ ఎన్నోసార్లు ఇలొంటి ఆత్మవిమర్శనా పాప సంకీర్తనం జరిగింది. అందుచేత ఇది నిజాయతీలేని అలవాటయిన “ఆచారం' బాపతుగానే కార్యకర్తలు భావించారు. అయినా పార్టీ నిర్మాణ సూత్రాలకు చెందిన అద్బశ్యశ్చంఖలాల కారణంగా సణుక్కుంటూనే ఊరకుండిపోయారు. కొంతమంది పీ.సి సభ్యులు కవిగారూ మీరు నోరు చేసుకోవాలన్నారు. నేను ఈ ఆచార సంప్రదాయాలను అంతగా పట్టించుకోనని అందరికి తెలుసు లోగడ ఖమ్మంలో ఉమ్మడి పార్టీ మహాసభలో మాట్లాడుతూ 1955లో మనపార్టీని ఓడించడం ద్వారా ప్రజలు మంచీపని చేశారు. ఖర్మకాలి అప్పుడు పార్టీ గెల్చి ఈ నాయకులు అధికారంలోకి వచ్చి ఉంటే ఈ పార్టీకి పుట్టగతులుండేవి కావు అన్నాను. దానిపై కామ్రేడ్‌ తరిమెల నాగిరెడ్డి నాప్రసంగాన్ని అధిక ప్రసంగం అంటూ 'నీసంగతి తేలుస్తాన న్నారు నాతో, నేను నవ్వుతూ “నిశక్షికి మించినపనికి పూనుకుంటున్నావు' అన్నాను. అయితే ఆతర్వాత ఏమి జరిగిందోగాని, ఆయనతో సహా ఏనాయకుడూ నావిమర్శజోలికి రాలేదు! నాఉపన్యాసంతో “ఉత్తేజీతుదైన కాటగడ్డ రాజగోపాలరావు నన్ను ఉటంకిస్తూ మల్లారెడ్డి చెప్పినట్లు ఆంగూ పార్టీ నాయకత్వం ఎత్తుగడలను విమర్శించాడోలేదో ఆయనపై నాయకులంతా ఒక్కుమ్మడిగా విరిచుకుపడి దుమ్ముదులిపారు ! దాంతో దిమ్మదిరిగిన రాజగోపాలరావు “ఏమిటిది మల్లాన్నా నువ్వన్న మాటలేనేనంటే ఇలా అరుస్తున్నారు? అన్నాడు విచారంగా. దానికి నేనేమి చెప్పేది? వాళ్లు నొజోలిక్రి రారు లెమ్మన్నాను.

ఎట్టకేలకు రాష్ట్రకౌన్సిల్‌ మీటింగులో చిట్టచివరలో నొకు మాట్లాడే అవకాశం ఇచ్చారు. పార్టీ నాయకుల ఆత్మవిమర్శనలో నిజాయతీ లేదంటూ ఆరంభించి కాంగస్‌కూ సెపిఐకీ మధ్యవిభజనరేఖ కనపడనంలేగా ఇందిరాభజన ఎందుకు చెయ్యవలసివచ్చింద్రి? అని ప్రశ్నించాను. మంత్రులు లేకుండా మీటింగులు పెట్టడం కష్టం లేదా అయిష్టం అయ్యేపరిస్టేతికి ఎవరు కారకులు? అన్నాను. అరసం

162 మనస్సాక్షి వరమా మేము విభజనరేఖను ఖచ్చితంగా పాటిస్తూ కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ అక్రమాలను, ఆత్యయిక పరిస్టితిలోని అత్యాచారాలను ఖండించామని, అందుకు నిదర్శనంగా “వద్దు ! వద్దు ! గాంధీజీ గేయాన్ని కోట్‌చేశాను. నాయకత్వం తన సహజధోరణిలో ఈ విమర్శను పట్టించుకోలేదు. “కొందరు మీకేమయ్యా మీరు కవులు ! ఏమయినా రాస్తారుగో అన్నారు పైవేటుగా. వాళ్లేదో గురుతర బాధ్యతభారంతో క్రుంగిపోతున్నట్లు ఒంటరిపోరాటం ! సిపిఐలో అరసంలో మొత్తం మీద నాది ఒంటరి పోరాటమే. పార్టీలో కడపజిల్లాకు సంబంధించినంత వరకూ 1951 నుంచి 1977వరకూ జరిగిన అనేక విషయాలలో నేను కీలకప్యాత వహించాను. పార్టీ ప్రచారం ఆందోళనల్లోనే కాకుండా నిర్మాణ సమస్య, ఎన్నికల సర్దుబాట్లు నిధి వసూళ్లు పంచాయతీలు అన్నిట్లో ఎదో ఒక రూపంలో నాదే నిర్షాయక పాత అందునల్లనే ప్రశంసలు, విమర్శలూ నా వాటాకు ఎక్కువ ఒక వైపు ఈ "వ్యవహరం చూసుకుంటూనే కవితారచన కూడా సాగించడం జరిగింది. రామనపల్లెలో దళితుల ఇళ్లకు భూస్వాములు అగ్గి "పెట్టినప్పుడు - పూరిగుడిసెలకు అగ్గిపెడితే మేడలు మిద్దెలు మిగలవరా కష్టజీవి ముక్కంటి మంటలో కాలిబూడిదై పోవునురా పల్లెరుగాయలు చల్లిన చోటను మల్లెలు జాజులు పూయన్ఫరా అని భూస్వామ్యవర్గం హింసారిరంసను నిశితంగా ఖండించాను. వర్గ పోరాటాన్ని గురించి నేను రాసిన కవితల్లో ఏ కోణం నుంచి చూచినా రివిజనిస్టు రిఫార్మిస్టు లక్షణాలు ఉన్నాయని ఏ విష్ణన విమర్శకులు అనలేదు. అయినా విరసంకు చెందిన సిద్దాంతులకు నొ పొడ గిట్టదు. వాళ్ల అవకాశవాద, అరాచక ధోరణులను విమర్శిచడం అందుకు కారణం అనుకోవాలి. కె.వి.ఆర్‌ లాంటి ధగ్ధహస్తులకు అసూయ, ఆత్మన్యూనతా భావం కూడా తోడైఉండవచ్చు. అందుకే బాహాటంగా విమర్శలకు బదులు దుష్షపచారానికి పాల్పడడమే శ్రేయస్కరనునుకున్నారు. అలాగే ఏ సిద్దాంతాలకు నిబద్ధులు కాని రచయితల్లో కొందరికి నేను వేదిక ఎక్కితే తమ ప్రాముఖ్యం క్షీణిస్తుందన్న బెంగ వేధిస్తుంది. అది వాస్తవంకూడా, అందువల్లనే ఏ సభల్లోనైనా నన్ను చివరిలో ఉంచుతారు ! నరసరావుపేట సభల్లో తుమ్మల సీతారామమూర్తి చౌదరి ఈ విషయంపై మాట్లాడుతూ మల్లారెడ్డి వజాయుధం లాంటివాడు. అందువల్లనే ఆఖరులో పెట్టామని చెప్పారు. కడపజిల్లా రచయితల మహాసభ (1976)కు నిర్వాహకులు నన్ను పిలవకుండా జొగత్త పడ్డారు. శ్రీశ్రీని, విధ్వాన్‌ విశ్వంను బయట నుంచి ఆహ్వానించారు. కమ్యూనిస్టులను వెలివేసినట్లు అగుపించకుండా రాచమల్లు రానముచంద్రారెడ్డిని, కేతు విశ్వనాథరిజీని కలుపుకున్నారు. మొత్తం మీద నన్ను దూరంగా ఉంచడానికి తెలివైన వ్యూహమే పన్నినట్లు అగుపించింది. శనివారం తీత తన ప్రసంగంలో తెలుగు జాతీయ భాషగా చెయ్యాలన్నారట. ఆత్యయిక పరిస్టితుల్లో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాన్ని మహాకవి పట్టుకున్నారు అనిపించింది. మరుసటి రోజు నేను అనాహుతుడుగానే ఆ సభకు వెళ్లాను. ఆ రోజు రారా అధ్యక్షత వహించారు. డాక్టర్‌ వేణుగోపాలలెకీ

మళ్లీ అరసం వ్యవహారాల్లో 16

మల్లారెడ్డి విషయంలో పొరపాటు జరిగినందుకు విచారంగా ఉందంటూ వై.సి.వి రెడ్డి ద్వారా సభలో మాట్లాడమని కోరితే ఒప్పుకున్నాను.

నా ఉపన్యాసంలో అంతకు ముందు మాట్లాడిన కేతు విశ్వనాథరెడ్డి ప్రస్తావించిన రచయితల చిత్తశుద్ధిని ఆలంబనగా చేసుకొని వర్తమాన పరిసితుల్లో కవుల చిత్తశుద్ధి గురించి వ్యాఖ్యానిస్తూ కవిత్వానికి రాజకీయాల వాసన తగలరాదని వాదించిన పెద్దలే 'ఆత్యయికంపు పరిస్థితిని నిత్యం వర్ధిల్లాలిని కవితలు రాస్తూ ఇందిరాభజన చేస్తూన్నారంటూ, ఇందిరమ్మను విమర్శిస్తూ రాస్తే రాజకీయ దుర్గంధం, ప్రశంసంస్తూ రాస్తే సుగంధం అవుతుందా? ఎందుకీ ద్వంద్వప్రమాణాలు ? అంటూ “వద్దు ! వద్దు ! గాంధీజీ గేయం చదివాను. అంతవరకూ స్తబ్దంగా వున్న సభలో చప్పట్లు మారుమోగాయి. కొనీ, సీపీఐ నాయకులకు మాతం మింగుడు పడలేదు ! అది సహజమే ఎందుకంటే తాము బలపరిచిన ఆత్యయికంపును ఎవరు బలపరిచినా వాళ్లకు ఇంపే మరి?

శ్రుత్రీ పీబ్యు,డి. బంగళాలో ఉన్నారంటే చూద్దామని వెళ్లాను నేను లోపలికి వెళ్లేస్పటికే ఇష్టా గోష్టి జరుగుతోంది. నన్ను చూడగానే మందహాసంతో గజెల్ల మల్లా! అన్నారు. ఆ తర్వాత పిచ్చాపాటీగా ఏం రాశావు ఈ మధ్య? అన్నారు. వద్దు! వద్దు! గాంధీజీ గేయం చదివాను. బాగుందన్నట్లు తల ఊపారు.

అరసం రాష్ట్ర బాధ్యతల కోసం హైదరాబాద్‌కు మకాం మార్చాక ఆర్థిక పరిస్టితి సంక్షోభ దశకు చేరింది. నెలకు 400 రూ.లతో కుటుంబం గడవడం ఎంత పొదుపు పొటించినా అసంభవమే. ఆ పరిస్థితుల్లో ఈనాడులో రోజూ ఒక కనిత యువ కవుల కోసం ప్రచురించాలని చీఫ్‌ ఎడిటర్‌ రామోజీరావు గారు నిర్ణయించారు... ఆ కవితలను ఎడిట్‌ చేయమంటే అంగీకరించాను. దానికి నెలకు 200 రూపాయలు పారితోషికం ఇస్తామన్నారు. చాలా సంతోషంచాను. అప్పటికే రాంభట్ల ఈనాడులో చేరారు. ఈ విషయంలో రాష్ట్ర పార్టీ నాయకులకు, రామోజీరావుగారికీ మధ్య నేనే రాయబారం జరిపాను. 1200 రూపాయల మాసిక వేతనం మీద రాంభట్ల ఆ కొలువులో చేరారు. అయితే ఈ విషయంలో రామోజీరావు గారు కొన్ని విషయాలు అంత్య నిష్టూరానికి ఆస్కారం లేకుండా ముందే స్పష్టం చేశారు. హైద్రాబాద్‌ ఎడిషన్‌కు రాంభట్లను ఎడిటర్‌ చేయాలన్న రాష్ట్ర ముఖ్యుల సూచనకు సీల్లేదన్నారు. ఒక బ్యూరో ఉంటుందని (చీఫ్‌ ఎడిటర్‌ అధ్వర్యంలో) అందులో రాంభట్ల ఒకరుగా ఉంటారని న్యూస్‌ ఎడిటర్‌లు కూడా ఉంటారని ఈనాడు విశిష్ట పద్ధతులను నిర్మాగమాటంగా చెప్పారు. ఎబికెను కూడా ఎడిటర్‌గా పెట్టాలను కోలేదని, ఎడిటర్‌, ప్రింటర్‌, పబ్లిషర్‌ అన్నీ ఒకరి పేరు మీదనే - అనగా తన పేరు మీదనే ఉండాలనుకుంటే వైజాగులో ఎబికె. ఎడిటర్‌గా తన పేరు డిక్లరేషన్‌ ఇచ్చి గందరగోళం సృష్టించారు. అందువల్లనే చీఫ్‌ ఎడిటర్‌గా తన పేరు వేసినటు ఛామోజీరావు గారు నాతో అన్నారు. బహుశా తన అభీష్టానికి భిన్నంగా ఎడిటర్‌ అయిన ఎబి.౩.ను సైజుకు దించేందుకే బ్యూరో ఏర్పాటు చేసి అయిదుగురులో అతడిని ఒకరుగా చేసినట్టుంది.

16 జు పార్టీతో తెగతెంపులు

“తనకన్నా విజ్ఞ్జుడొకరు

దారితోడు అయిన మేలు

కాకుంటే ఒంటరిగా

గమ్యం చేరడం మేలు

మూర్చునితో పయనించే

పొరపాటెప్పుడు చెయ్యకు"

, - ధమ్మపదం కొన్ని యాదృచ్చిక సంఘటనలు అనూహ్య పరిణామాలకు దారితీస్తుంటాయి.. ఒకో వ్యక్తితో పరిచయం బతుకు బాటనే ఒక మలుపు తిప్పుతుంది. రామోజీరావు గారితో నా సరిచయం అలాంటి పరిస్టితినే కల్పించింది. 1972లో నేను అభ్యుదయ రచయితల సంఘం పనిమీద విజయవాడ వెళ్లాలనుకున్నాను. మిత్రుడు రాంభట్ల కృష్ణమూర్తి రేపు రామోజీరావు కారులో విజయవాడ వెళ్లుతున్నారు. నేను “నీవు కూడా వస్తావని చెబుతాను. బస్సులో ఎందుకు? ఆకారులోనే వెళ్లరాదా? అన్నారు. అంతవరకూ నాకు రామోజీరావు గౌరిని గురించి ఏమీ తెలియదు. "ఆయన ఎవరు? తెలుగువాడేనా' అన్నాను. పేరును బట్టి మహారాష్ట్ర వాడేమోననుకున్నాను. రాంభట్లి నవ్వుతూ “అసలైన సిసలైన గుడివాడ తెలుగువాడు. అందులోనూ మనవాడు - అనగా కమ్యూనిస్టు పార్టీకి చెందినవాడు". మార్గదర్శి చిట్‌ఫండ్‌ కంపెనీ ఆయనదే. ఆ పనిమీదనే విజయవాడ వెళ్లుతున్నారన్నాడు. అలాగే నాగురించి రామోజీరావృగారికి చెప్పి ఆయన కారులో విజయవాడ వెళ్లే ఏర్పాటు చేసాడు. ఆ కారులో మాఇద్దరితోపాటు అట్లూరి రామమోహనరావు అట్లూరి రామారావు ఉన్నారు ఆ ఇద్దరూ రామోజీరావుగారికి సన్నిహితులే, విజయవాడలో “మార్గదర్శి బ్రాంచి ఏర్పాటు చేసేందుకే వాళ్లు ముగ్గురు వెళ్తుతున్నట్లు చెప్పారు. నేను కమ్యూనిస్టు పార్టీ ముఖ్యుడుగొ, కవిగా వాళ్లకు తెలుసు. అందుచేత రాజకీయాల గురించి, కవిత్వం గురించి కబుర్లతో కాలక్షేపం జరిగింది. అయిదు గంటల ప్రయాణంలో చాల్నా సన్నిహితులమయ్యాం. పాత్రికేయవృత్తి - ఈనాడు “ధమ్మపదం'లో బుద్ధ భగవానుడు చెప్పినట్లు అదృష్టవశాత్తూ మా ఇద్దరికీ ఆ దారి తోడు మేలుగానే పరిణమించింది. రోటీ

న్యాప్తంగా అరసం కార్యకలాపాల నిర్వహణ కోసం హైద్రాబాద్‌ను కేంద్రంగా చేసుకున్నాక నేనూ, రాంభట శామోజీరావుగారిని తరుచు

పార్టీతో తెగతెంపులు 165 కలిసే వాళ్లం. అప్పట్లో రాంభట్ల ఇస్కస్‌ ప్రధాన కార్యదర్శి. నేను పార్టీ ప్రచారం ఆరసం వ్యవహారాలు చూసేవాడిని. కడప జిల్లాలో పార్టీ కార్యక్రమాలు కూడా నా పనిలో ఒక భాగమే 1974 జనవరిలో - బహుశా ఒకటో తేదీ అనుకుంటాను. రామోజీరావుగారు తెలుగులో దినపత్రిక నడిపేందుకు నిర్ణయించుకున్నట్లు, 'ఆంధ్ర' అన్న విశేషణం లేకుండా పేరు పెట్టాలన్న అభిప్రాయంతో ఈనాడు అని నామకరణం చేసినట్లు చెప్పారు. అప్పటికి తెలుగులో ఆంధ్రప్రభ ఆంధ్రపత్రిక, ఆంధ్రజ్యోతి, ఆంధ్రభూమి అన్నీ ఆంధ్ర విశేషణ విభూషితాలే. అందుచేత మూడక్షరాల తెలుగు పేరు ముచ్చటగా ఉందనుకున్నాం.

సంపాదుకుడెవరన్నప్పుడు ఎబి.కె. అన్నారు. నా అభిప్రాయం అడిగితే నండూరి రామమోహనరావు గారైతే బాగుంటుందన్నాను. ఎ.బికె.. నాకు తెలుసు. మనిషీ అంత నమ్మదగిన వాడు కొదని చెప్పాను. రామమోహనరావు గారు సుముఖంగా లేనందున ఎ.బికెనే నిర్ణయించామని రామోజీరావుగారు చెప్పారు. అప్పట్లో నేను ఈనాడు లాంటి వ్యాపార సూత్రాల మీద నడిచే పత్రికకు ఉపయోగపడతానన్న నమ్మకం నాకు లేదు. బహుశా రామోజీరావుగారి క్కూడా అలాంటి అభిప్రాయమే ఉండవచ్చు. పోతే రాంభట్లకు ఇస్కస్‌ బాధ్యతలు వదిలెపెట్టి 'కఈనాడు'లో చేరాలన్న కోరిక లేదని అన్నాడు. ఎబికె సిపిఎం వారష్యతిక అయిన “జనశక్తి కీ సంపాదకుడుగా ఉండి, దాన్ని అ పార్టీ నుండి చీలిపోయిన తరిమెల నాగిరెడ్డి వర్గానికి అప్పగించినందు వల్ల, అతని అవకాశవాద మురాతత్వం వల్ల +ఈనాడుూకు ఇబ్బంది కలుగుతుందేమోనన్న సంశయం తోనే మిత్ర ధర్మంగా రామోజీరావుగారిని ముందే హెచ్చరించాను. అంతకు మించి ఎబి.కెతో వ్యక్తిగతంగా నాకు ఎలాంటి విభేదాలుగానీ, వైమనస్యంగానీ లేవు “ఈనాడు కు నా సహకారం గురించి అడిగితే అప్పుడప్పుడు కార్టూన్‌ తరహా గేయాలు రాస్తానన్నాను. రామోజీరావుగారు 'మ్యూజింగు' లాంటివి రాస్తే బాగుంటుందన్నారు. ఆ నిషయం ఆలోచిస్తానన్నాను. కానీ, “ఈనాడు' లాంటి షతికలో కవిత్వం వరకు పరవా లేదు. క్రానీ కాలం రాస్తే సమస్యలు ఏర్పడే అవకాశముందన్న కారణంతో ఆ పనికీ పూనుకోలేదు. విత్తనంబు మరి వృక్షంబునకు నెంత? అని వేమన్న అన్నట్లు 1975లో విశాఖపట్నం నుంచి "ఈనాడు నాలుగున్నర వేల సర్మ్యులేషన్‌తో వెలువడింది. వ్‌ వలె లంక ఊడల మిలా రాష్ట్రమంతటికీ విస్తరించి భారతదేశంలో అల్పకొలంలో అనల్ప ప్రగతిని సాధించింది. మూ మ ల న్‌ మకుటం మీద తురాయిలా వెలసిన “అనన్య ప్రచారంగల' అన్న సర్దిఫికెట్టును లాగేసింది. అయితే ఈ అరి ప మధ్య అడుగడుగునా ఎన్నో అనరోధాలను అధిగమిస్తూ కొనసాగింది. నేను చెప్పిన ప్రకారం విశాఖ ఎడిషన్‌కు రెం [మాలు పంపాను అంతక్సు నించి వా ఖలూ, విమర్శల వంటి నాటి జోలికి వెళ్ల లేదు. 1974లో ఒకసారి వేరే పని మీద విశాఖపట్నం వెళ్లినప్పు సీతమ్మధారలో 1 ల్‌ 1 క ) సటికింకొ ఆ షత్రిక వెలువడ లేదు. ఎబికె. తన స్టాఫును పరిచయం చేశారు. పృవ్వ ఈనాడు ఆఫీసుకు వెళ్తాను అప్ప:

పుట్టగానే పరిమళిస్తుందన్నట్లు అప్పుడే నా అనుమానాన్ని బలపరిచే లక్షణాలు అక్కడ అగుపించాయి.. తీవ్రవాద అరాచక భావాలు గల సహగో శ్రిక్షలందరినీ ఏ బికె తన చుట్టూ చేర్చుకున్నట్లు స్పష్టమైంది. అయినా ఆ విషయం గూర్చి నేనేమీ రామోజీరావృగారితో చెప్పత్రేద్ష ఎవరికైనా అనుభవం మీదనే తత్వం బోధపడుతుంది లెమ్మనుకున్నాను. వామపక్ష అరాచక అవకాశ వాద చ్‌్తుల వల్ల ఉత్పన్న సమస్యల గురించి రాంభట్ల, నేనూ చర్చించుకున్నాం. ఈనాడు లాంటి వర్థమాన పత్రికకు అందువల్ల కలిగే కష్టనష్టాల గురించి క్రూడ్లా ఆలోచించాం. అయినా మేం ఆ వ్యవహారాల్లో తలదూర్చకుండా జాగత్త వహించాం. ॥ రామోజీరావుగారికి విద్యార్థి దశలో కమ్యూనిస్టు పార్టీతో సంబంధం ఉంది. గుడివాడ తాలూకా పార్టీ నాయక్షుల్లో చాలామందికి వన్నిహిత్తడ్త కామ్రేడ్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావుగారంటే అపారమైన అభిమానం. రాష్ట్ర కమ్యూనిస్తు నాయకులు. కాన్టేడ్‌ త్రమ్మారెీ

166 మనస్సాక్షి సత్యనారాయణ గారితో దగ్గర సంబంధం ఉంది. అందుచేత రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు పార్టీ 13వ మహాసభ 1974 నవంబర్‌లో విశాఖపట్నంలో జరిగినప్పుడు పార్టీ నాయకులకు డిన్నర్‌ ఇచ్చారు. దాన్నిబట్టి రామోజీరావుగారికీ సి.పి.ఐ.కీ సత్సంబంధాలున్నట్లు అగుపించింది. కానీ, త్వరలోనే పరిస్టితి తారువూరయింది. కొంతమంది పార్టీ నాయకులకు - ముఖ్యంగా విశాలాంధ్ర జనరల్‌ మేనేజర్‌ టి. వెంకటేశ్వరరావుకూో “ఈనాడూకు మధ్య సంబంధాలు బెడిశాయి. *ఈనాడు'లో సి.పి.ఐ, వార్తలు సరిగా రావడం లేదని, పాలసీ విషయంలో వక్రీకరణలు జరుగుతున్నాయన్న ఆక్షేపణలు ఎక్కువయ్యాయి. విశాఖపట్నం “ఈనాడు'లో జరిగిన సమ్మె ఈ వైరుధ్యాన్ని మరింత తీవ్రం చేసింది. స్తానిక ట్రేడియూనియన్‌ నాయకులు, పార్టీ ముఖ్యులైన క్యామేడ్‌ ఎం.మిభదం, గురుమూర్తి వగైరాలు "ఈనాడు యాజమాన్యంపై ధ్వజమెత్తారు. రాష్ట సి.పి.ఐ. నాయకత్వం ఈ విషయంలో సామరస్య ధోరణిని ప్రదర్శించమేగాక ఆ సమ్మె వెనుక ఉన్న త్మీవ వాదశక్తుల ఎత్తుగడల విషయంలో జాగ్రత్త వహించింది. సిబ్బంది న్యాయమైన డిమాండ్లను పార్టీ బలపరుస్తుందని, అదే సమయంలో విచ్చిన్నకర శక్తుల ఎత్తుగడలను ఆమోదించదని స్పష్టం చేసింది. చివరకు ఆ సమ్మె సిబ్బందికి నష్టదాయకంగానే ముగిసింది. 1976లో హైద్రాబాద్‌ 'ఈనాడు' ఎడిషన్‌ ప్రారంభమయ్యాక కొన్నాళ్లకు రాంభట్ల ఎడిటోరియల్‌ బ్యూరోలో చేరారు. మొత్తం బ్యూరో సంఖ్య అయిదుగురు. రామోజీరావృగారు చీఫ్‌ ఎడిటర్‌గా మొత్తం నిర్వహణ చూసేవారు. ఈ దశలో ఆయన యువకవుల కోసం ఒక కాలం నడపాలని నిర్ణయించి అఆ బాధ్యత నన్ను వహించమన్నారు. అప్పుడు నేను రాష్ట్ర పార్టీ హోల్‌టైం ఆర్గనైజర్‌ను. అలవెన్స్‌ నెలకు నాలుగు వందలు, హైదాబాద్‌ నగరంలో ఈ అలవెన్స్‌ చాలదని, ఇంకొంచెం పెంచాలంటే పార్టీ నాయకత్వం అది సాధ్యం కాదన్నది. ఏదైనా పాక్షిక ఆదాయం వచ్చే మార్గం చూసుకొమ్మని కూడ మరికొంత మంది ముఖ్యలు చెప్పారు... కామ్రేడ్‌ నీలం రాజశేఖరరెడ్డి సినిమాలకు పాటలు రాసుకొమ్మని కూడ అన్నారు. అందుచే 'ఈనాడు'లో కొత్తపాళి కాలం నిర్వహించడానికి అంగీకరించాను ఇందుకుగాను నెలకు 200 రూ.లు పారితోషికం లభించేది. ఈ విషయం నిజానికి చర్చనీయాంశమేకాదు. కానీ, రాష్ట్ర పార్టీ నాయకులకు రామోజీరానగాలికీ నాకు ఉన్న సంబంధాల మీద ఏదో అనుమూనం ఉన్నట్లు వాళ్లమాటల్లో న్యక్తమయ్యేది. కొన్నాళ్లు అన్యాపదేశంగొ డబ్బున్న వాళ్ల విషయంలో జాగ్రత్తగా ఉండాలనే వాళ్లు. రామోజీరావుకు కొద్దికాలంలో ఇంత డబ్బు ఎలా వచ్చింది? అని ప్రశ్నారకాస్తాళు లీ 4 శ సంధించేవారు. అందులో సి.ఐ.ఏ. భూతాన్ని గురించి కూడా ధ్వనింప జేశారు. అంటే నేను లోపాయకారిగా రామోజీరావుగారితో ఆక్లికీ సహాయం పొందుతున్నట్లు వాళ్లు విశ్వసిస్తున్నట్లు నాకు అనిపించింది. ఈ విషయంలో నేను మొదటనుంచి చాలా జాగ్రత్త వహిస్తూనే వస్తున్నాను. రాష్ట పార్టీ నాయకులు అప్పుడప్పుడు రామోజీరావుృతో పార్టీ నిధి కోసం వసూళు చేస్తున్న సంగతి నాకు తెలుసు. అయితే వాళ్లు సొంత అవసరాలకోసం కూడా ఈ సంబంధాన్ని వినియోగించుకుంటున్నారా? అన్న అనుమానం నాకు ఎన్నడూ రాలేదు సట టే క ఎందుకంటే నా మనస్సులో అలాంటి కాలుష్యం లేదు. ఒకసారి ముగ్గురు పార్టీ అగనాయకులు నన్ను, రాంభట్లను పిలిచి " ఈనాడు గురించి, రామోజీరావుగారిని గురించి అవీ ఇవీ నూట్లాడి చివరక్తు రథాన్ని నావైపు మళ్లించి “రాంభట్ల సరే అక్కడ పని చేస్తున్నాడు య. ః తం ం శ ళా నువ్వెందుకు వెళ్లుతున్నావు? కొత్తపాళీ ఎడిట్‌ చేసేందుకు సేసి. అనుమతి తీసుకున్నావాగో అన్నారు. నేను సూటిగా సమాధాన చెబుతూ. సినిమాలకు పాటలు రాసుకొమ్మన్నారు కదా? “కొత్తపాళిని ఎడిట్‌ చేయడం అంతకన్నా మేలు కదా? అందులో తప్పేముంది? నెలకు 200 రూ.లు డబ్బు తీసుకోవడంలో ఉన్న అనౌచిత్వం ఏమిటి ల ల నం దు. చివరకు ఎ చెయ్యవచ్చు కొని త ఈనాడు అభథసుకు వెళ్లవద్దు” అన్నారు. ఈ చర్చ నాకు చాలొ అసహ్య కలిగించింది. ఆత్మాభిమానం ఉన్నవాడు సి.షఐ. హోల్‌ టైమర్‌గా ఉండలేడనిపించింది. కానీ ఏమి చెయ్యడం, నాలుగు దళాణోో ఆ పార్టీకి అంకితమయ్యాను. ఆస్తి పాస్తులన్నీ అందుకే అర్పించాను. ఇదే తేల్చుకోలేని సమస్య అయింది. కొత్తపాళీ! నడుస్తుండగో”

పార్టీతో తెగతెంపులు 167 రామోజీరావుగారు 'సితారా'లో బొమ్మలకు కాస్తన్‌లు తయారు చేయమన్నారు. నాటికి నెలకు నాలుగు వందలు ఇచ్చారు. నేను ఏమి సంకోచించకుండా ఆపని కూడా కొనసాగించాను.

'ఈనాడు' లో మరో సంక్షోభం

ఈ రోజుల్లోనే 'ఈనాడులో మరో సంక్షోభం చెలరేగింది. సిబ్బంది సమ్మె జరగడం దానిమీద ఏర్పడిన వివాదంలో ఎడిటోరియల్‌ బ్యూరో నుంచి ముగ్గురు - ఎబి.కె, టి.మికె విహనుమంతరావులు రాజీనామా ఇచ్చి నిష్కమించారు. అంతకు ముందే మరో సభ్యుడు పొత్తూరి వెంకటేశ్వర రావు గారు ఈ గొడవలు నాకెందుకని “ఆంధ్రప్రభ సంపాదకులుగా వెళ్లి పోయారు. రాగా పోగా ఒక్క రాంభట్ల మూత్రమే మిగిలారు. అప్పుడు కార్మిక మంత్రిగా ఉన్న జీ, వెంకటస్వామి ప్రోత్సాహంతో సమ్మె బాగా ఉధృతమైంది. వివిధ పత్రికలకు చెందిన సిబ్బంది సమ్మెను బలపరుస్తూ ప్రదర్శనలు చేసింది. చివరకు పరిస్థితులు విషమించి యాజమాన్యం లాకౌటు ప్రకటించింది. ఆ తర్వాత సమస్య పరిష్కారమై సతిక మొదలయినా నిర్వహణలో చాలా సమస్యలు ఎదురయ్యాయి. ఎడిటోరియల్‌ డెస్కు ఒక మోస్తరుగా సొగినా సంపాదకీయాలు, ఇతర ఆకర్షణల విషయంలో ఇబ్బంది ఏర్పడింది. ' ఈనాడులో మూడో పేజీకి చాలా ప్రాముఖ్యం ఉంది. అందులోనూ సంపాదకీయం చక్కగా, పటిష్టంగా ఉండాలని చీఫ్‌ ఎడిటర్‌ రామోజీరావుగారి పట్టుదల, అలా లేనప్పుడు రోజూ ఒక సంపాదకీయం ఎందుకు దండుగ? అంటారు. అందువల్లనే విశాఖపట్నం ఎడిషన్‌లో కొన్ని రోజులు ఎడిటోరియల్‌

ఫీ. ఆపేసారు. ముఖ్యమైన సమస్య ఉన్నప్పుడే రాసే ఏర్పాటు చేశారు.

ఈ పరిస్టితిలో రామోజీరావుగారు నన్ను రంగంలో దిగమన్నారు. అంతకు ముందే నా మిత్రుడు రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి (రార్ఫాని నేను ఈనాడు'లో చేర్పించాను. ఆయన మాస్కో విదేశీ ప్రచురణాలయం “ఠాదుగా'లో ఉద్యోగం మానుకొని వాపసు వచ్చేశాక ఉద్యోగం అవసరమంటే నేను ఆయన రచనా శక్తిని గురించి వివరించి సంపాదకీయాలు ఇతర వ్యాఖ్యలు రాయడానికి పనికి వస్తారని చెప్పి రామోజీరావుగారిని ఒప్పించాను. కానీ, రా.రా రాతలు ఆయనకు తృప్తి కలిగించలేదు. అందువల్ల కవీ ఇక నువ్యే చెయ్యి చేసుకోవాలన్నారు. చాలా తటపటాయింపుల తర్వాత సంపాదకీయం మినహా ఇతర రచనలకు అంగీకరించాను. అందులో ఒకటి స | శ “పణంభూమి అద్భుతంగా జయప్రదమైైంది. పుణ్యభూమి' రెండోది “దృక్పథం' మూడోది 'దర్సణం' అన్నిటికీ కలం శృర్లు పెట్టాను ఇందులో పు్య్యభూ వర ౮ గ గ

£ 1 శ సిపోవడ నాటం సెట్టశౌ ఇప్ప గ] వరీ “బలరాం. అన్నారు నా కలం పేరు గురించి. చివరకు నా పేరు దాగదని తెలిసిపోవ 0 న ప ఈనాడ్రోలో న్లేన్సు పీకల వరకూ దిగాను. అంచేత రామోజీరావుగారి కోరిక మేరకు “నిండా మునిగితే చలి ఏమిటి అన్నట్లు సంపాదకీయాలు కూడా రాయడానికి సిదమయ్యాను. ఆ తర్వాత ఏమి జరిగేది నాకు తెలుసు. అప్పటికే రొష్ట కమిటీలో, కడపజిల్లా పా న్‌ పరీ నుంచి దూరమైన కామ్రేడ్స్‌ను ఎలా ద్వేషిస్తారో అందరికీ క్రీ వర్గాల్లో నామీద జరుగుతున్న ప్రచారం ఎలాంటిదో నాకు తేలును ప్యా ా ( ల మండు ననూ అందులో ఎ వ పే మేముంది? ఒకప్పుడు ఎదొ ఒ అం రుకే ఆ ద్వేష గిత్రాన్నే స్థాయీ భేదాలతో నా విషయంలోను ఆలపిస్తే ఆశ్చర్య ఆ డు ఏర భాగ్య స మరింత శతచుభావంతో చూడాల నాడో పవచించారు స్వామిన్నే వర్గ శత్రువుకన్నా వర్ణ శత్రువుతో చేరిన కమ్యూనిస్టును శ 0 కూడ్షా ఈ సందర్భంలో శ్రీశ్రీ అనువదించిన పోల్‌ ఎల్వార్‌ 'ద్వేషగీతం' స్టాలినిస్తుల మనస్తత్వాన్ని నిలువుటద్దంలా ప్రతిబింబిస్తుంది టాయి “బానుమరి బూర్హువా వర్గాలన్నా పోలీసు రాజ్యం

168 మనస్నాక్తి

పూజారి రాజ్యం అన్నా

నాకు విపరీతమైన ద్వేషం

అయితే వీటిని నేను

ద్వేషిస్తున్నంత తీవ్రంగా

ద్వేషించని వాణ్ణి మరీ తీవ్రంగా

ద్వేషిస్తాను

అసలు నేను రాసిన కావ్యాలన్నింటిలో

ఈ ద్వేషగీతం చాలా బాగుందని

ఎవరైతే అనరో

అ దొంగతొళ్తు కొడుకు మొగంమీద

ఉమ్ముతాను కమ్యూనిష్టుల దృష్టిలో ధనవంతులంతా వర్గ శత్రువులే అయినప్పుడు. "ఈనాడు అధినేత మాత్రం అన్యుడెలా అవుతాడు? ఆ మేరకు రామోజీరాన్సగారితో కలిసిపోయిన వాళ్లు నిభార్శయిన బూర్జువా తొత్తులు కాక ఇంకేమవతారు? ఈ మతిమాలిన గతితర్కొనికీ తిరుగులేదు. అందుచేత నేను దూషణలకూ తిరస్కారాలకు సిద్ధమయ్యే పార్టీ సభ్యత్వాన్ని వదులుకున్నాను. 1978లో నొకో గుండెపోటు వచ్చినప్పుడు ఒక్క కమ్యూనిస్టు నాయకుడు కూడా -చివరకు దాదప్పు నలబైైఏళ్లపాటు ఏకకుటుంబంలా కలిసి ఉన్న కడప జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ముఖ్యలు కూడా ఫోన్‌లో వైనా సరామర్శించలేదంటే అది ఎలాంటి విద్వేష విష ప్రభావమో అర్ధమవుతుంది: “మల్లారెడ్డికి గుండెపోటు వచ్చింది. నీకు తెలియదా? చూడలేదా? ' అని నాకు ఆత్మీయుడైన ఒక వ్యక్తి అడిగితే మొన్నటి నరకూ నొకో అత్యంత సన్నిహితుడైన ఒక కామేడ్‌ “ఈనాడులో “సి.పి.న-చిక్కమగులూరు' సంపాదకీయం రాశాక ఇక చూసేదేమిటి? అన్నాడట! ఎలాగైతేనేం మనోవాక్యాయ కర్మలతో దీర్గకాలం అంకితమ్రైన పార్టీతో సంబంధం తెగిపోయింది. వృత్తి జర్నలిస్టుగా "ఈనాడులో ఈ విధంగా ప్రవేశించాను. ఈ సందర్భంలో ప్రఖ్యాత కవీశ్వరుడు చెళ్లపిళ్ల వెంకటశాస్త్రి గారు తనను గూర్చి రాసుకున్న ఒక పద్యాన్ని అది నన్ను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది కాబట్టి-ఇక్కడ ప్రస్తావించదల్చుకున్నాను.

“ఎట్టి తిట్లనేనియే సహింతును గాని

అన్నతమాడువారినాగహింతు

ఇట్టె బతికనాడ నిందాక శే

షమ్ము కూడ నిట్టి జరుగుగాక * నిప్పులాంటి నిం చెప్పాలంటే నా *వతంలో ఎవరితోను నాకు వ్యక్తిగతమైన తగవుల్లేవు, కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాజకీయాలలో ఉత్పన్న వాద వివాదాల్గ్‌న చాలానుంది రాజకీయ ప్రత్యర్గులను తీవ్రంగా విమర్శించాను. ప లందరి నా వ్యతిరేకులుగానే పరిగణించాను. అవతలి ఫక్షం నుందీ అంతే న మా వరదం కానీ, అసత్య ఆరోపణలు - అవీ స్వపక్షీయుల నుంచి వచ్చినప్పుడు మూత్రం నా ఆగ్రహం పగ్గాలు తెంచుకుంటుంది. బహిరంగం పాలకపక్షాన్న చెడతిట్టి లోపాయికారీగా స్వపయోజనం కోసం వెంపరలాడే కమ్యూనిస్టు ప్రముఖుల గురించి అనేక వక్రమారాల్లో బోలేడు ఆస్తులు సంపాదించిన నేతల గురించి నాకు తెలుసు. విచ్శితమేమిటంటే అలాంటి వాళ్లే యావదాస్తిని పార్టీకి అర్పించి బ్రో

పార్టీతో తెగతెంపులు 1ట ప్‌ పాత్రికేయ వృత్తిని స్వీకరిస్తే అది ప్రజాద్రోహమన్నట్లు మాట్లాడడం రోత పుట్టించి తీరుతుంది. అయినా నిగ్రహించుకుని న్న దారిలో నేరుగా ప్రయాణించాను. వాసనలు ల ప దాదాపు అందరూ రిట్టైర్‌ అయ్యేవయసులో నేను వృత్తి జర్నలిస్టుగా “ఈనాడులో చేరాను. నా పూర్వాళమ మీద నడిచే ప్ర స ప్రసరించకుండా సకల జ్యాగత్తలు తీసుకున్నాను. "ఈనాడు నూటికీ నూరుపొళ్లు వ్యాపార సూత్రాల ప్రాతిపదిక షతికని, అది రాజకీయపక్షానికి తలకాయగానీ తోకగానీ కాదని, దానికి నిర్ధిష్టమైన ఒక పాలసీ అనేది లేదని అందులో చేరే ముందే నాకు తెలుసు. సందర్భాన్నిబట్టి ఏ పార్టీనైనా విమర్శించాలి. మంచి పనిచేస్తే ప్రశంసించాలి. స్థూలంగా ఇదే “ఈనాడు మార్గమని రామోజీరావుగారు ఎన్నోసార్లు ఉద్దాటించారు. అయితే చిరకాలంగా ఈ దేశాన్ని పాలించి అనేక అక్రమాలకూ, అవినీతికీ ఆలవాలమైన కాంగ్రెస్‌ విషయంలో మరింత నిర్జాక్షీణ్యంగా వ్యవహరించాలని కూడా అన్నారు. ఆ ధోరణీనే నేను “ఈనాడు'లో ఉన్నంత కాలంతుచ తప్పకుండా పాటించాను. శ ఈ సందర్భంలో నేను ఎలాంటి భేషజానికి పోలేదు. రామోజీరావుగారితో నా కార్యవిధానాన్ని గురించి వివరిస్తూ ఏ సమస్యమీదనైనా మన ఇద్దరి మధ్య ఏకాభిప్రాయం కుదరక పోతే చీఫ్‌ ఎడిటర్‌గా మీ అభిప్రాయాన్నే సంపాదకీయం పతిబింబించేట్లు రాస్తానని హామీ ఇచ్చాను. చినరి వరకూ దాన్ని నిలబెట్టుకున్నాను కూడా. మొదట నేను ఈ హామీ ఇచ్చినప్పుడు ఆయన హక్షిస్తూ ఇది ఆచరణలో చాలా కష్టమైన విషయమన్నారు. అయితే ఆ తర్వాత “నీ మాట నిలబెట్టుకున్నావు కవీ! అని అభినందించారు. అయితే ఇది అంత సులభంగా జరుగలేదు, నా మాట నిలబెట్టు కోవడానికి ఎంతో శ్రమపడవలసీ వచ్చింది. అనేక సందర్భాల్లో పరకాయ ప్రవేశం చెయ్యవలసి వచ్చింది. సొంత అభిపాయం అయితే రచనాశక్తి ఉన్నవాళ్లకు నల్లేరు మీద బండిలా కలం నడుస్తుంది... నిర్దేశించిన భావాలు అక్షరాలుగా మారి పదాలుగా పరనళ్లు తొక్కుతాయి. ఇతరుల మనసులోని భావాలను అర్ధం చేసుకొని రాయడం నిజంగా కత్తిమీద సామే. నేను సాధారణంగా రెండు మూడు సారు కొన్ని సందర్భాల్లో నాలుగైదు సార్లు కూడా మార్చి రాస్తాను. అయినా ఒకోసారి రామోజీరావుగారు అభిప్రాయం సరిగా రాలేదనే వారు. అయితే అలాంటి సందర్భాలు చాలా తక్కువేనని చెప్పాలి. ఈ విధంగా స, సంపాదకీయాలు ఒకవ్యక్తికి ఎలా చెందుతాయిని నొ అనుభవంలో “ఈనాడులో చీఫ్‌ ఎడీటర్‌ రౌమోడే భావాలకు మైన సం స యునతో ముందుగా. చర్చించవలసి ఉంటుంది. అం “ఈనాడు “పాదీయాలు అదన ఎప్పాల వాల మరు దవ ఇతరుల సంగతేమోకాని నాకు సంబంధించినంత వరకూ ఇలాగే జరిగింది. అయతే తన్ని పత్రికల్లోనూ ఇలాగే జరుగుతుందని నేను అనడం లేదు. చాలా పత్రికల యజమానులుగాని, ఎడిటర్‌గా శ్వ వేసుకుంటున్నవాళ్లు. గానీ సంపొదకీయాల గురించి పట్టించుకోని మాట నిజమే. అలాంటప్పుడు సంపాదకీయ రచయితలక్షు కొంత స్వేచ్చ ఉం టుంది. అక్కడ కూడా కొన్ని లక్ష్మణరేఖలు ఉండి తీరుతాయి. వాటిని దాటితే మాతం ప్రమాదమే. “ఈనాడు' అధినేత రామోజీరావు స్వయంగొ సంపొదకీయాలు రాయకపోయినా, లేదొ రాయలళలేకపోయినా అఆ రచన ఎలాగుండాలన్న విషయం మీద ఆయనకు నిర్హిప్టమైన అభిప్రాయాలున్నాయి. ఇతరులు రాసిన వాటి బాగోగులు నిర్ణయించే సామర్ధ్యం ఉంది క్రూడ్లా తగినంత శ్రద్ధ తీసుకోకుండా బద్దకించినట్లయితే ఆయన చూపులనుంచి ఆ లోపాలు తప్పించుకో లేవు, ఒకసారి ఆ విషర్వుం పైనేను వ్యాఖ్యానిస్తూ “మి చూపులు పుండు మీద ఈగనాలినట్లు లొసుగుల మీదనే పడతాయి అంటే “అది నాకు ప్రశంసగా భావిస్తాన్సు క్రష్టి అన్నారు. కాగా, "ఈనాడు' సంపొదకీయాలు ఆ రచయిత భాషాపాటవాన్ని, శైలీ విన్యాసాన్ని, అభివ్యక్తి ప్రత్యేకతను న. చేస్తాయి. ఇది నా నిశ్చితమైన అభిప్రాయం. ఒం సంపాదరీయాలన ర వారం వాటి ఎడిటింగును, ప్రాధాన్య న్నవివరాలతో సహా ఆయన ఎక్స్‌రే లుక్సుతో చూస్తాడం అతిశయోక్తి లేదు. అందువల్లనే నా అభిప్రాయంలో రామోజీరావ్ఫగారు

170 మనస్సాక్షి నిజంగా ఎడిటర్‌. సంపాదకీయం లిఖించేవాడే సంపాదకుడనే వాళ్ల విషయంలో నేను చెప్పగలిగిందేమీలేదు. “ఈనాడు'లో నేను సంపాదకీయ రచన ప్రారంభించి నప్పుడు నా సొంతశైలిని రూపొందించుకున్నాను. అది అంతవరకూ శా భీ. ఇతరులు రాసిన శైలికి పూర్తిగా భిన్నమైంది. తెలుగులో ఆలోచించి తెలుగులో రాస్తే ఎలా ఉంటుందో నా సంపొదకీయాలు చూ తెలుస్తుంది. ఒకసారి ప్రొద్దుటూరులో ప్రముఖ కవి రాజశేఖర శతావధాని నీ ఉపన్యాసాల్లోనే కవిత్వం ఉంటుందన్నారు. రారో ఒకలేఖలో కె.మిఆర్‌కు సమాధానమిస్తూ మల్లారెడ్డి వస్తువు రాజకీయమైనా కవిత్వప్పు మూసలో పోస్తాడన్నారు. ఆ మాట థ్‌ సంపాదకీయాల క్కూడా వర్తిస్తుంది, శుష్క విషయాలను మరింత శుష్కంగా లాగడం, వార్తానివేదికగా కాలం నింపడం నొకు అన నో ల ణ గిట్టవు. నిశిత వ్యంగ్యాన్ని అధిక్షేపాన్ని మేళవించి కవితాత్మక అభివ్యక్తి ద్వారా రసవిసృమరంగా మార్చడం నా సంపాదకీయ శైలీ విన్వొ (ీ లట క! టీ గీ విశిష్టతగా చెప్పవచ్చు సహజంగానే అనేక సందర్భాల్లో సన్నివేశాల్లో వివిధ కావ్యాల నుంచి సమయోచితమెన అలంకారిక భొష లొం' స పత్రి శ క పలుకు చూస్తుంది. పార్లమెంటులో కాంగ్రెస్‌ ప్రతిపక్షంలో ఉన్నప్పుడు ఆ పార్టీ నాయకుడు స్టిఫన్‌ను “ఇందిరాగాంధీ ముంజేతి పల జేలుక.. అన్నాను. ఇది శ్రీనాధ కవిసార్వభౌముని శృంగార వైషధంలోని హంసదౌత్యంలో "భారతీదేవి ముంజేతి పలుకు జీలుకే. స్వ జ టా ఆ డి, గుర్తుకు తెస్తుంది. ఇలాంటివే ఆయా సమయాలకూ సందర్భాలకూ సరిపోయ్యే వర్గ్లనలూ లోకోక్తులూ అగుపిస్తాయి. అలరిస్తాయికో కొన్ని సందర్భాల్లో అవి సంపాదకీయాలకు జవజీవాలు సమకూరుస్తాయి కూడా, ఈనాడులో తొలిసంపాదకీయం రాసేప్పుడు నేను పడిన యాతన పంతా అంతా కాదు. నాకు బాగా అలవాటయిన, గ యం ట్య క్ష క ళీ, దాదాపు అస్టిగతమైన కమ్యూనిస్టు పదజాలం దొర్లకుండా చూసుకోవాల్సి, అంతవరకూ నాకు ప్రజాశక్తి విశాలాంధ్ర పత్రికల పరిక! అలవాటు, రాజకీయేతర వ్యాపార ప్ర ల్ల డొ జ క పార పత్రికల్లో అలా రాయడం కుదరదు. అదిగాక్ష రామోజీరావుగారు సూక్ష్మవిషయాల విషయంలో కొ న చాలా జాగ్రత్త వహిస్తారు. అంతకు 'ష ర స పోలేద దా దుచే “ముందే బృణ్యభూమి. విషయంలో వ్యాఖ్యానిస్తూ చాలా బాగుంది. కాన్సీ ఇంకొ సొతీనో న న్నారు. అందుచేత పట్టుదలతో గటి క్ర ప ః్న చి విషయం మీట టుదలత్‌ గట్టి కృషితో భాషను శైలిన్స సమకూర్చుకోవలసి నచ్చింది. పది గంటలకు ఆఫీసుకు వెళ్లి లో సయం కొలం సైజుకు అకరా న్‌ జ యమనదం తీరాల్సిందే లజ ఖు అక్షరాలు నింపి అయిపోయిందంటే పంచాయతీ తప్పదు. అందుచేత ఆఫీసుకు రాకముందే సర్వసనేకో అయితఆరాల్సింద. సంఘటనా [కమా నిత ర శ గి సంపాదించుకోవలసి ఉ టుంద ష్‌ ని అవి తిరిగే మలుపులను గమనిస్తూ, ఊహిస్తూ అవసదమైన నేపధ్య సొమో రి సంపాదిం లసి ఉం / ౮ క్‌ శ ఇవిన్న ఆలోచించే నేను కాలం, ఇతర వ్యాసొలకే పరిమితం అవృదామనుకున్నాను. కానీ, ఒకసో రాయాలన్న నిర్ణయానికి వచ్చాక అది ఎంత స ను గయౌలన్న న్‌ భారమైనా తప్పదన్న అభిపాయంతోనే సంపాదకీయ రచనకు నిబద్ధతతో కృషిచేశొ ఇప్పటిలాగా ఆనాడు 'ఈనాడు'కు అన్ని హంగులు సమకూరలేదు. సంపాదకీయాలక్రు కావలసిన సామ్మగి ప్రధానంగా వార్తాషతికో కటింగులేనని చెప్పాలి. వాటిమీద ముఖ్యంగా పుస్తకాలకు బదులు మస్తక ష్‌ స్‌ క్ర ఆశ్చరం కలిగించేది. పాదకుడు గది తలు! ద్‌ ఆధారపడి రాసేవాడిని. ఇది కొందరి ని ౦చఇది. ఫలానా సం పులు బంధించి కు ం ం సంపాదకీ ధించి బయట ఎరలైటు వెలిగించి టేబులు మీద పుస్తకాల దొంతరలు పేర్పు ఒకపూటంతా పూర్తిగా సంపాదకీయంమీదనే కేంద్రీకరించి ఏదో మేజర్‌ ఆపకేష లా ఉంటోలే మీరేంటి అలవోకగా అందరిమధ్యనే కూర్యుని రాస్తారు? అపరెషన్‌లో నిమ్పగ్నమ్టైన సర్దన్‌కన్నా సీరియస్‌గా అలవొకగా అం స్థ రాస్తారు” అని ఇ లో శ నే అన్ని అదేదో విచిత్రం అన్నట్టు అడిగేవారు. నిజం చెప్పాలంటే నేను సైకీ అ అనాయాసంగా రాసినట్లు అగుపించినా నా తలకాయలో ఆ విషయంపై ఎంతో అంతర్మధన తూనే ఉంటుంది అది వో 9 జరుగు 0 ” ఇతరులకు అంతుబట్టడం అంత సులభం కాదుకూడాా ఈ విషయంలో నాకు ఇంకో అవరోధం ఉంది. అది చాలా ముఖ్యమైంది కూడా. నా చదును వీధి బడితో ముగిసింది శ ్‌ బి అందుచేత నాకు ఇంగ్లీషురాదని వేరేచప్పనవసరంలేదు. అది తే ఇర్గ ఎ నేనంటే గిట్టని వాళ్లకు ఎంతో ఊరట కలిగించేది. ఏదో కవిత్వమే రొస్తున్నాడు కానీ వచనం రాయలేడు లెమ్మని అనుకుని తృష్టిపడేవారు కాస నేను వాళ్లకు ఆ అవకాశం కూడా లేకుండా చేలో

పార్టీతో తెగతెంపులు 171 శ సవ్యసాచిలో వి శ కవిగానే ఏ శాలాంధ్ర (వారపత్రికలో నా వ్యాసాలు చూసిన ఒక మిత్రుడు మీరు ప్రోజ్‌ రాయళలేరనుకున్నానే? అన్నారు. నన్ను రిగిన క జ జ క జర్జల రామోజీరావుగారు కూడా "ఈనాడు'లో పుణ్యభూమి, దృక్పథం మొదలయిన రచనలు చదివాక "కవి చెయ్యితిరిగిన సుభా బా / స్టులాగా రాస్తున్నారే' అన్నారు. ఆ తర్వాతనే ఆయన నాతో సంపాదకీయాలు రాయించాలని పట్టుబట్టారు. దినష స అందుక నషత్రికలో రోజుకు ఒక సంపాదకీయం అనేకకానేక విషయాలపై రాయనలసి ఉంటుంది. ప్రముఖ ఇంగ్లీషు దినపత్రికల్లో ౧ టీ జ్‌ సం ఆయా విషయాల్లో అభిజులు లీడర్‌ రైటర్స్‌గా ఉంటారు. రెఫరెన్స్‌ కోసం బోలెడు మెటీరియల్‌ అందుబాటులో ఉంటుంది. సంపాద కుడు వాళ్లతో రాయించుకుంటారు. కానీ, తెలుగులో సంపాదకుడు సర్వజ్ఞ పాతను నిర్వహంచనలసిందే. ఇంగ్లీషు భాష రాకుండా || ఇది అసాధ్యమే. అందువల్లనే నేను ఇంగ్లీషులోంచి అవసరమైన విషయాలను తెలుగులోకి అనువాదం చేయించుకొనే వాడిని, సా లి నేన డు లో ఎస్‌.రామకృష్ణారెడ్డి ఆపని చేసి పెట్టేవారు. అంతకు ముందు కొద్దిరోజులు రా.రా ఆ పని చేసేవారు. అయితే ఆ మేటర్‌ను ఒకసారి పైపైన చూసీ సారాంశాన్ని అకళింపు చేసుకుని, ఆ తర్వాత నా ధోరణిలో నేను సాగిపోయేవాడీని. అందుచేతనే ఆయన ఇలా పార్ట అన్నారు ఈయన అలా అన్నాడన్న కొటేషన్లు నా సంపాదకీయాల్లో అగుపించవు నీతిక్సీ రాజనీతిక్కీ లోక వృత్తానికి సంబంధించిన ఉాచనుల స్వ సూక్తులు మాతం అక్కడక్కడ అగుపీస్తాయి. గానా సంపా మొదట్లో కొంతకాలం నాతోపొటు రా.రా, రాంభట్ల గార్లీ సంపొదకీయాలు కూడా. ఉండేవి కానీ రమ స్ట్‌కైక కా దకీయాల సంఖ్య పెరిగి, ఆ తర్వాత ఒక్క ఆదినారం తప్ప మిగతొ ఆరు రోజులు నేనే రాయనలసీ వచ్చింది. అం ఇం నా సంపాదకీయాల హ పూరభున స్పందనే అని చెప్పాలి చాలొ సంపాదకీయాల ల నుంచ్చి యాల పట్ల పారకలోకం నుంచి వచ్చిన అపూర్వమైన ౧) క కూడా హార్దిక ప్రశంసాపూర్వకమైన లేఖా పరంపర వచ్చేది. చాలామంది వివిధ రంగాలకు. చెందిన ఎందరో ద రి ఆశ ఆ సే “ అఆ ఛీనందనలు చెప్పేవారు. ఈ విధంగా సంపాదకీయం “ఈనాడు'కు అలంకొరంగొ కిరిటంగా ఉండాలన్న ర ష్‌ తో ఆళ్ల ణి మోజీరావుకు సన్నిహితుల్స్‌ రక్ష చాలవరకు ఫలించిందని చెప్పవచ్చు మొదట్లో కొంత అసమ్మతి, ఆసంత్సిప్త ఎదురైంది. రామోళరావ కొందరికి పృవచ్చు. అయినా ర ॥ డు అనేవారు. అంటే అనవపరంగా-అంటే ఎబికె మీద అభిమా శం చేస్తాడంటూ ముద్దుగా మూరు మూర్త. నం ఉంది. బండచొ ల్‌ చే “ఈనాడో బయట కూడొ ఇలాంటీ కంగాో- *ఈనాడు' వదిలి వెళాడనే హనుమంతరావును మౌత్రం విమర్శించే వాళ్లు పాళ్ల స్త్వ వెళ్ళాడనే వాళ్ళు దిగ శ్రీయాలు బాగాలేవని ఏజింట్ల నుంచి, పారకుల నుంచి ళా ఖు, | ల 'అభిస్రా ( గణనీయంగా ఉండేది. అందువల్లనే ఎబి!కె. తర్వొలే సంపొదే సవమనవి కావని నొకు అనిపించేది. 'యాలు' సేకరించి నివేదించడం జరుగుతుండేది. ఈ “అభ్నిపాయో'ల్లో చొలొ భాగం వాం త్‌ష్పుక్సు బ్యా చేసుకున్నాను. అయితే చైర్మెన్‌ రామాటూపూను ఇష్టుడైన ఎ.బికె స్థానంలో నేను ఉండడం ఆ వర్గానికి అయిష్టంగా ఉందని అర్ధం కుతి టై క్త సో భి ఎవరు "ఈనాడుకు ఏమేరకు ఉపయోగపడతొరన్న అలోచన శస్ప వేరీ ఆలోచన చేసీ వారు కాదని నొ [ లుసు, ఇం మని మ్సుద్దు పెట్తుకుంటే మూతి మీసాలు కాలుతాయని తెలియని వొళ్లను ఎగతాళి శసీవారు కూడా. సంపాదకియాల గురించి కొందరు పనిగట్టుకొని సంపాదించే అభిప్రాయాలు నాలో మరింత్‌ పాదలు శేకత్తంచేని. రెచ్చగొట్టేవన్నా తప్పులేదు. దాంతో నా కలం మరి్వ్యి కరుకెక్కింది. విషయం, భాష శైలి అన్నిట్లో అసొధారణమైన ఛద్దాసక్తులు తీసుకున్నాను. ఒకోసారి కవిత్వాన్ని పదేపదే మార్చిర్తాస్త్విట్ట చిత్రిక పట్టాను. ము ంగా రాష్ట రాజకీయళపై రాసిన సంపాదకీయాలు సంచలనం సృష్టించాయి. దాంతో అసమ్మతి షై ్దా ఖ్య వ్‌ ఇ నగర ఆట పూర్తిగా కట్టింది. అయితే అ సోయి తగ్గితే రామోజీరావుగొరు స్కెచ్‌ ఫెన్సిల్‌తో పెట్టే గీతలు ఆత్మాభిమానం ఉన్నవాళ్లకు క రే అ నే జో వొతల్లాగే ఉంటాయి. ఇతరుల సంగతేమోకొని నాకు మాత్రం అవిదుస్పహంగా ఉండేవి. వాటికి నా సమాధానం మరింత కష్టప్రడి రాయడన్ను

172 మనస్పాక్షి “పానీయంబులు (త్రావుచున్‌ గుడుచుచున్‌ భాషించున్‌ హాసలీలా నిద్రాదుల..." లోకూడ ప్రహ్హాదుడు విష్ణుభక్తిని విస్మరించనట్లు నేను సంపాదకీయ విషయాల గురించి, పుణ్యభూమి గురించి ఆలోచించే వాడిని. రాత్రిళ్లు న్నిదమంచం నుంచి తట్టిన భావాలను రాసి పెట్టుకొనే వాణ్ణి, మెహిదీపట్నం నుంచి బస్సులో వచ్చేప్పుడు. కాలినడకన ఎక్కడికైనా వెళ్లేప్పుడు తలలో మెదలే ఆలోచనలు కోలాహలం చెలరేగుతుండేవి. “కవిత్వమొక తీరని దాహం' అన్న శ్రీ శ్రీ వాక్కు ఈ )షయంలో నాకు పూర్తిగా వర్తిస్తుంది. అయితే నేను రాస్తున్న ఈ విషయాలన్నీ అందరూ పూర్తి వాస్తవాలని విశ్వసిస్తారని. నేను ౩నుకోవడంలేదు. అసత్వాలని కొట్టివేయకపోయినా, ఎంతైనా కవిగదా అతిశయోక్తులు చెబుతున్నాడు లెమ్మని అనుకోవచ్చు. ఎందుకంటే కొన్ని నమ్మలేని నిజాలు నిజంగానే ఉంటాయి ! నా సంపాదకీయాల రాతప్రతి చదివి ఏమైనా స్టాలిత్యాలుంటే తెలియజేసే బాధ్యతను )ర్వహిస్తున్న రా.రా “ఇంతగా శ్రమించి ఎంతకాలం రాస్తావుో అన్నారు. 'ఓపరికం ఉన్నంతకాలం" అన్నది నా సమాధానం. ఏనషత్రికలో హెడ్డింగులు చూసి పక్కన పడేసీవాళ్లు కూడా "ఈనాడు సంపాదకీయాలు చదువుతున్నారని మార్కెటింగు. వాళ్లు కప్పేవారు.. చైర్మెన్‌ రామోజీరావుగారు మన సంపాదకీయాలు జాతీయ పత్రికల స్థాయిని మించాయన్నారు. ఇలొంటి స్పందనలు నా శమను మరిపింపజేసేమి మూడున్నర దశాబ్దాలు కమ్యూనిస్టు పార్టీలో కార్యకర్తగా. జిల్లా కమిటీ కార్యదర్శిగా, రాష్టసమితిలో, కార్యవర్గంలో సభ్యుడుగొ గొర్టీ ఆశయాలకోసం కృషి చేసిన నేను 1977లో ష్యతికారచనను వృత్తిగా స్వీకరించడం యాదృచ్శిక సంఘటనకాదు. ఆ పార్టీమీద, ముఖ్యంగా నాయకత్వం మీద భమలు వైదొలగడం వల్లనే చాలాకాలం ఊగిసలాట తర్వాత ఆ నిర్ణయానికి వచ్చాను అయిలే ఈనాడు'లో వృత్తి జర్నలిస్టుగా చేరేనాటికి మార్క్సిస్టు సిద్దాంతం మీద మాతం నా నమ్మకం సడలలేదు. పోతే కాంగ్రెస్‌ పార్టీమీద, దాని ఏప్పరిపాలన మీద త్మీవమ్రైన వ్యతిరేకత సెగలు గక్కుతుండేది. ఇందిరాగాంధి నిరంకుశత్వం, ఆమె అనుసరించిన ఆనువంశికపొలనొ 'ధానం, అధికారంకోసం అనుసరించిన క్షుదవ్యూహాలూ నాకు అసహ్యం కలిగించేవి ఎత్తుగడలూ, సర్దుబాట్ల పేరుతో సిపివి 0దిరాగాంధీ పట్ల అనుసరించే అవకాశవాదం బొత్తిగా మింగుడు పడేది కాదు. నేను ఆరోజుల్లో రాసిన గేయాల్లో ఆ విషయం ఏష్టమవృతుంది. “ఈనాడు' చీఫ్‌ ఎడిటర్‌ రామోజీరావుగారికీ, నాకూ కాంగ్రెస్‌ పట్లు ఇందిరా నేతృత్వం పట్ల పూర్తి ఏకీభావం ఉన్నందువళ్లన ఆ పషతికలో నాకలం పరవళ్లు తొక్కింది, సంపాదకీయాల్లో, “పుణ్యభూమి' కాలంలో ప్రతి అక్షరం అందుకు ప్రత్యక్ష సాక్షిగా నిలుస్తుంది అందువల్లనే 1982 ఎన్టీఆర్‌ “తెలుగుదేశం పార్టీని ఏర్పాటుచేయగానే, పుట్టి మట్టారని ఆ పార్టీని 'ఈనాడు' భుజాల కెళ్తుకుంటే నేను మనస్ఫూర్తిగా అందుకు సహకరించాను. రాష్ట్రలో కాంగ్రెస్‌ దుష్పరిపాలన అంతరిస్తే చాలునన్న ఆకాంక్షతో ఆ ఎన్నికల్లో 'ఈనొడూ" ద్వారా నా వంతు బాధ్యత నిర్వహించాను. కానీ, కాపురం చేసే లక్షణం కాలిగోటి దగ్గరే తెలుస్తుందన్నట్లు తారకరాముని తీరులేన్నులొ ఆయన అన్నిట్లోను కాంగ్రెస్‌కు “అన్న ననిపించారు. అవినీతి ఆనువంశిక్ర పాలన ఆధికార దుర్వినియోగం, ఆశ్రిత పక్షపాతం! బంధుప్రీతి మొదలయిన సకలవిధ అవలక్షణాల్లో ఇందిరాగాంధిని మరిసించారు. దాంతో తెలుగుదేశం మీదనే కొదు, రాజకీయాల మీదనే ోతపుట్టింి యన. మా నల్లబుల్లోడే కాస్త ఎరోడు' అన్నట్లు సాపేక్షంగా క్రాన్ని విషయాల్లో “తెలుగుదేశం కన్నా కొంగ

పార్టీతో తెగతెంపులు 17 ఈ నేష చ మబ్బు సల్‌ సన ర పా లెక్కలోకి రావడం సహజం. “ఈనాడులో నాకు ఊహాతీతమైన కోసమో వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలను త్యాగం చేద్దామా అంటే + న పోస క దో మహత్తరమైన సిద్దాంతం కోసమో, ఆశయం షత్రికకూ, సంస్థకూ ఉండే అవకాశం కూడా లేదు. ముం. అయాయ వాణేజ సూరా ఆధారపడిన న లభించేటప్పుడు ఎందుకు వదులుకోవాలన్న సమస్య ఉత్పన్నమై అంతకన్నా ఎక్కువ ఆరక పైయోల సమకూరే అమాళం మరోచోట నుంచి వచ్చిన ప్రతిపాదనను సుదీర్హాలోచన వ్‌ న్నమైనప్పుడు నా ఆలోచన ఆ వైపే మొగ్గింది. తత్ఫలితంగా “ఆంధ్రభూమి “ఈనాడు నాజేపదాన్ని ఒక మే సెల చన ;త ఆమోదించాను. ఈ సందర్భంలో ఒక విషయాన్ని స్పష్టంచేయవలసిఉంది. అదే మూలాధారమెంది ఆ క మలుపు తిప్పింది. వృత్తి జర్నలిస్తుగా మారడానికి ఉత్తమ సతికా రచయితగా పేరు తెచ్చుకోవడానికి లభించి ఉండేది కాదంటే / య అధినేత రామోజీరావుగారు అవకాశం కల్పించి ఉండకపోతే షతికారంగంలో నాకు ఈ స్థానం మల్లారెడ్డి లాంటి చేడు తీరిన నిఖార్సయిన న్న నిర్యంద్వంగా ప్రకటించడమే అవుతుంది. ఇది కొంతమందికి రుచించకపోవచ్చు. గత చరిత్రను బట్ట నన్ను కమ్యూనిన లుగు నాట ఏ షత్రికలోొనూ అవకాశం దొరక్కపోవడమేమిటి? అనిపించవచ్చు. కానీ, నా ప ్యనిస్తు నాయకుడుగా, కవిగా తప్ప వృత్తి జర్నలిస్తుగా అప్పటికి ఎవ్వరూ పరిగణించడం లేదన్నది వాస్తవం, అవకాశం ఆ హరరామూడు కూడా కమ్యూనిస్టు నేపధ్యం ఉన్నవారు కాబట్టీ ఆయన అన్ని తెగల కమ్యూనిస్టులకూ 'ఈనాడూీలో ఆవిధంగా ఆ పత్రికతో అందులో నేను చివరలో వచ్చాను. పోతే, నేను ఈనాడు అభ్యున్నతికి నా శాయశక్తులా కృషి చేశాను. చేరడానికి వే నీ త సంబంధం, అనుబంధం ఉభయ తారకమన వచ్చు కూడా. ఈ వ్యవహారం ఇలా ఉండగా 'ఆంధ్రభూమిలో అందులో రిషోర్ట్ల సుకున్న నిర్ధయం వివిధ వర్గాల్లో చాలా సంచలనం కలిగించింది. “ఈనాడు. నుంచి ఎందరో నిష్క్రమించారు. కాలేదు ఈనాడు , సబ్‌ ఎడిటర్ల నుంచి, సంపాదక వర్గ సభ్యులు కూడా ఉన్నారు. అయినా నొళ్ల విషయం ఇలొ చర్చనీయాంశం “పుణ్యభూమి వ అంతరంగిక విషయాలతో ఏ సంబంధంలేని ప్రబుద్ధ పాఠకవర్గం నా నిష్కమణం పట్ల ఎంతో అవేదన చెందింది. క్యూడా *ప ల్లారెడ్డిగా నన్ను ఆదరించి, అభిమానించే వాళ్లు నిర్ధాంతపోయారు. “ఈనాడు నుంచి నేను వెళ్లిపోయిన పండైండేళ్ల రచయిత పాంగూషి అంటే మల్లారెడ్డిగారే గుర్తుకు వస్తారనే పాఠకులు ఎందరో ఉన్నారని నాకు తెలుసు. ఈ ఆదరాభిమానాలు ఏ నేనూ ఒక యాన్నయినా కదిలించి త్రీరుతూయి. బహుశా తెలుగు పతికారంగంలో ఇలాంటి అదృష్టం పట్టిన చాలొ కొద్దిమందిలో శే అనుకుంటాను. నిజానికి ఏ పొత్రికేయునికైనా అంతకన్నా కోరదగిందేముంటుంది?. 'శనాడ్తు సారి కూడబలుక్కున్నట్లు ఎడిటోరియల్‌ బ్యూరో సభ్యులంతా రాజీనామా చేసినప్పుడు కూడా ఏమాత్రం తొణకని ప చేరిక అధినేత రామోజీగారు నా రాజీనామా సందర్భంలో చలించిపోయారని సన్నిహితులు చెప్పారు. రాజీనానూ పత్రాన్ని ఆయన అ కార్యా ఇచ్చినట్లు చెప్పినప్పుడు “ఆల్‌ ది బెస్ట్‌ కవీ ! అన్న ఏకవాక్యషు వీడ్కోలులో నాకు అభొవమే స్ఫురించింది. ఆరేళ్లు పనిచేసిన ద్య వే ఎయుం నుంచి నిష్కృమిస్తున్నప్తుడు అగుపించిన సహచరుల ముఖాల్లో, ప్రశ్నార్ధక దృక్కుల్లో విస్మయ విషాద సమ్మిశిత భావాలే ్యయి. చివరకు లిప్పుబాయ్‌ కూడొ “ఏంసార్‌ మీరు వెళ్లిపోతున్నారా” అన్నాడు. ఏదో దుర్వార్త విన్నంత ఆర్తి అందులో నిది. పోతే 'ఈనాడు' గురించి నా గురించి ఎప్పుడూ ఒక మంచిమాట పలుకని వాళ్లు నేను “ఈనాడు'ను వదిలి వెళ్లడం ఏదో వహను సైద్దాంతిక విదోహ చర్య అన్నట్లు నిరసించడం, నిందించడం మ్యూతం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. ఎబికె, టి.మి౩, ౦తరావులు “ఈనాడు చాలా కిష్తపరిస్తితుల్లో ఉన్నప్పుడు రాజీనామూ ఇస్తే అది వాళ్ల తప్పు కొదని, రామోజీరావు మ్రూర, దారుణ నియంతృత్వ పెత్తనానికి నిరసనగా సకాలంలో తీసుకున్న సరైన చర్యగొ వర్లించిన ప్రబుద్ధులే నన్ను నిందించడంలో గల అంతరార్థం ఏమిటో నాకు బాగా తెలుసు.

174 మనస్సాక్షి

ఇక “ఈనాడు శ్రేయస్సును నిజంగా ఆకాంక్షిస్తూ నేను అందులో కొనసాగితే బాగుంటుందని భావించే వాళ్లు అనేక

సందర్భాల్లో 'మిరు ఎందుకు ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు? ఎన్టీఆర్‌ విషయంలో మీరు రామోజీరావుగారితో విభేదించి బయటకు వచ్చారని అంటున్నారు. అది నిజమా? అని అడిగారు. గుంటూరులో ఒక ప్రముఖ డాక్టర్‌ మీరు పుణ్యభూమిలో ఎన్టీఆర్‌ సన్యాసాన్ని హేళన చేస్తు రాయడం మీద రామోజీరావుతో విభేదం వచ్చినందువల్లనే రాజీనామా ఇచ్చారట కదా? అన్నారు. ఇది వాస్తవాలకు పూర్తి విరుద్రమనీ, నిజానికి ఆయనే ఒకటి రెండుసార్లు ఎన్టీఆర్‌ విచిత వ్యవహారాలను ఖండిస్తూ రాయాలని చెప్పారని, రాజయోగి గెటప్‌ మీద రాసిన పుణ్యభూమి అచ్చుకాకముందే రామోజీరావుగారు చదివి నటరత్న కాషాయాంబర ధారణను సిల్కుస్మిత సీతనేషం వేయడంతో ఉపమించడం చాలా చక్కగా కుదిరిందని ప్రశంసించారని చెబితే ఆ డాక్టరుగారు ఆశ్చర్యపోయారు. పోతే, ఇక్కడ ప్రస్తావించ వలసివచ్చినందుకు విచారకరంగా ఉన్న మరొక విషయం గురించి కూడా చెప్పవలసి ఉంది. కొంతమంది ఈ సందర్భంగా రామోజీరావుకు కులతత్వొన్ని ఆపొదించడం. దీనికి నేను ఇచ్చిన, ఇవ్వగలిగిన సమాధానం ఒక్కటే. ఆ విషయంలో ఆయన అక్షరాలా సెక్యులరిస్టు. “ఈనాడు శ్రేయస్సుకు ఎవరు. ఏమేరకు ఉపయోగపడతారు? ఎవరి సామర్థ్యాన్ని ఎలా ఎంత గరిష్టస్థాయిలో వినియోగించుకోవాలన్న తపన, తాష్యతయం తప్ప మరొక్క ఆలోచన ఆయనకు లేదని నేను స్వానుభవంతో ఘంటాపథంగా చెప్పగలనని అలాంటి వాళ్లతో వాదించాను. అయితే అన్ని రంగాల్లోకి వ్యాపించిన కులతత్వం ఫలానా వ్యక్తికి లేదని ఒప్పించడం కూడా ఇప్పట్లో అంత తేలిక కాదు. సరిగ్గా ఇలొగే ఎవరైనా మల్గారెడ్డి కులపైత్యంతో రెడ్డ పత్రికలో చేరాడని ఆరోపిస్తే చెయ్యగలిగిందేముంది? ఆత్మసాక్షిగా నాకు అలాంటి సంకుచితత్వం అప్పుడూ ఇప్పుడూ ఎప్పుడూ లేనందుకు సంతృప్తి పడడం తప్ప.

నేను 'ఆంధభూమి లో చేరేటప్పుడు అది ఒక దినషతిక ఎలా ఉండకూడదో అలాగుంది. మర్రిచెట్టు కింద మరొక్క చెట్టు

ఏదళలో ఉంటుందో క్రానికల్‌ నీడలో ఆ షతిక అదే దుస్థితిలో ఉంది. సువ్యనస్థితమై, స్వయంచలిత యంత్రంలా సనిజరిగే 'ఈనాడూకూో సకలవిధ అవలక్షణాలకూ నిలయమైన ఆంధ్రభూమికీ ఎక్కడా పోలికే లేదన్న సంగతి నాకు ముండే తెలుసు. అగుపించని అచ్చు! నామమాతావశిష్టమైన భష్ట రిపోర్టింగు వ్యవస్థ అంతకన్నా అధ్వానంగా ఉన్న మార్కెటింగు, అరాచకత్వానికి మారు పేరయిన ఎడిటోరియల్‌ డెస్కు అన్నీ చూస్తే నేను విన్నదానికన్నా ఎన్నోరెట్లు నికృష్ణ స్టీతిలో ఆ తిక ఉన్నట్లు విదితమైంది. ఇదంతా తాత్కాలికమని, త్వరలో అంతా మారిపోతుందని, అన్ని జిల్లాలకు టెలిప్రంటర్హు, రాష్ట్ర వ్యాస్తంగా రిపోర్టర్స్‌ నెట్‌వర్కు, ఆధునిక ముదణా యంత్రాలు ఏర్పాటు చేస్తానని విశాఖపట్నం, విజయవాడ, నెల్లూరు లేదా తిరుపతి ఎడిషన్లు వస్తాయని చెప్పారు.

“ఈనాడులో నాక్తు ఎడిటర్‌ డిజిగ్నేషన్‌ ఇచ్చినా నాపని రోజూ ఎడిటోరియల్స్‌ వారానికి ఒక 'సుణ్యభూమి" రాయడమే వార్తల ఎడిటింగుతో నాకు ఎలాంటి ప్రమేయం లేదు. “ఆంధ్రభూమిలో ఆ అవకాశం కూడా లభించిందని సంతోషించాను. కొనీ। అనుకున్నదొకటైతే జరిగింది మరొకటి ! ఆచరణలో అంతా పాతగాడిలోనే నడిచింది. నేను సంపాదకత్వ బాధ్యతలు స్వీకరించొక్‌ రో పత్రికను ఆకర్షణీయంగా మార్చేందుకు చేయగలిగిందంతా చేశాను మొదటిపేజీలో రోజా ఒకక్రాలం వివిధ విషయాలపై కరుక్షేన చురకలు రాశాను. సంపాదకీయాలకు నా బాణిలో పదునెక్కించాన్ను ఆ తర్వాత * ఈనాడులో “పుణ్యభూమి" వంటి “కాలం భూమిలో కూడా రాయాలన్న డిమాండు వచ్చింది. పొప్రయిటర్‌ చందశేఖరరెడ్డిగారు అది చాలామంది కోరిక అనీ, తప్పక అటువంటిది రావాలని పదేపదే చెప్పారు. ఆది ఆంధ్రభూమి వంటి పతికల్లో అసాధ్యమని నాక్సు తెలుసు. అలారాస్తే అడుగడుగున ఎదురయ్యే అవరో ధాలా ఇబ్బందులూ ఊహించే నేను అందుకు యత్నించలేదు. అయినా యాజమాన్యం ఒత్తిడికి మెత్తబడి 'సణ్యభూమి' రాశాను. " మూటకచ్చేరీ చేశాను. కానీ, ఆ రెండూ ఈనాడులో నేను రాసిన “పుణ్యభూమి ముందు తుస్సుమన్నాయి. ఏ పార్టీనైన్నా ఏ మహానాయకుడినైనో నిలబెట్టి దుమ్ము దులిపే దమ్ము ఆ పషతికకు ఉండేది. అందువల్లనే జనం దానికి నీరాజనం పట్టారు. అలాంటి అవకాశం లేని స్‌

పార్టీతో తెగతెంపులు 175 దాన్ని అనుకరించాలను కోవడం పులిని చాసి నక్కవాతలు పెట్టుకున్న చందమే అవుతుందని తేలిపోయింది. అయినా నాకృషి ఫలితంగా “ఆంధ్రభూమి సర్కులేషన్‌ ఏడాదిలోపునే ముప్పైవేలు దాటింది. ఒక్క హైదరాబాద్‌ ఎడిషన్‌తో పెక్కు ఇబ్బందుల్లో ఒక వికలాంగ పత్రిక ఈ మేరకు అభివృద్ధి సాధించగలగడం చెప్పుకోదగిన విశేషమే.

అనేక అననుకూల పరిస్థితుల్లో కుంటుకుంటూ గెంటుకుంటూ ముందుకు సాగుతున్న ఈ సమయంలో దాసరి నారాయణరావు సారధిగా 'ఉదయం' ఉప్పెనలా వచ్చేసింది. అత్యంత అధునాతన ముద్రణా సౌకర్యంతో, తొలి కలర్‌ పతికగా అది అవతరించింది. ఆ ధాటికి 'ఆంధభూమి' ఊతకర ఒకటి పడిపోయింది. ఆ తర్వాత అలాంటి హంగులతోనే ఆంధ్రజ్యోతి హైదరాబాద్‌ ఎడిషన్‌ శ ఆరంభంకావడంతో రెండో ఊతకర కూడా జారిపోయింది. రెక్కలు తెగిన పక్షిలా ఆంధ్రభూమి నేలకూలింది. "ఆరయంగా కర్లుడీల్లె ఆర్లురిచేతనో అన్నట్లు అనేక ఆంతరంగిక బాహ్యకారణాలవల్ల ఆ పత్రిక అడుగు జారితే ఆ కారణాలేవో తెలుసుకొని చక్కదిద్దడానికి బదులు అందుకు ఎడిటర్‌ను బొాధ్యునిచేయడం నాకు చాలా మనస్తాపం కలిగించింది. వార్తలు అందకున్నా, అచ్చు అగుపించకున్నా, డిస్ట్రిబ్యూషన్‌ సక్రమంగా లేకపోయినా సర్కులేషన్‌ పెరగాలని, అలా పెంచగలిగినవారే గొప్ప ఎడిటర్‌ అని ఈ బాపతు యజమానుల ప్రగాఢ మూఢవిశ్వాసం. అలా పెంచగలమనే కోతల రాయుళ్లకు లక్ష రెండు లక్షలు పగిడీలు ఇచ్చి పది నుంచి పాతిక్తవేల వయా స ప 'చిత 'మర్యాదో జీతాలిచ్చి తెచ్చుకుంటారు. అది ఎలాగూ జరిగేపనికొదు కాబట్టి ఒకటి రెండేళ్లటో ఆ సంపాదక మహాశయున్ని యధో న ॥ వరో ఆక్‌, కీ. ళు సాగనంపి, అతని కంటే ఘనున్ని ఆ తఖ్తుమీద కెక్కించి ని జీతానికి తగినట్లు సర్కులేషన్‌ పెంచిచూపీంచమంటారు. సిం స

• జ ళ్‌ స 0 దామగా కొబట్టి ఆ సంపాతకుని క్కూడా అంతే సంగతులవుతాయి. అప్పుడు ఆ త్రిశంకు స్వర్గం నుండి పతనమైన సదరు జై నులు అ ల నం ఆ ౫ ఎడిటర్లు తము అద్వితీయ, అపూర్వ సృజనాత్మక సంపాదక కళా నైపుణ్యాన్ని ఉపయోగించుకోగలిగిన జ్ఞానం శ ను స క కి మార్గాలు అన్వపిస్తుం లేనందునల్లనే గ్‌ా షత్రిక సర్కులేషన్‌ గొరైతోకలా ఉండిపోయిందంటూ మరో షతికలో దూరడాని. గ స్స్‌ ఇలాంటి వాళ్లను గురించే మహాకవి శ్రీశ్రీ" “సంపాదకుడంటే నా క్రింపారెడు భక్తి గలదు ఎంచేతంటే సంపూర్ణ మనుజుదొతడు ఫి చింపాంజీ కంటే నయము సిరిసిరి మున్వా = | స చడం ఇష్టం. పనికి ఎగనామం పెట్టి పైవాళ్ల కాళ్లా వేళ్లాబడి అన్నారు. నాక్షు కష్టపడి పని చేయడం, సిబ్బందితో సక్రమంగా పని చేయించడం ఇ ప! న ప ల. అదినా ప్రవృత్తి. ఈ ప్రవృత్తికి, వృత్తికీ మధ్య వైరుధ్యం ఏర్పడినప్పుడు మాత్రం పైకి వెళ్లాలని ప్రయత్నించే వాళ్లంటే నాకు మహా అసహ్యం. అంణ [౫ 4 క ఫైక; ఆ షతిక యజమానులకు దాని అభివృద్ధి గురించి బొత్తిగా పట్టేది నా పరిస్థితి ఇరకాటంలో పడేది “ఆంధ్రభూమి'లో అదే జరిగింది. ఆ ఇ వె క్‌ ది కాబట్టి “ఆంధ్రభూమి'ని గురించి ఆలోచించే వాళ్లు కాదు. నాకేమో కాదు. జంటనగరాల్లో క్రానికల్‌ ద్వారా మంచి ఆదాయం ఉంది కాబట్ట ఖై ఏ మెపించే అలవాటు లేదు. అది నాతత్వానికి బొత్తిగా పడని విషయం నాషని వేస్తుక్సుపోనడం తప్ప ప్రొప్రయిటర్పు దగ్గర ఇచ్చకాలు వ? సంబంధం (పత్యేకమైంది కూడా. 'ఈనాడు'లో పనిభారం ఉన్నా, చైర్మెన్‌ రామోజీరావు గారితో నాకున్న సంబంధం గ్రైల్యకాంైం .. యజమాని, ఉద్యోగ . ఈనాడులో ఎంత పనిభా సమస శకియుక్తులు ఆ షతికకోసం ధారబోస్తూ, ఇతరులు కూడా క్నించి అన్న భావానికి అందులో అవకాశం లేదు. ఆయన తన సమస్త శక్తయిలు న జు స తకమటయ్యేది సం పనిచేయాలనేవారు. అందువల్ల అది శ్రమ అనిపించేది కాదు. ఒక విధంగా క్రీడాస్ఫూర్తి ద్యోతకమయ్యేది అందుచేతనే అది నాప్రవృత్తికి సరిపోర్చుంద్ర. ంధ్రభూమి' లో అన్ని వ్యవహారాలు అందుకు పూర్తిగా భిన్నమైనా। రంగంలో ఒకసారి దిగిన తర్వాత అది చేదైనా బాదైనా " ఆ టీ స లచ ఆ ఏదైనా భరించాలన్న పట్టుదలలో పనిచేశాను. చినరకు 1984మే నెలలో మద్రాసు అపోలో ఆస్పత్రిలో బైపాస్‌ ఆపరేషన్‌కు ట్రెస్తుల ఓ (1. ర్ట కనే

176 మనసాక్తీ జరుగుతున్న రోజుల్లో కూడా మూడువారాలకు అనసరమైన 'పణ్యభూమి రచనలు రాసి పంపాను. అయినా ఫలితం వరకూ వచ్చేసరికి “కర్మణ్యే వాధికారస్తీ మాఫలేషు కదాచని అన్న గీతోపదేశాన్ని పాటించవలసీ వచ్చింది.

సాధారణంగా జర్నలిస్టులు ఇతరుబకన్నా తాము తెలివైన వాళ్లం అనుకుంటారు. కొందరైతే మేధావి ముద్ర కూడా ధరిస్తారు. ఇది. చొలితరం పాత్రికేయులకు సంబంధించిన సంగతి. అప్పుడు పత్రికల యజమానులకు లాభాలే సర్వస్వం కాదు. కొంచెం దేశాభిమానం, కించిత్‌ స్వార్ధత్యాగం వాళ్లలో ఉండేది. కొందరైతే తమ సర్వస్వం దేశ శ్రేయస్సుకే అంకితం చేసిన మహానీయులు అందుకు తగినట్లే కర్మయోగుల్లాంటి సంపాదకులు ఆ తరంలో ఉద్భవించారు. కొత్త తరానికి చెందిన నడమంత్రపు శ్రీ మంతులకు అలాంటి సలక్షణాలు ఏమీలేవు. ష్మతికారంగం కూడా అచ్చంగా ఒక పర్శిశము అయింది. పత్రికలు నిఖార్సయిన అమ్మకపు సరకులయ్యాయి ఈ యజమానులు ఆ విషయం బొత్తిగా దాచుకోరు. ఇతర విక్రేశల్లాగే మేము వార్తా విక్రేతలం అంటారు. అందుకు వాళ్లను తప్పు బట్టనవసరం లేదు. ఎందుకంటే ఏ వ్యాహిరానికైనా లాభ దృష్టే ప్రధానంగా ఉంటుంది. “పతికాస్వేచ్చ' అన్నది కేవలం మేడిపండుగొ మారిన ఈరోజుల్లో ఆ రంగంలో లేని విలువల కోసం వెతకడం ఎండమావుల్లో నీళ్లకోసం వెంపర్గాడడం వంటిదే అవుతుంది. ఈ వాస్తవిక దృష్టితోనే నేను జర్నలిజాన్ని వృత్తిగా స్వీకరించాను. అందులో ఏవో మహోన్ష్నతాదర్శాలు ఉన్నాయన్న భను నాకు ఏమాత్రం లేదు. అందువల్లనే యజనూనుల ఇచ్చకు లోబడి సంపాదకులకు సంపూర్ణ స్వేచ్చ ఉందని తేల్చిచెప్పాను.

“ఆంధ్రభూమిలో చేశీవరకూ నేను ఎన్నడూ కాంగ్రెస్‌కు అనుకూలంగా రాయలేదు. నిజానికి రాయడానికి తగింది కొడొ ఏమీ లేదు. ఆ పార్టీ పాలనలో జరిగిన ఇకమాలమీద అవినీతి మీదనే 'ఈనాడులో నిప్పులు చెరిగాను ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎన్టీఆర్‌ అధికారంలోకి వచ్చిన ఆరేడు నెలల్లోనే నేను “ఆంధ్రభూమిలో చేరినప్పుడు నా ప్రధాన లక్ష్యం తెలుగుదేశం ప్రభుత్వమే అయింది. అదే సమయంలో కాంగ్రస్‌మీద అప్పుడప్పుడు కొన్ని విమర్శలు చేసినా అవి నగణ్యమేనని చెప్పవచ్చు ఉదయం, ఆంధ్రజ్యోతి ఈనాడు పోటీలో -,ఉద్ధతుల మధ్య పెదలకుండ తరమె అన్నట్లు హైదరాబాదులో “ఆంధ్రభూమి పరిస్థితి స్పూర్తిగా దిగజారినా, విశాఖపట్నంలో అప్పట్లో “ఈనాడు ఒక క్‌ [ స్త

ఒక్కటే పోటీ కాబట్టి అక్కడ ఆంధ్రభూమి నిలదొక్కుకుంది. పెద్దగా కష్టపడకుండానే ముప్పైవేలకుపైగా సర్క్యులేషన్‌ పెరిగింది. కాన, పెరిగితే తమ మార్కెటింగు ప్రతిభగా తరిగితే ఎడిటర్‌ అసమర్ధతగా భావించే వాళ్లకు అందులో నా కృషి ఎల

కం ణి ల్సి జ న అగపస్తుంది మైయవాడ ఎడిషన్‌ వచ్చేటప్పటికి నా స్థానంలో ఎబికెను పెట్టాలని యాజమాన్యం నిర్ణయించుకున్నట్లు తెలిసింది. ఒకరోజు చంద ల ప్ప ష స్ట ॥ ప గా ల ఖరరెడ్డి నాతో మాట్లాడుతూ 'ఏది.కె ఏపతికలో ఉన్నా సర్క్యులేషన్‌ బాగా పెరుగుతుంది అన్నారు. నాకు విషయం అర్ధమైంది. ఎలాగ? రుష్యశృంగుడున్న చోట వర్షం కురిసినట్లాగ్‌ అన్నాను నవ్వుతూ, ఉన్నమాట చెప్పాలంటే ఆయనకు ఏ సంపాదకుని గురించీ తెలియదు, అందుచేత ఎవరో గిం తెలియు నాకు వ్యతిరేకంగా చెవికి ఎక్కించి ఉంటారనుకున్నాను. అందువల్లనే అప్పుడు ఎం.డిగా ఉన్న .వెంకటాంరెడ్డి నా పట్ల ప్రదర్శించిన అభిమానా / స ల (దిట్ట భిమానానికి ధన్యవాదాలు చెప్పే రాజీనామా ఇచ్చి వచ్చేశాను. ఎలాగైతేనేం “అంధ్రభూమి'లో అయిదెళ్లపాటు ఒక విధమైన అజ్ఞాతవాసం ష ప న విధమ్టైన అజ్ఞాతవాసం పూర్తి చేశాను. ఆ పత్రికలో నా కృషి చాలావరకూ అడవి గాచిన వెన్నెల చందమే అయింది: కానీ చురకలు మతం వచనంలోను, మాతాచ్చందస్సులోనూ బాగా పేలాయని చెప్పవచ్చు. పోతే ఆ పతికలో కాంగ్రెస్‌ రాజకీయౌరి గురించి వ్యాఖ్యానించ త ష్ట రిం. స ఖ్యానించడం మా 6 చాలా కష్టతరంగా ఉండేది. ముఖ్యంగా కొత్త ఢిల్లీ దర్చారులో కొలువు దీరిన ఇందిరన్ము స్వపయోజనం కోసం ఫన్నే క్షుదవ్యూహాల గురించి మౌనం వహించవలసి రావడం మనస్సుకు క్షోభకలిగించేది. ఏ రాష్ట్రంలోనూ తమ పార్రీ సో డ్‌ వో జ న ముఖ్యమంత్రులు ఎల కుండా చమ సుయంగా పనిగట్టుకొని మురాలను ప్రోత్సహించి అస్థిరత్వాన్ని సృష్టించడం తన సంతానాన్ని తానే తినే దుష్ట జంతు గుర్తుకు తెచ్చేది. ము ప రానే తనే దస న వల ఎదకు తెచ్చే మంగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ముఖ్యమంత్రులను మార్చిన తీరు భూస్వామి పాలేళ్ల మీబో పెత్తనం కన్నా దారుణంగా ఉన్నా ఏ స్సహాయన్షి స పెత్తనం కన్నా దారుణంగా ఉన్నా ఏమీ రాయలేని నిస్సహాయస్థితి బాధాకరం. చివరకు పంజాబులో ముఠా రాజకీయ ప్రయోజనాల

పార్టీతో తెగతెంపులు 177 కోసం ఆ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి - ఆయన కాంగ్రెస్‌ గ్యోత్రీకుడే [-దర్బారాసింగును దెబ్బతీయడానికే కేందహోమంధత్రి జెయిల్‌సింగును ఉసికొల్పి ఉగ్రవాద మతపీరాధిపతి భింద్రాన్‌వాలేను ప్రోత్సహించడం ఆమెకు ఆత్మహత్యా సదృళ్యమే అయింది. ఆ తర్వాత శ్రీలంక ఉగ్రవాద తమిళ పులుల విషయంలో రాజీవ్‌గాంధీ కూడా తల్లి అడుగుజాడల్లోనే పయనించాడు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో 'ఈనాడులో అయితే నాకలం కదను తొక్కేది. కానీ 'ఆంధ్రభూమి'లో చేసేదేముంది? “జీర్ణమంగే సుభాషితమ్‌' అనుకోవడం మినహా. అందువల్లనే నా పాత్రికేయ జీవితంలో ఇది అజ్ఞాతనాస కాలంగా పేర్కొన్నాను. ఒక రాజకీయ పరిధికి లోబడిన ఏ ష్మతికలోనైనా తరతమ స్థాయీ భేదాలతో ఇలాంటి ఇబ్బందులు ఏ జర్నలిస్టుకైనా తప్పదనే చెప్పవలసి ఉంది.

“నట విట గాయక గణికా

కుటిల వచస్పీధురసము' గోలెడి మనసుల్‌

నటన వి నాఇంకొక్కటి

కటకట ! మెచ్చంగలేని కాలము వచ్చెన్‌ !

ఒక రచయిత కవి, కళాకారుడు - ఎవరి ప్రతిభ, సొమర్థ్యాలనైనా గుర్తించాలంటే నిర్గాయక స్థానంలో ఉన్న వ్యక్తికి కూడా ఎంతో కొంత ఆయా విషయాల్లో ప్రవేశమో, పరిచయమో ఉండాలి. లేకపోతే తమ ఎరుకలో ఉన్న అలాంటి వాళ్ల ద్వారా తెలుసు కోవాలి అలా కాకుండా అడ్డగోలుగా నిర్ణయాలు శీసుకుంటే అంతా అస్తవ్యస్తంగా తయారవుతుంది. ఈ విషయం పదికా పర్మిశమ క్కూడా పూర్తిగా వర్తిస్తుంది. మూడు తెలుగు దినపత్రికల్లో నొకున్న అనుభవంతో ఎన్నో వాస్తవాలను గమనించాను. “ప్రమాదో ధీమహి అన్నట్లు బుద్ధిమంతులు కూడా పొరపాట్లు చేస్తారు. కానీ ఆ సంగతి తెలిశాక దిద్దుకుంటారు.. ఇందుకు ఉదాహరణలు కావాలంటే “ఈనాడూలోనే దొరుకుతాయి. రామోజీరావుగొరికి ఆ పత్రిక పెట్టేవరకూ ఆ రంగం గురించి విశేష పరిజ్ఞానం లేదు. ఏ జర్నలిస్తు ఎలాంటివాడో, అతని శక్తిసామర్థ్యాలేమిటో తెలియవు. అందుచేతనే చాలామందిని, పూర్తి వివరాలు తెలియకుండానే తీసుకొని, అనుభవం అనే గీటురాయి. మీద నిగ్గు తేల్చుకుని అక్కరకురాని వాళ్లను సకాలంలో వదిలించుకున్నారు. కొందరికి చేదైనా, బాధైనా తనకు మంచిదని తోచిన రీతిలో "ఈనాడు'ను తీర్చిదిద్దుకున్నారు. అందువల్లనే అనేక అవరోధాలను అధిగమించి అది అగ్రశేణి దినషతిక అయింది. ఇది రుజువైన వాస్తవం. రామోజీరావుగొరితో ఏ విషయంలో ఎన్ని భేదాభిపాయాలున్న వాళ్లు అయనా ఈ నిజాన్ని కాదనలేరు. నా మట్టుకు నేనే ఇందుకు ప్రత్యక్షసాక్తీని నా పట్ల ఆయన మెహర్చానీ చూపారని న న చెప్పాలంటే నా శ్రమకు తగిన ఫలితం లభించలేదనే నేను అక్కడ నుంచి నిష్కమించాను అయినా అజో ష్కర్ష ఉండాలన్న నిశితమైన అభిప్రాయంతోనే ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నాను టమ యం టా పని జ “ఈనాడు'లో కూడా కొందరు కొంతకాలం కొంతనటనను, కొంత తెలివిని ప రసు ఖ్‌ [ ా

“అక్కమొగుడు కుక్క మొగుడు' అన్నట్లు వ్యవహరించే వాళ్లు లేకపోలేదు. నిజానికీ అలాంటి వా నం పరుదుకంయున్నారు 'ఎప్పటికెయ్యది ప్రస్తుతమప్పటి కామాట లాడే ...' విద్యలో ఆరితేరిన వాళ్లు పత్రికారంగం రగా నేప్యాన్ని బట్టి అవినాకు మింగుడు నేను జర్నలిజాన్ని వృత్తిగా స్వీకరించినా, దానికీ సంబంధించిన తిరకాసులు తెలియ శ్రషన్‌ ఇన్ని వేలు లేదా లక్షలు పెంచడంలో ముఖ్య పడేవి కావ కూడా. పైరవీలు చెయ్యడం, ఇచ్చకొలు పలుకడం, క్‌ వ్‌! నే శ్రేగాని ఆత్మకు కాదు లెమ్మని సర్దుకు పోవడం పాత్రవహించానని చెప్పడం, చెప్పించడం, అవి బెడీసి వట ధభూమి' అడవిగాదిన వెన్నెలయింది ! “అరసికేషు మొదలయిన లక్షణాలు ఒంటబట్టీన వాళ్లే ఇప్పుడు రాణిస్తారని తేలిపోయింది. ఆక్క కవిత్వనివేదనం' అయింది!.

178 మనస్సాక్షి “ఉదయం” పదత్రికలోకి చేరేప్పుడు. చీకట్లోంచి. వెలుగులోకి చెళ్లుతున్నానని పించింది. కొత్త యాజమాన్యం ఆర్థికంగొ పటీష్టమైంది కాబట్టి కస్టపడి పనిచేస్తే గతంలోని బొన్నత్యాన్ని సాధించవచ్చుననుకున్నాను. దాసరి నారాయణరావ్చగారి నుంచి మాగుంట వారు ఆ షత్రికను కొన్నారనగానే చాలామందికి అలాంటి అభిపాయమే కలిగింది. అందులో పనిచేసే వాళ్లు ఎంతో సంతోషించారు. ఈ వాతావరణంలో ఒకరోజు ఓ అపరిచిత వ్యక్తి ఫోన్‌లో మాట్లాడుతూ తనపేరు మస్తాన్‌రెడ్డి అనీ మీతోమాట్లాడాలి, ఇంటి అడ్రస్‌ చెప్పమని అన్నారు. ఆ వీవరాలన్నీ చెప్పి ఎవరో నా కవితాభిమాని అయిఉండవచ్చుననుకున్నాను సాధారణంగా నన్ను కలుసుకోనడానికీ వచ్చేవాళ్ల కోవకు చెందని వ్యక్తిగా అగుపించిన మస్తాన్‌రెడ్డి చివరకు తాను నూగుంట వారి తరపున వచ్చినట్లు చెప్పారు... రెండు మూడుసార్లు కలిశాక “ఉదయం” వివరాలు చెప్పారు. అయిదుగురు ప్రముఖ జర్నలిస్తులతో ఎడిటోరియల్‌ బోర్టు ఏర్పడుతుందని. అందులో మీరు ఒకరుగా ఉండాలని అన్నాను. నేను నాకు అభ్యంతరం లేదన్నాను. అయితే మీరు అనుకున్నంత మంది దొరకడం కష్టమని కూడా చెప్పాను అందుకు కారణాలు కూడా వివరించాను, నాకు సంబంధించినంత వరకూ ఉదయంలో సంపాదకీయాలలో సర్కస్‌ చేయవలసి. వచ్చింది. అయినా ఉన్నంతలో పరవాలేదనిపించుకోవాలన్న తపనతో కాంగ్రెస్స్‌ తెలుగుదేశాల విషయంలో సరితూకంగా వ్యవహరిస్తూ కాలక్షేపం చేయవలసి నచ్చింది. విమర్శల బదులు హితబోధలు చేయనలసి నచ్చింది. రోగం ఏదైనా కమ్మని మందుల్కు తియ్యని పథ్యంతో చికిత్స ఉండాలని యాజమాన్యం అంటున్నప్పుడు అంతకన్నా చేసేదేముంది? ఇన్ని విధి సిషేధాలున్నా అప్పుడప్పుడు వాటిని ఖాతరు చేయకుండా కొన్ని నిశిత విమర్శలతో కూడిన సంపాదకీయాలు కూడా రాయడం జరిగింది. తెలుగుదేశం హయాంలో అమల్లోకి వచ్చి స్థిరపడిన మండల వ్యవస్థను రద్దుచేసి పాత తొలూకాలను ఏర్పాటు చేయాలన్న ఆలోచన తగదని కూడా "ఉదయం" సంపాదకీయం హెచ్చరించింది. వివిధ రాష్ట్రాల్లో కాంగ్రెస్‌ ఘోరపరాజయం పాలై ఢిల్లీ ఖిల్లొను కోల్పోవడంపై కాంగ్రెస్‌ అధిష్టాన వర్షాన్ని ఒక సంపాదకీయంలో త్మీవస్టాయిలో విమర్శించాను. నక్సలైట్ల మీద, నేషనల్‌ ఫ్రంటు ప్రభుత్వం మీద్క తెలుగుదేశం మిత్రపక్షాల అవకాశవాదం మీద, (ప్రపంచ కమ్యూనిస్టు పార్టీల దివాళాకోరు దాజకీయాలమీద నిర్ణాక్షిణ్యమైన నిమర్శలు పంపాదకీయాల్లో అగుపిస్తాయి... పోతే “అక్షింతలు మాత్రం నిర్నిరోధంగా కొనసాగాయి. అన్నిరంగాల మీద, అనేక ప్రముఖుల మీద అందులో కవితా కళాంచలాలు రుళిపించాను. అందుకు కొందరు ఉలుక్కున్నారు. ఇంకొందరు తీవనిరసన ప్రకటించారు. కొద్ది మంది శక్రీడాస్ఫూర్తితో స్పందించడమే గాక హర్షించారు. తెలుగుదేశం తరఫున అప్పట్లో రాజ్యసభ సభ్యురాలయిన శ్రీమతి రేణుకా చౌదరిగొరిని ఈ సందర్భంలో సేర్కొనవలసి ఉంది. అమెను గురించి ఆక్షింతల్లో చాస్తూ “ఆమెకు కోపం వస్తే ఆడతనం మరుస్తుంది రౌడీలకు రౌడీనని లెచ్చి జబ్బ చరుస్తుంది. వికటించిన శేణుక నా లుక కత్తులు దూస్తున్నది చిగురు తెలుగు "కొమ్మల్లో చేవ నిదూపిస్తున్నదో

పార్టీతో తెగతెంపులు 179 అన్నాను. కానీ, ప్రముఖ కవి సినారాయణరెడ్డి మాత్రం అక్షింతల విషయంలో తీవంగా స్పందించారు. ఆయన భక్తగణంలో కొందరు నాకూ ఉదయం యాజమాన్యానిక్కూడా లేఖలు రాశారు. సందర్భం ఏమిటంటే ఒక సభలో సినా.రె నాకు కూడా గద్దర్‌ లాగా ఆడిపాడాలని ఉందన్నారు. నాకు ఈ ఆకాంక్ష ఎబ్బెట్టుగా తోచింది. సిద్దాంత రీత్యా, రాజకీయంగా గద్దర్‌ పాలసీ తప్పుకావచ్చు. అయినా అతను తాను నమ్మిన ఆశయాలకు (త్రికరణశుద్ధిగా అంకితమయ్యారు. అనేక కష్టనష్టాలను అనుభవిస్తూ. అపారమైన జనాదరణ పొందారు. గద్దర్‌కు లభించిన ఈ కీర్తికి సి.నా.రె ఆశపడడం నొకు దిక్కుమాలిన కక్కుర్తిగా తోచింది. అందువల్లనే = _

“వద్దు వద్దు డా.సీనాంరె

గద్దర్‌ జోలెల్ల వద్దు

పృులివేషం కట్టి అసలు

పులిలా గాండ్రించ వద్దు

కేశి ఈ కెలను కట్టిన

కాకి నెమలి అయ్యేనా?

ఉప్పు గల్లు ఎప్పుడైన

కప్పురమై పొయ్యేనా? అన్నాను ఆ మాట కొస్తే సినాంరె లాగ సినిమాలకు ప్రణయగీతాలు రాయాలని తనుకు ఉందని - మాటవరసకు - గద్దర్‌ అని ఉన్నా నేను ఆక్షేపించి తీరుతాను ఎందుకంటే ఆయనను అనుసరించడం, అనుకరించడం ఎవరికైనా అసొధ్యమే. అలాగే సినారె మీద మరికొన్ని అక్షింతలు కూడా వేశాను. ఈ సందర్భంలో ఒక విషయాన్ని నేను స్పష్టం చేయవలసి ఉంది. నా దృష్టిలో ఆయన చక్కని, చిక్కని కవిత్వం రాయగలిగిన కవి. అయితే అనేక విషయాల్లో సినారె వేసే ఎత్తులు పన్నే జత్తులు, వ్యయాల? నవ ణా నూ మింగుడు పడవు, అలాంటి సందర్భాల్లోనే నేను విమర్శించడం జరిగింది. అదినా ధర్మంగా భావించివందు రా న పం న దురుద్దేశ్యం లేదని చెప్పదలుచుకున్నాను. అంతెందుకు నన్ను తన వారసుడుగా న. వతు చేస్తే నేనేమీ బాధపడలేదు. నేను ఏ మాత్రం మెతకతనం చూపలేదు. అలాగే నౌ విషయంలో కొందరు ప్రముఖులు ప్‌ పార్టీ విషయంలోనూ ఎవ్వరి కాకపోతే వాటికి కవితలోనే సముచితమైన. సమాధానం ఇచ్చాను మరకలా పం వం! విషయమే విషయంలోనూ వలపక్షం ప్రదర్శించలేదు. ఉదాహరణకు చిన్న వయసులోనే పెద ప వాడు. 'పతిఘటన్‌ సినిమా బాక్సాఫీస్‌ హిట్‌ చెబుతాను. అతను నాకు బాగా దగ్గరవాడు. నన్ను నా కవిత్వాన్ని ఎంతో అభిమాన అతని సముతో ప్రఖ్యాత చితదర్శకుడు గోవింద అయినందువల్ల చాల పేరు వచ్చింది. దురదృష్టవశాత్తు చిన్న వయసులోనే మరణీంచా నిహలానీకి అవార్డు ఇవ్వడం నాకు అనుచితంగా తోచింది. అందువల్లనే

వర్గకలహ కళొ ని

సర్గ దర్శకులొకరు

సంచలన “ప్రతిఘటనో

స్టంటు దర్శకులొకరు

నిహలానికి అవార్డు

టి కృష్ణ పేరిటా?

180 మనస్నాక్షీ ఎంత మనవాడైనా ఇంత దిగజారుడా? అనవలసి వచ్చింది. ఇలాంటి సందర్భాల్లో కవిగాన్కీ కార్టూనిస్టు గానీ తన అంతః ప్రబోధాన్ని అనుసరించ వలసి ఉంటుంది. మహాకవి శ్రీశ్రీ తమ ప్రాసక్రీడల్లో సిరిసిరి మువ్వ శతకంలో కార్పూన్‌ కవితక్కూడా వరవడి పెట్టారు. అడే బాటలో ముళ్ల్తూ రాళ్లూ ఎన్ని ఉన్నా నేను ముందుకు నడిచాను. కొన్ని సందర్భాల్లో నా స్పందన చాలా కరోరంగా ఉన్న మాట నిజం. ముఖ్యంగా ఉభయ కమ్యూనిస్టు పార్టీలూ పదవులకోసం ఎన్టీఆర్‌ పంచగాసినప్పుడు, ఆపార్టీలతో - అనగ్గా ఉమ్మడి కమ్యూనిస్టు పార్టీతో- నాకున్న చిరకాల సంబంధంవల్లి చాలా త్మీవమైన భాషలో “అక్షింతలు వేస్తూ సిగ్గుశరం ఉన్నవాడు సిపి ఐలో చేరడు మతిస్థిమిత మున్నవాడు మార్కిస్పులతో ఉండడు ... అన్నాను. ఇది ఆ పార్టీ వాళ్లకు బాధకలిగిస్తుందని, కోపం తెప్పిస్తుందని నాకు బాగా తెలుసు, అయినా గత కీర్తిని తలబరువుగా మోస్తున్న ఆ పార్టీ నాయకులు తెలుగు వల్లభుని ఉచ్చిష్టం కోసం పడుతున్న పొట్టు అగచాట్లు చూసి సహించలేకనే అలా అన్నాను. ఇలాంటివే ఎన్నో కవితా వ్యాఖ్యలు గ్రంథ రూపంలో వెలువడిన నా “అక్షింతలులో ఉన్నాయి. కవుల విషయానికి వస్తే గుంటూరు శేషేందశర్మ, చేరా, కాళోజీ, శ్రీ శ్రీ, రాచకొండ వంటి వాళ్ల మీద విమర్శనొల్కోక “అక్షింతలు పడ్డాయి. ఒకరోజు ఓ శివమెక్కీన విప్లవకవి సింహుడు మా ఇంటికి వచ్చారు. టీ సేవించాక చాలాసేపు పిచ్చాపాటీ కబుర్లు చెప్పుకున్నాం. ఇద్దరు కవుల కబుర్లలో మూడోక్షవి ప్రసక్తి లేకుండా ఎలా ఉంటుంది! అనుకోకుండానే “చేరాతల్లో' కి వెళ్లాం “చూశారా? మొన్న ఆంధ్రజ్యోతిలో చే రా రెడ్డ మీద ఏమి రాశారో? అతని కులతత్వం మరీ ముదిరింది అన్నారు. అంతకు ముండు రోజు ఒక సమావేశంలో భదిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు(ప్రముఖ భాషా శాస్త్రవేత్త) నాకు ఆ వ్యాసాన్ని చూపించారు. అందులో * మళల్గారెడ్డో పుల్లారెద్దో అని కొన్ని అక్షేపణా ధోరణిని ప్రదర్శించే మాటలున్నాయి. అయితే వాటిని గురించి నేను అప్పుడు పట్టించుకోలేదు చేరా భదిరాజు గౌర్లు ఇద్దరు భాషా శాస్తజులు కాబట్టి వాళ్లమధ్య ఏనో గొడవలుంటాయి లెమ్మనుకున్నాను. ఇప్పుడు “వసన కుటుంబానికి చెందిన వాళ్లలో కూడా ఈ కులప్రసక్తి రావడంతో ఒక చురక అంటేద్దామనుకున్నానో లేదో చేరాతల్లోపలి జే జెమ్మేమంటుందిరా? రెడ్డ మీద అక్షరాల గుడ్డురి మిందంట గురూ ! అన్న మాటలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. 'రెడ్డ మీద అక్షరాలగుడ్డురుముడం' అన్న పదచ్వితం బాగా కుదిరిందనిపించింది... రెడ్డు గో (ప్రాసకూడా సహజంగా కుదిరింది. కాన్మీ ఆ తర్వాత ఆలోచిస్తే నేను రెడ్డ గురించి ప్రస్తావించడ మేమిటి? అనిపించింది. వెంటనే లేజీ ప్రస్తావన తీసివేసి “గిట్టని వారల బట్టుక మొట్టుతోంది" అని అచ్చుకు ఇచ్చాను. రెండు రోజుల్లో చేరా ఒక కార్డు రాస్తూ 'మీ చురకో నాకు సూటిగా తగిలింది. వివరాలు సమక్షంలో' అన్నారు. కాని ఇంతవరకూ ఆ “సమక్షం ప్రత్యక్షం కానేలేదు

పార్టీతో తెగతెంపులు 181 ఈ ఉదంతానికి ముందే విప్లవ కవుల్లో రచయితల్లో కులతత్వం ముదురుపాకంలో ఉన్నట్లు కొందరితో మాట్లాడినప్పుడు బయటపడింది. అవర్హ, సవర్ల, బిసి, ఎఫ్‌సి మొదలయిన తెగుళ్లన్నీ ఆ తెగలో పుష్కలంగా వున్నట్లు స్పష్టమైంది. అంతవరకూ వరవరరావు బ్రాహ్మణుడని, సత్యమూర్తి, గద్దర్‌ దళితులనీ నొకు తెలియదు. విరసంకు సైతం ఈ కులతత్వం వైరస్‌ల తాకిడి తప్పలేదంటే మన సమాజంలో దాని ప్రాబల్యం ఏ స్థాయిలో ఉందో అర్ధమవుతుంది. నాకు తెలిసినంత వరకూ ఉమ్మడి కమ్యూనిస్టు పార్టీలో కులతత్వం అన్నది లేనేలేదు. కామ్రేడ్‌ సుందరయ్యది ఏ కులమో చాలామందికి తెలియదు. ఇప్పుడు విరసంలో కూడా పరస్పర వినుర్శల్లో కుల ప్రసక్తి వస్తున్నదంటే ఏమనుకోవాలి? పైగా నోరు మెదిపితేచాలు అంతా విప్లవమే! మొత్తం మీద “అక్షింతలు నేను ఆశించిన ప్రయోజనాన్ని సాధించాయి. “ఈనాడు'లో 'పుణ్యభూమికి పేరు వచ్చినట్లే భూమిలో "చురకలకూ, ఉదయంలో 'అక్షింతలు'కూ పేరు వచ్చింది. ఒకరోజు సి.నా.రె రామకృష్ణ మరంలో ఒక కార్యక్రమ సందర్భంలో కలిసినప్పుడు “రోజూ మూడు “అక్షింతలు ఛందోబద్ధంగా రాయడం కష్టం కదా మల్లాన్నా" అన్నారు. చాలామంది కవులు పాఠకులు అదే మాట అన్నారు. ఒక్క వ్యర్థపదం లేకుండా, ఛందస్సుతో పాటు లయబద్ధంగా రాస్తున్నానన్న ప్రశంసలు కూడా లభించాయి. మొట్టమొదట ఆంధ్రప్రభలో దేవీపీయ ఈ ప్రక్రియను ప్రవేశపెట్టారు. కాన్సీ అందులో కవిత్వం పాలు అత్యల్పం, వ్యంగ్యం దొదాపు లేదనే చెప్పవచ్చు. నేను శ్రీశ్రీ తీర్చి దిద్దిన బాటలోనే పయనించాను. మాత్రాచ్ళందస్పులో, కందాల్లో అదే బాణీని అనుసరించాను.

శే ఓ జ్య అధికార భాషా సంఘం నెల్లూరులో "జమీన్‌ రైతు వారపత్రిక నాకు సన్మానం. చేసిన సందర్భంలో జరిగిన సభలో నేను పత్రికా సర్మిశమలో సంపాదకులకు ఏ స్వేచ్చ లేదని చేసిన విమర్శ 'ఉదయం'లో పూర్తి పాఠం వచ్చింది. నేనే చెప్పి వేయించాను కూడా. ఈ పరిస్థితుల్లో ముఖ్యమంత్రి విజయభాస్కరరెడ్డిగారు అధికార భాషా సంఘ అధ్యక్ష పదవిని స్వీకరించమని అడిగినప్పుడు కాదనలేకపోయాను. అధికార భాషా సంఘానికి అధ్యక్షుడుగా నియమించబడినప్పుడు అది రాజకీయ నియామకం కాదని, ఏ పార్టీ పదవిలో ఉన్నా ఎనరు ముఖ్యమంత్రి అయినా జి.ఓలో నిక్టేశించిన గడువు మేరకు ఆ సంఘ కార్యకలాపాలు నిర్వహించవచ్చునన్న అభిప్రాయంతోనే ఆ ప క్షి దీవిని స్వీకరించాను. పాలనా భాషగా మూడేళ్లు తెలుగును అమలు జరిపించాలన్న పట్టుదలతో కృషిచేశాను. ఇతర రాష్ట్రాల పర్యటనలు పెట్టుకోకుండా ర్యాష్టం అంతటా ఇరవైమూడు జిల్లాలు పర్యటించి జిల్లా అధికారుల నుంచి మండల అధికారి వరకూ అందరినీ కీల్సస జి జ లుసుకొని అధికార భాష అయిన తెలుగు పట్ల అలక్ష్యం జరుగకుండా కృషి జరగాలని నొక్కిచెప్పాను. కొన్ని జిల్లాల్లో దాదాపు అన్ని మం; టీ ప డలాలు చూశాను. విజయభాస్కరరెడ్డి ప్రభుత్వం ఉన్నంతనరకూ ఒకటిన్నర సంవత్సరం పాటు ఈ కార్యక్రమం బాగా కొనసాగింది. “గాలి ప్రభృతుల దుష్ప్రచారం ఒకవైపున నేను అనారోగ్యాన్ని కూడా లెక్కచేయకుండా చిత్తూరు నుంచి శ్రీకాకుళం వరకూ సుడిగాలిలా పర్వటిస్తున్నప్పుడే తె లుగుదేశం పార్టీలో శ్రీమతి లక్ష్మీపార్వతికి చెంచాగిరి చేస్తున్న గాలి ముద్దు కృష్ణమునాయుడు ప్రభృతులు నా పై ధ్వజమెత్తారు. అధికార భా షా వ్యవహారాలు పట్టించుకోకుండా నుల్లారెడ్డి ముఖ్యమంత్రి ఇంట్లో తిష్టవేసి పైరవీలు చేస్తున్నారని, భూ ఆక్రమణకు పొల్పడ్డారని తము శ నీచ నికృష్ణ స్థితిని నాకు ఆపాదిస్తూ గాలి ఆరోపణలు చేశారు. 'అక్షింతోల్లో శ్రీ మతి లక్ష్మీ పొర్వతిని గురించి రాస్తూ '“పత్మివతా శిరోమణులు పతి జాడల నడుస్తారు లక్ష్మీ పార్వతి గారా లక్ష్యమెలా విడుస్తారు' అ క ఆమె భృత్యగణానికి పైత్యం ప్రకోపించి తలాతోకలేని నిందా ప్రచారానికి పార్పడింది. పోతే గాలి నాయుడి మీద లోగడ మ ఆంధ్రభూమిలో కొన్ని చురకలు అంటిస్తూ

అధికార భాషా సంఘం 133

“వాయు చుంబన కృష్ణను

నాయుడయ్య

వాయి కొంచెము సేపైన

మూయవయ్య" అన్నాను. మొదటి చరణంలో "వాయుచుంబని మంటే గాలి ముద్దు అని అర్ధం. తెలుగుదేశం అధినేత ఎన్టీఆర్‌ను తన ఇలవేలుపు అంటూ ఇరగడ తరగడ లేకుండా వాగుతున్న ఆ నోటికి కాసింత విశ్రాంతి ఇవ్వమని వ్యంగ్యంగా అధిక్షేసిస్తే అది గేదె సరసంగా మారింది! ఈ గాలి వాగుడుకు జవాబు చెబుతూ రాష్ట్రంలో నా పర్యటన వివరాలు ప్రకటించాను. భూ ఆక్రమణ ఎక్కడ ఎప్పుడు ఎంత జరిగిందో బయట పెట్టమని సవాల్‌ చేస్తే జవాబు చెప్పకుండా అధికారా భాషా సంఘ అధ్యక్షులు రాజకీయ వ్యాఖ్యలు చెయ్యరాదని, మల్లారెడ్డి కవికాదని శ్రీశ్రీ యే అన్నారని తమ అసాధారణ అజ్బ్టానాన్ని అపారమైన అవివేకాన్ని మరోసారి బట్టబయలు చేసుకున్నారు. అధికార భాషా సంఘ అధ్యక్షునికి రాజ్యాంగం పౌరులందరికీ ప్రసాదించిన ప్రాధమిక హక్కుల్లేవని ప్రభుత్వం అదేశ్‌స్టీ ఈ పదవిని నా ఎడమకాలితో తన్నేసి వెళ్లిపోతానని సెక్రటేరియట్‌లో నా ఛేంబర్‌లోనే పత్రికా విలేఖరుల సమక్షంలో ప్రకటించాను. మహాకవి శ్రీ శ్రీ పంచిన వ్యంగ్యరచనా చందన సుగంధాలను ఆఘాణించగలిగిన తెలివితేటళల్లేని వాళ్లు కవిత్వం గురించి మాట్లాడడమెందుకని చీవాట్లు పెట్టాను.

తెలుగుదేశం పార్టీ అఖండమైన మెజారిటీతో అధికారంలోకి రాగానే గాలి ముద్దు కృష్ణమనాయుడు మరోసారి విజృంభించాడు,

త్వరలో అధికార భాషా సంఘ అధ్యక్ష పదవి నుంచి మల్గారెడ్డిని దించేస్తామన్నారు. కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ హయాంలో వివిధ కార్పొరేషన్లక నామినేట్‌ అయిన చైర్మెన్లంతా రాజీనామాలు ఇస్తున్న ఆ సమయంలో నాకూ ఆ సమస్య ఎదురైంది. నేను ఆ విషయం గురించి చాలామంది ప్రముఖులతో, మిత్రులతో చర్చించాను తత్ఫలితంగా అధికార భాషకు పార్టీ రాజకీయాలకు సంబంధం లేదు కాబట్టి నా అంతకు నేను ఆ పదవి నుంచి వైదొలగకూడదని, అవసరమైతే న్యాయస్థానం తీర్పు కోరదామని నిర్ణయించుకున్నాను. ఆ పదవి కోపం కొందరు ప్రయత్నిస్తున్నారని, సదరు మేధావులూ, రచయితలూ లక్ష్మీపార్వతిని ఆశ్రయించి ఆమె సేవలో, సంకీర్తనల్లో నిమగ్నమయ్యారన్స తెలిసింది. ఒక నవలా మణి శ్రీమతి పార్వతి జీవితాన్ని ఒక “వారో పత్రికలో సీరియల్‌గా రాస్తూంటే ఆ రచనా శైలిని మరికొందర్స ప్రముఖ విమర్శకులు మెచ్చుకుంట్టున్న సంగతి రహస్య మేమీకాదు. అయితే ఇక్కడ ఒక విశేషాన్ని ప్రస్తావించవలసి ఉంది. న్టిఆక్ర ముఖ్యమంత్రి అయిన కొద్ది రోజుల్లోనే నేను ఆయనను మర్యాద పూర్వకంగా కలిశాను. కుశల ప్రశ్నల తర్వాత అధికార భాషా సం వ్యవహారాల గురించి మరోసారి మాట్లాడు కుందామని చెప్పి సెలవు తీసుకొని వచ్చాను. ఎన్టీఆర్‌ తత్వాన్ని బట్టి ఆయన నా మీద్ర న్వ్య్య తీసుకోవాలనుకున్నట్లయితే ఆరునెలల పాటు వేచి ఉండే వారుకాదని, శ్రీమతి లక్మీపార్వతి ద్వారా గాలి ముద్దు కృష్ణమనాయుడి జత్తిత్య ఫలితంగానే జూన్‌ 19న రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నన్ను తొలిగిస్తూ ఉత్తర్వు జారీ చేసిందని వివిధ వర్గాల ద్వారా తెలిసింది. నేను త్రో ప్రకటించినట్లు ఎన్లీఆర్‌ ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని సవాల్‌ చేస్తూ హైకోర్టులో రిట్‌పిటిషన్‌ దాఖలు చేశాను.

18 అ శేషజీవితం | ని [గజ్జెల మల్లారెడ్డిగారు “మనస్సాక్షి రచన మొదలుపెట్టే నాటికే వారి ఆరోగ్యం శ్షీణదశలోనే ఉంది. లింఫోమా వ్యాధి క అదుపుచేయడానికి తీసుకున్న కెమోథెరపీ ఆయనను శారీరకంగా ఎంతో కుంగదీసింది. తతృలితంగా వారు తమ జీవిత చరమౌ౭ , రి వివరాలను (గ్రంథస్తం చేయఖేకపోయారు. "మనస్సాక్షి రచనను అసంపూర్తిగానే వదిలేసి వారు మహాప్రస్తానం సాగించారు. మలా జీవితంలో చివరి రెండున్నర సంవత్సరాల కాలంలో జరిగిన ప్రధాన సంఘటనలను వారి కునూరుడు అశోక్‌ ఈ అధ్యాయం పొందుపరచారు] రు నూనుగుమీసాలనూత్న యవ్వనంలోనే కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ కార్యకర్తగా క్రియాశీల రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించిన మల్గారెడ్తీగో ఆసీద్దాంతాల ప్రభావంతోనే ఉద్యమస్ఫూర్తితోనే సాహితీ రంగప్రవేశం చేసి తమదైన విశిష్టశైలిలో గేయాలు రచించారు. కానీ జీవి సషమూర్తి చరమదశలో వారి తాత్విక దృక్పథంలో మౌలికమైన నూర్పు వచ్చింది. వారి ఆలోచనా విధానాన్ని స్వామీ వివేకానంద, జిడ్డు కృష్లాల ౫ ఆచార్య రజనీశ్‌ల రచనలు గౌతమ బుద్దుని బోధలు ఎంతగానో ప్రభావితం చేశాయి. అందుకే 1995మే నెలలో బుద్ధజయంతినొడు ని సీనియర్‌ ఐ.పి.ఎస్‌ అధికారి, ఆనంద బుద్ధవిహార ట్రస్ట్‌ ఉపాధ్యక్షులు సి.అంజనేయరెడ్డిగారు ధమ్మపదాన్ని తెలుగులోకి అనువదించాలి కోరినప్పుడు అదొకముహదవకాశంగా వారు భావించారు ఈ సందర్భగా వారి డైరిలోని కొన్ని వాక్యాలు -

“ధమ్మపదం అనువాదం 1995లో చాలా గొప్పవిశేషం. ఆంజనేయరెడ్డి నాకీ బాధ్యత అప్పగించి చాలామేలు చేశారు. రికొడ్డు టైంలో ఈ పని జయప్రదంగా ముగించాను ఒకటి అరా తప్ప అన్ని గాథలు ఛందోబద్ధంగా అనువదించాను, మొత్తంమీద అనునొ పంతృప్తికరంగానే సాగింది. బుద్దుని ప్రవచనాల ఫలితంగానూ అదే సమయంలో జిడ్డు కృష్ణమూర్తి రచనలవల్ల నాతాత్విక చింతేనో క్రమంలో పెద్దమార్పు వచ్చింది. దానికి అద్వైతం కూడా తోడ్జెంది, ఇందువల్ల దృష్టి భక్తి నుంచి జ్ఞానంవైపుు మళ్లింది.

ఆంజనేయరెడ్డి ధన్ముపదం ప్రచురణ అసాధారణంగా ఉండేందుకు సకలయత్నాలు సాగిస్తున్నారు. 107పద్యాలను విడో

; అచ్చువేయాలని, క్యాసెట్లుగా తయారుచేయించాలనీ నిర్ణయించారు. నాకవితాశక్తి ఈ విధంగా సఫలం కాబోతున్నది.

౯. జ ధు

మొత్తంమీద అనువాదం సంతృప్తికరంగానే సాగింది అని మల్లారెడ్డిగారు డైరీలో రాయడానికి కొన్ని కారణాలున్నాయి. వో ? లే తుంటి ధమ్మపదం అనువాదం చేసీ కాలంలో వారొనికొక్కసారైనా ఆనంద బుద్ధ విహార ట్రస్ట్‌ ఉపాధ్యక్షులు ఆంజనేయరెడ్డి, టప్‌ నో ల కవిం ఎస్‌.వీరనారాయణరెడ్డిగార్లతో అంతవరకూ పూర్తయిన అనువాదం గురించి సుదీర్ద చర్చలు సాగేవి. వీరిద్దరూ వృత్తిరీత్యా ఐపీ న అధికారులైనా బౌద్ధ ధార్మిక సాహిత్యాన్ని ఆంగ్లంలో క్షుణంగా చదవడంతోపాటు బౌద్ధవాబ్బయాన్ని తెలుగువాళ్లకు అందించడొని టీ శ 0౮

అంకితభావంతో కృషిచేస్తున్నవాళ్లు కవిత్వాన్ని ఒకభాషనుంది మరో భాషలోనిక అనువదించేటప్పుడు మూలంలోని భావానికీ భంగో కలగకుండా నుడికారాలు జాతీయాలు మేళవించే విషయంలో అనువాదకుడు కొంతస్వీచ్చ తీసుకోవాలనీ అప్పుడే అను” దం

శేషజీవితం 1. కృతకంగా కాకుండా సహజ సౌందర్యవంతంగా ఉంటుందని మల్లారెడ్డీగారి అభిప్రాయం. అంజనేయరెడ్డిగారు, వీరనారాయణ రెడ్డిగారు ఆ అభిప్రాయంతో ఏకీభవిస్తునే సాధారణ కావ్యాల అనువాదానికి అది వర్తిస్తుందనీ అయితే ధమ్మసదం లాంటి ప్రామాణిక ధార్మిక సాహిత్యాన్ని అనువదించేటప్పుడు బుద్దుని వచనాలను యధాతధంగా పాఠకులకు అందించాలన్కి మూలానికి ఆవగింజంత భిన్నంగా కూడా ఉండడానికి వీలులేదని చెప్పేవాళ్లు. అందుకే ధమ్మపదం అనువాదానికి మల్లారెడ్డిగారు చాలా శ్రమపడవలసి. వచ్చింది. బౌద్ధధర్మంలో కొన్ని పదాలు, భావనలకున్న నిర్దిష్టమైన అర్జాన్ని, వాటి ప్రాధాన్యతను వారికి ఆంజనేయరెడ్డిగారు, వీరనారాయణరెడ్డిగారు వివరించి చెప్పేవాళ్లు ఒక్కోదఫా వీరి చర్చలు అర్ధరాత్రి దాటాక కూడా కొనసాగేవి పొద్దుపోయిందని ఇంటిదగ్గర నుంచి రెండుమూడు దఫాలు ఫోన్‌ వచ్చాకే మల్తారెడ్డిగారు చర్చలు ముగించి గృహోన్ముఖులయ్యేవారు. మొదట ధమ్మపదం ఆ తరువాత సుహృల్లేఖ అనువాదంలోను, ప్రచురణలోను ఆంజనేయరెడ్డిగారు, విరనారాయణరెడ్డిగారు కీలకమైన ప్యాత్ర నిర్వహించారు. వారిద్దరూ పూనుకోకపోత్తే ప్రోత్సహించకపోతే మల్గారెడ్డిగారికి ధార్మికగంధాలను అనువదించాలన్న కోరిక కూడా కలిగేదికాదు.

1995మే 3న రవీంద్ర భారతిలో బుద్ధపూర్లిమ ఉత్సవాల్లో భాగంగా “ధమ్మపదం అవిష్కరణ జరిగింది. సభకు అధ్యక్షత వహించిన ప్రఖ్యాత కవి డా.సి.నారాయణరెడ్డీగారు నుల్లారెడ్డిగారి అనువాద శైలిని ప్రసంసిస్తూ -

“పరుష వాక్కుల పరుల లాపాడనద్దు

తిట్టు కింకొక్క తిట్టు తోబుట్టు వగును

దూషణల వల్ల కలుగు సంతోషమేమి

దెబ్బలాడిన తప్పదు దెబ్బనీకు అన్న పద్యాన్ని కోట్‌ చేశారు. తిట్టుకింకొక్క తిట్టు తోబుట్టువగును అని అనువదించడంలో మల్లారెడ్డిగారు మూలానికే మెరుగులు చిడ్దారని సినా,రెగారు అభివాయపడ్డారు.

1996 పార్లమెంటు ఎన్నికల సందర్భంగా “ఈనాడు ఎన్నికల సప్టిమెంట్‌లో కాలమ్‌ ఒకటి రాయాలని రామో పూరు కోరినప్పుడు ఆ పత్రిక ద్వారా మరోసారి లక్షలాది పాఠకులను కలుసుకొనే అవకాశం లభించినందుకు మల్గారెడ్డిగా లలో సంతోపంాడా “చెణుకులు పేరుతో ఈనాడు ఎన్నికల అనుబంధంలో మల్లారెడ్డిగారు ప్రతిదినం వ్రాసిన వ్యంగ్య కవితా ల న్‌ ై ళ్‌ (న ల్‌ శ్రీధర్‌ బొమ్మలు కూడా తోడ్లె మంచి స్పందన లభించింది. ఎన్నికల ప్రచారం సందర్భంగా కమమూ౦ ల గామ ర్ల మీ పాలేరుగా ఉంటానని విజ్ఞప్తి చేయడంపై తాను విసరిన 'చెణుకును మల్లారెడ్డిగారు ప్రత్యేకంగా డై

“బాపిరాజు మీసంలో పటాటోస మగుపించదు మాటల్లో కారిన్యం మచ్చుకైన కనిపించదు ప్రజలకు పాలేరు నన్న భావన పావనమైనది అది భారత సంస్కృతే ఆణీముత్తె మనదగినది

186 మనస్ఫాక్తి అలాగే కడప నియోజకవరంలో వై.ఎస్‌.రాజశేఖరరెడ్డిగారు ఎదుర్కొంటున్న గట్టిపోటీ గురించి తాను రాసిన కవితా వ్యాఖ్యను కూడా మళల్తారెడ్డిగారు డైరీలో నోట్‌ చేశారు. 'కడపలోన గడప గడప అడుగడుగున పోరాటం అటుచూచిన ఇటుచూచిన ఎటు చూచిన ఆరాటం పదుగురు ఒకటై ఒక్కని సై కత్తులు ఎత్తినారు ఇది మా కాంగి మురాసం స్క్పృతియని ధ్వజమెత్తినారు' ఈనాడు ఎన్నికల సప్టిమెంట్‌లోనే చుల్గారెడ్డిగారు రోసీన మరోకాలన్‌ “దృక్‌పథం' కూడా పారకులను బాగా ఆకట్టుకుంది.

1996 క్రిస్మస్‌ పండుగరోజు మల్లారెడ్డిగారు రామకృష్ణమరంలో స్వామీ పరమార్ధనందను కలిసి స్వామీ వివేకానంద రాసిన యతిగీతం కవితకు తమ ఆంధ్రానువాదాన్ని చదివి వినిపించారు. ఈ సందర్భంలో వారి డైరీనుంచి కొన్ని మాటలు ఆయతిగీతం స్వామీ పరమార్దానందకు వినిపించాను. తన్మయులై ప్రశంసించారు. "“ఆంధ్రప్రభీతో పాటు “రామకృష్ణ ప్రభీలో కూడా అచ్చువేయిస్తామన్నారు మిగతా గేయాల అనువాదాలు కూడా 31జననరిలోగా పూర్తి చేయమన్నారు. అదిమీకు సాథ్యమే నన్నారు, స్వామీజీ ప్రోత్సాహంజో

మ ఆ $

నాకు అపూర్వ, అపార, శక్తి ఉత్సాహాలు కలిగాయి. మరం నుంచి ఇంటికి వచ్చాక “ప్రబుద్ధ భారతో అనువాదం ప్రారంభించాను

అలా స్వామీ వివేకానందుని కవితలను తెలుగులోకి అనువదించి యతిగీతం పేరుతో కవితా సంకలనాన్ని ప్రచురించొ లని

మల్లారెడ్డిగారు సంకల్పించారు. స్వామీ పరమార్థానందకు ఇచ్చిన మాటమేరక్సు నిర్విరామంగా అతి స్వల్ప వ్యవధిలో కవితలన్నీ అనువదించారు. జనవరి 26న రామకృష్ణనుఠంలో స్వామీ రంగనాధానంద “యతిగీతం' ఆవిష్కరించారు.

యతిగీతం' అనువాదం పూర్తికాగానే ఆంజనేయరెడ్డిగారు, వీరనారాయణరెడ్డిగారు ఆచార్య నాగార్జునుని “సుహ్పల్లేఖ నొ కూడా తెలుగులోకి అనువదించాలని మల్లారెడ్డిగారిని కోరారు. ధమ్మపదం అనువాదం తరువాత బౌద్ధ ధార్మిక సాహిత్యంతో ఏర్పడిన పరిచయం వల్ల సుహృల్లేఖ అనువాదం త్వరగానే పూర్తయింది. సుహృల్లేఖ ఆవిష్కరణ 1007 మే 22న బుదపౌరిమ పర్వదినాన రవీందీ భారతిలో జరిగింది. మల్లారెడ్డిగారు పాల్గొన్న చిట్టచివరి సభకూడా అదే య;

లింఫోమా వ్యాధి తిరగబెట్టడంతో జూన్‌4 నుంచి మల్గారెడ్డిగారికి జ్వరం మొదలయింది. లివర్‌ దెబ్బతినడంతో న్యోభి మందులకు లొంగలేదు. చివరి రోజుల్లో యశోదా హాస్పిటల్‌లో ఉన్నప్పుడు కూడా వారిలో మరణభీతి అన్నది మచ్చుకొోో కనిపించలేదు. 1995లో లింఫోమా వ్యాధి నిర్దారణ పరీక్షల కోసం, చికిత్స కోసం బొంబాయి టాటా క్యాన్సర్‌ ఇన్‌స్టీట్యూట్‌కు వళనలి

న్స ళా వచ్చినప్పుడు శ్రీ నేదురుమల్లి జనార్హనరెడ్డిగారు అక్కడ అన్ని ఏర్పాట్లు చేయించి ఏలోటూ రాకుండా చూచుకున్న విషయాన్ని గుర చేసుకొంటూ తాను యశోదా హాస్పిటల్‌లో ఉ గొ ం ్స న్న విషయాన్ని వారికి తెలియజేయాలని మళల్గారెడ్డిగారు కోరారు. ఎన్నోమార్లు షతికాముఖి జనార్దన రెడ్డిగారి మీద కటువైన విమర్శలు చేసినా వారిద్దరి మధ్యా వ్యక్తిగతమైన స్నేహం, ఆప్యాయతలు మాతం చెక్కు చదరలేది ౬ (

శేషజీవితం 187 మళ్తారెడ్డి గారికి చికిత్స ఎలా జరుగుతోంది? వారి ఆరోగ్య స్టితి ఎలా ఉంది? అనే విషయాలను జనార్ధన రెడ్డి గారు ఎప్పటికప్పుడు తెలుసుకునేవారు. ఆసమయంలో మల్లారెడ్డిగారి కుటుంబం మొత్తం వారిని ఆప్తబంధువుగానే భావించారు.

హాస్పిటల్‌ గదిలో తమ మంచం పక్కనే గోడకు బుద్దుని ఫోటో ఉండడం యాదృచ్చికమ్టైన విషయంగా మల్లారెడ్డిగారు పరిగణించలేదు.. తమ జీవిత చరమాంకంలో బౌద్ధ వాజ్మయాన్ని తెనుగులోకి అనువదించడానికి అంకితభావంతో కృషిచేసినందువల్లే బుద్దుడిప్పుడు తనకు తోడుగా నిలిచాడని అయన తనను పరమార్శించడానికి వచ్చిన వాళ్లతో చెప్పేవారు. పుట్టిన ప్రతి ప్రాణీ గిట్టక మానదు. తప్పని సరైన విషయం గురించి బాధపడడం, భయపడడం అవివేకమని అప్పులను ఓదారుస్తూ 1997 జూలై 5న మల్గారెడ్డిగారు అంతిమశ్వాస వదిలారు. హో నో యు సరాయ్‌ యర లో సట ఈ యయా తళ ప త్య మోా లో వత్తైత్రో

“గజ్జెల మల్గాంెడ్డి గారిది బహుముఖ గ్రజ్ఞాభరిత వ్యక్తిత్వం. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ల నాయకుడుగా, ఉద్యవమకారుడుగా రాజకీయ ప్రత్యర్జ్హులను తవు సునిశిత గా | | _ వ్యంగ్యంతో, వాగ్రాటితో బెంబేలెత్తించిన వక్తగా ఆయన రా్ట్ర వ్యాప్తంగా సుసప్రసిద్దుడు. _ వ్యు: అనితర సాధ్యమైన శైలిలో, మాత్రా ఛందస్సులో లయబద్దంగా అధిక్షేప కవిత్వాన్ని వే. / 1 రవించి “పాతికేళ్లుగా నేను కూడబెట్టుకున్న కీర్తిని పాతికలోపు గేయాల్లో నాట్రయాు ఇ | తస్కరించావని?”” మహాకవి శ్రీ॥శ్రీ, చేత ప్రశంసలందుకొన్న ప్రఖ్యాత అభ్యుదయ కవి 1 జా న్‌ | (శ్రీ మల్లారెడ్డి, సంపాదకీయ రచనకు కవిత్వ పరిమళాలను జోడించిన పత్రికా జ్ర వీ ల. | సంపాదకుడుగా, పత్రికా రచనలో ఎన్నో నూతన ప్రక్రియలకు (శ్రీకారం చుట్టిన జ్‌ | కాలమిస్ట్‌గా తెలుగు పాఠకులను విశేషంగా ఆకట్టుకొన్న మల్లారెడ్డి పరిపక్వ వయసులో, పరిణత మనసుతో గౌతమ బుద్దుని తాత్వికచింతనా ప్రభావానికి లోనయ్యారు. గజ్జెల మల్గారెడ్డి 1925లో కడప జిల్లా అంకాళమ్మ గూడూరులో జన్మించారు. చిన్నారి పొన్నారి. చిరుత ప్రాయంలోనే తల్లిదం డ్రులను కోల్పోవడంతో వారి విద్యాభ్యాసం కూడా 5వ తరగతిలోనే వీధిబడి గడప దాటకుండానే ఆగిపోయింది. కొంతకాలం | కాశీలో హిందీ విద్యాభ్యాసం చేశారు. కానీ దాన్ని కూడా అసంపూర్హంగానే వదిలేసి 1943 నుంచీ కడప జిల్లాలో కమ్యూనిస్ట్‌ ఉద్యమ , నిర్మాణానికి అంకితమయ్యారు., పార్టీ మీద నిషేధం విధించినప్పుడు రహస్య జీవితం గడుపుతూనే పా ట్రీ పిలుపు మేరకు యావదాస్తినీ ఉద్యమం కోసం అర్పించారు. 1978 దాకా భారత కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీలో జిల్లా కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీ కార్యదర్శిత్వం, రాష్ట్ర కార్యవర్గ ; సభ్యత్వం లాంటి కీలకమైన బాధ్యతలు నిర్వహించారు. వ. /” కమ్యూనిస్ట్‌ ఉద్యమమే మల్గారెడ్డిని కవిగా మార్చింది. సామాజిక దురాచారాల మీద, రాజకీయ అవినీతి మీద, కపటత్వం మీద వారు రాసిన వ్యంగ్య కవితలు 1961లో మల్లారెడ్డి గేయాలనే సంకలన రూపంలో అచ్చయ్యాయి. తొలి సంకలనమే వారిని రాష్ట్రంలో : | అగ్రశ్రేణి కవుల సరసన నిల్పింది. “తెలుగు నాట భక్తీరసం తెప్పలుగా పారుతోంది, 'డైయినేజి స్కీములేక డేంజరుగా మారుతోంది”? . అంటూ ఆపద మొక్కలు మొక్కే కపట భక్తుల మీద ఆయన చేసిన కవితావ్యాఖ్య తెలుగు వారి నాలుకల మీద నాట్యమాడింది. , 1965లో వెలువడిన మరో గేయ సంకలనం “శంఖారావం? లో మావోయిస్టుల మీద సాగిరివిన కవితాత్మక సైద్దాంతిక దాడి 1 రాజకీయ వివాదాలకు ఆస్కారమిచ్చినా మాత్రాచందస్సు మీద వారికున్న పట్టును, తాను నమ్మిన రాజకీయ సిద్దాంతాలను కవితాత్మకంగా . చెప్పగల్లిన వారి ప్రతిభను మరోసారి చాటి చెప్పింది. ప్రఖ్యాత ఉర్జూకవి మగ్గూం కవితలకు మల్లారెడ్డి చేసిన అనువాదాలు 1970లో 'మగ్దం కవిత అన్న సంకలనంలో వెలువడ్డాయి. ॥ పత్రికా రచయితగా, సంపాదకునిగా కూడా మల్లారెడ్డి గారు తమ సొంత బాణీతో విశిష్టమైన స్థానం సాధించుకున్నారు. 1959 నుండి63 వరకు “సవ్యసావి రాజకీయ సాంస్కృతిక వారపత్రికలో కమ్యూనిస్టు పా శ్రీ ప్రత్యర్హుల మీద విమర్శనాస్త్రాలు సంధించారు. 1 1971 నుండి 73 వరకూ విశాలాంధ్ర వారపత్రిక సంపాదకత్వం వహించారు. 1977-78లో +*వీవికు సాహిత్య, సాంస్కృతిక పక్ష

1. _పత్రికనునడిపారు. 1978 నుంది83 వరకు ఈనాడులో సంపాదకీయ రచయితగా ఉన్న కాలంలో పద్యాన్ని, గద్యాన్ని మేళవించి 1, వారం వారం వారు నిర్వహించిన “పుణ్యభూమి? శీర్షిక విశేష జనాదరణ పొందింది. 1983 నుంచి ఆరేండ్ల పాటు 'ఆంధ్రభూమి'
2. దినపత్రికకూ, అనంతరం నాలుగేళ్లు ఉదయం దినపత్రికకూ ప్రధాన సంపాదకులుగా పనిచేశారు. ,/ | వంధ టీ లన్ని కుండబద్దలు కొట్టినట్టు వాడిగా, వేడిగా నిర్భయంగా చెప్పడం వారి ప్రత్యేకత మార్కి ఎస్హు సిద్దాంతాల || ప్రకటించారు వవ ఆధ్యాత్మిక చెంతనవేపు మల్లిన మల్గారెడ్డి గారు తమ దృక్పథంలో వచ్చిన మార్పును కూడా బహిరంగంగానే | చాల న్వ్‌ ప్‌ ందుని, కవితలను యతిగీతం' పేరుతో తేట తెనుగులోకి అనువదించి స్వామీజీ పట్ల తమ భక్తి భావాన్ని . గ తెలుగు వారకందే శ రన రని అనార్య నాగార్టుసుని 'సుహృల్లీఖాను కవితాత్మకంగా అనువగ [౫౦ మృషా అవర్‌ గ్యంతో బాధపడుతూనే నాగార్జునని మరో గ్రంథం రత్నావళి అనువాదాన్ని | ఇనని భావించారేమోష్ర్రం? జూలైర్‌న శాశ్వతంగా కన్నుమూశారు. .