Telugu mana gantasaala - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

రంల యిం ఆమ. ౧౯౮ ౯ సజళిాలనుాలునుపుకాలంతోసషలనులికనుపి్య్య గ్‌ [0 కాగ మ్‌! యి చై. [మీ హూం భి న | గ్‌. 1 0 | గ్‌ ఉష . ర్‌. (౮ తీ [. గ శ్‌ 0౮4 (] [గ్‌ గ్‌! ఖు - (ఇ (భన వ! ల్‌ న్న ఏ బా. సేల్లోర (కు ్న న గ | ల. న. కా ఖ్‌ ో గ ( న. గ గ వ) గ ( డ్డ స | రా ] హు... | . గ్గ గ్గ | గజా గో జ్‌ 'ర్హ.! శా ల - గ్‌ | జ కవి మల్లెమాల నై త | పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమా గ. . | సుందరయ్య పిజ్తాన త ిమానుల కోసం 04/1 నీ 0 గి ఆనందంతో బహా లర్రా నికి . న రట ల ఎహాకరిస్తున్నాం. 12 | - మల్లెమాల కుటుంబం ౯ నీ ; వ యో భ్‌! 4 (జ్ఞ డాల్‌ సా సమీర్చీల ఖు [ లీ | న "క | బై రీచనీ ఈ / ్గ్‌ సా దార్‌ ఫీస్‌ న 4 ౬౨ ప మన్‌నరాయ్య్ట స నే వం చలల. టా. [౫ రంప యర లిు ర ఎ

తనేం కున భుంటనాల రచన; దాక్టర్‌ పి.ఎస్‌. గోపాలకృష్ణ సమర్పణ: దాక్టర్‌ ఎస్‌.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం స్నేహ ప్రచురణలు చెన్నై - 600 034 2003

400 -4€:22. గౌపాం కూద ర న (4 210బాజై[ం21 ఏంళం 01 కణలు ఏళల్టైం జం6 [110 టుకం పే160101 శం 206 డుగా పతక *యసయాంంళటత 40) ఛం 0 1 ె.5.600211280103112 6ఈల664 0 కవల. 32125300020120103/2101 ర ంంటా6ల6 [54 01506664: ౮016 2003 ద్హంచ్యు (గ్రంధాలర్భు వా 6౮౪౬: 2ట0 టీ న్‌ కలీ 0.4% ౭496 న్‌ 065180: భా స క ర హైచళాబాద్‌-= స6అల2016 (ల (040-555 88819) 16 500102: 4.620116 టా 1స్యా(లా026. ( వెగం466 2 - న శ1ంజ01 గం 9111060 స్వైరల2086 (6 (ల (040-2766 4525 0115166 0౫; వంక4 లంగ ట460 16, డీ సి0ంత[ 4ఉ0మగ యబ! - 600 04 01 600169: ఇ192122602 900% 00156 206 211 ౦౪6 186002 300% 542113 ఫగ06: 5. 150/- $ 5

ఎస్‌.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం 16, కామ్‌దార్‌నగర్‌ చెన్నై-600034 నామనసు

15 సంవత్సరాల క్రితం ఈ పుస్తకం రాయడం గురించి, ప్రచురించడం గురించి నేనూ ప్రియమిత్రుడూ తమ్ముడూ పి.ఎస్‌.గోపాలకృష్ణ మాటమాత్రంగా అనుకున్నాం. 14.2.1993న హైదరాబాద్‌ పబ్లిక్‌ గార్డెన్స్‌లో, శ్రీ ఘంటసాల విగ్రహావిష్కరణ రోజున లాంఛనంగా వ్రాత ప్రతిని (అసంపూర్తి గోపొలకృష్ణ వేబికమీద నాకందించారు. ఆయన వ్యక్తిగత, ఆరోగ్య సమస్యలవల్ల పుస్తకం రాపదానికి ఇంతకాలం పట్టింది. ఆలస్యంవల్ల జరిగిన మంచేవిటంటే, అనుకున్న దానికన్నా పుస్తకం సమగ్రంగా' వచ్చింది. ఘంటసాల విగ్రహాన్ని రవీంద్రభారతిలో పునుప్రతిష్టకు అంగీకరించి ఆవిష్కరించిన ముఖ్యమంత్రివర్యులు శ్రీ చంద్రబాబునాయుడు గారికి తెలుగుజాతి బుణపడి ఉంటుంది. ఈ పుస్తకాన్ని కూడా ఆయనే అవిష్కరిస్తున్నారు. ఇంతకన్నా ఏం కావాలి. కోట్లాది ఘంటసాల భక్తుల్లో ఒకడిగా ఇది నేను సవినయంగా ఆయనకు సమర్పిస్తున్న పూజాసుమం.

ముఖిపత్రానికి ప్రాణంపోసిన బాపుగారికి,

పుస్తక ముద్రణభారం వహించిన డాక్టర్‌ గోవిందరాజు చక్రధర్‌గారికి,

ఘంటసాల కుటుంబ సభ్యులకు

నా కృతజ్ఞతలు.

తమ్ముడు గోపాలకృష్ణ బుణం తీర్చుకోలేను.

సువాజాగిగా "నీ | ఆతీయలాయ్యు [ల డాడ్‌

రచయిత డాక్టర్‌ పి.ఎస్‌.గోపాలకృష్ణ గురించి... జననం ఏ 1949లో మద్రాసులో. తల్లిదండ్రులు ; పాతాళభేది లీలావతమ్మ. పాతాళభేది సుబ్రహ్మణ్య కవి (తిరుపతి) విద్యాభ్యాసం : తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వర కళాశాలలో బి.ఎస్‌సి, మద్రాసు రాజధాని కళాశాలలో ఎం.ఎ (తెలుగు), మైసూరు విశ్వవిద్యాలయం నుంచి పిహెచ్‌.డి. (విషయం: తెలుగు కన్నడ భాషలలోని సామెతల తులనాత్మక అధ్యయనం) ఉద్యోగాలు : ఎమెస్కో పాకెట్‌ పుస్తకాల సంపాదకవర్గం సభ్యుడు (1972-73లలో). తెలుగుభాషాసమితివారి “విజ్ఞాన ప్రగతి పత్రిక సహాయ సంపాదకుడు (1978 నుంచి 1975 దాకా) చందమామ ప్రచురణ సంస్థలో సంపాదక సహాయకుడు (1975 నుంచి 1977 దాకా). 1977 చివరి నుంచి ఆకాశవాణిలో. ప్రస్తుతం హైదరాబాద్‌లో ఆకాశవాణి ప్రాంతీయ శిక్షణ సంస్థలో నిర్దేశకుడు. (1983-84లలో మద్రాసులోనూ ఢిల్లీలోనూ కేంద్ర సాహిత్య అకాదెమీలో ప్రాంతీయ కార్యదర్శిగా ఉపకార్వదర్శిగా) రచనలు : తెలుగు, తమిళం, కన్నడం, ఆంగ్ల భాషలలో వివిధ పత్రికలలో వ్యాసాలు. తెలుగులో కధలు, కవితలు, విమర్శలు, నాటికలు, ఎన్నో అనువాదాలు. ఆకాశవాణి కోసం అనేక రచనలు. ఈ 1969లో తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం నిర్వహించిన గాంధీ శతజయంతి కవిత్వపు పోటీలో మొదటి బహుమతి.

• 1970-71లలో మద్రాసు ఆంధ్ర అభ్యుదయ రచయితల సంఘం వారు నిర్వహించిన కవిత్వపు పోటీలో మొదటి బహుమతి. ఈ 1980లో ఆంధ్రజ్యోతి వారపప్రతికలో ప్రచురితమైన 'పునరపి జననం పునరపి మరణం కధను ఆ ఏదాది తెలుగులో వెలువడిన కధలలో ఉత్తమమైన వాటిలో ఒకటిగా 'కధావేదిక' (విశాఖపట్నం) ఎన్నుకొన్నది. ఇంకా = వివిధ సంకలనాలలో కవితలు, వ్యాసాలు.. తెలుగు తమిళ భాషలలో కొన్ని పుస్తకాల సంపాదకత్వం.. = హైదరాబాద్‌ కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం, పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, కేంద్ర సాహిత్య అకాదెమీ మొదలైన సంస్థలు నిర్వహించిన సదస్సులలో - పత్రాల సమర్పణ. పుస్తక రూపంలో: “మీ గురించి మీకు తెలుసా” (విన్నవింతు పేరిట ఆకాశవాణిలో ప్రసారమైన ప్రసంగాల నుంచి ఎన్నిక చేసిన రచనల సంకలనం) మీడియా హౌస్‌ పబ్లికేషన్స్‌, హైదరాబాద్‌ వారి ప్రచురణ, నవంబర్‌ 2002.

మనవి ముప్పై ఆరేళ్ల క్రితం ఒక మండుటెండవేళ నేను చెన్నపురి త్యాగ కులు మా అన్నయ్య ఎస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు. సావిత్రమ్మ రాయనగర్‌లోని ఉస్మాన్‌రోడ్డులో ఉన్న ఘంటసాలగారి ఇంటికి గారు అరుదైన సమాచారంతోబాటు ఎన్నో ఫోటోలను ఇచ్చారు. వెళ్లాను. ఆయనపట్ల నాకున్న అభిమానం గురించి చెప్పి ఆయన తమ బంధుమి్రులెందరితోనో ఘంటసాల గురించి మాట్లాదే జీవిత చరిత్ర రాయాలని ఉందని చెప్పాను. నా మాటలు విని వీలుకల్పించారు. ఖర్చు గురించి ఆలోచించకుండా ఈ పుస్తకం ఆయన చిరునవ్వు నవ్వి ఊరుకొన్నారు. 1969లో మళ్లీ అడిగితే బాగా రావాలన్న ఒకటే ధ్యేయంతో ఈ ప్రచురణకు పూను “ఇప్పుడేం తొందర” అన్నారు. 1969 నుంచి 1973 మధ్య కొన్నారు బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు. ఈ ఇద్దరికీ కృతజ్ఞతలు చెప్ప కాలంలో ఆయనను చాలాసార్లు కలుసుకొన్నానుు ఆయన డానికి నాకు మాటలు చాలవు. నా వ్యక్తిగత కారణాలవల్ల ఈ (ప్రేమాభిమానాలు చవిచూశాను. విదేశయాత్ర సందర్భంలో రచన ప్రచురణలో దాదాపు పదేళ్ల జాప్యం జరిగినా నా వెన్ను వినిపించడంకోసం ఎన్నికచేసిన పాటలను ఆయన తమ ఇంట్లో తట్టి ప్రోత్సహించిన ఈ ఇద్దరికీ సాష్టాంగంగా నమస్మరిస్తు తంబురా శ్రుతి చేసుకుని పాడిన కొన్ని సందర్భాలలో నేను న్నాను. ఒక్కడినే శ్రోతకావడం నా అద్బష్టం (అప్పట్లోనే గురుతుల్యులూ, ఈ పుస్తకం ముఖచిత్ర రచన చేసినవారు మన తెలుగు పూజ్యులూ వి.ఎ.కె. రంగారావుగారు “ఘంటసాల భువన _ వారందరి 'ఇష్టి చిత్రకారులు బాపుగారు. ఆయనకు నా కృతజ్ఞ విజయము” ప్రచురణకు పూనుకొని ఆ పుస్తకం ట్రాత ప్రతిని. తలు తెలియజేసుకొంటున్నాను. సిద్దంచేయదానికి నాకూ అవకాశం ఇచ్చి ఘంటసాల (పైవేట్‌ ఈ రచన గురింది వెప్పినవుడు ఎంతో అసక్తి చూసి రికార్డ్‌లు ఎన్నో పదేపదే వినే భాగ్యం కలిగించారు). జీవిత చరిత్ర విలువైన సలహాలనెన్నిటినో ఇచ్చిన గురుతుల్యులూ పూజ్యులూ ప్రస్తావన తెస్తే ఘంటసాల “ముందు నీ చదువు పూర్తి కానీ శ్ర్య్చాన వి.ఎ.కెరంగారావు గారికి నా వినయపూర్వకమైన అనేవారు. కృతజ్ఞతలు.

1973 జూలైలో ఘంటసాల “నా జీవిత చరిత్ర నువ్వే ఈ పుసక ముద్రణను తమ బాధ్యతగా స్వీకరించి శ్రమ రాద్దువులే నాయనా! సెప్టెంబర్‌ తర్వాత చూద్దాం” అని నాతో వడిన వారు సోదరులు డాక్టర్‌ గోవిందరాజు చ(క్రధర్‌గారు. మరణం చెందడంతో నా కోరిక నెరవేరలేదు. జరిగింది. ఆయన (ప్రేమాభిమానాలకు నేను విలువకట్టలేను. గారిని చూడటానికి వెళ్లాను. అప్పటికి మా అన్నయ్య గారు సొంత పుస్తకాల ప్ర చురణ విషయంలో చక్రధర్‌గారు ఇంతకన్నా ఎస్‌.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు. ఘంటసాల విగ్రహ స్థాపన తక్కువే శ్రమపడి ఉంటారని నేను భావిస్తున్నాను. గురించిన ప్రయత్నాలు మొదలుపెట్టారు. ఆ వివరాలు చెప్పిన ఈ పుస్తక రచనలో నాకు అ మూల్యమైన సమాచారం అత్తయ్యగారు “మీ మామయ్య జీవిత చరిత్ర రాయాలని ఉందనే అందించినవారూ, ఆత్మీయంగా సాయపడిన వారూ ఎందరో. వాడివికదా, ఇప్పుడు రాస్తావా? అని అడిగారు. తప్పకుండా

కత్తుల వారిలో ముఖ్యులు -

రాస్తానని చెప్పి ఘంటసాల చరిత్ర రాస ప్రయత్నాన్ని ఆమె ఘంటసాల కుటుంబ సభ్యులు ఇంటర్‌వ్యూతోనే మొదలుపెట్టాను. బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారికి నా ఖం ఖా సదాశివుడు

ల్లో శ్‌ ఘంటసాల సోదరులు కీ.శే. సదాళివుడు, ప్రయత్నం గురించి చెబితే ఘంటసాల గురించి నేను రాసే ఘంటసాల కుమారులు కీ.శే. విజయకుమార్‌, పుస్తకాన్ని తామే ప్రచురిస్తామని చెప్పారు. శ్రీ ఘంటసాల ర తృకుమార్‌,

కాగొ ఈ రచనకు (ప్రేరకులు మా అత్తయ్య ఘంటసాల గరాన

సావిత్రమ్మగారు. ఈ రూపంలో ఈ రచన వెలువడదానికి కార ఘంటసాల మిత్రులపుత్రులు శ్రీ ముద్దు న.

ఇంకా-- డా. కుందుర్తి సత్యనారాయణమూర్తి, విజయవాడ ఆరుద్ర “పింటికా రమేష్స్‌ విజయవాడ సి. వెంకటేశ్వరరావు జె.వెంకటేశ్వరరావు, పత్రికా రచయిత, విశాఖపట్టణం ఆమంచి నరసింహారావు ఎం.విఠలరావు, మద్రాసు రావూరి వీరభద్రం “ఇంటర్‌నెట్‌ సమాచారం సేకరించిన నా మేనల్లుడు పట్రాయని సంగీతరావు చిరంజీవి గుంటూరు బాలాజీ (దెట్రాయిట్‌,. జె.వి.రాఘవులు ఈ రచన చేస్తున్నప్పుడు అనువైన ప్రశాంత వాతావరణాన్ని ఎం.ఎస్‌. విశ్వనాథన్‌ కల్పించి నాకు చేదోడువాదోడుగా ఉన్న నా కుటుంబ సభ్యులకు ఎం.జనార్దన్‌ (సితార్‌) కృతజ్ఞతలు ఏమని చెప్పను? దాక ప్రాధాంతప ?రజసీకాంతరా ఈ రచనకు ఉపకరించిన పత్రికలూ పుస్తకాలూ ఎన్నో భా టూ గాయకులు ఆయా రచయితలకూ నా కృతజ్ఞతలు. రావులపర్తి భద్రిరాజు నా ఈ పుస్తకానికి రూపకల్పన చేసినవారు- రఘురామయ్య మండలి బుద్ధప్రసాద్‌, అవనిగడ్డ శాసన సభ్యులు గారు ముఖచిత్రం తీర్చిదిద్దిన వారు వివిడ్‌ డిజైన్స్‌ పవన్‌ బి.నారాయణరావు (గుడివాడ) కుమార్‌గారు, ఫోటోలను స్మాన్‌ చేసిన వారు లక్ష్మ పామర్తి సుబ్బారావు (గుడివాడ) (గ్రాఫిక్స్‌ మూర్తిగారు, అందంగా అచ్చువేసిన వారు- 'ఆకృతి జి.వి.జి.కృష్ణ (సినిమా రంగం) కిరణ్‌గారు. జి.ఎన్‌.భూషణ్‌, ఛాయాగ్రాహకులు, హైదరాబాద్‌ ఈ అందరి సహకారం లేకుంటే ఈ పుస్తకం వెలుగు రాజా (హాసం పత్రిక సంపాదకులు) న చూచేదికాదు. అందుకే అందరికీ మరొక్కసారి నా కృతజ్ఞతా ఆకాశవాణి మిత్రులు: వందనాలు తెలియజేసుకుంటున్నాను. వఠం సత్యనారాయణ ఈ పుస్తకం పాఠకులకూ నేనూ కృతజ్ఞుదినే. ఎస్‌.బి, శ్రీరామమూర్తి (రామం), హైదరాబాద్‌ ఈ రచన చెయ్యడానికి నాకున్న అర్దత చాలామంది తెలుగు మంగళగిరి ఆదిత్యప్రసాద్‌ (ఎం, ఎస్‌.ఎస్‌, ప్రసాద్‌), వరంగలు వారికి ఉన్నదే. అది ఘంటసాలపట్ల అభిమానం. ఆయనకు నా అల్లంరాజు వెంకటరావు 'సుధామ', హైదరాబాద్‌ క్త పట్ల గల వాత్సల్యం ఆయన గొప్పతనానికి గుర్తే తప్ప -నా ఇంద్రగంటి శ్రీకాంతశర్మ, హైదరాబాద్‌ (ప్రత్యేకత కాదు. అట్లూరి వెంకటరావుచౌదరి, హైదరాబాద్‌ ఘంటసాల గురించిన ఈ రచన సమగ్రమైనదనీ నిర్చుష్ట ఎస్‌.రాజగోపాల్‌, హైదరాబాద్‌ మైనదనీ చెప్పే సాహసం నాకు లేదు. ఈ రచనలో చోటు చేసు సంపత్‌ నాయుడు, బెంగళూరు కొన్న సమాచారానికి ఘంటసాల గురించి ఎందరెందరో ఆర్‌.వి. వి.కృష్ణారావు, హైదరాబాద్‌ చెప్పినవీ రాసినవీ ఆధారాలుగా (గ్రహించాను. అయినా ఆయన వై.కోటేశ్వరి, హైదరాబాద్‌ జీవితం గురించీ, సంగీతం గురించీ చెప్పవలసినదంతా చెప్పలేక పి.వి.రమణ (దూరదర్శన్‌) పోయానని వినయంగా తెలియజేసుకొంటున్నాను. వల్లూరి శ్రీరామచంద్రమూర్తి, 'హైదరాబాద్‌ నా దృష్టిలో ఘంటసాల చిరంజీవి. ఆయన జీవితానికీ రామవ్రసాద్‌, హైదరాబాద్‌ సంగీతానికీ ముగింపులేదని నా నమ్మకం. ముగింపు లేని వాటి బి. మల్లికార్జునరావు (మల్లికి రచయిత (హైదరాబాద్‌) గురించి సమగ్రంగా రాయడం ఎలా సాధ్యం! అండా రామారావు, పత్రికా రచయిత (హైదరాబాద్‌) _పి.ఎస్‌. గోపాలకప మద్దాలి రఘురాం (న్నర ఆర్ట్‌ థియేటర్స్‌, హైదరాబాద్‌) 1-86ఎ, ప్రభాత్‌నగర్‌, చైతన్యపురి, హైదరాబాద్‌- 660 లలో “ఓఓ ననననలలలనపతతతతతతతతతతతతతతతతనతతతతతతతతతతతతతనతతతతతతతత

శ న నన కరు... ల 1... చే న. ఎ జై సం. (న. న్‌ నం ఏ. స (౮ న. ల జ క సం. టే. ల ల త్త శ నూ న. | .. ల న్‌ న్న | /. శ్‌ గ | గో నరొజైల " , ౯ ళ్‌ వవ శ అ శ్‌ ఖః ళ్‌ త . ఎల స 4 ళ్‌ ఎ * స్త శ పై తమ గంధర్వ గానంతో వై | సి ; వ శ వ. ల గోపాలాన్సీ మ యాల యలాయ్యొ ఆబాల లాన్ని అలరించిన క్ర. 1. (| లై పన. స చ , స శయనే నం టి న జ క్ర ఆత్మ స మై న ప మన టసాల గురించిన ఇమ డన ఘం ల 0౦ కేస క న్న భో | వల డ్డ టో! ల పో 1 ఈ రచన [1 + క (ల పో ం/ | 4 స | జ ల న్‌ టల్‌ శ్‌ ఛై స ( మ్‌ . ఆయన అభిమానులందరి క పు వ... భి లం న ల సల! ౦కతం ఎ భపున శ ఖో సే న వా. టం సై న గ. ను. ఓ ప శతాని పగ గ స న అత్త న్య ప త లే 1 న క ట్ర అన! వ. | 4 న. గ్‌

మన ఘంటనాల విషయసూచిక

1 ఘంటసాల గ్రామం గురించి...........4000లంంంంంలంలలలంంంంం కై 2. మన ఘంటసాల జీవిత విశేషాలు..............4౨౨౨ల కేక 3. గాయకుడు ఘంటసాల ............444 5200204420 €9 శ సంగీత దర్శకుడు ఘంటసాల ...........౨౨౨౦౦4222 తర్‌ 5. ఘంటసాల: మనిషి-మనీషి ..........౨౨౨౨౨౨౨౦౦౦లలలలటంంంంంంంలలం 104 6. సమ్మానధనుడు ..............ంంలలలలలలలలుం వేకేడ్తీ ౧ చిరంజీవి ఘంటసాల .............౨౨౨౨౦౦లలటుం కబర్‌

8. అనుబంధాలు - ఘంటసాల స్వీయరచనలు: మీ ఘంటసాల కధ.........౨౨౨౨౨౨౨౦౦౦౦- కేపి? జీవితంలో నేనెదుర్శొన్న పోరాటం.............. 142 గురువుగారు..........౦౦ లల ంలటలటలవలవంలంలంలలంం కేర్వీర్తీ గీతాలు...........౨ ౦౦౦0ల లంలలంలటంలంలలంలలఐ కేడర్‌ సహజయశోపద్మత్రీ విభూషితులు .............. 150 ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలు ............ 151 ఛాయాచిత్రమాలిక పంలంలలలతల లలల కేర్‌కి

మఘుంటనాల

కృష్ణాజిల్లా 'దివి తాలూకాలో మచిలీపట్టణానికి ఇరవై కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న (గ్రామం ఘంటసాల. 'కంటకసేల” పేరుతో క్రీస్తు శకం తొలి శతాబ్దాలలో సుప్రసిద్ధ మైన రేవు పట్టణంగా వెలుగొందిన ఆ గ్రామం - కాలక్రమాన సముద్రానికి దూరమై ఒకప్పటి తన పేరు ప్రతిష్టలు కోల్పోయి పల్లెటూరు అయింది. గ్రామానికి ఈశాన్య భాగంలో ఉన్న దిబ్బలను 1882లో తవ్విస్తే పువ్వులూ ముత్యాలూ- వజ్రాలూ ఉన్న పేటికలు దొరికాయట. ఇప్పటికీ ఘంటసాలలో దాని ప్రాచీన ప్రశస్తికి గుర్తుగా పర్షియా, రోయ్‌ వంటి ప్రాచీన దేశాల నాణాలు దొరుకుతుంటాయంటారు. క్రీస్తు శకం రెండవ శతాబ్దిలో రోయ్‌ సామ్రాజ్యంలో నివసించిన ఒక శాస్త్రవేత్త రాసిన “పెరిప్లస్‌ మారిస్‌ ఎరిత్రే' (అరుణసముద్ర యాత్ర) అనే గ్రంథంలో అప్పట్లో భారత . దేశపు తూర్పు సముద్ర తీరంలోని రేవులలో ముఖ్యమైన వాటిలో 'కొంటకస్సెల” ఒకటిగా పేర్కొనబడింది. ఘంటసాలలో కొన్ని ప్రాచీన శాసనాలు కూడా దొరికాయి.

ఘంటసాలలో దొరికిన పురావస్తు అవశేషాలతో అక్కడ ఒక ప్రదర్శనశాల ఏర్పాటు చేశారు.

నీ మన ఘంటసాల తతా నతన న న మ న ను న. లల క. 1 న షట న. ల టం పా . ల ల న. న సన మ తన ప. స టన్ను ఆ టం బక ల = న మ న మ. న న్‌ హ్‌ న న ర న స మం 2 య. క యయ 2 క. న మ . 4 న స న... న సో న్న. న. న న చం శే టం వ. న. 2 .. సుం (వాం లు ల న ! ప శ క న. బిషన్‌ టల నానన న న! వ ఇ న్‌ ప శి క్‌ జుం. ల టంట! నస (1న న ర్‌? ర స ను. న న? చ న. న. ల న నం. న టట ; న. . మ మ. నా ॥ న్న / నం. సి మ లా గ / న (స. న... ఇ ఎ ల /. నో న న. త్‌. న య్‌ వ. న ని టీ ఎ స్తాష్టై సాం గ ల సా స్మ చ. శ ల న న . ॥ నం. ల టం. మ . న న వ వ. ు మల న టా పహ న న సనన న వ న అనం త సట మ స న. ప టం ల న 1 సం నా భట క, ॥ ” సట న స సు... టు టన ఆ ॥| న. ఫట... న్‌ టు ్యే ఇ కు లం య రం. అపాన టం త మై! మా నం యా శ. మ భమ వ మ... క న. న. న వ్‌ క - ఘంటసాల తల్లి రత్తమ్మగారు

యా మన ఘంటసాల లా ఘంటసాల జన్మదినం గురించి ... ఆ మధుర స్మృతి వివరాలు ఘంటసాల గారి తోదల్లుడూ అందుబాటులో ఉన్న ఆకరాలను బట్టి వుంటసాల _ _మార్‌క్సిస్ట్‌ కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీ కార్యకర్తలలో ఒకరూ అయిన శ్రీ పుట్టినరోజు 1922 డిసెంబర్‌ 4 ఘంటసాల గారి తల్లిగారు ఆమంచి నరసింహారావుగారి మాటల్లో: “బెజవాడలో దేశోద్ధారక ఆయన రాముల వారి నక్షత్రం నాడు పుట్టినట్టు చెప్పేవారట. కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావుగారి ఇంట్లో సప్తాహం జరిగింది. రాముల వారి నక్షతం పునర్వసు. అయితే 1922 డిసెంబర్‌ 4 దానికి చౌటపల్లి నుండి తరంగాలు పాడదానికి శ్రీ సూరయ్య నాడు రోహిణీ నక్షతం. 1922 డిసెంబర్‌ 7 నాడే పునర్వసు గారూ మరి కొందరూ వచ్చారు. మా నాన్నగారు వి[గ్రహాలంకర నక్షత్రం. ణకు వెళ్లారు. నేను కూడా వెంట వెళ్లాను. సూరయ్యగారి “కినిమా పత్రికలో వెలువడిన ఘంటసాల పరిచయ బృందంలో ఆయన కుమారుడు వెంకటేశ్వరరావు కూడా వ్యాసంలో ఆయన పుట్టిన తేదీ 1923 జనవరి 3 అని ఉంది. ఉన్నాడు. అప్పుడు వెంకటేశ్వరరావు వయసు పదేళ్లలోపే. ఆరోజున పునర్వసు నక్షత్రం. తరంగాలు పాడుతున్నప్పుడు అతనికి చిన్న పంచె కట్టి, కాళ్లకు ఘంటసాల జాతక చక్రం వేసిన జ్యోతిష పందితులాకరు గజ్జెలు కట్టి, నుదుట నామందిద్ది నృత్యం చేయించారు. ఆ ఆయన 1922 డిసెంబర్‌ 4న పుట్టి ఉండక పోవచ్చునని నృత్యం చూడముచ్చటగా ఉండేది. ఆ సందర్భంలో జరిగిన అభిప్రాయపడ్డారట. ఊరేగింపులో ఏనుగు ఎక్కాలని వెంకటేశ్వరరావు మారాం ఘంటసాల కుటుంబ సభ్యులు చెప్పిన సమాచారం ప్రకారం చేశాడు” (ఘంటసాల సంగీత కళాకారులుగా ప్రసిద్ధి గడించిన చౌటపల్లి గ్రామ పంచాయితీలో ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు తర్వాత ఆయనకు ఘంటసాలలోనే గజారోహణ సన్మానం గారి పుట్టిన రోజుగా నమోదు చేసినది 1922 డిసెంబర్‌ నాలుగవ జరిగింది!) తేదీయేనట. అప్పట్లో వెంకటేశ్వరరావు మరొక చోట చేసిన నాట్యాన్ని ఆడే పాడే పసివాడు... చూసిన సముద్రాల రామానుజాచార్యులు (కీర్తి శేషులు చిన్నాడు వెంకులు చేత చౌటపల్లిలోనే గుంట ఓనమాలు సముద్రాల జూనియర్‌) ఆ అనుభవాన్ని మరచిపోలేదు: దిద్దించి అక్షరాభ్యాసం చేయించారు. తండ్రి సూరయ్యగారు తమ. “830వ సంవత్సరం వేసవి రోజులు. మునిమాపువేళ రెండవ కొడుకు కళామతల్లి ముద్దు బిడ్దడని (గ్రహించినట్టున్నారు. ములుస సుందరయ్యగారి ఇల్లు ఒక చిన్న ఎర్రలంగోటా ఘంటసాల మాటల్లోనే ఆ ముచ్చట్లు: “మా తండ్రిగారి విష కట్టుకుని, కొండి చుట్టుకుని ఆరేడేళ్ల కుర్రాడు “ఇందిరా యంలోనా బాల్యస్మృతి ఒకటి ఎప్పుడూ మనస్సుకి తడుతూ హృదయారవింద మందిరా" తరంగానికి చిందులేస్తున్నాడు. ఉంటుంది. మృదంగం వీపున కట్టుకొని, నన్ను భుజంమీద _ భమిటిపాటి సుబ్రహ్మణ్యం, పింగళి లక్ష్మీనరసయ్య - తాళానికి ఎక్కించుకొని ఎంత దూరమైనా ఎక్కడ భగవత్సంకీర్తనం జరిగితే గతీ కాలం మారుస్తుంటే, ఆ పసివాడు తన నాట్యం నదకకూడా అక్కడికి హాజరయి, తాను మృదంగం వాయిస్తూ, పాడుతూ, నా మార్చేవాడు. అతగాడి లయ జ్ఞానానికి మురిసి కరణంగారు చేత నృత్యం చేయిస్తూ ఉందేవారు. నాటినా బాల్య స్వరూపం, కౌగలించుకున్నారు. మునసబుగారు ముద్దెట్టుకున్నారు. నేను నృత్యం అందరికీ ముచ్చట కొలుపుతూ ఉందేవి. ఆ రోజుల్లో అలాగే విభ్రాంతుజ్జయి చూస్తూ ఉండి పోయాను.” నన్ను 'బాల భరతుడు" అని అందరూ ముద్దుగా పిలిచేవారు. సూరయ్యగారు వెంకటేశ్వరరావుతో తరచుగా “నాదోపాసన ఎన్నో బంగారు పతకాలు, బహుమతులు కూడా అప్పట్లో చెయ్యాలి అంటూ ఉండేవాడు. ఆ మాటకు అర్ధం ఏమిటో లభించేయి. ఆ బాల్యపు రోజులలోనే విశ్వదాత కాశీనాధుని అప్పటికి తెలియని వెంకటేశ్వరరావు శ్రద్ధగా తల ఊపేవాదు. నాగేశ్వరరావు పంతులు గారి దర్శనం చేసుకున్న మధుర స్మృతి వెంకటేశ్వరరావు పదకొండవ ఏట సూరయ్యగారు ఉంది” (మీ ఘంటసాల కథలో). చనిపోయారు. “చివరి రోజుల్లో ఆయన నన్ను దగ్గరికి తీసుకొని, లలా టం ాాాాోా

అలలా నన ఘంటనాలాు సంగీత విద్యలో తరించవలసిందిగా ఆదేశిస్తూ ఉండేవారు. మా ఆసక్తి మాత్రం తగ్గలేదు. అప్పట్లో బాగా ప్రచారంలో ఉన్న కపిల తండ్రిగారి యావజ్జీవిత తపః ఫలమే నా అభ్యుదయానికి _ వాయి రామనాధశాస్త్రి పాటలూ పద్యాలూ గ్రామఫోన్‌ రికార్డు కారణం అని నా నమ్మకం” అని వెంకటేశ్వరరావు ఆ తర్వాత లలో విని తానూ అలాగే పాడడానికి ప్రయత్నించేవాడు. అలా చెప్పుకున్నారు. పాడగా పాడగా తన మీద తనకే ఎంతో నమ్మకం కలిగేది; తాను సూరయ్య గారి మరణం నాటికి ఆయన కుటుంబ పరిస్థితి గాయకుడుగా రాణించగలను అనిపించేది. అంతంత మాత్రంగానే ఉండేది. రత్తమ్మగారు అంతగా చదువు అయితే సరయిన విద్యా వ్యాసంగం లేకపోవడంతో వెంక కున్న వారూ కాదు. పైగా అప్పటి ఆచారం ప్రకారం జుట్టు టేశ్చ్వరరావు కాలక్షేపం ధోరణిలో పడిపోయాడు. ఆ పరిస్థితులలో తీయించి ఆమెను మూలను పడవేశారు (అప్పటి కింకా ఊహ అతను చౌటపల్లి దగ్గరలో ఉన్న సిద్ధాంతం గ్రామంలో అడుసు తెలియని ప్రాయంలో ఉన్న కడగొట్టు బిడ్డ సదాశివుడు వితం మిల్లి గోపాలకృష్ణయ్యగారు ఏర్పాటు చేసిన ఒక సంగీత కార్య తువు వేషంలో తల్లిని చూసి భయపడి బావురుమనేవాడట): (క్రమానికి వెళ్లాడు. అక్కడ అతను అప్పటికే సంగీత విద్వాంసు రత్తమ్మగారినీ ఆమె బిడ్డలనూ చేరదీసి ఆదుకోవలసిన బాధ్యత లుగా లబ్ధి ప్రతిష్టలయిన చిట్టా సూర్యనారాయణ, చిట్టా కోదండ ఆమె తమ్ముడు ర్యాలి పిచ్చి రామయ్యగారి మీద పడింది. రామయ్యగార్లతో తలపడవలసివచ్చింది. “ఆ సంగీత సమా పిచ్చిరామయ్యగారు. వెంకటేశ్వరరావు పెద్దక్కయ్య జయప్రద వేశంలో నేనూ, నా సంగీతం ఎంతో నవ్వుల పాలవడం గారిని పెళ్లాడారు. జరిగింది. నాటినుంచి ఒకే వేదన ప్రారంభం అయింది. సంగీత తండ్రి మరణించిన తర్వాత వెంకటేశ్వరరావు చదువు విద్య సాధించాలి. తండ్రిగారి ఆత్మకు శాంతి కలిగించాలి. నన్ను సంధ్యలు సరిగా సాగించలేకపోయాడు. అతని దృష్టి ఎప్పుడూ అపహాస్యం చేసిన వారికి సంగిత విద్యతోనే ప్రతీకారం చేయాలి. ఆట పాటల మీదే ఉండేది. అయిత్తే వెంకటేశ్వరరావు తండ్రి ఇదే నిరంతర ధ్యాస”, అని చెప్పుకున్నారు ఘంటసాల అప్పటి చెప్పిన మాటలు మరచిపోలేదు. “ఏమైనా సరే సంగీత విద్య సంఘటనలు సంస్మరించుకుంటూ “మీ ఘంటసాల కధలో. సాధించాలి అని తనకు తాను ప్రదేపద్రే చెప్పుకుంటూ ఉండే సంగీత విద్య ఎలా సాధించాలి? తండ్రిగారి అత్మకు శాంతి వాదు యుట్టు పర్య ఉన్న వారామంది సంగీత విద్వాంసులను ఎలా కలిగించ్రాలి? శిక్షణకొసం ఆశ్రయించాడు. కానీ (వ “గురుకు దీక్షకు నాటి నా ఆజ మి కౌ గురువును ఆశ్రయించి సంగీతం నేర్చుకోవడం పోయింది” అని వెంకటేశ్వరరావు +మీ ఘంటసాల "కథలో క స దారి అనిపించింది. ఆ నిర్ణయంతో అతను పెదకళ్తే చెప్పుకున్నారు. బ్‌ రుకున్నాద్దు. అక్కడ సుసర్ర కృష్ణ బ్రహ్మశాస్త్రి గారనే సంగీత చౌటపల్లిలో ప్రాధమిక పారశాలలో చదువు ముగించి శాప్‌ సంగీత విద్వాంసులు సుసర్ల దక్షిణామూం వెంకటేశ్వరరావు పైచదువులకు గుడివాడ బడిలో చేరాడు. సస నేరు సా. ఉండేవారు. ఆయన వెంకటేశ్వరరావు అయితే తొమ్మిదవ తరగతి దాకా చదివిన తర్వాత అతనికి వారాలు కన “మన్నారు. గురువు గారికి శుశూష చేయడం, చదవాలనిపించలేదు. అప్పటికే అతనిక్రి కొందరు నాటక్రాల ఏడాదిపాటు నా నింపుకోవడం ప్రధాన కార్యక్రమాలుగా కంపెనీల వాళ్లతో పరిచయాలు ఉండేవి. చదువు మానేసిన ఉతకడంలో | ది. గురువుగారి కుటుంబ సభ్యుల గుడ్డలు వెంకటేశ్వరరావు తన నాటక మిత్రుల (ప్రోద్బలంతో “చింతా గీతాల సాయ దార సాధించినా వెంకటేశ్వరరావు సంగీతం మణి, 'సక్కుబాయి' మొదలైన నాటకాలలో చిల్లర మల్లర వేషాలు _ క్రాన్సి వై బేశ దు. పాటకన్నా పాట్టు ఎక్కువగా ఉందను వేశాడు. " వారావు వినయంగా శాస్త్రి గారి దగ్గర సెలవు తీసుకున్నాడు. ౧ ఎన్ని వేషాలు వేసినా వెంకటేశ్వరరావుక్తు సంగీతం మీద పెదకళ్లేపలి గాల నుంచి వెంకటేశ్వరరావు కొడాలి చేరు నా 14 న.

రాం మన ఘంటసాల కున్నాడు అక్కడ ఘంటసాల నాగభూషణంగారనే సంగీత అని నిర్ణయించుకుని తనకున్న ఒక్కగానొక్క ఉంగరాన్నీ- నలఖై విద్వాంసులు ఉండేవారు. వయొలిన్‌ విద్వాంసులుగా ప్రసిద్ధి రూపాయల విలువ గలదాన్ని- పాలకోదేరు యువకులకు ఇచ్చి గడించిన నాగభూషణంగారు తనకు బంధువు కూడా కావ వాళ్ల దగ్గర ఎనిమిది రూపాయలు తీసుకున్నాడు. డంతో తన సంగీతం ఒక కొలిక్కి వస్తుందన్న నమ్మకంతో ఆ ఎనిమిది రూపాయల పెట్టుబడితో తన సంగీత విజయ ఆయనను ఆశ్రయించాడు. వెంకటేశ్వరరావు. అక్కడ వచ్చే యాత్రకు శ్రీకారం చుట్టాడు వెంకటేశ్వరరావు. పోయే వాళ్లకు వండడమూ వడ్డించడమూ చేయవలసి వచ్చి, “విద్యల నగరరి విజయనగరంలో... ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు కాస్తా 'వంటశాల” వెంకటేశ్వర కళ్లనిండా కలలతో, మనసునిండా మధుర భావాలతో చేత రావుగా రూపొందే స్థితి వచ్చింది. అయినా శ్రమ కోర్చి ఒక స్వందీతో రెండు రూపాయల డబ్బుతో - విజయనగరం రైల్వే వక్క వండి వడ్డిస్తూ మరొక పక్క సంగీతం నేర్చుకుంటూ పెద్ద స్టేషన్‌లో రైలు దిగాడు. వర్జాల దాకా వచ్చాడు. అరటి కాయకూర చాలా బాగా చేస్తాడని విజయనగరం - తెలుగు వారి సంగీత సాహిత్య ప్రతిభకు పేరు తెచ్చుకున్నాడు. “ఎప్పటికయినా నేను గొప్పవాణ్ణి అవు అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గడించిపెట్టిన సంస్కృతీ కేంద్రాలలో తాను' అని అతను అప్పుడప్పుడూ అంటూ ఉంటే అయినవాళ్లు (ప్రముఖమైనది. గురజాడ అప్పారావు, ఆదిభట్ల నారాయణదాసు, చాలామంది అతని వెనక అతని గురించి చెప్పుకుని నవ్వుకునే వీణ వెంకటరమణదాసు, ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు వారు, మొదలైన ఎందరో మహానుభావుల కార్యరంగం - విజయ కొడాలి దగ్గర పాలకోడేరులో కొందరు యువకులకు నగరం. 'సారంగధర' నాటకం తరిఫీదు చేయించడానికి ఒప్పుకుని, నాలుగవ విజయరామ గజపతి (1888-1922) విజయ వెంకటేశ్వరరావు అడపాదడపా అక్కడికి వెళ్లి వస్తూ ఉందేవాడు. నగర సంస్థానాధిపతిగా ఉన్నప్పుడు 1919 ఫిబ్రవరి 5 నాడు శ్రీ వాళ్లు అతనికి తృణమో పణమో ఇచ్చేవాళ్లు. నత్తనడక విజయరామ గాన పారశాల పేరిట ఒక సంగీత శిక్షణా కేంద్రాన్ని చదువువల్లా నాటకాల శిక్షణవల్లా సంగీతం నేర్చుకోవాలన్న తన నెలకొల్పారు. అదే కాలక్రమాన మహారాజావారి సంగీత కళాశాల తవన నెరవేరదనిపించడంతో వెంకటేశ్వరరావు సాహసించా (మహారాజాస్‌ మ్యూజిక్‌ కాలేజ్‌)గా వాసికెక్కింది. ప్రస్తుతం ఈ లనుకున్నాడు కళాశాల - మహారాజా ప్రభుత్వ సంగీత నృత్యకళాశాలగా తన ఆలోచించగా ఆలోచించగా టెంకటేశ్వరరావుకు ఒక కళాసేవను కొనసాగిస్తున్నది. ఆలోచన తట్టింది. “నాటికి ఆంధ్రదేశంలో ఏకైక సంగీత 1919లో శ్రీ విజయరామ గాన పాఠశాల మొదలయి కళాశాల విజయనగరంలో మాత్రమే ఉంది. మహామహులు నపుడు దానికి హరికధా పితామహులూ ఆటపాటలమేటీ ఆది అదిభట్ల నారాయణదాసుగారు, శ్రీ ద్వారం వెంకటస్వామి భట్ల నారాయణదాసుగారు తొలి ప్రిన్సిపాల్‌ అయ్యారు. దాసుగారి నాయుడుగారు మొదలగు సుప్రసిద్ధ విజయనగర విద్వాంసుల తర్వాత, వాయులీన వాదనంలో తమంతవారు లేరనిపించుకుని కీర్తి బాల్యంనుండి కూడా తెలియటం జరిగింది. సంగీత విద్య వయొలిన్‌ నాయుడుగారుగా పేరొందిన ద్వారం వెంకటస్వామి విజయనగరం సంగీత కళాశాలలోనే సాధన చేయాలి. గత్యం నాయుడుగారు మహారాజావారి సంగీత కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ తరం లేదు” అనుకున్నాడు ఇంట్లో మేనమామకూ తల్లికీ చెప్పి అయ్యారు. వెంకటేశ్వరరావు విజయనగరం చేరుకున్నప్పుడు - వెడదామంటే వెళ్లనిస్తారో లేదో అనే అనుమానం కలిగింది. కళాశాలకు నాయుడుగారే ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉండేవారు. పైగా విజయనగరం వెళ్లడానికి డబ్బు కూడా అవసరం. ఆ వెంకటేశ్వరరావు విజయనగరం చేరుకుని సరాసరి సంగీత డబ్బు తనకు దొరికే మార్గం ఏది? కళాశాలకు వెళ్లాడు. వెళ్లగా కళాశాలకు వేసవి సెలవులని ఎవరికీ చెప్పకుండా 'మన చేతనైనది మనం చేసుకుందాం! తెలిసింది. మూతపడి ఉన్న కళాశాలనుంచి వెంకటేశ్వరరావు చలల ర

మన ఘంటసాలలా ద్వారం నాయుడిగారి ఇంటికి వెళ్లి ఆయనను కలుసుకున్నాడు. ప్రవేశం దొరకాలంటే తాను ఏం చేయాలి? తనకు టం ఆయనకు తన పరిస్థితి వివరంగా విన్నవించుకున్నాడు. కూలంగా ఉన్న వాతావరణాన్ని తనకు అనుకూలంగా మల నాయుడుగారు అంతా విని “ఇప్పుడు కాలేజీకి సెలవులు. కాలేజీ కునేది ఎలాగా? తెరిచే దాకా ఏం చేస్తావు?” అని అడిగారు. “ఏదయినా అతను ఎల్లమ్మ గుడికి వెళ్లి తలదాచుకున్నాడు. చేస్తానండే! తమ సెలవయితే కాలేజీలో ఉంటాను అన్నాడు ఆ తర్వాత ఏం జరిగిందీ వెంకటేశ్వరరావు మాటలలోనే: వెంకటేశ్వరరావు. నాయుడుగారు అతను కళాశాల ఆవరణలో “అటువంటి నిరుత్సాహ పరిస్థితులలో శ్రీ పట్రాయని సీతారామ బస చేయడానికి అనుమతించారు. అలా వెంకటేశ్వరరావు శాస్త్రి గారి దర్శనం చేసేను. శ్రీ శాస్త్రి గారు సంగీత కళాశాలలో సంగీత కళాశాలలో ఉంటూ ఊళ్లో వారాలు ఏర్పాటు చేసుకునీ గాత్ర పండితులుగా ఉన్నారు. శ్రీ శాస్త్రి గారిని ఆ ప్రాంతంలో ఇచ్చిన వాళ్ల దగ్గర చందాలు తీసుకునీ కాలం గడపసాగాడు. (ర్వ సాలూరు చిన గురువుగారనే వారు (వారి తండ్రి గారు అయితే ఈ సదుపాయానికి అనుకోకుండా ఆటంకం వచ్చి పెద్ద గురువు గారు). వారు సాలూరు గ్రామంలో అంతకు పడింది. పూర్వం చాలా కాలం నుంచి సంగీత పాఠశాల నెలకొల్పి ఎంతో కళాశాలలో వెంకటేశ్వరరావు లాగానే మకాం చేస్తున్న మంది విద్యార్థులకు ఉచితంగా సంగీత విద్య ఉపదేళిస్తూ కొందరు విద్యార్థులూ కళాశాల పనివాళ్లూ కలిసి ఏదో క్రాన్సి ఉండేవారు. శ్రీ శాస్త్రి గారు విజయనగర సంగీత కళాశాలలో పని చేశారు. తాము చేసిన నేరాన్ని వాళ్లు వెంకటేశ్వరరావుకు ప్రవేశించి అప్పటికి కొద్ది కాలమే అయింది. అంటకట్టేశారు. దాంతో అభం శుభం ఎరుగని ఆ అమాయకుడు జ శాస్త్రి గారు నా చేత పాడించి, నా గాత్రం విని ఎంతో అందరిలోనూ అవమానం పాలయ్యాడు. ఆ అపనింద పుణ్యమా సత్త రు. నన్నూనా పరిస్లితులని తెలుసుకునారు. సంగీత అని వెంకటేశ్వరరావును కళాశాల నుంచి వెళ్లిపొమ్మన్నారు ల యెడ " థ్‌ న్నా రం చేసు తలదాచుకునే నీడ పోయిందని బాధ పడుతున్న అతని మీ ద్య యెడల నాకు గల తీవ్రమైన ఆకాంక్షను అం మత స ద కొన్నారు. నన్ను సర్వవిధాలా ప్రోత్సహించి నాలో ధైర్యం క ద ౦దను నమ్మి తమ నన్ను ప్రబలంగా ఆకర్షించేయి. *గురువు' అన్న మాట శ్రీ తిండికీ నీడకూ ఢోకా లేదనుకున్న వెంకటేశ్వరరావు ₹ర్టగాం ట్రదంనే సార్థకమయిందనిపించింది. నాటీ నుండీ పరిస్థితి మళ్లీ మొదటికి వచ్చింది. కళాశాల తెరవదానికి మరి నధిలో సంగీత సాధన (ప్రారంభించేను.” కొద్ది రోజులే ఉన్నాయి. కళాశాల తెరిచినా తనను అందులో పట్రాయని సీతారామశాస్రిగారు వెంకటేశ్వరరావును తమ చేరనిస్తారన్న నమ్మకం లేదు అతనికి. యింట్లోనే ముందు గదిలో ఉండమన్నారు. ఆ విధంగా అతనికి వీధిన పడిన వెంకటేశ్వరరావుకు ఏం చేయాలో తోచలే దు మరీ నీడ దొరికింది. అయితే తమ 28వ ఏటనే భార్యను పొట్ట చేత పట్టుకుని ఏ చెట్టు కిందనో ఎలా ఉండడం? తను ల్పోయి, తమ ముగ్గురు అబ్బాయిలతో జీవితం గడుపుతున్న సంగీతం నేర్చుకోవాలంటే ఎందుకు అన్నీ అవాంతరాలే ఎదు కళ ట్టు వెంకటేశ్వరరావుకు భోజన సదుపాయం రవుతున్నాయి? తను ఎక్కడికి వెళ్లినా తన దురదృష్టం తనను శ క్‌ గయారు. అప్పటికే విజయనగరంలోని వివిధ కళా వెంటొడుకున్నదేమో అని విచారపడ్డాడు. కళ్లనీళ్లు పెట్టు దగరున ఎవుకునే విద్యార్థులు చాలా మందికి అయ్యకోనేరు కున్నాడు. ఏడిస్తే లాభం లేదు. ఏదయినా చేయాలి అను ౧-న్న మహారాజువాగ్ర సత్రం (కాలక్రమాన సింహాచలం కున్నాడు. కన్నీళ్లు తుడుచుకున్నాడు. తను ఎలాగయినా సంగీతం మ కాసాని నేర్చుకుని తీరాలని నిర్ణయం చేసుకున్నాడు. కళాశాలలో తనక్తు ఘంటసాల రాసిన వ్యాసం అనుబంధం-3లో. లలల 16 న.

లలా మన ఘంటసాలలా దేవస్తానం వారి సత్రం)లో భోజన వసతి కల్పించేవారు. వెంక _ పించింది; కానీ గిన్నెలుకొనే స్తోమత తనకు లేదు. దాంతో తాను టేశ్వరరావు ఆ సత్రానికి వెళ్లి తనకు భోజనం పెడతారేమో కను విజయనగరంలో ఉన్న విషయమూ, అక్కడ సంగీత విద్యా కున్నాడు. విద్యార్థులు కాని వారికి అక్కడ భోజన వసతి లేదని ఛ్యాసం చేసే ప్రయత్నంలో ఉండడమూ - వివరంగా మేనమామ తెలిసింది. గారికి ఉత్తరం రాశాడు. తనకు వెంటనే ఒక టిఫిన్‌ కేరియర్‌ అనాటికి ఇంకా సంస్కృత విద్యార్థులు మాధుకరం అవసరమనీ రాశాడు. కొన్నాళ్లకు మేనమామగారు డబ్బు చేయడం చాలా సహజంగానే ఉండేది. వెంకటేశ్వరరావుకు పంపగా టిఫిన్‌ కేరియర్‌ కొనుక్కున్నాడు. ఈలోగా సంగీత మాధుకరం చేయడం తప్ప మరొక మార్గం కనిపించలేదు. కళశాల తెరిచే లోపలే - వెంకటేశ్వరరావుకూ కళాశాలలో మాధుకరం చేయడం ఎప్పుడు ఎలా మొదలు పెట్టాలో అతనికి జరిగిన సంఘటనకూ సంబంధం లేదనీ అతను నిర్జోషి అనీ తెలియలేదు. అప్పుడు అతనికి తన దగ్గర ఒక రూపాయ కాసు... లేలింది. అతనికి అపకారం చేసిన వాళ్లకు తగిన శిక్షా వేశారు. ఉందడం జ్ఞాపకం వచ్చింది. సోడా అయినా తాగుదాం అనుకుని తమ కొత్త శిష్యుడు నిండు కుండ అని తెలుసుకున్న సీతారామ ఒక అంగడికి వెడితే, అంగడి యజమాని వెంకటేశ్వరరావు శాస్త్రిగారు అతణ్ణి ద్వారం నాయుడిగారి దగ్గరికి తీసుకు వెళ్లారు; ఇచ్చిన రూపాయ కాసు చెల్లనిదని చెప్పి తిరిగి ఇచ్చేశాడు. ఆ వెంకటేశ్వరరావు మంచితనం గురించి ఆయనకు తెలియ రూపాయ కాసును చేత బట్టుకుని అచేతనంగా నిలుచుండి జెప్పారు. పోయిన వెంకటేశ్వరరావును ఎవరో పలకరించారు. ఆ “సెలవలు పూర్తి అయిన తరువాత నేను సంగీత కళా పలకరించిన వ్యక్తి ఎవరో సాధువు. ఆయన వెంకటేశ్వరరావు శాలలో (ప్రవేశించడం జరిగింది. నాటి సంగీత కళాశాల ట్రిన్సి కధ విని, వెంకటేశ్వరరావు దగ్గరున్న గుడ్డను తీసుకుని జోలెగా పాలు శ్రీ ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడుగారు నా సంగీత కట్టి అతని భుజాన వేసి, వెళ్లి మాధుకరం చేసుకోమన్నాడు. జ్ఞానం పరీక్షించి నా గాత్రం సుశారీరంగా నిర్ణయించి నన్ను కలిమి. వచ్చినప్పుడు లేమి చాలా మందికి జ్ఞాపకం గొకీ సంగీతమే సాధన చేయవలసిందని ప్రోత్సహించేరు. లేని ఉండదు. కానీ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గతాన్ని ఎప్పుడూ... ఏక్షంలో నేను వయొలిన్‌ విద్యార్థిగా చేరి ఉండేవాడినేమో! ఆ మరిచి పోలేదు. రోజుల్లో ఆ వాతావరణంలో శ్రీనాయుడిగారి శిష్యులని అని పించుకోవడం గొప్పగా భావింపబడేది!?” అని ఘంటసాల ఆ వాత్సల్యపూరితమైన భిక్ష తర్వాత చెప్పుకున్నారు.

“ఏమైనా నాడు ఏతల్లి మొదటి కబళం నా జోలెలో వేసిందో కళాశాల పార్యప్రణాళికతో నిమిత్తం లేకుండా సీతారామ ఆమె ఆ వాత్సల్యపూరితమైన భిక్ష నాకు అష్టైశ్వర్యాలతో కూడిన. ఇట్టి గారు వెంకటేశ్వరరావుకు తమ ఇంట్లోనే సంగీత బోధన భవిష్యత్తునే ప్రసాదించింది”, అని ఎన్ని సార్లో జ్ఞాపకం చేసు... శ్ర ర్చన్సగారు. సీతారామశాస్తిగారి గురుత్వం గురించి ఎప్పుడు కున్నారు ఘంటసాల ప్రస్తావించినా ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు నిలువెల్లా పులకించి

భుజాన జోలె తగిలించుకుని ఆ వీధీ ఈ వీధీ తిరిగి మాధు పోయేవారు. “నిజంగా గురువులంటే వారినే చెప్పాలి మా కరం ఎత్తేవాడు వెంకటేశ్వరరావు. అలా ఒక పూట తెచ్చుకున్న _ _శ్రండ్రిగారు ఏ రకమైనటువంటి సంగీతాన్ని ఉపాసన చేసి ఆహారం రెండు వూటలకూ సరిపోయేది. కానీ ఒకపూట తినగా తరించారో అలాంటి సంగీతాన్ని బోధించేటటువంటి గురువు మిగిలిన భోజనం దాచి పెట్టుకోదానికి పాత్రలు లేని కారణంగా నాకు దొరికారని నేను చాలా సంతోషించాను” అనేవారు బట్టలోనే ఉంచేవాడు. ఆ బట్టకు చీమలు పడుతూ ఉండడం అయన. వల్ల రాత్రి భోజనం మానేసిన సందర్భాలూ ఉండేవి. దాంతో సీతారామశాస్రిగారు. కూడా వెంకటేశ్వరరావు తండ్రి అన్నం పెట్టుకోవడానికి ఏదయినా గిన్నె ఉంటే బాగుంటుందని సూరయ్య గారు చెప్పినట్టే నాదోపాసన చేయాలని చెప్పేవారు. ల నా

చపప మన ఘంటసాలలా తక్కిన వారికీ తమ గురువుకూ తేడా ఏమిటో ఘంటసాల ఇలా “భోజనశాలలో విద్యార్థులను '*బోర్డర్లు' (తినేవారు), 'సర్వ చెప్పారు; “నాదాన్ని ఎలా ఉపాసన చెయ్యాలి = భగవంతుడు రులు (వడ్డించేవారు) అని రెందు (ేణులుగా విభజించి భోజన మెచ్చే నాదం ఎలా ఉపాసన చేస్తే వస్తుంది - ఆ ప్రణవాన్ని _ సదుపాయం కల్పించేవారు. బోర్డర్లుగా ఖాళీ దొరకకపోతే ఎలా ఉపాసన చెయ్యాలి అనేది చెప్పేవారు ఆయన రోజూ పాడి. సర్వర్లుగా తీసుకోగలము అని అధికారులు సుమారు 15-20 నేను ఇంటిదగ్గర ఉన్నప్పుడల్లా ఆయన అర్ధరాత్రి కాదు తెల్లవారు మందిని చేర్చుకునేవారు. సర్వర్గుగా చేర్చుకునే వారికి ఒళ్లువంచి జాము కాదు ఎప్పుడు ఆయనకు మనసు పుడితే అప్పుడు నన్ను _ పనిచేయగల దేహపుష్టి అవసరం అనేది కూడా పరిగణనలోనికి కూచోబెట్టుకుని “సాంబసదాశివ సాంబ సదాశివి అనే పదాలు తీసుకునేవారు. ఈ 15-20 మంది భోజనాల వేళకు (ఉదయం నా చేత ఎప్పుడూ చెప్పిస్తూ అందులో నాదాన్ని ఎలా పూరించాలి 9.15 సాయంకాలం 6-45) ముందుగానే చేరవలసిన బాధ్యత. ఏం చెయ్యాలి చెప్పేవారు. నాభిస్థానం నుంచి నాదం రావాలి _ కాని భోజనాలు మాత్రం తక్కిన అందరూ (450 మంది) తిని అప్పుడే జనరంజకంగా ఉంటుందనీ భగవంతుడు మెచ్చుతాడనీ _ _ వెళ్లాకనే వెళ్లాలి అని అప్పటి విజయనగర పరిస్థితుల గురించి ఆయన ఉపదేశం చేసేవారు. నాలుగు (?) సంవత్సరాల కోర్సు వివరించిన ప్రసిద్ధ రచయిత భమిడిపాటి రామగోపాలం నేను ఆ రెండు సంవత్సరాలలో పూర్తి చేశాను!” (భరాగో) గారు ఘంటసాలగారు కూడా వడ్డన చేసి భోంచేసే సీతారామశాస్రిగారింట్లో వెంకటేశ్వరరావుతో బాటు నేల. వారని చెప్పారు. నూతి నాగభూషణం అనే యువకుడూ ఉండేవాడు. అప్పటికి సీతారామశాస్త్రిగారి సంగీత పద్ధతి ఆనాటి పండితులకు సంగీత కళాశాలలో హరికథ నేర్చేవారుకారు కనుక నాగ విప్లవాత్మకమైందిగా కనబడేది. శాస్త్రిగారు సంగీతంతో బాటు భూషణం విడిగా ఆదిభట్ల నారాయణదాసు గారింటికి వెళ్లి హరి సాహిత్యంలోనూ అభినివేశం కలవారే. తమ రచనలు ఎన్నో కథ పాఠం చెప్పించుకునేవాడు. ఈ నాగభూషణం తండ్రి గానం చేసేవారు. ఆయన హార్మోనియం సహకారంతో పాదే హరికథలు చెప్పేవారట. తండ్రి తనకు ఆస్తిగా మిగిల్చిన గజ్జెలు, వారు. ఆయన హార్మోనియం వాయించే తీరు అనితర సాధ్యం. తాళం, చిడతలు చేతబట్టుకుని నాగభూషణం విజయనగరం అయితే శాస్త్రిగారి ఈ పద్ధతి సంప్రదాయజ్ఞులకు సరిపదేది చేరుకున్నాడు. నాగభూషణాన్ని వెంకటేశ్వరరావు 'అన్నా అని కాదు. పిలిచేవాడు. ఇద్దరూ కలిసి మాధుకరం చేసుకునేవారు. ఒక్కో ఆయన ఏది పాడినా సంగీతానికీ సాహిత్యానికీ కూడా సారి నాగభూషణం ఇద్దరికీ కలిపి మాధుకరం తెచ్చేవాడు. ప్రాధాన్యం ఇచ్చి పాడేవారు. ఆయన వ్రాసిన ఒక క్రీర్తన (శ్రవణా సంగీత కళాశాలలో చేరిన రెండేళ్లబాటు వెంకటేశ్వరరావు మధు నందము శాస్త్ర సమ్మతము అంటూ ప్రారంభమౌతుంది. శాస్త్ర కర వృత్తితోనే కాలక్షేపం చేశాడు. తర్వాత అతనికి సత్రంలో సమ్మతమైన గానం శ్రవణానందకరం కూడా కావాలని ఆయన భోజన వసతి దొరికింది. దాంతో బాటు అతను మూడు కోవిళ్లకు. భావం. త్యాగరాజ కీర్తనలను సాహిత్య దృష్టితో ఒక విశిష్టమైన బస మార్చుకున్నాడు. బస మార్చుకోవడం అంటే - రాత్రిళ్లు పద్ధతిలో పాడేవారు ఆయన. రాగతాళాలను అతిక్రమించి పాడక అక్కదే పడుకోవడం. భోజనానికి వెళ్లినప్పుడల్లా సత్రంలో వాళ్ల పోయినా. సంగీతం మాత్రమే తెలిసిన వారికి ఆయన ధోరణి కోరిక మేరకు అతను పాటలు పాడుతూ ఉండేవాడు. అలా వింతగా ఉందేది. తమ పద్ధతి తమదే అయినా శాస్త్రిగారు కళా చాలా సార్లు అతని భోజనం అలస్యం అవుతూ ఉండేది. శాలలో మాత్రం సంప్రదాయ పద్ధతులలోనే సంగీతం నేర్పేవారు. ఈ భోజనశాలలో ్రవేశం సంపాదించకపూర్వం వెంక సీతారామశాస్తిగారి ఇంట దాదాపు ప్రతిరోజూ సంగీత టేశ్వరరావు విజయనగరం పట్టణాన్ని ఏడు భాగాలుగా విభ సాహిత్య గోష్టి జరుగుతూ ఉందేదనే చెప్పాలి. ఈ గోష్టులలో జించుకొని ఒక్కొక్కరోజు ఒక్కొక్కపేటలోని ఉదారులైన కొందరి అనాటి ప్రముఖులెందరో పాల్గొంటూ ఉండేవారు. విద్యార్ధి ఇళ్లలో మాధుకరం చేసుకొనేవారట. దశలోని వెంకటేశ్వరరావు మీద ఆ గోష్టులు ఎంతో ప్రభావం చతల [బ్ర లవ

లలాసాంటటా మన ఘంటనాలం చూపాయి. అప్పట్లోనే అతను 'ఆంధ్ర భారతీ తీర్ధా (ఆంధ్రా వెంకటేశ్వరరావు గురుపుత్రులూ ఆ తర్వాత 1954 నుంచి రిసెర్చ్‌ యూనివర్సిటీ) అధిపతి బుగర్రా శేషగిరిరావు గారినీ, 1974 దాకా ఘంటసాలకు సహాయకులుగా హార్మోనియం వైణిక పితామహులు వీణ వెంకటరమణయ్యగారినీ, పుంభావ వాదకులుగా ఉన్నవారు) చెప్పిన వివరం. సరస్వతి ఆదిభట్ల నారాయణదాసుగ్గారినీ దర్శించాడు. ఆ రోజుల్లో విజయనగరంలోని సంగీత విద్యార్థులు తమ కళాశాలలో చేరే నాటికి వెంకటేశ్వరరావు నిక్కరు, గళ్ల _ సంగీత సాధనను సార్ధకం చేసుకోవడానికి ఎన్నో అవకాశాలు చొక్కా తొడుక్కునే వాడు. జుట్టు పైకి దువ్వుకునేవాడు. కొంచెం ఉండేవి. ఊళ్లో దాదాపు ప్రతిరోజూ ఎక్కడో ఒక చోట భజన బొద్దుగా కనబడేవాడు. కొన్నాళ్లకు పంచె కట్టడం ప్రారంభిం గోష్టులు జరుగుతూ ఉండేవి. వ్యాసుల రాజారావుగారి మేడలో, చాడు. అతను ఉన్న చోట చాలా సందడిగా ఉందేది. అందరితో వంకాయల వారింట్లో, శంబరదాసుగారి కుటీరంలో ఇలా కలుపుగోలుగా ఉందేవాడు. కళాశాలలో అతనికి చాలామంది ఒక్కొక్క చోట ఒక్కొక్క రోజు భజన గోష్టి జరిగేది. ఏదాది పొడు స్నేహితులు ఏర్పడ్డారు. వాళ్లలో ముద్దు పాపారావూ, పోలి గునా ఎక్కడో ఒకచోట ఏకాహాలు, సప్తావాలు కూడా జరుగుతూ నాయుడూ పేర్కొన దగినవారు. ముద్దు పాపారావూ వెంకటేశ్వర ఉండేవి. ఈ కార్యక్రమాలలో విద్వాంసులతో బాటు విద్యార్థులు రావూ ఒకరినొకరు 'అన్నా! అని పిలుచుకునేవారు. పాపారావుది కూడా పాల్గొనే వారు. అలా విద్యార్థులకు పిరికితనం తగ్గి పది కాస్త ఆస్తి పాస్తులున్న కుటుంబం. అప్పటికే వివాహితుడైన మందిలో పాటపాడే ధైర్యం కలిగేది. అందరూ కలిసి బృంద అతను బొంకుల దిబ్బను ఆనుకుని ఉన్న జిడ్డువారి వీధిలో తన _ గానం చేసేవారు. ఒక్కొక్క సారి ఏదో ఒక కీర్తనను స్వర టప్రస్తా అక్సగారింట్లో ఉండి సంగీత కళాశాలలో గాత్ర సంగీతం నేర్చు రానికి ఎన్నుకుని, ప్రతివారూ తక్కిన వారి కన్నా మెరుగయిన కునేవాడు. అతను రోజూ సాయంకాలం వెంకటేశ్వరరావుకు స్వరకల్పన చెయ్యడానికి ప్రయత్నించేవారు. కాఫీ ఇప్పించేవాడు; వీలయినప్పుడల్లా స్నేహికుణ్ణి అక్క 'కళావరురింగు' గారింట్లో ప్రతి శుక్రవారమూ భజన గోష్టి గారింటికి తీసుకువెళ్లి అతనితో కలిసి పాడి ఆనందించేవాదు; జరిగేది. వెంకటేశ్వరరావు ఆ భజన గోష్టిలో పాల్గొని ఎంతో శాస్త్రీయ సంగీతం నేర్చుకుంటున్నా పాపారావు ఎంతో బాగా భక్తితో గానం చేసేవాడు. హార్మోనియం వాయించేవాడు. కళావరురింగుగారికి వెంకటేశ్వరరావు అంటే ఎంతో ప్రతి శుక్రవారమూ వెంకటేశ్వరరావు విధిగా సరిదెల లక్ష్మీ ళిమానం. అడపాదడపా దుస్తులు కొనుక్కోమనీ తక్కిన ఖర్చు నరసమ్మ గారింటికి వెళ్ళేవాడు. లక్ష్మీ నరసమ్మగారు 'కళావరు .... =కొ ఉించుకోమనీ దబ్బులిచ్చేవారు. కృతజ్ఞత మరువని వెంక రింగు'గా ప్రసిద్ధులు. సంగీత నాట్యాలలో ఆరితేరిన వారు. టేశ్వరరావు ఆ తర్వాత “నా విజయనగర జీవితంలో ఎన్నడూ ప్రసిద్ధ నాట్యాచార్యులు నటరాజ రామకృష్ణగారి అభిప్రాయం మరవలేని వ్యక్తి శ్రీ సరిదెల లక్ష్మీ నరసమ్మ (కళావరురింగు,. (ప్రకారం “విద్యల నగరం విజయ నగరానికే వన్నెదెచ్చిన' వారు; విదార్గీ దశలో ఆమె నా ఎడల కనపర్చిన ఆదరాభిమానములు ఎన్నో లక్షలు ఆర్జించి అంతా బీద విద్యార్థులకు దానధర్మాలు ఎన్నడూ మరువలేను” అని వ్రాసుకున్నారు. తమకు పేరు ప్రఖ్యా చేసిన వారు; ఎందరికో కళలు నేర్చుకొనడానికి సాయపడిన కులు వచ్చిన తర్వాత విజయనగరం వెళ్లినప్పుడు మరచి వారు. ఆమె నాట్యం చేస్తారని తెలిస్తే, ఆ నాట్యం చూడదానికి పోకుండా ఆమె ఇంటికి వెళ్లి తమ భక్తి ప్రపత్తులు ప్రకటించి ఆ రోజుల్లో వేలమంది వచ్చేవారట. “మైకులు స్పీకర్లు లేని ఆ వచ్చారు. రోజుల్లో ఆమె పాట అందరికీ వినిపించేది... ఆమె తమ ముద్దు పాపారావుకు వెంకటేశ్వరరావు శక్తి సామర్ధాల మీద నాట్యంతో చూసేవాళ్లను తన్మయులను చేసేవారు. ఆమె ఎంతో గురి. “అన్నా నీవు ఒక రోజు చాలా పెద్దవాడి వవు ప్రదర్శించినది చాలా గొప్ప కళ- ఇది కళావరురింగుగారి కళా తావు” అనేవాడు. వెంకటేశ్వరరావు నవ్వి ఊరుకునేవాడు. ప్రతిభ గురించి పట్రాయని సంగీతరావుగారు (ఘంటసాల ఒకసారి పాపారావు “అన్నా, నీవు తప్పకుండా పేరు ప్రఖ్యాతులు ల 0 లా

యయా మన ఘంటసాలలా పరర రురారారురు రారారా రారరరురురారిరా రారారా రారారా రాయరు రారారాయురయురాతారురర్ల్లో స్ట [సలక్టోక[6 టీల చే జ్జ ట్ల శ వనమా మనా లా ఎ. శ యమన యమ్మా! లీ లే కష... శ సరు (// ట్య యా 4 ఫా భి గీ నై ఫో న్‌ ట్ర స లయంంరకు.. రా న నటు న ఇఅం116౧1 ఊుగ?॥1112110/15, వంటలు ఈ€ాగం౬ న ం ట్ల క్ష 115 15 10 ౦6టలరఏ” 21 స్‌ ండ్తటడంయరండంటీల...యంటండంలబాంంరల ... పై 25566 6 1077ల 2౫02102600 1 ప్ల స 6౦౪లయులు రౌాఆయం10241 200మ26015 స్‌ న 1616 2౬ ల ర్భలడలా్యదీ ఉుట్‌రయలు. పి 16 ల గ మంగ 0%6టుజంతలు ...౦4/.206 7725 జ్‌ ర 12066 1 620ఎల్‌...₹4259. వై (37 ౦076ల ర ద్ర తదిగెతవ, 26/02/407౪ 0 ఉగీల 607౧౧౭7 ర తి ౮1612109 07 0067౧7౯౬౧4 కంగా/22//0౧5. కరర్తారరు పార పరారా రారారా రార భారం ధారా రర రరర రం రా౦ రార రరార లోయర్‌ పరీక్ష సర్టిఫికెట్‌ (మొదటి తరగతిలో ఉత్తీర్ణత) తతా 20

తాప మన ఘంటసాలలా మ ల. పంప్‌ యా క టో కే ప మను..? మా. మ గానపాఠశాల,విజయనగరం ఘంటసాల సంగీతం నేర్చుకున్న శ్రీవిజయరామ | తం రం సరన కం కక కం సం స నడా క్‌ గ ప్‌ ర గాను చర్‌ రిధాకన వల నటనం పవ వను కలం హావ రాకన వ కమా చేరడ ఖనన 0 రండవ లన యన ముం పాయక చవ యాయ స్‌ ళా లీని కరమ ా! ఎం ళషేిడిలిడ (12 జ న? న్‌ సెతితి లిం తకం 0౮510 ౧౦౬౬209, * మం క్షీ గ 1] శ శ ఫె య్‌ ప 20080120 గ 2 0|9[౬౦%44 11 4౮51౦. వ మ్‌ ధి బన. మ! జ్‌ మ హాాతాయాకాకాతాకాకకలానాానా ప య = కాలే భ్‌ భ్‌ స్ట గ మ డ్‌ శ లంత ఉరండంం గడల. బాారనానానాలాం ధల, న 1 ల ల ళల తం ఎక్‌ క శస డుం లక జజ అడం ద2డంల ర యా అడం న్‌ని సప. గ] జ (లో ప నన్‌ నా య. గు టంట ణే న శ! లా సక స 20కి టేట్య్యీ-ష 2... లం ా్తారణాడ | సల శ్‌ ఈ ౪ కిగలకికు *₹1203సజినీ3సి తటి శ్రీవజయరామ గానపారశాల నుంచి గాత్ర సంగీతంలో ఘంటసాలకు లభించిన డిప్లొమా సర్టిఫికెట్‌ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ ద్వారం వెంకటస్వామిగారి సంతకంతో

లలా మన ఘంటనాల_తతతతతతతతతపతపతపతపతతపా తెచ్చుకుని గొప్పవాడి వవుతావు. అప్పుడు నన్ను గుర్తు పెట్టుకుని నగరం విడిచిపెట్టే తరుణంలో సుప్రసిద్ధ హరికథా విద్వాంసులు నా కొక చేతి గడియారం కొని పెట్టాలి” అన్నాడు. “నేను గొప్ప _ శ్రీ చొప్పల్లి సూర్యనారాయణ భాగవతారు మారుతీ భక్తమండలి వాడినయినప్పుడు చూద్దాంలే” అన్నాడు వెంకటేశ్వరరావు. (హనుమద్గాన సభ?) పక్షాన పురపాలక సంఘం వారి ఉన్నత 1940 ప్రాంతాలలో - “సంగీత విద్వానొ చదువు చివరి పాఠశాలలో అతని సంగీత సభ ఏర్పాటు చేయించారు. సంవత్సరంలో ఉండగా వెంకటేశ్వరరావు - ద్వారం నాయుడి ఆ నాటి సభలో ఆట పాటల మేటి శ్రీ మదజ్ఞాడాది భట్ల గారి అనుమతితో, గురువుగారి ఆశీస్సులతో విజయనగరంలో నారాయణదాసుగారు. వెంకటేశ్వరరావు సంగీత ప్రతిభను కచేరీలు చేశాడు. మెచ్చుకొని ఒక తంబురా బహుకరించారు. “ఆ రోజు నిజంగా “మా గురువులు సీ తారామశాస్త్రిగారి సమక్షంలో ఆరు నా జీవితంలో ఒక పర్వదినం” అని వెంకటేశ్వరరావు ఎన్నిసార్లో సంవత్సరములు దీక్షగా శాస్త్రీయ సంగీతం అభ్యసించి కళాశాల అనుకున్నారు చెమ్మగిల్లిన కళ్లతో. పరీక్ష నిచ్చి పూజ్యులు ద్వారం వెంకటస్వామినాయుడిగారి నుండి విజయనగరంనుంచి బయలుదేరే ముందు వెంకటేశ్వర కళాశాల పట్టం పొందేను. విద్యార్థి దశలోనే గవర్నమెంటు రావు మిత్రులందరికీ వీడ్కోలు చెప్పాడు. ప్రతికూల స్థితిలో తాను సంగీత పరీక్షలలో హయ్యరు పరీక్షలో కూడా ఉత్తీర్ణుడనయ్యేను” బాధపడుతున్నప్పుడు తనను చేరదీసి ఆదుకుని తనకు సంగీత అని ఘంటసాల తమ కథలో చెప్పుకున్నారు. కానీ 1941 నవం భిక్ష పెట్టిన సీతారామశాస్రిగారికి పదే పదే వందనాలు చేసి బర్‌లో ఆయన అప్పటి ఉమ్మడి మద్రాసు ప్రభుత్వం వారి 'సెలవు తీసుకున్నాడు. ద్వారంనాయుడిగారి దగ్గరికి వెళ్లి కృత సాంకేతిక పరీక్షలలో భారతీయ గాత్ర సంగీతం “లోయర్‌” జతలు చెప్పుకున్నాడు. “నాయనా! వెంకటేశ్వరరావూ! నీకు పరీక్షకు హాజరయ్యారు. విశాఖపట్నంలో జరిగిన ఆ పరీక్షలో రెండవ తరగతి వచ్చిందని విచారించకు. నీ గాత్రం ఎంతో మొదటి తరగతి లభించినా విజయనగరం కళాశాలలో తాము బాగుంది. నీకు మంచి భవిష్యత్తు ఉంది!” అని ఆశీర్వదించి హాజరయిన సంగీత విద్వాన్‌ డిప్లామా పరీక్షలలో ఆయనకు పంపించారు ఆయన. రెండవ తరగతి మాత్రమే లభించింది. తనకు మొదటి తరగతి వెంకటేశ్వరరావు 1941లో సంగీత కళాశాల విడిచి పెట్టే రాలేదని వెంకటేశ్వరరావు తనలో తాను కొంత బాధపడ్డాడు. నాటికి ఆ తర్వాత సంగీత విద్వాంసులుగా ఖ్యాతి గడించిన కానీ అధైర్యపడలేదు. గురువుగారి శిక్షణలో తాను ఒక మంచి... నేదునూరి కృష్ణమూర్తి, అయ్యగారి సోమేశ్వరరావు, నూకల గాయకుడు కాగలిగానన్న ఆత్మవిశ్వాసం వెంకటేశ్వరరావులో చిన సత్యనారాయణ, జనగాం ఆంజనేయులుగార్లు మొదలయిన ఉండడమే అందుకు కారణం. “మా గురువుల ఉపదేశ వారందరూ విజయనగరం సంగీత కళాశాలలో విద్యార్థులుగా మహత్యం వలన సంగీత విద్య - లక్ష్య లక్షణములే కాకుండా ఉండేవారు. (దక్షిణ భారత చలన చిత్రాలలో నేపథ్య గానం నాద శుద్ధి, శ్రుతి శుద్ది ఏర్పడ్డాయి. గురువుగారు విద్యార్థులలోని చేయడంలో ఘంటసాలలాగా విశిష్ట స్థానం గడించిన శ్రీమతి భావనాశక్తినీ నిర్మాణాత్మక శక్తినీ స్వాతంత్ర్యాన్ని రసదృష్టిని _ పి.సుశీలగారు కూడా విజయనగరం సంగీత కళాశాల విద్యార్ధిని /పోత్సహించేవారు. వారి ప్రభావము వలననే భవిష్యత్తులో నా కావడం ఒక విశేషం!) సంగీతానికి ఒక విశిష్టత, ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వం ఏర్పడ్డాయి” అన్నది “తండ్రిగారి ఆదేశం ప్రకారం సంగీత విద్యాభ్యాసం చేశాను. వెంకటేశ్వరరావు అభిప్రాయం. ఇక ఆ విద్యను సార్థకం చేసుకోవాలి” అనే దీక్షతో వెంకటేశ్వర లోయర్‌ పరీక్ష సర్టిఫికేట్‌లోనూ కళాశాల సర్టిఫికేట్‌లోనూ రావు చౌటపల్లికి తిరిగి వచ్చాడు. ఘంటసాల పేరు వెంకటేశ్వర్లు అని ఉండడం గమనార్హం! 1993లోనూ చౌటపల్లి చేరుకోవడానికి మట్టి దారే గతి సంగీత కళాశాల పట్టం పొంది వెంకటేశ్వరరావు విజయ అంటే 1942లో ఆ గ్రామం స్థితి ఎలా ఉందేదో ఊహించు కోవచ్చు. నన ల. ననన

లతా మన ఘంటనాలఎతతతతతపా సంగీత విద్యాపట్టభద్రుడై చౌటపల్లి చేరుకున్న వెంకటేశ్వర పించేయి. నేను ఏనాడూ ఏ రాజకీయ ఉద్యమాల్లోనూ అంత రావుకు ప్రపంచం ఒక్కసారిగా చిన్నదై పోయిందనిపించింది. వరకు పాల్గొన్న వాణ్జికాను. ఏ విధమైన రాజకీయ విధానాలూ అయినా కాలం వృథాచేయకుండా ఏవో సంగీత పాఠాలు తెలిసిన వాణ్ణి కాను. అయితే ఒకటే అమాయకమైన అవేశం చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు; “ఆంధ్ర దేశంలో పలు తావుల్లో కలిగింది. దేశం యువకుల ధైర్య సాహసాలను, త్యాగాన్ని శ్రీరామనవమి, శారద నవరాత్రులు, గణపతి నవరాత్రులు _ కోరుతూ ఉంది. ప్రతి యువకుడూ అర్ధం, మానం, ప్రాణం - మొదలగు ఉత్సవ కార్యక్రమాలలో, వివాహ మహోత్సవాల్లోనూ ఆహుతి చేయవలసిన సమయం వచ్చింది. ఏమైనా కాని, సంగీత కచేరీలు” చేస్తూ వచ్చాడు. కానీ వెంకటేశ్వరరావు ఆర్ధిక ఇంతకంటె భారత పొరుడుగా వేరే కర్తవ్యం నాకు లేదు. ఈ పరిస్థితి మాత్రం మెరుగుపడలేదు. ఆవేశంతోనే చాలమంది మిత్రులతో నాటి ఆగస్టు ఉద్యమంలో “ఆ రోజుల్లోనే పూజ్యులు వాగ్గేయకారులయిన శ్రీహరి పాల్గొన్నాను”. నాగభూషణంగారు, శ్రీపారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు, (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని నిరసిస్తూ వ్రాసిన పాటలనూ పద్యా శ్రీ క్రోవి సత్యనారాయణ (శాస్త్రి) గారు, శ్రీ వారణాసి బ్రహ్మయ్య లనూ వేదికలెక్కి పాడడంతో వెంకటేశ్వరరావు ఉద్యమ జీవితం శాస్త్రిగారు మొదలగు సుప్రసిద్ధ విద్వాంసుల ఆశీర్వాదాలు మొదలయింది. పొందడం జరిగింద” అని ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు అ ఆంధ్ర కోస్తాలో రైతులు పెద్ద ఎత్తున ఉద్యమంలో పాల్గొన తర్వాత గుర్తు చేసుకున్నారు. డంతో 1942 ఆగస్ట్‌ 12న ఆందోళన చేస్తున్న తెనాలి ప్రాంతం అయితే కేవలం సంగీత కచేరీలపైనా సంగీత పాఠాల మీదా రైతుల మీద పోలీసులు కాల్పులు జరపగా ఏడుగురు మరణిం ఆధారపడి జీవితం గడపడం వెంకటేశ్వరరావుకు దుర్భరమనిపిం _ చారు. ఆగస్ట్‌ 18 నాడు గుంటూరులోనూ, ఆగస్ట్‌ 17 నాడు చింది; ఆంధ్రదేశంలో సంగీత కచేరీల కన్నా నాటక ప్రదర్శనలూ భీమవరంలోనూ పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. ఉద్యమంలో హరికధలే ఆర్థికంగా లాభదాయకంగా కనపడడంతో తాను పాల్గొన్న వారి మీద ఆంగ్ల ప్రభుత్వం ఒక్కసారిగా విరుచుకు కూడా నాటక ప్రదర్శనలు ఇస్తే బాగుండుననిపించింది. పడడంతో - ఉద్యమం మారుమూల ప్రాంతాలకు కూడా “సంగీత సభలు చేస్తూ నాటకాలు ఆడుతూ సంగీత విస్తరించింది. శిక్ష(ణ)లు చెపుతూ ఆర్ధికంగా సతమతమవుతున్న సమయం ఉద్యమంలో భాగంగా ఒక రోజు చౌటపల్లిలో మిత్ర లోనే ప్రపంచం అంతా యుద్ధ వాతావరణంలో మునిగి ఉంది. బృందం మోటూరు దగ్గర రైలుపట్టాలు తొలగించడం, తంతి మన నాయకులు అందరు జైళ్లలో మ్రగ్గుతూ ఉన్నారు. జాతీయ తీగెలు తెంపడం వంటివి చేశారు. అయితే పట్టాలు తొలగించి కాంగ్రెసు "క్విట్‌ ఇండియా” తీర్మానం చేసింది. రాజకీయంగా నపుడు వెంకటేశ్వరరావు అక్కడ లేడు. దేశమంతటా ఉద్విగ్న పరిస్థితి ఏర్పడింది. దేశం నలుమూలలా చౌటపల్లి మిత్ర బృందం రైలుపట్టాలు తొలగించడం 1942 ఆగస్టులో కార్చిచ్చువలె విప్లవోద్యమం చెలరేగింది.” గురించి పోలీసులు విచారణ జరిపారు. అందులో వెంకటేశ్వర దేశం పిలిచింది.... రావుకు కూడా పాత్ర ఉందని అనుమానించారు. 'ఆ పాటలూ వెంకటేశ్వరరావులో అంతరంగమథనం మొదలయింది: అవీ ప్రాదుతున్నప్పుడే తెలుసు - ఇలాంటిదేదో చేస్తాడని" అని తానేం చేయాలి? మంకెన్నలు కొందరు శుభం కూడా పలికారు. తానేం చేసిందీ ఎందుకు చేసిందీ వెంకటేశ్వరరావు మాటల తమకు దొరక్కుండా తిరుగుతున్న వెంకటేశ్వరరావు ఉనికి లోనే: “నా వ్యక్తిగత జీవితం, నా కుటుంబ బాధ్యత, నా సంగీత గురించి తెలుసుకోవడానికి పోలీసులు అప్పటికింకా పట్టుమని సాధన అన్నీ దేశ భవితవ్యం దృష్ట్యా చాలా అల్పంగా కని పదకొండు పన్నెందేళ్లు కూడా నిండని అతని తమ్ముడు సదా ల చ లా

లాలా మన ఘంటసాల శివుణ్ణి పట్టుకోబోయి, ఎవరో పెద్దలు అద్దు తగలడంతో ఆ కొందరికి జరిమానాలూ (పునుకొల్లు రాంభొట్లుగారికీ సుంకర ప్రయత్నం మానేశారు. దాంతో వెంకటేశ్వరరావు పోలీసులకు సుబ్బయ్యగారికీ దాసరి రామశేషయ్యగారికీ చెరి నూరు రూపా లొంగిపోయాడు. అతని మీదా అతని మిత్రుల మీదా పోలీసులు యలు), కొరడా దెబ్బలూ (అట్లూరి సీతారామాంజనేయులు కేసు (1942 సంవత్సరం క్రిమినల్‌ కేసు సంఖ్య 100) పెట్టారు. గారికీ అట్లూరి సుబ్బయ్యగారికీ లగిసెట్టి బసవేశ్వర్లుగారికీ క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమం సందర్భంగా ఘంటసాల వెంకటేశ్వర పన్నెండేసిి అట్లూరి వెంకటేశ్వరరావుగారికీ, కొత్తపల్లి బొజ్జయ్య రావుతో చౌటపల్లికి చెందిన పొట్లూరి సత్యనారాయణ, అట్లూరి _ గారికీ పునుకొల్లు అర్జునరావుగారికీ, లగిసెట్టి చిన్నలింగయ్య సత్యనారాయణ, అట్లూరి గోపాలయ్య, అట్లూరి దూర్వాసులు, గారికీ పదేసి దెబ్బలూ) వాటితో బాటు జైలు శిక్ష విధించారు. అట్లూరి వెంకటేశ్వరరావు, అట్లూరి సీతారామాంజనేయులు, పిచ్చిరామయ్యగారికి ఆరు మాసాల జైలు శిక్ష వేశారు (పిచ్చి అట్లూరి సుబ్బయ్య, అట్లూరి మల్లికార్జునరావు, అట్లూరి లక్ష్మీ రామయ్యగారు ఉద్యమంలో పాల్గొనలేదనీ మేనల్లుడి గురించి నారాయణ, అట్లూరి వెంకటనర్సయ్య, అట్లూరి రామకృష్ణారావు, కనుక్కోవడానికి వెళ్లిన ఆయన మీద పోలీసులు తప్పుగా కేసు అట్లూరి విజేంద్రనాథ చౌదరి, అట్లూరి భాస్కరరావు, అట్లూరి. పెట్టారని ఒక వార్త ప్రచారంలో ఉంది). బాలకృష్ణయ్య, అన్నే రామకృష్ణయ్య, కొత్తపల్లి కాకుళయ్య, చెరసాలలో... కొత్తపల్లి కేశవనారాయణ, కొత్తపల్లి రామకోటేశ్వరరావు, కొత్త 1948 ఏప్రిల్‌ 24 వ తేదీన వెంకటేశ్వరరావు బళ్లారి - పల్లి బొజ్జయ్య, దాసరి రామశేషయ్య, పునుకొల్లు అర్జునరావు, _ _అ్రలీపూర్‌ (అల్లీపురం) కేంప్‌ జైలులో ఖైదీ (నెంబర్‌ 7460) రలు రాంభట్టు యలవర్తి మల్లికార్జునరావు, లగిసెట్టి చిన్న అయినాడు. అప్పటికి 16 బ్లాకులు ఉన్న ఆ జైలులో స్వాతంత్ర్య వీర (ఖం. సత నాచు లస్ట్‌ (అవ్మాయ్యలింగం, సమరంలో పాల్గొన్న దేశభక్తులే గాక ఏదో నేరాలు చేసి శిక్షలు శ్రీరామదాసు, సూరపనేని లల సుబ్బయ్య, సూరపనేని అనుభవిస్తున్న వారు దాదాపు ఎనిమిది వేల మంది ఖైదీలుగా

• ఛాస్మరరావు, సూరపనేని పరం ్రండేవారు. ఖైదీలకు ఇవ్వవలసిన ఆహారం సరిగా ఇవ్వక ధామయ్యగార్లనూ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు మేనమామ పోవడం, ఇచ్చిన ఆహారం పురుగులతో నిండి ఉండడం, చాలా ర్యాలి పిచ్చిరామయ్య అనే పిచ్చయ్యశాస్రిగారినీ పోలీసులు సందర్భాలలో పాదైపోయి. ఉండడం నిత్యకృత్యాలుగా ఉంటే గుడివాడ స్పెషల్‌ మేజి(స్టేట్‌ కోర్టులో దోషులుగా నిలబెట్టారు. చాలా మంది స్వాతంట్ర్య సమరయోధులు ఆందోళనలు, కేసు విచారణ దాదాపు ఎనిమిది నెలలబాటు సాగింది. విచారణ నిరాహారదీక్షలు చేశారు. భోజనం సంగతి ఇలా ఉంటే ఖైదీల వ సూను టటపోరారు బందరు సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండడంవల్ల పాయిఖానా తొట్లు మలమూళత్రా తురూ లేక అతని ఆరోగ్యం ప్రా నక్రన లంట గాలి వేలు. లతో నిండిపోయి దుర్వాసన భరింపరానిదిగా ఉండేది. ఈ గ్యం పొడయింది. ఆ అనారోగ్యంతోనే ప్రాయిఖానా తొట్లను తమ చేతులతో ఎత్తి పెద్ద ఇనుప గంగా అతబ్జి కేసు విచారణ కోసం కోర్టుకు తీసుకు వచ్చేవారు. శాల్లో దొర్లించి పాయిఖానాలు శుభ్రపరిచే ఉద్యమాన్ని నలుగురు ఉద్యమంలో వెంకటేశ్వరరావు పాత్ర గురించిన విచారణ నాయకులు నిర్వహించి అధికారులకు కనువిప్పు కలిగించారు. జరిగినప్పుడు ప్రాసిక్యూషన్‌ వారు - అతను పద్యాలూ పాటలూ ఆ నాయకులు - పొట్టి శ్రీరాములు, ఎర్నేని (సాధు) సుబ్ర పొడాదనీ, పట్టాలు పీకాదనీ చెప్పారు. 'పాడిన ప్రతి పద్యానికీ హ్మణ్యం, గోరా, యలమంచిలి వెంకటప్పయ్యగార్లు. నిరంకు ఒక నెల చొప్పున అయినా జైలు శిక్ష వేయాలి అని కూడా శంగా ప్రవర్తించిన పాత జైలర్‌ను తొలగించి శంకరన్‌గారనే అధికారులు ప్రతిపాదించినా - మొత్తం మీద ప్రభుత్వానికి వ్యతి ఆయనను జైలర్‌గా నియమించడంతో జైలులో పెట్టే ఆహారం రేకంగా పాడినందుకూ పట్టాలు తొలగించినందుకూ వెంకటేశ్వర తోబాటు పారిశుద్ధ్యం స్థితిగతులు మెరుగయ్యాయి. రావుకు ఆరు నెలల కారాగార శిక్ష పడింది. తక్కిన వాళ్లలో అల్లీపురం జైలుకు వచ్చిన తర్వాత వెంకటేశ్వరరావుకు తతా క లా

మన ఘంటసాలలా మానసికంగా కొంత కొత్త చైతన్యం వచ్చినట్లనిపించింది. అక్కడ “గుండా ఊంఛా రహే హమారా” అనే పాట పాడితే చాలా అరమరికలు లేకుండా అందరూ కలిసిమెలిసి ఉండడం అతనికి మంది అతనితో (శ్రుతి కలిపేవారు. ఎంతో సంతోషం కలిగించింది. పొట్టి శ్రీరాములుగారు హిందీ కాలకృత్యాలు ముగించిన తర్వాత జైలులో ఉన్న దాదాపు నేర్చేవారు. శ్రీరాములుగారు, ఎర్నేని సుబ్రహ్మణ్యంగారు, యల న్ని బ్లాకులలోనూ ఆసక్తి ఉన్న వారికి సంగీత పాఠాలు చెప్పడం మంచిలి వెంకటప్పయ్యగారు - గాంధీజీ ఆశయాల గురించి లోనూ, అందరి ఉల్లాసం కోసం హరికథలు చెప్పడంలోనూ పాఠాలు చెప్పేవారు. నాస్తికోద్యమ నాయకులు గోరా గారు. _ క్రాలం గడిపేవాదు. ప్రథమ భారత స్వాతంత్ర్య సమరం గురించీ, ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య జైలులో అతను “మంచిగా ప్రవర్తించినందుకు అతని శిక్షలో వీరుల గురించీ వివరంగా చెప్పేవారు. ఆచార్య ఎన్‌.జి.రంగా, 18 రోజుల “తగ్గింపు ఇచ్తార లా కొసరాజు అమ్మయ్య, వి.ఎల్‌. సుందరరావు, సర్దార్‌ గౌతు జైలు రికాక్‌లలోని వివరాలను బటి ఘంటసాల ఎఎళ్తు లచ్చన్నగార్లు వివిధ ఉద్యమాల గురించి వివరించి చెప్పేవారు. దడుగు మూడున ర టె న 22 స వత ఇవికాక కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీకి చెందిన వారితో సిద్ధాంతపరమైన _ *౨ జ లక వ అంగుళాలు. వయసు వక అంలర్భా చర్చలు సాగేవి. రాజమండ్రికి చెందిన ఎ.బి.నాగేశ్వరరావు - "' కల్‌ కి రాకముందు వృత్తి: సంగతాధ్యాపకులు. అవసరమైన వారందరికీ వైద్యం చేసేవారు. కార్యకర్తల పాలిట 1948 సెప్టెంబర్‌ ౩0న అతణ్జి విడుదల చేస్తామన్నారు. విజ్ఞాన కేంద్రంగా పరిణమించిన ఆ జైలులో పుస్తకాలూ వార్తా వెంకటేశ్వరరావు విడుదలనాడు తక్కిన ఖైదీలు అతనికి ఒక ప్రపంచం గురించీ రాజకీయాల గురించి అవగాహన ఎక్కు చక్‌ తినుబండారాలూ తయారు చేయించి ఇచ్చారు. జైలు వయింది. కార్యకర్తలందరూ నాయకులు నిర్వహించే తరగతులు గీర దొరికే ఏవో పెద్ద పెద్ద పువ్వులు తెచ్చి దండగా గుచ్చి అలా వెంకటేశ్వరరావు ఎన్నో పాటలు పాడాడు వెంకటేశ్వరరావు కళ్లనిండా నీళ్లు. మాట పెగలలేదు. ఆ మూగ “జైలు జీవితం నాకు హో కన్నీళ్లతోనే అందరి నుంచీ సెలవూ తీసుకున్నాడు. కలు ౦నా ఎన్నో విధాలుగా మహా పకారం జైలు నుంచి విడుదల అయ్యాక, వెంకటేశ్వరావులో వ చేసింది. కర్తవ్యదీక్ష స్థిర సంకల్పం, నియమబద్ధమైన జీవితం జ స నేను జైలు జీవితం గడిపినవ్వుడే అర్గం చేసుకున్నాను విధమైన రాజకీయ ప్రభావమూ మిగలలేదు. మళ్లీ తన సహజ లలో టనవ పాం త్యం న్నాను. మానసిక స్థితిలో పడి సంగీత సాధనలోనూ నాటక ప్రదర్శనల జైలులో ఉన్నప్పుడే శ్రీ గోపాలరెడ్డిగారు, శ్రీపొట్టి శ్రీరా _ ్రోన్సూ కాలం గడపడం ప్రారంభించాడు. కొందరు ఆడపిల్లలకు ములుగారు, శ్రీ బి.ఎన్‌. మూర్తి గారు, శ్రీ ఎర్నేని (సాధు) సుబ స్యగ్షత్ర ప్రాఠాలు నేర్చే ప్రయత్నమూ చేశాడు. వ మొదలగు నాయకుల సాహచర్యం లభించింది”. జైలులో ఉండి వచ్చినందువల్ల వెంకటేశ్వరరావు ప్రాయ ఘంటసాల కారాగార స్వతి. లా శిల శ్చిత్తం చేసుకోవాలని పెద్దలు కొందరు సలహా ఇచ్చినా అతను జైలులో ఎ, బి, సి అని మూడు తరగతులున్నా వెంకటేశ్వర అందుకు ఒప్పుకోలేదు రావు అన్ని తరగతుల వాళ్ల దగ్గరికీ వెళ్లి పలకరించేవాడు. అవీ సంగీతం మీద ఆధారపడి జీవితం గడపడం కష్టం అని ఇవీ చర్చించేవాడు. వివిధ ప్రాంతాల వారితోనూ, వివిధ భాషలు జ్యా వైళ్ళగ్రానికి ముందే నిరయించుకున్న వెంకటేశ్వరరావు మాట్లాదే వారితోనూ గడిపిన ఆ జైలు జీవితాన్ని ఏకత్వానికి ఒక _ క్రయింబులన్న ఉం న మ్‌ త్వాణం ఒ ను కూడా స స్తాపించి నాటక (ప్రతీకగా వెంకటేశ్వరరావు గుర్తు పెట్టుకున్నారు తాను కూడా ఎదయినా నాటక సమాజాన్ని స్యానిం ' ల ప్రదర్శనలు ఇస్తే బాగుండు ననుకున్నాడు. ఆ ఆలోచన వచ్చారింత ఉదయాన) అనే పాట పాదే వాడు. ఆ తర్వాత న్వబ్రర్రాజ నాట్యమండలి ఏర్పడింది గ్‌ న

లాలా మన ఘంటసాలలా నటరాజ నాట్యమండలి వారు “చింతామణి, 'సక్కుబాయి" పాడి (ప్రేక్షకులను ఆనందింవ జేసేవారు!?” అని వీరభ(ద్రంగారు “వరవిక్రయం” మొదలయిన అయిదారు నాటకాలు ప్రదర్శించే చెప్పారు. వారు. వెంకటేశ్వరరావు - “చింతామణిలో భవానీశంకరుడు అప్పట్లో వెంకటేశ్వరరావు సరసన చిన అంజనీబాయి, గానూ, “సక్కుబాయిలో జ్ఞానయోగిగానూ, 'వరవిక్రయం'లో పూర్ణిమ, మాలతి (3నాలి), సరసీరుహం, పెద అంజనీబాయి (్రమరాంబగానూ నటించేవాడుు ఈ నాటకాల సంగీత సారథ్యం గార్ల వంటి నటీమణులు నటించారు. ఆ రోజుల గురించి కూడా తానే నిర్వహించేవాడు. ప్రస్తావిస్తూ ఘంటసాల “అప్పట్లోనే సుప్రసిద్ధ స్టేజి నటకులు శ్రీ "చింతామజిలో భవానీశంకరుడి వేషం వేసినప్పుడు అతను అద్దంకి శ్రీరామమూర్తి, శ్రీ పారుపల్లి సుబ్బారావు, శ్రీ పారుపల్లి పాడిన వాటిలో మోహన రాగంలో పాడిన 'నను దేవేంద్రునిగా సత్యనారాయణ, శ్రీ సూరిబాబు, శ్రీ రఘురామయ్య, శ్రీ పులి అనే పద్యమూ, నీళ్ల కావడి మోస్తూ పాడిన “పరుగెత్తే మబ్బు పాటి వేంకటేశ్వర్లు, శ్రీ పీసపాటి నరసింహమూర్తి మొదలగు ల్లారా అనే పాటా అతనికి మంచి పేరు తెచ్చిపెట్టాయి. పెద్దలతో పరిచయం అయి తరువాత వీరిలో కొంతమందితో “వరవిక్రయం'ిలో భ్రమరాంబ వేషం వేసి పెద్ద కుమార్తె కలిసి నాటకాలలో నటించే అవకాశం కూడా కలిగింది. అప్పట్లో కమల మరణించగా చిన్న కుమార్తె కాళిందిని ఒళ్లో కూచో ఒక మారు ఆంధ్ర నాటక కళాపరిషత్తులో కూడ పాల్గొనడం పెట్టుకునే సన్నివేశంలో ముల్తానీ రాగంలో "పెరవారి పిల్లకు” జరిగింది. అయితే నాడు నాకు ఏవిధమైన గుర్తింపు కూడా అనే పద్యం పాడి వేంకటేశ్వరరావు పేక్షకులను శోక సంతప్త లభించలేదు” అన్నారు (మీఘంటసాల కధిలో). లను చేసిన సందర్భాలు ఎన్నో ఉన్నాయంటారు అప్పటి ఆ రంగస్థలం మీద ఏవేషం వేసినా వెంకటేశ్వరరావు నిత్య ప్రదర్శనలు చూసిన వారు. జీవిత వేషం మాత్రం ఎంతో నిరాడంబరంగా ఉండేది. రెండు మోపిదేవిలో వెంకటేశ్వరరావుతో బాటు వేషాలు వేసి చొక్కాలు, రెండు పంచెలు, ఒకే ఒక జరీ ఉత్తరీయం - ఇవీ మూడు దశాబ్దాలకు పైగా ఆయన శిష్యుడుగా మెలిగినవారు అతని చరాస్తులు. రావూరి వీరభద్రంగారు. “సక్కుబాయి'లో జ్ఞాన యోగి పాత్రను ఎప్పుడూ పెద్దగా డబ్బు ఉండకపోయినా అతను నిబ్బ వెంకటేశ్వరరావు ఎంత బాగా ఒప్పించేవారో చెబుతూ “యోగి రంగా ఉండేవాడు. పాత్ర “రంగా రంగా" అనే పాటతో మొదలవుతుంది. ఆ గాన నాటక ప్రదర్శనలు లేని రోజుల్లో వెంకటేశ్వరరావు దినచర్య మాధుర్యంలో పది నిమిషాలు నిశ్శబ్దం అయిపోతుంది హాలు. ఎలా ఉండేదో తెలుసుకోవడానికి రావూరి వీరభద్రంగారి అంతలో 'హయ్యో! హయ్యో!” అంటూ అత్తగారి పాత్ర పిడుగులు. జ్ఞాపకాల పుటలు తిరగవేస్తే చాలు: పడ్డట్టు ప్రవేశిస్తుంది. అప్పటి దాకా సంగీతానందంలో ఓల “ఉదయానే లేవగానే ముఖం కడుక్కొని కాఫీ తీసుకోగానే లాడుతున్న (ప్రేక్షకులు ఒక్కసారిగా ఉలికి పడడం- చూసి ప్రాడడం ప్రారంభించేవారు. ఆ సంగీతం వినడానికి ఒకరూ తీరవలసిన ఘట్టం... ఆ తర్వాత ఆయన అకాణా రాగంలో ఇద్దరూ అని ఏ పదిమంది స్పేహితులో చేరేవారు. నూతిలోంచి 'ఆత్మవత్‌ సర్వభూతాని" అనే పద్యాన్ని తమ గంభీర గాత్రంతో నీళ్లు తోడుకోవడం యాతన అని, స్నానానికి కాలువకు వెళ్లే భాషా భావమూ చెడకుండా పాడేవారు. పద్యం ముగిసే సరికి వారు. ఎలాగూ వెళుతున్నాం కదా అని ఒక బిందె తీసుకొని (పేక్షకుల కరతాళ ధ్వనులతో ప్రదర్శనశాల మారుమైోగిపోయేది. చేనుగట్లుమీద కూడా పాడుకుంటూ ఫర్హాంగ్‌ దూరాన ఉన్న 'ఒన్స్‌మోర్‌' అని (ప్రేక్షకులు ప్రేమగా ఆదేశించేవారు. ప్రేక్షకుల. క్రాలువకు వెళ్లి స్నానం చేస్తూ కూడా పాడేవారు. నీరు కోరిక మేరకు మళ్లీ పాడితే వాళ్లు మళ్లీ 'ఒన్స్‌మోర్‌” అని ఒత్తిడి నింపుకున్న బిందెను కుడి భుజం మీద పెట్టుకుని దాన్ని కుడి చేసేవాళ్లు. ఆయన అలా మళ్లీ మళ్లీ పాడేవారు. అయితే... చేత్తో పట్టుకుని పాడుకుంటూ వచ్చేవారు. అలా పాడుతూ వచ్చి ఎన్నిసార్లు పొ డితే అన్ని సార్లూ పద్యాన్ని కొత్త కొ, త్త పోకడలతో భోజనం చేసేవారు. తరువాత అరగంట విశ్రాంతి. తా 26 త

లా మన ఘంటసాలలా “మళ్లీ పాట వినబడగానే మిత్రులు గుమిగూడేవారు. న్నట్టు అనుమానం వచ్చే సరికి - ఆమె సత్యాగ్రహం మొదలు

సాయంకాలం నాలుగు గంటలకు - ఉంటే నాటకం రిహా పెట్టారు. మొత్తం మీద వెంకటరత్న శాస్త్రి గారు సావిత్రీ వేంక

ర్సల్సు- లేకుంటే *'కరకట్ట' మీదకు షికారు. మళ్లీ మిత్ర బృంద టేశ్వరరావులకు పెదపులివర్రులోనే పెళ్లి జరిపించడానికి ఒప్పు

మంతా అక్కడ చేరేవారు. వచ్చేపోయే జనం నిలబడి పాటవిని _ కున్నారు. సావిత్రికి- వెంకటేశ్వరరావును చిన్నప్పటి నుంచీ

పోతూ ఉందేవారు. 'మామయ్య' అని పిలవడం అలవాటు. రత్తమ్మ గారు మేన “వీక్రటి పడుతూ ఉండగా సుబ్రహ్మణ్యేశ్వర ఆలయంలో కోడలిని పిలిచి “మీ మామయ్యకూ నీకూ పెళ్లి అని చెప్పి

చేరేవారు. మళ్లీ గురువుగారు అక్కడ పాదేవారు. దాదాపు మురిసిపోయారు.

తొమ్మిది గంటలప్పుడు బసకు తిరిగి వచ్చి భోంచేసి మళ్లీ _ పాట కచేరీ చేసిన పెళ్లి కొడుకు

కూర్చుంటే అర్ధరాత్రి పన్నెండు దాకా సంగీత గోష్టీ నాటక చర్చా 1944 మార్చి నెల మూడవ తేదీన వెంకటేశ్వరరావు

కొనసాగేవి. రోజులో దాదాపు 18 గంటల సేపు ఆయన సావిత్రిని పెళ్లి చేసుకుని ఒక ఇంటివాడయ్యాడు.

పాడుతూ ఉండేవారంటే ఇప్పుడు వినడానికి ఆశ్చర్యంగా పెళ్లినాడు సాయంకాలం పెళ్లి కొడుకు సంగీత కచేరీ చేసి

ఉంటుంది!” అందరినీ ఆనందింపజేశాడు. ఆ కచేరీ గురించి ఆ ఊళ్లో వాళ్లు ఈ విధంగా వెంకటేశ్వరరావు తన లోకంలో తానుంటే, చిత్రంగా చెప్పుకునే వారు.

పని గట్టుకుని “ఏవిట్రా! వెంకటేశ్వరరావు మోపిదేవిలో చెట్లకూ ఆ పెళ్లి జరిగిన కొన్నాళ్లకు ప్రముఖ చలనచిత్ర రచయిత

పుట్టలకూ సంగీతం వినిపిస్తున్నాడట!* అని విమర్శించిన వారూ సముద్రాల రాఘవాచార్యులుగారు పెదపులివర్రు వెళ్లారు. అది

లేకపోలేదు. తెలిసి వెంకటేశ్వరరావు ఆయనను కలుసుకోవడానికి వెళ్లాడు. వెంకటేశ్వరరావు ఇలా నాటకాలలో వేషాలు వేస్తూ తన ఆ సందర్భాన్ని కీ,శే. సముద్రాల రామానుజాచార్యులు ఇలా

కాళ్లమీద తాను నిలబడే ప్రయత్నం చేస్తూ ఉండగా రత్తమ్మ అక్షరబద్ధం చేశారు:

గారికి అతని గురించిన విచారం ఎక్కువయింది. పెళ్లి జరిపిస్తే “ఆ నాదు...

తమ రెండవ కుమారుడికి నిలకడ చిక్కుతుందని ఆమె 1944 సంవత్సరం, జూన్‌... తేదీ...

అనుకున్నారు. అయితే జైలుకు వెళ్లి వచ్చి ప్రాయశ్చిత్తమయినా

చేసుకోని వాడికీ, నిలకడ అయిన ఆదాయం లేని వాడికీ పిల్ల ఒక నల్లని వాడు పద్మ నయనంబుల వాడు,

నిచ్చేది ఎవరు? మెల్ల మెల్లగా అడుగులు వేసుకుంటూ, పెదపులివర్రులో ఆమె పెదపులివర్రులో ఉన్న తమ అన్నగారు - కొడమంచి సకాల వారి ఇంటికి వచ్చాడు-

వెంకటరత్నశాస్త్రిగారి దగ్గరికి బయలు దేరారు. వెంకటరత్నశాస్తి ఆగంతుకుడు: నమస్కారమండి

గారిది పెద్ద కుటుంబం. ఆయనకు ఆరుగురు ఆడపిల్లలు, సముద్రాల: ఎవరు నాయనా! కూచో-

నలుగురు మగపిల్లలు. ఆయన మూడవ సంతానం (రెండవ ఆగంతుకుడు: నా పేరు వెంకటేశ్వర్రావండి. ఘంటసాల

కూతురు) సావిత్రి. అ అమ్మాయి అయితే తమ కొడుక్కు ఈడూ సూరయ్య గారి అబ్బాయిని.

జోడుగా ఉంటుందని రత్తమ్మ గారు అనుకున్నారు. వెంకటేశ్వరరావు వెంట వచ్చిన మరో వ్యక్తి. మా అన్నగ్గారింటికి చేరిన రత్తమ్మగారు తమ పదకొందేళ్ల సావిత్రిని ఇచ్చామండి అన్నాడు. ఆ కుర్రాడు మా ఊరి నరేంద్ర

మేనకోడలు సావిత్రిని ఇరవై రెండేళ్ల వెంకటేశ్వరరావుకు ఇచ్చి స్వామి ఆలయంలో అర్చకులు శ్రీ రత్తయ్య గారి అబ్బాయి...

పెళ్లి చేయమని అడిగారు. అన్నగారు కొంచెం తటపటాయిస్తు రత్తయ్య గారు, సూరయ్య గారు పాత చుట్టాలే...”

లా 22 నాలా

వవపజట-టటజడ- మన ఘంటసాలలా 1930లో ములుస సుందరయ్యగారింట్లో తరంగానికి రాఘవాచార్యులుగారు తనను అక్కడికి తీసుకు వచ్చి నాగయ్య అభినయం చేసిన సూరయ్య గారి అబ్బాయిని రాఘవాచార్యులు గారికి పరిచయం చేసే దాకా వెంకటేశ్వరరావుకు తెలియలేదు. -... గారు గుర్తుపట్టారు. “మిమ్మల్ని చూసి వెళదామని వచ్చాను” 1944లో సముద్రాల రాఘవాచార్యులుగారు మద్రాసు అన్నాడు వెంకటేశ్వరరావు; ఆనాడు సముద్రాలగారిని సంగీత త్యాగరాయనగర్‌లో మూసా సేట్‌ వీధిలో కాపురముందేవారు. సముద్రంలో ముంచి ఎత్తాడు. సముద్రాల రాఘవాచార్యులు నాగయ్యగారిచ్చిన కాగితం సాయంతో వెంకటేశ్వరరావు సరాసరి గారు ఆ సంగీతం విని ఆనందించారు. వెంటేశ్వరరావును _ సముద్రాల వారింటికి వెళ్లాడు. ఆచార్యులుగారు అతణ్ణి ఎంతో ఆశీర్వదించారు. “నీకు మంచి భవిష్యత్తు ఉంది నాయనా! మద ఆదరంగా పలకరించారు. రాసులో మా ఇంటికి వచ్చి కలుసుకో!” అని ప్రోత్సహించారు. ఆ మర్నాడు సముద్రాలవారు వెంకటేశ్వరరావును నాగయ్య అప్పటికే వెంకటేశ్వరరావు చౌటపల్లిలో తనకు భవిష్యత్తు గారి రేణుకా ఫిల్ఫ్‌ కార్యాలయానికి తీసుకువెళ్లారు. అక్కడ లేదని (గ్రహించాడు. ఆచార్యుల వారి సలహా ప్రకారం మద్రాసు అతను పాటకచేరీ చేశాడు. నాగయ్యగారు, బి.ఎన్‌.రెడ్డిగారు వెళ్లడానికి డబ్బు అవసరం. పైపెచ్చు తన పెళ్లికి ఆరువందల మరెందరో అతని పాట విన్నారు. బాగుందన్నారు. వీలు వెంబడి రూపాయల అప్పు చెయ్యవలసి వచ్చింది. దాంతో బాటు చెల్లెలికి అతనికి తగిన అవకాశాలు ఇస్తామన్నారు. అతనికి వేషాలుగానీ ఏవో నగలు చేయించి ఇవ్వవలసిన బాధ్యత ఒకటి తనకుంది. పాడడానికి అవకాశాలుగానీ ఇమ్మని చాలామంది చలనచిత్ర “ఏది ఏమయినా సరే ఎలాగయినా మద్రాసు వెళ్లాలి అను (ప్రముఖులకు సముద్రాలవారు ఉత్తరాలు వ్రాసి యిచ్చారు. చలన కున్నాడు అతను. చిత్రాలలో వేషాలు వేసే నటీ నటులకు మరెవరయినా పాడ అదే దీక్షగా రెండు నెలలు కష్టపడి నాటకాలు వేసి యాభై వచ్చునని తెలిసి వెంకటేశ్వరరావు ఆశ్చర్యపోయాడు. ఆచార్యుల రూపాయలు కూడబెట్టుకుని, ఆ డబ్బుతోనూ, కొండంత ఆత్మ వారు ఇచ్చిన ఉత్తరాలతో అతను చాలా మంది నిర్మాతలనూ, విశ్వాసంతోనూ, 1944 మే నెల మద్రాసుకు బయలుదేరాడు దర్శకులనూ, సంగీత దర్శకులనూ చూశాడు. కొందరు మళ్లీ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు. రమ్మన్నారు. కొందరు వెంటనే వచ్చే అవకాశాలు ఏవీ లేవ చౌటపల్లినుంచి చెన్నపట్టణానికి... న్నారు. మరికొందరు ఏమీ చెప్పలేదు. ఈలోగా వెంకటేశ్వర మద్రాసులో దిగిన వెంకటేశ్వరరావుకు సముద్రాల వారి రావుకు తిరిగి ఇంకో సమస్య తలయెత్తింది. ఆచార్యులవారిది టికి ఎలా వెళ్లాలో తెలియక దారి వెతుక్కుంటూ వెడుతుంటే విశాల హృదయమే అయినా, ఆయన ఇల్లు అంత విశాలమైంది ఒకచోట 'రేణుకా ఫిలిమ్స్‌? అనే బోర్డు కనిపించింది. లోపలికి కాకపోవడంతో - వెంకటేశ్వరరావుకు రాత్రులలో పదుకోవ వెళ్లి అక్కడ ఏవో కాగితాలు చూసుకుంటున్న ఒకాయనను డానికి ఒక వసతి అవసరమైంది. పగలంతా అవకాశాల కోసం “ఏమండీ! సముద్రాల గారి ఇల్లు ఎక్కడో మీకు తెలుసా? అని తిరగడంతోనూ, దొరికిన అవకాశాలను సద్వినియోగం చేసు అడిగాడు. 'ఆ సౌమ్యమాూర్తినీ ఆ మందస్మిత వదనాన్నీ! చూస్తే కోవడంతోనూ, సరిపోయేది. కావలసిందల్లా రాత్రి నడుము ఆయన చాలా పరిచితులుగా కనిపించినా ఆయనతో ఏం వాల్చదానికి కొంత స్థలం. మాట్లాడాలో తెలియలేదు వెంకటేశ్వరరావుకు. ఈలోగా ఆయన వెంకటేశ్వరరావుకు అంత విచారంలోనూ నవ్వు వచ్చింది. ఒక కాగితం మీద సముద్రాల వారి చిరునామా వ్రాసి అతని సంగీతం నేర్చుకుందామని విజయనగరం వెల్లినప్పుడు అక్కడా చేతికిచ్చారు. మళ్లీ మళ్లీ ఆయనను చూస్తూ కాగితం తీసుకుని తాను తల దాచుకోవడానికి ఐస దొరకడం కష్టమయింది. ఏదో వచ్చేశాడు అతను, తాను సంగీతం నేర్చుకున్నాడు - జీవితం ఒక కొలిక్కి వస్తుంది తనకు సముద్రాల చిరునామా వ్రాసి యిచ్చిన వారు అనుకుంటే మళ్లీ బస గురించిన రభస తప్పడం లేదే అను 'నటయోగి' చిత్తూరు నాగయ్య గారని - ఆ మర్నాడు సముద్రాల కున్నాడు. అలా ఆలోచిస్తూ నడుస్తున్న వాడికి పానగల్లు పార్కు తతత. 2ైట తాం

తతతతతతత222పపపపపపవవవవావావడాా మన ఘంటసాల తతత కనిపించింది. పార్కులోకి వెడితే అక్కడి చెట్లకింది తిన్నెల మీద పరీక్ష చేసిన కమిటీలతో నాకూ సంబంధం ఉండడమేకాక, " కొందరు పదుకుని ఉండడం కనిపించింది. గీతావళి కార్యక్రమాలలోను, పద్యాలు పాడే సాహిత్య సంగీత

కష్టాలకు బెదర కూడదనీ గుండె నిబ్బరం చెదరకూడదనీ కార్యక్రమాలతోను ఆయన తొలి జంకు పోగొట్టుకుని, నిలదొక్కు తనకు తానే ధైర్యం చెప్పుకున్నాడు. ఆ వెంటనే తన బస సమస్య కునే దాకా కూడా నాకు ఆయనతో సన్నిహిత సంబంధం ఎలా పరిష్కారం చేసుకోవచ్చో అతనికి తెలిసింది. ఉండేది.”

త్యాగరాయనగర్‌ ఉస్మాన్‌ రోడ్డులో ఉన్న ఒక కట్టెలంగడి 1944 సెప్టెంబర్‌ 30 వ తేదీ శనివారం మధ్యావ్నం యజమానిని ఒప్పించి అక్కడ తన పెట్టె పెట్టుకున్నాడు. ఆ పెట్టె మూడు గంటలకు వెంకటేశ్వరరావు - ఆల్‌ ఇండియా రేడియో పెట్టుకోనిచ్చినందుకు ఎంతో కొంత బాడుగ కూడా చెల్లించే మద్రాసు కేంద్రం నుంచి తన తొలి పాటకచేరీ చేశాడు. ఆ ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, పానగల్లు పార్కులో వాచ్‌మెన్‌ కార్యక్రమంలో అతను మొదట పాడినది తన గురువుగారు సాయంతో రాత్రుళ్లు అక్కడ పడుకోవడానికి “అనుమతి సంపా పట్రాయని సీతారామశాస్త్రి గారు రచించి స్వరపరచిన లలిత దించాడు (ఆ అనుమతి ధర నెలకు రెండు రూపాయలు). రాగంలోని 'లలితే సరసగాన కళాశ్రితే' అనే స్వరజతి.

ఉదయం లేవడం - కాలకృత్యాలు తీర్చుకుని కట్టెలంగడికి ఆ కార్యక్రమంలో అతను 'నాదానందమురా' అనే కృతితో వెళ్లి బట్టలు తీసుకుని ఆచార్యుల వారింటికి వెళ్లడం - అక్కడ పాటు మలయ మారుత రాగంలో 'మనసా ఎటులోర్తునే' అనే స్నానం చేసి ఉస్మాన్‌ రోడ్డులోని శివవిష్ణు ఆలయానికో, రాజు త్యాగరాజకీర్తన, “మగువ తన కేళికామందిరము వెడలెన్‌ అనే వీధిలోని అగస్యేశ్వరాలయానికో వెళ్లి సంధ్యావందనం చేసు పదం, 'కలయే' అనే తరంగం పాడాడు. కోవడం - అక్కడి నుంచి ఏ హోటలుకో వెళ్లి వదయినా తినడం ఒక పక్క సినిమా అవకాశాలకోసం ప్రయత్నిస్తున్న వెంక

• ఆ తర్వాత అవకాశాల వేట - మళ్లీ సాయంకాలమో రాత్రో టేశ్వరరావుకు రేడియో పెద్ద అండ అయింది. ఆచంట జానకి తిరిగి వచ్చి బట్టలు ఉతుక్కోవడం - భోజనం చెయ్యడం రాంగారూ, డాక్టర్‌ అయ్యగారి వీరభద్రరావుగారూ, ఎస్‌.ఎన్‌. పార్కులోకి వెళ్లి విశ్రమించడం ఇలా ఉందేది అతని దినచర్య. మూర్తిగారు - అతనికి రేడియోలో ఎన్నో అవకాశాలు కల్పిం వాన రోజుల్లో నిద్రకు ముఖం వాచే స్థితి వచ్చేది. అయితే ఆ చారు. అక్కడే అతనికి జనమంచి రామకృష్ణ శ్రీ వాత్సవ స్థితిలోనూ నీరుకారిపోకుండా “ఎప్పటికయినా పైకి వస్తాను (యండమూరి సత్యనారాయణ), రజనీకాంతరావు గార్ల చెలిమి అనుకునే వాడు. కలిమీ లభించింది.

అప్పటి ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రంలో మద్రాసు రేడియో “గీశ్రావల్లి కార్యక్రమాల్లో చక్కని పాటలను మంచి పద్యా కేంద్రం ఒకటే తెలుగు కార్యక్రమాలు ప్రసారం చేస్తూ ఉండేది. లను ఎంచుకొని అందమైన వరసలు అమర్చుకుని, (శ్రద్ధగా వెంకటేశ్వరరావు రేడియో కార్యక్రమాలకు పనికివస్తాడేమో రిహార్సు చేసుకుని క్రమక్రమంగా జనరంజకత్వం సంపాదించు చూడమని రేడియో అధికారులకు సముద్రాల అతని ద్వారానే కున్నాడు. క్రమంగా రేడియో సంగీత రూపకాలలో ముందు .ఒక ఉత్తరం పంపించారు. ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు లలిత బృందగానాలలో పాల్గొంటూ ఆ తర్వాత కాస్త విడివిడిగా పాడే సంగీత ప్రస్తారానికి శ్రీకారం చుట్టిన బాలాంత్రపు రజనీకాంత పాత్రలను ధరించే దాకా వచ్చారు. రజని సాహిత్య సంగీతాలు రావుగారు అప్పట్లో మద్రాసు రేడియో కేంద్రంలో, లలిత సంగీత రచించి శ్రీ సాలూరి రాజేశ్వరరావు సంగీత దర్శకత్వం కార్యక్రమ ప్రయోక్తగా పనిచేసేవారు. డాక్టర్‌ రజనీకాంతరావు వహించిన 'లకుమాదేవి సంగీత నాటకంలో కమలా చంద్ర గారు చెప్పిన అలనాటి ముచ్చటలు ఇవి: “ముందుగా శ్రీ ఘంట బాబూ, ఘంటసాలా ప్రధాన పాత్రధారులు. సముద్రాల రాఘవా సాలను శాస్త్రీయ సంగీతంలోను, ఆ తర్వాత లలిత సంగీతం చార్యులుగారు దీపావళికి ప్రత్యేకంగా రచించిన 'వెలుగు వెల్లువ లోను పద్యాలు పొడే నాటకపాత్రలు ధరించడంలోను గాత్ర సంగీత నాటకానికి ఓగిరాల వారి సంగీతం, వేదాంతం రాఘ తతతవమును శమావవవాలాల 26 ననన

నవనవ. తి మన ఘంటసాల ఘంటసాలను చిశ్రసీ కా చిత్రసీమలో వెలయజేసి ప లో టే వా వ న. . న సో ల; లే మను. కూ. ( హ్‌ . నం 7 లాలో చ” మ. సం! ల స్‌ క! నన నలో లే సేన ప. ఒం సం, | ల. న ప ఇ న అ! న. టం నయ ళా! కా రాుగ/ రు మ వ ళం చ టా ద్‌ నా 1 ం న న లీ క్‌ నే స జంట న క. యమన గ. | పనస సై ఇ వ. సే జీ వం క. మ ఖే “టి ళీ ల్‌ ॥ నా. నేరక చ! 1 / దమన న చమ లేక మ శి శ శ ్‌ | ఓర... ॥ ధు న ర. - | న. 7 స్ట్‌ చప్ప మ ం న గ్గ గ 1. ఎ క్ష మం. టీ స్‌ మ” చ సల్మ స ః నుం పు లు బి.ఎన్‌, న స య సం టే ల | స్తం కనా న స! బహ నా. ఎన్‌ వను ల్ని న టా వ్‌ నతన ల రం. = కస్య ము న క న నే ం గ శ్‌ 1 (స ముద్రాల రాఘవాచార్య న. స్ట క మ మ న యముని వ. . సట న. [న న స; టి కే వ ల్యూ న్‌ యాం జ ని స్ట సు? స స ప /.. వ! గ్‌ చ్‌ నం. త ఇ తహ న లు. - న. న స. స ల న . మం య. న స. న ప మ! న క. / న సన నా. టం టం. ర లోల , , న ను నే ను! (ప. చ ప న ము లన ల . న. త ము ర ను సం స. న. న య మ. , ప నన టై న న. , ( స్యా య జ శ చ న. శ ం (స వ కన న | శ న్‌ న న (| ఎ చ ౫ నం తు నన న ఖల ము మ ల వం. న న చ. న టా | న న త సు వ వ న ము... టం. య న న యన టం. |. నా సన చ రే నయ గ (; న. స న స? నా పంపాను న ల (| 30 లా

తతతతతవవవవవవవవవావావాా--- మన ఘంటసాలలా వయ్యగారి సహకారం. ఘంటసాలలా భానుమతులు ప్రధాన నుంచీ పరిచితులయిన అక్షినేని నాగేశ్వరరావు గారితో గాధమైన పాత్రధారులు. యండమూరి సత్యనారాయణ (సత్య) గారు అనుబంధం ఏర్పడింది. ఘంటసాల చిన్ననాట వేసిన కాళి వేషం రచించిన “నాగకన్యకు నాటకానికీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి గురించి నాగేశ్వరరావుగారు గుర్తు చేశారు. ప్రతిభా వారి దగ్గర కిన్నెరసాని సంగీత నాటకానికీ ఘంటసాల సంగీత నిర్వహణ. పబ్లిసిటీ ఆఫీసర్‌గా పనిచేస్తున్న 'పేకేటి శివరాం గారికి ఘంట “లైలా మజ్నూ తెలుగు సినిమా రావడానికి రెండేళ్ల ముందుగానే సాల గాయకుడని తెలిసింది. పేకేటి సరదాగా హార్మోనియం మద్రాసు రేడియో నుంచి 'లైలా మజ్నూన్‌ సంగీత నాటకం వాయిస్తూ ఉంటే ఘంటసాల 'పరుగెత్తేమబ్బుల్లారా ప్రపంచమిది వేశాం. నాటక రచన సత్య చేయగా పాటలూ సంగీతము గమనిస్తారా? అనే పాట పాడి వినిపించారు. ఖృీత్రారామ రజనివి. అందులో మజ్నూన్‌ పాత్ర ఘంటసాల అతి సమర్ధంగా జననం'లో ఘంటసాల చిన్నా చితకా వేషాలు వేశారు. ఆ చిత్ర నిర్వపొంచేవారు. 'గుడార మెత్తివేశారు కడ కొంటరిగ మిగి నంగీత దర్భుకులు (వ్రబల నత్వనారాయణగాది ోత్సాపాలతో లాను*, 'ఎందు చూబిన గాని లైలా నీవు మృతి లేదు (ప్రమ బృందగానాల్లో గొంతు ఆలివారు. నాగలు చాలు దున్నుతూ ఆంటే కంటావు” వంటి పాటలు గొప్పగా పాడారు. ఆ బిగువుతో సీత ఉన్న పెట్టె దొరకగా దాన్ని జనకుడికి అందించే ఇద్దరు మధ్యప్రాచ్య సంగీతంతో 'షిరీన్‌ ఫర్‌హాద్‌ అనీ 'వేయిన్నాక్క వ్యక్తులలో ఒకరుగా నటించారు ఘంటసాల. రాత్రుల కథలు” అనీ “ఎడారి పువ్వులు' అనీ సత్యా రజనీ కలిసి ఆ రోజుల్లోనే ఘంటసాల - నాగయ్య గారిని అడపాదడపా చేసిన సంగీత నాటకాలలో ఘంటసాల ప్రధాన పాత్రలు కలుసుకొని తన పాటలు వినిపిస్తూ ఉండేవాడు. ఘంటసాల పోషించారు. 1945లోనే మేఘరంజని రాగంలో రజని గేయం పాట విన్న ప్రతిసారీ “వృద్ధిలోకి వస్తావు నాయనా! అని ఘంటసాల పొడినది 'ఘనాఘనా ఘనాఘనా గర్జింపవో నాగయ్యగారు దీవిస్తూ ఉండేవారు. త్యాగయ్య చిత్రంలో వేషం ఘనాశని” అనేది - ఢిల్లీ నుంచి మ్యూజికల్‌ రౌండ్‌ అప్‌ (140- వెయ్యడానికీ బృందగానాల్లో పాల్గొనడానికీ నాగయ్య గారు 51041 గ౦౮|100౮౧) అనే అప్పటి జాతీయ కార్యక్రమంలో ఘంటసాలకు అవకాశం ఇచ్చారు. ప్రసారం అయింది!” - ఆకాశవాణితో ఘంటసాల తొలి అనుభ “'త్యాగయ్య' చిత్రంలో ఘంటసాల వేసిన పాత్ర త్యాగయ్యను వాల ఈ వివరాలు రజనీకాంతరావుగారు చెబుతుంటే వినడానికి అవమానిస్తూ ఒక సంభాషణ కూడా చెబుతుంది! ఎంతో సంతోషంగా ఉంటుంది! కేశవయ్య అనే సంగీత విద్వాంసుడు, తిరువయ్యారులో సముద్రాల రాఘవాచార్యులుగారు. వెంకటేశ్వరరావును మ్రార్తాండశాస్త్రి ఇంట రామదాసు కీర్తన పాడతాడు. అందులో ప్రముఖ నిర్మాత ఘంటసాల బలరామయ్యగారికి పరిచయం భావానికి ప్రాధాన్యం కొరవడిందని భావించిన త్యాగయ్య “రాగ చేశారు. బలరామయ్య గారు వెంకటేశ్వరరావును తాము _ భావ తాళాలు సమపాకంలో మేళవిస్తేనే సంగీతం రంజకంగా నిర్మిస్తున్న సీతారామ జననం చిత్రంలో వేషాలు వేయడానికి ఉంటుందని నా అభిప్రాయం” అంటాడు. ఆ అభిప్రాయం డైబ్బై అయిదు రూపాయల నెల జీతం మీద తీసుకున్నారు. ఏమిటో త్యాగయ్య పాటవింటే తెలుస్తుంది కదా అని కేశవయ్య నెల జీతం మీద వేషాలు వెయ్యడంలో సౌకర్యాలు ఏమి అంటే - త్యాగయ్య వెనుకే కూర్చుని ఉన్న మనిషి (పాత్రధారి టంటే ఆ సినిమాలో పని ఉన్నన్ని నాళ్లూ నిర్మాణ సంస్థ ఏర్పాటు ఘంటసాల) అపహాస్యంగా “వద్దు లెండి స్వామీ వద్దు! రోజూ చేసిన బసలో ఉండడం; వాళ్లు పెట్టిన తిండి తినడం. అట్లా వీధుల వెంట వింటూనే ఉన్నాము ఆయన గారి సంగీతం..” ఘంటసాల మద్రాసు ఆలివర్‌ రోడ్దు (ప్రస్తుతం ముసిరి సుబ్ర అంటాడు. తమను ఆదరించి అన్నంపెట్టి వేషం ఇచ్చిన నాగయ్య హ్మణ్యం రోద్దులోని ప్రతిభావారి కార్యాలయంలో కొన్నాళ్లు గారిని పరిహసిస్తూ సంభాషణ చెప్పడానికి వెంకటేశ్వరరావు ఉన్నారు. చాలా బాధపడ్డారు. దాంతో నాగయ్యగారు 'వేషం వేరు జీవితం ప్రతిభా ఫిలిమ్స్‌ వారి కార్యాలయంలోనే తమకు చిన్నతనం వేరు అని నచ్చచెప్పవలసి వచ్చింది. ఆ తర్వాత శ్రీరామనవమి తతత టే తతా

శ2జె మ శ్చిచ్లనే కళ్ల నప క్ష్‌ స జిళ్ళళ్ల కతి ఘంటసాల కైపలై నో? జ్జ లా వ క్‌ జె ్‌ ఈ ప్త వైస్తజని క కైకజేకేస్ణ క ళ్‌ ల సళ నే (వా వ్రశ్త్‌ అరక వనక జ్‌ జ్జ / నావే ల కైక వలె జిక క! ! జ %4 క్లేశ వాత షై సై స న వ్‌క్ర కన శ్రీ కక్‌క్‌ క జ శేశ్తె వ్‌ ఇ కీ వ వైకకక్‌ కన చ క్‌ బైల్‌ పజ క చక కైక పడ్డ ల్రేకే పక్షన్‌ కీజ క క్త జ్‌ య క జైళ్లర కై 2కే ప్‌ ణే ఆ కై చై గే భ్‌ న వక్త మై రి బకజ2 2పైకక్ష ఈ ౧ | వ ఇ వై హ్‌ లే ప శై కైవ్లైళ్తే క్ట న్‌ వై 22న జై సకన్‌ పైపక ట్‌ క్‌ ల కీ ర్‌ శక్త జై కై వ్‌ వైక్ట్‌జక్తే క్రశకై జే క్‌ క్‌ క్ల ర్‌ క్తశ్ష న పో శక పన్‌ కచక శశ” రక న. జ గ ఇ £ షై త డై ళ్‌ క జత నకల క్‌ శైస్‌ఇక్ష హ్‌ప్టి శ్లే వెల వక్‌ శర ఇ పరల నం క్ట్‌కళ్త 5 జే క చ ్‌ జ్ద ర్‌ క్‌చై ఫం స్ట్‌క్రైకే వై ౨ నకం కక్‌ కేన న్‌ వ న క్‌ి పక్షీ వరన ఇం... య! చెక్స్‌ కశ లై శ్‌ జీక్తీ కప శ్రక్షైలే 2 2! క్‌ కడ పడ్‌ ప్లై క్‌ లై సై వ్‌ లై శక్‌ ఇక్‌ శత్తే స్త్‌ క్షా రశ శతి జ ల్‌ త్‌ ౯ క్రీ స్ట ర్‌రలక శ కైజెశ్ట లై రె క్రజ్‌ డె వ టే క్త జ్జ క5్‌స్‌డైక్‌ నా ఇక పనన జ్జ చ కే క్ష్‌ జక కనన ఇరన్‌ క్రజ్‌ కచ్‌ వే సం క్ర శ్రి నో ప? వరం రత క్‌ రక ండ జి చవక వ కశశక్‌ ఎక్‌క్‌ జ్‌ స్త జ్తీ ఫ్‌ ఏ కూ జై రజ ల పక ల ంకకవి చ న్‌ ల్తేజ్తే ప్‌ "డ్డ తేజ్త ర్‌చత్రడర్‌ క్‌ కలస జయ తేజో జే జ న స్టే శకకైనక ల్‌క్ట పజ జ వా! శ్‌ డ్డ గనే శశి జ ర్ట జ్‌ చై య క్ట క్‌ న] ళం ఫై జ నక్త ( _ జ క్‌ జె కె మ. క్‌ వ్‌ శె ర్త స క జా జ సన న్‌ న శ్‌ న బ్‌ వ వ్‌ వ్‌ ళ్‌ స స తిం క్ల శస ః్‌ జజ క ష్‌ 2 2కక టి స్త వి క! శ్‌ నర శ్రీజ డ వ సల న. ళ్‌ డ్‌ త రేల్రత్త 1 ణే జ "డే స్‌ శే వ్‌ ఫ్‌ జై వ్ర క్ర్‌పే్య ైః క్‌ క్‌కం నేరక జీవీ కైపా ఇ ది ల్లి ర్త వ్‌ పశాక క్షి జకైన్‌ ఒ కే ఈ నన్‌ డే రా! న ళ్‌ జ్జ్‌శ్ల ] శస చ 5 క్ష శ్‌ రైస్లే 9కే కః: క్‌ కనిక కైక కికేశి న్‌ జ్‌ ! ర్‌క్తే ద్ద లి న శ్‌ జ జ్‌ నే ౯! నేక కాంత్‌ జక పైనైచె వ న్డ్‌ ళా ర్‌ ఫై వ్‌ న స . 2కే రష జ్‌జేజ్త్‌ చకకని నా క శ్‌ వ వ్‌ 1 1 కైప్టాక రే స్‌ ప్రక ఎక్లితై కళ కే జపజశ్తే ం”దె ర్‌ ఐ౨ బా జ్జ శ కడ ఇ కే మ! క్‌ చ శై క్రకైశే ఇలీకకక! కళ కైక కంల వలల వాని ౩ ఆజ ష్‌ ద్‌ వ్‌జై క్‌; అవ్‌ 2 నా! అ చాక్త2 వ. ఇకక శ్రశచ్‌ క్తి "ర్ల సడే శ జైన గ వై క్‌ = కాప శై చ్‌ పే నడి నలి కిల్ట్‌చ శం క్‌ పద... న కశడ స్ట్‌ సచే రకల చెక్టేకళ రం. సతత క్ట జ ఫ్‌ కేకే క్‌ పష్ణతై శీ క్‌ ర్‌ మ న్‌ జ్‌ జక క్‌ కచ శజైడే ౧ కరక్ట్‌? డే తళ క క్‌ కకక న. స్టో గా? వక్‌ శీ ] వేడి న నై వక్తి కీ చచ శ కకశ్‌ శక్‌ 7 క్ట్‌ం త. న. న. న క ఖ్‌ జ గె శ్‌కకీ క్‌ న శ్లైజన్ట్‌ జీ గ్‌ సం డక కే శచీ వ క్‌ గ్గ నశ్తి న్‌ శ చే సి ర్‌క్షం జ్‌ సక్షన్‌ నజ యదలే డ్‌ ల క2రనే కై ళ్‌ డ్‌ జ్‌ ఈ క్‌ి క్ర్‌చిక్డి క్త గ) కైక శహిక క నన గా నాలన్ల ఆన్‌ పే ట్య క్‌ రక జ్‌ న. జి దవే చై న లీ షై కవర్ల క్లిర్దల్ల న వంక నే కంట్‌ డ్తీ 1 జ్యా వ్‌ క్‌క్తక జ్జ జ “ర్హో క్‌ ఫశ కే క కీర్‌ స జే కిక్‌ నా. రకత వర్డ్‌ కల గ్‌ ణ్లా ర్‌ గ] ₹జ్జీ ఈక డక్‌ (2 గ్‌ ౨9ఏజేక్సి చు డ్‌ వేస్తా వ వ్‌ క్‌ రచ ఫ్‌ గ్‌ శ్ర న వ క ల్‌ శ్‌ కన్‌ నై కే క దం. కష్ణ క్షే నస శక్‌ (| డ్‌ జ్‌ తత శ్రీ ద్‌ సై శ్రీకి క్రి స్‌ ళా స్త్‌ ల! కనే క్ర సన్‌ పనేం రై 2 జడా జ్‌! ము శ్‌ జే చ... రేక్‌ | వతి శ. గా అ 1 "న్‌ు ద్ద ॥ సం క్‌ పసన సై వకేన్‌ న ఒంటీ కి కంక క్రజ్లకై క్‌ వ జ్‌ 1 ల్ల కో కక్షర్టకే రట నర స్దాశ్రళ డి స్‌కడై వ్‌డైక్‌ న కంటు క నై స్త శ వ్‌ కవన] కనే న కైక వ్‌ క్‌ క్‌ +కిక శశ జి క్రీ కం. వకరక్తి క్తి దనే గక జక శీంలలి శశ అడ్డ శ జకం? న స మ ట్ల 215 తే కవ శక్‌ జ రచి నా రూ ర? జి మా! 7 ళీ క్‌ నే జ్‌ ఆగ బన్‌ శ్ర్‌సకశ్‌ సక్‌ రై శతి 9 నతజ్తీ శశ క్‌ వ్‌క్‌క్‌ ల్‌ జ్‌ కంకి కై 1 త 1 జీ౭కశేశ క్‌చ్‌డ్ల స క? వేట్‌ వచ్చిన నడ ఆ చ్‌ వ పా ౨ వకవ. క్రీక్ష్‌ అంక ఎక లక్‌ 5 ఇ క్త బ్‌ జ్‌ జే వ! జు "నా న ను తచతచేపై క్‌ జర్డేజే బలే దక! అంశా క్‌నై శ్రచేచ 2 ఎలక 5కే కరి జైన శ్‌ న! = వనే విక్ర క్ష కలల జ్‌కనై రై మ .. ఆక్ట్‌ కీట 3 కకక కక కన్‌ కకక 2 వణ వక్‌ పా యం

లాసాాాఊఆాం మన ఘంటసాల పూజ సందర్భంగా త్యాగయ్య శ్రీరామ రఘురామి కృతి కన్నెల వెన్నెల పున్నమగా పాడుతున్న సన్నివేశంలో అక్కడ ఉన్న (పేక్షకులలోనూ ఘంట ఊయలలూగే తీయని భ్రమత సాల (పిలక జుట్టుతో) ఆ పాత్రలో చిత్రంగా కనిపిస్తారు. మోయరాని పరువయ్యే నాటికి నాగయ్య గారి పట్ల ఘంటసాలకు ఎంతో గౌరవం ఉందేది. ఏమగునో - యుగ యుగాల కలలేమగునో! నాగయ్యగారు తమ చిత్ర నిర్మాణంలో పాల్గొంటున్న ప్రతి వ్యక్తినీ (ఆ రోజులలో ఘంటసాల తమ కచేరీలలో ఈ పాట తమ కుటుంబంలో వ్యక్తిలాగా చూసుకోవడం, భోజన సమయా తప్పకుండా పాడుతూ ఉండేవారు). లలో అరమరికలు లేకుండా అందరినీ తమతోబాటు కూచోబెట్టు ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావుగారిని సి.వె ంకటేశ్వరరావు కొని కబుర్లు చెబుతూ భోజనం చేయడం ఘంటసాలను ఎంతో గారు తమ ఇంటికి రమ్మని పిలిచేవారు. ఆయన ఇల్లు త్యాగ ఆకర్షించాయి. నాగయ్య గారి దయాగుణం, దాతృత్వం, రాయనగర్‌లో మాంబలం రైల్వేస్టేషన్‌ను ఆనుకుని ఉన్న రంగ సౌజన్యం అపూర్వమైనవని ఘంటసాల అంటూ ఉండేవారు. నాథన్‌ బీధిలో ఉండేది. నాగయ్య గారిని పితృసమానులుగా గురుతుల్యులుగా ఇద్దరు. వెంకటేశ్వరరావులు మాంబలం ఇంట్లోంచి భావించారు ఘంటసాల. “యోగివేమన చిత్రంలోనూ ఘంట ్ట్ట్ట్టడ్దర్ర_ రవీ ర్పల్సుకు నడిచి వెళ్లేవారు. ఆ రోజుల్లో బామా సాల వేషధారణ చేశారు. పిక్చర్స్‌ వారు “'వాల్ళీకి” చిత్రం తీస్తూ ఈ ఇద్దరికీ అందులో ఆ రోజుల్లోనే ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావుకు - సి.వెంక బృందగానంలో పాల్గొనడానికి అవకాశం ఇచ్చారు. బృంద టేశ్వరరావు గారితో పరిచయం అయింది. సి. వెంకటేశ్వరరావు గానంలో గొంతు కలపడానికి యాఖై రూపాయలు పారితోషికం. చిన్న చిన్న వేషాలు వేస్తూ బృందగానాల్లో పాల్గొంటూ ఉందే రిహార్సల్స్‌ మౌంట్‌రోద్డు (ఇప్పుడు అణ్ఞాసాలై) చివరలో ఉన్న వారు. చిత్రాటాకీస్‌లో జరిగేవి. యుగయుగాల కలలు... రిహార్సల్సుకు పోతే కాఫీ టిఫినూ ఇచ్చేవారు. పది రోజులు ఒక సాయంకాలం ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావుగారు రిహార్సల్సు జరిపి - తర్వాత పాట రికార్డు చేసేవారు. అప్పట్లో సి. వెంకటేశ్వరరావుగారూ పానగల్లు పార్కులో కూచుని మాట్లాడు న్యూటోన్‌, జెమినీ, వేల్‌ పిక్చర్స్‌, శోభనాచల ఇలా కొన్ని కుంటూ ఉండగా చీకటి పడింది.. కావడానికి వెన్నెల రాశ్రే స్టూడియోలలోనే సినిమా పాటలు రికార్దింగులు జరిగేవి. అయినా పార్కులోని పెద్ద చెట్లు వెన్నెలను నేలమీద పడదనీకుండా ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావుగారు తెలుగు, తమిళం, కన్నడం అడ్డుకుంటున్నట్టుగా అనిపించింది ఘంటసాలగారికి. తమకూ మ్లూడ్రు భాషలలోనూ 1945, 1946, 1947లలో వెలువడిన ఎన్నెన్నో కలలున్నాయి. ఆ కలలు ఫలించడానికి ఎన్నీ అవ దాదాపు నలభై యాఖై చిత్రాలలో బృందగానాలలో పాల్గొన్నారు. రోధాలు- వెన్నెలను మింగే చీకటి మానులాగా. ఆ శోకార్తుని భీమవరపు నరసింహారావుగారు, గాలి పెంచలనరసింహారావు హృదయంలో ఒక పాట రూపుదిద్దుకొంది; వెంటనే దాన్ని గారు, ఎస్‌.వి.వెంకట్రామన్‌ గారు, సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారు సి. వెంకటీశ్వరరావుగారికి వినిపించారు: ఇలా అప్పటి ప్రముఖ సంగీత దర్శకుల సంగీత దర్శకత్వంలో ఏమగునో - యుగయుగాల కలలేమగునో! ఆయన ఆ బృందగీతాలు పాడారు. వెన్నెల మింగే చీకటి మాను ఒక పక్క సినిమా అవకాశాల కోసం ప్రయత్నిస్తూ ఉన్న విధమౌ కథగా మారిన బ్రతుకు ఘంటసాల గారికి ఆల్‌ ఇండియా రేడియో అండ అయిందని ఏమగునో - యుగ యుగాల కలలేమగునో! ఇంతకు ముందే చెప్పుకున్నాం. కపర కపర చీకటి కంజాయల క9శ్వడ సెప్టెంబర్‌ నుంచి 1947 ఫిబ్రవరి దాకా ఆయన త పప తలా

తతతపపతలవావవవావావవపజజజాటం మన ఘంటసాలలా కర్ణాటక శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాలు ఎన్నిటిలోనో పాల్గొ “ఆ రోజులలో ఆల్‌ ఇండియా రేడియో వారు నన్ను బాగా న్నారు. అప్పట్లో ఆయనకు అటువంటి సంగీత కచేరికి 45 అదుకుని భుక్తికి లోటులేకుండా చూశారు!” అని ఘంటసాల ఆ రూపాయలు ఇచ్చేవారు. తమ రేడియో కచేరిలలో ఆయన తర్వాత చెప్పుకున్నారు. భద్రాచల రామదాసు, త్యాగరాజ స్వామి, ముత్తుస్వామి దీక్షితర్‌, మద్రాసు వచ్చిన కొత్తలలోనే ఘంటసాల “హిస్‌ మాస్టర్స్‌ శ్యామశాస్త్రి మొదలయిన (ప్రముఖ వాగ్గేయకారుల రచనలను, వాయిస్‌” కంపెనీకి వెళ్లి గ్రామఫోన్‌ రికార్డులు పాడడానికి తమ సదాశివ బ్రహ్మేంద్ర తత్త్యాలనూ, జయదేవుడి అష్టపదులనూ గొంతు పనికి వస్తుందేమో చూడమన్నారు. అప్పట్లో ఆయన క్షేతయ్య పదాలనూ, నారాయణ తీర్థుల తరంగాలనూ పాదే. _ గొంతు విన్న అక్కడి వాళ్లు - ఆ గొంతు మైక్‌కు పనికిరాదని వారు. ముత్తయ్య భాగవతర్‌ వంటి అర్వాచీనుల రచనలనూ చెప్పి పంపించేశారు. పాడేవారు. ఒక కచేరీలో సముద్రాల రాఘవాచార్యులు వ్రాసిన ఆ తర్వాత పేకేటి శివరాం గారు 'హిస్‌ మాస్టర్స్‌ వాయిస్‌ ఒక భక్తి గీతాన్ని శాస్త్రీయ పద్ధతిలో గానం చేశారు! కంపెనీలో ఆర్కెస్ట్రా ఇన్‌ చార్జ్‌ అయిన తర్వాత - 1946లో 1944 నవంబర్‌ 14న ఆయన రంగస్థల పద్యాలు పాడితే ఘంటసాల గానం చేసిన తాలి గ్రామఫోన్‌ రికార్డ్‌ (1118795)ను పది రూపాయల పారితోషికం ఇచ్చారు! అటు తర్వాత మొహ హెచ్‌.ఎం.వి వారు విడుదల చేశారు! రీల పేరు, 'పూలదండి మొదలయిన కదంబ కార్యక్రమాలలో ఆ రికార్డులో ఒక వైపు పేకేటి సేకరించిన 'నగుమోమునకు పాల్గొంటే పదిహేను రూపాయలు ఇచ్చేవారు! అనే పద్యమూ, రెండవ వైపు రతన్‌రావు గారు వ్రాసిన “గాలిలో మద్రాసు రేడియో కేంద్రం అప్పుడు ఎళుంబూర్‌ (ఎగ్మూర్‌) నా బ్రతుకు తేలిపోయినదోయి' అనే పాటా ఉన్నాయి. ఆ రికార్డు మార్షల్స్‌ రోడ్డులో “ఈస్ట్‌ నూకి” భవనంలో ఉండేది. ఘంటసాల . _ బాగానే అమ్ముడయింది. అలా గ్రామఫోన్‌ రికార్డులలో ఘంట 1945-47ల మధ్య అక్కడికి ఎంత తరచుగా వెళ్లి కార్యక్రమా సాల శకం (ప్రారంభమయింది. “కపిలవాయి రామనాధ శాప్రి లలో పాల్గొన్నారంటే ఒకసారి ఒక రేడియో ఉద్యోగి ఆయనను తరువాత హిస్‌ మాస్టర్స్‌ వాయిస్‌ వారికి అంత లాభసాటి కూడా రేడియో ఉద్యోగిగా పొరపడ్డారట! గాయకుడు ఘంటసాలే” అనే వి.ఎ.కె.రంగారావుగారి అభి ఘంటసాల రేడియో ద్వారా యక్షగానాలు వినిపించారు; (ప్రాయం ఇక్కడ స్మరింపదగ్గది. (విజయచిత్ర - ఫిబ్రవరి 1970, వీధి నాటకంలో పాల్గొన్నారు; జానపదగేయాలు పాడారు. “ఘంటసాల రజతోత్సవం) వ్యాసం - పుట 15). ఈ మొదటి (గ్రామస్థుల కార్యక్రమాలలో అష్టపదులూ, రంగస్థల పద్యాలూ, రికార్డ్‌ వింటే - ఘంటసాల మీద సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారి ప్రాచీన కవుల పద్యాలూ గానం చేశారు. ఎన్నో నాటకాలలో ప్రభావం ఎంతగా ఉందేదో తెలుస్తుంది. వేషధారణ చేశారు. ఎన్నో సంగీత రూపకాలలో గాత్రధారణ రేడియో కార్యక్రమాల ద్వారా సినిమా "కోరస్‌ పాటల చేశారు. 'గీతావళో కార్యక్రమాలలో ఎన్నో మధుర గీతాలు... ద్వారా వేషాల ద్వారా వచ్చిన డబ్బును ఘంటసాల జాగ్రత్తగా వినిపించారు. ఒక్కోసారి ఒక నెలలోనే ఏడెనిమిది రేడియో పట్టుకు వెళ్లి సముద్రాల రాఘవాచార్యగారికి అప్పగించేవారు. కార్యక్రమాలలో పాల్గొనేవారు. బహుశా 'ఆకాశవాణి' చరిత్రలోనే తమ ఖర్చులకు కొద్దిగా డబ్బు తీసుకునే వారు. “తాము కష్టాలలో ఇటువంటి ఆదరణ పొందిన కళాకారులు = అందులోనూ ఉన్నా ఘంటసాల గారు ఇతరులకు ఆ వివరం తెలియనిచ్చేవారు నిలయ విద్వాంసులు కాని వారు చాలా అరుదని చెప్పాలి. కారు. డబ్బుకు ఎంత ఇబ్బందిపడుతున్నా అప్పు చేసేవారు అన్నట్టు అప్పట్లో నాటకంలో వేషం వేస్తే పదిహేను నుంచి కాదు. ఎప్పుడూ శుచిగా శుభ్రంగా ఉందేవారు. తాము ఎటు ముప్ఫై రూపాయల దాకా ఇచ్చేవారు ; సంగీత రూపకంలో వంటి స్థితిలో ఉన్నా ఎవరయినా వచ్చి తమ కష్టాలు చెప్పుకుంటే పాల్గొన్నా 'గీతావళి” గానం చేసినా ఇరవై అయిదు రూపాయలు చలించిపోయేవారు. ముందు వెనకా ఆలోచించకుండా తమ ఇచ్చేవారు. హోటల్‌ భోజనం టికెట్లూ, బట్టలూ అయాచితంగానే అటువంటి లతా పకా

అనాలా మన ఘంటసాల వాళ్లకు ఇచ్చేసేవారు.” సి. వెంకటేశ్వరరావుగారు - ఆ రోజులు ఉండడం వల్ల నారాయణరావుగారు అనుమానాలేవీ పెట్టుకో తలుచుకుంటూ చెప్పిన ముచ్చట ఇది. నక్కరలేదని నచ్చజెప్పారు. అప్పట్లోనే ఘంటసాలకు అప్పటికే సంగీత దర్శకులుగా అప్పటికి ఎన్నో బృందగీతాలు పాడిన ఘంటసాలను నేపథ్య సుప్రసిద్దులయిన సాలూరి రాజేశ్వరరావు గారితో సాన్నిహిత్యం గాయకుణ్జి చేసిన ఆ మొట్టమొదటి పాట - 'స్వర్గసీమి చిత్రం ఏర్పడింది. “ఆయనలో సంగీతం పట్ల ఉన్న మంచి అభిరుచులు, లోని 'గాజుల విల్లు అనే నృత్య నాటికకు మహానటి భానుమతి సినిమా సంగీతపు పద్ధతులు, కొత్త విషయాలు తెలుసుకోవాలన్న గారితో పాడిన యుగళగీతం. సంగీత దర్శకులు నాగయ్యగారు. ఆ కుతూహలం - ఇవన్నీ నన్ను ఆకర్షించాయి. అప్పటికే సంగీ పాట రికార్డింగు ముందు పదిహేను రోజులు రిహార్సల్సు జరి తంలో కొంత అనుభవం సంపాయించినా, ఇంకా తెలుసుకో గాయి. నాగయ్యగారి ముందూ భానుమతిగారి ముందూ పాడ వాలన్న తపన ఆయనలో అధికంగా ఉండేది. తరచుగా తన దానికి జంకుతున్న ఘంటసాలకు ఆ ఇద్దరూ ఎంతో థైర్యం పాటలు వినిపిస్తూ “లైట్‌ మ్యూజిక్‌ ఎలా- ఉండాలి, “ట్యూన్స్‌ చెప్పారు. ఎలా తయారుచేయాలి అన్న విషయాల మీద చర్చిస్తూ ఉందే “ఘంటసాల శకం వారు. కొంతకాలానికి మేము మరింత దగ్గరయ్యాము. వారిని “ఆ్రరేవో నాకూడా రికార్డింగులకు తీసుకు వెళ్తూ ఉండేవాణ్ణి. రేడియో లే యెన్నెల చిరునవ్వుల నాటికలలో సాల్గాంటుస్పప్పుదు నేను ప్రటలకు చరసలు ఇరజిమ్ము బఠాణి స ఫ స్తూ యాతా దచధుర సక్‌. నీరాకకోరినీది (విజయచిత్ర: మార్చి, 1974 పుట 37) గాచి యున్నానే” అని పాడుతూ ఘంటసాల ఘంటసాల పాటను సముద్రాల రాఘవాచార్యగారు నేపథ్య సంగీత రంగ ప్రవేశం చేశారు. మ ( ఆ పాటను న్యూటోన్‌ స్టూడియోలో దిన్‌షాగారు రికార్డ్‌ ప్రముఖ దర్శకులు బి.ఎన్‌.రెడ్డిగారికి పరిచయం చేశారని చే ట్‌ శారు. ఆ పాట పాడినందుకు ఘంటసాలకు బి. ఎన్‌.రెడ్డి గారు ఇదివరలో చెప్పుకున్నాం. ఘంటసాల పాట విని “చాలా కమ్మగా. (| పాయల పారితోషికం ఇ చ్చారు! స్ట పాడుతున్నాడు” అనే వారు రెడ్డిగారు. వాహినీ సంస్థ 'స్వర్ల సీమ” - నిరిసున రో వి తపటో వ గ తెలుగు చలనచిత్ర సంగీత చరిత్రలో - కాదు - దక్షిణ స్టస్తున్న రోజులు అవి. అప్పట్లో ఘంటసాల తరచుగా త్యా గ్గ నః ఆరోజే రాయనగర్‌ తణికాచలం వీధిలోని వాహినీ కార్యాలయానికి "రీ చలనచిత్ర సంగీత చరిత్రలో 'ఘంటసాల శకం' ఆ వెడుతూ ఉండేవారు. అవకాశం దొరికినప్పుడల్లా ఘంటసాల లయింది. పాడుతూ ఉండేవారు. బి.ఎన్‌.రెడ్డిగారూ నాగయ్యగారూ ఆ భానుమతి, రామకృష్ణగారు భరణి సంస్థ నెలకొల్పి 'రత్న సుమధుర సంగీతం విని ఆనందిస్తూ ఉండేవారు. రెడ్డిగారూ మాలి చిత్రం తీయాలనుకున్నారు. ఆ చిత్రానికి సి.ఆర్‌. సుబ్బ నాగయ్యగారూ కలిసి ఘంటసాల చేత 'స్వర్గ సీమలో పాడిం రామన్‌గారు సంగీత దర్శకులు. ఘంటసాలకు సుబ్బరామన్‌ చాలని నిర్ణయించారు. ఆ చిత్ర కథానాయక పాత్ర ధారి సిహెచ్‌. గారి దగ్గర సహాయకులుగా పని చేసే అవకాశం కల్పించారు నారాయణరావుగారు. అప్పటికి ఆయనకు ఎం.ఎస్‌.రామారావు భౌనుమతి, రామకృష్ణగార్లు. గారు నేపథ్యగానం చేస్తున్నారు. తమకు ఎవరో కొత్త గాయకుడి సుబ్బరామన్‌గారికి ఘంటసాల అంటే ఎంతో అభిమానం; చేత పాడిస్తారని తెలిసి నారాయణరావుగారు కొంత తటపటా _ ఆ అభిమానంతో 'రాజా' అని పిలచేవారు. సుబ్బరామన్‌ గారి యించారు. రెడ్డిగారూ నాగయ్యగారూ నారాయణరావుగారితో ప్రోత్సాహంతో ఘంటసాల '“రత్నమాలిలో కొన్ని పాటలకు మాట్లాడారు. వెంకటేశ్వరరావుగారి గాత్రం గంభీరంగా వరసలు కూడా కట్టారు. అలా ఘంటసాల సంగీతం సమ లవవతనననుతవనుననుననాలాతాన్యమాలోననననననానాలానోతతములాలులననిలాడాడానడాలణల వేట్‌ ునుతుననానరనాననానాననరడాావాయాయాలా్యాయాోాటోో

ల మన ఘంటసాల హీర్చిన తొలి సినిమా పాట 'ఆగవే మరదలా” అనే పాట. ఆ కొన్ని మినహాయించి) వారు నాకు 'ప్త్లేబాక్‌' పాడారు. ఘంట పాటలను (ప్రసిద్ధ హాస్యనటులు సి.ఎస్‌. అర్‌. ఆంజనేయులు గారు సాలగారే నేను, నేనే ఘంటసాలగారు అన్న భావం (ఢ్రేక్షకులలో పాడారు. 'రత్నమాలిలోని 'అందగాడ ఓబలేశా”, 'దారి తెలియ కలిగేలా ఒక అసాధారణమైన ముద్రవేసి, చిత్ర సీమలో నా దాయెో. పాటలకు కూడా ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం విజయానికి వారు ఎంతగానో దోహదం చేశారు!” (విజయచిత్ర, నిర్వహించారు. 1974 మార్చి సంచిక; అమరగాయకునికి అశ్రుతర్పణంి, పుట 1946-47 ప్రాంతాలలో ఘంటసాల దాదాపు 100 - తెర్సి కచేరీలు చేశారు. మిత్రధర్మంగా ఉచితంగా పాడినవి పోగా ఘంటసాల సంగీత దర్వకత్వంలో రూపొందిన తాలి చిత్రం కచేరికి 200 నుంచి 500 రూపాయల దాకా పారితోషికం “లక్ష్మమ్మ” అయినా ఆ చిత్ర నిర్మాణం నాలుగు సంస్థల చేతులు లఖించేది. మారి 1950లో విడుదలయింది. 1948లో విడుదలయిన “బాలరాజు చిత్రానికి ఘంటసాల “లక్ష్మమ్మ” కోసం ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో “సహాయ సంగీత దర్శకులు” అని టైటిల్స్‌లో వేసినా ఆ చిత్రంలో రూపొందిన పాటలు ఆ చిత్రంలో నాయిక పాత్ర ధరించిన గాలి పెంచలనరసింహారావు గారు, సుబ్బరామన్‌ గారు సంగీత కృష్ణవేణి గారికి ఎంతగానో నచ్చాయి. దాంతో ఆమె తాము బద్ధం చేసిన పాటలే కాక ఘంటసాల స్వరపరచిన 'నవోదయంి, నిర్మిస్తున్న 'మనదేశం”' (మహానటులు, తెలుగు దేశం మహా 'తేలి చూడుము హాయీ” మొదలయిన పాటలూ ఉన్నాయి. నాయకులు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర మాజీ ముఖ్యమంత్రి ఎన్‌.టి. అయితే “రత్నమాల” పాటల సంగీత దర్శకత్వం పేరు సుబ్బ రామారావు గారిని చిత్రసీమకు పరిచయం చేసిన చిత్రం) కోసం రామన్‌గారికి దక్కితే ప్రజాదరణ పొందిన “బాలరాజు పాటల ఘంటసాలను సంగీత దర్శకులుగా బుక్‌ చేశారు. పి.రీలగారు ప్రసిద్ధి గాలి పెంచలనరసింహారావుగారికి దక్కింది. ఈ చిత్రం ద్వారానే తెలుగు వారికి నేపథ్యగాయనిగా పరిచయ "బాలరాజు చిత్రంతో ఘంటసాల సంగీత చరిత్ర ఒక మయ్యారు. మంచి మలుపు తిరిగింది. ఆ మలుపు - ఆయన మహానటులు “అంత విజయవంతంగా నడవని కారణాన 'లక్ష్మమ్మ' అక్కినేని నాగేశ్వరరావు గారికి నేపథ్యగానం చెయ్యడం. ఆ పాటలు ఈనాడు ఎవ్వరికీ గుర్తులేవు. కాని 'మన దేశం'లో నేపథ్యం నాగేశ్వరరావుగారి మాటల్లో: “అవి 'బాలరాజు' చిత్రం _ రెండు యుగళ గీతాలూ, కృష్ణవేణి, ఎం.ఎస్‌.రామారావు పొడిన నిర్మింపబడుతున్నప్పటి రోజులు. అంతవరకూ నా చిత్రాలలో “ఎందుకో ఈ అనుబంధం, “ఛలో ఛలో రాజూ ఆనాడు పొట్‌ పాటలు నేనే పాడుతూ ఉండేవాణ్ణి. ఘంటసాలగారు అప్పటికే గీతాలు. ఈ నాటికీ నిత్య నూతనత్వంతో తొణికిసలాడే యువ స్వర్గసీమ, రత్నమాల మొదలైన చిత్రాలలో పాడి అందరి ప్రశం గీతాలు అని వి.ఎ.కె.రంగారావుగారి విశ్లేషణ (విజయచిత్ర, సలూ అందుకున్నారు. నేను 'బాలరాజు చిత్రంలో 'చెలియా ఫిబ్రవరి, 1970: 'ఘంటసాల రజతోత్సవం వ్యాసం, పుట 15) కనరావా' అన్న పాట ప్రాక్టీసు చేస్తున్నప్పుడు ఎందువల్లో నా గోపీచంద్‌గారు అంతకు ముందు తమ “గృహప్రవేశం” పాట మీద నాకు నమ్మకం పోయింది. ఐతే అది తప్పక 'హిటొో చిత్రంలో పని చేసిన బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావుగారిని కాగలదన్న అభిప్రాయం మాత్రం నాలో దృధంగా ఉండేది. లక్ష్మమ్మ కథకు పాటలు రాసి సంగీత దర్శకత్వం చేయమని అంచేత నార బదులుగా ఆ పాటను ఘంటసాల గారి చేత కోరారు. పాటలు రాశాక రజని జబ్బుపడ్డారు. పాటలకు బాణీలు పొడించమని నేనే ఆ చిత్ర నిర్మాత దర్శకులైన కీ.శే. శ్రీ ఘంట క్రూరుస్తున్నా అనారోగ్యం వల్లా ఉద్యోగ సంబంధమైన సమస్యల సాల బలరామయ్యగారిని కోరడం, వారు అంగీకరించడం జరి వల్లా చిత్ర సంగీతం బాధ్యతను ఘంటసాలకు అప్పగించాలని గాయి. ఆ పాట అశేష ప్రజాదరణ పొందడం తెలిసిన _ గోపీచంద్‌కు రజని చెప్పారు. పాటల రచన '“తారానాథ్‌ (రజనీ విషయమే. ఆ తర్వాత నేను నటించిన అన్ని చిత్రాలలోనూ (ఏవో క్రాంతుడికి మరొక పేరు!) అని చేయమన్నారు. పాటల రికార్డింగ్‌ సా ఏర తా

లాలా మన ఘంటసాల (శ్రమ అంతా ఘంటసాలదే కనుక సంగీత దర్శకుడిగా ఘంట గారికీ ఉత్తరాలు మాత్రం వ్రాస్తూ ఉందేవాడు. 1947లో సాల పేరే వేయాలని గోపీచంద్‌కు రజని సూచించారు. అప్పులు తీర్చి భార్యను మద్రాసుకు తీసుకువెడతానని మామ 'మన దేశం' చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించేటప్పుడు గౌరు చెంకటరత్నశాస్రిగార్సికి ఉత్తరం (వ్రాశాడు. భాఠ్యకు ఘంటసాలకొక సమస్య ఎదురయింది. ఆ చిత్రంకోసం ఘంట టైఫాయిడ్‌ జ్వరం వచ్చిన్నా? వెళ్లి చూడలేకపోయారు. భార్యను సాల సంగీత దర్శకత్వంలో నాగయ్యగారు పాడవలసిన కొసొనికి తీసుకొద్దామంటే బాడుగకు ఇల్లు దొరకడం కష్ట సందర్భం వచ్చింది. నాగయ్యగారంతటి మహా కళాకారుడికి, మయింది ఘంటసాలకు. అప్పట్లో సినిమా వాళ్లకు ఇళ్లు ఇవ్వ అందులోనూ తనచేత మొదటిపాట పాడించిన తన గురుతుల్యు గొనికి వెనకాడదమే అందుకు కారణం. అతి కష్టం మీద లకు తాను పాట ఎలా నేర్పడం? చాలా సేపు ఎంతో ఆలోచించి, ఘంటసాల త్యాగరాయనగర్‌ రామానుజం వీధిలో ఒక భాగం నాగయ్యగారికి పాట గురించి చెప్పి “ఏదో నాకు తోచిన విధంగా నెల నలఖై రూపాయల అద్దెకు సంపాదించారు. సి.వెంక ఈ “ట్యూన్‌ అనుకున్నాను. మీకు చెప్పగలంతటివాణ్ణి కాను. టీటేగరొవుగారిని తీసుకుని మూర్‌ మార్కెట్‌కు వెల్లి ఇంటికి మీరు ఎలాంటి మార్పులు చేద్దామన్నా సరే!” అన్నారు ఘంట కొవసిన కుర్చీలూ, బల్లలూ కొన్నారు; ఏదో కొంత పాత్ర సాల. సామగ్రి కూడా కొన్నారు. 1947 సెప్టెంబర్‌లో అత్తగారు రత్తమ్మగారిని వెంట బెట్టుకొని మద్రాసు చేరుకున్నారు సావిత్రి నాగయ్యగారు చిరునవ్వు నవ్వి “బాబూ! నీవీనాడు ఇంతటి గారు (జ్వరంతో జుట్టు బాగా రాలిపోయి 'బాబ్‌డ్‌' జుట్టులాగా వాడివైనందుకు నేను చాలా గర్వపడుతున్నాను. నా పట్ల నీకు ట్రబస్తున్న భార్య కేశ సంపద చూసి అదేదో సినిమాలో హీరో ఎంతటి వినయభావం ఉన్నా సంగీత దర్శకుడిగా నీ బాధ్యత యిన్‌ కేశాలంకరణలాగా ఉందని వాస్యమాడారట ఘంటసాల). నీవు నెరవేర్పాల్సిందే. అందుకు నా తోడ్పాటు ఎప్పుడూ భార్యా తల్లీ వచ్చి తమ అద్దె ఇంట్లో వంట మొదలు పెట్ట ఉంటుంది” అని ఘంటసాలను ప్రోత్సహించారు! గానే ఘంటసాలకు కళ్లనిండా నీళ్లు తిరిగాయి. తన కంటూ ఒక “'మన దేశం' చిత్రంకోసం ఘంటసాల స్వరపరచిన పాటలు ఇల్లు, తన కోసం ఎదురు చూసే మనుషులు, తనకోసం వంట విని మీర్జాపురం రాజావారు తాము నిర్మిస్తున్న ్రీలుగుగర్రం' చేసి తన భోజనం కోసం తాపత్రయపడే వాళ్లూ ఉండడం తన చిత్రానికి ఘంటసాలనే సంగీత దర్శకత్వం వహించమన్నారు. జీవితంలో జరగగలదని తాను ఎదురు చూడలేదు అప్పటి దాకా! 'కీలుగుర్రం'లలో ఘంటసాల వినిపించిన సంగీతం ఆయనకు రామానుజం వీధిలోని ఇంట్లోంచి ఘంటసాల కుటుంబం మంచి పేరు తెచ్చిపెట్టింది. మోతీలాల్‌ వీధిలో మరొక ఇంట్లోకి మారారు. ఇదీ అద్దె ఇల్లే. 'కాదు సుమా కల కాదు సుమా' ఆ రోజుల్లో ఆంధ్రదేశాన్ని ఎప్పుడయినా పాడుకుందామని ఘంటసాల నోరు విప్పితే ఆ ఉగర్రూత లూగించింది. 'దిక్కు తెలియదేమిసేతు,, “అమ్మగావు ఇంట్లో ఉండే ముసలామె 'తలనొప్పిగా ఉంది. పాడ వద్దని చెప్పు మమ్మ' పాటలు పి.లీలగారికి తెలుగు నేపథ్య గాయనిగా స్థానం అతణ్ణి అని కబురు పంపించేవారట! ఎప్పుడయినా రాత్రిళ్లు కల్పించాయి. “ఎంత కృపామతివే, 'తెలియవశమా' నిత్యనూత ఆలస్యంగా వస్తే 'ఇంత ఆలస్యమైతే ఎలా' వంటి ప్రశ్నలూ ఎదు నంగా ఉండే పాటలని విమర్శకులు ప్రశంసించారు. కీలుగుర్రం రయ్యేవట! లోని “ఎవరు చేసిన కర్మ అనే తత్వాన్ని ఘంటసాల తమ 1948లో ఘంటసాలకు ఒక ఉత్తరం వచ్చింది - “అన్నా కచేరీలలో పాడేవారు. వెంకటేశ్వరరావు నువ్వింత అన్యాయం చేస్తావనుకోలేదు” చిత్రాలద్వారా నిలకడ అయిన ఆదాయం వస్తున్నదన్న అంటూ. ఆ ఉత్తరం వ్రాసిన వారు ముద్దు పాపారావుగారు. నమ్మకం కుదిరేదాకా ఘంటసాల మద్రాసు విడిచి ఒకసారి “గొప్ప వాడివయితే వాచీ కొని పెట్టమంటే గొప్ప వాడినయితే కూడా చౌటపల్లికి వెళ్లలేదు. అయితే తల్లికీ భార్యకూ మామ చూద్దామన్నావు. ఇప్పుడు గొప్పవాడివయ్యావు కదా - ఏదీ నా ల 2 తాల

చలతతతతతతతననానవయిమవావా.జజజూ- మన ఘంటసాల వాచీ?” అని తమ విజయనగరం రోజుల ఒప్పందాన్ని గుర్తు సత్యం (విజయచిత్ర 1970 ఫిబ్రవరి, ఘంటసాల రజతోత్సవం చేశారు ఆయన - ఒరిస్సాలోని కోరాపుట్‌ జిల్లా గుణుపురం వ్యాసం, పుట - 16). నుంచి. అక్కడ ఆయన సంగీతం నేర్పుతూ ఉండేవారు. ఘంటసాలను నేపథ్య గాయకులుగా నిలబెట్టిన సంవత్సరం . ఉత్తరం అందుకున్న వెంటనే - ఘంటసాల పాపారావు 1950. '“షావుకారూతో బాటు ఘంటసాలకు గాయకులుగా కీర్తి గారికి 100 రూపాయలు మనీఆర్డర్‌ చేశారు చేతి గడియారం తెచ్చిన “స్వప్న సుందరి 1950లోనే విడుదలయింది. 'షావు కొనుక్కోమని. ఆ తర్వాత వివరంగా ఒక ఉత్తరమూ (వ్రాశారు కారులో “ఏమనెనె చిన్నారి, పతాక సన్నివేశంలోని *“హరికథి - పాపన్నను మద్రాసు రమ్మనీ, మద్రాసు వస్తే హార్మోనియం ఘంటసాల గకానికి పేరు తెస్తే 'స్వప్న సుందరిలో ఆయనకు వాయించడానికి మంచి అవకాశాలు ఉంటాయనీ. పేరు తెచ్చినవి తాము మాత్రం పాడిన 'సాగుమా సాహిణీ' అనే అయితే పాపన్న రాలేదు. టైఫాయిడ్‌ వచ్చి ఆయన అకాల పాట, అసమాన గాయని బాల సరస్వతీ దేవి గారితో పాడిన మరణం ప్రాలుకావడం ఘంటసాలను ఎంతో కుంగదీసింది. “ఈ సీమ వెలసిన హాయీ), 'కానగ నైతినిగా అనే యుగళ పాపన్న మరణవార్త తెలియగానే ఆయన పసి పిల్లవాడిలా ఏడ్చి, గీత్రాలూ. బావి దగ్గరికి వెళ్లి స్తానం చేసి ఆ రోజంతా అన్నం నీళ్లూ మానేసి పేరుతెచ్చిన పేరు అలా కూచుండి పోయారు. 1949 ప్రాంతాలలో ఘంటసాలకు ఒక చిన్న సమస్య 1958లో ఘంటసాల ఇంటికి వచ్చిన ముద్దు పాపారావు ఎదురయింది. అప్పటిదాకా ఆయన పేరు సినిమా టైటిల్స్‌లో గారి కుమారులు నరసింగరావు గారు - ఈనాటికీ ఘంటసాల సాధారణంగా జి.వెంకటేశ్వరరావు అనే వేసేవారు. అయితే కుటుంబంలో ఒకరుగా వాళ్ల ఇంట్లోనే ఉన్నారు. జి.వెంకటేశ్వరరావు పేరుతో మరాక గాయకులు కూడా ఉండ “ నెం50లో విజయ సంస్థ ఘంటసాలతో యాభై వేల _ డంతో ఇద్దరు వెంకటేశ్వరరావులనూ ఎవరు ఎవరో పోల్చు రూపాయల కాంట్రాక్టు కుదుర్చుకున్నారు. విజయ సంస్థ తీస్తున్న కోవడం కష్టమయ్యేది. ఆ పేరుతోనే అప్పట్లో ఒక రూపశిల్పి చిత్రాలకు ఘంటసాల సంగీతం సమకూర్చాలి. విజయ సంస్థకు (మేకప్‌ మేన్‌) కూడా ఉండేవారు. ఆ రోజుల్లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం చేస్తున్నంత కాలం ఇతర సంస్థలవారి చిత్రా ఇంట్లోని రామచంద్రరావు గారని ఒకాయన వంటచేస్తూ లకు సంగీత దర్శకత్వం చెయ్యకూడదు. అయితే ఇతర సంస్థల ఉండేవాడు. ఆయన ఘంటసాల ఇంట్లో పుస్తకాల మీద, పటత్రిక్రం చిత్రాలలో పాడడానికి ఎటువంటి అభ్యంతరం ఉండదు అన్నవి మీద, చేతికందిన కాగితాల మీద ఘంటసాల అని బ్రాల ఆ ఒప్పందం ముఖ్యంశాలు. పెడుతూ ఉండేవారు. రామచంద్రరావుగారు ఇచ్చిన పరోక్ష ఆ ఒప్పందం (ప్రకారం ఆయన షావుకారు, పాతాళభైరవి (పేరణతో 'ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు'గానే తమ పేరు వెయ్య (తెలుగు, తమిళం), పెళ్లి చేసి చూడు (తెలుగు,"'తమిళం) మొద మని ఘంటసాల కోరారు. అలా ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు లయిన చిత్రాలకు సంగీత దర్శకత్వం వహించారు. 'షావు పేరుతో వచ్చిన మొదటి చిత్రం 'లైలా మజ్ను”? ఆ తర్వాత కారు'లో ఎన్‌.టి.రామారావుగారికి ఘంటసాల నేపథ్య గానం ఫ్రంటసాల వెంకటేశ్వరరావు అనవలసిన అవసరం లేకుండా, చేసి, తెలుగు చలనచిత్ర సంగీత చరిత్రలో మధురమైన మరొక 'ఘంటసాలిగానే ఆయన ప్రసిద్ధులయ్యారు. ఇంటి పేరుతోనే అధ్యాయానికి నాంది పాడారు. ప్రసిద్దులయిన అతి తక్కువ మంది తెలుగు వారిలో ఘంటసాల “విజయా వారి 'షావుకారు' (1950) సాంఘిక చిత్రాలలో ఒకరు. ఎప్పటికీ ఎటువంటి ఉన్నతస్థాయి. నాక్రమించుకొని నిలవ 1950లో విడుదలయిన 'వాలి సుగ్రీవి తెలుగు చిత్రానికి గలదో, అందులో వినిపించిన ఘంటసాల సంగీతమూ అలాగే ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. ఆ ప్రత్యేకత - ఆ చిత్రానికి ఐదుగురు నిలవగలదు” అనే వి.ఎ.కె.రంగారావుగారి అభిప్రాయం అక్షర స్వస్య దర్శకత్వం వహించడమే. ఆ ఐదుగురూ: సాలూరి తతా పది తా

తతపపజాజటజ- మన ఘంటనాలతతతత రాజేశ్వరరావు, ఘంటసాల, మాస్టర్‌ వేణు, పెండ్యాల నాగేశ్వర ఇల్లు కొన్న సంగతి తల్లికీ భార్యకూ చెప్పకుండా వాళ్లను ఆ రావు, గాలి పెంచలనరసింహారావు. ఘంటసాల ఈ చిత్రంలో ఇంటికి తీసుకువెళ్లి చూపించి ఆశ్చర్యపరచాలనుకున్నారు ఘంట “బ్రతుకే నిరాశా అనే పల్లవితో మొదలయ్యే రుమ పాత్ర విషాద సాల. కానీ ఇల్లు కొనేటప్పుడు అందులో కాపురమున్న ఆంగ్లేయ గీతానికి సంగీతం సమకూర్చారు. ఆ పాట పాడిన వారు బాల కుటుంబం వారు ఖాళీ చేయకపోవడంతో ఘంటసాల కోరిక సరస్వతీదేవి. “వాలి సుగ్రీవిలో రాజేశ్వరరావు సంగీతం కూర్చిన తీరడానికి ఆటంకం ఏర్పడింది. ఎంత చెప్పినా ఆ ఆంగ్లేయులు ఆరు పాటలలో ఒక పాటను ఎస్‌. వరలక్ష్మితో కలిసి ఘంటసాల ఇల్లు భాళీ చేయలేదు. ఇల్లు ఎప్పుడో ఒకప్పుడు ఖాలీ అవుతుంది పాడారు. లెమ్మనుకొని ఒకనాడు ఘంటసాల తమ తల్లినీ భార్యనూ తక్కిన 1951లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో ఐదు చిత్రాలు కుటుంబ సభ్యులనూ ఆ ఇంటికి తీసుకువెళ్లారు. ఘంటసాల వెలువడ్డాయి. అవి: “చంద్రవంక, 'నిర్లోషి, “పాతాళభైరవి అనే కుటుంబం వారిని చూసిన తర్వాత ఆ ఆంగ్రేయులు మనసు మూడు తెలుగు చిత్రాలు; 'నిరబరాది', 'పాతాళబైరవి' అనే రెండు మార్చుకున్నారు; కొన్నాళ్లకు ఇల్లు ఖాళీ చేసి వెళ్లిపోయారు. తమిళ చిత్రాలు. 'చంద్రవంకిలో ఘంటసాల కొన్ని పాటలకే. గృహప్రవేశం సంగీత దర్శకత్వం వహించారు. 'నిర్టోషి' చిత్రానికి ఘంట 1951 జూన్‌ 21న ఘంటసాల శాస్త్రోక్తంగా గృహప్రవేశం సాలతో బాటు హెచ్‌. ఆర్‌. పద్మనాభ శాస్రి కూడా సంగీతం చేశారు. గృహ్రవేశమప్పుడే “పాతాళభైరవి చిత్రం శతదినో సమకూర్చారని ఆ సినిమా పాటల పుస్తకాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. తవం జరిగింది. ఘంటసాల ఆ శతదినోత్సవ సభకు వెళ్లలేదు. 2. | కతలు గల చిత్రంగా నిలిచిపోయింది. ఆ చిత్రంలో ఘంటసాల 1951లోనే సావిత్రి ఘంటసాల దంపతులకు ఒక కొడు క్రి వినిపించిన సంగీతం కూడా ప్రత్యేకమైనదే. 'పాతాళభైరవిలోని _ పోట్టైడు. విజయ సంస్థతో అనుబంధానికి గుర్తుగా ఆ అబ్బాయి కొన్ని పాటల స్వరకల్పనకు అప్పటికే ప్రసిద్ధాలయిన కొన్నిహిందీ “వేంకట సుబ్రహ్మణ్య విజయ కుమార్‌ అని పేరుపెట్టారు. వ చిత్రగీతాలు ఆధారాలంటే నమ్మడానికి, ఆ పాటలలో వినిపించే గృహప్రవేశానికి కొన్నాళ్ల ముందు ఘంటసాల విజ క్ష తెలుగుదనం అద్దు తగులుతుంది! నగరం తా తమ గులునగారు “టాయి రు నాది దర్త సుకు | (౨) గా 1950 చివర ఘంటసాల తమకంటూ సొంతంగా ఒక _ "ర దేళని “సుకున్నారు. అలాగ ద్వారం నా సందర్శించారు. ఘంటసాల- నాయుడిగారి ఇంటికి వెళ్లి మాట్లా ఇల్లు ఉంటే బాగుండుననుకున్నారు. ఎన్నో ఇళ్లు చూసి చివరకు లో గరాయనగర్‌ పానగల్లు పార్కు దగ్గర ఉస్మాన్‌ రోద్దులో ఒక. ఊళ ఉందగొ, నాయుడుగారి అమ్మాయి కీలుగుర్రంలోని త్యా మలై లల్ల టల బి “కాదు సుమా కలకాదు సుమా అనే పాట పాడుకుంటూ ఇంట్లోకి ఇల్లుకొంటే బాగుంటుందనుకున్నారు. మద్రాసులో ఏ ఆశ్ర ల ఖ్‌ | యమూ లేనప్పుడు తమను ఆదరించిన పానగల్లు పార్కును ప “పుడు నాయుడుగారు “ఏమిటోనయ్యా ఘంటసాలా! మరచిషోకుం జై ఉండడానికని ఆయన దాని దగర ఇలు వ్‌ ఎంతో సాధన చేసి సంగీతం వినిపిస్తే వినిపించుకోరు! సినిమా సు అఆ హక సక నుంచి మీ పాటలు పాడుకుంటూ తిరిగి వస్తారు. ఏదో ఇంద్ర కున్నారేమో! జాలం చేస్తారయ్యా మీరు!” అని ఛలోక్తి విసిరారట! ఇల్లయితే నిశ్చయించారు కానీ దాన్ని కొనడానికి కావలసిన విజయనగరంలో ఘంటసాల ఒక కచేరీ చేశారు; కచేరీకి డబ్బు ఘంటసాల దగ్గర లేదు; దాంతో కొంత అప్పు చేయవలసి తమ గురువుగారికీ నాయుడు గారికీ ప్రత్యేకాహ్వానాలు అంద వచ్చింది. ఆయన ఇల్లు కొనబోతున్న సంగతి తెలిసి సంగీత . జేసి, తమ మోపిదేవి మిత్రుడు రావూరి వీరభదం (భద్రం) దర్శకులు ఆదినారాయణరావుగారు- వీణ రంగారావుగా ప్రసిద్దు భె గారిని వేదిక మీద తమ దగ్గర కూచోబెట్టుకున్నారు. మద్రాసు లయిన ఎం.రంగారావుగారి ద్వారా పదివేల రూపాయలు ౧ ల్ల తిరిగి వెడుతూ భద్రంగారికి తమ గృహ (ప్రవేశం సంగతి చెప్పి, పంపించారు.

22422వవాయయడడడడడడడడడయా-- మన ఘంటసాలలా ఆయనా గురువుగారి కుటుంబ సభ్యులూ తప్పకుండా రావాలనీ ఏకలవ్యుడు రాణించలేదు. గర్వం చేత కౌరవులు రాణించలేదు. తాము వాళ్లందరికీ చార్జీలు పంపుతామనీ చెప్పారు - ఘంట సద్దురువును నిగర్వంగా 'సీవించి అర్జునుడు రాణించాడు. సాల. విషయం ఒక్కటే. కానీ భావనలో తేడా. అంతే!”

ఆ మాట మరిచిపోకుండా గృహప్రవేశానికి గురువుగారికీ గురువుగారి (ప్రేమాభిమానాలను చూరగొన్న ఘంటసాల భద్రంగారికీ ఆహ్వానాలు పంపారు. భద్రంగారు తమ స్వస్థలం సంగీత దర్శకులుగానూ, గాయకులుగానూ ఎందరికో ప్రీతి వెళ్లి రెండు నెలలు గడిచాక విజయనగరం చేరుకుని - పట్రా పాత్రులయ్యారు. ఇల్లు కొన్న కొన్నాళ్లకే ప్రముఖ నటి భానుమతి యని సీతారామశాస్త్రిగారి ద్వారా ఘంటసాల గృహ ప్రవేశం _ గారూ ఆమె భర్త అయిన ప్రసిద్ధ దర్శకులు పాలువాయి రామ ముచ్చట్లు, ఘంటసాల గురుభక్తి తత్పరతా తెలుసుకుని సంతో కృష్ణరావుగారూ ఘంటసాలకోసం ఒక కొత్త (వాక్సాల్‌) కారు షించారు. బుక్‌ చేశారు. కారు కొనడానికీ నిర్మాతలు కొందరు తోడ్చడ్డారు.

ఘంటసాల తమ గృహప్రవేశానికి రావడానికి తమ గురువు 1951లో వెలువడిన వాహినీ వారి “మల్లీశ్వరి - మంచి గారికి చార్జీలు పంపడమే కాకుండా గృహప్రవేశం నాడు గురువు తెలుగు చిత్రంగా శాశ్వత స్థానం పొందడానికి ఆ చిత్రంలో గారికి వెయ్యిన్నూట పదహార్లూ పట్టుబట్టలూ ఒక వెండిపళ్లెంలో వినిపించిన అజరామర గీతాలు కూడా కారణాలే. తెలుగు పెట్టి యిచ్చి సాష్టాంగ నమస్కారాలు చేశారు. గురువుగారి సినిమా పాటలకు కావ్యగౌరవం సంపాదించి పెట్టిన ఈ చిత్రం కుటుంబ సభ్యులకూ బట్టలు పెట్టారు. గురువుగారికి తమ ఇంటి లోని గీతాలను దేవులపల్లి కృష్ణశాస్రిగారు వ్రాశారు; మనసున మేడమీద గదిలో వసతి కల్పించి - ఆయనకు కావలసిన మల్లె మాలలూగించే సంగీతం సమకూర్చిన వారు సాలూరి ఏర్పాట్లు చూడడానికి ఒక మనిషిని కూడా పెట్టారు. గురువు రాజేశ్వరరావుగారు. బి.ఎన్‌.రెడ్డిగారు రూపొందించిన ఈ దృశ్య గారికి మేడమీదనే అన్ని సదుపాయాలూ అందేలా చూడడం కావ్యంలోని పాటలకు తమ గాత్ర సంపదతో ప్రాణ ప్రతిష్ట చేసిన తోబాటు, ఆయన ఎక్కడికన్నా వెళ్లి రావడానికి వీలుగా ఒక ఘనత నాయిక పాత్ర ధరించిన భానుమతిగారికీ నాయక కారు కూడా ఏర్పాటు చేశారు. గురువుగారిని విశ్రాంతిగా గడప పాత్రధారి ఎన్‌.టి.రామారావుగారికి నేపధ్య గానం. చేసిన మన్నారు. గురువుగారు దాదాపు రెండు వారాలు ఘంటసాల ఘంటసాలకూ దక్కింది. నేపథ్య గాయకులుగా ఘంటసాలకు ఇంట ఉండి ఆయన గురుభక్తికి ముగ్భులయ్యారు. గురువుగారి పెద్దపీట వేసిన చిత్రాలలో “మల్లీశ్వరి ఒకటి. తిరుగు ప్రయాణానికి ఘంటసాల రైలులో మొదటి తరగతిలో 1952లో వెలువడిన చిత్రాలలో విజయా వారు నిర్మించిన రిజర్వ్‌ చేయించారు. “పెళ్లి చేసి చూడు అనే తెలుగు చిత్రానికీ, కల్యాణం పణ్దిప్పార్‌

మద్రాసు సెంట్రల్‌ స్టేషన్‌ దాకా వచ్చి గురువు గారిని అనే తమిళ చిత్రానికీ ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహిం హౌరా మెయిల్‌ ఎక్కించి ఆయనకు మళ్లీ కాస్త డబ్బు ఇచ్చి చారు; అలాగే “పల్లెటూరు” చిత్రానికీ సంగీతం నిర్వహించారు. నమస్కరించి కన్నీళ్లతో వీడ్కోలు చెప్పారు ఘంటసాల. విజయా వారితో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం (ప్రకారం ఘంటసాల

సీతారామశాస్రిగారు భద్రంగారితో ఘంటసాల గురించి ఆ సంస్థ చిత్రాలకు మాత్రమే సంగీత దర్శకత్వం వహించవలసి చెప్పిన అభిప్రాయం ఇక్కడ స్మరించడం ఉచితంగా ఉంటుంది. ఉన్నా ఆయన ఇతర చిత్రాలకు సంగీత దర్శకత్వం వహించ ఆ అభిప్రాయం ఇది: “నేను అందరికే నేర్పినట్లే వాడికీ నేర్పాను. డానికి విజయాధినేతలు ఒప్పుకున్నారు. అలా ఘంటసాల వాడు గంధర్వజాతి కావడం వల్లా తన అపూర్వ సాధనవల్లా 1952లో 'పల్లెటూరు'కూ ఆ తర్వాత “బ్రతుకు తెరువు' చిత్రంలో నేను చూపిన దారిలో నాయందు విశ్వాసముంచి గురుభక్తితో కొన్ని పొాటలకూ సంగీతం సమకూర్చారు; “పల్లెటూరులో తమ ముందుకు నడిచాడు. విజయం సాధించాడు. కౌరవులకూ _ గురువుగారి పుత్రులు సంగీతరావుగారికి బృందగానంలో పాల్గొనే పాండవులకూ ఏకలవ్యునికీ ద్రోణుడే గురువు. సద్దురువు లేక అవకొశం కల్పించారు. తతత టం తా

అలాాపాసఉటట మన ఘంటసాల అమరజీవికి అశుతర్చణం బండిలో కూర్చోపెట్టి దహన సంస్కారంకోసం ఊరేగింపుగా చెన్న పట్టణం రాజధానిగా ఆంధ్రులకోసం ఒక ప్రత్యేక తీసుకువెడుతుంటే ఘంటసాల ఆ ఊరేగింపులో పాల్గొని దారి రాష్ట్రం ఏర్పాటు కావాలని నగరంలోని మైలాపూరులో ఉన్న పొడుగునా దేశభక్తి గీతాలు పాడారు; శ్రీరాములుగారి భౌతిక బులుసు సాంబమూర్తిగారి ఇంట - పొట్టి శ్రీరాములు గారు. కొయానికి దహన సంస్కారం జరుగుతుంటే కన్నీళ్లు ఆపుకోలేక తమ ఆమరణ నిరాహార దీక్షను 1952 అక్టోబర్‌ 19వ తేదీ _ పోయారు. ఉదయం పది గంటలకు ప్రారంభించారు. దహన 'సంస్మారం జరిగాక ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి నాలుగు నిమ్మ పండ్లను పిండి, ఆ తీసిన రసంలో రెండు ప్రకాశం పంతులుగారు తీవ్ర సంతాపంతో శ్రీరాములుగారి అవున్సుల తేనె కలిపి, ఆ మొత్తం రసాన్ని నాలుగు పాళ్లుగా చేసి గొప్పతనం ఎటువంటిదో చెప్పారు; గొప్పవాదైన శ్రీరాములు రోజుకు నాలుగు సార్లుగా తీసుకోవడానికి ఒప్పుకున్న శ్రీరా గారిని దక్కించుకో లేకపోయామనీ శ్రీరాములుగారు అమర ములుగారికి కొన్నాళ్లకు ఈ ఆహారం రెండు చుక్కలు తాగితే జీవిగా అందరిలో (ప్రవేశించారనీ భగవంతుడు సర్వత్రా వ్యాపిం వాంతి కావడం మొదలయింది. తేనె కలిపిన నిమ్మరసానికి చినట్లు శ్రీరాములుగారు తమ అందరిలో వ్యాపించారనీ బదులు కొబ్బరి నీళ్లు తాగమని చెబితే శ్రీరాములుగారు ఒప్పుకో పకొశంగారు చెప్పారు. లేదు. 45 రోజుల దీక్ష తర్వాత బులుసు సాంబమూర్తిగారు శృశానంనుంచి ఇంటికి వెళ్లిన ఘంటసాల - శ్రీరాములు బలవంతపెడితే శ్రీరాములుగారు. కొబ్బరి నీళ్లు తాగడానికి గారిని స్మరిస్తూ స్టానం చేశారు; ఆనాడూ, అ తర్వాత కొన్నాళ్లూ ఒప్పుకున్నారు. అయితే ఆయన ఒక నిబంధన పెట్టారు. ఒకవేళ ఆయన ఉపవాసం పాటించారు. ఉపవాస దీక్షవల్ల తమకు అపస్మారక స్థితి వచ్చినా తమకు ఏ 1952 చివర ఒరిస్సాకు చెందిన ప్రసిద్ధ గాయకులు మందుగానీ, ఇంజెక్నన్‌గానీ ఇవ్వకూడదనీ, ఏదో విధంగా రఘునాథ్‌ పాణిగ్రాహిగారు మద్రాసు వచ్చారు. వచ్చి మద్రాసు ఆహారం అందించే ప్రయత్నం చేయకూడదనీ ఆయన అదేశిం సంగీత విద్వత్‌ సభ (మ్యూజిక్‌ అకాదెమీ)లో జయదేవుడి గీత చారు. అటువంటి కరోర దీక్షతో సాగిన శ్రీరాములుగారి ఆత్మ గోవిందంలోని అష్టపదులు గానం చేశారు. పాణిగ్రాహిగారి బలి యజ్ఞం 1952 డిసెంబర్‌ 15వ తేదీ రాత్రి 11 గంటల 28 పాట తీరు ఘంటసాలకు నచ్చింది. ఒకరోజు ఉదయం ఘంట నిమిషాలకు ఆయన మరణంతో అంతమైంది. సాల కారు పాణిగ్రాహిగారి బసను వెతుక్కుంటూ వచ్చింది. ఆ శ్రీరాములుగారి మరణవార్త మద్రాసు మహానగరంలో రోజు ఘంటసాల తమ ఇంట పాణిగ్రాహిగారిని సి. పుల్లయ్య, సంచలనం సృష్టించింది. శ్రీరాములుగారి భౌతికకాయాన్ని _ పి.పుల్లయ్య, ఎల్‌వి.ప్రసాద్‌గార్ల వంటి తెలుగు చలనచిత్ర దర్శించడానికి ఘంటసాల 16వ తేదీ తెల్లవారుజామునే మైలా ప్రముఖులకు పరిచయం చేశారు. ఆ రోజు ఘంటసాలగారింట పూరు చేరుకున్నారు. ఆయన సాంబమూర్తిగారి ఇంటికి చేరే ఆయన ప్రోత్సాహంతో జరిగిన కచేరీని రఘునాథ్‌ పాణిగ్రాపా సరికి - అక్కడ కొద్దిమందే ఉన్నారు. ఘంటసాలకు - పొట్టి గారు 'మరపురాని మధుర సంఘటన'గా గుర్తుంచుకున్నారు. శ్రీరాములుగారితో తమ శైలు జీవితం గుర్తుకు వచ్చింది. శ్రీరా పాణిగ్రాహి గారి పాటను మరచిపోకుండా తమ 'భక్త రఘు ములుగారి భౌతికకాయం దగ్గర కూచుని తమ వెంట వచ్చిన నాధోలో ఆయన చేత పాడించారు ఘంటసాల. మోప(ర్రుదాసు (హరికధా విద్వాంసులు ఎస్‌. వి.ఆచార్య) గారితో 'పరోపకారం? కలిసి జాతీయ గీతాలు పాడసాగారు. ఆ రోజు ఘంటసాల - 1952లోనే ఘంటసాలకు ఒక ఆలోచన వచ్చింది. శ్రీరాములు గారికి ఇష్టమైన పాటలన్నీ పాడారు. అప్పటికి దక్షిణ భారతదేశంలో చలనచిత్ర ప్రముఖులు కొందరు శ్రీరాములుగారి భౌతిక కాయాన్ని పూలతో అలంకరించిన తమ బంధువులనూ తోబుట్టువులనూ నిర్మాతలుగా నిలబెట్ట లల ట్య లా

మన ఘంటసాలలా వ దానికి చలన చిత్రాలు నిర్మిస్తూ ఉండడం పరిపాటిగా ఉండేది. _ అందుకు ఆ పాటలు కొన్నిటిలోని అద్వైత నాసా ల న ఘంటసాల తమ తోబుట్టువులకోసం ఏదయినా చేస్తే బాగుండు లుగా చూపవచ్చుననీ శాస్త్రీయంగా నిరూపిం శో రు తెచ్చిన ననుకొని తమ తమ్ముడు సదాశివుడుగారిని చిత్ర నిర్మాతగా అక్కినేని నాగేశ్వరరావు గారికి నటుడుగా గొప్ప ప నిలబెట్టాలనుకున్నారు. దాంతో ఆయన కమాల్‌ ఘోష్‌. శర చిత్రం దేవదాసు. పాట గోపన్‌, పాపారావుగార్లు భాగస్వాములుగా శోభా పిక్చర్స్‌ అనే ఘంటసాల గానానికీ, దేవదాసులో ఆయన పాడిన రి చిత్ర నిర్మాణ సంస్థ నెలకొల్పారు. ఆ సంస్థ పేర “పరోపకారం? లకూ ఉన్న ప్రత్యేకళకలు ఏమిటో అక్షినేని నాగచ్వరరా చిత్రం నిర్మించారు. దేవకీబోస్‌గారి కథ ఆధారంగా తీసిన ఈ మాటలలో (1970లో వెలువడిన ఘంటసాల రజ చిత్రానికి మాటలు పాటలు ఆరుద్ర వ్రాశారు. కమాల్‌ ఘోష్‌ ప్రత్యేక సంచిక నుంచి); దర్శకత్వమూ ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వమూ వహించారు. “ఘంటసాలగారి గానానికి ఇతర సంగీత ప్రధాన గాయ ముక్కామల, సి. ఎస్‌. ఆర్‌. ఆంజనేయులు, రామశర్మ, రేలంగి, కుల పాటకూ ఒక తేదా ఉంది. ముఖ్యంగా మన శాస్త్రీయ ఆర్‌, ఎన్‌.రావు, జి.వరలక్ష్మి, సొవిత్రిగార్లు ప్రధాన పాత్రలు సంగీతం సాహిత్య ప్రధానంగా భావయుక్తంగా నడవదు. స్వరే నిర్వహించారు. 'పరోపకారం' చిత్రం 1063లో విడుదలై సరిగా ప్రధానం మాత్రమే. రాగప్రస్తారం సొగసులు మాత్రం చూసి ఆడకపోవడంతో - ఘంటసాల అప్పుల పాలయ్యారు. చలన కుంటూ ఏ స్వరం పలికితే ఇంకే రాగంలోకి జారిపోతామో, ఏ చిత్ర నిర్మాణంలో అనుభవం లేకపోవడం వల్లా తగినంత వ్యవ క్షా సంగతి వినపడితే అపశ్రుతి అని ఖండిస్తారో అని హారజ్ఞానం లేకపోవడ్రం వల్లా- చిత్ర నిర్మాతగా ఘంటసాల భయపడుతూ నడుస్తాయి గానసభలు. పూర్వం సినిమా పాటలు రాణించలేకపోయారు. తమ చిత్రంవల్ల తమకు లాభం కలగ కూడా సంగీత దర్శకుడి “పాట విరుపుల (ప్రకారం మాటల్ని లేదన్న బాధ ఆయనను చాలా రోజులు పీడించింది. ఆ చిత్రం విరిచేస్తూ టైట్‌ రోప్‌ వాక్రింగలా _ ఒక సర్మస్‌లా నడిచేవి. ప్రస్తావన ఎప్పుడు వచ్చినా “పరోపకారం అయిపోయింది. స్య (ప్రాణాలుగ్గబట్టుకుని వాటి ప్రకారం హావభావాలను బాబూ! అనే వారు ఆయన. బొమ్మల కొలువులా అమర్చి చూపేవారు. వాటిలో చైతన్యం 1958లో తెలుగులోనూ తమిళంలోనూ వెలువడిన 'పరోప ఉండేది కాదు. ఘంటసాలగారు వచ్చాక, వచ్చి నీఐదొక్కుకున్నాక కారం “పరోబకారం' చిత్రాలకూ, “బ్రతుకు తెరువుకూ గాక భావయుక్తంగా పాడడానికి కృషి ఆరంభించారు. ఆ నాడది పేరు “చంద్రహారం చిత్రానికీ ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహిం లేని విప్లవం. సాహసోపేతమైన సాధన. చారు, “. “చతురంబోధి పరీతమౌ...' అంటూ శబ్దార్భాటమే 'దేవదాసులో చిరస్మరణీయ గానం (ప్రధానంగా నాటక రంగస్థలం మారుమోగిన శక్రాన్సిక్షి స్వస్తి చెప్పి నిర్మాతగా ఘంటసాలకు అసంతృప్తి మిగిల్చిన 1953ను ఢావ్యంగా అర్ధవంతంగా రాగభావాలను మేళవించి ప్రాడే నేపధ్య గాయకులుగా ఆయనకు ఎంతో ఆదరణ సంపాదించి నవశకానికి క్రర్తణశ్రీ పద్యాలను పాడడం ద్వారా ఘంటసాల పెట్టిన సంవత్సరంగానూ చెప్పుకోవాలి. ఆ సంవత్సరమే *దేవ గారు నాంది పలికారు. ఆ రోజుల్లో ఆ పద్యాలు బాక్సాఫీస్‌ దాసు తెలుగు చిత్రమూ, 'దేవదాస్‌' త్రమిళ్ర చిత్రమూ విడుద శ్వ రికార్డులతో పోట్రీ చేశాయి. పట్టణాల్లో, పల్లెల్లో కూడా లయ్యాయి. ఘంటసాలను విశేషంగా అభిమానించిన సి, ఆర్‌, సెహబాష్‌ అనిపించుకున్నాయి. జ సుబ్బురామన్‌గారే 'దేవదాస్తు సంగీత దర్శకులు. ఆ చిత్ర నిర్మాత “సినిమా సంగీత ౦లో, ఆయన ఈ శిలానికి జయపతాకం డిఎల్‌నారాయణగారు.. దర్శకత్వం. వేదాంత్ర రాఘవయ్య జు! కన నాం! శ (| సిన చిత్రం 'దేవదాస్తు నటుడుగా నాకు గొప్ప పే గారు. రచయిత- సముద్రాల రాఘవాచార్యగారు (దేవదాసు తెచ్చి నను నిలబెల్లిన చి తే అందులో నొ తెలుగు చిత్రం పాటల రచన ఆచార్యులవారు చేయలేదన్సీ ల స చం కూడా అదే, అయిల్‌ అం దు. నటన గురించి శ్రునాల్రి నాగేశ్వరరావుగా నాక్తు పూర్తి తృప్తి లే నతన తం వో

తా మన ఘంటసాలలా కాని అందులో ఘంటసాలగారి పాటలను ఇప్పటికీ గౌరవిస్తాను. 1953లో ఘంటసాల చాలా ఒడిదుడుకులకు గురి దేవదాసు ఆనందాన్ని దేవదాసు చిలిపితనాన్ని పొగరును అయ్యారు. ఒకవైపు ఆయన నిర్మించిన చిత్రం పరాజయం తరువాతి ఘట్టాలలో అతని హృదయావేగాన్ని క్షోభను త్రాగిన పొందింది. మరొకవైపు అకస్మాత్తుగా ఆయనకు చిత్రాలలో మైకాన్ని మొత్తం అతని జీవితంలోని విషాదాన్ని చిరస్మరణీ పాడడానికి అవకాశాలు తగ్గిపోయాయి. ఘంటసాలకు నేపథ్య యంగా గానం చేశారాయన. నటుడిగా నేనెంత ఉత్తేజంతో ఆ గానం చేయడానికి అవకాశాలు తగ్గిపోవడానికి రకరకాల కార పాత్రను చేపట్టి కృషి చేశానో అంతకు మించిన శ్రద్ధతో భావు ణాలు ఈ నాటికీ వినిపిస్తూనే ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని, ఆయన కతతో ఆయన పాడారు. కొన్ని చోట్ల ఆయన మెలకువలు _ సినిమా తీయడం వల్ల పాడడం మీదా సంగీత దర్శకత్వం మీదా వింటుంటే నా మనసులో భావాలను, నా కళ్లలో నటనను శ్రద్ధ చూపించకపోవచ్చునన్న అనుమానం. ఘంటసాల ఈయన ఊహించి పాడుతున్నారా అన్నట్లనిపించేది. అంతేకాదు; ఆరోగ్యం పాడయిపోయింది; - ఆయనకు ఒక చలన చిత్ర నేను ఊహించని కొన్ని హావభావాలకు ఆయన స్వరరూపం నిర్మాణ సంస్థతో గొడవ వచ్చింది; ఘంటసాల అనవసరంగా కల్పించారు. ఆ ఒక్క చిత్రంలోనే కాదు; అలాంటి పాటలకే భయపడ్డారు. కాదు- అనేక సందర్భాలలో ఇది జరిగింది.” ఆ రోజుల్లో ఘంటసాల తమ బృందాన్ని తీసుకుని ఆంధ్ర దేవదాసు పాత్రను రక్తి కట్టించడానికి నాగేశ్వరరావుగారు దేశమంతటా నాటకాలు ఆడారు. నాటకాల మధ్య పాటలు నిద్రాహారాలు మానీ, కొన్ని దృశ్యాలు బాగా రావాలని రాత్రి పాదారు. తెల్లవార్లు చిత్రీకరణలో పాల్గొనీ (ఛమపద్దారు. తాగుబోతు “ఆ రోజుల్లో ఘంటసాల గారు కచేరీలు చేయడానికీ నాట పాటలు ముద్దగా రావాలని నాగేశ్వరరావుగారు ఆ పాటల బ్ర్రాజ్య్వాన్సిక్రీ కారణం సినిమా తీసి చేసిన అప్పు తీర్చుకోవడం రికార్డింగ్‌ ముందు ఘంటసాలకు ఐస్‌ తినిపించీ, ఐసుముక్క జ్య్య్యష్టాం్య్ర న్నది ఘంటసాలకు ఎన్నో ఏళ్లు సహాయకులుగా పని నోట పెట్టుకుని పాడమనీ ప్రోత్సహించారు. ఐస్‌ తిని పాడడానికి చేసిన జె.వి.రాఘవులుగారు ఇచ్చిన వివరణ. ప్రయత్నించినప్పుడు శ్రుతి కుదరకపోవడంతో ఘంటసాల ఆ అప్పట్లో. కొన్ని చిత్రాలు తెలుగులోనూ తమిళంలోనూ ప్రయత్నం విరమించారు. దేవదాసు. ఎంతతాగి ఉన్నా ట్రీతి... క ఒక్తస్తారి తయారవుతూ ఉండేవి. అప్పుల బాధలో ఉన్న లోనే పాడాడు! ఘంటసాల ఒక పాట పాడడానికి ఇచ్చే డబ్బులో సగం అద 'దేవదాసు' చిత్రం నిర్మాణంలో ఉండగానే ఆ చిత్రం సంగీత సా ఇస్తే రెండు భాషలలో పాడడానికి తమకు అభ్యంతరం దర్శకులు సి. ఆర్‌. సుబ్బరామన్‌గారు మరణించారు. సుబ్బరామన్‌ లేదని “డబ్బింగ్‌ పాటలూ పాడారు. గారు 'దేవదాసు'లో కొన్ని పాటలకు మాత్రమే సంగతం సమ “పరోపకారం చిత్రానికి రచన చేసిన ఆరుద్ర ఆ తర్వాత కూర్చగలిగారు. ఆయన పేరు మీదే మిగిలిన పాటలకు కపూర్‌ లప వకు అకా లకాన (పు లల సంగీతంకూర్చి ఆ చిత్రానికి నేపథ్య సంగీత రచన చేసిన వారు- _ గాబ్‌కపూ” పిలువు బుక ఆరా చిత్రాన్ని ఎమి ₹ఖలుగా సుబ్బరామన్‌గారి సహాయకులు (ఎం.ఎస్‌) వి శ్వనాథన్‌గారే. ఏ అనువదించారు. “అప్పట్లో ఘంటసాల అనారోగ్యం వల్ల అందు కచేరీలో 'చేవదాసు' పాటలు పాడినా ఆ చిత్ర సంగీత దర్శకు బాటులో లేరు. అందువల్ల “ప్రేమ లేఖలులో ఆయన పాడలేదు” లుగా సుబ్బరామన్‌ గారి పేరునే చెప్పేవారు ఘంటసాల. అన్నారు. 1966లో తమిళనాడులోని సేలంలో జరిగిన ఒక ప్రదర్శన “పరోపకారం తీస్తున్న రోజుల్లో శోభావారి కార్యాలయం సందర్భంగా విశ్వనాధన్‌ రామమూర్తిగార్లు నిర్వహించిన ఒక ఘంటసాల ఇంటి మేడపైనే ఉండేది. ఆ కార్యాలయంలోనే సినిమా పాటల కచేరీ జరిగింది. ఆ కచేరీలో మాత్రం ఘంట ఆరుద్ర కొన్నాళ్లు మకాం పెట్టారు. అప్పట్లో ఘంటసాలకు తమ సాల 'జగమేమాయి పాటకు సంగీతం సమకూర్చింది తమ జ్ఞ్యిజ్ర్ర కూడా సినిమాగా తీస్తే బాగుంటుందని ఆరుద్రకు ప్రియ సోదరులు విశ్వనాథన్‌గారే అని చెప్పారు. వివరంగా తమ కధ చెప్పారు. తాతినేని ప్రకాశరావుగారి ల లతలా

తతత మన ఘంటనాలంలలాలాలలలా దర్శకత్వంలో ఆ చిత్రం నిర్మించాలనీ ఆశించారు. కథ బాగా పట్టుకొని తిరిగిన వీధులనూ చూపించారు. చొప్పల్లి భాగవ వచ్చిందని ఆరుద్ర, ప్రకాశరావు గార్లు అనుకున్నా 'పరోపకారం' తార్‌గారు తమ చేత సంగీత సభ చేయించిన స్టలాన్నీ ఆ సంద వల్ల పెరిగిన అప్పులవల్ల ఘంటసాల కథ తెర వెనుకే ర్భంగా తమకు తంబురా బహూకరించిన ఆదిభట్ల నారాయణ ఉండిపోయింది. దాసుగారు నివసించిన ఇంటినీ చూపించారు. అనేక విధాల “పరోపకారం” తర్వాత కొన్నాళ్లకు భానుమతిగారికీ ఘంట *దరించిన కకావర్‌ రింగు లక్ష్మీనరసమ్మగారి ఇల్లు చూపించి సాలకు అభిప్రాయ భేదమేదో వచ్చింది. కన్నీళ్లు పెట్టకున్నారు” అన్నారు. 1954 చివర తమ గురువుగారి ల కుమారులు సంగీతరావుగారిని మద్రాసు వచ్చి తమ సహాయ తమతో 'సమానంగా పాడగల ప్రజ్ఞ ఒక్క భానుమతిగారికే కులుగా ఉండమన్నారు ఘంటసాల ఉంది" అని చెప్పుకొన్న ఘంటసాల కొన్నాళ్లు భరణీ సంస్థ వారు తే కొన్నారు కానీ అప్పు మూలంగా ఇంటికి నిర్మించిన చిత్రాలలో పాడలేదు. ఇల్లయి: ప్పుల లం విజయా కావలసిన సరంజామా ఏదీ కొనలేదు ఘంటసాల. “మన ఇంట్లో క వారి చిత్రాలకు సంగీత దర్శకత్వం నిర్వహించ ్షనం ఎలాగయినా ఉండవచ్చు. ఈ నాలుగు గోడల మధ్య గాసి ఘంటసాల కుదుర్చుకొన్న ఒప్పందం *చంద్రహారంతో ట్రంతామన ఇష్టమే” అనే వారు ఆయన భార్య సావిత్రిగారితో. పూర్తయింది. ఆ తర్వాత తాము తీసే చిత్రంలో క్రైస్తవ గీతాలు మ్రంచాలూ పరుపులూ ఏవీ లేనందువల్ల చాపలు పరచుకొని ఉంటాయనీ. ఆ ప్రయత్నంలో ఉండమనీ చక్రపాణిగారు ఘంట స్వజ్బుగా పడుకునే వారట ఆయన. సొాలకు చెప్తినా ఎ వందు క లల. సంగీత దర్శకుడూ కొత్తగా తమ తమ్ముడు సదాశివుడంటే ఘంటసాలకు ఎంతో ఇష్టం. ఒప్పందం కుదుర్చుకోలేదు. విజయ సంస్థ వారి ఆ తరువాతి సదాశివుడినీ సావిత్రిగారి అన్నయ్య సుబ్బారావునూ విశాఖ చిత్రం 'మిస్సమ్మ'. చిత్ర దర్శకులు ఎల్‌వి.ప్రసాద్‌గారు సాలూరి. ట్రణంలో హాసలులో ఉంచి ఇంటర్‌ చదివిదచారు స్రేకులుగా నిర్ణయించారు. తమ ఒడిదుడుకుల మాట ఎలా ఉన్నా 1958లో సదా అప్పటిదాకా తమ చిత్రాలకు సంగీత దర్శకత్వం వహించిన న న్‌ న్నా ల తో ఘంటసాలను రాజేశ్వరరావుగారి సంగీత దర్శకత్వంలో తమ “లీ చౌటపల్లిలో తమ పెద్దక్కయ్య కుమార్తె సుబ్బలక్ష్మి చిత్రంలో పాడ స్‌ పెళ్లి జరిపించారు. ఐదు రోజులూ అంగరంగ వెభవంగా జరిగిన ( సుని అడగడం ఎలా అని నిర్మాతలు తటపటా.. శ సల్లకి ద్రాదాపు ఇరనై వేల రూపాయలు ఖర్చుపెట్టారు. ఘంట యించారు. ఈ నేపధ్యంలో ఘంటసాల నేపథ్య గానం కొంచెం సాల పమో క న క తకు లుఖ జ గిన తొలి వెనకబడ్డట్టు అనిపించింది. అయితే ఘంటసాల కలవరపడ ౧ కటా లయిన ల్యూక్‌ కటుంబంల్‌ జ ల బంధుమిత్రులకే కాక తమ ఊళ్లోవాళ్లకూ చుట్టు పక్కల సగ. ంటనాల నాటక ప్రదర్శనలు ఒక పద్దతి ప్రకారం ఊళ్లలో ఉన్న పరిచితులందరికీ ఐదు రోజులూ విందులు (4 సనా, ఇట్టి టు! అయ్యాక విరామ స మయి లి. నాటకం సగం స్రశ్చార్స ఆ పెళ్లి సందర్భంగా ఊళ్లో సోడా అంగళ్లు కూడా వెలి తర్వాత తిరిగి నాటక వ. పాటలు పాడేవారు. ఆ _ ్బి బ్వడ్రు రోజులూ బాణాసంచా, సంగీత సాహిత్య సభలూ ర ౦ దె. హరికధలూ ఏర్పాటు చేశారు. ఐదవరోజు సాయంకాలం విస శ వ.రాఘనులు గారు ఆ నాటక యాత్రల గురించి ప్రస్తా ఘంటసాల కచేరీ చేశారు. సదాశివుడిగారికి “తాత అన్నది స్తూ అయుని చాలా ఊళ్లలో చాలా నాటకాలు ఆడారు. నేనూ...మ్నద్దు శేరు. ఆ తాతబ్బాయి పెళ్లి చాలా గొప్పగా జరిగిందని వెంట వెళ్లేవాడిని. ఆ సందర్భంలోనే విజయనగరం వళ్లే నన్ను... శ్రల్లో వాళ్లు చాలా ఏళ్లు చెప్పుకున్నారు! తీసుకుని వెళ్లి తాము చదివిన కళాశాలనూ తాము జోలె క్‌ ఫా లత టక తా

అవాలలాలాాడాడాలాలాోోోడోడోో%%యయంంంా మన ఘంటనాల-ాలాలాలాా “పెద్దాయన” బడే గులాం అలీఖాన్‌కు ఆతిథ్యం ఖాన్‌సాహెబ్‌గారికి ఇల్లు నచ్చింది. అయితే అప్పుడు ఘంట 1953 చివర మద్రాసు సంగీత విద్వత్‌ సభ (మ్యూజిక్‌ సాలగారి భార్య సావిత్రిగారు ఊళ్లో లేరు. ఆ సంగతి తెలిసిన అకాదెమీ) వారి వార్షిక సంగీత సభలలో పాల్గొనడానికి ప్రముఖ కొన్‌ సాహెబ్‌ మళ్లీ ఘంటసాలను “మీ ఆవిడ వచ్చాక వెళ్లి హిందూస్తానీ సంగీత విద్వాంసులు బడే గులాం అలీఖాన్‌ పొమ్మనరు కదా? బాగా ఆలోచించి చెప్పండిొ అని అడిగారట. పాకిస్తాన్‌ నుంచి వచ్చారు. రెండు మూడు నెలలు భారతదేశంలో అటువంటి పరిస్థితి రాదని తమ తరపునా, సావిత్రిగారి తరఫునా కచేరీలు చేయాలని ఆయన సంకల్పం. తమ బసకు హోటళ్లు ఘంటసాల హామీ ఇచ్చాక ఖాన్‌సాహెబ్‌ తమ బృందం వారిని సరిపోవనీ రెండు నెలల బాటు ఉండడానికి మద్రాసులో _ తీసుకు రావడానికి కారు పంపమన్నారట. ఏదయినా ఇల్లు చూసి పెట్టమనీ ఆయన తమ కార్యక్రమాలు ఖాన్‌సాహెబ్‌ బృందంవారు ఘంటసాల ఇంటికి తరలి ఏర్పాటుచేసిన వారితో చెప్పారు. అలాగే ఏర్పాటు చేస్తామన్న ఆ వచ్చారు. వాళ్లలో వంట మనిషి ఒకాయన ఉండేవాడు. పుట్టిం కార్యకర్తలు రెందు రోజులు ఉండడానికి బస ఏర్పాటుచేసి టికి వెళ్లిన సావిత్రిగారు ఊరి నుంచి తిరిగి వచ్చేదాకా ఇంటి అంతకన్నా తమ వల్ల కాదని చేప్పేశారు. ఆ రెండో రోజు కింది భాగంలో ఉండవచ్చుననీ ఆ తర్వాత మేడ మీదికి మకాం సాయంకాలం ఖాన్‌ సాహెబ్‌ కచేరీ వినడానికి వెళ్లిన ఘంటసాల మార్చవచ్చుననీ ఖాన్‌సాహెబ్‌ బృందం వారికి ఘంటసాల ఆ అద్భుత గానం విని పరవశించిపోయారు. వేదిక మీదికి వెళ్లి చెప్పారు. ఖాన్‌ సాహెబ్‌కు నమస్కరించారు. ఖాన్‌ సాహెబ్‌ బృందంలో సావిత్రిగారు ఊరి నుంచి తిరిగివచ్చే రోజున ఘంటసాల వాళ్లు ఆందోళనగా ఉండడం చూసి విషయం ఏమిటని సెంట్రల్‌ స్టేషన్‌కు వెళ్లి ఇంటికి వచ్చాక ఆఅశ్చర్యపోతావు' అన్నా అడిగారు. అప్పుడు ఖాన్‌ సాహెబ్‌ బృందం వారు తమ బస రట. సావిత్రిగారు ఇంటికి వచ్చే సరికి ఇల్లంతా మనుషులతో సమస్యలవల్ల సామానులు సర్దుకుని కచేరీ జరిగే చోటికి కిటకిటలాదుతూ ఉంటే ఆమె వెనుకవైపు వాకిలి నుంచి ఇంట్లోకి వచ్చేశామనీ మద్రాసులో తగిన వసతి లేనందువల్ల ఇక తిరిగి వెళ్లవలసి వచ్చిందట. అవ్వుడు ఘంటసాల ఆమెకు ఖాన్‌సాహెబ్‌ వెళ్లక తప్పేట్టు లేదనీ అన్నారట. వెంటనే ఘంటసాల “మీ _ గృరించి చెప్పారు. ఖాన్‌ సాహెబ్‌ బృందం వారికి ఆమె పగలూ సమస్య అదే అయితే మా ఇంటికి రండి. మా ఇంట్లో ఎన్నాళ్ల రాత్రీ నలఖై యాఖై రొట్టెలు చేసి పంపిస్తూ ఉండేవారు. యినా ఉండవచ్చు” అన్నారు. ఖాన్‌ సాహెబ్‌ తట పటాయిం ఖాన్‌సాహెబ్‌ను చూడడానికి చాలామంది సంగీత విద్వాంసులు చారట. వస్తూ ఉండేవారు. (ఆ రోజుల్లో ప్రముఖ కర్ణాటక సంగీత “మీ ఆవిడ ఏమంటుందో? మేము ఎనిమిది మందిమి _ విద్వాంసులు జి.ఎన్‌.బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు ఖాన్‌సాహెబ్‌కు ఉన్నాం. మాకు బాగా పెద్ద ఇల్లు అవసరం. తీరా మీ ఇంటికి సాష్టాంగ నమస్కారం చేయడం సమంజసంగా లేదని కొందరు వచ్చాక ఇంత మందిని ఎందుకు తెచ్చారని మీ ఆవిడ అడిగితే వివాదం లేవదీశారు. ఖాన్‌సాహెబ్‌ కూడా జి.ఎన్‌.బి. గారికి నేనూ మా వాళ్లూ ఎక్కడికి వెళ్లగలం?” అని అనుమానాలు నమస్కరించే ప్రయత్నం చేసినా ఆయన బొజ్జ అడ్డం వచ్చిందని వ్యక్తం చేశారట. “నా భార్య ఏమీ అనదు. మీరు ఏ అను _ కొందరు ప్రత్యక్ష వ్యాఖ్యానం” చేశారు). ఖాన్‌సాహెబ్‌గారు మానమూ పెట్టుకోకుండా మా ఇంటికి రావచ్చు. కావాలంటే ఆదివారాలు మాత్రం సాయంకాలం ఎవరినీ కలుసుకొనే వారు మీరు వచ్చి చూడండి. మీకు నచ్చితేనే ఉండండి” అన్న కాదు. ఆదివారం సాయంకాలం సావిత్రిగారిని త్వరగా పని ఘంటసాల తమ కారులో ఖాన్‌ సాహెబ్‌ గారిని తీసుకుని రాత్రి ముగించుకొని రమ్మని, ఆమె రాగానే 'ఐహూ (కోడలా!) నీ పదిన్నరకు ఇంటికి వచ్చారట. ఖాన్‌ సాహెబ్‌ తమ బృందం కోసం (ప్రత్యేకించి పాడుతా వినవమ్మా! అని మూదు నాలుగు వారిని సంగీత వేదిక దగ్గరే ఉంచి తాము ఒకరే ఘంటసాల గంటల సేపు పాడుతూ ఉండి పోయేవారట ఖాన్‌సాహెబ్‌. ఇల్లు చూడడానికి వచ్చారట. ఆయన ఘంటసాల దంపతుల ఆదరాభిమానాలకు పులకించి న ననన

ఆఆఆ మన ఘంటసాలలా వాళ్లిద్దరూ తమ కొడుకూ కోడలూ అనేవారు. ఆ కొడుకూ 1955 వచ్చింది. మళ్లీ ఘంటసాల ప్రభంజనం మొదలయింది. కోడలూ ఖాన్‌సాహెబ్‌ గారిని "పెద్దాయన అనేవారు. ఘంటసాల ఈ సారి ఆ ప్రభంజనం దాదాపు ఇరవై ఏళ్లపాటు అంటే ఆయన పాట అంటీ ఖాన్‌సాహెబ్‌ గారికి ఎంతో ఇష్టం. ఒక రోజు అకాల మరణందాకా వీచింది. ఉదయం ఖాన్‌సాహెబ్‌ సాధన చేసుకుంటూ ఉంటే. బయట 1955లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో మొత్తం ఏడు నుంచి ఒక శ్లోకం వినిపించిందట. ఆ శ్లోకం విని ఖాన్‌సాహెబ్‌ చిత్రాలు విడుదలయ్యాయి. వాటిలో నాలుగు తమిళ చిత్రాలు. తమ చేత స్వరమండల్‌ పట్టుకొని అలాగే బయటికి వచ్చారట. అవి ఇల్లరమే ఇన్చం, ఎల్లాం ఇన్నమయం, కళ్వనిన్‌ కాదలి భిక్షా పాత్ర పట్టుకొని ఒక పేద బ్రాహ్మణుడు ఆ శ్లోకం (కాన్ని పాటలు మాత్రమే), గుణసుందరికదై; తెలుగు చిత్రాలు: పాదుతున్నాడట. వెంటనే ఖాన్‌సాహెబ్‌ ఆ శ్లోకం (శ్రుతికి తమ కన్యాశుల్కం, చెరపకురా చెదేవు, వదినగారి గాజులు. ఇక - స్వరమండల్‌ (శ్రుతిచేసి వాయించడం మొదలుపెట్టారట. “ఇందు నేపథ్య గాయకులుగా ఘంటసాలను చిరస్మరణీయులు చేసిన లోను సంగీతం ఉంది. దాన్ని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నా ఎన్నో పాటలున్న చిత్రాలు - “అనార్మలి' వంటివి 1955లో అని ఆ (బ్రాహ్మణుడికి డబ్బిచ్చి పంపించారట. “ప్రపంచమంతా వెలువడ్డాయి. 1955లో ఆయన తమకంటూ ఒక వాద్యగోప్టిని సంగీతమయమే అని ఘంటసాలతో ఖాన్‌సాహెబ్‌ తరచుగా కొత్తగా ఏర్పాటుచేసుకున్నారు.. 1955 జనవరి 19నాడు అనేవారట. చిత్తూరు నాగయ్యగారి సమక్షంలో బడేగులాం అలీఖాన్‌గారు 1954 ఫిబ్రవరి చివర ఘంటసాల వాహినీ స్టూడియోలో ఘంటసాల వాద్యగోప్టిని ప్రారంభించారు. వాద్యగోష్టిలో సంగీత ఖాన్‌సాహెబ్‌ కచేరీ ఏర్పాటుచేశారు. అందరికీ అనుకూలంగా "సీ ినం కల్పించారు ఘంటసాల. ఉండాలని కచేరీ మధ్యాహ్నం ఏర్పాటు చేశారు. సంగీతానికి “ఫరవాలేదు. మళ్లీ నిలదొక్కుకోవచ్చు. అప్పులు తీర్చు అనువైన వేళ కాకపోయినా ఘంటసాల కోరిక మేరకు ఖాన్‌ వచి. కుటుంబానికి ఎంతో కొంత సాయపడవచ్చు!” అను సాహెబ్‌ దాదాపు మూడు గంటల సేపు గానం చేశారు అ కట మళ్లీ తమ పాటల పనిలో పడిన ఘంటసాల 1955లో మధ్యాహ్నం భాన్‌సాహెబ్‌' వినిపించిన తోడోూగ భేదాలూ, ఒక రోజు విజయా స్టూడియోలో “చెరపకురా చెడేవు చిత్రానికి మాల్మౌస్‌ రాగాలాపన, ఆయనకు ఖ్యాతి తెచ్చిన “హరి ఓం నేపధ్య సంగీతం సమకూరుస్తూ సొమ్మసిల్లి పడిపోయారు. తత్సత్‌” మొదలైనవి - ఆ స భలోని వారిని ముగులను చేశాయి. అప్పటికప్పుడు ఆయనను ప్రసిద్ధ వైద్యులు దాక్టర్‌ రామనాథన్‌ కొందరు ఆ రసానందం ప ట్టలేక వెక్కివెక్కి ఏ ్చేశారట. ఘంట గారి దగ్గరికి తీసుకువెళ్లారు. డాక్టర్‌ గారు ఘంటసాలను సాల కూడా కన్నీళ్లు పెట్టుకొన్నా! రు: ఆయనది రెట్టింపు బాధ. పరీక్షించారు; తీయగా పాడుతున్న ఘంటసాలకు చక్కెర వ్యాధి ఖాన్‌సాహెబ్‌కు వీడ్కోలు చెప్పడం ఎలా అని ఆయన చాలా టుమేహం) ఉందనీ ఆయన చక్కెర మాని పథ్యం ప్రకారం బాధ పద్దారు. ఆ కచేరీ చివర ఖాన్‌సాహైబ్‌ అన మాటలు ఆహారం తీసుకోవాలనీ చెప్పారు. దాక్టర్‌ గారు చెప్పింది విని ఘంటసాలమీద చాలా ప్రభావం చూపాయి కు నా ఘంటసాలకు అంత నిస్పృహలోనూ నవ్వు వచ్చింది. ఎంత జీవితం. జీవించడానికే పాడుతునాను పడడం కోసమే చిత్రం తన జీవితం! ఒకప్పుదుతనకు తిండీ బస అన్నీ సమస్యలే జీవించి ఉన్నాను” అన్నారు ఐదే న న నట అయ్యాయి. ఇన్నాళ్లకు తన సమస్యలు తీరి తాను కడుపునిండా కొంటూ. ఖాన్‌ సెలవు తీసు శ్రినవచ్చు కదా అనుకుంటే తనకు ఈ జబ్బు!' అనుకున్నారు ఆయన. స యగ వేప చివుళ్లు తిని తీయగా పాదే కోకిల గుర్తుకు వచ్చింది ఘంటసాల ప్రభంజనం క్ట ల ఆయనకు. 'తన కంఠమున దాచి హాలాహలం తలనుంచి కురి కారణాలు వవయినా కారకులు ఎవరయినా - ఘంటసాల పించి గంగాజలం” అన్న మహాకవి వాక్యాలను ఘంటసాలకు కొన్నాళ్లు తెలుగు చిత్రాలలో తక్కువగానే పాడారు. ఈలోగా సార్థకంగా అన్వయించవచ్చు. అతత ద

ఎం మన ఘంటసాల 1956లో ఘంటసాల జి.వి.ఎస్‌. ప్రొడక్షన్స్‌ పేరిట నిర్మిం సతీ అనసూయ, సారంగధర, వినాయక చవితి. 'మాయాబజార్‌' చిన 'సొంత ఊరు” విడుదలయింది. ఒకసారి చిత్ర నిర్మాణం చిత్రానికి విజయా వారు మొదలు సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారిని చేసి దెబ్బతిన్న ఘంటసాల మళ్లీ ఎందుకు ఇంకో చిత్రం నిర్మించి. సంగీత దర్శకులుగా నియమించారు. ఆయన ఆ చిత్రంలోని నట్టు? “ఎక్కడ పోగొట్టుకున్నది అక్కడే వెతుక్కోవాలి అన్న ణీవేనా నను తలచినది?, 'నీ కోసమే నే జీవించునది. “లాహిరి ఆలోచనతో బాటు మొదటి చిత్రం నిర్మించడంవల్ల వచ్చిన అను లాహిరి లాహిరిలో), “చూపులు కలసిన శుభవేళు అనే నాలుగు భవం వల్ల తాము పకదృందీగా వ్యవహరించగలమన్న అఖి పాటలకు సంగీతం కూర్చిన తర్వాత ఏవో అభిప్రాయ భేదాలవల్ల ప్రాయం కూడా ఆయనకు ఉండడంతో మళ్లీ చిత్ర నిర్మాణం ఆ చిత్రానికి పనిచేయడం మానేశారు. నిర్మాతలు ఘంటసాలను తలపెట్టి ఉండవచ్చు. జి.వి.ఎస్‌. ప్రొడక్షన్స్‌లో జి.వి.ఎస్‌ అనే ఆ చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించమన్నారు. రాజేశ్వర అక్షరాలు- ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు సావిత్రి సదాశివుడు- రావుగారికి చెప్పి ఘంటసాల “మాయాబజార్‌ సంగీత సారథ్యం ఇలా ఆయన తమ పేరు, తమ భార్య పేరు, తమ్ముడి పేరు చేపట్టారు. రాజేశ్వరరావుగారు స్వరపరచిన నాలుగు పాటలకూ కలిసి వచ్చేలా పెట్టుకున్నవే. “సొంత ఊరు చిత్రానికి నేపథ్య సంగీతం జతచేసి రికార్ట్‌ చేయించారు; తక్కిన పాటలకూ ఇ.ఎస్‌.ఎన్‌.మూర్తి గారు దర్శకులు. ఎన్‌.టి.రామారావు, అమర్‌ పద్యాలకూ తామే సంగీతం సమకూర్చారు. “మాయాబజార్‌ నాథ్‌, సి.ఎస్‌.ఆర్‌., రాజసులోచన, జానకిగార్లు ఆ చిత్రంలో పాటలు తెలుగు వారినీ తమిళులనూ కూడా విశేషంగా ఆకర్షిం ప్రధాన పాత్రలు నిర్వహించారు. కధ, మాటలు - రావూరు చాయి; ఆ చిత్రాలు విడుదలయి 45 సంవత్సరాలు కావస్తున్నా (వ్రాశారు. 'సొంత ఊరులో “వెన్నెల విరియునురా “మల్లె ఆ పాటల వన్నే వాసీ తగ్గకపోవడం విశేషం! మొగ్గల్లార సిగ్గు మొగ్గల్లారా వంటి చిరస్మరణీయమైన పాటలను 1958లో ఘంటసాల సంగీత దర్వకత్వం వహించిన తొలి తమ సంగీత దర్శకత్వంలో ఘంటసాల వినిపించారు. “సొంత కన్నడ చిత్రం 'గిరిజా కల్యాణి వెలువడింది. ఆ ఏదాది ఆయన ఊరు' కూడా అనుకున్నంత విజయం సాధించలేదు. సొంత మరి నాలుగు చిత్రాలకు సంగీతం సమకూర్చారు. అవి పార్వతీ ఊరులో రాణించలేమని మద్రాసు వచ్చిన తాము సొంత ఊరు కల్యాణం, పెళ్లినాటి ప్రమాణాలు, మంచి మనసుకు మంచి తీసినా రాణించలేకపోయామనుకుని నిర్లిప్తంగా నవ్వి ఊరు _ రోజులు, వాక్సై ఒప్పందం (తమిళం): కుందామనుకునే వీలు ఘంటసాలకు లేకపోయింది. అందుకు 1959- నేపథ్య గాయకులుగా ఘంటసాల మరొకసారి కారణం - అప్పు తీరుస్తామనుకుని తీసిన చిత్రంవల్ల కూడా “జయభేరి మోగించిన సంవత్సరం. పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు అప్పులు పెరగడమే. గారి సంగీత దర్శకత్వంలో ఘంటసాల “జయభేరి చిత్రంలో 1956లో 'సాంత ఊరు" కాక ఘంటసాల సంగీత దర్శ పాడిన ప్రతిపాటా ఒక ఆణిముత్యం. కత్వం వహించిన 'కనకతారి, ిరంజీవులు, 'జయం మనదే 1959లో ఘంటసాల సంగీతంతో వెలువడిన మూడు చిత్రాలు కూడా విడుదలయ్యాయి. చిత్రాలు: సతీ సుకన్య, పెళ్లి సందడి, శభాష్‌ రాముడు. ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహించిన సాంఘిక 1960లో ఘంటసాల నిర్మించిన 'భక్త రఘునాథ్‌ వెలు చిత్రాలన్నిటిలో సంగీత పరంగా ఉత్తమమైనది “చిరంజీవులు” వడింది. సముద్రాల రాఘవాచార్యగారు దర్శకత్వం వహించిన చిత్రమేనని విమర్శకుల అభిప్రాయం. ఆ చిత్రంలోని పాటల చిత్రంలో కాంతారావు, జమున ప్రధాన పాత్రలు వహించారు. ప్రశస్తికి వాటిని వ్రాసిన మల్లాది రామకృష్ణశాస్త్రిగారి హస్తవాసీ ఘంటసాల నిర్మించిన మూడు చిత్రాలలోనూ “సంగీత పరంగా కారణమే. ఉత్తమమైనది “భక్త రఘునాథ్‌' చిత్రమే” అనే వి. ఎ.కె.రంగారావు 1957లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో ఆరు చిత్రాలు గారి అభిప్రాయం గమనార్హం (ఘంటసాల రజతోత్సవం: 1970 వెలువడ్డాయి. అవి మాయాబజార్‌ (తెలుగు, తమిళం), రేపునీదే, ఫిబ్రవరి 'విజయచి[త్రిలో వెలువడిన వ్యాసం). ఆ చిత్రంలోని లలల ట్ట. తాలు

నవలలూ మన ఘంటసాలలా “జయ మురళీలోలా' అనే జావళి (గాయని: ఎ.పి.కోమలగారు), కత్వంలో “గుండమ్మ కథి, “టైగర్‌ రాముడు”, '“మోహినీరుక్కాం నీ గుణగానము, “గోపాల దయసేయరా, 'సంసార జలధి గది (తెలుగు, కన్నడం), *'రక్త సంబంధం” విడుదలయ్యాయి. దాటించే నావి అనే మూడు భజనలూ, 'కొండమీద సందమామి “రక్త సంబంధంిలోని పాటలు చాలా వరకు ఆ చిత్రం తమిళ అనే పాట- సంగీత దర్శకులుగా ఘంటసాలకు మంచి పేరు. మాతృక 'పాశమలరొలో విశ్వనాథన్‌ రామమూర్తి చేసిన వరస తెచ్చాయి. ఈ మూడవ చిత్రం కూడా ఘంటసాల మీద బుణ లను అనుసరించి చేసినవే. గుండమ్మ కథ - ఘంటసాలలోని భారం మోపింది. అప్పులు తీర్చి మళ్లీ స్వతంత్రంగా ఊపిరి సంగీత దర్శకుడికీ, గాయకుడికీ సంతృప్తిని కలిగించిన చిత్రం. పీల్చుకోవడానికి ఘంటసాలకు దాదాపు తొమ్మిదేళ్లు పట్టింది. “లవకుశి చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహిస్తున్నప్పుడు 1960లో విడుదలయిన 'భక్త రఘునాథ్‌కే కాక ఘంటసాల ఘంటసాలకు ఒక చిక్కు ఎదురయింది. రామాయణ కథా “అభిమానం”. '“దీపావళి, “శాంతి నివాసం) చిత్రాలకూ సంగీత గేయాలను అప్పటికే (ప్రసిద్దులయిన ఖేయ్‌చంద్‌ ప్రకాష్‌గారి దర్శకత్వం వహించారు. ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం పాటలను అనుసరించి స్వరపరచమనీ అలా స్వరపరిస్తే ఆ వహించిన పౌరాణిక చిత్రాలలో సంగీతపరంగా గొప్ప చిత్రం పాటలు నలుగురూ పాడుకోవడానికీ వీలుగా ఉంటుందనీ చిత్ర “దీపావళి అని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. దర్శకులు సి.పుల్లయ్య గారు సలహా ఇచ్చారు. ఇతరులను అనుక 1960లో విడుదలయిన శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్మ్యం? రించడం తమకు రుచించదని చెప్పిన ఘంటసాల రామాయణ చిత్రంలోని 'శేష శైలవాస! శ్రీ వేంకటేశు పాటను తెరమీద కూడా గేయాలకు రాజీ పద్ధతిలో అంటే దర్శకులకూ తమకూ అభి ఘంటసాల పాడగా చిత్రీకరించారు; పట్టు అంగవస్రం దండ ప్రాయ భేదం రాకుండా సంగీతం సమకూర్చారు. రామాయణ లాగా వేసుకుని, చేతులకు కంకణాలు ధరించి భక్తుడి వేషంలో గేయాలలో లయకోసం డప్పు వాడడానికి కూడా ఆయన ఎంతో ఘంటసాల చూడముచ్చటగా కనిపించారు. ఆ పాట దృశ్యాలలో సందేహించారట; చివరకు అనుమానంగానే డప్పు వాడమన్నా ఉయనతో బాటు ఆ చిత్రం సంగీత దర్శకులు పెండ్యాల నాగే _ రట (ఇది జె.వి.రాఘవులుగారు చెప్పిన వివరణ). శ్వరరావు గారు, అప్పట్లో సంగీత సహాయకులుగా ఉన్న కొడాలి 1963లో 'లవకుశి కాక ఘంటసాల సంగీత సారథ్యంలో బాబూరావు, జె.వి.రాఘవృలు, అప్పికొండ గార్లు కూడా పాల్గొ “ఆప్త మిత్రులు” “బందిపోటు”, వాల్మీకి (తెలుగు, తమిళం), వీర న్నారు. ఆ కేసరి (కన్నడం) వెలువడ్డాయి. 'బందిపోటు'నే కన్నడంలో 1961 - గాయకులు ఘంటసాలకు ఎక్కువ పనినీ, సంగీత 'వీరకేసరి'గా నిర్మించారు. 1968లోనే వెలువడిన తమిళచిత్రం దర్శకులు ఘంటసాలకు తక్కువ పనినీ కల్పించిన సంవత్సరం. “అవకుశాలో ఘంటసాల చేసిన కొన్ని పాటలు మాత్రం విని ఆ ఎదాది ఆయన సంగీత దర్శకత్వంలో “శభాష్‌ రాజూ, '్రీ పిస్తాయి. అలా ఎందుకు జరిగింది అంటే జె. వి.రాఘవులు గారు కృష్ణ కుచేల' చిత్రాలు వెలువద్దాయి. 1961లో ఘంటసాల చెప్పిన వివరణ ఇది: లవకుశ తమిళచిత్ర రచయిత మరుదకాశి గానానికి అందమైన ఉదాహరణలుగా నిలిచిన పాటలున్న ఎన్నో గారు అప్పటికి తమిళ ప్రాంతాలలో ఘంటసాల కన్నా ఎక్కువ చిత్రాలు - జగదేకవీరుని కధ, భక్త జయదేవ, భార్యా భర్తలు, ప్రాచుర్యంలో ఉన్నకె.వి. మహాదేవన్‌ గారిని ఆ చిత్రానికి సంగీత వాగ్దానం, వెలుగు నీడలు వంటివి వెలువద్దాయి. దర్శకులుగా తీసుకుంటే లాఖిస్తుందని సలహా ఇచ్చారట; ఆ 1961 నుంచి ఘంటసాల తమిళ చిత్రాలలో పాడడం సలహా మేరకు 'లవకుశి తమిళ చిత్రానికి మహాదేవన్‌ గారు తగ్గించి, తెలుగు పాటలు పాడడానికే ప్రాముఖ్యం ఇవ్వసాగారు. సంగీతం నిర్వహించారు. 1962లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహించిన తుది 1968లో ఘంటసాల గౌరవార్ధం కడపలో ఒక సభ తమిళచిత్రం 'మనిదన్‌ మారవిత్తై (గుండమ్మ కథ తమిళ _ ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సభలో పుష్పగిరి పీఠం కోసం సేవచేయ రూపం) విడుదలయింది. 1962లో ఘంటసాల సంగీత దర్శ దానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని ప్రకటించిన ఘంటసాల ఆ తర్వాత న

లాలా మన ఘంటసాలలా “పుష్పగిరి పీఠ అభ్యుదయ సంఘం పేరిట ఒక సంఘాన్ని లభించింది. ఆ యువకుడి పేరు; ఎస్‌.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం. స్థాపించి ఆ ఆం(ధ్రుల అద్వైత పీఠం కోసం ఎంతో (శమించారు. పుష్పగిరి పీఠాధిపతి శ్రీ మదభినవోద్దండ విద్యాన్ససింహ 1964లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహించిన “గుడి భారతీస్వామివారు 1964లో చెన్నపురిలోని శృంగేరి మఠంలో గంటలు, 'మర్మ్శయోగి”, “వారసత్వం, శ్రీ సత్యనారాయణ మకాం చేసినప్పుడు దసభా ఉత్సవాలలో పట్రాయని సంగీత మహాత్యం” చిత్రాలు విడుదలయ్యాయి. నేపథ్య గాయకులుగా రావుగారి కచేరీకి తంబురా వేసేవారు లేరని గుర్తించి గురు ఘంటసాలకు పేరు తెచ్చిన ఎన్నో చిత్రాలూ 1964లో విడుదల పుత్రులకోసం' తామే తంబురా వేశారు ఘంటసాల. ఆతర్వాత య్యాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనవి కొన్ని - “అమరశిల్పి జక్కని, తంబూరా వేస్తూనే సంగీత రావుగారితో పాటు రెండున్నర “ఆత్మబలం, 'డాక్టర్‌ చక్రవర్తి, “మూగమనసులు”. గంటల సేపు తామూ గానం చేశారు. మద్రాసు మైలాపూరులో పొట్టి శ్రీరాములు గారు ఆత్మార్పణ పుష్పగిరి పీఠాధిపతి చెన్నపురి నుంచి బయలుదేరుతున్న చేసిన చోట వెలసిన పొట్టి శ్రీరాములు స్మారక మందిరంలో సందర్భంలో రోడ్డు మీదే శ్యామలా దండకం పాడి తమ భక్తి 1964 ఏప్రిల్‌ 19న శ్రీరాములుగారి విగ్రహాన్ని అప్పటి ఆంధ్ర ప్రపత్తులు చాటుకొన్నారు ఘంటసాల. ప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డిగారు ఆవిష్కరించారు. అప్పట్లోనే పుష్పగిరి పీఠం పక్షాన వేద సభలు జరిగితే ఆ ఆ సభలో ఘంటసాల కూడా పాల్గొని ఉపన్యసించారు. “అమర సభలో కర్టాటక సంగీతాన్ని భావయుక్తంగా పాడవలసిన జీవి చిహ్నంగా ఏర్పడిన ఈ భవనం ్రవాసాంధ్రులందరికీ అవసరం గురించి ప్రసంగించారు ఘంటసాల. త్యాగరాజస్వామి పవిత్ర క్షేత్రం” అని చెప్పిన ఘంటసాల ఆ ఉత్సవ ఆహ్వాన పత్రిక వంటి మహావాగేయకారులు ఏ పరిసితులలో కృతులు గానం చూడగానే తమకు శ్రీరాములుగారితో గడిపిన జైలు జీవితమూ, చేశారో గుర్తించి ఆ వాగ్గేయకారుల అంతరంగాన్ని ప్రతిఫలిం శ్రీరాములుగారు అస్తమించినప్పుడు తాము వచ్చి పాటలు పాడ చేలా భావయుక్తంగా పాడాలి అన్నారు ఘంటసాల. దమూ గుర్తుకు వచ్చి తమలో చడం పెల్లుబికిందని చెప్పారు. ఉదాహరణగా 'రారా మా ఇంటి దాకా” అనే త్యాగరాజ కో రిస్తూ ఒక పద్యం పాడి వినిపించారు. కృతి భావయుక్తంగా పాడితే ఎలా ఉంటుందో పాడి విని 1964 మే 27న అప్పటి భారత ప్రధాన మంత్రి జవహర్‌ పించారు. కదిలించింది ఆయన ల లో పా విద్వాంసులకు నచ్చలేదు. కొన్నాళ్లపాటు సంగీత విద్వాంసులు

• ఆయన ఆ సందర్భంలో రెండు వొటలు బ్రాశారు. భావయుక్త గానం గురించి చర్చించుకొంటూనే ఉన్నారు. అప్పటికే భద్రిరాజుగారు వ్రాసిన ఐదు పాటలను మూడు రికార్డు మ న లలో గానం చేసిన ఘంటసాల జోహారు జోహారు జోహారు సంగీత దర్శకుడు ఘంటసాలకు 1965ల సంతృప్తినిచ్చిన జోహారు పండిత జవహారు'. 'లేవా ఇక లేనే లేవా అనే రెండు “పాండవ వనవాసం' విడుదలయింది. ఆ ఏడాది ఆయన పాటలనూ పాడి ఒక రికార్డు విడుదల చేయించారు. 'మదువెమానోడు' (పె బ్‌ చూడు) అనే కన్నడ చిత్రానికీ 1964 జూన్‌లో మద్రాసులోని సోషల్‌ అండ్‌ కల్చరల్‌ క్లబ్‌ స్రీ తెలుగు చిత్రాని నం త దర్శకత్వం వహించారు. గాయ వారు లలిత సంగీతం పోటీ ఒకటి నిర్వహించారు. ఆ పోటీకి ఘంటసాల ఘనతను పెంచిన పాటలెన్నా 1965 ర = ఖ్‌ విడుదలైన చిత్రాలలో చోటుచేసుకొన్నాయి. 'పాండవ వన ఘంటసాల, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, సుసర్ల దక్షిణామూర్తిగార్లు మం ల | క న్యాయనిర్దేతలు. ఆ రోజు పోటీలో మొట్టమొదట ఒక యువ నాసం'లోని పాటలూ పద్యాలూ, 'వీరాఖిమన్యులోని పాటలూ కుడు తన పాట వినిపించాడు. ఆ పాట న్వాయనిర్లేతలకు ఎంత పద్యాలూ ఆరుద్ర, తిలక్‌, పెండ్యాలల అనుపమగీతం కొండ న్యాయిణక్టతలకు ఎం 9 పాల), 'బొమ్నను చేసి ప్రాణము గానో నచ్చింది. ఆ పోటీలో ఆ యువకుడికే మొదటి బహుమతి గాలి తిరిగింది" (ఉయ్యాల జంబాల,, బబ 6 లల టల తలా

అలలవవాలాావావవావావాాాాాాాతా- నున ఘంటసాలలా పోసి, “ఆలయాన వెలసిన ఆదేవుని రీతి (దేవత) ఘంటసాలకు పాడినవారే 'మనసే మందిరంలోని బరువు పాటలూ శశ్రీ కృష్ణ ఎంతో పేరు తెచ్చాయి. తులాభారంిలోని పద్యాలూ పాడారంటే ఆశ్చర్యమనిపిస్తుంది. 'సత్యహరిశ్చంద్రిలో పాటలూ పద్యాలూ పాడడంలోనూ ఆ మాట ఆయనతో అంటే “వాళ్లు పాడమని పిలుస్తున్నారు. పాడించడంలోనూ ప్రయత్సలోపం లేకపోయినా అంతకు నేను నాశక్తి కొద్ది పాడుతున్నాను. అంతే” అని మామూలుగా ముందు రంగస్థలంమీద ప్రసిద్ధాలైన పద్యాలు నిర్మాతలకు అందు సమాధానం చెప్పారు. బాటులో లేకపోవడం వల్ల -ఇంచుమించు అలాగే వినిపించే 1967 ఘంటసాల సంగీత చరిత్రలో ఒక మరపురాని పద్వాలున్నా ఆ చిత్రం కొంత నిరాశ కలిగించింది. సంవత్సరం. ఆ ఏడాది ఆయన సంగీత దర్శకత్వంలో 7 చలన తాగుడు మైకం పాటలు పాడడానికి ఘంటసాల 'దేవ చిత్రాలు వెలువడ్డాయి. ఆయన పాడిన అద్భుతమైన పాటలూ దాసుతో సాధించిన ముద్రవల్ల అడపాదడపా అటువంటి పద్యాలూ ఉన్న చిత్రాలూ ఆ ఏదాది విడుదలయ్యాయి. పాటలు ఆయన కోసమే రాయించిన సందర్భాలూ ఉన్నాయి. ఘంటసాల సంగీత ప్రస్థానంలో కలికితురాయి. అనదగ్గ అటువంటి మత్తుపాట ఒకటి *మనుషులు - మమతలు “రహస్యం చిత్రం 1967లోనే విడుదలయింది. 1967లో చిత్రంలో పాడారు ఆయన. ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో విడుదలైన తక్కిన చిత్రాలు: “'ప్రేమించిచూడు' చిత్రంలో జగ్గయ్యగారికి ఘంటసాల నిర్జోషి పుణ్యవతి, పెద్దక్కయ్య, భువనసుందరి కథ, వీరపూజ, పాడగా, పి.బి.శ్రీనివాస్‌ గారు అక్సినేని నాగేశ్వరరావు గారికి స్త్రీ జన్మ ఈ చిత్రాలలోని చాలా పాటలు ఘంటసాలకు మంచి పాడారు. ఆ చిత్రం టైటిల్స్‌లో ఘంటసాల పేరు పి.బి.శ్రీనివాస్‌ పేరు తెచ్చిపెట్టాయి. ఆయన గాత్రంలోని వైవిధ్యాన్నీ ఆయన గారి పేరు కింద కనిపిస్తుంది. స్థాయినీ అర్ధం చేసుకోవడానికి వీలుకల్పించే పాటలూ, 1965లో ఘంటసాల ఇద్దరు కొత్త కథా నాయకులకు పద్యాలూ ఉన్న చిత్రాలలో రహస్యం, రంగులరాట్నం, శ్రీ కృష్ణావ నేపథ్యగానం చేశారు. ఆ కథా నాయకులు కృష్ణగారు (చిత్రం: తారం, నిర్దోషి పూలరంగడు, ఉమ్మడి కుటుంబం, అగ్గిదొర, తేనె మనసులు), శోభన్‌బాబు గారు (చిత్రం: “వీరాభిమన్యు: ప్రాణమిత్రులు ముఖ్యమైనవి. “అన్ని రకాల పాటలకూ ఘంటసాలను వాడుడు అని చాలా ఏళ్ల తర్వాత ఆయన భానుమతిగారితో “గృహలక్ష్మి” ఘంటసాల ఎప్పుడూ ప్రచారం చేసుకోలేదు. 1966లో విడుద చిత్రంకోసం పాటలు పాడారు. లైన చిత్రాలలో ఆయన పాడిన పాటలూ పద్యాలూ వింటే ఏరక 1967లో తెలుగు చిత్ర సీమకు పరిచయమైన ఎస్‌.పి. మైన పాటనయినా ఆయన ఎంత- హాయిగా పాడారో తెలు బాలసుబ్రహ్మణ్యం పాటవిని ఆశీర్వదించారు ఘంటసాల. స్తుంది. మచ్చుకు- రెండు పౌరాణికాలు: శ్రీకృష్ణ పాండవీయం, 1968లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో “గోవుల శ్రీ కృష్ణ తులాభారం. చరిత్ర కాని చారిత్రకాలు: శ్రీకాకుళ ఆంధ్ర గోపన్న], “చుట్టరికాలు, “జీవిత బంధం” చిత్రాలు వెలువడ్డాయి. మహావిష్ణువు కథ, భక్తపోతన. సాంఘికాలు: ఆత్మగౌరవం, గాయకుడు ఘంటసాల కీర్తిని పెంచిన పాటలూ పద్యాలూ ఉన్న సంగీత లక్ష్మి మనసే మందిరం, ఆస్తిపరులు. గూఢచర్యం వీరాంజనేయ, రాము, అమాయకుడు, లక్ష్మీనివాసం, బంగారు నేపథ్యంతో తీసిన గూఢచారి 116, జానపదం: పరమా _ గాజులు మొదలైన చిత్రాలు 1968లో విడుదలయ్యాయి. 1968 నందయ్య శిష్యులకథ. ఆయన “మైకం పాట' వినిపించిన చిత్రం మార్చి 16నాడు సముద్రాల రాఘవాచార్య మరణించారు. నవరాత్రి." తమను చలన చిత్రాలకు పరిచయం చేసి తమను సొంత “పరమానందయ్య శిష్యుల కథ, “పాదుకా పట్టాభిషేకం”. కొడుకుగా చూసిన సముద్రాల మరణం ఘంటసాలకు తీవ్ర (ఒకపాట తప్ప, “శకుంతల ఆయన సంగీత దర్శకత్వంలో సంతాపం కలిగించింది (సముద్రాల రాఘవాచార్య ఘంటసా వెలువడిన చిత్రాలు. “గూఢచారి 116లో హుషారు పాటలు లను ఎంతో ఆత్మీయంగా 'ఒరే' అని పిలిచేవారు). లతా 0 తతా

తతతననవవవసాసాసాటటట-ట--- మన ఘంటసాలలా 1968లో ఘంటసాల - అస్వస్థతతో హ్టైదరాబాద్‌లోని ఘంటసాలను శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామివారి ఆస్టాన విద్వాంసులుగా బషీర్‌బాగ్‌ రాజభవనంలో చికిత్స పొందుతున్న బడేగులాం నియమించారు. ఆయనతో బాటు ఆ గౌరవం పొందిన తక్కిన అలీఖాన్‌గారిని చూడడానికి వెళ్లారు. ఖాన్‌సాహెబ్‌గారిని చూడ వారు: ఎం.ఎస్‌. సుబ్బులక్ష్మి, బాలమురళీకృష్ణ, ఈమని శంకర గానే ఘంటసాల దుఃఖం పట్టలేకపోయారు. 1968 ఏప్రిల్‌లో శాస్త్రి, శ్రీరంగం గోపాలరత్నం, నాదస్వరం విద్వాంసులు ఖాన్‌సాహెబ్‌ గారి మరణ వార్త ఘంటసాలను కుదిపివేసింది. వీరుసామి పిళ్లై, తిరుపతి మునిరామయ్యగార్లు. 1968లో “చాలా రోజుల తర్వాత నేను సినిమాలో ఈ గౌరవాన్ని తమ ఇష్టదైవం శ్రీవేంకటేశ్వరుడికి సంగీత కనిపిస్తాను అని ఘంటసాల తమ సన్నిహితులకు చెప్పారు. సేవ చేయడానికి లభించిన గొప్ప అదృష్టంగా భావించారు 1969లో విడుదలయిన “కథానాయకుడు చిత్రంకోసం ఘంటసాల. ఆ సేవలో భాగంగా అన్నమాచార్య కీర్తనలు పాడా ఆయన పాడుతున్నప్పుడు ఆ చిత్రం టైలర్‌ కోసం ఘాటింగ్‌ లని సంకల్పించారు. '(బ్రహ్మకడిగిన పాదము, భారాయణతే జరిపారు. అలా ఆయన చాలా రోజుల తర్వాత 'సినిమాలో నమో నమో, “దిబ్బలు వెట్టుచు, 'కొలని దోపరికి గొబ్బిళో, కనిపించారు. “తందనానా ఆహి*, 'నెయ్యములల్లో నేరేళ్లో మొదలయిన కీర్తనలు 1969లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో 'భలే అబ్బా. పార'చేశారు. యిలు), 'జరిగిన కథ చిత్రాలు విడుదలయ్యాయి. ఏకవీర, ఆస్థాన విద్వాంసులైన కొన్నాళ్ల తర్వాత ఆయన శ్రీ వేంక వరకట్నం, అదృష్టవంతులు, మూగనోము, సప్తస్వరాలు, ఆదర్శ టేశ్వరుడి సన్నిధిలో తనివి తీరా గానం చేశారు. ఆ సందర్భంగా కుటుంబం, విచిత్ర కుటుంబం, జరిగిన కథ, ఆత్మీయులు, బుద్ధి తిరుమల యాళ్రకై వచ్చిన ప్రముఖ గాయని ఎస్‌. జానకిగారిని మంతుడు, మనుషులు మారాలి మొదలయిన అనేక చిత్రాలలో కూడా తమతో బాటు స్వామి సన్నిధిలో పాడమని కోరారు ఘంట ఆయన మంచి పాటలెన్నో పాడారు. సాల. అలా వారిద్దరూ స్వామి యెదుట “నడిరేయి ఏ జుములో' 1969లో ప్రముఖ నేపథ్యగాయకులు మహమ్మద్‌ రఫీగారు. ఎట పాడారు. బొంబాయి నుంచి మద్రాసుకు వచ్చి 'భలేతమ్ముడు' చిత్రంకోసం 1969 నుంచే ఆయనను అనారోగ్యం తరచుగా పీడించ ఎన్‌.టి. రామారావుగారికి నేపథ్యగానం చేశారు. మద్రాసు డమూ మొదలయింది. రాగానే రఫీగారు ఘంటసాలను కలుసుకొన్నారు. ఎటువంటి “'పద్మశ్రీయుతులు” సంకోచమూ లేకుండా తెలుగులో పాటలు పాడమని రఫీగారికి 1970 జనవరి 26 రిపబ్లిక్‌ దినోత్సవ సందర్భంగా ఘంట ఘంటసాల చెప్పారు. సాలకు భారత ప్రభుత్వం వారు 'పద్మశ్రీ” సన్మానం అందజేస్తు రఫీగారి గాత్రమంటే తమకు ఎంతో ఇష్టమనీ ఆ గాత్రం _ న్నట్టు ప్రకటించారు. ఆ రోజు ఉదయం ఆయన తమ ఇంటి భగవద్దత్తమైన గొప్పవరమని తాము అనుకొంటూ ఉంటామనీ _ _ ఎదురువైపున ఉన్న “విశ్వశాంతి” చిత్ర నిర్మాణ సంస్థలో కె.వి. రఫీగారికి ఘంటసాల చెప్పారు. మహాదేవన్‌గారి సంగీత దర్శకత్వంలో పాట నేర్చుకొంటూ నేపథ్యగానం చేయడానికి పాటకు వెయ్యి రూపాయలు తమను వెతుక్కుంటూ అక్కడికి వచ్చినవారి నుంచి అభినంద తీసుకుంటూ వచ్చిన ఘంటసాల 1969 మధ్యనుంచి పాటకు “నొ స్వీకరించారు. రెండు వేల రూపాయలు తీసుకోవడం మొదలుపెట్టారు. ఆయన దేశం నలుమూలల నుంచీ ఘంటసాలను అభినందిస్తూ అమరులయ్యే దాకా ఆ '“విలువ పెంచలేదు.” ఎందరెందరో శుభాకాంక్షలు పంపించారు. శ్రీనివాసుడి ఆస్థానంలో... ఘంటసాలతో బాటు ఆ ఏడాది 'పద్మత్రీ పురస్కారానికి 1969 ఆగస్ట్‌లో తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానంవారు. ఎన్నికయిన తెలుగువారు దాక్టర్‌ పెరుగు శివారెడ్డి, రేలంగి 5] ఈతసమిరాలబ్య్యూ “డాలి హైదరాబాద్‌” ర్ట తాడ్‌

మన ఘంటసాలలా "నకరాలు కునుకకనునుతననలలాల కుత నుకుకునానాననానానానాణా. న శ న. | (్య ళ్‌ క ణే యీ! . ప కే | న .

॥ హహ ఇ స స్త శీ: .. + క , ప ల! స క ॥ (0 నం. యో 0 కు బా వూ. 4 | స. శో వై న్నాం ఖ్‌ చత ష్‌ న. / (హా మ..." న్‌? ళం ) బోరలటపపంా * నే య ] | = ॥ [| ॥ గ [1 గ్గ మా టి |

క ఇ కాం వ. 1 | ॥ | | మ ౯ వ్‌ గై ఉన .. , , యా. క్లే

చ . శ న టా ల భా మ న. యన. ఇ నో క్‌ భే

న న. ళ్‌ / ని ఖ్‌ శ న ర నన ౧ టట / లా ఖు నా భు రయ! నవా త్త న. ట్‌. య న్‌ ల! ప న సై. మగ ను?! “హన = యం స యే. 9 య ఇ ౧ యనా య. 0! 1 జో న లం డర కల న లను మ ముల పు

ష్‌ వా వళ స్‌ న మ సయ న " ర న్నే 7 గ క క న పడు మ న ల ఘా మా లాన్‌ చు! |

జ ఆకి 1970లో భారత రాష్ట్రపతి వి.వి.గిరిగారి నుంచి 'పద్మశ్రీ' అందుకుంటున్న ఘంటసాల వం అలకానానానననాారతానానాలనామా వచనాలను తునొలనుడా భవా ధానాలానొనపుతలకాా నాలా వానలా నానానతాలనరారాలనాానానాకాపానునావావనమూషామనన లలలలలనతతతతనతతతనలనానుననుతనతునవననయయాలు

ాాలాాాపజఆంూ మన ఘంటసాలలా వెంకటరామయ్య, దాక్టర్‌ వడ్లమూడి వెంకటరావు, వేదాంతం వెంబడి తామూ ఘంటసాలా కుటుంబ "సమేతంగా కాశీయాత్ర సత్యనారాయణ శర్మ, వల్పూరి విజయరాఘవరావుగార్లు. చేయవచ్చుననీ సూచించారట. కలకత్తా వెళ్లి సన్మానం చేయించు

ఢిల్లీలో జరిగిన ఒక సభలో అప్పటి రాష్ట్రపతి వి.వి.గిరిగారి కొన్న ఘంటసాల - కాళీ ప్రయాణం మానుకొని మద్రాసు తిరిగి చేతులమీదుగా ఘంటసాల తమ పురస్కారం అందుకొన్నారు. వచ్చారు.

"పద్మ పురస్కారాలు పొందిన వారి వివరాలతో ప్రభుత్వం 'లవకుశ చిత్రం విడుదలయ్యాక ఘంటసాల ఒ కనారి తు వారు ప్రచురించిన సంచికలో ఘంటసాల గురించి చెప్పిన తూ సదాశివుడుగారినీ తమ ఇంట్లో పనిచేసే కృష్ణగారి వివరాలు ఇవి: సుకుని ఊటీ వెళ్లి వారం రోజులు గడిపివచారు కొన్నేళ్ల

. ఆయనకు కుటుంబ

“ప్రసిద్ధ సంగీత దర్శకులు, నేపథ్యగాయకులు అయిన శ్రీ య. రార న ఉండేదికాని - ఘంటసాల వేంకటేశ్వరరావు 1922లో దక్షిణ భారతదేశంలో ఎప్పుడూ అందుకు వీలు చిక్కేదికాదు. భార్య సావి(త్రిగారితో జన్మించారు. విజయనగరం మహారాజా కళాశాలలో కర్ణాటక శర్రవ్రాదడపా 'ఈ ఏడాది తప్పకుండా ఊటీగానీ కొడైకెనాల్‌గానీ శాస్త్రీయ సంగీతాభ్యాసం చేసి త్వరలోనే ఆ కళలో నిష్ణాతుల వెడదాం అంటుండేవారట ఘంటసాల. వరుసగా కొన్నేళ్లు - య్యారు. అయితే ఆయనకు పేరు తెచ్చింది మాత్రం చలన చిత్ర ఈ ఊటీయాత్ర గురించి విన్న సావిత్రిగారు ఒకసారి “మార్చు ప్రపంచమే. ఆయన దాదాపు 100 చిత్రాలకు సంగీత దర్శకత్వం కోసం ఈసారి దార్జిలింగ్‌కు కానీ కాళ్ళీర్‌కు కానీ తీసుకువెళ్తానని వహించారు. నాలుగు దక్షిణ భారత భాషలలో 8500 పాటలకు చెప్పండి అంటే ఘంటసాల “నేను తీసుకుపోలేననుకుంటు పైగా పాడారు. శ్రీ వేంకటేశ్వరరావు ఎన్నో ప్రజోపయోగ కార్యక్ర న్నావా?” అని “ఎట్లాగయినా తీసుకు వెడతాను” అన్నారట. మాలకు సేవా సంస్థలకూ ధార్మిక సంస్థలకూ తమ సంగీత కార్య ఘంటసాలకు తీరిక దొరకడం చాలా కష్టం. దాంతో (క్రమాల ద్వారా నిధులు సేకరించి ఇచ్చారు. ఇటీవలే ఆయనను ఆయన అనుకొన్నవన్నీ అనుకొన్నట్టు జరిగేవికావు. కాని తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానంవారు మూదేళ్లబాటు తమ ఆస్థాన ఏమాత్రం తీరిక చిక్కినా ఆయన తిరుపతికి వెళ్లి వెంకటేశ్వర విద్వాంసులుగా నియమించారు.” స్వామి దర్శనం చేసుకుని వచ్చేవారు. లేకుంటే కంచి వెళ్లి

1945 ప్రాంతాల్లో ఘంటసాల రెండు వేల రూపాయలకు పరమాచార్య స్వామివారి దర్శనమూ కామాక్షి ఏకామేశ్వరుల ఇన్సూరెన్స్‌ చేయించుకొన్నారు. 1969లో ఇన్సూరెన్స్‌ కంపెనీ దర్శనమూ చేసి వస్తూ ఉండేవారు. ఘంటసాల తిరుపతికి వెళ్లి వారు ఆయనకు మూడు వేల రూపాయలు చెల్లించారు. ఘంట నప్పుడు ఎప్పుడైనా గుండు చేయించుకుంటూ ఉండేవారు. గుళ్లో సాలకు చాలా రోజులనుంచి కాశీయాత్ర చేయాలని ఉందేది. అర్చకులు వేంకటేశ్వరస్వామి మీద పాటలేమైనా పాడమంటే ఇన్సూరెన్స్‌ డబ్బులతో కాశీయాత్ర చేద్దామనుకొన్నారు ఆయన. పాడేవారు. కొన్ని వేల పాటలు పాడడంవల్ల చాలా పాటలు 1970లో ఆయనకు కలకత్తాలో సన్మానం ఏర్పాటు చేశారు. ఆయన సాహిత్యం చూసిగానీ పాడలేకపోయేవారు. అందువల్ల అప్పుడు కలకత్తానుంచి కాశీ వెళ్లడానికి ఏర్పాట్లు చేయించు. ఎవరైనా పాడమంటే చటుక్కున “కూర్చుండ మా ఇంటా" పద్యం కొన్నారు ఘంటసాల. పదిహేను రోజులలో కాశి, గయ, పాడేవారు. ప్రయాగ యాత్ర చేయాలని నిర్ణయించారు ఘంటసాల. ఆ రోజు “రహస్యం” చిత్రం విడుదలయ్యాక ఒకసారి ఆయన ల్లోనే ఎన్‌.టి.రామారావుగారు. 'తల్లా? పెళ్లామా? చిత్రం. పెదపులివర్రు వెళ్లారు. అక్కడ బాలాత్రిపుర సుందరి ఆల మొదలుపెట్టారు. ఘంటసాల కాశీయాత్ర సంగతి తెలిసి - యంలో- అమ్మవారి ముందు రహస్యం చిత్రంలోని 'లలిత రామారావుగారు ఘంటసాలతో 'మీ పాటతో మా సినిమా పని భావనిలయి మొదలైన పాటలు పాడారు. మొదలుపెట్టడం. నాకు సెంటిమెంటని మీకు తెలుసుకదా మద్రాసులో ఆయన. కుటుంబ సభ్యులతో వడపళని మాస్టారూ! మీరు లేకపోతే ఎలాగా” అన్నారట. తర్వాత వీలు. సుబ్రహ్మణ్యస్వామి కోవెలకు (వీలుంటే గురువారం) వెడుతూ తనయ టవ తతా

=2=22=2అలవవవవవవవవవవవవావావావవవవాా మన ఘంటసాల వు శ్‌ . . వారట సావిత్రిగారు. అలాగే అవసరాన్నిబట్టి చపాతీలూ ఉంచే . (౨... బయలుదేరే వ్యవధి ఉందకపోదడంతో - ఆయన పెట్టె, పేము . లై. చ బుట్ట విడిగా రైల్వేస్టేషన్‌ చేరేవి. ఎప్పుడైనా బుట్ట సిద్ధంగా | తా మ. లేకపోతే తిరిగి వచ్చాక భార్యను అడిగేవారు. పొరుగూళ్లకు ం ్న స. వెళ్లినప్పుడు ఆయన మొదటి తరగతిలోనే ప్రయాణం చేసేవారు.

• గ్‌ , . విమాన (ప్రయాణాలు చేసేటప్పుడు తప్ప ఎప్పుడు ఏ ఊరు మ స | య. . ట్‌ ( వెళ్లి తిరిగి వచ్చినా - తమకు వేసిన పూలదండలు కొన్నయినా ॥ ర 1. క. ॥ జై త తెచ్చేవారు ఘంటసాల. ఇంటివాకిట కారు దిగుతూనే “చాలా న [ట్ట త. ల దండలే వేశారు. ఇదిగో - ఇది నీకోసం తెచ్చాను” అని దండ న క్‌ న లను సావిత్రిగారికి ఇవ్వడం ఆయనకు ఆనవాయితీ. | క... టం గ పిల్లలకు శాస్త్రోక్తంగా బారసాల, నామకరణం, అన్న న త్రీ లే! ప్రాశనం వంటివి చేసిన ఘంటసాల వాళ్లకు విడిగా అక్షరా నా మ భ్యాసం అంటూ చేయించక - మంచి రోజు చూసి బడిలో ఘంటసాల ఆరోగ్యంగా ఉన్నప్పటి అరుదైన ఛాయాచిత్రం చేర్చించేవారు. పిల్లల పాఠశాలలకు వెళ్లి వాళ్ల గురించి తెలుసు కొనేంత వ్యవధి ఉందేదికాదు ఆయనకు. అయితే పిల్లల (ప్రోగ్రెస్‌ రిపోర్ట్‌లు వచ్చినప్పుడల్లా వాటిని చూసి - వాళ్ల చదువు గురించి ఉండేవారు. అలాగే త్యాగరాయనగర్‌లోని ఒకటి రెండు ఆలయా అడిగి తెలుసుకుంటూ ఉండేవారు ఆయన. లకూ వెడుతూ ఉండేవారు. 1968 నవంబర్‌లో ఘంటసాలకు మాతృవియోగం వేసవి వస్తే పిల్లలను తీసుకుని సముద్ర తీరానికి వెళ్లేవారు. కలిగింది. ఆయన తల్లిగారి మరణవార్త వినగానే తమ్ముడినీ, చాపలూ దిండ్లూ తీసుకు వెళ్లి చాపమీద పడుకొనేవార తమ్ముడి భార్య (తమ మేనకోడలు)నూ వెంటబెట్టుకొని చౌటపల్లి ఘంటసాల. భార్య సావిత్రిగారు కాళ్లు పడుతూ ఉంటే - ఆ బయలుదేరారు. తమ రికార్డింగ్‌ కార్యక్రమాలకు సంబంధించిన సముద్రపు గాలిని శయన ముద్రలో ఆస్వాదిస్తూ ఉండేవారట వివరాలు సావిత్రిగారికి చెప్పి, సంగీత దర్శకులకూ నిర్మాతలకూ ఆయన. బీచ్‌నుంచి పిల్లలను తీసుకుని ఏ వోటలుకో వెళ్లి. తమ పరిస్థితి వివరించి - వారం రోజులలో చౌటపల్లి రమ్మని ఐస్‌(క్రీములూ అవి ఇప్పించి - ఎనిమిదికో ఎనిమిదిన్నరకో వెళ్లారు ఘంటసాల. విజయవాడలో దిగగానే ఘంటసాలను ఇల్లుచేరేవారు. కారులో చౌటపల్లి చేర్చడానికి ఎన్‌.టి.రామారావుగారు ఏర్పాట్లు సర్వసాధారణంగా ఏ పొరుగూరు వెళ్లినా తమతోబాటు ఒక చేశారు. పన్నెండు రోజులు చౌటపల్లిలో ఉండి- తల్లిగారి అపర పేముబుట్ట తీసుకు వెడుతూ ఉండేవారు ఘంటసాల. రైలెక్క కార్యాలన్నిటినీ ముగించుకొని మద్రాసు తిరిగి వచ్చారు గానే- ముఖం కాళ్లు చేతులు కడుక్కొని బుట్ట విప్పేవారట ఘంట ఘంటసాల. మద్రాసు నుంచి కదిలే వీలులేకపోవడం వల్ల సాల. ఆయనకు ఇష్టమని ఆ బుట్టలో కారం ఎక్కున వేసిన. తల్లిదండ్రుల ఆబ్దికాలు మద్రాసులోనే తప్పనిసరిగా పెదుతూ సన్నకారప్పూస, నువ్వులుండలు, వేరుసెనగ ఉండలు ఉంచే ఉండేవారు ఘంటసాల. ల

యజ మన ఘంటసాలలా ఎెంకటే'స్వరిరావు వెండి వండుగ 1970 ఫిబ్రవరి 1. సాయంకాలం ఆరు గంటలకు హైదరా శు అదృష్టమనీ ఆమె చెప్పారు (ఆమె ఉపన్యాసం తెలుగులోనే బాద్‌ లాల్‌బహదూర్‌ స్టేడియంలో తెలుగు చలనచిత్ర పరిశ్రమ గాగిది' అంతా సమావేశమైనట్టు అనిపించింది. ముప్ఫై వేల మందికి ప్రముఖ చలనచిత్ర నిర్మాత, పంపిణీదారు అయిన సుందర్‌ పైగా పాల్గొన్న ఆ సందర్భం - ఘంటసాల చలనచిత్ర జీవిత లాల్‌ నవాతాగారు ఘంటసాలకు సన్మానపత్రం అందజేశారు. రజతోత్సవ సభ. ఇరవై అయిదు సంవత్సరాలుగా నేపథ్య _ ఆ తర్వాత అక్సినేని నాగేశ్వరరావు, ఎన్‌.టి.రామారావు, జగ్గయ్య, గాయకుడుగా సంగీత దర్శకుడుగా పేరు (ప్రఖ్యాతులు గడించిన కాంతారావుగార్లు ఘంటసాలకు సాలువలు కప్పి సత్కరించారు. ఘంటసాలను గౌరవించడానికి అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట ఘంటసాలకు పూలమాలలు వేయడానికీ సాలువలు కప్పడానికీ ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డిగారి అధ్యక్షతన జరిగిన ఆ చలనచిత్ర ప్రముఖులెందరో బారులు తీరి నిలబడడం ఆ సభలో సభా, ఆ సభ తర్వాత జరిగిన సంగీతోత్సవమూ ఎంతో ప్రత్యేక విశేషం మైనవి. తెలుగు చలనచిత్ర రంగ చరిత్రలో అంత పెద్ద యెత్తున ఎన్‌.టి.రామారావు, నాగేశ్వరరావు, బి. ఎన్‌.రెడ్డి, జగ్గయ్య, సంగీతోత్సవం జరగడం బహుశా అదే మొదలు కావచ్చు. ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డిగార్లు ఘంటసాలను అభి ఘంటసాల చలనచిత్ర జీవిత రజతోత్సవ సంఘానికి _ నందిస్తూ ప్రసంగాలు చేశారు. అవ్పట్లో రాష్ట్రంలో రెవిన్యూ శాఖ మంత్రిగా ఉన్న పెద్దిరెడ్డి తిమ్మా “సర్వకాల సర్వావస్థలలోనూ బాధిత హృదయాలపట్ల రెడ్డిగారు అధ్యక్షులు. రాష్ట్ర సమాచార శాఖ మంత్రి అక్కిరాజు కరుణతో నిండిపోయే హృదయం ఘంటసాలది. ఆయన కళా వాసుదేవరావుగారు ప్రధాన కార్యదర్శి. పి.రామచంద్రారెడ్డిగారు కారులే కాదు. ప్రజా సేవకులు కూదా... తమకు అబ్బిన కళను ఉపాధ్యక్షులు. అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ క్రీడా మండలి అధ్యక్షులు ఘంటసాల పారమార్ధిక చింతనతో ప్రజాసేవకూ సమాజ రాజూ ఎ.రామచంద్రారెడ్డిగారు కోశాధికారి. చలచనిత్ర నిర్మాత సేవకూ వినియోగించారు. నేను ఏ ప్రజాహిత సత్మార్యం తల ఆర్‌.వి రమణమూర్తిగారు కార్యదర్శి. పెట్టినా 'నేనూ ఉన్నాను అంటూ ఆయన నాకు ప్రోత్సాహం ఘంటసాల రజతోత్సవ సభ ప్రముఖ సంగీత దర్శకులు ఇచ్చి నాకు కుడిభుజంగా నిలిచారు” అన్నారు ఎన్‌.టి.రామా సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారి వినాయక ప్రార్ధనతో మొద _ రావు గారు. లయింది. ఆర్‌.విరమణమూర్తిగారు సభాసదులందరికీ “ఘంటసాలను సన్మానించడం సినిమా ప్రపంచం పేక్షక స్వాగతం పలికారు. రజతోత్సవాన్ని ప్రారంభించిన వారు లోకం తమను తాము సన్మానించుకోవడమే అవుతుంది... ('ప్రముఖ హిందీ నటులు, దర్శకులు, నిర్మాత అయిన దేవానంద్‌ ఘంటసాల పాదనిదే నా నటన లేదు. అందుకే నాకేదయినా గారు. “ఘంటసాల పేరు ప్రఖ్యాతులు ఒక్క ఆంధ్రదేశానికే పేరు ఉంటే అందులో సగం ఘంటసాలకు చెందుళుంది. పరిమితం కావు. ఆయనకు భారతదేశమంతటా గొప్ప గాయ ఆయన గొప్ప ్రజాసేవకులు. ప్రజాహిత కార్యక్రమాలలో కునిగా పేరూ గుర్తింపూ ఉన్నాయి” అన్నారు దేవానంద్‌ గారు. పాల్గొనడం అన్నది సినిమాలలోకి రాకముందు కూడా ఆయన రజతోత్సవ సంఘం పక్షాన ప్రముఖ హిందీ నటి వహీదా చేస్తూ వచ్చిందే.. ఇంతకన్నా ఘంటసాల గురించి నేను చెప్ప రహమాన్‌గారు ఘంటసాలకు ఒక వీణను బహూకరించారు. లేను. ఇష్టమైన వారినీ హృదయానికి దగ్గరగా ఉన్న వారినీ ఘంటసాల చాలా గొప్ప గాయకులనీ అటువంటి మహామహుడి అంతగా పొగడడం అంత మంచిదీ కాదు. అది నాకూ చేతా సన్మాన సభలో పాల్గొనడానికి తమకు అవకాశం లభించడం కాదు అన్నారు అక్కినేని నాగేశ్వరరావుగారు. న లు

ప2222222222వవవప-జజ--- నన ఘంటసాల “థుంటసాల కేవలం గొప్ప గాయకులే కాదు. మహోన్నత పట్ల రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కృతజ్ఞతతో ఉంటుంది. విదేశాలలో మన వ్యక్తి కూడా. ఆయనది జాలిగుండె. చిన్న నిర్మాతలెందరికో సంగీతాన్ని వినిపించాలనే ఆయన కోరిక తీరగలదనీ తద్వారా ఆయన ఎంతో సాయం చేశారు... గానానికి మారుపేరు ఘంట తెలుగుజాతికి మరింత గౌరవం కలగగలదనీ విశ్వసిస్తున్నాను” సాల. శాస్త్రీయ సంగీతంతోబాటు లలిత సంగీతాన్నీ ప్రజల అన్నారు. హృదయాలలోకి 'ప్రవహింపజేసిన వ్యక్తి ఘంటసాల. అన్ని తమ అభ్యుదయానికి దోహదం చేసిన తమ మేనమామ తరగతుల ప్రేక్షకులనూ ఆయన రంజింపచేశారు. తమ కంఠ ర్యాలి పిచ్చయ్యగారికి ఘంటసాల ఆ రజతోత్సవ సభా వేదిక మాధుర్యంతో ఎందరినో ఉత్తేజపరిచారు. చిత్ర జగత్తులో ఘంట మీద పాదపూజ చేశారు. నూతన వస్తాలు సమర్పించి సాష్టాంగ సాల కాలుపెట్టాక సినిమా సంగీత కళామతల్లి నూతన కింకిణీ నమస్కారం చేశారు. తమకు జరిగిన సన్మానానికి కృతజ్ఞతలు ధ్వనులు వినిపించింది” అన్నారు జగ్గయ్యగారు. తెలియజేస్తూ ఘంటసాల చేసిన ప్రసంగం ఆయన వ్యక్తిత్వానికి _ ఘంటసాలను గాయకులుగా చలనచిత్ర పరిశ్రమకు పరి అద్దం పడుతుంది. చయం చేసిన ఘనత తమకు దక్కడం తమకెంతో ఆనందం “తెలుగు చలనచిత్ర ప్రపంచంలో ఇరవై అయిదేళ్లపాటు కలిగించే విషయం'అన్నారు బి.ఎన్‌రెడ్డి గారు. “ఘంటసాలకు నేను వెలుగులో ఉండడానికి కారణభూతులయిన వారందరికీ జరుగుతున్న సన్మానం లలిత సంగీతానికి జరుగుతున్న మహో నా వినయ పూర్వక నమోవాకాలు. సుఖాల కన్నా నా జీవితంలో త్సవం”ా అన్నారు ఆయన. కష్టాలే ఎక్కువగా చవిచూచాను. అందువల్లే కష్టజీవుల ఉద్య నాటి ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డిగారు “భారత మాల వైపు నా మనసూ దృష్టీ పరుగెడుతుంటాయి. ఆ కష్టజీవుల దేశమంతటా గాయకులుగా గౌరవ ప్రతిష్టలు పొందిన ఘంట ప్యాధయ కుహరాలలో చెలరేగుతున్న అశాంతి జ్వాలలను నా సాలకు సన్మానం జరగడం ముదావహం... ఘంటసాల నేపథ్య సంగీతం ద్వారా ఆర్బదానికి ప్రయత్నిస్తున్నాను” అన్నారు ఘంట గాయకులే కాదు. సంఘ సేవకులు కూడా. ఆయన (ప్రజాసేవ సాల. క ణాంంతా.. య. శ్‌ జభ తా [ “శాత న స ఉటు త్త ర. లు య... జ ఖో అలలై లా వదఖ ౨ శద: చ అ వ్వా తం చా య వా వ ౮ వ - ౯ య పక టి. ... య సహరా గ్లో ళ్‌ ప ర న స 1జీ ళ్‌ టో 'వెండిపండుగ' సందర్భంగా ఘంటసాలతో దేవానంద్‌, వహీదారెహమాన్‌,కాంతారావు, ఎన్‌.టి.రామారావు, సుందర్‌లాల్‌ నహాతా మొదలైనవారు లా నద్ర తనలా

లాలా మన ఘంటసాలలా “ఏ వ్యక్తి అయినా తనకంటూ ఒక గమ్యాన్ని నిర్ణయించు తలు తెలియజేసుకుంటున్నాను. ఇలాగే అందరి ఆదరణ ఇక కొన్నప్పుడు దాన్ని చేరడానికి ఎన్నో బాధలు పడవలసి ముందు కూడా నాకు లభిస్తుందనీ ఇలాగే చలనచిత్ర కళామ ఉంటుంది. బాధలు అనుభవించిన మనిషి చివరలో సుఖపడితే. తల్లికీ, దేశానికీ సేవచేసే అదృష్టం మరికొంతకాలం కలుగు జీవితంలో పడిన కష్టాలన్నిటినీ ఇట్టే మరచిపోగలదు. అయితే తుందనీ ఆశిస్తున్నాను. నా శక్తికి అనుగుణంగా ప్రజాసేవ చేయ సుఖాలలో తేలియాడిన వ్యక్తి కష్టాన్ని భరించలేదు. నేను మొదటి డంలో నాకు తోడ్పడాలని నా ఇష్టదైవమైన ఏడుకొండల వేంక కోవకు చెందిన వాణ్ణి. నాది కొంత సున్నితమైన మనస్తత్త్వం. టేశ్వరుణ్జి ప్రార్ధిస్తున్నాను. నా అభ్యున్నతికి దోహదం చేసిన ప్రపంచంలో ఎక్కడయినా ఏ విపత్తు జరిగినా కనీసం నామన మహామహులందరికీ ఆయువు, ఆరోగ్యం, ఐశ్వర్యం పుష్కలంగా సులో బాధపడడమయినా చేస్తాను. ఆపైన నా వల్ల జరిగేది ఇవ్వాలనీ శ్రీ వేంకటేశ్వరుణ్జి వేడుకొంటున్నాను” అన్నారు ఘంట ఏమ్లైనా ఉంటే తప్పకుండా చేస్తాను' అన్నారు ఆయన. "చిన్న సాల. ప్పుడు నృత్యాలు చేసేవాడిని. నాటకాలు వేశాను. ఆడవేషాలూ ఘంటసాల చలనచిత్ర రజతోత్సవ సంఘం పక్షాన రాష్ట్ర వేశాను. చివరికి కష్టాలు గడచి ఈ స్థితికి రాగలిగాను. ఈనాడు మంత్రి అక్కిరాజు వాసుదేవరావుగారు వందన సమర్చణ చేయ నేను ముఖ్యంగా నా తల్లిదండ్రులనూ గురుదేవులనూ తలచుకొని దంతో సన్మాన కార్యక్రమం ముగిసింది. వారికి కృతజ్ఞతాంజలి ఘటించవలసి ఉంది. అలాగే నన్ను ఆ తర్వాత సంగీత కార్యక్రమం మొదలయింది. సాలూరి సినిమా పరిశ్రమకు పరిచయం చేసిన కీర్తిశేషులు సముద్రాల రాజేశ్వరరావు, పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు, కె.వి.మహాదేవన్‌, గారికీ ఘంటసాల బలరామయ్యగారికీ, బి.ఎన్‌.రెడ్డిగారికీ, ఎం.ఎస్‌. విశ్వనాధన్‌, సుసర్ల దక్షిణామూర్తి, ఆదినారాయణరావు, నాగయ్యగారికీ నాకు మొదటిసారి సంగీత దర్శకత్వం వహించే [ర్రాజు, మాస్‌ వేణు, తాతినేని చలపతిరావు, అశ్వత్థామ, అవకాశం ఇప్పించిన క్రీర్రిశేషులు సుబ్బరామన్‌గారికీ అలాగే విజయా కృష్ణమూర్తి, బి.శంకర్‌, సాలూరి హనుమంతరావు, భానుమతిగారికీ రామకృష్ణగారికీ, నా సంగీత జీవితం తొలి ఘంటసాల మొదలయిన సంగీత దర్శకుల సంగీత దర్శకత్వంలో రోజులలో నన్నెంతో ఆదుకొన్న ఆలిండియా రేడియో వారికీ, ఘంటసాలతో బాటు పి.సుశీల, పి.లీల, ఎస్‌.జానకి, ఎల్‌.ఆర్‌. మొట్టమొదట నాచేత హెచ్‌ఎంవీ గ్రామఫోన్‌ రికార్డు ఇప్పించిన ఈశ్వరి, మాధవపెద్ది సత్యం, పిఠాపురం నాగేశ్వరరావు, పి.బి. పేకేటి శివరాంగారికీ నన్ను ఆదరిస్తున్న చలనచిత్ర నిర్మాతలకూ, శ్రీనివాస్‌, ఎస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం మొదలయిన గాయనీ దర్శకులకూ, నటీనటులకూ, ముదిమివల్ల నా కంరంలో వచ్చిన గ్ల్య్వాక్తులు దాదాపు మూడు గంటలపాటు ముప్పైకి పైగా మార్పు తెలియనివ్వకుండా చక్కగా నా గొంతును రికార్డు చేస్తున్న. ప్ప్య్వైల్రన్సు పాడి సభలోని వారందరికీ వీనులవిందు చేశారు. సౌండ్‌ ఇంజనీర్లకూ, సద్విమర్శలు చేసి నాలోని లోటుపాట్లను ప్రముఖ కవి - ప్రస్తుతం రాజ్యసభ సభ్యులుగానూ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ తెలియజేసి ఎప్పటికప్పుడు నన్ను నేను సరిదిద్దుకొనేలా చేసిన సాంస్కృతిక మండలి అధ్యక్షులుగానూ ఉన్న జ్ఞానపీఠ బహుమతి పత్రికల వారికీ నేను సర్వదా కృతజ్ఞుడినై ఉంటాను. నేను ఒకం గ్రహీత డాక్టర్‌ సి.నారాయజరెడ్డిగారు తమ సరస మనోజ్ఞమైన దుకు ఎక్కువగా ఆనందిస్తాను. నేను అన్ని వయసుల పాత్రలకూ వ్యాఖ్యానంతో సంగీత కార్యక్రమానికి వన్నెలు దిద్దారు. పాటలను నేపథ్యం పాడాను. ఆపైన తెలుగు నాటి కవులందరి పాటలూ వాటిని స్వరపరచిన సంగీత దర్శకులే వచ్చి తమ నేతృత్వంలో పాడాను. అందుకు వారందరికీ కూడా నేను కృతజ్ఞుణ్ణి అన్నారు. న్సిపించడం ఒక విశేషం. కార్యక్రమం - ఘంటసాల విజయ ఘంటసాల. కుమార్‌ ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన వాద్యసంగీత ఖండికతో తమనూ తమ సంగీతాన్నీ ఎంతగానో ఆదరిస్తున్న ఆంధ్ర మొదలయింది. కార్యక్రమం మధ్య ప్రముఖ నటీమణులు (ప్రజానీకానికి కృతజ్ఞతలు తెలుపుతూ “ఎందరో ఎన్నో విధాలుగా అంజలీదేవి, సావిత్రిగార్లు సంగీత దర్శకులకూ, గాయనీ గాయ నన్ను ప్రోత్సహించారు. నేను ఈనాడు వారందరికీ నా కృతజ్ఞ కులకూ జ్ఞాపికలు అందజేశారు. కార్యక్రమంలో ఘంటసాల ల టల నాలా

లవాాాంాోాోోణణాంాా మన ఘంటసాలలా ఆఆగమే మాయి, 'రాగమయీ రావే' మొదలయిన పాటలు 1970లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహించిన ఒక పాడారు. తమ చలనచిత్ర రజతోత్సవాన్ని విజయవంతం చేసిన కన్నడ చిత్రం, ఐదు తెలుగు చిత్రాలూ వెలువడ్డాయి. కన్నడ వారందరికీ ఆ తర్వాత పత్రికల ద్వారా కృతజ్ఞతలు తెలియ చిత్రం: నన్నతమ్మ (నా తమ్ముడు). తెలుగు చిత్రాలు: అలీబాబా జేశారు ఘంటసాల. నలఖై దొంగలు, తల్లిదండ్రులు, మెరుపు వీరుడు, విజయం ఆ 'కృతజ్ఞతాంజలి” ఇది: మనదే, రెండు కుటుంబాల కథ. ఘంటసాల పాటలతో వెలు “ఫిబ్రవరి ఒకటవ తేదిన ద్‌ లాల్‌బహదూర్‌ వడిన చిత్రాలలో అక్కాచెల్లెలు, తల్లా పెళ్లామా, జైజవాన్‌, అలీ న్న బాబా నలఖై దొంగలు, తల్లిదండ్రులు, ధర్మదాత, చిట్టి చెల్లెలు, స్టేడియంలో నాకు జరిగిన అఖంద సన్మాన మహోత్సవానికి కారణ. (ల్సి ష్య్వత్ర ఒకే కబలి మైదలందనవి ప్రముఖ భూతులైన ఘంటసాల చలనచిత్ర జీవిత రజతోత్సవ సంఘ సభ్యు మైనవి. లకు, తదితర కార్యకర్తలకు కృతజ్ఞతాపూర్వక వందనాలర్పిస్తు 1970లో ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర అర్చక కాంగ్రెస్‌ న్నాను. స్వర్గోత్సవాలకు అధ్యక్షత వహించారు. అర్చకుల పరిస్థితీ, చాలా “సన్మాన సదస్సును జయప్రదంగా జరపడానికి వేదిక దేవాలయాల స్టితిగతులూ బాగులేదని తెలిసి ఆయన చాలా బాధ నలంకరించిన పూజ్యులకు, ఉపన్యసించి నన్నాశీర్వదించిన పద్దారు. ఆ విషయాన్నే ఆయన అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర మహనీయులకు, మధుర సంగీత కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించిన ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డిగారికి చెప్పారు. తమ మంత్రి సోదర సంగీత దర్శకులకు, గాయనీ గాయకులకు నా కృతజ్ఞతా వర్గంలో చేరి దేవదాయ శాఖ మంత్రిగా ఆలయాలను మెరుగు పూర్వక వందనాలు. పరచే కృషి చేయమని బ్రహ్మానందరెడ్డిగారు ఘంటసాలకు చెప్పారు. ఆవిషయం గురించి అలోచించి తమ నిర్ణయం చెబు “మహోత్సవానికి విచ్చేసి సభను జయప్రదం గావించిన తామన్నారు ఘంటసాల. నాయకులకు, ప్రముఖులకు, ప్రభుత్వాధికారులకు, అశేష ప్రజా విదేశయాత్ర కోసం.... నీకానికి నా కృతజ్ఞతాభినందనలు. 1968లో ఘంటసాల అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ముఖ్య “భారత రాష్ట్రపతి నాకు 'పద్మశ్రీ' బిరుదు ప్రసాదించటం, అదే మంత్రి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డిగారిని కలుసుకొన్నారు. తమ నేతృ వారంలో నా చలనచిత్ర జీవిత రజతోత్సవం జరగటం నా త్వంలో ఒక సాంస్కృతిక బృందంతో ప్రపంచ పర్యటన చేయా జీవితంలో మరువలేని ఘట్టాలు. ఈ గౌరవ సన్మానములకు లని ఉందనీ దానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సాయపడాలనీ కోరారు. పా త్రుజ్జి చేసిన భారత, ఆంధ్ర ప్రభుత్వాలకు, సన్మాన సభకు విచ్చేసి తమకొక ప్రతిపాదన పంపితే పరిశీలించగలమని ముఖ్యమంత్రి నన్నా చిత్ర నిర్మాతలకు, దర్శకులకు, నటీ నటులకు, గారూ, అప్పటి జనసంబంధ శ్రామిక మంత్రిగారూ ఘంట ్‌ సాలకు హామీ ఇచ్చారు. ఆ మేరకు 1968 జూన్‌ చివర ముఖ్య సాంకేతిక నిపుణులకు, నా శ్రేయోభిలాషులకు, పత్రికా _ స్వంత్రిగారికి ఘంటసాల ఒక ప్రతిపాదన పంపించారు. ఆయన రచయితలకు, నా పురోభివృద్ధికి కారణభూతులైన యావ న్యందికీ, ప్రతిపాదన (ప్రకారం బృందంలో 25 మంది ఉంటారు. బృందం నాకు శుభ సందేశాలు పంపిన వేలాది మిత్రవర్గానికీ ఇదే చేమోడ్డి ప్రయాణ ఏర్పాట్లూ తక్కిన సౌకర్యాలు చూడటానికి ఒక మేనే నా కృతజ్ఞతా పూర్వక వందనాలు అర్పిస్తున్నాను.” జరు ఉంటారు. మేనేజరును మినహాయిస్తే పన్నెండుగురు నాట్య మద్రాసు భవదీయుడు కళాకారులూ, పన్నెండుగురు సంగీత కళాకారులూ ఉంటారు. 8-2-1970 ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు నాట్యకళాకారులు- ప్రధానంగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించిన కూచిపూడి నృత్య ప్రదర్శనతో బాటు జానపద గిరిజన నృత్యా చలవ వరి తతత

లాలా మన ఘంటసాల లను నృత్య నాటికలనూ ప్రదర్శిస్తారు. వాటితో బాటు తక్కిన కోరికను ఎలా నెరవేర్చుకోవడమా అని ఆలోచిస్తూనే ఉండే రాష్ట్రాలకు సంబంధించిన అంశాలూ ప్రదర్శిస్తారు. సంగీత కళా వారు. ఆయన ఆలోచనలకు ఎం.శేషాచలం కంపెనీ అధినేత కారులు ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించిన శాప్రీయ సంగీతంతో ఎమెస్కోపాకెట్‌ బుక్స్‌ సృష్టికర్త అయిన మద్దూరి నరసింహారావు బాటు లలిత జానపద సంగీత రీతులనూ సమర్పిస్తారు. (ఎం.ఎన్‌.రావు) గారు ఒకరూపం ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించారు. వాటితోబాటు తక్కిన రాష్ట్రాల సంగీత రీతులనూ సమర్పిస్తారు. ఘంటసాల, ఎం.ఎన్‌.రావు కలిసి ఒక ప్రతిపాదన సిద్ధం ప్రతి కార్యక్రమమూ రెండున్నర గంటలసేపు సాగుతుంది. ఒక చేశారు. ఆ ప్రతిపాదనను ఎం.ఎన్‌.రావు న్యూయార్క్‌లోని గంట నాట్యానికీ తక్కిన సమయం సంగీతానికీ కేటాయిస్తారు. తెలుగు సాహిత్య సాంస్కృతిక సంఘం వారికి పంపించారు. ఆ మొత్తం మీద బృందం తొంభై రోజులలో ఇరవై ఐదు దేశాలలో సంఘానికి 'పద్మభూషణ్‌ొ జి,.ఎ.నరసింహారావుగారు అధ్యక్షులు. పర్యటిస్తుంది. అందుకు రూ. ర్‌,82,000 అవసరమనీ పాలంకి రామమాహనరావుగారు కార్యదర్శి. గంటి లక్ష్మీనారా అందులో రూ. 2,75,000 విదేశ *మారకి ద్రవ్యం అనీ యణరావుగారు కోశాధికారి. సంఘ కార్యనిర్వాహక బృందం పేర్మొన్నారు. తమ కార్యక్రమాలు ఆంధ్ర సంస్కృతినేగాక తక్కిన వారు సమావేశమై ఘంటసాల ప్రతిపాదన గురించి చర్చించారు. భారతీయ సాంస్కృతిక రూపాలను కూడా సమర్పించడానికి ఉత్తర అమెరికా తెలుగు సంఘం ఇంకా బీజావస్టలోనే వినియోగపడగలవనీ ఘంటసాల పేర్కొన్నారు. ఉన్నందువల్ల ఉత్తర అమెరికాకు సింహద్వారంగా ఉన్న న్యూయా

వివిధ దేశాలలో కార్యక్రమాలు చూడడానికీ వినడానికీ _ ర్క్‌ీలోని తమ సంఘం న్యూయార్స్క్‌లోనే గాక తక్కిన అమెరికన్‌ వచ్చేవారినుంచి ఎంతో కొంత రుసుము వసూలు కాగలదనీ ఆ నగరాలలోనూ, కెనడాలోనూ కార్యక్రమాలు ఏర్పాటు చేయ దబ్బు (ప్రభుత్వంవారు తీసుకోవచ్చుననీ ఘంటసాల సూచిం డానికి అవసరమైన సంవిధానమంతా నిర్వహించాలని వారు చారు. ప్రయాణానికీ వసతి సౌకర్యాలకూ ఆహారానికీ అయ్యే నిర్ణయించారు. దాంతోబాటు వారు ఘంటసాల ఆవ్వోాన ఖర్చులు తప్ప తమకుగానీ తమ బృందంలో వారికి గానీ ఎటు సంఘం ఒకటి ఏర్పాటుచేశారు. ఆ ఆహ్వాన సంఘంలో పాలంకి వంటి రుసుమూ అదనంగా అవసరం లేదనీ చెప్పారు. రాష్ట్రంలో రామమోహనరావు, గంటి లక్ష్మీనారాయణరావు, దశిక రాధా రూపొందే చలన చిత్రాలకు 'సహాయధనం' అందించడం ద్వారా కృష్ణమూర్తి పుట్రేవు రాజారామదాస్‌, ఎన్‌. చలపతిరావుగార్లు కొత్త ఒరవడిని పెట్టిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం ఈ సాంస్కృతిక సభ్యులు. సంఘం పక్షాన ఘంటసాలను ఆహ్వానిస్తూ ఒక ఉత్తరం యాత్రకూ తగిన ప్రోత్సాహం అందించగలదని ఘంటసాల కూడా పంపించారు. ఆశించారు. ఆయన ఇచ్చిన ప్రణాళిక ప్రకారం యాత్ర ఢిల్లీలో (ప్రయాణపు ఖర్చులన్నీ ఘంటసాల స్వయంగా పెట్టుకోగల మొదలై మద్రాసులో పూర్తవుతుంది. మాస్కో లెనిన్‌గ్రాడ్‌, వార్సా, _ రని ఎం.ఎన్‌.రావు ముందే రాయడం వల్ల - న్యూయార్క్‌ ప్రాగ్‌, వియెన్నా, బెల్‌గ్రేడ్‌, బెర్లిన్‌, ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌ (లేదా హామ్‌బర్ట్‌), తె.సా.సాం. సంఘంవారు ఘంటసాల బృందం వారి వసతి జెనివా, జూరిక్‌, రోయ్‌, బాన్‌, పారిస్‌, లండన్‌, ఎడిన్‌బరో, సౌకర్యాలు తాము ఏర్పాటు చేయగలమని రాశారు. కచేదీల జార్ట్‌టవున్‌, మాడిసన్‌, ల్లాస్‌ఏంజిలీస్‌, సాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో హోనో ద్వారా వసూలయిన సొమ్ము నుంచి తమ ఖర్చులు మినహా లులు, టోక్యో, మనిలా, హాంగ్‌కాంగ్‌, బాంగ్‌కాక్‌, రంగూన్‌, యించుకొని మిగిలిన సొమ్మును ఘంటసాల న్యూయార్క్‌ సువా, క్వాలాలంపూర్‌, పెనాంగ్‌, ఇంపో, సిద్నీ సింగపూర్‌, తెసా.సాం. సంఘంవారికి విరాళంగా ఇవ్వగలరని తమకు కొలంబోలలో తక్కిన కార్యక్రమాలు సాగుతాయి (చైనా, పాకి అవగతం అయిందనీ రాశారు. స్తాన్‌ దేశాలను ఈ ప్రణాళికలో చేర్చలేదు). ఇదంతా జరిగింది197] జూలై - అగస్ట్‌లలో. న్యూయార్క్‌

ఘంటసాల పంపించిన ప్రతిపాదనకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తె. సా, సాం, సంఘంవారు 1971 ఆగస్తు 6 నాడు నుంచి ఆశించిన స్పందన లభించలేదు. ఘంటసాలకు ఒక ఉత్తరం రాశారు. |

అయితే పట్టువదలని విక్రమార్ముడిలాగా ఘంటసాల తమ మళ్లీ ఘంటసాల ఎం. ఎన్‌.రావును కలుసుకొన్నారు. ఘంట చత వవ నీయ వవ.

లాడాపాాపాపడపడప మన ఘంటసాల తా సాల విదేశయాత్రకు ఏర్పాట్లు మొదలయ్యాయి. అక్టోబర్‌ 7? తమ యాత్రకు కారకులైన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం వారికీ నాడు మద్రాసునుంచి యాత్ర ప్రారంభం కావాలని నిశ్చయిం తమ యాత్ర కోసం కృషి చేసిన డి.ఎన్‌.రావు, ఎం. ఎన్‌.రావు చారు. గార్లకు ఘంటసాల కృతజ్ఞతలు తెలియజేశారు. పథత్రికలవారి 1971 సెప్టెంబర్‌ 29నాడు ఘంటసాల మద్రాసులోని కోరికపై “నీ కొండకు నీవే రప్పించుకో' అనే పాట పాడారు.* పత్రికా ప్రతినిధులను తమ ఇంటికి పిలిచి తమ విదేశ యాత్ర చాలా ఆత్మీయంగా జరిగిన సమావేశం అది. కుర్చీలూ విశేషాలు చెప్పారు. “ఇంట ఇంటనూ గంట గంటకూ ఎవ్వరి బల్లలూ లేవు. అందరూ ఘంటసాల వారి మేడమీద విలులో కంఠం వింటామో ఆ ఘంటసాల ప్రపంచ గాయకులలో ఒక పరచిన జంపఖానాల మీద హాయిగా కూచున్నారు! రుగ పరిగణింపబడా'లని మాజీ రాష్ట్రపతి దాక్టర్‌ రాధాకృష్ణ తమతోబాటు యాత్రలో పాల్గొంటున్న కళాకారులను పండితులు ఆశించారనీ, ఆ ఆశయం - తమలో విదేశయాత్ర ఘంటసాల పత్రికా ప్రతినిధులకు పరిచయం చేశారు. మిట్టా చేయాలనే ఆశనూ దాక్షిణాత్య సంగీతాన్నీ అందులోనూ ప్రము జనార్దన్‌గారు. (సితార్‌), నంజుండయ్యగారు. (వేణువు), ఖంగా. తెలుగు సంగీతాన్ని విదేశీయులకు వినిపించాలనే పట్రాయని సంగీతరావుగారు. (హార్మోనియం), జడ్‌సన్‌గారు ఆశనూ రేకెత్తించిందనీ అఆ ఆశ సఫలమవుతున్నందుకు (తబలా), షేక్‌ సుభాన్‌ గారు (క్లారినెట్‌), వి.ఎల్‌.ప్రసాద్‌గారు తామెంతో. సంతోషిస్తున్నామనీ చెప్పారు. (మృదంగం), “ఎఫెక్ట్‌స్‌' మురుగేష్‌ గారు (ఘటం) ఆ కళా మధుకర వృత్తితో సంగీత జీవితాన్ని ప్రారంభించిన తాము కారులు. ఎన్నెన్నో కష్టాలను ఎదురీది తమదంటూ ఒక స్థానం గడిం వారినేగాక ధ్వన్యనుకరణకు తమదంటూ ఒక ఒరవడి చామనీ చెప్పారు. తమ విదేశయాత్రకోసం నెల్లూరు. పురస్తులు పెట్లిన డాక్షర్‌ నేరెళ్ల వేణుమాధవ్‌గారినీ ఘంటసాల పరిచయం ల [షం] నే బి నే గా పది వేల రూపాయలు ఇచ్చారనీ తెలుగు చలనచిత్ర నిర్మాతలు చేశారు. చేణుమాధవ్‌గారు తమ అనుకరణ కళను (ప్రదర్శించి ఒక్కొక్కరూ వెయ్యేసి రూపాయలు (తిరిగి వచ్చిన తర్వాత వాళ్ల _ పత్రికల వారికి అనందం కలిగించారు. చిత్రాలలో పాడి బుణం తీర్చుకొనే పద్ధతిపైన) ఇచ్చారనీ అలా * ఘంటసాలను అభినందిస్తూ వి. ఎన్‌ గోపాలవ్టుప్త తెలుగు, సమకూడిన మొత్తంతో తమ యాత్ర సాగగలదనీ వివరించారు తమిళ కన్నదు వొందీ భాషలలో తాను రానిన వచన వద్య (ఇందుకు ప్రముఖ దర్శక నిర్మాత పి.పుల్లయ్యగారూ, ప్రముఖ ఖంజికలు వినివించి నవినయంగా ఘంటసాలకు అందజేశాడు. ఆ సంగ్‌తద క + తర్వాత ఘంటసాల వాటిని “నైక్షోస్టయిలొ చేయించి వభ్రికలవారికి సంగతదర్భకులు ఆదినారాయణరావుగారూ విశేషకృృషి చేశారు). గాలు

• వంవీంచారు. ( స! టీ. న్‌ టకా "న భం త నా జ యన ల క స కూ త సమ . ట్రీ ఈ ౯ మా స ము. శ భై సాని , ట్‌ ఖీ స చి క్‌ క 1 స్ట న్‌ సట న ళా! స జయ్‌ స... ం మమా స! నిదేశయాత్ర సందర్భంగా - అక్కినేని నాగేశ్వరరావుగారి వీడ్కోలు టి.ఎం.సౌందరరాజన్‌గారి అభినందనలు లావాలా 60 తా

ఎట మన ఘంటసాల విదేశయాత్ర అనుభవాలు తమ విదేశ యాత్ర గురించిన విశేషాలను వివరిస్తూ ఘంటసాల _ ప్రించిన సందేశం నా సంగీతమే. అది విన్న వారందరూ ఎంతో ఆంగ్లంలో ఒక పెద్ద నివేదిక రూపొందించారు. ఆ నివేదిక తెలుగు ఆనందించడం నా భాగ్యం. అనువాదం ఇది: అక్టోబరు 8 ఉదయం మేము (పశ్చిమ) జర్మనీలోని ఫ్రాంక్‌ ఐరోపాలోనూ అమెరికాలోనూ నా సాంస్కృతిక యాత్ర _ ఫర్ట్‌ నగరం చేరాము. ఆ రోజంతా ఆ నగరాన్ని చూడడానికీ ఎంతో అద్భుతంగాను ఉత్సాహభరింతంగానూ సాగింది. ఈ విభ్రాంతి తీసుకోవడానికీ సరిపోయింది. ఆ మరునాడు ఉదయం రోజు మిమ్మల్ని అందరినీ కలుసుకొని నా సంతృప్తినీ కృతజ్ఞ మేము గొటింజెన్‌ చేరాము. అక్కడి విశ్వవిద్యాలయంల్లో చదువు తలను తెలుపుకోవదానికి అవకాశం లభించినందుకు సంతోషిస్తు తున్న భారతీయ విద్యార్థులు నాకూ నా వాద్యబ్బందానికీ న్నాను. స్వాగతం పలకడానికి ఒక కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేశారు. నేను నా వాద్యబృందంతో కలిసి అక్టోబర్‌ ఏడవ తేది అక్టోబర్‌ 10 నాడు విదేశ శ్రోతలకు నా సంగీతం మొదటి ఉదయం మద్రాసు నుంచి బెంగళూరు ద్వారా వెళ్లీ ఇండియన్‌ సారి వినిపించే అవకాశం లభించింది. శ్రీ డి.శ్రీధర బాబుగారి ఏర్‌లైన్స్‌ వారి విమానం ద్వారా మా యాత్ర మొదలుపెట్టడం చ్రారవతో అమ్మ్బెస్టీ ఇంటర్‌నేషనల్‌వారు ఈ కార్యక్రమాన్ని మీకు గుర్తుండే ఉంటుంది. నా మిత్రులూ (శ్రేయోభిలాషులూ ఏర్పాటు చేశారు. శ్రోతలు వెయ్యి మందికన్నా ఎక్కువే ఉండ అందరూ మద్రాసు విమానాశ్రయంలో నాకు (ప్రేమాభిమా వచ్చు. అన్ని వయసుల వాళ్లు ఉన్న ఆ (శ్రోతలలో నూటికి తొంభై నాలతో వీడ్కోలు పలికినప్పుడు నేను అనందం పట్టలేక శాతం మంది జర్మన్‌ దేశస్థులే. మొదట గంటన్నర సేపు అను పోయాను. చిత్ర పరిశ్రమకు చెందిన వారేకాక తదితరులు కున్న కార్యక్రమం సభలోని శ్రోతల కోరిక మేరకు మూడు కూడా వచ్చి నాకు అభినందనలు తెలపడం నా అద్బ్భష్టం. అలాగే గంటలపైగా జరిగింది. బెంగళూరు విమానాశయంలోనూ నాకు ఎంతో అభిమానంతో వేదిక మీద నుంచి ఆ సభలోని వారిని చూసినపుడు నాకు వీడ్కోలు చెప్పారు. బొంబాయి ఆంధ్ర సంఘంవారు నా గౌర మహవానందం కలిగింది. అలా ఆ విదేశీయుల ముందు పాడడం వార్ధం ఒక పెద్ద కార్యక్రమమే ఏర్పాటు చేశారు. సంప్రదాయ నాకు ఎంతో కొత్త అనుభవం. విదేశాలలో అంతసేపు సంగీతం బద్ధంగా వేదమంత్రాలతో ఆశీస్సులు అందజేశారు. నా యాత్ర వనడ్రం అరుదు. 'మరి నా సంగీతం అంతసేపు ఎలా ముగ్గులై విజయవంతం కావాలంటూ ఉపన్యాసాలు చేశారు. ప్రార్ధన జరి వినగలిగారు? దానికి కారణం ఏమిటి! సంగీతమా? గాత్రమా? పారు. 8వ తేదీ ఉదయం బొంబాయి నుంచి బయలుదేరేదాకా భాషా?* అని నన్ను నేను ప్రశ్నించుకున్నాను. మన భాషలు అనురాగ పూరితమైన ఆ వాతావరణంలోనే గడిపాను. వాళ్లకు అర్ధం కావు. కాని వారిని నా సంగీతంలోని ధ్వనీ లయా నన్ను ఆహ్వానించిన వారికి నిరాశ కలిగించకూడదనీ ఆకర్షించాయని తెలుసుకున్నాను. నా పాటలలో నేను వ్యక్తం ఎంతో (పేమతో నాకు మద్రాసు, బెంగళూరు, బొంబాయి చేసిన సంతోషం, బాధ, భక్తి మొదలైన భావాలన్నిటినీ వారు నగరాలలో ఘనంగా వీడ్కోలు పలికిన హితుల నమ్మకాన్ని వమ్ము అర్థం చేసుకోగలిగారనిపించింది. ప్రతి అభివ్యక్తీ, ప్రతిరాగమూ చేయకూడదనీ ఆశిస్తూ భగవంతుణ్ణి ప్రార్థిస్తూ నేను మన దేశం వారినీ ఆకర్షించినట్టు కనిపించింది. కచేరీ జరిగినంతసేపూ నుంచి బయలుదేరాను. సంగీతానికి తగ్గట్టు తలలు ఊపుతూ తాళం వేస్తూ వచ్చారు. భగవంతుడి పరిపూర్ణ అనుగ్రహంవల్ల ఎవరి నమ్మకాన్నీ కచేరీ చివర “రఘుపతి రాఘవ రాజారాం” పాడి “హరేరామ వమ్ముచేయకుండా ఈ యాత్ర సాగించగలిగాను. నేను విని _ హరేకృష్ణ భజనను నేను ముగించిన ఐదు నిమిషాల తర్వాత తలలతో తానానాడానుుడాననాడానాతనాయనాంయాడాలయనంనాల ట్ట న తతత

అపా మన ఘంటసాల కూదా నభలోని వారంతా పొదుతూ ఉన్నారు. ఆ తర్వాత నిర్వి భారతీయులకూ మా నంగీతం వినివించడానికి నూర్యకుమారి రామంగా చాలానేవు చవ్పట్లు కొడుతూనే ఉన్నారు. అవ్దుడు గారు అంత (ద్ధ తీనుకోవదం ఎంతో నంతోషం కలిగించింది. నాకు ఎంతో నంతృవ్తి కలిగింది. నంగీతం భాషతోగానీ దేశంతో కొందరు మేము మళ్లీ తిరిగి రావాలనీ మూడో నాలుగో కార్య గాని నిమిత్రం లేకుండా ఎవరినయినా కదిలించగలదనీ సంగీ (కమాలు నిర్వపొంచి మరెందరికో మా నంగీతం వినివించాలనీ తంలో అఖివృక్తమయ్యే భావాలను (గ్రహించడానికి భాష చెప్పారు. అవసరం లేదనీ అనుభవవూర్వకంగా తెలుసుకున్నాను. లందన్‌నుంచి ఒక్టు అంచెలో మేము న్యూయార్స్‌ చేరు గొటింజున్‌ నగరం మేయర్‌ కార్భశ్రమం మొదటినుంబీ కన్నాను శతా మధ్యావ్నాం మొద న్వూయార్‌ విమాన్యాత చివరిదాకా ఉన్నారు. కార్యక్రమం అయ్యాక నన్ను అభినందిం అక్పుడి తెలుగు నొపాొత్య నాంన్కుతిక నంఘం వారు చారు. మాకు ఏవో చిరుకానుకలు ఇచ్చారు. కార్వక్రమానికి ఘనంగా స్వాగతం వలికారు. అజ్జోబఐర్‌ 2] నుంచి నవంబర్‌ వచ్చిన వారెందరో వేదిక మీదికి వబ్చి నా కార[క్రమం అద్భు దాకా - వేర్వేరు కార్బక్రమాలతో ఒక్టు పెద్ద రోజులాగా అని - తంగా ఉందని వ్రశంనీన్తూ నాకు శుభాకాంక్షలు అందజేశారు. వీంచింది. అమెరికాలోనూ కెనదాలోనూ కలివి వదివేల మైళ్లు గొబటింజన్‌నుంచి బయలుదేరేటన్సుడు చాలా మంది జర్భన్‌ ద్రయాణం బేసి శై కబేరేలు నిర్వపొంచాము. దాంతోబాటు వద్యాత్యలు న్‌్‌ దాకా వబ్చి సాగనంపారు. చాలా మంది చళోాఢ్‌లో ల దు రెకార్దింగూ చేశాము. కరమ 1 మళ్ల రండి” అని వదే వదే అంటూనే ఉన్నారు యునైటెడ్‌ స్టేట్స్‌లోనూ కెనడాలోనూ జరిగిన కార్య గాయి. ఇ ద్‌ కొందరు క అడ, అడం ఆ భారతీయ మిత్రులు ఫ్రాంక్‌ ఫర్ట్‌ విమానాశ్రయం దాకా అన్నిటినీ న్యూయార్స్‌ తెలుగు సాహిత్వ సాంన్ఫుతిక నంఘం వబ్చి వీడ్డోలు చెప్పారు, అలా నా విదేశ యాత్రలోని తొలి ఘట్టం వారే ఎంతో చళ్ళుగా నిర్వపొంచారు. నెవార్స్‌ వాషింగ్‌టన్‌ డిని, తుభకరంగా మొదలయింది. అది మిగిలిన యాత్రను ఉత్సా లాన్‌ ఏంజెలీన్‌, సానప్రాన్సిస్పోద్యెటాయిట్‌ షికాగో, టొరంటో వంగా సాగించదానికి ఎంతో తోద్దుడింది బోస్టన్‌ న్యూయార్స్‌ (ఐక్చ్టరాజ్బు నమితి) సిరాక్యూన్‌ లలోనూ (వళ్చిమ) జర్బనీ నుంచి న్‌. దన్‌ చేరుకనాము చివరగా న్యూయార్స్‌లోనూ నేను కచేరీలు చేశాను. లం న్నాము. అక్లోబర్‌ 22 మ ౦ మేము కొన్ని కార్యక్రమాలకు జనం తందోవతందాలుగా వచ్చారు. దిగినవ్చుడు నా యం సవం స నాత్రయంలో కొన్నిటికి కొద్దిమందే వచ్చారు. నగటున (వతి కార్బత్రమానికి ఆహా స్నేపొతులూ మాకు స్వత చెప్పారు నా న! తి నాలుగు వందల మంది దాకా వచ్చి మన భారతీయ నంగీతం తీనుకోవడానికీ లందన్‌ మవోనగ। డాం విన్నారు. కార్యక్రమాలకు వచ్చిన వారిలో ఎక్కువ మంది భార యింది. మరునాడు ఉదయం స దదానికీ నరిపో తీయులే. విదేశీయులు కొద్ది మందే వచ్చారు. కార్వకమాలు శాలలో ఒక బత్తేకమన ల రెగారి నత్వపాఠ ఏర్పాటు చేసిన నగరాలకు ౨౦౦ నుంచి 400 మైళ్ల వరిధిలో 750 మంది ల సుం ఏర్పాటుచేశారు. దాదావు ఉన్న భారతీయులు కూడా కబేరీలు వినడానికి తరలివచ్చారు. నంగీతం వట్లా పాశ్చాత్య నంగీత। “చ్చారు. వారంతా భారతీయ అమెరికాలోనూ నా కబేరీలకు నిర్హయించిన కాలవరిమితి పొటిం కొందరు (మ ౦ వట్లా ఆసక్తిగలవారు. వాళ్లలో. స్వ కష్టమైంది. (వ్రతిచోటా కార్వజ్రమాన్ని మూడు నాలుగు 0 (ఖాత గాయకులూ సంగీత వాద్య నివుణులూ గ సేపు అదన పొంచవలని వళ్స్చేది. (వ్రతిచోటా ఉన్నారు. అటువంటి నంగీతాభిమానుల (ప్రళంనలు పొందద। టల? న అదనంగా నర్వమాంచవలన్‌ వ్చాది. & మరస్తరాని అనుభూతి ఈ త్‌ ంనలు వొందదం క్రార్టక్ర్రానికి వచ్చిన విదేశీయులు నంగీతంలో లీనమైపోయి వరిమితి దాకుక తవలేదు కార్యక్రమంలోనూ అనుకున్న కాల .్లిల్రించేవారు. కార్వభ్రమం అంతంత నేవు సాగినా ోతలు దనారు. కాడ మం వాళ్లు ఈ నంగీతం ఇంకా వినాలని విసుగు చెందకుండా నంగీతం వింటూ ఉందదంవల్ల నాకు దందిన్నాయి. తార్ప[్రయుం తర్వాత మూ బృందానికి స్వాగతం బ్రలస్రట అనివీంచలేదు. దాంతో నేను మరింత ఉత్సావాంగా వలుకుతూ ఒక నభ జరిపారు. లందశ్‌లోని న్థానికులకూ పాడగలిగాను. న

మన ఘంటసాల న్యూయార్స్‌ తెలుగు నాపొత్య సాంస్క్రతిక సంఘంవారూ, దాదావు వ్రతి కచేరీలోనూ నా బృందంలోని కొందరికి అ నంఘం వారు ఏర్పాటుచేసిన ఖఘంటనసాల న్వాగత నమితి విడిగా వాది ప్రతిభను (ప్రదర్శించే అవకాశాలు కల్పించాను. వారూ నా కార్యక్రమాల (వణాళికను ఎంతో జాగ్రత్తగా రూపొం అలా జనార్ధన్‌ (సితార్స్‌ నంజుండయ్య (వేణువు), వేణుమాధవ్‌ దించారు. కార్వక్రమాలు జరిగిన (్రతిచోటా అవనరమతైన (ధ్వన్యనుకరణ) తమ (వ్రతిభను వ్రదర్శిం చారు. = నం. వం న న. ఇంత పెద్ద వాద్యబ్బందాన్ని వంటరెస్తుతాన భారటీయ పాణి బృందం సంగీత కళాకారులెవరూ యునైటెడ్‌ స్పేట్స్‌కు వెళ్లలేదు. నా, న జక హ్‌ యి పోకల విషయంలో కానీ ఎటువంటి జువ్యమూ జరగలేదు. 21 మా బృందంలో మొత్తం వదిమందిమి. ఇంత మంది ఉండడం రోజుల గా శ్‌ ంగేత యా తలా ర్క లి కూడా వ్టగా వల్లా వ్యక్తుల దృక్సుథాలలోనూ (వ్రవర్తనలోనూ ఉండే వైవిధ్యం కాలు. రా ర బద్ధయైన ట్రవించడం నా వల్లా కొన్ని బిల్లరమల్లర సమస్యలు ఎదురవుతూ ఉండేవి. మా నా బ్రుందంలొ వారిక కొత్త అనుభవంగా తోచింది. కొన్నినొర్లు క ల ీ డా కట్లుదిటమూ యాంటత్రికమూ అయిన ఆ మా సంఖ్యాబలం వల్ల ప్రయాణం పర్పాట్లలోనూ ఇబ్బందులు ఎదు వాని ఎదుకోవ నికి మే ల రయ్యాయి. అయితే ఈ ఇబ్బందులన్నిటినీ వేము సునా య ఆం ట్‌ శ || ము డ్రరువదనలని వ యాసంగా వరివ్టరించుకోగలిగామంటే అందుకు మా బృందం మాకు అలసటగా కూదా ఉందెది. అయినా కార్వక్రమాల మేనేపైర్‌ న మా వెంట వచ్చిన శ్రీ కె. జి. కృష్ణమూర్తిని అభినందిం ఏర్పాటుచేసిన కార్యకర్తలకు గానీ మాకు ఆతిథ్యం ఇచ్చిన వారికి న గా ౦ట వచ్చిన శ్రీ న్ఫ్టమూరత్త గానీ ఎటువంటి అసౌకర్వమూ కలగకుండా చూసుకోగలిగాము. + రమా శ్ర విజయవంతం కావడానికి నా నాకా [౮ ఇం | తం కొ, వారి కార్యనిర్వహణ సొమర్జానికి తగ్గట్టుగానే వారి ఆతి యాత్ర హా కావడానికి ప్రధాన కారకులు - ర్స్‌' ధ్యమూ అద్భుతంగానే ఉందేది. వాళ్లు మాకు వినోదం కల్పిం ర్త భాగ ను భయా చారు. విందులు చేశారు. మా యాత్రను నుఖమయం చేశారు తెలుగు సాపొత్వ సాంస్కుతిక సంఘంవారు; అందునా (ప్రధా న సంఘ న శ్రీ జిఎ.నరసింవో తమ కార్లలో మాకు దర్భనీయస్థలాలనెన్నిటినో చూవించారు. ౦గా ఆ నంఘం తార్యనిర్వాహకులయిన థ్రి సంవ దూరాలు లెక్టుచేయక మా వెంట వచ్చారు. నయాగరా జల రావు, శ్రీ ఆర్‌.ఆర్‌. పాలంకి, శ్రీ జి. నారాయణరావు, త్రీ 1 స న్‌ రూ ఎంతో పాతం, డిన్నీలాండ్‌ వంటి చూడవలసిన వాటినెన్నిటినో దగ్గ లక్ష్మి బులుసు, శ్రీ రామదాన్‌ తదితరులే. వారంద ం రుండి చూవీంచారు. యునైటెడ్‌ స్టేట్స్‌లో మాకు ఎంతో (శమవడి నాకు ఈ విజయాన్ని సాధించిపెట్టారు. క సుఖసంతోషాలు అందించిన తెలుగు సోదరులకు కృతజ్ఞతలు (ప్రతిచోటా ఎందరో ఘంటసాలను చూడడానికి, ఘంట తెలియజేయదానికి నాకు మాటలు చాలవు. ఈ 21 రోజుల నెల పాట వినడానికీ వచ్చారు. నేను ఏం పాదాను ఎలా యాత్ర ఒక విభిన్నమైన కక్ష్యలో మవోవేగంతో చేసిన వ్రయాణం పాడాను అన్న దాంతో నిమిత్తం లేకుందా వారందరూ చూవీన లాగా అనివీంచింది. అదొక ఆహ్లాదకరమైన తీయని కల. ఆదరాభిమానాలను నేను ఎన్నటికీ మరబిపోలేను. గుంవులు నేను అమెరికా చేరిన లోజున నా ఉత్తర అవారికా గుంవులుగా నా చుట్టూ చేరి నేను వచ్చినందుకు ధన్యవాదాలు యాత్రను గౌరవించే తీరులో ఒక గోల్డెన్‌ రికార్డ్‌' రికార్డ్‌ చేసే. చెదుతూ నన్ను మళ్లీ రమ్మని ఆవ్వోనించిన- వాళ్ల (ప్రేమను ఎలా కార్యక్రమం ఏర్పాటుచేశారు. త్వరలో ఆ రికార్డు ఇళ్ళడా విదుదల . మరచిపోగలను? భారతీయులేకాక కచేరీలకు వచ్చిన విదే అవుతుంది. మీరందరూ దాన్ని వినవచ్చు. చివరి రోజున నాకూ శీయులు కూదా నన్ను కలుసుకుని అభినందనలు తెలియ నా బృందంలో వారికీ నన్మానం జరిపారు. మా కందరికీ సాలు జేయడం ఎంతో ఆనందం కలిగించింది. వలు కప్పి కానుకలు ఇచ్చారు. ఐక్స రాజ్వసమితిలో నేను కచేరీ ఈ మొత్తం యాత్రలో నా గొంతు ఎటువంటి ఒడీదుడు చేనినవుడు ఐక్కరాజ్వసమితి వారి శాంతి వతకం అలంక కులకూ లోనుగాక చక్ళుగా వలికినందుకు నేను భగవంతుడికి రించారు. త్ధతజ్ఞతలు చెవుకుంటున్నాను. నా గళం చెక్కు చెదరకుండా లతా. ఈ లాలా

ననున మన ఘంటసాలలా ఉందడంవల్ల నేనూ, నా పాట వినడానికి వచ్చిన (ోతలూ గలనని చెప్పాను. నా పాట వినలేకపోయినా నన్ను చూడదాని- కూడా నిరుత్చాహవదవలనిన సందర్భం' రాకపోవదం నా కని విమానాశ్రయానికి తరలి వచ్చిన అంతమంది అభిమానం అద్భుష్టం. ప్రయాణాల ఎత్రిడులన్తూ బదలికనూ తట్టుకొని నన్ను కదిలించింది. ఎక్కువనేవు పాడడానికి వీలుగా నా ఆరోగ్యమూ తోడ్పడింది. నవంబర్‌ 5 రాత్రి కువైట్‌ నుంచి బయలుదేరిన మేము 6 నిజానికి నా వాట ఆరోగ్యానికి నా పాట వినడానికి వచ్చిన ఉదయం బొంబాయికీ, ఆ మధ్యావ్నాం మద్రానుకూ చేరు అభిమానుల (పేమే కారణమని చెప్పాలి, కున్నాము. నా చిరకాల స్వవ్నం ఫలించిందన్న సంతోషంతోనూ, నన్న ఇదివరలో మనవి చేసినట్టు విదేశాలలో వర్యటించి మన ఆవ్వోనించిన వారి ఆశలను వమ్ము చేయలేదన్న విశ్వానంతోనూ భారతీయ సంగీత సందేశాన్ని వినివించాలన్నది నా చిరకాల నవంబర్‌ 1 నాటి సాయంకాలం న్యూయార్‌ నుంచి బయలు స్వప్పాలలో ఒకటి. నా కల ఫలించిందనీ అదెంతో ఆనందాన్ని దేరాను. నాకు వీద్యోలు చెవ్పడానికి విమానాశయానికి వచ్చిన క్రలిగించిందనీ మీకు విన్నవించుకుంటున్నాను. ఆ కల ముగి న్యూయార్డ్‌ తెలుగు నొపొత్వ నొంన్ముతిక నంఘం కార్య నంది. మీ అందరితో నా అనుభవం వంచుకోవదడం నాకు నిర్వాహక మండలివారూ ఆ నంఘం నభ్యులు కూడా నా యాత్ర సంతోషం కలిగిస్తున్నది. వ్యక్తిగతంగా కలలలో జీవించడం నాకు తమకు ఎంతో నసంత్బవ్ల్తి కలిగించిందన్నారు. ఇష్టం ఉందదు. అందువల్ల వాస్తవికతను దృష్టిలో పెట్టుకొని నా న్యూయార్మ్‌ నుంచి మేము పారిన్‌ చేరుకున్నాము. రెండు. నిత్య జీవితాన్ని యథావ్రకారం కొనసాగించుకోవడమే నా రోజులు అక్సుడి దర్శనీయ స్థలాలు చూడడంలో గడిపాము. క్తర్తవ్యం. పారిస్‌లో మాకు కార్యక్రమమేమీ లేదు. మా మిత్రులయిన శ్రీ -ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు జున్నూర్కి ఆయన భార్య విమానాశయంలో మాకు ఎంతో ఆదరంతో స్వాగతం వలికి మా బఐనకు ఏర్పాట్లు చేశారు. మాకు వ! ॥ ఆ మహానగరం చూవీంచారు. విదేశ యాత్ర నుంచి తిరిగి రాగానే ఘంటసాల తిరుపతి మా చివరి కార్యక్రమం కువైట్‌లో ఏర్పాటయింది. నవం వెళ్లి తలనీలాలు సమర్పించుకుని, శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామివారిని బర్‌ 5 సాయంకాలం జరగవలసిన ఆ కార్వక్రమం కోసం దర్శించారు. ఇందియన్‌ ఆర్స్‌ నర్భిల్‌ వారు ఎన్నో ఏర్పాట్లు చేశారు. అయితే పొగమంచు కారణంగా పారిన్‌ నుంచి నకాలంలో బెయిరూట్‌ నాం ఇ మాల్‌ చేరుకోలేక పోయాము. దాంతో బెయిరూట్‌ నుంచి కుబైట్‌ హ్ల్లో సా .( విమానం అందుకోలేకపోయాము. అందువల్ల నవంబర్‌ 5 నాటి ర ఒ నా న్య 11111 కార్యక్రమం. రద్దు చేసుకోవలని వచ్చింది. ఆ కార్యక్రమం ౨) (తలు. ఏర్పాటుచేసిన మిత్రులు శ్రీ డిఎన్‌ లింగం మొదలయిన వారు స వ స్‌ నన ఎంతో బాధవద్దారు. విమానాలు ఆలన్యంగా నదవడం వంటివి ల తీ మానవ (ప్రయత్నానికి అతీతమైనవి కనుక మేము వ్రకృతికి తల శ "3 యో క్‌. వంచక తవ్పులేదు. కుబైట్‌లో కచేరీ చేయకపోయినా విమానా ల ఊఅయంలో మిత్రులనూ అభిమానులనూ కలుసుకొని వారితో క్షే /. (శ ముచ్చటించగలిగాను. మరొకసారి వచ్చి వాళ్లందరికోసం పాడ వ్‌ తిరుపతినుంచి తిరిగి వచ్చాక... లాలా రక తతత

మన ఘంటసాల తతత లు! జీ ద కోఐర్‌ 8 సంచి. చలనచిత్ర పరిశ్రమలో ఘంటసాల సుపరిచితులు. సంగీతదర్భ గొటింజిర్‌ బ్లిక్‌ అనే జర్మన్‌ పత్రిక 1971 అక్టోబ కులుగా నేపథ్య గాయకులుగా ఆయన ఎంతో బ్ర | కలో ప్రచురించిన వార్త ఘంటసాల 1922లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో జన్మించారు. తమ 1కే గ్ర వీ వీ "ఇ [01115 160 డి6581%5 ఇడం ఏట తండ్రిని పోగొట్టుకొన్నారు. ఘంటసాల తండ్రి కూదా స గ్‌ వక న్నక్ష నా నె 1 త ప్ర[8141611 1) ౮1111501 కసె! జ్ఞులే. ఎన్ని ఇబ్బందులు ఎదురయినా ఘంటసాల సంగీతాభ్యా! ఏక! 16116568 3010638 ఇగిగి- , న క్‌ జనప నవని మ. చేయాలనుకున్నారు. 1942లో ఆయన 20 ఏళ్ల వాడుగా ఉన్నపుడు నన ల్‌. ఇం కం స క రిక అడ ౧ ౨1164 తంగ ₹501= ఇ క నకు క కవి బా వాన సంససననలను.... విధించారు. చెరసాలనుంచి విదుదలయ్యాక ఆయనకు గాయ [న ననన (గేయకవి అని ఉందాలి) సముద్రాల రాఘవాచార్యతో పరిచయం వం భట య మల్‌ ననన ఘంటసాలను చలనచిత్రాలకు పరిచయం తే మ. సమన! సగ కలిగింది. ఆ ఆచార్యులు ఘ క న పయన నటల చేశారు య ప. మమోలననియాం... చేశారు. చింది. కు నను గాయకుడుగా ఆయనకు 1947లో అవకాశం లభించింది. మంట్‌ క. ౨1౯ అయనం కలు లు ఆయన షీ శక. మరస మాచమను... ఏదాది తర్వాత సంగీత దర్శకుడూ అయ్యారు. ఆ తర్వాత న గాక. హసనమనన ననన డలేదు. అప్పటినుంచి 9600 పాటలు పాడారు. క చనావరదాన్లన్నుస్ట్యు... వెనుదిరిగి చూడలేదు. అప్ప గా హు న వు... సంగీత దర్శకుడుగా 102 చిత్రాలకు ప దాదా గ యు స మ సమస సరాకికన్‌ గీతాలకు స్వరకల్పన చేశారు. ఘంటసాల పేరు దక్షిణ భా [ఆధ గిలి న న్‌! గ మంగ వమ? స స ల త్‌ ము ము ! సరన ససయన దేశమంతటా ప్రసిద్ధమే. ఆయన పాడిన పాటల సంఖ్యతో నిమిత్తం ( ల్‌ నత. న క అబు యో వళ నగి[0౯ సి చూపేది పాడ పం బ్రస్ననస్టమైం... లేకుండా - తక్కిన వారినుంచి ఆయనను వేరుచే ద వై స్‌మన స్తం డు డంలో ఆయన ప్రవేశపెట్టిన కొత్త ఒరవళ్లే. గాయకులుగా మూ ఇట రికి ఘంటసాల చక్కని ఆదర్శమూర్తి. గొటింజెన్‌లో దక్షిణ భారత సంగీత చక్రవర్తి తరాల వారికి ఘ; గ్‌ యి 60౨౧9 121 గొటింజెన్‌: సరాయాటణమలు | నం పుం.. 1064156016 గట51 నన్నే ప్రపంచయాత్ర చేస్తున్నారు. దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన ఈ గొప్ప 12 కళాకారుడు లండన్‌,, పారిస్‌, న్యూయార్క్‌లలో గానం చేస్తారు. ఉఆగడగి65డ "

ఫ రు స వా జ్రారయననరిలం రకం నప 56౧6 అక్టోబర్‌ 10 నాడు ఘంటసాల తమ ఐదుగురు సభ్యుల వాద్య నస కానా == బృందంతో ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పడెగోజిస్‌ (వాల్ట్‌వెగ్‌ 26) వారి యం. నాయుడి సమావేశమందిరంలో సంగీతం వినిపించనున్నారు. ఈ కార్యక్రమం (1 1. న | డు నక చ్వారా తూర్పు పాకిస్తాన్‌ నుంచి వచ్చిన కాందిశీకులకూ, ఆమ్మెస్టీ క న ప్ర ] సవమ ఇంటర్‌ నేషనల్‌ వారికీ నిధులు సేకరించనున్నారు. ఘంటసాల న! ఆంధ్ర సంస్కృతిని సమర్పించనున్నారు. శాప్రీయ సంగీతంతో బాటు మ ఖీ”.

స పద స సాంప్రదాయికమైన ఆధునిక సంగీతాన్ని జానపద సంగీతాన్నీ (క్ర “మైన ము. వాద్యాల సహకారంతో వినిపిస్తారు. గడచిన 27 ఏళ్లుగా భార గొటింజెన్‌ కార్యక్రమం గురించిన భారతీయ సంగీతం ఘంటసాల రద రతతతరతతతనతతాాలు

లా మన ఘంటసాల కశ్తశి భత ఖక్రైల ఇం శిళా?ం న. త 1 సట (1 టన న స గే శక రిక! లకీ కేం న. న స ఫశ వే శ్చాలీ ల న శ్‌ లల న్తి థన న న న. తశ శ స పేలి టే

• శస సం కళ సట సం లన న వట లచ ల కం బత. టం. ష్‌! స్‌ య క్లాప ళ్ల న వ్‌ కె కీ బతి త్త టుక్టే న టనే కత్తి క . న న క నం. న్‌ నూ న శ క స ఈ న నే ఉపార్‌ కే శక్‌ నక్టీ క్‌ ఇవ ల్‌ సిటిశ్తి ధి నట అత్తే నళిని కళ శష తే 1 ॥ లి 2 నం ప. న . ల స ణే కళ్లిజ్‌ కళళ లి య. ॥ స వ్ల ణి ళ్డె గి ల్లి రె ద్ధి ప. | (| మకీ మం. [ షి కళ్ల కకం ఇ ఉఇకుల . గ. వ తై పశేసే కే శే. పి శ న. [రై న స. య. ల్‌ వ్‌ ర్ల నవ వ స క వై షే వస త్తి వ్ల బ్ట్‌లే ర్ట ణ్త ళి న య [ నాలా ల మ్యలా నవ్య తతి 1 ర శ్‌ జ స్‌ గ శ్‌జ ల పన మ స న్‌ “ల్‌ ఇ క క స నమ ఖా 6 ణల 2 ప వ లి డ! ణు ణి ౯7 గ్టన్ను వః స ళన గ ళీ ని స్‌ ణే ణి ర. న మ సం... ల గ్య) ళ ఇ ల్జు న యు. న గ (ట్‌ ప్ర క్‌ చ మిల న. ప్ర సస్ట స ఫి న. ర్‌ స్ట్‌ [రై2 కి శిస్టేక్ష కలక స్ట స్టారొస్ట్యా పైక వ టంర్‌ సళ శీగ న ఆ టె ర... రం రం క్ల చ వ సన న న య... తం రస స్టేల లశ లై వి (అ. 0 పెం 9, క! న లె 6ఇబ్ధ స్తో య! ఓ మ పటి వ స్లోహస కర క్ల్య గే లిసైన్ల? న్‌ా న న న. ద్‌ జనః ర్‌ న! ఫ్ర క్రగల్లా న. క్ర్‌ల్ల ప ననన

చతతతతనతనవవవవవావావావావావావా మన ఘంటసాలలా 1971లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో. నాలుగు ఆ జనవరిలోనే ఆయన పెదకళ్లేపల్లి వెళ్లారు. ఒకసారి తమ చిత్రాలు వెలువడ్డాయి. అవి: పట్టిందల్లా బంగారం, పట్టుకుంటే పాత మిత్రులందరినీ పలకరించారు. పాడడం తమ మిత్రుని లక్ష్మ రంగేళీ రాజా, రామాలయం. వంతనీ ఆయనను (ప్రేమించడం తమవంతన్‌ మిత్ర బృందం శ్రీకృష్ణ విజయం, దసరా బుల్లోడు, మనసు మాంగల్యం, ఆయనకొక గేయ మణిమాలి సమర్పించారు. జీవిత చక్రం, ఆనంద నిలయం, సుపుత్రుడు, అమాయకురాలు, అందులోని ఖండికలలో మూడు ఇవి: శ్రీ వేంకటేశ్వర వైభవం, (ప్రేమనగర్‌, రామాలయం, పవిత్ర “నీగళన్మాధుర్య హృదయాలు, శ్రీ కృష్ణసత్య మొదలయిన చిత్రాలెన్నిటిలోనో రాగ సంగీతాల్థి పాటలు పొదారు. అలలుగా లేచింది 1971లో విడుదలయిన చిత్రాలలో తాము పాడిన కొన్ని ఆకాశ మంటింది పాటల సాహిత్యం ఘంటసాలకు ఎంతో అసంతృప్తి కలి వరదలై, వాగులై గించింది. వేగం పేరుతో పాటలలో వస్తున్న విపరీత ధోరణుల పరుగులెత్తుచు తెల్లు గురించి ఆయన బాధపడేవారు. 'ఈ దరువులూ దంపుళ్లూ నేలనేముంచెత్తరా ఏమిటో? అని విసుక్కొన్న సందర్భాలూ ఉన్నాయి. ఎప్పు సోదరా దడయినా సంగీతమూ సాహిత్యమూ బాగున్న పాట పాడమని నీకు నీవే సాటిరా?” పిలిచినప్పుడు ఆయన చాలా సంతోషించేవారు. 'పాట సుఖంగా ఉంది బాబూ! అని గీత రచయితనూ సంగీత దర్శకుడినీ “చిన నాటి స్నేహాల అభినందించేవారు. చిరు గొంతురాగాల “జీవిత చక్రం చిత్రంలో శంకర్‌ (జైకిషన్‌) సంగీత దర్శ పరుగెత్తు మేఘాల కత్వంలో పాటలు పాడడానికి ఆయన బొంబాయి వెళ్లారు. ఎగిరే విహంగాల ఆయన వేషం (ధోవతి, జుబ్బా) చూసి బొంబాయి సంగీత కళా వర్ణిస్తు మా ముందు కారులు “ఈయన ఏం పొడుతాడు అని గుసగుసలు పోయారట. పాట పాడిన నాదె మైక్‌ ముందు నిలబడి ఆయన మొదటి పాట రిహార్స్‌ చేయడం నీశక్తి ఊహిస్తిమీ మొదలుకాగానే వాళ్ల అనుమానాలు పటాపంచలయ్యాయి. ఆ సోదరా - నిజముగా సాధిస్తివీ!” పాట ధాటికి స్టుడియోలో స్పీకర్లు ప్రకంపనాలతో దద్దరిల్లి పోయాయి. ఆయన రెండు గంటల సేపట్లో రెండు పాటలు “మానోట నీ పాట పాడి రికార్డింగ్‌ చేశారు. ఏ నాడో పాడింప 1972 వచ్చింది. జనవరి ఒకటవ తేదీ నాడు ఘంట ఇంటింట నీ కీర్తి సాలకు ఆయన శిష్యులు రాఘవులు, విజయాకృష్ణమూర్తి, ఇనుమడించెనుగదా! పామర్తి బి.గోపాలం, ' ఎం.రంగారావుగార్లు గురుపూజ జరి సంతృప్తి చెందక్సే సాధించి పారు. *ఈ రోజుల్లో శిష్యులు గురువును ఇంత ఆప్యాయంగా పాశ్చాత్య ఆదరించడం ఏంతో విశేషం. శుభసూచకం” అన్నారు ఆ గురు రాజ్యాల తిరిగొస్తివా పూజోత్సవ సభకు అధ్యక్షత వహించిన ప్రముఖ నటులు చిత్తూరు అచ్చోట నాగయ్య గారు. రామనామమె చేస్తివా!” కనన

లా మన ఘంటసాల లాలా అక్కడే ఎవరో మిత్రులు ఆయన త్యాగరాజకీర్తనలు పొడి ఆరోగ్యం బాగా లేదనీ మిగతా కార్యక్రమాన్ని తమ శిష్యులు రికార్డ్‌ చేస్తే బాగుంటుందన్నారు. తమకూ ఆ కోరిక ఉందన్న _ జె.వి.రాఘవులుగారు నిర్వహిస్తారని చెప్పి సభాసదుల దగ్గర ఘంటసాల- త్యాగరాజ కీర్తనలు పాడాలంటే బాగా సాధన సెలవు తీసుకొన్నారు ఘంటసాల. ఆయనను వెను వెంటనే చేయాలనీ ఆ సాధన చేయాలంటే చలన చిత్రాలకు పాటలు ఉస్మానియా జనరల్‌ ఆస్పత్రికి తరలించారు. పాడడం కొన్ని నెలలబాటయినా ఆపవలసి ఉంటుందనీ చెప్పి, 1972 సెప్టెంబర్‌ అక్టోబర్‌ మాసాలలో దాదాపు నెల తమ చేత పాడిస్తున్న నిర్మాతలకు ఇబ్బంది కలగకుండా వీలు _ రోజులకు పైగా ఆయన ఉస్మానియా ఆస్పత్రిలో ఉన్నారు. పిల్లల వెంబడి త్యాగరాజకీర్తనలు, తరంగాలు మొదలైనవి రికార్డ్‌ చేయ చదువుల మూలంగా కుటుంబ సభ్యులెవరూ మద్రాసు నుంచి డానికి ప్రయత్నిస్తానున్నారు. కాకినాడకు చెందిన గిరి అండ్‌ హైదరాబాదు వచ్చి ఎక్కువ రోజులుందడే వీలు లేకపోవడంతో కంపెనీ వారు త్యాగరాజస్వామి పంచరత్న కీర్తనలు పాడి రికార్డ్‌ ఘంటసాలను చూసుకోవడానికి వాళ్ల ఇంట్లో పని చేసే కృష్ణ చేయమని కోరినప్పుడూ ఆయన తమకూ ఆ కోరిక ఉన్నాతాము (కొమరవోలు కృష్ణారావు) హైదరాబాదు వచ్చారు (ఈ కృష్ణ తాత్మాలికంగానైనా సినిమా పాటలు పాడకపోతే నిర్మాతలు గారికే “గుండు మామయ్య అనీ పేరుంది. ఆయన వయసులో నిరుత్సాహపడతారనీ, వాళ్ల సినిమాలు ఆలస్యమై ధన నష్టం పెద్ద వాడే అయినా నికృల్లే తొడుక్కుంటూ ఉండేవారు). కలగవచ్చుననీ తమ జీవితాన్ని ఉన్నత స్థితికి తెచ్చిన నిర్మాతలకు ఘంటసాలకు గుండె ఆరోగ్య పరిస్థితి అంతంతమాత్రం నష్టం కలిగించలేమనీ చెప్పారు ఘంటసాల. గానే ఉంది. ఆయన చక్కెర వ్యాధి అదుపులో లేదు. మూత్ర అయితే “పది కాలాల పాటు నిలిచే పాటలు పాడాలి. పిండాలు సరిగా పని చేయకపోవడంతో ఆయన కడుపు ఉబ్బి ఈపిచ్చి పాటలూ వెర్రి పాటలూ పాడడం విసుగా ఉంది” అని పోయింది. వీటన్నిటికీ ఉస్మానియా ఆస్పత్రిలో వైద్యం మొదలు ఆయన సన్నిహితులతో చెప్పేవారు. పైగా ఆయన ఆరోగ్యం పెట్టారు. ఆ ఆస్పత్రి గది గోడ మీద శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామి వారి కూడా అంతంత మాత్రంగానే ఉండేది. తమ పిల్లల భవిష్యత్తు చిత్రం ఉన్న కాలెండర్‌ ఉందేది. కొద్దిగా చిరిగి పోయిన ఆ గురించి ఆయన ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉండేవారు. కాలెండర్‌లోని స్వామిని చూస్తూ పాటలు పాడుకుంటూ ఉండే ఆయనలో ఆధ్యాత్మిక ధోరణీ ఒక రకమైన నిర్షిపతా మొద వారు ఆయన. మిత్రులు, అభిమానులు వస్తే తమ ఆరోగ్యం అయ్యాయి. జే గురించి మాట్లాడక వాళ్లకు ఏవో తమాషా కబుర్లు చెప్పి నమసూ 1972లో ఘం స ఉండే వారు. కొబ్బరి (బొండాల) నీళ్లు తాగమని వైద్యులు 1972లో విదుదలెన బి. గ్‌ ఇ " పోతే కుటుంబం వారు మద్రాసు నుంచి వాటిని పంపించారు. నేయ యుద్దం, దత పుత్రుడు జులు ఎచ్చాయి, ర్తి కృష్యాంజ విజయదశమి రెండు రోజులుందనగా ఆయన ఆస్పత్రి కాపురం, కులగా రవం బడి వ ట్‌ మారింది, పండంటి నుంచి డిస్పార్ట్‌ అయ్యారు. ఆ ముందు రోజు తమకు సపర్యలు కోడలు మొదలెన ఇ / పం లు, బాల భారతం, కొడుకు- చేసిన నర్సుల కోరిక మేరకు చాలా సేపు పాటలు పాడి విని లైన చిత్రాలకోసం ఆయన పాటలు పాడారు. పించారు. 1972లో ఒక కార్యక్రమంలో పాల్గొనడానికి ఘంటసాల సాయంకాలం దాటిపోయింది... హైదరాబాదు వెళ్లారు. రవీంద్రభారతిలో తమ సంగీత కార్య ఆస్పథత్రిలో ఉండగానే ఒక సాయంకాలం చీకటి ముసు క్రమం మొదలుపెట్టిన కాసేపటికి ఆయనకు గుండెలో నొప్పిగా రుతూ ఉండగా - ఆయన తమ స్ఫితి గురించి ఒక పాట రాసు ఉన్నట్టు అనిపించింది. కూచుని పాడడం కష్టమైంది. తమ కొన్నారు. థ్‌ అతత ఈఈ తు

లాలా మన ఘంటసాలలా అ పాట: విజయదశమి ముందు రోజు ఆకాశవాణి హైదరాబాద్‌ “ఇది సంధ్యా సమయం కేంద్రానికి వెళ్లి 'జనరంజని” కార్యక్రమం రికార్డ్‌ చేసి “విజయ ఇది చీకటి ముసిరే తరుణం దశమికి బెజవాడ వెళ్లి కనకదుర్గమ్మ దర్శనం చేసుకొని ఇంటికి బాటసారీ తెలుసుకోవోయ్‌ వెడతాను” అనీ, పాడగలిగినంత కాలమే బతకాలనీ ఐతి బాటసారీ మేలుకోవోయ్‌ కున్నంత కాలం పాడాలనీ తాము కోరుకుంటున్నామనీ అభి మానుల దగ్గర సెలవు తీసుకొన్నారు ఘంటసాల. “నాయనువారే ఉన్నారనీ మద్రాసు చేరినా - ఆయన ఆరోగ్యంలో ఒడిదుడుకులు నమ్మిన నాదే దోసమనీ తగ్గలేదు. “అయి పోయింది బాబూ నాపని అనీ, “ఈయంత్రం తెలిసి క్రుంగి నశించే కన్నా చెడిపోయింది. స్పేర్‌ పార్టులు దొరకడం లేదు బాబూ” అనీ నలిగి నశించుటె మేలన్నా ఆయన సన్నిహితులకు చెప్పవారు. ఆయన అప్పట్లోనే ఒక నిర్ణయానికి వచ్చారు. రెందేళ్లలో ల చిత్ర పరిశ్రమ నుంచి విరమించాలన్నదే ఆ నిర్ణయం. ఆయన ఆశలతోనే జీవించి నిర్ణయం తెలిసి ఆయన సన్నిహితులూ అభిమానులూ ఎంతో నిరాశలతోనే తపియించి బాధపడ్డారు. చాలా మంది ఆయనకు ఉత్తరాలు రాశారు. జగమే మిథ్యగ భావన చేసే ఒరిస్సాలోని బరంపురంలోని ఎ. ఎన్‌.ఆర్‌ కల్చరల్‌ అసోసియేషన్‌ జీవికి శాంతే నిత్యమురా...” వారు “మీరు నిర్ణయించుకున్న అభిప్రాయాన్ని విరమించుకుని ఈ పాటను ఆయన కొందరు అభిమానులకు వినిపిం... మరి కొన్నాక పాటు 'పొటలు పాదుతూ' సంగీత కళకు, చలన చారు. పాట వినివారు బాధపడితే 'ఇది సంధ్యా సమయం ఇది చిత్ర పరిశ్రమకు తగు సేవ జేస్తారని సవినయంగ వేడుకుంటు చీకటి మూసీ తీరం” అని పాట మార్చి చమత్కరించారట. _ గాము” అని రాశారు. “బహుదూరపు బాటసారి” పాటకు శ్శశానానికి సాగిపోతున్న ఒక చలన చిత్ర పరిశ్రమ నుంచి విరమించుకోవాలని ఘంట శవ యాత్ర (ప్రేరణ అయిందనీ ఈ సారి ఈ పాటలో బాటసారి సాల నిర్ణయించుకోవటానికి కొన్ని కారణాలున్నాయి. చలన తామే అనీ ఆయన వాళ్లకు చెప్పారట. “నా జీవితంలో సాయం చిత్రాల పాటలలో వస్తున్న మార్పులు ఆయనకు ఆమోద కాలం దాటిపోయింది. చీకటి కమ్ముతున్నది,” అని వివరణ యోగ్యంగా లేవు. అప్పటికే యువగాయకులు వెలుగులోకి ఇచ్చారట. “ఎందుకండీ ఇలా మాట్లాడుతారు?” అంటే “మృతి వసుగ్నారు. అందువల్ల తాము అందరికీ పాడాలన్న అవసరమూ అంటే భయం లేని వ్యక్తిని కదా నేను” అన్నారట ఘంటసాల. లేదు. పైగా ఆయనకు చాలా ఏళ్ల నుంచి ఒక సంగీత విద్యా ఆస్పత్రి నుంచి ఘంటసాల బయలు దేరినప్పుడు వైద్యులు లయం నెలకొల్పాలనే కోరిక ఉండేది. ఆయనకు చేసిన పరీక్షల వివరాలు, తొము చేసిన వైద్యం వివ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వారు మొదట ఆయనకు రాలు అన్నీ ఉన్న ఫైలు ఇచ్చి కొన్నాళ్ల తర్వాత మళ్లీ రమ్మన్నారు. హైదరాబాద్‌ టాంక్‌ బండ్‌ ప్రాంతంలో సంగీత విద్యాలయానికి వైద్యం వివరాలు జా(గ్రత్తగా ఉంచుకొని అవసరమైతే మద్రాసులో అవసరమైన స్థలం ఇస్తామన్నారు. కాని ఆమాట మాటగానే వైద్యులకు చూపించి తగిన సలహాలు తీసుకోమనీ చెప్పారు.ఆ ఉండిపోయింది. ఈలోగా ఘంటసాల తిరుపతిలో కొంత స్థలం ఫైలు ఆయన ఇంటికి తీసుకు వెళ్లలేదు. “నా ఆరోగ్యం బాగానే గారు. ఆయన తిరుపతిని ఎన్నుకోవడానికి కారణం - తమ ఉందని వెళ్లిపొమ్మన్నారు” అని కుటుంబ సభ్యులకు చెప్పారట ఇష్టదైవమైన శ్రీవేంకటేశ్వరుడి పాదాల దగ్గర ఉండాలను ఘంటసాల. కోవడమే. సంగీత విద్యాలయం రూపొందేలోగా ఏ దేవాలయాల నాల ధం లోలా

ఎలలడాపాాావావాలాాాఆఆాాం మన ఘంటసాలలా లోనో సంగీత కార్యక్రమాలు చేస్తూ కాలక్షేపం చేయవచ్చుననీ ఆ ఆనంద పారవశ్యంలో “ఎంత హాయి ఎంత వాీయి ఆయన అనుకొన్నారు. తమ విద్యాలయం గురుకుల పద్ధతిలో ఈనాడు” అని మరొక పాట పాడారు ఘంటసాల. “ఘంట ఉండాలనీ సంగీతం పట్ల ఆసక్తి ఉన్న వాళ్తవందరిలీ కులమత సాలా! నీవు నాకు జన్మ జన్మలనుండి తెలుసు... తెలుగు నాట ట్రస్తావన లేకుండా అంధడులో బేర్చుకోవాలనీ ప్రధానంగా నీ పాట చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది అని సత్యసాయిబాబా సంగీత విద్య నేర్చుకొనే అవకాశంలేని బీదవారికి తోద్బడాలనీ గారు ఘంటసాలను ఆశీర్వదించారు. ఆయన ఆశించారు. ఘంటసాల తమకు సంగీత కళాశాల రూపొందించాలనే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం వారు ఘంటసాలకు హైదరా. కోరిక ఉందని చెబితే *నీ పేరిట ఒక సంగీత కళాశాల బాద్‌లో బొలారం వెళ్లే దారిలో కొంత స్థలం కేటాయించారు. ఏర్పడుతుంది” అన్నారట సత్యసాయిబాబాగారు. అది ఘంటసాలకు చెందిన స్థలం అనే సూచన కూడా అక్కడ ప్రసిద్ధ గాయని “భారతరత్న లతామంగేష్కర్‌ గారు తమ ఉందేదట (ఆ తర్వాత ఆ సూచన అక్కడ నుంచి మాయమయిం తండ్రి గారు దీనానాథ్‌ మంగేష్కర్‌ గారి స్మృత్యర్థం హైదరా దట), బాదులో ఏర్పాటుచేసిన ఒక సభలో ఘంటసాల గానం చేశారు. ఘంటసాలలో పెరుగుతున్న ఆధ్యాత్మిక ధోరణి ఆయనను ఆ సందర్భంగా ఆమె తాము పాడిన భగవద్గీత రికార్డులు ఘంట పుట్టపర్తి శ్రీ సత్యసాయిబాబాగారికి చేరువ చేసింది. చిత్తూరు సాలకు ఇచ్చారు. వరుసగా కొన్ని శ్లోకాల గానం ఆ తర్వాత నాగయ్యగారు, ఆదినారాయణరావుగారు, అంజలీదేవిగారు, ఆంగ్ల వ్యాఖ్యానం అన్నట్టుగా సాగిన ఆ రికార్డులు విన్న ఘంట పి.సుశీలగారు, ఆమె భర్త డాక్టర్‌ మోహన్‌రావుగారు మొద సాలకు కొత్త ఆలోచన ఒకటి వచ్చింది. భగవద్గీతలోని ముఖ్య లయిన వారితోబాటు ఘంటసాల కూడా సత్యసాయిబాబావారు టైన శ్లోకాలు కొన్నిటిని ఎన్నుకొని వాటిని స్వరపరచి ప్రతి మద్రాసుకు ఎప్పుడు వచ్చినా తమ కుటుంబంతో వెళ్లి దర్శిస్తూ శ్లోకానికీ విడిగా వ్యాఖ్యానం జోడించితే బాగుంటుందను ఉండేవారు. బాబాగారికి ఘంటసాల అంటే ఎంతో అభిమానం. న్నారు. ఈ ఆలోచన వచ్చినప్పుడే హెచ్‌ ఎంవి సంస్థకు చెందిన “పాట పాడు బంగారూ అని ఘంటసాల చేత పాటలు పాడించు. మేనేజర్‌ మంగపతిగారు కాకతాళీయంగా ఘంటసాలను చూడ కొనే వారట. వచ్చారు కొత్తగా ఏదయినా రికార్ద్‌ చేస్తే బాగుంటుందని చెప్ప బాబా గారి మీది భక్తితో ఘంటసాల కొన్ని పాటలు కూడా డానికి. రాశారు. “నన్నేలవా సత్యసాయిబాబా” “బాబా సత్యసాయిబాబా" “భగవద్గీత రికార్డ్‌ చేద్దాము” అన్నారు ఘంటసాల. ఆ అనే పాటలు రాసి వాటిని మద్రాసులో అంజలీదేవి గారింట్లో ఆలోచన రాగానే భగవద్గీత నుంచి 108 శ్లోకాలను ఎన్నుకొని సత్యసాయిబాబాగారికి తమ గానంలో నివేదించుకొన్నారు. “భగవద్గీత అష్టోత్తర శత మాలికా రికార్డ్‌ చేయాలని నిశ్చయిం మరొకసారి స్వామివారి సన్నిధిలో నెల రోజులపైగా గది చారు ఆయన. తమ (ప్రయత్నానికి ఆశీస్సులు పొందడం కోసం పారు ఘంటసాల. అక్కడి కళాశాల పిల్లలకు పాటలు నేర్చిం *2003 ఫిబ్రవరిలో ప్రశాంతి నిలయంలోని నంగీత 5కాశాల చారు. తీవ్రమైన అనారోగ్యంతో బాధపడుతూ బాబా గారి విద్యార్థులతో సంభాషిస్తూ శ్రీ నత్యసాయిబాబాగారు తమను దర్శించిన దర్శనం కోసం పుట్టపర్తి వెళ్లారు. ఘంటసాల బాబాగారి దర్శనం తోకాకారుల గురించి చెబుతూ ఘంటసాలకు తమ పట్ల గల భక్తి గురించి కాలేదని బాధపడుతూ 'నా శాయి నను చేరరాడాయె' అని పాట త్రస్తావించారు. ఆనందర్థంలోనో కామరాజు అనిల్‌కుమార్‌గారు కూదా వానగా ఘంటసాల బసకు వచ్చి పలకరించి 2003 మార్చి నంచికలోని కాంతి రేఖలు'లో చూడవచ్చు. వుటలు 79- చత 70 తతత

పయిాాలాాాావాా నున ఘంటసాల భార్య సావిత్రిగారితో బాటు కాంచీపురం వెళ్లారు. అక్కడ కంచి ప్రకారం ఆమె ఇంట్లో ఉన్న పంచెల జత తీసుకు పోయి కామకోటి పీఠాధిపతులయిన పరమాచార్యులు శ్రీ చంద్రశేఖ కాషాయం రంగు వేయించారు. ఆ జతలో ఒక పంచె బాగా రేంద్రసరస్వతీస్వామి వారిని దర్శించి ఆయనకు సాష్టాంగంగా నచ్చడంతో మరుసటి రోజు రికార్దింగ్‌కూ అదే కావాలన్నారు. నమస్శఏ3ంచి తమ భగవద్గీత ప్రయత్నం గురించి విన్నవించారు. ఆ సాయంకాలం దాన్ని ఉతికి ఫేన్‌ గాలి కింద ఆరవేయవలసి పరమాచార్యస్వామివారు “చాలా మంచి పనిచేస్తున్నావు. నీ జన్మ వచ్చింది. ఆ పంచె కట్టుకొని మరునాడు రికార్డింగ్‌కు వెళ్లారు చరితార్థం అవుతుంది. నీవు పాడే భగవద్గీత ఇంటింటా విని ఘంటసాల. పిస్తుంది. ప్రజాదరణ పొందుతుంది” అని ఘంటసాలను ఆశీర్వ మొదటి భాగం రికార్డింగ్‌ అయిన తర్వాత ఆయనకు దించారు. అక్కడ నుంచి ఘంటసాల పుట్టపర్తి వెళ్లి శ్రీ సత్యసాయి. సినిమాలలో పాటలు పాడాలనిపించలేదు. అయినా కొన్ని బాబాగారిని దర్శించి తమ భగవద్గీత ప్రయత్నం గురించీ కంచి పాటలు పాడారు. రెండవ భాగం రూపొందించడానికి విశేష పరమాచార్యుల ఆశీస్సుల గురించీ నివేదించారు. సత్యసాయి (శ్రద్ధ తీసుకొన్నారు. ఘంటసాల జీవించి ఉండగా భగవద్గీత బాబా గారు “అంతటా నీ భగవద్గీత వినిపిస్తుంది. తప్పకుండా రికార్డులు విడుదల కాలేదు (ఆయన మరణించిన రెండు నెలల రికార్ట్‌ చెయ్యి” అని ఆశీర్వదించారు. తర్వాత 1974 ఏ్రిల్‌ 22 నాడు విజయవాడలో దుర్గా కళా భగవద్గీతలోని 108 శ్లోకాలను ఎన్నుకొన్న తర్వాత వాటికి మందిరంలో జరిగిన ఒక ప్రత్యేక కార్యక్రమంలో విశ్వవిఖ్యాత మద్రాసు త్యాగరాయనగర్‌ శ్రీ రామకృష్ణ మఠం వారి బాలుర నట సార్వభాౌములు ఎన్‌.టి.రామారావుగారు ఆ రికార్డులను ఉన్నత పాఠశాలలో తెలుగు పండితులుగా ఉన్న కోట సత్య విడుదల చేసి తొలి ప్రతులను కవిసమాట్ర్‌ విశ్వనాథ సత్యనారా రంగయ్య శాస్రిగారి చేత వ్యాఖ్యానం రాయించాలని నిర్ణయిం యణగారికి అందజేశారు. ఈ భగవద్దీతా గానం ద్వారా ఘంట చారు. చాలా రోజులు శ్రమించి ఘంటసాల ఆ వ్యాఖ్యానానికి సాల తెలుగు వారి పృాదయాలలో చిరస్థాయిగా ఉండగలరని భార్య సావిత్రిగారి సాయంతో మెరుగులు దిద్దుకొన్నారు. శ్లోకాలు వాళ్లిద్దరూ ప్రశంసించారు. డాక్టర్‌ టి.వి. ఎస్‌. చలపతిరావుగారి వల్లె వేశారు. అధ్యక్షతన జరిగిన ఆ సభ ప్రముఖ గాయని పి.సుశీల గారి చిన్నపిల్లలు పాఠాలు అప్పజెప్పినట్టు సావిత్రిగారికి శ్లోకాలు ప్రార్థనతో మొదలయింది. ఆ సభలో టి.వి.బెట్టాగారు, “కరుణ వినిపించి తప్పులు సరిచూడమనేవారట ఘంటసాల. ఆ ఠీ" జంధ్యాల పాపయ్య శాస్రిగారు, బాలాంత్రపు రజనీకాంత రోజుల్లో ఆయనకు రక్తపుపోటు ఎక్కువగా ఉందడంతో వైద్యులు రావుగారు ఘంటసాల కీర్తిని కొనియాడారు. ఘంటసాల ఆయనను ఇల్లు కదల వద్దన్నారు. అప్పట్లో ఆయన మేడ మీద కుటుంబం పక్షాన ఆ రికార్డులను ముద్దు నరసింగరావుగారు ఉందే వారు. మెట్లు ఎక్కడమూ దిగడమూ కూడదన్న ఆ అందుకొన్నారు). రోజులలో భగవద్గీత శ్లోకాలకు స్వర రచన చేస్తూ ఘంటసొల ఘంటసాలకు తమ భగవద్గీత రికార్డులు త్వరగా విడుదల సత్కాలక్షేపం చేశారు. అయితే బాగుంటుందనిపించింది. ఆ రికార్డులకు ప్రజల నుంచి భగవద్గీత రికార్డ్‌ చేస్తున్నప్పుడు ఆయనకు కాషాయ ఎటువంటి స్పందన వస్తుందో తెలుసుకోవాలనీ ఉండేది. కనీసం వస్త్రాలు కట్టుకోవాలనిపించింది. ఆ మాటే భార్య సావిత్రి గారితో మొదటి భాగం రికార్జయినా వెలువడితే బాగుంటుందని ఆయన అన్నారు. ఆమె “కాషాయ వస్త్రాలు కట్టుకుంటే చాలదు. ఆశించారు. కాని గ్రామఫోన్‌ కంపెనీ వారు రెండు భాగాల రికా సన్యాసం కూడా ఉండాలి. మంచం మీద కాక నేల మీద రులను ఒకసారిగానే విడుదల చేయాలనుకోవడంతో పడుకోవాలి...” అంటే “ఇవన్నీ వాటంతట అవే వస్తాయి. నేను. ఘంటసాల ఆశ నెరవేరలేదు. మనస్సులో ఎంత సన్యాసినో నీకు తెలియదు. ఎవ్పుడో మానసిక ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ప్రభుత్వంవారు రాష్ట్రంలో పని చేసే సన్యాసం పుచ్చుకున్నాను” అన్నారు ఘంటసాల. ఆయన కోరిక అకాడమీల పనితీరు గురించి పరిశీలించడానికి ఏర్పాటు చేసిన లతా

వావ మన ఘంటసాల తతత బృందంవారు 1973 జూలైలో మద్రాసులో వచ్చారు. ఆ రాఘవులుగారిని మెచ్చుకొన్నారు ఘంటసాల. “భక్త తుకారాం'లో బృందం వారి గౌరవార్థం డాక్టర్‌ గాలి బాల సుందరరావుగారి భఖనా ఘన సుందరి పాటలోని *'పాండురంగ పొందడురంగి అనే ఇంట్లో ఒక విందు జరిగింది. ఎన్నీ నెలలుగా ఏ బహిరంగ నామస్మరణను ఎంతో భక్తి శ్రద్ధలతో, ఎంతో వైవిధ్యం ఉండేలా కార్యక్రమానికీ రాని ఘంటసాల ఆ విందుకు వచ్చారు. అక్కడ పాడామని తమ కుటుంబ సభ్యులకు వివరించారు. 'దేవుడు ఆయనకు ఒక అభిమాన నమస్కరించాడు. ఆయన ఆరోగ్యం చేసిన మనుషులు' చిత్రంలో పాటలు బాగా వచ్చాయని సంతో గురించి ఆదుర్దాగా ప్రశ్నించాడు. “నా ఆరోగ్యం ఫరవాలేదు... షించారు. నా అజ్ఞాత వాసం త్వరలో ముగిసి పోతుంది నాయనా... ఆ 'భక్తతుకారాం'” లోని కొన్ని పాటల ట్రాక్‌లను రామకృష్ణ వేంకటేశ్వరుడు చల్లగా చూస్తాడులే” అని జవాబిచ్చి తమ భగవ గారు పాడారు. ఆ పాటల రికార్డింగ్‌ జరిగినప్పుడు ఘంట ద్లీత గురించి చాలా సేపు మాట్లాడారు. “చాలా బాగా వచ్చింది. స్రాలకు ఆరోగ్యం బాగాలేనందువల్ల ఆయనకు కొంత ఊరట చాలా సంతోషంగా ఉంది. భగవద్గీత పాడగలగడం నా చిక్కాక ఆదినారాయణరావుగారు ఆయనను పాడడానికి రమ్మ అద్భష్టం. వినే వాళ్ళందరికీ నచ్చుతుందని నాకు అనిపిస్తున్నది” న్నారు. రామకళ్ళష్ణగారి పాటలు విన్న ఘంటసాల “ఆ అబ్బాయి అన్నారు. బాగా పాడారు. అతని పాటలే ఉంచేసుకోండి. నేను ఈ పాటలు కొన్నాళ్ల తర్వాత ఆయన మళ్లీ ఆస్పత్రిలో చేరారు. మళ్లీ పాడడం ఎందుకు?” అని ఆదినారాయణరావు గారికి చెప్పి “పాడుతూ ఉంటే ఆరోగ్యంగా ఉంటుంది.” అని ఆస్పత్రి నుంచి సెలవు తీసుకొన్నారు. వెళ్లి పాట రికార్డింగ్‌లో పాల్గొన్నారు. ఆస్పత్రి నుంచి ఇంటికి ఆయన ఆరోగ్యం అంతంత మాత్రంగా ఉండడంతో ఒక వచ్చాక మళ్లీ పాటలు పాడడం మొదలు పెట్టారు. ఆయన మళ్లీ _ సారి సత్యసాయిబాబాగారి దర్శనానికి వెళ్లారు. బాబాగారు పాడుతున్నారని తెలిసి అభిమానులు ఎందరో ఆయనకు అభి తమకు సంబంధించి హైదరాబాదులో స్థలం ఉందనీ అక్కడ నందనలు తెలియజేశారు. తమను కలుసుకొన్న ఒక అఖి ఘంటసాల సంగీత కళాశాల పెట్టుకోవచ్చుననీ చెప్పారట. మానితో “మీ వంటి అభిమానుల కోసమే నా ఆరోగ్యం ఆప్తబంధువుకు నివాళి చక్కబరుచుకొంటున్నాను” అని, “గొంతులో పసితనం ఉన్న వాళ్ల 1978 డిసెంబర్‌ 30. సాయంకాలం. తెలుగు చలన పాటలు కావాలి ఈనాటి సినిమాలకు. నా పాట ముసలిదై చిత్రరంగానికి దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు సేవ చేసిన పోయింది” అని చమత్కరించారు! ఒక మహానటుడు మద్రాసులో అస్తమించాడు. ఆయన పేరు 1978లో ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో వెలువడిన చిత్తూరు నాగయ్య. ఆ మరణం చాలా మందిని కుదిపి వేసింది. చిత్రం 'పూలమాలి. నాగయ్యగారి మరణ వార్త విని ఘంటసాల కుంగిపోయారు. 1973లో ఆయన పాటలు పాడిన చిత్రాలలో భక్త ఆల్‌ ఇండియా రేడియో మద్రాసు కేంద్రం వారు డిసెంబర్‌ 31 తుకారాం, జీవనతరంగాలు, దేవుడు చేసిన మనుషులు, పల్లె నాడు నాగయ్యగారికి ప్రముఖుల శ్రద్ధాంజలి ప్రసారం చేశారు. టూరి బావ, గంగ - మంగ, డబ్బుకు లోకం దాసోహం, డాక్టర్‌ నాగయ్యగారి నీడన తమ కళకు రాణింపూ ఆదరణ చేకూ బాబు, దేశోద్దారకుడు, బంగారుబాబు, మల్లమ్మ కథ, వాదేవీడు రిందని త్రికరణ శుద్ధిగా నమ్మిన ఘంటసాల పొంగి వస్తున్న మొదలైనవి ఉన్నాయి. 'జీవన తరంగాలు” చిత్రంకోసం “ఈ దుఃఖాన్ని ఆపుకోలేక పోయారు. “నాగయ్యగారు నా ప్రియతమ జీవన తరంగాలలో' పాటకు మంచి బాణీ అమరిందని ఆ ఆప్తబంధువు. దేశంలో నలుమూలలా ఆయన మంచి పేరు చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించిన తమ శిష్యులు జె.వి. సంపాదించుకొని మంచి వ్యక్తిగా మంచిగానే వెళ్లిపోయినారు. తమ జీవితంలో ఏది ధ్యేయంగా పెట్టుకొని సాధించాల్సిన పను సేత అభిమాని పేరు పి.ఎన్‌.గోపాలకృష్ణ లున్నాయో అవన్నీ సాధించి తమకు మాత్రం జీవిత పరమావధి లో

యా మన ఘంటసాలలా ఒక యిల్లు అస్తి ఏర్పరచుకోవాలనుకున్నా అది దక్కించుకోలేక కుంటే మూడో పూట జబ్బు మటుమాయమవుకుందనీ చెప్పారు. ఒక ఆద్దిస్టుగానే వెళ్లిపోయాడు ఆయన. ఆయన ఆర్టిస్టు జీవితం “ఒకసారి వాడి చూడండి ఎంత తేడా వస్తుందో మీకే తెలుస్తుంది” ప్రపంచంలో అందరికీ గీటురాయి. ఆ జీవితంలో ఎనీ "కష్ట అని ఆ వైద్యుడి గుణగానం చేశాడు. సుఖాలు, ఎన్నో ఆనందాలు, ఎంతో కష్టం, ఎంతో బాధ. అన్నీ సంక్రాంతి పండుగకోసం ఏవో తీసుకురావడానికి బజా అనుభవించి ఆయన రాసుకొన్న స్వీయ చరిత్రలో కూదా 'నాకు రుకు వెళ్లిన సావిత్రిగారు ఇంట్లోకి వస్తూ ఈవైద్యం సంగతి ఆఖరి నిమిషంలో పది మందీ చందాలు పోగుచేసి నన్ను తీసుకెళ్లి విన్నారు. ఆమె వివరాలు అడిగి తెలుసుకునేలోగా - ఆ పత్రికా తగలెయ్యాల్సిన గతి పడుతుంది” అని రాశారు. ఆఖరికి అది ్రత్రినిధి ఘంటసాలను చిత్తూరు తీసుకువెళ్లడానికి మరునాడు కూడా నిజం చేసుకొని వెళ్లిపోయారు. ఆయన ఉప్పు, పులుసు వస్తానని సెలవుతీసుకున్నాడు. తిని ఆయన అడుగు జాడలలో బయలుదేరి, ఈ రోజున జీవిత ఇప్పుడీ కొత్త వైద్యం ఎందుకని సావిత్రిగారు అడిగితే ధ్యేయాన్ని నేను కూడా సాధించుకొంటున్న మనిషిగా మొదట “అతను ఇచ్చే మందుతో మధుమేహం పూర్తిగా తగ్గిపోతుందట. నేను మద్రాసు రావడంతోటే నాకింత అన్నంపెట్టి ఒక సంవత్సర మామూలుగా భోజనం చేసినా ఇబ్బందేం ఉండదట అన్నారు మున్నర పాటు ఆదుకొని నన్నాక మనిషిగా తీర్చిదిద్ది నాభవిష్య _ ఫటసాల. తమ తమ్ముడు సదాశివుడికీ మధుమేహం ఉండడం త్తును తీర్చిదిద్ది ఆనందించాలనే కోర్కెతో కృషిచేసి, ఆనందించి వల ఆయననూ మందు తీసుకోవడానికి తమతో రమ్మన్నారు. నాకంటే ముందుగా వెళ్లిపోయిన మహావ్యక్తి, కాబట్టి ఆయనకు జనవర 12న ఘంటసాలనూ ఆయన తమ్ముడినీ వెంట హృదయపూర్వకంగా నా నమస్మారాలు తెలియపరచుకొంటూ, బెట్టుకొని ఆ పత్రికా ప్రతినిధి చిత్తూరు వాడు. ఆ ఘన వైద్యుడు ఆయన ఆత్మకు శాంతికలగాలని మనస్ఫూర్తిగా ఆకాంక్షిస్తు ఘంటసాలకు ఆయన తమ్ముడికీ మందులేవో ఇచ్చాడు. 'షగరు న్నాను” అన్నారు ఘంటసాల - నాగయ్య గారికి శ్రద్దాంజలి చాలా చిన్న వ్యాధి. దాందేముంది? ఈమందులు వేసుకుంటే ఘటిస్తూ. నాలుగు రోజుల్లో తగ్గిపోతుంది. ఇవి వాడిన తర్వాత మీకు మళ్లీ

అనారోగ్యంతోనూ ఆందోళనతోనూ నిర్లిప్తంగా ఉన్న ఘంట మందులు అవసరం ఉండదు అని హామీ ఇచ్చాడు. ఘంట సాలను నాగయ్యగారి మరణం ఎంతో బాధించింది. తమకు సాలకు త్వరగా నయంకావాలంటే అదనంగా మరాక మందు బాగా నీరసంగా ఉంటున్నట్టు అనిపించినా 1974 జనవరి 2 వేసుకోవాలనీ అన్నాడు. తన ఎదుటే మొదటి మోతాదు మందు నాడు జెమినీ రికార్డింగ్‌ తియేటర్‌లో 'యశోదాకృష్ణు చిత్రంకోసం. క్రస్ప్రక్రాన్లి బయలుదేరమన్నాడు. రెండో మోతాదు మరొక మూడు “చక్కని వాడే బలెటక్కరి వాడే యశోదమ్మ ముద్దుల కొడుకెత [౧లల తర్వాత వేసుకోమన్నాడు. మందులు బాగా పనిచేయడా వాడే అనే పాట సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారి సంగీత దర్శ నికి ఉప్పుడు బియ్యంతో అన్నం వండించుకొని తినమన్నాడు. కత్వంలో పాడడానికి వెళ్లారు. రికార్డింగ్‌ అయిన తర్వాత మంచి ఉప్పుడు బియ్యం కాంచీపురంలో దొరుకుతుందనీ సలహా నాగయ్యగారి గురించే రాజేశ్వరరావుగారూ. ఘంటసాలా ఇచ్చాడు. మందులు వేసుకోవడానికి చిరాకుపడే ఘంటసాల మాట్లాడుకున్నారు. చిత్తూరునుంచి మద్రాసు తిరిగివస్తూ వైద్యుడి సలహా గుర్తుపెట్టు

జనవరి 11 నాడు ఒక సచిత్రవారపత్రిక సినిమా ప్రతినిధి కొని దారిలోనే రెండో మోతాదు మందు వేసుకొన్నారు. ఘంటసాలను చూడడానికి వచ్చాడు. వచ్చి తన తల్లిదండ్రులకు సంక్రాంతి పండుగ వచ్చింది. మందులు వాడాక ఘంట ఎన్నో రోజుల నుంచి నయంకాని జబ్బులను చిత్తూరుకు చెందిన స్య్టక్తు ఏట్రా ఉందో చూసిపోదామని పత్రికా ప్రతినిధి వచ్చాడు. ఒక వైద్యుడు నయం చేశాడనీ, ఆ వైద్యుడు ప్రసిద్ధ తమిళనటులు సండ్ర పిండివంటలు తిన్నాడు. ఘంటసాల తమకు గొంతు శివాజీగణేశన్‌గారి కుటుంబంలోని వారికీ వైద్యం చేస్తూ ఉంటా నొప్పిగా ఉందంటే 'మందు పని చేయడం మొదలు పెట్టి డనీ చెప్పాడు. ఆ వైద్యుడు ఇచ్చిన మందు రెండు పూటలు వేసు నట్టుంది అని తన అభిప్రాయం చెప్పి వెళ్లిపోయాడు. సావిత్రి తతత “టే నాననా

లాలాలలలాలలలాలాలాలాలాలాాఊపపటజట-- మన ఘంటసాలలా గారు వద్దన్నా వినకుండా ఆరోజూ మర్నాడూ ఘంటసాల వచ్చారు ఘంటసాల. అప్పటికే ఆయనకు బాగా అనారోగ్యంగా మందులు వేసుకొన్నారు. ఆ మందు పని చేయడం మొదలు ఉంది. నెత్తిమీదినుంచి ఒక సాలువ కప్పుకొని వచ్చిన ఘంట పెట్టింది. జనవరి 16 నాటికి మందు వికటించింది. ఘంట సాల “ఉండబట్టలేక వచ్చేశాను' అన్నారు అంత నీరసంలోనూ. సాలకు గొంతు నొప్పి ఎక్కువయింది. నోరు పుండయింది. జనవరి 21. అప్పటికి ఘంటసాల అన్నం తినడం మాని ఒక పూటలో ఘంటసాల నోటి పుండు బాగా ఎక్కు ఆరు రోజులయింది. నోటిపుండు బాగా ఎక్కువయింది. నోటి వయింది. ఎప్పుడు మంచినీళ్లు తాగినా కాస్త నీళ్లు గ్లాసులోనే నుంచి కడుపుదాకా ఒకటే మంట. బాగా నీరసంగా ఉండడంతో మిగల్బడం ఆయన అలవాటు. ఆనీళ్లను సావిత్రిగారు అందు _ లేచి నిలబడడానికి కూడా వీలుకావడం లేదు ఘంటసాలకు. ఆ కొని తాగుతూ ఉండేవారు. నోటి పుండు ఎక్కువైన ప్ర్టితిలో రోజు చిత్తూరు వైద్యుడు తన మందు ఎట్లా వనిచేస్తున్నదీ చూసి న! ఆయన తాము మిగిల్చిన నీటిని ఆమె తాగడం తమకు ఇష్టం పోదామని వచ్చాడు. వైద్యుడు వచ్చాదని తెలిసి సావి(త్రిగారు లేదన్నారు. “ఏం మందిచ్చారు ఆయనకు” అంటూ లోపలినుంచి వచ్చేలోగా, “నోరూ గొంతూ బాగా మంట పుడుతున్నాయి. అన్నం ఘంటసాల ఆరోగ్యం బాగాలేదని (గ్రహించిన ఆ వైద్యుడు - తినలేను అన్నారు ఘంటసాల. మంచినీళ్లు తాగడానికీ ఇబ్బంది. హాల్లోనే తను ఘంటసాలకు ఇచ్చిన మందుల సీసాలు ఉండడం ఏర్పడింది. తమ్ముడు సదాశివుడికీ గొంతు మంట వచ్చిందని గమనించి ఒక్క ఉదుటున వాటిని అందుకొని వీధిలోకి ఉరికి తెలుసుకుని బాధపడ్డారు. 'ఇంకొక్కరోజు చూద్దాం అని జనవరి ఎవరికీ అందకుండా పారిపోయాడు. న! 17 నాడూ అన్నమూ నీళ్లూ మానేసి చూశారు. వైద్య విద్యార్థులకు పరీక్షలు నిర్వహించడానికి డాక్టర్‌ అంత నీరసంలోనూ జనవరి 18 నాడు మాస్టర్‌ వేణు చిట్టూరి సత్యనారాయణగారు మైసూరు వెళ్లారు. తమ పరిస్థితి సంగీత దర్శకత్వంలో "భద్రాచల వైభవం” అనే చిత్రంకోసం - నానాటికీ ఆందోళన కలిగిస్తూ ఉండడంతో డాక్టర్‌ జయంతి వి ను జయోద్యానంలోని రికార్డింగ్‌ తియేటర్‌కు వెళ్లి పాట పాడి రామారావుగారికి ఘంటసాల కబురు చేశారు. రామారావు గారు వచ్చారు ఘంటసాల. అప్పుడు మద్రాసులో ప్రముఖ చలన చిత్ర నిర్మాత బి. నాగిరెడ్డి ను స్మృతిలో వనిచేస్తున్నారు. జనవరి 18 నాడే ఘంటసాల తమ్ముడిని లీసుకుని డాక్టర్‌ గారు రూపొందించిన విజయా ఆస్పత్రి స్తున్నా! చిట్టూరి సత్యనారాయణగారి దగరికి వెళ్లారు. చెన్నపురిలో “చెవి రామారావు గారు ఘంటసాలను ఆస్పత్రిలో చేరమన్నారు. ౧ న క్‌ ముక్కు గొంతు వైద్యంలో తమదంటూ ఒక (ప్రత్యేక స్థానం అంతకు ముందు 1978 జూలైలో తమ ఆరోగ్యం బాగులే సంపాదించిన స ధి శడూ ష స చేయించు వ అ? క్‌ ్రగారాయణగారికి ఘంటసాల అంటే ప్రత్యేక నప్పడూ ఘంటసాల కొన్నాళ్లు అదే ఆస్పత్రిలో వైద్యం చేయిం న కో 0. ఘంటసాల పరిస్థితి చూసి 'నాటుమందు కొన్నారు. ముంజ నిది అని చెప్పి విటమిన్‌ ఇంజకృన్లూ 1974 జనవరి 30. ఆరోజు రథసప్తమి. ఉదయం ఎని లలలూ వాడమన్నారు. కోడిగుడుు పానను నో మిది గంటలప్పుడు ఘంటసాల ఇంట్లోంచి బయలుదేరారు ఉంచుకొని పుక్కిలించినట్లు చేసే స్‌ ట్లో సతిలో చేరదానికి డి ౮ న్ఫి ఎస్తె -అది నోటికి జిగురులాగా పట్టి ఆస్ప దానికి. ఉంది మంట తగ్గించగలదని చెప్పారు. వాహినీ స్టూడియోకూ చందమామ ప్రచురణ సంస్థకూ అప్పట్లో ఘంటసాల “తులసి” చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం మధ్య మద్రాసు వడపళనిలో ఆర్మాటు రోడ్డు (ప్రస్తుతం ఎన్‌. ఎస్‌. వహిస్తున్నారు. ఆ చిత్రంకోసం పి.సుశీల, ఎస్‌.పి.బాలసుబ్ర కృష్ణన్‌ సాల్రైలో ఉన్న విజయా ఆస్పత్రిలో 107వ నెంబరు హ్మణ్యం గార్ల చేత ఒక యుగళగీతం పాడించాలనుకొన్నారు. గదిలో ఘంటసాలకు బైద్యం మొదలయింది. అంతకు ముందు ఆ పాట రికార్డింగ్‌ జరుగుతుండగా రికార్డింగ్‌ తియేటర్‌కు జూలైలో ఆస్పత్రిలో ఉన్నప్పుడు “దొరబాబు చిత్రంకోసం “చంద్ర వ

వావ మన ఘంటనాల-లాలతతతతతత గిరి చంద్రమ్మా' అనే పాట రికార్డింగ్‌కు వెళ్లడం ఆయనకు గుర్తు పథ్యం ఆహారం పంపించమని చెప్పారు. విజయకుమార్‌ వస్తూ వచ్చింది. కొంచెం ఓపిక వస్తే మళ్లీ పాడవచ్చునని ఆయనను ఘంటసాలకు అలవాటుగా క్షురకర్మ చేసే ఆయననూ వెంట చూడడానికి వచ్చిన సన్నిహితులు థైర్యం చెప్పారు. తీసుకు వచ్చారు. ఆయన ఘంటసాలకు గడ్డం చేసి వెళ్లి

ఘంటసాల కూడా సావిత్రిగారితో 'కడుపునిండా తిండి. పోయాడు. తడిబట్టతో ఒళ్లు తుడిపించుకొని అతి కష్టం మీద పెడితే బాగా పాడుతాను" అన్నారు. ఘంటసాల ఆరోగ్యం బాగు బట్టలు మార్చుకున్నారు ఘంటసాల. వీపు చాలా నొప్పిగా లేదని తెలిసి చాలామంది నిర్మాతలు ఆస్పత్రికి వచ్చి ఆయనను ఏ9దని విజయకుమార్‌ను గట్టిగా వీపు పట్టమన్నారు ఎ ఆ ద పరామర్శించి వెడుతున్నారు. కొందరు ఆయన ఆరోగ్యం లేకుందా డ్రిస్స్‌ ఎక్కిస్తూ ఉండడం వల అయం ఆయన కుదుటపడగానే మొదటి రికార్డింగ్‌ కాల్‌షీట్‌ తమకే ఇవ్వాలని తులూ బాగా నొప్పిగా ఉంది. చిన్న కదలికను కూడా ఆయన అంటే "నా ఆరోగ్యం బాగు పడితే చూదాం బాబూ! ఇపుడే భరించ లేకపోయేవారు. అయినా ఆ చేతుల నొప్పి కన్నా వీపు

స్ట న నొప్పి ఎక్కువగా ఉందని అబ్బాయి చేత వీపు పట్టించుకున్నారు. ఏమీ చెప్పలేను అని ఘంటసాల వాళ్లకు సమాధానం చెప్పే క ల రు తమకు చాలా వారు. కాసేపు అయ్యాక పట్టింది చాలునన్నారు. ఆయాసంగా ఉందన్నారు.

మధుమేహం, దాంతో బాటు రక్తపుపోటు, మూలశంక, మాస్షర్‌ వేణుగారి ద్వారా ఘంటసాల పరిస్థితి బాగులేదని గుండెజబ్బు, మూత్రకోశ వ్యాధి వంటి సమస్యలతో అప్పటికే విని పు ప్పగిరి పీఠాధిపతి శ్రీ మదభినవోద్దండ విద్యానృనింహ వడలిపోయిన ఘంటసాల శరీరం నాటు మందు వికటించడం సరస్వతీస్వామివారు ఎకాయెకిన విజయా ఆస్పత్రికి వెళ్లారు. వల్ల కలిగిన ప్రభావం నుంచి బయటపడడం కష్టమైంది. అప్పటీకే మగతలో ఉ న్న ఘంటసాల అతికష్టంమీద స్వామి

ఘంటసాల అనారోగ్యం గురించి విని ప్రముఖ దర్శకులు వారిని చూసి నమస్కారం అన్నారు. స్వామివారు సావిత్రి గారికి బి.ఎన్‌.రెడ్డిగారు ఆయనను చూడదానికి ఆస్పత్రికి వచ్చారు. ధైర్యం చెప్పి వెళ్లిపోయారు. రెడ్దిగారిని చూచి కంటతడి పెట్టిన ఘంటసాల ఆయనకు 'పద్మ ఉదయం పదిన్నర అయింది. “ఊపిరి తీసుకోవడం భూషణ్‌ పురస్కారం లభించినందుకు నేరుగా వెళ్లి అభినందించ కష్టంగా ఉంది... ఆక్సిజన్‌ కావాలి...” అన్నారు ఘంటసాల. లేకపోయినందుకు క్షమాపణ చెప్పుకొన్నారు. ఆక్సిజన్‌ పెట్టాలంటే గదిమార్చాలి. ఆక్సిజన్‌ పెట్టమని

ఫిబ్రవరి 10 నాడు ఆ నెల 'విజయచిత్ర' సంచిక చూస్తూ చెప్పడానికి సావిత్రిగారు డ్యూటీ దాక్టర్‌ దగ్గరికి వెళ్లారు. అందులో నాగయ్యగారి మరణం గురించి రాసినది భార్య సావిత్రి ఆ ఉదయం నుంచి ఘంటసాలలో ఏదో మార్పు కనిపిస్తు నెల నా గురించి వేస్తారు అన్నారు. ఆ రాత్రి 11 గంటలకు జంధ్యమూ అన్నీ తీసి, వడవేశారు. దాక్టర్‌ జయంతి రామారావుగారు, డాక్టర్‌ కె.సి.రెడ్డిగారు వచ్చి సావిత్రిగారి వెంట డ్యూ తీ డాకరు వచ్చారు. ఘంటసాలను న! వట టి ఘంటసాల ఆరోగ్య పరిస్థితి ఎట్లా ఉందో చూశారు. మరునాడు ఆక్సిజన్‌ అమర్చిన గదిలోకి మార్చారు. ఆ గదిలోకి తీసుకు సగ్గుబియ్యం జావ, తియ్యటి మజ్జిగ, ఇడ్లీ ఆహారంగా తీసుకోమని వెళ్లగానే “రాజీ, మంచినీళ్లిస్తావా” అని భార్యను అడిగారు ఘంట చెప్పారు. సాల. అతికష్టం మీద నీళ్లు తాగి “శ్రీనివాసా! బాధ లేకుండా

ఫిబ్రవరి 11. ఆ ఉదయం సావిత్రి గారితో “గడ్డం మాసింది పోతే ఫర్వాలేదురా!?” అన్నారు. భార్యను ఒకసారి చూసి కళ్లు వీపు నొప్పిగా ఉంధి” అన్నారు ఘంటసాల. ఆమె ఇంటికి మూసుకొన్నారు. బయలుదేరబోతుంటే “*వెడుదువులే ఉండు” అన్నారు. ఆమె డ్యూటీ దాక్టర్‌ - తాను ఘంటసాల అభిమానినని చెప్పి

ల్లి, 4 స లు =

ఇంటికి ఫోన్‌ చేసి తమ పెద్దబ్బాయి విజయకుమార్‌ ద్వారా _ శ్రిక్రత్రిలో ఆయన కచేరీ వినడానికి తమ ఊరినుంచి సైకిలు న

లాలాంలాలాోోోలాా మన ఘంటసాలలా మీద వచ్చిన ముచ్చట చెబుతూ డ్రిప్స్‌ ఎక్కించడానికి ప్రయ నడిచారు. ఘంటసాల పెద్ద కుమారుడు విజయకుమార్‌ తమ త్నించారు. డాక్టర్‌ చెబుతున్నవేవీ ఘంటసాల విన్నట్టు లేదు. తండ్రి దేవానికి అగ్ని సంస్కారం చేశారు. అప్పటికే ఎడతెరపి లేక డ్రిప్స్‌ ఎక్కించడంవల్ల ఘంటసాల రెండు 1974 నుంచి పాడడం విరమిన్తానన్న ఘంటసాల, చేతులూ కమిలిపోయి ఉండడంతో ఎడమకాలికి డ్రిప్‌ అమర్చే భగవద్గీత పాడిన తర్వాత మామూలు పాటలు పాడలేనన్న ప్రయత్నం చేస్తానన్న ఆ డాక్టర్‌ “మాస్టారూ! ఏమిటీ మాట్లాడడం ఘంటసాల, పాడుతూ బతకాలనీ పాడగలిగినంత కాలమే బత లేదు?” అని అడిగారు. అడుగుతూ ఘంటసాల నాడి అందడం కాలనీ ఉన్నదన్న ఘంటసాల- తమ మాటలన్నిటినీ నిజంచేసి లేదని గుర్తించారు. వెంటనే గట్టిగా “డాక్టర్‌ డాక్టర్‌ అని కేకలు వెళ్లిపోయారు... పెట్టారు. ఆ కేకలు విని డాక్టర్‌ జయంతి రామారావుగారూ - ఘంటసాలతోనే తెలుగు చలన చిత్ర సంగీత చరిత్రలోని ఆ క్షణాన విజయా ఆస్పత్రిలో అందుబాటులో ఉన్న డాక్టర్లు ఒక మహోజ్వలమైన మహత్తరమైన అధ్యాయం ముగిసింది. అందరూ ఆ గదిలోకి పరుగుపరుగున వచ్చారు. వాళ్ల ప్రయత్నా ఘంటసాల లేనిలోటు ఏనాటికీ తీరేదికాదు... లేవీ ఫలించలేదు. సావిత్రిగారు స్పృహతప్పి పడిపోయారు. ఆమెను జయంతి రామారావుగారు ఇంటికి చేర్చారు. మధ్యందిన మార్తాండుడిలాగా తమ కీర్తి ప్రతిష్టలు ఉన్నత స్థితిలో ఉండగా - ఆ మధ్యాహ్నం వేళ గానగంధర్వులు ఘంట సాల బహుదూరం వెళ్లిపోయారు. కాసేపటికి ఆయన భౌతికకాయాన్ని - ఉస్మాన్‌రోడ్డులోని ఆయన ఇంటికి తీసుకు వచ్చారు. ఘంటసాల-మరణ వార్త విని, మద్రాసులోని దక్షిణ భారత చలన చిత్ర పరిశ్రమ స్తంభించింది. ఆ రోజూ ఆ మరునాదూ జరగవలసిన సంగీత సంబంధమైన రికార్దింగ్‌లన్నిటినీ చలన చిత్ర సంగీత కళాకారుల సంఘం వారు తమ ఉపాధ్యక్షులైన ఘంటసాల మరణానికి సంతాప సూచకంగా మానేశారు. ఘంటసాల భౌతికకాయాన్ని చూసి ఆయన కుటుంబ సభ్యులే కాక బంధుమిత్రులూ అభిమానులూ చిత్ర పరిశ్రమ ప్రముఖులు దుఃఖం పట్టలేకపోయారు. తాతినేని చలపతిరావు గారి వంటి కొందరు సొమ్మసిల్లి పడిపోయారు. ఆ మరునాడు ఉదయం ఆయన భౌతిక కాయానికి త్యాగరాయనగర్‌ బస్‌ టెర్మినస్‌ చేరువలో ఉందే కణ్జ్ఞమ్మా పేట శృశాన వాటికలో అంత్యక్రియలు జరిగాయి. ఆయన పట్ల భక్తి ద్ధలతో ఎందరో చిత్ర ప్రముఖులూ మరెందరో అభిమానులూ ఆ పార్ధివ దేహాన్ని ఉస్మాన్‌రోడ్దు వెంబడి మోసుకు వెళ్లారు. ఎందరెందరో ఆ అమర గాయకుడి దేహంపై పువ్వులు చల్లుతూ లా వర లా

వాాాాలాలాలాసపడడడడడడడోడో%ో%ోోో%ాపపజజజజఆాా- మన ఘంటనాలఎా “ఆంధ్రజ్యోతి” దినపత్రిక 1974 ఫిబ్రవరి 18 నాడు ప్రచురించిన ఘంటసొాలకు చలనచిత్ర ప్రముఖులు, అభిమానులు సంపాదకీయం: ఎందరో శ్రద్ధాంజలి ఘటించారు. ప్రముఖ గాయకులు ఎస్‌.పి. మధుర గాయకుడు బాలసుబ్రహ్మణ్యం - ఘంటసాల గురించి రాసిన రచన ఇది: ఆ కంరం ఒకసారి విషాద భావంతో గంభీరంగా పలుకుతుంది. దేవుడు మనుషుల్ని మళ్లీ మోసం చేశాడు మరొకసారి ఉత్సావాంతో ఉరకలు తీస్తుంది. వేరొకసారి భక్తి పార దేవుడు మనుషుల్ని మళ్లీ మోసంచేశాడు వశ్యంతో ఉన్మీలితమౌతుంది. ఇంకొకసారి బిలివితనంతో చిందులు దివిలో గంధర్వగానం వెగటేసిందిట తొక్కుతుంది. ఒక క్షణం తారస్థాయిలో మరుక్షణం మంద్రస్థాయిలో మన మాస్టారి గానంపై మనసైన దేవుడు వివిధ విన్వాసాలు చేస్తుంది. ఎన్నో ఒదుగులు పోతుంది. ఎన్నో మనల్ని మళ్లీ మోసం చేశాడు. సొగసులు చూవీస్తుంది. అది అమృతవర్షిణి. సుధాస్రోతస్విని. మన మాస్టార్ని ఎత్తుకుపోయాడు ఆ మధుర కంరం ఘంటనాల వెంకటేశ్వరావుది. అది మొన్న దివినుండి భువికి దిగివచ్చిన గంధర్వ పారిజాతం శాశ్వతంగా మూగవోయింది. లక్షలాది అభిమానులను నిర్వేదంలో నేడు గగన కుసుమమయింది మిగిల్సి నీరవమైపోయింది. ఏం? త్యాగరాజు, తాన్‌సేనులు సుమారు మూదు దశాబ్దాలుగా తెలుగునాట ఘంటనొాల పాట నాకలోకంలో మూగవోయారా? ఊరూరా, ఇంటింటా, వ్రజల నోట వ్రతిధ్వనించింది. చలనబిత్రా మూగాన రాజును పట్టుకకాన ఇ లలో. రేడియోలో, (గ్రామొఫోను రికార్డులలో అది (ోతలను రసపరవ వసి పంది రు కు తగలకపోతుందా! శులను చేసింది. నీ తలరాత అదే అయినప్పుడు తెలుగు లలిత నంగీతం ఆయన బాణీతో సునంవన్నమైంది. నువ్వు మాత్రం ఏం చెయ్యగలవ్‌? ముఖ్యంగా భావయ్యుక్తంగా వద్యం ఆలవీంచదంలో ఘంటసాల మాసారూ! మీరు దేశాన్ని సంగీతమయం తర్వాతే ఎవరైనా! ఎన్నో సాధారణ రాగాలు ఆయన గొంతులో కొత్త చే యాలనుకు న్నారు సొగసులు నంతరించుకునేవి. ఇక తెలుగు చలనబిత్ర నంగీతానికి పాటల బడి పెట్టాలనుకున్నారు. ఆయన దోహదం ఇంతింతనరానిది, ఎన్నటికి మరువరానిది. మరి ఇన్ని కోట్ల మందిని మూగవోయే ట్లు ఆయన అకాల మరణంతో తెలుగు చలనచి(త్రలోకం, లలిత చేయడానికి మనసెలా ఒప్పిందండీ? నంగీత ప్రపంచం ఒక గొప్పు కళాకారుని కోల్పోయింది. ఆయన నిన్నటిదాకా మీరు తిని వదిలిన మెతుకులు తిన్నాం. లేని వెలితిని వూరించదం కష్టం. అయినా ఆయన మిగిల్బి పన ఈరోజు నుంచీ మీ ఎంగిలి ప్రసాదమే వేలాది మధుర గీతాల (గ్రామొఫోను రికార్డులలో ఆయన స్మృతి మహా భాగ్యంగా తలచి కలకాలం నిలుస్తుంది. తింటాం. పాడుకుంటాం. ల లల లా

ఎ మన ఘంటసాలలా గాయకుడు ఘంటనాల “ఆ భావ భంగిలో అందాల బాలలై కనిపిస్తుంది. నాగయ్యగారి అభిప్రాయం ప్రకారం “కొందరు నవరసంబులు వచ్చి నాట్యమాడు గాయకులు తమ కంఠాన్ని (శ్రుతితో మేళవించడానికి ప్రయత్ని ఆ రసస్ఫూర్తిలో అనురాగమాలలై స్తారు. కానీ శ్రీ ఘంటసాల గారి గాత్రంలోనే శ్రుతి పలుకుతూ రాగాలు పూల తోరణము గట్టు ఉంటుంది. “ఇది ఒక అపూర్వ సృష్టి విధానం. గంధర్వాంశ ఆ రాగలహ రిలో ఆనందడోలలై సంభూతులకుగాని ఇటువంటి గాత్ర సంపద లభించదు. సప్త స్వరాలు సాక్షాత్మరించు “అందుకే శ్రీ ఘంటసాలగారు పద్యం చదివినా గద్యం పాడినా ఆ గళ స్వరములో అనుబంధలీలలై పాట పాడినా రాగమాలపించినా భావ గర్భితంగా (శ్రుతి పులకరించిన కళల్‌ పలుకరించు యుతంగా లయభరితంగా ఇంపుగా, సొంపుగా (శోతలను ఆతడు (ప్రసన్న మధుర భావార్ద మూర్తి ఉగర్రూతలూగిస్తుంది.” సరస సంగీత సామ్రాజ్య చక్రవర్తి ఘంటసాల నేపథ్య గాయకుడు కావడానికి ఎంతో ముందే లలిత గాంధర్వ దేవత కొలువుదీరు తెలుగు చలనచిత్ర సీమలో నేపథ్యగాన ప్రక్రియ మొదలయింది. కలికి ముత్యాల శాల మా 'ఘంటసాల*” ఘంటసాల చిత్రరంగ ప్రవేశం చేసిన నాటికి తమ పాటలు తామే పాడుకోగల నటీనటులూ ఉండేవారు. వారిలో కొందరికి “కలువలు పూచినట్ట్లు, చిజుగాలులు చల్లగ వీచినట్టు, తీ సంగీతం పెద్దగా రాకపోయినా చలన చిత్రాల అవసరాల మేరకు వలు తలలూపినట్ట్లు, పసి పాపలు చేతులు చాచినట్టు, క్రొ తమ పాటలు తామే పాడుకొనేవారు. వ్వలపులు లేచినట్లు, చెలువల్‌ చెలువారగ చూచినట్లు, నీ ఘంటసాల పాటకు వన్నేవాసీ రావడానికి ఆయన కంఠ జిలిబిలి పాటలో పరవశించినవీ రసిక ప్రపంచముల్‌ొ” స్వర సంపద ఒకటే కారణం కాదు. ఆ సంపదను మరింత పెంపు చేసినది ఆయన సాధన. పట్రాయని సీతారామశాపస్రిగారి ఘంటసాల చలనచిత్ర జీవిత రజతోత్సవ సందర్భంగా మార్గదర్శకత్వంలో ఘంటసాల నాదానుభవ సాధన చేయగలి “కరుణశ్రీ జంధ్యాల పాపయ్యశాస్తిగారు ఘంటసాల స్వర _ గౌరు. సంపద గురించి 'గంధర్వతార' శీర్షికన రాసిన ఆరు పద్యాలలో పట్రాయని సీతారామశాస్త్రిగారు సంగీతానికి ఇచ్చినంత పై రెండూ కూడా ఉన్నాయి. ప్రాధాన్యం సాహిత్యానికీ ఇవ్వాలనీ చెప్పేవారు. గాయకుడు ఎలా ఘంటసాల సంగీతానికి - రెండు పార్వ్వాలు. ఒకటి ఆయ ఉండాలి? సమాధానంకోసం సీతారామశాస్త్రి చదువుల తల్లి నను గాయకులుగా అవిష్కరించేది. రెండవది ఆయనను సంగీత శౌరదాంబకు నివేదించిన ఈ పద్య ప్రసూనాల సువాసనలు దర్శకులుగా చూపేది. ఘంటసాల గానం గొప్పదా? ఆయన అస్వాదించాలి: సంగీత దర్శకత్వం గొప్పదా? ఆయన కన్నా మంచి గాయకులూ “్ర్రాగ మందను రాగ రసము లొల్మించుటే మంచి సంగీత దర్శకులు ఉండవచ్చు. మరి ఘంటసాల (ప్రత్యేకత అమ్మరో, నీ మందహాసమమ్మ! ఏమిటి? గడియారమునకె సద్గతి జూపు లయతాళ ఘంటసాల చేత “స్వర్గ సీమిలో గాజుల పిల్ల పాట పాడిం గతు లెన్న నీ మంద గమనమమ్మ! చిన నాగయ్యగారు చెప్పిన అభిప్రాయంలో ఆ ప్రత్యేకత ప్రస్తావన పూల మాలికల కూర్పును బోలు స్వరకల్ప లం 20 లా

పటట మన ఘంటసాల లాలా నలు నీదు మృదుల భాషలు గదమ్మ! వామనావతారం దృగ్లోచరమౌతుంది. “4 15 [16 అం౯65510% 0 (శుతియందు లీనమౌ గతి మది నిల్పుటే 25165 ౫౦౦6) అన్నారు. మన బాహ్యనేత్రాలకగుపించని ఈ భారతీ, నీ శాంత భావమమ్మ! నటుడు ఎప్పుడెప్పుడు ఎలా భావాలు (ప్రకటించాలో అలా తన నవరసంబుల సముద్భవ మందజేయుటే మూడ్‌ (10064)ని మలచుకొని ఆయా భావాలను ప్రకటించి శారదా, నీ కటాక్షము గదమ్మ! మనలను సన్నిహితులను చేసే కళాకారుడు కాగలిగినాడు. భావ రాగంబులును, తాళ ఫణితి, భుతియు అయన గాయకుడదే కాడు. నటుడుకూడా. చూడండి. తెరపై శ్రీ గలియ గానంబు చేసెడి గాయకునకు ఎన్‌. టి.రామారావుగారికి తన కంఠాన్ని ఎరువిచ్చిన సందర్భా థుతి పుటంబుల నీన్ఫత్య గతులు నిండ లలో ఎన్‌.టి.ఆర్‌.లోని గంభీరతను పొదిగి ఆయన పాటలకు కున్న ఆ గాయకుడు గాయకుండె జనని జవసత్వాలనిచ్చేవారు. శ్రీ ఎ.నాగేశ్వరరావుగారికి పాడుతున్న శరణు ముఖజిత శశి బింబ శారదాంబ” ప్పుడు ఆయనలోని లాలిత్యాన్ని పుణికి పుచ్చుకొని ఆ నాగేశ్వర భావ మెరిగి పాడడం, భావయుక్తంగా పాడడం ఘంటసాల రావే పాడుతున్నారా అనిపించేవారు. ఇక రేలంగికి కంఠం ప్రత్యేకతలు. “సంగీతం అంటే భావోద్రేకాన్ని వ్యక్తపరచే భాష ఎరువిచ్చినప్పుడు, రేలంగిగారి “యాస” చమక్కూ ప్రవేశపెట్టి అన్నారు... హృదయాన్ని స్పందింపజేయడమే కళ యొక్కప్రయో మనకు (భమ కలిగించారు. ఇన్ని విధాల ఇందరి శరీరాల్లో జనం... సంగీతం అంటే ఏమిటి? చెవులకింపుగా ఉన్నప్పటికీ, పరకాయ ప్రవేశం చేసి మనల్ని భ్రమింపజేసి మంటత్రముగ్దుల్ని స్వరసముదాయాల కలయిక సంగీతం అనిపించుకోదు. దాని చేస్తున్న 'ఘంటసాల' మానవుడా? లేక దివినుంచి భువికి కోక విలక్షణం అవసరం. భావోద్రేకాన్ని కలుగజేసే కంఠంలో దిగివచ్చిన గంధర్వుడా అని కించిత్‌ సందేహం అప్పుడప్పుడు నాదంలో పలికే స్వర సముదాయాల కలయిక మాత్రమే పీడించడం కద్దు.” సంగీతం అనిపించుకుంటుంది... అటువంటి ప్రతిభనూ ప్రజల “ఆయనకు పాట సన్నివేశం చెప్పేవాళ్లం. సహజంగా హృదయాలను సృందింపజేసే శక్తిగల గాత్ర మాధుర్యాన్ని ఆయన నటుడు కావడంవల్ల - ఆయనకు రంగ స్థలం మీద దైవదత్తంగా పొందిన దివ్యశక్తి మన 'ఘంటసాల.” మన తెలుగు వేషాలు వేసిన అనుభవం ఉండడంవల్ల వివిధ సాంస్కృతిక చిత్రాలలోని పాటలు 'ఘంటసాలి పాడితేనేగాని రక్తికట్టవనీ కార్యక్రమాలలో పాల్గొని ఉండడంవల్ల - సంస్కృత భాషలో తీయదనాన్ని పొందవనీ ప్రతి నిర్మాతా, కవీ, సంగీత దర్శకుడూ ప్రవేశం ఉండడంవల్ల - ఆయనలో సంస్కృతి పరిణతి గుర్తించారు. అటువంటి గాత్ర మాధుర్యమూ అంతకు మించిన చెందింది. సన్నివేశం వివరించగానే ఆయన సన్నివేశంలోకి భావప్రకటనా దీప్తీ ఘంటసాలకు భగవంతుడిచ్చిన వరం. అది వెంటనే వెళ్లేవారు. ఆ సన్నివేశంలో నటించే నటుడు ప్రదర్శించ పూర్వజన్మ సుకృతం. అనితరలభ్యం” అని ప్రముఖ సంగీత వలసిన భావాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఘంటసాల పాదేవారు. దర్శకులు ఆదినారాయణరావుగారు చెప్పిన అఖభిప్రాయాన్నీ సన్నివేశపరంగా నటుడి నటనకు ఈ పాట తోడయినప్పుడు ఇక్కడ స్మరించాలి. చలనచిత్రాల నేపధ్య గాయకుడుగా రెండూ చక్కగా కలిసిపోయేవి. అందువల్ల ఆ నటుడికే ప్రత్యే ఘంటసాల పెట్టిన ఒరవడి ఏమిటి? ఆదినారాయణరావుగారి కంగా ఘంటసాల పాడుతున్నట్టు అనిపించేది. ఆ పాటా నటనా మాటల్లోనే ఆ ముచ్చట: “ఘంటసాలిలోని విశిష్టత ఏమిటి? రెండూ రాణించేవి అని ఘంటసాల గానం ఘనత గురించి దైవదత్తమైన కంఠ స్వరమూ, దానికి తోడు భావయుక్తంగా చెప్పేవారు పెండ్యాల నాగేశ్వరరావుగారు. పాడగల నేర్పూ (7001101045) ఇంతేనా? కాదు. ఆయన ఒక చలనచిత్రాల నేపథ్య గాయకుడు స్వరనటుడు కూడా గాయకుదే కాదు. నటుడు కూడా! ఈ నటుడు బాహ్యా నేత్రాలకు అయినప్పుడు - ఆ గాయకుడు పాడుతున్నప్పుడు చేసే స్వరాఖి అగుపించని ఆర్టిస్టు. మన మనోనేశ్రాల్ని విప్పి చూస్తే ఆ నయం ఆ సన్నివేశం నటించే నటుడికి సాయపడుతుందని తతత తిం నాలా

టట మన ఘంటనాల-తతతలా పెద్దలు చెప్పనే చెప్పారు. చలనచిత్రాల నటులకు గాత్రదానం తమ నేపథ్య గానాన్ని రామారావుగారికీ నాగేశ్వరరావుగారికీ చేసే గాయకులకు తాము ఏ నటుల కోసం పాడుతున్నామో ఆ పరిమితం చేసుకోవాలనుకొన్నారు కూడా. “అన్ని పాటలూ నేనే నటులు సంభాషణలు చెప్పే తీరునూ, వాళ్లు మాట్లాడే తీరులోని పాడాలా? కుర్రవాళ్లు బాగా పాడుతున్నారు. వాళ్లచేతా పాడిం ప్రత్యేకతనూ గమనించి పట్టుకోగలిగితే- పాట పాడుతున్నప్పుడు చండి బాబూ!” అన్న సందర్భాలూ లేకపోలేదు! ఆ నటులే స్వయంగా పాడుతున్నారా అన్నంత అనుభూతిని చూడచక్కని నటులు రావడంవల్లా వాళ్లు పాడలేక పోయినా కలిగించవచ్చు. ఘంటసాల- నాగేశ్వరరావుగారికీ రామారావు వాళ్లకు చక్ళగా పాడగల వాళ్లు రావడం వల్లా తెలుగు చలన గారికీ పాడినప్పుడు వేర్వేరు గాత్రాలతో పాదేవారని చాలా చిత్రాల స్థాయి పెరిగిందని విమర్శకుల అభిప్రాయం. (ఇప్పట్లో మంది నమ్మకం. ఒకసారి వర్థమాన గాయకులొకరు ఈ భాష రాకపోయినా నటించవచ్చు - పాడవచ్చు అనే స్థితిలో విషయం ఘంటసాలతో ప్రస్తావించారు. “బాబూ! నేను గాత్రం తెలుగు చలనచిత్రసీమ చాలా ముందంజ వేసిందని చెప్పాలి!) మార్చను. పాతికేళ్లుగా ఇద్దరు గొప్ప నటులకు పాడుతూ ఘంటసాల పాడడంవల్ల తెలుగు చలనచిత్రాల స్థాయితో ఉండడంవల్ల వారు ఎలా సంభాషణలు చెబుతారు, వాళ్ల మాడ్యు బాటు తెలుగు చలన చిత్రాలలోని సంగీతం స్థాయా పెరిగిందని లేషన్స్‌ ఏమిటి అని నాకు తెలుసు. అందుకని వాళ్లకు పాడుతున్న పెండ్యాల నాగేశ్వరరావుగారు అంటూ ఉండేవారు. “కపిలవాయి ప్పుడు అవి దృష్టిలో పెట్టుకొంటే గాత్రం మాచ్‌ చేయడం రామనాథశాస్త్రిగారి తర్వాత అంతగా. ప్రజా హృదయంలో సులభం” అన్నారు ఘంటసాల. స్వరపుత్రుడు ఘంటసాల గాత్రా పాతుకు పోయిన గాయకుడు శ్రీ ఘంటసాలగారే!” అని నికి సులభం కానిదేది? పెండ్యాల అంటే ఘంటసాలను మరాఠీ రంగస్థల గాయక నాగేశ్వరరావుగారికి 1949 (కీలుగుర్రం) నుంచీ ఎన్‌.టి. నటులు బాలగంధర్వతో పోల్చి చూపారు కొడవటిగంటి రామారావుగారికి 1950 (షావుకారు) నుంచీ ఘంటసాల కుటుంబరావుగారు. నేప్యగానం చేయడం మొదలుపెట్టారు. నాగేశ్వరరావుగారికి “సినిమా గాయకుడుగా ఘంటసాలకూ, స్టేజి గాయకుడుగా “కీలుగుర్రం” ఆరవ చిత్రమైతే రామారావు గారికి 'షావుకారు _ ఇదరూ సంగీత మూడవ చిత్రం. ఈ ఇద్దరికీ ఎక్కువ పాటలు పాడిన నేపథ్య వం వ పూ చనందత్యాయి. ఆదరూ నం గాయకులు ఘంటసాలే. ఆయన పాడుతూ ఉన్న రోజులలో ఈ ఇదరికీ శాగభావంతోబాటు గేయభావం వ్యక్తం చేసే గొప్ప నాయకులకు పిఠాపురం నాగేశ్వరరావు, పి.బి. శ్రీనివాస్‌, ఎ.ఎం. నేర్చున్నది. సినిమాలకు ఇది చాలా ప్రధానం. ఎందుకంటే రాజా, బాలమురళీకృష్ణ వంటి వారూ అడపాదడపా పాడిన ప్ర్య్య్ర స్టబ్రాక్‌ గాయకుడు సంపూర్తంగా 'అభినయించకొపోతే, సందర్భాలున్నాయి. (రామారావు గారు స్త్రీ వేషం వేసిన ఒకానొక స్వ్బృడ్సు ఖూని అయి ఊరుకుంటాడు. ఘంటసాల ప్లేబాకు జానపద చిత్రంలో ఆ వేషానికి ఎల్‌ ఆర్‌. ఈశ్వరిగారు పాట పాడితే నటుడి పని చాలా తేలిక. ఈ సౌకర్యాన్ని సినిమా తారలు పాడారు.) ఒక్కనాటికీ వదులుకోరు” అని కుటుంబరావుగారు అభిప్రాయ ఈ ఇద్దరు నాయకుల విజయయాత్రకూ ఘంటసాల పడ్డారు. (| కంఠం తోద్చడినట్లుగానే ఘంటసాల నేపధ్యగాన జైత్రయాత్రకూ తామూ సంగీత దర్శకులయినా తక్కిన సంగీత దర్శకుల ఈ నాయకులిద్దరూ తోడ్పడ్డారు. బిత్రనిర్మాణ సంస్థలతో తాము సంగీత దర్శకత్వంలో పాడుతున్నప్పుడు ఘంటసాల ఎంతో నటించడానికి ఒప్పందాలు కుదుర్చుకొన్నప్పుడు తమకు ఘంట శ్రద్ధగా పాట నేర్చుకొనేవారు. తొలి రోజులలో - ఒక్కొక్క సాల పాడాలన్న షరతును చేర్చేవారట. పాటకూ పదిహేను రోజులు రిహార్సల్స్‌ చేయాలి అన్నప్పుడు రామారావుగారన్నా నాగేశ్వరరావుగారన్నా ఘంటసాల ఎంత శ్రద్ధ చూపించేవారో చివరి రోజులలోనూ అంతే (శ్రద్ధ ఎంతో అభిమానం చూపేవారు. 1972లో ఒకసారి ఆయన చూపించేవారు. తమ పాట తమకు బాగున్నా పాడిస్తున్న సంగీత తవా లి తతా

22222 మన ఘంటసాలలా దర్శకుల అభిప్రాయాన్ని బట్టి ఎన్నిసార్లు పాడడానికయినా వెన “ఆయన కంఠస్వరం అత్యద్భుతమైనది... ఏ గాయకుల కాడేవారుకారు. గాత్రం అయినా గొప్పది అని చెప్పడానికి ఆ గాత్రం టత్రిస్థాయి “మహాకవి కాళిదాసు చిత్రం కోసం శ్లోకాలూ శ్యామలా ల్లోనూ శుద్ధంగా పలకాలి... మంద్ర స్థాయిలో పాడినా మధ్యమ దండకమూ రికార్దింగ్‌ మొదలుపెట్టే ముందు ఆ చిత్రం సంగీత స్థాయిలో పాడినా తారస్థ్రాయిలో పాడినా - 1] ౧66664 ౪౦166 దర్శకులు పెండ్యాల నాగేశ్వరరావుగారు “శ్లోకాలు విడిగా - సంపూర్ణమైన ధ్వనితో పాడగలిగినటువంటి ఒక్క ఆర్టిస్టు- దండకం విడిగా రికార్డ్‌ చేద్దాం మాస్టారూ!” అంటే “వద్దు కళాకారుడు" యావద్భారత దేశంలో ఒక్క ఘంటసాలగారేనేమో మాస్టారూ! విడిగా వద్దు. అన్నీ ఒక్కసారే చేద్దాం. మొత్తం అంతా అనిపిస్తుంది నాకు” అని ఘంటసాల గాత్ర సంపదను పెండ్యాల అదే ఇన్‌స్పిరేషన్‌తో పాడేస్తాను” అన్నారట ఘంటసాల. అన్నట్టు నాగేశ్వరరావుగారు ప్రశంసించారు. గానే అంతా ఒక్క 'టేక్‌లోనే పాడి తమ ప్రతిభను నిరూపించు 'ఘంటా కంఠం నీ సొత్తు, కాపీ గాళ్లది కసరత్తు - ఇది కొన్నారు. “ఆయన ఎంత ఆవేశంగా పాడారంటే - పాడుతూ ఘంటసాల గాత్రం గురించి ప్రసిద్ధ గాయకులు పి.బి.శ్రీనివాస్‌ సొమ్మసిల్లి పడిపోతారేమో అనిపించింది. రికార్డింగ్‌ అయ్యాక గారు కవిత రూపంలో చేసిన ప్రశంస. ఆయనను అట్లాగే చూస్తూ ఉండిపోయాను. అత్యద్భుత సన్ని ఒక పెద్ద ఘంటను బలంగా ఒక్కసారి మోగిస్తే దాని వేశం అది. ఆనందంతో ఆయనను కౌగిలించుకున్నాను” అని వైబ్రేషన్‌ (ప్రకంపన) చాలా సేపు వినిపించినట్టుగానే “ఘంట ఆ సన్నివేశాన్ని గుర్తు చేసుకొంటూ పులకించి పోయారు. సాలగారు పాడి వదిలేసిన ఆ పాటల నాదం మన చెవుల్లో పెండ్యాల నాగేశ్వరరావుగారు. రింగుమంటూ ప్రపంచమున్నంతకాలం నిలిచే ఉంటుంది. “సృష్టిలో ఒక్కొక్క గాత్రానికీ ఒక పరిధి ఉంటుంది. ఒకరు ఘంటసాలలాగా పాడేవారు (అది కూడా ఒక మోస్తరుగా) ఒకటి (శ్రుతిలో కింది పంచమం నుంచి పెపంచమం దాకా ఎంతో మంది ఉండచ్చు. కానీ వారు ఘంటసాల కాలేరు. కారు. త్రిస్థాయిలో పాడగలిగితే, అదే స్కేలు - మరొకరు నాల్లు శ్రుతిలో ఆయన కంఠం స్వతహాగా భగవంతుడిచ్చిన వరంగా పుట్టుకతోనే పాడగలరు. రెండు (శ్రుతిలో కేవలం మంద్రంలో గాంధారం వచ్చింది. మిగిలినవన్నీ అనుకరణలేగానీ అది సహజంకాదు - నుంచి మొదటి స్థాయిలో పంచమం వరకే పాడగలరు. అది తెచ్చి పెట్టుకున్నది. ఘంటసాల అంటే ఒక్కడే. అంతే. అది వారివారి గాత్ర ధర్మం. కాని చాలా గాత్రాలు పైస్థాయిలో పాడు అంతే. వారికి వారేసాట” - ఈ అభిప్రాయం ్రసిద్ధగాయని తున్నప్పుడు తాము సునాయాసంగా పాడగలిగే స్థాయి కంటే ఎస్‌.జానకిగారిది. ఒక స్వరం ఎక్కువగా పాడాలన్నా కాస్త గాత్రం పీలగా విన ప్రముఖ దర్శకులు కె. వి.రెడ్డిగారికి ఘంటసాల పాట అంటే బడడం లేదా దానికి సహజంగా ఉన్న మాధుర్యం తగ్గిపోవడం ఎంతో అభిమానం. తమను ఎవరూ అఆక్షేపించకపోతే నాయిక వంటిది జరుగుతుంది కదా- మరి ఘంటసాలవారిది కొబ్బరి లకు కూడా ఘంటసాలచేతే పాడిస్తాననే వారు ఆయన. చెట్టు కాండంవంటి శారీరం- మంద్రంనుంచి త్రిస్థాయిలో ఏ ఘంటసాల కంఠం గురించి ఎంత చెప్పినా తనివి తీరదు. స్వరం పాడినా ఒకే గాంభీర్యం ఒకే భావప్రకటన ఒకే రసస్ఫూర్తి కొన్ని కంరాలలో గాంభీర్యం ఉంటుంది. మాధుర్యం ఉండదు. సదాసర్వదా సాధ్యపడుతున్నది కదా అందుకు ఏం కారణం?” మాధుర్యం ఉంటుంది జవం ఉండదు. ఘంటసాల కంఠం అని ప్రముఖ నేపధ్య గాయకులు (అప్పటికి ఆయన ఇంకా అటువంటిది కాదు. గాంభీర్యం, మాధుర్యం, మార్దవం, ఆర్జవం సంగీత దర్శకులు కాలేదు) ఎస్‌.పి, బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారికి కలబోసిన స్వరనిలయమది. రాగానికి భావాన్ని అద్దడం, అక్ష సందేశాం వచ్చింది. సందేహ నివృత్తికోసం బాలసుబ్రహ్మణ్యం రాలకు అనుభూతి తొడగడం ఆయన (ప్రత్యేకత. సందర్భోచి గారు ఘంటసాల దగ్గరికే వెళ్లారు. ఆ సందేహం విని ఘంటసాల తంగా అది మేఘమై గర్జిస్తుంది. కన్నీటి వాగై ప్రవహిస్తుంది. చిద్విలాసంగా నవ్వి తమ శారీరం బాగుండటానికి కారణం పరమశాంతంగా పలుకుతుంది. సరదాల సరాగాలు చిలుకు భగవంతుడి దయా అన్నారు! తుంది. ఏది పాడినా స్పష్టంగా పాడడం ఆయన విశిష్టత. తతత ప్రల లా

నవావాంాసాసాజజ---- నున ఘంటసాలలా “ఘంటసాల పాడిన కృష్ణా ముకుందా మురారీ వినండి. “విజయనగరంలో ఆయన కర్దాటక శాస్త్రీయ సంగీతంలో పాట ప్రారంభం సమథ్రుతిలో ఉంది. తర్వాత మధ్యమ(్రుతి, ఎంతో ఉన్నత స్థాయిని సాధించారు. అంతేకాదు. హిందూస్సానీ పాట చివర తారస్థాయిలో “కృష్ణా ముకుందా మురారి” అనే సాకీ శాస్త్రీయ సంగీతంలోనూ ఆయనకు ప్రావీణ్యం ఉండేది. బడే వినేటప్పుడు ఒళ్లు గగుర్పొడుస్తుంది” అంటారు పట్రాయని గులామ్‌ అలీఖాన్‌వంటి మహా గాయకుడు ఘంటసాల అభి సంగీత రావుగారు. “ఏది ఉత్తమ గాత్రం అని నిర్ణయించడంలో మానానికి ముగ్ధులై ఘంటసాల ఇంట్లో బసచేయడం, ఘంట శాస్రీయమైన అవగాహన కన్న అనుభవమే ప్రమాణం. కొందరి సాలను పుత్ర సమానులుగా చూడడం ఆనందం కలిగించే విష గొంతులో మూడు స్టాయిలూ పలుకుతాయి. కాని శ్రోతలకు యాలు. బడే గులామ్‌ అలీఖాన్‌ - ఘంటసాలకు హిందూస్సానీ హితవుగా ఉండదు. కొందరి గొంతులో దశవిధగమకాలు _ సంగీతంలో అభిరుచి పెంపొందించారు. ఈ శాస్త్రీయ సంగీత పలుకుతాయి. కాని వారి పాటలో ఏ విధమైన ఆకర్షణా పరిజ్ఞానం ఘంటసాలచేత పాటలు పాడించుకొనే సంగీత ఉండదు. అంటే గాత్రం స్థాయికాని గమక స్ఫూర్తికాని సంపూర్ణ దర్శకులకు ఎంతో సాయపడింది. వాళ్ల పనిని సులభం చేసింది” త్వాన్ని ఇవ్వదు. ఇంకా ఏదో ఉందాలి అనిపిస్తుంది. అది అని పెండ్యాలగారు అభిప్రాయపడ్డారు. అనిర్వచనీయం. ఆ అనిర్వచనీయమైనది ఘంటసాల శారీరంలో పుష్పగిరి పీఠంవారు 1969లో కడపలో ఏర్పాటుచేసిన ఉంది” అంటారు సంగీతరావుగారు. ఘంటసాల గాత్రంలో నవరాత్రి ఉత్సవాలలో పాడడానికి ఘంటసాలను ఆహ్వానిం రసస్ఫూర్తి కలిగించే అంశాలున్నాయనీ “ఆయన శజబ్టోచ్చారణలో చారు. ఆ సభలో స్వాగత వచనాలు పలికిన “సరస్వతీపుత్ర స్పష్టత మాత్రమేకాదు మాధుర్యమూ ఉంది. శబ్బాలనాదం సహజ పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులుగారు ఘంటసాలను సంప్రదించ స్ఫూర్తితో ఆయన గొంతులో వినబడుతుంది. నేపథ్యగాయకుడికి , కుండానే - “నేడు ఘంటసాలగారు సినిమా పాటలేకాక శాస్త్రీయ నైసర్గికంగా ఉండాల్సిన ఈ లక్షణాలన్నీ ఘంటసాల గొంతులో సంగీతం కూడా వినిపిస్తారు అని ప్రకటించారు. ఆ ప్రకటన ఉన్నాయి. అందుకే ఆయన నేపథ్య గానానికే పుట్టాడనిపిస్తుంది. విన్న ఘంటసాల కామవర్ధిని రాగంలో తాము స్వరపరచిన ఒక పాట నిర్దుష్టంగా పాడాలంటే శాస్త్రీయ సంగీతపు అవ “దినకరా శుభకరా' పాటను సంప్రదాయబద్ధంగా 15 నిమిషాలు గాహన అవసరం. ఘంటసాలకు శాస్త్రీయ సంగీత పరిజ్ఞానం గానంచేసి తమ శాస్త్రీయ సంగీత పరిజ్ఞానం ఎంత ఘనమైనదో పుష్కలంగా ఉండేది. స్వరలయలమీద ఆయనకు సంపూర్ణమైన నిరూపించారు. అధికారం ఉండేది. శాప్రీయమైన బాణీలలో ఆయన పాడిన శాస్త్రీయ సంగీతంపట్ల ఘంటసాలకు ఎంతటి భక్తిశ్రద్ధలు “శివశంకరీ, 'మది శారదాదేవి వంటి పాటలు ఈ విషయం ఉండేవో దేశి సంగీత రీతుల పట్లా అంతే భక్తి ఢద్ధలుండేవి. రుజువు చేస్తాయి” అనీ అభిప్రాయపడ్డారు సంగీతరావుగారు. (ప్రజాజీవితాన్ని ప్రతిఫలిస్తూ గతి ప్రధానంగా ఉందే మన దేశి మీరు ఇంత ఆవేశంగా ఎలా పాడగలుగుతున్నారని ఎవరో సంగీత రీతులంటే ఆయనకు ఎంతో అభిమానం. వీధి భాగవ అడిగితే “బుర్రకథలు వినడం, బుర్రకథల ప్రభావమే కారణం” తాలు, బొమ్మలాటలు, బుర్రకథలు, ఊడ్పుల పాటలు, నూర్చుల అన్నారట ఘంటసాల. పాటలు, చెక్క భజనలు, పడవ పొటలు, దంపుళ్ల పాటలు, “భారతదేశం మొత్తంమీద (శ్రోతల సుఖదుఃఖాలకు ఆ లాలిపాటలు, జోలపాటలు - ఇలా ఎంతో వైవిధ్యం గల దేశి భావాలు తనవో మనవో తెలియనంతటి సన్నిహితంగా పాడి సంగీత రీతులన్నిటితోనూ ఆయనకు “అదృష్టవశాత్తూ... ఎంతో ఒప్పించగలిగే పురుష గాయకులు కుందన్‌లాల్‌ సైగల్‌ను తప్పిస్తే సన్నిహిత సంబంధం' ఉండేది. ఈ కలిమి కూడా ఆయన మన ఘంటసాలే అని- ఆంధ్రులు గర్వించదగ్గ గాయకులు శ్రీ పాటలు పాడేటప్పుడు అక్కరకు వచ్చింది. ఘంటసాల” అంటారు ఆధునిక వాగ్గేయకారులూ సంగీత అందువల్లే తెలుగు చలనచిత్ర సంగీత విభాగంలో ఘంట రంగంలో తమదంటూ ఒక ప్రత్యేకమైన ముద్రవేసినవారూ సాల కృషి పెండ్యాల నాగేశ్వరరావుగారు చెప్పినట్టు “వరిత్రాత్మక అయిన డాక్టర్‌ బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావుగారు. మైనదీ, సువర్ధాక్షరాలతో వాయదగినదీ.” లా 3 లాలా

తతతతతతతతతటసపటటట- మన ఘంటసాల తనన ఏది పాడినా ఆషామాషీగా పాడడం ఘంటసాలకు ఇష్టం మాటలు ఇవి: “ఘంటసాలది ఒక (ప్రత్యేక(మైన) ఒరవడి.

ఉండేదికాదు. పాటల విషయంలో ఆయన ఎంతటి (శ్రద్ధ ఆయన పొడిన పాటలలో రాగప్రస్తార వ్యామోహంలో రసస్స్ఫూర్తి వహించేవారో తెలుసుకోవడానికి 'దేవదాసు'లోని 'జగమేమాయా కొరవడదు. భావవైళిష్ట్రం మరుగున పడదు. పాటలు పాడే పాట గురించి ఆకాశవాణి శ్రోతలకు చెప్పిన విశేషాలు మననం టప్పుడు సన్నివేశం, పాత్ర మనస్తత్వం, రాగం, భావం, రసం చేసుకోవాలి. ఆ పాట “నన్ను పాడమని పిలిచినప్పుడు నాకేదో ఇవన్నీ దృష్టిలో పెట్టుకొని పాడాలన్న సంప్రదాయానికి శ్రీకారం తలియనటువంటి బాధ కలిగింది. ఆ బాధతోనే రిహార్సల్సు చేసి చుట్టినవారు ఆయన.” “భావావేశపూరితమై రసపూర్వకంగా ఇంటికివచ్చి చాలా బాధపడుతూ ఉండేవాడిని - ఎలా పాడ ఉండే తన గాత్రంతో నవరసాలను ఎలా నిర్వచించారో చూస్తే డమా అని. నా జీవితానికి సంబంధించిన పాట కాబట్టి ఆ జీవి గాయకుడిగా ఆయన ప్రజ్ఞాపాటవాలు వెల్లడవుతాయి” అంటూ తాన్నంతా మలచుకొని ఆ జీవితంలో ఉండే అనుభవాన్నంతా వివిధ రసాలను ఘంటసాల తమ గాత్రంలో ఎలా పలికించిందీ మననకు తెచ్చుకొంటూ భావం చెడకుండా పాడాలనే బాధతోటి వివరించడానికి ఉదాహరణలు ఇచ్చారు. ఒకసారి ఆ ఉదాహ వారం పది రోజులు ఏదో తెలియని బాధతో కుంగి కృశించి. రణలను చూద్దాం.

పోయి పాడిన పాట కాబట్టి జరిగిన ఇరవై సంవత్సరాలుగా మీ కరుణ రసానికి పుష్ప విలాపంలోని 'మా వెల లేని ...? హృదయాలలో నాటుకుపోయి కష్టం కలిగించే వారికి (కష్టం అనే పద్యం.

పాట భగవంతుడే నాచేత పాడించాడు అనుకు టై . మనసుకు మంచి రోజులు చిత్రంలోని పాటు)

ఇలాంటి పాటలు పాడినప్పుడల్లా నా జీవితంలోని అనుభవాలే దుఃఖంలో ఉన్నవారిని కూడా నవ్వించే వాస్యరసానికి - నాచేత ఈ పాటలు పాడిస్తున్నాయి... అదే దైవత్వంగా భావించు సుందరి నీవంటి... (మాయాబజార్‌ చిత్రంలోని పాట)

కొని ఆ పాటలు మీకందరికీ వినిపిస్తున్నానూ” అన్నారు ఘంట హృదయాలను బరువెక్కించే శోకరసానికి - *కనుపాప

సెల. కరువైన...” (చిరంజీవులు చిత్రంలోని పాట)

“పద్యమైనా గద్యమైనా హృద్యంగా అనవద్యంగా పలికిం నిర్వీర్యుణ్ణి కూడా ఉత్తేజపరిచే వీరరసానికి 'ఎవడువాడు చడం ఆయన కంఠంలోని ప్రత్యేకత. ఆ కంఠస్వరంలో నవ ఎచటివాడు ఇటువచ్చిన తెల్లవాడు...” అంటూ మొదలయ్యే రసాలూ వచ్చి నాట్యం చేశాయి” అన్నారు “కరుణశ్రీ” 1984 పంక్తులు (అల్లూరి సీతారామరాజు చిత్రంలోని “తెలుగు వీర ఫిబ్రవరి 11న ఘంటసాల వర్ధంతి సందర్భంగా అకాశవాణి లేవరా పాట నుంచి) విజయవాడ కేంద్రం వాణిజ్య ప్రసార విభాగం ప్రసారం చేసిన గుండె ర్సుల్లు మనిపించే రౌద్రరసానికి - *“ధారుణి రాజ్య ప్రత్యేక 'జనరంజని” కార్యక్రమంలో. సంపద మదంబున...” (పాండవనవాసంిలోని నన్నయగారి

అంతకు ముందు 1980 డిసెంబర్‌ 4 నాడు ఆకాశవాణి “టం” హైదరాబాదు కేంద్రం వాణిజ్య ప్రసార విభాగం 'ఘంటసాల నాస్తికుని కూడా ఆస్తికుని చేసే భక్తిరసానికి - 'శేష శ్రైలవాస గానమాధురి' పేర ఒక ప్రత్యేక కార్యక్రమాన్ని ప్రసారం చేసింది. శ్రీవేంకటేశు (శ్రీ వేంకటేశ్వర మహాత్యం' చిత్రంలోని పాట) ఆ కార్యక్రమం రూపొందించిన అట్లూరి వెంకటరావుచౌదరి “చల్ల బరిచే' శాంత రసానికి - 'ఇదె మన ఆ(భ్రమంబు... గారిదీ చౌటపల్లి గ్రామమే (ఈ వెంకటరావుగారి చిన్నతనాన (లవకుశ చిత్రంలోని పద్యం) ఘంటసాల సాంబారు చేసిన వృత్తాంతం మరొకచోట). వెంకట ఒళ్లు గగుర్పొడిచే బీభత్స రసానికి- 'ఇది కుళ్లిన సంఘం... రావుచౌదరిగారు ఘంటసాల గానమాధుర్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ అన్న _ _ (రంగేళిరాజా' చిత్రంలోని “విద్యార్థులు నవసమాజ నిర్మాతలురా' తలనతత22ాతమాణణణవాడడాం తట తతత

లలనా మన ఘంటసాల. అనే పాటలోని పంక్తులు). ఘంటసాల గానామృతాన్ని మధించి ఒయ్యారాలన్నీ గుద్గుతిప్పుతూ ఒలికించేవారు అంగ భంగిమ ఆచార్య హెచ్‌.ఎస్‌.బ్రహ్మానందగారు “బహుదూరపు బాటసారి లతో సవా! రసజ్జులు ఆనందంతో వెర్రిగా చప్పట్లు కొట్టేవారు. అనే పుస్తకం ప్రచురించారు. ఘంటసాల సంగీత ప్రస్థానాన్ని ఆ చప్పట్లలో నావి మకీ జోరుగా (మోగేవి... రక్తి గీతాలు ఆల వివరంగా సమీక్షించిన బ్రహ్మానందగారు “ఘంటసాల వ్యక్తి పించేటప్పుడు ఎంతటి భావాన్ని ఒలికించేవారో భక్తిగీతాలలో త్వంలో “పొరాణికతి ఉంది. ఆయన పాడటంలో జిజ్ఞాస ఉంది. అంతకంతలుగా భావాలు ఒలికించేవారు. దానికి కారణం ఈ జననాంతర సౌహృదాలను త్రవ్వి పోసుకోవటం ఉంది. ఆయన వేంకటేశ్వరుడు దాసుడు, మహాభక్తుడు. ఏడుకొండల ఏలికను జయదేవుడిలా కాళిదాసులా రక్తిని భక్తిగా భక్తిని విముక్తి మార్గ గురించి పాడిన “ఏడుకొండలస్వామి' గీతిక ఘంటసాల భక్తి సాధనగా మార్చుకోవడానికి పరితపించిన అచ్చమైన కళా ప్రపత్తులకు జీవనిదర్శనం. ఇలాంటి భక్తిగీతాలు పాడుతూ తన కారుడు” అంటారు. జీవితంలో మనోనేత్రంతో దివ్యాతిదివ్యభగవద్దర్భనం ఘంటసాల పరిమితమైన వాద్య సహకారంతో -లలిత సంగీత కార్య పలుమార్లు పొంది ఉన్నారు” అంటారు శ్రీనివాస్‌గారు. (అమర క్రమాలు నిర్వహించడం ఘంటసాల ఎన్నుకొన్న మార్గం. ఘంట గాయకుడు పద్మశ్రీ . ఘంటసాలి అనే వ్యాసంలో, 2002. సాల దేశం నలుమూలలా ఎన్నో చోట్ల సంగీత కార్యక్రమాలు జోన్‌లో ప్రచురితమైన స్మృతి తరంగాలులో పుట 51. నిర్వహించారు. ఆయన కార్యక్రమాలు ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా కణవనే కణ్‌ కండ దైవం (పతియే ప్రత్యక్ష దైవం) అనే ఉందేవి. పాటలకూ పద్యాలకూ ముందు ఉపోద్దాతాలు చెప్పడం తమిళ చిత్రంలో భారతీయ మహిళల గొప్పతనాన్ని ప్రస్తుతించే ఆయన ప్రత్యేకత. ఈ అంశాన్నే బాపుగారు తమ 'కార్ట్యూను'లో నేపథ్యగీతం ఒకటి ఉంది. ఆ పాటను ఎవరయినా గాయకులే ప్రస్తావించారు. 1961 నవంబర్‌ 24 నాటి ఆంధ్ర సచిత్ర వార పాడాలని నిర్ణయించారు ఆ చిత్ర దర్శకులు టి.ఆర్‌.రఘు పత్రికలో ఘంటసాల రేఖాచిత్రంతో బాటు బాపుగారు రాసిన నాథ్‌గారు. ఆ చిత్రానికి ఇద్దరు సంగీత దర్శకులు. ఒకరు అద్దే పంక్తులు - ఇప్పుడు చాలా మందికి కంఠస్థాలని చెప్పాలి! ఆ పల్లి రామారావుగారు. మరొకరు హిందీ చలనచిత్ర సంగీత కార్జ్యూను సాహిత్యం: దర్శకులూ గాయకులూ అయిన హేమంత్‌ కుమార్‌గారు. చిత్రం “గీత్రాలకు ముందు ఉపోద్వాతాలు లోని ఆ నేవథ్యగీతం - 'వారత నాట్టుక్కు పెరుమై యళిత్తిడుం రాగాలలో భావోద్వేగాలు శా అణిగలన్‌ పెణ్‌కులమే' (భారత దేశానికి గొప్పతనాన్ని కలిగించే సధాలతో నిత్వఖీల భూషణం ప్రీ జాతే) అనే పల్లవితో సాగుతుంది. పాటముందు -పరాల ల్‌ 'అమ్మా నీ కలంగాదే' (అమ్మా నీవు కలత పడవద్దు) అంటూ, గొంతు కంచు ఘంట లీల తారస్థాయిలో సాగే తొహరా (సాక్తీ) ఉంది. అసలు పేరు గానలోల ఆ పొటను పాొడించడానికి అప్పటికి ప్రాచుర్యంలో ఉన్న మారుపేరు ఘంటసాల.” గాయకుల పేళ్లీవో అనుకున్నారు. చివరికి తమిళ సంగీత కోవిదు ఘంటసాల సంగీత కార్యక్రమాలను తలుచుకుంటే లుగా పేరుగన్న ఎం.ఎం. దండపాణిదేశిగర్‌గారిని పిలిపించి ఇప్పుడూ “ఒళ్లు గగుర్పొడుస్తుంది” అంటారు ప్రముఖ గాయ ఆయనతో రిహార్సల్స్‌ కూడా చేయించారు. చిత్ర దర్శకులూ కులు పి.బి.శ్రీనివాస్‌గారు. “స్టేజిమీద కూర్చుని పాడేటప్పుడు సంగీత దర్శకులూ ఆశించిన తీరులో పాట వినిపించడం పాటకు తగ్గ అభినయం కూడా అవసరం అన్నప్పుడు చేసి సభ్యు లేదనిపించింది. 'మరి ఈ పాట ఎవరిచేత పాడించాలి? అని లను ఆనందింపజేసేవారు. 'పంచదార వంటి పోలీసెంకటసామి చర్చించుకొని ఘంటసాల అయితే ఆ పాట బాగా పాడగలరని నిన్ను నేను మరవలేనురా' అనే గీతాన్ని ఆలపించినప్పుడు అంత నిర్ణయించారు. పొట పాడించి రికార్డు చేయడానికి వ్యవధి భారీ విగ్రహంగల మనిషి పదహారేళ్ల పడుచులా పలుకుతూ కూడా అంతగా లేదు. అయినా ఘంటసాల ఆ పాట రెండు న ప. ననన

॥ న (శ్లళె) ఖై న్‌్‌ న్‌ు [ఫో వొమునులు10 ॥/ కత్రాకుముందు ఉపోన్లాతౌలు “రాగాలలో సంచోన్వనంు "స్రరాలతోో నిత్చబజట “సంతు -కంజుళంంటలళలల | అనవంబసడు. గంనలానశల అప్రసచత్ర వారపత్రిక 1961 నవంబర్‌ 24నాటి సంచికలో వెలువడిన 'బాపు కార్టూను” న వభ

టా మన ఘంటసాలలా రోజులలో క్షుణ్ణంగా అభ్యాసంచేసి చిత్ర నిర్మాతలకూ దర్శకుడికీ కాని భాషలో పాడడానికి ఆ భాషలో తగినంత ప్రావీణ్యం కలిగి సంగీత దర్శకుడికీ అందరికీ సంతృప్తి కలిగేలా పాదారు. ఉండాలని ఆయన అనేవారు. చిత్రంలో పాట వ్యవధి కూడా ఎక్కువే. ఆ పాట అంత బాగా “ఏ గాయకుడయినా తన స్వభాషలో పాడదానికీ పర పొడినందుకు నిర్మాతలు ఘంటసాలకు రెండు వేల రూపాయలు భాషలో పాడడానికీ తేదా ఉంటుంది. మాతృ భాషలో పాడుతున్న ఇచ్చారు. అప్పటికి మద్రాసులో ఒక పాటకు అంత దబ్బు _ గాయకుడి గొంతులో అప్రయత్నంగా వినిపించే స్వేచ్చ, స్వచ్చత- ఇవ్వడం అదే మొదటిసారి. ఇది విని ఒక ఆంగ్ల వత్రికవారు అ భాష రానివారు పాడుతున్నప్పుడు ఎలా సాధ్యమవుతాయి?” ఘంటసాలను ఆ పాట గురించీ ఆ పాట పారితోషికం గురించీ అనేవారు ఆయన. తమచేత తమిళ చిత్రాలలో పాటలు పాడించ అడిగితే ఆయన ఆ వివరాలన్నీ చెప్పారు. “మీరు చెప్పినదల్లా దానికి నిర్మాతలు ఆసక్తి చూపినా ఘంటసాల - తమిళ చిత్ర రాసేస్తే మీకు ఆదాయపు పన్ను గొడవ వస్తుందేమో' అని పత్రికా రంగంలోని గాయకులను కాదని తమ చేత పాడించవద్దనే (ప్రతినిధి అనుమానం వ్యక్తంచేస్తే “అంత డబ్బు తీసుకున్నది వారు. నిజమే కదా! పన్ను తప్పకుండా కడతాను. ప్రభుత్వం అంటే చాలా ఏళ్ల తర్వాత - 1978లో ఆయన ఒక తమిళచిత్రం మనమే కదా!” అన్నారట ఘంటసాల. కోసం నేపథ్యగానం చేశారు. 1972లో తెలుగులో విడుదలైన ఘంటసాల తమిళ చిత్రాల గాయకుడిగానూ విశేష ఖ్యాతి “పండంటి కాపురం” చిత్రాన్ని “అన్ను సగోదరర్‌గళ్‌ (ప్రియ గడించారు. 1974 ఫిబ్రవరి 12న ఆయన భౌతికకాయానికి సోదరులు) పేరిట తమిళంలో నిర్మించారు. తెలుగులోని “బాబూ అంత్యక్రియలు జరపడానికి మద్రాసు త్యాగరాయనగర్‌లోని _ వినరా' అనే పాటను తమిళంలో 'ముత్తుక్కు ముత్తాగ' అని కణ్ణమ్మాపేట శ్మశాన వాటికకు తీసుకు వెళ్లినప్పుడు ఒక వ్యక్తి- మొదలయ్యే పల్లవితో రాయించినప్పుడు- ఎస్‌.వి.రంగారావు ఘంటసాల, దేవదాసు తమిళచిత్రంలో పాడిన 'ఉలగే మాయం” గారికి నేపథ్యం పాడడానికి ఘంటసాలను ఆహ్వానించారు. (జగమే మాయ) పాటను బీగ్గరగా పాడి కళ్లనీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. ఆయన మొదట తాము తమిళంలో పొడి చాలా రోజులయింద ఘంటసాల చాలా తమిళ చిత్రాలలో గానం చేసినా 1961 న్నారు. అయినా చివరికి ఆ పాటలు (సంతోషంగా ఒకటి, నుంచి తమిళ చిత్రాలలో పాడడం మానుకున్నారు. అయితే. శోకంగా ఒకటి) పాడడానికి ఒప్పుకున్నారు. పాటలను చిన్న ఘంటసాల తమిళ గీతాలు విదేశీయులను కూడా ఆకర్షించిన పిల్లలు పాఠం వల్లెవేసినట్టు వల్లెవేసి - తమ పిల్లలకు పదేపదే వైనాన్ని శ్రీలంకకు చెందిన మనోహర్‌ అనే గాయకులు తమిళ పాడి వినిపించి తప్పులుంటే చెప్పమనే వారు. అవే తమ కార్యక్రమాలు ప్రసారం చేసే సన్‌టివి ప్రసారం చేస్తున్న సంగీత మొదటిపాటలు అన్నంత శ్రద్ధగా ఆ పాటలు పాడారు. ఇప్పటికీ ధారావాహిక “సప్త స్వరంగళ్‌' కార్యక్రమంలోని ఒక భాగానికి ఆ పాటలను తమిళనాడులోని ఆకాశవాణి కేంద్రాలు శ్రోతల న్యాయనిర్దేతగా వచ్చినప్పుడు చెప్పారు (ఆ కార్యక్రమం తొలి _ కోరిక మీద పదే పదే ప్రసారం చేస్తూ ఉన్నాయి! ప్రసారం 2000 జూలై 2నాడు; పునఃప్రసారం 2000 జూలై ఘంటసాల కన్నడంలోనూ ఎన్నో పాటలు పాడారు. 8నాడు). 'సిలోన్‌' మనోహర్‌గారు సింగపూరులో చైనావారు మాయాబజార్‌, జగదేకవీరన కథి, గాళిగోపుర, వీరకేసరి, పబ్స్‌లో ఘంటసాల పాటలను చాలా ఆసక్తిగా వింటూ ఉండడం జేనుగూడు, హరిభక్త, చం[ద్రహాస, నలదమయంతి మొదలైన చూసి ఎంతో సంతోషించామని చెప్పారు. కన్నడ చిత్రాలలో పాడిన పాటలు ఆయనకు ఎంతో తమిళ చిత్రాలలో కూడా పాడవలసిన అవకాశాలు వస్తూ పేరుకెచ్చాయి. ఉండడంతో ఘంటసాల మద్రాసు చేరిన కొత్తల్లోనే తమిళం జైలులో ఉండగా హిందీ నేర్చుకునే ప్రయత్నం చేసిన ఘంట నేర్చుకొనే ప్రయత్నాలు మొదలుపెట్టారు. తమిళ గీతాలు ఎంతో సాల హిందీ పలకడం కష్టమని అనుకుంటూ ఉండేవారు. దక్షిణ జాగ్రత్తగానే పాదేవారు. ఏ గాయకుడయినా తన మాతృభాష భారతదేశంలో హిందీ ప్రచారంకోసం విశేష కృషి చేసిన నవాని బ్ర తరరరరానకవాాాయాడాాయోోో

పలాల మన ఘంటసాల మోటూరి సత్యనారాయణగారి మేనల్లుడు దాసుగారు. ఘంట పద్యం పాడడం మొదలుపెడితే మనం ఇంటికి వెళ్లి భోంచేసి సాల హిందీలో పాడితే బాగుంటుందనీ తాము ఆయనకు హింది కాసేపు విశ్రాంతి తీసుకొని వచ్చినా ఇబ్బందిలేదు. పద్యం నేర్పుతామనీ దాసుగారు ముందుకు వచ్చారు. అలాగే ప్రతిరోజూ పాదడం పూర్తికాదు” అని చమత్మరించిన వారూ ఉన్నారు. ఉదయం దాసుగారు ఘంటసాల ఇంటికి వచ్చి పాఠాలు చెబు విమర్శలు ఎన్ని ఉన్నా “తేలుగు నాటక రంగంలో పద్యాలు తామన్నారు. ఆయన ప్రోద్బలంతో ఘంటసాల హిందీ నేర్చు పొడడం చాలా ప్రసిద్ది పొందింది” అని ఘంటసాల గుర్తించారు. కోవడం మొదలుపెట్టారు. వారం రోజులయ్యే సరికి ఘంటసాల కాని రంగస్థల పద్యాలు పాడే వద్ధతిలో తాము పొడగలిగినా ఆ ఏదో ఒక నెపంమీద హిందీ పాఠంనుంచి తప్పించుకునేవారు. సంప్రదాయం ఆయనకు రుచించలేదు. “ఏ సంప్రదాయం లేని భార్య సావిత్రి గారినే హిందీ పారాలు నేర్చుకోమంటీ ఆమె రెండు నేను తెలుగు వారికి ప్రత్యేకమైన పద్యాలను పాడడంలో ఒక నెలలు నేర్చుకున్నారు. దాసుగారు ఆమె చేత హిందీ పరీక్షలకు కొత్త బాణీ సమకూర్చాలని సంకల్పం కలిగింది” అని ఆయన కట్టిస్తామంటే ఆమె తమకా ఉద్దేశం లేదని హిందీ చదువు ఆకాశవాణిలో ప్రసారమైన ఒక కార్యక్రమంలో తమ పద్య మానేశారు. గానశిల్పం గురించి ప్రస్తావించారు. పద్యంలోని భావాన్ని రాగం ఎల్‌.వి.ప్రసాద్‌గారి దర్శకత్వంలో ఘంటసాల 1952లో మింగేయకుండా మాటలను సంగతులు మరుగుపరచకుండా - వెలువడిన “రాణి అనే హిందీ చిత్రంకోసం జోహరాబాయి తమ పాటలో సాధించిన భావసిద్ధిని పద్యంలోనూ పలికించిన గారితో కలిసి “పాన్‌ కె వీడే దోదో పైసే' అనే పాట పాడారు. సిద్ధకంఠుడు ఘంటసాల. పద్యం పాడడంలో ఘంటసాల ఆయన పాడి రికార్డుగా వెలువడ్డ హిందీ పాట ఒకటుంది. అది సాధించిన పరిణతికి ఆయన గ్రామఫోన్‌ రికార్డులు చక్కని “రుండా ఊంఛా రహే హమారా” అనే దేశభక్తి గీతం. 1965లో ఉదాహరణలు. మొదటపాడిన నగు మోమునకు నిశానాథ హెచ్‌.ఎం.వి సంస్థ హిందీ ఫిల్మ్‌ సంగీతం విభాగం కింద బింబము తోడు' అనే పద్యం భావయుక్తంగా ఉన్నా ఆ పాడిన విడుదల చేసిన ఆ 78 ఆర్‌.పి.ఎం. రికార్డు రండవ వైపునా ఆ తీరు రాజేశ్వరరావుగారి పద్ధతికి దగ్గరగా వినిపిస్తుంది. పాటే ఉంది (రికార్డు సంఖ్య 1 74622). మొదటివైపు ఘంట “కరుణశ్రీ రాసిన 'అద్వైతమూర్తి' 'సాంధ్యత్రీ పద్యాలు పాడ సాలతో బాటు వినిపించే మూవీమందిర్‌ బృందం పాడిన పాటకు డంతో ఆకారం ధరించసాగిన ఘంటసాల పద్ధతి - 'పుష్ప సంగీతం ఘంటసాలదే. రెండవ వైపు' వినిపించేది ఘంటసాల విలాపము), 'పుష్పాంజలి' పాడేనాటికి పరిపూర్ణతను సాధించి లాగా అజరామరులైన మరొక మహాగాయకులు మహమ్మద్‌ రఫీ నట్టు కనిపిస్తుంది. 'పుష్పవిలాపము”, "కుంతీ కుమారి అనే గారి స్వరం (సంగీతం: గంధర్వ]. ఖండికలలోని పద్యాలను పాడడంలోనూ పద్యాల మధ్య వచ ఘంటసాల మలయాళ,సింహళ భాషలలో వెలువడిన నాలను పలకడంలోనూ ఆయన పెట్టిన ఒరవడి నిత్యనూతన చలన చిత్రాలకోసం పాడారట కాని ఆ వివరాలు అందుబాటులో మైనది. “ఒక పద్యాన్ని ఆలపించటంలో ఎక్కడ నొక్కాలో ఎక్కడ లేవు. తేల్చి పలకాలో కాకువును, భావస్పందనను, బెచిత్యాన్ని పాటించి పద్యగానం: ఘంటసాల సంప్రదాయం ఎలా పాడాలో తెలియాలంటే ఈ పుప్పు 'విలాపాన్ని? తప్పక పద్యపురుషుణ్ణి రాగకాంత కౌగిలించుకోవడంవల పదం వినాలి" అంటారు ఆచార్య హెచ్‌.ఎస్‌.బ్రహ్మానందగారు (తెలుగు గతి తప్పిపోతుందనీ తెలగు నాటకరంగం పరో ఖ్‌ బర్ట్‌ చలనచిత్ర గేయ సౌందర్యం, పుట 87, 1992 ప్రచురణ). పురోభివృద్ధి సాధించక క్రీ ప్రద్యాలను తాము పాదే నాటికి పాపయ్య శాస్త్రిగారు

పోవడానికి సంగీతానికి అనవసరమైన [ప్రాధాన్యం ఇవ్వడమే ల్‌ (య్య శాస్త్రి కా తమకు బంధువులని ఘంటసాలకు తెలియదు. పుపష్పవిలాపానికి

కారణమనీ విమర్శకులు కొందరు అభిప్రాయపడారు. నాట శేష భక ల కాలలో పద్యాలే ఉండకూడదని కొందరంటే ప ఇ ను పఠిం విశేష ఖ్యాతి రావడంతో - “పుష్పవిలాపం పాడడంవల్ల ఘంట లే తపు పోదకూడదని మ | ద్యా సాలకు ప్రసిద్ధి వచ్చిందా, ఘంటసాల పాడడంవల్ల పుష్పవిలా

చాల లెబ్బు రికొందరన్నారు. “కొందరు నటులు

తతత టట

ఆ మన ఘంటసాల లాలు పానికి ప్రసిద్ది వచ్చిందా?” అని కొందరు చర్చ మొదలుపెట్టారు. రోగ్యంగా ఉన్నా మైక్‌ ముందుకు వెళ్లి పాడడం మొదలుపెడితే ఈ చర్చకు సమాధానం 'కరుణత్రీ' మాటల్లోనే: “పుష్పవిలాపం చాలు ఆయన పాడినంతసేపూ ఆ అనారోగ్యం అదృశ్యమయ్యేది. పీడిత తాడిత పతిత హీనదీన మానవ హృదయాలకు ప్రతీకగా 1973 డిసెంబర్‌ 28 నాడు గుంటూరు రైల్వేస్టేషన్‌ దగ్గర పుష్పాల నోట పలికించిన కవిత. సహజంగా మానవుని హృద లోని శ్రీసాయిబాబా మందిరంలో ఘంటసాల కచేరీ ఏర్పాట యం సున్నితమైనది. సుకుమారమైనది. అందువల్ల పుష్పాల _ యింది. ఆ రోజు ఆయన మాట్లాడడానికి ఆయాసపడుతున్నారు. భాషను ఘోషను అది బాగా అర్ధం చేసుకుంటుంది. “పుష్ప కాళ్లు వాయడంతో కూచోనడానికీ నడవడానికీ ఇబ్బందిపడు విలాపం” మృదుమధురమైన ఛందస్సుందరమైన హృదయంగమ తున్నారు. కాని వేదిక మీద కూచుని పాడడం ప్రారంభించగానే మైన శైలిలో రచింపబడింది... ఇంతకంటే విశేషమైన కారణం ఆయాసం మరుగునపడింది. కాళ్లవాపు గుర్తు రాలేదు. మరుసటి మరొకటుంది. అది ఘంటసాల సుమధుర కంఠం వెంట ఆ రోజు తాదేపల్లిగూదెంలోనూ అదే పరిస్థితి... ఆయాసం... పద్యాలు జాలువారడం... కరుణశ్రీ కలం - ఘంటసాల గళం కూచోదానికీ నడవడానికీ ఇబ్బందిపడుతూ వేదిక ఎక్కారు... కలిసి పుష్పవిలాపానికి అంతటి ప్రాశస్త్యం చేకూర్చాయని తమకు అనారోగ్యమే లేదన్నట్లు మూడున్నర గంటలసేపు అభిజ్జుల అభిప్రాయం.” పాడుతూ కూచున్నారు. పద్యాలు పాడడంపట్ల ఘంటసాలకు భక్తి ప్రపత్తులు ఘంటసాలలోని మరొక సుగుణం - తమతో పాడుతున్న ఉండేవి అంటే అతిశయోక్తి అనిపించవచ్చు. “శ్రీకృష్ణావతారం” వారికి థమ కలగకుందా ఉండాలనుకోవడం. రమని వ పౌరాణిక చిత్రం నిర్మాణంలో ఉన్నప్పుడు ఘంటసాల సైనస్‌ వాళ్లు ఎవరయినా పాడుతున్నప్పుడు వాళ్లను ఎంతగాన్‌ా (ల్సి సమస్యతో శస్త్రచికిత్స చేయించుకొని ఆస్పత్రిలో ఉన్నారు. హించేవారు. వీలును రాయబారం దృశ్యాలు చిత్రీకరించడానికి దర్చారుసెట్టు వేశారు. తమతో పాడుతున్న కొందరు గాయనీమణుల రాయబారం ఘట్టంలోని పద్యాల ట్రాక్‌లను మరెవరి చేత దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆయన తక్కువ (క్రుతిలో పాడిన సందర్భాలూ నయినా పాడించి ఘంటసాల ఆరోగ్యం మెరుగైన తర్వాత ఉన్నాయి. ఆయన చేత ఆ పద్యాలు పాడిస్తామని నిర్మాత అట్లూరి పుండరీ “జక పాట పొడాలంటే దాంట్లో ఎన్నో భావాలుంటాయి. కాక్షయ్యగారు ఘంటసాలకు చెప్పారు. అట్లా చేస్తే ఘంటసాలకు అ భావాలొలికిస్తూ నవ్వుతూ ఏడుస్తూ పాదేషూడు అస్సలు సిగ్గు ఇబ్బంది ఉండదని పుండరీకాక్షయ్యగారు అభిప్రాయపడ్డారు. పనికిరాదు. సిగ్గు విడిచి పాడాలి. అప్పుడే భావాలు సరిగ్గా ఘంటసాల “ఇవి పాటలు కావు బాబూ పద్యాలు... వీటి ఎక్స్‌ వస్తాయి అని చెప్పేవారు ఘంటసాల” అన్నది తమ అన్నగారు ప్రెషన్‌ వేరు. డైరెక్ట్‌గా పాడితేకాని వాటి అందం బయట పడదు” ఘంటసాల గురించి ప్రముఖ గాయని ఎస్‌.జానకిగారి సంస్మ అన్నారు. మరుసటి రోజు దర్బారులో చిత్రీకరణ మొదలవు రణ. అంతేకాదు. “రికార్డింగ్‌ అప్పుడు ఎంతమంది ఉన్నా మననే తుందనగా పుండరీకాక్షయ్యగారికి ఘంటసాల కబురు చేశారు. చూస్తున్నా మనం పట్టించుకోరాదు. అసలక్కడ ఎవ్వరూ లేనట్టూ “నేనే వచ్చి పాడడానికి ప్రయత్నిస్తాను. ఒకవేళ ఆ పద్యాలు మనమే ఒంటరిగా ఉన్నట్టూ భావించి పాడాలి అనే వారట పాడుతూ నేను పోవడం జరిగితే శ్రీకృష్ణుడి పద్యాలు పాడుతూ ఆయన. ఘంటసాల పోయాడన్న తృప్తి నాకు చాలు!” అన్నారు ఆయన. చిత్రంలోని సన్నివేశాలను బట్టి బిగ్గరగా ఉండవలసినవీ అలాగే వెళ్లి ఆ పద్యాలు పాడారు. “ఆ బాధలో కూడా ఆ పద్యాలు అరుపులూ కేకలూ కలగలిసినవీ మామూలుగాకాక కొంత ప్రత్యే ఎంత మధురంగా ఆలపించారో” అని వృత్తి పట్ల ఘంటసాలకు కంగా పొడవలసినవీ - అయిన పాటలు పాడడానికి ఘంటసాల గల భక్తి థద్ధలకు పుండరీకాక్షయ్యగారు నివాళి అర్చించారు. వెనుదీసేవారుకాదు. ఉదాహరణకు “ఉమ్మడి కుటుంబం చిత్రం ఘంటసాల వ్యక్తిత్వంలోని విశేషం ఇదే. తమకు ఎంత అనా లోని అంతర్నాటకాలకు సంబంధించి యమధర్మరాజు పాత్రకు ల

హాావావావంావావలావవా మన ఘంటనాలా పాడడానికి ఆయన ఎంతో శ్రమించారు. ఆ పాటలూ పద్యాలూ కతకు మీరు బాగా పాడదడమూ తోడయింది' అని ఆయన జవా పాడిన రెండు మూడు రోజుల తర్వాత ఆయన తిరుపతిలో (తమ బిచ్చారు. మిత్రులు మోపగర్రు దాసుగారి కుమార్తె వివాహానికి నిధి సేక పాడుతున్నప్పుడు కుడి చెవిని కుడిచేత్తో మూసుకోవడం రించడం కోసం) ఒక కచేరీ చేయడానికి వచ్చారు. 'నా గొంతు ఘంటసాల అలవాటు. చెవి మూసుకొని పాడినప్పుడు “మనం వి జ్‌ ల్ల త్‌ కోరుతున్నట్టుంది.... ఈ పూట ఎక్కువ పాడేస్టితిలో ప్రాడుతున్నది మనకు మరింత బాగా వినిపిస్తుంది. మనం పాడు అంటూ కొన్ని పాటలు మాత్రం పాడారు ఆయన. తున్నది సరిగో ఉందా లేదా అని మనకు స్పష్టంగా తెలుస్తుందా ఘంటసాల మరణానికి కొన్నేళ్లముందే మద్రాసు చిత్ర అనే వారు ఆయన. పరద్రమలో పా టల రికార్డింగ్‌కు ట్రాక్‌ పద్ధతి మొదలు పెట్టారు. ఒకసారి ఆయన చెవులకేదో సమస్య వచ్చింది. గొంతు ఇక లి పౌటలోని వాద్య సంగీతాన్ని ముందుగా రికార్డ్‌ బాగానే ఉంది. చెవుల వైద్యంకోసం డాక్టర్‌ చిట్టూరి సత్యనారా న్‌ ల్‌ గాయకుల పాటను ఆ తర్వాత రికార్డ్‌ యణగారి దగ్గరికి వెళ్లారు. “చెవులు మూతపడ్డట్టున్నాయి, శబ్దం యి ను ల్‌ లుంటుంది. పాట మొత్తం పాడవలసిన అవసరమూ బాగా వినబడడం లేదు” అన్నారు ఘంటసాల డాక్టర్‌ సత్యనారా దు. ఒకపాట నలుగురు పాడవలసి వచ్చినా నలుగురినీ విడి యణ గారితో. విడిగా పిలిచి పాడించుకోవ ప పాడించుకోవ ష చ్చు. ఒక పంక్షినే రెండు ముక్కలుగా “మరీ బొత్తిగా వినబదని స్టితికాదు... మీ గొంతు బాగుంది 0 చ్చు. ఇప్పట్లో సాంకేతిక పరిజ్తానం మరీ పెరిగి స న అవసరమెతే ్‌ మ 9 ... వోయిగా పాడేసుకోవదమే” అని డాక్టరుగారు, మందులు రూ రికార్డ్‌ చేసిన గాయనీ గాయకుల (భుతిని కూడా లో కట విని సాయ మార్సవచ్చు. ట్రాక్‌ వి ఇచ్చారు. కొన్నాళ్ల, చెవులు మామూలుగా పిస్తాయని బిఎబ్చు. ట్రాక్‌ విధానం లేని రోజుల్లో సినిమా పాట రికార్‌ స్తే తప్ప చేయడ తో గా డి చెప్పారు. “చెవులు మాములుగా వినిపిస్తే తప్ప పాడలేను" ౦ (శ్రమతో కూడిన పని. వాద్య కళాకారులు వాద్య ల్‌ దేదో సంగీతం వినిపిస్తుంటే + అన్నారు ఘంటసాల. ఎందుకట? “నేను పాడుతున్నదేదో నాకే పెస్తుంటి గాయనీ గాయకులు పాడవలసి ఉండేది. సంతతి గా పాడుతున సంతృప్తికరంగా వినిపించాలి. చెవిమీద చేయిమూసి నేను న్నావారు పొరబాటు చేసినా వాద్య కళాకారులు తప్పుగా వ సంత్సపి క్‌ వాయించి పొడినప్పుడు నా పాట నాకు సంతృప్తికరంగా వినిపించనంత ంచినా రికార్దింగ్‌ మళ్లీ మొదటికి వచ్చేది. ఆ రోజుల్లో చేది లేదు” రు ఘంటసా నేపథ్య గీతాలు పాడటానికి గాయ్రనీ చుక త్త ॥్‌ దాకా పాడేది లేదు” అని తమ నిర్ణయం చెప్పారు ఘంటసాల, వారు. ఎంత వ గాయకులు ఎంతొ శ్రమిం అలా పదిరోజులు “నేను పాడలేను” అని ఊరుకొన్నారు ఆయన,

• ఎంత్‌ శ్రమపడవలసి వచ్చినా తమ తప్పులేకున్నా రో మామూ వినిపించడ య స పది తచె గా 0 న్నిసార్లు పాడమన్నా విసుక్కోకుండా పాడటం ఘంటసాల పది రొజుల తర్వాత చెవులు ల క్ష పద్ధతి. 'ఇన్ని సార్హు పా మొదలయింది. చెవి మూసి పాడితే పాట బాగా వినిపిస్తున్నది ధ్‌ శ వాడడానికి విసుగ్గా లేదా?” అని ఒకసారి అభిమాని ఒకరు ఘంటసాలను అడిగితే “మొదటి రోజులో అనిపించింది ఆయనకు. అప్పుడు ఆయన మళ్లీ పాడడం ప్లేబాక్‌ లేనప్పుడు నటీ జొరా మొదలుపెట్టారు. పది రోజుల విరామం తర్వాత ఆయన మొదట పూడు నటినటులే నడుస్తూ పరుగెత్తుతూ పాడుతూ ల న్‌ ఉంటే వాద్వగోషిలో న వ్‌ మళ్లీ పాడింది - “బుద్దిమంతుడు” చిత్రంలోని *నను పాలింపా. ద్యగోష్టిలో వాళ్లూ వాళ్ల వెంట నడుస్తూ పరుగెత్తుతూనో స్స ఖో " తోపుడు బండమీ లే ర నడచి వచ్చితివా' అనే సమ్మోహనకరమైన గీతం! తమ వృత్తిపట్ల ఇంద కూచునో వాయించేవారు. ఆ పరుగు స్టన్సక్తు ఉన్న భక్తికి ఈ సంఘటన నిదర్శనం! గ పందాలతో పోలిస్తే ఇప్పటి స్థితి ఎంతో మెరుగు” అన్నారు. ఘంటసాలకు ఉన్న భక్తి సంఘట గనం!

'జీవిత చక్రం చిత్రం రికార్డింగ్‌కు బొంబాయి వెళ్లి అక్కడ పాడగలిగిన వారికి పక్కవాద్యాలు లేకపోయినా శంకర్‌ (జైకిషన్‌) పరే నా ఫరవాలేదు అంటే ఏదో కొత్త సామెతలాగా కనిపించవచ్చునేమో పొడి రికార్డ్‌చేసి బొంబాయివాళ్లు మద్రాసు వాళ్లకన్నా సాంకేతి కాని - అభి 86 న్నఘంటనాల న్‌ క! ళా కంగా ముందున్నారని ఘంటసాల శంకర్‌తో అంటే 'ఈ సాంకేతి ర్భాలూ ఉన్నాయి. 1967 జూలై 2 నాడు తిరుపతి 6 ట౧క్ష తతా 00 పా

లాగా మన ఘంటసాలలా వారు తిరుపతిలోని శ్రీవేంకటేశ్వర ఉన్నతోన్నత పాఠశాల లేని లోటు తెలియకుండా చంద్రశేఖర్‌ హార్మోనియం మీదే ప్రాంగణంలో ఘంటసాలకు సన్మానం జరపాలని నిశ్చయిం లయహ్రస్తారమూ సంగీత ఖండికల వాదనమూ చేస్తూ ఉంటే చారు. తమ సన్నానం స్వీకరించి ఘంటసాల కాసేపు పాదాలనీ మునిరామయ్యగారి వయొలిన్‌ సాయంతో దాదాపు రెండున్నర వారు కోరారు. తాము తమ వాద్యబ్బందం వెంటతెచ్చుకోలేదనీ గంటలసేపు పాడారు ఘంటసాల. కచేరీ అయ్యాక చంద్రశేఖర్‌ అందువల్ల ఏవన్నా పద్యాలు పాడుతానని చెప్పారు ఘంటసాల. ఆయన పాదాలకు నమస్కరిస్తే “చాలా బాగా వాయించావు స్టానికులలో ఉత్సాహవంతులయిన కొందరు ఆయనకు ఉన్నం _ బాబూ! నీకు మంచి భవిష్యత్తు. ఉంది. ఇంకా బాగా సాధన తలో వాద్యసహకారం అందించాలని ప్రయత్నించి వయొలిన్‌ చెయ్యి నాయనా!” అని ఆశీర్వదించారు ఘంటసాల. ఆ రాత్రి వాయించడానికి తిరుపతి మునిరామయ్యగారినీ హార్మోనియం ఘంటసాల బసలో చంద్రశేఖర్‌ ఆయనకు ఆయన పాట ఒకటి వాయించదానికి అప్పుడు తిరుపతి పశువైద్యకళాశాలలో చదువు ఆయన పద్ధతిలో వినిపిస్తే విని “ఎవరి గాత్ర సౌలభ్యంవారిది. కొంటున్న కె.ఎస్‌.చంద్రశేఖర్‌గారినీ ఏర్పాటు చేశారు (ముని ఎవరినీ అనుకరించకుండా నీ సొంత పద్ధతిలో పాడడం అల రామయ్యగారు నాదస్వర కళాకారులుగానూ ప్రసిద్ధులే. నలభై వాటు' చేసుకుంటే గాయకుడిగా మంచి భవిష్యత్తు ఉంటుంది” నలభై ఐదేళ్ల ప్రాయంలోనే మరణించారు. కె.ఎస్‌. చంద్రశేఖర్‌ అని హితవు చెప్పారు. కొన్ని చలనచిత్రాలలో నేపథ్యగానం చేశారు. కొన్ని చిత్రాలకు “జగదేకబీరుడి కథ' శతదినోత్సవ సభలోనూ అంతే. 'శివ సంగీత దర్శకత్వం నిర్వహించారు. (ప్రస్తుతం ఆకాశవాణి శంకర పాట పాడమని ప్రేక్షకులు ఒత్తిడి చేస్తే “పాట అంతా విశాఖపట్నం కేంద్రంలో కంపోసర్‌గా పనిచేస్తున్నారు). పాడడం కష్టం. కాస్త వినిపిస్తాను అని ఆయన ఏ వాద్య గోష్టి చంద్రశేఖర్‌ను చూసి ఘంటసాల తటపటాయించి ఆ సాయమూ లేకుండా ఆ పాట వినిపించి అందరినీ ముగ్గులను యువకుడు తెచ్చిన హార్మోనియం రీడ్‌లమీద ఉన్న క్లిప్పులు చేశారు. తొలగించి శుతివేస్తూ కూచోమన్నారు. “సన్మానం అన్నారని నా ఆయన విదేశ యాత్రకు వెడుతున్నప్పుడు దక్షిణ భారతీయ వాద్యబ్బందాన్ని తీసుకురాలేదు. తీరా ఇక్కడికి వస్తే పాడమని భాషలన్నిటిలోనూ అవసరాన్ని బట్టి పాడడానికి పనికి వస్తాయని బలవంతం చేశారు. మిమ్మల్ని నిరుత్సాహపరచడం నాకు ఇష్టం ఎన్నో పాటలు అభ్యాసం చేశారు. విదేశాలలోని కేరలీయుల లేదు. అందువల్ల కొన్ని పద్యాలు పాడి విరమిస్తాను అన్నారు కోసమని పి.లీలగారి వద్ద 'స్వామీ శబరి గిరీశా అనే మల ఘంటసాల. “శుక్లాంబరధరం శ్లోకం పాడారు. “ఇప్పుడు పుష్ప యాళం పాట నేర్చుకొన్నారు. అలాగే కొన్ని అన్నమాచార్య విలాపం పద్యాలు పాడి వినిపిస్తాను అని ఆయన అనగానే కీర్తనలూ పాఠం చేశారు. ఆ రోజుల్లోనే డాక్టర్‌ సి.నారాయణ చప్పట్లతో ఆ ప్రాంగణం దద్దరిల్లింది. ఆయన పుష్పవిలాపం రెడ్డిగారు రాసిన బుతుగీతానికి ఆరు రాగాలలో అద్భుతమైన పేరు చెప్పగానే చంద్రశేఖర్‌- పద్యాలముందున్న సంగీత ఖండి తీరులో సంగీత రచన చేశారు. కలు హార్మోనియంమీద వినిపించారు. ఘంటసాలకు తరగని క్రీర్తి తెచ్చింది భగవద్గీతాగానం. ఘంటసాల ఇదేమిటన్నట్టు చూస్తే చంద్రశేఖర్‌ “నాకు మీ 'గానకోకిలి లతామంగేష్కర్‌గారు పొడగా (గ్రామఫోన్‌ రికార్డు పద్యాలన్నీ కంఠస్థమే. జాగ్రత్తగా వాయిస్తాను” అని ఆయనకు లుగా వెలువడిన భగవద్గీత ఘంటసాల భగవద్గీతా గానానికి మనవి చేసి “మీరు ఇష్టపడితే వాయిస్తాను. వద్దంటే మానేస్తాన” (ప్రేరణ అయింది. భగవద్గీతనుంచి ముఖ్యమైన శ్లోకాలు నూట అంటే - “నేను పాడుతుంటాను. నా పాటను ఫాలో అవుతూ ఎనిమిదింటిని ఎన్నుకొని వాటికి తెలుగులో వ్యాఖ్యానం వాయించు బాబూ!” అన్నారు ఘంటసాల. పుష్పవిలాపం పూర్త రాయించి (ప్రతి శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యానంతో రికార్డ్‌ చేయించాలని. యింది. 'కుంతీకుమారి” పాడారు ఘంటసాల. వింటున్నవారికి ఆరు నెలలపాటు కష్టపడి భగవద్గీత గానానికీ వ్యాఖ్యానానికీ తనవితీరడం లేదు. “ఇంకా పాడండి' అంటూనే ఉన్నారు. తబలా మెరుగులు దిద్దుకొన్నారు ఘంటసాల.

వసా మన ఘంటసాల -ాతతతతతతతతతతతతతతతతరావయారాాలు అర్జునుడి ఆర్తినీ బాధనూ భావోద్రేకాలనూ వినిపించడానికి “అదనపు ప్రత్యేకత ఆయన ఎంతో శ్రమించారు. మొదటిభాగం బాగా వచ్చింది. “పవిత్ర హృదయాలు చిత్రంకోసం సంగీత దర్శకులు దాంతో రెందవ భాగంకోసం మరింత శ్రమపడవలసి వచ్చింది. తాతినేని చలపతిరావుగారు ఎస్‌. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారి చేత “భగవంతుడి ఆశీస్సుతోనే భగవద్గీత పాడుతున్నాను అని ఒక పాట పాడించారు. మూడు రోజులు రిహార్సల్స్‌ చేసి ఆ ఆయన చెప్పేవారు. భగవద్గీత పాడుతూ ఉన్నప్పుడు తమకు పాటను సంతృప్తికరంగా పాడారు బాలసుబ్రహ్మణ్యం. అయితే వేరే ఏదో లోకంలో ఉన్నట్టు అనిపించేదనీ ఆ అనుభవం ఎంతో కొన్నాళ్ల తర్వాత ఆ పాటను ఘంటసాల గాత్రంతో మళ్లీ రికార్డ్‌ 'త్రిల్లింగ్‌గా ఉండేదనీ అంటూ ఆయన కన్నీళ్లు పెట్టిన సంద చేశారని తెలిసి బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు బాధపడ్డారు. ర్భాలూ ఉన్నాయి. అయితే ఘంటసాల పాడిన ఆ పాట విన్న తర్వాత ఆ మారుతున్న కాలపరిస్థితులలో భగవద్గీత అంతా వినే వీలు పాటలో కొంత (అదనపు ప్రత్యేకత” వినిపించింది బాలసుట్ర లేనివారికి గీతాసారాన్ని వినిపించే తమ ప్రయత్నం సాయపడ య న ర గలదని అయన న స భగవద్గీత ఎన్నుకోవడం సబబే' అనిపించింది ఆయనకు. ఉత్తరోత్తరా తమ

• గాత్రంలోనూ ఆ అదనపు ప్రత్యేకతను సాధించడానికి ఆ పాటే భగవద్గీత - ఘంటసాల గాయక జీవితంలో మకుటాయ (పేరణ అయింది అంటారు బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు. ఆ పాట; మానమైనది; కళాకారుడికి మరణం లేదన్న ప్రాచీనోక్తిని పదేపదే నామది పాడిన ఈ వేళలో... నిరూపిస్తూ ఉన్నది. ఘంటసాల గానం చేసిన భగవద్దీత వినదం భావయుక్తంగా పాడడానికి ఘంటసాల తమకెంతో స్ఫూర్తి ఒక గొప్ప అనుభవం. కలిగించారని ప్రసిద్ధ తమిళ నేపథ్య గాయకులు టి. ఎం.సౌందర నరుడికీ నారాయణుడికీ జీవుడికీ దేవుడికీ మధ్య జరిగిన రాజన్‌గారు ఒకసారి ఘంటసాలతో అన్నారు. ఆ సంవాదాన్ని రసవత్తరంగా (శ్రోతల హృదయాలలో శాశ్వతముద్ర ఆవిష్మరించడంలో ఘంటసాల కృతకృత్యులయ్యారు. మరొక ముచ్చట- 1979-80 ప్రాంతాలలో ఖరగ్‌పూర్‌తో నేపధ్య గాయకుడి లక్షణాలు చెబుతూ ఘంటసాల వెలి తెలుగు చలనచిత్ర గీతాల పోటీ ఒకటి ఏర్పాటు చేశారు. దానిక్తి బుచ్చిన అభిప్రాయాలు ఆయన విషయంలో అక్షర సత్యాలు: న్యాయనిర్దేతలు ప్రముఖ సంగీత దర్శకులు కె.వి. మహాదేవన్‌ “నేపథ్య గాయకునికి శ్రావ్యమైన కంఠస్వరమూ వివిధ సంగీత గౌరు, ఎస్‌.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు. రాత్రి 7 గంటలకు గమకములను పలికించగల శక్తితోబాటు రసభావములకు మొదలయిన పోటీ తెల్లవారుజామున 3 గంటలదాకా సాగింది. అనుగుణమైన నాదోత్పత్తి, సుస్పష్టమైన ఉచ్చారణ, కంఠస్వరము = పోటీలో న్యాయనిర్యయం చేయడానికి చాలా కష్టమైంది, యొక్క పట్టు విడుపులు తెలియడం చాలా అవసరం. తన భావా ఎందుకంటే పోటీలో పాల్గొన్న దాదాపు 200 మందిలో 180 లను పోష్షించగల గా త్రతైలి- ఏ శాస్త్రములోనూ ఏ పారిభాషిక మంది ఒకే పాట పాడారు. ఆ ఎన్నికను బట్టి ఘంటసాల గాయ పదాలలోనూ నిర్వచించబడనిది. అనుభవమే గురువుగా తనకు “టొ ఎ గాశ్వకముద్ర వేయగలిగారో అర్ధం చేసుకోవచ్చు. తానై తెలుసుకోవలసినది. నా భావనలో నేపథ్య గాయకునికి * పాట సునాఘన సుందరా! సంగీత హృదయంతోబాటు కవి హృదయము, కంఠస్వరములోని ఒక 'వసుచరిత్ర' - పిల్ల వసుచరిత్రలకు ఒరవడి అయినట్లు మెలకువలతోనే నటించగల నటన కౌశలం కూడా అవసరము" ఒక ఘంటసాల పిల్ల ఘంటసాలలకెందరికో ఒరవడి అయ్యార్చు. (1963 మార్చి 29 నాటి ఆంధ్రపత్రిక సచిత్ర వారపత్రికలో అయితే ప్రతిధ్వనులు ఎన్ని ఉన్నా అసలు ధ్వనికి సరిపోవు, 'సినీ సీమలో సంగీతం' పేరిట ఘంటసాల రాసిన వ్యాసంలోని అందుకే తెలుగు పాటకు మారుపేరుగా నిలవగలిగారు ఘంట అభిప్రాయాలు ఇవి. సాల. లతా 02

వవవవవవవవవవవావావావావావావావవ మన ఘంటసాలలా. వేల కొలది పాటలు పద్యాలు పాడిన ఘంటసాల పొర గానం ఎంతప్రియమో చెప్పడానికి విడుదల కాగానే అమ్ముడయ్యే పడిన సందర్భాలూ కొన్ని ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు 'స్వాతం ఆయన పాటల కేసెట్లూ '“ఇంటర్‌నెటొలో ఆయన పాటలమీద త్యము*, 'స్వతంత్ర సిద్ధి పేరిట వెలువడిన రికార్డ్‌ సాగుతున్న చర్చలూ సాక్ష్యాలు. (28541)లో- “స్వతంత్ర సిద్ధి పద్యాలలో 'ఆ మొగల్‌ రణ ఎల్లలెరుగని అభిమానం ధీరులి పద్యం (ప్రయాగ నరసింహశాస్త్రి రచన)లో 'మాతృ ఘంటసాల గానాన్ని అభిమానించే వారు తెలుగువాళ్లే దేశము గావ క్షాత్రవ్యుడై బోసు అన పాడవలసి ఉండగా క్రానక్మరలేదని నిరూపించిన అభిమానులూ ఉన్నారు. ఆయన ఘంటసాల “మాతృ దేశముగా వక్షాత్రవ్యుడై బోసు' అని పాడారు. జర్మనీలోని గొటింజెన్‌లో పాడినప్పుడు ఒక జర్మన్‌ యువకుడు రికార్డ్‌ విడుదల య్యాక ఘంటసాల ఆ పద్యం విని ఎంతో ఆ గానం విని ముగ్గుడయ్యాడు. దాంతో ఆ యువకుడు ఘంట బాధపడ్డారు. 'కుంతీకుమారిలో తాలిపద్యం “అది రమణీయ సాలకు వీరాభిమాని అయ్యాడు. ఘంటసాలను వెతుక్కుంటూ పుష్పవనము'” అని మొదలుకావలసి ఉండగా ఘంటసాల “అది మద్రాసుకు వచ్చిన ఆ అభిమాని పేరు కుర్త్‌ వెబెర్‌ ౧0౮ యొక రమణీయ పుష్పవనము' అని పాడడంవల్ల ఛందోభంగం /888గ). గ్రానైట్‌ శిలల వ్యాపారం చేస్తున్న వెబెర్‌ ఇప్పటికీ అయింది. కానీ ఘంటసాల గానంలో ఆ విషయం గుర్తురాదు! ఘంటసాల కుటుంబంతో మైత్రి కొనసాగిస్తూ ఉన్నారు. అన్నట్టు భగవద్దీత గానంలో కొన్ని తప్పులున్నాయని కొందరు విమ _ వెబెర్‌ చిత్రకారులు కూడా. వెబెర్‌ గీసిన ఘంటసాల చిత్రం రించినా గీతాసారాన్ని తెలుగు టీకతో ప్రజలకు అందించి ఆయనకు ఘంటసాలపట్ల ఉన్న అభిమానానికి ప్రతిరూపం. ఘంటసాల మహోపకారం చేశారనీ ఆయన ప్రయత్న ఫలితంగా ఘంటసాలా! మారు మూల పల్లెటూళ్లకు కూడా భగవద్గీత చేరువైందనీ “నువ్వు ఉంటావు. చెప్పడం సమంజసం. నిన్ను మేము అనుదినం వింటూనే ఉంటాము.” ఘంటసాల మరణించిన తర్వాత పుట్టినవారికీ ఘంటసాల -ఆచార్య ఆశ్రేయ నాల ్‌ ! శ జై | ఖా శ ఎస స ల" = నట్ట వ్ల లై మం న వం పయు చాలు క 15967 జూలై 2నాదు తిరుపతి రోటరీక్షబ్‌ వారు చేసిన సన్మాన సభలో ఘంటసాలగానం: కె,ఎస్‌.చంద్రశేఖర్‌ (హార్మోనియం), మునిరామయ్య (వయొలిన్‌), ఘంటసాల వెనుక గాయకులు వీరరాఘవులు నల లా!

లాలా మన ఘంటసాలయయయయాను ఘంటసాల గానం చేసిన భగవద్గీత వ్రాతప్రతి నుంచి ఒకపుట. శ్లోకాలపక్క కనిపించే స్వరాక్షరాలు ఘంటసాల దస్తూరిలో... తి! -. డే షళ్ళు య మూ స్క వైపు _యూకార ఎపాదమాలచా దదింాం గా | శాల్లు దొద్చున ఫలంద్రదిద్భం, కాతాదత భాతర

| జ తల, ఈత్త/రన్లి మ భం వి దల 7 లో గ2 సంద వత్రం (టం... . దూూగిపరం స్వెదయ పై ఇ పం ద్య,.డల్తలమలసంసాక ఈశ యం క క్ష జా యా కం వొత్తు రా. తయో? చి నవాఢు, ళ్తు దద య నధ వలన, ౨ జ్ఞ యవేయి 4 నాడుల పలగగజగ ప్రుణ్న్య సు ఆతుషత్త ల కు ప . న్‌ా బి, వ్‌ పదటిష్‌ టూరి నగలడు. న. ం | ౬ఏ. - ఉరవ మయా యాస్‌ వంత్తయ __ దివ యాతా ర్త జంపాల కసనతతడా-ం ... - గాం డూ ముది యాం వమ వివర _ వచయళసపాడపాంపదోాా వలా గ శిచ్చార్త్య తువునక్త్కేన కర గాద దాణా కా - ఆం -తల్నా-డ్యైస్థెస్ట్మ వశ తంల. న గడా ండుయడా పదం నితనంకా. ఆ ఆలీయురై నాంయవేమమోళ కల-ఏర్పుటులును సుయ య (ఆ. ఈము క్పింయిం బునాషరు. 1. అలాల లా (దహాళ్ళ శ్లేంయ యం ఆ+రూ 0. ఆం 9౨ గాత:

లర. 2 షముసంర్చి పక్కుసతం షష గళళతశాతసస్యాల .

ఆలు. ాయికిడర్తైయంయయగక్తురం దరూ గానా. జయయసాాణా.

• న న ప చ యలు ఎన. 2 వతు లెత బ్యాధర్స. పు వయ ఉమమ దర టాం మ న రం లప కులప.కుం నవ అలాతయదబుష్యంతుగుం సాయం ప మానవుడు ద రప కాుటడ రావి చభస్థృల యిం డదు, _న.నేషె చం యా క ణ్గ వాష్‌ దక ఎపుం డుషంళిఇక్టు ఇరి.మటదమేల॥ి తర్ష్రమము' అను...” .౨ ఆ ఎ | వసందసపుయిుందువు వ మలంంటంనటాం వా చ ాాడిభి వ. స్ప ఫలం లయం. భ నవత! ాస్టీ. 4 ్ద,వ రజుతు రమా యయ యర క. /(ష్‌రుం చ కు. టాల్‌ నలా వలయ యజ షష క ఫలాన డ్ష రప బి. ళఢడోటమ్మైనద్యు. వ 1 న య రా|| మడు చ్చుయ్యళయు మై యయ డాలాతుు న సదయ్తాతీనా.

• విఎపారాతాళయ్తాయజాళి వంద పేత్తేనసవరింఅలనుు... ము. ఆలీ ఒంటికి, మనగ షాం భవమ.స్ప మో _కవహలసయఘులయాంయమ్తాప నళ అపా యకక "గ మబ్మం బరీసుంవ యమ య్యురు._డంలి వోచిన కన2ాడను లుల తీ వ నమ యిని ధయయం దాని వలో. లా! (పాలం) శంట్యై నట్తయ్పురాయిలం్యుండ తఘనయకుడునూ | చ ?

చత డే నవు

వాయసం మన ఘంటసాల గుంగీత దర్శకుడు ఘంటసాల ఘంటసాల ఇంటివాకిట ఆయన ఇంట్లో ఉన్నదీ లేనిదీ తెలుసు ఘంటసాలను కోరారు. “నాకేమీ చేతకాదు అని ఘంటసాల కోవడానికి వీలుగా ఆంగ్లంలో ఆయన పేరు రాసిన పలక ఒకటి అంటే “మీకేం చేతకానకృరలేదు. మీకు స్వరజ్ఞానం ఉంది కదా! ఉందేది. ఆ పలకమీద ఆయన పేరు కింద “చలనచిత్ర సంగీత మీరు స్వరం ఛాస్తారు కదా! అంతే చాలు!” అని రామకృష్ణగారూ దర్శకులు అని ఉందేది.* ఆయన 'లెటర్‌ హెడ్‌' మీద మాత్రం భానుమతిగారూ ఘంటసాలను ఎంతో ప్రోత్సహించారు. “నేను సంగీత దర్శకుడు, నేపథ్య గాయకుడు అని ఉండేది. ఈ ద్విపా చేస్తాననే నమ్మకం ఉంటే అలాగే నన్ను సహాయకుడిగా తీసు (త్రాభినయం చేయడానికి ఆయన ఎన్నో జాగ్రత్తలు తీసుకోవలసి కోండి” అని ఘంటసాల - సుబ్బరామన్‌గారికి సహాయకులుగా వచ్చింది. చేరారు. వాటిలో గాయకుడు ఘంటసాల- సంగీత దర్శకుడు సుబ్బరామన్‌గారికి ఘంటసాల పాటతీరూ మాటతీరూ ఘంటసాల గురించి తీసుకొన్న జాగ్రత్తలే ఎక్కువ. తక్కిన సంగీత ఎంతో నచ్చాయి. ఆ అభిమానంతో ఆయన రామక్చష్ణగారికీ దర్శకులు స్వరపరచిన పాటలు పాడుతున్నప్పుడు ఆ పాటలను భానుమతిగారికీ చెప్పి ఘంటసాలకు 'రత్నమాల'లోని మూడు వాళ్లకు సంతృప్తి కలిగించే తీరులో పాడవలసిన కర్తవ్యం తమకు పాటలకు సంగీతం సమకూర్చే అవకాశం కల్పించారు. ఘంట ఉందని ఆయన భావించేవారు. సాల స్వరపరచిన తొలిపాట 'ఆగవే మరదలా' అనే పాట. దాన్ని అలాగే తక్కిన వారి నేతృత్వంలో పాడిన పాటల వరసలు సి.ఎస్‌.ఆర్‌. ఆంజనేయులుగారు పాడారు. తమ సంగీత దర్శకత్వంలో ప్రతిధ్వనించకుండా చూసుకోవ తాము సంగీత దర్శకులు కావడానికి పునాది వేసిన రామ డమూ తమ బాధ్యత అనీ భావించేవారు. గాయకుడు ఘంట కృష్ణగారిపట్లా భానుమతిగారిపట్లా ఘంటసాలకు ఎంతో సాలతో పోలిస్తే సంగిత దర్శకుడు ఘంటసాలకు స్వాతంత్ర్యం ఆదరాభిమానాలు ఉందేవి. వాళ్లు మంచి మనసుతో ఆప్వ్యా తక్కువ అని చెప్పాలి. పైగా చలనచిత్ర సంగీత దర్శకుల యంగా తమను ఆదరించారనీ వాళ్లు సిద్ధ సంకల్పులు కనుక (ప్రతిభను అంచనా కట్టడానికి చిత్ర పరిశ్రమ వాదే ప్రమాణాలూ తాము సంగీత దర్శకులుగా అభ్యుదయం సాధించగలిగామనీ చిత్రంగానే కనిపిస్తాయి. సంగీత దర్శకుడు ఎంత ప్రతిభతో ఘంటసాల చెబుతుందేవారు. తమ చలనచిత్ర రజతోత్సవ సంద సంగీతం సమకూర్చినా ఆ చిత్రం విజయవంతం కాకుంటే - ఆ రృంగా జరిగిన సభలోనూ రామకృష్ణగారికీ భానుమతిగారికీ చిత్రంలోని పాటలకు గుర్తింపు లభించడమూ కష్టమే. కృతజ్ఞతలు తెలుపుకొన్నారు. చలన చిత్ర నేపథ్య గాయకుడు కావడానికి ముందు - అయితే తాము “సంగీత దర్శకత్వం వహించిన తొలిచిత్రం చిత్ర సీమలో అడుగుపెట్టిన తొలి రోజులలో అవకాశాలకోసం బాలరాజు అనే చెప్పాలి” అని ఘంటసాల 1972లో ఆకాశవాణి ఘంటసాల (ప్రయత్సంచేసి ఉండవచ్చునేమో కాని సంగీత హైదరాబాద్‌ కేంద్రం ప్రసారం చేసిన గోప్టిలో చెప్పారు. ఆ దర్శకులు కావడానికి ఎటువంటి ప్రయత్నమూ చేయలేదు. చిత్రానికి గాలి పెంచలనరసింహారావుగారు సంగీత దర్శకులు. రామకృష్ణగారూ భానుమతిగారు భరణీ సంస్థ ప్రారంభించి అయితే ఘంటసాల బలరామయ్యగారికి ఘంటసాల సంగీతం “రత్నమాల' చిత్రం మొదలుపెడుతూ ఆ చిత్రానికి సంగీత పట్ల మక్కువ ఎక్కువ ఉండడం చేత ఘంటసాలను పిలిచి దర్శకులైన సి.ఆర్‌. సుబ్బరామన్‌గారికి సహాయకులుగా చేరమని “నాయనా నువ్వుకూడా వర్క్‌ చెయ్యాల్సింది” అని చెప్పారు. ఇ ఇప్పటెక్‌ ఆ పలః చెన్హైలో ఘంటసాల సావస్రగడు ఉంటున్న “గాలి పెంచలనరసింహారావుగారు పెద్దలు. వారు ఉండగా నేను స్లాట్‌ తలుపు మీద కనిపిస్తున్నది. వచ్చి చేయడం బాగుండదంటే అప్పుడాయనతోటి కూడా నాకు అతతతతననవననాంవాలలలాడాాంంయలాలాలాలం లేన్‌ ననన

తతతతతతతతతతతతత222పపపవావాయాావాాయావావా మన ఘంటసొాలఎాాాతతతతతతతతతతతతతతతతతతతతతతనావవాడాం చెప్పిస్తే నేను బయలుదేరి వెళ్లి హేండ్‌ ఓవర్‌ చేసుకుని ఒక ఆయన చెప్పేవారు. మన భారతీయ సంప్రదాయం మనం వదకాండు పాటలు 'బాలరాజూలో చేశాను. ఆల్‌మోస్ట్‌ ఆల్‌ ఈ వదులుకోనక్కరలేదనీ ఆయన చెప్పేవారు. మన చలనచిత్రాలలో పాపులర్‌ అయిన సాంగ్సన్సీ చేశాను...” అని ఘంటసాల అవసరమైన “ఎఫెక్ట్‌ తీసుకురావడానికి ఏ సంగీతమైనా ఫరవా ఆకాశవాణి గోష్టిలో గుర్తుచేసుకొన్నారు. ఆ చిత్రంకోసం ఆయన లేదనీ అయితే ఏ సంగీతం వాడినా దాన్ని మన వాతావరణాన్నీ చేసిన తొలిపాట “నవోదయం. సి.ఆర్‌.సుబ్బరామన్‌గారు 'బాల సందర్భాన్నీ తెలిసి, తగినట్టు వాడితే తప్పులేదన్నది ఆయన రాజూ చిత్రానికి నేపథ్య సంగీతం సమకూర్చారనీ ఘంటసాల అభిప్రాయం. మన భారతీయ సంగీత వాద్యాలకూ పాశ్చాత్య ఆ గోష్టిలో చెప్పారు. “బాలరాజు చిత్రానికి సంగీతదర్శకులుగా సంగీతవాద్యాలకూ ఉన్న తేడాలను గుర్తించి వాద్యాలను సము పెంచల నరసింహారావు సుబ్బరామన్‌గార్ల పేర్లూ - సహాయ చితంగా వాడాలన్నది ఆయన పద్ధతి. సంగీత దర్శకులుగా ఘంటసాల పేరూ కనిపిస్తాయి. శాస్త్రీయ సంగీత జ్ఞానం, స్వర జ్ఞానం ఉండడం తమకు “బాలరాజు తర్వాత సంగీత దర్శకులుగా నిలదొక్కుకోవ సంగీత దర్శకత్వం చేయడానికి ఎంతో ఉపయోగపడ్డాయని దానికి తమకు “లక్ష్మమ్మ, “కీలుగుర్రం మొదలయిన చిత్రాలు ఆయన అనేవారు. ఇదివరలోనే ప్రస్తావించినట్టు ఆ శాస్ర్తీయ తోడ్పద్దాయని ఘంటసాల - ఆ ఆకాశవాణి గోష్టిలో చెప్పారు. సంగీత జ్ఞానంతోపాటు దేశి సంగీతరీతుల గురించి క్షుణ్ణంగా లక్ష్మమ్మ చిత్రంలోని పాటల వరసలు చాలా వరకు బాలాంత్రపు తెలిసి ఉండడమూ ఆయనకు లాభించింది. తమ అనుభవం రజనీకాంతరావుగారు సమకూర్చినవే అయినా పాటల రికార్డింగ్‌ దృష్ట్యా ఘంటసాల సంగీత దర్శకులకు ఒక సూచన చేశారు. శ్రమ అంతా ఘంటసాలదే. ఆంధ్ర సచిత్రవారపత్రిక 1963 మార్చి 29 సంచికలో 'సినీ రత్నమాల, బాలరాజు చిత్రాలలో ఘంటసాల స్వరపరచిన సీమలో సంగీతం” గురించి రాస్తూ ఆయన చేసిన సూచన ఇది; పాటలలో వాద్య సంగీత రచన - తర్వాతి రోజులలో ఆయన కర్చిన్సిమా సంగీతాన్ని స్థూలంగా పరిశీలించినప్పుడు గేయానికి సంగీత దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలలో వినిపించిన చెందిన భాగం మన సంప్రదాయాలనూ చిత్రీకరణకు అవసర వాద్యసంగీత విధానంకన్నా భిన్నంగా వినిపిస్తుంది. మయ్యే నేపథ్య సంగీతం పాశ్చాత్య పద్ధతులనూ అనుసరిస్తున్నట్న సంగీత దర్శకత్వం గురించీ పాటలకూ పద్యాలకూ వరసలు శసుకొనవచ్చును. గేయభాగాలలో కూడా విదేశీ సంగీత కట్టడం గురించీ ఘంటసాలకు స్పష్టమైన ఆలోచనలూ అభి రీతులను వాడిన సందర్భాలు లేకపోలేదు. అయితే ఈ విధమైన 'ప్రాయాలూ ఉందేవి. ఆయన స్వయంగా గాయకుడు కావడం ప్రయోగాల వలన మన జాతీయమైన పలుకుబడికి దూరషై వల్ల తమ సంగీత దర్శకత్వంలో పాటను పాడనున్న గాయనీ అనౌచితికి పాల్చదే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది. ఈ విషయంలో గాయకులను దృష్టిలో ఉంచుకొని సంగీత రచన చేసేవారు. సగీర్‌ దర్శకులు (శ్రద్ధతీసుకొనడం ఎంతైనా అవసరం.” సుబ్బరామన్‌గారి పద్ధతికూడా ఇదే. నేపథ్యగానం చేయనున్న తమ సంగీత దర్శకత్వ పద్ధతి గురించి చెబుతూ ఆయన వారు ఎవరో నిర్ణయించాక ఆ గాయనీగాయకుల గాత్రాల పరిధి త్యాగరాజస్వామి కీర్త్సల ప్రభావం గురించి వివరించారు, ఏమిటో గుర్తుంచుకొని పాటలకు స్వరరచన చేసేవారు ఆయన. త్యాగరాజస్వామి ముందే. అనుకొని పాదకపోయినా వివిధ ఈ పద్ధతిలో గాయనీ గాయకుల ప్రతిభను సంపూర్ణంగా విని సందర్భాలలోని తమ వివిధ మనస్థితులకు తగ్గట్టు ఆయన యోగించుకొనే వీలుంటుందని ఆయన అభిప్రాయం. భావోద్రేకంలో కృతులు పాడినందువల్ల ఆ సందర్భాలను పోలిన చలనచిత్రాలలో వినిపించే సంగీతం జనరంజకంగా ఉందా సందర్భాలకు సంగీతం సమకూర్చడానికి త్యాగరాజస్వామివారు లని ఘంటసాల అఖభిప్రాయపడేవారు. ఆ సంగీతానికి అవధులూ వాడిన రాగాలను ఆధారం చేసుకొని వాటికి తగిన ఆధునికతను హద్దులూ ఉండకూడదనే వారు ఆయన. ఆయా చలనచిత్రాల జోడించి తాము ప్రయోగాలు చేశామని ఘంటసాల చెప్పేవారు. అవసరాలను బట్టి తగిన సంగీతం వినిపించడం సమంజసమనీ సంగీత దర్శకుడి బాధ్యత పాటలతోనే తీరదనీ చిత్రంలోని నాలా అద లా

లలల మన ఘంటసాలలా ప్రతి సన్నివేశానికీ ఆయా రసాలకు తగినట్టు 'నాదరూపమైన పాడించిన పెంద్యాల, మహాదేవన్‌ వంటివారూ - సంగీతదర్భ వ్యాఖ్య ఇవ్వడం (రీరికార్డింగ్‌) కూడా సంగీత దర్శకుడి పనే కులుగా తమకంటూ ్రత్యేకస్టానాలు పొందినవారు. ఇంత అని గుర్తించిన ఘంటసాల రసోత్పన్నశక్తిగల సంగీత వ్యాఖ్యను మందితో ఘంటసాలను పోల్చి చూసినప్పుడు ఒక విషయం సృష్టించడానికి ఎంతో భావనాశక్తి కాలజ్ఞానమూ అనుభవమూ స్పష్టమవుతుంది. పదిమందీ పాడుకోవదానికి వీలుగా సినిమా అవసరాలనీ గుర్తించారు. పాట తేలికగా ఉండాలన్నది ఆయన గుర్తించారన్నదే ఆ మన సంగీత చరిత్రను పరిశీలిస్తే చలనచిత్ర సంగీతాన్ని విషయం. అంతమాత్రం చేత ఆయన సంగీతం తేలికయిందని 'ఆధునిక సంగీతం' అనవచ్చునని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. కాదు. ఆయన ప్రయోగాలు చేయలేదనీకాదు. తాము పాడినా సామాన్య (ప్రజలలోనూ సంగీతం పట్ల ఆసక్తిని అభిరుచినీ కలి తమ దర్శకత్వంలో మరెవరు పాడినా ఆ పాట జనరంజకంగా గించడంలో చలన చిత్రాలలో వినిపించిన సంగీతం సాయపడిం ఉండేలా ఆయన కృషి చేసేవారు (ఒకసారి ప్రసిద్ధ సంగీత దని ఆయన అనేవారు. “ఆధునిక సంగీతం శ్రోతలకు ఎటువంటి దర్శకులు ఇళ్రైయరాజాగారిని ఆయన సంగీత దర్శకత్వం నిర్వ నిబంధనలనూ విధించదు. రాగతాళ పరిజ్ఞానం ఉంటే తప్ప హిస్తున్న చిత్రంలోని పాటలన్నీ 'హిట్స్‌ అయితే బాగుంటుందంటే సంగీతం వినడం కుదరదని చెప్పదు. మనుషుల్లో అంతర్గ్ణతంగా అలా చిత్రంలోని పాటలన్నీ పొట్స్‌ చేసిన వారు ఘంటసాల సహజంగా సంగీతం పట్ల ఉండే ఆసక్తిని మేల్మొలిపి వారికి ఒక్కరే అన్నారట ఆయన: వినోదం కల్పించడానికి ఈ ఆధునిక సంగీతం ప్రయత్నిస్తుంది. షావుకారు, చిరంజీవులు, దీపావళి, లవకుశ, రహస్యం వినోదం కల్పించడంలో విఫలమైతే అది తన ఓటమిగానే చిత్రాలలో ఘంటసాల వినిపించిన సంగీతం ఆయనకు ఎంతో పరిగణిస్తుంది. గడిచిన యాఖై ఏళ్లలో ఎందరో సంగీత దర్శకులు పేరు తెచ్చిపెట్టాయి. ఎంతో ఉత్సాహంతో ఎన్నో ప్రయోగాలు చేశారు. ఎప్పటికప్పుడు “బ్రవక్రుశు సంగీతదర్భకత్వం ఘంటసాలకు బంగారు కొత్త రీతులు ప్రవేశపెట్టారు. పాటలకు సంగీతం సమకూర్చడం కిరీటాన్ని తెచ్చిపెట్టింది. ఆ చిత్రం సంగీతంలో ఆయన విశ్వ లోనూ సన్నివేశాలకు తగిన నేపధ్య సంగీతం అందించడంలోనూ రూపం చూస్తాం” అని పెండ్యాల నాగేశ్వరరావుగారు ఘంట ఎంతో కొత్తదనం తెచ్చారు” అని “ఆధునిక సంగీతం” గురించి. _ స్తాలను ప్రశంసించారు. 'లవకుశకు మొదట పెంద్యాలగారి చేత ఆయన 1970లో రాసిన ఆంగ్ల వ్యాసంలో వివరించారు. సంగీతం చేయించాలనుకొన్నా కారణాంతరాలవల్ల అది ఫలించ రాగానికీ భావానికీ ప్రాధాన్యం ఇచ్చి చలనచిత్రాలకు లేదు. “'ఘంటసాలగారు 'లవకుశులో అద్భుతమైన సంగీతం సంగీతం సమకూర్చాలని ఆయన ఆ వ్యాసంలో పేర్మొన్నారు. వినిపించారు” అనేవారు పెండ్యాల. పౌరాణిక చిత్రాలకు సంగీత అందులోనే శాషప్రీయ సంగీతకోవిదులు కొందరు అనుసరిస్తున్న దర్శకత్వం వపొంచడంలో తమ ప్రత్యేకత నిరూపించుకొన్న వితండ వైఖరిని ఆక్షేపిస్తూనే - ఏ రకమైన సంగీత విధానంలో పెండ్యాల చేసిన ఈ ప్రశంస - సంగీత దర్శకులుగా ఘంటసాల రాణించాలన్నా అందుకు తగ్గ శాప్రీయ సంగీతపు పునాది స్థాయి ఎంతటిదో తెలియజేస్తుంది. అవసరమని ఆయన చెప్పారు. 'అవకుశొ చిత్రం విడుదలయిన కొన్నేళ్లకు ఘంటసాల ఘంటసాల అన్ని రకాల చిత్రాలకూ సంగీతదర్శకత్వం ప్రొద్దుటూరు వెళ్ళారు. ఘంటసాల వచ్చిన సంగతి తెలిసి ఒక నిర్వహించారు. సాంఘికాలు, జానపదాలు, పౌరాణికాలు - పండు ముత్తయిదువ 'లవకుశ పాటలు చేసిన వాడివి నువ్వేనట ఇలా రకరకాల చిత్రాలకు సంగీతం సమకూర్చారు. ఘంటసాల కదా నాయనా అంటూ ఆయన నుదుట బొట్టుపెట్టి - ఒక సంగీత దర్శకత్వం మొదలుపెట్టినప్పటి నుంచి చూస్తే ఆయన పళ్లెంలో కర్పూరం వెలిగించి హారతి ఇచ్చారు. ఆమె తమ కాళ్లకు చేత తొలి పాటలు పాడించిన నాగయ్య, సుబ్బరామన్‌, గాలి మొక్కబోతుంటే వారించారు ఘంటసాల. పెంచలనరసింహారావు, రాజేశ్వరరావు వంటివారూ, ఆ తర్వాత సంగీత దర్శకులుగా ఘంటసాలకు వ్యక్తిగతంగా ఇష్టమైన నన. ననన

చాలా మన ఘంటసాల వ చిత్రం “రహస్యం”. “బాగా పరిశ్రమించి చక్కని వరసలు చేశాను. ఉదాహరణకు '“చింతామణి' చిత్రంలో పద్యాలు పాడడానికి కాని దురదృష్టవశాత్తు చిత్రం దెబ్బతినడం మూలాన సంగీత ఘంటసాలను ఆహ్వానించినప్పుడు - వాటికి ఆయననే స్వర అభిమానుల దృష్టిని మాత్రమే నోచుకోగలిగానూ అని ఆయన రచన చేయమన్నారు. 'ఈ పద్యాలకు సంగీతం నిర్వహించడానికి తమ అభిమానులు కొందరికి చెప్పారు. ప్రముఖ కర్ణాటక సంగీత మీకు ఎంత డబ్బు కావాలి?” అని అడిగితే, 'రామకృష్ణగారూ విద్వాంసులు చిత్తూరు సుబ్రహ్మణ్యంగారు 'రహస్యం' చిత్రం భానుమతిగారూ ఎంత ఇస్తే అంతే తీసుకొంటాను అని విన చూసి ఆ సంగీతాన్ని మెచ్చుకోవడం, ఘంటసాల సంగీత సృజన యంగా జవాబిచ్చారు ఘంటసాల. శక్తి విలువ ఎంతటిదో తెలియచేస్తుంది. సన్నివేశానికి తగ్గట్టు రాగ సంయోజనం చేస్తే సంగీతం , తెలుగు చలన చిత్రాలలోని సంగీతం మీద ఒకప్పుడు రక్తికడుతుందని నమ్మిన ఘంటసాల శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని సార్థ హిందీ మరాఠీ వంగభాషల చిత్రసంగీతం ప్రభావం ఎక్కువగా కంగా వాడిన సంగీత దర్శకులలో అగ్రథేణికి చెందిన వారిలో ఉండేది. మరి ఘంటసాల పద్ధతి ఏమిటి? ఇరవై ఏళ్లకుపైగా ఒకరు. ఘంటసాల అభిమాన రాగాలలో కల్యాణి, మోహన, ఘంటసాలకు సహాయకులుగా పనిచేసిన ఆయన గురుపుత్రులు భీంప్లాస్‌ (ఆభేరి), రాగేశ్వరి, భాగేశ్వరి, మాండ్‌, సింధుఖైరవి, పట్రాయని సంగీతరావుగారి అభిప్రాయం ప్రకారం- “తెలుగు హంసానంది, హిందోళ (మాల్‌కౌస్‌), హంసధ్వని, పీలూ మొద పాట అంటే ఇది అని దేశానికి వినిపించిన వారు ఘంటసాల.” నవి ముఖ్యమైనవి. ఘంటసాల- పాటలకు సంగీతం సమకూర్చే పద్దతి కూడా కల్యాణిరాగంలో ఘంటసాల ముద్ర ప్రత్యేకమైనదని ఆత్మీయంగానే ఉండేది. ఆయన ఉన్న చోట సందడిగా ఉండేది. (ప్రముఖ గాయకులు పి.బి.శ్రీనివాస్‌గారు (జ్యోతి మాసపత్రిక నవ్వుతూ నవ్విస్తూ పాటలు రాయడానికి వచ్చిన కవులకూ 1964 ఫిబ్రవరి సంచికలో 'పాటల టంకసాల శ్రీ ఘంటసాల వాద్యబృందంలోని కళాకారులకూ ఎప్పటికప్పుడు ఉత్సాహం పేరిట తమ 'స్వరలహరి ధారావాహికలో) పేర్కొన్నారు. “దనిరి కలిగిస్తూ ఉండేవారు ఆయన. కవులు పాటలు రాసిన తర్వాత గమ దప మగరి, నీ, గరిగా, రిసా అనే స్వరాల త్రోవలో రాగం వాటికి స్వరరచన చేయడంతోబాటు కొన్ని సందర్భాలలో సన్ని అనుకుని చూడండి, అది ఖచ్చితంగా ఘంటసాల పేటెంటు వేశానికి తగ్గట్టు ముందేపాట రాయడానికి వరసే సిదంచేసి సంగతేనని మీకే తెలిసిపోతుంది” అన్నారు. శ్రీనివాస్‌గారు. ఉంచేవారు ఆయన. దె కల్యాణి రాగానికే నోరుంటే ఘంటసాలతో “నాసరి నీవని నీగురి సాధారణంగా పాటను ముందు రా చిన తరూతే స నేనని అని ఉండేదని” తెలుగు చలనచిత్ర సంగీతం గురించి కల్పన చేయడానికి ఘంటసాల ద . క! విశేష కృషి చేసిన రాజాగారు (హాసం'” పత్రిక సంపాదకులు) చిత్రంకోసం డాక్టర్‌ సినారాయ ల రంగేశీరాజు”.... చమత్కరించారు. ఘంటసాల కల్యాణి రాగంలో స్వరపరచిన ఉన్న భిన్న కంఠాలను పలికి వల వారి లోకంలో పాటలలో 'తలనిండ పూదండ ఒక మెచ్చుతునక. “బహుదూరపు గీతం రాసి ఆ చిత్ర సంగీత దర్శకుడు పల. రంగస్థల బాటసారి' అనే తమ స్వీయ రచనను కూడా కల్వ్యాణిలోనే విని పాట చూడగానే ఆశువుగా న) ర్‌ సాలకు ఇచ్చారు... పించారు ఘంటసాల. 'పెళ్లి చేసుకొని ఇల్లు చూసుకొని” (పెళ్లి నారాయణరెడ్డిగారికి ముందు బాజీ ట్జా ఘంటసాల. దాక్టర్‌ చేసిచూడు) 'రావే నా చెలియా (మంచి మనసుకు మంచి చిత్రంలోని జ లియలా వ ఇచ్చి రాయించినది “నిర్దోషి రోజులు) “ఆనందం అర్హవమైతే' (కన్యాశుల్కం) వంటివి ఘంట ల లారా పాట. సాల కల్యాణి రాగాన్ని జనరంజకంగా వినిపించిన పాటలు. పద్యాలు పాడడంలో ఘంటసాల తమకు సాటి 'తామే లవకుశలోని 'విరిసే చల్లని వెన్నెల పాటకూడా కల్వాణిలోదే. ఆ అనిపించుకోవడం వల్ల - చాలా సందర్భాలలో ఇతర సంగీత పాట సంగీతంలో పియానో వాడి, పాట వడిని పెంచారు ఘంట దర్శకులు కూడా ఆయన పాడవలసిన పద్యాలకు ఆయననే స్వర సాల. పౌరాణిక చిత్రంలో పాశ్చాత్యవాద్యాలు వినిపించడం రచన చేయమని కోరిన సందర్భాలూ ఉన్నాయి. గురించి సంగీత దర్శకుల మధ్య విభిన్నాభిప్రాయాలు ఉందేవి. పతా చర లా

తప మన ఘంటసాలలా “సంగీత దర్శకుడుగా ఘంటసాల పాలిట కామధేనువు “పాండవ వనవాసం'లోని 'విధివంచితులై' పాటకూ చక్ర కల్యాణిరాగం అనవచ్చు. ఆ పాలలోంచి చిలికినన్ని మంచి వాకాన్నే వాడారు ఘంటసాల. పాటలూ, పద్యాలూ ఇంకెందులోంచీ తీయలేదు. ఆయన సాధారణంగా శోక రసానికి వాదే శివరంజని రాగాన్ని 'శ్రీ సంగీతం స్థూలంగా నిత్య'కల్యాణి” లక్షణ లక్షితం” అని 'తెలుగు రాముని చరితమును (లవకుశ) పాటకూ, పుష్పవిలాపంలోని వెలుగులులో కనిపించే వాక్యాలు సార్ధకాలే (ఆంధ్ర సచిత్ర *మూ వెలలేని ముగ్ధ సుకుమారి పద్యానికీ ఆ రసపుష్టికోసమే వారపత్రిక, 18.1. 1961 సంచిక). వాడినా “బందిపోటు” చిత్రంలోని “వగలరాణివి నీవే అనే మోహన రాగానికి పరిధి తక్కువ అని సంగీతజ్ఞులు శృంగార గీతానికీ వాడి వైవిధ్యం ప్రదర్శించారు ఘంటసాల. అంటారు. మోహన రాగంలో ఘంటసాల సమ్మోహనకరమైన ఆభేరి (ఖీంప్తాస) రాగంలో ఘంటసాల స్వరపరచిన ప్రయోగాలు ఎన్నో చేశారు. ఉదాహరణకు ఒక్క 'గుండమ్మ కధ' గీతాలెన్నో 'జరిగిన కథ' చిత్రంలో ఆ శాగంలో రెండు పాటలు చిత్రంలోనే ఆ రాగాన్ని మూడు పాటలలో వినిపించినా ఎంతో వినిపించారు ఆయన. అవి: 'భలే మంచిరోజు, “తోడుగ వైవిధ్యం చూపగలిగారు ఆయన. ఆ పాటలు: 'మౌనముగా నీ నీవుంటే.” 'పాతాళ ఖైరవి'లోని “హాయిగా మనకింక స్వేచ్చగా, మనసు పాడిన వేణుగానమును వింటిలే, 'ఎంత హాయి ఈ 'ఖైతుకు తెరువులోని 'అందమె ఆనందం, 'గుండమ్మ కథలోని రేయి”, వేషము మార్చెను”. '“రహస్యం'లో మోహనలో వినిపించి “(ప్రేమ యాత్రలకు, 'లవకుశలోని “ఊరకే కన్నీరు నింప నవి: 'తిరుమల గిరివాసా, *“ఏవో కనులు కరుణించినవి, “చార కారణమేమమ్మా', “పాండవ వనవాసం'లోని 'దేవా దీనబాంధవా" దేసి కనులతో”. “చిరంజీవులు” చిత్రంలో వేకువను సూచించే మొదలైన ఎన్నో చలనచిత్ర గీతాలను 'థీంప్లాన్‌ రాగంలో స్వర తెల్ల వారగవచ్చి' పాటకు భూపాలరాగాన్ని కాకుందా మోహన బద్ధం చేశారు ఘంటసాల. రాగాన్ని వాడడమూ ఘంటసాల ప్రత్యేకతే. 'చంద్రహారం' మధ్యమావతి రాగంలోనూ వైవిధ్యంగల పాటలకు సంగీతం (ఎవరికో ఎచట నుంటివో) నుంచి 'ళులసి' (చెంగుచెంగున సమకూర్చారు ఘంటసాల. 'పరమానందయ్య శిష్యుల కథలోని దూకింది వయసు) దాకా ఘంటసాల మోహనరాగంలో స్వరపర హాస్యగీ తం 'పరమగురుడు చెప్పిన వాడు పెద్ద మనిషి కాదురా, చిన చిత్రగీతాలెన్నో. “నిరోషిలోని విషాదగీతం 'మల్లియలారా మాలికలారా?, “తులసి కొడవటిగంటి కుటుంబరావుగారు “ఘంటసాల మ్యూజిక్‌ లోన్‌ హుషారు పాట 'కలికీ ముత్యాల కొ లికీ' - మధ్యమావతిలో దైరక్షనులో సినిమా ట్యూనులకు ఒక విశిష్టత వచ్చిందా అంటూ ఘ్రంటసాల వినిపించిన రసరమ్య గీతాలలో కొన్ని తమను బాగా 'ఎఫెక్టు చేసిన ఒక్క ఉదాహరణ గురించి ఘంటసాల ఒక చిత్రంలో ఒక రాగంలో వినిపించిన పాట చెప్పారు. “పెళ్లి చేసి చూడు'లో “ఏడు కొండలవాడా వెంకట క్బద్దమైతే తర్వాతి చిత్రాలలో ఆ రాగంలో పాటలు చేయమని రమణా” అన్న పాటకు చక్రవాకం వాడటంలో నాకు ఘంటసాల క్రి చేయించుకొన్న నిర్మాతలూ దర్శకులూ ఎందరో. 'గురడమ్ము జీనియస్‌ అంతా కనిపించింది. ఆ పాటలో లేని జాలి ఆ కథలోని 'సన్నగా వీచే చల్లగాలికి' పాటను ఘంటసాల సింధు సన్నివేశంలో ఉన్నది. దానికి ముందు నడిచిన సన్నివేశం చాలా ఖైరవిలో స్వరపరచారు. ఆ తర్వాత అదే రాగంలో “వారసత్వం తోడ్పడింది. ఆ పాటే ఇంకో రాగంలో ఉన్నట్టయితే అ పాటకున్న కోసం 'ఊరయినా అడగలేదు", 'జరిగిన కథికోసం “ఏనాటికైనా విలువ 90 శాతం ఎగిరిపోయి ఉండేది. తనకు పూర్వం సినిమా ఈ మూగవీణి, 'రామరాజ్యం'కోసం 'జగదభఖిరాముడు మొదలైన పాటలలో ఎవరూ ప్రవేశపెట్టని చారుకేశి వగైరా రాగాలను ప్ర్యాలను స్వరబద్ధం చేశారు. 'మాయాబజార్‌లోని “నీ కోసమే ఘంటసాల విజయవంతంగా ప్రవేశ పెట్టారు” అని ప్రశంసిం న జ్రీవించునది అనే పాట భాగేశ్వరి రాగంలో వినిపించిన చారు కుటుంబరావుగారు. (ఘంటసాల రజతోత్సవ ప్రత్యేక ఘంటసాల - ఆ పాటను తలపించే మరి రెండు పాటలకు ఆ సంచికలోని “ప్రజా గాయకుడు ఘంటసాల వ్యాసంలో). తర్వాత సంగీత రచన చేశారు. అవి: “లవకుశలోని “శ్రీరామ వా 00 డాటా

సా మన ఘంటసాల సుగుణధామా, 'శ్రీ సత్యనారాయణ మహాత్యం'లోని ఓం నమో కొన్ని పాటలనూ మహాకవి మల్లాది రామకృష్ణశాప్ర్రిగారు నారాయణ. రాశారు. శాస్త్రిగారు సూచించిన రాగాలలో స్వరకల్పన చేసి “గుండమ్మ కథిలోని “అలిగిన వేళనే చూడాలి' అనే దేశ్‌ మనోజ్ఞమైన సంగీతం వినిపించారు ఘంటసాల. సరస్వతీదేవి రాగంలోని పాట ఎంతో ప్రసిద్ధి గడించింది. దేశ్‌ రాగంలో ముందుపాడే “లలిత భావ నిలయిను సరస్వతి రాగంలోనూ, ఘంటసాల సంగీత రచన చేసి ప్రసిద్ధమైన మరొక పాట 'రెండు లక్ష్మీదేవి ముందుపాడే 'శ్రీదేవి కైవల్య చింతామణీని శ్రీరాగం కుటుంబాల కథలోని 'వేణు గానలోలునిగన వేయికనులు లోనూ, పార్వతి ముందుపాడే “నిటలలోచన'ను లలిత రాగం చాలవుగా' అనేది. లోనూ సార్ధకంగా స్వరపరిచారు ఘంటసాల. '“గిరిజాకల్యాణం” హిందోళ (మాల్‌ కౌస్‌) రాగంలో “లవకుశ చిత్రంకోసం యక్షగానం ఎన్నిసార్లు విన్నా తనివి తీరక పోవడానికి ఘంట రెండు పాటలు స్వరపరచారు ఘంటసాల. 'రామ కథను విన సాల ఎంతో (శ్రమించి శ్రద్ధగా దానికి సంగీతం సమకూర్చడమే రయ్య' 'సందేహింపకు మమ్మా” అనే రెండు పాటలూ ఎంతో కారణం. మన్మధుడు '“తగదిది తగదిది తగదిది అని వసంత ప్రసిద్ధి పొందాయి. హిందోళ రాగంలో రిషభమూ, పంచమమూ గౌగంలో పొడినప్పుడు అంతర్లీనంగా వినిపించే స్వర లయ వర్షితాలు.. 'సందేహింపకు మమ్మా” పాటలో హిందోళ రాగానికి మౌధురి సొగసుగా" ఉంటుంది. పార్వతీదేవి శివుణ్ణి సుత్తిస్తూ అన్యమైన ఈ రెండు స్వరాలనూ ప్రయోగించి కొత పోకడలు పాగే 'సొామగ సాగమ సాధారా' అనే ఖండికను హిందోళ పోయారు ఘంటసాల. అన్య స్వరాలు వాడినప్పుడు - ఎప్పుడు రాగంలో అవే స్వరాక్షరాలు వినిపించేలా స్వరపరచడం అసాధా వాడినా ఒక సంచార క్రమంలోనే వాదడం ఘంటసాల ప్రత్యే రణంగా వినిపిస్తుంది. చతుర్విధోపాయాలలో ఒకటైన సామో కత. అంతేకాదు. అన్యస్వర ప్రయోగాలతో ఆయన వినిపించిన పాయాన్ని వ్యక్తం చేయడానికి సామ రాగాన్ని వాడడం (అంబా శాస్త్రీయ సంగీతం అన్యమనిపించదు. యని అసమశరుడు నను పిలిచెను వినవో) ఆ సంగీత హిందోళ రాగానికి ఉన్న పరిమితిని అధిగమించి విని సందర్భ్చోచితం. పించేది 'భువన సుందరి కథి చిత్రంకోసం ఘంటసాల సరపర 'రహస్యం' చిత్రంలోని “గిరిజా కల్యాణం) యక్షగ్రానాన్ని చిన “ఎవరికైనా ఎన్నడైనా" అనే పాట. చే ఘంటసాల సంవప్రదాయశుద్ధంగా వినిపించడానికి చేసిన కృషిలో తన్చే్స శాస్త్రీయ సంగీతం వినిపించినప్పుడు ఎన్నో జాగ ఆయనతోబాటు దాన్ని గానంచేసిన గాయనీ గాయకులూ వాద్య త్తలు తీసుకుంటాను. నేను చేసింది శాస్త్రీయంకాదు అనేందుకు సహకారం అందించిన సంగీత కళాకారులూ ప్రశంసనీయులే, అవకాశం ఇవ్వకుండా జాగ్రత్తగా చేసుకొంటూ వస్తున్నాను” అని 'గెరిజా కల్యాణం” అంటే ఘంటసాలకు ఎంతో ఇష్టం. ఆ ఘంటసాల చెప్పిన అభిప్రాయాన్ని ఇక్కడ స్మరిం చ మంజ ఇష్టంకొద్దీ ఆయన 1968 ప్రాంతాలలో దాన్ని సికింద్రాబాదు సంగా ఉంటుంది. పద్మారావునగర్‌లో కంచి కామకోటి పీఠాధిపతి శ్రీ చంద్రశేఖ ఘంటసాల- శాస్త్రీయ సంగీతానికి పెదపీట వేసిన చిత్రా రేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారి సన్నిధిలో అతి తక్కువ వాద్యసహ లలో 'రహస్యం' ముఖ్యమైనది. ల కారంతో అద్భుతంగా గానంచేశారు. అనాటి రికార్డింగ్‌ను ఆకాశ “రహస్యం” చిత్రంలో ఘంటసాల వినిపించిన సంగతం వాణి హైదరాబాద్‌ కేంద్రంవారు ఇప్పటికీ అవ్వుదవ్వుడూ విని అద్భుతమైనది” అని పెండ్యాల నాగేశ్వరరావుగారు అభిప్రాయ పిస్తూనే ఉన్నారు. సంగీత దర్శకుడు ఘంటసాలతో గాయకుడు పడ్డారు. ఆ చిత్రంలోని ఘంటసాల సంగీతం అద్వితీయం కావ ఘంటసాల పోటీవడినట్టు వినిపించే ఆ గానం - అనితర దానికి అందులో ఆయన సార్ధకంగా చేసిన ప్రయత్నాలెన్నో సాధ్యం. కారణాలు. “గిరిజా కల్యాణం” యక్షగానాన్నీ ఆ చిత్రంలోని మరి . ఘంటసాల పాడగా (గ్రామఫోన్‌ రికార్డులుగా వెలువడ్డ ఎన్నో పాటలకూ పద్యాలకూ ఆయనే సంగీతం సమకూర్చు లాలా 100 లలా

లాలస మన ఘంటసాల కొన్నారు. (కొన్ని మినహాయింపులు: ఘంటసాల పాడిన “లైలా _ వాటికి చిత్రాలలోని సన్నివేశపరంగా సంగీతం సమకూర్చే విశ్వరూపం), 'మజ్నూ విలాపం” ఆకాశవాణికోసం బాలాంత్రపు టప్పుడూ వీలయినంత శ్రావ్యమైన సంగీతం వినిపించడానికే రజనీకాంతరావుగారు. రాసి స్వరపరచినవి. అఆ తర్వాత ఆయన ఇష్టపడేవారు. సాధారణంగా అటువంటి సన్నివేశాల రికార్డులుగా వచ్చాయి. ఘంటసాల కూడా గొంతు కలిపిన నేపథ్య సంగీతానికి ఆయన బెడవ రాగాలనే వాడేవారని అప్పటి “అంబికా సుప్రభాతం” సంగీత దర్శకులు సాలూరి రాజేశ్వర చిత్ర సంగీత కళాకారులు గుర్తు చేసుకొంటూ ఉంటారు. రావుగారు). పాట అయినా పద్యం అయినా ఘంటసాల స్వర ఘంటసోల - భగవద్గీత శ్లోకాలకు సంగీతం సమకూర్చు పరచే విధానం ప్రత్యేకం. ఆయా రచనలలో కవులు ఉద్దేశించిన డానికి ఎంతో శ్రద్ధ వహించారు. నెలల తరబడి అదే ఆలోచన. భావం ఏమిటో గుర్తించి ఆ భావానికి తగిన సంగీత రచన ఆస్పత్రిలో చేరి వైద్యం చేయించుకొంటున్నా భగవద్గీత శ్లోకాలకు చేయడం ద్వారా ఆ రచనలకు ప్రాణ ప్రతిష్ట చేసేవారు ఆయన. ఎటువంటి సంగీతం వినిపించాలనే విషయం గురించి తీవ్రంగా తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి గురించి ఎక్కువ పాటలు _ ఆలోచించేవారు. ఒక రాత్రి ఎంత ప్రయత్నించినా తాము స్వరపరచి గానం చేసిన ఆధునికులలో ఘంటసాల మొదటి అనుకొన్నట్టు ట్యూన్‌ కుదరడం లేదని బాధపడ్డారు ఆయన. ఆ వారని చెప్పాలి. బాధతో కన్నీళ్లు పెట్టుకొన్నారు. ఆ అర్ధరాత్రివేళ ఆ శోకం నుంచి “ఏడు కొండలస్వామి ఎక్కడున్నావయ్యా', *నమో వేంక శ్లోకాలకు తగిన సంగీతం ఉదయించింది. టేశా, “జయ జయ జయశ్రీ వేంకటేశ, “శ్రీ వేంకటేశ్వర ప్రభాత భగవద్దీతను ఘంటసాల ఒక దృశ్య కావ్యంగా మలచారని ప్రార్ధన, 'తీయని వెంకని నామామృతము, “వెంకన్న నామమె, చెప్పాలి. ఒక ఉదాహరణ: విశ్వరూప సందర్శన ఘట్టంలో “శేషాద్రి శిఖరాని, 'తిరు వేంకటాధీశ జగదీశా”, 'నీ కొండకు భూమిమీద ఉన్న అర్జునుడి దృష్టి నుంచి చూసినప్పుడు ముల్లో నీవే రప్పించుకో, 'భువన మోహన' మొదలైన వివిధ రచనలకు కాలకు అతీతంగా వ్యాపించిన శ్రీ కృష్ణ పరమాత్మ ఎట్లా ఘంటసాల భక్తితో కూర్చిన సంగీతం నిత్యనూతనం. భక్తిగీతా కనిపిస్తాడో చూపించే ప్రయత్నం చేశారు ఘంటసాల. అర్జునుడి లకు సంగీతం సమకూర్చడానికీ గానం చేయడానికీ ఘంటసాల ఆర్తినీ బాధనూ అతడు పొందిన సంభ్రమాన్నీ ఆశ్చర్యాన్నీ పెట్టిన ఒరవడి అసమానమైనది. ఆనందాన్నీ వినిపించడానికి ప్రత్యేక (శద్ధ వహించారు. చివరి తామే రాసి పాడుకొన్న పాటలను 'గంటనుంచి ఎనిమిది శాంతి వచనాలను ఎంతో ఉదాత్తంగా వినిపించే ప్రయత్నం గంటల సేపట్లో రూపొందిన సందర్భాలే ఎక్కువి అని ఆయన చేశారు. ఒకసారి తమ అభిమానులకు చెప్పారు. శ్లోకాల గానానికి కర్ణాటక శాస్త్రీయ రాగాలనేకాక హిందూ తక్కువ వాద్యాలు వాడినా చక్కని సంగీతం వినిపించడం స్తానీ రాగాలనూ సందర్బోచితంగా వాడారు ఘంటసాల. ఘంటసాల పాడిన గ్రామఫోన్‌ రికార్డులలోని ప్రత్యేకత. ఆయన కామవర్ధిని, కాంభోజి, కానడ, భాగేశ్వరి, జోగియా, దుర్దా, సంగీత దర్శకత్వంలో ఇతరులు పాడగా మూడు గ్రామఫోన్‌ ఆరభి, ఉదయ రవిచంద్రిక, చారుకేశి, వసంత, హంసనాదం, రికార్డులు వెలువడ్డాయి. రావు బాలసరస్వతీదేవి, ఎస్‌. వరలక్ష్మి, మలయమారుతం, శంకరాభరణం, రాగేశ్వరి, చంద్రకౌన్స్‌, పామర్తి వెంకటేశ్వరరావు పాడగా వెలువడిన ఆ రికార్డులు _ తోడి, శివరంజని, మోహన, కల్యాణి, కేదారగౌళ మొదలయిన పాడుతున్న వారి గళాలనూ ఆ గాత్ర ధర్మాలనూ దృష్టిలో పెట్టు _ వివిధ రాగాలలో శ్లోకాలకు స్వరకల్పన చేశారు ఆయన. కొని స్వరకల్పన చేయడంలో ఘంటసాలకు గల ప్రతిభకు చక్కని శాస్త్రీయ రాగాలను వాడి చలనచిత్రాలలోని పాటలకు ఉదాహరణలు. సంగీతం సమకూర్చినప్పుడు - ఒకే రాగంలో చేసిన పాటలు ఘంటసాలకు సంగీతం పేరిట రణగొణ ధ్వనులు విని ఒకే విధంగా వినిపించే ప్రమాదం ఉంటుందని తక్కిన కొందరు పించడం ఇష్టం ఉండేదికాదు. యుద్దాలూ స్టంటులూ మొదలైన సంగీత దర్శకులలాగా ఘంటసాల కూడా గమనించారు. తతత 101 తతత

ఎం222పవవావావావావావాాాలలాాశా నున ఘంటసాలలా అందువల్ల ఆయన పాటల స్వరరచనలో చాలాసార్లు వాది రోగ్యంగా ఉన్నప్పుడు 'వయ్యారిభామ' చిత్రంలో కొన్ని పాటలకు సంవాది స్వర ప్రయోగాల మీద ఆధారపడేవారు. ఈ అంశాన్ని ఘంటసాల సంగీతం సమకూర్చారు. “తులసి చిత్రం పాటలను వివరిస్తూ పట్రాయని సంగీతరావుగారు ఆంధ్రభూమి దినపత్రిక ఘంటసాల స్వరపరచారు. ఆయన మరణానంతరం ఆ చిత్రానికి సాంస్కృతిక ప్రతినిధి వి. మురళీమోహన్‌గారికి చెప్పిన విశేషాలు సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారు నేపథ్య సంగీతం సమకూర్చారు. ఇవి: “ఘంటసాల కంపోజ్‌ చేసిన ఊహలు గుసగుసలాదె' అనే “వినాయక చవితి” చిత్రానికి ఘంటసాల సంగీతదర్శకత్వం పాట బహుళ ప్రచారం పొందింది. ఆ పాట ఏ రాగం అనే వహిస్తున్న రోజులలో పార్వతీదేవికి నలుగుపెట్టే సన్నివేశానికి జిజ్ఞాస ఎవరికైనా కలిగితే దాని మూర్చన 'సగమపనిసి, 'సనిప ఒక పాట కావలసి వస్తే ఆ పాట సంప్రదాయసిద్ధంగా మగసి సాధారణ గాంధారం, (ప్రతిమధ్యమం, కాకలి నిషాదాలు ఉండాలనుకున్నారు ఆయన. భార్య సావిత్రిగారి చేత నలుగు ఆ రాగంలో ఉన్నాయి. శాస్త్రీయ సంగీత రచనలు ఈ 'స్కేలొలో పాట ఒకటి పాడించుకొని ఆ పాట (గ్రేరణతో - చిత్రంలోని ఉన్నట్లు కనపడదు. పుస్తకాలు వెదికితే 'సౌదామిని" అనే రాగం నలుగు పాటకు బాణీకట్టారు ఘంటసాల. 'పేరు కనపడుతుంది... ఘంటసాల సంగీతంలో ఇలాంటి “ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలోని ఎన్న పాటలు చతు రాగాలు అప్పుడప్పుడూ తగులుతూ ఉంటాయి. ఆరుద్రగారు రస్రగతిలో వచ్చాయి. చతుర(స్రగతిలో నడిచే దప్పు లయ అంటే రాసిన “తూరుపు దిక్కున అదిగో' అనే పాటను రేడియోకోసం ఘంటసాలకు ప్రీతి ఏమో అనిపిస్తుంది” అని వరంగల్లు ఆకాశ ఘంటసాలే స్వరపరచి పాడేరు... ఆ పాట ఏ రాగం అంటే వాణి కేంద్ర నిర్దేశకులూ సంగీతజ్ఞులూ అయిన మంగళగిరి పుస్తకాలలో దొరికిన పేరు 'లతాంతప్రియ.” నిజానికి ఆ రాగం ఆదిత్యప్రసాద్‌గారు అభిప్రాయపడ్డారు. ఉదాహరణకు “కాదు “'మలహరిోోలో గాంధారం వదిలేస్తే వస్తుంది. అంటే దాని సుమా కలకాదు సుమా, పెళ్లిచేసుకొని ఇల్లు కట్టుకొని, స్వాతం మూర్భన: సరిమపదస, సదపమరిస. ఈ రాగం ముత్తుస్వామి త్యమె మా జన్మ హక్కని చాటండి, కలవరమాయె మదిలో, దీక్షితర్‌ సంప్రదాయంలో శుద్ధసావేరి. ఈనాడు అందరికీ అందమె ఆనందం, డేమయాత్రలకు' మొదలైన పాటలు విన తెలిసిన శుద్ధసావేరిలో చతుశ్రుతి ధైవతం ఉంటుంది...” వచ్చునంటారు ఆయన. (మనకు తెలియని ఘంటసొల - సంగీతరావుగారితో ఆంధ్ర ఇతర భాషలలో హిట్టయిన పాటల బాణీలను తెలుగులోక్తి భూమి ప్రత్యేక ఇంటర్వ్యూ. 1990 ఫిబ్రవరి 11 సంచిక. పుట దిగుమతి చేసుకోవాలనే దృష్టి కొందరు నిర్మాతలకూ దర్శకు లై లకూ- దాదాపు తెలుగు సినిమా పాట నేర్చిన కాలం నుంచి సంగీత దర్శకత్వం చేస్తున్నప్పుడు నిర్మాతలూ దర్శకులూ _ శ్రంటున్నదే. ఏ రికార్డో తెచ్చి సంగీత దర్శకుడికిచ్చి 'ఈ ట్యూన్‌ ఒత్తిడికి గురిచేసినప్పుడూ రసజ్ఞత తెలియని (శ్రోతల సమక్షంలో __ పెట్టేసుకుందాం' అంటీ సంగీత దర్శకుడు మింగలేక కక్కలేక పాడవలసినప్పుడు ఘంటసాల - తమ గురువుగారు పట్రాయని సరేననే సందర్భాలే ఎక్కువ ఉంటాయి. సంగీతదర్శకుడుగా సీతారామశాస్ట్రిగారి పద్యం చివరిభాగం పాడుకొనేవారని సంగీత ఘంటసాల కూడా ఈ పరిస్థితిని చాలాసార్లు ఎదుర్శొన్నారు. రావుగారు మరొక సందర్భంలో చెప్పారు. ఆ పద్యభాగం: “లోక నిర్మాతలు ఒత్తిడి చేసినప్పుడు మాత్రం తప్పనిసరి పరిస్థితులలో మోహనకర గాన విద్యనకటావికటంబుల పాలుచేసి జీవనమును ఆయన హిందీ, తమిళ చిత్రాలలో విజయవంతమైన బాణీలను బుత్తువా దురిత భావము నెత్తిని మోసి మూర్చుడా[ వినిపించడానికి ఒప్పుకున్నారు. పాత రోజుల్లో గ్రామఫోన్‌ 1950 ప్రాంతాలలో సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారికి అనా రికార్డులను "ప్లేట్లు అని అనేవారు. “ప్రొడ్యూసర్‌ ఒక పళ్లెం ““్చళ్లాం గీతాలు మలహరి రాగంలో రచితాలు. ముత్తుస్వామి చేతిలో పెట్టి ఈ ట్యూన్‌కి పాట తయారుచెయ్యి అన్న సంద దీక్షితర్‌గారి 'పంచమాతంగ అనే కృతికూడా మలహరి రాగంలోదే. ర్భాలలో మాత్రం ఆ ప్రొడ్యూసర్‌ నాకు తింది పెడుతున్నాడు చక్షితర్‌ సంప్రదాయంలో దేవక్రియ? ాాాషపలదవాం లా 102 లా

లాలా మన ఘంటసాల కాబట్టి, ప్రొడ్యూసర్‌ చెప్పినట్లే చేసి అతని చేతుల్లో పెట్టాను. దాకా వందలాది తెలుగు సినిమాలలో వెలువడిన వేలాది దాని తాలూకు పాప పుణ్యాలు ఆ ప్రాొడ్యూసర్‌కే దక్కుతాయి” పాటలలోంచి కవిత్వ సంగీతాలలో ఎన్వికైన నూట పదహారు అని మంటసాల తమ అభిప్రాయాన్ని ప్రముఖ గాయకులూ గొప్ప పాటలతో “1116 గొప్ప తెలుగుసినిమా పాటలు” పేరిట సంగీత దర్శకులూ అయిన పాలగుమ్మి విశ్వనాథంగారికి ప్రసిద్ధ రచయిత భమిడిపోటి రామగోపాలం (భరాగో) గారు చెప్పారు (2002 జూన్‌లో వెలువడిన 'స్కృతి తరంగాలుతో ఎనిమిది కేసెట్లు వాటితోపాటు పుస్తక రూపంలో ఆ పాటల (ఘంటసాల గానవైభవం” వ్యాసంనుంచి. పుట 45). వివరాలు వెలువరించారు. భరాగో ఎన్నుకొన్న 116 పాటలలో ఇతరుల బాణీలను తమవిగా వినిపించే దౌర్భాగ్యపు పనికి ఎక్కువ పాటలు పాడిన వారు ఘంటసాల (48 పాటలు) ఈ తమంతట తాముగా ఎప్పుడూ పూనుకోలేదనీ ఘంటసాల అనే. లెక్క గాయకుడు ఘంటసాల ఖాతాలోకి వెళ్లాలి. మరి సంగీత వారు. దర్శకుడు ఘంటసాల లెక్క ఎలా ఉంది? 116 పాటలకు స్వర తాము సంగీత దర్శకత్వం వహిస్తున్న చిత్రాలకు నేపథ్య రచనలు చేసిన సంగీత దర్శకుల లెక్కలు చూడగా ఎన్నుకొన్న సంగీతం సమకూర్చేటవ్పుడు ఆయన సన్నివేశాన్ని చూసి తగిన పాటలలో ఎక్కువ పాటలు సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారివి. సంగీతాన్ని ఆలోచించి - వాద్య బృందంలో వారికి *“నొటేషన్‌' ఆయన పాటలు 22. ఆ తర్వాతి స్థానంలో ఉన్నవారు ఇద్దరు. చెప్పేవారు. తమ పర్యవేక్షణలోనే నేపధ్య సంగీతం రూపొందించే ఒకరు ఘంటసాల, మరొకరు పెండ్యాల. ఇద్దరివీ చెరి 17 వారు. పాటలు. ఎంతో శ్రమించి భరాగో చేసిన ఈ ఎన్నిక సంగీత తక్కిన సంగీత దర్శకులతో పోలిస్తే ఘంటసాల స్థాయి దర్శకులుగా ఘంటసాల విలువను తెలుసుకోవడానికి మరొక ఏమిటి?” అని ప్రశ్నించినప్పుడు సంగీత దర్శకులుగా ఆయన =*గొ పనికి వస్తుంది. స్థాయి ఉత్తమమైనదని నిస్సంకోచంగా చెప్పవచ్చు. తాము స్వర పరచిన పాటలతో పండితులనూ పామరు ఇది గణాంకాల యుగం కనుక - ఘంటసాల ఘనతను లనూ కూడా రంజింపజేసిన సంగీత దర్శకుల జాబితాలోనూ వివరించడానికి ఒక లెక్కను పరిశీలిద్దాం. 1942 నుంచి 1978 సంటనాల పేరు మొదటే ఉంటుంది. సతీసావిత్రి చిత్రానికి ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వంలో రెండు పాటలకు స్వరకల్పన జరిగింది. ఆ చిత్రం కోసం ఆయన ఒక పాటనూ శ్లోకాన్నీ రికార్డు చేశారు. ఘంటసాల మరణానంతరం ఆ చిత్రానికి పెంద్యాల సంగీత దర్శకత్వం నిర్వహించారు. ఆ చిత్రం 'టైటిల్సలో ఘంటసాలకు 'స్కృత్యంజలి ఘటించారు. స్మృత్యంజలి తన మధురగానంతో సాహిత్యానికి సార్థకత తెచ్చి నటులకు నాణ్యత పెంచి తరించిన సంగీత సామ్రాట్‌ కీర్తిశేషులు ఘంటసాల వేంకటేశ్వరరావుగారు ఈ చిత్రంలోని 'మొదటీ రెండు పాటలకు తామే స్వయంగా స్వరకల్పన చేశారు. మొదటిపాట, చివరిశ్లోకం గానం చేశారు. ఆ అమరగాయకునికి అంజలి ఘటిస్తున్నాం. తతత 0 తలా

తి 8 4 ఘంటసాల: మనిషి - మనీషి ర్తి న రీ స్‌ వంకటేశ్వరరాపుగారు ఘంటసాల మాం వచ్చిన తొలి ఈ పటం ముందు కాసేపూ నిలబడేవారు. 'నా పూజ అంతా జుల నుంచి ఆయనకు మిత్రులు, ఆయనత్‌ బాటు బృంద స్వ్య్వస్సిక్రమే' అనేవారు ఆయన. గానాలలో పాల్గొన్నవారు. సి. వెంకటేశ్వరరావుగారు బొంబాయి తనంనుంచి మొక్సీలు తిని ఉండడంతో చలన చిత్ర రంగంలో కృషి చేయాలని నిర్ణయించుకొని ఘంట వే కష ల్‌ శో రా న మగ సాలకు వీడ్కోలు చెప్పడానికి వచ్చారు. మిక్రుణ్జి ఆప్యాయంగా ఎవరన్నా కష్టాల్లా ఉన్నా! వ్‌ ఆ సు కరిగి నం ల్‌ పోయేది. కష్టాల కథ వింటే చాలు - ఆయన బొటాబొటా కన్నీళ్లు పలకరించి బొంబాయిలో ఎట్లా ఉండాలో జాగ్రత్తలు చెప్పారు గం స్ట కార్చేసేవారు. అయితే వడవడంతో అవతలివారి సమస్య పరి ఘంటసాల. “నమతగా ఉండాలి. అందరితో స్నేహంగా ఉండాలి. పొదుపుగా ఉండాలి. ఏ మాత్రం అవకాశం ఉన్నా ష్మారం కాదు కదా? అందువల్ల తమ చేతనైన సాయం చేసే తక్కిన వాళ్లకు సాయపడాలి. ఎంత గొప్ప స్థితి వచ్చినా అహంక వారు. తాము బృందగానాలు పాడుతూ చిల్లర మల్లర వేషాలు రించకూడదు. ఎటువంటి కష్టం వచ్చినా కుంగిపోకూడదు. వేస్తున్న రోజులలోకూడా తమకు ఎవరయినా ఆర్హులు ఎదు ఎవరినీ నొప్పించకూడదు” అని ఘంటసాల సి. వెంకటీ శ్వర రయితే వారికి తమ భోజనం టిెట్లూ, డబ్బూ ఇచ్చేస్తూ రావుగారికి హితబోధ చేశారు. మిత్రుడికి చేసిన హితబోధను రు. తాము అప్పటికే ఆచరిస్తూ వచ్చారు ఘంటసాల. ఆయన ఘంటసాలలోని మరొక సుగుణం కృతజ్ఞత. విజయ వ్యక్తిత్వంలోని విశేషం అదే. ఆయన వినమ్రంగా ఉందేవారు. నగరంలో తమ జోలెలో మొదటి కబళం వేసిన తల్లిని ఆయన అందరితో స్నేహంగా ఉండేవారు. ఆడంబరాలకు పోకుండా ఎన్ని సార్లో స్మరించేవారు. గురువుగారయిన పట్రాయని సీతా అతి సామాన్యంగా ఉందేవారు. ఎవరన్నా కష్టాల్లో ఉన్నారంటే రామశాస్రిగారిపట్ల గల కృతజ్ఞతా భావంతో ఆయనకు తమ తల్లడిల్లి పోయేవారు. అవతలివాళ్ల కష్టాలు తీర్చడానికి తాము చేతనైన సేవ చేశారు. గురుపుత్రులు పట్రాయని సంగీతరావు ఏం చేయగలమో చూసేవారు. అహంకరించడం ఆయన _ "౦కి తేమ ఇంటి వెనుక “అవుట్‌ హౌస్‌లో బస ఏర్పాటు చేసి, ప్రవృత్తికాదు. తమ చివరి రోజులలో ఆయనకు ఎన్నీ ఆందోళ తమ వద్దనే హార్మోనియం వాయించే కళాకారులుగా సహాయ నలు ఉన్నా నిబ్బరంగా ఉండేవారు. తమను ఇతరులు బాధించిన కులుగా ఉండేలా చూసి గురువుగారి పట్ల కృతజ్ఞతను ప్రకటించు ఉన్నాయి. ఘంటసాలలోని మరొక విశేషగుణం మానవత్వం. ఆయన ఆయనకు తమ తల్లిదండ్రుల యెడలా గురువగారి యెడలా మౌనవత్వం ఎల్లలెరుగనిది. కుల మతాలకు అతీతమైనది. తమ విశేష భక్తి (శ్రద్ధలుండేవి. మిత్రులు ముద్దు పాపారావుగారు మరణిస్తే ఆ మరణ వార్త విని ఆయన మద్రాసుకు వచ్చిన కొత్తల్లో నిష్టా సంధ్యా తమ ఇంటిల్లి పాదినీ స్నానం చేయమన్న ఘంటసాల, మిక్రుడి వందనం చేసేవారు. పని ఒతిడి పె రగడం త్రో ఆయన దాదా కుటుంబాన్ని ఆదుకోవడానికి ఎంతో (శ్రమించారు. పాపారావు పుగా సంధ్యావందనం మానేశారనే చెప్పాలి. పూజ చేసే వ్యవధీ గారి కుమారుడు నరసింగరావుగారిని తమ ఇంటికి తీసుకువచ్చి క్కోవడానికి వస్తూ ఎదురుగా గోడకు తగిలించి ఉన్న తల్లిగారి కుమార్తెల వివాహాలను తమ పేరు మీద ఆహ్వాన పత్రికలు పటానికీ గురువుగారు పట్రాయని సీతారా మశాస్రిగారి పటా నికీ వేయించి జరిపించడం మరొక ఎత్తు. మనసులోనే నమస్కారాలు పెట్టేవారు. ఆ పటం ముందు కాసేపు ఘంటసాల వారింట్లో “తాయి” అని ఒకామె పనిచేస్తూ రతా 0కే తతత

చతతననతవవవంాాసాసపపటటడ-- మన ఘంటసాల ఉందేవారు. ఆమె మరణించినప్పుడు ఘంటసాల తమ ఇంట్లోని మోపర్రుదాసుగారు నాదగ్గరికి వస్తే తిరుపతిలో నాకు చాలా అందరినీ తాయి స్మృత్యర్థం స్నానాలు చేయమన్నారు. “ఆమె మంది అభిమానులున్నారు. అందువల్ల తిరుపతిలో కార్యక్రమం మన ఇంట్లో ఒకరుగా ఉండి మనకు ఆత్మీయులైన వ్యక్తి. ఆత్మీ ఏర్పాటు చేస్తే ఆయన కోరిక సులభంగా నెరవేరుతుందని యులు చని పోయినప్పుడు స్నానం చేయాలి కదా!” అన్నారు చెప్పాను. మీలో చాలామంది టికెట్లు కొని ఒక మంచి పనికి ఆయన. తోడ్చడ్డారు. టికెట్లుకొనకుండా వచ్చిన అభిమానులందరికీ విద్యార్ధి దశలో తాము అనుభవించిన కష్టాల దృష్ట్యా మీఘంటసాలది ఒక చిన్నమనవి. ఈ కచేరీ జరుగుతున్నది ఒక ఆయన ఎందరో బీద విద్యార్థులకు తమ యింట వారాలు సోదరి పెళ్లికోసం. అందుకు మీకు తోచినంత డబ్బు ఇవ్వండి. ఏర్పాటు చేశారు. ఆ వారాల పిల్లలందరి క్షేమ లాభాలను అది ఎంతయినా ఫరవాలేదు. మీరు ఉన్న చోటికే మావాళ్లు స్వయంగా తెలుసుకుంటూ వారికి ఎటువంటి లోపమూ జరగ వస్తారు... మళ్లీ మీరు తోసుకోవలసిన అవసరం లేకుండా...” కూడదని తమ కుటుంబ సభ్యులకు చెప్పేవారు. ఆయన మాటలు అభిమానుల మీద విశేష ప్రభావం చూపిం ఇప్పటి ప్రముఖ వయొలిన్‌ విద్వాంసులు పులిపాక పూర్ణ చింది. ఎందరెందరో తమకు తోచిన విరాళాలు ఇచ్చారు. చందర్‌ (లాల్‌గుడి జయరామన్‌గారి శిష్యులు) గారి అత్తవారి ఘంటసాల తోడల్లుడు ఆమంచి నరసింహారావుగారు ఊరు పెదపులివరు. మామగారి పనుపున ఆయన ఘంట కమ్యూనిస్ట్‌ ఉద్యమంలో క్రియాశీల పాత్ర వహించిన వారు. సాలను కలుసుకొని తాము జయరామన్‌గారి దగ్గర వయొలిన్‌ 1943 జనవరిలో ఆయనను దేశ ద్రోహం నేరం కింద ఖైదు నేర్చుకుంటున్నామని చెబితే ఘంటసాల చాలా సంతోషించారు. చేసి ఏకపక్షంగా విచారించి శిక్ష వేసి ఆలీపూరు జైలుకు పంపిం తమ అబ్బాయికి వయొలిన్‌ నేర్పమని జయరామన్‌గారిని కోరిన చారు. ఆ తర్వాత తెలంగాణా రైతు ప్రతిఘటన పోరాటం సంగతి గుర్తు చేసుకున్నారు. కొన్నాళ్ల తర్వాత పూర్ణచందర్‌ జరుగుతున్నప్పుడు నరసింహారావుగారు- కొన్నాళ్లు రహస్య అద్దెకు ఒక ఇల్లు కుదుర్చుకొన్నారు. ఆ ఇంటికి (25 ఏళ్ల క్రితం) జీవితం గడప వలసి వచ్చింది. అప్పుడు నరసింహారావుగారు 160 రూపాయలు అడ్వాన్సు చెల్లించాలి. జయరామన్‌గారు మద్రాసు వచ్చారు. ఘంటసాల ఆయనకు తమ ఇంట్లో ఆశ్రయ ఊళ్లో లేకపోవడంతో పూర్ణచందర్‌ ఘంటసాల దగ్గరికి వెళ్లి తమ మిచ్చి నిస్సంకోచంగా ఆదరించారు. ఆయన కుటుంబ సభ్యులు అవసరం గురించి చెప్పారు. వెంటనే మరునాటి నుంచి నాలు కొన్నేళ్లపాటు ఘంటసాల ఇంట్లో ఉన్నారు. గెదు రోజుల పాటు తమ సంగీత దర్శకత్వంలో జరుగుతున్న అరమరికలు లేని తత్త్వం ఘంటసాలది. ఒకసారి గుడివాడ రీరికార్జింగ్‌కు వచ్చి వయొలిన్‌ వాయించమని పూర్ణచందర్‌ ఆర్ధిక రైల్వేస్టేషన్‌ ప్లాట్‌ఫార్మ్‌ మీద మల్లెపూలు అమ్ముతున్న మనిషి సమస్యను హార్టికంగా తీర్చేశారు ఘంటసాల. లయబద్ధంగా పూలు అమ్మడం గురించి పాడుతూ ఉంటే ఘంట ప్రముఖ హరి కధా విద్వాంసులు మోపర్రు దాసుగారంటే సాల ఆ మనిషిని పిలిచి అతని పాటను సవరించి పాడి వినిపించి ఘంటసొలకు ఎంతో అభిమానం. దాసుగారి కుమార్తె వివాహా “ఇల్లా పాడుకోబాబూ” అన్నారు. 'ఈన ఘంటసాల బాబు అని నికి ధన సపవియం చేయడం కోసం (1966-67 ప్రాంతాలలో) ఆ పూల మనిషి ఘంటసాల చేతులుపట్టుకొన్నాడు ఆశ్చర్యంతో. ఆయన తి". బో ఒక సంగీత 8 వ్యక్రమం నిర్వహించారు. మరొకసారి ఆమంచి నరసింహారావు గారింట్లో జరిగిన ఒక ఆ కార్యక్రమానికి టికెట్లు పెట్టినా ఘంటసాల పాట వినే కుతూ పెండ్లికి వెళ్లారు ఘంటసాల. ఊరి వెలుపల వాగు దగ్గర చల్లగా హలంతో చాలామంది ఆ కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేసిన త్యాగరాజ బాగుంటుందని సాయంకాలం చల్లగాలి పీల్చుకోవడానికి అక్క మందిరానికి కంచెలాగా అమర్చిన నిలువు బండలు దాటి ఆ డికి వెళ్లారు. ఘంటసాల ఫలానా అని తెలిసి ఆ చుట్టు పక్కల ప్రాంగణంలోకి వెల్లువెత్తారు. కార్యక్రమం మొదలు పెట్టడానికి పని చేసుకొంటున్న రైతులు బిల బిలా వచ్చి ఆయన చుట్టూ ముందు ఘంటసాల చిన్న ఉపోద్దాతం చెప్పారు: “మిత్రులు మూగారు. 'పాట పాడండి బాబూ!” అని వాళ్లు అడిగితే ఏ పక్క తతా 105 తతత

లయలో మన ఘంటసాలపాాాాాు వాద్యాలూ లేకపోయినా హాయిగా ఐదారు పాటలు పాడి వాళ్లను ఒక్కొక్కసారి చిన్న విషయాలు కూడా ఆయనను ఎంతో ముగ్గ్దులను చేశారు. బాధించేవి. చాలాసార్లు పెద్ద సమస్యలు ఎదురైనప్పుడు ఎంతో ఒకసారి కోటప్పకొండ తిరునాళ్లు చూచి సత్తెనపల్లి వచ్చారు నిబ్బరంగా ఉండేవారు. ఒకసారి ఆయనకు ఆదాయపు పన్ను ఘంటసాల. ఆ సాయంకాలం మద్రాసు మెయిల్లో వెళ్లడానికి కట్టిడానికి డబ్బు కాస్త తక్కువ పడింది. దాంతో తమకు ఆప్తులు టిక్కెట్లు కూడా తెప్పించుకొన్నారు. ఈలోగా ఘంటసాల రాక అనుకొన్న ఒక నటుడికి ఫోన్‌ చేసి తమ డబ్బు అవసరం గురించి గురించి తెలిసి రెండు బృందాల వారు విడివిడిగా సినిమా హాలు చెప్పారు. తమకు అవసరమైన డబ్బు అప్పుగా ఇస్తే త్వరలో లోనూ శరభయ్య ఉన్నత పాఠశాలలోనూ సన్మానం చేస్తా _ తీర్చేయగలమని చెప్పారు. ఆ నటుడు “డబ్బుతో మన స్నేహం మన్నారు. ఆ అభిమానానికి తల ఒగ్గి రెండు చోట్లా పాటలు పాడు చేసుకోవడం నాకు ఇష్టం లేదు వేంకటేశ్వరరావు గారూ” పాడి రైలు అందుకొన్నారు. అని చెప్పారట! ఈ సంగతి ఒకసారి చాలా సన్నిహితులు ఒకరికి ఘంటసాలలో హాస్య ప్రవృత్తి కూడా బాగానే ఉందేది. ఒక చెప్పి “నా పేరులో ఈశ్వరుడున్నాడు కదా - ఇలాంటి గరళాలు సారి ఆయనను ఎవరో ఒక చెవి కనిపించకుండా ఉండేలా మింగలేనివీ కక్క లేనివి - ఈ గొంతులో చాలా ఉన్నాయి” అని ఫోటో తీశారు. ఆ ఫోటో చూసి 'ఇది చూసిన వాళ్లు నాకు ఒక. “నిపగొ నచ్వారట ఘంటసాల. చెవే ఉందనుకుంటారేమో!” అని చమత్కరించారు. మరొకసారి మరొకసారి ఆయనకు డబ్బు అవసరమైంది. కానీ ఎవరినీ ఒక పత్రికలో వెలువడిన తమ ఫోటో ఆయనకు నచ్చలేదు. అడగడానికి ఆయన ఇష్టపడలేదు. ఒకరోజు ఉదయం ఏడు ఫోటోగ్రాఫర్‌ ఫోటో బాగా వస్తుందని చెప్పాడట కూదా. “ఫోటో గంటల ప్రాంతంలో ఎన్‌.టి.రామారావుగారు మేకప్‌ వేసుకోవ బాగానే వచ్చింది- మనమే బాగా లేము అనుకుంటే సరి డానికి వెళ్లబోతూ ఘంటసాల ఇంటికి వచ్చారు. “మీకు డబ్బు పోతుంది కదా!” అన్నారు ఆయన. అవసరమని తెలిసింది. ఈడబ్బు తీసుకొంది ని ఫంటసాలకు ఆయన అవసరానికి కావలసిన ఇ లో లయి పె భార్య సావిత్రిగారిని ఉడికించడానికి ఆయన ఎప్పుడైనా నప్పుడే ఈ దబ్బు నాకు ఇవ్వండి క ఇన అని వెళ్లిపోయారు టలు పాడుతూ ఉండడమూ కద్దు. ఒకసారి 'సందేహింపకు శామారావగారు న మమ్మా' పాట పాడారట! " ఘంటసాల అస్వస్టులుగా ఉన్నప్పుడు ఒక పెద్ద చిత్ర ఎవరయినా తమ దగ్గరికి వచ్చి “నేను మీలాగే పాడతౌ నిల సంస్థ ఆయనకు తెలియకుండా ఎస్‌.పి.బాలసుబ్ర నండీ... మీరు వింటానంటే ఒకసారి నాపాట వినిపిస్తాను” హ్మణ్యంగారి "దగ్గరా, బాలసుబ్రహ్నణ్యంగారికి తెలియకుండా అంట్‌ వాళ్ళ పూట విని బాలా సందర్భాలలో ముం ఘంటసాలగారి దగ్గరా ఒక రోజే కాల్‌షీట్‌ తీసుకున్నారు. ఘంట 0గా న్నానా 1" అనిస లకు చెప్బ సాల రికార్డింగ్‌ తియేటర్‌కు వచ్చి పాడలేకపోతే బాలసుబ వారట. పి.బి.శ్రీనివాస్‌గారు తొలిసారి తమకు తమ పద్యాలు వ్మాణ్యంగారి చేత పాడించాలని స్యూతల తాపత్రయం. ర వినిపిస్తామన్నడూడు అయిష్టంగానే వినడం మొదలు పెట్టారట. రింగ్‌ తియేటర్‌కు వెళ్లిన బాలసుబ్రహ్మణ్యం గారికి ఈ పరిస్థితి శ్రీనివాస్‌గారి పద్యాలు విని 'హమ్మయ్య! నేను బాగా పాడుతున్నా చాలా బాధకలిగించింది; నిర్మాతల ఆలోచన 'ఘంటసాలగారి నన్నమాటే' అనుకొన్నారట ఘంటసాల. ఆ తర్వాత ఎప్పుడో ఈ పట్ల మషోపచారం' అనిపించింది; ఆయన పాడవలసిన పాటను వృత్తాంతమంతా శ్రీనివాస్‌గారికి చెప్పి ఆనందించారు! తాము పాడలేమని చెప్పి ఆ పరిస్థితి తటస్థించినందుకు ఘంట ఆయనకు చేతిలో ఎప్పుడూ రుమాలు ఉండాలి. ఒకసారి సాలగారికి క్షమాపణలు చెప్పుకున్నారు. “గాయకుడిగా ఇంకా రుమాలు ఎక్కదో పెట్టేసి వెదుక్కుంటూ “రుమాలు లేకుంటే నేను చాలా ఢక్కామొక్కీలు తినాలి నాయనా... ఇవన్నీ పట్టించుకుంటే పాడడం ఎల్లాగా?” అన్నారట. ఈ పరిశ్రమలో ముందుకు సాగలేవు” అన్నారు ఘంటసాలగారు ననా 106 తత

తతత మన ఘంటసాలలా బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారితో ఎంతో అనునయంగా. ఈ సంఘటన యువగాయకుల గురించి చెబుతూ “యువగాయకులు స్వతంత్ర ఘంటసాల సంస్కారానికి గొప్ప నిదర్శనం. దృష్టి అలవర్భుకోవడం మంచిది. అంతే కాని ఒకరిలా అను 1950 నుంచి చందూరు నాగేశ్వరరావు (ఎన్‌.ఆర్‌. కరణకు సిద్ధపడడం అంత జ్రీేయోదాయకం కాదని నా ఉద్దేశం. చందూర్‌) మాలతీ చందూర్‌గార్లకు ఘంటసాల కుటుంబంతో ముఖ్యమైంది కారక్టరు కూడా - పదిలమైన భవిష్యత్తుకు విలువైన పరిచయం. మనుగడకు అది చాలా కారణభూతమైంది. చిరంజీవి బాల 'ఘంటసాలగారిది .. కలర్‌ఫుల్‌ పెర్సనాలిటీ - ఇది సుబ్రహ్మణ్యానికి కృషి చేస్తే మంచి భవిష్యత్తు ఉంది” అని ఎన్‌.ఆర్‌. చందూర్‌గారి ప్రశంస. చెప్పారు. విదేశ యాత్రకు వెళ్లినవ్చుడు “మీ వారసులెవరు?' 1950 దసరా పండగలప్పుడు మాలతిగారు ఘంటసాల... “ని ఎదిగితే 'ఎస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం అని సమాధానం ఇంటికి వెళ్లారు. పరిచయాలయ్యాక ఘంటసాల - మాలతి చెప్పారు ఘంటసాల. గారిని ఒక పాట పాడమని అడిగారు. అంత ప్రసిద్ధ గాయకుడి “మేనకోడలు చిత్రానికి ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం ముందు బాగా పాట వచ్చిన వాళ్లే జంకుతారనీ అటువంటిది చేయడానికి వెళ్లినప్పుడు ఒక యువకుడు ఆయనకు ఆ చిత్రకథ తామెలా నోరువిప్పగలమని మాలతిగారు అంటే “పాట మన... వినిపించారు. ఆ కథ చెప్పినవారు చిత్రదర్శకులు కారనీ రచ సారా పాడితే కంఠం ఎలా ఉన్నా చక్కగా ఉంటుంది” అన్నారు యిత అనీ తెలిసి 'ముందు ముందు మీరు పెద్ద డైరెక్టర్‌ కాగలరు ఘంటసాల. అన్నారు ఘంటసాల. ఆ యువకుడు నేటిమేటి 'దర్శకరత్నగా 'మాది పెద్ద సంసారం మీది పిట్ట సంసారం* అని ఘంట పైరాందిన ల న్‌ సభ్యులూ అయిన డాక్టర్‌ దానరి సాల రమ చెల్లెలు మాలతిగారికి ఊరగాయలూ మొదలైనవి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ స్టేట్‌ ట్రేడింగ్‌ కార్పొరేషన్‌ మేనేజింగ్‌ డైరె క్టర్‌గా పనిచేస్తున్న ఐ.ఎ.ఎస్‌. అధికారి కృష్ణ చంద్రమౌళిగారి ఆయన విదేశ పర్యటనకు వెళ్లేముందు - చందూర్‌ గారిం విషయంలో ఘంటసాల వాళ్ళుద్ది వనిచేసిన తీరు చిత్రాతిచిత్రం. టికి వెళ్లి తాము విదేశాలలో పాడడానికి ఎన్నుకొన్న పాటలు చం[ద్రమౌళిగారు చితూ రులోని బి.ఎస్‌. కణ్ణన్‌ ఉన్నత పాఠ వినిపించారు. “ఎందుకైనా మంచిది. పద్యాలు కూడా జ్ఞాపకం శాలలో 1966లో ఏడవ తరగతి చదువుతూ ఉందేవారు. చేసుకోండి తెలుగువారు ఎక్కడున్నా 'జండాపై కపిరాజు మరచి అప్పటికి కొన్నేళ్లనుంచీ చిత్తూరులోని పోలీస్‌లైన్స్‌లో ప్రతి ఏడాదీ పోరు” అన్నారు మాలతిగారు. ఆ సలహా పాటించి ఘంటసాల క ్య్వ్యన్వ్వ్వమి ఉత్సవాలను వైభవంగా జరపడం ఆనవాయితీ. ఉద్యోగ విజయాలు' తమ వెంట తీసుకువెళ్లారు. రెండు మూడు తొమ్మిది రోజులబాటు ఆ ఉత్స వాలు నిర్వహిస్తూ ఎన్నెన్నో కార్య చోట్ల శ్రోతల కోరిక మీద ఆ పద్యాలు పాడిన ఘంటసాల క్రమాలు ఏర్పాటుచేసేవారు. ఘంటసాలకూడా ఆ ఉత్సవాలలో మద్రాసుకు తిరిగి వచ్చి “పద్యాలు అడిగారందోయ్‌! పాడేశాను” మూడు నాలుగేళ్లు పాల్గొని కచేరీలు చేశారు. అని మాలతిగారికి చెప్పారు. చంద్రమౌళిగారి పెదనాన్న పోలీస్‌శాఖలో రైటర్‌గా పని ఘంటసాల వాక్ళుద్ధి గురించి చలన చిత్ర పరిశ్రమలో వారే. చ్రేస్తూ ఉండేవారు. చంద్రమౌళిగారి తండ్రి కృష్ణస్వామి (కిష్టప్ప) కాక ఆయన సన్నిహితులు చాలామందీ చెప్పుకొంటూ _ గాకు హోటల్‌ నిర్వహించేవారు. చంద్రమౌళిగారు ఏటా తప్ప ఉంటారు కుండా ఈ రామనవమి కార్యక్రమాలకు వాజరయ్యేవారు. 1969లో ఎస్‌.పి బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు పాడిన పాట 1966లో ఘంటసాల కచేరీ రాత్రి ఎనిమిది గంటలకు మొద ఒకటి విని 'నా తరువాత నా అంతటి వాడివవుతావు నాన్నా! లయింది. రాత్రి పదకొండు గంటలవేళ కచేరీ పూర్తిచేసి ఘంట అని ఆశీర్వదించారు ఘంటసాల. 1970లో ఒక_పత్రికవారికి సాల వేదికనుంచి దిగారు. తమ ముందునుంచి వెడుతున్న లా 02 లా

పజ మన ఘంటసాలలా ఘంటసాలకు చంద్రమౌళి చేతులు జోడించి నమస్కారం ఘంటసాల. తలకు నూనె రాసుకొని స్నానం చేసి ఫిల్దర్‌ కాఫీ చేశారు. ఘంటసాల ఒకసారి ఆగి తమకు నమస్కరించిన (ఆయన కోసం ప్రత్యేకంగా చేసేవారు దాన్ని తాగి రికార్డింగ్‌కు బాలుణ్ణి చూశారు. “ఏం బాబూ నీ పేరు?” అని అడిగారు బయలుదేరేవారు. రికార్డింగ్‌కు తొమ్మిది తర్వాత వెళ్లవచ్చునంటే ఘంటసాల. “చంద్రమౌళి అన్నాడు ఆ బాలుడు. “బాగుంది... రెండు ఇడ్లీలు తినేవారు. మధ్యాహ్నం భోజనానికి ఇంటికి వచ్చే ఏం క్లాసులో చదువుకొంటున్నావు?” అని ప్రశ్నించారు. చంద్ర వారు. భోజనం చేశాక అర్ధ గంట నిద్ర పోయేవారు. మధ్యాహం మౌళి చెప్పిన వివరాలువిని “బాగా చదువుకోబాబూ! పెద్ద పెరి ఒకటిన్నరకు మళ్లీ రికార్డింగ్‌ కు వెళ్లే ముందు ఎప్పుడయినా గాక ఏం కావాలనుకుంటున్నావు నాయనా?” అని అడిగారు కొంచెం కాఫీ తాగేవారు. దాదాపుగా రోజూ రాత్రి రెండు ఘంటసాల. “మీలాగా మంచి గాయకుడు కావాలని ఉంది” పుల్మాలు తినేవారు. ఎప్పుడైనా పుల్మాలకు బదులు కొద్దిగా అని బాలుడూ సమాధానం చెప్పాడు. “కాదు బాబూ! బాగా అన్నం తినేవారు. చపాొతీలతో బాటు వంకాయ పచ్చడి ఉంటే చదువుకొని నువ్వు మంచి కలెక్టర్‌ కావాలి” అని ఆ బాలుణ్జి ఆయనకు ఇష్టం. రాత్రి విధిగా మజ్జిగ తాగేవారు. ఆయనకు ఆశీర్వదించారు ఘంటసాల. కందిపచ్చడి, పచ్చిపులుసు అంటే చాలా ఇష్టం. ఒకసారి ఘంట 2002లో ఒక రోజు ఘంటసాల కుమారులు రత్నకుమార్‌ సాలను చూడడానికి ఒక హరికథా విద్వాంసులు కుటుంబంతో తమ తండ్రిగారి గురించి ఆయన సన్నిహితులూ అభిమానులూ వచ్చారు. ఆ విద్వాంసుడి తల్లి ఆరోజు ఘంటసాల ఏం తిన్నారో చెప్పే అభిప్రాయాలు వీడియోలో రికార్డ్‌ చేస్తూ ఆ సందర్భంగా అడిగి, కంది పచ్చడితో అన్నం తిని వెళ్లారని తెలిసి “పచ్చడి కడప జిల్లా కలెక్టర్‌ను కలుసుకోవడానికి వెళ్లారు. కలెక్టర్‌గారి అన్నం తింటే పాట పాడడానికి సత్తువ ఎట్లా వస్తుంది?” గదిలోకి ప్రవేశించిన రత్నకుమార్‌ తమను పరిచయం చేసు అన్నారట! కొని- తమ తండ్రిగారి గురించి కలెక్టర్‌గారు అభిప్రాయం చెబితే ఘంటసాల వస్త్రధారణ చాలా సాధారణంగా ఉండేది కాని రికార్డ్‌ చేసుకొంటామన్నారు. అప్పుడు కడపజిల్లా కలెక్టర్‌ చంద్ర హుందాగా కనిపించేది. ఆయన ఖద్దరు ధోవతులు జుబ్బాలు మౌళిగారే. ధరిస్తూ ఉండేవారు. విదేశయాత్రకు వెడుతున్నప్పుడు మొదటి 1990లో ఐ.ఎ.ఎస్‌లో చేరిన చంద్రమౌళిగారు “క్రొన్నేళ్ల సారి పాంట్స్‌, కోట్‌ కుట్టించుకొన్నారు. పాంట్స్‌ ముందు ముందుగానీ ఏడాది తర్వాతగానీ రత్నకుమార్‌ నన్ను కలుసుకొని వెనకలుగా తొడుక్కుని '“టైలర్‌ గుండీలు పెట్టకుండా కుట్టాడా?” దంటే వ్రు కలెక్టర్‌గా ఉండేవాణ్సికానేమో! ఘంటసాల గారు అని కాసేపు కంగారు పడ్డారు! న్‌ ల కావాలని ఆశీర్వదించింది కాకతాళీయం అను నయాగరా జలపాతాలు చూడడానికి ధోవతి కట్టుకొని న్నా - నను కలెక్టర్‌గా ఉన్నప్పుడే రత్నక్షుమార్‌ నన్ను కలుసు వెళ్లారు ఘంటసాల. అక్కడ ఉన్న రక్షణ సిబ్బందికి అదేదో కోవడం కాకతాళీయం అనిపించచడం లేదు” అంటారు. స్నానం చేయడానికి ధరించిన దుస్తుల్లాగా కనిపించింది. ఘంట ఘంటసాల సాధారణంగా ఉదయం ఆరున్నర ఏడు సాల తాడుక్కొన్నది భారత జాతీయమైన వస్త్రాలని వారికి గంటల మధ్య నిద్రలేచేవారు. ముఖం కడుక్కొని, ఐదు (సీమ) అర్ధమయ్యేలా చెప్పవలసి వచ్చింది! బాదం పప్పులు, ఒక అక్రూట్‌, నాలుగైదు పిస్తాపప్పులు వేడి ఘంటసాల తమ జుబ్బాలన్నిటినీ *కుబేంద్రరావు టైలర్స్‌! నీళ్లలో నానబెట్టి నూరగా వచ్చిన ముద్దను పాలతో బాటు తీసు చేతకుట్టిస్తూ ఉండేవారు. అడపాదడపా టైలర్‌కు “బాబూ! నా కొనేవారు. మధుమేహం దృష్ట్యా చక్కెరకు బదులు చక్కెరలేని బొజ్జా అదీ కప్పేలా కుట్టండి జుబ్బాలు” అని తమను తామే మాత్రలు వేసుకొనేవారు. ముక్త్యాల రాజాగారు ఘంటసాల పరిహాసం చేసుకొంటూ ఉండేవారు. కోసం వసంత కుసుమాకరం, సిద్ధమకరధ్వజం ప్రత్యేకంగా ఆయన ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు అప్పుడప్పుడు గులాబీ రంగు పంపిస్తూ ఉండేవారు. మోతాదు ప్రకారం అవీ తీసుకొనేవారు. ప్రట్టు పంచె కట్టుకుంటూ ఉండేవారు. ఒకసారి ఎవరో “పట్టు తతత 10ది తతత

సా మన ఘంటసాల కట్టుకున్నారు. ఏదన్నా జపం చేస్తున్నారా అని అడిగితే “రంగు తిరిగివచ్చారు. ఘంటసాలను తమతో తీసుకు వస్తున్నట్టు నచ్చింది కట్టుకున్నా అని సమాధానం చెప్పారు. ఆయన తమ తల్లి గారికి చెప్పలేదు. మధ్యాహ్నం రెండున్నర ఆయన రికార్డింగ్‌కు బయలుదేరే ముందు కాగితాలు, గంటలప్పుడు రాజగోపాల్‌ ఒక '*టాక్సీ కట్టించుకొని" ఘంట కలం, గడియారం, రుమాలు సిద్ధంగా ఉండాలి. సాలను తమ గదికి తీసుకువెళ్లారు. రాజగోపాల్‌ తల్లిగారు ఆయన తిండి పరిమితం. సొంత ఖర్చూ పరిమితమే. ఘంటసాలగారిని చూడగానే నమస్కరించి కుశల ప్రశ్చలు మూడు నెలల కొకసారి కొత్త చెప్పులు కొనుక్కుంటూ ఉందే వేశారు. అప్పుడు రాజగోపాల్‌ ఘంటసాలను భోజనానికి పిలి వారు. ఆ చెప్పులు కొనుక్కోవడం కోసం విడిగా డబ్బు దాస్తూ చిన సంగతి తల్లిగారికి చెప్పారు. ఆ ఉదయమే ఊరి నుంచి ఉండేవారు. రావడంతో కూరలు తెచ్చుకొని వంట చేసుకొనే వీలు లేక ఏదో 1955 ప్రాంతాలలో చౌటపల్లికి చెందిన అట్లూరి వారి పచ్చడి చేసి ఉంచారు ఆమె. రాజగోపాల్‌తో కబుర్లు చెబుతూ అబ్బాయి వెంకటరావు తమ బాబాయి నార్ల వెంకటేశ్వరరావు పచ్చడితోనూ పెరుగుతోనూ భోంచేశారు ఘంటగాల, రాజ గారితో కొన్నాళ్లు గడపడానికి వేసవి సెలవుల్లో మద్రాసు గోపాల్‌ ఆల్మీయంగా ఇచ్చిన ఆతిథ్యం తమకు ఎ నచ్చిందని వచ్చాడు. ఆ అబ్బాయి కుటుంబం వారికి ఘంటసాల ధన్యవాదాలు చెప్పి బయలుదేరారు. ఆయన వెళ్లాక రాజగోపాల్‌ కుటుంబం వారితో ఎంతో గాఢమైన అనుబంధం ఉందేది. తల్లి ఘంటసాలకు వడ్డించిన పెరుగు చాలా పుల్లగా ఉందని వెంకటరావు ఘంటసాలను మామయ్య అని పిలిచేవాడు. నార్ల “కిచారు. వారి ఇంటి నుంచి ఘంటసాల - వెంకటరావును తమ కారులో రాజగోపాల్‌కు చిన్నతనంలో ఘంటసాల దగ్గర సంగీతం రికార్టింగ్‌లకు తీసుకు వెడుతూ ఉండేవారు. అప్పట్లో సావిత్రి నేర్చుకోవాలని చాలా కోరికగా ఉందేది. దాంతో ఆయన తల్లి గారు ఊళ్లోలేకపోవడంతో ఒక మధ్యాహ్నం- వెంకటరావును దండ్రులు ఆయనను ఘంటసాల దగ్గరికీ తీసుకు వెళ్లారు. ఘంటసాల తమ ఇంటికి తీసుకువచ్చారు. 'అల్లుడూ భోంచే. రౌజగోపాల్‌ను ఆ మరునాడు తమ రిహార్సల్స్‌ జరుగుతున్న స్తావా? అని అడిగితే అల్లుడు భోంచేస్తానన్నాడు. అప్పుడు చోటికి రమ్మన్నారు ఘంటసాల. రాజగోపాల్‌ వెళ్లారు. ఘంట ఘంటసాల తమ ఆ అల్లుడికోసం సాంబారు చేసి వేడివేడిగా సాల పాట పాడమంటే రాజగోపాల్‌ 'నమో వేంకటేశా" పాట అన్నం పెట్టారు! మొదలుపెట్టారు. పాట సాహిత్యంలో తప్పులు గమనించి పాట చౌటపల్లికి చెందిన అట్లూరి వెంకటేశ్వరరావుగారు ప్రముఖ _ మని ఈపాట నీవు సరిగ్గానే ఫాదుతున్నానా? టి మృదంగ విద్వాంసులు పాల్చాట్‌ మణి అయ్యర్‌ శిష్యులు. అడిగారు. రాజగోపాల్‌ జవాబు చెప్పేలోగా “ఏ స్త ట చె నా ఆకాశవాణిలో మృదంగ కళాకారులుగా పనిచేసినవారు. చాలా సాహిత్యం సరిగ్గా తెలిసి ఉందాలి. తెలియకపోతే రాసుకుని, ఏళ్లు ఘంటసాలకు వెంకటేశ్వరరావుగారిని కలుసుకోవడానికి చూసుకుని అయినా పొడాలి” అని చెప్పారు. అని చెప్పీ గొంతు వీలుకాలేదు. తాము మరణించడానికి కొన్నాళ్ల ముందు ఘంట సవరించుకొని ఆ పాట మొత్తం పాడి వినిపించారు. సంగీతం సాల హైదరాబాదులోని తమ 'అన్నయ్య?' వెంకటేశ్వరరావు నేర్చుకోవాలని ఉంటే తిరుపతిలో గానీ విజయనగరంలో గానీ గారింటికి వెళ్లారు. తినడానికి మిఠాయి పెడితే “నేను మిఠాయి... నేరటోమని సలహా ఇచ్చారు. “సంగీతం ఒక్కటే నేర్చుకొంటే తినను కానీ అన్నయ్యకోసం తింటాను” అన్నారు. చాలదు. దాంతో బాటు ఏదయినా డిగ్రీ ఉందాలి. చేతిలో మరేదైనా ఆధారం ఉంచుకొని సంగీతం నేర్చుకోవడమే ఈ 1972లో హైదరాబాద్‌కు వచ్చిన ఘంటసాలగారిని రోజుల్లో మంచిది” అనీ సూచించారు. ఆయన అభిమాని ఎస్‌. రాజగోపాల్‌ (ఆకాశవాణిలో అనౌన్సర్‌) ఇం తామున్న గదికి రమ్మని పిలిచారు. ఘంటసాల అ ట్లాగే వస్తా తమ పిల్లలందరికీ సంగీతం నేర్పించాలని ఆయనకు చాలా మన్నారు. ఆరోజు ఉదయమే రాజగోపాల్‌ ఏదో ఊరు వెళ్లి కోరికగా ఉండేది. అలా 'ఘంటసాల వాద్య బృందరి ఏర్పర చత 00 తతా

ఆమన ఘంటసాలలా చాలని ఆయన ఆశించారు. పెద్దబ్బాయి విజయకుమార్‌కు గాత్ర వెళ్లారు. రామకృష్ణగారికి పాడటం గురించి కొన్ని సలహాలు చెప్పి సంగీతం, పియానో నేర్పించారు. రెండవ అబ్బాయి రత్న ఆశీర్వదించారు. కుమార్‌కు వయొలిన్‌ నేర్పాలనుకొని ప్రముఖ వయొలిన్‌ విద్వాం తాగుడు మైకం పాటలు ఘంటసాల బాగా పాడటం వల్ల సులు లాల్‌గుడి జయరామన్‌గారిని సంప్రదించారు. అమ్మా ఆయన తాగుబోతు అయి ఉంటే తప్ప అంత బాగా పాడడం యిలు శ్యామల, సుగుణ ఇద్దరికీ పట్రాయని సంగీతరావుగారు కష్టమని చాలామంది అనుకొంటూ ఉండేవారు. ఘంటసాల వీణ నేర్పేవారు. చిన్నమ్మాయి శాంతికి గాత్ర సంగీతం నేర్పాలని తాగుబోతు మాత్రంకాదు! 'ప్రేమనగరొ చిత్రం విడుదల తర్వాత ఘంటసాల ఆశించారు. ఆయన సత్యసాయిబాబా గురించి ఎవరో తాగుడు గురించి అడిగితే “తాగితే మరచిపోగలను... రాసిన పాటలను గ్రామఫోన్‌ రికార్డ్‌ల కోసం రికార్డ్‌చేసినప్పుడు పాడలేను' అని చమత్కరించారు ఘంటసాల. విజయకుమార్‌, రత్బకుమార్‌, శ్యామల, సుగుణ, శాంతి ఐదు ఘంటసాలకు చుట్ట అలవాటు ఉండేది. పాట రికాద్దింగ్‌ గురూ తండ్రిగారితోబాటు గొంతులు కలిపి "కోరస్‌ పాడారు. ముందు చుట్టకాలిస్తే కంఠం సాఫీగా ఉంటుందనే వారు ఆయన. అలా. పాడినందుకు ఒక్కొక్షరికీ వందరూపాయల పారితోషికం సాధారణంగా ఆయన రికార్డింగ్‌కు వెళ్లేటప్పుడు తమకోసం లభించింది. వాళ్లు ఆ డబ్బు తీసుకువెళ్లి తమ తల్లిగారికి ఎవరూ కాచుకోకూడదని ముందుగానే స్టూడియోకు చేరేవారు. ఇచ్చారు. ఆ దృశ్యం చూసి కంటతడిపెట్టారు ఘంటసాల. వాద్యబృందం పాట సంగీతాన్ని అభ్యాసంచేస్తుంటే - తాము తమ పిల్లల భవిష్యత్తు గురించి ఆయనకు ఏవేవో ఆలోచన అక్కడే వాళ్లమధ్య కూచుని పాట అభ్యాసం చేసేవారు. వాద్య లుండేవి, కళాకారులతో ఆప్యాయంగా మెలిగేవారు. ఎన్ని వాద్యాలున్నా తమ కుమారుడు విజయకుమార్‌ సంగీతదర్శకుడు అయి ఆ వాద్యసంగీతం మధ్య ఆయన కంఠం స్పష్టంగా గట్టిగా విని నప్పుడు ఆయన ఎంతో సంతోషించారు. అబ్బాయి పాట బాణీ పించేది. పాట అభ్యాసం ముగిసి టేక్‌ చేద్దామనే స్థాయికి రాగానే వినిపిస్తూ ఉంటే - గాయకుడు ఘంటసాల ఆ పాట శ్రద్ధగా ఘంటసాల వెలుపలకి వెళ్లి ఐదు నిమిషాలు చుట్టకాల్చి గొంతు విని అభ్యాసం చేశారు. సవరించుకొని నోరు పుక్కిలించుకొని పాటపాడడానికి సిద్ధం తమ శిష్యులు రాఘవులుపట్ల ఆయనకెంతో అభిమానం. అయ్యేవారు. రాఘవులు 1951లో మద్రాసుకు వచ్చినప్పటి నుంచి ఘంట వాహినీ స్టూడియోస్‌లో కృష్ణయ్యర్‌గారనే శబ్ద[గ్రాహకులు సాల ఆయననెంతో ఆదరించారు. బృందగానాలలో అవకాశం (సౌండ్‌ ఇంజనీర్‌) ఉండేవారు. ఆయన ఆ తర్వాత హైదరాబాద్‌ కల్పించారు. విడిగా పాడే అవకాశం ఇప్పించారు. సంగీతంలో సారథీ స్టూడియోస్‌లోనూ సౌండ్‌ ఇంజనీర్‌గా పనిచేశారు. మెలకువలు నేర్పారు. తమ సహాయకులుగా తీసుకొన్నారు. 1952 ప్రాంతాలలో ఒకసారి కృష్ణయ్యర్‌గారు ఘంటసాలతో రాఘవులుగారికి రామానాయుడుగారు “ద్రోహి' చిత్రానికి సంగీత పాదే ముందు చుట్ట తాగితే గొంతు మరింత స్పష్టంగా వినిపిస్తు దర్శకత్వం వహించే అవకాశం ఇచ్చినప్పుడు ఘంటసాల ఎంతో న్నట్టుందన్నారు. చుట్ట కాల్చుకొని వచ్చి పాడితే గొంతు బాగా సంతోషించారు. రాఘవులుగారి మొదటి రికార్డింగ్‌కు వచ్చి వినిపిస్తున్నట్టు ఘంటసాలకూ అనిపించింది. మద్రాసులో ఆశీర్వదించారు. ఆ చిత్రంకోసం శిష్యుడి సంగీత దర్శకత్వంలో అప్పుడు దొరికే చుట్టలు తమకు సరిపడడం లేదని (గ్రహించిన రెండుపాటలు పాడారు. “జీవన తరంగాలు'లో 'ఈ జీవన తరం ఘంటసాల చేబ్రోలునుంచి నాణ్యమైన పొగాకు తెప్పించు గాలలో' పాట చాలా బాగా వచ్చిందని శిష్యుణ్జి అభినందించారు. కోవడం మొదలుపెట్టారు. ఏడాదికొకసారి ఒక మణుగు పొగాకు 'తాత-మనమడు' చిత్రంకోసం రమేష్‌ నాయుడిగారి తెప్పిస్తే రావూరి వీరభద్రంగారు ఆ పొగాకును శుభ్రంచేసి ఒక సంగీత దర్శకత్వంలో అప్పటి వర్ధమాన గాయకుడు వి.రామ జాడీలో భద్రపరిచి ఉంచేవారు. ఆయనే ఆ పొగాకును చిన్న కృష్ణగారు పాట రిహార్స్‌ చేస్తూ ఉంటే ఘంటసాల అక్కడికి చిన్న చుట్టలుగా చేసేవారు. బీడీకన్నా కొంచెం పెద్దవిగా ఉందేలా చతల పే తు

రసా మన ఘంటసాల లాలా చుట్టలు చుట్టేవారు భ(ద్రంగారు. అంతగా వాసన వెయ్యక చారు. అంతకు ముందు ఆయన ఆస్పత్రిలో ఉండగా ప్రముఖ పోవడం ఆ చుట్టల ప్రత్యేకత. ఎప్పటికప్పుడు భద్రంగారు చుట్టల గాయకులు మాధవపెద్ది సత్యంగారు తమను చూడడానికి వస్తే నిలువ ఏంత ఉందో చూసి అవసరాన్ని బట్టి చుట్టలు చుడుతూ దిండుకింద నుంచి భగవద్గీత తీసి “భగవద్గీత పాడాక చచ్చి ఉండేవారు. రికార్దింగ్‌కు తీసుకువెళ్లే సంచీలో రెండు మూడు పోయినా ఫరవాలేదు” అన్నారు. చుట్టలు ఉండేట్టు చూసేవారు. 1970 తర్వాత ఘంటసాలకు ఆస్పత్రిలో ఉన్నా ఆయన తమ బాధ్యతల గురించి మరచి చుట్టకాల్చ్బడం చిరాకనిపించింది. దాంతో చుట్ట కాల్చడం తగ్గిం పోలేదు. ప్రసిద్ధ దర్శక నిర్మాత పి.పుల్లయ్యగారు తమను చూడ చారు. 1978 మధ్య చుట్టలు తాగడం మానేశారు. మిగిలిన డానికి ఆస్పత్రికి వస్తే ఆయనతో “కొంచెం సుళువు దొరికిందంటే పొగాకూ, చుట్టలూ మాధవపెద్ది సత్యంగారికి ఇచ్చారు. మొట్టమొదట మీ పిక్చర్‌ పాటలు పూర్తిచేసిన తరువాతే మరు నిర్మాతలు కష్టాల్లో ఉన్నారంటే ఘంటసాల తల్లడిల్లిపోయే మాటి” అన్నారట ఘంటసాల. తాము చూసి పోవడానికి వచ్చా వారు. 'లవకుశి చిత్రం దాదాపు ఏడేళ్లు నిర్మాణంలో ఉండ మని పుల్లయ్యగారు చెబితే “మీరు నన్ను తొందర పెట్టరని డంతో నిర్మాతకు - ఇబ్బంది కలగకూడదని రేలంగి గారికీ తెలుసు. నా బాధ్యత తెలియజేసుకుంటున్నాను” అన్నారట నాగయ్యగారికీ కూడా నేపథ్యగానం తామే చేశారు ఘంటసాల. ఘంటసాల. “వీరపూజు చిత్రంలో హాస్యనటులు బాలకృష్ణగారికి నేపధ్యగానం ఘంటసాల చిత్తశుద్ధి అచంచలమైనది. ఆం(ధ్రసచిత్ర వార చేశారు ఘంటసాల. “బాలకృష్ణ గారికి మీరు పాడకూడదని పత్రిక ప్రచురించిన తెలుగు వెలుగు పరంపరలో 1961 అనడంలేదుకాని... మామూలుగా మరెవరి చేతనైనా హాస్య _ జనవరి 18 నాటి సంచికలో ఘంటసాల గురించిన రచనలో గీతాలు పాడిస్తారు కదా... ఈ జింగిరి బఠాణీ అనేపాట మీరెం “ఎంత చిన్న పని చేసినా హృదయ పూర్వకంగా చేశాడన్న భావం దుకు పాడారు?” అని అడిగితే “ఆ సినిమాకు సంగీతం నాదే మనకు తప్పక కలిగి తీరుతుంది అని ఆయన చిత్తశుద్ధిని కదా... నిర్మాత - “కష్టాల్లో ఉన్నాను - ఆ పాటా మీరే పాడేస్తే ప్రశంసించారు. నాకు సాయంగా ఉంటుంది” అన్నారు. అందువల్ల ఆ పాట నేనే ఘంటసాల పలకరింపు కూడా ఆత్మీయంగా ఉండేది. పాడాను” అని చెప్పారు ఘంటసాల. “అమ్మా, “బాబూ”, నాయనో అని హాయిగా పలకరించేవారు. ఆయనకు పేరు గురించిన తాపత్రయం ఉండేదికాదు. రాజేశ్వరరావుగారిని 'మాస్తారూ' అని సంబోధించేవారు. ఏదో చిత్రం టైటిల్స్‌లో ఆయన పేరు మీద మరికొందరి పేర్లు _ పెండ్యాల గారిని 'బాబూ' అనీ “మాస్టారూ” అనీ సంబోధించే వేశారు. 'ఇలా ఎందుకు జరిగింది? అంటే నవ్వి గాయనీగాయ వారు. కులు అని వేసినప్పుడు నా పేరు ముందెట్లా వేస్తారు? అని 1973 డిసెంబర్‌ 24న తాడేపల్లిగూడెం లూథరన్‌ చర్చి (ప్రశ్నించారు. కొన్ని చిత్రాలలో ఆయన పేరు వేయడం మరచి 'జెల్‌టవర్‌' నిర్మాణనిధి సేకరణ సందర్భంగా ఘంటసాల అక్కడ పోయారు. అయినా ఆయన ఆ విషయం గురించి పట్టించు ఒక కచేరీ చేశారు. ఘంటసాల తాడేపల్లిగూడెంలో స్టేట్‌బాంక్‌లో కోలేదు. “పాడడం వరకే నా పని... మిగతా విషయాలు నాకు అధికారిగా పనిచేస్తున్న శ్రీనివాసమూర్తిగారింట్లో ఉన్నారన్న అప్రస్తుతం” అనేవారు ఆయన. సంగతి తెలిసి వల్లూరి శ్రీరామచంద్రమూర్తి అనే ఇరవై మూదేళ్ల చివరి రోజులలో ఆయన ఎంతో గంభీరంగా ఉండేవారు. యువకుడు తమ మిటక్రులు కొందరితో ఘంటసాలను 1978 నవంబర్‌లో కుమార్తె మరణంతో కుంగిపోయిన సము చూడడానికి వెళ్లారు. అప్పుడే స్నానంచేసి వచ్చిన ఘంటసాల ఆ ద్రాల రామానుజాచార్యులుగారిని పరామర్శించడానికి వెళ్లారు యువకులను ఎంతో (ప్రేమగా పలకరించారు. ఆ యువకులు ఘంటసాల. దాదాపు ఒక గంటసేపు మృత్యువు గురించీ తమ అడిగిన ప్రశ్నలన్నిటికీ ఎంతో ఓపికగా సమాధానాలు చెప్పారు. గురించీ రామానుజాచార్యులుగారితో చాలా విషయాలు చర్చిం అప్పటికి ఘంటసాల ఆరోగ్యం బాగాలేదు. “మీరు చాలా న న ల

లా మన ఘంటసాలలా గొప్పవారు కదా, మందులు తీసుకొని ఆరోగ్యం కాపాడుకోవచ్చు ఉన్నారు. మాట్లాడడానికి శ్రమపడుతూనే ఉన్నారు. “పాడుతున్న కదా?” అని మూర్తి - ఘంటసాలను అడిగారు. “ఎవరు ఏ ప్పుడు అలుపు, ఆయాసం ఉండదు. సాయంకాలం నా కచేరీకి మందు ఇచ్చినా వేసుకుంటున్నాను బాబూ! ఈ మధ్యే భగవాన్‌ మీరందరూ రండి... నా పాటలు వినండి” అని ఆ యువకులకు సత్యసాయి బాబావారిని దర్శించాను. అన్ని సక్రమంగా జరుగు చెప్పారు ఘంటసాల. ముందుగానే రాకుంటే ఇబ్బంది కలగ తాయి అన్నారు బాబా! మా అబ్బాయి విజయకుమార్‌ పెళ్లి మీ _ వచ్చునని పదేపదే చెప్పి, ఆ యువకులకు ముందువరుసలో చేతుల మీదుగా జరిపించండి అని అడిగితే “చూద్దాం” అన్నారు కూచునే వసతి కల్పించమని కార్యకర్తలకూ చెప్పారు ఘంటసాల. బాబావారు” అన్నారు ఘంటసాల. తమ సంగీతం గురించి ఆయన చెప్పినట్టే - ఆ కార్యక్రమంలో పాడడం మొదలు చెబుతూ “నాకు పద్యం అంటే (ప్రాణం. భావానికి ప్రాధాన్యం పెట్టగానే అలుపూ ఆయాసమూ వినిపించలేదు! ఆ రోజు ఆయన ఇచ్చి పాడితేనే పద్యం రాణిస్తుంది. ఈ పద్ధతి చాలా మందికి ప్రాట విన్నవారు ఆయనకు అనారోగ్యమంటే నమ్మలేకపోయారు. నేర్పాలని నా కోరిక. నేను మొదట సంగీత పాఠాలు చెప్పాలనే మరొక ఇరవై ఏళ్లయినా పాడగలరు ఆయన) అనుకొన్నారు.

అనుకున్నాను కానీ -సినిమాల్లోకి వచ్చేశాను. కాని సంగీతం పదిమందికీ పనికివచ్చే కార్యక్రమాలకోసం నిధులు సేక నేర్చే గురుకులం మొదలుపెట్టాలనుకుంటున్నాను” అన్నారు. ఆ రించి పెట్టడానికి ఘంటసాల ఎంతో ఆసక్తి చూపించేవారు. యువకుల చదువుల గురించి అడిగి తెలుసుకొని “బాగా కష్టపడి చాలా సందర్భాలలో తమ సంగీత కార్యక్రమాలు ఏర్పాటు చేసిన చదువుకోండి బాబూ! మీ తల్లిదండ్రులను సుఖపెట్టంది. వారికీ ప్రారనుంచి వీ పారితోషికమూ తీసుకోకుండా ఆయన పాడిన మీ గురువులకూ కీర్తి సంపాదించిపెట్టండి" అని ఆశీర్వదించారు. సందర్భాలూ ఉన్నాయి. కులమతాలకు అతీతంగా సంగీత సేవ

“ఏసుక్రీస్తు గురించి ఎందుకు పాడలేదు?” అని అడిగితే శ్రేయడరి ఘంటసాల ప్రత్యేకత. ఎవరూ అడగలేదు” అని జవాబిచ్చి “మిస్సమ్మ చిత్రం కోసమని “పాకిస్తానీ దురాక్రమణ సమయంలో చైనా ముష్కర దేశా కౌన్ని క్రైస్తవ గీతాలు విన్నాను. కాని ఆ చిత్రానికి పనిచేసే అవ క్రమణ సందర్భంలో పోలీసు కుటుంబ సంక్షేమనిధి ప్రయ కాశం దొరకలేదు” అని గుర్తుచేసుకొన్నారు ఘంటసాల. త్నంలో తుఫాన్‌ బాధితుల సహాయార్ధం సాగిన జైత్రయాత్రలో,

ఆ యువకులు సంతకాలు పెట్టమంటే ఘంటసాల 'ఆశీస్సు ఒకటేమిటి? నేను తలపెట్టిన ప్రతి సాంఘిక సేవా కార్యక్రమానిక్తీ లతో ఘంటసాలి అని రాసి సంతకాలు పెట్టి ఇచ్చారు. ఒక “నేనున్నాను” అంటూ (ప్రథమంగా వచ్చేవారు ఘంటసాలగారు... యువకుడి దగ్గర కాగితమేదీ లేకుంటే రెండు రూపాయల నోటు “దేశంకోసం, ప్రజలకోసం, సంఘంకోసం మన కళను అంకితం మీద సంతకం పెట్టమని ఘంటసాలను కోరితే ఆయన సున్ని _ చేయాలి అనే నా ధ్యేయాన్ని ఆశయాన్ని పూర్తిగా అర్ధం చేసు తంగా నిరాకరించారు. “బాబూ! ఈ రెండు రూపాయల నోటు కున్న మహావ్యక్తి ఘంటసొాలగారు అని ఎన్‌. టి.రామారావుగారు ఎంతో విలువైనది. నా సంతకం ఉంటే వాడే వీలుండదు. ఘంటసాల గురించి రాసిన వాక్యాలను ఇక్కడ స్మరించవలసి మామూలు కాగితం - విలువ పెంచుకొని రూపాయి లాగా ఉంది. (ఘంటసాల రజతోత్సవ సంచికలో 'మా ఘంటసాల కావాలి. రూపాయి మామూలు కాగితం లాగా వృథా కాకూ మాస్టారు' పేరిట ఎన్‌.టి.రామారావుగారు రాసిన వ్యాసంలోనివి డదు” అన్నారు ఘంటసాల. ఈ వాక్యాలు).

ఆ యువకులందరితో ఘంటసాల ఫోటో. తీయించు ఘంటసాలను కుస్తీ పోటీలన్నా (క్రికెట్‌ ఆట అన్నా ఎంతో కున్నారు. తమను ఎన్నెన్నో ప్రశ్నలడిగిన మూర్తిని తమ వెనుక ప్ప. వీలు దొరికితే కుస్తీ పోటీలూ క్రికెట్‌ ఆట చూడడనికి నిలబడమన్నారు. ఫోటోగ్రాఫర్‌ ఒక ఫోటోతీస్తే - రెండు తీయ వెళ్లేవారు. ఆయన చౌటపల్లిలో ఉండగానే బాడ్‌మింటన్‌ ఆదే మన్నారట ఘంటసాల. న్‌ వారు. తామూ తమ తమ్ముడు సదాశివుడూ ఒకళ్లిద్దరు మిత్రులూ

ఈ సంభాషణ జరిగినంత సేపూ ఆయన ఆయాసపడుతూ కలిసి ఆడుకోవడానికి వీలుగా బాట్‌మింటన్‌ క్రీడకు సంబం చతల కటల అతత

లతలా మన ఘంటసాల ధించిన సరంజామా తెప్పించి ఉంచారు ఘంటసాల. ఆ సరం వడ్డించడానికి కొందరు విద్యార్థులను కిరాయికి ఏర్పాటు చేసు జామా తీసుకుని మద్రాసులో తమ ఇంటి దగ్గరే ఉన్న సోమ కున్నారు. రెండు రూపాయలు పారితోషికం అందుకొని ఆ పూట సుందరం పార్కుకు ఉదయమే వెళ్లి రెండు మూడు గంటలు అక్కడ వడ్డించి ఆ తర్వాత భోజనం చేసిన వారిలో ఘంటసాల ఆటాడి వచ్చేవారు ఆయన. ఈ ఆటలకోసం ఆయన ఒకటి కూడా ఉన్నారు. రెండు రోజుల ముందునుంచే ఏర్పాట్లు మొదలుపెట్టేవారట! “ఘంటసాల గారికి “పద్మశ్రీ లభించినపుడు విజయనగరం వినయం ఘంటసాల సహజ లక్షణాలలో ఒకటి. ఆయనను మెసానిక్‌ లోడ్డ్‌ కార్యవర్గంవారు ఘంటసాలగారికి ఒక భారీ వినయానికి మారుపేరన్నా అతిశయోక్తి కాదు. ఆ వినయశీలం సన్నానం చేయాలని నిశ్చయించి ఆయన ఆమోదం పొందారు. ఆయన సంగీతానికి వన్నెలు దిద్దింది. ఆ మనిషిని మనీషి అప్పుడు జరిగిన సన్మాన సభలో ఘంటసాలగారు తమకు చేసింది. అలనాడు ఆ సంస్థతో గల పరిచయాన్నీ వారికి సేవచేసి రెండు విజయనగరంలో 'ది విజయరాయ్‌ మెమోరియల్‌ మెసోనిక్‌ రూపాయల పారితోషికం తీసుకున్న విషయాన్నీ కూడా సహజ లాడ్జ్‌ (టెంపుల్‌)” అనే పేరుగల సౌభ్రాతృత్వ సంస్థ వారు తమ _ వినయ ధోరణిలో వివరించి సభాసదులలో కొందరిని అవా రజతోత్సవం సందర్భంగా విందు ఏర్పాటు చేసుకొన్నారట. క్క్ములుగాను మరికొందరిని విభ్రాంతులుగానూ చేశారు” అని ఆ వంటలు చేసి పంపిన హోటలు వారు వడ్డనలు తమ ఉద్యోగులు సంఘటనను గుర్తు చేసుకునే భమిడిపాటి రామగోపాలంగారు చేయలేరనడంతో 'మెసోనిక్‌ లాడ్డ్‌' వారు ఘంటసాల విద్యార్ధిగా “ఘంటసాలతో కలిసి ఈ వృధ్విమీద కొంతకాలంపాటు జీవించి భోజనం చేస్తున్న భోజనశాల యాజమాన్నాన్ని సంపద్రించి ఉండడం, ఆ వ్యక్తిగత పరిచయం ఒక అద్భష్టం” ఆంటారు. న హ్‌ న నో వాట్ల. న న్స. ౬ (క. షు. నన సీపీ _ ల న స స్పా ల ఫై న ( , కమపి. య క స గ్‌ మ క 'ఈ గొంతు నాకన్నా మధురంగా ఉందే' అని సిగ్గుపడిందట ఆ పూట ఆ పాయసం... (చేతిలో పాయసం గిన్నెతో ఘంటసాల) అలల పవ తతత

తతత మన ఘంటసాలలా సమ్మ్మానథనుడు “ఆయన మావాడు మా వాడు అన్నారు తెలుగువాళ్లు 1950 జనవరి 12న ఘంటసాల తెనాలిలో “చింతామణి కాదు -మావాడు మా వాడు అన్నాయి సప్తస్వరాలు నాటకం ప్రదర్శించారు. ఆ సందర్భంగా ఆయనకు సన్మానం సామగాన వినోదిని వాణి సరిసరి అ న్నది...” జరిగింది. ఆయనను 'గాన కళానిధిగా (ప్రస్తావించిన సన్మాన “సినిమా వ్యక్తిగా ధన సంపాదన చేసూ. అశేష పత్రంలో ఆయనను గాన విశారదుడనీ, యువజనోద్దీపకుడనీ, ఆకర్షిస్తూ ఆనందింపజేస్తూ వార స స్తూ, అశేష ప్రజలను సర్సర్ర గాయకుడనీ, జీవ కంఠుదనీ ప్రశంసించారు. 'జైహింద్‌' మాత్రమే కళాకారుని న్‌ న్‌ సన్మానాలు అందుకోవడం ఎడిటర్‌ ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్య రాసిన ఆ సన్మాన పత్రం తున్నాను. కళ ఎంత ఉన్నకపై నొ భావించలేకపో సంది ఒక వాక్యం: “సుభ్రావ్యత - సుందరత - సుమధురత - కళను తపస్సుగా భావించవ షా వాపచ్చును. కళాకారుడు సుపవిత్ర(త)లను ఒకే రాగంలో సంఘటితమొనర్చి ప్రజా సమస్యలకు, జీవితానికి ప్రజల త్త శాకారుడు &్‌జా హృదయ శతదళాలను ఆనందంతో వికసింపజేయునట్టి నీ . * త్ర దూరం గానం ఒక దివ్వలోకపు సుందర పద్మం.” న కూడదు. తన కళ ప్రజా శ్రేయస్సుకి వినియోగింపబడినప్పుడే క వ్యలా కప గ్‌ న నిరాణారం ఫ కరారారుని జీవితం ధన్యం అవుతుందని నా విశ్వాసం” అని ఇపల్లె మహిళా మందలి వారి భా గత చ ఘంట ఘంటసాల కథిలో చెప్పుకొన్న ఘంటసాల తమ విశ్వాసాన్ని సాల 1950 ఆగస్టు 17 నా సంగీత కార్యక్ర సుం నిర్వ మాటలకు పరిమితం చేయకుందా సార్థకంగా ఆచరించి చూపిం హించారు. రాగసుధాకరుడు, హృదయానందైక కంఠస్వరుడు, చారు. ఉద్దేశ మ్రూత్ర పిలుపు ఎప్పుడు ఏ రూపంలో విన వచ్చినా కళాతపస్వి, మంజుస్వరుడు అయిన ఘంటసాలకు మహిళా నా సవలనర్చించడానికి సంసిద్ధుడుగానే ఉం ను. జాతీయ మండలి వారు ఒక స్వాగత వత్రము సమర్పించారు (రచన: యుద్ధ నిధి సేకరణలోనూ, అనేక వైద్యశాలల నం లోనూ, కవిరత్ను గుదిమెళ్ళ రామానుజాచార్య). మహిళా మండలి వారి కళాశాలల నిర్మాణంలోనూ, పోలీసు నిధి సేకరణలోనూ అనేక సన్మాన పత్రములోని పంచ పద్యరత్నాలలో మూడవది: సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలలోనూ కళాకారునిగా నా శక్తిని విని “వింటిమినేడు మీరు వినుపించిన చక్కని పాట - హాయిగా న్‌ గించి ఆయా కార్యక్రమ నిర్వహణలో భాగస్వామిని కాగల వింటిమి-వేంకటేశ్వర! లభించకపోయెను వాజ్బ్యయంబులో ౧ నా అద్యష అచ గ్‌ క తవ్వ ్న భృష్టంగా భావిస్తున్నాను” అని చెప్పుకోగలిగారు. గంటముబట్టి వ్రాయదగు కమ్మని శబ్దము నిన్నుగూర్చి-మీ అజ ఇవ్‌ ఆక ఘంటిస సంగత ల పదుగురికీ సాయపడాలనే సంకల్పంతో వంటి కళాతపస్వి - భగవత్కృపనెప్తు సుఖించుగావుతన్‌.” ల ఎశం నాలూ, బిరుదు ఖ్యం” అని నమ్మిన ఘంటసాల సన్మా _ శ్రిభామణి అగు శ్రీ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గారికి” 1950 ఒతిడికి లొంగి చ వద్దని చెబుతూ ఉందేవారు. అభిమానుల సెప్టెంబర్‌ 17న కొవ్వూరులో 'ది షాప్‌ యంప్లాయీస్‌ యూని అలాగే తమకు యంచుకొన్న సన్మానాలు కూడా చాలా తక్షువే. యన్‌' వారు సన్మానం చేశారు. ఘంటసాలను సంగీత కళానిధి ఎనుడూ వాడు ఎన్నో బిరుదులిచ్చినా ఆ బిరుదులు _ లనీ గాయక శిరోమణి అనీ, సంగీత దర్శాకాగ్రేసరుడనీ, చలన పు కపోవడం ఆయన వినయానికి వన్నెలు _ చిత్ర కళావిశారదుదనీ ప్రశంసించారు. ద్దింది. ల 1951 నవంబర్‌ 12 నాడు బెంగళూరులోని తెలుగు ఘంటసాలకు జరిగిన స క్రాన్సిటి విశేషా జరి గిన సన్నానాలలో వివరాలు లభించిన విజ్ఞాన సమితి వారు ఘంటసాలకు సన్మానం చేశారు. ఆయనను న్ని లు చూస్తే ఆయన కలిమి ఎంతటిదో తెలుస్తుంది. గాయక కకాన స లె చక్రవర్తిగా గాయక శిరోమణిగా పేర్ళొన్న సన్మాన తతత టక

అలలో మన ఘంటసాలలా

[/

|] సు(వ్రసిద్ధ చలనచి(త్ర న్లేచాక్‌ గాయకులును నంగీత దర్శకులును అగు |

॥

|] శ్రీ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు గారికి

| తాడిష్మతి శ్రీ రాఘవ నాటక కళాసమితి సమర్పించు |

న్‌

స్‌! ఇ ల్‌

| స్వాగత పత్రము,

| నో

| రశచిళి శశ చితి చరిచి యిన చరచళ శంతి

£్‌

|| సంగీత కా్యస్త్రమునందలి తత్వ మెలిగిన నాద(బ్రవ్మోపానకులు మిరు. అవుక్త || | మధురమైన గాంధర్వ వేదమునందలి అంతువంతులు అట్టడుగులు వెలివెట్టి సినినూ రంగ గ

|] మును ఘంటసాలగ నొనర్చిన సార్థక నామభేయులు, కళలలో ఉత్సరుకళ సంగీశతమన్న

|| సిర్వచసమును ధ్వనిమా(త్రిమునగాక వాచ్యముగనే వ్యాఖ్యానించితిరి. మా లలీతకళో

॥ 1 పాననకు మానై మాడ్పులు.

శీ

| అంకర్దాతీయ ఫిలిం (ప్రదర్శనోత్సవములకు లమ ఉృత్తమ ఛిత్రిములపంపి విశ్వ (|

|| విఖ్యాతి నార్టించుకొన్న విజయా సంస్థకు మిరు సంగీత దర్శకులు చూవీన మో (ప్రతిభ

| | అమోఘము అద్వితియను, మజథి వెక్కునంస్థలయందు. (వదర్శితమైన మి సంగీతదర్శక

॥॥ త్వము 'మొద్దువాటిన అఖలాంధ హృదయనాకులను కదలించి యుజ్జూశలూగించి మా

| సంగ్‌ తాలావముతో మేళివించు కొనగలిగినది.

|| అసంఖ్యాకనులైన చీత్రములయందు మిరొసగిన *వ్లేనాక్‌ి సంగీతము అయా |]

|] నటుల కేవలము బొమ్ములనలె నొడించి అందర్నాద న్వగాూసమైన మిాసంగీత సరస్వ

| తియ్‌ (శోతలవేతుకుల మనస్సుల నావిక్ళవింప చేసినది, ననంభమున లేమూవిచివుళ్లమెసని

కుత్తుకరావు నణచుకొని కొసజొసరి వంచమశృతి కూయుకోయిల కంఠమును, నసంచలో

|] పహాముల నమ్మేళఎ మునుమించి ఖంగునమోయు కంచు ఘంటను ధిక్కరించి మి గంభీర

|| మాస్చనమైన గా(త్రమాధుర్యము తెలుగు నీమకు కొత్తుకబంటి అమృతరస (ప్రవాహము ||

| నాపాడించిన మిరు త్యాగరాజు జన్మించిన ఆంధ్రజాతిలో సంగీతకళ సజీవమై వున్నదని |

॥| భఘుంటవాలు౨చి వాటినారు, విరాకృృషి! మూ ధన్యవాదములు, |

| మీ యుద్యమము నిరాటంకముగ ఫలవంతిము 'చేయనలెనని పర్శబహ్మైమూ శే

| రిని (వార్షించుచున్నాము. నే!

| |

| తాడిప తి. ల్లు,

| 20254 రాఘన నాటక కళాసమితి,

భద్యానశి_డొడవత్సి, చతల కే ర్‌. తతత

వయా మన ఘంటసాల పత్రంలోని ఒక వాక్యం: “క్రొత్త పోకడలతో తెలుగు సంగీత కుంభకోణం సమీపాన ఉన్న పండారవాడైలోని విద్యార్థుల 'ప్రపంచంలో విప్లవం తెచ్చి తెలుగు గీతాలలో ఉండే మాధుర్యాన్ని అభ్యుదయ సంఘం వారు బీద విద్యార్థులకు అర్ధిక సహాయం (ప్రజానీకానికి చూపించగల ప్రజ్ఞ మీ సొత్తు” అందించే ఉద్దేశంతో ఆ కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేశారు. మద్రాసుకు చెందిన 'ది ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ సోషల్‌ కల్చర్‌ “పేదరికం చదువుకు ఆటంకం కాకూడదు అని నమ్మిన (రిజిస్టర్డ్‌ వారు “గాన కళావిశారద శ్రీ ఘంటసాల వెంకటేశ్వర ఘంటసాలను పొగడదానికి తమకు మాటలు చాలవని పందార రావు గారికి ఢ్రేమ పురస్మారముగి 1951 జూన్‌ 6నాడు నెల్లూ వాడై విద్యార్థులు కృతజ్ఞతలు తెలుపుకొన్నారు. రులో సన్మానం జరిపారు. సంగీత దర్శకాగ్రణి, గాయక శిరో 1955లో ఆంధ్ర నాటక కళాపరిషత్తు వారు హైదరా మణి, నూతన పథ నిర్మాణ దక్షుడు, లలితకళా ప్రవీణుడు _ బాదులో జరిగిన తమ పందొమ్మిదవ వార్షిక మహాసభలలో అయిన ఘంటసాల ప్రత్యేకతను వివరిస్తున్నది సన్మాన పత్రం ఘంటసాలను సన్మానించారు. ఆయనతోబాటు సన్మానం అందు లోని ఈ పంక్తి: కొన్న మరికొందరు- రేలంగి, పీసపాటి, తాపీధర్మారావు, “వద్య గేయాది సాహితీ సుమములు సజీవములై సౌరభో పి.శాంతకుమారి. పేతములై భావార్థ వికాసములై సుమనోరంజకములై శోభిల్లు 1955 డిసెంబర్‌ 24 నాడు దక్షిణ రైల్వే 'ఆంధ్ర కళా టకు మూలకారణము నీ గానకళా ('ప్రావీజ్యమనుట ్రత్యక్షర మండలి” వారు ఘంటసాలకు చెన్నపురిలో సన్మానం చేశారు. సత్యమే కదా!” చెన్నపురి ఆంధ్ర విద్యార్ధి విజ్ఞాన సమితి వారు ఘంట తాడిపత్రిలోని శ్రీరాఘవ నాటక కళాసమితి వారు 1954. స్తాలక్షు చాలాసార్లు సన్మానం చేశారు. 1957 నవంబర్‌ 10 ఫిబ్రవరి 20 నాడు 'సుప్రసిద్ధ చలనచిత్ర ప్లేబాక్‌ గాయకులును నాడు ఒకసారి, 1961 ఫిబ్రవరి 26 నాడు మరొకసారి సన్మానం సంగీత దర్భ్శకులును అగు శ్రీ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు. చేశారు. “ఎన్నాళ్లో మీరు గానం చేస్తూ ఉండాలి. అన్నాళ్లూ గారికి స్వాగత పత్రము సమర్పించారు. “వసంతమున లేమావి మేము సన్నానం చేస్తూనే ఉండాలి అన్నారు వాళ్లు రెండవసారి చివుళ్ల మెసవి కుత్తుక రాపు నణచుకొని కొసరి కొసరి పంచమ సన్నానం చేస్తూ. ఈ విజ్ఞాన సమితి కార్యకర్తలంతా విద్యార్థులే (థుతి కూయు కోయిల కంరమును, పంచలోహముల సమ్మేళన కాబట్టి పాతతరం పోయి కొత్తతరం వారు రాగానే ఘంటసాల టను ఖచ ఖంగున మైోయు కంచు ఘంటను - ధిక్కరించి సన్మానం, కార్యప్రణాళికలో తప్పనిసరిగా చేరుతూ ఉండేది! కుత్తుక బం ల. ప ల రగు ముకు 1958 మే 21 నాడు పార్వతీపురంలో ఘంటసాలకు 'పౌర రాజు జన్మించిన ఆంధ్ర జాతిలో సంగీతకళ సజీవమె ఉన్న సన్మానం' జరిగింది. అప్పదు మంథా విశ్వేశ్వరరావు సమర్చిం క మై ఉన్నదని న స్వాగత పత్రములోని సీసపద్యం. ఘంట వాయించి చాటినారు, మీ కృషికి మా ధన్యవాదములు” క జో పాపము గ అని, తాదిపత్రి వారు తెలుగు వారందరి పక్షానా ఘంటసాలకు ౦చు గంటను బాలు గాత్ర సౌఖ్య లయ ధన్యవాదాలు చెప్పడం విశేషం! సంగీతనిధి ఘంటసాలవారు ఓలలాడింత్రు హ్లాదోదధి నెపుడు యలమగ్రు శ్రీ దయానంద (గ్రంథాలయ సంఘము వారు ల 1954 ఏప్రిల్‌ 27 నాడు 'నవయుగ గాయక చక్రవర్తి ఘంట నా బాలవృద్ధుల ఘంటసాలవారు ల యో ఏ నోట నెట విన్న మీ నామ ఘోషయే సాలగారికి స్వాగత పత్రము సమర్పించి సన్మానం జరిపారు. సరస గాయక ఘంటసాలవారు 1954 జూన్‌ 6 నాడు తమిళనాడులోని కుంభకోణంలో గాన కళానిధీ! గానాత్మ! గాన వి మీనాక్షి తియేటర్‌లో ఘంటసాల తమ బృందంతో కచేరీ చేశారు. శారదులగు ఘంటసాల వారు తా [ర తతత

న మన ఫ నని న ఘంటసాల లా | ॥ సక్‌ సా ఉమా ననన ( | ॥ ( న | " న నకం మా

1. లే ॥ ల ల సేం! ॥ | / యు ఏకో ఇ న (|. స రు | (న 2 ఛ్‌?” , వై ః టే నసీం న స్‌ వ స =. “్‌ /. క! టా ట్‌. గ్‌ (1 మ యా | ఫం ల లా న. ౮ శ్‌ | /॥ యు ర! ప్త న . 0 (| నం. జ నీ [యా శ్‌. క్‌ మ టై న స న్‌ క స్ట, య స “ | ళ్‌ ॥ [్‌ స కే వులు ను ట్‌ . స / . ౪ "( య! సొచ్చి న... "లో ప (|! | + న! న) ణ్‌ ్‌ ల గగ డ [మ 1 చ న న మ... ను జ స? న్‌ నా 1 | [న న్య ( ఖీ / . సైరాళ్ళు సనా స్ట న హమ చ ు ఎ మాఘ జల్‌ గను వి | ॥ యై! "5 న స తజ న్న గ. క! టా లో తవ కృ నా గ న నాం) ం = కో టి క ఎత మి ి వళ నాం | జా. త్‌. న్‌ పు టీ క్ట ము ఆకే య వాం న వ్య (్‌ ర మా ళన నా స్ట్‌ “లగా టం నం సవ. ము సన స్‌ సా?! కి సల స్‌ు శ ము న స న వన స? న! పై ఎ త స. కతు చే. మ న! ను “] న సు ఒం ఉముల్‌ స మ. న న. న క. కా. షే [మ ల నం న? లో నం న హయం. న న. స పం (| లో వ చి వు న... న ర? స చ? ర. న న! _॥ స్ట స. ల న మ. షమ న శ స ప ఒం! ర! 1 త న స ట్‌ లని స. స్త య! ష్‌? న. ( | న రు న వ 1 71 స చ "ఫి న £ న న. |. ఇం / ు న!

• సన మ ॥ స టు న! ॥ 1 ష్య న. ర గ నం. నటల గీ ఇ చ టో నస్‌ / శే స * అరసు శ్‌ గ్‌ శ ష్ట్ర... వ. + ” | న. ల్‌ 1 962 దిసెంబర్‌లో ఢిల్లీ "ద; యముడు | య. లో య పే స క న! క్షిణభారత నటీనట సమాఖ్య' వారు హ 4 వేసిన సభలో ఘంటసాలను యయ సత్కరిస్తున్న అప్పటి ల ఉపరాష్ట్రపతి దాక్టర్‌ జుకీర్‌హుసేన్‌

తతతతనవవాాం-పటడాా-- మన ఘంటనాలు గాన కోకిల గాన శిఖభామణీంద్ర గలరు” (1962లో శ్రీ కాళిదాస కళానికేతన్‌ వారు నిర్వహించిన యతి మృదు మధుర లలిత గాయక శిరోవి పోటీలో మొదటి బహుమతి నెల్లూరుకు చెందిన ఎస్‌.పి.బాల భూషణార్య యానందముప్పాంగ మీదు సుబ్రహ్మణ్యం అనే యువకుడికి లభించింది). గాన సుధ [గగ్రోలుచుంటి మిక్కరణి నిపుడు. రససిద్దుడు ఘంటసాల సంగీతం మేలిమి ఏమిటి? ఈ ప్రముఖులైన తెలుగువారి వ్యక్తిత్వాలను సంక్షిప్తంగా విశ్లేష ్రశ్చకు విశ్వకవి రవీంద్రుడి శతవార్షిక జయంతి సమ్మేళనం ణాత్మకంగా పాఠకులకు పరిచయం చేయడానికి ఆంధ్ర సచిత్ర సందర్భంగా ' 1962లో ప్రవ పౌష్య బహుళ అమావాస్యనాడు వారపత్రిక 1959 సెప్టెంబర్‌ 5 సంచికలో 'తెలుగు వెలుగులు కావలి 'విశ్వోదయి వారు ఘంటసాలకు సమర్పించుకొన్న అనే ధారావాహికను మొదలుపెట్టింది. అప్పటి నుంచి 1961 సమ్మాన పత్రములో సమాధానం చెప్పడానికి ప్రయత్నించారు: మార్చి 15 దాకా 75 మంది తెలుగు ప్రముఖులను పాఠకుల “శిధిల శిశిరపు తెరలు తొలగి అభినవ వాసంత సుఖ సంద ముందుంచిన ఆ శీర్షిక - అందులో స్థానం పొందడమే గౌర రృనమైనట్లు - నిశీధినీి తమస్స్రవంతిని ఈది, ప్రాభాతోజ్జ్వల వంగా భావించే స్థాయిలో సాగింది. ఆ శీర్షికలో చోటుచేసుకున్న తీరాన్ని దరిసినట్లు - గ్రీష్మాతపతప్తమై గుండె లోతుల వరకూ చలనచిత్రరంగ ప్రముఖులలో భానుమతి, పసుపులేటి కన్నాంబ, బీటలువారిన ధాత్రిపయి తొలకరి కాటుక మబ్బులు మురిసినట్లు బి.ఎన్‌.రెడ్డి, ఎల్‌.వి.ప్రసాద్‌, చిత్తూరు వినాగయ్య, సాలూవి _ ప్రాపంచిక వ్యధాఖిన్నమైన రసజ్ఞ్జుని హృదయానికి మీ కోమల రాజేశ్వరరావు, కె.వి.రెడ్డి, సదాశివబ్రహ్మం, రేలంగి, ఘంటసాల, గాంధర్వము సమ్మోదోత్సవాన్ని కలిగిస్తున్నది. ద దేవులపల్లి కృప “.. సాహిత్య హృదయము తెలిసి భావ బంధురంగా వస పెన రా ర్ట రని న గానము చేయుట పెక్కురు సుప్రసిద్ధ సంగీత విద్వాంసులకు మంద్రంగా ఆ రచనలలో (ప్రతిఫలించారు. 190 న్‌ కూడా నేడు చేతకాని పని. రస గౌరవము చాలని కేవల బుద్ధి వ శ్‌ - జనవరి 168 ్వ్యమైన స్వరసంచాలనపై మనసు పడుట మీకు చేతకాని పని. సంచికలో 'ఘంటసాలును "తెలుగు వెలుగుగా గౌరవించారు. ల డం 'సంగీత విద్వాన్‌ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు జీవితకథ *_ భావములోని విక్షేపమును మించి సంక్షేపములోనే కళా నిజంగా కథలాగే ఉంటుంది' అని మొదలయిన ఆ రచన రహస్యమున్నదని అభిజ్ఞుల వాణి. మీరు మైమరచిపాడే క్షణాలలో గాయకుడుగా సంగీత దర్శకుడుగా ఆయన సాధించిన ఘనతకు నెరపే గాన విన్యాసాలలో కూడా విచిత్రమైన నిగ్రహం, అంత అద్ధం పట్టింది. “మధుర విషాద రసభరితమైన ఘంటసాల _ “ప్‌” పనపిస్తుంది. కంఠం తెనుగు తల్లికి దివ్య కంఠాభరణం” అని ముగుస్తుంది ఆ “మీరు స్వర నటులు. కొన్ని చలనచిత్రాలలో మీరు వహిం రచన, న్‌ చిన గానభూమికను నటనానురూపమైన సంగీతానికి ఒక గూడూరులోని శ్రీకాళిదాస కళా నికేతన్‌ వారు తాము నూతన వ్యాఖ్యను రచించాయి. దవీంద్రుడు బెత్తరాహిక శాస్త్రీ య నిర్వహించిన చతుర్ధ లలిత సంగీతం పోటీల సందర్భంగా సంగీతాన్ని లలిత మధురంగా మలచి రవీంద్ర సంగీతాన్ని సృజిం “సంగీత సార్వఫొములు ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావుగారికి" చాడు. మీరు దాక్షిణాత్యమైన కర్ణాట క్ష తాన్ని ఆర్ధ సంగ 1963మే 26న సన్మానం జరిపారు. అప్పటి సన్మాన పత్రంలోని మంగా తీర్చి రసలుబ్బులకు హృదయ సంతర్చణము కావిస్తు ఒక వాక్యం: “మీ కంఠం నుండి తేనె వాకలై ర్సురీవేగంతో న్నారు. మాధుర్యాన్ని వెంటనిడుకొని కర్ణపేయంగా మధురరాగంగా మీ “ఊర్వసి అందెలూ, మహతీ శతతంత్రులూ గొంతులో సంగీతం కర్ణ కుహరాలలో వినిపించగనే శిలలాంటి హృద పలికించే మీరు నిజంగా రససిద్దులు. ” యాలు సైతం వెన్నముద్దలై కరగిపోయి వింతలోకాలు చూరగొన తెనాలిలో శ్రీశ్రీశ్రీ కుసుమ హరనాథ ఆర్తరక్షణ సేవా లత కల తనా.

లలాలాాలాలాలాాలావావావాాడాాోోోోోలంలంంంంంంంజజజ-ూ మన ఘంటసాలలా సంఘం వారు తమ దశమ వార్షికోత్సవ సందర్భంగా ఘంట ఘంటసాల పాట వినాలని వచ్చిన అభిమాన జనసందోవంతో సాలకు 1965 జనవరి 13 నాడు సన్మానం జరిపారు. అప్పుడు రవీంద్రభారతి ప్రాంగణమంతా కిటకిటలాడింది. దాంతో ఘంట ఆయనకు పద్యరత్న పంచకమూ సమర్పించారు. సాల సంగీత కార్యక్రమం గంట ఆలస్యంగా మొదలయింది.

పాటనేర్చిన చోట ప్రశంస సన్మాన సభలో ప్రముఖ నటులు అక్సినేని నాగేశ్వరరావు

1965 ఆగస్టు 15 ఘంటసాలకు ఎంతో ఆనందం కలి గారు, జగ్గయ్యగారు, ప్రముఖ నటీమణి జమునగారు, ప్రముఖ గించిన రోజులలో ఒకటి. ఆ రోజు ఆయనకు విజయనగరంలో కవి డాక్టర్‌ సి.నారాయణరెడ్డిగారు ఘంటసాలను ప్రశంసిస్తూ మహారాజా ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాల స్టాఫ్‌ క్షబ్‌వారు సన్మానం ప్రసంగాలు చేశారు. ప్రముఖ నటులు కాంతారావు గారు సన్మాన చేశారు. ఆ సంగీత కళానిలయంలో ఒకనాడు అంతేవాసిగా సంఘంవారి పక్షాన సన్మానపత్రం సమర్పించారు. సన్మాన ఉండి ఎంతో వాసికెక్కిన ఘంటసాలకు కళాశాల అధ్యాపక పత్రంలో తెరవెనుక ఉండి ఈ గాయకుడు తెరపై కనిపించే బృందం హృదయపూర్వక స్వాగతం పలికారు. జన్‌ హృదయము వారికి ఇరవై సంవత్సరాలుగా జీవం పోశారు అని పేర్ళొన్నారు. స్పందనాగుణమహితము... నీ గళమున వెలార్చిన యేగీతిక పంచశీల సాంస్కృతిక సంఘం అధ్యక్షులు పి.వి.రంగారావు నైనా నీ హృదయానుభూతిని నింపగలవు. నీ గళము ఘంటా గారు ఘంటసాలకు ఘనమైన సన్మానం జరపాలని అనేక రావమువలె పౌరుష గాంభీర్యములను రసాల మధురిమను స్నిదగ్ధ సాంస్కృతిక సంస్థలు ఆకాంక్షిస్తున్నాయని చెప్పారు. ఘంట శృంగారముల వెల్వరించగల్లుననియే కాబోలు (ప్రజాకోటి నిన్ను సాలకు ప్రముఖంగా సన్మానం జరపాలనీ అందుకు కావలసిన 'ఘంటసాలియని పిలుచునూ” అని సన్నాన పత్రంలో పేర్కొ సహాయ సహకారాలు తాము అందిస్తామనీ అక్మినేని నాగేశ్వర న్నారు. రావుగారు అన్నారు. తమకు జరిగిన సన్మానానికి కృతజ్ఞత తెలు

తిరుపతి శ్రీ వీరభద్ర నాట్యమండలి వారు 1966 ఆగస్టు _ పుతూ పెద్దల ఆశీర్వాద బలంతో తమ సంగీతయాత్ర సాగిస్తున్నా 24 నాడు ఘంటసాలకు సన్మానం జరిపారు. ఆయనను మని చెప్పారు ఘంటసాల. సుమధుర స్వర గంధర్వుడనీ గాన సుధాకరుడనీ ప్రశంసించారు. ఘంటసాలలో ఘంటసాల “మీ కంరస్వరము కోటి కోయిలల ఉమ్మడి పలుకు. మీ పలుకు ఘంటసాలకు ఘంటసాల గ్రామంలో 1967 ఏప్రిల్‌ 21 లందలి భావనాశక్తి అద్వితీయము. అనన్య సామాన్యము. నాడు సన్మానం జరిగింది. శ్రీ సీతారామ కల్యాణ మహోత్సవ అందలి భాషోచ్చారణ అసద్భశము. ఇన్నిటిని ఒక్కుమ్మడిగా పోత సందర్భంగా జరిగిన ఆ సన్మానం ఘంటసాలకు ఎంతో పోసి స్వర లయబద్ధమై శబ్ద తరంగాల మధ్య నాట్యమాడే రసమే అనందం కలిగించింది. ఘంటసాలలో ఆయనకు గజారోహణ

• మీ గాన సుధారసము” అని ప్రశంసించారు. గౌరవమూ లభించింది.

1966 నవంబర్‌ 7 నాడు ఘంటసాలకు హైదరాబాద్‌ “ఘంటసాల గ్రామం ననాడో చేసుకున్న పుణ్యవిశేషాన, రవీంద్రభారతిలో సన్మానం జరిగింది. పంచశీల సాంస్కృతిక ఈ నాడు మీ దర్శన భాగ్యంతో మీ దివ్యగానామృతపానంతో సంఘంవారు ఏర్పాటు చేసిన ఆ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న వక్తలు ధన్యత చెందే మహద్భాగ్యం లభించింది. ఘంటసాల చరిత్రలోనే ఘంటసాలకు భారీఎత్తున సన్మానం జరగాలని సూచించారు. ఈ రోజు స్వర్దాక్షరాలతో లిఖించబడుతుంది. మీ ఇంటి పేరైన ఆ సభలో అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి కాసు మా ఊరిపేరు - వాడవాడలా వ్యాపించి ఖండాంతర ఖ్యాతి (బ్రహ్మానందరెడ్డిగారు “రెండు దశాబ్దాలుగా ఆంధ్ర ప్రజల హృద నార్జి ంచుకోగలగటం ఘంటసాల ఏనాడో నోచుకున్న బంగారు యాలను తన (శ్రావ్య కంఠంతో ఉర్రూతలూగించిన మధుర నోములఫలం” అంటూ 'హృదయం నిండిన అనందాహ్వానాలు” గాయకుడు” ఘంటసాలకు సన్మానం చేయడానికి “రవీంద్ర అందజేశారు. “మీరు ఇంతకంటే కూడా అధికమయిన సన్మా భారతి చాలదని ఇప్పుడు తెలుసుకున్నాను” అన్నారు. ఆరోజు నాలు పొందారు. అయితే మంత్ర లోపమైనా భక్తి లోపం కానట్టు లా శే[0 తలం

2224244224 మన ఘంటసాలలా న మ [టి ర య + | సా వ స న న ము... న... న స్త్‌ స ల 1 నా! మర య. శ కో శ్‌ (న శ్‌ ( భ్యాసల 22 య (౧. న | శ గ్‌! | ౯ యల. సేన . , న న. కే లస న గ పట కసం . ' ఇన. ఖ్‌ షీ గో గు ? |" లో నం! టం! ; . వ న్‌ (వ శ్‌ స్‌ | గో ల్‌? న్‌్‌ న ్‌ |! టు ] / ఇ! ల గ్‌ 7 1. | |! శ 1. | ల వల య జా నా గా మ రు న్‌ అలా ఇ 1! 2 న || | న ననన సన యయ ననా. చేటంత షట న. |; భ్‌. మ 7 స్‌ లీ గ | 1! ల ణో: రుం టల యం టే ట్ర టీ న్‌ స చ య టం నశ | గ శ భం. టి జటా శ | త్‌;:.శీ యు. న. [2 న! త 7 టో! 1 ఏ న [క ; టి న వ్‌ మ. న ల్‌. లు / న 1 త పర... మలు లల శ మయన్‌ క ౯న; నం ల్‌ నలల్‌ ఆ శ జ బే స మారం య న క న వ ధక రా ర్ట (టా .. ప స్తీ ౯ ల్‌ లే స ళా గ్‌ [( య యు సాం. | ముం * = | న జో || ;.. న న ౮. | నహ / ఖ్‌ చే స్‌. | శ షం. | ॥ ( . . శ (భభ | స్‌ ణో |. . ల 2 ఛ . (1! న శ గ ఫి గ నో నై లి పై హన క | ఆరో ల స వ్‌ క 7 టా నై శ కస్‌. శ ౨. ళం 02 పము యట్‌ దే | వ | ॥ శ ళు వ (1 కలు! గజాల ఈ న్‌ టి నో | ము. అహ సథ శి ణి యు ర రు క (కై జు ణ్‌ విశాల కలకత్తా ఆంధ్రసమితివారు1 970 ఫిబ్రవరిలో ఘంటసాల చలనచిత్ర జీవిత రజతోత్సవ సందర్భంగా సన్మానించినప్పుడు: స య రి జ జ న్‌ అప్పటి కేంద్రమంత్రి దామోదరం సంజీవయ్య, అప్పట్లో రైల్వే అధికారిగా ఉన్న పర్వతనేని ఉపేంద్ర గార్లతో ఘంటసాల ల! పో ష్‌ శ ? ఖ్‌ ల్‌ జ్‌ మ హంతు ప ష్‌ - న ర ట్‌ యా 1 గ్‌! న ట్‌ హా నైటీ . తాం నాం. ” లే | లో టో , న ్ల ళ్‌ ళో నే ల. స జ్‌" ల జా శ . భం న క. గ్య వ న. శ ౬ కలకత్తా కచేరీలో సుబ్బారావు (తబలా), రాజేంద్రన్‌ (వేణువు), ఘంటసాల, వీరరాఘవులు. చలవతో [20 లాను

మన ఘంటసాల ఉడుతాభక్తి మేము అనురాగ ఆదరపూర్వకంగా సమర్పించిన ఘంటసాల చలనచిత్ర జీఏిత రజకోత్సవం సందర్భంగా ఈ సన్నానాన్ని అందుకో గోరుతున్నాము అన్నారు. గాయకరత్న విశాల కలకత్తా ఆంధ్రసమితివారు 1970 ఫిబ్రవరి 22నాడు ఘంటసాలకు ప్రశంసా పంచరత్నాలు సమర్పించారు. కలకత్తాలో ఆయనను సన్మానించారు. అప్పుడు ఆయనకు సమ వాటిలోంచి రెండు రత్నాలు: ర్చించిన సన్మానపత్రంనుంచీ కొన్ని పంక్తులు: లలిత కళా సరస్వతి సరాగపు చూపుల నీలినీడ చి “మధురస్వర యశోసితారా! న్నెల నెఅసోయగాలు కన నేర్చిన గాయక చక్రవర్తి! ఈ 'సరీగా-పొతికేళ్లుగా 'నీసొను రాగస్రవంతిలో - పదివేల తెలుగు పొలాన నీ పలుకు తీపికి పోలిక కానరాదు - వె పాటలు గాదు - పదికాలాల పాటలతో అఖిలాంధ్రులను సుఖ న్నెల కురిపించినావు - రమణీయ కళారస రాగరేఖవై. డోలలూగిస్తూ పరవశింపజేస్తున్న మిమ్ము - సుదూరాన ఉన్న మా రాశ్రేతరా తంతి తీగెలద్వారా గాక హృదయ హాయిగ తీవె సాగినటులందము గొంతుక చిందులేయ తీ తం త్రుటో రంల పెం సకుటే ఈనాడు ఇంత బం తీయని రాగ మంజరులు సన్నగ జారిచి సతృ్మళారసా మంది మీ అభిమాన శ్రోతల సమక్షంలో సత్మరి ంచుకునే సదవ ధ్యాయము ద్రిప్పినాడవు సుధా మధురోహల- క్రొత్తగా- మహా కాశం మాకు కలిగినందుకు మా ఆనందం అర్జవమవుతోంది = గాయక సార్వభౌముండనగా నభినందనలంది కొమ్మికన్‌. నురాగ రమవుతోంది అనురాగం అంబ అట. ఆంధ్ర ఫిల్మ్‌ జర్నలిస్ట్‌ అసోసియేషన్‌ వారు తమ రజతో “పూర లో మీ అపూరమధుర వేదనాభరిత స్వరా త్సవం (1941 - 66) సందర్భంగా 1967 ఏప్రిల్‌ & నాడు పనత ఎ జర నో ట్‌ ఉంటారు! అందుకే కక్షతో ఘంటసాలకు ఒక గౌరవ పత్రం చదివించారు. లా డిరెందిరి దే ల్‌ గు జీవిత లో నుంచి శిక్షగా ఇంద్రుడు డు 0 1967 జూలై 25నాడు తిరుపతి రోటరీ క్షబ్‌వారు ఘంట మిమ నా ఆంధ్రదెశం కు లోపల వరాల నాగువలె సాలకు సన్నానం చేశారు. ల్ని పుట్టుక రమ్మన్నాడు. పుట్టల్‌ వ కి వరహాల స్వరంతో, మణిమయ హారాలతో చిట్టచివరి మెట్టుక్కై కావలి ఫిలింఫాన్స్‌ అసోసియేషన్‌ వారు 1968 అక్టోబర్‌ మొట్టమొదటి వానిగా స్వరసమ్రాట్టయి ఏకచ్చత్రంగా రాజ్యమేలు 27నాడు ఘంటసాలకు సన్మానంచేస్తూ “పద్మశ్రీ బిరుదం తున్నారు అక్కడికి ఆంగ్లే యుడు ఆలీపూర్‌ కేంద్ర చెరసాలతో మిమ్ముల వరించాలని మా కోరిక' అని పేర్కొన్నారు. ఆ అఖి సరసాలాడమని పదెనిమి ది మాసాలు బంధించాడు. ఏం మానుల కోరిక 1970లో ఫలించింది. లాభం? విసవిసల బుసలు కొట్టుకుంటూ మళ్లీ తెలుగుదేశపు గానకళాస్వరూపి, సంగీత విద్వన్మణి, పద్య పఠనాధురీ _ ట్టన్ల చ్రరారు. పదనిసలు ఘాటుగా ఉన్నప్పుడు ఘంటసాల ణుడు, బహుజన హృదయాహ్ష్లాదకారుడు అయిన ఘంటసాలను వారన్నారు; సుతిమెత్తగా విన్నప్పుడు కంఠశాల అన్నారు; వదల నెల్లూరులోని సింహాపురి లలితకళా సమితివారు1969 జనవరి. క్క్యాండ్రపవడంతో టంకళాలన్నారు. అలా అనినా ప్రజలు 26నాడు సన్నానం చేశారు. వాళ్ల జాగ్రత్తలో వారున్నారు. ఉన్నవాళ్లు గ్రామఫోను పెట్టెల్లో “ఒకనాడు శ్రీ కపిలవాయి రామనాథశాస్రిగారి పద్యపఠనా బంధించగా లేనివాళ్లు మనఃపేటికల్లో సంధించారు. కాని ఇంత విధానమును ఆంధ్ర లోకముమెచ్చినది, అనుసరించినదీ. తరు _ శ్షబ్వ్యా వృథా ప్రయాసయింది. నానాటికీ, ఏ నోట విన్నా - వాత శ్రీ అబ్బూరి మొదలగువారి పద్ధతులెన్నియో వచ్చినవి. కాని స్త్యబ్రక్ర్‌ నేికీ అదే పాట! అదే మాట! వేణువులాంటి పాట! మీ పద్ధతికే బహుజనాదరణ మేర్చడినది. దానికి తార్కాణము. స్హ్ర్వ్వృల్రంటి పాట! గంట గంటకు ఇంటి ఇంటికీ వినిపించే ప్రతి సంగీతకర్షకుడు మీ కంఠమును, మీ పద్ధతిని, అనుస ఘంటసాల పాట 6ంచుటే” అని సమితివారు ఘంటసాలను ప్రశంసించారు. ॥ శాస్త్రీ య సంగీతంలో ఘ వంగా, లలిత సంగీతంలో ల 2 లా

లలల నన ఘంటసొలంపాాాాాా పరళీరావంగా, చలన చిత్రాలలో కంఠారావంగా మీ శారీరం చిత్ర పరిశ్రమన్‌ జేయు కృషియు న్నైన్నో మధుర స్వరాల మాధుర్యం మాకు చవిచూపింది.” ధర లక్షలాది శ్రోతలను రంజింపగా “ఆచంద్రార్మం 'మా పాట మీ నోట పలకాలని కోరు బరగు తీయనిగాన పాటవమ్ము ౦టూ” ఘంటసాలకు శుభాభివందనలు అందజేశారు- “నిండి నీయందు నెలకొనియుండు కతన "ల కలకత్తా ఆంధ్రసమితి వారు. రబీంద్ర సదన్‌లో జరిగిన కత్సవంలో అప్పటి కేంద్ర కార్మిక మంత్రి దామోదరం సంజీ హైదరాబాదు నందున నాంధ్ర ముఖ్య మ్యుగారు ఘంటసాలను సత్కరించారు. (ఇప్పుడు పార్లమెంటు మంత్రి రజితోత్సవమున సన్మాన మొసగు ఫ్యలు కేంద్ర మాజీ మంత్రి పర్వతనేని ఉపేంద్రగారి పూనికతో గౌరవము నీకు దక్కెనో గాయక మణి!” కార్యక్రమం జరిగింది). పురపాలక సంఘంవారు చేసిన పౌర సమ్మాసంలో ఘంట 1970 ఫిబ్రవరి 8నాడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సినీగోయెర్స్‌ అసోసి సాలను అత్యుత్తమ గాన కళానిధి అనీ నేపథ్య గాయక శిఖామణి. షన్‌వారు. హైదరాబాదులో ఘంటసాలకూ రేలంగికీ అనీ లలిత సంగీత దర్శక శిఖామణి అనీ ప్రస్తుతించారు. బృనం జరిపారు. సమ్మాన పత్రములో “నిగర్వము, వినయము, దైవభక్తి, ప్రజాను 1970 ఏప్రిల్‌ 2 నాడు ఘంటసాలకు మూడు సన్మానాలు రక్తి మున్నగు మహోన్నత గుణములు గలిగి, మీ గాన మాధుర్య జరిగాయి. సాలూరు జూనియర్‌ కళాశాల ఉపాధ్యాయ ముచే నెల్లర హృదయముల కానందము గలిగించుచు, సకల బృందమూ విద్యార్థులూ, శ్రీ సీతారామత్యాగరాజ నారాయణ ప్రజల మన్ననలకు పాత్రులైన మీకు మేమిచ్చట జేయు సన్మా దాస మహోత్సవ నిర్వహణ సంఘంవారూ సాలూరు పురపాలక నము హారములో నొక పుష్పము పాటిది” అంటూ, “మీరు విదేశ సంఘంవారు ఆ సన్మానాలు చేసినవారు. ములుగూడ సందర్శించి, ఆ దేశాలలో మీ మృదుమధుర కంఠ “తెలుగు తల్లికి నెనలేని వెలుగు తెచ్చి, నీదు గానామృతము స్వర భంగిమలతో శ్రోతలను మైమరపింపజేసి మన భారతీయ నేలనిండజేసి, తారకలు చంద్రుడున్నంత దనుక నీవు, విశ్వ సంగీత కళా సౌందర్యమును విదేశీయు లబ్బురపడునట్లు విఖ్యాతి నార్జించి వెలయుమయ్య” అని దీవిస్తూ సాలూ రు ప్రచారము చేయగలరని ఆశించుచున్నాము” అని పేర్కొనారు. జూనియర్‌ కళాశాల ఉపాధ్యాయ బృందమువారు సన్మాన పద్య సాలూరులోనే ఆహ. శాస్త్రి అచ్చ తెలుగులో 'నెయ్యంపుం రత్నాలు సమర్పించారు (రచయిత; వెత్సా నారాయణమూరి). గానుకగా ఒక 'మాట పూల మూటి అందించారు ఘంట ఆ సందర్భంగా ఆంగ్లంలోనూ ఒక వినతి పత్రం సమర్పించారు. సాలకు. “పాటల తల్లియె నీ మగరూపుగన్నదో, గుమిగూడి పాట శ్రీ సీతారామ త్యాగరాజ నారాయణదాస మహోత్సవ నిర్వ “*లిి నీలోనంజొచ్చిరో, ఏడు కొండల వెంకన్నయె మానిసి హణ సంఘం వారు సమ్మాన స్వాగత పద్య కుసుమావళి సమ రూపునందెనో, యేరికి నీ చోద్యమెరుకబడదు. కాకున్ననీ ర్పించారు (రచన: చుక్క కృష్ణమూర్తి). వాటిలోనుంచి సీస పద్య పాటయన్న నీ చిన్న పెద్దల కెల్లనీ వెళ్టియేలయన్న?” అని యొకటి: (ప్రశ్నించారు శాప్ట్రి. “దైవతత్తంబగు పావన స త్కళన్‌ నర్సాపురంలో “నేపథ్య గాయకమణి' ఘంటసాలను 1970 ప్రజలపై వినియోగ పరచు గుణమ్వ ఏప్రిల్‌ 28 నాడు సన్మానించారు. “చలన చిత్రరంగమున సంగీత నిస్వార్థబుద్ధితో నిండుమనమ్ముతో దర్శకత్వము వహించి మీరు పాడిన పాట లేనాటికీ నిత్యన షక వీయములై, నిస్తులానంద సంధాయకములై, శవః పేయములై, సంఘ సుత యొనర్చు సహన దీక్ష మీకజరామరమగు ననిమిషస్తాన మర్షి చుచున్న ది. నా కుల ఇరువది యైదేడు లెనలేని దక్షత న మాన న్‌ న వ్‌ కాస్తికత గరపు మీ భక్తి గేయములు ఆధ్యాత్మిక జగమున కమేయ చతల 22 తా

లత మన ఘంటసాల వా ధ్యేయములు. దుస్తర భవతరణోపాయములు” అని సన్మాన “కంఠమ్ము సుధలకే కాణాచియై రస సంఘం వారు ఘంటసాలను కొనియాడారు. రాజ్యలక్ష్మికిని యర్చకు నొనర్చె 1970 జూలై 28 నాడు గుంటూరులో శ్రీ కాసు (బ్రహ్మా అభ్యస్తగాన మాహాత్యమ్ము పాడిన నందరెడ్డి జన్మదినోత్సవ కమిటీ (అధ్యక్షులు: చేబ్రోలు హను ప్రతి పాటకొక నవ శ్రుతినిదిద్దె మయ్య) వారు ఘంటసాలను సన్మానించి 'సంగీత సామ్రాట్‌ గుండెలలో నిల్చి గుడికట్టుకొన్న అనే బిరుదాన్నీ ఇచ్చారు. భక్తి ప్రపత్తులు నవోద్దీప్తి గూర్చ అర్చక కుటుంబంలో పుట్టిన ఘంటసాల - ఆంధ్రప్రదేశ్‌ బాల్యమ్ము నుండియు పరివర్ధితమ్మగు వెలనాటి వైదిక అర్చక సంఘంతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి వినయమే తరగని ధనముగాగ ఉండేవారు. 1970లో ఆంధ్రరాష్ట్ర అర్చక కాంగ్రెస్‌ స్వర్గోత్స చలన చిత్ర కళాలక్ష్మి లలితమృదుల వాలకు ఘంటసాల అధ్యక్షత వహించారు. పశ్చిమగోదావరి విమల దరహాస శోభల విందు సేయ జిల్లా వెలనాటి వైదిక అర్చక సంఘంవారు 1970 సెప్టెంబర్‌ 1 తెలుగు గద్దకె కొంగ్రాత్త వెలుగు దెచ్చు నాడు ఘంటసాలకు సన్మానం చేశారు. సన్మాన పత్రమూ రము గ ఉ క్ష ్‌ | నమసే.” (సన్మాన సుమమాల) 'మస్తిష్కంలో ఘంటసాల” అనే శీర్షికతో గంధర్వ! ఘంటసాలా! నమప్తె, సన్మాన పద్య రత్నాకరం (ఐదు పద్యాలు) సమర్పించారు. ఆనాడే ఆంధ్రరాష్ట్ర వైదికార్భకసంఘంవారూ సంస్కృతంలో సన్మానపత్రం నుంచి కొన్ని పంక్తులు: “...అందుకే అంటారు... నొపోలీ పూర్వక ్రతిభోపాయనం సమర్పించారు. బుద్ధు చాలామంది 'ఘంటసాల గొంతు వినిపించని సినిమా ఉప్పులేని కుమార స్వామి శాస్త్రి రాసిన ఆ పత్రం నుంచి ఒక భాగం: పప్పులాటిదని.” గాన విశారదా! మీకు ప్రభుత్వం 'పద్మక్రీ "సంగీత పరిషత్సు చలనచిత్ర గేయుషుచ స్వప్రతిభావిశేషేణ బిరుదు ఇచ్చినా ప్రజలు మిమ్ములను లలిత సంగీత సార్వ స్వరాలాప చాతుర్యేణ తత్మాలోచితై ర్మధురాలాపైశ్చ తదానీంత భౌముడన్నా ఉప్పొంగిపోక నిగర్వంగా సంగీత సరస్వతికి నిత్య గౌన్‌ పండిత ప్రవరాన్‌ పామర జనాంశ్చ విస్మయావిష్టమనస్కాన్‌ నైవేద్యం సమర్పిస్తున్న మీకివే మా జోహార్లు” పద్యరత్నా _ *కొర్చురితి నచేదం సత్యదూరం.” కరంలోని మధ్య పద్యం ఇది: మదనపల్లె రోటరీక్షబ్బు వారు 1971 మార్చి 8 నాడు “రసమాధుర్యవికీర్ణ సాగరముగా రంజిల్లు కంఠంబుతో ఘంటసాలకు సన్మానం జరిపించి పద్య పంచకం చదివించారు. విసరెన్‌ శ్రావ్యవిశుద్ద రాగఫణితిన్‌, వేమార్లు, లేదోయి, మా అ ఫదారి ఏప్రిల్‌ 11నాడు రాజమండ్రి కొత్తంట ఇం వారు శ్రీరామనవమి మహోత్సవ సందర్భంగా నసచోరుండొక ఘంటసాల మినహా నవ్యాంధ్ర దేశంబునన్‌ సన్మానించారు. అప్పుడు వడు వద్యాల వుప్పిక (రచన: శాంతిశ్రీ” రసరత్నాకర సార్వభౌముడితదే లాక్షణ్య గాంధర్వుడున్‌!” బొత్సకవి) సమర్పించారు. ఆ సందర్భంలోనే రాజమండ్రి అక్కి చెన్నపురి ఆంధ్ర మహాసభ వారు 1970 అక్టోబర్‌ 9నాడు _ నేని నాగేశ్వరావు కల్చరల్‌ యూనిట్‌ వారూ ఘంటసాలకు గాయక సార్వభౌములు' ఘంటసాలను సన్మానించారు. “తింటే సన్నానంచేశారు. "తెలుగు చలనచిత్రసీమలో, మధురాతి మధుర గారెలు తినాలి వింటే ఘంటసాల సంగీతమే వినాలి అనేటట్లు మైన తమ స్వరధునితో దాదాపు రెండు దశాబ్దాలుగా (ఢ్రేక్షకులను మీ గానామృతాన్ని వెదజల్లుతున్నారు” అని ప్రశంసించారు. ఉయ్యాలలూపుతున్న తమ గాన మాధుర్యాన్ని కొనియాడని వారు 1970 అక్టోబర్‌ 18నాదు తెనాలి లయన్స్‌ క్లబ్బువారు. ఉండరు అని ప్రశంసించారు. ఘంటసాలకు సన్మానం జరిపారు. వారు సమర్పించిన 'సుమాం 1972 జనవరి 1 నాడు చెన్నపురి త్యాగగాయనగర్‌లో శ్రీ జలి" నుంచి ఒక సీస పద్యం: వెంకటేశ్వర కల్యాణ మండపంలో ఘంటసాలకు ఒక విశిష్ట ల 2 నా

లలాసడడడడడడాపటట మన ఘంటసాలలా సన్నాన్‌ం జరిగింది. ఆ సన్మానం చేసిన వారు ఘంటసాలపట్ల పుణ్యజీవివి నీ కీర్తి భూతలాన గురుభావంగల ఐదుగురు - జె.వి.రాఘవులు, విజయా కృష్ణ మించి దిశలన్నిటన్‌ గుబాళించెనోయి!?” మూర్తి, పామర్తి, బి.గోపాలం, వీణ ఎం.రంగారావు గార్లు. 1972 మే 7 నాడు రాజమండ్రి చాంబర్‌ ఆఫ్‌ కామర్స్‌ చిత్తూరు. నాగయ్యగారు అధ్యక్షత వహించి ఘంటసాల వారి భవన నిర్మాణనిధి సేకరణ కోసం ఘంటసాల సంగీత జ్యే నీ 4 బహుముఖప్రజ్ఞను ప్రశంసించారు. జి.వి.రంగాచార్యులుగారు కార్యక్రమం నిర్వహించారు. ఆనాడు చాంబర్‌ ఆఫ్‌ కామర్స్‌ శ( ఇళ్ళే టీ నిన్ను నీశక్తి నీ ప్రతిభ నిలనుపల్క శక్యమౌనొకొ సామాన్య వారు ఆయనకు సన్నానం జరిపి సత్కరించారు ఘంటసాలను మానవులకు” అంటూ అశీః పంచరత్నమాల సమర్పించారు. జనప్రియ గాన యశస్వి, మధుర గాయక సమ్రాట్‌, కెనీగాయక కోట సత్య రంగయ్య శాస్త్రిగారు ఘంటసాల వంశావళి గురించి వభృణ్‌ అని ప్రస్తుతించారు పద్యాలు చదివారు. బ.ఎల్‌రెడ్డి అలలే, దాశరథి. లింగమూర్తి, 1973 డిసెంబర్‌ 24న తాడేపల్లిగూడెం లూథరన్‌ చర్చి ప్రయాగ నరసిం శాస్త్రగాధ్ము ఘంటనాల ఘనతను వివ “'వెల్‌టవర్‌” నిర్మాణనిధి "సేకరణ సందర్భంగా లూథరన్‌ సంఘం రించారు. ఎస్‌.జానకిగారు - '్రారనా గీతమూ సభచివర ల వారు ఘంటసాలకు “స్వాగత సుమాంజలి”* సమర్పించారు. జాతీయ గీతమూ గానం చేశారు. గ్‌ “కులము మతము లేక కోరిక మన్నించి 1972 ఫిబ్రవరి 9నాడు ఏలూరు సినీ ఎగ్జిబిటర్స్‌ ఘంట జ ల ఆ సాలకు సన్మానం చేసి ఘంటసాల దంపతులకు 'సుమహారము' సభల జరిపి సమత జాటితీవు సమర్పించారు (రచన: భాగవతుల సత్యనారాయణశర్మ). అందు దేవదేవుడెపుడు దీవనలందించి లోని ఒక సుమం: మిమ్ముబ్రోచుగాత మేలుగూర్చి” “ఎన్ని జన్మలయందున, నెంతలేసి అని వారు కులమతాలకు అతీతమైన ఘంటసాలను అభి వ్రతము లొనరించినావో నిరంతరంబు నందించారు. న! ననా న ల త న | ద యా మ. టు పాం న. న. ల ళి ఆ ఫై పో టై 5. శి ం.. న త ఖు కుం. నా! న య. మా గ స (1 ల కా. కం ట్‌ త. లే న తనమే 1: న స అ ప్‌ క య లి ర్‌ యలు య న్‌ ఛై యడ న 7 న. ఇ న స న | లో ప శ శీ ఉప స న ని క త మ న. ఉస “భి. ఆంధ్రరాష్ట్ర వైదికార్టక సభవారు ఏర్పాటుచేసిన సభ సందర్భంలో - కంచి కామకోటి పీరాధిపతి జయేంద్రసరస్వతి స్వామివారికి ॥ కుడిచేతివైపు వెనుకగా ఉన్నవారు ఘంటసాల లతలా 2

ాలాలాలాలాలాలాాపజజజజజజ--- మన ఘంటసాల తతా చిరంజీవి 'ఘంటనాలి ఘంటనాల భౌతికంగా లేకపోయినా ఆయన తెలుగువారి పెట్టారు. లలిత సంగీతంలో శిక్షణ ఇవ్వాలన్న ఘంటసాల హృదయాలలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయారు. 2008 నాటికి కోరికను పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్వాలయం వారు ఆయన మరణించి 29 సంవత్సరాలు కావస్తున్నా - ఆయనను 2000 సంవత్సరంలో ఆచరణలోకి తెచ్చారు. తెలుగువారు మరచిపోలేదనడానికి ఎన్నెన్నో నిదర్శనాలు... ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనేకాక భారతదేశంలో వివిధ ప్రాంతాలలోని ఘంటసాల మరణానంతరం దేశమంతటా సంతాప సభలు ఘంటసాల అభిమానులు ఆయన సృృతిని చిరస్థాయి చేసే జరిగాయి. ఆయన ప్రధమ వర్ధంతి సభను మద్రాసులో ఏర్పాటు (ప్రయత్నాలు చేస్తూనే ఉన్నారు. చేసినప్పుడు ఆ సభాగారం నిండిపోయి చాలామంది కార్యక్రమం గాయకా([గ్రమూర్తికి “ఒక చిరుకానుకొ జరిగినంతసేపూ నిలబడే ఉన్నారు. ఘంటసాల కుమారులు ). ఘంటసాలయెడల తమకు గల భక్తి శ్రద్ధలకు గుర్తుగా విజయకుమార్‌ పూనికతో "శ్రీ ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు ఆయన కాంస్య విగ్రహం నెలకొల్పాలని ప్రముఖ గాయకులు సంగీత విజ్ఞాన సభి రూపొందింది. కొన్నేళ్లబాటు ఆ సభ వారు ఎస్‌.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం 1991 చివర సంకల్పించారు. ఆ ఘంటసాల వర్ధంతిని జరుపుతూ వచ్చారు. ఘంటసాల ఐదవ విగ్రహాన్ని హైదరాబాదులో ప్రతిష్టించాలని నిర్ణయించి విగ్రహ వర్ధంతి సభలో మహాకవి శ్రీశ్రీ 'ఘంటసాల స్మారకోపన్యాసం” క్రూప్రకల్పన బాధ్యతను ఘంటసాలకు పరిచితులైన ప్రసిద్ధ శిల్పి చేశారు. ఘంటసాలను శాశ్వతంగా స్మరించుకొనే కార్యక్రమం కళాసాగరం రాజగోపాల్‌గారికి అప్పగించారు. రాజగోపాల్‌గారు చేపట్టవలసి ఉందని చెప్పారు శ్రీశ్రీ. ప్రముఖ కళాచార్యులు దేవిప్రసాద్‌ రాయ్‌ చౌదరిగారి శిష్యులు. అంతకు ముందే విజయకుమార్‌ 1974లో 'గాన గంధర్వ మద్రాసులో 1988లో తమ శిల్ప చిత్ర కళాభ్యాసం పూర్తిచేసిన మా ఘంటసాల కథ పేరుతో ఒక డాక్యుమెంటరీ చిత్రం రాజగోపాల్‌ ఎన్నో శిల్పాలు రూపొందించారు. వాటిలో కొన్ని - మొదలుపెట్టారు. ఆ చిత్రానికి రచయిత సముద్రాల రామానుజా ఢిల్లీలోని రాజాజీ శిల్పం, మద్రాసులో డాక్టర్‌ జి. ఎస్‌. అరుండేల్‌, చార్యులుగారు. దర్శకులు వైకుంఠరామశర్మగారు. ఆ చిత్ర రుక్మిణీదేవి (కళాక్షేత్ర) గార్ల శిల్పాలు, శ్రీరమణ మహర్షిశిల్పం, నిర్మాణానికి సాయపడతామని చిత్రరంగంలో ప్రముఖులు _ యోగి శ్రీరామ్‌ సూరత్‌ కుమార్‌ శిల్పం. కొన్ని చలన చిత్రాలకు కొందరు చెప్పినా విజయకుమార్‌కు అందిన సాయం నామ కళాదర్శకులుగా పనిచేసిన రాజగోపాల్‌ నాటకరంగ ప్రయోగా మాత్రమే. 45 నిమిషాల ఆ చిత్రానికి ఒక రూపం కల్పించడానికి లకు సంబంధించీ కృషి చేశారు. దాదాపు వడేళ్లు పట్టింది. ఘంటసాల కుటుంబంవారికి ఆ చిత్రం 1967 చివర నేపథ్య గాయకులుగా చలనచిత్ర రంగ వ్యయాన్నీ ప్రయాసనూ మిగిల్చింది. ప్రవేశం చేసిన బాలసుబ్రహ్మణ్యం తమ అభ్యుదయానికి కారకు

• ౫ 1974లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర మంత్రివర్గంలో విద్యాశాఖా లైన వారందరికీ కృతజ్ఞతలు తెలిపే రీతిలో 1993 ఫిబ్రవరి మాత్యులుగా ఉన్న మందలి వెంకట కృష్ణారావుగారు ఆకాశవాణి 14న హైదరాబాదు లలిత కళాతోరణంలో ఘంటసాల విగ్రహ ద్వారా ఘంటసాలకు శ్రద్ధాంజలి సమర్పిస్తూ విజయవాడలోని ఆవిష్తురణ సభను ఏర్పాటుచేశారు. చలనచిత్ర సంగీత శాఖలో ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలకు ఘంటసాల పేరు పెట్టగలమని _ వారికి రెండవ ఆదివారం ఆటవిడుపు కనుక అందరికీ వీలుగా ప్రకటించారు. మరి రెండు రోజులలోనే మంత్రివర్గం ఆ ఆలో ఉండాలని ఘంటసాల వర్ధంతి రోజయిన ఫిబ్రవరి 11 తర్వాత చనకు ఆమోదం తెలిపింది. అలా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వచ్చిన ఆ రెండవ ఆదివారాన్ని ఎన్నుకొన్నారు బాలసుటబ్ర విజయవాడలోని ప్రభుత్వ సంగీత కళాశాలకు ఆయన పేరు హ్మణ్యం. ల [2న తతా

లలా మన ఘంటసాలలా ఆరోజు దక్షిణ భారత చలనచిత్ర సంగీత చరిత్రలో మరపు _ ప్రతిష్టించడం తన బాధ్యతగా భావించాడు. ఇది సంస్కారానికి రాని రోజు. ఆ సాయంకాలం ఆరుగంటలకు లలితాకళా నిదర్శనం. ఒకరు చెబితే ఇటువంటివి రావు” అన్నారు నారా తోరణం ఆవరణలో నెలకొల్పిన ఘంటసాల విగ్రహాన్ని ప్రముఖ యణ రెడ్డిగారు. గాయని “భారతరత్న లతామంగేష్కర్‌గారు ఆవిష్కరించారు. ఆ “ఘంటసాల జీవితం గురించి తెలుసుకుంటే మనం జీవి తర్వాత జరిగిన సభకు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక తంలో ఎన్నో పారాలు నేర్చుకోవచ్చు. అయన తన గానా సలహాదారు దాక్టర్‌ సి. నారాయణరెడ్డిగారు అధ్యక్షత వహిం మృతంతో ఆం(ధ్రదేశానికి అమృతభిక్ష అందించారు” అని చారు. ఆ సభకు ముఖ్య అతిథి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి కోట్ల విజయ ఘంటసాల ఘనతను ప్రస్తావించి 'లక్షల ఖర్చుతో నిర్వపొస్తున్న భాస్మరరెడ్డిగారు. ప్రముఖ నటులు ఎన్‌.టి.రామారావు, అక్షినేని ఈ యాగం బాలు జీవితంలో చాలా గొప్ప ఘట్టం” అన్నారు నాగేశ్వరరావు, కృష్ణగార్లు ఘంటసాల సతీమణి సావిత్రిగారూ నారాయణ రెడ్డిగారు. వేదికను అలంకరించారు. ఆ తర్వాత విగ్రహ శిల్పి రాజగోపాల్‌ గారికీ ఘంటసాల ఘంటసాల పటం ముందున్న జ్యోతిని సావిత్రిగారూ, బాల పాటలలో అధిక శాతం రికార్డ్‌ చేసిన ఎ. ఆర్‌. స్వామినాథన్‌ గారికీ సుబ్రహ్మణ్యం అభ్యుదయానికి నాంది వలికిన ప్రముఖ సంగీత ముఖ్యమంత్రి విజయభాస్కరరెడ్డి సన్మానం చేశారు. రాజగోపాల్‌, దర్శకులు కోదండపాణి పటం ముందున్న జ్యోతిని కోదండపాణి స్వామినాధన్‌గార్ల గురించి బాలసుబ్రహ్మణ్యం ప్రసంగించారు. కుమారులు ఈశ్వర్‌గారూ వెలిగించారు. పైడిపాల రాసిన “తెలుగు సినిమా పాటు పుస్తకాన్ని లతామంగే లతామంగేష్కర్‌గారు ప్రార్ధనా గీతం ఆలపించారు. ష్మర్‌గారు ఆవిష్కరించి తొలిప్రతిని ముఖ్యమంత్రిగారికి అందిం దాక్టర్‌ నారాయణరెడ్డిగారు మాట్లాడుతూ ఆ రోజు “ఆంధ్ర చారు. పి.ఎస్‌.గోపాలకృష్ణ 'మన ఘంటసాలి పేర ప్రారం ప్రదేశ్‌ చలనచిత్ర సంగీత రంగంలో ఒక స్మరణీయ ఘట్టం. భించిన రచన వ్రాతప్రతిని లతామంగేష్కర్‌గారి చేతుల మీదుగా ఒక కమనీయ ఘట్టం” అన్నారు. “అగ్రశ్రేణి కధానాయకులకు బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు అందుకొన్నారు. ప్రాణంలాంటి గానాన్ని అందించి వారిచేత అభినయ రూపం ఆ తర్వాత ఘంటసాలతో తమకు గల సాన్నిహిత్యం ఇవ్వడానికి కారణభూతుడైన ఘంటసాల విగ్రహావిష్కరణ ఒక గురించి ఎన్‌.టి.రామారావు, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, కృష్ణగార్లు టైతే ఈ విగ్రహావిష్కరణకు (ప్రేరణ మరొకటుంది. 'గోవిందుడు ప్రసంగించారు. ఘంటసాల విగ్రహాన్ని నగరం నుదుట తిల అందరి వాడేలే' అని సినిమా పాటలో ఉంది. కాని ఈనాడు కంగా తలవాకిట ప్రతిష్టించినందుకు బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారిని బాలసుబ్రహ్మణ్యం ఆబాలగోపాల సుబ్రహ్మణ్యంగా మారాడు... అభినందించారు రామారావుగారు. “పూజ్యులు గానబ్రహ్మ తనను కనిపెంచింది తల్లిదండ్రులే అయినా తనను వినిపెంచిన ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావుగారి పట్ల నాకున్న (ప్రేమాభిమానా (పేక్షకులను గుర్తు పెట్టుకొని బుణ విమోచనంకోసం ఒక లను చూపడానికే ఈ సభకు వచ్చాను. 35 ఏళ్లు సుమారుగా సంకల్పం ఆయనకు కలిగింది. అదేమిటంటే తనను పలికించిన 302 చిత్రాలలో నటించిన నాకు దక్కిన ఘనతలో ఘంటసాల సంగీత దర్శకులను తనతోపాటు పలికిన గాయనీ గాయకులను, గారికి కూడా భాగం ఉంది. ఆ కీర్తంతా నాదేననుకోవడం తన స్వరాలకు అక్షరాలు సమకూర్చిన గీత రచయితలను దర్శకు మూర్ధత్వం అవుతుంది. రసస్ఫూర్తి కలిగించిన ఎన్నో పాటలు లను నిర్మాతలను ఒకే వేదిక మీదికి తీసుకువచ్చి వారందరినీ ఆయన నాకు పాడారు. కొన్ని చోట్ల ఆయన పాడితే నేను వచనం సత్మరించి తను బుణవిముక్తుడు కావడం ఒకటైతే తనకు చెప్పాను... అటువంటి అన్యోన్యత మాది” అన్నారు రామా ముందు గాయకాగ్రమూర్తిగా వెలుగొందిన ఘంటసాల వార రావుగారు. సత్వాన్ని తాను పుణికి పుచ్చుకుని దాన్ని భారతీయ స్థాయికి విస్త నాగేశ్వరరావుగారు మాట్లాడుతూ “ఘంటసాలగారు చని రెంవజేశాడు. కాబట్టి ఘంటసాల నిలువెత్తు కంచువిగ్రహం పోయారు అనుకొనే దానికంటే జీవించి ఉన్నారు అనుకోవడంలో 12 లతలా

ాలలాలాలాలాలాసాసాసాసాసాాాలాంంా మన ఘంటసాల నమ్మకం ఉన్నవాణ్ణి నేను. చాలా మంది చనిపోయే వరకు గిందంటూ “ఆ మహానుభావుని ఇంత భారీఎత్తున గౌరవించు బతుకుతారు. కొంత మంది బతికుండగానే చనిపోతారు. అతి కుంటుంటే మనను మనం గౌరవించుకుంటున్నంత ఆనందంగా కొద్ది మంది చనిపోయిన తరువాత ఎంత కాలమైనా బతుకు _ ఉంది... ఘంటసాలగారి స్మృతిని వారు దేశానికి చేసిన సేవను తారు. అటువంటి వారే నా చిరకాల మిత్రుడు ఘంటసాల...” మనం గుర్తుంచుకోవాలి” అన్నారు విజయభాస్కరరెడ్డి గారు. అని ఘంటసొలతో తమ అనుబంధం గురించి ప్రస్తావించారు. , “మేము మా అగ్రనటుడు నాగయ్యగారిని సత్మరించుకున్నట్టు ల త్త ఖు. చడం చాలా సమంజసంగా ఉంది” అన్నారు నాగేశ్వరరావు మంటి! న. కృష్ణగారు తమ ప్రసంగంలో “ఘంటసాల గురించీ ఆయన | ం పాటల గురించీ సంగీత పరిజ్ఞానం గురించీ ఎంత చెప్పినా అందరూ మహానుభావులే అందరికీ వందనాలు” అంటూ తక్కువే అవుతుంది. ఘంటసాల మృత్యుంజయులు. ఘంటసాల *మ టసంగం ప్రారంభించిన బాలసుబ్రహ్మణ్యం “నేను చాలా ఒక మంచి వ్యక్తి మాత్రమే కాదు. ఆంధ్రదేశానికి మధుర గాయ నెచొన్యుడ్తి. వయస్సులో బిన్నవాణ్ణి. ఇది నా ప్రచారంకోసం కుడు! ఆయనతో నాకు మరిచిపోలేని అనుబంధం ఉంది చేసున్న కార్యకమంకాదు... మహానుభావులైన ఘంటసాలగారిని అంటూ ఘంటసాల ఆరోగ్యం క్షీణించినా తమ మాట మన్నించి చొరోం మరచిపోకూడదు. నేపథ్యగానం అనే ఒక (ప్రక్రియకు “అల్లూరి సీతారామరాజు చిత్రంలో పాటను అద్భుతంగా నాంది ప్రస్తావన చేసిన వ్యక్తి ఆయన. భాషకు భావానికి పాడారన్నారు. ప్రాధాన్యం ఇచ్చి పాట ఇలా ఉండాలి అందరూ ఇలా పాడగల మ త ల గాలి అని మానా పెట్టిన వ్యక్తి ఘంటసాల... ఆయన తిని వది లతా మంగేష్కర్‌గారు “సుప్రసిద్ధ గాయకులు ఘంటసాల జ్య ఎంగిలి మెతుకులు ఏరుకుని తింటూ పాడుతున్న గాయ గారి విగ్రహాన్ని ఆవిష్కరించే ఈ మహదవకాశం నాకు లభించి జ్య వ్వ అ మహానుభావుణ్ణి నా తరువాత తరాలవారు నందుకు ఆనందిస్తున్నాను. ఒక మహా కళాకారుడికి జరుగు గుర్తుంచుకోవాలన్న అఖిప్రాయంతోనే ఈ కార్యక్రమం చేప తున్న ఈ గౌరవాన్ని చూసి నేను పులకించి పోతున్నాను. ఘంట ట్టాను... నా సొంత డబ్బుతో చేస్తున్న పని ఇది... ఆ మహాను సాలగారికి ము న భావుడి పేరు అందరికీ గుర్తుండే విధంగా గుడిలాంటిది కట్టాలనీ ర్‌ ఈ దేశానికి గానామృతాన్ని పంచి ఇచ్చిన గాయకుడికి ఈ గౌరవం. దీనికి కారకులైన బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారిని అభినం_ రక్తాన్సక్ష సమర్చించాలని చేసిన పని ఇది... విగ్రహం పక్క దిస్తున్నాను. నేను ఘంటసాలగారి అభిమానిని...” అంటూ నుంచి వెళ్తున్న వారు ఒక క్షణం అగి విగ్రహాన్ని చూసి 'ఆహా ప్రసంగించారు. 'నిదుర పోరా తమ్ముడా పాట కొంత పాడి స్బ్యన్హ్యా లని చేతులు జోదిస్తే ఆ జోడించిన చేతుల తాలూకు వినిపించి (శోతలను తమ మధురగాత్రంతో మైమరచేలా ఆత్మ నన్ను ఆశీర్వదిస్తుందనే ఆశ తో చేస్తున్న పని ఇది అన్నారు. చేశారు. ఆ తర్వాత ఆయన భావోద్రేకంతో కంటతడి పెట్టారు. ఆనాటి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి విజయభాస్కరరెడ్డిగారు ప్రసం సభా కార్యక్రమం చివర ఘంటసాలతో కలిసి పని చేసిన గ్‌స్తూ _ఘంటనాల విగ్రహాన్ని రవీంద్రభారతి ఆవరణలో. ప్యజబాటు కార్యక్రమానికి వచ్చిన సంగీత కళాకారులకూ ప్రతిష్టిస్తే బాగుంటుందని బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు. కోరారనీ . శ్యాయితలకూ లతామంగేష్కర్‌ గారు జ్ఞాపికలు అందజేశారు. అక్కడ కొన్ని ఇబ్బందులున్నందువల్ల లలితా కళాతోరణంలో షలో స్ట శృరూ (పకటిసూ పెట్టుకోమన్నామని చెప్పారు. ఉత్సవం ఎంతో ఘనంగా జరి ఆంగ్లభాషలోని అక్షరక్రమంలో ఒక్కొక్క పేరూ ప్రకటిస్తూ త 22 నా

టీ వావ మన ఘంటసాలలా వా కా అచల స రారా వాన" సో న. ॥ ల ॥ షె 1/4 వా! ల ల *,// శ్‌ య శ + న! న క్యూ / ర త చనన స 1! (ష్‌. "| టై లత 27! 104 టీ సతి. 11111. షై. న్‌ ఎం జ బ్య స్‌ ర్య ఎ సమ టం ర వ సళ స వాన మ యా నటే న 1; సా భం న 0 య గ స ల టి యం ల వా! న న 1 న యు వ మం యం నతు... కై గస [0 ల్‌ (ట్‌ న. న ఆ (4 గం న త 1 ప సవా (ట్టు స న మంగే | భలళటన్‌న సస యి ట్‌! న రం ల ల త. స న - వ సుం నానా ఆ షె గ్‌ యయ. గ న్తువల = న గా టం లా నా టా. రర న 11 ము. న గ్‌ న నం ను ' ఖా న టు స ఖ్‌ ల నల న సం. ల నం ప న. టం. న. | క ర. జ. రన సు స్థ ష మ. స్టే మ ణు లలన న న సరధ” వయ. స్స నవ న న యాం న న... లో బు టు ము స యులణనంల మ్‌ న నయ ఆ రం నం సస నాన. ర న తం న్‌ / వా ను టం న? త సా ు. తా స ల న న్‌ | - న. యం. రతం ళల పంల సము నం. లో శ్‌ న్‌ య న పం స్య ళం. శ | స న. ప్‌ పు న. మాపో న టట న న లర ర బడ! టు. స న. చం టన దుం. ను ల్‌ శ లా మ స .. గా మ. న. మ వ్‌ | ల న! . య . వ య. టు హి మా జి విశాఖపట్టణంలోని ఘంటసాల విగ్రహం త్‌ జా భం య. ల , ్ట్‌ మం. ఫస చం సం స చ న రం. నంతా ల్లా. మ మ న స కు మబ్పప్‌. న న స్టో మ మ దంట క ర స మ. లో | క న సు సే న న. 1 పరాన్న న త టి న మలు ను. పకా నం నై సం కో ఎ తం యు నంటే గా లు బన. | క మ మ్‌. షన న. న! [ 4 ల లు మ న స ప మల్‌ం ॥| యళ హు. న |. కలం స్ట లె స. | | గ - టి ౩. న్‌ ల సన లం య క్‌ చ క మ క్‌ ( మనన పనన మమ ణా నవా వష జ | ఆ కృష్ణాజిల్లా టేకుపల్లిలోని ఘంటసాల విగ్రహం లవ లపల ోనపలల్తనవవనోనననలననాననతనననువ నలా

సాపడడాడాడడాపటజటట--- మన ఘంటసాల ఉంటే - మొత్తం 185 మంది జ్ఞాపికలు అందుకొన్నారు. ఆ _ క్రొల్బారు. అవనిగడ్డ శాసన సభ్యుడు మండలి బుద్ధప్రసాద్‌గారి క్రమంలో చివరగా జ్ఞాపిక అందుకొన్నవారు ప్రముఖ సంగీత పూనికతో టేకుపల్లిలో నెలకొల్పిన ఘంటసాల మూర్తిని 1999 దర్శకులు ఎం. ఎస్‌. విశ్వనాథన్‌గారు. కార్యక్రమం జరిగినంత ఫిబ్రవరి 25నాడు ఎస్‌.పి. బాలసుబ్రవ్మణ్యంగారు అవిష్కరిం సేపూ విశ్వనాథన్‌గారు కన్నీళ్లు తుడుచుకొంటూనే ఉన్నారు. చారు. ఆనాటి సభకు అధ్యక్షత వహించిన బుద్ధ ప్రసాద్‌గారు, ఘంటసాల కుటుంబ సభ్యుల పక్షాన విజయకుమార్‌ రత్న కార్యక్రమంలో ముఖ్య అతిథిగా పాల్గొన్న ప్రముఖ దర్శకులు కుమార్‌ సోదరులు బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారిని గౌరవించారు. కె.విశ్వనాథ్‌గారు, ప్రముఖ కవి వేటూరి సుందరరామ సభానంతరం “ఘంటసాల స్వరార్చన' కార్యక్రమం జరి మూర్తిగారు ఘంటసాల ప్రతిభను కొనియాడారు. కడపలో గింది. ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహించిన పాటలనూ ఆయన విగ్రహం స్థాపనకు ఏర్పాట్లు జరుగుతున్నాయి. (నేపా ఆయన పాడిన పాటలనూ వినిపించడం ఆ కార్యక్రమం విశేషం. ల్‌లో కూడా ఘంటసాల మూర్తిని నిలిపే ప్రయత్నం జరిగిం ప్రముఖ దర్శకుడు జంధ్యాల ఈ స్వరార్చనకు వ్యాఖ్యాతగా వ్యవ దట!) హరించారు. ఘంటసాల విజయకుమార్‌ పాడిన “భలే మంచి అమర గాయకుడికి ఆలయం రోజు' పాటతో కార్యక్రమం మొదలైంది. కార్యక్రమంలో తరు 1) ఘంటసాలకు శ్రీకాకుళం జిల్లాలో ఒక గుడి కూడా వాతి పాటలను ఘంటసాల రత్బ్సకుమార్‌, మాధవపెద్ది సత్యం, రూపొందుతున్నది. ఘంటసాల స్వర పరిశోధకులు మాస్టర్‌ బాలసుబ్రహ్మణ్యం, జిక్కి రావు బాలసరస్వతీదేవి, పి.బి.శ్రీని టి.శరత్‌చంద్ర అరసవిల్లి దగ్గరి లంకపల్లి (గ్రామంలో శివశక్తి వాస్‌, శోభారాజు, జమునారాణి, మిత్ర, చిత్తరంజన్‌, సత్యారావు, ఆలయంలో ఘంటసాల విగ్రవిన్ని 500 కిలోగ్రాముల కంచుతో ఎస్‌.జానకి, జయదేవ్‌, కె. బి.కె. మోహనరాజు, స్వర్ధ్ణా కుమార్‌, రూపొందించడానికి నిశ్చయించారు. విగ్రహానికి కావలసిన చంద్రశేఖర్‌, వందేమాతరం శ్రీనివాస్‌, కె.రాణి, వసంత, హేమా కంచును ఘంటసాల అభిమానులనుంచి సేకరించాలని ఆలయ వతి, మాధవపెద్ది రమేష్‌, శైలజ, జి.ఆనంద్‌ పాడారు. నిర్మాతల ఆశయం. అత్యాధునికమైన కంప్యూటర్‌ పరిజ్ఞానాన్ని 2008 ఫిబ్రవరి 11న లలితా కళాతోరణంలో ఘంటసాల వాడి ఆ విగ్రహం ఉదర భాగంలో ఘంటసాల పాడిన అజరా తపాలాబిళ్ల విడుదల సందర్భంగా వర్పాటుచేసిన “పితృదేవోభవ మర భక్తిగీతాలనూ భగవద్గీతనూ 'చిప్‌' రూపంలో నిక్షిప్తంచేసి- కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్త్ర ముఖ్యమంత్రి నారా విగ్రహం నోటినుంచి గానం వెలువడుతున్నట్టు అమర్చాలన్నది చంద్రబాబునాయుడు గారు ఘంటసాల _ విగ్రహాన్ని రవీంద్ర ఈ గ్రామస్థుల ఉద్దేశం. ఈ గుడి నిర్మాణం త్వరలోనే పూర్తి భారతి ప్రాంగణంలో నెలకొల్పడానికీ ఘంటసాల పేరిట ఒక కాగలదని ఆలయ నిర్మాతలు ఆశిస్తున్నారు. సంగీత శిక్షణాలయ నిర్మాణానికి స్థలం ఇవ్వడానికీ అంగీక ౫) ఘంటసాల జీవితంలో వివిధ ఘట్టాలలో ఆయనతో సన్ని రించడం ఘంటసాల అభిమానులందరికీ సంతోషం కలిగించే హితంగా ఉన్నవారు, ఆయన సహకళాకారులు, బంధుమిత్రులు, విషయం. అభిమానులు మొదలైన వారిని ఎందరినో కలుసుకొని అపూర్వ రవీంద్రభారతి ప్రాంగణంలో ప్రతిష్టించిన ఘంటసాల విగ్ర మైన రీతిలో ఘంటసాల గురించిన డాక్యుమెంటరీని రూపొంది హాన్ని చంద్రబాబునాయుడుగారే ఆవిష్కరించడం ఆనందదాయక స్తున్నారు ఘంటసాల కుమారులు రత్నకుమార్‌గారు. 20038 మైన విశేషం! ఏప్రిల్‌ నాటికి దాదాపు 120 మంది అభిప్రాయాలు రికార్డ్‌ ఏ) _ గుడివాడలో నెలకొల్పిన ఘంటసాల విగ్రహాన్ని ఎస్‌.పి. చేశారు. బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు. 2001 జనవరి 10నాడు అవీష్మ “అభిమాన ఘనుడు రించారు. ఘంటసాల స్మృతిని శాశ్వతంచేస్తూ దివిసీమలోని )) 1975 ఫిబ్రవరిలో బరంపురంలోని ఘంటసాల కళా సమితి టేకుపల్లిలోనూ, విశాఖపట్నంలోనూ ఆయన వి(గ్రహాలు నెల వారు “అమర గాయకుడు ఘంటసాల స్మృతి సంచిక ప్రచురిం లా 20 లా

సాలా మన ఘంటసాలలా చారు. “గతంలో అతని అమృతగానం విని మా జీవనాలు ప్రావీణ్యంతో, గాత్ర మాధుర్యంతో తెలుగువారికి కొత్తకీర్తి పావనమైనాయి. ఇప్పుడు అతని స్మృతికావ్యం ముద్రింపజేసి సంపాదించిన వ్యక్త అని ప్రశంసించారు. మా జీవితాలు ధన్యమైనాయి అంటూ తమ 'నివేదనిలో తమ ఘంటసాల సంగీత సంస్మరణ ప్రయత్నం గురించి వివరించారు. ఘంటసాల గురించి ప్రము ౪) 1990 డిసెంబర్‌ 4నాడు మచిలీపట్నంలో “శ్రీ ఘంటసాల ఖులు రాసిన అభిప్రాయాలతోబాటు “అభిమానుల అ(శ్రుతర్చ సంగీత సంస్మరణ కళాపీఠం” ప్రారంభమయింది. ఈ కళాపీఠం ణలు' కూడా స్మృతి సంచికలో కనిపిస్తాయి. 'ఘంటసాల చరిత్ర వారు తెలుగు సినిమా సంగితంతో, ఘంటసాల సంగితంతో పేరిట ఒక సంక్షిప్త రచన, ఘంటసాల సంగీత దర్శకత్వం ప్రత్యక్షంగాగానీ పరోక్షంగాగానీ సంబంధంగల రసజ్జులను వహించిన చిత్రాలపట్టికు ఆయన ప్రైవేటు రికార్డుల పట్టిక, ఎన్నుకొని ప్రతి ఏడాదీ 'గౌరవ జీవిత సభ్యత్వ పురస్కారం ఆయన స్వీయ రచనలు కొన్ని కూడా సంచికలో చోటు చేసు అందించే కార్యక్రమాన్ని 1991 నుంచి మొదలుపెట్టారు. ఈ కున్నాయి. పురస్కారాన్ని మొట్టమొదట అందుకొన్నవారు కరుణశ్రీ. వివిధ “స్థిరమైనది మా మదిలో మధురమైన నీ గానము" సంస్థలు నిర్వహించిన సంగీతపు పోటీలలో గెలుపొందిన ౫ ఘంటసాల వాణినీ బాణినీ ప్రస్తుతిస్తూ పింగళి వాణిగారు యువతీ యువకులకు ప్రోత్సాహక పారితోషికాలు ఇవ్వడం, నాలుగు పాటలు రాశారు. వాటికి జె.పురుషోత్తం (పురుషోత్తమ ఆర్ధికంగా వెనుకబడిన సంగీత విద్యార్ధులకు యథాశక్తి ఆర్ధిక సాయి) గారు సంగీతం సమకూర్చగా ఎస్‌.జానకిగారూ అను సహాయం అందజేయడం వంటి కార్యక్రమాలనూ ఈ కళాపీఠం పమా విల్సన్‌గారూ గానం చేశారు. ఆ పాటలను ఎస్‌ఇఎ సంస్థ నిర్వహిస్తున్నది. కళాపీరం కార్యక్రమాలపట్ల ఆకర్షితులై ఘంట 1980లో గ్రామఫోన్‌ రికార్డుగా వెలువరించింది. ఎస్‌.జానకి సాల సతీమణి సావిత్రిగారు - తమ పేరిట తమ కుటుంబ గారు 'భళిరా ఓ గాయక ఘంటసాల నాయకా స్థిరమైనది మా సభ్యుల పేరిట ప్రతియేటా కార్యక్రమాలు నడిపించమని మదిలో మధురమైన నీ గానము" అనే పల్లవిగల పాటనూ అందుకు తగిన ఆర్ధిక ప్రోత్సాహం అందిస్తూ ఉన్నారు. “సంగీతానికి అలంకారము నీదు గానము అనే పల్లవిగల ౪) కరీంనగర్‌లో 1982లో పి.వి.ఎస్‌. ఎన్‌. శర్మగారి కృషితో పాటనూ పాడారు. అనుపమా విల్సన్‌ ఘంటసాల గాత్రాన్ని _ రూపొందిన “శ్రీ ఘంటసాల సంగీత కళాసమితి' అప్పటి నుంచీ తలపిస్తూ “అజ్ఞాత గురుదేవా నమస్తే నమస్తే అనే పాటనూ ప్రతి ఏడాదీ ఘంటసాల జయంతినీ వర్ధంతినీ నిర్వహిస్తున్నది. “మరపురాని మహనీయుడు ఘంటసాల అనే పాటనూ పాడారు. ఘంటసాల పాటల పోటీలు, ఘంటసాలపై కవితల పోటీలు, ఈ పాటలనూ ప్రముఖులు కొందరి అభినందనలను కలిపి తెలుగు సినిమా పాటల పోటీలు, దేశభక్తి గేయాల పోటీలు - “భారతదేశ చరిత్రలో (ప్రసిద్ధ గాయకుడు- ఘనుడు మన ఘంట ఇలా రకరకాల పోటీలు నిర్వహించే ఈ సంస్థ 1992 నుంచి సాలి పేరిట 1980 ఫిబ్రవరిలో ఒక చిన్న పుస్తకం ప్రచు _ 'ఘంటసాల పురస్కారం” ఇస్తున్నది. 1986 జనవరి 19నాడు రించారు పి.రామమూర్తిగారు. నిర్వహించిన ఘంటసాల జయంతి సందర్భంగా పి.పద్మావతి ఏ 1985 డిసెంబర్‌ 28నాడు మద్రాసు తెలుగు అకాడెమీ శర్మగారు రాసిన 'అమరగాయకుడు” అనే పుస్తకాన్ని ఆవిష్క పక్షాన ఆ సంస్థ ప్రధాన నిర్వాహకులు టి.వి.కె. శాస్త్రిగారు రించారు. ఘంటసాల జీవితాన్ని వివరించే ఆ బుర్రకథను విశాఖపట్టణంలోని రైల్వే ఆడిటోరియంలో 'ఘంటసాల స్మారక ఆరోజు సభలో ముగ్గురు బాలికలు గానం చేయడం విశేషం. సకల గాయక సంగీతోత్సవం' ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సంగీతోత్సవ 1994లో ఈ కళాసమితివారి విజయవాడ శాఖను ఘంట సాల సభలో అక్కినేని నాగేశ్వరరావుగారు ప్రసంగిస్తూ “ఘంటసాలలేని కుమారులు విజయకుమార్‌గారు ప్రారంభించారు. కొరత ఏనాటికీ తీరేదికాదు” అన్నారు. ప్రముఖ సంగీతవేత్త $ ఘంటసాల పట్ల భక్తిభావనతో కొందరు అభిమానులు మంగళంపల్లి బాలమురళీ కృష్ణగారు “ఘంటసాల తమ సంగీత కృష్ణాజిల్లా మచిలీపట్నంలో 1975 జనవరిలో 'గాన సమ్రాట్‌ చత 1 ఏ0 తతత

లాలా మన ఘంటసాలలా శ్రీ ఘంటసాల వేంకటేశ్వరరావు స్మారక సాంస్కృతిక సంఘము” హైదరాబాదులో నిర్వహించారు. 1996లో విజయవాడలో 86 అనే సంస్థను నెలకొల్పారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ మొత్తంమీద కనీసం గంటలసేపు, 1997లో కాకినాడలో 24 గంటలసేపు, 1998లో నూరు శాఖలయినా నెలకొల్పాలనే ఉద్దేశంతో 1982లో దాన్ని నెల్లూరులో 24 గంటల సేపు, 1999లో విశాఖపట్టణంలో 24 రాష్ట్ర వ్యాప్తి కలిగిన సంఘంగా “రిజిస్టర్‌ చేశారు. మచిలీపట్నం గంటల సేపు, 2001లో 12 గంటల సేపు ఈ ఆరాధనోత్సవాలు లోనేకాక గుడివాడ, చల్లపల్లి, కూచిపూడి, అవనిగడ్డ, జరిగాయి. 2008లో ఈ ఉత్సవాల కేంద్రం: తణుకు. నాగాయలంక మొదలయిన చోట్లలో సంఘ శాఖలు నెలకొల్పి ఘంటసాల పాటలతో ప్రత్యేకంగా నిర్వహించే ఈ ఉత్స ఎన్నో కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తూ వస్తున్నారు. ఘంటసాల వాల సందర్భంగా ప్రసిద్ధ సంగీత కళాకారులకు ఘంటసాల జీవితాన్ని హరికధ, బుర్రకధ, యక్షగానం, నాటకం, సినిమా __ అవార్డ్‌ ఇవ్వడం, సమ్మానం జరపడం వంటివీ చేస్తున్నారు. అనే ఐదు రూపాలలో తీర్చిదిద్దాలనే ఆకాంక్షతో కృషి చేసిన ఈ ఘంటసాల అవార్డ్‌ పొందినవారు: పి.సుశీల, ఎస్‌.జానకి, సంఘం 1992 నాటికి హరికథనూ, బుర్రకధనూ వెలువ ఎల్‌.ఆర్‌, ఈశ్వరి, ఎస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం. సన్మానితులు: రించారు. సంఘంవారు- పశ్చిమగోదావరి జిల్లా నరసా పురం జిక్కి పి.లీల, పి.బి.శ్రీనివాస్‌. వాస్తవ్యులు, ప్రసిద్ధ హరికధకులు అయిన పెద్దింటి దీక్షితదాసు అమెరికన్‌ తెలుగు అసోసియేషన్‌ వారు ఘంటసాలను భాగవతారుగారు హరికథ రూపంలో రాసిన ఘంటసాల కథను దండిభొట్ల వేంకటశాస్తి భాగవతార్‌ గారు పాడగా రికార్డు. “బీ గొరుకుడు' అనే బిరుదుతో సత్కరించాలని నిర్ణయించి ల్‌ 8 దై పురస్తా, లో కిన్నెరవారు నెల్లూరులో ఏర్పాటు చేయించారు. అవనిగడ్డకు చెందిన డాక్టర్‌ ఘంటసాల ఆ పురన్మారాన్ని 1998 మ శ్ర రా ల డె య ల చేసిన ఆరాధనోత్సవంలో ఘంటసాల సావిత్రిగారికి అంద సుబ్బారావుగారి ప్రోత్సాహంతో టి.ప్రకాశరావుగారు (ప్రకాశ్‌ జేశారు బుర్రకధ దళంలో ప్రధాన కథకులు) 'శ్రీ ఘంటసాల జీవన * రాగం' పేరిట రాసిన బుర్ర కధను గానసామ్రాట్‌ శ్రీ ఘంటసాల ఘంటసాల గానయజ్ఞం వేంకటేశ్వరరావు స్మారక సాంస్కృతిక సంఘము వారి అవనిగడ్డ ౪) హైదరాబాద్‌లో ఉంటున్న గాయకులు అమలాపురం కన్నా శాఖవారు 1992లో (ప్రచురించారు. ఘంటసాల వారి జీవి రావుగారు 'ఘంటసాల గానయజ్ఞం పేరిట పన్నెండున్నర తంలో ముఖ్యఘట్టాలను వేటినీ విడిచిపెట్టకుండా కథలోకి. గంటలసేపు - ఘంటసాల పాటలు వినిపించారు. 2001 తీసుకు వచ్చారనీ, “నేటి యువతరానికి ఘంటసాల వారి దీక్ష, డిసెంబర్‌ 4ఉనాడు హైదరాబాద్‌ త్యాగరాయ గానసభలో సాధన, నిజాయితీ, వినయమూ మార్గదర్శకాలవుతాయనడంలో ఉదయం ఏడున్నర గంటలనుంచి రాత్రి ఎనిమిది గంటల దాకా సందేహములేదు” అని కరుణశ్రీ జంధ్యాల పాపయ్య శాస్త్రిగారు ఘంటసాలగారు పాడిన దాదాపు 150 పొటలనూ, చివర ఈ బుర్రకథకు శుభాశీస్సులు అందించారు. కుంతీకుమారి పద్యాలనూ భగవద్గీత శ్లోకాలనూ గానంచేశారు

1. హైదరాబాద్‌ కిన్నెర ఆర్ట్‌ థియేటర్స్‌వారు ఘంటసాల కన్నారావుగారు. “అన్ని పాటలనూ నిలుచుండే పాడాను. ఆ శక్తి మహనీయ స్మృతికి తమ నివాళిగా “నిర్విరామ ఘంటసాల ఘంటసాల వారి ఆశీర్వచనంతోనే సమకూరిందని విశ్వసిస్తు ఆరాధనోత్సవం' పేరిట 1994 నుంచి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తు న్నాను అంటారు కన్నారావు గారు. న్నారు. “శాస్ర్తీయ లలిత సినీసంగీత చక్రవర్తి శ్రీ ఘంటసాలగారి ౫) వరంగల్లులో “జూనియర్‌ ఘంటసాలిగా తమను అభి పేరున ఆరాధనోత్సవాలు జరగాలనే స్ఫూర్తితో ఈ ఉత్సవాలు వర్ణించుకొనే గుజ్ఞాం రమేష్‌గారు పదేళ్లనుంచి ఘంటసాల నిర్వహిస్తున్నాము” అని కిన్నెర సంస్థ కార్యదర్శి మద్దాలి జయంతి నిర్వహిస్తూ పాటల పోటీలు ఏర్పాటుచేస్తున్నారట. రఘురాంగారు తమ సంస్థ ఆశయాన్ని వివరించారు. 1994లో ౫) 'ఘంటసాల స్వర పరి శోధకులు మాస్తర్‌ టి. శరత్‌ చంద్ర పన్నెండు గంటలు, 1995లో 24 గంటలు కార్యక్రమాలు గారు హైదరాబాద్‌ నుంచి 'ఘంటసాల సంగీత కళాశాల” పేర లా ర

పటట మన ఘంటసాల ఘంటసాల పాటలు కొన్నిటి సాహిత్యాన్ని (ఆయన ఏ [్రుతిలో హెచ్‌.ఎస్‌.బ్రహ్మానందగారి “బహుదూరపు బాటసారి. తొలిసారి పాడారో తెలియజేస్తూ) ఆరు భాగాలుగా 2001లో ప్రచురిం 1987లో వెలువడిన ఈ రచన 2002లో పునర్శుద్రితం. చారు. మరికొన్ని భాగాలు వెలువడనున్నాయి. ౫) ఘంటసాల గురించిన తమ జ్ఞాపకాలెన్నిటినో ఆయన ౪) విశాఖపట్టణం జిల్లా ఎలమంచిలిలో ఘంటసాల సాంస్కృ సతీమణి ఘంటసాల సావిత్రిగారు 'స్కృతి తరంగాలు పేరిట తిక సంఘంవారి చొరవతో ఘంటసాల 'ఆడిటోరియంి నిర్మిం 2002లో పుస్తక రూపంలో ప్రచురించారు. ఈ పుస్తకంలో - చారు. ఘంటసాల గురించిన ఆత్మీయమైన వివరాలెన్నిటినో ఆత్మీయ ఆకాశవాణి “అంజలి మైన శైలిలో అందించారు సావిత్రిగారు. ౪) ఘంటసాలను నిత్యమూ స్మరించే ఘనత అకాశవాణిది. *టర్‌నెట్‌లో ఘంటసాల ఆయన జయంతినీ వర్ధంతినీ ఆకాశవాణి విశేషంగా గుర్తిస్తుంది. 1994వ సంవత్సరం. డిసెంబర్‌ 19వ తేది. గ్రీనిచ్‌ కాల గడచిన 30 సంవత్సరాలలో అఆకాశవాణికి చెందిన వివిధ మానం ప్రకారం సమయం 19 గంటల 2 నిమిషాల 14 కేంద్రాలు ఘంటసాల గురించి ఎన్నో కార్యక్రమాలు ప్రసారం సెకన్లు. చేస్తూ వస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు ఒక్క వరంగల్లు కేంద్రమే బసవరాజు వెంకట శ్రీదేవి ఇంటర్‌నెట్‌లో 300.0210 2002 డిసెంబర్‌ శనాడు ఘంటసాల జయంతి సందర్భంగా 114120 761484 (601) వార్తాబ్బందం వారి వెబ్‌క్షేతంలో ఒక దాదాపు రోజంతా నాలుగు గంటలబాటు ఆయన గానం స్వందేశాన్ని ఉంచారు. ఆమె తమకు తమ్ముడయిన బసవరాజు వినిపించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రపు 'భాగ్యలక్ష్మి' లాటరీ ప్రచారం __శ్ర్రధర్‌ను క్రిస్మస్‌ కానుకగా ఏం కావాలో అడిగితే అమెరికాలోనే కోసం వివిధ భారతి వాణిజ్య ప్రసార విభాగం ద్వారా ఘంట సృద్ధి పెరిగిన ఆ పద్దెనిమిదేళ్ల యువకుడు తడుముకోకుండా గాలకు చిత్రరంగ ప్రముఖలెందరో నివాథలు అర్చించే రర తనకు ఘంటసాల సంగీతం కావాలన్నాడట. అప్పటికే శ్రీధర్‌ అయ్యాయి. చ్‌ ఘంటసాల సంగీతం (దాదాపుగా అంతా) టేపులూ, సీడీలూ సెకరించాదడు.

• ఘంటసాల గురించి చిన్నవీ పెద్దవీ అయిన ప్రచురణలు శ్రీధర్‌ మాటలలోనే ఆ వివరాలు: “ఘంటసాల మరణించి నవలల సుంటసాల చీవిత రజతోత్సవ సంక ఇరవై ఏళ్లయిందంటే నమ్మడం కష్టం. అంతకన్నా (కొందరికి) తోనూ, మరికొన్ని కొతీ రచనలతోనూ 2401లో వై టి నమ్మడానికి కష్టమయిన విషయం - ఇక్కడ అమెరికాలో 'పుట్టి సాలా వెలువడి... ఖి పెరిగిన 18 ఏళ్ల వయసుగల శ్రీధర్‌ బసవరాజు అనే నేను

• ఘంటసాలకు బహుశా అత్యంత వీరాభిమాని కావడం...” ఏ ఘంటసాల ప్రైవేట్‌ రికార్డుల సాహిత్యంతో ఘంటసాల శ్రీదేవి సందేశం 'ఘంటసాల హోమ్‌ పేజ్‌ ఆవిష్కరణకు గురించిన అమూల్యమైన విషయాలతో వెలువడిన పుస్తకం ్రాం్రత్రీసింది. శ్రీనివాస్‌ పరుచూరి - శ్రీధర్‌ తదితరులు కలిసి ఘంటసాల భువన విజయము. ఘంటసాల విదేశయాత్ర 0రక్ర మార్చి 15న వివిధ దేశాలలోని ఘంటసాల అభిమాను సందర్భంగా వెలువడిన ఈ పుస్తకం సంపాదకులు ప్రముఖ లను కలుపుకొని 'ఘంటసాల పుటిను ప్రారంభించారు. ఈ కఠావిమర్శకులు వి.ఎ.కె.రంగారావుగారు.. ఆయన రాసిన శ్థిమ్రాన బృందంలో ఎక్కువ మంది అమెరికాలో ఉండగా ం దేశంలోనూ ఉండేవారు. ఈ బృందంలో మొదటి సభ్యులు

• ఘంటసాల సంగీత ప్రస్థానం గురించిన రచన - విష్ణుభొట్ల రామన్న పరుచూరి శ్రీనివాస్‌, ముని చంద్రశేఖర త [2 తతా

అవల మన ఘంటసాల రావు, కూనసాని సుబ్బా, సొంఠి రత్నాకర్‌, కందాడై కృష్ణ వేల 2001 అక్టోబర్‌ 21న ౧౧%౭౦౬6౮1౫83212 (మన మూరి రాజశేఖర్‌, పాలడుగు సంధ్య, కొండాక కృష్ణ, బసవరాజు ఘంటసాల) పేరిట ఒక వెబ్‌సైట్‌ మొదలయింది. ఈ బృందంలో శ్రీదేవి. బృందంలో మొదట 46 మంది సభ్యులుండేవారు. 84 మంది సభ్యులున్నారు. ఘంటసాలకు సంబంధించిన బృందం వారు ఘంటసాల సంగీతపు బహుముఖీనతనూ అద్వితీయమైన వెబ్‌సైట్‌గా దీన్ని రూపాందించాలన్నది బృందం దాని అంతస్సత్త్వాన్నీ చర్చిస్తూ ఆయన సంగీతపు ప్రాచుర్యాన్ని వారి ఆశయం. ఘంటసాల పాటలకు సంబంధించిన భావితరాల వారికి అందించే (ప్రయత్నం మొదలుపెట్టారు. తమ సూచికలు, అరుదైన పాటలు మొదలైనవి ఈ "సైటొలో ఉన్నాయి. దగ్గర వ్యక్తిగతంగా ఉన్న ఘంటసాల పాటల నిలువలు పెంచు వివరాలకు: 140:/గ౫౧౫-820125212.200. ఈ బృందంలో కోవడానికిగాక ఘంటసాల గురించిన విషయాల వినిమయాన్నే “*ళవి పరిమితం. కాగా ఈ సైట్‌లోని “ఆర్మైవ్స్‌' (శబ్దిభాందా తమ లక్ష్యంగా నిర్దేశించుకొన్నారు. తమకు ఆయన వ్యక్తిత ”ం) కూడా సభ్యులకు పరిమితం. జీవితంలోని లోటుపాట్లతో నిమిత్తం లేదనీ తమ చర్చ ఆయన ఇంటర్‌నెట్‌ ఘంటసాల అభిమానులు జరిపిన, జరుపు కళకు పరిమితం కావాలనీ బృందంవారు తమ ఆశయాన్ని తున్న చర్చలగురించీ వారి చర్చలలోని విషయాలగురించీ ఒక స్పష్టం చేసుకొన్నారు. ఆయన సంగీత దర్శకత్వం, ఆయన వివిధ ఉద్గంథం రాయవచ్చు. నటులకోసం పాడిన పాటలు, ఆయన వివిధ గాయనీ గాయ ఇంటర్‌నెట్‌లో ఘంటసాల గురించిన ముచ్చట్లు కొన్ని: కులతో పాడినవి, ఆయన వివిధ సంగీత దర్శకుల నేతృత్వంలో పారనంది లక్ష్మీనరసింహ (పాలన) చెప్పిన ఉదంతాలు: పొడినవి, ఆయన పాడిన పాటలన్నిటిలో అత్యుత్తమైన పది “ఒరిస్సాలోని పర్గాకిమిడిలో మహారాజావారి ఉన్నత పాఠ పాటల నిర్ణయం - మొదలైన అనేక విషయాల గురించి వారు శాలలో భళ్లమూడి సీతారామమూర్తిగారనే తెలుగు పండితులు ఎంతో ఆసక్తిగా చర్చించుకొన్నారు. ఆయన పాటల పట్టికలు పనిచేపేవారు.. ఆయన విజయనగరం మహారాజావారి రూపొందించారు. కాలక్రమాన ఆయన పాటలనూ సేకరిం సంస్కృత కళాశాలలో చదువుకొన్నవారు. విజయనగరంలో చారు. సంగీతంపట్ల తెలుగువారి నిరాదరణ గురించీ చరిత్రను ఘంటసాల భోజనంచేస్తూ వచ్చిన సత్రంలోనే సీతారామమూర్తి భద్రపరచే. విషయంలోని అశ్రద్ధ గురించీ విచారించారు. గారూ భోజనం చేసేవారట. ఆదివారాలు భోజనాలవేళ మిత్రు ఉదాహరణకు 1996 జూలై 1 నుంచి 1978 మే 8 దాకా లంతా ఘంటసాలను పాటలో పద్యాలో పాడమని అడిగేవారట. బృందం వారి మధ్య 599 సందేశాల వినిమయం జరిగింది. ఎలాంటి సంకోచమూ లేకుండా ఆ భోజనశాలలోనే ఘంటసాల ఈ బృందంవారి సందేశాలన్నీ కలిపితే కొన్ని వందల తమ కమ్మని కంఠంతో పాదేవారట. సీతారామమూర్తిగారు పుటల గ్రంధమవుతుంది. పిల్లలకు పాఠం చెబుతూ తాము ఘంటసాలకు స్నేహితులమనీ 1998 మార్చి నుంచి 2000 జనవరి 15 మధ్య - తాలి _ ఘంటసాల పాటలూ పద్యాలూ వినగలిగిన అద్భృష్టవంతులమనీ బృందంలోని కొందరు సభ్యులు ఘంటసాల ఇగ్రూప్స్‌ పేరిట చెప్పేవారు. ఏ భాగవతమో రుక్మిణీహరణమో భారతమో పాఠం 152 సందేశాలు వినిమయం చేసుకొన్నారు. చెబుతున్నప్పుడు పద్యం చదివి ఆ పద్యానికి సంబంధించి ప్రస్తుతం తొలి బృందంలోని ముఖ్యసభ్యులు కొందరితో _ ఘాటసాల ముచ్చట ఏదయినా చెప్పేవారు. ఆరో జుల్లో యాహూ గగ్రూప్స్‌లో ఘంటసాల బృందం ఒకటి 2000 ఏప్రిల్‌ సత్రంలో ఘంటసాల పక్కన కూచుని భోజనం చేయడానికి 12న మొదలయింది. అప్పటినుంచి 2008 ఏప్రిల్‌ 21 దాకా మీకులు పోటీ పడేవారట!” 1210 సందేశాల వినిమయం జరిగింది. ఈ బృందంలో 125 “సల్యంపూడి రాధాకృష్ణరావు (ఆచార్య సి.ఆర్‌.రావు) మంది సభ్యులున్నారు. బృందం చిరునామా: గణాంకశాస్త్ర నిపుణులు. పెన్సిల్వేనియాలో కాలేజ్‌. స్టేషన్‌ [౧10://20208/2200 ౦000/80608 8280025212. ప్రాంతంలో నివసించేవారు. ఆయనా ఆయన భార్యా సంగీతం, ర

చతతతతవాలాలలాలాలాలాలాలాావావావ.పఊఆటట మన ఘంటసాల తతా నాట్యం వంటి లలిత కళల పట్ల ఎంతో ఆసక్తిగలవారు. రావు మరునాడు ఉదయం నిద్రలేచేసరికి నా మనసెంతో తేలికగా గారికి ఎందరో సంగీత కళాకారులు, నాట్యకళాకారులూ ఉన్నట్టు అనిపించింది. చిత్రంలో పాటపాడిన పాత్రతో నాకు తెలుసు. రావుగారి భార్య తమ అన్నయ్యకు ఘంటసాల మంచి ఎటువంటి సాొమ్యమూ లేకపోయినా నాలో మూడేళ్లుగా అణగి స్నేహితులని చెప్పారు. తమ పెళ్లిరోజున తమ అన్నగారు ఆ ఉండిన దుఃఖాన్ని ఘంటసాల బహిర్గతం చేశారు!” సాయంకాలం తమ మిత్రులైన ఒక మంచి గాయకుడు వచ్చి ఘంటసాల గాన చరిత

పాడగలరని చెప్పారనీ ఆ సాయంకాలం ఘంటసాల వచ్చి తమ $) కనిగిరిలో వ్యవసాయాధికారిగా పనిచేస్తున్న

గానంతో అందరినీ ఆనందపరిచారనీ చెప్పారు!” సుబ్బారాయుడుగారు తమ 'ఘంటసాల స్వరాలయం' ద్వారా

వెనిగళ్ల మోహనమురళీధర్‌ - తమను కదిలించిన ఘంట ఒక అద్వితీయమైన (ప్రయత్నం చేశారు. ప్రకాశం జిల్లా పెద సాల పాటల గురించి చెబుతూ: ఇర్లపాడుకు చెందిన సుబ్బారాయుడు గారిది సంపన్న కుటుంబం “నా జీవితంలోని వివిధ ఘట్టాలలో నన్ను కదిలించిన కాదు. 1988లో నెల్లూరులో ఘంటసాల పాటలు వింటూ

ఘంటసాల పాటలు ఎన్నిటి గురించో నేను చెప్పగలను. అయితే ఉండగా ఆ పాటల గురించిన సమాచారం సేకరించాలనిపిం “పాండురంగ మహాత్యం'లోని “అమ్మా అని అరచినా ఆలకించ చింది సుబ్బారాయుడిగారికి. తమ శక్తికి మించిన పని అయినా వేమమ్మా' అనే పాట నాకు ఎంతో ప్రత్యేకమైనది. 1982లో ఉత్సాహంతో పదేళ్లు (శ్రమించారు. ఘంటసాల పాడిన పాటల (నా వయసు అప్పుడు 19 సంవత్సరాలు) మా అమ్మగారు పల్లవులనూ పద్యాల తొలిపంక్తులనూ తెలుసుకోవడానికి వీలుగా మాచెర్ల దగ్గర జీపు ప్రమాదంలో మరణించారు. తీవ్రంగా 'ఘంటసాల గానచరిత అనే సూచిని రూపొందించారు. గాయపడి 'కోమాలో ఉన్న మా నాన్నగ్రారిని గుంటూరు జనరల్‌ 'ఘంటసాల గానచరితి అనే పేరును ఎస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం హాస్పిటల్‌లో చేర్చారు. నాకూనా తోబుట్టువులు ఇద్దరికీ అదొక సూచించారు. ఈ గాన చరితను సుబ్బారాయుడుగారు వ్యయ దెబ్బ. నేను తీవ్రమైన *డిప్రెషనొకు గురయి నాలుగు వారాల పయాసలకోర్చి ముద్రిస్తున్నారు. పాటు ఎడతెరపిలేకుండా ఏడుస్తూ ఉండేవాడిని. ప్రమాదంలో సుబ్బారాయుడుగారు. సేకరించిన వివరాల (ప్రకారం - తీవ్రంగా గాయపడిన ఫలితంగా నెలరోజులు పోయాక మా _ 1945 నుంచి 1974 దాకా 1215 తెలుగు చలనచిత్రాలు నాన్నగారు చనిపోయారు. మా ముగ్గురి ముందూ కనిపిస్తున్న విడుదలయ్యాయి. వోటిలో “అసలు తెలుగు చిత్రాలు 911. వాస్తవం అది. మా నాన్నగారి దేహాన్ని చూస్తూ కూడా నేను ఇతర భాషల నుంచి తెలుగులోకి దిగుమతి అయిన డబ్బింగ్‌ ఏడవలేకపోయాను. ఆ తర్వాత మూడేళ్లపాటు ఎంత ప్రయత్నిం చిత్రాలు ౩14. వీటిలో ఘంటసాల పాటలున్న అసలు చిత్రాల చినా ఏడవలేకపోయేవాడిని. మా అమ్మగురించీ నాన్నగురించీ సంఖ్య 542. డబ్బింగ్‌ చిత్రాల సంఖ్య 104. ఘంటసాల పాట ఎంతగా అనుకొన్నా ఏడుపు వచ్చేదికాదు. నా గుండె బండ లున్న చిత్రాలు (1974 తర్వాత విడుదలైనవీ కలుపుకొంటే) బారిపోయిందేమోననీ నేను కొన్నిసార్లు అనుకున్నాను. మూడేళ్ల మొత్తం 654. తర్వాత నేను ఘంటసాల పాటలు సేకరించడం మొదలు ఘంటసాల ఎక్స్‌ప్రెస్‌ పెట్టాను... నా స్టైపండ్‌లోంచి పొదుపు చేసిన డబ్బుతో టేప్‌ 3) 1979-80 ప్రాంతాలలో హైదరాబాద్‌లో ఒక ఆటోరిక్నా రికార్డర్‌ కొన్నాను. మద్రాసు ఐఐటిలోని తపతి హాస్టల్‌లోని నా _ త్రిరుగుతూ ఉండేది. దాని పేరు 'ఘంటసాల ఎక్స్‌ప్రెస్‌. ఆ గదిలో ఒక రాత్రి ఘంటసాల పాటలు వింటూ - “అమ్మా అని ఆటోరిక్నా మీద ఘంటసాల వర్ణ చిత్రం ఉండేది. అరచినా” పాట వినడం మొదలుపెట్టాను. అంతే. నా కళ్లనుంచి ౫) మద్రాసు సమీపంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న ఒక కాలనీపేరు సె నీళ్లు కారడం మొదలయింది. ఆ రాత్రి చాలాసేపు ఏడుస్తున్నాను. ఘంటసాల వేంకటేశ్వరరావునగర్‌. లలత పేచేటే

లట మన ఘంటసాలలా అనై చ క్‌ స. . జ హనీ నన నని ళ్‌ స్‌ వ యయా గ ళా = " వ్రభుత్స్వసంగత్వన్తి ర్‌ళానౌ గె టై న ఖ్‌ ల వ! ల అ స్వ్వ్యల గ రు శ్రే వ! ము ష్‌ సన . న; స ॥ . | న్‌ టు. ల విజయవాడలోని ఘంటసాల వెంకటేశ్వర న. వెం రావు ప్రభుత్వ సంగీత నృత్య కళాశాల భవనం ఖం ఉగ ఈ చై అ ఈ! నావా భన న 1 న స శ మననం చి ట్‌ ల ఆయు హస శి ల క! నమా ౮ బి [| శీ ల షే షు వ ట్ర నే ర | + చ . ఖీ స 1 ఈ టర గ్గ హు ర్త ॥ పధ! ళ్‌ (€ గస య లగ | గుర 7 ళ్‌ న్‌ 3508450000 మ్‌ టా ఖీ మా... వాానిపే (౮ ఇరగ 6౧౮౧108616 అలగి 2003 ఫిబ్రవరి 11నాడు ఘంటసాల తపొలాబిళ్ల విడుదల సందర్భంగా జారీ చేసిన 'ఫస్ట్‌డే క్వ లలల 135 న

లాలా మన ఘంటసాలలా ౪) మద్రాసు పళవందాంగల్‌లోని రాజరాజేశ్వరీ ఆలయానికి ఎస్‌.జానకి, జమునారాణి, ఎస్‌.పి.శైలజ, ఎస్‌.పి.బాలసుబ్ర ఘంటసాల, కె.వి.మహాదేవన్‌ నిధులు సమకూర్చారు. ఆ గుడి హ్మణ్యం, వి.రామకృష్ణ, జి.ఆనంద్‌, మనోలతోబాటు ఘంటసాల గోపురద్వారంలో ఆ ఇద్దరినీ స్మరించే శిలాఫలకం ఉంది. కుమారులు రత్నకుమార్‌, కుమార్తె శాంతి, మనవరాలు వీణ “తపాలాబిళ్లులో ఘంటసాల పాటలు పాడడం విశేషం! ౪ భారత ప్రభుత్వపు తపాలాశాఖ ఘంటసాల స్మృతికి గౌరవ “గానవైద్యం'” సూచకంగా 2003 ఫిబ్రవరి 11నాడు ఆయన వర్ధంతి గుంటూరులో శిశువైద్య నిపుణులొకరున్నారు. ఆయన సందర్భంగా ఐదు రూపాయల విలువగల తపాలాబిళ్ల ఒకటి ఘంటసాల అభిమాని. శస్త్రచికిత్స చేసుకోవలసి వస్తే ఆ డాక్టరు విడుదల చేసింది. హైదరాబాద్‌లో ఘంటసాల కుమారులు గారు మత్తుమందు తీసుకోకుండా ఘంటసాల పాటలు వింటూ రత్సకుమార్‌ 'పితృదేవోభవ' పేరిట నిర్వహించిన కార్యక్రమంలో శస్త్రచికిత్స చేయించుకొన్నారు. ఆ తర్వాత నొప్పి తగ్గడానికీ ఈ స్టాంపు విడుదలయింది. తపాలా శాఖవారు రెండు. మందులేవీ వాడక ఘంటసాల పాటలే విని ఆరోగ్యం పుంజు రంగులలో ఈ స్టాంపును నాలుగు లక్షలు ముద్రించారు. కొన్నారు. మత్తుమందు వాడక శస్త్రచికిత్స జరిగినట్టు శస్త్ర వైద్య కేంద్ర కమ్యూనికేషన్ల శాఖ సహాయ మంత్రి తిరునావుక్క నిపుణులు ధ్రువీకరించారు. రసర్‌గారు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి నారాచంద్రబాబు “అసామాన్య గురువు” నాయుడుగారు ఈ స్టాంపు విడుదల కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. 1. 1998లో ఒక మధ్యాహ్నం కేరళ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ విజయవాడ తిరునావుక్కరసర్‌గారు తొలి తపాలాబిళ్లను ఘంటసాలగారి సతీ స్నేషన్‌లో ఆగి ఉంది. ఆ రైల్లో తిరువనంతపురందాకా ప్రయాణం మణి సావిత్రిగారికి అందజేశారు. అక్కినేని నాగేశ్వరరావుగారు చేస్తున్న ఒక తెలుగుబిడ్డ- కాఫీ తాగుతామని ఆ ప్లాట్‌ఫార్మ్‌మీద విశిష్ట అతిథిగా పాల్గొన్నారు. తిరునావుక్కరసర్‌గారు, చంద్ర న్న ఉపాహారశాలలోకి వెళ్లాడు. అక్కడున్న క్లోజ్డ్‌ సర్క్యూట్‌ ౧ ఉ న్న్న ట్‌ త మట. | గ్రిల్‌ బాబు నాయుడుగారు, నాగేశ్వరరావుగారు, ఘంటసాల ప్రశస్తి టీవీలో ఏదో సినిమాపాట దృశ్యం వస్తున్నది... కాఫీ ఇస్తున్న గురించి ప్రసంగించారు. ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు ఉపాహారశాల ఉద్యోగి “ఈ పాటే మా గురువుగారు పాడి గారు లలితకళాతోరణం ప్రాంగణంలోని ఘంటసాల విగ్రహాన్ని ఉంటేనా?” అన్నారు. కాఫీ కప్పు అందుకుంటూ తెలుగుబిడ్డ రవీంద్రభారతిలో నెలకొల్పడానికీ ఘంటసాల పేరిట సంగీత “ఎవరు మీ గురువుగారు?” అని అడిగాడు. 'ఘంటసాలి అని విద్యాలయ స్థాపనకు స్ధలం ఇవ్వదానికీ ఆమోదం తెలిపి ఘంట బదు లిచ్చారు ఆ ఉద్యోగి. ఆయన పేరు శ్రీనివాసరెడ్షిగారు. సాల అభిమానుల మన్నన పొందారు. సధ తపాలాబిళ తెలుగువారి జీవితంతో తెలుగుతనంతో తెలుగుమాటతో లాలళ్ల గురించిన వివరాలలో కోట్లాది మంది దేశ వ్ర్య్బత్రో విడదీయరానంతగా కలిసిపోయిన వారు ఘంటసాల. ప్రజలను తమ మధుర గాత్రంతో ముగ్ధులను చేసిన ఘంటసాల ఆయన పాటకు మరణం లేదు. తెలుగును (ప్రేమించే తెలుగు గౌరవార్థం తపాలా బిళ్లను విడుదల చేయడానికి తాము ఆనం వారికి ఘంటసాల పాట గొప్ప వరం. తెలుగు ఉన్నంతకాలం దిస్తున్నట్టు తపాలా శాఖవారు పేర్మొన్నారు. పాట ఉన్నంతకాలం ఘంటసాల మరపుకురారు. అందుకే తపాలాబిళ్ల విడుదల తర్వాత జరిగిన సంగీత కార్య ఆయన చిరంజీవి. అందుకే చిరంజీవి ఘంటసాల గురించిన క్రమంలో ప్రముఖ గాయనీ గాయకులు పి.లీల, పి.సుశీల, జిక్కి _ ఈ రచన కూడా అనంతం... ల

ప222222టపటడడోడడడ%సజజజజట----- మన ఘంటసాల తతత అనుబంధం -1 మీ ఘంటసాల కథ (ఘంటసాల చలన చిత్ర జీవిత రజతోత్సవం సందర్భంగా 1970లో వెలువడిన ప్రత్యేక సంచికలో ఈ రచన తొలిసారిగా ప్రచురితమైనది.)

ఒక సామాన్య కుటుంబంలో 1922 డిసెంబరు 4వ తేదీన నా _ వలసిందిగా ఆదేశిస్తూ ఉండేవారు. మా తండ్రిగారి యావజ్జీవిత జీవిత కథ ప్రారంభం అయింది. మా తల్లి దండ్రులకు కలిగిన తపఫలమే నా అభ్యుదయానికి కారణం అని నా నమ్మకం. సంతానంలో నేను మధ్యముణ్ణి. మా తండ్రిగారు ఘంటసాల మా తండ్రిగారు పోయిన తరువాత నా చదువు సంధ్యలు సూరయ్యగారు సంగీతజ్జులు. మృదంగం కూడా వాయించే తిన్నగా జరుగలేదు. దృష్టి ఎప్పుడూ ఆటపాటల మీద ఉండేది. వారు. ప్రధానంగా వారు తరంగ గానంలో ప్రత్యేక కృషి _ మా కుటుంబం అంతా మా మేనమామ ర్యాలి పిచ్చి రామయ్య చేసినవారు. నేడు తరంగగానంలో సుప్రసిద్ధులైన వారు చాలా గారి సంరక్షణ క్రిందికి వచ్చింది. మంది వారినుండి శిక్షణ పొందిన వారే. చివరి రోజులలో తండ్రిగారు చెప్పిన మాటలు ఎప్పుడూ

అయితే మా తండ్రిగారు సంసార జీవితంలో అతి నిర్లి తలపుకి వస్తూ ఉండేవి. “ఏమైనా సరే సంగీత విద్య సాధించాలి ప్తంగా ఉండేవారు. ఇంట్లో ఉంటే జపం చేసుకుంటూ ఉండడం, అని నాలో నేను శపథం చేసుకుంటూ ఉండేవొజ్జి. చుట్టు బయటకుపోతే ఏ ఏకాహాలలోనో, సష్తాహాలలోనో, భజన (ప్రక్కలనున్న చాలామంది సంగీత విద్వాంసులను ఆశ్రయించేను కాలక్షేపాలలోనో తన్మయులై గానంచేస్తూ ఉండడం. ఇంతే వారి శిక్షణ కోసం. అయితే గురుకులవాస దీక్షకు నాటి నా బాల్య జీవిత విధానం. సంసార బాధ్యతలను విస్మరిస్తున్నారని బంధువు ప్రవృత్తి తట్టుకోలేకపోయింది. అంతటితో ఏ విధమైన విద్యా లంతా విమర్శించే వారు ఆయన్ని. వ్యాసంగం లేక ఏదో కాలక్షేపం ధోరణిలో పడింది జీవితం. ఈ

మా తండ్రిగారి విషయంలో నా బాల్యస్మ ఖతి ఒకటి పరిస్థితులలో ఒక సంగీత సమావేశంలో నేనూ, నా సంగీతం ఎప్పుడూ మనస్సుకి తడుతూ ఉంటుంది. మృదంగం వీపున ఎంతో నవ్వుల పాలవడం జరిగింది. నాటీ నుండి ఒకే వేదన కట్టుకుని, నన్ను భుజం మీద ఎక్కించుకొని, ఎంత దూరమైనా ప్రారంభం అయింది. “సంగీత విద్య సాధించాలి. తండ్రిగారి ఎక్కడ భగవత్సంకీర్తనం జరిగితే అక్కడ హాజరయి, తాను ఆత్మకు శాంతి కలిగించాలి. నన్ను అపహాస్యం చేసిన వారిని మృదంగం వాయిస్తూ, పాడుతూ, నా చేత నృత్యం చేయిస్తూ... సంగీత విద్యలోనే ప్రతీకారం చేయాలి.” ఇదే నిరంతర ధ్యాన, ఉండేవారు. నాటి నా బాల్యస్వరూపం, నృత్యం అందరికీ నాటికి ఆంధ్రదేశంలో ఏకైక సంగీత కళాశాల విజయ ముచ్చట కొలుపుతూ ఉండేవి. ఆ రోజుల్లో నన్ను “బాల భర నగరంలో మాత్రమే ఉంది. మహామహులు శ్రీ ఆదిభట్ల నారా తుడు” అంటూ అందరూ ముద్దుగా పిలిచేవారు. ఎన్నో బంగారు. యణదాసు గారు, శ్రీ ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు గారు పతకాలు, బహుమతులు కూడా అప్పట్లో లభించేయి. ఆ మొదలగు సుప్రసిద్ధ విజయనగర సంగీత విద్వాంసుల కీర్తి బాల్యపు రోజులలోనే విశ్వదాత కాశీనాథుని నాగేశ్వరావు బాల్యం నుండి కూడా తెలియడం జరిగింది. సంగీతవిద్య పంతులుగారి దర్శనం చేసుకొన్న మధురస్మృతి ఉంది. విజయనగర సంగీత కళాశాలలోనే సాధన చేయాలి. గత్యంతరం

నా పదకొండవ ఏట మా తండ్రిగారు కాలధర్మం చెందేరు. లేదు. విజయనగరం వెళ్లడానికి తగిన ప్రోత్సాహం ఇంట్లో చివరి రోజుల్లో ఆయన నన్ను దగ్గరికి తీసుకొని, సంగీతవిద్య లభించే ఆశ లేకపోయింది. యొక్క గొప్పదనం చెప్తూ నన్ను సంగీతవిద్యలో తరించ ఇంట్లో ఎవరికీ తెలియకుండా చేతినున్న బంగారు ఉంగరం

లా 37 తలా

నా మన ఘంటసాలలా విక్రయించి ఆ సొమ్ము పట్టుకొని విజయనగరం చేరుకొన్నాను. ఆమె ఆ వాత్సల్య పూరితమైన భిక్ష నాకు అష్టయిశ్వర్యాలతో సరీగా ఆ సమయానికి సంగీతకాలేజీ వేసవి సెలవుల మూలంగా కూడిన భవిష్యత్తునే ప్రసాదించింది. సెలవులు పూర్తి అయిన మూయబడి ఉంది. అంతే కాకుండా నేను విజయనగరంలో తరువాత నేను సంగీతకళాశాలలో (ప్రవేశించడం జరిగింది. నిలదొక్కుకొని కాలేజీలో సక్రమంగా ప్రవేశించడానికి కూడా నాటి సంగీత కళాశాల ట్రిన్సిపాలు శ్రీ ద్వారం వెంకటస్వామి ఎంతో (ప్రతికూల వాతావరణం ఏర్పడింది. నాయుడుగారు నా సంగీతజ్ఞానం పరీక్షించి, నా గాత్రం సుశారీ ఇటువంటి నిరుత్సాహ పరిస్థితులలో శ్రీ పట్రాయని సీతా రంగా నిర్ణయించి నన్ను గాత్రసంగీతమే సాధన చేయవలసిందని రామశాస్త్రిగారి దర్శనం. చేసేను. శ్రీ శాస్త్రిగారు. సంగీత ప్రోత్సహించేరు. లేని పక్షంలో నేను వయొలిన్‌ విద్యార్ధిగా చేరి కళాశాలలో గాత్ర పండితులుగా ఉన్నారు. శ్రీ శాస్త్రి గారిని ఆ ఉందేవాడినేమో! ఆ రోజుల్లో ఆ వాతావరణంలో శ్రీ నాయుడి ప్రాంతంలో అందరూ సాలూరు చినగురువుగారనే వారు. (వారి. గౌరి శిష్యులని అనిపించుకోవడం గొప్పగా భావింపబడేది. తండ్రిగారు పెద్ద గురువుగారు) వారు సాలూరు గ్రామంలో మా గురువులు సీతారామశాస్రిగారి సమక్షంలో ఆరు అంతకు పూర్వం చాలా కాలం నుంచి సంగీత పాఠశాల నెల సంవత్సరములు దీక్షగా శాష్ట్రీయ సంగీతం అభ్యసించి కళాశాల కొల్ప్సి ఎంతో మంది విద్యార్దులకు ఉచితంగా సంగీత విద్య _ పరీక్షనిచ్చి పూజ్యులు ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడుగారి ఉపదేశిస్తూ ఉండేవారు. శ్రీ శాస్త్రిగారు విజయనగర సంగీత నుండి కళాశాల పట్టం పొందేను. విద్యార్ధి దశలోనే గవర్న కళాశాలలో ప్రవేశించి అప్పటికి కొద్దికాలమే అయింది. మెంటు సంగీత పరీక్షలలో హయ్యరు పరీక్షలో కూడా ఉత్తీర్ణుడ శ్రీ శాస్త్రిగారు నా చేత పాడించి, నా గాత్రం విని ఎంతో నయ్యాను. ముగ్భులయేరు. నన్నూ నా పరిస్థితులని తెలుసుకొన్నారు. సంగీత మా గురువుల ఉపదేశ మహాత్మ్యం వలన సంగీతవిద్య విద్య ఎడల నాకు గల తీవ్రమైన ఆకాంక్షను అర్ధం చేసుకొన్నారు. లక్ష్య, లక్షణములే కాకుండా నాదశుద్ధి, శ్రుతి శుద్ధి ఏర్పడ్డాయి. నన్ను సర్వవిధాలా ప్రోత్సహించి నాలో ధైర్యం కలిగించేరు. శ్రీ _ గురువుగారు విద్యార్భులలోని భావనాశక్తిని, నిర్మాణాత్మక శక్తిని, శాస్త్రిగారి గానం, వారి మూర్తిమంతం, సౌమ్యత నన్ను ప్రబ _ స్వాతంత్ర్యాన్ని రసదృష్టిని ప్రోత్సహించే వారు. వారి ప్రభావము లంగా ఆకర్షించేయి. “గురువు” అన్నమాట శ్రీ శాస్త్రిగారి ఎడలనే వలననే భవిష్యత్తులో నా సంగీతానికి ఒక విశిష్టత, ప్రత్యేక సార్థకమయిందనిపించింది. నాటి నుండే వారి సన్నిధిలో సంగీత వ్యక్తిత్వం ఏర్పడ్డాయి. సాధన ప్రారంభించేను. నేను సంగీత కళాశాల విడిచిపెట్టిన నాటికి ప్రస్తుతం, ల ప్‌ మూర్తి, వీణ విద్వాంసులు శ్రీ అయ్యగారి సోమేశ్వరరావు, హైద సత్రంలో భోజన వసతి కల్పించబడింది. నేను సంగీత కళా రాబాదు సంగీత కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ శ్రీ నూకల చిన సత్య శాలలో ప్రవేశించి, సత్రంలో భోజనప్త ఏర్పాటు అయే పర్యంతం నారాయణ, శ్రీ జనగాం ఆంజనేయులు మొదలగు నేటి సుప్రసిద్ధ జీవితం గడపడం ఏ విధంగా అనే సమస్య ఏర్చడింది. విద్వాంసులు చాలామంది ఇంకా అప్పటికి విద్యార్థి దశలోనే ఆ నాటికి ఇంకా సంస్కృత విద్యార్థులు - మాధుకరం ఉండేవారు. సంగితకళాశాల పట్టం పొంది విజయనగరం విడిచి చేయడం, వారాలు చేసుకొనడం అనేది చాలా సహజం అని పెట్టే తరుణంలో సుప్రసిద్ద హరికథకులు శ్రీ చొప్పల్లి సూర్య భావింపబడుతూ ఉండేది. నారాయణ భాగవతారు గారు నా చేత ఒక సంగీతసథ ఏర్పాటు మొట్టమొదట మాధుకరపు జోలె భుజాన వేసుకొని తిరిగిన. శ్ర్వించేరు. నాటి సభలో ఆటపాటలమేటి శ్రీ మదజ్ఞాడాదిభట్ల ఆ రోజు అనుభవం ఎన్నటికీ మరపురాదు. నారాయణదాసుగారు నాకు ఒక తంబురా బహూకరించేవారు. ఏమైనా నాడు ఏ తల్లి మొదటి కబళం నా జోలెలో వేసిందో ఆ రోజు నిజంగా నా జీవితంలో ఒక పర్వదినం. లతలా శే వర తతత

చాలాాాసాాసటట మన ఘంటసాలలా నా విజయనగర జీవితంలో, ఎన్నడూ మరవలేని వ్యక్తి శ్రీ అంతా యుద్ధ వాతావరణంలో మునిగి ఉంది. భారతదేశం పర సరిదెల లక్ష్మీ నరసమ్మ (కళావరు రింగు). విద్యార్థి దశలో ఆమె ప్రభుత్వానికి దాస్యం చేస్తూ ఉంది. మన నాయకులు అందరు నా ఎడల కనపర్చిన ఆదరాభిమానములు ఎన్నడూ మరవలేను. జైళ్లలో (మ్రగ్గుతూ ఉన్నారు. జాతీయ కాంగ్రెసు క్విట్‌ ఇండియా” సంగీత విద్యలో పట్టభద్రుడనయిన తరువాత స్వగ్రామం తీర్మానం చేసింది. రాజకీయంగా దేశమంతటా ఉద్విగ్న పరిస్థితి చేరుకొని ఆంధ్రదేశంలో పలుతావుల్లో శ్రీరామనవమి, శారదా ఏర్పడింది. దేశం నలుమూలలా 1942 ఆగస్టులో కార్చిచ్చువలె నవరాత్రులు, గణపతి నవరాత్రులు మొదలగు ఉత్సవ కార్య విష్లవోద్యమం చెలరేగింది. (క్రమాలలో, వివాహ మహోత్సవాల్లోనూ సంగీత కచేరీలు అనేకం నా వ్యక్తిగత జీవితం, నా కుటుంబ బాధ్యత, నా సంగీత చేసేను. సాధన అన్నీ దేశ భవితవ్యం దృష్ట్వా చాలా అల్పంగా కని ఆ రోజుల్లోనే పూజ్యులు వాగ్గేయకారులయిన శ్రీహరి పించేయి. నేను ఏనాడూ ఏ రాజకీయ ఉద్యమాల్లోనూ అంత నాగభూషణం గారు, శ్రీ పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులు వరకూ పాల్గొన్నవాణ్ణీ కాదు. ఏ విధమైన రాజకీయ విధానాలూ గారు, శ్రీ క్రోవి సత్యనారాయణగారు, శ్రీ వారణాసి బ్రహ్మయ్య తెలిసినవాణ్ణీ కాదు. అయితే ఒకటే అమాయకమైన ఆవేశం కలి శాస్రిగారు మొదలగు సుప్రసిద్ధ విద్వాంసుల ఆశీర్వాదాలు. గింది. దేశం యువకుల ధైర్యసాహసాలను, త్యాగాన్ని కోరుతూ పొందడం జరిగింది. తరువాత కొంతకాలానికి మద్రాసు చేరిన ఉంది. ప్రతి యువకుడూ అర్ధం, మానం, ప్రాణం, ఆహుతి తరువాత కూడా ఆల్‌ ఇండియా రేడియోలో నేను చాలాకాలం చేయవలసిన సమయం వచ్చింది. ఏమైనా కాని, ఇంతకంటే శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాలే ఇచ్చేవాణ్జి. భారత పౌరుడుగా వేరే కర్తవ్యం నాకు లేదు. ఈ ఆవేశంతోనే అయితే కేవలం సంగీత కచేరీల పైననే ఆర్థికంగా ఆధార చాలామంది మిత్రులతో నాటి ఆగస్టు ఉద్యమంలో పాల్గొన్నాను. పడి జీవితం గడపడం దుర్భరమనిపించింది. ఆంధ్రదేశంలో ఫలితంగా నాటి పరప్రభుత్వం 18 మాసాలు కారాగారశిక్ష సంగీత కచేరీలకన్న నాటక ప్రదర్శనలూ, హరికథలే ఆర్ధికంగా విధించింది. లాభదాయకంగా కనపడింది. బాల్యం నుంచి నృత్యంలోనూ, జైలు జీవితం నాకు ఎన్నో విధాలుగా మహోపకారం నాటక కళలోనూ అభిరుచి ఉండటంచేత స్వయంగా ఒక నాటక చేసింది. కర్తవ్యదీక్ష స్థిరసంకల్పం, నియమబద్ధమైన జీవితం, సమాజాన్ని స్థాపించి నాటక ప్రదర్శనలు ఇవ్వటం ప్రారంభిం నేను జైలు జీవితం గడిపినప్పుడే అర్ధం చేసుకున్నాను. చేను. అప్పట్లోనే సుప్రసిద్ధ స్టేజి నటకులు శ్రీ అద్దంకి శ్రీరామ జైలులో ఉన్నప్పుడే శ్రీ గోపాలరెడ్డిగారు, శ్రీ పొట్టి శ్రీరాము మూర్తి, శ్రీ పారుపల్లి సుబ్బారావు, శ్రీ పారుపల్లి సత్యనారాయణ, లుగారు, శ్రీ బి. యస్‌.మూర్తిగారు, శ్రీ ఎర్నేని సుబ్రహ్మణ్యంగారు, శ్రీ సూరిబాబు, శ్రీ రఘురామయ్య, శ్రీ పులిపాటి వెంకటేశ్వర్హు, మొదలగు నాయకుల సాహచర్యం లభించింది. శ్రీ పీసపాటి నరసింహమూర్తి మొదలగు పెద్దలతో పరిచయం జైలు నుండి విడుదల పొందిన తరువాత నాలో ఏ విధమైన అయి, తరువాత వీరిలో కొంతమందితో కలిసి నాటకాలలో రాజకీయాల ప్రభావం మిగలలేదు. మళ్లా నా సహజ మనస్థితిలో నటించే అవకాశం కూడా కలిగింది. అప్పట్లో ఒక మారు ఆంధ్ర _ పడి, నా సంగీతసాధనలోనూ, నాటక ప్రదర్శ్భనలలోనూ రోజులు నాటక కళాపరిషత్తులో కూడా పాల్గొనడం జరిగింది. అయితే గడపడం ్రారంభించేను. నాడు నాకు ఏ విధమైన గుర్తింపు కూడా జరగలేదు. తరువాత ఈ రోజులలోనే నేను వివాహం చేసుకొనడం జరిగింది. మరో పుష్కరం దాటేక ఆంధ్రనాటక కళాపరిషత్తు వారు నన్ను _ నా శ్రీమతి సాహచర్యం నా ఆశల, ఆదర్శాల సాఫల్యానికి నాందీ సన్మానించడం జరిగింది. వాక్యం పలికింది. సంగీత సభలు చేస్తూ, నాటకాలు ఆడుతూ, సంగీత శిక్షలు మా అత్తవారి గ్రామం పెదపులివర్రులో శ్రీమాన్‌ సముద్రాల చెపుతూ ఆర్థికంగా సతమతమవుతున్న సమయంలోనే ప్రపంచం రాఘవాచార్యులవారి పరిచయం కలిగింది. ఆ నాటికే శ్రీమాన్‌ ల 0 లాలా

లాలా మన ఘంటసాల రాఘవాచార్యులుగారు. సినిమా పరిశ్రమలో ప్రముఖులుగా పోతున్నాను. కళ ఎంత ఉన్నతమైనదైనా కావచ్చును. కళా ఉంటున్నారు. వారి ఆదరణతోనూ, ్రోత్సాహంతోనూ నేను కారుడు కళను తపస్సుగా భావించవచ్చును. కాని కళాకారుడు సినిమా పరిశ్రమకు 1944లో పరిచయం చేయబడ్డాను. అనతి ప్రజా సమస్యలకు, జీవితానికి, ప్రజల కష్ట నిష్టురాలకు దూరం కాలంలోనే సినిమా పరిశ్రమ నన్ను గుర్తించింది. సంగీత దర్శ కాకూడదు. తన కళ ప్రజా (శ్రేయస్సుకి వినియోగింపబడినప్పుడే కునిగా, నేపథ్య గాయకునిగా, అశేష ఆంధ్ర ప్రజానీకం అనన్య కళాకారుని జీవితం ధన్యం అవుతుందని నా విశ్వాసం. మైన (ప్రేమానురాగాలు నా ఎడల చూపించింది. నాటీ నుండి ఆ కారణం చేతనే దేశమాత పిలుపు ఎప్పుడు ఏ రూపంగా నేటి వరకు కళాకారునిగా, నా కృషినీ, సాధననూ దేశం ప్రోత్స _ వినవచ్చినా నా సేవలనర్పించడానికి సంసిద్ధుడుగానే ఉంటు హిస్తూనే ఉంది. నన్ను చూడటానికి, నా సంగీతం వినడానికి న్నాను. ప్రజలు చూపిస్తున్న ఆసక్తికి, నా కృతజ్ఞత తెలియపర్చుకొంటూ జాతీయ యుద్ధనిధి సేకరణలోనూ, అనేక వైద్యశాలల ఉంటాను ఎప్పుడూ. దక్షిణ భారతదేశంలో పల్లెలలోనూ, నిర్మాణంలోనూ, కళాశాలల నిర్మాణంలోనూ, పోలీసు నిధి సేక పట్టణాలలోనూ కూడా రసికుల ఎదుట కొన్ని వేల కచేరీలు చేసి రణలోనూ అనేక సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలలోనూ, కళాకారు ఉన్నాను. అనేక ప్రజాసంస్థలు, కళాసంస్థలూ నా ఎడల అఖి నిగా నా శక్తిని వినియోగించి ఆయా కార్యక్రమ నిర్వహణలో మానంతో సన్నానాలు చేసేయి. అంతే కాకుండా (ప్రముఖ రాజ భాగస్వామిని కాగలగడం నా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను. కీయ నాయకుల సమక్షంలోనూ దేశ మంత్రుల సన్నిధిలోనూ మన జాతీయ నాయకులు నాలోని సేవాభావాన్ని గుర్తించి కూడా నేను గానం చేసి వారి మన్ననలనందుకొనే అవకాశం అనేక రాజకీయ సభలలో పాల్గొనే అవకాశం కల్పిస్తూనే కలిగింది. మద్రాసు మాజీ గవర్నరు శ్రీ శ్రీప్రకాశ, రాష్ట్రపతి శ్రీ ఉన్నారు. ఆంధ్రదేశంలో జరిగిన సర్యోదయ మహాసభలో పాల్గొ రాధాకృష్ణ పండితుల సన్నిధిని గానం చేయగలగడం నా నడం నా భాగ్యవిశేషమే. / అద్బ్భష్టంగా భావిస్తున్నాను. శ్రీ కనూగాంధీ, శ్రీ వేముల కూర్మయ్య, శ్రీ బి.ఎస్‌. మూర్తి దగ్గరగా నూరు చిత్రాలకు సంగిత దర్శకత్వం వహించేను. శ్రీ ఊటుకూరి సత్యనారాయణ మొదలగు దళిత నాయకులతో 8 వేల పాటలుపైగా వివిధ భాషలలో సినిమా పాటలు పాడి దళితుల సమావేశాలలో పాల్గొని దళిత సమస్యను సానుభూతితో రికార్డు చేయబడి ఉన్నాయి. అర్ధం చేసుకొనటానికి తగిన గేయాలు పొడి ఉపన్యాసాలు చేసి సినిమాలతో సంబంధం లేకుండా దేవతామూర్తులపైన, నా కర్తవ్యాన్ని పొటిస్తున్నానని తృప్తిపడుతూంటాను. దేశం దేశభక్తికి సంబంధించి, వివిధ ఖండకావ్యములు నాచేత గానం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత మన భారత సంస్కృతినీ, చేయబడి రికార్డులు మూలంగా దేశం నలుమూలలా ఆనందించ కళలనూ, విదేశీయులు అర్ధం చేసుకునేందుకు తగిన అవ బడుతున్నాయి. సుప్రసిద్ధ మహాకవులు గురజాడ అప్పారావుగారి కాశాలు చాలా కలిగేయి. ముఖ్యంగా మన సంగీతం, మన వాద్య “పుత్తడి బొమ్మ పూర్ణమ్మ', శ్రీశ్రీగారి “'పాలాలనన్నీ హలాలదున్నీ, ములు, మన భరతనాట్యం విదేశీయుల మన్ననల నందు “ఆనందం అర్దవమైతే' అనే గేయాలకూ, శ్రీ కరుణశ్రీ గారి. కున్నాయి. | 'పుష్పవిలాపం', *'కుంతీకుమారి' మొదలగు ఖండకావ్యాలకు అయితే. భారతదేశపు వివిధ సంగీతరీతులను ఆకర్ష సంగీతం కూర్చి రికార్డు చేయగలిగే అద్భష్టం నాకు కలిగింది. శీయంగా విదేశాలలో ప్రదర్శించవలసిన అవసరం ఉంది. మన అయితే సినిమా వ్యక్తిగా 'ధన సంపాదన చేస్తూ అశేష దేశంలో శాప్రీయ సంగీతం ఎంత అభివృద్ధి చెందిందో 'దేశి ప్రజలను ఆకర్షిస్తూ ఆనందింపజేస్తూ, వారి సన్మానాలు అందు సంగీతం కూడా అంత అభివృద్ధినీ పొందింది. 'దేశి సంగీతం కోవడం మాత్రమే కళాకారుని జీవిత పరమార్థంగా భావించలేక సాహిత్య ప్రాధాన్యం కలిగి ప్రజా జీవితాన్ని ప్రతిఫలిస్తూ 'గతి' తా తం లా

జ ప్రధానంగా ఉంటుంది వన ఫంటనలయయయయిి సంగీతం మా . ఇంతవరకు విదేశీయు కల్పించ త్రమే విని ఆనందించడానికి లు మన శాస్త్రీయ ంచబడుతు తగిన రానా అ న్‌ స! డో లకావలాాకాకాళా కూరాబడిన స లు, బొమ్మలాట ౧. టీ . గ్రామీణ జీవితాన్ని ప్రతిఫ టకాలలోని పద్యపఠన వి న్‌. సో య పాట ప్రతిఫలిస్తున్న ప్రా ధాన, | స. మ లు, నూరు స్తున్న (్రాక్తన పదాలు వం. న న. దంపుళ్ల పా ్పైల పాటలు, చెక్క భజన , ఊడుపుల ప్రా జ. న. జ వ న్స వ మ. స టలు, లాలిపాట లు, పడవ పాట .. న 1 య. సంగీతరీతు లు, జోలపా లు, | 7 శే గే మ. క తం చ్‌ లై పై . కం. అయితే వాటిని గా ఆకర్షిస్తాయని |" న ల చ ॥ క ల . అవసరం. అంత మాత్రమే కళాత్మకంగా ప్రదర్శించే ద నా | వా మో వ్‌ . | త్రము కా త శ్‌ మ ఆయా సంగీతకారుల దు. వాటిని ప్రదర్శి క్ష క మ. ల ఎడల కళా గ్ఫెంచడానికి భి లప వ. స వ. అవసరమయి కారునికి ఎంతో య. ఇతే. ఉంటుంది 0౦తో సానుభూ ను న! శ. వ. రీతుల . అదృష్టవశాత్తూ తి నం స... వ. న్నిటితోనూ ఎంతో స ్రా నాకు ఆయా సంగీ వన న. బాల్యం నుండీ సన్నిహిత సంబం 01త య వ ౦డీ 'దేశి' సంగీత ప్ర ధం ఉంది. అతి . + ||; న. ఉంది. ముఖ్యంగా ప్రభావం కూడానా ప న , వ. 2 రీతులను ధ్ర దేశానికి చెందిన వివిధ ఎంతో - స. నమ విదేశాలలో ఆకర్షణీయ న వివిధ సంగీత లై | కం 0౧గా (ప ం ల 1 శకం నాకు ఉ ప్రదర్శి ల మ. ంది ర్ఫించగలనని వ. య అవకా . అయితే మన ప్ర వ. ప. శం కలిగించినప్పుడే ఇది సా య ప్రభుత్వం నాకుఈ |" + భా. నా ఆశలలో మవు . క స్‌ . లలో మరొక (ప తుంది న. న. 4 | టం గ రానికి తగిన పాఠ ప్రధానమైనది లలిత స న్‌ ణా న. ఈనాడు శాలలు నిర్మింపబడాలనే సంగీత ప్రచా అ .. ల... నాడు మన (ప లనేది య న . ప్రభుత * నం... . న. జ దా ౦ మ, న. మ. || స నికి ఎన్నో కార్యక్రమా స్తం మన కళలను అభివృద్ధి ప ప య. . న. సంగీత కళా లను అమలుపరుస్తున్న సృద్ధి పరచ ౬ ల టీ. న. శాలలు, గురుకు స్తున్నది. చాలా చో, _ వు య నిర్వహిస్తున్నది. స లములు, నా ట్ల టట షస. సతురస్తూవే ఈ సంగీత ,. నాట్య పాఠ టే స. వి చి చశ్రాల గ కు సు. షు! గ్‌ గ్ర స్తూనే ఉ అను, నా లా తి క. సన. న! టా తు న | పరస శనన నల న 0 శాస్త్రీయ స తు ర... వ గా 0 లలిత స ము యొక్ష నా విశ్వాసం. దే (ప్రచారం సరం ఉంది. 'ప్ర శాశాలలు స్థాపించ గ ఆవశ్యకత గురించింది . దేశం లలిత సంగీత క | ప్రభుత్వమే ఈ పని చేయగ గె వలసిన క్రమాలను ర్తించింది. ఆకాశవాణి ౦ కార్యక్రమ లలి. రొ లలిత స (క్ర 0లో నా అన్నది పటు చేస్తూనే ఉంది త సంగీత కార్య గ వవో నేను ప్రభుత్వానికి ఉపయోగప అన్న ఏ రెండు మూడు . అయితే లలిత సంగీత ల గపడగలననే డడ ఆధునిక 0 (ప్రేమ తో సార్ధకమవదు కవుల విషాదగే (ప్రేమమూర్తులు, పూజనీ ళ్‌ - యాలో వల ఆశీర్వాద ప్ర యులు, మా తల్లిద ద (ప్రభావంతో ల్లిదండ్రుల, గురు ల కంగా ని నా కర్తవ్యాన్ని భవిష త్తులో ర్వహించగ ప్యత్తులో సార్ధ స్తున్నాను.

నవలా మన ఘంటసాలలా అనుబంధం-2 జీవితంలో నేనెదుర్కొన్న పోరాటం! న 'సినీజనత' పత్రిక 1970 ఫిబ్రవరి 1 సంచికలో 'జీవితంలో నేనెదుర్కొన్న పోరాటం' శీర్షికన 'శ్రీ ఘంటసాల స్వీయరచన' ౪ సూచనతో వెలువడిన రచన ఇది: ల చిన్ననాటి పరిస్థితులు తల్చుకుంటే ఇప్పటికీ గుండె గుభేలు తర్చీదు ఇచ్చేవాడిని. వాళ్లంతా కలసి అప్పుడప్పుడూ న్‌ మంటుంది. నా అనుభవాలు పగవారికి కూడా కలుగకూడదనే ముట్టజెప్తండేవారు. కాని దానివల్ల లాభంలేదనుట నా అభిలాష, గుడివాడ తాలూకా చౌటపల్లి గ్రామంలో 19% ఉంగరాన్ని అక్కడే అమ్మేసి ఎవరికీ చెప్పకుండా విజయ అక్కడి జనవరి వ లేదీన ఆన్నంచాను. మా నాన్నగారికి సంగీతంలో... చేరాను. విజయనగరం చేరటానికి కారణం లేకపోలేదు. ల చి స కి ద ఆయన సంగీతం పాడుతుంటే నేన్స సంగీత కళాశాలలో సంగీతం బాగా నేర్పుతారని కో 0 | ష ప సనం ఉంది) న (ఆ విషయం ఇపుడు తల్చుకుంటేనే _ గారు అంటుండేవారు. వేసవికాలం సెలవులు త్‌ పస్తూ ఉంది). దుగొ క కొలేజి మూసేశార్సు. (ప్రిన్సిపాల్‌ దారం నాయు నాకు పదో ఏడు వచ్చేసరికి మా నాన్నగారు మరణించ్రార్రు వెళ్లా ౫ టిన్సిపాల్‌ ద్వా షను ఆయనకో మా మేనమామగారి పెంపకంలోనే ఉంట్రూ వ గను. నా దీన పరిస్థితిని, సంగీతాభీలా మకొంపళీ శ చ్చాను నా తెలియ లేజీలో విద్యాభ్యాసమంతా గుడివాడలోన్లే జరిగింది. కాని ఆ రోజ్రుల్ర భోజన చను నాయుదుగారు నన్ను కా రు ఇక అక్కడే చేరి క్ష ఆల్మ ఇళ్ళ బల ఇ ల్ల ఒంటబట్టలేద్దు. ఎంతసేపూ స్వంగ్షీక్ర మీదే ఆసక్షి వారాలు న కు టూ స ల కీవితం సాగి ఉందేది. | హ్‌ ప్పుకుంటూ, చందాల వాడ దా క సలు వి అటే చెవికోసుక్తునే వచ్చింది ఇల ఉండగానే ఎవరో చేసిన తప్పుడు పని గొ ము ం 0 ” సా " న స ఫారంతోనే చదువుకు స్వస్తి చెష్పాన్సు పడటంతో కూడా పోలో అక్కడి నుంచి నాటకాల్లో వేషాల్సువ్రేశ్రాన్స నాటకాల వ్యామై త్‌ కాలేజీలో తలదాచుకునే అవకాశం సీటయి”ో గు నభో కా ఆక " ఇదిపో; త టై ఇ ఎక్కువైంది. సంగీత్ర నేర్చు దొరు మ యంది కాలేజి తెరిచిన ర నం రాగ సాలు, వై 0 కి అ వచ్చా ననిపి ౧ బెమైగా పొట్ట పోషించుకో అక్కడ న్స సనీపించింది. రిని కలస బైననిపించింది. వెదుళ్లప్రల్లిల్రో సుసర్ల క్తష్ట జ్య టో చుష్టారుగా ఉంటున్న సీతారామశాస్రిగా య శుత్రూషేస్సి స ళ్‌ ఎ అహ్మశాస్త్రిగర న్నా కలిగి ఈ (శూషచెసి సంగీతం నేర్చుకోవాల్లన్సి వెళ్లాను. క్రాన్సి అక్కడ నేన్స 6 విన్చించ్రాన్సు. నాపై వారికి నమ్మకం ధూకరపాకీ నేర్చుకున్నదల్లా గురువుగా పిల్లల పాత్తిగృడ్డ్టు ఉతక ఇంట్లోనే ఇస ఏర్పాటుచేశారు. వారింట్లోనే ఉండి ను పూట మాత్రమే, ఇక్కడిట్లా ఎన్నాళ్లు బాక్రిత్ర చేసినా సం గీత వ పొట్ట పోషించ్చుక్ర్వల్స వచ్చింది. ఈ విధంగా రెందు బోనీ మూ గ్గంత్రదని భీమవరం దగ్గరున్న కొండపల్లి చేరాను. అక్ష. ౯ కష్టం. అందుచేత ఉదయాన్నే అన్నం దొచ లీ * ఘంట ఎల నాగభూషణం గాగ్రండ్రే వారు. ఆయ్రన్స ఫే! నా దగ్గరేమ్సన్నా్ష? గిన్నెలు కొనాలంటే డబ్బుల విజ ఆ లు పదికి 4 శ గ్‌ ససుణులు. దగ్గర బంధువు కూడా కావటంవల్ల. నక గెంటికి ఉత్తరం రాయక తప్పిందికొ నే వసో సంగితం బాగా నేర్చుకోవాలన్సే ఆశ కలిగ ల్ల నగరంలో నా పన ల్లి పూత్తికొ గా యీ వంటచేసే ఖర్తు ష ౦ది. క్రాన్సి అక్కడ జ సానంతా రాసి, చదువు ఫిన్‌ కళ నం ణ్‌ ఖ ్‌ పట్టింది, పాత్తిగృద్డల్సు ఉతకటంత్రో న్ఫ్వ న త్తరం రౌశాన్సు, వంటనే పైకం రావడంతో టికి గ నో తాలు పాకశాస్త్రంత్రో పెద్ద వర్ణాల వ్లగ్రక్ర్య వచ్చింది ్‌ కొన్నాన్సు సీకారామశాస్త్రిగారి ఇంటి దగరే పొఠాలు త్‌ తసరీ ఉంటుండగానే ఆ గ్రామానిక్తి దగరలో * ఇక్తృడ్ల నా గౌతంప్వ గ కాలేజి తే లక్‌ కొంతమంది కుర్రాళ్ల సె షల కొకొక ఉర్గు న్న అచిదని ఆయన అన్నారు. ద్య 0 0 (రాళ్లను పోగ్పశ్రేస్స “సారంగధర నాటకం టు నిర్జోష్ష్విన్స ముజువయింది. తప్పుపని చేసిన క జు న్గ” న ద్వాసన జరిగింద. నన్ను గాత్రపాట తరగతిలో చేర 2

త మన ఘంటసాల లా ర్వాత నా నాయుద రక సాగింది. ద్వారం న [0 జ భా నయుదుగారికి సీతారామశాష్తిగారికి నాపై సదలిటాలం త శ | సంవత్సరంలో విద్వాన్‌ప ర [1 111 అటు 11 తర్వాత నాయుడుగారి అను ద్వాన్‌పట్టం తీసుకున్నాను. | || యం - సవ్య! చేశాను. ఒక సభలో అనుమతితో అక్కడే అనేకపాటకచ్చేరల ం జ్‌ య . సై బహూకరించారు కూడా. . నారాయణదాసుగారు తంబురా . నే ఫి స్వగ్రామం చేరి సంగీత పాఠాలు చెప్పటం స లో గ త్‌ షు నేను అందులో నళ 1942 ఆగస్టు విప్లవం రావటం, త అం ల / శ జీవితం ఆనంద గ్గానటం, జైలుకు పోవటం జరిగింది. జైలు గ ౨౫ 1. గే అధిక్షారు గానే గడిచింది. నేను పాడగలనని తెలిసి జైలు. వచ్చారు. తర్వాత 'త్యాగ ళో వేషాలు వేశాను. ఇక్కడ వ వా లు పాడించేవారు. దానితో మంచి భోజనం పెట్టించే చ్చారు. తర్వా త్యాగయ్య లు వేశాను. ఇక్కడ పని రు. జైలులో కొంతమంది శిష్వగ బె 0 పెళ్టం చేస్తుండగానే “పల్నాటియుద్ధం”లో పాటలు పాడటానికి నెలకు (బవాడ్డ గోపాలరెడ్డి, పొట్టి శ్రీ ష్యగణం దూదా ఏర్పడింది. ఇక్కడే 110 రూపాయల ఉతంమీద బుక్‌ చేశారు. భరణివారి చితొ ఎనాములు భౌతిక దేహి త్రరాములు పరిచయమైనారు. (పొట్టీ లకు సుబ్బరామన్‌ మ్యూజిక్‌ డైరెక్టరుగా ఉండేవారు. ఆయనకు ఊరేగించ్వ్వల్రస్సి వస ల సాగనంపెటప్పు డు నేనే పాడుతూ “రత్నమాల” చిత్రానికి అసిస్టెంట్‌గాను, “బ్రాలరాజూకు అసోసి వచ్చేటప్పుడు వస్తదని నేను ఊహించలేదు). జ్రైలులోంచి యేట్‌గాను పనిచేశాను. అ శరుతోనే “లక్ష్మమ్మ” చికొనికీ కాని త్ర గండమైన వీడ్కోలు ఇచ్చారు. మ్యూజిక్‌ డైరెక్టర్‌గొ కుదిరాను. ఆ చిత్రం మూడేళ్లవరకూ (ప్రారం ఉదయించింది ల ంచంలోకి వచ్చి ఏం చేయాలి అన్నప్రశ్నే భమే కాలేదు. తర్వాత “కీలుగురం” “మనదేశం” అయిన వేయటం సాగి సరాసరి మోపిదేవి వెళ్లి నాటకాల్లో వేషాలు తర్వాతనే విజయాలో పర్మనెంట్‌గా చేరాను. 1952 నుంచి వర్రుత్రో స్వ ౦చాను. ఇట్లా జీవితం సాగుతుంటే పెదవులి విజయావారి అనుమతితో ఇర చిత్రాలకు కూడొ సంగీత ఊర్యే స్పిన్వ్హ ంధం కుదిరింది. సముద్రాల వారిదికూదా ఈ దర్శకత్వం వపహిస్తున్నాను. నేను మొట్టమొదటగా కోరస్‌ పాడినా సొతో అన్నవారు నాకు మంచి అవకాశం ఉంటుందని అక్కడ. విదిగొమాట పాడింది “స్వర్గసీమ” చిత్రంలో. “ఓహో నా రాజా” కేరిశశ్యత్ర నృ కూదా వారే. ఆయనపై నున్న విశ్వాసంతోనే _ అన్నద్విగో గతంలో నారాయణరావుకు పాడాను. మద్రాస ద్రాసు చేరాను. 1962లో కొంతమంది భాగస్థులతో “పరోపకొరం” చిత్రం చేశాన న వచ్చిన మర్నాడే రేణుకా ఆఫీసులో పాటి కచ్చేరి... తీశాను. విన్నార్స సినిమాలోని పెద్దవారంతా ఎంతో మంది వచ్చి ఇతరుల చిత్రాలలో మంచి సంగీతం అందిస్తూ, స్వంత మెంది ఫలితం మాత్రం లేదు. సముద్రాల వారి రక చితాలలో మచి సంగీతం ఇవ్వలేదేమని అనేక మంది నాకు తిన్నా. క కాళ్లు అరిగేటట్లుగా నిర్మాతల చుట్టూ మూణ్బలు ఉత్తరాలు రాస్తున్నారు. వాటీని చూస్తే నాకు నవ్వు వస్తుంది. నా ర్య జనన తృలితంగా ఘంటసాల బలరామయ్యగారు ణ్సీత్రొ సొంత చిత్రాలేనొః మరెవరివైనా నౌ సాయన పాటుబడి ఎన్నో ఎగ లో ఎగస్ట్రా వేషం ఇచ్చారు. నాలుగు నెలలపాటు మంచి ట్యూనులే ఇస్తాను. నొ చిత్రం కదా సన్ని ంచిని ఇని సమర్వ్య్రట్య వేషాలు వేశాను. అందువల్ల 400 ముట్టాంా. ఆ ఇతదలకు పో ఇచ్చే లలాట . పాది వాస్త హెక్ష్‌ వి గ్రామఫోన్‌ రికార్డింగ్‌ కంపెనీల చుట్టూ తిరిగొను. అవటం అనేది ఒక్కట్యూన్‌ ఆధా ప ఉం గడా న వ్‌, అ *, వారు నన్ను టెస్టుచేసి నీ గొంతు మైకుకు సరి సమకూరాలి. అంతేగొని నాకూ పక్షపాతంలేదని సు న్నారు. కాని రేడియోవారు మాతం ప్రోత్సపొస్తూనే కుంటున్నాను.

లాలాలాారాలాలాలాలాలాాలాలాలాలాపంజ మన ఘంటసాలలా అనుబంధం-8 గురువు గారు ఘంటసాలకు సంగీతం నేర్చిన గురువు పట్రాయని సీతారామశాస్త్రి గారు. శాస్త్రిగారి శిష్యుబూ అభిమానులూ 1972లో ఆయన గురించిన కొన్ని వ్యాసాలూ ఆయన వ్రాసిన కొన్ని రచనలూ కలిపి విజయనగరం నుంచి ఒక ప్రత్యేక సంచిక ప్రచురించారు. ఆ సంచికలో తమ గురువుగారి గురించి ఘంటసాల వ్రాసిన వ్యాసం ఇది. (ప్రేమనూ, భక్తినీ వ్యక్తపరచడం సాధ్యంకాని పని. అది ఇతరులు అయశుద్ధి శిష్యులకు బోధించడంలో ఆ మహానుభావుడు అర్ధం _ చేసుకోవాలనుకోవడం కూడా మొగమాటంగానే సిద్ధుడు. వారు ఈ నాదానుభవాన్ని 'సాంబసదాశివ సాంబ సదా ఉంటుంది. శివి అనే నామ సంక్షీర్తనంతో మంత్రవతుగా నాలో ప్రసరింప శ్రీ గురువుగారు ఎప్పుడు తలపుకి వచ్చినా “హరి గుణ జేనేరు. మణిమయ స్వరములు గళమున శోభిల్ల భక్తకోటులలో తెలివితో క్షీర్తనలోని రసభావములకు అనుగుణ్యంగా పట్టువిడుపు చెలిమితో కరుణగల్లి జగమెల్లను సుధాదృష్టితో జూచు వార లతో గమకములు అంత సార్ధకంగా ప్రయోగించడం గురువు లెందరో మహానుభావులు” అనే శ్రీ త్యాగరాజస్వామి. వారి గాది వంటి నాదసిద్ధులకు మాత్రమే సాధ్యమని నా నమ్మకం. వాక్యానికి లక్ష్య ప్రాయంగా కనబడతారు. గురువుగారి పద్యాలలోను, కీర్తనలలోను గల భావోద్రే శ్రీ గురువుగారిని దర్శించిన ఆ క్షణమే వారి మూర్తిమంతం, కమూ, చిత్తశుద్ధీ అస్మదాదులను తాత్త్వికోన్ముఖులను చేయగలిగి 'ప్రియభాషణం నన్ను పరవశుణ్ణి చేసేయి. వారి గురుత్వం ఆజన్మ నవి. సిద్ధమయినదనిపించింది. నేను ఎక్కడ, ఎప్పుడు, ఏ పరిస్థితులలో ఉన్నా గురువుగారి సంగీత శాస్తమూ, లక్ష్య గ్రంథమూ నేను ఇతర పండితుల పవిత్రాత్మ నన్ను వెంట అంటి ఉంటుందని నమ్ముకొంటున్నాను. నుండి సంగ్రహించగలిగే వాణ్జేమోకాని గురువుగారు. నాకు శ్రీ గురువుగారి స్మృత్యర్థం జరపబడుతూ ఉన్న ఈ కార్య ప్రసాదించినది - అనితర దుర్లభమైనదని నా విశ్వాసం. క్రమ సందర్భంలో ఆ మహానుభావునకు నా హృదయపూర్వక ముఖ్యంగా గాత్ర సంగీత సాధన చేయడంలో అలవరచుకో మైన జోహారులర్చిస్తున్నాను. న | ఆం శ్‌ న్‌ - ల ల రా ( న. వం జ్జ | లం? శ శః స్‌ బ్లు జ టే సం క సు. చల మాక జ్జ ఫ్‌ తా న్‌ టి. ష్య) నీ వ టం న షస స ను ల! 14 చట గ సే లి వ గ (స దహ | గురువుగారి సన్నిధిలో ఘంటసాల న డక

వవూవావావావావాటపాంంటడూా మన ఘంటసాల లాలో అనుబంధం -4 ఘంటసాల రాసిన గీతాలు

ఘంటసాల తమ సంగీతయాత్ర తొలి రోజులలో ఒడిదుడుకులకు గురి అయినప్పుడు తమ భావోద్రేకాలకు పాటల రూపం కల్పించేవారు. తమను కదలించిన సంఘటనలనూ పాటలుగా రాసుకొన్నారు. కొన్నాళ్లు రోజా - రాజా గీతాల పేరిట ప్రణయగీతాలూ రాశారు. తమ జీవిత చరమాంకంలో శ్రీ సత్యసాయిబాబా గురించి పాటలు రాశారు. ఘంటసాల రాసిన ఈ పాటలలో కొన్ని గ్రామఫోన్‌ రికార్డులుగానూ వెలువడ్డాయి. అయితే ఆయన రాసిన పాటలన్నీ లభ్యం కావడం లేదు. ఘంటసాల రాసిన పాటలలో అందుబాటులో ఉన్న కొన్ని ఇవి: బాటసారి వలచి చేరి వీదకున్న

మృతి అంటే భయం లేని వ్యక్తి పాడుతున్న పాట: మురిసి మురిసి తుదకిటులై మరపు

బహుదూరపు బాటసారీ ముగియదేమొ నా బ్రతుకు

ఇటు రావో ఒక్కసారీ ॥బహు॥

నారాణి

అర్ధరాత్రి పయనమేల నోయి మరువ లేనె మరువలేనె

పెనుతుఫాను రేగనున్న దోయి నావలపుల రాణి

నా కుటీర మిదే నోయ్‌ తరుణమేదో ఉన్నదంచు

విశ్రమింప రావోయి తెలిపినావె నారాణి మరువ!

వేకువనే పోదమోయి బహు!

పండు వెన్నెల నాటిరేయి

పయన మెచటి కోయి నీ ఏమేమో పల్మినావే

దేశ మేనటోయి నాటి మాటలు నేడేమాయె? మరువ!

నా ఆశలు తీరెనోయి

నీతో గొని పోవోయి బహు నా రాణిని నీరాజును

వేరు సేయువారు లేరని

మరపురానిది పల్మిన పల్కులు ఏమగునో? ॥మరువ॥

మరపురాని తీయనైన బాధా

రోజారాజుల గాథా ॥మరపు॥ ఎన్నినౌొళ్లు

వలపు టలల తలచి కులికె ఘంటసాల తొలి సంతానంగా జన్మించిన కుమారుడు

కన్నె యెడద పులకరింత మరపు! రోజుల బిడ్డగానే మరణించాడు. మరణించిన కుమారుడికోసం

పరితపిస్తూ రాసుకొన్న పాట ఇది:

మొగము మొగమె యెరగకున్న ఎన్నినాళ్లు గడిచినాయో

ఎరిగి ఎరిగి వలవకున్న చిన్నిపాప నను బాసి ఎన్న! చతల టర్‌ లా నాలా

నాలాల మన ఘంటసాల కనుపాప నా పాప వలపు రేగి తా వరుని చేరెను నన్ను జూచి నవ్వినాడె వరుని చేరి తా వలపు తెలిపెను కన్నులార జూచే లోనె వరుని కౌగిట ఒదిగి పోయెను సూటిగ! కన్ను మూసె చిన్ని పాప 1ఎన్ని। మగని మనసు తెలియని మల్లి చివరకు మనసుదీర పాప మోము ముద్దులాడ లేనే లేదె తీరని కోరిక కోరిన దాని ముద్దు లొలుకు నా బాబు వరుని కోపమున మరిగిపోయెను ముద్దు తీరనైనా లేదే 1ఎన్ని! మల్లి మనసులో మంట రగిలెను మంటరేగి తా కుమిలి పోయెను విరాగి మల్లి జీవితమె కధగ మారెను ॥సూటిగ॥ భూమి పొమ్మన్నది - ఆ కాశం రమ్మన్నది ॥భూమి॥ ప్‌ సఖీ! మరణ సమయ మిదియే ఓ సఖీ అక్కడ నీవా రున్నారన్నది వలపు మరిచి పొకే 1మ॥ ఆ దరికే నిను చేరమన్నది ॥భూమి॥ వలపు తలపులు కామ క్రోధముల కాల్చమన్నది అలలు అలలుగా లోభ మోహముల త్రెంచమన్నది పయనించెనే నీ రూపురేఖయే మద మత్సరముల వదలమన్నది మై మరపించెనే నీ తేనె మాటలూ ఇహమున అంతా శూన్యమన్నది ఇలలో కలలాయె పరమే శాంతికి నిలయమన్నది ॥భూమి॥ జగము వెగటాయె ॥మ॥ సంసారమనే సాగరమందు ఇహము లోన మన సంగీతమనే పూలనావపై వలపు కలయైన సరిగమపదనిస అంచులు దాటి పరములోన సర్వేశ్వరునే తలచమన్నది మనమేక మౌదామను సుఖముగ స్వర్గము చేరమన్నది ॥;భూమి॥ మాట తెలుప రావే కడసారి చూచి పోవే 1॥మః॥ జీవితనౌక సూటిగ పోయె జీవిత నౌక్ర నన్నేలవా దారి తప్పినది విధి సరిలేక నన్నేలవా సత్యసాయిబాబా మల్లి మనసులో వలపు రేగెను కన్నీట పాదాలు కడిగేను బాబా 1॥నన్నేలవా॥ ల ఉర లా

లాలో మన ఘంటసాలలా ఘంటసాల దస్తూరిలో 'నన్నేలవా సత్యశాయి బాబా' గీతం... భవబంధముల (ద్రుంచి కాపాడవా బాబా! 9 టా నీ శుభనామము స్మరణము జేసి సల శనముులవా సంద కాంట పరమానందము బడసితి నయ్యా గచ ఈ పాజూాలు ౮ తకం చాలు రేయి పగలు నీ రూపమునే కను నిలిపితివ టో జా అలు జ్య డనా నా ల్నలలో పితివయ్యా అద గి భక్తుని కభయము నీయవయా బాబా బాబా! శాడేిలు తంతి లల వోన్‌ టా సక్యమైన నీ చ ని మాట ణం స్‌ ఓ పం య ర౭6 ఈర్ష మైన ఇల్ల ఉం ఈ ౭దిర తో రాట ల్యలకాం సకల జనులకు శాంతికి బాట ॥బాబా।। ఏ చోట కన్నా నీ రూపమే నా శాయి ననుజేర రాడాయె ఏ నోట విన్నా నీ నామమే నాశాయి నను జేర రాడాయె మంగళకరమౌ మార్దము జూపా నన్నలరించే వేళాయె నా శాయి! మహిలో వెలిసిన శాంతి స్వరూపా 11నన్నేలవా॥ అందరిలోన నగబాటు సేయక తొందరగ నను చేర రాదాయె కన్నీటి కెరటాల అలల తెరల నిను సుందర రూపాన సుధలు చిందించి కాంచలేకున్నాను కరుణించమన్నాను అందముగా విందు సేయడాయె ॥నా శాయి! తనువు మనసు అర్చ్పించనున్నాను అందుకో అందుకో అందుకో బాబా ॥నన్నేలవా!॥ కన్నులు కాయలు కాచే వేళ విన్నవ మాలించి రాడీ వేళ నాలో ఏదో వేదన పిలిచి పిలిచి అలసితి నోయి నాకేల ఈవింత శోధన పలుకు లాలించి రావేల శాయి ॥నా శాయి! మనసార జేసేను ఆరాధన ఆనందముగ సేతు నాత్మార్పణ 1నన్నేలవా॥ శాయి రాం శాయి రాం సత్యశాయి రాం రాం భనవబంధములద్రుంచి కాపాదడవా.... బాబా సత్య శాయి బాబా ఎంతహాయి ఎంతహాయి ఈనాడు బాబా సత్యశాయి బాబా మందహాస గమనముతో పలుకరించినాడు _ ॥ ఎంత! ల 2 తా

లాససపాటాా మన ఘంటసాల నా కోసము శ్రమలకోర్చి నడచి వచ్చినాడు హాయిని గొలిపే లీలలా నన్ను ఒడిని జేర్చి చాల లాలించినాడు మైమరపించే చూపులా మధురమైన భావనలో ముంచి తేల్చినాడు మధువులు చిందే మాటలా మైమరిచి నిలబడితే మంచిగ ఓదార్చాడు ఎంత! అభయము నొసగే చేతలా ॥పర్తి॥ మరువలేని అనుభూతిని నాలోన రేపీ పిలిచినంతనే పలుకుచు రాగా విడువలేని తన రూపము నా యెదలో నిలిపీ తలచినంతనే దరిశన మిడగా వింత వింత లీలలెన్నా నా కనులకు చూపీ భక్తుల పాలిట బాధలు తీర్చగ అంతలోనే మరలినాడు, నా చింతలు బాపీ _ ॥ఎంత॥ భువిలో శాయి వెలిసిన రోజు పర్తి సత్యశాయిరాం సత్యశాయిరాం మేలుకోవోయ్‌ బాటసారి సత్యశాయిరాం పాహి సత్యశాయిరాం ఇది సంధ్యాసమయం ఇది చీకటి ముసిరే తరుణం ఏమోసత్యశాయి బాబా బాటసారీ తెలుసుకోవోయ్‌ నమోసత్యశాయి బాబా నమో సత్యశాయి బాటసారీ మేలుకోవోయ్‌ 11ఇది॥ నమో విశ్వతేజా జ్యోతి స్వరూపా 1నమో।॥! అరుణ కాంతులలోన అగుపించే నీ మోము నా యనువారే ఉన్నారని ఆ మోము గాంచిన అంతరంగము పొంగె నమ్మిన నాదే దోసమని ఈ నాటి ఈ సుఖము ఏనాడు పొందము తెలిసి క్రుంగి నశియించే కన్నా ఏ నోము నోచామొ యిపుడు కనుగొన్నాము ॥నమో॥ నలిగి నశించుటే మేలన్నా 11ఇది॥ విరులూ తరులూ వికసించినవి ఆశలతోనే జీవించి మనసూ తనువూ పులకించినవి నిరాశలతోనే తపియించి వరుసగ నిలచీ ఒడలను మరచి జగమే మిథ్యగ భావన జేసే తరియించ గోరేము నీ చెంత నిలిచి 1॥నమో॥ జీవికి శాంతే నిత్యమురా 11ఇది॥ సత్యశాయిరాం పాహి సత్యశాయిరాం పర్తిశాయి పుట్టినరోజు పండుగ పర్తిశాయి పుట్టిన రోజు పండుగ ॥ రోజు మనకూ పండుగ రోజు టగాలు పావనమౌ నీ నామము తలచిన లద రా పాపములు నశించే రోజు ॥పర్తి॥ కా తతత [ట్ర తతా

మన ఘంటసాల ఈనాటివి లలత జస ,వయ అ య న రక హూ కరకు పాత న్‌ ళీ లయము 1 లి ట్‌ టే గి ద్ద డ్‌ రంల వ నయాగా _ చాపం యు ౪ భి కడ ర ఈ న షల. 4 స ఉట లంట ఎవం డం 4 న ల్‌ 2౧65 జంయుటు0౫పెదద6 దీ టల జ సుంట లు హావ గకని వంచ పలి ాాలంకంంయడయండ ౫ మాద చ హా!) ర లో టే. ల్‌ రం! టీ! వేంకటేశ్వరస్వామి గురించి ఘంటసాల రాసుకున్న పాట (ఆయన దస్తూరిలోనేే న ల.

జంట నున ఘంటసాలలా అనుబంధం--5 (ఎన్‌.టి.రామారావు గారి గురించి ఘంటసాల రాసిన వ్యాసం) €%౯౫ 20212 3క్క 514%! గం40 ళా 1140గ45 - 17 గీీలం!6 ద/76407/ & 100/006| 520౯67 శ్లో సహజ యశోపద్మశ్రీ విభూషితులు ఎన్‌టిఆర్‌

నటరత్న పద్మశ్రీ ఎన్‌.టి.రామారావుగారిని గురించి ఏ ఒక్కరు సోదర ఆంధ్ర ప్రజానీకానికి కొత్తగా చెప్పగలిగింది ఏమీలేదు.

నటునిగా, దేశహితైషిగా, ఆత్మీయునిగా తమకు తాముగానే ఆ మహావ్యక్తిని సోదర ఆంధ్ర ప్రజలు సంపూర్ణంగా అర్ధంచేసుకొని

ఆరాధిస్తూ ఉన్నారు.

రెండు దశాబ్దాలకు పైగా ఆ మహానటునితో నాకు గల సాహచర్యాన్నిబట్టి, వృత్తి జీవితంలో ఆయనతో చేదోడు వాదోడుగా ఉండగలిగే సాన్నిహిత్యాన్ని బట్టి ఈ సందర్భంలో నా ఆనందాన్ని వ్యక్తపర్చుకునే అవకాశం లభించడం నా అదృష్టం.

నటుడిగా శ్రీ రామారావుగారు సాధించిన విజయాలు ఎన్నో మహోన్నతమైన విభిన్న ప్రవృత్తులు గల పాత్రలలో, ఆయన నటించడం కాదు - ఆ పాత్రలలో జీవించారు. ముఖ్యంగా ఆయన నటించిన పాత్రలు అతి హృదయ ప్రధానమైనవి. ఆ కారణం చేతనే ఆవేశ పూరితమైన సంగీతం ఆ మహానటుని ముఖతః వ్యక్తపరచగలిగే అవకాశం నాకు కలిగింది.

పహృదయోద్వేగాలను అతి సహజంగా ప్రదర్శించగల మూర్తి మంతం ఆయనది.

భారత ప్రజాహృదయాలలో ప్రతిష్టితమైన ఉదాత్త గంభీరమైన “రామకృష్ణాది' అవతారమూర్తుల పాత్రలే కాదు, పౌరాణిక, చారిత్రక, సాంఘిక పాత్రలు ఏవైనా ఆయన నటనలో ఎంతో సహజంగా ప్రదర్శించబడతాయి.

గాయకునిగా నా అనుభవాన్ని పురస్కరించుకొని అనగలిగే మాట. శ్రీ రామారావు గారు ధరించిన ఉదాత్త, గంభీర పాత్రల ద్వారా ఆవేశ పూరితము, గంభీరము, గాఢమైన సంగీతాన్ని తెలుగు చలనచిత్రాలు రసికలోకానికి అందించగలిగేయి. ఆయన నటనలో ఆ సంగీతం ఎంతో సరసప్రాభవాన్ని పొందింది.

ఈ ప్రజా యుగంలో కళాకారునికీ ప్రజలకూ గల అవినాభావ సంబంధాన్ని అవగాహన చేసుకున్న మనిషి శ్రీ రామారావుగారు. కళాకారుని జీవితం పరమార్ధం ప్రజాశ్రేయస్సు మాత్రమే అని ఆయన గుర్తించడమే కాదు తదనుగుణ్యంగా ఆచరిస్తూ ఉన్న కార్యదక్షుడు. సోదర ప్రజల కష్టనిష్టురాలకు తత్‌సానుభూతిగా స్పందించే హృదయం ఆయనది.

దేశహితంకోసం, ప్రజాహితంకోసం ఆయన నిర్వహించిన కార్యకలాపాలు ఆయన మహనీయతకు తార్మాణాలు.

ఆయన సహచరులందరూ, ఆయన కార్యదక్షతకు, క్రమ శిక్షణకు, హృదయాగర్ధతకు వినతులు కాకుండా ఉండలేరు. ఆయన సహజ యశోపద్మ్రీ విభూషితులు. శ్రీ రామారావుగారు ప్రజా హృదయాభిరామునిగా చిరంజీవిగా వర్ధిల్లగలందులకు పరమేశ్వరుని ప్రార్ధిస్తున్నాను.

టలు తతా 50 తతా

ఎలా నున ఘంటసాల అనుబంధం -6 ఘుంటసాల సంగీత దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలు (గమనిక : విడుదలైన తేదీలతో నిమిత్తం లేకుండా చిత్రాల పేర్లు అకారాదిగా కనిపిస్తాయి) 1955

1947 ఇల్లరమే ఇన్ఫం (తమిళం)

రత్నమాల (కొన్ని పాటలు) ఎల్లాం ఇన్నమయం (తమిళం)

1948 కన్యాశుల్మం

బాలరాజు (కొన్ని పాటలు) కళ్వనిన్‌ కాదలి (తమిళం) (కొన్ని పాటలు) 1049 గుణ సుందరి కదై (తమిళం) కీలుగుర్రం చెరపకురా చెడేవు

మనదేశం వదినగారి గాజులు

రక్ష రేఖ (కొన్ని పాటలు) 1956

1950 కనకతార

లక్ష్మమ్మ చిరంజీవులు

వాలి సుగ్రీవ (ఒక పాట) జయం మనదే

షావుకారు సొంతవూరు

1951 1957

చంద్రవంక (కొన్ని పాటలు) మాయాబజార్‌

నిరబరాది (తమిళం) మాయాబజార్‌ (తమిళం)

నిర్దోషి రేపు నీదే

పొతాళ ఖైరవి వినాయక చవితి

పాతాళ బైరవి (తమిళం) సతీ అనసూయ

1952 సారంగధర

కల్యాణం వణ్ణిప్పార్‌ (తమిళం) 1958

పల్లెటూరు గిరిజా కల్యాణ (కన్నడం)

పెళ్లి చేసి చూడు పార్వతీ కల్యాణం

1953 పెళ్లినాటి ప్రమాణాలు

చం(ద్రహారం మంచి మనసుకు మంచి రోజులు పరోపకారం వాక్కై ఒప్పందం (తమిళం) వరోబకారం (తమిళం) 1959 బ్రతుకు తెరువు (కొన్ని పాటలు) పెళ్లి సందడి

1954 శభాష్‌ రాముడు చందిరహారం (తమిళం) సతీ సుకన్య లత [ద్‌ తతా

అాాాలాలాలాలాాోోాటటట మన ఘంటసాల

1960 1967 అభిమానం నిర్ణోషి దీపావళి పుణ్యవతి

భక్త రఘునాథ్‌ పెద్దక్మయ్య

శాంతి నివాసం భువనసుందరి కధ 1961 రహస్యం,

శభాష్‌ రాజా వీరపూజ

శ్రీకృష్ణ కుచేల (ప్రీజన్మ

1962 1968

గుండమ్మ కధ గోవులగోపన్న

టైగర్‌ రాముడు చుట్టరికాలు

మనిదన్‌ మారవిల్లై (తమిళం) జీవితబంధం

మోహినీ రుక్మాంగద 1969

మోహినీ రుక్మాంగద (కన్నడం) బలే అబ్బాయిలు

రక్త సంబంధం జరిగిన కథ

1963 1970

అప్ప ంతులు అలీబాబా నలభై దొంగలు లవకుశ తల్లిదండ్రులు

లవకుశా (తమిళం) (కొన్ని పాటలు) జ య. వాల్మీకి

వాల్మీకి (కన్నడం) విజయం మనదే వీరకేసరి (కన్నడం) రెండు కుటుంబాల కథ 19064 1971

గుడిగంటలు పట్టిందల్లా బంగారం మర్శయోగి పట్టుకుంటే లక్ష వారసత్వం రంగేళీ రాజా

శ్రీ సత్యనారాయణ మహాత్యం రామాలయం

1965 1972

పాండవ వనవాసం మేన కోదలు

మదువె మాడి నోడు (కన్నడం) రామరాజ్యం

సిఐ.డి. వంశోద్ధారకుడు

1966 1973 పరమానందయ్య శిష్యుల కథ పూలమాల

పాదుకా పట్టాభిషేకం (ఒక పాట తప్ప) 1974

శకుంతల తులసి

చత [చం తతత

లలాట మన ఘంటసాలలా కావాలా జా న. షష్ట న వ. ॥ శకవావోన వానను వటం? ల ఇ ౯ జ ను. ఉమన్‌ స్‌ ఎన్నస్టి ః _ 4 గు న్‌ వ నీ కాక 14 ంమనిని ల్‌ వీ న్‌ స ర తష నుడ . సజ చం. న. టే. క్‌! న్‌ క... జం ఈస్‌ స. మ చ త జిం న లో వవళై టీ యా స సు ల న్‌ ర! ా య టన తన? షు వ లంలో నలి న న ర = సేసి న! శ (1% లన సను స... న? ల! న ప! | [1 _ త సు తనను లం రం | మ ఈం న న్‌ న. వ్‌ య య. 2 లల?! న న! న మ. శ ర న ట్‌ నో! సళ! ఏ సు గ న! (౯ న మ న. నట మ మ. మ యయ న టన . ౯ నవం కం న తి షాటు చం ను స యం ఇ న న న. 1 తమ నయ ప ( న్న స [న | యాజ టల చట్ట. టం సస న టక స సల స స మూజు.. (౬౫ నం తు య య ను న స పప న నం య న స క స న న. ల టి న సం చ 2 పై ఒం నన ల త్‌ న్‌ తట చ్‌ ఇ క ౫ న టి లం టు వ ॥ ల ఆక ళ్‌ శ పతకాలు గెలిచిన 'బాలభరతుడు వేణుగోపాలుడుగా వెంకటేశ్వరరావు ర . పం టం. న. హ్‌. కం మ త. నం. | (1 షో మ మ. / ట్ట సళ ర టై లె వ్‌ సా ఎల ల పి వ్యు పేమ న సం ను వ్‌ ఖు య ను యస... చ ఆ ఆ వో మ. సతు డం ఆ నే మళ సప. ఆ /. డే ఇప్ప నం. జ ఫై? ల ః | ఇ టు ల న్‌ న్నా గ జా “వా క్కి, క. ॥ హ్‌ టో | వ ల జ బస స వంట న యతని. 2 శె ౯ టీ / లి న ప వ్‌ శ బ్దీ , ల లన 2 క. యయ ము మము! సట న స. 0! వు వ్‌ జీ చౌటపల్లి చెరువులో చెన్నపట్టణం చేరిన కొత్తల్లో లవ క వ తతా

జల్లి మన ఘంటనాల ననా తలా శ

• టు డే _ (| | క్‌ / “్‌ ల నో యు _ వ అత: సనన: ను ు న్‌్‌ క క్ష జ స మ. హట్‌ క సంలు ట్‌ ల భ్‌ రై లట డీ యె ల్‌ / ము || నన. యం ఇ ౯. [| వ ల = న! సంప , మ... వ. 1 వశీ ప ల బడ" . . ల . స . న. / న కు - | భో వ న్‌ టే గ అగ్నొ బ్‌ సతీమణి సావిత్రిగారితో ఘంటసాల న.

టీ అపాం మన ఘంటసాలలా రా య న వా సా స వ్‌ త్త = యాలాల నానా ' ల న ప న సై న క గీ ఇన్‌ 7. న నన న స్‌ “| మి గ. (| గ చన ర. పన లంచ చత కచ పాను ల్లి ం వ ప యల (| నం చ ఉ క వేత ఫ్య ల ఖ్‌ య లు... ల " | మ ళ నన న ల కమలా ెసాా నమన నభమా సట న నో శ ప న న న. ఆ చాటే అష జోషి జే కేంద్ర మంత్రి దామోదరం సంజీవయ్య, భారత రాష్ట్రపతి డాక్టర్‌ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌, న్‌ తోఫ కేంద్రమంత్రి బి.ఎన్‌.మూర్తిగార్లతో ఘంటసాల ష్ర వా! వే శ్‌ శ మ 2 లః 1 యప. మన. శు కన్నా గహ! న్‌ ఫస్ట్‌. ర్య [టా కళ చష్య్య్య్షస్హున వా =! గ్‌ / , శ్‌ జ స్త సన ల వాం ర ను వే ( 1 జాన యయ న న. ॥ జ కా యల రప వృక్ష న ల నా. మ ళో గై ల్‌ , +. క క. కంస” న .. క కే కవత! య అ కనూగాంధీతో ఘంటసాల

తతత కా మన ఘంట . , ; సన .. సాల నునన ననన నినన నానా చాడా నానా నానన నానాలుకని. | [ స న ఫ్‌ పటన న య. ప న. క. ప. స్‌ లో / న భం. ప. , లం స “/ స. న. /. గ మ. గ. ం స లం ర ల, నం ( మ నో షా? న. / - య. యం స న క. ప. .. ప .. వ్‌ చ వ. న. ల. . తో హ్‌ చ. న. స్తం పం / యా న. న. 1! ఫ్‌ స ౯ (. న రు మ న వ. | . మ ఓ మ వ న. | ( క మా (| చ స నం సం న నా. వష. ల. న! న. వ. స ర్‌ 1 స స్తు త ర. ప చ! మ. న సనన నం నలు చు స న! / స్‌ సాం నం గే మ న. న్‌ మ! [/1 ఖత్‌ 12 న! న ల స. ష్‌ గ (1 స పస నం టట ట్‌ / సే న య స గ. ! న! న. ట్ట! * స్‌ నం టు ల చనా మం. న మ వాలళ హు. | మా! పం నం. న స న క ల మ్‌ భా క్‌ వ! న న. మం యి ను. నని క న పో ర! టీ. న స వా 2 నం. న మ నే, (లో ల, చలి టాడా నం క్‌. కం... న. తు చా (ప టే" వ్‌ య న. సయ ంట్తోతనూ మ నం నే న యో! ర [ప స్‌ స! న. య. టు. టా. థ్‌ స 2. య. వ సంగటన టో న మ స గ న స న ల వు వు న! న వ మ య. / ట్‌. 1 వ ల టం. శన? ( వ న. టై టే. భట.

తతానునుల్తాకానన్యళతాలానడా నతన. ప మన ఘంటసాల జా. న వవ నన య మం వప న సా మ. న వ ( స్తాం టం త పళ క (| న. చ్న స స భన 1 “ం ॥ సి టా త స. వ్‌ ం య? ల సుల మం. న ప లలా ర్‌ స చే న న. , చ. | శ గ మమ్‌ స ము స శు నమక ప 7 వ. న) మం స్‌ చై ఆ ప స 7 బన సము న. ర. వు సజ | 1 ల ” స్త ఫు షా గ సు మ ల నా. న్నే లు కా న్‌ న్‌ా వ న. మ్‌ మ! ప వా ల | స

ఉలి డయా మన ఘంటసాల | మ మ €థ శ వ రం స చ్‌ జ జమ య మ. న ఆతి సి టి త్‌ో, నట్ట ఆ 0. జా స్‌ో ళ్‌ ర్ట 11 | ఇ గ్‌ గ నా. గ్‌ రా రా! త్‌ 5 శ్‌ | చ ల ళు ఇ 4 7 | మము టు ళా ఖ్‌ వ చు. హ్‌ స 1 న్య న టు న శ్‌ , ళ్‌ జ్‌ క్తాణలాతకన ఇనా ణి ఇ స త మ | న ప ప. న... త్ర సనగ జ ష్‌. గ! స్‌ు ల సు ల న నై టం 1972 జనవరి 1నాడు జరిగిన సన్మాన సభలో చిత్తూరు నాగయ్యగారితో ఘంటసొల ను క యు ఫ్‌. న [1 శ్‌! గ. ॥. | సం గాం య ఖ్‌. ప్‌ స ల |] (| స డట జ ఫ్‌. గ సటియయ్లై న షే మం | ట్ల ల్‌ (్‌ మ ఆ మ. | (ల్లో న - త జ లు ర... ణ్‌ లే అరటి స తోనే. స స ౯ టి న. జౌ దమేన న్న ఇ ళ్‌ భధమ లు య ల కస త గో | పాతల గంట్ల కు సై! సన. లో గే న నాలాలో ల ల గ " మె కం “గానముతో నీదు మనసు కానందము నీయగలనా..!” తతా (వట లా

లాలా మన ఘంటసాల యాతా , . ॥ క జ (1. కా చం ॥ 1 యంతో జి. ట్‌ / ఇ రత్తాలు ళో వ్‌ ర (నా నా... ఖం చసత భి సీ శ . . న. ॥ ప శ నట (ట్ట లు /. శే మ. వా సే. ” య అయం అష గమ్యైా.. క - " ర. లం సల పలు భా నవే క్‌ు - యం? టై... తో [ . వాహినీ వారి కార్నివాల్‌లో మారువేషంలో ఘంటసాల అభిమాని ఒకరు గోటితో గీచిన ఘంటసాల చిత్రం జ౮5!16 6(౦॥|6౯|7 హవా స్టచ న న జ సా | (౯ గ ం స. . 1 ట్‌ ఫర తయ జ న్‌ ర్ట శ స. స క | ననన. మే 'ఆ్రా . ప స మం. జ ర ము మకా మి పటన నా ల 6148745441 సతత. శ న శ జి క్‌ క! ను! షే ను 6౫2౧౧౬౪7౫౫ ! న్‌ య మాం టా న్న ౮ , . య తు యా? వ | 1 స “ 'ఈ కూడా రికార్డులను బద్దలుచేస్తుంది!' .. . హెచ్‌.ఎం.వి. రికార్డింగ్‌ సంస్థలో మేనేజర్‌ మంగపతి, శబ్దగ్రాహకులు రఘుగార్లతో శ! 1 %ఓ 444 ఘంటసాల ఘంటసాల కచేరి గురించిన ఒక ప్రకటన నవ 150 లా

జజ మన ఘంటసాల విదేశయాత్రకు వెడుతున్నప్పుడు విమానాశ్రయంలో: వ లు మ (ఈ జం ంవిపి డాాడంా ాాా సారావాం. ఈ ళ్ళ నన న ను న్యు |] | స్ట వ త “తవ మమా టీ జ. ణి హ్‌ పం కా -కూ.. య లో హాటే! - గ 1 న. జీర అమ ప మ నటి ణీ న తూ ఆం క త | తానా వ 0 [గా నా 1 న. లే బ్‌ ల 1% స . తల ల్‌! “౯ ( " . న న తూ వ గి ॥ '$్ర (1 | ళ్‌ వ న త తమ్ముడు సదాశివుడితో ఘంటసాల గ న్‌ న్‌ ॥ మయ మ. క ( నాలో లవి గ జ టో న్‌ ల లో జ న్‌ ఇ పై “త్త? ఎగ బ్బా (| క్ష . | ॥ శే నటనే! ల శే (4 7 / క కర | *ఖ (/. ॥ రు ః ల. 'పా న్‌ త్లహ్లో స్ట సో ఉం న! ల! గ / "| ॥ షు చ /్లో ( ప - ఆ! శ. నం. నే ష్య గ్గ చ స వ. హన స: జా గాయనీమణులు పి.సుశీల, ఎస్‌,.జానకిగార్లతో తా 60 లాలా

రాజా మన ఘంటసాలలా జో విదేశయాత్రకు వెడుతున్నప్పుడు విమానాశ్రయంలో: వాటే ర. ల ఒం | 1 సా ః = మం వంట 1 న! రు. మహైథట' భ్‌ ఎం స్తా( హా గ వం క న ణల! | గ్‌ | వ. న్‌్‌ గ్లో ॥ మ శ్‌ | | స ॥ | శ ల నె | / = ణ్‌ గ వే ల 14 గ హ్‌ వ. 2 | గ. శ 11 ళ్‌ * శీ బోసు త్‌ో ర్త ఇ నా లం ళ్‌ క ఉస? టి.వి.రాజు, పి.బి.శ్రీనివాస్‌గార్లతో నిర్మాత వెంకటేశ్వర్లు, దర్శకనిర్మాత పి.పుల్లయ్యగార్లతో న 7 ఉం ఆ 4 య జే న సు కలత 2 రశ బళ్ళల్లీ .్‌ స వ్‌. కో గ వ య... |. ట్‌ ఆం చిన్న దమ గి . న! నస లం 1? ఆ | ౯ వ పట్టీ సో ననిన "౨ 1 స పే ఇ స అ ల్‌ కీ శ ల్‌ో శా | శ ః . 1 న్‌. లి లో | వ. ణా షీ | శీ లా . , ః . ళీ శి శీ ః ' గా శ /1 / న్‌ గ్‌ // న. ॥ మేనమామ ర్యాలి పిచ్చయ్య, నిర్మాత (ప్రస్తుతం లోక్‌సభ సభ్యులు) డొ. డి.రామానాయుడు, కొమరవోలు కృష్ణారావుగార్లతో లావా 16 లలల

మన ఘంటసాల విదేశయా, ప్ర త్రకు వెడుతున్నప్పుడు విమానాశ్రయంలో: న క. " నో వ ॥ క . శ వాదు చాచా టంనాక కం వో షు . న . స ర సస నాం స స్‌ ,. క. / ॥ మ 4 స్రీ న ఎస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం. ల ఇ స్‌ బ్రహ్మణ్యం. పి.బి.శ్రీనివాస్‌గార్లతో రె టై కాల, మ్లా షి ర్ట య స్స్‌ (౧) య క్‌ న న కె న్‌ కిక్‌ మ సరై సం ల జ! రా త ర న క. ష్య ౦. గ్ల వీ = శ ఛో 1 ్‌ ల్లో | - ( . సా క. / స్టో “ స గ్‌ | 1 శ ఇ అ లో వ | | ॥ + జ్‌ | ్‌ ॥ లలో. న్య ఉం ల గ క! య భి లభ క్షం సన! |. ్‌ | ఎ ము” క | క | 1 . వ్‌ న న్‌ రు! వ్‌! /| గు న నన ము శ విదేశయాై ను సస. సనం త్రకు వెళ్లిన ఘంటసాల బృందం: (ఎడమ ను ( టం / న మ _ పుంటసాల, ప్రసాద్‌ (మృద లో ౦చ) నంజిందయ్య (వేణువు), జనార్దన్‌ (తార, మురుగేష్‌ ఘట సిం , ప్రసాద్‌ (మృదంగం), సంగీతరావు (హాల్లో ల్లో ర్జ | ష్‌ (ఘట సెంగారి. మోర్నింగ్‌ నియం), జడ్‌సన్‌ (తబలా) కృష్త్రమూరర్తి నాయ. ర్తి / (క్లారినెట్‌, షహనాయ్‌) . త న న లా

లలలలలాలలంసాపాపంటజజ- మన ఘంటసాల టం బా నా నరు ం గ్‌ గ్‌ క్తి స్ట్‌ స మ్మ ల. 1 1 గ్గ శై ను లల్ల న శం స్వత్త్య్య్యూ లే క్‌ ౧ స్టా రీ | ల న. స న . సీ | ౯ [1 . | (నా ళ్‌ శరా ట్‌ గ ష్ట్ర వ. అమెరికాలో ఘంటసాలతో - సంగతరావు, జనార్దన్‌, నంజుందయ్య (నంజప్పుగార్లు | | ల లా -ల ల లా (గొ భాయ వా? లాంలసాంా (౩ /| ౮ |మమైలం వాసం ్త 22 (్రవగ్ర వడ కస్తాడినలు 75, | య చ్తూలా ఉ-ర74ంన్సి | క "త్య లలో న భల ॥ నా గ ఖ్‌ =. ర శ్‌ / 1 టైథం అల యు దాట అవక రంగే అంకం ల అ, | ॥ ణ్‌? లది నా చావాద్ర మ ౧ | న 72 దళ ఈ | సలాం దాటవాా! . లం యె అాంలలంలాో | ॥ ॥ “9 ॥ త్త న శ టి | /గ్‌ 4 నవల ఎటకారం ల (1/ ళల. దార ంతయం 2, ఎల రగ. ॥ టా 2/4, విడు ఎడం, . ం శే కై 6 ఆ? ఏి్‌రంంటా ౩ శ యమీిలొం రాలు! 2 7 / పదం లా కలాపం . కచేరీలలో పాడుకోవడానికి ఘంటసాల సిద్దంచేసుకొన్న పాటల పట్టిక తా 1ర లాలా

మన ఘంటసాలలా న నా | మా ము ణ్‌ లో అ సే ా చ్‌ హ్‌ ల్‌ క. యే స. నే యి 7 కై ౯ డో శ గి టీ ను స (=. న (న స. ఖో (| నన . .. స్థా టం ఖై ల. టా వ్‌ న ల్‌ ణ్‌ ల య ళ్వడేలే ల జాం 4 అక అభిచూనులకు 'ఆశీస్సులతో' సంతకం పెడుతున్న ఘంటసాల లం. తో నన్‌! మ న న వాన న ప. గ హు. లం అ మ స్‌ / క . నో [1 శి క ॥ | | వ్‌ ॥ . 1 న్‌ ఖు ॥ - శి “క వ. క .... సు వే యో నో 1. య న న న గ్న ॥ 1. 11 డి | పు టీ లి జా | జి “ఏకవీర' చిత్రం కోసం 'ప్రతిరాత్రి వసంతరాత్రి' పాట రికార్డింగ్‌లో - ఘంటసాల, మహాదేవన్‌, పి.చెంగయ్య, ఎస్‌.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యంగార్లు లలల [రర

లా మన ఫ న ఘంటసాలలా నన డా ప్యాట స న న నం ల్‌ న్న... చనపత అక్‌ పీ న యి. అటి ర ఇక్‌ స న న అమ్మ * ఉపమ పం ట్య మ ఫే స స " ము చే లేల స్తచ్లై న గ సా 7 నవ న సప మయ తో శ్‌ న శ్‌ మలా స స్ట వను | స ను య మ ణి న హై నే ఫై స్‌ న సై, టై (9. యేట ౧ చక చే మా మ బల న్న టి సు. సూ సు మం బు" గ్‌. నయ య ాా న ట్‌ న త క ౧ మ! ల 2 నన న వలను న నతు. వ్‌ ణి ప రు మ. మట... న్‌? | నో ॥| న్‌ ఎ న నాం. వం! న స్‌ స్‌ ష్ష్‌ టో ట్‌ శే ప న బూసాసితు న సట (న న్‌ ఈం చ యు స |. | ర మే నక కూ మస న ట్ల నన నే... న. క న క ణా మీ ఎలో ల టు. ఖ్‌ పహ నన! న స నం! న నన - - ఇ

టీ మన ఘంటసాల తనన టా స య .. న. అత్య మ లం నా నాలా ా లయ తా. కే ఎంచ వ పప్యతకా. ల్‌ ల నం త్త కట వీ ర్‌! నటం. పంపా క జ న సట భా న న ప! పో క న. చలి ౯4 న. కళ న. నం. పబ క సహన యం పైని శ్‌ ఉం న్‌ ల ం క ను... ని | జ్య స నట ల ర లమ సస ళ్‌ చత పట్టె జ లలల భ్‌ పే ల | ష్‌ వాతా! క. ల త్త ఓ ష్‌ న ఈ ” పం టి ళ్‌ గ న చ్‌ లీ ట్ట నల, కళ బై సనం లి. త. స! ంలినక ఖ్‌ అ వ్‌ నం క. న క్ష న టై మ (గ్‌ న ఉండ! ఈత షం 59 శ " నాం ల [91 న ల ్‌ ను. వస చ... ల న. 0. సస ఇ సళ్ల న స. స ప్‌ శ. 1 మ్‌? గ ఓ న తు ప్‌ చః వత్తు స ఖ్‌ న క 4 అన న చం స మా ళ్త (స్మ నా శీ . గస్యైంంం ప్త | వ జ్‌. 1]. కీ సు లల సలుల లు న్‌్‌ గా హో మ. ౧ టం. నరు. నం. శే ప 1 సు మున షి ఫొ ప్‌ ం ॥ య. ఎ స 1. యు? క క్ష ముం నం యు | న. ౯/5 ఓం ప న స! తతత నావా.

నవవ గ్రాం అభ ల్‌ నా తాన్‌ అనానాకాకఖంఅయయదాకాంల ఇ రే నవా ల నాడా లాను మ... క. స ము యం... | ష్‌! నా న న. స మ్య టం వ. క స కాం మా న టన కసం న య్‌: భార్‌ లే లో | - ట్‌ నం... 1 టమ వ గ్‌ పే నా నా త చ న్‌ న, హక ను లాగ ్య శ. మా న | న న వమన నవా. న హా ము మా ఘీ మహన 1. 4 లట. న్‌ ో స డల. (వా వ్‌. హం నా గట ము గ్‌! _ అత 1 సే కమ ఏటీ న నయ. ల నో స కా? లే (శ స నంలో సఖి న్ని | స్‌ ర రే నం శ్ర ాసో న. ర సే. గ్య. మాపై సవ నే పటాల చాన టా! ళం అ వజ. ల ళ్లో గాం సం. రాలా నాలాన (హా. కట ( అచేం ఎప నో దా! న ట్‌ తా ద్వ్య్వాల్లు కు ట్‌! న ల మొల ల్ల కో... చానా హయం ర స్‌! టి రలు! లక... లామా డట (నాము // న! శీ న క మీ వం ల ఆ శా సం? నం టన రకస. వనే గాం సా - క నం... (| న. నే... స మె శాత (౮: న [1 అము వం ళ్‌ అవస చా మం మా అం! క శ పా దరతనరా నాని ల సానులావ్రయలతనవ నను న మై న ము న న న శ్ర న. ల న నై! టి ప. లో గ ప న న యను” గాచు న న పూన నక మ నా ॥ న్‌ య న న. మం యం గా. గస క. మ యన షన ల్‌ు. యయా లా క్‌ య మ. య న ల ఎంటి న యమం క సం నా నం? స చలల క ళో య ప్రవ త మున యయా స్‌! ననన మమమ స్ట ర తాగను సే ము నో న యాల తనా నడుము పా. ము తం ను. హ్‌ స వా న కం న డా న్న న్‌ నత న సా! సనన ననన మం. న తమా! సమన పని. స గా మాలా | గ నా. 162

బుల్‌ వా మన ఘంటసాల

= పయి స ల్‌ ్గ సై నను

న యాం చ ప. న్‌ు 9 షాక]! ప శ 1

మ స్టా న న సు ంీ వ. ఆం మ యస మనా శ న. స్ట్‌ న.

వ వ న న శాస వద పళని. (1 హ '

ట్ట న టు ఈ (మ గా సట ల మనడం లు 1 గిత్తల టు ఎం

ప మ త మ న న న స ర నం!

“వ ఆంత స న న క

న న్‌ా సం

! 0 సం.

. క గ్‌ మా! టే ౯.

, సాం ల క (| మ. వా షా నా (1. ॥

శః యా స శ కం? చ ను న మం జ 1! మ] స. యే... న టై... న టై యయ సు లుల పహ ప సే మ నా క ము గరు యడ న. షి ఆ మై, అలీని ఆ మోపర్రు దాసు, మాధవపెది సత్వంగార్లతో ఘంటసాల గ్‌ డు ల్ల సె

స రమ చ లం షన క! "సనన జ శ మం తం (వాం చ ల శ ల ప. || వ. స లన శే శ మి

న న ళ్‌ న య శ నన లటీ. 1

క్‌ లే నప్పు హ్‌ జ ౫ కే ల ॥ క

స న... ల న ల స్ట ష్‌ స సం భు. బి జోషి లి విజయా వారి చిత్రానికి సంగీత దర్శకత్వం: భోగాలాల్‌, పామర్తి, ప్రొడక్షన్‌ మేనేజర్‌ చలపతిరావుగార్లతో ఘంటసాల తవల్‌ [లి లాలా

మన ఫ ఆ న ఘంటసాల ల బై నంత త ఈ వా నాచన యణ త వ తాన 7! సం న్యాస క 3న గా కానా వ! న... వ ముం షు ల వ్‌ ఖై న న్న ] శె ॥ . . కన ప ము న ర శ హై నో ఇ [1 క్ట హ్‌ వా వ . షి -్‌ వనన, యు. వ య. మ వలం! శ న్‌ ప. నతన | ఏట రే ఢీ స్యా చా ఆ జ్‌ స. ప. మం స మ 10 ణన. 4 శూల... వాలి . నంత గి మ టో. ళ్‌ జ పూ శ్రి చం చ స్‌ మ... ట్ర్‌ సు ళా స ఇ సే జ రతీ బళ 1 కంల క. ర. న! స్మా తళ అమన. ళ్‌ న్‌ ళ్‌ ర్త గ ల .. ఖు జ త ల అ న శ 2ా స వ న ల! య స మ (న ల న లు ఉల య నం తా, న 1 | ట్‌ టల రం లా లాలు న నే న్న న్‌ మ మి ల జమా మి వక మ న స, శ న టీ తిక [స మ్స జీ ఫా ల భా పహ, ళం ఇ! క న పమ | ణో ర కో య్‌ కరా మా టి గటు. శ భక ఇత .! చ శే సన " బా! య కీ ఖే పం న ల. జా ళ్‌ ల. . గి | మానా అతత! ళా న 4 ట్ర[్టై ఈ కా ట్రై క పయ ము... స్‌ ట్‌, గ న కా గో టై స్‌ + = (నై క గ! హాటీ న్‌ా ల్లి ల లు యమో స ము. నో న య 10 తతా

లాలాలాలాలాలాలాయాయోోోోోయకాపయజటా మన ఘంటనాలాాాాాాాా ప్‌ ము జ్జ నో న [ (లస యా జ న వాడా నా “కా 4 ట్య వ్యు [స్‌ ళం మా 4! డాలు నే జ్జ అశ శ్‌ కటి. గ క్‌ ॥ గ వ్‌ నం. [1 | (న ళా వాలి ఈ వల్ల ల్‌ ఫ నా మలంలో కా గ్‌ స దానా తష యయ న శ ॥ త్తం లోను .. న! స్‌ వన గ. - ష్‌. స ర లా ల్‌ విష్‌ + న శ్ర యం 7 / జీ. ల (1) నా చె 6 ల వల మం చ. ళు మ మ చై డ్స్‌ గ ననన న... త కలప సొన్‌ య యాం సం ల స కటా న న! బపనచ నుట తా ప స ఆ వ. కే స్త్‌ లా సల ట్ద్‌ కి టి నయతి స (౫ వ జాయ? క్లట్తి గళ్‌ లోన , షట యగ టో. పా గ , . లోడ ౯ మ. శ. లయ నం మ. డై తీ ల 1 తానును. లే యమ. క్ష స్‌ టై తాం స గ మీ” 1[( శ స సగ కూ మలు శ (సేన వి ,- ల న ల జ్‌! తతా 7 ల

ను లాట మన ఘంటనాలట [న స న న. న ము టన. = న. ఫి ్న| ప న న! ను ఇ ము సన సనమ + క. న టి. “ రం. మ న ॥ | ను న గ య... న. - మా మ న న. న. - , ఎ స్ట టైం. స్పైసి - జౌ న య... యు న. + ల య. ॥ రహ | క్యా న. , క క | మ ' - (| న 5 వ న. శ. నలత క పం టి క . న ఆ లగా వెత . న . | ల క. ౯ గా య నన చానా జు క టే. న యు! ॥ 4 రం న న! లయ! నం జ నం వు త లన ఖ్‌ తలు అసపమ్మం షష ల్‌ ల సు యి వ ₹ జ్ర ళన నన్నున్‌ ౧2 మ స మ లు యగ శ ల లు , నయా టే న నే బై స న్‌ ఇ య రర ల శీ షై ఇ వి = య వస వ ం టం క్‌ వా | టి మె న ఎ ః సట శీ సం జి స ళల శ హా ల సాయి ౯ 1; |" గ డైట న (' ॥ (|. ధాన | వో ఎవ అన లై పం ఈ లీ | న క న. మయి ట్ట సం ౮ జా [| లా - ఇ స యం ఎపన్యిల్లా ఎక సే సో ళ్‌ చల కు... గహ టో చటం స న వు యల! న నట న ర. యు న య ను పే న ఘా. 1 శ ఇ తప న పాన దు. న్‌ ర గ ను క యమాాంటంంయిటుటంనప ర ప మ స | + యు. రంల. క క సస న నం చ ఆ న్‌ న ః 2 కా | లా అయనం వై చి న న . న రా న. ఇ అ ఖట్టై ల త అనం న వలు న క ర బన వ లచ న. వాల మ ము సుతా త్న తు

• ॥ న క న. న ర | పం ఈ య సశ . షి న నే వసస టర న. న ॥ పనలు గ గ (౨... 14 శా ఖ్‌ తతి . స మ వవ షి అం +. గ గ మ చ ఖాలి శ చై క + 4 % ॥ *| ఇ జా వు ల ఓ

మన నాన్నా . న గ 71 ! నం. ర్త క లట న టే. ఫం గ. వగ 6 కే స ను ల లా హా స. చ

• స జా సం న. గ్త్‌ బీ... టి] స నా తా. శ ల. జైసా [. 2 గే నా యి [| మ! స! సు న సం. స క ఇష్‌ శ న శ సట న న్‌ వ్య స నీ వ్‌ శ య సశ. స ష్‌ గ స! 1! షా ఏ సగ (1 శ లు ల గల టు క్‌ [ల లలా ల

ాాాాాాాాాాాాామ బలి అనాలా లాాలా ఓ - ” మ. | ౬ పటు టం నా? . న్‌ శ . ఇ జగ ర్‌ మ. సము ల... కు / న. ర. న... నం న... తో ఈ న. - 1 నాన యగ స్‌ వం. 1 స (క | నాను నకానన్తుము ను వ శః ా ఇ న. " 1 రారారా మ. శ కలే ఫా ర. ల. సళత్త ప ఇన ఆగ"? న. . (స ౫. గ? గ్‌ స న 4 | న. క న ల్‌ ప క్యాయంజర్ళులళి ఆ న... న. న! స చై క. 1 న టు . మఖథ గ. . వ న. న సు! న. | న 0 స్‌

1. వ న నప ల . న పె / ఎఉ య సు ణల సభ పం వ ర. శ న్యా న శ్‌ యేల త జం ళ్‌ పై కక కరం న క [| కానాల మాం డా తో ం

ల తతనననాడాననరడాాడనాోాడోోోె మన ఘంటసాల / / / వ న ఉల మా నం క సో , - “వాన... న్యు స్‌ సట చ మ ఫస. న ఆం కాస్తే క స భలే న . ళా. టా మై. మా

త్య చా చ. నం మమ నము స సం ల నా మ వ. టం. వ . మ మ నాం న కరా న ఆ. చ వ చ. వ. న న. వ. ॥ న న. న - న నా లు న్‌ రల న క ర న టు రకు వ అ | ॥ | యు వా మ్‌ త మ సే సంతు న న రా లు న. క యా ్ట్‌ా మ టం. ముం టా మస? భ్‌ మ మా పస వా గ ము ర న. శ ర. ననా ము. ళ్‌ నన న టు. ల స ౯. / న మం పా [0 కం ఫల న. స మ. న. (శ వ మా ప సట? న న రం. నం | భి టిం ల న! న నా. నన చ హా... |. న య న న ఫి న స హస న న మ న ర న మ ఫ్‌ న య. వ ప చ య ను న. కన. 1 న మ న న ష్‌ .. స న కన నై న న ఛ్‌. మై వ మ న మో మ టై. న య

తతత. జ స. టన నము. 71 టట | క మ. స సట్ఞకే నన నహ సం ళు! కూ 0 గా |. ఛి సం - 4 లి పంపులు ప త స. న న. ల న? న లళి స సు వ్‌ న ః సట. || జ స పటం టం... 1. వట వ ల హం. న ప. .. భు స స యి న స స స. తంట భన మటన్లో నం క్‌ తో శ వానల. మం ర [ప న లన వ. రని న. 1 గ ల. ఫే . ట్‌ శ... . [1 స యం త జ తన న జ మ ను స షం కే వ స స న్‌ రాళ్లు శ న న మ. స్‌ | స వు! "ప ఓ ఖ్‌ చస 1 ము జ న గ్‌ “క షు? ను స్‌ ట్‌ న |: జ స. వివా సరా 7 పం లా ॥ |. మ న 1 వ. త ల. న. తా న ను చ స ల (బ్బ తి. మ సమం ల స న. న. య. స క న. టు స న ఓ న చ... న స్‌ క స న! ల న్య న మ... మ త న సో ఇన

న. టీ మన ఘంటసాలలా జ ల్‌ లో నలా. ష్టం న వం ” న. ర న. యం! న టా ఇం మ చ టి గొపి ల అట్‌ | న] గం నో ట్‌ గ వ. న భం. టు ఘట న య త యాం ళ ( హం క ఉ 9 సం అల్‌ మా వ పై ర్‌ రు శ; = నట చం. క ల వి. ల శ ళ్‌ బ్‌ ంు ీ ౯ వట శె = ఇస స్‌ కీ “ [ ర్‌ ళా న - జ వ. డి సు... మన | పే ట్‌ నే చట్బళ గ్‌ న ల ః. ల చ మీ డం బ్‌ క జ్‌ స్తుత తతా అదు అల ను. న. న్కు న! శ " యట... ల వ ఫ్‌ గ జ్‌ న | | వ్‌ న. వాలం న్‌ మంసం తంల = న స్‌ో గం ల యస” మా య" గ ను. ఆ ట్‌ స. యు నే వు ల మయ క వ శ క. జ్‌ ల్‌ ల లం టక తరు మం ల్‌ న. మం ప - ళ్‌ చారలు మ సు ను మో టాం న . న ప న దుష" న య ర జఉియస్టుా సై భి యమం నా స యల నా. న టం. ప టై నం... మ న న 7 శ న . న య... పల లా | న నతన.

ణీ ఇ యచన ఇ లు న. తతతతతతతపతవయయిడపాపంటటడ--- మన ఘంటసాలలా ॥ ను. మ | శః క. ” “ ర వీ | న యస | . ( వ [గ కా వ్‌ " ॥ = “ జ 42 | గ న! సజు రా. చ. త్త 1 ల్‌ . / 2 నన - చ్‌ . బి - లో క్త వ . ల ణా , రం మనం సేం లి న. క్షే " న చ నలి న సం య. క త్ర (| న నం . " క య | / | శ | | ఇ మ /. ః" | శ ల్‌ సాం ఇ | ట్య మనము న ల్‌ యాలాల. నూ త |

• " - ” న “ లీ టం న స (స స ల! ప. న. టం ల సట ట్ర న / ము చవ బ్‌, . / న " " “స న న ఆ ఈ శీ ఈ పొట మీకోసమే' న లం

ఆ నా షా. నం వాన య గ న్‌ వా యా సిటు న న క మ ల పట రం న న?! న్‌ స | న స మం సు ర న న మ ట్ట న?! మ. | న మ. య... సల న ల. త నం. నం! ల వ ల న స్‌ రట్టు ఫ్‌ స న. స రసు న? టై యల... వ? న వ స సంతత చ న నం. న న. | స. న న! న ఛై || గ. నర వ సం న్‌ సైనా స్‌ స్మా మం హాము న న. న్‌ న టం టా. స మ... ( 7 స. చుకుని నం టం న్‌ సై భ్‌ మ ఫి వట య న. న. న. శై జ. ట్ట న. స్ట ణ్‌ కం ల యే. య్‌ న సు ము ॥ 1 / ల టే న మ్‌ |. ల చవ. ల ప. న శ అవా గ న్న్న న. సీ మ గ్ల నూ సే ్‌ ; న్‌ ః" ల తో అ ప ట్స న. |. యయ నత మ. స్ట న్‌ు భు న. శః ను “ఏదుకొండలసొమి ్‌॥ లు శి క్కడున్నావయ్యా' తతత నావవానాడా

మ లూ శి న ఘంటసాల తలా మ్య లల మ. స మా ₹్‌ న. ర 1 నో గా ల్‌ వకుళ నం. స. న. పంట టో చం. న. వ. టారు క వరా య (మ సరల [సు ము? ము ్త మ్‌ లల్ల లల వ. | నల 2 వ్‌ = | నం. యా వ సో క క్లే న ల నేహ చ స బస నా నా వ రాన గల నా 1 ఖ్‌ స |. వ. ను బుతన ల. టి. న య్‌? క. న. షో మ. న యే. న. త వో కు | నా మళ సు గ పష సంలు మ సనా. న్లో న్‌ క కమ శ నటు మన ఉట్షన్టైగలంనే ౬ ళ్ళ ముని స. న తి మం... క కే. వ న్‌ 1 ము ఫే స స్టా | మనము క్షి. ల న. మ! శ మ క | న స. . మా ఆలా మ స. న. మ వే - నం లాం | (క్రూ క పా న మ సన నా మ టా స్యతైద ళు షష్ట! నం వ సే ్గ్‌ ము . (| ప్రస! మ. లు న లే స! యా. వ. . నం సు సలి! మ మ న. సం పష్టోమ్ట గ న | జ్‌ సహస క. న 1 ల్‌ అహ్షమ్టా నం స్‌ న త న | ఖః న. ॥ షై. శ్‌ క! టం స్త ప స్‌ న ఫై ల వూపాను + స స! . సో (| బన శ్‌ కళ షై | స్తు సో, గన బి క

• . షై టీ! మో య. | నని || , ళ్‌ నూ న త బున! కా నాం న్న గ లప స శే ర్‌ , స! శ్‌ ఇ వ గు త ఆ న. స ్‌ నట శ ల మతి స్త్‌ యం టు. భా నో ప గస ప. 1 స యం మ . క ఖ్‌. లో ష్‌ స గ న సే లలట టో శా నను త చి న టి టీ సం షీ స న న స్తాన ం జే య న ఇమ న సి శ వ. ఓ ము. ష్‌; న. సర గ. హ్‌. టు. న న . హా స పత్రీ కు మ మ. యుత మ నన. మ. న షస ల్‌ అ క్‌ యు ంతగా నను కు లు గ్‌

జి మన ఘంటసాలలా న [న ము. నన ॥ నం నం టా (న యమం. శీ శ క మం శ 1. శ్‌ [టు య జస మాట గ్‌ ట్ర ( భ్‌ క రన ల్‌ లీ . తనాట్వు సివష | టం స్త ఖు స | టయిి్‌...... ( స్తన” టి... హా. లీ | గ. టవ క్‌, న్‌ ను న ఇ వ నే ఖ్‌ న సం న్‌ లు లు ల ః క. గ్గ ష్‌ ల ప 7 ఇ శ ॥ ల భ్‌ ్ణ్య ర ః ఎస న. స ప గ ళీ గ ఒ మ్ము | [న ఒ ల! స్య జ్డ్ట క్ర న న న! సంపు వా... న ప స త. ల్లో జట గ ॥ టు హన. క సు టక సళ వలి ॥ ల వ ్యుత్త్ట్య న ల + ఎం” నో శ న నూ తి చస టటసైో కృ నన స న. భన న న చ ట్య న అ ల లం వలం పంల త ల .. టట న న మ. క భ్‌. నం. వ్‌ వ. న స టం న సు శో... టా ల నో నే గ ో న ఏ న్‌ నమస్తానల మై ఇ ఖీ షి చిటపట చినుకులు పడుతూ ఉంటే లాలా 0 యో

నీ గ మన ఘంటసాలలా వా 1 న్‌ మ వ మ... వ ఖా శ య ర్‌ /' వంటన లి న. కొ | స్యా గ శీ నం. ము నో శ నేక వ... న న. కాలి ॥ మం. ఆట? తు. జ గ గ్‌. ళ్జే పంటను వ. క న. ఇళ్లు శ్దా .. న య. ల ప య - | లీ న 1!" లో న త్‌ [1 ర్ట“ ం (| స్టో ఎ వాన్‌ బ్‌ వ మం [ | ళీ ॥. జ 4 శ పన శ్లో శక న. | గ కా / ట్ట గ యు. శ యు | ల. య! | గ పడ్‌ య ౯ ళో న ఇ మ | ళో ధ్‌ సే వే స “కో ర లే ॥ స జ పై న్‌ షై ఇ షై, స్త న... న ను య. న న న స (| న న. గం యళ ర్ట నత సేటు ల న్‌ సాహసము మే ౨ ః నా. ము మ ప 1 వ టర న శ సల్‌ న ్‌ 0 హు సో స వ న న. న న సు త్‌ సై స . సే ను జై షట ల ౧ గయ. సి గ్‌ న? ను... మ [యు యు. పన్న యా నం. త న న డే ప న సళ న న మ. / మో ఛ్‌ మ నం 2 న ల న ము న నో యా సఘంటసాలి భగవల్లీతకు స్వకలో చేశారు] క్రి ఏ లాల టా.

లలలాలాలాలాలాలాలాాాాా మన ఘంటనాల-ాా నం లె కో లుం గ్ల? స ర టం 1 “లీ వయం శ 0! స్త. న! ౮ నం... క 4 జ రాగాగా టీ 1/11 టీ ల్‌ లి న... ళ్‌ ఏ స్ట్‌ ఖీ ల సస! న రో నలో లో (1/1 ల (ల ల్‌ న న సంక యళ 1 జర్మనీకి చెందిన అభిమాని కుర్త్‌వెబర్‌ చిత్రించిన ఘంటసాల చిత్రం థో “ల 01.1 ననన సా - 9ట |, | హయం స ష్టం! జః ( =. | త. శ 1 ఘు /| ఖః |. చ. క! ఉక (| ల న లంగ. న. | న. న స 1 / (సహన స ఛసం. ఘంటసాల కుటుంబ సభ్యులతో వెబర్‌ ( ౯ | / “ . న! క్‌ గ. లే (రత్నకుమార్‌, ఘంటసాల, వెబర్‌, విజయకుమార్‌, (వే | | స! ॥ 1 నాన న | ( 1 మం గస / 1. 1 టు. 5 శాంతి, సుగుణ, సావిత్రిగారు, శ్యామల) ము... | త న గ 111, / టీ టీ ఇ... మనో కు. ప్‌ డ్‌ నే లో గ్‌ షం = సానా = సగ ఇ నాడా యా 182 ఖా ఆ స్‌ ననన పెక ళా నా ల తక

మన ఘంటసాల | య /. || గగ || ట్‌ స్ట క్‌ | టి. (౧. ,, కు " లు లో ఖ్‌ న్‌ ఖై ॥ అటు శ్రుత శ టి కే. అత్తి స తనో |. 1. స్ట్‌ స త బే వాయన న్నా. - సయ నా సల క క... ల. న (1 ష్ణ స ం శనీ శ బి తానా. సలం శ దజయవవాళ్షరా. సన “లూ (1) | పం! స్ట్‌ న స్‌ శ్లిచున్‌ ల్ల |. నే ్హ బక్షి ఇ టు సన వ్‌ 1 11 న. త్తి న మజ క ణ్తు జీ శ | శ క క సానా స స హాల ళ్లే (ర్‌ క్ల 1 ప (్‌్ష న. క 1 టీ . వశీ ఖీ శి ప | న టం | ర. న స్‌ న న ణ్తీ [? జ్ద వ్ల | క్ట రె | ం హ్‌ క్ట హ్‌ ల లీ ఇటో. 1 స... 1 వ్ల క న్స్‌ ॥ శ ఖై న్‌ కే న్‌ ...! ప ప. సం. (గాయ అ ౧ 12 కే పం (టి |. త న స... న ల . టం! స్ట | ప మ మ ము ల |! స 1 ణం నన్ను 183 లాయ ాాా గ లర. నే ॥'

జా మన ఘంటసాలలా వెనుక అట్టమీద: 1993 ఫిబ్రవరి 14నాడు హైదరాబాద్‌ లలితా కళాతోరణంలో ఘంటసాల విగ్రహావిష్కరణ విగ్రవోన్ని ఆవిష్కరించిన ప్రముఖ గాయని 'భారతరత్న లతా మంగేష్కర్‌గారు, అప్పటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట ముఖ్యమంత్రి కోట్ల విజయభాస్కరరెడ్డిగారు, విగ్రహాన్ని నెలకొల్పిన ఎస్‌,.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యంగారు లలా పడే

గ గ్‌ నాహం గలను (టన్ను ఇ ( నారు త్‌ టా , ర ల య రా న లం ౮. వాలు. లాలా వా ఆ అం తానా. అం యా సా కాసమునమున న అటు. సత కఇంచోళ యు తైనేతం లంట కళ టర న కాం చంకా తంలతంప్యు లే 1కి టట | ల. వ్‌ జో [కక . గో * గ / య. న్‌ చే ల భం టో లలు... + ము టు కా * (1 స నలల్‌ హం కళల మ ము ద 4 గ స ర. . ॥ కే జ. గ '€ య పం మ న సం నం మ హు . ంం ఎ జ్జ ల్‌ 2 గీటు మం మోర సం క ః ల న డ్ర్‌ ట్‌ ర స| గ ష్‌ ల మ (| . న. (ల$ ర్త, 1. న్‌ ర * +" గ్‌ (స స్టో! సం యం... ణ్‌. కీ గీ వ కేం రే ఎ స న |. య. 4. . మ ల్‌ య... నం స లో నో శ ట్ల ॥ /| [1 | క లో గ . నా రా 1 | 1 ఊహా నా [1 లో స ॥ ॥ రా స “ఇ నే (కీ ష్‌ గీ జ్జ టం 0 . | రకాల ై క్ష (04: , న్‌ " వి " గై శే! క్‌ | 11 గ ( గ 14 | గ ళ్‌ ర్స గ్యోర క , ప. (స | 1 ర ే " | సస న్‌ న్‌ లో డి ః / (| ॥ ( కారా ఖు ఇ (| ర్త న ఓ అజా స ల ఓ స. 1. మ | ళ్‌ ౮ || గన నత /] | " జా 1 16] (భీ. టకం! 1. అ వ శే వ. న. సలా యి ఆఅతాచాతనులుం స్ట [|