Telugu mallana rajasekhara charitra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| న్‌ వా స్టే

1. • ఇ క జ , అ వమలన రౌజసఖర చరిత * “౩. పరామర్శ్గము |. . |! గ శ న రు

త తలం క. | కే. న న. టై న షు! క ధి చరా పల ఉమ మ . ని , వ! ॥ -! ము. క్‌ . ఎం.ఏ, పిహెచ్‌ డి. మై . స యం శ్రే నం. . . ట్రే ,

మల్లన రాజశేఖర చర్మిత- డాక్టర్‌ కుమారి వుల్లూరి ఉవం, ఎం.ఏ, పిహెచ్‌డి. "అంధోవన్యానకురాలు - రాజధాని క శ్గాణాల్స మ[దాసు,

తక్షక || షం మెడ )25611822 ౮22102 - & 30160)” 010131 80౪8 0£లిణ ౨. 004 ప200609802 01 (01080 వంజరం ౮0116 కి[ర[టై- 600005 (వ్రళమ మ్యుద్రణమ్లా:

తీళకై080 1985 | తో

శే లి ప్రతుల : 1000. ర్‌ వెం: రూ, 3ర్ట/ం ఉం [ నర్వ హక్కులు రచయితవిం. గంధా యూ చాప లూ

(ప్రతులకు; టే. వ

అసర్హా (పచురణలు, (| [౯ 7” 0ంు

లై టుచురణలు, (| లో 14, శివ వీధి, మ వయస లక్మీనగర్‌, స్మాప్రాదో బాట్‌ -ర్సరి సీం యా యా

నంగనల్లూర్‌, శ

మద్రాసు = 800 081. ముదణను ;

(ఫ్రీడమ్‌ పెన్‌;

58, టీ. హెచ్‌, రోడ్స్‌

నా తల్లి ధం [థఢులకు జూనకీ రాఘ వేశ్వరులు జగతి నేడు సంభవించిరని యాశ్ళ్చర్య మొంద మై వన్వరూపు లే తల్లిదండ్రులు నాగ భవియందు బెలిగిరి పుణ్య మొదవ, సత్యధర్మ్శములలో సనతతంబు మెలగుచు నన్యోన్య మైల్రిని నాచరించి కాంత సౌళీల్యాది సద్గుణ గరిమతో నియతిగా గడిపిరి నిష్టలెల్ల, పూర్వ పుణ్య ఫలము పొందితి కాదొకో వారి నిసువ్చనైతి వరము పొంది శతనవానకోటి సాంజలు లర్సించి శాంతు తీరనిత్తో గంథసుమము.

ఆభ|[పాయం౦ రాయల అస్థానంలోని అన్టదిజ్డజాల్లో 'లెక్కకెక్కిన

మల్లన అదృష్టవంతుడు. మల్లన రచించిన కావ్యం

రాజశేఖర చరిత, ఇదొక |వబంధం, ఈ (వబంఛాన్ని

తిమ్మరుసు నుంతికి మేనల్లు డయిన నాదెండ్ల అవ్చనకు

మల్లన అంకితం వేసినాడు. తన లోకజ్ఞ తవల్ల రాయల

అస్టానంలో ఒక దిగ్గజవీఠాన్ని మల్లన అలంకరించాడు.

ఇ అవ్వదిగజూల్లో ఒకటెన తర్వాత మల్లన రచించిన కృతులు బ౧ ౫౯౫” దయా వమిటో మనకు తెలియదు. మొత్తానికి మల్లన వతైక కావ్యపుతిక శాజేేఖర చర్మిత, యుగ ధళ్శ్మాన్ని బట్టి (వబంధంగా రూపొందిన

కావ్యం రాజ కేఖర చరిత, ఇతివృత్తవరణంలో, కళా నిర్వ బాణలో, పా్యతపోమణలో, న్‌్‌ సై వేళ చితణలో, వర్మ నల్లో తొంత నమూలికతను (వదర్శించడానికి మల్లన చేసిన (1వయత్నం మెచ్చదగింది, మనువసు క ళాఫూర్జోదయాది శవబంధాల సహావం _క్రీస్టానం రాజ శేఖర చర్మితకు లభించ లేదన్నది నిజమే, మల్లన రాజ శేఖర చర్మితకు తగినంత వ్యాస పారశాదరణ కలుగలేదు, ఈ నిమయాన్ని గుర్తిం చిన కుమారి ఉమ తన వరిశోధనకు రాజశేఖర చర్మితను వ్వేకరించి సమగ్రమైన ఒక సిద్ధాంత వ్యాసాన్ని రచించడం, 'జాక్ట "రేట్‌ వట్టాన్ని పొందడం వైగా దాన్ని వచురించడం వంతోమించదగ్గ విమయం, అందుకు ఈ (గ్రంథ రచయి[తిని అభినందిస్తున్నాను,

ఇ మల్లన మిద సాధికారికమైన నిమర్శ [గంధ మిది, రాజశేఖర చరితలోని-ఇతివృత్తాదే స్తాహిత్య నిమర్శ వరే వరిమితం కాకుండ మల్లన భావూ వరిశీలనకు కూడా నము చిత (పాఛాన్యాన్ని రచయిత్రి ఇవ్వడం (వశంసార్ట్హ్మం, ఇందులో మల్లన భావనను చక్కగా విచ్ణేషించినంద్తువల్లు పలుగు భాషా వరిణామ జిజ్ఞాసువ్రలకు కూడా ఈ (గంథం అకర్ష ణీయం, ఛందోనిేఫ్నాలు నమకాలీన సాంఘీక జీవిత విశేపాలు కూడా. ఈ విమర్శ (గంఖీంలో (వస్తావించబడే వుండడం గమినార్శం. రాజశేఖర చర్మితకు ఇదొక సమగ మైన విమర్శ (గ్రంధం, ఈ విమర్శ (గ్రంథంలో అతిశయోక్తులు "లేశ. విమర్శలో చాటిన అంశాలకు తిగిన ఉడావారణ లివ్వడం మెచ్చదగిన విషయం, "తెలుగు (వబంధ వాబ్బయ విమర్శ గంథాలలో జా॥ ఉమ రచించిన ఈ వరామర్శ (గంథానికి సముచిత మైన స్థానం, పౌర కాదరణ తన్నకళ లభిస్తుందని ఆశయం. జి, ఎన్‌. రెడ్డి, ఉపహాధ్థపేలు? తిరువతి, ఆంధ్రప్రదేశ

అభినందన

మాదయ్యగారి మల్లన శ్రీ కృష్ణదేవరాయల అష్ట దిగ్గజములలో నొకడు. రాయవాచక్‌ శ్రీ కృష్ణరాయ విజయములలో ఇతడు రాయల వపియ యాత్రలలో "పెద్దన తమ్మనలతో కూడ పోయెడివాడని యున్నదీ. అష్ట దిగ్గజములలో పెద్దవారు ఈ నువ్వురే, మిగిలినవారు చిన్నవారు కాబిట్టి రాయల వారికి అంకిత మీయలేదు. అందరిలోను మరిన్‌ "పెద్దవాడు కౌబిట్టి. అతడు రాయల కీ ఘక నర్వశిరః (వధాని తిమ్మరుసు యొక్క 'మేనళ్లుడును అల్లాడును ఆయిన అస్పనామాత్యునికి (క్ర. శ. 1511లో ఆంక్షికమిచ్చెను. ఇందుకు కారణము లేకపోలేదు. రాయలింకను జై య్యాకాదులు (ప్రారంభించి యుండక పోవుటయే. వాటికింకను తిమ్మరుపే (ప్రధానుడు. తిన్మురుసు మహామంత్రి మూలకముగా రాయలవారి భువన విజయమును మళ్లిన చేరయుండును,

ఇది కృష్ణరాయల యుగమని చాల మంది అభిప్రాయము. చాల వరకు నమంజసమే కాని ఈ యుగము సాకన నరసింహరాయల నాటీ వెల్లి లమ్మరి పిన వీరభ్యదుని శృంగార కాకుంతలముతో (ప్రారంభమగు చున్నదనుట నిజము.

ఏక నాయకాశ్రయమై. అష్టాదళ వర్ణనల తోడి కావ్యము (ప్రబంధ మన్తు' మాత్రన కాన్య (వ్రశ్రియా నిర్వచనమువకు సరిగా నుండును. నృజ వాళ్మత రళవల (ప్రారంథ కాలము. మల్లనది పిన వీరభ్యదుని వద్ధతి. మళ్లిన చక్కని కథను కాదంబరి, విక్రమార్కుని కథలలోని అంశము అను (గ్రహించి ఊహా (ప్రనంచమున చదువరులు విహరించునట్లు కథను అల్లివాడు. ఈ కథాంశ నం్యగ్రహ వివరణమును సిద్ధాంతముద్వారా రచయ్యి(త్రి చక్కగా విరూపంచినారు.

నాడు శ్రైన మఠ మండినను శగ్గుమొగమై 'వైష్ణనము (ప్రాధావ్యము కింద సొగివధి. కవులు శై పుణుగా నుండివను వీరళై వులు గారు, శంకరా జ్నైతణా ఇచ్చట రరయిత్రి 'పెప్పివది.. కర్టాటక చేళ వీరనైవమే.

7

సంస్కారము ఇెంది ఆంధ్ర దేశమున ఆరాధ్య కై వమగ మార్చు పొంది నది” అన్నది కొంత చరిత దూరము. వండిత (త్రయము వేదములను వదలలేదు. మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు బసవేశ్వరుని. చూడలేదు, కాబట్టి తెలుగువారు ఇతరులను అనువదించిన వారు కొరు. -

ఈ రాజశేఖర చర్వితకు అనంతర కవులు (ప్రాధాన్యమీయక పోవు టకు కారణము రాయలు పెద్దన తిమ్మనాదుల రచనల పొందే కారణము.

కావ్యమున పొషత్ర చ్మితణ. రన విర్వహణ బొచిళ్య విచారాది విమర్శ నీయంశములను గూర్చి పరిశోధన (పళంననీయము.. థాషా విష. యమున ఈ సిద్ధాంత వ్యానములు విపులనుగ చర్చించుట విశేషము. ఇది ఆధునిక మార్గమున చార్మ్‌ళక వ్యాకరణ రచనకు చాల సహాయకారి

ఇట్టి. సాహిత్య భాషా పరిశోధనను శాస్త్రీయ మార్షమున నిర్వ హ్‌ంచిన కుమారి. ఉమ అభినందనీయురాలు. సారస్వత (_ప్రవంచన్లు చేనివి ఆదరించును గాక 1

ఆచార్య కోరాడ మహాదేవళాన్తీ, ఎమ్‌. ఏ, &. లిట్‌.

గె కృతజ్ఞత నో

ఈ పరికోధన"చేయొట కవకాళము. కలిగించిన (ప్రభుత్వ కళాశాలు అధ్యక్షులకు; మదరాసు విశ్వచిద్యాలయాధకారులకు హృత్పూర్వకొ ధన్వహిదములు;

నా వరిశోధనము- నిరాటంకమాగ సాగించుట కన్నివిధముల సహా యవడి . ప్రోత్సహించిన మా లగు శాఖాధ్యకులు ఆచార్య సాళ్వ కృష్ణమూర్రిగారికి

పరిశోధనకు వర్య వేక్షకులుగనుండి తగిన సలహాల, విచ్చిన డా॥ ఏల్‌. వి. శంకరరావుగారిక్తి

నముచితమగు ననుశీలనముతో, పరిశోధనకు నహాయము చేవిను డగ డీ చిన్నికృష్ణయ్యగారికి_

నా కృత; జతలు,

శాళన(క్ర (ప్రతిని చూచుటకు ననుమతించిన తంజావూరు సరస్వతీ ప్పున్తక ఛాండాగారాధికారులు స్మరణీయలు.

ఈ (గ్రంథమును అచ్చొత్రించుటకు అర్థిక సహాయము. చేసిన ఆంధధ్య్మస్రదేశ్‌ విద్యా సాంస్కృతిక శాఖకు నా ధన్యవాదములు,

అడిగినంతనే ఈ నా (గ్రంథమును వరిశీలించి “అభిప్రాయము అందించిన ఆదార్య జి. యన్‌. రెడ్డిగారికి ఆవార్య కోరాడ మహాదేవ శాత్తీగారకి నా నమస్సు మనన్నుబు,

పుల్లూరి ఉమ

ప్రవేశిక

కవి పరిచయము ;

రాజశేఖర చర్మిత్రమును (ప్రబందికరించినది మాదయగారి మల్లన. ఇతడు (ఫ్రీ కృష్ణదేవరాయల అస్టానము నలంకరించిన అష్టదిగ్గణములలో శొకడనుట అను (క్రుతివార్త. సాహితీ విమర్శకులు పలువు కీ యంశము నామోదించియన్నారు. ఆర్మధ్రకవి వతంసులు మల్లిన నామాఖిఖ్యులు సెక్కు రగుటచే నితడు మాదయగారి' మఘల్లనగ “పితృనామపూర్వుడైై (ప్రశ స్తుడయ్యెను, '-ఈకవి శౌనకన గోత్రుడు, శంకర భక్తుడు; సత్‌ కవీశ్వరుడు [1-10], ఆయ్యంకి వృర్యాగ్రహార దానగ్యహీత; అఘోర శివాచార్యుని అంతేవాపి, కృతి విషయము :

రాజశేఖర చర్విత సమ్మ్యగ్ర సుందర (వ్రబంధము.' నాయకుడు రాజశేఖరుడు. నాయిక కౌంతిమతి. నాయకుని పీరకృత్యాదులు మొదటి భొగమునను (వణయా సరిణయాదులు తరువాతి థాగమునను, వర్డి తములై న మూడాశ్వానముల కొవ్యము. క్షావ్యగీతికకు కవి ఆర్మీయత అంకతర్షయాపాది. (ప్రదింధమున మల్లన మాహేశ్వర భక్తి అంతర్వాహిని.

అనాటి (వ్రవింధము.ల 'కేమా(త్రము తీసిపోని సులక్షణము లిందు కలవు. కథా గమనము, ప్యాతపోషణము రనప్పష్టి, రచవారామణీయకము ఆలంకారదీ వ్ర మున్నగు (ప్రబంధ శోథాకర శిల్ప చతురిమతో వర్వాంగసుందరముగ పొలుకొందు [వ్రదింధ రాజమిది. విసుగుడలలేవి కథాగతి, దాని కనువుగ పాతమితమగు (వ్లక్పృతి వర్ణనలు నముచిత రన భావన రమ్యక్క నహ్మణ సరళ శైలి మున్నగు [నశష్తాంళ క వా హో న్‌ ములశో (ప్రతి.వద్య,వ్యూద్యముగను (ప్రతిష్టిత మైన (నరిందము రాజశేఖర చరితము. కొవ్యావతర ణీక్‌ :

కావ్యమున కవతారిక (పథమాంగము. ఇందలి చార్మిశక్షాంశములు కృళి క్ఞాల సూచనమునకును. కావ్యవరిచయాడి విషయములు కవీ ఆవ్మీయకాడస్మువ్రముగు

10 తను సహకరించును. (ప్రారంభమున వద్యసంచకమున దైవ న్తుకిళలదు. ($ వేంకటగికినాథుడ్సు మహాదేవుడు, చతుర్ముఖుడు వాణి: విఘ్నేశ్వరుడు మల్లనకు, వరునగ నారాధ్యులు. అమరథాషా కవులెల్లరు వంద్యులు, గీర్వాణ కుసును -గుచ్ళమునందలి నెత్తానిని తెనుగున వర్వచేపిన కవితయమను నవమాన మితవికి హృదయాహ్లాది కొచిత్య నిర్వహణము, గాఢార్జప్రతిపాదనము ఆను కవికాగుణము "లీకనికి ఆదరణీయములు. కృతివళి : తిన్మగును మంత్రికి మేనల్లుడు అల్లుడు నగు నాాదిండ్ల ఆస్పన ఈ కాష్య శ్చతివతి. ముస్పదిరెండు గద్య పద్యము లయందు కృతిపతి నంళా ఫివర్ణనము కలదు కృతి భర్త కౌశిక గ్యోతుడు: ఆరువేల నియోగి (బ్రాహ్మణుడు. మంత్రి నామన ఇతని వంశ ప్రకిష్టాసకులలో పూర్వుడు, సాజవ తిన్మురుసు సోదరి కృష్ణమూంబ _కృన్ణమాంది నాదిండ్ల తిమ్మనకు ఖార్యు వీరి ఈమాజులు కోనయ్య అప్పన గోనన అమవారలు. వీరిలో అప్పన శ్రావవ తిమ్మరుసు శున్తూకై లక్ష్యుమాంబను వివాహమాడి తిమ్యరుసున కల్లు డయ్యెన్ను షష్థ్యంతములు, ఆశ్వాసొంతములు + వగు వద్యములబట్టి నాదిండ్ల ఆన్పన్‌ శూవనంతుడు; వివేకి వ్నికముడు, వై ష్టవుడు, కృష్ణమం్యతోపొవకుడు- దానశీల మితవి ముహోవ్నకగుణము.. ఆనాట్‌ (ప్రదింధ (స్రణాశికయందు. న్రిండుగ నిముడదగిన లక్షగంథమని శ్లాఘిందుడు ట్రీ సీరోలంగం పంతులుగారు (క॥ ఈ॥ 1889 లో నీ గ్రంథమువకు (యశము ము్యదణావకాళమును. కలిగెంచిరి,. (క ౯ 007 లో వెలువడినది, (్రీ ంగిరాదా చలవతిరాపుగారి ద్వితీయ (ప్రచురణను, (కః ఈ 21007 లో శ్రీ -పుట్టవ్నర్డీ వరాయణాదార్యుల పీకికతో అంధ్ర సాహిత్య అకాడమీవారు తృతీయ ముుదణ శౌావించిరి, వ్రవింధములనగనే యందలి మదీర్హ వర్ణనలు, విశృంఖలనుగు శృంగారము? పొండితీనుండిళముమ జటిల సమాన బంధురమనగు అళంకారికొకై లీగల రచనలు పారన్వరేయలకు సొశక్కరింధునుు. కోని అష్టదెగ్గణకవులలో- "పేరెన్నిక గన్న

11

వాడును, (ప్రదింధ నిర్మాణ దక్షేడునగు మాదయగారి మల్లన రాజశేఖర్‌ చరిత -ఇతుపునుండి (గ్రహించిన రనము.. అనవపరములు; ననొచిత్యములు, నపుష్టార్థములు మున్నగునవి పరిహరింసగా శేషించిన సారమువలె నిది యందఅకు నాస్వాద యోగ్యమైనది.

ఇందు వర్షన: లున్నవి. కొని యవి దీర్హములు కాను. సంఓ_న్ష సుందర ములు, రసవాపిని యున్నది. కాని యది వైైరవిహారము గానింసలేదు [వ్రసన్న గంఖీర్యనవంతి. సమానబంధను.న్నది, కాని శబ్గాడంబర వేష్టితము కాదు. పేశల -సుధానమమూ రులు.

ఈ దృశాలంకృత మ్పూర్తియగుటవలననే కాబోలు, బండారు తమ్మయ గారు, సేకుమళ్ళ అచ్యుతరావుగారు,.. పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావుగారు ఈ (వ్రబంధరాజమువకు భక్తితో శై మోడ్పు లొనంగిరి. ఈ ,కారణముచేతనే. నేనును -దీనిని పరిశోధనకర్హ మగు ఉత్తన్ముగంథముగ స్వీకరించితిని.

పిద్ధాంతవ్యాసమున లేని కొన్ని విశేషాంశములను మ్యుదణలో చేర్చించితిని. మల్లన ఆత్మీయత శాక్తము అనునని. [కియా నిర్మాణమునందు సిద్ధాంత (గ్రంథమునలేని వణాళికను (గ్రహించితిని, ఇందుకు నారు తోడ్పడిన [గ్రంథము “డాక్టర్‌ నేతి ఆనంతరామశోన్హ్రిగారి (శ్రీనాథ భాషా సరిశీలవి,

ఈ సిద్ధాంతవ్యాసమున రెండుథాగము. లున్నవి. (వథఠమవికాగమున సాహి శ్యాంళ నమీక కలదు, ద్వితీయవిభాగమున కావ్యభాషా నరిశీలనమున్నది.

వర్ణనాత్మకదృష్టితో మిందలి భానవ్యాకరింపబడినది. ధ్వనులు - ధ్వని మార్పులు నంధి; నామము, లిరిగము, వచనము మున్నగునవి వివగ్షింపబిడినవి.

ఒక (వ్రదింధము నిట్లు డ్విధాకరించి పరిశీలించు నిమిత్తమే సరిమాణమున చిన్నదగు నీ కృతివి సరికోధనకు [గహాంచితిని,

ఈ సిద్ధాంతన్యానమున అనుబంధ్రము-కలదు, అందు సరిశోధవ కునకరించు శాననములు, మల్లనను సమాదరించివ్వ లాక్షణికులు కొంద అుదాహ8ించిన (వయో శములు, (వనింధళబ్దవిచారము = సమన్వయమృ పాశాంతరముల్సు: (క్రియాధాతు నలు = శబ్దిపల్లి వనములు అను విషయనులు ్లన్రస్తావింవబడినని,

సంకేతములు - వాని స్వరూపార్థములు-: ఆధి అధికరణము అధ్యా అధ్యాయము 'అఆంంసా, అ ఆంధ్ర సోహిత్య అకాడమీ... 'ఆఈ ఆం, ఆధునికొం(్రము. అచ్చిక ఆచ్చికపరిచ్చేతము ఆళ్వాం ఆశ్వాసము ఉు, పు ఉత్తమ పురుష ఉదా, ఉదాహరణము ఏక, ఏకవచవము కొచిక్యం బొచిత్య విచారచర్చ . కారక కారక పరిచ్చేదము_ కాన్య ఆలం, కావ్యాలంకార న(గ్రహము కాళ, మా. (శ్రీ కాళహ వ్తంమా హాత్మ ్యము. కు, సం, కుమార సంభనము (శ్రీయా. (క్రియాసరిచ్చేదము -చి౦: చింకామణీ చూ, చూడుము తత్స తృత్చమ పరిబ్యేదము: శ్రద్దిథ తడితో ఫరిచ్భేదము ద్వి, భాం ద్వితీయ భాగము ఢ్వ లో ధ్వన్యాల్లోకము నం నపుంనకలింగము సాళొం “నాట్యశొత్రను వద్య, చట్యము వం, వుంలింగమా ర (వథమ

శ

1నకీర్ణ, (పకీర్ణ పరిచ్చేదము

ఫపౌశః “పౌఢఠ వ్యాకరణము ఇహం, బహువచనము

శాల, ఖా లన్యాకర్వతము

ఖా, థా్‌గము

ఛా. (ప. భావ [(పకాశనము

భూత, భూతకాలము

మం, వమంజువాణ్‌

మ. ప్ప మధ్యమ పురుష

రా శీ చం రాజశేఖర చర్మితము రామా. రామాయణము

వాక్యం వాక్యపరిచ్చేదము వ్యానం, సన వ్యాకరణ సంహితా నర్వన్వము వీణ. విశేషణము

శరిం శద్రరత్నాకరము

ళు

శో శోకము

న! స!

సంధి. నంధిపరిచ్భేదము

నమాన. సమాస పరిచ్భ్చేదము

సర్వం సర్వనామము “సూ, స్తశము

స్తీ శ్తీలింగము

౮.౮. లి. ౮౦0246 62ముటు 01

వ161జు మేఖుక్రటడపై6ం

న కొడంం

ళా ప గౌం1080 *7లర81 32565

మళ్లిన రాజశేఖర చర్మిత - వరామర్శము వషయ.సూ చిక సాహీళ్యవిభాగము

అధ్యాయ సంఖ్య విషయము ప్ప | అష్టదిగ్గజములు = వల్లన న రా లి కృతికాల నిర్ణయము “లలల గా 8 మూలము = ఇతివృత్త వై లక్షణ్యము. టం 18 శీ .ప్యాతచి(తణము తలం 18 క్‌ రననిర్వహణము ఉం 20 (6 వర్ణన వై శద్యము అం లిక్‌ 1 శ్లైలి న. శ్రి కి బొచిత్యవిచారనము లం 1 గ మతదృష్టి 89 10 సొంఘిక వ్యవస్థ ల. 1 11. ఛందః పరిశీలనము ఎం 102

నే భాపావిభాగము అధ్యాయ నంఖ్యః విషయము పటు శే ధ్వనులు = ధ్వనిమార్పులు శీ! లి నంధి జ కలల రి నామములు (0100019) ఎం... 150 శీ లింగము (6౦96ల) 188 ర్‌ం వచనము (౫49060) ఎం. శ40 0, విభ్నక్తి (0601603100) లం 62 గ నర్వనామములు (2౯010295) ఉం. 50 రి నంఖథ్యావాచకములు (3000061213) జం. కేర్‌ట ర (కియా . నిర్మాణము (76౧09) 158 10. విశేషణములు (ఉ&ర్వేం01769) ల 182 క1ం అవ్యయములు ((ఉరే౪6 903) ల. రక్‌ !డ పదకల్పముల వర్జకములు (0111039) ల కేరి? 18, వాక్యనిర్మాణము (౨12%) ఎం. 180 1 అర్థ విపరిణామము (59020109) 92 అనుబంధము (1 శాననములు మొదలగునవి తిప్పలూరి కైఫీయతు లం. 1800 లి మల్లన ప్రామాణీకత ఎం... లై08 లిం , వబంధ శబ్దవిచారము = సమన్వయము లం. ల00 శీ పారాంతరములు ంంంం.. ల18ి ర్‌ దేళ్య(కియాధాతువులు = శబ్దపల్ల వనములు ంం లైర0 ఉపయుక్త (గంథసూచిక ల లలి!

సాహిత్య విభాగము

అష్షదిగజములు = మల్లన చ 1 రా శ్రీ కృష్ణదేవరాయల ఆస్థానమును అష్టదిగ్గజ కవులలంకరించియుండరని: ప్రసిద్ధి, రాజ శేఖరచర్మిత్రకారుడగు నూడయగారి మల్లన ఆ అష్టదిగ్గజ తవులలో నొకడుగా పరిగణ్‌ంసదిడుచున్నాడు. రాయల ఆస్థానము నలంకరించిన అష్ట దిక్కవీ, శ్వరులు ఎవరు? అను విషయమై పండితులలో ఖేదాఖిప్రాయములు కలవు, శ& విషయమును వివిధసండితుల వాదములతో వరిశీలించి వారిలో మాదయగాడి మల్లన. ఒకడను విషయమును స్థాపింపవలసియున్నది. వనస్తుగుణముల సంఖ్య వాసి శెక్కినపుడు ఆ వస్తునంఖ్యను యళ్త రూఢ్యర్థ పరిమాణ చిహ్నమున పిలుచుట రాజాస్టానములలోని యొక నం్యవ్రదాయము, ముఖ్యముగా కవి? పండితుల సంఖ్య కిట్టివి సిర్జేశంసబడినవి, విక్రమార్కుని యాస్థానమున నవరత్నములనుపేర తొమ్మండుగురు కవి. పండితు లున్నట్లు (ప్రసిద్ధి. * దకిణదేశమున పాండ్య మండలమున మధుర రాజు సభయందు పం(డైందు. గురు కపీళ్వరు లుండెడివారనుట కాధారములు కలవు ఆస్టానమున నష్టదిగ్గజములనంటి వా రుండినట్లు చెన్సుట వైష్ణవ నం చాయను. విశిష్టాద్వెత (ప్రవక్తలు (శ్రీ రామానుజులనారి సభలో ఆష్టదిగ్గజము లుండెడివారు. అపర రామానుజులై న మణవాళ మహానునుల నభలోను అష్ట దిగ్గజము లుండిరి.ి

1. “ధన్వంతరి క్షపణ కామర సింహ శంకు భేతాళ భట్ట ఘట కర్పర కాళిదాసాః ఖ్యాతో వరాహ మిహిరో నృపతే స్పభాయాం రత్నాని వై వరరుచిర్నన వి(క్రమస్య” £. నత్కీరాది కపీర్యదులన్‌ దివిషదన్న (ప్రాయ వాగ్గుంభ సం పత్కావ్య (సతిపాదన (వ్రతిభులణా సన్నిద్దణ౯ా కైన సం విక్కాసార మరాళరత్నముల తద్విద్యా రసాపేక్ష భూ భృత్క-ంరీరవుడుంచె సంపదల తృ ప్తింటొందగా జేయచున్‌. | కాళు మా, 8145.
2. ఆముక్రమాల్యడా సొందర్యము-పుట, 822. డా. కోటిశ్వరరావు.

జీ సాహిత్య విభాగము

ఈ విషయములనలన (క్రీ. శ. 12 వ శతాబ్దమునకు పూర్వమే “అష్టదిగ్గజ ములు” అను సం్యనదాయమున్నదని స్పష్టమగుచున్నది. ఈ అష్టదిగ్గజములు మత మనకు సంబంధించినవారు. అష్టదిగ్గజ సంప్రదాయమును సాహిత్యమున (ప్రవేశ "పెట్టినవారు కృష్ణరాయలు. వీరి యాస్టానమున అష్టదిగ్గజ కవు లుండిరనుటకు శాన శనాధారము కలదు. తిస్పలూరు శాసనమువలన నాడు అష్టదిగ్గజ కవులు రాయల స్థానమున నుండిరనుట స్పష్టము. అష్టదిగ్గజ క పీళ్వరులు, ఆ వంశీయులు, ఈ గ్రామదాన గృహీతలు.

భువన విజయమున అష్టదిగ్గజములు ఆసీనులై తమ కవితామోదమును 4వనరింస చేయుచుండిరట.*

'మెసూరు (ప్రాంతమున నందిదుర్గలో సోమశంకరస్వామి ఆలయమున గల శాసనములో అష్టదిగ్గణజముల విషయము కలదు,” ఇది పదినేడు శ్లోకములు గల నంస్క్యుత శాసనము. అందు ఎనిమిదవ శ్లోకములో అష్టదిగ్గణముల (ప్రశంస కలదు. ఈ కాసనకాలము క్రీ. ఈ. 1627 అని దార్మితక నిర్ణయము,

రాయలసభ అప్షదిగజ కోభితమనుట హేతుసిదము. అష్షదిగజ కవుల నిరయ

దగి ఇ బగ ణి మున సాహితీ విమర్శకులలో భిన్నాభిప్రాయములు కలవు,

తీ. పేం021 మెం00163. ₹01. 1. 2. 356.

ంమఐ[ం64 9 0. ౨. 39093 - ౧300210 2199126. చూ. అనుబంధము,

5 క188010 0 గౌం1380 110౯820070 0 అకిలుంపిఉం2 2064

వైనళ్ళుడం88 40. ౨. 76. శీ, యత్కీంరర్తి! భువనైక భూషణ మభూద్యస్య (ప్రసాదాన్నరాః నర్వేరాజ సమానతా ముపగతొ స్పంప్రాస్య విత్తంబహు యస్యాష్టాకవి దిగ్గణాః సృథుయళోభారై ర్లగచ్చోభనా యద్దానోదక సామ్యుమేవ సరితా మాపేతు శీశాచలమ్‌, వెళ 0060 6071 0గల(4| 8000 095 వాం, 1. వ 41. నంది దుర్గాలయ శాసనము,

అసష్టదిగ్గణములు = మల్లన లే

డా. నేలటూరి వేంకటరమణయ్యగారు. పెద్దన, తిమ్మన్క రూర్జటి; మల్లిన, రామరాజ భూషణుడు, రామకృష్ణ కవి; పింగళినూరన ర్నుదకవి అష్టదిగ్గజము: అనిరి,”

తే చాగంటి శేషయ్యగారు అష్టదిగ్గణములలో న్రైదుగురుమ్యాతమే. తెలుగు కవులనియ తక్కిన దుగ్గురు సంస్కృత కర్ణాట కవులనియు చెప్పిరి. అల్లిసాపి "పెద్దన నంది తిమ్మన, ధూర్జటి, మాదయగారిమల్ల న, అయ్యలరాజు రామ భద్రుడు వీరై దుగురు రాయల ఆస్థానమున ఆప్టదిగ్గజములవారని నిరూపించిరి,

డా. నీడదవోలు వెంకటటావుగారు అల్ల సాని పెద్దన, నంది తిమ్మన మాదయగారి మల్ల న, ధూర్జటి: తెనాలిరామలింగ కవి, రామభ(ద్రకవి, చింతలపూడి వల్లన, కందుకూరి రుదకవి అష్టడిగ్గజముల వారనిరి* ఈ నందర్భమున వా రికర విమర్శకుల అష్టదిగ్గజ నిర్ణయముల పట్టిక నిచ్చిరి,

గోల్కొండ సంస్థానములలో నష్టదిగ్గజ కవు లుండెడివారని తూర్పు గోదావరి మండలమున పెద్దిపురము సంస్థానములో శృంగారకవి, " మధురకవి, బంధకవి, దిట్టకవి, నిమిషకవి, త్వరకవి, "ఘోరకవి, శఈతఘంట కవి యని అష్ట దిగ్గజకవు లుండెడివారని కార్వేటినగర నంస్థానమున అష్టదిగ్గజకవు లుండినట్లు తెలిపిరి ఈ సం్యప్రదాయ(ప్రవేళము రాయల యుగముననే జరిగినదనుట నిన్నం దేహ.ము.

కావున రాయల ఆస్టానను.న అస్టదిగ్గజములను బీరుదు వాచకముతో కని సండితు లుండిరనుటకు రెండు కశాసనాధారిములు కలవు, భుజనవిజయమున౦ దష దిగ్గజ సింహాసనము లుండి కాలానుగుణముగ నాస్టానమును కవిపండితు ల్యాక మించుచుండిరి. మంత్రి తిమ్మరుసువంటి ఆప్త ల మాటల ననునరించి భువన విజయ సభాభవనము పండిత (పకాండులచే నలంకరింపదిడుచుండెడిదని ఊహింస వచ్చును. కావున కవి వండితు లెప్పటి కప్పుడు మారుచు సమయముబట్టి అష్టదిగ్గజ ములుగ (పళ ప్రి కప్కుచుండి రనవచ్చును.

7. 506416 1 మం4ంం 05 ఓం 36 0430 0౯ 7082922228

లై. 421, 8. ఆంధ్ర కవితరంగిణి నవ్హమ సంప్పటము. పు, 141-115, ల. ఆంధ్రవ్యత్రిక సంనత్సారాది సంచిక 1055. అష్టదిగ్గజములు.

కి సాహిత్య విభాగము ఈ కారణముచేతనే ఆనాడు వెలసిన కొన్యములయందు అప్టగిగ్గణకవులను “పేరుగా తద్విషయములు కొని (ప్రస్తాపితము కాలేదు, విమర్శకులకు కొయికరాని శయ్య యైసది. అష్టదిగ్గజకవు లెనరను విషయమున భేదాళ్నిపాయము లన్నప్పట్‌కి ఏమ ర్శకు లెల్లరును మల్లినను ఆష్టదిగ్గజకవులటో నొకరుగా నంగీకరించియున్నారు. రాయవాచకమున “అప్పాజీ మొదలై న నీయ్యోగులలో నున్న ముక్కు శిమ్మయ్య అల్లసాని పెద్దన మాదనగారి మలి మొదలై నవారు విన్నపం చేసి శందురికు,””? అని ముగ్గురు కవుల "పేరులు కలవు, కుమౌర ధూర్డటీ (ొసిన కృష్ణరాయ విజయమున మల్లిన (పస క్రి కలదుం "కేస్‌ సరన సాహిత్యరచన విస్ఫురణ మెరయ సార మధురో_క్రి వూదయగారి మల్ల నార్యుడల యల్ల సాని పద్దార్యవరుడు ముక్కు- తిమ్మన మొదలైన ముఖ్యకవులు," పోబూరి గోవింద మం్మతికృత “రాగ కాళ చింళానుణి'** లోని పూర్వకవి స్తుతిలో. నీ ““ద్దార్యు తిమవూ రు బినపీర నార్యుని శామభ్ళదు "తెనాలి రామక విని "తే.గీ మల్ల నాభిఖ్యు ధూర్జటి మజియు నంకు సాల సింగార్యు వెంగార్యు నరసులయిన (పా శృ నాంధ్ర కపీష్యదుల (వన్తుతించి యాధునికులై స సుకవుల నఖినుతి.తు,” పెద్దన తిమ్మనాదులతో మల్లినను నుతించియుండుటవలనను నితడష్టదిగ్గజ శవులలో నొకడనుట నష్టము. ఆధునిక విమర్శకులలో (శీ గురజాడ [శ్రీరామమూర్తి (శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకర ఇాన్హి తన్చ తక్కిన వారందరును నుల్లనను అస్టదిగ్గజకవులలో చేర్చిరి, 10. రాయనానకను. పుటం88. 11, కృష్ణరాయ విజయము . పమార ధూర్జ్‌టి. [పుట?1.72) 12. మదరాను _పొద్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారమువారిచే ముద్రికము. 1900,

"అష్టదిగ్గజములు = మల్లన | మల్లన రాయల. యాస్థానమును (ప్రవేశించుటకు మంత్రి తిన్మరును వారణము కావచ్చును. తిమ్మరును మేనల్లుడు నాదెండ్ల అన్నన మల్లిన రాజశేఖర చర్మితమునకు కృతి భర్త, నాదెండ్ల ఆస్పనకు తిమ్మరుసు మంికి గల బాంధ వ్యమునలన నాదెండ్ల అస్పనమాట ననునరించి మళల్లినను తిమ్మరుసు రాయల యాస్టానమున చేర్పించియుండునను విమర్శకాఖ్నిప్రాయము న'హేతుకము. అష్టదిగ్గజపీరము .న్నాక్రమించుటలో కవినండితులలో త్మీనమైన న్పర్థ లుండి యుండును, వారి వారి బుద్ధి సామర్థ్యము ననుసరించి వా రాయాపీరముల నా(క్రమింఛి యుందురు, ఇవి యథ్యాకమముగ జరుగుబనలన మనకీ విషయము (గ్రంఠస్థమగుట తోవకౌళము లేకపోయెను. రాయల ఆస్థానమున నున్న కవు లెల్టరును తమ కృతిని రాయల కంకిత మేయలేదు. కవుల కట్టి నిదింధనము లేదు. వారు నిరంకుశులు, తమ మనోఖీష్టము చనుసరించి తమ కృతులకు వతుల నిర్ణయించిరి. మల్లనయు రాయల అస్ట్రానము నకు రాపలయునన్న కాంక్షతో తన కృతిని నాదెండ్ల అప్పన కొనగి అతని సలహాపై పెద్దన తిమ్మనల (ప్రక్క చేరెను. కృతికాలము. 1512 ఆని పూర్వ శాసనాధారమ. లవలన నిర్ణయింస వీలగుచున్నది.** తదనంతరమే మళ్లిన వాయలకు పరిచయమయి ఉండును. కృతికాల నిర్ణయము ఈ కృతి కాలవిషయమున విమర్శకులలో భిన్నాథిప్రాయములు కలవు.! విమర్శకులు : కాలనిరయము ; 2) శీ వీరేశలింగం హూణళకమో _ 1640. (0) (శ చాగంటి క్రీశ 1510 = 1616. 0) శ్రీ 'పేకుమళ్ళ అచ్యుతరాపు కీ, శ. 16వ శతాబ్దము, 16) శీ పోణంగి (క్రీ*ళ. 1516 పూర్వము. (ల శీ పుట్టన్నర్తి మనుచర్శిత రచనానంతరమ్ము మనుచర్శిక రచన కాలము 1528.24 అని చార్మితక నిర్ణయము, 19, చూ. అధ్యాయము, కృతికాలనిర్ణయము. పృటం8,

1. (2) ఆంధ్రకవుల చరిత్రము - 2 వ భాగము, పుట. 62, (9) ఆంధ శవితరంగిణి = స్పష్పమ సంపుటి, పుట. 208. (9 ఆంధ్ర వాబ్మయచర్శితము . ద్వితీయ భాగము, పుట, 281 (4) అష్టదిగ్గజములు = (క్రీ మాదయగారి మల్లివ, (6) రాజశేఖర చరితము = ఆం్యధ్యవదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ మ్యద్రణం. పుట ౪111.

8 సాహిత్య విభాగము 'వై విషయాంశమలనలన కొందరు నిమర్శకుల యఖిప్రాయమన నీ"కృతి రచనకొలము 15 వ శతాద్దిమనియు, మరికొందరి [యభిప్రాయమున 18వ శతాబ్ది పూర్వార్థమనియు తెలియుచున్నది, (ప్రస్తుతము వారి యభిప్రాయములను పరిశీలించి యితరములగు నాధారముల |సహాయముతో కృతి రచనకాలము నిర్ణయింపవలసి యున్నది. ఫ్రీ వీరోలింగంగారు. ఈ కవి యించుమించుగ హూణశకము 1540 ('ప్రాంశమవజకు (బ్రతికియుండెనని చెప్పవచ్చుననిరి, వీరు చూపిన ,చార్మితకాధార ములు మూడు, కృతి భర్తయగు నాదెండ్ల అప్పన తిమ్మరుసు జామాత, కావున మల్లన తిమ్మరుసు సమకాలికుడు, అక్షృతిసతియైన నాదెండ్ల యప్పామాత్యుని ముత్తాత తమ్ముడైన. చిట్టి గంగన్న కృష్ణదేవరాయుని కాతయగు. న్లీళ్వరరాజునకు (బ్రభువుగ నుండినట్టియ జైమిని భారత కృతినతి యయినట్టియ సాజవ నరసింహరాజునొద్ద మంత్రిగా నున్నట్లు చెప్పిన... ఉ, సాళువనారసింహ మనుజ (వభుకార్య క ళాధురంధరుం జై: లవణాబ్ధి వేష్టిత ధరాధిన దుర ్రరమంత్ర మంతిశుం డాల వితాన కేసరి యనంగ ననంగ నమానరూవ "లే ఖాలలి తాంగుం డట్టిచిటి గంగనయొవ్వు గుణానుమంగుండై , పద్యము కవికాలనీర్ణయమునకు తోడుపడు ననిరి. [110 ఫ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు మల్లిన క్రీ, ఈ, 16161515 మధ్యపాంత మున కృతి (వ్రాపియుండుననిరి. ఈనిషయమునకు వారు చూపిన యాధారములు, మల్లిన గుతనగు అఘోర శివాదార్యుని గురించిన శాననములు రెండు కడస మండలములో పుష్పగిరియందు. దొరికిననట. శాసనకొలము క్రీ, ళఈ. 1429, (క్రీ శ,1408. దీవి వాధారముగగాని ఆచార్యులు (క్రీ. ఈ. 1445.న జన్మించి. శ0 సంవత్సరములు జీవించియండునని; ఈ మధ్యకాలములోనే నండి మల్లియ, ఘంట సింగన; ముక్కు ఉమ్మన్క మాదయగారి మల్లన మున్నగువారు వారి శిష్య కోటియందు చేరియందురన్సీ దీనినిబట్టీ మల్లిన 1470లో జన్మించి 1486లో శిమ్యడై తన ముప్పది, ముప్పదై దేండ్లలో రొజి శేఖర చర్మిత (వాసియుండు ననిరి. అనగా నుమాడ (క్రీ, ఈ [15181515 మధ్యప్రాంతమని వారి నిర్ణయము.

కృళతికాల నిర్ణయము ళ్‌

(్ర్రీ పోణంగి అప్పారావుగారు మల్లన క్రీ. ఈ. 1515న నంవత్సరమునకు పూర్వమనిరి. మంగళగిరి శాననమున మంతి తిమ్మరుసు 28-6-1615 కాలమున. కొండవీటిని జయించి నాడిండ్త గోవనను పాలకుడుగ నిర్ణయించెను. అంతకు పూర్వము గోసన గుత్తి దుర్గ పాలకుడుగ నుండెను. క్థిరాజశేఖర చరిిత్రమునందు గోవన గుత్తి దుర్గపాలకుడని యున్నదే కొని కొండవీడు (వస్తావనము లేదు ఈ కారణముచే కృతి (క్రీ. శ. 1515 పూర్వమని నిర్ణయింపవచ్చు ననిరి,

(ఫ్రీ పేకమళ్ళ అచ్యుతరావు మంగళగిరి దానళాసనములబట్టి 16 న శతాబ్ది, మని చెప్పిరి కాని ఇదమిత్ధమని నిర్ణయించలేదు, ”

కృతికాల నిర్ణయమునకు మంగళగిరి కాననము కొంతవజకు తోడ్చడగల- దనిరి.

(శ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారు కావ్యమున ఆళ్వాసాంత పద్యములలో నాదెండ్ల అన్పనగురించి “శుంభత్పూర్వ భూభృద్దికా నాతీ మన్మథ 1” [1-81] అను నమానమున కొక విశేషార్ధమును సూచించిరి, (౧ పూర్వభూభృత్‌ అనగ తూర్పుకొండ అని అదియే ఉదయగిరియనిరి. అనగ, అప్పన ఉదయగిరి పాలకు. డుగా నున్నప్పు డీ (గంథమును నంకితము పొందియుండు ననిరి. సమాసమునకు వీ రిచ్చిన తాత్పర్యము దూరాన్వయము. పైగ నిట్టి దుర్గమును అస్పన పాలించి- నట్టుగ మంగళగిరి శాసనమునగాని అప్పనకు సంబంధించిన మరి యితర శాసన, ములయందు కాని లేకపోవుటచే కృతి కాలనిర్ణయమున నయ్యదియు (వబల' సొత్యుము కానేరదు,

(ఫ్రీ పుట్టప్పర్తివారు రాజశేఖర చలిత్రములోని రచనలను పెద్దన (వ్రాసిన. మనుచర్మితలోని యట్టి రచనతోకూడిన కొన్ని పద్యముల పోల్చి, ఈ కృతి మను చర్మితమునకు తరువాత రచింపబడిన ట్లూపాంచిరి. నదృశములగు సద్యరచనలః* అనవ కృతికాలమును విర్ణయించుట కవకాళము లేదు,

(శ్రీ ఆరుుద్రగారు కృతికొాలవిషయమున “నాదెండ్ల అప్పన క్రీ శ. 15164 1520 మభ్య వినుకొండ, గుత్తి సీమంకు సరిపాలకుడుగ నుందేవాడు” అని చెప్పిరి. 1-(8)

(౧ ఆం(ధ్రప్యత్రికో ఢుక్ష ఉగాది. వ్యాసము, మాదయగారి మల్లి న,

1-(8) నమ్యగ ఆంధ్ర సాహిత్యము. 1. సం, పుటంర్‌4,

110 సాహిత్య విథాగము నాదెండ్ల ఆస్పన క్రీ. శ, 1516 ఏడు దానమలు, క్రీ. శ. 1517లో పది "దానములు, (కీ. ఈ, 1518 లో ఒక దానము చేసినట్లు మంగళగిరి శాననమున ఈలదు.2 కాపీ శాననము పేర్కొనిన (గ్రామనామము లేవియు (గంథమున లేవు. (క్రీ. శ. 1515 తిమ్మరుసు కొండవీటిని య్యాక్రమించి తాక్కాలికముగ నాదెండ్ల అవ్పనను ఆ దుర్షాధిపతిగ నియమించెను. నాదెండ్ల అప్పన వెన పేర్కొనబడిన యే దుర్షమునకు కాని పాలకుడుగ "కావ్యమునం దెచ్చటను 'పేర్కానబడక పోపుటనలనను, కొండవీటి యా.క్రమణ (వస్తావన లేకపోవుటవలనను కృతి రచనకాలము కొండవీటి దుర్గము ' నాక్రమించు టకు పూర్వము అనగా కీ. శ. 1515 నకు పూర్వమే రచింపబడిన దనుట నిర్వి -వాదాంశము, తిమ్మరుసు మంతి తన కూతురు తిరుమలాంబను నాదెండ్ల అప్పన కిచ్చి వివాహము చేయించుసందర్భమున తిరుసతి తేత్రమున [శ్రీ వేంక'పేశ్వరస్వామికి -పీశాందిరము సమర్సించినట్టుగ దేవస్థాన శాసనమున కలదు.” ఈశాసనకాలము 1811512. రాజశేఖర చర్విత (ప్రబంధ (ప్రారంభమున కృత్యాది పద్యములో (శ్రీ వెంక *పేళ్వర స్తుతి యుండుట గమనార ము, అనీ యౌ 2. 2018290812, 196102 701. 1౪+ వెడ్యిం111. 3 10200212 ౫00201 6౪85602020-1000106102 ౫౦. 229 [0800108400 0 [19001 808, ప. 96.

1. శ్రీమత్తిమ్మణ మంత్రీం్యద సద్భాక్త్యా స్యుపతిష్టితఈః (ననన్న (శ్రీనివాసోవః పసాదయితు నంపదం, £. (శ్రీవివాన పదాంటోజ సేవా షట్పద మానసః (శ్రీమత్రిమ్మణ మంత్రీం (దోజీయదా చం్యద్రతారకం. శే (శ్రీమ _తీమ్మణ నుం్చతి కల్పిత నవ్యపస్ఫీత పీఠాందర (పోద్యన్నిర్భర కాంతి పూరలహరీ పీతాంబరా శాంతరః లత్మీ నేత సుఖా వనహమథినవాం లక్ష్మీం నహన్నన్వహమ్‌ లోకొనంద విధాయకో విజయతే (శ వేంకటా(దీశ్వరః.

శృతి కాలనిర్ణయము 1 ఇ్లా శ్రీ వమోరువూ కాతకుంభకలళ శ్రీ వి భమాపాదన (పావీణ్య స్టితిమించు వేంకటగిరి (గావ ద్యయా[గంబునం డావిర్భూత జనానురాగమునం6 (బళ్యావాక ఖతం బొల్బున "దేవో 'తృంసుండు, (వోచుంగాత, మన నాదిండ్హ వృ దండాధిపున్‌. కేలకే ఈ పద్యమా (ప్రత్యేక నందర్భమునమసరించి తతొజ్ఞావకముగ మల్లన శచించియుండునని యూహింపవలపియున్నది. తిమ్మరుసు భార్యయగు లత్ష్మమాంది “వేయించిన కానన మొకటి తిరుపతికేేత్రమున కలదు.* ఇది తిమ్మరును (శ వేంక "పేశ్వరునికి పీతాంబరము నమర్ప్చించుట కిరువది దినము లకు పూర్వము. వేయింస దిడినది, ఈ శాసనమున నాదెండ్ల అస్సన పేర్కొనబడెను. ఈ శాసనము తమిళ ఛాషలో నున్నది. ఈ కళాననకాలము, 2512-1511. తిరుపతి దేవస్టానమువారి కానన నివేదికలో ఈ శాసన వివరణ కలదు, 'అత్మమాంబ తన కుమ్హార్డె వివాహానంతరము తనకు వచ్చు (శీ వేంకటేశ్వరస్వామి 1ససాదమును తన యల్లుడు అప్పన మంత్రికి నిత్యము నిచ్చునటుల నియమము "చేసి యీ శాననము వేయించినది, అట్లు అస్సన వంత్రి ప్రతిదినము (ప్రసాదము స్వీకరింసవలెనన్నచో నతడు తిరుపతికి సమీపమున _నెచ్చటనై నను నుండవలెను. నివేదికలో పేర్కొనినట్లు అస్పమం్యత్రి తిరుపతి సమీసమున నున్న చంద్రగిరి దుర్గమున నొక యధికార స్థానమున నుండవచ్చుననుట సంభావ్యము, కావ్యప్రారంభములో ““అద్దేనోత్తంసుడు (బ్రోచుగాత మన నాదిండ్లప్ప దండాధిపున్‌*” అని అస్పనమం(్రి దండనాయకుడుగ పేర్కొనబడెను. దేన స్టానము వారి నివేదికనుబట్టి యితడు చంటదగిరి దుర్గమునకు దండనాయకుడై యధిపతియై యుండెనని తెలియచున్నది. శీ, శ00212 ౧1౧081 ౨౫౦2020. 9802100802. 085- 6౧9౧00 ౧1 13808 2783 06 ₹01. 111. ఈ౦. 19, మెం. 334. 1. గ, చూ. అనుబంధము. కు గలరు ౮002801 ఈ0200జ04ల. 2018401011 కరం0[14 = 2౫ వ 72.

లి సాహిత్య విభాగము లత్మమాంబ వేయించిన శాననమున తన కుమా_రైకు వివాహానంతరము: జరుగవలసిన దేవస్థానము వారి నిత్యవిధిని నియమించెను. ఈ శాననకాలము 85= 18.1511. అనగ నింతకుపూర్వమే తిరుమలాందికు నాదెండ్ల అప్పనతో వివాహము జరిగియుండును. వివాహాది శుభకొర్యములు దైన సన్నిధానమునందును జరుగుట మన హైందవ సంప్రదాయము. ఆవిధముగ నాదెండ్ల అప్పన తిరుమ లాందిల వివాహము తిరుపతిలో (శ్రీ వేంక'పేశ్వరస్వామి సమక్షమున జరిగియుండు. నని ఊహింసవచ్చును ఈళశాసనము వేయించునాటికి వారిరువురి వివాహము జరిగి. కొన్నిదినములు నూ(త్రమే అయియుండవచ్చును, వివాహానంతర మిరువది దినము లకు నిత్యము (వ్రసాద వంపకపు పేర్పాటు లశ్మమాంది చేయగ, నిరువది రోజుల యనంతరము మంతి తిమ్మరుసు (శ వేంకేళ్వరునకు పీతాంబరము సమర్పిం. చెను. ఈ శాసనకాలము 18.1.15]12 అనుట నిదివరకే గుర్తించితిమి. కావున. నీ శభసమయమును పురస్కరించుకొని మాదయగారి మల్లన (శ వేంఠపేళుమి న్తుకితో కౌవ్యమునకు (శ్రీకారము. చుట్టి నాదెండ్ల అస్పన కంకితము. గావించి యుండునని ఊపాంచుట కనకొాశము కలదు. కావున రాజశేఖర చర్విత 25.12.1511 నకు పూర్వము అసగ క్రీ, భం 1511 లో అక్షోబరు ననందిరు నెలలయందు పూరర్తిగావించి నాదెండ్ల అప్పన వివాహసందర్భమున కృతిని కొనుకగ నిచ్చియండును. ఆసమయముననే మంతి తిమ్మరుసు నాదెండ్ల అప్పన కలిసియున్న సదవకొశమును జారనీక మల్లిన నాదెండ్ల అస్పన సహాయముతో మం తి తిమ్మరుసువలన (శీ కృష్ణరాయల భువన విజయమున స్థానము నా్యక్రమించియుండునని ఊహింపవచ్చును. నాదెండ్ల అప్పన వివాహకాలమునాటికి మల్లన అతవికి రాజశేఖర చర్నిత నంకితము గావించెననుటకు (గ్రంథస్థాధారములు గలవు. కాన్యపప్రారంభ సద్యమున. (శ వేంకపేశ్వరుడు అప్పమంతిని (ప్రోచునట్లు కలదు. వివాహకాలమునాటికి కాక కొంతకాలము తర్వాత అప్పమంతికి (గ్రంథము కృతి యిచ్చియున్నచో నవతారి. తలో (ప్రారంభపద్యము మరియొక విధముగనే విష్ణుసరముగనో యుండెడిది, అప్ప మం్యతి “రాధావిటి మండ్రలిఖిత మతి సంపుటి.” 1.88. అనీ స్తుతింహదిదెను, కావున విటి రాధానూధన భకక్తుడుగ చెప్పిన మల్లన [| పారంభమునను నాదెండ్ల అస్పనను (శ కృష్ణుడు (ప్రోచుగాక అని (నాసియుండవలెను. ఆవిధముగ కొక (శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు అందును వేంకటగిరియం దున్నవాడని విర్దిష్టముచేసి చెన్సటచే

కృతి కాలనిర్ణయము కేశి వినాహసందర్భమున నే రాజశేఖరచరిత్రను నవ్ప్చమంికి విచ్చినట్లు నిశ్చృయింన వచ్చును, ఇట్టి కాన్యమునగల కథావిషయము (వదింధోచికమగు ఏకనాయకా[శ్రయ మెనది. దీని మాతృకావిషయమై చర్చింసవలసియున్నది. మూలము = ఇతివృత్త వైలక్షణ్యము రాజశేఖర చరిత స్వతం(తకాన్యమా ? మూల మేదేని కలదా? అను విషయము పరిశీలనార్హము, ఇందు రాజశేఖర కాంతినుతుల వివాహ నుభివర్శింస శిడినది. ఈ కథావస్తువు కల్పితమని యభ్యిపాయము,! కాని జక్కన విక్రమార్క చర్మితయందలి నృప్తనూళ్వాన కథ దీనికి మూలమని వల్లా దుర్షయ్యగారు అభిప్రాయ పడుచున్నారు, * ఈ సప్త్పమాశ్వాన కథకు కథా సరిశ్సాగరమునందలి పంథడెండవ ఈరంగములోని మూడన భేతాళకథ కొంతనటజకు మూలమనికూడ వారి అఖి (పాయము. కథాసరిత్సాగర కథ:-పాటలీప్కుత పాలకుడు వ్మికమకేసరి. అతనికడ కాస్త -మర్మముల నెలిగిన విదగ్ధచూడామణియను. కుక ముండెను. వ్నికమకేసరి భార్య చంద్యపభ, ఆమెయొద్ద (పజ్ఞాశాలియగు నొక శారిక యుండెను. శుక కారికలు (వస్తావవళమున వాదోసవాదములతో, కథల నల్లినవి, విహంగములు విస్తరించిన (యా కథలకు మల్లిన రాజశేఖర చర్మిత కథ 'కెట్టి సంబంధము లేదు. శుకవ్రస్తావన .మ్యాకమే మల్లిన (గ్రహించెను. ఎ 1. పేశలింగం వంతులు, ఆంధ్రకపుల చరిత్రము,11-భా. పుట, 82. బండారు తమ్మయ్య ఆం(ధ్రష్యత్రిక=శుక్లు సంవత్సర ఉగాది సంచిక "పేకుమక్ల అచ్యుతరావు. విజయనగర సా(మ్రాజ్యాంధధ్ర వాజ్మయ చరి (గ్రము, ద్వింధా. పుట, 805, ఆరు[ద, నమ్మగ్ర ఆం[ధ్రసాహిత్యము, 1711. సం. పుట, 60. 2. విక్రమార్క- చర్విత. పీరిక, ఆం, సా, అ. (వ్రతి, పుట, 21.2,

కథ సాహిత్య విభాగము జక్కన వి(క్రమార్కచర్శిత కథా" సారము :__అవంచక పురాధిశ్వరుడు వ్విక్రమకేసరి, ఇతవి పట్టపుదేవి ఉమావతి, వారి కుమారుడు రాజశేఖరుడు. రాకుమా రుడు నమృుగయావిహోరమున శర్వాణి మందిరమును (ప్రవేశించి దేవికి మొక్కెను, అంత నచ్చట సంభాషణా చతురయగు శుకము నొకదానిని చూచి దానితో (పసం, గించెను, యోగిని వచ్చి ఆ శుకమును పంజరమున నుంచి రాజశేఖరున కొసగెను. చతుష్షష్టి కళల నేర్చిన నాకీరనామము (త్రికాలవేది. రాకుమారుడు చూత లకాగృహా మున విశ్రమించి తన ఆగామి దేవేరి విషయమై (త్రికాలవేదిని (పళ్నించెను. అవంతీపురాధీశుని కుమారై కర్పూరమంజరియే ఆ భాగ్యవతియని చిలుక నుడివెను. కర్పూరమంజరి సఖి చతురిక దూకికగ నేతెంచి యామె విషయములు రాకుమారున కెటింగించెను. అవంతి దేశాధిపతి సత్యధర్ముడు, ఆతని సతి లీలావతి. వీరి యనుంగు పట్టి కర్చూరనుంజరి. ఒకనా డామె మన్మథపూజకై సఖీసమేతమై 'వెడలగ నట నొక శారికను గాంచెను, ఆశారిక తాను భౌరతీదేవి చిలుకచే లాలితయైై నటులను (త్రికాలవేది ననియు నుడివెను. కర్పూరమంజరి నిజభ _ర్వృ(ప్రాప్రిని (పళ్నింవగ నాళారిక యా యదృష్టవంతు డవంచళరాజు సుతు డనెను, ఆనాటినుండి కర్పూరోమంజరి విరహానల త్త యగుటనుగాంచి చెలులు సత్యధర్మున కొవిషయ మును నివేదించిరి. కర్పూరమంజరి నఖి చతురిక దూతికగ నేతెంచి యామె విషయ ముల వెల్లడించెను. సపరివారముగ రాసుతుడు పురోద్యానమున విడిపెనని చతురిక నత్యధర్మునకు తెలిపెను. రాజు స్వాగతముల పలికి నిజప్పుతిక నిచ్చి వివాహనుపహో' త్సవము గావించెను. దారసమేకుడ్లై యవంచకపురమున రాజశేఖరుడు సుఖ మ్యుండెను, రాజశేథర చర్మితకథాసం(గ్రహము:,అవంచక భూవిభుడు 'హేమధన్వుడు.. ఆతని దేవి పాలిక, మహాదేవుని నరపసాదమున రాజశేఖరుడు జనించెను. 'హేమధన్వుని పేరోలగమున కొకనాడు కోప్మోది _క్తస్వాంతుడై యొక మహార్షి యేతెంచెను, తాను జటిల కొళికుడని వరతంతుముని. శిమ్యడని విదితపజచి తన ఏడేళ్ల కుమా_రై భానుమతి విశంకట దనుజాసహృతమైనటుల వాపోయెను. తఈద్రకణక్షై రాకుమారుని తనవెంట సంపవలయునని కోరెను. రాజశేఖరుడు సళ్ళ వాళ్యపాలకుడై మహర్షీ ననుసరించి దనుజ నివాసమగు మంథర మహీధర సమీప తీ, వ్యికమార్క-చర్మితను = జక్కన, అళ్వా, 7.8! వనజకు.

మూలము=ఇతివృత్త వై లక్షణ్యము 1ర్‌ మున విశంకటుని నిజ పర్వాకమ వి(క్రమకే?తో భయకంపితుని గావించెను. థీళ్ళుడై బై త్యుడు శర్వాణి మందిరమును (ప్రవేశించి దేనిని శరణు వేడెను, కాని పట్టు. వదలని రాకుమారు డతని ననుసరించి శక్తస్వరూపమును గాంచి నిజ భక్తి థాన (ప్రన్ఫుట సాష్టాంగ దండ దండక (వణామముల స్తుతించి (వనన్నురాలై న దేవి సాక్షొత్కారమును పొంది యఖీప్పితము. నీడేర్చు దివ్యమణిని వర్శపసాదముగ పొందెను, విశంకటుడు తన భక్తుడగుటచే విడిచి వేయవలసినదిగ నాదేశించి యొక యోగిని తాపసప్వుతికను గొనివచ్చునని తెలిపి యంతర్జ్థానముయ్యెను. ఆవిధముగనే యోగివి భానుమతిని కొనివచ్చి రాకుమారున కొసగి ,(తికాలవేదియగు శుకమును తన కానుగక కుమారున కిచ్చి వెడలెను. రాసుతుడు నిజకర్తవ్య నిర్వహణ ఫలిత ముగ భానువతిని మహర్షికి సమర్పించెను. సమీప కాసారమున స్నానమాచరించి. దేవీదత్త మణి (ప్రభావమున భోజన్నప్రాప్తిని పొంది చూతలకాగృహమున శుకముతో నుబుసు పుచ్చుచు విశ్రమించెను. కీరరాజము దివ్యమణి మహిమాతిశయ కథనముబే వీనుల చల్ల చేయుచుండెను. మధుమాసమగుటచే సింధురాజ ప్యుతిక కాంచిమతి జల్నక్రీడానంతరము ప్పష్షా ఎపచయమునక్షై రాజశేఖరుడు విశమించిన వన వాటిక 'కేతెంచెను. దృక్పంగమ ఫలితముగ నిరువురును మోహోన్మత్తులైరి నాయిక జననకథ తెలిసికొనుటకు నాయకుడుత్కంరుడయ్యెను. (త్రికాలవేది కాంచిమతి పూర్వవృ త్ర్తాంతమును విశదపరచెను. గంధర్వ రాజకుమార్తె లతయే కాంతిమతి, ఆమె పూర్వజన్మ కథ యిది, అరుణపురమున మ.కుందుడు అరుణుడను నిరువురు (బ్రాహ్మణు లుండిరి.. ఇరువు రును గొప్ప పండితులు. వీరిలో ముకుందుడు ధనికుడు. అరుణుడు దర్శిదుడు. అరుణుడు థార్య (ప్రోత్సాసామున యమునానదీతీరమున సకల వైభవ ప్రా పికై విష్ణున్తూ్రినిగురించి తసముచేయ పూనుకొనెను. పుస్పవతీనగర గంధిర్వరాజు నందకుడు, అతని తనూజ అత. మహేంద్ర నగరాధినాథుడు చ్యితవాహనుడు. ఆతని దుపాత కనకమంజరి. లతా కనకమంబ. రులు అనుంగు నెచ్చెలులు. యమునానదీతీరమ.న కిరువురు (క్రీడార్జ మేతెంచి యొక నవ్య పృష్పమంజరిక్షై వాదులాడుకొనిరి. వాదము మించగ సనమీవమున తపో నిమగ్నుడగు మునిని చూచి యతని తవస్సు నెవ్వరు భగ్నము కావింతురో వారికే. యీ పుష్ప్రగుచ్భమని తీర్మానించుకొనిరి. లత నిజ రూవ లావణ్య విలానముల.

16 సాహిత్య విభాగము మహర్షి సమక్షమున (ప్రదర్శించెను. అరుణుడు కోపారుణుడై ఆమె రసాకలమున ఎజన్మించునని కాసమిచ్చెను. |తతృలికముగ లక సింధురాజకుషూ ర్హె కౌంతిమతి “మైనది. అని శుకరాజు కాంకిమతి పూర్వవృ త్తాంతము నెలుకపరచెను,

రాజశేఖరునికి కాంశిమతిపై కాంక్ష కథాశ్రవణముతో త్మీవమయ్యెను. నాయకుని చూచినదాది కాంతినుతి తదేకచ్నిత్తమై విలపింససాగెను. శుకము సింధు -రాజుకడ కేతెంచి రాకుమారుని కాంకెవిషయమును వ్య క్రపరచెను. చతురిక కాంతి మతి విషయమును నాయకునకు వివరించెను. పరస్పర దూత్యకార్యానంతరము శాకుమారుని సముచితరీళి సింధు రాజాహ్వానించి కౌంతినుతితో వివాహనుసో త్సవము గావించెను.

సామ్యము:-కథానిర్వహణమున్య పాతల నామ్యగ్రహణమున, రచనా విధాన మునను జక్కన విక్రమార్క. చర్మితయందలి స్వప్తమాళశ్వాస కథకు మల్లన రాజ “శేఖర చర్మితకును సామ్యములు కలవు.

రాకుమారుడు శర్వాణి మందిరమును (స్రవేశించి దేవిని (మొక్కుట రెండు -కథలయందును కలదు. యోగినివచ్చి ఒక శుకమును రాకుమారుని కొసగు సన్ని “వేశము ఠెంటను సమానమే, దూత్యనిర్వహణము చతురిక కొనసాగించుటలోను సామ్యమున్నది. విరహానల త_స్తయగు నాయిక వర్ణనము (ప్రబంధౌచిత్య కథాభాగ మైనను జక్కన వి(క్రమార్కచర్నితలో స _ప్త్రమాళ్వాసఘట్టమున నీవిషయము సరిహ -శీంసకపోవుటచే దీనివి నదృళ సన్నివేశముగ వరిగణింసనలపి యున్నది.

_ రెంటియందును పురనామము అవంచకము. రెంటను కథానాయకుని సేరు రాజశేఖరుడు, శుకము (త్రికాలవేది దూతిక చతురిక.

యోగిని వర్షనము కావ్యద్వయములయందు. సీససద్యమున నిమిడియున్నది, జక్కన వి్యకమార్కచర్మితయందు,

సీ, మృత్తికాటుక పొత్తుమరిగిన నునుగెంపుం

జూపులం గలికి మించులు నటింవం బెప్కునన్నెల కంథ చక్కి. జిక్కళ నిక్కి చనుదోయి శెలకులం దౌకళింన

మయూలము-ఇతివృ త్త వై లక్షణ్యము 1 నంకు బూనల [కొ త్త నరుల నిగారించి కంబుకంళము నూత్న కాంతి నొనగం బలుగుం గుండలముల (వభం (బోది సేయుచుం జక్కులం జరునవ్వు చెన్నుమోర న. యోగదండాగగత పాణి యుగళిమిర చిబుక భాగంబు నిలిపి రాచిలుకతోడ నకల విద్యానునంధాన సరనగోష్టి: గలసి భామీంచి యోగీంద్ర కాంత గనియె, 7-14, మళ్లిన రాజశేఖర చరిితమునందు__ నీ, అలికంబువై ర_క్రతిలకంబు, లెలిగన్నుం గవయందుం గాటుక్క కర్ణ వాళ ములం బటికంపుం గుండలములు, గళమున నంకుంయబూనల కంరనరులు, గుబ్బ చనుదోయి వన్నె కుచ్చలిగింత, చావలి కరమునందు విభూతి కత పాల వపాణివద 'స్త్రంబున మాణిక ట్ర్రమయ వబ వవయుగంబునం వైండ్‌ పాదుకలును న నుదరబంధంబు, లాతంబు, యోగవస్తై - సింగినాదంబు, త్తంబ్యు చెన్ను వెయ నుట్టివడ్డట్టు యోగిని యూర్తు వచ్చి లీలనా రాజ శేఖరు (మోలనిలిచ్వి. 9-94, ళకరాటి వర్ణనకు జక్కన మల్లి నలకు కంద మందమైన నృ త్తమైనది. జక్కన విశమార్క చర్మితములో_ ౩, వలుకులు వేయి యిశేటికి వలుకును బంతంబు నొక్క భంగిగం బూనగం వలుకగ నేర్తగదాయని చిలుకను తిలకించి (వీయము చిలుకం బలిశెన్‌, "7-68, లై

16 - సాహిత్య విభాగము మల్లన రాజశేఖర చరిిత్రమున__ క, శీత మయూఖ కళాధర ఇాతోదరి వంచినట్టి శాంభవి యొనగెన్‌ భూతలనాథ కుమారుని చీతికి గరుణారనంబు చిలుకం, జలుకన్‌ 2.108, కల్చనలు;.._ మల్లన రాజకేఖరచర్నిత (వధానకథకు (సబింధౌచితి కను గుణముగ సన్ని వేశములను కూర్చెను. రాజశేఖరుడు మహాదేవుని వర్యపసాదమున జన్మించుట, జటిలకొళికుని' కుమౌ_రైను కాపాడుటక్షై విశంకటుడను దనుజునితో పోరుసలుపుట. శకము శాంతిమతి పూర్వజన్మవృ శ్తాంతమును నుగ్గడించుట అను కథాసన్నివేళములు, జక్కన విక్రమార్క-చర్నితము లోని సృష్పమాశ్వాస కధ కన్నను భిన్నములు, కాని రాజశేఖరచర్మిత (ప్రదింధమగుటచే మల్లన సన్నివేశములను సందర్భాను గుణమ.గ కల్పించెను. నాయకుని వీరోచిత కృత్యసదర్శనమునకై. _ విశంకటునితో యుద్దము యా థి శ్లేయ ఘట్టములు కల్ప్సితములు, నాయికా నాయకుల అన్యోన్యాను రాగోదీ పి దవావిరానా. వనసంచారము, వారి విహారము; వసంతాగమ సన్నివేశములు కూర్చబడినవి. నాయిక అభిజాత్యోక్కంర్షకై. పూర్వజన్మవృ త్తాంతమును కల్పించెను రసదీ ప్లికై కొన్నియెడల కథ విస్తరింపదడినది. జటిలకౌశికుడు హేమ ధన్వువి సథకు (ప్రవేశించు సన్నివేశము రౌ(ద్రరన స్థాపనక్షే కల్పించెను. నాయ కుడు దనుజానితో - యుద్ధముచేయు ఘట్టము. వీరరసపోషణమునకు: దివ్యమణి, (శికొలవేదుల వృ ర్రాంతము ఆద్భుతరస నిర్వహణమునకు అరుణుని దార్నిద్యబాధ కరుణ రసాొవాప్తికి అతని తపోవైభవ వర్ణనము శాంతరసస్థాపనమునకునై

• క్రల్పింపబడినవి. గా రాకుమారుని వరప్మత్రునిగ కల్పించుటలో నాయకుని యాభిజాత్యోత్కర్రము (ప్రదర్శించు [పథమ (ప్రయోజనము. శివభక్తి, శివమహిను; శ్రైవాచారము మొదరిగు. శివపారమ్య విషయముల వి_స్తరించుట కవకాశ మేర్ప్చడుట ద్వితీయసయోజనము. మల్గి న శివభ క్త గడనుటకు నిదియు నొక కార్కాణము కావచ్చును.

పాకచితణము ఫి (పబంధోచిత (ప్రానంగేతి వృత్తకల్సనలు, శృంగారరనదీ ప్రిక్టై పౌందర్య వస్తువివరణలు, రమణీయరచన్లై (సకృతినర్ణనలు నముచితకముగ కావ్యనున వే శింపంజేయబడినవి. కొవ్యేతిన్స త్తమున కనుగుణనుగు ప్యాక్రచ్శికణము. గావించు టీ టలో మల్లిన అద్వితీయుడు. పాతచ్చ్శితణము కోవ్యమున నితివృ త్తము ననుసరించి ప్మాతలు, రసము, అఆలంకొరికళ్టైలి మున్నగు 1ప్రధానాంశములన్నియు ఆధారపడీయన్నవి. పొా(శ్రల సంభావఇణపలన కథాగతి నడచును. నాయికా నాయకులవలన (బ్రధానరనమును ఈ ప్యాక్రలతోపాటు తదితరప్యాత్రలవలన అంగరనహును పోషింసబడును. ఆ ప్యాత్రలన్వరూప స్వభావాదుల నర్జించునెడను పా(త్రచ్చికణము నను (ప్రి కవియ (ప్రత్యేకశ్రద్ధ వహించును. ప్నాతపోషణమును కవి రెండు విధములుగా చేయునని శీ పింగళివారి యఖి ప్రాయము." ఒకటి (వత్యతపద్ధతిః రెండవది పరోక్షవద్ధతి. (ప్రత్యక్షవద్ధతియందు పా(శ్రల న్వరూవ స్వభావములను కవి న్వయముగా వర్డించును. వరోక్షపద్ధడియం దితరపాకలచే మరొక పాతను కవి నర్జించును, డా! కె. వి. ఆర్‌. నరసింహముగారు. ప్యాత్రలు సజీవములు, నిర్జీవనులు అని రెండు రకములుగా నుండుననిరి, అలంకారళా శ్ర నమ్మతముతో నొకపా(త్రను యథాతథముగా. నృష్టించుట విరీవమన్సి తస్ఫిన్నముగా నకల చనోభావో(ద్రి క్ష కార్యాస _క్థచేతనముగా సృష్టించుట సజీవమనియు చెప్పిరి, సమాన పతివత్తిగల రెండు ప్వాళల (వవేళపెట్టి వారి సంభాషణమువలన నొకప్వాత మహోన్నతన్వభానము వెల్లిరియగునట్లు చేయబయు కవులకు వరిపొటి. రాజశేశరచర్మికమున 'హేమధన్వుడు సహజముగా శాంతస్వకావము కలవాడు, అతని నభామంటివమున కోపమూర్జి క న్నేతుదై జటిలకొ౦కు జేతెంచి రాజుల తూల నాడును రాజుల మదోన్మ త్తతకు కారణము, *కలశపొదోధి పతి (కేగంటి చూడ్కిం గాని, రాజుల నేరమికాదు నువ్వే1”” అని ఈనడించి పలుకునెడ 'హేమధన్వుడు. 1, ఆంధ్రసాహిత్య చరి్యిశంపుట, 224, భి ఆంధ(ప్రబంధము.అవతరణ వికానము, ప్పటం 88

ని సాహిత్య విభాగము +శిన శిపి అనుచు మహర్షి కోపా వేశమ నకు కారణము తెలిపికొన _పయత్నించును, ఇట్లు ఈ రెండుప్యాతల (ప్రవ్షింపజేయుటచే నాప్యాతల వ్యక్రిత్వములు సజీవ ముళ్టై పరస్పరస్వభావములకు పోషకద. ల్జైనవి. " రాజశేఖరచర్మిత - విభిన్నపో(కలు: _...కాజ శేఖరచర్శికమున నితివృత్తము స్వల్పముగానున్నను, నందు పాృాతపోషణము (పశళంసనీయముగా నిర్వహింప బడినది. ఇందు నాయకుడు రాజశేఖరుడు, నాయిక కౌంతిమతి, వీరిరువురి ఉద్వాహ మిందు (ప్రధానవిషయము. జటిల కౌశిక వృత్తాంత మిత్యాది (ప్రాసంగికేతివృ త్త మున కనుగుణమ.గ మరికొన్ని పాత లిందు కల్పింపబడినవి. కౌన్యములోని (వధాన ప్యాతల కివి సహాయకములు. ఇందు వచ్చు పురుషపాత్రలు హేమధన్వుడు, రాజశేఖరుడు, జటిల కౌ శుడు, విశంకటుడు, అరుణుడు. స్త్రీ ప్యాతలు పాలిక, కొంతినుతి, యోగిని, కనక .మంజర్కి చతురికు భానుమతి. వీరుగాక (తికాలవేది అను పేరుగల నొక చిలుక ఈూడ నిందు (పధానప్యాతను నిర్వహించుచున్నది. పాలికొ హేమధన్వులు రాజశేఖరుని తల్లి దండులు, జటిలకొళికునిపాత్ర విళశంకటుడను రాశసమాయల నడంచుటక్సై ఆవశ్యక మయ్యెను. కౌళికుని కుమా ఆ యగు భానుమతిని రాజశేఖరుని ద్వారమున జటిలకౌళికుని కప్పగించుటకు యోగిని ట్రవేశము కలదు. కాంతిమతి పూర్వజన్మవృ శ్తాంఠ కఠనమునక్షై అరుణుని ఈపస్సు, అత చెలిక_క్టైయగు కనకమంజరి విషయము (పస్తావితములు. నాయికా నాయకుల పరస్పర (స్రణయసందేశము లందజేయుఓకు (తికొలవేదియను పతగ శాజము కలదు, ఆ చిలుకను కౌంతిమతి తర్మడి సమక్షమునకు కొనివచ్చునది ఛతురిక. ఇల్లీ పాాఠలన్నియు కథానిర్వహణమ.న కత్యంతావళ్యకములు, రాజ శేఖర జననముతో (పథమాశ్వానము సమా_ప్తము. ద్వితీయాశ్వాసమున రాజశేఖర కాంతినుతుల (ప్రథమ సందర్శనము వర్శితము, వారి వివహముతో తృతీయాళ్వాసము ముగియును. మొదటి రెండాళ్వాసములు నాయకేతి వృ శముతో శూడినవి, తృతీయాళ్వాసములో రాజ శేఖర కొంతిమతు లిరువురు (ప్రవేశించురు, ఇందలి ఆళ్వాన విభాగమన ఒక అంతర్నిగూఢభావము కలదేమోయని తోచుచున్నది. మల్లిన శివభక్తుడు. (సణవముననున్న అతరములు మూడు, [ఓంవాఅు ఊఉ మ్‌.) ఈ కావ్యమును మూడాశ్వాసములుగా విభజించుట కిదియే వరమార్థమేమో ? క, ఉ. కంకరపాద సేవననళంనద మానసపంకణాత | రాశే చు 1. ఆళ్వా, 10,

పాత్రచితణము వ్ల! రాజ శేఖరుడు:__అభిజాత్యము కలవాడు. సరమేశ్వర వర్యవసాద నంభ వుడు, ఇతని జననకాలమున “ివువ్వులవాన కురిసినది. కమ్మని చల్ల గాలి పీచినదిం దెనల వింతకాంతులు నిండినవి (పజ లత్యంతానందము నొందిరి.” (1-88) రాజశేఖరుడు మహావీరుడు, వీరపురుష నంభవమున శుభసూచనములు. స్వభావసిద్ధ్దములు, అతనికి శ్రైశవమున శివప్రబోధము జరిగినది. “ప్రాలేయాచల కన్యకా ధవ కృపాపారంగతా నిద్రపోవే” (8.4) అను జోలయందే యతడు నిమరపోవును. ఫాలభాగమున కట్టిన రావిరేకు (త్యందికుని మూడవ కన్నువలె నుండుటచే (పజ లాశిశువును శివస్వరూప్పుడని భావించిరి. యౌవన (ప్రాదుర్భావమున నకనిమూ ర్తి మూశ్రీభవించిన మన్మథునివలి (పకౌశించెను. అకని ఆజానుధాహువులుు, విశాల వక్షస్థలము నూనూగు మీస ములు, దీర్చ నేత్రములు, స్వచ్చ ళశీరకాంతి. పురుషులనుకూడ నాకర్షింప జాథి యుండెను. ఆ శరీరసొందర్యము కొంతలకు కాంక్షాజనకములు. [2.738] అతని ధీశక్హి యపారము, అతడు చతుష్షష్టికళల చతురుడు, సమర విద్యా సామర్థ్యము కలవాడు. పరిపూర్ణ యౌవన (ప్రాదుర్భానముతో నతనికి రాజ్యాంగ విద్యాపర్యికమయు సంపూర్ణ మైనది. రాజశేఖరుడు రాజ్యరమణు డయ్యెను. విశంకటుడను దనుజుడు కౌశళికముని బాలికయగు ఛానుమతిని అసహ రించెను. ఆదనుజుడు మంథరపర్వత గహ్వరమున నొకపురము నిర్మించి లోహా వై ంధనమునెక్కి. జై(త్రయ్యాత చేయుచుండెను. కాళీదత్త వర్యపసాదుడగుటచే నజేయడైై యతడు పజల బాధించెడినాడు. తుల్యబల (ప్రతాపోన్నతుడు రాజ 'శేఖరుడని జటిల కౌశికుడు గృుర్తించెను. అందుచే నతడు విశంకటుని నిరంకుశ త్వము రూప్పదూవుటకై. రాజశేఖరుని కొనివచ్చి మాయావిఖేదిని మం(త్రోవదేశము చేసెను. నాయకుడు (వతినక్ష లోహ వై ంధవమును నమరస్థానమున జూచి నిజాయుధ (వసరణ కౌళలమును (పదర్శంచి లోహాశ్వమును తుత్తునియలు గావించిన సాహ సుడు.. నాయకని (సతాస (ప్రభంజశ వీచికలకు తాళలేక అసురుడు సమరస్టానము నుండి సలాయనముచేని కొళికాదేవిని శరణు వేడెను. కాని అతనిని వెన్నంటిన రాకుమారునికి కాంభవి. విజదర్శనభాగ్యము కలిగించి దనుజుని _వదిలిపెటవలపినదిగా ఆదేశించెను. జటిల కౌళికుని ప్యత్రిక చెరనుండి ధాలం్యు ందే టాం. ఖ్సా సంగ తి / (టం సంచల) జ

వి సాహిత్య విభాగము కాళికాదేవి శాంతరూస సొక్షెత్యారము నాయకుని భక్తి భావ (పదర్శన మున కవకాశ మొసంగెను. రాజశేఖరుడు సొష్టాంగనమస్కారముచేసి లేచి తన చేతులు జోడించి “జయజయ జగదీశ్వరీ . .” [2.88] అవి భ క్త్యావేళపూరితుడ్పై నుతించుటతో దేవి అతని కీప్పితములు సమకూర్చు నొక దివ్యమణి నిచ్చెను. రాజ శేఖరుడు ముపీశ్వరులయందు. భ_క్త్యప్రపత్తులు కలవాడు, అకడు బదరిక్నాకమ మునిబ్బందముల నాశీర్వచనమ. ల బొందిను. యోగివి తన కొనంగిన చిలుకపై రాజశేఖరున కత్యంతాభిమానము. మధ్యాహ్నవేళ నిదాఘతాపమ.నకు డస్పిన విహంగమును. సేదతీర్చుటలో నాయ శునికిగల దయార్ద్రభావము స్పష్టమగుచున్నది. దానికి స్నానముచేయించ్చి ఒడలి తడి తుడిచి “నీవు చాల డస్పితివి” అని ఊరార్చెను. కథానాయకునికి గల చయార్హ్రహృదయమును వెల్లి డిచేయుటక్సై మల్లిన యిట్టి సన్నివేశమును కల్పిం చెను. కావ్యమున. రెండవ ఆశ్వాసము సగమువజకు నాయకుని వీరోచికకార్య ములు వర్జి ంసబడినవి. తదనంతరము శృంగారభాపముల వని కలదు, వీర శృంగారములకు సంధిస్థానమున చిలుకప్యాత (ప్రస్తావనము కలదు. శృంగార రసావస్థలయందు చక్షుః (ప్రీతి పథముము. రాజ కేభరువకు చూత అకా సమీసమున విద్యుల్లతను పోలిన కొంతిమతి దర్శనము చతుః, ప్రీతిని కలిగిం చెను. అది విభావాదిసామ(గ్రిచే పరిష్పష్టమై తతృలితనగా నేర్పడిన ననువాగసుధా పేచికలనలన మనస్సంగమము జరిగినది నాయకుడు శుకసముక్షమున కాంతిముతి కమనీయ రూపవర్షనము చేయుబనలన అతనియందు సంకల్స మను మన్మథావస్త రూపౌొంచెను. నాయకుడు తమ వివాహమును జరుసవలపినడిగ చిలుక నరి౦చెనీ క ర్భించెను. తత్కార్యార్థమై (త్రికాలవేది సింధురాజును. దర్శించి నాయకుని చక్కదన మున, సద్దుజమును సామర్థ్యమును వివరించెను. ఇట్లు ఈకావ్యమున రాజ'ేఖ రుడు ధీరోదాత్త నాయకుడు. కాంతిమతి:. ఈమె తొలిప్పట్టువున పృష్పవతీనగర భూపొలుడగు నందక డమ గంధర్వకాజు ప్ముతిక, లతయను పేరుగల నీమెకు యక్షరాజు చితవాహనుని కుమా _శ్రెయగు కనకమంజరి నెచ్చెలి. వీరిరువురును జలకేక్టై యమునానదీతట మును సమీపింపగ నందు ఆరుణుడను మునీశ్వరుడు తపోనిమగ్నుడై యుండెను,

ప్మాతచిిత్రణము న! త్త 'త్తీరమున విరబూసిన తరువున నాకు జొంసముల గుబురున ఒక పుృస్పగుచ్చము వారినీ ఆకర్షి ంచెను, ఆ పుష్ప్యగహణమునకై వారిరువురికి వాగ్వాదము జరిగను, చివరకది కలహమయ్యెను, పున్పగుచ్చ మెవ9కి చెందవలెనో నిర్ణయించుటకు వారు ఆ మహర్షివి నమీపించితి. వారిలో లత తన లావణ్యమును (ప్రదర్శించి మహర్షి కోపా'వేశమునకు గురియై మృర్త్యలోకమున సింధుభళూపతి కుమా_ర్తె కంతి మతిగా జన్మించెను.

కాంతిమతి తొలిపుట్టువుననే సట్టుదలతోడి మన్నస్తక్వమున్న వ్యక్తిగా కవి "ఇట్లు చ్యితించెను. ఈమె ఆభిజాత్యము పూర్వజన్మమున గంధర్వకన్యం మర్త్య అోకమ.నందును ఈమె ఉత్తమజాతి భూసతి పుత్రికగా ఉదృవించెను.

కే[వనము.న నాయికా నాయకులకు దృజ్మనస్సంగమములు సిద్ధించినవి, తదనంతరము చిలుక రాయబారము జరిపెను.

కాంఠిమతి రూపచ్యితణ మనంత కల్పనాసమన్వితముగా నిర్వహింసబడి నది, ఈమె సర్వలక్షణ లఅక్షితయగు సర్వాంగసుందర్సి సౌభాగ్యవతి, శీలవతి. నాయకుడు ఆమె సౌందర్యమునకు ముగ్గుడె ఆమె నిట్లు వర్షించెను,

ధియా ళల ణా

ఉ, 4వన్నని పాదముల్‌, చిలుకవారినం గంటెకు మేను ద్‌ంగెయున్‌

'వెన్నెలవాజు నెమె్కొ సాగ ము, నిద్ద పుముద్దు మెజుంగుం 'జక్కు-లున్‌

(గొ న్నెలవంటి నెన్ను దురు, గోమల బాము మృణాల యుగ్గ మున్‌

గన్నులలట్టినట్లు పొడగానంగ నయ్యెడు నాకు నాష్చలీ!

ఈమె కులశీలగొరనము చిలుకచే నిట్లు సస్తావింపబడినది. శ, కుటిలాలక 1! నీ పులిక యంట ! యట గుణళీల గరిమ మడుగలనేలా 1 నిటలాంబక కుల కాంతకు నిటువంటి విేక మేది? యే నెజుంగుదుగా |! 8-206, ఇట్లు కొంతిమతి గుణశీలగరిమము ఆ పార్వతీదేవికన్నను మిన్నమైనడని ఖిలుక వివరించెను, ఆమె పుట్టినింటికి, మెట్టినింటికి నన్నెయు నాసియు చేకూ ర్చెనట.

ర! సాషాత్య విభాగము గీ ఉభయవంశ వవ్మిత యీ యుత్సలాశ్ని సర్వలతమణ సౌభాగ్య జన్న (సీమ యీ కువమూరిక చొచ్చినయిల్లుం బుట్టి నిల్లు నెంతయు వన్నెకు నెక్కకున్నె ? 8.209 (శికాలవేది :..రాజ శేభరచరిితయందు నాయికా నాయకుల యనంతరము (త్రికాలచేదియను చిలకప్మాత యెన్నదగినది. నాయికా నాయకులమధ్య (ప్రణయ సందేశమును సీ చిలకయే జరిపినది, సమయస్ఫూర్తి చమకత్కారభాషణము దూతకు నావశ్యకగుణములు. శక గుణములను విన్తరించుట కవకాళముండుటచేత కొందరు కవులు తను కావ్యములు యం డిట్టిపాత్రల (వ్రవేశపెట్టిరి. దూతలతణములను శారదాతనయుడు పేర్కొనెను.* దేళకాలమును. గుర్తించి (ప్రవ్నర్థించుటు మధురభాషణముతో సంభాషించుట, వై దగ్ధ్యము చూప్పట్క అయావిషయములలో (పోశ్సాహమును కలుగజేయునట్లు (ప్రవర్తించుట, రహస్యా లోచనము దాచియుంచుట, యథోచితమ.గా వర్ణించుట అనునవి దూతలక్షణములు, (వబింధములలో (ప్రణజయసం దేశములకు దూతికలు బయలుదేరిరి, (పకృతి (పియలైన కవులకు సరససంభాషణ చమక్కారములకు (ప్రకృతి వ స్తువుతే సరవము లనిపించినవి. తతృలితముగా కావ్యములలో విధువలాహకములు .ఇక్ష చ(క్రాంగములు రాయబారులై నవి. విహంగయూధమున నుందరోజ్వలముగ (ప్రకాశించునది శుకరాజము. కావుననే మధురసందేశముల కిది మచ్చికటైనది. (ప్రణయభావమునకే కాక్ర ప్రార చూర్చికతత్వమునకును నిడి (ప్రతినిధి. 5 శీ. “దేశకాలజ్ఞతా: భాషామధురత్వం విదగ్ధతా (పోత్సాహనేఘ (ఫౌరత్వం తథా సంనృత మంత్రతా యధ్ళోక్త కథనంచేతి గుణాదౌత్యం (ప్రపత్యశామ్‌,? భా 4102 ర “చ్వాసుపర్జా సయుజా సథాయా నమానం వృక్షమ్‌ పరిషన్వజాతే తయోరేకః పిప్పలమ్‌ స్వాద్వ త్రి అనళ్నన్నన్యో అధిచాక సితి.*” యాజుషీ క్వేశాశ్వతరోపనిష త్తు. శర.

పా(కచ్శిత్రణము ల

భట్టబాణుని కాదందిరిలో శుకము శాప(గన్త జ్ఞాని కథానరిత్పోగరములో శుకకథిత నృత్తాంతములు, కుకనప్పతిలో డెబ్బిదిరెండు కథల (వస్తావనములు- కలవు. సత్కథలను నానక్రిజనకముగా చెప్పుట సాహిత్యమునందలి శుకములకు లక్షణము.

నై షధమునందలి హంసదూత్యము (ప్రసిద్ధమైనది, ఈ మానసొకసముల: మంజులభాషణములు కవి వండితుల్యసజ్ఞకు నిదర్శనములు,

తెలుగు సాహిత్యమన విహంగముల కిట్టి విశిష్టస్థానము నాపాదించిన “వారిలో మల్లన ఒకడు. రాజశేఖరచర్మితమునగల (త్రికాలవేదియను శుకమునకు గల స్థానము మహోన్నతమైనది. ఈ భుకేంద్రుడు సరనకథా(ప్రవీణుడు; సార్థక నామధేయుడు.

శాంభవి సేవకురాలు యోగిని రాజశేఖరునకు శుకేందు నొసగి తన కది దేవీదత్తమని నుడివెను, దీనివలన చిలుక జాత్యుక్కర్షము విదితము. శంభురాణ్‌: యింట నది లాలితయై శుకలోకమునకు శుకవిరించియైనది. (త్రికాలవేది (స్టా చతువు కలిగిన (వ్రతిభొకాలి. దివ్యమణివిషయము చెప్పుచు పార్వతిదేవి సర మేశ్వ రుని ద్యూతమున గెలిచిన మణి యని నివేదించెను, కావున నా మణి సకలదేవత లకు వంద్యవయ్యెను, ఆది దేవేం్యద్రునికి నహిత మలభ్యమృ్మ, అని (త్రికాలవేది నుణి మహిమను. నిటు మహీపతి పుణ్యప్రాప్తిని పేళల చతురిమతో నుడివి రాకునూరుని మన్ననకు పా(త్రమయ్యెను.

కాంతిమతి నయోవి'శేష గుణసంపద కా కృష్ణుడైన రాజశేఖరునకు నాయిక పూర్వవృ త్తాంతమును సవి_స్తరముగా విన్నవించెను. ఆమెకు నాయకునకు నంధా నముకూర్చ నన్నద్దుడయ్యెను. పింధుభూపాలళలునకు విజవ్ఫ శ్రాంతమును, వైదుష్య- మును విన్నవించి రాజకుమౌరునికి నగొరవనన్మానమును గావించెను. నాయికా" నాయకుల వివాహమునకు వారి దృక్సంగమము పూర్వరంగము కాగ వారి మానసిక కళ్యాణమునకు చిలుక పురోహితు డయ్యెను.

వ, చిలుక పురోహితుండగుచుం జెంంటనుండం, సిగ్గుఇంచెరల్‌ దొలగలదోచి బంధుగతిం దోరపుయగోర్కులు నందడింవంగా దలంపుల తాంగి కన్నమును తాన కనుంగవ దోయిలించి చూ పులం దలంబాలుపోసె నృపపుతునిమై + విరహశిగ్ని సాత్నీగన్‌-

కె-18 1,

౭ సాహిత్య విథాగము వివహమహోత్సన రూపకమునకు నాందీ(ప్రస్తానన జరిపిన స్యూతధారుడు ఇ్యశేందుడు, సరస వచన విచక్షణత్వము, సకల విద్యాదక్షత ఈ కీరనాఢుని గుణద్వయము, -చీలుక మధురవచన యనుటకు సీ సాధ్యిపాయసంబోధన తార్కాణము, “అహీన వచోరచనా విశారదా:” [2175] చిలుక మేటియగు నూటిమాటల సలుకు సామర్థ్యము కలది. “భాషాలలనా కలకల మంజీరధ్వని గలకల నగదగిన లికి “కమ్మని పలుకుల్త్‌” (8.118). కమ్మని పలుకులు గీర్వాణీ హూంసక నినదమువలె మనోహరములేకాక దాని నపహసించునటు లుందెనట అ మాటలతీపు కర్కరా కదళీవల మౌధుర్య సద్యశమట. [8.148] ఆ చిలుక సింధుభూపాలుని చూచి.__ నీ “శుభమస్తు! వైభవ (వభుగుణ నంభన న్లాఘావరాఘాత శక! పీకు భదమన్తు |! నముద మ్యుదితవ్టైభరా భరణ కదూనుత (పౌఢి! నీకు విజయోస్తు! నిష్టురనిజ భుజానముదగ వికమ్మశమ కళావిజయ ! నీకు కల్యాణమ స్తు | నత్క్‌విరాకడ నంకల్చ కల్చనా కల్చనాకల్ప! సీకు గే నాయురస్తు! తుషార సీవోరవోర ధాళధళ్య (వభామల ధవళకీ ర్తి సాంద్ర చంచాతేవ శ్లాంత శృతురాజ! నిరహిణీ లోక బ్యాదయాగవించ ! సీకు, త్‌ 190, అని ఆశీర్వచనముతోడి స్తుతి గావించి తన భాొవ్యసకటనకు ఆముఅము పలికినది, “నన్నేమోకొ మదిలో తలంపకు ,” [8.12() అని తన అభిజాక్య మును ఈ 'కీసామర్థ్యములను స్పష్టపరచి ఆత్మవిశ్వాసమును చాఖెను.

పాత్రచ్శితణము ల్ల

“భుక్రమతందిని నన్ను చూడకు” [021281] అవి తనమాట లనాదృత ములు కావని నుడివెను. రాజును *ఇచ్చీలుక యాహాపుట్ట నిట్టాడునే మన మాశ్చర్య సయోనిధి న్మువిగి” [8.128] ఆని తన హృదయమ.న విస్మయమునుపొంది శీరమును కాంతిమతి కొనగెను,. మధుర మంజులభాషణములతో నృపాలుని మనో హర రూపగుణమ.ల వర్జించెను, సరస వచన విచక్షణతో తన కార్యమును నెర 'వేర్చుకొనినది.

నకల విద్యాదక్షత దీని రెండవగుణము, దీని వైదుష్యమును యౌగివి యుట్లు వ్య క్తవరచెను, వా తూభాత వ్చకయుండ నాగమకథాస్తోమంబులం జవ, వా

చాచాతుర్యము గానరాగత భవిమ్యద్వ _రమానార్థముల్‌ సూచించుకా, మదిమెచ్చ నీకుబుసుపుచ్చు౯్‌ నెచ్చెలింబోలి, యా రాచిల్కం గయికొమ్ము పార్థివకుమూరా!” యంచు వర్షించుచుక్‌. (2-102) న!

ఆ చిలుక ఆగమకథల నొక అక్షరమైనను పొల్లుపోకుండ చెప్పకలదు. ఛూళభవిష్యద్వర్తమాన కాలజ్ఞాని. కాపుననే ,తికాలవేకియైనది. నెచ్చెలివలె నుబుసుపుచ్చునట.

తన పాండిత్యవై భనషను స్వయముగా నిట్లు చెప్పుకొనెను.

కొవా. ళన శా, వాదింతున్‌ బహు వేదశా(స్ర) కలనావై యాత్స సంసిద్ది న వు వ్వేదవ్యాసులతో డనైన, ముదినంవీశ్నీంచి యెచ్చోట నేం గాదన్నన్‌ మణీ నిర్వహీంవంగ గశక్యం బే కన్ఫద్వచ (శ్నీదాంవత్యము నాకనాక యనుళో సిగ్గ య్యుదున్‌ భూవరా! - [8-122] వేదవ్యాసునితో నైనను వాదించి 'మెస్పించగలదట. _పార్వతీదేవిచే పెంప బడినదగుటచే నీ పకము వ్యాసునితో వాదించి జయమును పొందగలదు. తన్ను గూర్చి చెప్పుకొను తనకే. సిగ్గసయు. ఆత్మస్తుతి చేసికొనుట పాపమనియు నెజింగినది,

జ సాహిత్య విభాగము క. ఛుకకుల వంకజ నంభవ ! నకల పురాశేతివోన ఇాతుర్య కా (వక టన కుతు కాపాదివి, (త్రికాల వేదివి, భవన్నతికి నెనగల జే ! (18 అనుటచేత పురాణేతిహాస పాండిత్య మపారమని చెప్పవచ్చును, ఇట్లు కథను నడిపిన స్యూతధారుడుగా (త్రికాలవేదిప్యాతను కవి చితించియన్నాడు. అ్యప్రధానముల్లైన ఇతరపాక్రలను అమ్రైగ్రీతుల మల్లన చక్కగా తీర్చిదిద్దైను, (ప్రధా నానుషంగికప్యాత చిత్రణకౌశలమును (ప్రదర్శించు సందర మున మల్లిన తదనుగుణముగ రననిర్వహణ గావించి రసదీప్తిని కలిగించెను. రసనిర్వహణము “రస్‌” అను ధాతువునకు ఆస్వాదించు అని అర్థము. కొవున రసమనగ్గా ఆస్వాదింనబడునది,* సామాజికులచే మనోజ్ఞమగు అనుభవమును పౌందునది రసము, విభావానుభాన సంచార్‌ భావ సంయోగమున రననిప్ప త్తి కలుగునని భరత మహర్షి అభిప్రాయము." విభావము, ఆలందినమనియు, ఉద్దీసనమనియు_ రెండు విధములు. దేనినలన రసోత్ప త్తి జరుగునో ఆది ఆలంబనవిభానము, నాయికా నాయకాదులు రననిష్ప దత్తికి కారకులగుటచే వారు ఆలంబనవిభావములు, రసమును ఉద్దీసింసచేయునవి ఉద్దీపనవిభానములు. నాయికా నాయకుల యౌవనాది రూస గుణ ములు, హావభావాడి చేష్టలు వనసంచారము, వారి విహారము మున్నగునవి ఉద్దీపన. విభానములు. ఇతరుల సుఖదుఃథాదు లనుభవపూర్వకమ.గా చి త్తమున కలుగుట. సాత్త్వికభావను.* స్థాయిభానము వలన పుట్టినవి సంచారీభావములు. ఇవి పుట్టుచు. గిట్టుచు స్టాయిభావమునకు పోషకముగా నుండును, కావున రపనిప్ప త్రికిపెన “పేర్కొనిన భొవములన్నియు ఆవళ శకములని ఆలంకారికుల అధిమతము. *

1. రన్యచ్దే ఆస్వాద్యన్హ ఇతి రసా। సామాజికై 8. అమరకోశము-పుట, 151. (గురుబాల (ప్రబోధిక] ఓ. విభావానుభావ వ్యభిచారి నంయోగా(ద్రస నిస్ప త్తిః, నా, శా, ₹క. పట, 164 ల. సాహిత్యదర్చ్భ జము = సరిచ్చేదము. 8, కారదాతనయుడు. ॥

రసనిర్వహణము ౭ రనములలో శృంగారము రసరాజము. శృంగమ్‌-అనగా (ప్రధానవున్తి అర్థము, అట్టి (ప్రాధాన్యము పొందినది కావున శృంగారమైనది, శృంగమనగా మన్మథోద్చేదము. దానికారణముచే శృంగార మేర్చడుచున్నదవి సాహిత్యదర్చ ణము, పలువురు, ఈవిషయమును వ్యాక్యానించిరి* శృంగారము వధానరసము, వీరాద్భుతాదులే తదంగములు. కవితకు రనము జీవగజ్జియనుట మల్లన యఖిమతము, కావుననే “చెప్ప దగు గవిత రసముల్చిప్పిల నప్పప్పు బళిబిశీయన”” [1-6) అని తాను చెప్పిన 'అక్షణమునకు నమ్మగలక్ష్యముగా తనకృతిని సంతరించెను. రాజ శేఖరచర్శితమ.నందు శృంగారమునకే శిఖరస్థానము. తదితరములు యథాసంభవముగా పోషితములై నవి. కధలోని పూర్వభాగము వీరరన్యసధానము, ఉ త్తరభాగము శృంగారరస (ప్రధానము. కావనంయమనముచే కలుగురసము రస టీ్తికి హేతువు. రసభంగము కొని కౌచిత్యవర్షనమనకు నీ రెండు గుణములు శొజ కేఖరచర్మితయందలి ఆంగిరసమున కుదాత్తత నాపాదించుచున్నవి. వళంకటాపహృతయగు భానుమతి జటిల కౌళికుని ప్యత్రిక, ఆమె రత చార్జమై రాజశేఐరుడు విశంకటుడను దనుజునితో పోరాడుట వీరరఫోచిక ఘట్టము. ఈ రనమునకు స్టాయి ఉత్సాహము. రౌ్యద్రోదేక ఘూర్ణమానసుడగు దనుజునకు దుర్వార వీరతరమానసుడగు రాజశేఖరునకు పరస్పరము యుద్ధము జరుగుటలో శ, “యస్తు శృంగార శబ్దిస్యాన్మయేన [స్వమక్యర్టీయేన)] వ్యుత్చ త్రిమాహు తనస్యరూపమపి విన్మృతం అరకన్‌ (వక్యయోత ఆరద్ధిః (శృంగ భృంగాఖ్యా మారకన్‌ వారర్తిక 68.121] బృందారక ఇత్యధా అత ఏవ ఉణాదిషు నిపాతికోయం శద్దిః [శృంగార 'భృంగారౌ ఉ. నూ.) [అభినవభారతిం1.వ భా. పుట. 802] శ సై రేం964 ఈం [00053౯ 111 (51. న ఇమం 19 &౯2సాలి, 206 “1” 226 1039666 206 219 00120066 సై ౯ [301- 211 పేముం8(1 16 5008828] 09882 13 30 021166 0602036 1౬11115- ఈ1సమడ404 16 0099101110 08006 ₹80 821 14 6౫96160060”

• [టట 2206603. 206] ఆము_క్తనూల్యదా సౌందర్యము. డా॥ టి. కోటీశ్వరరావు, పుట, 40.

శ్రీ హేహిత్య విభాగము వీరరనము పోషంవదికినది. నాయకునకే ఆయము కలుగునని 'వకృతి ఉవ్నకుతి వదికినటులుగా కవి యిట్లు వివరించెను సీ తొలలయ సీకీతి దై చ్యులమాయలని చూపు విధథమునం జీంకటి విచ్చిపోయె ఒజరగు నీరీతి నిశాట ఫాలాతమరనం_క్రీ నాంచార కావటలి వకిసిం దలణయ నీగతియాతుభానుల (ప్రాణంబు లము జూడ బోలనె మందానిలంబు దరికొను నిబ్భంగి చైళ్యుల జ్యూదయంబు లనుమాడ్కి. నర్కోోవలాలి మంచె, (2-69 అ ఉభయపై న్యమలహడ నడి భయంకరముగా పోరువలిపిరి. వారి ముకం. పరిఘా విస్ఫులింగము లోకాళమార్శము నంటపేను విశంకట పతానస తవనుడన మింనదొడగను “ఫట్టుపటహా ఖేరీ ఢక్కా ఢమఢమధ్యాన ౦బులివలన, మదకరటి పటల చటుల ఘీంకారంబులవలన, నలర్వ పవన జననత్వ నిర్వావణ ధూర్వహ మపాత్త మహావాహ ప్యూహ దోహల హేసషానినాదంబులవలన). వికట దితిజవదన కుహూర ముహుడ్మహురుదిత బహళ కసాకసోరవంబులవదన__** [బగ రాజశేఖర్‌ వీశంకటుల యుద్ధరానము మిన్నుమునైను, ఆసమరోము ప్రళయకాల సమ్ముదమటు లుండెను. రాజశేఖరుడు దనుజువీ లోహానై ంధనమును నాగ్నేటూస్త్రముచే నీడ గావించెను. ఫీకుడ్లై విశంకటుడు కాళశాదేవి శరణు వేడెను, కథానాయకుని నిరంకుళ మికనుశేళినర్ణి తమై వీరరసమునక్షు దీ ప్తి కోలిగించి నది. ద్రైళ్యుని మాయారూనములచే నడ్భుతరనమి స్టాపినమైనది, సీ ఒకేళ సించామై యుజుపుచు. బెనరించు, నొళనేళ హారిణమై యొద్దనిలుచు నొఠవేళ భూజముల్‌ ఇకలించు ఫఘాోణిమై,

రసనిర్వహణము 8 నొళవేళ మానిమై మయొయ్యనొయ్యనవచ్చు, నొకవేళ నగ్నిమయై యుజక వెలుంగు నొకనేళ మేఘమై యుజుముచు నే లెంచు, నొకచేళ _శెలమై యుండునడుమ, (2-80 చుః=- యమా లోహ వై ంధవనమరము, రాజశేఖరుని (ప్రార్ధనవలన దుర్గాదేవి సాకి క్కారమ్ము యోగినిచే భానుమతి సమర్పణము, నాయకుని దివ్యమణ్‌ శుకరాజముల సం[గహణము అనునవి అచ్చెరువును కలిగించుటచే. విస్మయము స్థ్టాయిగాగల అద్బుకరసము స్థాపితమైనడి వీరరసమున కిది అంగము. జటిల కౌశికుడు నితనయను తాను కోల్పోయినవిషయము హేమధన్వ భూపాలునకు (పకటనముచేయు సన్నివేశమున (కోధభావస్టాయివలన రౌ్యద్రరసము షోషింపబడినది మహీవతి 'పేరోలగమునకు రాద్రరసమే యాకృతి దాల్చినట్లుః కౌశికు డేతెంచెను,

చ, కనుణగవ నివ్వుకల్‌ ఇవరంగా నదరుల్‌ వెదజల్లు కెంజడల్‌ వెనంగొన నత హారములు బిట్టుగ నిట్టటులూంయ నెంతయుక్‌ గినుకవహించి యొక్క-మునికేనరి గొబ్బునం జేరవప్చె న బ్లనవతియ.క- నథానదులు సాధ్యనమంది వడంకునట్లు గక,

(2-14) రౌ(ద్రరూపముతో భూపాలుని అనవధానతను గర్హించెను,. దీనికంతకు కారణము రాజులయెడ **కలశపాథోధిప్యత్రి (క్రేగంటి చూడ్కిగాని; రాజుల నేరమి కాదు సువ్వె :*” [2.21] యని పండ్లు పటపట కొరికెనట. రౌ్యద్రము నుషళమింప౬ జేయుటక్షై నృపాలుడు శీవశివ యని శాంతవాక్యములు పలికెను. రసదేవతకు శృంగారము మణిమకుటము. కాంచిమతీ రాజ శేఖరులు శృంగా రమున కాలంబన విభానములణ, ద్వితీయాశ్వాసాంతమునను; తృతీయాశ్వాసమూ నందును శృంగారరస (ప్రధానమైన కథాభాగము వర్డి తము, పరన్పరసందర్శనము- మధుమాసమునందు నాయిక వనశే?, జలే నాయిక (ప్రత్యంగ సౌందర్య వర్ణన మిళ్యాదిసందర్భముల వర్ణన లుడ్దీపన విభావములు,

శ్రి సాహిత్య విభాగము నాయకుడు విహంగసదుక్షమున నిజమనోగతకాంత్షను వెల్లడించుట యందు శృంగారరసస్థాయయగు రతిభావము కలదు ఇందును కపియొక్క భావ .సంయమనగుణము కనిపించుచున్నది ఉ. చంచలనే తపోవు నెడ, నన్న పుంబయ్యెద కొంగుజూజం గాం తీంచుకొగాని చన్నుంగవ (వలలబోవులు గెట్టియున్న శ్‌ మ్మించులనాదుచూడ్కి_ మిజుమిట్లుగొనం గన రాకపోయె నొ క్కించుక యేని, తద్దరిమ యెట్లు భరింపుదు ! నిచ్చనె చ్బెలీ ! [8-79 వై పద్యమున నొకే సందర్భమునందు కాంతిమతి లావణ్యరూస వివరణ మను నాయకు? కాంక్షోద్వేగమును వరి తమైయుండుట శృంగారరసమునకు. నొచి త్యము నాపొదించుచున్నది. ఇవి అయోగళ్ళంగారమునకు సముచిత సన్నివేోములు నాయకాధీన మనస్కయగు కాంతిమతి పరిస్టిడిని కవి యిట్లు వర్ణ ౦బెను చ, వెడవెడజూటు సీనీ యరవీడిన ఇన్నెజిగొవు నెన్నెడం దడంబుడు పాదవదచ సములు దారిన కన్లవచూవు, తోరమై బడిబడి వెళ్ళుసూర్చ్పుగమి, వయ్యదయొయ్యెన జూజగా బయల్‌ వడు చనుగుబ్బలుం గలవిలాసిని చందముంజూచ్చి నెచ్చెలుల్‌ + (8-82) విరహాతురయగు నోయికో మనోఫీష్ణమును గుర్రరింగి చెలులామెకు 84 చోపదారములు చేసిరి. ఆమె వియోగవ్యథాదాధిత యగుటచే. సూరుత మన్మథ. నృగాంకులను శిట్టి పోసీనదిం నభి నహజతారుణ్య (క్రీడల యలసతకు నెచ్చెలులు కలవరపాటు చెందిర. వారు కొంతిమతి తల్లి దండ్రుల కీ విషయమును తెలియజేయు. కథాభాగమునరకు శృంగార సొత్త్వికభావములు సరిపోషింపబడినవి. _స్తంభమ్ము. (ప్రళయము, స్వేదము అను సా త్ర్వకభొన్మశయము లొశే పద్యమున సూచికములై యండుట శమనింపదగిన విషయము,

రసనిర్వహణము ని వా, కేలం డామర(కొవ్విరి౯- బెరబిర౯ శేలీనలిం (దిమూచు౯్‌ వాలారుం౦ గొననోళ్ళ ఘర (్రకణి కా వాతంబు పోమోటుచు౯ా (గాలుంగన్నుల ముద్దు లేనగ విగుర్సక, ఆవ్చలల్లార్సక వ్వాలుంగంటిి ననుంగనుంగొనిన భావం. బెన్నడుం వ్యాయునే 7 [02178 వివాహానంతర మిరువురు కులదేవతాదర్శనము గావించుకొని విప్రమిథున. ములకు వీటికావళుల నిచ్చిరట. మల్లన తన కావ్యమున_ నాయికా నాయకుల సంథోగవర్షనము బొచితీ స్ఫోరకముగా గావించియండుట (ప్రళంసనీయాంశము. వారి నంభోగ శృంగార మును కవి యిట్లు వర్జించెను. ఉ. ఈడిత మాధవీకుటజు హీంజుల మంజుకానన (శోడములక౯్‌, వివోరగిరికూటములకా, దమకంబు (తోపుతో పొడ మనోనురాగమనయంబును లోందొలంకాడ. మన ్రథ (క్రీడలు నల్చ్బుచుంటజె నురరీకృత సౌఖ్య కళాభిరాముంతై (ఈ-289] వారిరువురు మన్మథ్యక్రీడల తేలిరని వాచ్యముచేసి తదనంతర విషయముల (వ్రస్తావింపకుండుటలో మల్లన ఉత్తమసంస్కారము. ఉదా 'త్తరనపోషణము. (వన్ఫుటమగుచున్నది. అరుణునిభార్య దుస్పహా దార్మిద్యదుఃఖ విధురికాంతఈకరణయై విలపించిన ఘట్టము శోకము స్థాయిగాగల _కరుణరనమునకు స్థానము. “మంగలమువంటీ సంసారమును దినదినగండం _ బేరీతిగ నడుపగాదగు” అని ఆమె వాసోయినడి, [18 క,“ చెనిమిటి యనతురాస్యుండు ననభిజ్ఞండు నైన దైవమా! యని మదిలో వనరుచు లేవింం బడందగు, నినుంజెందియ్యు నాకు నింత నెవ్వగయగునే | [88 త్రి

న! సాహిత్య విభాగము అవి దారిద్యబాధా పవారణమునకు తరుజోపాయమున్నదని యుపళ మెంచెను. 'హేమధన్వుడును. వృ్యక్రులలేమికి దుఃభితుడగుటయు. కరుణరపఘట్టమే యగును. “మచ్చికతోడం వాజులు కుమారుని సక్కునంటేర్చి__ముద్దు పేయంగా ముచ్చటదీజ”” [1-61] చూచెడి భాగ్యమెవుడు కలుగునోకదాయని చింతించెను, జటిలుడు తన కునూ లెను దనుజు డపహరింపగా నృపాలసమక్షమున వనుంగు కూతురు చెడ్డుములను హృదయవిదారకముగ నివేదించుట కరుణరస వూరితము. క, వడవ యేటిది; యెవ్వరు -వేడుశ్‌6 గదలించిచేని వెక్కుచు "నేడ్చుక్‌ జూడ భయంకరయగు తన చేడియ కుడిగంబు "లెట్లుచేయు నృపాలా! (2-88) తన కుమా_ర్హె యేమియు నెయగని బాలికయట. ఎవరైనను వేడుకతో శదిలించినను వెక్కివెక్కి. యేడ్చునట. తన అత్త సమీపముననే నిద్రించునట. అట్టిబాలిక రాక్షసునిభార్య కుడిగ మెట్లుచేయునో [2.84] కదాః అని విలపించెను, విశంకటుని మాయలడంచుటకు కౌశికుడు “'హీమధన్వువి కుమారుడగు రాజ శేఖరుని పంపవలసినదిగా కోరగ ఆ నృపాలుని చిత్తము శల్లడిల్లినది, “క్రానక్ర తన్న పేని నెటుగాం గుటిలాసురకోటి. మీ(దికికా గానన సీమకంపు” [288] వ్రాడనని దురపిల్లుటి కరుణరస భరితము. నవరసములకు శాంతమే భూమిక. ఇట్టీ ఉత్కృష్ట రసావిష్కారమునక ఇక్రిస్వరూపిజీయగు ఉనూబేవి వర్షన ముచిత మనిపించినది, నీ కొవ్వుపె నొప్పెడు కొదమ చం దునితోడ ॥ సఫవై నొప్పె, ం(దుని నా గస్తూరికా తిలకంబుతోడ నీమంత విరచిత సింధూర రుచితోడం (గొలత్త ముత్రియపుం జేర్చుక్క తోడం

వర్జన వైశద్యము శ్‌ దళతళమను దంత తాటంకములతోడ రమణీయ నాగవోరములతోడ గల్లుగల్ల ను రత్న కంకణంబులతోడం జిలుంగ్తైన ఇెంగావి వలువతోడ శ్‌ ముద్దుమోమున లేనవ్వు మొలకతోడం జల్ల చూపుల గరుణారసంబుతోడ శాంతరూనంబు గైకొన్న శంభురాణి ॥ యము ్రహాకాళి (వత్యత. మయ్యెనపుడు, గ్‌ ఇచ్చట శమము స్థాయి. (పణవరూపిణి (వసన్నయగుట హృద్యము.

ఈ కావ్యమున నొక నందర్భమున ననాౌచిత్యము కలదని -విమర్శకాథి 1ప్రాయము.! " సింధుభళూపాలుడు తనకుమా_ర్ధెను నానానిధరత్నభూషణాలంకృత మైన వధువుగా విలోకించీనపు డతవి యంగములపై రోమాంచములు పొడమెను. [8-101) కుమారై యెదుట తండ్రి ఆమె ఆందమునకు పృలకించుట అనౌచిక్య మని వారి వాదము. కాని రోమాంచము కలుగుట సంతోషాతిశయమువలననే కాని వ్ష్యోంగారథ్రావమువలన కాదని తెలుపుటకే మల్లన ఈనద్యమున... *(పీతిన్‌ విలో కించి” అని చెప్పెను కావున నది వాత్సల్యకారణముగా గల్గిన రోమాంచమే "కొని శృంగారకారణముగ కల్గిన రోమాంచము కాదు.

కావ్యమున రసముల నుద్దీపింవచేయునని యందలి (ప్రకృతి వస్తువిషసయ వర్ణనలు, ఈ వర్డ్‌ నవై శద్యఫలితముగా రసాకృతి యినుమడించును.

నర్ణన 'చైళ ద్యము

(ప్రదింధకవులు వర్ణన వైశద్యముస కగ్రతాంబూల మిచ్చిరి, కవి తానూపాం న దృశ్యమును కన్నులకకట్టినట్లు చేయటకును, కథాగమనము 'పేలనముకాకుండ నూత్నచ్చై తన్యము కలిగియుండుటకు నర్షనలు చేయునని విమర్శకాభిప్రాయము.1 కాని రన (వ్రధానములగు _వబంధనులక వర్ణన లావళ్యకములగు చున్నవి.

5. "పేకుమళ్ళ అచ్యుతరావు __ విజయన గరసా(మాజ్యమందలి ఆంధ వాబ్బయచర్మితము ద్వి, థా, పుట. 818.

1, ౩. వి. ఆర్‌. కరసింహం వంతులు, ఆంధ్ర (వ్రబంధము. అవతరణ వికొనము, పుట = 78.

శ్‌ సాహిత్య వివ్లాగము ఆలోచనా పాటన మేకవస్తు విషయ కేంద్రీకృతమగుటకు యేతద్వస్త్వా లోకనము సనమ్యగ సుందర వర్ణనాత్మకముగ నుండవలెను. ఇట్టి యేకాగగ్రస్టితి యందే భావన ముత్సన్నమగును. భావ త్మీవత అనుభవ యోగ్యమగుటయే రసో శ్సాదక కారణము. ఈ 'హేతువువలన రసన్యప్రాధాన్యము కల (వ్రబంధములకు వర్షన లావళ్యకము లయ్యెను, కెలుగు సాహిత్యమున నష్టా దళవర్డనా (ప్రసక్తి (ప్యప్రథమముగ నన్నె చోడుని కుమార సంభవమున కలదు” విన్నకోట పెద్దన కావ్యాలంకార చూడా మణి యంది పర్షనలే కలవు.” అప్పకవి పదునెనిమిది వర్ణనలకు ఆదనముగ నాల్గింటిని చేర్చి ఇరువది రండు వర్జనలుండుట (ప్రబంధ లక్షణముగ నిస్హేశించెను ఆశ్రమ; కన్యాంగనా, “దౌహృద్య మృగయా వర్ణనలు నూత్నాంళశములు. 2. వనజల కేశ రవిశళి తఈనయోదయ మంత్రగతి రతి&ితిపరణాం బునిధి మధు బుతు పురోద్వా హన విరహ ద్యూత వర్షనాష్టా దళమున్‌ [కు సం 1.44] శ. మ. పురవారాశి మహీధర ర్తు శళభృత్పూషో దయోద్యాన పృ ష్కరశేశీ మధు పాన మోహన వియోగ కేమయాన స్వయం వర పుత్తో౦క్సవ మం(త్ర దూశ్యరణ దోర్వ్వై (కౌంతి సంకీర్తనా కరమష్టా దళవర్థ నాన్వితము తత్కావ్యంబు భవ్యం విలకా, తృతీయోల్లాసము, పద్య, $02 లకి సీ పరమును బుతుషట్కమును (దియాణంబును “శై లంబు వేంటటయు సాగరంబు మౌనీం్యద్ర పుణ్యాశమంబును మంత్రంబు ద్యూతంబు పిదప నద్భుక రణంబు 'విజయంబు మద్యపానజ వికారంబును వన విహారంబును వారికేళి కన్యాంగ పౌందర్యు కథనంబు హిమకరా భ్యుదయంబు విపలం థోదితంబు గీ. పద్మమి[తో దయంబును బరిణయంబు సురతమును దౌహృదంబును నుత జననము ననగ నిరువది రెండు వర్టనలు గూర్చి ౫ చెప్పవలయుం (బిటింధంబి శ్రీనివాస. 1.28

(వకృతి వర్ణనలు శ్రి రాజశేఖర చర్మితలో మధుపాన వర్ణనము మృగ్యము. కొని ఆవకని “పేర్కొనిన ఆశ్రమ దౌహృద కనోశ్రగనా వర్ణనము 'లిందు కలిపు: అష్టాదళ వర్ణనల పూర్చోజ్ఞ వ్రలములుగ నుదాత్త భాననా మిశతమై యీ శావ్యమున సంతరింపబడి యున్నది, వివిధ వర్షములపుష్ప సంచయము, లొక్క మ్యూ(త్రమున నిఐింధింపదిడి నట్టుల కథా నంవిధానమున కనుగుణముగ సీ కొవ్య ములో వర్ణనలు కూర్చబడి యున్నవి. కవి, వర్ణనలను రండంశములపై గానిం వెను. 1. (ప్రకృతీ వర్ణనలు. ల్ల వస్తు విషయ వర్ణనలు, (పకృతి వర్ణ నలు అష్టాదళ వర్షనలరో (పకృతి వర్జనలుగ సూర్య చంద్ర నగ బురుం ఆందినిధి వర్ణనలు కలవు. ఈ వర్ణనలు (ప్రకృతి రమణీయకతకు వసిడి వన్నెలనా కౌూర్చును. మచ్చునకు కొన్ని ఈ దిగువ నుదాహృతములైై నవి. సూర్యోదయ నర్జనము :. కథా భొగమున కీ వర్ణ్షనములెల్లి (నకృత వర్ణన ములతో పాటు నున్యశుతులై నవి, వీ! తొలంగు సీరీతి చైత్యుల మాయలని చూపు నిధమునం జీశటి విచ్చిపోయె జరగు నీఠీతి నికాట ఫాలాతర వంక్తినాం దార కావటలిం విరిసెం దలయ సీగతి యాతుభానుల (పాణంబు లను జూడంబొలసె మందానిలంబు దరికొను నిబ్భంగి వచ్రైత్యులం పహ్చాదయంబు లను మూడ్కి- నర్కో-.వలాలి మంజె న్స్‌ దనుజ శుద్ధాంత కాంతా వితానవ_క్త్ర కాంతి యీపోల్కి.6 బొలియు నాం గ మలవైరి తన కళాస్ఫూ_ర్తి యంతకంతకుం దొలంగ వరుణ దిగ్వీధికడంజేరి వాడం వాతి, వం68*

8 సాహిత్య విఠాగము కథ్రానాయకుని బలిమి చెయ్లములకు క్యత్రువులు వెజన నున్నారనుట సూచి తము. దైైత్యుల మాయలు వీకటితోను వారి లలాట లిఖితమలు శారకాపసటలితోమ సరిపోల్బ బిడినవి, _ వానిని దూరము కావించుట కుత్చాహస్మ్ఫోరకమగు నాయకుపి పీఠమను కమలవైరి దిగ్విధిలో నరుదెంచు చున్నాడని కవి యూహ. ఈ (క్రింది పద్యము నందును సూర్యోదయ వర్తన కలదు. ౬ వి (2 గీ, రలివళర వర్ష నాశనక్రమలు చెలువ మొనసి దీపవీంచు నల యింద్రధను వనంయో6 ాచి యుమిసిన తాంబూలరన మనంగ నుదయరాగంబు మెల్లన నుప్పఠిల్లె, 88-152 ఉదయరాగము ఇంద్ర ధనువుతోను (ప్రాగ్టిగంగన ఉమిసిన తాంబూల రసముతోను పోల్చబడినవి. ఇచ్చటను కథానాయకునికి కల్యాణ్నప్రా ప్తి కలుగునను నందేశమును సూచించుటకే మన్మథుని శరవర్ష (కమమునకు నాశనము కలుగు వశుటను కవి విర్జేశించెను (| సకలాధరివతుల నత్కరింప నెంచి సవితృడక్షతల 'పెష్టైనాయను నటుల, ఇకుతని దీప్తి సర్వదిశల పర్వెనట, [80-158] సూర్యాస్తమయ వర్ణనము ... ఇది ఉ్యక్పేక సహితము, కవి కల్పనా శిల్ప మున కిది సమగ నిదర్శనము. చ, వనివడి సద్మినిం బగలుం ఖ్రైళొనియుండుట గాననీఠశవం చన నటియించి, వశ్చిమదికా రమణిం గలయంగం బోవ్చచ్నో, వనజహితుండు, మైతుడిచివై వంగు రాలు వరాగపుంజమెో యనం గనువశ్షై, న_న్తతిఖరాంతరనీమల సాంధ్యరాగముల్‌, 8-189 వనజహితుడు. సళ్చిను దిశారమణిని కలయ బోవునెడ పద్మినీ కొంత నంయోగానంతరము కానవచ్చు చిహ్నాముల గోపనార్థము శరీరమును తుడిచి వేయగ శాలు పరాగమట్లు సాంధ్యరాగము పర్వినదని కవి యూహ, (ప్రకృతి వర్షనయందు ఒక చిన్న కథా భాగమును కని యూపహించిన తీరు సహృదయ 'వేద్యము,

(ష్ఫోతి వర్ణనలు న! చీకటి మెల్లి మెల్లిగ దిశలను వ్యాసించియుండుటను. కవి భల్లూక చయముగ. నూపాంచెను, (2.01). ఇట్లు సిశావర్దనము నక్షత్ర వర్ణనము. కవికి; కథా భాగ. మునకు నుష్యకుత్తులై నవి. (2.82 689 64] నము(ద్ర వర్ణనము = ఇందు సము[ద్రువి అంతః న్వరూానము వర్జిత మైనది. (వఫతిపాదమున కొక భావమును ధ్వనింపజేసి యాలంకారిక నిర్దిష్షభావధునిని (ప్రతిపా- దించెను. సీ, చామబేవుని మౌళి వాడని [కొవ్విరిం బూజగావించిన పుణ్యుం డితండు సకలామరశేణి నంవీతిం బొందంగ ఉచానమిచ్చిన మవ+ధర్థియితండు తులసిం గల్చించి మ_జ్త్యలం 'బావనంబుగం జీసీన యువకార జీవి యితండు (ేవద్టలకుం గామ 'ధేనువుం గలిగించి తలంపు లీజీర్చిన ధన్యుం డితండు] గ్‌, పాంవతర్మిదాటం (దచ్చు నిర్బ్వంధమునకు నోర్చి, (తివ్చటనొందిన యు_త్తముండు ఇతండు సర్వ(వదానైక పీతువనుట గలశవార్థి కిం గల్చనా గౌనవంబు, వ్ర్‌టగ సముద్రము నం దుదృవించిన సుధాకరుడు శివునకు శిరోభూషణను, నము(ద్రు డనవరతము వాడని వవ్వును చం్వదుని శివుని కర్పించెననుట శివపూజ పుష్పముతో చేయుట ధ్వనితము. ఆత్మజనితమైన ఆమృతమును అనురుల కిచ్చిన ధర్మదాళగ సముద్రుని చెప్పుట హృద్యమ.. తులసీ దళదామము విష్ణువునకు (ప్రీతి ప్యాత్రమ్ము ఆ తులసి నమ్ముదమునుండి ప్పట్టివదని చెప్పుట విశేషము. పుణ్యుడు. ధర్మి ఉపకార జీవి; ధన్యుడు అను నిశేషణముల చెప్పి సమ్ముదుని మహోదారో, న్వరూవమును వ్య క్రపరచెను

ఖా సాహిత్య విభాగము "వన్గుగేల్యద్రముచే. పరినృతమైన మంథరవర్వతము యొక్క పర్మిభమణ మునకువకుడై న ఉత్తముడు సమ్ముడుడుు” అని ఇెప్పుటచే సరోపకారార్థమై మహా నా! బెట్టి కష్టములనై నను నషాంళు రను విషయము సూచిక మైనది, _జష్టాదశ వర్ణనలో (ప్రకృతి పర్దనలుగ "పేర్కొనదగిన నగః బుళు వర్ణనము శాస్త్రమున వ్రస్తావితముల్లైనవే "కాని విస్తారముగ వర్ణీంప్‌ బడలేదు, నగ వర్ణనము (28), బుతు వర్ణనము (2-14) పద్యములందు సూచింప బడినవి, ససంశా గమనానంచరము పనవిహారను రగడవృ _త్తమున వర్ణిత మైనది. కొవున నీ నందర్భము నందును నిది వనకేశీ వర్ణనముగ 1గ్‌హీింప నగునేకోన్తి బుతు వర్ణనము కాదు ఇవికాక అష్టదళ వర్దన అలో నిముడని నదివర్జన మిందు. చోటు చేసికొని యున్నది యమునా నదీ వర్ణనము ఐ= ఈక వర్ణనమున కొక (స మోజనమున్నది, కృతిభర్త యగు నాదెండ్ల అస్పన రాధానిచి మర్ళతోపానకుడు [1.80] కృష్ణ భక్తడు. కృతిభర్త మన్ననల పొందుట కవి సంప్రదాయము. ఈ కొరణము చేతనే రాధ్యాప్రియని రమజ్తీయ వాటికయగు వీయమున్నాసవంతి. వర్జనా వేదిక మైనది. ఇచి ఎవిమినీ వద్యముళియందు వర్జీతము. ఇంత విస్తరముగ విశర (ప్రకృతి వర్జనల నితడు చేయలేదు, యమునానది వైశిష్ట్యము పావన గుణ నంస చ్నళ యిందు వివరింపబడినవి. గ్ర అన్నది పొవనగుణ నం వన్నత నుతియింవలలడె వన్నగ వతియున్‌ మిన్నర్‌ యన్నది ముసింగిన యన్న రుం డమ్మరుని త్‌ండ్మి యనందగు. జెరిమన్‌, 1కి ఇందు శ్రీళ్ళ్ణుని (ప్రస్తావన కలదు, ఈ నది ముక్తి మార్గమునకు పోపా వము. ఇదియే ముల్లోకముల పావనము జేయ గంగ కొధారము. నూర్వనారా ఛచయణుని పొందినది యమునా నడి. [8.80]

(ప్రకృత చవర్షనలు 4! యమునా నదిని వర్జీంచు చరమనదగ్థము అయగగ్రాపా. రయ విచలక్క-ల్లో" శీవియగు యమున్యాస్రోతప్వివీనీ తమ (ప్రాన నహితమగు 'అయ్యగ్రాహి వృత్తమన కూర్చి ఉల్లేఖించుటచే కవికి వర్ణనలోగల (వ్రత్యేకదృష్టి (ప్రస్ఫుటమగుచున్నది అ(శ్రమ వర్షనము :. (ప్రాచీన కవులు నన్నయ నన్నెచోడ నాచన సోమ నాథాదులు అమ వర్షనలయం దుదాత్త భావముళ (వ్రదర్శించిరి. మల్లన తదను యాయియై వర్ణన గావించెను నై నర్గిక విరోధముకల 'ప్రాజికోటి విజ శ్యకుక్వ గుణముల వీడుట మాత్రమేకొక పరన్పర మతి స్నేహభావముతో కలిసి మెలిసి చరీంచు చుండుట యాశమోచితము సీ, హగోమభేను (వ్రాత 'మొయ్యనట్టలు చావం గొనగోళ్ళ దువ్వెడు (శోలుఫులులం జిగురు దర్భలు గిల్లి మృాగపోతములకర్థి నందంద యిచ్చు నవంచాననముల "'రాచిల్క- బోదలం (బోచి తెక్కుల సీడం జల్ల గాం బొదివెడు సాళువముల బర్జ్ల ౫ నిలయంపు బన్న గార్భకముల కుస్ణలు వెట్టు మయూరములను గ దొండముల్నుంచి కలగంక యుండం దీర వారి దరినుండి (కోలెడు వారణములం + జూచి యచ్చెరువంది యస్తోక మాని వర తవళ్ళ్శ క్రి మెచ్చుచు వచ్చునపుడు. ౨-107 రాకుమారుడు నందర్శించిన బదరికొశమమును నాధారముగా గొని కవి ముట్టి నర్జ్‌నను గావించెను అష్టాదళ వర్ణనయందు. పరిగణింపదిడని గంధవాహ వర్దనము మళ్లన గావించెను, సురలిశ సుందర శీతలమగు మందమారుత మఖివర్జింవ బడినది, [2.5] ఇట్లు మల్లిన గావించిన (పకృతి వర్ణనలయందు (ప్రధానముగా 'రెండంళ ములు గోచరించు చున్నవి. కవి తనకుగల భావస్‌ శక్తితో వస్తువుల నూపొాంచి

శి సాహిత్య విఠాగము వానికి రూపములను దిద్ది పారక లోశ్రమువకు (ప్రసాదించెను. ఇయ్యది ఊహా (ట్రధానమైవది. వర్షనల గావించినప్పటికిని కథా భాగమును విస్మరితిపక తథ కువ కుతిగా వర్ణనల జోడించి తనకుగల ఇ్యసమత్తతను అవధానతను (ప్రకటించెను. వనసువిషయ వరనలు అణాల న! కవి (ప్రబంధ వరిపృష్టిక్తై కావించిన కథా వన్తు విషయ వర్ణన అనేకములు: కలవు, ఈ క్రింది వన్తువిషయ పర్దనలను మల్లన గావించెను.

1. పురము, 2 కితిపడు, 8 మంత్రము, శీ. గళ, 5 రణము,
2. వనకేశి 7. జలకే?, 8 విరహము, 8 దూత్యము, 10, ఉద్వాహము,
3. రతి 12 తనయోదయము ఓ పురవర్ణనము _ కాన్యమున సృరవర్ణ్దనము రెండు మార్గ గావింస డినవి ఇందు ఆనంచక స్వరమును వర్షించునెడ కవి చమక్కారమును (ప్రవేశ 'సెక్టైను,. హేమ హర్మ్యములవై నంగనలు కందుక (క్రీడ సలుపుచుండ నా కందుకము సోకి శళంకాంకితు డయె్యనట శశిధరుడు [1.45] అనగా హర్మ్యములు ఆంతటి యన్నతముల్లై యుండి (పజలకు విలాస స్ట్థానములుగా నమరె ననుట మూచితము అరుజపురము లక్ష్మీకి విలయము. విద్యకొధారము యజ్ఞయాగాది. (క్రతువుల కునికి ఫట్టు పీరాధి వీరులకు వెలవు. నవనవాకృతి నొస్సు స్రీలకు సుగంధ పరిమళ (ద్రవ్యాదులకు ఆకరమై యొప్పెను [8-7] శ కీతిపుడు,. కవికి నాయక వర్ణనమునకు నయముగా తోచినది. సీన వద్యము. నీ ధరనొాక్ష। శామైం దాల్చం దరముకాదని భోగి వరుండు దాల్చిన తను ద్యయమనంగ వ్యాదయోేజకాముం వాసి యాఘయ్రేగశయుండ వలవరించిన బోరుం దలువనంగ సముదీర్శ లావణ్య జలధిలో6 జూవట్టు లాలిత ఆవాల లత యనంగ నిందిర విహూురింవ నెడముగా నజుడు గా వించిన (కొందమ్మి విరులనంగ

వన్తువిషయ వర్ణనలు శీర్తి గ్‌ నిడుద ఘోహు యుగంబును వెడదయురముం

గొమరు మినలు, దీర్చ నేత్రములు మెజయ,

మానసినీజన మానన మానపారణ

చతురతరమరా_ర్తి, యారాజ నుతుండు మెటుసె, వ

వర్ణనల వరుసను వద్య పూర్వార్థమునను వర్జ్య విశేషముల నె త్తుగితి యందు కూర్చి నమ్యగ్రరూప వివరణము చేయట యిందలి విశేషము,

8. మంత్రము _ అద్వితీయ (ప్రళాపవంతు డగు రాకుమూరునకు అశేష దల సంపన్నుడగు దై త్యుడు (ప్రతి వక. అతని లోహ వై0ధవమును నాశనము చేయుటకై. నాయకుడు పూనుకొనగ దైైత్యుడు తన సచివ నికరమ.తోకూడి. గావించిన ఆలోచన మంత్రము. (254 నుండి 60]

శీ. గతి = దనుజుని మదమడంచుటక్షై నాయకుండు జటిలకొళికుని వెంది డించి మంథర మహీధరము వరకు (ప్రయాణము సాగించెను. వీరకృత్యముల కొనసాగించుటక్స్షై నాయకుని (పయాణము వర్షి ంపబడినది. [బి నుండి 46]

_5. రణము * నాయకునకు, దనుజునకు జరిగిన సంగ్రామము. (2-70 నుండి 2.81] పండెండు పద్యములయందు నవిన్తరముగ వరి ంసబడినది. ఇందు 'దైత్యుని మాయల వలన నాయకుని ధనుర్విద్యా.ప్రావీణ్యమువలన నుదృవించిన ఆయుధముల వర్ణనము వాని పరస్పర నంఘర్షణము ఆశ్చర్య జనకములు. అతడు (కూరభుజంగమై రూపు ధరించినపుడు నాయకుడు మహా విద్యా.సభావముచే ఆమ్మా యను (వీలజేయట ఆద్భుతమును కలిగించును. జటిలపద (సయోగముల గావించి; మళ్లిన అ య్యిరువురి సంగామమును నొక్క వచనము.న వివరించెను. నాయకుని. ఉత్సాహము? వీరకృత్యము: దనుజుని మాయ, భీత చిత్తము మొదలగు విషయ ములను పాత్రల మన్నన్తత్వమును వివరించెను.

8. వనకేలి _ నాయిక సఖీజన నహనముతో వనవిహారమును సాగిం- చినది. (2.142 నుండి 2.140 వరకు] ఈ సందర్భమ.నందు. కవి విలానవతుల విహార్మక్రీడ కనుగుణముగ ళద్దార్థా లంకారముల జోడించి వనవాటికను; వారి శేధని చమత్కారముగ వ్యక్తము చేసెను. అంత్యప్రానలతో రగడను కూర్చి తదను గుణముగ ఆ లావణ్యవతుల వ్రైరవిసారమ.ను వివరించెను. ఉదాహరణకు రగడ లోని కొన్ని పాదము లీయదిడినవి,

శశీ! సాష్తాత్య విభాగము నలిపివై వశే నవ కలికావలి యలి సీలాలక ! యది మా కావలి పొదం చికమున్నది వోమున్నాడకు నది 'బెదరించిన నటునన్నా డకు పొగడ వాంతియే పోనేలే! వడి నిగురుం బోడి కా నెంతయు లేవపడి, లి-149 7. జలకేళి = ఇందు కవికి గల పాండితీ గరిమ కల్పనా పటిమ +ఉసన్ఫుటము. గ్‌, వదువు రొక్క టియె యొక్క- వడంతిం దజబుమ నిలువుటీ. తలంబో, చాని నీలవేణి తోంచె, హిమరోచి "క్కు. మూ ర్తులు ధరించి "రాం దలంకుచుం పాజెడి రాహువనయగ, ౨-15 సరోనరమున చంథద్రముఖులు పదువు రొక్కటిగా చేరి ఒక్క చండ ిందానను తరుము నుంకింపగా నామె నీలవేజిచంటదుడు పెక్కు మూ 'ర్తుల ధరించి తరునుగ సరుగులిడు రాహువువలె నొప్పెనని కవి యూహించెను.. ఇట చంద్ర శాహువుల (పస్తావన యుండుటచే జ్యోతిళ్శాస్త్ర పరిజ్ఞానమున్నదనుట స్పష్టము, ఈ విషయమును వివరించునెడ కవి యిందొక చమక్కారమును (ఫవేళపెన్లైను. శాహువు చం్యదుని కదిళించుటచే చంద్రుడు సగ బూని తన రూపమున భిన్నత్వము నేర్పరచుకొని వానిని కబళింప నుంకించెనని చమత్కటరించెను. ఈఓ విరహము _- ఈ కొవ్యమున అయోగ శృంగారములోని వర్ష కాగ మునే విరహ వర్ణ్‌నముగ (గ్రహింపనగును. వనే? కేతెంచిన నాయికను చూచినది “మొదలు వియోగానల తప్పచిత్తుడగు నాయకుని నునోగత భావమును విరహ వర్ష శోముగా కొవ్యమున రూపొందించెను. నాయకుడు ఆమె విలాస లావణ్యములను: శిలకించి సంగమ కాంకురై ఇట్లు విలపించెనట

వస్తువిషయ వర్షనలు 45 ఉ. కంగిన మైండికుండలవకావక లై చనం జేయం జూలుచ న్నుంగవ్మ వేంగునం దనతనూలత యల్ల లనాడంబేట వా లుంగనుదోయి భూపులు తళుక్కున నల్లన వచ్చినన్‌ దృథా లింగన మాచరించ కవలీఢ మనోవ్యధ మాన నేర్చునే! 8-79 నాయిక నాయకుని చూచినది మొదలు అతనిని కామించిన కతమున నిజ కార్యాచరణముల యందు ఆలనతా భానమును కనుపరచెను, ఆ విషయమును గుర్తించిన నెచ్చెలులు తమ చెలి: నిగూఢ భావమును తెలిసికొని కలత చెందిరి, మల్లన ఈ నన్ని వేళమును పురస్కరించుకొని నాయిక విరహమును వివరించెను. ఉ. “కంటిరె యమ్ములార ! యవగాఢము దీని వియోగవహ్ని దా 'ర్వెంటం దొలంగిపోవలయు: (గోవకనన్‌ వలవంతలింక నే వెంట భరింవవచ్చు! మన నీజిండి బుద్ధుల నేమి ఇెవ్చ, న ట్లూంటి వసించియున్న వతి యూరును 'బేరు నెజుంగం బోలే | 85-102 8. దూత్యము _ కావ్యమున చతురికయు (త్రికాలవేదియ. దూత్య కార్య మును నిర్వర్తించిరి. వీరీ సమయస్ఫూర్తి చమక్కార భాషసణనము మున్నగు అంళ ములను కవి సమ్యగ్రసుందరముగా బి్యత్రీకరించెను. అష్టాదళనర్హన పరిగణమున దూత్యాది విషయములను వర్షించుటలో మళ్లిన (వత్యేక దృష్టిని చూపెను. ఇట్టి వర్ణ్షనలు (ప్రబంధ కథావృ త్తమునకు ప్పష్టిన్సి పాత్ర చితణమునకు వన్నెను చేకూర్చుచున్నవి. 10. ఉద్వాహము - కౌంతినుతీ రాజశేఖరుల వివాహము నన్నిస్తరముగ రక్షూడ్రవ ఆశ్వాసమున నర్జింపదిడినది. అనాటి సంస్రదాయములను వైహాహికొబారో ములను నెంతమ్యాత్రము విడిచి పెట్టక కవి వివరించిన తీరు హృద్యయముగా నున్నది. క. చూ. అధ్యాయము. ఈ సిద్ధాంత వ్యాసము పా(త్రచ్చితణము. పుట, శక్రం

శ్రి సాహిత్య విభాగము క, మంగళ సూూతముం గమైం గు

రంగ విలోచనకు నపుడు రాజో త్తం సు,

డంగాంగ యోగ సౌఖ్యత

రంగిత పులకాంకురాళి (గందు కొనంగన్‌, తి-172 ఆని నర్జించుచు ఉద్వాహ వర్షనమును గావించెను.

11 రతి = వనకేశ యనంతరము నాయికా నాయకుల దృక్పంగమ నన్ని వేశమున చతుః ప్రీతి పర్షింసబడినది. కన్నులకు కట్టినట్టు ముగ్ధమోహన మూర్తిగా నాయికను వర్డి ంచిన తీరు మిక్కిలి రమ్యము, ఛా, శేలందామర ొవ్విరిన్‌ బిరబిరన్‌ శేలిగతిం (దివూచున్‌

చాలారుం గొనగోళ్ళ ఘర '్రకణి కా(వాతంబుపో మోటుచున్‌

(గ్రాలుం గన్నుల ముద్దులేనగ విగుర్చన్‌, 'జవ్చలల్లార్చళ

వ్వాలుంగంటి, ననుం గనుంగొనిన భఛావంబెన్నండుం బాయునే! వి1/8

కథ ఏక్సైక రతి వర్ణన సద్యములతో ముగియుట విశేషము. [8.288]

189. తఈనయోదయము *_ (పబంధములకు వర్షనలు విర్చ్వంధ గుణము అగుటచే సీకొవ్యమున కథా నాయకుని జననమే కుమారోదయ వర్ణనముగ రూపొం చింస బడీనది. శివ్యవసాదమున పుట్టేన వాడగుబచే ఆ రాకుమారుని జవవకాలమున వంచ భూతములు నతనికి ఆశీర్వచనముల వలుకునట్లుగ ఈమ తమ గుణోత్కర్ష మును వెల్లిడించినవి. పువ్వులవాన కురిపెను. చల్లగాలి నెత్తావితో మెల్లగా పేచను. దిక్కుల తేజము నిండెను, ఇట్లు (ప్రకాంతగతి సర్మప్రాప్తించె నట.

అష్టాదళ వర్ణనల కిముడని కొన్ని వర్ణనలు కలవు,

వారాంగనానర్ణనము ;. ఒక విషయమును సాధింవనెంచి ఆనేకవిషయముల సాధించుటయే యిందలి విశేషము.

మళ౪యానిలను వాడవాడలయందు విహరించుచు వారవనితల ముఖపద్మ పరిమళమునకును, కేలీ సరోవర వికసిత సరోరుహ సుగంధమునకు కలహము

శల్పించి మరల సజ్జనునినలె వారికి మైతిని సాధించుచున్నదట. (1-47)

అష్టాదళ వర్జనల కిముడని కొన్ని వర్ణనలు కలవు శ? ఈ వర్డన నెవమున మలయానిలమును (క్రీడా నరోవర పున్ససౌభాగ్యమును వర్జి తములు, వుష్పలావికల వర్టనము .. (ప్రబంధపర్జ్దనలలో చతుర వచన రచనా చంయ్యుక్తమైన భుట్టమిది. చమక్కారథాషణము, రనస్ఫూర్తి నీ వర్ణనలకు ముఖ్యాంగములు, ఇం దీవర్జన మపూర్వమైనదిం -చ, అరవిరి బాగుతో నలరు లమ్ము లతాంగుల లేంత నవ్వులన్‌ 'బెరసీ సరంబు లవ్బటికి. బెంపు వహించుటంజేసి పూవజుల్‌ గరమనుర _క్రిమై నిలిచి 3 కొని, పీమ్మాటంబోయి వరాచియా నరములు గావు పొమ్మానుచు, సారెకురగమ్మజివత్తు రేమనన్‌. 1-49 కోరకిత కుసుమము వృష్పలావికల మందసప్కితముచే వికననమంది సౌగను "దేరినదట. పౌరులు దానిని ర_క్షితోకొని తదనంతరము వుష్పమున వికననము 'జేమిని చూచి తమ (మను గురించి చింతిల్లి రి, శై త్యోవచారములు :. (ప్రబంధములయందు వీ వర్ణనము అనివార్యమైనది. మల్లన కావ్యమున నిది మృదుమధుర భావకల్పవనతో గావింపబడినది. కథాభాగము నకు అనుస్యూతముగా నీ వర్ణనము కలదు, సీ, “ఛెంగావి గన్షై నెచ్చెలియో.డ్త మానంపు రవి (గుంకనగు సాంధ్యరాగమనలోం గర్పూరరజ మొక కాంత చళ్ల వియోగ దహాన మవ+కీ_ర్రి మహిమ యనలోం గలువలు కన్నుల కలంది యొ_త్తె నొకర్తు (పాణవాయువులోని కడయె ననలయం బొండు మల్లియ లొక పొలంతిరాశిగం బోసె నంగజ భూతోవవోర మనలో శే, నబల కీరీతి శిశిర కృత్యము లొనర్చి”రి,

ఉఫాలంభసములు _ రాకావిశాకర _ఉపాలంభనమును వేరువేరుగను, మధుకర మన్మథ సరభృత మందావిలోపాలంభనము లొక పద్యమునను కలవు, (14% 150, 880] నాలుక వర్షవము = (పబంధకవు లెల్ల రును తమ కావ్య కథానాయిక (వ్రత్యంగ వర్షనముచేసి తనిసినవారే, కాని కాంతిమతి సొందర్య మిందు కాల సరముగ చేయబడుట అనిదం పూర్వము. ఆమె సరసభాషణలు శీతకాలము ఆమె. మృదుగమనము వనంతకాలము _ సొభాగ్యదృష్టి వర్షాకాలమువలె నొప్పెను. (8-72) మాటల చల్లిదనము, నడకల సొంపు, చూపుల ఈవి పై పద్యమున. సూచిత మైనది. డౌహృదము - అప్పకవి పేర్కొనిన (సబంధోచిత వర్ణనలలో దౌహృదము కలదు. ఈ కాన్యమున నాయకుని జననమునకు పూర్వము అతన తల్లిని అంత ర్వత్నిగా కవి వర్షించెను, [1.84 నుండి 1.88]. దీనిని దొహృద వర్షనముగ (గ్రహింపవచ్చును. వైన పేర్కొనిన నాయిక వర్ణనమును అవ్పకవి కన్యాంగనా వర్ణనముగా సూచించెను, ఇట్లు మల్ల స వస్తువిషయ వర్ణనలయందును (వధానముగ రతెండంళములను పాటించినట్లు తెలియుచున్నది కవి తాను భావించిన రూపములకు స్పష్టతను నాసా దించుట యిట్టి ఆంశనులలో తనకు గల పాండితీగరిమను సకల శాస్ర దకతను. (ప్రవేశపెట్టుటు అను రెండు గుణములును నీ వర్ణసలయందు కనిపించుచున్నవి. ఆలంకొరళాస్త్రము; జ్యోతిళ్శాస్త్రము మున్నగునవి కవి వైదుష్యమును. వెలడి. చేయుచున్నవి. (ప్రకృతి వర్షవయందు కాని వస్తు విషయ వర్ణనలయందు కాని మల్లన నక! సర్వాంగీణ వికొసము నొందినభావయ్యిత్రీ, కారయి(త్రీ, శ కి సమ్మేళనము (ప్రస్ఫుట మగుచున్నది. కారయ్యిత్రీ _క్రీవలన నుదృవించునది కవి నిజపాండిత్య సమువ్నతమగు (శీ వికాశై లి,

శైలి 49 శెలి క. శైలి రచనకు సంబందించినది 56/16 ఆను ఆంగ్ల పదమునకు సమానార్థక ముగా వాడబడినను 56/16 పదమునకుగల వి_స్తృతార్థము శ్రైలిసదమునకు లేదు. కావ్య రచనశ్రై కవి కూర్చెడి పదముల పొందిక క్రైలి. ఇది రచనావిరానవను. తెలుపును మానవుల మన _స్తత్వములో భిన్నత్వమువలె కవుల కవితా రచనలయం దును విభిన్నత్వము కలదు. కావున శైలి ఆయా కవులకు (వత్యేకముగా సిద్ధించిన ఆతక్ష్మైకవిషయము,. ఇది కవి వ్యక్తిత్వము పై ఆధారపడియుండును. “ర్ర్‌గ్రా][8 15 ఓం 920 0195610 అని అందురు.* పాండిత్య (పకర్షకలిగిన కవు లొకే (పకి యకు సంబంధించిన సాహిత్యముల నిర్మించినప్పటికిని శబ్దజాలముల అమరిక యందు వారి వారి న్యక్రిత్వములు స్పష్టముల్సై శ్రైరీవిధానములు కెలియును, ఖై లీవిషయమున మల్లన అభిప్రాయమును తెలుపు సద్యములు రెండు కలవు, శ ఇెవ్చందగుం గవిత రన ము ల్బిష్పీల నవ్చవ్ప, బళిబలీయన , లేడా! యెవడు చేయక యుండుట మయొవకప్టాసుమో సుకవి , యెంత యుచితజ్ఞుండాకో | [1-8] కవితకు రనము (పధానము కవితాశ్చైలి చనవంతముగ నుండనలెననుట నల్లన ఆశయము. “గాఢార్జ (ప్రతిపాదన (క్రమ కళాకౌళల్యము” [1.9] తో కావ్యము వ్రాయ నతడే నుకవియని మల్లన ఉద్దేశము. కావున మల్లన కవిళాశ్హైలికి రసోచిత రచన గాఢార్జ (వతిపాదన కౌళ లము అను నీ రెండంశములు (పథానములు, రిసోచిత శైలి - రసమునకు అనుగుణమగు పదముల (ప్రయోగించు టను రసోచిత శై లియని చెప్పవచ్చును శృంగారాది కోమలరసములకు మృదు “0415361165 ౦012931806 యిం1240089 9 ₹” ౩౧ట కెంర0280, 1024. ౨. 48) (60% 6 పైళొంట-ెడము216063- 1753. తీ

శ్‌ సాహిత్య విభాగము యధుర శబ్ద్వప్రయోగమును వీరాది శరోరరనములకు ఉచ్చారణ క్లిష్టత కలిగిన

నమానముల కూడికయు నుచితముల్లై నవవి అలంకారకా ప్రమన కలదు. *

దీపినిఐట్టి అత్సర రమ్యతి రసోచిళశ్లై లి కొధారమని చెప్పవచ్చును. మల్లన రసానుగుణముగ పద్యపయోగముల గావించి రసాకృళికి పృష్టిని చేకూర్చియుండుట గమనింవవచ్చును.

వ. వెడబెడ జారు సీవి యర వీడిన పెన్నెటీిగొవూ నెన్నెడం దడంబడు పాదవద్శుములు, దారిన కన్లవ చూపు, తోరమై బడిబడి వెళ్ళు నూర్చుగమి, వయ్యెద యొయ్యొన జూజలాబయల్‌ వడు చనుగుబ్బలుంగల విలాసిని చందము. జూచి, సెచ్చెలుల్‌.

(8-82) "సై పద్యమున “వెడవెడ జారునీవ్సి తడబడు పొదములు, ఐడిబడి వెళ్ళు నూడ్చులు” అను పదముల (వయోగించుటచే నాయిక శృంగార భావానుభవ కాంక్ష వలప్‌ కలిగిన యలసళాభానము (ప్రషృుటమగుచున్నడి ఈ కారణముచే శృంగార +రసాక్సతి జరిగినది. కాంత రసొక్సృతికి లలితసద (ప్రయోగమే నసముచిళ మైనది. నుల్లన చక్కని, చిక్కని తెలుగు సద్యసయోగముల గావించి కాంతరసాకృళి నొందిన పరమేశ్వరిని శేనవద్యమునందు వర్ణించెను, నీ, కొవ్వువై నొచ్పెడు కొదమ చందునితోడం గస్తూరికా తిలకంబుతోడ సీమంత విరచిత సిందూర రుచిళోడం, (గొతత్తము త్రియపుం 'కేర్చుక్కతోడం = లి. శషా నరేఫ సంయోగా, ఢకారళ్ళాపి భూయసా విరోధి నన్ఫ్యుః కృంగారే తేన వర్ణారస చ్యుళః త ఏనతు నివేశ్యంతే వీభత్చా దౌర'సేయదా తదాతం దీన యంత్వ్యేన కేన వర్ణారన కృ్యతఃధ్వన్యాలోకమ్‌, ఉద్యోశః క, కారిక $.4,

శైలి క్‌! దళతళమను దంత తాటంకములతోడ, రమణీయ నాగపహోరములతోడ గల్లుగల్ల ను రత్న కంగణంబులతో డం జిలుల్లైన ఇెంగావి వలువతోడ ౨-87. శంభుకాణి కాంతరూసమ.తో _ప్రత్యత్షమయ్యెను. నాయకుని వీరోచితకృత్యముల వర్డి ంచుటక్షై మల్లన - సీసవద్యములనే ఎక్కువ (గ్రహించెను. విశదమగు భావములను న్పష్టముగా చెప్పుట కీ ఛంద మనువై నది, నీ, ఉవ్చరం బెగసి వేకుప్పించి రథ రథ్య రథికులం దుమురుగా 'రాచి.వై-చు ' నురువడిం బజు బెంచి యిరువక్కియలు దాంకి లలల లలల ల ంవ 666 ంటీం ళం లి? వీరరసాక్సతి కనువగు రకారవర్షమావృ త్తియగుటను :వై సద్యమున గమ వింపవచ్చును. భయానక రన న్ఫురణమునక్షై మల్లన మహాప్రాణ, వర్జనంకర (వ్రయోగము శావించెను, సీ గగన పాథోన్లే ఖ గంధ సింధుర ఘటా ఘంటా ఘణాత్కా.ర కరిన రవము తవనాశ్వ సుఖకర ధ్వజ వటవల్ల వ స్థగిత రథావ్మక చ(కరవము వవన పాణిం ధమ (వథిత వేగ వ్యగ ల వైంధవహేపా (వచండ రవము _(4స6రు$ (ోంధాలల్య ఉా టి టాం శటితటాస్ఫాల నోద్భట వీరభట ఖేట్లో / ట్‌ జ ర్‌ | శీలి ॥0, ,.... ళఇని | శ్రాక సుభాకగాథ రవము (షరి స గి వా మైల్‌ కాడ్‌గ్ర్ర0

ర్‌ి సాహిత్య విభాగము

ఇట్లు అక్షర రమ్యుతయందు భావమును స్ఫురింపజేసిన కవులలో నన్నయ ఆద్యుడు. కవ్యితయములపై. మల్లనకు (సత్వేకాభిమానము. [1-7] సంస్కృత పుష్పగుచ్భమున గల తెనుగను నెత్తావిని నవిలదిశల వ్యాపింపచేయు. తరుణ పవ మానమట కవిత్రయదు. వారి విశేష చతుర వాచానిరూఢి మల్లన కా దరణీయము లైనవట, కావున తన కావ్యరచనలో నన్నయ తిక్కన ఎజ్జనల శై లీవిధానము నెడనెడ యనుకరించియున్నాడు.

నన్నయ యక్షర రమ్యత మల్లన నెక్కుడుగ నాకర్షించినటు లున్నది. భావానుగుణ పర్ణమ ల కూర్చు రమ్యము. రాజశేఖర చర్మితమున నీ [క్రింది పద్య

మున మంద సురభి శీతల సమీరము వరి ంపబడినది. [2245]

ఊఉ. విందును బోలెనో విమత వీరభయంకగ ! రాజలోగ నం

శ్రందన ! నీవ్టురా నెదురురా. జనుబెంచె నిలింవకామినే బృంద లఅతాంత కాంత కబరీభర సౌరభ సార నన్నిళ న శందర కందరా నవీధ మంథర బంధుర గంధ వాహముల్‌ , [ ఇందలి విందుపూర్వక “ది కార్యప్రాస్నపయోగిము మారుతమయొక్క_ మందగతిని స్ఫురింప్రజేయుచున్నది.

మ, బిటి నంఘాత సమిోవ సంఘటిత రజ్యడ్యాలు కాలింగ నం స్ఫుటముల్‌ ణ్‌ జన్మువరంవరాఘ లతికామూలచ్చిదాపాద నో దృటముల్‌ ; ము_క్తివధూకుచాగ వటముల్‌ , ఛాస్వ తనూ

నంభవా

తటముల్‌ ; వానికడ న్వసించు నరుఇెంతంజేర వేచింతలున్‌, తిక “జన్మ పరంపరాఘలతికా మూలచ్చిదా పాదనోదృటముల్‌"* అను సమాస రచనలో భవబంధచ్చేదథావము (ప్రస్ఫురితము.

నాటకీయశై లికి కవిబ్రహ్మ సృష్టికర్త, (ప్రబంధ కవుల కీశైలి (ప్రాసంగి

కము కొన్నిచోట్ల సందర్భానుగుణ సన్ని వేళములను సంభాషణతో సరిపుచ్చుట కలదు. ఈవిషయమున తిక్కనకు మల్లన అనుయాయి యయ్యెను,

శైలి శ్‌కి ఈ కావ్యమున జటిల కౌళికమువి రాజశేఖరునకు విశంకట నివాసమును సూచించిన సందర్భము నాటకీయశై లికి ఉదాహరణము. ఉ, అల్ల బె కంటివే నృవకుల్యాగణి ! మంధమహీథరంబు రా గిల్లెం (బవుల్ల కింళుకవికిర్ణ రుచిచ్చవి పిక్కటిల్ల, సీ యుల్ల సీత [వతాన దవానో[గ శిఖావళి తాను, మున్న, య బృల్లి దుండైన రక్క-సునిమై నెలగోలున వచ్చెనో యనన్‌, 2-కీక్వ రాకునూరుని మనిపుంగవుడు అక్కునచేర్చి ఆప్యాయతతో తన చేయిచాసి చూపుడువేలితో "“అదిగో చూచితివా? ఆ పర్వతగుహ” యవి నిర్దేశించుచు పలికి నటుల రూపచ్మితణ గావించియున్నాడు మల్లన, రాకుమారుని రాక వసపాలకులు విద్దేశింపగ విళంకటుడు పలికిన వచనమును వాటకీయశ్లై లి కుదాహరణముగ (గ్రహింవవచ్చును. శా, ఓరోరీ! కలగంటివో, (బ్రమసితో , యు[గాహావాటోవదు ర్యార్మవకమ మోామకీన భుజగర్వం 'బెన్నరో కాక, నా 'వేరివ్వారు నెతుంగరో యకట |! నిర్భీతిన్‌ నరుం జెవ్వండేన్‌ జేరన్యచ్చునె నన్ను, బెబ్బులివయిన్‌ జీంబోతు లంఘించునే. - న! దనుజుడు దురిత (కోధో(దిక్తుడగుచు “ఏమేమి నన్ను సరిమార్చుటకు (పళివీరుడు నచ్చుచున్నాడా ? మీరు కలగంటిరా లేదా (భ్రమను పొందియున్నారా ?” అని ఊరువును చరచి సవాలు చేసినటుల నొక చక్కని రూపమును సంభాషణ చనుక్కారముతో దృశ్యమానము చేసెను. లకా కనకమంజరుల లీలా (క్రీడలకు ముని కినిసి అతను శపించగ వారు “క్రిన్సుక్షన్‌ మీరొక యింత చూచిన (తిలోకీ లోక సంచారముల్‌ పొనుంై పోవె” [8.802 అని (ప్రాధేయపడిరి. “ఒక యింత చూచిన” అనుట సోమ యాౌజి సంభాషణ చతురతను స్ఫురింపచేయును, నుందరభాన రూసచ్వితణలో మల్లిన సిద్ధహన్తుడు. ఈవిషయమున_ శిక్కన యిశనికి మార్గదర్శకుడు. కొంతిమళి కమనీయాకృతిని కవి యిట్లు వర్డి చెను,

ఛ్‌శ పాహిత్య విభాగము. ఇా, శేలం చామర ొవ్విరిన్‌ చిరచిరన్‌ కేలీగతిం (దివూచున్‌ ఛచాలారుం గొనగోళ్ళ ఘర గణి కా (వారంబజు ఫోమిటుచున్‌ (గ్రాలుం గన్నుల ముడద్దుబేనగ సీగుర్చన్‌, 'అప్పలల్లార్పళ వ్యాలుంగంటి, ననుం గనుంనొనిన భావం 'జెన్నండుం చాయు నే! (2-178] లీలగ తామరను చేత (దిస్పుచు కొనగోళ్ళతో స్వేద్యవ్రాతమును పో మీటుచు. చీడనగవు కాంళుల కనుల నీనుచు రెప్పపాటు లేక నాయకుని చూచిన ఆ విలాసిపీ ర్థూవనర్షనమ. కన్నులకు కట్టినట్లుగ చ్చిక్రఫలకముమీద చ్వితించినకీకి అకుకి యున్నరి. ఇళ్లు కాంతరూసయగు శాంభవి వర్ణనము = [2.87] మల్లన తీర్చిన భావరూవ చ్యిత్రణకు చక్కని నిదర్శనము. మల్లిన దృష్టిలో కవ్యితయమున ఎజ్జనకు పూజాసీరము కలదు. ఇరు వురును శంభుదానులగుటయు దీనికి కారణము కౌవచ్చును, ఉజ్జనకు సంస్కృ కాంధముల ఇ0టను నాదరము కలదు. ఎజ్జన యాదరించిన యిట్టి శై లి మల్ల న కను ఆదరణీయ మయ్యెను, మళ్లిన సంన్కృృతాంధ్మపద ఘటిత నమానమ.లతో సద్యరచనలు గావిం చెను. అట్టి శ్లైలి కీ (క్రిందిపద్యము నుదాహరణనుగా (గ్రహీంసవచ్చును, శా, రాజచ్చర్యద శిలాతలాంతర లతారమ్యు (వచేశంబులన్‌ గాజుం గుప్పెలలోని యచ్చ్భతర గంగావారి నోలార్చియా రాజున్‌ జేవియు మంగతపూతముగ హేరాళంప్పుం బూగుత్తలనొ బూజల్‌ శేయుదు, రిచ్చలం జెలంి ముప్పూటం, బురాశాతికికా, [1-7 శ “రాజచ్చం(ద్ర +లొతలాంతర లకా రమ్య్యసదేశము* అను నుదీరా సంస్కృత నమాన రమ్యహర్మ్యమునకు “ోగాజుంగుప్పె,. “హేరాళంపు బౌ చుత్తులు”, “ోనుప్పూటిలున అను తెలుగు సదచీసికలు వెలుగు రేఖలు, మల్లిన తెలుగు నూ క్తుల సందర్శ్భోచితృవ్రయోగము ఎజ్జన సూ క్రివై చితిని తరింప జేయచున్నవ.

శైలి కక్‌ కళ వరికి బుద్ధి బలంబులు కారణములుగావు నువ్వె! కలలే ధాతిన్‌ నేరిచి బతికిన వారలు+ వేరళ ఇెడ్డట్టివారు ? సీరజనేేశా! (8-25) _ సూది పిరింది దారమయి (8.2%, మూసిన ముత్యమవై [8.108], కొర విన్‌ తల గోకుకొనుటకుం దలపెస్హైన్‌ [2.28], సాళ్వము రాచిలుకన్‌ గొంచు. పోవు [2.81], బెబ్బులిపయిన్‌ జీంటోతు అంఘించునే [2.54% సామెకలను విరివిగా నుసయోగించెను, గాడార్జ (ప్రతిపాదనను :. మల్లిన రసోచితశై లి విషయమునందే కవి తయమను యథాస్థానములయం దనుకరించి ఆయా శైలీభేదములను పాటిం చెను. ఇక మల్లిన శైలికి ద్వితీయగుణము గాఢార్థ (ప్రతిపాదనము, మల్లన కథా భాగముల వివరించునెడ సామాన్యవిషయములను విన్తరించుడు కొన్ని గంఖీర భావ. ముల నందు గుుష్తపరచెను. ఇయ్యది కాన్యమునగల తత్వార్థసూ_శమునకు అను. స్యూతమ గ అనునంధింపబిడిన వి. రాజశేఖరుడు ఆనగా ఈశ్వరుడను భావమును సూచించుటకొర'కే నాయకున. కొ నామము నొనగెను. ఈశ్వరున కనేక నామము లున్నను చంగదుని కిఖరమున కలిగినవాడు అను రాజ శేఖరవదమునే యుపయోగించుటయందును కవి అంతరార్డ మును పొందుసరచెను. నాయిక కాంతిమతి, (ప్రకాశము (కాంతిమఠ్‌ 0" కలిగినదని థావము. శివుని శిరమునగల చందద్ర(ప్రకాళమే కాంతిమతియని; అట్టి మహాదేవుని మనసున ధ్యానించువారికి మతి కాంతిమంత మగుటను కవి ధ్వనింపజేపెను. అఘోర శివాచార్యుల శిమ్యులైైన నండి మల్లియ, ఘంట సింగనల (వ్రవోధచం(డో దయ కావ్యమున (సైటోధమను క్ఞాన్నప్రాప్తి ధ్వనింవబడినది. ఆ ఆచార్యుల అంతే: వాసియగు మల్లనయు రాజశేఖర చిరిత్రమున _పదోధ కాంతిమతిని నిర్హేంంచియే రచించియుడనోపును, శీచేశ్వరుల బక్యసిద్ధికై యాత్మల వరితావము: (వయ త్నము అను అంశములను సమ్మగ్రముగ్‌ వెల్ల డిచేయుటకే శుకరాయబారదు. (ప్రవే.

• శింపబడినది. శుకము ఆధ్యాత్మిక వివేకమునకు (ప్రతీకమైనది, జీ వేశ్వరులమధ్య మనసు నంకటసడు సన్ని వేశమే యియ్యది. ఈ గాఢార్జమును మనమనం దిడు

56 సాహిత్య విభాగము కొనియే మల్లన సహృదయులకు నెడనెడ "చిలుక (వస్తావన సందర్భములయందు చిలకచే “వ్రచుర వివేకసారి” [8.74], “నన్నేమోకా మదిలో( దలంపకు” [8-121) “బుధస్తోమైక చింతామణి 1” [8128] అను మాటలను ఫలికించెను.

మల్లిన కొన్నియెడల త త్త్వార్థములను గాఢముగా గుప్పపరచెను. ఇా, "రేపుల్లామరదూలి చందమున సం క్రీడించి, మఛ్యాహ్న వే ఛా పూ్తింగనకావనీ ధరధనున్తాలిత్యముల్బూవి, తా మూపు ల్మాధవలీలల న్యాలయు నమ్మా ర్తాండుం డోయమ్మా! ని 'న్నేపుణ్యంబునంగాం ఇెనో | యతని పెంపీంశేమనకా వావసి! [8-89 సూర్యదేవుని వర్ణనము సొమాన్యార్థమైనను, సూర్యనారాయణ _న్తవమిం చంతర్షతమై యున్నది.' ఇది (తిమూర్త్యాత్మక వర్ణనము, మల్లన శివభక్తుడు. (సత్యక్షముగ శివపారమ్యమును (ప్రచారము చేపినను, ఈన శివభక్రిని పరోక్షముగ గూఢార్థమున (ప్రకిపాదించెను, నాయిక సౌందర్యము నకు హరి విరించి ముఖుల్‌ (భమ నొందిరి. [8.72] కాని హరుని విషయము (వస్తావితము కాలేదు. శివుడు అంగజహరు డనుటను సమర్థించినను, మళల్లినకు శంభునిపై గల పక్షపాతము పరోక్షముగా వెల్లడియైనది. మల్లి నక్కు నాదెండ్ల అప్పన మన్ననలను పొంది, ఆ "హేతువుతో భువన విజయమున కొలూనవలె నను కాంక్ష యుండెనేమో 1 నాదెండ్ల అప్పన దాన వైఅరిలో నస్పతిని మించినవాడని వాసికెక్కెను, (1.89) ఈ కారణముచే కాన్యమునందుదారస్వభావ వర్ణన నందర్భములయందు. దాన గుణశీలము నంత ర్నెగూఢము గావించెను. [2.47] ఇట్లు కవితాళై లియందలి రెండు గుణములను కౌవ్యాద్యంతము మల్రన చున శాం పాటించెను. తాను పతిపొదించిన కవితావై లికి తోడుగ మల్లన కొక ప్రత్యేక శైలి అవరియుండుట గమనింపదగిన అంశము, 8. చూ. అధ్యాయము. మతదృష్టి, కీ. చూ. అధ్యాయము, అపష్షదిగ్గజములుంమల్ల న, పుట, ?. టి గి న్‌!

+లి ళ్‌ మల్లన రచన మధురము, మంజులము. _నుధురమనగ తీయదనమని భావము. కావ్యమును చదువునెడ విసుగుదలలేని (కుతి సుభగత్వమ్నతోడి పదముల నడక పునరు క్రిలేని నూత్న భావస్ఫురణము సహృదయులకు హృదయంగమముగ నుండుటచే మల్లన శైలి మధురమైనది. మంజులమనగ నందరిచేతను తలంపబడు నది." ఉత్సాహము తరగని ఉత్కంరము. కలిగించుటచే నిర్వజనాదరణీయ మై (ప్రదింధమణీగా నీ కావ్యము సంకరింపబడినది. కావున మల్లన కవితాశ్షైలికి మధు రమ్ము మంజులము అనునవి (ప్రధానమైన గుణములు, ఇవిగాక తేణమాటలలో వి శేషార్దస్ఫూల్తి కలిగించుట అతని శైలిలో నిం కొళఠ గుణవిశేషము. నీ, సీలకంరుని శిరనుపె సీళ్ళుచల్లి శ యా మ్‌ వత్తిరి సుమంత నెవ్వండు పాటజవై చుం గామభేనువు వానింటిగాడి వనర మల్ల సురశాఖ, వానింటి మళ్లె చెట్టు, ([-ళ్య పై సవ్యమునందు శివభక్తి నుపొమ సూచికము. ఉజ్జన్యలభావము నుచి తో క్తులచే నుల్లేఖించెను, క మండజర రాగ్ని ౯ దనయులు, చండత మంగలమువంటి నంసారము, నిం కొండు గతిలేదు దినదిన గండం, బేరీలి నడవంగాం దగు ననఫఘా ! (-19] దర్శిద్రుని దురంత్య దుస్సహ విషాదము నలతి యలతి, తేటతెనుగు పలుకు లతో తెలిపెను, ఇవిగాక ముచ్చమైన అచ్చ తెనుగుపదములను (ప్రయోగించుటలో మల్లినత్లి మచ్చిక హెచ్చు. “బుద్ధుల (పోడోొ, “త్రమ్మి పూగద్దియ'”, “ వేల్పప్పు౦ం బద్ద, [, “వ ధుమాధుర్యమస్యా స్త్రీకి మధురః” అమరకోశము. పుట. 116. 0. *'“మంజులత్వమ స్యేతి మంజుళం”ో మన్యతే సర్వ్వైరితి మంజుం అమరకోశము. పుట. క58.

కక సాహిత్య విభాగము [1.8] “ఎలుకల రాచకేజి”, *క్రాన్నెలతాలుపు మద్దుపట్టి”, “కొమ్ములుగల: వేబ్బ”. [1-5] మొదలగునవి కలవు. మల్లనకు సీససద్యరచనలో (ఫ్రతేేళమైన (శ్రద్ధ. కౌవ్యమున 87 వీసపద్యము లున్నవి. ఇతని సీసవద్యములు “*ఊకుడు పద్యము””లని; పుట్టపరర్డినారి అఖి (ప్రాయము,” ఇతని సీసపద్యములతో (శ్రుతి నుభగత్వము, పరనాసౌలభ్యము అను. గుణము లుండుట విశేషాంఛము, సీ, వినవయ్య ధరణీళ ! విరివిమై కవ్వంపుం గొండచేరువ నొక్క కోననలదు 'చెడల్లైన యక్కో_న నడుచక్కి-, మిక్యి-లి ఛీకరంబగు నొక్క బిలము గలదు తలకింతయును లేక తద్చిలద్యారంబు సరణిలో, నొక రక్త నరసినలదు ఘోరతరంటభైన యా రక్త నరసి వెం బడింబోవు నట నొక్క బయలుగలదు గ్‌, వరభయంకరమం దొక్క_ పురముగలదు తత్పురంబున నుండి సంతతము వచ్చి యాత శ్రరీరుణి కుడిగము చేయంగవలసి పొంచి నరవని పొవల గొంచుపోవు (2-౨8) కొన్యము పరిమాణమున స్వల్పమైనను. విభిన్న కవిశాశై లియందు. దీని పరిధి అసరిమితమైనది. గంభీరభావధుని సంస్కృృతాం్యధ్ర సమాన నమాస శబ్దధ్వని నమాంతరముగ పాటించి నముచిత నూక్హివయోగము.. గావించి. అచ్చ శేన్పున్న సదముల మువ్వల మాటల పలుకరించి కవితాశ్రైలిని సమ్మగ సర్వంకషముగ ఆద రించెను. ఇట్టి విశిష్టాంశము లీకొన్యమున నుండుటచే మల్లనశై లి మనోరంజక మెనది, లు రా, శే. చ, ఆం, సా, అ. (పతి. ఉపోద్ధాతము, వుట. 19.

అలంకారములు 6కి అల్ల సాని వాని అల్లి క జిగిబిగి ముక్కు తిమ్మునార్యు ముద్దువలుకు పాండురంగనిభుని వదగుంభనంబును “మల్ల నార్యువలుక్కు మంజులంబుూ (పాంచాలీ వరిణయము]' అని మల్ల వను (వన్తుతగీతమునం దిముడ్చుట దోషము కొనేరదు. ఆలంకారములు కవిశాశ్రైలికి శోభ నినుమడింపడేయునవి యందలి అలంకారములు, కవితా సతికి అలంకారము లావళ్యకములనుట లాత్షణికుల యభీమతము.' కౌవ్యకోథాకర ధర్మమ.ల అలంకారములు,” కని నిజ్యప్రతిభచే (ప్రకృతిని తద్భీన్నముల ళోభావహముగ నూపాంచి యా యూహకు నిజ పాండిత్య(ప్రకర్షచే రూపకల్పనచేసి రచించుట ఆలంకార మనవచ్చును. అలంకారములు ద్వివిధములుం శద్దాలంకారములు, ఆర్థాలంకారములు, తొలిది శబ్దముల నాాశయించినది మలిది అర్థముల న్యాశ్రయించినది. ఈ రెండు కవి పండితుల (పతిభాపాండిత్యములపై నాధారపడి యుండును, శజాలంకారము ; న! అర్జాన పేక్షిత శద్దాశయమైనది, ఇందు అన్నుప్రాసాదు లంతర్వినాగముల్ను రసానుగుణ (వకృష్ణ వర్ణ విన్యానమను [ప్రావము. ఇం దతర పౌనరు _క్త్యము (వధా 8. “కవితా లతాంగికి హోర కటక కంకణాదుల (క్రియ నలంకరణ కరణ పరిజతులచే నలంకార భావమొందు ” [కొవ్య అలం. శీం?1. 9. ““కావ్యకోభాకరాన్‌ ధర్మా నలంకారాన్‌ ప్రచక్షతే”? దండి. సరి, £. ల్లో, 1.

00 సాహిత్య విభాగము నము.) సాహిత్యదర్పణమున అన్ముపాసము ఛేక, వృత్తి (శక్తి అంత్య, లాటాను (ప్రాసమని మైదు విధములు,

భేకాను ప్రాసము :

అవ్యవహిత వ్యంజన ద్వయ పొన రుక్త్యము ఛేకొనుప్రాసమగును. కొని] యెడల వ్యంజన సంఖ్య అనియతముగ కూడ నుండవచ్చును. ఉదా ఈ-భేదూవి చిగురాకు లేవూవి చేయింక "లేమూ ! విజృంభింవలేరు సీకుం గురువింద మొలనూలు గురువిందలవె చూడు గురువిందగతి నొవ్చ గోయవలయు _ వట్టి వేరునకుం శేల్వట్ట 'వేరుచిఠాంగి | జ వానో నట్టి వేరుగం 'జేయవలదు నన్ను, (82-149) లేమావి, కురువింద వట్టివేరు అను సదముల పొనరు _క్రీ అర్జభేదమును నాచించుచున్నది, ఈ (క్రిందివియు వట్టివే. “అంచలంచలవచ్చు రాయంచ కదుపుో [2-17 “అవతార తార తారకవోర మంచారకీ ర్తి,” 8-4 వ్య త్త వను(ప్రానము ఫి ఒక్క నర్జమునే చివరివజ కనేక సర్యాయమం దాన్ఫ త్తి చేసినచో వ్య త్త్యను ప్రానమగును, న 10. “పకృష్ణోనర్హ విన్యాసోరసాద్యను గతోహియః సోఒనుప్రాన నృచచ్చేక వృత్త్యపాధి గతోద్విధా, *” [కౌవ్య అలం, చళుర్థంపుట, 548]

అలంకారములు (1 “కొత్త నెత్రావి మొత్తంబులు నెత్తుకొని హాత్తుఖొని 'మెత్తనం దిరుగూ జలివీలివలి కరు నలి బలంబులూను నిండు నెలమగండు గండు గాడు మెటపీయే తేర బేటి చూచిన తొగ మగువ విరుల నిగ నిగ నిగు డం “జూపుం జాలనంజూలి యం దంద యందలి మధుర మధు రనక్‌ణ వినరంబు. .. ... గెపందన గంధుల యందియల__”” [8 149] శబ్దమా ధుర్యమున కీయలంకారము చక్కని నిదర్శనము. యనుకము ; శద్దార్ణ పౌనరు_క్ర్యముచే ఆర్థభేదము కలుగుచో యమకము. క, కనిగరము మోడ్చు వగజి న్లనికరముని6 బోచు, లేక కలహిఎచెదనే నని లోనం, జలము పూనిన సనిలో, నిజ కోవవహ్ని కాహుతి చేయున్‌,. (1-56) “కనికరము మోడ్చు”__చూచి. చేతుల జోడించు. “సగణ న్లనికరమునీ (బోచు” శ్యతువులన్వై నను కనికరముతో కాపాడునని భావము. ఇ'్లే పెక్కులను (ప్రానములు. “భవానీ! భవాసీత ఖేద (ధుమమూలచ్చ్భటాచ్చేదినీ |” ౨.80 “క వ్రేలికి. గరుణారనంబు చిలుకం, జలుకన్‌.” 2108 “వ్రారివారికి వారిలోం గేలిం బేలుచుు” 2160 ““ముకుందుం డనంగ ముకుంద నిభుండు.” క-8 నెవ్వగ నెవన్వగం గడవ నేరుతు 8-98 అంత్యప్రాసము ఫ్‌ శద్దిసూధుర్యము కలది అంత్య(ప్రాసము.

ఖల సాహిత్య విభాగం వ్టు వట్టుమని వడంతుక చెంగున సెట్టు దాటనే యిది పెలుచంగన సలిపివై వకే నవకలిశావలి యలనీలాలక్‌ | యది నవూకావలి, 149 రగడ = ఆద్యంత్య మంత్యప్రాస నమన్వితము. ము _క్రపద(గ్ర_స్తము న్‌ వద్యమున (ప్రయోగించిన పదమును పునర్గాాహ్యముచేసి (స్రయోగించుటను ముుక్రపద(గస్తమవిరి. (ప్రథమపాదాంతమున గల పదమును ద్వితీయపాదాదిని ఉకహాంచుట. ఇశ్లే తక్కిన పొదములకును లక్షణము కూర్చుట యగును. గ నన్ను నివ్వ తె కందుకో నలవి గాదు గాదురాశ ల కాని యక్కాాంచ నాలి నాలి తనములు మూనవే నాతి! కులం యేల చాడుదు చూడువూ! యేల లీల, లి148 శచ్చాలంకారములు ళవి భాషాపాండిత్యమునకు సమ్మగ నిదర్శనములు. (ప్రయత్నపూర్వకముగ దీనిని (ప్రయోగించుబయు కలదు, కొని మల్లి న శద్లాలంకా రములు సహజ నుందరములు. అతని కవికారుకి కది "ఫేన సదృశమెనది. = కూ అరాలంకొరము ; థి "కావణోభ కొధారము గుణము. తదతిశయకారణము వ స్వ్యలంకార ములు. | ల అర్థాలంకొరము లేగ శబ్దసొందర్యము మనోహరము కాదు, 12 11. “కావ్య కోభాయాః కర్రారో గుణాః తదళికయ హేశన _స్త్వలంకొరాః __వామనుడు. అధి. 8, సూ. సక 12. “అలంకరణ మర్థానామార్థా లంకార ఇష్యతే తం వినాళద్ది పొందర్యమపి; నాస్తి మనోహరం, * అగ్నిపురాజము. అధ్యా, 84%) పుట, 600.

అలంకారములు 08 అర్జాలంకారము నం దంత ర్భేదము అనేకములు కలవు, కాని యందు ఉసనుకే ఉత్కల్భష్టస్టానము,* స్థాలీపులాక న్యాయముగా నీ (కింది ఉదాహరణముల పరిశీలింతము, పూర్ణోపమాలంకారము ; ఉవమానోసమేయములకు నమానధర్మమును స్థాపించి యసమావాచక ముతో పోల్చి చెప్పుట. ఉ. వాడల వాడలన్‌ మెటియు వార వధూటుల వక్త్ర వద్దనం (క్రీడదనూన వాననకుం గేలి సరోవర ఫుల్ల వాల్లక (కోడసుగంధి గంధములకుం, గలబూంబులు చక్కంబెట్టి చె ల్లాడలోం "బేయు నజ్జను శ్రీయన్‌, మలయాచల వాతపోతముల్‌, 1-డ్త7 శీతలసమీరము సజ్జనునివలె ధర్మము నిర్వర్హించినది. పవమాన మున "మేయము, నజ్జనుడు ఉపమానము), ,[క్రియన్‌ ఉసమావాచకము, కలహములు చక్కబెట్టుట సమానధర్మము. సంబంధా సంబంధాతిళయోల్రి : ఉవమేయనునకు నంబంధము లేనిచోట నందింధమున్నటుల పర్షీంచుట. క, అన్నగరి చిజుత యేనుంగ గున్నలవై నెక్కి, నిక్కీ కోయంగవచ్చున్‌ మిన్నేటి వసిండీ తామర లన్నన్‌ మజీయేమివెవ్చ నందలి కరులన్‌, 1-61 ఆకొళవద్మముల ఏనుగు గున్నలమైననే ఎక్కి. కోయవచ్చుననగ నందలి పేనుగులమాట నుఠి యేమని చెస్పనలెను, అనుట సద్యభొవమ్ల. ఇందు ద్విస వంక్రి ఉసమేయము.. వానికి ఆకొళశముతో సందింధమి లేదు. కాని సంబంధము లేవిణోట 18. “ఉవమైకా శ్రలూషీ సంప్రాప్తా చితభూమి కాఖేదాత్‌ రరంజయళి కౌవ్యరంగే సృత్యంతి త ద్విదాంచేతః'' చిితమీమాంస.__అస్పయ. 8.6

(84 సాహిత్య విభాగము సందింధ'మున్నటుల వర్షించుట విశేషము. కావున సంబంధా సంబంధాతినయో _క్ర్‌, (కాకయిది అర్జాపత్తియా 1

విరోధాభొనము £. (పక్యక్షముగ విరోధము కొనబడుచు నంతరార్జ ముస. విరోధము లేకున్నచో విరోధాభాసము. ట్‌ నా ౮ ల! :ర్చీదైవిపాశర యో%్యంబయ్యు నసీతి విజోర యోగ్యంటై [1-58] ఆన్‌ + ఈడి = అనీ, అనీళి. ఈతిబాధలు లేని, అనుటచే విరోధము తొలగును. వ్యాజ స్తుతి :- నిందించునటులు చెప్పుచు స్తుతి నిందు ధ్వనింపచేయటను వ్యాజస్తుతి అందురు. శ, ఆ మానవవతి చిత్తా " రామములో నుండమరిగ్తి రాజత భూభ్ళ త్సీమకయి ఫోం దలంవక సోమ క ళాధరుండు, మిగుల సోమరియ య్యెన్‌ 176 అ నృపొలుని చిశ్రారామము నందుండ నెంచి కై లాసనాథుడు పోమరియె శ లానమునకు- కూడ పోదలంపలేదట. అనగ ఆ క్షీతిపుడు సర్వావస్లలయందు య్‌ థి సర్వజ్హానే చ్‌ తమున స్మరించుచుండెను. అనుట సూచ్యారము జ్‌ వాట న! ఇందు మండలేశ్వరుని గుణమహిమను (పళంసించుటకై మహాదేవృనకు సోమరితనము చెప్పబడినది, “సోమరి అను నీశ్వరుని “వింది వలన రాజు భ క్రి భావము స్తుతింపదిడుటిచే వ్యాజస్తుతి మైనది, సై _ న్వభావో క్తి = సహృదయ సృదయంగచముముగ వర్ష్యములోని ('ప్రత్యాంగ మును సహజముగ వర్డి ంచుటి. 6, సిద్దపురత్నటి _త్తిం దనసేడం గనుంగొని తోడనాడు న మ్ముద్దుల జాలోండంచు. గరముల్‌ వలుమాజును జూంచి చీరుచున్‌ నిద్ధెము చేయుచుం దిరుగు, విందులు విందులు విందులంచునే (వొద్దు నృపాలుండున్‌ నతియు బొంగుచు సక్కుూన గారవింవయగున్‌, ౨.8

"అలంకారములు 85 ఇందు శై శవచేష్టితము సలలితముగ వర్జితము. ఈ క్రింది వద్యమునందును స్వభావో క్రి నర్జితమైనది. చ, కనుంగవ నివ్వుశల్‌ చెదరంగా నదరుల్‌ వెదజల్లు కంజడల్‌ "వెనంగొన నత్సవోరములు బిట్టుగ నిట్టటు లూంగనెంతయున్‌ గినుక వహించి యొక్క- మునికేనరి గొబ్బునం జేరవళ్ళె న జ్లన వతియుక్‌ నధానదులు సాద్య్వసమంది వడంకునట్లుగన్‌ , వ్రైంకేక్ష కన్నులు నిప్పులుకక్క కెంజెడలు పెనగొని అఆతపహారము లిట్టటు నూగగ కోపావేళశమున నొక మునిపుంగవుడు వచ్చుట, మిక్కిలి న్వభావసుందరము వర్షింవ బడినది, ఉ త్చేఫిక్ష :. ఉపమాన అధ్యాహారమే దీనికి ఆధారము, ఇందు “ఊహ 4వధానము, గ అమ్మువోదై త్యు గలుచుట కరుగు బెంచు వ్‌కుం డెవ్వాండా యని చూచు "వేడ. ఇక్క కన్నులొక్కటం చాల్చనో గగనలవ్మీ యనం నల్లడం దారక లతిళ్ళయిళ్లై, వి-6ళ ఆ దై త్యుని గెలుచుటకు వచ్చు వీరు డెవ్వడో చూచెదనను వెనమున “ఆకాళలక్ష్మీ అనేకన్నేతముల ధరించెనో యనునట్లు తారక అతిశయిల్లెను, నక్షత ములు నభో లక్ష్మీకి కన్నులుగ నూహింపబడినదిం ఆర్థానత్తి ఫు ఒకో యర్జమును వాచ్యముచేసి వేరొక యర్థ్వమును నైముతికో న్యాయముచే సిద్ధించునటుల వర్టించుట, క, ఆ మగువ మోముతోడను నేవిటనో హాచ్చిరిల్లి హిమకరుం శొకనాం జీమో పోలునంట! యిణశం జామర'కాం బోలుదు నన హైవము నగ జీ! వ-170 కళాధరుడు పృన్నమినాడు మాత్రమే యా కలికిమోముతో పోలునటం మిగిలిన దినములలో నా కుముదదాంధపుడే పోలలేనియెడ ర్యాత్రియం దెల్లను ముకు క్‌

46 పాహిత్య విభాగము “శించు నినముల .మాట యేల? చంద్రుడే ఓడినపుడు సరోజము గూర్చి వేరు చెన్సవలయునా యనుట కిముతి న్యాయము. ఆలంకొర మేళనము ;. ఒకే స్తానమ నం దనేకొలంకారముల చేరికయుండి. లౌకిక భూషణతుల్యమై చమక్కారజనకమైనచో నలంకార మేళన మందురు, సంసృష్టి వ్‌ తిలతండుల న్యాయముచే నలంకార మేళనమన నేయే యలంకారమో న్ప్మ _ముగ భేదము తెలియును. సంనృష్టి కొవ్యమున నందర్భోచితముగ భాపితము. న రూపకము _ ఉసమ: క, తరుణ వవమాన మదశే నరిపోతము. వీటపికుంజ. సామజ కుంభాం తరములు (గొవ్వినం దొరలగెడు గురుమొ కిక భాతి, రాలెం (గొవ్విరు లవిగో | 9౨-118 చిరుగాలి అను _పింహకిశోరము. పొదరిండ్లు అను ఏనుగుల కుంభాంత రముల శొచ్చుటచే మౌక్షికములవలె పువ్వులు రాలీనవి అనుట భావము. ఇట చిరుగాలి కేనరి పోతముగను విటపి కుంజములు ఏనుగులుగను నారోపించుటచే రూపకము. పింహముజే దళితమగు సామజ కుంభాంతరముల నుండి రాలిన “ముత్యములభాతి (క్రొవ్విరు లమరినవి. ఉసమేయము (క్రొవ్విరులు ఉపమానము ముత్యములు. అను-సాదృశ ధర్మముండుటచే ఉపమాలంకారము. రూపకము: పి ఉపమ రెంటికి సంసృష్టి జరిగినది, నంకరము : నీరక్షీరన్యాయము వలన అలంకారభేదను న్సష్టముకొక కలిసియున్నచా నంకర మేళనమగును, ్ట జ్టదనిచయంబు పొల్పమరు శార్కొ-ను తుమ్మైెదచాయ వాయె నా గా చా కుచలిక్షుభంబు లింపెనగుం (గొవ్విరి బంతుల _మేలి బంతుళై కింత

అలంకాక ములు ర్రి/ కచనిచయము; కుచలికుచమ.ల కుపమాన వనువులు, కార్కొను తుమ్మెద ఛాయ్య [కొవ్విరి బంతులు, కొని వర్జన సాద్భళ్య భాజనమా, ఆరోసిక భాసురమా అనుట నందేహాన్నదము. అనగా ఆమె కురులను తుమ్మెదల ఛాయతో పోల్చిన ఉసమ'యగును. లేడా తుమ్మెదఛాయను కురుల కారోవ్‌ంచ్సిన రూపకమగును. ఆలం: కారమన ఉపమావాచకము లేకపోవుటచే ఉపమ మని చెప్పజాలము కావి తదితర ఛర్మములుండుటచే ఉవమలోలుస్తోవమ.గ (గ్రహించుట కవకొళము కందు. అళ్లు త్యాదూన్యముగ కాని సాదృళ్యముచే కాని ఆరోపణములు జరుగలేదు కాని ఉపమే యనులు ఉపమానముల వంటివ్నై యింపెసగినవి, కావున ఆరోసధర్మముండుటచే రూవకమగుచున్నది. + ఇట్లు ఇంనలి యలంకారము స్పష్టము కొక రూసకము, ఉపమానము కలిని యుండుటచే అలంకార సంకర మైనది. మల్లిన _ ఆత్మీయత ; అనాటి మన తెలుగు సాహిత్యములో కవి జీవితచరి.తము తెలియ రాకుం డుట ఒక గొప్ప లోపము. క్షావ్యముల నంకితము పొందిన రాజుల కాలమును బట్టీ కవి కాల నిర్ణయము చేయుట పరిపాటియైనది. కావ్యాదిలో తల్లి దండ్రుల "పేర్లను గో(త్రాదులను వరిగణించి యున్నారు. ఆశ్వాసాంతములో గుర్ముపళంన కోలదు. ఇవి మాత్రమే కవిని గురించి ననకు తెలియదగు యశార్థములు. జీవితవృత్త పరినర (వలావములబిట్టి మానవుని మాననిక (పవృ టత్తీ మారు చుండును. అట్టి స్టీతగతులయందు జీవితము నెదుర్కొనుటలో వ్య (క్పీకిగల ఆత్మీ యత గుర్తించ్రబడును. ఈ ఆర్మీయతను తప్పించి కవులు .కావ్యముల నంతరింస లేదు, కొవ్య గీతికి కవి ఆత్మీయత_అంతర్లయ. నికిత పరిశీలనము వలన అతని న్వర్తూప న్వభ్గానాదులను గుర్తింపవచ్చును, అక్కానుభన విషయములే కాన్యవన్తు వైనపుడీ , తీక్ట పరిశీలన కవకాశము. లేదు, కావ్యేతివృత్త మన్యమైనవుడీ దృష్టి యవసరము. (వ్రత్యేకముగ కొన్ని యంశములయందు కవి జీవితవృ _త్తము, మనన్హ త్వనత్త్వము. దిహ్హిర్గతములగును. ఈ రెంటివలన కవి ఆత్మీయత బోధఫడును, రాయల యుగము సాపాత్య దేహాలయమునకు కుంభాభిషేకము జరిగిన కళ నమయము. తడణమును హరణము చేయక పండెతకవులు కవికాకలళములను

08 సాహిత్య విభాగము వాలయ భ్విత్తికలపై స్టాఫింప (ప్రయత్నించు చుండిరి. మాదయగారి మల్లన వారిలో నౌకడు. రాయల (ప్రముఖ ఆస్థానమున అష్టదిగ్గజ కవిల స్థానము న్యాక్రమించిన వారిలో మల్లినకూడ కలడు.

మల్లన జీవిత వృత్తము; ఆంధ్ర కవివతంసులు మల్లన నామాభిఖ్యులు "పెక్కురగుటచే. నితడు మాదయగారి నుల్లనగ పితృనామ పూర్వుడై (ప్రశస్తు డయ్యెను.. ఈ కవి శౌనకస గో(కుడు, శంకర భక్తుడు. సత్కవీశ్వరుడు, అయ్యంకి పురాాగ్రహార దాన్మగహీత్క అఘోర శివాచార్యుని అంతేవాసి. కవి ఉల్లే ఇంచిన వ్వవిషయము లింత మాత్రమే. రాజశేఖర చర్విత కావ్థమునగల కొన్ని సన్నివేళముల వర్షనలబట్టి మల్లిన గాథ నూహింపగలము మల్లన దార్మిద్యదాధ ననుభవించి శమదమముల నలవరించుకొనిన సహన శీలుడు కానోపును. దారిద్య దావానల మెంతటి దారుణ కోచిష్కేశజాల బ్బంఖి తమై వ్యక్తి మాన (పాణముల దహించివేయనో వాపోయేను. (రాజ, చ, శి. అశ్వా. 14 ప, నుండి 17 ప, వణకు] ఇది స్వానుభవమేమో ; ఇతనికి విద్ధి విలాసమున విశ్వాస మధికము. ర్వేరికిం గాదన రాదు పూర్వకృత కర్మఫలంబు,* [రాజం చం 8. 283, “ఫాల తల పద్మజ సమాలిథిత దుష్టలిపి ॥ [0-46). తర శేక్షణ (వాత ఫలం బిటుండగన్‌” [804] వంటి సూక్తుల కావ్యమున పొందు పరచుటయే యతని స్వభావమునకు సమ్మగ్రతార్కాణము. మళ్లిన మనస్తత్వము ;. ఇతడు వరమశైై వుడు, భక్తి విశ్వానము లతని ిశ్చృలత క్త్వమునకు పోపానములు. కొవుననే అభిలమున కాది కారణ మీశ్వరు డని (1-64). శివభక్తుల కఖీష్ట ఫలము నిశ్చయముగ నమకూరునవి విశ్వపించెను, [వ అలవోకగ శివుని శిరనున నీళ్ళు చల్లి యిసుమంత వత్తిరి వేపిన వాన్సి గృహము సంపన్నిలయ మగునట. [1.62], ఎంతటి "భోగభాగ్యము అన్నను ఫావిని శివార్టణము చేసి తనిసెడివాడు. [1.883. ళంకరుని సమక్షమున చతుర సంభాషణలు చేయుచు పరిసరముల మరచి భ క్త్యున్మాదమున సరవళించిన మలన శెండవ తిన్నడేమ్లో. [1.87]. ఇకడు శంకర పాదపేవన వళంవడ మానస సక తాత [1143

అలంకారములు 600

లౌకిక వాంఛకు; తాత్త్విక చింతనకు మహేశ్వరుడే య్యాఃత చింతామణి యని విశ్వసించి యనుసరించి యనుభవించిన తాత్త్విపడు మల్లిన [6

తత్త్వజ్ఞానమును. సంపాదించిన యోగీశ్వరు డగుట వలననే భక్తి లోని. నమానత్వము ను; నమున్నతమును గుర్తించెనేకొని యందలి దేవతా మూర్తుల విభిన్నతను మల్లన గుర్తింనలేదు. శ్రీహరి 'పేవాపరులై న పుణ్యులకు దివ్యతేజః స్ఫూర్తి విష్ణమూర్తి యని నోరార పలికిన భేదాతీతుడు. [1-28] దివ్యమహాను. భావల తపోనిష్టలోని గరిష్టతను వటిస్టముగ నాకళించిన మల్లిన వివేకద్సఢిమ. అపారము (1-55).

మల్లన సరస్వతీదేవి కరుణా విశేషలద్ధి సారన్వత సంపన్నుడు. ఇతని కవితాధార కమనీయ వాగ్డ్యరి. అనవసరములు, అపరిచికములు, అప్పష్టార్ద పద (ఫయోగములు లేవు. మధుర మంజుల భావరాగముల నంతరంగమున నవిర శముగ నాలాపింపగలడు. (2.28, 8.45, 8.88].

ఇతడు పండిత (స్రకాండుడు. తర్కజ్యోతిళ్ళాస్త్ర వెదాంతార్జవముల సారము చూచినవాడు. (8.157), సంప్రదాయ నదాచారుడు. సిద్ధాంతముల నార్హ వముతో ననుసరించువాడు. అక్షణమునకు లక్యముగ తన సృజనమును సంత రించెను.

అష్టదిగ్గజ కవులలో న్యగ్రపీఠము నందుకొనక పోయినను మల్లనకును నొక స్థానముండెను కదాః దాని కీర్తికాంక; ధనాపేక్ష కొకు తనఘర్షణ పొందు స్వార్టజీవుల 'మధ్య సమానముగ. పోరాటము నలుపుట్లకు |మల్లన ఆత్మాభిమాన. మంగీకరింవలేదు. గాంభీర్యము, బౌదార్యము మల్లన స్వభావము. చిత్తసంస్కా రము, మనస్సంయమనము, బుడ్డి సందీ_ప్తము మల్లిన సహజ గుణములు “నరుల (ప్రశంసకు మది తెరలి పడక” [8.12] మనుగడ సారింప సాహసించెను. అతవి నై సక్లిక స్నిగ్డ గంధీర గమనమగు కవిత్యానవంతిని గుర్తించి సాహిత్యసా(మాట్లు పూజ్యపదవి నిచ్చెను,

జీవిత పరివర్తనమున పరిణత చిత్తముతో పరిపూర్ణతను సాధించిన నూర్షదర్శకుడు మల్లన. సర్వతోముఖ విజ్ఞానార్జన ఫలితముగ సమున్నత భువన

78 సాహిత్య విభాగము విజయసభా సింహాసనము సధివసించెను. కావుననే నుల్లన సద్దుణ గరిష్టుడుగు సత్కవి పుంగవుడుగ వాని గాంచుచున్నాడు,

మల్లిన (ప్రదర్శించిన మనోరంజక కవితాశ్రై లిలో సదసదముల యందు కవి ఉజ్జ్వల గుణము లభివ్య క్రములు, వాక్సౌారుష్య మెలుగవి మృదుభాషణుడు. అసహన భావమున. కీషక్టానమేని సీయజాలని ఉత్తముడు. ఆత్మ (్రళంసకై యలులు చాచుట మలన ఎరుగడు. [19 గి (0) ళం శ కౌవ్యమున౦ దెచ్చటను అమంగళార్థ పద (వ్రయోగముల గావింపలేదు. సందర్భము లట్టివి యేర్చడినను సున్నితముగ వానిని జారవిడిచి సన్ని వేళమును మంగళాంతము గానించును. [విశంకట వృ త్రాంతము ఉదాహరణము] శుభమునే యాశించి, పలికి, ఆచరించిన ఆర్జవ స్వరూపుడు మల్లనం అతీంద్రియ శ క్తిసంపన్నుడగుటచే మల్లిన ,(క్రిందియ లౌ ల్యతృష్టా విషయ విపరణములు మిక్కిలి అనాదరణీయములై నవి, ధర్మదృష్టి నై శికనిస్ట యితని వధానాంశము అగుటచే రసభావ వివరణమున సంయమనమే కాని "వె సైరోత సూ. యొచ్చటను కొనరాదు. బొచిత్యస్ఫోరకమగు నుత్తము సంస్కారమున కిది ప్లోద్దా హరణము. నాయిక రూపవర్ణనమున కాని, తపోపుంగవుని తపోభంగ వికొరాదుల పేవరణమున కాని, సంయోగ కథా కారణమనగాని మల్లన భావ సంయమనమున్సు పాటించి రసాకృతి గావించెను. మల్లన సావధాన చిత్తమునకు సాధుత్వ సంపదకు వివి సాక్ష్యములు. కౌవున మల్లన సంయమీందుడు. నాయికానాయకుల శృంగార శథనము లక్షణ సంబిద్ధము, లౌకిక సంబంధము అంతియేకాని కామశాస్త్ర కల్పి శములు,.. మనోభావ్నోదిక్తములు కాపు, అనాటి రసికాగ్రేసరులు కవి సండితుల క్షీరోదక సంఘమునకు మల న శక మరాళరాజమ , గా ళా చిత్య విచారము “బౌచితి శబ్దిమ నకు “ఉచికత్వము*, "యోగ్యత" అవి అర్ధము. [భ, రు] కౌన్యమున బొచిత్య నిర్వహణమనగ- కపి సహృదయ వేద్యమగ చేయ సంద శృానుసార పరిమిత కథనము.

శొచిత్య విచారము 71 శావ్యమునకు జీవిత భూతమైనది బౌచిత్యమని క్షేమేం్యద మతము. ఇది శనవత్కావ్యమునకు జీనన[ప్రాయను, ఇది 'సద వాక్యాది జొచిత్యములచే నిరునది యేడుగ వింగడింపబడినది. బౌచితీ విర్వహణము (ప్రదింధములకు విర్చ్పంధగుణమని మల్లన వరమో దేళము, ఈ విషయమున కీ (కింది వద్యము సాక్ష్యము. న! క ఇవెవ్చందగుం గవిత రనము ల్చివ్పిల, నవృవ్న, బళి బభీయన; "లేడా! మొముడు చేయక యుండుట మొవ్వు సుమో! సుకవి, యొత యుచితజ్ఞండాకో | 1-8 ఉచికజ్ఞుడనగా కావ్యాౌచిత్యము నెజిగినవాడు. తెలుగు కావ్యమున నొచిత్య శపస్తానన గావించిన వారిలో శ్రీనాధుని తరువాత నెన్నదగినవాడు మల్లన, క్షేమేం్యద్ర మఠము మల్లన కాదరణీయము. కావుననే రాజశేఖర చరిిత్రమున- నాతని బొచిత్యాంగము లన్నింటిని నమన్వయించెను. వదౌచిత్యము. కవి చెప్పిన వాక్యమున తిలకమువలి నొక్క. పదమున్నచో నది శోభాయ మానమగును. సందర్భానసారముగ (పయోగించు సదము సద్యార్ష థావమును వినుమ టింస బేయును. స్త

1. బొచిత్యస్య చమత్కార కారిణశ్చారు చర్వతే రనజీవిత భూతస్య విచారం కురుతేఒధునా కావ్యస్యాల మలంకార్రై కిం మిథ్యా గజీతై ర్లుణెః యన్య జీవిత మౌచిత్యం విచింత్యాపి నదృశ ఖే అలంకారా _స్త్వలంకారా గుణా ఏనగుణాః సదా కౌచిత్యం రన సిద్దస్య స్టీరం కొవ్యస్య జీవితమ్‌. ఠి ళు బౌచిత్య విచార చర్చ క 4:5. శ. శృంగార న్రైషధము. ఆక్వా, క-202, శ, తిలకం వ్వీభతీ సూ క్తి ర్భాత్యేక ముచితం పదం చంద్రాననేవ కస్తూరీ కృతం శ్యామేవ చందనమ్‌, బొచిత్య, 11

ఇవి, సాహిత్య- విభాగము. క, ఈరీతి నమ్మృకేతమణ యారూఢ మనోనురాగమై యుండుతజిన్‌ 'మేరు మహీథర కార్ముక కారుణ్యము కతనం గొన్ని భ్యుసంబులకున్‌ 1-85 మహారాజు హేమధన్వుని భార్య పాలిక. అంతర్వత్నియైనది. లేకలేక కలుగనున్న సంకాన్యప్రా ప్రికి శిపుడిచ్చిన వరమే కారణము. ఆ విషయము పద్య మున సూచికము.. హరునకు పర్యాయపదము లెన్నియున్నను కవి యుద్దేశ పూర్వకముగ మేరు పర్వతమును విల్లుగా గలిగినవాడని నిస్హేశించుట మహారాజా "హీమదన్వుని నామసార్థక్యమును సూచించుటయే యగును. (ప్రయోగించిన పదము, సందౌచిత్యము పాటింవబడినది. వాక్యౌచిత్యముల కౌచిత్య స్ఫురణముగల వాక్యమనగ నది యెల్లప్పుడును నంగీకార యోగ్య మగుటయే, వ, కలిత సుధారనంబు తొలుకన్‌ సరన్మపియ థామణంబులన్‌ బలికిన శీత కాలమగుం; బల్లవ పాదములె_్రి లీలమై మెలల వనంతకాలమూపల మించుక నుంగవ కాజయజూచినన్‌ దలకొను కాజు కాలమగుం దన్వివిలానము చిత మెన్నంగన్‌.. 8-72 “ఆతన్వివిలాసము చిత మెన్నంగన్‌” అను వాక్యార్థమున పలికిన శతకాల మగు మెలగ వసంత కాలమగు, చూచిన కౌటుకొలమగు అను వాక్యములు వ్యాఖ్యానముల వంటివి. ఆమె విలాసము సార్వ కాలికము, సర్వ సుందరమని భావము, సర్వదా అంగీకార యోగ్యమను విషయము వాక్యముల వలన విదితమ్స_ (వ్రబింధార్థా చిత్యము.* వి శేషార్దముచే (ప్రబింధార్థము (పకాశించుట.. (ప్రబంధ పర మార్దమును విడి సూచించును. శీ. జౌచిత్య రచితం వాక్యం సతతం సమ్మతం సతాం క్యాగోద్యగ మివై శ్వర్యం శీలోజ్జ సలి మివకుతమ్‌, 1? క. ఉచికార్డ్‌ విశేషేణ (సబంధార్థః (సకాశతే గుణ (వభావ భవ్మేన విభవే నేవ -సజ్జవ॥ = 18

జొచిత్య విచారము 78 కథా నాయకుడు రాజశేఖరాభఖ్యుడు. ఇది చం[దశేఖరా 'న్వర్థకమగు- శివ నామము, అట్టి కమారోదయ వర్షన సందర్భమున నన్టమూర్తివి నిక్హేశంచెను-- గాలి కొదమలు, వై శ్వానరుడు, అప్పత్కి దిగంత కాంతి ధరామండలి్‌ అను వంచ భూతముల పరిగణనము కలదు. (1-88.80.] ఈ పద్మపయోగము లుండుటచే” కావ్య పరమార్థమగు శివలీలా కథన మంతర్హితము. గుణౌచిత్యము.* ఓజః, (ప్రసాదు మాధుర్య, పౌకుమార్యాదులు కావ్య గుణములు. ఇవి కావ్యోత్కర్ష హేతువులు. నుమ్మటుడు మాధుర్యము, ఓజస్సు, (ప్రసాదము అన్తు మూడు గుణముల పేర్కొని అందు మాధుర్యము శృంగార కరుణ కాంతములకు, ఓజస్సు వీర బీభత్స రౌద రసములకు, (వసాదము సకల రసములకు నమ్మత మని నుడివెను.” రచన యందు పదములు విడివిడిగా కూర్చుటచే రసోత్సత్తి- శలిగిన మాధుర్యమందురు. శృంగారము ; ఫా, శేలందచామర (శొవ్విరిన్‌ బిరబిరన్‌ శేలీణతిం (దివాచున్‌ చాలారుం గొనగోళ్ళ ఘర్థ కణికాావాతంబు వోమిోటుచుక్‌ (్రాలుం గన్నుల ముడ్డులేనగ విగుర్చన్‌, 'ఆవ్పలల్లార్చక వా్పాలుం గటి ననుం గనుం గొనిన ఇావం 'బెన్నడుం శాయునేశ! ౨9-178: 6. (ప్రస్తుకార్జో చితః కావ్యే భవ్యః సొభాగ్యవాన్‌ గుణం స్యంద తీందు రివానందం సంభోగాన నరోదితః, కేక 7, మాధుర్యౌజః (పసాదాఖ్యాస్త్రయ స్తేన పునర్దశ ఆహ్షాదకత్వం మాధుర్యం శృంగారే (దుతి కారణమ్‌ కరుణే వ్నిపలంబే తచ్చాంతే చాతి శయాన్వితమ్‌ దీప్తాత్మ విస్త ఎతేర్హే ఠతు రోజో వీర రసస్టితి వీభత్స రౌెద రసయ్నోన్త స్యాధిక్యం శ్రమేణచ కుష్కేంధ నాగ్నివర్‌ స్వచ్చ జల వత్సహనై వయః వ్యాప్నోత్య న్య్మత్చసాదోఒసౌ సర్వత విహిత స్టితిః, కావ్య[వకొశము $16871. 8. సృథక్పదళ్వం మాధుర్యమ్‌ _ కొవ్యాలంకొర స్యూతవృ త్రి. పుట, 88

18 సాహిత్య విభాగము నాయికా నాయకుల దృక్సంగమ సన్నివేశ మభివర్షింపబడినది. మృదు శదముల వేరు వేరుగ విడదీసి కూర్చుటచే శృంగార రసాకృతి జరిగినది. ఓజన్స్పునందు పదముల కూర్చు వివిడముగా నుండవలెను వీరము: చ్ట్‌ థ్‌ (వచ్చున్‌ మ_శ్రేభరాజిన్‌ (బకుపిత మద హార్యతమై ఫఘూోర భంగిన్‌ (గొచ్చు౯ రథ్యవ్రజంబుక ఘుట ఘుట రభటిన్‌ ॥ ఫఘోణిమయ్నైపైెవయిం; గా ర్చిచ్సై యీ తెంచి యేర్చు౯ జటజిట మనుచు? శీనలంగాన మూడ్కి_న్‌; వచ్చుం గార్కాంచు గాఢధ్యని చవముగులయితావాన "విన్వెల్సినిడన్‌ 2-76 విశంకట దనుజువి మామా విద్యల యుక్కడంచుఏ కైవర ప్పుతుడగు ఇాయ్రకువి వీరే? వర్షితము, వీర్యాగ్రేసరుని చెడ్టుముల కనువగు పదముల నివి డశ్వము కలదు. సుదీర నమాసముల కూర్చే యుండవలయునను నియమము "లేదు. థొవానుగుణమగు సదముల పొందిక యిందలి ముఖ్యాంశము. [వచ్చుకా (గొచ్చుకా: ఏర్చున్‌ అను పదములు సద్యభావమును స్పష్టపరచుబచే ఓజోగుణము (వ్రతిపాదితమైనది. (ప్రసాదమునందు పదముల 'శై థీల్యము కనిపించును.!" ఏ రసమునకె నను శే గుణము నన్వయింప నగున్ను సా వీరము; ఉ్‌, చివ్వకు నిన్ను మార్కొానంగ ఉష్టుననై నం దరంబుగాదు, చాం డెవ్వండొ కాని మమ్మ నొకయించుకయేని గణింవు కెంతయుం (గొవ్వునం గన్ను గానక యకుంఠిత దోర్చల ముబ్ల సిల్ల లగాం గవ్వపుం గొండదండ, మన కారడ! న్‌ విడియించె 'సేనలన్‌, 9కి $. గాఢ బంధత్వ మోజః కావ్యాలంకార స్యూత(పనవృ తి 10. శై థిల్యం (ప్రసాదః | శి త్‌వేన్సక్రి.. పుట. 80

శ్షౌచిత్య విచారము - [6 సైనికులు రాజశేఖరుని యుద్ధ నన్నాహవిషయమును తమ నాయకుని కెలిం చించి యతవినిద్రాజోత్సాహ భావమున కుద్దీసన గావించిరి. ఇందు వివిడముకొన్సి:; (పసిద్ధార్ధములగు పదముల కలయిక వలన పైనికులు ప్తావధానముగ పళి సత్తున్సీ జయించుట వారికి కష్టసాధ్యమైనది కాదని తెలుపునటులుండుటచే గుణొచిత్యము పాటింవబడినదని చెప్పవచ్చును. అలంకారౌచిళ్యము. 11 అలంకొరములచేత కవి రచన ళోభాయమాన మగును. -. గ్‌... నీలకలంరువి శిరసుపై నీళ్ళు చల్లి వత్తిరి సుమంత నెవ్వుందు పాజవై చుం గామభేనువు వానింటిగాడి వనర మల్లసురశాఖ్మ వానింటి మళ్లెచెట్టు. 1-65 శివభక్తి మహిమను వివరించు కవి యుద్దేశము శివువి పూజించు వానికి కామధేనువుగాడి పసరము, కల్పనృక్షము మల్లైచెట్టు అని సూక్తినలంకరించి యుండుటచే అలంకారౌచిత్యమగును. రసొచిత్యము. 12 ఆయా రసముల స్నాత్త్వికభావనముల నౌచిత్యమతో వర్షించిన రసొచిత్య మేర్చడును. శృంగారము : ఉట. చంచల న్మేతపోవు నెడ, నన్న 'పుం బయ్యెద కొంగుజూటిం గాల్‌ &ీంచుమెగాని చన్నుం గవ్యకేవల..[బోవులు గట్టియున్న (కొ మ్మించుల నాదు చూడ్కి.. మిజుమిటు గొనం గసరాక వోయునొ' క్కి.ంచుక యేని, తద్గ్దరిమ యెట్లు భరింపుడు |! నిచ్చ నెచ్చెరీ! 8-78 11. ఆర్హాచిత్యఎతా సూక్తి రలంకారేణ ళోభతే పీనస్తన స్ట్‌తేనేవ హారేణ హరిణేకణా = 15. 42. కుర్వన్‌ సర్వాశయే వ్యా ప్తిమౌచిత్య రుచిరోరసః మధుమాస ఇ వాళోకం కిరోత్యం కురితం మనః - 16.

ఇం సాహిత్య విభాగము: నాయిక దర్శనానంతరము నాయకుని మనోగతరశి భావాన్నత్యమిటు వర్షితము. తనకు కాంక్ష జనకములగు నాతన్వితనూ విలాసముల వర్ణనము: లౌచిత్యస్ఫోరకములు, తజ్జవిత శృంగార రసొకృతి బాచితీవహము, 'క్రియూ పదౌచిత్యము'* కావ్యమున గుణసంపదల నృత్త్యలంకార శోభలున్నను (క్రియతో సము న్వయము బొందిననే బౌచిత్యమేర్పడును. సీ, చిగురాకులె కత్తులగు'నేని, నింతకు దగర కోయిలనోరు "చెగకయున్నె యలరుంచేనియ వేండి యగునేని, నింతకుం | గండు దుమ్మెదముక్కు- కమలకు న్న? యరవిరులే నిషూలగునేని, నింతకుం బూవిల్తు నజుచేయి పొక్కకున్ని ! యనదుగాలియె వెట్టయగు నేని, నింతకుం గమల వనం బెల్లం (గాలకున్నె ? 8. 111 ఇందు తెగకయున్నెః కమల కున్నె? పొక్కు కున్నె, శాగ కన్నె అను క్రియల (ప్రయోగించుటలో. నాయిక విరహాన లాతిశయమును (ప్రకృతి సంపదల: సహజ కొరుణ్యగరిమయు విశదమగుమున్నది. ఇట్టి [కియా పదములలో నౌచ్చిత్య ముండుటచే పద్యభావన స్ఫూర్తి యినుమడించును, కారకొచిత్యము, * శ్రీయాన్వయము కలిగినది కొరకము. [పౌర కౌరక.1] వాక్యమును సనమచితమగు కారకృవయోగమున్న నా వాక్యము భావార్ల స్ఫోరకము. టీ ధ్ర ఖ' 18. నగుణత్వం సున త్తత్వం సాధుకాచ విరాజతే కావ్యస్య సుజన 'స్వేవ యద్యొచిత్య వతీ (క్రియా = 10 14, సాన్వయం శోభతే వాక్యముచితై 'శేవ కారకె ౩ మూ కా కలాభరణ మైళ్వర్య మోదార్య చరితై రివ _ 20 న. మ్‌

శొచిత్య వచారము 77 కర్తృకారకము [ప్రథమా విభక్తి]

మ. జటి నంఘాత నమిీవ నంభఘటిత రజ్యద్యాలు కాలింగనం స్ఫుటముల్‌ * జన్ఫువరం వరాఘలతికానూ లచ్చిదాపాదనో దృటముల్‌, ముక్తివధూకువూ[గ వటముల్‌ ,

ఛాన్వ తనూ నంభవా తటముల వానికడ న్వసించు నరుచెంతం జీరవే చింతలున్‌, క-88 యమునా నది 'మహిమాతిళయ మిందఖి నర్జితము. సంస్ఫుటముల్‌, ఉద్భృటముల్‌, పటిముల్‌, తటయుల్‌ యను (ప్రథమా విభక్త్యంత పదములు (పయో చింపబిడినవి. అట్టి యమునానైకత వేదిక వసించు నరునకెట్టి చింతలుండనను భావార్థమును కలిగించుటకు నందలి క _ర్హృకారక (ప్రయోగములే (సధానములు. కర్మపదౌచిత్యము. (ద్వితీయా విభక్తి] (నద్ధ, కొలుతుంబేవాది బేవ్రంగువలయ సుమమాగుచ్చ్భ గలతాంభోరాళశి కన్యాక చభర విచరత్క_మ వాస్తార వ్‌ిందున్‌ బలి విధ్వంసిం దవసిర్థివకర సుఖకర త] కారుణ్య లోలున్‌ జలకాయిన్‌, జ(క్రపాణిం, జగదవనవరున్‌, జంభనం భేది వంద్యున్‌ , శి-29 (శ్రీమన్నారాయణుని గూర్చి ఆరుణుడను మహర్షి చేయ తవ మిందు వర్షీత మైనది. పై పద్యమున తొమ్మిది ద్వితీయాంతములై న సదము లున్నవి. ఇది కర్మ శమదౌచిత్యమగును. సహార్జాచిత్యము [తృతీయా విభక్తి] సీ, కొవ్వువై నొప్పెడు కొదమ చందునితోడం గస్తూరికా తిలకంబుతోడ సీమంత విరచిత సిందూరరుచి తోడం, ([గొ.త్త ముత్రియపుం జేర్చుక్క తోడం -

“ సాహిత్య విభొగము దళతళ మను దంత శెటంకముల తోడ, రమణీయ నాగవోరముల తోడ గల్లుగల్లను రత్నకంకణంబుల తోడం ౧౧ ణా జిలుడ్లైన చెంగావి వలువ తోడ గీ. ముద్దుమోమున 'లేనవ్వు ములక తోడం జల్లభూపులం గరుణారనంబు తోడ ఇాంతరూవంబు గైశొన్న శంభురాణి యమ్మువో కాళి (చత్యతీమయ్యె నపుడు, ల ప్ర సహజ సొందర్యమున కొభరణముల జతచేర్చి శంభురాణి యలంకృతలైై సాక్షెత్కరించెను.. ప్రతి వాక్యమునను నామె ఒక్కొక్క యలంకరణదు లతో కూడి వచ్చినట్లు కవి వర్షించెను. కరజకారకమిలను ప్రతి వాక్యమునను జోడించి యుండుటచే నామె మనకు కన్నులకు కట్టిన నర్వాంగ సుందరియైనది. సం(వ్రదానొచిత్యము [చత్వ్చీ విభ క్తి] గ్‌ ఛభామ! యేటికి. జగురుకై వాడంవాణు వనిత ! యేటికి 'బేనెపై వడియం వాటు వెలది! మీటికి సనలక్సై వెల్ల చాజం క్‌111 ఛిరహానలత్న్న్హ యగు నాయికను నుళమన వాక్యములదే చెలు లన్సున యించిర్కి. చిగురు, ననలక్షై యింతగ వాడుదురా? యను ఆర్డో కిలో సంపదాన శారక “తై” శ్రయోగించుట యందు “ఆతి పేశలమగు పృవ్వులు చిగుళ్ళ క్రాజ్యళ్టా” అసుట మాచికము,

అపాడానొచిత్యము (ప్టంచమీ విభక్తి)

ఉ, రాముని కం, సవ్ఫరశురాముని కంశు, ధనుర్వి క్షే ని ద్యా మహాసీయుంద్తై మెజసి.,.... ఇై11 నాయకుడు ధనుర్విద్యయం -ద'శేష (ప్రజ్ఞాశాలి. అతడు విరోధి గాపంజు

విశాన పొరష మడంచి వీరలక్క్మీ వలస్పను నంగ్రహించేనట. అపొదాన్స క్రారళ (ప్రమోగముజే నాయకుని గుజోన్నతి స్టాసింపబిడినది,

కౌచిత్య విచారము 79

అధికరణౌచిత్యము (న్నష్తమీ విభ క్తి]

సీ, అతిక ంబువై రక్త తిలకంబు, 'కెలిగన్నుం

గవయందుం గాటుక, కర్ష పాశ ములం బటికంప్పం గుండలములు, గళమున నంకుం బూనల -కంఠనరులు, గసబ్బ చనుదోయి వన్నెకుచ్చలిగింత, చావలి కరమునందు విఘాతికత వాల పాణి వద 'శ్రంబున మాణిక్యమయయ వ్‌, వద యుగంబున6 ఖబైండి పాదుకలును, వి. 9డీ యోగినిమూర్సి యిందఖి పర్షితము, ఆమె అలికము నుండి (క్రమముగ నడుగుల వణకు (పత్యంగమునం దాభరణము - లమరికగ నందగించినటుల నమ- ముగా వర్ణించెను. కన్నులందు కాటుక కర్ణములందు కుండలములు, గళము నందు సంకుపూసెలు: చనుడోయి యందు కుచ్చలిగింత కలిగి చెన్నుమీర నొకచేత కపాల నొకచేత వీజియ ధరించి యుందెనట. వతి వర్ణనయందును ఆధికర ణొచిత్యముండుట స్పష్టము; మరియు తసన్విని; శిరను నుండి పాదమ.ల వజకు అవరోహణ వర్ణన గావింపబడినది.

లింగౌచిత్యము. ఈ నందర్భము ననువరించి లింగముల ఆహించుటయగును. ఇది సంస్కృత

వాబ్బయమునకు సహజము,

చ, కలిత కపోలకాంతి కళికల్‌ దళుకొత్త నాక రు తీగాయు య్యల వడినాడు వేళ............ వకేకం ఉద్యానవనమున- నొక యుగ్మలి తీగ ఉయ్యెల లాడినది. ఆమె కపోల

క్రాంతి మెజసినది, నద్యమున “ఒకర్తు' అను న్రీ వి'ే్య్య సమన్వయమువ నంన్కృ్భృత పదములందు. *కళికి అను స్తీలింగ న్లామమునే విశేషణముగ (గ్రహిం చుట బొచితీ నిర్వహణార్థమే యగును. ,కాంతి కిరణము. అని (వయాగించియండ 15. ఉచితేనైవ లింగేన కొవ్యమాయాతి భవ్యతాం సా్నామాజ్య నూచకేనేన శరీరం శుభలక్మణా .-21

శ0 సాహిత్య విభాగము వచ్చును. కాని కిరణము పుంలింగముగ నుండుటచే లింగొచిత్యము పాటించి 'కళిక' అను స్త్రీలింగ పదమునే వాడెను. అన్ని సందర్భముల నిట్టి రచన లేక -పోవచ్చును. వచనౌచిత్యము.!% సందర్భానుసారముగ వచనముల (ప్రమయోగించుదచే కావ్య సౌందర్య కోభ అతిశయించును, మ, కినుకన్‌ మీరొక యింతి చూచినం (దిలోళ లోక నంచారముల్‌ పానుల్లా పోవె?.,......0..4.. క8- 60 అతా కనక మంజరుల చాపల్య చేష్టలకు కుపితుడ్లై మునిపంగవుడు కాప -మిచ్చెను. అంతట వారు మిక్కిలి గౌరవభావముతో *మీరొక యింత చూచిన మూడు లోకములు నాళశనమగునే' అని వాపోయిరట. కవి యిచట సందర్భ -నుందరమగు దిహునచన ప్రయోగము గావించియుండుట బౌచిత్యము, విశేష ణొచిత్యము 1” ఒక విశేష్యమున కనేకో విశేషణనుల చేర్చుట వలన విశేష్యము నందలి -విశేషారము ద్యోతకమగును. ఇట్టి రచనల విశేషణౌచిత్యమందురు, "అయ, బాలుకొని మించు నెజటడాలు గల జాతి పారినీలముల 'నేలుళొనం జూలెడు భవత్క ల్లోలములు, భక్తజన లోలనములు, పానవన శీలములు, "మోతు వద మూలముల్పుతత్ర ద్వాలిశజన (వకర ఫాలతల వద్ధుజ నమాలిఖత దుష్ట లివి తూల వటలీవా ను. తూలములు, పుణ్య గుణశీలములు, నం నృవన శేళి వర తంత్రములు, లీల నుతియింవన్‌ క్‌40 2 [4 ఉచిక్రై రేవ వవనై॥ కాన్యమాయాతి చారుకాం అదైన్య ధన్యనునసాం వదనం విదుషామివ _ 29 47. విశేషలైః నముచిత్తై ర్వీ శేష్యోజర్థః (వ్రకాళతే గుణాధికై ర్లణోదార్శ సుహృద్భి రివనజ్జనః = 20

బొచిత్య విచారము 81 యమునా నది పరమ మపామాతిశయ మిందు వర్ణింపదిడినది. భక్త జన నపాత మగుటచేతనే అరణునకు యమునాతీర మాశ్రయ స్థానమయ్యెను. నొనటి [వ్రాతలోని దుష్ట లిపినికూడ పరిహర్‌ంన జాలినది, కావుననే నిజ దారిద్యవ్యధా వివారి ణార్జము ఆరుణు డా తీరమున తపస్పునకు పూనుకొనెను. ఇచ్చట నువయో- గించిన విశేషణములు సందర్భ సుందరములు. ఉవసర్గౌచిశ్యము. ! శ ఉపనర్షల కలయికతో పద నిర్మాణముల నేర్చరచి రచించునెడ కవి ఉగ్దే శించిన భావమునకు సౌందర్య మేర్పడును. మి, ,........రమాం భోజూననా నాయకో " తట నిధ్యాన సుధాధు నీలపహారి మగ్నన్వ్యచ్భ నిర్ణి(దవ్శా, _త్తటి.. 040000 కి-55 (శ్రీమన్నారాయణుని ఉత్కట ధ్యానమున [ఉత్‌ , కట మిక్కిలి అధికము] కు; జాగరూకత కలిగిన చిత్తమవసరము (నిర్‌ +నిద్ర). ఈ భావమును వ్యక్షిక రించు సదమ.లలో ఉపసర్ష నంనర్షమున్నది. ఉదాత్త భొవోత్కర్షమున కిట్టి వద ళ్‌ న! అణాతె తె గ ములు సముచికములు. నిపాతాచిత్యము.ే ఉచిత స్థానముల నిపాతముల వాడుటచే భావము సులభముగ (గహింన నగును. ఆహా, ఓహో, అక్కట, కొర తెలుగున నిపాతములు. ఉ. రా- యంచ యనా! వెనం దన కులాంగన చెంగట "రకా లార్సలన్‌, ౩౨-162 &8. యోగ్యోవ నర్ల నంనరెర్నిరర్లల గుజోచితా శి లి ఠి నూక్షిర్వి వర్ధతే సంవత్సన్మార్ణ గమన్సైరివో = 24 18. ఉచితస్తాన విన్యన్తై ర్నిపాతై రర్ల నంగతిః ఇ డే కా ఉపాదే యైర్భవత్యేన సచివై రివ నిశ్చలా = 25 నా! మోనా 6

42 సాహిత్య విభాగము ఇందు ఆహా। అను నిపాతము (పయుక్తమ. ఆరాయంచ నిజకులాంగన సమీసమున రెక్కలార్చుబ ఆహాః ఏమని చెప్పగలము అని పద్య పాదార్థము వందు ఆహా; అను నిపొతము సౌందర్య భావావేగ సూచికము. కాలౌచిక్యము,* కాలౌచిత్యమువలన కావ్య సందర్భార్థము శోభించును, నీ తొలంగు సీర్రీతి-దె త్యుల మాయలని మాపు వధమున6 జీశటి విచ్చిపోయె జరగు నీరీతి నిశాట ఫాలాతుర వంక్రినాం దారకావటలి విరిసెం 2-68 ఇందు అరుజోదయ వర్దనము కలదు. విళశంకట దైత్య సంహారారము ర్‌ు థు శాకుమారుడు కౌరడవికి విచ్చేసెను, సూర్యోదయ మైనది, దైత్యుల మాయలు తొలగునటుల చీకటి వైదొలగెను. విశంకటుని నొసలి (వాత తుడిచిపోవునటుల శారకాసటలము చెదరిపోయెను. అని వర్ణించుచు కథా భాగమునకు కాలనర్సనముజే ణి చుస్మకుతి పలికించెను. ఇది కాలౌచిక్యము. దేళొచిత్యము.! ఒక త్తేత్రమును. గుజించి గాని లేదా పుణ్యపదమగు నొక తీర మాహః థి ్మ్య్యమును గుజించి గాని సముచికముగ వర్ణించుట, ఇచట అరుణుడను విష్ణుభక్తుడు నిజదార్శిద్య వ్యధకు తరుణోపాయముగ శ్రీహరిని గుటించి యమునా తీరమున తపమొనర్చెను, ఈ సందర్భమున ఆ ది విశేష గుణవై భవ వర్ణనము సవి్తరము, సముచితము. [8.81 నుండి 41] ఇది శక నిర్దిష్ట ప్రదేశ విషయ వర్జనము. కావున దేశౌచిత్యము. ఉదాహరణమున కొల వద్య మీయబడినది, 20. కాలౌచిత్యేన యా త్యేవ వాళ్యమద్దేన చారుతాం జనావర్జ్‌న రమ్యేణ వేషేణేన సతాంవపుః = 20 శీ1, దేశాచిత్యేన కాన్యార్థః ససం వాదేన ళోభతే పరం సరిచయాశంనీ వ్యవహారః సతామివ = 27.

క్షొచిత్య పెచాళము 88 శ్ర అన్నదిపావన గుణ సం వన్నత నుతియింవంగలంె వన్నగ వతియున్‌ మిన్నక యన్నది మునింగిన యన్నరుం డమ్మారుని తండి, యనందగు. బెరిమన్‌, కలికి కులౌచిక్యము. ** కావ్యమున నాయికా నాయకుల ఉత్తమాభి జాత్యమును వరించుటచే కొవ్య విషయము సమ చికముగ నలంకృతమగును, నాయకుడు క్షతియాన్వయుడు, నాయికయు. తృత్రియ కన్య, ఈమె ఉత్తను గంధర్వ జాతినుండి శాపవశమున మ _ర్య్వకులమున సంభవించినటుల వర్ణించెను. ఈమె అభిజాత్యోత్కర్షకై పూర్వ జన్మవృత్తాంతము సుమారు 'అరు వది గద్య పద్యములయందు వర్జితమైసది. (వతౌచిత్యము, 9” (వ్రత వర్షనము సముచిళకముగ కొనసాగుబటవలన కావ్యము సహృదయ రంజకనుగును. శినపూజా (వత మిం దఖివర్షింపబడినది. పాలికా హేమధ్వనులు పత్ర జ విశ శివుని గూర్చి పూజ్యావతమును సలిపిరి, హ్‌ 'రాజచ్చందద్ర శిలాతలాంతరల తారమ్య (వేశంబులన్‌ గాజుం గుస్పెలలోని యచ్చ్భతర గంగావారి నోలార్చియా 'రాజున్‌ బేవియు మంతపూతముగ హేరాళంపుం బూగుత్తులన్‌ బూజల్‌ సేయదు, రిచ్చలం జెలంగి ముప్పూటం బురారాతికిన్‌, కడ 22. కులోపచిక మౌచిత్యం విశేషోత్కర్ష. కారణం కావ్యస్య పురుషస్యేవ (సియం ప్రాయః నచేతసామ్‌ . 80. 28, కావ్యార్థః సాధు వాదార్హః ప్యద్వతా చిత్యగౌరవాత్‌ నంతోష నిర్భరం భక్త్యా కరోతి జనమానసమ్‌ - 20,

84 సాహిత్య విభాగము గంధ పుస్పతోయాదుల నమర్పించి శివధ్యానము చేయు నారాధ్య శివపూజా (వళ మిందు వివరింపబడినది. కతా వ్రచిత్యము.** కవి సందర్శోచితముగ లోక యథార్ణమును నిశ్చయము చేపి తత్తోచితా వ్యానము చేయును. క వరికి బుద్ధి బలంబును కారణములుగావు సువ్వె! కలే ఛాతిన్‌ "'ేరిచి (గ్రుతికిన వారలు ? "నేరక ెడ్డట్టివారు? సీరజనే తా! 8-95 జీవిత వృత్తము పూర్వకర్మ ఫలితమే వారివారి బుడ్డి బలములు కా ల ణములు కావు, నత్త్వాచిత్యము.! 6 నత్త్వముతో కూడిన కవి వాక్కు. నత్త్వమనగ నునోబలము, అరుణుడు దార్విద్య బాధకు తరుణోపాయము వెదకుచు (శ్రీహరి 'సేవాపరు లైన పృణ్యులకు చింతింపం బనిలేదు, ఆ దేవాది దేవుం గొల్చ్బుటయే విహిత ధర్మమని యమునానదీ తీరమున సంచాగ్ని మధ్యమున తసమాచరించెను. ఇట్లు కొన్ని _స్రముఖ పాాతలయందు సత్త్వగుణమును నర్జించుట కౌవ్యాచిత్య మునకు దోహదము, అభిప్రాయొచిత్యము.* వశ. కావ్యం హృదయ సంవాది సత్య్యసత్యయ నిశ్చయాశ్‌ తత్త్యోచితాభిధా నేన యాత్యుపాదేయతాం కవేః = 80 25. చమత్కారం కరోత్యేవ వచః సత్తోచితం కవేః విచార రుచిరోదార చరితం నుమతేరివ = 8] 28. అకదర్థనయా సూ క్తనభ్నిప్రాయ సమర్చతం చిత్రిమావర్ణయ కేన సతాం స్వస్ట మివార్షనమ్‌ = 89 గక జ ఖ జి _

శౌచిత్య విచారము కిల్‌ ప్యాతల సంథాషణముల వలన వారి మనోగతభావము లంతర్షత విషయను _ జ్యోకకమగును. ఇట్టివి సహృదయులను నాకర్షించునవిగా నుండును. - జటిలకౌళికుడు కోపో(ద్రి క్రమానసుడై 'హేమధన్వుని 'పేరోలగమున కేతెంచి “న్నుంపిరి రాజ్యగర్వమున ముందర గానపు గాక్క ధ్యాతిం బాలింపరొ తొంటి రాజులు దిలీసముఖుల్‌, మునికోటికూంత లాలింసరొ :” (217) అని ఎలుగెత్తి 'ఘోషించెను. ఈ మాటఅలో పూర్వరాజులు మునుల కాపొడువారిని హేమధన్వుడటుల చేయక నిజ కర్తవ్యతా మూఢు డయ్యెననుట సూచ్యార్థము. స్వభావౌచిత్యము. ** ఒక వ్యక్తి సహజ లక్షణము వర్ణించుబవలన కొన్యమునకు ళో యేర్చ్పడును. జటిలకౌళికుడు. దై త్యుని తునునూడుటక్తై. 'హీమధన్వుని కుమారుడగు శాజశేఖరుని పంపించవలసినదిగా నాదేశించెను. రాజశేఖరుడు దైన కటా త్షమున లేక లేక పుట్టిన తనూజుడు కావున జనకుడు ప్యతవాత్సల్యమున తోలాం దోళిత పహ్యాదయుడై మనసున నిట్లు వరితపించెనట. ఉ కానక కన్న వీని నెటుగాం గుటిలానుర కోటిమిోందికి౯ా =... గానన నీమకంపు, దటుగాక దురంత విషాద వేదనా ధీనత యీ మహాత్ముునకుం దీర్చఠ యేగతి నుండంగాందగుక దీనికి నెద్ది కార్యమని, ని వ్యెజగంద నతండు (శ్రమ్మాజక, ౨-88 ఇందు ప్యుతవాత్సల్యమున నుండు నొక తండ్రి మనను వర్జింపబడినది. సార సంగ్రహౌొచిత్యము |, 27. స్వభావౌచిత్య మాఖభాతి సూ క్తీనాంచారు భూషణం అకృతిమమ సామాన్యం లావణ్యమినయోషిశామ్‌ = 88 28. సారసం[గ్రహవాక్యేన కావ్యార్థః ఫల నిశ్చికః అదీర్త స్తూత వ్యాపార ఇవ కస్థన సమ్మతః. ,- 84 ఖు

88 సాహిత్య విభాగను ఒక్కమాటలో, చెప్పదలచిన సారాంళమునంతయు చెప్పుట, జటిలకౌళికుడు హేమధన్వ భూపాలుని ఆ్యవమ త్తతను నిందించుచు, “ఇంత

కిని రాజుల నేరమి కాదు. కలశపాధోధి ప్యుతి (కేగంటి చూడ్కికాని* అని రాజుల శరీరమున తిమిరమునకు, నేత్రగోళశముల పొరకు, కర్ణవుటముల ఫ్రత్రికి ఆని అనేక వస్తువిషయముల వర్ణించి కౌరణమును ఒక్క వాక్యమున సారముగ చెప్పుబ బౌచిత్యము.

(పతిభౌచిత్యము *”, కవి నిజ్యవతిభచే నర్థము స్ఫురింపడేయునట్లు పద్యార్థమును సూచించిన నది

పతిభాచిత్యము.

నీ, వామ ేవుని మాళివాడని (కొవ్విరిం

బూజ గావించిన పుణ్యుం డితండు నకలామర (శ్రేణి నంీతిం బొందంగ చాన మిచ్చిన మహోధర్మి యితండు తులసిం గల్పించి మ _ర్త్యులం కాననంబుగం "జేసిన యువకార జీవి యితండు (దేవద్దులకుం గామ భేనువుం గలిగించి తలంపు లీజేర్చిన ధన్యుం డితండు.) శి భి లచ అలల 3 66 ధట విశ? సముుదుని ఆంతరింగిక న్వభావమును వర్షించిచెప్పుట. *శోలళవారికిం “గల్బనాగొారవి మైనది. సము[దుడు పుణ్యుడు, ఛర్మి, ఉపకారజీవి, ధన్యుడు అనుట నహేతుకముగ న్య క్షపరచెను, ఇట్టి భావవష్టికి కవి ప్రతిభయే కారణమ్ము

అవస్థాచిత్యము 80

28. ప్రతికాభరణం కాన్యముచితం కోభతే కవేః నిర్మలం నుగుణ'స్యేవ కులంభూతి విభూషితమ్‌. త్‌ 80, ఆవస్థాచిత్య మాధ్తే కావ్యం జగతి పూజ్యతాం విచార్యమాణ రుచిరం కర్తవ్య మివధీమకామ్‌. 86.

జొచిత్య విచారము 87 నాయికా నాయకుల వయోసరిజతీని వినరించుట అవస్థాచిత్యము. బాలుడగు రాజి కేఖరునకు నొనట రావిరేకు తీర్చుటచే నతడు సర్వజ్ఞునినలె

శోభించెను, ఆతనిరో [క్రమముగ యౌవనోదయము కలిగినది,

నీ, ధరనొక్క_మైంజాల్ప దరముకాదని భోగి

వరుండు డాల్చిన తనుద్వయమనంగ “'సృాదయ గేవహాముం వాసి యీశళ్‌ుం జేగకయుండ నలవతించిన బోరు. దలువనంగ సముదీర్మ లావణ్యజలధిలో. జూవట్టు లాలిత శె వాలలత యనంగ నిందిర వీహూరింవ నెడముగా నజుండు గా వించిన (కొందమ్మి ఆం విరులనంగ

గీ, నిడుదవాహు యుగంబును, వెడదయురము6 గొమరు మోనలు, దీర న్మేతెములు 'మెజయ, మానినీ జన మాననమాన వారణ చతురతరమూ ర్తి, యారాజసుతుండు మెజసె వి-రొ

నాయకుని ఆజానుబాహువులు విశాలవక్షస్థలము. ళ్మ(క్రురాజ్కి డీర్ధనయన ములు ఎత్తు గీతియందు పేర్కొని వానిని సాభ్మిప్రాయముగ నీనమున నమన్వ యించెను. విచారౌ చిత్యము "1, స-శయాస్పదవిషయమును నుచితరీతి విచారము సలిసి కర్తవ్య నిర్వహణ గావించుటి, గీ, విన్న వించితి మంతయు 'వజఫు లేక యి కమాోాందటం గర్తన్య 'మెద్దిగలదు "జలిసి జాలిక వ్‌ (భాంతి దీర్పుం డనుచుం 'జెలులు వలుకంగ సమ డి చ్చెరువుదోంవ, 8115 81. ఉచికేన విచారేఐ చారుతాం యాంతి సూక్తయః చవేద్యత త్వావటోధేన విద్యా ఇవ మవీషిణొమ్‌. 87

శక సాపాత్య విధాగము కాంతిమతి రాజశేఖరుని కారనాంతరసీమ చూచినదిమొదలు మన్మథ శరా

• హతఠయై దురపిల్లు కథావిషయముల నామె చెలులు కొంతిమతి తలిదండ్రులకు విన శించి క_ర్తవ్యమును గావింపవలయునవి విన్నవించిరి. ఇట్టి సన్ని వేళములయందు చిచారముచేసి కర్తవ్యనిర్వహణకు పూనుకొనుట (శేయోదాయకమని ఆర్యోక్తి చీనిని విచారౌచిత్య మందురు. నామౌచిత్యము కః __ నామమున సముచితార్థమును పయోగించుట నామౌచిత్యమగును, గ్‌, కజకుం జూపుల మూడవ కన్ననంగ రత్నములు గీలుకొల్పిన 5 వ కేక పాలథాగంబు నను్ముగాల వాలుండపుడు శంబరారాతి యభియాతి చందమయ్యె, లిం "రాజశేఖరునకు నొసట రావిరేకు దిద్దుటచే నతడు (త్రిలోచనునివలె నొప్పె నని సద్యభావము, రాజశేఖర శబ్దమన కవయవార్థము ఈశ్వరుడు. నాయకుని శానుమునం దౌచిత్యము నాపొదింపబడినది. అశీర్వచనొచిళ్యము 3 కావ్య(ప్రయోజనము ననుసరించి యుచితరీతిగ ఆశీర్వచనముల నేదేని ప్యాత్రలచేత చెప్పించుట ఆశీర్వచనాచిత్యము. సీ, శుభమస్తు వైభవ (వభుగుణ నంభవ న్లాఘావరాభూత శ! సీక్సు భదమస్తు! నము[ద ముదిత మో్మోభ రా భరణ క్మదూసుత పౌఢి! నీకు విజయోస్తు! నిస్టుర నిజభూజూ నముద్యగ వ్మికమ [కమకళా విజయ! నీకు కల్యాణమస్తు! నత్క_విరాజు నంకల్ప కల్పనా కల్పనాకల్స ! నీకు

82. నామ్నా కర్మాను రూపేణ క్ఞాయకే గుణదోషయోః కావ్యస్య పురుష స్యేన వ్య క్తిః నంవాదపాతినీ. 88
83. పూర్ణార్థ దాతుః కావ్యస్య సంతోషిత మనీషిణః ఉచితాశీర న స్యేవ భవత్య భ్యుదయావహా. 80

'మతదృష్టి ణి టి గ్‌ నాయురన్తు ! తుషార సీవోర వోర ఛాళధళ్య [(నభామల ధవళకీ రి సాంద్ర చందా తవశ్షాంత శతురాజ! విరహీణీ లోక సృాదయారవింద ! నీకు, 88-120 అను మంగళవాక్యములు కావ్యమంగళాంతవిషయనును (ప్రత్యకముగా సూచించుటయే కొక సహృదయులకును శుభాక్షతల జల్లి నట్లున్నది, క్షేమేం్యదుని నిరునదియేడు బొచిత్యాంగముల నన్నింటిని మల్లన ఆద =లించెను. సర్వలక్షణళోవితమగు వీ నత్కృతి (నబంధ నిర్మాణమున కొక సమ (గోదాహరణ'మే కాక (స్రత్యంళమున బొచితీ స్పోరకమగు నుదా త్తకొవ్యము, మతదృ ష్టి భార్తత దేశమున వైదిక సం్యస్రదాయము క్షిణించి బౌద్ద వైన సిద్ధాంతములు వ్యాప్తిలోనికి వచ్చినయనంతరము వ వైస్ణవమతను లేర్పడినటు లూహింన వచ్చును. శైవమత (పాదుర్భావము, తత్ప్రంచారమ లవిషయమై భిన్నాఖిప్రాయ -ములు కలవు. నంహితాకాలమున (నత్యేకముగ శ్రైన వైష్ణ్షనమతములు లేవుం లౌకిక నాబ్మయమున (బ్మా విష్ణు మహేశ్వరులు సృష్టి స్టితలయ కొరకులు. బుగ్వేదమున శివ శబ్దమున కీశ్వరుడను రూఢ్యర్హడు లేదు, *ర్నుదుడు ౧ థు రత్షకుడుగ మహామాన్వితుడుగ, శికకుడుగ పేర్కొనబడెను ! యజు ర్వేదమునందు ర్యుదుని వీరకృత్యామలు వర్తితములు,ి న!

1. ఇమారుదాయ తవపేకపర్డి నేతయ ద్వీరాయ (సభరా మహేమతిః యధాశమ సద్ద్విపదే చతుపష్ప్రదే విశ్వం పృష్టం(గ్రామే అస్మిన్న నాతురమ్‌. బుగ్వేద సంహిత ౧౧౭ నూ_క్తము=పుట, 488, $. బుజుర్వేద కథాసంగ్రహము. (బ్రహ్మశ్రీ పారనంది సర్వేశ్వరశా స్రి. విరచితము, పుట 44, సంహితాథాగము = కౌండముం, (సపారకము=2, అనునాకముం3.

80 సాసాత్య విభాగము అధర్వణ వేదమున రుదన్తుతి కలదు. కావున వైదికయుగమున శైవ మత (సళ న్తీ కానరాదు,

శివపదములగు నువనిష త్తులు, శివపారమ్యములగు ప్వరాణములు, శైవ మళ ప్రతిపాదక్యగంథము అనేకములు గలవు. ఈమతము భారతదేశకమున భిన్న (వదేశముల థిన్నప్రచారముల నొంది ఆయా (ప్రాంతీయ (ప్రజల యభినివేళమును నభిరుచుల ననుసరించి విశిష్ట శ్రైవాచారమలు కలిగి వివిధనామములతో వ్యాప్తి" నొందినది.

1. పాశుపతము, £. కాపాలికము 8. కౌలానుఖము; క. గోరక్షనాధ సం(ప్రదాయము;. గ, రాసేళ్వర సిద్ధాంతము, 8. శై వసిద్ధాంతముః. 7. కాశ్మీర్‌ (వశ్యఖజ్ఞ [స్పంద], 8. వీరశ్తై వము

ఈ శైవ కాథాభేదములు (ప్రత్యేక పరిణామముల చెందక యొకదాని యం, దొకటి కలసి నూత్ననం_వడాయములకు దారితీసినది.

అంధ కన్నడ బేశముల శ్రైవమతము,___కర్ణాటకదేశమ.న శై వ

_ మతమునకు శ్రీ బసవేశ్వరుడు మూలస్పరువుడు. జంగమ సంప్రదాయము. (ప్రబలి వీరశై వముగ పరిణమించినది. భ క్త్యావేళశమున శారీరక హింసాకాండలతో చేయు వీరకృత్యను.లు (ప్రధానములగుటచే వీర శ్రైవముగ (ప్రచారమైనది. పీరశై వ సంవ దాయ (ప్రచార్యసవ క్రలు రేవణ, మరులపిద్ధ, పండితారాధ్య (మల్లి కార్టున]) ఏకో రామ్సు వి'శ్వేశ్వరాచార్యులని ఏప్పరు. వీరిలో రేవణ వరంగల్‌, గోల్కొండ మధ్య (పాంతముననున్న కొల్సిపాక వాస్తవ్యడు. పండితారాధ్యుడు వేంగీప్పర వాపియని చార్వికకుల నిర్ణయము.” వీరు ఆంధధ్రవాస్తన్యులగుటచే కర్దాటకదేశముల జనించిన పీరశ్లై వ మాం్యధ్రదేశమ.నకు వ్యాపించినది.

8. సహ్యస్రాక్షమ తిపళశ్యం పురస్తాద్‌ ర(దమన్వంతం బహూధా వివళశ్చితం మోపారామ జిహ్వాయేయమానమ్‌. కాండ! సూక్తము 1,7, 4 వడ! 2011080020 3. 00084 6667 5, ౪. ౮. ౦/1 ౦౪21-1972. వం[06 0! క2020603 1110400006. ల, 5ఠీ, కైడళ206 9 [109 వే. ఉం

రాజశేఖర చరిత్రము _ శై వమఠమః 81

12 వ శకాద్దమున నాం్యధభూమిలో శ్రైవనముతము బహుళ (ప్రబారమై విశ్చంఖలవిహారము చేసినది. సాహిత్యపీరమున విలక్షణస్థానము నా(క్రమించినది, మల్లి కార్టున సండితారాధ్యుని శివత_త్త్యసారము, పాల్కురికి సోమన పండితారాధ్య" చరితము: ఐినవప్పరాణము. ఇత్యాదు లానాటి(పజల మతాఖి వివేశమునకు సమ్మగ నిదర్శనములు,

భ క్త్యావేశముతో, దారుణ పాంసాకాండలు శివలింగారాధన మిందలి (ప్రధానవిషయము. కేవలము ధూప దీప నై వేద్యాది సమర్చణ సమర్భనల భక్ష్య న్మాదమును వర్ణీతములు, వీని నాధారముగా గొని క్రై నమతము వై దికమని, అవైదిక మని ద్వివిధములుగ నేర్పడినదని [శీ నిడదచోలు వేంకటరావుగారి యభిప్రాయము." కౌని వై దికళబ్దిము పారిభాషిక పదముగ సరిమిత మగుటవలన పైన పేర్కొనిన విళజనము సమంజసము కొనేరదు.

క్లర్ణాటకదేశ వీర శై వమే సంస్కారమును చెంది ఆం్యద్రదేశమున నారాధ్య శై నముగ మార్చు పొందినడి, వేదోక్రములుగ శివపూజాద్యికమములు జరుగును. స్మ పుష్ప ఫల తోయముల మూర్త్యారాధనము ధూవ దీవ కర్పూర షోడళోవచార

_ పూజొవిధానము వీరికి నాచరణీయములు.

శివభక్రియే (సధానముగ కలిగినవారు ఆరాధ్యులు,

రాజశేఖర చర్మిత్రము _ క్రై వమతము

విిగహారాధనాది పూజాదికము, భ కి (పధానమగు, నారాధ్యనం(ప్రదాయము వర్ణితమగుటచే నిందు (ప్రతిపాదించిన మతము ఆరాధ్యశై వము.

శైవమత ప్రస్తాననకు సాక్ష్యములు కలను. కృతికర్త మల్లన్క శై వుడు, ఇతడు అఘో5 శివాచార్యుని శిమ్యుడని ఆళ్వా సాంత గద్యములో కలదు." నంది మల్లయః ఘంట పింగనలకును నితడే 8. ఉద్భటా రాధ్య చర్మిత _ పీరిక.పుట, 48, 7, “ఇది శ్రీ మదఘోర శివాచార్యగురు కరుణా విశేషలబ్ధ సారస్వత మాదయా మూత్య ప్యక్ర మల్లియ నామధేయ (ప్రణీతంబై న రాజ కేఖరచర్నితము.

, లి2 సాహిత్య విభాగము “గురువు నంది తిమ్మన గురువు అఘోర శివాచార్కులే.” అఘోర శివాచార్యులు తెలుగుదేశమున కడప మండలమున నున్న పృస్పగిరి మరాధిపతి, ఈతడు క్రీ. శ. 16014 [ళా. ఈ. 1428] లో నున్నట్లు ఆంధధ్రప్రభుత్వమువారి శాసనవేదికలో కలదు. !? అపరశివుడుగ (గ్రహింపబడిన, కై వగురువుల కిది దీకొనామము. ఆగమ శైవము ననుసరించి పంచముఖ లింగమునందు పంచముఖములును చిత్‌, ఆనంద, ఇచ్చా, జ్ఞాన (క్రియాహవములను తెలియచేయచున్నవను సిద్ధాంతము కలదు, ఇవి 4క్‌మముగ ఈశాన, తత్పురుష, సద్యోజాత్క అఘోర, వామదేవయను నామము అతో పేర్కొనబగియున్నది, గురుముఖమున. దీక్షను (గహించునప్పడా ముఖ నామముతో నాచార్యవదము గృహీతమగును, కావున అఘోర శివాచార్యులనుట గురునామము మాత్రమే. శివాచార్యులు మల్లిన గురువగుటచే కౌవ్యమున శై వ్యప్రళంన యనివార్యము. కావున (సబంధమన _ మహాదేవుని మహిమాతిశయములుద్దేళ్యపూర్వకముగ (వవేశ పెట్టబడినవి. (గ్రంథస్థ సాత్ష్యములు:__కథాపా తల నామకరణమ.న శవపశంన ధ్వనిం చును. రాజశేథరుడు = అనగ చం్యద్రశేఖరుడగు. నీశ్వరుడు, "'హేమధన్వుడనగ = క్‌ నెలకొన్న భ్తి సద్గురు కుల చూడారత్నమగు నఘోర +వాచా ర్యుల దివ్యపాద పద్మం బులకు నమస్కృతి ఘటించి పూశాత్ములమై. వరాహ=1.10. 8. పారిజాతాపహరణము ... =ర్‌=ఎ 188. తే 664012 ౯2661 ౮౦6౧0026 గెంంింగ 0% 20182017 0౯ 1965. 88-106, 1968 - 4౬౦౧61 60016 కం0 గిం 0282 1 64664 1 1423 9020461 *(4. 9 . 1501-1502 11198 ౪4 6 76180 ౦ 16 94006 080830 606008. 482ప01౯2 ఏ[9&- 60252 కం 3208641026 01 1697202008 2064 ౮8ల౦98= కర8ళ2/2 (600183 షం ఇ18 ౪65 ౧౯౦01019 16 501081 1౯60060108 00 106 ₹01080 0619 6%3014 న్‌10828, 2961 కిశీ2]122 206 226) 00258,

రాజశేఖర చరిితవ.. = నై వదతము శ్రి బంగారు విల్లు కలవాడు. శివుడు (త్రిపురాసుర నంహారమున హేమిగిరిని విల్లు? ధరించినవాడు. కొంతిమతి = పార్వతీదేవి. తిరునల్‌ వేలి శాలయము నెల్లియప్పన్‌ గు (ప్రతీతి గాంచిన శివుని యర్జాంగి కౌంతిమతి. వస్తు స్వీకరణమునందే మహేశ్వరభక్తి, లొహోర్య[ములు (వతిపొదిత ములు, శంకరపూజావిధానమ్యు శంభు 'సేవావిధము, శైవమత మహిమము సంద ర్భృానుసారముగ (పస్తావింపబడినవి. శివపూజణావిధానము;.._.అఖిలమున కాదికొరణ మీశ్వరుడు, ఆ దేవదేపుని. తరుణ లేక మనోఖీష్టములు సిద్ధింవవు. [1-64] శర్వుని శిరసున జలకము చల్లి కొంచెము పత్తిరి వైచిన వానికి కామరేనుపు వానింటి గాడిసళువుగనుః కల్ప, నృశ్షము మల్లే చెట్టుగ నుండునట. గ్‌, సీలకంఠుని శింసుపె సీళ్ళుచల్లి, ఈ లు వ తిరి నుముంచ నెప్పుండు వపాలునె చుం వాలి నా. గామభేనువు వా నింటిగాడి వనర మల్ల సుర శాభి, వానింటి మళ్లి చెట్టు. 165. శివుని కథిషేకము చేసి సృతితో పూజచేనిశ వానికోర్కైలు నమన్తము ఫలించును. న్వచృ్భమగు చంద్రకాంత శలావేదికను కజ్ద జవ్వాదిచే నలిక్క, కట్టాణి ముత్య ములతో (నుగ్గుపెట్టి? అర్హ్యోదకముచే నభిషేకముచేసి, రత్నపీఠమున. శివుని (ప్రతి ష్టించి, కస్తూరిసంకము లలది) (కొవ్విరుల సమర్పించి ధూన మర్పించి, కర్చూర దీపమిడి? అమృతదివ్యాన్న రుచికరమైన ఉవహారమిచ్చి చంద్రధరుని రాజదంన తులు కొలిచిరి. (1-7) గాజు గుప్పెలలో గంగోదకము నథిషేకముచేసి మం్యత్రసహితముగ పూ గు త్తలతోప్పరారాతికి ముప్పూబల పూజలు గావించిరి. [1.74] పత్రి పుష్చఫలతోయ సమర్చనము, ధూస దీవ నై వేద్య సమర్పణము శివారాధనములోని (ప్రధానాంగములు. శంభుసేవాపళ 'స్తి;....శంభు సేవ సంసారసాగరమునకు కొక్క కైవల్య సీనుకు పెనుదోవు భోగభాగ్యములకు ముత్తియముల (క్రోవ, సకల వేదజ్ఞాన మహీ:

య! సాహిత్య విభాగము -జాతములకు సారము సంతమణ, దుర్గ్షమారణ్యమును దహించు గంధవాహా సహిత శిధామాలిక [1.67) నవరత్న భూషణధారులు సింహాసనస్టులు, జిజ్ఞానులు, (ప్రాజ్ఞాలు: దానశీలులు యశస్వంతులు పూర్వజన్మమున సదృ్భ క్రితో శివుని పూజించియందురట, శంభుపేవ సమ స్తసంపదల్నపొ ప్తికి హేతువు [1-60]. నుహేశ్వరపేన పురుషార్థముల * కలిగించును. సంపక్ట్యాతికి, సన్మార్గ్యప్రాప్తికి మూలము.

శివప్రస క్రి:....సముచిత సందర్భముల పురస్కరించుకొని మల్లన 4వ (వస్తి గావించెను. రాకుమారుని ఫాలమున రత్నముల రావిరేకు నలంకరించుట (తిన్నేకుని మూడవ కన్నువలె భాసించినది. (2.6) శివశరస్థ సుధాకరుడు వాడని పూవు. ఏతత్పుష్పము నందించినవాడు సము(ద్రుడు. కావున నది కలళవార్డికి గౌరవ “హేతువయ్యెను. [2.47] నాయిక విలాసమునకు హరి విరించుట (భ్రమపొంది పంచసాయక శిరాహతులై 8. (8.781, హరుని ప్రస్తావన లేదు. ఈవిషయము శాంభవీ విభువియెడ మల్లనకు గల భక్తికి (వదిలకార్కా.ణము. శివకామివి శ క్రిస్వరూసలీలలు దండకమున నఖివర్జింసదిడినవి, (1.80) అభవు డిచ్చిస ఫలమును (గ్రహించి హేమధన్వుడు “వధ క్తులకును శలంగవిన ఫలంబెన్న నిజముగా చేకుజుగా”” యని సంతోషించెను. [1.82] పాలిక *'శివార్పణమంచు ఫలము నారగించెను. [1-88 కౌళికుని కోపోద్రిక్త వచనములకు హేమధన్వుడు 'శివశివి యని వెల గందెను. [2.22] " జటినంఘాత సమీస సంఘటిత రజ్యద్వాలుకాలింగ సంస్ఫుటముల్‌ (8-88) “అనగా శొంగప్రతిష్టలు జరుగుచుండెను. వివాహసమయయున స్త్రీలు గొరీకల్యాణము పాడిరీః మత సౌమరన్యము:__కృతిపతి "నాదెండ్ల అస్పన వైష్ణవుడు, అప్పన ననోఖీష్టమునక్షై వల్లన యెడనెడ వైష్ణవమత (ప్రసక్తి గావించెను. శ్రీ వేంక “పేళ స సరస్వామి స్తుతి కాన్యమునకు శ్రీకారము చుట్టినది, [1-1] -" కథాధాగమన నరుణుడను (బ్రాహ్మణుడు శ్రీమన్నారాయణ భక్రియు శ్తుడై చారిఏ ధ్యాపించెను. ఈసందర్భమున నవకాళము కల్పించుకొని మల్లిన విష్ణుభక్రిని

రాజశేఖర చర్మితము _- వ్లైవమతము 8 -వివరించుచు-తద్ద్వారమున తనకు నాదిండ్ల అస్పనయందుగల గొరవవిశ్వాసము - (వదర్శించెను.

నారాయణ (ప్రస్తుతి (ప్రస్తావింపదిడినది, గ్‌, విష్ణ కరుణానిశేమంబు విళ్వ్యముసకుం గారణము గాక మటి య్‌ది కలదు దిక్కు-? కాన నజలేని భక్తి నోకంబు కంఅి! మనలం గొల్బిన మనువందే మదన గురుండు 1 8-2 తరుణీమణులు, ద్వివ్నశేస్టములు, థోగథాగ్యసంవదలు హరిసేవాపరుల కివి, అెక్కలొనివి కావు, కావున చింతవీడి యాహరిని ధ్యావించుకే మన కర్తవ్యము, [8.2] విశ్వముగకు విష్ణుకరుణయే కారణము. నంపూర్ణ భక్రిభావముతో కొలిచిన మాధవుడు మనుసగలడు. హరి 'సేవాపరుల కెల్లస్పుడును చింతలేదు. అక్ష్మీరమణాధీన మనోగతి (8.81) తోజలిళాయిన్‌ జక్రపాణిం, జగదవన పరున్‌్‌ జంభ సంభేది వంద్యున్‌. [8-29] కొలవవలెనట. ఆరుణుడు పంచేం[ద్రియముల నడంచి పంచాగ్నిమధ్యమున హరినిగుజించి తప మౌచరించెనట. [8-11] నాదిండ్ల అస్పన “*రాధామాధన నుం(క్రలిథికమతి" [1.80] యగుటచే మల్లన యమునానది పావనగుణసంసన్నతను [8.82], (్రత్యేకించి నుతించెను. యమునాతటిని మహర్షులు 'నై కఠలింగములు నిర్మించినటుల వర్జించి తన క్రై న భక్తివి పరోక్షముగ (ప్రతిపాదించెను. యమునానది జన్మ పరంపరాఘ లఅతికా మూల చ్చేదనోపాయము, మోత్యప్రదాయకమ్ము ఆ సై కత్మశేణుల వసించు నరుని కెట్టి చింతలును సోకవు, [8.88] యమునానది మహిమాతిశయమును పర్షించుసంధర్భమున సూర్యుని వర్డిం చుటలో సూర్యనారాయణ స్తనము ధ్వనితము. సూర్యుడు పూర్వసంధ్యలో (ప్రజా పతి; మధ్యందినవేశ మహేళుడు సాయంసంధ్యలో సరంధాముడుగ (వ్రజ్వరిల్లు చుండునుం,:

06 సాహిత్య విభాగము శా, "రేపుల్లామర చూలి చందమున నంక్రీడించి, మధ్యాహ్న వే భాఫూ ర్రింగన కాననీధర ధనుర్హాలిత్యము ల్బ్చూపీ, ఈ మాపుల్మాధవ లీలన్వెలయు నమ్మా ర్తాండుంతో యమ్మా! ని న్నే పుణ్యంబునంగాం చెనో | యతని పెంపింకశేమనన్‌ పావనీ! 889 (వచండుడు ిమూలర్తి స్వరూపుడని పురాణములు చెప్పుచున్నప. !1 కావ్యమున నుల్లన మహేశ్వరభక్తి అవృనకొరకు వైష్ణవ (ప్రన్తుతులు నమాన్యప్రాధాన్యముతో నభిఐర్డింపబడినవి. నాటి కృష్ణరాయలకు అతని ఏలుబడి లోవి వారికి పరమత సహన ముందెననుట (ప్రసిద్ధము గదా ! ఆ విషయముదే రాజ "శేఖర చరిత్రలో నెల్ల యెడల ద్యోతకము. శా క్తము :._ మల్లిన తన కావ్యమున శివ కేళపుల కథఖేదమును పొటించినరీళిగనే కార్త పిద్ధాంతములను; రహన్యములను గుప్తసరచెను. శక్తిని విర్ధేశించి చేయ నుపా ననా విధి శాక్రమగును. హ్యసప్రకాంతము; నిత్యజ్యోతి స్ప్వరూపమునగు సర తత్తభావము విశదముగ వర్షి ౦పదిడినది. యేన అన్య జేవతానామ కీర్రితిం జన శకోటిషం త్యనై సవ భవతి (శద్ధా (శీ జేవీనామ కీర్త నే చరమే జన్మని యథా శ్రీ విద్యోపాననో భవేత్‌, రువ రండ పురాణము] ఇతర దేవనాను కీర్తనము కోటిజన్మలయందు. చేసిననారికే శ్రీ విద్యో పాసనానక్తి పిద్ధించును. అటుల పిద్దించిన నది చరమ జన్మమని భావింసవలెను, 11. ఏషబహ్మా చవిన్హుళ్చ శివః స్కన్గః (వజాపతిః మ హేన్హోం దనదః కాలోయనుస్పో మోహ్యపాం పతిః __8 (బిహ్నేళానాచ్యుతేశాయ సూర్యాయాదిత్య వర్చసే ాన్వతే సర్వధకియ రౌ(ద్రాయ వపుషేనమః, 10 రామాంయుద్ధకొండ-ఆదిత సహృదయం .

రాజ'కేఖర చరితము _ శై వమతము 87

మోకసంపాదఠము, గువ్తతమమునగు “శ్రీవిద్య' విషయము రాజశేఖర చర్మిత్రమున (పస్తావింపబడినది. స్టూల్యవదింధ కథాథాగమును (గ్రహించి శ్రీ విద్యో పాననావిషయమున కన్వయింప (వయత్నించుటకం కొను, కవి నిజిజ్ఞాన(సవృ త్తితో నహృదయులకొణకు, తాను నం(క్రమింవచేసికొవిన విద్యావరిజ్ఞానమును (ప్రస్తా వించుచు వచ్చిన సన్నీవేశముల చూతము.

కథాన్వయము :

కావ్యము మూడాశ్వాసము కలకి. మూలాధార వివాసిన్తి సూక్మరూపిణి, కోటిసొదామనీ (సభయునైై న కుండలిని, స్వయంభూలిం గమును వలయసార్థ్మ్యతయ ముతో చుట్టియండును. “ధ్యాయే త్కుండలినీం, సూత్మిం మూలాధారవినావినీ[, తా మిన్షదేవతారూపా౦ సార్జ(తివలయాన్నితామ్‌, కోటిసౌదామనసీ థాసాం, స్వయల భూలింగవేష్టికం”” ఆ మహాదేవిరూనమును మంత్రముతో లేవి సాధకుడు సచ్చిడ నందస్వరూపు డగును.

స్వాధిష్టాన మజీపూరమ.లనడుమ ర్యుద్యగ్రంధి, మజిపూరః అనాహతములు మధ్య విష్షుగ్రంథి. అనాహత విళుద్దములనడుమ (దిహ్మ(గ్రంథి ఆనునవి కలవు. మాతృకాచ్యకము సోమసూర్యాగ్ని స్వరూపముచే మూడు ఖండములు.

కావ్యమున (స్రభమాశ్వానమున రాజశేఖర జననము వలయ్యత్రయమున రు(ద్మగంథికివి ఖండ్య(త్రయమున అగ్నిఖండమునకు నన్వర్థమగును. రుద్రనహి మచే కమారోదయము జరిగినది. ద్వితీయాళ్వానమున విశంకటుడను దనుజుని మాయలు రాజశేఖరుడు జ్రైత్యువి మాయలను భంజించుటయు;. నాయిక కొంతి మతి (స్రథమనందర్శనము అను కథావిషయములు కలవు. తృతీయాశ్వానమున. అరుణుడను (బ్రాహ్మణుని విన్ణుమ్నూర్తిగుజించిన తపస్సు కలదు. ఇంతటి కథాభాగ మును విష్ణుగంథికిని, సూర్యఖండమునకును సమన్వయింపనగును, మాయాభంజ.. నము, విష్ణుమూర్తి (స్రస్తుతి ఇందలి (ప్రధానాంశము లగును. రాజశేఖరుడు కాంతినుతిని వినాహము చేసికొను కథావిషయము (బ్రహ్మా(గ్రంథికి చం్యద్రఖండమున కును సరితూగును,

7

న! సాహిత్య విభాగము ట్‌ విద్యా,ప్రస్తావన ఫి కావ్యమున మూడవ ఆశ్వానమునం నూచక గాఢోనగుపహా సూచిత పులక (పాచుర్య! తత్త్య తత్పర యాచక సంస్తుత్య ! మంతి యప్పామాత్యా! అని ఆశ్వాసొది పద్యము, (శీవిద్యకు యంత్రము (శ్రీచక్రము. దీనిని మహా ఇవ(జ్రమనియు నందురు. జగన్మాత_స్తనద్వయ చిహ్నావిందువులు హరి హరాత్మఠము లైన చంగద్రాగ్ని తత్త్వములని (శ్రీవిద్య విరణమున కలదు. .... రాజశేవరుడు విళంకటుడను కాంధవి భక్తుడైన దైత్యుని అణంచుటక శోశిక మహర్షి నుండి మాయాఖేదిని అను మహావిద్యను పొందెను. విశంకటుడు తన దై త్యమాయలనలన నిథిన్నరూపముల పొంది రాజే శనితో యుద్ధమునకు కడంగెను. అతని మాయలను ఛేదించుటకు మహావిద్య అవసర మైనది. “కుండలిన్యాః నముద్న్భూ తా గాయత్రీ (పాణభధారణీ (పాణవిద్యా మవోనిద్యా యస్తాం "వేత్తి సవేదవిత్‌ ,” (యోగ చూడామణి కుండల్సినివలన పుట్టి ప్రాణాధారమైన దానిని “గాయత్రి (ప్రాణవిద్యయన్ని మహావిద్యయని 'పేర్కొందురు. విశంకటుడు మహోకొ?ిని శరణు వేడి అభయ(స్రదానముచేయ ప్రార్థించెను. అప్పుడు భదకాళీశ్వరి రాజశేఖరునుండి రాక్షసుని రక్షింప పూనుకొనినది, వంచబవ్మోత్మకమైన చ్యకేశ్వరి (శ (త్రిపురసుందరీదేవి ఇచటి రసము ఇకాంతము, ఈ దేవి చం(దకలాకిరీటముకలిగి మందస్మ్కితము చేయచుండును, “క్రాన్సువై నొప్పెడు కొడనునం[ద్రునితోడ్య కసూరికా తిలకంబుతోడ, ముడు 0 అవీ టి

రాజశేఖర చర్మితము - కై నమతవము 9 మోమున లే నవ్వ మొలకతోడ శాంతరూవరబు గ్లై కొన్న శంభురాణి.”” [24070 (పత్యక్షమైనది,

మంగళ్ళనదమగు “జయ జయ' అను (ప్రారంభముతో దండకస్తుతి కలదు, ఇది స్రోతసరమైనది. ఇందు ఈమె అనళ్వరి, కల్పవల్లి: శాతోదర్సి భవానీ, నమ్మోదినీ ఫాలనే్యత్ర కాకంభరీ, నేశవతీబాల) చండముండామరారాతులచే నెత్తురుల (గక్కించినది. వారి మస్తకముల ఖండించి నిజహన్తముల పూనినది. "ఘోరాసురుని మూర్థము పాదపీరము గావించుకొన్నది, శుంభని-ళుంభుల శూల ముల (ద్రుంచి ఉవ్వెత్తుగ లేచు (క్రొన్నె త్తురుల (గోలినది, దుర్హువిద్రుంచి దుర్గాి ధానమును పొందినది. శాకసంస పత్తితో కౌపాడి శాకంభరి నామవిఖ్యాతి పొందినది, వేదముల నన్నింటిని కాదనిచెస్పి తనకని (ప్రత్యేకవేదముము నేర్పరచుకొనినది. ఈ దేవి రూపఛాయ “తమాలప్రభానీలము, కటిసీమయందు కోణమాణీక్య ఛాస్వ చంబరముము ధరించినది.

ఫ్రీ మహాకాళ స్తోతము మూలము,

“ఖడ్ణ్డం చ గబేషం చావ వరిఘానీ చూలం భుళుండీం శిరః

ఛాఖం సందధతీం కరః (తిణయినాం నర్యాాంగ భూషపాభ్య తాం

న్‌లాళ ్రద్యుతి మాన్య పాదందశ కాం సేవే మహాకాళికాం యామస్తాత్‌ స్వవీ తే వారా కమలజోవాం తుంచుధుంక్షై టభంి “ఫీభత్సమింద్ర సీలాభగుణ మని" అలంకారళా స్త్రములు చెప్పుచున్నవి. నవావరణములయందు అయిదన అనరణము బహిర్జ్షశారము. ఈ చ్యక్రము నకు భీభత్సరసము (ప్రధానము, ఇది దశావతారాత్మకమైనది. వారిలో నర్వమృత్యు (వళమని నర్వసౌభాగ్యదాయిని అను వారలును కలరు, విశంకటుని మృత్యువారి నుండి తప్పించుటకు; నాయకునకు సర్వసౌభాగ్యముల చేకూర్చుటకీ -రూస స్తాకా శ్కారము సంభవించినది. శురువి౪ద రత్నరాగను రౌ్యదమునకు సంకేతము. ఆరన ఆవరణము; రౌద్ర రస నిస్థము, -ఇడి సర్వరజెకర నామము కలది, దళావకారాత్మకములలో వర్వరక్షాన్వరూపిజీ కలదు. “శోణమాణిక్య భాన్వక్కటిచేలవై' అను విశేషణము లోని థానము, విశంకట దానవ రజ్షెన్వరూపిణి రూవ నిర్హేశకచు కావచ్చును.

100 సాహిత్య విభాగము దండకమున పదున్నైదు నంజోధనలు, పదున్నైదు విశేష్యము లుండుట గమవింసదగిన విషయము. (శ్రీవిద్యమం(త్రము పంచదశాకరి. జయ జయః జగదీశ్వరి ?

1. సంతతానళ్వరీ? విశ్వదై శ్వర్య సంకల్పనా కల్పవల్లీ,
2. కృపాపుల్ల మల్లీ మళల్లీ, రి కృతోల్లాస యోగీళ హృచ్చంచరీకా. శీ. విసంచీ నినాదాను మోదా.
3. నదారాధ నోద్భూత కొతూహలాయ త్త జంభాసురా రాతి కాతోదర్‌-
4. ముఖ్య లేథాంగనా మండలా. 7, వుష్పవత్కుండల,
5. కుండల[గ్రానుణీ కంఠహార (ప్రియంబావుకా. శి. భావుకా (శేజీకా భావుకాపాద నాయత్త చితా. 15, మనోద్భృగ్విధా క్లాతవృ శ్తాం 11, భవానీ.
6. భవాపీఠ ఖేద్యద్రుమూలచ్చ టాచ్చేదినీ, 18, నిత్యనమ్మోదినీ. 14, విగమ వినుత శంభుకళ్యాణ వేకాబలాల్డ లి కోణాక్షఠ(ధ్రాంతి కృత్ళాలు నేశ్రా. 15, సదా నచ్చరి(తా. అను సంటోధనలకావించి, “భవారాతికిం (ప్రీతి గల్పించు నన్నాళతియున్‌ సిష్ష కావే అవి కథావిషయ మన్వయింపదిడినది. తరువాతిభాగము. దేవి లీలామాహాత్మ్యములు వర్డింసబడినవి. అందును. విశేష్యములు, సక్రీయలు సదునై దేయుండి ఆయా (క్రిదూంతములై యుండుట విశేషము, 1. నీలవై, 2, చేలవై: 8, వాలవై. 4. ఇల్లాలివై: 5. శోధాకరా, కి (గ్రక్యవే. 7. పూనవేః 8. పెన్దిట్టవైం 8. ఉన్నవే. 10. నొంపవే, 11. (గోలవే [2 చెందవేే 18. పొందవే 14. కాఠంభరీ, 15, ఓ అమ్మా. ॥

సాంఘిక వ్యవస్థ 101 ఛ్రీవిద్యతో పంచదళవీజములు కామేశ్వరీ మొదలగు వదునై దు విత్యలుగ నున్నపని ఆర్యోక్తి. ఇవి శుడ్డ పాడ్యమి మొదలు అమావాన్యవరకు- తిథి రూస ములుగ నున్నవి. అనగ పదువ్లైదు నిత్యలు, నదునాణవది నిఠళ్యకలంఅవాకల, ఈమె లలిళాదేవి.

దండకొనంతరము శార్టూలపద్య విశేష్యమున కాంభని స్తుతి కలదు,

“త్రల్లీ 1 శాంభని। లోకపాననీ) సముద్యదృ క్‌తో నెవ్వడేన్‌ హ్యాల్లే ఖన్‌ భవదీయ మంథత్రకలనా ఒహీనస్టితిగాంచు” అను వినుకులు గలవు, హ్యాల్లే అనగ *హ్రీం' కారము సరమేళ్వరీ వాచకము. మంథత్రశాస్త్రమున దీవికి మాయా వీజమనియు హృళల్లేఖా మంతమనియు సంకేతము. “(ీంకారీ, (హీమతి, పహృద్యాహేయో పాధేయ వర్డితా' అని లలితా సహ్మసనామమున కలదు,

వినుతుల నందిన భవానీదేవి రాజశేఖరున కఖీస్పితముల నెరవేర్చు నొక్క దిన్యమణి నిచ్చి, తాపసుడు కొల్పోయిన కుమా_శైను ఒక యోగివి కొవివచ్చి యుచ్చునని పలికి అదృశ్య యయ్యెను. యోగిని రూననర్షనమునందును ర క్త తిలకము, విభూతి; మాజిక్యమయ వీణ అను విషయనులు గనునింపదగిన యంళనము లగును.

ఇట్లు కాన్యాద్యంతము (శ్రీవిద్య (ప్రస్తావన యొడనెడ గావింపబడినది.

సాంఘిక వ్యవస్థ ఖ

చేళకాలసరిస్థితుల ననుసరించి సాంఘికవ్యవస్థ మారును. కావున నొక విర్షిష్టకాలమున ౦దలి సాంఘికపరిస్థితిని సమ్మ్యగ్రముగ పరిశీలించి చెప్పు సాత్యుము శకి న్వల్బములు, ఈ విషయమున కాయా కాలములందు వెలసిన కావ్యము లప్పటి సాంఘికపరిస్టితుల తెలుపుటకు కొంతవణకు తోడ్పడును.

రాయలయగమున సాహితీపీరము నలంకరించిన కావ్యములలో రాజశేఖర చర్మితము ఒకటి. అం దా కౌలమునాటి యాంట(ధ్రుల బహుముఖవై భవము, విజ్ఞాన వినోద వై విధ్యము స్టూలముగ నవగత మగుచున్నది.

వర్ణవ్యసన్థ:__వృ త్తుల ననుసరించిన వర్డ్‌ విభజన మాదరింనదిడుచుండెను

బాహ్మణ త్యతియ వెళ్య కూ దులను చాతుర్వరము స . కదాహ్మాణ కలలు వ్లైర్య గ్య వ్‌ గరదు$ ర రౌలలు ఖా శం కి క్‌ క్‌ కయలటీ జీ.

182 సాహీత్య విభాగము

వేదసళనము: శాస్రసనూలోచనము, ఇందియసంయమనము, సదాచార వృత్తి (బాహ్మణధర్మములు. [8.0] పాడిసంటలవలన నధికొదాయమున్నను గర్వింపడు. అనసరముకన్నను నధిక (ద్రవ్యార్షనక్షై (పయత్నింపడు,. అతనికి స్వార్టనమే నంతృప్తిదాయకము. మితవ్యయము శేషభాగగోపనము చేయుటయే. వారి కర్తవ్యము, తమ ధనలోసమునకు దై న్యమును; పరుల ధనార్జనకు నీర్ష్యను వారెరుగరు. పరులకు హృదయవిదారకములగు పరుషభాషణల నాడరు. సర్వభూత దయ-వారి నహజగుణము. (0-10)

అంకేవానుల కన్నమిడి ఆన్నూయబోధ , గావించును, శాస్రరహన్యముల వెల్లడి చేయును. మఖిములచే సురలను నితర కృత్యములచే భూసురులను సంతోష 'పెళ్టైడివారు. (8.11) కాస్రపరిశోధనలయందు. (సజ్జ చూపెడివారు. పురాణేతిహాన పారంగతులు. కావ్య నాటక సరిశీలనాదతులు. [8.20]

క్ష్యుతియలకు రాజ్యపాలనము (దాహ్మణాది సకల (సజారత్షణము విహిత ధర్మము, వీరు (వ్రతిసకులు నిజరాజ్యమును కనయనట్లు రాజ్యరతణము చేయు ధు. (సజల భ(ద్రత వీరికి నరమలత్యము, ఎదురు చెప్పనివారు శ్యతువులై నను వారిని గొౌరవింతురు. ఎదిరించినవారిని నణగ్యదొక్కుదురు. రథ గజ తురగ పదా తులు రాజునకు చమూ విధానము. కవి కుటుంబమున కతడు కర్చిశాథి. [1254] రాజు తన పూర్వభూపతుల యశస్సు నార్జించుటకు యత్నించును. [1255] (పజల కౌవద్పాంధవుడు అవ్యాజ బాధితుల సరుషవాక్కుల వినగలిగిన క్షమ యితనిలోవి గుణవిశేషణము. (2.16, 21]

_ వైష్యలు లక్ష్మీప్వుకులు. వీరి గృహములు కనకరాసులకు కాణాచి, సస్య ములను గాదెలలో నిలువయుంతురు. ఒక పోకళు వుళ్సైడమ్మినను కొన్ని యగము లకు తరుగని ధాన్యములు వారి కుండును. [1.50]

పౌరులు వినోద్యస్రయులు, పృష్పములయందు (సత్యేకాథిమానము కోలవారు చూతలకాగృహములు, [24166] పువ్వు జప్పరములు [2-17]. వారి వినోద స్థానములు. లకా తోరణ నూలికాలంకృతంబులు నవరత్న కీలితహర్మ్యంబులు వారి విడిదిగ్భృహములు.

చందనకొవులు (2.184); జీలుగు వలునలు [2.158] వారి వస్త్రములు (కొత్త చెంగావి దుస్తులయందు వారికి (ప్రీతి యధికము.1! (2.168)

స లై ఆంధ్రుల సాంఘికచరిత్ర. పుటం [08

సాంఘక వ్యవస్ద 108 కలమాన్నము, ఘృతము, ఊరుపిండ్లు వీరి కిష్టముగు నాహారము. భోజన

పంక్తిలో నందిళ్ళు వడ్డించుట కలదు, [2127

ము, కలనూన్నంబు, ఘృతరబ్యు వాయనము శాక (వాతముల్‌ ని

వీండివం- టలు, పా భ్రేనియ, జన్నుు, వెన్న, యిడి్రి, యానా, లుక్కెరలే్‌ " చక్కారల్‌ ,

ఫలముల పానకముల్‌ , రసాయనములం, బళ్లూరుం బిండ్లూ, రుంగా

యలు, బజ్జల్‌ + దధిపిండఖండములు, నంచావిర్భవిం చెం దగన్‌, (127)

థో జనానంతరము కదళీఫలములు తిందురు6 [2.181]

తీరకసమయములం దుబుసుపోకకై రాచిలుకల 'పెంచెడివారు. *నుది మెచ్చ సీకుబుసు పుచ్చున్‌ నెచ్చెలింటోలి, యీ రాచిల్కంం గయికొమ్ము” [2.102] శ్రీలు

మాటపోరులయందు చతురులు, .

ఉ, కొమ్రలు వీడంగా, బిగువు గుబ్బలు వల '్రకుజబాజుం బయ్యెదల్‌ గవూచు రత్నకంకణ రుళంరయుళనాదము మించహా_న్తముల్‌ (తివాచుం గానుదిగలెలు చలింవణ వేచని తోడివారితోం జెవుచు, నద్దిరా ! యనుచుం జిట్టలు మోటుచు నంగడింపుచున్‌.

(+-46]

త్రీ అలంకరణ ప్రీతి కలవారు. నొసట కస్తూరితిలకము, పాసట పీంధూరము, నాసాపుటమున (క్రొత్త ముత్తియపు చేర్చుక్క, కర్ణములకు దంతకాటంకములు, కంరసీమ నాగహారము వారి యల౦కరణవిధానము (2-౪). పెన్నెరి కొప్పుల అలంకరించుట, కన్నులకు కౌటుకలు తీర్చుట, రత్నపుసౌమ్ముల తాల్చుటు)ు ముక్తా

హారము ధరించుట) పైడి పాదుకలు తొడగుట; వారి వేషళూషణము.లు [8-92].

మేఖలంతో నందెలు ధరించెడివారు. *కటీ(దట హాటక మేఖలా సమభ్యంచిత

కింకిణీరనము నందియ్య మోతలు సందడింసగా”, *మంజీర పృంజ మంజుల సంజాత

రవము చెవుల చవులు ఘటింవన్‌ి [2 1670-

104 సాహిత్య విభాగము

ఆలంకరణములయందు దృష్టి తగులకుండునట్లు చిటిబొట్టు పెళ్టైడివాద. మగవిడ్డల కందెలు వేయుట, నొనట రావిచేకు బొట్టు నుంచుటి యానాటి ఆచారము.

శ్రీలు పుట్ట చెండాదెడివారు [1.45]. (క్రీడలయందు కలహమున కల్పించి సజ్జనులవలె సంధిని కలిగించుచుందురు [1.47]. పురబాహ్యప్రదేశమున [క్రీడా శానన మొకటి (సత్యేకింపదిడియుండును. అచ్చట శుక ళారకా కిన్నర ద్వంద్వ ములు వీనోదించును [1.71]. రాచిల్కలకు దొండపండు పెట్టుట) చూతపోతముల పాదులలో నీరుపోయుట, తోడి కన్నియలతో సురపొన్నల నీడలలో కూడి యుండుట, బృందావనములను పెంచి యట తిన్నెలమీద దుగ్గుణ పెట్టుట, బాలి ఈల క్రీడావి'శేషములు [2485] తీగయుయ్యల లూగుదురు [2-1482. పసిడి బుజ్జట కొమ్మళి చేతబూని తోటి సబులతో క్రీడింతురు [2.158]. చిల్కల కొల్కులందు చారి పూరముల నించి పూధూళ చిమ్మునటుల నొకరిపై నొకరు చల్లుకొనెడివారు. [2-15 [21603.. వారి విలానకేళు లానాటి పజల (పకాంతజీవితమునకు శవళివింబిములు,

లింగ్యపతిష్ట మూర్త్యాభిషేకము పుష్పార్చనము, ధూపదీప నై వేద్య నమ ర్పణము, ఆనాటి పూజావిధానము [1.66 78. గాజు కుప్పెలలో దీపము వెలి ించెడివారు [1-78). ఇది యానాటి యాచారము.*

[ప్రజలు విలాన్మసియులు, తాంబూలసేననము. వారి నిత్యకృత్యములు, 18-162). నుగంధ్యద్రవ్యముల విరివిగ వాడెగివారు [2.82). తస్తూరికా కాలా గర్వనులేవ సౌరభము లా(్రాణించుట వారి విలాస విశేషము [2.188], వార శాంత లు౦డెడివారు.

'దేవతానిలయముల మర్దళ నృత్యగీత (క్రీడావిధములును: శుకచంచువుల పోలిన శిల్పవై భవముల రత్న ఖచిత స్తంభన లుండెడివి. మిక్కిల్‌ యిన్నతవ్సు బైన గోపురనిర్మాణము లుండుట ఆనాటి వాస్తుళిల్పాది కళావై భవములకు సమ్మగ సాత్యము. (1-72)

ప్యుతోదయానంతరము సూతకదినముల పుచ్చుట వారి సాంఘికాచారము. 80) బారసాల, ఉగ్గులు పెట్టుట మొదలగు సం్యపదాయముల పాొటించెడివారు.

2, ఆంగధ్రుల సాంఘికచర్శిత = పుట. 860,

సాంఘిక వ్యవస్థ 105 24107) పౌరులు పుష్పలావికులతో మేలము లాలెడివారు. [1-00] వివ్హాద. శీర్మానములకు రచ్చలుండెడివి. [8.15]

వై వాహికాచారములు ;___. మల్లన; కౌంతినుతీ రాజశేఖరుల వివాహమును వర్షించునెడ నాం్రుల యాచారసాంనదాయమలను, సదాచారములను సరోక్షముగ వీవరించెను. ఈ వివాహము రాజులయింట జరిగినదగుటచే సామాన్య (నజానీకము నకు సంబంధించిన యాచారములమా(తమే (గ్రహింపవలెననుట గమనింసదగిన విషయము.

వివాహమునకు కుభలగ్నమును నిర్ణయించి శుభలేఖ (వ్రాసి దానితో సకల చింధుమితులకు నాహ్వానపత్రికల పం'పెడిణవారు. తోరణమాలికలతో సింగారించి ఈంగవల్లులతో, కడదళ్నీస్తంభములతో వివాహమంటపము. నలంకరించెడివారు 14-158)

'నైరం్యధ్రులు నవోఢను సింగారింతురు. సం పెంగనూనెతో శిరనంటి గంధా మలకము సెట్టి కమ్మని సన్నీట నజ్జనమార్చి వెలి పట్టుపావడతో తడి యొత్తుదురు చెంగావివస్రముగట్టి (క్రొవ్విరులు. తురిమి కస్తూరి అలది రత్నభళూషణములక్తై "పేయదురు. [8.168]

• కొహళ సటాహభేరుల మంగళనినాదమలు మిన్ను ముట్టగ (బ్రాహ్మణుల ఆశీర్వచనారావము (స్రతిధ్వనించుచుండును.

వివాహము వధువునింట జరుగుట అనాటి యాచారము. కౌవున వరుని వధువు తండ్రి నబంధుడై తోడ్కొ నివచ్చుమ, ముత్తైదువులు వరునకు నీరాజనము లెత్తి బంగారు వెలిపట్టురచిన కవకపీరముపై కూర్చుండబెట్టుదురు. ఈ సందర్భ మున నా స్త్రీలందరు కలసి గౌరీకల్యాణమును గానము చేయుదురట, [8.107] వధువు తండ్రి వరునిపొదనముల కడిగి పురోపాతులు వేదోక్తనంకల్పములు చదువనగా తన కుమౌ_ర్డెను ధారపోయును. వదూనరుల మధ్య కట్టినతెర తొలగిం చిన యనంతరము వరు డామెకు మంగళసూత్రము కట్టును. తదనంతరము వా రిరు వురు సేసలు చల్లకొందురు. ముచ్చటగ మూడునాళ్ళు పెండ్లి జరుగుట యాచారము. 1

నాలుగవనాడు నాగపల్లి వంచె వన్నెల్యముగ్గులు తీర్చువారు. పూజకుండల వలుప్పదురు. నున్నముల నలదిన ఐరేనికడవల నమర్తుకు, వివాహమంటసముల

106 సాహిత్య విభాగము నెల్ళెడలను దీసకళికలను వెళిగింతురు. దంపతులు హోమకార్యముల నిర్వర్తిరు తురు, [8174 178)

గురుజన వందనము కులదేవతా సందర్శనము వారు చేయ తదనంతర ధర్మములు. ఆ వధూవరు లిరువురు తమ చేతులార కల్యాణమునకు విచ్చేసిన బంధుమి.తు౯కు తాంబూలములను పంచిపెట్టుదురు. వివిధాభరణములు, చ్మికవర్ష సం(క్రాంత వినూత్నాంబరములు వై భవోపేశముగ వచ్చిన బంధుజనులు వధూవరు లకు చదివింతురు, [81809 181)

వధువుతం్యడి తన ళక్తిననుసరించి నరునకు వస్తుణాలములను ఐహూక రించును. తన కుమూ_ర్హైకు పసుష్పనక్షై బహుమతుల విచ్చుట యానాటి యాచార ములలో నొకటి. [8.185] కల్లి కట్టాబ్‌ ముత్తియమును తన కూతురుకు ముంగరగా విచ్చుబయు కలదు. ఇవిగాఠః సకలభూషణము.లు చ్మిత్రవర్షపటములు: సుగంధ్యద్రవ్యముల విచ్చుబయు కలదు,

ఇక అస్పగింతలనునవి ఈ 'వై వాపాకాచారములలో నొక తంతు. తల్లి తన: కూతునకు (ప్రబోధముల చేయును, [8.188] పుట్టినింటికి మెట్టినింటికి. పేరు (ప్రతిష్టలు తెచ్చుట సకలదింధుకోటికి పూసలలో దారముగ మెలగుట. భ రకు నను కూలవతిగా చరించు యనునవి యామె చేయ (సటోధములు, తన కుమా _ర్తెను "పెంచి పెద్దచేపినదాదిని ఆమెవెంట పంపుట యనునది రాజిగృహములయందు. కలదు. వీరుకాక 'వైరం్యధ్రులు నర్మ సఖీజనములు, హితులు, వృద్ధకంచుకులు మొదలగువారిని తమ్మపడిగెము పట్టుటకు, కుంచియనై చుటకు అడసము ఇచ్చుటకు, ప్రావడపట్టుటకు, పాదుకలు తొడుగుటకు వేర్వేరుగ స్త్రీలను పం వెడివారట, (8.82)

ఇట్లు సకలవై భనముతో వధూవరులను స్వాగతవాక్యముల పలికి వరుని తల్లి దండ్రులు ఆహ్వానింతురు) 'పెండ్లీ పమారుడు తన తల్లిదండులకు గురుజనులకు యొక్క. ఆశీస్ప్సులనందును. కోడలు కులదేవతా నమస్క్య్బృతికి పూనుకొనున్ను ఈవిధమగ వై వాహికాచరము లానాటి నంఘమన జరుగుచుండెననుటకు కావ్యము నందలి కొంళిమతి రాజశేఖరుల వివాహము ముకుర్యప్రాయమై యన్నది.

బిహుముఖ వై భనో పేతనుగు నాం్యధ్రుల ఐశ్వర్యము, ఆంధధ్రప్రజల జీవిత చృత్తవిశేషము కాన్యమున సహజముగ నముచిత సుందరముగ వివరంపబడినది.

ఛందః పరిశీలనము కేగ్ర7 ఛందః పరిశీలనము ఛందము వేదాంగములలో నొకటి.! వేదము ఛందోబద్ధము. సంస్కృత మున నమ్మన్హకాస్త్రములు, ఛందన్పహాతములు. విషయమును నియమిత వంఖ్యాక్షర ఘటితమగు పాదమున కూర్చునిధానమును ఛందస్సు" అందురు. సంస్కృత ఛందోనృత్తము లనేకములు తెనుగున కంగీకృతములు. కావ్యగౌారవమునకు కవితా (శావ్యతకు కొన్ని వి'కేషదృత్తముల పలికించుటలో మన కవులకు (వ్రత్యేకాథి చుతము శలదు. | దండకము: ఇది నంస్కటృత వృత్తభేదము, 28 అతరములకు పైబడిన వృత్తములలో దండక మొక భేదము. ఇది ఉపరివృత్తము, యతి(ప్రాసరహితిము, నంస్కృృృతములో మొదట నగణద్వయము నియమితము. లేదా యగణను. కాస్‌ తగణముకొని_యుండనచ్చును. తెలుగున తగణ దండకము (ప్రసిద్ధము. కోవి జన్మాశయ పూర్వపార మతానుసారమృు* నన హలతో (ప్రారం ఖించి తగణములలో (వ్రాయుచు గురువు నంతమున నిలిపినచో నది నంస్కృత లక్షణ నగణద్వయము పై రగణముల కూర్చుట యగును. రాజశేఖర చర్మితయం దిట్టి దండకమే కాననగును. నగణద్వయము పై రగణమును నిలుపుట యగును. కెలుగుకాన్యమున విట్టి సంస్కృృతదండక లక్షణం ముతో తెనుగున (వాయుట విశేషము, న న ర ర ర 11111 ల1'ల|౮ఆ'ల|ల౮ల|౮ జయజ,యజగ | దీశ్వరీ. నంతకా నశ్వశరీ లా

1. శిషొళల్చే వ్యాకరణం నిరుక్తం ఛందసాంచయః జో్యోతిషా మయనందై వ వేదాంగా నిషడేవతు.
2. తెలుగుథాషలోని ఛందోరీతులుంరావూరి దొరస్వామి శర్మ. పుటం 181
3. కవిజనాశయము _ వృత్తాధికారము _ వృ త్తసంఖ్య 181) పుట54. [ఉత్తరపాఠము, స్క న, హ ] కావ్యాలంకార చూడానుణి = అష్టమోల్లానము. పుట, 142.

108 సాహిత్య విభాగము అట్లుకాక కవిజనాాశయ పూర్వపారమునను ననునరించిన నృ న్య, హ శగణముపై దాని కన్వయించును. న_-, న హూ త త $10111 ల**లల!'|ల|ల| ల “జయ జ|యజగ దీశ్వ ! రీసంత | తానళశ్వ| రీ కాని పై మతము తెనుగు లాక్షణకుల కంగీకారము కాకపోవుటచే సంస్కృత లక్షణమే తెనుగున నన్వయింపబిడినదనుట సమంజసము. రగడ:__తాకాన్వితమైన వై తాకీయభేదము. మా(క్రాగణబద్ధము. యతి వియమము కలదు, ఆద్యంత[ప్రానములు నియతములు. మ్మాక్రాసంఖ్య ననుసరించి నవవిధ రగడ విభాగముల నేర్పరచిరి, రాజశేఖర చర్మితమునందు రగడఖేదమగు నుధురగతి రగడ యొక్కటి మాత్రమే కలదు. పాదమునకు చతుల్మా(త్రా గణములు నాలుగు, అనగ 18 మాత్రలు, పాదాది వర్ణమునకు 8వ అక్షరమునకు యతి. మా(శ్రాసంఖ్య (ప్రధానము. -అంఛ్యాను.ప్రానము పాటింపబడినది. 212111111[ 21] పట్టు పట్టుమని వడతుక చెంగున నెట్టు దాటనే యిది పెలుచంగన పాదమునకు 16 మాత్రలు, 8వ అక్షరము యత్నిపాస నియమము అంత్యానుప్రానము కలదు, రెండేపిపాదములుగ ద్విపదవలె కూర్పఐడును. కాని యిందు 21! పాదము లుండుట విశేషము. యతులు; యకిబ్దమునకు విచ్చేదమని యర్ధము*. ఇది సంస్కృత వద్యమున కన్వయము, తెనుగువద్యమున నక్షరమై(తి పాటింపబడును. (పొదియతి :.- 1 సీ. (ప్రాణవాయవులోని కడచె ననగ 8110. 1 సీ, ప్రాణ సభీరత్న మర గాను గెంగేల 8.171. 8 ఉ. (ప్రాణము ప్రాణమైన తనయామజీ నప్పుడు జేరబిళ్ళి యిం 8187. అణ ర శనినినా

ఛందః పరిశీలనము 108" శీ గి. (పాణ సనఖులును కత్యాంతరములు గడచి. 8.218, 5 గీప్రాణ నధి పల్కు పల్కుల పగిది చూచి. 8148. 1 సీ, (ప్రాణము (ప్రాణమై పాయక నిను కూడి 8.201. 7 క పని పాటలు విన్నవించు (ప్రాణేకన 8.214 8 ఉ. వాదనం-బెచ్చట జూచినన్‌ శివ నమీహిత పుణ్యకథాను కీర్తనం 1702 $ ఉ. వై భవం-బుప్పతిలన్‌ ధరామర నముత్కరముం విలిచియిచ్చి 1-88. 10 ఉ. ఆహమికల్‌ హరింపుడు నిరంకుశ వీ[క్రమకే? చూపను 81. 11 సీ. నొష్టాంగ వినతులు నాచరింప 2104, 18 గీ. యౌవనానృుతవృషి నంట్రాప్తికొలకు 8.78, చావని ల వాసో నిత్య సమాసయతి :. పీ, ద్వీపాంతరంబుల తెజగు లాకర్షించి 220. దేళ్యనిత [| సమౌనవి్యశాంతి ; 1 చ (క్రింక్యాఅిపిన (క్రొవ్విరిం దొలుత నించిన వేడుకకోసితాన 2 (క్రంమ్మజనొక సంచర దృ్ర్వమర మంజరి నల్లనజూచి కోయంగే 2147. విత్యయతి :.._.. గి, అరుగుదెంచెంనిట కుమారిక నన్ను నెంతేని గార 68-145 అథండయిళి 1. 1 గీ సౌఖ్యకరణ కరమగు నావంచి కొఖ్యపురము 1-44. 2 రం నును పలుకులచే నున్నతిం గెరలుచు 2140, ఏ ఉ. మ.కావనికొదు దై క్యకుల ఘస్మరళాత కరోర చ(క్రధా 884. 4 క. లసమానము లూళ్లునూలటు అర్దము గాంగకా 8185. శీ. యతిర్విచ్చేద సంజ్ఞతా = వృ త్రిరత్నాకరము. (ప్రథమ అధ్యాయము సూ. 12 పుట. 18-

110 సాపాత్య విధాగము [అభిండ శబ్దములుగ థాసించు సందర్భములకుమా(తమే యిది చెల్లునని “బ్చేనన్నఉి" వంటి పదములలో హల్లానకు యతి కూర్చుట అభిండయతి కాజొల దని కొందర మతము. కాని కవి (స్రయోగములుండుటడే నియ్యది (గ్రాహ్యము.] చతుర్జీ విరామము :__చతుక్టీవిభ్తక్తి కై, కయి. ఆను రూపమున రెంటి “యందుఉభయ యతి చెల్లాను. ఉ అ_మ్మక్కవనీ విహారమునకై చనుడెంచిన వంచదాణుడే 2172, గి. వేది-డై కుమారిక తెమ్మని యవటి కపుడు 8102. ప ప్రానము _ రెండవయక్షరము (ప్రానము. అభేద్యప్రానము ;.___ శే ఉం సాళవ.... ధరుం, డై అవణాబ్టి. .. కుండాల విళాన.... కే ఖాలలికాంగు అడై 100 2 క శీలవదాళి ,..క, సాళవ....ను, ద్వేల స్పర్శ....త్త కై 9లోక్య.... తికా -ా = వ ఇ కా కేళీ ...యో, (పాలేదా....సోో వే లావజ్య....నన్‌ జోలల్‌ ... = =... మఠాల్‌, 2-4. (అని చింతామణి పాఠము.) 8 కా. కాళీదత్త....దం; భోళ్ళికూర ....ముల్‌, (గాలకా,... ములొ దోలుకా లె క్‌ న్‌ ఎం గడా 229. శీ ఊఉ వాఠిస..్యమ్మహీ,. పాలక... మ, క్క్యాలభుజంగ....మ్మహ్మ కా? న క్‌ ఎ కురోజ....కికా 200. క్‌ కా, కాళీదై వత.... రే భాలాలిత్య....ధా, రాళస్వచ్ళ కా, కాలాగర్వ ... నే. క న్న లా ఇగ. “6 మృత్త. ఓలవెట్టు.... పూ.ధూళింగన్పుచు.,, అక్సా వాలి రువ్వు....లో గేలి న వై దేలుచు...చుకా. పా 7 ఉ. మాళన....పం, శీలలంగా .. రే, థాలలికాంగ....భూ, పాలకు.... కుకా, క్‌ క్ష 0100. 6 తెలుగుభాషలో ఛందోరీతులు, పుట. 806. 8, అస్పరవీయ భావ(వ్రకాశిక్క. పట, 108.

ఛందః పరిశీలనము 111 ఉభయ్యప్రానము : __ 15, కనిచేర ని సనుపున....లాః వనిడాత.... జ్కా (వ్రణుత.... చుక వ్ర 2 క. అని పలికి ...క, (పణామ ...ఖుల్‌, చనిరిట ...యు, (వణుత.. .చెకాం 865, (ప్రానవైరము:. రంజు ఉ. వీజిడి....కౌా తీరము . కం రీరవము .. కిం, టోర(గ....ముల్‌. క.5£, -ై న్‌ [చింకామణ్‌ (ప్రతిలో “పీరిడి” అవి కలదు (ప్రాసయతి విశేషము :__ గి. మంరం రన పూర సంతత మండితంబు, 8-7. యతి మైత్సికమమున _ప్రాసయతిని నిర్వహించియుండుట యిందలి 'వైలకణ్యము. అప్పకవి మళమున -నివ ఆ్యవళ స్త (ప్రాసము, యతులు - (ప్రాసయతులు [ఆలంకారిక ములు] 1 గీ, చం్యద్రధరుంగొల్బు నారాజ చంద్రుండెప్తడు. 1.78 2 సీ పలుచని చెష్కులు పలకందాతె. 186 లీగీ, సనర_మల్లి నురళాఖి, వానింటి మళ్ల చెట్టు. 1-65 4 సీ పద యుగంబున 'పైడి పాదు కలును, 18 క్‌ గీ, రాజ కీరంబునకు పెళ్లై రాజ వదన. లం101 4 గి. రళ్నమే పారె నారాజ రత్న మెదుట. 2.188 7 సి, ఈంవల్లి బెల్లియై యా వల్లి పూంటోండి భేమావి చిగురాకు లేమావి వేయింక ప్రరవ్‌ంద మొలనూలు కురువింద లవెచూడు. 90-148 శ గి, పల వాడుదు చూడుమా | యేల లీల, 8.148 శి గి. నొటుకలు (గోయుపగిది వనాలి చలిత 20145

112 సాహిత్య విభాగము 10 రగ, బాలచేత నీ ఫలములు రాలవు తలిరువోండి : వీ తలపున కన్నెర 2.149

11 గీ. నిలుపుటీంతలందో, దాని సీలవేజి. 2-16?

12 సీ, రవల పావల మద్దు రవము గులక. 11800

18 గీ. వలికెనేని _. యంచలంచలవచ్చు రాయంచ క్రద్రుష్ప, 2.177

14 సీ, నవనవాకృతి నొప్పు సవలాలగమి ఇంకి రి?

15 లయ. కంల్లోలములు, భ_క్రజనలోలములు, పావన, 840

18 అయ, త త్త-ద్బాలిశ జన (ప్రకర ఫాలతల పద్మజ, 8-40

1? 5క. లోక బున ; నిఖిల రాజ లోకవతంసా ॥ 8.607

18 సీ. ముద్దాడ వేటికి ముద్దులాడి 1. 8.106

19 సీ. కలువలు కన్నుల కలంచి యెతత్తె నొకర్తు, 8110

20 సీ, కల్పనా కల్పనా కల్ప 1 సీకు, 8120

2 1గి. విడిదిగావించి; యవ్విభు విడియంటేసి. 8. 187

22 సీ, పోయింశీమి యట మున్న కౌంతిమతి కుమారికా. 8146

సీ తై దండ లీచ్చుచుం (గందు కొనంగ, 8.171

24 పీ, విక్రమార్కునికంటె వి(క్రమోన్నతిగల, $.101

ణ్‌ గీ, అనుంగుం గూంతును విస్పుడ యనుపుమనిన. 8100

౭౦ గీ. సీరు దొలకంగ బిలికె? నన్నీరజాకి. 8.108

పై యుదాహరణములనుఐట్టి మల్లన దేశీయనృ _త్తముళలయందు. చేశీట్ము

నం[వదాయమగు (ప్రానసయతులను (వయోగించియుండుట స్పష్టమగుచున్నది,

వృక్రాదుల పటిక లి లి పధను | దితీయ | తృతీయ వృ_త్సముల నామములు మ్‌ కా ఆభ్వేనము మొత్తము

ఉత్సల 16 శక్‌ 86 87+ చంపక 16 8 18 ల శార్టూలను 18 10 10 84 మృ్తేభము 6 10 17 తి మాలిని కే ఎ | ల్లి అయ్యగాహా ఎ క క్షే లి మత్తకోకిల న 1 | లి సుగంధి న | న 1 మవోస్రక్థర ై కే 1 ల్లి దండకము లా |] న | సీసము 13 లికి 82 87 కందము క్‌ 57 77158 గతము 7 లి 20 61 ఉత్సాహము ా యా 1 1 రగడ టా | న [ వచనము (0 11 17 |

81 187 28 618

రి

వాషావిభాగము

"భాషావిశాగము (| కేస 2 చ్‌ స్తా శీ శ్తీశ టే శ ట్‌ ఉట్స్‌ా 8 ళి హే జ్‌ స షంక వలి ఇ గ [| 4 గ్‌ జ ఇల 1 భూ ఎ వ్‌ స క శ్ర 9 ఏ ఇది క్‌ తగ ఆ య డ్‌ స సలా శం 0 చ. |. 9 12 ౩2 శ న ల్గ్‌ న శీ న. యగ గ్గ? ఏ ర్తి ఈ సిర! లో 1 స్‌ ఖ్‌ ల శ్దా హ్‌ కా డ్‌ ఇజిల్త్‌ 2 ఇక్మీశె లే కీ వల కై ఎ రకం కుత్ర స్తత్ర న జపత శే లంకకి నో స! క.

శక్‌ భాష్టావిభాగము.

అచ్చులు (707019) పూర్వ నర్త మ! వ(ం0-కరుం

సంనృతము

(01086) ఇ ఉ

అర్జ నంవృతము

(581 ౮1089) షి ఒ

అర్హ నివృతము

ధి

(౧41 ౦0౧౫) న లా

వివృతము.

(00౦౫) ఆ

భాషావీధాగము 119

అన్ని ఆచ్చులకు దీర్హ మున్నది, 'దీర్హ్‌ మ అర్జ్థభేదన్ననమర్దకమైనద్‌. కావున

టీర్తము (ప్రత్యేకవర్రము. ఖు

మహా(ప్రాణములై న ఖఛ్యరి థు ఫ అను శ్వాసములు, ఘ్కురునూఢ్క ధ్య భ అను నాదములు ఊప్మములైన షృశ,పహలు నంన్కృతమునుండి- తత్పమరూపములతొ కూడి తెలుగున (వ్రవేశించినవి. =

అచ్చులలో బు, బూ, ఇ వర్ణములు నంస్కృతమునుండి వచ్చినవి. రాజ శేఖర చర్మికలో బు వర్ణముతోడి వదములేగాని బూ, ౧ వర్షములతోడి పదములు. కానరావు.

అ ఇ, అఉ ల సమాహారరూసములే ఐ, బొలు.

ఆయా వర్గాక్షేరములకు ముందలి వర్గాను నాసికములకు బదులుగ (వాతలో పూర్ణానుస్వారము (వ్రాయుట తెనుగున పరిపొటి..ఈ లేలనవద్ధతియే తత్సృమరూపము. లందును వాడదిడుచున్నది. ఇతరములై నచోట్ల. నహితము అనుస్వారము తత్సమ. ములతో (వ్రాయబడుచున్నను దానివిలువ నంస్కృతమునందువలెనే యుండును,

విసర్గ హకారమునకు నవర్డ్‌ముగా పరిగణింసవచ్చును. వినర్గ సర్వసాధా- రణముగ సదమధ్యమునందును, సమాసములందుమా(త్రమే ప్రయుక్తము. దీనికి జిహస్వాోమూలీయముగను; [(సాతఃకాలము] ఉపధ్యానీయముగను ([ఆంతఃపురము] మామే (ప్రయోగము కలదు.

వర్ణోచ్చారణ విశేషములున__ తృ;ందీనికి యతి మైైతివర్షములు, కవర్షము, ఊప్మములు, చవర్షము. మ్‌ యణ ళ్‌ లో

నన్నయ క వర్ణమనకుమ్యాతమే యతి కుదిర్చెను, నన్నెచోడుడు వర్ణ మునకు, ఊవ్మమనకును యత్‌ మైత్రి గావించెను. రాజశేఖర చరిత్రలో చ వర్ణ మునకును యతి మైత్రి కలదు.

ఇది కొంతవజకు క్షకారోచ్చారణములోనున్న భేదమును సూచించుచున్నది.

రాజశేఖర చరిత్రలో “శ కారముతోడి యతిమేతివర్రములు. క [6 మార్గ)

స్‌ ! య చ [5 మార్గ] న (4 మార్లు] కలపు.. శా, వీ-యోచాతీణ్యనివాసభూమియన లోకఖ్యాతిమించె న్మహిన్‌, “1౨కు

120 భాషావివాగము, చు, (క్రియా-జనకంటచై న ఫలంబు మాళినిడి వతః వీఠై దార్చి, 1-79 సీ, సకల తమాధృతి తము సత్త్వనంవటత్తీ 8-27 వర్ణ వినిమయము [పేంఐలు10 7212808) ఒకేసదమునం దొక వర్షమునకు మారుగ వేరొళవర్షము వచ్చును. రాజ "శేఖర చర్మితయం దీ (క్రిందిపసదములలో వర్జవినిమయము కలదు. గవ - చిగురు. 8.148 చివరు 8.107 తీగ 107 తీవ లై 140 డద డప్కు 49 దక్కు. శింకి8ి య/వ కోయిల 8.11] కోవిల 8.60 వ్విరు కము / అద్విరు _త్తము [6ల10864098 0% ౮201246409) లం అక్కట శి 172 అకటా 228 _అచ్చటకా 8.108 అచటకా 2.640 అప్పుడు 8210 అప్పడు. 8167 ఒక్కం వె28 ఒక 1.84 మున్ను కథకీ మును $.[8 దీర్హాచ్చు శ్‌ అద్విరుక్షము/హస్వాచ్చు + ద్విరుక్తము. ఏది తలి? వడ్డి భి 8 పూవు 8.148 పువ్వు 1.88 ధ్వని మార్పులలో వీ క్రింది విశేషములను పేర్కొనవచ్చును. నామాంతమున “ఇయఃకు మారుగ “ఎత్వము'* వచ్చును. (బాల, ఆచ్చిక 28] ఇయ కన్నియ శం?! కన్నె శీ 170 తేనియ 8.11] తేనె 8.111 మల్లియ 8.110 మళ 1.45 ట్‌ ! ఇయాంతములుగనే యున్నరూపములు కొన్ని గలవు. ' అందియ 1.6=- శుంచియ 84202, గద్దియ.. 1-83 గుండియ 8.214 దండియ 14% “నూనియ శిలల వీజీయ 8.100,

ఇభాషావిభాగమ్ము 12 2. పదాది హల్‌ వర్షలోనము గం 0% [16441 ౦090308220 చిగురు 2107 ఇగురు లీ140 వేయ 808 ఏయు 20 క్‌ లోపడీర్డ్‌ త [౬౦53 0 మంఠ$21 5112016 206 16086060128 లై ఖైంళ1033 ₹70ఇ61) నీలాలు [వీలములు. $81086 పటాన (పట్టముస]] శ్రఎ211 ళు న! మోము (మొగము 9.171 పూర్వన్వరము డీర్ధ్యము కాని రూపము. మీసలు లకీ (మీసములు.మీసాలు] శ. సద మధ్యవర్షలోపము (1035 0 606121 3112016) ఏటికి లైఎ1ేశథి * ఏమిటికి 8.15౪ కాన, 168 కావున 1.602 ర్క అచ్చుల వరన్పరాకర్షణ [ంఇాల! పేతయింయాగ తొడుగు శ-171 తొడిగి 8.171 మగుడు తీఎ217 మగిడి 8217 థ్‌ విప్రకర్షము (గ9890/౫15)] కొన్నియెడల ఛందస్సునక్రై విప్రకర్ష జరుగుట కలదు. చందురు 102 చందు 2.112 'పెండిలి శ్రి1?1 పెండ్లి. 8.204 7. వద మధ్యాజ్లోవము [1009౯] పదమధ్యమునందలి న, ల. డ, రలపైవి *ఉ, ఇ" లు లోసించుచున్నవి.' శవాల. (వకీర్ణ. 17) ఉం కనుగొను 178 కన్గాను - 8162 కొలుచు $ిఎ28 కొల్చు $1ఎ78 ఇం పలికి £ి22 పల్కి కలీ కూరిమి త్రి కూర్మి $84202

1లలీ కొపావిభాగము- శి వర్షవ్యశ్యయము [పంటంతా . (కీందిపడముల ' జంటకు వర్ణవ్యత్యయళూనము వై కల్పికముూం అనుధామన్సు ; బ్లన్షు- వశత నా వాడీ అనగ శిఖి సాగ లీ! 1బీ అలపు 1148 లావు ఓక? ఓ వర్ణనమీకరణము [ఉం క4[ం9) (వేబ్ళ శీ171 (ఓవేవలు నీబ్ళు కకక (వీలు పిడికిళ్ళు (67 (పిడికిలిల్యు పప్పొాచ్ళు 8.07 (పప్పొడులు మొగుళ్ళ న (మొగుణల్సు వాకిళ్ళు ఓ! 5కి (హొకీలుల్రు సంధి భ4గింక రెండు పదములను కలిపి యచ్చరిందువప్పుడు పూర్వసదాంత్యవర్థము. వర పదాదివర్ణము కలియుట నంధరీ ఇందు వూర్వవదాంత్యవర్లము సరవదాది పద్యము లు ణు 1వధానములై నవి. పదాదివీ అన్నీ అచ్చులు జ, భ్‌ తప్ప ఆన్ని వాల్టులు రొవచ్చును, పదాని. బు వర్ణము ర కుల్యము, (వాలు (వర్ష క్‌ వదాంక్యోవర్షములుగ “బు తప్ప అన్నీ అచ్చులు రావచ్చును, (బుకారాం.. తంబున కత్వంబును వ్రీవద్భావంబినగు. బాల. తత్సమ. 59 (దుకనకారమున్స, క్యాచిత్కజముగ *రొ, “లలు కూడ రోవచ్చును, నంధివిధానమును నీ (శీండివిధముగ విభజింపవచ్చును. అచ్చు + అచ్బు అచ్చు + హల్లు హల్లు శ అన్ను హవొర్లా + వాల్లు

భాషావిభాగము శేలతీ అచ్చు + అచ్చు (పాళిపదికు (ప్రత్యయము కలిని పదనిర్మాణము జరుగునపుడు పూర్వ: సదాంత్యాచ్చు లోపించుచున్నది. (బాల. సంధి, 11 నిర్జి + ఇంచు 1.18 పుట్టు + ఎడు = పుక్లైడు 1.50 నంధి రెండు పదములమధ్య జరుగునపుడు పూర్వ సదాంత్యాచ్చు లోపిం- చుటయో లేక “యి కారమాగమముగా వచ్చుటయో జరుగును. కే పదాంత్య ఉ" కారము. పూర్వపదాంత్యా *ఉఊకారము పరాచ్చుతో కలియునప్పడు లోపము విత్యము. ఒండు + ఒండు = ఒండొండు . 84175 పాడు + ఇడి అ పండిడి. 205 "పెంపు + అంది = పెంపంది £.[0 1 సదాంత్య *ఇ" కారము ;

1. ఉత్తమ మధ్యను, (పథమ వురుషలలోన్‌ భూతకాలిక సమాసక (క్రియల లోని అంత్య *“ఇకారము నియతముగ లోపించును. ఉదాన, ఉ. పు, ఏక. 'మెచ్చితి నీఫలము 1. 81 (వ పు, బహు, చదివించిరాత్మ తిఎ181 పొడిరప్పుడు. 8.167 (మొక్కింంచిరప్పడు 80.225 2, మధ్యమ పురుష భూతకాలిక సమావక్మక్రియలలోని నర్వనామ . ద్యోతక (ప్రత్యయము “వి లోపించినను తత్పూర్వ *ఇికారము నంధిలో లోపించును. 'మెచ్చితి +- అవి = మెచ్చితివ 2.141 $. అది, అవి, ఇది, ఇవి, ఏది, ఏవి అను నర్వనామములయందు, ఏమ్మి మజ మున్నగు నవ్యయములందు మరియు షస్టికికాలోని ఇకొరము, వై కల్పికముగ _ లోపించును, (వాల. సంధి. 5)

124 భాషావిభాగము మల్లిన రాజశేఖర చర్మితమున (క్రిందిప్రయోగములు మ్యూతమే కలవు. అది = అదియేల 1 84. అవి _ ఆవియేల కీ రికీ ఇది = ఇదియేమి తిఎ114ం పది _- ఏదేని శే కేం వమి=* ఏమని 24. మటథీ = మటియేమి 1.51 కిజా = చేతికివిచ్చి 1.01, చేతికిచ్చినారు 84205, క. తత్పమ నామములయందు లోపించుట లేదు. కొంతిమతి యా రాచిల్క. తి 180 శీ కొన్ని తెలుగుసదములందు లోపించుచున్నది. చేమంతీవల 2.149, పైడందెల. [-4.

• కొన్నియెడల నం! ఇత్తునకు సంధి జరుగుట కలదు. ఎటిగెటీగి. 220.

7. ప్రథమ పురుష నర్వనామ (పథమేతర విభక్ర్యంగ “ఇ” కారము నియత ముగ లోపించుచున్నది. వానింటి 1.85, వానిల్లాలై. 2.80.
8. శబ్ది వల్లవ [క్రియల “ఇ"కొారము లోపించుట కలదు, తొలకాడు. తం288.- (తొలికి + ఆడు, శ ర $. సదాంత్య దీర్ష “ఈ" కారము లోపింపదు. నీ యెమ్ముల 80.149. శీ!!! పదాంత్య అకారము:
9. తత్సమ్య్మ దేశ్యమలందలి “అకొరము లోపించుట లేధు, శివయని " ఓ ఒక యచ్చెరువు 1.800. శ ఏవార్ట్‌క “అకారము లోపించుట లేదు. అట్టిద యెంత 0.4,

థాషావిభాగము 126 శ. సదాంత్య దీర్ట్‌ “ఆకారము లోపింపదు, నాయది.. లీంక1. మాయమ్మ 2.95. 4. విశేషణ ద్యోతక లేక షష్ట్యర్జక “అకార లోపము. వైకల్పికము. చేసినట్టి 8150,. పుట్టినిల్లు $20808. మేనల్లాని తిం2కి. చొచ్చిన యిళ్లు 8,209. మించిన యట్టి 8.201. ఉన్నయది. 8.115. ఈ, వ్యతిరేకా నమాపక [(క్రియలోని “అకార లోపము వై కల్పికము. కూర్చుకయ్యో 8.150. చేయక యుండుట 1-0. 6. శబ్ద పల్లవ (క్రియానిర్మాణమునందు అకారలోపము కలదు, , ఓలాడు 8.210. ఓలార్చు 1-74. - పోకార్చు ఒ11ఓ* సామాన్యముగా తెటుగులో మొదటి పదారకాచ్చు లోపించును. కొని కొన్ని సందర్భములలో పరపదాద్యచ్చు లోపించుట కనబడును. (బాల, వంధి. శరొ, ఉదా:

మంచి + అది మంచిది 2.505. అచ్చు +. హల్లు: | నిర్హేశార్థక ఆ, ఈ, (ప్రళ్నార్హక ఏ అను అచ్చుల యనంతరము ర్య శషున, హా “ను హల్లులుతస్ప తదితరములు పరమైనప్పుడు దీర ము (హన్వమై;. పరహల్లూ. చ్విత్వమగును. (బాల. నమావ, 14)

అక్కోన 2:28. అన్నగరి 1.61.

ఇ_త్రెజంగున 110. ఇవ్విధంబున 1477,

ఎవ్వారు. 1-54 _వివ్వారి 2206

యడాగమముకూడ ద్విత్వమగుట కలదు,

అయ్యంగన 1-87.

సంఖ్యావాచక విశేషణములలోకూడ నిట్టి నిర్మాణము కలదు,

ముజ్జగంబులు 2ంర్‌7. ముప్పూటన్‌ 1.74. 1 వ్రథఠమమీది సరుష్షేములు సరళములుగ మార్చునాందును. దీనివే గ, వ; డం దు వాదేశనంధి యందురు. ఈ సంధివిధానము నికల్పము. (బాల, నంధి, 18) |

126 భాషావిభాగము రవి (గుంకకా 8.110 పూజల్‌ వేయదు 1.74 సుగుణాంబుధి దిమ్మయ 2.8 గురుకుచ వోవగ 8.110. వికల్చ్పమగుటచే ఆదేశములు రానిరూవములును కలవు. బలము చొచ్చు 2.78. చెక్కులు పలకబాజె 1.86. శ. కొన్ని యవ్యయముళలందును కలదు. ఆందు వుట్టి. -. అందు పర్వ ల శబ్ద పల్లివములందు కలదు, తల (గుచ్చి 8.21% సమకూర్చు 3.88, లెక్క'సేయరు 8.15, చనుదెంచు లైం68ి, ఏతెంచు లీఎ142 $ బృస్నవోవగకా ౬147... కొనిపోవు 2.20, 8. కొన్ని (క్రియలమీద జరుగును. కాదు సువ్వె లల. 4. సంథ్యాపూర్వక విశేషణములందును కలదు, నలుగడలు 80-158. 5, ద్వంద్వనమాసములయం దిది నిత్యము, తల్లి దండ్రులు 1.802. శద్ది పల్ల వ ధాతువులందు “ఉకారలోసము భయంవడు, విజయం చేయు “మొదలగునవి (ప్రత్యేకవదముగా నున్నప్పడు భయము, విజయము అని యుండును. హాళ్లు + అచ్చు: చెన్ళ వ ఇనప వే వరు మవ అని 4 వ్యాకరణజ్తులు (దుత నకొరమందురు, సావి నదాతమన నుండు (దుత నకొరమ్మరసూద్యచ్చులో కలియును. సౌమాన్యమృుగ పోవజా + అదిలించి = పోవ నదలథించి 2.02, “ఇంకళా శద్దిమన “న"కొారలోవము వైకల్పికము. _ (బాల, సంధి, శ్రి ఇంకిట 2.80, ఇంకేల 8.184 ఇంకనో విళుద్ధ చరితా 8.100. చార్మితకదృష్టితో చూచినపుడు *“మికారమే (వత్యయమని తెలియును. (వ్యా నం, న, పుటి. 1889) (ద్రుత ద్విత్వ_ వయోగములును కలవు,

భొష్టావిభాగము 827 ఈ పురి న్నెచట.! హల్లు జా హల్లా; [7.. వతుకో నకారమే ఎక్కువగా వదాంతమున నుండును, (ద్రుతముమీది పరుష ములైన కొచుట్కు త పలు సరళములై న గ జు డం దా బి లుగా మారును. “వై యాక్రరణుళు- దీనివ్‌ నరళాదేళశమవికి. అవ్పెడు- అనునానికధ్వవి యుండవచ్చును. కొండొకచో లోపింసవచ్చును. ఉన్నపుడు ఆయా వర్గాను నానకముగా నుచ్చరింన బడును. లేనపుడు (వాత లోఆరనున్న.' వాడుదురు. నాప్రై6 గావింపుము 1.14, గణంబులను గడలుకొన 2.78. "కొట్టం ఇజవులు 2.75,' మనుజులం జుట్టుముట్టి లిం?8ి. పోరుం దలుపు 8. ఒసంగినం బీతి చేతస్కుండవై 1-15. వగ దిరుగుట 8.68. 'పెలుచందల పడి 2.70. ఆగ మములు-(438మ69 య! శీ నగాగమము :

• ఉదంత(తద్ధర్మార్దక విశేషణము న కచ్చు .వరమగునపుడు, [వాల సంధి. శకి)" ఉదా. ఏలు నరుణప్పరము $.€, విశేషణాత్మక సమానములయందు పూర్వవనదము *ఉ వర్జ్ణాంతమై వరుష ములు పరము లగునప్కడు, వాలు(గంటి 2.178. పోటు గూతలు 8.60. పువ్వు జప్పరము 2.124. పలుకు దేనియ 8.20, పువ్వు బాన్సులు 8.18. గుణవాచకములప “తనము పరమగునపుడు. [బాల, వంధి. తి] చక్క౭దనము 1-66, దొడ్డందనము 1.86, ఉదంత అను హద్వాచకములకు అందు పరమగునపుడు (బాల, తత్సమ, 29) 1, చూ, అనుబంధము,

128 భాషావిభాగము పురమునందు 1.28. ఉదంత నామవాచకములకు షష్టి శక్తన్‌" పరమగునప్పడు. (బాల, తత్సమ. 88% మహాక్మునకున్‌. 8-11. డ్వితీయ *న్‌" తృతీయ తోడకా సంచమికంకె .పరమగునప్పడు వై కల్పికా ముగ వచ్చును. [బాల. తత్సమ. 28] మగనిన్‌ 2.110, చంథద్రునితోడ 2-87, రామునికంయె 2.11, ౪ *టు” గాగమము : ఉకారాంత కర్మధారయ నమాసములకు అచ్చు పరమగునపుడు టుగాగమ మగును. [బాల, సంధి, 28] చిగురుటాకులు 8-48. నిలుపుటీంతలు 2.157. వేల్పుటావు 8-7. టుగాగమము రాని రూపములును కొన్నియెడల గలవు. (బాల, నంధి, 29] చిగురాకు 8.70, 8.111 ేరోలగము 1-12, అఆలరులమ్ములు 1.40. క! *ర)గాగమము ; కర్మధారయ సమాసములందు “ఆలు” శబ్దము పరమగునపుడు *రో ఆగవు, మగును, (వాల, సంధి, 80] "సేవకురాలు 8.83 జపరాలు 80.226. ఆదేశములు (1001201769) క్‌ “డు పర్ణాంత వదములకు కర్మధారయ సమాన నంధిలో అచ్చు పఢనగు నపుడు 'ట్ట్‌” ఆదేశమగును, నట్టింటి 8.104 నిద్దూర్పులు 8110. ప కర్మధారయ సమాసములో “ము” వర్ణాంతములకు పుంపులాదేశము లగ్న చున్నవి. శన్వంపుమల 2.281, కస్పృరపుం దిన్నె 2.124, కన్వంపుం గొండ 2.280, కీరంపం గొదమ 2-17? గారాపుం బట్టి 8202. నిద్దపు రత్నఖిత్తి 2.2 ము_త్రైపుం గోవ 2170.

భాషావిభాగము 129

పుంపులతోపాటు నుగాగమము గల రూవములు గలవు.

సన్నపు బయ్యెద 8-78. 'హేరాశంపుం బూగుత్తులన్‌ 1.74,

షష్టీ నమాసములందు పుంప్వాదేశము రాజశేఖర చర్మితలో వచ్చుటలేదు. నన్నయాది ప్రాచీన కవులలోను లేదు. తర్వాతి కొందరి కవులలొ షష్టియందును: పుంప్వాదేళశము కలదు.

ఆమేడితము (166226+0)

ఆ్కమేడితమున విభక్తి లోపంబగు,

అప్పటిప్పటికిన్‌ 20, మాటిమాటికి 2.108, _ వారివారికిన్‌ 2160,

నాడు న కొమేడితము పరమైనపు డంతిమాక్షర లోపము కలిగిన రూపము? తలుగని రూపము రెలడును (స్రయుక్తములై యున్నవి.

నానాటిన్‌ 2.12, నాడు నాటికి 1.86,

పొదండు శబ్దిమున కంళిమాక్షర లోపము కలుగని రూసనము మాత్రమే: యున్నది.

పొదండు పొదండు 3-58.

కొమ్ము; (కొనుము) శబ్దమునకు ఆ్యమేడితమునందు కొమ్ము +కొమ్ము ౬: కోకొమ్ము. 1.87 అని (ప్రయోగము కలదు. [పొఢ. సంధి, వతి]

ఇవిగాక చెల్లాబెదరు 2.061 [చెదరు +- చెదరు]

మిజుమిట్లు 8-78 (మిట్లు' + మిట్లు]

తుళ్తునియ లు £2 [శునియలు + తునియలు]

తుత్తుమురు కలి [(శుమురు+తుమురు] మున్నగు (పయోగములు కలవు.

(ప్రాచీన రూపములు (0146 వంగు)

నమాసముల కొన్నింటియందు (ప్రాచీన భాషారూవములు కలవు. (ప్రత్యేక వదమ.లుగా (ప్రయు క్తములై నపుడు వీనిరూసము భేదించును,

జశెంజడలు లీ [4 [3ంపు] (కొమ్మించులు 8.78 (ఠొ త్త]

కొవ్విరులు లై118 [కొ త్త] నెమ్మనమున $.5686 (నెజ]

ఫి

శే్ర0 భాషావిభాగము నామములు (౫410399) కెలుగున నామవాచకములు రెండువిధములు, దేశ్యములు, అన్యదేశ్వములు. .పామాన్యముగ దేళ్యములు (ప్రత్యేకార్థ ద్యోతక (ప్రత్యయములను కల్గియండపవు, శాన్ని నామములు మాత్రము లింగ వచన (పత్యయములను కలిగియుండును, పుం. ఏక. -౦డు, -ండు; స్తీ ఏకం -అలు; న, ఏక. _౦బు; “మ్మ? “ము, పృంలింగ నపుంసకలింగ (పత్యయములు తత్పమములకు చేరుచుండును, "కాని పుంలింగమున ఇి కారాంత (స్రాతిపదికకును, నపుంసకలింగమున *ఇి'కొ శాంత "ఉ"కొరాంత (ప్రాతిపదికలకును నే (సత్యయములు చేరవు. "ఇికారాంత ప్రాతిపదికలకు మూడు లింగములందును ఏ (ప్రత్యయములు చేరవు. దేశీయనామవాచకములను రెండు విధములుగ విభజింపవచ్చును. (పాఠమిక _-చానముములు (రమిజం 095) ద్వితీయ నామములు (5600042810 ౨008) (ఫాధమిక నామములు అవ్యుత్చన్నములు. వీనికి ధాతు (ప్రత్యయ విభాగము చేయ జాలము, ద్వితీయ నామములు (కియాధాతువులనుండియు నామములనుండియు శష్పన్నము లైనవి. పాథమిక నామములు ; (పాళ లింగ వచన (_ప్రత్యయములు చేరనివి. పుం తండి £.18. మామ €.182 త్తం తల్లి. 8187 అత్త 28ీ॥ నం చిలుక 2.8] చెట్టు 1-05 లింగ వచన (ప్రత్య్మ్యయములు చేరినవి. వుం. బల్లిదుడు లెకక అల్లుండు త్రీఎ1$0 త్త కోడలు 8.228 న. అడవంబు 8.200. ద్వితీయ నామములు ; (శ్రీయాధాతువులకు కొన్ని కృత్‌ (ప్రత్యయములు చేరి ఈ నామవాచకము 'శేర్చడును. వీనినే కృదంతరూపము అందురు,

ఖాష్షావిభాగము క! 1 కృదంతములు ;

1. కొన్ని (క్రియాధాకువు లెట్టి (ప్రత్యయము లేకయే నామములుగా' (వయో శింపబడును. ఒప్పు 1-8: కట్టు 8184. చల్లు 20155, మెచ్చు 1-8. శి. =అ, కాయ (కాయ 8.187) వీ (వీగు తికి శ. =అమి చేయంమి (చేయు= 1.81] నేరంమి. 2021, (నేరుచు 88. శీ. అము, తల్లడ=ము 286 (శల్లిడిల్లు వల్‌ 1) ర -అవ్వు తగంవు 8.48 (తగు) తెరువు శ ఇ చేయి 8.228 (చేయ
2. ఇక చూడ్కి. 1-50 (చూచు 8, =ఇమి/మి, కలిమి 8.10 (కలుగు, కూరిమి 285% కూర్మి 2.172 (కూర్చు, లేమి 1-50 (కలుగు శ క ఈ (నత్యయము. ధాత్వంతమునగల గు, -చుు. -౦చు లకొదేళ మగును. అలు =క (అలుగు), కలణ 2.165 (కలుంగ్యు, నడ -5 (నడచు; రాక 8.145 (వచ్చు): పో -క 2.68 (పోవు; ఉమ్మలిక 8.101 (ఉమ్మలించు,
3. ఎట్పు ఆంటి 80100 (ఆడు,
4. -ట్పు ధాళు స్వరము దీర్చృమగును. చేటు (చెడు 122 త్య ఈంత 2157 (ఈందు. చేత 2.148 (చేయ పూం6త 24168 (హయ్య
5. పు చూపవు 2414? (చూచ్చు, తలంపు 1.76 (తలంచు, తీర్పు 2.88 (తీర్చు)? నేర్పు 8.76 (నేర్చు, పనుంపు 2.40 (వంచు. పిలుపు 1.69 (విలచు, "పెంపు 8.120 (థెంచ్చు; వలపు 2.11 (వళచ్యు, 14 వ్వ కొలువు 212 (కొలుచు ఇెయుంవు 8680 (చేయ); " పూవు 8.148 (పూయు),

[జి భాషావిభాగము 11 తద్దితములు : నామమునకు (ప్రత్యయములు చేరుటచే వేరొక నామవాచకరూపము లేర్ప డుట కలదు. వీనినే తద్ధితములందురు. ఈ తద్ధిత్యపత్యయములు సామాన్యము - త్వార్ధ స్వార్ధం మతుబర్థు మానార్దం ద్నార్జాదులను వ్యక్తము చేయును,

1. ఆరి, మిటార్‌ 1.48, సోమరి 17%, కల్లరి 2.149. 2.._.అికము, రాచఅికము 8-16. శ_ఇలి 1-లి, పెండిలి 8.17, పెండ్లి 8.201. క..__ఎడుు, పుక్తైడు 1.50, 0...._కత్తై చెలికత్తెలు 2.147, కాడు అంకంగాడు 1.45, ఎక్కుడుంగాడు 1.5. 8.._తనము? నాలితనము 2148, గయ్యాళ?తనము శి.$7, చక్కందనము. 1-08: దంటం దనంబుల్‌ 8.45, దొడ్డందనము 1-88, నిలు పేదం దనము 8-89, నెఆందనంబున $&.142, నెలవాదియనము 2.180, $.__ను ఒయ్యన 8.82. తత్స్పమములు ఆజంళ ధాతువులు ; పుంలింగము (మహత్తు) (ప, ఏక్క సం, పుం, అకారాంత' (ప్రాళిపదికకు పుంలింగ (మహ త్తు ప్రత్యయమగుడు చేరును. (ప్రాతిపదికలోని చివరి *అ.. స్వరసామ్యముచే ఉ గ మారును. నాయకుండు 1.2 నృపాలుండు 8.146, ఉత్వము రాని రూపములును కలవు, దుర్షని విం8ితి (దుర్గడు ఆనుదాని ద్వితీయ రూపము,) అటప్రాణీ వాచరములు కొన్నియెడల నీ ప్రత్యయములలో చేరి మహద్వాచక ములుగ (సయుక్తము లగును. మేఘుండు 1.28. కొన్ని “అ కౌరాంత (ప్రాతిపదికలు, (ప్రొతిసదికల రూవమున నుండును, ఉదా; దూత అసుర /అనురుడు,

భా షావిఠాగము 188 జార ఇకౌరాంత (ప్రాతిపదికలు లింగ (సప్రత్యయముల (గ్రహంపదు, కవి 16 హారి 8.28. ఎట ఉకౌరాంత (ప్రాతివదికలకు *వు' చేరును, విష్ణువు 8.27 కొన్నియెడల ండు చేరుటయు కలదు. విష్ణుండు. అయ్యి దీర్దాంత మైన “బు వర్జధాతువు (హన్వమై (గపాంపదిడును. ధాత విధాతా శ్రీలింగము (మహతీ) (వ, ఏక ---అ, ఆకొరాంతము"స్రీలింగ ద్యోతకములు, దీర్దము (హన్వమగును. ఉదా: కన్యక 8.90, ఎజ=ఈ, ఏకాచ్య_ములు కాని *ఈ కారాంతధాతువులయందలి దీర్ణము. (హాన్వ' మగును. సతి $.200, ఏకాచ్కుకములకు (హస్వము కలుగుటలేదు, ఉదా; స్తీ థి ఎయు. దీర్హ “ము కారము (హన్వ అకారమగును. మాత. నపుంసకలింగము (అ మహక్తు) (వ్ర ఏకు జ్ఞానరహితములు, అ్యస్రాణీవాచకములు (అమహ త్తు అయిన నంస్కృృత అజంత ధాతువులకు లింగభేదమును పాటింపక యీ (కింది మౌర్పులు ెనుగ్గున జరుగును, పుం_అకొరాంత (ప్రాతిపదికకు “౦బు _మ్ము, ములు. చేరును, చణంబు, విధమ్ము, వృళజము. ఎక; ఇకొరొాంతములు మార్పులేక (గ్రహింపదిడును, వారిధి 2.48. ఎట ఉకొరాంతములకు *వు" చేరును, తరువు, వు చేరవి రూసములు కలవు. వీడుద దాహం 28. బహువచన (స్రత్యయములు చేరునప్పుడు సదాంత్యవర్ణము లోపంచుచున్నది, బాహులు 1-58 (బాహువులు; కర్ములు 2,168 (కర్మువుల్సు బంధులు 1.184 (బంధువులు. ఓం ఒకారాంతములకును “వు” వర్జము చేరును, ఉదా: గోవ. శ్రీ.:.-ఆ౫ ధాత్వంత దీర్ధ్వము +హప్వమగును, ఉదా: దిశం విద్య ఈం ధాత్వంత దీర ము (హ్రైనస్వమగును, ఉదా: వది€:2.

134 థాషావిథాగము , ఎ=-ఉు ఉకౌరాంత ధాతువులకు *వుి చేరును. ధేనువు 2.107, సంస్కృత భూ ధాతువు సృప్తమ్యేక వనచరూసము భువి *గి తెనుగున (గహింపబడును. నపుం. అరవిందము జలము, వనమృు విశ్వము అనునవి సంస్కృత మకొరాంత నపుంసక లింగ్యప్రధమైక వచనరూపములనుండి తెనుగున 1గహింవబడినవి. ఆరవిందమ్‌, జలమ్‌, వనమ్స్‌ విశ్వమ్‌ తెనుగున వివి ఉకారముతో-మ్ము, =౦బు (ప్రత్యయముల (గ్రహించుచున్నది. జలము, - జలమ్ము, జలంబు. చర్మితళద్దిమున చివరి హల్లు లోషించి చరిత రూపముగ మారును 82276 == ఇ. ఇకొరాంతము మార్చులేక (గహింపదిడును. వారి 2.100, ఎ-=ఉ. ఉకారాంతములకు *వు చేరును, మధువు, హలంత ధాతువులు: పుంలింగ (ప్రాతిపదిక (మహత్తు) (న. ఏక. ఆన్‌? డీర్ధాంతము. (హ్రైనస్వమై లింగ్యవ్రత్యయము.. చేరును. ఆత్మడు, సఖుడు కొన్నింటిలో డీర్ణము హస్వమగును, కాని లింగ్యనత్యయము. చేరదు. (బహ్మ తనప్వి కొన్నింటిలో దీర్దము (హాన్వమై “& చేరును. రాజు 2.102. ఆన్‌) డీర్జాంతము (హైస్వమగును. వేధ. ద్వి ఏకం జాట్‌. (ప్రాతిపదికలోని చివరి హల్లు లోపించి లింగ్యవ్రత్యయము చేరును. బుత్విజులు, ఆక్‌? ప్రొతిపదికలోని. చివరి హల్లు లోపించ్‌ లింగ్యసత్యయము. చేరును. హీమవనంతుడు. నపుంవకలింగ (ప్రాతవదిక (్రఅమహత్తు) వ. ఏక, క్షాన రహతములై్లై న హాలంతధాతువులు లీంగభేదము పాటింసక తెనుగున వీ (కింది మార్పులకు లోనగును, ఎజ్‌, చివరి'వొల్లు ద్విత్వమై “ఉ"" వర్ణము చేరును, వొక్కు. ఎత) చివరి "క్‌? లోవ్విర్లచి లింగప్రత్యయను చేరును. జగము తరువాతి కాలమున, జగత్తు అయినది...

థాషావిభాగమ న్‌్‌ వన్‌? డీర్దాంతము (హైన్వమగును. మహిమ. క్లొన్నింైటికి (హైన్వముతోపాటు... లింగ (ప్రత్యయము చేరును. _పేమమ్ము తరువాతి కొలమున (పేమ. ఎన్‌, చివరి హల్లు లోపించి లింగ (ప్రత్యయములు చేరును. తవమ్మ, మనము చివరి హల్లు ద్విత్వమై *ఉ" చేరి తపస్సు, మనస్సు అను రూనములును శలవు ఎక్‌) చివరి వర్ణము ద్విత్వ మగును. దిక్కు. ద్వి, ఏక ద్‌, *ఉ” వర్ణమ చేరును. ముదము ద్వి. ఏకరూసమున మ్‌ లోవము నసంపదం వ్‌, *ఉ? వర్ణము చేరును. దినము. సమాసములు (60౪?00౮౪05) తెలుగునందలి సమాసములు రెండు విధములు. నంస్క్యృతములోని నమాస ముల నున్నది యున్నట్లుగా (గ్రహించుట = సాంస్కృతిక సమాసములు తెలుగు పదమ.లతో కలిసి యేర్చడుట్క సాధ్య నమానములు: సాధ్య సమాసములను మూడు 'పధములుగ వింగడింపవచ్చును. ఆచ్చికము, తత్పమము, మిశము. ఎట్టి సంస్కృత నమానమునైై నను చివర యవసరమైన కొన్ని చిరు య్‌ ర్యా మార్పులు గావించి (గపాంపవచ్చును. ఉదా: “నిలింన కామినీబ్బంద లకాంతకాంత కబరీభర సౌరభ సార నన్మిళ న్మందర కందరా నవిధ మంధక బంధుర గంధవాహం-ముల్‌ 2=45-=. రమౌంభో జాననాయ కోత్కంట నిధ్యాన సుధాధునీలహరి మగ్న న్వచ్శ నిర్మిద హృ త్తటిన్‌, 8-65. సాధ్య సమాసములను ఆచ్చిక్క తత్సమ, మి(శ్రభేదముల నాధారముగ గొని. యీ కక్రిందివిధముగ విభజింసవచ్చును. 1 ఆచ్చీక సమానము: 'దేళ్యము దేశ్యము, ఉధా; చలి = గాలి 2.15%, శెలింగన్ను 220%, తొంటి = మేనులు 1.809 పుట్టు _ వెండుకలు 1.08) మును = మావులు 1ఎరీ19 వెళ్టీ ఇ పట్టి రకీకి 'దేశ్యము ఇ తదృవము, ఉదా; నలువ . రాణీ 802, పసిడి = తామర 1.61) వపిడి = వీజీయ క106 బొండు - మళ్లి యలు 8.110. ముద్దు = మోము 2.8%.

186 భాషానిభొగము తదృవము దేశ్యము. ఉదాన అంచ - చాలు ₹-158, తామర _ చూలి 889: పుడమి = జేడు 8.10, మల్లె = చెట్టు 1-45 రక్కెస.మాట 8.40. శదృవము - తదృవనము. ఉదావి రాచ - కొమరుండు 8.148, రా = యంచ 8.102.

+! తత్సమ సమానము : ఛత్పమము = తత్సమము, ఉదా: నృటికంపు. - గుండలములు 2-84, మానంపు - రవి 2.110.

శ] మిశ్ర నమానము ;

తత్సమము = దేశ్యము. ఉదా: కీరంపు - కొదము 2-77. శేషాహ్‌ - నాలుకల్‌ 1-81, రత్నపు = సొమ్ము 8.120, లత - కూన 8-6. శత్ప్సుమము = శదృవము. ఉదా; అభపవు = రాణీ శి.2% కంఠ _ నరులు 8.94, పంచ = వన్నెలు 8.170, వాంన = దెన 8.18, 'దేశ్యము = తత్పమము, ఉదా; చిగురు _ దర్భలు 2.107, తొంటి.భవంబు 8.88, పూ = ధూ 2.160, పెక్కు. = మూర్తులు 2.157. పెద్ద.కాలంబు 145%, పైడి = పాదుకలు 2-04; మంచి - లగ్నము 8.154, వెడద = యురము వింత

శద్భనము _ తత్పమము : తదృవము _ తత్సమపులతో కూడిన సమాసములు చాల తక్కువ

ఫంన్కృతికపమానములనే యించుక మార్పుతో (వ్రయోగించుట యగును,

ఉదా: అంతిప్పరము 4.127,

అర్జదృష్టితో నమాసములు మూడు రకములు, (1) తత్పురుష, కర్మధారయ, శ్వేగు, (౨ ఐహావ్రీపా. (4) ద్వంద్వము.

తత్పురుషను. ఉదా:--అమ్ములంవాన 8.140, తేటులంపిల్లలు 1.88, 'బెక్కలంతడి £128.

కర్మధారయము. ఉదా;._._తెలి.కన్నులు 1.48; నిట్టూర్పులు 8.146; "నన్నపు-ంబయ్యెద తీం7ర్‌, ముద్దు.షట్టీ 9.ల2.

ఛాషావిభాగము శీ? ద్విగు. ఉదా:..._ఇరుంవక్కియలు 2.75, మూడు.వానలు 1-57, కోటి. తలలు 2.75, వేయింనోళ్ళు 8.180. _ విహువచన (ప్రత్యయము. లేక ముఎప్పూట 1-74 ముల్లోకము 8.87. వల్లిడ 2-64, (ప్రయోగములు కలవు. బహువీహి ; కెలుగున దబిహూవీపా నమాన్యసయోగము తక్కువ, ఉన్న కొన్ని (నయో ములు సంన్కృత నమాన రచనారీతి ననునరించినవే. ఉదా:__గట్టుంరా-చూలి శ88, నలువ-రాణి 8-09, పాలంమున్నీటించుట్టము 8.7, ఇత్యాదులు: తలిరుంటోండి శీఎ106, ఇగురుంటోండి 2.149, తలిరాకుంటోడి 8.606, చిగురాకుంటోడి 8.75 పోండి రెండవపదముగ బహ్ముపీపా సమాసము కన(దిడుచున్నది. (నాఆ. నమాస్క 8.) నన్నయలో నిట్టి సమాసము లేదు. ద్యంద్వము : ఉదా:....అత్త...మామలు $.205, తల్లి__దంగడ్రులు 1.62. సర్వసాధారణముగ (దావిడథాషలలో నందును, తెలుగున రెండుపదములి కూర్చుతోడి సమానములే ఎక్కువగా కాసనగును. మూడుపదములతో నమానరచన క్వాచిత్క-ముగ నుండును, " ఈ (క్రింది సమానములు మూడు పదముల తోడివి ఆడుగు(-దామరందోయి 2.100, కాటుకంకన్నీట్‌.కాలువ $01489 చిన్ని-పై- డందెల్లు 1.80, చిన్ని-ముద్దు.కూతు 8.194 చిలబుతంముద్దుకూతు. 0.18%, పలుకుం. దేవియంకొలకు 8.200, ముద్దుపెండ్లి.కూతు 8.225) ముద్దు-లేఎనగప్పు 2.178. ఐదు పదములలోని నమాసమును గలదు, (క్రొాన్నెల.దాలుపు.ముద్దు.పట్టి $5, ఇందళబ్దిము సమాసమున _ (శేస్టళావాచకము. ఇం్మద్రశబ్దిమునకు ఐదులు చాని సపర్యాయసదములనుకూడ (శేష్టతావాచకములుగ (ప్రయోగించుట కలదు. కీర సునాసీర 8.282, శకురలోక పాకళాననుడు 2.187, తదృవములు సంన్క్యృత (ప్రాకృత పదమ.ల్ను తద్భవములుగ రూపొందునప్తు డీ (క్రిం విధములగ్గుమార్సులు కనిపించుచున్నవి,

158 భాషావిభాగము అచ్చుల మార్చు; అహ వి ఉదా; వీణ ౫ వీజె ఆ౫అ ఉదా: ఆకొశము ౫ ఆకసము: ఆశ్చర్య ఇ అచ్చెరువు (ప్రయాణము ౫ పయనము. ఇవ౫ఎ ఉదా: దిశ *= దెస. ఉవపఎ ఒ ఉడా; ముఖము ౫ మొగము. ఊఉ ఉదా? కర్పూరము కప్పురము. బువ౫ఐ ఊఉ ఉదా: పృథ్వి ప పుగమి. బు౫ఎ ఉదా: హృదయము ౫ ఎడద, జఇొవాఆ ఉదా: గౌరవము ౫ గారవము. జౌవా అవ్‌ ఉదా; యౌవన ౫ జవ్వన. వి(ప్రకర్షవలన (శీ వ సిరి చంద్ర ౫ చందురునంటి రూపములు కలవు. హల్లుల మార్చు : వర్ణ సమీకరణము పొందినవి. ఉదా; ఆశ్చర్య ౫ అచ్చెరువు, కన్య ౫ కన్నె, కర్పూరము ౫ కస్పరము, ముక్తము (ముత్యము ప్ర ముత్తెము, వరుషములు సరళము లగును. ఉదా; అటవి ౫ అడట, జట పహ జడం ముఖము ౫ మొగము. మహాప్రాణము లల్బ,ప్రాణము లగును ధూ ౫ దూ, భష ౫ వాన్య స్ట్‌రము పహ తిరము. థా న ఉదా: ఆజ్ఞ పహ ఆన. ధ్య౫ణ ఉదా: సంధ్య ౫ సంజం వహాబ ఉదా: వీరము ౫ వీరము. య ౫ జ "ఉదా; యౌనన ౫ జవ్వన. సవాచ ఉదా: హంన ౫ ఆంచ, శంస ఉదాన ఆకాళ ౫ ఆకనమ్యు, శ్రీ ౫ సిరి హవాయ ఉదా: నందేహ ౫ నరదియము. వా ఉదాన: హంస వాంచ: కడపటి యక్షర సముదాయము లోప్‌ంచును. శామరనమ్‌. ౨ తోమక.

భాషావిభాగము. 189" లింగము (92౫౨౬౫) తెలుగు భాషలో లింగము మహద మహదృేదములచే రెండు విధములు, వీనినే జ్ఞాన వంతములు: జ్ఞాన రహితములందురు. " ఏక వచనమున న్త్రీ లీంగము జ్ఞాన రహితమ.నందు చేర్చబడినది. కొని బహు వచనమున శ్రీ లింగము జ్ఞాన వంతమునందు. చేర్పబడినది. నంస్కృృతము నందువలె శబ్దమును బట్టిగాకం తెలుగున నర్జమును బట్టి లింగవిభజన జరుగును. అన్ని నామ వాచకములకు. లింగద్యోతక (ప్రత్యయముండ నక్కరలేదు.. కాని కొన్ని నాము వాచకములు లింగ-వచన (సత్యయముల (గ్రహించు చుండును. పం, ఎడు, త్రీ =అలు, ఎత, తు ఎత న, =మ్చు, =మ్ము, =ము;- లింగ ద్యోతక (ప్రత్యయ రపాత (ప్రాతిపదికలు. ఉదా: పుం. తండ్రి వఎ1ల్కీ మామ 8.182. భర్త 8-60 వినవు 86-27, త్రీ తల్లి 8.187, పొవ 80-204, డేవి 1.184 కమారిక 8-60. న. చిలుక 2.81, వలి 2.107. వారినీధి 1.82. లింగ డ్యోతక (సత్యయ సహిత (పాతిసడికలు, ఉదా; పృం. అల్లు.ండు $=180, మగడు $=197, బల్లిదు...డు 2.44 తనయుండు 8.154 నృపాలు--0డు 8145, ఇకారాంత పుం వాచక తత్సమ (ప్రాతిపదికలకు లింగ (వ్రత్యయములు:) చేరవు. విరించి 8=?%, హరి 8670. త్రీ వా లము) ఇెలియలు. త్‌. ఒక్కత ఎతు ఓర్త 2-06 ఒకర్త 2:100 ఎాక్సె. ఒక్కతె

క40 భాషావిభాగము స్తీ వాచ్య ద్యోతక తత్సను నామ (ప్రాతిసదికలకు లింగ (ప్రత్యయము వ్లేరదు.

న. __౦0బు భయంబు 1.72, కీరంబు 2.120.

-ామ్ము, గేహమ్ము 1-85. ఎాము,. వరము 8.6, ధర్మము 8.00. వచనము (౫౮4823)

తెనుగున వచనము ద్వివిధము. ___ఏక వచనము, బహు వచనము నామ (ప్రాతిపదిక లింగదో్యోతక (ప్రత్యయముతో కాని అట్టి (ప్రత్యయ మేదియు లేకుండ 'శాని ఏకవచనమునందు (వ్రయుక్తము, (ప్రాతివదికలు బహు వచన (వక్యయమును (గ్రహంచి బహు వచనమునందు (వ్రయుక్తములు అన్య దేశ్యములుకూడ. వేళ్య ముల వలె బహు వచనమున, (స్రత్యయమును (గ్రహించి బహు వచనమున =(సన్నర్షిల్లును,

తెలుగులోని బహువచన (ఫత్యయములు, -ము, లు రు, లు -ము సర్వనామముల యందు చేరుచుండును. =యల్కు _రులుసప్పం, శ్రీ లింగముల యందు వచ్చును. నపుంసకమున కివి రావు. లు అన్ని (ప్రాతిపదికలకును లింగ భేదము లేకుండ వచ్చును.

ము, ఉపు దిహు. ఏమయు, మేము మనము ఆత్మార్థక, ఇహం. తా__ము,

య. ఈ (ప్రత్యయ (వయోగము. పరిమితము. అందట కొందు. తద్దిక (పత్యయమైన కొడువకు బహం నచనమున యి వచ్చును. “వేదకౌ..లు.

రు. పుం. అల్లు.._రు, బాలు.__రు.

శ్రీ. వెలియాండు (డ్‌_రు. లు, పుం, సురలు 8.148,

శ్రీ. కల్ల_ణ 2.150,

నం అడవు._ణ కొమ్మలు,

భాషావిభాగము శశీ!

ఎ కొరాంత (ప్రాతిపదికలకు.__లు” (ప్రత్యయము చేరునెడ (ప్రాతిపదికలో నెట్టి మార్పుండదు. ఉదా: రన్నె.__5కన్నె__లు,

శ్రీ వాచకమైన కూతురు బహు వచనమున కూతు___లు. కూతురులు రూపము లేదు. తరువాతి కాలములో “రు వర్ణముకూడ నుండును__కూతురులు, దిహు వచనమున (ప్రయోగింవదిడినవి. ఉదావ కూతునకు 8.188, కూతులు.

(ప్రాళిసదికలకు బహువచన (ప్రత్యయము చేరినపుడు (ప్రాతివదికలో జరుగు మార్చులు ఈ (కింద నీయబడినది.

1 [ప్రాతిపదిక + రు.

(1) పాళిపదికలోని చివరి వర్ణము.ఉ లోపించును.. గుండు_ గుండ్లు. ఏండు__ ఏండ్లు, _

(2) (ప్రాతిపదిక చిర _డ్‌/డు,. ఎర్‌, _లి/లు ఉన్నచో బహువచన (ప్రత్యయము. చేరునెడ వర్ణ సమీకరణము చెంది.౯గ మారును. (బాల, ఆచ్చిక. 14) సర్వ సామాన్యముగ బిహునచన (ప్రత్యయ *ల కారమే అలఘు “శ? కారముగ మారును. ఉదా: పృప్పొడి__పుప్పొళ్ళు 8.10 నాడు__నాళ్ళ 8.215, ఊరు ఊళ్ళు 8.185 గోరు.గోళ్ళు 1.107, సీరు.సీళ్ళు 1.65, వారు--వాళ్ళు 240, పిడికిలి__పిడికిళ్ళు 1.61), అంబలి__అంబళ్ళు 2,27, వాకిలి=వాకిళ్ళు 8156, దోయిలి__దోయిళ్ళు 8.176, మొగులు మొగుళ్ళు కేర్‌?

చీవర *లి" వర్షమున్నచో బహువచన (ప్రత్యయము చేరునేడ *లి వరము నకు బదులు “౦డు" వర్ణము వచ్చుట కలదు, (వాల, ఆచ్చిక 160, ఆకలి ఆకండ్లు 157.

(8) దిహూవచన (ప్రత్యయములు చేరునెడ ద్విర్తుక్త మద్విర్తుక్త నుగుమ, చెటు...చెట్లు 1.52.

నో లి

(4) మొదటి అక్షరము (వ్వా11016) మీది చివరి వర్ణములు లోపించుట శలదు, మీను__మీలు 180.

(ఈ) బహువచనము సరనగునపుడు పూర్వపదాంత్య అక్షరములు లోపషిం. చుట విశేషము,

142 భాషావిభాగము ఉదా: (క్రమ-ము..__(క్రమలు 8.162, కర్ము-వు._కర్ములు 8.100, బంధుం "వు.__బంధులు 8.164, బదాహు.వు.___వాహులు 1.5. (4) యి[యు అంత (ప్రాతిపదికలకు బహునచనమున "తు ఆదేళ మగును. చేయి/చేయు___చేతులు. _ (7) “ను” వర్ణాంతశబ్దము లకు బహువచనమున *(కు' ఆదేశమగును

(వాల. ఆచ్చిక 18) కొలను.___కొలంకులు 2.100. దీనికి ఏకవచనమున కొలంకు, అనియు (సయోగము గలదు. ఒక్క నిండు కొలకుం గనియె 2.121.

“= (8) పాతి పదికలోవి చివరి *ఇ' వర్ణ నమీకరణమును పొంది *ఉఊ అగును, (బాల. తత్సమ, 4%) పులి__పులులు 22107, తేజి.__కేజులు 2.116 -పూర్వ పదాంత్యవర్డము డీర్ధ మైనచో నీమార్పు రాదు. తేజీలు 8.101.

“ల” పరమగునపుడు పూర్వ పదాంత్య “ము” (ప్రత్మ్యయమునకు లోసమును -తత్పూర్వన్వరమునకు దీర్హము నగుచున్నది. (బాల, తత్సమ. శశి.

నీలములు__నీలాలణు 8.175.

లోవము జరిగి పూర్వస్వరము దీర్చ ముకాని రూపమున్నుకలదు. మీస___లు 8. ఇది బహుళ మీసములు ౫ మీసాలు ౫ మీనలణుగా మారియుండవచ్చును.

దిహువచనముపై మరియొక బహువచన(పత్యయము. చేరుట కలదు,

గౌరవ బిహువదనమునందు. “మీరు ప్రయోగము కలదు. “4క్రిన్సుక్రన్లా

మీరొక యింత చూచిన్న(త్రిలోకీ లోక నంచారముల్‌ పొనుగె పోవె (00 లు. షూ లాం ఆ తి ఒక బుషిని ఉద్దేశించి “మీరు' అని (వ్రయోగింపబిడినది. “అలకేలి వనములో మీరంసం టోయితిమి” 8146. రాజు నుద్దేశించి పలికినవి.

విభక్తి (౧89602౫510) సంస్కృృతమునలదు, వలెగాక తెలుగునందు మూడు లింగములందును జశ్రే విధమైన విభక్తి (స్రత్యయములు చేరును. (ప్రథమా విభక్తి: తెలుగున పథభమావిభ_క్రిలో (ప్రత్యేక (స్రత్యయములు లేవు, (ప్రాతిపదికయే (వ్రథను, వైయాకరణులు డు, ము, వు, లు__లను ప్రథమావిభక్తి (ప్రత్యయము

భాషావిభాగను కశక యగ పేర్కొనిరి, వీనిలో *డు” పుంలింగ ద్యోతకము, “ము” అమహ ద్యోతకము, “వు శచ్చారణ సౌలభ్యార్థము వచ్చినది. ల బహువచన [వ్రత్యయము. +వథమ___ ఏక ;

+లింగవచన (_సత్యయములు చేరని (ప్రాతిపదికలు.

పుం. తండ్రి 2218 మామ 8.189, గురువు

శ్రీ. కల్లి ఒ80 అత్త 204 అద్రిది 1.2,

న. చిలక 2.8] రేనువు 18-107 వాంధి 2.48.

లింగవచన (ప్రత్యయములు చేరిన (ప్రాతివదికలు.

వుం. ందు/డు. అల్లా.__ండు 8.100, దిల్లిదు;డు 2=44,

త్తీ ఎ అలు కోడలు 0.208.

న్‌. -ా౦బు,ు మమ్ము ము అడపంబు 8.200, గేహమ్ము కీంరి్‌

పురము 3కి 1వథమ__ఐహాు ; పుం. __లు తండ్రులు పాజు._లు 1-61. ఎరు అల్లు...రు. యి నేటకౌ__లు. స్తీ --లు తల్లులు 2.150. రు వెలయాండు. ఎలు కొంద.___౪జు,

న, లు పులులు 2.107 తల__ల 25

కూతురు అను పదమునందలి *రు” (ప్రథమా బహువచనమునందు లోపించు చున్నది. (వథమేతర విభక్త్యంగమునందును వీ *రూ లోవము కనబడును. కూతును 8.225, రూతునకు 8188.

(వథమేతర విభక్ర్యంగ రూపమునకు ద్వితీయాది విభ కీ ద్రఠళ్యయములు చేరును. కొన్ని (ప్రొతిసదికలు మార్పు పొందకయే (నథమేతర విభ_క్రస్యంగరూస; ముగా నుండును, మరికొన్ని ప్రాతివదికలు బౌవ విభ కి పత్యయముల పొందును,

(ప్రఠమేతర విభక్ష్యంగ రూసము, సంబింధార్థమును వోధించు షప్పి రూవ మును పోలియండును.

ను! భొషావిభాగము బౌప విభక్రిక (పత్యయములు : టం లి. --టి-ట-, లాంటి. అని వైయాకరణులా మతము, కాని “ఆ“కార మీ యర్జమునే తెలుపుటవలన డీవినికూడ జౌవ విభ_క్థిక (వపత్యయముగ (గ్రహింపవచ్చును. కావున ఇం లం టి ఆగమములుగను, ___టి..-ం --౦టి--. ఆగమములుగను, నాదేశములుగను వచ్చును. _తి సంధికార్యమునందు __టి-.., టి. లుగ మారును. సామ్యకారణముచే __.టి..-? ---౦టి.. లు ఇతర రూపములపై నను చేరుట జరీగినది. “డ్తు వర్జాంత పృంలింగ రూపములకు (ప్రథమేతర విభ_క్త్యంగమునందు. “.డు* లోపించును. విభక్తి (పత్యయమునకు ముందు వికల్పముగ ని గాగమము వచ్చును. ఉదా: చం్చదువితోడ 2.87 ((ప్ర. చంద్రుడు చర్మితాత్మకముగ పరిశీ లించునపుడు 'ని* గాగమమందలి ఇి కొప విభక్తిక (పత్యయమే. ఎన్‌... పుంలింగ (ప్రత్యయమ.నకు పూర్వరూపము, (రామ ౫ రామన్‌, (వ్రథమేతర విభక్త్యంగరూపము. రామన్‌ -ఇ రామున్‌__ఇ) సామ్య కారణముచేత _ఉ(ప్రాతిపదికాంతమువి చేరినది. (రాము __ ౦డు ౬ రామండు ౬ రామ-_న్లు ఈ రామన్‌ బొప విభక్తిక (పత్యయములతో కూడిన (సాతిపదికలు, ఏకు. ఇ... కొలని__లోవల, శి చే_ళి...ని చే.8__8 2.100. టి. అప్ప--టి-క్కి ఏటికి 8.108. -౦టి.- ఇం_టి--కి,. వి__ంటి.__తోడ. మింట్‌... కెగయు 2.116. బహు. __ఆ. మన___ల_గూర్చి. 8.150, పలుకు__ల.___జే 214%, “నోరు శద్దిమున కౌప విభక్తిక రుంవ మిట్లున్నది, కాని తర్వాతి 'శెలుంగులో డావి రూపము వేరు. నోరి వాకట్టు 2.21 తర్వాతి తెలుగులో (నోటి). నోరి కండయై 2.112 తర్వాడి తెలుగులో (నోటి. నోర పల్కగ 8205 తర్వాతి తెలుగులో (నోట).

భాషానిభాగము 15 శ్వెతీయా విభక్తి,

ఇందఠి (పత్యయములు న్‌ /ను/ని కూర్చి గుజించి.

ఎన్‌ జలశాయి న్‌ కిండికిం

ను పాొపంను 8.204.

ఎని. ఆక్టా_వి తింరిడ్‌!.

_--కూర్చి మనల. గూర్చి 150, వీజియ.__. గూర్చి 8.108.

ఎాగుజించి నారదాదుల.__గుజించి 111.

“గుజించు. (ప్రత్యేక పదముగా (ప్రయుక్తము. “నాగవల్లి యొనర్భుటకై గుటింపి" 8.174. సా తృతీయా విభక్తి:

(వత్యయములు__న్‌, __అన్‌...నన్‌: __చేతక్సా _చేకాః __తోడన్‌,, తోన్‌; మెయిన్‌ /.._మైన్‌,/చేపి,

మ్‌

_-న్‌ అకార ఇకొరాంత అప్రాణి వాచకములపై చేరును దయ__౯ కంకి.

అనా. కొప విభక్తులు చేరు పదములపై చేరును, నోర బల్కనే 8203.

నన్‌, ఉకొరాంత అ్యప్రాణ్‌ వాచకములపై చేరును. గౌరవము వన్‌, మందయానము.___నన్‌ 8=-171,

__చేతకా. పారికాండుల.__చేతకా 8.281. బాల__చేతకా 2.140. (వతేేక పదముగను (ప్రయుక్తము,

చేతం__బట్టి 2.148 చేత విడిముడియ 8-2.

బేలా. కిన్క-చేకా 2-80) ధార___చే౯ 8.80. (పత్యేక పదము , నాచేం దగిలినవిరి. 848,

_తోడకా. అధిపు..తోడకా 8110... మచ్చికం.కోడడా 1.6 (వ్రత్యేక సదముగ..ఆందుకు తోడు 83167,

_తోలా. 'అవసీళ్వరు.._తోకా 8280), శివామణి....తోకా 888

శం

ల! భాషావిభాగము

(ప్రతేక పదముగ___తోంబజతెంచు, తోతెర 8-80.

మెయిన్‌. కినుక___మెయిన్‌ 9-25, లీల. మెయిన్‌ లి87.

మెన్‌. ఓర్పు..-మై నుండంగ 8.205. లీల...మై నేగిరపుడు8ి.21% (వత్యేక పదముగ.._మైనటిచి 8142.

బేసి వీ వచ్చుట(_-జేసి ప్రాణములు వచ్చె 8.222.

తృతీయా విభక్తి ఈ (కింది భావముల యందుపయోగింప బడును. (కర్తుర్నము వాలంచేత వీ ఫలములు రాలవు 2.149; (బాల కారక శృ మ లట ం

(యాత్వర్హము (పతిభంచే._వితర్కింప క్థ88.

(కరజార్థము) ఖడము-చే బలియితు 2-85.

ళు ళం అవని

((గహ్యార్ధమృు పారికాంక్షుల.చేత దీవెనలు 2.281. (బాల. కారక. 4);

(నహార్ధము కంకణంబిల.తోడ గొలిచి 3.151.

(తుళ్యార్థము వ్యాసుల.తోడినై న _.. వాదింతున్‌, 86.122 (బాల, వౌరక, 5) చతుర్చీ విభక్తి :

(వ్రత్యయమ.లు.___క్రై /5యి (షష్టి-_కు + ఆయి అగునకు అసమాసక్త [క్రియ కొజకు.

శై. రహన్యములం.శ్తై 1271 సేవంత్లై 286,

--కయి. భూభృత్చీమంకయి 1-78.

--నొఅకు. సంప్రావ్తి__.కొలజకైై 870, కొవ్విరి.__కొఅక్రై శ.144. పంచమీ విభ క్స్‌

(వపత్యయములు, __న్‌, __అన్స్‌ __నన్‌్‌ ___ఉండి, __కంటె,

స!

ఎట్‌, భీతి.__,కాా వపస__౯ా 2,120,

అన్‌, ఒడల.__న్‌) పాలిండ్ల___౯ 2108.

ఎావన్‌. (కొవ్వునన్‌ 62

ఉండి. ప్పరంబున.._నుండి 2.26. వేదిపై ___నుండి 207.

భాషావిభాగము 147 ఎ=క్‌0 టె. రాముని.__కంపెు 2.11. పరకురాముని __కంజె 2.11. --కన్నళా.. కరువలి __కన్నకా. 8181. లకాంగ__కన్నన్‌ 8.181.

నన్నయ నన్నెచోడాది కవులలో “కన్నకా" పంచమీ విభక్తి లేదు. మధ్య యుగ కవృలలో నిడి కలదు.__ఆధునిక భాషలో దీని (ప్రయోగము ఎక్కువ

వట్టి చూజలు__పట్టి 227,

(ప్రత్యేక వదముగ___ “చేపట్టి పెండి చేసితివి” 0.204,

_-వలనన్‌. ధ్వానంబు__ల-_వలన 2.74. ఘీంకారంబు._ల వలన 2=71.

షష్టీ విభక్తి:

(వ్రత్యయములు ___కున్‌, __కిన్‌ __౬ __తఈ ట్స్‌ __ంటిి, ఎ టి ఇవన్నియు సంబంధార్థమును తెలుపును.

కున్‌. ఉకారాంత (ప్రాతిపదికలకు ___న ఆదేశ మగును. కుమారకు, ఎా-న--కుకా 2.4. సొధము__న___కుకా 260.

కిక. ఇకారాంక (ప్రాతిపదికలకు చేరును. కలళవార్డి __క౯- 2-41. బేతి..కళలా 2.108.

_-ఇ. కొల__ని__దరి.

తతి చే.__తి.._విల్లు,

టి మున్నీ-ట్‌ చుట్టము 8.7.

ఎంటి (క్రేగ..ంటి చూడ్కి- 2.21, మ __౦టి కమ్మని తావి 1=-86..

--లఅ. సామాన్యముగ బిహు వచన రూపమున వచ్చును. చూచు వారల చూడ్కుంల్‌ 2-5, మం్యత్రు._.ల..... మోములు 2.565. న్నస్తమీ విభక్తి:

(ప్రత్యయములు ___న్‌; _._అన్‌, __నన్‌, __అందు,. ఎలోన్‌, ఎ-లోపలక, లో, లోవలకా షష్టి విభక్తి (పత్యయములని వైయా కరణులు మఠము. కొని యివి సష్తమ్యర్థమును సూచించును.

ఎన్‌. పుడమి..న్‌, పరి__న్‌ 162.

వశ ధాష్షావిభాగము _--అన్‌. మింట౯కా 1-60. ఇంటకా 8-11. --నన్‌, గగనాంగణందు నన్‌ 2.74. _- అందున్‌. .__.(ప్రోడల యందు 2.182. (ప్రతేక పదమగ___అందు మకుందు 18.8, అందుకు తోడు 8.147, __లో౯పాదుల___లోకా 2-85, తమ తను__లో 2.145. _-లోన౯ా పూట .___లోనకా 257% అ త్తజి __లోనకా 2-84, (వ్రత్యేశపదముగ--లోనగముల్‌ 080, సంటోధన రూపములు : సంస్కృత అకారాంత పుంలింగములు తెలుగున మహదతళ్తులై నపుడు. పుం ఇలింగ ద్యోళక (ప్రత్యయము. “డు” చేరక దీర్జాంతమగును. కృష్ణనూందాకుమారా 1.88 దీర్చాంతములు కానివియు కలవు, చతురతర వచన రచనా చతురానన 1.82. (1) లింగవచన పత్యయమునితో కూడిన (ప్రాతిపదికలోని చివరి ఉ -వర్ణమునకు = "అ" ఆదేశమనగును. నృపాలుడా. (2) ఇకారాంఠతములు దీర్చ ము లగును. సీకచెల్లు కుమారీ 0-17, చేరరాకు “లకాంగీ 8.100. దీర్షమలు కాని రూసములు కలవు. పరమమెనటీ బుది పోం చు ల ఇద్మ గంది 8218. గ (శ) నామవాచకిము బహువచనాంతమైనచోఆర ప్రత్యయము. చేరును, -శమళలముఖులార $.6! (4) ఓ ఓరి ఓయ్యి ఓని పూర్వముననచ్చి సంటోదన (ప్రధమలు వచ్చు "నవి, వైయాకరణులు (బాల, తత్సమ 14) “ఓ ముందుచేరి దీర్హాంతములె వ మ్‌ న! నా ర్హూషన్లు “ఓ వధూమకరాంకా” 2.128, దీర్హాంతములు కావివియ కలవు, టఓ వతగ కులోత్తంస 2.187, ఓ రాజ ఎనందన 2.01. ఒక విభక్తికి బదులు మరొక విభక్తి (౯60౦౦10221 న్వమ06088] (ప్రథమకు షష్టి : ఈ రచన (పాబ్న్బన్నయ యుగపు కాననములలోను, (పాచీన కవులలోను

భాషావికాగము 140 నా రచియింప బూనిన [నేను] 1-16. నా యొనర్చం బూనిన [నేను] [-49. నీ వచ్చుట (నీవు) 8.222. కుసుమాస్తు బాణ వళ మానసు జేయుట నీకో నాకో చెపువూ. (నీవో, నేనో] 8.8. ద్వితీయకు (పథమ : భాషలో నిట్టి రచన సర్వపాధారణము [బాల. కారక 24). (క్రియా శేళికలు చూపుదురు. [కేళికలను] 1-45. మునిగించె ధరణీ వల్లభ నందనుండు చూచువారల చూడ్కులు [(చూడ్కు_ లను] 2-5. పూర్వను పర్వ వై న్యముల్‌ ,.. నడపించు [వైన్యములను] 2.71. పతగ భాషలు వినుచుకా (ఛాషలను] 2.87. తృతీయకు (పథమ : మౌని కరంచునది నేర్చు (నేర్పుతో) 8-52. _ వంచమికి (ప్రథమ : గద్దియ డిగ్గి [గద్దియనుండి)] 8-15. ది టి యి నృెపశేశరి తేరుడిగ్గి (తేరునుండి] 2-70, ళ్‌ స పురము వెల్వడ [పురమునుండి] 38-118. ద్వితీయక్కు షష్టి : ౦0 లేమా విజ్యంథింపలేరు సిక [నిన్ను] 2.148. చతుర్తిక్‌ ష్ష్‌ ; న! థ్‌ నాకుగా నిద్దనుజుని మన్నింవుము [నాకొజకు] 2508. షష్షికి చతుర్తి : 0 థి కల్యాణి వేదిక్టై కుమౌరిక [వేదిక] 8.182,

100 థాషావిభాగము సర్వ నామములు ౧090329]

సర్వ నామములు నాబుంగు విధములు, [1) యసష్మ దన్మ దర్భకము, [00 అత్మార్థకము, [8] నిరేళార్థకమ్యు [4] (పశ్నార్థకము.

యుష్మదస్మ దర్ధక్క ఆత్మార్ధక సర్వ నామములలో పం, ప్రీ లింగముల రెంటికి నొకే దూవముండును, నిరేశార్థక; (ప్రళ్నార్ణక నర్వ నామములు లింగ 'భేదముల ననునరించి మారుచుండును. నామముల వలె నర్వ నానుములు విభక్తి వత్యయములను తీసికొనును,

(వఠమేతర విభ్నక్త్యంగము మూడు విధములుగ నేర్పడును. [1] సర్వ నామ (సథమా రూవములోని చివరి అక్షరము [5114010] లోపించుట చేత. శత పు. మ. పు, సర్వం ఏక. నా, నీ: బహు, మ్హా,మీ,] [2] _పథమా రూప ములో నున్న డీర్ధము _హాన్వమగుట చేత, (ఏక, నన్‌ నిన్‌ బిహు. మమ్మ్‌, మెమ్మ్‌,)] [3] కీర్తము (హైన్వమగుట మామే కాక బొన విభక్రిక “అకార

సో అన మొకటి ఆత్యార్జక ఏక్క బహు వచనము లందు చేరుట చేత __తన, తమ, కొన “విభక్తిక “ఇ” కౌరము మ్యూత్రము చేరుటచే__వారి, దాని,

విర్దేశార్డక సర్వనామ (ప్రాతినదికబకు లింగ వచన (ప్రత్యయములు చేరుట వలన విగ్దేశర్థక నర్వనామము. బేర్చడును. అ దూర నూచకము ఇ -సామీన్య నూచకము. దూరస్థతా బోధకమగు నిర్దేశార్థక సద్వవాను *అ"కొరమునకు లింగ, వచన (ప్రత్యయములు బేరి (స్రధమ పురుష సర్వనామము లేర్చడును. +సళ్నార్ధక సర్వనామము, నిర్జేకార్థక సర్వనామము వలెనే ఏర్పడును. నిస్దేశార్డక, (పళ్నార్ధక సర్వ నామములకు బొస విభక్తిక “ఇ” చేరుటచే వాని (సథమేతర “విభ క్ష్యంగ రూపము లేద్పడుచున్నవి.

(వఠమేతీర విభ్యక్ష్యంగ రూసము, షష్టీ విభక్తి రూపము లొకే విధముగ మండును.

ఈ కావ్యము నందిలి సర్వనామ రూనము లీ (కింద నుదాహరింస ఇఅడీనవి.

శ. యుస్మ దన్మ దర్జకములు [964022] 0102209]

ఇభాష్టావిభాగము 151 ఉ. ప్ప, పథమ; ఏక. నేను 8,145. ఏను 8-98. బహు. ఏము "మేము 8115 [ఎదిరిని కలువకొనక (8701001701 మనము 1=656 [ఎదిరిని కలుప్పకొని క0105179] ద్వితీయ : ఏక. ననున్‌ 2.178 1 నన్నున్‌ 282. బహు. మమున్‌ న! మమ్మున్‌ 218. తృతీయాదులు : ఏక. నా 1-68 బహు. నూ [మలం టాం] లింశీ!. మన [1201091706] 1శీ0. షష్ట్యర్థమున వ'శేష (ప్రయోగము కలదు. " ఏక. నాదు 2-77. మ. పుం (వథమ : ఏక. వీవు 1-81. ఈపవు 2-41 బహు. మీరు 8-20. మీరలు 8.20. 'ద్వితీయ: ఏక. విన్‌ 8.51. నినున్‌ /నిన్ను 252, ఐహు. మిమున్‌ /మిమ్మున్‌ 2-28. + తృతీయాదులు: ఏక; నీ 257. దిహు; మీ 21. షవ్మ్యర్థమున విశేష (ప్రయోగము; ఏక; పీదు 1-2 వప పుం. (పథమ ఏక, వాడు 2ఎ5్‌5ీం బహు. వారు 8.859 వారలు 2-$్‌. ద్వితీయ: ఏక. వానిన్‌ 2.100. చిహు, వారిన్‌ $41606,

కరీ భొషావిభొగము తృశియాదులు: ఏక వాని 2459. బిహు. వారి 8.168, వారల 8.25. తీ పథమ: ఏకు బిహు. వారు 4.100. ద్వితీయ: ఏక. దానిన డీనిన్‌ 8.202. బహు. వారిన్‌ 8,€4, వారలన్‌. తృశీయాదులు; ఏక. దాసి ?-157. న. (ప్రథమ: ఏక అడి 8.60, దిహు. అవి 1-84. ద్వితీయ: ఏక. దానిజ్శా దీనికా 2.77, దిహు. వావిఖా 2.146. చృతీయాదులు: ఏకు దాన్సి దీని 288, బహు. వాని 8.176, ల్ల ఆత్మార్హక సర్వనామమలు (షంకం%116 వ౯౦క0009, (వథమః ఏక తాను 1.16, బహు. తారు 2102. ద్వితీయ: ఏక. తనున్‌/తమ్నన్‌, దిహు, తమున్‌ /తమ్మున్‌ 157, తృతియాదుల, ఏక తన 2.89, బహు, తమ 8.108. వద్ధ్యర్థమువ విశేష్నప్రయోగను కలదు. ఏకం తనదు 2.101. 8. విర్దేశార్థక సర్వనామములు (0920190466 [౯0000090 దూరనూచకము (చయం) వుం. (సథమ:ః ఏక. అతడు 9.112. ద్వితీయ: ఏక ఆతవిన్‌ 1.04.

భొషావిభాగము 158 తృతీయాదులు: ఏక. ఆతని 118. సామీప్య నూచకము (0౯0౫100200) వుం, (వథమ: ఏక. వీండు 3147. ద్వితీయ: బహు. వీరల౯ా 1-82. పుం. ఏక “త” (ప్రాతిపదికగా నున్నపుడు. (పథమ: ఏక. ఇతండు 24112, ఈతడు 1.20, స్రీ, (పథమ: ఏక ఇది 8.08. ద్వితీయ: ఏక. దీనికా 8202. తృతీయాదులు: ఏక. డీవి 8.109. న. (ప్రథమ; ఏక: ఇది 8.112. బహు ఇవి 8-101. ద్వితీయ; ఏక. దీనిన్‌ 8.201. బహు. వీవిన్‌ 8.176. తృతీయాదులు; ఏక. దీని 8.188. అను సర్వనామములు మాత్రమే కావ్యమునందు ప్రయుక్షమలు. శీ. (వర్నార్ణక సర్వనామములు 1100621082676 9౯000౪8193) వుం. (సథమ: ఏక. ఎన్వండు- 1.85. బహు, ఎవరు 4.148, ఎవ్వరు 8-27, ఎవ్వారు 8-2€8. ద్వితీయ: బహు. ఎవరికా 88, తృతీయాదులు: బహు. ఎవరి 8-57. శ్రీ. తృతీయాదులు * ఏక, ఎవ్వతె 24140. దిహం, ఏరికి 8.205. నం (ప్రథమ: ఏకం ఏది 14 ఎద్ది 1889 ఎయ్యది 8.112. ఐహం, ఎన్వీ 1-8. మొదలగు నర్వనామ (సయోగము అన్నవి, “ఫ్వీరు గౌరవ బహు వచనమ.న వాడదిడుట కలదు, “మీరొక యింత చూచిన (శిలోకీ లోక సంచారముల్‌ పొనుగ్జై పోవే?” 8.40. (ఒక బుషి

164 భాషావిభాగము నుద్దేశించి పలికినవి.] ““అలకేలి ననముళో మీరంస బోయితిమి.” శి[145. [రాజు నుద్దేశించి పలికినవి.]

బహు నచనముపైై మరొక బహు వచన (ప్రత్యయము చేరుట కలదు, “మృనిగించె ధరణీ వల్లభనందనుడు. చూచు వారల చూడ్కుల్‌” 15, [వార_లు)] వ

దిహు వచనముప్వై మరొక బహం వచన (సత్యయము చేర్చి గౌరవార్థమున (ఫయోగించుట విశేషము, **మీరల ల ముకుందుని కన్ననేవెలితి? చెప్పడు,””__ [భర్త నుద్దేశించి భార్య పలికినవి.]

వాడు; ఇది; దీని; దాని అను సర్వనామములు ఆధునికాంధమునందు వలె నర్థ న్యూనతను సూచించుట లేదు,

వాని వ “అక్కజతోండ వానిం గధ యంగను నంగన భాగ్యము” 8 185,

(రాజసుతుని] ాం వాని కళ్యాణ వేళక్లై వచ్చినట్టి 8.176. (రాజసుతుని) శందిరారి యట్టి వానికి దయ పుట్టకున్నె 8.104. [మన్మథుని]

ఇది; ““కుమారికయై యిది జనించి.” 8.68. [లత యను నామె]

దీమి: “అమ్మలార । యవగాఢము దీని వియోగవహ్ని” 8.102, [కాంతి

మతి నాయిక

దాని: పడంతి( దణుమ... దాని నీలవేణి 2.157. [ఆ శ్రీ]

ఆత్మార్థక సర్వనామము. “కారు అనునది ఉత్తమ పురుష బహు వచన మగు “మనము” అను నర్ధమున వాడదిడి యుండుట విశేషము. “అమ్మబార , “యవగాఢము దీని వియోగ వహ్ని దార్వేంటం దొలంగి పోవలయు( (గ్రేవకనన్‌ వలవంత లింక నే వెంట భరింసవచ్చు-:8-102. [ఈమె వియోగ వహ్నికి మనమే తొలగి పోవలయు నన్న ననుభవించుచున్న యామె యెట్లు భరించుచున్నదో దా 1)

సంఖ్యా వాచకములు [14026419] నంభ్యా వాచకము లీ [క్రింది విధముగ నున్నవి,

• పుం, ఒర్కూండు. ఒరుండు ఒకొండు.

భఛాషావిభాగము శీర్‌ర్‌ శ్రీ. ఓర్తు ఒకర్త నపుం. ఒకటి ఒక్కటి. ఒండు, రెండు, మూడు, నాక్లుం ఆయి ఏడు, పదియైదు, నలువది, నూలు, వేయి, కోటి. సంథ్యా వాచకము లన్నియు నపుంసక లింగములే ఒకటికి మూడు లింగము లందు భిన్న రూపములు కలవు, పుం. ఒక్కడు ___అరుణుండన నొక్క డతని యట్ల లిం18. శ్రీ ఓర్తు --యోగిని. ఓిర్తు వచ్చి 2.04, ఒకర్తు ___తెజన యొకర్తు తోడి నథధి 2.147. న. ఒకటి -=హర్మ్యమొకటి విడిది గావించి 8.187 ఒక్కటి వదువు రొక్కటియై శొక్క పడతి 2.151. _ ఒండు. వేరొక వస్తువు లేదా విషయమును నర్జమున _సయోగము. ఒండు తలంపక యుండును. 2-89. మహన్మహతీ బహు వచనము [2210606 ౨881) ఒరుడు; ఒరులు అనునవి వేరొకడు, వేరొకరు ఆను నర్థము నందు వాడ ఖడినవి, ఒరుడు __ ఒరుడెవ్యడు నేడిట కేలవచ్చు 2-12. ఒరులు __మటచి తప్పియు నొారులకు మనసురాని 8.10. మ&౦ండొరులు = పరస్పరము అను నర్జము, మంజరి చూచి యొండొరుల కడవపాటి 8.48. ఒకానొక - ఉద్దేశింపని విషయమును చెప్పునపు డుసయోగింపదిడినది. పుం. ఒకొనొక ధరాధిప నందనుడు 2.172. న. ఒకానొక కారణమున 8-61. చంటీ = *'ఏకొకి అను నర్జమున (చయోగము. ఒంటి వసించియున్న పతి 8.102, సంఖ్యా వాచకముల (ప్రథమేతర విళక్త్యంగము బౌవ విభక్తికములను తీసి కొవి యేర్పడును.

156 భాషావిభాగము సంథ్యావాచక సమాసములు [1226౯21 26 ౮౦౫0౪063]. కూడిక గుణింతములచేత సీ సమానము లేర్పడును. ఒకటి మొదలు తొమ్మిది వణకు గల నంఖ్యా వాచకములకు పది గుణింతముతో కలుపుటవలసు కూడిక లేర్పడును. నమాసమున పది, నూలు, వేయి అనునవి ఉత్తర పదముగ వచ్చువపుడు గుణింత మేర్పడును. అనగా పూర్వ పదముగా రెంటి నుండి ఫది వలకు గాని; నూరు వేయి, లక్ష మున్నగునవి కాని ఉండును. కూడిక ; పది = యదు. 1040 = 15. తిా!10. చుణింతములు ;

1. నలు ___వది. శం 10= 40. 8.215.
2. ఆద __వేల. 6౫01000 - 6000. - 2.187 నంథ్యా వాచక విశేషణములు ; సంఖ్యా వాచకములు ఒకటి తప్ప మిగిలినవన్నియు నితర నామ వాచకము. అకు ముందు విశేషణములగా వెట్టి మార్పును లేక (పయోగింపబడును. ఉదా; 60డు _ పక్కియలు $.1600. మూడు ___వానలు 1-57. నొల్లు _ మొగదులు 1.8. ఆజు వేలు 2.187. నూజేండ్లు 1.57. వేయి తెజంగులు 1.80, వేయి నోళ్లు, 4.189, చేయి యుగంబులు 1-50, కోటి తలలు 2.76. సంఖ్యా వాచకము లన్నియు నామమున కుత్తర పదముగ (పయోగింవబడి ఆనామ సంఖ్యను వ్యక్తము చేయును. ఉదా: హర్మ్యమొకటి 8187, ఊళ్ళు నూలులు 8.188, దంతా వళములు. వేయి 8.191, తేజీలు లక్ష 8.10, భటులు కోటి 8-10]. ఎట్టి మార్పును లేక సంఖ్యా వాచక విశేష్య రూపములే విశేషణములుగా కూడ వాడబడుట గమనించితిమి. అంతేకాక తద్భిన్నమైన విశేషణ రూసనులను నంథ్యా వాచకము లందు కలవు, ఒక, ఒక్క అనునవి అన్ని లింగములకును విశేషణమ.లుగ కలవు.

భాషావిధాగము 15? ఒక పుం. ఒక రాజనందనుడు 8.115. త్త, ఒక కొంత చల్లె 8.110. న. ఒక రత్నవేది 2.07. శక్క్య- పుం, ఒక్క- వివకుంజరుడు 8.8. శ్రీ. ఒక్క విశాలన్నేత 8.158. న. ఒక్క కోన 228. ఇరు...__ఇరు పక్కియలు 2.75, ము___ముజ్జగంబులు వీర్‌? నల్‌._నల్లడలు తీ!5. నలు__నలు దిక్కుల్‌ 2.70. చిహు వచనము లేకుండ కొన్ని రూపాలు కలవు. ఇరు. ఇరు వాగున్‌ 2.74, ము__ముప్పూట 1.74. మొల్లోకము తిల 7 నల్‌ ాన్‌ల్లడ వీరికీ. సంక్యాభి దానములు [4006111676 00809 02 పంంు రంల, గురు/పురు (ప్రత్యయమ.లు సంఖ్యా వాచక విశేషణములకు చేరుట వలన సంక్యాభిదానము లేర్పడును. గురు. 1. నల్గురు 8.51 వురు. 2, అయ్యిరువురు 8.47, పదువురు 2.167 మాజువురు 186. సంధ్యా వాచక విశేషణమైన “ఇర్‌* అత్మార్థక సర్వనాము బహు వచన ఈూసమైన “తారు" కలపి - ఇర్‌ + కారు = ఇద్దజు అనురూప మేర్చడుమ. కొంత లిద్దజున్‌ 8.489 ఇద్దణు జవ్వనులకు 844 ఇద్దణ తారతమ్యముల్‌ $.5ఓ సంఖభ్యేయ వాచకము [0౯410819] సంఖ్యా వాచక పూరణార్థమునందు "అవ (ప్రత్యయము వచ్చును. మూడవ శున్ను 2.6 నాలుగవ నాడు 8.17% ఏడవ యేటిది 2.08, (ప్రాచీన కవులలో సంఖ్యా వాచక ప్పరాణార్థక (ప్రత్యయముగా “ఆగు కాననగును, ఇది మధ్యయుగ

1568 భాషావిభాగము కవులలో రాజశేఖర చర్యత్రలోను "అవి గా పరిణమించి కనఐడుచున్నది. ఆధుసి కాం(ధ్రమున ఓ గా పరిణతి పొంది దర్శన మిచ్చుచున్నది.

(కియా . విర్మాణము [౪722393]

(కియా రూసములు ద్వివిధము. అసమాపక (క్రియా రూపము. సమాపక (క్రియారూవము. సమాపక [క్రియ యందు (క్రియా ధాతువు+ కాల, భావ. ద్యోతక (వ్రత్యయములు + సర్వనామ (ప్రత్యయములు చేరియుండును. అసమాపక (క్రియా రూపములో సర్వనామ (ప్రత్యయము లుండవు. సమాపక ,కియ కొన్ని యెడల సంపూర్ణార్ధ టోధక వాక్యమగును. అసమాసక క్రియ కట్టి యోగ్యత లేదు. ఇది నమాసక (క్రియకు సహాయక (క్రియగ మాత్రము వచ్చుచుండును.

సమాపక (క్రియలు ద్వివిధము. సామాన్యము: సంయుక్రము. సామాన్య (క్రియా విర్మాణమునందు (కియాధాతువు (ప్రత్యక్షముగా కాల, భావు సర్వనామ వ్రత్యయములతో సమసించును, భూత; తద్ధర్మ, వ్యతిరేక్క విధ్యా శీరర్దకము, వ్యతిరేక నిధి అనునైదు సామాన్య సమాపక (క్రియలు. సంయుక్త క్రియయందు అసమాపక (క్రియ + సహాయ నమాపక (క్రియ యుండును. వర్తమాన భవిష్య త్కాల (క్రియలు సంయుక్త క్రియలని చెప్పవచ్చును

'క్రియాధాతువులు :

కీయాధాతురూపములు సామాన్యములని (5102010) నంక్షి ష్టములవి:

(6౮0౦001630) సంయు క్రములని (60890౪04) మూడు విధములు,

(ప్రత్యయరహతములై న ఆచ్చికధాతువులు సామాన్య (క్రియాధాతువు లగును. ఇంచు, __ఇల్లు/ఇలు అను [క్రియాత్మక (ప్రత్యయములు కాని సకర్మక (పేర కార్జక (వ్రత్యయములు కొని ధాతువునకు చేరుటచే సంక్లిష్ట (క్రియాధాతువు లేర్పడో చున్నవి.

స్తంళ్లి ష్ష (క్రిదూధాతువులయందు. అచ్చిక సంళ్లి ష్ష (కీయాధాతువులని, తత్సమ సంక్లిష్ట (క్రియాధాతువులని రెండు విధములు కలవు.

నానధాతువ్వ, (క్రియా ధాతువు తు మున్నర్ధకము, క్వ్వార్ధకము మున్నగు వానిపై నహాయ్యక్రియ చేరి సంయుక్త (క్రియాధాతువు లేర్పడుచున్నవి. దీనినే ధాత్వాదులకు ధాతువులను (సయు _క్రములైై విలక్షణార్థాధి దాయకములగునవి క్లి వల్లవములని సూరి సూచిలచెను, (బాల. (క్రియా. 118)

భాషావిభాగము 159 క సామాన్య (క్రియాధాతుపులు (515016 ₹508] ింంట) కాలభావ బోధక (ప్రత్యయములు చేరునపుడు ధాతువు పొందుమార్చులు ననుసరించి నుల్లిన రాజశేఖర చరితమునందలి భాషలోన్‌ సామాన్య ధాతువులను ఐదు తరగతులుగ విభజింవవచ్చును.! ఈ ధాతువులకు కొన్ని ఉదాహరణములు. (క్రింద సూచింపబడిన వి,- మొదటి తరగతి (01299-1) అడుగు వం 18కీం కరగు 2180. ఉడుగు తిఎకేశ8ిం కొట్టు శం160. రెండవ తరగతి (01298 1 చు, __చ్చు ఆంతమందు కలవి. ఈ వర్ష్గమ.నకు చెందును. చు ఏ అడంచు కేఎరీ4 ఒడుచు తిఎ142 ఊచు 2156 కాచు వు0 ఏచు త150 + చ్చు: ఘగుచ్చు క.175 శెద్చు 8.107 మెచ్చు 140. మూడవ తరగతి (01253 1క1, ఎయు (ంయ్యు అంతమందుగల [క్రియాధాతువు లీ వర్గమునకు చెందీనవిం అరయు క్‌20 ఉమియు 2.160 అలయు ల8ి0 కురియు 188 నాల్గవ తరగతి (01858 క) | _ను ఆంతమందు గల క్టీ(హన్వద్వ్య్యక్షర (క్రియాధాతువు లీ వర్గమునంద లివి. ఇవి ఎనిమిది ధాతువులు మాత్రమే, అను 2.4 కొను 2.40 కను ఓ48ి మను 2.76 చా మా. అనుబంధకు.

140 భాషావిభాగము ఐదవ తరగళి (01255 *) కాల భావద్యోతక (పత్యయమనములకు ముందు అనియతమగు మార్చు పొందు *కియాధాతువు లీ వర్షమున చేర్చబడినవి. అగు 260 ఉండు తిఎ144 ఇచ్చు 257 చొచ్చు... ఓ65! కొన్ని ధాతుపులు వ్యతిరేక్యక్రియయందుమాత్రమే (ప్రయోగమునం దున్నవి. మిన్నక ను! కవే సంక్సి! స్ట (శ్రీయాధాతుపులు (609916 7021 0049) నామ్మకియా ధాతువుకు __ ఇంచు, --ఇల్లా/ --ఇలు. (పత్యయములు -చేరుటచే నీ సంశ్లిష్ట (క్రియాధాతువు లేర్పడును. సంక్లిష్ట (క్రియాధాతువులు రెండు విధములు,

1. ఆచ్చిక సంశ్లీష్ట క్రియాధాతువులు. (వీవిలో తదృవములును చేర్చబడినవి?)
2. తత్సమ సంక్లిష్ట ధాతువులు, నామ్మక్రియా ధాతుపులకు చేరు (పత్యయముల ననుసరించి వీనిని రెండు -విధములుగ పేర్కొనవచ్చును.
3. __ఇంచు (సత్యయాంతముణు, అచ్చిక తత్సమ ధాతువులు అకర్మకముగా కౌని సకర్మకముగా కాని యుండును. ౦, ___ఇల్లు (శాలు (ప్రత్యయాంతములు. అచ్చిక తత్సమ ధాతువులు. ఇవి ఆకర్మకముగనే యుండును.
4. అచ్చిక సంక్లిష్ట (క్రియా ధాతువులు : మల్లన రాజశేఖర చర్మితయందు అచ్చిక సంక్లిష్ట క్రియాధాతు రూపము లీ [క్రింది విధముగా నున్నవి. కొన్ని గుణ విశేష్యములకు _ ఇంచు చేరుటచే అచ్చిక సంక్లిష్ట ధాతువు లేర్పడుచున్నవి. ఇట్టి యెడ ఆగమాచేశ లోవములు కలుగుచున్నవి.

భాషావికాగము 81

దీవించు (దీవన + ఇంచు] 8.215.

గారవించు [గారవము+ ఇంచు) తిఎ145,

బుజ్జగించు [బుజ్జగము+ ఇంచు] తఎ1086.

కొన్ని (క్రియా ధాతువులతో _ ఇందు చేరుటచే అఆచ్చిక నంక్లిష్ణ ధాతువు లేర్పడుచున్నవి ఇట్టి-యెడ ఆగమాదేశ లోపములు కలుగుచున్నవి.

అదలించు [ఆదలు + ఇంచు] 2100.

ఆరగించు [కన్నడము +ఆరగిను] 1.88.

పిచ్చలించు (పిచ్చిలు4 ఇంచు) 8.898.

ముట్టించు (ముట్టి+ ఇంచు] 8178.

కొన్ని మూలధాతువులకు._..ఇల్లు/ఇలు (వ్రత్యయములు చేర్‌ అచ్చిక సంశ్లిజ ధాతువు లేర్పడుచున్నవి.

అత్తమిలు [బలుగు] వైఎతిశీం

పరిఢ విల్లు (పరిఢధవము+- ఇలు] $12705.

తత్సమ. సంక్లిష్ట ధాతువులు, వైయా కరణులు. “ఉవకృతి పరిణతి సంవృతి ఖేదాల్‌ (త్రివిధా (కియా”” అవి పేర్కొనిరి. అనగా “పోషనుతి, స్తుతిః అనుమతి, సంతోష, రోష, మోహ, ఛేద్య భేద, విరోధ ఇత్యాదులు ఉసకృతి (కియలణ. ఇవి కృత్ప్రత్యయాంతములై తత్సను (క్రియలకు మూల రూవము. ఖైనవి. పరిణతి (క్రియ అనగ్భా ఆయె, అవ్‌, అర్‌ అను వానితో కూడినవ్వై శత్చమ (తీయలకు మూల రూసములై నవి. జయ్‌, క్షయ, నంశ్రయ్‌, అనుభవ్‌, సరిభవ్‌, భర్‌, వర్‌, హర్‌ ఇత్యాదులు._ సంవృతి (క్రియ సిద్ధమైన న్వరూవముతో' కూడినవై మూల రూపమగును,. రంజ్‌, వస, ఆర్థః, గర్వ: గుణ, దండ, భజి ఇత్యాదులు,

తత్చమ సంక్లిష్ట క్రియా ధాతువుల నిర్మాణము (వధానముగా రెండు విధ ములుగ జరుగును.

1. సంస్కృత (క్రియా ధాతువుల నుండి యేర్చడినవి,

ఓ సంస్కృత నామ ధాతువుల నుండి యేర్చడినవి.

1. నంస్క్ట్బృత (కియా ధాతువుల నుండి యేర్చడినవి.

క్షే

ఇట భాషావిభాగము సంస్కృత ధాతువులకు *ఇంచు (ప్రత్యయము చేర్చుటచే నేర్చడిన తత్సమ శంశ్లిస్ట ధాతువులు మల్లన రాజశేఖర చర్యిత్రమున గలవు, భజించు (భజ్‌ + ఇంచు] 175, రచించు (రచ్‌ + ఇంచు] 1-84. వచించు [వచ్‌ + ఇంచు) 8.188. భజ్‌, రచ్చా వచ్‌ అనునవి సంస్కృతమున ధాతు రూపములు, సంస్కృత ధాతువులకు “ఇల్లు” ప్రత్యయము చేర్ప్చుటచే నేర్పడిన శత్స్చమ చసంశ్లీష్ట ధాతువులు కొన్ని గలవు, చింతిల్లు 8.26. రంజిల్లు 8.180. చింత్క్‌ రంజ్‌ అనునవి సంస్కృతమున ధాతు రూపములు. సంస్కృత నామములకు “ఇంచు. (సత్యయము చేర్చుటచే నేర్పడు తత్సమ సంళ్శిష్ట్ర ధాతువు లనేకములు. అంకురించు. 8.10%. అనుకరించు 2-74. కలహించు 1 ఎల్‌ గం నిశ్చయించు. 8.154. నుతియించు. 1-05. సంన్క్య్భృుత నామములకు “ఇల్లు” (ప్రత్యయము చేరుటచే నేర్పడు తత్సమ ంశ్లీష్ట ధాతువులు, అతిశయిల్లు 1.28 అవహిబ్లు 2104 నంధిల్లు 14 లాాషంచు చేరునప్పడు తత్సను సంక్లిష్ట ధాతువులలో నీ (క్రిందివిధముగ 'ండు రూపములు సిద్ధించుట కలదు ఘటించు. 8.198 ఘటియించు. 8.142 నటించు 1.4 నటియించు 2-1586 పరించు $8. పరియించు. 8=20 రచించు. 1.81 రచియించు . 1.15 వసించు 8.88 వపియించు. 2.27

భాషానిభాగము [108 కేశ్‌ సంయు క్త (కియాధాతువులు (౮౦౫9029064 76౯021 ం0ట్ర). . పూర్వపదము నామముగాగావి; (క్రియా ధాతువుగాగాని, తుమన్నర్థక రొవ ముగాగాని, క్త్వార్హకముగాగాని యుండి సరసదమున (క్రియారూనములు. చేరుటనే నంయు_క్ర్యక్రియ లేర్పడును, వీనికే ళబ్దపల్ల వములను 'పేరు (ప్రసిద్ధి

సంయ్వుక్త (క్రియాధాతువులు నూత్నపదనిర్మాణముకకు దోహదకారి యగు చున్నవి.

ఉల్టినడు లఎలికీ ముద్ధుచేయ 161 కడుపార 107 'మేలుకొల్పు 180 కొనియాడు. 2.48

శబ్ద పల్మవ క్రియలలో మూడు పదములుండుట కూడ కనబడును, ఉదా? “వెలవెల బాయి

1. ఇందుగ న డ, దవా దేశము వైఠల్పికము.. ధారవోసె 8160, విద్రవోవు 8.819 ముద్దు సేయు 1.6% చనుదెంచు 248 లెక్కపేయు 8.15, నమకూర్చు 202%, బయల్‌పడు 882.

శి. సరళాదేశము జరిగిన రూసములు కలవు. గేలింబుత్తురు 8.00: పెనం గొను 260.

8. పద మధ్య నంధిలో వలె అచ్చంధులు జరిగిన రూవములు ఓల-+- ఆర్బు-ఓలార్బు 17/6, ఓలళాతడు,ఓలాడు 1.88. * తుమురు + ఆడు... శుమురాడు 2.88, నిండు+ఆరు.__నిండొారు 1.88.

శ. కొన్ని శబ్ది సల్లన [క్రియలలో (ప్రాచీన రూనములు నిలిచియుండును, ఏ తేర 82142. ఏతెంచు 8.142. (ఏగునకు పూర్వ రూవము.]

సర్వ నామ (ప్రత్యయములు, - _చర్వ నామ (వత్యయ పరినర (ప్రవృత్తి ఈ కింది విధముగా - నున్నది. ౮. 7. 2. 190] ఉప్పు, తాను నిం వామ్యు __అముు మీ మప వు _ము, రు ర్‌ -౦డు,

184 థభాషావిభాగము థభపుపుం., __న్సు __0డు వం. శ్రీ. __రుు ర్తి నుం శ్రీన. _ను, _దు న. ను, వ ఊఉ పుు ఏక -న్సు ని. --ను. ఈ (కింది కాల భావ ద్యోతక (వత్యయనుల యనంతరము వచ్చును, ఈద్ధర్మ = విద చెందెదను 3.26. పాదు ఆంపుదును 2-88. వ్యతిరేక ఆ చేయను ఎని భూత ఇతి. తెచ్చితిని 8.110, ఉ. పు, బహు, ___,ము్ము ___అము, __మి. --ము, తద్ధర్మ ఎద _ రప్పించెదను 8-114, ఎయు పుడుకుదుము 2-57. వ్యళిరేక __ ఆ చేయము, అము, ఉభయ డ్‌ న్నిల్లము 2.48. [ఉనిలుచుదము. (ప్రార్ధనము చ్‌+ద్‌ =త్‌ బాల (కియా. 108] ఎ-మీ. భూత __ ఇతి. చేసితిమి. ముప ఏకు. __వ్క, __ము/మ్మ. వు. తద్ధర్మ __ఎద తగిలెదవు 8.148, ఎదు. చేయుదువు 2.128. వ్యతిరేక __ఆ (యోయింసవు 8.106. టీ _-4& అవధరింపుము 8.2. ₹ఏకొచ్కములై న (హస్వా జంత ధాతువులకు . మ్ము చేరుచుండును. పొ__థమ్ము3 పొమ్ము $=101. ర__రమ్ము; రమ్ము 8.108.

• వ్యతిరేక _ అకడ, ఓడకుము. 1.04

భాషావివాగము కిక్‌! మ.పు, బహు. _రు, ౦, --౦డు. _ రు. తద్దర్మ ___ ఎద బెదరెదరు 8.114. ఎ దు చూపుదురు 1.45. వ్యతిరేక అ పలుకరు 8.15. రిం భూత ఇతి చేసితిరి. ాండు విరాశీ న చైన్చుండు 8200. రర్ధకము వ్యతిరేక _ జ్యా చేయకుండు. విధ్యర్థక - సర్వ నాను (ప్రత్యయములోని అను నాసికము కొన్ని (క్రియా రూనములలో 'లోపింపదు. ర-__ర్ట._డు రండు 2.161. పొడు పొండు మొద్య శనవి, పప, పుం, ఏకు __న్కు __ండు. ను భూత, ___ఎ. అరుగు దెంచెను 8.145, తద్ధర్మ ___$ ఫిగును 8.70, ఏడు పె్టైడును 2.77, విధ్యాశీ రరకము జా=ఏడు అయ్యుడుకా $84122, థి త్‌ (ప్రోచుగాత 141. --ండు, వ్యతిరేక __ఆ చేయండు 8.128. స పు, స్తీ, న, ఏక, __ ను, __దు ఎను. భూత. ___ఎ అలదెను 8.159. తద్ధర్మ ___ర్బ అగును 8.18, ఎాఏడు, న, పొదివెడును 2.107. విధ్యాశీ ఎా=ఏడు. ఏలుకొ ఎకీ0 రర్థకము లుకొనజాలెడును క.40

166. వాషావిభాగము ఎత ఈవుత 16 --దు. వ్యతిరేక __అ చేయదు 8.15. వ.పుపుం.న్తీ. బిహు.._రు, రి, ఎను. రు. తద్ధర్మ ___ఎద చేపెదరు. ఎదు చరింపుదురు 1.48, వ్యతిరేక ___అ వలుకరు 8.15. రి. భూత ___ఇ అలరి 1.29. జాను. విధ్యాశీ రర్జకము ఎటాఎఏడు చేసెడును ఎత చేయతను, ప్ర_ప.న. బహు. ను, _వు. ఎను భూత __ఎ కురిసెను 1.88. తద్దర్మ ___ఖీ చూప్పను [.82, ఎడు పరిగెడును 8.42. విధ్యాశీ రరకము షోడ చేసెడును. వ్‌! జాత చేయతను,

వు, న్యతిరేక __అ పాయవు 8.00.

(ప్రాచీనాంధ్రము. నాధారముగా గొని వివిధ కాల భావముల యందు సామాన్య సమాపక (కియా నిర్మాణమును డా॥ బి. హెచ్‌, కృష్ణమూర్తి వివ రించిరి. * పీరు వండు ధాతువుతో నిచ్చిన సామాన్య సమాపక (క్రియా నిర్మాణ మీ విధముగా నున్నది.

2 క 73-09 189

స్‌ 12 భాషావిభాగము. కక్‌ స నా న్‌. కిస దాకా పా చా క గ! నం న్‌ జి ర. | త్త 2 / ( న (మాలా శ్‌ హ్‌ ౮ ఇ | జాళి! ఐు తి 8 జి త్ర! అ 23, | కతల కే శక తక త్తమ లా గ ణి డక గో గ ణా గ వ. ణ శ సాం ల్‌ క్‌ ర్స్‌ | టె త్తి స్తే య న జ వై న శిచ్దా్య | 4 ఛి సి | నై ల ల్లీ ్మ రి జా షం! గ్‌ శ్డే ఎక్‌. జ్జ వ కె లి త్‌ వ్‌ రతన షేస్తస గం. (42 సైలి | శాల తమ చ జై (ఫి 2 _ జి , స్‌ క్ట తజ = టం! న ర్తి శ్రీ స్‌ లో శిచిచిచి చి చి 1. 22 శి వాసా 1|| | కేజే లకే! 1 టే! ళల రైక డై 1 1702ల చంప [స్టే= = ఫ్‌ స చే శరై వ ్త రో ఇట్‌ చావ కి? చ జ; ౧న చిజ్ష క్స్‌ క్‌ ఖ్యోక్షై! న ష్ణ య్‌ క శ్రి క డ్‌ జై

148 థాషావిభాగము పట్టీకను గమనించినపుడు ఇందు ఐడు సామాన్య సమాపక్యక్రియలు గలవని 'జెలియను. మరియు నందలి భూత తద్దర్మ వ్యతిరేక సమాపక (క్రియలలో నెవిమిది (క్రియాడూపము లున్నవని గోచరించును. విధ్యాశీరర్దకమునందు ఉత్తమ పురుష లోని ఏకు బహు వచన రూపములు మృగ్యము, వ్యతిరేక విధియందు ఉత్తమ పురుష (పథమ పురుషలోని రూపములు కనవబిడవు, పట్టికలోని సమాపక (క్రియా విర్మాణవిధానము అయా (స్రత్యయముల జాబితా శాజ'శేఖర చరిత్రకు సరిపోవును, విభేద మేమాాతము లేదు. సామాన్య సమాపక [క్రియలు [51016 10116 ౪జసిం] నమావక [క్రియలలోని కాల భావ ద్యోతక (ప్రత్యయ వికాగము ఈ క్రింది శేతి నున్నది. (1. 7. 8. -- 2. 191), భూత కొలను. ___ఎ) _ఇ, ఇతి 1=టి. అను, కను మను; విను మొదలగు నాల్గవ తరగతి [061253 11%. ధాతువు అకు _. టి (ప్రత్యయము పరమగునపుడు ధాతువులు అజ్‌, కణ్‌, మణ్‌? వణ్‌ లుగ మారును. ఉదా వా అను ___ ఆంటీని కను __ కం _- టి __(వే) 2.44 మను __. మం _- టి _- (వి) 200. విను విం __టి __ (వే) 1680. కొన్ని యెడల భూత కాలిక సమాపక క్రియ త్వరిశార్థమున భవిష్యక్కా-ల మును సూచించుట కలదు. |(ప్రొఢ (క్రియ - 7). ఉదా: వాండె వచ్చె కొలాంతకు భంగి 2.88. తద్ధర్మము, __౮9 __ఎడు/__ఎడ్కి ఎదు __దు, జాట్‌ /డుః కు __ల్‌. అను, కొను మొదలగు నాల్గవ తరగతి. ధాతువులకు *డుి (సత్యయము పరమగునపుడు మధ్యమ, (ప్రథమ; పృరుష బహు వచనములకు పూర్వము ఆణ్‌

• కొణ్‌.. లుగ మారును. మ. పు, బహు, వ. పు, పుం. శ్రీ. బహు._రు, ఉదా : అను.._దు...రు ౫ అందురు ౫ అండురు,

వాషావిభాగము 160 తద్ధర్మార్థక విశేషణమునప్‌ నర్వ నామము చేరగ తద్ధర్మార్థర సామాన్య వనమాపక (కియా ళూపమేర్చడుట కలదు. 2 ఉదా; నిలుచు.___వారు 2.57. “దు” ధాత్వంత మందున్నపుడు *తుగ మారును. ఉదా; నిలుచు.న్నిల్తము 2.48%, ఒనర్చు..ఒనర్హు (న్‌ |] లి? పరిణమించు.___పరిణమిం్యతు 1.57. “చ్చు” ధాత్వంత మందున్నప్పుడు * త్త్రగ మారును. ఉదా: ఇచ్చు---ఇత్తుము 2.57. పుచ్చు.._పుత్తురు 8.09. వచ్చు.__వత్తుకు 1-2. తద్ధర్మార్థక నమాపక (క్రియ తాచ్బీల్య సంభానన, సం్యపళ్న, సాతత్య “వర్తమాన; భవిష్యత్‌, ఆశీస్సు భూతకాలము లందు వాడబడుట కలదు. (వాల = శ4కియా 5.) తాచ్చీల్యము ఏ అన్నది మునిగిన యన్నరు( డమ్మరుని తండి యన౭ దగు పెరిమన్‌ 802. సంభాననము 2 శివభ క్తులకును గలంగనిన ఫలంబెన్న విజముగా6 జేకులుం [గా 182, సంపళ్నము : కాకోదరస్వామి కంర నాళంబులు వృడుకుదుమే 2.67. సాతత్యము ఏ చెప్పదగు6 గవిత రనముల్చిస్పిల 1-8. వర్తమాన కౌలము ; సితమయూఠఅ ః యేల (కుళ్ళెదవు 8.140. భవిష్యత్కాలము £ వాదింతున్‌ బహు వేద శాస్త్రకలనావైయాత్య సంస్ధి నవ్వేద వ్యానుల తోడవైన 8122. భూత కొలము; ఓడ కోడకు మనియూజడిలింగ6 బిలుకును 2.84... వ్యతిరేకము; __ఆ, __ ఆ కీ క;._అ వ్యతిరేకము, అక వ్యతిరేక విధి

శ థాషావిథాగము

• వాలంత ధాతుపులకు, __ఆ, _-లఅక చేరును. జీేయము, చేయకుము, -ా ఖీ? _ క ్యవ్రత్యయములు ఏకాచ్చ దాతువులలో దీర్దాంతములై న- వానికి చేరుచున్నవి. లేథడు 8-10, పోకుము 8.89. వ్యతిరేక (క్రియ మూడు కాలములందు అనగా భూత, వ _ర్తమాన భవిష్యత్తు. లందు _ప్రయోగింపదిడును. సందర్భాను సారముగ అర్థము (గ్రహింపవలయును. [ప్రౌఢ (క్రియా=$,] భూత, ఉదా: కజచు కొంచును (చావంగాం గాచియున్నారు. సురలు, నీయెమ్మెలు స్రుక్కవేల 8.149, దేవతలు, (తాగ కాచికొనియున్నను (చంద్రు నుద్దేశించి] నీ విలానము లింతవజకు తరగలేదు. వ _రృమాన. ఉదా: నలిపి వైవకేనవ కలికావలి ఆది మాకావలి 2.149. మాకు రక్షణమగు దావిని నలిపి “వేచుకుము. భవిష్యత్తు, ఉదా. పొత్తునం గుడునక తాంగడి యెతత్తదుః 204, తోడు భుజింపకయున్న తాను నెప్పుడు కదళమైనను తినదు. విధ్యాశీరర్థకములు, __ఉ, ఎడు __ఈ/__భీ- ఈ రూప శూన్య సదాంశము ఏకాచ్మ- (హస్వాంత ధాతువులకు వచ్చును. మ, పు, ఏక. రమ్మ 8.158 పొమ్ము $.10 రర్ధమ్ము 158... ప్యొమ్మ 810. 9 బహు, రథ్టండు పొళిండు 38.6). అసమాపక 'క్రీయలు [009 = వ౨166 ౪689] రాజశేఖర చరిత్రలోని అసమాపక [కియా నిర్మాణ విధాన మిట్లున్నది. కేం క్వార్ధకము (2296- 92001010] __ఇ అని 1.50, పోయి 251. ల _క్తవదర్దకము (59290 4607ల __ఇన, __న, __అ. కొల్చిన 5.27 అన్న $51, పడ్డ 8-84, గ్‌ చేదర్దకము [0026110841] __ఇనన్‌, ___నన్‌ ___అన్‌. అనినన్‌ 8.88, అన్నన్‌ 2.8, మెచ్చకా 8.85,

భాషావిభాగము శస 4. తద్దార్మార్హక విశేషణము [82010021 శర్వంంట్లూలై భీం ఎడు ఇఏడీ. వలయు (వారలన] 8.202, పొదవెడు 2.107. నల్పెడి 868. 5. వ్యతిరేక క్త్వార్ధకము (688076 2001010] __అక క పల్క_క 8.205, పోక 8.12: 8. వ్యతిరేక తృవర్డకొర్జము గ్రం్య2ళా6 2ర్యేంం4ల్మ) ___అని, ని, పాటింపవి 1.68, రావి 1-88. (1 తుమర్థకము (12531176) అన్‌, __న్‌. మించన్‌ 1.508, రాన్‌ 8.180. శం అన ౦తర్యార్థకము (్రైం91 20108) ఎాడుకాం అనుడుకా 8.147, [0 శ్యత్రర్ధకము [₹06ల9ఓ వా కి2గ00?016) చుక. చేయుచుకా 2-18. 10. వర్తమాన _ విశేషణము [9౯63601 - తీర్వంంగ?ం. __చున్నం ఎ-చునున్న. పోపుచున్నః పోవుచునున్న. (పతయ పరిసర (పవృ త్తి [2130100401 01 వ్‌షమ్‌ం68]

హలంత ధాతువుల కబొతి (వత్యయములును, అజంత ధాతువులకు హలాది (ప్రత్యయములును చేరుచుండును.

_క్తవదర్భమన “న, చేదర్దమున శన్సన్స్‌* నాల్షిన తరగతికి చెందిన “న” కారాంత ధాతువులకు చేరుచుండును. (అన్న; అన్నన్‌] మరియు ఐదవ తరగతికి ఇందిన “ఉండు” ధాతువునకుకూడ చేరుచుండును. ఉన్న విళుని 2-15.

ఉకొరాంత ధాతువులకు క్రవదర్హకమ.న ఆ చేదర్లమున “అన్‌” (ప్రత్యయ

థు ఫి ములు కనిపించును. పడు__పడ్డ రశ చెడు..._చెడ్డకా కలర్‌, వ్యతిరేక క్త వర్డ్‌క మన ఎల్‌ తృపర్థకొర్థమున ఎని తుమున్నార్థమున

172 భాషావిభాగము ఎన్‌? డీర్దాంతములగు ఏకాచ్క ధాతువులకు చేరుచున్నవి. రాళ 8145, రాని కేకకి రాకా 875."

సమాపక (క్రియకు ఏని” ఆను (ప్రత్యయము చేతి చేదర్హక 'మేర్ప డుచున్నది కదిలించిరేని 2.88, కలయడేని 1-28, సంయు క్త సమాపక (క్రియలు (00ఇ90ల06 క₹19108 ₹6009) సంయుక్త (కియా నిర్మాణ విధానము వర్తమాన భవిష్యక్కాల (క్రియల యందు గలదు. అసమాపక (క్రియపై సమాపక సహాయక (క్రియ చేరి సంయుక్త (క్రియ లేర్సడును.. “ఉండు యొక్క క్తవదర్శక రూపమైన “ఉన్న" వర్తమాన "కాలము నందును; అ_్త్యర్థక రూవమగు “కలుగు యొక్క _క్తవదర్ధక రూపమైన “కలి భవిష్యత్కాలము నందును అసమాపక (క్రియలప్వై జేరి ఆయా కాల (క్రియ "లేర్పడుచున్నవి. వర్తమాన కౌల (క్రియలు (ప్ర పు. పం. ఏక. తలపోయుచున్నాడు 3.188. త్రీ. ఏక. పోవుచున్నది 8.06. 9, పుం, స్త్రీ, బహు, చేయుచున్నారు. న. బహం, చేయుచున్నవి. భవిష్యత్కాల (క్రియలు “కల (ప్రత్యయముతో కూడియుండును, ఉ. పు, ఏక, చూడంగలను 8.20, [7 _క్త్యర్థకము] పపున ఏక. ఎటుగాం గలదో 8.147, వ్యతిరేకము “ఉండు” ధాశువు నమాసక (క్రియలు వ్యతిరేకక్తా నర్త్‌క్‌ రూపముపై చేరి వ్యతిరేక సంయుక్త (క్రియ లేర్పడును. (ప, పు. స్రీ, న. ఏక. చేయకయుందెను. (ప పు, పుం. స్త్రీ. బిహు. చేయక యుండిరి, వ్యతిరేక సమాపక [కియపై. “ఆగు” సహాయక (క్రియ యొక్క నమాపక (క్రీయూ రూపము కలస్కి నంయు క క్రియ లేర్పడుటయు గలదు. ఎజుగ నైతి. -జత్మార్థకము

భాషావిభాగము 128 క్వ్వార్ధక రూనములకు “కొను” నమావక (కియా రూపములు చేరుటవలన. నాత్మార్దక (క్రియ లేర్పడును. ఉం.పు. ఏక. తెచ్చికొంటి. (వపు,పుం. ఏక. తెచ్చికొనియె. 9 శ్రీ-న. ఆము కొనియె 2.120. 39. పుంశ్తీ. బహు. చేసికొనిరి, “కాను” నకు కొన్ని యెడల “కో” ఆదేశమైన రూపములు కలవు. అందు హా:నలవికాదు 2.148, ఆను కో సిగ్గయ్యెడికా 8122. కొన్ని యెడల “కి ఆదేశమైనది. ఈడ్పు క వచ్చి 2-57.

౬... అక్మార్టక “కొను (వత్యయము చేరక యా యర్హమున (ప్రయోగింవబడుట కలదు. తెలిసి బాలిక వి్యభ్రాంతి6 దీర్చు-8-115 [(కెలిసికొవి], నీ మగవిం (నీతునిల జేసెదవా: 8-186. (చేసికొనెదవా].

కర్మ ణ్యిర్ధకము తుమర్జక రూవముపై “పడు” నహాయక (క్రియ యొక్క సమాపక [క్రియా* రూపముతో కూడి కర్మణ్యర్థక (క్రియలు ఏర్పడును, ఉదా; అనుంగువోటి తోడ6 జెప్పు నడుగంబడ్డ పద్ధతుల్‌ 8.94. నం ఖ అభిధాన (క్రియలు (40614476 79) సర్వ నామ (ప్రత్యయములు నామ వాచకములకు చేరుటచే ఉత్తమ, మధ్యమ ప్పరుష అభిధాన క్రియ లేర్పడును. నామ ధాతువుల అంతము ననుసరించి. సర్వనామ (పత్యయనులలో విపర్యయముండును. ఆ విపర్యాసము ఈ (క్రింది. విధముగ నుండును. ఉం. పృ. ఏక. బహు. మ,పు, ఏళ. బహు. (ప్రాతిపది | అ, _ను ్‌ వ ల కాంతము ఎర్‌ లాన్‌ ఆ ఎవి న ఎట ఎాఅను అము] __అవు [అరు] ఉప్ప,

174 భాషావిభాగము ఉదా ఏ అనాధను 3.60, సదయ హృదయను 2-88. తండిని 8150. శిమ్యుడను 2.26. ముపు, ఉదా: బభాలవు 8.88, దిట్టవు లొఎరీరి. (శికాలవేదివి 2.188, బాలుండవు 2.41, ఎికర్మక __ సకర్మక ఆ పపేరణార్థక [క్రియలు ఆకర్మక (క్రియలప (ప్రత్యేకముగ (ప్రత్యయము లుండవు. కొని నకర్మక (క్రియలకు కొన్ని యెడల (వ్రత్యయము లుండును. కొన్ని యెడల నుండవు. అకర్మక (క్రియా ఛాతువులపై చు --పు/__ంచ్చు _చ్చుః ాప్పు --ఇంచు అను (ప్రత్యయములు చేరి సకర్మక (క్రియా రూస మేర్చడును. అన్ని అకర్మక (కియలకును సకర్మక (కియ లుండ నలయునను నియమము లేదు, సకర్మక (క్రియలకు._ఇంచు (ప్రత్యయము చేరి (పేరణార్జక రూపము -లుండవలసిన నియమము లేదు.

1. సకర్మక (పత్యయములు చుం ధాత్వంతము నందలి _ను; __రు, __లు, లకు సకర్మక (క్రియా ప్రత్యయము *చు చేరునెడ ధాత్యంత ఉకారము లోపించును, పూను పూంచు తీరు తీర్చు మాను మాన్చు వార్యు వార్చు విను వించు క ూలు కూల్చు అమరు. అమర్చు తగులు తగులు ఎదురు. ఎదుర్చు తెమలు తెనల్చు చే చేర్చు కేలు శేల్చు తనరు - తనర్చు పోల పోల్చు “(ఏ) చెడు, వడులు సకర్మకములయందు = చెటు. సబు = లుగ మారును. చెఢు చెలుచు చెజదు వడు పజుచుు పజచు

థాషావిభాగము శీర్‌ _ శ్ర) అడు. ఓడు, కూడులు ఆర్‌-. ఓర్‌-, కూర్‌ = లుగ మారును. ఆడు ఆర్భు ఓడు ఓర్చు కూడు కూర్చు/కూరుచు తి (2) గుచు. అడంగు అడంచు కంగు తూంచయ కఠలంగు కలంచు 'పెనంగు "పెనంగు కాంగు కాంచు మలంగు మలం శాంగు శాంచు వంగు నంచు దాంగు దాంచు వీంగు వీంచ (9) “యు” వర్ణాంత ధాతువులకు__చు ఆదేశము. ఒలియు ఒలుచు కమియు కముచు శి. _౦చు ధాత్వచ్చుమీది వర్ణముల కన్నిటికి ఆదేళముగా వచ్చును. చిరుగు చించు (తిన్వ (త=ంచు మునుగు ముంంచు మిగులు మి=ంచు దిగు దింంచు శీ డు, _-చు, నిండు నిందు ఉండు ఉంచు ర్‌ ఎచు” వర్ణాంత ధాతువులకు సకర్మకమున "ప్ప ఆదేశమగును. కడచు కీడ్‌పు చూచు చూపు నిలుచు. నిలుపు శి యు వర్ణాంత ధాతువులకు __“*వి ఆదేళము. ల్మ క్రౌర్రము *ఉఊి కొరముగా మారుట, గమనింపదగినది. శలియు కలుప్ప త్‌నియు తనుప్ప తడియు తడుప్ప తెలియ తెలుపు షా చ్చు? =౦ప్ప, [చచ్చు | చంపు] =చ్చు, -౦పు/నుపు చొచ్చు చొంపు/చొనుపు,

శ70 భాషావిభాగము

'పె (వణాశికకు విముడని సకర్మక రూవభేదములు కొన్ని కలవు. ఇందు ధాతువునకు వేరురూపము (5౪99166176 శిశీం?0%) ఆదేళముగ వచ్చుచున్నది.

అగు కావించు వచ్చు రావించు పోవు పుచ్చు

కొన్ని అకర్మక (క్రియలకు సకర్మక (క్రియలు రెండు విధములుగ నేర్పడు, చున్నవి.

ఉదా: అడగు అడంచు అఆడగ్‌ _. ఎంచు. (పేరణార్జకములు ;

(ప్రాచీన వైయాకరణులు నకర్మక _కియలను (పేరణార్థకములను (పక్వే కించి పేర్కొనలేదు. సకర్మక (శియా(స్రత్యయములగు -చు, -పు, ఇంచు మొద లగువాని నన్నింటిని _పేరణార్థములయందు కలిపిరి.

“చు వర్ణాంత సకర్మక (క్రియలకు (పేరణ - ఇంచు పరమగునపుడు “చ” వర్ణము కయ వర్షముగ వూరుట గమనింపదగినది.

కొంచు కాపీంచు తోచు (తోపంచు కాల్చు కాల్పించు 'మోచు 'మోపించు

కొన్ని సకర్మక (క్రియలకు (పేరణార్డక ఇంచు చేరునపుడు మార్చేమియు. నుండదు,

ఎయిగు ఎటిగించు 8.145, రట్టు కట్టించు కేఎం 72

చేయ చేయించు (శావు (శ్రావించు పెట్టు. పెట్టించు

(క్రియాధాతు వర్గీ కరణము _ ధాత్వంతమునందలి విపర్యయములు (018391%026100 0176౯021 3949003 0% 000%0 90800910 ₹108):

డా. వీ. హెచ్‌. కృష్ణమూ ర్మిగారుు కాల-భావ (ప్రత్వ్యయములు వరమగు, నపుడు (క్రియా భాతువులో జరుగు మార్పుల ననుసరించి తెలుగు ధాతువులను. ఐదు తరగతులుగ విభజించిరి. ఈ తరగతి విభజనమున కనువుగ కాల భావ. (ప్రత్యయములను మూడు వర్ణములు చేపిర. గ, 8, ౮.

& హలాది (పత్యయములు

1. --చుకా శత్రర్థకము (68600 లి2100016) రి త విధ్యాశీరర్థకము (టయంల8470 - వెంం661ం4*0)

భాషావిభాగము 177

8. __డుకా అనంత ర్యార్థకము (051 శంటళంం)

క. _-భథ తద్ధర్మార్థక వి శేషణు ము (0801021 ర్యేంం[170

చూడు. 3-6.

5. దు తద్ధర్మార్థకము (0401021 606)

6. __తి భూతకాలము (€8314 - 6086)

చూడు. వె-1. వ. పూర్వాణాది (౯౯౦88 = ₹0ఇ613) (వ్రత్యయములు,

క. లిం ఏ ఎా-షితి...భూతకాలము (83129090)

లి ఇ. కౌ వర్తీకము (₹25€ బ6ంస16)

కి ఇన _క్తవదర్థకము (085+-4ఉర్సేంంటళల)

ఢీ _-ఇనన్‌ చేదర్ధఠము ((00164200021"

ర్‌ం ---ఎడుం/-ఎడి=/-ఎద__ తద్ధర్మము (14010121)

8. -ఎడుం/-ఎడ్‌. తద్ధర్మార్జక విశేషణము (4401041

ఉర్తంంాంసి 6. పరాజాది (0201 **0ఇ615) (ప్రత్యయములు.

1. బన్‌ తుమున్నర్థకము (1301010776

శీ అ వ్యతిరేకము (08580176 ల36)

8 __అక్‌ వ్యతిరేక విధ్యర్థకము (౧౪౭౩4176800624170)

శీ అక వ్యతిరేక క్వార్ధకము ()₹06౭676-9బ001016)

గ్‌ _-అని వ్యతిరేక విశేషణము (04024676-4ర్యంంటం)

రీ ఊఉ విధ్యాశీరర్దకము (1909౯44176-3000614176)

పై (ప్రణాళిక ననునరించి కాలంభాన (ప్రత్యయములు చేరునపుడు [క్రియా భాతువులలో జరుగు మార్పులు ఈ (కిందివి. [చూ. గౌ, ౪. 3. వ£, 204-205] ఉదాహరణములు మ్యాతము ఈ కావ్యము నుండి (గ్రహింపబడినవి.

1, అజంత ధాతువులకు హలాది ప్రత్యయములు_ చేరునప్పడు (ప్రొతిపదికలో నెట్టి మార్చు జరుగదు, అజాది (ప్రత్యయనులు చేరునపుడు ధాత్యంత అచ్చు లోపించును,

క్షం

శ్చ భాషావిభాగము ఉదా : కొట్టు వీ=ఎ180. కొట్టు = చుకా కే కొట్స్‌ ఇ (0-2) కొట్ట్‌- _-అన్‌ (౮-1) వీ. (త్యతర ధాతువు నందలి రెండవ అక్షరములోని “ఊఉ” కారము పూర్వా ఈవీ పత్యయములు (కం వర్ణము] పరమగునపుడు *ఇి గ మారును. ఉదా: ఉఊఉడుగు 0.140. ఉడుగు = చుకా (ఊఓ ఉడిగ్‌ - ౯ (0-2) ఉడుగ్‌ _ అన్‌ (61) 8. _యు/య్యు అంతమందుగల (ప్రాతిపదికలకు పూర్వాజాది ్యవ్రత్యయములు చరమగునపుడు స్‌/స్‌ స్‌ లుగ మారును. ఉదా? కురియు 1.88, (నయ్యు రీఎ786. కురియు _. చుకా (6కే కురిస్‌ _ ఇన (0-3) కురియ్‌ = ఆక (64) (వ-స్‌ప్‌. ఇ. (౨-2) కీ.(2) “చు” అంతమందుగల [(పాతివదికలకు తద్ధక్కార్థకమునందు. తుం _=త్‌=-లు పరమగునపుడు *చు” వర్ష్ణలోపము జరుగును. ఉదా: చూచు 2.86 శః చూంతుంను (తద్ధర్మ చూ=తఎమొ (ఉభయ ప్రార్ధనము) ర్‌ (హస్వాచ్చు పూర్వకమైన “న్ని ఆఅంతమందుగల 'పాళివదికలకు (17 వ “తరగతి భూఠకాలిక .ట్‌-, తద్ధర్మకాలిక _=డ్‌= సపదాంశములు పరమగునపుడు =౯్‌. ఆదేశమగును, ఉదా: అను 2.4. అణ్‌ *౨ట్‌ = ఇ -వి = అంటిని. అణ్‌ -డ్‌ - ఉరు = అండురు.

'భాషావిభ్గాగము 6?9

6. (హాన్వదీర్హ..ఏకాచ్కం..ప్రాతివదికలకు వర్వాకాది (ప్రత్యయములు) నరమగ నెడ (ప్రత్యయాద్యచ్చు లోపించుమ.

ఊదా? వచ్చు 8.100.

రా + (అ) న్‌ క రాకా

రశా(ఉఊ +మ్ము ౫ రమ్ము,

రశ '(ఉ) + న్‌డు న రండు.

రా = /5 = వచ్చు.

తె-(ఉ) + మ్ము- తెమ్ము. మ. పు, ఏక,

ఇ (ఉ) + ండు = తెండు, ను, వు, ఐహాు,

కొల థాన (ప్రత్యయములకు ముందు (కియాధాతువు పొందు మార్చుల వనునరించి (క్రియాధాతువుల నీ (కిందిరీతిగ ఐదు తరగతులు చేయవచ్చును. (చూ. ₹+ ౪. ఇ. 2. 200 మొదటి తరగతి (61299 0)

&. ఆడు కొట్టు మూగు వంటి ద్వ్యక్షర ధాతువులందును, అడగు, కరగు. వంటి ద్వితీయవర్జము =ఉ-కౌరము. కాని; త్యక్షర ధాతువులందును మొదటి స్యూతము నర్హించును. కొట్టు 2.180, కరగు 2.108.

-ీ పై ౮ కొట్ట్‌- కొట్టి కొట్ట్‌_ కరగు కరగ్‌- కరగ్‌_

0. ద్వితీయవర్ణము -“ఉ'- కారముగనున్న (త్యక్షరధాతువులకు మొదటి రెండు సూ[తములు వ రించును. అడుగు 2.184, ఉడుగు 8.149.

స్‌ క

తీ మై 0౮ అడుగు అడిగ్‌=. అడ్రుగ్‌ ఉడుగు ఉడిగ్‌ ఉడుగ్‌ రెండవ తరగతి (01239 1) =చు =చ్చు అంతమందుగల ధాతువుళకు 1, 2, శ స్యూతమలు వరిం చును, వీనిని నాలుగు అంతర్విభాగములు చేయవచ్చును,

శేశ0 భాషావిభాగము 2 “లో వర్ష (ప్రత్యయములు నరమగునప్పడు మార్పులేదు. ఉదా: మెచ్చు 1.8. తీ బి ౮ 'మెచ్చుం(1.4) 'మెచ్చ్‌- 'మెచ్చ్‌= మెడ్‌ =(5 తుం త్‌ పుచ్చు.(1-4) పుచ్చ్‌= పుచ్చ్‌ం పుఠ్‌-(63 ఎచం9 త్‌) ౨. =ఎచు -చ్చులకువు /వ్వులు వచ్చును. ఉదా; పూచు 8.24%, నేర్చు 8.25. తీ 3 - ౮ పూచు-(1.4) పూచ్‌ం పూవ్‌_ నేర్చుం(1-4) నేర్‌చాం నేర్‌వ్‌ /నేర్‌ నేర్‌.(ఈ. రుం, ర్‌ం 0, చ్చు ంచులకు -పు, ంప్పలు వచ్చును. అనుచు 2-60. తీ 1వ ౮ అనుచు-( [4 అనిచ్‌= అనువ్‌- అను-(5%, గిరుల త్‌) పంచు.( 1.4) పంచ్‌ = సంఫ్‌= పన్‌, (8 లుం, ఎడ్‌, ఎ్రి ఈ, ఎ'చుి కు .పు ఆదేశము, ఉదా: తాల్చు 155, తీ లై ౮ తాల్చుం(1-4) తాలర్చ్‌= తాల్ప్‌= శార్‌ (53 తు. త్‌ మూడవ తరగతి (0123; 111) ఎయు/య్యు అంతమందుగల (ప్రాతిసదికలకు 1, 8 సూత్రములు వర్హిం. చును, ఈ-విభాగమున ॥ద్వితీయవర్ణము. “ఉ” వర్షము కాకపోవుటచే. రెండవ సూ(త్రము వ రించదు.

ఇొషావివ్లాగము- 121 చేయం చేస్‌. చేమ నాలవ తరగతి (01805 [భా న! =ను అంతమందుగల (హన్వద్వ్యతర _క్రియాధాతువులకు నాల్గవ సూత్రము వర్తించును. ఈ విభాగమున ఎనిమిది (క్రియాధాతువు లున్నవి, అను? కను; కొమం చను, తిన, మను, విను, కను. ఉదా? అను శీ.4ీ క్‌ పై ౮ అను /అన్‌ ఎ(1 5) అన్‌ = అన్‌ఎ అనుం(ఓ4) అన్‌ /అనియ్‌ (1 05,86 ఆణ్‌ = =(6) ఐదవ తరగతి (01135 లీ అనియతమగు మార్పు పొందిన (ప్రాతిసదికల 'నీవర్గమ.నందు చేర్చవచ్చును. ఈ వర్గమునందు (క్రియాధాతువు రూస సాదృశ్యరహిత వదాంశము (56001647 షశ్‌ంగ03) ను తీసికొనును. &, 8, 0 ప్రత్యయములు చేరునపుడు (ప్రాతిపదికల్‌" జరుగు మార్పు లీ (క్రింద నుదాహరింపబిడినవి. ఉదా: ఆగు 180, ఇచ్చు 1.4, ఉండు 1.4, కాన్‌ 2.88 చూచు 2:8ిక్క వొచ్చు 2.513 తెచ్చు 8.80 పోవు 2.70, వచ్చు 8108, వలచు 2.11.

1. అగుం! అవు! బౌ అయ్‌ు.(ఇఎ) కొం(ఆఎ) అయ్యెం(ఎఎ) వ ఇచ్చు(1 8 4) ఇచ్చ ఈంఈయ్‌ (ఆ) ఈవు-(2 -ఈఎ) తి. ఉండు (24 ఉండ్‌.(1=0) ఉంద్‌_ ఎలీం న న కాన్‌ -(అఎ)

182 భాషావిభాగము ర్‌ం చచ్చుం(1.4 చచ్చ్‌= చాం(ఆఎ) " చత్‌-(5 తుం) -త్‌ ఎ 8. చూచు.(1-4 చూచ్‌ చూడ్‌-(ఆఅఎ) చూత్‌-(5, తుం, -త్‌) చూడ్‌ొం/చుం(8) 7. చొచ్చుం(1-4 చొచ్చ్‌-= చార్‌ చొత్‌-(5, ఎతేేం9 అత్‌ ఎ) ఇ 4 శ. తెద్చు.(14) తె.చ్చ్‌ం కేర్‌_/తే- కెత్‌-(5 -తుం. తం తె.(0 శి. నొచ్చుం(1-4) - నొచ్చ్‌ం నొ-(అఎ) నొత్‌-(5= -క్రాం కం 18. పోవుం(1-4 పోయ్‌- _ పోవ-/పోం(అ-) పోం(6 =దుం, =ద్‌ ఎ పొం(4) 11. తేచుం(1-4 లేచ్‌- లేవ్‌-.(ఆఎ) లె.(0) 12. వచ్చు-(1-4) వచ్చ్‌= రా_(అఎ) వత్‌-($, _తు., త్‌) రం(6) 18. వలచుం(1-.4) వలచ్‌- వలవ్‌=-(1-4) వలం(8) _తు-, _త్‌ం) ఒల్లో(240 భావార్గకము (6౯౧021 సంలు =ట డు (క్రియాధాతువులకు చేరుటవలన భావార్థకము లేర్పడును, (బాలు ్రితూ 58%) అగుంట 2.00, ఉండుట 1-89, అగుడు, ఉండుండు, కావుండు. విశేషణములు (4౨)౭౦౩౫౩5) క సహజముగనే కొన్నిరూవములు విశేషణములుగ నుండును. ఉదా? ఎలం(తీగ 2.158, కెం (దలిరాక్రు 1.68 (కొం (దమ్మి) 2-83 (కొన్‌ (నన) 8-51 క్రొవ్‌ (విరులు 1.78 చెకా (కావి 8-150, చెకాం (దొనలు).. 152. .ఈఆి.(కాలము). 1-57, వివ్‌' =(వెజగు) శ8ి8కి. నెచ్‌. -(చెల్సి

ఛాష్టావిభాగము 13 వ102 నెక్‌-.(శావ్రి 1.80, నెమ్‌.(మొగము)-1.68, నెజ్న(డాలు 8.40, "పెకా-(నెట్సి 2.120 లేం(నవ్వు ఓ87.

విశేషణ రూవముగనున్న “నెజ” శబ్దమునకు తద్దిత (సత్యయము *ఠనము చేరి తద్ధితముగ వాడదిడియుండుట విశేషము. నెజతనంబున ౭.142.

]£ 2. కొవ్ని నామవాచకములు వేరు నామవాచకములకు పూర్వమున (వయో గింనదిడుటవలన విశేషణము అగును. గాలి.(కొదమల్‌) 1.88, చక్కెర-(బొమ్మ తవ1503 _పట్టుం(పావడ 8.158. ముద్దు-పట్టి) 8.102, ముద్దు (రవము),

న్‌! చి ళు న! 21409, వెండి-(పళ్లై రంబులు శ్రీఎ14లీ సంపంగిం(నూనియ తి159,

9. కర్యధారయ నమానములయందు వూర్వపదము *ఊ వర్ణాంతమైన “క్కు చ, టి త, న, లు ఆదిగాగల వపదనులు పరమగునెడ నొ ఆగమ మగును. అపుడుక్కచ, ట, తృ వలు. గ్య జ, డ, ద, ది లుగ మారుట కలదు.

ఉదా: అనుగు(-(దనూభవ 8.42 అనుగు(-(దమ్ముడుు 110, కౌనుం.. (దిగెల) 8.4% గండు.(దుమ్మెద) 8.803 గారాపుల(దిట్టి 8.203 వటుకుం (దేవియ) 8.20, _పువ్వు(జప్పరము) 2.124 పువ్వు((వొన్సు లు శ78, పోటు.(గూళల్సు 8.80, వాలు((గంట్స్‌ 2.178.

1 నామ, (క్రియా ధాతు విష్పన్నములై న విశేషణములు కలవు. (నత్యేకమగు-

విశేషజార్థక (సత్యయములు చేరుటచే నివి యేర్పడును.

అ అమ్ముల (వాన్స 8.140, ముద్దుల (రాచిణక) 38-148.

౬ తెలి (గన్ను ఓ84 మేని (యక్క) 8.14%, వెలి (వట్ట) రీఎ166.

ఎనీ కమ్మంని (పలుకుల) 8118, చల్లి ని (నీడళా 2.123. కెల్ల-వి. (మన్నము) $8-[17 పచ్చంని (వింటివాడు 8.75

ఎఎంటి తొంటి (భవంబునకాా 888, తొంటి (రాజులు 2170 వింటి (వాడు) 8/5

--టి మున్నీటి (చుట్టము) 8.7;

--అ ఇ, [[న్‌) టీ ప్రత్యయములు షష్ష్యర్థమునకును, వి శేషణమునకును. సమానముగా నుండుట గమనార్హ్య ము.

కేకిశీ భాషావిభాగము వి'శేషణార్థ ద్యోతకమగు ట్‌” వర్ణము సామ్యకారణముచే. స్తంధి విధాన మున కొవ్నిట-__..ఉకారాంతమై అచ్చు పరమగునపుడు కనబడుచున్నది. ఉదా; చిగురుటాకులు 8.48. ఎత , చిణంత [యేనుంగు] 151. ఆాపు/-ంపు, ము వర్ణాంతక నపుంసకములకు; _కప్పురప్తం [దిన్నె] 2.124, కవ్వంంపు [కొండ] 228, గారాంపు (సతి) 8.15 చొక్క _ంపు [గోమేధికము] 8.17% తోరపు [గోర్కెల)] 8.18], విద్ద =పు [రత్త ఖిత్తి] ౩.2, ముత్య-పుం [(దలం్యకాలు) 8.173, -వాఅగు తద్ధర్మార్థక విశేషణమగు “అగు (పత్యయము చేరుటచే.. విశేష అము లేర్చ్పడుట కలదు. నీదగు పర్మాకమము 2.05, కూర్మి పట్టి యగు కాంతిమతి 3.8?. _ అయిన “ఆగు ధాతువునకు భూతకాలిక విశేషణము. జీద్రాన: సరమాప్తు లయిన [నదృటులు) 8.16, బంధుడయిన (నను) 8-18. శ్ష నసంఖ్యావికేషణమ.లు శ ఉదా: ఒక-[(కాంత] 8110, ఇరు[వక్కియలు] 2-75, మూడు. [వానలు] 1-67, నాల్లు..[ మొగములు] కీఎరి ఇరు.[వాగున్‌ ) వైం?కీ, ము.(ప్పూటల] కేం74, నల్‌ (గడ) అనునెడ బహు “లి చేరుటలేదు. వేయి [నోళ్ళ] లీ-!88, కోటి [తలలు] 276, స విర్హేశార్థర విశేషణములు : ఉదా: సామీష్యము ఈ ఈ (ర8) 1ఎరీర్‌ం ఇ-[(వ్విధంబున] కం 77, దూరస్థ్రము అఆ. ఆ___[వలుకులు] అ-[క్కోన] 2.28, (వళ్నార్థకము ప్‌. ఏ((పొద్దు] రర, ఎ.__వ్వారి) ఓ200, వరిమాణవాచకములు ; అంత 2112, ఇంత 2.28. ఎంత 2.52. (వకౌర వాచకములు :; అటి 118; ఇటి తి120, ఎట్టి 8.229. లు న! లబ

ఇొషావిభాగము 185 నంథ్యామహన్మహతీ : అందలు, ఇందంబ, కొందలు. నంథ్యా అమహత్తు : అన్ని; ఇన్ని ఎన్నీ, కొన్ని, ౪1 కియాజన్య విశేషణములు ; ఉదావి భూత; విణ, ఉన్నం(విళువి] 2-15. చేసిన (యట్టి) 1.68. వర్తమాన; విణ. పొగులుచున్న .. [యువిద] త101.. భవిష్యత్‌ విణ. అదలింవంగల.[కప్పు] 22268... తద్ధర్మ; విణ, చూచు.[వారలు) కల్‌! (కోలెడు__.[వారణములు] 2107 తెరలెడి....[వారు)] $01008. వ్యతిరేక: విణ. చేయని [యది] ఎజుగని (వాడు). ₹11 కొన్ని అవ్యయములు విశేషణములుగ (పయోగింపబడియున్నవి. ఉదా: కడు [దూరము] 1-67. చాల (ఇెందిన] 3281, మిగుల [కలహము] క్‌45, అవ్యయములు (ఉంి?2285) భాషలో వ్యాకరణదృష్ట్యా పరికించినపుడు అవ్యయములను (ప్రత్యేకనర్గముగా పరిగణించ నక్కరలేదని చెవ్పవచ్చును. & ఇం061 4161102016 01౯ 1166 ౨108016 092 7602] లర 0౯ +56 కం106 0౯ 64006 01 2 ఇ₹ం25 18 566 28 80 &రే౪లాతి 10 గౌలంళం 29 10 ౦0౧01 ౨2716120 మఓ801- -శ్రైం88ైంం. [0. 6. 1. కలి. 153, 554.] రాజశేఖర చర్మితమునందలి అవ్యయముల నీ [కిందివిధముగ విళజింత వచ్చును, క నిర్హేశార్డక ప్రాకినదికలసుండి అ__దూరస్థ నూచకము ఇ__సామీన్య +“సూచకముం ఎ __(వళ్నార్ణకము. ఉదా? అ.--అప్పుడు 8.186, అక్కడ, అచ్చట: అందు, అట్లు 2.110. అట 228. అల 2.80. ఇ.--ఇవ్వుడు 8104. అక్కడ, ఇచ్చట ?.00, ఇందు, ఇట్లు కి18%, ఇట 2.12.

186 భాషావిభాగము ఎ._ఎప్పుడు, -ఎన్నడు) ఎక్కడ, ఎచ్చట 2882 ఎందు 1.82, ఎట్లుణ వటి 1 “అగు నకు తుమర్థ రూపకములై న కఠా/కాశ్‌లు నామములికు తుమర్జ- రూవములకు చేరుటవలన అవ్యయములుగా (ప్రయ్చుక్తము లగును. ఉదా? .__కన్‌..._కొల్వ-_గకా 2.140. ఎ-కౌన్‌__చూడ-_గా 8.107, చల్లగా 2107 సరిగా 1416, ఎదురుగా 2.106. కొన్ని తుమర్డ రూవములు అవ్యయములుగ (వయ క్షములు. ఉదా? కొల్వ [వచ్చెళాా. $11 “ఆగు” నకు క్వార్ధక రూపముల్సై న అయి/ఐలు నామములకు చేరుటచే నవి. అవ్యయము. లగును. ఉదా: (వ్రతులమై £=లి0. 1” 1. నామవిభ క్తులు చేరని రూపములు (1610192016) కొన్ని అవ్యయము లుగ (వ్రయోగింపబడును. ఉదా: ఇంచుక 2.82, కరము, (గ్రక్కున 1.78, వైన్‌ 2-76. మాడ్కిి 2144, పగిది 2.81, మాత్రలోన 267. “మాత్రము” లో “ము” వర్ణము లోపించినది. 2. ధ్వన్యనుకరణములు : గల్లు గల్లుమన 1.689, కొల కొలవుని 2.21 తళతళమవి 2.121, తహతహ 8.48. విగవిగ 8.142, వెడవెడ 8.80. చురుక్కున 8.11, తటుక్కున 2.148. శ. ఆభ్య స్తరూసములు : అల్లినల్లన 8.218. ఒయ్యొయ్య 8.171 ఇంతంతన 8.181. శీ. ఉపమా వాచక ద్విరుక్తులు ; అట్టి కరణి 8.169, అట్టి పగిది 8.1౧.

థాషావిభాగము" 14? ₹ కాన్ని నామములు ఎట్టి. మార్పును బొందక 'అన్యయములుగ (వ్రయుక్త టి ాతిా ములు.

1. వగది 2.61, మిక్కిలి 1.2% మెల్లన 20619 సువ్వె 2.21. £. కొన్ని నామములకు__ న్‌, __నన్‌ "చేర్చి యవ్యయములుగ నుపయో- గింవవచ్చును. ₹[ __న్‌, వరున__న్ఫొ భంగిన్‌. నన్స్‌ ఒయ్య--నన్‌ 882. తి ఎట్టిమార్చును లేకుండ కొన్ని నంన్కృృతనామములు అవ్యయములుగ- (వ్రయోగింపబడును. వేగ జెవ్చుమా 8.144. ౪ (వళంసార్థకములు+ ఆశ్చర్యార్థకములు అవ్యయము లగును, ఉదా; అవ్పప్ప ద?దిళ...(యన కరీం మర్దూ...(యంచుు 1.9, ఆహా (వట్ట) 8.12%, ఆవో (వెనం) 8,162; పలికె నమ్మక్కం (యనగ- 2.15 అద్దిరా(యనుచుు 8-48. వ! ప! సంస్కృతములోవి యవ్యయముణు తెలుగున నుపసయు _క్హము లగును. ఉదా వ కించిత్తు (దస్పకయండు శి20. పదకల్పముల వర్ణకములు (6౬౧1035) రాజశేఖర చరిత్రయం దీ (క్రింది పదకల్పముల నర్షకములు (వయోగింప దిడినవి. | ఏవార్థకము (20002610) ___అ. _-అ. నామనులకు; అవ్యయములకు, సమాపకా, సమాపక [క్రియలకు చేరును. అందకావి 1-58 అట్టి ద శ_4, తామఠము 1-%, దున్నకయ వండు- 1.57 నాక నాక 8.122; -వీకచెల్లు 8.10 ముద్దియ 1.88, మెచ్చ, కుండుటయ 1-9. వ పా 1 (ప్రళ్నార్ధకము (120612088616)__ఎ (ఏ. _-ఎ/ఏ, ఇవి-నామములకు, నమావక (క్రియలకు నూ(త్రమే చేరును.

శ్ర ధాషావిభాగమ్స్ము ఏ, ఆల్పంబె తలస 1-84-కొందుమె 1.01. చూచితివె 1.118, చేరవచ్చునె 264. రావిచ్చునె 2.75, రానిత్తుమె 157. ఏ. చెల్లనే 8.106 తరమే 1.50. మం ్రిమా్రుడే 1.24, మాననేర్చునే 8.70. కో సం దేహార్ధకము (27068176 0 రం400__ఒ/ఓ, ఆాఓ/ఓ నామ ములకు, సమాపక (క్రియలకు చేరి సం దేహార్ధకమును సూచించును. ఎద చిళక బోదయొ 2.175, విడుదలొ 2.158 వెడదలొ $=158. మీ ఎట్టిదో 1.60, బొమ్మయో 2175, (బిమసితో ఒ54 వచ్చెనో 2.44. ఒకొ, ఒకో, ఒక్కొ అను వానివి (వయోగించుటివలనన్ను సం దేహార్జము వచ్చును. --ఒకొ ఎన్నడొకా 1.63. --ఒకో ఏమయ్యెనొకో 2.84 ్రాత్తయొకో 2.184, చేవియొకో 214 ఓక్క చేసెనొక్కా, కాంతకు నొక్కా 3-07. వ క సముచ్చయార్థకము (60213261%ల).__ఉన్‌, ఉనున్‌, ___న్‌.__నునొ. -ాఉీన్‌..ఉనున్‌ అనునవి అవర్జాంత ఇవర్హాంత నామములకు. అవ్యయ ములకు అసమాపక (క్రియలకు చేరును. __న్‌, __నున్‌ అనునవి ఉ వర్దాంత -ములపై చేరును. లాటిన్‌ ఇంచుకయేనియం 1.81, ఏమియుకా జరుగనీక 2.80, ఆాఉనుగ్‌ ఇంతయును లేక [28 న్‌, ఇచ్చలుం గవి 1.641. __కడలుం బిరికించి 1-78, నున్‌, చక్రవాఠరంబులు నున్‌ 8.14% విమలావగా జలంబు నున్‌ 158. శరీరంబును నయ్తోద్యాపురంబునుం టోలి 108.

భాషావిభొగము [89

“ఏని "క సముచ్చయముచేరి ఖిన్నార్టములందు (నయుక్తముగును, ఇంచుక “యేవియు( బాయవు 1-01. (కూడ,

₹ వియతార్థమున నుపయ్యుక్తమగు. “ఏవి (నత్యయము భిన్నభావములను- ఉకెలియచేయును.

ఇంచుకయేని గణింసడు 2-52 (కూడ అను నర్ధమున)

ఒకవేళ నడంగండేని 2.28 (యెడల అను నర్థము)

_.చసలానుషంగంబు -నడలెనేని 2.28 (యెడ ల అను నరము

భేషజంబూని యుండరేని 2.28 (యెడల అను నర్థము

నన్ను నెంతేని గారవించి 8.145 (అదికముగ అను నర్జము

వాక్య నిర్మాణము (54) పద్యక్రమను (101064 = 01660)

వాక్యము సామాన్యముగ క్నర్తః కర్మ, (క్రియ అను వరుసలో నుండును... కర్త కగు విశేషణము కర్తత పూర్వముగను, కర్మ కగు విశేషణము కర్మకు- పూర్వముగను; (క్రియ కగు విశేషణము (క్రియకు పూర్వముగను (ప్రయోగింవ బడును.

పద్యరచన యందీ [క్రమము మారుట కనబడుచున్నది, ఈ మార్చు ఛందస్సు కొజకు కాని ఖొవమున్నొ్తి వ్య కక్రీకరించుటకు గాని జరుగును,

(క్రియతో. వాక్యమును (ప్రారంభించుట కలదు. కురిపెరబువ్వుల వాన చూపణుల చూడ్కుల్‌ వేడ్క నోలాడగా 1.88, ఇచ్చెంటో తెప్పలుగా కరత్‌ హారుల్కు ధేనువు లందిరముల్‌ మణీ (వజంబు 1.68; _కట్టికి చం్యద్రకావులు, పెట్టిరి రత్న హారములు, పట్టిరి శేలి పద్మములు £-164. |

వాక్య మధ్యమున (కియ వాడుట్ట కలదు.

వసుధావర । నీకడ కంపె వేడుకకా 8-81.

ఇందు సమాపక [క్రియ వాక్య మధ్యమున నుండి (క్రియా విశేషణము తద న౦ంతరము వాడదిడినది.

నరు చేంతకా చేరవే చింతలుకా 8.80,

౯1$0 భాషావిభాగము సమాపక (క్రియ ఫాక్య మధ్యమున నుండి కర్మ తదనంతరము. వాడ ఉబడీనది. (కియా విరహిత రచన (4093160021 ౧౦౦౩౬౫౦౪00) ఇది (కియారహిత వాక్య విర్మాణము, (ప్రాజ్బన్నయ శాసనముల యందు తఅచుగ కవిపించుచున్నది. ఇట్టి దీ కావ్యమునను కలదు, కడలేని సంసార జడధిలో మునిగిన జనులు పాలిటినావ, శంభుపేవ 1.87. భువన (త్రయ 'భ్రాజి పురరాజి తలకట్టు, క్రైట భారి వధూటి యాట పట్టా .... ఆప్పట్టణంబు 8.7. కుల నిర్మూలన- కారణందబు; (పతిభా కుట్టాకము, ఉద్వేగ కోనలతా దోహదము .. లేమి 8-14. విశేషణములు (గీర్వంంటాల3/ విశేషణములు వి'శేష్యములకు పూర్వ ముండును. కొన్ని యెడల విశేషణ ద్యోతక (ప్రత్యయములు చేరుట కలదు. అయిన ఐ, అగు మొదలగు (వత్య “యములు, విశేషణ ద్యోతక (ప్రత్యయములు. లేక విశేష్యములు విశేషణములుగ "వాడుట కలదు, మృత్త విరోధి వీరగుణ మర్దనశాలి, కపర్షి సక్కృపాదత్తుడు అనూన "థైర్య నిధి తావక ప్యుతుడు 288, పెక్కు విశేషణము బన్నపు డన్నింటికిని (ప్రత్యేకముగ "అయి. (ప్రత్య “యమును వాడుట కలదు. (బాల-కారక 81) చిత్సుథి 'కేశీ నరతంకుడై:; గుణ గరిక్షుడై సదాచారామార్ష్గ అళూరి (శ్రముడై....భ్యాతి గాంచెకా 9. లింగము (౮౭౨6ల కొన్ని యెడల వాక్యమున నొక లింగమునకు బదుబు వేరొక లింగమును వయాగించుట. కలదు. కావ్యమున గల రెండు సందర్భములకును పొరాంతరములు “తాళప్యత [ప్రతియందు కలపు.!

1. చూ. అనుబింధము,

'ఇాషావిభాగము ఠి! వచనము (వేట ంలా) కర్తకు (క్రియకు లిన్నవచనము వాడుట కలదు, ((ప్రొఢ. వాక్య, 25, “తాను దింధులు సంభృతోత్సాహుడగుచు. (ఉత్పాహం లగుచు 8.164. ఆరాచిల్కయు తాను. సౌధమెక్కె.ను (సౌధమెక్కరి 8180. చెలులు. (దాను విహోరంబు నలుప వచ్చి పోవుచున్నది (పోవుచున్నారు వ ” చలిగాలి కాము కాలరి కలితాం భోజాత సతికలు కొని వచ్చెకా, (కొని వచ్చిరి 2.150. బహు వచనమున కేక వచన వయోగము కలదు. జప తపోనిస్ట లేమియుం ఊరగనీకం (ఏవియృ్య 280. సురపొన్న నీడలు (నురపొన్నల నీడలు 185, విభ క్తులు (0236) ఒక విభక్తికి మరియొక విభ క్తి వాడుట కలదు (బాల. కారకం 2 శవథమకుమారుగ. షష్టీ విభక్తిని వాడుట కొన్ని యెడల కనిపించుచున్నది. ఇట్టి వాక్య నిర్మాణమువలన కర్మ (ప్రాధాన్యము స్పష్టమగును. (ఫఠతమకు షష్టి. నొ రచియింస"బూనిన యుమ్మహా ఉవదింధంబు 1-15, (నేను రచింప బూవిన) నా యొనర్పం బూనిన యిమ్మహా (ప్రబింధంబునకు 1.48. (నేను ఒనర్చ్పం బూనిన) సీ వచ్చుటం జేసి (ప్రాణములు వచ్చె 8.228. (నీవు వచ్చుటం జేసి కుసుమాస్త బాణ వళమానసు జేయుట నీకో, నాకో చెపునూ 8-68. (చేయట నీవో, నేనో చెపునూూ 2. చూ, అధ్యాయము. విభక్తి,

192 భాషావిభాగము సముఖ వాక్యము (లి11606 506601) ఇందు “అను ధాతు సమాపక [కమ యుండును. "ఇట్లు అను (పకొర టోధకముతో చేరి *ఇట్లనియె” *“ఇట్లనున్‌" అను రూపముతో సముఖ వాక్యము (ప్రారంభమగును. వాక్యొంతమున “అను ధాతువు అనమాసక రూవముండి నముఖ వ్యవహారము సౌగును. శుక వల్లభునకు; భూ వల్లభుం డిట్లనియె. “నీ- కొలది. నలువ రాణికింగా కొరులకు నెట్లు తెలియగా వలయు ననకా లోకముస- నెవ్వియైనను నీకు నసాధ్యములు గలవె। నిర్మల హృదయా । నిను బాసియొంటి నేవీ వనమవ నిలుపోప జాల: వనితామణికిణ మనల నెటిగించి రమ్మీయనఘా కను జెప్పవేయు నంతటి లోనకా.” అనుచు పల్కి. 8-01-04. “సంబంధ జోధక సర్వనామ రచన (౧66 1614676_కి[0800%19)

సంబంధ బోధక సర్వనామ రచన, వాక్యరచనలో నొక విశేషాంశము.

ఎవ్వడు..._వావి. ప్తిరి సుమంత నెవ్వడు, పాజవైచు కామధేనువు వాన్సింటి గాడి పనరము 1-65.

ఎవడు __ వాని. ఎవడేకా హృాల్లేఖన్‌ భనదీయ మంత కలనాఒహీనస్టికిం గాంచు వానిల్లాలె 2.60.

2991

“పడు” అను బంధక (కియా ధాతుపు అసమాపక (క్రియకు చేరి సంయుక్త (క్రియతో వాక్యముండును. చేయబడును చేయబడెను.

ఆధునిక కాలమున నిట్టి వాక్యనిర్మాణము లధికము. ఇది పంస్కృత వాక్యరచన (ఫ్రభావము.

అనుంగు బోటి తోడం జెస్పు నడుగంబడ్డ పద్దతుల్‌ చను మటన్న €-94.

అర్ధ విపరిణామము (56980609)

కొన్ని పదముల యర్ధములు కాలక్రమమున మారుచుండును. కొన్నిట అర్థము? వ్యాకోచించును? కొన్నిటి సంకోచించును; మరికొన్నిట అర్థ విపర్యయమే జరుగుచుండును, అర్థ విపరిణామము భాషకు సహజము. (సబంధ కాలము నాటికి భాష సుస్టిరమైనది. ఆ పిమ్మట [గ్రాంథిక భాష పొందిన మార్చు అల్పము.

థాషానిథాగము' శేలీక్‌ శాజికేఖర్‌ చర్వితమున_ నేటి దృష్టితో గమనించిన అర్థ వినరిణామము. చెందిన (ప్రయోగములు చాలా తక్కునగ కన్పించుచున్నవి.. కొన్ని జాతీయములు, జాతీయ వద బంధ _ప్రయోగములును నీ కావ్యమున గలవు, అర్హ వ్యాకోచము (జె౫86051002 0౯ 262008) ఆటికలు ___. ఒక దినును మంటిపా(తము. శ ర. “పసిండి యటికలు చొంతులు గావించి” 2.120 అనునెడ “అటిక పదము పాత సామాన్య వాచి యమొనది. నియమితార్లమునకు వి స్పృతి యేర్పడినది. న్‌ ఖు శ్‌ అవి ఈ (క్రింది పదము విలక్షణార్థమున (స్రయోగించుట విశేషము, ఎదిరించు ___ ధిక్కరించు, పోరు నలువ్ల్ను శర. “* ఆక్క మారక్రువి వింకొక్కమా రెదిరించి". 8.87; అను (వ్రయోగమున నా కుమారుని నింకొకమారు నెదురుగ చూచి అని యర్థము. వియమితార్థ్‌ము నడలి శబ్దార్థమిందు (గ్రహింప శుడినదిం అర్జ్‌ సంకోచము (6501606008 0 2680192) ఉక్క _... వేడి అను సామాన్య వాచికముగ నున్నది, “మని యుక్క చేకమలిన ఏరి.” 8.140 ఆ, ఆం. ఉక్క = వేసవిలో,చెమటతో కూడిన జప మున వేడ్‌. పావడ._ధౌత వస్త్రమని (ప్రాచీనుల (యోగము, “వెలినటు పావడం బాధనాాయా నడా య చడియొ త్తి.” 8.169 ఆ. ఆం, పావడ . శ్రీలు ధరించు కుచ్చులు గల నత్త విశే షము, వరికిజి లేక లంగా (6౪) - ౮02, అర్‌ విపర్యయము (1982991076006 01 2602008) త్ను _ తరగదు, “విడి ముడి తవ్పుం గాదు.” 8.10, ఆ, ఆం. తవ్వు చేయు, వరియెైనది శాదు. ఒత్తుకు నచ్చు .- జగడమునకు వచ్చు, ఆన్షన్ను వేనుణు నొత్తుక వచ్చెద వేమిటి నాతోడం” 8.60. ఆ. ఆం. పొడుచు అదుముం కేవ

శతి భాషావికాగము: ఓడు ___ భయపడు. =ట్టడ్షక్ర వచ్చి. నాయెదుర నూరక (సేలెడూ” 8.56. ఆ. ఆం. ఓటమిని పొందు. తత్సమపదమ.లు నసహజార్థమున కాక వేరర్ణమున (నయోగింనదిడియున్నవి.. భేషజము.__మందు. శర. ₹ఫాందర్యమునం గొంత సరివత్తురాళ్వినే యులు భేషజం బూని యుండరేని 1-28. భేషజము.__బిడాయి యను నరము నన్వయమగును, పక్షము.__జెక్క-లేక (ప్రక్క వగ, శ. ర. “నామీద పక్షంబు మజవకమ్మ"” 8.184. పక్షము అనగ (పేమ అను నర్జమున (స్రయు_క్తము. రాజశేఖర చర్మితిమునందలి జాతీయములు **క్రల పూవు వాడక్క తామర తంపర్తై (వజలు నూజేండ్లును వరిణమింతు 1.57. తలయందలి పూవు వాడక; అనగ నజ (నథోగముతో తామర తంపర్రై యవగ అభివృద్ధిదెంది (నజలు నూజేండ్లు సుఖించుచుందురు, “సెల మూడు వానల నెలమి కురియు” 1.57. అనగా తగు వర్షపాతము మ్యూతమే కలుగు ననుట. “నృవ్లప్రొలిట్రి కొంగు పసిండి” 380. మన కొంగులోనున్న బంగారము. “అల్లారు బెల్ల మై”........ మెలిగెను. 2.5. ఆందరికి ముద్దును (నానందమును) కలిగించుచు నుండెను, “కొం్పవిం ధల గోకుకొనుటి 2428, తనను కానుగ నాశనము చేసికొనుట. “పచ్చడి చేయువాడను” 2.78, వచ్చడి నూటీనట్టుల నాశనము చేయగలనని భావము, ఇస్పటికిని నీ యర్జ ముగనే ఇది వాడబడుచున్నది. త్రూ చా. తప్పకయుండద్‌”” 8.102, 8.280. |!

భాషావినాగము ల!

సంస్కృతమున తు. చం పొద పూరణార్హము వచ్చు నీకొత్షర్రపదములు. వానినికూడ చదువుట అనగ నొక్క యక్షరమైనను పొల్లపోక నేర్చుకొనుట.

“*(వ్రన్నవి పాదముల్‌ .... మేనుదీంగె .... నెమ్మొగము.... చెక్కులు ....

. (కొన్నుదురు .... కొమల బాహువులు కన్నుల గట్టినట్లు పొడగానగి

వయ్యెడు” 2.176,

ఆమె శరీరసౌందర్యము (కన్నులకు కట్టినట్లుగ అనగ] స్పష్టముగ, స్ట ముగ నిలిచెనని యర్థము.

*న్వన్లను రాని పరుషభాషణ లెందైన పలికి యెజుగడు”' 8-10.

ఇష్టములేని కరినో క్తులు మాటలాడడు.

జర్రచ్చ కెక్కెడుమాట*” 8-15,

పదువురికి తెలిసిపోవునట్లు ఐహిరంగమగు విషయమగునని భానము,

“న్లురగలమువంటి సంసారము” 8-18.

మంగలములోని (పేలలభంగి ఎగిరినడుచు ఒడుదుడుకుగల నంసారమమవి యర్థము,

“ప్పూచిన తంగెడు గతి విద్యాచతురుడు” 8.22,

సంపూర్ణ విద్యావికసనముతో విలసిల్లువాడు,

*స్తూద్రి వితీంది దారము... పూర్వకృ్యత కర్మఫలంబు"” 8.26.

సూదిలో దారమువలె కర్మఫలములను స్యూతములు, అనుభవయోగ్యములు

ఉమ్సెగమోటయు లేదు కొమ్మ.” 8.489

ఫఏమ్మాతము సంకోచము లేదు.

“నిక్క్కచు నీల్లుచుం ఐలుకచేర్చిన నీవ” 8.40.

గర్వముతో పలికిన నీవు.

“నల్గురు మెచ్చ నాడు” 851.

అందరు 'మెచ్చుకొనునట్లు పలుకుము.

“క్రంటి౬....గన్నుల వండుపుగా. దలోదరీజా” 877.

మనస్సున కొనందమగునటుల నామెను 'చూచికిని.

“ర్రీగించి రమ్ము....కనుజెప్స వేయ నంశతటిలోనజా* 8.08.

నిముషములో విషయము నెటిగింఛి రమ్ము,

ప భాషావిభాగము'

“నట్టింటి పగమైన శంబిరారోొ 84104.

జన్మశతువగు మన్మథుడు,

ప్రాణము 'పాణమైన” 8.187. 8.201.

మిక్కిలి (పీతిపా్యత్రమగు, సంస్కృత నుడిని యథాతథముగా తెనుగున

వవమవదించిన (సయోగమిది. “ప్రాణన్య 'పాణఃి. “మూసిన ముత్యమవై ... మెలగుము”” 8.198. గుప్పముగా (పకాశించుట. కొన్ని జాతీయ పదబంధ (పయోగములు

“పటాపంచ చేసి” 1.81, చెల్లాచెదరు చేయుట.

శళల్హద్ర బుద్దితోచ్చె* 164 ఒక అలోచన తోచినది.

“అచ్చు పడంగజేనె”” 1.70, అచ్చు ఒత్తిీనటుల చేయు.

“విందులు విందులు విందులంచు”” 2.8, తృప్తిగా విందు అనుభవించుట “వేరు విత్తు? 9.21, హానికరము,

“పట్టా(గొమ్మ** 2.21, ఆధారము,

“ఎదురుచుక్క” 8.21, విరోధము. పురళ్ళుక్రమిని అను కొళిదాసు

ఇవ్రయోగము (ప్రసిద్ధము కదా: కు, నం. శ-40,

“కానక కన్నకుమూరువి” 2.88, లేకలేక పుట్టిన కుమారుడు. ““ఉట్టిసడ్డట్టు”” 2-04. తటాలున,

“ఉదుసుపచ్చు” 2.102, కాలక్షేపము చేయు.

తగ్గులు వెట్టు” 2.107) శై శవమున నేర్పించు.

“లప్ప లల్లార్చుక” 2.178, తదేక దృషితో.

• “వమ, హృదయపూర్వక మగ.

“చెక్కిలి నొక్కి యూతార్చి” 8.105, బుజ్జగించి,

“"పెదపెద మాటలు” 3.112, నిష్రారములగు వలుకులు,

*ళట్రప్టుకి పుట్ట” లి120, ఆళ్చర్యము కలుగు,

“మన కొంతిమతి” 8.151. మన అప్యాయతను సూచించును. “ముంచిన విగ్గుల” 8.180, సిగ్గు నిండుకొనగం పీకు నాతల్లి కాన” 86201, వీవు నా (ప్రియమైన విడ్డనలె,

అఆనుబ౦ధము

అనుబంధము [29 శాసనములు మొదలగునవి తిప్పలూరి కైఫీయకతు 0021 600568 ౪01.11. ౧౦౫9211664 99 6. వై. 250ఇ8... ప2286 356.

8. యీ య్యర్రగుగిపాటి (గామునికి పడమర ౧ పరువుదూరమున్న మంచి తిస్పలూరు నసంమతుపైడి కౌలువ్యగ్రాము క్రై సీయ్యతం న్‌

౧ పూర్వం చోళరాయలవారి (ప్రభుత్వంలో వడ్డెరాయలు యేలుతూండ్డగాను అప్పుడు యలమ తిప్పనాయుడు అనే అతడు వచ్చి (గ్రామం కట్టించెను. , గన్కు (భ్రామానికి తిప్పలూరు అనే నామము కలిగెను అని _స్తశీకులు చెమృుళూవున్నారు, యూ (గ్రామానకు తూపుక పాడుపడిన విఘ్నేళ్వరుని దేవాలయంవద్ద దిగువ వడి వుండ్జే రాతిపైన (ప్రానీనహ? కన్నడ అక్షరాల శాసనం వున్నది. అందులో శక సువ్వత్పతు రాజపేరు యఒ త్తృమా్యక్రమున్ను ఆన్వయం వ్యక్తం కాలేదు. ఆశాస శంలోవున్న అక్షరాల(ప్రకారం దిగువ (వానినాను.

అవ, వ్‌ తిప్బలూరు తైఫయతు

తరువాత మరకోంన్నిదినములకు విజయనగర శింహ్వాసనాధీశ్వరుండే. శ్రీ శృష్ణదేవ మహారాయలవారి వద్దనున్న అష్టదిగ్గజ శవీశ్వరులకు యీ (గ్రామం ధార వొ యిచ్చివుండ్డిరి. అప్పుడు దొంమ్మరవాడ్తు యా(గ్రామములో యిచ్చెనత్త౯ దేవునికి యిచ్చిరి. యింద ధాఖవాయీ(గ్రామానికి తూపు౯లన సొవ్చవామువద్ద్డ నిలవ శాతికీ వుండ్డె శాసనముయొక్క సౌరా౭శము,

కాలివావానశక వరుషంబులు కా. శ, ౧౪౫౦ ఆగు నేంటి సర్వజితును “క్రావణ బ. ౩౦ సోమవారం పుంణ్యకాలమందు థీ కృష్ణరాయ మహారాయల వారి (ప్రభుక్వంలో. రాయలవారు ' అష్టదిగ్గజ శవీళ్వరులకు ధారవోశ యిచ్చిన తిన్న ఛూరు అ్యగ్రహారానకు దొంబది మీనరగ్రండ కొమరగిరి గడిని కూతురి పావరాజన్ను వీడు విడిశ్ని తివ్పల్లారిలో యెడుగుకి (గ్రామరవారు యిచ్చె. జంం స్వామికి చూ ఇరువై నాట్లు కులాలవాశికింన్ని పుంణ్యముగాను సమపి౯ వ్తిమి అని (వాళివున్నద్ది

ఈ అ్టదిగ్గఖి కవీశ్వరులకు యీదేశం స్లుశ్ళాక్రాంతర అవువర్యరత్తత శవీశ్వరుల వంశికులకు నడు స్తువుందెను.”

200 అనుబంధమూ నంది దుగ్గాలయ శాసనము 286 46 శ్లో యత్కీర్తిః భువనైక భూషణ మభూద్యస్య (ససాదాన్నరాః సర్వేరాజ సమానతా ముపగకా స్పం(ప్రాపష్య విత్తంబిహు యస్యాష్టా కవి దిగ్గణాః పృధుయళోభారై ర్హగచ్చోభనా యద్దానోదక సామ్యమేవ సరితా మాసేతు సీఠాచలమ్‌, -ఆస్య్యార్థః అన్య (శ్రీకృష్ణరాజన్య కీర్తి యశః భువనన్య లోకన్య, ఏకం, ముఖ్యమ్‌, భూషణమ భూర్‌ తద్యశసః సర్వజగత్చి9ియ త్వాదితిభావః యస్యభశ్రీ కృష్ణరాజస్యం (ప్రసాదాత్‌ విశ్వాసాత్‌ సర్వేపి నరాః బహు అధికం విత్తం సంప్రాప్య రాజ సమానతాం బహు ధనతయా రాజతుల్యత్వం ఉపగతాః (ప్రాప్తాః యస్య కృష్ణరాజస్య అష్టాకవి దిగ్గజాః చిగ్గజి సదృశాః కవయః పృధు యళోభారైై; అధిక కీర్తి నసముదాయైః జగచ్చోభనాః, జగంతి ళోభయంతిస్వకృతీ (పదింధజాలై। ఆనందయ వీ తాదృశాః ఆసేతుసీతా చలం పేతు (సభృతి హిమాచలపర్యంతం౦, సరితాం నదీనాం యద్దా నోదక సామ్యమేవు యస్య కృష్ణరాజస్య దానోదకం “తుభ్యమిదం నమ మేత్యాదినా'" (ప్రతి గృహీ తృహ స్తే (ప్రక్షిప్తం జలం, తస్యసామ్యం సమత్రై వ కృష్ణ రాజేన దానేము [కియ మాజేషమ నద్యః కృష్ణరాజ దానోదక మివ (ప్రవహ్లీతి మహాన్‌ (ప్రవాహో భూదిత్యర్థః. అర్థము;___ఏ కృష్ణదేవరాయలయొక్క కీ “ర్తి జగత్తుకు ముఖ్యమయిన భూషసజమాయెనో, యే రాజులయొక్కం విశ్వాసంచేతను నరులందరు అధిక ధను మును పొంది రాజ సమానత్వమ ను పొందినారో, యే రాయలకు అధికమైన క్షీర థారములచేత జగత్స)నిద్ధిగల యెవిమిదిమంది కవి తిగ్గజములు కలరో, సేతు-సీఠా చలివర్యుంతము సకలనదులకున్ను యే కృష్ణదేవరాయలయొక్క దానోదకంతోతి పామ్యమో భూషణమో।

అనుదింధము" క01 వెళ116408 0 €ం ౦0. ౧99421 8008000 1080, మెడడరేకడ5ం 01%, 18 ౫౦. 1 వజ్రం 41. 2౨68 ఖర నండి ఇట 02 ఇ414664 9 గ. 6. ౬123101502 కడం కె.వం.. గాలం 19 2 8960 ౧290085000 19 [ం 110౯205 00810010 ల. సెం 15947. ౦1౩ 13 6000901666 *౪10 & ౦009మ0692120" 10 వొజుంకిం4 క గం1088 800100. 1018 2150 00962103 "7030 €0 అలం౦ం 101086 2008012600 1 ఓం లుతి. 16 8126 0 ఉం 701406 18 10” 09 5”, గౌ 00861809 0 [16 0020901121 18 $02964 046 ఈం ఇరన2 16 ల01 0162౯ 206 16081016. 03 95200169 10 $060 & 60099? 0 2 క్ర200 10 & 6600216 05౯ 606 5172 గా క8ంరరయటక్ర8 7111886 1 ఉం 00114౯ రేసిలా!ంట, సై” 5౯1 ]07190026672౯232, 06 826026 ౨4003 01 వ్‌జంంక16 206 61086 11బ20026, కాప్‌ం పీఓ 26మే13 001 61806 00160౯2166 ఇ౦66 రే(349వ బ్రతశంమేండే 239 236461858388 1605 5 [8 1 రం 5852042; మపి 8 (౦౦21 800169 6091164 0 0. 2 3072) ౧99210) 9. 357 ఈ&1664 1527 4 0. ఇ9100 2600565 116 27891 0౯ 88 28148222 0 కద ్ల19పేలి2 రం?87232.10 16 2851261888)25). 06 10803101102 ౦641164 6107 00918108 9676006690 ₹లాండం, 760036-- కే 10 6 816 8613 శం డక] 7187657292 00 200021 634 0 06 585208 008105- కంల అం 70 ₹6036. 06 110 ₹ల106 809 00 6446 01 66 6౦03200090 0౯ 9 6600016 25 3486 క811 64౧. శం రేడర్రై- పెంళాంాంనా రేం65 046 ౯68117, 60౧6800964 €0 106 ౮610 3628 ఛాట్‌ ఇని?య్‌ 12119 2 ఫం 3621 4631 811, 100 9029 11 ఇసే?ంష- ళం ఆంజ 09 కరం0ి0864678120/2 928 565 68620119ష66. ₹1ంం 100 6446 0 (6 38ల101060 209068౯8 10 శల క0221005 శ 149 806 16 0ఇ9 728106 10 డేంంం10102 1 270166- శంం6 ౦ [6180 16000163. కక: 0 క190088్ర8ిన నుం ₹01. 111 సెం, 19 (౫౦ 334 - క.) , (02 ఘం 20511 ₹241 06 06 3606084. 072[412 0 గి గౌలిం]6) .

_లి(లీ అనుబంధము గౌతనథ 25. 12=1511 గాంం18(109 1-2 - 1: 12 18 06 10899005 08 గౌకలూంరేడ 86 68 0 ౮920261 (0౮12140862 842) 06108 ఏం 58 139జా 6% ౦8 (66 00806 10001806 0౯ ల6 ౨౦00 0 ౨98089 (కిశ28811 మింంటు)ు 1 6 64౯ మఉ్ర202001 జుంటి... ౮077696 ౪110 6 1102501023 స్‌8సడ 3628 1433 చం నిరుడం2టుడ? ౦ గ1?002121 6౫60626664 116 (10110ఇ108 51000 260026 10 127045 0 121059 ఉణణి29848 ₹106 0 ౨460891 వ81072 ₹1000202080329822 ఇమం ఇజం 06 8090 0 2008982322 కంయురేముడ 002 206 3జటం8క8 60 ఇ1€ 2.5 గం 980 ఇ1108 902 816 106207 1960 51 82061౯20 (16090016 €685000) 05 100 ఇళగాంం6 0 ౦[6508 096 1100000880 62133012 *028 ౨28000 శం 1౯27ల క20200 62110 12 1200 12020826. గౌల!59 5800 0౯1200 12102029 3881106 ౪6111866 0౯ 106 6202720102 0 $60016 42961 అపడంంం19 2 ర?16210/24208 ((యిం!1ల 71112806 2064 ఇ146 06 106306 281866 616 9 9021] 06 153౪66 6211 0% 110 56- వవి20ం6046200 [01 106 ౧౯60లా8టం 0 110200026820. 1 వెశ్‌జడకన2! 0 06 162880౯664 *71 6 కికడి21-- ట01- ఇ౪2మం?40-- కడ! (౧17౪౦812) గౌంణుం16 9068506)

కై *ఉ|1కిమవిం 0 8066

1 ఉక 0 9౯060 820, 6906, 7686420165, ౦౯68 2౨6 9216.

౨6, 06 ౧౧248 800 0 860602 శరురు292)4 &66ే శంక-19-189 10 ౫౦౪ ౪/11] 06 అపేటింరే 10 7606176 106 006 ౨౬11 0€ నా2ం2ర020 626 60 16 640207 686 0౧ 6 ౦౯ం?66 94926420). గౌరిల 0412006 0% కటంం60200 6 *111 1606176 2౯ (06 110006 0 -681]19 6152108601.

78. 113 940606 390411 009౧1800 €0 96 19[0806 (౦0020 021 116 3600699100 09౦౪౯ రేం3000620863 (111 106 129698 0€ 116 మం08 226 100 580. ₹618 15 96 ఇ౯10108 0 116 శ+లమి!6 - 2000216- “4208 1001002 రౌ. అరేజా2ము 710 ఓం వింయా!35100 0౯ 006 58 2150028788. సట 18 1006 స్‌ ౪818022728 ౧౯౦౯60 1

శౌ[0రు212 0024 6728420201 వై2128౯8081021 62074 200 ఏ72 పె. 192

శళాంతట 68/8 ౧10110 116 80076 ౩1% 0 511072 19008“ పై ₹10 సజకంపఖ? శీయంు&0, 0౯౦౪1666 101 00ట109 02 06 రే160 శంళ8క (96 కరత 0 1200 9170208208 1810. 6 5౯1 ౨249642620 264 5020121606 (80 ఓం శం0008 (2286165 9 ఖాం ౦5 46 ౦గోొంక66

'అనుదింధము తం మ?3ం8రిల' 5ంకక్రమైల్ల 5 161 39031856 19986610 సల శంక 15 కా టశంుర8ఓ1010) 40594822 ౧౦౦6 900.0౯ సొడ41061ు హరు 2548. కారం 18 186స0612-4 002 ఓం 9600964 800 01 6సర12 |10092 -2064 ఓం 61401౯ 9906ల 0 ౦౬. ౯008 (06 200*6 3649218400 శ 86005 29 1 గరంం2 ₹29 3౧ 0౯ ౧6౦81 గటాతం8 26 ఇం 016 &కికే -ల్త2146 ౯౦9020) 26 ౭6221, 8016108 30096 060060 304ే62 +*6 మ18 80 86 పం ఇం0164 06 2016 10 ౫606176- (ల ఇరక2రేణడు 2 16831 620285 2083 10021 28006 0 818. మలన (ప్రామాణికత లగి అవ్ప॥ వీయము - అవ్చకవి 2 ఆక్వా, 150 వద్య, పుటం 88, కట వర్గాక్షరభేదములు థి డాకేలన్నిజ కన్యకొమణులు శంఠ(శేజి గీలించి వ కకం జాతము లాత్మపాదన రేఖందార్చి, సంగీత వి ద్యాకౌశల్యము గానరామదికి నాహ్లాదంబు నంధిల్ల, గొ రీకల్యాణము€ బాడిరవ్వుడు పవురం్యధ్రీరత్నముల్‌ వేడుకన్‌; రా. శే. చం 8.107. ఓ ఆక్వా. 246 పద్యం ప్పట.. 88. 2. రేఫలోసమున కుదాహరణముల విచ్చుచు *రేఫలోనము రామ్మికి : ఏరికి బుద్ధిదిలం దలు కొరణములుగావు సువ్వె కలరె ధర్వితిన్‌ నేరిచి (బతికిన వారలు నేరక చెడ్డట్రివారు నీరజనే.తా రా, శే చ. 8.25. 8 ఆక్వా. 65. పద్య పుట. 186. శ. అనునాసికొక్షర యతికి నుదాహారతము: జజ. శలమాన్నంటు ఘ్యృతంబు,పొాయనము శాక (వ్రాతముల్‌ పీండీవం టలు వాల్టేనియ' జోన్ను -వెన్న యిడ్‌ యా-సొల్తుక్కెర లృక్కెరల్‌

న్లిగ్రీ4ీ -అవుదింద్రము ఫలముల్‌ పానకము (లసాయనము లంబళ్లూకు. బిండ్లూరుగా "యలు! దిజ్ఞాల్స ధి పండఐబండములు నందావిర్బవించె న్వెనన్‌,. రేక మ. “1 ॥ క్రి ఆక్వా, శీ64 పద్యం పుట. 176. శీ. అఖేదప్రానమున కుదాహరణము ; కేఠీకాంచన సొధవీధి కల చక్కిన్‌ దొట్లలో 'పెట్టియో (ప్రాలేయాచల కన్యకాధవ కృపాపారంగ తా వ్నిదవో వే లావణ్య వయోనిథీ యనుచు నావిర్బూత మోదంబుతో జోలల్వాడుదు రక్కుమారకున కున్‌ శుద్ధాంత కాంతామణుల్‌. రా. శే, చ, ఏంకీ నర్వలతుణ సారనంగ పహాము' - కూచిమంచి తిమ్ముకవి- 1 ఆశ్వా. 188 పద్య పుట. శీక్రి, షష్టికి *న” కారము వద్చుటి కీ (క్రింది పద్య ముదాహృతము : అన్నగరి చిజుత యేనుగు గున్నలపైై నెక్కి: నిక్కి కోయగవచ్చున్‌ మిన్నేటి వసిడి తామర లన్నన్‌ మటి యేమిచెప్ప నందలి కరులన్‌, రా. శే. చ. 1.61. పుట. 168, 2 ఆక్వా. 423 పద్యము. కోవెల సదమునకు తెలతెల వార్ని కోవెల పోటుకూకలు సెళ్లైనేవి రా. శే చ 8.40. పారాంతరము-!1. ను 'పెళపెళవార్చి, శ. వరష్యఎరణ: కోవెల సంపళ్కుమారాచార్థ్య, ఆంధప్రదేశ్‌; సాహిత్య అకొ- డమ: కళాభవన్‌, "హైదరాబాద్‌... (ప్రచురణ... 1874

-అనుబతధమే ఖీ పుట. 226, $ ఆళ్వా. 190/వద్యము రేఫయగుటకు, ఊఉ. రాహుపవుగాను నిన్నరయ లరాచిన కూలినిగాను సీతను (కోహముచేసి నట్టియల రోహిజ్‌ తం్యడినిగాను తజ్జగ న్మోహిని సీల నీల కచ ముద్దుల చక్కెరబొమ్మ కూర్చక య్యోహరి జాంకతావక ,మృయ్యూఖ చుఖంబీల నేచ నేటికిన్‌, రా కే చ, 82150, ఆనంద రంగ రాట్ఫందము _ లతుణకని కస్తూరి రంగయకనవి పుట, $4 8 ఆళ్వా, 185 పద్యము. +థిన్నయతి కుద్గాహరణము : చొచ్చినంటోకు పోకమనుచు న్నృవనకేనరి తేఠుడిగ్గి నీ 'వెచ్చటి కేగినఖా విడుతునే పటు బాణ సరంనరాహతికా విచ్చడి 'సేయువాడనని ఫాలనట ద్భుికుటీ కరాళుడై యిచ్చ నొకింతయేనియు. జలింపక తద్చిలనీధి దూజగజా. ఎ రా, శే చం 218. (వబంధమణి భూమాము - పూర్వకవి నంచితము -సలపొదకులు ; విద్యారత్న (శ్రీ నిడదవోలు వేంకటరావు, డా॥ పోణంగి శ్రీరామ అస్పారావు, 1871; ఆంగవర్జనమునందు (పుట, 72 వద్యము 417) _తతిత సుధారనంబు తొలుకన్‌ సరస్మవియ భాషణంబులకా బిలికిన శీతకొలమగు( బల్లవపాదము లెత్రి లీలమై 'మెలగ వనంతకాలనుగు మించుః గనుంగన బాజచూచినకా ఊలకొను కారు కాలమగు తన్వి విలానము చిత మెన్నగజా. రా, శే చం 812,

లం ఆనుదింధము వాలవ్యాకరణము జు గుప్తార్థవకాళిక కల్లూరి వేంకటరామశాస్త్రులవారు

1. నంధిపరిచ్చేదము.__నూ, శ, ఏన్యూదుల యిత్తునకు సంధి వైకల్పికముగా నగు, శెందలిరాకు పాదముల క్రీల్కొన చేసినయట్టి- చిన్న 'పైదంథెలు గల్లు గల్లునున నాడుచు. రా శే చ. 1.68,
2. సూత్రము. 8 క్వార్దంబై న యిత్తునకు సంధి లేదు, ఎటిగెటిగి యుండి యకటా. రా శే చ 228. $. (క్రియాపరిచ్చీదము. 58. “కొను* ధాతువు పరంబగుసపు డిగాగమంబు- బహుళంబుగా నగు. స్యుశ్రాముదిట్టి యీడ్చుకవచ్చి యిట (వేల గట్టింతుమే. రా, శే. చ. 2.67. అదియునుగాక మేనంతయు, కొచి పట్టుకరాదొడంగె సీవికృతియేల. న్‌ రా. శే చ. 821482 కీ. (కియా. సూ. 60. ముణ్ధి పరంబగునపుడు *కో” శబ్దంబు కొనునకు- బహుళంబుగానగు. బహుళంబినుటచే దీనికి నొాకానాఠకచో నతి చారందపి? యెజుంగునది. ఎవ్వతె కందుకో నలనికాదు. రా శే. చ. 2.143. శ్రీ దాంచత్యము నాకొనాక 'యనుకో పిగ్గయ్యెడున్‌. రా. శే. చ. 8.122, శ్రాలకవి శరణ్యము - (వయోగ దీపిక) గిడుగు ఇేంకట రామమూర్తి వంఛోలుగార్చు. వాలకవి శరణ్యము. ప్పట, 80, “అంట 'కొరటో మొదలై న రూపములు- తప్వని-అధర్వణుడు, అహోబలుడు. ఇెస్పినారవి: వారీమొట శిరసావహించి తర్వాతి కపులు ఆ రూపములు (ప్రయోగిం

అనుబంధము తగ చుట మానివేసినారా । పరిశీలింతము, తిక్కన, ఎల్జిన్క కేతన మారన్క భాస్క రుడు, పాల్కురికి సోమన నాచన సోమన, మంచన శ్రీనాథుడు, పోతరాజు పిన వీరన, (ప్రౌఢకవి మల్లన్న, నంది మలయ్య నంది తిమ్మన; కృష్ణ దేవ రాయలు) మాదయగారి మల్లన్న: రామభ(దుడు మొదలయిన గొప్ప కవులందరు. ఈ రూపముల వాడియున్నారు. కం, తొలి నోముల ఫలమిపుడీ చెలువుని కనుగొంట యిందుచే భాగ్యంటో చెలులార కల్లె నిట్టుల దలనగ నద్భుతము కొదె ధారుజియందున్‌. రా. శే. చంపుట, 145. సట్టుకో__(పయోగమునకు. (సార్ధనార్థకరూపమైన పట్టుకొనుము, తుమర్థక రూపమైన పట్టుకొన (వ) వ్యతి రేక క్యార్దక రూవమైన “వట్టుకొనక* లోకవ్యవహారములో. “పట్టుకో, పట్టుకో (న్‌ “వట్టుకోక* ఆయినవి, ఈ మూడువిధములయిన శబ్దములరోను మొదటిదానికే బాలవ్యాకరణములో (తూ'నూ. 60) ముబ్జు పరంబగునపుడు ఉద్హాకి? శబ్దంబు కొనునకు బహుళంబు గానగును, అనేస్తూతము నాధారముగ నున్నది. మిగిలిన ఠెంటికిన్ని బాలవ్యాకరణ ములో (ప్రత్యేకించి.సూ్యతమేదీ లేదు. కాని పై న్యూతమ్ముకింద బహుళంబనుటచే దీనికి నొకానొకచో నతి చారంబవి యెజబుంగునది. ఆనేవాళ్యమున నాధారము చేను కొవి న్యూతంబులో చెప్పిన మువర్డక్త డు జ్వర్హఠంబులయొద్దగాక తక్కిన మిణీ" నుజి (ప్రత్యయాది సమా వేశంబునందును నీ యాదేశంబు కొనంబడియెడి దానంజేసి చదువుకో నేర్చెనుం కైకోమి, ఇచ్చుకోలు పచ్చుకోలు ఇత్యాది (స్రయోగంటులు రక్షితంబులయ్యె అవి గుష్తార్థ్యస్రకాశికా కాదులు వాఖ్య (వ్రాసి రాజశేఖర చర్మిత నుండి అందుకోనలవికొదుః అనుకో: పిగ్గయ్యెడిక” అనే. (ప్రయోగమలు గల ఫద్యము లదాహరించినారు.. ఆర్మధ్రభాషాను శాసనము. (నూర్యనారాయణీయము) (ప్రథమ ద్వితీయ. భాగములు మల్లాడి సూర్యనారాయణ కొనస్త్రి, వుట. 158104

బి08 అనుబంధము _*కే, సూ, లు, ల పరమగునపుడు లి, ల్లున్ను వర్ణములు తుదగల కొన్ని శద్ది ముల తుది వర్షములకు విండుసున్న వెనుకగల డకొరము దిహుళమ.గా నగును. జోక్రడ్తునడిం దా నొక్కొాక్కయెడం గం ్లెబచేయచు” రా. శే, చ పుట. 247248,

2. సూ. అను ప్రయుక్తమైన కొను ధాతు వుక్త్వార్ధక రూసమునక్కు కంకు అనునవి వైకల్పికముగా నాదేశములగును. అగుచో పూర్వమందున్న “ఊ కొరము “ద్ద క్రార్రము కొదు,

• సుత్రాముబట్టి యీడ్భుకవచ్చి. రా. శే, చ 2.67.

$. వయోగ విశేష ప్రకరణము. సూ(కతముఎ114ీ.

(దయకతద్విత్య నంధి (గాహ్యము ;

వారక యీప్పరిన్నెచట. రా, శే చ.

(ఈ (ప్రయోగము కౌవ్యమున మృగ్యము సూ, 88. సహాయాది విశేషణమ.లు విశేష్యములు కూడనగును.

-ఉదా?ః సహాయము? స్వతం్యతము, ఉచితము, ఇష్టము, నష్టము, జ్ఞానకము. ఆబిద్ధము, వాబ్బయము, [కూరము, దారుణము, 'ఘోరముూ సార స్వతము, శీతలము; స్టిరము మొదలగునవి,

తరుణుల కొక్కింతయును న్వతంతము కలడే. రా. శే చ, సూక్తి నుధాకరరము__ సంపాదకుడు; పండిత 'పెనుమెత్చ సత్యనారాయణరాజ్తా 1068.

శ, కవితాదర్శము. చెప్పందగు కవిత రసముల్‌ చిప్పల వప్పవ్ప్స బ?దబశీయన, లేదా యెప్పుడు చెప్పక యుండుట యొస్పుసుమీః సుకవి యెంత యిచితజ్ఞుడొకో: రా, శే చ 106.

శీ, దార్విద్యము 8-14 3. మిద్ధిబలము. &26 రా శే చం

ఆఅనుభంధిము 209 (వబంధళ ది విచారము - సమన్వయము మల్లన రాజశేఖర చర్చితము మహా(పబంధముగ పరిగణింనబడినది. 1చబంధరచన లనునవి వకేక సాహిత్య (స్యక్రియ యని విమర్శకుల య$ఖి (పాయము.* ఇట్టి 'రచనలు జరిగినకాలమును (పబంధయుగమని ము, ఆ రచనలను. పోషించిన స్యామాట్టు శ్రీ కృష్ణదేవరాయలగుటచే రాయల యుగమనియు వ్యవహా రించుట జరిగినది. ఈ (ప్యకియతో నుదృవించిన (గ్రంథముల సేకరించి వానియందు సమౌానముగ కవిపించు సామాన్యలక్షణములను (క్రోడీకరించి యవి (ప్రబంధలక్ష ణములని సాహిత్యవేత్రలు నిర్వచించిరి? వారితో శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు. (ప్రబంధములకు కొన్ని లతణము. లను పేర్కొంనిరి,* ఏకనాయకాశయమై వస్రైక్యమయు కలగి శృంగార (పథాన రసముగ నష్టాదళవర్షనాత్మక మై యాలంకారిక శైలితో కూడిన స్వతం_త్రరచనము వదింధమనుట వారి సారాంశము ఈ నిర్వచనము" విద్వన్మండలిచే నేక్యగీవముగ నంగికరింపదిడినది. శావున నీ పరిమితార్థమున (_ప్రబంధళబ్దిము (ప్రత్యేక కొవ్యవిశేషముగ పరిగణింప. బడినదిం (స్రబంధళద్ది నిర్వచనము : ఇది సంస్కృృతళబ్దము. శద్దికల్చ(దుమమున (పబింధః, పుం. (వబధ్యతే. ఇతి. వ + దిన్ట్‌ + ఘజ్‌ = సందర్భకొవ్యాది (గ్రధసమ్‌. 'వ్రబస్థ శ భావే ఘజ్‌ అనగా (ప్రకృష్ణమగు బంధనముతో కొవ్యాదులు గూడ్పట యవి.

1. నా యొనర్పంబూనిన యిమ్మహా (ప్రబంధంబునకు. (1-4), 2, పింగళి....గొాతమ వ్యాసములు, పుట-%0.

2. విజ్ఞానసర్వస్వము=101. 111. (ప్రబంధయుగము (16001875) కేశ

3. అనుబంధము నిఘంటువులవలన స్వల్పమగు నన్ఫత కథాకల్పనము, (పకృష్ణదింధనము "అను స్యూతరచన (ప్రబంధలక్షణ మని తెలియుచున్నది. ప్రాచీన సంస్కృతాలంకారికులు ఏ దండ (ట్రీ. శ. 680) భామహుడు (శ్రీ, శ. 600,880) వామనాచార్యా, దులు కాన్యభేదములయందు. (ప్రబంధళబ్దిమును నుపయోగించినట్లు తెలియరాదు. అనందవర్థనుడు (ీ, శ. 0) ధ్వన్యాళోకమునందు కావ్యవిర్వచన సందర్భమున ప్రదింధళబ్దిమ నుపయోగించెను.! సర్యాయబింధము, ఆథ్యాయికు కథ అనునది _సబింధముగ పేర్కొన =బిడినవి. ఇట్టి (ప్రబంధములయంధు రస విషయమును చర్చించెను.” (పబంధములయం దనేకరసములు (సిద్ధమైనను నొక రసమును నంగి “+ చనమ.గ కూర్చుట యుక్కర్ష'హేతువని థావించెను,. వీరి వివరణములవలన సాహిత్య (స్మక్రియ అనేకములు _పబంధవాచకము ఇల్లై నని,

• అర్వాచీవ సంస్కృృతాలంకాొరీకులు ; ఆచార్య హేమచందుడు (క్రీ. శ. 1185] కావ్యానుశాసనమున (ప్రబం వధాత్మకమగు కావ్యభేదములు ద్వివిధములని మొదటిది (కేశ్యమని, రెండవది (శ్రవ్య మవి విభజీంచెను.' 5, వాచస్పత్యము. ౫. ఏ5, అ్టేగారి నిఘంటువులు.

6. పర్యాయబన్దః ఖజ్జకౌవ్యస్వరూపః ఓ సమాప్తాయా మస్యవా న్తర (కియాయామ్‌ వన నాద్యేకత మవర్హనీయ వస్తు వర్చనాత్మకః (ప్రబన్థః.
7. (పసిద్దేఒపి (ప్రబన్ధానాం నానా రన నిబస్ధనే / ఏకోరసో ఓంగీ కర్తవ్య స్తేషా ముత్కర్ష మిచృతా. [8.21] ధ్వంలోం =8. అధ (ప్రబంధాత్మక కావ్యభేదా వహకావ్యం (పేశ్యం (శ్రవ్యంచ, (పేత్యం పాఠ్యమ్‌ గేయమ్‌ చ, (శ్రవ్యమ్‌ మహాకావ్యమాఖ్యాయికా కథాచం పూరని బద్ధంచ, [ఆధ్యా, 82186, 2002

అనుబంధము 2[ (శవ్యకావ్యమునందు మహాకావ్య మంతర్విథాగము ' దీనికి నాటకాదులవలె సంధి నిర్వహశ4 మసేకణీయ మనెనుి [ప్రాచీన నంస్కృృతాలంకారికుల యభిమతమునకు భిన్నముగ అర్వాలీన సంస్కృృతాలంకారికుల కొందరు మహాకావ్యముసు కావ్యమునువాత్రమే (ప్రబంధ మస్‌ వానికిగల లక్షణముల కొన్నింటిని పేర్కొనిరి. కౌని సంస్క్యృతకోవులు (ప్రబింధళబ్దిమును (గ్రంఠ సామాన్యవాచిగ (మో తించి యున్నారు.!? నాటకము్యుు (ప్రహసనము లక్షణ(గ్రంథములుకూడ (వదింధళబ్దివాశ్యము అగుట గమవింపదగిన అంకము. !! ఆధువిక సాహిత్యచర్మితము నాధారముగగొని విమర్శకులు వన్తువిషయము నమసరించి గద్య _పబింధమునందు చతుర్విధభేదముల నేర్పరచిరి, విచారాత్మక (ప్రబంధమ్ము వర్ణనాత్మక్యపదింధము, అభ్యాయనాత్మకము లేదా వివరణాత్మక (పఐం ధము; వ్యాథ్యానాత్మక (సదింధము.* $. ముఖ _స్పత్తిముఖ గర్భవిమర్శ నిర్వహణ సంధి సుందరమ్‌ శద్దార్థవై చ్యితో'పేతమ్‌ మహాకావ్యమ్‌, కావ్యానుశాననమ్‌. 8.201. 40. చంపూరామాయణము. పాగ్భోజోదిక వంచకొండ. విహితానందే (వబిందే-._యుద్ధకాండమ్స్‌, 91 శ్రీహర్ష నైషధము, 'ద్ర్వైతీయా కతయామితో ఒయమగ మత్తస్య (వ్రబంధే మహాకావ్యే చారుజ్‌ నై షడీయచరితే.. $.ఆళ్వా, 11. నాట్యప్రబస్థ నుతిమంజుల సంవిధానమ్‌. " (పసన్నరాఘనమ్‌. ఎ=జియదేవ. శ్రీ వేంక'కేశకవి భాను _సదింధ (సహసనము, ( విశ్వనాథకవి సాహిత్యదర్ప ణము, పా,ద, 10. శ్రీ విశ్వనాథకవి రాజకృతం (ప్రబిన్గమ్‌, 12. సంస్కృత ్రబింధప్రదీవ్‌__శ్రీ హంసరాజు,

లల్ల అమదింధము ఆధువిక నసంప్కృతాలంకారికుల మఠము ననుసరించి కావ్యమహాకావ్య వాచకమగు (ప్రబంధశబ్ది నిర్వచనమ.ను ఆంధ్రవిమర్శకు లంగికరించిరి. _ కొని దడీణదేశమ.న మన తెలుగుభాషతో సాహిత్యశాఖల నల్లుకొవిన తమి శాది భాషలయందు (ప్రబంధళబ్ద (వయోగమునుకూడ విమర్శించవవలపియున్నది. తమిళ సాహిత్యమునకు (ప్రబంధళబ్దిము సుపరిచతమైనదే. వీరి విఘంటు' వపులయందు (వదింధళబ్దమ.నకు (శుక్యాత్మకమగు తొంబదియారు. విభాగములు. పాటలు, భావసందింధముగల చర్చలు, ఉపదేశములు, కథలు అను అర్హములు కలవు. తమిళ ఆలంకారికులు తొంబదియారు విభాగములుగా పేర్కొనబడిన. (నబంధములకు లత్షణనుల నేర్పరచిరి. ఉలా, తూదు, కలంఐగమ్‌ మన్నగు భేదములకు ఛండోవిషయములను కథాభాగములను 'పేర్కొవిరి. !* తమిళ కవుల నాదమువివర్స్‌ (11వ శతాబ్దము] (క్రీ. ఈ. 700 (ప్రాంతము నకు చెందిన పం(డెండుగురు ఆళ్వారులు అల్లిన పాటలను సేకరించి నాలాయిర దివ్య (ప్రదింధమ్‌ అను పేరిట (స్రచారమునకు తెచ్చిరి. ఇవి (ద్రావిడ వేదముగ వినుతికెక్కినవి. విష్ణభదక్తి (పధానముల్లై నవి. కాని ఆ ఆళ్వారు లెవ్వరును తమః కృతులను (ప్రబంధములుగా పేర్కొనలేదు, భక్తీ (ప్రధానమ.లగు పాటలనుమా(త్రమే (ప్రబంధము లనిరి. కొని కావ్యము. లను సబంధములగ పేర్కొనలేదు. కావున తమిళభాషయందు హపయు _క్తమగుచున్న (పబంధశబ్దమునకును, మన భాషయందున్న (ప్రదింధశబ్దిమున కెట్ట సందింధమున్నట్లు తోచుటలేదు. కన్నడభాషయందు (ప్రదింధశద్దిము సంస్కృతభాషయందువలె (పయోగింప దిడియన్నది.* 18, 'పదింధమ్‌. 1. పెం640 ౮౦౫2౦91609 ౦ 96 "జల. 2 తెడ్‌091021 600000910109. 3. ౧౦10601641 రే150033108 13008596 పెడర2076. గౌడరి?! 631005. ₹01. 2/1 కకం కల్లై కళంజియమ్‌. ౪01. ౪1. శేర* 1వ200262 081191 01000025 ళా. (వాళ. (ప్రదింధం 1. 4 0012060109, 2. 2016, 2. 4 ౦002030౪28 8602121, 3. 00102028 2221202010%, 01 200100, 4.౧4 6002000166 4150453100 0౯ ౨202676, 5. ౮౦%9031100 22007 11602౯20 6000%0091410%, 2 గండటం6.

అనుదింధము !

ఈ సాహిత్యమున భారతము (ప్రబంధముగ నాకవులచే పకిగణీంసదిడి యున్నది.1 [క్రీ శ. 841 కాలమున రచింవబడిన విక్రమార్కవిజయము శ్రీ శ 1200 హరిహరకవి గిరిజాకల్యాణమును, రాఘవాంకుని హరిశ్చంద్ర కొవ్యమును' సఐింధములుగ పరిగణింపబడియున్నవి. కావున నసీభాషయందీ శబ్దము (గంథ సామాన్యవాచకముగ (వయోగింపదడినను కాలక్రమమున నొక నియమితార్డ కావ్య శబ్దిమునకు సర్యాయపద మైనది.

తెనుగు పాహిత్యమునకు (వదింధళబ్దము సువరిచితమైన ది, (టౌను తెలుంగు, ఇంగ్లీషు నిఘంటువునం దీ శద్దిమునకు (కిందివిధముగ నర్థము కలదు. 'ప్రదింధము వ-బంధము, 6280156 9001, ₹701, ౮౦౧9౦31510%8, కల్పించిన కథ గల (గ్రంథము, కొవ్యము.

(చబంధము___సం. వి. అ. పుం కౌవ్యము. సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటు వునను, శద్దిరత్నాకరమున దును నీ శబ్దమునకు; సంస్కృత నిఘంటువుల గల యర 'మే కలదు.

తెలుగు ఆలంకారికులయందు విన్నకోట పెద్దన కావ్యాలంకార చూడామణి యందు (వ్రదింధ నుష్టాదళవర్షనములతో కూడియుండవలెనని నిర్దేశించెను, 1

నరస భూపాలీయమునందు నష్టాదళవర్షనలతో కూడినది (ప్రబంధమని శలదు.*ి

అప్పకవి కావ్యభేదముల నుదాహరించుచు నిరువది రెండు వర్ణనలతో కూడి ది (వ్రదింధమని నిర్రేశించెను*ి

న. 18. పంపెన పెళుగుమ్‌ యంద పండితరె తగుళ్టు చిచ్చజిసె "పేళలొడర్భిదెమ్‌.

ఈ (_పబంధమమ్‌, (వ. ఆళ్వా

17. అట్లు కవికృత మైన కావ్య్యతయం౦బు

గద్య పద్యవిమి(శ నంపొద్య మండు

నగర మిథ్యాష్టదశ వర్ణన ముల్వచేత ॥

దిరగునదియును భవ్య (వబంధమనగ. [8.81]

18, కొవ్య. అలం, ద్వి, 165, 161, 18. అప్పకవీయము, (ప్ర, శ

న! అనుబింధము ఆం(ధసాహిత్యమున యుగళ ర్తలని (వసిద్ధికెక్కిన వారెల్లరును తమ (గంథములయందు (వ్రబంధళబ్దైను ను వాడీయున్నారు.

నన్నయ భారతమును కావ్యముగ సపేర్కొనెను. భారత మహిమగుర్‌ంచి చెప్పుచు (సబంధశబ్దను ను నుసయోగించెను.' నన్నెచోడుని కుమారసంభవమున నవతారికలో (సబంధశబ్దిము (పయోగింపదడినది ' ఈతడాళ్వాసాంత గద్యలో మాత్రము కావ్యమవికావి; (నబంధమనికాని వాడక 'కథ' యని [వాసెను. (పదిం ధమునం దుండవలసిన వర్షనలుగ పదునెనిమివింటిని సరిగణించెను **

పాల్కురికి సోమన మొదలు, థ్రీనాధుని వణకు గల కవులెల్ల రును నంచు మించుగ తమ (గంథములను (సబలధమనియే పేర్కొనిరి.**

(శ్రీనాథుని యనంతరము సాహిత్యలోకమున (ప్రవేశించిన కివులు పెద్ద నాదులు. ఆం(ధ్రదెశమును విజయనగరరాజులు పాలించినకాలవ.. (ప్రజలు సుఖ శాంతులతో జీవించిన న్వర్ణయుగమనుఓకు మన చార్మితికులు లిఖించిన యాధార ములు, సాత్యమలు.* సాహిత్యనమాదరమ నకు, స్వామాజ్యసవి స్తరణకు సాహిత్య సమరాంగణ సార్వభౌముడై న శ్రీ కృష్ణదేవరాయల యుగము (పారలిభ మైన తరుణము.

ఆ సార్వభౌముని ఆస్థాన (పవేశమునకై కవి పండితులయందు తీన ఘర్షణ జరుగుచుండెను. కావున స్పర్జగల కవులెల్లరును ధిషణాకషణముతో నిజు పాండిత్య (ప్రదర్శనమనక్లై యొకే ప్రణాళికకు చెందిన (గ్రంధములను సంత లించిరి

20. సత్యవాక్చ్రబంధ శత సహస శ్లోకసంఖ్యయైన దాని. (2)
21. విస్తరించెద (ప్రబంధము స్యదన బంధురంబుగన్‌, [1.41]
22. వనజల కేళీ రవి ౪

తనయోదయ మంథత్రగతి రతి కితి ప రణాం

బుగ్టనిధి మధు బుతు పురోద్వా

హన వివాహ దౌత్యవర్డ నాష్టాదశ మై, [1-4]

వలి (వబంధ వాజ్మయ వికొనమ __ వల్లా దుర్గయ్య, [పట 81 నుండి 60.) 24. వొంట 126110 8100-51 లె. ెంం1:క86012 ఏ8: వ 2984

అనుబంధము క16.

సార్వభౌముని మన్ననల పొందుటకై, [ఈమ (గ్రంథమునందలి నాయకుని శ్చీరుతో నన్యాపదేశముగ రాజును స్తుతించుబను మొదలిడిరి..* రాయల యిగా- నంతరము వెలసిన మన్నారుదాస విలాసముపై యంళమును దిలనరచుచున్నదీ* " ఈ కారణముచే నేకనాయకా[శ్రయ కథాభాగము (గ్రంథమున చోటు చేసికొనినవి. జీవితావసరములను సంతృ ప్రిగ ననుభవించుచుండిన (ప్రజానీకమునకు, కవి లోకా మున (పకృతిజాలముల తీరికగ నవలోకించి యానందించునమయము లభిం చుం చుండెనేమో. ఈ కారణముచేతనే 'సవిస్తరవర్ణనలు; వారి (గ్రంథముల కనివార్యము- లైనవి.

విశ ్వకభావము, రసరాజమునగు శృంగార మిందు (వధానమైనదనుటలో నాశ్చర్యము లేదు. పండిత కవులు తమ సర్వంకష సకలకాస్త్ర పరిజ్ఞాన మునుం (వ్రదర్శించుటక్టై తమ (గ్రంథములను నలంకారములచే భూషించిరి.

ఈ కారణములచే (శ్రీ కృష్ణదేవరాయల కాలమున వెలసిన (గ్రంఠములం,. దన్నీంటియందును సమానమగు కొన్ని విళస్టలక్షణము లేర్భడినవి. భ్రీనాథుని కాలమునజకు (గంథసామాన్యవాచిగ (ప్రయోగింసబడుచున్న “(వదింధి శబ్ద మీకొలు మున కవు లెల్లిరును తమ (గంథములకు వాడిరి. సాహిత్యపరిణామదళయందు: విశిష్ట లక్షణములతోకూడిన ఒకే (ప్రణాళికకు సంబింధించిన (గ్రంథము లేర్పడి, యవియు పబంధములుగ పిలువబడుటచే (ప్రబంధమనగ నొఠ పారిభాషికపదమనవి;. యది (వత్యేకమగు (స్మక్రియాభేదమవి ఊహించుట కవకాశ మిచ్చుచున్నదే కావి యవలోడనము చేసినచో (ప్రబంధము (గ్రంథమునకు పర్యాయవదమే యనుట, స్పష్టమగుచున్నది.

సామాన్యముగ కొన్నినందర్భముల వో పదముల కర్టవిపరిణామము జరుగుట. భాషాపరిణాము చరత్రయందు చూడగలము. నన్నయకాలమున “అవ్వ' పదము: త్రీ సామాన్యవాచకముగ (ప్రయోగింపబడినది. కాల్యక్రమమున_ నాదునికళాషలో' సృద్ధాస్యమ-నగల స్త్రీ అను నొక నిర్జ్టార్థ మీ పదమునకు కలిగి ఆర్జసంకోచము.

లా 26, పారిజాతాపహరణము... కృష్ణుడు, కృష్ణదేవరాయలు. 20. మున్నారుదాను విలాసము__విజయరాఘవ నోయకుడు.

౧త్త6 అనుదింధము శ్లలిగినది కదా.” ఈ సిద్ధాంతము ననుసరించియ్‌ (వబంధళబ్దము (గంథసామాన్య వాచకమ్రగ (ప్రయోగించదిడి యాధువిక విమర్శకులచే అది యేక (వత్యేక (వ్మక్రియా శేదముగ విర్హేశింపదిడినది. కౌవున నిది యర్దసంకోచము చెందిన పదము.

ఈ [ప్రబంధచరి[తనుగురించి చెప్పు సందర్భమున నిది నంనస్కృృతాలంకా శికులు నిక్ఞేశించిన సర్గబింధమనియు విమర్శకాభ్నిప్రాయము, దండ్యాదులు నర్మ 'బంధమును వివరించిరి.” *

పై యంళముల నాధారముగగొని (పదింధలక్షణమును వీ (కింది విధముగ నిర్వచింపవచ్చును!

ఏకనాయకాాశయముతో కథను జరుప్పచు నాటకమునందువలె నంధి నిర్వ హజమును (హేమచంగద్రుని కావ్యానుశాసనమున నిర్హేశించినరీతిగ]]. పాటింప వలెను. (ప్రకృతి వస్తువిషయ పవర్ణనముల యథేచృముగ కథాన్ముకమణమున కొన సాగింపవలెను. [అనగ అష్టాదశ వర్ణన లను నియమములేదు.]] (ప్రదానేతివృ త్తమున (వధానముగ శృంగారము (ప్రాసంగికేతివృ _త్తీమలయం దితర రసమును పోషింస

శీ, *'దమయంతిం జూచి యచ్చెరువడి యవ్వా నీ వెవ్వరిదానవు." (ఫ్రీ మదాంధ్ర మహాభారతము. 82-88, “28. నర్షబంధో మహాకావ్య ముచ్యతే తస్యలక్షణమ్‌

ఆశీర్నమ స్కాింియావస్తు నిర్హేశోవాపి తన్ముఖమ్‌, 1౧౪|

సర్లేణబంధో యన్య నః

ఇతిహోన కధోద్భూత మితరద్వా సద్మాశయమ్‌

చతుర్వర్ష ఫలోేతమ్‌ చతురోదా _త్త నాయకమ్‌. ॥౧౫|

నగరారవ శెలరు చన్ద్రార్కోదయ వర్తనె ః

ణః ణు చి నా.

ఉద్యాన సలిల్బకీడా మధిపాన రితోత్సవై:. 1౧౬1

విప్రలంబై ర్వవాహైళ్ళ కుమారో దయవరనె ;

ల యిలా

మం(త్రదూత (పయాణాజి నాయకాభ్యుదయైర పి, 1౧౭

అలంకృతమ్‌ సంతీప్లమ్‌ రసభావ నిరంతరష్‌

నరైరనతివిస్తీ రై; (శ్రవ్యవృ తైః సుసంధిభిః. ౧౮||

కావ్యాదర్శమ్‌, (వథమః పరిచ్చేదః. పుట. 6 నుండి $.

అనుబంధము వ్‌[7 వలెను, కేనల ఆలంకారశా స్త్రమృవలె కాకు, కవి విజ పాండిత్యవధర్శనమ.నకై -యలంకారములను కథాగతియందు ప్వేచ్చగ వివరింసవచ్చును. స్వతంక్రరచనయై =యుండవలెనను నియమము లేదు. మిశ్రమ కథాభాగము సామాన్యముగ (ప్రధాన ముగ నుండును. రాయల యుగమున వెలసిన గ్రంథములయ్యం దంతటను పైన పేర్కొనిన "గుణములు సమానముగ నుండుటచే మల్లన రాజశేఖర చర్మితయందును నీ లక్షణ ములు కలవు. లాజశేఖర చర్మితమునకు మూల కథ నంక్షిస్తముగ జక్కన వ్మికమార్య- "చర్మితయందు కలదు. ఈ కథాభాగము నించుక పెంచి (వబంధోచితముగ కల్పిం "చెను. రాజశేఖరుని వృత్తాంత మిందు వర్ణితమగుటచే విది యేకనాయకొశయ మైనది. రాజశేఖర కాంతిముతుల కల్యాణ మిందు మ థ్యాంశమగుటచే శృంగారము (వధానరనము. నాయకుని విశంకట దైత్యసమర మఖివర్తించుటచే వీరమ (ధాన మైనది. కీథ్రాసన్ని వేళములబిట్టి రౌద్ర, కాంతం భయానకాద్భుత రనములు పరి -పోషింపబడినవి.*' ' లాక్షణికుల పరిగణనమున కేమాత్రము కొఅగావి పర్ణనాంశము "లందుండుటచేతనే శ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారు రాజశేఖర చర్మిత్రమొక అత్య (గ్రంథమనిరి?. ఉపమా ఉ క్పేంక్యాద్యలంకారముల శై సేసి నమ్యగ సుందర (వదింధశిల్పమును సంతరించిన (ప్రతిభ మల్ల నకే గిట్టినది, ఇట్టి ప్రబంధరచనకు “రాజశేఖర చరిత వినాయకపూజ"! చేసినదట. ఈవిధముగ, (పబంధలక్షణము “అన్నియు నిందుండుబచే నిది సమ్మగ (ప్రదింధమైనది. ముఖ, (పకినుఖ గర్భ, అవమర్శ, నిర్వహణ సంధ్యంగములతో కథ “విర్వహింపబడినది. మూ డాశ్వాసములయందు సమ(గ్రముగ సంధ్యంగములు పాటింప ఎఇఐడియున్నవి. ఇందు రాజశేఖరుడు కథానాయకుడు. ఇతని కల్యాణము కౌన్య ఫలము. ఈ ఫల్యప్రాప్తికై నాయకుని _పయత్న (ప్రారంభాదులందు సంధి విభాగ “ములు స్టాపింపబిడినవి. 29. చూ. అధ్యాయము___రసవిర్వహణము. 80. కవుల చర్విత __ద్వితియభాగము. పుట. 68, 81. సమ్మగ ఆం్యధ్రసాహిత్యము.___ఆరు.ద, సం, ౪11. పుటం 56.

£16 అనుబంధము నాయకుడు విశంకట దనుజాపహృకయగు కౌశిక కుమారై భానుమతీనిః రక్షించుటకైై కౌశకుని అనుసరించి దనుజుని మాయల నడంచెను. నాయకుడు? మహావీరుడనుట కిట్టి నవ్నివేశములు కల్పింపబడెను. తదనంతర మాతడు 'సేద దీర్చుకొనునెడ కౌశికుడా వననాంతర సీమల చూవుచు నది పుష్పనారాచ విహార సొధమని నుడివెను; రాబోవు కథాభాగమున కుష్యళుతిగ పలికిన వీజము స్టాపింన. బడినది. ఇయ్యది పెక్కు (సయోజనములకును, రిసమునకును హేతువగుటచే ముఖసంధియైనవి. (28-116) రాకుమారుడు రాచిలకతో నుబును పుచ్చుచున్నసమయమున నాయిక కాంతి+ మతి సఖీజన నహ్యనముతో వనశే?కై యేతెంచెను.. భూపతి చూతలకాగృహము వెడలి నాయికను చూచి కందర్చ శరాహతుడగు సన్నివేళమునందు వీజమునకు- దోహదము జరిగి ఆముఖసంధి వివ్తరింపబడినది. (24117 నుండి 184). ఆమె వృత్తాంతమును (ప్రసంగింవగ చిలుక నుల్లే ఖించు. కథాభాగమునందు. “లత (వ్రాతఫలముగ మృర్త్యలోకమున జన్మించినదని" చిలుకచే చెప్పించుటచే- దృళ్యాదృశ్యమైన వీజ సకాశనముతో (ప్రతిముఖ నంధి కలదు, ఇది బిందుస్థానము. (8-1 నుండి (05), నాయిక చెలులతో ,హృదయగత భావములను (ప్రకటింపలేక తల్ల డిల్లు= సన్ని వేళమును, నటులే నాయకుడు చిలుకను రాయబారిగ సంపి మనోరథ మీడే. రునో లేదోయని సంశయించు. కథాభాగములయందు దృష్ట నష్ట నీజాన్వేషణుము జరుగుటచే గర్భసంధి యగును, క చ. చెలులకు నా మనోరథము చెప్పిన నేమని గేలి. బుతురో? తలంశెడు నామనంబుంగని తల్లియు. దండ్రియు బుద్ధినేమిగా( దలంతురొ ; రాజకన్యకల ధర్మముగా దిదియంచు. బంధువుల్‌ సలచనగాంగ జూతురొకా ! పాయవుం గోరీకలేమి చేయదున్‌. 3.08, ల కీతి పాలకు దేమనియెం ? జళురిక యేవునియె ? నితర సఖు లేమని? రా 'సతిమజీ దా నేమనియెను ? మతికాలీ । వేగం జెస్సుమా ? యన నదియున్‌, తిఎ[44..

ఆతనుబింధము స్జీగ

చెలులు విషయమును కాంతిమతి తల్లికి వివేదించు. ఘట్టమునం దామె- “ఇది యేమి తపస్పుగా;నిటు బెదరడరే 1" (82114) అనుచు కోర్యోన్ముఖ యగు- టచే గర్భసంధియందు _పకాశించిన వీజార్ణమునకు పర్యాలోకనము జరిగి అవమర్శ సంధియైనది. చిలక మహీపతి శౌర్యగుణముల నుడువుటచే ఫలాగమము జరుగు ననుట పొసగును.

పింధుళూపొలుడు రాజశేఖర మేదినీ రమణవరున్మి తాను నియోగించి కాంతి మతిని శై సేసి మంగళకరణీయ కల్యాణము. చేయించుబతో. నిర్వహణనంధి సమావ్తమైనది. (8=157 నుండి £ి8ి8),

ఇట్లు స్థూలముగ పరిశీలించినచో వీ కథావాగమున సంధ్యంగములు పోషింస బడినవి.

ఇట్టి సమ్మగ ప్రబంధనుల సంతరించిన కవి పండితులు రాయల ఆస్టాన- మున నష్టదిగ్గజనామముతో (ప్రఖ్యాతి వపొంచిరి.

పాఠాంతరముళలు

కాళస్మత (వతుల సావధానముగ పరిశీలించి నళించినభాగమల నందర్భ్శో, చితముగ పూఠించి సాధుపాఠ విర్ణయముల గావించి యా (ప్రతులకు ముద్రణావకొళ మును కల్పించి తెలుగుసౌహిత్యమున కపారకృషి నలిపిన, సలుపుచున్న సాపా- త్యాభిమాన మహానుభావు లెందరో । వారందరికి నా వందనములు,

మాదయగారి మల్లన రాజశేఖర చర్విత్రమున కిట్టి ముదణావకాళమును- కలిగించి అగ్రతాంబూలము నందిన అగగ్రేనరులు శ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారు. వీరికి (క్రీ. శ 1808 లో కీ॥ శే॥ నందిరాజు చలపతిరావుగారు. గుంటూరు వాస్త వ్యులై న (శ్రే మతుకుపల్లి నరస్వతిశా స్త్రలు గారింట దొరికిన యొక తాళస్మత (సళి* నిచ్చిరి. సంతులుగారు తొలుత “చింతామణి ప్యత్రిక" లో వ్రకటించి ఆ వెనుక క్రీ. ళ. 1889 లో చింతామణి ముద్రాక్షరశాల రాజమహేం్యద్రవరములో ప్పస్తక రూపమున వెలువరించిరి, ఇది రాజశేఖర చర్విత మొదటి ముుద్రణముం

తంజావూరు సరస్వతీ మహలు (గ్రంథాలయమునందు మూడు కాళప(క్ర (ళు అన్నవి.

'కై20 ఆనుబంధను వావీ నివరములు : 226 వన్‌ 208 1ళై ౫ డే. ?0 1.8 నమ్మగము బి27 ఎడ 210 18నే 4 సం 82 +, అసమ్యగము "(225 శేటలాగు నంఖ్య క4 208 ఈంజావూరు. కాళస(త్ర (పతి సంఖ్య, చకిషై ౫ 1షై తాళష్మకము పొడుగు వేడల్పులు 70 తాళష్యతముల నంఖ్య). ఇందు $41 210 లో (ప్రథభమాశ్వాసమున 1-42 వద్యములవజకే యున్నది, ఈరువాతి భాగములు బేవు. కొని [౬ 208 సమ్యగ్రమని కేటలాగుతో నున్నప్పటికి అందు (సథమాశ్వాసమున 8 వ పద్యమునుండియే యున్నది. అంతకు పూర్వము లేదు. కావున వడి 210 ఆసమ్ముగభాగము ఏ4 208 సమ్మగ్రభాగమని చెప్పన భాగము కలిపిన సంపూర్ణముగ నొ వాళపత్ర (పతి లభించినట్ల గును. క్రీ శే; నందిరాజు చంపళిరావుగారు శ్రీ క, 10387? న ఏలూరు మంజు వాణీ మ్మదాకరశాలలో ముద్రించిరి. ఇది రెండన ముద్రణను, థీ పృట్టవర్థి నారాయకాచార్యుణు నెల్లూరు వర్ధమాన సమోజమునుండి యొక్క ప్రతి (గ్రహించి దానిని పరిష్కరించిరి, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ "హైదరాబాదువారు ఆచార్యులవారి పీఠికతో (క్రీ ఈ. 1887 లో _పచురించిరి మూ గాశ్వాసముల రాజశేథర చర్మిత్ర మిస్పటీవజకు మూడు మ్యుద్రణము. "లను సంతరించుకొనినది. సాహిత్య అకొాడమీవారిచే (ప్రచురింపబడిన రాజశేఖర చరిత్రమును దగ్గర నిడుకొని ఈంజొపూరు సదన్వతీ పుస్తక భాండాగారములోని 34 209, సిక్‌ 210 -శాళస్మక (ప్రతుల పోలికతో పొరాంతరములు (గ్రహింపబడినవి. ఆయా సందర్భ ములయందు చింతామణి మంజువాజ్‌ మ[ద్రణల పారములుకూడ పోల్బబడినవి, సాధు పౌర విర్ణయము.నకు మూడంళములు ,ప్రధానముగ (గహింపబడినవి. ఛందో -హ్యాకరణాదులు, సారస్యప్రాఠము సమన్వయ,క్రమము వచ్చునకు కొన్నింటిలో పైన పేర్కొనిన పిద్ధాంతముల సమన్వయము గావించి సొధుపాఠము లెట్లు గృహీతములై నవో (కింద చూపదిడినవి, ఛందోవ్యాకరణ విషయములు.

అనుబంధము 228 క ఎటి(గీంపకున్న నతులని కెలియంగారాదు? నాచు దీంగేలు జడలు౯ా జలరుహములు మొగములు, నళి కలభంబులు జూపుచాలు. గత్తవ( గలియకా, ౭158 పై పద్యమన (పాసభంగము కలదు. చిం, మం, ఆం, సా. అ, పతులయం-. చన్నిట నశ్లు కలదు. కాని 1 208 తాళపష్యత (ప్రతిలో “ఎలుగింపకున్న అను. పారనున్నది. ఇయ్యది సందర్శ్భోచితము. (పాన సమన్వితమ. కావున నీ పార. మిచ్చట (గ్రహింవనగును. ఇట్టిదే ఈ క్రిందిది కూడ. క. అని పలికి లి, తను సంతాపసంబ్కు వినకా జని లు, ననలుం మెజయన్‌. 8.107 (పానభంగము కలదు, ఆం. సా. అ, (ప్రతియందుగల పొరమిది. కొని చిం. మం. 1 208 (పతులయందు. “తను నంతాసము” అని యుండుటచే (ప్రాన భంగము నివారింపబిడినది. సందర్ళోచితము నగుటచే నీపారమే యిచ్చట. (గహింపనగు ను. మత్త బాల; యౌవన గర్వ రేఖ6 విసాళమాడెదవేల? నా 8.57. చిం మం, ఆం, పా, ఆ, (వతులయం దన్నిట నిట్టిపాఠమే కలదు. యతిభంగము జరిగినది, 14 208 (ఫతిో “చాల యౌవన గర్వశేఖ” అను పార భేదముండుటచే యతిభంగము లేదు. కొవున 14 208 పారము సాధుపారమైనది, ఇటివింకను ననేకములు కలవు, ఈవిషయమును పారఖేద సూచి వట్టీకలో సాధు పాఠ్ళ్‌కమమున సందర్భము ననుసరించి ఆయాపారముల (గ్రహించుటకు గల కారణములు పరిగణింపబడి యున్నది సారస్యము ఫి సందర్భోచితభావముల ననునరించియే సారము భావాన్వయమున కనుగుణ ముగనుండి సారన్యముగ నున్నదో దానిని సాధు పారముగ (గ్రహింపవచ్చును. శా. గాఢార్జ (వతిపాదన్యక్రమ కళాకాళల్యము ల్లేక వా చాఢక్కొార్చటితోడం దామతము “మరూయంంచు గ్లై వారముల్‌ (పౌొడిం జేయచుం (బ్రాజ్ఞాలన్నగుచు గర్వ(గ్రంథులై యుండు న _మ్యూఢస్వాంతులు మెచ్చకుండుటయు సమ్మెదంబు మాబోంట్లకున్‌ [ఎక్‌

వైరి అనుబంధము ఇది ఆం, సా, అ. (ప్రతిలోవి పద్యము. “అమ్మూఢస్వాంతులు అనునెడ చిం మం, [4 210 ఎతులలో “అమ్మూఢస్వాంతుల' అని గలద్కు ఆం. సా, అ, (పతి పారమునకు “అట్టి మూఢులై నవారు మమ్ము మెచ్చకుండుబయె మాకు -సంతోషము” అను భావము వచ్చును. చిం, మం, 4 210 (ప్రతుల పారమునకు "అట్టి మూఢులను మేము మెచ్చుకొనకుండుటయే మాకు సంతోషము అను అర్జము వచ్చును. ఈ రెండు పారముల భావమునందు మొదటిదానికన్నను రెండవ దానికి భావాన్వయనము సారన్యము.గ నుండుటచే రెండవ పాఠమే (గహింపవచ్చును, సీ. బృందావనంబులు పెంచి తిన్నెలమీంద సూటిం బెట్టిన ముగ్గు చూచి చూచి. కరి అని మ్యుద్రిత్యప్రతులు, 4 208 లో “సారిది. బెట్టినమగ్గు చూచి చూచి" అని కలదు. సందర్భమునగాని ఛంచోవిషయమునగాని రెండు పారములు యుక్తమే. కాని మగ్గు సూటిగ పెట్టుటకం జ సొరిదిగ 'పెట్టుబ సారస్యము, అన్వయ్మక్రమము ; ఛందోవ్యాకరణాదులు సారాంతరవిలకు సమన్వయించినను సందర్భోచిక థావమన కన్వయింపనిచో నా పారము సరిహారయోగ్యమగును, రవము___నెజసి కకుబంత సీమలు నిండనపుడు చెదరి పాజిడు మృగములు, నదరి, ,బైంర్‌ల అనుట మ్యుద్రితప్రతులు. 14 209 లో *చెదరిపోలేని దృుగములు నదిరి అవీ కలదు. పాజెడిి పోలేని అను పదములు రెండును, గణభంగమును కలి గించుట లేదు, కొని భావాన్వ్యయ (క్రమమున “గాఢరవమునకు పాజెడి మృగములు" అనుట సహేతుకము. గాఢరవమునకు పోలేవి మృగములనుట సమన్వయింసదు. కావున ము(దిత _పతిపారము (గ్రహింపబడినది. గీ ఆదికొరణ మీశ్వరుం డఖిలమునకు. 104, అని మ్యుద్రిత్యప్రతులు 34 208 లో *అదియ కారణ మీశ్వరుం డఖిలము నకు అని ఇందు ఛందస్సు రెండింటను కుదిరిననుు, ముద్రిక (వతిపదమే భావా న్వయమై యున్నది, అభిలమునకు ఆదికారణ మీళ్వరుడు అను భావము సందర్భో చితము. అభిలమునకు ఆదియ కారణ మీశ్వరుడు అనుట సమన్వయము కాదు. అట్లు (సధానముగ కొన్ని అంశములపై పార నిర్ణయములు గావించుటచే కావ్యమునకు వ్యాకర ణళుద్ధి సొందర్యనిద్ధి యేర్చడుట కనకొశము కలదు,

“అనుబంధమ్ను ర! లె 1 న్‌ డ్‌ శే శే స 4 | శ్ర రా క్లాసీ జ, రి జ ( భ శ్ర క | | శి ఏ గక 9 12 లా నం నానా తడ లాం ం యఠ వి ళ్తే గ థం గే వీర్రయో ణి అ ఉఆశత్రశీతి ౯౧౫౫ జ్ర ఎ నవశస్తం శి శి 5] వా వా కే 3. గే కే 2 ాంభనెాన ఫ్ట్‌ ల్లి క్రి నో క్‌ 2*4 శ్తి ఖ్‌ నీ జా క త ళళ క్ష వ బట్టీ “త ఇహం ండ్సి క్‌త చి శ రం జిం ₹వాజ్లీల్లే థ్‌ శ 3కే ౪2 పక్షే శిల ణంల శం శిత పై కిమికి ప న స [ర మా శే స నన వ! ళ్‌ శి వీ ఉంటా కొ త్రం ల్లి క్‌ శభ వం. అట ప! న్‌్‌ర్త సే స లే త్త కళలే శేతే జే ఒకే ట్‌ ద్‌ య క ౬0 ళ్‌ జ్‌ సమా శ్రిణి స న 7 హా( గ్‌ జస సే ర్ట 6 చస న | రై శంక స కీసి రం ర్‌ న్స్‌ ఖీ చ వ్ర “శ ర క. న్‌ న స... క న నా. ల్ల చ శల అకసి లల కస అజ చు హ్‌ నవా ఫలి య ఇ

తిల్లిశీ- ఆనుబంధము 2 ఫ్‌ ఠి జ షప్రంల వైరి ళా న న న్‌ క స | పో జె శ్‌ (కైక కీ స్ట్‌ క్లే శైలిని సుకు య. శి భి ళ4్శం చీలిన శ్‌ జిల లి ఆం కే త్ర శస్త 2 | న శ శర ళశ్తటి శశ శై | మి షే వచ వ. శీ తత్త శ్‌ సలి త్ర వి / ర గ ౧] మూ ఠి ల యే ల రల. ం అ స్త క్ష ౪ చేల్లి శి ల్సి శ శిశు వ ఠి ఉసి వాణీ న 1 వ న ర్‌ 8 జజ శి న్‌ లి న్‌ ఓం క్షి టాడా (8 ఖై స మ రో న ఛస్తే శే. (జాం | ౨ స్త బిల్లీ కా హ్‌ ఇ షై రిక ౩ 12 క చా 4 చి జి రైళ్ల వో చి నే లై వే ఇ త్తే స్‌ కి కీ లి చి సస ళ్‌ తే శ తేచి శే జి 3 టీ సండ్‌ ₹| 0 గ శ ౧: పో క్త మ స్వ! ఫి టె లి (జ ఇ వక ల్‌ు! అధీ అక కీ ల్తై

అనుబంధము వరక

ర కి

! న.

క్షే 1 ల! త జచెసకే ల జి సే చ ఉం కీ ల? శ అ శా శి శ శిి2ి శిత చల కళ

చిట తి టి శ్రతిశ్రచి[ కి త

డి చస 2 1 యే తే

స్‌ శప పక చికి యాట టే ళళ్తళల్తళి లతల లల్ద

ఖ్బి ఫి ళు లా ళ్‌ గ శ్‌ య 1 ణ ని శశితో వ్‌ ంతింశలం న ౫ న శ్‌ స్ట రద్ద లేస్ట ప న స.

;ర్త

1 త్‌ 6 ఫ్ర ణ్‌ ణా జే గి 8 అ న్‌ తేన క్ష జ్‌ య్‌ రా కే గా శ్‌ కట్ల య గ్‌! త క స క. క శీపిశ్రీ వి క్రీ హ్‌ ర హి న ర స కత ౯ 0తలిజ

1 మా రి ఆగ టా... | ఆడాలా

| 0 లా త

. శే ఖై

| శ ౧) ళ్‌

శ చ.

] సలం జ్‌! ఎర్ర జ్‌ గ్త్‌ చి 9 వం శి బాడ్‌ తతి మలై! యో ర కస్ట జ్‌ ర్డీ ష్టం క్‌ డ్‌

స్ట జై బ్‌ో లం యం. శ్‌ ౪౭

శ గే శ షక షా గోన

నన చ మా. గ సి గే తీ కి! ణే వ్‌ ఇసి క్త క్ష కె నషి ఎ ర్హో;- జా కాం కె ధ్‌ ఛా దాది 11+:

క్షే

లగ అనుబంధము 1 డే ళ్ర శం తేచి 4 లే | ౦ నం. [7 ల్లీ జ కం శ జయ టక స ఖు తాడ్‌ ళో రె శ్‌? పళ్ల ల నే యు 7 క చ చ న. స గ కళగా క ౪ ౪ పశ ై . న శ్‌ ఉంశశర*ో శీ శ శశ నై శ్‌ స్‌ ఎ క స 1 ఈ *౨౮6ఆ హి వి శే 2] ఈం 0౧౪6 0 ౧ ళ3 0 శ త కః లలి 5" 3” ల్‌ గ్గ యు. న! సా క ని ర 9 ఇళ ౫ ల! ( శ్‌ ం చీ = మ గా జ్‌ జి వ గాం హాకీ చలా ఓ య గ గిర క్త ల న లా... క్స్‌ ణ్‌ ఛాళాళోగ నో క క న గ ౯ శక్తివి ఎంత ప తశ ఇకళైాన్తికి ఫి క రేస టా పచాశిలే ప అక్‌ టే న ప య లు ళా వ] య్‌ వ ఖు క తశ శిటిం ఇ వి 6౮ త ఇ చా నేం చట్‌ శ్రి 4 ఇ ల వజ 2 8 కంప చ గయ. జ్ర తేల న తశ త్తి ౨ త శ ఇస లై షా 2ళ్ల త్ల? గి స వా గన టపాకి వాం 6 4 చి 3 48 9 ': నూ బస ఇ కన్‌ షిచకి్‌ క ౩9 ఇ క్షఇివ' ల క న న ౫౯ ౬

అనుబంధము వల | ఇ | జీ జీ ఇ శీ 1 క కు ళ్రిసష్త శి న. న్‌ ్తసైా న న చై కిస్‌ క్ర జి క 2౭2 క ] జీ గ త ఉం గ గ జే = టె ఖ్‌ ద్ర గ్ర లట లే రణల లీఆ శ న్‌ ఇల ౫౫ వ క శ శ ట్‌ వం గ న న || గే ౪ ఎటట వ్రత ర్రటె ళ్‌ టె ల క క వ న య నానా ఖు (౫2 యణ ్థ్‌ గ్‌ క ఖ్‌ వే జ్లీ ళా 9౮ ర్త లై గాక 2 -త్రకి ఇత సపైత్తి ఈ ౭ కరీ శీ శ్‌ళ్ల య ౭8 ఇప ౫ 2 రల సం లపై ఎచత్రగో?ంళ కళకి ఇగ క తం పశ శిత వ 2 ౩. వి (తవ *2 టు ఫ్‌ లే నంస్తా అ! .. ఖై వే ౪ ల 04% ఈ 1 కీ గి శ ఛా న! స్త్‌ గ ళ్‌ య 2 [2 ఠ రి యె శం ణి రై మ్‌ క త ఉత శి శ్లో ల్లి స్‌ తి న గో రై ళు న్న! జ ష్‌ గ ళా ఓ 2 ప ఈ జెవ్లీ శతి ౩ జ్ర జ. శ! ౨8 ౪ క్‌ త్త వి 2 గే! ణా శక్తే ణో 9 జం 24 స స | 3 శి తి 5% 4 6 ౭ ర వలన నబ ౯ వాళి ఇష క ఇ ౨౩౦6 చవ 65వ చవ లా ఇం ఉని ర! ఉం స్‌.

228 అనుబంధము ళ్‌ ళ్డి గ జ్‌ చెళ్తె ఇళ్ల / యం జ్‌ చచ ఉం్లే క్‌ి 699 ఇర బబు వాళి శత స శ సి టే! [షో ళం జి ళ్‌ ఇర 20 వ్రె,స్‌ శ్‌ ల్‌ సం మ లచిరగ మక శిల 2 జ్జ జై

• ది శక గడ 16 8 ౭ ౪ జే ఆకర రకత లి ల బలీ రగ లర పోర నే వళ ష్‌ (౫ వ శేతే 9౩ (కో దధజజ ౨౩ శ్‌ జ గ ళ్త ర స్త్‌ ఆవాస్‌ ర్థలర్థ స్థ వ్‌ స్థ యన్‌ రట ర తె జా జ - ౨ ల ల ల్ని ఖై ఇ | ళ్‌ వ. వి ష్‌ శ శే ంశతిల్ల్‌ కో కె వి ఈ ల్‌ 2 ణ్‌ స ఇ చ ఃశే క్ష హ్‌ స్‌ ల జే ణి ణ్‌ క ఛే 1 ళు 6౬ ౨ రఫీ ళ్‌ న్‌ యా! 2 9 3 ల ల శక్‌ శ్‌ స్తిర సత 52 9 చంపి 2 64 ౭ ఛి 2 నే (గ న్‌ సస అతి తత తీ 6 ౫ ఈఈ 4 న | ్లి స్స్‌ స్స్‌ గ్‌ క స 1 ఉత్తీస్ణే శీంత్రతన శత శే జ చేవ. ఫస. లిం రు ఇ ల్ల కళ తకిఫ్‌ గజి ౯ ౩ క ౩ బక తి కని శచీ త 4 ర్‌ి న శ్రీజ వం ఈత ౪ శ. ౫2 ఇర స న్నే 2 చి సప [వళ శివి *త 862 ౫ శే భి ఉళ శతి ఏ చ * వాశ్‌ ఇ ఇజక్తే కేక్స్‌ కళ్ల క్ష క్ష క్స్‌ క్‌ భశ శేణతీత ఆతీల్‌ తీత శ తే శీ ళ్‌

అనుదింధము 229 | 1౭ ళ్తి న [1 ళ్‌ శీ ్తం త్రై శ కి 2 శ స త్త 6 చ్చ శే చ చే స్తా మై ట్ర తై | స ఫి గ సో 6 నే [యా జ ల ల వ్‌ ల్ల న న న 1 న్‌ 6రఠతిర్తభ రభ" ౮ర్రభటె ఇ ఠి 1 లి లి ఆలా [లా శి ౨ | ప్రస్తు య గన లెచి సం వి ౮ జె క న రక “గ స ళాల చాత అ పసకరాేి తే గా య ఉప ఆ శ్రీజకి బొలాక్లే క ఓ క్తుళ్లు శ 9 4 ళ్తే నీ భ్గి క జా అ స్రీ కష కళతో శి ఇ ఫళత సాగి ళ్‌ లిక ఫై కనీ కెటీగుకి మ్‌ ఎరిగి. హర స్ట్‌ స్రీ షా స చొ ర్స లు టు (ర! త ట్ల దా నో గ్‌ శి ఫ్‌ చ్హే ఇ గ్త్‌ ణా 38 ౨ ఇ ఖా నల్ల ఫ్రీ వాన శ్లో న నం! ఉంచి గే ల 8 శ్‌ాశేి ఉ . క22 ఇ ఫతిశిక్ట్‌ వ పంచ జే గ ాస్థాద ల్లీ ॥ త న్‌ శీ క £ వి క్షి ఫ్ల శహొానా శన గ స దా వెక్రాంం లవ యి 6ం డా ఈం క్‌

'దేళ్య(క్రియాధాతువులు మొదటి తరగతి ఒనంగు 115 ఓడు కి8ిక ఆందు ల 1480 ఓప్ప 9.04 అంపు లికి షు 3116 అదరు 258 కంగు కా ఆనంగు 8186 కందు 145 అమరు 20145 | క్రట్బ 1194 ఆరుగు వ. కే 8171 ఆలందు త=158 కదలు ఒ88 ఆడు 2-48 | కనలు 8.148 ఇగురు తిరి | కప్పు 2.100 ఇడు 1-70 | క్రమలు 111 ఉబ్బు తీ161 | ్రజచు $140 ఉయికు క్‌ర0 కల(గు ఏ! ఉలుకు 108 | కలుగు 8128 ఊంగు తీ14 ఠుందు న ఎక్కు వఎ145 |! కులుకు 8.100 ఎదురు 85? | కూరు తీ.150 ఎన్ను 872! కూల 8229 ఎలుగు లిఎ14ీ5 | శెరలు లై118 ఏయ్‌ కి, కోరు తి.114 ఏలు 2-2 | క్రందు 8108 ఒందు 1-08 | కమ్ము 8.171 ఒత్తు 8.148 | క్రాంగు 8111 ఒదవు తీ158 | కాలు 229 ఒనరు కీ! కోలు ఒ80 ఓస్పు తి142 2 గిల్లు 2108 ఒరగు త=108 | చదువు గా ఒలుకు 2108 చల్లు తి146

అనుబంధము బైకి[” చాలు 8.145. (కుచ తిం!48 చిక్కు 2.27 | దక్కు; పం! చిమ్ము కి154 | దాంటు శ140 చిలుకు 120 | దువ్వు 2.100 చీజు $.81 | దొరుకు 89 చుట్టు 8-80 | నగు /నవ్వు శీల చెందు 157 | నమ్ము, 2.148 ఇదరు 12 విండు 250. చెప్పు 8205 | నిక్కు త్రిశతి చెలంగు 1.80 | నిమురు బీ122 చెలు 8.108 | నొక్కు తిఎ105 చేంపు శఎ52 | పండు 157 చేరు 288 | వట్టు శి205 చొక్కు 121 వడు 1.66 జరుగు లఎ80 | పరంగు $ఎ4ల జాయి తి48 | పలుకు వీర! తగు 34 | పాడు లిఎ1408 తగులు రక | పాజు 164 తన్ను 2.146 | పిదుకు 8.10 తవ్పు 1.67 | పుట్టు 126 తయుము $=ఎ157 పూను కీర్‌ తలంకు శఎ14₹ పెటు కరీ! తరుగు 181. పెన్‌ంగు 8104 తీరు 8.148 పొంగు తం128" తుణుము 8-15 పొందు $87 తూలు 168 | పొగడు 1/0 తైగడు 8.106 పొగులు మ. తెరలు $=12 | పొదువు 2107 తేలు 2160 | పొనంగు 0108 తొడుగు 8.171 | పోరు 1471 తొరంగు 2.105 | పోలు 21/0 కొలంంగు 272 | పేలు క 640 తోలు 18! | బెగడు . శి216

282 అనుబంధము (్ర్‌దుక 1-50 | ఊరార్చు 8.108 మగుడు 8.217 | ఏయ తి150 మరలు 888 | ఏడ్చు 288 మరగు 1-78 | ఏర్చు 1.78 మసలు 8.171 | ఒడుచు 8142 చూను 212 | ఒలుచు 2.181 మీటు తి142 | కజచు తి149 ముట్టు £ం/4 కలయ 225 ముదురు శిశర్‌ | కాంచు 807 మునుగు విర | కాచు క్‌40 మెలగు 48 | కుడుచు వఎత్రిశీ మెసంగు 8142 | కొలుచు తి2ి0 మొజంగు 8.985 | గారవించు తి 145 (మింగు బగ్‌8ి | గెలుచు బళిథ (మొవ్క త.221 | గుచ్చు 8175 రాలు £118 | చెలచు లైం16 రువ్వు 2.160 ఈలంచు 1478 వడంకు £.14 తాల్చు 1.65 వనరు తి18 | తుడుచు తి17! వాడు 8.188 | తులకించు 8.100 వీంగు 8.9 | తొంగలించు 186 వీడు 8.48 | తెచ్చు 8.107 వెడలు 274 తోయ | 04 వేండు 8104 | తోచు 18 నడలు 127 | దాచు తితీక్‌ సలుపు 8868 నడచు 960 సాగు శి.188 | విలుచు 1.98 సోంకు 2.181 నేర్చు 888

వఅచు 250

రెండవ తరగతి పాచు/పాయ 1జి

అడంచు 1.84 , పచ్చలించు 808 అనుచు ఒఓ80 | పలుచు/పల్చు శంక అప్పగించు 1=8ి8ీ | పురుడించు 128 ఊ౦చు ఓఒ156 | పెంచు. 8.202

అనుబంధము 288 టఫ్రోచు 11 | పొలయు కేంర్‌లి బుజ్జగించు 8106 | పోయు $18868 మనుచు 8.202 | బలియు శ80 మరచు 8104 | మెంయు 1ఎలీశీ ముంచు 1.48 | మలయు 9.202 ముడుచు వఎ148 | మేయు ల115 మెచ్చు 1.8 | మొనయు 8.15 వగచు 1.18, యోదయ కేఎకీ 'వెజచు వితీ రాయు తీ150 వైచు 1.65 | వడియు శ్రిఎ111 మూడవ తరగతి విడియు శీం187 అలయు £80 | వేయు రంగి అవియు 215 | (వేయ వత? ఉమియు 2180 నాలవ తరగతి ఎగయు శీం10క | ఆను ల రశ ఎనయు 215! కను లైకీ8ి ఏయు కిరి! కాను 248 కలియు 2.158 | జన ౭48 కాయు 8187 | మను 78 కినియు 877! విను 140 కురియు 1=లిక కోయు 2 ఐదవ తరగతి శాయ 161 అగు లకి0 గునియ 180 | ఇచ్చు ౭57 చేయు 1.41 ఉండు న. జడియు 8.170, కాన్‌ ర88 తివియ 2122 చూచు లితిక్‌ నవయు £.10 | చొచ్చు ర! నెరయు 8158 | తెచ్చు శం0క డయ్యు 2115 | పోవు 2.70 డాయు 2.180 | వచ్చు శ108 పాయు 2.28 | వలచు న! పూయు ల.168 | వలయు శి59ి

తత్సమ (కియాధాతువులు అంకురించు 8.104 చింతిల్లా 8.28 అంగీకరించు 1.15 | జనించు కే118 ఆతిళయిల్లు 1-28 | శేజరిలు శఎ8ి4 అనుకరించు రి? ధరించి లి126 అనుసరించు £185 | కంచు 8216 ఆభినందించు హా. నబించు/ కంక అభివర్డించు 1.15 | నటియించు 21546 అర్చించు కన రించు కంక అనధరించు 2 | నియమించు 8.154 ఆకర్టించు వ20 నియోగించు- ఒ4ి ఆ(ఘాణీంచు బఎ]తిగ నిరీక్షించు కి180 ఆచరించు వ 0? నిరూపించు 8.088 ఆదరించు ర90 ఆలించు $.145 నిర్మించు కఎ10 ఆలోకించు | నిర్వ్రించు 1487 ఆవహిలు 2104 నిశ్చయించు తీఎ154 ఆవిర ్రవ్‌ంచు బి12? | నుకియించు కేఎలీ5్‌ ఉదయించు 128 సరించు/ 88 ఉద్భవిల్లు £80 | పరియించు త్రి20 ఉల్లినిల్లా 2.62 | పల్లి వించు తిల! ఊహించు 278 , పరిణమించు 157 కలఠలహిందు 1-56 ' పాలించు శర? శల్సించు 288 | (పవేళంచు తి220 కాంకీంచు కి?78 (పశంసించు $ీఎకేరీ గణించు లి 82 | 'పాపించు $51601 ఘటియించు/ కి] 42 (పార్టించు $16068 ఘట్‌ంచు 8.177 | ఫలియించు శి 106 ఘట్టించు 1=80 భజించు కఎ75 చరించు 182 | భకియించు / ల్‌145 బచలియించు 278 | భరించు 8.08

అనుబంధము శి8ిర్‌ రంజిల్లి 8189 | వీకించు లం178 రచించు / ఎకిక | శపియించు లీర్‌రీ రచియించు 1-15 | శానించు 8205 రాగిల్లు శ.44 | కోధించు శింలి( లఅంఘించు లిర్‌క నంక్రీడించు ల్‌లి8ి వచించు 8188 | సంధించు లిం228. _వరియించు 8.87 | సందిల్ల శేలకీ వర్ణించు 1=80 | నంభావించు లీ[104 వనించు / 8.88 | నం్యభ్రమించు లీఎ04 వసియించు బి8? |, నంవీక్షంచు తి. 122 వహించు 1.48 | సన్మానించు శి1లీథీ వారించు £=8 | సుఖియించు బలి$ విజృంభించు 8.142 |, సూచించు 2102 వితర్కించు 880 | సేవించు 177 వి్యిశమించు 8,7 | హరించు వ8ి1 విహరించు 290 పారి ంచు 8.145

శబ పలవములు గత ళల “అదిరిపొటు లి=149 | తడదిడు 8ిలిలీ "ఆరుగుందెంచు 8145 | తలర్మగుచ్చు 8216 ఆరుగుందేర 2.80 | తలపోయు 8.108 "ఆల్ల లనాడు తఎ9 | తుమురాడు లైంర్రిలి ఈగను 8.105 | తెకలిపడు శ్రి! శీర్‌ -ఈడేటయు $=108 | ేటపడు వత్‌! ఉత్కడంగు 218 | తొలకాడు తిఎ288 ఉట్టిపడు 2.04 | తోతేరు 896 ఉబుసుపుచ్చు 2.102 | దారవోయు 8168 ఏగుదేరు 8184 | నడయాడు లకక ఏశేరు 8.148 | నిండారు లంత! ఒత్హినచ్చు 8149 | వ్యిదవోవు 284 ఓపజాలు శ88 | వీరార్చు 2122 ఓలార్చు 8.100 నెలకట్టు తి?! తనుపట్టు 2.74 | పరువెత్తు 278 -కడుపారు 1.57 | పెంపొందు త.106 కూడియాడు £85 | పనగొను 2-00 కొంగాడు $188 'పెల్లుబ్బు క101 'క్రొంచ్రుపోపవు ! పోకార్చు తి!!! 2 'కొనియాడు శ.48 | పైకొను 8212 "కొమరారు 2-1981 ; దియల్‌పడు $ిం82 కైకొను 2.07 మిన్నుముట్టు ల18 కై వేయ 8158 | మద్దాడు 8106 గుద్యిగుచ్చు తి175 మేలుకొల్పు 1ఎరీ0 గేలిబుచ్చు 800 మేలేర్చు త! 75 చను (దెంచు 2486 మొచ్చటదీజు 18! చిగురొత్తు 1=84 | మదుసేయ 1461 చిన్నవోవు ఒఓ!47 | మైవ్‌జచు శి142 చుట్టుమట్టు 8.80 | పలకపాజు 1.88 చూపట్టు 28 లెక్క సేయ &ి15 చూజలాడు 8.104 | వసివాడు శ్రి188 "జేళూజు 8.184 ! విఅవీగు 810 చేపట్టు 8.204 | వెపరలాడు 877 దీలపడు ]=86 | సమకూటు 8184

ఇద, ఉపయుక్త (గంథ సూచిక 1, అమరతోళశము - నంన్న్బృ తాంధ వ్యాఖ్యానహితము : వావిళ్ళ (సచురణము. 1902, ౨, అవ్చకవీయము - కాకునూరి అవ్చకవి : (్రొత్తకూర్చు - వావిళ్ళ సచురణము. 1086, $. అవ్చకవీయ భావవకాళిక - రావూరి దొరస్వామి శర్థు : తివేజీ పల్లిషర్పు, మదరాసు. 1887. 4. అవ్టదెగ్గజములు - అష్టదిగ్గజ వర్థంత్యుత్సవోవన్యాన నంపుటమున అష్షదిగజ వర్షంత్యుత్సవ సమితి _వచురణము: బషీర్‌ బాగ్‌, పే ఓ ళు "హైదరాబాదు. "క, అష్టదిగ్గజములు - క పొండురంగశళర్థు ః క్వాలిటీ పల్లి షర్చు, నిజయవాడ _ 1861. 6, అష్ట్రదిస్షజ కవి నమూాజములో రాయల న్యాళ యించిన తొలికవి ఎవరు! - కె, ఎన్‌, కోదండరామయ్య : శివదేవ యాంధ్ర (గంథనూల, సోసూరు. 1872. 7, ఆంధ కళథానరిత్పాగర గద్య (వబంధము ; నం. 8. వేదము వెంకటరాయశకాన్తి . 1820. 8, ఆంధ్రకవుల చర్మితము - శ్రీ వీ శిశలింగం వంతులు : హితకారిణీ సమాజము, రాజమండి 18940. 9 ఆంధ్రకవి తరంగిణి - శీ ఇాగంటి "శేషయ్య : హిందూధర్మ కాస్త (గంథనిలయము. కపిలేశ్వరపురం, తూ. గో, జిల్లా 1850. మ! 10. ఆంధ (వబంధ అవతరణ వికానము - డా! శె, వి, ఆర్‌, నసరసింహము ; ఆంధ్ర యూనివర్చిటి (పస్‌ 1065.

288 ఆనుబంధము 11, ఆంధ్రుల సాంఘిక చర్మితము - శ్రీ సురవరము (వతావ రెడ్డీ ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు; హైదరాబాదు. 10560.

19, ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత - ఆచార్య పింగళి లఖ్మ్మీ కాంతము : ఆంయధ్యప్రదేశ్‌ పాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు. 19708. 18, ఆంధ్ర సాహిత్యదర్పణను ఆ విశ్వనాధ కవిరాజ గీర్వాణ్యగంథమునకు అనువాదము : శ్రీ వేదము వేంకటరాయకా స్త్రులు 1085- శ, అము_క్రమూల్యద (వర్యాలోకనము) ఆ "వెల్దండ (వభాకరామాత్యుడు £ పాహిత్య వికేతనము, హైదరాబాదు. 1058. 15, అము_కృమాల్యదా సౌందర్యము-తువ్వు పూడి కోటీశ్వర రావు: మలయకూట (స్రచురణలు_౧. (ప్రీడమ్‌ (థెన్‌. మద్రాసు 1871. 16, జు జా. వ్‌ ఉద్భటా రాధ్య చరిత తెనాలి రామకృష్ణకవి 1970: పరమేశ్వరీ పబ్లికేషన్‌, తెనాలి 1070, క. బుగ్యేద సంహిత-(వథమాష్ట్రకము - (బహ్మశీ మన్నవ బుచ్చయవంతులుగారు : 18, కళై కలంజియమ్‌- 1701. 711. తమిళ్‌ వళర్చి కళగమ్‌ : కళై కలంజియ అలుపులగమ్‌్‌ చెన్నై 1080. మేరి, కవిత్రయ కవితారీతులు తరువాతి కవులపై వారి వభానము ? 'దేశీరాజు భారతీదేవి 1850. శం, కవిజన్యాశయము = వేములవాడ భీమకవి ; ఆంధ సాహిత్య పరిష్యక్పకాశతము3, 101. 1, కువూరసంభవము - నన్నెచోడకవి ; నావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు ఆండ్‌ సన్స్‌; మద్రాస్‌ 1861.

ఆనుబంధము' లిలీర్రి

22. కృవ్ణరాయ విజయము - కుమార ధూర్షటి=

వావిళ్ళ రామస్వామి శా న్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌%

ఆది సరస్వతీవిలయ ము(్రాతరళాలు బన్నపురి 1916. వికి, కావ్యాదర్శమ్‌ = దండి :

వావిళ్ళ (వచురణము 1980. వ, కావ్యాలంకార మూడామణి - విన్నకోట పెద్దన ;

-... వేదం -వేంకటరాయ శాత్త్రి అండ్‌ సన్సొ, మద్రాసు 1086 విక్‌, "కావ్యాలంకార నంగగవాను - భట్టుమకా_ర్తి : వివరణకర్త : నన్నిధానము సూర్యనారాయణ కా(స్ర) :

యం. శేషాచలం అండ్‌ కంపెని, మ్మధ్రాసు 18306. ౨6, కావ్యాలంకార నూత - చామన ; వగ, చితమీవమాంన - అవృయ డ్‌శచ్నేత :

కాన్యమాల ఎడిషన్‌ 1898. ౨8, చతెలుంగయస "కావ్యావ తారికలు = డాక్టర్‌ జా నాగయ్య :

(ఫీడమ్‌ _పెస్త్‌ మద్రాసు 1908. ౨9, "తెలుంగు ఫావలో ఛందోరీతులు -

విద్వాన్‌ రావూరి దొర స్వామీ శర్మ ;-

వెల్ణన్‌ (సెస్స్‌ మద్రాసు 1862. శ0, "తెలుగు వాక్యం - "చేకూరి రామారావు :

ఆం(ధ్ర(్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు. 1071. 31, (తిలిబ్ల లమణశేవము అను (పౌఢవ్యాకరణము -

తత్త సబోధినీ వ్యాఖ్యాన మేతము ; ఫ్రీ విలాన (ప్రచురణలు ఇచ్చాపురం, రాజమండ్రి 18058

కీ40 ఆనుబంధము ని 89. ధ్యన్యాలోకమ్‌-అనందవర్థన , 26. 5. కువూస్వామి శాగ్ర్రీ = రిసర్చ్‌ ఇన్టిట్య్యూట్‌. మద్రాస్‌. 10144. 88, పారిజాతావవారణము - ముక్కు తిమ్మనార్యుడు : వావిళ్ళ రామస్వామి శా స్త్రులు అండ్‌ నన్స్‌ 1860. 54. (వథమాం[ధ మహాపురాణము - [వబంధ కథామూలము - డా! జి, వీ, సుృుబమణ్యం " థ్రీ వాణి, 18, 702/105. నల్లకుంట, హైదరాబాద్‌. 1070. రక్‌, (వబంధ మణిభూవణము - పూర్వకని నంచితము ; ఆం(ధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ 1071. 86, (వబంధ వాజ్మయ విశకానము-రాయలయుగము - డాక్టర్‌ వల్లా దుర్గయ్య వి ట ణంగా ఆంధ్ర రచయితల సహకార సంఘ ముదణాలయము, విద్యానగరము, హైదరాబాదు. 1౪0/0. తి, కాలవ్యాకరణము - చిన్నయసూరి, టీక్ళావణీత విద్వా౯ దూసి రామమూర్తి శాస్ర! : వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌ 1067. వ భరతనాట్య వాద్ర్ర - అభినవగు_ప్త : ఓరియంటల్‌ ఇన్టిట్యూట్‌, బరోడా 1807, 89, రాజశేఖర చర్మితము - మూదయగారి మల్లన : చింతామణి ముద్రాకరశాల 1800. 40, రాజేఖర చర్మితము - మాదయగారి మల్లన : మంజువాణీ ముద్రాక్షరశాల 1007, ఉ1. రాజశేఖర చర్మితము - మూదయగారి మల్లన : ఆంధ్ర సాహిత్య అకాడమీ ముుదణము 1887.

అనుబంధము లిక! త£, రాగ తాళ చింతామణి - పోలూరు గోవిందకవి : 'మ్నెడాస్‌ గవర్నమెంట్‌ ఓరియంటల్‌ సీరిస్‌ సెం వం 1952- శీ, రాయవాచకము - విశ్వనాథ రాయని స్టానవతి : ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్ప్రచురణము, సంఖ్య కిత్తి 1088, *4, వృత్తరత్నాకరమ్‌ - శ్రీ భట్ట కేదారవిరచితమ్‌ : మోతిలాల్‌ బనారనీ డాస్స్‌ ఢిల్లి 18072, శీర్‌, వాల్మీకి 'రామవూయణమ:) - యుద్ధ కాండ = గట్టువల్లి శీపాచార్యులు : శశిలేభా ముద్రాతరకాల 18008, జీ6. వికమార్క- చరితము +, జర్యాన ; ఆంధ్రసాహిత్య అకాడమీ మ్యుదణము 1087. ఉ7, విదయనగర సానూద్య మందలి ఆంధ వాబ్బుయ చర్మితము - శుకుమళ్ళ అచ్యుత రావు: శ్రీ విద్వజ్ఞన మనోరంజనీ మ్య(ద్రాక్షరశాల్క పఠాపురము 180%, శ్తీకి విక మార్డున విజయ - వంవకోవి : కర్ణాటక సాహిత్య పరిషత్తు బెంగుబారు. 1086, శీ9, వీజ్తాన సర్వన్వము = ౪01. 11ప, వ శైలగీ భాషానమితి విశ్వవిద్యాలయ భవనము; మ్యద్రాను_ 185%. 50, శృంగారనైమధము - మజోకవి (శ్రీనాథ్యవణీతము : వేదము వేంకటరాయకాన్తి అంద్‌ బదర్స్‌ 19001. క!, శారజాతనయ విరచిత భావ్మవ కాశనము (= జమ్మలమడక మాధవరామశర్ము : ఆంధ్రపదేశ్‌ సంగిత నాటక అకాడమీ, హైదరాదాద్‌ 1878. రల, శ వాచార నంగహాము = తిరుమలనాథ కవి: మెడ్రాస్‌ గవర్నమెంట్‌ ఓరియంటల్‌ సీరిస్‌ సం, 12౪. 26, జి, జె. సోమయాజి 1001. కేర్‌

ఎల్లెక్షరి అఆనుదింధము

58, (శ్రీ తాళవా_స్తి నూవోత్మ్య్యము - (శ్రీ) ధూర్దటి : ఏెంకట్రాను (గ్రంథమాల మద్రాసు 1867.

54, [కీ మదాంధ మహాభారతము - ఆది సభాపర్వములు - వావిళ్ళ రామస్వామి అండ్‌ సన్న, మద్రాసు 1064.

రక్‌, సమ్మగ ఆంధసాహిత్యం - ఆరుద్ర ; యం, శేషాచలం అండ్‌ కో.; మద్రాను. 1065.

వ్యాసములు

కే అష్టదిగ్గజములు - నిడదవోలు వెంకటావు ; 'ఆంధస్యతిక ఉగాది సంచిక, మన్మథ,

"&, -అష్టదిగ్గజములు - శ్రీ మధునావంతులు సత్యనారాయణ కాస్ర్రీ ; భారతి. 1845 ప్మప్రిల్‌.

క, (ంథవిమర్శనము అ అష్టదిగ్గజములు -_ ఎన్‌, శె; భారతి, 19062 జనవరి,

4, రాజశేఖర చరితము - మాదయగారి మల్లన,

ఎన్‌, పీ శేశ్వర దీవీశులు, ఎం, వ,

ఆంధ సాహిత్య పరిషత్పతిక 10806,

5, మాూదయగారి .మృల్ళన..- కుమళ్ళ అచ్యుత రావ్చు:

గ ఆంధ సాహిత్య పరిషత్చ(త్రక 190087. 6, మాదయగారి మల్లన - బండారు.తిమ్ముయ ; 7. ఏ21౪2 ౨01103000%)-- 6. ౦019008 ెంళర్వ, “వ్‌ 7లపిడ4699202 81700010 _01ల0121 1025241 1972,

ఆంగ్ల గంథ ములు

1. & మసంళంం 0౯ 106120 కివీ1090092%7 ₹01, ౪ ఏ4౯ం60644608042 ౨202980212 5080102 5001 01 5217150... 19$5
2. త ప000 0 గం1080 పే1ల20016 ౨. 6160050808 & కః గక. లం) 29884 మం. 3 4 13100 0 కంటు 106012 - ₹. ఉ సంం12౬22802 58305 0౪9౦164 ౮౫17టం10/ 97699... 1955 త, & శద2008648 208115 10100210 = 6. ప. 106] 817ల0ట 00 సికీడరేనడక క్ర9ఠ69 5, త పణురే? 02600 20802280 0€ 2020600068 6౪48 4902892005 02720 = పే మెం న 8908000066 ఓ6918 1967 6, 8080200108! ఏక610063 0 6 6115048 విం61 287211 లుం మటు& కళ8ము,. 1829
3. క216610 06 6౦౪ల౧౧౧ల౫ 0౯1121 డ్‌22285021291 10225 వం. 701. 11 0. 2 క4. 9 శ మేం గటు 280, 1949
4. 02936116; 0113918066 త! ఇ. ఆ19ల 3ల92మ,. 1924
5. 2018420512 064102, ₹01, ౪1 శూంపింం1081021 525/6 00186412... 1694 10 2200109016414 0118100. 296 916, ౪01. 1!
6. 2063 కషం01088 = 1909 240080 " &ఉ | ఆమెకు
7. మ13102 0% వజం11 ఇెంం03 - వెక30ిం0860 82 2, 7. మమడల6 ఇం11121 వె2131391 ౨29, ఏం 1971

కై4॥ అనుబంధము కే2. కుంరులురణణ 5006168 -- 01. క్‌ంగాడకి8581 ఇ=ంంక1& 0160121 ఏం163 సం. 9 1954 13. హెంళా ౮112110866 6221020౯09. ౪01. 111 కడ. ౨౯ ౪. డం పడ?29, విశ్‌ ఉం... ౮17610 0 వశీంరేం29 1964 14, 3009 ౧1116 500౧63 12 ఈ61482 పే106720170 క 0. |. 5000204110 "40010 -- 10006063 వం699 191 159. గడం) = ౬6౫1000. 701. ౪7 క2141 17510 0 సిశడరవిడం,. 1932 శేరు. 014982 7021 క20689-- ౨26౯1204 ₹1150080065103/ ఇల 66౯01౬1[00012 9093. 1961 ఓ 210 00110141 [00286 0110618, ౪01. 17 కజంుకం888 కెశ[59100. 1969 18. 06 220010066412 ఉగంా[0483. 701. 111 తఉమిం10& 60౯90౯2108. 1829 క, 06 2800100641 85610102 3110026 10 వి£డ118. ₹01. 3 1268 20౧ గా 7. ౧ం+8-స28.1021 8018201021 60050 2572 21. గ. ఈ. 0౮౬౦2080 1080006058 -- 1930£1011099 0 మగంపేం2ుడ/2'8 రుల. గౌం౭05120664 226 26106061 0? వెజర!6 ౪ ౪1] 0/2౯8 202720026/2. 1935 2. 2188047130, రి*1909 204 41805 1181003 నం160 -- %, 6. 3520644002. ౦116006664 *ం109 0౧ ౬, 6. ౩840612185 వెంంఓ 1౪. కింంగ2. 193 గళదరలు? టం ధాలు గలా ముల. ల ళ్‌ పెట య నే షస

| క స్‌ స లా ౭ ఇ * పె క్‌ ” నె ॥ | | | |

• | |

॥ (. |

4 ఖలీ శం

లి స 1

శః గి ళీ ం .

ఫం

॥ య. శ .

+!

.

| ఈ

= ॥ శ 0

॥ టి

; _ స. (= ప క. సను!

శే... న క. వ

న న; క న ర. నళ [్‌ా! స 4 టో

స్‌ ౬. టం న న. స. స టం సా గ స ! ల | |. ఫళ "నన | తీ మట ని మ థి ్గో స (| ర్‌. వ. న క | గలా