Telugu indialo dhagina hindhusthan - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

భారత గణతంత్రమే[ఘనమని అందర్నీ నమ్మిస్తుండే మేధావులను ఇబ్బంది పెట్టే ప్రతిపాదనలు చాలానే ఉన్నాయీ పుస్తకంలో. ముందే మూతి ముడుచుకుని ముఖం తిప్పకుండా శ్రద్ధగా చదవటం అవసరం. + _ = అరుంధతీ రాయ్‌ | 16 106110 1660106)/ ( ;, ళఈఇంబయాలు | వై మై 961 పెరి ఆండర్‌సన్‌ పోసు...

] . కళ్మీర్‌ విషయంలో భారత కప్పదాట్లను, వక్రీకరణలను పెరీ ఆండర్‌సన్‌ ఎత్తిచూపితే సమాధానం లేదు. దేశ విభజనలో గాంధి, నెహ్రూల పాత్రను సోదాహరణంగా వివరించటమూ వారి అభిమానుల్ని ఇబ్బిందిపెట్టేదే!

ఆ “పంకజ్‌ మిజ్రా

భూరత గణతంత్ర రాజ్య వ్యవస్థ ఘనతను వేనోళ్ల కొనియాడుతూ... దీన్ని మిక్కిలి డేష్టమైనదిగా, అన్నింటికన్నా ఉత్కష్టమైనదిగా నమ్మిస్తుందే మేధావులూ, సిద్దాంత కర్తలూ అందరినీ ఇబ్బంది పెట్టే .. ఇంకా చెప్పాలంటే కాస్త గట్టిగానే ఇరుకునబెట్లే వాదనలు చాలానే ప్రతిపాదించారు ఈ పుస్తకంలో పెరీ ఆండర్‌సన్‌. మన సమాజంలోని చెప్పనలవి గొనంతటి హింస, దిగ్భ్రాంతికర అన్యాయాలన్నీ ఎక్కడో చెదురుమదురుగా తారసపడే పెడధోరణులే తప్పించి వాస్తవానికి మనది విజయవంతమైన నమూనానే అని గుడ్డిగా కొట్టిపారెయ్యకుందా ఆండర్‌సన్‌ వీటి మూలాలను లోతుగా పరిశీలించారు. మన వ్యవస్థలో ఉన్న తీవ్రమైన నిర్మాణాత్మక లోపాలతో పాటు స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన దగ్గరి నుంచీ దశాబ్దాలుగా వ్యవస్థలను నదుపుతున్నవాళ్లు అనుసరించిన సామాజిక పక్షపాత ధోరణులను, మూలాల్లోనే వేళ్లూనుకుపోయిన ఆ వివక్షతలను స్పష్టంగా ఎత్తిచూపారు. ముందుగానే మూతి ముడుచుకుని ముఖం తిప్పేసుకోకుండా, మనసులో దురభిప్రాయాలేవీ పెట్టుకోకుండా .. మనం ఈ పుస్తకాన్ని సొమనస్యంతో, శ్రద్ధాసక్తులతో చదవటం చాలా అవసరం.

• అరుంధతీ రాయే కళ్ళీర్‌లో భారత సైనిక జోక్యం, దాని చట్టవ్యతిరేక కార్యకలాపాలు, చిత్రహింసలు, నిర్చ్వంధాల విషయంలో భారత దేశపు మౌనాన్నీ, తప్పించుకోవడాన్నీ వక్రీకరణలనూ పెరీ ఆండర్‌సన్‌ ఎత్తి చూపితే ఎవరూ సమాధానం చెప్పలేదు. భారతదేశ సామాజిక, రాజకీయ జీవనరంగాలన్నింటిలో అగ్రవర్ణ హిందువుల పెత్తనం, వంచన - అవి బంధుప్రీతితో, వంశపారంపర్య పాలనతో పితృస్వామిక రాజ్యాన్ని నిర్మిస్తున్న తీరును ఆయన సవివరంగా వివరిస్తుంటే చాలామంది పాఠకులు నిర్ధాంతపోతారు. ప్రత్యేకించి దేశ విభజనకు బ్రిటిష్‌ వలసవాద పాలకులూ, భారత ముస్లిం నేతలే కారణమనే దుష్ప్రచారాన్ని ఖండిస్తూ దేశ విభజనలో గాంధీ, నెహ్రూల పాత్రను సోదాహరణంగా వివరించడం వారి అభిమానులకు ఇబ్బంది కలిగిస్తుంది.
• పంకజ్‌ మిశ్రా, ఫారిన్‌ అఫైర్స్‌, న్యూయార్క్‌, నవంబర్‌-డిసెంబర్‌ 2012

క!

పెరీ ఆండర్‌సన్‌ భారతీయ భావజాలాన్ని ఎండగడుతూ 2012లో లండన్‌ రివ్యూ ఆఫ్‌ బుక్స్‌లో వరుసగా వ్యాసాలు రాస్తున్నప్పుడే భారతదేశంలోని వామపక్ష మేధోవర్గం తీవ్ర అసహనాన్నీ ఆగ్రహాన్నీ వ్యక్తం చేసింది. చాలామంది ఈ పుస్తకాన్ని చదివి కూడా స్పందించకుండా మౌనం పాటించారు. మిగతా కొద్దిమంది దీనిని మొరటుగా ఖండించారు. తన పుస్తకం వర్తమాన భారతదేశంలో సంప్రదాయ జ్ఞానాన్ని సవాలు చేస్తూ ఐదు ప్రధాన

వాదనలు ముందుకు తెచ్చిందని ఆండర్‌సన్‌ అంటారు; మొదటిది, ఆరువేల ఏళ్లుగా భారత ఉపఖండం అఖండంగా వుందనడమనేది ఒక అభూత కల్పన. రెండవది, గాంధీ జాతీయోద్యమంలోకి మతాన్ని తీసుకురావడం భారతదేశానికి ఒక విపత్తుగా మారింది. మూడోది, దేశ విభజనకు కాంగ్రెస్‌ పార్టీయే తప్ప బ్రిటష్‌ ప్రభుత్వం ప్రధాన కారణం కాదు. నాలుగోది, నెహ్రూ వారసత్వ పాలన భారత గణతంత్రానికి ఆయన అభిమానులు అంగీకరించిన దానికంటే ఎక్కువ నష్టం చేసింది. చివరగా, భారత ప్రజాస్వామ్యం కుల అసమానతలతో విభఖేదించడం లేదు, పైగా కుల అసమానతల వల్లే అది బతుకీదుస్తోంది. (ఇంటర్వ్యూ, అవుట్‌లుక్‌, నవంబర్‌ 12, 2012). ఈ పుస్తకంలో విశ్లేషించిన ముఖ్యమైన విషయాలు స్వాతంత్ర్యం, దేశవిభజన, గణతంత్రం. భారతదేశం మీద, భారతీయ భావజాలం మీద వీటి ప్రభావాలనూ, హిందూ

అగ్రవర్ణ జాతీయవాదాన్నీ సవివరంగా చర్చించారు.

• ఇనుకొండ తిరుమలి, వాన్స్‌ ఇండియా, 27 జనవరి 2018

ఇండియాలో దాగిన హిందూస్తాన్‌ 16 1164120 16460109 . పెరి ఆండర్‌సన్‌ తెలుగు : ప్రభాకర్‌ మందార ్రు హైదరాబాద్‌ బుక్‌ ట్రస్ట్‌

గరగ ళం శ్‌ ఈ ఆ (7 ౦౦ ఉభ్తా్యా ॥ / జ ॥ జ సం టం 6 కో హో ఇ. సో త సమఎ/కి)ిచిలి, వా డో ధర ఏ రూ. 150/- మొదటి ముద్రణ ఏ ఏం01ల0౧0ల, 2014 ఆంగ్రమూలం ౩ కంల 0612౧ 1606010230 టం? ఉండేలం౦ం౧, ౧౧౧66 5253125 ౮011666476, ౮౪౧2౦౧ 12ం/202), ౦400642012, అ ?ల౧౫/ శగంరలం౦గ ప్రతులకు, వివరాలకు: హైదరాబాద్‌ బుక్‌ ట్రస్ట్‌, ప్లాట్‌ నెం. 85, బాలాజీ నగర్‌, గుడిమల్మాపూర్‌, హైదరాబాద్‌ - 500 006 ఫోన్‌ : 040 28521849 ఇ లయల20264000%0043 01089001.601 ముద్రణ : అనుపమ ప్రింటర్స్‌, గ్రీన్‌ వ్యూ, 126 శాంతినగర్‌, హైదరాబాద్‌ - 28 ఫోన్‌ ; 28391364, 28804194 కణ2112 2%2602గ20గ0126 అ*మింం.00.!1

ఖ్‌ విషయసూచిక 'ప్రచురణకర్తల మాట న! ముందుమాట ఈం

1. స్వాఠంత్రం క్షే ల దేశ విభజన 89 8 గణతంత్రం 87 పరిశీలించిన పుస్తకాల జావీతా 159

ఖే ప్రచురణకర్తల మాట

పెరీ ఆండర్‌సన్‌ వ్యాసపరంపర 2012లో 'లండన్‌ రివ్యూ ఆఫ్‌ బుక్స్‌'లో

వెలువడుతున్నప్పుడే అవి భారత వామపక్ష మేధావులకు అసహనాన్నీ ఆ(గ్రహాన్నీ కలిగించాయి. అదేసంవత్సరం 'ది ఇండియన్‌ ఐడియాలజీ” పేరిట అవి పుస్తక రూపంలో (ప్రచురించబడినప్పుడు వాళ్లు దానిపై స్పందించడానికి నిరాకరించారు. చాలా తక్కువ సమీక్షలు వెలువడ్డాయి. ఆండర్‌సన్‌ తర్మంపై భారతీయ విద్యావేత్తలకు ఎంత తీవ్రమైన అసంతృప్తి వుందో ఇది స్పష్టం చేస్తోంది. భారత మేధావులను అంతగా ఇబ్బ,దికి గురిచేసిన అంశాలు ఈ పుస్తకంలో ఏమున్నాయి? స్వయంగా ఆండర్‌సనే చెప్పినట్టు “సమకాలీన భారత దేశ సాంప్రదాయిక ఆలోచనలను ఎదిరించే ఐదు రకాల ప్రధాన వాదనలను ఈ పుస్తకం ముందుకు తెచ్చింది.”

మొదటిది, ఆరువేల సంవత్సరాలనుంచీ భారతఉపఖండం ఒకే దేశంగా సమైక్యంగా వుందనడం ఒక అభూత కల్పన అంటుంది. రెండోది, గాంధీ భారత జాతీయోద్యమంలో మతాన్ని ప్రవేశపెట్టడంతో చివరికి అది ఒక విపత్తుగా మారిందని చెబుతుంది. మూడోది, దేశ విభజనకు మూలకారణం బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కాదు, కాంగ్రెసే ఆసలు దోషి అని నిరూపిస్తుంది. నాలుగోది, భారత గణతంత్రాన్ని నెహ్రూ అభిమానులు అంగీకరించిన దానికంటే ఎక్కువగా ఆయన వారసత్వం నష్టపరిచిందని వివరిస్తుంది. చివరగా, భారత ప్రజాస్వామ్యం కుల అసమానతతో విభేదించదనీ, పైగా దానితో పెనవేసుకుపోయిందనీ వాదిస్తుంది.

ఈ పుస్తకంలో భారతీయ మేధావులకు కోపకారణమైన అంశాలు మరెన్నో వున్నాయి. కశ్మీర్‌ను భారత సైన్యం ఆక్రమించుకుని చట్ట వ్యతిరేక హత్యలకూ, చిత హింసలకూ, నిర్చంధాలకూ పాల్పడుతుంటే భారత మేధావులు ఏమాత్రం స్పందించకుండా మౌనవ్రతం పాటించడాన్ని ఆండర్‌సన్‌ ఇందులో నిలదీశారు. భారత మేధావులు ఆరాధించే జాతీయ నేతలను కాదని సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌నూ, బి. ఆర్‌. అంబేడద్మర్‌నూ ఆకాశానికి ఎత్తారు. “ఉమ్మడి లౌకిక పోరాటంలో హిందువులనూ, ముస్లింలనూ, శిక్కులనూ ఏకతాటిపైకి తెచ్చిన ఏకైక కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నేత సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ ఒక్కరే. ఆయన ధైర్యసాహసాలు, మేధోసంపత్తి ఆయనను కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో అత్యంత లోకప్రియ నాయకుడిగా చేశాయి.”

“నిర్భీతి, క్రియాశీలత, అందర్నీ నియంత్రించే నేర్పు, అపార మేధో సంపత్తి వున్న సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో గొప్ప ప్రజాభిమానం వున్న నేతగా కొద్దికాలంలోనే ఎదిగి కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అధ్యక్షుడయ్యారు. ఆ మరుసటి సంవత్సరం పార్లీ అధ్యక్ష పదవికి కాంగ్రెస్‌ పార్టీ చరిత్రలో ప్రప్రథమంగా జరిగిన పోటీ ఎన్నికలలో గాంధీ ప్రతిపాదించిన వ్యక్తిని ఓడించి సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ విజయం సాధించారు. అది గాంధీకి ఊహించని ఎదురుదెబ్బ, ప్రజాస్వామ్య బద్ధంగానైనా సరే తన అభిమతానికి వ్యతిరేకంగా జరిగే దేనినీ

టే!

ఆయన తట్టుకోలేరు. అద్దుకునేందుకు ప్రయత్నిస్తారు. పార్టీలో అంతర్గత కుట్ర ద్వారా సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ని అధ్యక్షపదవినుంచి తొలగించి కాంగ్రెస్‌ పార్టీని వదిలి వెళ్లిపోయేలా చేశారు గాంధీ.”

అండర్‌సన్‌ “ఇండియాలో దాగి వున్నది హిందుస్థానే అని నిర్దంద్వంగా అంటారు. “ఎక్షడైతే హిందూమతానికి పరిమితులుంటాయో అక్కడ “సాయుధ బలగాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం” (ఎఎఫ్‌ఎస్‌సిఎ) రంగప్రవేశం చేస్తుంది. భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా మూడు ప్రముఖ తిరుగుబాట్లు - కళ్ళీర్‌, నాగాలాండ్‌ మిజోరామ్‌, పంజాబ్‌లలో - అంటే ముస్లిం, క్రైస్తవ, శిక్కు జనాభా ఎక్కువ వున్న ప్రాంతాల్లోనే చోటుచేసుకున్నాయి. ఆ హిందూయేతర ప్రాంతాలలోని ప్రజల భావోద్వేగాలను టాంకులు, తుపాకులు, లారీలు, మారణకాండ, హంతక మురాలు ఎదుర్శొన్నాయి. ఇవాళ ప్రధానమంత్రి మన్నోహన్‌ సింగ్‌ ఉద్దాటించినట్టు సరిగ్గా అదేపద్ధతులలో “భారత ప్రజాస్వామ్యానికి భయంకరమైన ముప్పు ముంచుకొస్తోంది. అది జార్ధండ్‌ నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వరకూ విస్తరించిన నక్సలైట్‌ కారిడార్‌. అర్యులకంటే ముందునుంచీ వుంటున్న ఆదివాసీ ప్రజానీకాన్నీ వారి అటవీ సంస్కృతినీ వారి మాతృభూమి నుంచి నిర్దాక్షిణ్యంగా తరిమికొట్టే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. అనన్య వాజ్‌పాయి సూత్రాన్ని తిరగరాయడం సబబుగా వుంటుంది. ప్రచ్భన్న దేశం లేదా సమాజం (షాడో నేషన్‌) అంటే ప్రజాస్వామ్యాన్ని తిరస్కరించిన ప్రాంతం అని కాదు ప్రజాసామ్యాన్ని ఆచరిస్తున్న ప్రాంతమనే చెప్పుకోవాలి. ఇండియాలో హిందుస్తాన్‌ అనే అర్ధం దాగివుంది. రాజ్యం రూప్పురేఖలనీ, స్వేచ్చకూ అణచివేతకూ మధ్యనున్న సరిహద్దులనీ, దేన్ని అనుమతించాలి దేన్ని నిషేధించాలి వంటి అంశాలనన్నింటినీ చాపకింద నీరులాగా అదే నిర్దేశిస్తోంది.”

భారతదేశం గురించి ఈ దశాబ్దిలో వెలువడిన అత్యంత ముఖ్యమైన పుస్తకాలలో ఇది ఒకటి అని మేము భావిస్తున్నాం. ఇందులో లేవనెత్తిన అంశాలపై మౌనం వహించడం అనేది సరైన స్పందన అనిపించుకోదు. ఇవే అంశాలపై భారత అల్పసంఖ్యాక వర్ధాలు - దళితులు, ముస్లింలు, తదితరులు ఎంతోకాలంగా ప్రశ్నలు సంధిస్తున్నారు, సమరం సాగిస్తున్నారు. వాటిని విసృతంగా, బహిరంగంగా చర్చించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా వుంది.

పెరీ ఆండర్‌సన్‌ను అనువదించడం అంత సులభం కాదు. పాశ్చాత్య సాంప్రదాయిక ఇంగ్లీష్‌ సాహిత్యంలోని వ్యగ్యం, ఉపమాలంకారాలు, పూర్వకథలు మేళవించి పాశ్చాత్య విద్యావంతులకోసం ఆయన ఈ పుస్తకాన్ని రాశారు. ఆయన ఆలోచనలను కళాశాల విద్య అభ్యసించని తెలుగు పాఠకులకు, కార్యకర్తలకు అందించేందుకుగాను ఈ అనువాదం ప్రయత్నించింది. ఈ దృష్ట్వా పుస్తక అనువాదం మాకు ప్రధానమైనదిగా, . కష్టతరమైనదిగా మారింది. ఇందులోని లోపాలకు బాధ్యత మాదే. కాగా దీనిని ఎంతో శ్రమకోర్చి సమీక్షించి మార్పులూ చేర్పులూ సూచించిన ఎన్‌. వేణుగోపాల్‌కు, మొత్తం చదివి తన అభిప్రాయం చెప్పిన వేంపల్లి రాజశేఖర్‌కు కృతజ్ఞతలు తెలియజేసుకుంటున్నాం.

• హైదరాబాద్‌ బుక్‌ ట్రస్ట్‌

౪1 ముందుమాట

ఈ పుస్తకంలోని వస్తువు మూలాలు అమెరికా, చైనా, రష్యా, ఇండియా, టెజిల్‌ వంటి ఈ కాలపు ప్రధాన శక్తుల మధ్య రూపొందుతున్న అంతర్జాతీయ వ్యవస్థపై రాయబోతున్న పుస్తకంలో వున్నాయి. నేను యురోపియన్‌ యూనియన్‌ గురించి ఇదివరకే రాశాను. రూపంలో ఇవి వేటికవి భిన్నమైనవి. అయితే యూరప్‌ గురించి రాస్తున్నప్పుడు పరిగణనలోకి తీసుకున్న దేశాలలో ఒక దేశపు చారిత్రక నేపథ్యం ఎక్కువగా అవసరమయింది. ఆ దేశం పేరు టర్కీ పుస్తకం పేరు *“ది న్యూ ఓల్డ్‌ వరల్దా. ఇప్పుడు రాస్తున్న పుస్తకంలో భారతదేశం కూడా సరిగ్గా అలాంటి దేశమే. వీటి వెనకున్న కారణాలు కూడా ఒకేరకమైనవి. ఈ రెండు దేశాలూ ఇరవైయవ శతాబ్దపు ప్రధమార్ధంలో జాతీయోద్యమాల ద్వారా ఆవిర్భవించాయి. ఆ దేశాల చరిత్ర వాటి గతానికి సంబంధించిన అధికారిక కథనాలకు ఒక వస్తువుగా మారుతూ వర్తమానంలోకి విస్తరించింది. ఈ అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా వాటి స్వరూపాన్ని సమగ్రంగా అర్ధం చేసుకోవడం సాధ్యంకాదు. టర్కీలో మాదిరిగా భారతదేశంలో భావ వ్యక్తీకరణ అంత సంక్లిష్టమైన విషయం కాదు. కానీ, సత్యం చుట్టూ రెండు చోట్లా ఒకేరకమైన నిషేధాలు కనిపిస్తాయి. టర్కీలో ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్యమూ, భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యమూ రెండూ నాటకీయంగా పతనమయ్యాయి, వాటి స్థానాల్లో ఏర్పడ్డ రాజకీయ వ్యవస్థలూ, వాటి స్వభావాలూ ఒకేలాంటివి. కాధ్రిన్‌ టిడ్రిక్స్‌ 2007లో గాంధీ జీవిత చరిత్ర రాశారు. దానిని భారత మేధోవర్గం ఏవిధంగా స్వీకరించిందో నేను గమనించాను. ఆ విషయమే ఇక్కడ ప్రస్తావించబోతున్నాను. టర్కీ తొలి అధ్యక్షుడు ముస్తఫా కమాల్‌ ఒక విలక్షణమైన నాయకుడు. ఆయనపై వచ్చిన రచనలకు ఆ దేశంలో ఆటంకాలు ఎదురైనట్టు గాంధీపై వచ్చిన రచనలకు భారతదేశంలో ఎప్పుడూ ఏ ఆటంకాలూ ఎదురుకాలేదు. 1920ల నుంచీ గాంధీపై భారతదేశంలో ఎన్నో విమర్శనాత్మక రచనలు వచ్చాయి. అయితే స్వాతంత్ర్యానంతరం అతిగా పొగిడే లేదా అతి జాగ్రత్తతో చేసే రచనలవల్ల వాటిలో ఇదివరకటి విమర్శనాత్మకత లోపించింది. గాంధీ ఇంగ్లాండ్‌, దక్షిణాధ్రికాల్లో వున్నప్పటి నుంచీ చనిపోయేంత వరకూ అనుసరించిన మతతత్వ రాజకీయ ఆలోచనా విధానాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా ఎంతో అద్భుతంగా అధ్యయనం చేసిన కాథ్రిన్‌ టెడ్రిక్‌ రచన (గాంధీ- ఎ పొలిటికల్‌ అండ్‌ స్పిరిచ్యువల్‌ లైఫ్‌) మీద భారత ఉపఖండంలో ఎక్కడా ఒక్క చర్చ కూడా జరుగలేదు. తమకు అనుకూలంగా లేని చారిత్రక వాస్తవాలను అణచివేయడమనేది భారతదేశంలో ఏ స్థాయిలో వుందో దీనిని బట్టి అర్ధంచేసుకోవచ్చు. ప్రధాన మీడియాలోనే

కాదు భారత మేధో వర్గంలో కూడా ఇదే ధోరణి విపరీతంగా వుంది.

[్‌

ఈ వాస్తవాలలో కొన్నింటి గురించి ముందుగా “లందన్‌ రివ్యూ ఆఫ్‌ బుక్సలో 2012 వేసవికాలపు మూడు సంచికల్లో పాదసూచికలు లేకుండా చర్చించాను. ఆ చర్చలే 'త్రీ ఎస్సేస్‌ కలెక్టివ్‌ వారి చొరవ వల్ల ఈ పుస్తక రూపాన్ని సంతరించుకున్నాయి. కారల్‌ మార్క్‌ జర్మన్‌ ఆలోచనా సరళిపై రాసిన తన పుస్తకానికి 'ది జర్మన్‌ ఐడియాలజీ అని పేరుపెట్టారు. దానిని అనుకరిస్తూ నేను ఈ పుస్తకానికి 'ది ఇండియన్‌ ఐడియాలజీ” అన్న పేరు పెట్టాను. అయితే ఈ పుస్తకం భారతదేశంలో వ్యాప్తిలో వున్న ఆలోచనల గురించే కాకుండా వాటికి కారణమైన, వాటిని ప్రతిబింబించిన, వాటిని వక్రీకరించిన పరిస్థితులనూ, సంఘటనలనూ కూడా చర్చిస్తుంది. ఇందులో తొలి చర్చ గాంధీ నమ్మకాలపై, ఆచరణలపై వుంది. భారత ఉపఖండంలో జరిగిన స్వాతంత్రోద్యమంలో గాంధీయే కేంద్ర బిందువు కాబట్టి అది అనివార్యం. ఆ తరువాత దేశ విభజన గందరగోళం మధ్య 1945 తరువాత బ్రిటిష్‌ వారినుంచి అధికారం చేతులు మారిన తీరు గురించిన చర్చ వుంది. భారత్‌ స్వతంత్ర దేశంగా అవతరిస్తున్న తరుణంలో జరిగిన దేశ విభజన కల్లోలాన్ని టర్కీలో జరిగిన ఆర్మేనియన్‌ ఊచకోతతో పోల్చవచ్చు. అయితే అది భిన్నమైనది. అయినప్పటికీ విపత్తును నివారించడంలోని అసమర్ధత రెండు దేశాల్లోనూ అట్లాగే కొనసాగుతోంది. ఇక చివరి చర్చ నెహ్రూ ఆధ్వర్యంలో భారత రాజ్య వ్యవస్థ రూపుదిద్దుకున్న తీరు గురించినది. ఇటీవలి సంవత్సరాలలో భారతీయ ఆలోచనా విధానంలో ఇదే కీలక పాత్రను పోషిస్తోంది. భారత దేశపు తొలి పాలకుడు (నెహ్రూ) దేశాన్ని ఎలా పరిపాలించాడో ఆయన తదనంతరపు గణతంత్రం చర్చించలేదు. ఆ తొలి పాలకుడు నెలకొల్పిన ప్రమాణం ఒక ప్రశ్నను లేవనెత్తింది. దానికి ఆయన తదనంతరపు గణతంత్ర వ్యవస్థ నిష్పక్షపాతంగా సమాధానం చెప్పే ప్రయత్నం చేయలేదు. భారత దేశంలో ప్రజాస్వామ్యానికి సామాజిక “లంగరుగా పనిచేస్తున్నదేమిటి? దానిపై కులం (ప్రభావం ఎలా వుంది? భారత యూనియన్‌లో మతం స్థానమేమిటి? పైకి లౌకిక వ్యవస్థ అని చెప్పుకుంటున్నా అది ఏమేరకు ఆచరణలో వుంది? చివరగా దేశ సమ(గ్రతకు సహజ చిహ్నాలూ, వాటికి చెల్లిస్తున్న మూల్యమూ ఏమిటి?

విదేశీ పెత్తనానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన జాతీయ విముక్తి పోరాటం ముగిసిపోయి, అణచివేత అంతర్గత వ్యవహారంగా మారిన తరువాత పై అంశాలను భారత ఆలోచనా విధానం పట్టించుకోవడంలేదు లేదా కప్పిపుచ్చుతోంది. అయితే ఈనాటి భారతదేశంలో కేవలం జాతీయవాద ఆలోచనా విధానం ఒక్కటే వున్నదని కాదు. అధికార సాధనకోసం హిందుత్వ మరింత తీవ్రమైన జాతీయవాద దృక్పథాన్ని ముందుకుతెస్తోంది. ఆ దృక్పధం పూర్తిగా పురాణాల మీదనో, భ్రమల మీదనో ఆధారపడి రూపొందించింది కాదనీ, అది ప్రతిపాదించే విలువలు కేవలం కాల్పనికమైనవి కావనీ నేను స్పష్టం చేయదలకున్నాను. ఆ సిద్ధాంతం పేర్కొనే విలువలు కాల్బనికమైనవైతే వాటి ప్రభావం తక్కువగా వుండేది. కానీ ఆ విలువలు అప్పుడప్పుడు వాస్తవికతను తమకు కావలసిన రీతిలో స్వీకరిస్తున్నాయి.

గ అవి ఒక భావజాలంగా మారి డాంబికమైన, అలంకారాలతో కూడిన సంస్కృతిని పెంపొందిస్తున్నాయి. గతం నుంచి గానీ, వర్తమానం నుంచి గానీ గుణపారాలను నేర్చుకోకుండా అవి అడ్డుకుంటాయి. నిజానికి ఆ అవగాహనను కొందరు ఆలోచనాపరులు, రచయితలు యధాతథంగా తీసుకోరు. ఆ భావజాలం ఒక మానసిక ధోరణిగా తనను విమర్శించే, తనతో విభేదించే విభిన్న దృక్చథాలతో సహజీవనం చేయగలదు. అందువల్ల దానిని తిరస్మరించడం అంటే ఆ భావజాలాన్ని వ్యక్తీకరించే వాళ్లందరి మౌలిక కృషిని కొట్టిపారేయడం కాదు. ఆవిధంగా చేస్తే మేధోపరమైన మంచి పనిని కూడా కొట్టివేసిన వాళ్లమవుతాం. భారతీయ ఆలోచనావిధానానికి ఆలంబన భారతీయ మేధో జీవనంలోని ఉదారవాద (ప్రధానస్రవంతే. వలస పాలనా కాలంనుంచీ దానిమీద బ్రిటిష్‌ ప్రభావం వుంటూ వచ్చింది. ఇప్పుడు ఆ స్టానాన్ని విభిన్న అమెరికన్‌ అంశాలు భర్రీచేస్తున్నాయి. భారతదేశ మధ్యతరగతికి అమెరికా ఒక భూతలస్వర్గంగా, ఒక ఆదర్భంగా, వివిధ రంగాల విద్యావంతులకు అదొక ముఖ్యమైన గమ్యస్థానంగా మారింది. అయితే సంప్రదాయిక “భారతీయ ఆలోచనిను కేవలం పైకికనిపించే లేదా పైకికనిపించని భారతీయ ఉదారవాదంగా భావిస్తే పారపాటవుతుంది. అది అంతకంటే ఎంతో విసృతమైనది, వామపక్షానికి కూడా ఆ ఆలోచనాధోరణి విస్తరిస్తోంది. ఈ పుస్తకం ఒక చిన్న అధ్యయనం. సమగ్రంగా కాకపోయినా ఆయా అంశాల తీరుతెన్నులను ఇందులో చర్చించడం జరిగింది. కుదింపువల్ల అనేక అంశాలను పక్కనపెట్టవలసి వచ్చింది. కొన్ని ఇతర ప్రశ్నలకు సమాధానాలను పొందుపరచలేదు. అలాగే భారతీయ వామపక్షం గురించిన విశ్లేషణ ఈ పుస్తకంలో లేకపోవడం ఒక లోటనే చెప్పాలి. వామపక్షం బలహీనంగా వుండటం వల్లనే ఈ భారతీయ ఆలోచనావిధానం బలంగా వుంది. వామపక్షం బలహీనంగా వుండటానికి కారణాలేమిటో ఇంతవరకూ లోతైన అధ్యయనం జరుగలేదు. 1930లలో ఒక ప్రజోద్యమంగా ఆలస్యంగా ఆవిర్భవించిన నాటి నుంచీ మూడు ప్రధాన పాయలుగా చీలిపోయిన ప్రస్తుత దశ వరకూ భారతీయ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో వ్యూహాత్మకంగా, ఎత్తుగడలపరంగా అనేక పొరపాట్లు జరిగినట్టు అనిపిస్తుంది. వాటిలో చాలావరకు సోవియట్‌ పార్టీ ఉచ్చస్థితిలో వున్నప్పుడు వారి కారణంగా జరిగినవే. కాగా మరికొన్ని పొరపాట్లు ఇతరత్రా జరిగాయి. అయితే నా ఉద్దేశంలో

1. పందొమ్మిది వందల దెబ్పైఐదు నాటివరకూ జరిగిన పరిణామాల పునరావలోకనాల్లో ఉత్తమమైనది కె. దామోదరన్‌ తను చనిపోవడానికి ఏడాది ముందు ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూ. దానిని ఫ్రాన్సిస్‌ ముల్‌హర్చ్‌ సంపాదకత్వం వహించిన 'లైవ్స్‌ ఆన్‌ ద లెస్ట్‌ ఎ గ్రూప్‌ పోర్‌టైట్‌, లండన్‌ 2012, పే. 67-94లో _ పునర్ముద్రించారు. ఈ అద్భుత విస్లవకారుడి మానవీయ, రాజకీయ గుణగణాలకు అది చక్కని సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది. పశ్చిమ బెంగాల్‌లో అ తదనంతరపు 34 సంవత్సరాల సిపిఎం ప్రభుత్వ పాలన గురించి ఖభేయా బాగ్‌ రాసిన విమర్శనాత్మక సమీక్ష శెడ్‌ బెంగాల్స్‌ రైజ్‌ అండ్‌ ఫాల్‌, న్యూ లెఫ్ట్‌ రివ్యూ 70, జులై-ఆగస్ట్‌ 2011, పే. 69-98 చూడండి.

క!

భారతీయ వామపక్షంయొక్క సాపేక్ష రాజకీయ బలహీనతకు మూలం భారత స్వాతంత్రోద్యమం మతంతో పెనవేసుకుపోవడంలో వుంది. కమ్యూనిస్టులే కాదు సోషలిస్టులు కూడా దాని నుంచి తప్పించుకోలేకపోయారు. ఏదేశంలో స్వాతంత్రోద్యమం మతంతో కలగలిసిపోయినా అక్కడ వామపక్షానికి ప్రతికూల పరిస్థితులు తప్పవు. నేను పుట్టి పెరిగిన ఐర్లాండ్‌ ఇందుకొక బలమైన ఉదాహరణ. భారత ఉపఖండంలో అయితే ఇదొక సామాజిక వాస్తవికతగా సదా అంతర్లీనంగా వుంటూ వచ్చింది. అయితే ఈ అంశం గురించి మరింత విశ్లేషణ అవసరం. భారత కమ్యూనిజం తెలంగాణాలో తొలి అణచివేతను ఎదుర్కొన్న తరువాత అది కేరళ, పశ్చిమ బెంగాల్‌ రాష్ర్రాలకు మాత్రమే ఎందుకు పరిమితమైందన్నది విశ్లేషించాల్సిన ముఖ్యాంశం. ఆ రెండు రాష్ట్రాల పరిస్థితులు కూడా పరస్పరం భిన్నమైనవి. నక్సలైట్‌ గెరిల్లాలు విజ్బంభించేంతవరకూ భారతదేశంలో మరే ప్రాంతానికీ కమ్యూనిజం విస్తరించలేదు. నక్సలైట్లు విస్తరించినా వారు ఆదివాసీ ప్రాంతాలకే పరిమితమయ్యారు. నాకు తెలిసినంతవరకూ ఈ సంక్షిష్ట అంశం మీద ఇప్పటివరకూ సరైన విశ్లేషణ రాలేదు.

మొత్తంగా భారత రాజకీయాల్లో వామపక్షం వెనుకబడటానికి గల కారణాలు ఒక అంశమైతే, ఆ వెనుకబాటు ప్రభావం భారత సంస్కృతి మీద పడటం అనేది మరో అంశం. భారతీయ ఆలోచనావిధానంలో అభూతకల్పనలకు సానుకూల స్థానం లభించడానికీ, వాటి ఆసరాతో రాజ్యం అనేక నేరాలకు పాల్పదడానికీ అది దారితీసింది. జాతి గతానికి సంబంధించిన మెరుగులు దిద్దిన కథనాల ప్రభావం ఆకాలపు పాలకవర్గ ఆలోచనలను మలచడంలో కీలకపాత్ర పోషించివుంటుంది. మేధో రంగంలో పట్టు సాధించాలంటే వామపక్షం వీటన్నింటినీ అధిగమించాలి. అందుకు మరింత ఆత్మవిశ్వాసం, మరింత విమర్శనాత్మక దృక్పథం కావాలి. ఫ్రాన్స్‌లో రూ పాల్‌ సొర్రే మర్యాదస్తుల వామపక్షం (లా గోష్‌ రెస్పెక్తస్‌ / ద రెస్పెక్ట్‌ఫుల్‌ లెఫ్ట్‌) గురించి అద్భుతంగా రాశారు. భారతదేశంలో వామపక్షం మొదటినుంచీ సంక్షిష్ట పరిస్టితులమధ్య, తీవ్రమైన ఒత్తిళ్ల మధ్య పనిచేస్తూ వస్తోంది. అనాడు బి.ఆర్‌. అంబేడ్కర్‌, పెరియార్‌ రామస్వామి నాయకర్‌ వంటివాళ్లు తమకాలపు సంప్రదాయాలను ఎదిరించినట్టు ఈనాడు రాజకీయంగా ఎంతో చైతన్యవంతులమని చెప్పుకునే నాయకులు ఎదిరించలేకపోతున్నారు. వారి పొగరును వామపక్ష నేతలు కొంతైనా అనుసరిస్తే బాగుంటుంది.

1 స్వాతంత్ర్యం “ఒక సంస్కృతి లేదా నాగరికత ఐదారు వేల సంవత్సరాలపొటు- అది కూడా ఘనీభవించినట్టో, మార్పు లేకుండానో కాకుండా నిరంతరాయంగా కొనసాగుతూ రావడం నిజంగా ఆశ్చర్యంపరిచే విషయం. పైగా ఈ సుదీర్హకాలంలో భారతదేశం ఎప్పటికప్పుడు పరివర్తన చెందుతూ వచ్చింది” అన్నారు స్వాతంత్ర్యం రావడానికి కొన్నేళ్ల ముందు ఆనాటి భావి భారత ప్రధాని. భారత ఉపఖండపు ప్రాచీనతలో *“ఏదో విలక్షణత్వం” వుంది, “అద్భుతమైన ఏకత్వం” వుంది, ఇక్కడ నివసించే ప్రజలను అది 'తరతరాలుగా ఒకే జాతీయతతో, ఒకేరకమైన నైతిక, మానసిక గుణాలతో” భారతీయులుగా నిలబెడుతోంది” అన్నారు. నిజానికి 'నాగరికత ఆవిర్భవించినప్పుడే భారతీయ ఆలోచనను ఈ ఐక్యతా స్వప్పం ఆవహించింది అన్నారు నెహ్రూ. ఈవిధమైన దేశభక్తి పూరితమైన పగటికలలను ఆయన అభిమానులే కాదు,

ఆయన విమర్శకులు కూడా కంటున్నారు. నెహ్రూకు ఢిల్లీలో ప్రస్తుత (2012) రాజకీయ వారసుడైన మన్మోహన్‌ సింగ్‌ “భారత స్వాతం శ్రోద్యమానికి సాటిరాగలిగిన ఉద్యమం చరిత్రలో మరొకటి లేదనీ, సామాజిక (ప్రజాస్వామ్యంలో భారత రాజ్యాంగం ఒక సాహసోపేతమైన రచని అనీ అన్నారు. తమ మాతృభూమి గొప్పదనాన్ని కొనియాడేందుకు భారతీయ మేధో వర్గం కూడా పోటీలు పడుతుంటుంది. మేఘనాధ్‌ దేశాయ్‌ తన ఠీ డిస్మవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా'లో భిన్నత్రాన్ని ఏకత్వంగా తీర్చిదిద్దిన ఆధునిక భారతదేశ 'విజయ గాధి నిజంగా ఒక అద్భుతం' అని రాశారు. రామచంద్ర గుహ “ఏ నేషన్‌ కన్‌జ్యూవ్స్‌ బై ది స్టేటొ అన్న శీర్షికతో అవుట్‌లుక్‌ పత్రికలో రాసిన వ్యాసంలోనూ, “ఇండియా ఆసప్టర్‌ గాంధీ అన్న పుస్తకంలోనూ ఇలా పేర్కొన్నారు: “భారత దేశ విశిష్టత దాని కరెన్సీ నోట్ల మీద ప్రతిబింబిస్తుంది. ఒక పక్క గాంధీ బొమ్మ మరో పక్కతఆ నోటు విలువను తెలుపుతూ 17 భాషల్లో ముద్రించబడి వుందే అక్షరాలు ఆ విశిష్టతను చాటిచెబుతుంటాయి. బహు భాషలు,

1. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, 'ద డిస్మవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా? న్యూయార్క్‌ 1946, పే. 38,40,47,50.
2. మన్మోహన్‌ సింగ్‌, 'ఏన్‌ ఇండియన్‌ సోషల్‌ దెమాక్రసీ: ఫ్రమ్‌ పౌలిటికల్‌ విజన్‌ టు ప్రాక్టికల్‌

పాజిబిలిటీ, ఇందిరా గాంధీ కాన్ఫరెన్స్‌ 19 నవంబర్‌ 2010, పే 4,1. జాతీయోద్యమం వల్ల

ఏదైనా అసొకర్యం కలిగితే మన్నించాలని ఇదే పాలకుడు మరో సందర్భంలో బ్రిటిషను క్షమాపణలు

కోరారు.

౭ ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ అనేక మతాలు, జాతులతో కూడిన రాజకీయ ఆర్ధిక వ్యవస్థను రూపొందించుకోవాలన్న ఆలోచన యూరప్‌కు కలగడానికి యాఖై ఏళ్ల ముందే భారతదేశం దానిని సాకారంచేసుకుంది.” ప్రతాప్‌ భాను మెహతా తన 'ద బగ్దెన్‌ ఆఫ్‌ దెమాక్రసీ' పుస్తకంలో “మానవేతిహిసంలో భారత ప్రజాస్వామ్యంలాంటి ఉదాహరణ మరొకటి కనిపించదు అన్నారు. అమర్య్యసేన్‌ తన “ది ఆర్బుమెంటేటివ్‌ ఇండియన్‌'లో “ముఖ్యంగా వేలాది సంవత్సరాల సంప్రదాయంలో మేధోపరమైన విభిన్న ఆలోచనలపట్ల సహనశీలతతో సార్వజనిక తరాలు జరుపదడం ఈ దేశపు ప్రత్యేకత, పాశ్చాత్యేతర ప్రపంచంలో ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగాన్ని తిరుగులేకుండా ఎంచుకొన్న మొట్టమొదటి దేశం భారతదేశమే” అన్నారు. సునీల్‌ ఖిల్నాని తన 'ది ఐడియా ఆఫ్‌ ఇండియాలో “ప్రపంచవ్యాప్తంగా పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం చివరి నాటికి సంభవించిన అమెరికన్‌, ఫ్రెంచ్‌ విప్లవాల తర్వాత మూడో అతిపెద్ద సంఘటన భారతదేశంలో ప్రజాస్వామిక ప్రయోగమే. ఈ దేశ జనాభా రీత్యా, విస్తీర్ణం రీత్యా ఆ రెండు విప్లవాలకన్నా ఇదే మహత్తరమైంది అన్నారు. స్వేచ్చ విషయంలో భారత దేశం ఆసియా ఖండంలోనే అగ్రగామి అనీ, మొత్తం ప్రపంచంలోనే ఆసక్తికరమైన దేశమనీ, దీనికి సంబంధించిన ఏ చిన్న అంశమైనా ప్రశంసనీయమైనదేననీ అన్నారు. స్వాతంత్రానంతరం సంస్థానాలను విలీనం చేసుకోవడం ఈ దేశం సాధించిన ఒక “గొప్ప విజయం అన్నారు. భారతదేశ విదేశాంగ విధానం 'అత్యంత విశిష్టమైనది" అన్నారు. నెహ్రూ భారత ప్రజల హృదయాలలో జార్జివాషింగ్‌టన్‌, అబ్రహాం లింకన్‌, రూజ్‌వెల్ట్‌, ఐసెన్‌హోవర్‌ల సమిష్టి స్వరూపరి అని పేర్యొన్నారు.

అన్ని దేశాలకూ తమకు అమిత ఇష్టమైన ప్రతీకలుంటాయి. పెద్ద దేశాలకు అనివార్యంగా మిగతావాటికంటే పెద్ద ప్రతీకలుంటాయి. పైన పేర్కొన్న వ్యాఖ్యాతలందరూ తమ కాలంలో సుప్రసిద్ధులైన భారతీయ మేధావులు. వాళ్లు రచించిన పుస్తకాలేమీ ఆషామాషీగా రాసినవికావు. అవి ఎంతో (శద్ధగా చేసిన మేధోపరమైన అధ్యయనాలు. భారతదేశాన్ని అర్ధం చేసుకోవాలంటే వాటిని తప్పనిసరిగా చదవాలి. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ మొదలుకుని మన్మోహన్‌ సింగ్‌ వరకూ భారత దేశం గురించి చేసిన విశ్లేషణల్లో భారతదేశ స్వరూపాన్ని సాధికారికంగా, సంక్షిప్తంగా సూచించే ప్రధానమైన నాలుగు జంటపదాలు కనిపిస్తాయి. అవి: 1) ప్రాచీనత-అవిచ్చిన్నత 2) భిన్నత్వం-ఏకత్వం 8) అపారమైన జనాభా- ప్రజాస్వామ్యం 4) బహుళ మతాలు-లౌకికవాదం. విసృతిలో, ఉద్వేగపూరిత భావనలో భారత స్వాతంత్రోద్యమానికి సమానమైన ఉద్యమం మరొకటి లేదు. పై నాలుగు జంట వదాలూ భారతీయ భావనకు వవి(త్రమైన (ప్రతీకలు, వీటన్నింటినీ అందరూ అంగీకరించకపోయినా కొన్నింటి విషయంలో ఏకాభిప్రాయం వుంది. అయితే ఆ ఏకాభిప్రాయాలు ఏ వాస్తవాలకు సంబంధించినవి?

పెరి ఆందర్‌సన్‌ తె క్ష బ్రిటిష్‌ పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన జుతీయోద్యమంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అవగాహన ప్రకారం, గాంధీ మాటల్లో చెప్పాలంటే 'భారతదేశం ప్రకృతి సహజంగా ఏర్పడిన ఒక అవిభాజ్యమైన భూభాగం, “బిటిష్‌వాళ్లు ఈ దేశానికి రాకముందే అంటే పురాతనకాలం నుంచే భారతీయులంతా ఒకే జాతిగా వున్నారు". “మిగతా ప్రపంచానికి అసలు జాతీయత అంటే ఏమిటో తెలియకముందే ఇక్కడ జాతీయత ఉజ్వలంగా వుంది. భారతీయులంతా ఒక్కటిగా వున్నారు. కానీ ఏ ఇద్దరు ఇంగ్లీషువాళ్లూ ఒక్కటిగా లేరు” .* నెహ్రూ అయితే ఈ 'ఏకత్వ భావన ఆరువేల ఏళ్ల క్రిందటి నుంచే వుందని చెప్పారు. రెండో ప్రపంచ యుద్దానికి ముందరి 'ది యునిటీ ఆఫ్‌ ఇండియా” వంటి రచనలు చేసిన నాటినుంచీ చైనాతో సరిహద్దు వివాదాలు చెలరేగిననాటి (1962) వరకూ నెహ్రూ ఇదే ధోరణితో వున్నారు. భారత విదేశాంగ శాఖ ఇదే వాదన చేసింది. మహాభారతాన్ని ఉదాహరణగా పేర్కొంటూ ఈశాన్య రాష్ట్ర ప్రాంతాలు కూడా అనాదిగా ఇండియాలో అంతర్భాగంగా వున్నాయంటూ వాదించింది. ఈవిధమైన భావనలు ఇప్పటికీ ఇంకా కొనసాగుతూనే వున్నాయి. అయితే వాస్తవాలు మాత్రం వేరు. మనకు తెలిసినంతవరకూ భారతదేశం నిన్నమొన్నటి దాకా రాజకీయంగాగానీ, సాంస్కృతికంగాగానీ ఈనాడున్నవిధంగా ఏనాడూ లేదు. సుదీర్హ చరిత్రలో భారతదేశం వేరు వేరు రాజ్యాలుగా వుంటూ వచ్చింది. నెహ్రూ తన 'డిస్మవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా'లో ప్రస్తావించినట్టు మూడు అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాల కాలంలో కూడా ఈ దేశం పూర్తిగా ఒక్కటిగా లేదు. మౌర్య, మొఘల్‌ సామ్రాజ్యాల కాలంలో భారతదేశ సరిహద్దులు అటు ఇప్పటి అష్టనిస్థాన్‌ వరకు విస్తరించినా ఇటు దక్కన్‌ దాటి కిందకు వెళ్లలేదు. మరోపక్క మణిపూర్‌ వరకూ కూడా చేరలేదు. ఇక గుప్త సామ్రాజ్య పరిథి అయితే మరింత చిన్నది. ఈ మూడు సామ్రాజ్యాల మధ్య ఐదువందల నుంచి వెయ్యి సంవత్సరాల ఎడం వుంది. వాటిమధ్య చెప్పుకోదగ్గ రాజకీయ లేదా సాంస్కృతిక సంబంధాలేమీ లేవు. మౌర్య సామ్రాజ్యకాలంలో బౌద్ధమతం విలసిల్లితే, గుప్తుల కాలంలో హిందూ మతం వర్టిల్లింది. మొఘలుల కాలంలో ముస్లిం మతం రాజ్యమేలింది. ఈ మహా సామ్రాజ్యాల మధ్య కాలంలో చాలా వరకు చిన్న చిన్న ప్రాంతీయ పాలకులు ఎప్పుడూ మారుతూవచ్చారు. ఆ సమయంలో సామాజిక పద్ధతులు, కులం, సాంస్కృతిక విధానం కొనసాగేవి కానీ అవి ఎప్పుడూ ఒకే విధంగా మాత్రం లేవు. అసలు “ఇండియా అన్న భావన' యూరప్‌ నుంచి సంక్రమించిందే తప్ప స్థానికంగా రూపుదిద్దుకున్నది కాదు. ఆ పేరే ఈ వాస్తవాన్ని స్పష్టం చేస్తోంది. ఇండియా అన్న పేరుగానీ లేదా తత్సమానమైన ఇతర పేరుగానీ ఏ భారతీయ భాషలోనూ కనిపించదు. సింధూ 3. గాంధీ, 'హింద్‌ స్వరాజ్‌ ఆర్‌ ఇండియన్‌ హోం రూలొ, 14వ పునర్ముద్రణ, అహ్మదాబాద్‌ 2001, పే 40-41. ఈ పుస్తకం 1909 వెలువడింది.

త్న ఇండియాలో దాగిన పొందూనస్టాన్‌ నదిని (ఇండస్‌) ప్రాతిపదికగా తీసుకుని గీకులో ఈ పదం సృష్టించబడింది. 16వ శతాబ్దం నాటి వరకూ ఇండియా అన్న పదం ఈ ఉపఖండానికి పరాయిదిగానే వుంది. యూరోపియన్లు అమెరికన్‌ మూలవాసుల్ని సంబోధించినట్టే భారతీయులనందరినీ కలిపి ఆనాడు “ఒక అపరిచితదేశ ప్రజలు” అనేవారు.* బ్రిటిష్‌వాళ్ళు వచ్చినప్పుడు ఈ (ప్రదేశమంతా చిన్న చిన్న రాజ్యాలుగా చీలికలుపేలికలుగా వుంది. అందువల్లనే వాళ్లకి ఈ ప్రాంతాన్ని జయించి తమ అధీనంలోకి తీసుకోవడం చాలా సులభమయింది. ఒక రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా మరొక రాజ్యాన్ని రెచ్చగొట్టి, ఒకళ్లమీదకు మరొకళ్లను ఉసిగొల్పి, వివిధ ఒప్పందాలనూ, సంధులనూ కుదుర్చుకుంటూ

• ప్లాసీ యుద్ధం తరువాత బ్రిటిష్‌వాళ్లు ఒక శతాబ్దకాలంలో గతంలో ఇక్కడ ఏ సామ్రాజ్యమూ లేనంత విశాలంగా తూర్పు నుంచి దక్షిణాదివరకూ తమ పాలనను విస్తరించగలిగారు. వాయవ్య దిశలో ఈ విస్తరణ కొంత తక్కువగా జరిగింది. సుప్రసిద్ధ స్థానిక చరిత్రకారుడు బి.వి.మిశ్రా తన 'ది యునిఫికేషన్‌ అండ్‌ డివిజన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియాలో ఇలా అన్నారు: “భారతదేశంలో ముక్కలు ముక్కలుగా వున్న సమాజం, ఒక జాతీయత అనేది లేని (ప్రభుత్వాలు 'బిటిష్‌ను ఏమాత్రం ఎదిరించలేకపోయాయి. వాస్తవానికి భారతీయ సైనికబలగాలే (బ్రిటిష్‌వారి తరఫున యుద్ధంచేసి ఈ దేశాన్ని వారికి అందించాయి.” ఇందులో కొంత అతిశయోక్తి, మరికొంత కాల గణన దోషం కనిపించవచ్చు. కానీ ఇది ఒక ప్రాధమిక సత్యాన్ని చాటిచెబుతోంది. భారత ఉపఖండానికి విదేశీ దండయాత్రలు కొత్తేమీ కాదు. ఇక్కడి ఉత్తరాది మైదాన ప్రాంతాల మీద పదవ శతాబ్దం నుంచే వరుస దండయాత్రలు మొదలయ్యాయి. కాబట్టి ఇదివరకటి పాలకుల కంటే బ్రిటిష్‌వాళ్లు మరీ కొత్తవాళ్లేమీ కాదు. అయితే కొత్తగా దండయాత్ర చేసేవాళ్లకి ఎప్పుడైనా తమ సొంత సైనిక బలగాలు తప్పనిసరి. ఇంత సువిశాలమైన భూభాగాన్నీ జనాన్నీ బ్రిటిష్‌వాళ్లు అదుపులో ఉంచుకోగలిగారంటే అందుకు కారణం జాతులు, భాషలు, రాజులు, సమాజాలు, విశ్వాసాలు మొదలైనవాటి పేరిట ఈ ప్రదేశం ఎక్కడికక్కడ చీలిపోయి వుండటమే. ఈస్టిండియా కంపెనీ బెంగాల్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత దాదాపు వంద సంవత్సరాలపాటు కంపెనీ సైన్యంలో తెల్లవారికంటే నల్లవారి (భారతీయుల) సంఖ్యే ఎక్కువగా 1:6 నిష్పత్తిలో వుంటూ వచ్చింది. అయితే 1857 నాటి సిపాయీల తిరుగుబాటు దెబ్బకు

4. వఐన్‌ప్లీ ఎంట్రీ, ఇమాజినింగ్‌ ఇండియా, ఎస్సేస్‌ ఆన్‌ ఇండియన్‌ హిస్టరీ, ఢిల్లీ, న్యూయార్క్‌ 1989, పే.3,14-16. పర్షియన్లు సింధూ నది అవతలివక్కనున్న ప్రదేశాన్ని హిందూస్టాన్‌ అని సంబోధించడాన్ని గమనించి గ్రీకులు ఇండియా అన్న పదాన్ని రూపొందించారు. ఆ తరువాత ఈ పదాన్ని మొఘల్స్‌ ఎక్కువగా ఉపయోగించారు.
5. బి.బి.మిశ్రా, 'ది యునిఫికేషన్‌ అండ్‌ డివిజన్‌ అఫ్‌ ఇండియా”, ఢిల్లీ 1990, పే. 64

పెరి అందర్‌నన్‌ ర్‌ ఒక్కసారిగా ఆ నిష్పత్తి తారుమారైంది. అప్పటి నుంచీ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం భారత దేశంలోని తన సైన్యంలో ప్రతి ఇద్దరు నల్లవారికి ఒక తెల్లవాడు వుండేలా జాగ్రత్తపడింది. సైనికులలో స్థానిక అభిమానాలూ, ఉమ్మడి గుర్తింపులూ పెరగకుండా చర్యలు తీసుకుంది. బ్రిటిష్‌ ప్రధాని పాల్మర్‌స్టన్‌ కాలంలో భారత కార్యదర్శిగా పనిచేసిన వుడ్‌ ఈ వ్యూహం వెనక వున్న ఉద్దేశాన్ని ఇలా కుండబద్దలు కొట్టినట్టు చెప్పాడు: “సైన్యంలోని వివిధ రెజిమెంట్ల మధ్య పరస్పర శత్రుభావనతో కూడిన పోటీ తత్వం వుండాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. అలా వుంటేనే సమయం వచ్చినప్పుడు సిక్కుసిపాయీలు హిందువుల మీదా; గూర్జా సిపాయీలు హిందువులమీదా, సిక్కులమీదా ఎలాంటి సంకోచం లేకుండా కాల్పులు జరపగలుగుతారు.” ఇదే విషయంపై ఈదెన్‌ కమిషన్‌ (1879) ఇలా వ్యాఖ్యానించింది: “భారతదేశంలో భారీ స్థాయిలో భారతీయ సైన్యం లేకుండా మనం మనుగడ సాగించచడం సాధ్యంకాదు. అయితే ఆ సైన్యానికి ప్రతిగా మనం తగిన సమాంతర యురోపియన్‌ సైన్యాన్ని కూడా సిద్ధంగా వుంచుకోవాలి. దానితోపాటు స్థానిక సైన్యంలో పరస్పర (ప్రతికూల శక్తులను పెంపొందించాలి. సైన్యంలో వైవిధ్యం చాలా ముఖ్యం. అది ఒక దేశ (ఈ పదాన్ని గమనించండి) ముస్లింలలో మరో దేశ ముస్లింల పట్ల వ్యతిరేకతనూ, భయాన్నీ అయిష్టతనూ పెంచిపోషిస్తుంది.' ఆనాటి ఢిల్లీ సిపాయీలు మొఘల్‌ సామ్రాజ్యం పునరుద్ధరించబడాలని కోరుకున్నారు. అందువల్లనే సైన్యంలో ముస్లింల నియమాకాలు అనుమానాస్పదంగా మారాయి. ప్రత్యేక గుర్తింపు వున్న సైన్యంలో ముస్లింలను అరుదుగా తీసుకునేవారు. ఒక యూనిట్‌లో మొత్తం ముస్లిం సైనికులు వుండడాన్ని ఏనాడూ అనుమతించలేదు. వుడ్‌ చెప్పినట్టు 'బైటిష్‌ ప్రభుత్వం శిక్కులను, గూర్ధాలను ఇతర్ల కంటే ఎక్కువగా నమ్మింది. ఆ రెండు వర్గాలూ సంఖ్యా పరంగా చిన్నవి. వారి తర్వాతి స్థానంలో పఠాన్లు, పంజాబీలు వుండేవారు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని నిరక్షరాస్య వర్గాల వారే ఎక్కువగా సైన్యంలో చేరేవారు. కొద్దిపాటి పొలాలున్న బీద రైతులకు సైన్యంలో ప్రాధాన్యత లభించేది.” ఫ్రెంచి వలసవాద 6 సిపాయిల తిరుగుబాటు (మ్యూటినీ) అన్నది తమ సౌలభ్యం కోసం పరిమితార్ధంతో ఉపయోగించిన పదం. నిజానికి అది బ్రిటిష్‌ పాలనకు వ్యతిరేకంగా విసృత స్థాయిలో పెల్లుబికిన సామూహిక తిరుగుబాటు. అది కేవలం సిపాయిలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. దాని ప్రాధాన్యతను ఎవరైనాసరే గుర్తించక తప్పదు 7. హీరా లాల్‌ సింగ్‌, “ప్రాబ్లమ్స్‌ అండ్‌ పాలసీస్‌ ఆఫ్‌ ది బ్రిటిష్‌ ఇన్‌ ఇండియా 1885-1896, లండన్‌, 1963, పే. 140. 8. స్టీఫెన్‌ కోహెన్‌, 'ది ఇండియన్‌ ఆర్మీ, ఇట్స్‌ కాంట్రిబ్యూషన్‌ టు ద డెవలప్‌మెంట్‌ ఆఫ్‌ ఎ నేషన్‌, ఢిల్లీ 1990, పే. 38-39. 9. డేవిడ్‌ ఒమిస్సీ, 'ద సిపాయ్‌ అండ్‌ ద రాజ్‌ ది ఇండియన్‌ ఆర్మీ 1860-1940, బాసింగ్‌స్టోక్‌ 1994, పే.47-50. 1914 నాటికి అఖిల భారత సైన్యంలో మూడొంతుల మంది సైనికులు పంజాబ్‌ వాయవ్య సరిహద్దు ప్రాంతం, నేపాల్‌ల నుంచి వచ్చారు. పే. 19,

6 ఇందియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ సైన్యంలో అక్కడి న్థానికులు సైనికాధికారులుగా నియమించబడేవారు. కానీ బ్రిటిష్‌ ఇండియాలో భారతీయులకు సైనికాధికారులుగా పదోన్నతి పొందే అవకాశం మొదటి (ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత చోటు చేసుకున్న పరిణామాల తర్వాత మాత్రమే లభించింది. యుద్దాలు లేని శాంతియుత కాలంలో భారత సైన్యంలో మొత్తం సైనికుల సంఖ్య రెండు లక్షల నుంచి రెండున్నర లక్షలుగా వుండేది. (బిటిష్‌ రాజ్యంలో అత్యధిక ఉపాధి అవకాశాలను కల్పించింది సైన్యమే. అదేవిధంగా దేశ రాబడిలో సగం నుంచి మూడొంతుల వరకూ సైన్యానికే ఖర్చయ్యేది. భారత సైన్యాన్ని తరచూ విదేశాలలో వినియోగించేవారు. శాలిస్‌బరీ చెప్పిన ఈ మాటలు ఎంతో ప్రసిద్ధమైనవి: “తూర్పు భాగంలో వున్న మన బ్రిటిష్‌ శిబిరం భారత సైన్యమే. ఆ శిబిరం నుంచి మనం ఎప్పుడంటే అప్పుడు పైసా ఖర్చులేకుండా ఎన్ని సైనిక బలగాలనైనా తెప్పించుకోవచ్చు.” పశ్చిమాసియా, ఆఫ్రికా, ఆగ్నేయ అసియాల్లో బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య విస్తరణకు తోడ్పడడం అనేది కూడా ఆ సైనికుల విధుల్లో వుండేది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో వీరు పెద్ద ఎత్తున బలిపశువులయ్యారు. అప్పుడు పదమూడు లక్షల మంది సిపాయీలు వినియోగించబడ్డారు. అయితే అఆ సిపాయీల ప్రధాన లక్ష్యం మాత్రం స్థానిక ప్రజల్ని అదుపులో వుంచడం. ప్రజల్ని భయపెట్టి, బలప్రయోగంచేసి బ్రిటిష్‌ పాలన సజావుగా సాగేట్టు చూడడం. సైన్యానికి సంబంధించిన శిబిరాలు దేశమంతటికీ విస్తరించి వుండేవి. ఈ దేశాన్ని ఏవరు పాలిస్తున్నారో ఆ సైనిక శిబిరాలు జనానికి సదా గుర్తుచేన్తుండేవి. వాయవ్య ప్రాంతంలో ఆన్టనిస్తాన్‌ను అదుపుచేసేందుకూ, సరిహద్దులను కాపాదేందుకూ, అదేవిధంగా రష్వన్‌లు ఎక్కడ దాడి చేస్తారో అన్న భయంతోనూ అక్కడ భారీగా సైనిక బలగాలను మోహరించేవారు. అయినప్పటికీ దేశ అంతర్గత భద్రతకు అధిక ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు. అందుకు స్టానిక సైనికులను కాకుండా బ్రిటిష్‌ బలగాలనే ఎక్కువగా ఉపయోగించేవారు. సరిహద్దు యుద్ద్ధాలకోసం మాత్రం స్థానిక సిపాయీలను పెద్దఎత్తున తరలించేవారు. గూర్చా సైనికులు భారత్‌కు పరాయివారు కాబట్టి వారిని వాడుకునేవారు. *" దీనికి తోడు పోలీసు వ్యవస్థలో 1880ల నాటికే 1,50,000 మంది శాశ్వత ఉద్యోగులుగా పనిచేసేవారు. స్థానికంగా అణిచివేత కార్యక్రమాల్లో వారు అగ్రగాములుగా వుండేవారు. బ్రిటిష్‌ రాజ్యం మొదటి నుంచీ చివరి వరకూ ఒక సైనిక రాజ్యంగానే కొనసాగింది. 1942లో వైస్‌రాయ్‌ మంత్రివర్గానికి ఇలా చెప్పారు; “భారత్‌, బర్మాలు (బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యానికి సహజ సంబంధమున్న దేశాలు కావు. జాతి, చరిత్ర, మతాల పరంగా అవి పరాయి దేశాలే. 10. 'ది సిపాయ్‌ అండ్‌ ది రాజొ, పే.209 క్రిస్తోఫర్‌ బేలీ అండ్‌ టిమ్‌ హార్బర్‌, 'ఫర్లాటెన్‌ వార్స్‌”. 'ది ఎండ్‌ ఆఫ్‌ బ్రిటన్స్‌ ఏసియన్‌ ఎంపైర్‌, లండన్‌ 2007, పే.406.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 7 అందువల్ల ఆ రెండు దేశాల్లో బ్రిటిష్‌ పట్ల ఏదేశానికీ ఎలాంటి ప్రకృతి సహజమైన అభిమానం వుండదు. అవి బలవంతంగా ఆక్రమించుకోబడ్డ రాజ్యాలుగానే బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యంలో కొనసాగుతాయి. గతంలోలాగే వాటిని ఇప్పుడు అదుపుచేయడానికి కూడా భారీ సైనిక శక్తి అవసరమవుతుంది.” ఒక నికార్సయిన సోషల్‌ డెమాక్రాట్‌ లాగా ఆ మాటలను ఖండిస్తూ అట్లీ “వైస్‌రాయ్‌గారే ఇలా మాట్లాడటం ఆశ్చర్యం కలిగిస్తోంది” అన్నాడు. 12 బలప్రయోగం ఒక్కటే సరిపోదు. దానికి తోడు దానిని సమర్ధించే మద్దతును కూడగట్టుకోవడం కూడా అవసరం. బ్రిటిష్‌కు ఆ మద్దతు రెండు ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో లభించింది. భారత ఉపఖండంలో ఐదింట రెండొంతుల భూభాగాన్నీ ఐదోవంతు జనాభానూ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం స్థానిక రాజులకు వదిలివేసింది. ఆ రాజుల్లో అత్యధికులు హిందూమతానికి చెందిన వారు. బ్రిటిష్‌ రెసిడెంట్స్‌ వారిపై నిఘావేసి సదా మార్గనిర్దేశనం చేసేవారు. ఆ సామంత రాజులకు, వారి సంపదకు రక్షణ, పాలనాధికారం బ్రిటిష్‌వారి ద్వారానే లభించేవి. ఇక భారత ఉపఖండంలోని మిగతా ప్రాంతమంతా బ్రిటిష్‌ ప్రత్యక్ష పాలనలో వుండేది. చాలామంది మున్లిం, హిందూ భూస్వాములు (బ్రిటిష్‌ వలస పాలననుంచి లబ్బి పొందుతుండదేవారు. వాళ్లు తమ కింది పాలేర్లనూ, శ్రామికులనూ దోచుకునేందుకు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం వీలుకల్పించేది. వాళ్లంతా బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యానికి సహజసిద్ధమైన విధేయులుగా వుండేవారు. వీరి తరువాత స్థానంలో కొంతవరకు వ్యాపారస్తులూ, వస్తు ఉత్పత్తిదార్లూ వస్తారు. కాలక్రమేణా వీరు పారిశ్రామిక బూర్జువాలుగా మారారు. అయితే బ్రిటిష్‌నుంచి వచ్చే దిగుమతులు భారతీయ మార్కెట్లను శాసించేందుకు ఉద్దేశించబడినవి కాబట్టి అవి వీరికి మంచి కంటే ఎక్కువగా చెదునే చేశాయి. దిగుమతుల మీద ఎలాంటి నియంత్రణ లేకపోవడంవల్ల చాలా మంది భారతీయ వ్యాపారస్తులు బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యానికి ఎంత విధేయంగా వుండేవాళ్లో అంత వ్యతిరేకంగా కూడా వుండేవారు. అయితే బ్రిటిష్‌ రైల్వేల పుణ్యమాని భారత వ్యాపారస్తుల ఎదుగుదలకు ఆటంకం లేకుండాపోయింది. రైల్వేలు భారత ఉపఖండాన్ని భౌగోళికంగా ఏకం చేశాయి. వాటివల్ల భారతీయ వ్యాపారవర్గపు లాభావకాశాలు ఎంతో పెరిగాయి. దీనికితోడు బ్రిటిష్‌ చట్టాలూ, శాసనాలూ వారికి ఆస్తులు కలిగివుండటంలో, లావాదేవీలు నెరపడంలో రక్షణనిచ్చాయి. ఈ కారణంగానే భారత వ్యాపార వర్గం బ్రిటిష్‌కు విధేయంగానూ, వ్యతిరేకంగానూ రెండువిధాలుగా వుంటూ వచ్చింది. 11. లిన్‌లిత్‌గో అమెరీకి పంపిన కేబుల్స్‌ నికొలస్‌ మాన్‌సెర్గ్‌ సంపాదకత్వంలోని 'ది ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌ పుస్తకంలో, సంపుటి 1, లండన్‌ 1970, పే. 29, పే.49 21 జనవరి 1942 12. పీటర్‌ క్లార్క్‌ ది క్రిప్స్‌ వెర్షన్‌, 'ది లైఫ్‌ ఆఫ్‌ సర్‌ స్టాఫర్డ్‌ క్రిప్స్‌ 1889-1952, లండన్‌ 2002, పే. 278

రి ఇండియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌

(బిటిష్‌ సామ్రాజ్య ఆధునికీకరణ శక్తి కేవలం రైల్వేలకూ, చట్టాలకూ మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. స్థానికంగా సంపన్నులైన, విద్యావంతులైన వర్ణాన్ని నాగరిక ప్రమాణాలతో సృష్టించాలనేది బ్రిటిష్‌ అధికారిక విధానంగా వుందేది. ఇదే విషయాన్ని మెకాలే ఇలా చెప్పారు: “ఈ కొత్త వర్షంలో భారతీయ రక్తమే ప్రవహిస్తుంటుంది, వీళ్లు నల్లగానే వుంటారు కానీ వీళ్ల అభిరుచులూ, అభిప్రాయాలూ, నీతులూ, తెలివితేటలూ మాత్రం అన్నీ అచ్చం ఇంగ్లిష్‌వాళ్లలా వుంటాయి.” ఆయన ఎంతో ఆత్మవిశ్వాసంతో ఈ మాటలు అన్నారు. కానీ ఇలాంటి ఉదారవాద భావనలు ఆసియాలో అసౌకర్యంగా వుంటాయన్న సాధారణ అంశాన్ని అవి విస్మరించాయి. రెండు తరాలు గడిచేసరికి భారత దేశంలో న్యాయవాదులు, పత్రికా విలేఖర్లు, వైద్యులు వంటి వృత్తినైపుణ్యాలున్న ఒక నూతన వర్గం తయారయింది. ఆ వర్గమే ఆ తదనంతరం కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి పునాదిగా మారింది. రాజకీయంగా, సామాజికంగా చీలిపోయి, దెబ్బతిని వుండటం వల్ల భారత ఉపఖండాన్ని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం తేలికగా తీసుకుంది. దేశంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వమే సాధారణ మౌలిక సదుపాయాలనూ, న్యాయపరమైన, సాంస్కృతికపరమైన సౌకర్యాలనూ కల్పించింది. చరిత్రలో మొట్టమొదటిసారిగా భారతదేశాన్ని పరిపాలనాపరంగా, సైద్ధాంతిక వాస్తవికత పరంగా అవే సంఘటితంచేశాయి. నిజానికి భారతదేశం అనే భావన ట్రిటిష్‌ వారిదే. అయితే ఆ భావన అధికారికంగా స్థిరపడ్డ తరువాత భారత ప్రజలు దానినే బ్రిటిష్‌ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఉపయోగించుకున్నారు. జాతిపరమైన ఆకర్షణ పెరిగిపోవడంతో బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య వైభవం అంతరించింది. *

ఈ మార్చు క్రమేజా జరిగింది. 1880లలో కొద్దిమంది న్యాయవాదులు కలిసి కాంగ్రెస్‌ పార్టీని స్థాపించారు. ఒక ఆంగ్లేయ వ్యక్తే వారికి (ప్రేరణ నిచ్చారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కొంతకాలం వలసవాద పరిధిలో స్వపరిపాలనను ఏర్పాటు చేయాలన్న డిమాంద్‌కు పరిమితమయింది. అదొక ప్రముఖ ప్రభావశీల వర్గంగా వుండిపోయింది. రెండు దశాబ్దాల తరువాత బెంగాల్‌ను విభజించాలని కర్ణన్‌ నిర్ణయం తీసుకోవడంతో ఒక్కసారిగా హిందువుల ఆగ్రహం కట్టలు తెంచుకుంది. మొట్టమొదటిసారిగా రాడికల్‌ జాతీయవాద ఆందోళనకు అది మార్గం వేసింది. దానిని ఎదుర్శొనేందుకుగాను 1906లో ఎన్నికైన (బ్రిటిష్‌ ఉదారవాద (ప్రభుత్వం రాష్ట్ర (ప్రావిన్నియల్‌) శాసనసభల్లోనూ, కేంద్ర శాసన సభలోనూ పరిమిత ప్రజా (ప్రాతినిధ్య వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టింది. దానివల్ల మొత్తం దేశ జనాభాలో రెండు శాతం మంది (ప్రజలు ఒక సంక్షిష్టమైన ఎన్నికల వ్యవస్థద్వారా ఎన్నుకునే కొద్దిమంది ప్రతినిధులకు న న నత వనన కనన వసననన 18. తపన్‌ రాయ్‌ చౌదరి ఇలా అన్నారు: “బ్రిటిష్‌ వాళ్లు రాకముందు భారత జాతి అన్న భావనగానీ,

హ్‌ందూ సమాజం అన్న చైతన్యం గానీ భారత ఉపఖండంలో వున్నట్లు మాకు తెలియదు” ఉపఖండంలోని విభిన్న జనాభా మధ్య భారత జాతీయవాద భావన కూడా బహుశా ్రిటిష్‌ పాలన ఫలితమేనని చెప్పవచ్చు:' 'పర్‌సెష్షన్స్‌, ఎమోషన్స్‌, సెన్సిబిలిటీస్‌, ఎస్సేస్‌ ఆన్‌ ఇండియాస్‌ కొలోనియల్‌ అండ్‌ పోస్ట్‌ కొలోనియల్‌ ఎక్స్‌పీరియన్సెస్‌, ఆక్స్‌ఫర్ట్‌ 1999, కే. 164-165.

పెఠ ఆందర్‌సన్‌ 9 పై రెండు రకాల శాసన సభల్లో చోటు లభించింది. 1909లో వచ్చిన మోర్లీ-మింటో సంస్కరణల అసలు లక్ష్యం సమస్య సద్దుమణిగేట్టు చేయడం. ఆ సమయంలో ఢిల్లీ నుంచి లండన్‌కు వెళ్లిన ఒక కేబుల్‌ సందేశం ఇలావుంది; “ఈ విధానం వల్ల ప్రస్తుత భారతీయ రాజకీయాలలో చోటులేని సామాజిక కులీన వర్గానికీ, మితవాదులకూ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వ పక్షాన నిలబదేందుకు అవకాశం లభిస్తుంది. భవిష్యత్తులో అధికార సమతుల్యతను మార్చే, భారతీయ వ్యవస్థలను ప్రజాస్వామికీకరించే ప్రయత్నాలను వాళ్లే వ్యతిరేకిస్తారని మేం భావిస్తున్నాం.” * ఆనాడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ముస్లింలకు ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యం కల్పించడాన్ని తప్పుపడుతూనే బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం చేపట్టిన ఈ చర్యను ఒక ఉదారవాద రాజ్యాంగ సంస్మరణగా అభివర్ణిస్తూ స్వాగతించింది. ఐదవ జార్జి చక్రవర్తి 1911లో దర్చార్‌కు హాజరయ్యేందుకు వచ్చినప్పుడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఆయనకు తన విధేయతను వ్యక్తం చేసింది. మూడేళ్ల అనంతరం మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యానికి నిర్ద్వంద్వంగా మద్దతు నిచ్చింది.

దక్షిణాఫ్రికాలో ఇరవై ఒక్క ఏళ్లు వున్న గాంధీ 1914లో బొంబాయికి తిరిగి వచ్చినప్పటి పరిస్థితి ఇది. భారతీయుల తరఫున నిర్భయంగా పోరాడే నేతగా ఆయన అక్కడ మంచి గుర్తింపును పొందారు. అయితే ఆయనకు అప్పటివరకూ భారత ఉపఖండంలో రాజకీయ జీవితానుభమేదీ లేదు. భారతదేశానికి తిరిగి రాగానే ఆయన ముందుగా అధ్యయన పర్యటనలకు పరిమితమయ్యారు. అహ్మదాబాద్‌లో ఒక ఆశ్రమాన్ని నెలకొల్పుకున్నారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి బీహార్‌ రైతుకూలీల, గుజరాత్‌ రైతుల, జౌళి కార్మికుల స్థానిక పోరాటాలకు గాంధీ మద్దతును తెలియజేశారు. దక్షిణాఫ్రికాలో అభివృద్ధిపరచుకున్న వ్యూహాల ప్రకారం తీసుకున్న ఈ చర్యల వల్ల ఆయనకు దేశ వ్యాప్తంగా గుర్తింపు లభించింది. ఆ తరువాత రెండేళ్లలోనే గాంధీ భారత రాజకీయాలలో సమూలమైన మార్పులు తీసుకొచ్చారు. సిపాయీల తిరుగుబాటు స్థాయిలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని అతలాకుతలం చేసిన మొట్టమొదటి ప్రజా ఉద్యమానికి ఆయన శ్రీకారం చుట్టారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీని ప్రజాదరణ కలిగిన రాజకీయ శక్తిగా తీర్చిదిద్దారు. 1919-1921నాటి ఆందోళన తరువాత ఆయన 1930-31లో, 1942-48లో రెండుసార్లు ప్రజా ఉద్యమాలను నిర్వహించారు. ఒకదాన్ని మించి మరొకటిగా సాగిన ఆ ఉద్యమాలు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి సవాలుగా నిలిచాయి. భారత జాతీయ విముక్తి పోరాటంలో మైలురాళ్లుగా నిలిచిపోయాయి. ఆ మహత్తర ఉద్యమాలలో గాంధీలోని గొప్ప రాజకీయవేత్త సామర్ధాలు బయటపడ్డాయి. అశేష ప్రజానీకాన్ని కదిలించగలిగే ఆయన సమ్మోహన శక్తి గురించి ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా 14. చూ. జుడిత్‌ బ్రౌన్‌, నెహ్రూ, ఎ పొలిటికల్‌ లైఫ్‌, న్యూ హెవెన్‌ 2003, పే. 43.

10 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్ప్టాన్‌ చెప్పుకోవాలి. గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజలు ఆయనను దాదాపు దేవుడి అవతారంగా భావించి ఆరాధించారు. ఇదొక విశిష్టమైన, అకర్షణీయమైన అంశంగా అనిపించవచ్చుగానీ ఏ జాతీయోద్యమంలోనైనా ఇలాగే జరుగుతుంది. గాంధీ ప్రత్యేకత ఆయనలోని మరో మూడు ఇతర నైపుణ్యాలు. ఆయన ఒక అగ్రశ్రేణి నిర్వాహకుడు. విరాళాలను అపారంగా సమీకరించే శక్తివున్నవాడు. శ్రద్ధ, సామర్ధ్యం, జాగ్రత్తలు కలగలసిన నేత. ఆయన కాంగ్రెస్‌ పార్టీని పైనుంచి కిందివరకూ పునర్నిర్మించారు. జాతీయ స్థాయిలో గాంధీ శాశ్వత కార్యనిర్వాహక వర్గాన్నీ (ప్రాదేశిక స్థాయిల్లో ఆయా భాషా యూనిట్లనీ, జిల్లాల స్థాయిలో స్టానిక విభాగాలనీ, జనాభాకు అనుగుణంగా ప్రతినిధులనూ ఏర్పాటు చేశారు. దీనివల్ల పార్టీకి నిధులు కూడా పెరిగాయి. అదేసమయంలో భావోద్వేగపరంగా ఆయన దాదాపు ఒక నిరంకుశుడిలా వ్యవహరించారు. రాజకీయంగా ఆయన ఎలాంటి అధికారాన్నీ కోరుకోలేదు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీలోని వివిధ నేతల మధ్య, వివిధ గ్రూపుల మధ్య అదేవిధంగా కాంగ్రెస్‌కు మద్దతునిచ్చే బయటివారి మధ్య గొప్ప నేర్పుతో మధ్యవర్తిత్వం నెరిపేవారు. గాంధీ గొప్ప ఉపన్యాసకుడు కాకపోయినా ఎప్పటికప్పుడు తన సందేశాలను జనానికి అసాధారణమైన రీతిలో అద్భుతంగా చేరవేయగలిగేవారు. వంద సంపుటాలు దాటిన ఆయన రచనలు, పుస్తకాలు, లేఖలు, సందేశాలు ఇందుకు తిరుగులేని నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి. (మావోతో సహా కార్ల్‌ మార్చ్‌, లెనిన్‌ల రచనలను అవి మించిపోయాయి). ఈ రాజకీయపరమైన సామర్ధ్యాలకు ఆయనలోని ఆత్మీయత, చమత్కారం, దృఢ సంకల్పం వంటి వ్యక్తిగత లక్షణాలు తోడయ్యాయి. ఇంతటి శక్తి వున్నవ్యక్తి జనాన్ని ఆకర్షించడంలో ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదు. అయితే లక్ష్యాలను సాధించేందుకు గాంధీ భారీ మూల్యం చెల్లించాల్సివచ్చిందనేది కూడా వాస్తవమే. ఇరవైయ్యవ శతాబ్దంలో ప్రపంచ వ్యాప్తంగా గ్రాండ్‌ ముఫ్తీ, అబ్బే యూలో, అర్చ్‌బిషప్‌ మకారియోస్‌, అయాతుల్లా భొమేనీ వంటి ఎంతో మంది మతవాద జాతీయ నేతలు ఆవిర్భవించారు. వారిలో చాలా మందికి మత విశ్వాసాలు తమ రాజకీయాలకు అనుబంధంగా లేదా భౌతిక లక్ష్య సాధనకు ఒక సాధనంగా, ఒక అలంకారంగా వుందేవి. అయాతుల్లా భొమేనీ వంటి వారికి ఆ రెండింటి మధ్య చెప్పుకోదగ్గ తేడాయే వుండేదికాదు. భొమేనీ రాజకీయ లక్ష్యాలూ, మతపర లక్ష్యాలూ రెండూ ఒక్కటిగానే వుండేవి. వాటి మధ్య ఘర్షణకు ఆస్కారమే వుండేది కాదు. ఈ కోణంలో చూస్తే గాంధీ భిన్నంగా కనిపిస్తారు. గాంధీ దృష్టిలో మతం రాజకీయాలకంటే కూడా ఉన్నతమైనది. ఆ రెండింటి మధ్య ఏకీభావం లేదు. మతమే రాజకీయాలను అనుబంధంగా చేసుకుంది. దీనికి తోడు మరో టైవిధ్యం వుంది. ఆయనకు అసలు మతపరమైన కేంద్రం లేకపోవడమే కాదు, ఆనాటి విశ్వాసాలకు అతీతంగా ఆయన ఆచరించే మతం విలక్షణమైనరీతిలో తనే స్వయంగా రూపొందించుకున్నది. ఇది ఎంత పరస్పర విరుద్ధమైన విషయమో. గాంధీ జీవిత చరిత్ర

పెర ఆందర్‌నన్‌ క (గాంధీ - ఎ పొలిటికల్‌ అండ్‌ స్పిరిచ్యువల్‌ లైఫ్రలో కాథరిన్‌ టిడ్రిక్‌ మొట్టమొదటిసారిగా ఈ అంశాలను కూలంకషంగా విశ్లేషించారు. 2007లో వెలువడిన ఆ పుస్తకం విషయంలో . ఒక్క భారతదేశమే కాదు బ్రిటన్‌ కూడా భయంకరమైన మౌనాన్ని పాటించింది. భారతదేశంలో ఈ నిశ్శబ్దం ఊహించినదే. ఇక్కడి అత్యుత్తమ పత్రికల్లో ఒకటైన ఎకనమిక్‌ అండ్‌ పొలిటికల్‌ వీక్షీ కూడా ఆ పుస్తకాన్ని సరిగా సమీక్షించలేదు.5 ఇటు జైన మత ప్రభావంతో కూడిన. హిందూ సంప్రదాయాలలోంచి - అటు చివరి విక్టోరియన్‌ హయాంనాటి (1887-1901) ఆత్మ సంవాదం (సైకోమాన్సీ), మేడమ్‌ బ్లావట్‌స్కీ ప్రపంచం, దివ్యజ్ఞానం, క్రైస్తవ (గ్రంథాలు, కైస్తవ సన్యాస జీవితం మొదలైనవాటి సమ్మేళనంలోంచి గాంధీ విశ్వాసాలు రూపుదిద్దుకున్నాయంటారు కాథరిన్‌ టిడ్రిక. ఈ రెండింటి మధ్య పరస్పర సంబంధం లేకపోలేదు. కర్మసిద్ధాంతం, పునర్జన్మ, సన్యాసం, ఆత్మనిగ్రహం, ఆత్మ పరమాత్మలో లీనం కావడం వంటివి రెండో రకంవాటిలో కూడా నిగూఢంగా వుండడాన్ని ఆయన గమనించారు. తన చిన్నతనంలో హిందూ ధర్మంతో పెద్దగా సంబంధం లేకుండా వున్న గాంధీ ఆ తర్వాత తన కాలపు పాశ్చాత్య ఆధ్యాత్మికవాదం ద్వారా తన ఆలోచనలను పునర్నిర్మించుకున్నారు. తన జీవిత ఏకైక లక్ష్యం మోక్ష సాధన అని నిర్ణయించుకున్నారు. మోక్షం ప్రాప్తిస్తే ఇక పునర్జన్మ అనేది వుండదు, ఆత్మ పరమాత్మలో శాశ్వతంగా లీనమై పోతుంది. 'నేను స్వర్గారోహణం కోసం అంటే మోక్షం కోసం పరితపిస్తున్నాను' అని రాసుకున్నారు. మోక్ష సాధనకు మార్గం తనను తాను శారీరకంగా హింసించుకోవడం. అది లేకుండా దేవుడిని ముఖా ముఖిగా సందర్భ్శించడంగానీ, దేవుడిలో లీనమైపోవడంగానీ సాధ్యపడదు. ఈ పరిపూర్ణత్వాన్ని సాధిస్తే దేవుడు దిగివస్తాడు. అలాంటప్పుడు మానవోత్తముడికీ దేవుడికీ మధ్య తేడా వుండదు. మానవోత్తముడికి తన 15. దివా ద్వివేది, షాజ్‌ మోహన్‌ 'గాంధీస్‌ లైఫ్‌ అండ్‌ ధాట్స్‌, ఎకనమిక్‌ అండ్‌ పొలిటికల్‌ వీక్షీ 1-7 జనవరి 2011. జాతికి ప్రతీకగా నిలిచిన ఒక నేత పట్ల ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ మొదలుకుని సిపిఎం వరకూ భారతదేశంలోని అన్ని రాజకీయ అభిప్రాయాలు ఒకేవిధమైన ఆరాధనాభావంతో వుందే వాతావరణంలో గాంధీ గురించిన విమర్శనాత్మక అధ్యయనానికి ఆస్కారం తక్కువ. జోసెఫ్‌ లెలీవెల్డ్‌ ఇటీవల వెలువరించిన 'గ్రేట్‌ సోలొ (న్యూయార్క్‌ 2011) గాంధీని ఎంతో గౌరవించిన పుస్తకం. ప్రత్యేకించి రాజకీయ, జీవితచరిత్రపరంగా కాకుండా, భారతదేశంలో ఆయన కృషిని పెద్దగా ప్రస్తావించకుండా ఆయన దక్షిణాఫ్రికాలో గడిపిన కాలానికి సంబంధించిన కొన్ని కల్పితకధనాలను ఆ పుస్తకం విశ్లేషించింది. దీనిపై మేధావులు సానుకూలంగా స్పందించలేదు. తన తాతగారిని ఆకాశానికెత్తే జీవిత చరిత్ర పుస్తకం రాసిన రాజ్‌మోహన్‌ గాంధీ కూడా ఎకనమిక్‌ అండ్‌ పొలిటికల్‌ వీక్లీ (3 డిసెంబర్‌ 2011)లో (గ్రేట్‌సోల్‌ని విమర్శిస్తూ వేదన, ఆనందానుభూతి, సాహసంకు సంబంధించిన ఘటనలన్నింటినీ పూర్తిగా విస్మరించిందనీ, గాంధీని తక్కువచేసి చూపే ప్రయత్నం చేసిందనీ పేర్మాన్నారు.

12 ఇండియాలో దాగిన వొందూన్సాన్‌ దేశవాసుల మీద తిరుగులేని పట్టు ఏర్పడుతుంది. "నేను మానవోత్తముడి స్థితిలో ఒక మాట చెబితే దేశమంతా దానిని శిరసావహిస్తుంది* *

ఈ భావనతో ఆయన తన కులం నిర్దేశించే శాకాహార నియమాలకంటే ఎక్కువగా శరీరాన్ని హింసించుకోవడమే మేలని, ఆత్మ విమోచనానికి ఆహారమేకాదు సెక్స్‌ కూడా పెద్ద అడ్డంకి, ప్రమాదకరం అని నమ్మేవారు. శారీరక లైంగిక సంబంధం పట్ల గాంధీకున్న తీవ్ర వ్యతిరేకత జైస్తవుల పాపభీతినుంచీ, హిందువుల మైలపదతామన్న భయం నుంచీ రూపుదిద్దుకుంది. ఆయన దృష్టిలో (బ్రహ్మచర్యం అనేది అంకితభావం వున్న కొద్దిమంది వ్యక్తులకు సంబంధించిన వ్యవహారం కాదు. తమ దేశానికి నిజంగా సేవచేయాలనుకునే వాళ్లందరికీ బ్రహ్మచర్యం వర్తిస్తుంది. 'అపరిశుద్ధుడైనవాడు ఆత్మబలాన్ని కోల్పోతాడు. నపుంసకుడిగా, పిరికివాడిగా తయారవుతాడు. మనసులో 'మృగతృష్ణు వున్నవాడు గొప్ప కార్యాలుచేయలేడు. పెళ్లయిన వాళ్లు లైంగిక సుఖాల్లో మునిగితేలదం కూడా పశు పవృత్తితో సమానం. వంశాభివృద్ధి కోసం తప్ప దంపతులు సైతం సంభోగంలో పాల్గొనకూడదు.” 1920లో రాజకీయోద్యమం ఉవ్వెత్తున సాగుతున్న దశలో అవిధంగా వైవాహిక లైంగిక సంబంధాలను కూడా అనుమతించలేదు. భారతీయులంతా తప్పనిసరిగా లైంగిక సంబంధాలకు దూరంగా వుండాల్సిందే. “ప్రస్తుత జాతీయ పరిణామ క్రమంలో అదొక తాత్మాలిక అనివార్య పరిస్థితి అన్నారు గాంధీ. పరిపూర్ణ ఇంద్రియనిగ్రహంతో కూడిన (బ్రవ్మాచర్యం, అరవై ఐదు సంవత్సరాల వయసులో తనకు అసంకల్పిత స్థ్టలనం జరిగిందని ఒక వేదనామయమైన బహిరంగ ప్రకటన చేశారు. అది ప్రజలను ఆగ్రహానికి గురిచేసింది. డెబ్బై ఏడేళ్ల వయసులో ఆయన తన మునిమనవరాలి వరసైన అమ్మాయితో నగ్నంగా వకశయ్యాగతుడై తనను తాను పరీక్షించుకునేవారు. “నాలాంటి ఆలోచనలున్న ఘోటక (బ్రహ్మచారి ఒక్కరున్నా చాలు ఈ ప్రపంచం ఉద్ధరించబడుతుంది” అని రాసుకున్నారు.

2924 (వాల్యూమ్‌ 27, పే 166) వాల్యూమ్‌ 55, పే. 286: 22 జులై 19838 (వా.61, బ.2ర్‌1) వా68, పే172: 4 డిసెంబర్‌ 1938 (వా,74, పే. 276) వా. 31, పే. 69; 29 జూన్‌ 1926 (వా.365, పే. 438) వా. 27 పే.449: 29 జులై 1925 (వా. 32, ఎ.208) ద్రి కలక్టెడ్‌ వర్క్‌ ఆఫ్‌ మహాత్మా గాంధీ (సిడబ్యుఎంజి) సవరించిన ఎలక్రానిక్‌ వెర్షన్‌ని 2000 సంవత్సరంలో భారత ప్రభుత్వం రూపొందించింది. ముద్రిత (గ్రంధాల అనుబంధ సంపుటులలోని అంశాలను కూడా వీటిలో కాలాన్ని బట్టి క్రమ పద్ధతిలో పొందుపరచింది. భారత మేధావులు తీవ్రంగా విమర్శించడంతో ఎలక్షానిక్‌ వెర్షన్‌ని ఆ తర్వాత ఉపసంహ రించుకుంది. అయితే అవి సులువుగా అందుబాటులోవుండటం వల్ల ముద్రిత గ్రంధాల రిఫరెన్సు వివరాలతోపాటు వాటిని కూడా ఇక్కడ ్రాకెట్లలో పొందుపరచడం జరిగింది. 17. గాంధీ, 'హింద్‌ స్వరాజ్‌, పే. 73.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 13 నిజంగా తన ఆలోచనలు (ప్రపంచమంతటా అమలైతే మానవాళి ఉనికి లేకుండా పోతుందనికాకుండా మానవ జాతి మరింత పరివర్తన చెందుతుందనేది ఆయన భావన. * ఇలాంటి విశ్వాసాల తీవ్రత పడక గదికి మాత్రమే పరిమితం కాదు. ఈ దురాచారాలు ఎప్పటినుంచో వున్నాయి. కాకపోతే వాటి ఇతర ప్రాణాంతక పరిణామాలు ఇటీవలివి. గాంధీ ఇలాంటి కొన్ని భావాల గురించి హింద్‌ స్వరాజ్‌లో 1909లో రాశారు. అవి ఇలా వున్నాయి: 'యంత్రాలు మహా పాపానికి ప్రతీకలు.” రైల్వేలు భయానక ప్లేగు వ్యాధిని వ్యాపింపజేశాయి; దేశంలో కరువు కాటకాలు తరచుగా సంభవించేలా, మనిషిలోని దానవ స్వభావం పెరిగేలా చేశాయి.” ఆసుపత్రులు పాపాన్ని పెంచిపోషించే సంస్థలు. పురుషులు తమ శరీరాల గురించి తక్కువ (శ్రద్ధ తీసుకుంటారు తద్వారా అనైతికత పెరుగుతుంది.” రైతులకు అక్షర జ్ఞానం అవసరం లేదు, అది కేవలం వారిలో తమకున్నదాని పట్ల అసంతృప్తిని పెంచుతుంది.” “మనల్ని ఉన్నతంగా మలిచేందుకు ప్రాథమిక విద్యగానీ, ఉన్నత విద్యగానీ ఏమీ అవసరం లేదు.” ఈ వినాశకరమైన ఆవిష్మరణలన్నీ పాశ్చాత్య "పైశాచిక నాగరికత” నుంచి అయిన దిగుమతులు. “దాని సమర్ధకులు మత బోధన తమ వ్యవహారం కాదని చెప్తారు” - 'కొందరు” ఇది 'మూఢనమ్మకాల విజృంభణ'గా పరిగణిస్తారు. కానీ 'భారత దేశం ఎన్నటికీ దైవ రహితంగా ఉండజాలదు.” భారతదేశం తన పూర్వ వైభవాన్ని సంతరించుకోవాలంటే “పాశ్చాత్య నాగరికతను పారద్రోలితే చాలు, మిగతావన్నీ వాటంతటవే సర్దుకుంటాయి.” భారత ఉపఖందానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత గాంధీ ఈ భావజాలాన్ని నదిలివేయకపోయినా దాని ఆచరణకు మాత్రం పట్టుపట్టలేదు. తన లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే లైంగికతతో పోరాడాల్సిందే, కానీ తన లక్ష్య సాధన కోసం చాలా నేర్పుతో ఆధునికతను పక్కకు తప్పించాలి. 'స్వరాజ అంటే స్వయం పాలన. రాజకీయంగా చెప్పాలంటే ఐరిష్‌ను ఆదర్శంగా తీసుకుని 'హోం రూలొ కోసం ఇచ్చిన పిలుపు అది. అయితే దానిని ఆయన 18. ది కలెక్టెడ్‌ వర్చ్‌ ఆఫ్‌ మహాత్మా గాంధీ (సెడబ్యుఎంజి), వాల్యూమ్‌ 18, పే. 346: 13 అక్టోబర్‌ 1920 (వా. 21, పే.35) వా.88, పే. 348: 16 జులై 1947 (వా. 96, పే.60) వా. 26, పే 252: 21/22 అక్టోబర్‌ 1924 (వా.29, పే. 267-268). గాంధీ ఈ బోధనలు చేసిన పన్నెండేళ్ల తరువాత సంతానం కావాలనుకుంటున్న ఒక జంటకోసం వినోబా భావే పదేపదే అడిగితే వాళ్లు ఏకశయ్యా గతులు కావచ్చంట్లూ తన అభిప్రాయాన్ని సవరించుకున్నారు. “ఆతర్వాత ఆ దంపతులు మళ్లీ సెక్స్‌లో పాల్గొనకూడదని” నిర్దేశించారు. గర్భనిరోధక సాధనాలు అత్యంత ప్రమాదకరమైనవి. అవి సంతానోత్పత్తితో నిమిత్తం లేకుండా లైంగిక సుఖాన్ని అనుమతిస్తూ అసహజమైన వ్యసనాన్ని పెంచుతాయి: “ఏదో ఒక కారణంతో దానిని గౌరవప్రదంగా పరిగణిస్తే బాలబాలికలలో స్వజాతి సంపర్మం పెరిగేందుకు దారితీస్తుంది. సిడబ్యుఎంజి, వా.62, పే.247, 297- 6 మార్చి, 28 మార్చి, 1936 (వా. 68, పే. 283, 330) 19, హింద్‌ స్వరాజ్‌, పే, 39-40, 51 76-77, 82-33, 80.

మెడ ఇండియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ యథాతథంగా ఏమీ స్వీకరించలేదు. ఎందుకంటే ఐర్లాండ్‌ జాతీయోద్యమంలో పార్లమెంటరీ ప్రక్రియ, ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు అనే రెండు రకాల వ్యూహాలున్నాయి. అవి రెండూ భారతదేశానికి పనికిరావని గాంధీ తిరస్కరించారు. ఆయన దృష్టిలో స్వయం పాలన రాజకీయాలకు అతీతమైనది. అది ఆత్మ పరమాత్మలో లీనమయ్యేందుకు చేసే ప్రయాణంలో కోరికలమీదా, ఇంద్రియాలమీదా పట్టు సాధించే అంశం. స్వరాజ్‌ మతపరంగా ఒక తప్పనిసరి ఆవశ్వకత. రాజకీయ రూపం అనేది దానిని ముందుకు తీసుకెళ్లే సాధనం తప్ప మరొకటి కాదు. అది భారతదేశం నుంచి ట్రిటిష్‌వాళ్లని వెళ్లగొట్టేందుకు చేసే పోరాటం కాదు, భారతీయులు తమతో తాము చేసుకునే పోరాటం. ఈ పోరాటంలో గెలిస్తే బ్రిటిష్‌కు బుద్ధి వస్తుంది. ఈ పోరాటం సాత్విక ప్రతిఘటనగా, అపొంసా పద్ధతిలో సాగుతుంది. గాంధీ ఈ భావనను టాల్‌స్టాయ్‌ నుంచి స్వీకరించారు. అప్పటికే టాల్‌స్టాయ్‌ దానికి మతపరమైన ఆలోచనలను జోడించివున్నాడు. అయితే 'సత్యాగ్రహం' అన్నది గాంధీ సొంత ఆలోచనే. ఆయన సత్యాన్ని శక్తిగా అనువదించారు. ఇక టాల్‌స్టాయ్‌ వార్ధక్య దశలో తమ సంప్రదాయానికి విరుద్ధంగా శాకాహారిగా, శాంతమూర్తిగా మారాడు, కైస్తవుడిగా మిగిలిపోయాడు. గాంధీ ఆయన భావాలను స్వీకరిస్తూ వాటికి ప్రత్యేకంగా హిందూ భావనని అద్దారు, ఈ సహస్రాబ్ది సంప్రదాయాలనూ, దేశీయతనూ జోడించి మతపర లక్ష్య సాధనకు వినియోగించుకున్నారు. టాల్‌స్టాయ్‌ పేర్కొన్న సాత్విక ప్రతిఘటన తను నడిపే ఉద్యమానికి బలహీనమైనదిగా అనిపించింది. గాంధీ దృష్టిలో సత్యం సాత్వికమైనది కాదు, అదొక శక్తి సత్యం ఎంత శక్తివంతమైనదో ఆయన దక్షిణాఫ్రికాలో ప్రదర్శించి వున్నారు. పైగా అక్కడ వలస భారతీయులు అల్బసంఖ్యాకులు. మరి సొంతగడ్డమీద, భారతీయులు భారీ సంఖ్యలో వున్నచోట సత్యం విజయం సాధించలేదా? తన బోధనలను పాటిస్తే సత్వరమే రామరాజ్యం వస్తుందని ఆయన తరచూ బహిరంగ సభల్లో జనానికి బోధించేవారు. అయోధ్యలో పుట్టిన రాముడు రావణుడిని చంపి స్వర్ణయుగాన్ని నెలకొల్పడం అనేది రెండు వేల ఏళ్ల కిందటి హిందూ పురాణగాధ. మొదటినుంచీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ రాజకీయవిధానం తిరుగులేని లౌకికవాదం. అయితే గాంధీ పార్టీ పగ్గాలను చేపట్టిన తరువాత ఆ పార్టీకి అంతకుముందు ఎప్పుడూలేనంత అపారమైన (ప్రజాభిమానాన్ని సమకూర్చడంతోపాటు - ఆయన పార్టీలో పెద్ద ఎత్తున మతతత్వాన్నీ -జాతీయోద్యమంలో పురాణాలనూ, ్రతీకాత్మకవాదాన్నీ మతధర్శ్మ శాస్త్రాన్నీ చొప్పించారు. ఈ రాజకీయ చైతన్య శక్తి గురించి హింద్‌ స్వరాజ్‌లో నమోదై వుంది. ఈమార్చు పెద్ద సమస్యను కూడా తెచ్చిపెట్టింది. లక్షలాదిగా వున్న ముస్లింలను అలాంటి భావజాలం కింద సమీకరించడం ఎలా? దక్షిణాఫ్రికాలో వున్నప్పుడు గాంధీ హిందూ ముస్లిం ఐక్యతను ప్రబోధించారు. అక్కడ ఆయన తన అహింసా సిద్ధాంతాన్ని ప్రచారం చేస్తున్నప్పుడు ఎలాంటి మతపరమైన విభేదాలు చోటుచేసుకోలేదు. ఆయన స్వయంగా అన్ని మతాల సారం

పెర ఆందర్‌నన్‌ కేర్‌ ఒక్కటేననీ, అన్ని మతాలూ సత్యాన్నే చాటుతున్నాయనీ ప్రబోధిస్తుందేవారు. అందువల్ల దక్షిణాఫ్రికాలో మతపరమైన విభజనకు అస్కారం వుండేదికాదు. పైగా హిందూ, ముస్లిం రెండు మతాల వాళ్లూ అక్కడికి కొన్నాళ్లకిందటనే వలసవచ్చారు. శ్వేత జాత్యహంకారానికి ఇరువర్గాలూ సమానంగా గురయ్యాయి. కానీ, భారత ఉపఖండంలో పరిస్థితి వేరు. ఇక్కడ ముస్లింల దండయాత్రలూ, వైరుధ్యాల చరిత్ర సుదీర్హమైనది. అవి హిందూ ముస్లింలను నిలువునా చీల్చాయి.

నిజానికి గాంధీ ఈ రెండు రకాల విశ్వాసాల పట్ల నిష్పక్షపాతంగా వుండలేరు.

వ్యక్తిగత స్థాయిలో ఆయన దేవుడి ముందు అన్ని మతాలూ సమానమనే భావనను కచ్చితంగా, నిజాయితీగా నమ్ముతారు. కానీ రాజకీయ న్థాయిలో మాత్రం ఈ మతం ఆ మతంతో సమానం కాదు, కాస్త ఎక్కువ. హిందూ మతం భారత ఉపఖందానికి చెందినది, విలక్షణమైనది. ఇస్లాం మతం అలా కాదు. గాంధీ గుజరాత్‌ రాష్ట్రం నుంచి వచ్చారు. భారత ఉపఖండంలోని ముస్లిం సంస్కృతి గురించి ఆయనకు తెలిసింది చాలా తక్కువ. తను నమ్మిన దానికి నిబద్ధుడైన వ్యక్తిగా ఆయన 'నేను గోమాత పట్ల వున్న భక్తి విశ్వాసాన్ని వదిలివేయడమనేది జరగదు అని స్పష్టంగా ప్రకటించారు. ఒక ముస్లిం యువతిని పెళ్లి చేసుకోవాలనుకుంటున్న తన కుమారునికి అది “ధర్మ విరుద్ధం” అని హెచ్చరించారు. “ఒకే ఒరలో రెండు కత్తులు ఇమడవు" అని చెప్పారు” బ్రిటిష్‌వాళ్లు రాకముందే భారతదేశమంతా ఒకే జాతిగా వుందని వివరిస్తూ హింద్‌ స్వరాజ్‌లో అక్బర్‌ చక్రవర్తి సామ్రాజ్యాన్ని ప్రస్తావించకుండా పూర్వీకులు దక్షిణాన శ్వేతబిందు రామేశ్వరాన్ని ఆగ్నేయంలో పూరీ జగన్నాధ ఆలయాన్నీ ఉత్తరాదిన హరిద్వార్‌ని నిర్మించడమే అందుకు రుజువు” అన్నారు.' అలాంటి హిందూ యాత్రా స్థలాలను ముస్లింలు జాతీయ ప్రతీకలుగా ఎలా భావించగలరు? ఆయన ముస్లింల మసీదును గానీ, ఇస్లాం చారిత్రక స్థలాన్ని గానీ ప్రతీకగా తీసుకోలేదు. 1919లో గాంధీ ' మతపరంగా భారతదేశం ప్రపంచానికి మార్గదర్శి అనడం మత సమానత్వ భావనను ఉల్లంఘించడమే. ఆయన మనసులో వున్నది ఏ మతమో అందరికీ తెలుసు.2 ఏదిఏమైనా మొత్తం “సాహిత్యంలో రామాయణం ఒక గొప్ప భక్తి ప్రధానమైన రచని.*

20. సిడబ్యుఎంజి, వాల్యూమ్‌ 16, పే. 320: 1 డిసెంబర్‌ 1919 (వా.19, పే.151) వా. 30, పే.229 2 ఏప్రిల్‌ 1926 (దా. 35. పే 11)

21. హింద్‌ స్వరాజ్‌, పే. 41.

22. ది కలెక్టెడ్‌ వర్క్‌ ఆఫ్‌ మహాత్మా గాంధీ (సిడబ్యుఎంజి), వాల్యూమ్‌ 14, పే. 53: 8 నవంబర్‌ 1917 (వా. 16, పే. 116), కేవలం భారతదేశం మాత్రమే 'కర్మభూమి' మిగతా వన్నీ భోగభూములు” అనే భావన తన మనసులో బలంగా నాటుకుపోయిందని ఆయన పేర్కొన్నారు.

23. గాంధీ, “ఏన్‌ ఆటోబయోగ్రఫీ. ద స్టోరీ ఆఫ్‌ మై ఎక్స్‌పరిమెంట్స్‌ విత్‌ ట్రూత్‌” బోస్టన్‌ 1957, పే.32.

16 ఇందియాలో దాగిన వాొందూస్టాన్‌ ఇలాంటి హిందూ మత పునరుద్ధరణవాది సమష్టి జాతీయోద్యమంలో ముస్తింలను ఎలా భాగస్వాములను చేయగలరు? తను నమ్మే వాటిని పక్కనబెట్టి లౌకిక ప్రాతిపదికన పని చేయలేరు. అన్ని మతాల సారం ఒక్కటే అని ఎంత తరచుగా, ఎంత గట్టిగా “ద్చోధించినా ప్రయోజనం వుండదు, జగన్నాథ రథయాత్ర వంటి విగ్రహారాధనని తిరస్కరించే ఏహమ్మద్‌ ప్రవక్త అనుయాయులు ముందుకురారు అని వాస్తవికవాదిగా ఆయనకు ;చ్చితంగా తెలుసు. ఆయన ఊహించిన పరిష్కారం ఏమిటంటే ముస్తింలంతా ముస్లిం కెండా కిందనే బ్రిటిష్‌ రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడాలి అని. హిందువుల విశ్వాసాలపై కధారపడి తను నిర్మించే జాతీయోద్యమంలో అది అనివార్యమని భావించారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్యానికి ఓటమి ఎదురవడంతో టర్కీ అగ్రరాజ్యాల సయాదాక్షిణ్యాల మీద ఆధారపడాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. 1908 నాటి యంగ్‌టర్క్‌ విప్లవానికి ముందు ఆ సామ్రాజ్యపు ఆఖరు సుల్తాన్‌గా అబ్దుల్‌ హమీద్‌-2 సుప్రసిద్ధుడు. ఏనాటి నుంచో వంశ పారంపర్యంగా వుంటూ వస్తున్న ప్రపంచ ముస్లిం సమాజానికి మత పెద్ద అయిన ఖలీఫా హోదాను వదులుకుని తన అధికారాన్ని పరిమితం చేసుకోడానికి ఆయన సిద్ధపడ్డాడు. 1919లో మిత్ర రాజ్యాలు ఇస్తాన్‌బుల్‌లో ప్రవేశించాయి. అప్పటికే యంగటర్క్‌లు నిష్క్రమించారు. సాంకేతికంగా సుల్తాన్‌ను ఎవరూ తొలగించలేదు కానీ ఆయన నామమాత్రంగా మిగిలిపోయాడు. మరి ప్రపంచ ఇస్లాం మత పెద్దగా వున్న అతని ఖలీఫ్‌ హోదా మాటేమిటి? సిపాయిల తిరుగుబాటు అనంతరం బ్రిటిష్‌ పాలనలో ముస్లింల ప్రాభవం క్రమేణా క్షీణిస్తూ వచ్చింది. ఒకప్పుడు దేశాన్ని పరిపాలించిన ముస్లింలను బ్రిటన్‌ తన సైనికులుగా కూడా నమ్మలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వోద్యోగాల్లో కూడా వారికి చోటు లభించడం కష్టసాధ్యంగా మారింది. వ్యాపారంలో వాళ్లకు పెద్దగా అనుభవం లేదు. పర్షియన్‌ భాషకు అలవాటు పడిన వాళ్లు కాబట్టి ఇంగ్లిష్‌ విద్యను తక్షణమే నేర్చుకోలేకపోయారు. ఒక శతాబ్దం గడిచేసరికి 'ప్రభుత్వోద్యోగాలూ, పరిశ్రమలూ, వివిధ వృత్తులూ అన్నింటిలోనూ ముస్లింలు హిందువుల కంటే ఎంతో వెనుకబడిపోయారు. ఈ క్షీణదశను గుర్తించి ఆవేదన చెందిన ముస్లిం ప్రముఖులు తమ మతంలో విద్యావంతులను తయారుచేయడానికి నడుంబిగించారు. వారికి ఆగాఖాన్‌ నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన ముస్లింలకు కొన్ని ప్ర్యేక నియోజకవర్గాలను, సీట్లను కేటాయించి అధికసంఖ్యాకులైన హిందువుల ఉచ్చునుంచి బయటపడేలా చేయాలంటూ (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని కోరాడు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసి, ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్యం కుపష్పకూలడానికి ముందు 1914లోని పరిస్థితి ఇది. అరబ్‌ ప్రపంచానికి మాత్రం టర్మిష్‌ పాలన అంతరించడంతో విముక్తి లభించినట్టయింది. ఆ సామ్రాజ్య శిధిలాలను ్రిటిష్‌, (ఫ్రెంచ్‌ రాజ్యాలు పంచుకోవడానికి ముందు కొద్దికాలమైనా

పెరి ఆండర్‌సన్‌ మే అరబ్బులు తమ విమోచనను ఆస్వాదించారు. ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్యం గతంలో ఏవిధమైన అణచివేత చర్యలకు పాల్పడిందో భారత ఉపఖందడానికి తెలియదు. అందువల్ల భారతీయ ముస్లింలు ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్య పతనాన్ని ప్రపంచంలో ఒక మహోన్నత ఇస్లామిక్‌ అధికారాన్ని కూలదోయడంగా- ఆచరణాత్మకంగా కాకపోయినా భావోద్వేగపరమైన దృష్టితో చూశారు. అ సామ్రాజ్యాన్ని కూల్చివేసిన శత్రుపక్షంలో భారతదేశ పాలకులైన ్రిటిషవారు ముందు వరుసలో వున్నట్టు గుర్తించారు. ఖిలాఫత్‌ అధికారం ప్రమాదంలో పడిందన్న భయాందోళనలు భారతీయ ముస్లింలలో మొదలయ్యాయి.

హిందూ ముస్లింల మధ్య ఐక్యతను సాధించేందుకు ఈ పరిస్థితి గాంధీకి ఒక మంచి అవకాశాన్ని కల్పించింది. అందుకే ఆయన ప్రపంచ ముస్లింల అధిపతిని రక్షించే పోరాటంలో హిందువులను భాగస్వాములను చేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. జిన్నావంటి లౌకిక వాద ముస్లింలు ఆ సమస్య తమకు వర్తించదనీ, అదొక తిరోగమన చర్య అనీ, మతాధికారుల విజ్బంభణకు అది దోహదం చేస్తుందనీ అన్నా కూడా గాంధీ వెనక్కి తగ్గలేదు. ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్యానికి సంబంధించి అరబ్బులకు ఎంత చేదు అనుభవాలున్నాయో, ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్యం వల్ల ఆర్మేనియన్లు ఎన్ని కష్టాలు పడ్డారో కొందరు ఎంత వివరించబోయినా గాంధీ పట్టించుకోలేదు. అదొక మతపరమైన అంశం. బ్రిటిష్‌ వాళ్లు చేస్తున్న అన్యాయాన్ని ఎదుర్శొనేందుకు ముస్లింలతో హిందువులు చేతులు కలపాలి అన్నదే ఆయనకు ప్రధానంగా మారింది. సహచర హిందువులు అలాంటి సంక్షిష్ట పరాయి సమస్యకు సంఘీభావం తెలుపడం ముస్లింలకు అరుదైన విషయంగా అనిపించింది. 1919లో ఆల్‌ ఇండియా ఖిలాఫత్‌ కమిటీ ఏర్పాటయింది. అదే సంవత్సరం గాంధీ అఖిల భారత స్థాయిలో సత్యాగ్రహానికి పూనుకున్నారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలోని ఎవరినైనా ఏకపక్షంగా అరెస్టుచేసి జైల్లో బంధించే చట్టాలను కొనసాగించాలనే రౌలట్‌ చట్టానికి వ్యతిరేకంగా ఆ సత్యాగ్రహం ఉద్దేశించబడింది. గాంధీ పిలుపునకు అంతంత మాత్రంగానే ప్రతిస్పందన లభించింది. అమృత్‌సర్‌లో (జలియన్‌వాలా బాగ్‌లో) దయ్యర్‌ విచ్చలవిడిగా కాల్పులకు పాల్పడటం వంటి అణచివేత చర్యలు దేశవ్యాప్తంగా జరగడంతో కొద్దినెలల్లోనే ఆ ఉద్యమం చల్లారింది. అయితే, ఆతర్వాత జలియన్‌వాలాబాగ్‌ ఊచకోతపై వెలువడ్డ అధికారిక నివేదికలూ, పంజాబ్‌ పరిసరాల్లో సైనిక చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టడం వంటి చర్యల మూలంగా ఏడాదిలోపల దేశ వ్యాప్తంగా రాజకీయపరమైన ఆందోళనలు పెల్లుబికాయి. సరిగ్గా ఈ నేపధ్యంలోనే టర్కీ ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్యాన్ని తొలగిస్తూ సివర్స్‌ ఒప్పందం ముసాయిదా వెలువడింది. ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమం ఖిలాఫత్‌ను రక్షించాలని మాత్రమే కాకుండా మక్కా మదీనా సంరక్షణ బాధ్యతను, జజిరత్‌-గిల్‌-అరబ్‌ నియంత్రణ బాధ్యతను ఖిలాఫత్‌కు అప్పగించాలన్న డిమాండ్‌తో సాగింది. సివర్స్‌ ఒప్పందం టర్కీ రాజవంశాన్ని నిర్మూలించలేదు

18 ఇంటియాలో దాగిన పొందూస్తాన్‌ కానీ అరబ్‌ ప్రపంచంలో ఆట్టమాన్‌ సామ్రాజ్య పునాదుల్ని మాత్రం పూర్తిగా పెకిలించివేసింది. దానిని భారత ముస్లింలకు తగిలిన పెద్ద ఎదురుదెబ్బగా అభివర్ణించారు గాంధీ. * ఆతర్వాత ఆయన పంజాబ్‌ దురంతాన్నీ ఖిలాఫత్‌ సమస్యనూ జోడించి, ఖిలాఫత్‌ అత్యంత ప్రాధాన్యతాంశంగా ప్రకటిస్తూ 1920 ఆగస్ట్‌లో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పెద్ద ఎత్తున సహాయ నిరాకరణోద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. తనలోని నిర్వహణాదక్షతనీ, ముందుచూపునీ వెచ్చించి గాంధీ యావత్‌ భారతదేశానికి 'ఏడాదిలోపల స్వరాజ్యం సిద్ధంచబోతోంది' అన్న భరోసా కల్పించారు. ఆ సహాయ నిరాకరణోద్యమంలో నాలుగు అంచెల కార్యాచరణ పద్ధతులున్నాయి. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం దిగిరాకపోతే మొదటి చర్యగా (ప్రభుత్వం ఇచ్చిన బిరుదులనూ, గౌరవాలనూ వెనక్కి ఇచ్చివేయాలి. ఆ తర్వాత అందరూ ప్రభుత్వోద్యోగాలకు రాజీనామా చేయాలి. ఆ పిదప పోలీసు, సైనిక సేవలలోంచి భారతీయులంతా వైదొలగాలి. చివరగా పన్నుల చెల్లింపును నిరాకరించాలి. అయితే ఆచరణలో మాత్రం న్యాయస్థానాలను, పాఠశాలను, కౌన్సిల్‌ ఎన్నికలను, అన్నింటికి మించి విదేశీ వస్తువులను బహిష్మరించే కార్యక్రమానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యతను ఇవ్వడం జరిగింది. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం యావద్దేశాన్ని ఉర్రూతలూగించింది. అంతవరకూ అంటీ అంటనట్టున్న కొన్ని సామాజిక వర్షాలు, కొన్ని భౌగోళిక ప్రాంతాలు స్పందించి జాతీయోద్యమంలో భాగస్వాములయ్యాయి. దేశమంతటా ఎక్కడికక్కడ కార్యకర్తలతో బృందాలను ఏర్పాటు చేసుకుని స్వతంత్రంగా పికెటింగులూ, బందులూ, ఆందోళనలూ నిర్వహించారు. అప్పటికే మొదటి ప్రపంచ యుద్దం వల్ల ఆర్థికంగా కునారిల్లుతున్న వలస ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సమ్మెలు, సంఘటిత కార్యాచరణలూ ఉవ్వెత్తున లేచాయి. హిందువులనూ, ముస్తింలనూ ఒకేలా కార్యోన్ముఖుల్ని చేశారు. కలకత్తా, బొంబాయిల్లో రాజకీయ అలజడి, అశాంతి ఒకృసారిగా పెరిగిపోయాయి. సిపాయీల తిరుగుబాటు తర్వాత సహాయ నిరాకరణోద్యమం బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని అతలాకుతలం చేసింది. ప్రభుత్వ ఉనికికే సవాలుగా మారింది. అయితే ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల నుంచీ, పోలీసు సైనిక బలగాలనుంచీ భారతీయులు వైదొలిగిన సంఘటనలు పెద్దగా జరుగలేదు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కూడా అందుకు పట్టుబట్టకుందా ఆ పిలుపును కేవలం జనాన్ని ఉత్తేజపరచడానికి మాత్రమే ఉపయోగించింది. కాంగ్రెస్‌ చేతిలో వున్న ఆఖరు అస్త్రం పన్నుల చెల్లింపును నిలిపివేయడం. వ్యవసాయ (ప్రధానమైన భారతదేశంలో భూమి శిస్తు ఆదాయం మీదనే బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వ మనుగడ ఆధారపడి వుంది. ఆ ఆదాయమే లేకపోతే ప్రభుత్వ ఉనికే ప్రశ్నార్థకమవుతుంది. (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం దిగిరాకపోవడంతో 1922 ఫిబ్రవరిలో గాంధీ సహాయ నిరాకరణోద్యమంలోని ఆ ఆఖరు 24 సిడబ్యుఎంజి, వాల్యూమ్‌ 17, పే. 426: 18 మే 1920 (వా. 20, పే. 330)

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 19 అస్త్రాన్ని ప్రయోగించే సమయం ఆసన్నమైందనీ, గుజరాత్‌లోని బార్జోలీ జిల్లాలో పన్నుల నిరాకరణను ్రారంభిస్తున్నాననీ ప్రకటించారు.

మూడు రోజుల తర్వాత ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని చౌరీ చౌరా అనే చిన్న పట్టణంలో ఆహార ధాన్యాల ధరల పెరుగుదలకు వ్యతిరేకంగా ఆందోళన చేస్తున్న గుంపుపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. ఆ కాల్పుల్లో ముగ్గురు ఆందోళనకారులు అక్కడికక్కడే చనిపోయారు. కోపంతో రగిలిపోయిన ప్రజలు స్థానిక పోలీస్‌స్టేషన్‌పై దాడిచేసి తగులబెట్టారు. ఆ సంఘటనలో 22మంది పోలీసులు సజీవదహనమయ్యారు. ఆ అవాంఛనీయమైన వార్త వినగానే గాంధీ బాధపడుతూ దానికి ప్రాయశ్చితంగా ఐదురోజుల నిరాహార దీక్ష చేస్తున్నట్టు ప్రకటించారు. ఎవరితోనూ నామ మాత్రంగానైనా చర్చించకుండా దేశవ్యాప్తంగా ఉవ్వెత్తున సాగుతున్న సహాయనిరాకరశణోద్యమాన్ని మధ్యలోనే ఉపసంహరించారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మీద తిరుగులేని పట్టు వుండటం వల్లనే గాంధీ ఆ పనిచేయగలిగారు. అంతకు ఆరువారాల ముందే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మీద సర్వాధికారాలని, దాదాపు నిరంకుశ అధికారాన్ని ఆయనకు కట్టబెట్టారు. గాంధీ తీసుకున్న ఏ నిర్ణయమూ సహాయనిరాకరణోద్యమాన్ని మధ్యలో విరమించడ మంత తీవ్రమైనదికాదు. ఆ నిర్ణయాన్ని ఆయన ఎలా సమర్థించుకున్నారు? “ఏడాదిలోపల స్వరాజ్యాన్ని సాధించాలంటే అందరూ అహింసకు కట్టుబడి వుందాలింటూ ఆయన సదా ఉద్చోధించేవారు. భారత ప్రజలు తన ఆశయాలకు దీటుగా ఆధ్యాత్మికంగా ఎదగలేదన్న సంగతిని తను గుర్తించలేకపోయాననీ, పాపం చేశాననీ ఆయన చెప్పుకొచ్చారు.

ఈ వివరణను యథాతధంగా అంగీకరించడం ఆనవాయితీ. భారతదేశంలో తను ప్రారంభించిన జాతీయోద్యమం హింసాయుతంగా మారడంపట్ల గాంధీ అసహనంగా వున్న మాట వాస్తవమే. ఆవిధంగా ఉద్యమాన్ని వెనక్కి తీసుకోవడం బహుశా అదే చివరిది కావచ్చు. కానీ హింస పట్ల ఆయన వైఖరి మాత్రం సందిగ్ధంగా, అస్పష్టంగా వుంటూ వచ్చింది. నేతగా ఎదుగుతున్న తొలి రోజుల్లో ఆయన అందరికీ తెలిసిన రెండు సందర్భాల్లో హింసకు అనుకూలంగా కార్యాచరణకు దిగారు. మొదటి బోయెర్‌ యుద్ధమప్పుడు దక్షిణాధ్రికాలోని బ్రిటిష్‌ వలసవాద ప్రభుత్వానికి ఆయన గాయపడ్డవారిని ప్రెచర్లమీద తరలించే సేవలు అందించారు. ఆతర్వాత 1906లో జూలై తిరుగుబాటును అణిచివేసే సందర్భంలో కూడా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి సహాయం చేశారు. ఆయన సత్యాగ్రహ సిద్ధాంతం గురించి రాయక ముందు జరిగిన సంఘటనలవి. కానీ, ఆ తదనంతరం మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు 1914లో బ్రిటిష్‌ యుద్ధ సన్నాహాలకు అంబులెన్స్‌ సైన్యాన్ని సమకూర్చడంలో కూడా గాంధీ కీలక పాత్రను పోషించారు. భారతీయులు సైన్యంలో చేరడాన్ని ప్రోత్సహిస్తూ 1918లో బీహార్‌ వరకు పాదయాత్ర చేశారు. ఆ అంతర్‌ సామ్రాజ్యవాద నరమేధంలో పాల్గొనేవిధంగా గ్రామీణ యువతను ఉత్తేజపరిచారు. 'సత్యాగ్రహ

20 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ వ్యక్తీకరణకు మనలో అవసరమైనప్పుడు భౌతిక శక్తిని ప్రదర్శించే సామర్ధ్యం కూడా వుండాలి" అన్నారు. “ఎలా చంపాలో తెలిసినవాడే అహింసను పక్కాగా పాటించగలడు' అని చెప్పారు. “ఒకోసారి అహింసను ఆచరిస్తున్న సమయంలోనే చంపాల్సిన అవసరం రావచ్చు” అని కూడా అన్నారు గాంధీ. స్ర్రీలనుద్దేశించి మాట్లాడుతూ “ఒకవేళ యుద్ధంలో మీరు మీ భర్తలను కోల్పోతే వాళ్లు తమ విధి నిర్వహణలో చనిపోయారని మిమ్మల్ని మీరు ఓదార్పుకోవాలి. వచ్చే జన్మలో మీకు వాళ్ల తోడు మళ్లీ తప్పక లభిస్తుంది అని చెప్పారు. 'మీ కంరంలో ప్రాణం వున్నంతవరకూ (బిటిష్‌కో కలసి బేషరతుగా పోరాడండి” అని తన అభిమానులకు ఉద్బోధించారు. 1920లో సహాయ నిరాకరణోద్యమ వ్యూహ రచన సమయంలో గాంధీ తన మనసునేమైనా మార్చుకున్నారా? ఆ ఉద్యమంకోసం ప్రచారం చేస్తున్నప్పుడు. 'మన పోరాటంలో కొన్ని పొరపాట్లు జరగవచ్చు" అని ఆయనే అన్నారు. “ప్రజలు ఏవో తప్పులు చేశారని మహోధృతంగా సాగుతున్న ఉద్యమాన్ని మధ్యలో నిలిపివేయకూడదు. “అనుకోనివి ఏవో ఎదురయ్యాయని, ఏవో తప్పులు జరిగాయని ఏ సేనాధిపతీ యుద్దాన్ని మధ్యలో విరమించడు.” గతంలో ఒకసందర్భంలో పొరపాట్లు జరిగినప్పుడు వెనుకడుగువేయడం అనే అంశంపై మాట్లాడుతూ 'మొత్తం జాతి అంతా నిర్వీర్యమైపోయే ప్రమాదం కంటే నేను వెయ్యి రెట్లు హింసను ఆమోదిస్తాను అన్నారు. * కాబట్టి బార్జోలీ వద్ద గాంధీ వ్యక్తం చేసిన పశ్చాత్తాపం ఏవిధంగానూ సమంజసమైనది కాదు. ఆ సంఘటన జరిగిన ఇరవై సంవత్సరాల తరువాత మరొక సందర్భంలో ఆయనే తన అనుచరులతో 'బానిసత్వమనే విపత్తునుంచి బయటపడేందుకు మనం హింసకైనా తెగించాలి అన్నారు. “ఉదాహరణకు నా మాటపై సాగుతున్న అహింసా ఉద్యమంలో అనుకోకుండా హింస చెలరేగితే నేను దానిని కూడా అనుమతిస్తాను. ఎందుకంటే నన్ను నడిపేవాడు దేవుడు. ఏ పనైనా ఆ దేవుడు కోరుకున్నవిధంగానే జరుగుతుంది. దేవుడు నన్నాక సాధనంగా మార్చుకుని హింస ద్వారా ఈ ప్రపంచాన్ని సర్వనాశనం చేయాలని అనుకుంటే దానిని నేనెలా ఆపగలను?'అని కూడా అన్నారు గాంధీ. *” 1942లో ఒకసారి పత్రికావిలేఖరులతో మాట్లాడుతూ “భారతదేశ స్వాతంత్ర్యానికి మూల్యం రక్తపాతమేనేమో' అన్నారు. 1946లో బ్రిటిష్‌ వైసరాయ్‌తో “భారతదేశానికి రక్తం కావాల్సి వస్తే చెల్లించేందుకు సిద్ధమే” అని బల్లగుద్ది మరీ చెప్పారు. * 25. సిడబ్యుఎంజి, వా.14, పే.454,485, 489: 26 జూన్‌, 17,18 జులై, 1918 (వా.17, పే. 11131, 135) 26. సిడబ్యుఎంజి, వా.18, పే.92, 117: 28 జులై 4 ఆగస్ట్‌ 1920 (వా. 21, పే.93, 117). 27. సిడబ్యుఎంజి (కలెక్టెడ్‌ వర్క్‌ ఆఫ్‌ మహాత్మా గాంధీ) వాల్యూమ్‌.76, పేజి. 160, 384. 28 మే, 26 జులై 1942 (వా. 82, పే. 338 వా.83, పే, 139) 28. వేవెల్‌: “ది వైస్‌రాయ్స్‌ జర్నల్‌ (ఎడిటెడ్‌ మూన్‌), ఆక్స్‌ఫర్ల్‌ 1973, పే 341.

పె8 ఆఅందడర్‌నన్‌ లై ఇదీ ఆయన వ్యవహారశైలి. అయితే దీనిని బట్టి గాంధీది ఆత్మవంచనగా పరిగణించడం పొరపాటు. ఆదినుంచీ ఆయన నడవడికను గమనిస్తే అహింస పట్ల ఆయనకున్న నిబద్ధత శంకించడానికి వీల్లేనిది. రాజకీయ నాయకుడిగా తనను తాను ఒక పవిత్రమైన లక్ష్యానికి ప్రతీకగా పేర్శొనడంవల్ల ఆయన ఏ తర్మానికీ, ఏ విమర్శలకూ అందకుండా తప్పించుకోగలిగారు. సత్యం పక్షపాతంతో కూడినది కాదు. వాస్తవికతను బట్టి లేదా ఇతరత్రా కూడా అదొక సాధారణ అంగీకారం. గాంధీ మాత్రం సత్యాన్ని సదా తనకు ఎలా అనుకూలమనిపిస్తుందో అలా చూశారు. “నా దృష్టి కోణంలో నేను ఎప్పుడూ నిజాయితీపరుణ్ను' అని రాసుకున్నారు. తన జీవిత చరిత్రకు గాంధీ 'ది స్టోరీ ఆఫ్‌ మై ఎక్స్‌పరిమెంట్స్‌ విత్‌ ట్రూత్‌' (సత్యంతో నా ప్రయోగాలు) అనే ఉప శీర్షికను పెట్టుకున్నారు. సత్యం అనేది ఏదో వస్తువైనట్టు, ప్రయోగశాలలో దానిని మార్చవచ్చన్నట్టు లేదా అదొక ఆధ్యాత్మిక ఆటవస్తువన్నట్టు పరిగణించారాయన. 'సత్యమే నా దేవుడు, ఆ దేవుడి పిలుపు కోసం నేను ఎప్పటికప్పుడు సంసిద్ధంగా వుంటాను” అన్నారు. దాంతో ఆయనకు తన మాట మీద తను నిలబడాల్సిన అవసరం లేకుండాపోయింది. 'నా లక్ష్యం గతంలో నేను అన్న మాటలకు కట్టుబడివుండటం కాదు, ఏ సమయంలో ఏది సత్యమని అనిపిస్తే దాని ప్రకారం నడవడం” అన్నారు. ఇది యదార్ధం. “నన్ను మహాత్ముడు అంటున్నారు కాబట్టి ఎమర్సన్‌ చెప్పిన “మూర్ధంగా కట్టుబడివుండటమనేది తెలివితక్కువవాళ్ల పాలిటి భూతం” అన్న సూక్తిని పాటిస్తాను" అన్నారు.” దీనర్ధం అంతకు ముందు ఏంచెప్పానన్నదానితో నిమిత్తం లేకుండా, తను ఎప్పుడు ఏది మంచి అనుకుంటే అది చేసే అధికారాన్ని పొందడమే. ఈవిధమైన ఆలోచనలు ఆయన నడిపించిన జాతీయోద్యమ రాజకీయ సంస్కృతిని

కలుషితం చేశాయి. గాంధీ తనకు ఎవరు ఉత్తరం రాసినా ఎంతో ఓపిగ్గా, మర్యాదగా, ఒకింత హాస్యాన్ని జోడించి మరీ సమాధాన మిచ్చేవారని ఆయన అభిమానులు అంటారు. ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు రాయడంలో ఆయన ఆదర్శప్రాయుడు. కానీ వాస్తవిక మేధోపర ఆలోచనలు పంచుకునే అలవాటు మాత్రం ఆయనకు లేదు. గాంధీ (బ్రిటిష్‌ న్యాయవాద శిక్షణను పొందారు. అందుకే ఒక జ్ఞానిలా కాకుండా ఒక న్యాయవాదిలా ఆయన తన వాదనను సమయానుకూలంగా మార్చేసేవారు. గాంధీకున్న మత విశ్వాసమే ఆ మార్పునకు మూలమరల్య్యోది. ఆ మత విశ్వాసం శిలా సదృశమైనది. సందేహానికీ, వ్యతిరేకతకూ ఆస్మారమే లేదు. ఆయన చెప్పే ప్రతిమాటకీ ఆ విశ్వాసమే భరోసా నిచ్చేది. ఎంత పరస్పర విరుద్ధ అంశమైనా సరే మొత్తం ఒక సత్యంగా రూపాంతరం చెందేది. ఆయన మాట దైవ వాక్కుగా 29. సిడబ్యుఎంజి, వా, 55, పే. 61: 29 ఏప్రిల్‌ 1933 (వా. 61, పే.24) సిడబ్యుఎంజి, వా.42, పే.469: 13 ఫిబ్రవరి 1930 (వా 48, పే.314). 'నా ఉద్దేశంలో ప్రకృతిలో భిన్నత్వంలో ఏకత్వం వున్నట్టుగానే నాకు సంబంధించిన విరుద్ధత్వాలలో ఒక అవిరుద్ధత్వం వున్నట్టు కనిపిస్తోంది'.

22 ఇండియాలో దాగిన హాందూస్టాక్‌ ప్రచారమయ్యేది. కొంతకాలం తరువాత ఆయన ఏ మాటనైనా మార్చినా లేక దాని తీవ్రతను తగ్గించినా, వెనక్కి తీసుకున్నా అది ఆయన అధ్యాత్మిక ప్రగతి కోసం రాజకీయ చతురతతో చేసిన మార్చుగా అనుచరులు భావించేవారు. గతంలో తను చెప్పిన లేదా రాసిన వాటితో తనకు సంబంధంలేదని ఆయన ఎప్పుడూ అనేవారుకాదు. అలాగే బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాద యుద్దాల పట్ల సానుకూలతను వ్యక్తం శలేసినందుకు ఏమాత్రం వశ్చాత్తాపపదేవారు కాదు. ఆ యుద్ధాలను పృతిరేకించే వాళ్లు తనను విమర్శించినా లెక్కచేసేవారుకాదు. బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదానికి ఉన్నతమైన ఉద్దేశాలున్నాయన్న గట్టి నమ్మకంతో వ్యవహరించేవారు. బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదం ఆ నమ్మకాన్ని నిలబెట్టుకోకపోతే అది తన తప్పు కాదని ఆయన ఉద్దేశం. గాంధీ రైల్వేలనూ, దాక్టర్లనూ వినియోగించుకుంటున్నారనీ, పాఠశాలలను వాస్తవంగా వద్దనడంలేదనీ విమర్శించే వారికి పొంద్‌ స్వరాజ్‌లోని ఆయన ఇదివరకటి రాతలు ఇబ్బంది కలిగిస్తాయి. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం పట్ల తనకున్న అభిప్రాయాలకు ఆయన చివరివరకూ కట్టుబడి వున్నారు. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వ విధానాన్ని సమర్ధిస్తానని ఆయన 1945లో కూడా హింద్‌ స్వరాజ్‌లో రాశారు. “నేను గతంలో చెప్పిన మాటల్లోని ఒప్పుని రుజువు చేసుకోవాల్సిన అవసరం నాకు లేదు. ఇప్పుడు నేను ఏం చెబుతున్నానన్నది మాత్రమే ముఖ్యం” అన్నారు. * భారతదేశంలో ఆయన నేతృత్వం నహిస్తున్నంతకాలమంతా రెండు రకాలుగా అంటే ఇటు నిలకడ అనేది లేకుండా వ్యవహరించడం, అటు 'ఒక సత్యం నుంచి మరో సత్యం' వైపు మారడం అనే పద్ధతిలో ముందుకు సాగారు. ఇదే ఆయన తాజా విధానమనీ, నిర్వంద్వంగా రూపుదిద్దుకున్నదనీ (ప్రపంచం గ్రహించాలి. 'యాఖై ఏళ్ల కిందట రాసిన నా రచనలను ఇప్పటి నా రచనలతో పోల్చి చూసు కున్నప్పుడు నాకు వాటి మధ్య ఎలాంటి తేడా కనిపించలేదు" అన్నారు గాంధి.3!

1992 నాటి కీలక సమయంలో తను ప్రారంభించిన సహాయనిరాకరణోద్యమాన్ని ఏదో ఒక ప్రాంతంలో కొందరు హింసకు పాల్పడ్డారని బాధపడి విరమించారు. కానీ అలాంటి నిర్ణయానికి రావడానికి ఆ కారణం సరిపోదు. ఎందుకంటే 1942లో క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమమప్పుడు) ఆయన ఇందుకు పూర్తి భిన్నమైన నిర్ణయం తీసుకున్నారు. అప్పుడాయన ఉద్యమసమయంలో హింసాత్మక సంఘటనలు జరుగవచ్చని ముందుగానే ప్రకటించారు. హరాళ్తుగా వచ్చిన ఈ మార్చునకు కారణాలు ఆయన మతపరమైన విశ్వాసాల్లో కంటే రాజకీయపరమైన దృక్సథంలోనే వక్కువగా వున్నాయి. ఆ రెండింటి మధ్య పరస్పర సందింధం వుండేది. సహాయ నిరాకరణోద్యమం లక్ష్యం “ఏడాదిలోపల స్వరాజ్‌ను సాధించడం. అంటే ఏమిటి? బార్గోలీలో నిర్ణయం తీసుకోడానికి ఒక నెల ముందు, జసవరి నెలలో స్వరాజ్‌ ఉద్దేశం ఏది కాదో "ఆయనే చెప్పారు: “భారతదేశం బలంగా రా న న న న ప. వ సహా, ఎ బంచ్‌ అఫ్‌ ఓల్డ్‌ లెటర్స్‌ లండన్‌ 1956. పే. 60౯

డబ్యుఎంజి, వా.70, పే. 208. 380 సెప్టెంబర్‌ 1939 (వా. 76, పే. 356).

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 23 వున్నప్పుడు గ్రేట్‌ బ్రిటన్‌ తన వైఖరిని మార్చుకుంటుంది. స్వాతంత్ర్యం కోసం మనం ఒత్తిడి చేయడం మతపరంగా ధర్మం కాదు. అది ప్రతీకారంతో, కోపంతో తీసుకునే చర్య అవుతుంది.” కామన్‌వెల్త్‌లో సమాన భాగస్వామిగా బ్రిటన్‌తో సంబంధాలు కొనసాగిస్తూనే దక్షిణాక్రికా వంటి హోదాను భారతదేశం కోరుకుంది. ఆరేళ్ల తర్వాత గాంధీ స్వాతంత్ర్యం కోసం డిమాండ్‌ చేయడాన్ని మళ్లీ వ్యతిరేకించారు, కానీ స్వరాజ్‌ని మాత్రం కాదు. ఇది జనానికి అర్ధం కాని విషయం. “మనం స్వరాజ్‌ అన్న పదానికి బదులు సందేహాస్పదమైన విదేశీ పదాన్ని (ఇండిపెండెన్స్‌) వాడటం ధర్మోల్లంఘన మవుతుంది” అన్నారు గాంధీ. స్వాతంత్ర్యం - స్వరాజ్‌ అన్న ఆ రెండు పదాల మధ్య ఉన్న తేడా కేవలం పదజాలానికి సంబంధించింది మాత్రమే కాదంటూ "నేను ఆశిస్తున్నది స్వాతంత్ర్యం కంటే కూడా మహోన్నతమైనది” అన్నారు. కాంగ్రైస్‌ పార్టీలోని యువతరం నుంచి వచ్చే ఒత్తిళ్లను ఎదుర్శానేందుకు ఆయన జాతీయ బెన్నత్యం అనే చిత్రమైన భావనను ముందుకు తెచ్చారు: కామన్‌వెల్త్‌ ప్రపంచంలో భారత దేశం మిగతా దేశాలతో పాటు సమ్రానమైనదిగా కాక జనాభా రీత్యా, భౌగోళికంగా, ప్రాచీన సంస్కృతి పరంగా మిగతాదేశాల కంటే ఉన్నతమైన భాగస్వామి అవుతుంది అన్నారు.*

ఏ పరిస్థితులకు భయపడి సహాయనిరాకరణోద్యమ్యాన్ని మధ్యలోనే విరమించాల్సి వచ్చిందో ఆ భయమే గాంధీని స్వాతంత్ర్యం కోసం పిలుపునివ్వడానికి వెనుకాడేట్టు చేసింది. సామాజిక తిరుగుబాటు తలెత్తే ప్రమాదం వుంది కాబట్టి భారతదేశం నుంచి బ్రిటిషవాళ్లని వెళ్లగొట్టడమనేది ఆయనకు ఇష్టంలేదు. గాంధీ దృష్టిలో బ్రిటిష్‌ పాలన కంటే విప్లవమే ఎక్కువ ప్రమాదకరం. ఆయనలోని ఈ వ్యతిరేకత వెనక మతపరమైన నమ్మకాల ప్రభావమూ, సామాజిక లెక్కలూ వున్నాయి. ఒకపక్క హిందూమతం తనను అనుసరించేవాళ్లందరినీ ఒక్కతాటిమీదకు తెచ్చింది, వారిని ఒకే సమాజంగా కలిపివుంచింది. ఆ సమాజంలో అందరికీ వారివారి స్థానాలు కేటాయించబడి వున్నాయి. ఒక వర్గాన్ని ఇంకో వర్గానికి వ్యతిరేకంగా ఉసిగొల్ప్బదమనేది దేవుడు నిర్దేశించిన నియమానికి విరుద్ధం. సహాయ నిరాకరణోద్యమం విసృృతమైనదే కానీ సమగ్రమైనది కాదు. ఆయన చెప్పుచేతల్లో నడిచే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ విభిన్న వర్ణాలతో కూడిన సంకీర్ణ వ్యవస్థ. అందులో పారిశ్రామికవేత్తలూ, వ్యాపారస్థులూ, వృత్తినిపుణులూ, సంపన్న రైతులూ వున్నారు. కానీ పట్టణ ప్రాంత కార్మికులు, గ్రామీణ ప్రాంత పేదలు మాత్రం దానిలో లేరు. నిజానికి జనాభాలో వీళ్లే అధికసంఖ్యాకులు. వీళ్లని తమ యజమానుల మీదా, భూస్వాముల మీదా తిరుగబడేలా (ప్రేరేపించడం అంటే దేవుడు సృష్టించిన వ్యవస్థను విచ్చిన్నం చేయడమే. ఈ వర్ణాలను వైతన్యపరచడం అంటే దేశంలో నిప్పును రాజేయడమే. వర్గ భేదాలకు తావు ఇవ్వకూడదు. 32 సిదబ్యుఎంజి, వా. 22, పే. 140. 5 జనవరి 1922 (వా. 25, పే.389)

33. సిడబ్యుఎంజి, వా. 35, పే. 456-457: 12 జనవరి 1928 (వా.4]1, పే 105-106).

బత ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ఈ ఉద్దేశంతోనే గాంధీ సహాయనిరాకరణోద్యమ సమయంలో (శ్రామిక అశాంతి చోటుచేసుకున్నప్పుడు “ఇలాంటి అరాచక, విచ్చిన్నకర శక్తులను మనం అదుపులో పెట్టాలి” అన్నారు. “భారతదేశంలో ఎలాంటి రాజకీయ సమ్మెలూ వుండకూడదని మనం కోరుకుంటున్నాం' అన్నారు. గ్రామీణ ప్రాంతల్లో భూస్వాములకూ కౌలుదార్లకూ మధ్య ఘర్షణలకు వీలుకల్పించే అన్ని రకాల ప్రయత్నాలకూ ఆయన అద్దుపడ్డారు. “దేశ సమైక్యతను కాపాడేందుకు మీరు పోరాటంలో పాల్గొనడం కంటే కష్టాలను భరిస్తుండటమే మంచిది” అని కౌలుదార్లకు సలహా ఇచ్చారు. “ఆస్తి అనేది ఒక నిధి, దానిని గౌరవించడం మన విధి. అవసరమైతే ఆస్తికి అన్ని విధాలా రక్షణ కల్పించాలి. బ్రిటిష్‌ పాలనలో ఆస్తికి సంపూర్ణ భద్రత లభిస్తోంది. (బ్రిటిష్‌ చట్టాలూ, దానిని అమలుచేసే పోలీసులూ ఆస్తికి రక్షణ కల్పిస్తున్నారు. చౌరీ చౌరాలో ఒక గుంపు ఆర్ధిక లక్ష్యాలతో ఆందోళనకు దిగింది. ఆ గుంపు పోలీసులనూ, బ్రిటిష్‌ చట్టాలనూ బేఖాతరు చేసింది. భారతదేశంలో (ప్రజల్లో భావోద్వేగాలు పెల్లుబికితే ఏం జరుగుతుందో అనేందుకు అదొక భయంకరమైన హెచ్చరిక ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనైనా అట్లాంటి ప్రయత్నాలను అద్దుకోవాలి. భూమి శిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించేందుకు గాంధీ ఎంచుకున్న బార్జోలీ ఆయన స్వరాష్ట్రమైన గుజరాత్‌లోని ప్రాంతం. అక్కడ మొదటినుంచీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పటిష్టంగా వుంది. అంతేకాకుండా అక్కడ రైతులు తమ భూమి శిస్తులను నేరుగా ప్రభుత్వానికే చెల్లించే విధానం అమలులో వుంది. కానీ దేశంలో చాలా ప్రాంతాల్లోని జమీందారీ వ్యవస్థల్లో భూస్వాములే రైతుల నుంచి శిస్తులు వసూలు చేసి అందులో కొంత భాగాన్ని ప్రభుత్వానికి చెల్లిస్తున్నారు. అట్లాంటి జమీందారీ (ప్రాంతాల్లో భూమి శిస్తును చెల్లించవద్దని పిలుపునివ్వడమనేది రైతులను భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా (ప్రేరేపించడమే అవుతుంది. ఎన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకున్నా ఆర్ధిక మూలాలను దెబ్బతీసే ఈ పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం వల్ల బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వ ఉనికికి ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది. బలప్రయోగంతో కూడిన (ప్రభుత్వ విధి నిర్వహణను దెబ్బకొట్టినట్టవుతుంది. దేశ వ్యాప్తంగా పన్నుల నిరాకరణను కొనసాగిస్తే “ఏడాదిలో స్వరాజ్‌ సిద్ధించడమేమో కానీ మొత్తం వ్యవస్టే ఛిన్నాఖిన్నమవుతుంది. * చౌరీ

34. సిడబ్యుఎంజి, వా. 20, పే.228: 15 జూన్‌ 1921 (వా. 23, పే. 285).

35. సిడబ్యుఎంజి, వా. 19, పే. 352: 18 ఫిబ్రవరి 1921 (వా. 22, పే. 387).

36 “దేశాన్ని అదుపుచేసేందుకు ైటిష్‌ సైన్యం గానీ, పోలీసు గానీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అండగా లేకుందా భారతదేశం రాత్రికి రాత్రే “విముక్తి అయ్యే అవకాశం వుండటంపట్ల గాంధీ వణికిపోయారు" అని రాశాడు స్టాన్లీ వాల్‌పర్ట్‌ తన నోట్స్‌లో. ఆయన అంతకంటే దూరదృష్టితో ఆలోచిస్తుండి వుండవచ్చు. 'యావద్భారత రైతాంగం ఒక సంవత్సరం పాటు భూమి శిస్తు చెల్లించవద్దంటూ పిలుపు నివ్వాలని గాంధీ వీరాభిమానులు అనేకమంది ఆయనను కోరారు. బిటిష్‌ పాలనను అస్థిర పరిచేందుకు అదే సత్వర మార్గమని చెప్పారు. కానీ అలాంటి విప్లవాత్మక చర్యలకు ప్రాచుర్యం కల్పిస్తే ఆ తర్వాత వచ్చే జాతీయ ప్రభుత్వాలకు ప్రమాదాలను కొని తెస్తుందని గాంధీ గుర్తించారు.” ఎ న్యూ హిస్టరీ ఆఫ్‌ ఇండియా, న్యూ యార్క్‌ 2000, పే. 307, 296.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 25 చౌరాలో అల్లర్లు చెలరేగినప్పుడు ఇవీ గాంధీకి కనిపించిన భవిష్యత్‌ భయానక దృశ్యాలు. అందుకే ఆయన వెనక్కి తగ్గారు. సహాయనిరాకరణోద్యమాన్ని మధ్యలోనే విరమింపజేశారు. తను కోరుకున్నట్టు బ్రిటిష్‌ రాజ్యం భారత భూభాగంలో కొనసాగాలంటే దానికి రావలసిన ఆదాయం వస్తూనే వుండాలి. భారతదేశంలో ఈ నాటకం ఇట్లా నడుస్తున్న కాలంలోనే అక్కడ ఐర్లాండ్‌లో సమాంతర పోరాటం పెద్ద ఎత్తున జరుగుతూవుంది. 1920 వేసవిలో ఇటు భారతదేశంలో సహాయ నిరాకరణోద్యమమూ, అటు ఐర్లాండ్‌లో స్వాతంత్రోద్యమమూ ఊపందుకున్నాయి. అయితే 1922 ఫిబ్రవరిలో గాంధీ సహాయనిరాకరణోద్యమాన్ని మధ్యలోనే విరమించారు. అక్కడ ఐర్లాండ్‌లో వాళ్లు (బ్రిటిష్‌ బలగాలను తమ దేశం నుంచి పారద్రోలారు. అప్పటికి రెండు నెలల కిందటే ఐరిష్‌ను స్వతంత్ర రాజ్యంగా అంగీకరిస్తూ ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగాయి. మే నెలకల్లా 26 కౌంటీలు (జిల్లాలు) స్వాతంత్ర్యం పొందాయి. పందొమ్మిదో శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండీ జనాభా నిష్పత్తితో చూస్తే భారతదేశంలో కంటే ఐర్లాండ్‌లోనే (బ్రిటన్‌ ఎక్కువ సైనిక బలగాలను మోహరించింది. అక్కడ స్థానికంగా నియమించబడ్డ సైనికుల సంఖ్య చాలా తక్కువగా వుండేది. ఇంగ్లండ్‌ నుంచి వంద కిలోమీటర్లకంటే తక్కువ దూరం వున్న ఐర్లండ్‌ ద్వీపం జనాభా కేవలం శ4శ్‌ లక్షలు మాత్రమే. అక్కడ బ్రిటన్‌ 25,000 మంది సైనికులనూ, 10,000 మంది పోలీసు కానిస్టేబుళ్లనూ నియమించింది. అంటే అక్కడి జనాభాకూ సైన్యానికీ మధ్యనున్న నిష్పత్తి 1:180. కాగా భారతదేశం ఇంగ్లండ్‌కు 4000 మైళ్ల దూరంలో వుంది. ఆనాటి భారతదేశ జనాభా 80 కోట్లు. భారతదేశంలో (బ్రిటిష్‌ సైనిక బలగం సంఖ్య దాదాపు నాలుగు లక్షలే. అంటే జనాభా సైనిక నిష్పత్తి ప్రకారం 1:750. ఐనప్పటికీ ఐర్లండ్‌ మూడేళ్ల వ్యవధిలో మూడు వేలకు మించిలేని గెరిళ్లా దళాలతో అక్కడి బ్రిటిష్‌ వలసవాద పోలీసులను మట్టిగరిపించింది. 40 వేలకు చేరుకున్న వలసవాద సైన్యాన్ని తరిమికొట్టింది. ఐర్లండ్‌ కంటే ఎంతో సానుకూలమైన పోరాట శక్తులను కలిగివున్న భారతదేశంలో కనీసం పటిష్టంగా ప్రచారోద్యమాన్ని నిర్వహించినా స్వాతంత్ర్య సమస్య ఇంత ఊగిసలాడుతూ వుండేదికాదు. బార్జోలీ తతంగంతో భారత స్వాతంత్ర్యం పావు శతాబ్ద కాలం వాయిదా పడింది. ఐర్లండ్‌లో జాతీయ విముక్తి పోరాటానికి వెచ్చించిన మూల్యం తక్కువేమీ కాదు. అది ఒక దేశం రెండుగా చీలడం. ఒక అంతర్యుద్ధం. స్వాతంత్యంకోసం భారతదేశం చెల్లించబోయే మూల్యంతో పోలిస్తే ఐర్లండ్‌ తన స్వాతంత్ర్యంకోసం చెల్లించిన మూల్యం చాలా తక్కువ, సహాయనిరాకరణోద్యమాన్ని మధ్యలోనే ఉపసంహరించి భారతదేశం మొదటి వాయిదా మూల్యాన్ని చెల్లించింది. మొదట్లో గాంధీ ముస్లింలను భాగస్వాములను చేసుకుని (ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమంలో) జాతీయోద్యమాన్ని ముందుకు నడిపించినప్పటికీ ఆతరువాత వారిని

26 ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ వదిలివేశారు. ఆనాటి నుంచీ అత్యధికశాతం ముస్లింలు ఆయనను ఎప్పుడూ నమ్మలేదు. గాంధీ కంటే ఎంతో ముందు నుంచే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సభ్యుడిగా వున్న 1916లో లక్నోలో కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ రెండు పార్టీలకీ మధ్య సంధికుదిర్చిన మహమ్మదలీ జిన్నా (అప్పుడాయన రెండు షార్టీలకూ అధ్యక్షుడిగా వున్నారు) కూడా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ వ్యూహాలవల్ల, గాంధీ కాంగ్రెస్‌ షార్టీ పగ్గాలను చేపట్టినతర్వాత పార్టీ కార్యక్రమాల్లో మతాన్ని చొప్పించడం వల్ల అసహనంతో కాంగ్రెస్‌కు దూరమయ్యారు. ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమ ప్రచార సమయంలో మతపరమైన వాచాలత్వాన్ని చూసి ఆయన ఏవగించుకున్నారు. ఖిలాపత్‌ ఉద్యమ తదనంతరం బ్రిటిష్‌ ఎన్నికల వ్యవస్థ పరిధిలో రాజ్యాంగపరంగా ముస్లింలీగ్‌ ఎదిగేందుకు కాంగ్రెస్‌ పార్టీతో రెండవసారి పొత్తు కుదుర్చుకోవాలని జిన్నా అనుకున్నారు. 1920 నుంచి ఆరు శాతం మేర వయోజన పురుషులకు ఓటు హక్కును, కేంద్ర రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల్లో స్థానిక ఉన్నతవర్థాల వారికి తగిన ప్రాతినిధ్యాన్ని కల్చించడం జరిగింది. విడి నియోజక వర్ణాలకు బదులుగా కేంద్ర చట్ట సభలో మూడింట ఒక వంతు స్థానాలను ముస్లింలకు రిజర్వు చేసేలా 1927లో జిన్నా ఒక ప్రతిపాదన ముందుకుతెచ్చారు. దానిపై కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తరపున ప్రతిపాదనను సిద్ధం చేసే బాధ్యతను నెహ్రూకు అప్పగించడం జరిగింది. మొదట జిన్నా ప్రతిపాదనను నెహ్రూ ఆమోదించారు. కానీ ఆ తరువాత కోటాను నాలుగింట ఒక వంతు న్థానాలకు తగ్గిస్తూ ఆయన నివేదిక తయారుచేశారు. దానితో పాటు ముస్లింల జనాభా అధికంగా, ఓటు హక్కున్నవారి సంఖ్య తక్కువగా వున్న పంజాబ్‌, బెంగాల్‌ ప్రాంతాల్లో రిజర్వేషన్లను తిరస్కరించారు. ఇతర చోట్ల మాత్రం రిజర్వేషన్లు వుంటాయన్నారు. “అక్కడక్కడా కొన్ని ముక్కల్ని విసిరేసి సమస్యను పరిష్కరించవచ్చు" అన్నారు నెహ్రూ.3” ఆ తర్వాత కలకత్తాలో జరిగిన అభిలపక్ష సమావేశంలో జిన్నా సవరణలను ్రతిపాదించినప్పుడు ఆయనను గేలిచేశారు. దానితో కాంగ్రెస్‌ ముస్లింలీగ్‌ల మధ్య ఐక్యతకు అవకాశాలు సన్నగిల్లాయి. 1928 నాటికి గాంధీ పుంజుకుని మళ్లీ అగ్రస్థానంలోకి వచ్చారు. కాంగ్రెస్‌ సభ్యత్వం కూడా విపరీతంగా పెరిగిపోయింది. సభ్యత్వ నమోదు కార్యక్రమం చేపట్టడంతో 1929 కల్లా కాంగ్రెస్‌ సభ్యుల సంఖ్య 80,000 నుంచి 450,000 లకు చేరుకుంది. ఇంత విసృృతమైన జాతీయోద్యమ ప్రభావాన్ని ఎదుర్కొనేందుకు అప్పటి వైస్‌రాయ్‌, కాబోయే లార్డ్‌ హాలిఫాక్ట్స్‌ గాంధీ కోరిన స్వరాజ్‌ని ఇచ్చేందుకు ఒప్పుకున్నారు. గాంధీ కోరిన 'స్వరాజ్‌ అంటే ్రిట్రిష్ష్‌ సామ్రాజ్య పరిధిలో ఒక డొమినియన్‌ హోదా పొందడం అనే అర్ధం అప్పటికే స్థిరపడింది. అయితే హాలిఫాక్స్‌ ఇచ్చిన హామీ అమలుకాకపోవడం, చర్చలు విఫలమవడం మూలంగా గాందీ శాసనోల్లంఘనం అనే రెండో అతి పెద్ద జాతీయోద్యమానికి న ననన ననన 87. ముషీరుల్‌ హసన్‌, 'నేషనలిజమ్‌ అండ్‌ కమ్యూనలిజమ్‌, ఢిల్లీ 1991, పే. 279.

పెర ఆందర్‌సన్‌ 2 శ్రీకారం చుట్టారు. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఆసమయంలోనే ఉప్పు మీద పన్నును పెంచింది. దానిని వ్యతిరేకిస్తూ ప్రజల్ని సముద్ర తీరానికి తీసుకెళ్లడమనేది ఆ ఉద్యమంలో (ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో) తొలి ఆకర్షణీయమైన అంశం. అప్పుడు ప్రజా ప్రతిస్పందన భౌగోళికంగా బ్రహ్మాండంగానే వుంది కానీ మతపరంగా చూస్తే మాత్రం అది కుంచించుకు పోయిందనే చెప్పాలి. ఎందుకంటే ముస్లింలెవరూ ఆ ఉద్యమంలో పాల్గొనేందుకు ముందుకు రాలేదు. ప్రభుత్వ అణచివేత చర్యలు చాలా ఎక్కువయ్యాయి. మొత్తం కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అగ్రనాయకత్వంతో సహా 60,000 మంది ఉద్యమకారులను బిటిష్‌ ప్రభుత్వం నిర్బంధించింది. సహాయనిరాకరణోద్యమ సమయంలో జరిగిన అరెస్టులకు ఇది రెట్టింపు సంఖ్య. అయితే ఎంతైనా ఉప్పు అనేది భూమికి సాటి రాదు. ఉప్పు సత్యాగ్రహం వల్ల ప్రభుత్వానికి వచ్చే ముష్పు ఏమీ వుండదు. ఉప్పు సత్యాగ్రహ సమయంలో పన్ను వసూళ్లన్నీ యథావిధిగా కొనసాగుతూనే వచ్చాయి. ఉద్యమం వల్ల ప్రభుత్వానికి కలిగిన ఆదాయ నష్టం చాలా తక్కువ. కాకపోతే ఉద్యమ ప్రభావం మరోసారి పెద్దఎత్తున విదేశీ వస్తు బహిష్కరణ మీద పడింది. దేశంలో అశాంతి విపకీతంగా పెరిగింది. గాంధీని విడుదల చేసేందుకు వైస్‌రాయ ఒక ప్రతిపాదన చేశాడు. గాంధి ఉద్యమాన్ని నిలిపివేసి "లండన్‌లో రాజ్యాంగ సంస్కరణలపై జరగనున్న రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశంలో పొల్గొనాలని కోరాడు. భారతదేశంలోని ప్రత్యక్ష, పరోక్ష పాలనా ప్రాంతాల ప్రతినిధులు దానికి హాజరవుతారు. నిజానికి ఆ సమావేశాన్ని కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గతంలో బహిష్కరించింది.

గాంధీకి బహుళ పక్ష సంప్రదింపుల్లో పాల్గొన్న అనుభవం లేదు. రౌండ్‌ టేబుల్‌ సదస్సులో ముస్లింలు, శిక్కులు ప్రతిపాదించిన ప్రత్యేక నియోజక వర్గాల డిమాండ్‌తో ఆయనకు అడ్డంకులు ఎదురయ్యాయి. తన వర్గం వారికోసం బి.ఆర్‌. అంబేడ్కర్‌ కూడా అదే రకమైన డిమాండ్‌ చేయడం గాంధీని మరింత అసహనానికి గురిచేసింది. మొత్తం మీద రౌండ్‌ టేబుల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ నుంచి గాంధీ ఉట్టిచేతులతో భారతదేశం తిరిగి వచ్చారు. రాగానే ఆయన శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని తిరిగి ప్రారంభించారు. అప్పటికే కరుకుగా వున్న బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఆయనను వెంటనే నిర్బంధంలోకి తీసుకుంది. దేశవ్యాప్తంగా గతంలో కంటే పెద్దఎత్తున అరెస్టులు జరిగాయి. 1982 నాటికి ఆ ఉద్యమం కూడా విఫలమయింది. దాని గురించి చెప్పుకోదానికి ఏమీ మిగలలేదు. అదే సంవత్సరం అంటరానివాళ్లకు ప్రత్యేక నియోజకవర్థాలను మంజూరు చేస్తున్నట్టు లండన్‌ ప్రకటించింది. దాంతో మొట్టమొదటిసారిగా కులం కీలకమైన చర్చనీయాంశంగా మారింది. అది గాంధీ మత విశ్వాసాలకు రాజకీయంగా తొలి సవాలు. కులం విషయంలో గాంధీ వైఖరి ఏమిటి? 1920-21లో సహాయ నిరాకరణోద్యమం సాగుతున్నప్పుడు ఆయన కులంపై తన వైఖరిని స్పష్టం చేశారు. అంటరానితనం అత్యంత అమానుషమైన నేరం. అదొక అవాంఛనీయమైన కంతి లాంటిది. అంటరానితనానికీ కులానికీ మధ్య ఎలాంటి సంబంధమూ లేదు. కులం

26 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ వదిలివేశారు. ఆనాటి నుంచీ అత్యధికశాతం ముస్లింలు ఆయనను ఎప్పుడూ నమ్మలేదు. గాంధీ కంటే ఎంతో ముందు నుంచే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సభ్యుడిగా వున్ను 1916లో లక్నోలో కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ రెండు పార్టీలకీ మధ్య సంధికుదిర్చిన మహమ్మదలీ జిన్నా (అప్పుడాయన రెండు పార్టీలకూ అధ్యక్షుడిగా వున్నారు) కూడా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ వ్యూహాలవల్ల, గాంధీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పగ్గాలను చేపట్టినతర్వాత పార్టీ కార్యక్రమాల్లో మతాన్ని చొప్పించడం వల్ల అసహనంతో కాంగ్రెస్‌కు దూరమయ్యారు. ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమ ప్రచార సమయంలో మతపరమైన వాచాలత్వాన్ని చూసి ఆయన ఏవగించుకున్నారు. ఖిలాపత్‌ ఉద్యమ తదనంతరం బ్రిటిష్‌ ఎన్నికల వ్యవస్థ పరిధిలో రాజ్యాంగపరంగా ముస్లింలీగ్‌ ఎదిగేందుకు కాంగ్రెస్‌ పార్టీతో రెండవసారి పొత్తు కుదుర్చుకోవాలని జిన్నా అనుకున్నారు. 1920 నుంచి ఆరు శాతం మేర వయోజన పురుషులకు ఓటు హక్కును, కేంద్ర రాష్ట ప్రభుత్వాల్లో స్థానిక ఉన్నతవర్ణాల వారికి తగిన ప్రాతినిధ్యాన్ని కల్పించడం జరిగింది. విడి నియోజక వర్గాలకు బదులుగా కేంద్ర చట్ట సభలో మూడింట ఒక వంతు స్థానాలను ముస్లింలకు రిజర్వు చేసేలా 1927లో జిన్నా ఒక ప్రతిపాదన ముందుకుతెచ్చారు. దానిపై కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తరపున ప్రతిపాదనను సిద్ధం చేసే బాధ్యతను నెహ్రూకు అప్పగించడం జరిగింది. మొదట జిన్నా ప్రతిపాదనను నెహ్రా ఆమోదించారు. కానీ ఆ తరువాత కోటాను నాలుగింట ఒక వంతు స్థానాలకు తగ్గిస్తూ ఆయన నివేదిక తయారుచేశారు. దానితో పాటు ముస్లింల జనాభా అధికంగా, ఓటు హక్కున్నవారి సంఖ్య తక్కువగా వున్న పంజాబ్‌, బెంగాల్‌ ప్రాంతాల్లో రిజర్వేషన్లను తిరస్మరించారు. ఇతర చోట్ల మాత్రం రిజర్వేషన్లు వుంటాయన్నారు. 'అక్కడకృడా కొన్ని ముకృల్ని విసిరేసి సమస్యను పరిష్కరించవచ్చు” అన్నారు నెగ్రూ.*” ఆ తర్వాత కలకత్తాలో జరిగిన అఖిలపక్ష సమావేశంలో జిన్నా సవరణలను ్రతిపాదించినప్పుడు ఆయనను గేలిచేశారు. దానితో కాంగ్రెస్‌ ముస్లింలీగ్‌ల మధ్య ఐక్యతకు అవకాశాలు సన్నగిల్లాయి. 1928 నాటికి గాంధీ పుంజుకుని మళ్లీ అగ్రస్థానంలోకి వచ్చారు. కాంగ్రెస్‌ సభ్యత్వం కూడా విపరీతంగా పెరిగిపోయింది. సభ్యత్వ నమోదు కార్యక్రమం చేపట్టడంతో 1929 కల్లా కాంగ్రెస్‌ సభ్యుల సంఖ్య 80,000 నుంచి 4,50,000 లకు చేరుకుంది. ఇంత విస్ప్రతమైన జాతీయోద్యమ ప్రభావాన్ని ఎదుర్శానేందుకు అప్పటి వైస్‌రాయ్‌, కాబోయే లార్డ్‌ హాలిఫాక్స్‌ గాంధీ కోరిన స్వరాజ్‌ని ఇచ్చేందుకు ఒప్పుకున్నారు. గాంధీ కోరిన 'స్వరాజ్‌ అంటే బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య పరిధిలో ఒక డొమినియన్‌ హోదా పొందడం అనే అర్ధం అప్పటికే స్థిరపడింది. అయితే హాలిఫాక్స్‌ .ఇచ్చిన హామీ అమలుకాకపోవడం, చర్చలు విఫలమవడం మూలంగా గాంధీ శాసనోల్లంఘనం అనే రెండో అతి పెద్ద జాతీయోద్యమానికి

పె ఆందర్‌సన్‌ 2 శ్రీకారం చుట్టారు. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఆసమయంలోనే ఉప్పు మీద పన్నును పెంచింది. దానిని వ్యతిరేకిస్తూ ప్రజల్ని సముద్ర తీరానికి తీసుకెళ్లడమనేది ఆ ఉద్యమంలో (ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో) తాలి ఆకర్షణీయమైన అంశం. అప్పుడు ప్రజా ప్రతిస్పందన భౌగోళికంగా బ్రహ్మాండంగానే వుంది కానీ మతపరంగా చూస్తే మాత్రం అది కుంచించుకు పోయిందనే చెప్పాలి. ఎందుకంటే ముస్లింలెవరూ ఆ ఉద్యమంలో పాల్గొనేందుకు ముందుకు రాలేదు. ప్రభుత్వ అణచివేత చర్యలు చాలా ఎక్కువయ్యాయి. మొత్తం కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అగ్రనాయకత్వంతో నవా 60,000 మంది ఉద్యమకారులను (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం నిర్బంధించింది. సహాయనిరాకరణోద్యమ సమయంలో జరిగిన అరెస్టులకు ఇది రెట్టింపు సంఖ్య. అయితే ఎంతైనా ఉప్పు అనేది భూమికి సాటి రాదు. ఉప్పు సత్యాగ్రహం వల్ల ప్రభుత్వానికి వచ్చే ముప్పు ఏమీ వుండదు. ఉప్పు సత్యాగ్రహం సమయంలో పన్ను వసూళ్లన్నీ యధావిధిగా కొనసాగుతూనే వచ్చాయి. ఉద్యమం వల్ల ప్రభుత్వానికి కలిగిన ఆదాయ నష్టం చాలా తక్కువ. కాకపోతే ఉద్యమ (ప్రభావం మరోసారి పెద్దఎత్తున విదేశీ వస్తు బహిష్కరణ మీద పడింది. దేశంలో అశాంతి విపరీతంగా పెరిగింది. గాంధీని విడుదల చేసేందుకు వైస్‌రాయ్‌ ఒక ప్రతిపాదన చేశాడు. గాంధీ ఉద్యమాన్ని నిలిపివేసి లండన్‌లో రాజ్యాంగ సంస్కరణలపై జరగనున్న రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశంలో పాల్గొనాలని కోరాడు. భారతదేశంలోని ప్రత్యక్ష పరోక్ష పాలనా ప్రాంతాల ప్రతినిధులు దానికి హాజరవుతారు. నిజానికి ఆ సమావేశాన్ని కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గతంలో బహిష్కరించింది.

గాంధీకి బహుళ పక్ష సంప్రదింపుల్లో పాల్గొన్న అనుభవం లేదు. రౌండ్‌ టేబుల్‌ సదస్సులో ముస్లింలు, శిక్కులు ప్రతిపాదించిన ప్రత్యేక నియోజక వర్ధాల డిమాండ్‌తో ఆయనకు అడ్డంకులు ఎదురయ్యాయి. తన వర్గం వారికోసం బి.ఆర్‌. అంబేడ్మర్‌ కూడా అదే రకమైన డిమాండ్‌ చేయడం గాంధీని మరింత అసహనానికి గురిచేసింది. మొత్తం మీద రౌండ్‌ టేబుల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ నుంచి గాంధీ ఉట్టిచేతులతో భారతదేశం తిరిగి వచ్చారు. రాగానే ఆయన శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని తిరిగి ప్రారంభించారు. అప్పటికే కరుకుగా వున్న బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఆయనను వెంటనే నిర్బంధంలోకి తీసుకుంది. దేశవ్యాప్తంగా గతంలో కంటే పెద్దఎత్తున అరెస్టులు జరిగాయి. 1982 నాటికి ఆ ఉద్యమం కూడా విఫలమయింది. దాని గురించి చెప్పుకోడానికి వమీ మిగలలేదు. అదే సంవత్సరం అంటరానివాళ్లకు ప్రత్యేక నియోజకవర్థాలను మంజూరు చేస్తున్నట్టు లండన్‌ ప్రకటించింది. దాంతో మొట్టమొదటిసారిగా కులం కీలకమైన చర్చనీయాంశంగా మారింది. అది గాంధీ మత విశ్వాసాలకు రాజకీయంగా తొలి సవాలు. కులం విషయంలో గాంధీ వైఖరి ఏమిటి? 1920-21లో సహాయ నిరాకరణోద్యమం సాగుతున్నప్పుడు ఆయన కులంపై తన వైఖరిని స్పష్టం చేశారు. అంటరానితనం అత్యంత అమానుషమైన నేరం. అదొక అవాంఛనీయమైన కంతి లాంటిది. అంటరానితనానికీ కులానికీ మధ్య ఎలాంటి సంబంధమూ లేదు. కులం

28 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ “మానవులు సృష్టించింది కాదు, ప్రకృతి నిర్దేశించిన చెక్కుచెదరని నియమం'. అందులో హెచ్చుతగ్గుల అంశం లేదు. కుల వ్యవస్థ అసమానతల మీద ఆధారపడి ఏర్పడిందికాదు. దానిలో ఒకరు తక్కువ ఒకరు ఎక్కువ అన్న సమస్యే లేదు.” 'హిందువులు పునర్జన్మను, అత్మ ఒక శరీరంలోంచి మరో శరీరంలోకి ప్రవేశించడాన్ని నమ్ముతున్నట్టే కుల వ్యవస్థను కూడా నమ్ముకున్నట్టయితే వాళ్లు ఒక విషయం తెలుసుకోవాలి - ఒక బ్రాహ్మణుడు ఈ జన్మలో తప్పుచేస్తే ప్రకృతి అతడిని మరుజన్మలో కచ్చితంగా తక్కువ కులంలో పుట్టించి శిక్షస్తుంది. అదేవిధంగా ఈ జన్మలో బ్రాహ్మణుడిలాగా ఆదర్శప్రాయంగా జీవించిన తక్కువ కులస్టుడిని మరుజన్మలో బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టిస్తుంది.” పాప పుణ్యాల పద్దును ఈ జన్మలోనే పరిష్మరించాలన్న నియమం ఏదీ లేదు. “ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తిని పెంపొందించేందుకు కలిసి తాగడం, కలిసి భోజనం చేయడం, కులాంతర వివాహాలు చేసుకోవడం వంటి చర్యలు చేపట్టాల్సిన అవసరం లేదని నేను భావిస్తున్నాను.” మతపర నియమం ప్రకారం సమాజాన్ని నాలుగు ప్రధాన కులాలుగా వర్గీకరించడం తప్పనిసెంది. హిందూమతం విచ్చిన్నం కాకుండా కాపాడింది ఈ కుల వర్దీకరణే. “్టైంద్రూ సమాజం కుల వ్యవస్థ పునాదుల మీద నిర్మించబడ్డది కాబట్టే అది నిలబడగలిగింది. 'స్వరాజో మూలాలు కుల వ్యవస్థలోనే వున్నాయి.” కుల వ్యవస్థను నిర్మూలించడం అంటే 'కుల వ్యవస్థకు ఆధారభూతమైన వంశపారంపర్య వృత్తి సిద్ధాంతాన్ని వదిలివేయాలనడమే. ఈ వృత్తి వారసత్వ అనేది ఒక తిరుగులేని సూత్రం. దానిని మార్చడం అంటే మొత్తం వ్యవస్థను అస్తవ్యస్తం చేయడమే. నేను ఒక (బ్రాహ్మణుడిని బ్రాహ్మణుడని పిలవకపోతే నాకు జీవిత పర్యంతం అతను ఉపయోగపడడు. ప్రతిరోజూ ఒక బ్రాహ్మణుడు శూద్రుడుగా, ఒక శూద్రుడు బ్రాహ్మణుడుగా మారుతూ పోయినట్టయితే అంతా గందరగోళమవుతుంది.” నిజానికి పొందూ భారత దేశానికి కులం కేవలం మూలస్తంభం మాత్రమే కాదు. కులాన్ని సరైన రీతిలో గౌరవిస్తే ప్రపంచానికే అదొక వరం అవుతుంది అంటాడు గాంధీ: 'మన కుల వ్యవస్థ ప్రపంచానికి మానవత్వంలేని పోటీతత్వానికి విరుగుడునూ, ధనదాహం దురాశల కారణంగా జరుగుతున్న సామాజిక విచ్చిన్నానికి పరిష్కారాన్నీ అందించగలదు.” అయితే కాలానుగుణంగా గాంధీ ఈ భావాల తీవ్రతను తగ్గించుకుంటూ వచ్చారు. అంబేడ్కర్‌ చేస్తున్న దాడులను తిప్పికొట్టేందుకుగాను ఆయన ఆ తదనంతరం నాలుగు అంచెల వర్ణ వ్యవస్థను జాతిని ఉప జాతులుగా విభజించదడంగా భావించకూడదు అన్నారు. జాతి అనేది వర్ధనకు దారుణమైన వక్రీకరణ అన్నారు. 'కులానికి మతంతో సంబంధం లేదు. కులం ఒక సంప్రదాయం, దాని మూలం ఏమిటో నాకు తెలియదు, నా ఆధ్యాత్మిక 38. చూ ఆంద్రే బెతేయి, 'ది ఐడియా ఆఫ్‌ నాచురల్‌ ఇనిక్వాలిటీ అండ్‌ అదర్‌ ఎస్సేస్‌, ఢిల్లీ, 1987, పే. 19. 89. సిడబ్యుఎంజి, వాల్యూమ్‌ 19, పే. 84-85 “హిందూమతం విచ్చిన్నం కాకుండా కాపాడింది కుల వ్యవస్టే నని నేను నమ్ముతాను" 8 డిసెంబర్‌ 1920 (వా.22, పే. 66-68). 40. చూ. బి.ఆర్‌. అంబేడ్కర్‌, “గాంధీ అండ్‌ గాంధీయిజమ్‌, జలంధర్‌ 1970, పే. 128-129. 41. కాస్ట్‌ వర్సెస్‌ క్లాస్‌, యంగ్‌ ఇండియా, 5 జనవరి 1921, పే. 2: సిడబ్లుఎంజి లో లేదు.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 29 దాహాన్ని తీర్చుకునేందుకు ఆ మూలాన్ని తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం కూడా నాకు లేదూ అన్నారు. వర్ణ వ్యవస్థను ఆకాశానికెత్తుతూ “వర్ణం, ఆశ్రమం అనేవి వ్యవస్థలు. వాటికి కులాలతో నిమిత్తంలేదు. ప్రతి ఒక్కరూ తమ జీవన భృతి కోసం పూర్వీకులు నిర్దేశించిన సూత్రాలను పాటించాలి అని వర్ణ నియమం నిర్దేశిస్తోంది * ఆతరువాత క్రమంగా వర్ణం పట్ల మరింత సర్వజన సమ్మతమైన అభిప్రాయం కలిగించేందుకు గాంధీ అభివర్ణనను సరళంగా చూపేందుకు ప్రయత్పిస్తూ వచ్చారు. హిందూ మతానికీ కులాకీ మధ్య సంబంధం వుందన్నది మాత్రమే మిగిలింది. వంశపారంపర్య వృత్తులను విధిగా చేయడం, ఆత్మ ఒక శరీరంలోంచి మరో శరీరంలోకి మారడం (పునర్జన్మ) అనేవి మతపరమైన నమ్మకాలు. * వాటిని ఆయన ఎప్పుడూ వదులుకోలేదు. అంటరానివాళ్లు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల హక్షును సాధించుకుని గాంధీకి పెద్ద సవాలుగా నిలిచారు. జుతీయోద్యమాన్ని విభజించేందుకు బ్రిటిష్‌ వాళ్లు ముస్లింలకు ప్రత్యేక

42. సిడబ్లుఎంజి, వా. 63, పే. 153: 18 జులై 1936 (వా. 69, పే. 226). చారిత్రకంగా, రాజకీయంగా ఇది కచ్చితంగా ఒక విశిష్టమైన అంశం. దాని వెన్నంటి వున్న వాటినిబట్టి ఈ నిర్ణయానికి రావచ్చు. గాంధీ ఇలా అన్నారు: “నాకు తెలుసు, హిందూనుతం గురించిన నా వ్యాఖ్యానాన్ని డా. అంబేద్మరే కాకుండా మరెందరో విమర్థించవచ్చు. అయినా నా అభిప్రాయం మారదు. అర్ధ శతాబ్ధం నుంచి నేను ఏ నమ్మకాలతో జీవిస్తున్నానో వాటి ఆధారంగా చేసిన వ్యాఖ్య ఇది”. దాని ద్వారానే నేను నా జీవితాన్ని క్రమబద్ధీకరించుకునేందుకు ప్రయత్నిస్తూ వచ్చాను. తన వ్యక్తిగత ప్రవర్తనకు ఒక సామాజిక వ్యవస్థకు మధ్య ఏమైనా సంబంధం వుందా?

43. గాంధీ తన మొదటి తాత్కాలిక దశలో బహుశ కొందరు హిందువులైనా తనలాంటి వైళ్యులు కావాలని భావించివుంటారు: సిడబ్యుఎంజి, వా. 35, పే. 253- 17 నవంబర్‌ 1927 (వా.40, షే. 387) రెండవ దశలో ఖచ్చితంగా ప్రతి భారతీయుడు ఒక శూద్రుడవాలి అన్నారు: సిడబ్యుఎంజి, వా. 51, పే. 350- నవంబర్‌ 5, 19392 (వా.57, పే. 385) ఇక మూడవ నిరాశాపూర్వక దశలో ్రతి ఒక్కరూ తమను తాము హరిజనులుగా భావించుకోవాలి అన్నారు: సిడబ్యుఎంజి, వా, 82, పే, 86- నవంబర్‌ 16, 1946. నిజానికి ఇలాంటి వక్రభాష్యాలే వర్ణ వ్యవస్థను అపహాస్యం పాలు చేశాయి. అయితే వీటిని గనక ఆయన తిరస్కరిస్తే హిందూమతాన్నే వదిలివేయాల్సి వస్తుంది. దానిని ఆయన కలలో కూడా ఊహించలేరు. అందువల్లనే తను ఈ వ్యాళ్తలను అప్పటీ పరిస్థితిని బట్టి చేసినవిగా సమర్థించుకున్నారు. తన విశ్వాసాలని వదులుకునే ఉద్దేశంతో మాత్రం కాదు. జీవిత చరమాంకంలో ఆయనలో మానవాతీత విశ్వాసాలు మరింత విపరీతంగా పెరగడాన్ని ఆయన అనుయాయులు గమనించారు. తన జీవితంలోని చివరి 18 నెలల్లో అయితే ఆయన “ఎలాంటి జబ్బు అయినా రామ నామాన్ని జపిస్తే మటుమాయమౌతుందంటూ' ప్రపంచానికి ప్రబోధిస్తూ వచ్చారు. 'మన శారీరక రుగృతలన్నింటికీ పరిష్కార మార్గం రాముడే అని నేను ఘంటాపథంగా చెబ్లున్నాను”. 'నేను ఈ విషయం గురించి ఎంత తీవ్రంగా ఆలోచిస్తే అంత గట్టి విశ్వాసం ఏర్పడుతుంది. గుండెలోతుల్లోంచి, పరిపూర్ణ విశ్వాసంతో రామ నామాన్ని జపించడమే మన సమస్యలన్నింటికీ పరిష్మార మార్గం. “భారతదేశం గనక ఈ సూత్రంలోని శక్తిని గ్రహాంచినట్టయితే మనం విముక్తి కావడమే కాదు, యావద్దేశం ఆరోగ్యవంతులకు నెలవుగా మారుతుంది, ఇవాళ్టి లాగా అంటువ్యాధులకు, అనారోగ్యాలకు ఇక్కడ తావుండదు. రామనామం జపించగానే అన్ని జబ్బులూ మాయమైపోతాయి. రామనామంలోని శక్తి ప్రజలకు తెలియదు. నేను దానిని ప్రదర్శించి చూపిస్తాను. నేను రాముడికి సేవ చేసేందుకే, ఆయన దయతోనే జీవిస్తున్నాను”: సిడబ్యుఎంజి, వా. 83, పే.234 263, 413- 10 మార్చి, 22 మార్చి, 7 ఏప్రిల్‌ 1946 వా. 89, పే.273- 2 అక్టోబర్‌ 1947 (ిడబ్యుఎంజి, వా 90, పే, 58, 88, 246 వా. 97 పే.26).

80 ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ నియోజకవర్గాలను మంజూరు చేయడం కన్నా అంటరానివాళ్లకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను మంజూరు చేయడం మహా ప్రమాదకరమైనది అని గాంధీ భావించారు. దానివల్ల ఆనాడు అత్యంత మౌలికమైన ప్రశ్నలు తెరమీదకు వచ్చాయి. అంటరానివాళ్లని హిందూసమాజూనికి బయటవున్నవారిగా పరిగణిస్తే - నిరంతరం హిందూమతాన్ని విమర్శిస్తున్నవారి మాటలు నిజమవుతాయి. కులం వివక్షతో కూడిన ఒక నికృష్ణ వ్యవస్థ అన్న విషయం రుజువవుతుంది. సమాజంలో కొందరికి తక్కువ స్థాయి వృత్తులను కేటాయించి వారిని నీచంగా చూస్తున్నారనేది స్పష్టమవుతుంది. హిందూ మతం కులం పునాదిపై నిర్మించబడింది కాబట్టి కులంతో పాటే హిందూ మతమూ ఖండించబడుతోంది. అందువల్ల హిందూ మత ప్రతిష్టను నిలబెట్టాలంటే అంటరానివాళ్లని తిరిగి హిందూమత పరిధిలోకి తీసుకురావడం సైద్ధాంతికంగా తప్పనిసరి. రాజకీయంగా కూడా ఇది చాలా ముఖ్యమైన అంశం. ఎందుకంటే అంటరానివాళ్లని గనక హిందూమతం పరిధి నుంచి తప్పిస్తే దేశంలోని ముస్లింల మీద హిందువుల ఆధిపత్యం దెబ్బతింటుంది. గాంధీ మనసులో ఈ 'లెక్కలన్నీ' వుండేవని ఆయన కార్యదర్శి ప్యారేలాల్‌ కొందరితో చెప్పారు. 'అంటరానివాళ్లకు ప్రత్యేక గుర్తింపును ఇవ్వకూడదనీ, ఇస్తే వాళ్లు ముస్తిం మూకలితో చేతులు కలిపి అగ్రవర్ణ హిందువులను చంపుతారనీ గాంధీ ఒక సహచరుడితో వాపోయారు ఈ (ప్రమాదాలను నిర్మూలించేందుకు - అప్పటికి ఇంకా జైల్లో వుండగానే- గాంధీ “ఒక దైవ భక్తునిగా, నా ఆలోచనలను పసి పిల్లల్లా అభిమానించే అసంఖ్యాక స్త్రీ పురుషులకు నాయకుడిగా* నేను అంటరానివాళ్లకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను మంజూరు చేస్తూ బ్రిటిష్‌ జారీచేసిన ఆదేశాలను వెనక్కి తీసుకునేంతవరకూ ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేయబోతున్నాను" అని ప్రకటించారు. దానికి వచ్చిన ప్రతిస్పందన అంతా ఇంతా కాదు. అప్పుడు మహాత్ముడి ప్రాణాలను కాపొడేందుకు అంబేద్భర్‌ ఆదరాబాదరాగా పూనా జైలుకు పరుగెత్తాల్సి వచ్చింది. తను స్వీకరించబోతున్న మతం గురించి అంబేద్యర్‌కు తనవైన తిరుగులేని ఆలోచనలున్నాయి: “హిందువులు ఏమైనా చెప్పుకోవచ్చుగానీ హిందూమతం మాత్రం స్వేచ్చకీ, సమానత్వానికీ, సౌభ్రాత్భత్వానికీ పెద్ద అడ్డంకి” అని నిర్వంద్వంగా ప్రకటించారు. అలాంటి మాటలను ఉచ్చరించడానికి కూడా ఈనాటి మేధావులు కొందరు భయపడతారు. అంటరానితనం నీచమైనదని గాంధీ చాలాకాలంగా చెబుతూ వస్తున్నప్పటికీ దానిని సమూలంగా నిర్మూలించేందుకు ఆయన పటిష్టమైన రాజకీయ కార్యాచరణ ఏదీ చేపట్టలేదు. గాంధీ దృష్టిలో అంటరానితనం పాపమే కావచ్చు కానీ అది ఆమరణ దీక్ష చేయాల్సినంత నైతిక సమస్య కాదు. కానీ, అంటరానివాళ్లకి ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు 44. ప్యారేలాల్‌, “ది ఎపిక్‌ ఫాస్ట్‌, అహ్మదాబాద్‌ 1932, పే.6 'ది దైరీ ఆఫ్‌ మహదేవ్‌ దేశాయ్‌, వాల్యూమ్‌ 1, అహ్మదాబాద్‌ 1953, పే. 201. 45. ప్యారేలాల్‌, 'ది ఎపిక్‌ ఫాస్ట్‌, పే. 12. 46 “పాకిస్థాన్‌ ఆర్‌ ది పార్టిషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా” బొంబాయి, 1946, పే. 354

పెరి ఆందర్‌సన్‌ త్రై

మంజూరు చేయడం మాత్రం ఆయన దృష్టిలో చాలా తీవ్రమైన సమస్య, వాటికి వ్యతిరేకంగా

ఆయన తన జీవితాన్ని పణంగా పెట్టడానికైనా సిద్ధం. ప్రజల నుంచి వచ్చిన విపరీతమైన ఒత్తిడికి, తనకూ తన కులాలకీ ఎదురైన భౌతిక బెదిరింపులకు, గాంధీ బ్లాక్‌ మెయిలింగ్‌కు అంబేద్మర్‌ లొంగిపోక తప్పలేదు.

అప్పుడు గాంధీ అంబేద్మర్‌ల మధ్య ఒక “ఒప్పందం” కుదిరింది. దానిప్రకారం

అంటరానివాళ్లకి (ఎస్‌సీలకు) ఇదివరకటి కంటే ఎక్కువ సీట్లను కేటాయిస్తారు. అయితే ఆ సీట్లలో ఎస్‌సీలే పోటీ చేస్తారు కానీ (ఆనాటి ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలలో మాదిరిగా) కేవలం ఎస్‌సీలు మాత్రమే ఓట్లు వేయడానికి బదులు ఆ నియోజకవర్ధాలలోని హిందువులందరూ (అన్ని కులాలవాళ్లూ ఆ ఎస్‌సి అభ్యర్థికి) ఓట్లు వేస్తారు. గంతలోమాదిరిగా ఎస్‌సీలకు రాజకీయ స్వయం్రపత్తి అనేది వుండదు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీనే అలాంటి రిజర్వుడు నియోజకవర్ణాలకోసం ఎస్‌సీలలోంచి కొందరు తొత్తులను ఎంపిక చేసి నిలబెడుతుంది. గాంధీ 1918లో అహ్మదాబాద్‌లో ఒక వేతన వివాదం విషయంలో నిరాహార దీక్షకు దిగారు. ఆ సమస్య పరిష్కారమైన తరువాత మాత్రం తనేదో పొరపాటు చేసినట్టు ఆయన ఇలా అన్నారు: 'నా బలహీనత కారణంగా మిల్లు యజమానులకు స్వేచ్చ లేకుండా పోయింది. ఒక వ్యక్తిని నిర్బంధించి అతనినుంచి ఇలా రాతపూర్వకంగా హామీలు పొందడం, కొన్నింటికి అతనిని ఒప్పించడం లేదా అతనినుంచి మరేదైనా తీసుకోవడం న్యాయ సూత్రాలకు విరుద్ధమైన చర్యలు. ఒక సత్యాగ్రహి ఎప్పుడూ అలాంటి పని చేయకూడదు.”” ఈ ధర్మసూత్రం యజమానులకే వర్తిస్తుందట కానీ అంటరానివాళ్లకు వర్తించదట. 1932 నాటి సత్యాగ్రహం సందర్భంగా అంబేడ్యర్‌ “ఆ నిరాహార దీక్షలో ఘనమైనదేమీ లేదు. అదొక అక్రమమైన, నీచమైన చర్య. అది అంటరానివాళ్ల ప్రయోజనం కోసం చేసింది కాదు. వాళ్లకు వ్యతిరేకంగా చేసింది. నిస్సహాయులైన ఎస్‌సీలను - హిందువుల దయాధర్మాల మీద బతకాలని నిర్దేశించే నికృష్ణ చర్య” అని రాశారు. పూనా ఒప్పందం సమయంలో తన లొంగుబాటు విషయమై తను చనిపోయేనాటి వరకూ అంబేడ్మర్‌ బాధపడుతూనే వున్నారు.

47. సిడబ్యుఎంజి, వా. 14, పే. 265-266: 18 మార్చి 1918 (వా. 16, పే. 344).

48. “గాంధీ అండ్‌ గాంధీయిజమ్‌, పే.72. “పూనాలో తను చేసిన నిరాహార దీక్ష దురదృష్టవశాత్తూ కొంతమందిని కార్యాచరణలోకి దిగేట్టు '్రేరేపించిందనీ, తాను నిరాహార దీక్షకు కూచోకపోతే వాళ్లలా చేసివుండేవాళ్లు కాదనీ ఒక ఎడాది తర్వాత గాంధీ ఒప్హకుగ్నార్డు. కానీ అలాంటి చర్యలో తప్పులేదు" అన్నారు. ఎందుకంటే 'ఏ నైతిక ప్రవర్తనను బేరిజువెసేటప్పుడైనా ఉద్దేశం ఏమిటనేది ముఖ్యం. అనుకోని పర్యవసానాలు తలెత్తుతాయని భయపడి ఎవరూ మంచి మార్గం నుంచి పక్కకు తప్పుకోకూడదు" అన్నారు. ఆయన లక్ష్యం కేవలం “అగ్రవర్ణ హిందువులను, హరిజన హిందువులను ఇరువురినీ ప్రభావితం చేయడం”. 'మరీ ముఖ్యంగా మంచి చెడ్దలతో నిమిత్తం లేకుండా నా నిర్ణయాన్ని రుద్ధకపోవడం'. ఆయన ఉద్దేశం ప్రకారం కాకపోయినా ఆ నిరాహార దీక్ష లక్ష్యం నెరవేరింది. అందుకనే వాస్తవిక దృష్టితో దానిని వ్యతిరేకించలేరు, కానీ అది లక్ష్యానికి అతీతంగా వెళ్లింది, కొందరిని తమ అభిమతానికి విరుద్ధంగా వ్యవహరించేలా పేరేపించింది. అది దురదృష్టకరమైన విషయం. కానీ నిత్యజీవిత వ్యవహారాల్లో ఇలాంటివి అనేకం జరుగుతుంటాయి.” సిడబ్య్యుఎం, వాల్యూమ్‌ 55. పే.410-411, 9 సెప్టెంబర్‌ 1983 (వా. 61, పే. 376-377 గాంధీయ నైతికకను యధాతధంగా చిత్రించే ఉదాహరణల్లో బహుశ ఇది ఉత్తమమైనది.

82 ఇంజియాలో దాగిన పొందూస్పాన్‌ గాంధీ అంబేడ్కర్‌ మీద సాధించిన విజయం వల్ల ఆయనపై బ్రిటిష్‌ రాజ్యపు ఎదురుదాడి ఏమీ తగ్గలేదు. సామూహిక చర్యగా శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం విఫలమైన తరువాత ఆయన రెండేళ్ల పాటు 'తన సొంత కార్యక్రమాలను కొనసాగించారు. అంటే నిరాహార దీక్షలు చేయడం- విరమించడం, జైలుకు వెళ్లడం- విడుదలవడం, దేశవ్యాప్తంగా పర్యటనలు జరుపడం, హిందూ మతాన్ని ఉద్ధరించేందుకు తన ఆలోచనల్లో రూపుదిద్దుకున్న అంటరానితన నిర్మూలన కార్యక్రమం గురించి ప్రబోధించడం వంటిపనులు చేస్తూ పోయారు. ఆ సమయంలోనే 19384 వసంతకాలంలో అప్పటికే దాదాపు బలహీనపడిన శాసనోల్లంఘనం ఉద్యమాన్ని కాంగ్రెస్‌ పార్టీ విరమించుకునేందుకు ఆయన అనుమతించారు. 'బైటిష్‌ వలస ప్రభుత్వం కాంగ్రెస్‌ పార్టీమీద విధించిన నిషేదాన్ని ఎత్తివేసింది. ఆ తరువాత కొద్దినెలలకే గాంధీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి రాజీనామా చేస్తున్నట్టు ప్రకటించారు. అంటే ఆయన రాజకీయాల నుంచి విరమిస్తున్నారని కాదు. పార్టీ కార్యక్రమాల బరువు బాధ్యతలు తనపై లేకుండా చేసుకుని ఎప్పుడంటే అప్పుడు పార్టీ విధానాలను నియంత్రించే హోదాలోకి మారడమన్నమాట. తన సహచరుడూ, బీహార్‌ సంప్రదాయవాదీ అయిన అప్పటి కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అధ్యక్షుడి మీదా (బాబూ రాజేంద్ర ప్రసాద్‌) తన వారసుడైన యువ నెహ్రూ మీదా ఆయన నిశ్చింతగా ఆధారపడవచ్చు. తను ఆధిపత్యం చెలాయించాలనుకున్నప్పుడు వాళ్లు ఏమాత్రం అడ్డుపడరు. అయితే, ఆ దశాబ్ది చివరినాటికే కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో గాంధీని ఎదిరించే ఒక కొత్త వర్గం తయారవడం మొదలయింది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సామ్యవాద మార్గాన్ని అనుసరించాలనీ, 'బైటిష్‌ పాలనను త్వరగా అంతమొందించేందుకు మరిన్ని కఠినమైన కార్యక్రమాలు చేపట్టాలనీ ఆ వర్గం ఒత్తిడి చేయడం ప్రారంభించింది. గాంధీ తొలినుంచీ సామ్యవాదంపై చర్చను తిరస్మరించేవారు. పెట్టుబడిదారీ సంపదను సామ్యవాదం దెబ్బతీస్తుందనీ, సామ్యవాద మార్గాన్ని గనక అనుసరిస్తే తను పార్టీని వదిలి వెళ్లిపోతానని బెదిరించేవారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ యువజన విభాగాన్ని నడిపే బెంగాలీ అయిన సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ ఆనాటి నూతన వామపక్ష బృందానికి ప్రాతినిధ్యం వహించేవారు. తన సొంత ప్రావిన్సులో ముస్లిం రైతాంగ పార్టీతో కాంగ్రెస్‌ పొత్తుపెట్టుకోవాలని ఆయన వాదిస్తుందేవారు. కలకత్తాలోని మతతత్వ మార్వాడీ వ్యాపారస్తులకు ఆయన చెప్పే సామ్యవాదమన్నాా ముస్లింలతో పొత్తు అన్నా గిట్టేది కాదు. వాళ్లలో అత్యంత సంపన్నుడైన జి.ఎం.బిర్లా కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి లక్షలాది రూపాయల విరాళాలను సమకూర్చేవాడు. ఆయన ఎంతో కాలంగా గాంధీకి ప్రియమైన శిష్యుడు, అత్యంత సన్నిహితుడు. గాంధీ 'మానవాతీత” వ్యక్తిత్వమంటే బిర్లాకు ఎంతో మోజు అలాంటి బిర్లా సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ వ్యవహారం గురించి చెప్పగానే గాంధీ ఆదేశాలతో 49. జుడిత్‌ బ్రౌన్‌, 'గాంధీ అండ్‌ సివిల్‌ డిజొబిడియన్స్‌. ద మహాత్మా ఇన్‌ ఇండియన్‌ పాలిటిక్స్‌ 1928-84, కేంట్రి్డ్‌ 1889, పే. 384

పెది అందర్‌నన్‌ తికి కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం సుభాస్‌ మత ఐక్యతా కృషిని అద్దుకుంది. అయినా నిర్భీతి, క్రియాశీలత, అందర్నీ నియంత్రించే నేర్పు, అపార మేధో సంపత్తి వున్న సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో గొప్ప ప్రజాభిమానం వున్న నేతగా కొద్దికాలంలోనే ఎదిగి కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అధ్యక్షుడయ్యారు. ఆ మరుసటి సంవత్సరం పార్టీ అధ్యక్ష పదవికి కాంగైస్‌ పార్టీ చరిత్రలో ప్రప్రధమంగా జరిగిన పోటీ ఎన్నికలలో గాంధీ ప్రతిపాదించిన వ్యక్తిని ఓడించి సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ విజయం సాధించారు. అది గాంధీకి ఊహించని ఎదురుదెబ్బ. ప్రజాస్వామ్య బద్ధంగానైనా సరే తన అభిమతానికి వ్యతిరేకంగా జరిగే దేనినీ ఆయన తట్టుకోలేరు. అడ్డుకునేందుకు ప్రయత్నిస్తారు. పార్టీలో అంతర్గత కుట్ర ద్వారా సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌నీ అధ్యక్షపదవినుంచి తొలగించి కాంగ్రెస్‌ పార్టీని వదిలి వెళ్లిపోయేలా చేశారు గాంధీ 1980వ దశాబ్ది చివర్లో గాంధీ చర్యలన్నీ నిర్మాణాత్మకమైనవి కాకుండా ఇలా అద్దుపడడానికి సంబంధించినవే. మొత్తం మీద ఆయన సాధించిన విజయాలన్నీ దాదాపు ఇలాంటివే. అయితే రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో గాంధీ చివరిసారిగా మళ్లీ కీలకస్థానంలోకి వచ్చారు. బాహ్య ప్రపంచం గురించిన పరిమిత అవగాహన, ఆసక్తి కారణంగా గాంధీ హిట్లర్‌ని అభిమానించారు. హిట్లర్‌ని తనలాగే సన్యాసి అని భావించారాయన.

“ఎందుకంటే, హిట్లర్‌కు ఎలాంటి దురభ్యాసాలూ లేవు. అతను (బ్రహ్మచారి. నిష్కలంకమైన

వ్యక్తిత్వం వున్నవాడు; మెళకువలో వున్నంతకాలం పనిచేస్తూనేవున్నా హిట్లర్‌ మనసు

నిర్మలంగా, పొరపాట్లకు అతీతంగా వుంటుంది... 1939లో జర్మనీపై యుద్దాన్ని ప్రకటించినప్పుడు గాంధీ తొలుత బ్రిటిష్‌ను సమర్ధించారు. ఆతరువాత 1940లో బ్రిటిష్‌ చర్యకు వ్యతిరేకంగా వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం చేయమని అందరినీ పురమాయించారు. 1942లో భారత ఉపఖండం నుంచి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం తక్షణమే వెల్లిపోవాలంటూ హరాత్తుగా నిర్ణయం తీసుకున్నారు. ఇవన్నీ ఆయనలోని గందరగోళాన్ని సూచిస్తాయి. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నాయకత్వానికి ఇష్టంలేకపోయినాసరే తన చివరి అస్త్రంగా క్విట్‌ ఇండియా” ఉద్యమాన్ని పార్టీపై రుద్దారు.

పన్నులు చెల్లించడాన్ని నిలిపివేయాలని ప్రజలకు పిలుపు నివ్వడమే కాదు, ఆ ఉద్యమంలో హింస చెలరేగవచ్చంటూ ఆయన ముందుగానే అన్నారు. క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమ సందర్భంగా దేశ వ్యాప్తంగా పెద్ద ఎత్తున అల్లర్లు చెలరేగాయి. పోలీసు స్టేషన్ల మీద దాడులు జరిగాయి.

ఉద్యమకారులు అనేకచోట్ల రైలుపట్టాలను ధ్వంసం చేశారు.

50. ఈ సంఘటనల కోసం చూ. సుగతా బోస్‌, పొజ్‌ మెజెస్టీస్‌ అపోనెంట్‌్‌ సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ అండ్‌ ఇండియాస్‌ స్ట్రగుల్‌ ఎగెనెస్ట్‌ ఎంపైర్‌, కేంబ్రిడ్జి ఎంఎ 2011, పే. 350-164 ఒక వారసుడు రాసిన జీవిత చరిత్ర, ఇందులో రచయితకు తన పూర్వీకుడి పట్ల వున్న విధేయత ఆయన మేధోపరమైన సమతుల్యతనూ, ఆలోచనాత్మకతనూ ఏమీ అధిగమించలేదు.

51. సిడబ్యుఎంజి, వా, 75, పే. 177: 17 డిసెంబర్‌ 1941 (వా.81, పే.3840) వా.?2, పే. 193: 22 జూన్‌ 1940 (వా.78, పే. 349

84 ఇందియాలో దాగిన పొందూస్థాన్‌ యువజన ఉద్యమకారులకు అది స్వాతంత్యంకోసం చేస్తున్న తిరుగుబాటు. కానీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మాత్రం ఆ ఉద్యమానికి సిద్ధంగా లేదు. అలాంటి ఉద్యమాన్ని పార్టీ అసలు ఊహంచలేదు. ఆ సమయంలో బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం యుద్ధ సన్నాహాలు చేసుకుంటోంది. 19389 తర్వాత భారత సైనికుల సంఖ్య ఒక్కసారిగా ఇరవై లక్షలకు పెరిగింది. మరోపక్క శిక్షణ గానీ, నాయకత్వం గానీ లేని ఆ తిరుగుబాటు (క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమం) భూమి మీదనుంచే కాదు ఆకాశం నుంచి కూడా జరిపిన కాల్పులను ఎదుర్శొంది. ఉద్యమం చిన్నాభిన్నమయింది. అరవై వేలమంది అరెస్టయ్యారు. నాలుగు వేల మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఇదంతా జరిగాక గాంధీ దానిని ఒక విపత్తుగా అభివర్ణించారు. బ్రిటిష్‌ పొలనకు వ్యతిరేకంగా ఆయన చేసిన మూడవదీ, ఆఖరుదీ అయిన ఆ ప్రయత్నం కూడా మొదటి రెండింటిలాగే పూర్తిగా విఫలమయింది. రాజకీయంగా చెప్పాలంటే 1945 కల్లా గాంధీ పట్ల ప్రజల్లో ఆసక్తి పోయింది. ఇరవైయవ శతాబ్దపు వలసవాద వ్యతిరేక పోరాటాల్లో చాలా తక్కువ మంది నేతల పోరాటాలు విజయం సాధించగా, ఎక్కువమంది నేతల ఆశలూ, కీర్తి ప్రతిష్టలూ దెబ్బతిన్నాయి. నాసర్‌, నెహ్రూలు యుద్దాలలో మొదట (ప్రగల్బాలు పలికి ఆ పిదప ఎదురైన ఓటమిని తట్టుకోలేక కుంగిపోయారు. సుకర్ణో తన భవంతిలోనే ఖైదీగా తుది శ్వాస వదిలాడు. బెన్‌ బెల్లా ప్రవాస శిక్షతో కనుమరుగయ్యాడు. మకారియోస్‌ కళ్లముందే అతని దేశం ముక్కలై దురాక్రమణకు గురైంది. అయితే గాంధీకి అలాంటి దుర్గతి పట్టకుండా ఒక హంతకుడి తూటా కాపాడింది. గాంధీ పేరు మసకబారిపోకుండా, కోరుకున్న వీరమరణాన్ని ఆయనకు ప్రసాదించింది. ఒక సహచరుడు ఇలా రాశారు: “ఆ మూర్చుడు, ముందుచూపులేనివాడు (గాడ్సే) గనక గాంధీని హత్యచేయకుండా ఆయనను తన బతుకేదో బతకనిచ్చివుంటే... ఇతర నేతల్లాగే ఆయన సహజమరణం పొంది వుంటే తన విఫల శిష్యుడైన వినోబా భావే లాగే గాంధీకి కూడా పెద్దగా గౌరవం దక్కివుండేది కాదని నేను కచ్చితంగా చెప్పగలను”.” ఇది అతిశయోక్తిగా అనిపిస్తుంది. కానీ ఆ మాటలలోని అంతరార్థాన్ని బట్టి చూస్తే ఇవాళ గాంధీకి దక్కిన స్టానమేంటి : కరెన్సీ నోట్లపై ఆయన బొమ్మ, అంతే. గాంధీ సత్యాగ్రహం చేసిన ప్రతిసారీ బ్రిటిష్‌ వలసవాద (ప్రభుత్వం దానిని తేలిగ్గా అణిచివేసింది.* అయితే గాంధీ సాధించిన గొప్ప విజయం ఏమిటంటే ఒక జాతీయ 52. మన్మధ్‌నాధ్‌ గుప్తా, “గాంధీ అండ్‌ హిజ్‌ టైమ్స్‌”, ఢిల్లీ 1982, పే.294. గుప్తా ఒక భారతీయ విప్లవకారుడు. బ్రిటిష్‌ జైళ్లలో ఇరవై ఏళ్లపాటు బందీగా వున్నాడు. ఆయన పుస్తకంలో బోయెర్‌ యుద్ధం, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయాల్లో గాంధీ అనుసరించిన విధానాలపై తీవ్ర విమర్శలున్నాయి. పే. 58-71, 53. ఈ అంశానికి సంబంధించి చూ డి.ఎ. లో, 'బిటన్‌ అండ్‌ ఇండియన్‌ నేషనలిజమ్‌. ది ఇంప్రింట్‌ ఆఫ్‌ యాంబిగ్విటీ 1929-1942, కేంటబ్రిర్డ్‌ 1997, పే. 180-181

వెరి ఆందర్‌నన్‌ 8ర5్‌ పార్టీని సృష్టించడం. అయితే అధికారంలోకి రావడానికి ఆ పార్టీ వేరే మార్గాన్ని ఎంచుకుంది. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సత్యగ్రహం వల్లనో, వ్యక్తిగతంగా లేక సామూహికంగా సెక్స్‌ను త్యాగం చేయడం వల్లనో రాలేదు. బలమైన రెండు ఇతర కారణాలవల్ల భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం లభించింది. 1809లో బ్రిటిష్‌ వలసవాద ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టి, ఆతర్వాత 1919లో విస్తరించిన విశాల ఎన్నికల యంత్రాంగం అందులో మొదటిది. నిజానికి స్థానిక ఉన్నత వర్గం మద్దతును కూడగట్టుకుని తన పాలనను సుస్థిరం చేసుకునేందుకు ఒక రక్షణ కవచంగా ఆ ఎన్నికల యంత్రాంగాన్ని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టింది. రోజురోజుకూ పుంజుకుంటున్న జాతీయోద్యమాన్ని తట్టుకుని తన పాలనను సుస్థిరం చేసుకునేందుకే అది ఉద్దేశించింది. గాంధీ మార్గనిర్దేశనం చేసేంతవరకూ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఆ ఎన్నికల యంత్రాంగాన్ని పెద్దగా పట్టించుకోలేదు. 1929లో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఆ ఎన్నికల వ్యవస్థ దశాబ్దం పాటు ఎలా పనిచేసిందో, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని తట్టుకుని ఎలా నిలబడగలిగిందో సమీక్షించి, మూడు రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశాల అనంతరం బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటు చరిత్రలో తొలిసారిగా అతి సుదీర్ణమైన “గవర్నమెంట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా యాక్ట్‌ 1935 ఆమోదించారు. ముందుగా హాలిఫాక్స్‌ భారతదేశానికి బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య పరిధిలోనే ఆ్ట్రేలియా లేదా కెనడా దేశాల లాగా స్వయంపాలనతో కూడిన డొమినియన్‌ హోదా కల్పించడం జరుగుతుందని ప్రకటించాడు. అయితే ఎప్పుడనేది మాత్రం చెప్పలేదు. సంస్థానాధీశులను సంప్రదించి, తన ప్రత్యక్ష పరోక్ష పాలనలో వున్న ప్రాంతాలనన్నింటినీ సంఘటితపరచి భారత ఉపఖండానికి ఒక సమాఖ్య రాజ్యాంగాన్ని ప్రతిపాదించిన ఆ చట్టం “మరో ఐర్లాండ్‌" ఎక్కడ ఏర్పడుతుందో అన్న బాల్డ్‌విన్‌ ఆందోళనలోంచి రూపుదిద్దుకున్నది.*ో చర్చిల్‌ నాయకత్వంలో ప్రతిపక్ష కన్సర్వేటివ్‌ పార్టీ సభ్యులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించడంతో ఆ పదాన్ని ప్రస్తావించలేదు కానీ ప్రొవిన్నియల్‌ శాసనసభలు, కేంద్ర శాసన సభ అన్నీ కూడా ఎన్నికల ద్వారానే ఏర్పడాలని ఆ చట్టం నిర్దేశించింది. వయోజన ఓటు హక్కువున్న వారి సంఖ్యను ఆరు లక్షల నుంచి మూడున్నర కోట్లకు పెంచింది. 1984లో గాంధీ రాజకీయ జీవితంలోంచి తప్పుకోవాలని భావిస్తున్న సమయంలో ఆ బిల్లు వచ్చింది. అది 1987లో ఎన్నికలను తీసుకురావడం, ఆ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశ వ్యాప్తంగా విజయదుందుభి మోగించడం జరిగాయి. 1938 నాటికి మొత్తం పదకొండు రాష్ట్రాలకు (ప్రావిన్సులకు) గాను ఎనిమిది రాష్ట్రాలు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పాలన కిందకు వచ్చాయి. దాంతో 1985 లో 4లక్షల 70 వేలుగా వున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీ 54 ఆయన అభిప్రాయాలకోసం చూ, కెన్నెక్‌ మిడిల్‌మాన్‌ అండ్‌ జాన్‌ బార్నెస్‌, బాల్డ్‌విన్‌, ఎ బయోగ్రఫీ, లండన్‌ 1969,

36 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ సభ్యత్వం ఒక్కసారిగా 45 లక్షలకు పెరిగింది. 5 జాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అహింసా సిద్ధాంతం అందించలేకపోయిన విజయాన్ని ఆ ఎన్నికలు అందించి పార్టీని పటిష్టం చేశాయి. పాలకులుగానీ, ప్రత్యర్థులు గానీ ఇక ఏమాత్రం అలక్ష్యం చేయడానికి వీల్లేనంతగా పార్టీ శక్తిమంతమయింది. అయితే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అంత విసృత స్థాయిలో ప్రజాభిమానాన్ని పొందడం కూడా అదే ఆఖరుసారి. ప్రముఖ చరిత్రకారుడు డి.ఎ. లో చెప్పినట్టు ఆ ఎన్నికల తర్వాత కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ప్రజలను చైతన్యపరచడం మీద కాకుండా వారి అభిమానం మీద ఆధారపడి బతుకుతూవచ్చింది. అయాంద్‌ కోప్లాండ్‌ ఇలా రాశారు: “1930లలో కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానానికి ఈ జనామోదం భారత దేశ రాజకీయ సమాజంలోని ప్రధానమైన వర్షాలైన పేద రైతులు, ఆదివాసీలు, ఫాక్టరీ కార్మికులు, సంస్థానాల ప్రజలు మొదలైన వారిని ఉద్దేశపూర్వకంగా దూరంగా ఉంచడంవల్ల లభించింది. ఆ వర్గాల పట్ల కాంగ్రెస్‌ అనుసరించిన వైఖరి అనుమానాస్పదమైనది, అవమానకరమైనది, పితృస్వామిక ఆధిపత్యంతో కూడినది. (బ్రిటిష్‌ వలస (ప్రభుత్వంలాగే కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం కూడా ప్రజలకు ఏది మంచో తనకు తెలుసుననుకునేది, తన నాయకత్వాన్ని వ్యతిరేకించే వారిని ఏమాత్రం సహించేది కాదు. అధికారం చేజిక్కగానే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఆధ్వర్యంలోని రాష్ట ప్రభుత్వాలు వలసవాద 'ప్రభుత్వంలాగే కార్మికులనూ, వామపక్షాన్నీ అణగదొక్కే ప్రభుత్వాలుగా మారాయి. అవి ప్రాతినిధ్యం వహించే సామాజిక శక్తులన్నీ ఒక సాంప్రదాయిక కూటమిగా ఏర్పడ్డాయి. వాటికి పేద ప్రజల అవసరం లేదు, ప్రజల్ని చైతన్య పరచాలన్న ఉత్సాహం అంతకంటేలేదు. కాబట్టి అలాంటి ప్రభుత్వాల వల్ల బ్రిటిష్‌ వలస ప్రభుత్వానికి ప్రజల తిరుగుబాటు పెల్లుబుకుతుందేమో అన్న భయమే వుండేదికాదు.

1937 తరువాత ఆ ఎన్నికల ప్రక్రియను విస్తరించడం స్వాతంత్ర్యానికి ఒక సంకేత మయింది. నేడో రేపో స్వాతంత్ర్యం రాబోతోందన్న విషయం అందరికీ స్పష్టమయింది. అయితే బ్రిటిష్‌ వలస ప్రభుత్వం మాత్రం ఆ భావనకు భిన్నంగా భారతదేశంలో తన అధికారం ఇంకా చాలాకాలం కొనసాగుతుందన్న ధీమాతో వుండేది. ఆనాటి వైస్‌రాయ్‌ లిన్‌లిత్‌ గో భారతదేశంలో (బైటిష్‌ పాలన శాశ్వతమని నమ్మాడు. నెహ్రా అయితే భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం 1970లలో రావచ్చని అంచనావేశారు.”

55. అంకెల వివరాల కోసం చూ. బి.ఆర్‌.టామ్లిన్‌సన్‌, 'ద ఇండియన్‌ నేషనల్‌ కాం(గైస్‌ అండ్‌ ద రాజ్‌, 1929-1942. “ది పెనల్టిమేట్‌ ఫేజ్‌, లండన్‌ 1976, పే. 86. డి.ఎ. లో, 'ఎక్షిప్స్‌ ఆఫ్‌ ఎంసైర్‌, కేంబ్రిడ్జ్‌ 1991, పే. 94-100లో ఒక మార్చును నొక్కి చెప్పారు.

56. జిమ్‌ మాస్సెలోస్‌ ఎడిట్‌ చేసిన, “స్టగులింగ్‌ అండ్‌ రూలింగ్‌. ది ఇండియన్‌ నేషనల్‌ కాంగ్రెస్‌ 1885-1985” లో అయాన్‌ కాష్తాండ్‌ రాసిన "కాంగ్రెస్‌ పేటర్నలిజం: ద “హై కమాండ్‌” అండ్‌ ద స్ట్రగుల్‌ ఫర్‌ ఫ్రీడమ్‌ ఇన్‌ ప్రిన్సిలీ ఇండియా” ఇన్‌ , న్యూ ఢిల్లీ 1987, పే 135.

57. సి.ఎస్‌. వెంకటాచార్‌, 'విట్‌నెస్‌ టు ద సెంచరీ, బెంగళూర్‌ 1999 పే. 62. ఈయన ఒక సీనియర్‌ ప్రభుత్వోద్యోగి, వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ తో సన్నిహతంగా పనిచేశారు.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ త?

మరి ఈ అంచనాలన్నింటినీ రాత్రికి రాత్రే తారుమారు చేసిందేమిటి? బయటినుంచి తగిలిన గట్టి దెబ్బ. కాంగ్రెస్‌ చేసేందుకు వెనుకాడిన పనిని జపాన్‌ చేసింది. పసిఫిక్‌ యుద్ధం ప్రారంభమైన కొద్ది వారాల్లోనే జపాన్‌ సైన్యం ఆగ్నేయ ఆసియాను ఓడించి (ఫ్రెంచ్‌, డచ్‌, బ్రిటిష్‌ స్థావరాలపై విరుచుకుపడింది. 1942లో సింగపూర్‌ జపాన్‌కు లొంగిపోయింది. అదే సంవత్సరం మార్చి మొదటివారంలో రంగూన్‌ పతనమయింది. జపాన్‌ విమానాలు ఏప్రిల్‌లో కొలంబో మీద బాంబుల వర్షం కురిపించాయి. ఒరిస్సా దిగువన దక్షిణాది ఓడరేవులపై దాడులు మొదలుపెట్టాయి. వీటన్నింటి ప్రభావం లండన్‌లోని ప్రభుత్వం మీద తీవ్రంగా పడింది. అప్పుడు చర్చిల్‌ సైతం బ్రిటిష్‌ రాజ్యాన్ని కాపాడుకోవాలంటే భారతదేశానికి కాన్ని రాజకీయ రాయితీలు ఇవ్వాల్సిన అవసరం వుందని గ్రహించారు. ప్రధాన పార్టీలతో ఒక ఒప్పందానికి రావడానికి క్రిప్స్‌ని హడావిడిగా భారతదేశానికి పంపించారు. (బ్రిటిష్‌ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు గనక పూర్తిస్థాయి సహకారం అందిస్తే యుద్ధం ముగియగానే భారతదేశానికి డొమినియన్‌ హోదా కల్పించడం జరుగుతుందని హామీ ఇచ్చారు. ఆ సందర్భంగా ది ఎకనమిస్ట్‌ పత్రిక “బిటిష్‌ ప్రభుత్వం మరణ శయ్యమీద వున్నప్పుడు పశ్చాత్తాపంతో రూపొందించిన పాలసీ అది” అని వాఖ్యానించింది.” అయితే ఆనాటి సంఘటనలతో ఎంతో ధీమాగావున్న కాంగ్రెస్‌ బ్రిటిష్‌ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించి వెంటనే స్వతంత్ర భారత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని డిమాండ్‌ చేసింది. బ్రిటన్‌ ఒప్పుకోకపోవంతో గాంధీ 'క్విట్‌ ఇండియా' ఉద్యమాన్ని మొదలుపెట్టారు. ఆనాటి యుద్ధంలో జపాన్‌ కచ్చితంగా విజయం సాధిస్తుందని గాంధీ నమ్మారు.

క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమాన్ని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం అణచివేసి వుండవచ్చు. కానీ అది భారతదేశానికి త్వరలో డొమినియన్‌ హోదా కల్పిస్తామని ప్రకటించిన తరువాత దాని నుంచి వెనక్కితగ్గడం అనేది వీలుకాదు. బ్రిటిష్‌ ఇచ్చింది షరతులతో కూడిన హామీ, అయినా ఆ షరతులు నెరవేరలేదు. ఈలోగా సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ తాత్కాలిక స్వతంత్ర భారత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసేయడంతో ఇక తను ఇచ్చిన హామీని వెనక్కి తీసుకోవడం బ్రిటన్‌కు రాజకీయంగా అసాధ్యమైపోయింది. సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ అరెస్టును తప్పించుకుని కలకత్తా నుంచి రష్యా మీదుగా జర్మనీకి, ఆతరువాత సింగపూర్‌కు వెళ్లారు. అక్కడ మిత్రదేశమైన జపాన్‌ నుంచి ఆయన 60,000 మంది భారతీయ సైనిక ఖైదీలను తన అధీనంలోకి తీసుకున్నారు. అంకితభావం, అత్యంత ధైర్యసాహసాలున్న ఇండియన్‌ నేషనల్‌ ఆర్మీ సుభాస్‌చంద్రబోస్‌ నాయకత్వంలో హిందూ, ముస్లిం, శిక్కు యోధులను సంఘటితం చేసి మణిపూర్‌, బర్మాలలో బ్రిటన్‌తో తలపడి యావద్భారత ప్రజలనుంచి జేజేలు 58. 'మెసేజ్‌ టు ఇండియా” 14 మార్చ్‌ 1942.

38 ఇండియాలో దాగిన వొందూస్థాన్‌

అందుకున్నది. యుద్ధం ముగిసిన తరువాత గాంధీతో సహా ప్రజలు కనబరచిన ఆగ్రహావేశాలకు జంకి బ్రిటిష్‌ వలసవాద ప్రభుత్వం ఇండియన్‌ నేషనల్‌ ఆర్మీ అధికారులపై విచారణను నిలిపివేసింది. శక్తిమంతమైన అమెరికా 1945 నాటికి టోక్యోని కుప్పకూల్చింది. అయితే, అప్పటికే జపాన్‌ సైన్యం, దాని మిత్రదేశాలు కొట్టిన దెబ్బకి ఆగ్నేయ ఆసియా, దక్షిణాసియా దేశాలలోని యూరప్‌ వలసవాదం పూర్తిగా బలహీనపడింది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగియకముందే భారత ఉపఖండపు స్వాతంత్ర్యం నిశ్చయమైపోయింది. కానీ, అది ఏ రూపంలో అన్నది మాత్రం అప్పటికింకా తేలలేదు.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 89 2 దేశ విభజన

1945 నాటికే గాంధీ శకం ముగిసి నెహ్రూ శకం మొదలయింది. ఆ ఇద్దరి మధ్యనున్న పోలికలను, తేడాలను పరిశీలించడం ఆనవాయితీయే అవుతుంది. కానీ స్వాతంత్రోద్యమ ఫలితం మీద వాటి ప్రభావం ఏమిటన్నది చాలావరకు మరుగున వుండిపోయింది. ఆ తేడాలను ఎవరూ స్పష్టంగా పేర్కొనలేదు. గాంధీ కంటే నెహ్రూ ఒక తరం చిన్నవాడు. చూద్దానికి అందంగా వుండేవాడు. గాంధీ కంటే నెహ్రూ సామాజికంగా సంపన్న వర్గం నుంచి వచ్చినవాడు. పాశ్చాత్య దేశాల్లో చదువుకున్నవాడు. ఆయనకు ఎలాంటి మతపరమైన విశ్వాసాలు వుండేవికావు. విలాస పురుషుడిగా పేరుగాంచాడు. ఆయన (ప్రేమాయణాలు దాదాపు జగద్విఖ్యాతం. రాజకీయంగా చూస్తే ఆయనకు గాంధీతో వున్న సంబంధం విలక్షణమైనదిగా అనిపిస్తుంది. 1890ల నుండీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి ఒక మూలస్తంభంగా వుంటూ వచ్చిన, అత్యంత సంపన్నుడైన జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ తండ్రి మోతీలాల్‌ నెహ్రూనే ఆయనను జాతీయోద్యమంలోకి తీసుకొచ్చారు. పైలాపచ్చీసు వయసులో వుండగానే నెహ్రూ గాంధీ ప్రభావానికి లోనయ్యారు. అప్పటికి ఆయనకు తనవైన రాజకీయ అభిప్రాయాలు తక్కువ. ఆతరువాత ఒక దశాబ్దకాలంలో స్వాతంత్ర్యం, సామ్యవాదం గురించి గాంధీకి లేని భిన్నమైన అభిప్రాయాలు నెహ్రూకు ఏర్పడ్డాయి. కానీ గాంధీ వాటిని పట్టించుకోలేదు. నలభై ఏళ్ల వయసులో కూడా నెహ్రూ “రాజకీయాలలో నేను మీ కొడుకులాంటి వాడిని. కాకపోతే బడిదొంగనో, తుంటరినో కావచ్చు” అంటూ గాంధీకి లేఖలు రాసేవారు.! తను అమాయకుడిని అని చెప్పుకోవడం తప్పుకాదు కానీ తుంటరిని అని చెప్పుకోవడం మాత్రం చిలిపితనమే. గాంధీ 1922లో సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని నీరుగార్చినప్పుడూ, 1932లో అంటరానివాళ్ల నియోజకవర్గాలకు వ్యతిరేకంగా నిరాహార దీక్షకు దిగినప్పుడూ, 1934లో వ్యక్తిగత కారణాలతో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని మధ్యలో _ = నిలిపివేసినప్పుడూ నెహ్రూ తీవ్ర నిస్పృహకు గురయ్యారు. అయితే అలాంటి ప్రతి సందర్భంలోనూ నెహ్రూ చివరకు తన సంరక్షకుడైన గాంధీ తీర్చునకు లొంగిపోయారు.

జాలతీయోద్యమాన్ని పవిత్రీకరించడం? 'మన రాజకీయాలలో మతపరమైన అంశానికి ప్రాధాన్యత అంతకంతకూ పెరగడం పట్ల ఒకోసారి నాకు చాలా బాధకలిగేది.

1. జుడిత్‌ బ్రౌన్‌, 'నెహ్రూ. ఎ పొలిటికల్‌ లైఫ్‌, న్యూ హెవెన్‌ 2003, పే. 87.

40 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ కానీ “అదే మనిషిలోని అంతర్గత దాహాన్ని తీరుస్తుందని నాకు తెలును. నవోయ నిరాకరణోద్యమ వైఫల్వం? “ఎంతైనా ఆ ఉద్యమానికి ఆయనే (గాంధినే) కర్త, ఏది ఉచితమో ఏది అనుచితమో ఆయసకాక మరెవరు నిర్ణయించగలరు? ఆయన లేకపోరే అసలు మన ఉద్యమమెక్కడిది?” వూనాలో ఆమరణ నిరావోర దీక్ష సంగతి? "రండు రోజులపాటు నాకు అంధకారంలో వున్నట్టు అనిపించింది. అందులోంచి బయటపడేందుకు మార్గమే కనిపించలేదు. గాంధీ చర్యవల్ల కలిగే కొన్ని ఫలితాలను తలచుకున్నప్పుడు గుండె పందినట్టయింది. ఆ తరువాత ఏదో అద్భుతం జరిగింది. ఒకవిధమైన మానసిక సంక్షోభంలో కూరుకుపోయాను. కానీ చివరకు అంతా సద్దుమణిగి భవిష్యత్తు మరీ అంత అంధకారం కాబోదసిపించింది. సంక్షోభ సమయంలో సరైన చర్య తీసుకోవడంలో గాంధీది అందెవేసిన చెయ్యి. ఆయన తీసుకున్న చర్య-నా దృష్టి కోణంలో దానిని సమర్ధించడం అసంభవమైనప్పటికీ - అది గొప్ప ఫలిత్రాలక్రు దారితీస్తుంది.” శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం పట్ల తనకున్న అసంతృనీని బీహార్‌లో భూక్తవం సృష్టించదం ద్వారా దేవ్రదు వ్యక్తపరచాదన్న మాట గురించి... గాంధీ ప్రకటన వల్ల నెహ్రూ “అధ్యాత్మిక విశ్వాసం దెబ్బతిన్నది అయినా ఆయన నిర్ణయం సరైనదే అ్రన్సి రాజీపడ్డారు. “ఎంతైనా గాంధి ఓ అద్భుతమైన వ్యక్తి. పై వ్యాఖ్యలన్నీ 1986 నుంచీ నెహ్రూ రాజకీయంగా రాదికల్‌గా వున్నప్పుడు, “కమ్యూనిస్టు ఎర్భాంతంవైపు మ్పెగ్గు చూపుకున్నస్పుడ్లు చేస్న తప్ప మామూలు సమయంలో చేసినవి మ ప్రి నీ లేకుండా ఇండియా మనుగడ సాగించలేద్దు అనే భావనను కళణాలన్నాే వ ప నననికంగా వరాధీనుడవడం వెనక అనేక సొంత పిలల ప “ట్ల నెహ్రాక్రున్న పిళ్ళ భక్తి కొత్తదేం క్రాద్దు, అయితే గాంధీ తన బల పట్ల కరినంగ్గా వుంటూ నెహూను అంతగా భిమానించడం మాత్రం

విచిత్రమే. క్ర భౌవోద్వేగ ప్రరమ ఇంధాల వెనక్ష అభిమానించడం ఉన్నాయి. కాంగ్రెస్‌ పరిధిలో పనిచేసి ఇరువురికీ పరస్పర ప్రయోజనాలు సమస నంతకాలం తనకు నెహ్రూ వల్ల ఎలాంటి రాజకీయ

శకూ రావని గాంధీకి తెల్పస్తు, తను గౌంధికి ప్రీతిపాభ్రుడు కాబటి ప విజయం సాధించి కాంగ్రెస్‌ ప్రా్షక్ష తనే అధినాయర్తడ్షి పాత్రుడు కాబట్టి ప్రత్యర్థులపై తనే ఈ దేశాన్ని పరిపాలిస్తాననీ న్నష్ట్యాక్ర తెలస్త ల *ఫొననీ, స్వాతంత్ర్యం వచ్చాక అగాధం వంటిదేమీ లేదా? ఒక్ర మ్ర్యా క్ష కింత సీడి మధ్య మేధోపరమైన గౌంధీ పారమార్థిక విశ్వాసాలన్సు నెహ్రూ ఏనాడూ పట్ట స మాత్రం వుందనే చెప్పాలి. పారిశ్రామిక, ఆధ్ధునిక్రత్రల ప్రయోజనాలపైనే ద్ర _ఓంచుకోలేదు. నెహ్రూ ఎంతసేపూ

• వగ దృష్టిని కేంద్రీకరించారు. రాజ్యాధికారం 591 బ్రౌన్‌, నెహ్రూ ప్రే షర్మ “రరర 370-371, 507-508

పెరి అందర్‌నన్‌ 41 లేనంతవరకూ వాళ్ల మధ్య ఈ వైరుధ్యం విభేదాలకు దారితీయలేదు. వాల్లిద్దరి మధ్య వున్న సాంస్కృతిక నేపథ్యంలో విభేదాలు ఎక్కువగా వుండొచ్చని భావిస్తాం కానీ బ్రిటిష్‌ వలసపాలనలో సాగిన జాతీయోద్యమం తాలూకు రాజకీయ దృక్సథం విషయానికి వస్తే ఈ గురు శిష్యుల మధ్య తేడా తక్కువ.

తను పుస్తకాల నుంచి ఎక్కువగా నేర్చుకున్నట్టు గాంధీ ఏమీ చెప్పుకోలేదు. లండన్‌లో వున్నప్పుడు ఆయన న్యాయశాస్త్ర పుస్తకాల పట్ల ఎంతో మక్కువ కనబరచారు. రియల్‌ ఎస్టేట్‌ మాన్యువల్‌ని ఒక నవలను చదివినట్టు చదివేవారు. కానీ, సుప్రసిద్ధ బ్రిటిష్‌ తత్వవేత్త సంఘ సంస్కర్త బెంతమ్‌ని అర్థం చేసుకోవాలంటే మాత్రం ఆయనకు చాలా కష్టంగా వుండేది, దక్షిణాఫ్రికాలో వున్నప్పుడు చదివిన రస్కిన్‌, టాల్‌స్టాయల సూక్తులు ఆయనకు మార్గనిర్దేశనం చేశాయి. భారత జైళ్లలో గడుపుతున్నప్పుడు ప్రముఖ చరిత్రకారులు గిబ్బన్‌ లేదా మోట్లేల రచనలు ఆయనకు 'మహాభారతం కంటే నాసిరకమైనవిగా అనిపించేవి. 'దాస్‌ కాపిటల్‌ (గ్రంథాన్ని కారల్‌ మార్క్‌ కంటే నేను ఇంకా బాగా రాసివుండేవాణ్ని' అనుకునేవాడు. హింద్‌ స్వరాజ్‌ నాటికి తను చదివిన కొద్దిపాటి పుస్తకాల మీద, ఇంకా కొన్ని పొందూ సాంప్రదాయిక గ్రంథాలమీద మాత్రమే ఆయన దృష్టి కేంద్రీకృతమై వుండేది. దక్షిణాఫ్రికాను విడిచిపెట్టే నాటికి ఆయన ప్రాపంచిక దృక్పథం పరిపూర్ణమైనోయింది. మార్చుచేర్చులకు గురవడానికిగానీ, మరింత అభివృద్ధి అయ్యేందుకు గానీ ఇక ఆస్కారం లేదు. సత్యం అనేది మరిన్ని పుస్తకాలు చదవడంలో లేదు, అది తనలోనే వుంది. ఒక భారతీయ విమర్శకుడు, "పెద్దగా జ్ఞానంలేని మనసుకు మొండితనం కూడా తోడైతే మహా ప్రమాదకరం. మోహన్‌దాస్‌ కరమ్‌ చంద్‌ గాంధీ లొగా 'నేన అనే పదాన్ని అంత విసృతంగా ఉపయోగించిన వ్యక్తి మరెక్కడాలేడు' అని రాశారు.* ల గాంధీ ఉన్నత విద్యాభ్యాసం చేయలేదు కానీ నెహ్రా చేశారు. అంతేకాదు మేరో పరమైన అభివృద్ధిని అడుకునే గాఢమైన మత విశ్వాసాలు నెహ్రూకు లేవు. అయినప్పటి! ఆ సాన్సక్తూలతల వల్ల ఆశించినంత ప్రయోజనం ఆయనకేమీ కలగలేదు. కేంటె్ద యూనివర్సిటీలో నెహ్రూ నేర్చుకున్నది తక్కువే అనిపిస్తుంది. ప్రకృతి విజ్ఞాన శాస్త్రంతో చేసిన డిగ్రీలో ఆయనకు పెద్దగా మూర్కులు రాలేదు. న్యాయ శొద్డ పరీక్షలో సాధిం విజయం కూడా అంతంతమాత్రమే. నెహ్రా భారతదేశ తిరిగి వచ్చాక తండ్రి అడుగుజొదల్లా

శీ ఎ ల స్‌ ఆటోబయోగ్రఫీ, బోస్టన్‌ 1957, పే. 80.46 సిద పళ టి పట స్టెంబర్‌ 1924 (వా.29, పే. 284% లూయాన్‌ *

శ ఇండియాలో దాగిన పొందూన్సాన్‌

చంద్ర బోస్‌ పరిస్థితి ఇందుకు పూర్తిగా భిన్నమైనది. అదే కేంబ్రిడ్జి యూనివర్సిటీలో తత్వశాస్త్ర విద్యార్ధిగా సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ అసాధారణ ప్రతిభ కనబరిచారు. అలాగే ఇండియన్‌ సివిల్‌ సర్వీస్‌ (ఐసిఎస్‌)లో అత్యున్నత ర్యాంకుతో ఉత్తీర్ణత సాధించిన మొట్టమొదటి స్వదేశీయుడు ఆయన. తన దేశభక్తి కారణంగా ఆ సర్వీసును సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ తృణప్రాయంగా త్యజించారు. నెహ్రూ పయనం సాదాసీదాగా మొదలైనా ఆ తరువాత మంచి వక్తగా, అనేక పుస్తకాలు రాసిన రచయితగా రాణించారు. కాకపోతే సాహిత్యంపట్ల ఆసక్తిని గానీ, మానసిక క్రమశిక్షణగానీ నెహ్రూ పెంపొందించుకోలేకపోయారు. 1946లో వెలువడిన అత్యంత (ప్రతిష్టాత్మకమైన ఆయన రచన డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా" నామమాత్రపు పరిశీలనతో _ కూడినది. నెహ్రూను అంబేద్మర్‌తో పోల్చడం సమంజసం కాదు. అంబేడ్కర్‌ అనేకమంది ఇతర కాంగ్రెస్‌ నాయకులకంటే ఎంతో ఉన్నత స్థాయికి ఎదిగినవారు. అంబేద్మర్‌ని చదవడం అంటే మనం ఒక విభిన్న ప్రపంచంలో అడుగుపెట్టడం. లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఎకనమిక్స్‌ (ఎల్‌ఎస్‌ఇ)లో, కొలంబియా యూనివర్సిటీలో అంబేద్కర్‌ కఠినమైన శిక్షణ పొందారు. 'డిస్మవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా” రచన నెహ్రూలోని సాంప్రదాయిక పరిజ్ఞానం పరిమితమనేకాదు, కాల్పనిక పురాణాల పట్ల ఆయనకు వ్యామోహం ఎక్కువని కూడా చాటింది. మేధోపరంగా కాకపోయినా మానసిక పరిమితులతో ఆత్మవంచనతో కూడిన రచన అది. డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా కంటే ముందు రాసిన 'ది యూనిటీ ఆఫ్‌ ఇండియా” పుస్తకం గురించైతే మరి చెప్పనవసరం లేదు.

“భారతదేశం నా రక్తంలోనే వుంది. నన్ను మైమరపింపజేసే అంశాలు భారతదేశంలో ఎన్నో వున్నాయి అని తన పాఠకులకు చెప్తారు నెహ్రూ. “భారతదేశం (ప్రేమమయి. ఆమె బిడ్డలు ఎక్కడికి వెళ్లినా ఎలాంటి కష్టాల్లో వున్నా ఆమెను మరచిపోలేరు. వాళ్ల బెన్నత్యంలో, అపజయాల్లో ఆమె భాగస్వామి. వాళ్ల అపారమైన జీవిత ఉద్వేగాలూ, సంతోషాలూ, అజ్ఞానం, అద్భుత జ్ఞానం అన్నీ ఆమె కళ్లల్లో ప్రతిబింబిస్తాయి. * మొత్తం డిస్మవరి ఆఫ్‌ ఇండియా పుస్తకమంతా ఇట్లాగే వుందని కాదు. కాకపోతే రామాంటిక్‌ రచనాతైలితో కూడుకుని వుంటుంది. “ప్రకృతి గాధత్వాన్ని మనం ఇప్పటికీ అనుభూతి చెందవచ్చు. ప్రకృతి ఆలపించే జీవన సౌందర్యపు గానాన్ని మనం ఇంకా ఆస్వాదిస్తూనే వున్నాం. ప్రకృతి నుంచే మనం జీవశక్తిని పొందుతుంటాం. ప్రకృతి తన గానాన్ని ఎక్కడో ఎంపికచేసిన ప్రదేశాల్లో మాత్రమే ఆలపిస్తుందని కాదు. మనకు చెవులంటూ వుంటే ఆ గానం అన్ని చోట్లా వినిపిస్తుంది. అయితే కొన్ని ప్రదేశాల్లో వినడానికి సిద్ధంగా లేని వాళ్లని కూడా అది అద్భుతమైన నాదస్వరంలా పరవశింప జేస్తుంది. అలాంటి విశిష్టమైన ప్రదేశాల్లో కశ్మీర్‌ ఒకటి. అక్కడ 5 'ద డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా? న్యూ యార్క్‌ 1946, పే. 38, 576.

పెరి ఆందల్‌సన్‌ శ్రి ఎటు చూసినా మనోహరమైన సౌందర్యం పరచుకుని వుంటుంది. ఆ సౌందర్యం మనల్ని మంత్రముగ్గుల్ని చేస్తుంది.” ఇలాంటి వర్జనలు చేసేవారు జాతీయోద్యమం ఎదుర్కొంటున్న సమస్యల విషయంలో వాస్తవిక దృక్పథం కనబరుస్తారని మనం ఆశించలేం.

అంటరానివాళ్లని హిందూమతం నుంచి వెలివేయబడినవారిగా కాకుండా వర్ణవ్యవస్థ పరిధిలో విశ్వాసపాత్రులైన హిందువులుగా చూడాలంటూ గాంధీ అంబేడ్కర్‌ని బ్లాక్‌మెయిల్‌ చేస్తున్నప్పుడు నెహ్రూ అంబేడ్కర్‌ పక్షాన సానుభూతిగా, సమర్ధనగా ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు. గాంధీ ఈ అంశంపై నిరాహార దీక్షకు దిగినప్పుడు నెహ్రూ అదొక చిల్లర సమస్య అంటూ కొట్టిపడేశారు, అంతే. గాంధీ ఏ విషయంలోనైనా రాజకీయ దృక్పధంతో వ్యవహరిస్తున్నప్పుడు ఆయనతో విభేదించడానికి నెహ్రూ ఇష్టపడేవారు కాదు. “అందులో ఏదో పరమార్ధం వుంటుంది". నెహ్రూ తాను నాస్తికుణ్ననీ, హిందూ మతాన్ని పాటించే వ్యక్తిని కాదనీ చెప్పుకునేవారు. కానీ, గాంధీ లాగే నెహ్రూ కూడా అమాయక రీతిలో “హిందూయిజం జాతీయవాదానికి ప్రతీకగా మారింది. నిజానికి అది జుతీయ మతం. ఈనాటి జాతీయవాదానికి అది స్వతసిద్ధంగా, జాతిపరంగా, సాంస్కృతికంగా మూలాధారంగా వుంది” అన్నారు. బౌద్ధమతం భారతదేశంలోనే పుట్టిన మతమైనప్పటికీ ఆయన దృష్టిలో అది జాతీయమతం పోటీలో ఓడిపోయింది. ఎందుకంటే అది ప్రాథమికంగా “అంతర్జాతీయ మతం' అయింది.” ఇక అసలు భారతదేశంలోనే పుట్టని ఇస్లాం మతానికి ఇక్కడి జాతీయవాదంతో ఎలాగూ సంబంధం తక్కువ.

హిందూమత పునాది వల్లనే చారిత్రకంగా వ్యవస్థ విచ్చిన్నం కాకుండా నిలబడిందనీ, ఈ విషయాన్ని ప్రముఖంగా చాటాలనీ గాంధీ నిరంతరం నాక్షిచెప్పే వారు. దాని అనుసరణే ఇది. కులం విషయానికి వస్తే కొన్ని అభ్యంతరాలున్నమాట నిజమేనని గాంధీ కూడా ఒప్పుకున్నారు. విశాలదృష్టితో చూసినప్పుడు భారతదేశం తలవంచుకోవాల్సిందేమీ లేదని నెహ్రూ వివరించారు. 'కులం అనేది సేవలూ, పనుల ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన ఒక సామూహిక వ్యవస్థ. దీనికి సాధారణ మత సిద్ధాంతంతో నిమిత్తంలేదు. ఇందులో ప్రతి సమూవానికీ పరిపూర్ణమైన స్వేచ్చను ఇవ్వడం జరిగింది! అంటారాయన. ఇది గ్రీకుల బానిస విధానాన్ని అనుసరించదు. “అట్టడుగున వున్న వారికి కూడా ఈ కుల వ్యవస్థలో బానిసత్వం కంటే మెరుగైన పరిస్థితి వుంది. ప్రతీ కులంలో సమానత్వం, సముచిత స్వేచ్చ వున్నాయి. ప్రతీ కులం ఒక వృత్తితో ముడిపడి వుంది. ఆ (ప్రత్యేక వృత్తిని ఆ కులం అనుసరిస్తుంది. ఈ కుల వ్యవస్థ చేతివృత్తుల అభివృద్ధికి, ప్రత్యేక 6, ద డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా, పే, 362 7. ద డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా, పే.129

ఉక ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ నైపుణ్యాలనూ, నేర్చునూ పెంపొందించేందుకు తోద్చడింది. సామాజిక విధానంలో పోటీ పెరగకుండా, సంపాదనమీద యావ లేకుండా చేసింది.” నిజానికి హెచ్చుతగ్గుల దొంతర సూత్రంతో నిమిత్తంలేకుండా కులం *ప్రతి సమూహంలో (ప్రజాస్వామిక అలవాటును పెంపాందించింది.” నెహ్రూ ఇలాంటి అసంగతమైన వ్యాఖ్యలు చేశారంటే భావితరాలవారు నమ్మడం కష్టం. “ప్రస్తుత సమాజ పరిస్థితి రీత్యా' అంటూ నెహ్రూ పై వాటికి వ్యతిరేకరీతిలో వ్యక్తం చేసిన ఈ వ్యాఖ్యలను వాళ్లు పేర్కొనవచ్చు: కులం “అభివృద్ధి నిరోధకం'గా తయారైంది, ఇక రాజకీయంగా లేదా ఆర్థికంగా ప్రజాస్వామ్యంతో కలిసి మనుగడ సాగజాలదు.' నెహ్రా అంటరానితనం గురించి ఎప్పుడూ ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదని అంబేడ్కర్‌ ఆగ్రహించారు. అయితే నెహ్రూ కులాన్ని సమర్ధిస్తూ రాయడం వ్యూవాత్మకమో లేక స్వార్ధపూరితమో అనుకుంటే పొరపాటే. భారతదేశపు వకత్వ భావన అనేక వేల ఏళ్ల కిందటిదన్న ఆయన ఆలోచనల్లో అంతర్భాగం అది. చరిత్ర అనేది ప్రకృతికి ఒక అంతరాయం వంటిది అని రాశారు గాంధీ. అది అర్ధరహితమైనది, అందుకు ఆధారమేమీ లేదు. గాంధీ మాటలనే నెహ్రూ సాధారణీకరించారు. 'సత్యం అంటే ఏమిటి? నాకు స్పష్టంగా తెలియదు" అన్నారు. “ఒక వ్యక్తి విషయానికి వస్తే సత్యం అంటే తనకు తెలిసిందే, తను నిజం అని భావిస్తున్నదే సత్యం అని చెప్పవచ్చు. ఈ నిర్వచనం ప్రకారం గాంధీ లాగా సత్యాన్ని అనుసరించే వ్యక్తి మరొకరు లేరేమో.” దేశ ప్రయోజనం రీత్యా 'గాంధీ మనల్ని ఉద్ధరించేందుకు, మనం సత్యానికి కట్టుబడివుండేలా చేసేందుకు సదా సత్యానికి రాజీలేని ప్రతీకగా వున్నారు.” ఈ విధమైన తెలివితేటలను ప్రదర్శిస్తూ నెహ్రూ పై పుస్తకంలో ఒక పేజీలో కులానికి స్వేచ్చనూ, సమానతనూ ఆపాదించి, మరో పేజీలో కులం త్వరలోనే అంతరించి పోతుందన్న ఆశాభావాన్ని వ్యక్తం చేశారు. జాతీయ మతం, దాని ముఖ్య వ్యవస్థలపై నెహ్రూ దృక్పథం ఈ విధంగా వున్నప్పుడు విదేశీ మతాన్ని అనుసరించేవాళ్లని ఆయన ఎలా చూశారు? ఒక రాజకీయ నాయకుడిగా నెహ్రూకు తొలి నిజమైన పరీక్ష 1937 ఎన్నికల రూపంలో ఎదురయింది. అప్పుడు ఆయన గాంధీకి సహాయకుడి పాత్రలో ఏమీలేరు. 1934లోనే గాంధీ తన బాధ్యతలనుంచి పక్కకు తప్పుకున్నారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అధ్యక్షుడిగా వున్న నెహ్రూ ఆ ఎన్నికలలో అఖండ విజయం సాధించి తొలి ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలను ఏర్పాటు చేశారు. అ ఫలితాలపై స్పందిస్తూ నెహ్రూ “ప్రస్తుతం భారతదేశంలో రెండే రెండు రాజకీయ శక్తులున్నాయి. ఒకటి కాంగ్రెస్‌, రెండు & ద డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా, పే.248-249, 211, 250,253. 9 ద డిస్మవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా, పే. 254. 10 ద డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా, పే.362.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ శీర్‌ (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం” అన్నారు. ఆయన ఆత్మవంచన చేసుకుంటూ అలా భావించారేమో అనిపిస్తుంది. నిజానికి అదొక మతపర విజయం. అప్పటికి కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో హిందూ సభ్యుల సంఖ్య 97 శాతానికి చేరుకుంది. దేశవ్యాప్తంగా 90 శాతం ముస్లిం నియోజకవర్గాల్లో నిలబెట్టడానికి కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అభ్యర్థులు కూడా దొరకలేదు. అత్యధిక జనాభా వున్న నెహ్రూ సొంత రాష్ట్రం ఉత్తరప్రదేశ్‌లో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మొత్తం హిందూ సీట్లన్నింటినీ కైవసం చేసుకుంది. కానీ ఒక్క ముస్లిం సీటును కూడా గెలుచుకోలేకపోయింది. అయినప్పటికీ ఆ ఎన్నికల ప్రచార సమయంలో కూడా కాంగ్రెస్‌- ముస్లింలీగ్‌ల మధ్య సంబంధాలు సజావుగానే వున్నాయి. ఎన్నికల ఫలితాలు వెలువడిన తరువాత ముస్లింలీగ్‌ కాంగ్రెస్‌ పార్టీతో సంకీర్టాన్ని కోరుకుంది. తద్వారా లక్నోలో ఏర్పడబోయే ప్రభుత్వంలో కొన్ని మంత్రి పదవుల్ని ఆ పార్టీ ఆశించింది. అయితే నెహ్రూ 'మనకూ ముస్లింలీగ్‌కూ మధ్య ఎలాంటి ఒప్పందంలేదు. సంకీర్ణ ప్రభుత్వం చాలా (ప్రమాదకరమని నేను భావిస్తున్నాను అన్నారు. * దాంతో “ప్రభుత్వంలో చేరాలనుకుంటే ముందు ముస్లింలీగ్‌ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో విలీనంకావాలి అని కాంగ్రెస్‌ కటువుగా చెప్పింది. “అది గుత్తాధిపత్య అగ్రవర్ణ హిందువుల మనస్తత్వానికి ప్రతీక అన్నారు అంబేడ్మర్‌. ఏదిఏమైనా కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం స్వాతంత్ర్యోద్యమం మీద సర్వహక్కులు తనకే వుండాలని కోరుకుంటుంది అనడంలో సందేహం లేదు. ఇతర భారతీయులతో పాటు సాధారణ ముస్లిం ప్రజలు కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి పెద్ద సంఖ్యలో ఎందుకు ఓట్లు వేయలేదు? నెహ్రూ సమాధానం ఏమిటంటే 'వాళ్లని పిడికెడు మంది ముస్లిం జాగీర్జార్లు తప్పుదోవ పట్టించారు.” “హిందూ సోదరులతో పంచుకోబోయే ప్రయోజనాల గురించిన అవగాహన ఏర్చడితే వాళ్లంతా కాంగ్రెస్‌ షార్టీవైపు మళ్లుతారు అన్నారాయన. వాళ్లను ఒప్పించేందుకు నెహ్రూ నాయకత్వంలో ఒక “సామాన్య ప్రజలతో సంబంధాలు (ప్రచార కార్యక్రమం మొదలయింది. అయితే సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌కు ఉన్నట్టు నెహ్రూకు సాధారణ ప్రజానీకంతో విసృతమైన సంబంధాలు లేవు. అందుకే ఆ ప్రయత్నం అనతికాలంలోనే విఫలమయింది. నెహ్రూ పాల్గొన్న కింది స్థాయి నుంచి ప్రజల్ని చైతన్యపరిచే చివరి కార్యక్రమం అదే. ఒక సంవత్సరం తరువాత సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ను కాంగ్రెస్‌ పార్టీనుంచి సాగనంపే కుట్రలో నెహ్రూ భాగస్వామి అయ్యారు. అప్పుడు నెహ్రూ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అధ్యక్ష స్థానంలో లేరు. నిజానికి కాం(గెస్‌ పార్టీలో నెహ్రూకు సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ సిద్ధాంత పరంగా వామపక్ష భావాలున్న సహచరుడు. కానీ నెహ్రూ లాగా గాంధీ 11. పంత్‌ కు రాసిన లేఖ తేది 30 మార్చ్‌ 1987: చూ. బిమల్‌ ప్రసాద్‌, “కాంగ్రెస్‌ వర్సెస్‌ ద ముస్లిం లీగ్‌ 1935-1937" రిచర్డ్‌ సిషన్‌ అండ్‌ స్టాన్లీ వాల్చర్ట్‌ ఎడిట్‌ చేసిన 'కాంగైస్‌ అండ్‌ ఇండియన్‌ నేషనలిజమ్‌”, బర్క్‌లీ, లాసాంజిలెస్‌, 1988. పే. 826-326 329,

46 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ మాయాజాలానికి లొంగినవాడు కాదు. నెహ్రూ వారసత్వ అధికారాన్ని కూదా ఎదిరించగల సమర్థుడాయన. తనను పార్టీనుంచి బయటకు పంపేందుకు నెహ్రూ ప్రయత్నించడాన్ని విమర్శిస్తూ “అది రాజకీయ అత్యాశతో కాకుండా వ్యక్తిగత బలహీనత వల్ల చేసిందని అన్నాడు. నెహ్రూ ఇప్పటికీ స్వతంత్రంగా వ్యవహరించలేడనీ, పార్టీలో తన సంప్రదాయిక నాయకుడిపై “పూర్తిగా ఆధారపడతాడనీ' ఒక చరిత్రకారుడు అన్నారు. '* రెండో ప్రపంచ యుద్ధం మొదలైనప్పుడు బ్రిటిష్‌ వైస్‌రాయ్‌ భారత ప్రజల్ని సంప్రదించకుండా జర్మనీపై యుద్దాన్ని ప్రకటించినందుకు నిరసనగా అన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను ఉపసంహరించుకోవాలని కాం(గైస్‌ పార్టీ అధిష్టానం నిర్ణయించింది. దానిఫలితంగా ఒక రాజకీయ శూన్యత ఏర్పడింది. అలాంటి స్థితిలో లండన్‌ ఎంతో కొంత విధేయత కోసం ఎదురుచూస్తుంటుందన్న విషయం జిన్నాకు తెలుసు. అందుకే ఆయన వెంటనే రంగంలోకి దిగి కాంగ్రెస్‌ ప్రాదేశిక ప్రభుత్వాలు రద్దుకావడాన్ని “విమోచన దినంగా పేర్కొంటూ బ్రిటన్‌కు తన మద్దతు తెలియజేశారు. అందుకు తగిన ప్రతిఫలాన్ని కూడా పొందారు. కానీ ఒక సంక్షిష్టపరిస్టితిని కూడా ఎదుర్శొన్నారు. అప్పటికే ఆయన ముస్లింలీగ్‌లో తిరుగులేని నాయకుడు. అయితే భారతదేశంలో ముస్లిం జనాభా ఐకమత్యంతో ఏమీ లేదు. ముక్కలు చెక్కలుగా వుంది. అందరినీ ఒక్కతాటి పైకి తేవడం అంత ఆషామాషీ వ్యవహారం కాదు. ఉత్తర ప్రదేశ్‌ చారిత్రకంగా సంపన్న ముస్లిం వర్గానికి సాంస్కృతిక, రాజకీయ కేంద్రం. అక్కడ ముస్లింలీగ్‌ బలంగానే వుంది. కానీ అక్కడి జనాభాలో మూడింట ఒక వంతు మాత్రమే ముస్లింలు. పశ్చిమంలో చాలా దూరంగా వున్న సింధ్‌, ఐబలూచిస్టాన్‌, వాయవ్య సరిహద్దు ప్రాంతాలు అత్యధిక ముస్లిం జనాభాతో కూడినవి. కానీ వాటిని బ్రిటిష్‌ చాలా ఆలస్యంగా తన అధీనంలోకి తీసుకోవడం వల్ల అక్కడి ప్రజలు స్థానిక నేతల ప్రాబల్యంలో వెనుకబడిన గ్రామీణ వాసులుగా వుండిపోయారు. వాళ్లు ఉర్దూ మాట్లాడలేరు. ముస్లింలీగ్‌తో వారికి అనుబంధం లేదు. అక్కడి ప్రజానీకంలో ఆ పార్టీకి నిర్మాణాత్మకమైన ఉనికి లేదు. భారతదేశంలోని అత్యంత సంపన్న రాష్ట్రాలైన పంజాబ్‌, బెంగాల్‌లు రెండూ ఒకదానికొకటి చాలా దూరంగా వున్నవి. ఆ రెండు రాష్ట్రాల్లోనూ ముస్లిం జనాభాదే మెజారిటీ, బెంగాల్‌ కంటే పంజాబ్‌లో ముస్లింల ఆధిక్యం కొంత తక్కువగా వుంటుంది. అయితే ఆ రెండు రాష్ట్రాల్లో కూడా ముస్లింలీగ్‌ ప్రాబల్యం లేదు. పంజాబ్‌లో ముస్లింలీగ్‌ ఉనికి నామమాత్రమే. ఆ రాష్ట్రాన్ని యూనియనిస్ట్‌ పార్టీ నియంత్రిస్తోంది. ఆ పార్టీ ముస్లిం భూస్వాములతోనూ, సంపన్న హిందూ జాట్‌ రైతులతోనూ జతకట్టింది. వారికి బ్రిటిష్‌ సైన్యంతో సన్నిహిత సంబంధాలున్నాయి. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి 12. బ్రౌన్‌, నెహ్రా, పే. 134

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 47 వారు విధేయులు. * అటుపక్క బెంగాల్‌లో ముస్లింలీగ్‌ తూర్పు ప్రావిన్సులోని సువిశాలమైన క్షేత్రాలకు యజమానులైన సంపన్న భూస్వాముల నేతృత్వంలో పనిచేస్తోంది. అక్కడ విస్ఫృతమైన రైతాంగ పునాది వున్న క్రిషక్‌ ప్రజా పార్టీ (కెపిపి)దే ప్రాబల్యం. ఈవిధంగా ఎక్కడ చూసినా ముస్లింలిగ్‌ బలహీనంగా వున్నట్టు కనిపిస్తుంది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ముస్లింలీగ్‌ని వెనక్కి నెట్టి హిందూ జనాభా అధికంగా వున్న ప్రాంతాలను శాసిస్తోంది. మరోపక్క ముస్లిం జనాభా ఎక్కువగా వున్న ప్రాంతాల్లో ముస్లింలీగ్‌ ప్రత్యర్థి పార్టీలు బలంగా వున్నాయి. అయితే అఖిల భారత స్థాయిలో అత్యంత నైపుణ్యంతో, చురుకుదనంతో వ్యవహరించే ముస్లిం నేత జిన్నా ఒక్కడే కావడం ముస్లింలీగ్‌ను కాపాడింది. యూనియనిస్ట్‌ పార్టీ, క్రిషక్‌ ప్రజా పార్టీల నేతలు కేంద్రంతో తమ తరఫున సంప్రదింపులు జరపడానికి జిన్నా ప్రాతినిధ్యాన్ని అంగీకరించారు. కాకపోతే వాళ్లు తమ ప్రాంతాలపై పెత్తనాన్ని పూర్తిగా తమ చేతుల్లోనే పెట్టుకున్నారు. ఈ విధంగా దేశ వ్యాప్తంగా అస్తవ్యస్తంగా వున్న పరిస్థితులే 1937 ఎన్నికల తరువాత కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అధిష్టానంలో ఆత్మవిశ్వాసం పెరగడానికి కారణం. కాంగ్రెస్‌ దృష్టిలో ముస్లింలీగ్‌ ఒక వాడిపడేసిన ఆయుధం. దానిని పట్టించుకోవాల్సిన పనిలేదు. వివిధ స్థానిక ముస్లిం పార్టీలను క్రమంగా లొంగదీసుకోవచ్చు లేదా వాటి ఉనికిని లేకుండా చేయవచ్చు. అయితే రెండో ప్రపంచ యుద్ధం వచ్చి ఈ పరిస్థితులను తారుమారు చేసింది.

1857 నాటి సిపాయీల తిరుగుబాటు కాలం నుంచీ ముస్లింలను యావద్భారతదేశంలో అత్యంత ప్రమాదకారులని పరిగణిస్తూ వచ్చిన బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం- అంతకంతకూ పెరుగుతున్న హిందూ జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్శొనేందుకు - ఆ శతాబ్చి తిరిగేసరికి ముస్లిం వర్గమే తనకు మేలైన, సురక్షితమైన సానుకూలమైన శక్తి అని భావించడం మొదలుపెట్టింది. బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వ వ్యతిరేక ఉమ్మడి జాతీయోద్యమం పేరుతో ముస్లింలు హిందువులతో చేతులు కలపకుండా ట్రైటిష్‌ ప్రభుత్వం ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజక వర్గాలను ఏర్పాటు చేసింది. అయితే బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం మతహింసను కోరుకోలేదు. భారత ఉపఖండంలో శాంతిభద్రతల సమస్య తలెత్తడం, తనతో స్నేహపూర్వకంగా వుంటున్న హిందూ భూస్వాములతో, వ్యాపారులతో విరోధాన్ని పెంచుకోవడం బ్రిటిష్‌కు ఇష్టంలేదు. అందుకే ఏవర్గంతోనూ ఏకపక్ష ధోరణితో వ్యవహరించకుండా తగిన జాగ్రత్తలు తీసుకుంది. కానీ ఎప్పుదైతే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తన ప్రాదేశిక ప్రభుత్వాలను ఉపసంహరించుకుందో అప్పటినుంచీ - అంటే బ్రిటిష్‌ చేస్తున్న యుద్ధ సన్నాహాలకు ముస్లింలీగ్‌ ప్రజల మద్దతును కూడగట్టేందుకు ముందుకు 13. ఇందుకు సంబంధించిన సమగ్ర చారిత్రక విశ్లేషణ కోసం, దీని నేపధ్యం కోసం చూ టాంగ్‌

టాయ్‌ యంగ్‌, “ద గారిసన్‌ స్టేట్‌, ద మిలిటరీ, గవర్నమెంట్‌ అండ్‌ సాసైటీ ఇన్‌ కొలోనియల్‌

పంజాబ్‌ 1849-1947), న్యూ ఢిల్లీ, 2005, పే, 240-280.

తీరి ఇండియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ వచ్చినప్పటినుంచీ జిన్నా బ్రిటిష్‌ వైస్‌రాయ్‌కి మధ్యవర్తిగా మారాడు. జిన్నా లౌకికవాది, ఆయన జీవిత విధానం కూడా లౌకికంగానే వుండేది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ జిన్నాను దశాబ్దాలుగా తిరస్కరిస్తూ వస్తోంది. కాంగ్రెస్‌ సామాజిక వాస్తవికతను జిన్నా స్పష్టంగా అర్ధం చేసుకున్నారు. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కంటే సౌమ్యుడూ, నిష్పక్షపాతీ అయిన మోతీలాల్‌ నెహ్రూ కాంగ్రెస్‌ కచ్చితంగా హిందూ పార్టీయే అన్నారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పాలన రాష్ట్రాలలో మాదిరిగానే కేంద్రంలో కూడా ముస్లింలకు సానుకూలమైనదిగా వుండే అవకాశం లేదని మోతీలాల్‌ నెహ్రూ అభిప్రాయం. తన పునాది ఎంత బలహీనంగా వుందో తెలిసివుండటం వల్ల జిన్నా ఓటమికి ఇష్టపడక బ్రిటిష్‌ ముందు ఎప్పుడూ నిర్దిష్టమైన డిమాండ్లు పెట్టలేదు. కానీ, ఇప్పుడు పరిస్థితులు మారడంతో ఆయన ధైర్యంగా కొత్త కార్యక్రమానికి శ్రీకారం చుట్టారు. జిన్నా భారత ఉపఖండంలో ఒకటి కాదు, రెండు దేశాలున్నాయని 1940లో లాహోర్‌లో ప్రకటించారు. ఆ రెండు దేశాలూ సహజీవనం చేసేందుకు భారత స్వాతంత్ర్యం వీలు కల్పించాలి, ముస్లింలు అధికసంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాల్లో వారికి స్వయంప్రతిపత్తినీ, సార్వభౌమాధికారాన్నీ ఇవ్వాలి అన్నారు. భవిష్యత్‌ రాజ్యాంగ పరిధిలో వాటిని రాజ్యాంగ యూనిట్లుగా పరిగణించాలి అన్నారు. జిన్నా ఆదేశానుసారం ముస్లిం లీగ్‌ చేసిన తీర్మానపు పదజాలంలో కావాలని గందరగోళాన్ని సృష్టించారు: ఏకవచనాన్ని కాకుండా 'రాజ్యాలు" అంటూ బహువచనాన్ని ఉపయోగించారు. అసలు పాకిస్థాన్‌ అన్న పదాన్ని అందులో వాడలేదు. పాకిస్థాన్‌ అన్న పేరును కాంగ్రెస్‌ పార్టీయే తనకు అంటగట్టిందని జిన్నా ఆతరువాత వాపోయారు. ఆయన ఎంత సందిగ్భావస్థకు గురయ్యారో ఆ పదజాలం వల్ల స్పష్టమవుతుంది. పే మృస్లింలు అధికసంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాలు స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరవచ్చు. కానీ ముస్లింలు అధికసంఖ్యాకులుగాలేని ప్రాంతాలు స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరగలుగుతాయా? ఉమ్మడి భారత దేశం నుంచి ముస్లింలు అధికసంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాలు విడిపోయినప్పుడు- జిన్నాకు రాజకీయ జీవితాన్నిన్చినటువంటి ఇతర ప్రాంతాల్లో - అల్పసంఖ్యాకులుగా వుండిపోయే ముస్లింల పరిస్థితి ఏమిటి? వాళ్లలా వుండిపోవాల్సిందేనా? వారికి అక్కడి ప్రభుత్వం నుంచి ఏదో ఒకరకమైన రక్షణ అవసరం లేదా? హిందువుల నిరంకుశ చర్యలకు దూరంగా వుండే ముస్లిం అధికసంఖ్యాక ప్రాంతాలు వీరిని కాపాడగలుగుతాయా? ఈ సంక్షిష్ట అంశాలగురించి ఆలోచిస్తూ గరిష్ట ప్రయోజనాలను పొందేందుకు అవాస్తవిక డిమాండ్లను ముందుకు తెస్తూ జిన్నా బుకాయించడం లేదు కదా? కొద్ది మంది మాత్రమే కాదు చాలామంది ఇలాగే అనుకున్నారు. 14. జిన్నా ఎదుర్కొన్న సమస్యలు, వాటి పరిషారానికి ఆయన అనుసరించిన పద్దతులకోసం చూ, ఆయేషా జలీల్‌ 'ద సోల్‌ స్పోక్స్‌మన్‌ జిన్నా, ద ముస్లిం లీగ్‌ అండ్‌ ద డిమాండ్‌ ఫర్‌ పాకిస్టాన్‌, కేంటడ్డ్‌, 1985, అంతకుముందు ఈ విషయంపై వున్న అభిప్రాయాన్ని ఇది మార్చివేసింది..

పెరి ఆందర్‌సన్‌ శం

అయితే, లాహోర్‌ తీర్మానం గురించి ఎలాంటి భాష్యాలు చెప్పుకున్నా కాంగ్రెస్‌వాదులు తరచూ చెప్పే తరతరాల భారతజాతి అఖండంగా వుంటుందన్న భరోసాలేదు. హిందూ ముస్లిం అస్తిత్వాల మధ్య తలెత్తిన పోటీ ఆ ఐక్యతకు తీవ్రమైన ముప్పును కలిగించే

దశకు చేరుకుంది. దీనిపై నెహ్రూ ప్రతిస్పందన ఏమిటి? ఆయన తన ఆత్మకథలో (1985)

భారత దేశంలో ఒక ముస్లిం రాజ్య ఏర్పాటుకు అవకాశమేలేదని కొట్టిపదేశారు:

వాజకీయంగా, ఆర్థికంగా ఆ భావన అర్ధరహితం, ఊహాజనితం. పరిశీలనాయోగ్యమైంది కాదు అన్నారు.” నెహ్రూ 1938లో ఒక అమెరికన్‌ సమావేశంలో మాట్లాడుతూ

“భారతదేశంలో ఎలాంటి మతపరమైన లేదా సాంస్కృతికపరమైన ఘర్షణ లేదు. భారతదేశం

తన ఐక్యతను ప్రాచీనకాలం నుంచీ చెక్కువెదరకుండా కాపాడుకుంటూ వస్తోందన్నది

తిరుగులేని ప్రాథమిక సత్యం” అన్నారు. లాహోర్‌ తీర్మానం తర్వాత 1941లో తన వ్యాసాన్ని పునర్ముద్రిస్తూ “భారత ఐక్యతను పరిరక్షిస్తున్న శక్తులు పటిష్టమైనవి, విస్తారమైనవి. అందువల్ల ఎలాంటి దేశ విభజన వాదానికి తావులేదు” అన్న తన వాదనను సవరించుకోవాల్సిన అవసరం లేదన్నారాయన. కానీ 'చేశ ఐక్యతకు భంగం కలిగించే ధోరణి" ఆయన కళ్ల ఎదురుగానే వుందేది.*

రెండో ప్రపంచ యుద్ధమప్పుడు భారతదేశంలో కమాండర్‌ ఇన్‌ చీఫ్‌గా వున్న వేవెల్‌ 1945 నాటికి వైస్‌రాయ్‌గా నియమించబడ్డాడు. సామ్రాజ్యవాదం ఆట ముగిసిందన్న విషయం ఆయనకు తెలుసు. “ప్రస్తుతం భారతదేశంలో మా పరిస్థితి ఒక సైనికశక్తి బలమైన ప్రత్యర్థిని చూసి విధిలేక వెనక్కి తగ్గక తప్పని స్థితిలాగా వుందొ అన్నాడు. ” ఆ సంవత్సరం జూన్‌లో నెహ్రూ, ఆయన సహచరులూ జైలు నుంచి విడుదలయ్యారు. అదే శీతాకాలంలో 1935నాటి ఓటర్ల ప్రాతిపదికతతో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు, కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఎన్నికలు జరిగాయి. అప్పుడు వెలువడిన ఫలితాలు కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి గట్టి ఎదురుదెబ్బ. ముస్లింలీగ్‌ పార్టీ కుప్పకూలిపోవడంగానీ, మాయమైపోవడంగానీ జరుగలేదు. తన పార్టీ పరిస్థితిని మెరుగుపరచుకునేందుకు మహమ్మద్‌ అలీ జిన్నా రెండో ప్రపంచ యుద్దాన్ని చక్కగా

15. “ఏన్‌ ఆటోబయోగ్రఫీ, పే. 469.

16. 'ద యునిటీ అఫ్‌ ఇండియా”, పే 14, 20, 21 ఈ పుస్తకానికి రాసిన ముందుమాటలో కృష్ణమేనన్‌ అందులోని విషయాల ఎంపిక బాధ్యత తనదేననీ అప్పుడు దెహ్రాదూన్‌ జైల్లో వున్న నెహ్రూతో ఉత్తరప్రళ్యుత్తరాలు జరపడం చాలా కష్టమయిందని వివరించారు. ఆ విషయాలపై, వ్యాఖ్యానించడానికి అప్పుడు నెహ్రూకు వీలుకాలేదని అన్నారు. అయితే ఆతర్వాత పుస్తకాన్ని చూసి అందులోని విషయాలపట్ల సంతృప్తిని వ్యక్తం చేశారు: సెలెక్టెడ్‌ వర్క్‌ ఆఫ్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, న్యూ ఢిల్లీ 1978, వాల్యూమ్‌ 11, పే. 695. 17. “ద టాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌' వాల్యూమ్‌ 8, 7 ఫిబ్రవరి 1946, పే, 796.

17. 'ద ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌ వాల్యూమ్‌ 8, ఫిబ్రవరి ?, 1946, పే.796.

50 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ వినియోగించుకున్నారు. ముస్లింలీగ్‌ సభ్యత్వాన్ని పెంచుకున్నారు. సొంత దినపత్రికను నెలకొల్ప్చుకున్నారు. అంతవరకు ప్రాతినిధ్యంలేని రాష్ట్ర (ప్రభుత్వాలలో ప్రాతినిధ్యం పొందగలిగారు. 1987లో ప్రజా తిరస్మరణకు గురైన ఆ పార్టీ 1945-46 ఎన్నికల్లో తిరుగులేని విజయాలను సొంతం చేసుకుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి జరిగిన ఎన్నికల్లోనైతే ముస్లింలకు కేటాయించిన మొత్తం స్థానాలను ముస్లింలీగ్‌ కైవసం చేసుకుంది. అదేవిధంగా రాష్ట ప్రభుత్వాలకు జరిగిన ఎన్నికల్లో 89 శాతం ముస్లింల సీట్లను గెలుచుకుంది. హిందూ సమాజంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి ఎంతటి ఆదరణ వుందో ముస్లిం సమాజంలో ముస్లిం లీగ్‌ అంతటి ఆదరణను సంపాదించుకుంది. లేబర్‌ పార్టీ ప్రభుత్వం భారత స్వాతంత్ర్యం నిమిత్తం ఇక్కడి పార్టీలన్నింటికీ ఆమోదయోగ్యమైన రాజ్యాంగ చట్రాన్ని తయారుచేసేందుకు లందన్‌ నుంచి కేబినెట్‌ మిషన్‌ (మంత్రివర్గ ఉప సంఘం)ను భారతదేశానికి పంపించింది. ఆ మిషన్‌ ప్రతిపాదించిన సమాఖ్య పథకం అంతకు ముందు లాహోర్‌లో జిన్నా అస్పష్టంగా ప్రతిపాదించిన ఏర్పాట్లకూ ఈ సమాఖ్య పథకానికీ మధ్య కొంత పోలిక వుంది. అప్పటికే జిన్నా తన డిమాండ్‌పై గట్టిగా పట్టుపట్టినా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ, ముస్లిం లీగ్‌ రెండూ క్యాబినెట్‌ మిషన్‌ ష్లాన్‌కు ఆమోదం తెలిపాయి. కానీ, రెండు వారాల తర్వాత నెహ్రా ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్మరిస్తున్నట్టు ప్రకటించారు. తనకు నచ్చిన రీతిలో నడచుకునే అధికారం కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి ఉందన్నారు. ఒక రాజకీయ నాయకుడిగా ఆయన మొట్టమొదటిసారి వ్యక్తిగతంగా నిర్ణయం తీసుకుని చేసిన ప్రకటన అది. నెహ్రూ సహచరుడైన వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ దానిని “భావోద్వేగ ఉన్నాదం'గా అభివర్షించారు. ఏది ఏమైనా ఒకసారి ఫిరంగిని పేల్చిన తరువాత గుండును తిరిగి వెనక్కి తీసుకోవడం సాధ్యంకాదు. దానికి ప్రతిస్పందనగా జిన్నా ముస్లింల సహనం నశించిందనీ, రాజ్యాంగపరమైన దారి మూసుకుపోయిందనీ, ఇక ప్రత్యక్ష కార్యాచరణకు దిగక తప్పదనీ ప్రకటించారు. జిన్నా ఉన్నత వర్గాలవారితో వ్యవహరించే నైపుణ్యంగల రాజకీయవేత్త. ఆయనకు జన సామాన్యాన్ని ముందుకు నడిపే, జనాన్ని నియంత్రించే అనుభవంలేదు. కలకత్తాలో మతపరమైన నరమేధం మొదలయింది. ముందుగా ముస్లింలలోని కొందరు దుండగులే ఆ నరమేధాన్ని మొదలుపెట్టారు. కానీ సంఖ్యాబలంలో వున్న తేడా కారణంగా ఆ నరమేధంలో హిందువుల కంటే ముస్లింలే ఎక్కువగా బలయ్యారు. ఏం చేయాలో తోచని స్థితిలో వేవెల్‌ నెహ్రూను ప్రధాన మంత్రిగా, వల్లభ్‌ భాయ్‌ పటేల్‌ని గృహ మంత్రిగా నియమిస్తూ ఒక తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసేందుకు పూనుకున్నాడు. మొదట ముస్లింలీగ్‌ నిరాకరించినా ఆ తరవాత దానికి అంగీకరించింది. జిన్నా అనుచరుదైన లియాఖత్‌ అలీ ఖాన్‌ ఆ తాత్కాలిక ప్రభుత్వంలో ఆర్ధిక మంత్రిగా చేరారు. కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ రెండు పార్టీలూ ఒకదానిపై మరొకటి పైచేయి సాధించేందుకు

లే ల నయం) ప షో సరల / పెరి ఆందల్‌సన్‌ జ బం సలా ర్‌ గై లాలునానతనలీల చో.

పోటీపడ్డాయి. రాజ్యాంగ నిర్మాణ సభను వ కనా లే ఎందుకంటే అంతకు ముందు జరిగిన రాష్ట్రాల ఎన్నికల ఫలితాల ప్రాతిపదికన అ సభకు ప్రతినిధులను నామినేట్‌ చేశారు. తత్ఫలితంగా రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభలో అత్యధిక ప్రాతినిధ్యం కాంగ్రెస్‌ పార్టీకే దక్కింది. ఆ సభకు కేంద్ర ప్రభుత్వం సూత్రప్రాయంగా బాధ్యత వహిస్తుంది. మరోపక్క ఆర్ధిక మంత్రి లియాఖత్‌ అలీ ఖాన్‌ ముందుకు తెచ్చిన సంపద పన్ను ప్రతిపాదనను కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తిరస్కరించింది. అత్యధికశాతం వ్యాపారస్తులు హిందూమతానికి చెందినవారు కాబిట్టి ఆ చర్య మత వివక్షకు దారితీస్తుందనేది కాంగ్రెస్‌ వాదన. ఇదీ 1947 ఫిబ్రవరి నాటి పరిస్థితి. భారత దేశానికి 1948 జూన్‌ కల్లా స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వనున్నట్టు అబ్లీ ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. లార్డ్‌ మౌంట్‌ బాటన్‌ను వైస్‌రాయ్‌గా నియమించి భారతదేశం పంపించింది.

మౌంట్‌బాటన్‌ రాకతో భారతదేశంలో మత విభజనకు పట్ల సామ్రాజ్య విధానం ఎక్కడ మొదలయిందో అక్కడికి వచ్చి వృత్తం పూర్తయింది. పందొమ్మిదో శతాబ్దపు ద్వితీయార్ధంలో సిపాయీల తిరుగుబాటుకు ముస్లింలే మూలకారకుల్లని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం వారిని అనుమానంగా చూసేది. హిందువులను నమ్మదగినవారిగా భావించేది. అయితే ఇరవైయవ శతాబ్దపు ప్రారంభం నాటికి పరిస్థితి తారుమారయింది. బలమైన హిందూ జాతీయవాదాన్ని ముస్లింల ఆకాంక్షలు గట్టిగా ఎదుర్యోగలవని బ్రిటష్‌ భావించింది. ఇక చివరి ఘట్టంలో లండన్‌ మళ్లీ అకస్మాత్తుగా అత్యధికసంఖ్యాక వర్గం (హిందువుల) వెపు మొగ్గు చూపడం, మధ్యవర్తిత్వానికి వారిని గౌరవప్రదమైనవారు అని భావించడం మొదలుపెట్టింది. 1947లో సైద్ధాంతికంగా, వ్యూహాత్మకంగా, వ్యక్తిపరంగొ పరిస్థితులన్నీ ఒక్కటికావడమే ఈ భావోద్వేగపరమైన హరాత్చరిమాణానికి కారణం. బ్రిటన్‌లోని లేబర్‌ పార్టీ ప్రభుత్వం భారతదేశంలోని కాంగ్రెస్‌ పార్టీని భావసారూప్యత వున్న పార్టీగా పరిగణించింది. అంతకు ముందు ఎప్పటినుంచో నెహ్రూకు ఫేబియన్‌ సొసైటీతో సన్నిహత సంబంధాలున్నాయి. నెహ్రూ మనవాడన్న భావనకు బ్రిటిష్‌ జాతి ప్రతిష్ట కూడా తోడయింది. అనేక రాజ్యాలుగా చీలికలు పేలికలుగా వున్న భారత ఉపఖందాన్ని చరిత్రలోనే ప్రప్రథమంగా ఒక్కటి చేసి అఖండ భారతదేశాన్ని సృష్టించిన ఘనత బ్రిటన్‌దే. ఈ దేశం నుంచి బ్రిటన్‌ నిష్మమించిన తరువాత భారతదేశం మళ్లీ విచ్చిన్నమైపోతే అది తమ సామ్రాజ్యవాద ప్రతిఫ్టకే మాయని మచ్చవుతుంది. ఆట్లీకి తమ (ప్రభుత్వం సాధించిన ఆ గొప్ప విజయాన్ని నిలబెట్టుకోవాలనీ, భారత అఖండతను కాపాడాలనీ బలమైన ఆకాంక్ష వుండేది. తాము పరిపాలించినప్పుడు భారతదేశం ఎలా వుందో తాము వెళ్లిపోయిన తరువాత కూడా భారతదేశం అలాగే వుండాలని బ్రిటన్‌ ఆశించింది. భారత ఉపఖండ ఐక్యతకు సంబంధించిన భావన వెనక సైద్దాంతికపరంగానే కాక ఆర్థిక పెట్టుబడులకూ, లావాదేవీలకూ సంబంధించిన ఆలోచనలున్నాయి. బ్రిటన్‌కు ఆసియాలో ప్రత్యేకించి మలేషియాలో ఆస్తులున్నాయి. ఈ

ర్‌2 ఇండియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ వలస ప్రాంతాల్లో త్వరలో కమ్యూనిస్టు తిరుగుబాటు చోటుచేసుకుంటుందన్న భయం వుంది. వాటిని త్వరగా వదలివేయాలన్న ఆలోచనేమీ బ్రిటన్‌కు లేదు. వాయవ్య సరిహద్దులకు కొంత దూరంలో వున్న తన సంప్రదాయక శత్రువు సోవియట్‌ యూనియన్‌ రూపంలో ప్రమాదం పొంచి వుంది. భారత ఉపఖందాన్ని విభజిస్తే రష్యా చేతిలో అవి పావులుగా మారవచ్చన్నది బ్రిటిష్‌ అధినేతల సాధారణ అభిప్రాయం. కమ్యూనిజం చొరబడకుండా దక్షిణాసియాకు తగిన రక్షణ కల్పించేందుకు, అలాగే బిటిష్‌ ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే కాకుండా, పొశ్చాత్య ప్రపంచ ప్రయోజనాలను కాపొడేందుకు కూడా అఖండ భారతదేశం అవసరం. ఒకప్పుడు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ముస్లింలీగ్‌ని వ్యూహాత్మకంగా తనకు అనుకూలమైన పార్టీగా పరిగణిస్తే ఇప్పుడు భారత ఐక్యతా సమస్యను సామరస్యంగా పరిష్కరించేందుకు ముస్లింలీగే పెద్ద అడ్డంకి అని భావించసాగింది. అసలు సమస్య అంతా మహమ్మద్‌ అలీ జిన్నాలోనే కేంద్రీకృతమై వుందనీ, కాంగ్రెస్‌ నేతలతో వ్యవహరించినట్టు జిన్నాతో వ్యవహరించడం కష్టమనీ, భారత దేశ అఖండతను కాపాడడంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీయే తనకు వారసురాలనీ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం భావించింది. వ్యవస్థాపరమైన అసమానతకు మౌంట్‌బాటెన్‌ వ్యక్తిగత అహం కూడా తోడవడంతో సమస్య మరింత జటిలమయింది. మౌంట్‌బాటెన్‌ గురించి ఆండ్రూ రాబర్ట్‌ 'అతనో అబద్ధాలకోరు, బ్రోకర్‌ అని అభిప్రాయపడ్డారు. * అంతవరకూ మౌంట్‌ బాటెన్‌ కొలంబోలో సంకీర్ణదళాల కమాండర్‌గా వున్నారు. ఆయన అక్కడ కారులో వెనక సీట్లో కూచుని యుద్దాన్ని నడిపారు. అలాంటి మౌంట్‌బాటెన్‌ భారత వైస్‌రాయ్‌గా నియమితులై ఉల్లాసంగా ఢిల్లీలో అడుగుపెట్టారు. 'నాకు దాదాపు స్వర్గతుల్వమైన అధికారాలను కట్టబెట్టారు, నన్ను ఈ భూమండలంలోనే అత్యంత శక్తిమంతుణ్ని చేశారు.” పరిపాలనాపరమైన వ్యవహారాలకంటే విలక్షణమైన దుస్తులు, సాంప్రదాయిక హంగులు, జెందాలు, ఆడంబరాలు మొదలైనవాటి మధ్య ఆయన రెండు అంశాలను చూసుకోవాలి. ఒకటి, బ్రిటిష్‌ ఇండియా ఆఖరు వైస్‌రాయ్‌గా హాలివుడ్‌ హీరో స్థాయిలో తన ప్రతిష్టను పెంచుకోవడం, రెండు భారతదేశాన్ని కామన్‌వెల్త్‌ పరిధిలో డొమినియన్‌ రాజ్యంగా వుండేట్టు చూడటం. దానివల్ల “ప్రపంచంలో బ్రిటన్‌ విలువ ప్రతిష్టాపరంగా, వ్యూహాత్మకంగా ఎంతో పెరుగుతుంది అని ఆయన గొప్పగా చెప్పుకున్నారు.” పే.55-136. 19. లారీ కోలిన్స్‌ అండ్‌ డొమినిక్‌ లాపియర్‌, 'మౌంట్‌బాటెన్‌ అండ్‌ పార్టిషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా”, వాల్యూమ్‌ 1, న్యూ ఢిల్లీ 1982, పే 25- ఇంటర్వ్యూ, 20. అలన్‌ కాంప్‌బెల్‌-జాన్సన్‌, “మిషన్‌ విత్‌ మౌంట్‌బాటెన్‌”, లండన్‌ 1953, పే. 87.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ ర్‌తి బ్రిటిష్‌ ఇండియాను విభజించినట్టయితే అందులో పెద్ద దేశమే తనకు ఎక్కువ ఉపయోగపడుతుందనేది బైటన్‌ ఉద్దేశం. భారత ఉపఖండం భవిష్యత్తు గురించి ఆలోచించేప్పుడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీయే తనకు సముచిత భాగస్వామి అనిపించడానికి బ్రిటన్‌కు అన్ని రకాల రాజకీయ కారణాలతో పాటు ఒక వ్యక్తిగతమైన కారణం కూడా తోదయింది. అది మౌంట్‌బాటెన్‌ నెహ్రూలో మంచి సహచరుణ్ని చూడటం. సామాజిక సమానత్వంతో కూడిన ఆ ఇరువురి భాగోద్వేగాలూ ఒకేరకమైనవి, గాంధీ మొదటినుంచీ బ్రిటన్‌తో సత్సంబంధాలనే కోరుకున్నారు. బ్రిటిష్‌వారితో సాంస్కృతికపరంగా కలగలసిపోగలడనే ఉద్దేశంతోనే ఆయన నెహ్రూను తన వారసుడిగా ఎంచుకున్నారు. వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌కుగానీ, ఇతర్లకు గానీ అది సాధ్యంకాదని ఆయన భావించారు. అనుకున్నట్టుగానే కౌద్దివారాల వ్యవధిలోనే నెహ్రూ మౌంట్‌బాటెన్‌తో సన్నిహిత సంబధాలను నెలకొల్చుకోవడమేకాదు, ఆయన భార్యతో కూడా లైంగిక సంబంధం పెట్టుకున్నారు. అది అందరికీ సంతోషాన్ని కలిగించింది. యాఖై ఏళ్ల తరువాత కూడా ఇప్పటికీ భారత ప్రభుత్వం నెహ్రూకూ మౌంట్‌బాటెన్‌ సతీమణికీ మధ్య వున్న లైంగిక సంబంధం విషయాన్ని గుంభనంగా వుంచుతోంది. ఒక అమెరికన్‌ ఆ అంశంపై సినిమా తీసేందుకు ప్రయత్నిస్తే అందుకు అనుమతిని నిరాకరించింది. భారత చరిత్రకారులు కూడా ఈ అంశాన్ని ఎక్కడా ప్రస్తావించకుండా మౌనం వహిస్తారు. వ్యక్తిగత సంబంధాలు చాలా అరుదుగా తప్ప ప్రభుత్వ వ్యవహారాలపై ప్రభావం చూపించవు. కానీ ఈ ముగ్గురి మధ్య వున్న లైంగిక సంబంధాల వ్యవహారం మాత్రం ముస్లింలీగ్‌ నుంచి బ్రిటన్‌ను మరింత దూరం చేసింది. అయినప్పటికీ ఒక పక్క భారతదేశంలోని పార్టీలను ఒక్కతాటిమీదకు తెచ్చేందుకూ, కాంగ్రెస్‌ నేతృత్వంలో స్వతంత్ర అఖండ భారతదేశం కొనసాగేలా చేసేందుకూ బ్రిటన్‌ కృషి చేస్తున్న సమయంలో కూడా మౌంట్‌బాటెన్‌, నెహ్రా, వాళ్లిద్దరికి తోడుగా ఆల్లీ - నిరంతరం జిన్నాపై రకరకాలుగా వ్యాఖ్యానించారు. మౌంట్‌బాటెన్‌ దృష్టిలో జిన్నా ఒక “ఉన్నాది, ఒక “అక్రమ సంతానం), ఒక 'మందమతి, ఒక “మతి స్థిమితంలేనివాడు. నెహ్రా దృష్టిలో జిన్నా ఒక 'పిచ్చివాడు, 'హిట్లర్‌ తరహా నాయకత్వంతో, పొట్లర్‌ విధానాలతో పార్టీని నడుపుతున్న వాడు”. ఇక అట్లీ దృష్టిలో జిన్నా ఒక మోసగాడు. మౌంట్‌బాటెన్‌ భారత దేశంలో అడుగుపెట్టేనాటికి పంజాబ్‌లో మత కలహాలు జరుగుతున్నాయి. కాంగ్రెస్‌కూ ముస్లింలిగ్‌కూ మధ్య చిక్కు ముడి పరిష్కారం కాదనీ, దేశ విభజన అనివార్యమనీ ఆయన నెలలోపలే ఒక నిర్ణయానికి వచ్చారు. ఇక భారతదేశాన్ని ఏవిధంగా విభజించాలన్నదే ఇప్పుడు ఎజెండా. ఇందులో ఐదు ప్రశ్నలు ఇమిడి వున్నాయి: 1.మరీ విషతంగా కాకపోయినా పే 283.

54 ఇంటియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ ముస్లిం జనాభా అత్యధికసంఖ్యలోవున్న బెంగాల్‌, పంజాబ్‌ ప్రావిన్సులను ఏం చేయాలి? 2. కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ రెండు పార్టీలూ చెప్పుకోతగ్గ స్థాయిలో లేని సంస్థానాలను ఏవిధంగా పంచాలి? 3. విభజన సూత్రంపై లేదా దాని ప్రాతిపదికత ఎలా వుండాలనేదానిపై ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపాలా? 4, విభజన ప్రక్రియను ఎవరు పర్యవేక్షించాలి? 5. విభజన ప్రక్రియను అమలు చేసేందుకు కాల వ్యవధి ఎంత వుండాలి?

ఆ సమయంలోనే కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ పార్టీల లెక్కలు తారుమారయ్యాయి. తానే యావత్‌ భారతదేశానికి ప్రతినిధిని అన్న కాంగ్రెస్‌ ధీమా సడలిపోయింది. 1920ల నుంచీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో ఈ భావనే కీలకమైన సిద్ధాంతంగా వుంటూ వచ్చింది. కానీ ముస్లిం నియోజకవర్గాలన్నింటిలో ముస్లిం లీగ్‌ తిరుగులేని ఆధిక్యతను సాధించడంతో కాంగ్రెస్‌ అవినికి బీటలు పద్దాయి. సమకూడిన కొత్త శక్తితో ముస్లింలీగ్‌ ఎలా ముందుకెళ్లాలి? జిన్నా లాహోర్‌ (ప్రకటన చేసి ఆరేళ్లు గడచినా ముస్తిం మెజారిటీ ప్రాంతాల సార్వభౌమాధికారం విషయంలోగానీ, హిందువులు అధికసంఖ్యాకులుగా వుండి ముస్లింలు అల్బసంఖ్యాకులుగా వున్న రాష్ట్రాలలోని ముస్లింల రక్షణ విషయంలో గానీ ఒక సమగ్ర పరిష్కారమార్గం ఇంకా కనిపించలేదు. కాకపోతే 1948లో జిన్నాయే తిరస్కరించిన “పాకిస్తాన్‌ అన్న నినాదం ఇప్పుడు ఊపందుకుంది. అది ముస్లిం ప్రజానీకంలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. దాంతో ఈ విషయాన్ని స్పష్టంచేయకుండా లాహోర్‌ తీర్మానంలో వాజ్యం" అని కాకుండా రాజ్యాలు అని పొరపాటుగా బహువచనం అచ్చయిందని జిన్నా ఇప్పుడు అంటున్నారు. బ్రిటిష్‌ విషయంలో ఆయన లెక్కలు ఇలా వున్నాయి: 'ముస్తింలీగ్‌కూ కాంగ్రెస్‌ పార్టీకీ పొసగదడని గ్రహించి చివరకు బ్రిటన్‌ తమ రెండు పార్టీలతో ఒక సంకీర్డాన్ని ఏర్పాటుచేస్తుంది. అందులో భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింలు అత్యధికసంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాలన్నీ స్వయంపాలనాధికారంతో వుంటాయి. ఆ ప్రాంతాలపై పెత్తనం చేయలేనంతే బలహీనంగా కేంద్ర ప్రభత్వం వుంటుంది. అదే సమయంలో హిందువులు అత్యధిక సంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాల్లోని ముస్లింకు రక్షణ కల్పించగలిగేంత శక్తిమంతంగా కూడా కేంద్రం వుంటుంది.” క్యాబినెట్‌ మిషన్‌ దాదాపు ఈ ఆలోచనకు దగ్గరగా వున్న ప్రణాళికనే రూపొందించింది.

కానీ నెహ్రూకు ఆ ప్రణాళిక దేశ విభజన కంటే అధ్వాన్నంగా వున్నట్టు అనిపించింది. ఎందుకంటే తమ పార్టీ మొదటి నుంచీ ఆకాంక్షిస్తూ వచ్చిన బలమైన కేంద్రీకృత రాజ్యానికి అది అవకాశం లేకుందా చేస్తుంది. భారత దేశం ఐక్యంగా వుండాలంటే బలమైన కేంద్రం తప్పనిసరన్నదే తమ అభిప్రాయం. జాతీయ సాధికారత మీద తనదే గుత్తాధిపత్యమని కాంగ్రెస్‌ ఎప్పుడూ చాటుకునేది. అయితే గత్యంతరంలేని పరిస్థితి వస్తే అడుగడుగునా సంకెళ్లతో కూడిన అఖండ భారతదేశం కంటే - దేశాన్ని విభజించిన తరువాత మిగతా సువిశాల భారతదేశంలో ఎలాంటి ఆంక్షలు లేని సంపూర్ణ అధికారమే

పెరి ఆందల్‌నన్‌ ర్‌క్‌ మంచిదనే భావనకు కాంగ్రెస్‌ వచ్చింది. ముస్లింలీగ్‌ దేశ విభజన గురించి మాట్లాడు తున్నప్పుడు జిన్నా మాత్రం అఖండ భారతదేశంలో సంకీర్ణ ప్రభుత్వం గురించి కలలు కనేవారు. అలాగే కాంగైస్‌ పార్టీ దేశ ఐక్యత గురించి మాట్లాడుతున్నప్పుడు నెహ్రూ దేశ విభజనకు సిద్ధపడ్డారు.” కాబినెట్‌ మిషన్‌ ప్లాన్‌ విఫలమయింది. ఇక ఆస్తులను ఎలా పంచుకోవాలన్నదే మిగిలింది. అప్పటికింకా బ్రిటిష్‌ పాలనే నడుస్తోంది. మౌంట్‌ బాటెన్‌ ఆస్తుల పంపిణీ చేయాల్సి వుంది. ఆయన తమకే అనుకూలంగా వుంటాడని నెహ్రూ భావించారు. కానీ ఎంతమేరకో కచ్చితంగా తెలియదు. భారతదేశం చీలిపోయి ఎన్ని రాజ్యాలేర్చడినా సరే అవన్నీ బ్రిటిష్‌ కామన్‌వెల్త్‌ పరిధిలో వుండేట్టు చేయాలన్నది మౌంట్‌బాటెన్‌ ప్రాధాన్యతాంశం. అంటే అవన్నీ డొమినియన్లుగా స్వాతంత్ర్యం పొందేందుకు అంగీకరించాలి. అందుకు ముస్లింలీగ్‌కి ఎలాంటి అభ్యంతరం లేదు. కానీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ 1928 నుంచీ భారతదేశాన్ని స్వతంత్ర డొమినియన్లుగానైనా సరే విభజించడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ వస్తోంది. అయితే, దేశ విభజనకు మూలకారణమైన చిన్న ప్రాంతం కామన్‌వెల్త్‌లో చేరి - దేశ విభజన విషయంలో తప్పేమీ చేయని అతిపెద్ద ప్రాంతం కామన్‌ వెల్త్‌కు దూరంగా వుండటం మౌంట్‌బాటెన్‌కు ఆమోదయోగ్యంగా అనిపించలేదు. మరి ఈ సంక్షిష్ణ్ట సమస్యను పరిష్కరించడమెలా? వి.పి.మేనన్‌ నుంచి ఈ 'ప్రశ్చకు సమాధానం లభించింది. ఆయన బ్రిటిష్‌ రాచరికపు ప్రభుత్వంలో ఒక ఉన్నతోద్యోగి, కేరళకు చెందిన హిందువు, మౌంట్‌బాటెన్‌ వ్యక్తిగత సిబ్బందిలో వుండేవారు. కాంగ్రెస్‌లో శక్తివంతుడైన వల్లభ్‌ భాయ్‌ పటేల్‌కు మేనన్‌ అత్యంత సన్నిహితుడు. భారతదేశం కామన్‌వెల్త్‌లో చేరేందుకు ప్రతిఫలంగా మౌంట్‌బాటెన్‌ బ్రిటిష్‌ అధీనంలోని మెజారిటీ జనాభానూ, భూభాగాన్ని మాత్రమే కాకుండా రాజధానిని, మిలిటరీని, అధికార యంత్రాంగాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని కూడా కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అప్పగించాలని ప్రతిపాదించారు. అప్పటివరకూ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశంలోని సంస్థానాల విషయంలో స్వాతంత్రోద్యమంపరంగా ఎలాంటి జోక్యమూ చేసుకోలేదు. ఆ సంస్థానాల పరిమాణం, జనాభా రేపు ఏర్పడబోయే పాకిస్థాన్‌తో దాదాపు సమానం. కాబట్టి తను జిన్నాకు కోల్పోతున్నదానికి నష్టపరిహారంగా ఆ సంస్థానాలన్నింటినీ భారతదేశంలో కలిపివేయాలి అని సూచించాదడు.లో ఈ ప్రతిపాదనకు పటేల్స్‌ నెహ్రూల నుంచి ఎలాంటి 22. ఈ అంశానికి సంబంధించిన ఉత్తమ విశ్లేషణ కోసం చూ. అసిమ్‌ రాయ్‌, *'ద హై పాలిటిక్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియాస్‌ పార్టిషన్‌: ద రివిజనిస్ట్‌ పర్స్‌పెక్టివ్‌, మాడర్న్‌ ఏషియన్‌ స్టడీస్‌, 24, 2, 1990, 403-48. అసిమ్‌ రాయ్‌ రెండు పక్షాల పట్లా సమ దృష్టితో, విమర్శనాత్మకంగా వున్నారు. పునర్ముద్రణ హసన్‌ (సంపాదకత్వం), ఇండియాస్‌ పార్టిషన్‌, పే. 125-131 23. కోప్‌లాండ్‌, 'ద ప్రిన్సెస్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా ఇన్‌ ది ఎండ్‌గేమ్‌ ఆఫ్‌ అంపైర్‌, కేంట్రిడ్డి 1997, పే. 258-254.

ర్‌డ ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ముస్లిం జనాభా అత్యధికసంఖ్యలోవున్న బెంగాల్‌, పంజాబ్‌ ప్రావిన్సులను ఏం చేయాలి? 2. కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ రెండు పార్టీలూ చెప్పుకోతగ్గ స్థాయిలో లేని సంస్థానాలను ఏవిధంగొ పంచాలి? 8. విభజన సూత్రంపై లేదా దాని ప్రాతిపదికత ఎలా వుండాలనేదానిపై ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపాలా? 4. విభజన ప్రక్రియను ఎవరు పర్యవేక్షించాలి? 5. విభజన ప్రక్రియను అమలు చేసేందుకు కాల వ్యవధి ఎంత వుండాలి?

ఆ సమయంలోనే కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ పొర్టీల లెక్కలు తారుమారయ్యాయి. తానే యావత్‌ భారతదేశానికి ప్రత్రిన్సిద్ధిన్సి అన్న కాంగ్రెస్‌ ధీమా సడలిపోయింది. 1920ల నుంచీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో శ భావనే కీలకమైన సిద్ధాంతంగా వుంటూ వచ్చింది. కానీ ముస్లిం నియోజకవర్గాలన్నింటిలో ముస్లిం లీగ్‌ తిరుగులేని ఆధిక్యతను సాధించడంతో కాంగ్రెస్‌ అహానికి వీటలు పడ్డాయి. సమకూడిన కొత్త శక్తితో ముస్లింలీగ్‌ ఎలా ముందుకెళ్లాలి? జిన్నా లాహోర్‌ ప్రకటన చేసి ఆరేళ్లు గడచినా ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాల సార్వభౌమాధికారం విషయంలోగాన్సీ, హిందువులు అధికసంఖ్యాకులుగా వుండి ముస్లింలు అల్బసంభఖ్యాకులుగా వున్న రాష్ట్రాలలోని ముస్లింల రక్షణ విషయంలో గానీ ఒక సమగ్ర పరిష్కారమార్గం ఇంకా కనిపించలేదు. కాకపోతే 1943లో జిన్నాయే తిరస్కరించిన 'పాకిస్టాన్‌ అన్న నినాదం ఇప్పుడు ఊపందుకుంది. అది ముస్లిం ప్రజానీకంలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. దాంతో ఈ విషయాన్ని స్పష్టంచేయకుండా లాహోర్‌ తీర్మానంలో 'రాజ్యరో అని కాకుండా “రాజ్యాలు అని ప్రారప్రాటుగా బహువచనం అచ్చయిందని జిన్నా ఇప్పుడు అంటున్నారు. టిటిష్‌ విషయంలో ఆయన లెక్కలు ఇలా వున్నాయి: 'ముస్లింలీగ్‌కూ కాంగైస్‌ పార్టీకీ పొసగదని గ్రహించి చివరకు బ్రిటన్‌ తమ రెండు పార్టీలతో ఒక సంకీర్డాన్ని ఏర్పాటుచేస్తుంది. అందులో భారత ఉపఖండంలోని ముస్లింలు అత్యధికసంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాలన్నీ స్వయంపాలనాధికారంతో వుంటాయి. ఆ ప్రాంతాలపై పెత్తనం చేయలేనంత బలహీనంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం వుంటుంది. అదే సమయంలో హిందువులు అత్యధిక సంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాల్లోని ముస్లింలకు రక్షణ కల్పించగలిగేంత శక్తిమంతంగా కూడా కేంద్రం వుంటుంది. క్యాబినెట్‌ మిషన్‌ దాదాపు ఈ ఆలోచనకు దగ్గరగా వున్న ప్రణాళికనే రూపొందించింది.

కానీ నెహ్రూకు అ ప్రణాళిక దేశ విభజన కంటే అధ్వాన్నంగా వున్నట్టు అనిపించింది. ఎందుకంటే తమ పార్టీ మొదటి నుంచీ ఆకాంక్షిస్తూ వచ్చిన బలమైన కేంద్రీకృత రాజ్యానికి అది అవకాశం లేకుండా చేస్తుంది. భారత దేశం ఐక్యంగా వుందాలంటే బలమైన కేంద్రం తప్పనిసరన్నదే తమ అభిప్రాయం. జాతీయ సాధికారత మీద తనదే గుత్తాధిపత్యమని కాంగ్రెస్‌ ఎప్పుదూ చాటుకునేది. అయితే గత్యంతరంలేని పరిస్థితి వస్తే అడుగడుగునా సంకెళ్లతో కూడిన అఖండ భారతదేశం కంటే - దేశాన్ని విభజించిన తరువాత మిగతా సువిశాల భారతదేశంలో ఎలాంటి ఆంక్షలు లేని సంపూర్ణ అధికారమే

పెది ఆందర్‌సన్‌ ల్‌ర్‌ మంచిదనే భావనకు కాంగ్రెస్‌ వచ్చింది. ముస్లింలీగ్‌ దేశ విభజన గురించి మాట్లాడు తున్నప్పుడు జిన్నా మాత్రం అఖండ భారతదేశంలో సంకీర్ణ ప్రభుత్వం గురించి కలలు కనేవారు. అలాగే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశ ఐక్యత గురించి మాట్లాడుతున్నప్పుడు నెహ్రూ దేశ విభజనకు సిద్ధపడ్డారు. కాబినెట్‌ మిషన్‌ ష్లాన్‌ విఫలమయింది. ఇక ఆస్తులను ఎలా పంచుకోవాలన్నదే మిగిలింది. అప్పటికింకా బ్రిటిష్‌ పాలనే నడుస్తోంది. మౌంట్‌ బాటెన్‌ ఆస్తుల పంపిణీ చేయాల్సి వుంది. ఆయన తమకే అనుకూలంగా వుంటాడని నెహ్రూ భావించారు. కానీ ఎంతమేరకో కచ్చితంగా తెలియదు. భారతదేశం చీలిపోయి ఎన్ని రాజ్యాలేర్చడినా సరే అవన్నీ బ్రిటిష్‌ కామన్‌వెల్త్‌ పరిధిలో వుండేట్టు చేయాలన్నది మౌంట్‌బాటెన్‌ ప్రాధాన్యతాంశం. అంటే అవన్నీ డొమినియన్లుగా స్వాతంత్ర్యం పొందేందుకు అంగీకరించాలి. అందుకు ముస్లింలీగ్‌కి ఎలాంటి అభ్యంతరం లేదు. కానీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ 1928 నుంచీ భారతదేశాన్ని స్వతంత్ర డొమినియన్లుగానైనా సరే విభజించడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ వస్తోంది. అయితే, దేశ విభజనకు మూలకారణమైన చిన్న ప్రాంతం కామన్‌వెల్త్‌లో చేరి - దేశ విభజన విషయంలో తప్పేమీ చేయని అతిపెద్ద ప్రాంతం కామన్‌ వెల్త్‌కు దూరంగా వుండటం మౌంట్‌బాటెన్‌కు ఆమోదయోగ్యంగా అనిపించలేదు. మరి ఈ సంక్లిష్ట సమస్యను పరిష్మరించడమెలా? వి.పి.మేనన్‌ నుంచి ఈ ్రశ్చకు సమాధానం లభించింది. ఆయన బిటిష్‌ రాచరికపు ప్రభుత్వంలో ఒక ఉన్నతోద్యోగి, కేరళకు చెందిన హిందువు, మౌంట్‌బాటెన్‌ వ్యక్తిగత సిబ్బందిలో వుండేవారు. కాంగ్రెస్‌లో శక్తివంతుడైన వల్లభ్‌ భాయ్‌ పటేల్‌కు మేనన్‌ అత్యంత సన్నిహితుడు. భారతదేశం కామన్‌వెల్త్‌లో చేరేందుకు ప్రతిఫలంగా మౌంట్‌బాటెన్‌ బ్రిటిష్‌ అధీనంలోని మెజారిటీ జనాభానూ, భూభాగాన్ని మాత్రమే కాకుండా రాజధానిని, మిలిటరీని, అధికార యంత్రాంగాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని కూడా కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అప్పగించాలని ప్రతిపాదించారు. అప్పటివరకూ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశంలోని సంస్థానాల విషయంలో స్వాతంత్రోద్యమంపరంగా ఎలాంటి జోక్యమూ చేసుకోలేదు. ఆ సంస్థానాల పరిమాణం, జనాభా రేపు ఏర్పడబోయే పాకిస్థాన్‌తో దాదాపు సమానం. కాబట్టి తను జిన్నాకు కోల్పోతున్నదానికి నష్టపరిహారంగా ఆ సంస్థానాలన్నింటినీ భారతదేశంలో కలిపివేయాలి అని సూచించాడు.” ఈ ప్రతిపాదనకు పటేల్స్‌ నెహ్రూల నుంచి ఎలాంటి 22. ఈ అంశానికి సంబంధించిన ఉత్తమ విశ్లేషణ కోసం చూ. అసిమ్‌ రాయ్‌, 'ద హై పాలిటిక్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియాస్‌ పార్టిషన్‌- ద రివిజనిస్ట్‌ పర్స్‌పెక్టివ్‌. మాడర్న్‌ ఏషియన్‌ స్టడీస్‌, 24, 2, 1990, 4039-48 అసిమ్‌ రాయ్‌ రెండు పక్షాల పట్లా సమ దృష్టితో, విమర్శనాత్మకంగా వున్నారు. పునర్ముద్రణ హసన్‌ (సంపాదకత్వం), ఇండియాస్‌ పార్టిషన్‌, పే 125-131. 23. కోప్‌లాండ్‌, 'ద ప్రిన్సెస్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా ఇన్‌ ది ఎండ్‌గేమ్‌ ఆఫ్‌ అంపైర్‌, కేంట్రిడ్డి 1997, పే. 253-254

56 ఇంజియాలో దాగిన వాందూస్టాన్‌ వ్యతిరేకతా ఎదురుకాలేదు. సదరు ఆస్తులనన్నింటినీ రెండు నెలల వ్యవధిలో బదిలీ చేయగలిగితే ఒప్పందానికి ఎవరినుంచీ ఏ అభ్యంతరమూ వుండదు. ఈ సంగతి తెలియగానే మౌంట్‌బాటెన్‌కు ఎక్కడలేని సంతోషం కలిగింది. మేనన్‌కు రాసిన ఒక లేఖలో ఆయన ఇలా అన్నారు: “మీరు నా సిబ్బందిలో రిఫార్ట్‌ కమీషనర్‌గా వుండటం నిజంగా నా అద్బష్టంగా భావిస్తున్నాను. మనం అతి స్వల్ప వ్యవధిలోనే అత్యంత సన్నిహితులమయ్యాం. నేను ఇంతవరకు కలసుకున్నవారిలో డొమినియన్‌ హోదా అన్న ప్రతిపాదనను పరిపూర్ణంగా అర్ధంచేసుకున్న మొట్టమొదటి వ్యక్తి మీరే. సమస్య పరిష్కారానికి మీ కొచ్చిన ఈ ఆలోచన నాకు రాలేదు. దీనిని అందరిచేత ఒప్పింపజేస్తే అధికార బదిలీ మరింత ముందుగానే జరుగుతుంది. ఈ నిర్ణయానికి చరిత్రలో ఎప్పటికీ ప్రాముఖ్యత వుంటుంది. నా ఉద్దేశంలో ఈ ఘనతకు మీరే కారకులు. అయితే ఆయన ఆశించినట్టు చరిత్ర ఈ అంశాన్ని అంత గొప్పగా ఏమీ చూడలేదు. చివరి నిమిషంలో దీనికి ఒక అవాంతరం ఏర్పడింది. స్వాతంత్ర్యానికి సంబింధించి లండన్‌లో తయారైన తుది ప్రణాళికను సిమ్లాలో జరిగే సమావేశంలో సంబంధిత వక్షాలకంటే చాలా ముందే తన సన్నిపాత మిటత్రుడైన నెహ్రూకు చూపించాలనుకున్నారు మౌంట్‌బాబెన్‌. నెహ్రూ ఆ ప్రణాళికపై ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాడు. (బ్రిటిష్‌ పాలనకు భారత యూనియనే వారసురాలనీ, పాకిస్తాన్‌ భారతదేశం నుంచి [్‌. విడిపోతున్నట్టు స్పష్టంగా పేర్కానలేదనీ, రెండు దేశాలనూ ఒకే గాటన కట్టడానికి వీల్లేదనీ నెహ్రా అన్నారు. ఆయనకు ముందే చూపించడం మంచిదైందని, ఆ ఆలోచన వచ్చినందుకు తనని తానే అభినందించుకున్నారు మౌంట్‌బాటెన్‌. “ ఆపద్భాంధవుడు మేనన్‌ అందుబాటులో వున్నాడు కాబట్టి ఆయన చేత నెహ్రూకు ఆమోదయోగ్యమైన రీతిలో ఆ (ప్రణాళికను సవరింపజేశారు. జూన్‌ మొదటివారంలో మౌంట్‌బాటెన్‌ “1947 ఆగస్ట్‌ 14న బ్రిటన్‌ తన అధికారాన్ని బదిలీ చేస్తుందని” ప్రకటించారు. తేదీని అలా ముందుకు జరపడం ఒకవిధంగా వాస్యాస్పదమని తనే చెప్పుకున్నారు. అయితే అలా తొందరపడడానికి కారణం పరిస్టితులు విషమించక ముందే తప్పుకోవాలన్న ఉద్దేశమే. “మనం ఏం చేస్తున్నాం? పరిపాలనాపరంగా వక్కా భవనానికీ, గుడిసెక్రూ మధ్య వున్న తేడాలాంటిదే ఇది. పాకిస్థాన్‌కు సంబంధించినంతవరకూ మనం ఒక గుడిసెను ఏర్పాటు చేస్తున్నాం. అంతకంటే ఏం చేయలేం.” 25. కాంప్‌బెల్‌ - జాన్సన్‌, మిషన్‌ విత్‌ మౌంట్‌బాటెన్‌, పే. 89, 26. “మిషన్‌ విత్‌ మౌంట్‌బాటెన్‌, లండన్‌ 1952, పే.87.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 57

బ్రిటిష్‌ ఇండియా భౌగోళిక సరిహద్దుల విభజనలో ప్రజలతో సంప్రదింపులు లేవు. మూడు రామ్రాల (బెంగాల్‌, పంజాబ్‌, వాయవ్య సరిహద్దు ప్రొవిన్సుల) విషయంలో తప్ప మిగతా అన్ని ప్రావిన్సులలో తాము ఏ దేశంలో చేరాలో ఆయా శాసన సభలే నిర్ణయించుకునే విధానాన్ని పాటించారు. తమ రాష్ట్రాలను రెండుగా విభజించాలా లేదా అన్నది నిర్ణయించుకునే అధికారాన్ని పంజాబ్‌, బెంగాల్‌ ప్రాదేశిక శాసనసభల కిచ్చారు. ఇక వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రం విషయంలో మాత్రం అక్కడ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపాలని నిర్ణయించారు. భారతదేశమా లేక పాకిస్టానా దేనిని ఎంచుకోవాలనే విషయంలో సహజంగానే మతమే నిర్ణయాత్మక పాత్రను పోషించింది. పంజాబ్‌ రాష్ట్రంలో ముస్లింలు మెజారిటీగా వున్న (ప్రాంతం పాకిస్థాన్‌కు అనుకూలంగా ఓటువేస్తే, హిందువులూ శిక్కులూ అధికంగా వున్న ప్రాంతం ఇండియాకు అనుకూలంగా ఓటువేసింది. బెంగాల్‌ రాష్ట్రం పరిస్టితి భిన్నమైనది. పంజాబ్‌ కంటే అక్కడ జనాభా నాలుగు రెట్లు ఎక్కువ. బెంగాల్‌కు సముద్రం వుంది. బలమైన అస్తిత్వం వుంది. సుసంపన్నమైన సాంస్కృతిక, మేధోపర వారసత్వం వుంది. బ్రిటిష్‌ పాలనలో ఆ రాష్ట్రం ఎంతో రాజకీయ చైతన్యాన్ని పెంపొందించుకుంది. పంజాబ్‌ రాష్ట్రంలో మాదిరిగా బెంగాల్‌ రాష్ట్రంలో విభజన అనేది ముందే నిర్ణయమైపోయిన అంశం కాదు. ఇటు సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ సోదరుడైన శరత్‌చంద్రబోస్‌ నాయకత్వంలో హిందూ సమాజం, అటు స్థానిక ముస్లింలీగ్‌ నేత సుహ్రవర్డీ (హసన్‌ షహీద్‌ సుహ్రవర్డి) నాయకత్వంలో ముస్లిం సమాజం ఒక్కటై భారత పాకిస్తాన్‌ దేశాలతో సంబంధం లేకుండా సమైక్య బెంగాల్‌ పేరిట స్వతంత్ర రాజ్యం అవతరించాలని ఉద్యమించాయి. మొత్తం భారత ఉపఖండంలో రెండు రాజ్యాలు (డొమైన్‌లు) మాత్రమే వుండాలని మౌంట్‌బాటెన్‌ ఆశించారు. అయితే అది సాధ్యం కానప్పుడు మూడోదాని ఉనికిని ఆయన కొట్టిపారేయలేదు. జిన్నా సమైక్య బంగ్లా ఏర్పాటును వ్యతిరేకించనని హుందాగా ప్రకటించారు. అయితే సమైక్య బెంగాల్‌ ఆలోచనమీద పెద్ద ఎత్తున దాడి చేసింది ఎవరంటే ప్రస్తుత బీజేపీకి మూలాధారమైన కరడుగట్టిన హిందూ మహాసభ. 1905లో బెంగాల్‌ను విభజించాలని కర్షన్‌ నిర్ణయం తీసుకున్నప్పుడు ఆ నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా మొట్టమొదటి జాతీయోద్యమం పెల్లుబికింది. హిందూ కార్యకర్తలు బెంగాల్‌ విభజనను అద్దుకుంటూ పెద్ద ఎత్తున తిరుగుబాటుచేశారు. కానీ ఇప్పుడు పరిస్థితి తారుమారయింది. హిందూ మతోన్మాదులు బెంగాల్‌ను మతపరంగా విభజించాల్సిందే అని పట్టుపడ్డ్తున్నారు. మరి నెహ్రూ ఆలోచన ఎలావుండింది? భారతదేశం ఎంత ఎక్కువ వీలైతే అంత ఎక్కువ భూభాగాన్ని సొంతం చేసుకోవాలి. అందుకు మతం ఉపయోగపడినా అభ్యంతరం లేదు. తాను సుహ్రవర్డీతో జరిపిన చర్చల గురించి మౌంట్‌బాటెన్‌ బెంగాల్‌ గవర్నర్‌కు లాంఛనంగా ఈవిధంగా నివేదించారు: “హిందుస్టాన్‌కు సన్నిహిత సంబంధం వుంటే తప్ప స్వతంత్ర బెంగాల్‌ ఏర్పాటు నెహ్రూకు ఇష్టంలేదని నేను సుహ్రవర్డీకి చెప్పాను. ఇప్పుడు విభజించినా కొన్నాళ్లకి తూర్పు బెంగాల్‌ ఎలాగూ హిందూస్టాన్‌లో

658 ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ కలసిపోతుంది అని ఆయన అన్నారు.”” ఆనాటి తూర్పు బెంగాలే ఈనాటి బంగ్లాదేశ్‌ నెహ్రూ ఉద్దేశం భారతదేశంలో అంతర్భాగంగా అయితేనే బెంగాల్‌ సమైక్యంగా వుండొచ్చు. కానీ కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం “నిజానికి స్వతంత్ర బెంగాల్‌ అంటే ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో బెంగాల్‌లో ముస్లిం బీగ్‌ పెత్తనం చెలాయించడమే” అని భావించింది. అందుకే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కూడా హిందూ మహాసభ అడుగుజాడల్లో నడిచింది. బెంగాల్‌ను విభజించాలన్న హిందూ డిమాండ్‌ను వారి ఉమ్మడి సమావేశాల్లో ఎలుగెత్తి చాటారు. దానికి గాంధీ మద్దతు వుంది. బెంగాల్‌ అసెంబ్లీలో ఈ అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చినప్పుడు బెంగాల్‌ సమైక్యతకు అనుకూలంగా 126 మంది, వ్యతిరేకంగా 90 మంది ఓటు వేశారు. కానీ పశ్చిమ బెంగాల్స్‌ తూర్పు బెంగాల్‌ ప్రతినిధులు తప్పనిసరి పరిస్థితిలో విడివిడిగా ఓట్లు వేసినప్పుడు మాత్రం పశ్చిమ బెంగాల్‌ ప్రాంతం విభజనను కోరుకుంటే, తూర్పు బెంగాల్‌ ప్రాంతం సమైక్యతను కోరుకుంది. చివరకు బెంగాల్‌ మతపరమైన ప్రాతిపదికతతో విభజనకు గురయింది. బెంగాల్‌ గవర్నర్‌ ఆనాడు అన్న మాటలు వాస్తవమయ్యాయి: 'నెహ్రూ అఖిల భారత దృక్పథం వల్ల బెంగాల్‌ను త్యాగం చేయాల్సి వసోంది.ో విభజన నిర్ణయం విషయంలో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణకు అవకాశం కల్పించిన వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రం (ప్రస్తుత పాకిస్థాన్‌లోని పెషావర్‌ ప్రాంతం) పరిస్థితి ఏమిటి? ఆ రాష్ట్రానిది రాజకీయ యవనిక మీద ఒక విలక్షణమైన స్తితి. పరాన్లు ఎక్కువగా స్థిరపడిన ననన న ననన సన ౭7, ఫర్‌ ఆఫ్‌ వ 23 ద ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌, వాల్యూమ్‌ 10, లండన్‌ 1981, పే. 850: 16 మే 1947. కాం (గ పాత్ర గురించి విమర్శనాత్మక వివరాలకోసం చూ, లియోనార్డ్‌ గార్దన్‌, 'డివైడెడ్‌ చస. “పొనిమ్స్‌ ఆఫ్‌ నేషనలిజమ్‌ అండ్‌ ఐడెంటిటీ ఇన్‌ ద 1947 పార్టిషన్‌. హసన్‌ ఎడిట్‌ పాదు దన్‌ పార్చిషన్‌ొలో, పే. 306-813; మరియు జోయా చటర్జీ, 'బెంగాల్‌ డివైదెడ్‌: జం నలిజమ్‌ అండ్‌ పార్టిషన్‌, 1932-1047, కేంట్రడ్డ్‌ 1994, పే. 128, 144, కంటో. బిద్యుత్‌ చక్రవర్తి, 'ద పార్టిషన్‌ ఆఫ్‌ బెంగాల్‌ అండ్‌ అస్సాం, 1932-1947. ర ఆఫ్‌ ఫ్రీడమ్‌”, లండన్‌ 2064 చాలా ఆత్మరక్షణా ధోరణితో వుంది. సున్నికమైన మతపర క్‌ వాల మూలంగా హిందువులకు విభజన కోరడం తప్ప మరో ప్రత్యాన్నూయం లేకపోవడంవల్ల వ స్సు విషయంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ హిందూ మహాసభతో చేతులు కలపాల్సి వచ్చింది అనే వం న కుతో సమర్ధించుకుంది. పే.21-26. ఈ క్షమాపణలో సైతం పార్టీ అధిష్టానపు ప్రతిష్టను న! బి ంాలున్నాయి. బిర్లా 1942లోనే బెంగాల్‌ విభజనకు సానుకూలతను వ్యక్తం చేశాడు. ల తాలా హిందూ ముస్లిం సంకీర్ణం మార్వాడీ ప్రయోజనాలను దెబ్బతీస్తుంది కాబట్టి దానిని జ తిరస్కరించాలని ఆయన గాంధీని ఒప్పించాడు. పే. 138-134. . ధాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ పవర్‌, వాల్యూమ్‌ 10, పే. 1025: 28 మే 1947, చూ. అబెల్‌కు మైవెల్లీ లేఖ: క రాత్రి నెహూతో మాటల సందర్భంగా స్వత్రంత్ర బెంగాల్‌ పై సాగుతున్న చర్చలు ఆయన ఎవిధంగా చూస్తారని అడిగాను. ఆయన ఆగ్రహంతో ప్రతిపాదిత ఒప్పందం ఆశించినట్టు శాశ్వత ముస్లిం ఆధిపత్యం కింద హిందువులు వుండే అవకాశమే లేదన్నారు. మొత్తం బెంగాల్‌ హిందూస్టాన్‌లో చేరవచ్చని చెప్పారు. వాల్యూమ్‌ 10, *' 28 మే 1947.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 59 ఆ నేలపై 1980ల నుంచే ముస్లింల వలసవాద వ్యతిరేక ఉద్యమం మొదలైంది. 'రెడ్‌ షర్ట్‌' అనే గ్రూపు అహింసా మార్గానికి అంకితమయింది. గాంధీ అనుసరించే హిందూమత విధానానికి భిన్నంగా తనదైన స్వతంత్ర పద్ధతిలో అది కొనసాగింది. స్థానిక భూస్వామి బాద్నాఖాన్‌ (ఖాన్‌ అబ్బుల్‌ గఫార్‌ ఖాన్‌ / సరిహద్దు గాంధీ) దాని నాయకుడు. ఆ షార్టీ కాంగ్రైస్‌కు అనుబంధంగా వుందేది కానీ కచ్చితంగా కాంగ్రెస్‌ అడుగుజుడల్లోనే నడవాలన్న నియమమేమీ దానికి లేదు. ఆ రాష్ట్రంలోని పఠాన్‌ తెగలు నివసించే ప్రాంతాలను ిటిష్‌ ప్రభుత్వం కఠినంగా నియంత్రిస్తుండేది. ఆ ప్రాంతాలు ఎలాంటి జాతీయోద్యమ సంస్థతోనూ చేతులు కలపకుండా జాగ్రత్తపడేది. బాద్నాభ్రాన్‌, రెడ్‌ షర్ట్‌ల మద్దతుతో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఆ రాష్ట్రంలో 1946నాటి శాసనసభ ఎన్నికల్లో అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. అయితే కలకత్తా మారణహోమం జరిగిన మరుసటి సంవత్సరం శరదృతువులో నెహ్రూ పెషావర్‌కు వచ్చినప్పుడు ఆయనకు అక్కడ చేదు అనుభవం ఎదురయింది. పరాన్‌ తెగల ప్రాంతంలో అయితే ఆయనకు ఘోరమైన అవమానం జరిగింది. నిజానికి ముస్లింలీగ్‌ మొదటినుంచీ ఆ ప్రాంతంలో చారిత్రకంగా బలహీనంగా వుండేది. కానీ ఉత్తర భారతదేశంలో మత ఘర్షణలు చెలరేగిన తరువాత సుస్థిర జనావాసాల్లోనే కాదు, పఠాన్‌ తెగలు నివసించే ప్రాంతాల్లో కూడా ముస్లింలీగ్‌ తన బలాన్ని గణనీయంగా పెంచుకుంది. స్థానిక కాంగ్రెస్‌ మంత్రివర్గానికి వ్యతిరేకంగా ప్రదర్శనలూ, బహిష్మరణలూ ఎక్కువయ్యాయి. మౌంట్‌బాటెన్‌ పెషావర్‌ పర్యటనకు వెళ్లినప్పుడు అక్కడ పెద్ద ఊరేగింపు జరిగింది. వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్ర శాసన సభ ఎన్నికల్లో రెడ్‌షర్ట్‌ కార్యకర్తలు సమైక్య భారత్‌ వేదిక మీద (ప్రచారం చేసి కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అత్యధిక స్థానాల్లో విజయాన్ని సాధించిపెట్టారు. అక్కడి జనాభాలో 95 శాతం మంది ముస్లింలే. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అధ్వర్యంలోవున్న మిగతా భారత ఉషఖండంతో ఆ రాష్ట్రం భౌగోళికంగా విడిపోయినట్టు వుంది. ఆ ప్రాంతంలో పర్యటించిన తరువాత మిగతా రాష్ట్రాల్లో మాదిరిగా కేవలం శాసనసభ నిర్ణయంపై ఆధారపడి విభజనపై నిర్ణయం తీసుకోవడం ప్రమాదకరమని మౌంట్‌బాటెన్‌ నిశ్చయించుకున్నాడు. వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్ర (నార్ట్‌ వెస్ట్‌ ప్రాంటియర్‌ ప్రావిన్సు) భవిష్యత్తు విషయంలో ఏదో ఒకరకమైన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తప్పనిసరి అని ఆయనకు అనిపించింది. దేశ విభజన అంశంపై ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపడాన్ని గట్టిగా వ్యతిరేకించే కాంగ్రెస్‌ పొర్టీ కూడా వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రం విషయంలో మాత్రం - ఆ ప్రాంతానికి (పాకిస్తాన్‌లో చేరాలా లేక ఇండియాలో చేరాలా అనే విషయంలో తప్ప) స్వతంత్ర రాజ్యం కోరుకునేందుకు అవకాశం మాత్రం వుండడానికి వీల్లేదనే షరతుతో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణకు అంగీకరించింది. నెహ్రూ అప్పటికీ 'మనం ఆ సమస్యను అధిగమిస్తాం' అని గాంధీతో చెబుతూనే వున్నారు.” అయితే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశవిభజనకు అంగీకరించడం మోసమనీ,

క్‌ి ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ కలసిపోతుంది అని ఆయన అన్నారు.”” ఆనాటి తూర్పు బెంగాలే ఈనాటి బంగ్లాదేశ్‌. నెహ్రూ ఉద్దేశం భారతదేశంలో అంతర్భాగంగా అయితేనే బెంగాల్‌ సమైక్యంగా వుండొచ్చు. కానీ కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం “నిజానికి స్వతంత్ర బెంగాల్‌ అంటే ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో బెంగాల్‌లో ముస్లిం లీగ్‌ పెత్తనం చెలాయించడమే' అని భావించింది. అందుకే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కూడా హిందూ మహాసభ అడుగుజాడల్లో నడిచింది. బెంగాల్‌ను విభజించాలన్న హిందూ డిమాండ్‌ను వారి ఉమ్మడి సమావేశాల్లో ఎలుగెత్తి చాటారు. దానికి గాంధీ మద్దతు వుంది. బెంగాల్‌ అసెంబ్లీలో ఈ అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చినప్పుడు బెంగాల్‌ సమైక్యతకు అనుకూలంగా 126 మంది, వ్యతిరేకంగా 90 మంది ఓటు వేశారు. కానీ పశ్చిమ బెంగాల్స్‌ తూర్పు బెంగాల్‌ ప్రతినిధులు తప్పనిసరి పరిస్థితిలో విడివిడిగా ఓట్లు వేసినప్పుడు మాత్రం పళ్ళిమ బెంగాల్‌ ప్రాంతం విభజనను కోరుకుంటే, తూర్పు బెంగాల్‌ ప్రాంతం సమైక్యతను కోరుకుంది. చివరకు బెంగాల్‌ మతపరమైన ప్రాతిపదికతతో విభజనకు గురయింది. బెంగొల్‌ గవర్నర్‌ ఆనాడు అన్న మాటలు వాస్త్రవమయ్యాయి: 'నెహ్రూ అఖిల భారత దృక్చథం వల్లి బెంగాల్‌ను త్యాగం చేయాల్సి వస్తోంది.”

విభజన నిర్ణయం విషయంలో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణకు అవకాశం కల్పించిన వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రం (ప్రస్తుత పాకిస్థాన్‌లోని పెషావర్‌ ప్రాంతం) పరిస్థితి ఏమిటి? ఆ రాష్ట్రానిది రాజకీయ యవనిక మీద ఒక విలక్షణమైన స్థితి. పఠాన్లు ఎక్కువగా స్టిరపదిన న కన నవ సవనవననమ ని. న ద (ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌, వాల్యూమ్‌ 10, లండన్‌ 198], పే. 8560: 16 మే 1947.

• కొంలైన్‌ పాత్ర గురించి విమర్శనాత్మక వివరాలకోసం చూ. లియోనార్డ్‌ గార్డన్‌, “డివైదెడ్‌ స్టగాలో ప్రాబ్లమ్స్‌ ఆఫ్‌ నేషనలిజమ్‌ అండ్‌ ఐడెంటిటీ ఇన్‌ ద 1947 పార్షిషన్‌. హసన్‌ ఎడిట్‌ హైద ందలోన్‌ పార్టిషన్‌లో, పే. 306-318; మరియు జోయా చటర్జీ, “బెంగాల్‌ దివైడెడ్‌: బర్‌ కమ్యూసలిజమ్‌ అంద్‌ పార్టిషన్‌, 1932-1947, కేంబ్రిడ్జ్‌ 1994 పే. 128, 144, క టం బిద్యుత్‌ చక్రవర్తి, 'ద పార్టిషన్‌ ఆఫ్‌ బెంగాల్‌ అండ్‌ అస్సాం, 1982-1947.

ల ఆ, ట్రడమ్‌', లండన్‌ 2004 చాలా ఆత్మరక్షణా ధోరణితో వుంది. సున్నితమైన మతపర అంశాల మూలంగా హిందువులకు విభజన కోరడం తప్ప మరో (ప్రత్యామ్నాయం లేకపోవడంవల్ల కను విషయంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ హిందూ మహాసభతో చేతులు కలపాల్సి వచ్చింది అనే దె ౦ “సాకుతో సమర్ధించుకుంది. పే 21-25. ఈ క్షమాపణలో సైతం పార్టీ అధిష్టానపు ప్రతిష్టను కే పంచాలున్నాయి. బిర్లా 1942లోనే బెంగాల్‌ విభజనకు సానుకూలతను వ్యక్తం చేశాడు. లాల్‌ హిందూ ముస్లిం సంకీర్ణం మార్వాడీ ప్రయోజనాలను దెబ్బత్తీస్తుంది కాబట్టి దానిని తిరస్యరించాలని ఆయన గాంధీని ఒప్పించాడు. పే. 133-134. 29, ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఖ పవర్‌, వాల్యూమ్‌ 10, పే. 1025: 28 మే 1947. చూ. అబెల్‌కు మైవెల్లీ లేఖ: గ రాత్రి నెహూతో మాటల సందర్భంగా స్వత్రంత్ర బెంగాల్‌ పై సాగుతున్న చర్చలు ఆయన విధంగా చూస్తారని అడిగాను. ఆయన ఆగ్రహంతో ప్రతిపాదిత ఒప్పందం ఆశించినట్టు శాశ్వత ముస్లిం ఆధిపత్యం కింద హిందువులు వుండే అవకాశమే లేదన్నారు. మొత్తం బెంగాల్‌ హిందూస్టాన్‌లో చేరవచ్చని చెప్పారు. వాల్యూమ్‌ 10, : 28 మే 1947.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 59 ఆ నేలపై 1930ల నుంచే ముస్లింల వలసవాద వ్యతిరేక ఉద్యమం మొదలైంది. 'రెడ్‌ షర్ట్‌” అనే గ్రూపు అహింసా మార్తానికి అంకితమయింది. గాంధీ అనుసరించే హిందూమత విధానానికి భిన్నంగా తనదైన స్వతంత్ర పద్ధతిలో అది కొనసాగింది. స్థానిక భూస్వామి బాద్నాఖాన్‌ (ఖాన్‌ అబ్బుల్‌ గఫార్‌ ఖాన్‌ / సరివాద్దు గాంధీ) దాని నాయకుడు. ఆ పార్టీ కాంగ్రెస్‌కు అనుబంధంగా వుందేది కానీ కచ్చితంగా కాంగైస్‌ అదుగుజాడల్లోనే నడవాలన్న నియమమేమీ దానికి లేదు. ఆ రాష్ట్రంలోని పఠాన్‌ తెగలు నివసించే ప్రాంతాలను బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కఠినంగా నియంత్రిస్తుందేది. ఆ (ప్రాంతాలు ఎలాంటి జాతీయోద్యమ సంస్థతోనూ చేతులు కలపకుండా జాగ్రత్తపడేది. బాద్న్దాఖాన్‌, రెడ్‌ షర్ట్‌ల మద్దతుతో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఆ రాష్ట్రంలో 1946నాటి శాసనసభ ఎన్నికల్లో అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకుంది. అయితే కలకత్తా మారణహోమం జరిగిన మరుసటి సంవత్సరం శరదృతువులో నెహ్రూ పెషావర్‌కు వచ్చినప్పుడు ఆయనకు అక్కడ చేదు అనుభవం ఎదురయింది. పఠాన్‌ తెగల (ప్రాంతంలో అయితే ఆయనకు ఘోరమైన అవమానం జరిగింది. నిజానికి ముస్లింలీగ్‌ మొదటినుంచీ ఆ ప్రాంతంలో చారిత్రకంగా బలహీనంగా వుండేది. కానీ ఉత్తర భారతదేశంలో మత ఘర్షణలు చెలరేగిన తరువాత సుస్థిర జనావాసాల్లోనే కాదు, పఠాన్‌ తెగలు నివసించే (ప్రాంతాల్లో కూడా ముస్లింలీగ్‌ తన బలాన్ని గణనీయంగా పెంచుకుంది. స్థానిక కాంగ్రెస్‌ మంత్రివర్గానికి వ్యతిరేకంగా ప్రదర్శనలూ, బహిష్కరణలూ ఎక్కువయ్యాయి. మౌంట్‌బాటెన్‌ పెషావర్‌ పర్యటనకు వెళ్లినప్పుడు అక్కడ పెద్ద ఊరేగింపు జరిగింది. వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్ర శాసన సభ ఎన్నికల్లో రెడ్‌షర్ట్స్‌ కార్యకర్తలు సమైక్య భారత్‌ వేదిక మీద ప్రచారం చేసి కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అత్యధిక స్థానాల్లో విజయాన్ని సాధించిపెట్టారు. అక్కడి జనాభాలో 95 శాతం మంది ముస్లింలే. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఆధ్వర్యంలోవున్న మిగతా భారత ఉపఖండంతో ఆ రాష్ట్రం భౌగోళికంగా విడిపోయినట్టు వుంది. ఆ ప్రాంతంలో పర్యటించిన తరువాత మిగతా రాష్ట్రాల్లో మాదిరిగా కేవలం శాసనసభ నిర్ణయంపై ఆధారపడి విభజనపై నిర్ణయం తీసుకోవడం ప్రమాదకరమని మౌంట్‌బాటెన్‌ నిశ్చయించుకున్నాడు. వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్ర (నార్ట్‌ వెస్ట్‌ ప్రాంటియర్‌ ప్రావిన్సు) భవిష్యత్తు విషయంలో ఏదో ఒకరకమైన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తప్పనినరి అని ఆయనకు అనిపించింది. దేశ విభజన అంశంపై ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపడాన్ని గట్టిగా వ్యతిరేకించే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కూడా వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రం విషయంలో మాత్రం - ఆ ప్రాంతానికి (పాకిస్తాన్‌లో చేరాలా లేక ఇండియాలో చేరాలా అనే విషయంలో తప్ప) స్వతంత్ర రాజ్యం కోరుకునేందుకు అవకాశం మాత్రం వుండడానికి వీల్లేదనే షరతుతో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణకు అంగీకరించింది. నెహ్రూ అప్పటికీ 'మనం ఆ సమస్యను అధిగమిస్తాం' అని గాంధీతో చెబుతూనే వున్నారు.” అయితే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశవిభజనకు అంగీకరించడం మోసమనీ,

60 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్తాన్‌ దానివల్ల అనేక సమస్యలు వస్తాయనీ, ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో తమకు స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరుకునే అవకాశం లేకుండా చేయడం రెట్టింపు వంచననీ, అసలు స్వాతంత్ర్యమే తమ ఉద్యమ ఆకాంక్ష అనీ బాద్నాఖాన్‌ వాపోయారు. ఆ ప్రజాభిప్రాయసేకరణను రెడ్‌షర్ట్‌ బహిష్కరించింది. ఓటర్లలో దాదాపు సగం మంది వారిని అనుసరించారు. మిగతావాళ్లు ముస్లింలీగ్‌ను అనుసరిస్తూ పాకిస్థాన్‌లో చేరేందుకు అనుకూలంగా అత్యధిక సంఖ్యలో ఓటువేశారు.

కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నిర్ణయంలో వ్యూహాత్మక అంశాలు నిస్సందేహంగా కీలక పొత్ర పోషించాయి. దూరంగా విసిరివేసినట్టున్న వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రంతో భారతదేశానికి బలమైన అనుబంధం వుడేందుకు ఆస్కారం లేదన్నది ఒక ఆలోచన. రెడ్‌షర్చ్‌ వాదన ప్రకారం భావి పాకిస్టాన్‌కూ తూర్పు బెంగాల్‌కూ మధ్యనున్న దూరం కంటే డిల్లీకీ వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రానికీ మధ్యనున్న దూరం చాలా తక్కువ. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అక్కడి శాసనసభ ఎన్నికలలో ఇతరుల సహకారంతోనైతేనేం రెండు సార్లు విజయం సాధించినప్పటికీ, తన ఆధిపత్యంలో వున్న ఆ ఏకైక ముస్లిం రాష్ట్రాన్ని అంత తేలికగా వదులుకోవదడాన్ని బట్టి దేశ విభజనలో మతం పాత్ర వుందన్న విషయం రుజువవుతోంది. దేశ విభజనలో మతం పాత్రను కాంగ్రెస్‌ అంగీకరించదు కానీ, ముస్లింలీగ్‌ మాత్రం బాహాటంగా ఒప్పుకుంటుంది. వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రాన్ని కాంగ్రస్‌ వదులుకోడానికి అక్కడ నెహ్రూకు సరైన స్వాగతం లభించకపోవడం కూడా ఒక కారణమై వుండవచ్చు. రెడ్‌షర్ట్‌కు సంబంధించిన ఒక భారతీయ చరిత్రకారుడు ఈవిధంగా వ్యాఖ్యానించారు: “నెహ్రూ తనకు తాను గొప్ప నాయకుడిననుకుంటారు. పైగా ఆయనకు కోపం ఎక్కువ. వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రంలో తనకు ఎదురైన అవమానం వల్ల ఆయన పరాన్లను క్షమించలేకపోయారు. అందుకే ఆ గరిహద్దు రాష్ట్ట్రానిక్రి తిలోదకాలిచ్చి ఢిల్లీకి వెళ్లిపోయారు.” ఆవిధంగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తమ ప్రాంతాన్ని వదిలివేయడం బాద్నాఖ్రాన్‌కు గట్టి ఎదురుదెబ్బ. అలా జరుగుతుందని ఆయన ఎన్నడూ ఊహించలేదు. తన సహచర శాంతిదూత అయిన గాంధీ ముందు ఆయన “మీరు మమ్మల్ని తోడేళ్లకు వదిలేశారు” అంటూ ఆక్రోశించాడని అంటారు.” **

మిగతా బ్రిటిష్‌ ఇండియా అంతటా ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ అనే గొడవ లేకుండా దేశ విభజన ప్రక్రియ జరిగింది. ఈ అంశం కోసం ఎన్నికైనవి కాకపోయినా రాష్ట్ర శాసనసభలకు విభజన బాధ్యతను లాంఛనంగా అప్పగించారు. నిజానికి చాలా నన 80. ప్యారేలాల్‌ 'మహాత్మా గాంధీ ద లాస్ట్‌ ఫేజ్‌, వాల్యూమ్‌ 2, అహ్మదాబాద్‌, పే.270. 81. ముకులిక బెనర్జీ, 'ద పరాన్‌ అన్‌ ఆర్మ్‌డ్‌, అపోజిషన్‌ అండ్‌ మెమొరీ ఇన్‌ ద నార్త్‌ వెస్ట్‌ ఫ్రాంటియర్‌, ఆక్స్‌ఫర్డ్‌-సాంకా ఫే- కరాచి 2003, పే. 188, 189.

పెది అందర్‌నన్‌ 61 రాష్ట్రాలు వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రం మాదిరిగానే విభజనకు వ్యతిరేక ఓటుతో ఎన్నికయ్యాయి. ఆనాటి శాసనసభల్లో ప్రజల ప్రాతినిధ్యం చాలా పరిమితంగా వుండేది. రాష్ట్రంలో ప్రతి ఏడుగురిలో ఒకరికి మాత్రమే ఓటు హక్కు వుండేది. దేశ విభజన రాష్ట్రాలపై పైనుంచి రుద్దబడింది. తమ ప్రజాస్వామిక ఆకాంక్షను వెల్లడించేందుకు రాష్ట్రాలకు ఎలాంటి అవకాశం ఇవ్వకుండా కావాలనే వాటిని మోసగించారు. ఒక ప్రముఖ స్థానిక పరిశీలకుడు ఇలా అన్నారు: “దక్షిణాసియా చరిత్రలోనే మున్నెన్నడూ లేనివిధంగా అతికొద్దిమంది కలసి అసంఖ్యాకులను అవసరం లేకపోయినా విభజించారు.”? ఇక్కడ అవసరంలేకపోయినా అన్న పదానికి వివరణ అవసరం. జనాన్ని చంపాలనే? ఉద్దేశంతోనే వాళ్లు ఆపని చేశారని నిర్భయంగా రాసి వుండాల్సింది. సుమిత్‌ సర్కార్‌ ఇలా వాపోయారు: “రక్తపాత రహితంగా మనం స్వాతంత్ర్యాన్ని సంపాదించుకున్నామని చెప్పుకుంటాం. కానీ స్వాతంత్ర్యంతో పాటే సంభవించిన అనూహ్య మతోన్మాద మారణకాండలో రక్తం ఏరులై పారింది.” దేశవిభజనను అమలు చేసినప్పుడు జరిగిన గొడవల్లో ఎంత మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారో కచ్చితమైన లెక్కలు లేవు. కానీ ఒక అంచనా ప్రకారం ఆ మారణహోమంలో దాదాపు పదిలక్షల మంది వరకూ చనిపోయారు. కట్టుబట్టలతో పారిపోయినవాళ్లు, ఎక్కడికి వెళ్తున్నామో తెలియకుండా పరుగులు తీసిన వాళ్లు కోటీ ఇరవై లక్షల నుంచి కోటీ ఎనభై లక్షల వరకు వుండవచ్చు. ప్రపంచ కాందిశీక చరిత్రలోనే ఇది ఆతి పెద్ద మారణహోమం. మతోన్మాద హత్యాకాండ ఉత్తర భారత దేశమంతటా జరిగినప్పటికీ విభజనకు గురైన పంజాబ్‌, బెంగాల్‌ రాష్ట్రాల్లో మరీ విపరీతంగా జరిగింది. అయితే ఆ రెండు రాష్ట్రాల మధ్య గణనీయమైన తేడాలున్నాయి. బెంగాల్‌లో జనం భారీ స్థాయిలో ఇటువైపునుంచి అటు, అటువైపు నుంచి ఇటు కాందిశీకులుగా తరలిపోయారు. పంజాబ్‌ కంటే అక్కడ తక్కువ హింసాకాండ జరిగింది. పంజాబ్‌లో ఉమ్మడి సంస్కృతి పెద్దగా లేదు. బ్రిటిష్‌ సైన్యంలో పంజాబీలు ఎక్కువమంది చేరివుండటం, సం్రదాయికంగా సైనికీకరణకు గురైన అక్కడి వాతావరణం, సామ్రాజ్యవాద యుద్దాల్లోనూ ప్రభుత్వ అణచివేత కార్యక్రమాల్లోనూ పాల్గొన్న మాజీ సైనికులు ఎక్కువ సంఖ్యలో అందుబాటులో వుండటం వంటి కారణాల వల్ల పంజాబ్‌లో మత వైషమ్యాలు దారుణమైన నరమేధానికి దారితీశాయి.* పంజాబ్‌ రాష్ట్ర మొత్తం జనాభాలో వివిధ కారణాల వల్ల శిక్కు యోధుల సంఖ్య 18 శాతానికి మించి 32 ఐజాజ్‌ అహ్మద్‌: “ట్రస్ట్‌ విత్‌ డెస్టినీ : ఫ్రీ అండ్‌ డివైదెడ్‌ 'లీనియేజెస్‌ ఆఫ్‌ ద (పెజెంటొ లో, లండన్‌- న్యూయార్క్‌ 2000, పే. 5 రాడికలైజింగ్‌ ముషీరుల్‌ హసన్‌ ఎడిట్‌ చేసిన “ఇండియాస్‌ పార్టిషన్‌', ప్రాసెస్‌, ఫ్రేటజీ అండ్‌ మొబిలైజేషన్‌, న్యూ ఢిల్లీ 1993, పే. 41. 38 మాదర్న్‌ ఇండియా, 1885-1947, న్యూ ఢిల్లీ 1983, పే 40& 34. యాంగ్‌, “ద గారిసన్‌ స్టేటొ చివరిమాట చూడండి, పే. 308-309.

62 ఇందడీయాలో దాగిన పొందూస్తాన్‌ లేకపోవడంతో పెద్దఎత్తున ముప్పు ముంచుకొస్తుందని వారు ఊహించారు. సంప్రదాయిక కృపాణాలు వారివద్ద ముందునుంచే వున్నాయి. పటియాలా, కపూర్తల పాలకుల అండదండలు కూడా వారికి వున్నాయి. దేశ విభజనకంటే ముందుగానే అక్కడ నరమేధం మొదలయింది ఆ మతోన్మాద కార్చిచ్చులో దాదాపు 45 లక్షల మంది హిందువులు, శిక్కులు తమ ఇళ్లను వదలి తూర్పు పంజాబ్‌కు తరిమివేయబడ్డారు. అదేవిధంగా మరోపక్క 55 లక్షల మంది ముస్లింలు పశ్చిమ పంజాబ్‌కు తరిమివేయబడ్డారు. ఇండియా, పాకిస్థాన్‌ రెండు దేశాల సరిహద్దులను నిర్ణయించేందుకు జులై 7న బ్రిటిష్‌ న్యాయ శాఖాధిపతి సిరిల్‌ రాడ్‌క్లిఫ్‌ లండన్‌ నుంచి ఢిల్లీకి పంపించినప్పుడే అంటే ఆగస్ట్‌ 15 స్వాతంత్ర్యానికి ఇంకా ఐదు వారాల గడువు వుందనగానే ఈ మతోన్మాద మారణకాండ మొదలయింది. రాడ్‌క్షిఫ్‌కు భారత ఉపఖండం గురించి ఏమీ తెలియదు. కానీ వి.పి.మేనన్‌, మరో హిందూ ఉన్నతాధికారి బి.ఎన్‌.రావు అంతకు ముందు 1946లోనే భారత ఉపఖండం విభజన ప్రణాళికను తయారుచేసి వుంచారు. దానిని అనుసరిస్తూ రాడ్‌క్లిఫ్‌ కొంత భిన్నంగా ప్రణాళికను తయారుచేశారు. అది మౌంట్‌బాటెన్‌కు సానుకూలంగొ అనిపించలేదు. మౌంట్‌బాటెన్‌ అధికారికంగా రాడ్‌క్షిఫ్‌పై ఎలాంటి ఒత్తిడి చేయలేడు. ఆయన ఆచరణను పర్యవేక్షించే అకాశమూ లేదు. అయితే బహుశా నెహ్రూ సూచనల మేరకు రాడ్‌క్లిఫ్‌ ఆ నిర్ణయాన్ని సవరించేవిధంగా మౌంట్‌బాటెన్‌ తెరవెనుకనుంచి (ప్రయత్నించి వుంటారు. డబ్బుకు కాకపోయినా అధికారానికి రాడ్‌క్షిఫ్‌ తలొగ్గి వుంటారు. మొదట్లో పాకిస్థాన్‌కు కేటాయించిన పంజాబ్‌లోని రెండు ముస్లిం మెజారిటీ జిల్లాలను భారతదేశానికి బదిలీ చేయించడం మౌంట్‌బాటెన్‌కు పెద్ద కష్టమేమీ కాలేదు. అందులో ఒక జిల్లాలో ఢిల్లీ

• కళ్ళీర్‌లను కలిపే ఏకైక రోద్దుమార్గం వుంది. రెండో జిల్లాలో భారీ ఆయుధ గిడ్డంగులు వున్నాయి. రాడ్‌క్లిఫ్‌ ఆగస్ట్‌ 12న తన నిర్ణయానికి తుదిరూపం ఇచ్చారు. అయితే దానిని 'ప్రకటించకముందే ఆయన ఇంగ్లండ్‌కు వెళ్లిపోయారు. తన భవిష్యత్‌ వారసులు తనపై అభియోగం చేసేందుకు ఎలాంటి సాక్ష్యాధారాలను మిగల్చకుండా సంబంధిత పత్రాలనన్నింటినీ ధ్వంసం చేసి మరీ వెళ్లారు. జరుగబోయే పరిణామాలు మౌంట్‌బాటెన్‌కు స్పష్టంగా తెలుసు. అందుకే ఇండియా , పాకిన్థాన్‌లు స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందిన తరువాత శ6 గంటలకు రాడ్‌క్లిఫ్‌ నిర్ణయాన్ని ప్రకటించారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత లేబర్‌ పార్టీ భారత ఉపఖండానికి విముక్తిని ప్రసాదించి ఒక గొప్ప పనిచేసిందని కనీసం

85. ఇందుకోసం చూ. ఇప్రియాజ్‌ అహ్మద్‌, 'ద పంజాబ్‌ బ్లడీయడ్‌, పార్టిషన్ట్‌ షండ్‌ క్లీన్స్‌డొ, కరాచీ 2012, పే. 589-540, ఇంతవరకు పంజాబ్‌ గురించి వచ్చిన పుస్తకాల్లో ఇదే బాగా గుర్తింపు పొందింది, సమగ్రమైనది. రచయిత స్వీడిష్‌ పౌరుడు.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 63 (బిటన్‌లోనైనా ఇప్పటికీ ప్రశంసలు వినిపిస్తాయి. ఆనాటి ప్రధాని క్లెమెంట్‌ అట్లీ జీవితంలోనే అత్యంత విలువైన సమయం అది అని ఇటీవల ఒక రచయిత రాశారు. వాస్తవానికి 1947 జులై మొదటివారంలో ఎటుచూనినా ఎవరికివారు తమను తాము అభినందించుకుంటున్న వాతావరణంలో పార్లమెంటుద్వారా అధికార బదిలీ జరిగింది. కొనీ అది విభజనకు ఓటు వేసినవారిదేకాదు దానివల్ల నష్టపోయిన వారందరి నడ్డినీ విరిచేసింది. దేశాన్ని విభజించేందుకు ఏమాత్రం అవకాశమున్నా కనీసం ఒక ఏడాది సమయం తీసుకుని - అంటే లండన్‌ మొదట్లో స్వాతంత్ర్య ఇస్తానని ప్రకటించిన తేదీ (1948 జూన్‌)నాటికి సరైన పరిపాలనా పద్ధతిలో ముందస్తు ఏర్పాట్లతో శాంతియుతంగా, సమరీతిలో విభజన చేసి వుండాల్సింది. ఆరువారాల లోపల దేశ విభజన జరిగిపోవాలనడం లక్షలాది మందికి మరణ శిక్ష విధించవిధించడంలాంటి వినాశకర చర్య,

(బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యం అప్పుడు వరుసగా ఎన్నో దేశాలను విభజించింది: ఐర్లాండ్‌, పాలస్తీనా, ఇండియా, సైప్రస్‌. ప్రతిదేశంలోనూ వలసవాద పాలకుల విభజించి పాలించు సూత్రాన్నే పాటించినప్పటికీ అన్ని చోట్లా ఒకేన్ధాయిలో మాత్రం కాదు. ఐర్లాండ్‌లో, సైప్రస్‌లో అమలు చేసిన మౌలిక విభజన విధానం- పాలస్తీనాలో అమలుచేసిన విధానం భిన్నమైనవి. ఇక భారత ఉపఖండంలో తన పాలనకు కాలం చెల్లిందని గ్రహించినప్పుడు బిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదం మొదట విభజనకు అంగీకరించలేదు. లండన్‌, థిల్లీలు విభజనను ఆపలేమని (గ్రహించిన తరువాతనే వెనక్కి తగ్గి వలససవాద అహంతో మానవ హననానికి కారణమయ్యాయి. తక్షణ విభజనవల్ల తనకొచ్చే లాభం గురించిన కాంగ్రెస్‌ ఆశే ఆ ఘోరకలికి స్థానిక కారణం. విభజనానంతరం కనీసం శక్తి సంపన్నమైన ప్రాంతం మీద తనకు తిరుగులేని సర్వాధికారాలుంటాయన్న ఆశ కాంగ్రెస్‌కు వుండేది. ఆ పార్టీ తన లక్ష్యాన్ని ముందే నిర్ణయించుకుంది. ఆ లక్ష్య సాధనకు అవసరమైన సాధనాలు, సైన్యం, అధికార యంత్రాంగం

అప్పటికింకా బ్రిటన్‌ వద్దనే వున్నాయి. రాత్రికి రాత్రే బ్రిటన్‌ తన అధీనంలో వున్నవారి మీద దేశ విభజనను రుద్దేందుకు ప్రేరేపించిందేమిటి? తను సామ్రాజ్యాన్ని కోల్పోతున్నా ఈ రెండు దేశాలూ డొమినియన్లుగా తన పరిధిలోపలే వుండాలన్న ఆశు ఈ విషయం తుది లావాదేవీలు జరుగుతున్న సమయంలో స్పష్టమయింది. విభజన పర్యవసానాలకు బ్రిటిష్‌ బాధ్యత ఏమీ వుందదు. ఈ భవనాలు కొద్ది గంటల్లో పేలిపోతాయనగా బత్తిని వెలిగించి వాటిని కొత్త యజమానులకు అప్పగించి మౌంట్‌బాటెన్‌ పక్కకు తప్పుకున్నారు. 'బటిష్‌ సామ్రాజ్యపు చరిత్ర పుటల్లో నిలిచిపోయే అత్యంత దారుణమైన చర్య ఇది.

36 డేవిడ్‌ మార్‌క్వాండ్‌, *టైటన్‌ సిన్స్‌ 1918. ద ఫ్లేంజ్‌ కెరీర్‌ ఆఫ్‌ బ్రిటిష్‌ డెమాక్రసీ, లండన్‌

2008, పే. 129.

64 ఇంటియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ ఆ జరుగబోయే అరాచకాన్ని కాంగ్రెస్‌ ఒక ప్రాథమిక లక్ష్యాన్ని నెరవేర్చుకునేందుకు ఉపయోగించుకుంటుంది. ఆగస్ట్‌ 15 అర్ధరాత్రి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం నుంచి తనకు వారసత్వంగా ఐక్యరాజ్య సమితి సభ్యత్వం, రాజధాని ఢిల్లీపై నియంత్రణ, బ్రిటిష్‌ ఇండియాలోని నాలుగింట మూడొంతుల భూభాగం, జనాభా, ఇంకా ఆయుధ సంపత్తిలో విస్తారమైన వాటా లభిస్తాయి. మొత్తం ఇరవై సాయుధ రెజిమెంట్లలో పద్నాలుగు, నలభై ఎనిమిది ఫిరంగి దళాల్లో నలభై, ఇరవైతొమ్మిది పదాతి దళాల్లో ఇరవై ఒక్కటి భారత్‌ వాటాగా దక్కాయి. అంతేకాదు అత్యధిక వైమానిక, నావికా దళాలు కూడా భారత్‌కే సాంతమయ్యాయి. పాకిస్థాన్‌కు అధికారికంగా 160,000 టన్నుల ఆయుధ సామాగ్రిని కేటాయించినప్పటికీ అందులో 28,000 టన్నులకు మించి ఆ దేశానికి చేరుకోలేదు.*” ఇక రెండు దేశాలకు ఒకేసారి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వడం వల్ల మిగిలిన ప్రాదేశిక ఆస్తులను ఎలా పంపిణీ చేయాలన్న ప్రశ్న అలాగే వుండిపోయింది. అనాటి భారత ఉపఖండంలో ఐదింట రెండొంతుల భూభాగం రాచరిక పాలనలో వుండేది. ఆ రాజ్యాలపై బ్రిటన్‌కు కేవలం చట్టపరమైన అధిపత్యం వుండేది. సిద్ధాంతపరంగా తమ భవిష్యత్తును తాము నిర్ణయించుకునే స్వేచ్చ ఆ సంస్టానాలకు లభించింది. కానీ ఆచరణాత్మకంగా మాత్రం భారత, పాకిస్థాన్‌ దేశాలలో వదో ఒకదానిలో చేరకుండా మనుగడ సాగించగల స్టామత వాటికి లేదు. మొత్తం 560 సంస్థానాల్లో 550 సంస్థానాలు హిందూ జనాభాతో, హిందూ రాజుల పాలనలో వుందేవి. వాటన్నింటినీ భారతదేశంలో చేరేలా మౌంట్‌బాటెన్‌ ఒత్తిడి చేశాడు. వాటి సంపదను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకోదని వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌, వి.పి.మేనన్‌లు హామీ ఇచ్చారు. అయితే రెండు సంస్థానాలలో మాత్రం మెజారిటీ ప్రజలు హిందువులైనప్పటికీ వాటి పాలకులు మాత్రం ముస్లింలు. ఆ రెండు సంస్థానాల సమస్యను కాంగ్రెస్‌ పార్టీ బలప్రయోగం ద్వారా పరిష్కరించింది. అందులో ఒకటి జునాఘడ్‌ సంస్థానం. సింధూనది ప్రాంతంలో వున్న ఒక ద్వీపకల్పం అది. జునాఘడ్‌ రాజు ఆగస్ట్‌ 15న తమ సంస్థానం పాకిస్థాన్‌లో చేరాలనుకుంటున్నట్టు ప్రకటించాడు. గొడవ ముదరకముందే భారత దేశం సైన్యాన్ని పంపి ఆ సంస్థానాన్ని తనలో విలీనం చేసుకున్నది. అలాగే రెండోది సువిశాలమైన స్వతంత్ర రాజ్యం హైదరాబాద్‌. మొండితనానికి మారుపేరైన నైజాం రాజు హైదరాబాద్‌ను అటు పాకిస్థాన్‌లో, ఇటు భారతదేశంలో దేనితోనూ కలపకుండా స్వతంత్ర రాజ్యంగా కొనసాగించాలని చూశాడు. కానీ, స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించిన ఒక ఏడాది తరువాత (1948 సెప్టెంబర్‌లో) భారత దేశం హైదరాబాద్‌ మీద సైనిక దాడి జరిపి తనలో విలీనం చేసుకుంది. దేశ విభజన తరువాత జరిగిన ఈ రెండు సంఘటనల్లో 37. ప్టీఫెన్‌ కోహెన్‌, 'ద పాకిస్థాన్‌ ఆర్మీ, బర్కిలీ 1984, పే. 7; ఐయాన్‌ టాల్‌బోట్‌, “పాకిస్టాన్‌- ఎ మాడర్న్‌ హిస్టరీ, న్యూయార్క్‌ 1988, పే. 99.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 65 అక్కడి మెజారిటీ ప్రజల మద్దతు భారతదేశం వైపే వుంది. కాబట్టి ఆ సంస్థానాల ప్రజల స్వయం నిర్ణయాధికారం పేరిట తన సైనిక చర్యను భారతదేశం సమర్ధించుకోవచ్చు. కళ్ళీర్‌ పరిస్థితి ఇందుకు పూర్తిగా భిన్నమైనది. అక్కడి జనాభాలో అత్యధిక శాతం ప్రజలు ముస్లింలు, కానీ పరిపాలించేది మాత్రం హిందూ రాజు. నిరంకుశత్వంలో ఆయన నిజాంకు పోటీదారు. భారత ఉపఖండంలో సంస్థానాలన్నింటిలోనూ కళశ్ళ్శీర్‌ అతిపెద్ద రాజ్యం. 1840లలో ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీ దానిని ఒక దోగ్రా అవకాశవాదికి అమ్మింది. ఆయన వారసులు కళ్ళీర్‌ను ఒంటెత్తు పోకడలతో పరిపాలిస్తూ వచ్చారు. అక్కడి ప్రభుత్వాధికారులంతా కూడా హిందువులే. 1920ల వరకూ ఆ రాజ్యంలో ఏ ముస్లిం రైతు అయినా ఆవును వధిస్తే మరణ శిక్ష విధించేవారు. ముస్లింల పరిస్థితి అత్యంత దయనీయంగా వుండేది. 1920లలోనే ఆ రాజ్యంలో మొట్టమొదటిసారిగా 'ముస్లిం కాన్ఫరెన్స్‌ పేరిట ఒక రాజకీయ సంస్థ ఏర్పాటయింది. షేక్‌ అబ్బుల్లా అనే స్థానిక ఉపాధ్యాయుడు దాని నాయకుడు. కొద్ది సంవత్సరాల్లోనే ముస్లిం కాన్ఫరెన్స్‌ తన పేరును 'నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌' గా మార్చుకుంది. 1944 నాటికి పార్టీ సభ్యుల్లోని కమ్యూనిస్టుల ద్వారా అటు ముస్లింలీగ్‌, ఇటు కాంగ్రైస్‌ల కంటే ఎక్కువ రాడికల్‌గా కళ్ళీర్‌ను ఆసియా స్పిట్టర్లాందేలాగా స్వతంత్రరాజ్యం చేయాలంటూ నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ ఒక సామాజిక కార్యక్రమాన్ని రూపొందించుకుంది. అయితే, రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో కళ్ళీర్‌ మహరాజు బ్రిటిష్‌కు మద్దతు ప్రకటించినప్పుడు నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ కూడా ప్రభుత్వానికి సహకరించడంతో ప్రజల్లో ఆ పార్టీ పలుకుబడి దెబ్బతిన్నది. మళ్లీ పూర్వవైభవాన్ని సాధించాలనే లక్ష్యంతో మహారాజును అధికారం నుంచి తొలగించాలనే ఉద్యమం ద్వారా ఆ పార్టీ ఒక విఫలప్రయత్నం చేసింది. 1946లో షేక్‌ అబ్బుల్లా అరెస్టయ్యారు. ముస్తింలు తక్కువగానూ, హిందూ రాజుకు వెన్నుదన్నుగా వుండే దోగ్రా ప్రజలు ఎక్కువగానూ వున్న జమ్మూలో చాలాకాలంగా కొనసాగుతున్న మతపరమైన ఉద్రిక్తతల కారణంగా ముస్లింలలో చీలికవచ్చి కొందరు మళ్లీ పాత 'ముస్లిం కాన్ఫరెన్స్‌ను పునరుద్ధరించారు. కొద్ది రోజుల్లోనే ఆ వర్ణం నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ మీద పైచేయి సాధించింది. దేశ విభజన సమయంలో కళ్ళ్మీర్‌ మహరాజు తన నిరంకుశాధికారాన్ని కాపాడుకునే ఉద్దేశంతో ఇటు భారతదేశంవైపు గానీ, అటు పాకిస్థాన్‌వైపు గానీ ఎటూ మొగ్గు చూపలేదు. ఆయన రాజ్యంలో ముస్లింల జనాభా 77 శాతంగా వుండేది. కళ్ళీర్‌ ప్రాంతంలో అయితే 92 శాతంగా వుండేది. కశ్మీర్‌కు పాకిస్థాన్‌తో సరిహద్దులున్నాయేగానీ భారతదేశంతో లేవు. విభజనకు మతమూ, భౌగోళిక స్థితిగతులే ప్రాతిపదిక అయితే కళ్ళీర్‌ భారతదేశానికి చెందాలా, పాకిస్థాన్‌కు చెందాలా అనే విషయంలో ఎలాంటి సందిగ్ధతా లేదు. కానీ, జిన్నా రాజకీయ ఆలోచనల్లో కళ్ళీర్‌ రాజ్యం ఎప్పుడూ ప్రధానాంశంగా లేదు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసినతరువాత ఆయన పాకిస్థాన్‌లో ఆరు ్రావిన్సులను చేర్చాలని డిమాండ్‌ చేశారు. వాటిలో హిందువులు అత్యధిక సంఖ్యలో వున్న అస్సాం వుందిగానీ కళ్ళీర్‌ ప్రావిన్సు మాత్రం

66 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ లేదు. దేశ విభజన అనంతరం కళ్ళీర్‌ విషయంలో జిన్నా ప్రదర్శించిన అసాధారణ నిర్లిప్తత, నిరాసక్తతలే సమస్య జటిలమవడానికి కారణం. ఇతర కాంగ్రెస్‌ నాయకుల కంటే జిన్నాలో న్యాయవాది లక్షణాలే ఎక్కువ. రాజ్యాంగ పద్ధతులకు జిన్నా ఎప్పుడూ కట్టుబడివుండేవారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఆయన వ్యూవాత్మకంగా ిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి సన్నిహిత మిత్రుడయ్యారు. సంస్థానాల వియషంలో అనవసరంగా జోక్యం చేసుకునేందుకు ఇష్టపడేవారు కాదు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మొదటినుంచీ సంస్థానాలలో పార్టీ కార్యక్రమాల నిర్వహించకుండా దూరం పాటిస్తూ వచ్చింది. ముస్లింలీగ్‌ సైతం సంస్థానాలలో జోక్యం చేసుకునేందుకు ఎలాంటి ప్రయత్నమూ చేయలేదు. 1947లో ఒక గుడ్డి న్యాయవాద దృక్పథం ఏదో జిన్నాను (పేరేపించడంవల్ల - భారతదేశం హైదరాబాద్‌ రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ప్రయత్నించదేమో అని అమాయకపు లెక్కలు వేసుకుని - తను గనక కళ్ళ్మీర్‌లో మహారాజు నిర్ణయాధికారాన్ని సవాలు చేస్తే - దక్షిణ భారత దేశం నడిబొడ్డున వున్న హైదరాబాద్‌ రాజ్యంపై నిజాం నిర్ణయాధికారంపై ఎక్కడ ప్రభావం చూపుతుందో, ఎక్కడ అనవసరపు చిక్కులు వస్తాయో అని జిన్నా తటపటాయించారు. ఆయన సాంస్కృతిక నేపథ్యం కూడా తనవంతు పాత్రను పోషించింది. జిన్నా బొంబాయిలో పెరిగారు. ఆయన ప్రధాన అనుచరులంతా ఉత్తరప్రదేశ్‌ మధ్య భాగంలో వున్నారు. ఆయనకు భారత ఉపఖండపు వాయవ్య సరిహద్దు ప్రాంతంతో పెద్దగా సంబంధాలు లేవు. షేక్‌ అబ్బుల్లా సంప్రదాయిక ముస్లిం. తనకున్న ఖురాన్‌ పాండిత్యం గురించి ఆయన గర్వించేవారు. జిన్నాను ఆయన దాదాపు నాస్తికుడిగా పరిగణించేవారు. ముస్లింలీగ్‌ ప్రతినిధి బృందం కశ్మీర్‌ను సందర్శించి అక్కడ నిరీశ్వరవాదులకన్నా కొంచెం మెరుగైన అన్నిరకాల మతాలను అవలంభించేవారు వున్నారంటూ నివేదిక ఇచ్చింది.* పాకిస్థాన్‌ ఏర్పాటు దగ్గరపడుతున్నా కొద్దీ జిన్నా ఆలోచనలు కళ్ళీర్‌పైన కాకుండా మరోవైపునకు మళ్లాయి. ఇందుకు పూర్తి విరుద్ధంగా నెహ్రూ ఆలోచనలు కళ్ళీర్‌ పైనే వున్నాయన్నది వాస్తవం. ఆయన ఉత్తరప్రదేశ్‌లో పుట్టి పెరిగినప్పటికీ తన పూర్వీకులంతా కళ్ళీర్‌లోని హిందూ సంపన్న వర్గానికి చెందినవాళ్లు కావడంవల్ల కళ్ళీర్‌తో నెహ్రూకు కొంత భావోద్వేగపరమైన అనుబంధం వుంది. అంతకు మించి ఆయనకు ఆ ప్రాంతంతో ఇతరత్రా సంబంధాలు లేవు. మొట్టమొదటిసారిగా నెహ్రూ పైలా పచ్చీసు వయసులో ఎలుగుబంటి వేటకోసం కళ్ళీర్‌ వెళ్లారు. ఆ తర్వాత 1940 వరకూ మళ్లీ అటువైపు కన్నెత్తి చూడలేదు. కానీ కళ్ళీర్‌ గురించి ౩8. ఆలస్టైర్‌ లాంబ్‌, 'ఇన్‌కంప్లీట్‌ పార్టిషన్‌. ద జెనిసిస్‌ ఆఫ్‌ ద కళ్ళీర్‌ డిస్ప్యూట్‌ 1947-1945, హెర్చింగ్‌ ఫోర్ట్‌బర్‌ 1097, పే. 98; ఐయాన్‌ కోప్లాండ్‌, 'ద అబ్బుల్లా ఫాక్టర్‌; కళశ్ళీరీ ముస్లిమ్స్‌ అండ్‌ ద క్రైసిస్‌ ఆఫ్‌ 1947”- డి.ఎ,లో సంపాదకత్వం వహించిన, “ద పొలిటికల్‌ ఇన్‌హరిటెన్స్‌ ఆఫ్‌ పాకిస్థాన్‌, అనే పుస్తకంలో, న్యూయార్క్‌ 1991, పే. 223.

పెర ఆందర్‌సన్‌ 67 పర్యాటకశాఖ (ప్రచార కరపత్రాలలో వుండే అసహజ అభివర్దనల మాదిరిగా తన స్మృతులను రాసుకున్నారు. “నేను ఆ అద్భుత సౌందర్యాన్ని తనివితీరా ఆస్వాదిస్తూ కళ్ళీర్‌లో సంచరించాను. ఆ మైకం నా మనసంతా అవహించింది.”. “కళ్ళీర్‌ ఒక అతిలోక సుందరిలా వుంది. మానవాతీతంగా, మనిషి ఊహలకు అందని అందాలను కలిగివుంది. ఆ నదులూ, కొండలూ, కోనలూ, సరస్సూ, ముగ్ధమనోహరమైన వృక్షాలూ అన్నింటిలోనూ స్త్రీ సౌందర్యం దోబూచులాడుతోంది.ఆ (ప్రేమపూర్వక సౌందర్యం నన్ను వివశుణ్ని చేసింది. నేను దాదాపు మూర్చిల్లిపోయాను. రెప్పలు విప్పార్చి చూస్తున్నప్పుడు అంతా ఏదో కలగా, అరుదైన ఆశలూ ఆకాంక్షలు అన్నీ నెరవేరినట్టు అనుభూతి కలిగింది. ఆ స్వప్నంలో ప్రియురాలి సుందర రూపం తళుక్కున మెరసి మెళకువ రాగానే మాయమై పోయినట్టు అనిపించింది అంటూ వర్ణించారు. “కశ్మీర్‌ మళ్లీ పిలుస్తోంది. మునపటికంటే బలంగా నన్ను తనవైపు లాగుతోంది. వీనుల విందుచేసే ఆ చిరునవ్వుల చిరు సవ్వడి, ఆ జ్ఞాపకాలు నా మనసును వివశం చేస్తున్నాయి. ఒక్కసారి తన వశీకరణకు గురైతే ఎవరైనా ఆ మోహం నుంచి ఎలా బయటపడగలరు?” బెను ఎలా? కళ్ళీర్‌ విషయంలో ఇలాంటి కల్చనలతో పాటు పరిగణనలోకి తీసుకున్న భౌతిక అంశాలు కూడా చాలా వున్నాయి. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత (బ్రిటిష్‌ వ్యూహకర్తలలాగే కాంగ్రెస్‌ కూడా కళ్శీర్‌ను మధ్య ఆసియా మార్గాలను నియంత్రించగల వ్యూహాత్మక రక్షణ ప్రదేశంగా భావించింది. అన్నింటికి మించి సైద్ధాంతికంగా దేశ ప్రతిష్టను పెంచే ప్రాంతమది. భారతదేశానికి కళ్ళీర్‌ దక్కితే మొదటినుంచీ చెప్పుకుంటున్నట్టు తమది లౌకిక రాజ్యమనీ, హిందూ రాష్ట్రాలతో పాటు ముస్లిం రాష్ట్రం కూడా తమతో సహజీవనం చేయగలదనీ, భారత ఉపఖండాన్ని నిట్టనిలువునా చీల్చిన పాకిస్థాన్‌ మాదిరిగా భారతదేశం ఏకపక్ష రాజ్యం కాదనీ చాటుకునేందుకు వీలవుతుంది. నెహ్రూకైతే కశ్మీర్‌ భవిష్యత్తు 'మరీ వ్యక్తోత (ప్రాధాన్యత వున్న వ్యవహారంగా మారిపోయింది. ఆయన తన మనసులోని భావాలను ఏమాత్రం దాచుకోకుండా మౌంట్‌బాటెన్‌కు చెప్పుకున్నారు. కళ్ళీర్‌ తనకు అన్నింటికంటే ముఖ్యమైనదని వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ ముందు కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నారు. అంతేకాదు మౌంట్‌బాటెన్‌ సతీమణి ఎడ్వినాతో 'నా మీద కళ్ళీర్‌ విపరీతమైన ప్రభావం చూపుతోందనీ, ఒకోసారి అది సంగీతంలా, ప్రియురాలి సాంగత్యంలా అనుభూతిని కలిగిస్తోందనీ' చెప్పుకున్నారు చిన్నపిల్లాడిలా “నాకు కళ్ళీర్‌ కావాలి” అంటూ మారాం చేశారు. జూన్‌లో మౌంట్‌బాటెన్‌కు 39. “ది యునిటీ ఆఫ్‌ ఇండియా, పే. 229, 240. 40. “ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌, వాల్యూమ్‌ 12, లండన్‌ 1983, పే. 450: 1 ఆగస్ట్‌ 1947; ఫిలిప్‌ జీగ్రర్‌, మౌంట్‌బాటెన్‌. 'ది అఫిషియల్‌ బయోగ్రఫీ, లండన్‌, 1985, పే. 445.

68 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌

సమర్చించిన ఒక మెమొరాండమ్‌లో దేశ విభజన సమయంలోనే కళ్ళీర్‌ భారతదేశానికి

చెందడం “అత్యంత సహజమైన ర్‌తిలో కచ్చితంగా జరిగిపోవాలనీ, పాకిస్టాన్‌ గొడవ

పడుతుందేమోనని భావించడం అర్ధ రహితమనీ వివరించారు. *

కశ్మీర్‌లో గొడవ దానికదేగా రూపుదిద్దుకుంది. పంజాబ్‌ విభజనపై పెల్లుబికిన మత హింస జమ్మూకు వ్యాపించడానికి ఎక్కువ కాలం పట్టలేదు. దోగ్రాలు జమ్మూ నుంచి ముస్లింలను తరిమివేయడం మొదలుపెట్టారు. దాంతో పశ్చిమ సరిహద్దు ప్రాంతమైన పూంఛ్‌లో హిందూ రాజు పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఒక్కసారిగా పూర్తి స్థాయి ముస్లిం తిరుగుబాటు చెలరేగింది. భారత ఆయుధాలను భద్రపరిచిన కళ్మీరిలోయ ప్రాంతానికి పటియాలా నుంచి ఒక సాయుధ దళం వచ్చింది. పంజాబ్‌, ఉత్తరప్రదేశ్‌ రాష్ట్రాల్లో ముస్లింలను ఊచకోత కోస్తున్నారనే వార్తలు గుప్పుమనడంతో పాకిస్టాన్‌ నుంచీ, వాయవ్య సరిహద్దు ప్రాంతంనుంచీ పాన్‌ తెగకు చెందినవాళ్లు సంప్రదాయిక ఆయుధాలతో అద్దొచ్చినవాళ్ల మీద దాడి చేస్తూ శ్రీనగర్‌ వైపు దూసుకువచ్చారు. కళ్ళ్మీర్‌ మహారాజు జమ్ముకు పారిపోయారు.* పరాన్‌ పోరాట యోధులు శ్రీనగర్‌ పొలిమేర వరకూ చేరుకోవడంతో కళ్ళీర్‌ను దక్కించుకునేందుకు భారతదేశం ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయడానికి వీల్లేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఢిల్లీ వెంటనే రంగంలోకి దిగింది. అప్పుడు స్వతంత్ర భారత దేశానికి మౌంట్‌బాటెనే గవర్నర్‌ జనరల్‌గా వున్నారు. పాకిస్థాన్‌లో మాదిరిగానే భారతదేశంలో కూడా సైన్యం ఇంకా బ్రిటష్‌ అధికారుల నియంత్రణలోనే వుంది. నెహ్రూకు కళ్ళ్మీర్‌ అంటే ఎంత ప్రాణమో మౌంట్‌బాటెన్‌కు మొదటినుంచీ తెలుసు. దేశ విభజన సరిహద్దులను నిర్ణయించడానికి లండన్‌ నుంచి రాడ్‌క్లిఫ్‌ భారతదేశం రావడానికి 9 రోజుల ముందు 1947 జులై 17న మౌంట్‌బాటెన్‌ గురుదాస్‌పూర్‌ జిల్లాను భారత దేశానికి కేటాయించేలా మేనన్‌ చేత ఒక నోటును తయారుచేయించారు. కళ్ళీర్‌ చేరుకోవాలంటే పంజాబ్‌ ్రావిన్సులోని గురుదాస్‌పూర్‌ జిల్లానుండి వెళ్లే రోడ్డు మార్గమే గతి. ముస్లింలు అత్యధికసంఖ్యాకులుగా వున్న ప్రాంతమైనప్పటికీ

41. “ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవరొ, వాల్యూమ్‌ 11, లండన్‌ 1982, పే. 448. ఈ డాక్యుమెంట్‌ 17 జూన్‌ 1947న సమర్పించబడింది.

42. పాకిస్థాన్‌ ప్రమేయానికి సంబంధించి ప్రత్యక్ష సమాచారం కోసం చూ. పాకిస్థాన్‌ ఇంఛార్జి అధికారుల్లో ఒకరైన (మాజీ మేజర్‌ జనరల్‌) అక్బర్‌ ఖాన్‌, 'రైడర్స్‌ ఇన్‌ కశ్మీర్‌, కరాచి 1970, పాసిమ్‌, విక్టోరియా స్మాఫీల్డ్‌ : 'కళ్ళీర్‌ ఇన్‌ ద క్రాస్‌ ఫైర్‌, లండన్‌ 1996, పే. 141144; జమ్మూలో ముస్లింలపై జరిగిన ఊచకోత, తరిమివేతల వివరాల కోసం చూ.కలకత్తా నుంచి వెలువడే ద స్టేట్స్‌మన్‌ పత్రిక మాజీ సంపాదకుడు ఇయాన్‌ ప్టీఫెన్స్‌ రాసిన 'పాకిస్తాన్‌, లండన్‌ 1963, పే.200 మరియు (మాజీ ఐక్యరాజ్య సమితి కమిషనర్‌) జోసెఫ్‌ కోర్పల్స్‌ రాసిన “డేంజర్‌ ఇన్‌ కళ్ళీర్‌, ప్రిన్స్‌టన్‌ 1954, పే. 92

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 69 ఆ జిల్లాను రాద్‌క్షిఫ్‌చేత భారతదేశానికి కేటాయింపజేశారు. మౌంట్‌బాటెన్‌ ఏవైపు మొగ్గుచూపాడన్న విషయంలో సందిగ్ధతే లేదు అయితే, కళ్ళీర్‌లో సైనికజోక్యం చేసుకోవాలంటే న్యాయపరమైన ఏదో ఒక కారణం కావాలి. అక్టోబర్‌ 26న ఆ సాకును మేనన్‌ సమకూర్చారు. భారత యూనియన్‌లో చేరుతున్నాని కశ్మీర్‌ మహారాజు ప్రకటించినట్టు రాజుగారి దొంగసంతకంతో ఆయన ఒక పత్రాన్ని సృష్టించారు. దానిని అప్పుడే శ్రీనగర్‌ నుంచి తెచ్చినట్టు బుకాయించాడు. నిజానికి ఆ సమయంలో మేనన్‌ ఢిల్లీలో వున్నారు. మొత్తం కళ్ళ్మీర్‌ మీద భారతదేశానికి హక్కును ప్రసాదించిన ఆ పత్రాన్ని యాఖై ఏళ్ల వరకూ ప్రపంచానికి చూపించలేదు. వాస్తవానికి ఆనాడు కశ్మీర్‌ మహారాజు ఢిల్లీని ధిక్కరించే స్థితిలో లేరు. ఎక్కడ సంతకం పెట్టమంటే అక్కడ పెట్టే స్థితిలో వున్నారు. కానీ పరాన్ల దాడికి శ్రీనగర్‌ ఎక్కడ పతనమవుతుందోనన్న భయంతో భారతదేశం ఏమాత్రం వేచివుండలేకపోయింది.* వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ శ్రీనగర్‌కు వాయు మార్గంలో సైనిక బలగాలను తరలించారు. బ్రిటిష్‌ కమాండర్ల నేతృత్వంలో ఆ మొత్తం వ్యవహారాన్ని మౌంట్‌బాటనే పర్యవేక్షించారు. భారత సైన్యం సత్వరమే కళ్ళీర్‌లో చాలా భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. జిన్నా కొంత ఆలస్యంగా మేల్మొని పాకిస్థాన్‌ సైన్యాన్ని కళ్ళీర్‌ పంపించి ప్రతిఘటించాలని ప్రయత్నించినప్పుడు ఢిల్లీ కమాండర్‌ ఇన్‌ చీఫ్‌ ఆచిన్‌లెక్‌ హుటాహుటిన కరాచీకి వెళ్లి అక్కడి తన సహచర కమాండర్‌ ఇన్‌ చీఫ్‌ మెసర్వీని కలసి భారతదేశానికి చట్టబద్ధంగా దక్కిన కళ్ళీర్‌పై గనక పాకిస్థాన్‌ దాడికి పూనుకుంటే బ్రిటిష్‌ సైనికాధికారులంతా వెంటనే తమ పదవులకు రాజీనామా చేస్తారని, అప్పుడు మొత్తం పాకిస్థాన్‌ సైన్యమే పనికిరాకుండా పోతుందని ప్రకటించాడు. దాంతో జిన్నా వెనక్కి తగ్గాడు. ఆవిధంగా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కళ్ళీర్‌ను పళ్లెంలో పెట్టి మరీ భారత దేశానికి అందింది.

48, హైదరాబాద్‌ రాజ్యం పరిస్టితి ఇందుకు విరుద్ధమైనది. దాని చుట్టూ భారతదేశ సరిహద్దు వుంటుంది. కానీ కళ్ళీర్‌ చుట్టూ పాకిస్థాన్‌ లేదు, ముఖ్యంగా “గురుదాస్‌పూర్‌లోని కొంత భాగం తూర్పు పంజాబ్‌లో కలసిపోతే కళ్ళీర్‌కు భారతదేశానికి దారివుంటుందని'మేనన్‌ వివరించాడు: “ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌", వాల్యూమ్‌ 12, పే. 213-214, తేది 17 జులై 1947 రెండు వారాల తర్వాత మౌంట్‌బాటెన్‌ భోపాల్‌ నవాబుకు, మైసూరు మహారాజుకు ఇలా చెప్పారు: “బౌండరీ కమిషనర్‌ గనక గురుదాస్‌పూర్‌ జిల్లాను తూర్పు పంజాబ్‌లో కలిపితే కళ్ళీర్‌ భౌగోళికంగా రెండు దేశాల్లో దేనిలోనైనా చేరేందుకు అనువుగా వుంటుంది.” “ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌పవర్‌, వాల్యూమ్‌ 12, పే. 609, తేది 4 ఆగస్ట్‌ 1947.

44. అలెస్టైర్‌ లాంబ్‌ ఈ సంఘటనలపై చేసిన సునిశిత విశ్లేషణను ఎవరూ ఇంతవరకూ ఖండించలేక పోయారు; “ఇన్‌కంప్లీట్‌ పార్టిషన్‌, పే. 114-178.

45. ద స్టేట్స్‌మన్‌ సంపాదకుడు స్టీఫెన్స్‌ను 26 అక్టోబర్‌ 1947న మౌంట్‌బాటెన్‌ దంపతులతో విందుకు ఆహ్వానించారు. ఆ తర్వాత ఆయన ఇలా రాశారు: 'సమస్యలపై వారి ఏకపక్ష నిర్ణయాలను చూస్తే

70 ఇందియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ ముస్లింలు అత్యధిక సంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాన్ని అలా బలప్రయోగం ద్వారా స్వాధీనం చేసుకోవడం మోసమని ఆ తదనంతరం రుజువయింది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీతో సన్నిపొత సంబంధాలున్న లేబర్‌ పార్టీ (ప్రభుత్వానికి కూడా అది ఎంతో ఇబ్బందిని కలిగించింది. బ్రిటిష్‌ ప్రధాని దానినొక “మోసపూరిత వ్యవహారం'గా పేర్కొన్నారు. ఐక్యరాజ్య సమితిలో కూడా సమస్య ఉత్పన్నమయింది. ఆ తర్వాత కశ్మీర్‌ మహారాజు పాత తేదీ వేసి సంతకం చేసిచ్చిన పత్రం - అంటే కళ్ళ్మీర్‌ను స్వాధీనం చేసుకునేందుకు భారతదేశానికి అధికారాన్నిచ్చిన దాక్యుమెంటు దొరకకపోవడంతో మరింత ఇబ్బందికరమైన పరిస్థితి తలెత్తింది. దాని గురించి రకరకాల కథనాలు ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. వి.పి.మేనన్‌ విజయగర్వంతో 'శామ్‌, మనకు పత్రం దొరికింది అని అరుస్తూ యాఖై లక్షల మంది ప్రజల తలరాతను నిర్ణయించే ఆ నాకు ఆశ్చర్యమేసింది. చూడబోజే వాళ్లు పూర్తిగా పొందూ పక్షప్రాతుల్లా తయారయ్యారు. ఆ రాత్రి గవర్నమెంట్‌ హౌస్‌లో (వాళ్ల బంగళాలో) దాదాపు యుద్ధ వాతావరణం కనిపించింది. పాకిస్థాన్‌, ముస్లింలీగ్‌, జిన్నా శత్రుపక్షంలో వున్నారు మౌంట్‌బాటెన్‌ మాట్లాడుతూ 'పరాన్‌ తెగల ఉద్యమం కళ్ళీర్‌లోకి చారబడటం నేరపూరితమైన మూర్ధత్వం. దానిని పకదృందీగా ఆర్గనైజ్‌ చేశారు. వాళ్లు విజయం సాధిస్తే శ్రీనగర్‌లోకి దూసుకుపోదామని జిన్నా అబోత్తాబాద్‌లో వేచివున్నట్లు విశ్వసనీయంగా తెలిసింది. ఇది కచ్చితంగా దుర్మార్గం. ఇందుకు పూర్తి విరుద్ధంగా భారతదేశ వైఖరి కశ్మీర్‌ పట్లా, ఇతర సంస్థానాల పట్లా తప్పుపట్టడానికి వీళ్లేనివిధంగా వుంది" అన్నారు. బోజనాల అనంతరం మౌంట్‌బాటెన్‌ నన్ను పక్కకు తీసుకెళ్లి 'ఒక ముఖ్యమైన పత్రిక సంపాదకుడిగా మీకు అన్ని నిజాలు తెలియాలి, పరాన్ల దాడి మూలంగా కళ్ళ్మీర్‌ మహారాజు కళ్ళీర్‌ను భారత దేశంలో విలీనం చేసేందుకు లాంఛనాలు పూర్తిచేస్తున్నారు. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ షరతుతో ఆ గొప్ప రాజ్యం, ప్రధానంగా ముస్లిములైన అక్కడి ప్రజలు చట్టబద్ధంగా జిన్నాకు దక్కలేదు. పాకిస్థాన్‌ జునాగఢ్‌ సంస్థానాన్ని సొంతంచేసుకోవాలని తహతహలాడింది. భారత సైనిక దళాలు తక్షణమే కళ్ళీర్‌లో ప్రవేశించేందుకు అన్ని ఏర్పాట్లు పూర్తయ్యాయి. క్రూరులైన పరాన్‌ తెగల దాడినుంచి శ్రీనగర్‌ను కాపాడేందుకు అదొక్కటే మార్గం” అని చెప్పారు.” మౌంట్‌బాటెన్‌ స్టేట్స్‌మన్‌ పత్రిక తమకు సంపూర్ణ మద్దతు ఇవ్వాలని కోరిన తరువాత అ పత్రిక సంపాదకుడు స్టీఫెన్‌ ఇలా రాశారు; “భారత ఉపఖండాన్ని హిందూ, ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాల ప్రాతిపదికన విభజించాలన్న విధానమే నాకు అయోమయంగా అనిపించింది. జూన్‌ ౩ ప్లాన్‌ ప్రాతిపదిక కోపం తెప్పించింది. పాకిస్థాన్‌ ఏర్పడితే ఆ దేశానికి కీలకమైన 80 లక్షలమంది ముస్లిం ప్రజలను హిందూ మహారాజు ఇష్టాన్ని అనుసరించి, అదీ బ్రిటిష్‌ గవర్నర్‌ జనరల్‌ మద్దతుతో చట్టబద్ధంగా భారత పౌరులుగా మార్చివేయడం జరుగుతుంది. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరుగుతుందా అని తప్ప నేను మరేమీ వ్యాఖ్యానించలేదు.” అక్టోబర్‌ 28 నాటి చర్యపై ఆందోళనలు వ్యక్తం చేస్తూ స్టీఫెన్‌ ద ప్టేట్స్‌మన్‌ పత్రికలో సంపాదకీయం రాశారు. ఆ తర్వాత కొద్ది గంటల్లోనే కోపంతో రగలిపోతున్న మౌంట్‌బాటెన్‌ దగ్గరనుంచి ఆయనకు పిలుపొచ్చింది భారత మంత్రి మండలి తరపున ద స్టేట్స్‌మన్‌ పత్రిక గనక మరింత భారత అనుకూల వైఖరిని అవలంభించకపోతే చావు తప్పదని బెదిరించారు. *“ద హార్న్‌డ్‌ మూన్‌”, లండన్‌ 1953, పే 109-110, 114.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ గా పత్రం ఏదో లాటరీ టికెట్టు అయినట్టుగా జనరల్‌ మానెక్‌షా చేతిలో పెట్టాడంటారుోో అదే జనరల్‌ పాతికేళ్ల తరువాత జరిగిన ఇండో పాక్‌ యుద్ధ సమయంలో భారతదేశం మొత్తం పాకిస్టాన్‌నే నిర్మూలించాలని ఉబలాటపడ్డాదు. కళ్ళీర్‌ సురక్షితంగా ఢిల్లీ అధీనంలోకి వచ్చిన తరువాత కశ్మీర్‌ మహారాజు ఇచ్చిన ఆ అనుమతి పత్రానికి ఇక విలువ లేకుండా పోయింది. ఎందుకంటే ఇదే భారతదేశం జునాఘడ్‌, హైదరాబాద్‌ రాజ్యాల పాలకులు ఇచ్చిన పత్రాలను బేభాతరు చేయడం అందరికీ తెలిసిందేకదా. ఇక్కడ మూడో సమర్ధన కూడా వుంది. కశ్మీర్‌ను భారతదేశంలో విలీనం చేయాలని షేక్‌ అబ్బుల్లా నేషనల్‌ కాన్‌ఫరెన్స్‌ పార్టీ కోరుకుంటోంది కాబట్టి మొత్తం కళ్ళీర్‌ ప్రజల అభిప్రాయం కూడా భారతదేశానికి అనుకూలంగా వుందనే సమర్ధింపు. కశ్మీర్‌ను భారతదేశంలో విలీనం చేయాలని కళ్ళీర్‌ మహరాజు తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని షేక్‌ అబ్బుల్లా బలపరచడం వల్ల ఢిల్లీ ఆయనను కళ్ళీర్‌ (ప్రధాన మంత్రి పదవిలో కూచోబెట్టింది. అయితే ఆ ముచ్చట తాత్కాలికమే అయింది. నాయకుడు ఆశించిందీ ప్రజలు ఆశించిందీ ఒకటి కాదు. కళ్ళీర్‌ లోయలో షేక్‌ అబ్బుల్లా అప్పుడూ, ఆ తరువాతా జనాదరణ వున్న నాయకుడే కానీ ఎదురులేని నాయకుడు మాత్రం కాదు. నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ లోంచి చీలిపోయి ఏర్పడ్డ ముస్లిం కాన్ఫరెన్స్‌ నుంచి ఆయనకు తీవ్రమైన పోటీ ఎదురయింది. అయితే, ఆ రెండు పార్టీలు కూడా 1930లలో వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రంలోని బాద్నాఖ్రాన్‌ రెడ్‌షర్ట్‌ పార్టీ అంత విసృత ప్రజాభిమానం కలిగినవేమీ కావు. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరిగినప్పుడు వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్ర ప్రజలే రెడ్‌షర్ట్‌ పార్టీని కాదని, మతానికి ఎక్కువ (ప్రాధాన్యతనిచ్చి పాకిస్థాన్‌లో విలినమయ్యేందుకు అనుకూలంగా ఓటు వేశారు. మరి బాద్నాభ్రాన్‌తో పోలిస్తే షేక్‌ అబ్బుల్లా తక్కువ ప్రజాదరణ కలిగిన నాయకుడు. మొదట్లో ఆయన వల్ల కళ్ళీర్‌లో ప్రజాభిప్రాయం తనకు అనుకూలంగా వస్తుందని నమ్మి భారతదేశం కశ్మీర్‌లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరుపుతానని అధికారికంగా హామీ యిచ్చింది. కేవలం మహారాజుగారి కోరికమేరకే కాకుండా ప్రజల అభీష్టంమేరకు కళ్ళీర్‌ భారతదేశంలో 46. ప్రేమ్‌ శంకర్‌ రూ, 'ది ఒరిజిన్స్‌ ఆఫ్‌ ఎ డిస్ప్యూటొ, కళ్ళీర్‌ 1947, న్యూ ఢిల్లీ 2003, పే.71. నెహ్రూ వ్యూహాత్మక విచక్షణా జ్ఞానాన్ని అదేపనిగా కీర్తిస్తూ పుస్తకం రాసిన, న్యూ ఢిల్లీకి గట్టి సమర్ధకుదైన భారత మాజీ సైనికాధికారి శ్రీనాధ్‌ రాఘవన్‌ వంటి వారు కూడా ఈ కధనాన్ని నమ్మలేదు. కశ్మీర్‌ను స్వాధీనం చేసుకునే అధికారానికి సంబంధించిన అంశంపై ఫిర్యాదు చేసే క్రమంలో దానిపై అనవసరపు చర్చ జరిగిందని ఫుట్‌నోట్‌లో ప్రస్తావించి ముగించారు: “వార్‌ అండ్‌ పీస్‌ ఇన్‌ మాదర్న్‌ ఇండియా, లండన్‌, 2010, పే. 108; 1971లో మానెక్‌షా కోసం చూ. ఇందిరా గాంధీ తారిఖ్‌ అలీకి చెప్పిన వివరం: “ద డ్యుయెల్‌ పాకిస్థాన్‌ ఆన్‌ ద సైట్‌ పాత్‌ ఆఫ్‌ అమెరికన్‌ పవరొ, న్యూ యార్క్‌ 2008, పే. 200.

72 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ విలినమయిందని ప్రపంచానికి చాటుకోవాలని ఆశించింది. 1949 వేసవిలో భారత అధీనంలోని కశ్మీర్‌లో పర్యటించిన భారత ఇంటలిజెన్స్‌ బృందం “ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో మనకు విజయం లభిస్తుందని భావించడం వెర్రితనమే” అని కుండబద్దలుకొట్టింది. ఆ తరువాత కొద్ది కాలానికే వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ నెహ్రూకు ఇలా రాశారు: “కళ్ళీర్‌ లోయ ప్రజల మీద నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌, షేక్‌ (అబ్దుల్లా) సాహెబ్‌ పట్టును కోల్పోతున్నట్టూ, రోజురోజుకూ నిరాదరణకు గురవుతున్నట్టూ తెలుస్తోంది. ఇలాంటి పరిస్థితిలో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపడం మంచిది కాదన్న మీ అభిప్రాయంతో నేను ఏకీభవిస్తున్నాను.” ఆ తరువాత మూదేళ్లలోపలే షేక్‌ అబ్బుల్లాతో భారత్‌కు అవసరం తీరిపోయింది. ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా కుట్ర చేస్తున్నాడనే అభియోగం మోపి ఆయనను జైలులో నిర్చంధించింది. ఇక కళ్ళీర్‌లో ఎలాంటి ప్రజాభిప్రాయ సేకరణా జరుగదు. విభజనకు సంబంధించిన చివరి చర్య సైనిక దాడి: జాతీయ సమగ్రత పేరుతో ఆయుధ ప్రయోగం ద్వారా భౌగోళిక సరిహద్దులను విస్తరించుకోవడం. కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం దృష్టిలో, లేదా సంప్రదాయిక జాతీయవాద కోణంలో అది తప్పేంకాదు. కానీ గాంధీ అభిప్రాయమేమిటి? కళ్ళ్మీర్‌ విషయంలో ఇంత దుందుడుకుగా వెళ్లడం తన అహింసా సిద్ధాంతానికీ, విశ్వాసాలకూ, సామరస్యానికీ వ్యతిరేకం అని ఆయనకేమైనా అనిపించిందా? లేదు, అనిపించలేదు. ఆయన ఒక ప్రార్ధనా సమావేశంలో మాట్లాడుతూ “కశ్మీర్‌ కోసం మనం చేస్తున్న పోరాటం వెనకున్న కారణం ఏమిటి? పఠాన్‌ తెగలవారు కళ్ళీర్‌పై దాడిచేయడం అమానుషం అనినా ఉద్దేశం. వారిని ఎదుర్శానేందుకే మనం అక్కడికి సైన్యాన్ని పంపించాల్సి వచ్చింది” అన్నారు. “ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే కశ్మీర్‌ మీద పాకిస్థాన్‌ దురాక్రమణకు దిగింది. భారత సైన్యం కళ్ళీర్‌ను ఆక్రమించుకోడానికి వెళ్లలేదు.” కొత్తగా ఏర్పడిన ఈ రెండు దేశాల మధ్య యుద్ధం సంభవిస్తే ఏం జరుగుతుంది? “దేశంలోని కోట్లాది మంది ముస్లింలు భారతదేశం పట్ల విధేయులుగా వుంటూ పాకిస్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా పోట్లాడుతారని నేను అనుకోగలనా? ఇలాంటి ప్రశ్నలు అడగడం సులభమే కానీ సమాధానం చెప్పడం మాత్రం కష్టం. ఆ తరువాత వాళ్లు నమ్మక ద్రోహానికి పాల్పడితే మీరు వారిని కాల్చివేయవచ్చు. ఒకరి్సీ ఇద్దర్నో లేక కొంతమందినో కాల్బవచ్చు. ప్రతి ఒక్కరు అవిధేయంగా ఏమీ వుండరు.” కళ్మీర్‌ ప్రావిన్సు పరిస్థితి ఏమిటి? “కళ్ళీర్‌ ఎవరికి చెందుతుంది? ఇప్పుడైతే కళ్ళీర్‌ కశ్మీర్‌ మహారాజుకే చెందుతుంది అంటాను నేను. ఎందుకంటే ఆయన ఇంకా బతికే వున్నారు. ప్రభుత్వం దృష్టిలో కళ్ళీర్‌ మహారాజే కళ్ళ్మీర్‌కు చట్టబద్ధ పాలకుడు. ఒకవేళ మహారాజు దుర్మార్గుదైతే, ప్రజలకు ఆయన ఎలాంటి మేలూ చేయనివాడదైతే 47. దుర్గాదాస్‌ ఎడిట్‌ చేసిన 'పటేల్స్‌ కరస్పాండెన్స్‌, అహ్మదాబాద్‌ 1971, వాల్యూమ్‌ 1, పే. 266, 817.

పెర ఆందర్‌సన్‌ 73 అప్పుడు ప్రభుత్వం అతనిని తాలగించవచ్చనేది నా అభిప్రాయం. కానీ నేటివరకూ అట్లాంటి పరిస్థితి తలెత్తలేదు” అన్నారు గాంధీ. షేక్‌ అబ్బుల్లా గురించి వివరిస్తూ “కళ్ళీర్‌ విషయంలో మనం ఇప్పుడు ఏమాత్రం అలక్ష్యం వహించినా హైదరాబాద్‌, జునాగఢ్‌ల పరిస్థితి కూడా అట్లాగే తయారవుతుంది. ఇందులో నాకు ఎలాంటి అనుమానం లేదు. షేక్‌ అబ్బుల్లా చాలా ధైర్యస్టుడు. కానీ చివరికి ఆయన కూడా నమ్మకద్రోహం చేయడు కదా” అని సెలవిచ్చారు గాంధీ. భవిష్యవాణి పలుకులు. మరి ఆ దేశ ద్రోహిని (షేక్‌ అబ్బుల్లాను) జైల్లోవేసిందెవరు? గాంధీ ఇంకా ఇలా అన్నారు; “మన (ప్రభుత్వం దేశభక్తులతో నిండిన ప్రభుత్వం. అందులోని ఏ ఒక్కరూ దేశ ప్రయోజనాలకు భంగం కలిగించే పని చేయరు” అట్లాంటి దేశభక్తుల సముదాయంలో గృహ మంత్రి సర్దార్‌ పటేల్‌ అగ్రస్థానంలో వుంటారు. 1948 అక్టోబర్‌ 1నాడు ఆయన రాయల్‌ ఇండియన్‌ ఎయిర్‌ ఫోర్స్‌ అధికార్త, సిబ్బంది సమావేశంలో “అద్భుతమైన ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. ఆయన రచనల శతాబ్ది సంపుటిలో ఆ ఉపన్యాసం పొందుపరచబడి వుంది. పటేల్‌ ఇలా అన్నారు: “గాంధీ బోధనలను పాటించడంలో మనం విఫలమవుతున్నాం అంటుంటారు. ఈ సందర్భంగా నేను మీకో ఉదాహరణ చెప్తాను. ఆనాడు గాంధీ అన్న మాటలు నాకు బాగా గుర్తున్నాయి. శ్రీనగర్‌ మీద దురాక్రమణను తిప్పికొట్టేందుకు సైన్యాన్ని పంపించాలని నిర్ణయించుకున్నప్పుడు మన వైమానిక విభాగం వాయువేగంతో సైన్యాన్ని శ్రీనగర్‌కు తరలించింది. అప్పుడు ఇరవై నాలుగు గంటలు ఆలస్యమైనా పరిస్టితి చేయిదాటిపోయేది. మనం ఓడిపోయేవాళ్లం. ఇదంతా మీరు చేసిన కృషిఫలితమే. స్వతం[త్ర భారత చరిత్రలో మీ సేవలు సువర్ధాక్షరాలతో లిఖించబడతాయి. మిమ్మల్ని చూస్తుంటే మాకు చాలా గర్వంగా వుంది. ఆనాడు గాంధీ నాతో ఇలా అన్నారు. 'నాకు విమానాల శబ్దం వింటుంటే ఎంతో గర్వంగా అనిపించింది. మొదట అక్కడి పరిస్థితి గురించి తెలిసినప్పుడు చాలా దిగులుగా, నిరాశగా అనిపించింది. కానీ కళ్ళీర్‌ ఆపరేషన్‌ మొదలుకాగానే నా ఆత్మవిశ్వాసం పెరిగింది. సైన్యానికి కావలసిన సామాగ్రిని, ఆయుధాలను, మందుగుండు పరికరాలను తీసుకుని ఒక్కొక్క విమానం దూసుకుపోతుంటే నాకు ఎంతో గర్వంగా అనిపించింది.” వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ ఉద్దేశం (ప్రకారం “ప్రకృతీ, దేవుడూ ఏకం చేసిన దానిని ఏ శక్తీ ఎప్పుడూ రెండుగా విభజించలేదు.” పటేల్‌కు ఇలాంటి ఆలోచనలు చాలా వుండేవి. 48 సిడబ్యుఎంజి, వాల్యూమ్‌ 90, పే.267: తేది 20 డిసెంబర్‌ 1947; పే.298: తేది 5 డిసెంబర్‌ 1947) పే. 346 తేది 2 జనవరి 1948; పే. 460 తేది 20 జనవరి 1948; పే.514 తేది 28 జనవరి 1948; పే.529 తేది 29 జనవరి 1948 (వాల్యూమ్‌ 98, పే.85, 113, 160, 275, 322, 326). 49. సర్టార్‌ పటేల్‌- ఇన్‌ ట్యూన్‌ విత్‌ ద మిలియన్స్‌, వాల్యూమ్‌ 2, అహ్మదాబాద్‌ 1975, పే. 318.

(/డ్త ఇంటియాలో దాగిన వాందూన్థాన్‌ తన అధీనంలో పనిచేసిన బ్రిటిష్‌ ఎయిర్‌ మార్షల్‌తో “నాకే గనక నిర్ణయాలు తీసుకునే సర్వాధికారం వుంటే కళ్ళీర్‌లో ఈ చిన్న పోరాటం కాదు మొత్తం పాకిస్థాన్‌ మీదనే యుద్ధం ప్రకటించి భారత ఉపఖండాన్ని శాశ్వతంగా ఐక్యం చేసి వుండేవాణ్ని” అని పటేల్‌ అన్నట్టు పేర్ళొన్నారు.” బలమైన కేంద్రీకృత రాజ్యంపై తనకు గుత్తాధిపత్యం వుండాలన్న ఆకాంక్ష వల్లనే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశ విభజనకు అంగీకరించింది. అయితే పార్టీ అగ్రనేతల్లో ఈ దేశ విభజన ఒక తాత్మాలిక ఏర్పాటేనన్న భావన వుందేది. 1947 జూన్‌ 5 నాటి కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తీర్మానంలో పార్టీ ఉద్దేశం స్పష్టంగా వ్యక్తమయింది: “భౌగోళిక ప్రాంతం, కొండలు, సముద్రం కలగలసి భారతదేశాన్ని రూపొందించాయి. ఏ మానవ (ప్రయత్నమూ భారత దేశ రూపురేఖల్ని మార్చజాలదు. దేశ గమనానికి అడ్డుపడలేదు. రెండు రాజ్యాలు అనే సిద్ధాంతం ఒక బూటకం.”' మౌంట్‌బాటెన్‌ కూడా మనసులో ఇదే ఉద్దేశాన్ని పెట్టుకుని విభజన కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు. “పాకిస్థాన్‌ తన లోటుపాట్ల వల్ల కుష్పకూలిపోయేందుకు ఒక అవకాశం ఇవ్వాలి. అప్పుడు భారతదేశానికి గొప్ప ప్రయోజనం చేకూరుతుంది. భారత్‌ నుంచి విడిపోయిన పాకిస్టాన్‌ తిరిగి భారత్‌లో కలసిపోతుంది” అన్నారు మౌంట్‌బాటెన్‌..”” సెప్టెంబర్‌ నెలలలో అచిన్‌లెక్‌ లండన్‌కు ఇలా నివేదిక పంపించారు: “ప్రస్తుతం భారత మంత్రివర్గం ఎలాగైనా పాకిస్థాన్‌ రాజ్య ఏర్పాటును అద్దుకోవాలన్న కృతనిశ్చయంతో వుంది.” భారత ఉప ఖండంలో స్వతంత్ర ముస్లిం రాజ్యం ఏర్పడే అవకాశమే లేదని దశాబ్దాల నుంచీ నెహ్రూ చెబుతూవస్తున్నారు. పాకిస్థాన్‌ ఒక కుప్పకూలిపోయే వ్యవస్థ అని ఆయన అక్టోబర్‌లో అన్నారు.” గాంధీ ద్వారా హిందూమత లక్షణాలు సంతరించుకున్న కాంగ్రెస్‌ జాతీయ వాదానికున్న రకరకాల గాఢమైన భ్రమలు అంత సులువుగా తొలగిపోయేవి కావు.

50. సుచేతా మహాజన్‌, 'ఇండిపెండెన్స్‌ అండ్‌ పార్టిషన్‌, ద ఎరోషన్‌ ఆఫ్‌ కాలోనియల్‌ పవర్‌ ఇన్‌ ఇండియా”, న్యూఢిల్లీ 2000, పే.842; బి.కృష్ణ సర్జార్‌ వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌, “ఇండియాస్‌ ఐరన్‌ మాన్‌, 1996, పే.897.

51. విక్టోరియా స్మాఫీల్డ్‌, 'కళ్ళీర్‌ ఇన్‌ ద క్రాస్‌ఫైరొ, లండన్‌ 1996, పే. 131.

52. *ట్రాన్స్‌ఫర్‌ ఆఫ్‌ పవర్‌, వాల్యూమ్‌ 10, పే.251; 15 ఏప్రిల్‌ 1947, 10మ 1947.

53. జాన్‌ కోన్నెల్‌, 'ఆచిన్‌లెక్‌, లండన్‌ 1859, పే. 920-921.

54. సెలెక్టడ్‌ వర్క్‌ ఆఫ్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ (సంపాదకత్వం ఎస్‌.గోపాల్‌), సెకండ్‌ సీరియస్‌, వాల్యూమ్‌ 4, పే.270-271, వాళ్లిద్దరి అవగాహన ఏవిధంగా వుందో మౌంట్‌బాటెన్‌ సూత్రీకరణ తొలూకు ఈ మాటలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి: 'విభజన అనేది తాత్మాలికమని మేం భావిస్తున్నాం. పాకిస్థాన్‌ తిరిగి మావద్దకు రావాల్సిందే" ; లియోనార్డ్‌ మోస్లే, ద లాస్ట్‌ దేస్‌ ఆఫ్‌ 'ద (భిటిష్‌ రాజ, లండన్‌ 1961, పే. 248.

పెది ఆందల్‌నన్‌ 75 కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి వెలుపల మాజ్రమే ఈ అంశంపై స్పష్టత కనిపిస్తుంది. ఆనాటి భావీ భారత నిర్మాతల్లో ఒక్క అంబేడ్కర్‌ మాత్రమే అందరికంటే ముందు సమస్యను స్పష్టంగా అర్ధం చేసుకున్నారు. ముస్లింలు గనక కోరితే వారికి తప్పక స్వయం నిర్ణయాధికారం ఇవ్వాల్సిందే అన్నారు అంబేడ్మర్‌. సమస్య పరిష్కారానికి ఆయన ఒక హేతుబద్ధ మార్గాన్ని కూడా ప్రతిపాదించారు. 1944లో అలాంటి ఆలోచనే కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో నిషిద్ధంగా వున్నప్పుడు, ముస్లింలీగ్‌ పార్టీలో కూడా ఇంకా ఆ నినాదానికి స్పష్టత లేనప్పుడు, ఈ సమస్యపై వచ్చిన ఏకైక ఆలోచనాత్మక పుస్తకం అంబేడ్కర్‌ రాసిన 'పాకిస్టాన్‌ ఆర్‌ పార్టిషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా!. కాంగ్రెస్‌ నాయకులలోని మేధోపరమైన దారిద్ర్యాన్ని ఈ పుస్తకం ఎత్తిచూపుతుంది. * ముస్లింల అంతర్ముఖత్వాన్నీ సావర్మార్‌ హిందుత్వనీ, పైపై మెరుగుల మత సామరస్య భ్రమలనీ అంబేడ్మర్‌ విమర్శించారు. అయితే రెండు మతాలు విడిపోవాలనేమీ ఆయన చెప్పలేదు. కానీ ముస్లింలు కోరినట్టయితే ప్రజా ఆకాంక్షను తెలుసుకునేందుకు తప్పనిసరిగా (ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరపాలని, దాని ప్రకారమే సరిహద్దులను నిర్ణయించాలనీ అన్నారు. దేశ విభజన అనంతరం కళ్ళీర్‌ను కూడా విభజించి ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాన్ని కళ్ళీర్‌ లోయతో సహా పాకిస్థాన్‌లో చేరేందుకు అనుమతించాలని అన్నారు. అంబేడ్కర్‌ ఇంత సునిశితంగా ఆలోచించగలగడానికి కారణం ఆయన హిందూ మతంతో తెగదెంపులు చేసుకుని వుండటమే. అలాగే నెహ్రూ అంత మొండిగా వ్యవహరించడానికి కారణం ఆయన ఇంకా హిందూ మత పరిష్వంగం లోంచి బయటపడకపోవడమే. 1945 వేసవిలో స్వయం నిర్ణయాధికార సిద్ధాంతాన్ని విశ్వసించే భారత ఉపఖండంలోని మరో రాజకీయ శక్తి అయిన భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ నేత ఒకరు పాకిస్థాన్‌ ప్రతిపాదనను అంగీకరించాలని కోరినప్పుడు నెహ్రూ “కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో పొందూ భావజాలం బలంగా వున్నందువల్ల అది సాధ్యం కాదు” అని చెప్పారు.” ఆతర్వాత మూదేళ్లకే కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో హిందూ భావజాలం ఎంత శక్తిమంతంగా వుందో నెహ్రూయే స్వయంగా రుజువు చేశారు. భారత సైన్యం హైదరాబాద్‌ సంస్థానాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు

55. లాహోర్‌లో ముస్లిం లీగ్‌ చేసిన తీర్మానానికి ప్రతిస్పందనగా చేసిన ఈ రచన సంక్షిప్తంగా 1940 చివర్లో 'ధాట్స్‌ ఆన్‌ పాకిస్టాన్‌' పేరిట వెలువడింది.

56 బెంజమిన్‌ జకారియా, 'నెహ్రూ”, లండన్‌ 004, పే. 123; సంక్షిప్తమైనా మొత్తంమీద నిర్దిష్టంగా వుంది. ఒక యువ విద్యావేత్త తొలి ప్రయత్నం, ఈ అంశంపై వచ్చిన విశ్లేషణల్లో అత్యుత్తమమైనది. అంబేడ్భర్‌ తొలి మలి ముద్రణల మధ్య పాకిస్థాన్‌ డిమాండ్‌ చట్టబద్ధత- ప్రత్యేకించి భారతదేశంలో స్వయం నిర్ణయాధికార హక్కుల అంశంపై కమ్యూనిస్టుపార్టీ స్పష్టమైన ఆలోచనతో ముందుకొచ్చింది. 1942లో గంగాధర్‌ అధికారి రచన 'పాకిస్టాన్‌ అండ్‌ నేషనల్‌ యూనిటీ" ద్వారా తన ఆలోచనలను చాటిచెప్పింది. ఈ సమాచారం కోసం చూ. '“రిమెంబరింగ్‌ డా. గంగాధర్‌ అధికారి, సెలక్షన్స్‌ (ఫ్రం హిజ్‌ రైటింగ్స్‌, పార్ట్‌ 2, న్యూఢిల్లీ 2000, పే. 12-50

76 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్త్టాన్‌ హిందువులు పెద్దఎత్తున ముస్లింలపై ఊచకోతకు పాల్పడ్డారు. వారికి సైన్యం అందగా నిలిచింది. ఆనాడు ఢిల్లీలో విద్యాశాఖ మంత్రిగా వున్న నామ మాత్రపు ముస్లిం నేత మౌలానా అబుల్‌ కలాం అజాద్‌ ఆ ఉదంతంపై విచారణ జరిపించాలని నెహ్రూను అభ్యర్థించారు. భారత సైన్యం హైదరాబాద్‌ సంస్థానాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత కొద్ది వారాలపాటు సాగించిన ఆనాటి దారుణ మారణకాండలో 27,000 నుంచి 40,000 మంది ముస్లింలు హత్యకు గురైయ్యారని విచారణా సంఘం దర్యాప్తు జరిపి అంచనావేసింది.” స్వతంత్ర భారత చరిత్రలోనే అతిపెద్ద మారణహోమం అది. కశ్మీర్‌ను ఆక్రమించుకునేందుకు హాన్లు శ్రీనగర్‌ మీద చేసిన దాడిలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన వారికంటే ఇది అనేక రెట్లు ఎక్కువ. హైదరాబాద్‌ సంస్థానం భారతదేశంలో విలీనమైందని ప్రకటిస్తూ నెహ్రా “భారత సైన్యం మతపరమైన గొడవలకు ఆస్మారంలేకుండా హైదరాబాద్‌ సంస్టానంపై శాంతియుతంగా విజయం సాధించింది” అని చెప్పారు. మరి హైదరాబాద్‌ సంస్థానంలో జరిగిన సంఘటనలను విచారించి వెల్లడించిన విచారణా నివేదికలోని అంశాల మీద ఆయన ఏం చర్యలు తీసుకుంటారు? నిజానికి ఆ నివేదిక బయటకు పొక్కకుండా నెహ్రూయే తాక్కిపెట్టారు. ఆ దర్యాస్త నివేదిక రచయితల్లో ఒకరు అంతకు ముందే పశ్చిమాసియాకు భారత రాయబారిగా నియమితులయ్యారు. దర్యాస్త నివేదిక వెలువడిన తరువాత వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ సలహా మేరకు ఆయన నియమాకాన్ని నెహ్రూ రద్దు చేశారు. భారత సైన్యం ప్రమేయం వున్న ఆనాటి ఊచకోతకు సంబంధించిన ఒక్క అంశం కూడా బయటకు పొక్కకుండా నెహ్రూ గట్టి జాగ్రత్తలు తీసుకున్నారు. ఇరవై ఏళ్ల తరవాత ఆ హైదరాబాద్‌ ఊచకోతకు సంబంధించిన నివేదిక వెలుగులోకి వస్తే ఆయన కూతురు (ఇందిరా గాంధీ) తక్షణమే రంగంలోకి దిగి 'దేశ ప్రయోజనాలకు భంగం కలిగిస్తుంది కాబట్టి ఆ నివేదికను ఎవరూ ప్రచురించడానికి వీల్లేదంటూ నిషేధం విధించి తండ్రికి తగ్గ తనయురాలు అనిపించుకుంది. స్వయంగా నెహ్రూయే ఒకసారి ఇలా అని వున్నారు: “కాంగ్రెస్‌ అంటే దేశం - దేశం అంటే కాంగ్రెస్‌.” మొత్తం మీద భారత దేశ సరిహద్దుల నిర్ణయం ఆవిధంగా ముగిసింది.

(బైటిష్‌ పాలననుంచి విముక్తికోసం సాగిన స్వాతంత్రోద్యమం- ప్రతీ ప్రధాన వలసవాద వ్యతిరోకోద్యమం లాగే, అద్భుతమైన మానవ శక్తియుక్తులతో అంటే గొప్ప సాహసం, అంకితభావంతో కూడిన నిర్వహణ, నిస్వార్ధ త్యాగాలతో, రాజకీయ నైతిక 57. చూ. ఒమర్‌ ఖలీదీ సంపాదకత్వం వహించిన "హైదరాబాద్‌: ఆప్టర్‌ ద ఫాల్‌, విచిత 1988,

పే. 95-99; అండ్‌ ఎ.జి.నూరాని, 'ఆఫ్‌ ఎ మాసకర్‌ అన్‌టోల్డ్‌, ఫ్రంట్‌లైన్‌, ౩ మార్చి 2001 ఈ ఇద్దరు రచయితలూ సుందర్‌లాల్‌ కమిటీ నివేదిక నుంచి కొన్ని భాగాలను పేర్కొన్నారు. ఎ జి నూరాని ఊచకోత గురించి ఇలా రాశారు: 'ఇప్పటికీ ఏ భారత మేధావి కూడా ఒప్పుకోడానికి ఇష్టపడని కరోర వాస్తవమిది ఇష్టపడరు అనడం కంటే సాహసించరు అనడం సముచితంగా వుంటుందేమో.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 77 భావనలతో జరిగింది. చారిత్రకంగా ఆ ఉద్యమం బ్రిటన్‌ రాచరిక పాలనను అంతమొందిస్తుందా అన్న సందేహం ఎప్పుడూ కలుగలేదు. అయితే రెండో ప్రపంచ యుద్ధం వల్ల అన్ని యూరప్‌ వలసవాదాలూ ఒకేలా పతనమయ్యాయి. స్వాతంత్ర్య సాధనలో భారతదేశం ఇతర బ్రిటిష్‌ వలసవాద ్రాంతాలకంటే ముందంజలో ఏమీ లేదు. సిలోన్‌ 1931లోనే సార్వజనిక ఓటు హక్కును సంపాదించుకుంది. బర్మాకు (మయన్నార్‌కు) 1937 నాటికే సొంత ప్రధానమంత్రి వున్నాడు. డచ్‌, (ఫఫెంచ్‌ సామ్రాజ్యాల అధీనంలోని ఇండోనీషియా, వియత్నాంలు భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం రావడానికి రెండేళ్ల ముందే స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందాయి. సామ్రాజ్యవాద సంఘీభావంతో మౌంట్‌బాటెన్‌ పంపించిన గూర్డా సేనలను, పంజాబీ సేనలను మట్టికరిపించి మరీ అవి స్వాతంత్ర్యాన్ని సంపాదించుకున్నాయి. కానీ, సంఘర్షణలకు నెలవైన భారత ఉపఖండానిది భౌగోళికంగా, జనాభాపరంగా విభిన్నమైన స్థితి. ఇందోనీషియా, వియత్నాంలలో అధికార మార్చిడికీ భారతదేశంలో అధికారమార్చిడికీ మధ్య తేడాకు ఇదీ కారణం. డచ్‌ ఈస్టిండీస్‌లో వలసవాదులకూ స్థానికపౌరులకూ మధ్య నిష్పత్తి 1:200గా వుండేది. అదే వియత్నాంలో 1:475గా, భారతదేశంలో 1:3,650 గా వుండేది” (థ్రెంచి, డచ్‌ సామ్రాజ్యాలు అప్పటికే విఫలమవడంతో 1945 (రెండో ప్రపంచ యుద్ధం) తర్వాత బ్రిటన్‌కు తన ఆధిపత్యాన్ని కాపాడుకోగలనన్న నమ్మకం సన్నగిల్లింది. మరి భారత ఉపఖండానికి స్వాతంత్ర్యం అనివార్యమైతే, దేశ విభజన కూడా అనివార్యమేనా? (బ్రిటిష్‌ వలసవాద వ్యతిరేక స్వాతంత్రోద్యమం పై యాఖై ఏళ్లు గడచిన తరువాత భారతదేశంలోనూ, బయటా ఎంతో విసృతమైన సాహిత్యం వచ్చింది. కానీ, ఈ సమస్యను ముఖ్యాంశంగా విశ్లేషించిన రచనలు రాకపోవడం, దేశ విభజన సమస్యను నిష్పక్షపాతంగా విశ్లేషించకపోవడం ఆశ్చర్యమనిపిస్తుంది. ఈ ప్రాంత ఆధునిక చరిత్రలో ఉత్పన్నమైన ఈ కీలక ప్రశ్నకు ఇంకా సవివరమైన సమాధానం వెతకాల్సి వుంది. వచ్చే ఏ సమాధానాల్లోనైనా రాజకీయపరమైన ప్రమాదాలు ఎక్కువగా వుంటాయి. జాతీయోద్యమాన్ని నిలువునా చీల్చిన బ్రిటిష్‌వారి విభజించి పాలించు సిద్ధాంతమే దేశ విభజనకు మూలకారణమనేది భారతదేశంలో వున్న ప్రామాణిక జాతీయవాద అభిప్రాయం. నిజానికి బిటనే భారత ఉపఖండంలో చారిత్రకంగా ఎనాటినుంచో వున్న విభజనలపై ఆధారపడి మనుగడ సాగించింది. పందొమ్మిదో శతాబ్దంలో హిందూ ముస్లింల మధ్య మతపరమైన విభేదం కీలకంగా ఏమీ లేదు. బ్రిటిష్‌ వలసవాద ప్రభుత్వం రాజకీయంగా, జాతిపరంగా, భాషాపరంగా చిన్నవైన సమూహాల జోలికి వెళ్లిందే తప్ప పెద్దవైన హిందూ, ముస్లిం సమూహాల 58. రాబిన్‌ జెఫ్రీ, ఇంట్రడక్షన్‌: ద సెట్టింగ్‌ ఫర్‌ ఇండిపెండెన్స్‌, జెఫ్రీ ఎడిట్‌ చేసిన 'ఆసియా- ద విన్నింగ్‌ ఆఫ్‌ ఇండిపెందెన్స్‌' పుస్తకంలో లండన్‌, 1981, పే.6.

78 ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ జోలికి వెళ్లేందుకు సాహసించలేదు. హిందువులలో ఆధునిక జాతీయవాదం రూపుదిద్దుకోవడం మొదలైన తరువాత బ్రిటిష్‌ వలసవాద ప్రభుత్వం ముస్లింల తాలి స్పందనకు స్థానం కల్పించి వారికి ప్రత్యేక నియోజకవర్షాలను మంజూరుచేసింది. కానీ, ఆతరువాత ఏ వైస్‌రాయ్‌ కూడా ఉద్దేశపూర్వకంగా మతపరమైన ఉద్రిక్తతలను ్రోత్సహించలేదు. పంజాబ్‌లోని సామరస్యపూర్వక పరిస్థితి బ్రిటిష్‌ రాజ్యానికి ఆదర్శప్రాయంగా వుండేది. అక్కడ మతాల మధ్య పరస్పర అవగాహన, బలమైన ప్రాంతీయ గుర్తింపు, ప్రభుత్వం పట్ల విధేయతల మూలంగా ్రిటిష్‌కు పంజాబ్‌ అంటే ప్రత్యేక అభిమానం వుందేది. ఈ కారణాల వల్లనే రెండు ప్రపంచ యుద్ధాల మధ్య కాలంలో కాంగ్రెస్‌ గానీ ముస్లింలీగ్‌ గానీ పంజాబ్‌లో చెప్పుకోతగినంతగా ప్రభావాన్ని చూపించలేకపోయాయి.” రెండో ప్రపంచ యుద్ధం మొదలైనప్పుడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ బ్రిటన్‌తో కలసి ఆ యుద్ధంలో పాలుపంచుకునేందుకు నిరాకరించింది. అప్పుడు బ్రిటన్‌ వెంటనే ముస్లింలిగ్‌ వైపు మొగ్గింది. అయితే యుద్ధం ముగిసిన తరువాత బ్రిటన్‌ తాను చారిత్రకంగా ఒక్కతాటిమీదకు తెచ్చిన భారత ఉపఖందాన్ని ముక్కలుచేయకుండా ఐక్యంగా వుంచాలనే కోరుకుంది. ఆ ప్రయత్నం విఫలమైన తరువాత టబ్రటన్‌ ముస్లింలీగ్‌ వైపునకు కాకుండా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ వైపునకే ఎక్కువ మొగ్గు చూపించింది. పాకిస్థాన్‌ ఏర్పాటుకు బ్రిటన్‌ కుట్రే కారణమని భారత దేశంలో విసృతంగా ప్రచారంలో వున్న కధనాలన్నీ అభూతకల్పనలే. దేశ విభజనకు బ్రిటనే కారణమన్న వాదనను పక్కనపెట్టి, 1931 రౌండ్‌ టేబుల్‌ సదస్సులో సహాయ నిరాకరణోద్యమ మహానేత అన్న మాటల్ని ఒక్కసారి మననం చేసుకోవాలి: “మేం విడిపోతాం, మీరు పరిపాలించండి.” విభజనకు మూలకారణాలు దేశీయమైనవే తప్ప సాఘ్రాజ్యపరమైనవి కాదు. వాటికి ఎవరెవరు బాధ్యులు? రాజకీయరంగంలో విస్పృతంగా ప్రచారంలో వున్న ఢిల్లీ అధికారిక కథనం ఈవిధంగా వుంది: “దేశ విభజనకు మహమ్మద్‌ అలీ జిన్నాయే మూలకారకుడు. అతని వ్యక్తిగత కోరికే ముస్లిం వేర్పాటువాదానికి ఊతమిచ్చింది. అదే జాతీయ విముక్తి ఉద్యమ ఐక్యతను దెబ్బతీసింది. లేకపోయినట్టయితే బ్రిటిష్‌ పాలనలో ఏ సరిహద్దులున్నాయో అవే సరిహద్ధులతో సహజసిద్ధమైన అఖండ భారతదేశం వర్ధిల్లేది.” అత్యదిక రాజకీయ నాయకులలాగే జిన్నా కూడా అత్యాశాపరుదేకావచ్చు. కానీ, హిందూ ముస్లింల ఐక్యతకు పునాదివేసిన తొలి నాయకులలో ఆయన కూడా ఒకరనేది వాస్తవం. జిన్నాకు 1980ల చివరి వరకూ పెద్దగా ప్రజాదరణ ఏమీ లేదు. విసృత ప్రజాదరణ లభించిన తరువాత కూడా ఆయన పూర్తిగా విడిపోవడం కంటే సంకీర్ణం ప్రాతిపదికన కలసి వుండాలనే కోరుకున్నారు. స్వాతంత్ర్యం కోసం సాగిన 59. చూ. ఐయాన్‌ టాల్‌బౌట్‌, పంజాబ్‌ అండ్‌ ద రాజ్‌, న్యూ ఢిల్లీ, 1988, పే 80-

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 79 పోరాటంలో చీలిక మతపరంగా వచ్చినదే అయినా అసలు మతపర పదజాలాన్నీ భావజాలాన్నీ జాతీయోద్యమంలో ్రవేశపెట్టినవాడు జిన్నా కాదు, గాంధీ. అయితే గాంధీ ఏ దురఖిమానంతోనో ఆ పనిచేయలేదు. హిందువులు రామరాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించుకోవాలని కోరుకుంటున్నట్టే ముస్లింలు ఖలీఫాను రక్షించుకోవాలని కూడా చెప్పారు గాంధీ. కానీ ఉమ్మడి స్వాతంత్రోద్యమంలో తన మిత్ర పక్షాలను సమీకరించేపనిని ఆయన మధ్యలోనే వదిలివేశారు. దాంతో ఆ స్ఫూర్తి దెబ్బతిన్నది. (బ్రిటిష్‌ పాలనను అంతమొందించేందుకు ఉద్దేశించిన సహాయనిరాకరణోద్యమం విఫలమయింది. ఒకప్పుడు రెండు మతాలను ఒక్కతాటిపైకి తెచ్చిన ఉద్యమం ఇప్పుడు రాజకీయ సంబంధాలపై మనుగడసాగిస్తోంది. మొదట్లో ఉన్నత వర్గాలకే పరిమితమైవున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీని ప్రజాబాహుళ్య పార్టీగా తీర్చిదిద్దే క్రమంలో హిందూమత భావజాలంతో జోడించారు గాంధీ. ఆనాడే దేశ విభజనకు సంబంధించిన రాజకీయ ప్రక్రియకు బీజం పడిందనడంలో సందేహం లేదు. 1930ల మధ్యనాటికి కాంగ్రెస్‌ ప్రధానంగా హిందువుల పార్టీగా తయారయింది. అప్పుడు కాంగ్రెస్‌లో ముస్లిం సభ్యుల సంఖ్య కేవలం మూడు శాతంగా మాత్రమే వుంది. స్పష్టమైన దృక్పధం వున్న నాయకులు ్రైవేటుగానైనా ఈ విషయాన్ని ఒప్పుకుంటారు. కానీ పైకి మాత్రం కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మతపరమైన అనుబంధంతో నిమిత్తంలేకుండా మొత్తం దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నట్టు చెప్పుకుంటారు. 1980ల చివరినాటికి హిందూ నియోజకవర్గాల్లో కాంగ్రెస్‌ బ్రహ్మాండమైన ఆధిక్యతను సంపాదించుకుంది. కానీ ముస్లింల మద్దతును మాత్రం కనీసంగా కూడా పొందలేకపోయింది. మొత్తం జనాభాలో మూడింట రెండొంతులమంది హిందువులే కాబట్టి అప్పటి నియోజక వర్గాల (ప్రాతిపదికన స్వేచ్భాయుతంగా ఎన్నికలు జరిగినా, సార్వత్రిక ఓటు హక్కు ద్వారా ఎన్నికలు జరిగినా ఎలాగూ యావద్భారత చట్టసభను నిర్దేశించగలిగే భారీ ఆధిక్యత కాంగ్రెస్‌కే లభిస్తుందనేది సుస్పష్టం. అంత తిరుగులేని స్టితిలో వున్న పార్టీ జనాభాలో దాదాపు పావు భాగంగా వున్న ముస్లింలకు సాధ్యమైన ప్రతి అవకాశాన్ని కల్పించి, తాము శాశ్వితంగా నిస్సహాయులమన్న ఖావన గానీ, తాము అల్పసంఖ్యాకులవడం మూలంగా అన్యాయానికి గురువుతున్నామన్న భావన గానీ ముస్లింలకు కలగకుండా తగిన చర్యలు తీసుకుని వుండాల్సిందని కనీసజ్ఞానం వున్నవారెవరైనా భావిస్తారు. ఈ విచక్షణతో, వాస్తవికతతో నిమిత్తం లేకుండా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అందుకు పూర్తి విరుద్ధంగా వ్యవహరించింది. ఏ సంక్షిష్ట సమయంలోనూ పరిస్థితిని చక్కదిద్దేందుకు తన ఆధిపత్యాన్ని తగ్గించుకోడానికి ఒప్పుకోలేదు. 1928లో జాతీయ చట్టసభలో మూడొంతుల సీట్లను ముస్లింలకు కేటాయించడాన్ని కాంగ్రెస్‌ తొలుత అమోదించింది. కానీ, మోతీలాల్‌ నెహ్రూ నివేదికలో ఆ సంఖ్యను పొవు వంతుకు తగ్గించింది.

80 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ మొదట కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం ప్రకారమే సీట్లను కేటాయించాలని జిన్నా డిమాండ్‌ చేస్తే ఆయనపై విరుచుకుపడింది. అలాగే 1937లో ఉత్తరప్రదేశ్‌లో సంకీర్ణ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటుచేయాలన్న ప్రతిపాదన ముందుకు వస్తే కాంగ్రెస్‌ నిరాకరించింది. పైగా ముస్లింలీగ్‌ తనను తాను రద్దు చేసుకుని కాంగ్రెస్‌లో విలీనమైపోవాలంటూ సూచించింది. 1942లో భావి భారత యూనియన్‌లో చేరాలా వద్దా అనే విషయంలో సంస్థానాలకు స్వయం నిర్ణయాధికారాన్నిచ్చిన క్రిప్స్‌ కమిషన్‌ను తీవ్రంగా ప్రతిఘటించి వెనక్కి పంపించింది. 1947లో ముస్లింలీగ్‌ ప్రాబల్యం అధికంగా వున్న ప్రాంతాల్లో సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తూ క్యాబినెట్‌ మిషన్‌ ష్లాన్‌ తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని నెహ్రూ తిరస్కరించారు. కాంగ్రెస్‌లో ఈ అంధత్వం అలాగే కొనసాగుతూ పోయింది.

సామాజిక దృక్పథంలో లోపం, ఎన్నికల యంత్రాంగం, చారిత్రక పౌరాణిక గాథలు ఈ మూడింటి ప్రమాదకర మిశ్రమంలోంచే ఈ అంధత్వం ఏర్పడింది. నెహ్రూ రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే నాటివరకూ కూడా ముస్లింలీగ్‌ ప్రజా పునాదిలేని, ఐడా భూస్వాములతో ఏర్పడిన, ఒక అభివృద్ధి నిరోధక పార్టీ అని భావిస్తూ వచ్చారు. అపారమైన ఓటర్ల మద్దతున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ముస్తింలీగ్‌ని రాజకీయ శక్తిగా గుర్తించాల్సిన అవసరం

లేదనుకున్నారు. ఇందులో వాస్తవమూ వుంది, అవగాహనా లోపమూ వుంది. 1987

ఎన్నికలలో అఖండ విజయాన్ని సాధించిన కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ముస్లిం నియోజకవర్గాలలో

మాత్రం సరైన ప్రాతినిధ్యాన్ని పొందలేకపోయింది. అదేసమయంలో ముస్లింలీగ్‌ తన బలహీనతలను అధిగమించగలిగింది. ఆనాడు కాంగ్రెస్‌ విజయగర్వం ఏ స్థాయిలో వుండిందో నెహ్రూ మాటలని బట్టి గ్రహించవచ్చు: “నేను మాట్లాడుతున్నప్పుడు ఒక వ్యక్తిగా మాట్లాడుతున్నానని అనుకోవద్దు. కోట్లాది ప్రజలతరపున సాధికారతతో మాట్లాడుతున్నానని భావించాలి. కాంగ్రెస్‌ పార్టీతో సాటిరాగలిగిన జాతీయ సంస్థ ప్రపంచంలో మరెక్కడా

లేదు.” * అత్యంత హానికరమైన వలసవాద వారసత్వం అలాగే కొనసాగడటంతో ఈ

అహం మరింత పెరిగింది. బ్రిటిష్‌ వలసవాదం భారతదేశంలో మతపరమైన గొడవలను

ఎప్పుడూ (ప్రేరేపించలేదు. కానీ నియోజకవర్గ స్థాయిలో బహుళత్వాన్ని ఏకత్వంలోకి కుదించే అంటే ఎవరికి ఎక్కువ ఓట్లొస్తే వారే గెలిచే ఓటింగ్‌ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టింది.** ఆ ఓటింగ్‌

60. సెలెక్టెడ్‌ వర్క్‌, వాల్యూమ్‌ 8, పే. 309; వాల్యూమ్‌ 10, పే. 309.

61. సాహిత్యంలో ఎప్పుడూ ఈ పరిస్థితికి సంబంధించిన అంశాన్ని విస్మరిస్తూ వచ్చారు. “బహుళ సంఖ్యాకుల జాతీయవాదం” యొక్క అవలక్షణాలను మేఘనాద్‌ దేశాయ్‌ చాలా చక్మగా విమర్శించారు. కాంగ్రెస్‌ మీద వున్న (బైటిష్‌ ప్రభుత్వ సంప్రదాయాల ప్రభావాన్ని ఆయన ఎత్తిచూపారు. స్నేహపూర్వకమైన ఒప్పందాలు వుండి వుంటే విభజన జరిగేది కాదన్నారు. కానీ ఆయన వెస్ట్‌మినిస్టర్‌ (లండన్‌) నుంచి దిగుమతి చేసుకున్న ఎన్నికల విధానం గురించి మాత్రం ప్రస్తావించలేదు చూ. “రి డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా, పే 199, 264-265.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 81 వ్యవస్టే కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో అహం పెరిగేందుకు దోహదం చేసింది. బ్రిటిష్‌ వలసవాద ప్రభుత్వం భారతదేశంలో తలెత్తే ప్రమాదాలను అర్ధంచేసుకుని ముస్తిం అల్ప్బసంఖ్యాకవర్గానికి పరిమితంగానైనా రక్షణ కల్పించే ఉద్దేశంతో వారికి ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను మంజూరు చేసింది. అయినప్పటికీ ఎన్నికల విధానం కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి తన వాస్తవిక బలం కంటే ఎంతో ఎక్కువ విజయాన్ని అందించింది. పార్టీలో వేళ్లూనుకుని వున్న ఆధిపత్య ధోరణిని అది మరింత పెంచింది.

చివరగా, మౌలికంగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సిద్ధాంతం, దాని స్వీయ భావజాలం చారిత్రక

భ్రమల మీద ఆధారపడివుంది. అందుకే బ్రిటిష్‌ పాలననుంచి విముక్తికోసం సాగుతున్న జాతీయోద్యమం ఎదుర్శొనే రాజకీయ సమస్యలను అది ఎదుర్మోలేకపోయింది. ప్రాచీన కాలం నుంచీ భారతదేశం అఖండంగా వుందనీ, బ్రిటిష్‌ వాళ్లు ఇక్కడికి రాక ముందే దేశం సంఘటితంగా వర్ధిల్లుతోందనీ భావించడమే దీనికంతటికీ మూలకారణం. ఆ భావన ప్రకారం జాతీయ సమైక్యతకు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కేవలం ఒక సమకాలీన సాధనం. ఆనాడు విజ్ఞులైన పాలకుల సంరక్షణలో విభిన్న మత విశ్వాసాలున్న సామాన్య జనం శాంతియుతంగా సహజీవనం చేయడానికి ఎలాంటి ఇబ్బందీ కలగలేదు. “సామ్రాజ్యవాదం ఒక మతానికి వ్యతిరేకంగా ఇంకో మతాన్ని ఎగదోయాలనుకుంటుంది. గుప్పెడు మంది స్వప్రయోజన పరులైన ముస్లిం నాయకులు సామ్రాజ్యవాదంతో చేతులు కలిపారు. కానీ గతకాలపు రాజుల సహనశీల వారసత్వాన్ని పుణికిపుచ్చుకున్న పార్టీ నేతృత్వంలో ప్రజాస్వామిక స్వతంత్ర భారతదేశం అటు వాయవ్య ప్రాంతం నుంచి ఇటు ఈశాన్య ప్రాంతం దాకా ఎంత సంఘటితంగా ఉంటుందో ప్రపంచానికి చాటిచెబుతుంది. ఆరువేల ఏళ్ల ప్రాచీన నాగరికత బెన్నత్యాన్ని ఆధునిక రీతిలో వ్యక్తం చేస్తుంది.” ఇదీ కాంగ్రెస్‌ ఆలోచనా సరళి.

ఈ మేధోపరమైన దృక్చధం ప్రభావం వల్ల హిందూ జనాభా వైవిధ్యపూరితమైనది. ఇప్పుడున్న స్థాయిలో భారత దేశం ఎప్పుడూ లేదు. ఈ ఉపఖండం శతాబ్దాలనుంచీ ముస్లిం విజేతల దాదులకు గురవుతూ వచ్చింది. ప్రతి దశలో విశ్వాసాలు మారుతూ వచ్చాయి, ఒక్క విగ్రహారాధన విషయంలోనే కాదు ఇతర విషయాలలో కూడా మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. వాస్తవిక పరిపాలనా అవసరాలు ముస్లిం రాజులు ముస్లిమేతరులతో సర్జుకుపోయేట్టు చేశాయి. అక్చర్‌ను ఇప్పుడు “ఆదర్శ పాలకుడిగా చిత్రిస్తున్నారు గానీ ఆయన కూడా ఇతర రాజులలాగే రాజపుత్రులతో, స్థానిక శత్రువులతో నిర్టాక్షిణ్యంగా వ్యవహరించాడు. ముస్లెం రాజుల హయాంలో ఏ మతానికి రాజ్య మద్దతు వుందేదనేఅంశం గురించి ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఒకటి కంటే ఎక్కువ మతాలున్న ప్రతి ఆధునిక పూర్వ

82 ఇందియాలో దాగిన వొందూస్తాన్‌ సమాజంలో క్షేత్ర స్థాయిలో మత ఘర్షణల సమస్య తలెత్తుతూనే వచ్చింది.” బ్రిటిష్‌ వలస పొలన మొదలైన తరువాత ప్రాధాన్యతలు తారుమారయ్యాయి. ఇప్పుడు ఏ మతంది పైచేయి అయిందో అందరికీ తెలిసిందే. విజయాలకు, ఘర్షణలకు సంబంధించిన వారసత్వాలనూ, అధికార అసమానతలనూ, వాటిని సరిదిద్దడం మొదలైనవాటన్నింటినీ భరతమాత అనే సహజసిద్ధ భావనతో తుడిచిపెట్టవచ్చని భావించడం ఆత్మవంచన చేసుకోవడమే. దీని ఫలితం ఒంటెత్తుపోకడతో కూడిన ప్రమాదకరమైన అహంభావం. గాంధీ నెహ్రూల పార్టీ అప్పటికే దేశమంతటికీ విస్తరించాక ముస్లింలీగ్‌తో సామరస్యపూర్వక ఒప్పందానికి రావలసిన అవసరమేముంటుంది? విశాలదృష్టితో చూస్తే ఒక ఆలోచనాత్మక భారతీయ చరిత్రకారుడి మాటల్లో “కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మొదటినుంచీ యావత్‌ భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌ వలసపాలనకు తానే ప్రత్యామ్నాయం అని చాటుకుంటూ వచ్చింది. అదే ప్రస్తుత సంక్షోభానికీ, చివరకు అనివార్యమైన దేశ విభజనకూ కారణమయింది.” ఈ సాక్ష్యాన్ని బట్టి కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గనక సహృదయంతో, తెలివిగా వ్యవహరించి వుంటే భారత ఉపఖందానికి విభజన ముప్పు తప్పివుండేదనేది స్పష్టం. అయినప్పటికీ, దక్షిణాసియాలోని అతిపెద్దవైన ఈ రెండు మతాల మధ్య తీవ్రమైన విభేదాలు, ప్రచ్చన్న శతృత్వాలు దీర్హకాలంగా గాఢంగా వున్నందువల్ల ఏ రాజకీయ శక్తీ భారతదేశ విభజనను ఆపివుండేది కాదని ఎవరైనా వాదించవచ్చు. పాకిస్థాన్‌ తొలి రూపశిల్చుల ఆలోచనాధోరణి కూడా ఇదే. పాకిస్థాన్‌ తరపున మాట్లాదేవాళ్తూ, దాని తొలి పాలకులూ ఇదే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. కాలం చెల్లిన “రెండు జాతుల” సిద్దాంతానికి మూలాలు మొఘల్‌ కాలం నుంచీ, ఇంకా ప్రాచీనకాలం నుంచీ వున్నట్టు చెబుతారు ప్రధాన భారత జుతీయవాదం వివిధ విస్పష్ట కారణాల వల్ల ఈ వాదనను అంగీకరించదు. పైగా ముస్తింలు ఒకప్పటి హిందువులేననీ, వారు ఆయా ఒత్తిళ్లవల్ల ఆ మతాన్ని స్వీకరించారనీ, 62. సంజయ్‌ సుబ్రహ్మణ్యం తీర్పునూ, వ్యాఖ్యానాన్ని చూడండి: 'మనం పొరబడకూడదు, మధ్యయుగాల కాలంలో, ఆధునిక కాలపు తొలినాళ్లలో భారతదేశంలో హింస వుంది, ఎవరైనా ఆనాడు భారతదేశంలో అహింస, సహనశీలత వుండేవి అనడం అర్ధరహితం. భారతదేశ పరిస్టితి పారుగు దేశాల పరిస్థితికి భిన్నమైనదేం కాదు.” చూ, “బిఫోర్‌ ద లెవియధాన్‌: సెక్టేరియన్‌ వయలెన్స్‌ ఇన్‌ ప్రి-కాలోనియల్‌ ఇండియా” కౌషిక్‌ బసు అండ్‌ సంజయ్‌ సుబ్రహ్మణ్యం “అన్‌రావెల్లింగ్‌ ద నేషన్‌. సెక్టేరియన్‌ కాన్‌ఫ్లిక్ట్‌ అంద్‌ ఇండియాస్‌ సెక్యులర్‌ ఐడెంటిటీలో, న్యూ ఢిల్లీ 1996, పే 78. 68. మిశ్రా, “ది యునిఫికేషన్‌ అండ్‌ డివిజన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా” పే. 316. 64 ఈ అతివాదన ప్రస్తుతం పాకిస్టాన్‌ భూభాగంలో మొహంజోదారో నుంచి నేటివరకూ ఒక ప్రత్యేకమైన సింధూ నాగరికత వుందేదన్న ఊహాగానాన్న్ని ప్రతిపాదిస్తుంది చూ ఎజాజ్‌ అహసాన్‌, 'ది ఇండస్‌ సాగా అండ్‌ మేకింగ్‌ ఆఫ్‌ పాకిస్టాన్‌, కరాచి 1996.

పెరి ఆందడరనన్‌ 83 వారికీ సోదర దేశస్థులకూ మధ్య సాంస్కృతికంగా, జుతిపరంగా ఎలాంటి తేడా లేదనీ వాదిస్తుంది. తరచిచూస్తే ఇది కొట్టిపారేయాల్సిన అంశమేమీ కాదు. భారత ఉపఖండం కేవలం రెండు ప్రధాన, పరస్పర విరుద్ధ మత వ్యవస్థల కార్యక్షేత్రం మాత్రమే కాదు. దానితో పాటు ఆ రెండు మతాల రాజకీయ ఆధిపత్యంలోని అసమానతలు, ఆ మతాల హెచ్చుతగ్గుల ఆధిపత్యంలో చోటుచేసుకున్న ఇటీవలి తీవ్రమైన మార్పు కూడా అందులో వున్నాయి. ఇలాంటి మతవిశ్వాసాలున్న రెండు వర్గాలను లౌకిక జాతీయవాదం విజయవంతంగా ఐక్యం చేయగలదా?

ఉన్నత వర్గాల పార్టీగా వున్నప్పుడు కాంగ్రెస్‌ రెండు మతాలనూ ఐక్యం చేయగలననే భావించింది. కానీ, గాంధీ ఆ లక్ష్యాన్ని తొక్కిపెట్టారు. అయితే ఆయన లేకపోయినా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ హిందూ పార్టీగానే వుండేదేమో. దక్షిణాసియాలో మూఢ విశ్వాసాల్లో మునిగితేలే జనాల మధ్య ప్రజా సంస్థలు మరెలా వుంటాయి? ఈ ప్రాంత మంతటా రాజకీయ చైతన్యం మత పునరుద్ధరణతోనే ముడిపడివుంది.”* గాంధీ కంటే ఎంతో ముందే బెంగాల్‌లో జాతీయవాద తొలి ప్రయత్నాలు ఆధునిక హిందూ ఫ్రబోధాలతో ప్రేరేపితమయ్యాయి. అందులో బంకించంద్ర ఛటర్జీ రాసిన సుప్రసిద్ధ కాల్చనిక నవల “ఆనంద మఠం” ఒకటి. అందులో దుర్గామాతను కీర్తించే ప్రార్ధనా గీతం 'వందేమాతరం' కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి జాతీయగీతాన్ని అందించింది. అప్పటికే ఆ నవల ిటిష్‌ తాబేదార్లూ, పరాయిదేశస్థులూ అయినటువంటి ముస్లింలను సమూలంగా నిర్మూలించాలన్న సందేశాన్నిచ్చింది.* మరోపక్క మహారాష్ట్రలో తొలి జాతీయస్థాయి పరపతి వున్న ఉత్సాహవంతుడైన రాజకీయ నాయకుడు బాల గంగాధర

65. 'భారతదేశ గుర్తింపు కంటే ముందు హిందూ గుర్తింపు వుండేది లేదా అవి రెండూ కలగలసి వుండేవి, మొత్తం మీద 'గొప్ప సంప్రదాయం? పేరుతో హిందూమతమే (ప్రచారంలో వుండేది”: జి. బాలచంద్రన్‌, 'రిలిజియన్‌ అండ్‌ నేషనలిజమ్‌ ఇన్‌ మాడర్న్‌ ఇండియా”, 'అన్‌రావెలింగ్‌ ద నేషన్‌” లో, పే 88.

66. (ఆనందమరం నవల నుంచి) “చాలాకాలంగా ఈ పిట్టగూళ్లను తీసిపారేయాలని మనం అనుకుంటున్నాం. విదేశీయులైన ముస్తింల నగరాన్ని నేలమట్టం చేసి నదిలో కలిపేయాలనీ, ఆ పంది కొంపలను తగులబెట్టాలనీ తద్వారా మన మాతృభూమిని పరిశుద్ధం చేయాలని మనం భావిస్తున్నాం. సహోదరులారా ఇప్పుడు ఆ రోజు వచ్చింది.”- 'ఆ తరువాత సంతాన్లు ప్రతి గ్రామానికి ఒక్కో రహస్య ప్రతినిధిని పంపించడం మొదలుపెట్టారు. అతను ఆ [గ్రామంలో కనిపించిన హిందువుతో 'మిక్రుడా నువ్వు విష్ణు పూజ చేయదలచుకున్నావా?” అని అడిగేవాడు. ఆ విధంగా అతను ఇరవై నుంచి ఇరవైఐదు మంది కార్యకర్తలను సమీకరించేవాడు. అందరూ కలసి ముస్లిం గ్రామంలో ప్రవేశించి దానిని తగులబెట్టేవారు.' చూ. 'ఆనందమర్‌ ఆర్‌ ద సేక్రెడ్‌ (బ్రదర్‌హుడ్‌', ఆక్స్‌ఫర్డ్‌-న్యూయార్క్‌ 2005, పే.169, 189. ఈ పిచ్చిరాతపై మంచి విశ్లేషణకు చూ. తనిక సర్కార్‌, 'హిందూ వైఫ్‌, హిందూ నేషన్‌. కమ్యూనిటీ, రిలిజియన్‌ అండ్‌ కల్చరల్‌ నేషనలిజమ్‌”, న్యూఢిల్లీ 2001, పే. 176-188. ఈ యుద్దోన్మాద గ్రంధంలోని గీతాన్ని (వందేమాతరం) కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తన జాతీయ గీతంగా స్వీకరించడాన్ని బట్టి పార్టీ నేతల్లో హిందూ జడత్వం ఏ స్థాయిలో వుండేదో అర్ధమవుతుంది.

84 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్సాన్‌ తిలక్‌ - హిందూ దేవుడైన వినాయకుడిని ఆధారంగా చేసుకుని ఒక సరికొత్త దేశభక్తి సంస్కృతిని ప్రచారంలోకి తెచ్చారు. దాని నేపథ్యంలోనే పందొమ్మిదో శతాబ్ది చివరలో మత ఘర్షణలు మొదలయ్యాయి. ఆనాడు బెంగాల్‌లో మతపరమైన శతృత్వాలు ఏ స్థాయిలో వుండేవో నీరద్‌ సి. చౌదరీ ఆత్మకథలో చూడవచ్చు.*” ఏది ఏమైనా భవిష్యత్తులో ఇటువంటి బహుళ రాజకీయాలకు అవకాశాలు ఉండబోవని ఈ జోస్యాలు తెలియజేశాయి. ఇక్కడ శ్రీలంక ఉదంతాన్ని ఉదాహరణగా పేర్శొనవచ్చు. శ్రీలంక స్వాతంత్రోద్యమం సంప్రదాయిక ఉన్నత వర్గం నేతృత్వంలో సాగింది. అది లౌకిక జాతీయవాద పంధా నుంచి ఏమాత్రం పక్కకు జరుగలేదు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో లోపించిన ఆదర్శాన్ని ఆ పార్టీ ఎత్తి చూపింది. కానీ, స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందిన తర్వాత పదేళ్లలోపలే శ్రీలంక జాతీయవాద పార్టీ సింహళ బుద్ధిస్ట్‌ దురఖిమాన విష సంస్కృతిలో కూరుకుపోయింది. వాళ్లు తమ దేశం పేరును సిలోన్‌ నుంచి శ్రీలంక (పవిత్ర లంక)గా మార్చుకున్నారు. దశాబ్దాల నుంచీ తమ ద్విపాన్ని ఒక మతోన్మాద యుద్ధ క్షేత్రంగా తయారుచేసుకున్నారు. ఈ నేపధ్యంలో “మతం చచ్చిపోతే భారతదేశమూ చచ్చిపోయినట్టే” అన్న గాంధీ సూక్తిని తిరగేసి రాయవచ్చు. గాంధీ పూర్వీకుల మతం బతికింది కాబట్టే ఆయన కలలు కన్న అఖండ భారతదేశం చచ్చిపోయింది. రెండు మతాల మధ్య వున్న ఈ భేదాలే బ్రిటిష్‌ పాలన వెళ్లిపోయిన తరువాత దేశ విభజనకు దారితీశాయి. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ వరుసగా చేస్తూ వచ్చిన తప్పులు, దాని అహం ఆ భేదాల పరిణామాలే. అయితే పై విషయాన్ని గానీ, దాని ప్రత్యామ్నాయాన్ని గానీ భారత ప్రజాభిప్రాయం అంగీకరించదు. స్వాతంత్రోద్యమ ఫలితాన్ని చూసి భారతీయ మేధావులు ఇబ్బందికర పరిస్థితికి గురయ్యారు. దేశ విభజన గనక నివారించబడివుంటే జాతీయోద్యమాన్ని ఇంత విచ్చిన్నకర స్థితికి తీసుకెళ్లిన పార్టీ ఖండనకు గురైవుందేది. విభజన అనివార్యమైతే రాజకీయ మత ఘర్షణలకు దారితీసిన సంస్కృతీ సంప్రదాయాల ఖండనకు గురికావాలి, అందుకు అందరూ సిగ్గుపడాలి. ఇప్పటికీ (2012) అదే పార్టీ దేశాన్ని పరిపాలిస్తోంది. ఆ ప్రభుత్వం ఇప్పటికీ తనది లౌకికవాదమని చెప్పుకుంటూనేవుంది. ఇది వవర్గానికీ సంతృప్తికరమైనది కాదు. కాబట్టీ భారతదేశంలో ఈ విషయంపై చర్చలు నిషిద్ధం.

67. 'ది ఆటో బయోగ్రఫీ ఆఫ్‌ ఏన్‌ అన్‌నోన్‌ ఇండియన్‌, బర్మిలీ, లాస్‌ఏంజెల్స్‌ 1968లో నీరద్‌ సి చౌదరి తను ఎలాంటి హిందూ పద్ధతుల మధ్య పెరిగాదో నిర్మాహమాటంగా ఆత్మవిమర్శ చేసుకోవడం కనిపిస్తుంది. 'దేవుడా, నన్ను ఈ నిజాయితీలేని తనం నుంచి కాపాడు మత ఘర్షణకు బ్రిటిష్‌ పాలనే కారణమనే భారతీయులలో వున్న అపోహనుంచి కాపాడు.” బంకించంద్ర చటర్జీ గురించి ప్రస్తావిస్తూ “ఆయన కచ్చితంగా కరడుగట్టిన ముస్లిం వ్యతిరేకి. మేం ఆ కాల్పనిక రచనలను ఉత్సాహంతో చదువుతూ అందులోని స్ఫూర్తిని ప్రొందేవాళ్లం.” పే. 225-232

68. 'హరిజన్‌, 18 మే 1947, పే.153. సిదబ్యుఎంజి నుంచి ఇది తొలగించబడింది,

పెరి ఆందర్‌నన్‌ రిక్‌ ఒక పెద్ద సమస్యను చారిత్రకంగా ఎలా చూడాలో మనం నిర్ణయించలేకపోవచ్చు. దేశ విభజన అనివార్యమైనా నివార్యమైనా అప్పుడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశ విభజనను ఆపడానికి ఎలాంటి వివేకవంతమైన కార్యక్రమమూ చేపట్టలేదన్నది మాత్రం వాస్తవం. పైగా పార్టీ అధిష్టానం విభజన త్వరగా జరగడానికి మూర్ధమైన చర్యలు తీసుకుంది. విభజన సమయంలో చాలా దుర్మార్గంగా, అమానవీయంగా వ్యవహరించింది. భారత సంస్కృతివల్ల విభజన తప్పదని ముందే తేలిపోయినప్పటికీ ఆ విభజన ఎలా చేయాలన్నది మన చేతిలోనే వుంది కదా. రాజకీయ లాలసతతో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ వైసరాయ్‌తో కుమ్మక్కవడం అసంఖ్యాక ప్రజలను బాధలకు గురిచేసింది. నిజానికి అలాంటివాటిని నివారించి వుండవచ్చు. కానీ ఆ ప్రయత్నం చేయలేదు. భౌగోళికపరమైన దురాశ వల్ల ఆనాటి నుంచీ ఇప్పటి అణువిధానం వరకూ పోరుగు దేశంతో భారత సంబంధాలు వికటిస్తూనేవున్నాయి. చివరి రోజుల్లో తాను నిజమైన అధికారాలను కోల్పోయానని గాంధీ భావించినా మతకల్లోలాన్ని నివారించేందుకు ప్రయత్నించలేదు. ఆ కల్లోలంతో ఆయనకు ఏ సంబంధమూలేదనీ, ఆయన నిర్దోషి అనీ చెప్పలేం. ఏం జరుగబోతోందో గాంధీ ఊహిస్తూనే వచ్చారు, చాలా ముందుగానే దానిని అంగీకరించారు కూడా. హింద్‌ స్వరాజ్‌ కాలంలోనే ఆయన “బ్రిటిష్‌ నిష్క్రమించిన తరువాత దేశ ప్రజలు పోట్లాడుకోవడం మొదలుపెడితే ఇంక దానిని అణచడం వల్ల ఏం ప్రయోజనం వుండబోదు. అది ఏదో ఒక మార్గంలో పెల్లుబుకుతుంది. కాబట్టి శాంతి స్థాపనకు పోట్లాట తప్పదనుకుంటే ఇప్పుడే పోట్లాదేసుకుంటే మంచిది” అన్నారు. 1928లో గాంధీ ఇలా రాశారు; “మతపరమైన సమస్యను చట్టసభ వెలుపల పరిష్కరించుకోవాలనేది నా ఉద్దేశం. అందుకు అంతర్యుద్ధం తప్పదనుకుంటే అలాగే కానివ్వండి” 1980లో ఆయన ఇలా రాశారు: “మన ఈ అకర్షణీయమైన బానిసత్వం కంటే హిందూ ముస్లింలు పరస్పరం కొట్టుకుని చావడాన్ని చూడటానికే నేను ఎక్కున ఇష్టపడతాను.”” ఏప్రిల్‌ 1947లో గాంధీ మౌంట్‌బాటెన్‌తో ఇలా అన్నారు: “శాంతి భద్రతలను కాపాడేందుకు బ్రిటిష్‌ పాలన అలాగే కొనసాగడం లేదా భారతదేశం రక్తంలో మునిగితేలడం అన్నవే ప్రత్యామ్నాయాలు. ఆ రక్తపాతాన్నివదుర్మోక, ఆమోదించక తప్పదు.” ఒక భారతీయ విలేఖరితో మాట్లాడుతూ “భిటిష్‌ వాళ్లు వెళ్లిపోయిన తరువాత దేశం మత ప్రాతిపదికన విడిపోవడం కంటే సమైక్య భారతదేశంగా వుండి మారణహోమం జరిగినా ఫరవాలేదు" అన్నారు గాంధీ. * సత్యాగ్రహ సమయంలో బ్రిటిష్‌ వారిమీద ప్రయోగించకుందా 69. హింద్‌ స్వరాజ్‌, పే. 85. సిడబ్యుఎంజి, వాల్యూమ్‌ 36, పే.282: 29 ఏప్రిల్‌ 1928. (వాల్యూమ్‌ 43, పే. 474) 70. సిడబ్యుఎంజి, వాల్యూమ్‌ 49, పే. 388. 11 జనవరి 1930 (వాల్యూమ్‌ 48, పే 219). 71. కాంప్‌బెల్‌ జాన్సన్‌, “మిషన్‌ విత్‌ మౌంట్‌బాటెన్‌, పే. 52; దుర్గాదాస్‌, ఇండియా ఫ్రమ్‌ కర్టన్‌ టు నెహ్రూ అండ్‌ ఆస్టర్‌, లండన్‌ 1969, పే, 239.

86 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ నివారించబడిన హింస స్వదేశీయుల మీద ప్రయోగించబడింది. గాంధీ దృష్టిలో అది సరైనదే.

కానీ నిజానికి 1947లో దేశంలో మారణకాండ చెలరేగినప్పుడు దాని నివారణకు గాంధీ నిజాయితీగా చేయగలిగింది చేశారు. కలకత్తాలో దాని సానుకూల (ప్రభావం కూడా కనిపించింది. అయితే గాంధీ ఏ హిందూ జాతీయవాదం నుంచి వచ్చారో దాని నుంచి ఆయన బయటపడలేకపోయారు. కళ్ళీర్‌ ఆ(క్రమణను ఆయన సమర్ధించారు. తుది అపజయంలో కీలక ప్రతినిధిలా వ్యవహరించక ఒక అయోమయపు (ప్రేక్షక పాత్రను పోషించారు. చారిత్రక పురుషులు తీసుకునే కొన్ని నిర్ణయాల వెనక మానవాతీత కారణాలుంటాయి. కాబట్టి ఆయనను విమర్శించడానికి వీలుండదు. నెహ్రూ ్రేక్షకుడు కాదు. ఆ ఫలితానికి ఆయన కారకుడు. అందువల్ల నెహ్రూకు ఇలాంటి మినహాయింపు వుండదు. ఏది ఏమైనాసరే వారసత్వ అధికారాన్ని స్వీకరించాలన్న తొందరలో ఈ తప్పొప్పులు శాత్కాలికమన్నది ఆయన నమ్మకం. ఆయన వ్యవహారం నైతిక బాధ్యతలు అనే అంశం కిందకు వస్తుంది,

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 87 3 గణతంత్రం ఢిల్లీలో నెహ్రూ ,ఆయన సహచరులూ ఒక ఉదాత్తమైన సందర్భాన్ని పవిశ్రీకరించే పనిలో హోమగుండం చుట్టూ పద్మాసనం వేసుకుని కూచునివున్నారు. తంజావూరు నుంచి హుటాహుటిన రప్పించబడ్డ పూజారులు వేద మంత్రాలను పరిస్తూ వాళ్లమీద పవిత్ర జలాన్ని చిలకరిస్తున్నారు. మహిళలు నెహ్రూకు, ఆయన అనుచరులకూ నుదుట కుంకుమ దిద్దారు. * మూడుగంటల తరువాత ఆ జ్యోతిష్య శాస్త్ర పండితులు నిర్ణయించిన తేదీ 14 ఆగస్ట్‌ 1947, సమయం: అర్దరాత్రి. ప్రంపంచ మంతా నిద్రపోతున్న వేళ అంటూ నెహ్రూ భారత స్వాతంత్ర్య ప్రకటన చేశారు. ఇది భౌగోళిక కాల స్పృహ లేకపోవడమే. నిజానికి ఆ సమయంలో లండన్‌, న్యూయార్క్‌ తదితర ప్రదేశాల్లో రాత్రి కాదు పగలు కాబట్టి అవి మేల్మొనే వున్నాయి. తాము విధితో చేసుకున్న ఒప్పందాన్ని నెరవేర్చి భారత గణతంత్రానికి జన్మనిచ్చామని ఆయన అన్నారు. ఉత్సవాలు ముగిసిన తరువాత ఇక అసలు ఏర్పాట్లు మొదలయ్యాయి. రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభ పదిహేను రోజుల్లోనే ఏర్పాటు చేసిన కమిటీకి అంటరానివాళ్ల నేత అంబేడ్కర్‌ అధ్యక్షులు. దాదాపు రెండు సంవత్సరాలు నిర్విరామంగా చర్చించి 395 ్రకరణాలతో రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించారు. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దదైన భారత రాజ్యాంగం 1950 జనవరి 26 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. బ్రిటిష్స్‌ అమెరికన్‌, శ్వేత రాజ్యాల రాజ్యాంగ సంప్రదాయాలను ప్రాతిపదికగా తీసుకుని, ఒక లాంఛన అధ్యక్షుడితో, బలమైన కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గంతో, అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు సీట్ల రిజర్వేషన్‌తో కూడిన రెండు సభల విధానాన్ని ఆరోగ్యవంతమైన (ప్రాదేశిక ప్రభుత్వాలతో ఒక సర్వోన్నత న్యాయస్తానాన్ని పొందుపరిచి ఒక అర్ధ సమాఖ్య వ్యవస్థను యూనియన్‌ పేరిట ఏర్పాటుచేశారు. దేశీయంగానే కాదు బయటి ప్రపంచంలో కూడా భారత రాజ్యాంగం అనేక ప్రశంసలు అందుకుంది. భారతీయ విలువలకూ, అశేష ప్రజల (్రజాస్వామ్యానికీ, చిత్రవిచిత్ర ఐక్యతకూ, సర్వసాధారణ లౌకికతత్వానికీ భారత రాజ్యాంగం ఒక గీటురాయిగా నిలిచింది. దేశ ఆదర్శాలకూ ఆచరణకూ మధ్య ఎప్పుడూ అగాధం వుంటుంది. అగాధం తీవ్రతలో ఒక దేశానికీ మరొక దేశానికీ మధ్య తేడా వుంటుంది. భారతదేశంలో ప్రజాస్వామ్య ప్రధాన ఉద్దేశం సరిగానే వుంది. స్వాతంత్రం వచ్చినప్పటినుంచీ ఈ దేశంలో ప్రజాస్వామ్యం

1. చూ. తాయ్‌ యాంగ్‌ తాన్‌ అండ్‌ గ్యానేష్‌ కుదైశ్య, “ది ఆస్టర్‌మాత్‌ ఆఫ్‌ పార్టిషన్‌ ఇన్‌ సౌత్‌ ఏసియా”, లండన్‌-న్యూయార్క్‌ 200, పే 58-54.

రర ఇండియాలో దాగిన మొందూస్తాన్‌ వర్ధిల్లుతోంది. నిర్దిష్ట కాలవ్యవధి ప్రకారం భారత ప్రజలు తమ ప్రభుత్వాలను స్వేచ్భాయుతంగా ఎన్నుకుంటున్నారు. ఆ ఎన్నికలేమీ అవకతవకలకు గురికావడం లేదు. తృతీయ ప్రపంచంగా వ్యవహరించబడుతున్న దేశాల్లో ఇదేమంత అసాధారణమైన విజయం కాకపోవచ్చు. శ్రీలంక, మలేషియా, జమైకా, మారిషస్‌ వంటి స్వతంత్ర రాజ్యాల్లో కూడా క్రమబద్ధంగా ఎన్నికలు జరుగుతూనే వున్నాయి. ఆ దేశాలకూ భారతదేశానికీ మధ్యనున్న తేదా అత్యధిక జనాభా, విలక్షణమైన సామాజిక వ్యవస్థ. మామూలుగా చెప్పాలంటే ప్రపంచంలో భారతదేశంతో పరిమాణంలో సాటిరాగల ప్రజాస్వామ్యం మరొకటి లేదు. రెండవ అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశమైన అమెరికాకంటే భారత్‌లో ఓటర్లు మొదటినుంచీ రెట్టింపు సంఖ్యలో వున్నారు. ఇప్పుడైతే 70 కోట్లు దాటిన ఓటర్లు (2014లో ఈ సంఖ్య 100 కోట్లు దాటింది) అమెరికాకంటే ఐదు రెట్లు ఎక్కువగా వున్నారు. అక్షరాస్యత, బీదరికంలలో మాత్రం భారతదేశం దాదాపు అట్టడుగు స్థాయిలో వుంది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు భారతదేశంలో కేవలం 12 శాతం మందికి మాత్రమే చదవడం, రాయడం వచ్చు. అదే జమైకాలో అయితే 72 శాతం, శ్రీలంకలో 68 శాతం, మలేషియాలో 40 శాతం అక్షరాస్యత వుండింది. ఇక బీదరికం విషయానికి వస్తే భారత దేశంలో తలసరి ఆదాయం మలేషియాలోని తలసరి ఆదాయంలో ఆరోవంతు, జమైకా తలసరి ఆదాయంలో మూడో వంతు, శ్రీలంక తలసరి ఆదాయంలో అర వంతును దాటని స్థితిలో వుంది. ఈ విలక్షణాలే భారత ప్రజాస్వామ్యాన్ని ప్రత్యేకమైనదిగానూ, దేశ పౌరులకు గర్వకారణమైనదిగానూ నిలబెడుతున్నాయి.

భారతీయులే కాదు, ఇతరులు కూడా ఇప్పటికీ అభివర్షిస్తున్నట్టు స్వాతంత్ర్యం తరువాత భారత రాజకీయ వ్యవస్థ ఎంత గణనీయంగా వున్నా దాని వెనక మానవాతీతమైన అంశమేమీ లేదు. భారత ప్రజాస్వామ్యానికి నిలకడతనం దేశ స్వాతంత్ర్యం నాటి పరిస్థితుల నుంచే వచ్చింది. ఇక్కడ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడం అనేది జరుగలేదు. కేవలం బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కాంగ్రెస్‌పార్టీని తనకు వారసురాలిగా నియమించడం ద్వారా భారత్‌లో అధికారమార్చిడి చోటుచేసుకుంది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత కూడా వలసవాద పరిపాలనా యంత్రాంగం, సైన్యం యథాతధంగా కొనసాగాయి. కాకపోతే అందులోంచి బ్రిటిష్‌ వలసవాదులు మాత్రం వెళ్లిపోయారు. 1980ల మధ్య కాలంలో నెహ్రూ ఇండియన్‌ సివిల్‌ సర్వీస్‌ను అవహేళన చేస్తూ “అందులో ఇండియా లేదు, పౌరులకు (సివిల్స్‌ సంబంధించినదీ లేదు, సేవ (సర్వీస్‌) కూడా లేదు” అన్నారు.* ఈ ఐసిఎస్‌ వంటి సేవలన్నింటినీ పూర్తిగా నిర్మూలించాలని ఆయన ఉద్దాటించారు. “భారత దేశం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ డొమీనియన్‌ రాజ్యంగా మారదు” అన్న ఇదివరకటి నెహ్రూ మాట లాగే ఈ మాటలు కూడా 1947 నాటికి గాలిలో కలిసిపోయాయి. ఐసిఎస్‌ ఉక్కు కవచం 2. 'టువర్ట్స్‌ ధ్రీడమ్‌ : ది ఆటోబయో(గ్రఫీ ఆఫ్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ% లండన్‌ 1934, పే. 445.

1945 తరువాతి పునర్ముద్రణలో నెహ్రూ ఈ పదబంధాన్ని తొలగించారు.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 89 ఏమాత్రం చెక్కుచెరకుండా భారతదేశంలో అలాగే కొనసాగింది. (బ్రిటిష్‌ హయాం చివరి రోజుల్లో ఐసిఎస్‌ అధికారుల భారతీయీకరణ జరిగింది. ఇతర స్టానిక పరిపాలనా బృందాలేమీ లేవు. అయితే పాలనాయంత్రాంగంలోనే ఇలా జరిగింది తప్ప సైన్యంలో మాత్రం కాదు. “ఇండియన్‌ నేషనల్‌ ఆర్మీ (సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌) ఆధ్వర్యంలో భారతీయ సైనికులు బ్రిటిష్‌ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఎంతో వీరోచితంగా పోరాడారు. మరి బ్రైటిష్‌ వాళ్లు వెళ్లిపోయిన తరువాత వారిని ఏం చేయాలి? ఇండియన్‌ నేషనల్‌ ఆర్మీ సైనికులు మొదటినుంచీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి ప్రత్యర్థులుగా వున్నారు. బ్రిటిష్‌ వలసపాలనా కాలంలో ఇటు దేశ ప్రజల అణచివేతలో పాల్గొన్న అటు సైగాన్‌, సురబాయ ప్రాంతాల్లో సామ్రాజ్యవాదులకు ఊడిగం చేసిన భారత సైన్యం ఈ ఇండియన్‌ నేషనల్‌ ఆర్మీ సైనికులను తనలో విలీనం చేసుకోలేదు. అదేవిధంగా స్వాతంత్ర్యం కోసం సమరం చేసి సోదర భారతీయులపై లాఠీలు రుళిపించిన, వారిని జైళ్లలో బంధించిన, ఎందరి ప్రాణాలో తీసిన (బ్రిటిష్‌ వలస ప్రభుత్వంలోని పోలీసులను సరిదిద్దే ప్రయత్నం కూడా ప్రభుత్వం చేయలేదు. వలసవాద కాలం నాటి పోలీసులు యథాతథంగా స్వతంత్ర భారత సేవలో కొనసాగారు. ఆనాడు కాంగ్రిస్‌ అధివ్భానం ముందున్న తొలి ప్రాధాన్యత 'సుస్థిరత్వం”. బలమైన రాజ్య నిర్మాణానికి సైనికులూ, పోలీసులే కదా సాధనాలు,

(బిటిష్‌ ప్రభుత్వం నుంచి సంక్రమించిన వారసత్వం కేవలం వీటికే పరిమితం కాలేదు. ిటిష్‌ పరిపాలనా వ్యవస్థ, సైనిక యంత్రాంగాలని మాత్రమే కాదు వాటి ప్రాతినిధ్య సంప్రదాయాన్ని కూడా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ స్వీకరించింది. భారతదేశానికి రాజ్యాంగాన్ని ప్రసాదించిన రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభ (బైటిష్‌ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిందే. భారత రాజ్యాంగ నిర్మాణ సభ 1946 నుంచి పనిచేయడం ప్రారంభించింది. ఆ రోజుల్లో దేశంలో ప్రతి ఏడుగురికి ఒకరు చొప్పున మాత్రమే పరిమిత ఓటింగ్‌ హక్కు వుండేది. స్వాతంత్ర్యం రాగానే భారతదేశం సార్వత్రిక ఓటు హక్కు ద్వారా సాధారణ ఎన్నికలను నిర్వహించి వుండాల్సింది. కానీ దేశ విభజన జరిగినప్పుడు 95 శాతం సీట్లు కలిగివున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఆవిధంగా ఎన్నికలు నిర్వహిస్తే కచ్చితంగా తక్కువ సీట్లతో ఇబ్బందులు ఎదురవుతాయన్న భయంతో సార్వత్రిక ఓటు హక్కు ద్వారా 1951-52 సంవత్సరం వరకూ ఎన్నికలను నిర్వహించలేదు. అందువల్ల ఆనాటి భారత ప్రజాస్వామ్యాన్ని నెలకొల్పిన వ్యవస్థ 3, భారీ పరిమాణం, వయోజనుల్లో నిరక్షరాస్యతల వల్ల ఎదురయ్యే వాస్తవిక ఇబ్బందుల గురించి

ప్రస్తావిస్తూ, ఆనాటి పదికోట్ల ఆరవై లక్షల మంది ఓటర్లు లేదా 45.7 శాతం జనాభా ఓటింగ్‌లో పాల్గొనే పరిస్థితిని దృష్టిలో పెట్టుకుని, 1951-52కు ముందు సార్వతిక ఓటు హక్కు ప్రాతిపదికఠతో ఎన్నికలు నిర్వహించడం కష్టమని అధికారులు భావించారని రామచంద్ర గుహ అన్నారు. 'ఇండియా ఆఫ్టర్‌ గాంధీ, పే. 188-135. అయితే అనాడు ఎన్నికలు ఆలస్యం కావడానికి కారణం ఇదొక్కటీనా అన్నది వేరే (ప్రశ్న దేశ విభజన జరిగినందున (ప్రజల ప్రజాస్వామిక ఆకాంక్షను తెలుసుకోడానికి ముందే రాజ్యాంగ రచనను పూర్తి చేయాలని కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం నిర్ణయించుకుందన్న విషయంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు

90 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ భారతీయమైనదేమీ కాదు, వలసవాద పరిమితులతో కూడుకున్నట్టిది. * అంతేకాదు, వ్యవస్థ రూపొందించుకున్న రాజ్యాంగంలోని అత్యధిక నిబంధనలు బ్రిటన్‌ (వెస్ట్‌మినిస్టర్‌) నుంచి స్వీకరించినవే. భారత రాజ్యాంగంలోని మొత్తం 395 అధికరణాలకు గాను 250 అధికరణాలను 1935లో బాల్డ్‌విన్‌ మంత్రివర్గం ఆమోదించిన గవర్నమెంట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా యాక్ట్‌ నుంచి మక్కీకి మక్కీగా తీసుకున్నారు. కానీ, స్వాతంత్రానంతరకాలంలో కాంగ్రెస్‌ పాలనకూ బ్రిటిష్‌ చేసిన ఏర్పాట్లకూ మధ్య వున్న బొడ్డుతాడు సంబంధం అతి తక్కువగా కనిపించింది. దాదాపు 400 అధికరణాల్లో కేవలం ఆరు అధికరణాలు మాత్రమే ఎన్నికలకు సంబంధించినవి. అయితే ఆ ఆరూ అత్యంత కీలకమైనవి. ఏ నియోజకవర్గంలో ఎవరికి ఎక్కువ ఓట్లు వస్తే వాళ్లే గెలిచే సూత్రాన్ని అవి నిర్దేశించాయి. వలసవాద ప్రభుత్వం భారత ఉపఖండంలో ఈ టిటిష్‌ విధానాన్నే ప్రవేశ పెట్టినప్పటికీ స్థానికంగా సంక్లిష్ట సమస్యలు ఎదురవడంతో కొన్ని ప్రత్యామ్నాయాల గురించి కూడా అది ఆలోచించవలసి వచ్చింది. రాజ్యాంగ నిర్హయ సభలో వాటిని కూడా చర్చించారు. రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభలో మిగిలివున్న కొద్దిమంది ముస్లిం సభ్యులు ప్రతిఘటించినా దామాషా ప్రాతినిధ్య విధానం గురించి ఆలోచించకుండా లోకసభకు బ్రిటన్‌ అనుసరిస్తున్న విధానాన్నే యథాతథంగా స్వీకరించారు. ఇక్కడ (బ్రిటన్‌ పద్ధతులపట్ల కాంగ్రెస్‌ సంపన్న వర్ణంలో వున్న సానుకూలత కూదా తనవంతు పాత్రను పోషించింది. రాజ్యాంగాన్ని సవివరంగా రాసే బాధ్యతను నిర్వహించినవ్యక్తి న్యాయశాస్త్ర నిపుణుడు బి. ఎన్‌.రావు (బెనెగల్‌ నర్సింగ్‌ రావ; ఆయన కళ్ళీర్‌లో ఢిల్లీ ప్రతినిధిగా కూడా పనిచేశారు. వివిధ రాజ్యాంగాలను

4. సునీల్‌ ఖిల్నానీ ఇలా రాశారు" “సామాజిక కూర్పు, సామాజిక ప్రాతినిధ్యం రీత్యా ఇరుకైపోయిన రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభ పూర్తిగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పరిధిలోని అగ్రవర్ధాల, (బ్రాహ్మణీయ మేధావుల ఆధిపత్యంతో నిండివుంది. ఆ సభ రూపొందించిన రాజ్యాంగం (ప్రజా జీవితాన్ని నిర్మాణాత్మకంగా తీర్చిదిద్దేందుకు ఉద్దేశించి కాకుండా ఒక క్లబ్బు నియమాలను పోలినట్టుంది. భారతదేశంలో ప్రజల ప్రజాస్వామిక హక్కులు (ఓటుహక్కు) ప్రజా పోరాటాల వల్ల సంక్రమించినవి కాకపోవడంవల్ల రీతి రివాజులను (క్రమబద్ధీకరించే విధానాలు సంబంధిత అనుభవాలూ, జ్ఞాపకాలూ లోపించి సంక్షిష్ట పద్ధతులతో రూపుదిద్దుకున్నాయి. చూ. జోయా హాసన్‌, ఇ. శ్రీధరన్‌ అండ్‌ ఆర్‌. సుదర్శన్‌ల ఇండియాస్‌ లివింగ్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌, ఐడియాస్‌, ప్రాక్టీసెస్‌, కాంట్రవర్సీస్‌ లో 'ది ఇండియన్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌ అండ్‌ దెమాక్రసీ, లండన్‌ 2002, పే. 71, 74, 77. అయితే ప్రజూస్వామ్యం ప్రజా పోరాటం నుంచి కాకుండా పైనుంచి సంక్రమించినప్పటికీ కాలక్రమేణా వ్యవస్థాగతంగా అది బలోపేతం అయింది, జపాన్‌లో సరిగ్గా ఇలాగే జరిగింది.

5. స్వాతంత్ర్యానంతరం ప్రవేశపెట్టిన 'ఎవరికి ఎక్కువ ఓట్లు వస్తే వారిదే గెలువు" అనే ఎన్నిల విధానం (ఫస్ట్‌ పాస్ట్‌ ద పోస్ట్‌ - ఎఫ్‌పిపి) గురించి స్పష్టమైన అవగాహన కోసం చూ. 'ది ఆరిజిన్స్‌ ఆఫ్‌ ది ఎలక్టోరల్‌ సిస్టమ్‌ : రిప్రజెంటేషన్‌ అండ్‌ పవర్‌ -షేరింగ్‌ ఇన్‌ ఇండియా దెమాక్రనీ, “ఇండియాస్‌ లివింగ్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌”లో, పే, 344-369.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 9 పరిశీలించే నిమిత్తం ఆయన కేవలం నాలుగు దేశాలను సందర్శించారు. అవి బ్రిటన్‌, ఐర్లాండ్‌, కెనడా, అమెరికా. వాటిలో ఒక్క ఐర్లాండ్‌లో తప్ప మిగతా దేశాల రాజ్యాంగాల్లో ఎవరికి ఎక్కువ ఓట్లు వస్తే వారే విజేత అనే విధానమే అమలులో వుంది. అయితే ఐర్లాండ్‌లో బి.ఎన్‌.రావుకు ఆ దేశ (ప్రధాని ద వలేరా ఇలా చెప్పారు: “నేనైతే దామాషా ప్రాతినిధ్య (ప్రపోర్షనల్‌ రిప్రజెంటేషన్‌) పద్ధతిని ఏ రూపంలోనూ అనుమతించను. పటిష్టమైన ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు బ్రిటిష్‌ విధానమే ఉత్తమమైనది.” ఐరిష్‌ రిపబ్లికన్‌ పార్టీ 'ఫియన్నా ఫెయిల్‌ ఐర్గాంద్‌పై తన పట్టును నిలబెట్టుకోవడంలో ఘోరంగా విఫలమయింది. అయితే ఆ పార్టీ తర్మాన్ని కాంగ్రెస్‌ అర్ధం చేసుకుంది. ఆ విధానం చివరకు భారతదేశంలో తన గుత్తాధిపత్య అధికారాన్ని బలహీనపరుస్తుందని గ్రహించింది. ఎవరికి ఎక్కువ ఓట్లు వస్తే వాళ్లే విజేతలు అనే విధానం బ్రిటిష్‌ హయాంలోనే తనకు బాగా ఉపయోగపడింది కదా. భవిష్యత్తులో మాత్రం ఆ ప్రయోజనాన్ని కాంగ్రెస్‌ ఎందుకు వదులుకుంటుంది? ఆ విధానపు ఫలితాలు సాధారణ ఎన్నికలు జరిగి ఏర్పడ్డ భారత ప్రజాస్వామ్య స్వభావానికి కీలకమైనవి. 1951 నుంచి 1971 మధ్య కాలంలో అంటే ఇరవై ఏళ్లల్లో జరిగిన ఐదు సాధారణ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఎప్పుడూ దేశంలో మెజారిటీ ఓటర్ల మద్దతును గెలుచుకోలేదు. ఆ రోజుల్లో కాంగ్రెస్‌కు విస్ఫృతమైన ప్రజాభిమానం వుండేది. అయినప్పటికీ ఆ పార్టీకి మొత్తం ఓటర్లలో కేవలం 45 శాతం ఓటర్ల మద్దతు మాత్రమే లభించింది. ఆ పరిమిత ఓట్లతోనే లోక్‌సభలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి గణనీయమైన ఆధిపత్యం అంటే 70 శాతం సీట్లు దక్కాయి. ఈవిధంగా ఎన్నికల వ్యవస్థలోని లోపాల వల్ల జాతీయ స్థాయిలో కాంగ్రెస్‌కు రాజకీయంగా గట్టి ప్రతిపక్షాన్ని ఎదుర్మోవాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడలేదు. రాష్ట్రస్థాయిలో లేదా జిల్లా స్థాయిలో మాత్రం ఆ విధానం కేంద్రంలోలాగా పనిచేయలేదు. అయితే ఏ స్థానిక సమస్య విషయంలోనైనా కరినంగా వ్యవహరించే సర్వాధికారాలు కేంద్రం చేతిలో వున్నాయి. కాంగ్రెస్‌కు అనుకూలమైన ఈ విధానాలు కూడా బ్రిటన్‌ నుంచి వారసత్వంగా సంక్రమించినవే. ముందు జాగ్రత్త చర్యగా ఎవరినైనా నిర్భంధించే “ప్రివెంటివ్‌ డిటెన్షన్‌ అనేది ఎప్పుడో 1818లోనే బెంగాల్‌ స్టేట్‌ ప్రిజనర్స్‌ రెగ్యులేషన్‌ (బెంగాల్‌ రాష్ట్ర ఖైదీల నిబంధన) పేరిట ప్రవేశపెట్టింది. వలస పాలకుల ప్రామాణిక ఆయుధం అది. బి.ఎన్‌. రావు ప్రోద్బలంతో నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ల ఆమోదంతో ఆ నిబంధనని భారత రాజ్యాంగంలో పొందుపరిచారు. అందులోంచి తగిన చట్టపరమైన చర్య (డ్యూ ప్రాసెస్‌) 6. *ద (ఫేమింగ్‌ ఆఫ్‌ ఇండియాస్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌, సెలెక్టెడ్‌ డాక్యుమెంట్స్‌, వాల్యూమ్‌ ౩ బాంబే 1967లో తన అమెరికా, కెనడా, ఐర్‌లాంద్‌, ఇంగ్లాద్‌ దేశాల పర్యటనపై రాజ్యాంగ సలహాదారు (బి.ఎన్‌.రావు) సమర్పించిన నివేదిక, పే. 223.

92 ఇండియాలో దాగిన వాందూస్టాన్‌ అనే నియమాన్ని ఎత్తివేశారు.” 1985 నాటి భారత ప్రభుత్వ చట్టం (గవర్చమెంట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా యాక్ట్‌, 1935)లో సెక్షన్‌ 93 ద్వారా ఎన్నికైన ఏ ప్రాదేశిక ప్రభుత్వాన్సైనా రద్దు చేసే దుర్మార్గమైన అధికారాన్ని వైస్‌రాయ్‌కి కల్పించారు. భారత రాజ్యాంగ రచన పూర్తికావస్తున్న తరుణంలో ఆ సెక్షన్‌ను హడావిడిగా అధికరణం 356 పేరిట భారత రాజ్యాంగంలో పొందుపరిచారు. వైస్‌రాయ్‌కి బదులుగా ఆచరణలో భారత ప్రధాన మంత్రి తరపున పనిచేసే రాష్ట్రపతికి ఆ అధికారాన్ని కట్టబెట్టారు. భారత దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొద్ది మాసాల్లోనే ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయకుందా నెహ్రూ, వల్లభ్‌ భాయ్‌ పటేల్‌లు ఆ మొదటి ఆయుధాన్ని (పిడి యాక్టును) ప్రయోగించి కమ్యూనిస్టులను, మిలిటెంట్లను జైళ్లలో కుక్కారు. ఆ తరువాత కొద్ది నెలలకే రెందో విశేషాధికారాన్ని (ఆర్టికిల్‌ 3856ను) కూడా ప్రయోగించడం జరిగింది. పంజాబ్‌ ముఖ్యమంత్రిని అవిధేయుడైన కాంగ్రెస్‌ నేతగా భావించి నెహ్రూ ఆయనను పదవినుంచి తొలగించారు. అప్పటి రాష్ట్రపతి అభ్యంతరం చెప్పినా నెహ్రూ పట్టించుకోలేదు. అదేవిధంగా కేరళలో అప్పుడప్పుడూ కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాలు ఎన్నికవుతుండటంతో 1959 నుంచి ఆ రాష్ట్రంలో ఐదు సార్లు రాష్ట్రపతి పాలనను విధించారు. దాదాపు (ప్రతి రాష్ట్రంపై ఈ అధికరణం ప్రయోగించబడింది. 1987 నాటికి అధికరణం 856ను మొత్తం 75 సార్లు వినియోగించారు. నిజానికి భారత ప్రజాస్వామ్యంలోని ప్రాతినిధ్య నిర్మాణాలు మొదటినుంచీ కూడా అస్తవ్యస్త ఎన్నికల వ్యవస్థలో లంగరువేసి వున్నాయి. అవి చట్టబద్ధ అణచివేత యంత్రాంగంతో సాయుధమయ్యాయి. అయితే స్వేచ్చకు ఇలాంటి పరిమితులు భారతదేశంలో మాత్రమే కాదు, ఇతర దేశాల్లో కూడా ఏదో ఒక మోతాదులో వున్నాయి. తమది ఉదారవాద ్రజాస్వామ్యమని చెప్పుకునే దేశాల్లో నిజానికి ఉదారవాదమూ తక్కువే, ప్రజాస్వామ్యమూ తక్షువే. అంతమాత్రన అవి ప్రజాస్వామ్య దేశాలుగా పరిగణించకుండా పోవు. భారతదేశాన్ని కూడా ఆ ప్రమాణాలతోనే చూడాలి. అత్యంత బీదరికాన్నీ అత్యధిక జనాభానూ కలిగివున్నప్పటికీ భారతదేశంలో ప్రజాస్వామ్యం ఇంత సుస్టిరంగా ఎలా వుంది? భారత దేశ (ప్రజాస్వామ్య విశిష్టత ఏమిటి? అని పరిశీలించేటప్పుడు ప్రపంచంలోని ఇతర సమాజాలకంటే భిన్నమైన ఇక్కడి సామాజిక పరిస్థితులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి వుంటుంది. భారతదేశంలో కూడా మొత్తం ఓటర్లలో 7. బి ఎన్‌.రావు నిర్వహించిన పాత్ర గురించి తెలుసుకునేందుకు చూ. గ్రాన్‌విల్‌ ఆస్టిన్‌, 'ది ఇండియన్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌: కార్నర్‌స్టోన్‌ ఆఫ్‌ ఎ నేషన్‌”, ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ 1966, పే, 102-104 (భారత రాజ్యంగం: దేశానికి మూలస్తంభం” పేరిట హైదరాబాద్‌ బుక్‌ ట్రస్ట్‌ ఈ పుస్తకాన్ని తెలుగులో వెలువరించింది). మనుధర్మ శాస్త్రాన్ని, కౌటిల్యుని అర్ధ శాస్త్రాన్ని ఉటంకిస్తూ ఒకసారి బి. ఎన్‌.రావు ఒక సభలో ఇలా పేర్కొన్నారు: 'పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ, దాని అన్ని ఆధునిక వీవరాలు ప్రాచీన భారతదేశంలో లేకపోయినా మనకది ఎప్పటినుంచో బాగా తెలిసిందేనని చెప్పుకోవచ్చు”: “కాన్‌స్టిట్యూషన్‌ ఇన్‌ ద మేకింగ్‌? బాంబే - కలకత్తా - మద్రాస్‌ - న్యూఢిల్లీ 1960, పే. 317-319.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 98 పేదవాళ్ల సంఖ్య ఎక్కువ, డబ్బున్నవాళ్లకంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో ఓట్లు వేసేది కూడా వాళ్లే, ఇతర దేశాల ఓటింగ్‌ నిష్పత్తి ప్రత్యేకించి అమెరికాది ఇందుకు పూర్తి విరుద్ధంగా వుంది. ఉష్ణమండల ప్రాంతంలోని మరో పెద్ద దేశమైన బ్రెజిల్‌లో ఓటింగ్‌ భారతదేశంలో మాదిరిగా కాకుండా సాంకేతికంగా అక్కడ తప్పనిసరి. భారతదేశంలో పేదరికం, నిరక్షరాస్యతల వల్ల ఓటింగ్‌ శాతం పెరిగితే, బ్రెజిల్‌లో పేదరికం పెరిగినప్పుడు ఓటింగ్‌ శాతం తగ్గింది. మరి భారత దేశ ఎన్నికల చెర్నాకోలను తమ దగ్గరుంచుకుని కూడా పేద ప్రజలు ఇతర దేశాల్లో మాదిరిగా పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ ముందు తమకు అనుకూలమైన సామాజిక డిమాండ్లు ఎందుకు పెట్టలేకపోతున్నారు? సామాజిక సమానత్వం లేదా సామాజిక న్యాయం గురించి కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఎప్పుడూ కనీస ప్రయత్నం కూడా చేయకపోయినందువల్లనైతే కాదు. పారిశామికాభివృద్ధికీ, సైనిక వ్యయాలకూ ్రాధాన్యతనిచ్చిన నెహ్రూ హయాంలో ఇలాంటి అంశాలకు ఎలాంటి ప్రాధాన్యతా ఇవ్వలేదు. నెహ్రూ హయాంలో చెప్పుకోదగ్గ భూసంస్కరణలు జరుగలేదు. 1961 వరకు దేశంలో ఎలాంటి ఆదాయపు పన్నూ విధించలేదు. ప్రాధమిక విద్యను పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం చేశారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీని నియంత్రించింది సంపన్న రైతులు, వ్యాపార వేత్తలు, పట్టణప్రాంత వృత్తినిపుణుల సమ్మేళనం. అందులో భూస్వాములకు ఎక్కువ పలుకుబడి వుందేది. పార్టీ విధానాలు ఆ వర్ణాల ప్రయోజనాలను కాపాొడదేవి. పేదల పట్ల వారికి ఎలాంటి ఆలోచనా వుండేది కాదు. అయినప్పటికీ వాళ్లు ఎన్సికలలో ఎలాంటి ఎదురు దెబ్బలూ ఎందుకు తినలేదు? ఈ ప్రశ్చకు సమాధానం అప్పుడూ ఇప్పుడూ ఒక్కటే. భారత దేశంలో ప్రపంచంలోని మరే దేశంలోనూ లేనన్ని చారిత్రకమైన, విభిన్నమైన వర్గీకరణలే (కులాలే) అందుకు కారణం. పాలకవర్ణాలు సంఖ్యాపరంగా చిన్నవైనా వాటికి విస్తారమైన వనరులున్నాయి. అందుకే పాలిత వర్గాల సమిష్టి చర్యలు విఫలమవుతూ వచ్చాయి. పాలక వర్గాలలోని అంతర్గత సమాచార వ్యవస్థ చాలా పకడ్బందీగా వుంటుంది. ఆ వర్థాల దగ్గరున్న సంపద పాలనాధికారానికి సోపానంగా తోద్బడుతుంది. ఆ వర్గాలు ఎలాంటి ఆధిపత్య రూపంలోకైనా సులువుగా మారగలుగుతాయి. వాటి నిఘా వ్యవస్థలు రాజకీయ స్థితిగతులను పైనుంచి 8. స్వాతంత్ర్యానంతరం జమీందారీ భూస్వామ్య విధానం అంతరించిందంటే అది కేవలం సంపన్న రైతులకు బదిలీ అవడమే. కాంగ్రెస్‌ చట్టం ఆ ఉద్దేశంతో రూపొందించబడిందే దీనిపై చేసిన ఒక అధ్యయనం కోసం చూ. పీటర్‌ రీవ్స్‌, 'ద కాంగ్రెస్‌ అండ్‌ ద అబాలిషన్‌ ఆఫ్‌ జమీందారి ఇన్‌ ఉత్తరప్రదేశ్‌, మాసెలోస్‌ సంపాదకత్వంలో వెలువడిన 'స్టగ్రింగ్‌ అండ్‌ రూలింగ్‌. ది ఇండియన్‌ నేషనల్‌ కాంగైస్‌ 1885-1985), పే. 154-167.

9. నిజానికి మొదటి పంచ వర్ష ప్రణాళికకూ రెండో పంచ వర్న ప్రణాళికకూ మధ్య విద్యారంగానికి బడ్జెట్‌ కేటాయింపు తగ్గిపోయింది: జూడిత్‌ బ్రౌన్‌, నెహ్రూ. ఎ పొలిటికల్‌ లైఫ్‌, పే. 236.

94 ఇండియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ పర్యవేక్షిస్తుంటాయి. పేద వర్ణాలు ఎక్కువ సంఖ్యలో వున్నా అవి వేటికవిగా చెల్లాచెదురుగా వుండటం, వారికి భౌతికపరమైన హంగులు లేకపోవడం, సాంస్కృతికంగా తక్కువ చైతన్యం వంటి లక్షణాల వల్ల - సామాజికవేత్త మైఖేల్‌ మాన్‌ అభివర్ణించినట్టు తమ పైనున్న వారి చేతుల్లో వారు నిర్వహణాపరంగా ఓడిపోవడమనేది సహజం. భారతదేశంలోవున్న ఈ విలక్షణమైన పరిస్థితి మరెక్కడా కనిపించదు. ఒక వలసవాద భాష (ఇంగ్లిష్‌ నీడలో భారతదేశం ముఖ్యమైన 30 భాషాప్రయుక్త సమూహాలుగా చీలిపోయివుంది. ఆ వలస భాషలోనే రాజ్యాంగ నిబంధనలు అందుబాటులో వున్నాయి. దేశ జనాభాలో పది శాతం మందికి కూడా ఇంగ్లీష్‌ భాష మీద పట్టులేదు. పేద ప్రజలను జాతీయ స్థాయిలో సమీకరించడానికి ఇవన్నీ అడ్డంకులుగా వున్నాయి. కనీసం ఒకే భాష మాట్లాడే సమూహంలోనైనా సమిష్టి చర్యలు చేపట్టేందుకు ఆస్కారం లేకుండా కుల వ్యవస్థ వారి మధ్య అద్దుగోడల్ని సృష్టించింది. వారసత్వ విధానం, హెచ్చుతగ్గుల దొంతరలు, వృత్తితో ముడిపెట్టడం, అనేక రకాల భయాలు, ఆంక్షలు మొదలైనవన్నీ హిందూ సామాజిక వ్యవస్థను దాదాపు 5000 కులాలుగా చీలికలు పేలికలు చేసింది. కొన్ని ఒకే రకం వర్షాలకు కూడా దేశ వ్యాప్తంగా ఒకేరకమైన హోదా గానీ, గుర్తింపు గానీ లేవు. ఇతర దేశల్లోని వ్యవస్థలు సాధారణంగా మేధావులను సామాన్యుల నుంచీ, ధనికులను పేదవాళ్ల నుంచీ, వ్యాపారులను రైతుల నుంచీ, అక్షరాస్యులను నిరక్షరాస్యుల నుంచీ వేరుచేస్తాయి. కానీ పరిశుద్దులను అపరిశుద్దులనుంచీ, చూడదగ్గవారిని చూడదగనివారి నుంచి, దరిద్రులను అష్టదరిద్రులనుంచి ఇలా విపరీతమైన పద్ధతిలో, మనిషి ఊహకందని మతాధికారంతో విభజించడం అనేది ప్రపంచంలో ఎక్కడా కనిపించదు. స్వాతంత్ర్యానంతరం భారత రాజకీయ వ్యవస్థలో కులం పాత్ర కొంత మార్పునకు గురైంది. భారత ప్రజాస్వామ్యంలోని రహస్యం కులానికున్న వ్యవస్తీకృత ప్రాాన్యత, అందులో మాత్రం ఎలాంటి మార్పూ రాలేదు. “హిందూ మతాన్ని విచ్చిన్నం కాకుండా కాపాడుతున్నది కులమేనని గాంధీ ఎప్పుడో చెప్పారు. ఆయన ప్రవచనాన్ని సమకాలీన పరిస్థితులకు ఇలా అన్వయింపజేయవచ్చు : “హిందూ ప్రజాస్వామ్యాన్ని విచ్చిన్నం కాకుండా కాపొడుతున్నది కులమే.' కుల సమాజంలో హెచ్చు తగ్గుల దొంతరలను ఏర్చరచడం, ఒక బడుగు సమాజాన్ని మరో బడుగు సమాజం నుండి వేరు చేయడం, జీవితంలో ఎదురయ్యే కష్టాలన్నింటికీ పూర్వ జన్మలో చేసిన పాపాలే కారణమని వ్రబోధించడం, తద్వారా కంటిముందరి అన్యాయాలను ఎదురించేందుకు, వాటిని నిర్మూలించేందుకు సమిష్టి కృషికి అవకాశం లేకుండా చేయడం జరిగింది. లేకపోతే పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ సుస్థిరత ఎప్పుడో దెబ్బతినివుందేది. స్వాతంత్రానంతరం రెండు దశాబ్దాలపాటు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఏ చీకూ చింతా లేకుండా అధికారం చెలాయించగలగడం వెనకున్న కారణం ఇదే. రాజ్యాంగ నిర్ణయ

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 9ర్‌ సభ రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించిన తరువాత రాజ్యాంగ ప్రధాన రూపశిల్పి అంబేడ్కర్‌ ఇలా అన్నారు: “ఇకనుంచి మనం వైరుధ్యాలతో కూడిన జీవితంలోకి అడుగుపెట్టబోతున్నాం. మనకు రాజకీయాల్లో సమానత్వం వుంటుంది కానీ సామాజిక ఆర్దిక రంగాల్లో మాత్రం అసమానత ఎప్పటిలాగే కొనసాగుతుంది. ఈ వైరుధ్యాన్ని సాధ్యమైనంత తొందరగా నిర్మూలించాలి. లేకపోతే మన రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభ ఎంతో కష్టపడి రూపొందించిన ఈ ప్రజాస్వామిక సౌధాన్ని అసమానతల బాధితులు ఏదో ఒకరోజు బద్దలు కొడతారు.” అంబేద్మర్‌ తను ఎంతో కాలంగా దేనికి వ్యతిరేకంగా నైతే పోరాడుళూ వచ్చారో ఆ అసమానతల వ్యవస్థను చాలా తక్కువగా అంచనా వేశారు. ఆయన చెప్పినట్టు ఈ అసమానత ఏర్పడబోతున్న ప్రజాస్వామ్యం పాలిట వైరుధ్యం కాదు. అది ఆ ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థ యొక్కనియమం. భారతదేశం కులమనే ఉక్కును సోతపోసి నిర్మించిన ప్రజాస్వామిక దేశంగా వుంటుంది. ఇంత వైరుధ్యం వున్న దేశంలో ఐక్యతను నెలకొల్బడమనేది భారత రాజ్యాంగం సాధించిన రెండో గొప్ప విజయం. ఎలా సాగినా చెక్కుచెదరని ఈ ఐక్యతకు మూలమేమిటి? రాజ్యాంగ రచయితలు చాలా జాగ్రత్తగా రాజ్యాంగం నుంచి 'సమాఖ్య' (ఫెడరల్‌) అన్న పదాన్ని మినహాయించారు. ఢిన్లీలోని ఎగువ సభ (రాజ్య సభ)ను ఛాయా మాత్రంగానైనా ఒక సెనెట్‌లా లేకుండా రూపొందించారు. కొత్త రాజ్యం భారత 'యూనియన్‌ొగా (సమాఖ్యగా కాదు) పరిగణించబదుతుంది. కేంద్రానికి రాష్ట్రాలలో ఎన్నికైన రాజ్యాంగ బద్ధ శాసన సభలను నియంత్రించే, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను రద్దు చేసే సంపూర్ణ అధికారాన్ని కల్పించారు. అమెరికా, కెనడా, ఆస్టేలియా వంటి దేశాల్లో గానీ లేదా భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆదర్శంగా తీసుకున్న మరే ఇతర దేశంలోనైనా గానీ ఇలాంటి విశేష అధికారాలను కనీసం ఊహించలేం. అయితే భావనపరంగా సమాఖ్య వ్యవస్థకంటే తక్కువ స్థాయిదే అయినప్పటికీ భారత యూనియన్‌ సృజనాత్మక సరళ సమాఖ్యగానే నడచుకుంది. భారత దేశంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రానురానూ చెప్పుకోదగ్గస్థాయిలో స్వయం ప్రతిపత్తిని అనుభవించడం మొదలుపెట్టాయి. అవి కేంద్ర రాజకీయ సంకల్పానికి విరుద్ధంగా 'ప్రవర్తించినప్పుడు లేదా అంతర్గత వివాదాలు తీవ్రమైనప్పుడు మాత్రమే కేంద్రం రాష్ట్ర వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకుంది. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వంలో రూపుదిద్దుకున్న ఆనాటి భౌగోళిక ప్రావిన్సులను భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాలుగా విభజించాలన్న ఉద్యమాలు చెలరేగడంతో భారత అప్రకటిత సమాఖ్యకు పరీక్ష ఎదురయింది. కాంగ్రెస్‌ అధిష్టానం సహజంగానే భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు ప్రతిపాదనకు వ్యతిరేకంగా వుండేది. ముఖ్యంగా నెహ్రూ భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాలను గట్టిగా వ్యతిరేకించారు. కానీ మద్రాసు ప్రావిన్సులోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతంలో అంతకంతకూ ప్రజాందోళన తీవమవడంతో 1958 లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు

96 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ఢిల్లీ తలొగ్గక తప్పలేదు. పై నుంది చేసిన రాష్ట్రాల పునర్వుస్టీకకణ తరువాత మరో మూడేళ్లలో కర్ణాటక, కేరళ, మధ్యప్రదేశ్‌ రాష్ట్రాలు ఏర్పాటయ్యాయి. ఆ పిదప పెద్ద ఎత్తున హింసాత్మక సంఘటనలు చోటు చేసుకున్న నేపధ్యంలో బొంబాయి (ట్రెసిడెన్సీని 1960లో మహారాష్ట్ర గుజరాత్‌ రాష్ట్రాలుగా విభజించారు.

ఆ తదనంతరం కొత్త రాష్ట్రాల కోసం ప్రాంతీయ స్టాయిలో తీవ్రమైన ఒత్తిడి వచ్చినప్పుడల్లా భాషా (ప్రాతిపదికన లేదా ఇతర ్రాతిపదికతలతో కొత్త రాష్ర్రాలను ఏర్పాటుచేయవచ్చు అని ఒప్పుకున్నారు. స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించినప్పుడు భారత యూనియన్‌లో 14 రామ్టైలు మాత్రమే వుండేవి. ఈనాడు (2012నాటికి) మొత్తం రాష్ట్రాల సంఖ్య 28కి పెరిగింది. ఇంకా ఈ సంఖ్య పెరుగుతూనే వుంది. ప్రస్తుతం ఉత్తరప్రదేశ్‌ను నాలుగు రాష్ట్రాలుగా విభజించాలన్న ప్రతిపాదన పరిశీలనలో వుంది. అయితే రాష్ట్రాలను పునర్వ్యవస్టీకరించేటప్పుడు సంబంధిత (ప్రాంత ఓటర్ల అభిప్రాయాన్ని తీసుకోవడం జరుగడంలేదు. ఆయా ప్రాంతాల అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని కేంద్రమే తన సొంత నిర్ణయంతో రాష్ట్రాలను విభజిస్తోంది. అయినప్పటికీ ప్రాంతీయ (ప్రభుత్వాల బహుళత్వానికి దోహదంచేసిన పరిణామ క్రమం భారత రాజ్యాంగం సాధించిన విశిష్ట విజయంగా పేర్కొనక తప్పదు. అనేక భాషా ప్రయుక్త విభాగాలు ఒక అతిపెద్ద రాజనీతిలో ఎలాంటి సంక్షిష్ట వివాదాలకు లేదా ('ప్రతిష్టంభనలకు ఆస్కారం లేకుండా సహజీవనం చేయగలగడం ఇక్కడి సంస్కృతి అదృష్టమే. దేశవ్యాప్తంగా ఒకే భాషవారు స్పష్టమైన అధిక్యతతో వుండివుంటే లేదా ఒక ప్రత్యేక భాషా విభాగం వారు మరో భాషావిభాగం వారిపై తమ ప్రత్యేకతను నిలుపుకునే అవకాశం లేకపోతే వాటి మధ్య వైరుధ్యాలు లేదా విభజనలు తీవ్రస్థాయిలో వుండేవి. హిందీ మాట్లాదేవారి సంఖ్య మొత్తం జనాభాలో 40 శాతం వరకూ వుంటుంది. రాజకీయ వ్యవస్థలో హిందీ మాట్లాదేవాళ్లు పెత్తనం చేసేందుకు అవకాశంలేని

ఎంఖ్య అది. అదేసమయంలో ఇతర భాషలవాళ్ల పరస్పర గొడవలతో దేశ రాజకీయ వ్యవస్థ విచ్చిన్నం కాకుండా నియంత్రించేందుకు వీలైన సంఖ్య కూడా అది. భారతదేశ చిత్రపటాన్ని పునర్లిలించినవారి దూరదృష్టివల్లే ఈ సర్దుబాట్ల సమాఖ్య అంత నిర్మాణాత్మకంగా రూపుదిద్దుకుంది. ల

ఈ మౌలిక విజయాన్నే ఇప్పుడు భారతీయ భావజాలం (ఇండియన్‌ ఐడియాలజీ) గా పరిగణిస్తున్నారు. దీనికి అనేక అభూత కల్పనలు తోడవుతున్నాయి. భారతదేశం తన సమగ్రతను నిలబెట్టుకోవడం గొప్ప విషయంగా, ఒక మహాద్భుతంగా పేర్కొంటారు. ఈ అహానికి ప్రాతిపదిక ఏమీ లేదు. వలసవాదానంతర ప్రపంచ చిత్రపటాన్ని ఒకసారి పరిశీలిస్తే యూరప్‌ దేశాల సరిహద్దులు ఎంత విభిన్నంగా, ఎంత కృత్రిమంగా ఏర్పడినా అవి ఇప్పటికీ అలాగే కొనసాగుతున్నాయన్న విషయం స్పష్టమవుతుంది. ఆఫ్రికా ఖండంలోని 52 దేశాలకు గాను దాదాపు అన్ని దేశాలూ సామ్రాజ్యవాద శక్తుల చేతుల్లో నిరంకుశంగా

పె8 ఆందర్‌నన్‌ 97 రూపుదిద్దుకోబడినవే. వాటిలో ఒక్క సుదాన్‌ మాత్రమే స్వతంత్ర రాజ్యంగా అవే సరిహద్దులతో నిలదొక్కుకోలేకపోయింది. ఆసియాలోనూ అదే మాదిరి పరిస్థితి ఏర్పడింది. రెండు సంవత్సరాలు సహజీవనం చేసిన తరువాత మలేషియా నుంచి సింగపూర్‌ విడిపోయింది. బంగ్లాదేశ్‌ పాకిస్థాన్‌ నుంచి బయటి శక్తుల దురాక్రమణవల్ల విడిపోయింది. ఇలాంటి కొన్ని చారిత్రక ఘటనలను పక్కనపెడితే స్వాతంత్ర్యపు సందేశం నిస్సందేహంగా: “సామ్రాజ్యవాదం దేనినైతే కలిపిందో దానిని ఏ వ్యక్తీ వేరు చేయలేరు. ఈ సాధారణ చిత్రంలో భారతదేశం మినహాయింపు కాదు, అది ఒక సాధారణ నియమం మాత్రమే.

ఆ నియమమే ఒక రాజ్యం తరువాత మరో రాజ్యంలో పాంనతో ఆచరించబడుతోంది. ఆఫ్రికా ఖండంలో నైజీరియా, మాలి, పశ్చిమ సహారా, ఇథియోపియా, కాంగో, అంగోలా దేశాల్లో యుద్దాలు ఆగ్నేయ ఆసియాలో ఫిలిప్పీన్స్‌, ఇండోనీషియా, మయన్నార్‌, శ్రీలంక యుద్దాలు ఇందుకు ఉదాహరణ. వలసవాద అనంతరం తమ దేశ ఐక్యతను కాపాడుకునే పేరిట ఏదో ఒక ముసుగులో - ఆంతరంగిక అత్యవసర పరిస్థితి లేదా కేంద్రంలో నియంతృత్వ ప్రభుత్వం రూపంలో సైనిక పాలనను కొన్ని దేశాలు ప్రవేశపెట్టాయి. భారతదేశం నియంతృత్వం నుంచి తప్పించుకుంది. కానీ ఆత్వయిక పరిస్థితిని కసితో అమలుచేసింది. కళ్ళీర్‌ిను వలసపాలకుల నుంచి సాధికారికంగా కాకుండా, వైస్‌రాయ్‌ లోపాయికారీ మద్దతుతో, మహారాజుగారు ఇచ్చిన నకిలీ పత్రం ఆధారంతో, కళ్ళీర్‌లోని (ప్రముఖ రాజకీయ నాయకుడైన షేక్‌ అబ్బుల్లా సహకారంతో - ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరుపుతానని హామీ యిచ్చి మరీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కశ్మీర్‌లోని అత్యధిక ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని ఇప్పటికి అరవై ఐదేళ్లు గడిచాయి. కానీ ఆ ప్రాంతం మీద తన పట్టును నిలుపుకోగానే నెహ్రూ తన మాటను తనే తుంగలో తొక్కారు. కళ్ళీర్‌ మహారాజును కొద్దిరోజులలోనే పదవి నుంచి తొలగించారు. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ అంశాన్ని పూర్తిగా అటకెక్కించారు. మరి ఆ ప్రాంత రాజకీయనాయకుడి సంగతేంటి?

'కళ్ళ్మీర్‌ సింహం'గా పిలిపించుకునే షేక్‌ అబ్బుల్లా ఒక ముస్లిం నాయకుడు. వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రంలో బాద్నా ఖాన్‌ (సరిహద్దు గాంధీ/ ఖాన్‌ అబ్బుల్‌ గఫార్‌ ఖాన్‌) లాగే భారత స్వాతంత్రోద్యమ కాలంలో షేక్‌ అబ్బుల్లా కూడా కాంగ్రెస్‌తో కలసి పనిచేశారు. కళ్ళీర్‌ లోయలో అక్కడి మహారాజుకు (ప్రధాన ఫ్రత్యర్ధిగా ఆయన ఎదిగారు. షేక్‌ అబ్బుల్లా పార్టీ "నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌” లౌకిక వాదానికి వేదికను కల్పించింది. అందులో స్థానిక కమ్యూనిస్టులు కూడా సముచిత పాత్రను పోషించారు. కళ్ళీర్‌ ఆసియా స్విట్టర్లాండ్‌గా స్వతంత్రంగా వుండాలని ఆ పార్టీ ఆశించింది. అయితే దేశ విభజన అంశం ముందుకు వచ్చినప్పుడు పేక్‌ అబ్బుల్లా కళ్ళ్మీర్‌ స్వతంత్ర రాజ్యంగా వుండాలని డిమాండ్‌ను చేయలేదు. చాలాకాలం పాటు ఆయన నెహ్రూతో సన్నిహిత స్నేహబంధాన్ని కొనసాగించారు. 1947 శరత్మాలంలో కళ్ళీర్‌లో ఘర్షణలు చెలరేగినప్పుడు షేక్‌ అబ్బుల్లా శ్రీనగర్‌ నుంచి ఢిల్లీకి సైనిక విమానంలో పారిపోయి

98 ఇండియాలో దాగిన వాందూస్టాన్‌ వచ్చి నెహ్రూ ఇంట్లో తలదాచుకున్నారు. కళ్ళీర్‌ను భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకునే (ప్రణాళికా రచనలో షేక్‌ అబ్బుల్లా ముఖ్య పాత్ర పోషించారు. ఆనాడు భారతదేశానికి ఆయన సహకారం ఎంతో అవసరం అయింది. కళ్ళీర్‌ మహరాజు కళ్ళ్శీర్‌నుంచి జమ్మూకు పారిపోయిన రెండు రోజుల అనంతరం షేక్‌ అబ్బుల్లాను కశ్మీర్‌కు ప్రధాన మంత్రిగా నియమిస్తున్నట్టు ఆయన సహచరుడు రాసిచ్చిన లేఖను పాత తేదీతో మౌంట్‌బాటెన్‌కు అందించారు. అనాటి నుంచి షేక్‌ అబ్దుల్లా భారత సైన్యం పహారాలో కశ్మీర్‌ లోయనూ, జమ్మూనూ ఐదేళ్లపాటు ఏలారు. ఏ కళ్ళీర్‌ మహారాజైతే తనను వ్యతిరేకించేవాడో ఆ మహారాజే అయిష్టంతో ఇచ్చిన నియామక పత్రం తప్ప మరే ఇతర అధికారం లేకపోయినా షేక్‌ అబ్బుల్లా పరిపాలన కొనసాగింది. మొదట్లో తన మిత్రుడైన షేక్‌ అబ్బుల్లా కున్న ప్రజాదరణతో అన్ని సమస్యలూ దూరమవుతాయని నెహ్రూ ఆశించారు. కానీ నిఘావర్గాల నివేదికలు మరోవిధంగా రావడంతో (ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ హామీని నెహ్రూ మూలన పడేశారు. అబ్బుల్లాకు కళ్ళీర్‌లో విస్ఫతమైన 'ప్రజలమద్దతు వుంది. అయితే ఆ మద్దతు ఎంత గాఢమైనదైనా దానిపై ఆధారపడేందుకు కాం(గెస్‌ పార్టీ సిద్ధంగా లేదు. అదేవిధంగా అబ్బుల్లా కూదా తన ప్రజాదరణను పరీక్షించుకునేందుకు సిద్ధంగాలేరు. గతంలో వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్సులో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరిపినప్పుడు తనకంటే ఎంతో ఎక్కువ ప్రజామద్దతు వున్న బాద్దాఖాన్‌ అంతటివాడే 'ప్రజల తిరస్మరణకు గురైన విషయం అబ్బుల్లాకు తెలుసు. అందుకే 1951 వరకూ కళ్ళ్మీర్‌లో ఎలాంటి ఎన్నికలూ జరుగలేదు. చిట్టచివరకు తప్పనిసరై కళ్మీర్‌ శాసన సభకు ఎన్నికలు నిర్వహించాలని నిర్ణయం తీసుకున్నారు. ఆ ఎన్నికల్లో ఐదు శాతం కంటే తక్కువమంది ప్రజలు ఓటింగ్‌లో పాల్గొన్నారు. మొత్తం 75 సీట్లను నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్సే గెలుచుకుంది. అందులో 78 స్థానాలకు అసలు పోటీయే లేదు. నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ ప్రతినిధులు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు.) అ మరుసటి సంవత్సరం పేక్‌ అబ్బుల్లా జమ్మూ కళ్ళీర్‌లో దో(గ్రా రాజవంశ (కశ్మీర్‌ మహారాజు) పరిపాలన పరిసమాప్తమైనట్టు ప్రకటించారు. జమ్మూ కశ్మీర్‌కు ప్రత్యేక హక్కులు కల్పించేలా నెహ్రూతో ఒక ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నారు. దాని ప్రకారం భారత యూనియన్‌ పరిధిలో కశ్మీర్‌లో కేంద్రం అధికారాలు పరిమితం అయ్యాయి. కానీ ఏ రాజ్యాంగమూ ఏర్పడలేదు. 1949 నుంచి నామమాత్ర రాజ్యాధినేతగా వున్న కశ్మీర్‌ మహారాజు కొడుకును మాత్రం పదవినుంచి తాలగించేశారు. శ్రీనగర్‌లో ఏర్పాటుచేసిన పాలన పట్ల ఢిల్లీలో అసంతృప్తి మొదలయింది. అధికారంలో వున్న షేక్‌ అబ్బుల్లా వ్యవసాయ సంస్కరణలు తీసుకొచ్చి ఒక కీలకమైన విజయాన్ని సొంతంచేసుకున్నారు. అప్పటివరకూ స్తబ్దుగా వున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి అది తలవంపులు తెచ్చింది. ఆ సంస్కరణల వల్ల భూములు కోల్పోయిన భూస్వాములందరూ హిందువులు కాగా వాటివల్ల లబ్బిపొందిన రైతులంతా ముస్లింలు. నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ పార్టీ 10. అలస్టైయిర్‌ లాంబ్‌, 'కళ్ళీర్‌. ఎ డిస్‌ప్యూటెడ్‌ లెగసీ 1846-1990, హెర్టింగ్‌ ఫోర్ట్‌ఐబరీ 1991, బు 192.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 99 తనది లౌకికవాదం అని ప్రకటించుకోవచ్చు కానీ భూమి, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల విషయంలో ఆ పార్టీ విధానాలు తనవర్గం వారి ప్రయోజనాలను నెరవేర్చేందుకే ఉద్దేశించబడ్డాయి. అవన్నీ ప్రధానంగా ముస్లింలు అధికసంఖ్యలో వున్న ప్రాంతాలకు, ప్రత్యేకించి కళ్ళ్శీరలోయకు పరిమితమయ్యాయి. అధికార దోగ్రా జాతి 1947లో జమ్మూలో ముస్లింలను తరిమివేసే కార్యక్రమాన్ని అమలుపరిచింది. తత్ప్సలితంగా జమ్మూలో హిందువులు అధిక సంఖ్యాకులయ్యారు. కాగా ఇప్పుడు షేక్‌ అబ్బుల్లా తీసుకున్న చర్యలు హిందువులకు మేలు చేయకపోగా వారి అణచివేతకు దారితీశాయి. ఈవిధంగా తలకిందులైన పరిస్థితిపట్ల ఆగ్రహం వ్యక్తం చేస్తూ అప్పుడే పురుడు పోసుకున్న జనసంఘ్‌ పార్టీ స్థానిక హిందూ పార్టీ అయిన ప్రజాపరిషత్‌తో చేతులు కలిపి షేక్‌ అబ్బుల్లాకు వ్యతిరేకంగా హింసాత్మక ప్రచారానికి దిగింది. షేక్‌ అబ్బుల్లా శ్రీనగర్‌లో మతోన్మాద (ప్రభుత్వాన్నే కాకుండా కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాన్ని కూడా ఏర్పాటుచేయాలని పప్రయత్నిస్తున్నాడంటూ ఆ పార్టీ ఆరోపణలు చేయడం మొదలుపెట్టింది. ఆ ప్రచారోద్యమానికి సంబంధించిన ప్రముఖ భారతీయ నేత ఎస్‌.పి.ముఖర్జీ 1958లో జమ్మూ సరిహద్దులు దాటి లోపలికి ప్రవేశించేందుకు ప్రయత్నించి అరెస్టయ్యారు. ఆ తరువాత ఆయన కళ్ళీర్‌ జైల్లోనే చనిపోయారు. ఇదంతా ఢిల్లీకి మింగుడు పదలేదు. అందులోనూ బెంగాల్‌ విభజన కోసం జరిగిన హిందూ ఆందోళనలో ఎస్‌.పి. ముఖర్జీ నెహ్రూకు మద్దతుగా నిలిచిన వ్యక్తి అందుకు ప్రతిఫలంగా ముఖర్జీకి క్యాబినెట్‌ హూదా కల్పించారు. కాంగ్రెస్‌ పాలనకు వ్యతిరేకిగా వున్న ముఖర్జీ ఆనాటి నుంచీ భారత రాజకీయ వ్యవస్థలో గౌరవప్రదమైన స్థానంతో కొనసాగారు. దీనికితోడు కళ్ళ్మీర్‌ స్వాతంత్ర్యం కోసం షేక్‌ అబ్బుల్లా లోపాయికారిగా ప్రయత్నిస్తున్నాడన్న అనుమానం కూడా వుంది. దాంతో భారతదేశానికి షేక్‌ అబ్బుల్లా భారంగా మారాడని నెహ్రూను ఒప్పించేందుకు నిఘా విభాగానికి పెద్ద కష్టమేమీ కాలేదు. ఆ వెంటనే దోగ్రా సింహాసనపు వారసుడి సహకారం తీసుకుని షేక్‌ అబ్బుల్లాను పదవినుంచి తొలగించారు. విద్రోవానికి పాల్పడ్డాడన్న ఆరోపణతో ఆయనను భారతీయ జైలులో నిర్బంధించారు. 1* నెహ్రూ తన చిరకాల స్నేహితుణ్ని కటకటాల వెనక్కి పంపిన తరువాత 11. షేక్‌ అబ్బుల్లాకు వ్యతిరేకంగా నెహ్రూ, ఆయన పోలీసు ఉన్నతాధికారి కుట్రపూరిత పన్నాగాలకు సంబంధించిన హాస్యాస్పద రచన కోసం చూ బి ఎన్‌.మల్లిక్‌ మై ఇయర్స్‌ విత్‌ నెహ్రూ. కళ్ళీర్‌, న్యూ ఢిల్లీ 1971, పే. 86-106, 169-174 షేక్‌ అబ్బుల్లాను 1958లో అరెస్టు చేసిన తరువాత చార్జ్‌షీట్‌ దాఖలు చేయడానికి ఐదేళ్ల సమయం పట్టింది. ఆ చార్జ్‌షీటు కోర్టు ముందుకు తెచ్చేందుకు మరో నాలుగేళ్ల సమయం పట్టింది. అందులో 'సాక్షులుగా పేర్కొనబడినవారు ఊగిసలాడారు.” 'మా రహస్య ఏజెంట్ల వివరాలను బహిర్గతపరిస్తే కళ్మీరలోయలో వారికి ప్రాణ రక్షణ కల్పించడం కష్టమవుతుంది' అన్నారు నెహ్రూ... కోర్టుకు నివేదించిన సాక్ష్యాలు కచ్చితమైనవని నేను నమ్ముతున్నాను' అని మల్లిక్‌ తో అంటూ “ఈ కేసు సుదీర్హంగా సాగుతున్నంతకాలం ప్రజలు వాస్తవాలను నమ్మేట్టు చేయడం కష్టమవుతుంది” అని ఆయన ఒప్పుకున్నారు. చివరికి షేక్‌ అబ్బుల్లా ఒక దశాబ్దం పాటు జైలులో మగ్గిన తరువాత ఆయనను విడుదల చేశారు.

100 ఇంజియాలో దాగిన మాందూస్థాన్‌ నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ పార్టీకే చెందిన మరో ('ప్రముఖనేత బక్షీ గులాం మొహమ్మద్‌ని కళ్ళీర్‌ (ప్రధానమంత్రిగా నియమించారు. క్రూరుడూ, అవినీతిపరుడూ అయిన బక్షీ గులాం మొహమ్మద్‌ పరిపాలనను కళ్మీర్‌ అంతటా బక్షీ బ్రదర్స్‌ కార్పొరేషన్‌ (బిబిసి)గా వ్యవహరించేవారు. బక్షీ ప్రభుత్వం పూర్తిగా భారత రక్షణ యంత్రాంగం మీద ఆధారపడి వుందేది. పదేళ్ల పాలనలో బక్షీ గులాం సాధించింది ప్రధానంగా “భారత యూనియన్‌లో కళ్ళీర్‌ అంతర్భాగం అన్న భావనను బలపడేట్టు చేయడం తప్ప మరేమీలేదు. బక్షీ పలుకుబడి క్షీణించి ఢిల్లీకి భారంగా మారడంతో ఆయనను కూడా పదవినుంచి తొలగించేశారు. కొద్ది రోజుల తర్వాత ఆయన స్థానంలో నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ పార్టీకే చెందిన మరో కీలుబొమ్మ నేతను, ఈసారి మాజీ కమ్యూనిస్టు అయిన జి.ఎం. సాదిక్‌ను నియమించారు. అణచివేత చర్యల్లో ఆరితేరిన ఆయన పాలన చివరికి మొత్తం నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ పార్టీనే కాంగ్రెస్‌లో విలీనం చేసింది. ఈలోగా షేక్‌ అబ్బుల్లా రాజద్రోహ నేరంపై 1958లో 1964లో స్వల్పవిరామంతో భారత జైల్లో పన్నెండేళ్లు గడిపారు. తనకు రెండోసారి విరామం లభించినప్పుడు ఆయన నెహ్రా చనిపోవడానికి ముందు - ఢిల్లీలో నెహ్రూతో, రావల్పిండిలో అయూబ్‌ఖాన్‌తో చర్చలు జరిపారు. అయితే అల్టీర్స్‌లో వైనా ప్రధాని చౌఎన్‌ లైతో చర్చించే సాహసం చేయడం వల్ల అబ్బుల్లా మళ్లీ అరెస్టయ్యారు. కళ్మీర్‌ సమస్యను పరిష్కరించేందుకు నెహ్రూ చిత్తశుద్ధితో 'ప్రయత్నించాడనే వాదన వున్నప్పటికీ ఆయన మరణంతో అది ఆగిపోయింది. నిజానికి నెహ్రూకు 1947లో కశ్మీర్‌ను బలప్రయోగం ద్వారా స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత కొద్దిరోజులకే షేక్‌ అబ్బుల్లాకు గానీ, ఆయన పార్టీకి గానీ తాను ఊహించినంత లౌకికవాద దృక్సధం, జనాదరణ లేవన్న విషయం అర్ధమయింది. తాను వేటాడి సంపాదించుకున్న దానిని కాపాడుకోవాలంటే తొత్తుల ఆధారంగా కశ్మీర్‌ను శాశ్వతంగా సైనిక అధీనంలో వుంచకతప్పదని ఆయన గ్రహించారు. ఆ తొత్తులు కూడా ఒకరిని మించి మరొకరు నిరాశపరిచారు. నేషనల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ భారతీయ అవసరాలకు అనుగుణంగా తనను తాను ఎంత సులువుగా మలచుకుందో అంతే సులువగా షేక్‌ అబ్బుల్లాను బక్షీ కోసం, బక్షీని సాదిక్‌ కోసం వదులుకుంది. ఆ పార్టీలో పైకి కనిపించేదానికీ అసలు వాస్తవానికి మధ్య ఎంత తేదా వుందో దీనివల్ల స్పష్టమవుతుంది. నెహ్రూ చనిపోవడానికి ముందు కళ్ళీర్‌లో భారతీయ పరిపాలన పరువుమర్యాదలతో వుండేందుకు అనువైన మార్గాలను అన్వేషించారు. కానీ కళ్ళీర్‌ ప్రజల అభిప్రాయన్ని సేకరించాలని మాత్రం ఆయన అనుకోలేదు. అలాంటి (ప్రయత్నం ఎప్పుడూ చేయలేదు. కశ్మీర్‌పై భారత్‌ సాధించిన విజయాన్ని సుస్థిరం చేసుకునే లక్ష్యంతోనే షేక్‌ అబ్బుల్లాను అక్రమ ఆరోపణలతో జైల్లో నిర్బంధించినందుకు నెహ్రూ

పెరి ఆందర్‌సన్‌ శే01ే ఎన్నడూ పశ్చాత్తాపపడలేదు. షేక్‌ అబ్బుల్లా స్థానంలో కూచోబెడ్డున్నవాళ్ల స్వభావాలు, వాళ్ల నిరంకుశత్వం తెలిసి కూడా ఆయన ఏమాత్రం వెనుకంజవేయలేదు.* ఆ నిరంకుశులకు అధికారపగ్గాలు అందించవద్దు అంటూ జమ్మూ నుంచి ఒక అభిమాని నెహ్రూకు విజ్ఞప్తి చేసినప్పుడు ఆయన ప్రజాస్వామ్యం కంటే జాతీయ ప్రయోజనం ముఖ్యం అని పేర్కొంటూ “కశ్మీర్‌ అంశంపై మనం అంతర్జాతీయ యవనిక మీద ఒక జూదమాడుతున్నాం. ఆ జూదంలో మనం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఓడిపోవడానికి వీల్లేదు. ప్రస్తుతం కశ్మీర్‌లో మనం తుపాకీ మొనమీద నిలబడివున్నాం. అక్కడి పరిస్థితులు మెరుగయ్యేవరకూ ప్రజాస్వామ్యం, నైతికతలు కూదా వేచివుండక తప్పదు” అన్నారు. * అరవై సంవత్సరాల తరువాత కూడా నేటికీ అక్కడ ఇంకా తుపాకులు మోగుతూనే వున్నాయి. ప్రజాస్వామ్యం కనుచూపుమేరలో ఎక్కడా కనిపించడం లేదు. భారత యూనియన్‌కు తూర్పు సరిహద్దు ప్రాంతంలో కూడా పరిస్థితులు ఏమీ బాగాలేవు. (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం అక్కడ ఉత్తర ్రదేళ్‌ కంటే సువిశాలమైన ప్రాంతాన్ని జయించింది. అది దట్టమైన అడవులతో, కొండలతో కూడుకుని వుంటుంది. టిబెటో- మంగొలాయిడ్‌ మూలాలున్న అక్కడి ఆదివాసీ ప్రజానీకానికి హిందూమతంతో ఎలాంటి సంబంధంలేదు. చారిత్రకంగా భారత ఉపఖందడపు రాజనీతితో వారికి వనాడూ అనుబంధం లేదు. ఆ లోయల్లో మూడు హిందూ రాజ్యాలు వుండేవి. వాటిలో అతి ప్రాచీనమైనరాజ్యం మణిపుర్‌. అతిపెద్ద రాజ్యం అస్సాం. మౌర్య, గుప్త సామ్రాజ్యాల కాలంలో కూడా ఆ ప్రాంతం వేరేగానే వుంది. మొఘల్‌ సామ్రాజ్యం కూడా ఆ ప్రాంతాన్ని జయించలేదు. కానీ పందొమ్మిదో శతాబ్దపు తొలినాళ్లలో బర్మా (మయన్మార్‌) అస్సాంని ఆక్రమించుకుంది. ఆ తదనంతరం బర్మానుంచి అస్సాంను బ్రిటన్‌ స్వాధీనం చేసుకుంది. అయినా అక్కడి రాజవంశాలను బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం పునరుద్ధరించలేదు. మణిపుర్‌, త్రిపుర వంటి చిన్న రాజ్యాలలో మాత్రం రాచరిక పాలనను బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కొనసాగనిచ్చింది. విస్తారమైన తేయాకు తోటలు, అపారమైన కలప వుండటంవల్ల అస్సాం బ్రిటన్‌కు విలువైన ప్రాంతంగా 12. షేక్‌ అబ్బుల్లాను జైల్లో వేయడంతో ఆ తరువాత కళ్ళీర్‌లో ఏర్పడిన పోలీసు పరిపాలనలతో నెహ్రూకు సంబంధంలేదని చెప్పే ప్రయత్నాలను విమర్శకు, (నిజానికి నెహ్రూ ఎప్పుడూ ప్రభుత్వ బాధ్యతను స్టానిక నేతలపై నెట్టివేయాలని ప్రయత్నించేవారు), చూడండి: ఎ.జి.నూరాని, 'ద లెగసీ అఫ్‌ 1953 ఫ్రంట్‌లైన్‌ 16-29 ఆగస్ట్‌ 2008. ఆ వ్యాసం ఇలా మొదలవుతుంది. భయంకరమైన తప్పు డిమాండ్లు, దానిని కప్పిపుచ్చేందుకు భయంకరమైన ప్రయత్నాలు, ప్రజల ముందు సమర్ధించుకునేందుకు భయంకరమైన అబద్దాలు...” నూరాని భారత సుప్రీం కోర్టులో న్యాయవాది. 13. బల్రాజ్‌పురి 'కళ్శీర్‌ టువర్స్‌ ఇన్‌సర్జెన్సీ, న్యూ ఢిల్లీ 1993, పే 46; మరీ ఆదర్భవాదిగా ఉండ వద్దని నెహ్రూ నన్ను హెచ్చరించారు. “ప్రజాస్వామ్యం కంటే జాతీయ ప్రయోజనాలు చాలా ముఖ్యం అని నాకి చెప్పారు.”

102 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ మారింది. కానీ వలస అధికారులు ఆదివాసీ కొండప్రాంతాలను లోయల నుంచి వేరు చేస్తూ మొత్తం ప్రాంతాన్ని పెద్ద మండలాలుగా అంతర్గత రేఖతో “మినహాయించబడిన, ఏ పరిపాలనా లేని ప్రదేశాలుగా” విభజించారు. వాటిలోపలికి చొచ్చుకు వెళ్లేందుకు వాళ్లు ప్రయత్నించలేదు. అందువల్ల విక్టోరియన్‌ సామ్రాజ్యం ఏర్పాటు అయినా ఆ మారుమూల ప్రాంతాలతో భారతదేశానికి ఎలాంటి సంబంధం ఏర్పడకుండాపోయింది. 1935లో బ్రిటిష్‌ రాజ్యం నుంచి బర్మాను విభజించినప్పుడు అధికార్లు మొదట ఆ (ప్రాంతాలను ఢిల్లీకి కాకుండా రంగూన్‌కు కేటాయించాలని చూశారు. తనదైన దారిలో భారత దేశానికి స్వాతంత్ర్యం రావడంతో ఈశాన్య ప్రాంతంతో మిగతా భారతదేశానికి అంతంత మాత్రంగా వున్న సంబంధాలు మరింత క్షీణించాయి. దేశ విభజన అనంతరం భారతదేశాన్నీ ఈశాన్య రాష్ట్రాలనూ కలుపుతూ మిగిలింది కొన్ని చోట్ల సన్నని 12 కిలోమీటర్ల వెడల్పు కూడా లేని ఇరుకైన మార్గం మాత్రమే. ఈశాన్య రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కేవలం రెండు శాతం మేర మాత్రమే భారతదేశంతో, మిగతా 98 శాతం సరిహద్దులు మయన్నార్‌, బంగ్లాదేశ్‌, చైనా, నేపాల్‌, భూటాన్‌లతో ఆనుకుని వున్నాయి. మజిపుర్‌ కైతే భారతదేశంతో నేరుగా రోడ్డు సౌకర్యమే లేదు. ఇలాంటి ఇబ్బందుల్ని చూసే కాంగ్రెస్‌ నాయకులు అక్కడ కనీసం ప్రజాస్వామిక నటనను ప్రదర్శించేందుకు కూడా ప్రయత్నించలేదు. 1947లో వి.పి.మేనన్‌ మణిపూర్‌ రాజును అతని తోటి యువరాజులనూ భారత్‌లో చేరేలా ఒప్పించలేకపోయారు. 1949 కల్లా భారత యూనియన్‌తో సంపూర్ణంగా విలీనమయ్యేందుకు మణిపుర్‌ రాజు నిరాకరించారు. అక్కడి పరిస్థితి గురించి మేనన్‌ వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌కు చెప్పినప్పుడు ఆయన 'కిల్లాంగ్‌లో మన సైనిక బ్రిగేడ్‌ ఒక్కటి కూడా లేదా ఏమిటి?” అన్ని ప్రశ్నించాడు. అంతే, ఆ తరువాత కొద్దిరోజుల్లోనే మణిపుర్‌ మహారాజును ఎవరో ఎత్తుకుపోయారు. సైనికదళాలు చుట్టుముట్టడంతో ఆ ప్రాంతానికి బయటి ప్రపంచంతో సంబంధాలు తెగిపోయాయి. తుపాకీని ఎక్కుపెట్టి మరీ భారతయూనియన్‌లో చేరుతున్నట్టు మణిపుర్‌ మహరాజు చేత పత్రం మీద సంతకం పెట్టించుకున్నారు. ఆవిధంగా మణిపుర్‌ మహారాజు శకం అంతరించింది. “* దానితోపాటే ఎన్నికైన ఆ రాష్ట్ర శాసన సభ కూడా రద్దయిపోయింది. ఆతరువాత ఒక దశాబ్దం పాటు (ప్రజాభిప్రాయంతో నిమిత్తం లేకుండా ఆరోజుల్లోనే యూనియన్‌లో చేరిన త్రిపురను పాలించినట్టుగా మణిపుర్‌ను కూడా ఢిల్లీ నుంచి ఒక కమిషనర్‌ ద్వారా పరిపాలించారు. ఈ కుట్రలను కొండ ప్రాంతాల్లో చెల్లా చెదరుగా వున్న ఆదివాసీ తెగలవారు జీర్ణించుకోలేకపోయారు. బ్రిటిష్‌ వాళ్లు ఇంకా భారతదేశం నుంచి నిష్కమించకముందే 14. సంజీవ్‌ బారువా, 'డ్యూరబుల్‌ డిజార్డర్‌, అండర్‌స్టాండింగ్‌ ద పాలిటిక్స్‌ ఆఫ్‌ నార్త్‌ ఈస్ట్‌ ఇండియా” న్యూ ఢిల్లీ 2005 పే. 59-60.

వెరి ఆందల్‌సన్‌ ళా అక్కడ అల్లర్లు మొదలయ్యాయి. అస్సాంలో 15 లక్షల నాగా జనాభాలో సగం మందినీ, 80 భాషలు మాట్లాడే 15 ప్రధానమైన తెగల వారినీ బాప్టిస్ట్‌ మిషనరీలు అంతకు ముందే క్రైస్తవ మతంలోకి మార్చేశారు. తత్భలితంగా వారికి నాగా నేషనల్‌ కౌన్సిల్‌ అనే పేరుతో విద్యావంతుల నాయకత్వం ఏర్పడింది. తాము ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ భావి స్వతంత్ర భారత దేశంలో కలిసేది లేదని వాళ్లు కరాఖండిగా ప్రకటించారు. స్వాతంత్ర్యం రావడానికి ఇంకో నెల వుందనగా నాగా నేషనల్‌ కౌన్సిల్‌ ప్రతినిధివర్షం ఒకటి ఢిల్లీకి వచ్చి గాంధీని కలిసింది. అప్పుడు గాంధీ వారితో “మీరు స్వతంత్రంగా వుండొచ్చు” అని స్పష్టంగా చెప్పారు. “భారత దేశం నుంచి మీకు ఎలాంటి అపాయం వుండదు. తన స్వాతంత్ర్యం కోసం భారతదేశం ఎంతో రక్తాన్ని ధారపోసింది. అలాంటి భారతదేశం ఇతరుల స్వాతంత్ర్యాన్ని హరిస్తుందా? మీరంతా నా సహచరులనీ, భారతదేశానికి చెందినవాళ్లనీ నేను వ్యక్తిగతంగా భావిస్తున్నాను. ఒకవేళ మీరు కాదనుకుంటే మిమ్మర్నెవరూ బలవంతపెట్టరు అన్నారు. * కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అభిప్రాయం మాత్రం అంత సున్నితంగా ఏమీ లేదు. అప్పుడప్పుడే ప్రాచుర్యంలోకి వస్తున్న నాగా నేత ఫిజోను ఒక ఉన్నాది అనీ, నాగా స్వాతంత్ర్యానికి అసలు అర్ధమేలేదనీ నెహ్రూ విమర్శించారు. నాగా నేతలు ఏమాత్రం వెనక్కితగ్గకుండా భారతదేశానికి బ్రిటన్‌ అధికారం అప్పగించడానికి ఒక రోజు ముందే స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అప్పుడు దానిని పట్టించుకోలేదు. నాగాల హక్కుల కోసం గ్రామాలను ముట్టడించే కార్యక్రమాన్ని ఫిజో కొనసాగించారు. ఆయనకు రోజురోజుకూ ఆదివాసీ తెగల మద్దతు పెరుగుతూ పోయింది. 1952 మార్చిలో ఫిజో ఢిల్లీలో నెహ్రూను కలిశారు. అప్పుడు నెహ్రూ పిడికిలి బిగించి బల్ల మీద గుద్దుతూ “మిన్ను విరిగి మీద పడ్డా, భారత దేశం ముక్క చెక్కలైనా, రక్తం ఏరులై ప్రవహించినా, నేను ఈ స్థానంలో వున్నా లేకపోయినా నాగాలకు స్వాతంత్ర్యం ఇచ్చే ప్రసక్తేలేదు” అని ప్రకటించారు.* ఒక సంవత్సరం గడచిన తరువాత స్వతంత్ర భారత ప్రధాని హోదాలో నెహ్రా తన కూతురిని వెంటబెట్టుకుని నాగా రాజధాని కొహిమాకు అధికార పర్యటన నిమిత్తం వెళ్లారు. అప్పుడు బర్మా (మయన్మార్‌) 15 'కంప్లీట్‌ వర్క్‌ ఆఫ్‌ మహాత్మా గాంధీ (సిడబ్యుఎంజి) వాల్యూమ్‌ 88, పే. 373-374 - 19 జులై 1947 (సిడబ్యుఎంజి వాల్యూమ్‌ 96, పే. 84-85). 16 చూ. నిర్మల్‌ నిబేదన్‌, 'నార్త్‌ ఈస్ట్‌ ఇండియా. ద ఎద్దిక్‌ ఎక్స్‌ప్లోజన్‌, న్యూ ఢిల్లీ 1981, పే. 25. అస్సాంలో నిబేదన్‌ సాహసవంతుడైన పత్రికా విలేఖరి. ఆయన ఒక నాగా మహిళను పెళ్లి చేసుకున్నారు.

104 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ప్రధాని యూ నూ కూడా నెహ్రూ వెంట వున్నారు.*” వారికి అభ్యర్థనలను ఇచ్చేందుకు వచ్చిన నాగాలను పక్కకు నెట్టివేశారు. బహిరంగ సభలో ఉపన్యసించేందుకు నెహా వెళ్లినప్పుడు ప్రజలు సభను బహిష్కరించారు. నాగాల నిరసన సంప్రదాయం ప్రకారం వెనుదిరిగి తమ పిరుదులపై చేత్తో కొట్టి చూపిస్తూ మరీ వెళ్లిపోయారు. నెహ్రూకు గతంలో పఠాన్ల నుంచి ఎదురైన చేదు అనుభవం కంటే ఇది మరింత దారుణమైన అవమానం. ప్రభుత్వం వెంటనే నాగా నేషనల్‌ కౌన్సిల్‌ పార్టీ గుర్తింపును రద్దు చేసింది. వారిపై పోలీసు దాడులు పెరిగిపోయాయి. అప్పుడే నాగా సైనిక దళం కొండల్లో రహస్యంగా సమావేశమయింది. 1955 చివరినాటికి వాళ్లు నాగా ఫెడరల్‌ ప్రభుత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. దాంతో నాగా స్వాతంత్ర్యం కోసం ఒక పూర్తిస్థాయి యుద్ధం మొదలయింది. ఆ తిరుగుబాటును అణిచివేసేందుకు భారత సైన్యం కమాండర్‌ ఇన్‌ చీఫ్‌ నేతృత్వంలో ప్రత్యేకించి క్రూరత్వానికి పేరుగాంచిన గూర్ధా దళాలు అధికంగా వుండే రెండు డివిజన్ల, 35 బెటాలియన్ల అస్సాం రైఫిల్స్‌ పారామిలిటరీ దళాలను అక్కడికి పంపించారు. మలేషియా, వియత్నాం (గ్రామాల్లో జరిగినట్టుగా శత్రువులకు ఎలాంటి సహాయాలూ అందకుండా చేసేందుకు వ్యూహాత్మకంగా పల్లెల్ని ఖాళీచేయించి కొత్త పల్లెల్ని ఏర్పాటుచేశారు. “తిరుగుబాటుదారులు అన్న పదాన్ని వాడడానికే వీల్లేదని భారతీయ అధికారులు నిషేధం విధించారు. 1958లో నెహ్రా ప్రభుత్వం ఉదారవాద (ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలోనే అత్యంత దుర్మార్గమైన అణచివేత చట్టం “సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టాన్ని (ఆర్మ్‌ద్‌ ఫోర్సెస్‌ స్పెషల్‌ పవర్స్‌ రెగ్యులేషన్స్‌) తీసుకొచ్చింది. దాని ప్రకారం ఐదుగురు అంతకంటే ఎక్కువ మంది జనం రం లం ర 17. నెహ్రూ యొక్క ఇంటెలిజెన్స్‌ అధిపతి పేర్యాన్న కథనం కోసం చూ. బి.ఎన్‌.మల్లిక్‌ మై ఇయర్స్‌ విత్‌ నెహూ 1948-1064), న్యూ ఢిల్లీ 1972, పే 305. 'పండిట్‌ నెహ్రూ ఉపన్యసించే ఒక బహిరంగ సభను ప్రజలు బహిష్కరించడం అనేది బహుశ అదే మొదటిసారి. నిజానికి నెహ్రూ అశేష ప్రజానీకానికి అత్యంత ప్రియతమ నాయకుడు, ఆయన ఉపన్యాసాన్ని వినేందుకు సామాన్య జనం ప్రయాసపడుతూ మైళ్ల దూరం నుంచి నడచి వచ్చేవారు.అలాంటిది సభకు వచ్చిన జనం ఆయన ముందే సభను బహిష్కరించి వెళ్లిపోవడం, చివరికి సభాప్రాంగణంలో కేవలం డజన్ల సంఖ్యలో మిగిలిన ప్రభుత్వ ఉద్యోగులనూ, వారి కుటుంబ సభ్యులనూ ఉద్దేశించి ప్రసంగించాల్సి వచ్చింది. వాళ్తైనా నాగాలు కాదు నాగేతరులు. నెహ్రూ ఆ సంఘటన వల్ల దిగ్భ్రాంతికి గురయ్యారు. యూ నూ పరిస్థితి కూడా అంతే. మేం పరస్పరం ఏమీ మాట్లాడుకోలేకపోయాం. డి.సి.వొస్‌ చేరుకునే సరికి అక్కడ ఘుఘమలాడుతున్న ఆహార పదార్థాలు మాకోసం ఎదురుచూస్తున్నాయి. కానీ అప్పుడు మాలో ఎవరికీ ఆకలిగా అనిపించలేదు.' ఆ తదనంతరం అణిచివేత చర్యల్లో పాల్గొన్న పోలీసు ఉన్నతాధికారి మన్లికకు అదొక గుణపారం, నాగాల మీద తను అప్పటికే ఎంత పట్టు సాధించాడో ఫిజో ప్రదర్శించి చూపాడు. స్వాతంత్ర్యం గురించిన తమ డిమాండ్‌ విషయంలో నాగాల ఐక్యతను కూడా ఆ సంఘటన చాటి చెప్పింది.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 105 అనుమతిలేకుండా గుమికూడితే వారిని అనుమానితులుగా భావించి కాల్చిపారేసే అధికారం సైనికులకు లభించింది. అలాంటి కాల్పులపై ఎలాంటి న్యాయపరమైన చర్యలు తీసుకునేందుకు వీలుండదు. * భారత సైనిక దళాలు, పారామిలిటరీ దళాలు హత్యలు చేసేందుకు, తమ అరాచకత్వాన్ని సాగించేందుకు లైసెన్సులా ఆ చట్టాన్ని అడ్డూఅదుపూ లేకుండా వినియోగించుకున్నాయి. నాగాలాండ్‌పై ఢిల్లీ సాగించిన దురాక్రమణ క్రౌర్యం కళ్ళ్మీర్‌లోని క్రార్యాన్ని మించిపోయింది. అయితే శ్రీనగర్‌లోలాగే కొహిమాలో కూడా అక్కడివారు భారత్‌తో విలీనాన్ని కోరుకుంటున్నారని ప్రపంచానికి చూపించుకునేందుకు స్థానిక ప్రముఖులతో కూడిన శాంతి ప్రయత్నాలు కూడా కావాలి. నాగాలాండ్‌ సరిహద్దుల్లోపల ఈ బాధ్యతను ఇంటలిజెన్స్‌ బ్యూరోకు అప్పగించారు. 1968లో ఆమేరకు వెసులుబాటు లభించగానే నాగాలాండ్‌ను భారత యూనియన్‌లో ఒక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటుచేశారు. అయితే అర్ధ శతాబ్ది గడిచిపోయినప్పటికీ ఆ ప్రాంతాన్ని అదుపులో వుంచుకునేందుకు 'సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం ఇప్పటికీ ఇంకా అవసరమవుతూనే వుంది. పందొమ్మిది వందల ముస్పైయవ దశాబ్ది మధ్య కాలంలో నెహ్రూ *“ది యూనిటీ ఆఫ్‌ ఇండియా” (భారత ఐక్యత) అనే పుస్తకాన్ని వెలువరించారు. పాలకుడిగా ఆయన తన బాధ్యతలను భారత ఐక్యత అనే అంశంతోనే ప్రారంభించి దానితోనే ముగించారు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత కశ్మీర్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడం ఆయన తీసుకున్న మొట్టమొదటి అతి పెద్ద నిర్ణయం. అంతర్జాతీయంగా మరే ఇతర అంశం కంటే ఎక్కువగా ఈ అంశం పైనే భారతదేశం తన దౌత్య సమయాన్నీ శక్తినీ వెచ్చించింది. నెహ్రూ వైఫల్యం మరో ప్రాదేశిక వివాదంలో బయటపడింది. 1957లో షిల్లాంగ్‌లో మాట్లాడుతూ “భారత దేశం ఒక్కగజం స్థలాన్ని కూడా కోల్పోయేందుకు సిద్ధంగాలేదు” అని నెహ్రూ ప్రకటించారు.*ీ అయితే చైనా అప్పటికే సికియాంగ్‌ ప్రాంతం నుంచి టిబెట్‌కు 700 మైళ్ల పొడవైన రోడ్డును నిర్మించడం పూర్తి చేసింది. భారతదేశంలో అంతర్భాగంగా పేర్మొనే 'ఆక్సాయ్‌చిన్‌' పీఠభూమి మీదుగానే 18. ఈ చట్టం వివరాలకోసం చూ. డబ్యు. లసూ ఎడిట్‌ చేసిన 'ద నాగా క్రానికల్‌, న్యూ ఢిల్లీ 2002, పే. 165-157. కల్గ్లోలిత ప్రాంతంలోని ఏ కమిషన్ట్‌ ఆఫీసర్‌, వారంట్‌ ఆఫీసర్‌, సైన్యంలోని హవల్దార్‌ హోదా కంటే తక్కువ హూదా కాని ఏ నాన్‌ కమిషన్ట్‌ ఆఫీసర్‌ అయినా సరే ప్రజా శాంతికి భంగం కలగకుండా కాపాడేందుకు తనకు తప్పదని భావించినప్పుడు, తనకు ఈ చట్టం ద్వారా సంక్రమించిన అధికారాల మేరకు తనకు అవసరమనిపించినట్టు ముందస్తుగా హెచ్చరించి, చట్టవ్యతిరేకంగా వ్యవహరిస్తున్న ఏ వ్యక్తిపైనైనా లేదా కల్గోలిత ప్రాంతంలో నిషేధాజ్జలను ఉల్లంఘించి ఐదుగురు అంతకంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో గుమికూడిన ఎవరిపైనైనా కాల్పులు జరిపి చంపేయ వచ్చు కేంద్ర ప్రభుత్వపు ముందస్తు అనుమతితో తప్ప ఆ సైనికులపై ఎలాంటీ ప్రాసిక్యూషన్‌కు గానీ, న్యాయపరమైన ఇతర చర్యలు గానీ తీసుకునేందుకు వీలులేదు. 19. సర్వేపల్లి గోపాల్‌, జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ. ఎ బయోగ్రఫీ, వాల్యూమ్‌ 3, లండన్‌ 1984, పే 30

106 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ఆ రోడ్దు వెళ్లింది. నిర్మాణం పూర్తయ్యేవరకూ ఢిల్లీలో వున్న పెద్దలెవరికీ ఆ విషయమే తెలియలేదు. నిజానికి భారత చైనాల సరిహద్దులను క్షేత్రస్థాయిలో నిర్ణయించలేదు. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం 1918లో సంప్రదాయానుసారం తనదిగా పేర్కొన్న తూర్పు వైపు సరిహద్దుల ప్రాతిపదికన భారతదేశం వాటిని స్వాధీనం చేసుకుంది. కానీ ఆనాటి చైనీస్‌ రిపబ్లిక్‌ ఆ సరిహద్దులను అంగీకరించలేదు. అయితే 1914లో టిబెటన్‌ అధికారులు సిమ్లా సమావేశంలో ఆ సరిహద్దులను ఆమోదించారు. కాగా టిబెట్‌ ఒక సామంత రాజ్యమనీ, దానిపై చైనాకు పూర్తి హక్కువుందనీ బ్రిటన్‌ ఆనాదే గుర్తించింది. టిబెట్‌తో కుదుర్చుకున్న గత ఒప్పందాలపై భారతదేశం చైనాతో ప్రత్యక్షంగా చర్చిండంగానీ, సరిహద్దులను గుర్తింపజేయడం గానీ జరుగలేదు.

(బ్రిటిష్‌ ప్రమాణాలతో చూసినా ఈ లావాదేవీల్లోని వంచన అసాధారణమైనది. ఒక అమెరికన్‌ న్యాయ శాస్త్ర నిపుణుడి మాటల్లో చెప్పాలంటే “బ్రిటిష్‌ ఇండియాకు చెందిన బాధ్యతాయుత అధికారులు తమకున్న ఆదేశాలను ఉల్లంఘించి ఉద్దేశపూర్వకంగా, చైనాకు హాని కలిగించేవిధంగా చేశారు. ఆ తరువాత తమ నిర్వాకం గురించి లండన్‌లో వున్న అధికారులకు తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చారు. పార్లమెంటు ప్రచురణకు ఆదేశించిన డాక్యుమెంట్లను సవరించారు. అంతర్జాతీయ సదస్సుకు అబద్దాలు చెప్పారు. బ్రిటన్‌కూ రష్యాకూ మధ్య ఒప్పందాన్ని కావాలని విచ్చిన్నం చేశారు.” తత్ఫలితంగా ఏర్పడిందే మెక్‌ మహన్‌ రేఖ. దాని రూపశిల్పి మెక్‌ మహన్‌ పేరుతోనే అది ప్రచారంలోకి వచ్చింది. కానీ ఆ రేఖ చాలావరకు కాగితాలకే పరిమితయింది. అంతేకాకుండా 1985లో ఢిల్లీలో మరో బ్రిటిష్‌ అధికారి గమనించేంతవరకూ కూడా టిబెటన్లతో కుదుర్చుకున్న ఆ ఒప్పందం అసలు బ్రిటిష్‌ అధికారిక అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల చిట్టాలో చేర్చబడలేదన్న విషయాన్నీ భారతదేశ అధికారిక చిత్రపటాల్లో సైతం ఆ సరిహద్దును చైనాకే చెందినట్టు చూపించడం జరుగుతోందన్న వాస్తవాన్నీ ఎవరూ గుర్తించలేదు. ఆ వెంటనే సదరు డాక్యుమెంట్లనన్నింటినీ ధ్వంసం చేసి విదేశీ కార్యాలయం వారు పాత ప్రచురణ జేదీతో తప్పుడు పత్రాలను సృష్టించారు. 'టైటిష్‌ ఇండియా తూర్పు ప్రాంత పరిస్థితి ఇలా వుంటే వాయవ్య ప్రాంతంలో న్యాయబద్ధత మరీ తక్కువ. 1897లో లండన్‌లోని మిలిటరీ ఇంటలిజెన్స్‌ డైరెక్టర్‌ మొత్తం ఆక్సాయ్‌చిన్‌ ప్రాంతాన్ని రష్యాకు చెందిన తటస్థ ప్రాంతంగా పరిగణించి బ్రిటిష్‌ రాజ్యంలో కలపమని కోరారు. ఆ ఆలోచనను తిరస్కరించిన వైస్‌రాయ్‌ రెండు సంవత్సరాల తరువాత ఆ ప్రాంత విభజనను ప్రతిపాదిస్తూ ఒక నోటును చైనాకు పంపించారు. దానిని అప్పటి చైనా పాలకులు పట్టించుకోలేదు. 1918లో ఆ ప్రాంతమంతా చైనాకు చెందినట్టుగా చూపిస్తూ సివ్లూలోనే 20. అలస్టెయిర్‌ లాంబ్‌ రచన 'మెక్‌ మహన్‌ లైన్‌'పై ది అమెరికన్‌ జర్నల్‌ ఆఫ్‌ ఇంటర్నేషనల్‌ లొ

జూలై 1967, పే. 827లో ప్రచురించబడిన అల్‌(ఫెడ్‌ రూబిన్‌ సమీక్ష

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 107 బ్రిటిష్‌ మ్యాపులు రూపొందించబడ్డాయి. అయితే 1927 నాటికి ఎలాంటి ఇతర మార్పులు లేకుండా ఆ ప్రాంతమంతా భారతదేశంలో అంతర్భాగమని చూపిస్తూ బ్రిటిష్‌ మ్యాపులు వెలువడ్డాయి. భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌ పాలన అంతమయ్యేనాటి వరకూ కూడా బ్రిటన్‌ ఏనాడూ ఆ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ప్రయత్నించలేదు.

చైనా ప్రధాని రూ ఎన్‌ లై 1956లో తమ ఇరు దేశాల మధ్య గతంలో ఏ ఒప్పందం ద్వారానూ సరిహద్దులను నిర్ణయించడం జరుగలేదన్న విషయాన్ని నెహ్రూ దృష్టికి తెచ్చారు. సామ్రాజ్యవాద మూలాలతో సంబంధంలేకుండా సరిహద్దుల విషయంలో ఒక నిర్ణయానికి రావాల్సిన అవసరం వుందనీ, మెక్‌ మహన్‌ రేఖను దాదాపుగా పరిగణనలోకి తీసుకునేందుకు చైనా సిద్ధంగా వుందని ఆయన సూచించారు. దానికి నెహ్రూ "బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యపు ఉత్తర ప్రాంత సరిహద్దులు భారతదేశానికి వారసత్వంగా లభించాయి కాబట్టి వాటి విషయంలో ఎలాంటి సంప్రదింపులకు ఆస్కారం లేదని” జవాబిచ్చారు. ఇది జరిగిన రెండేళ్లకు చైనా ఆక్సాయ్‌చిన్‌ ప్రాంతం నుంచి రోడ్డు మార్గాన్ని నిర్మించినట్టు కనుగొనడం జరిగింది. నెహ్రూ ఆ చర్యను వెనక్కితీసుకొమ్మని చైనాను డిమాండ్‌ చేశారు. ఆక్సాయ్‌చిన్‌ తమ ప్రాంత మంటూ వైనా నుంచి సమాధానం రావడంతో భారతదేశం మొదట అది వివాదాస్పద ప్రాంతమని పేర్కాని ఆ తరువాత మాటమార్చి ఆక్సాయ్‌చిన్‌ భారతదేశానికి చెందిన ప్రాంతమంటూ ప్రకటించింది.** ఈ విషయంలో వివాదమే లేదనీ, సంప్రదింపుల సమస్యే లేదనీ, చైనా తక్షణమే ఆ ప్రాంతం నుంచి ఖాళీచేసి వెళ్లిపోవాలనీ భారత్‌ వాదించింది.

ఆ మరుసటి సంవత్సరమే టిబెట్‌లో తిరుగుబాటు చోటుచేసుకుంది. దలైలామా టిబెట్‌

నుంచి పారిపోయి భారతదేశానికి వచ్చారు. భారత దేశపు రహస్య సమ్మతిపై సిఐఎ అప్పటికి

కొంతకాలంనుంచి టిబెట్‌ తిరుగుబాటుదార్లకు సహాయసహకారాలు అందిస్తూ వస్తోంది. దలైలామా రాక భారతదేశానికి ఏమీ ఉపయోగపడలేదు. టిబెట్‌పై చైనా సార్వభౌమాధికారాన్ని భారతదేశం గుర్తించడాన్ని దలైలామా విమర్శిస్తూ “మీరు టిబెట్‌ సార్వఫౌమాధికారాన్ని నిరాకరించినట్టుయితే సిమ్లా ఒప్పందాన్నీ మెక్‌ మహన్‌ రేఖ చెల్లుబాటునూ తిరస్మరించినట్టే అవుతుంది అన్నారు.” అది చేజింగ్‌ ఢిల్లీల మధ్య ఉద్రిక్తతలను పెంచింది. ఇదిలా వుండగా

21. 1953లో ఆనాటి విదేశాంగ శాఖ కార్యదర్శి ఆ తరువాత అంగీకరించారు 'ఆక్సాయ్‌చిన్‌ మనది అని చెప్పుకోడానికి గట్టి ఆధారాలు లేవని మా నిపుణులు అప్పుడే సూచించారు": రాఘవన్‌, 'వార్‌ అండ్‌ పీస్‌ ఇన్‌ మాడర్న్‌ ఇండియా, పే, 240,

22. 1963 నాటికల్లా సిఐఎ రెండు భారతీయ స్థావరాలలో శిక్కు జనరల్‌ ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలో టిబెటన్‌ గెరిల్లాలకు శిక్షణ ఇస్తోంది. ఆ స్థావరాలలో ఒకటి దెహ్రాదున్‌ వద్ద, మరొకటి ఒరిస్సాలో వుందేవి. రెండింటినీ మరణించడానికి ముందు నెహ్రూ లాంఛనంగా తనిఖీ చేశారు. చూ.కెన్నెక్‌ కాన్‌బాయ్‌ అండ్‌ జేమ్స్‌ మోరిసన్‌, 'ది సిఐఏస్‌ సీక్రెట్‌ వార్‌ ఇన్‌ టిబెట్‌, లారెన్స్‌ 2002, పే. 187, 192.

23. నెవిల్‌ మాక్స్‌వెల్‌, “ఇండియాస్‌ చైనా వార్‌, లండన్‌ 1970, పే 99.

108 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ 1960లో చా ఎన్‌ లై బర్మాను ఆనుకుని వున్న మెక్‌ మహన్‌ రేఖపై బర్మాతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, భారతదేశంతో కూడా అట్లాంటి ఒప్పందం కుదుర్చ్భుకోవాలని ప్రతిపాదించారు. ఆక్సాయ్‌ చిన్‌ ప్రాంతం వైనాకు చెందినట్టు అంగీకరిస్తే మెక్‌ మహన్‌ రేఖను చైనా అంగీకరిస్తుందని చెప్పారు.*ో అయితే ఆ వాదనపై సంప్రదింపులకు ఆస్కారమే లేదని నెహ్రూ మరోసారి తేల్చిచెప్పారు. న్యాయపరంగా ఇవన్నీ కేవలం తూర్పు సరిహద్దుల్లో ఆనాటి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వ విస్తరణ స్వభావంమీదా, అలాగే పశ్చిమ సరిహద్దుల్లో కొంత తక్కువగానైనా దేశపటాలను చిత్రించే తీరుమీదా ఆధారపడినవి. అయితే రాజకీయ వాస్తవికత ఏమిటంటే భారత ఉపఖండాన్ని పీఠభూమి నుంచి ఉత్తరాది వరకు వేరుచేస్తున్నవి హిమాలయా పర్వతాలు. అటువైపు చింగ్‌ రాజవంశం, ఇటువైపు విక్టోరియా రాజవంశం ఈ రెండు సామ్రాజ్యవాదాలు ప్రజలపై పెత్తనం చేసేవి. చైనాను చింగ్‌ రాజవంశం చాలా కాలం పరిపాలించింది. చింగ్‌ వారసుల్లో ఒక దుర్చలుడైన రాజు అలక్ష్యం వల్ల ఒక మృగం ఆహారాన్ని మరో మృగం కాజేసినట్టు (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం సరిహద్దులను తారుమారు చేసింది. నిజానికి ఈ రెండు రాజవంశాలలో ఏది మంచిది అని చెప్పలేము. అర్ధ శతాబ్ది అనంతరం చైనాలో విష్లవ ప్రభుత్వం ఏర్చడింది. ఆ ప్రాంతాన్ని చైనా తనకు న్యాయపరంగా జరిగిన గాయంగా కాకుండా వ్యూహాత్మక వినియోగ కోణంలో చూసింది. ఆక్సాయ చిన్‌ ప్రాంతం చైనాకు ఉపయోగపడుతుంది. భారతదేశానికి దానివల్ల ఏమాత్రం ఉపయోగంలేదు. చైనా అక్కడ రోడ్డును నిర్మించడం పూర్తి చేసేంతవరకూ కూడా భారతదేశం కనీసం గుర్తించలేకపోయింది. మెక్‌ మహన్‌ రేఖకు దక్షిణ దిశలో వున్న సరివాద్దు ప్రాంతం చైనాకు పనికిరాదు, దానిని ఖారతదేశం అలాగే వుంచుకోవచ్చు. నెహ్రూ గనక ఆనాడు కనీస చారిత్రక లోకజ్ఞానాన్ని ఏమాత్రం ప్రదర్శించివున్నా లేదా రాజకీయ వాస్తవికతను ఏమాత్రం గుర్తించివున్నా సరిహద్దు వివాదాన్ని పై విధంగా సామరస్యంగా పరిష్మరించుకోగలిగి వుండేవారు. భారత ప్రజాభిప్రాయం అందుకు అనుకూలంగా లేదని చెబుతుంటారు. అందుకే ఆయన కూడా భయపడివుంటారు. నెహ్రూ తన అధికారులతో ఇలా అన్నారు: “ఆక్సాయ్‌ చిన్‌ని వాళ్లకి అప్పగించేస్తే నేను భారత ప్రధానమంత్రి పదవిలో కొనసాగలేను. కాబట్టి నేనా పని చేయను.” అయితే అనాదిగా భారతదేశ స్వరూపానికి సంబంధించిన భ్రమలకు, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రతి గజం స్థలం వేలాది సంవత్సరాలుగా భారతదేశానికి 24. ఎం. టేలర్‌ ప్రావెల్‌, స్ట్రాంగ్‌ బార్డర్స్‌, "సెక్యూర్‌ నేషన్‌ కోఆపరేషన్‌ అండ్‌ కాన్‌ఫ్లిక్ట్‌ ఇన్‌ చైనాస్‌ టెరిటోరియల్‌ డిస్ప్యూట్స్‌? ప్రిన్స్‌టన్‌ 2008, పే, 88-94. 25. మాక్స్‌వెల్‌, “ఇండియాస్‌ చైనా వార్‌, పే 161. “రాజకీయ మార్కెట్‌ ఎంతవరకు సహించగలదో నెహ్రూ ఎప్పుడూ దానిని అంచనా వేసుకుంటూ వుండాలి. కేవలం (ప్రజలకు ఆమోదయోగ్యమైన విధానాలనే అనుసరించాలి” రాఘవన్‌, వార్‌ అండ్‌ పీస్‌ ఇన్‌ మాడర్న్‌ ఇండియా, పే, 253.

పెది ఆందల్‌సన్‌ 109 చెందిందన్న భావనలకు మిగతావాళ్లందరికంటే నెహ్రూయే ఎక్కువ బాధ్యుడు. భారత “ఐక్యత, 'ఆవిష్క్మరణ'లకు సంబంధించిన ఆ ఊహా ప్రపంచంలోనే ఆయన 1980ల నుంచీ మునిగి తేలుతున్నారు. అందుకే ఇప్పుడు మెక్‌ మహన్‌ రేఖ కూడా మూడువేల ఏళ్లుగా భారతదేశ సరిహద్దుల్లో అంతర్భాగం అనే అధివాస్తవిక ధోరణి తోడయింది. ఉపనిషత్తుల్లో నిగ్గు తేల్చబడిన భారతీయ ఆత్మ ఎప్పుడూ పిమాలయాలలోనే వుందని అన్నారు నెహ్రూ.* ఇలాంటి భ్రమలలో కూరుకుపోయి వుండటం వల్లనే అన్ని రకాల వాస్తవికతలతో సంబంధం తెగిపోయింది. అక్సాయ్‌ చిన్‌లోనూ, ఈశాన్య సరిహద్దు ప్రాంతంలోనూ మోహరించివున్న చైనా పప్రజావిముక్తి సైన్యం (పిఎల్‌ఎ) శిబిరాలు వున్న ప్రదేశానికి వెళ్లి సిద్ధంగా వుండాలని భారత సైన్యానికి ఆదేశాలు జారీచేశారు. నెహ్రూకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రుదూ కళ్ళీరీ అయిన బి.ఎం.కౌల్‌ 'నాలుగు రౌండ్లు కాల్పులు జరిపితే చాలు చైనావాళ్లు తోకముడుస్తారు అన్నారు. నెహ్రూ మంట్రివర్దంలో అప్పుడు హోంశాఖా మాత్యులుగా వుండి తదనంతరకాలంలో ప్రధాన మంత్రి అయిన లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్రి “ఆ వివాదాస్పద ప్రాంతాన్ని చైనా గనక తనకు తానుగా వదిలివెళ్లకపోతే గోవా నుంచి పోర్చుగీసు వాళ్లని సాగనంపినట్టు భారతదేశం చైనావాళ్లని కూడా సాగనంపుతుంది” అన్నారు. 1962 సెప్టెంబర్‌లో ఢిల్లీలో కాకుండా లండన్‌లో ఓ అర్ధంలేని కామన్‌వెల్త్‌ సమావేశంలో పాల్గొంటున్న సమయంలో పర్యవసానాల గురించి ఏమాత్రం ఆలోచించకుండా నెహ్రూ పైవిధంగా కీలకనిర్ణయం తీసుకున్నారు. నిజానికి ఆనాడు భారత సైన్యం చేయగలిగిందల్లా జాతీయ సమైక్యత పేరుతో నాగాలాండ్‌లో ఊళ్లకు ఊళ్లను తగులబెట్టడం, శ్రీనగర్‌లో 'ప్రదర్శకులపై కాల్పులు జరుపడం. కానీ చైనా ప్రజా విముక్తి సైన్యంతో తలపడటం అనేది వేరే సంగతి. 1962 అక్టోబర్‌లో పదిహేను రోజుల పాటు జరిగిన మొదటి విడత యుద్ధంలో ఈశాన్య ప్రాంతంలో చొచ్చుకువచ్చేందుకు ప్రయత్నించిన భారత సైన్యాన్ని చైనా తిప్పికొట్టింది. పళ్చిమ ప్రాంతంలోని భారత సైనిక శిబిరాలు చిన్నాభిన్నమయ్యాయి. దాంతో ఢిల్లీ తీవ్ర దిగ్భ్రాంతికి గురయింది. నెహ్రూకు మాత్రం అప్పటికీ ఇంకా మైకం దిగలేదు. యుద్ధం ముగిసిన తరువాత ఆయన 'భారతదేశం మీదనుంచి హరాత్తుగా ఒక ముసుగును లాగివేసినందుకు” చైనాకు కృతజ్ఞతలు తెలియజేశారు. ఎందుకంటే భారతదేశపు నిర్మలమైన ముఖచిత్రం, బలంగా, ప్రశాంతంగా అదే సమయంలో కృతనిశ్చయంతో వుండే ప్రాచీన భారత రూపురేఖలు ఇప్పుడు చైనా చర్యతో చాలా స్పష్టంగా కనిపించాయి.” 26. మాక్స్‌వెల్‌, “ఇండియాస్‌ వైనా వార్‌), పే. 127. భారత జాతికి సంబంధించిన నెహ్రూ భావనపై అత్యుత్తమ భారతీయ విమర్శను జావేద్‌ ఆలం రాసిన ఈ అసాధారణ వ్యాసంలో చూడవచ్చు: “ద నేషన్‌ అండ్‌ ద స్టేట్‌ ఇన్‌ ఇండియా, ఎ డిఫికల్డ్‌ బాండ్‌, ఇండియాస్‌ లివింగ్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌, పే. 83-104 ప్రత్యేకించి పే. 92-95. 27 మాక్స్‌వెల్‌, “ఇండియాస్‌ చైనా వార్‌, పే.381

110 ఇందియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌

అమెరికా, (బ్రిటన్‌, ఇజాయిల్‌ దేశాల ఆయుధాలను ఆఘమేఘాలమీద భారత ఆయుధాగారాలకు రప్పించారు. నవంబర్‌ 14 నెహ్రూ జన్మదినం నాదు ఈశాన్య సరిహద్దు ప్రాంతంపై భారత సైనిక దళాలు ప్రతిదాడికి పూనుకున్నాయి. కానీ కేవలం వారం రోజుల వ్యవధిలో అవి ఘోర పరాభవాన్ని చవిచూడవలసి వచ్చింది. భారత సైనిక శక్తి అంతా చెల్లా చెదురైపోయింది. చైనా గనక అప్పుడు తలచుకుని వుంటే కలకత్తా వరకు ప్రజా విముక్తి సైన్యం ఎదురులేకుండా చొచ్చుకు రాగలిగేది. నెహ్రూ భయంతో కంపించిపోతూ వైనాపై బాంబర్‌ విమానాలతో దాడి చేయాల్సిందిగా అమెరికాను అభ్యర్థించారు.” కానీ అప్పటికే చైనా నాయకత్వం తనకు ఏదైతే కావాలనుకుందో దానిని సాధించేసుకుంది. ఆక్సాయ్‌ చిన్‌పై చైనా ఆధిపత్యాన్ని ఇక ఎవరూ సవాలు చేయలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. వైనా ఎంత వేగంగా ముందుకు దూసుకువచ్చిందో మెక్‌ మహన్‌ రేఖ నుంచి తన సైనిక దళాలను అంతే విజయగర్వంతో ఉపసంహరించుకుంది. యుద్ధరంగంలో ఎదురైన ఈ దారుణమైన ఓటమికి నెహ్రూ విలవిలలాడిపోయారు. యుద్ధంలో ఓటమి ఆయనను ఎంత కుంగదీసిందో, చైనా సైన్యం హరాత్తుగా యుద్ధం విరమించుకోవడం అంతే కృంగ దీసింది. వికల మనస్ముడై, శారీరకంగా కూడా కృశించి ప్రధాని పదవిలో మరో 18 నెలలపాటు కాలం వెళ్లదీసి 1964 వసంత కాలంలో నెహ్రూ చనిపోయారు.

ఆ తర్వాత భారత మేధావుల్లో, వామపక్షంలో నెహ్రూ పట్ల అభిమానం ఎంత పెరిగిందో ఆయన తర్వాత వచ్చిన నేతల పట్ల గౌరవం అంత తగ్గింది. అందుకు కారణాన్ని అర్ధం చేసుకోవచ్చు. ఆనాడు ఒక ఆదర్శం పేరిట, తమ జీవితకాలంలో ఆ ఆదర్శాన్ని సాధిస్తామో లేదో తెలియని స్థితిలో బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యాన్ని ఎదిరించిన తరానికి చెందినవారు నెహ్రూ. దానికి వాళ్లు మూల్యం చెల్లించారు. ఆతరువాత వారసత్వంతోనో లేక కుతంత్రాలతోనో అధికారంలోకి వచ్చినవారిది అలాంటి పరిస్థితి కాదు. కానీ ఇలా చూడటం చారిత్రక తీర్పునకు పరిమితమైన ప్రాతిపదిక. నెహ్రూను ఒక మేధావి పాలకుడి ప్రతిరూపంగా చూడటం పొరపాటు. ఆయన సన్నిహితులకి, పరిచయస్తులకి ఆయన ఏమిటో తెలుసు. నెహ్రూకు అత్యంత విధేయుడు, ఆయన జీవిత చరిత్ర రచయిత సర్వేపల్లి గోపాల్‌ (సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ కుమారుడు) ఇలా అంటారు: 'నెహ్రూది సామాన్యమైన మనసు, లోతైన లేదా 28. ఢిల్లీలో మంచంపట్టిన కౌల్‌ “తన దిండు కింద ఉత్పత్తి అయిన) ఒక పత్రం ద్వారా ఇలా విజ్ఞప్తి

చేశారు: భారత ప్రభుత్వం పశ్చిమ పసిఫిక్‌ సముద్ర తీరంలో పటిష్టంగా వున్న అమెరికా సహకారంతో చైనా ప్రధాన భూభాగంపై దాడిచేసేందుకు సైనిక దళాలను పంపించాల్సిందిగా తైవాన్‌లోని చాంగ్‌కై షేక్‌నూ, దక్షిణ కొరియానూ అభ్యర్థించాలి భారత దేశంలోని స్థావరాలనుంచి అమెరికా వైమానిక దళాలు పెద్ద ఎత్తున చైనాపై విరుచుకుపడతాయన్న నమ్మకం నాకుంది” స్టీవెన్‌ హాఫ్‌మాన్‌, “ఇండియా అండ్‌ ద వైనా క్రైసిస్‌, బర్మిలీ- లాస్‌ ఏంజెలెస్‌ 1990, పే. 198.

పెరి అందర్‌నన్‌ వ్ర మౌలికమైన ఆలోచనలు చేసే సామర్ధ్యం ఆ మనసుకు లేదు నెహ్రూ మానసిక బోలుతనానికీ- తనకు అనుకూలంగాలేని వాస్తవికతకు దూరంగా జరిగే ఆయన వ్యక్తిత్వానికీ మధ్య సంబంధం వుంది. సమకాలిక ప్రత్యర్థులైన వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌, మసమ్మద్‌ అలీ జిన్నాలు ఇరువురూ కూడా నెహ్రూ గురించి ఒకే రకంగా అంచనాకు రావడం ఆశ్చర్యమనిపిస్తుంది. 'నెహ్రూది చిన్న పిల్లల వంటి అమాయకత్వం అని వల్లభ్‌భాయ పటేల్‌ భావిస్తే, నెహ్రాని పీటర్‌ పాన్‌ (ఒక రచనలో ఎప్పటికీ ఎదగకుండా పిల్లవాడిగానే వుండిపోయే ఒక పాత్రతో పోల్చారు జిన్నా” సర్వేపల్లి గోపాల్‌ నెహ్రూ గురించి చేసిన విశ్లేషణ మరింత సూటిగా వుంది: 'నెహ్రూ చిన్నప్పటినుంచీ “భావోద్వేగంతో కూడిన జాతీయవాదం అనే ఒక ఉయ్యాలను సృష్టించుకుని ఒక చిన్నపిల్లాడు బయటి ప్రపంచాన్ని మరచి ఏకాంతంగా ఎలా నిద్రిస్తాడో అట్లా తనకు తానుగా ఆ ఉయ్యాలలో ఊగుతూ వచ్చారు. అయితే ఆయనలో అనేక వయోజన లక్షణాలు కూడా వున్నాయి: కష్టపడి పనిచేయడం, అభిలాష, ఆకర్షణ, నిర్ణయ మొదలైనవి. వీటితోపాటు సందిగ్ధకరమైన కొన్ని లక్షణాలు దొంగ భక్తి, మారాం, భావోద్వేగంతో విరుచుకుపడటం, గర్వం వంటివి. ఇవన్నీ ఉన్నత పదవులతో పొటు వచ్చే జబ్బులు. తనలాగా మరెవరూ లక్షలాది ప్రజల అభిమానాన్ని పొందలేదని నెహ్రూ రాసుకున్నట్టు ఇంకే రాజకీయ నాయకుడు రాసుకోగలరు? చాలా విషయాల్లో మితంగా వ్యవహరించే గుణం వుంది. ఆయనకు మూఢనమ్మకాలు లేవు. కానీ ఒక వ్యసనం వుంది. అది ప్రజల అభిమానం లేకుండా వుండలేకపోవడం' అని ఒక అభిమాని రాశారు.

ఆ వ్యసనానికి విరుగుడు ఆయన సహచరులెవరి వద్దా లేదు. వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ కొంతవరకు ఈ విషయంలో సమతూగగలిగే వారు కానీ ఆయన త్వరగా చనిపోయారు. 29. “జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, వాల్యూమ్‌ 2, లండన్‌ 1979, పే. 316. “ద డిస్మవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా

ఒక “గందరగోళపు గ్రంధం దాని నిండా అన్నీ “సందిగ్ధ రాతలే, అనేక అర్ధంలేని వాక్యాలే॥ వాల్యూమ్‌ 1, పే. 298-299.

80. బి.కృష్ణ, 'సర్దార్‌ వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌, న్యూ ఢిల్లీ 1996, పే. 24; స్టాన్లీ వోల్‌పర్ట్‌, నెహ్రూ. ఎ ట్రిస్ట్‌ విత్‌ డెస్టినీ, లండన్‌ 1966, పే.44

81. 'జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, వాల్యూమ్‌ 1), లండన్‌ 1975, పే, 69.

82. వాల్డర్‌ క్రాకర్‌, 'నెహ్రూ. ఎ కాంటెంపరరీస్‌ ఎస్టిమేటొ, లండన్‌ 1966, పే, 153: “మతం (ప్రజల పాలిటి మత్తు మందు కావొచ్చు కాకపోవచ్చు కానీ నెహ్రూకు ప్రజలు మాత్రం మత్తుమందే'. వాల్టర్‌ క్రాకర్‌ ఓ సాంప్రదాయిక దౌత్యవేత్త, 1950ల మధ్యనుంచి 1960 తొలినాళ్ల వరకూ ఆరు సంవత్సరాలపాటు ఆయన భారతదేశంలో ఆస్ట్రేలియా రాయబారిగా పనిచేశారు. నెహ్రూను దగ్గరనుంచి నిశితంగా పరిశీలించారు. ఆయన నెహ్రూ అభిమాని. ఆయన రాసిన ఈ చిన్న పుస్తకం యాఖై సంవత్సరాలు గడచిపోయినా నెహ్రూను, వ్యక్తిగా, పాలకుడిగా సమగ్రంగా చిత్రించిన అత్యుత్తమ పుస్తకంగా ఇంకా పరిగణించబడుతోంది.

112 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ పటేల్‌ స్థానంలో మరెవరినీ ఉప ప్రధానిగా నియమించకుందా నెహ్రూ జాగ్రత్తపడ్డారు. అంతకు ముందు అధ్యక్షుడిగా పనిచేసిన సి. రాజగోపాలాచారి నెహ్రూ దృష్టిలో 'పట్టాలు తప్పి” కాంగ్రెస్‌ పార్టీనుంచి వెళ్లిపోయారు. ఇక అంబేడ్కర్‌ అంటే నెహ్రూకు బెదురుగా వుండేది. అందుకే ఆయనను బయటికి పంపించేశారు. అంబేడ్కర్‌ చనిపోయినప్పుడు నెహ్రూ కావాలనే అంత్యక్రియలకు హాజరుకాలేదు. ఉమ్మడి లౌకిక ఉద్యమంకోసం హిందూ, ముస్లిం, శిక్కులను ఐక్యం చేయగలిగిన - కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సృష్టించిన ఏకైక నాయకుడు సుభాస్‌చంద్రబోస్‌. ఆయన గనక జీవించి వుంటే నెహ్రూకు భయం వుండేది. సుభాస్‌ అంత్యక్రియలు జైవాన్‌లో జరిగిపోయాయి. సుభాస్‌చంద్రబోస్‌ బతికివుంటే రెండో ప్రపంచ యుద్ధానంతరం భారతదేశ పరిస్థితి మరో విధంగా వుండేది. తన చుట్టూ సాధారణ నేతలు ఉండటంతో నెహ్రూ తలకు మించినన్ని పదవులను నిర్వహించారు. (ప్రధాన మంత్రి పదవితోపాటు శాశ్వతంగా విదేశాంగ మంత్రి పదవి ఆయనవద్దే వుండేది. ఇక రక్షణ మంత్రి పదవి, ప్లానింగ్‌ కమిషన్‌ అధ్యక్ష పదవి, పదే పదే కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షపదవి సంగతి సరేసరి. నెహ్రూ పెద్ద పరిపాలనాదక్షుడేంకాదు. ఇతరులకు ఆయన పదవులను అప్పగించలేదు. సర్వేపల్లి గోపాల్‌ దృష్టిలో “భారత ప్రభుత్వం ఒక వన్‌ మాన్‌ షో (ఏకవ్యక్తి పాలన) అయిపోయింది. అది పూర్తిగా వాస్తవం అనలేం. ఆయన ప్రతీదీ పర్యవేక్షించలేదు. నామమాత్రపు మంత్రి మండలిలో మంత్రులు తమ శాఖల్లో ఇష్టారాజ్యంగా వ్యవహరించేవారు. నెహ్రూ చుట్టూ ఘనీభవించిన పాలనలోని అత్యంత వినాశకరమైన లక్షణం - మంత్రివర్గంలో లేని కొందరు భజనపరులు తయారవడం. గాంధీకి వున్నట్టు మనిషి వ్యక్తిత్వాన్ని అంచనావేసే నైపుణ్యం నెహ్రూకు వుండేది కాదు. ఆయన తన నమ్మకస్తులను ఎంపిక చేసుకునేతీరు దారుణంగా వుండేది.” షేక్‌ అబ్బుల్లాను పదవీచ్యుతుణ్ని చేయడంలో తనకు సహాయపడ్డ తన ముఖ్య అనుచరుడూ కళ్ళీర్‌కు చెందిన వ్యక్తీ అయిన (బ్రిజ్‌ మోహన్‌ కౌల్‌ను నెహ్రూ సీనియర్‌ అధికారులను కాదని భారత సైన్యానికి అత్యున్నతాధికారిగా నియమించారు. బ్రిజ్‌ మోహన్‌కు అసలు యుద్ధరంగ అనుభవమే లేదు. ఆ అనుభవాన్ని పొందే తొలి అవకాశం లభించినప్పుడు ఆయన యుద్ధ క్షేత్రం నుంచి పారిపోయాడు. ఆవిధంగా 1962నాటి చైనా యుద్ధంలో ఎదురైన ఘోర పరాభవానికి ప్రత్యక్షంగా నెహ్రూయే బాధ్యుడు. దుందుడుకు వ్యక్తిగా పేరున్న కేరళకు చెందిన ఎం.ఒ.మత్తయ్‌ని తన వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా నియమించుకున్నారు. మత్తయ్‌ అనతికాలంలోనే అసాధారణ అధికారాలను 88. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, వాల్యూమ్‌ 2), పే.804. 34 వాల్దర్‌ క్రాకర్‌ ఇలా అన్నారు: “ఎటుచూసినా వ్యక్తిపూజ, ముఖస్తుత్తి పరివ్యాప్రమైవున్న పరిస్థితిలో అనేకమంది వంచకులు, మోసగాళ్లు నెహ్రూ తీసుకున్న తప్పుడు నిర్ణయాలను బాగా వినియోగించు కున్నారు.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ మతి చేజిక్కించుకుని తన గురువైన నెహ్రూ కూతుర్ని పడకగదిలోకి తీసుకెళ్లే స్థాయికి, అధికార పత్రాలను సిఐఎ కి చేరవేసే స్థాయికి చేరుకున్నాడు. అతని పలుకుబడి ప్రమాదకరంగా మారడంతో తప్పనిసరి స్థితిలో నెహ్రూ అతడిని పదవినుంచి తొలగించారు.” కళ్మీర్‌లో, ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో, ఇంటి విషయంలో రాజకీయ కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించడానికి నెహ్రూ ఒక పనికిమాలిన రౌడీపోలీసు భోలానాథ్‌ మల్లిక్‌ మీద ఆధారపడేవారు. అతను మాజీ బ్రిటిష్‌ ఉద్యోగి. ఇంటలిజెన్స్‌ బ్యూరో అధిపతిగా వుండేవాడు. నెహ్రూ నమ్మిన ఏకైక వ్యక్తి కృష్ణ మేనన్‌. అతనో పనికిమాలిన వదురుబోతు. చివరకు బ్రిజ్‌ిమోహన్‌ కౌల్‌తో పాటు మేనన్‌ కథ కూడా అవమానకరంగానే ముగిసింది. ఏదిఏమైనా నెహ్రూ సాధించిన గొప్ప విజయం ముందు ఇవన్నీ చిల్లర విషయాలే అని చాలామంది వాదిస్తుంటారు. పాశ్చాత్య ప్రపంచాన్ని ఉద్ధండులైన నియంతలు ఏలుతున్న కాలంలో ఆయన భారతదేశాన్ని ఒక ప్రజాస్వామికవాదిగా విజయవంతంగా పరిపాలించారు. ఆయన గొప్పతనమంతా అందులోనే వుంది. తన దేశానికి ఆయన వేసిన ఆదర్భప్రాయమైన బాట నుంచి ఆయన తరువాత వచ్చిన నేతలు పక్కకు జరగలేకపోయారు. ఆయన ఉపదేశాల నేపధ్యంలో భారత ప్రజాస్వామ్యం తన కాళ్ల మీద తను నిలబడగలిగింది. ఆనాటి నుంచీ ఈనాటి వరకూ అదే ప్రజాస్వామ్యం కొనసాగుతోంది. నెహ్రూ ఉదారవాద ప్రజాస్వామికవాది అనడంలో సందేహం లేదు. ఆయనకు పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామిక సూత్రాలతో కేవలం సైద్ధాంతిక అనుబంధం వుండటం మాత్రమే కాదు, ప్రధానమంత్రిగా ఆయన లోకసభలో క్రమశిక్షణతో పాశ్చాత్య పాలకులు సిగ్గుపడేవిధంగా విధులను నిర్వహించేవారు. లోకసభలో నిరంతరం సంభాషిస్తూ, చర్చిస్తూ వుండేవారు. జాతీయ ఎన్నికలలో ఆయన అవకతవకలకు పాల్పడడంగానీ. విస్ఫృత ప్రజాభిప్రాయాన్ని అణచివేయడం గానీ ఎప్పుడూ చేయలేదు. ఇది వాస్తవం. కానీ ఉదారవాదం అనేది ఎప్పుడూ ఏదో ఒకదానితో కలిసివుంటుంది. నెహ్రూ మొదట భారత జాతీయవాది. ఆయన ఊహించినట్టు దేశంతో ప్రజాభిప్రాయం ఏకీభవించకపోతే దానిని ఆయన నిర్ధాక్షిణ్యంగా అణిచేసేవారు. ఆయనే చెప్పినట్టు ప్రభుత్వ సాధనాలు బాలెట్‌పత్రాలు కావు, తుపాకులు. కాకపోతే ప్రజుస్వామ్యాన్ని దాని మానాన దానిని వదిలివేయలేదు. నెహ్రూ

పరివారంలో బి.ఎన్‌. మల్లిక్‌ అంత శక్తిమంతుడు మరొకరు లేరు. ఆయనను వల్లభ్‌భాయ 85. సర్వేపల్లి గోపాల్‌, జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ”, వాల్యూమ్‌ 2, పే. 122, వాల్యూమ్‌ ౩, పే.310-3192;

ఎం.ఒ.మత్తయ్‌ తన గురించి తాను చెప్పుకున్న వివరాలకోసం చూ.' రెమినిసెన్సెస్‌ ఆఫ్‌ నెహ్రూ

ఏజ్‌, న్యూ ఢిల్లీ 1978. అందులోని సుప్రసిద్ధ 'శూన్య' అధ్యాయంలో- “ఆమె ఎలాంటి మొహమాటం

లేకుండా '“డి.హెచ్‌. లారెన్స్‌ శైలిలో వ్యవహరించేది అంటూ మత్తయ్‌ స్వయంగా తనకు నెహ్రా

కూతురితో వున్న వ్యవహారాన్ని (ప్రైవేటుగా ప్రచారంలోకి తెచ్చారు.

క్షత ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ పటేల్‌ బీహార్‌నుంచి తీసుకొచ్చి ఆ పదవిలో కూచోబెట్టారు. అంతర్గత రహస్య వార్తాహరుల ద్వారా అన్ని ప్రతిపక్ష పార్టీల లోగుట్టును సేకరించి సమర్పించి మల్లిక్‌ నెహ్రూ అభిమానాన్ని సంపాదించుకున్నారు. ఎన్నికైన ఇతర నేతల మాదిరిగానే నెహ్రూకు కూడా అట్లాంటి రహస్య సమాచారమంటే మహా ఇష్టంగా వుండేది. (ఇక్కడ అమెరికా చూజీ అధ్యక్షులు రిలర్డ్‌ నిక్సన్‌ గుర్తుకొస్తున్నాడు). కశ్మీర్‌ను అదుపు చేయడంలో నెహ్రూ మల్లిక్‌పైనే ఆధారపడ్టూరు. కశ్మీర్‌లో వరుసగా ఏర్పడుతూపోయిన కీలుబొమ్మ ప్రభుత్వాల నిర్వహాణలోనూ, భారత చైనా సరిహద్దు సమస్య నిర్వహణలోనూ మల్లిక్‌ కీలకంగా వ్యవహరించారు. ” కానీ ఆయన సేవలు ఇంటివద్దనే బాగా పనికొచ్చేవి. ఆ రెండు అంశాలలోనూ ఆయన సలహాలు వినాశనకరంగా మారాయి. మల్లిక్‌ తన జ్ఞాపకాలలో కేరళలో కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వం ఏర్పడినప్పుడు అది “ఎప్పుడూ ఇంటలిజెన్స్‌ బ్యూరోకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యతాంశం'గా వుందేదనీ,

ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని కూలదోసేందుకు ప్రదేశ్‌ కాంగైస్‌ మతపర అల్లర్లను రెచ్చగొట్టిందని

రాసుకున్నాడు. కేంద్ర ప్రభుత్వ అభిమతానికి వ్యతిరేకమైన ఆ ప్రజాస్వామ్య వ్యతిరేక అడ్డంకిని

తొలగించాలని నెహ్రూ ఆదేశించినప్పుడు ఆ ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడంలో ఇంటలిజెన్స్‌ బ్యూరో కీలకపాత్రను పోషించింది

నెహ్రూ విషయంలో ఇలాంటి సంఘటనలను ఏవో మామూలు వైరుధ్యాలుగా చిత్రిస్తుంటారు. ఉదారవాద రాజకీయవేత్తలుగా పేరుగాంచిన ఎందరో ఇతర నేతల విషయంలో కూడా ఇలాంటివి కనిపిస్తాయి. ఇందులో న్యాయం వుంది. వాస్తవం ఏమిటంటే నెహ్రూ అధికారం చేపట్టిన తరువాత ఆయనకు ఎప్పుడూ ప్రతిపక్షం అన్నదే ఎదురుకాలేదు.

36. మల్లిక్‌ తెలివిగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో మాత్రం ఇన్బార్మర్లను పెట్టలేదంటూ నెహ్రూకు భరోసా కల్పించారు. ఆయన రాక్రుళ్లు పొద్దపోయిన తరువాత తరచూ నెహ్రూతో సమావేశమవుతుండేవారు. ఆ సమావేశాలను గుర్తు చేసుకుంటూ 'ేను నెహ్రూ పాదాల చెంత కూచుచుని ఆయన చెప్పేవాటిని నోరువెళ్లబెట్టి వింటుందేవాజ్ని అసమయాల్లో నెహ్రూ నాకు ఉపనిషత్తుల్లోని బుషివర్యునిలా అగుపించే వారు. తను తెలుసుకున్న సత్యాన్ని శిష్యుడికి బోధించేవారు అన్నారు. భారత రహస్య సమాచార వ్యవస్థ చెంఘీజ్‌ ఖాన్‌ను స్ఫూర్తిగా తీసుకోవాలని నెహ్రూ మల్లిక్‌కు సూచించారు. నెహ్రూ నన్ను పరిపూర్ణంగా నమ్మారు. తన మంత్రివర్గ సహచరులతో లేదా కాంగ్రెస్‌పార్టీలోని సహచరులతో తనకున్న అభిప్రాయ భేదాల గురించి కూడా ఆయన నాకు చెప్పేవారు అన్నారు మల్లిక్‌. చూ. 'మై ఇయర్స్‌ విత్‌ నెహ్రూ), పే.58, 61, 62, 66.

37. మల్లిక్‌ కళ్ళీర్‌లో విషయాలను ఎంత సూక్ష్మంగా పర్యవేక్షించారో తెలుసుకునేందుకు 1952 నుంచి ఆయన చెప్పుకున్న గొప్పలను చూడండి: 'కళ్మీర్‌ చరిత్రలో తలెత్తిన ప్రతీ సంక్షోభ సమయంలో నేను కశ్మీర్‌కు వ్యక్తిగతంగా అందుబాటులో వున్నాను, వాటినుంచి బయటపడేందుకు కశ్మీర్‌ నాయకులతో నేను భుజం భుజం కలిపి పనిచేశాను' ; “మై ఇయర్స్‌ విత్‌ నెహ్రూ, కళ్ళీర్‌, పే.32.

38. మై ఇయర్స్‌ విత్‌ నెహ్రూ? పే. 387-367. కేరళలో కేంద్ర ప్రభుత్వ చర్య రాజ్యాంగ బద్ధమా కాదా అన్నది ఇప్పుడు కేవలం ఒక సైద్ధాంతిక అంశం, పే, 357.

పె ఆందర్‌సన్‌ 115 నెహ్రూ ప్రధానమంత్రిగా కొనసాగినంతకాలం కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి పార్లమెంటులో తిరుగులేని మెజారిటీ వుండేది. కులాలవారీగా విభజించబడివున్న సమాజంలోని ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అవలీలగా అదుపుచేసింది. కాంగైసేతర ప్రభుత్వాలను సహించలేదు. అధికారం మీద అంత సునాయాసమైన గుత్తాధిపత్యాన్ని బట్టి రాజకీయ శాస్త్రవేత్తలు “ఇది ఏకపార్టీ ప్రజాస్వామ్యం” అన్నారు. నియంతృత్వ పాలనకు సంబంధించిన సంప్రదాయిక పద్దతులను అనుసరించాల్సిన అవసరం ఆయనకు ఎప్పుడూ రాబేదు. నియంతృత్వపరమైన ఏ అంశమైనా నెహ్రూకు పరాయిదే. కానీ ఆయనకు అది అనవసరమైనది కూడా. నియంతృత్వంవైపు అడుగేయాల్సిన పరిస్థితి ఎప్పుడూ తలెత్తలేదు, మొత్తం భారత యూనియన్‌ అంతటా ప్రజాస్వామ్యానికి ఎలాంటి మూల్యాన్ని చెల్లించాల్సిన పరిస్థితి రాలేదు. అవే విధానాలను ఆయన తరువాతి పాలకులు కొనసాగించగలిగారంటే నెహ్రూ అందించిన సానుకూల వారసత్వమే కారణం. మరి నాణానికి మరోవైపు వున్న పరిస్థితి ఏమిటి? బ్రిటన్‌ను పాలించిన క్వీన్‌ మేరీకి ఫెంచి ఆధీనంలో వున్న ఒకప్పటి ఇంగ్రీష్‌ పట్టణం 'కలేని ఎలాగైనా తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవాలన్న ప్రగాఢమైన కోరిక వుండేది. తను మరణించిన తరువాత తన గుండెని చీల్చి చూస్తే 'కలే' అన్న అక్షరాలే కనిపిస్తాయని ఆమె చెప్పుకునేది. ఆ ఉదంతాన్ని ఉటంకిస్తూ నెహ్రూ ఒక బ్రిటిష్‌ జనరల్‌తో మాట్లాడుతూ “నా గుండె పై కూడా అదేవిధంగా “కళ్ళ్మీర్‌ అన్న అక్షరాలు కనిపిస్తాయి" అన్నారు.” 'కలే' కోసం జరిగిన రక్తపాతం కంటే కళ్ళీర్‌ కోసం కొన్ని దశాబ్దాలుగా జరిగిన రక్తపాతం చాలాఎక్కువ. ఈశాన్య భారతంలో కూడా నెహ్రూ అలాంటి వారసత్వాన్నే మిగిల్చి పోయారు. భారత దేశ సమగ్రతను రాతల్లో, మాటల్లో, సంకేతాల్లో ఎలా సవాలుచేసినా మూడు సంవత్సరాల కారాగారవాసంతో శిక్షించతగిన నేరంగా ఆయన 1961లో చట్టం తెచ్చారు. 1963 నుంచీ నాగాలపై బాంబులు కురిపించడం మొదలుపెట్టారు. అయినా ఆయన చనిపోయేనాటివరకూ నాగాలు ఓడిపోలేదు. ఆ తరువాత మూడేళ్లలో పొరుగున వున్న మిజోలో పూర్తిస్థాయి తిరుగుబాటు చోటుచేసుకుంది. ఆ తదనంతరపు దశాబ్ది చివరినాటికి మణిపుర్‌, త్రిపుర, అస్సాంలకు తిరుగుబాటు జ్వాలలు విస్తరించాయి. సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం (ఎఎఫ్‌ఎస్‌పిఎ) పరిధిలోని హత్య, చిత్రహింస, అత్యాచారం వంటి నేరాలు ఆ చట్టం వచ్చినతర్వాత ఎక్కువయ్యాయి. 39. 'కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గుత్తాధిపత్య స్వభావానికి బలికాని కాంగ్రెసేతర రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక్కటి కూడా లేదని నెహ్రూ పాలనాకాలంనాటి పనితీరు గురించి వాఖ్యానించడం విచారకరం : భగవాన్‌ దువా. పాల్‌ బ్రాస్‌, ఫ్రాన్సిస్‌ రాబిన్‌సన్‌లు ఎడిట్‌ చేసిన 'ది ఇండియన్‌ నేషనల్‌ కాంగ్రెస్‌ అండ్‌ ఇండియన్‌ సాసైటీ 1885-1985”, న్యూ ఢిల్లీ, 1987, పే. 359. 40. చూ. పొట్రిక్‌ (ఫ్రెంచ్‌, “లిబర్టీ ఆర్‌ దెత్‌. ఇండియాస్‌ జర్నీ టు ఇండిపెండెన్స్‌ అండ్‌ డివిజన్‌), లండన్‌, 19897, పే. 372.

116 ఇండియాలో దాగిన పొందూనస్షాన్‌ అణచివేత చర్యలు, కొందరు ఉద్యమకారుల్ని లోబరచుకోవడం, పోరాటంలో అలసిపోవడం వంటి వాటితో అక్కడ ఇప్పటికీ ఇంకా నిజమైన శాంతి అనేదేలేదు. బయటి ప్రపంచానికి తెలియకుండా అక్కడ భారతదేశం దాస్తున్నది ఏ స్థాయిలో వుందంటే ఈశాన్య భారతంలో బయటి వ్యక్తులు అడుగుపెట్టాలంటే ప్రత్యేక అనుమతి తీసుకోవాల్సివుంటుంది. కఠినమైన నిఘా మధ్య అదైనా పరిమితమైన ప్రాంతాల్లో తిరిగేందుకే అనుమతి లభిస్తుంది. దీనితో పోలిస్తే విదేశీయులు టిబెట్‌లో సందర్శించడం ఎంతో సులువు. ఇక మిగతా భారత దేశానికి నెహ్రూ వదిలివెళ్లింది వంశపారంపర్య పాలన తాలూకు శాశ్వత పీడ. ఆయన బతికివున్నప్పుడు తాను వంశపారంపర్య పాలన విధనానికి వ్యతిరేకం అని చెప్పుకునేవారు. ఆత్మవంచన చేసుకోవడంలో నెహ్రూ గొప్పవారు కాబట్టీ ఆ మాటను ఆయన నిజంగానే నమ్మేవారు. ఆయన తన వారసుడిగా వ సహచరుని పేరునూ సూచించలేదు. అయితే ఆనాడు గాంధీ తనను భావిభారత నేతగా చేసేందుకు ముందుగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అధ్యక్షుణి చేసినట్టే - నెహ్రూ తన కూతురిని, ఆమెకు నెహ్రూ కూతురన్న ఒకే ఒక్క అర్హత తప్ప మరే ఇతర అర్దతా లేకపోయినా- కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అధ్యక్షురాలిగా చేశారు. ఆ చర్య నెహ్రూ మనసులోని ఉద్దేశాన్ని చాటిచెప్పింది. మొదటినుంచీ ఇందిరాగాంధీ తన తండ్రి కంటే ఒకింత ఎక్కువ నిరంకుశ ధోరణితో వుందేది. అధికార పగ్గాలు చేపట్టిన కొద్ది వారాల్లోనే ఆమె తీసుకున్న మొట్టమొదటి చర్య కేరళ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని రద్దుచేయడం. కాంగ్రెస్‌ పార్టీమీదా, ప్రభుత్వం మీదా తిరుగులేని పట్టును సాధించినతర్వాత ఆమె యావద్దేశం మీద అత్యవసర పరిస్థితిని విధించారు. అన్ని ప్రతిపక్ష పార్టీల నాయకులను నిర్బంధించారు. ఎలాంటి ఆరోపణలు లేకుండానే 1,40,000 మందిని కటకటాల వెనక్కి పంపించారు. అప్పుడు చాలామంది భారతదేశం నియంతృత్వానికి చేరువవుతోంది అనుకున్నారు. నిజానికి అప్పుడు జరిగిందంతా ఒక అభ్యాసం. ఇదివరకు ఎప్పుడూ లేనంత పెద్ద ఎత్తున జరిగిన అభ్యాసం అది. గతంలో బైటిష్‌ పాలన ఉపయోగించిన సంప్రదాయిక సాధనాన్నే అప్పుడు ఉపయోగించారు. ఒక ప్రభుత్వాధికారి పరస్పర విరుద్ధమైన పదజాలాన్ని కలగలిపి ఆనాటి అత్యయిక పరిస్థితిని “పౌర మిలిటరీ పాలన” (సివిల్‌ మార్షల్‌ లా) అంటూ అభివర్ణించారు. సామూహిక నిర్బంధాలూ, సాధారణ న్యాయ వ్యవస్థను తాత్కాలికంగా రద్దుచేయడమూ వంటివి చోటుచేసుకున్నాయి. ప్రతిపక్షంలోని మొండి ఘటాలనుంచి ముప్పు తప్పిందని భావించిన తరువాత అరెస్టు చేసిన వాళ్లను విడుదల చేయడం, సాధారణ న్యాయ వ్యవస్థనూ ఎన్నికల వ్యవస్థనూ పునరుద్ధరించడం జరిగింది. * 1932లో, ఆతరువాత 412. ఈ అంశంపై ఒక అద్భుత విశ్లేషణకొరకు చూ. డి.ఎ.లో, 'ఇన్‌ హిజ్‌ ఎక్షిప్స్‌ ఆఫ్‌ ఎంపైర్‌ పుస్తకంలో “ఎమర్జెన్సీస్‌ అండ్‌ ఎలెక్షన్స్‌ ఇన్‌ ఇండియా” అనే అధ్యాయం, కేంట్రిడ్ట్‌ 1991, పే. 159-168

పెరి అందర్‌నన్‌ 117 1940లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమ సమయంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం అనుసరించిన పద్ధతి ఇది. 1959లో కేరళను లొంగదీసుకునేందుకు కూడా ఇదే పద్ధతిని అనుసరించారు. ఆతరువాత కేంద్ర ప్రభుత్వం తనకు అసంతృప్తిని కలిగించే రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలపై రాష్ట్రపతి పాలన విధించడమనేది సర్వసాధారణమైంది. 1977 నాటికి దేశంలో దాదాపు 40 సార్లు రాష్ట్రపతి పాలనను విధించారు. దేశంలో కేవలం ఐదు రాష్ట్రాలే రాష్ట్రపతిపాలనకు గురికాకుండా మిగిలిపోయాయి. అయితే చట్టబద్ధ సంప్రదాయాలను ఏమీ పాటించకుండా జాతీయ స్థాయిలో సైతం రాష్ట్రపతిపాలనను అమలుచేశారు. భారత చైనా యుద్ధ సమయంలో చైనా మూలాలున్న వేలాది మంది భారతీయ పౌరులను శత్రువులుగా పరిగణిస్తూ దేశంలోని వివిధ ప్రాంతోల్లోని శిబిరాల్లో నిర్బంధించారు. మొత్తం కమ్యూనిస్టు నాయకులనూ, చివరికి దేశభక్త పతాకం కింద ఉద్యమించేవాళ్లనీ కూడా జైల్లో పెట్టారు. ఈ పౌర మిలిటరీ చట్టాన్ని తండ్రీ కూతుళ్లు అమలుచేయడంలో తేడా వస్తుపరమైనది కాదు. కేవలం పరిమాణ పరమైనదే. 'టైటిష్‌ ప్రభుత్వ మార్గదర్శక పుస్తకంలో నిర్దేశించినదానికి అనుగుణంగా ఇరవై నెలల అనంతరం ఇందిరాగాంధీ అత్యవసర పరిస్థితిని ఎత్తివేసి ఎన్నికలను నిర్వహించారు.

ఏది ఏమైనా భారత రాజకీయాలలో అత్యవసర పరిస్థితి ఒక అత్యంత కీలకమైన మైలు రాయిగా నిలిచిపోయింది. అత్యవసర పరిస్థితికి వ్యతిరేకంగా ప్రజా ప్రతిస్పందన వెల్లువెత్తడంతో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన నాటినుంచీ అప్రతిహతంగా సాగుతూ వస్తున్న కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గుత్తాధిపత్యానికి మొట్టమొదటిసారిగా బీటలుపడ్డాయి. అయితే అప్పుడు వర్పడిన 'ప్రతిషక్షకూటమి 1977నాటి ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీపై విజయం సాధించి అధికారంలోకి వచ్చినప్పటికీ ఎక్కువ రోజులు ఆ అధికారాన్ని నిలబెట్టుకోలేకపోయింది. ఆవెంటనే మళ్లీ నెహ్రూ కూతురి వారసత్వ పాలన, ఆతరువాత నెహ్రా మనవడి రాజ్యం పట్టాల మీదకు వచ్చాయి. కానీ ఇదే క్రమంలో అత్యవసర పరిస్థితి తదనంతరం ఒక పార్టీ (బిజెపి గణనీయమైన ఓటర్ల మద్దతును సంపాదించుకుని రెండు దశాబ్దాల అనంతరం కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి దీటుగా సుస్థిర, అస్టిర ప్రభుత్వాలను నెలకొల్పగలిగింది. హిందుత్వకు నిబద్ధురాలైన బిజెపి అధికారంలోకి వచ్చినప్పుడు చాలామంది ప్రజాస్వామ్యానికి తక్షణ ప్రమాదం ఏర్పడినా ఏర్పడకపోయినా భారతదేశ లౌకిక వాదానికి మాత్రం ముప్పు తప్పదని భావించారు.

భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ కాలంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సిద్ధాంతం ఎప్పుడూ లౌకిక జాతీయవాదమే. ఆ ఆదర్శంతోనే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఏ మతవిశ్వాసాలతో నిమిత్తం లేకుండా మొత్తం భారత ఉపఖండం తరపున మాట్లాడేది. దేశ విభజన వచ్చిపడి భారత్‌ను రెండుగా చీల్చింది. ముస్లింలీగ్‌ ఇస్లాంమతంపై ఆధారపడి పాకిస్థాన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. దేశవిభజన కాలంలో బ్రిటిష్‌ అధికారులు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పరిపాలించబోయే మిగతా ప్రధాన భూభాగాన్ని హిందుస్టాన్‌గా సంబోధించేవారు. కాంగ్రెస్‌ నాయకులు కూడా (ప్రైవేటు సంభాషణల్లో ఆ

మేతి ఇండియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ పదాన్ని వాడేవాళ్లు. కానీ స్వతంత్ర రాజ్యంగా అవతరించిన తరువాత మాత్రం వారు తమది కేవలం భారతదేశం (ఇండియా) అని సగర్వంగా ప్రకటించుకున్నారు. ఎలాంటి అధికారిక మతపరమైన గుర్తింపునైనా వారు తిరస్కరించారు. కృత్రిమంగా విభజించిన దేశం సమైక్యంగా వుందని చాటిచెప్పారు. అయితే భారతదేశం రూపొందించుకున్న రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా లౌకిక రాజ్యం గురించిన వివరణ లేదు. చట్టం ముందు అందరూ (అన్నిమతాలవారూ) సమానులే అన్న సూత్రాన్ని కూడా పక్కనపెట్టారు. దేశంలో ఉమ్మడి పౌర చట్టం (యూనిఫాం సివిల్‌ కోడ్‌) అనేది లేదు. హిందువులు, ముస్తింలు తమ కుటుంబ వ్యవహారాలలో తమ తమ మత సంప్రదాయాల ప్రకారమే నదచుకోవచ్చు. నిత్యజీవితంలో మతపరమైన దొంతర విషయంలో ఎలాంటి జోక్యం వుండదు. అంటరాని తనాన్ని నిషేధించారు. కానీ కులం జోలికి మాత్రం పోలేదు. గోసంరక్షణ, మద్యపాన నిషేధాలపై సూచనలు మాత్రం చేశారు. పెడ్యూట్డ్‌ కులాలు, షెడ్యూల్డ్‌ తెగలు అనే రెండు అల్పసంఖ్యాక వర్గాలవారికి మాత్రమే లోకసభలో కొన్ని సీట్లను రిజర్వు చేశారు తప్ప ముస్లింలకు చేయలేదు. భారత రాజ్యాంగ రచనలో ప్రధాన భూమికను పోషించిన అంబేడ్కర్‌ ఈ పర్యవసానాల పట్ల సంతృప్తిచెందలేదు. కేంద్ర న్యాయ శాఖ మంత్రిగా ఆయన 1951లో తీవ్ర వైవాహిక అసమానతలను అనుమతించే విధానాన్ని రద్దు చేస్తూ హిందూ కోడ్‌ బిల్లును తీసుకొచ్చారు. అంబేద్కర్‌కు కాంగ్రెస్‌ వర్ణాలనుంచి గట్టి వ్యతిరేకత ఎదురయింది. ; పురాణాలలోని రాధా కృష్ణుల ఉదంతం హిందూమతం స్త్రీలను కించపరుస్తుందనడానికి సంకేతమంటూ తన తోటి లోకసభ సభ్యులకు వివరించేందుకు ఆయన సాహసించారు. నెహ్రూ అంబేద్మర్‌ని వదిలించుకుని ఆ బిల్లు కోరల్ని పీకేశారు.* ప్రభుత్వం నుంచి అంబేడ్కర్‌ వెళ్లిపోయిన తరువాత కేంద్ర మంత్రివర్గంలో హిందూ పెత్తనానికి వ్యతిరేకంగా మాట్లాడే గొంతు లేకుండా పోయింది. అంబేడ్మర్‌ను 1947లో అనివార్యమైన స్థితిలో వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్స్‌ నెహ్రూలే మంత్రివర్గంలోకి తీసుకున్నారు. ఎందుకంటే అంబేడ్మర్‌ పార్టీ అయిన షెడ్యూల్డ్‌ కాస్ట్‌ ఫెడరేషన్‌, జిన్నాతో ఎక్కడ చేతులు కలుపుతుందో అన్న భయంవల్ల, నిజానికి అంబేద్మర్‌ రాజ్యాంగ సభకు బెంగాల్‌ నుంచి (జిన్నా పార్టీ తరపున) ఎన్నుకోబడ్డారు. 1980లలో అంటరానివాళ్లు, ముస్లింలు ఎక్కడ కూటమికడ్డారో అని గాంధీ నిరంతరం వణికిపోతుండేవారు. మంత్రివర్గానికి రాజీనామా సమర్ప్చించినప్పుడు చేసిన ఉపన్యాసంలో 42. అంబేడ్భర్‌ మంత్రివర్గం నుంచి నిష్కమించిన తరువాత పొందూ వివాహ, వారసత్వ, కుటుంబ చట్టానికి 1955 నుంచి 1956 మధ్యకాలంలో అనేక సవరణలు జరిగాయి. ఆ సవరణల ఫలితంతో అంబేడ్కర్‌ వమేరకు ఆమోదించి వుండేవారన్నది సందేహాస్పదమే. ఈరోజు వరకూ కూడా దేశంలో ఉమ్మడి పౌర చట్టం లేదు. అందువల్ల భారతదేశంలో చట్టం ముందు అందరూ సమానులే అన్న సూత్రం పూర్తి స్థాయిలో లేనట్టే

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 119 అంబేడ్కర్‌ మొదటినుంచీ నెహ్రూ తన పట్ల అసహనాన్ని ప్రదర్శించేవారనీ, తనకు మంత్రివర్గంలో మంచి శాఖను కేటాయించడానికి నిరాకరించారనీ స్పష్టంగా పేర్యొన్నారు. హిందూ కోడ్‌ బిల్లు ఉపసంహరణ కేవలం నమ్మకద్రోహమే కాదు అది తనని మానసికంగా తీవ్రంగా కృంగదీసిందని చెప్పారు. కశ్మీర్‌ను బలవంతంగా ఆక్రమించుకోవడం, బడ్జెట్‌లో సగం మొత్తాన్ని సైన్యానికి కేటాయించడం తనకు ఏమాత్రం ఆమోదయోగ్యం కాని అంశాలనీ పేర్మాన్నారు. అంబేద్మర్‌ తన సొంత వర్గం ప్రజల స్థితిగతుల్లో ఆశించిన మార్పు రాకపోవడం పట్ల కలత చెందారు: సమాజంలో “వాళ్ల పట్ల అదే క్రూరత్వం, అదే అణచివేత, అదే పాతకాలపు వివక్ష ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్నాయి. బహుశ గతంలో కంటే తీవ్రస్థాయిలో కూడా.* అంబేడ్మర్‌ అలా భావించడానికి కారణం వుంది. 1980లలో తమ రాజకీయ స్వయంప్రతిపత్తి విషయంలో సాధించుకున్న కొన్ని కనీస రక్షణలను తొలగించేలా ఆయనపై తీవ్రమైన ఒత్తిడిని తెచ్చారు. కాంగ్రెస్‌ మూలస్థంభాల్లో ఒకరైన కేంద్ర మంత్రి జగ్జీవన్‌రామ్‌ వంటి వారి దయాదాక్షిణ్యాలకు దళితులను వదిలివేశారు. జగ్జీవన్‌రామ్‌ ఎలాంటి దాపరికం లేకుండా "షెడ్యూల్డ్‌ కులాలకు చెందని వ్యక్తుల ఓట్లపై ఆధారపడి గెలిచినప్పుడు ఎవరమైనా పార్టీ ఏం చెబితే అది చేయకతప్పదు“ అని స్పష్టంగా ప్రకటించారు. అంబేద్కర్‌కు రాజ్యాంగ రచనలో తన పాత్రను ఎవరైనా పొగిడితే సంతోషం కలిగేది కాదు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తనను వాడుకుందన్న సంగతి ఆయనకు తెలుసు. రాజ్యాంగ రచన పూర్తయిన రెండేళ్ల తరువాత ఒక సందర్భంలో ఆయన ఇలా అన్నారు “అయ్యా, మీరే మన రాజ్యాంగాన్ని రచించింది అని జనం నాతో పదేపదే అంటుంటారు. నా సమాధానం ఒక్కటే: నేను ఒక పనిముట్టును మాత్రమే. 'ఏం చేయమని నాకు చెప్పారో చాలావరకు దానినే నా మనస్సాక్షికి వ్యతిరేకంగా చేశాను.” అంబేద్మర్‌ చనిపోయిన తరువాత చాలాకాలానికి అంటే దాదాపు 80 ఏళ్ల తరువాత ప్రచురించబడ్డ ఆయన రచన 'రిడిల్స్‌ ఆఫ్‌ హిందూయిజం” (తెలుగులో రాముని కృష్ణుని రహస్యాలు, హెచ్‌బిటి) మీద తీవ్రమైన విమర్శలు వెల్లువెత్తుతున్నప్పుడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నుంచి ఆయనకు ఒక్క చిన్న సమర్ధన కూడా లభించలేదు. దేశ విభజనను నివారించడంలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ విఫలమయింది. ఎందుకంటే ఆ పార్టీ తాను యావద్దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న పార్టీనని ఊహించుకునేదే తప్ప వ్యవస్థాపరంగా తను హిందువుల పార్టీని అన్న వాస్తవాన్ని గుర్తించలేదు. అలా గుర్తించివుంటే ప్రత్యర్థి ముస్లిం పార్టీతో తగినవిధంగా సంప్రదింపులు జరపాల్సిన ఆవశ్యకతను 43. అంబేద్యర్‌, రైటింగ్స్‌ అండ్‌ స్పీచెస్‌, వాల్యూమ్‌ 14, పార్ట్‌ 2, బొంబాయి 1995, పే. 1818-1322. 44 ఈ వ్యాఖ్యల కోసం చూ. రాజీవ్‌ భార్గవ ఎడిట్‌ చేసిన 'పాలిటిక్స్‌ అండ్‌ ఎధిక్స్‌ ఆఫ్‌ ది ఇండియన్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌”, న్యూ ఢిల్లీ 2008, పే. 255, 119.

120 ఇందియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ (గ్రహించివుండేది. స్వాతంత్ర్యం తరువాత కూడా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ దేశ విభజన విషయంలో తన వైఫల్యం చిహ్నాలు రాజ్యం మీద వున్నాయి. జిన్నా మరణానంతరం పాకిస్థాన్‌కు పట్టిన దుర్గతితో పోలిస్తే భారతదేశానిది ఎంతో అదృష్టమనే చెప్పాలి. భారతదేశం వాస్తవంగా లౌకిక రాజ్యం కాకపోయినా బహిరంగంగా మతరాజ్యం కూడా కాదు - కొద్ది సంవత్సరాలలోనే అది గతంలో ముస్లిం దురాక్రమణదార్లు కూల్చివేసిన సుప్రసిద్ధ సోమనాథ్‌ దేవాలయాన్ని అట్టహాసంగా పునర్నిర్మించింది. అదేవిధంగా అయోధ్యలోని ప్రముఖ బాట్రీ మసీదులో హిందూ దేవుళ్ల విగ్రహాలను ప్రతిష్టించేందుకు అనుమతినిచ్చింది. భారతదేశంలో ముస్లింలు లేదా క్రిస్టియన్లు తమ మతాలను స్వేచ్చగా అవలంభించుకోవచ్చు. భద్రతాభావంతో జీవించవచ్చు. పాకిస్థాన్‌లో సున్నీ తెగకు చెందిన ముస్లింలు కూడా ఇంత స్వేచ్చగా, ఇంత భద్రంగా వుండలేరు. నిర్మాణపరంగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ లౌకికవాదం ఆత్మవంచనతో కూడినది కాదు, కానీ ఒక తప్పు విశ్వాసంతో కూడినది. అందులో పాపం తక్కువ, ధర్మం పట్ల గౌరవం ఎక్కువ వున్నాయి. అయితే అధికారిక మత విశ్వాసానికీ అనధికారిక ఆచరణకూ మధ్యనున్న తేడాను లేకుండా చేయాలన్న చర్చ అనివార్యంగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో మొదలయింది. అది భారతీయ ఆలోచనావిధానంలోనే ఒక సొంత విభాగంగా రూపుదిద్దుకుంది. భారతదేశంలో రాజ్యం - మతం వేరువేరుగా వుండటం మాత్రమే లౌకికవాదం కాదు. భారత రాజ్యం ఎందుకు లౌకికంగా వుందంటే ఏ మత సంస్థలకైనా లేదా మత కార్యకలాపాలకైనా ఆర్థిక సహాయం లేదా సహకారం అందించేటప్పుడు ఆ విభిన్న మత విశ్వాసాలకు 'సమదూరం' పాటిస్తుంది కాబట్టి అన్నది మరాక అభిప్రాయం.” ఈ వివరణ కూడా సరిపోదు. భారతదేశంలోని విభిన్న మతాలకు రాజ్యం 'సూత్రప్రాయమైన దూరాన్ని పాటించాలి, పాటిస్తుంది. కానీ ఈ సూత్రానికి సమూహ సంబంధమైన వెసులుబాటు వుంది. అది మతపర విషయాల్లో ప్రత్యక్షంగా పాలుపంచుకునేందుకూ లేదా దూరంగా వుండేందుకూ రెండింటికీ వీలు కల్పించింది. మతం విషయంలో పాలుపంచుకోకపోవడమే మంచిదనిపించిన చోట పాలుపంచుకోకుండా దూరంగా వుంటుందన్నమాట. ఈ రెండు రకాల అంశాల్లోనూ సున్నితమైన వర్ధాలపట్ల ఒకేవిధంగా వుండాలన్న నియమంతో నిమిత్తంలేకుండా వ్యవహరిస్తోంది.* ఈ లౌకిక విధానం ఫలితం అపూర్వంగా వుంది. ప్రభుత్వ అధికార్లకూ భక్త సమాజాలకూ మధ్య అది మంచి సంబంధాలను ఏర్పరచింది. బహుళ సంస్కృతుల 45, అమర సేన్‌, ది ఆర్బుమెంటేటివ్‌ ఇండియన్‌, లండన్‌ 2005లో *“సెక్యులరిజమ్‌ అండ్‌ ఇట్స్‌ డిస్‌కంటెంట్స్‌), పే. 295-296. 46. అచిన్‌ వనైక్‌, రాజీవ్‌ భార్గవల “అండర్‌స్టాండింగ్‌ కాంటెంపరరీ ఇండియా, (క్రిటికల్‌ పర్‌స్పెక్టివ్స్‌, న్యూ ఢిల్లీ 2010లో రాజీవ్‌ భార్గవ “ఇండియాస్‌ సెక్యులర్‌ కాన్‌స్టిట్యూషన్‌” పే. 41-42.

పెది ఆందర్‌సన్‌ 121 కాలంలో మత ప్రమేయంలేని ప్రాచ్య, పాశ్చాత్య సమాజంలోని ఏ ఇతర దేశంలో కన్నా కూడా ఇది గొప్పగా ఉన్నతమైన ఆదర్శాలను నెలకొల్పింది. ఈ అంశాలను నిశితంగా పరీక్షించినప్పుడు ముస్లిం సమాజ పరిస్థితి గురించీ,

ఆ సమాజానికి కూడా తానే సదా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నాననే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ వాదన గురించీ, భారత రాజ్యం మీద ఎలాంటి మతతత్వ ఛాయ పదకుండా చూసుకోవడం గురించీ అవగాహన కలుగుతుంది. ఇలాంటి లౌకికవాదంలో, సమదూరం లేదా సామూహిక భావనలో ముస్లింలు ఏవిధంగా మనుగడసాగిస్తున్నారు? 2006లో కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించిన సచార్‌ కమిషన్‌ భారత దేశంలో 18 కోట్ల 80 లక్షల మంది ముస్లింలున్నట్టు కనుగొంది. ముస్లిం జనాభాలో దాదాపు 13.4 శాతం మంది మాత్రమే- అంటే ప్రతి ఐదుగురు ముస్లింలలో ముగ్గురికంటే తక్కువమంది అక్షరాస్యులు, (ప్రతి ముగ్గురు ముస్లింలలో ఒకరు భారత సమాజంలోని అట్టడుగు వర్గాలవారికంటే దయనీయమైన స్థితిలో వున్నారు అని సచార్‌ కమిటీ తేల్చిచెప్పింది. అలాంటి ముస్లింల పిల్లల్లో పావు వంతు మంది 6 నుంచి 14 సవంత్సరాల వయసు పిల్లలు బడికి దూరంగా వున్నారు. దేశంలోని అత్యున్నత (శ్రేణి యాభై కళాశాలల్లోని పోస్ట్‌ గ్రాడ్యుయేట్లలో వందకు ఇద్దరు చొప్పుననే ముస్లింలున్నారు. అలాగే ఉన్నత సాంకేతికరంగ సంస్థల్లో వందకు నలుగురు మాత్రమే ముస్లింలు. నగరాలలో దళితులు లేదా ఆదివాసీలకంటే కూడా ముస్లింలకు క్రమబద్ధ ఉద్యోగాల్లో అవకాశాలు చాలా తక్కువగా లభిస్తున్నాయి, వారిలో నిరుద్యోగం ఎక్కువగా వుంది. భారత రాజ్యమే ఈ పరిస్థితికి కారణమవుతోందా? కేంద్ర ప్రభుత్వంలో “వివిధ శాఖల్లో అన్ని స్థాయిల్లో ముస్లింల సంఖ్య కనిష్టంగా, ఐదు శాతం కూడా మించకుండా వుందని” సచార్‌ కమిటీ నివేదిక పేర్కొంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో మరీ ముఖ్యంగా కమ్యూనిస్టుల పాలనలోని పశ్చిమ బెంగాల్‌ రాష్ట్రంలో పరిస్థితి మరింత దారుణంగా వుంది. పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ముస్లింల జనాభా 25 శాతం వరకు వుంటుంది. దేశంలోని ముస్లింల సగటు కంటే ఇది రెట్టింపు. ఈ రాష్ట్రంలో అనేక మంది ముస్లింలు మురికి వాడల్లో దుర్భర దారి[ద్యంలో మగ్గిపోతున్నారు. ఇక్కడ (ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ముస్లింల సంఖ్య 3.25 శాతం మాత్రమే.” అంతేకాదు భారతదేశంలో ముస్లింల జనాభా గురించిన లెక్కలు వాస్తవ పరిస్థితిని ఇంకా తక్కువచేసి చూపించి కూడా వుండవచ్చు. అమెరికా రాయబార కార్యాలయం వాషింగ్‌టన్‌కు పంపించిన ఒక రహస్య సమాచారంలో భారతదేశంలో ముస్లింల జనాభా 16 నుంచి 18 కోట్లవరకు 47. భారత ప్రభుత్వం, 'సోషల్‌, ఎకనమిక్స్‌ అండ్‌ ఎడ్యుకేషనల్‌ స్టాటస్‌ ఆఫ్‌ ద ముస్లిం కమ్యూనిటీ

ఇన్‌ ఇండియా. ఎ రిపోర్ట్‌, న్యూ ఢిల్లీ 2006, పే. 52, 52-58, 68-69, 98, 167,

367-368. మార్కిస్టు పార్టీ సానుభూతిపరులు పశ్చిమ బెంగాల్‌కు సంబంధించిన ఈ నివేదికలోని

అంశాలతో విభేదించారు.

122 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ వుంటుందని పేర్కొన్నట్టు వికీలీక్స్‌ సంస్థ వెల్లడించింది. అదే నిజమైతే సచార్‌ కమిటీ నివేదికలోని గణాంకాలను తిరిగి సవరించాల్సి వుంటుంది. విభజన సమయంలో హిందువులు మెజారిటీగా వున్న ప్రాంతాలలో చాలామంది మధ్యతరగతి ముస్లింలు తమ సహచర బీద ముస్లింలను వారి ఖర్మానికి వారిని వదిలివేసి పాకిస్థాన్‌కు తరలిపోయారు. అలా భారతదేశంలో మిగిలిపోయిన ముస్లింలలో అత్యధికులు నిస్సహాయ స్టితుల్లో మనుగడసాగించాల్సి వచ్చింది. కానీ ఇప్పుడు ముస్తింల పట్ల నిష్పక్షపాతంగా వ్యవహరిస్తానని చెప్పుకుంటున్న భారత రాజ్యం ఆవిధంగా వ్యవహరించలేదనేది వాస్తవం. ముస్లింల పట్ల వివక్ష అనేది రాజ్యాంగ రచన నుంచే మొదలయింది. లోకసభలో షెడ్యూల్డ్‌ కులాలకూ, షెడ్యూల్డ్‌ తెగలకూ రాజ్యాంగం (ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను మంజూరు చేసింది. అలాగే వారికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో రిజర్వేషన్లను కూడా కల్పించింది. ఆతరువాతికాలంలో ఇతర హిందూ కులాలవారికి (ఒబిసిలకు) కూడా (ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో రిజర్వేషన్లను కల్పించారు. కానీ ముస్లింలకు మాత్రం ఆ రెండింట్లో అంటే చట్టసభల ప్రాతినిధ్యంలో, ఉద్యోగాలలో ఎలాంటి రిజర్వేషన్లూ కల్పించలేదు. కారణం ఏమిటంటే ఆవిధంగా ప్రభుత్వ వ్యవహారాలలో మత ప్రాతిపదికన చర్యలు తీసుకోవడం లౌకికవాద విధానాన్ని ఉల్లంఘించినట్టు అవుతుందన్న భావన. ఆ దృష్టానే సామూహికంగా అభివృద్ధిచెందేందుకు వీలు కల్పించే అవకాశాలను ముస్లింలకు నిరాకరించారు. జాతీయ ప్రాతినిధ్యంలో ఒక ముస్లిం పార్టీకి గనక తగిన భాగస్వామ్యం వుండివుంటే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గుత్తాధిపత్యం అంతరించిన తరువాత సంకీర్ణ రాజకీయాలలో ముస్లింల ప్రయోజనాలను విస్మరించేందుకు వీలువుండేది కాదు. పుండు మీద కారం జల్లినట్టు ముస్తింలు అధికసంఖ్యలో వుండి ఎన్నికలను ప్రభావితం చేయగలిగిన స్థితిలో వున్న ప్రదేశాలలో వారికి ఆ అవకాశం లేకుండా ఆ నియోజకవర్జ్షాలను బడుగు వర్గాలకు రిజర్వుచేశారు. నిజానికి అక్కడ హిందూ బడుగు వర్గాలకంటే ముస్టింల పరిస్థితే దారుణంగా వుంటుంది. ఈవిధమైన ఎత్తుగడల దృష్టా చూస్తే భారత లౌకికవాదం మారుపేరుతో వున్న హిందూ మతవాదమే తప్ప మరొకటి కాదు అనిపిస్తుంది. భారత ప్రజాప్రాతినిధ్య వ్యవస్థలోనే పరిస్థితులు ఈవిధంగా వుంటే ఇక అణచివేతకు మారుపేరైన భారీ రక్షణ వ్యవస్థలో పరిస్థితి ఏవిధంగా వుందో ఊహించుకోవలసిందే. సచార్‌ కమిటీ నివేదికలో “భద్రతా సంస్థలు" అని సంబోధించిన యంత్రాంగంలో మొత్తం 20 లక్షల మంది పనిచేస్తున్నారు. మరి వారిలో ముస్లింల సంఖ్య ఎంత? వివరాలు వెల్లడించడానికి ఆ సంస్థలు ఇష్టపడలేదు. మూడొంతుల మంది సిబ్బంది వివరాలు తనకు

పె ఆందర్‌సన్‌ 123 లభించలేదు అని సచార్‌ కమిటీ నివేదిక పేర్కొంది. మామూలుగా రక్షణ వ్యవస్థలో ముస్లింలు అవసరంలేదు, వారు ఎంత తక్కువగా వుంటే అంత మంచిది కదా. 1999లో మాజీ కేంద్ర రక్షణ మంత్రి నోరుజారి రక్షణ రంగంలోని మొత్తం 11 లక్షల మంది రెగ్యులర్‌ సిబ్బందిలో ముస్లింలు నూటికి ఒకరు చొప్పున వున్నట్టు చెప్పారు. భారత రీసెర్చ్‌ అండ్‌ అనాలిసిస్‌ వింగ్‌ (రా), ఇంటెలిజెన్స్‌ బ్యూరో (ఐబి) విభాగాల్లో ఒక్కరంటే ఒక్క ముస్లిం కూడా లేకపోవడం వెనక ఒక అలిఖిత నియమావళి ఏదో వున్నట్టు అనిపిస్తుంది. అదేవిధంగా నేషనల్‌ సెక్యూరిటీ గార్ట్స్‌ (ఎన్‌ఎస్‌జి)లో, స్పెషల్‌ ప్రొటెక్షన్‌ గ్రూపు (ఎస్‌పిజ్రిలో కూడా ముస్లింలు అసలు లేనేలేరు. మొత్తంగా భారత సాయుధ బలగాలన్నీ హిందువులతో నిండి, శిక్కులతో అలంకరించబడి వున్నాయి. బ్రిటిష్‌ రాజ్యంలో లాగే వలసవాద పాలన అనంతరం కూడా భారత సైన్యంలో నేపాల్‌కు చెందిన గూర్ధాలు వుండటం విచిత్రయేి వాళ్లు జీతంకోసం పనిచేసే కిరాయి సైనికులే కావచ్చు కానీ, యుద్ధ సమయంలో వాళ్లు చేసే నినాదం మాత్రం హిందువుల నినాదమే. 'హీ కాళీ మాతా) అంటూ వాళ్లు ఒరలోంచి కత్తి (ఖుక్రీ) దూస్తారు.

ఇతర సమాజాల్లో లాగే భారత సమాజంలో కూడా ముస్లింలు తమ వర్గానికి చెందిన ఒకరో ఇద్దరో ప్రఖ్యాత క్రికెట్‌ క్రీడాకారుల్సి సినీ తారల్ని లేదా శాస్త్రవేత్తలుగా ఉన్నతాధికారులుగా రాణిస్తున్న వారిని ఉదాహరణగా చూపించి తమ బెన్నత్యాన్ని చాటుకోవచ్చు. కానీ భారత దేశంలో అసంఖ్యాకంగా వున్న ముస్లింల పరిస్థితిని అదేమీ మార్చలేదు. అమెరికా జనాభాలో దాదాపు ఇదే సంఖ్యలో వున్న నల్లవారు ఎదుర్కొన్నట్టు భారతదేశంలో ముస్తింలు జాతి వివక్షను ఎదుర్కొనక పోవచ్చు. 1947లో భారత విభజన 49. వివరాలకోసం చూ. ఒమర్‌ ఖలీదీ, “ఎడ్చిక్‌ గ్రూప్‌ రిక్రూట్‌మెంట్‌ ఇన్‌ ది ఇండియన్‌ ఆర్మీ : ద కాంట్రాస్టింగ్‌ కేసెస్‌ ఆఫ్‌ శిక్స్‌, ముస్లిమ్స్‌, గూర్భాస్‌ అండ్‌ అదర్స్‌, పసిఫిక్‌ అఫైర్స్‌, వింటర్‌ 2001-2002, పే. 529-552; ఆయనే రాసిన 'ఖాకీ అండ్‌ ద ఎద్నిక్‌ వయలెన్స్‌ ఇన్‌ ఇండియా” న్యూ ఢిల్లీ 2003, పే. 23-24, 61-65. భారతదేశ జనాభాలో 25 శాతంగా వున్న శిక్కులు సైన్యంలో 20 శాతం మేర సైనికాధికారులుగా వున్నారు. భారతదేశంలో ముస్లింల కంటే అధిక ప్రయోజనాలను పొందే సమూహంగా వారున్నారు. వారి పట్ల ప్రభుత్వ వైఖరి అస్బష్టరీతిలో వుంది. పంజాబ్‌లో శిక్కుమత తిరుగుబాటు చెలరేగినప్పుడు దానిని అణిచివేసేందుకు పూర్తిస్థాయిలో సాయుధ బలగాలని వినియోగించడం జరిగింది. అదే సమయంలో భారత సైన్యానికి, వాయు సేనకు నియమాకాలు జరిగినప్పుడు శిక్కు మిలిటరీ తత్వ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా శిక్కుల నియమాకాలు కొనసాగుళూనే వున్నాయి. ఈవిధమైన అసందిగ్ధత శిక్కుమత సంప్రదాయంలోనే నెలకొనివుంది. అది పరాయి మతం కాదు. హిందూమతంలోంచి చీలి ఏర్పడిన మతం. అందుకే దళితులు గనక శిక్కు మతం స్వీకరించి శిక్కులుగా మారిపోతామంటే తమకేమీ అభ్యంతరం లేదని సావర్కార్‌, హిందూ మహాసభ అంబేద్కర్‌తో అనడం జరిగింది. దళితులు క్రైస్తవ మతం

లేదా బౌద్ధ మతం స్వీకరిస్తే మాత్రం పరిస్థితి వేరేగా వుంటుంది.

124 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ సమయంలో పాకిస్థాన్‌కు వెళ్లకుండా ఇక్కడే వుండిపోయినవాళ్లు - తమ పూర్వీకులైన ముస్లిం పాలకుల చారిత్రక జ్ఞాపకాలకు ఒకవిధంగా ప్రతీకలుగా వుండవచ్చు. అమెరికాలో నల్లవారి మాదిరిగా భారత్‌లో ముస్తింలు తమ ప్రత్యర్థులకు గులాంగిరీ చేయలేదు. కానీ వారు ఇతరత్రా నల్లవారికంటే దారుణమైన పరిస్టితులను ఎదుర్కొన్నారు. ఎందుకంటే వాళ్లకు రిజర్వేషన్ల వంటివాటి ద్వారా ఒనగూడుతున్న ప్రయోజనాలేమీ అందుబాటులో లేవు. కుల వ్యవస్థతో కూడిన సమాజంలో కుల పరిధిలోనే వివాహాలు జరుగుతుంటాయి. అందువల్ల మార్పునకు అవకాశం లేకుండా వారి పరిస్థితి యథాతధంగా వుండిపోయింది.

వాళ్లు ద్వితీయ (శ్రేణి పౌరులు. దేశ విభజన తరువాత రూపుదిద్దుకున్న భారతీయ రాజనీతి తాలూకు అవ్యక్త వాస్తవికతలను ముస్తింల పరిస్థితిని బట్టి గ్రహించవచ్చు. భారత రాజనీతితో ఘర్షణలు వున్న ప్రదేశాల్లో అక్కడి వాస్తవిక స్థితిగతులు మరింత దారుణంగా వున్నాయి. అలాంటి 'ప్రదేశాల్లోని స్థితిగతుల గురించి భారతీయ యువ చరిత్రకారులు అనన్య వాజ్‌పాయ్‌ ఇలా రాశారు: 'సాయుధ బలగాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం (ఎఎఫ్‌ఎస్‌పిఎ) భారత పరిధిలోనే మరో ప్రదేశాన్ని ఒకరకమైన ద్వితీయ గ్రేణి దేశాన్ని సృష్టించింది. అక్కడ ఎన్నికైన ప్రజాస్వామ్యం కాకుండా మిలిటరీ రాజ్యం అధికారం చెలాయిస్తుంటుంది. అయితే అది పైకి కనిపించదు. ఎందుకంటే దానిని అధికారికంగా కనీసం ఇప్పటివరకూ ఏ నియంతా పరిపాలించడం లేదు కాబట్టి. ఆ ప్రదేశాన్ని ఒక మినహాయింపుగా కాకుండా భారతదేశ మంతటా వున్న వైరుధ్యంగానే చూడాలి. అయితే మిగతా చోట్ల వున్న వైరుధ్యంలో ప్రజాస్వామ్యమూ - నిర్భంధమూ కలిసి వుంటే ఈ '్రదేశాల్లోని వైరుధ్యం వాటిని వేరు చేస్తుంది. కేవలం నిర్భంధ వ్యవస్థ మాత్రమే అక్కడ రాజ్యమేలుకుంది. వాటిని రెండు విలక్షణ, పరస్పర విరుద్ధ పరిపాలనా ప్రాంతాలుగా, రెండు దేశాలుగా అంటే ఒకటి భారతదేశంగా, మరొకటి భారత దేశం కానిదిగా చూడాలి.” ఈ నిర్వచనం చాలా శక్తిమంతంగా వుంది. కానీ అది ఆ రెండింటి మధ్య వున్న సంబంధాన్ని పరిశీలించలేదు. అది చూడని లేదా ప్రస్తావించని అసలు వాస్తవం ఏమిటంటే ఎక్కడైతే హిందూమతానికి పరిమితులుంటాయో అక్కడ “సాయుధ బలగాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం” (ఎఎఫ్‌ఎస్‌పిఎ) రంగప్రవేశం చేస్తుంది. భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా మూడు ప్రముఖ తిరుగుబాట్లు - కళ్ళీర్‌, నాగాలాండ్‌ మిజోరామ్‌, పంజాబ్‌లలో అంటే ముస్లిం, క్రైస్తవ, శిక్కు ప్రాంతాల్లోనే చోటుచేసుకున్నాయి. ఆ హిందూయేతర ప్రాంతాలలోని ప్రజల భావోద్వేగాలను టాంకులు, 50. సంజయ్‌ బారువా ఎడిట్‌ చేసిన “బియాండ్‌ కౌంటర్‌ ఇన్‌సర్జెన్సీ. బ్రేకింగ్‌ ద ఇంపాస్‌ ఇన్‌ నార్త్‌ ఈస్ట్‌ ఇండియా' లో '“రిసెంటింగ్‌ ద ఇండియన్‌ స్టేట్‌: ఫర్‌ ఎ న్యూ పొలిటికల్‌ ప్రాక్టిస్‌ ఇన్‌ ద నార్త్‌

ఈస్ట్‌, న్యూ ఢిల్లీ 2009, పే. 36.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 25 తుపాకులు, లారీలు, మారణకాండ, హంతక ముఠాలే ఎదుర్కొన్నాయి. ఇవాళ ప్రధానమంత్రి మన్మోహన్‌ సింగ్‌ ఉద్దాటించినట్టు సరిగ్గా అదేపద్ధతులలో “భారత ప్రజాస్వామ్యానికి భయంకరమైన ముప్పు ముంచుకొస్తోంది. అది జార్ధండ్‌ నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వరకూ విస్తరించిన నక్సలైట్‌ కారిడార్‌. ఆర్యులకంటే ముందునుంచీ వుంటున్న ఆదివాసీ ప్రజాసీకాన్నీ వారి అటవీ సంస్కృతినీ వారి మాతృభూమి నుంచి నిర్దాక్షిణ్యంగా తరిమికొట్టే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. అనన్య వాజ్‌పాయి సూత్రాన్ని తిరగరాయడం సబబుగా వుంటుంది. ప్రచ్చన్న దేశం లేదా సమాజం (షాడో నేషన్‌) అంటే ప్రజాస్వామ్యాన్ని తిరస్కరించిన ప్రాంతం అని కాదు ప్రజాసామ్యాన్ని ఆచరిస్తున్న ప్రాంతమనే చెప్పుకోవాలి. ఇండియాలో హిందుస్టాన్‌ అనే అర్ధం దాగివుంది. రాజ్యం రూపురేఖలనీ, స్వేచ్చకూ అణచివేతకూ మధ్యనున్న సరిహద్దులనీ, దేన్ని అనుమతించాలి దేన్ని నిషేధించాలి వంటి అంశాలనన్నింటినీ చాపకింద సీరులాగా అదే నిర్దేశిస్తోంది. ప్రభుత్వపరమైన లౌకికవాదం అర్ధంలేనిదేమీ కాదు. భారతదేశం మతతత్వ రాజ్యం అనుకుంటే అది దానికదిగా సహజంగా రూపుదిద్దుకున్నదే తప్ప ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసింది కాదు. ప్రభుత్వోద్యోగ రంగంలో విజయం సాధించేందుకు ఎవరైనా పుట్టుకతో హిందువు అయివుంటే చాలు. ఇతరత్రా కాదు. ఇక్కడ దైవభక్తి కంటే వంశపారంపర్యతే ప్రధానం, అందువల్లనే ప్రభుత్వ యంత్రాంగం, ప్రత్యేకించి ఉన్నతోద్యోగవర్గం చాలావరకు లేదా మొత్తంగా లౌకిక దృక్పధాన్ని కలిగివుండవచ్చు. ప్రభుత్వ యంత్రాంగంలో మతాన్ని ఆచరించేవారి సంఖ్య లేదా నిబద్ధ భక్తులైన హిందువుల సంఖ్య బహుశా తక్కువే. కానీ 51. హిందుస్థాన్‌ అనే పేరును మొదట్లో పర్షియన్లు భౌగోళిక దృష్టితో, సింధూ (ఇండస్‌) నదిని ఆధారం చేసుకుని సృష్టించారు. దాని వెనక ఎలాంటి ప్రత్యేక మత భావన అనేది లేదు. ఆ తరువాత సంఘ్‌ పరివార్‌ హిందుస్టాన్‌ను మతదురభిమానంతో కూడిన నినాదంగా మార్చింది. అయితే ఆ రెండింటికీ భిన్నంగా స్వాతంత్ర్య పూర్వకాలంలో ఆ పదాన్ని అందరూ ఉపయోగించేవారు. ఒకవేళ బ్రిటిష్‌ గనక మతం ప్రాతిపదికన దేశాన్ని విభజిస్తే హిందువులు అధిక సంఖ్యాకులుగా వున్న ప్రాంతానికి ఆ పేరు వర్తిస్తుందని భావించేవారు. చివరకు ఆవిధంగానే భారత ఉపఖండాన్ని బైటిష్‌ విభజించింది ఉదాహరణల కోసం ఈ పుస్తకంలోని 63-65 పేజీలు చూడండి. దాని సమకాలీన వినియోగం విషయానికి వస్తే - భారత (ప్రభుత్వం తొలి నక్సలైట్‌ ఉద్యమాన్ని ఎంత దారుణంగా అణిచివేసిందో ఆ పద్ధతిలోనే దేశంలో తలెత్తిన ఏ (వ్రజా ఉద్యమాన్నైనా అంతే నిర్దాక్షిణ్యంగా అజణిచివేస్తూ వచ్చింది. అయితే అందుకోసం దానికి సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం (ఎఎఫ్‌ఎస్‌పిఎ) అవసరం పడలేదు. అదేవిధంగా చనిపోయిన, చిత్రహింసలకు గురైన ప్రజల సంఖ్య, ఉద్యమకారుల సంఖ్య కశ్మీర్‌, నాగాలాండ్‌, పంజాబ్‌ల కంటే తక్కువ. ఒక రాజకీయ (ప్రతిఘటన హిందూమతానికి కాకుండా ఇతర మతానికి చెందినవారిదైతే అణిచివేత తీవ్రన్థాయిలో వుంటుంది. అలా అణిచివేసేప్పుడు ఏమతం దానిని నియంటత్రిస్తుందో రాజ్యమే చూపిస్తుంది

126 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ భారత రాజ్యంతో పోల్చినప్పుడు భారత సమాజం మాత్రం అంతగా లౌకికవాదంతో కూడినది కాదు. ఆమేరకు భారతీయ లౌకికవాద సిద్ధాంతం ఒక వాస్తవిక విభిన్నతపై ఆధారపడింది. అదొక మార్పునకు కారణమవుతుంది. అయినప్పటికీ అదొక సిద్ధాంతంగా నిలదొక్కుకుంది. ఒక జాతీయ వాద పార్టీగా కాంగ్రెస్‌ స్వభావం ఎలా వుందో భారత రాజ్య స్వభావం కూడా అనివార్యంగా ఆవిధంగానే వుంది. ఆ స్వభావం బాహాటంగా మతపరమైనది కాదు. పైగొ అది అత్యంత లౌకికవాద ఆదర్శాలను ప్రబోధిస్తుంది. కానీ స్వరూపపరంగా, ఆచరణ పరంగా మాత్రం పూర్తిగా హిందూ సమూహాలపై ఆధారపడుతుంది. ముస్తింలీగ్‌తో రాజకీయ సదవగాహన కోసం కాంగ్రెస్‌ ఏవిధంగా చిత్త శుద్ధితో ప్రయత్నం చేయలేకపోయిందో సరిగ్గా అదేవిధంగా కాంగ్రెస్‌ ఏలుబడిలోని భారత రాజ్యం కూడా ముస్లిం అల్బసంఖ్యక వర్గ సామాజిక, రాజకీయ స్టితిని మెరుగుపరిచేందుకు చిత్తశుద్ధితో కృషి చేయలేదు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీగానీ, భారత రాజ్యంగానీ నిజమైన లౌకికవాదంతో కూడినవైతే అవి రెండూ ఈ అంశానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చి వుండేవి. కానీ అవి దీనిని చిట్టచివరి ప్రాధాన్యతాంశంగా పరిగణించాయి. ఒక రాజ్యం లేదా ఒక రాజకీయ పార్టీ ఏదైనా మతపర మూధవిశ్వాసానికీ మతోన్నాదానికీ లొంగిపోకుందా వుండటమే కాక వాటిని గట్టిగా ప్రతిఘటించలేకపోకే అవి నిజమైన లౌకికవాదానికి చెందినవిగా వుండలేవు. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గానీ, భారత రాజ్యం గాసీ ఎప్పుడూ అలాంటి ప్రయత్నం చేయలేదు. ఎందుకంటే సామాజికపరంగా అవి రెండూ కూదా హిందూ కులతత్వ సమాజంపై ఆధారపడ్డాయి. ప్రభుత్వ వ్యవస్థల మీద అంటే పరిపాలనా యంత్రాంగం, పోలీసు వ్యవస్థ, న్యాయస్థానాలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, మీడియా మొదలైనవాటిమీద నిరంతరం కొనసాగే అగ్రవర్ధాల ఆధిపత్యం కూడా పైకి చెప్పకపోయినా హిందూ మతతత్వానికి సంబంధించినదే. ఇరవైయవ శతాబ్దపు జాతీయవాద చరిత్రలో మొదటినుంచీ ఒక ప్రత్యేకమైన ఉప సమూహం కీలక పాత్రను పోషించింది. ప్రస్తుత ప్రపంచంలో జాతీయోద్యమాల అనంతరం సుస్టిరమైన పార్లమెంటరీ 'ప్రజాస్వామ్యాలను నెలకొల్చుకున్న రాజ్యాలు మూడున్నాయి. అవి ఐర్లండ్‌, ఇజ్రాయిల్‌, భారత్‌లు. ఈ మూడు రాజ్యాల్లోనూ స్వాతంత్రానంతరం అధికార పీఠాన్ని అధిరోహించిన రాజకీయ పార్టీలు వరుసగా ఫైన్‌ గుయెన్‌ పార్టీ, మపై పార్టీ, కాంగ్రెస్‌ పార్టీ. స్వాతంత్రోద్యమాల సమయంలో అంతర్హతంగా వెల్లువెత్తిన మతతత్వానికి ఈ మూడు పార్టీలూ తమంతట తాముగా దూరంగా వున్నాయి. అయితే అవి ఆ మతతత్వ వారసత్వాన్ని మాత్రం ఎదురించలేకపోయాయి. తదనంతర కాలంలో ఆ మూడు అధికార పార్టీలూ క్రమంగా తమ ప్రతిష్టను కోల్పోయాయి. జాతీయోద్యమకాలంలోని మతపర ఉద్వేగాలు ప్రత్యక్షంగా వుండేవి. ఈనాడు వాటిని నిర్లజ్జగా ఉపయోగించుకున్న తమ ప్రత్యర్థి పార్టీల చేతుల్లో అవి ఓడిపోయి అధికారాన్ని కోల్పోయాయి. ఐర్లండ్‌లో ఫియాన్న ఫెయిల్‌ పార్టీ, ఇజ్రాయిల్‌లో లికుడ్‌ పార్టీ, భారత్‌లో భారతీయ జనతా

పెరి ఆందల్‌నన్‌ 127 పార్టీ (బిజెపి) ఆవిధంగా అధికారంలోకి వచ్చాయి. ఆ దేశాల్లోని తొలితరం అధికార పార్టీల బలహీనతల వల్ల మాత్రమే ఈ పార్టీలకు విజయం లభించలేదు. జుతీయొద్యమ కాలంలో మొదటినుంచి ప్రచ్చన్నంగా వుంటూ వచ్చిన విషయాలను బహిరంగంగా స్పష్టంగా చాటగలిగిన వాటి సామర్ధ్యం వల్లనే అవి విజయం సాధించాయి. కానీ దీనిని అవి నిజాయితీగా ఒప్పుకోవు. అలా అని కచ్చితంగా తిరస్మరించవు. ఆనాటి జాతీయ ఉద్యమ లక్ష్యసాధనకు తామే అసలు వారసులమని అవి చెప్పుకోవచ్చు. ఐర్లండ్‌, ఇజ్రాయెల్‌, భారత్‌ ఈ మూడు దేశాల్లోనూ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలే వున్నాయి. ఆ పార్టీలు తమ పరిధిలో రాజ్యాంగబద్ధంగా వ్యవహరించాయి. రెండు కేసుల్లో రెండో ప్రపంచ యుద్దానికి ముందు ఐరోపా నియంతృత్వాల పట్ల కొంతమేరకు వాటికి సానుభూతి వున్నట్టు కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా రష్యాలో స్వీయ రక్షణ సంస్థను స్థాపించిన జబోటినిస్కీ భారత్‌లో స్వయం సేవక్‌ సంఘ్‌ (ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌) విలక్షణమైన కేసులు. ప్రముఖ ఐర్లండ్‌ నాయకుడు ద వలేరాకు రోమన్‌ కాథలిక్‌ మతం, అలాగే ఆనాటి ఇజ్రాయిల్‌ ప్రధాని బెన్‌ గురియన్‌ ఏర్పాటుచేసిన జయోనిస్టు రాజ్యం తాలూకు రాజ్యాంగబద్ధ జూడాయిజం వంటివి భారతదేశంలో చోటుచేసుకోలేదు. భారత దేశంలో (ప్రభుత్వం ఎప్పుడూ అలాంటి మతపరమైన విశ్వాసాన్ని పైకి ప్రదర్శించలేదు. చారిత్రకంగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి చెందిన ఏ రాజకీయ నాయకుడికి కూడా గాంధేయ భక్తివాదాన్ని బహిరంగంగా ఎదురించగల సత్తాలేదు. గాంధేయ భక్తివాదం ప్రజల్ని బిటిష్‌కు వ్యతిరేకంగా చైతన్యపరిచేందుకూ, స్వాతంత్ర్య సాధనకూ తోడ్పడుతుందనీ, అందుకు అది ఒక దగ్గరిదారిని (షార్ట్‌కట్‌ను) అందిస్తుందనీ నాయకులంతా అనుకున్నారు. అయితే స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత గాంధీ సిద్ధాంతాలను వస్తు ప్రదర్శన శాలకు అప్పగించేశారు. కానీ, రాజకీయాలను హిందూ మత భావనలతో మమేకం చేయడం అన్న గాంధీ విధానం మాత్రం అట్లాగే కొనసాగింది. ఎటువంటి మూఢాచారాలకూ విలువనివ్వని ప్రభుత్వ అధీనంలో ఆర్తికాభివృద్ధి ఆశయంగా గల ఒక నాయకుడి సమ్మోహక శక్తి వెనుక రెండు తరాల పాటు ఇజ్రాయిల్‌లో మాదిరిగానే రాజ్య మూలాల రాజీ అణిగిపోయింది. నెహ్రూ మరణించిన తరువాత గంగానది ఒడ్డున పూర్తిగా హిందూ మత లాంఛనాలతో ఆయన అంత్యక్రియలు జరిగిన నాటి నుంచీ అతి వేగంగా పతనం మొదలయింది. నిజంచెప్పాలంటే అలనాటి ఇజ్రాయిల్‌ ప్రధాని బెన్‌ గురియన్‌తో పోల్చినప్పుడు నెహ్రూ మరింత దారుణమైన వారసత్వాన్ని వదిలిపోయారు. రాజకీయ వ్యవస్థలో మరింత అహేతుకతను ప్రవేశపెట్టారు. విశ్వాసం కంటే వంశం ముఖ్యమనే ఒక రాజకీయ వారసత్వ సంప్రదాయాన్ని సృష్టించారు. అది దేశానికి ఒక అంతులేని శాపంగా పరిణమించింది. ఆయన కూతురు (ఇందిరా గాంధీ) లౌకిక వాదాన్ని మరింత విలక్షణంగా ప్రదర్శించింది. ఆలస్యంగానైనా లౌకికవాదాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా

1286 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్సాన్‌ రాజ్యాంగంలో నమోదు చేసి తన నిబద్ధతను చాటుకుంది. కానీ ఆచరణలో మాత్రం కావలసినప్పుడల్లా మత పర సూచనలను అనుసరించింది. నెహ్రూ మనవడు (రాజీవ్‌ గాంధీ) ప్రభుత్వ పగ్గాలు చేపట్టేనాటికి ప్రపంచమంతా పాశ్చాత్య నయా ఉదారవాదం ఉచ్చులో చిక్కుకుపోయివుంది. భారతీయ మధ్యతరగతి వర్గం దానిలో తనవంతు వాటా కోసం అర్రులు చాస్తోంది. ఆ నేపథ్యంలో భారతీయ జనతా పార్టీ (బిజెపి) రంగ ప్రవేశం చేసేందుకు సానుకూలతలు ఏర్పడ్డాయి. ఐర్లాండ్‌, ఇజ్రాయిల్స్‌ భారత్‌ ఈ మూడు దేశాల్లోనూ రాజకీయ వ్యవస్థలు రెండు విస్పృతమైన సజాతి శక్తుల మధ్య చేతులు మారుతూ వస్తున్నాయి. రెండు పార్టీలూ తమ ప్రత్యర్ధి పార్టీ మెజారిటీ సాధించి అధికారంలోకి రాకుండా వుండేందుకు అనేక చిల్లర అవకాశవాద పార్టీలతో చేతులు కలుపుతున్నాయి. ఈ మూడు దేశాల్లో వామపక్షం వెనుకపడిపోవడం వల్ల జాతీయ గుర్తింపు విషయంలో ఆధిపత్య మతానిదే పై చేయి అవుతోంది.

ఈ మూడు దేశాల్లోని ప్రక్రియల తాత్కాలిక దశలూ, ఫలితాలూ భిన్నంగా వున్నాయి. ఐరిష్‌ తిరోగమనం స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత దశాబ్ది లోపలే మొదలయింది. ఆ దేశ జాతీయోద్యమంలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొన్న అత్యంత ప్రజాదరణ కలిగిన తీవ్రవాద బృందం మొదటినుంచీ వలసవాదాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించడంలో పేరుపొందిన ఆ వర్గం సుదీర్టకాలం తన అధికారాన్ని నిలుపుకుని చివరకు గత సంవత్సరమే (2011లో) ఓడిపోయింది. ఇక ఇజ్రాయెలీ మతతత్వ పార్టీకి అధికారపీరాన్ని అధిరోహించేందుకు 80 సంవత్సరాల కాలం పట్టింది. అది ఇప్పటికీ అధికారంలో కొనసాగుతోంది. ఆ రెండు దేశాలతో పోలిస్తే భారత్‌లో అధికార మార్చిడి ప్రక్రియ చాలా నెమ్మదిగా జరిగింది. ఇక్కడ బీజేపీ అధికారంలోకి రావడానికి దాదాపు అర్హశతాబ్దం పట్టింది. హిందూ మహాసభే మార్పు చెంది వీజేపీగా రూపుదిదుకుంది. హిందూ మవాసభతో గాంధీకి సత్సంబంధాలుండేవి, భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో హిందూ మహాసభ భిన్నమైన పాత్రను పోషించింది. దేశ విభజన సమయంలోనే హిందూ మహాసభ ఎక్కువగా వెలుగులోకి వచ్చింది. అప్పుడు బెంగాల్‌ను మత ప్రాతిపదికన విభజించాలని హిందూ మహాసభ ప్రచార కార్యక్రమాన్ని చేపట్టి అందులోకి తనతో పట్టు కాంగ్రెస్‌ను కూదా లాగింది. బీజేపీ వెనక సుశిక్షిత రాష్ట్రీయ స్వయం సేవక్‌ సంఘ్‌ (ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌) వుంది. అయితే ఐరిష్‌ రిపబ్లికన్‌ ఆర్మీ (ఐఆర్‌ఎ)తో లేదా పాలస్తీనాలోని మితవాద రహస్య పార్టీ 'ఇర్గన్‌'తో సరిపోల్బ తగిన పోరాట చరిత్ర ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌కేమీ లేదు. దశలవారీగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పతనానికి దోహదం చేసిన వివిధ అంశాలు : అత్యవసర పరిస్టితి విధింపు, పంజాబ్‌లో శిక్కుల తిరుగుబాటును అణిచివేయడంలో అవకతవకలు, ఇందిరాగాంధీ హత్యానంతరం జరిపిన ప్రతీకార దాడులు, ఢిల్లీలో శిక్కులపై సాగించిన ఊచకోతను ఆమె కొడుకు సమర్ధించడం, రాజీవ్‌ గాంధీ

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 129 చుట్టూ సమీకృతమైన భారీ అవినీతి, పి.వి.నరసింహారావు కాలంనాటి నయా ఉదారవాద విధానాలు అవినీతికి వ్యవస్టీక్టృతం చేయడం మొదలైనవి. ఇవన్నీ అంతిమంగా బీజేపీ విజయం సాధించేందుకు, అధికార కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి బీజేపేయే తగిన ప్రత్యామ్నాయమన్న విశ్వాసాన్ని కలిగించేందుకు తోడ్పడ్డాయి. 1990 నాటికి బీజేపీకి ఆ అవకాశాలు ఏర్పడ్డాయి. కాంగ్రెస్‌ ఇచ్చిన సామాజిక హామీలన్నీ అప్పటికే వెలిసిపోయాయి. దేశంలో మార్కెట్టు డబ్బు రాజ్యమేలాయి. సాంప్రదాయిక అంచనాలు, స్వాభావికతలు తుడిచిపెట్టుకుపోయాయి. అలాంటి నేపథ్యంలో మతపర ప్రతిస్పందనకు అనియత ఆధునికీకరణ ఊపునిచ్చింది.” హిందూత్వకు సమయం పరిపక్వమయింది. గాంధీ భారతదేశంలో రాజకీయంగా అడుగుపెట్టక మునుపే బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వంచే అండమాన్‌లో నిర్బంధితుడైన ఒక యోధుడు (సావర్కర్‌) హిందూత్వకు రూపుదిద్దాడు. బీజేపీ ఎదుగుదల దేశంలోని చాలామంది మేధావులను తీవ్ర ఆందోళనకు గురిచేసింది. బీజేపీనీ, దానికి గురువైన ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌నీ చాలామంది భారత తరహా నియంతృత్వ లక్షణాలు వున్నదిగా చూశారు. అదొక పొరపాటు. ఇక్కడ ప్రపంచ యుద్ధం జరుగుతున్న కాలంలో యూరప్‌లో నియంతృ్భత్వానికి దారితీసినట్టుగా శ్రామిక వర్గ ముప్పు, ఆర్ధిక మాంద్యం, ప్రతీకార ఉద్యమాల వంటివి ఏమీ లేవు.” అయితే మేధావుల ధోరణి హిందూ మతం యొక్క విలక్షణమైన పద్ధతిని మాత్రమే కాకుండా ఏ సైద్ధాంతిక నేపథ్యంలో హిందూమతం విస్తరిస్తుంది అనే అంశాన్ని కూడా పట్టించుకోలేదు. స్వాతంత్ర్యానంతర భారత లౌకికవాదం ఏనాడూ రాజ్యాన్నీ - మతాన్నీ కరినంగా వేరు చేసే ప్రయత్నం చేయలేదు. ఇక హిందూత్వ మీద ఒక క్రమబద్ధమైన విమర్శను లేవనెత్తడం గురించి మరి చెప్పనక్కరలేదు. కానీ ఆ లౌకికవాదం గాంధీ సహజంగా అర్ధం చేసుకున్న ప్రజా స్పందనలకు, ఆచరణకు తగినట్టుగా లేదనీ, ఆది ఒక పరాయి ఉన్నత వర్ణ ఆలోచనాధోరణి అనీ నయా స్టానికవాద ఆలోచనాపరులు 1980ల నాటికి దానిపై విమర్శలు గుప్పించారు. సబాల్టన్‌ స్టడీస్‌ పేరుతో ప్రసిద్ధమైన నిమ్నవర్గ అధ్యయనాలు ఈ ఆలోచనను సమర్థించి రుజువులు చూపాయి. ఇప్పటికీ అళీష్‌ నందీ, టి.ఎన్‌. మదన్‌ మొదలైనవారి లౌకికవాద వ్యతిరేకత మేధావివర్షంలో ఒక అల్పసంఖ్యాక ధోరణిగానే వున్నప్పటికీ దానికి గుర్తింపూ, వాస్తవిక ప్రభావశీలత మాత్రం విసృతంగానే వున్నాయి. 52. ఈ క్రియాశీలత మీద తిరుగులేని విశ్లేషణ కోసం చూ. అచిన్‌ వనాయక్‌ “ద ప్యూరీస్‌ ఆఫ్‌ కమ్యూనలిజం, రిలిజియన్‌, మాడర్చిటీ అండ్‌ సెక్యులరైజేషన్‌, లండన్‌ - న్యూయార్క్‌ 1997, పే 270-274 53. రాష్ట్రీయ్‌ స్వయం సేవక్‌ సంఘ్‌ నియంతృత్వంతో ఎలా కలగలిసిపోయిందనే అంశంపై కూడదా అచిన్‌ వనాయక్‌ అత్యంత శక్తివంతమైన విమర్శ చేశారు: 'ద ప్యూరీస్‌ ఆఫ్‌ కమ్యూనలిజం' పే. 255-270.

130 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ఇంతకంటే విసృతంగా ప్రచారంలో వుండిన, ఇప్పటికీ వున్న వాదన- హిందూమతం సహనశీల బహుళత్వంతో, శాంతియుత సుహృద్భావంతో కూడిన గొప్ప మతం అని. లెక్కలేనంతమంది దేవతలూ, నమ్మకాలూ, ఆచారాలూ మొదలైన వాటితో హిందూమతం ఆధునిక బహుళ సాంస్కృతిక వాదానికి ఒక వాస్తవిక ప్రతీకగా పేర్కొనడం జరుగుతోంది. అమర్త్యసేన్‌ తదితరుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఏకేశ్వర వాదం, బహుదేవతార్చన, అద్వైతం, ఇంకా అనేక ఆస్తిక పద్ధతులకు హిందూమతం చోటు కల్పించినట్టు వేరే ఏ మతం కల్పించలేదు. ఈదృష్ప్వా లౌకికవాదంతో హిందూ మతానికి పేచీ లేదు. లౌకికవాద విలువలు కూడా హిందూ మతానికి సానుకూలమైనవి. అయితే హిందూ మతం అంటే సర్వ జన సమ్మేళన మతం అవడం మూలంగా అసహనానికీ లేదా దౌర్జన్యపూరిత ధోరణులకు కూడా అది తన పరిధిలో చోటు కల్పించవచ్చు. కానీ తగినంత విశాల మనసుతో, ఇవన్నీ కూడా తద్విరుద్ధంగా మారే అవకాశం వుంది. భగవద్గీత ఉద్దేశించిన సందేశం ఏమైనప్పటికీ చంపడానికి వ్యతిదేకంగా అర్జునుడు చేసిన వాదనలను కృష్ణుడు వాస్తవంగా ఓడించలేకపోయాదు. అంతిమంగా కృష్ణునితో ఏకీభవించి అర్జునుడు చంపడానికి పూనుకోవడం అసందర్భమని మనం నమ్మేందుకు అవకాశం ఇస్తుంది అని అమర్ష్మ్యసేన్‌ అన్నారు. అమర్త్యసేన్‌ తాత (క్షితి మోహన్‌ సేన్‌) (ప్రాథమిక హిందూ విధానంలో ఉదారవాదం అంతర్భాగంగా వుంది' అని గుర్తించారు. (ప్రాథమికం కాని అంశాలలో చిక్కుకుని మనకు మనమే ఎందుకు ఇబ్బందులు కొనితెచ్చుకోవాలి? “ప్రత్యేకించి ఇది అంత ఉచితమైనది కాదు. ఉదారవాదం, సహనశీలత, దేనినైనా తనలో ఇముడ్చుకోగలగడం అనేవి హిందూమతం యొక్క నిజమైన ప్రామాణిక లక్షణాలు. వాటికి విరుద్ధంగా సంకుచితంగా, ఎక్కువ దుందుడుకు వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఈనాటి హిందూత్వ రాజకీయాలను ఎందుకు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలొ అంటారు అమర్త్యసేన్‌.“ ఈవిధంగా బలహీనపడిన లౌకికవాదం హిందూత్వను పెద్దగా అడ్డుకోలేదు. అమర్త్యసేన్‌ కంటే చాలాకాలం ముందే హిందూత్వ మూలపురుషుడు సావర్శర్‌ నాస్తికులను కూడా హిందుత్వ పరిధిలోకి ఆమ్వానించారు. ఇక ఆయన వారసులకు భారత సహనశీలత, బహుళత్వంలను తమ సొంత సూత్రాలుగా ప్రచారం చేసుకోవడం పెద్ద కష్టం కాలేదు. బీజేపీ లౌకికవాదాన్ని వ్యతిరేకించదు, “హిందూమతం వల్లనే భారతదేశం లౌకికవాద దేశంగా వుంది” అంటుంది.” ఇతర్లు నిరాకరించినా ఈ విషయంపై వాదనకు దిగేందుకు హిందూ సిద్ధాంత కర్తలు వెనుకాడరు. నీరద్‌ చౌదరీ ఇలా అన్నారు “ఒక్క అశోకుని 54. చి ఆర్గుమెంటేటివ్‌ ఇండియన్‌, పే. 449 చర్‌. రాధికా దేశాయ్‌ 'ఫార్వర్డ్‌ మార్చ్‌ ఆఫ్‌ హిందుత్వ హాల్టెడ్‌?, న్యూ లెఫ్ట్‌ రివ్యూ 30, నవంబర్‌-డిసెబంర్‌ 2004, పే.62.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 131 అహింసకు సంబంధించిన శిలాశాసనంలోని 25 పదాలు వేలాది హింసకు సంబంధించిన శిలాశాసనాలను చెరిపివేయడంలో విజయం సాధించాయి. మొత్తం సంస్కృత సాహిత్యం హిందువుల తిరుగులేని సైనికతత్వానికి సాక్ష్యంగా నిలిచింది”. హిందూ పాలకులు, రక్షకులు మరీ ముఖ్యంగా అశోకుడి కాలానికీ, గాంధీ కాలానికీ మధ్యనున్నవారిని గమనించినప్పుడు “రాజ్య విధానంలో సిద్ధాంతం - ఆచరణ రెండింటిలో అహింస గురించిన ఒక్క మాట కూడా లేదు.” దేశాన్ని మతతత్వం ఆవహించడం అనేది ఐర్లాండ్‌, ఇజ్రాయెల్‌ దేశాల్లో కంటే భారతదేశంలో కొంత ఆలస్యంగా జరిగింది. అయితే ప్రభుత్వాధికార వర్గం, మేధావులు సాంకేతికంగా చూస్తే హిందూ మతతత్వానికి ముందునుంచే సానుకూలంగా వుండటం ఇందుకు దోహదం చేసింది. భమలనేవి తమను సృష్టించినవారితో సవా పారిపోతుంటాయి. హిందూత్వ దృక్పథాన్ని ఖండించే ఒక భారతీయ విమర్శకుడు ఇలా అన్నారు: “ఆధునిక భారతదేశమూ, సమాజమూ ప్రాథమికంగా లౌకికవాదంతో కూడుకుని వుందన్న విశ్వాసం- సొంత డబ్బా కొట్టుకుంటూ- చాలాచోట్ల సమకాలీన సామాజిక, రాజకీయ ఆచరణలో మత దురభిమానం వ్యాపించివుందన్న విషయాన్ని గమనించలేదు.” దాంతో సైద్ధాంతిక సరిహద్దులు మసకబారిపోయాయి. తత్ఫలితంగా బీజేపీ యేమో “లౌకికవాద భాషను ఉపయోగిస్తుంటే, కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సౌమ్యమైన (సాఫ్ట్‌) హిందూత్వ విధానాన్ని ఆదరిస్తోంది. ఇక కమ్యూనిస్టు పార్టీలు తాము అర్ధంచేసుకున్నట్టు “శుద్ధ “వాస్తవిక హిందూమతం లోకప్రియ మతానికి సమానమైనదిగా ప్రతిపాదిస్తూ ప్రచారం చేస్తున్నారు.”” ఒక విశ్లేషకుడు దీనిని “లౌకికవాదానికి దూరమవడంలో ఒకరితో ఒకరు పోటీపడడంగా' పేర్కొన్నారు. ఈ విధానం వల్ల ప్రాధమిక లబ్బి ఒక్క బీజేపీకే లభిస్తుంది. అయోధ్యలో రామజన్మభూమిని అపవిత్రం చేస్తున్న మసీదును కూల్చివేయాలన్న జాతీయ స్థాయి ప్రచారంతో బీజేపి 1992లో ఒక్కసారిగా అన్ని అడ్డంకులను దాటి విస్తరించేందుకు అవకాశం లభించింది. పెద్ద ఎత్తున రాజకీయ సమీకరణకు దోహదం చేసే అలాంటి ఉద్యమాన్ని నిర్వహించగల సామర్ధాన్ని కాంగ్రెస్‌ దాశాబ్దాల కిందటే కోల్పోయింది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ గుడ్తప్పగించి చూస్తుండగా ఆ మసీదును విజయవంతంగా కూల్చివేసిన బీజేపీ (క్రియాశీలత ఆ దశాబ్దం చివరి నాటికి ఢిల్లీ పీఠాన్ని అధిరోహింపజేసింది. అయితే అయోధ్య అనే స్పింగ్‌బోర్డు నుంచి దూకిన బీజేపీ ఎగిరి అధికార పీరంపై పడింది కానీ అది 56. ద కాంటినెంట్‌ అఫ్‌ సిర్స్‌, లండన్‌ 1965, పే. 98. 57. కౌషిక్‌ బసు, సంజయ్‌ సుబ్రహ్మణ్యం ఎడిట్‌ చేసిన 'అన్‌రావెలింగ్‌ ద నేషన్‌. సెక్టేరియన్‌ కాన్‌ఫ్లిక్ట్‌ అండ్‌ ఇండియాస్‌ సెక్యులర్‌ ఐడెంటిటీ" పుస్తకంలో జి.బాలచంద్రన్‌ రాసిన “రిలిజియన్‌ అండ్‌ నేషనలిజం ఇన్‌ మాడర్న్‌ ఇండియా” అన్న వ్యాసం. న్యూ ఢిల్లీ 1996, పే. 83, 326.

192 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ;క్కగా ఏమీ పడలేదు. ఆ దూకుడులో బీజేపీ కూదా మార్పు చెందింది. ఉత్తర గారతదేశంలోని హిందీ మాట్లాడే ప్రాంతాలపై బీజేపీకి మంచి పట్టు వుంది. కానీ ౦గ్రెస్‌కు వున్న పట్టు కంటే అది విసృతమైనది మాత్రం కాదు. బీజేపీ స్వంతంగా ార్లమెంటులో మెజారిటీని సాధించేందుకు ఆ పట్టు ఒక్కటే సరిపోలేదు. భారతదేశంలో గింగ్రెస్‌ పార్టీ స్థానాన్ని ఆక్రమించుకోలేకపోవడానికి అదొక కారణం. కాగా, మరో ముఖ్యమైన ఆటంకాన్ని బీజేపీ వేరే కోణంలోంచి ఎదుర్కొంది.

నెహ్రూ హయాంలోనూ, ఆతరువాత మరో ఇరవైఏళ్ల వరకూనూ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కులాల వల్ల అడ్డంగా, నిలువుగా చీలికలైపోయిన సమాజాన్ని పరిపాలించింది. * 9 హెచ్చుతగ్గుల దొంతరలో అగ్రస్థానంలో వున్నదీ, ప్రభుత్వ యంత్రాగాన్ని నియంత్రిస్తున్నదీ బ్రాహ్మణ వర్గం. ఆ శతాబ్దిలో (బ్రాహ్మణుల కింద జనాభాలో అత్యధిక సంఖ్యలో వున్న బడుగు వర్గాల వారు వారసత్వ వృత్తులనే సంకెళ్లతో కునారిల్లుతుందేవారు. వారి నుంచి ఎలాంటి సమస్యలు ఎదురుకాకుండా ఈ భారీ ప్రజాస్వామ్య దేశాన్ని సంపన్న వర్దాలు పరిపాలిస్తున్నాయి. అయితే నెహ్రూ కుమార్తె అత్యవసర పరిస్థితిని వధించడం అటు బీజేపీ విజంభణకు ఇటు ఏ కులాల కవచంతో కాంగ్రెస్‌ రాజ్యమేలుతోందో ఆ కవచం దెబ్బతినేందుకు దారితీసింది. సంపన్న రైతులు 1977లో మొట్టమొదటి కాంగ్రెసేతర (జనతాపార్టీ సంకీర్ణ) ప్రభుత్వం ఏర్పడేందుకు దోహదం చేశారు. మళ్లీ పదిహేను సంవత్సరాల తరువాత ఈసారి బీజేపీ బలపడటంతోపాటు కులమూ విజృంభించింది. భారత రాజ్యాంగం కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో షెడ్యూల్డ్‌ కులాల వారికి 12.5 శాతం, షెడ్యూల్డ్‌ తెగల వారికి 5 శాతం చొప్పున చట్టబద్దంగా రిజర్వేషన్లను కల్పించింది. ఆతరువాతి కాలంలో దానిని వరుసగా 15 శాతానికి, 7.5 శాతానికి పెంచారు. అయితే అప్పటి జనతా పార్టీ సంకీర్ణ ప్రభుత్వం అత్యవసర పరిస్థితికాలంలో ఏర్పాటు చేసిన ఒక కమిషన్‌ నివేదికను అమలు చేయాలని నిర్ణయం తీసుకోవడంతో నమస్యలు మొదలయ్యాయి. ఆ కమిషన్‌కు బీహార్‌ రాష్ట్రానికి చెందిన ఓ సంపన్న శూద్ర కులస్థుడైన 58. భారత రాజకీయాలలో కేవలం 1960ల చివరిలోనే కులం (ప్రధానాంశంగా మారిందన్న సాధారణ అభిప్రాయం తప్పు అంటారు రాధికా దేశాయ్‌. కుల హెచ్చుతగ్గుల దొంతరలో మార్పులనూ, సైద్ధాంతిక చేర్చులను అద్భుతంగా విశ్లేషించారు: “1967 తర్వాత బయటపడ్డ కుల రాజకీయాలు ఈ వర్గాల రాజకీయ అధికార సాధనలో మొట్టమొదటివేంకావు. అవి కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో ఎప్పటినుంచో అంతర్గతంగా పనిచేస్తున్నాయి.” పెట్టుబడిదారీ విధానం పల్లెల్లోకి ప్రవేశించడంతో 'అంతవరకూ కింది కులాలవారితో అనుసంధించబడిన సంక్షిష్ప రక్షణ వ్యవస్థల ద్వారా అగ్రకులాలవారు స్థానికంగా ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్న పరిస్థితిలో ఒక్కసారిగా ఒక సరికొత్త క్రియాశీలమైన మార్పు వచ్చింది.” చూ. 'ద కాస్ట్‌ ఆఫ్‌ యాంటీ సెక్యులరిజం” వ్యాసం, ముషిరుల్‌ హసన్‌ ఎడిట్‌ చేసిన 'విల్‌ సెక్యులర్‌ ఇండియా సర్వైవ్‌?” పుస్తకంలో. గుర్గాం 2004, పే. 197, 199-200

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 188 బి.పి. మండల్‌ అధ్యక్షుడు. (ఆ కమిషన్‌ ఆయన శ్వేరుతోనే మండల్‌ కమిషన్‌గా వ్యవహారంలోకి వచ్చింది). ఆ కమిషన్‌ ఉద్దేశం ప్రకారం దేశ జనాభాలో 50 శాతంకు మించి వున్న ఇతర కింది కులస్తులకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో 27 శాతం ఉద్యోగాలను కేటాయించాలని (ప్రతిపాదించింది. అయితే ఒక సంవత్సరం అనంతరం తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చిన కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మండల్‌ కమిషన్‌ సిఫారసులను పకృన పెట్టింది. ఆ తరువాత కేంద్రంలో మరో జనతాపార్టీ తరహా సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఏర్పడడంతో మండల్‌ కమిషన్‌ సిఫారసులు చట్టబద్ధమయ్యాయి. దాంతో 1992లో ఉత్తర భారతదేశంలో అగ్రవర్ధాల నుంచి తీవ్రమైన ప్రతిఘటన ఎదురయింది. అనాటి వరకూ ఉదాసీనంగా, లొంగిపోయినట్టు, భయంభయంగా వున్న అణగారిన కులాలన్నీ రాజకీయంగా చైతన్యవంతమై భారత (ప్రజాస్వామ్య స్వరూపాన్నే మార్చివేశాయి. అనంతరం కొద్ది రోజులకే అతిపెద్ద రాష్ట్రమైన ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో రెండు పార్టీల సంకీర్ణ ప్రభుత్వం అంటే దళితులకు ప్రొతినిధ్యం వహించే ఒక పార్టీ, ఓబీసీలకు ప్రతినిధ్యం వహించే మరో పార్టీ కలసి అధికారాన్ని హస్తగతం చేసుకున్నాయి. మరో రెండేళ్లలో ఆ రాష్ట్రానికి మొట్టమొదటిసారిగా ఒక దళిత మహిళ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అత్యంత శక్తిమంతురాలైన మాయావతి (బిఎస్‌పి) తన ఓబీసీ ప్రత్యర్థి (ఎస్‌పీకి ఒక్కొక్కసారి ప్రత్యామ్నాయంగా అప్పటినుంచి చాలాకాలమే పరిపాలించింది. నెహ్రూ హయాంలో కాంగ్రెస్‌కు ఎన్నికల జాగీరులా వున్న ఉత్తర ప్రదేళ్‌ రాష్ట్రంలో ఆ పార్టీ మళ్లీ కోలుకోలేదు. 2008కి ముందరి ఎన్నికలలో నెహ్రూ మునిమనవడు (రాహుల్‌ గాంధీ) అక్కడ విసృతంగా తిరిగి కూడా ఘోర పరాజయాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో వచ్చిన ఈ తిరుగుబాటు నూతన రాజకీయ స్వరూపానికి అద్దం పడుతుంది. కాగా ఇతర (ప్రాంతాల్లో ఏర్పడ్డ కుల పార్టీలు, వర్గాలు సాంప్రదాయిక పద్ధతులను చిన్నాభిన్నం చేస్తూ అణగారిన శక్తులను తెరమీదకు తెచ్చాయి. ఈ పరిణామాలు భారత పార్లమెంటరీ విధానం లోతుగా విస్తరిస్తోందనీ, ఇప్పుడు దాని వేళ్లు ప్రజాబాహుళ్యంలోకి చొచ్చుకుపోయాయనీ తిరుగులేనివిధంగా సూచిస్తోంది. (ఫెంచి విద్యావేత్త క్రిస్తాఫ్‌ జెప్పెర్లో వంటివాళ్లు దీనిని అణగారిన కులాలలో ఇంకా సమగ్ర స్వరూపాన్ని సంతరించుకోవాల్సిన 'ఒక నిశ్శబ్ద విషవం'గా పరిగణిస్తున్నారు.

59. క్రిస్టాఫ్‌ జెఫ్పెర్లో, ఇండియాస్‌ సైలెంట్‌ రెవెల్యూషన్‌. ద రైజ్‌ ఆఫ్‌ ద లోయర్‌ కాస్ట్‌ ఇన్‌ నార్త్‌ ఇండియా', న్యూయార్క్‌ 2003, పే. 494-496: “అణగారిన కులాలు అధికారం పొందే స్థాయికి ఎదగడం అనేది తిరుగులేనిది, సూటిగా సాగేది కాదు. రాజకీయ రంగంలోనూ, (ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలోనూ అణగారిన కులాల పలుకుబడి పెరుగుతున్నప్పటికీ విస్తరిస్తున్న (పైవేటు ఆర్ధిక వ్యవస్థ ద్వారా, ప్రభుత్వ విధానాలను నియంత్రించే కీలకస్టానాల్లోని ఉన్నత్రాధికార్ల ద్వారా పార్లమెంటరీ నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేయడం ద్వారా సంపన్నులైన, విద్యావంతులైన వర్ణాలవారుతమ అధికారాన్ని తిరిగి నిలబెట్టుకుంటున్నారు.

136 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ కానీ కులాలు వర్గాలు కావు. మతం సృష్టించిన, వృత్తుల ద్వారా విభజించబడిన కులాలు సాంప్రదాయిక ఆచారాలు, నిషేధాల నియంత్రణలో వుండే ఒక ప్రతీకాత్మక ప్రపంచానికి చెందినవి. ఒక కులానికీ మరొక కులానికీ మధ్య వున్న సరిహద్దులను రాజ్యమూ, మార్కెట్టూ సడలించాయి. కానీ రాజకీయ క్రియాశీలత వచ్చి అనివార్యంగా వాటిని మలుపు తిప్పింది. ఉద్యోగాలలో రిజర్వేషన్లు భౌతిక ప్రయోజనాలను కల్పిస్తాయి. ప్రభుత్వ యంత్రాంగంలో కింది స్థాయి ఉద్యోగుల సంఖ్య ఎక్కువ. ప్రతీ కులం లోనూ పైస్థాయిలో వున్నవాళ్లకే ఆ ఉద్యోగాలు లభిస్తాయి. కానీ దేశంలోని మొత్తం కార్మికశక్తిలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు కేవలం 4 నుంచి 5 శాతం మించవు. ఎంత తీవ్రంగా, పట్టుదలగా పోరాడినా బీదరికం, నిరుద్యోగం అనే మహా సముద్రంలో ఈ రిజర్వేషన్లు నీటి చుక్కతో సమానం. సర్వోన్నత న్యాయస్థానం జాతీయ రిజర్వేషన్ల విషయంలో నిర్ణయించిన 49.5 శాతం సీలింగ్‌ ను మించి వుండేందుకు ప్రాంతీయ రిజర్వేషన్లకు అవకాశం వుంది. అందుకే రాష్ట్ర స్థాయిలో జరిగే ఎన్నికలు “ఉద్యోగ వేలాలు'గా మారాయి. వాటిలో కులాలు తరచుగా అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తూ సంఘటితమవుతుంటాయి. ఒకదానితో ఒకటి వీరోచితంగా పోటీపడుతుంటాయి. జాతీయ సంఘీభావాన్నే కాదు అవి ఏ తర్మాన్నీ పట్టించుకోవు. రాజకీయాల విషయానికి వస్తే కులాలకు శాశ్వత మిత్రులు అంటూ ఎవరూ వుండరు.” దేశంలో దళితులు ఒక చోట ఓబీసీలకు వ్యతిరేకంగా (బ్రాహ్మణులతో, క్షతియులతో ఎన్నికల పొత్తు పెట్టుకుంటుంటే, మరోచోట (గ్రామాల్లో అగ్రకులాలకు సంబంధించిన సాయుధ దళాలు దళితులపై అత్యంత దారుణంగా దాడులు చేస్తున్నాయి. పునఃపంపిణీ అంశం కన్నా ఇష్టారాజ్యానికీ, గుర్తింపునకూ, గౌరవానికీ ప్రాధాన్యత పెరుగుతుందని ఇంగ్లిష్‌ రాజకీయ తత్వవేత్త హాబ్స్‌ ప్రతిపాదించినట్టుగా ఈ నాయకులు తమ అనుచరులకు విముక్తి సారాంశాన్ని అందించే బదులు గౌరవ ప్రతీకలను అందించి సంతృప్తిపరిచారు. ఉత్తరప్రదేశ్‌లో మాయావతి 1,50,000ల అంబేడ్మర్‌ విగ్రహాలను ప్రతిష్టించారు. తన పార్టీ గుర్తు అయిన ఏనుగు విగ్రహాలను 200 వరకూ (ప్రతిష్టించడం గురించి ఇంక చెప్పనవసరం లేదు. (2012 మార్చిలో రాష్ట్ర ఎన్నికలు జరిగినప్పుడు ఓటర్లపై ఆ విగ్రహాల ప్రభావం లేకుండా ఎన్నికల కమిషన్‌ అదేశాల మేరకు వాటిపై 60. దీపొంకర్‌ గుప్తా రాసిన 'ద సర్టిట్యూడ్స్‌ ఆఫ్‌ కాస్ట్‌: వెన్‌ ఐడెంటిటీ ట్రంప్స్‌ హైరార్కీ వ్యాసం, గుప్తానే ఎడిట్‌ చేసిన 'కాస్ట్‌ ఇన్‌ క్వశ్చన్‌: ఐడెంటిటీ ఆర్‌ హైరార్మీ?' పుస్తకంలో. న్యూఢిల్లీ 2004, పే. రోమన్‌ 16. 'కులాలు వాటంతట అవే అంతకంతకూ పెట్టుబడిదారీ అభివృద్ధితో వేరవుతూ పోతాయి' అంటూ జావేద్‌ ఆలం సరిగ్గా సూత్రీకరించారు. “బూర్జ్డువాల పోటీ ప్రపంచంలో వ్యక్తులు ఎంత అహంతో వ్యవహరిస్తారో ప్రజాజీవన పరిధిలో ఈ కులాలకుచెందిన వాళ్లు కూడా అంతే అహంతో వ్యవహరిస్తుంటారు.” చూ. ఆయన రాసిన 'హాండ్లింగ్‌ డిఫరెన్స్‌: ద రైట్‌ టు ఎవే ఆఫ్‌ ఎ లైప్‌ అండ్‌ మల్టీ కల్చరిజం ఇన్‌ ఇండియా.

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 1ేతె5్‌ గులాబిరంగు ప్లాస్టిక్‌ కాగితాలను కప్పారు). వాటి ఖర్చుతో ఎన్నో పాఠశాలలు, (ప్రాథమిక విద్యా కేంద్రాలను నెలకొల్పవచ్చు. అస్తిత్వ రాజకీయాలకు ఇదొక అసాధారణమైన ఉదాహరణ. ఈ అస్తిత్వ రాజకీయాలు అంబేడ్మర్‌ ఆశించిన కుల నిర్మూలనకు ప్రయత్నించవు. పైగా కులాలను మరింత పటిష్టం చేస్తాయి. ఓటర్లుగా చైతన్యవంతులు అవుతున్నా కొద్దీ పేదలు, దిగువ మధ్యతరగతి పేదలు వారసత్వ సమూహాల నిర్మూలనకు కృషి చేయకుండా వాటిని రాజకీయ సమాజాలుగా సంఘటితం చేస్తారు. వాటిలో సమానత్వం వుండదు. వాటిలో అంతర్గతంగా మరింత తీవ్రమైన హెచ్చుతగ్గుల దొంతర వుంటుంది. వాటికి గుర్తింపులు ఆపాదించడం, వాటికి కట్టుబడి వుండటం ఎక్కువవుతుంది. రాజకీయ తత్వవేత్త జావేద్‌ ఆలమ్‌ చెప్పినట్టు చారిత్రకంగా “కులం అనేది ఒక స్వేచ్చలేని సమష్టి రూపం. వాటినుంచి వ్యక్తులు బయటపడటం బానిసత్వంనుంచి, భూస్వామ్య వెట్టి చాకిరీ నుంచి బయటపడటం కంటే కూడా కష్టం.” ఇందుకు సంబంధించిన ఆనవాళ్లు కనిపిస్తూనే వున్నాయి.

ఆర్థికపరమైన, విద్యాపరమైన అభివృద్ధి ఎంత అసమానంగా వున్నప్పటికీ అది కుల అద్ద్డుగోదలను బలహీనపరిచింది. అయినా అత్యధిక (ప్రజలు ఇప్పటికీ కుల కుట్టుబాట్లకు వ్యతిరేకంగా నడుచుకోరు. వారిలో మూడొంతుల మంది కులాంతర వివాహాలని అంగీకరించరు. అలాంటి వారిలో సగం కంటే ఎక్కువ మంది బాగా చదువుకున్నవాళ్లే.” దేశ వ్యాప్తంగా సామాన్య దళితులు హింసకు, అగచాట్లకు గురవుతున్నారు. పొరసత్వానికి సంబంధించిన సాంప్రదాయిక ఆలోచనావిధానంలో లేదా ఎన్నికలలో వారి పలుకుబడిలో మార్చు వచ్చినా వారి పరిస్థితి మాత్రం మారలేదు. అంబేడ్కర్‌ గమనించినట్టు కులాలు మొదటినుంచీ ఈనాటివరకూ స్వేచ్చ, సమానత్వ భావనలకు పూర్తి విరుద్ధంగా కొనసాగుతున్నాయి. కులాల్లో సౌభ్రాతృత్వాన్ని గురించి అసలు ఊహించలేం. భారత ప్రభుత్వం వాటిని చట్టపరమైన చర్యలతో సరిదిద్దేందుకు

61. క్లాసెస్‌ ట్రాఫ్ట్‌ ఇన్‌ కాస్ట్‌: ద లెఫ్ట్‌ ఆన్‌ గోయింగ్‌ (్రైడికమెంట్‌ ఇన్‌ ఇండియా”, ఏప్రిల్‌ 2010లో కొలంబియా యూనివర్సిటీకి జావేద్‌ ఆలం సమర్చించిన పత్రం.

62. ఎడ్వర్డ్‌ ల్యూస్‌, 'ఇన్‌స్సైట్‌ ఆఫ్‌ ద గాడ్స్‌. ద స్ట్రేంజ్‌ రైజ్‌ ఆఫ్‌ మాడర్న్‌ ఇండియా, లండన్‌ 2006, పే. 149.

63 సంపూర్ణ వివక్షకు సంబంధించిన కార్యక్రమాల పర్యవసానాలపై సమగ్ర విశ్లేషణ కొరకు చూ. ఆలివర్‌ మెందెల్‌సన్‌, మారికా విక్‌జియాని, 'ద అన్‌టచబుల్స్‌. సబార్జినేషన్‌, పావర్టీ అండ్‌ ద స్టేట్‌ ఇన్‌ మాడర్న్‌ ఇండియా, కేంట్రెడ్డ్‌ 1998, పే. 118-146. ఆ కార్యక్రమాల వల్ల అంటరాని వాళ్ల బీదరికానికీ సామాజిక అసొకర్యాలకూ సంబంధించిన సమస్యలన్నీ పరిష్కరించబడవు" అంటారు వీళ్లు. పే, 145. 1980ల మధ్యలోనే గ్రామాలలోని భూమిలేని కూలీలెందరికో కాన్ని ప్రత్యక్ష ప్రయోజనాలు చేరాయని” మార్క్‌ గాలెంటర్‌ అంటారు చూ. కంపీటింగ్‌ ఈక్వాలిటీస్‌, లా అండ్‌ బాక్వర్డ్‌ క్లాసెస్‌ ఇన్‌ ఇండియా, న్యూ ఢిల్లీ 19840 పే. 551.

136 ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ఎప్పుడూ ప్రయత్నించలేదు. పైపై చర్యలతో కులాన్ని చట్టపరంగా మరింత బలోపేతం చేసింది. రాజ్యాంగంలో లౌకికవాదం గురించి ప్రస్తావించారా లేదా అన్న దానితో కాకుండా ఈ చర్యలతో భారత లౌకికవాదం ఎలా వుందో మనకు అర్ధమవుతుంది. అయితే కుల సంఘాలు ఒక వినూత్న క్రియాశీలతతో శక్తివంతమైన (ప్రభావశీల సమూహాలుగా మారడంతో భారత ప్రజాస్వామ్యంలో అవి గతంలో కంటే ఎక్కువ అడ్డంకులుగా మారాయి. కులాలు స్తబ్బుగా కాకుండా చైతన్యవంతంగా వుంటూ విసృత ఓటర్ల సముదాయాన్ని విభజిస్తున్నాయి. అయితే కులాలే ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్టిరీకరిస్తున్నాయి. బీజేపీ ఒక పార్టీగా తన హిందూ పతాకాల కింద మొత్తం జాతిని ఏకం చేయాలని చూస్తోంది. తద్వారా పార్టీ పరిస్టితి మెరుగవుతున్నా కులం దాని మార్గాన్ని అడ్డుకుంటోంది. ఆనాడు మండల్‌ కమిషన్‌ వల్ల తమకు కలిగే నష్టాల పట్ల అగ్రవర్థాలలో పెల్లుబికిన కోపాన్ని సొమ్ము చేసుకునేందుకు బిజెపి అయోధ్య సమస్యను ముందుకు తెచ్చిందని అంటారు. అందులో కొంత నిజం వుండవచ్చు. కానీ, ఆ వెంటనే తప్పును సరిదిద్దుకునే చర్యలను పార్టీ చేపట్టింది. మధ్యతరగతివారినీ, కింది కులాలవారినీ ఆకర్షించకుండా కేంద్రంలో అధికారం సాధించడం అసాధ్యమని బీజేపీ గుర్తించింది. అందుకే తన పరిధిని విశాలం చేసుకునేందుకు ఆ పార్టీ సంసిద్ధమయింది. 1998 ఎన్నికలలో బీజేపీ తాలిసారిగా భారీ విజయాన్ని సొంతం చేసుకుంది. ఆ ఎన్నికల్లో ఉత్తర భారతదేశంలో 42 శాతం ఓబీసీ ఓట్లను పొందగలిగింది. అయితే అప్పటికే కుల సమూహాలతో సంఘటితమైన (ప్రాంతీయ పార్టీలు దేశ రాజకీయాలను శాసించే స్థితికి చేరుకోవడంతో దేశ రాజకీయ పరిస్థితి మారింది. అప్పటికే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ క్షీణించిపోయినప్పటికీ బీజేపీకి పాత కాంగ్రెస్‌ పార్టీ స్థాయికి చేరుకునే అవకాశం లేకుందా పోయింది. గత మూడు జాతీయ స్థాయి ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్స్‌ వీజేపీలు రెండింటికి కలిపి లభించిన ఓట్ల సంఖ్య మొత్తం ఓట్లలో సగం కూడా లేవు. తత్చలితంగా వివిధ ప్రాంతీయ పార్టీలతో పొత్తు పెట్టుకుని కేంద్రంలో సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలను నెలకొల్చుకోవాల్సిన అనివార్య పరిస్థితీ ఆ రెండు పార్టీలకూ ఏర్పడింది. దీంతో ప్రభుత్వంలో వున్నప్పుడు కాంగగైస్‌, బీజేపీ రెండూ ఒకేరకమైన పద్ధతిలో వ్యవహరిస్తున్నాయి. ఈ రెండు పార్టీలూ దేశీయంగా తమ మిత్ర పక్షాలు అనుమతించినంత మేరకు నూతన సరళీకృత ఆర్ధిక విధానాలను అమలుచేస్తూ విదేశీయంగా అమెరికాతో వ్యూహాత్మక స్నేహసంబంధాలను పునరుద్ధరించుకునేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నాయి. సాంస్కృతిక పరంగా ఈ రెండు పార్టీలూ ప్రస్తుతం ఒకే రకమైన వాతావరణంలో కొనసాగుతున్నాయి. అందులో మతపరమైన లాంఛనాలూ, చిహ్నాలూ, గీతాలూ అన్నీ వాణిజ్యంలోనూ, అధికార ప్రదేశాల్లోనూ ఒకేరకంగా వుంటున్నాయి. నిర్వహణాపరంగా మాత్రం అవి రెండూ ఒకేలాంటివి కావు. ఎందుకంటే బీజేపీకి నిజమైన కార్యకర్తలబలం

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 137 వుంది. కానీ కాంగ్రెస్‌కు స్వాతంత్రానికి ముందున్నట్టు ఇప్పుడు అలాంటి కార్యకర్తల డేణి లేదు. సైద్ధాంతికంగా కూడా ఆ రెండు పార్టీల (ప్రబోధాలు వాటి సామాజిక నేపధ్యాలలాగే విభిన్నంగా వున్నాయి. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మతతత్వం వైపు మొగ్గు చూపవచ్చు. కానీ అది ఇప్పటికీ బీజేపీ మతతత్వ (ప్రమాదాన్ని విమర్శిస్తూ, ఎత్తిచూపుతూ ముస్లిం, అదివాసీ ఓటు బ్యాంకులపై ఆధారపడవచ్చు. సామాజిక (శ్రేయస్సును కల్పిస్తానంటూ బీదవాళ్ల ఓట్లను కొల్లగొట్టవచ్చు. అలాగే బీజేపీ లౌకికవాదం వైపు మొగ్గు చూపవచ్చు. కానీ ఆ పార్టీ ఎక్కువగా భక్తుల అభిమానం మీదా, మధ్యతరగతి మొదలుకుని ఉన్నతవర్దాల ప్రజల జాతీయవాదం మీదా ఆధారపడి వుంది. ఆచరణ రీత్యా చూస్తే ఈ రెండు పార్టీల మధ్య తేడా స్వల్పమే. మతతత్వం వల్ల తమకు లబ్ధి చేకూరుతుందని అనుకుంటే రెండు పార్టీలూ ఒకేరకంగా వ్యవహరిస్తాయి. రాజకీయ దుందుడుకు చర్యల్లో చురుకుగా పాల్గొనే బీజేపీ కారణంగా 2002లో గుజరాత్‌లో జరిగిన మారణకాండలో మరణించిన వారి సంఖ్య కంటే, కాం(గైస్‌ కారణంగా 1984లో ఢిల్లీలో జరిగిన ఊచకోతలో చనిపోయిన వారి సంఖ్య ఎక్కువ. ఇక నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌ల నాయకత్వంలో ఆనాడు హైదరాబాద్‌ సంస్థానంలో భారీస్థాయిలో జరిగిన మారణహోమాన్ని వీటితో పోల్చలేం. విదేశాల్లో వున్న భారతీయ (శ్రేయోభిలాషులు తరచుగా ఈ రెండు ప్రధాన పార్టీల మధ్య అవగాహన కుదిరి ఒక విసృత సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఏర్పడాలన్న అభిలాషను వ్యక్తం చేస్తుంటారు. తద్వారా భారత దేశాన్ని ఆధునిక సంస్కరణలతో ఉన్నత స్థితికి చేర్చవచ్చని ఆశిస్తుంటారు. కాంగ్రెన్స్‌ బీజేపీల మూలాలు వేరుకాబట్టి అది అసంభవం. ఐర్లాండ్‌ లేదా ఇజ్రాయెల్‌లో లాగే భారత రాజకీయ వ్యవస్థ దిగువ నుంచి వచ్చిన ఒత్తిడిమేరకు మార్పునకు గురవడంతో లోకసభ సభ్యుల స్థాయి, వారి ప్రవర్తనా స్థాయి దారుణంగా దిగజారాయి. నెహ్రూ కుటుంబంలోని మూడో తరం నుంచీ పెరిగిన అవినీతి ఆయుధాల కొనుగోలు కుంభకోణంతో నిండా బురదలో కూరుకుపోయింది. షి.వి.నరసింహారావు పాలనాకాలంలో మొట్టమొదటిసారిగా లోకసభలో విశ్వాస తీర్మానంలో నెగ్గేందుకు కోట్ల రూపాయల లంచమిచ్చి ఫిరాయింపును ప్రోత్సహించి ఓట్లను కొనుగోలు చేశారు. ప్రధానమంత్రి మన్మోహన్‌ సింగ్‌ పాలనలో అవినీతి మరింత తారాస్టాయికి చేరుకుంది. కేవలం ఒక్క మోసపూరిత టెలికాం కాంట్రాక్టుల్లోనే 2,60,000 కోట్ల రూపాయల ఫ్ర శాధనాన్ని కొల్లగొట్టారు. నిజాయితీకి ప్రతిరూపంగా సర్వత్రా జేజేలు అందుకునే ప్రధాని మన్మోహన్‌ సింగ్‌ ఇదేమీ తనకు తెలియనట్టు చెప్పుకుంటున్నారు. సభ్యులు సీటు కోసం పెట్టే ఖర్చు విపరీతంగా పెరిగిపోవడంతో లోకసభ అత్యంత సంపన్నుల క్లబ్బులా మారింది. ప్రతి ఐదుగురు లోకసభ సభ్యుల్లో ఒకరు ఆరుకోట్ల రూపాయలమేర ఆస్తిపాస్తులు వున్నవాడే. మొత్తం 543 లోకసభ సభ్యుల ఆస్తుల విలువ

186 ఇండియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ లెక్కేస్తే 18,000 కోట్ల రూపాయలకు పైనే వుంటుంది. కాగా సామాన్య భారతీయులు రోజుకు వంద రూపాయలలోపు ఆదాయంతో బతుకును వెళ్లదీస్తున్నారు. * దారుణమైన నేరాలు సర్వసాధారణమైపోయాయి. 2012లో లోకసభలో దాదాపు 150 మంది సభ్యులు అంటే మొత్తం సభ్యుల్లో పావు వంతు మంది 400కు పైగా క్రిమినల్‌ కేసులను ఎదుర్కొంటున్నారు. రాష్ట్రాల స్థాయిలో ఈ పరిస్టితి మరింత దారుణంగా వుంది. బీహారులో 2010లో జరిగిన శాసన సభ ఎన్నికల్లో బీజేపీ సంకీర్ణ భాగస్వామి అయిన నితీష్‌ కుమార్‌ నీతివంత ప్రభుత్వం అఖండ విజయం సాధించడం పట్ల సర్వత్రా హర్షం వ్యక్తమయింది. కాగా బీహార్‌ రాష్ట్ర శాసన సభలోని మొత్తం 248 మంది సభ్యుల్లో దాదాపు సగం మంది అంటే 110 మంది హత్యలు, కిడ్నాపులు, దోపిడీ వంటి తీవ్రమైన క్రిమినల్‌ కేసులు ఎదుర్కొంటున్నారు. ఇలాంటి రాజకీయ సొమరాలున్న సభ్యులతో లోకసభ ఇప్పుడు జాతీయ వ్యవహారాలపై చర్చించేందుకు కేవలం తన మూడో వంతు సమయాన్ని మాత్రమే వెచ్చించడంలో ఆశ్చర్యపడాల్సిందేమీ లేదు. బంధు ప్రీతి అనేది ఎంతగా ముదిరిందంటే మూడోవంతు మంది కాంగ్రెస్‌ ఎంపీలు, బీజేపీలో ఆరోవంతు మంది సభ్యులు తమ కుటుంబ సంబంధాలతో వారసత్వపరంగా సీట్లను సంపాదించుకున్నారు. బీజేపీలో కూడా ఇదే పరిస్థితి, వీళ్లంతా 35 సంవత్సరాల వయసు లోవువాళ్లే.” భారతదేశంలో 'ప్రభుత్వాధికారం కోసం పోటీపడుతున్న పార్టీలకు ప్రజాస్వామ్యం విస్తరించలేదు. పార్టీల్లో ఎప్పుడూ పైనుంచి కిందికే పెత్తనం కొనసాగుతుంటుంది. కమ్యూనిస్టులనూ, బీజేపీనీ మినహాయిస్తే మార్కెట్లో వాటాలకోసం పోటీపడుతున్నట్టు ఈ కుటుంబ పార్టీలు ప్రభుత్వ అధికారాన్ని పంచుకునేందుకు పోటీపడుతున్నాయి. 1970లలో తమిళనాడులో కరుణానిధి అధ్వర్యంలో డిఎంకె పార్టీ అధికారాన్ని హస్తగతం చేసుకున్ననాటి నుంచీ అతిపెద్ద (ప్రాంతీయ వంశపారంపర్య పాలనకు పునాది పడింది. కానీ రక్తసంబంధీకులకు అధికార మార్చిడి అనేది మొట్టమొదటగా జాతీయ స్థాయిలోనే మొదలయింది. తన తదనంతరం తన కూతురు గద్దెనెక్కేందుకు చేస్తున్న ఏర్పాట్లకు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ తల ఊపారు. భారతదేశంలో అత్యున్నత స్థాయిలో జరిగిన ఈ సాధికారిక చర్య భూస్వామ్య తరహా వంశపారంపర్య విధానానికి స్థానం కల్పించింది. దాంతో కింది స్థాయిలో కూడా అది వ్యాపించింది. అందులో కశ్ళ్మీర్‌ది మరీ దయనీయమైన పరిస్టితి. అట్లాంటిది మరెక్కడా 64 చూ. జాతీయ ఎన్నికల పరిశీలన, “అనాలిసిస్‌ ఆఫ్‌ ఎంపీస్‌ ఆఫ్‌ ద ఫిఫ్టీన్త్‌ లోకసభి, న్యూ ఢిల్లీ 2009. 65. ద ఎకనమిక్‌ టైమ్స్‌, 25 నవంబర్‌ 2010. 66. పాట్రిక్‌ ఫ్రెంచ్‌ విశ్లేషణ చూడండి. “ఇండియా ఎ పోర్‌టట్రైయిట్సొ లండన్‌ 2011, పే. 119-120.

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 139 కనిపించదు. అక్కడ తన ప్రజల పాలిటి విపత్తుగా మారిన షేక్‌ అబ్బుల్లా 1970లలో పదవీ బాధ్యతలు పునరుద్ధరించిన తరువాత తన పదవిని తన కుమారుడికి (ఫరూక్‌ అబ్బుల్లాకు) అప్పగించారు. అలాగే ఫరూక్‌ అబ్బుల్లా తన కుమారుడైన ఒమర్‌ అబ్బుల్లాకు అందజేశారు. ఇవాళ ఆయన నెహ్రూ మునిమనవడికి ప్రియమైన మిత్రుడు. ఈ దృశ్య పరంపరను దృష్టిలో పెట్టుకుని సుప్రసిద్ధ భారతీయ సామాజిక శాస్త్రవేత్త ఆంద్రే బెకెల్లే “కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఒక కుటుంబానికి ఇంతగా లొంగిపోయి అన్ని ఇతర రాజకీయ పార్టీలను కలుషితం చేసింది. భారత ప్రజాసామ్యానికి తీరని నష్టాన్ని కలిగించింది” అన్నారు.” కార్యనిర్వహణా విభాగంలో, శాసన సభా విభాగంలో అనేక అనారోగ్యకరమైన లక్షణాలు కనిపించినప్పటికీ రాజ్యాంగంలోని ఒక భాగం మాత్రం నిలిచింది. నెహ్రూ హయాంలో సర్వోన్నత న్యాయస్థానం క్రియాశీలక పాత్రను పోషించలేదు. అది తనకు తానుగా అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో రబ్బర్‌ స్టాంప్‌గా అవమానించుకుంది. ఆ తరువాత అన్ని వైపులా వెల్లువెత్తిన విమర్శలను చూసి సిగ్గుపడింది. ఇప్పుడు సర్వోన్నత న్యాయస్థానం ఆనాటి తీరుకు పూర్తి విరుద్ధంగా వ్యవహరిస్తోంది. భారతదేశంలో స్వేచ్చకు ప్రమాదం వాటిల్లినప్పుడు, అధికార దుర్వినియోగం, (ప్రజాధనం కొల్లగొట్టడం వంటి సంభటనలు జరిగినప్పుడు ప్రధానమైన సంరక్షక పాత్రను పోషిస్తోంది. రెండు చారిత్రాత్మకమైన మార్పుల్లో ఒకటి ఎన్నికైన రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను రాష్ట్రపతి పాలన ద్వారా కూలదోయడం కేంద్రానికి కష్టసాధ్యమయ్యేట్టు చేయడం. రెండోది ప్రజా ప్రయోజనాల వ్యాజ్యాలను (పి.ఐ. ఎల్‌. )ఆఅమోదించడం. తద్వారా పొర సమాజంలోని సామాన్య పౌరులు, సంస్థలు ప్రభుత్వ అధికారులకు వ్యతిరేకంగా కేసులు వేయడాన్ని అనుమతిస్తోంది. ప్రస్తుతం సర్వోన్నత న్యాయస్థానం ఎంత క్రియాశీలంగా వ్యవహరించిందంటే- భారత పార్లమెంటు చేసిన చట్టాలు రాజ్యాంగ విరుద్ధంగా వున్నాయని భావించినప్పుడు మామూలుగా తనకున్న విశేషాధికారాలతో వాటిని రద్దు చేయడం మాత్రమే కాదు, తాను అత్యవసరం అని భావించినప్పుడు కొత్త చట్టాలు చేయమని కూడా లోకసభను డిమాండ్‌ చేస్తోంది. మరే ఇతర దేశంలోనూ గతంలో నాయ్యస్థానాలు ఇలాంటి చర్యలు తీసుకున్న ఉదాహరణలు లేవు. టెలికాం కుంభకోణం కేసులో ప్రస్తుత సర్వోన్నత న్యాయస్థానం కాం(ైెన్‌ పార్టీనీ, దాని ప్రధాన మంత్రినీ వరుగులు పెట్టించింది. ఆ కేసు నీరుగారిపోయేందుకు ఎలాంటి ఆస్కారం ఇవ్వడం లేదు. ఈనాడు తన నియామకాలను తనే చేసుకుంటూ భారత న్యాయస్థానం ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన న్యాయస్థానంగా తయారైంది. ఇంత అసాధారణ రీతిలో ఆవిధంగా తయారవడానికి కారణం 67. క్రానికల్స్‌ ఆఫ్‌ అవర్‌ టైమ్‌, న్యూ ఢిల్లీ 2000, పే. 338.

మయ ఇండియాలొ దాగిన వొందూస్టాన్‌ తన చుట్టూ వున్న పప్రజాప్రాతినిధ్య సంస్థలు వైఫల్యం చెందడమే. అయిజే ఈ మార్పును ఆహ్వానించేవాళ్లకి కూడా అందులో పొంచివున్న ప్రమాదాలేమిటో తెలుసు, సుప్రసిద్ధ న్యాయశాస్త్రకోవిదుడూ మొట్టమొదటి ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాన్ని తీసుకొచ్చినవారిలో ఒకరూ అయిన ఉపేంద్ర బక్షి ఇలా అన్నారు: “కాన్సర్‌ వ్యాధిగ్రస్తమైన రాజనీతికి కెమాథెరపీ ఇది.”ో దేశం వ్యాధిగ్రస్తమై ఉన్నంతకాలం క్రియాశీల న్యాయస్థానం ఉండాలనే ఎక్కువ మంది భారతీయులు భావిస్తారు. భారత ప్రజా జీవితాన్ని అవీనీతి ఒక ఉప్పెనలా ముంచెత్తింది. 1990లలో మొదలైన నూతస సరళీకృత విధానాలు, దానితో వచ్చిన సత్వర అభివృద్ధి నుంచే ఈ అవినీతి ఒక ఉప ఉత్పాదనగా రూపుదిద్దుకున్నది. ఇవాళ బిఆర్‌ఐసి (బ్రెజిల్‌ షా, ఇండియా, చైనా) శక్తుల్లో ఇండియా అన్ని అంశాల్లో ప్రముఖ స్టానాన్ని ఆక్రమించింది. స్వరూపంలో అనేక విధాల విచిత్రంగా వున్నప్పటికీ పరిమాణం రీత్యా భారత ఆర్ధిక వ్యవస్థ ద్వితీయ స్థానంలో వుంది. వస్తు ఉత్పత్తి భారతదేశాన్ని ముందుకు నడిపే ముఖ్య శక్తి కాదు. స్టూల దేశీయోత్పత్తి (జిడిపిలో సేవారంగమే సగభాగానికి పైగా ఆక్రమించింది. వ్యవసాయరంగం సగం శ్రామిక శక్తిని వాడుకుంటోంది కానీ స్థూల దేశీయోత్పత్తిలో అది ఐదో వంశు మాత్రమే ఇస్తోంది. మొత్తం ఉపాధిలో తొంథై శాతం అనియత (ఇన్‌ఫార్మల్‌) రంగంలో వుంటే ఆరు నుంచి ఎనిమిది శాతం మేర నియత (ఫార్మల్‌) రంగంలో వుంది. అందులో మూడింట రెండు వంతుల ఉద్యోగాలు ఏదో ఒక రూపంలో ప్రభుత్వంలో వున్నాయి. భారతదేశంలో వ్యవసాయ యోగ్యమైన భూములు చైనాలోని వ్యవసాయ యోగ్యమైన భూముల కంటే 40 శాతం ఎక్కువ. కానీ సగటు వ్యవసాయ దిగుబడులు మాత్రం లైనా కంటే 50 శాతం తక్కువ. భారత దేశ జనాభాలో యువతరం చైనా జనాభాలోని యువతరం కంటే అధికం. అదేవిధంగా జనాభా అభివృద్ధి చైనా కంటే భారతదేశంలోనే ఎక్కువ వేగవంతంగా జరుగుతోంది. కానీ తన జనాభాను భారతదేశం చాయను 68. ఎనస్‌.పి.సాకే “జుడిషియట్‌ యాక్షివిజం ఇన్‌ ఇండియా' పుస్తకానికి రాసిన ఉపోద్దాతం, న్యూ ఢిల్లీ 2002, పే.316 (రోమన్‌). ఉపేంద్ర బక్షీ సుప్రసిద్ధ మేధావి, ఎవరికోసమో ముఖస్తుతిగా రాసే సమయం ఆయనకు లేదు. *ప్రజా ప్రయోజనాల వ్యాజ్యం” (ఫి.ఐ.ఎజ్‌్‌ అనడం తప్పనీ దాని బదులు సామాజిక కార్యాచరణ వ్యాజ్యం" అనడం సబబుగా వుంటుందనీ అంటారాయన 'భారతదేశంలో న్యాయస్థానాల క్రియాశీలత అటు ఆధిపత్య శక్తులతో కుమ్మక్కవడానికీ, ఇటు రిరాగుణాటా చర్యలకీ రెండింటికీ సంబంధించిన కధలను మునమా- “కు జెస్తోంది” దీనికి తోడు సా -వొచరుడొకరు ఈ క్రియాశీలతను గాంధీ అభివర్ణనను జోడించి ఇలా వ్యాఖ్యానించారు: 'జది ప్రతి భారతీయ కంటిలోని కన్నీటి బొట్టును తుడిచివేయడం లాంటిది. నేను ఆయనకు గొప్ప అభిమానంతో బహిరంగంగా గుర్తు చేయదలచుకున్నాను, ఒక చిరిగిపోయిన న్యాయమనే దప్తీతో తుడిస్తే కళ్ల కలక ఇంకా విజ్బంభిన్తుంది? పే. 12, 18 (రోమన్‌) - ఈ పదాలు భారత ఉప

• ఖండానికి మాత్రమే కాక ఇతర దేశాలకూ వర్తించేలా వున్నాయి

పెరి ఆందర్‌సన్‌ మత్స సరిగా వినియోగించుకోలేకపోతోంది. భారతదేశంలో కొత్త కార్మిక శక్తి ప్రతి సంవత్సరం కోటి మంది చొప్పున పెరుగుతోంటే ఉద్యోగావకాశాలు మాత్రం యాఖై లక్షల మందికే సృష్టిస్తున్నారు.” గత 20 ఏళ్లలో భారత దేశం భారీ ఆర్థిక విజయాన్ని సాధించిందంటే అది ఇన్ఫర్మేషన్‌ టెక్నాలజీ (ఐటి) రంగంలోనే. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ప్రభావం చూపించగల అనేక ఐటి సంస్థలు భారతదేశంలో ఆవిర్భవించాయి. కానీ వాటి ఉపాధి ప్రభావం మాత్రం చెప్పుకోతగినంతగా లేదు. మొత్తం కార్మిక శక్తిలో అది బహుశా రెందు శాతాన్ని మించదు. అత్యున్నత సాంకేతిక పరిశ్రమల్లో కూడా సగటు కార్మికుల ఉత్పాదకత చైనా స్థాయితో పోలిస్తే మూడోవంతు కంటే కాస్త ఎక్కువగా వుంది. ”

అయితే ఈ శతాబ్దపు తొలి దశాబ్దంలో వృద్ధి రేటు సగటున సుమారు 7.7 శాతంగా వుంది. స్టూల దేశీయోత్బత్తిలో ౩6 శాతం మేర పొదుపు పెరిగింది. అంటే బైజిల్‌కంటే ఇది రెట్టింపు. కానీ భారతదేశంలో లాగా సమాన స్థాయి జనాభాను కలిగి, 1950లలో ఒకే రకంగా ప్రయాణాన్ని మొదలుపెట్టిన చైనాతో పోలిస్తే మాత్రం భారతదేశం ఏమీ వెలిగిపోవడంలేదు. ప్రణబ్‌ బర్దన్‌ భారత చైనాలను పరిశోధించి రాసిన “అవేకెనింగ్‌ జైంట్స్‌, ఫీట్‌ ఆఫ్‌ క్లే అన్న పుస్తకంలో ఈ అంశాలను అద్భుతంగా విశ్లేషించారు. భారత దేశంలో తలసరి ఆదాయం చైనా తలసరి ఆదాయంలో దాదాపు పావు వంతు మాత్రమే. అసమానతల (పోలరైజ్డ్‌ దేశంగా పేరుగాంచిన చైనాకంటే భారతదేశంలో అసమానతలు చాలా ఎక్కువ. చైనాలో కంటే భారతదేశంలో శతకోటీశ్వరులు తక్కువగా వుండొచ్చు. కానీ వాళ్లు చైనాలోని వాళ్లకంటే ఎంతో సంపన్నులు, జాతీయ సంపదలో వారి వాటా చాలా ఎక్కువ. భారత దేశంలో కేవలం 66 మంది శతకోటీశ్వరులు మొత్తం స్ట్రూల దేశీయోత్పత్తిలో ఐదోవంతు కంటే ఎక్కువ సంపదను నియంత్రిస్తున్నారు. భారతదేశంలో అమెరికాలో కంటే మూడు రెట్లు ఎక్కువ పెట్టుబడి కేంద్రీకృతమైవుంది. మరోపక్క సామాజికంగా చూస్తే 1970లలో, 80లలో కంటే మరీ అంత వేగంగా కాకపోయినా 1990ల నుంచీ పేదరికం తగ్గింది. ప్రపంచబ్యాంకు పమాణాల ప్రకారం సామాన్య మానవుడి సగటు రోజువారీ ఖర్చు 1.25 డాలర్ల (ప్రస్తుత రేటు ప్రకారం సుమారు రూ. 80/-)కంటే తగ్గకూడదు. ఆ లెక్క ప్రకారం చూస్తే 2005 భారత జనాభాలో ఐదింట రెండువంతుల కంటే ఎక్కువ మంది దారిద్ర్యంలో వున్నారు. చైనాతో పోలిస్తే భారతదేశంలో శిశు మరణాల సంఖ్య మూడురెట్లు ఎక్కువ. ఇక పోషకాహార లోపం కూడా ఆఫ్రికా లోని సబ్‌ సహారా దళ-ల కంటే దారుణంగా వుంది. భారతదేశంలోని ఐదేళ్ల లోపు పిల్లల్లో 69. ఎద్వర్డ్‌ లూస్‌, ఇన్‌ స్పైట్‌ ఆఫ్‌ ద గాడ్స్‌, పే. 48, 342, 344 70. ప్రణబ్‌ బర్ధన్‌. అవేకెనింగ్‌ జైంట్స్‌, ఫీట్‌ ఆఫ్‌ క్లే, అసెసింగ్‌ ద ఎకనమిక్‌ రైజ్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా

అండ్‌ వైనా, ప్రిన్స్‌టన్‌ 2010, పే. 130.

1422 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్తాన్‌ సగంకంటే ఎక్కువమంది పోషకాహార లోపంతో కృశించిపోతున్నారు. దేశంలోని పదకొండు రాష్ట్రాల్లోని జనాభాలో ఐదింట నాలుగోవంతు మంది రక్తహీనత బారిన పడ్డారు. ఈ విషయంలో ప్రభుత్వ చర్యలు నామమాత్రమేనని చెప్పాలి. ఆహారం, ఇంధనం, విద్యుత్తు వంటి వాటిలో ప్రభుత్వం ఇస్తున్న సబ్సిడీలు మూడింట రెండు వంతుల మేర సంపన్నులకు, ముఖ్యంగా సంపన్న రైతులకే దక్కుతున్నాయి. దేశంలోని ఆరోగ్య సంరక్షణ ఖర్చులో 80 కంటే ఎక్కువ శాతం ఖర్చు ప్రైవేటు అసుపత్రులకే అవుతోంది. పిల్లల్లో ప్రతి ఐదుగురిలో ఒకరు అసలు బడికి వెళ్లడం లేదు. వాస్తవికంగా మొత్తం అన్ని పేదరిక నిర్మూలనా కార్యక్రమాల మీద పెట్టే ఖర్చు - ఒక్క సైనిక విభాగం మీద చేస్తున్న ఖర్చుతో సరి సమానంగా వుంది.” అయినప్పటికీ భారత రాజ్యం భారీ వాణిజ్య సంస్థలకూ, విదేశీ పెట్టుబడులకూ సంతృప్తిని కలిగించడంలేదు. 1990ల నుంచీ ప్రతీ ప్రభుత్వానికీ నూతన సరళీకృత విధానాలే దిశానిర్దేశం చేస్తున్నాయి. అయితే ఆదిశలో తరచూ వేగం తగ్గిపోతోందనీ. అనేక అడ్డంకులు ఎదురవుతున్నాయనీ (యైవేటు వాణిజ్యరంగం వాపోతోంది. ప్రభుత్వం భారీ వ్యాపార సంస్థలకు మరింత అనుకూలంగా వ్యవహరించడంలేదనే భావనలో స్వతంత్ర బ్యూరోక్రసీ వుండడం, చాలామంది రాజకీయ నాయకులు (ప్రజాకర్షక విధానాలు అవలంబించడం వల్ల స్వేచ్భా మార్కెట్‌కు ఆటంకాలు కలుగుతున్నాయి. బ్యాంకింగ్‌ రంగం ప్రధానంగా ప్రభుత్వ నియంత్రణలోనే వుందనీ, (పైవేటీకరణ చాలా పరిమిత స్థాయిలో జరుగుతోందనీ, ముఖ్యమైన బొగ్గు పరిశ్రమ కూడా ఇంకా (ప్రైవేటుపరం కాలేదనీ. వీటన్నింటివల్ల వాణిజ్యానికి ఆటంకాలు ఎదురవుతున్నాయనీ భారీ వ్యాపార వర్ణం ; వాపోతోంది. భారతదేశంలో దిగుమతి సుంకాలు చైనాలో కంటే రెట్టింపుగా వుండటం,

అంతర్జాతీయ వాణిజ్య వాటాదారక్లు (స్టేక్‌ హోల్డర్స్‌) యధేచ్చగా పెట్టుబడులు పెట్టడానికి వీలులేకుండా కోటాలు వుండటం, వాటి పరిమితులను రద్దు చేయలేయకపోవడం వంటివన్నీ (పైవేటు వాణిజ్యవేత్తలకు అసహనం కలిగిస్తున్న అంశాలు. మరి అలాంటప్పుడు ప్రత్యక్ష విదేశీ పెట్టబడులు (ఎఫ్‌డిఐల) రాక మందగించడంలో ఆశ్చర్యం ఏముంది? విదేశాల్లో స్థిరపడ్డ 20 లక్షల మంది భారతీయులు, అమెరికాలోని సంపన్న భారతీయ సమూహాలు చైనావారి మాదిరిగా తమ మాతృదేశంలో పెట్టుబడులు పెట్టేందుకు అంత ఉత్సాహం చూపించడంలేదు. ముంబయ్‌ కార్బొరేట్‌ సంస్థలు బ్రిటన్‌లో ఆటో లేదా ఉక్కు కొనుగోళ్లపై ఎక్కువ ధనం వెచ్చిస్తున్నాయి. ఇవాళ బ్రిటన్‌లో అతిపెద్ద (పైవేటు ఉపాధి కల్పించే యజమాని టాటాయే.

71. ప్రణబ్‌ బర్ధన్‌, అవేకెనింగ్‌ జియంట్స్‌ పే. 7, 12, ౩4, 91, 97, 105, 109, 112, 134- 135; పోషకాహార లోపం, రక్తహీనత కోసం చూ. ఫైనాన్నియల్‌ టైమ్స్‌, 23 డిసెంబర్‌ 2010; శతకోటీశ్వరుల కోసం ఇంటర్నేషనల్‌ హెరాల్డ్‌ ట్రిబ్యూన్‌, 10 డిసెంబర్‌ 2010; సైనిక వ్యయం కోసం చూ. ఎద్వర్డ్‌ లూస్‌ ఇన్‌ స్పైట్‌ ఆఫ్‌ ద గాడ్స్‌, పే. 82,

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 143

ఈ నిరాశాపూరిత వ్యాఖ్యానాల భావమేమిటంటే భారత (ప్రజాస్వామ్యం భారతీయ పెట్టుబడి పూర్తిస్థాయిలో విస్తరించకుండా అడ్డుపడిందని. సంపన్న ఓటర్ల కంటే పేదల ఒట్లు, నగరాల ఓట్ల కంటే గ్రామాల ఓట్టు, అభివృద్ధిచెందిన పట్టణ ప్రాంతాల ఓట్ల కంటే మురికివాడలలోని ఓట్లు ఎక్కువ.” అణగారిన వర్ణాల ప్రజలు ఒకసారి కులం పరంగా (క్రియాశీలంగా మారి, కులం పరంగానే ముక్కలు అవుతారు. దానివల్ల జాతీయ సంపద పున;పంపిణీలో నిజానికి వారేమీ సాధించుకోలేరు. వారి గుర్తింపు తపన రాజకీయ రంగంలో ప్రతీకాత్మక ్రాతినిధ్యంతో సంతృప్తి చెందుతోంది. దానితో రాజకీయ పర్యవసానం ఏమీ లేకపోయినా స్పందన రావడంలేదు. భారత చైనాలను మరో కోణంలో పోల్చి చూసినప్పుడు - భారత ఉపఖండానికి చెందిన రాజకీయ మేధావి ప్రతాప్‌ భాను మెహతా పరిశీలన ప్రకారం - ప్రజాస్వామ్య మనేదే లేని చైనాలో కమ్యూనిస్టు పాలన

“ఉత్పత్తి మీద ఆధారపడి వుంటుంది. తమకు భౌతిక ప్రయోజనాలు చేకూరుతాయి

కాటట్టి ప్రజాబాహుళ్యం దానిని ఆమోదిస్తుంది. ఆ ప్రయోజనాలు అసమానంగానైనా అందరికీ అందేలా అక్కడ ఎన్నో జాగ్రత్తలు తీసుకుంటారు. అదే భారతదేశంలో చైనాకు పూర్తి విరుద్ధమైన రీతిలో ఇక్కడి ప్రజాస్వామ్యం స్వేచ్చగా ఎన్నికలు నిర్వహిస్తుంది. అందువల్ల ప్రజలు తాము ఎన్నుకున్న రాజకీయ వర్గం చిత్తుకాగితాలను పంపిణీ చేసినా అంగీకరిస్తుంటారు.

ఇవాళ విశ్లేషకులు వాషింగ్‌టన్‌లో చేస్తున్నట్టుగానే ఢిల్లీలో చట్టసభ ప్రతిష్టంభన పై ఫిర్యాదు చేస్తున్నారు. అయితే దాని వెనక వున్న కారణాలు మాత్రం పూర్తిగా భిన్నమైనవి, భారతదేశపు విషమ పరిస్థితి వ్యవస్థలోని రాజకీయ వైరుధ్యాలను ప్రతిబింబిస్తోంది. జోయా హాసన్‌ దీనిని ఇలా స్పష్టం చేశారు: “అధిక సంఖ్యాకులైన సామాన్య పౌరులకు అసంతృప్తి ఎందుకు వుంటుందంటే వారు తమ ఓట్ల ద్వారా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటైతే చేస్తారు కానీ తరువాత ఆ ప్రభుత్వాన్ని వారు నియంత్రించలేరు. ఇందుకు పూర్తి వ్యతిరేకంగా తెలివైన సంపన్న మధ్యతరగతి వర్గాలవారు ప్రభుత్వాలను ఏర్పాటు చేసే ఓటింగ్‌లో పాల్గొనరు కానీ ఏర్పడ్డ ప్రభుత్వాలను వారు నియంత్రిస్తారు.””* సంపన్న మధ్యతరగతి వర్గాలు

72. యోగేంద్ర యాదవ్‌, రిప్రజెంటేషన్‌ ఇన్‌ నీరజ గోపాల్‌ జయల్‌, ప్రతాప్‌ భాను మెహతా, ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ కంపానియన్‌ టు పాలిటిక్స్‌ ఇన్‌ ఇండియా, న్యూ ఢిల్లీ 2010, పే. 354

73. *ద స్టేట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియన్‌ దెమాక్రసీ, రాజేష్‌ బస్రూర్‌ ఎడిట్‌ చేసిన “ఛాలెంజెస్‌ టు డెమాక్రసీ ఇన్‌ ఇండియా” లో, న్యూ ఢిల్లీ 2009, పే. 50-51.

74, “ఇండియన్‌ డెమాక్రసీ అండ్‌ సోషల్‌ ఇనిక్వాలిటీస్‌, రాజేష్‌ బస్రూర్‌ ఎడిట్‌ చేసిన 'ఛాలెంజెస్‌ టు దెమాక్రసీలో, పే. 148. ప్రశంసగా స్వీకరించ తగిన సూత్రీకరణ కోసం చూ. అచిన్‌ వనైక్‌, రాజీవ్‌ భార్గవ 'అండర్‌స్టాండింగ్‌ కంటెంపరరీ ఇండియా, క్రిటికల్‌ పర్‌స్పెక్టివ్స్‌లో అంచిన్‌ వనైక్‌ విమర్శనాత్మకంగా రాసిన 'ద పారడాక్సెస్‌ ఆఫ్‌ ఇండియన్‌ పాలిటిక్స్‌, న్యూ ఢిల్లీ 2010, పే. 349. “గ్రామీణ ప్రాంతాలు ఏ రాజకీయ శక్తి అధికారంలోకి రావాలో నిర్ణయిస్తాయి, నగరాలూ పట్టణాలూ ఆ రాజకీయ శక్తి ఏ దిశలో పయనించాలో నిర్దేశిస్తాయి.”

్షడీ4 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ నూతన సరళీకృత విధానాలనే కోరుకుంటాయి. కానీ పేదలు పాత పద్దతిని పోనీయకుండా అడ్డుపడుతున్నారు. స్టాక్‌ మార్కెట్‌ కోణంలోంచీ, సరళీకరణను సాధికారం చేయాలని చూసే దాని సృష్టికర్తల దృష్టికోణంలోంచీ చూస్తే పరిస్థితి దారుణంగా వుంది. సానుకూల చట్టాలు చేసినా కూడా ఈ అసంఖ్యాక నిరుపేద ఓటర్ల ఒత్తిడి నుంచి సరళీకరణను పూర్తిస్థాయిలో కాపాడడం సాధ్యం కాదు. 2005లో అంటే కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి లోకసభలో తగినంత బలం లేక కమ్యూనిస్టుల మీద ఆధారపడిన కాలంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం 'జాతీయ (గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టంను (ఎన్‌ఆర్‌ఇజిఎ) తీసుకొచ్చింది. ఆ చట్టం గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని ఏ కుటుంబానికైనా సరే ప్రజా పనులలో భాగంగా చట్టబద్ధమైన కనీస వేతనాలతో ఏడాదికి వంద రోజుల పనిని కల్పించేందుకు హామీ ఇస్తోంది. అందులో విధిగా మూడో వంతు మంది మహిళలకు ఉపాధి ఇవ్వాలన్న నిబంధన వుంది. ఇది 'టైజిల్‌లో అమలవుతున్న ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ పధకం లాంటిది కాదు. పేదలు కాని వారికి ఆ నగదు చేరే ప్రమాదాన్ని నివారించేందుకు ఉద్దేశించిన పనికి వేతనం పథకం ఇది. సరిగా ఆలోచించేవాళ్లంతా ఈ పధకాన్ని పనికల్పించే పేరిట చేస్తున్న పనికిమాలిన దయాధర్మంగా విమర్శించారు. ఈ వధక రూవకర్తల్లో ఒకరూ, (ప్రముఖ బెల్జియన్‌-ఇండియన్‌ ఆర్థిక శాస్త్రవేత్తా అయిన జీన్‌ డ్రెజ్‌ మాటల్లో చెప్పాలంటే మధ్య తరగతి ప్రజలు ఈ పథకాన్ని “ఒక అందమైన విందులో అడుగుపెట్టిన తడిచిన కుక్క" వంటిదని భావిస్తున్నారు. బ్రెజిల్‌లోని నిరుపేదలకు సంబంధించిన నగదు బదిలీ పథకం “బోల్ఫా ఫామిలియా” మాదిరిగా కాకుండా ఈ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పధకాన్ని (ఎన్‌ఆర్‌ఇజిఎ) కేంద్ర ప్రభుత్వం స్వయంగా తను నిర్వహించకుండా రాష్ట్రప్రభుత్వాలకు నిర్వహణ బాధ్యతను అప్పగించింది. అందువల్ల దేశమంతటా ఈ పథకం ప్రభావం ఒకే విధంగా కాకుండా అసమానతలతో, అసమ[గ్రంగా అమలవుతోంది. చాలా రాష్ట్రాల్లో ఈ పథకం కింద కనీస వేతనాల చట్టం నిర్దేశించిన వేతనాలకు బదులు తక్కువ వేతనాలను చెల్లిస్తున్నారు. ఈ పథకం నిర్దేశిస్తున్నట్టు ఏడాదికి వంద రోజుల పనికి బదులు అంతకంటే తక్కువ రోజుల పనిని కల్పిస్తున్నారు. * ఈ పథకం కింద చేపడుతున్న ప్రజా పనులు తరచూ నాసిరకంగా వుంటున్నాయి. అదేవిధంగా భారతదేశంలోని అన్ని ఇతర సామాజిక కార్యక్రమాల్లో జరుగుతున్నట్టే ఈ పథకం కింద విడుదలవుతున్న నిధులు కూడా స్థానికంగా గోల్‌మాల్‌కు గురవుతున్నాయి.

75. రీతికా ఖేరా ఎడిట్‌ చేసిన 'ద బాటిల్‌ ఫర్‌ ఎంప్లాయమెంట్‌ గ్యారెంటీ, న్యూ ఢిల్లీ 2011. 2006-2007 సంవత్సరంలో జాతీయ (గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పధకం (ఎన్‌ఆర్‌ఇజిఎ) సగటున గ్రామీణ కుటుంబాలకు 17 రోజుల ఉపాధిని మాత్రమే కల్పించింది. అనేక రాష్ట్రాల్లో 10 రోజుల కంటే తక్కువ పనిదినాలను కల్పించబడింది. మొత్తం జిల్లా నమూనాలు చూస్తే 'ఈ పధకం నియమాలూ, మార్గదర్శకాలూ యధాలాపంగా ఉల్లంఘించబడ్డాయి'. పే. 19, 64

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 145 అయితే పరిమాణం రీత్యా మాత్రం ఈ ఉపాధి హామీ పథకం యావత్‌ ప్రపంచంలోనే ఒక ప్రత్యేక వర్గ ప్రయోజనాలకు భరోసా కల్పిస్తున్న ప్రభుత్వ కార్యక్రమాల్లో అతిపెద్ద కార్యక్రమంగా పేరుపొందింది. ఇది నాలుగు కోట్ల కుటుంబాలకు అంటే దేశ జనాభాలో దాదాపు పావు వంతుమందికి అందుతోంది. దీనివల్ల లబ్ధి పొందుతున్న వారిలో సగం కంటే ఎక్కువ మంది దళితులూ, అదివాసీలే. వారిలో 48 శాతం మంది లబ్ధిదార్లు మహిళలు. అంటే (ఫైవేటు రంగంలో తాత్కాలిక కార్మికులుగా పనిచేస్తున్న మహిళల సంఖ్య కంటే ఇది రెట్టింపు. ఈ పధకానికి గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో సపై కన్నా డిమాండ్‌ ఎక్కువగా వుంది. 2009-2010 సంవత్సరానికి నిర్వహించిన జాతీయ నమూనా సర్వే (ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌) మొత్తం 45 శాతం (గ్రామీణ కుటుంబాలు ఈ పథకం ద్వారా లభించే పనిని ఆశిస్తున్నాయనీ, అయితే అందులో కేవలం 56 శాతం కుటుంబాలకు మాత్రమే పని లభిస్తోందనీ తేలింది.” అంబేడ్కర్‌ నుంచి స్ఫూర్తిని పొందిన జీన్‌ ద్రెజ్‌ ఈ జాతీయ (గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం గురించి ఇలా అంటున్నారు: 'ఈ పథకం (గ్రామీణ ప్రాంతాలలో (ప్రైవేటు యాజమాన్యపు నియంతృత్వాన్ని బద్దలు కొట్టి దీని ద్వారా (ప్రత్యక్ష ప్రయోజనం పొందుతున్నవాళ్లకే కాకుండా ఇతర కార్మికులకు కూడా వేతనాలు పెరిగేందుకు దోహదపడుతోంది. ఈ పథకం ప్రారంభించినప్పుడు వార్షిక ఖర్చు 16, 250 కోట్ల రూపాయలు కాగా ఇప్పుడది 52,000 కోట్ల రూపాయలకు పెరిగింది. దీనిని బట్టి ఈ పథకానికి ఎంతటి ప్రజాదరణ వుందో (గ్రహించవచ్చు. అయితే స్థూల దేశీయోత్పత్తిలో (జిడిపిలో) ఇది ఒక శాతం కంటే తక్కువే. పైవేటు రంగంలోని అసంఖ్యాక (గ్రామీణ కూలీలకు ఇప్పటికీ ఇంకా చట్టబద్ధమైన కనీస వేతనాలు లభించడంలేదు. జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పధకం పార్టీ వ్యవస్థకు బయట రూపుదిద్దుకున్నది. 2004 సాధారణ ఎన్నికలప్పుడు తాను గెలుస్తానో లేనో అని సందేహిస్తున్న దశలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఈ పధకాన్ని అంగీకరించింది. ఈ చట్టం ఎంత లోకప్రియమైనదంటే లోకసభ కూడా ఏమాత్రం అభ్యంతరం వ్యక్తం చేయకుండా ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది. మూడు సంవత్సరాల తరువాత ప్రధాని మన్మోహన్‌ సింగ్‌ పరిపాలనా కాలంలో ఈ చట్టాన్ని కాంగ్రెస్‌ పార్టీయే రూపొందించిందని ప్రజలు భావించేలా చేసేందుకు దీనికి “గాంధీ పేరును తగిలించారు.” భారత్‌, (బెజిల్‌లలోని ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థల మధ్య 78. పూజా దత్తా, రింకూ ముర్గయ్‌, మార్టిన్‌ రావల్లియన్‌, దోమినిక్‌ వాన్‌ ద వాల్లే, 'డజ్‌ ఇండియాస్‌ ఎంప్లాయ్‌మెంట్‌ గ్యారెంటీ స్కీమ్‌ గారెంటీ ఎంప్లాయ్‌మెంట్‌?”, ఎకనమిక్‌ పొలిటికల్‌ వీక్లీ 21 ఏప్రిల్‌ 2012, పే. 57, 62 77. వాస్తవానికి ఎన్‌ఆర్‌ఇజిఎ పధకాన్ని అమలు చేయడంలో ఇప్పటివరకూ కాంగ్రెస్‌ కంటే బీజేపీ ప్రభుత్వమే ముందంజలో వుంది. “మొత్తానికి కాంగ్రెస్‌ తాలూకు అనాధను బీజేపీ రెండు చేతులూ చాపి ఆహ్వానించినట్టుంది: రీతికా ఖేరా, ది బాటిల్‌ ఫర్‌ ఎంష్హాయ్‌మెంట్‌ గ్యారెంటీ, ప్‌ 35.

మం ఇండియాలో దాగిన వొందూన్థాన్‌ వున్న తేడాను ఈ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం, బోల్సా ఫామిలియా పథకం చూపిస్తాయి. వ్యవస్థాపరంగా ఉపాధి హామీ పధకం చాలా తక్కువ సానుకూల పరిస్థితులలో అమలవుతోంది. బ్రెజిల్‌ విషయం అలా కాదు. అక్కడ (క్రియాశీల కార్మిక పోరాటాలలో ఆవిర్భవించిన వర్మర్స్‌ పార్టీ, ఆ పార్టీ నాయకుడు వున్నారు. ఆదేశానికి తగిన సంఘ సంస్కరణలు చేయాలన్న సంకల్ప బలం, నిబద్ధత వున్నాయి. భారతదేశంలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం చాలా కాలం కిందటే మూడు పాయలుగా చీలిపోయింది. కార్మిక సంఘాలు దేశంలోని మొత్తం కార్మిక శక్తిలో మూడు శాతం మందికే ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నాయి. ఇక కులం కనీసం కార్మిక వర్గాన్నైనా వదలకుండా మొత్తం ప్రజాజీవితాన్ని తీవ్రంగా (ప్రభావితం చేస్తోంది. భారత ప్రజాస్వామ్యాన్ని నిలబెడుతూనే దాని పునర్చిర్మాణ శక్తిని నిర్వీర్యం చేస్తోంది. పేదవాళ్లు ఎక్కడికక్కడ తమలో తాము విభజనకు గురైవుంటే, కార్మికులు చెల్లా చెదరుగా అసంఘటితంగా వుంటే ఇక రాజకీయ వ్యవస్థలో ప్రతిపక్షానికి ఇతరత్రా ఆస్కారం ఏముంటుంది? నూతన మధ్యతరగతి వర్గం భారీ స్థాయిలో జరుగుతున్న అవినీతిని వ్యతిరేకిస్తోంది. కానీ లంచాలకూ, వంచనకూ ఆ వర్గం పరాయిదేం కాదు. ఆ వర్గానికుందే బంధుప్రీతి, స్వప్రయోజనం గురించి చెప్పనవసరం లేదు. పేరు ప్రఖ్యాతులున్నవారి చుట్టూ, వినియోగం చుట్టూ పరిభ్రమించే సంస్కృతిలో మునిగితేలడం, అన్ని రకాల చర్యలూ సామూహిక అహంకారంగా మారడం వంటివాటివల్ల ఈ వర్గం సామాజిక వ్యవస్థ మార్చునకు ్రేరణ కాలేదు. ఇక మేధావి వర్గం సంగతి వేరు. ప్రపంచంలో బహుశా ఏ అభివృద్ధిచెందుతున్న సమాజమూ సృష్టించనంత మంది విభిన్న ఉన్నత మేధో వర్గాన్ని భారతదేశం సృష్టిస్తోంది. అనేక అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు కూడా ఈ విషయంలో భారతదేశానికి సాటి రాలేకపోతున్నాయి. ఈ మేధోజీవులు దేశంలో పనిచేసినా, విదేశాల్లో పనిచేసినా పరస్పరం సంఘటితంగా, చురుకుగా, విలక్షణంగా వుంటారు. మరి వీరు తమ దేశరీతో ఎలాంటి సంబంధాన్ని కలిగివున్నారు? మేధావులనగానే మంచి విచక్షణా జ్ఞానం ఉన్నవారని చాలామంది పొరబడుతుంటారు. కొన్ని సమాజాల్లో ఈ తప్పుడు భావన మేధావులకు సైతం విస్తరించింది. బహుశ చాలామంది భారతీయ మేధావులు కూడా తాము గొప్ప విచక్షణా జ్ఞానం వున్నవారిగా భావిస్తుంటారు. కానీ వాళ్లు నిజంగా ఎంత వరకు ఆవిధంగా వున్నారు? ఇక్కడ సాధారణీకరణలు పొరపాటుకు దారితీస్తాయి. అయితే ఉజ్ఞ్జాయింపు అంచనా వేయడానికి అవకాశం వుంది. స్పష్టంగా చెప్పగలిగేదేమిటంటే సమస్యలను బట్టి వైఖరులు మారుతూ వుంటాయి. వాటి దిగజారే పునాదికి తనదైన తర్మం వుంటుంది. సువిశాలమైన భారత సమాజానికి సంబంధించినంతవరకూ విసృతమైన ఏకాభిప్రాయం చాలాకష్టమని

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 147 చెప్పవచ్చు. ఇంతవరకూ కరిన పరీక్షకు గురికాని సామాజిక రుగ్మత లేదా అధర్మం, ఆకలి, పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, ప్రతిదాన్లో అసమానత, లైంగిక వివక్ష ఆర్ధిక దోపిడీ, అవినీతి, వ్యాపారీకరణ, మతమౌధ్యం, మురికివాడల పెరుగుదల, పర్యావరణ విధ్వంసం మొదలైన వాటిని సమీక్షించారు. సమకాలీన భారతీయ చరిత్రకారుడూ, ప్రముఖ ఉదారవాదీ అయిన రామచంద్ర గుహ ఇటీవల వీటన్నింటినీ లోతుగా విశ్లేషించారు. భారత దేశానికి అగ్రరాజ్య హోదా రాబోతున్నదనే బుకాయింపులను కూడా ఆయన ఎండగట్టారు. చాలామంది మేధావులు ఆయనలాగే భావిస్తున్నారు. 7జి సమాజం వేరు- దానితో విడిపడకపోయినా రాజకీయాలు వేరు. భారతీయ భావన, భారతీయ ఆలోచనావిధానం యొక్క ప్రతిస్పందన ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం, ఏకత్వం- ఈ మూడువిలువలపై ఒకేవిధంగా లేదు. భారతదేశానికి ఉన్నట్టు విస్సతమైన ఎన్నికల వ్యవస్థ, రాజ్యాంగం, ఇక్కడి రాజనీతి పై సమగ్రమైన విశ్లేషణలు మరే ఇతర దేశానికీ లేవు. నీరజా గోపాల్‌ జయల్‌, ప్రతాప్‌ భాను మెహతాలు ఇటీవల సంపాదకత్వం వహించిన ఆరువందల పేజీల బృహత్‌ గ్రంధం “అక్స్‌ఫర్డ్‌ కంపొనియన్‌ టు పాలిటిక్స్‌ ఇన్‌ ఇండియా” ఇందుకు ఒక మంచి ఉదాహరణ. అనుభవాత్మక, సైద్ధాంతిక విధానాలు - విశ్లేషణాత్మక స్పృహతో కలుస్తాయి. మెహతా స్వయంగా రాసిన 'బర్జెన్‌ ఆఫ్‌ డెమాక్రసీ' మొదలుకుని రామచంద్ర గుహ తన “ఇండియా ఆఫ్టర్‌ గాంధీ చివర్లో ఇచ్చిన తీర్పు వరకూ భారత దేశంలో మహా అయితే “యాఖై శాతం (ప్రజాస్వామ్యం మాత్రమే వుందన్నారు. వారిలాగానే చాలామంది మేధావులు భారత ప్రాతినిధ్య ప్రభుత్వంలోని లోపాలనూ, పరిమితులనూ గుర్తిస్తున్నారు. అయినప్పటికీ సామాజిక విమర్శతో పోలిస్తే రాజకీయ విమర్శ అంత సమగ్రంగా, పరిశోధనాత్మకంగా లేదు. ఏ ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థ, రాజకీయ వ్యవస్థ అదెంత ప్రజాస్వామికంగా వున్నా ఈ ప్రాతినిధ్య సంస్థలు అణిచివేసే యంత్రాంగాలను ఆసరా చేసుకుని మనుగడసాగిస్తున్నాయి. మిగతా చోట్ల లాగా ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ కంపానియన్‌ పుస్తకంలో వీటిని ప్రస్తావించకపోవడం కొట్టొచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. పౌర హక్కుల గురించి రేఖామాత్రంగా నైనా చర్చించలేదు. భారతదేశంలో నూతన రాజ్యాంగం (ప్రకటించిన కొద్ది రోజులకే అంటే 1950 ఫిబ్రవరి నెలలోనే జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్‌ పటేల్‌లు తీసుకొచ్చిన “ప్రివెంటివ్‌ డిటెన్షన్‌ యాక్టో మొదలుకుని వరుసగా అనేక స్వేచ్చను హరించే చట్టాలను చేశారు. అవి - ఆర్మ్‌డ్‌ ఫోర్సెస్‌ స్పెషల్‌ పవర్స్‌ యాక్ట్‌ (1958), లలా 78. చూ. 'విల్‌ ఇండియా బికమ్‌ ఎ సూపర్‌పవర్‌?, జెట్‌లుక్‌ 80 జూన్‌ 2008; “ఎ నేషన్‌ కన్వూూమ్స్‌ ఖై ద స్టేట్‌, బెట్‌లుక్‌, 31 జనవరి 2011; “ఇండియా ఈజ్‌ టూ కరప్ట్‌ టు బికమ్‌ ఎ సూపర్‌పవర్‌ొ, ఫైనాన్నిల్‌ టైమ్స్‌, 20 జులై 200].

148 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ అన్‌లాఫుల్‌ యాక్టివిటీస్‌ ప్రివెన్సన్‌ యాక్ట్‌ (1967), ప్రివెన్నన్‌ ఆఫ్‌ ఇన్‌సల్స్‌ టు నేషనల్‌ హానర్‌ యాక్ట్‌ (1971), మెయింటెనెన్స్‌ ఆఫ్‌ ఇంటర్నల్‌ సెక్యూరిటీ యాక్ట్‌ (1971), నేషనల్‌ సెక్యూరిటీ యాక్ట్‌ (1980), టెర్రరిజమ్‌ అండ్‌ డిజ్‌రప్టివ్‌ యాక్టివిటీస్‌ యాక్ట్‌ (1985), ప్రివెన్షన్‌ ఆఫ్‌ టెర్రరిస్ట్‌ యాక్టివిటీస్‌ యాక్ట్‌ (2002), అన్‌లాపుల్‌ యాక్టివిటీస్‌ అమెండ్‌మెంట్‌ యాక్ట్‌ (2004) మొదలైనవి. ఇక సైన్యం, సెంట్రల్‌ రిజర్వ్‌ పోలీస్‌ ఫోర్స్‌ (సిఆర్‌పిఎఫ్‌), బార్డర్‌ సెక్యూరిటీ ఫోర్స్‌ (బిఎస్‌ఎఫ్‌), సెంట్రల్‌ ఇండస్ట్రియల్‌ సెక్యూరిటీ ఫోర్స్‌, హోమ్‌గార్ట్‌ల పాత్ర, స్వభావం గురించీ, అలాగే ఇంటలిజెన్స్‌ బ్యూరో రహస్య కార్యకలాపాలు, అధికారాలు, ఇరవై లక్షలకు మించిన మిలిటరీ, పారామిలిటరీ బలగాలవంటివాటి గురించి ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్యదేశమైన భారత్‌పై వచ్చిన అనేక రచనల్లో ప్రస్తావించడం జరుగలేదు. కాకపోతే కొన్ని గౌరవప్రదమైన మినహాయింపులు వున్నాయి. భారతదేశంలో వినాశకరమైన అధికారాలను మంజూరు చేస్తూ లెక్కలేనన్ని చట్టాలు చేయబడ్డాయి అంటారు అరవింద్‌ వర్మ. టెర్రరిజం అండ్‌ డిజ్‌రప్టివ్‌ యాక్టివిటీస్‌ యాక్ట్‌ కింద దాదాపు 698,000 మంది ప్రజలను అరెస్టు చేస్తే ఏడేళ్ల తరువాత వారిలో కేవలం 434 మందికి మాత్రమే నేరం చేసినట్టు శిక్షలు పడ్డ ఉదంతాన్ని ఆయన పేర్కొన్నారు. భారత ప్రజాస్వామ్యానికి సంబంధించిన కొన్ని రోజువారీ సంఘటనలను ఆయన ప్రస్తావించారు. 'పోలీసు స్టేషన్లలో చిత్రహింసలు పెట్టడమనేది చాలావరకు సర్వసాధారణమైపోయింది. పోలీసు కస్టడీలో తరచూ మరణాలు సంభవిస్తున్నాయి.” పోలీసులు అనుమానితులను వదిలించుకునేందుకు జైళ్లబయట వారిని ఎన్‌కౌంటర్‌ల పేరిట చంపడం అనేది దురదృష్టవశాత్తూ ఒక సర్వసాధారణ వ్యవహారంగా మారింది. అనుమానితులకు వ్యతిరేకంగా తగిన సాక్ష్యాధారాలను సంపాదించలేకపోయినప్పుడు లేదా వాళ్లు (ప్రమాదకరమైన వ్యక్తులుగా భావించినప్పుడు పోలీసులు అతి మామూలుగా వాళ్లని చంపేస్తున్నారు. * పోలీసులు పనిచేస్తున్నప్పుడు సైనికులేమీ ఖాళీగా వుండటంలేదు. “పౌర అధికారానికి సహాయం) చేసేందుకుగాను 1960లలో 476 సార్లు సైనిక బలగాలను వినియోగించడం జరిగింది. ఒక్క 1979-80 లోనే మరో 64 సార్లు సైనికులను ఉపయోగించారు. తరచుగా ప్రజలకు శాశ్వతంగా గుర్తు చేసేందుకు సైనిక బలగాలను 79. గంగూలీ తదితరులు ఎడిట్‌ చేసిన *ద స్టేట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియాస్‌ దెమాక్రసీ, పుస్తకంలో అరవింద్‌ వర్మ రాసిన 'పోలీస్‌ ఏజెన్సీస్‌ అండ్‌ కొయెర్సివ్‌ పవరొ, పే. 130-131, 135. ఈ అంశంపై మరొక విమర్శ చేసిన వారు పాల్‌ బ్రాస్‌, చూ. ఫ్రాంకెల్‌ ఎడిట్‌ చేసిన “ట్రాన్స్‌ఫార్మింగ్‌ ఇండియా" పుస్తకంలో “ద స్ట్రాంగ్‌ స్టేట్‌ అండ్‌ ద ఫియర్‌ ఆఫ్‌ డిజార్డర్‌, పే. 60-88. ఈ ఇద్దరు విద్యావంతులూ భారతదేశంలోని వారు కాదు బయటివాళ్లు.

పెడి ఆందర్‌నన్‌ 149 బహిరంగంగా మోహరించడం జరుగుతోంది. దానివెనకున్న ఉద్దేశం (ప్రస్తుత సామాజిక, రాజకీయ వ్యవస్థను సవాలు చేసేవాళ్లకూ, వ్యతిరేకించేవాళ్లకూ ముప్పు తప్పదని హెచ్చరించడమే.”

అభూత కల్పనల సాహిత్యానికి ఇట్లాంటివి చర్చనీయాంశాలు కావు. రాజకీయ వ్యవస్థ గురించి చేస్తున్న విశ్లేషణల్లో విస్ఫతీ తక్కువే, గొాధత్వమూ తక్కువే. భారతదేశ ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యపు బలాలూ బలహీనతల గురించిన రచనలకు కొదువలేదు. ఆ రెండు అంశాలనూ తులనాత్మకంగా విశ్లేషిస్తున్నారు. కానీ, ప్రారంభంలో అంబేడ్మర్‌ పేర్ళాన్న లోపాన్ని ఇంకా సరిదిద్దవలసి వుంది. వాస్తవానికి అన్ని సాంప్రదాయిక రచనలూ అంబేద్కర్‌లాగే సమాజానికీ రాజనీతికీ మధ్యనున్న వైరుధ్యాన్ని గుర్తించాయి. భారతీయ సమాజంలో రాజనీతి వికృతత్వం ప్రభావాన్ని అంబేద్కర్‌ గ్రహించారు కానీ రాజనీతిలోని ఆ వికృతత్వం ప్రభావం తిరిగి సమాజం మీద పడుతుందని ఆయన ఊహించలేకపోయారు. సమాజానికీ రాజనీతికీ మధ్యనుండే సంబంధం ఈ విశ్లేషణలకు అతీతంగా ఎప్పుడూ వింతగా వుంటుంది. భారత సమాజంలోని కఠినమైన హెచ్చుతగ్గుల దొంతరే అసలైన ప్రజాస్వామ్య సుస్థిరతకు పునాది. ఆ హెచ్చుతగ్గుల దొంతరలు ఎక్కడికక్కడ వేరువేరు గుర్తింపు రాజకీయాలు ఏర్పడేందుకు దారితీశాయి. క్రమేణా అవే పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం కింది వర్గాలకు విస్తరించేందుకు దారితీశాయి. అదేవిధంగా (ప్రజాస్వామ్యాన్ని నైతికంగా దెబ్బతీశాయి కూడా. కులం అనేది ఒక పంజరం లాంటిది. భారత ప్రజాస్వామ్యం ఆ పంజరంలో భద్రంగా వుంది. కానీ అది అందులోంచి తప్పించుకుని బయటపడవలసి వుంది.

లౌకికవాదాన్ని అమలుచేస్తున్న క్రమంలో కొన్ని విషయాలపై నిషేధాలు బలోపేత మవుతూ విమర్శ అనేది తగ్గిపోతూ వచ్చింది. అందుకు కొంతవరకు రాజకీయాలు, మరికొంత మేరకు మేధావులు మూలకారణం. గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా అధికారిక లౌకికవాదాన్ని ఎవరైనా విసృత సమాజ (శ్రేయస్సురీత్యా ప్రశ్నిస్తే స్వదేశీ వీరాఖిమానుల నుంచే కాదు హిందూత్వ శక్తుల నుంచి కూడా ప్రమాదాన్ని ఆహ్వానించిట్టే అవుతోంది. అంగ్లో ఫ్రెంచ్‌ రచయిత హిలేర్‌ బెల్లాక్‌ కధల్లో లాగా “బయటకు వెళ్తే ఏదో ప్రమాదం వాటిల్లుతుందని భయపడే పిల్లలు ఎప్పుడూ ఆయమ్మను అంటిపెట్టుకుని వుండిపోతారు.” ఈ పరిస్థితి కూదా కొంతవరకు అట్లాంటిదే. అయితే భారతీయ లౌకికవాదపు కుతర్మాలనీ, దానిలోని లోపాలనీ ప్రశ్నించలేకపోవడానికి ఈ భయం ఒక్కటే కారణం కాదు. కొంతమంది సాహసవంతులైన విమర్శకులు, ముఖ్యంగా స్వతంత్ర మార్మిస్టు మేధావి అచిన్‌ వనైక్‌ 80. 'లో' రాసిన 'ఎక్షిప్స్‌ ఆఫ్‌ ఎంపైర్‌, పే. 152. అలాగే స్టీఫెన్‌ కోహెన్‌ రాసిన *ద ఇండియన్‌ ఆర్మీ

కూడా చూడండి; న్యూ ఢిల్లీ 1990, పే. 202.

150 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ వంటివారు వాటిని తెగించి ప్రశ్చిస్తున్నారు. అయితే భారతీయ మేధావుల చుట్టూ వున్న సంప్రదాయిక విశ్వాసాలూ, వాటితో వారికున్న సంబంధాలూ, ఒత్తిళ్లలో ఎక్కడో ఈ స్తబ్దత అసలు కారణం దాగి వుంటుంది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నాయకుల్లో దేవుణ్నీ మతాన్నీ నమ్మని వాళ్లు కూడా - భారత స్వాతంత్రోద్యమ సమయంలో మతానికీ దేశానికీ లంకె పడినప్పటినుంచీ ఒకదాని గురించి మాట్లాడితే మరోదానికి నష్టం కలుగుతుందన్న జంకుతో క్తబ్బుగా వుండిపోయారు. 1920లలో తమిళనాట గొప్ప విగ్రహ విధ్వంసకుడిగా పేరుగాంచిన పెరియార్‌ ఇ వి.రామస్వామి నాయకర్‌ ఇలా 'ప్రకటించగలిగారు: “దేవుడిని కనుగొన్నవాడు మూర్చుడు. దేవుణ్ని ప్రచారం చేసేవాడు దుర్మార్గుడు. దేవుణ్ని పూజించేవాడు అనాగరికుడు.” ఈయనను ఇప్పటికీ తన ప్రాంతంలో ప్రజలు అభిమానిస్తున్నారు. కానీ కులానికీ, లైంగిక అసమానతలకీ బద్ధ శతృవైన ఈయనకు, ఇంత అద్భుతమైన థైర్యసహాసాలున్న ఈ వ్యక్తికి భారత యూనియన్‌ నిర్మాణంలో మాత్రం ఎలాంటి చోటూ దక్కలేదు. జాతీయ ఆకాంక్షలు వున్న ఏ రాజకీయవేత్తా భారత రాజ్యం ఏర్పడ్డ తర్వాత పెరియార్‌లాగా భావాలను వ్యక్తం చేయడాన్ని అసలు ఊహించలేం. అయితే రాజకీయ నేతల మీద వున్నట్టు మేధావుల మీద అంత ఒత్తిడి వుండదు. అయినా ఆతి కొద్ది మంది మేధావులు మాత్రమే గట్టిగా మాట్లాడగలుగుతున్నారు. మొత్తం మీద ఈవిషయంలో కేవలం దళిత రచయితలే ముందు వరుసలో వుంటున్నారు. హిందూ సమాజం మీద ముప్పేట దాడి జరిగితే గాంధీకున్న జాతిపిత అన్న గౌరవం దెబ్బతినదా మరి?

ఈ రాజకీయపరమైన అవరోధానికి సాంస్కృతికపరమైన సమస్య కూడా తోడయింది. సామాజికంగా హిందూమతం ఇతర అస్తిత్వం నుండి విడివడిన విశ్వాసమో, ఆచరణో కాదు. అది చాపకింద నీరులాగా ప్రజా జీవితమంతటికీ వ్యాపిస్తోంది. లౌకిక అభ్యుదయ వాదులు కూడా అత్యధిక సంఖ్యాకులైన తోటి పౌరుల సానుభూతిని కోల్పోకుండా హిందూమతాన్ని ఎలా విమర్శించగలరు? ఆ పొరులందరి జీవితాల్లో మత వివ్నలూ, మత ఉత్సవాలూ అర్జాన్నీ ఆనందాన్నీ ప్రసాదిస్తున్నప్పుడు వాళ్ళా పని ఎలా

గలుగు తారు? ఇదొక్కటే కారణం అని కాదు. హిందూమతం కూడా ఇతర అన్ని మతాల లాగే ఉన్నత సంస్కృతినీ- ప్రత్యేకించి అధిభౌతిక శాస్తాన్నీ కవిత్వాన్నీ గణితాన్నీ అందించింది. భారత ఉపఖండం యొక్క గత కాలపు జెన్నత్యాన్ని కొట్టిపారేయడం లేదా చులకనగా చూడటం అంటే తమను తాము అవమానించుకోవడమే అవుతుంది. హోమర్‌ రాసిన మహాకావ్యం “ఒడిస్సీ, వర్డిల్‌ రాసిన లాటిన్‌ కావ్యం '“ఏనియెడ్‌” లాగా కాకుండా అత్యంత సుప్రసిద్ధమైన హిందూ మహాకావ్యాలు - మహాభారతం, రామాయణం ఇప్పటికీ ప్రజల మనసుల్లో చెక్కుచెదరకుండా వున్నాయి. టెలివిజన్‌లో వచ్చే వాటి సీరియళ్లు కోట్లాదిమంది (ప్రేక్షకులను మంత్రముగ్దుల్ని చేయడమే కాదు, కొద్దిమంది బుల్లితెరకు

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 151 మంగళహారతులు పట్టేలాగా చేస్తున్నాయి. 1947లో గాంధీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో దేశవిభజన గురించి ప్రస్తావిస్తూ రావణాసురుడు సీతను ఎత్తుకుపోవడంలాగే దేశ విభజన కూడా అంతే నిర్ణయాత్మకమైనది అన్నారు. ఢీల్లీలో కమ్యూనిస్టుపార్టీ మద్దతుతో ఏర్పడిన ప్రభుత్వంలో న్యాయశాఖా మాత్యులుగా పనిచేస్తుండిన ఒక నాయకుడు సర్వోన్నత న్యాయన్థానం ముందు తనకు రాముడి దైవత్వం మీద విశ్వాసం వున్నట్టు పేర్కొన్నాడు. సీతను రక్షించేందుకు ఆనాడు పంబన్‌ జలసంధిపై హనుమంతుడి వానర సైన్యం నిర్మించిన వారధిని (రామసేతును సాకాయానం కోసం) తవ్వి అక్కడి ఇసుకను తోడేయాలని చూడటం ఘోరమైన దైవధిక్కరణతో సమానం” అన్నాడు. అలాంటి వాళ్లను ఖండించగలిగే మహా పాపులు ఎవరుంటారు? అన్ని మతాలకు సమదూరం పాటించాలనే లౌకికవాద ప్రభుత్వంలో రామాయణ కావ్య ప్రభావంతో ఇలా అత్యుత్సాహాన్ని ప్రదర్శించేవారు అంతర్భాగంగా వుండటం సర్వసాధారణమేమో. భారత లౌకికవాదం ఇలాంటివాటన్నింటినీ అక్కున చేర్చుకుంటోంది. దేవతా వస్త్రాల కథలో రాజుగారు నడివీధిలో నగ్నంగా వెళుతున్నా ఎవరూ నోరెత్తనట్టు ఈ అంశాన్ని కూడా ఎవరూ ్రశ్నించలేకపోతున్నారు. ఇక '“ఐక్యతి విషయానికి వస్తే అసమ్మతి అనేది కనిపించకుండాపోతోంది. “ప్రజాస్వామ్యం” అస్తవ్యస్తం అయినా ఫరవాలేదు. 'లౌకికవాదం' సందేహాస్పదంగా మారినా ఫరవాలేదు. కానీ 'దేశ సమైక్యత" - అంటే దేశానికి చెందిన భౌగోళిక ప్రాంతం మాత్రం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చెక్కుచెదరడానికి వీల్లేదు. ఈ విషయంలో గతకాలపు వారసత్వం (ప్రభావం చాలా వుంది. హిందూ సంస్కృతి పురాణాలపరంగా, అధిభౌతికశాస్తపరంగా ఎంత సుసంపన్నమైనదో - చరిత్రపరంగా అంత దయనీయమైనది. భారతదేశంలో కర్మ సిద్ధాంతం వల్ల చరిత్ర అవసరమే లేకుండా పోయింది. ఎందుకంటే ఆత్మ అనేది భూమి మీద కొద్ది కాలమే వుంటుంది, పరలోకంలో ఎక్కువ కాలం వుంటుంది కాబట్టి. గ్రీకు చరిత్రకారుడు 'హిరొడోటస్‌, చైనా చరిత్రకారుడు 'సినా క్వియన్‌ోలు చరిత్ర రచన మొదలుపెట్టిన వెయ్యేళ్ల తరువాత కూడా అంటే పన్నెండవ శతాబ్ది ** వరకూ కూడా భారతదేశంలో ఒక క్రమపద్ధతిలో స్థానిక ప్రాధాన్యత కలిగిన చారిత్రక సంఘటనలను 83. ఏం చారిత్రక రచనలు మిగిలివున్నాయనే విషయంపై సమగ్ర చర్చకు చూ. మైఖేల్‌ విట్టిల్‌, 'అన్‌ ఇండియన్‌ హిస్టారికల్‌ రైటింగ్‌. ద రోల్‌ ఆఫ్‌ ద వంశావళీస్‌, జర్చల్‌ ఆఫ్‌ ద జపనీస్‌ అసోసియేషన్‌ ఫర్‌ సౌత్‌ ఏషియన్‌ స్టడీస్‌, నెం 2, 1990, పే. 1 - 57 సంస్కృత రచనల్లో గతానికి సంబంధించిన ఎలాంటి అంశాలూ లేవనే వాదనకు వీరు వ్యతిరేకులు. అయినప్పటికీ ఆయన కూడా “చరిత్ర రచన ఒక ప్రత్యేకమైన, పక్షపాత రహితమైన శాస్త్రంగా సాంప్రదాయిక భారతీయ నాగరికతలో చాలావరకు ఒక లోటుగానే మిగిలిపోయింది” అని పేర్కొన్నారు. తన ఇటీవలి రచన “ఇండియా. బీఫ్‌ హిస్టరీ అఫ్‌ ఎ సిలిజేషన్‌, న్యూయార్క్‌-లండన్‌ 2011, ధామస్‌ ట్రొట్‌మన్‌ చరిత్ర రచనకు భారతదేశం అందించిన సేవ ఏమీ లేదన్నారు.

152 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ నమోదు చేసినట్టు కనిపించదు. గతానికి సంబంధించిన ఏ జ్ఞాపకమైనా పనికిమాలినదేనని కొట్టి పారేస్తూ గాంధీ “చరిత్ర అనేది ప్రకృతికి ఒక ఆటంకం” అని ఉద్దాటించడం ఈ దృక్పథానికి ఒక ఆధునిక వ్యక్తీకరణ. ఇలాంటి చారిత్రక అవగాహనా రాహిత్యం మధ్య భారత జాతీయోద్యమం ఆవిర్భవించినప్పుడు గతకాలానికి సంబంధించిన కట్టు కథలకు అడ్డులేకుండా పోయింది. ఒక భారత ఉపఖందానికి చెందిన మేధావి “గాఢమైన మతోన్మాదం వున్న సమాజంలో ఎంత స్పష్టమైన దృక్పథం వున్న ఏ నాయకుడైనా సరే చరిత్ర నుంచి కాల్పనికవాదాన్నీ పురాణాల నుంచి చరిత్రనూ వేరుచేయలేరు అన్నాడు దాని ఫలితంగానే 'భారతదేశం అన్న భావన మతపరమైన, పురాణాలపరమైన అర్జాలతో కలగలసిపోయింది. భారత సరిహద్దులు కూడా తదనుగుణంగానే ఏర్పడ్డాయి” అన్నారు. అందుకే జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ చైనా ప్రధాని రూఎన్‌ లై తో 'మహాభారత [గ్రంథం (ప్రకారం మెక్‌ మహన్‌ రేఖపై భారతదేశానికి హక్కు వుందని” చెప్పారు. ఇవాళ భారతదేశ ఐక్యత అనే మతపరభావన అలాంటి నిగూఢమైన మూలాలతో నిమిత్తం లేకుండా విలక్షణమైన రీతిలో స్వతంత్రంగా పనిచేస్తోంది. ఏ మతపరమైన లేదా ఏ సాంస్కృతిక పరమైన అలంకారాలతో సంబంధం లేకుండా దేశ సరిహద్దులే దేశాన్ని సమైక్యంగా వుంచేందుకు దోహదపడతాయని భావించడం జరుగుతోంది. మేఘనాధ్‌ దేశాయ్‌ ఇటీవలి పుస్తకం “రీ డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా” ఇందుకు ఒక ఉదాహరణ. కొన్ని అంశాల్లో ఇది అసాధారణమైన స్ఫూర్తిదాయకమైన రచన. ఏవో కొన్ని జాతీయవాద భ్రమలను పటాపంచలు చేయడం కాకుండా ఇది అసలు వాస్తవికతను వెలికితీసింది. “జాతీయ భావనకు కేంద్ర బిందువు- ప్రాదేశిక సరిహద్దులు సమ(గ్రంగా వుండటం'”- “వాటి చల్లని నీడలో భారతీయులంతా వ్యక్తులుగా న్యాయపరంగా, రాజ్యాంగపరంగా ఒకే వ్యవస్థలో సహజీవనం చేస్తారు?- “అన్ని ప్రాంతాలూ భారత యూనియన్‌లో భాగస్వాములమేనని అంగీకరించాయి”- “అందరూ వైతన్యవంతమైన ప్రజాస్వామిక ప్రక్రియలో పాలుపంచు కుంటారు” వంటి వ్యాఖ్యానాలున్నాయి. 82 వాస్తవం మరో విధంగా వుంది. కళ్ళీర్‌ దుస్థితి గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు, ప్రపంచంలోనే సుదీర్హ కాలంగా సైనికుల ఆక్రమణలో నలిగిపోతున్న ప్రాంతం. భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత 60 ఏళ్లుగా కళ్మీర్‌ లోయలోని 50 లక్షల మంది ప్రజలను అదుపుచేసేందుకు దాదాపు 4,00,000 మంది సైనికుల్ని వినియోగిస్తున్నారు. ఇది పాలస్తీనాలో లేదా టిబెట్‌లోని అణచివేత స్థాయి కంటే ఎంతో ఎక్కువ. ఊరేగింపులు, సమ్మెలు, అల్లర్లు, గెరిల్లాలు, పట్టణ (గ్రామీణ ప్రాంత తిరుగుబాట్లు మొదలైనవాటినన్నింటినీ ఈ సాయుధ దళాలే అజిచివేస్తున్నాయి. కళ్ళీర్‌లో నెహ్రూ కూతురు 82. చరీడిస్మవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా”, పే. 453, ఉత

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 158 కింద సామంత రాజు లాగా వ్యవహరిస్తున్న జగ్‌మోహన్‌ కళ్ళీర్‌ను తేళ్ల లోయి అనీ అక్కడ “తుపాకి తూటాయే ఏకైక పరిష్కార మార్గమనీ' (ప్రకటించాడు. ఎంత తక్కువగా అంచనా వేసినా కళ్ళీర్‌లో కాల్పుల్లో మరణించిన వారి సంఖ్య 40 లక్షల వరకూ వుంటుంది. ఖచ్చితంగా అంచనా వేస్తే ఆ సంఖ్య రెట్టింపు కావచ్చు. భారతదేశం అలౌకిక దేశం అని చాటుకునేందుకు నెహ్రూ ఈ ప్రాంతాన్ని దిగ్భంధించారు. కానీ ఇవాళ కళ్ళీర్‌ లౌకికతను కాదు మత విస్తరణను చాటిచెబుతోంది. ఇవాళ కళ్ళీర్‌ను నియంత్రించే రక్షణ దళాల్లో ఒక్క ముస్లిం మతస్థుడు కూడా లేడు. ప్రభుత్వ యంత్రాంగంలోఉద్యోగ ప్రకటనలు విడుదల చేస్తున్నప్పుడు హిందువులు మాత్రమే అర్హులు అని బాహాటంగా పేర్ళొంటున్నారు. భారత్‌ సహనశీలతకు, బహుళ సంస్కృతుల సమ్మేళనానికి కళ్ళీర్‌ ప్రతీకగా వుండాల్సింది. కానీ జమ్మూలో ఒకప్పుడు మెజారిటీగా వున్న ముస్లింలను జాతినిర్మూలన ద్వారా మూడోవంతుకు, కళ్ళీరలోయలో హిందూ పండిట్లను వేళ్లమీద లెక్కబెట్టే స్థాయికి తగ్గిపోయేట్టు చేశారు. భారతీయ మేధావులు దీనిని ఎలా స్వీకరిస్తున్నారు? 2010 చివర్లో భారతదేశ పారకులు ప్రికల్లో ఈ వార్తా శీర్షికను చూసే వుంటారు: “భారత ప్రభుత్వం నిరంకుశత్వాన్ని నిలదీయడంలేదని నోబెల్‌ బహుమతి గ్రహీత విమర్శ.” అమర్త్యసేన్‌ అరణ్య రోదన ఇలా వుంది: 'ఒక విధేయుడనైన భారత పౌరుడిగా"... “నా ప్రజాస్వామ్య దేశ ప్రధాని, ప్రపంచంలోనే గొప్ప మానవత, సానుభూతి కలిగిన రాజకీయ వేత్తగా పేరున్న మన్నోహన్‌ సింగ్‌ - మయన్మార్‌ కసాయి పాలకులకు ఆహ్వానం పలకడం, వారితో భుజం భుజం కలిపి ఫొటోలు దిగడం చూస్తుంటే నా గుండె బద్దలైపోతోంది.”- బయటి దేశాల విషయంలో ఎంతో గొప్పగా ప్రదర్శించే ఈ నీతిని ఆయన జతన దేశం విషయంలో మాత్రం ప్రదర్శించడం లేదు. తన దేశపు ప్రజాస్వామ్యం, తన దేశ ప్రధాని మానవత్వం కళ్ళీర్‌లో దారుణమైన నిరంకుశత్వాన్ని కొనసాగిస్తోంది. తమ జాతీయ సరిహద్దులుగా చెప్పుకునే భౌగోళిక ప్రాంతంలో చేస్తున్న చిత్రహింసలు, హత్యల గురించి విధేయుడైన ఈ భారత పౌరుడు అంత కలవరపాటుకు గురికానవసరం లేదు! అమర్త్యసేన్‌ రాసిన '“ఆర్భుమెంటేటివ్‌ ఇండియన్‌ొను తిరగేస్తే మనకు ఒకచోట ఓ ఫుట్‌ నోట్‌ కనిపిస్తుంది: 83. స్మోఫీల్డ్‌, 'కళ్మీర్‌ ఇన్‌ ద క్రాస్‌ఫైర్‌, పే. 244 248 “ఇవాళ కళ్ళీర్‌లో ప్రతి ముస్లిమూ ఒక మిలిటెంటే' అన్నాడాయన కోపంగా, వాళ్లందరూ భారతదేశం నుంచి విడిపోయేందుకే కృషిచేస్తున్నారు. నెహ్రూ మనుమడైన సంజయ్‌ గాంధీకి చిరకాల మిత్రుడైన జగ్‌మోహన్‌కు అత్యవసర పరిస్టితి కాలంలో అప్పగించిన పనేమిటంటే ఢిల్లీ మురికివాడల నుంచి బీదవాళ్లని తరిమేయడం, 84 “వుయ్‌ హియర్‌ యూ, మైకెల్‌ ఆరిస్‌, లౌడ్‌ అండ్‌ క్లియర్‌, అవుట్‌లుక్‌, 15 నవంబర్‌ 2010, పే. 52 - 55.

154 ఇండియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ “కశ్మీర్‌ సమస్య కచ్చితంగా రాజకీయంగా చర్చించాల్సిన విషయం.” (నేను ఇక్కడ ఆ సంక్లిష్టమైన (ప్రశ్న జోలికి వెళ్లడంలేదు”.” ఆ ఫుట్‌నోట్‌లో తప్ప పుస్తకంలో మరెక్కడా కళ్మీర్‌ గురించిన ప్రస్తావన లేదు. ధైర్య సాహసాలున్న వారికి నోబెల్‌ బహుమతి ఇవ్వడం అరుదుగా జరుగుతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో అసమర్ధులకు ఇస్తుంటారు. భారతీయ మేధావులు ఏదో ఒక రూపంలో ఇలా మౌనం పాటించడం పెద్దగా ఆశ్చర్యం కలిగించదు. కేవలం పాకిస్థాన్‌ లోంచి చొరబడుతున్న ఉగ్రవాదుల వల్లనే కళ్ళీర్‌లో శాంతికి భంగం కలుగుతోందంటూ అక్కడ భారతదేశపు సుహృద్భావం గురించిన సిగ్గులేని గొప్పలు మేధోవర్గాల నుంచి కంటే మీడియా నుంచే ఎక్కువగా వినిపిస్తున్నాయి. కశ్మీర్‌లో కేంద్ర (ప్రభుత్వ ప్రతిష్టను దెబ్బతీసిన 'మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనల గురించి తీవ్రంగా కాకుందా తక్కువ స్థాయిలో ప్రస్తావిస్తే ఎవరికీ ఇబ్బంది వుండదు. ఆ ఉల్లంఘనలను మంచితనం వున్న ఏ వ్యక్తి అయినా తప్పక ఖండించాలి. కళ్ళీర్‌ ప్రజల స్వయం నిర్ణయాధికార హక్కు గురించి చర్చించడం మాత్రం తీవ్రమైనది. భారత మేధావుల్లో సంప్రదాయానికి తలొగ్గి వుండే ఆలోచనా విధానం ఇక్కద పనిచేస్తోంది. అరుంధతీ రాయ్‌ లాగా కళ్ళీర్‌పై భారతదేశ హక్కును ప్రశ్నిస్తే పూనకంతో ఊగిపోయే ప్రజల ఆ(గ్రహానికి గురికావడమే కాదు, చట్టపరమైన వేధింపులను కూడా ఎదుర్కోవలసి వస్తుంది. భారత యూనియన్‌ ప్రాదేశిక సమగ్రతను ప్రశ్నించడం చట్ట ప్రకారం శిక్షార్దమైన నేరం. భారతదేశం వెలుపల వున్నవారి మీద ఈ స్థాయి ఒత్తిడులు వుండవు. అయినా విదేశాల్లోని భారతీయ మేధావులు కూడా తమకున్న వాక్‌ స్వాతండ్ర్యాన్ని పెద్దగా వినియోగించుకోవడంలేదు. ఈ విషయంలో ఒక చెప్పుకోదగ్గ రచన సుమంత్రా బోస్‌ నుంచి వచ్చింది. 'కళశ్ళీర్‌ : రూట్స్‌ ఆఫ్‌ కాన్‌ఫ్లిక్ట్‌, పాక్స్‌ ఆఫ్‌ పీస్‌ (2003). ఆ పుస్తకంలో భారత పరిపాలనా తీరు గురించి ఉన్నది ఉ న్నట్టుగా చర్చించారు. అందులో భారత పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా 1990లలో కశ్మీర్‌లో తలెత్తిన కొన్ని తిరుగుబాట్ల వివరాలు, వాటికి పాకిస్థాన్‌ నుంచి అందిన సహాయం, ఆ తిరుగుబాట్లను అణచివేసిన తీరు వంటి అంశాలున్నాయి. నిశితంగా చూస్తే ఆ పుస్తకంలో కశ్మీర్‌పై చర్చించకుండా వదిలేసిన అంశాలు తక్కువ. అయితే పరిష్కార సూచనలపరంగా ప్రస్తుతం కళ్మీరలోని మతపర, జాతిపరమైన పరిస్థితులు స్వయం నిర్ణయాధికారాన్ని అమలుపరిచేందుకు వీల్లేనంత సంక్లిష్టంగా వున్నాయనీ, భారత ప్రభుత్వం స్వయం నిర్ణయాధికారాన్ని ఎలాగూ అనుమతించదనీ, కాబట్టి కళ్ళీర్‌ యధాతథ స్థితిని సమర్ధించింది. పైపూత పరిష్కారాలతో, మానవ హక్కుల అంశంతో ప్రస్తుత వాస్తవాధీన రేఖను మనం ఎందుకు ఒప్పుకోకూడదు? ఒకపక్క అందులో “గత యాభై ఏళ్లుగా కళ్ళీర్‌లో న్యూఢిల్లీ అన్ని ప్రజాస్వామిక సంప్రదాయాలనూ, వ్యవస్థలనూ 85. అమర్త్య సేన్‌, 'ది ఆర్భుమెంటేటివ్‌ ఇండియన్‌, పే. 311

పెరి ఆందర్‌సన్‌ కరర ఉల్లంఘిస్తూ, ప్రజాస్వామిక హక్కులను కాలరాస్తున్న తీరువల్ల భారత సార్వభౌమాధికారానికి లోబడి వుందేందుకు కళ్ళీర్‌ స్వేచ్చగా, స్వచ్చందంగా అంగీకరించిందన్న అభూత కల్పన పటాపంచలవుతోంది.” అన్నారు. మరో పక్కఆ తరువాతి పేజీలోనే “1947లో ఐక్యరాజ్య సమితికి హామీ ఇచ్చిన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ అవకాశవాదమే. కానీ, యాఖై సంవత్సరాల సంఘర్షణ తరువాత ఇప్పుడు ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరుపదడం మాత్రం వృథానే" అన్నారు.

(పై రెండు వాక్యాల లో యాఖై సంవత్సరాల కాలాన్ని ఉటంకించిన తీరులోని మార్చును గమనించండి). అలా ఎందుకు? “రాజ్యాల స్వార్ధ ప్రయోజనాల వల్ల భారతీయ జమ్మూ కశ్మీర్‌కీ, యావత్‌ జమ్మూ కళశ్మీర్‌కీ మధ్యనున్న అంతర్గత సామాజిక రాజకీయ వైవిధ్యం

వల్ల స్వయం నిర్ణయాధికారం సాధ్యం కాదు. పాకిస్థాన్‌లో చేరడం మాట అటుంచి

స్వతంత్ర కశ్మీర్‌ అన్న భావనను కూడా “భారత రాజ్యంలోని ఉన్నత వర్గాలు, అత్యధిక

భారతీయులు దేశ సమగ్రతకు, సార్వభౌమాధికారానికి ఒక సహించజాలని విపత్తులా

భావిస్తారు.అని పేర్కొంది. మరి దీనికి అంతిమ పరిష్కారం ఏమిటి? “కశ్మీర్‌లో వాస్తవాధీన

కేఖను తుడిపేయడంగాన్‌, తిరిగి గీయడం కానీ సాధ్యం కాదు. అభిలషణీయం కూడా

కాదు.” మా అధీనంలో వున్నదేదో వుంది: “భారత పాకిస్థాన్‌ దేశాల సార్వభౌమాధికారం

కింద వున్న కళ్ళీర్‌ భూభాగాలను మార్చలేం, మార్చ కూడదు, మార్చాల్సిన అవసరం

లేదు.”

ఏ భారత జనరల్‌ కూడా ఈ పుస్తక రచయితకన్నా తెలివిగా వాదించలేరు. సుమంత్రా బోస్‌ బిల్‌ క్లింటన్‌ హయాంలో అమెరికా స్టేట్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌లో ద్వితీయ ఉన్నత్రాధికారిగా వున్న స్ర్రోబ్‌ టాల్‌బోట్‌ వద్ద సహాయకుడిగా పనిచేశారు. సుమంత్రా బోస్‌ కళ్ళ్మీర్‌ సమస్యను పరిమితార్థంలో కాకుండా ఇలా చూస్తారు: “ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద వైవిధ్య భరిత ప్రజాస్వామ్య దేశంగా భారత దేశం పరిణితినీ, ఆత్మవిశ్వాసాన్నీ కనబరుస్తుందనీ, ప్రపంచ స్థాయిలో ఆర్ధికంగా, రాజకీయంగా కీలకంగా వ్యవహరించే క్రమంలో మహత్తరమైన ఆకాంక్షకు - దేశ సరిహద్దులకు అవతలిపక్క సరైన భాగస్వామి లభించాలి అంటే అమెరికా సంబంధాలతో ప్రభావితమైన ఒక సానుకూల పాకిస్థాన్‌ *ో 86. సుమంత్ర బోస్‌, 'కళ్మీర్‌, రూట్స్‌ ఆఫ్‌ కాన్‌ఫ్లిక్ట్‌ పాధ్స్‌ టు పీస్‌', కేంబ్రిడ్జ్‌ మాసాచ్యూసెట్స్‌, 2003,

పే.167, 182, 207, 261, 265 ఇదే ఆలోచనా ధోరణితో ఈసారి బ్రూకింగ్స్‌ ఇన్‌స్టిట్యూషన్‌ అధ్యక్షుడిగా స్ట్రోబ్‌ టాల్‌బోట్‌ (బ్రూకింగ్స్‌ ఇన్‌స్టిట్యూషన్‌ను మనం విశ్వవ్యాప్త సంస్థగా తీర్చిదిద్దాలను కుంటున్నాం కాబట్టి దక్షిణాసియా ప్రాంతానికి ప్రాధాన్యత పెరుగుతోందంటూ) నవనీతా చద్దా బెహ్రా రాసిన 'డిమిస్టిఫయింగ్‌ కళ్మీరొ, వాషింగ్‌టన్‌, 2006ను పరిచయం చేశారు. ఆ పుస్తకంలో ఇలా గొప్పగా చెప్పారు: 'జమ్మూ కశ్మీర్‌లో న్యూ ఢిల్లీ తన ప్రజాస్వామిక, ఫెడరల్‌, లౌకికవాద నిబద్ధతల నుంచి అప్పుడప్పుడూ పక్కకు జరుగుతున్నప్పటికీ, గత అనేక సంవత్సరాలలో భారత రాజనీతి తన తప్పులను సరిదిద్దుకునే ప్రజాస్వామిక దిద్దుబాటును పెంపొందించుకుంది.” పే 30.

156 ఇందియాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ ఈశాన్య భారతంలో పరిస్థితిని పరిశీలించినప్పుడు అక్కడ కూడా ఇలాంటి వైఖరులే కనిపిస్తాయి. ఈశాన్య భారతంలో తిరుగుబాటు చేస్తున్న సమూహాలు చాలా చిన్నవనీ, స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా ఆ ప్రాంతాలు మనలేవనీ, భారత యూనియన్‌లో అంతర్భాగంగా వుంటేనే వాటికి మేలు జరుగుతుందనీ- అక్కడ సైనికపర అణిచివేత చర్యలను సమర్ధించుకుంటున్నారు. ఇతర వాదనల లాగే ఇదీ హాస్యాస్పదమైన వాదన. ఈశాన్య భారతంలోనే వున్న భూటాన్‌కు సముద్రతీరమేమీ లేదు. పైగా జనాభా కూడా నాగాలాండ్‌, మణిపూర్‌, మిజోరాం, చివరికి మేఘాలయ కన్నా కూడా తక్కువ. అయినప్పటికీ అది స్వతంత్ర రాజ్యంగా బ్రహ్మాండంగా మనుగడ సాగించ గలుగుతోంది. ఇతర ప్రపంచ రాజ్యాలతో సమంగా ఆ దేశానికి ఐక్యరాజ్య సమితిలో సభ్యత్వం కూడా వుంది. 1975లో సిక్కింను విలీనం చేసుకున్నట్టు భారత దేశం విలీనం చేసుకోకపోవడంవల్ల భూటాన్‌ స్వతంత్ర రాజ్యంగా అలాగే కొనసాగుతోంది. ఆ ప్రాంతాలు విడిపోయి ఆర్ధికంగా నిలదొక్కుకోలేవని కాదు. అసలవి దేశం నుంచి విడిపోవడాన్నే ఊహించలేం. ఢిల్లీ గత 50 సంవత్సరాల నుంచీ చేస్తున్నట్టుగానే పెద్ద ఎత్తున సైనిక బలగాలను మోహరించి ఎలాంటి వేర్పాటువాదాన్నయినా అణిచివేయగలదు, అన్ని రకాల ప్రతిఘటనలు చీలిపోయి బలహీనపడేలా చేయగలదు. కానీ కళ్ళీర్‌ లోయలో పరిస్థితి వేరు. అక్కడ ప్రజలకు స్వతంత్ర దేశంగా వుండటం లేదా పాకిస్టాన్‌లో కలవడం అన్న ప్రత్యామ్నాయాలున్నాయి. స్వేచ్ళగా ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ వంటిది జరిపితే వాళ్లు ఇండియాలో కొనసాగడం కన్నా , పై రెండు (ప్రత్యామ్నాయాల్లో ఏదో ఒకదాన్ని కోరుకుంటారు. కశ్మీర, ఈశాన్య ప్రాంతాల్లో జరిగే సైనిక పాలనలు ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం, సమగ్రత అనే మూడు సూత్రాల్లో ఏ మాత్రం భాగం కావు. పచ్చి నిజం వమిటంటే స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన నాటి నుంచీ భారత సైన్యం, పార్లమెంటరీ శక్తులు తమ పౌరులపై సాగిస్తున్న నరమేధం ముందు అనాడు స్వాతంత్ర్యోద్యమం ఎగిసిపడేట్టు చేసిన జలియన్‌ వాలా బాగ్‌లో జరిగిన నరమేధం చాలా తక్కువ. అయితే అమెరికాలో ప్రాదేశిక సమ(గ్రతకోసం ఒకప్పుడు కాలనీలుగా వున్న రాష్ట్రాలలో (నేటివ్‌ అమెరికన్లతో) జరిగిన గొడవల్లో మరణించిన వారి సంఖ్య ఎంతో ఎక్కువే. కానీ ఇక్కడ ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం, సమగ్రత అనే ట్రిమూర్తి విలువల సర్దుబాటు ఖర్చులు పెరిగి, లాభాలు తగ్గినా ఏమాత్రం పట్టించుకోవడంలేదు. దేశ సమైక్యత అనేదాని నైతిక, రాజకీయ బరువు ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం కంటే చాలా ఎక్కువ. అయినప్పటికీ ప్రజాస్వామ్యానికి లేదా లౌకికవాదానికి ఎదురైనట్టు నిందలు దేశ ఐక్యత అనే విలువకు ఎదురుకావు. ఒక సిద్ధాంతం సమర్ధవంతమైనదిగా ఉండాలంటే అది ఎప్పుడూ ఏదో ఒకవిధంగా వాస్తవికతకు ప్రతిస్పందిస్తూ వుండాలి. “భారత్‌ అన్న ఆలోచన కేవలం (భ్రమల సమాహారం

పెరి ఆందర్‌సన్‌ 157 కాదు. అనేక భాషల సహజీవనం, ప్రభుత్వ పార్లమెంటరీ నమూనాల మనుగడ, సాంస్కృతిక జీవనోల్లాసం, విస్సృత మేధోపరమైన మార్చిడి శక్తి సమున్నతమైన సామాజిక సంస్కారం- ఇవన్నీ గర్వకారణమైన అంశాలు. వాటిలోంచే భారత్‌ అన్న ఆలోచన రూపుదిద్దుకుంది. కానీ మొత్తం భారత యూనియన్‌ పరంగా వాస్తవికతలు సంక్షిష్టంగా వున్నాయి. మరి కొన్ని ఘోరమ్తైనవి. భారతీయ ఆలోచన అనేది భారత జాతీయవాదంలోంచి ఆలస్యంగా ఏర్పడిన పరిణామం. అయితే ఒకసారి వలసవాద వ్యతిరేక పోరాటంలోంచి స్వతంత్ర రాజ్యం ఆవిర్భవించిన తరువాత, ఆ పోరాటంలో జనాన్ని చైతన్యపరిచేందుకు ఉద్దేశించిన భావజాలం ఆ తరువాత ఆదేశానికి సులువుగా ఒక మత్తుమందులాగా తయారు కావొచ్చు. భారత దేశ పరిమాణం, ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వం, దేశం ఉనికిలోకి వచ్చిన తీరు కారణంగా ఇక్కడ ఆ ప్రమాద తీవ్రత మరీ ఎక్కువగా వుంటుంది. భారత్‌లో అంతర్భాగం కాకుండా స్వతంత్రంగా వుండిపోయిన సరిహద్దు రాజ్యాలలో వాటి ఉనికి ఈ భారతీయ ఆలోచనతో సరిపోవడం లేదు. ఆ కథనం హింసాత్మక ముగింపునకు దారితీయొచ్చు. భారతీయ మేధావులు దేశీయ లోటుపాట్లను చర్చిస్తున్నారు. తరచూ పాకిస్థాన్‌తో పోల్చుకుని అక్కడి కంటే పరిస్థితులు మెరుగ్గా వున్నాయని సంతృప్తి చెందుతున్నారు. కానీ భారత పాక్షిస్థాన్‌లకు స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు ఇరు దేశాలకు సంక్రమించిన సాధన సంపత్తి, వాటి పరిమాణాలు, మొదటి నుంచీ శక్తిమంతమైన దేశం దుర్చల దేశాన్ని అణగదొక్కడం వంటి వాటి దృష్ట్యా అలా పోల్చి చూసుకోవడం ఆత్మవంచనకు దారితీస్తుంది. భారతదేశంలో కంటే పాకిస్థాన్‌లో సైనిక పెత్తనం ఎక్కువగా వున్నప్పటికీ ఇవాళ అక్కడ మీడియా తన గొంతును బలంగా వినిపిస్తోంది. అదేవిధంగా బంగ్లాదేశ్‌లో ఎక్కువ బీదరికం వున్నప్పటికీ ఇవాళ అక్కడ భారతదేశంలో కంటే పోషకాహార లోపం తగ్గింది, ఆరోగ్య సంరక్షణ మెరుగ్గా వుంది. తన ఇరుగుపొరుగు దేశాల పట్ల మరింత ఉదారంగా, మరింత తెలుసుకోవాలన్న కుతూహలంతో, మరింత ఆత్మ విమర్శనా దృక్పధంతో ఆలోచిస్తే భారతీయ వైఖరులు బాగుపడతాయి.

అన్నింటికి మించి కాల్పనిక గతానికి సంబంధించిన చిహ్నాలకూ, వర్తమానంలో వాటి అవశేషాలకూ దూరంగా వుండాలి. దేశాన్ని ఇప్పటికీ (2012) పరిపాలిస్తున్న వంశం ఇంటి పేరు ఎంత నకిలీదో దానివల్ల లభించే ప్రతిష్ట కూడా అంతే నకిలీది. ఆత్మగౌరవం వున్న ఏ గణత” వ్రానికైనా ఈ వంశపారంపర్యత పనికిరాదు. దేనిమీదనైతే ఆధారపడి ఆ పార్టీ బతుకుతోందో ఆ ఆశయాలన్నీ పోయి ఆ వంశం మాత్రమే మిగిలింది. నెహ్రూ మునిమనవడు విఫలం కావడంతో ఇప్పుడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ చూపు అతని గట్టి చెల్లెలివైపు మళ్లుతోంది. ఆమె అనుమానాస్పద భర్తకు త్వరగా విడాకులిచ్చి వస్తే అది సాధ్యమవుతుంది. కాంగ్రెస్‌ పార్టీకి భారత స్వాతంత్రోద్యమంలో సముచిత స్థానం వుండేది. ఆ పార్టీని

158 ఇండియాలో దాగిన వొందూస్సాన్‌ గాంధీ ప్రజా బాహుళ్ళ పార్టీగా తీర్చిదిద్దారు. స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించిన తరువాత కాంగగైస్‌ పార్టీని రద్దుచేయాలని గాంధీ కోరారు. ఆయన చెప్పింది సరైనదే. ఎందుకంటే స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుంచీ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ రోజు రోజుకూ భారత దేశానికి ఓ గుదిబండలా తయారవుతూ వస్తోంది. ఆ పార్టీ గనక నిష్క్రమిస్తే భారత ప్రజాస్వామ్యం తనకు తాను ఒక బహుమతిని ఇచ్చుకున్నట్టే అవుతుంది. అంతకు మించిన బహుమతి మరి ఉండదు. అయితే ఇప్పుడు బీజేపీ అంతకంటే, ప్రమాదకరమైన శక్తి కానీ అది కార్యకర్తలతో, కార్యక్రమాలతో, సామాజిక పునాదితో కూడిన పార్టీ. వద్దనుకున్నా అది పోయే పార్టీ కాదు. ఎందుకంటే ఆ పార్టీ ఒక శిథిలమవుతున్న శిలాజానికి కాకుందా ఒక గణనీయమైన రాజకీయ వ్యవస్థకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తోంది. దానిని అట్లాగే ఎదిరించాలి. కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పక్షవాతస్థితిలో కొానసాగుతున్నంత కాలం ప్రజలు బీజేపీని ఎదిరించలేరు. హిందుత్వకు వ్యతిరేకంగా పరిపూర్ణ రక్షణను కల్పిస్తానని చెప్తన్నంతకాలం ప్రజలు ఆ పార్టీకి ఓట్లేస్తుంటే చాలు దేశ పునర్నిర్మాణం గురించి ఎందుకు ఆలోచించాలి? ఒకప్పుడు ఆరోగ్యంగా వున్న వ్యవస్థకు సోకిన రాజకీయ జబ్బుల పట్ల నిజమైన దేశభక్తులు విచారం వ్యక్తం చేస్తున్నారు కానీ ఆ జబ్బులేమీ ఇప్పుడు హఠాత్తుగా సోకినవి కాదు. భారత దేశాన్ని పరిపాలిస్తూ వచ్చిన కుటుంబం, దాని అనుచరగణం, వారి ఆరాధన, వం వత సత్యాలు, వ్యవస్థ మొదలైన వాటి ద్వారా ఈ రాజకీయ రుగ్యతలన్నీ ణే పరంపరగా వస్తున్నవే. ఇవాళ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దదైన విగ్రహాన్ని గుజరాత్‌లో కడుతున్నారు. ఆ విగ్రహాన్ని కడుతున్నది బీజేపీ (ప్రభుత్వం. కానీ ఇంత ప్రతిష్టాత్మకంగా వారు నిర్మిస్తున్న ఆ భారీ విగ్రహం ఒక కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నాయకుడిది. ఆయన ఒకప్పుడు ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో విలీనం కావాలని కోరిన వ్యక్తి. భారీ స్థాయిలో నిర్మిస్తున్న వల్లభ్‌ భాయపటేల్‌ విగ్రహం ఎత్తు ఆరు వందల అడుగులు. అంటే అమెరికాలోని స్థాచ్యూ ఆఫ్‌ లిబర్టీ (స్వేద్భా ప్రతిమ) ఎత్తుకంటే రెట్టింపు సైజు. దానికి సరైన పేరు పెట్టారు: స్ట్థాచ్యూ ఆఫ్‌ యూనిటీ (సమైక్యతా ప్రతిమ). ఈ విగ్రహం కంటే ఎంతో కాలం ముందునుంచే రాయి రూపంలో కాకపోయినా పటేల్‌ సహచరుల మాటల రూపంలో ఆ భావనలు విసృతంగా వ్యాపించి వున్నాయి. ఇలాంటి దిష్టిబొమ్మలకూ, అవి ఇచ్చే సందేశాలకూ స్వస్తి పలకాల్సిన సమయమిది.

వెరి అందర్‌నన్‌ 159 కిళకంళైం20” న తీరేనంగ 6జ)82602 గింటా 276 ౧4౧౦౫44 67/0 1942 ౧౧2రే, త్ప22, “గిం ౪10) 0౧69603; | యంంరి, స లి

₹/26 వస థల త 4, అం౭రే [గరం , 12 ఓటరం్రిటూల్లో

వె తీలిగంర, 100420, 226 ౯004ల 54006064 క40/407664 2424 6/6422564, 21001, 2012 ”

చ్శీ తనని 810222, 2/26 262టా రొంరిం 2౫74 ౯6 గ426028 ౧లిడలిసాగ 2201

ఠి

వ్‌ శం 020, న4646 గ 27 నడా కటిం! 19/0

ర్త డీ120, 3౪666 , 2/6 2౧07 274 6 50/6 ౯౫ 26/0. 4 లిగ్రోంగ/ కొంగర 260045 ఓగాగాం్ర 0౦0౧౮౧౪౧07

గా త 640, 746 ర46 నింయూం2 07 6 /ైల న4/? ౧ 47440007 రిం లంక 2006 ర

& 540, 6071316, 746 724227 004౮074004. 600724గ/076౭ ౧౯4 గ6౧౦౧ 040% 1966

ర్త =212ం0806090, 6 గెలిబ్రాంణ 224 ౧240740072 22 శోండంలం. 2000, 10 ర౭7406/228 6046002. 66/27/27 004/0 274 ౧74063 రంం/467/662గగ 4 2501 3834 204 52%్రషు 8000020200, ఆ ల11 1996

10 3800ల్బాంం, పంల 26 2414౧ రగ4౧౫౮4. 0౯౧౦౫4౦౧ 4274 (6౫౦౧౫ 7 2౭౧0 ౧౯ 0072౭౧ 0భ4౦6- 32012 [6 మఖడం1, 2003

11 320020. ౨2020, తంంసంగగాం ౮476 ౯66 0౯ 66౫% గరూలూ/ి్రి 016 బంం౫0700 గనం ౧/౫4 274 0/74, 2ర006001 2010

12. 320065, 3000 206 [కం00001 4166160015, తొండ 4 కాం్ర్రిగ47/సా 0౧601 1969

13. పెజం20, 580010, 50/7620/6 లిసం/4గి ర74ంా/274728 6 విం000 0౯ గంల%645 24/02, సల 00101 2005,206ీ శజ్వం[1118 (16 116140 51166: [0 2 ౫6౪ ౨0118021 20406 12 16 ఇంటి-8ట6' 108 (64), తిలుంగడ 6౧0287 గబాాంయి 640008 (06 [2006 ౯7 గంగగ66/ 24/4, 2164 0610112009

14 కెజ6, లండు 10 0606440400 10 5.252026 46/02 4యగాసా? 7 ౯14/0, గల 06112002

15. కట ౮౧గ10016 206000 [ముం ౯0గ్రం/48 2 దా 72164 ౧8/02 శేంా4/ కొగ7గ76 00600 2007

16. పెంధింల 20102 0046002, రిల 8 నడు 7729010800 2006

17. 366616 40616 76 /064 ౧౫౧౧౮41 ౧644400 ౧274 0/2౭7కూ4న, 96101 1087, 2౧4 ౮47౦4466 “౧౦౫7 77764 6౫ 20]012000

18. 020171, కజంలా 106123 వం! 6019810600), 1 ఉంస11 720216 206 ఇష్య్టం6* 3186272, ర౧46బ/274/2 6౮7/422072౧) 24/2. 0764! రిలాగింంగాటా ₹ం* ౨61 2010

19. ౩036, 50240, గస గటులుగి ౨ 0౧౮౯౦౫౯|౧ వొలిగ?0ా 0/౧4/౧474 తొం6 6౧4 77624” ౮ 2/6 త౭౭/౮/ క7272776 0౫౫91686 44 2011

160 ఇంటియాలో దాగిన వొందూస్టాన్‌ 20. 3036 5802002, గడూ7?/౧ గింంగా ౧౦౦౧64 రింగు ౯ వ౭౭06 2003 21 చలము, 90! 2064 81015 ౧001059010 టా), 7/6 24/04 2//0716/ 60/8్ర/లా ౧4 74/42 రంం/60 /58- /98, [6% 0610౧1. [987,206 116 50008 51246 206 6 [61 ౦౯ 2019016460, 1 01061 (66), 774760౧8 24/0 22. 3౯50ల, ఎం610, ౧4 4 రింగంంం/ కటల గల [260 2003,6274/7 ౧2274 6౧౫ రిహింలిండల1046 7/16 ౧2404724 22 24/27 నాంగ/య 92534, ౬౫౦గ626 1989 23. ౧2%00ల€11- 10101300, శ!20, సోసూంం ౪7% 8401025406, 00600 1953, 24 ౮4౭౯౭40470) కాటా 726 4౧/౧౫ ౧8౭౫౮౭/ 644 హూం0॥ (22-/94/7 €౮77/07 ౧౯౯౭౭4౦7), ఓ0%600% 2004 25 6౧44౪), 04, 8484 లిగి/ంం4, ఈ744 6072727207? 2/4 క4గ/0/00 4932-/947 ౧2%0గరైై6 1994 26 0౧4౦6౧, 126 , 76 4000/08400/0 6౭౫ రో620197 ౧24/4, వెలం1ల/

• 103 4ఉ౧ల్టైం163 1968 27 014806, అలు 744 6౧౯౮ 14దాంగ 226 లప2 గ 5ల్చ(ంగ 0400౮ (8069 492, 10౧401 2002

28. 000100, 56అ0[అ), 7/6 24/24 4య్వు. ౮ 6077401007 0 716 రిల౭/07726/2/ ౨౯౬ |/౧౧౦౧ 0611) 1090,27%6 ర46స/24 గాం, కటంటలు 1984, 29 00110, 200 2064 ౦%1౧10106 201066, శ4047/504/621 474 ౯260 న6౯//40/ 6౯24 01 1, 061; 1982
29. 60౧00, కం010610 216 2%63 సెశీంగాంగ, 7/16 0/42 ౭0/60 1127 72 22064 కేషగాలం6 2002
30. 0010611, 300%, 44౮౫66 పెంగ601 1959 ఏ2 00016, 120, 71౯ ౧౫౦టా ర76412 72 ౮26 కొండ్రాం06 0 కం074 ౮౧0గర్యం 1997, 206 ౧౦ త౦6412%1 10100 కమ[ణ!5 గెశజం11003 206 06 ౮గ౩13 0 19047”, 1) ౨.410 (అరు, 716 ౨౦/704/ 2240042200 ౦ రింట/ంం/ 6 గే. 19001
31. ౧౧6౪ 7216 గంగి 4 €00॥1/67200౧2౧"౩ కూ/220/4, 01600 1966
32. 02 000% (64), ర4/6(౮ రంగాబంంగ46206 తంంం420264 1971, ౪011, 206 274//0042 007204 (0 ౫౮౧౫24 గ 170౧ [0౧600 1969
33. 06520 4620026, 746 గిండసాంంా౭౧' ౧|/724/4 00౧600 2009 36 ఆడ 8600002, కౌంగాజత జాయ 00044044 11164 ౧/౪ బిళ్ళ! గలం 3౦, *౦౪ల0ల- రంంఅుంల 2004
34. ౧64, 3022720 1064120 012639 ౨000102006 ల౪151166), 10 281 31255 &06 "20013 గెం01%50౧ (669), 7/64 74/27 ౫6౧౦౧4/ 60787౮ 276 2427 900/6 /860- 98, ౫6౪౫ ౦61; 1987 ఎరు. 0812. కళ్ళ గం 2 ఈం గంంగ0/, రించ22444 127 467 ౧0204, “'ంజట 186443 2000100060 61౫10166 50[అలు6 66జ2166 8౧0010/౧౧6౧€” శంం4072/0 444 తం/4040/ సంస్‌ 21 తిం॥1 2012 39 010166 4103116, [24822228 24/40. కూండనాం 71402 గోనాంగి, ౨0101 ౫6౪ ఎం 1989

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 161

40, 016% 0119, 2/6 టం గగం/007/4 02740 105 1950

4 లాం! కస. 0% గాంగ తొం46గా తంం4 గి4/00/ 6000౯4౧0౧7 274 6౮౧/6 22 64722 "౮ 72/4/0/6/ రిబం//6 600660) 2008

42. ₹అం0, 22001 ీలీలరి 07 లంజ 224/2" ౨ ౮0౮7బ (0 [20406264604206 ౧7౯ లిగానాం॥, ఓేం0ర00 1997, 6 ౧06404. 4 రింగగ24 100600 2011

4, 61111166 1200, ౮072726718 బిం/0/0లు. ఓ20౪7 2/4 06 8600904// ౮/2 ౯7744 ౦౪/00 1984

44 ౧601, షెజగుంగజు, కింంగ0720 474 ౧0౧౧౦౦| 1266, ౮ రింల౫లీల20//6

45. 60011, 5206002111 ౮210404260 ౧౮/౮4 గీ తి08్రంంట్టు ౪01 1 11 206 111, 106400 1975, 1979 1౧6 1984

45 60%80%, 600264, 00116466 360821. 90016203 0౧౩40౧2115) 206 16అ60/ 12 6 1947 ౬40400౧, ' ౫౯47 (66), 0623 లింగ00/,

క. 6112 చషుంషం080ర2. '4& 2400 601093౧166 0% 6 5216), 04/00 31, యు౪&ం/ 2011, ౧౧46౧ ౧84౦4౭7౫ 24/4, 9ల|12010, ౯612 4/౭7 ౮౮440 10౧6401 2007

48 6౪02, 001010 ౧౧6 6ంగ1066 0౯01546 ₹0అ 1606040" చగగ25 1610000, 22 ౮4/42 (4), 04 72 04బాంంగ 40240 0700602767, లు 61112004

ఉక గాం రగు, గొంగ్రాం/ల గ2గ 714 రొడల8్రి/ంా2 3 శం? కాగా ౬00601 2007

50. 2520, సెటకంరు1, ౧640740072 214 0071722022 ౨01 1991, (66), 260/2 5 గ౭గ/౧౦౫. నింంటూ రయ6బ్రా 6౧6 గ4ంలి౭2404, 267 061 1993, 112// నంం/400/ ౯70012 ఏ౭గాగిల? ౮40201 2004 .

5౨1. స1820, 20/2, 8. 50640420 206 ౬. రంంజా[20, తాల02 ౮ మమా ౧౦౮౧౮44407 /డ640 ని2ంగంటా 007౯౦౪ ౭నోలూ 00600 2002

52... పెంగం20, 56751 ౧1:42 474 6 ౮274 గహనా కంయలల్టు ౬09 తీ॥8్ర6163 క్షే

వై 1 పం ౧॥9100%6, 24/2” ౨ 5/6 తిలం[40%. 7౧6 గనం 6 026 0167 40/6 7౧౦౯4 224102, సలా ౫090 2003

54 ౮2121, త్వం, 2/44 50/0 వొాంంగియగాం%. ౮22224, 016 |410/02 మ0డర్రిజ6 ౪74 26 ల62276/07 2౭(టాం/4, 04౧0666 1985

55. ఏం, షం010, ఇగ్టాంరటంం[0: 216 50611082 [0౯ 1266060661066, ౫ “లగు (ఆడ, శూల - 726 ౧7౫౧018 ఆ [0660061606006 ఓ00600 1981 |

56. 14, 60 502౧0, 7/64 0౧౭౫౧౮ ౦4 లిసాం46 నడా 947 116౫ ౨0111 200

57. 00602, మం00142, (660), 74 824607 కటారి ల4 6044002404 గలా లల 20/4 ॥

58. 1211641, 0౧౫9 (66), దం4ల౭రిండ ఉల 2/16 0204 గం16 1988, వ. 6౧౦౪0 ెంంగ0060612 16 106120 ఉయ్యుం గౌర6 000౪2408 ౮౫ 0[5్‌ 100, సెళట911005, 6౪౫085 2064 006౧, ౯4౦20 ఉగంాదా ₹101612001 - 2002

ర్‌ి 110201 56011 7/6 464 6ఉ|4/4, 0060౧ 2003

60. కంగుం!1, 3౦601, ల౭/1367 2 గడాగి??గ 0006100 1954

162 ఇందీయాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ 6 1004, మె. వంగ 12/20/4041 రిం/465 [24/2 ౮ [004 ౧42/7 (6౫ 6101 1996 ర 1006415332. 6/20, 7/6 40౭6౧౫44 ౧౧౯౬౧౧౦౫ 72 వం/0% 5/6, ఓఒ0౧608 -స ఆంగం 2000 , 6. 14016గ0, వింగ![10466 406/6 సోంటలం464 2౧4 ౯6 ౯0704007 ర|/76/0, 011 లా ౨0111 1982 61 సేజట, (64), 7/6 084 ౮|౧7౦౫/6/6 6౫ ట11 2002 ఈఈ ఓల్పుం/616, ౦60%, ౮౪౭4౧ 5ం4 గల? 1076 20// . 66 షం* 0.4. క4071 244 2404 ౧౧4౦౫40072 226 [0౧౮ ౦ ఉంల/త్రిళ/లా 4929 _ (942, ౦జు0గర్కైం 1997 (64), 2426 ం/00/04/ 2167002766 ల్సి వెంటంగు ల ౦కే 1991, 00లైల00165 2౧6 21606005 10 [002% 11 ౧ కంటగూం ౦ 5070276౬ 62710౧4824 /99/ ॥ 67. 406, 36 టుడి, 2 వం/6 ౧/16 6ండూ. 7/6 57౭౧౫౩౭ గాం ౧ గండ677 224/0 1086401 2006 68. ₹శడడర06*20, గ. 01608" (0 68013, 6427447 274 తనా 227263, ౧౫ ఈ. 22జ1ష%, 501662, క24406746706 ౧224 నింగ౧౧ంగ౫. 2720 కగ020/ ల్స్‌ 6౭/౦౫! నెం౪ల ౧౫ 26/4, 21ల౫ ౨61౧; 2000 0 8100ల. గం010120, (64), 7/76 గాడగ్యా౭/ ర(0106౧ 011, 00600౧ (970

1. సటారుజుక, 0216, 50472 32206 9/6. 746 2౧086 020267 2 త/(౮4 లి౭౫ంం/40 1.0॥6400 2008 ౧2. 2021 14.0., గ౭౭2ంజింటా (౮౭ గల గం్రం 6౪ ల) 978
2. టంాల! లస16 24/2 6౪౫4 120 ౬086400 /970 ఈ ల, 92620 30200, 716 542౬౫ ౧౨౭౮౦౦౧౧) 6102003, 6౦-641166 అ౫౮౦|4 00722402 ౧0 విం 2 2444, ౫6౪ ౨6101 2010, న్న కల6లంయి, ౦1౪౪) జక జరం యము 726 ర/ం4022ల/టు వళలింగాడగం% వొంంం౧ 274 ౧6 54/6 ౫౯ ౧4204677 ౯14/0, ౮4౧౧01౧686 1998 76 600%, గసాా4, గౌం60056ి ౧0 716 67౧౦ ౧/౯౧ 56466064 1/07 6౯ ఆణ౪౧%4౯/2/ ౧6౧౧4, ఆ 04౧1 / 978 ౩౧01 2] (7/౧ ఫసయయలగిల, 90066, 6244022 గాలా కంగా. గీ వాంై్రిగణ7ల[ 0064001 లో 78 4%, 33. 716 0704007 474 రిగచాంగ ౨౯౯౭4౧2, 06101 1990 79 4051500, 320063, 6 63 5౭0/0 12722 2564 22076006 2002
3. సగం031ల 16002064, 716 ౬4/ లింగా రగ త///గాగ నిరా 006081 1961
4. 40100 9.00. ౧40 224 ౪0 గంగ తడు) 6% ల 1971, 40 1242౧ 0 లగ 1948 - 1964, ఆ 06౪౧; 1972
5. గ1066400, 00021, ౧0౧౫ - 56/42. 726 52720 తాం్లాశంాంంగి 0% 00111 1001 జ. ౧001201 4.6 '0 2 స2334016 ౧016”, బంగ 3 సశంలి 2001. జత 000135 02౪16, 746 00 474 76 గెల్లి 726 427 తగా 4860- (940, కెషవ108360106 1994 [55 2946, 91011, “0008655 7౩౪35 616 సెగేళ51 00 162226 1935 - 1937”, 11 [0014660 515508 206 562010 ₹/01067 (64), 007876 47242 740/27 గ2/4072/టాగ/, కింగం16/ - ౬03 4౧26165 1989,

పెరి ఆందర్‌నన్‌ 168

౪6. 3%, 331%), గడా?” 2000276 (ా4గ్తాంంయం 6% 006011 1993

87. సె201211 76 50/0 6౮౧ ౧౧66410264 19032,47/2/44/724 6474౧౧ 2226 6425/ విగడారం 01 11 ఉగగంర2024

88. గె804/2ి,5్‌ ౧౧64 1167 44400406 ౯౫ ౧40467? (24/2, [౬00600 2010

89. గముంయ2ం64రంగ, ౧202, బ౭గంంగంగూ క4ం/ంగూ రొంగాగలిగగ/లూ కూంందా 07 ₹74/2' ౮ €0/0%2/ 474 గింయ/ 600/0724/ దింాంణ670టా 0౫0016 1999

90, గెలల ని 0081653 206 416 ౦౦1001 01 22010641 11 42౯

2640310, (7 గోయాం/0 (64) లగ ్రిై్ర/ / / 7

టో య! ') 7/88//78 276 2228. 26 240004 గ౧6/౦/4/

91. ెం0టం, తంయులం 06 ససంటల24లు 206 16 కంగ15 00 తీరు ఏ,” బొ7)762/ 010౧2౫0413 00000 *

92 గం తయ 016 [180 901605 01 116125 వ ాళ4ంగ0. 06 6౪15100131 9లకం6067ల, 8404072 4/02 544/6 24, 2, 1990

9 010, ఉఊ[08, [00160108 1221 ఓణం, 226 0406404 బలాల 2 2/6 తఉంంగండ 40007261 ం౧౧౭౧౫౧౧౮౮౧౧| 64 శల 1967

94 కషాయ 50016 840467 14/42 /6653-/947 [16౫ ౨0101 1983

95 52001 220000. ఈ?24 ౧6 4004 ౧2౧0౧ 607౯4౫1 గొంగ/0గ7 274 ౧44౧౮4 ౧4౮౧074౧౧7 సల 0ల0! 2001

96. 5010%లే6ీ, *101052, కడా/౧2/7 77 6 0౧౧౪, 00౧60౧ 1996

97 500, ముగు 2/6 తీంణ22౭7/40/06 224168, 086401 2005

98 51080, 212 121 బాగంల/లానా 274 ౯0010 ౧/14 తం 2 240/4 1885 - 1898 ఓంగ600 1963

96 కర00జయం 2. 0ం0గ8103 ంలథం9ఆ0021 50060. మట, గెలు:జంట600 ఇర ం*61 - 502108 10 10612” 5 అ0ంయ100 ఏ 02406 ౮ 50108 0/7౮/౧000

100. 58920609, 120, ౨౭6 086408 1963

101. 58042౧2020, 5జు)ఖ 9010019 16 1₹అష20; 5600181402 ౪1016006 18 60101121 10612," 2 కజుం[[ం 3284 224 542 530[3)100200/200, ర౭048 0602407. వంం42/47 007276 440, ర౭య4/27 64608240 సెం 0ల11 1996

102. 221001 10, ౧౧౧౮/౯౧, 4 4020672 గహి/ంగా, 16% ఆంగ 1988, ని4జడలి 244 భ౭ బి4 264 ల 1988

103. గౌంణ110909, 3.2. 746 [140204 66072! €078్రగఊ ౧24 ౧6 202 4929 - (042. 7౧6 ౧౭4/౧724/6 244౮6, 00600 1976

104 గయు[ణ300, 000023, 06411. తిగతతట/ంగి ద6 ౧౧౧౭4౧0౧, లా 0 1081640౧ 2011

105. లట ఉంటిని. 6060608 016 11412 5/36: [02 6౫ 20116041 కెరంగం6 10 16 సెం-256' 12 520)10 920420 (66), తొలంగ4 60072240 084గాంగియ తిం4/00238 ౧౮6 [గ046౮6 7 ౧/౦7/౯6౧౮ గ ఈ 06101, 2009

106 *7102]0 ౦110 206 సెట్టంం? 9[2గ్రుడ/2 త. 7220. 07020040 రింగాంంంగలా 6% 00111 2010, 726 ౧4౫౮ ౧ 60777222220హ గంగాం శండం గ 276 వ్‌ంం4/27/52//02 1.006401 - ఇఆెంిరం 1997, ౧౦49640163 01 116012) ౨014ల, 1 యం 040806

164 ఇందీయాలో దాగిన పొందూస్టాన్‌ షం? 3022272, రగ4ంగా4764222 0042/272700/40 024000. 6౪౮౦44 తంగంంయగలట 6౪/ 06౦101 2010

107. 7౧12120041 0.5. 117/72బూ (0 ౮4 041440 8920921006 1999

108 76003, తంగగిర, "0106 %8600ట 206 00670176 ?0౪ఆా, 1౧ ౮2౧861౫ 621 (6689, 765/౧2/6 ౧/4౧" ౨ లిలాా?00/గ4౧

100. ₹2+61, తయ02164, 726 176640 "౨/04/14/ (66 సె4ం0గ), 0౫1016 1973

101. 110261, ంయ2ల, “0% 6120 1900011 ₹గ!1108. 06 ౯016 0 016 0272115, ౮04౧౫4/ ౦౯౮4 60007ల౭ తమాంం0/౦౧ (0/౧ వంగ గూల ల్‌/40/6, 2102, 19900 ॥

102. 106% 5001ల 4 గల తసాంగా ౧౧4/0, [16౪ ౫011 2000, 60/8౧, 2426 74/44 ౧6/044/బ౧ కెలంం1ల/ - 05 గింకైం163 1988 (641 యజా6ి 13800 206 5(201ల/ ₹/01064, ౧౭4౧౧ 4 75౮/ 97/4 రట//0 00600 1966

103. రయం 086064, “చల0టల0126000 = 10 సెసర్య2 60౧21 41/21 296 0౧2120 ౨౩040 ల, 0౮074 00774202 (0 వింగిగదూ 22 0244, 4964012010

104. 008000 10 726 ౮27౧౧౦౮౫ 5౧2/6. 7/6 గలగ0/6000 6016770/226/20 7774 వంం౭లిు 22 00/0742/ నఃంైాడల్‌ (849 - (947 (6౪ 90111 2005. ౧1 ౫0౧8 2% 206

౮2౧69 1మ6జక2, 2/6 గృ/ంగ?40 ౦ రింగ4/0/4 ౯1 వం/0 ఉల, ఓ0060%- అంగం 2000

114 22002520, వ౨ంగజు[0, లుగు, ౬0414042 2004

115. 2168161 921110, 4౦42254462. 726 ర[64/8/02620/0 ఓంగి600 1985

తు పెరీ ఆండర్‌సన్‌ (1938 - ) ఆంగ్లో-

• (ల + ఐరిష్‌ రచయిత. ప్రముఖ మార్కిస్టు మేధావి, నా క్‌ చరిత్రకారుడు, వ్యాసరచయిత, 1962 నుంచి ఈ సవ నన శ న్యూ లెఫ్ట్‌ రివ్యూ సంపాదకుడు. యూరప్‌ చరిత్ర, య! త గ సమకాలీన ప్రపంచం, పాశ్చాత్య మార్కిస్టు నాన నా విస్సృతమైన అంశాలలో సునిశిత రచనలకు ఆయన పెట్టిందిపేరు. న్యూ లెఫ్ట్‌కు సంబంధించిన 1956 తరువాతి పాశ్చాత్య మార్చిజమ్‌ రచనలతో ఆయన ఎక్కువ గుర్తించబడుతుంటారు. ప్రస్తుతం యూనివర్సిటీ ఆఫ్‌ కాలిఫోర్నియా, లాస్‌ఏంజిల్స్‌లో చరిత్ర, సామాజిక శాస్త్రాల అధ్యాపకుడిగా పనిచేస్తున్నారు. అనువాదకుడు ప్రభాకర్‌ మందార ఆర్టీసీలో ఉద్యోగ విరమణ చేశారు. 113%, ఇతరులకు చాలా పుస్తకాలు అనువదించారు. అపరాజిత నాటక రచన ఆకాశవాణి జాతీయ బహుమతిని (1987) ఆంధ్రవ్రదేశ్‌ దళిత ఉద్వము చరిత్ర కు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అనువాద పురస్కారాన్ని (2009) అందుకున్నారు. + ాయంధాలయ న్‌ భశ స్ధల న. చం అం న! . నా (1 6జేంంం-* త శిల హో యాం ఛో గోస సస్ట్యాకా? త వవ

నం సం . వ న. | , యం భా న శం | , * షన జ క్త | న న. న . టీ మ య. తై హ్‌. జ . మాటు కూ. పు , నా మ్యాప్పుషన్న నగ స్‌ టె లన్న న [| నరు. జ . ఇలం హా అనే ఆపాలా స వు, వ వ. న న ష్డ! కక. ప న్య న్య మాన్నషు మ నప సహో న. య. | నో న న. న. వ. ను సమం న నై వ వ్‌ వ. వ్య్య్రైతత్న మ్‌. 0 రు లం నన. య. ల నైరం[ త రుం న్‌ు! పన్లు మా న. .. య న క్‌ ప్‌ నం! స న -్‌ ల మ ల న. య క... మ. స త మలు! వ్‌ న ప వ. పత్తవల న్‌ "నర్‌ ర టక ప్‌ ర నస ప సే వు కా న సను. ల మ న న్‌ ఎప న్‌ స 2 షన ల క మస ల ర. న్‌ న. టం న వ లు మ న న. గా చా! ప న హరన న హ్‌. నవా జో చు ం్‌ జ న మ. . భు చే న్‌ సనా న పీన మాడా? వ్‌ న క్రై... మ! యమాయ వళ వం మ సై నళ? హోరు న్‌ యనుల ల సు ఆ మహష్‌ కక న. ం మక కన న రార న. న. | య వ వ ప్‌. | ప. ల న! ప్‌ న నలో నన యం నాలా రా శ. హా వ. వ తతిగలేన్‌ కోక అల! నరం అం చప య తట రు: సనన ్టర్రీక్రి 'ట్రల్హతకు | చ పంక. న సలి ప్రార్టీకి అరి న వ మ తై స మ స ఏసనైత అ పార! శృృడ్రంతో. 1. య న. స వ న్‌ 2 వ స్‌ు యం | న తతో దేర! అరుణే! న తారను న బం సటాలలాఢ సన .. . న వ్‌ పర్య న. న త హా క షా తతా, [న స్తే ట్‌. స్‌ ్‌ న. సనం నస్‌ మ గ్గ న్యా్యాజప్పిర్లదారు స |. . వ ఎనక ట్య వ మ. సా సథ తదర్‌సన్‌ వ్‌ మ వ య నీ సట క ప టా! టు శా -“జా1పైరి;తర్రద జే. - న్‌ా వ ఈ అలస షై నవలని శీ న ల గ్‌. . ల (| | . ను నామ లి 1 కు త్‌. . + | . ,] ం వ న నాన్‌ నా న న. . సం = ॥ న న న లే గ. . - . ఎలా వా కావవి నర [రాం. మక పాన లే స వ. -. మలి ం న్న ం త్య! క్ష నాల ప! ః న్న. ,.. ॥ . .. య ఇ నో మ వ. | ॥ మ! అత ణే లం [ ల! ట్‌. సా నాకా కా శ సం మా ల్‌; వ (| స. న! నం. ఈ ఉం | ఫ్‌ ె