Telugu hayalakshana vilasamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఉస

మం. .

హయలక్షణ విలాసము మనుమంచి భట్టు సంపాదకులు -

డా. సూర్యదేవర రవికుమార్‌

భివియన్సు న్‌ ల! తకిథథ "రాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం

అటి సా! పాయలక్షణ విలాసము ॥ స సాాన్యం త వేసె ట్ర త్ర పత శీశేక్తుష్తూర్‌ ఎలు టె ఫినం తెలుగు దిపారైమం ఆన వను విశ్వవిద్యాలయం, వరతిగవ రచయిత మనుమంచి భట్టు సంపాదకులు డా. సూర్యదేవర రవికుమార్‌ భివియన్సీ 2006 పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం హైదరాబాద్‌

హయలక్షణ విలాసము - మనుమంచి భట్టు కతు తుకననకూక ఆర4వతుికర - ఈంగ౧౮గ2౧04/ తొగి2గల (థె పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ల రలు ప్రచురణల సంఖ్య; 284 ఇ లి ౮ ల వె శ ల రూ. 150/- యు . గిల! ప్రతుల 5 సంఖ్య 500 గ్ర ల డ్రి పథమ ముద్రణ 2006 నా ంంచాలయు న ళ్‌ స్ట ల శె బ్రళులవ + 04రీవిటయ.. స డైరెక్టర్‌ క యో రపి / భా జ్‌ ప్రచురణల విభాగం శకి ్లైంార్‌ పొట్టి స్రీరామ్సుల్లు తెలుగు విశ్వవిద్యాలం లలిత కళాన్షే త్రం పబ్లిక్‌ గార్దెన్స్‌ హైదరాబాద్‌ - 500 004 మ్యుదణ్గ నౌకానాననా మానాన ఆకృతి ఆఫ్‌స్తెట్ట్‌ షింటర్స్‌ హైదరాబాద్‌ 158] ౫౦.8 1-86073-1262

పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం హైదరాబాద్‌ డొ॥ ఎ. మంజులళ ఉపాధ్యక్షులు ముందుమాట

తెలుగువారి భాష సాహిత్యం, చరిత్ర, సంస్కృతి జానపద గిరిజన విజ్ఞానం, లలితకళలు ఇత్యాది రంగాలలో బోధన, పరిశోధన, ప్రచురణ, విస్తరణ సేవలు పంటి కార్య క్షేత్రాలలో విశిష్ట సేవలందించడానికి, తెలుగు పరిమళాన్ని విశ్వవ్యాప్తం చేస్తూ తెలుగువారి అస్తిత్వానికి గుర్తుగా వారి ఖ్యాతికి చిరునామాగా వర్ణిల్దాలనే సత్సం కల్పంతో, సమున్నత ఆశయాలతో ఏర్పడిన ఒక విశిష్ట విద్యానిలయం పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం. పూర్వపు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య సంగీత, నాటక లలితకళా అకాడమీల బాధ్యతలు, అంతర్జాతీయ తెలుగు సంస్థ, తెలుగుభాషా సమితుల లక్ష్యాలను కూడా తనవిగా చేసుకుని ఒక నిర్దిష్టమైన కార్యాచరణ ప్రణాళికతో ముందుకు సాగుతున్నది. హైదరాబాదు రాజమండ్రి, శ్రీశైలం, వరంగల్లు కూచివూడిల లోని పీఠాలు లక్ష్యసాధన దిశగా పురోగమిస్తున్నాయి.

బోధన, పరిశోధనలకు తోడు భాషా సాహిత్య సంస్కృతుల పరివ్యాప్తేకి ఒక ముఖ్య ఉపకరణం (గ్రంథ ప్రచురణ. ఈ కార్యక్రమంలో భాగంగా విశ్వవిద్యాలయం ఇప్పటికే ఎన్నో గ్రంథాలను ప్రచురించింది. సుప్రసిద్ద పండిత విమర్శకుల చేత ప్రాచీన కావ్య ప్రబంధాలకు వ్యాఖ్యానాలు, పరిశోధనాత్మక పీఠికలు రాయించి అచ్చువేసింది. ప్రజాదరణ పొందిన ప్రాచీన, నవీన గ్రంథాలను ఆంగ్లం, హిందీ, తమిళం వంటి ఇతర భాషలలోకి అనువాదం చేయించి ముద్రించింది. తెలుగులో వెలువడిన ఉత్తమ కథలను ఎంపీక చేసి సంపుటాలుగా వెలువరిస్తున్నది. తెలుగులో విజ్ఞాన సర్వస్వ సంపుటాలను సిద్ధం చేస్తున్నది. అలాగే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ సాంఘిక సంక్షేమశాఖ వారి సహకారంతో డా. బి.ఆర్‌ అంబేద్కర్‌ రచనలు, ప్రసంగాలను తెలుగులోకి అనువాదం చేయించి ప్రచురించింది

రాష్ట్రం వెలుపల నివసించే తెలుగువారికి సాహిత్య గ్రంథాలు, పాఠ్యపుస్తకాలు వంటివి అందజేసి వారి పఠనావసరాలను తీర్చడమే కాకుండా తరచు సాంస్కృతిక బృందాలను పంపి విశ్వవిద్యాలయం వారి సంబరాల్లో పాలుపంచుకుంటోంది.

వివిధ రంగాలలో లబ్బప్రతిష్టులైన తెలుగువారిని సముచిత రీతిని సత్కరించేందుకు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వివిధ పురస్కారాలను నెలకొల్పింది. ప్రతిభా పురస్కారాలు

సాహితీ పురస్కారాలు, దాతల నిధులతో ఏర్పాటయిన ధర్మనిధి పురస్కారాలతో పాటు ఆంధ్రదేశంలోనే ప్రతిష్టాత్మకమైన విశిష్ట పురస్కారాన్ని ప్రతి సంవత్సరం అందజేస్తోంది. తెలుగుభాష అభివృద్ధి విశ్వవిద్యాలయ లక్ష్యాలలో ప్రధానమైనది. హైదరాబాదు

ప్రాంగణంలోని భాషాభివృద్ధిపీఠం ఈ బాధ్యతని నిర్వర్తిస్తోంది. మొదట పత్రికా భాపక్రు ఒక ప్రామాణిక నిఘంటువును తయారుచేసింది. తెలుగుభాషను ఆధునిక సాంకేతికతతో అనుసంధానిస్తూ హైదరాబాదు కేంద్రీయ చిశ్వవిద్యాలయంతళో కలిసి ఇంగ్లీషు - తెలుగు ఎలక్ష్రానిక్‌ నిఘంటువును రూపొందించింది. ఇటీవలే “20వ శతాబ్ది తెలుగు వెలుగులు” అనే (గంధాన్ని ప్రచురించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి డా. చై యస్‌. రాజశేఖరరెడ్డిగారి చేతుల మీదుగా అవిష్కరింపచేసింది. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం పక్షాన ప్రచురితమవుతున్న వాబ్మయి మనకున్న మంచి పరిశోధన పత్రికల్లో ఒకటి. అలాగే విశ్వవిద్యాలయం గతంలో చేవట్టిన వందగ్రంథాలు - సౌజన్య ప్రచురణలు అనే పథకం సొజన్యమూర్తుల దాతృత్వాన్నీ చూరగొన్నది. ఆ పథకం ఇప్పుడూ కొనసాగుతున్నది.

ప్రస్తుత గ్రంథం “హయ లక్షణ విలాసము, మనుమంచిభటు 15వ శతాబ్దికి చెందినవాడు. అశ్వశాస్థ్రాన్ని చక్షృగ్గా అధ్యయనం చేసినవాడు. మనుమంచిభట్టు తన పద్యకృతిలో చెప్పుకున్నట్లుగా అశ్యప్రంన, అశ్వలక్షణాలు, ఉత్తమాశ్వ లక్షణాలు, చికిత్సా ధానం వగైరా అంశాలన్నింటినీ గురించి కూలంకషంగా వివరించాడు. వచన వాజ్మయం అంతగా ప్రచారంలో లే చక ర్యాజ్య మాధ్యమంలో రవి ని కాలంలో సాహిత్యం, శాస్త్ర విషయాలు పద్య పాటు, తగినంతగా భం య కవులు రచయితలు శాస్త్ర విషయ జ్ఞానంతో

॥ భావూ పరిజ్ఞానం కూడ్రా కలిగి సృష్టనువృుత్రుంద్రి. రే ఉండేవారని దీనిని బట్టి మనకు

అనేక వ్యయ ప్రయాస గ్రంథాన్ని స ఉయాసలకోర్చి డాక్టర్‌ రవికుమార్‌గారు హయలక్షణ విలాస

న్ని సంతరించి, వివిధ ప్రతులను సేకరించి, పరిశీలించి పష న చేసి, స పీరికు రో / , పరిష్పృత ప్రతిని సిద్ధం

, సుదీర్హమైన పీరిక్తక్సు ర్రస్స యిచ్చినంద్రులక్రు

అభినందిస్తున్నాను. డాక్టర్‌ రవికుమార్‌గారిని మనసారా

పాఠకలోకం మా శ్ర కృతిని ఆదరిస్తుందని ఆశిస్తున్నాను.

ఓ (ఎ. మంజులత)

హయలక్షణ విలాసము విషయసూచిక పుటలు పీరిక 1130 వ్రథమాశ్వాసము అశ్వప్రశంస 2 ఆశ్వా సాంతము 8 ద్వితీయాశ్వాసము నుడుల భేతములు, లక్షణములు; ఫలములు రి శుభావర్తములు శత అభుభావర్తములు 22 ఆశ్వాసాంతము 39 తృతీయాశ్వాసము ఆయుఃప్రమాణము తే దళాక్షేత్ర విభాగము త2 ప్రదేశ నిర్ణయము త్ర ప్రదేశ ప్రమాణములు 52 వయోజ్ఞానము 56 వ్యంజన లక్షణము 5్‌7/ వర్ణ లక్షణము 60 సత్వలక్షణము 61 ఛాయాలక్షణము 64 గతిలక్ష్రణము 67 గంధ లక్షణము 67 సకిలింత 69

పుండ్ర లక్షణము 69 ఆశ్వాసాంతము 70 చతుర్జాశ్వాసము దంతదోషములు 75 అండ దోషములు 78 వర్ణ దోషములు 79 ఆళ్వా సాంతము 86 పంచమాశ్వాసము త్రిదోషములు పుట్టిన కాలములు 87 త్రిదోషములకు వైద్యము 88 వాతకఫదోష శాంతికి దేవపుష్టికి క్రాంత్రిక రికి శూలల చికిత్స 90 అతిసార చికిత్స 93 శ్లేష్మ చికిత్స రిక్‌ పైత్యరోగ చికిత్స 97 వాత్ర చ్చిక్రిత్భ 9 మూత్రరోగ చ్రక్తిళ్స 101 ఘృణి వ్యాధులకు 103 పుండరీకమ్సునక్ర 104 సకల దోషములకు 106 కంతులకు 107 గజ్జికి 108 ర్న బ్రక్టిత ద్య 110 రక్త పైత్యమృనక్రు /

వాస్తిక్రియ 113 సన్నిపాతచికిత్స 114 వాతళశాంతికి 115 లంగితమునకు 117 పుండ్లకు 118 అండపాళికి 120 గద నివారణము 121 మన్యాస్తంభమునకు 122 లవణాధికారము 123 త్రిఫల చికిత్స 125 ఉదకవిధి 127 పూరివిధి 127 కవణ ప్రకారము 128 అశ్వాసాంతము 129 అకారాది గధ్యపద్యానుక్రమణిక 131 అనుబంధములు

1. సంస్కృత భాషలో గల అశ్వ గజ పశు శాస్త్ర గ్రంధములు 1 2 తెలుగులో గల అశ్వశాస్త్ర గ్రంథములు 11 3 కాదంబరిలో గల బాబుని అశ్వర్ణన 15 4 హర్ష చరితమ్‌ లోగల బాణుని అశ్వళశాలావర్ణన 20 5 వరాహమిహిరుడు బృహత్సంహితలో చెప్పిన అశ్వ లక్షణములు 22
2. అగ్ని పురాణమున చెప్పబడిన అశ్వలక్షణములు 25 7 5వ ఆశ్వాసమున 'పేర్కొనబడిన బెషధ ద్రవ్యములు 27
3. ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము'న పింగళి సూరన వర్ణించిన (ప్రద్యుమ్నుని ఆశ్వికక్రీడ 47
4. తెలుగు కవులు అశ్వ వర్ణనలు 50

పుండ్ర లక్షణము 69 ఆశ్వాసాంతము 70 చతుర్థాశ్వాసము దంతదోషములు 75్‌ అండ దోషములు 78 వర్ణ దోషములు 79 ఆశ్వా సాంతము 86 పంచమాశ్వాసము (త్రిదోషములు పుట్టిన కాలములు 87 (త్రిదోషములకు వైద్యము 88 వాతకఫదోష శాంత్తిక్షి దేవపుష్టికి, కాంతికి 89 శూలల చికిత్స 90 అతిసార చికిత్స 93 శ్రేష్మ చికిత్స రిక పైత్యరోగ చికిత్స 97 వాత చికిత్స రం మూత్రరోగ చిక్రిత్చ 101 ఘృజి వ్యాధులకు 103

పుండరీకమునక్రు సకల దోషములకు 106 కంతులకు 106 గజక 107 నేత్రరోగచ్చిక్రిత్చ 108 క్రీమిదోష చికిత్స 109 దీపనాగ్నిక్ర 110 రక్తపైత్యమునక్ర 111 1111

వౌస్తిక్రియ 113 సన్నిపాతచికిత్స శ14 వాతశొంతికి 115 లంగితమునకు 117 పుండ్లకు 118 అండపాళికి 120 గద నివారణము 121 మన్యాస్తంభమునకు 122 లవణాధికారము 123 త్రిఫల చికిత్స 125 ఉదకవిధి 127 పూరివిధి 12/7 కవణ ప్రకారము 128 ఆశ్వాసాంతము 129 అకారాది గధ్యపద్యానుక్రమణిక 131 అనుబంధములు

1. సంస్కృత భాషలో గల అశ్వ గజ పళు శాస్త్ర గ్రంథములు 1] 2 తెలుగులో గల అశ్వశాస్త్ర గ్రంధములు 11 3 కాదంబరిలో గల బాణుని అశ్వర్గన 15
2. హర్ష చరితమ్‌ లోగల బాణుని అశ్వళశాలావర్ణన 20 5 వరాహమిహిరుడు బృహత్సంహితలో చెప్పిన అశ్వ లక్షణములు 22
3. అగ్ని పురాణమున చెప్పబడిన అశ్వలక్షణములు 25 7 5వ ఆశ్వాసమున పేర్కొనబడిన బెషధ ద్రవ్యములు 27 8 ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము'న పింగళి సూరన వర్ణించిన ప్రద్యుమ్నుని ఆశ్వికక్రీడ తీ

9 తెలుగు కవులు అశ్వ వర్ణనలు 50

హయలక్షణ విలాసము పీఠిక |

జంతుజాలములో గుజ్ణము విశిష్టమైనది. దీనికి గల వేగము, శక్తి ప్రత్యేకమైనవి వీటిని గుర్తించి మానవుడు దీనిని మచ్చిక చేసుకొన్నాడు క్రమంగా గుజ్జము మానవుని నిత్యజీవితంలో విడదీయరాని ప్రత్యేక స్థానాన్ని ఆక్రమించుకొన్నది. మానవుడి క్రియలకు వేగాన్ని, శక్తిని నమకూర్చటముతో పాటు యుద్ధాలకు, సాహన కార్యాలకు, వినోదకార్యాలకు ఇది ఉపయోగ పడుచున్నది మానవుని ముఖ్యస్నేహితునిగా అతని కష్టసుజాలలో పాలుపంచుకొంటూ అతని సంస్కృతిలో ఒక భాగమైనది కరుణతో, అనురాగంతో, దృథచిత్తంతో, సదవగాహనతో మచ్చిక చేసికొనబడిన గుజ్జము కంటె విశ్వాసంగా (పేమగా, అత్మీయంగా దగ్గరయ్యే మరొక జంతువు మనిషికి దొరకదు గుట్టం ప్రదర్శించే ధైర్యసాహసాలు, విశ్వాసం, వేగం, విన్యాసాలు ఎన్నో కధలలోను, కావ్యాలలోను వ్రశంసించబడ్డాయి. దాని అందచందాలు శిల్పాలలో వునఃనృష్టి చేయబడ్డాయి ' చిత్రాలలో చిత్రించబడ్డాయి. సృష్టిలోని అందమైన జంతువులలో ఇది ఒకటి ప్రపంచనాగరికతను ప్రభావితం చేయటములో నిన్నమొన్నటి వరకు గుజ్జము

1. అశోకుడు తన రాజ్యాభిషేక సంవత్సరము (క్రీపూ 249) లో లుంబినీవనంలో స్థాపించిన స్తంభం మీద ఒక గుజ్జపు శిలావి గ్రహాన్ని నిలిపినట్టు శాసనాధారమున్నది

కోణార్క సూర్య దేవాలయం పై గల అశ్వ శిల్బం కూడా ప్రసిద్ధిచెందినదే

2 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

నిర్వహించిన పాత్రను మరే జంతువు నిర్వహించలేదు ఎడారులలో నివసించే జాతులు

తప్ప ఇతర ప్రాంతీయులు ముఖ్యంగా నదీ, సముద్ర తీరప్రాంతీయులు దీనిని విశేషంగా

ఉపయోగించుకొన్నారు. తమతోపాటు సుదూర ప్రాంతాలకు కూడా తీసుకువెళ్ళారు

భూమి పాఠరలలో నిక్షిప్తమై అమెరికా దేశంలోని మిసిసిపీ నదీ ప్రాంతంలో ఛించిన ప్రాచీన ఆస్థిపంజరాలను పరిశీలించిన శాస్త్రవేత్తలు తొట్టతొలి గుజ్జము సుమారు ) మిలియను సంవత్సరాల పూర్వము 10 నుండి 20 అంగుళాల ఎత్తు గలిగి ముందు 'ళ్ళకు నాలుగు, వెనుక కాళ్ళకు మూడు చీలికలు గల గిట్టలతో చిన్న నక్క రూపంలో ండేదని భావిస్తున్నారు. అలంకారప్రాయమైన అయిదవ చీలిక కూడా కలదని రికొందరి భావన. కాలక్రమేణ ఆకార పరిమాణాలలో మార్పులు వచ్చి ఈనాటి వాపంతో మనకు కనిపిస్తున్నా, తొట్టతొలి గుజ్జాలను పోలిన పొట్టిగుల్జాలు ప్రపంచంలో ఏనాటికీ కనిపిస్తున్నాయి కేవలము 58 సెంటిమీటర్లు (సుమారు 23 అంగుళాలు) )త్తు మాత్రమే గల ఒక పొట్టి గుజ్జము అమెరికాలోని కాలిఫోర్నియాలో ఉన్నది" ఇటువంటి మరుగుజ్జు గుజ్జాలను రూపొందించటంలో కొందరు పరిశోధకులు నిమగ్నులై ఉన్నారు ఇటలీలో పుట్టి ఆర్జెంటినాలో స్థిరపడిన జూలియా ఫలబెల్టా, అతని కుమారులు వేసిన కృషి ఫలితంగా 1916 నాటికే ఒక మీటరు మాత్రం ఎత్తుగల గుజ్టాలు రూపొందాయి ఈనాడు ప్రపంచంలోగల అతి చిన్న గుజ్జం ఎత్తు 44 సెంటీమీటర్లు పాడవు 80 సెంటీమీటర్లు, బరువు 20 కిలో గ్రాములు. ఇవి ఫలబెల్టా జాతిగా 'పేర్కొనబడు తున్నాయి గుజ్జముల పుట్టుకను గూర్చి భారతీయవాబ్బ్మయమున ఎన్నో విషయములు

చెప్పబడినవి పురుషసూక్తంలోని “తస్మాదళశ్వా అజాయంత' అన్న మంత్రభాగాన్ని (యజుర్వేదము 31-8) అనుసరించి దేవతలు చేసిన యజ్ఞమునుండి గుజ్జములు పుట్టినట్టు ఎందరో విద్వాంసులు వ్రాశారు. కాని యజ్నోవై విష్ణుః అన్న శతపధబ్రాహ్మణ. మంత్రము ననుసరించి పురుషసూక్తంలోని యజ్ఞ శబ్దం పరమేశ్వర వాచకమేనని, ఆ పరమేశ్వరుని సామర్థ్యము వలననే అశ్వములు జన్మించినట్లు దయానంద సరస్వతి 2 200/010046614 040121 10664 *01 11 3 ఈనాడు దిన పత్రిక 14-2-1988 4 _క[కార020 మాసపత్రిక మార్చి 89

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 3 వ్రాశారు, ' సూరాదశ్వం వసవో నిరతిస్ట' అన్న నిరుక్షక్రారుని నిగమోద్ధరణము వలన వసువులు సూర్యుని నుండి అశ్వములను సృష్టించినట్లు తెలుస్తున్నది”

గుజ్జము మొట్టమొదట నీటి నుండి పుట్టినదని, ఆ పుట్టుక అసంపూర్తిగా ఉన్నందువలన ఒక ప్రక్క కాళ్ళ మీదనే నిలబడి ఉండగా ప్రజాపతి ఆ గుజ్జ్దముపై నీళ్ళను చల్లి దానికి పూర్ణతను కలిగించాడని శతవధబ్రాహ్మణమున చెప్పబడింది.” అందులోనే వరుణుడు సోముడనే రాజు కంటిమీద కొట్టగా ఆ కన్ను వాచి దాని నుండి ఒక అశ్వము పుట్టినదని, ఆ కంటి నుండే రాలిన ఒక నీటి బొట్టు భూమి మీద పడి బార్లీగా రూపొందిందని కూడా చెప్పబడింది శి

రజోమాత్రాత్మికమగు శరీరమును ధరించిన బ్రవ్మాదేవుని పాదాలవలన “అశ్వమాతంగ రాసభ గవయ మృగము'లు పుట్టినట్లు విష్ణు పురాణమున చెప్పబడింది." బ్రహ్మ మనుమడైన కశ్యప (ప్రజాపతి తన బహుభార్యలయందు పశుపక్ష్యాదులను సృష్టించినట్లు వాడుక ఉన్నది. ఆ భార్యలలో ఒకరగు 'తామ' కు గుజ్జములు, ఒంటెలు కలిగినట్లు అగ్నిపురాణమున కలదని విద్వాంసులు వ్రాశారు బ్రహ్మమానసపుత్రుల సంతానంలో ఒకడైన క్రోధునకు మనుమరాలైన గంధర్వికి అశ్వములు పుట్టినట్లు ఆంధ్ర మహాభారతములో చెప్పబడింది".

గుజ్జములకు అమృతము, బాష్పము, అగ్ని, దేవతలు, అండము, గర్భము, సామ అనునవి ఉత్పత్తిస్తానములుగా నంగ్రహాంధ్ర విజ్ఞానకోశమున వివరించబడినది." అమృతమునుండి పుట్టినది ఉచ్చెశ్రవమని, బ్రహ్మదేవుని నాలుక నుండి రాలిన బాప్పముల నుండి పుట్టినవి బాప్పజములని, బ్రహ్మదేవుని హోమాగ్ని నుండి వుట్టినవి అగి శకున పతన ననన పా 5 బుగ్వేదాది భాష్య భూమిక పండిత గోపదేవ్‌ గారి అనువాదము పుటలు 14, 219

మరియు పాలడుగు శేషాచలాచార్య, అన్నే కేళశవార్యశాస్త్రి గౌరల యజుర్వేద భాష్య అనువాదము (1962) పుట 552

6. యాన్ముని నిరుక్తము పండిత గోపదేవ్‌ గారి వివరణ (1994) పుట 282 7 5-124-5
7. 4-2-1411 8 కలిదిండి భావనారాయణ పద్య రచన 1- 130 ( మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయ ప్రచురణ)
8. ఆదిపర్వము 3 - 71 11 పుట 381

జ హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక సంభవములని, దేవతలు తమకొరకు తామే సృష్టించుకొన్నవి దేవసముత్నన్నాలని, ప్రజాపతి ఒకప్పుడు ఉలూకరూపం పాందగా దాని అండాల నుండి పుట్టినవి అండజాశ్వాలని, మగగుజ్జము వలన ఆడగుజ్జము నందు పుట్టినవి గర్భజాలని, సృష్టికర్త సామమంత్రాలతో సృష్టించినవి సామజాలని వివరించబడినవి హరిహర చతురంగము"* అనే సంస్కృత (గ్రంధంలో ఈ విషయమై ఇలా తెలుపబడినది. “ బ్రహ్మదేవుని సృష్టియాగమున శుభలక్షణ శోభితమై నాలుగు రెక్కలుగల తెల్లని ఉత్తమాశ్వము పుట్టి ఆకాశమున కెగిరినది దానికి బ్రహ్మ ' నీవు సముద్రములో నివసింప్పము' అని శాపమిచ్చినాడు దేవాసురులు సముద్ర మథనము జరిపినపుడు అది 'మరల జన్మించినది దానిని రాక్షనచగ్రవర్తియగు బలి వశపరచుకొని దాని సహాయముతో దేవతల నందరిని జయించినాడు. దేవతలు (బ్రహ్మను చేరి తమకు కూడ ఒక ఉత్తమాశ్వమును ఇవ్వవలసినదిగా ప్రార్థించగా బ్రహ్మవారి కిట్లనెను.” ఓదేవతలారా దక్షయజ్ఞమున శుభలక్షణాన్వితములై నాలుగు రెక్కలు గల తెల్లని గుర్రములు జన్మించినవి అవీ దక్షాధ్వర ప్రాంతమున సంచరించుచు యజ్ఞసంభారములను నాశనము చేయుటతో దక్షుడు కోపించి వాటి రెక్కలు తెగునట్టుగా వాటికి శాపమిచ్చినాడు అవి తమను అనుగ్రహించ వలసినదిగా దక్షుని ప్రార్థించగా దక్షుడు అశ్వమేధయాగము వలన వాటికి పుణ్యలోక ప్రాప్తి కలుగునని అనుగ్రపాంచి హిమాలయ గువాలలో నివసించవలసినదిగా కోరినాడు. అందువలన అవి ఇప్పుడు హిమాలయ గుహలలో గల శాలిహోత్ర మహర్షి ఆశ్రమమున గలవు, కనుక మీ రా మహర్షి అనుగ్రహముతో వాటిని పొందుడు' అని చెప్పగా దేవతలు శాలిహోత్రమునిని సందర్శించి ప్రార్థించిరి శాలిహోత్రుడు ఆ గుజ్జములను దేవతలకు, మనుష్యులకు పంచి యిచ్చినాడు మానవులకు ఆ మహర్షి యిచ్చిన గుజ్జముల అంశములోనివే ఇప్పుడు భూమి మీద గల గుజ్జములు.” అభినవచంద్రుడు రచించిన అశ్వశాస్తము* అను కన్నడ గ్రంథమున “గుజ్జములు నాలుగు విధములుగా పుట్టి తమతమ రెక్కలతో తిరుగుతూ లోకహింస చేయగా బ్రహ్మ 12 దీని రచయిత గోదోవర మిశ్రుడు, ఈ గ్రంధము 1950లో మద్రాసు ప్రభుత్వ ప్రాచ్య లిభితపుస్తకభాండాగారము వారిచే ప్రచురించబడినది 13 ఈ గ్రంధము మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖితపుస్తకభాండాగారము వారిచే ప్రచురించబడినది

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక క తన యజ్ఞమున పుట్టిన శాలిహోత్రుని ఆ గుజ్జ్బములను శిక్షింపుమని కోరగా శాలిహోత్రుడు తన మంత్రబలముతో వాటి రెక్కలను కత్తిరించి వాటిని దేవతల కప్పగించెను” అని చెప్పబడినది.

శాలిహోత్రుడు ఇంద్రుని ఆదేశం మేరకు ఐషీకాస్తాన్ని ప్రయోగించి గుల్టాల రెక్కలను హరించినట్టు నకులుని అశ్వశాస్తమున చెప్పబడినది ఈ సందర్భముగా సంస్కృతభాషలో గుళ్లానికి గల “వాజి అన్న పేరును పరిశీలించ వలసి ఉన్నది వాజ శబ్దమునకు వేగము, రెక్క అని అర్ధములు గలవు అవి గలది గనుక వాజి. “వాజా? పక్షాః విద్యంతే యేషాం తే వాజినః” - రెక్కలున్నది గనుక గుజ్జము అని వాజి శబ్దమునకు విగ్రహ వాక్యము. (మాఘకావ్యము 5 -55 శ్లోకము చూడవచ్చును). గుజ్ట్ఞాలకు మొట్టవెొఎదట రెక్కలుండేవని భఖావించుటకు తగిన శాస్త్రీయాధారములు ఇంతవరకు లభించలేదు. గుజ్జములు మొదట మన దేశానికి నీటి (సముద్రం) మీదుగా వచ్చాయని, రెక్కలున్న విధంగా అవి స్వేచ్భ్ళగా తిరిగేవని, శాలిహోత్రుడు, దక్షుడు మొదలుగు వారు వాటిని తగిన విధంగా మచ్చిక చేసుకొని జనసామాన్యానికి ఉపయోగపడేలా చేశారని, ప్రేమతో సాకి పెంపాందింపజేశారని పై కధలు, వివరణలు మనకు సూచిస్తున్నా యనవచ్చును. ప్రాచీన మానవునకు మచ్చిక కాక పూర్వము గుజ్జము ఆతనిచే వేటాడబడి అతనికి ఆహారముగా ఉపయోగపడింది కొత్తరాతి యుగం నాటికి కూడా గుజ్జము మచ్చిక కాబడలేదు అడవిగుర్రాలను మచ్చిక చేసికొనటం మొదట ఆసియా ఖండములోనే ప్రారంభమైనది” చైనా, మెసపటోమియా ప్రాంతాలలో ఇది క్రీ.పూ 4 వేల సంవత్సరముల నాడు మచ్చిక చేసికొనబడినదని పాశ్చాత్య పరిశోధకుల అభిప్రాయం * ఫో-హి అనే 14. “ఐషీకాస్త్రం సముత్సృజ్య పక్షచ్చేదం వ్యధాత్తదా, వాజినాం శక్రవాక్యేన శాలిహోత్రో మునీశ్వరః " ఈ విషయాన్ని తెలుగు కవులనేకులు ప్రస్తావించారు “ మౌని శ్రోధవిధూత పత్రముల మౌ మాతో” (కృష్ణ్ణాయల ఆముక్త మాల్యద 2-26) “వక్షంబుల్‌ మును శాలిహోత్రుడు శపింపన్‌ బోయినన్‌” (పినవీరన శృంగార శాకుంతలము 1-80) 15. గుర్రాలకు తొలి నివాసం మధ్య ఆసియానే అని పరిశోధకుల విశ్వాసం. 16 210/0100266412 0౯401002] ₹/066. ౪01. 1.

6 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక చైనా చక్రవర్తి శ్రీ.పూ. 3468 సం లో గుజ్ఞాలను దిగుమతి చేసికొన్నాడని చరిత్రకారులు తెలియజేస్తున్నారు.” కనుక అప్పటికి ముందే అవి మచ్చిక కాబడినట్లు స్పష్టము నల్ల సముద్ర సమీపాన గల పర్వతాలలో నివసించే ఇండోయూరోపియన్‌ తెగకు చెందిన ఆటవికజాతి గుళ్టాన్ని మొట్ట -మొదట ఉపయోగించుకొన్నవారు కావచ్చునని కొందరి అభిప్రాయము.* మానవుడు మచ్చిక చేసుకొన్న జంతువులలో గుజ్జమే చివరిది కావచ్చునని, కుక్క, గోజాతి పశువుల తరువాతనే ఇది మచ్చిక కాబడినదని పరిశోధకుల అభిప్రాయము ప్రపంచంలోని ప్రాచీన నాగరికతలలో ప్రముఖమైనదిగా భావించబడుతున్న సింధు. నాగరికతా కాలంలో * ఆ ప్రాంతంలో గుజ్జము మచ్చిక కాబడలేదని అక్కడ లభించిన అవశేషాలను బట్టి కొందరు చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. అయితే, ఆ నాగరికత చివరి దశలో గుఖ్జ్ఞములు మచ్చిక కాబడినవని, అవి దేశీయ జాతికి చెందినవని, పరిమాణంలో చిన్నవని మరికొందరు పరిశోధకుల అభిప్రాయము.” గ్రీకులో క్రీ.పూ.1700 ప్రాంతంలోను, ఈజిప్టులో క్రీ.పూ. 1600 ప్రొాంతంలోను *గుజ్జము మచ్చిక కాబడినట్లు స్పష్టమైన ఆధారాలు లభించాయి 17. [056 - ౮.6. 504230) 18. చూ 110/010026612 9600102 - [ం136 19. సింధు నాగరికతాకాలం విషయంలో పరిశోధకులలో భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి స్థూలంగా ఇది. క్రీ పూ 3250 నుండి 2500 వరకు వర్ధిల్లినదనీ, అందునా క్రీ.పూ. 2800 - 2500 మధ్యకాలంలో ఈ నాగరికత ఉచ్చస్థితిలో ఉన్నదని ప్రముఖుల అభిప్రాయము. 20 010 సజం0211 - సెశంగల్యుంర200 204 11643 0171113260 ౧. 64 016 *౭610 ఇకైర- గ 194 21. 116 + 000% 01007/16686 9. 237 22. ₹06 110156 964 0114642 66666 ౫. 56

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 7 వేదాలలో * గ్రామమునందున్న జంతువులుగా అవు, గొరై, మేకలతో పాటు గుజ్జము కూడ పేర్కొనబడింది “కొమ్ములు లేకుండుట ఏది కలదో అది గుజ్జముల రూపము అని గ్రామ్య పశువులలో గుజ్జము చెప్పబడింది * అయితే కుక్కలు, ఏనుగులు, కోతులు ఆరణ్యజంతువులుగా చెప్పబడినవి. ప్రాంతభేదాలను, నాగరికతలో తేడాలను 23 వేదకాలాన్ని గూర్చి పండితులలో భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి. వేదములు అపౌరుషేయములుగా పరమేశ్వరుని వలన ఉత్ప్సన్నములై ఇప్పటికి 197 కోట్ల 29 లక్షల 49 వేల సంవత్సరములు జరిగినవని దయానంద మహర్షి అభిప్రాయము ( చూ బుగ్య్వేదాది భాష్య భూమిక, పండితగోపదేవ్‌ అనువాదము కూచిపూడి ఆర్యసమాజ (ప్రచురణ పుట 48). ఇటీవల ఆగ్నేయటర్కీలో జరిపిన త్రవ్వకాలలో

• లభించిన ఆధారాలను బట్టి బుగ్వేదం క్రీ.పూ. 8 వేల సంవత్సరాల నాటిదని లేదా అంతకు పూర్వకాలానిదే అని హైదరాబాద్‌ బిర్లా విజ్ఞానకేంద్ర అధిపతి బి జి సిద్దార్ధ అభిప్రాయము (చూ '“ఉదయం' దినపత్రిక 2-8-1993) వేదాలలో చివరిదైన అధర్వవేదమున 27 నక్షత్రములు కృత్తికతో ప్రారంభించబడి భరణితో ముగిసినట్లు చెప్పబడుటచేత - అనగా రాశి చక్రానికి కృత్తికానక్షత్రమే మొదట ఉండుటచేత - అది క్రీ పూ. 2400 - 1400 మధ్య కాలమున సంధానించబడినదని.. బుగ్వేదము అంతకు పూర్వకాల రచన అని కొమజ్ఞాజు వేంకటలక్ష్మణరావు గారి అభిప్రాయము (చూ అధర్వ వేదము - లక్ష్మణరాయ వ్యాసావళి - రెండవ భాగము పుట 243) బుగ్వేదం సింధు నాగరికత ముగిసిన వేయి సంవత్సరముల తరువాత అనగా శ్రీపూ 1500 తర్వాత - వెలసినదని సర్‌ జాన్‌ మార్షల్‌ అభిప్రాయము. (చూ. 116 ౪06416 296 90442002 *గరు2 902720 £. 192) ఆర్యులు భారతదేశంలో ప్రవేశించిన కాలం క్రీ. పూ. 1500 అనీ, వారు ద్రావిడులను సప్తసింధు ప్రాంతం నుండి దక్షిణ దిశకు తరిమి, శంబరుడు మొదలైన కొండజాతి నాయకులను, కిరాతులను చంపి ఆ భాగంలో స్థిరపడి "తొలిగ్రంధం బుగ్వేదం'రచించిన కాలం క్రీ.పూ. 1200 ప్రాంతమని 'బుగ్వేద ఆర్యులు' గ్రంధంలో రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ నిర్ణయించారు (పుట 30) వీరి నిర్ణయానుసారం అధర్వవేదం క్రీ పూ 8, 7 శతాబ్దుల నాటిది (వుట 49) 24 కృష్ణయజుర్వేదము 2-1 -1-5 25 అదే 1-6-7-3

8 హయలక్షణ విలాపసము- పీఠిక

బట్టి మచ్చిక కాబడిన జంతువుల వివరాలలో వ్యత్యాసములు కన్ప్చించటం సహజమే.

వేదకాలంలో గుజ్టాలను మచ్చిక చేసుకొనటమే కాక వాటికి తగిన శిక్షణ కూడ ఇచ్చినట్లు

“ ఆ రెండు గుజ్జములును మాటమాత్రముతో దామే రథమును బూన్సుకొనినవి' వంటి

వేదవాక్యములు స్పష్టము చేయుచున్నవి. గుజ్జమునకు కంఠము, చంక, ముఖముల

యందు తాళ్ళు వేసి అలంకారము చేయుట కూడా ఆ కాలము వారికి ఎరుకే. “అశ్వము

యుద్ధమునకు నడచునట్లు (ఇంద్రుడు) హవిస్సులను గూర్చి నడచుచున్నాడు' వంటి

వేదవాక్యములి'” వలన ఆ కాలమునాటికే గుజ్జమును యుద్ధకార్యమునై ఉపయోగించు

కొనుచున్నట్లు నృష్టము, అంతేకాదు, యుద్ధంలో గుజ్టాలను చంపి వాటి తలలను

కానుకగా తెచ్చే ఆచారం కూడా ఉన్నది *ే

వేదాలలో కొన్నచోట్ల గుజ్జము సూర్యునితోను, అగ్నితోను గుర్రింపబడిందిల

పశువులు అగ్ని సంబంధమైనవని, వాటికి అగ్నియే స్వామి కనుక అవి ఆగ్నేయములని

చెప్పబడినవి. సూర్యునకు ఏడు గుజ్ఞాలతో లాగబడే రథము గలదని మన వాజయము

తెలియజేస్తున్నది." అకు పచ్చనివియు, కేతుమంతములును, అమృతత్వము గలవియు

నగు సూర్యుని గుజ్జములు సుఖముగ రథము నెప్పుడును లాగుచుండును), అని

అధర్వవేదమున చెప్పబడినది".

26. సొమవేదము. బంకుమల్లె మల్లయ్యశాస్తి గారి అనువాదము పుట 596

27 సామవేదము. బంకుమల్లె మల్ల్ణయ్యశాస్త్రి గారి అనువాదము పుట 682

28. బుగ్వేద ఆర్యులు పుట 128

29. 6610 [001083 93 1420400011. గుజ్జమునకు అగ్నికి అభేదము మహాభారతమున కూడా చెప్పబడినది. ఆదిపర్వమున గల ఉదంకోపాఖ్యానములో ఉదంకుడు పాతాళము నుండి గురువు గారి ఇంటికి ఆలస్యము లేకుండా వచ్చేందుకు దివ్యపురుషుడు అతనికి “ మనముకంటి గాడ్పుకంటె” వడిగల గుజ్టాన్ని ఇస్తాడు. అ గుజ్జము అగ్ని అని గురువు ఉదంకునకు వివరిస్తాడు. ( చూ. ఆంధ్ర మహాభారతము ఆదిపర్వము 1-115, 119)

30. లక్షణరాయ వ్యాసావళి రెండవ భాగము పుట 297. “ పత్రశ్యామా దినకర హయస్ఫర్థినోయత్ర వాహాః” అన్న కాళిదాసుని మేఘసందేశ శ్లోకము కూడా (1-35) ఇట గమనింపదగినది

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 9

కొని

నవ్తయుంజున్తి రథభమేక బచగ్రం

ఏకో అళ్యో వహతి నవ్త నామా

తినాభి చశ్ర మజర మనర్వం

యత్రే మా విశ్చా భువనాని తన్దుః

అను బుగ్వేద మంత్రము (1-164-2) ననునరించి ఒకే చక్రముగల సూర్యరధమును సప్త అను పేరు గల (సప్తవిధములైన పేరు గల అని కొందరి భావం) ఒకే అశ్వము లాగుచున్నదని “బుగ్వేద దిగ్దర్శనము"లో శ్రీ కొండూరి వీరరాఘవాచార్య వివరించారు అయితే వేదనిఘంటువైన యాస్కుని నిరుక్తము*లో పై మంత్రానికి అర్ధం ఈ విధంగా చెప్పబడింది.

“ఒంటరిగా తిరుగు సూర్యుడను రధమునకు సప్రకిరణము లనెడు గుర్రములు జోడింప బడుచున్నవి. సప్తనామకు డనబడు సూర్యు డొక్కడే వ్యాపకుడై తిరుగుచున్నాడు”.

కాంతికిరణము*లోని ఏడు రంగులకు ప్రతీకగా ఈ నూర్యుని గుజ్ఞాలు చెప్పబడినవని ఆధునికుల అభిప్రాయము.

వేదకాలము నాటి ప్రజలు గుజ్జ్దములతో నాగలిదున్నేవారని, పరుగుపందెములు జరిపి వినోదించేవారని, రథాలను నడిపేవారని అస్వస్థమైన పశువులకు చికిత్స చేసేవారని విద్వాంసులు వ్రాశారు

వేదాలకు వివరణషప్రాయములైన బ్రాహ్మణముల కాలములో గుజ్టము ప్రాముఖ్యము మరింతగా పెరిగింది రాజుల సార్వభౌమాధికారానికి చిహ్నమైన

31 పుట 150. మారీచి అనే బౌద్ధుల ఉషోదేవత ఏడు పందులు లాగే రధంపై ప్రయాణిస్తుంది చూ. [16 ₹/2/ 09064604 9 317.

32. పండిత గోపదేవ్‌ గారి తెలుగు వివరణము కూచిపూడి ఆర్యసమాజము వారి ప్రచురణ

33. పుట 319.

34. కిరణములు సూర్యునికి పుత్రస్థానీయములని, సప్తవిధకిరణములు గలవాడుగా అంగీకరించబడుచున్నాడు గనుక అతడు సప్తపుత్రుడనబడుచున్నాడని నిరుక్తములో వివరించబడినది (పుట 318) “తస్మిన్‌ ఆదిత్యః సప్తమః ఇంద్రో 2 ష్టమః పుత్రః' అని ఐతిహాసీకులు నూర్య్యుని సప్తమపుత్రునిగా చెప్పుదురు

10 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక అశ్వమేధయాగం ఈ కాలంలోనే ప్రచారం పొందింది. సొమాన్యరాజులు రాజసూయాన్ని, సమ్రాట్‌లు వాజపేయాన్ని స్వరాట్‌లు అశ్వమేధాన్ని చేయాలని గోపధబ్రాహ్మణము నిర్దేశిస్తున్నది * శ్రీ.పూ. 2000 నాటి వాడైన జనమే జయుని (ఇతడు మహాభారత వ్యక్తి కాదు) కాలంలో గుజ్జపు పందెములు జరిగేవని, పందెములలో గెలిచిన ఒక గుఖజ్జము ఇతని వద్ద ఉండేదని, దానిని బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించేవారని శతపధ బ్రాహ్మణమువలన గ్రహించవచ్చు రావాయణ మవోబారతాలు యుదార్థగాథలే అని వరిళోధకులు అంగీకరిస్తున్నప్పటికి అవి యీనాడు ప్రచారంలో ఉన్న గాధల తీరులో కాక చిన్న వీరగాధలుగా జరిగి ఉండవచ్చునని పలువురి అభిప్రాయము రాముడు, వాల్మికి క్రీపూ. 14 వ శతాబ్దినాటి చారిత్రకవ్యక్తులని, మహాభారత యుద్ధము క్రీ.పూ 10,11 శతాబ్దాలలో జరిగిన చారిత్రక సంఘటన అని కొందరు పరిశోధకులు వెలువరించిన అభిప్రాయాలను నేను నమ్ముతున్నాను. రామాయణమహాభారత కధా కాలవిషయమై పరిశోధకులలో ఏకాభిప్రాయం లేదూ. వీటి రచనాకాలాల విషయంలో కూడా వివాదాలున్నాయి ఆయా రచనలను పరిశీలిస్తే రాముడు యుద్ధానంతరం లక్ష గుజ్టాలను దానం చేసినట్లూో రావణుని లంకలో కూడా గుళ్టాలు ఉన్నట్లు రామాయణము చెపుతున్నది అయితే రామరావణయుద్ధంలో గుజ్టాల పాత్ర లేదు కాని మహాభారత యుద్ధంలో పాల్గొన్న 18 అక్షాహిణుల సేనలో అక్షౌహిణికి 65, 610 చొప్పున మొత్తం 11, 80, 980 గుఖ్జ్ఞములు 34. గోపధ బ్రాహ్మణము. పూర్వభాగము . పంచమప్రపారకము అష్టమఖండిక 35 ఖగోళశాస్త్ర రీత్యా పరిశీలిస్తే రామరావణ యుద్ధం క్రీపూ. 4424 వ సం లోను, భారత యుద్దము శ్రీ.పూ 3067 వసం లోను జరిగినవని పరిశీలకుల అభిప్రాయము (చూ 216 1110604 16-9-1985). మహాభారతయుద్ధకాలం క్రీ.పూ. 3100 అని పంచాంగ కర్తలు; క్రీ.పూ 2447 అని కల్హణుడు, సుధాకర పండితుడు. క్రీ పూ. 16వ శతాబ్దమని భాగవత, మత్స్య, వాయు, విష్ణు పురాణాలు; శ్రీ పూ. 14వ శతాబ్దమని బాల గంగాధర తిలక్‌, క్రీ పూ. 13-14 శతాబ్ద మధ్యకాలమని పాశ్చాత్యులు పేర్కొన్నట్లు "పెండ్యాల వేంకట సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రీ గారు “మహాభారత చరిత్రము" లో వ్రాశారు (పుట 20). అయితే మహాభారతకథే రామాయణ కధకంటె ముందు జరిగినదని వింటర్‌నిట్ట్‌ అభిప్రాయపడుతున్నారు (చూ. 1115[0౧0/ 0 1064120 14002016 ౪01 36 వాల్మీకి రామాయణము యుద్ధకాండ 131 - 75

హయలక్షణ విలానము- పీఠిక 11 పాల్గొన్నట్టు చెప్పబడింది ఈ సంఖ్య అతిశయోక్తితో కూడినదని నా అభిప్రాయము ౩7 ఎట్టయిన, గుజ్జములు అఆ యుద్ధములో ప్రముఖంగానే ఉపయోగపడ్డాయి * పాండవులలో ఒకడైన నకులుడు అశ్వశాస్త ప్రవీణుడుగా పేర్కొనబడటం వలన ఆనాటివారు వాటి ఆలనపాలనలకు వహించిన శ్రద్ధను మనం ఊహించవచ్చు శ్రీస్తుశకారంభం నుండి ప్రారంభించబడి హర్షుని కాలం (క్రీశ. 7వ శ) వరకు చిలవలు పలవలుగా విస్తరిల్లినట్టు చెప్పబడుతున్న పురాణాలలో గుట్టానికి మరింత (ప్రాముఖ్యం వచ్చింది పురాణకధలలోని రాజులు అశ్వపోషకులుగా కన్పిస్తారు వాటి పోషణ, చికిత్సలను గూర్చే కాక వాటి హృదయాన్ని కూడా అనాటి వారు ఎరిగినట్లు నలమహారాజు కధ వలన మనకు తెలుస్తున్నది. మానవజీవితంతో గాఢంగా ముడిపడిన 37. భారతయుద్ధంలో 18 అక్షాహిణులసేన యథాసంఖ్యగా పాల్గాన్నదనీ, ఆ యుద్ధ రంగం అలహాబాద్‌ మొదలు రాజస్థాన్‌ ఎడారిదాకా దాదాపు 500 మైళ్ళు విస్తరించి ఉన్నదని, సైంధవవధనాడు అన్ని సైన్యములను ఒకటిగా గూర్చినపుడు కౌరవ సైన్యము ఏ వైపున చూచిగా 12 యోజనాల స్థలాన్ని ఆక్రమించుకొని ఉన్నదని పెండ్యాల వేంకటసుబ్రహ్మణ్యశాస్రి గారు 'తమ మహాభారత చరిత్రము' లో (పుట 213) వ్రాశారు 38 యుద్ధవ్యూహంలో యదార్థ అళ్వాలేకాక చెక్క గుజ్హాలు కూడా పాల్గొన్న ఉదంతం గ్రీకు వాబ్బ్యయంలో కన్పిస్తుంది. గ్రీకులకు, ట్రోజన్‌లకు మధ్య 10 సంవత్సరాలపాటు జరిగిన యుద్ధంలో ట్రాయ్‌ నగరాన్ని జయించటానికి గ్రీకులు ఒక కొండంత చెక్క గంజ్టాన్ని తయారుచేని నగర పాలివేరల్లో నిలివి తాము ముట్టడిని ఉపసంహరించుకొంటారు ఈ గుజ్దం కడుపులో గ్రీకు సైనికులు దాగి ఉంటారు ఒక గ్రీకు సైనికుడు ట్రోజన్‌ రాజును శరణు వేడి, గ్రీకులపై అబద్దాలు చెప్పి నమ్మించి ఆ చెక్కగుట్టాన్ని ట్రాయ్‌ నగరంలోకి తేగలిగితే ఆ రాజు అసియానే జయించగలడని నమ్మిస్తాడు ఆ మాటలు విశ్వసించి రాజు చెక్కగుజ్టాన్ని కోటలోనికి తెప్పిస్తాడు. అర్ధరాత్రివేళ అందులోని గ్రీకుసైనికులు బయటకు వచ్చి నగరపాలకులను చంపి నగరానికి నిప్పు పెడతారు. ఈవిధంగా గ్రీకులకు చెక్కగుజ్జము ద్వారా విజయం లభిస్తుంది ఇదే ఒరవడిలో భాస మహాకవి ప్రతిజ్ఞా యౌగంధరాయణ నాటకంలో ఒక మాయా ఏనుగును నృష్టించాడు

12 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

గుళ్టాన్ని పురాణకర్తలు, శాస్త్రకారులు ఎన్నో కల్పనలతో ఆకాశాని కెత్తారు. పురాణాలలో విజ్ఞానసర్వస్వ మనదగిన అగ్నిపురాణమున గుజ్జమును గూర్చి ఎన్నో విషయాలు చెప్పబడినవి,

ఈ పురాణకాలంలోనే ఎన్నో శాస్త్రగ్రంధాలు కూడా రచించబడ్డాయి. మానవ వైద్యశాస్త్ర గ్రంధకారులయిన చరక సుశ్రుతులు పశువైద్యాన్ని చెప్పకపోయినా పశువుల వర్గీకరణను, వాటి పాలు, మూత్రము, మాంసముల గుణగణాలను వివరించారు కాలక్రమేణ పశులక్షణ, వైద్యశాస్త్ర గ్రంధాలు అనేకం రచించబడ్డాయి. వీటిలో అశ్వ, గజ శాస్త్ర గ్రంధాలు అత్యధికమైనవి

ఈ శాస్త్రగ్రంధ రచయితలలో ప్రథమగణ్యుడు, సుప్రసిద్ధుడు శాలిహోత్రుడు. భారతీయ పశవైద్యశాస్త్రపితామహుడు గా కీర్తించదగిన ఇతని జన్మస్థలము గాని కాలము గాని స్పష్టముగ నిర్ణయించుటకు తగిన ఆధారములు లభించలేదు ఇతడు గుప్పల కాలము వాడని, అశ్వఘోషుని కుమారుడని కొందరు వ్రాశారు. ప్రముఖ వైద్యశాస్త్రకారుడు నుశ్రుతునకు శాలిహోత్రుడు సమకాలికుడుగా కనబడుచున్నాడు వీరిరువురికి గురుశిష్యసంబంధమును సూచించుచున్న ఈ క్రింది శ్లోకపాదము మద్రాసు ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారములోని ఒక వైద్యగ్రంధ ప్రారంభములో ఉన్నది.

“శాలిహోత్రం మునిశ్రేష్టం సుక్రుతః పరిషృచృతి.'

దీని ననుసరించి సుశ్రుతుడు శాలిహోత్రుని శిష్యునిగా కనబడుచున్నాడు. ఇతడు శాలిహోత్రుని ఈ విధంగా కీర్తించాడు.

“సర్వ వేదాంతవిదుషం తపస్వీం వాగ్విదాం వరమ్‌

శాలిహోత్రం బుషిశ్రేష్టం ...”

పైన పేర్కొన్న విధంగా ఇతడు సుశ్రుతుని సమకాలికుడే అయితే ఇతని కాలము క్రీపూ. 7వ శతాబ్దం కాగలదు 39.ఈ శీర్షకన గలనా వ్యాసము భారతి మార్చి 1981 సంచికలోను, నా గ్రంధము

వ్యాససుధ (1989)లోను ప్రచురించబడింది

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 13 సంస్కృత మహాభారతములో శాలిహోత్రుడు అశ్వముల వుట్టుపూర్వోత్తరము లెరిగిన వాడని చెప్పబడింది శాలిహోత్రుడు హిమాలయగుహలలో నివసించే వాడని హరిహర చతురంగమనే సంస్కృతగ్రంధంలో చెప్పబడింది * ఇతని జన్మస్థలము తక్షశిల ప్రాంతమందలి శాలిపురమని కొందరు, లాహోరు ప్రాంతమని మరికొందరు (వ్రాశారు. సిద్ధనంగ్రవాము అను సంన్క్మృత గ్రంధమును రచించిన గణుడు శాలిహోత్రుని “అశ్వాయుర్వేదనిధి' అని శ్ఞాఘించాడు. అభినవ చంద్రుడను కన్నడకవి ఇతనిని “తురగవ్యాపారకర్మకౌశలు' డని, " శాపానుగ్రహసమర్శ్భు' డని, “సకల శాస్త్రవిదు'డని కీర్తించాడు * గుజ్ఞాలకు సంబంధించిన వివిధవిషయాలను గూర్చి, వ్యాధినివారణను గూర్చి మొట్ట మొదటగా వ్రాసిన భారతీయుడు శాలిహోత్రుడే, ఇతడు గుజ్జములను పుత్రులవలె రక్షించేవాడని హరిహరచతురంగంలోని * శాలిహోత్ర స్తురగాన్‌ పుత్రవత్సరిరక్షతి' అన్న వాక్యం తెలుపుళున్నదిో. ఈతని రచన 'శాలిహోత్రీయము” ప్రపంచవ్యాప్తమైనది. దీనిని బహుమనీ సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ వలీ ఆస్థానంలోని అబ్బుల్లా సఫీ అనే పండితుడు (కాలము క్రీశ 1421-34) 15 వేల పద్యాలుగా వర్షియన్‌ భాషలోనికి అనువదించినట్లు జొహరాపూర్‌కర్‌ వ్రాశారు మొగలాయీ చక్రవర్తి షాజహాన్‌ చిత్తూరు దండయాత్రలో సంస్కృత శాలిహోత్రీయప్రతిని సంపాదించి దానిని అరబీభాషలోనికి తర్జుమా చేయించాడు 40 'శాలిహోత్రో 5 ధ కింనుస్యాత్‌ హయానాం కులతత్త్వవిత్‌' (మహా. 3-69-25) శాలిహోత్రునిపేర శాలిశూర్చ మనే ప్రసిద్ధతీర్థమున్నదని, అక్కడ యధావిధిగా స్నానం చేస్తే గోసహస్ర దాన ఫలం లభిస్తుందని కూడ సంస్కృత మహాభారతము (3-81- 90) చెపుతున్నది. అయితే ఆంధ్ర మహాభారతమున నన్నయభట్టు (3-2-317) “నైమిశంబున అశ్వతీర్థంబును' అని అశ్వతీర్ధమును పేర్కొన్నాడు. శాలిశూర్చ ప్రస్తావన ఇందు లేదు శాలిశూర్చమునకే అశ్వతీర్థమని మరొక పేరున్నదేమో! 41 అశ్వలక్షణ పరిచ్భేదము 55 శ్లో 42. అశ్వశాస్త్రం (కన్నడ గ్రంధం) 1-8 43 అశ్వలక్షణ పరిచ్చేదము 57 శ్లో 44 ఆంధ్రపత్రిక - భారతి అనుబంధం 11-3-1987

14 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 17వ శతాబ్ది పూర్వార్ధంలో ఈ అరబీ గ్రంథం ఆంగ్లభాషలోనికి అనువదింపబడింది ఈ ఆఅంగ్లానువాదప్రతులు ఒకటి బెర్లిన్‌ లైబరీలోను రెండవది లండన్‌ మ్యూజియంలోను గలవని విద్వాంసులు వ్రాశారు “అశ్వాయుర్వేదము' అన్న పేరున ఈ గ్రంధము టిబెట్‌ భాషలోనికి కూడా భాషాంతీకరించబడింది. కాశ్మీరకవి కల్హణుడు శాలిహోత్రుని రచనను 'శాలిహోత్ర సారసముచ్చయము' అన్న పేరున సంక్షిప్తీకరించాడు. ఆంధ్రకవి నారయ దీనిని ఆంధ్రీకరించాడు కాని అది నేడు సమగ్రంగా లభించటం లేదు ఇంతకూ శాలిహోత్రుని సంస్కృత రచన సమగ్రంగా ఈనాడు లభించటం లేదు.లో ఇది మన దురదృష్టము కాళిదాసు రఘువంశములోని 5వ సర్గ 73 వ శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ మల్లినాధుడు శాలిహోత్రుని 'సింధుయోగ సంగ్రహము అను గ్రంధాన్ని పేర్కొన్నాడు. వాణీవిలాసవన మాలిక అను 18వ శతాబ్దపు తెలుగు గ్రంధములో శాలిహోశ్రుడు గజశాస్త రచయితగా కూడా చెప్పబడినాడు 'ర్రైవత స్తోత్రము' అన్న రచన కూడా శాలిహోత్రుని పేర ప్రచారంలో ఉన్నది. మహాభారతమున నకులుడు * అశ్వవిద్యయందు నిపుణతాస్ఫురణము” గలవాడుగా చెప్పబడినాడు. అశ్వవిషయమైన 14 విభాగాలలో అతనికి పరిచయమున్నట్లు విరాటుని కొలువులోనికి అతడు ప్రవేశించేటవుడు చెప్పిన వాక్యములవలన తెలుస్తున్నదిలో ఇతని పేర సంస్కృతభాషలో అశ్వశాస్తము రచించబడింది తంజాపూరు , సరస్వతీమహలువారు ఒక సచిత్ర అశ్వశాస్త్రమును నకులునిదిగా 1952లో ప్రచురించారు. శాలిహోత్రుడు, నకులుడు కాక ఎందరో అశ్వశాస్త్రగ్రంధాలను రచించారు దేశంలోని వివిధ ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయాలలోను, ముద్రితమై ప్రచారంలోను గల అశ్వ, గజ, పశు వైద్య శాస్త్ర గ్రంధాల జాబితా అనుబంధములో ఇవ్వబడింది 486 12,13 శతాబ్దాల కాలంలో ఆంధ్రదేశంలో శాలిహోత్రీయము బాగా ప్రచారంలో ఉండేదనటానికి 'శాలిహోత్రం బర్థి చదువంగనగు గాక హయరత్నముల నెక్కి యాడదగునె”' అన్న ఏకామ్రనాధుని అన్యవాదకోలాహలములోని 35 వ పద్యపాదము సాక్ష్యము 46 ఆంధ్రమహాభారత విరాటపర్వము తిక్కన రచన 1- 263

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 15

భారతదేశంలో ఈ అశ్వవిజ్ఞాన శాస్త్రము క్రీపూ 7వ శతాబ్ది నాటికే పరిణతి చెందినదని భావించవచ్చును ఆ కాలంలో గల తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయములో బోధించిన 16 విషయాలలో పశువైద్యము కూడా ఒకటి". అశోకుని కాలం (క్రీ పూ 3వ శతాబ్దిలో దేశమంతటా పశు వైద్యశాలలు ఏర్పాటు చేయబడినవి అ నాటి పశువైద్యులను శాలిహోత్రులని పిలిచేవారు ప్రాచీన భారత దేశంలో స్త్రీలు నేర్వవలసిన 64 విద్యలలో గజపరీక్ష అశ్వపరీక్ష కూడా ఉండేవి ప్రసిద్ది చెందిన 64 కళలలో * తిర్యగ్యోని చికిత్స" (ఉుంగాణ! ఆగ26001089)0 ఒకటిగా మల్లినాధుడు పేర్కొన్నాడు * రాజపుత్రులకు అశ్వ, గజ శాస్త్రగ్రంధాలు అవశ్యపరనీయాలుగా ఉండేవి పల్గవరాజైన రాజసింహునికి ఈ విషయమై ఎన్నో బిరుదులు ఉన్నాయి కాకతీయ సేనాని జాయపనాయకుని గజకాస్త్ర ప్రావీణ్యం. శ్రీకృష్ణదేవరాయల అశ్వగజశాస్త్రవైదుష్యం చిరస్మరణీయాలు 47 భారతీయ సమాజముపై ఆంగ్ల విద్యా ప్రభావము - కొడాలి లక్ష్మీనారాయణ

పుట 2

48. రఘువంశ వ్యాఖ్యానము 86-67
49. 5ంఇళు [064120 1050004025 ౪౦1 1. 9250

16 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 2 ఇప్పుడు ప్రాచీన అశ్వశాస్తగ్రంథాలలో చెప్పబడిన ప్రధానమైన విషయాలను స్థూలంగా పరిశీలిద్దాం. అశ్వప్రశంసతో ఈ శాస్త్రగ్రంథాలు పప్రారంభమౌతున్నాయి. రాజులకు గుజ్జముకంటె విజయాన్ని సమకూర్చే సాధనము వేరాకటి లేదని, ఏనుగులు సైనికులు కార్యాలను శీఘ్రముగా నెరవేర్చటములో గుజ్టాలవలె సహాయకారి కాజాలవని, చంద్రహీనమైన రాత్రిలా, పతిహీనయైన స్ర్రీలా, అశ్వహీనమైన సేన ఎంతవిస్తారమైనదైనప్పటికి శోభించదని ఇలా ఎన్నో విధాలుగా అశ్వప్రశంస చేయబడింది 'యస్యాశ్వాః తస్యమేదినీ' (గుజ్జాలు గలవానిదే యీ భూమి) అన్నది సత్యవాక్కే అని చరిత్ర నిరూపించింది. “ కరులున్నవాడు గెలుచును హరులుండెడివాడు భూమియంతయు నేలున్‌” అన్నది ప్రాచీన చాటువు గుజ్టాలకు వాటి ఆశ్రయ లేక నివాస దేశాలను బట్టి కులాలు లేదా జాతులు ఏర్పడ్డాయని, ఈ విధంగా ఏర్పడిన కులాలు 54 అని సంస్కృత అశ్వశాస్త్ర గ్రంధాలలో చెప్పబడింది నకులుని అశ్వశాస్త్రంలో ఈ విషయాలను తెలిసే శ్లోకాలే కొద్ది పారభేదాలతో హరిహరచతురంగములో కూడ ఉన్నాయి. వాటిననునరించి ఆ 54 జాతుల పేర్లు అకారాదిగా ఇవి. అంతర్జ్వీపోద్భవ బెరస అంబష్ట కాంభోజ ఆరట్టజ కాదరేయ ( కాందరేయ) ఆర్జునేయ కాళింగ అవంత్యజ కాశ్మీర ఉత్తర మాద్రేయ కుక్కుట (కుక్కుర) ఉపకులజ రులజ ఉసమేచక కైకేయ ఉపావృత్తిక కైరాత ఐరావత కైవర్త తుషార (తుఖభరజ) కౌరక్షేత్రజ లైత్తిక (కైత్తిల) కౌసల్య

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 17 తైగర్త క్షద్రక (క్తుద్రకైరాత) దాక్షిణాత్య గాంధార తుషార (తుఖరజ) దారద మాలవ పాంచాల మచక పార్వతేయ ( పార్వత్య) మౌకుర బాహ్లిక యావన మాగధ యౌధేయ మాధుర వనాయుజ పౌండ్రక వర్ష్మతేయ మానవ (వానవ) వాహేయ '( చాంపేయ) వాసంతిక వింధ్యక వేశర సకానన (శాకానక) సావిత్రేయ సైంధవ సెరిక సౌరాష్ట్రక సౌవీర (శాల్మేయ) హైమవత లాలా

1. భాసమహాకవి తన కర్ణభార నాటకములో “ రవితురగ సమానం సాధనం రాజలక్ష్యాః, నకలనృవతి మాన్యం మాన్యకాంభోజజాతమ్‌, సుగుణమనిల వేగం యుద్ధ దృష్టాపదానం..” అని ( 1.19) ఈ జాతిని కీర్తించాడు. కాంభోజము ' సదశ్వభూయిష్ట' మని కాళిదాసు ( రఘు 4-70) వర్ణించాడు అమరసింహడు అమరకోశమున “వనాయుజాః పారశీకొః కాంభోజా బాహ్లికా హయాః” అని 4 జాతులనే పేర్కొన్నాడు. హలాయుధ, విశ్వకోశాలలో వనాయుజ పారళీకాలు పర్యాయాలుగా చెప్పబడ్డాయి. గోదావరమిథ్రుడు హరిహర చతురంగమున బాహ్లికాలు కాంభోజాల ఉపకులమని వివరించాడు. హర్షచరితమున బాణుడు ఈ రెంటినీ వేర్వేరు జాతులు గానే సేర్కొన్నాడు (ద్వితీయోల్లాసము)

18 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక పై జాతులలో కాంభోజజాతికి చెందిన గుజ్జిములు శ్రేష్టతమమైనవిగా వాబ్మయంలో చెప్పబడినవి' . కాంభోజము ఈనాటి తూర్పు పర్షియా ప్రాంతమని పండితుల అభిప్రాయము * యుద్దానికి పనికివచ్చే గుజ్టాలలో కాంభోజ, సైంధవ, అరట్టజ, వనాయుజాలు ఉత్తమమైనవని, బాహ్హిక, చాంపేయక సౌవీరక, తైత్తిలములు మధ్యమములని మిగిలినవి హీనమైనవని కౌటిల్యుని అభిప్రాయము * శాస్త్రగ్రంధాలలో ఆయా జాతుల గుణగణాలు కూడ వివరింబడినాయి అయితే అవి ఒకజుతినుండి మరొకజాతిని వేరు చేసి చూపగలిగేలా స్పష్టమైన భేదాలను చూపించవు ఈ జాతుల నివాసప్రాంతాలలో అత్యధికం విశాలభారత భూభాగంలోనివే, ఇక్కడ విచారించదగిన విషయం ఏమిటంటే ఈ దేశంలోని ఇన్ని జాతులలో ఏ ఒకటి కూడా ప్రపంచట్రసిద్ధిని పొందే జాతిగా రూపాందింపబడలేదు రాజులు వారి వారి అవసరాలకు ఎంత వెలనైనా ఇచ్చి మేలుజాతి అశ్వాలను దిగుమతి చేసుకున్నారే గాని తమ రాజ్యాలలోనే ఒక ఉత్తమజాతిని రూపొందించి పెంపొందింపజేయటానికి కృషి చేయలేదు, ప్రోత్సాహం కల్పించలేదో రాజ్యవిస్తరణకూ యుద్ధ విజయానికి గుజ్టాలే ప్రధానసాధనమని చరిత్ర 2 ఈ విషయమై పండితులలో భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి పివి క చే హర్షచరిత వ్యాఖ్య (పుట 266)లో పై అభిప్రాయము తెల్పగా రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ కంబోడియానే కాంభోజమని భావించారు (బుగ్వేద ఆర్యులు పుట 87) కాంభోజము టిబెట్‌ సరిహద్దు దేశముగా పెండ్యాల వారి 'మహాభారత చరిత్రము' (విశాలాంధ్ర ప్రచురణ) పుట 216లొల దేశ పటమున చూపబడింది. పర్షియా ఈనాడు ఇరానగా కంబోడీయా కంపూచియాగా పిలువబడుతున్నాయి. పై భూభాగాలలో పర్షియా ప్రాంతమే ఉత్తమాశ్వాలకు జన్మస్థానము 3౩ అర్థశాస్త్రము 51వ అధ్యాయము 4 ఈనాటికి కూడా ఉత్తమాశ్వాలు మన దేశంలోనికి దిగుమతి అవుతున్నాయి. 1981- 86 మధ్యకాలంలో 135 మగ, 400 ఆడ గుజ్జములు మనదేశంలోనికి దిగుమతి కాబడీనవి. (చూ 022ల1/00541- 40౧1 1986, 26 159) ఉత్తమమైన పశుజాతులను రూపొందించుకోవటము, పెంపొందించుకోవటములో ఈనాడు కూడా మనకు తగినంత శ్రద్ధ లేదన్న విషయం ఈ నేలపై క్రమంగా నిరాదరణకు గురి అవుతున్న ఒంగోలు జాతి పశువులు నిరూపిస్తున్నాయి

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 19 నిరూపించిన్నటికీ * భారతీయ చక్రవర్తులు ధనాన్ని లెక్కపెట్టక గుజ్హాలను దిగుమతి చేసుకొన్నారే గాని తమ రాజ్యంలోనే ఉత్తమాశ్వాలను రూపొందించే, పెంపొందించే కృషిని ప్రోత్సహించలేదు. ఆంధ్రదేశంలో కాకతీయుల కాలంలో ఈ దిగుమతులు మోటుపల్లి రేవు ద్వారా జరిగేవి ఆ రేవు ద్వారా ఏటా పదివేల గుట్టాలు దిగుమతి అవుతుండేవి. ఆ కాలంలో ఎగుమతి- దిగుమతి సుంకం 30కి 1 గా (ముప్పయి గుజ్టాలకు ఒక గుజ్జంగా) ఉండేది ఇది కాక కొనుగోలు సుంకం 125 శాతం కూడా ఉండేది” రెడ్డి రాజుల కాలంలో హరుముంజీ నుండి గుజ్ఞాలు దిగుమతి అవుతుండేవి. ఈ వ్యాపారం విజయనగర రాజులకాలంలో పరాకాష్ట నందుకొన్నది. ఆరాజులు ఏటేటా ఉత్తమ, సాధారణ జాతులకు చెందిన 13 వేల గుజ్టాలను దిగుమతి చేసుకొనే వారని న్యూనిజ్‌ వ్రాత. ఒక్క విజయనగరరాజ్యంలోనే ఇంత పెద్ద ఎత్తున దిగుమతులు జరుగుతూ ఉంటే మొత్తం భారతదేశంలో ఈ వ్యాపారం ఎంత భారీగా సొగేదో ఊహించుకోవచ్చు. ఇలా దిగుమతి కాబడిన గుజ్టాలలో ప్రధానమైనవి అరేబియా జాతి గుజ్టాలు 5 మనదేశంపై దండెత్తి వచ్చిన విదేశీయుల విజయానికి వారివారి ఆశ్వికబలమే ప్రధాన

కారణము. భారతీయ చక్రవర్తులకు గజబలమే ప్రధానము. ఏనుగు మందగమనము కలది. గుజ్జము శీఘ్రగమనము కలది కనుకనే ఆశ్వికబలంతో పోరాడి అలెగ్జాండర్‌ గజబలం గల పురుషోత్తముని ఓడించాడు. 11వ శతాబ్ది నుండి సాగిన మహమ్మదీయ చక్రవర్తులు కూడా ఆశ్వికబల సంపన్నులే. అళియ రామరాయలు గజబలంతో పోరాడి గెలిచినా యుద్ధంలో తన ఏనుగు బెదరటం వలననే శత్రువులకు చిక్కి తాను మరణించటమే కాక విజయనగర సామ్రాజ్యపతనానికి కూడ కారకుడైనాడు గజబలం గల ఇబ్రహీంలోడి మొదటి పానిపట్టు యుద్ధంలో అశ్వబలం గల బాబరు చేతిలో ఓడిపోయాడు. దేశచరిత్రలో ఇటువంటి ఉదాహరణలు అనేకం 6. ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్పత్రిక. 43-1-3 7. 1021260420, 8 9 22020002 వ4560/ 8 238, 255 8 ఈ హరుముంజిని చరిత్రకారులు కొందరు పారశీకదేశంలోని ఆర్ముజ్‌గాను, మరికొందరు బర్మాలోని హర్ముంజ్‌ గాను గుర్తిస్తున్నారు. ( చూ. రెడ్డి సంచిక పుట 182 - 184) 9. అవచితిప్పయ చెట్టి ' హరుముంజి బలుతేజి పుల గ” న్‌ ర్ట్టోధుని హరవిలాసము పీరిక 26వ పద్యము శ ఈ హం శివకు మార్‌ 10. [06 10080462 అ9౧16 ? 381 ౩3 ఆటా గ తిచైెక్స్‌ ప్రొఫెసర్‌, తెలుగు డిపార్ట్‌మెంట్‌ వాశల్‌ విత్తవిన్నాద యువ తంత.

20 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక్ష అరేబియా జాతి గుజ్ఞాలు క్రీపూ. 400 సం ప్రాంతంలో మొదట పేర్కొన బడినప్పటికీ ” శ్రీ శ. 1, 2 శతాబ్దాలలో గాని వీటికి పేరు ప్రఖ్యాతులు రాలేదు అరబ్బులు ఇస్లాం మత్రవాజ్ర్తి కె దీక్షబూని వివిధ దేశాలను జయించేందుకు వీలుగా వేగవంతమైన ఈ అశ్వజాతిని ఎంతో శ్రమతో, ప్రతిష్టాత్మకంగా రూపొందించారు * వారు ఆశించిన విధంగానే ఈ గుజ్టాలు వారికి విస్తారమైన సామ్రాజ్యాన్ని సంపాదించి పెట్టాయి. చిన్నతల, పొడుచుకు వచ్చినట్ట్లుండే కళ్ళు, కురుచనడుము, విస్తారమైన జమ్ము, చురుకైన పెద్ద ముక్కోళ్ళు, సన్నని కాళ్ళు, గుండ్రని గిట్టలు, పరుగు తీసేటప్పుడు 'పైకెత్తబడిన తోక, అసాధారణ శక్తి గల ఈ జాతి ప్రపంచంలోని అశ్వజాతులన్నిటిలోను అత్యంత సుందరమైనది. ఎంతో ప్రసిద్ధి గలది. వీటికి అర్ధరాత్రి చీకటిలో కూడా నేలమీద గల వెంట్రుకను అది తలవెంట్రుకా లేక తోకవెంట్రుకా అని కూడా గుర్తించే శక్తి కలదటోే ఈ అరేబియా జాతి * గుజ్టాలకు, బ్రిటిష్‌ దీవులలోని గుజ్టాలకు పుట్టిన బ్రిటష్‌ ధరోబ్రెడ్స్‌ కురుచ కాళ్ళతో, అశ్వాలలో వేగవంతమైనవిగా పేరుపాందాయి. ప్రపంచంలో గల అశ్వజాతులకు మూలమైనవి మూడు ఆదిమజాతులు 1 వఐర్లండ్‌ దేశంలోను 16016463 లోను ఉండే సెల్టిక్‌ (66160) గుజ్ఞాలు ఇవి పోనీ గుజ్ఞాలకు మూలమైనవి 2 ఆసియా, ఐరోపాలలోగల అడవిగుజ్ఞాలు ఇవి ఆసియా, ఐరోపా, బ్రిటన్‌ జాతులకు మూలమైనవి 11 ఈ జాతి క్రీపూ 5 వేల సంవత్సరముల నాడే కలదని ఈ జాతిని గూర్చి సాధికారకంగా చెప్పగల 1460 గాంగ అభిప్రాయము అత్యుక్తే (౫116 510౧6 26 9 6౭౧4164 ౮౦6669 ౧ 164) 12. పై గ్రంధం పుట 17 13 16 5801606 00016 06౩51 9 సబంయిు!12౯₹01 23 ౧286 239 [006101౬ 14 సోవియట్‌ రష్యాలోని తుర్కీమేనియా ప్రాంతంలో పెంపాొందింపబడుతున్న అఖల్‌- తెకిన్‌ (41012] - 7ల౮1) గుజ్జపు జాతే అత్యంత ప్రాచీనమైనదని, అరబీజాతి గుజ్ఞాల కంటె వీటిపైనే ఈ నాటి రౌతులు ఎక్కువ ఆసక్తి చూపుతున్నారని యూరి జరితోవ్‌స్కీ వ్రాస్తున్నారు (చూ. 50౪117 [4ఉగు - ౮/91 24068 62)

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 21 3 ఉత్తర ఆథ్రికా ఎడారి ప్రాంతాలలోని గుజ్బాలు. ఇవే ఆధునిక అశ్వజాతులను రూపాందించటములో ప్రముఖపాత్రను వహించినవి. ఈజిప్ప, అరేబియా, పర్షియా దేశాలలో గల ఉత్తమజాతులకు ఇవే ఆధారమైనవి. భారతీయులు కూడా అశ్వజాతులలో వీటినే ఉత్తమమైనవిగా గుర్తించారు “ఆజానేయా:ః కులీనా స్యుః” అని అమరకోశములో ఉత్తమాశ్వాలు ఆజానేయములుగా పేర్కొనబడినవి. ఆజాన్‌ ఆఫ్రికా ఖండములోని ఒక దేశ భాగం ఆ దేశంలో పుట్టినవి కనుక అవి అఆజానేయాలుో ఈనాడు ప్రపంచంలోగల సుమారు 60 జాతుల గుల్హాలను రెండు వర్గాలుగా విభజించారు సవారీకి, పరుగు వందెములకు, యుద్ధ అవసరాలకు, తేలిక వాహనములను లాగటానికి ఉపయోగపడేవి తేలిక రకపు జాతివి బరువులు లాగుతూ వ్యవసాయానికి ఉపయోగపడే భారీ జాతులు రెండవ తరగతివి. తేలిక రకపు జాతులలో అరేబియా జాతి, బ్రిటిష్‌ ధరోట్రెడ్స్‌, ఆసియా జాతి, ఆంగ్లో అరబ్‌ జాతులు ప్రధానమైనవి. పనికి ఉపయోగపడే జాతులలో సైర్‌, సఫోల్క్‌, బెల్జియన్‌, హాక్‌నీ ప్రధానమైనవి అళ్వశాన్తంలో ప్రధానమైన విషయము ్రదేశనిర్ణయము. (వ్రదేశా వాజిదేశస్థా యే భవన్తీహ భాగళః తను జూనాతి మూఢాత్కా లక్షణం న చబికిత్సితమ్‌ గుజ్జముల శరీరభాగాలను తెలియని మూఢుడు వాటి లక్షణాన్ని, చికిత్సను ఎరుగడని, అందువలన ప్రదేశపరిజ్ఞానము ముఖ్యమని శాస్తకారుల అభిప్రాయము ఈనాటి శాస్త్రీయ పశువైద్య శాస్త్రంలో కూడా ప్రదేశపరిజ్ఞానము, శరీరనిర్మాణశాస్త్రము విద్యార్థికి తాలి పాఠాలే. ప్రాచీనులు అశ్వశరీరాన్ని స్థూలంగా 3 భాగాలుగా వర్గీకరించారు తల నుండి భుజం వరకు గల భాగం పూర్వకాయమని, తొంటి నుండి వెనుక గల భాగము పశ్చిమభాగమని, ఈ రెండిటి మధ్యభాగము పృష్టదేశమని సేర్కొన్నారు. ఆధునిక పశువిజ్ఞానశాస్త్రగ్రంధాలలో గుజ్జముల శరీరభాగములు సుమారు 55గా 'పేర్కొనబడగా ప్రాచీన శాస్త్ర గ్రంధాలలో ఇవి 87గా పేర్కొనబడటం విశేషము 15 ఆజానేయ శబ్దానికి 'ఆజేన వేగేన ఆనీయా అని వేగముచే తేబడిన వన్న అర్ధాన్ని శాస్త్రకారులు నిద్దేశించటం పారపాటని వేదం వేంకటరాయశాస్రిగారు చక్కగా వివరించారు ( చూ ఆముక్తమాల్యద వ్యాఖ్య 2 -26)

22 హయలక్షణ విలాసము- పీర్రిక్త దీనిని బట్టి శాస్త్ర విషయాలలో ప్రాచీనుల శ్రద్ధాసక్తులు, సూక్ష్మబుద్ధి గ్రహించవచ్చును. ప్రాచీనులు చెప్పిన శరీగబాగాలు. వాటికి ఆధునిక శాస్ర్తీయ పారిభాషిక పదాలు ఈ క్రింద చూపబడినవి,

జిహ్వ = 700806

సూనము = 1([250206104121 50206

తొలువు = సేజురే 041246

దంతసీళకము = కెంథ్ర/ 00416 42061016

దంతములు = 76601 - ౪00౮ 2౧64 107/6

చిబుకము = 0112

అధరోష్టము = 10౪6 110

హనువు = 10౪/6 0166

సృక్విద్వయము = 0%0011590263 00011 ' &గ2ై41 015"

ప్రపానము = ఆ₹౧౯ 120

ప్రోథము = 1412216

నాసాభిద్రము = 3056113

ఘోబము = 1056 0626 (ప్రోథనేత్రమధ్యమని గోదావర మిశ్రుడు)

గండము = 0౪౯ 66%

క్రీరికలు = 20121 60656

అశ్రుపాతము = 14000021 ౧౭౧౫౧౧16

అపాంగము = ర/2001260 200 16810

కనీనిక = ల

మండలము = 1609

ప్రచ్భాదనము = 21164 806116

అక్షికూటము = క/6 25 2 ౪11016

(భ్రువలేఖ = కం 0907

లలాటము = ₹060644 (100121 0006 ౯68100)

కేశాంతము = కంళంైంగ 200౪6 116 10160626 ( 9000౯041 00106 162102)

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 23

స్తువము = 69101 06107 ౦11 2౧64 20076 [0161626 (0216121 00౧6 ౯88100)

శిరము = ౦|| (౧౧౦౫106౧06 060166౧ 625 2౧6 ౦606101121 0016 62100)

కర్ణము = 227

సుకుంతలము = 3296 0416 621

శంఖము = తీషగంట10? 0850112806

కటాక్షము = 2111006

విదువు = 6006416 0920641016 62101

నిగాళము = (14010 - ౦0010112] 0101 ౯62101

గళము = [౧665108౯ 06౧/1021 ౯08100 [1 & 206 0లాగ1041 76516026 168101]

కంఠము = కెం51ల10! 6౮౯౪1౦41 68100 (3, 4, 5 ంలా1021 7160116 ₹ట్ర10గ)

గ్రీవము = 06 ౧60% [ 6&712 ౦లా/1041 ౪౭గ60786 ౯68100౧]

కేసరములు = 1/26

వహము = ఓ0౪ఇ6 6064 0£౧601 20076 3[0416ల)0101 (౯650202121 792)0౧)

కాకదము = 2002085100 0£౪/11166

కకుదము = ₹/10060

సృష్టము = 3201 226 10105

ఆసనము = 20%

నిఒద్ధము = 611161 85166 0₹£ ౪౧10615

బాహువు = గ

కిణము = 816251

జానువు = 100౪ 301101

మందిరము = 10౫081 కురులు 002012 గంైై101

కలాసి = 46141 ౪0ల0౦910” 68101

24 హయలక్షణ. విలాసము- పీఠిక జంఘ = ₹019 తరుం కలా = జంఘా పార్వ్వము = 51465 02076 4౧౫ వైషికము = 1066 3011 పాలిహస్తము = 02గ౫౪౩ [68100 కూర్చము = &ం063500/ 0౭41 3016 68100 కిణము = ౦ల౧౯6 0₹సులఅ 30111 కుష్టికము = 02౧001 ఖురసంధి = "6106130111 ఖురము = 281600 పార్‌స్టె= 5146 0€02346001 నఖము = 001 మండుూక్రి = 5016 క్షీరిక = 02111280 0౯001 కక్షము = తీగ, ఉర04910 జరరము = గీ౦401160 నాభి = "261 రోమరాజి = కళ08621 2హ3 మూత్రకోశము = 51624 పుటము = 11121 ౯69101 స్ఫీజము = రెగ00% షల్ట100 రంధ్రము = ౮61121 09ఆ౧ఏ8 ఉపరంధ్రము = 5400121 006008 వుచ్చమూలము = కైఇ56 0016 (211 పాయువు = సీరం సీవనీ = ?6గ0681 168101 ముష్కములు = ౭860165

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 2ర5్‌

కటిసంధి = 1 )011

ఊరుసంధి = 35406౮0101

ఊరుపాదము = సీవనీతల సంధి

స్థూరము = ఏగగ6 !16210% - 168

మందిరము = 100% 30101

కిణము = 661౯6 000౦1111

కలా, కుష్టికము, క్షీరిక మండూకి - ఇవి ముందు కాళ్ళకు వలెనే

మన్యము = 51660౯82 [ల౫/౬

క్రోడము = 3115166

జంఘాలము = ఏ0204141 68100

త్రికము = "౦1౪10 [68101

వార్తికము = 5౪1100 02106 2441

శాస్త్రగ్రంధాలలో ఆయా ప్రదేశాల ప్రమాణములు - అనగా విస్తీర్ణ్రయులు - కూడా చెప్పబడినవి. ఉత్తమమైన అశ్వానికి 32 అంగుళముల పొడవు గల ముఖము, దానికి 5 రెట్లు పాడవు, 20 అంగుళముల జంఘ, దానికి 4 రెట్లు బెన్నత్యము, 100 అంగుళాల చుట్టుకొలత ఉండాలని కౌటిల్యుని నిర్దేశము” ఈ లక్షణనిర్దేశములు గుజ్జముల జాతులనుబట్టి శరీర పరిమాణములను బట్టి మారుతుంటాయి వీటి స్థూలమైన వివరణ హయలక్షణవిలాసములో చూడవచ్చును

ఆధునిక శాస్త్రగ్రంధాలలో అశ్వముల అంగలక్షణములు (00607 000గ001- ౧౦౧5) పనిచేసే గుజ్ఞాలకు, వ్యాపారసరళిలో ఉత్పత్తి అయ్యే గుజ్ఞాలకు సవారీ గుజ్ఞాలకు వేరు వేరుగా చెప్పబడినవి ప్రాచీన శాస్త్ర గ్రంధాలలో ఈ విభేదాలు లేవు భారతదేశంలోనివి ప్రధానంగా సవారీ జాతికి చెందినవే కనుక ఆ గ్రంధాలలో చెప్పబడిన విషయాలు వీటిని ఉద్దేశించినవే కాగలవు. ఈ విషయమై ప్రాచీన భారతీయ, అధునాతన పాశ్చాత్య గ్రంధస్థ విషయములలోని సారూప్య వైరూప్యములను గమనిద్దాం 16 అర్థశాస్త్రము 51వ అధ్యాయము

26 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక శరీరాంగము ప్రాచీనుల వివరణ అధునికుల వివరణ తల సమముగాను, సువృత్తం శరీరపరిమాణమునకు గాను ఉండవలెను తగినంత తల ఉండ వలెను మించిన తల ఉండకూడదు పెదవులు ముడుతలు ఉండకూడదు, పళ్ళమీద దృఢంగా రోమహీనంగా, మృదువుగా మూయబడి ఉండవలెను ఎక్కువ పొడవు లేకుండా దృఢంగా ఉండవలెను. ('పోధము మృదువుగా, మధ్య ఉన్నతము మృదువుగా ఉండవలెను (ముట్టె గా వంగి ఉండవలెను ముక్కు మెత్తగా, సమముగా, విశాలముగా, అంచులు ఖటములు గుండ్రముగాఉండవలెను మృదువుగా ఉండవలెను చెవులు మెత్తగా, తీక్ష్‌ఐముగా, దీర్హ తీక్ష్‌ణము (41అ) గా రోమాలులేకుండా ఉండవలెను ముందుకు వచ్చి ఉండ వలెను వంగిన చెవులు చూపులకు అసహ్యంగా ఉన్నా అవి పశువు సున్నిత మనస్సు (360591011100 ను సూచిస్తాయి కళ్ళు విశాలముగా (ఒకదాని చిన్నవిగా ఉండకూడదు కొకటి ఎక్కువ దూరముగా) ముఖపార్వానికి బయటగా ఉండవలెను. గుండ్రముగా ఉండవలెను రండు కళ్ళ అనిమ్నంగా (లోతు లేకుండా) మధ్య ఎక్కువ దూరం

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 27 అేనె లేదా బంగారు రంగులో ఉండవలెను వాటి ఉండవలెను తొర్రల(50061666) లో లోతుగా అమరి ఉండ కూడదు నిగాళము సమంగా, నోపదిగ్గము సమంగా విశాలముగా (కొవ్వు పట్టకుండా) ఉండవలెను ఉండవలెను కకుదము విశాలముగా, మాంసయుక్తముగా _ గొప్ప కకుదము మంచి ఉండవలెను లక్షణము గ్రీవము గ్రీవము కుంచితము (వంపు) గా ₹16 ౧661300016 'గు1 ఉండాలని మాత్రమే నకులుని 1240 116 90816 అశ్వశాస్తములో ఉన్నది. కాని ౪1030 జ్యు/ హరిహర చతురంగములో దీనిని 6602702110 060౪660 గూర్చి విపులముగా చెప్పబడినది కంగు 06 310016ల ఆ విషయముల లో ప్రధానమైనవి- 510414 51006 శ్లిష్టము, సంధి సమాహితము, 20006012010)/ గంగ 116 శిరసి చోద్ధతము అనునవి, ఇల (0 16 0011605 50001660 0౪1 116 61గలాంగ06 1 16 20816 06౧౫7660 & 3100102 306 5౯21211 90041660. 13 06380౪6666 ౪160 116 [౦0136 13 06102 ౧ర6ల. తీ 66 1౭౦1 168105 121 6 8118201 2062 [661666 10 20076 15 203011 గంగు 60650. 1 164105 & 086 ౧4౧1286 02016 [646 206 1033 0 000001 (0 416 ౧6ల .. ఇగలి 19 0002101 ఈం [616 15 061464 1180

28 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక ఉ& 1056 ౪101 115 ౦0౧1౯ ౧142410౧ 15 76౧” అగర1625201 $0 1166 కేసరము మృదువుగా, జడలు లేకుండా తిన్నగా, మృదువుగా స్నిగ్ధము(నునుపు)గా ఉండవలెను తక్కువ జాతి ఉండవలెను గుజ్జములలో ఇవి ముతక గా జడలు కట్టి ఉండే అవకాశమున్నది. పృష్టము పృష్టము నాతిదీర్ధముగా (ఎక్కువ _ దృఢంగా, కురచ (3[0గ) బారు కాకుండా) , సమంగా గా, కొద్ది మట్టము (16౪61) కించిత్‌ వినతముగా (కొంచెము గా ఉండవలెను, ₹/0161 వంపు) ఉండవలెనని నకులుని 6 31006 ౧0౧) 16 అశ్వశాస్తములో కలదు. ఇటలా 1010 116 హరిహర చతురంగమున 0201 13 రేం606? 1121 “అంగుష్టవినతం' (బొటనవ్రేలంత గ0గ౧౫|... 1 ర102663 వంపు) గా స్పష్టం" నిర్దేశింప 1201 02౪/61201 06208 బడింది. ఎక్కువ వంపు గల ౧201010/ 061 01160 గుజ్జాలకు బరువును వహించే బ1౪765 8 80061 [166 సామర్థ్యం ఉండదని ఆధునికులు ఇచ్చిన వివరణ గమనార్హము జంఘ దీర్ధంగా, నతోన్నతంగా (పల్లంగా, _ దీర్హంగా, కండలు కలిగి ఎత్తుగా -అనగా ఆధునికులు ఉండవలెను. పైన చెప్పినట్టు పైన విశాలంగా విశాలంగాను, క్రింద క్రింద సన్నగా) నిర్మాంసంగా సన్నగాను ఉండవలెను ఉండవలెను కుష్టికములు రెండు సమముగా, హ్రన్వముగా, హ్రస్వముగా, తిన్నగా ఈషన్మధ్యోన్నతముగా (మధ్యలో ఉండవలెను.

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 29 కొంచెము ఎత్తుగా) సిరలతో 76120761” ౧2౯౦౪” కప్పబడి ఉండవలెను) గంగా 16 హ్‌ం[11 106ీ 01086 206 ౧2౧౦౪౫” గంగ) 16 9166 ౪71677 16౧62005 2116 585061500౧/ 11క్ర2- ౧౧6|౯౩[2061082 ౦41 2) 61620. 086 362121 116 ఖురములు దృఢంగా, కుజుచగా, ఉన్నతంగా 5106416 06 570082 416 ఉండవలెను, 'ఖరఖురాకారము 1౧16614101 51006 01 అని నకులుని అశ్వశాస్త్రము 1612111 పుచ్చము మృదువుగా, బుజ్వానువర్తితంగా మృదువుగా వంకర (తిన్నగా) గుండ్రముగా, పొట్టిగా లేకుండా ఉండవలెను పె కెత్తబడి ఉండవలెను పాచీన శాస్త్ర గ్రంధకారులు శరీరంలోని ప్రతి భాగాన్ని వివరించారు పైన ప్రధానమైనవే చూపబడినవి అనేక చోట్ల ప్రాచీనుల, ఆధునికుల అభిప్రాయాలలో ఏకాత్మత కనిపిస్తున్నది హరిహర చతురంగములో మరికొన్ని జాతి లక్షణములు చెప్పబడినవి ఇవి చక్కగా గుర్తుంచుకోదగినవిగా ఉన్నాయి ఒంగోలు జాతికి ఈనాడు మనం గమనిస్తున్న అదనపు జాతి లక్షణాలు - మూడు పొడుగులు, ఏడు కుఅచలు, తొమ్మిది నలుపులు వంటివే గోదావర మిత్రుడు చెప్పిన ఈ లక్షణములు. రామాయణములో ” హనుమంతుడు 17 సుందరకాండ అధ్యాయము 35

30 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక సీతతో రాముని వర్షించి చెప్పు సమయమున ఇటువంటి సాముద్రిక లక్షణ విశేషములనే* వాల్మీకి ప్రయోగించినాడు. దీఘనికాయ వంటి బౌద్ధగ్రంధాలు కూడా మహా పురుషులకు 32 స్టూల లక్షణాలు 80 సూక్ష్మలక్షణాలు ఉండాలని నిస్దేశిస్తున్నాయి ( చూ. 216 ౪23 0206 3066414 2601102000: 01౪1510 ప్రచురణ. పుట 315). త్యాగరాజస్వామి వారు “ ముప్పదిరెండు లక్షణములు గల శ్రీరామునికి ప్రదక్షిణ మొనరింతము రారె” అని యీ లక్షణములపై తన మక్కువను చూపించారు ఇంతకూ గోదావరమిథ్రుడు చెప్పిన మంచి లక్షణము లివి. దశవృత్తాలు పాయు, జంఘ, విదు, కాయ, జాను బుర, కుష్టిక, వర్తక, ఊరు, దంష్టలు 18. _ సముద్రుడను వానిచే చెప్పబడిన శాస్త్రము గనుక సాముద్రికమని పేరు. సముద్రుడే కాక ఇతరులనేకులు ఈ విషయమై చెప్పారు. బ్రహ్మ (బ్రహ్మాండాది పురాణాలలో కూడా ఈ విషయాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి. మచ్చుకు తెలుగులో గల మానవ సాముద్రికశాస్త్రంలోని ఒక వివరణను గమనిద్దాం. “అయిదు దీర్ధంబులు హ్రస్వంబు లొగినాల్లు నైదు సూక్ష్మంబులు నమరవలయు ఇరుమూడు పాడవులు ఏడెగ్రదనములు విస్తీరులు మూడు వెలయవలయు గంభీరములు మూడు. " గలవాడు ఉత్తమ పురుషుడట. అయిదు దీర్షములు: చేతులు, కాళ్ళు, హనువు, ముక్కు, రొమ్ము నాలుగు ్రస్వములు: మెడ, మేఢ్రము, వీపు, పిక్క అయిదు సూక్ష్మములు. చేతివేళ్ళు, వెంట్రుకలు, దంతాలు, చెవులు, గోళ్ళు ఏడు ఎరుప్పులు, అరికాళ్ళు, అరిచేతులు, గోళ్ళు, కనుగొనలు, సెదవులు, సెలవులు నాలుక మూడు విస్తీర్ణయులు ఉరము, శిరము ఫాలము [చూ. తంజావూరు సరస్వతీమహలువారి తెలుగు గ్రంధముల కేటలాగు సంపుటి 2 పుట 145]

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 31 అష్టదీర్భాలు . పార్స్వ, గ్రీవా, ముఖ, విదు, బాహు, జిహ్వా, వాల, జంఘలు అష్టహ్రస్వాలు పోధ. కర్ణ పృష్ట, వృషణ, కుష్టిక ఖుర, గుద, మేఢ్రములు అష్టమృదువులు : జిహ్వా, ప్రోధ, ఓష్ట, నృక్విణీ, వాల, రోమ, కేసర, సూనాలు సప్తపషృధువులు లలాట, ఆసన, నేత్ర స్కంధ, వక్షస్థల, కటి, ఉదరాలు (విశాలమైన ఏడు భాగములు) ఆరునత్త్యసంపన్నాలు వదన, జఘన, వక్షో, నేత్ర, నాసాపుట, శిరములు పంచస్నిగ్దాలు దంత, నేత్ర, కర్ణ, ఖుర, స్వరాలు త్రిమండలాలు పాయు, నాసాపుట, ముష్కములు ఉత్తానత్రయము " లలాట, దంత, వక్షములు 'పై మేలైన లక్షణముల వలెనే ఈ క్రింది లక్షణములు విడువదగినవిగా చెప్పబడినవి 1 లంబకర్ణాలు = వేలాడే చెవులు 2 భృకుటీకృత లలాటం = ముడుతలు పడిన నొసలు 3 కరాళ అధర దంతాలు = విషమము (సమంగాలేని/వికృతములైన క్రింది దంతాలు) 4 రక్త హనూమూలాలు = ఎర్రని చెంప మొదళ్ళు 5 పరిమండల కర్ణాలు = గొట్టములా ఉన్న చెవులు 6. విస్పృష్ట అక్షికూటాలు = అంటుకుపోయిన కళ్ళు 7 అధోముఖ అక్షులు = క్రీంద చూపు చూచే కళ్ళు 8 రక్త చిబుక గండాలు = ఎర్రని గడ్డము. పై చెంపలు

32 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 9 స్థూల రోమ జటాకేశాలు = లావు పాటి వెంట్రుకలు (ఇవి తక్కువ జాతిని సూచిస్తాయి) ఇన్నీ చెప్పి గోదావరమిశ్రు డిలా అంటాడు: దుర్గ్లభోయం తతో హ్యశ్వః అల్పదోషో గుణోత్కటః దీస్తేంధనే యధావహ్నా వీషదార్ధ మపీంధనమ్‌. అనగా పైన చెప్పినటువంటి పూర్తి లక్షణములు గలది లభించటం కష్టము 'ప్రజ్వలించే అగ్నిలో కొంచెం తడిసిన కట్టె కూడా ఎలా మండిపోతు౦దో అలాగే అధికగుణాలు కలవాటిలో అల్పదోషాలు గణనీయం కావు. నకులుని అశ్వశాస్త్రంలో ఈ విషయాలు ఇలా చెప్పబడినవి త్రిష్ఫధు స్రిలఘు స్రిమృదు స్రిమహాన్‌ త్రితను స్రిషుదీర్ధ ఇతి ప్రధితః (పుట 39) త్రిషృధువులు = వక్షో, లలాట, జఘనములు త్రిలఘువులు = పృష్టము, చెవులు, కుష్టీకములు త్రిమృదువులు = వాల, రోమ, కేసరములు త్రిమహాన్‌ = ఆస్య, నేత్ర, శిరాలు త్రితనులు = ఓవ్టాలు, జిహ్వ, సృక్విద్యయము త్రిదీర్సాలు = గ్రీవాా జంఘ, వదనాలు ప్రాచీనులు చెప్పిన అశ్వసంబంధమైన విషయాలలో ప్రధానమైనవి సుడులు మన ప్రాచీనులు పశువులకే కాక మనుషులకు కూడా సుడులు సభాశుభాలను కలిగిస్తాయని వివరించారు, విశ్వసించారు, శ్రీరామునకు శిరస్సుపై మూడు సుడులు ఉండేవని వాల్మీకి రామాయణమున చెప్పబడినది" మానవశరీరం మీద మొత్తం 24 సుడులు కన్పించవచ్చని, అందులో 14 సుడులు శుభప్రదాలని శాస్త్రగ్రంధాలలో 19 సుందరకాండ 35 - 18

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 33 చెప్పబడినట్లు పండితులు వివరించారు. వెంట్రుకల సుడుల మీద, ఈ కోవకే చెందిన హస్తరీబల మీద ఆధారపడి శుభాశుభ నిర్ణయాలను, అదృష్ట దురదృష్టాలను, భూతభవిష్యద్వర్తమానాలను చెప్పే శాస్త్రవిషయాలు చాలా గాఢమైనవి; క్లిష్టతరమైనవి. చేతిలో ధనరేఖ లేని వారు భోగభాగ్యాలతో తులతూగటం, పూర్ణాయుర్జాయాన్ని సూచించే రేఖ గలవారు అకాలమృత్యువు వాత పడటం వంటి వ్యతిరేక సంఘటనలు సకృత్త్‌గా పరిశీలకులకు అనుభవంలోనికి వస్తూ ఉంటాయి. ఆ విధంగా విపరీతఫలితాలను గమనించినపుడు వాటికి తగిన కారణాలను అన్వేషించటం అవసరము ఈ రకమైన శాస్త్రాలు రెండు రెండు నాలుగు అని స్పష్టంగా నిర్దేశించే గణితశాస్త్రం వంటివి కావు. అశుభకారకమైన సుడుల, గీతల ప్రభావాన్ని కప్పి పుచ్చే (పత్యేక సుడులు, గీతలు కొందరిలో కన్చిస్తుంటాయి సెలవులపై సుడిగల అశ్వము కఠాళదోషము గలది అవుతుందని, లలాటంమీద శ్రేతాగ్నికి సమానమైన సుడి ఉంటే అది కకుదావర్త దోషాన్ని హరింపచేస్తుందని, నిశ్శేణిక అన్న సుడి ఉంటే అది శృంగదోషాన్ని తాలగిస్తుందని, కర్ణమూలాలలో వృషభావర్తము గల గుర్రానికి త్రికర్ణి దోషం ఉంటుందని, గుజ్జము నిగాళమున దేవమణి అన్న సుడి ఉంటే అది దాని పూర్వశరీరం మీద అశుభాన్ని కలిగించే సుడులుంటే వాటి దోషాన్ని నివారిస్తుందని హరిహర చతురంగము పుట 125 లో చెప్పబడింది ఇటువంటి వాటిని గమనించి క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి ఫలితాన్ని బేరీజు వేసి తెలియజెప్పక పోతే “శాస్త్రమే తప్పు' అనే భావం కలుగుతుంది అత్యంత గాఢమైన, క్లిష్టరమైన ఈ శాస్త్రాలను తజుచి తజిచి చూచిన గాని సత్యము గోచరించదు ఆయా విషయాలలో తగినంత కృషి, పరిశీలన, అనుభవము లేనివారు చెప్పే ఫలితాలు అవాన్తవాల్టై మూఢనమ్మకాలకు ఊవిరిపోస్తాయి, ఈ మూఢనమ్మకాలను తొలగించటానికి పరిశీలకులు ఎంతో శ్రమించవలసి ఉంటుంది ఉదాహరణకు, నెల్లూరు జిల్లా ఆత్మకూరు తాలూకా చిన్నదేవలాపురం గ్రామంలో ఒక వ్యక్తికి నొసటి మీద, ముఖము మీద, తలవెంట్రుకలలో సుడులున్నాయని, ఇటువంటి సుడులు గలవారు పెండ్డి చేసుకొని స్వగ్రామం వస్తున్నప్పుడు వారిని చూచిన వారు తల్‌క్షణమే చనిపోతారనే నమ్ముకమున్నదని, కాని అది మూఢనమ్మకమేనని డా క్రిప్పాఫర్‌ ఎంతో శ్రమించి ప్రకటించారు నొనటి మీద సుడిగలిగి స్వయంకృషితో పైకి వచ్చిన ఒక వ్యక్తిని నేనెరుగుదును 20 అన్నదాత మాసపత్రిక. జనవరి 1986

34 హాయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

పశువులలో ముఖ్యంగా అశ్వ, గోజుతులలో సుడులను పరీక్షించటం మన రైతులకు అలవాటు. సుడుల శుభాశుభనిర్ణయజ్ఞానం తగినంతగా లేక, చెడ్డ సుడులు గల పశువులను - ముఖ్యంగా ఎద్దులను - కొని కష్టాలపాలైన కామందులనేకులున్నారు. సుడుల విషయమై పరంపరగా వినవచ్చే గుడ్డి నమ్మకాలే తప్ప శాస్త్రగ్రంధాలలో చెప్పబడిన విషయాలు మన రైతులలో చాలా మందికి తెలియవు.

ఆధునిక పశులక్త్షణశాస్త గ్రంధాలలో కూడా పశువుల శర్‌“ం మీ . కొన్ని స్థానాలలో వెంట్రుకలు సుడి తిరిగి ఉంటాయని చెప్పబడింది.

"గం 0416 286 6160666 12 580% 2 ౪” 25 10 10౧ 1౧019 0౯ 1655 రంగ్‌ం19 ఖు [62005 ( [000102 01102200) 206 2 6౯1210 01215 [0656 ౧౦౧౪ల26 10-0౧0 ₹0410ట”

అయితే, మన ప్రాచీనులు చెప్పినట్టు ఏఏ ప్రాంతాలలో ఏర్పడిన సుడులు ఏఏ ఫలితాలను కలిగిస్తాయో వాటి ప్రాముఖ్యత ఏమిటో ఆధునిక పాశ్చాత్యలక్షణ శాస్త్రగంథకారులు పరిశోధించి ప్రకటించలేదు. కాని వారు ఈ సుడులను గుజ్టాలను గుర్తించేదానికి నమ్మకమైన, ప్రధానమైన సాధనాలుగా గ్రహించారు. ఇవి మానవుల వేలిముద్రల వంటివని, ఒక సుడిని శస్త్రచికిత్స ద్వారా తొలగించిప్పటికీ చుట్టూ గల వెంట్రుకల సరణి, చేసిన మార్పును సులభంగా సూచించగలదని వేర్కొన్నారు

గుజ్టాల శరీరం మీద ఈ సుడులు సాధారణంగా 23 స్థలాలలో కనిపిస్తాయని, వాటికొక సూచికను తయారు చేశారు ఆయా ప్రదేశాలను బట్టి ? తరగతులుగా విభజించాయి.

ముఖము పై గలవి = & ౮100

మెడ పై భాగాన గలవి = 8 670209

మెడ క్రింది భాగాన గలవి = 0 60౪9

వక్షస్థలాన గలవి = ౨ ౮7౦౪0

పార్శ్యభాగాన గలవి = 8 6౧0౫0 పొట్ట భాగొన గలవి = 6/0 వెనుక కాళ్ళపై గలవి = 6 ౮౧౦౪0 21 ఉసట౦14 0౯ 0011557210 శాగశఉఓ5. 0/ 50153501౫3 ? 908

హయలక్షణ విలాసము- సీఠిక 35 'పై శరీర భాగాలలో వివిధ స్థానాలతో గల సుడులును గ్య,గ్నీ వంటి సంఖ్యల ద్వారా గుర్తించారు”

సుడుల విషయమై మన శాస్త్ర గ్రంధాలలో చెప్పబడిన విషయాలను ఇక

గమనిద్దాము. వెంట్రుకల సమూహం వలన శరీరము మీద ఏర్పడిన సుడులను వాటి రూపాన్ని బట్టీ ఎనిమిది తరగతులుగా (ప్రాచీనులు వర్గీకరించారు .

1 ఆవర్తము లేక సుడి ఇది నీటిలోని సుడిలాగా (హయలక్షణ విలాసము) నుడిగాలిలో తిరిగే గడ్డిపరకల లాగా (నకులుని అళ్వళాన్త్రము) కుడివైవుకు (వ్రదక్షిణముగా ) తిరిగి ఉంటుంది. [ 410002 సజు 081 గేం 08లేగ2649]) పాడవు వెడల్పులు సమంగా ఉండి 1/2 అంగుళం” వైశాల్యం కలిగి ఉంటుంది.

2. పాదుక ; పాదమువలె లేదా పంగల కొమ్మ వలె ఉంటుంది.

౩ ముకుళము మల్లెమొగ్గ వంటిది

4. శతపది వ జెట్టిగొాడ్డువలె, ఆరంగుళముల పరి మాణము గలిగి ఉంటుంది.

క్‌ శుక్తి ం ముత్తెపుచిప్ప వంటిది

6. పాదుకార్థము : సగము పాదము వంటిది

7, అవలీఢము ం అవు నాకిన దూడ శరీరస్థానము వంటిది

8. సమూహము జనులగుంపు వతె ఉంటుంది. దీనికి సంఘాత మని కూడ "పేరు

222 గాన ఉనలుపప - ౬026310010 గర౪19ల 3410 1979

23 ఎనిమిది బార్లీ గింజలు పొట్టకు పొట్ట ఆనించితే (అంటే నిలువుగా ఒక దాని కొకటి ఆనించితే) ఏర్పడే పొడవు ఒక అంగుళమని లీలావతీ గణితములో భాస్కరాచార్యులు నిర్వచించారు. ఇది ఈనాటి అంగుళములో 3/4 వ వంతు

చెర హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

వీటి పరిమాణ విషయమున శాస్త కారులలో మతభేదములున్నవి. ఇవి ఎడమవైప్పుకు తిరిగి ఉండకూడదన్న విషయాన్ని మాత్రం అందరూ అంగీకరించారు.

సుడులు రెండు రకాలు

1 ధ్రువాలు : ఇవి పుట్టుకతో ఏర్పడి ఒక స్థానంనుండి మరొక స్థానానికి మార్చు చెందక నిలిచి ఉంటాయి “స్థానాత్‌ స్థానం న గచ్చంతి జాతాః తిష్టంతి యే ధ్రువమ్‌” అని హరిహర చతురంగమున ఇది చక్కగా నిర్వచించబడింది అశ్వశరీరం మీద పది ధ్రువములు ఉంటాయి. ఈ పది ధ్రువములు గల గుజ్జములు దీర్చా .ఎవు గలవిగా చెప్పబడ్డాయి. ఈ పది ధ్రువాలు పది దిక్కుల రూపాలని గోదావరమిశ్రుడు చెప్పాడు. స్థానభేదాలను బట్టి అతడు వీటికి పేర్లను కూడా సూచించాడు. ఈ ధ్రువాలు కుడివైపుకు సుడి తిరిగి ఉంటే శుభాన్నీ ఎడమవైపుకు సుడి తిరిగి ఉంటే అశుభాన్ని కలిగిస్తాయి శరీరము మీద ఒక్కద్రువము కూడా లేకుండా పుట్టిన గుజ్జము కొద్ది కాలమే జీవిస్తుంది.

అళ్వశాస్త్రగ్రంధాలలో ఈ (ధ్రువాల స్థానాలు ఇలా చెప్పబడ్డాయి

ఉరము (ఎదురు జొమ్ము) మీద = 2

తల మీద 2

రంధ్ర భాగము (మూత్ర ద్వారము)న = 2

ఉపరంధ్ర భాగము (వీర్య విసర్జన ద్వారము)న = 2

అలాటమధ్యమున = 11

ప్రపానము (పైపెదవి) మీద =]

వరాహమిహిరుని బృహత్సంహిత (66-4) లో కూడ ఈ స్టానాలే పేర్కొనబడ్డాయి

2. అధ్రువాలు లేక ఆగంతుకాలు : ఇవి పుట్టుకతో కాక కాలక్రమాన ఏర్పడి కొంతకాలానికి నశించే స్వభావము గల సుడులు. ఇవి పశువు శరీరం మీద ఏ వయసులో ఏర్పడుతాయో ఆ వయసులో ఆ పశువువలన దాని యజమాని పొందే శుభాశుభ ఫలితాలు శాస్త్ర గ్రంధాలలో చెప్పబడ్డాయి. గుజ్జము శరీరం మీద ఈ విధంగా కనిపించే సుడుల సంఖ్య 113 వీటిలో ౩7 సుడులు శుభాన్ని, 76 సుడులు అశుభాన్ని కలిగిస్తాయి

శుభాన్ని కలిగించే 37 సుడులు 20 స్థానాలలో కనిపిస్తాయి వాటి వివరాలు ఈ క్రీంది పట్టికలో చూడవచ్చును

హయలక్షణ విలాసము- సీఠిక 37

ఫలితములు

స్థాన స్థానము సుడులసంఖ్య సుడి పేరు హయలక్షణ

సంఖ్య విలాసము

• సెలవులు ల = ఇపష్టార్థము

న్‌ కిశాతములు 2 " పుత్రపొత్ర సంపద

విజయాసక్తుడు

శ 1

ర్‌ రంధ్రోపరంధ్రములు2 మేఖల మణిసంపద

6 క

7 కర్ణమూలము 2 వృషభము మణికుండల విభవము

క 1;

9 ఫాలభాగము 4 చాతురంతికము కుమారప్రాప్తి రాజ్యసౌఖ్యము

10. ? 3 త్రేతాగ్ని భూలాభము

శ ॥ 3 నిశ్రేణి భోగశ్రేయో విభవము

12 (1 (| యమ సిరులు గలిగి అరులగెల్బును

13 ఉరోభాగము 5 శ్రీవృక్షకి లక్ష్మీజయభోగ భాగ్యాదులు

14 ”” శ = శత్రురాజ్యప్రాప్తి

15 స క! సర్వమానద శత్రుసేనానాశము

16. కంరము 1 రోచమానము శత్రుజయము

17 కూకటి[క్రింద 1 -ం జయము

18 నిగాళము 1 దేవమణి దేవేంద్రశ్రీ

19, బాహువు 2 అంగది నవరత్నవిభవ సంపదలు

20 క ఏ

38 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక ఫలితములు స్థాన సంఖ్య నకులుని అశ్వశాస్తము హరిహరచతురంగము 1,2 పుత్ర, పౌత్ర; ఇష్టాన్నప్రాప్తి సకుటుంబ మృష్టాన్నప్రాప్తి 3,4 విజయము; పుత్రపొత్రాభివృద్ధి యుద్ధజయము; పుత్రపొత్రవర్ధనము 5,6 యుద్ధవిజయము కోశవర్ధనము, కళత్రసుఖము 7,8 విజయము, అలంకారప్రాప్తి విజయము, అలంకారప్రాప్తి 9 మహీపతి; పుత్రసంతానము సంగ్రామజయము; పుత్రపొత్రవృద్ధి 10 విజయము; శత్రుమర్దనము 1 విజయము, ధనధాన్యలాభము 12 విజయము; బహుప్రజ; శత్రుజయము 13 యుద్ధజయము;అర్థ, సర్వకామార్థసాధకం. యశ, సౌఖ్య, రాజ్య లాభములు సంగ్రామజయము 14 యుద్ధ జయము; విత్తప్రాప్తి శత్రునాశము; సర్వకామప్రదము 15 యుద్ధజయము ---- 16 _ కోశ, మిత్ర, పుత్రవర్ధనము మిత్రవర్ధనము 17 సంగ్రామజయము -ం- 18 సర్వకామదము సర్వకామార్ధసాధకము 19, 20 రత్నాభరణపప్రాప్తి అభరణప్రదము

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 39 పైన చెప్పినవి శుభమునిచ్చు సుడులు. అశుభాన్ని కలిగించే సుడుల స్థానాల విషయమై శాస్త్ర గ్రంధాలలో స్వల్ప భేదము లున్నవి హరిహర చతురంగములో 14 స్థానాలలో ఒకొక సుడి, 21 స్థానాలలో రెండేసి సుడులు, 5 స్థానాలలో నాల్లేసి సుడులుగా మొత్తం 40 స్థానాలలో 76 సుడులు చెప్పబడినవి నకులుని అశ్వశాస్త్రంలో 13 స్థానాలలో ఒకొక సుడి, 23 స్థానాలలో రెండేసి సుడులు, ఒక స్థానమున మూడు సుడులు నాలుగు స్థానాలలో నాలుగేసి సుడులుగా మెత్తుం 41 స్థానాలలో 78 సుడులు చెప్పబడినవి. ఇది పాఠరపాటు మొత్తం 40 స్థానాలలో 76 సుడులే చెప్పవలసి ఉన్నది ఇక హయలక్షణ విలాసములో 13 స్థానాలలో ఒకొకసుడీ 22 స్థానాలలో రెండేసి సుడులు, ఒక స్థానమున మూడు సుడులు, నాలుగు స్థానాలలో నాలుగేసి సుడులుగా మొత్తం 40 స్థానాలలో 76 సుడులు చెప్పబడినవి అశ్వశాస్త్రము, హరిహర చతురంగములలో రెండు సుడుల స్థానముగా పేర్కొనబడిన గుదస్థానము హయలక్షణ విలాసమున ఒకే సుడి గల స్థానముగా చెప్పబడింది. ఒక సుడి గల స్థానములలో పృష్ట స్థానము హరి హర చతురంగములో అదనముగా చేర్చబడినది మూసు సుడుల స్థానముగా అశ్వశాస్త్రమున హయ లక్షణ విలాసమున చెప్పబడిన ప్రపానము హరిహర చతురంగమున నాలుగు సుడుల స్థానముగా చెప్పబడినది. ఈ స్వల్పభేదములు గణనీయములు కావు. ఇప్పుడు, ఆయాస్తానాలలో చెడుసుడులు గల గుజ్బములు యజమానికి కలిగించే కష్టనష్టములు శ్రీంద చూపబడినవి

ఫలితములు క్రమ స్థానము నకులుని అశ్వశాస్త్రము హయ లక్షణ విలాసము సంబ్య ఒక నుడి గలవి

శ త్రికము యుద్ధములో ప్రాణహాని గుజ్జముతో సహా మరణము 2 గళము కుత, దుఃఖ, మృత్యువులు యుద్ధములో మరణము

మార్గనుధ్యమున బాణపు

దెబ్బలు

తం హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 3... కకుత్‌ నిత్తక్షయము, రాజ్యనాశము సర్వసాఖ్యహరణము ణీ ఉత్తరోస్టము. సోదరుని మరణము సోదరుని మరణము ర్‌, ఆసనము శీఘ్రమరణము దోషము ఎక్కరాదు 6. ప్రోధము కులనాశము కులనాశము గా ఘోణము శీఘ్ర మృత్యువు మృత్యువు 8 నాభి రోగఫీడిత కుటుంబము రోగము, సంతానహాని రి హృది శోకము, బంధనము, బాణపు దెబ్బలు మరణము 10%. భ్రోడము మరణము మరణము [1 సీవ్షని వ్యాధికారకము -- శ అపానము వ్యాధికారకము వేదన 13 కాకసము యుద్ధములో మరణము యుద్ధములో మరణము రెండు సుడులు గలవి 14. కటము కులాంతము చంపును 15 శంఖము సర్వ కులక్షయము బాణపు దెబ్బలు, వినాశము 16 మన్యము మరణము మిత్రహాని, ప్రాణహాని 17. అశ్రుపాతములు. శోకము, భయము మానసిక వ్యాధి 18. నాసాపుటములు. విత్తనాశము రోగబాధ 19 స్కంధము జీవితనాశము యుషట్టములో ఓటమి 20. జానువు తీవ్ర శోకము, కులనాశము బాణ, రోగ, విష, అగ్ని బాధలు, శోకము 21 స్ఫిక్‌ కులనాశము యుద్ధములో మరణము

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక శ] 22 పిండము కులనాశము పుత్రశోకము 23. అండములు పెద్దకుమారుని మరణము. ఎక్కరాదు 24. గండము మృత్యువు యుద్ధములో మరణము 26 కర్ణాగ్రములు కర్ణచ్భేదము; వధ భటులతో సహా యుద్ధములో మరణము, కర్ణహీనము 26 కుక్షి వ్యాధి 27 స్థురము శీఘ్రనాశము అన్నకు మరణము 28. మూత్రకోశము -ం వినాశము 29. హనువు ధనక్ష్తయము దారిద్ర్యము 30. వహము భయము 31 విదువు విత్తనాశము సుఖహరము 32 కక్ష మరణము యుద్ధములోబాణపు దెబ్బలు 33. ఊరుపొర్వము బంధనము. దుఃబము శత్రువులకు క్షేమము రోగము, భయము ఏత పుచ్చమూలము బాణపు దెబ్బలు యుద్ధములో మరణము మరణము 35 భ్రూమధ్యము భయము మిత్రవిరోధము మూడు సుడులు గలది 36 ప్రపానము తండ్రిని గాని సోదరుని ఎడమ సుడి తండ్రికి, కుడి గాని చంపును సుడి అన్నకు, మధ్య సుడి యజమానునికి మరణము కలిగించును

తీ హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక నొలుగు నుడులు గలవి ౩7 కుష్టికము దారుణవ్యసన బాధ యుద్ధములో మరణము 38 కూర్చము మార్గములో బాణపు యుద్ధములో మరణము దెబ్బలు 39 జంఘ యజమానితో సహా యుద్ధములో మరణము మరణించును 40 కలా యజమానితో సహా యుద్ధములో మరణము మరణించును మొత్తము 40 స్థానములలో 76 సుడులు భోజుని కాలిహోత్రమనే సంస్కృత అశ్వశాస్త్రములో గుజ్దములకు వివిధ స్థానములలో గల సుడులను బట్టి ఈ విధంగా పేర్లు పెట్టబడినవి సూర్య = లలాటం మీద ఒకే సుడి గలది త్రికూటము = లలాటం మీద , క్రింది నుండి పైకి ) మూడు సుడులు గలది వాజీశము = మెడమీద మూడు సుడులు గలది శివ = దక్షిణ గల్ల ( మెడకుడివైపు) భాగాన సుడి గలది విజయ = కర్ణమూలంలో ఒకటి స్కృంధమూలంలో ఒకటి సుడులు గలది చక్రవర్తి = స్కంధపార్య్యమందు ఒకటి గాని మూడు గాని సుడులు గలది చింతామణి = కంర మందు పెద్ద సుడి గలది శ్రేణిక = లలాట మందు మూడు సుడులు గలది. ఇవి శుభాన్ని కలిగిస్తాయి వామ గల్ల భాగాన సుడి గలది (కూర. ఇది అశుభకారకము. అయుఃప్రమాణము : గుజ్జమునకు ఆయువు 32 సంవత్సరములని అశ్వ శాస్త్రములన్నిట చెప్పబడినది

హయలక్షణ విలాసము- సీఠిక 43

ఈ 32 సంవత్సరములను పది భాగాలుగా విభజించి వాటిని “దశలు” అని ప్రాచీనులు పేర్కొన్నారు వారే గుజ్జము శరీరమును కూడా 10 భాగాలుగా విభజించి వాటికి 'క్లేత్రములు' అని పేరు పెట్టారు. అశ్వశరీరమున ఏ క్షేత్ర భాగము దుర్లక్షణాలతో క్షీణించి యుండునో అన్నవ దశయందు ఆ అశ్వమునకు ఆయుఃక్రయమగునని హరిహర చతురంగమున చెప్పబడినది*

నకులుని అశ్వశాస్త్రములో వివిధ జీవుల ఆయుః సిద్దాంతము (శాలిహోత్రుడు చెప్పినదిగా) ఈ విధంగా వివరించబడింది *

మానవుడు = 100 సంవత్సరములు

ఏనుగు = 120 సం

గాడిదలు, ఒంటెలు = 25 సం

గోజాతి = 24 సం

గుజ్జము = 32 సం

కుక్క = 16 సం

నక్క = 25 సం

కృమయము = 7 రోజులు

ఈగ = 14 రోజులు

గోదావరమిశ్రుడు మరికొంత ముందుకు వెళ్ళి, మనిషి, గుజ్జముల వయసులను పోల్చి చెప్పాడు. మనిషి 16 సంవత్సరముల ప్రాయము గుజ్జము 5 సం ల ప్రాయముతో సమానమని అతడి అభిప్రాయము “ యధా పుమాన్‌ షోడశకః పంచవర్ష స్తధా హయః ” * బ్లెయినీ (0314ల) అనే పాశ్చాత్య విద్వాంసుని పోలిక ఇది * లాలా 24 హరిహర చతురంగము పుట 139 25. అశ్వశాస్తము వుట 9] 26 హరిహరచతురంగము పుట 136 శ్లో 785 27. 2120105 64(60020/ 0164002౧07 0 27

తత హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక మనిషి వమయను గుజ్జము వయసు

20సం 5 సం

40” 10”

ర్‌0 శ్ర 15 ఫి

60 శి 20 క

గుజ్దిము సగటు జీవిత కాలము 20 - 25 సం అని ఆధునికుల నిర్ణయము. కొన్ని గుజ్ఞాలు ఈ సగటు జీవిత కాలాన్ని ఆయుఃప్రమాణాన్ని అధిగమించి ఎంతో కాలం జీవించినట్లు రికార్డు చేయబడింది 63 సంవత్సరముల వయసు వరకు జీవించిన ఒక గుజ్టాన్ని ఆధునికులు గుర్తించారు * సాధారణంగా 20 సం ల వయసు దాటిన గుజ్టాన్ని ముసలి గుజ్జంగా గుర్తిస్తారు

వయో నిర్ణయము * తగిన రికార్డులు లేనప్పుడు పశువుల వయోనిర్ణయానికి 'ప్రధానాధారాలు వాటి పళ్ళు ఈ విషయమై పురాణాలలో కూడ చెప్పబడింది. పశువుల పళ్ళను పరిశీలించి చేసిన వయోనిర్ణయము ఒకొకసారి కచ్చితముగా ఉండకపోవచ్చును. దీనికి కారణము పాలపళ్ళు, శాశ్వతదంళ€ లు ఏర్పడటములో పశువుకు పశువుకు మధ్య వ్యత్యాసాలు కన్పించటమే. అయినప్పటికి స్పష్టంగా జన్మకాలం తెలియనప్పుడు వయోనిర్ణయానికి పళ్ళే మనకు ఆధారాలవుతాయి. పాలపళ్ళకు, శాశ్వతదంతాలకు తేడాను గుర్తించలేకపోతే వయోజ్ఞాన నిర్ణయంలో కొంత తికమక ఏర్పడుతుంది. గుజ్జమునకు ఎనిమిదేండ్ద వయసు దాటాక పళ్ళవలన కచ్చితమైన వయోనిర్ణయం సాధ్యంకాదని, ఒకటి రెండు సంవత్సరాల హెచ్చు తగ్గులుండుటకు అవకాశమున్నదని ఆధునికుల అభిప్రాయము.

వయో నిర్ణయంలో ప్రాచీకుల, అధునికుల వివరణలను తెలిపే ముందు కొన్ని పారిభాషిక పదాలను వివరించవలసి ఉంది 28 8140169 *664140701010౧20%/ ౧ 27

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక తక్‌ పాలపళ్ళు - 111 (660. ముని పళ్ళు - 1[0150% - ఇవి క్రింద మూడు జతలు పైన మూడు జతలు ఉంటాయి సందంశాలు - 0౧60౧12] 1౧01505 - మునిపళ్ళలో మధ్య జంట మధ్యమాలు - 121621 1౧0805 - సందంశాలకు రెండు వైపుల గల ముని పళ్ళు

పారిపక్షాలు - ౧౦౧౩6౯ 1)10150% - మధ్యమాలకు రెండు వైపుల గల మునిపళ్ళు

కోఅ పళ్ళు - 020126 111 - ఇది పాలపళ్ళుగా ఏర్పడవు. శాశ్వతంగానే ఏర్పడతాయి క్రింది దవడన రెండు, పై దవడన రెండు ఉంటాయి

దంతములు లేక దవడ పళ్ళు - 1012 - ఇవి దవడలకు ఒకొక ప్రక్క 6 లేదా 7 ఉంటాయి వీటిలో 3 పాలపళ్ళు

గుజ్టాల దంతపు కట్టు ఇలా ఉంటుంది:

తాత్కాలిక దంతపు కట్టు (16000121 ౧౮౧6601)

స్థానము మునిపళ్ళు కోరపళ్ళు దంతాలు

పై దవడ 6 0 6

క్రింది దవడ 6 0 6

శాశ్వత దంతపు కట్టు (ల౧౫20ల(6లుకరంు

పైదవడ 16 2 12, 13 లేదా 14

క్రింది దవడ 6 2 12,13 లేదా 14

వీటి ఆధారంగా గుజ్జముల వయోనిర్ణయములో ్రాచీకుల, ఆధునికుల అభిప్రాయాలను గమనిద్దాం * 29 ఈ విషయమై ఆధునికుల వివరణకు ఆధారగ్రంధము 12106021 010021 1148-

0206410/ - (1952) 1014కి 06 స 0ఓఓ82 ౪ 0 3 0380530)

46 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక వయసు ప్రాచీనుల వివరణ అధునికుల వివరణ మొదటి నెల పొలపళ్ళ సందంశాలు సాధారణంగా జన్మ కాలానికే కన్పిస్తాయి పిల్లకు పొల పళ్ళసందంశాలు కన్పించవచ్చు లేదా తాలి మాసంలో ఏర్పడవచ్చు గర్భ కాలం ఎక్కువగా ఉండి జన్మించిన పిల్లలలో మధ్య మాలు కూడా కన్పిస్తాయి పాల పళ్ళ దంతాలూ మొలుస్తాయి రెండవ నెల పై సందంశాలు పూర్ణ మౌతాయి మూడవ నెల మధ్యమాలు వస్తాయి నాల్గవ నెల మధ్యమాలు పూర్ణమౌతాయి అయిదవ నెల పారిపక్షాలు కన్పిస్తాయి ఆరవ నెల _ పారిపక్షాలు పూర్ణమౌతాయి పాలపళ్ళ సందంశాలు, మధ్యమాలు బాగా "పెరిగి ఉంటాయి నోటిని మూసిన పుడు పె క్రింది మునిపళ్ళ మధ్య తగినంత ఖాళి కన్పిస్తుంది ఏడు,ఎనిమిది సందంశ-లు ఎం నెలలు తెల్లబడతాయి తొమ్మిది, మధ్యమాలు తెల్ల తొమ్మిదినెలల వయసులో పదినెలలు బడతాయి పాలపళ్ళ _పారిపక్షాలు చక్కగా "పెరిగి ఉంటాయి,నోరు

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక త్త మూసిన పుడు అవి ముందు భాగంలోనే కలుస్తాయి వాటి వెనుక భాగాన ఏటవాలుగా జాళీ కన్పిస్తుంది సందంశాలు, మధ్యమాలు బాగా అరుగు తాయి. ఈ వయసులోనే 4వ దంతాల మొలకలు (శాశ్వతాలు) కన్పిస్తాయి పదకొండు పన్నెండు పారిపక్షాలు సంవత్సరం వయసుకు నెలలు తెల్లబడతాయి పారిపక్షాల వెనుక అంచులు ఇంకా పూర్తిగా కలవవు 4వ దంతాలు ఉపయోగంలోకి వస్తాయి. 1సం 6 నెలలు ఈ వయసుకు పారిపక్షాల అంచులు పూర్తిగా కలుస్తాయి సందంశాలు, మధ్యమాలు బాగా ఉపయోగంలో ఉంటాయి. 5వ దంతాల మొలకలు కన్పిస్తాయి 2సం లు మునిపళ్ళు తెల్లదనాన్ని పారిపక్షాలు బాగా అరుగుదల వీడి కషాయ వర్దాన్ని కలిగి లో అనగా ఉపయోగంలో ఉంటాయి ఉంటాయి అన్ని మునిపళ్ళు చక్కని పలకలు (౧౭9169) కలిగి ఉంటాయి 2సం 3 నెలలు పాలపళ్ళ సందంశాలు బాగా వదులౌతాయి.

4రి హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

2సం. 6 నెలలు వదులయిన సందంశాలు ఊడిపోయిశాశ్వత సందంశాలు కన్పిస్తాయి. మొదటి. రెండవ (పాల) దంతాలు ఊడి పోయి, వాటి స్థానాలలో శాశ్వత దంతాలు కన్పిస్తాయి.

2 సం. 9 నెలలు శాశ్వత సందంశాలు. బాగానే పెరిగినా నోరు మూసినపుడు అవి ఒకదాని నొకట్‌ కలవవు. మొదటి, రెండవ శాశ్వత దంతాలు బాగా పెరిగి కన్పిస్తాయి.

3సం లు సందంశాలు ఊడి మళ్ళీ శాశ్వత సందంశాలు ఒకదానినొకటి

వస్తాయి కలుస్తాయి. కాని వాటి పలకలు అంత బాగా ఏర్పడవు.

3సం. 3 నెలలు సందంశాల పలకలు బాగా ఏర్పడతాయి. పాలపళ్ళ మధ్యమాలు వదులౌతాయి.

3 సం. 6నెలలు శాశ్వత మధ్యమాలు నాలుగూ కన్పిస్తాయి మూడవ తాత్కాలిక దంతాలు ఊడిపోయి శాశ్వత దంతాలు కన్పిస్తాయి

3సం 9 నెలలు శాశ్వత మధ్యమాలు బాగా పెరిగి ఒక దాని నొకటి కలుస్తాయి. కోజ పళ్ళు వెలు వడుతున్న సూచనలు కన్పిస్తాయి ఆరవ శాశ్వత దంతాలు కూడా మొలకెత్తు తాయి,

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 49 4సం లు మధ్యమాలు ఊడి మళ్ళీ మధ్యమాలు పెరిగి అరుగు వస్తాయి దలలో ఉంటాయి. ఆరవ శాశ్వత దంతాలు ఇతర దంతాల స్థాయికి పెరుగు తాయి 4 సం. మునిపళ్ళలో శాశ్వత పారిపక్షాలు 6 నెలలు కన్పిస్తాయి. దంతాలన్నీ సమాన స్థాయిలో ఉంటాయి. ఇప్పటికి గుజ్టానికి పళ్ళు పూర్తిగా ఏర్పడ తాయి 5సం లు పారిపక్షాలు ఊడి మళ్ళీ శాశ్వత పారిపక్షాలు ఇంకా పలక వస్తాయి బారవు. నోరు మూసినవుడు అని ముందు భాగాలలోనే కలుస్తాయి. వాటి వెనుక భాగాల మధ్య కోణూ కొారపవుజాగా కన్పిస్తుంది. 5వ సంవత్సరం శాశ్వత పారిపక్షాలు ఎక్కువగా పైన సలకబారినా అవి గుజ్టానికి 6వ సం। వచ్చే వరకు పర స్పరం పూర్తిగా కలవవు. ఈ వయసు నుండి గుజ్జము వయసు ముని పళ్ళ పై గల వ్యంజనము గణ! 982౧) ద్వారా నిర్ణయించ బడుతుంది. 6సం లు సందంశములలో కృష్ణ పారిపక్షాలు గుల్లలాంటి వ్యంజనము కన్పిస్తుంది రూపాన్ని కోల్పోతాయి. సందంశాల పంటి గుంటలు బాగా అరిగినా వాటి ఎనామిల్‌ రింగులు స్ఫుటంగానే ఉంటాయి

క్‌0 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 7సం! లు మధ్యమాలలో కృష్ణ క్రింది పారిపక్షాల పలకలు చక్కగా

వ్యంజనము తీరి ఉంటాయి. మధ్యమ, పారి

కన్పిస్తుంది పక్షాలపై మధ్యలో గల ఎనామిల్‌ రింగులువాటి వెనుక అంచులకు చేరువగా ఉంటాయి క్రింది పారిపక్షాలు పైవాటి కంటె కొంచెం ముందుకు వంగి ఉంటాయి అంద.-లన అవి సరిగా కలవలేవు ఫలితంగా పై పారిపక్షాల వెనుక అంచున గంటు ఏర్పడు తుంది దీనిని “ ఏడేళ్ళకొక్కి. (7 ౫6౬౦16 [౦01 అంటాగు.

610 120163 0₹౯%6 66042219 26 626% లంా1166, 2 00070130 01 ౫౦10౪130 080౪7 112688 56621 ౪/11 06 5660 గుణం 8 (20376561/ 20౯055 (ం 40000600 16 ఫల 2264 0466 ౧౫౭60 ల్లుజంల 106 51012666 1౪54 నలో [ం 2౧46101 6686 0 (16 10061. 2113 1 02166 116 “0అ౧14| 5021.

120 06 10006 1) 211 900 10150౯ 1668 2౬8 ౫6౭౩, 1 15 ౮582113

60%066 60 1ం 6606౯219 0౯10 1096 216 1246215. 8సం లు పారిపక్షాలలో కృష్ణ సందంశాలు స్పష్టమైన వ్యంజనము కన్పిస్తుంది త్రికోణాకారంలో ఉంటాయి.

మధ్య ఎనామిల్‌ రింగ్‌ కూడా త్రికోణాకారం కలిగి ఉంటుంది. పారిపక్ష్తాల అరుగుదల వలన “ ఏడేళ్ళ కొక్క అదృశ్య మౌతుంది ఈ వయసులో వ్యంజనము అన్ని ముని పళ్ళ పైన కన్పిన్తుంది. అయితే సందంశాలు, మధ్యమాల పై ఎక్కువగా ఉంటుంది

హయలక్షణ నిలాసము- పీఠిక 51 9సం లు సందంశాలలో హరిణి నందంశాలు, మధ్యమాలు (౧411091502 ₹111ల త్రికోజాకారం కోల్పోయి వ్యంజనము కన్పిస్తుంది గుండ్రంగా ఉంటాయి. అన్ని మునిపళ్ళు వాటి పలకల మధ్య భాగాన స్పష్టమైన వ్యంజనాన్ని కలిగి ఉంటాయి. చిగుళ్ళు కొంత తగ్గి పళ్ళు మరింత పొడవుగా కన్పిస్తాయి 10సం మధ్యమాలలో హరిణి సందంశాల పలకలు మరింత వ్యంజనము కన్పిస్తుంది విశాలమౌతాయి. మునిపళ్ళపై గల వ్యంజనము పళ్ళు మధ్య భాగొన స్పష్టంగా కన్చిస్తూ ఉంటుంది ఈ వయసులో పై పారిపక్షాల బయటివైపు చిగుళ్ళ శ్వ భ ట్రందాలయస్థా నుండి ఒక చాలు(8గ౧౧౦౪6) సో ఖై కన్పిస్తుంది దీనిని 621౪226: న గ 60076 అని అంటారు. ఇది 15- కనా భో 16 సం ల వయసుకు పంటి స్వూర్తిక్రాదరా బాణ మధ్య భాగానికి ప్రాకి, 21 ఏళ్ళకు పంటి కొసకు చేరి 25వ ఏటి నుండి క్రమంగా తగ్గుతూ 30 వ, ఏటికి పూర్తిగా అదృశ్య మౌతుంది. 1సం లు పారిపక్షాలలో హరిణీ పళ్ళ చిగుళ్ళు బాగా తగ్గి వ్యంజనము కన్పిస్తుంది. పళ్ళన్నీ బాగా పొడవుగా కన్సిస్తాయి పళ్ళ పలకలు క్రమంగా 12-14 సం లు సందంశాలు, గుండ్రంగాను, పలకలుగాను మధ్యమాలు,పారిపక్షాలలో రూపొందుతాయి. అన్ని ముని

52 షహాయలక్షణ: విలాసము- పీఠిక శుక్త (౧||) పళ్ళ మీద మధ్యభాగాన వ్యంజనవము కన్పిస్తుంది. గుండ్రని స్పష్టమైన వ్యంజనము కన్పిస్తుంది. 15 -17 వ్యంజనము గాజువన్నెగా పళ్ళపలకలు విశాల సంలు కన్పిస్తుంది మౌతాయి. వ్యంజన మధ్య భాగాన ఏంల డుతుంది 1820 వ్యంజనము ఈగవ గా రెండు దవడల ఇృమధ్య సంలు కన్పిస్తుంది. 90 డిగ్రీల కోణం ఏర్పడు తుంది. వ్యంజన మధ్యభాగాన ఏర్పడిన గుంట స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది 2130 సం లు శంఖ, ఉలూఖ పళ్ళు క్రమంగా బాగా వ్యంజనాలు కనిపిస్తాయి. అరిగిపోం.... చిన్నవిగా పాతబడినవి పళ్ళు గుంటలై ఉంటాయి గా కన్పిస్తా గుల్తాల పళ్ళు జీవిత కాలమంతా పెరుగుతూనే ఉంటాయి. అయితే మేత మెయటం వలం అరుగుతూ ఉంటాయి సత్త్యలక్షణము : సత్తమనగా స్వభావము లేక గుణము: అశ్వశాస్తాలలో అశ్వ సత్త్వములను గూర్చి విపులంగానే చెప్పబడింది *. సత్వమున శుద్ధము, రాజసము, తామసము అని మూడు. ప్రధాన భేదాలు, వాటిలో మళ్ళీ అంతరభేదాలు చెప్పబడ్డాయి శుద్ధసత్వములు బ్రాహ్మం, అర్హం, మాహేంద్రం, యామ్యం, కౌబేరం, వారుణం, గాంధర్వం అని ఏడు విధాలుగా నకులుని అశ్వశాస్తంలోను, హరిహర చతురంగములోను చెప్పబడగా, హయలక్షణ విలాసములో ఆరువిధములుగానే చెప్పబడినవి. రాజససత్త్వాలు 30 ఏనుగుల విషయములో సామర్థ్యమే సత్వము రూపముకంటె గురుత్వము, దాని కంటె బలము, దొనికంటె సత్వము అధికతరమైనవిగా గజశాస్తగ్రంధాలలో చెప్పబడినది.

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 53 ఆసుర, రాక్షస, పైశాచ, నాగ, పైతృ, శాకునములుగాను, తామసత్త్యములు పాశక (వానర అని హయలక్షణ విలాసము) మత్స్య, విరుద్ధ ( వీరుధ మని నకులుడు, వాచస్పత్యమని గోదావరమిశ్రుడు) ములు గాను చెప్పబడినవి వాటి లక్షణములు కూడా వివరింపబడ్డాయి.

పాశ్చాత్యగ్రంథాలలో కూడా అశ్వస్వభావపరిశీలన గుణగణములు విస్తారంగానే చర్చించబడ్డాయి. అయితే ఆయా లక్షణాలుగల గుజ్టాలు పై రీతిగా ప్రత్యేకంగా వర్గీకరింపబడలేదు

ఛాయా లక్షణము : ఆకాశంలోని సూర్యుని మేఘాలు కప్పినట్లు అశ్వశరీర లక్షణాల ను ఛాయ కప్పుతుందని మన శాస్తకారుల మతము. 5 విధాలుగా కనిపించే యా ఛాయను వివిధ రచయితలు వివిధంగా పేర్కొన్నారు ఇవి వంచభూతాల ప్రతి రూపాలని చెప్పబడినవి

మనుమంచి భట్టు నకులుడు జయదత్తుడు

పార్థివికము పృధ్వీజము పృధివి

ఆగ్నేయి సౌరి ఆగ్నేయి

వారుణి వారుణీ వారుణి

వాయవ్యము వాయవ్యము వాయవ్యము

నాభసి నాభసి పరుషము

ఈ ఛాయలలో* మొదటి మూఢు శుభాన్ని కలిగిస్తాయి చివరి రెండు అశుభాన్ని కలిగిస్తాయి స్నానపానాల తరువాత, నిద్రమేల్కొన్న పిమ్మట, సాయంవేళ, ఆహారం తీసు కున్న అనంతరం ఛాయను చూడాలని నకులుని అభిప్రాయము. హరిహర చతురంగములో ఛాయలు కాక శోభలు చెప్పబడినవి.

గతిలక్షణము మంచి రంగు, స్వరము బలము, సుడులు గంధము స్థానకము (018౧19౧0 ఛాయ ఉన్నప్పటికి వేగము లేని గుజ్జము నిరర్ధకము 'జవోహి సప్తేః ప్రధమం విభూషణం * అని గుజ్టానికి వేగమే మొదటి అలంకారము "రౌతు కొద్ది గుజ్జము అన్నట్లు నిజానికి గుజ్జపు గతి దాని నెక్కే రౌతు నేర్పరితనాన్ని బట్టి ఉంటుంది అంతేకాదు, 31 ఇవే ఛాయలు వాటి ఫలాలు గజశౌస్త గ్రంధాలలో ఏనుగులకు కూడా చెప్పబడినవి 32 521110౧4 09104 - 564466 9 80 సు1[20111. పింంగ2 195 7?

రతీ హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక ఈ విషయంలో అది పొందే శిక్షణ కూడా ఎంతో ప్రధానమైనది. చక్కగా నేర్పితే గుజ్జము “నేర్వగరాని విద్య" లేనట్లే లెక్క. ఒక గుజ్జము సక్రమంగా పూర్తి స్థాయిలో ఉపయోగపడటం లేదంటే అది దాని తప్పుకాదు. దానికి శిక్షణ నిప్పించని యజమానిదే తప్పు. ' స్వదోషో నాస్తి వాజినః అని శాస్త కారులు ఈ విషయంలో చాల చక్కగా చెప్పారు మంచి శిక్షకుని చేతిలో గుజ్జము పరుగులో దాని పూర్తి స్థాయిని పాందగలగటానికి సాధారణంగా 4 నెలల కాలం లేదా అత్యధికంగా చెప్పినా 6 నెలల కాలం సరిపోతుంది. చక్కని పదవిన్యానముతో నమగతిలో నడిచే గుళ్టాలు శ్రేష్ట మ్రైనవని, నంకీర్ణగతులతో నడిచే గుల్టాలు 'ప్రశస్తమైనవి కావని స్ఫూలముగా గతిలక్షణము చెప్పబడింది. అశ్యగతికి ధార అని పేరు ఇది 5 విధాలు. నక్తులుని అశ్వ శాస్త్రములో వీటి పేర్గు ఇవి* 1. విక్రమము 2. పులక 3. పూర్ణకంరి 4. త్వరితము 5. నిరాలంబము విక్రమము సాధారణగతి. వులక నాలుగు కాళ్ళతో లయాన్వితముగా పరుగెత్తటము. పూర్ణకంరి “ముఖ పాదసమాయుక్తము” త్వరితము 'స్వేచ్భాగమనము గుజ్జమును పీడించినపుడు నడిచే నడక నిరాలంబము. అర్థశాస్త్రములో కౌటిల్యుడు వీటిని విక్రమము, వల్గితము, ఉపకంరము, ఉపజవము, జవము అని పేర్కొన్నాడు సాహిత్యంలో ప్రచారంలో ఉన్న పంచధారలు వీటికి భిన్నమైనవి. అవి ఇవి 1 ఆస్కందితము : ఇది అతివేగము, అతి మందము కాని సాధారణ నడక దీనికి రవగాలు, రవాలు అని తెలుగుపేరు ఆధునిక శాస్త్రీయ పరిభాషలో ₹/4115 2. ధౌరితము ఇది ఆస్కందితము కంటె చక్కని నడక, తెలుగు పేరు జోడు ఆధునిక శాప్రీయపరిభాషలో 40కు. 3 రేచితము : లయాన్వితముగా వరుగుదీయుట రేచితము.

• "'పేరెము, వేడెము, జాలెము, బవిరి అని తెలుగు పేర్లు. ఆధునిక శాస్త్రీయ పరిభాషలో 7[07 33 అశ్వశాస్త్రము, పుట 120 34 అమరకోశము. క్షత్రవర్గము 48 శ్లో “జోడు, అడ్జవేడెము, రవనడచుట్టు, పేరెము పరువులన6గం బంచధారలపేర్లగు” నని వేంకటేశాంధ్రమున గల తెలుగు పేర్షు

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 55

4. వల్గితము : కాళ్ళు పైకి లేపుతూ వేగంగా పోయే గతి వల్గితము చౌకళింపు, దూకుడు అని తెలుగుపేర్డు. ఆధునిక శాస్ర్తీయ పరిభాషలో 64110).

5. ప్లుతము సమంగా తీసే పరుగు ప్లుతము. దువాళము, దువాళి అని దీనికి తెలుగు పేర్లు. ఆధునిక శాస్త్రీయ పరిభాషలో వెషింక

కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రమునే ఈ 5 విధములైన ధారలు ( సవారీలు) వల్గనము,

నీచైర్గతము, లంఘనము, ధోరణము, నారోష్టము అని పేర్కొనబడ్డాయి. వీటిలో వల్లనము పై వల్గితము. శిరస్సును, చెవులను కదిలించకుండా వల్గ్లనము చేయుట నీచైర్గతము లంఘనము పై ప్లతమునకు సమానము. ధోరణము పై ధౌరితమునకు సమానము సంజ్ఞను పట్టి పరుగెత్తుట నారోష్టము ఇంకా వల్గనమున అరు, నీచైర్గతమున 16, లంఘనమున 7, ధొరణమున 8 భేదములు అర్ధశాస్త్రమున చెప్పబడినవి ప్రాచీన సాహిత్యములో పేర్కొనబడిన ఈ గతిభేదాలు ఆనాటి ప్రజల అశ్వశిక్షణ, క్రీడాకౌశలాలకు నిదర్శనములు

ఆధునిక శాస్త్ర గ్రంధాలలో కూడా అశ్వగతి భేదములు చక్కగా వివరింపబడినవి"

వీటిలో వివరింపబడిన ప్రధాన గతిభేదాలు కూడా అయిదే కావటం విశేషము.

1 ₹రమకు కాలి గిట్టలు పూర్తిగా నేలమీద ఆనిస్తూ, తాపీగా,

చతురస్రగతిలో - అనగా నాలుగు శబ్దాలను నడకలో 35 అర్థశాస్త్రము 51వ అధ్యాయము 36 అర్థశాస్త్రము 51వ అధ్యాయము ౩7. 64 అనే పరిశోధకుడు 9౦6౦401176 ౧0156 1109020640" అన్న గ్రంధం (1932)లో వివరించిన యీ గతులను శ ఓ మంరలంం0 తన 106౯060000 ఉం[081 1490206407 గ్రంధంలో వివరించారు (పుట 614) ఇంకా మరం 2 ౯256౯ రచించిన ౯2౧౫ మూ108] కెల4*108 లో కూడా (పుట 41) ఇవి వివరింపబడినవి.

క్‌ర హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక తెలియజేస్తూ - సాగే గతి ఇది. దీనిలోని పదక్రమం ఈ విధంగా ఉంటుంది. వెనుక ఎడమకాలు, ముందు ఎడమకాలు, వెనుక కుడికాలు, ముందు కుడికాలు.

2. ౧౬౦౫ :; ఇది వేగవంతమైన నడక. ఇది ద్విశ్రగతిలో - అనగా నడకలో రెండు శబ్దాలు మాత్రమే విన్పించేలా - సాగుతుంది. ఇందులో ముందరి ఎడమకాలు వెనుక కుడికాలు ఒక జట్టుగా, ముందరి కుడికాలు, వెనుక ఎడమకాలు ఒక జట్టుగా పడుతుంటాయి, కాళ్ళు బాగా చాచివేసినప్పుడు ఇందులో మరికొంత వేగం లభిస్తుంది. ఈ గతిలో గంటకు 8 మైళ్ళ వేగానికి మించి గుజ్జము పోలేదు.

3. యయగా౭న అతివేగవంతమైన 220], 641102 అవుతుంది. ఇది సాధారణంగా త్రిశ్రగతిలో - అనగా పరుగులో మూడు శబ్దాలను సృష్టిస్తూ - సాగుతుంది. ఒక వైపు ముందరి కాలు, మరొకవైపు వెనుక కాలు కలిసి ఒక శబ్దాన్ని సృష్టిస్తాయి. ఇది మిగిలిన రెండు కాళ్ళ చప్పుళ్ళ మధ్య విన్పిస్తుంది. ఈ 64110 లో ఒక స్థితిలో గుజ్జము తన నాలుగుకాళ్ళను శరీరం క్రిందకు ముడుచు కొంటుంది. దీనిని [04216 214518 - దూకే

దశ - అంటారు. ఇది ముందరి కాళ్ళలో ఏదో ఒకదానితో బలంగా భూమిని తన్నటం ద్వారా సాధింపబడుతుంది. ఇందులోని పదక్రమం ఇలా ఉంటుంది: ముందరి కుడికాలు, దూకే దశ, వెనుక ఎడమకాలు, వెనుక కుడి, ముందు ఎడమ కాళ్ళు. ౮౫1౬1౬01 లోని ప్రత్యేకత ఆ గతిలో గుజ్జము రెండు కాళ్ళు మాత్రమే భూమి మీద ఆని ఉండటం. బ్రిటిష్‌ ధరోటైెడ్‌ గుజ్ఞాలు ఈ పరుగుకు పెట్టింది పేరు.

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 57 నియంత్రణ చేసిన 64110) ను ౧4౫౧౩౪ అంటారు. ఈ గతిలో గుల్దము తన బరువునంతా మలుగు భాగం మీదనే కేంద్రీకరిస్తుంది ఉర : ఇది వేగవంతమైన చతురస్రగతి పరుగు. గుజ్ఞాన్ని ఎక్కువగా అలయించే ఈ గతిని రౌతులు తరచుగా ఉపయోగించరు [40౮8 : ఇది వేగవంతమైన ద్విశ్రగతి పరుగు, ఇందులో ఒకే వ్రక్కన గల ముందు, వెనుక కాళ్ళు కలిని పడుతుంటాయి ఇది ప్రధానంగా వేగాన్ని ఉద్దేశించిన గతి ఈ ఆధునిక గతులలో కూడా కొన్ని అంతరభేదాలు కన్పిస్తాయి. [ంగగ6ఆ ఇత! 0% చా20%, 72296 9408 వంటివి వీటిలో కొన్ని గుజ్టాలు అద్భుతంగా దూకగల శక్తిని గలిగి ఉంటాయి ఎత్తునే గాక దూరాన్ని కూడా ఇవి దూకగలిగి ఉంటాయి. గుజ్టాలను ఈ విధంగా దూకించటం ఒక కళ ఈ నాటి గుజ్జపు పందేలలో ఈ శ్రీడను చూస్తుంటాం. సాధారణంగా గుజ్టాలు ఏ శిక్షణ లేకుండానే 60 సెం మీ. ఎత్తు వరకు తమ మార్గంలో గల అడ్జ్డులను తొలగించుకోవటానికి ఎగిరి దూకుతాయి ' ఘఫోటకములకుం దాటుట పస' అని యీ విషయాన్ని కవి చౌడప్ప చక్కగా చెప్పాడు గుజ్టాలతో రౌతులు చేయించే వివిధ విన్యాసాలు చూడముచ్చటగా ఉంటాయి. ఇవి ప్రాచీనకావ్యసాహిత్యంలో మనోహరంగా వర్ణింపబడ్డాయి శ్రీహర్న్హుడనే సంస్కృతకవి నైషధ కావ్యంలో నలుని సైనికులు గుజ్ఞాలతో చేసే ' మండలీకరణము' అనే విన్యాసం వర్ణించబడింది నలుడు కూడా తన గుజ్జంతో మండనగతులు చేయించాడు 16వ శతాబ్దికి 38 కవి చౌడప్ప శతకము 35వ పద్యము

58 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక చెందిన పింగళి సూరన అనే కవి ప్రభావతీప్రద్యుమ్నము అనే కావ్యంలో ప్రద్యుమ్నుని ఆశ్వికశ్రీడలను బహుధా ప్రస్తావించాడు * క్రీశ 14వశతాబ్లి ఉత్తరార్థంలో నల్గొండ జిల్లా దేవరకొండను పాలించిన సింగయ మాధవుని పానుగల్లు శిలాశాసనంలో ఒక అశ్వికక్రీడ ప్రస్తావింపబడింది. 24 మూరల దూరాన్ని దూకిన ఒక గుజ్టాన్ని ఆ శాసనం ఇలా ప్రశంసించింది" తన హేషితము విన దనవారు రంజుల బగతుర మానంబు భంగవడగ తన ఖురఘట్టన దనవారు సెలువొంద రివువడు విభవముల్‌ రిత్తవోవ తన ప్రతాపము నూబి తనవారు హరుషింవ నరివరు వారుషంబు లడగిపోవ నింగయ నూధవ క్షితినాధు వారువము రత్తాం .. అళ్టురత్త మొవ్పు దండి నిర్వదినాల్లు దనరిన మూరలు నమరంగో కేశవనాధు నెదిరి మల్లపగుడి కడ మరి పానుగంటిలో నకలజనులు దన్గు నన్దుతింవ ఇరువదినాలుగు మూరలు అరుదుగ నటు దొరయబార వయవతి వోలెం బరగిన యీ రతనానికి నరిహయములు గలవె యెందు జర్చింవంగన్‌ 39 ఇవి అనుబంధము 6 లో వివరింపబడినవి 40 భారతి జనవరి 1970 వుట 79

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 59 ఇటువంటి విన్యాసాన్ని 15 శతాబ్దికి చెందిన దాడ్డారెడ్డి కూడా చేసినట్లు సాహిత్యంలోని ఈ క్రింది పద్యాలు సాక్ష్య మిస్తున్నాయి వారి దాటించె బురోవకంరమున వావ్యాళివ్రదేశంబునం దరరే యల్లయరెడ్డి నందనుడు దొడ్డయ్య క్షమాధీళ్ళురుం డిరువైనాలుగు మూళ్ళ మేర యదిపో లెక్కీవంగా నేల య ద్ధరణీ నాధుని తీర్తి దాటె గడు నుద్ధండీంచి బ్రవ్మాండముల్‌” అరరే యల్లయ దొడ్డభూవిభుండు వావోరోహ రేవంతుడిం వరుదార న్వడి మూలగూరి కడ వాహ్యాళిస్థలిన్‌ రాజకుం లా జరనింహం బను వారువంబును యదృబ్భాలీల దాటింవడే తిరమై యిర్వదినాల్గు మూళ్ళ నిడు వుత్సేకంబు చేయెత్తుగన్‌ * గుజ్టాలు వాగులను కూడా అవలీలగా దాటుతాయి. కర్ణుని కొడుకు వృషసేను డనేవాడు తన గుజ్జంచేత ఒక వాగును దాటించాడట. అయితే ఆ వాగును తరువాతి కాలపు తక్కువజాతి గుజ్జ్ఞాలు కూడా దాటేవని పింగళిసూరన కవే కళాపూర్ణోదయ కావ్యంలో చెప్పాడు పూర్వకాలంలో కోటల ప్రక్కనే గల అగడ్తో (కందకము) లను దాటడానికి గుజ్టాలకు ప్రత్యేకళిక్షణ నిచ్చేవారు శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆశ్వికదళంలో ఇటువంటి శిక్షణ పాందిన గుజ్టాలు నాలుగువేలు ఉన్నాయని చరిత్ర, చెపుతున్నదోో ఇటువంటి ప్రత్యేక 41. కాశీఖండము శ్రీనాధకవి 1- 53 42. శివలీలా విలాసము నిశ్ళ్శంక కొమ్మన. పీరిక 43. వూని కర్ణాత్మజాండు వృషసేను డాత్మ హయము దాంటించినట్టి వాం గల్లయదిగొ నాటి కది యబ్బురము గాని వీటిలోని నేంటి కిగ్గాడి గుజ్టాలు దాటు బుండు కళాపూర్ణోదయము 8 - 135 44 కోట చుట్టూ లోతుగా వెడల్పుగా గల కందకాలను యుద్ధకాలంలో నీళ్లతో నింపుతారు ఇలా నీటితో నింపిన కందకాలే అగడ్తలు. 45.తెలుగు సామెతలు - సాంఘిక చరిత్ర పి సరళాదేవిగారి గ్రంధం.

60 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక కార్యసాధనకు గుళ్టాలకు శిక్షణే ప్రధానమైనదని, సాధారణమైన గుజ్టాలు ఈ కార్యసాధనకు ఉపకరించవని ' అద్దెకు వచ్చిన గుజ్ఞాలు అగడ్తలు దాటునా' అన్న సామెత స్పష్టపరుస్తుంది. గంధ లక్షణము ; ముఖము, కండ్లు, ముక్కు, చెవులు, చెమట, మూత్రము, పురీషము (లద్దె) లలోని వాసన (గంధము) పరిశీలించదగినదిగా హయలక్షణ విలాసమున _ చెప్పబడినది. ఈ విషయమై నకులుని అశ్వశాస్తమున “ శ్రోత్రః స్వేద పురీష మూత్ర ముఖజాన్‌ గంధాన్‌ విదుర్వాజినామ్‌” అని కండ్లు, ముక్కులు విడిచి చెప్పబడింది 46 వీటిలో శుభాశుభ గంధలక్షణాలు కూడా చెప్పబడినవి ఇవి ప్రధానంగా గుజ్జిముయొక్క ఆరోగ్యసూచకాలే సకిలింత : గుజ్జవు సకిలింత - హేషితము - కు నకులుని నిర్వచనమిది 47 నాభిదేశాదూర్హ్యం వాయోః ప్రాణన్యధావతో వృాదయే ఈందే శిరనిచ మాతా బృబ్ద స్తజ్‌ హేషితం ఎవింద్యాత్‌ బొడ్డుదగ్గర [ప్రారంభమై హృదయ, కంర, శిరస్సుల ద్వారా బహిర్గతమయ్యే శబ్దమే హేషితము - సకిలింత ఇది సంగీతంలోని సప్తస్వరాలలో గల దైవతానికి సమానమని సంగీత శాస్త్రం చెపుతున్నది 4కి పూర్ణకుంభాన్ని, పూలను, పెరుగును, బ్రాహ్మణుని చూచి సకిలించటం శుభమని, యుద్ధభూమిలో ఛఇ్వజాగ్రాన్ని చూచిగాని, సూర్యుడిని చూచిగాని సకిలించిన గుజ్జం యజమానికి జయాన్ని కలిగిస్తుందని నకులుని అశ్వళాస్త్రంలో చెప్పబడింది. వయసు రానివి, ముసలివి, ఆకలి దప్పులతో బాధపడేవి చేసిన సకిలింతలు పరీగణింపదగినవి కావు. సాధారణంగా గుజ్జము మూడు విధములుగా శబ్చిస్తుందని ఆధునికులు వివరిస్తున్నారు *. 1 4&సల8 - సకిలింత. 2 ఉ౦గ౧౧4 - గుల్టు 3 1180 910066 46 అశ్వశాస్త్రము పుట 49 శ్లో. 1 47 అశ్వశాస్తము పుట 48 ళ్టో 5 48 “దైవతం హేషతే వాజి నిషాదం బృంహతే గజః” అని సంగీత విద్యాదర్చణము 49 జ ఉగ10081 9602౪71007 - ఉండలా ౬ [280౯ 47

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 61 అంగ౫2 10156 - పొలికేక. గుజ్జముయొక్క వయో, లింగభేదాలను బట్టి, ఆయా శబ్దోత్పత్తులను ప్రేరేపించిన పరిస్థితులను బట్టి వాటి స్థాయి, వ్యవధి మారుతుంటాయి

గుజ్జము చేసే పెద్ద ధ్వని సకిలింత. తల్లి నుండి పిల్లను వేరు చేసినపుడు చూపు కందని బయటి ప్రదేశములో జరిగే సంఘటనపై ఆసక్తి ఉన్నప్పుడు, తోటి గుజ్ఞాలతో ఏదైనా సందేశాన్ని చెప్పాలనుకొన్నప్పుడు గుజ్టము సకిలిస్తుంది సకిలింత శబ్దంకంటె తక్కువ శబ్దం గలది 6౧8- గుజ్టు. ఆహారానికి ముందు, మగ గుజ్టాలు సంభోగానికి ముందు, ఆడగుల్టాలు పిల్లను గూర్చి ఆందోళన చెందినప్పుడు ఇలా శబ్దిస్తాయి యుద్ధభూమిలోను, అపాయసమయాలలోను గుజ్టాలు సాధారణంగా పాలికేకలు వేస్తాయి ఈ మూటి కంటె భిన్నమైన అరుపులు * కూడా గుజ్ఞాల ప్రవర్తనలో కన్పిస్తాయి పుండ్ర లక్షణము : పుండ్రమనగా తెల్లని మచ్చ 'వ్రపాణోర్డ్యంతు కర్దాధ : శ్వేతం శ్వేతతరంచయత్‌ తత్‌ వుండ్రమితి విజ్ఞేయం అని నకులుని నిర్వచనము పై పెదవి నుండి ముక్కుదూలము మీదుగా చెవిక్రిందివరకు ఇది వ్యాపించి ఉంటుంది దీని వ్యాప్తిని బట్టి రూవ భేదాలను బట్టి శుభాశుభాలు చెప్పబడ్డాయి అధునిక శాస్త్ర గ్రంధాలలో ఇది 4 రకాలుగా చెప్పబడింది 1 57%ష909: జగం 30106 21002 ౦౪1 16 266 2. 9422... 4 ఇగ! 9జ1ర08 0076008 219054 16 ౪1016 0% 10160686 066౫600 106 6/6౩ 206 అధ6[6102 0ల/000 16 ౪16% 000292] 0006 206 ౪9౪1100/ 10 16 002216 ౩ డక త ₹0116 420001 16 [0160646 50 ఫెడ్‌ మార్క్‌ అనే బ్రిటిష్‌ ఆసామి 40 సంవత్సరముల కాలం గుజ్ఞాలశాలలో పనిచేసి వాటి అరుపులలోని అంతరార్థాలను అర్థం చేసుకొని 5000 రకాల శబ్దాలను వాటి అర్భాలను వివరిన్తూ “హార్స్‌టాక్‌' అన్నపేరున అశ్వభాషా నివంంటువును రూపొందించాడు (చూ ఈనాడు దినపత్రిక 1 - 2- 1996) 51 అశ్వశాస్త్రము పుట 43 శ్లో 1.

62 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 4 3౫) తిర 1501426664 ౪11106 4౧0౧8 060౧౫69) 0? 11 16 [62101 0౧09023. ఆధునికులు వీటికి శుభాశుభాలను చెప్పలేదు. వర్దలక్షణము : వర్ణము - రంగు - లురెండు రకాలు. 1 శుద్ధ వర్ణము 2. అనువర్ణము కేసర, రోమ, వాలములు (04206 11217 206 ౫211 5౪/10 ) (త్వక్‌

(5109) రోమ వాల కేసరాలు అని గోదావరమిత్రుడు] ఒకే వర్ణము గలిగి ఉన్నప్పుడు

అది శుద్ధవర్ణము ఈ విషయములో వివిధ శాస్తకారుల మతభేదాలు హరిహర

చతురంగములో వివరింపబడినవి *

గుజ్జము పూర్వభాగం ఒక రంగు, వెనుకభాగం మరొక రంగు కలిగి ఉండటాన్ని అనువర్ణము అంటారు గోదావరమిశ్రుడు శుద్ధవర్దము, అనువర్ణములతో పాటు చిత్రము, భేదము , సారము అని-మరొక మూడు వర్ణభేదాలను వివరించాడు. గుజ్జములు వాటి వర్ణ భేదాలను బట్టి 27 రకములని నకులుని అశ్వశాస్తము చెప్పుచున్నది"

52. సుమిత్రుని మతమున తెలుపు మాత్రమే శుద్ధవర్ణము. నకులుని మతమున తెలుపు నలుపులు; మిత్రజిత్తు మతమున తెలుపు, నలుపు, ఎజుపులు. శాలిహోత్రుని మతమున తెలుపు, నలుపు, ఎఖుపు, పసుపులు, వీటితో కర్కముతో కలిపి 5 అని మరొకరు, శుకుడు 6 అని, గర్గుడు ఏడు అని ఇలా శుద్ధవర్ణభేదములు వివరింప బడినవి హరిహర చతురంగము పుట 131

53 సార, కర్మ, కుక్కుట, క్రౌంచపత్ర, సింధువార, సింహ, వృషగౌర, ముంజకేశ, అంజన కేశ, మిశ్రకేశు శోణ, శోణానువర్ణ, శుక్షరోమ, కాలరోమ, మృదురోమ, కాలాక్తి శ్వేతాక్తి పాటల, సుమనఃపాటల, రక్తపాటల, చక్రవాక, సిద్ధార్థక, కపిల, ధూదమ్రవర్హ, ఖంజరీట, కరంట, కుర్చురములు అశ్వశాస్త్రము పుటలు 92 నుండి 98 వరకు

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 63

తెల్లని రంగు గల గుజ్జమే * అన్నిటి కంటె ఉత్తమైనదని ప్రాచీన శాస్త్రకారులు వ్రాశారు. శరీరము పూర్తిగా కాక ఏ భాగము తెల్లగా ఉంటే ఏమి మేలు జరుగుతుందో అది కూడా చెప్పబడింది. వక్షము, తోక, తల, ముఖము, నాలుగు గిట్టలు తెల్లగా గల గుజ్జము పేరు అష్టమంగళం అని దాని యజమానికి అది కీర్తిని, రాజ్యసుబాన్ని కలిగిస్తుందని చెప్పబడింది. ఇలాగే వివిధ శరీర భాగాలలో గల వర్ణ భేదాలను బట్టి సన్నద్ధ, సంవీతి, అమిత్రఘర్హణ, ప్రావృత, నాగజాతీయ, జ్యోతిష్మాన్‌, పంచభద్రక, వైజయిక, దివావైజయిక, నిశావైెజయిక వంటి గుజ్జాలు అవి కలిగించే శుభాశుభాలు నకులుని అశ్వశాస్తంలో వివరించబడ్డాయి. హయలక్షణ విలాసములో వర్ణవిషయమై కేవలం 3 పద్యాలు మాత్రమే కన్పిస్తున్నాయి ఇక్కడ కొంత గ్రంధపాతము ఉండవచ్చును భోజుడు శాలిహోత్రమను పేరున కూర్చిన అశ్వశాస్త్రములో * వర్ణబేధములను బట్టి 5 రకముల గుజ్జములు పేర్కొనబడినవి.

1 చరక్రవాకము : తెల్లని కాళ్ళు, కళ్ళు గలది

2. శ్యామకర్ణము ఒక చెవి నలుపుగా గల తెల్లని గుజ్జము

3, అష్టమంగళము నాలుగు కాళ్ళు, తోక, వక్షస్థలం, తల, ఫాలభాగం తెల్లగా గలది

4. కళ్యాణ పంచకము లేక పంచ కళ్యాణి నాలుగు కాళ్ళు ముఖ మధ్యభాగము తెల్లగా గలది

5. యమ రూపము. నాలుగు కాళ్ళు నల్లగా ఉండి, శరీరమంతా వేరు రంగు గలది.

54 వాబ్బ్యయమున బుగ్వేదమున మొదలుకొని తెల్లని గుర్రములు వలుచోట్ల పేర్కొనబడినవి పాల సముద్రమును మధించినపుడు పుట్టిన ఉచ్చెశ్రవమనే గుజ్జము తెల్లనిదే. ఇది ఇంద్రుని వాహనమై ప్రసిద్ధి చెందింది భగవద్గీతలో (10-27) శ్రీ కృష్ణుడు తాన గుజ్జలలో ఉచ్చెశ్రవాన్ని అంటాడు. గౌతమ బుద్దుని గుజ్జము కూడా తెల్లనిదే అని అశ్వఘోషుని బుద్ధ చరిత వలన తెలుస్తున్నది తెల్లని గుర్రము సూర్యునితోను అగ్నితోను పోల్చబడినది యాగాలలో బుత్విజులకు దక్షిణగా ఇచ్చే గుజ్జము కూడా తెల్లనిదిగానే ఉండాలన్న నియమమున్నది

55 32110062 01 8[02 66 |

64 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక గుజ్టాల శరీరవర్షాన్ని వాటిని చక్కగా గుర్తించేందుకే ఆధునికులు ప్రధానంగా పరిశీలిస్తారు గుజ్జము రంగు దాని జాతిమీద ఆధారపడి ఉంటుందని రంగు ఏదైనా గుజ్టాన్ని కడిగినపుడు అది క్రమంగా మారిపోరాదని అలా జరిగి కాళ్ళ వెంట్రుకలు పలచబడిపోతే అది శక్తిని కోల్పోయిన దానికి చిహ్నమని ఆధునికుల అభిప్రాయము వసంతకాలంలో రోమాన్ని రాల్బ్చేటప్పుడు నల్లని గుజ్జం గోధుమ వర్ణం (370౪౧) గా కన్పిస్తుందని వెంట్రుకలు పెరిగే సమయంలో వాటిని కత్తిరించినప్పుడు కూడా రంగు మారుతుందని కనుక గుజ్జము శరీరవర్దాన్ని నిర్ణయించటం కష్టతరమని వారి అభిప్రాయము * ఆధునికుల ఆలోచన ప్రకారము మంచి గుజ్దిము ఎప్పుడూ చెడ్డ రంగు కలిగి ఉండదు కనురెప్పలు ముట్టె మాత్రమే గుజ్జముయొక్క నిజమైన రంగును గుర్తించేందుకు సహాయ పడతాయి ఇంగ్లండులోని 10/21 00 1626 0౯౪౭6౧౫౪) కిళ్యాం౦85 సిఫార్సు చేసిన గుజ్టాల రంగులు 16 వాటిలో ప్రధానమైనవి 4 అవి ౨10 907/0, కబ/204 ౧౧౫౯౧4౯” గుజ్టాల రంగులకు వాటి వలన యజమానికి కలిగే శుభాశుభాలకు గల సంబంధాన్ని ఆధునికులు గుర్తించలేదు దోష ప్రకరణము గుజ్టాల మంచి లక్షణాలను వివరించినట్లే వాటి దోషాలను

కూడా శాస్త గ్రంధాలు వివరించాయి ఈ దోషాలు సాధారణ దోషాలు మహా దోషాలు మహాదోషతమాలు అని మూడు విధాలుగా కన్పిస్తున్నాయి సాధారణదోషాలు గలవి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు యజమానికి అనిష్టాన్ని కలుగజేస్తాయని మహాదోషములు గలవి 56 11౪76 540014రీ౪150౯ 000002 ౮౦1 79 57 మిగిలిన రంగులు ఇవి [40% 98[0%”) 3098 ౧ల *21[ఓ0/

0౮౫, మట, ఆహ 045, 9008 ఇంతట 5224099007

0% 0౫51 ౫౮ 04౫ , ౧183419, 51౪7” 3400, ౦౨౨

౧౦1౬౦౮1, ₹11029 ౧౦౬00౮1 58 తల్టివలన తండ్రివలన యజమానివలన మాత్రమే గుర్రాలు దోషయుక్తాలు

అవుతాయి కాని స్వయంగా అనగా తమ బుద్ధిపూర్వకంగా కావని ఈ క్రింది క్లోకము

చెపుతున్నది

లఘుత్వం మాతృదోషేన వితృదోషేన జాడ్యతా దౌర్భల్యం స్వామిదోషేన న్యదోషో నాస్తి వాజిన £ భోజుని శాలిహోత్రము పుట 7 శ్లో 42

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 65 సర్వకాలాలలోను అనిష్టప్రదాలని, మహాదోషతమాలు గలవి సద్యోప్రాణహరాలని హరిహర చతురంగములో చెప్పబడింది, సాధారణ దోషాలు హరిహర చతురంగములో ఇలా చెప్పబడ్డాయిోో

క్రింది చూపు గల కళ్ళు; చెవులు, కంరస్వరము, అక్షికూటాలు, హనూచక్రము, పరిమండలాలు స్పష్టంగా లేకపోవటము; వేగంగా పోవాలనే ఆలోచన లేకపోవటము, దుష్టబుద్ధి, జడత్వము, మూఢత, పిరికితనము, చెవుడు ; పొట్టిదనము, వికృతరూపాలు, తోకలేనివి, కాకి రంగువంటి రంగు కలవి. మహాదోషాలు హయలక్షణవిలాములోను_నకులుని అశ్వశాస్త్రములోను చక్కగా వివరింపబడినవి. దంతదోషాలు', అండదోషాలు *, నేత్రదోషాలు * గలవి, జడలు కట్టి మిశ్రవర్ణములు గలిగిన రోమాలు గలవి, గాడిద, పిల్లిపాదాలవంటి పాదాలు గలవి, తోకన వెంట్రుకలు లేనివి, ముట్టె, తాలువు, ఓష్టము, నాలుక, తల, పెదవులు, అండము, మేఢ్రము నలుపుగా గలవి నపుంసకాలు, కాలిన చర్మగ్రంధులు గలవి, కవలై పుట్టినవి; పగటి వేళ జన్మించినవి మొదలయినవి మహాదోషాలుగా చెప్పబడినవి లా 59 హరిహర చతురంగము పుట 134 శ్లో. 760, 761 60. * పుటలు 133 134 61 నల్లని దంతాలు, విషమ (సమంగా లేని) దంతాలు, శుక్తి(ముత్తెవుచిస్పవంటి) దంతాలు, కరాళదంతాలు, హీనదంతాలు, భగ్న (విరిగిన) దంతాలు, చ్యుళ (స్థానభ్రంశము పొందిన) దంతాలు, పాముకోరలవంటి దంతాలు, సంస్కృత ఏకారంగా ఉండే దంతాలు మొదలైనవి 62 ఏకముష్కాలు, త్రిముష్కాలు, లంబ వొగా ద్రైలాడే) ముష్కాలు, కోతి ముష్కాలవంటి బీజాలు, వెంట్రుకలు దట్టంగా కలవి యిదలైనవి 63. ముంగిస, బర్రె, గద్ద, ఎలుక, కాకి, పాము, కోతి, పంది, గుడ్డ్దగూబ, పిల్లి కన్నుల వంటి కన్నులు గల గుర్రాలు

66 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక పై వాటిలో కొన్నిటిని గూర్చి మరికొంత వివరించవలసి ఉన్నది. ఈ వివరణలకు 'ప్రధానాధారము భోజుని శాలిహోత్రము * “పంచభిః సప్తభిః దంతైః వాహా హీనాధికౌ, స్కృతౌ” 5 దంతాలు గలది హీనదంతి 7 దంతాలు గలది అధికదంతి. * “కరాళీ చాధరై ర్షంతైః ఛాద్యంతే యస్య చోత్తరాః” . దేని పైపండ్డు క్రింది పండ్లతో కప్పబడునో అదికరాళి* “ వికటో విషమో యస్య దశనః సకరాళకః” - విషమదంతాలు, వికృత దంతాలు గలది కఠరాళి. ” క్రింది పెదవి కంటె పై పెదవి పెద్దదిగా గలది కరాళి అని కులకర్ణి వివరణ *. మానియర్‌ విలియమ్స్‌ దీనిని ' [0:6 [27108 2 820108 ౫౦౪౪1 206 వెంం్తలం608 (66 అని వివరించినట్లు కూడా వారే వ్రాశారు”. మగగుజ్జము రెండు సంవత్సరముల వయసునుండి సంతానోత్పత్తికి తగి ఉన్నప్పటికి 5 సంవత్సరముల వయసుకుగాని దానికి పూర్తి పరిపక్వత కలుగదు. ఆ వయసుకు కూడా న్ఫుటంగా బీజములు కన్పించని గుజ్జము సంతానోత్పత్తికి పనికిరాదు. ఈ విషయంలో ప్రాచీనుల, ఆధునికుల అభిప్రాయము సమానమే.” వం. 64. శ్రీ ఇడి కులకర్ణి గారు దీనిని చక్కగా పరిష్కరించి, వివిధ వివరణలను, విపులపీరికను కూర్చగా పూనాలోని ౦6౦2 011686 £051 6126404816 తుం కెటం28000 056- ౧(౬వారు దీనిని 5401౯4 028102 పేరున 1953లో ప్రచురించారు.

65 పై గ్రంథం పుట 49

66 పై గ్రంథం పుట 49

67. పై గ్రంథం 12010601 ౩. 3౦. 0060016

68. పై గ్రంథం 116౯06ఈ10602 9 ౫౦|

69. పై గ్రంథం పుట 52

70. హయ లక్షణ విలాసము 4 -10 121906440101410021 1039020607 4.౬. ఉగరేలా 50% క 655

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 67

కృష్ణతాలువు గల గుజ్జము దోషయుక్తమైనప్పటికీ దాని శరీరము తుమ్మెదరంగు వంటి రంగు కలిగి ఉంటే అది ఆ దోషాన్ని కలుగజేయదని భోజుని శాలిహోత్రములోని “షట్పదాభో భవేద్యస్తు కృష్ణతాలు ర్నదుష్యతి” అన్న శ్లోకపాదము చెపుతున్నది.”

ఆరోగ్యవంతమైన గుజ్టాలు సాధారణంగా రాత్రి వేళ ప్రసవిస్తాయి 7”. పగటి పూట ఈనిన గుజ్జము అంత ఆరోగ్యవంతమైనది కాదని భావము ఈ విషయములో ప్రాచీకులు ఆధునికులు కూడా ఏకాభిప్రాయాన్ని కలిగి ఉన్నారు.

కవల పిండాలు ప్రకృతి సహజంగానే ఏర్పడినా ఆడగుజ్ఞము గర్భకోశములో రెండిటి పెరుగుదలకు తగినంత చోటు లభించనందున అందులో ఒకటి మరణిస్తుంది. ఇడి గర్భస్రావానికి దారి తీస్తుంది. సాధారణంగా 5 - 9 నెలల గర్భకాలంలో ఇది జరుగుతుందని శాస్త్రజ్ఞులు భావిస్తున్నారు ”. ఇలా జరగక, కవలలు వుడితే అవి బలహీనంగా సరైన పెరుగుదల లేకుండా ఉంటాయి అందువలననే కాబోలు ప్రాచీనులు కవలగుజ్టాలు పనికిరానివని నిషేధించారు. ఇంతకూ గుజ్జపుపిల్లలలో కవలలు కేవలము 15 శాతమే పుడతాయని పరిశోధకుల అంచనా ”ే

ఇక, మహాదోషతమాలు ఆరు మాత్రమే. హయలక్ష్తణ విలాసములో వీటి పేర్లే గాని వివరాలు కస్పంచవు. నకులుని అశ్వశాస్తంలో ఇవి చక్కగా చెప్పబడ్డాయి”ే. కులకర్ణి కూడా వీటిలో కొన్నిటిని వివరించారు.

1శ్చంగి : “కర్ణాంతే చూలికాంతేచ శృంగవల్లక్ష్యతేయది

స శృంగీ కురుతే నాశం రాష్ర్రాయ చ కులాయచ"”

అనగా చెవి దగ్గర శృంగం - కొమ్ము- వంటి శరీర భాగం కలది ఇది యజమాని కులాన్ని, రాష్ట్రాన్ని నాశనం చేస్తుంది *, * కాలాభావర్తకః కర్ణదేశేయస్య సశ్ళంగికః” అని 71 పుట 4 శ్లోకము 2డీ 72. 1101363. 6.6. 5120801 73 ౮20608)౦౪౧021 701. ౩ ౫౦. 4షుః! 1987 ? 119 74. 12౯0601008 4ఉ[1921 పళం04600/ - శీ 1 తరేలుంగ 8 655

68 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక చెవి వద్ద నల్లని సుడిగలది శృంగిగా మరొక చోట చెప్పబడింది”. నకులుని అశ్వశాస్త్రములో ఇది ఇలా వివరించబడింది.” “స్యా చ్చర్మకీలీ తథ చార్చుదం వా ళృంగంతు హస్తాంగుళ నన్హిభంవా స్యాద్యన్య తం ళృంగిణ, మళ్ళుమాహం *” చర్మము మీద'వ్రణము గాని లేదా చేతివ్రేలంత కొమ్ముగాని కలది శృంగి. 2. త్రికర్ణి ; మూడు చెవులు గలది ఇతర విధంగా నిరూపణ కానప్పుడు ఇటువంటి దోషాలు ఆనువంశికమైనవిగా (లగోగం౧/ 66863) శాస్త్రజ్ఞులు భావిస్తారు. భావిపరిశోధనలు వీటిలో కొన్నిటికి తగిన కారణాలను నిర్ధారిస్తాయి.” 3. ద్విఖురలు : ఆవుగిట్టవలె గుజ్జవుగిట్ట రెండుగా చీలి ఉండటం. _ ఇటువంటి గుట్టాన్ని ఆధునికులు ఇంతవరకు గుర్తించినట్లు కన్పించదు. తీ పంచ శఫ అయిదు గిట్టలు గలది. గుజ్ణము మోకాళ్ళ ప్రదేశంలో గాని, కూర్చప్రదేశంలో గాని మరొక గిట్ట కన్చించినపుడు అది పంచశఫగా పేర్కొనబడుతుందని నకులుని అశ్వశాస్తమున చెప్పబడినది 5, స్తనిః అండకోశాల పార్వభాగాలలో అవుచన్నుల వంటి రెండు 75 అశ్వశాస్తము పుట62 76. 5420014 09002 106064460000 2. ఎల 77. 53జ[ంట62 0౧8004 1? 49 78 అశ్వళశాస్త్రము పుట 62 శ్లో 47 79. ఇందుకు ఒక ఉదాహరణ. కొంతకాలం క్రితం అమెరికాలోని ఇడహోప్రాంతంలో పుట్టిన గొర్రెపిల్లలు రెండుకళ్ళకు బదులుగా ఫాలమధ్యంలో ఒకే కన్ను కలిగి ఉండేవి. శాస్రజ్ఞులు దీనిని ఆనువంశిక దోషంగా భావించారు. కాని అనంతర పరిశోధనలలో ఇది ఆనువంశిక్కటోషం కాదని ' వీరేట్రమ్‌ కేలిఫోర్నికమ్‌” అన్న విషపు మొక్కను చూడి గొర్రె మేయటం, వలన ఏర్చడే దోషమని నిర్ణయించబడింది [చూ 1౫1 1౧౦ +) 1131 0166056 0 50606420 1140010 ౧౦78) ) 1) 80 పుల62 ” 0

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 69 చన్నులు గల గుజ్జము స్తనిగా నకులుని అళ్వ శాస్త్రమున చెప్పబడినది. ఇది రాజ్యనాళొన్ని కలిగిస్తుంది. ఇటువంటి గుజ్జాలను ఆధునికులు కూడా గుర్తించారు. అయితే ఈ స్తనములు రూపాంతరం చెందిన స్వేద [గగ్రంథులుగా ఆధునికులు వివరించారు.

6. అజిని : సృష్ట స్కంధ, అంస, జఘన ప్రదేశాలలో జింకచర్మమువంటి చర్మము గల గుజ్జము అజిని గా చెప్పబడింది. ఇంగ్లండులో ఏర్పడిన ఒక శాస్త్రజ్ఞుల కమిటీ గుజ్జాలకు అనర్హతను కలిగించే 19 లక్షణాలను మాత్రమే నిర్దేశించింది * వీటిలో 14 గుజ్జాల కాళ్ళకు, ఎముకలకు సంబంధించినవే మిగిలినవి గ్రుడ్డితనము, ఏకబీజము, తగిన పరిమాణంలో లేని బీజాలు కలిగి ఉండటము. కకుద ప్రదేశంలో కణితి ఉండటము, బొడ్డు పగిలి ఉండటము. దోష ప్రకరణము తర్వాత హయలక్షణ విలానమున గుల్టాల రోగాలకు చికిత్సలు *, వాటి పోషణవద్ధతులు వివులముగా వివరింపబడినవి. నకులుని అశ్వశాస్త్రము, హరిహర చతురంగము ఇంకొ అనేక సంస్కృత అశ్వశాస్త్ర గ్రంథములు చికిత్సను గూర్చి వివరించలేదు. ఈ దృష్ట్యా హయలక్షణ విలాసము కొంత ప్రత్యేకతను గలిగి ఉన్నది తురగ బికిత్సా విధములు వరికించి విశేషరీతి వరిసొట్‌ మెయిన్‌ విరచింతు కొన్టియోగము లరుదుగ సాధ్యైకయోగ్యమైనవి వరునన్‌
7. 5210103 766114౧7 ౨10100జ0/ 2 565
8. రాండ4ం[0౯ 4015081 మంర20640/ - శీ ఓ. తుఠీలం౦ం॥ క 640
9. _ కేవల వైద్య గ్రంధాలలోనేకాక శాసనాలలోను, సాధారణ పద్యగ్రంథాలలో కూడా వైద్యుల ప్రస్తావన వైద్యప్రసక్తి కన్పిస్తుంది. శ్రీశ. 8 వ శతాబ్ది నాటి తూర్పు చాళుక్య చక్రవర్తి నాల్గవ విష్ణువర్ధనుని శాసనం ద్వారా విజయనగరం జిల్లా

70 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక అని రచయిత తానెరిగిన చికిత్సా విశేషముల నన్నిటిని గాక ' సాథ్యైకయోగ్యమైన' వాటినే వివరించుట వలన ఇవి విశిష్టమైనవని, రచయిత అనుభవములోనివని, ఆ కాలములో ప్రచారములో ఉన్నవని భావించవచ్చును. కవి మనుమంచి భట్టును ఆ నొటి ప్రసీద్ధ అశ్వవైద్యుడుగా తలచవచ్చును. రామగిరి నివాసి వైద్యాచార్య ఉగ్రాదిళ్యుడు. క్రీ.శ. 11 వ శతాబ్దినాటి మొదటి జగదేకమల్లుని శాసనం 'ద్వారా శస్త్ర చికిత్సా నిపుణుడైన వైద్యశిఖామణి అగ్గలయ్య వంటివారు కన్పిస్తారు. (చూ. ప6966 083 04.2 [1500/000బలు *01. ౫౧౧ 9. 58 - 60). రక్త మార్పిడిని గూర్చి నన్నెచోడుని కుమారసంభవము సూచించగా, పాల్కురికి సోనమునాధుని బసవపురాణం, కేతన దశకుమార చరిత్ర, గౌరన నవనాథ చరిత్ర, వేమన పద్యాలు వంటివి ఎన్నో వైద్య విషయాలను బోధిస్తాయి. జంతువైద్యాన్ని గూర్చి కూడా ప్రాచీన వాబ్మయంలో ప్రస్తావించబడింది. ప్రాచీనులైన పల్లెజనులు పశువుల రోగాలకు ముఖ్యంగా అంటురోగాల నివారణకు శిలల మీద, రాగిరేకుల మీద చెక్కిన యంత్రాలను పూజించే సంప్రదాయం శఈ దేశంలో కన్పిస్తుంది. పశు సంతతికి సంక్రమించిన వ్యాధులు నయం కావటానికి కోలారు జిల్లా శ్రీనివానపురం తాలూకా హెబ్బెట్టు గ్రామంలోని ప్రాచీన యంత్రశిలను, కడప జిల్లా యెల్లటూరు గ్రామంలో పశువులకు వచ్చే గాలికుంటు | వ్యాధినివారణకు అక్షరాలను తిరగేసి చెక్కిన ప్రాచీన యంత్రశిలను ఆ కాల ప్రజలు పూజించిన విషయాన్ని ఆర్‌ శేషశాస్త్రి వివరించారు (చూ. భారతి జనవరి 91 కలగూర గంప), 15 వ శతాబ్దికి చెందిన పరహితాచార్యుడనే వైద్యునికి మూలపురుషుడొకరు తన చేను వద్ద ఒక పాము రెండు దొడలకు ఒక-కప్ప ఎముక గుచ్చుకొని బాధపడుతుండగా దానిని తీసి ఆ గాయానికి మందువేసి మాన్సినట్లు 1423 నాటి అనితల్లి కలువచేరు శాసనంలో చెప్పబడింది. (చూ. ఆంధ్రకవి తరంగిణి 5-73). క్రీశ. 9 వ శతాబ్దికి చెందిన మాహుకకవి రచించిన 'హరమేఖల' అనే ప్రాకృతగ్రంధంలో పశు వైద్యం వివరించబడింది. (ఇది తిరుమల రామచంద్రగారి అనువాదంతో 1986లో వెలువడింది). ఎజ్జన హరివంశంలో పశురోగాల, చికిత్సల ప్రస్తావన ఉంది. వేంకటనాథుని పంచతంత్రములో సింహపు కడుపునొప్పి వర్ణింపబడింది. పద్యకావ్యములలో విజ్ఞాన సర్వస్వమనదగిన ' వాణీవిలాసవనమాలిక' లో పశువైద్యము, సంవర్థనము వివరింపబడినవి

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 71 ఆయుర్వేదవద్ధతిలో రోగనిదానములయిన త్రిదోషముల గూర్చి ఇట్లు చెప్పబడినది: వాతము వానల తతఖీనం జాతంబగుం బైత్యము హీమళరదృతువుల నం భూతంబగు. గవదోషము నాతతముగ జైత్ర వేళనగు వయములకున్‌ ఈ దోషములకు చికిత్సలు న్థూలముగా ఇలా చెవ్సబడ్‌నవి. నూనె పైంబూయ వాతంబు మానివోవు జలకో మార్చిన పైత్యంబు జాలి మాలు దూరమరిగిన శ్రైమ్మంబు తొలగిపోవు వాజిజాతికీ సొబళరాజు కంవ ఇంకా కరకకాయల బూర్హమును వంచదారతో కలివి ఇస్తే కఫవ్యాధి, ఉప్పులో కలిపి ఇస్తే వాతము, నెయ్యితో కలిపి ఇస్తే పైత్యము తగ్గునని చెప్పబడింది. ఏ బుతువున ఏవి పధ్యములో, ఏవి హితములో చెప్పబడినవి. శూలకుట్టు వ్యాధికి 18 పద్యములలో వివిధ చికిత్సలు చెప్పబడినవి కాని యీ వ్యాధి లక్షణమును చెప్పలేదు త్రిదోషముల తరువాత చెప్పబడిన వ్యాధులలో ఇదే మొదటి దగుట వలన, “ మేలైన యుత్తమాశ్వాల కునెల్లను శూలకుట్టానంగ జూపితేని ” అన్న అజ్ఞాత ప్రాచీనకవి వాక్యము వలనో ఈ వ్యాధి ఒక ప్రధానరోగమని గ్రహించవచ్చును ఇది యీ నాటి ఆధునిక వైద్య పరిభాషలోని 001106 అన్న అనారోగ్య స్థితికి సమానము ఇది ప్రధానముగా జీర్ణకోశవ్యాధి, ఆధునికులు కూడా దీనిని * 16 1091 ౯౦౬916301006 211గఅ6 ” గా గుర్తించారు. మేత మేసిన వెంటనే నీళ్ళు త్రాగటం వలన ఆహారం కుళ్ళి, వాయువులు ఉత్పత్తి అయి దీనిని కలిగిస్తాయి తెరలుతెరలుగా వచ్చే నొప్పితో సతమతమవటం, కాళ్ళతో తన్నుకోవటం దీని లక్షణాలు 84 శ్రీ వేంకటేశ్వర లఘుకృతులు పుట 42 తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానము వారి ప్రచురణ

డింది అతిసారమనగా తరువాత అతిసారరోగ చికిత్స 7 పద్యాలలో చెప్పబడిం ను అయితే పై వచ్చును. వి విరచనముల వ్యాధి దీనిని ఈ నాటి 1ఇ66గల5( గా గుర్తించ పట లేడు పేరున ఈనాడు ఈ రోగము తెలుగు నాట ఏ ప్రాంతములోను పిలు శ్రితమై వచ్చు తరువాత మూత్రరోగచికిత్సలు చెప్పబడినవి మూత్రము రక్త న్‌ా వానిన్‌ రోగము “ రక్తవు గెత్తము” అని చెవ్పబడినది ఇది ఈ నాటి తకృచ్ళము (౨485310503) వ్యాధిగా చెప్పవచ్చును మూత్రనిరోధమునకు మూత్ర బడినది (౮౧02004161) నకు చికిత్సలు చెప్పబడిన పిదప ఘృణి అను రోగము ్పి! “తురగంబు ముక్కు గోళ్ళుల దిరముగ నుదయింబి యుండు తెన్టలుక్రు పేర ట్లరుదుగో ఘృణీయని చదివిం” స్‌ అని మాత్రమే ద్రీనిన్లి గూర్చి చెప్పబడినది బద్రి ఈనాడు 'నేసల్‌ సిస్టాోమియా (1232150 5105012813) అని పిలువబడుతున్న రోగము. దీనికే ' ముకుబం గౌమీణుల పేరు దీని చికిత్స నాలుగు పద్యాలలో చెప్పబడినది . ఆ తరువాత చర్మ నేత్ర రోగ్వ్సృలక్ర క్రీమిదోషములకు, ఆకలికి, జ్వ లో లై కడుపు ఊత వంటి రోగములక్లు చికిత్సలు చెప్పబడినవి ఇంకా వివిధకాల ఆరొగ్య వరిరక్షణకు పాటించ వలసిన విధులు, ఆహార నియమాలు మొదలే వివరించబడినవి అవణం బాయువ్యన్చు సెం భవములక్రని క్రద్వుగ్య్య తత్తత్భియల్రా అవని నిర్రుమ్ప్యడ్ప ముత్రువుల లవణం బ్‌డవలయు నౌబల్యయ్య కుమాగ్రా అని లవబవిద్ధ చెప్పబడింది గుజ్ళాలక్కృ నిత్యం లవణాన్ని అందించటి రక చొక్కనాఢ చరిక్రమ పనై ద్విపద కావ్యముల్రా 'అశ్వమ్ములుష్టము] లెంత్‌ / యతి సార్వ్సృలజ్ష్య నది సయ్య్మిలుష్టమ్ము బౌలీ తెగనున్న వంక ట్ర ఈ వ్యాద్ధ శ యికొని క్రాన్ని న్‌ ఎర్కొన్సడ్ష్య్వ (పుట 281)

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 73 అనాదినుండి నేటివరకు పాటింపబడుతున్న ఆరోగ్యసూత్రమే మహాకవి కాళిదాసు రఘువంశములో అజమహారాజు ఇందుమతీ స్వయం వరానికి వెళుతూ మార్గమధ్యంలో ఒక రాత్రి విశ్రమించినపుడు ఆ మరునాడు నిద్రలేచిన గుజ్జాలు వాటి ఎదురుగా ఉంచిన ఉప్పురాళ్ళను నాకటాన్ని వర్ణించాడు *” గుజ్ఞాలకే కాక ఇతర పశువులకు కూడా శాలలలో నాకటానికి ఉప్పురాళ్ళను (3211 1010) ఉంచటాన్ని ఈనాడు శాస్త్రీయంగా ఆమోదించారు ఇవి ఈనాడు విరివిగా ఉపయోగపడు తున్నాయి

గుజ్ఞాలకు ప్రతి 100కిలోల బరువుకు 2 నుండి 2 5 కిలోల చొప్పున ఆహారాన్ని ప్రతినిత్యం ఇవ్వాలి ఇందులో 15 కిలోల గడ్డి అరకిలో మిశ్రమదాణా ఉండాలి పనిభారం అధికంగా ఉన్నప్పుడు దాణా పాలును పెంచవలసి ఉంటుంది విశ్రాంతికాలంలో మిశ్రమదాణాను మానవచ్చు పచ్చిక బీళ్ళలో మేసే వేళలలో గుజ్జాలు ఒకచోట స్థిరంగా నిలబడి మేయవు. రెండు పుక్కిటలు లేదా నోళ్ళ ()40240%15) గడ్డి తినగానే ఒక అడుగు ముందుకు చేయటం వాటి అలవాటు. గుంపులుగా మేసేటప్పుడు ఒకదాని నొకటి ఆనుకొనిమేయవు. తగినంత దూరాన్ని పాటిస్తాయి ఒకొకసారి అవి చెట్ల వట్టల్ని కూడా పీకి తింటుంటాయి చాల గుజ్ఞాలు రోజుకు ఒకసారే నీరు త్రాగుతాయి కొన్ని రెండు మూడుసార్లు త్రాగినా పదేపదే త్రాగవు త్రాగినప్పుడు మాత్రం కడుపు నిండుగా త్రాగుతాయి గుజ్జపు కడుపు గోజాతి పశువు కడుపుతో పోల్చితే చిన్నది. అందువలన అది ఎక్కువసార్లు కొద్ది మోతాదులలో ఆహారాన్ని కోరుకుంటుంది సంస్కృతభాషలో వ్రాయబడిన నకులుని అశ్వశాన్రమున, గోదావరమిత్రుని హరిహర చతురంగమున గుజ్జముల రోగములనుగూర్చి చికిత్సనుగూర్చి వివరములు లేవు కాని ఆ గ్రంధాలలో అశ్వారోహణవిధి, శిక్షణ అశ్వమనస్తత్వవిజ్ఞానము, ఉపయోగ సామగ్రి మొదలగు కొన్ని విశేష విషయములు వివరింపబడినవి లాలా 86 కాళిదాసు రచనలలో విస్తరించబడిన పశువిజ్ఞానశాస్త్ర విషయాలకై “తెలుగు మాసపత్రిక నవంబరు 1994 సంచికలోని నా వ్యాసాన్ని చూడవచ్చును 87 దీర్సేష్వమీ నియమితాః పట మండ పేషు నిద్రాం వివోయ వనజాక్ష వనొ యుదే శ్యాః వశ్రోష్మణా మలినయంతి వురోగలౌని లేహ్యాని సైంధవ శిలా శరలాని వానో (రఘువంశము 5-73)

గో హయలక్షణ విలాసము- పీర్రీక్ర

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 75 3 శాస్త్రగ్రంధాలలోని పై విషయాలు కాక, గుజ్టాలకు నంబంధించిన కొన్ని ఆసక్తికరమైన విషయాలను గూర్చి కొంత ముచ్చటిస్తాను. గుళ్టానికి గల తెలివి (0161186006) కుక్కకు గల తెలివి కంటె చాలా తక్కువ నిరంతర శిక్షణ ద్వారా గుజ్జాన్ని మన అవసరాలకు చక్కగా ఉపయోగించుకొనవచ్చు గుల్టాన్ని బెదరగొట్టకుండా వశపరచుకోవటం దానికి తగిన శిక్షణ నివ్వటం ఒక కళ రౌతు తన గుజ్టానికి ఎంత శ్రద్ధగా శిక్షణనిస్తే గుజ్జం అంత శ్రద్ధగాను నేర్చుకొంటుంది "రౌతు కొద్ది గుజ్జము' అని గదా సామెత (ప్రేమగా శిక్షణనిస్తే గుజ్జం ఎంతో అనుకూలంగా ప్రతిస్పందిస్తుంది శ్రద్ధతోను, దయతోను, నేర్చినదానికి తగిన ప్రోత్సాహాన్ని ప్రతిఫలాన్ని ఇస్తూ గుజ్ఞానికి విద్యను నేర్పాలి. దీనికి ఎంతో దీక్ష, ఓపిక కావాలి చెప్పిన పని చేయగానే తట్టి గౌరవించటం, విననప్పుడు దండించటం వలన అవి మన అవసరాలను, ఆజ్ఞలను గుర్తిస్తాయి ఉత్తమ అశ్వశిక్షకుడైన నకులుడు తెల్లని గుజ్బాన్ని ఎక్కి చినుకు చినుకు సందులో కూడా పోగలిగేవాడట'. నలుడు అశ్వవృాదయం (గుజ్ఞాన్ని వశపరచుకొనే లేదా నియంత్రించే ఒక మంత్రం) అన్న విద్యను నేర్చి దాని ప్రభావంతో రధం మీదనుండి జారిపడిన ఉత్తరీయాన్ని తెచ్చేవరకు రధాన్ని ఆపు" అన్నంత సమయంలోనే యోజన దూరం (128 కిలోమీటరు) పోగలిగేలా గుళ్టాలను తీర్చిదిద్దాడు.” ఈ విధంగా ఇంకా శాలిహోత్రుడు, మాతలి మాత్రమే గుజ్జాలను నడిపించగలరట * కొందరు గుజ్టాలను చూచి భయపడతారు ఈ భయాన్ని అవి గుర్తిస్తాయి. అటువంటి వారికి అవి విధేయంగా విశ్వాసంగా ఉండవు. కళ్ళెమును మాటిమాటికి సుంజటం. తలచుట్టూ అరచేతితో చరచటం గుజ్టానికి చికాకును కలిగిస్తాయి దానికి కోపం వస్తే చెవులు వెనక్కి నిక్కించి ముందుపళ్ళు కనిపించేలా పెదాలను బిగించి టా జంతువిజ్ఞాన శాస్త్రము యేజెళ్ళ శ్రీరాములు చౌదరి (1953) వుట 156 ఆంధ్రమహాభారతము అరణ్యపర్వము 2 - 173 ఆంధ్రమహాభారతము అరణ్యపర్వము 2 - 172

76 హయలక్షణ నిలాసము- పీఠిక వంకరలు తిప్పుతుంది. వీటి కళ్ళు ఇతర పెంపుడు జంతువుల కళ్ళకంటె పెద్దవి ఇవి తలకు పార్వ భాగాలలో నియమింపబడి ఉన్నందువలన గుజ్జము తన ఎట్టయెదుట ఉన్న వస్తువును చూడలేదు. అంతేకాదు - రెండుకళ్ళ దృష్టిని ఒకే సమయంలో ఒకే వస్తువుపై కేంద్రీకరించలేదు తనకు 12 మీటర్లలోపు గల వస్తువులను కూడా చూడలేదు. గుజ్ఞాలు రంగును గుర్తించలేవని ఇదివరలో భావించేవారు* కాని ఇటీవలి పరిశోధనలు అవి రంగులను గుర్తించగలవని నిరూపించాయి! వేగంగా పరుగెత్తి కాళ్ళతో తన్ని, పళ్ళతో కొరికి గుజ్ఞాలు శత్రువుల బారినుండి తమను తాము రక్షించుకొంటాయి. అంతే కాదు. తమ యజమానిని ఆపదవేళలలో (ప్రాణాలకు తెగించి కూడా కాపాడుకొంటాయి చరిత్రలో ఇందుకు గొప్ప ఉదాహరణ చేతక్‌ మహారాణాప్రతాప్‌ మొగలాయీ సైన్యంతో భీకరయుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు రాణా ప్రతాప్‌, అతడి గుఖ్జం చేతక్‌లకు శరీరమంతా గాయాలైనాయి ప్రాణాపాయస్థితిలో ఉండి కూడా చేతక్‌ ఒక నదిపాయను దాటి రాణాప్రతాప్‌ను ఆ నదికి ఆవలి ఒడ్డున గల సురక్షిత ప్రాంతానికి చేర్చి ఆయనకు అక్కడ ఏ ఆపదా లేదని గ్రహించిన తర్వాతనే మరణించింది" గుజ్టాలు సుమారు 60 అంగుళాల ఎత్తు” గలిగి ఉంటాయి ఇంతవరకు రికార్డు కాబడిన అత్యధికమైన ఎత్తు 76 అంగుళాలు. నిలబడే నిద్రపోవటం గుల్టాలకు అలవాటు. ఎదిగిన గుజ్ఞాలలో ఈ నిద్రకు ఒక శ్రమంగాని, నియమితసమయంగాని ఉండవు సాధారణంగా ఇవి రోజుకు 6,7 గంటల నిద్రకు అలవాటు పడతాయి ఆడగుజ్ఞాలు 30-36 నెలల వయసుకు పునరుత్పత్తికి తగి ఉంటాయి. మార్చి- 4 [02532 - ౮/01 0049014 3 మటాాగంగ (1973-74) 5. ల 6210ల 11 [3 01586 8061166 0 0౪4164 ౮6౭6665 6. ఇండియా టుడే పక్షపత్రిక డిసెంబరు 6-20 1993 7 అపాంగాత్‌ పుచ్చమూలంతు తిర్యగశ్వం ప్రమాణయేళ్‌ ఖురాంతాత్‌ కకుదంయావత్‌ ఊర్థ్యమానేన బుద్ధిమాన్‌ అన్న శార్‌బ్ల్గధరపద్ధతి (1641 శ్లోకము) ననుసరించి గుర్రానికి కంటి వెలుపలి కొస నుండి తోకమట్ట మొదలు వరకు పొడవును, కాలిగిట్ట నుండి మూపుర భాగం దాకా ఎత్తును కొలవాలని ప్రాచీన శాస్త్రము నిర్దేశిస్తున్నది 8 ఆంధ్రసచిత్ర వారపత్రిక 68 - 1983

హయలక్షణ విలానము- సీఠిక 77 జూన్‌ నెలల మధ్య కాలంలో మాత్రమే ఇవి ఎదకు వస్తుంటాయి. గుజ్జపు ఎదను అత్తడి అని వ్యవహరిస్తారు. బుతుచక్రం 19 - 25 రోజులకు వునరావృత మౌతుంది. దీని సగటు కాలం 20 - 23 రోజులు. ఎద 2 నుండి 11 రోజుల వరకు ఉంటుంది. ౩ నుండి 8 రోజుల కాలం సర్వసాధారణం. 2వ రోజు నుండి రోజు మార్చి రోజు కృత్రిమగర్భోత్పత్తికై ఇంద్రియాన్ని ఇవ్వటం అలవాటు. మగగుజ్టంతో కలిపితే 9వ నాడు కలుపుతారు. వీటి

_గర్భక్షాలం 20 రోజులు అటు ఇటుగా 340 రోజులు. అరేబియన్‌ జాతి ధరోభెడ్స్‌ల గర్భకాలం 301 నుండి 371 రోజుల వరకు (సగటు కాలం 337 రోజులు) ఉంటుందని శాస్త్రవేత్తలు నిర్ణయించారు. ఈ వ్యత్యాసానికి కారణం మగగుట్టాలేనని అనగా వీర్యప్రభావమేనని కూడా పరిశోధకుల అభిప్రాయము. మగగుజ్ఞాలు సంభోగసమయంలో 50 నుండి 100 మిల్లీమీటర్ల వీర్యాన్ని విసర్జిస్తాయి.

మలమూత్ర. విసర్జన చేసినపుడు - ముఖ్యంగా మగగుజ్ఞాలు - అవి విసర్జించిన ప్రదేశాన్ని వాసన చూస్తాయి మలవిసర్జన రోజుకు 6 నుండి 12 పర్యాయములు జరుగుతుంది మూత్ర విసర్జన పగటివేళలో కంటె రాత్రి వేళలలోనే ఎక్కువగా ఉంటుంది

గుజ్ఞాలు వాటి శరీరాన్ని ముఖ్యంగా మలుగు, పక్క (₹12019 భాగాలను, కాళ్ళను నాకుతుంటాయి. తోటి గుజ్టాలను కూడా డ్రేమతో నాకుతుంటాయి పచ్చికబీళ్ళలో పడి దొర్లటం, శరీరాన్ని పచ్చికకు ఆనించి రుద్దటం వాటికి సరదా!”

గుజ్ణపు పాలు, మాంసం, మూత్రాల గుణగణాలు '్రాచీశ భారతీయ వైద్యశాస్త్ర గ్రంధాలలో వివరింపబడ్డాయి చరకసంహితలో ఏకశఫముల (ఒకే గిట్ట - అనగా చీలని గిట్ట - గల గుఖ్జము మొదలైన వాటి) పాలను గూర్చి

బల్యం స్రైర్యకరం నంల్యముసప్ణం చైళళఫం వయః

సావ్లు౨ నలవణం రూక్తం శాఖావాతహరం లఘు

అని చెప్పబడింది " అనగా ఏకశఫముల పాలు బలకరము అవయవాలకు 6 1176 54001 4ర౪1501 00౧20 978 10 చూ గుర్రాలకు సంస్కృత భాషలో గల పేళ్లలోని ఘఫోటక పదమునకు గల వ్యుత్పత్తి 11 చరకసంహిత పూత్రపఫానము 27 -219

78 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక స్థిరత్వాన్ని కలిగిస్తాయి. ఉష్ణవీర్యము పులుపు, ఉప్పు కలిసిన మధురరసంలా ఉంటాయి. కాళ్ళ, చేతుల వాతాన్నీ తగ్గిస్తాయి. తేలికగా జీర్ణమవుతాయి. ఇంతగా మేలును కలిగించే ఈ పాలను వేటికీ అరబ్బులు, మంగోలు జాతీయలు ఆహారంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. ఆయుర్వేదశాస్త్రం చెపుతున్న అష్టక్షీరాలలో గుజ్జపుపాలు కూడా ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అధునిక పరిశోధనల ననుసరించి గుజ్దపుపాలు రోగనిరోధకశక్తిని పెంపొందిస్తాయి. గుండె పనితీరును మెరుగు పరుస్తాయి ఈ పాలను మరగపెట్టకుండా నిత్యం త్రాగితే గుండె జబ్బులు నయమౌతాయి * గుజ్జపు పాలలో వివిధ ప్రధానపదార్థాల శాతం ఈ విధంగా ఉంటుంది. నీరు 90 78 మొత్తం ఘన పదార్థాలు 9.22. వీటిలో క్రొవ్వు 1.21, చక్కెర 5 67, ఆల్బుుమిన్‌, కేసిన్‌లు 109 ఈ పదార్థాలు బర్రెపాలలో క్రమంగా 82.25, 17.75, 7 51, 4.44, 5 09 శాతంగా ఉంటాయి. గుజ్జపు మాంసం గుణగణాలను ఆధునికులు చక్కగా వివరించారు. ' 110156 పీటల 3 6260 1664 0! అయ 014191 28ల 4108, 116 060౪1 13 59/86 జ06ీ కలు516 264 6 60౧60076 19506 8012 15 016 560202” 6676510064 122 1 00ల 006 2000213 29 2 ౯౦9౦1 0₹ [450412 ఆఅలాయకంళ 1115 0%21016గ310 010156 గల: 1411 4063 ౧౦0 లయ016416 40138 ౪10 11 సం 13 006 0016 03 ర6గ1016 ౧022616౧౩6: 02౧౧౧6 06౯6 తీశేజా 5016 1౧16 00౧6 గోటి ఢేలా61నీః 2050/001017 . ౧0136 ఓట! 13 ౧౦16 140 16 [630 0000ల 100 20110815 0 6౦౦8ల * ప్రాచీన ఆయుర్వేదశాస్త్ర గ్రంధాలలో గో, మహిషాది జంతువుల మాంన గుణములు చెప్పబడినవి కాని గుజ్జపు మాంసము గుణములు చెప్పబడలేదు. అయినప్పటికి గుజ్జపు మాంసమును ఉపయోగించి చేసే కొన్ని చికిత్సలు చెప్పబడినవి 12 అన్నదాత మాసపత్రిక జనవరి 1988 13 ₹ఈఆ%1010/ ౧101022 69166 ? 273 14 )ల8006 014621 ౧5060100 072066 7[0గ00 ౨ 109 15 చరకసంహిత. సిద్ధిస్థానము 12-46

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 79 వైదిక ఆర్యులు అశ్వమాంసభక్షకులని కొందరు, కారని మరికొందరు పండితులు వివరించారు. బుగ్వేదములోని “యే వాజినం పరిపశ్యంతి పక్వం య ఈ మాహుః, సురభిం నిర్హరేతి యే చార్వతో మాంసం భిక్షాముపాసతే” అన్న మంత్రమున (1-162- 12) ఉడుకుతున్న గుజ్జపు మాంసాన్ని చూస్తున్నవారు దాని సుగంధాన్ని వర్ణిస్తున్నారు గనుక వారు (వైదిక ఆర్యులు) అశ్వమాసంభక్షకులే అని రాహుల్‌ సొంకృత్యాయన్‌ భావన.* పశూన్‌ త్రాయేధామ్‌ (యజుర్వేదము 6-11) పశూన్‌ పాహి(యజు-1-1) గాంమా హి గంసీః, ఇమం మా హిగ్‌ంసీ ర్వై పాదం పశుమ్‌ (యజు. 13-43) ఆవిం మా హిగ్‌ంసీః:(యజు. 13-44) మా హిగ్‌ంసీ రేకశఫం పశుమ్‌ (యజు. 13-48) వంటి వేదమంత్రాలు పశుహింసను నిషేధిస్తున్సందున మాంన శబ్దమునకు నిరుక్తమున గల “మనః అస్మిన్‌ సీదతి ఇతిమాంసః” (మాంసమునందు మనస్సు క్షీణించును) అన్న వ్యుత్పత్తి ననుసరించి" మాంసము బుద్ది నాశకము కనుక, మాంన భక్షణము వలన వైదిక కర్మ ఫలించదు కనుక ఆర్యులు మాంసభక్షకులు కారని మరికొందరి భావన * 16 బుగ్వేద ఆర్యులు. వుట 59 17. నిరుక్తము. పండిత గోపదేవ్‌ వ్యాఖ్య పుట 266 18. వైశేషిక దర్శనము, పండిత గోపదేవ్‌ వ్యాఖ్య 6 -186,17 వేద బుషులు మాంస భక్తకులు అయినా కాకపోయినా అనంతర కాలములోగల మునులు గోమాంసాన్ని వినియోగించేవా రనటానికీ సాహిత్యంలో సాక్ష్యాలు లభిస్తున్నాయి. భవభూతి ఉత్తర రామచరిత నాటకములో అతిధుల కోసం గోమాంసాన్ని వండిన ఉదంతం ఉన్నది కౌళికుని ఏడుగురు కొడుకులు గర్గుడనే మునిని సేవిస్తూ అతని కపిలగోవును కాస్తూ, ఆకలికి తాళ లేక ఒకనాడు ఆ అవునే తిన్న విషయం ఎజ్జన హరివంశము (వూర్వ 2-124)లో చెప్పబడింది బ్రాహ్మణుడైన విదూషకుడు మాంసభోజన ప్రియుడైనట్లు కాళిదాను.నాటక్షాలలో (శాకుంతలము 3వ అంకం. విక్రమోర్వశీయము ౩3వ అంకం) కన్చిస్తుంది రంతిదేవుని కాలంలో నిత్యం రెండువేల పశువులను చంపి బ్రాహ్మణులకు భోజనములో మాంసము వడ్డించేవారు (దేవరహస్యాలు - కొత్త భావయ్య చౌదరి పుట 149)

80 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక పర్షియన్‌, అస్సీరియన్‌ల ప్రాచీనులు గుజ్దిపు పాలుత్రాగి దాని మాంసము తిని, ఒక్కొకసారి దాని రక్తం త్రాగి ప్రాణాలు నిలుపు కొనేవారట డెన్మార్క్‌, బెల్లియం, హాలండ్‌లలో గుజ్ఞపు మాంసం మానవ ఆహారంగా ఉపయోగపడింది బ్రిటన్‌లో యుద్ధకాలంలో గుజ్జపు మాంసాన్ని వినియోగించారు కాని నేడు దానిని ప్రధానంగ కుక్కలకు పిల్లులకు ఆహారంగా వాడుతున్నారు." 1987లో చైనా ప్రభుత్వం బెయిజింగ్‌ మార్కెట్‌లో గుజ్జపు మాంసాన్ని విక్రయించే కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేసి తన దేశప్రజలను- గగుజ్జపు మాంసభక్షణకు ప్రోత్సహించింది.” గుజ్టాలతో పాటు మానవునకు ఆహారంగా 'ఉవయోగవడుతున్న జంతువులన్ని కూడా ప్రధానంగా శాకాహారులే కావటం _గమనిించదగ్రింది. ఆయితే మాంసాన్ని తినే గుజ్టాలు కూడా ఉన్నట్లు “చొక్కనాధచరిత్ర' అన్న తెలుగు ద్విపద కావ్యం చెపుతున్నది. వైద్యానికి పనికి వచ్చే అష్టమూత్రాలలో గుజ్జిపు మూత్రం కూడా ఒకటిగా

ఆయుళశ్వేద (గ్రంధాలలో చెప్పబడింది ఇందుకోనం ఆడగుజ్జవు మూత్రమే గ్రహింపదగినదిగా పేర్కొనబడింది “వాజీనాం తిక్త కటుకం కుష్టవ్రణ విషాపహామ్‌" అని దీని గుణము చెప్పబడింది", గుజ్జపు మూత్రము చేదు, కారము గలిగి కుష్టములను, వ్రణాలను, విషాలను హరిస్తుందని దీని భావము గుజ్జపు మూత్రంతో కాకరవేరును నూరి కళ్ళకు అంజనం వేసుకుంటే నీలిక అనే కంటిజబ్బు తగ్గుతుందని ' హరమేఖల' అనే ప్రాకృతగ్రంధంలో చెప్పబడింది.

.... -గుజ్జిపు మూత్రము సాధారణంగా చిక్కగాను, స్వచ్భత లేకుండాను, సువాసనతోను, ఒకొకసారి అమోనియా వొసనవంటి వాసనతోను, పసుపు తెలుపు లేదా ,పసువు ఎరుపు కలిసన రంగుతోను ఉంటుందని ఆధునికులు వివరించారు*ో దీని

19 ల 000% 050621 15060000 986 1

20 06 1110644 18-9-1987

21 చొక్కనాథచరిత్ర మద్రాసు ప్రాచ్యలిభిత పుస్తకభాండాగార ప్రచురణ పుట 300 22 చరకసంహిత సూత్రస్థానము 1 103

23 హరమేఖల 4-53 శ్రీశ 9వ శతాబ్దినాటి మాహుక కవి రచించిన ఈ ప్రాకృత గ్రంధాన్ని

8566ల శ్రీ తిరుమల రామచంద్రగారు అనువదెంద ప్రకటించారు 24. 8061 ౪౪646120” 0160400207 ౮౧౧6 ౧ 99

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 81 వైద్యగుణమునుగూర్చి వీరు పరిశీలించినట్లు లేదు గుజ్టానికి సంస్కృతభాషలో గల ముఖ్యమైన పేర్లలో వాటిని గూర్చిన ఎన్నో విషయాలు నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి వేదనిఘుంటువైన నిరుక్తములో దీనికి 26 పేర్లు ఇవ్వబడ్డాయి * వీటిలో ప్రధానమైన అశ్వ, దధిక్రా శబ్దములు ఇలా వివరించబడ్డాయి *ీ అళ్వాః - అప్పు జాతా అక్వాః = జలముల నుండి పుట్టినవి

• అశ్నుతే అధ్వానమ్‌ = మార్గమున వ్యాపించునవి
• మహాశనో భవతి = ఎక్కువగా తినునది దధిక్రా - దధత్‌ క్రామతీతి = రౌతు ఎక్కగానే బయలుదేరునది.
• దధత్‌ క్రందతీతి = ధారణ చేయుచు సకిలించునది
• దధత్‌ ఆకారీభవతి = భారమును వహించి ఆకారము కలది అగును అనగా రౌతు ఎక్కుగానే నడుము వంచి తల పైకెత్తి కొత్తరూపు దాల్చును. లౌకిక సంస్కృత నిఘంటువు అమరకోశమున చెప్పబడిన అశ్వవర్యాయ పదములు ఈ క్రింది విధముగా వివరింపబడినవి" ఘఫోటకము భూమౌ ఘుటతి పరివర్తత ఇతి ఘోట : = భూమియందు పార్గాడునది వీతి = వేతి గచ్చతీతి వీతి ; = వేగముగా పోవునది తురగము, తురంగము, తురంగమము = తురం త్వరితీం గచ్చతీతి తురగ తురంగః తురంగమళ్చః = వేగముగా పోవునది.

25. అవి ఇవి అత్యః, హయః, అర్వా, వాజీ, సప్తిః, వహ్నిః, దధిక్రాః, దధిత్రావా. ఏతగ్వ: ఏతశః, పైద్వః, దౌర్గహః, కెచ్చెశ్రవసః, తార్‌క్ష్యః, అశుః, బ్రధ్నః ఆరుషః, మాంశ్చత్వ:ః, అవ్యథయః, శ్వేనాసః, సుపర్ధాః, పతంగాః, నరః, హ్వార్యాణామ్‌. హంసాసః.అశక్యాః

26 నిరుక్తము ఆర్యసమాజము కూచిపూడి వారి ప్రచురణ పుటలు 178-179

27 గురుబాలప్రబోధిక - వావిళ్ళవారి ప్రచురణ (1933) పుటలు 193-494

82 హయళక్షణ విళాసము- పీఠిక అశ్వము = అశ్నుతే గమనేన ఇతి అశ్వః - గమనముచేత వ్యాపించునది వోజ్‌ = వొజో వేగు తత్‌ యోగార్యాజి & = వేగము శలిగినది వాహము = వహతి నరం వాహః = నరుని వహించునది అర్వము = అర్వతి యాతి అర్వా = వేగముగా పోవునది గంధర్యము = గంధ్యతే కశాధినా పీడ్యత ఇతి గంధర్వః = కశాదుల (కొరడాల] చేత పీడింపబడునది ఘయము * = పాయతి గచ్చతీతి హయః = శీఘ్రముగా పోవునది సైంధపము = సింధుదేశే భవః సైంధన : = సింధుదేశమున పుట్టినది సప్తి = సపతి సేవాది ధర్మేణ సస్టిః = 'సేవాది ధర్మములు గతిగినది ఇచిగాక హరి అన్నపేరు కూఢా ప్రసిద్ధమై ఉన్నది చ్వతేశవాల రోమాణి సువర్గాభానియన్యతు హరిః ననర్గతో శ్వస్తు వీతకౌశేయన ్రభ: అని బంగారు రంగు గేల చర్మము, జూలు, తోక వెంట్రుకలు గల గుళ్దము హరిగా చెప్పబడింది చ రల జ్‌ అశ్వ రువ ఒకే రాక్షసుడు, ఒక బుషి మన సాహిత్యములో కన్పిస్తారు చాక్షసుజనే ల త్‌ ద లు వ త అశోకుడైనాడని ఒక కథ. చూ క6 కర్యాం10ఫ86618 లో ప ల ఎకు వెళ్ళిన బుద్ధునకు రొజ గృహహైాంగణంబో ఆడుకొంటున్తే మట్టిని వేశాడని వి భిక్షాపాత్రలో ఏదో దానం చేయాలని కోరికతో పిడోడో బలు అతడ తరత అశోక్సుడ్రి ప న సోముడవే రాను క 60 04ట 0. 303). ఒకప్పుడు వరుణుడు దాని నుండి అశ; గ్‌ ల్‌ పాడగా అశని కన్ను అశ్వాయతమై - అనగ వాచిన 29 హయ శబ్దము స శస్రోదన శేతపధ బ్రాహ్మల శధనము (4211) ఏఖకు సంకేత న్ను క గాను వాడబడుచున్నది గాన్సు సూధ్యుని ఎడు గుర్రాలకు ప్రక

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 83 ఇంకా బ్రహ్మాంగభువము, క్రతుపశువు, సింహవిక్రాంతము వంటి పేర్లు వివిధ నిఘంటువులలో కన్పిస్తాయి. చరకుడు గుజ్జములను ప్రసహము లని పేర్కొన్నాడి అనగా ' ప్రసహ్య ఆహృత్య భక్షయన్తీతి ప్రనహాః' అన్న వ్యుత్పత్తి ననుసరించి ఆహారపదార్థములను బలవంతముగా లాగుకొని తినునది అని అర్ధము. ఆంగ్లభాషలోని అశ్వనామము 110%58 అనునది లాటిన్‌ భాషలో ' 10౧౫౫ అను అర్ధము గల 00౮28 [౫ ధాతువు నుండి 0%5, క౦గ50 గా రూపొంది ప్రాచీనాంగ్ల భాషలో [1015 గా ఏర్పడి అనంతరం మరికొన్ని రూపాంతరాలను పొంది [0%38 గా స్థరపడింది* దీని మూలార్థము కూడా గుట్టానికి గల అనేక సంస్కృత పదముల అర్థాల వలెనే వేగాన్ని సూచించటం గమనించగదినది ఇక తెలుగులో తేజి గుజ్జము, వావురము, తురికి వారువము, తత్తడి, కత్తలాని, పటాని జక్కి బాబా, మావు, ఎక్కిరింత, రవాలు, నడగడు, తట్టువ వంటి పెర్గు వివిధ నిఘంటువులలో కన్పిస్తాయి. వీటిలో తేజి అన్న మాటకు అరబ్బు గుజ్జమని బ్రౌన్‌ అర్ధం చెప్పాడు కత్తలాని కవచము తొడిగిన గుజ్జముగా, తట్టువ నీచగుజ్జముగా అచ్చతెనుగు క్‌ తెతె కోళములో చెప్పబడినవి. తట్టువను మోనపు గుజ్జముగా శబ్బరత్నాకరకారుడు పేర్కొన్నాడు. గుజాల పేరకు సంబంధించినవే కొక వాటి జాతులకు, అలంకారాలకు, స్ట్‌ నే శరీరభాగాలకు, నడకలకు సంబంధించిన ఎన్నో వదాలు వివిధ నంన్కృతాంధ్ర నిఘంటువులలో కన్నిస్తాయి సాహిత్యంద్వారా చరిత్రద్వారా విశ్వవిఖ్యాతులైన మానవులతో పాటు వారి గుజ్లములు కూడా ప్రఖ్యాతి గౌంచినవి ఇంద్రుని గుజిపు "పేరు వేదసాహిత్యము 30 చరకసంహిత సూత్రస్థానము 27 - 36 31 0౪౦6 68 16 1600020 - 11006 శె అచ్చతెనుగు కోశము - పోతుకుచ్చి సుబ్రహ్మణ్య శాప్రీ 33. శబ్దరత్నాకరము - బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులు

84 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక ప ది పాలకడలిని దధిక్రముగా పురాణ సాహిత్యములో ఉచ్చిశ్రవముగా చెప్పబడిం గాధ దేవాసురులు మధించినప్పుడు దాని నుండి ఉచ్చెగ్రవము పృట్టినదని పురాణ భగవద్గీతలో = స్రీకృష్ణుడు ఉచ్చశ్రవసమశ్వానాం విద్ధిమా మమృతోద్భవమ్‌ హు చెప్పినదానినిబట్టి దాని గొప్పదనము తెలుస్తున్నది శ్రీకృష్ణుని రధానికి కచ్చే 4 గుజ్తాల లో తైబ్య సుగ్రీవ, మేఘప్పుప్ప వలాహకాలు బాణభట్టు సంస్కృత కావ్యం కాదంబ న అద్భుతంగా వర్ణించబడిన చంద్రాపీడుని గుజ్జిము పేరు ఇంద్రాయుధము బుద్భు గుజ్జము పేరు కంటకాశ్యము 15 వ శతాద్దికి చెందిన దొడ్డారెడ్డి గుజ్జము ద కుంజర సింహము రాణా ప్రతాప్‌ గుణ్ణం పేరు చేతక్‌ దేశుగ్పరాటు గుట్టిము పే బారాహజారి పల్నాటినీరుడైన అలరాజు గుజ్జము పేరు సావరాల జమ్ము దేశింగురొను సేనాని మమహ్మడ్‌ భాన్‌ గుజ్జం పేరు నీలవేణి మహమ్మద్‌ ప్రవక్త గుజ్జంపేరు అల్‌వారక్‌ శివాజి గుజ్జంపేరు పంచకళ్యాణి నెపోలియన్‌ గుజ్జము పేరు మొరెంగో అలగ్గ్జాండే గుజ్జము పేరు బుసిఫేలసో (కక్కయ్య) అనగా ఎద్దుముఖము గలది అని అర్ధము భ్రూరుడని పేరుపిందిన రోమను చక్రవర్తి గెయస్‌ గుజ్జం పేరు ' ఇనసిటాటసి” (04౪8౨) ఈ గుళ్టాన్ని అతడు తనకు సలహాదారుగా నియమించుకొన్నాడట,౫ షేక్సపియర్‌ నాటికీ నాయకుడు 14వ శతాబ్ది ఇంగ్లాండు రాజు రెండవ రిచర్డ్‌ గుజ్జం పేరు రోయన్‌ బొర్చ్బెరీ (షంజ॥ క2గులంగి, సైనిక మర్యాదలతో అంత్యక్రియలు చేయుంచుకొన్నజాతీ కోపెన్‌హగ్గెన్స్‌ (000ల గాలా) అన్న గుజ్ఞానిక్రి దక్కింది ఇది డ్యూక్‌ ఆఫ్‌ వెల్లింగ్టీన్‌ అనుదే య. (19 శ) దీ ఎల్‌ మోర్డిల్లో (౬1 1401110) అన్న స్తు గం వంటివి ముఖ రగా ఒక విగ్రహం క్రూడా నిర్మించబడింది. * బ్రో స్తాయి. శనాడ్ష రూడ్షా విశిష్టమైన గుజ్ఞాలు ముచ్చటైన శే 3-1987) పైరు (చూ ఆంధ్రపత్రిక భారతి అనుబంధం 36 దీని కోసం ఆ నిర్మించారు “ట్త వలం ఒక దావడ్తిన్సి అందులో దంతాలతో ఒక తొట్టేను గ తెలుగు విజ్లాన సర్రగ 38 19610%ట సోము లంపుటము 1 ఫట 659 న. ఆభ

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 8ి5్‌ పిలువబడుతున్నాయి గుజ్జ్ఞాలతో గాఢమైన నంబంధమువలన కొందరు మానవుల క్సేర్రు తత్సంబంధమైనవిగా కన్పిస్తాయి. సావిత్రి భర్త అయిన సత్యవంతుడు బాల్యంలో గుజ్జాల బొమ్మలను గీస్తూ ఆడుకొనేవాడు కాబట్టి అతడికి చిత్రాశ్వు డన్న పేరు కలిగింది * గాలవుడనే బుషి బుతధ్వజుడనే రాజుకు కువలయాశ్వమనే పేరు గల గుజ్ఞాన్ని ఇచ్చిన నాటినుండి అతడి పేరు కువలయాశ్వుడు అయింది శర గుజ్జము ప్రాచీన మానవుని జీవితముతో ఎంతగా ముడిపడిపోయిందో వారు ప్రకృతిలోని ఎన్నో విషయాలను గుజ్దంతోను దాని శరీరభాగాలతోను పోల్చి వివరించిన దానిని బట్టి తెలుస్తుంది కింపురుషులనబడే దేవగణం అశ్వముఖులుగా సువ్రసిద్ధులు- అశ్వనీనక్షత్రం గుజ్జపు తల ఆకారం గలదిగా చెప్పబడింది సముద్రంలో పుట్టే బడబాగ్హి" ాాాాాాాాాాాాాా 39 అంధ్ర మహాభారతము ఆరణ్యపర్వము 7-181 40 కలిదిండి భావనారాయణ విష్ణుపురాణము 4 - 278 మారన కవి రచించిన మార్కండేయ పురాణము 2,3 ఆశ్వాసాలలో ఈతని కధ వివరంగా చెప్పబడింది. క్రీశ 17 వ శతాబ్దికి చెందిన సవరం చిననారాయణ అనే కవి కువలయాళ్వ చరిత్రను పద్యకావ్యంగా వ్రాశాడు ఇంకా కేతన, ఏర్పూరి నింగయ కవులు కూడొ కువలయాశ్వచరిత్రను పద్యకావ్యాలుగా బ్రానినట్లు ప్రబంధ రత్సావళి ననుసరించి తెలుస్తున్నది ఆంధ్రమహాభారతము ఆరణ్యపర్వము 4-373 నుండి కువలాశ్వుడను రాజు క్రద్ర చెప్పబడింది కువలయాజ్వుడు కువలాశ్వుడు భిన్నవ్యక్తులు 11 దని ఉత్పత్తిని గూర్చి పురాణాలలో ఒక కధ చెప్పబడింది కృతవీర్యుడనే రాజు తనకు గల అపారసంపదను తన కుల బ్రాహ్మణులైన భృగువులకు దానమిచ్చాడు కాలక్రమంలో అతని వంశీయులు నిరుపేదలై భృగువులపై దొడి చేసి వారినందరినీ పిల్గాపావలతోనహా చంవి. వారి భూగృవాలలో దొచబడీన ధనరాళులను అపహరించారు ఆ సమయంలో గర్భవతిగొ ఉన్న ఒక భృగువంశ మహిళ భయపడగా ఆమ్మై గర్భం కొడదాకా జారి తొడను చీల్చుకొని బయటపడింది అలా పుట్టిన శిపవు క్రన్నుతెరచి చూడగానే కృతవీర్యుని వంశీయులు గ్రుడ్డివారైనారు. బెర్వుడు అని ప్రిల్పవబడే ఆ బాలుడు తన పూర్వుల వృత్తాంలౌన్ని తైలుసుకొని ఈ ప్రపంచాన్ని నాశనంచేయ సంక ల్పించి ఘోరతపస్సు చేశాడు ఆ తపళ్ళక్తిని చూచి అతని పూర్వీకులు

ఈం హయలక్షణ పెలాసము- పీఠిక అశ్వముఖ నమానమ్చైనదేనని “మవాత్‌ వాయశిరోభూత్వా' అన్న నంన్కృత మహాభారతవచనమువలన తెలుస్తున్నది. * గుజ్టాలను, వాటి నడకలలోని విచిత్రగతులును స్ఫురింప జేసే ఎన్నో ఛందస్సులు ఆయా పేర్లతో సాహిత్యంలో ప్రచారంతో ఉన్నాయి . వీటిలో కొన్నిటిని గూర్చి తెలుసుకొందాము హయపదవృత్తము. ఆరు అక్షరాలతో, నగణ, యగణాలతో కూడిన వృత్తమిది. బ్రియగతి తోడన్‌ నయయుతమైనన్‌ వాయవదమొన్దున్‌ జయజయ కృష్ణా. తురంగ వృత్తము ప్రతి పాదమునకు *' భలలి అనుగణాలు నాలుగు కలిగి చివర మూడు లఘువులు గలది తురంగ వృత్తము. దీనికి ప్రాసనియమమే. కాని యతినియముము లేదు గణవవరవు వేంకటకవి ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వర వీజయవిలాసమున దీనిని “బౌషప్టి భేద చిత్రసీనము' లో ప్రయోగించాడు * అతని తపస్సును విరమింపజేశారు. అప్పటికే ప్రపంచాన్ని దగ్ధం చేయ సమర్థవంతమైన తపోగ్నిని అతడు సంపాదించాడు. ప్రపంచాన్ని రక్షించటం కోసం దానిని సముద్రంలో విడిచాడు. అది గుజ్జపు ముఖం రూపాన్ని పొంది బడబానలమనే పేరుతో నముద్రజలాన్ని త్రాగుతూ జీవిస్తున్నది (కర్ణాటక పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌ వారు ప్రకటించిన కాళిదాసుని మాళవికాగ్నిమిత్ర గ్రంథవివరణ భాగము పుట 110) 42. ఆదిపర్వము 180 వర్గ. 22 వళ్లో, 43. ఇతర జంతువులను పక్షులను వాటి గతులను, ధ్వనులను స్ఫురింపజేసే మత్తేభము,

• శార్దూలము, వరాహము, కరిబ్బంహితము, సింహనాదము, కంఠీరవము, మత్తకోకిల, రాజమరాళము, హంసరుతము, వనమయూరము, చమరీవాలము, షట్పద, “"కలకంరము మొదలగు ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి 44, ఈ పేరున ఈ వృత్తమును పొత్తపి వేంకటరమణ కవి తన లక్షణ శిరోమణిలో పేర్కొన్నాడు. దీనినే కవిజనాశయకారుడు సురలత అని అప్పకవి శశివదన అని పేర్కొన్నారు -

45. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారి ప్రతి (1977) పుట 256

హయలక్షణ విలాసము- సీరిక 87 సారననమ న్యేతయుగళ నారదరుబికాంతి నరఘన వనిత” అశ్వవిలసితము : దీనికి అశ్వలలిత మని కూడా పేరు ' నజభజ భజ భవ'- దీని గణాలు. ఉదాహరణ. ఐిలులిత వువ్చు రేణు కవిళం (వళాంత కలికా వలాళకునుముం” అశ్వధాటి -'తభయజ - సరనగ' - దీని గణాలు 8, 15 అక్షరాలు యతిస్థానాలు యతి విరామం తరువాత ప్రాసాక్షరం పునరావృతమై దీని నడకకు చక్కని తూగు నిస్తుంది ద్వైపాయన ప్రభృతి శాపాయుధ త్రిదివ సోపానుదూళి చరణా' అంటూ కాళిదాసు కొళికను ఈ వృత్తంలో స్తుతించాడు. ఎందరో కవులు స్తుతికొరకు ఈ వృత్తాన్నే ఎన్నుకొన్నారు ” ఈ వృత్తం పేరు తెలుగువారిలో కొందరికి ఇంటి పేరుగా కూడా ఉంది. తురగవృత్తము . 'నననన నజజగ' దీని గణాలు, యతి 15వ అక్షరము ఉదాహరణ 'నననన నజగలు తిభివియణం బగున్‌ దురగంబునన్‌ అశ్వగతి : ' భభభభభగ' దీని గణాలు, 10వ అక్షరము యతిస్థానము, ఉదాహరణ . “గంధ నమాన మహోన్సత గాత్రుని శౌరిని గో' హరిహయము 'నసనభజగ' దీని గణాలు 10వ అక్షరము యతిస్థానము. ఉదాహరణ 46 భట్టి కావ్యము 8-3] 47 శ్రీ వట్టిపల్లి నరకంరీరవశాస్తి గారు శ్రీ జ్ఞానప్రసూనాంబికా నవరత్నమాలను సంస్కృత భాషలో ఈ వృత్తంలోనే ఆశువుగా చెప్పారు (చూ భారతి. నవంబరు 1978) 48 అప్పకవీయము 4-350 ఉత్తి “4312 50. లక్షణశిరోమణి పాత్తసి వేంకటరమణ కవి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ ప్రచురణ (1979) 3-70

88 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక “తనరు వడి వద్ధజయుతంబు వారివాయమై" తురంగి : ఇది విషమవృత్తము అనగా పద్యములోని నాలుగు పాదాల నడక సమానముగా ఉండదు మొదటి పాదము . రజభసజగ రెండవ పాదము రజరనజగ | 9వ అక్షరము యతి మూడవ పాదము . రనజరజగ నాల్గవ పాదము : రజనరజగ | 10 వ అక్షరము యతి ఉదాహరఖ . రామనాగ విశ్రమంబు రజభనల్‌ జగంబులున్‌ (పేమదంతి విజ్రుతంబు రేవ జరనజల్గురుల్‌ రామకృష్ణనిధి విరామ రన్సజల్‌ రజల్‌ గవి (ామ మబ్దజాఖ్య రజనరల్‌ జగల్‌ దురంగికీన. మాత్రాగణ ఛందస్సులలో కూడా అశ్వగతులను స్ఫురింపజేసే రచనలున్నాయి.* మూడవ గణాద్యక్తరం యతిగా పాదానికి 4 సూర్యగణాలు గలది హయ ప్రచారరగడ 'తనరహయత తార్‌క్షుడంచు / దనుజహరణ దక్తుడంచు” దీనికి రెట్టింపు గలది తురగ వల్గన రగడ, దానికి రెట్టింపు గలది విజయ మంగళ రగడ నాల్గవ గణాద్యక్షరము యితి స్థానముగా పాదానికి నాలుగు మాత్రల గణాలు ర గలది హరిగతి రగడ. 'కలనిన వారిగతి చెలువగు తృతులం గవివరులౌనని చెన్సిన నియమము" కవిత్వవిన్యాసాలలో బంధకవిత్వమొకటి్‌ గుజ్జవునడకను స్ఫురింపజేస్తూ భోజరాజు సరస్వతీ కంరాభరణములో 'తురంగపదబంధము'ను రూపొందించాడు. ఇది చాలా క్లిష్టమైన కవితావిన్యాసము. 51 లక్షణ శిరోమణి 3-173 52 అప్పకవీయము 4-481, 482,483,487 53 సరస్వతీ కంఠాభరణము. చిత్రప్రకరణము 40 వ శ్లోకము

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 89

బాలా లలిత తీవ స్వా

నుకలా రాగ తల్పికా

నుదంతికా బర్ధితావా

సొాసాలాత లలానకా

ఈ శ్ఞోకొక్తరాలను అశ్వగతిస్ఫోరకంగా తురంగపదబంధములో అమర్చిన తీరు అత్యద్భుతము భోజరాజు దీని నెలా నిర్వహించారో చూడండి

1 30 ర్తి 20 ఏ 24 11 26

బా లా సు కా ల వా లా సా

16 19 2 29 10 27 క! 23

కా తి లా ల క లా లి తౌ

వ రి [1/7 14 2] 6 25 12

స స్వా సు త బ తీ సా రా

18 15 32 7 28 13 22 ర్‌

దం ల్సి కా వ్ర త గ ర్థి త

శ్లోకంలోని నాలుగేసి అక్షరాలు పదబంధంలో నిలిపిన చోట్లు గుజ్జము నాలుగు కాళ్ళు నిలిపిన స్థానాలను సూచిస్తాయి అక్కడి నుండి నాలుగేసి అక్షరాల స్థానాల క్రమాలు గుజ్జము పదక్రమ విన్యాసాలను సూచిస్తాయి ఈ పదబంధ నిర్మాణాన్సిబట్టి భోజరాజు ఆశ్వికక్రీడా నైపుణ్యాన్ని ఊహించవచ్చును

సామెతలు, సూక్తులలోను నీతి శాస్త్ర విషయాలలోను గుజ్టాలకు సంబంధించిన ఎన్నో విషయాలు కన్పిస్తాయి. వాటిలో కొన్ని గమనించదగినవి

9౦ హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక అజాళ్ళయోర్న్ముఖం మధ్యం = గుజ్జ్టమునకు, మేకలకు ముఖమే పవిత్రమైనవి వాజినరీ బంధనం జరా = గుజ్టానికి నడకలేక పోవటం (బంధనం) ముసలితనాన్ని కలిగిస్తుంది. అశ్వానాం మైధునం జరా = గుజ్ఞాలకు మైధునం (సంభోగం) ముసలి తనాన్ని కలిగిస్తుంది అళ్ళః నుప్తో (స్టాతోో గజుం మత్తం... దూరతః వరినర్హయేల్‌ = నిద్రించే (స్నానం చేసే) గుజ్జమునకు దూరంగా ఉండాలి. అళ్ళుపృష్టం గజన్కంధో యథా స్థూలం తధొానుఖమ్‌ = గుజ్జంవీపు ఏనుగుమూపురం ఎంత గట్టిగొ ఉంటే అంత సుఖాన్ని కలిగిస్తుంది. 6జీ ధ్యా జాలి నొం హిరొం- గుజ్జము గుడ్డిదయినా దాణాలో తక్కువ ఉండదు గుజ్టానికి గుగ్గిళ్ళు తిన నేర్చవలెనా ? గుజ్జము ఎక్కిన తీరు గాదు - సద్దితిన్న నోరు గాదు గుజ్టానికి కొమ్ములు మొలిస్తే ఒకరినీ ఉండనీయదు గాడిదలమోత - గుజ్ఞాలమేత గుల్హానికి వెనక, గొరైకు ఎదురు పోరాదు ఎడ్లు దున్నితే గుజ్ఞాలు మేస్తాయి

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 91

అద్దెకు వచ్చిన గుల్టాలు అగడ్తలు దాటునా ?

వీటిలో కొన్ని మానవ జీవనాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి.

యజమాని యింట గుజ్జం చేసే చేస్టలవలన యజమానికి కలిగే శుభాలను శకునశాస్ర్త్రం వివరించింది. "ఏనుగు గుజ్జము వీనుగు . శ్రీనాథా శుభములగును' అని గుల్టాన్ని చూడటం శుభంగా పేర్కొన్నారు ఈ (... శునకము గుజ్జుంబు కనుల సానసాన నీరున్‌ గొనకొని విడిచిన చేటగు' నని చెప్పారు. గుజ్జం తన ఎడమకాలితో భూమిని కొడితే యజమానికి ప్రవాసమని, సంధ్యాకాలంలో దీనంగా చూస్తూ అరిస్తే అది బంధువుల వలన జరగబోయే పరాభవానికి సూచన అని, పదేపదే మూత్రము, లద్దె వేస్తే అశుభమని కూడా చెప్పబడింది

గుజ్ఞాలు మానవులకు వినోద, క్రీడా సాధనాలుగా కూడా ఉపయోగపడు తున్నాయి. ఆశ్విక క్రీడలు ప్రాచీనకాలంనుండి ప్రసిద్ధి చెందాయి గుజ్జపుపండాలు నేటి అగ్రగామిశ్రీడ వేద కాలంలోనే ఈ పందాలు ఉండేవి. ఆనాడు అవి వాజి పెరున వ్యవహరింపబడుచుండేవి ఇంద్రునకు గల ఆజిపతి అన్నపేరును బట్టి అతడు ఈ క్రీడలో ఆరితేరినవాడుగా కన్పిస్తాడు. ఈ పందాలలో గెలుపు కోసం అగ్నిని ప్రత్యేకంగా ప్రార్థించేవారు అర్ధచంద్రాకారం గలిగిన “ రేస్‌ కోర్సులు ఆ రోజులలో ఉండేవి ఈ పందాలలో గెలిచిన గుజ్జాలను చక్కగా అలంకరించేవారు వాటి యజమానులకు మంచి బహుమతులను ఇచ్చేవారు ఈ పందాలను నిర్వహించేవారిని 'ఆజికృతో అని పిలిచేవారు. పందెపు గుజ్ఞాలకు చక్కని పేర్షుండేవి. విశ్వలా అనేది అటువంటి పేర్లలో ఒకటి శ్రీపూ 2000 నాటి వాడైన జనమేజయుని వద్ద పందెములో గెలిచిన గుజ్జము ఉండేదని, దానిని బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించే వారని ముందే తెలువబడింది 54 శిఖినరసింహ శతకము 6 వ పద్యము 5్‌5్‌ ” 290 వ పద్యము 56 భోజుని శాలిహోత్రము శ్లో. 130, 131

92 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక భారతీయులతో పాటు ప్రాచీన గ్రీకులు, రోమనులు కూడా గుజ్దిపు పందాలపై ఆసక్తిని చూపించేవారు. ఈనాటి గుల్తిపు పందాల పద్ధతి ఇంగ్లండులో (ప్రారంభించబడి ఇంగ్లీషువారి పరిపాలనా కాలంలో మన దేశంలో 1777 లో మొదట మద్రాసులో ప్రారంభించ బడ్డాయి” మద్రాసుతో పొటు ఈనాడు బొంబాయి, కలకత్తా, హైదరాబాద్‌, బెంగుళూరు, మైసూరు, ఊటీ, ఢిల్లీలలో కూడా ఇవి నిర్వహింపబడుతున్నాయి తమిళనాడుకు చెందిన ఒక రౌతు" 1308 పైగా గుర్రవు పందాలలో విజయం సాధించి గిన్నీస్‌ బుక్‌లో నమోదయ్యాడు.ోి పందాలకు పనికివచ్చే మంచిగుజ్జం ధర ఈ నాడు 15 లక్షల రూపాయలు. ఇటీవల ఒక గుజ్జం 62 లక్షల రూపాయల రేటు కూడా పలికింది. రేసుకోర్సులో గెలిచే గుజ్జంద్వారా యజమాని 50 లక్షల బహుమతిని పొందే అవకాశం ఉందట. దేశంలో ఈనాడు నూటికిపైగా గుజ్ఞాల పెంపకం కేంద్రాలు ఉన్నా, వాటిలో మూడువేలకుపైగా ఆడగ్గుజ్ఞాలు ఉన్నా, గుజ్ఞాల ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరిగినా 1993, 94 సంవత్సరాలలో సుమారు 400 గుజ్టాలను దిగుమతి చేసుకోవటం జరిగింది.” ఇది ఈ క్రీడ విషయమై దేశప్రజలకు గల ఆసక్తికి నిదర్శనం కేవలం పరుగులు తీయటమే కాక గుజ్టాలు వివిధవిన్యాసాలను చేస్తూ తాళగతికి అనుగుణంగా ఆటలాడుతాయి. నిన్న మొన్నటివరకు ఈ ఆటగుజ్ఞాలు తరచుగా పెళ్ళికుమూరులని ఎక్కించుకొని పాటగాళ్ళ వాద్యాలకు అనుగుణంగా ఆటలాడటం జరిగేది, చింతలపూడి ఎల్లన అనే ప్రాచీనకవి రాధామాధవము అనే కావ్యంలో చప్పట్ట్లతోను, వాద్యాలతోను నిర్వహించే గుజ్ఞాలాటను పేర్కొన్నాడు 56 ఎ,బి 0411441 0641 ౮806 1986 261012] 57 _ ఇండియాటుడే పక్షపత్రిక ఫిబ్రవరి 21 - 1996 58. “అభ్యాస కౌశలంబున శిత నర్తనకళాభినయంబులగు నుత్తము హయంబుల చర్చరీ, చంచుపుటాది చళమానంబుల మోయు పటహ మర్దల కాంస్య నిస్వనంబుల ననుసరించి యాడించిన”' రాధామాధవము 4-73

హయలక్షణ విలాసము- సీఠిక 93 1981 లెక్కల ప్రకారం ప్రపంచంలో గల గుజ్జాల సంఖ్య 66.19 కోట్లు. అందులో అసియా ఖండంలోనివి 17.58 కోట్లు కాగా మనదేశంలో గలవి 0 76 కోట్లు. ప్రాచీనకాలంలో మనదేశంలో గల గుజ్జ్ఞాల సంఖ్యను అంచనావేయటానికి కొన్ని ఆధారాలు లభ్యమౌతున్నాయి రామరావణయుద్ధానంతరం రాముడు లక్ష గుజ్జాలను దానం చేసినట్లు వాల్మీకి రామాయణంలో చెప్పబడిన విషయాన్ని, మహాభారతయుద సకాలంలో 18 అక్షాహిణబుల సేనలో 11, 80,980 గుజ్ట్ఞాలు గల విషయాన్ని ముందే ఉటంకించాను నందవంశంలోని మహాపద్మనందునికి 80 వేల ఆశ్వికబలం ఉండేది = నవనందులలో చివరి వాడైన ధననందుని వద్ద (క్రీ పూ. 44) 20 వేల గుజ్ఞాలు ఉండేవని గ్రీకు చరిత్రకారులు వ్రాశారు అలగ్జాండర్‌ను ఎదిరించిన జీలం చీనాబ్‌ (ప్రాంత రాజుల వద్ద 10 వేల గుజ్టాలు, పురుషోత్తముని వద్ద 4 వేల గుజ్ఞాలు ఉండేవి” మౌర్యచంద్రగుప్పుని ఆశ్వికబలం 30 వేలు హర్షుడు 20 వేల ఆశ్వికబలం 5 వేల గజిబలంతో జైత్రయాత్ర ప్రారంభించి లక్ష ఆశ్విశబలాన్ని 60 వేల గజబలాన్ని సమకూర్చుకున్నాదు", చెంఘిజ్‌ఖాన్‌ (12-134) వద్ద 4 లక్షల పోనీ గుజ్టాలులుండేవి. క్రీశ 1117 నాటి రెండవ ప్రోలరాజు హనుమకొండ శాసనంలో మాధవవర్మ సైన్యంలో 10 కోట్ల గుజ్టాలు ఉన్నట్లు చెప్పబడిందో ఇది స్పష్టమైన అతిశయోక్తి. కాకతీయ, విజయనగర రాజులు వేల కొలది గుజ్టాలను ఏటా దిగుమతి చేసుకొనేవారు లా 59 _బౌద్ధయుగము - రత్నాకరము బాలరాజు పుట 223 60 "౮ పుట 155 61. ” 7 పుట 172, 174 62 ల పుట 457 63. ₹[6 గందం 264. ౧౫6164 666 ? 63 ర4 _ క00664108ఓ8 004 1 115400" ౧౦౧౬౬55 1989 ౨ 73

ర్య హయలక్షణ విలాసము- పీకిక్ష

గుజ్ఞాలను గూర్చిన యీ విషయాలతో పాటు అవి ప్రధానంగా గల అశ్వమేధ యాగాన్ని గురించి వివరించకపోవటం లోటే అవుతుంది అందువలన ఆ విషయాన్ని గూర్చి కూడా కొంత వివరిస్తాను

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 95 టీ బుషిపుంగవులు ఏనాడు అశ్వాన్ని ప్రధాన వస్తువు (సాధనము) గా గ్రహించి ఒక యాగాన్ని సృష్టించారో ఆనాటి నుండి - అనగా భారతీయ వాబజ్బ్మయము ప్రారంభమైన నాటి నుండి - ఈ నాటి వరకు గుజ్జము వాబ్మయములో శ్రత్యేక వ్రశంనకు పాత్రమౌతున్నది రాజుల యుద్ధ, క్రీడా వసరములకు మాత్రమే అది పరిమితమై ఉంటే దానికి వాబ్యయమున ఇంతటి విశిష్టత ఏర్పడి ఉండేది కాదు. ఈ విశిష్టతకు ఇలంబనమైన అశ్వవేధయాగము యాగాలలో రాజు వంటిది ' హోమాలలో మొదటి మెట్టు అగ్నిహోత్రము కాగా అశ్వమేధము తుదిమెట్టుగా కీర్తింపబడింది. ఈ యాగము చేయుటవలన సర్వపాపాలు నశిస్తాయి. సార్వభౌముడైన రాజుగాని, కిరీటధారుడైన రాజుగాని ఈ యాగమును చేయవచ్చును ఈ యాగాలు వేయి చేసినవాడు ఇంద్రపదవిని పొందుతాడు. వేదకాలంలోను, ఆ తరువాతి కాలంలోనూ రాజులు సంతానార్థంగా కూడా దీనిని చేసేవారు. “తైత్తరీయ, వాజసనేయి సంహితలు; తైత్తరీయ, శతపధ, ఐతరేయ బావ్ముణములు; ఆవన్తంబ, కాత్యాయన, సాంఖ్యాయన శాతనూ(త్రములు అశ్వమేధప్రశంస గావించినవి ”ే ఈ యాగమునుగూర్చి మొట్టమొదటగా బుగ్వేదమున ్రస్తావించబడినది విశ్వామిత్రుడు దీనికి కర్తగా కనబడుతున్నాడు ఆ కాలంలోని కుశికగణనాయకుడైన సుదాసుని జయం కొరకు అశ్వాన్ని విడిచే యజ్ఞాన్ని విశ్వామిత్రుడు ప్రారంభించాడు అయితే అశ్వశబ్దంతో పాటు మేధ శబ్దాన్ని కలిపి అశ్వమేధ మన్న పదం బుగ్వేదములో ప్రయోగింపబడలేదు.

1 కాళిదాసు అశ్వమేధాన్ని రాజయజ్ఞం (యజ్ఞానాం రాజా)గా మాళవికాగ్నిమిత్ర నాటకము 5వ అంకంలో పేర్కొన్నాడు. ఈ యజ్ఞఫలం బ్రహ్మహత్యాపాతకాన్ని తొలగిస్తుందని మనువు (9-75,76) చెప్పాడు

2. కర్ణాటక పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌ బొంబాయి వారి మాళవికాగ్నిమిత్ర నాటకప్రతి పుట 95 లోని వివరణ

3. సంగ్రహాంధ్ర విజ్ఞానకోశము పుట 381]

4. బుగ్వేద ఆర్యులు. రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ రచన తెలుగు అనువాదం పుట

96 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

ఈ యాగమునకు కొవలసిన గుజ్దిమును ఎంపిక చేసే విషయములో భిన్నాభిప్రాయము లున్నవి. ఒక అభిప్రాయము ననుసరించి ఈ ఎంపిక గుజ్జము పుట్టకముందే జరుగుతుంది చూడి గుజ్ఞాన్ని ఎంతో శ్రద్ధగా మేపి పుట్టిన (మగ) పిల్లను మూడు సంవత్సరములు ్రత్యేక శ్రద్ధతో పోషిస్తారు ఈ కాలంలో ఈ గుజ్ఞపు పిల్లను రక్షించేదానికి ఇంద్రునకు, దానికి ప్రాణాపాయము లేకుండా కాపాడేదానికి యమునకు, దానికి పుష్టికరమైన మేత లభించుటకు కావలసిన వర్షము కొరకు వరుణునకు, మేఘాలకు, ఇతరదేవతలకు ప్రార్ధనలు జరుపుతారు!

రెండవ అభిప్రాయానుసారం ఈ యాగానికి కావలసిన గుజ్జమునకు శరీరమంతా తెల్లగాను చెవులు మాత్రము నల్లగాను ఉండాలి * ఇటువంటిదానిని యయువు అంటారు. అయితే ఈ విధమైన గుజ్జ్ఞములు లభించటం దుర్లభమని మహాభారతమువలన తెలుస్తున్నది. విశ్వామిత్రుడు గాలవుడనే శిష్యుని “శుద్ధ ధవళ వర్ణంబులై యొక్క కర్ణంబు నీలంబైన యుత్తమాశ్వంబు లెనమన్నూరు” గురుదక్షిణగా ఇమ్మని కోరగా, దేశదేశములు తిరిగినప్పటికి గాలవునకు ఆ విధమైన గుజ్టాలు లభించలేదు.” మొత్తము మీద ఈ యాగమునకు తెల్లని రంగు గల గుజ్జము ప్రశస్తమైనది ఈ విధంగా అశ్వమేధయాగానికి ఎన్నిక కాబడిన గుజ్జము వేయి ఆవులతో సమానమైనదని శతపథ బ్రాహ్మణమున చెప్పబడినది

ఈ యాగ నిర్వహణను గూర్చి ఆర్హవిజ్ఞానసర్వస్వము ఇలా వివరిస్తున్నది.

“ సాంగ్రహణ్యేష్టితో అశ్వమేధం ప్రారంభమవుతుంది, పశుయాగానంతరం అశ్వం పవిత్రీకరించబడి ఒక సంవత్సరంపాటు స్వేచ్చగా తిరగటానికి వదలబడుతుంది. దానిఖి రక్షించటానికి కొంత సైన్యం వెంట ఉంటుంది రాజు (యజమాని) యాగదీక్తితుడై 5. 1110644 1120005, ౪510౧3 జార 06౧౦౧16 - 4౦౦612 06001 క. 514 6 అని శివతత్వరత్నాకరమున కలదని సంగ్రహాంధ్ర విజ్ఞానకోశము పుట 381లో

చెప్పబడినది. 7 ఆంధ్రమహాభారతము ఉద్యోగపర్వము తిక్కన రచన - 3- 306 8 ఆర్హవిజ్ఞాన సర్వస్వము రెండవ సంపుటము టిటిడి ప్రచురణ పుట 2869-70

హయలక్షణ విలాసము పీరిక 9/7 హోమాలు చేస్తుంటాడు. హోత గానం చేస్తున్న పారిస్టవం వింటూంటాడు గాయకులు తన వీరగాధలు గానం చేస్తుంటే రాజు వాటిని వింటూ అశ్వం తిరిగి రావటాన్ని నిరీక్షిస్తూ ఉంటాడు.

(ప్రధానయాగం మూడు రోజులు జరుగుతుంది. మొదటి రోజు పూర్వ రంగమైన హోమాలు చేయబడతాయి రెండవరోజు సోమయాగంలో సవనాశ్వం యూపస్తంభం దగ్గరికి తీసికొని రాబడుతుంది. హోత సూర్యుని అశ్వరూపంలో స్తుతించే సూక్తం (బు. నం 65-163) గానం చేస్తాడు ఉత్తరవేదిపై 21 యూపస్తంభాలుంటాయి మధ్యనున్న యూపినికి సవనాశ్వం బంధించ బడుతుంది దానికి రెండు వైపుల నున్న యూపస్తంభాలకు 340 గ్రామ్య జంతువులు గుంపులుగ బంధించబడతాయి వీటితో పాటు 360 అరణ్య జంతువులు కూడ బంధించబడి ఉంటాయి. అబొక జంతుప్రదర్శనశాలగా ఉంటుంది. “పర్యగ్నీకరణంి తరువాత అశ్వం, గ్రామ్యజంతువులు దేవతలకు బలి యివ్వబడతాయి. అరణ్య జంతువులు వదలి వేయబడతాయి. తరువాత వపాహోమం మొ చేయబడతాయి.

మూడవరోజున అతిరాత్ర సోమయాగం చేస్తారు అవబ్బధంతో అశ్వమేధం నమాప్తమవు తుంది. అశ్వమేధం రాజ్యానికి, వ్రజలకు అభివృద్ధిని కలిగిస్తుంది. సార్వభౌమాధికారానికి, ఏకచ్చత్రాధిపత్యానికి అశ్వమేధం చిహ్నం. అశ్వం సృష్టికర్తయైన ప్రజాపతికి ప్రతీక ”

శ్రీ అబ్బరాజు సూర్యనారాయణగారు ఈ యాగమును గూర్చి యిలా వివరించారు*

“ ఈ యజ్ఞము చైత్రపూర్ణిమనా డారంభింపవలయును ప్రథమ సంవత్సరమున అనంగా యజ్ఞారంభపు మొదటి సంవత్సరమున చైత్రపూర్ణిమనాండు సాంగ్రహణము అనుపేరు గల యొక యజ్ఞమును జరిపించి మరుసటి దినమున బ్రహ్మాదనము, వేధ్యాశ్వబంధనము, స్నావనము, ్రోక్షణము మొదలగు క్రియల నొనరించి యుజ్ఞాశ్వమును వదలవలయును, ఆ యజ్ఞాశ్వము వెటదటి సంవత్సరము స్వేచద్భావిహారము చేయుచుండ రాజపుత్రులు, ఉగ్రరాజులు, సూతగ్రామణులు, క్షత్ర 9. ఆంధ్రమహాభారత నిఘంటువు - అశ్వమేధము

98 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక సంగ్రహీతలు అనువారొక్కొక్కరు నూరేసి మందిగా వెరసి నన్నూరు మంది దాని సంరక్షణార్థమై వెంబడి పోవలయును, వారు దానిని మరలింప గూడదు. అదియట్ట్లు తిరుగుచు దుదకు దాను గృహమునకు మరలి వచ్చును ఇట్టా అశ్వము వదలిన సంవత్సరమున పదునాకండు మాసములు గడచిన పిదప దానిని తోలుకొని వచ్చి సదస్సునకు తెచ్చి రావిచెట్ల తోపులో బంధింపవలయును యజ్ఞాశ్వము తిరిగి వచ్చువరకు సార్వభౌముడు ప్రతిదినము క్రుత్యుక్తక్రమముగ సావిత్రాది కర్మములు చేయుచుండవలయును యజ్ఞారంభమున ./ బూర్వము శ్రుత్యుక్తముగ బుత్విగ్యరణము చేసి ఉపాంతముగం గొన్ని యజ్ఞములు చేయవలసియున్నది. సదునాకండు మాసములలో యజ్ఞాశ్వము తిరిగి వచ్చిన పిదప బండ్రెండవ మాసమున యజ్ఞమునకు వలసిన సామగ్రులను సంపాదించుకొని యా సంవత్సరము కడపటి ఫాల్గుణా మావాస్యనాడు బుత్విక్కులతో యజ్ఞశాలను ప్రవేశించి రెండవ నంవత్సరము ప్రధమ దినమగు పాడ్యమి మొదలు అశ్వమేధయజ్ఞ మారంభింప వలయును. ఏడుదినములు హోమము చేసి పూర్ణాహుతి చేయవలయును అశ్వమును బ్రహ్మ అధ్వర్యుడు, హోత, ఉద్గాత అను నలువురు బుత్విక్కులు రధకారుని గృహమున బంధించి దాని నాలుగు పాదములయందు “ఇహ ధృతి స్వావా' ఇత్యాదులగు మంత్రముల జెప్పి హోమము చేయుదురు పిమ్మట సోమలతా రాజమునకు నభివర్థకరములగు కొన్ని క్రియలు జరపి సోమపానము చేయుదురు”. శ్రీ చిత్రభానుసేన్‌ గారు దీనిని గూర్చి ఇలా వ్రాశారు ఇది మూడు రోజులు జరిగే సోమయాగము, అయితే దీని పూర్వకర్మలు 9జ1100/ ఈ4ట) ఒకటి రెండు సంవత్సరములు పట్టును, నిజమున కిది పశువధ, సోమము, ఇతర సాధారణ తంత్రాలతో కూడినది. రాజు, అతని నలుగురు భార్యలు, 400 మంది సేవకులు, నలుగురు యాగనిర్వాహకులు దీనిలో భాగస్వాములు. పూర్వకర్మల తరువాత, కావలసిన గుజ్జమును ఎంపిక చేసుకుని దానికి స్నానము చేయించి 10 4 16100జ0/ 0౯%640 మ14219 - ఉకా2016612

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 99

అలంకరించి ఒక సంవత్సరకాలము దేశసంచారము నిమిత్తము వదిలిపెట్టుదురు. 100

మంది రాకుమారులు ' గల 400 మంది సాయుధ భటులు దీనిని నంరక్తిన్తూ

అనుసరిస్తారు ఈ సమయములో రాజు అనేక ఇతర క్రతువులను నిర్వహించవలసి ఉంటుంది ఈ సంవత్సరకాలములో ఆ గుజ్జమును సంభోగమునకు అనుమతించరు.

సంవత్సరాంతమున గుజ్ఞము తిరిగి వచ్చిన తరువాత వప్రధానయాగము ప్రారంభమగును 12 రోజుల దీక్ష సాగిన తరువాత 3 రోజుల క్రతువు జరుగును. తొలినాటి కర్మ సాధారణ అగ్నిష్టోమము రెండవ దినము ప్రధానమైనది ఆనాడు గుజ్జమును ఒక సరస్సుకు తీసుకు వెళ్ళి రాణులతో దానికి తైలస్నానము చేయించి దానిని 101 బంగారు రింగులతో అలంకరిస్తారు. తరువాత గొంతునులిమి దానిని వధిస్తారు. ఆ గుజ్జపు శవమునకు రాణులు ప్రదక్షిణము చేసి, వారి వస్త్రాలతో విసిరి, జుట్టు విరబోసుకొని ఎడమచేతులతో వారి ఎడమతొడలను చరుచు కొంటారు పట్టపురాణి ఆ గుజ్జపు పక్కన పడుకొని వస్తపు ముసుగులో ఆ గుజ్జము మర్మాంగాన్ని ఉత్తేజపరచి సంభోగిస్తుంది.* రాజుకు, పురోహితులకు మధ్య ప్రళ్నోత్తరసంభాషణ జరిగిన తరువాత ఆ గుజ్జమును ఇతర బలిపశువులను ముక్కలుగా కోసి యాగము నిర్వహిస్తారు.

మూడవరోజు “అతిరాత్రము” నిర్వహించబడును అవబృధస్నానముతో అశ్వమేధయాగము సమాప్తమగును. ఈ యాగనిర్వాహకులు నలుగురికి ఒక్కొక్కరికి

48 వేల అవులను రాజు దక్షిణగా ఇవ్వవలసి ఉన్నది.

11 మాళవికాగ్నిమిత్ర నాటకంలో కాళిదాసు 'రాజపుత్రశత పరివృతేన” అని పేర్కొన్నాడు. (5వ అంకం)

12. గోరఖపూర్‌ రాజుచేత కొందరు ఈ యాగమును చేయించినప్పుడు అళని రాణీని గుజ్జముతో నమాగమము చేయించుటవలన ఆమె చనిపోయినట్టు, రాజు విరాగియైనట్టు దయానంద సరస్వతుల వారు తెలియజేశారు. (సత్యార్థ ప్రకాశము ఏకాదశ సముల్లాసము)

13 ఈ బలిపశువులను వివిధదేవతలకు బలి ఇస్తారు ఉదాహరణకు కోడిని సూర్యునకు, మగ పందిని ఇంద్రునకు బలియిస్తారు

100 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

అశ్వమేధయాగమున పాటించే ఒక విలక్షణాచారమును మల్తాది సూర్య నారాయణ శాస్త్రి గారు వివరించారు."

“ దర్భతాళ్ళతో బంధించిన మేధ్యాశ్వమును స్నానము చేయింప నేటికి గొనిపోవలెను. అచ్చోటికి దానితో గూడ నొక మగకుక్కను దీసికొని పోవలెను అకుక్క కన్నులపై భాగము లందు చుక్కలున్నది కావలెను. అట్టిది చతురక్ష మనం బడును. రెండు కన్నుల వంటి రెండు చుక్క లుండుటచే నది చతురక్షమగును. దాని నడ్డి కొక తాడుగట్టి దాని యొక కొన చేతం బుచ్చుకొని యజమానుడయిన రాజన్యుని మేనత్త కొడుకు ముందు నడవవలెను. రెండవ కొన చేతబట్టి యజమానుని పినతల్లి కొడుకు వెనుక నడవ వలెను. అతని వెనుక మంచి చేవకజ్ఞతో జేసిన రోకలి బుజమున వైచుకొని యొక్క జారిజీపుత్రుడు పోవలెను.

ఇట్లు బుత్విగాదులు యజమానునితో నేటికి వత్తురు. గుజ్జమును శునకమును స్నానము చేయింళురు. అనంతర మా కుక్కను దాని కాళ్ళకు నేల తగులని లోంతు నీళ్ళలోనికి గొనిపోవుదురు. (అవు డది నిలువలేక యీందీ పోలేక గిజగిజలాడు

చుండునన్నమాట) అంత నధ్వర్యుండు మంత్రము పరించి దానిని. జంపుటకు కారిణీపుత్రుని నియమించును. వాడు రోంకలి యెత్తి దాని నడినెత్తి పగులం గొట్టి చంపును. ఆ చచ్చిన కుక్కను గుజ్జము కాళ్ళ శ్రీందికి లాగి దాని కుడివైపున విడిచి పెట్టుదురు % ఇత్యాదికము తై బ్రా. 3-84

ఈ యాచారము నభిప్రాయము గూడ నిదియే యిట్లు తెలుపుచున్నది. “పాపమొక శత్రువు. అది కుక్క వంటిది. యజమానుండు పాపరహితుండై యాగ మాచరింపవలెను. అందుచే( బాపరూపమయిన శునకమును వధించినయెడల యజమానుని పాపరూప శత్రువు నశించిన ట్లగును ఇంక నితరమైన దేమున్నను ఇంతకంటె నీ కృత్యమునకు ముఖ్య ఫలము కానరాదు ఈ విధముగాః గుక్కను చంపితే యజమానుని పాపము నశించు ననెడి విశ్వాసమునకు గురియైన శ్వమేధ మశ్వమేధమున కంగమై ఆ కాలమున నుచితమయ్యెం గదా యనుటకంటె దీనిని విమర్శింప జాలను ” 14 సంస్కృత వాబ్మయ చరిత్ర. వైదిక వాజ్యయము ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ ప్రచురణ

1933 పుట 249

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 101

ఇనుగండ్ల కృష్ణ ప్రధాని* అనుకవి ధర్మరాజాశ్వమేధమను 5 ఆశ్వాసముల ద్విపద కావ్యాన్ని రచించాడు. ఇందులో అశ్వమేధయాగ విధానాన్ని గూర్చి ఇలా వివరించాడు

“అన్‌ధారలయైన యీ వాయ మేధ ఎధము

వనుధేళు తెల్చెద వరునతో వినుము

ఆదిదీక్ష వహించి అతివలో కర్త

వేదళాస్త వురాణ విద్యానుభవులు

పరమవివేక నంవన్సు లాబార

వరులు శ్రీవారి పాదభ్త్తి భావనులు

వ్రవిమలమతులైన బ్రాహ్మణోత్తముల

ఎివరింవ నిరువది వేల బుత్విజుల

నావ్హుగా రావించి యొక్క రొక్కరికి

తవ్పుళ కనకరత్త నమేతమైన

ఒళ రధ మొకగజ మొకజవనాళ్టు

మొళ బారువు నువర్హ మొక నవాన్రంబు

దేనువుల్‌ వేడ్క నంధిల్ల నేమమున

దొనంబు లర్పించి తదనంతరమున

ఒర్భ కర్ణము నల్పు నొడలెల్ల తెలువు

మిళ్ళీలి నొజివుగా మెడ కడు పెంవు

వలుగుత్త మగు తోక బంగారు రేళ

గలిగి కళ్యాణలక్రణముల బాల 15 ఇతడు మహబుబ్‌నగర్‌ జిల్లాకు చెందిన వాడు. 17, 18 వ శతాబ్దాలకు చెందిన

వాడు

16. చరిత్ర కెక్కని చరితార్థులు బిరుదరాజు రామరాజు రచన. పుట 42

102 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక

వర్ణన కెక్కు నళ్చుము చైత్రళుద్ధ

పౌర్ణమి నాడు నద్భక్తి వూజించి

నలలిత మణీగణోజ్వుల భూషణములు చెలువ మీరగ ధరించి మనోహరముగ తన పేరి బిరుదపద్యము దాని నుదుట కనకవత్రిక గ్రానీ క్రైకొని వట్టి

ఒకయేడు చరియింవ నుర్వొపై విడిబి అకలంకమతి దాని నరసీ రక్తింవ

తన నహోదడులైన తనుజన్మువైన ననువగా వలయు నందరిగిన యతడు వుడమి నెబ్చోట్‌ విఖ్మూళముల్‌ వాయము విడుచు నబ్బో టెల్ల వెన శుద్ధివరబి అంత లోవల వోమ మందుసేయింబచి వింతగా నర్చించి వేదోక్తసరణీ భూనువడ్పులకును భూరిదానములు గోనవానంబు గ్రక్కున నొనంగుచును పోవగా నాత్రోవ భూవరుల్‌ గినినీ చేవచే బట్టిన చేకొని హయము విడిపించగా వలె విడీనించ కున్సు తడయక వుణఖ్యమంతయు వారి జేరు గాన వ్రయాన మీ క్రతువు జేయంగ

ఓ నరపాల! యిట్లుబితమార్గమున. .”

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 103 అశ్వవేధయాగములో యజమాని భార్య యాగాశ్వముతో నంభోగించే విషయమును శ్రీ పెండ్యాల వేంకట సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారు ఇలా వివరించారు.” “అశ్వమేధమున జేయు సోమిదమ్మయొక్క యశ్వసేవ అనహ్యకరమై యుండును, చూడుడు పట్టపురాణి 'అంబే అంబాల్యంబికే' అను మంత్రమును జపించుచు (వధింపంబడిన) అశ్వముం డాసి ' గణానాం త్వా' అను మంత్రముతో నా యశ్వము నభిమంత్రణముం జేసి 'ఉత్సక్ట్యోర్గుదం దేహి' యనుచు మృతాశ్వము యొక్క గూఢావయవమును దన గూఢ్రావయవమున నుంచికొని శయనింప వలయును అపు డధ్వర్యుండు * సుభగే కాంపిల వాసిని యను మంత్రముం జదువుచు బట్టుబట్టతో రాణిని గుజ్జమును గప్పున్సు అ్రగ్నీధ్రుండు “ వృషాగ్‌ం రేతో దధా' అను మంత్రమును జపించును ఆ రాత్రి తక్కిన బుత్విక్కులు మహారాజు నిద్రింపకుండం జేయుదురు” ఈ అశ్వసేవలో జరిగిన ఒక అనర్జాన్ని హరివంశమున వివరించిన దానిని శ్రీ శాస్త్రీ గారు ఇలా ఉటంకించారు * “జనమేజయుడు వాజిమేధము6 జేయునపుడు పట్టమహిషియగు వప్పుష్టమ అ్రశ్వమును సేవింపుచుండగా ఆ అశ్వము కదలినట్లును అట్లు కదలుట దోషముగాన జనమేజయుడు బుత్విక్కుల పై6 గినిసీ (వా రశ్వమును సరిగా విశసింపలేదని) ఆ బుత్విక్కులను తన దేశమునుండి యన్యదేశమునకుః దొలగిపాండని యాజ్ఞాపించి తన భార్యయగు వపుష్టమను గుజ్జము కదలుటచే నీ శీలము చెడినదిగాన నీవు నా భార్యగా నుండ నర్చురాలవు కావని స్త్రీల నడుమను నిందింపుచుండ 'విశ్వావసుడు' అను గంధర్వరాజు వచ్చి గుజ్జము కదలుటకు బుత్విక్కులు కాని యీ వపుష్టమకాని దోషులు కారనియు దేవేంద్రుండు నీవు చేయు యజ్ఞము జూచి నహింపక గుజ్జములో బ్రవేశించి కదలెననియు. జెప్ప జనమేజయుండలిగి వాజిమేధము జేయువారిలో నేనే కడపటి వాడనగుదును గాక! నేండు మొద లేరాజును నశ్వమేధము( జేసి యింద్రున కాహుతు లీయక పోవు గాక యని శపించెను” అశ్వవేధయాగములో యజమాని భార్య యాగాశ్వముతో నంభోగించే నికృష్ణకరమైన, జుగుప్పావహమైన కర్మకొండను తొలుత వివరించినవాడు మహీధరు 17 మహాభారత చరిత్రము 1991 ముద్రణ పుట 246 18 పై గంథం పుట 241

104 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక డనే వేదవ్యొఖ్యాత: ఈ యాగములో 101 మార్లు ఉచ్చరించే “గణానాం త్వా గణపతిగ్‌ం హవామహే టప్రియాణాం త్వా ప్రియపతిగ్‌ం హవామహే నిధీనాం త్వా నిధిపతిగ్‌ం హవామహే వసోమమ అహ మ జాని గర్భధమా త్వమజాసి గర్భధమ్‌” అను మంత్రము నందలి 'గణపతి శబ్దమునకు మహీధరుడు గుజ్జమని యర్థము వ్రాసియున్నాడు. అంతేకాక, “బుత్విక్కులందరు చూచుచుండ యజమానుని పత్ని యజ్ఞశాలయందు గుజ్జము సమీపమున పడుకొనవలెననియు, అట్లు పడుకొని 'ఓ యశ్వమా! గర్భధారణము గలిగించు నీ రేతస్సు - వీర్యమును ఆకర్షించి నా యోని యం దుంచుకొందును. నీవు వీర్యమును నా యం దుంచుము' అని పలుకవలెననియు వ్రాసియున్నాడు”.”

పై మంత్రానికి సత్యమైన, నిజమైన అర్థమిది*. పరమేశ్వరుడు గణింపదగిన పదార్థములను పాలించువాడు. వానిని పూజ్యబుద్ధితో గ్రహింతుము ఆ పరమేశ్వరుడు మాకు ఇష్టమిగ్రుడు. మోక్షసుఖాదుల నొసంగు నధిపతి. సదా మనల నానందమున నుంచి రక్షించువాడు. కావున నతనినే యుపొస్యదేవునిగా గ్రహింతుము. విద్య, సుఖము ననెడి దివ్యపదార్థ కోశములకు రక్షకుడు అట్టి పరమేశ్వరునే రాజుగా, స్వామిగా నంగీకరింతుము, పరమేశ్వరుడు వ్యాపకుడై జగత్తు నందంతటను తానుండును. సమస్తజగత్తు నతనియందే వసించును. కావున నతడు వసు వనబడును. ఓ వసో! పరమేశ్వర! నీవు నీ సామర్థ్యముతో జగత్తున కనాదికారణమగు ప్రకృతియందు గర్భధారణము చేయుదువు. మూర్తిమంతము లగు పదార్థముల నన్నింటిని నీవే యుత్పన్నము చేయుదువు కావుననే నీకు గర్భధ మని పేరు ఇట్టి గుణయుక్తుడవుగా నిన్నెబుగుదును గాక! నీ వెల్ల విధముల నెల్ల విషయము నెజుగుదువు అట్లే నన్నును సర్వవిధజ్ఞానముతో గూడిన వాడనుగా జేయుము . ఐతరేయ శతపథాది బ్రాహ్మణ (గ్రంధములలో నీ యర్థమే వివరింపబడినది "

మహీధరుని మిధ్యార్థ వ్యాఖ్యానం ప్రామాణికమై వ్యాప్తి జెందటం దురదృష్టకరం. తెలుగు కవులలో శ్రీనాధుడు,” ఎల్టాప్రగడ* ఈ భావాలను వ్యాప్తి జేశారు 19, బుగ్వేదాది భాష్యభూమిక దయానందుని రచనకు పండిత గోపదేవ్‌ అనువాదము

(1985) పుట 575

20 పై గ్రంథము వుటలు 580 - 581 21 శృంగార నైషధము 7-133 22. హరివంశము ఉత్తర 9-75

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 105

అశ్వమేధయాగము, ఇతర యాగములలో పశువధ ఉన్నదా? లేదా? అను

విషయమై పండితులలో అభిప్రాయభేదములు గలవు. ఈ విషయమై శ్రీ బంకుమల్లె మల్లయ్య శాస్రిగారిలా వ్రాశారు. -

“ యే చార్వతే పచనం సంభరంతి - అని చంపిన యశ్వమును వండినట్లు కనబడు చున్నది యత్తే గౌత్రాదగ్నినా పచ్యమానా - అని అశ్వమాంసము పచనము చేసినట్టు కలదు. గాత్రాణ్యసినా మిధూకః - కత్తితో నశ్వావయవములు కోసినట్లు కలదు. కావున నొకప్పుడు విష మమృత మయినట్లు హింసయు నుపకారము కావచ్చును ...సోమపానము సూచించినట్లు, మాంనభక్షణము చేయుచున్నట్లు వేదమున. గనంబడుదాక దేవతలకు సమర్పించి హోమము జరిపిరే కాని యాగపళువులను దినుట కుపయోగింపలేదందును. అయితే పశువులను జంపు పక్షమున భక్షణమునకుం గాక యింకేమి లాభమందురేమో! ఆ మాంసము భూమిపై వేసితే సస్యములకు ఎరువగునేమో. ఆ రసమును సూర్యకిరణములు (దేవతలు) భుజించితే లోకక్షేమ ముండునేమో అట్లనుటకు( బ్రమాణము౭ అష్ట ప్రపాద “ సువర్భాను రాసురః' అను మంత్రములో “తర్హ్యల్పా పృధివ్యాసీతొ” “అజాతా ఓషధయః” “అజాయ న్తౌెషధయః” అను చోట సశుమాంసహోమము వల్ల భూమి విస్తరించి యోషధులు పుట్టిన వన్నందున నందేమి శక్తి పూర్వ బుషులు కనిపెట్టినారో యనవలయును”.

ఈ విషయమై దయానంద సరస్వతుల వారి వివరణ యిది *

“గోవును, గుజ్జ్టమును జంపి యజ్ఞము చేసిన యజమానునకు, జంపబడిన పశువునకు స్వర్గము కలుగునను వ్యవహారమునకు మూలము బ్రాహ్మణ గ్రంధము లందలి అశ్వమేధ, గోమేధ, నరమేధాది శబ్దముల కర్థము సరిగా గ్రహింపకపోవుటయే గుజ్జములు, గోవులు మున్నగు పశువులను జంపి హోమము చేయుట యెొక్కడను వ్రాయబడలేదు. వామమార్గుల గ్రంధములలోనే యట్టి యనర్ధములు వ్రాయబడి యున్నవి... రాజు న్యాయముతో ధర్మముతో బ్రజాపాలనము చేయవలయును 23 _ కృష్ణయజుర్వేద పీరిక వుటలు 15-20. కావూరు వినయాశ్రమ ప్రచురణ 24 _ సత్యార్థప్రకాశము పండిత గోపదేవ్‌ అనువాదము ( 1989) పుట 246

106 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక హోమము విద్యాదుల నొనంగవలయును యజమానుడై యగ్నియందు నేతిని హమ చేయవలయును రాజు చేయవలసిన యీ కార్యములకే యశ్వమేధ మని పేరు నే వైదికలౌకికవాబ్బ్మయములలో ఈ యాగము అళ్వవ్రధానమ్రనది గా కన్చిస్తున్నదిగ అశ్వాన్ని సృష్టితో ప్రాల్చి సృష్టిరూపయజ్ఞాన్ని అశ్వమేధంగా భావిస్తూ బృపాదారణ్యకోపనిషత్‌కారుడు చేసిన వర్తన కూడా వివరించదగింది * గ్రహదారణ్య /

ఈ సృష్టియే అశ్వము విరాట్‌ అశ్వము. ఈ సృష్టిరూపమగు నశ్వమునకు శిరస్సు ఉషుకాలము కన్ను సూర్యుడు ప్రాఇము వాయువు వైశ్వానరాగ్ని ఆ యశ్వము యొక్క తెఅచిన నోరు అశ్వముయొక్క ఆత్మ సంవత్సరము = సమయము దాని స ద్యులోకము ఉదరము అంతరిక్షము గిట్టలు భూలోకము. పార్య్వములు - కు యెడమలు దిక్కులు ఆ యశ్వపు ప్రక్క చెముకలు దిక్కోణములు అనయవములు, ఇతరాంగములు బుతువులు అవయవ సంధులు మాసములు, పక్షములును దొని సీకి - స్థానము అహోరాత్రములు ఎముకలు నక్షత్రములు, మాంసము మేఘములు ఊపిరితిత్తుల్స పర్వతముల్సు రోమములు ఓషధులు, వనస్పతులును ఆ యశ్వని పూర్వకాయము ఉదయించు చున్న సూర్యుడు ద్రాన్సి వైన్సుక్ర శరీరము అస్తమించుచున్తీ ార్యుడు దాని ఆవలింత సృష్టిలోని ప్రక్ష్యామ్స అశ్వశరీరపు కదలికయే సృష్టిలోని

అపు దాని మూత్రోత్సర్థనము వర్షము దాని సక్రిలియ్స మేఘగర్జనము.” ఛే సాహిత్యమ, చరిత్రల వ్రల్య ఎందరో పురాణపురుషులు చారిత్రకవ్యముల అ ఇ క క్ష గ యాగములను నిర్వహించినట్లు తేలుస్తున్నది, శ యాగము చేయుట వలి 25 అమ నా చంద నో , రశిసాయిబాబా బన వివరణ ఇది * నిరంతరసా లముల చంచలమైన కూడ్తిన్సద్రి అశ్వము మేధయనగ్గా చిత్తము, అశ్వమేధమన మ్‌ చిత్తము జర్ర వేగముగా పరిగెత్తించ్ర న మనసును భగవంతునికి ఆఇంచిది అయి అర్చించటన్సే బ్య మే గురొన బలి ధ్వాచ్చ యజ్దమ్వు పుధము ద్ర అంతరార్థము కాని గు6 రా న 26. బృహదారణక. టు (ఆంధ్రప్రభ దినపత్రిక 27.6.1992) ్టి ణ్యకోపన్లిష్షజా 1101 పండ్పిత్ర గోపదేవ్ట్‌ ను రసమాజమొ స అ 27 ॥ సాడివాం ప్రచురణ 10 వాదము ఆర్య నమ్మకమ్సృున్స న్య శ గ్రంధస్థమ గొవించాడు మనుస్మృతి 9 -75,76

హయలక్షణ విలానము- సీఠిక 107 పాతకమును పోగొట్టుకొనుటకు క్రీ పూ రెండు వేల సంవత్సరాల నాటి వాడని భావించే జనమేజయుడు (ఇతడు మహాభారత వ్యక్తి కాదు) ఈ యాగమును నిర్వహించినట్లు ఐతరేయ బ్రాహ్మణములో చెప్పబడినదని విద్వాంసులు వ్రాశారు వృత్రుడనే రాక్షసుని చంపిన పురందరుడు ఇంద్రపదవికై ఈ యాగమును నిర్వహించాడు. * భువనమహర్షి కుమారుడైన విశ్వకర్మ (భావనవిశ్వకర్మ) అశ్వమేధయాగం చేసినట్లు ఐతరేయబ్రాహ్మణ పంచికలో చెప్పబడింది * ఉపరిచరవసు మహారాజు దేవగురువు బృహస్పతి హోతగా పశువిశసనంబు లేకుండ" అశ్వమేధయాగము నిర్వహించాడు. పరశురాముడు ,21 సార్లు దండెత్తి క్షత్రియుల నందరిని చంపి అశ్వమేధయాగం చేసి ఈ భూమి నంకళటిని కళ్యపునకు దక్షిణగా ఇచ్చాడు. షోడళరాజులలోని వారైన సుహోత్రుడు, శిబి, భగీరధుడు, దిలీపుడు, మాంధాతృడు, యయాతి, శశిబిందుడు, భరతుడు ఈ యాగాలను చేసినట్టు మహాభారతము వలన తెలుస్తున్నది". వీరిలో మాంధాతృడు వేయి అశ్వమేధయాగాలను చేసినట్లు చెప్పబడినది. సగరుడు, దశరధుడు, శ్రీరాముడు. కూడా అశ్వమేధయాగి నిర్వాహకులే వీరిలో సగరుడు అశ్వమేధశతం చేశాడు * శ్రీరాముని మనుమడు, కుళుని

కుమార్రుడ్తు అతిధి ఈ యాగాన్ని చేశాడు 3 శృన్దాప్రతిగా ఉన్న పాండురాజు పరరాజ్య భాగాలను జయించి అన్న ధృతరాష్తునకు సమర్పించగా అతడు శతాశ్వమేధములు చేసినట్లు నన్నయ్య మహాభారతమున గలదు * పాండవజ్యేష్టుడు యుధిప్టిరుడు చేసిన అశేమేధయాగము సుప్రసిద్ధమైనదే పరీక్షిత్తు కుమారుడు జనమేజయుడు తక్షళిలను జయించి ఈ యాగమును నిర్వవొంచాడు * విశ్వమహత్తు కొడుకు దిలీవుడు యన కనక న బీ దేవరహస్యాలు - కొత్త భావయ్య చౌదరి పుట 07 టు శ గద దిగ్దర్శనము - కొండూరు వీరరాఘవాబార్య పుట 2 జ సథ మహాభారతము శాంతి పర్వము 6-36] ప్ర | హరివంశము ఎజ్టాప్రెగడ, 2-69 ఇక. ల యివంశము - కాళిదాసు 17-73 ర్‌ ఆంధ్రమహాభారతము ఆదిపర్వము 5-42 ॥ శమము 29.74 త్‌ ౧612-3798 6 60802165 27 ఎజ్జిన హరి వం

సము- పీరిక 10౮6 హయలక్షణ విలా శర్వాతి కుమారుడు చా కా సినటు 1 లో చెప్పబడింది”. ఇం నుని అశ్వమేధయాగం చేసినట్లు హరివంశము క శు అంప కుమారుడు, ఉగ్రసే డు మానవుడు సత్రాజిత్తు కుమారుడు శత్రానీకు పిజవసుని కుమారు ం నుని కుమారుడు విశ్వకర్మ పి డు కుమారుడు యుధాంశ్రేసుడు భువ కుమారుడు అంగు డు మరుత్తు, లుష్తాంగుని యాగీ సుదాసుడు. అవీక్షితుని కుమారు న్స డు కూడా ఈ జనంతవతి అత్మరాతి, పాంచాలదేశాధివతి దుర్ముఖు న శకి త నిర్వాహకులే చరి చినట్లు దర దారిత్రక పురుషులు ఈ యాగమును వ అశృమేధే హ్‌ టి తెల్పుచున్నది శ్రీష్టా 23 శతొద్దీకి చెందిన శాతవాహనరాజు మొద క న శాసనము చ సాయనిక వేయించి 0 రాజసూయయాగాలు నిర్వహించినట్టు అతడి భార్య ఏనుగులు, 109 చెప్పుచున్నది ౫ క్ష ర్హూగ్గాలలో తే శాతకర్ణి 42700 ఆవులు 10 ర్యేనొని గుజ్టాలు ఒకి రధము అనేక ఆభరణములు దా బె త మరొకసారి క! పుష్యమిత్రుడ్డు* మౌర్యరాజు బృహద్రధుని చంపి ఒకసారి ఆ తరువా కప్పు రాజులు 'యాగిమును చేశాడు ౪ శ్రీ శ రెండవ కేతాబ్దిక్రి చెందిన భార?వ జ. తక్కువ ల' అర్యావర్తంపై త్రమ్షక్రు గల అధికారాన్ని నిరూపించుక్రొంటూ గంగాతీరంలో నాకు౦డ్రా అశ్వమేధయాగాలను నిర్వహించార్తు ఎ చో త. హరివంశము 2124 రం 3కి. మహాభారత చరిత్రము పెండ్యాల వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి పుట 3్రి తంల! 10020 57 తగి న. 01001 ౪01 11? 302 విషయాని 41 మాళవికాగ్నిమిత్ర సొటకం ( 5వ అంకం) లో కాళిదాసు ఈ గొడ న పేర్కొన్నాడు పష్యమిక్రుడ్వు శ సందర్భంగా అశ్యచిత్రాలు గల నరో! నాఖాలన్సు విడుదల చేశాడ్తు కనూజున్స పాలించిన విష్తుసింహుడ శ్రేలను ళ్ళి నొ ఎపరాజైన సమద్రగృష్తడ్తు కూడా ఆశ్యమేధయాగ చిహ్నితమైన ముద్రింద్రార్ర 42 బౌద్ధయ్వగ్సృ రత్నాకర బాలరాజు స్యట్ట 309 యీ! త్ర 00 01541 | 0 4లోన్సిద్రగ్గా / 114110 ర14 లో పేర్క్యా బడింద్రి

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 109 శాతవాహనుల అనంతరం రాజ్యమేలిన రాజవంశీయులు కూడా తమ ఏలుబడి లో గల రాజ్యభాగమెంతైనప్పటికి అశ్వమేధయాగాలు చేశారో ఇక్ష్వాకువంశ స్థాపకుడైన వాసిష్టీపుత్ర శ్రీ శాంతమూలుడు (క్రీ శ. 200-218) అశ్వమేధ , రాజసూయయాగ సర్వాహకుడు * క్రీ ౪ 357-358 ప్రాంతములో సముద్రగుప్తుడు దిగ్విజయయాత్ర చేసి ఈ యాగములు. చేశాడు ఇతనికి 'అశ్వమేధ పరాక్రము" డనే బిరుదు ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది. ఇతడి నాణిములపై ఈ బిరుదు ఒక వైవున మరొక వైపున యూపస్తంభము వేద్ద గల గుజ్జము క్రన్సిస్తాయి * సముద్రగుస్తని మనుమడు 1వ కుమారగుప్పుడు (క్రీ.శ. 413-455) కూడా ఈ యాగాన్ని నిర్వహించాడు 7 స్రీ శ 4 వ శతాబ్దినాటి వాకాటక రాజు ప్రవరసేనుడు క్రీశ 456 - 57 నాటి తైకూటక రాజు దహరసేనుడు కూడా అశ్యమేధయాగ నిర్వాహకులే * విష్ణుకుండిన రెండవ మాధవవర్మ (క్రీశ. 455 - 490) ఏకాదశాశ్వమేధాలు, వాజపేయ పండరీక్ర క్రతుసహస్రాలు చేసినట్టు, నాల్గవ మాధవవర్మ (క్రీశ 576 - $్‌0 ఒరిస్సా రాజు రెండవ మాధవవర్మ శ్రీ శ 623లో అశ్వమేధ యాగము చేశాడు బౌళుక్య రాజు మొదటి పులకే? (క్రీశ 636) వాతాపి నగర సమీపమున ఒక దుర్భేద్యమైన ర్వతదుర్గాన్ని నిర్మించి అశ్వమేధయాగము నిర్వహించాడు” ప హించారు శ్రీశ ॥ పల్గవరాజులు. కదంబులు ఇంకా అనేకులు ఈ యాగాన్ని నిర్వ ॥ రం 703లో జైపూర్‌ మహారాజు అయిర్‌ రాజా ఈ యాగాన్ని నిర్వహించాడు ఇ వల 1 లో+, పొదరాబాద్‌లో ఈ యాగం చేయబడింది న ననన తే య ఉీ స బ్య్వ!ంం 60081053 2000666085 ౪01. ౫15 10 ॥1 బౌద్ధయుగము పుట 341 17 క2ము8028 1 తతం601 126412 0 220 బౌద్ధయుగము పుట 428 శి కిస043 1 ఉంయం0! 10612 2 218, 74 కృ" చనసంపుటి. శ్రీ బి ఎన్‌ శాస్త్రీ 51 1102- 0 0620౪4 45 బౌద్ధయుగమ్లు పుట 461

110 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక . ఇది సామాన్యుల కందుబాటులో లేనందువలననే కాబోలు ప్రయాగక్షేత్రదర్శకులు మాంసభక్షణ చేయనివారు, సత్యసంధులు క్రమంగా ఒకటి, నూరు, వేయి అశ్వమేథ యాగములు చేసినవారి ఫలమును పొందగలరని పురాణాలలో చెప్పబడింది. అశ్వమేథ యాగం చివర దాని కర్త చేసే అవబ్బధస్నానపు నీటిలో మునిగినా పాపాలు పోగలవని మహాభారతమున చెప్పబడింది. 52 లరదలో పడకుండ గోవును కాపాడినవాడు, (బ్రాహ్మణుని రోగాలబారిన పడకుండ కాపొడిన వాడు అశ్వమేధలోకాన్ని పొందగలరని పద్మపురాణంలో చెప్పబడింది *. అశ్వమేధయాగాలను చేసినవారు పొందే లోకాలను గురించిన వివరములు బృహదారణ్య కోపనిషత్తులో చూడవచ్చును.” సాహిత్య గ్రంథాలలో కూడా దీని ప్రశంస కన్పిస్తున్నది. ఇంత ప్రసిద్ధిగల యీ యాగాన్ని అశోకుడు ఇతర యాగాలతో పాటు తన రాజ్యంలో నిషేధించాడు. గుప్తరాజులు-ముఖ్యంగా సముద్రగుప్పడు ఈ యాగాన్ని .పునకిప్రారంభించి దీని వ్యాస్తికి విశేషకృషి చేశారు. 52. ఆంధ్రమహాభారతము, తిక్కన రచన శాంతి పర్వము 1-305 53. “గోవు బంకమున బ్రాహ్మణుని రోగపంకమునను మును(గ కుండగం గాంచిన యనఘు లశ్వమేధలోకంబు. గాంతు రమేయ చరిత్ర అని మడికి సింగన పద్మ పురాణము 54. _ బృహదారణ్యకోపనిషత్‌ 3-3-2 అప్సరసలను పొందేందుకు ఈ యాగాలు ఉపకరిస్తాయని మనుచరిత్ర (2-43) లో వరూధిని అంటుంది 55. _ ప్రొఢకవి మల్లన రుక్మాంగదచరిత్ర 2-60; 2-64

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 111 ర్‌

హయలక్షణ విలాసమును రచించిన కవి మనుమంచిభట్టు, తెలుగు పద్యకృతులలో సాధారణముగా కనుపించే అవతారికా భాగము ఈ గ్రంధమునకు లభించలేదు" అందువలన కృతికర్త మనుమంచిభట్టును గురించిన విశేషము లంతగా తెలియుట లేదు ఈ గ్రంధమందలి ఆశ్వాసాంత గద్య ఇది:

“ఇది సకల సుకవిజనసంస్తూయమాన కవితాచాతుర్యధురీణ నివిలభాషాప్రవీణ, ఖైరవాచార్యపుత్ర పరమపవిత్ర మనుమంచిభట్ట ప్రణీతంబైన హయలక్షణ విలాసంబను కృతియందు .

దీనిని బట్టి ఈ కవి చక్కని కవిత చెప్పగల నేర్పరి అని, బహుభాషలలో ప్రావీణ్యము గలవాడని, ఇతని తండ్రిపేరు భైరవా చార్యుడని తెలుస్తున్నది ఇతని ఇంటిపేరు ' ఖైరవరపు' కావచ్చును * ఈ కవి పేరులో గల భట్ట శబ్దము వలన ఇతడు వైదిక బ్రాహ్మణుడని ఊహించ వచ్చును

హయలక్షణ విలాసమును అంకితమందిన వాడు సొళువ కుమార కంపరాయలు ఈ కృతికి అవతారికాభాగము లభించకపోవుటచేత కృతిపతి అయిన కంపరాయల వివరములు కూడ ఈ కృతి ముఖముగా తగినంతగా లభించుట లేదు లభించిన ఆశ్వాసాద్యంత పద్యములవలన కంపరాయలు చాళుక్యవంశీయుడని, యుద్ధవిద్యలో [ ఈ గగ్రంధముతో పాటు నాచనసోమన రచించిన ఉత్తర హరివంశము, గద్దె

చంద్రశేబర కవి రచించిన ఉత్తరహరిశ్చంద్రచరిత్ర, పిడుపర్తి, బసువప్ప కవి

రచించిన నిరోష్ట్య సీతాకళ్యాణములకు అవతారికా భాగములు లభించలేదు అవతారికా భాగము మనకు లభించనప్పటికి, కవి దానిని రచించినట్లు ప్రధమాశ్వాసాంత గద్యలో చెప్పబడిన ఆశ్వాసవిషయ సంగ్రహములోని “ కృతిపతి వంశావళియు, నశ్వ ప్రశంసయు నన్నది ప్రధమాశ్వాసము” అన్న మాటలను బట్టి స్పష్టమగుచున్నది

లై & 02121026 0౯761౪8౪ 80016 11 16 1౬101207 0౯90690 సుం (౧1912)? 120

112 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక

నిపుణుడని, విష్ణుభక్తుడని, దానశీలుడని, బె బళరాయుని కుమారుడని, కరారి సాళువ, రాయచౌహత్తమల్ల, మీసరగండ, రాయగండర, బర్బరబాహ, ధరణీవరాహ, రాయవేశ్యా భుజంగ, ఐవరగండ, గండరగౌళి బిరుదాంకుడని తెలియు చున్నది

కంపరాయల పేరు వినగానే గంగాదేవి మధురావిజయమున చెప్పబడిన కంపరాయలు స్ఫురించుట సహజము. ఈ కంపరాయల తండ్రి బుక్కరాయలు. హయ లక్షణ విలాస కృతిపతి తండ్రి జెబళరాయలు. కనుక ఇరువురు భిన్న వ్యక్తులు వీరిరువురు కాక ఆపస్తంబనూత్రుడు కాశ్యపగోత్రుడు, సూర్యవంశీయుడు అయిన మరొక కంపరాయలు కనబడుచున్నాడు. ఇతని ఇంటిపేరు మనుమపోలి. కాలము 16వ శతాబ్ద పూర్వార్ధము హయలక్షణ విలాసము 15 వ శతాబ్ది మధ్యకాలమున రచించబడినది కనుక ఈ కంపరాయలు ఈ కృతిపతి కాజాలడు

శ్రీ వీరేశలింగము పంతులు గారు సాళువ గుండ భూపాలుని రెండవ కుమారుడుగా జైమిని భారతమున చెప్పబడిన వీరయౌబళరాయలు హయలక్షణ విలాస కృతిపతి తండ్రికాని, ముత్తాత గాని కావచ్చునని ఊహించినారు కాని బౌ బళరాయలు హయలక్షణ- విలాసమున వీరయౌబళరాయలుగా పేర్కొనబడలేదు.

కళాప్రపూర్ణులు, పరిశోధనా పరమేశ్వరులు శ్రీనిడుదవోలు వేంకటరావుగారు హయలక్షణ విలాసమును అంకితమందిన_కంపరాయలను స్పష్టంగా గుర్తించారు. క్రీశ 1442, 1459 సంవత్సరముల నాటి కంపరాయల రెండు శాసనములను వారు గుర్తించి ప్రకటించారు. ఆ శాసన పాఠము వివరము లివి *

“ఓం నమః స్వస్తి జయాభ్యుదయ శక వరుషంబులు 1364అగు నేంటి దుర్మతి సంవత్సర పుష్యశు 15 గు. స్వస్తి చతుర్దశభువనాధీశ్వరులైన శ్రీ చింతకుంట శ్రీరామేశ్వరదేవర శ్రీ గోపీనాథ దేవరలయొక్క దివ్యశ్రీపాద పద్మంబులకుంన్ను గ్రామ దైవాలకుంన్ను నిజసేవకుండైన శ్రీ మన్మహామండలేశ్వర మీసరగండ కరారి సాళువానం గంపయ్యదేవ 3 తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానముల శాసన నివేదిక పుట 256 4... తెనుగు కవుల చరిత్ర 5, అంధ్రకవి తరంగిణి చాగంటి శేషయ్య గారి రచన సంపుటి 6 పుటలు 108 -

110 నుండి గ్రహింపబడినవి

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 113 మహారాజుల కుంన్ను కందాయమ్మ కుంన్ను గర్భరత్నాకరుడైన శ్రీ మన్మహామండలేశ్వర అవుబళయ దేవ మహారాజులకు వోబాయంమృ్మక్రుంన్ను సుపుత్రుడైన శ్రీ మన్మహామండలేశ్వర మీసర గండ కఠారి సాళువ కంపయ్య దేవ మహారాజులు సాష్టాంగ దండము బెట్టి సమర్పించిన ధర్మశాసనం”

పై శాసనము వల్ల సాళువ కంపరాజు బెబళరాజునకు, ఓబాయమ్మకు పుత్రుడ నియు, కంపరాయలకు, కందాయమ్మకు పౌత్రు డనియు మీసరగండ, కరారిసాళువ బిరుదాంకితుడనియు తెలియుచున్నది హయలక్షణ విలాసమున “ బెబళార్యుని రంపాొ'

• అనియు “మీసరగండ కరారి సాళువాంక” అనియు నంబోధనలుండుటచేత నీ శాసనమున ప్రస్తుతుడైన కంపరాజునకే హయలక్షణ విలాసము కృతి యాయబడెనన్ని స్పష్టమగుచున్నది మథియు నీ బెబళార్యుని కంపరాజు శాసనము శ్రీ శ. 1456 నాటిది తిరుపతి దేవస్థానమున గలదు (చూడుడు తిరుపతి దేవస్థాన శాసన సంపుటము 2 పుట 12 సాళువ నరసింహరాయని శాసనములు నెం 8బరు) ఇందు బెబళ కంపరాజు ప్రతిదినమును నిత్యమాడలు దేవునికి సమర్పించుటకు వేయి పణముల నొసగినని , చెప్పబడినది ఇది తమిళశానసము.

ఈ శాసనకాలము శా.శ. 1380 బహుధాన్య మార్గశీర్ష శుద్ధ 10 ఆదివారము. ఇది క్రీశ. 11-2-1459 తో సరి యగును. పై రెండు శాసనములవలన మనుమంచిభట్టు కాలము క్రీ.శ. 1442-1459 ప్రాంతమని నిశ్చితమగుచున్నది.”

శ్రీ వేంకటరావుగారి యీ కాలనిర్ణయమును శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు సమర్థించిరో అయితే నమగ్రాంధ్రసాహిత్యమున శ్రీ ఆరుద్ర గారు పై ఇరువురి అభిప్రాయములను అంగీకరించక శాసనములలో కంపరాయల తల్లి పేరు ఓబాయమ్మ అని ఉన్నదని, హయలక్షణ విలాసమున అమె పేరు భీిమాయమ్మగా ఉన్నదని అందువలన శాసనములలో చెప్పబడిన కంపరాయలు, హయలక్షణ విలాస కృతిపతి కంపరాయలు ఒకరు కారని, అందువలన కంపరాయల కాలనిర్ణయ సమస్య మళ్ళీ మొదటికి వచ్చినదని అభిప్రాయపడి ఇలా వ్రాశారు”

6. _ ఆంధ్రకవి తరంగిణి. 6-108 | గా సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం 1965 ముద్రణ. 7-51, 52

114 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక హయలక్షణ విలాసములోని 'వరశుభ లక్షణంబులు' (1.75) పద్యంలొ అ భీమకుమారు డనే ఉంది డాక్టరు బిరుదరాజు రామరాజు గారు సంపాదించిన హయః విలాసం సమగ్రప్రతిలోని ఒక సీస పద్యపు ఎత్తుగీతిలో ఇలా ఉంది ఉరముపై నొండ్రు బోల్డు తురగరత్ష మి జయమిద్భు త్‌ద్రాజ్య మనుభవించ్రు భవ్యచారిత్ర భీమవంబానువుత్ర రౌజుక్రుల ద్ధ్య యోబిళర్వాయ క్రంవ (అముద్రితము 2-44) అందులోనే ్వంక్రాక్ర పద్యంలో * ప్రభుతుద (గుత7) భీమాంబవుత్ర వరమవని (249 అని ఉంది ఉ నంబుద్ధే శాల్రిపోత్రంల్రో కలసిన ఒక పద్యంలో ఉంది ముద్రితస్రత్రిః కనబడుతుంది (1.40) ఈ సాక్ష్యాల వల్ల శాసనంలోని కంపరాయ కృతిని అంకితం పచ్చుకొన్న కంపరాయలు వేరువేరు వ్యక్తులని స్పష్టమవుతున్నది ౯! వ! "సేవ మంగు(క్రీశ 1 వంశంలోని వాడు ఈ మంగరాజు ఖా కెబళరాజు కుమారుడ “ మ వాయ లక్ష రాస కృతిపతి క స్ట రాయల సేనాని ఆని ఈ “౦రతివాడ్తో కొవచ్చు. ఈ సాళువ కంపరాయలు కృ అశ్వలక్ష్వుస్తార్ర్యల్రః ఉన్న శు క్రిద్రి పద్యం వల్ల చెప్పవచ్చు శ్రీకర రోటాక్ష వి తీకొంతా తృష్ణా నీద్ధరృవ్వ్యా స్వీక్ళత నత్వర ప్ర

• భటీయ్స్యూ కంపనృద్ద్య్వ్యూ (ఆళ్ళ త్ర స్థదేవర్యా్య్సల _ ల కనిపించ ఇట వ కంలా _ఏరిగినంతవరకు ఓబల కంపరాయలా వాజ్మయ చిత్ర మొదట్ట భాగ్య త (విజయనగర సామ్రాజ్యమంద బు ఉదయగిం దుర్గాన్ని జయించార్థ * ౧రుమ్సళ్ళ అచ్యుతరాన్యగార్తు, పుట 275) అ ( ఉంచారని జ్ఞ ప్రాచీన గ్రంధం ఇష నారు ఒక 'కంపన్న' ను అక్కడ రార ఓబకంపరాయల్సు కావచ్చు సృన్నద్రి (రాయవాచక్ర పుట 01 పంక్తి 21) ఈ కం

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 115 హయలక్షణ విలాస కృతిపతి విషయమై శ్రీ ఆరుద్రగారు వ్రాసిన పై వ్రాతలను ం' దూ / (6 మ ఒకింత పరిశీలించవలసి ఉంది శ్రీ ఆరుద్రగారు హయలక్షణ విలానములోని ' వరళుభ లక్షణంబులను' అని సాగే పద్యంలో కంపరాయలు ' భీమకుమారు'డని చెప్పబడినట్లు (ట్రాశారు ఆ పద్య పాదమిది వరళుభలక్షణంబులను అభిసారికాతృతిన్‌ దురమునం గంవభూరమణ? దోర్టులభీమ* కుమారమన్మధా! పై పద్యములో కంపరాయలు దోర్చలభీముడుగా కుమారమన్మధుడుగా చెప్పబడినాడు.. 'దో రృల భీమ. కుమారమన్మధా' అన్న రెండు సంబోధనలలో గల భీమ, కుమార శబ్బములను ఏకంచేసి కంపరాయలను 'భీమకుమారు' నిగా శ్రీ ఆరుద్రగారు పేర్కొనటం పొరపాటే ఈ పద్యపాదములోనే కాక, మరి మూడు చోట్ల కంపరాయలు భీమాంబపుత్రుడని చెప్పబడినట్లు శ్రీ ఆరుద్రగారు వ్రాశారు ఆ సందర్భము లివి 1 ముద్రితపత్రి ' అశ్వలక్షణ సారము' 1-40 లోని పాఠము “ప్రభునుత! భీిమాంబపుత్ర పరమపవిత్రా. 2,3 డా భిరుదరాజు రామరాజు గారి వద్ద గల గ్రతిలోని పాఠములు భీమమాంబాసుపుత్ర' ' భీమాంబపుత్ర అనునవి ముద్రితప్రతి అశ్వలక్షణసారములోని ప్రధమాంకురమున గల మొదటి 62 పద్యములు హయలక్షణ విలాసములోనివి కొవు నారయ రచించిన శాలిహోత్రీయము, ఇతర అశ్వ శాస్త్రములలోనివి కనుక అందలి 1-40వ పద్యములోని 'భీమాంబపుత్ర అన్న సంబోధన హయలక్షణ విలాస కృతిపతిని గూర్చినది కాదు శాలిహోత్రీయ కృతిపతిని గోర్చినది వత్రడ్రు మల్లయామాత్యపుత్రుడని (ముద్రిళప్రతి 1-22) కూడా చెప్పబడినది శౌలిసకత్రీర్ఫమృన్సు రచించినవాడు నారయ. ఇది కన్నయకు అంకిత మీయబడినది ఈ కన్న స్వతంత్ర రాజుకాడు దండనాయకుడు మాత్రమే నని కన్నదండాధినాధ దండనా్యజ తిలకా" అన్న సంబోధనలు తెలుపుచున్నవి కనుక భీమాంబపుత్రుడు కీన్నదండనా యకుడే కాని కంపభూపాలుడు కాడు లాలా కే... ఈ వివరాలను 1985 ఆగష్టు నెల భారతి సంచికలోనే ప్రకటించాను

116 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక్ష ల హోత్రీయ డౌ. రామరాజుగారి (వాళఠప్రతి రెండవ ఆశ్వాసమున శాలి వయ న్సవి పద్యములు హయలక్షణ విలాసములోని పద్యములు కలగలిపి ౯ ఆ ఆశ్వాసములోనిదిగా శ్రీ ఆరుద్ర గారుదాహరించిన ఎత్తుగీత్రి ఇ 'ఉరముపై సాండ్రు బోల్డు తురగరత్తృ మర్చిజయమిచ్చు తద్రాజ్య మనుభివించు భవ్యబారిత్ర భీమమాంబానుస్తత్ర రొజుకులద్దగ్ర యోబళరాయక్రం తములు ఈ పద్యములోని మెదటి రెండు పాదములు తప్పులతడకలు, అర్థరహి ఈ ఎత్తు గతి సరియైన ప్రార్రమ్వి. ధ్రువము లురముపై న్యాగ్రా నొనలిపై న్యాస గల్లు తురగరజ్ఞం్పు నెక్కీన నరవరేఖ్య్యు, డరుల నిరించి తద్రాజ్య మనుభ్య్వ్యి రాజక లద్ర్వ్‌ యాౌబ్రళగ్రా్భ్వా పతులలోను డౌ రామరాజు గారి ప్రతిలో తప్ప పై ఎత్తునత్రి నక తాళపత్ర, ధ్రాతప్రతులం ముద్రితస్రత్ర్యశ్వ పారభేద్రమృల్చు లేక సై చ్రూప్ట్యి విధముగానే కన్పిస్తున్నది డౌ రక రాజుగారి పొత్రత్రిత్రన 'భవ్యచారిత్ర భీమ మాంబాసుష్పత్ర అన్న పాఠము న్‌ రహాదము ముద్ర ప్రాచ్య లిలిత్ర పుస్తక భాండౌగారములో గల డి 2400 1 ప్రతులలో ట్ర సోతీయమునక్స చెందిన క్ల ఎెత్తుగీ త్రి ఇట్టున్నది అ, వాయ్చ ళా ప్‌ మృల్ర సాల గట్ట జనద్రు అపహాత్ర వృద్భల్డ రాయబా్హాజ్ఞు గా మ్‌పహిత్రి ఎిభవ్వ్య్య తోంవక్రృష్త్యూ చర్య ద దీని ననుసర్ర్వ్వి కంప ను ఏరా యు కంపరాయలు శౌలిపకో్త టు యల శ్రర మల్గభూనాధద్భుడ్ము కావల మున లేఖకప్రమాద్ర (నీపతి క్యూ కొవలసియ్సండ్షృన్స ఇవి కూడా స్పబ్దిజు ఖరద్ర ముత్ర మేల్లరండనాయక్క య కొని కంపయ క్రాద్సు ని (భూనార్టన్స కౌదు) కుమారుడు కన్న

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక్ష 117 కంపరాయల కంకితమీయబడిన హయలక్షణ విలాసము, కన్నయ కంకిత మీయ బడిన శాలిహోత్రీయము లేఖకుల చేతులలో వడి కలగావులగమైనవి. తాళపత్ర గ్రంధములలో ప్రాచీన లేఖన సంప్రదాయము ననుసరించి కన్న, కంప శబ్దములు కంన్న, కంప్పగా వ్రాయబడుట చేత కొన్నిచోట్ల కొందరి చేవ్రాతలలో అవి స్పష్టతను కోల్పోయి తారుమారైనవి. అనేక తాళపత్ర గ్రంధములలో పై రెండు గ్రంధములలోని విషయములు కలగలిపి వ్రాయబడినవి మానవలి రామకృష్ణ కవి వంటి పరిశోధకులను కూడా ఇవి తికమక పెట్టినవి శాలిహోత్రమను నశ్వశాస్త్రమును మనుమంచి భట్టారకుడను కవి ప భి లాయలక్షణ విలాసమను పేర దెనిగించెను” అని కవిగారు వ్రాసియున్నారు ఇంతకూ సారాంశమేమనగా హయలక్షణ విలానమును అంకితమందిన కంపరాయల తల్లి శాసనములలో చెప్పబడినట్లు ఓబాయమ్మే కాని భీమమాంబ కాదు ఇక కంపరాయలు కృష్ణరాయల సేనాని అని ముద్రిత అశ్వలక్షణసారంలో ఉన్న ఈ క్రింది పద్యం వల్ల చెప్పవచ్చునంటూ శ్రీ ఆరుద్రగారు. శ్రీకర కటాక్ష విజయ, శీకాంతా కృష్ణరాయ సిద్ధకృపాణా” అన్న పద్యాన్ని ఉదాహరించారు. ఈ పద్యమును గూర్చి శ్రీ వాగంటి శేషయ్యగారి అభిప్రాయమిది ' శ న్త “ఈ పద్యమును బట్టి యీ కంపభూపతి శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలమునందు న వొడనియు, నతని కడ దండనాయకుడనియు గొందఅభిప్రాయపడి యున్నా క పద్యము తప్పుల తడకగానున్న ముద్రితప్రతిలోనిది తాళపత్ర ప్రతులను కీ క మ్మేట గాన్సి య్రూ పద్యముపై నాధారపడి చరిత్ర శోధనకు గడంగుట వృధాయాన యూ చర్చనింతటితో విరమించు చున్నాడను.” అవ్య అలీ ప పతులలో శేషయ్యగారి అభిప్రాయము సమంసజమైనది పై పద్యము తా ళపత్ర ట్ర ఈ క్రింది విధముగా గలదు. నా ాాంాాంా క టె ప్రాచీన రచన ఇం శాలిప్రళోత్రీయము వహయలక్షణ విలాసము కంక బె వునన ప 0 పద్యములు క్రీశ 1430 ప్రాంతములో మడికి సకలనీత్రి సమ్మతములోనికి చేరినవి 0 మడ్దిశ్రి సంగీ సకలనీతి సమ్మతమునకు కవిగారు ట్రాసీన పీరిక (1923) | పుట పై ఆంధ్రకవి తరంగిణి 6-111 112

118 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక శ్రీళంర కటాక్షజయ శ్రీ కాంతా కృష్ణమంభ్ర నీద్ధ కృపానా లో న ॥ క ' అని రెండు ప్రతుల నాలుగు ప్రతులలో ' కృష్ణముంత్రకు మారుగా కృష్ణమంత్రి' అ తఫపతిలో

“రమణ మంత్ర' అని పారాంతరములు గలవు “కృష్ణరాయ' అన్న పారము ముద్రి న

తప్ప ఇతరత్ర కన్నించలేదు. కనుక పై పద్యమున కృష్ణదేవరాయల ప్రస క

యోగ్యము కాదు * డ్రా రామరాజుగారి ప్రతిలో ఈ పద్యము కన్పించదు.

హయలక్షణ విలాసమున కంపరాయలకు చెప్పబడిన ' మీసరగండ', కర సాళువ వంటి చిరుదములు శాసనములలో కూడ్త చెప్పబడుటచేత, శాసనములలోనే,

హయలక్షణ విలాసములోన్స కంపరాయల తండ్రి ఓబళరాజుగానే పేర్కొన బడుట న

శ్రీ నిడుదవోలు వేంకటరావృగార్రు ఉదాహరించిన శాసనములలో పేర్కొనబడి

కంపరాయలే హయలక్షణ విలాస కృతిపతి అని స్పష్టమగుచున్నది కనుక హయలక్షీ

విలాసము క్ర శతాబ్ది మధ్యకాల రచన * గౌరు కూడా శ్ర విషయమై పాగ్రబడినారు కృష్ణదేవరాయలు య దుర్గమును జెయించిన తరువాత ఆ “దుర్గమందు రాణ్యం వుంచి న కర హయలక్షణ విలాస కృతిభర్త కావచ్చునని ట్రాశారు (కృష్ణరాయలు ో ప్రచురణ పుట్ట 7? అధస్స్ఫూచిక్ర). ఉదయగిర్రన్న రాయలు జయించినది 1514 హయలక్షణ విలాస కృతిపతి కొలమ్సు 1450 (ప్రాంతము.

గ హయలక్ష్య్న విలాస కృత్తిష్పత్ర సంబంధించిన ఒ్వ విషయాలలోని ముఃఖొ భ్‌ శాలను నేను 1 ఆగష్టునెల 'భారత్రి సంచిక లోని వ్యాసములో స్పష్టము గ బరనాను ఆ రచనను శీ ఆరుద్రగారు గుర్తించినట్లు లేదు. వారి సవ ఇ గహళ్యం సనర్ముద్ర సంపుటములోని మృన్సవంచ్చి భట్టును గొ

సా న పున ర్మద్రిప పదల 'అకరణం ఎలాంటి మార్పులు చేర్పులు లేకుం (4 లన కైహనం గౌరు 1092లో ప్రచురించిన 50160156 0 గిం అరబ్బులన్సుండ్ష అధ పే $1-95లల్రో సాళువ నరసింవారా ధీ 6ఖ్యిలో అశ్యాలను కొనుగోలు చేసి మండలో శులలోన్సు రౌతులల్స్స్‌ నూత్రన్లో చ లు దువలనే హయలక్ష్య విలాస్తవ్వు సాళువ త్సాహాన్ని నెలకొల్పినాడని రు దన్స అభిప్రాయ పకటించా ిహరయల రాజ్యకాలం నా రు బద్రి షారప్రా

హయలక్షణ విలాసము- పీరిక 119 హయలక్షణ విలాసము వంటి శాస్త్రగ్రంధమును కంపరాయలు మనుమంచి భట్టుచే వ్రాయించుటకు గల హేతువును , ఈ గ్రంధరచనకు దోహదపడిన అనాటి చారిత్రక నేపధ్యాన్ని ఈ క్రింది విధంగా గుర్తించవచ్చును కాకతీయుల రాజ్యకాలంలోను విజయనగరరాజుల రాజ్యప్రారంభదినాలలోను యుద్ధావసరములకు గుజ్ఞాల ప్రాముఖ్యం బాగా పెరిగింది తూర్పు సముద్రతీరంలోని చీరాల సమీపంలో గల మోటుపల్లి రేవు ద్వారా పశ్చిమ సముద్రతీరంలోని గోవా రేవు ద్వారా పార్రీక్ష అరబ్బి దేశాలనుండి గుజ్ఞాలు దిగుమతి అవుతుండేవి మోటుపల్లి రేవు ద్వారా ఏటా పదివేల గుజ్టాలు దిగుమతి అవుతుండేవి * గోవా రేవు ద్వారా కూడా అధికసంఖ్యలో ఈ దిగుమతి జరిగేది. ఒక్క విజయనగర రాజులే ఏటా 13 వేల గుజ్జ్ఞాలను దిగుమతి చేసుక్రానే వారంటే దేశంలోనికి ఎన్ని వేల గుజ్జాలు ఏటా దిగుమతి అవుతుండేవో ఊహించవచ్చు ఈ పరిస్థితులలో అటు రాజులకు ఇటు రౌతులకు కూడా గుజ్జాల మంచి చెడు లక్షణాలు, వాటికి కలిగే రోగాలు అందుకు చికిత్సలు మొదలగు విషయాలను గురించిన పరిజ్ఞానం దేశీయభాషలలో ఆవశ్యకమైనది ఈ దృష్ట్యానే మనుమంచిభట్టుకు కొంచెం పూర్వుడై క్రీశ, 1400 ప్రాంతంవాడని భావింపబడుతున్న అభినవచంద్రుడనే కన్నడ్తక్టవి ఒక్ష అశ్వశాస్తాన్ని 16 అధ్యాయాలలో 810 పద్యాలలో విపులంగా రచించాడు తెలుగువ్రాాక్ర కూడా ఇటువంటి శాస్త్రగ్రంధం ఎంతైనా అవసరమని మనుమంచి భట్టు, కంపరాయలు గుర్తించారు. అభినవచంద్రుడు తన రచనకు సింహదత్త, రేవంతులు వ్రాసిన సంస్కృతరచనలు యాలమృన్లి పేర్కొన్నాడు హయలక్షణ విలాసము ఏ సంస్కృతీ గ్రంధమున కనువాదమో కెలియద్దు తంజావూరు సరస్వతీమహలు (గ్రంధాలయము వారు నకులుని కృతియని (కటించిన సంస్కృత అశ్వశాస్త గ్రంధమునందలి కొన్ని శ్లోకములకు మనుమంచి భట్టు 'గంధమ్సన యధాతధ అనువాదములు కలవు కొని ఈ రెండు గ్రంధములందు చెప్పబడిన టా న్‌ ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషతృత్రిక 43 వ సంవుటము 13 సంచికలలోని నోరి | చరసింహుూస్తి గారి వ్యాసము సిభితవస్తకభాండాగారము వారిచే గ్రంధము మద్రాసుప్రభుత్వ 'ప్రాల్య ముద్రించబడినది

120 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక ా విషయములలో కొన్ని వ్యత్యానములు కూడ కనబడుచున్నవి వంరింద తగన మనుమంచిభట్టు వివిధ అశ్వశాస్త్ర గ్రంధస్థవిషయములను అధ్య ను రచించినట్లు అనుభవముతో ఒక రచనా ప్రణాళిక నేర్చరచుకొని ఈ గ్రంరము, వరించుచున్నట్లు కన్చించుచున్నది చికిత్సావిభాగమున సార్యైక యోగ్య' మైన చికిత్సల తెలుపుటవలన ఇతడెంతటి యనుభవజ్ఞుడైనది గ్రహింపగలము సన మనుమంచిభట్టు క్ష వూర్వుడైన నారయముంత్రి తాను యా శాలిహోత్రీయమున ” “శాల్రిప్రకోత్రుడ్తు హయంబులకున్‌ మును జెప్పిన లకు యనుపమలక్షణంబులు వయఃపరిమాణము రోమజంబులున్‌ దెనుగున వని దేటపడన్‌ రచియింతు నని చెప్పుటచేత ఆ గ్రంధమున ఎకీలృవి భాగము భావించవచ్చున్స హయలక్షణ విలాసమునకు పూర్వగ్రంధము కాదగిన ఉత్త దత భూవరుని పేగ్ర రచించబడిన మరొక్ష అశ్వశాస్తమున చికిత్స చెప్పబడినది కాని గా గ్రంధమందు చెప్పబడినంత విసృతమైనదిగా కన్నించుట్ల లేదు చికిత్సను వివర చెప్పుటచేత్ర మనుమంచి భట్టుకృత్రి విశిష్టమైనద్రి కవి ఈ గ్రంధ ప్రణాళిక న్లీ విధముగా చెప్పినాడ్డు న నౌ చెప్పం బ్రూనిన హయలక్ష విలాసంబన్ను కృతిప్రకారం బెట్టిదని నశ్వప్రశంసయ్ము, నావర్త లక్షణంబును దశాక్షేత్ర విభాగంబును, ప్రదేశప్రమాణంబు గ వయోజ్ఞానంబున్సు, వర్ణలక్షణంబున్స న్వర లక్షణంబును ఛాయాలక్షణంబును, గం లక్షణంబున్సు గతి లక్షణంబున్సు, పుండ్ర లక్షణంబున్న, సామాన్య దోష మహా దోష ప్రొ లిక్షణంబును నుత్తమ్రాశ్య లిక్షణంబున్స, విహీన లక్షణంబును, చికిత్సయుః లవణవిధియ్సు నుదకవిద్ధ్య్బ్స గొసప్రకారంబు నుం గ్రమంబునం జెప్పెద' మనుమంచిభట్టృ క్యా తెలుగులో వచనవాజ్మయం అంతగా ప్రచారమే లేదు పద్యవాజ్మయ్యన్సే ఆఆ కౌలప్ఫ గ్ర సాహిత్యం క్రాన్సి శాస్త్రం కాని ప్ర ద్యమాధ్యమంలో రచించబడ్తి 'పచారమవుత్తుండ్రవి ధౌరణక్షృ పద్యము అనుకూలమైనందువలన. 18 హయలక్ష్యృ విలాస్వ్వ 1 వ. 0201 2||

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 121 ధారణాబలంతో పారకులు ఆయా విషయాలను చిరకాలం జ్ఞప్తియందుంచుకొనుటకు వీలున్నందువలన పూర్వులు శాస్త్ర గ్రంధాలను కూడా పద్యాలలోనే రచించేవారు ఆయా రచయితలు శాస్త్రవిషయజ్ఞానముతో పాటు తగినంతగా భాషాజ్ఞానమును కూడా అలవరచుకొని యుండుట వలన పద్యరచన వారికి సులభంగానే ఉండేది.

మనుమంచిభట్టు రచనకు పూర్వం అనేక శాన్తగ్రంధాలు తెలుగున పద్యరూపంలోనే వెలువడినవి పావులూరి మల్లన (క్రీశ 1100 ప్రాంతము) గణితశాస్తాన్సి, మూలఘటిక కేతన (క్రీశ 1220-70) విజ్ఞానేశ్వరీయము అను ధర్మశాస్త్రగ్రంధాన్ని, బద్దెన (1230-80) నీతిశాస్తాన్ని గణపనారాధ్యుడు (క్రీశ 1323-45) న్వరశాస్రాన్ని, అప్పన మంత్రి (క్రీశ 1350 ప్రాంతం) చారుచర్య అను వైద్య శాస్త్రాన్ని దోనయామాత్యుడు (1356 ప్రాంతం) సస్యానందము అను వర్షూూస్తొన్ని నారయ శాలిహోత్రీయము అను అశ్వశాస్త్రాన్ని సహదేవ పశువైద్యశాస్తాన్ని శాలడు * మ్రూధవాచార్య అళ్వచికిత్సను పద్యాలలోనే రచించారు. ఈ ఒరవడిలోనే మనుమంచిభట్టు కృతి కూడా రచించబడింది. అనంతర కాలంలో రచించబడిన అనేక శాస్ర గ్రంధాలు కూడా నద్యాలలోనే రచించబడ్డాయి ఈ 20వ శతాబ్దంలో తెలుగు నాట పశువైద్య రంగంలో ప్రఖ్యాతి గొంచి అభినవ సహదేవ ఆని పేరు పొందిన యేజెళ్ళ శ్రీ రాములు బౌదరి తమ “అనుభవ పళవైద్య చింతామణి గ్రంధంలో పద్యాలను ఎక్కువగానే రవించారు. 'పష్క పటవైద్యతమోలాసృరు బర్ష్మ వెనిగళ్ళ వెంకటప్పయ్య పశువైద్య గ్రంధాన్ని పద్యాలలో ద్రాసి ఆ తా తౌమే వివరణ కూడా వ్రాసి 1944లో ప్రకటించారు ” అధునిక పశువైద్య ₹ట బ్యా 96 అట౪6 వె4ంథ0126ను అప్పటి మైనూరు రాష్ట్రంలా టం లాం 0గ౦౬ గా పనిచేసిన పి సదాశివభట్‌ ఆంగ్లంలో పద్యరూపంలో 0 హా రి శాలడు అన్న వదం వశువైద్యుని నూచిన్తుంది. ఇది శాలిహోతవదాని క్‌ దులు శాలిహోల్ర పదం అపభ్రంశరూపము. ప్రాచీన కాలంలో పశువైద్యో జ్ట్‌ ( ఇన య్యూరులోని రోటరీక్షబ్‌ వారిచే పునర్ముద్రించబడింది ృవ్లాజిల్లా ఉయ్యూ

122 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక మ 'పై భారతీయులకు గల అభిమానాని కివి నిదర్శనాలు. 1959లో ప్రకటించారు పద్యంపై భా ను అశూత్రమ' పేరున క్రీ శ1898లో కొలుత ముద్రించబడినట్లు లండన్‌లోని యబడి దానిని బట్ట గల తెలుగు గ్రంధముల కేటలాగున ఈ క్రింది విధముగా నా గ్రహించగలము * | న వ 5112127126204 అళ రు ళో తీ57252312014 2180 ౧21164 2/11 0202 (గార క! 11863 1232000 4 000 1౧ 4 0[%0166 01 (06 00126160500 0 0210656 ] ౧2 42 చన్న ౧౮౯౮ (120125 1898] 120 మం పై వివరణను బట్టి మనుమంచిభట్ట ఇంటిపేరు ఖైరవరపు అని తెలుసు ా లో కనిపించ కొని యా ఇంటిపేరు న్లాక్సు లభించిన టాత/ముద్రిత ప్రతుల ంచబడి మనుమంచిభట్టు తండ్రి భైరవాచార్యుడు దీనిని బట్టి పై ఇంటిపేరు కల్పి ళ్చను యుండవచ్చును ఇక గ్రంధము నాలుగౌశ్వాసమృతే అన్సి చెప్పబడిన దానినిబట్టి ల్‌ తెలిస్తే పంచమాధ్యాయము ఆ ముద్రిత్ర గ్రంధమున లేనట్లు స్పష్టమగుచున్నది. తలకళ ఈ గ్రంధమును రాజమండ్రిలోని కొండపల్లి వీరవెంకయ్య అండ్‌ పన్స్‌వారు అ పా ॥ సారము పేరున రాజమండ్రిలోని గౌతమీ గ్రంధాలయమున గల ప్రతి ఆధారముగా లో మద్దూరి శ్రీరామమూర్తి గౌరు సంపాదించ్చి తొత్పర్యము వ్రాసి ఇవ్వగా శ్రీశ 1 గంటి శొలి ముద్రణ గావించ్చి తరువాత్ర పలుమార్లు పునర్ముద్రించినట్లు తెలుస్తున్నది బా జి శేషయ్యగారు హయలక్ష్యృ విలాస్రమ్స తొలిమ్సుద్ర్వ శ్రీశ 1929 అని వ్రాశారు డ్‌ కొండపల్లి వారి సృనర్ముదిత (గంధమో లేక మగా ప్రచురణకర్త ప్రచురించినదో లియా | మానవల్లి క్రవిగార్రజ శౌలిహోత్రీయమ్స్పగ్గా పేర్కొని అద్ది “ ప్రకా పద్యములు (లీ కొంత భాగన్సు పేక్కు్రోబ్సు ముద్రిత్రముర్ష్యు "నని వ్రాసినద్రి ఏ ముద్రిత గ్రంధ లీ గూర్చినద్రో తెలియదు నాక లభించిన ఒకే క్ర ముద్రితప్రతి క్రీశ 1954లో కొం 1) 22 అంధ్రకవి తరంగిణి క్యా 23. సకలనితి సమ్మత్రమ్సృ (మడికి సింగన రచన) నక్సు క్రవిగాా సీరిక పుట 2"

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 123 వీరవెంకయ్య అండ్‌ సన్స్‌ రాజమండ్రి వారు అచ్చువేసినది ఇతర ముద్రిత ప్రతులను నేను సంపాదించలేకపోయినాను

ఈ గ్రంధమునకు వ్రాతప్రతులు అనేకము గలవు ఇది తేటతెనుగున రచించబడిన శాస్త్ర గంధమగుట వలన, మహారాజు మొదలుకొని సాధారణ అళ్వారోహకుని వరకు దీనితో అవసర మేర్పడినది ఆ విధముగా ఎన్నా ప్రతులు విలేఖకులచే వ్రాయబడినవి మద్రాసు, తిరుపతి, హైదరాబాద్‌లలో గల ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకభాండాగారములలోను, కొక్రినాడ్ల అంధ్రసాహిత్య వరిషల్‌ కార్యాలయమున, రాజమండ్రీలోని గౌతమీ గంధాలయములొను యీ కృతి వ్రాతప్రతులు గలవు అయితే వీటిలో సర్వసమగ్రమైన పతి ఒక్కటి కూడా లేదు దీని అవతారికా భాగము లభించ లేదని ముందే తెలిపితిని ఆశ్వాంసాంతములలో కృతిపతిని సంబోధించే పద్యములు కూడా సమగ్రముగా లేవు. విలేఖక్సుల్పు తమకు కావలసిన విషయములను మాత్రము వ్రాసికొనినారు ఆయా విషయాలపై ఇతర అశ్వశాస్తగ్రంధాలలో చెప్పబడిన పద్యాలను కొందరు ఈ కృతి వద్యమ్స్రల్రత్షో కలిపివేసినారు ఫలితముగా అసమగ్రము, కలగొపులగము అయిన పేకులు తయారైనవి ఈ ్రచురణకై నేన) సంప్రదించిన ప్రతుల వివరములు వాటికీ ఈ గ్రంధమున సూచించిన సంకేతములు దిగువ తెల్బబడినవి (1) మూ. ౧ 482 ఇది తాళవత్రప్రతి మద్రాసు ప్రాచ్యలిభిత పుస్తకభాంధథా గొరమునక్రు చెందిన యీ ప్రతి ప్రస్తుతము తిరువతిలోని ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక హాండాగారమున గలదు దీనిలో మొదట కన్నదండనాయకునకు అంకీత మీయబిడిన శౌలిపళష్ర్వ్య్స్సు" లోని కొంత భాగము, తరువాత 'హయలక్షణ విలాసము లో ర్‌-్రగ్ర్వ పద్యమువరకు గల గ్రంధభాగము అటు పిమ్మట ఉత్తమగండ భూపొలునకు అంక్రిత్ర మీయబడిన అశ్వశాస్త్రములోని పద్యములు బాయబడినవి వలువురు వరిశోధక్షృల్పక్ట ఆకరమైనది ఈ ప్రతియే ఈ ప్రతినే నేను మూలప్రతిగా గ్రహించితిని (2) కం 2 105 నంఖ్య గల మద్రాను ప్రభుత్వ ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక కాండాగారప్ర యళ అసమధ్రమైనది రండాశ్వాసములు హయలక్షణ వి ప్రతి ఇది కాగితపు ప్రతి అనఎలటలు ల్రిహోత్రీయము లాన్‌ వాయబడిన తరువాత మూడవ ఆశ్వానమున శా (6 వాయబడిన శటిలోని పద్యములు కలగావులగముగా ది చతుర్తాశ్వానమున రెం 'సాయబక్షినవి శప

124 సాయలక్షణ విలాసము- పీరిక అలి అబి ప్‌ త్రీయము, (3) చ - 0 2400 సంఖ్యగల తాళపత్రప్రతి. ఇందులో కూడా గాలివ్యత్రయ న. హయలక్షణ విలాసము కలిపి వ్రాయబడినవి రెండవ ఆశ్వాసములో గల పం ఇత్యాది పద్యముతో ఈ ప్రతి ముగుస్తున్నది. ఈ ప్రతి తాలి నాలుగు “లల గావి శాలిహోత్రము వ్రాయబడినది శ ఇతర (4)ట- ౧ పక6 సంఖ్య గల తాళపత్ర ప్రతి ప్రతి చక్కగా నున్నది రి (గ్రంధభాగములు లేక కేవలము హయలక్షణ విలాసము మాత్రము గలది క అసంపూర్ణముగా మూడవ ఆశ్వాసమృువరకు (ప్రాయబడినది ఆశ్వాసాంతగద్యలో కృ పేడు తురంగ విలాసం" అ్రన్రి పేర్కొనబడింది ర (5) త - 0 7606 సంఖ్య గల యీ ప్రతి తిరుపతిలోని శ్రీ వేంకటేశ్వ విశ్వవిద్యాలయ ప్రాచ్య పరిశోధనాలయ ప్రతి ఇద్ర శిధిలమైన ప్రతి సంఖ:తో (6) ప - కాకినాడ ఆంధ్రసాహిత్య పరిష్‌ కార్యాలయములో 144 వ సంఖ్య గల తాళ పత్ర స్రత్రి బది అసమగ్రమైన శిధిలప్రతి ఏ ఒక్క ఆకు కూడా చక్కగా లేదు ఎన్నో. జ్రక్రృల్చు విరిగిపోర్సుని ఆకులు కమసంఖ్యలో లేక్ష అస్తవ్యస్తముగా ఉన్నవి కేవలము హయలక్షణ విలాసము మాత్రమే లాయబడినది మొత్తము మీద అన్ని ఆశ్వాసమ్సల భాగముల్ప కలవు ౧) గ గ 1261 సంఖ్యగల కాగితప్పు ప్రత్తి ఇందులో మొదటి 96 పద్యాలు శౌలిహోత్రీయన్సులోనివి తరువాత్ర ' అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధిగా " అం హయలక్ష విలాస్తమ్స ప్రారంభమైనది. పంచమాశ్యాస్త్స కొంత భాగమైన పిద వత్తీమగండ భూస్త్బన్స కంకితమైన్స అశ్వశాస్త్రమ్చుల్రూ పద్యములు గలవు ఇందు ఆశ్వాసములు 'అధికారము' లు గా పేర్కొనబడినవి ౫ 8 ఎ ఇ విరంంవై పృ వ్యరు త్య సతి శాలిపోత్రీయ పద్యములలో | రప బొ రకల విలాస వేద్యములు వ్రాయబడినవి అభి (ట్రం ల పతి ఇందులో కూ ములుగో పేర్మానబకిన న” ఆశ్వానములు అధికార 24. తెలుగు పద గ్రంధా లక్ష గంధము నే పవిజనొక్టర్వన్సు తాతంభట్టు కవి చింతామణి వంటీ న్‌ లు ఆశ్వాసముల్పుగ్హా కొర్ర అధికార్రమ్చ్ర్ట్టా =-జింపబడినవి

హయలక్షణ విలాసము- సీరిక 125 (9) డ - 0 2480 సంఖ్యగల తాళపత్ర ప్రతి హయలక్షణ విలాసములోని పద్యములు, శాలిహోత్తీయములోని పద్యములు నారసింహ అన్న సంబోధనలతో గల అశ్వశాస్తములోని పద్యములు, ' గోకర్టుడ' అన్న సంబోధనలతో గల అశ్వశాస్త్రములోని పద్యములు సంస్కృత శ్లోకములు కలగలిపి వ్రాయబడినది (10) ద - 0 2401 సంఖ్య గల తాళపత్రప్రతి ఇందు కేవలం 5 తాళపత్రములు మాత్రము గలవు సుడుల వివరములు గల భాగము వ్రాయబడినది “సిరిగల నీంవోద్రి నిలయ శ్రీ నరనింవ!” ' నీంచాళైల వీరన్ఫనీంవా'సంబోధనలు గల రెండు పద్యముల తరువాత శాలిహోత్రీయము, హయలక్షణ విలాసములోని పద్యములే కాక మరొక అశ్వశాస్త్రములోని పద్యములు కూడా వ్రాయబడినవి (11) బ- 0 2402 నంఖ్యగల ఈ తాళపత్ర ప్రతిలో కేవలము రెండు తొళపత్రములే కలవు హయలక్షణ విలాసము, శాలిహోత్రీయములలోని సుడుల భాగము 'పాయబడ్షినది. (12) ము - రాజమండ్రిలోని గౌతమీ గ్రంధాలయ మందలి వ్రాతప్రతి ఆధారముగా శే మద్దూరి శ్ర రామమూర్తి సంపాదకత్వమున కొండపల్లి వీరవెంకయ్య అండ్‌ సన్స్‌వారు ప్రచురించిన ముద్రితప్రతి ఇది తొలుత 1917లో ప్రకటించబడి తరువాత పలు పర్యాయములు ముద్రించబడినది నాకు లభించిన ప్రతి 1354 లో ముద్రించబడినది ప్‌ద్రి రూడ్ర శాలిహోత్రీ యము లోని పద్యాలతో ప్రారంభమై మధ్యలో హయలక్షణ విలాసము పారంభించబడి అందలి దోషవ్రకరణముతో అనంపూర్తిగ ముగిసినది దీనిలో ఆశ్వాసమ్సుల్తు అంకురములుగా పేర్కొనబడినవి (13) య - హైదరాబాద్‌లోని ప్రాచ్యలిబిత పుస్తకభాండాగారమున 1933 సంఖ్య గల కౌగిత్రప్ట ప్రతి ముందు కొంత సంస్కృతగ్రంధభాగము, తరువాతే తెలుగు వచనమి అశ్వనంబంధ విషయములు గలవు అ తరువాత శాలిహోత్రీయము. హయలక్షణ విల్వ జ త్తమగండ నికంకితమైన అశ్వశాత్త గర భాగములు వ్రాయబడినవి (1 ఈ హైదారబాద్‌ లోని పై పుస్తకభాండాగారము నందలి ల! క్‌ న్‌ గల తౌళప్పత్ర ప్రతి యిది పతి మంచిదే కొని అసమగ్రమైనది చికిత్సాధ్యాయము పూర్తిగా న్స ల లు కుషులు ఇందులో హయలక్షణ ఉన్న గ్రంధములో వ్రాయసగాని తప్పులు కుబ్ప

126 హయలక్షణ విలాసము- పీరిక

విలాసము, శాలిహోత్రీయములలోని పద్యములతో పాటు “ సకలసత్కీర్తిగుణభోజ! నకుల రాజ! వంటి సంబోధనలు గలిగిన పద్యాలు కూడా కన్పిస్తాయి మంచి సుడులను వివరించే ఒక సీసమాలిక “ రమ్యగుణసాంద్ర దశరధ రామచంద్ర!” అన్న ముగింపుతో ఇందు వ్రాయబడినది

(15) రా - డా. బిరుదరాజు రామరాజు గారి వద్ద గల వ్రాతప్రతి. శ్రీ ఆరుద్రగారు సమగ్ర ఆంధ్రసాహిత్యం 7వ సంపుటములో డా బిరుదరాజు రామరాజుగారి వద్ద ఒక నలక్షణమైన హయలక్షణ విలాస ప్రతి కలదని వ్రాశారు. దానికై నేను శ్రీరామరాజుగారిని స్వయముగ కలిసి ఆ ప్రతిని తీసికొని పరిశీలించినాను. ఇది సమగ్రమైన హయలక్షణ విలాస ప్రతి కాదు. ప్రధమాశ్వాసములో అశ్వప్రశంసకు బదులు ఏవో కొన్ని అశ్వచికిత్సలు చెప్పబడినవి “ అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధిగా.. ” అన్న ప్రారంభవచనమే లేదు. ఇందులో విచిత్ర మేమిటంటే ఒకే ఆశ్వాసములో హయలక్షణ విలాసములోని పద్యములు, శాలిహోత్రములోని పద్యములు కలిపి వ్రాయబడినవి. అయినప్పటికి చికిత్సాపద్ధతులు గల పంచమాశ్వాసమును పరిష్కరించుటలో ఈ ప్రతి ఎంతగానో తోడ్బడినది

(16) ల - హైదరాబాద్‌ పుస్తక భాండాగారమునందలి 3477 సంఖ్య గల తాళపత్ర ప్రతి. ఇది అసమ[గ్రము వివిధ అశ్వశాస్త్ర గ్రంధముల భాగములతో కలగాపులగముగా ప్రాయబడినది.

117. వ - హైదరాబాద్‌ పుస్తక భాండాగారము నందలి 4683 సంఖ్య గల తాళపత్రప్రతి ఇది మంచి ప్రతి ద్వితీయాశ్వాసములో కొన్ని పద్యములు లోపించినవి. అయిదు ఆశ్వాసములు గల ప్రతి ఇందులో కూడా శాలిహోత్రీయములోని పద్యములు కలిషి వ్రాయబడినవి

1974లో ఉద్యోగరీత్యా నేను చిత్తూరు జిల్లా పాకాల గ్రామంలో ఉన్నప్పుడు ఈ హయలక్షణ విలాసము అముద్రితమని భావించి దీనిని పరిష్కరించి ప్రకటించాలనే నంకల్పముతో మిత్రుడు అత్తులూరి జనార్లననాయుడు (ఎంఏ తెలుగు) ప్రోత్సాహసహకారాలతో తిరుపతిలోని శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయ (ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకభాండాగ్రారమున గల తాళపత్ర. కాగితపు ప్రతులను సంప్రదించి గ్రంధసేకరణ ప్రారంభించినాను. తరువాత ముద్రిత గ్రంధ ప్రతి లభించినది అది తప్పుల కుప్పగా అసమగ్రముగా ఉన్నది గ్రంధమును నమగ్రముగా నిర్దుష్టముగా పరిష్కరించి

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 12/7 ప్రచురించవలెననే నా సంకల్పమును ముద్రితగ్రంధము మరింత బలపరచినది. ఆ ప్రేరణతో అవకాశము లభించినపు డెల్ల వివిధ వ్రాత, తాళపత్ర ప్రతులను సంప్రదిస్తూ గ్రంధపరిష్కరణ (ప్రారంభించినాను. అనేక పద్యాలు అసంబద్ధంగా అనన్వయంగా గోచరించినవి ఈ గ్రంధ పరిష్కరణ నా వల్ల కాని పని అని భావించాను తరువాత తంజావూరు సరస్వతీమహలు వారు ప్రకటించిన నకులుని నంస్త్సృూత అశ్వశాస్త గ్రంధము లభించినది క్రమంగా భోజుని శాలిహోత్రము, గోదావర మిశ్రుని హరిహరచతురంగము వంటి సంస్కృత (గ్రంధాలను సంపాదించగలిగితిని వీటి సహాయముతో హయలక్షణ విలాసమును పరిష్కరించు కార్యమునకు ఒక మార్గము గోచరించినది ఇంతలో హైదరాబాద్‌లో గల ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకభాండాగారములో గల వ్రాతప్రతులను, కాకినాడ ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తులో గల వ్రాతప్రతిని సంప్రదించు అవకాశములు లభించినవి వీటి సహాయముతో తొలి నాలుగు ఆశ్వాసములు చాల వరకు పరిష్కరించగలిగితిని పంచమాశ్వాసమును పరిష్కరించుటలో డా బిరుదరాజు రామరాజు గారి ప్రతి, హైదరాబాద్‌ వ్రాతప్రతులు ఎంతో ఉపయోగపడినవి. ఈ పరిష్కరణ ఈ రూపానికి రావటానికి సుమారు 22 సంవత్సరముల కాలము పట్టినది. ఈ కాలములోనే దీనికి తగిన పీరికను తయారు చేయు ప్రయత్నము జరిగినది ఈ మధ్య కాలములో ఈ గ్రంధమును గూర్చి ఒక వివరణాత్మక వ్యాసమును వ్రాసి 1986 డిసెంబరు “ భారతి" సంచికలో ప్రకటించాను. శాస్త్రీయ పద్ధతిలో పూర్వకావ్యాలను, గ్రంథాలను పరిష్కరించి ప్రచురించటం చాల ఖర్చుతోను, శ్రమతోను కూడిన పని” బ్రౌన్‌ వంటి పాశ్చాత్యులు, మానవల్లి రామకృష్ణకవి, నిడుదవోలు వేంకటరావు, వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి, రాళ్ళవల్లి అనంతకృష్ణశర్మ వంటి మన పండితులు, వావిళ్ళ వంటి సంస్థలు ఈ విషయములో చేసిన కృషి విలువకట్టలేనిది, ప్రశంసనీయమైనది 16[%290 అన్న విదేశీవిద్వాంసుడు 25. _ 1972లో నేను చిత్తూరు జిల్లా కాణిపాకమున గల శ్రీ వరసిద్ధివినాయక దేవస్థానము వారికి నండూరి బాపయ కవి 1816లో రచించిన “విఘ్సేశ్వర చరిత్రము" అన్న పద్యకావ్యాన్ని తిరుపతి ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకభాండాగారమున గల వ్రాతప్రతులు ఆధారంగా పరిష్కరించి విపుల పీరికను సమకూర్చి ఇవ్వగా వారు ప్రచురించారు

128 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక లలితవిస్తరమను పేరు గల ప్రాచీన బౌద్ధ గ్రంధాన్ని 444 పుటలలో మూలగ్రంథ 225 వుటలలొ దాని పాఠభేదాలను ప్రకటించిన విషయుమును గమని" ప్రాచీన గ్రంధపరిష్కరణ ప్రచురణల విషయమై మహనీయుల నిరుపమానక శోద్ధాసక్తులు విదితమౌతాయి. కేవలము ఉత్సాహమే కాని వ్యుత్పన్నత సమర్థత నావంటివాడు ఇటువంటి పనికి పూనుకొన్నందుకు విజ్ఞులు నన్ను మన్నింతురు గొ. ఈ గ్రంధపరిష్కరణలో ముఖ్యములైన పారభేదములే చూపబడినవి. కృతి సంబోధనలలో అతని చరిత్రను వోష్టాన్ని తెలిపే సందర్భాలలో తప్ప మిగిలిన సాధా! విశేషణాలలోని పారభేదాలను నూచించలేద్రు ఉన్నవాటిలో ఉత్తమమనిపి౦: పారమునే స్వీకరించుట జరిగినది హయలక్షణ విలాసములోని విషయముల నకులుని అశ్వశాస్త్రములోని ఎషయములకు గల పోలికలను, వైరుధ్యాలను చేతనైనంత వరకు పోల్చి చూపితిని గ్రంధవిస్తరభీతితో హరిహర చతురంగము, భోజి శాలిహోత్రములలోని విషయములత్రో గల సారూష్యవైరూప్యములను చూపించలే* ప్రదేశనిర్ణయము వంటి భాగాలలో స్పష్టతక్రొరక్రు వ్యాకరణ కార్యాలను నియమము పొటించలేదు గణ, యతి ప్రాసలు నష్టమైన చోట్ల నేను పూరించిన భాగాలను | కుండలీ కరణములలో సూచించినాన్సు పూరించని భాగాలకు గుర్తుల నుంచినొనె 26 ర్‌ 1 1౧414 15000 2064 రష 01 [112 [134

హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక 129 కృతజ్ఞాతలు 1974లో, తిరుపతిలోని శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయ ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారమున గల హయలక్షణ విలానపు వ్రాత ప్రతులను కాపీ చేసుకొనుటకు అనుమతించి అందుకు తగిన సౌకర్యములను సమకూర్చి పెట్టిన అప్పటి ఆ పుస్తక భాండాగారపు క్యూరేటర్‌ డా. రామమూర్తి గారికి, అధ్యక్షులు డా. జీరెడ్డి చెన్నారెడ్డి గారిక్తి కొన్ని వ్రాతప్రతులను కాపీ చేసిపెట్టి. మరికొన్ని వ్రాతవ్రతులను కాపీ చేసుకొను సమయాన ఎంతో సహకరించిన మిత్రుడు శ్రీ అత్తులూరి జనార్దన నాయుడు ఎం ఏ గారికి హైదరాబాద్‌లోని ప్రభుత్వ ప్రాచ్యలిఖిత వుస్తక భాండాగారములోని హయలక్షణ విలాసపు వ్రాతప్రతులను పరిశీలించటానికి అనుమతించి అందుకు తగిన సౌకర్యములను కలుగజేసిన పండితులు శ్రీ డౌ విఠల్‌ రెడ్డి గారికి పూర్వ పరిచయము గాని, ప్రముఖుల పరిచయాత్మకమైన లేఖ గౌని లేకుండా కలిసినా, తొలి పరిచయములోనే అడిగిన వెంటనే తమవద్ద గల హయలక్షణ విలాసపు వ్రాత ప్రతిని ఎరవు ఇచ్చినా యూ కృషికి ఆశీస్పులందించిన మేహనీయ్స్పల్పు డా. బిరుదరాజు రామరాజు గౌరికీ ఆదరభావముతో తమ వద్ద గల 'అశ్వలక్షణ సార సంగ్రహము ముం పతిని దయతో నా ఉపయోగార్థము పంపి నన్ను ప్రోత్సహించిన ప్రముఖ య్‌ ర పరిశోధక్సుల్తు శ్రీ కపిలవాయి లింగమూర్తి (నాగర్‌ కర్పూలు - మహబూ జిల్లా ) గాిక్ర ॥ " బ్రిటిష్‌ మ్యూజియంలోని తేలుగు గ్రంధాల వివరణ పటిక” దయం నా ఉపయోగార్జమిచ్చిన శ్రీ డా వెలగొ వెంకటప్పయ్య గౌగ్రిక్రి

130 హయలక్షణ విలాసము- పీఠిక తమ గ్రంథాలయంలో గల అనేక అమూల్య గ్రంధాలను పరీశీలించటాని! అనుమతించిన విజయవాడ సిద్ధార్థ ఆర్ట్స్‌ కళాశాల లైబ్రేరియన్‌ శ్రీ మొవ్వా సత్యాంజనేయ ప్రసాద్‌ గారికి, నా సాహిత్య కృషిని నిరంతరం ్రోత్సహించే నాగభైరవ కోటేశ్వరరావు గారికి, బాణుని సంస్కృత అశ్వవర్ణనను చక్కగా తెనుగు జేసి యిచ్చిన పండిత యార్లగడ్డ వేంకట సుబ్బారావు (నల్లూరు - గుంటూరు జిల్లా) గారికి, గ్రంధపరిష్కరణలో నాకు గలిగిన సందేహములను నివృత్తి జేసిన సంస్కృతే 'విద్వాంసులు శ్రీ సుఖవాసి మల్లికార్జునరావు (గుంటూరు) గారికి, నా చిరకాలకృషికి ఒక రూపాన్ని సంతరిపంజేసిన పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం కులపతులు ఆచార్య జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం గారికి, ఆచార్య (శ్రీమతి) అవుల-.మంజులతగారికి, గ్రంథాన్ని చక్కగా డి.టి.పి చేసి ఇచ్చిన శ్రీమళి పద్మగారికి, ఫ్రూపులు దిద్దిపెట్టిన శ్రీ సత్యరామప్రసాద్‌ గారికి నా హృదయ పూర్వక కృతజ్ఞతలు; ధన్యవాదములు సూర్యదేవర రవికుమార్‌ 5-4 పరమేశ్వరి టవర్స్‌ 4వ లైను, లక్ష్మీపురం గుంటూరు. 522 007

శ్రీః హయలక్షణ విలాసము ప్రథమాశ్వాసము* కు శ్రీజన్మసదన రాజ ద్రాజీవ సమాననయన రాజీవునకున్‌ రాజకుల దుగ్గవారిథి రాజునకు6 గుమార కంపరాజున కెలమిన్‌. 1 వ. అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధి' (యు, పుత్రపొత్రాభివృద్ధియు, నాయురారోగ్యై శ్వర్యాభివృద్దియుం)గా నా చెప్పం బూనిన హయలక్షణ విలాసంబను' కృతి ప్రకారం బెట్టిదనిన నశ్వప్రశంసయు, నావర్త లక్షణంబును, దళాక్షేత్రవిభాగంబును వ్రదేశ ప్రమాణంబును వయోజ్ఞానంబును, వర్ణలక్షణంబును, న్వరలక్షణంబును, ఛాయా లక్షణంబును, గంధ లక్షణంబును, గతిలక్షణంబును, పుండ్రలక్షణంబును, సామాన్యదోషీ మహాదోష ప్రకార లక్షణంబును, * నుత్తమాళ్వెలక్షణంబును, ' * విహీనలక్షణంబును,

• ఈ కృతికి అవతారికా భాగము లభించలేదు. ఈ కృతి ఏ సంస్కృత గ్రంధమున కనువాదమో తెలియదు. కాని తంజావూరు సరన్వతీమహలు గ్రంధాలయము వారు 1952 లో ప్రకటించిన నకులుని సంస్కృత అశ్వళాస్తములోని కొన్ని శ్లోకములు ఈ గ్రంధములోని కొన్ని పద్యములకు మాతృక లనదగినవిగా ఉన్నవి. మరికొన్ని శ్లోకములు ఈ గ్రంధములోని కొన్ని షద్యములకు ఆధారభూతములుగా నున్నవి. కొన్ని చోట్ల ఈ రెండు గ్రంధములలోని విషయములు విభేదించుచున్నవిల ఆయా విషయములు ఆయా స్థలములలో స్టూలముగా ఉటంకించబడినవి పంచమాశ్వాసము కవి స్వతంత్ర రచనగా కన్సించుచున్నది 1 ఇది అనేక ప్రతులలో గల కృతి ప్రారంభపద్యము కొన్ని ప్రతులు ఇతర ఆశ్వాసాది పద్యములతో 'ప్రారంభమగుచున్నవి. 2 1కృడ,రవ ప్రతులలో మాత్రము కలదు 2. కృతికి ప్రారంభం - క్క, వ కృతికి కధావిధానం - ము, ౩ ఇది అనేక ప్రతులలో కన్చించడు 4 మహాదోష, దోషతమ - ము 5,6 అనేక ప్రతులలో కన్పించే వీటి వివరములు గ్రంధమున కన్పించవు ఈ వచనములో? వివరములకు వివిధప్రతులలో పారభేదములు అధికముగా గలవు

2 వాయలక్షణ విలానము చికిత్సృయు, లవణవిధియు, నుదకవిధియును గ్రాసప్రకారంబునుం గ్రమంబునం జెప్పెద నందు నశ్వప్రశంస యొట్టిదనిన. 2 అశ్వప్రశంస ఉ. అంబుధివేస్టితావనియు నాజి జయంబు మవాోయళివ్రతా వంబులు నిత్యలక్ష్మీయు, నపారనుబంబు నమందదానధ ర్మంబులు వైభవోదయ నమగ్రముదంబును గల్లి యొవ్లు వా. వాంబులు చాల గల్గు వనుధాధివు/ డొవ్చుడు నింద్రతుల్యు/డై చి చ అరయగ నర్వలక్షణ నమంచితమైన తురంగరళ్సు మే నరుని గృవాంబునం బొకదినంబుననుం దగురీతినుండు నా వరమనవిత్రుగేహమునం బాయకనిల్చు రమావధూటి శ్రీ ధరుని యురఃస్థలింబలె ముదంబెనలార వ్రనన్శబిత్తయై శీ మ. జవసత్వాన్విత వైభవాళ్ళుములనే నంవూర్హమైయుండు నే యవనీపాలుని సైన్య మాతండు నముద్యత్కీర్తి. బెంపారి య శ్రవవర్యంత వనుంధరావలయము న్మానంబుతో నేలు కా (తవు లేవేళ నతోత్తమాంగులగుదున్‌ ధన్యాత్ములై కొల్వ/గన్‌ ర్‌ 38 కయర వ ప్రతులలో లేదు 4 ట,ము,య, ర ప్రతులలో మాత్రము కలదు 5. కృ,య ర, వ ప్రతులలో లేదు. 1 వళులచే-ము ౩. పోల్చిచూడుడు తై ర్లన్తగతా వృద్వ శ్రీ రూ: వివులంయళః విజయళ్ళు భనే ద్య్వొ రళ్వా రాజ్యవిభూషణాః నకులుని అశ్వశాస్తము (అశ్వ ) పుట 2 వైకము -10 శ పోల్చిచూడుడు వాజినోయత్ర తిష్టంతి నర్వులక్షణనంయుతాః ఏకాపామవీ యస్యా శ్వా నివనన్తి గృవోజిరే విష్ణో ర్వక్షస్థలం ముక్త్వా లక్ష్మీ నన్య గృహే స్లీరా అశ్వ 2-11 12 13 ర్‌... పోల్చిబూడుడు అన్య సాగరపర్యన్లా వాస్తే తిప్టతి మేదినీ నివనత్య చ్చు సంఘాతైః సంత్రూర్గా యన్య వావొనీ అక్వ 2-12 13

ప్రథమాశ్వాసము చ వివిధగతివ్రసారముల విశ్రుతమైన తురంగరాజి కౌ (తవ ధరణీతలేళ్ళురవితానము పాలిటి లబ్బిందెబ్చి యు త్పవమునం గరం గూర్చు రణధామములో' నుహి రాజకోటికిన్‌ శివశివ! ఘఫోటకంబులు విచిత్రపు దూతికలే తలంపంగన్‌. 6 చ దురమున భీతితో. బడక, దుర్గమశత్రున్నపాల సైన్యమున్‌ సరభస వృత్తిమై దరిసి చయ్యనం దద్రిపు రాజకోటికిన్‌ బరిభవ మాచరించి లఘుఛందము(?) చాగున డేగ లాగునన్‌ దురగము దక్కయొండాకటి తోడనె క్రమ్ముజుచుండనేర్చునే? _ 7 6. వ, య,త, వ ప్రతులలో లేదు]! మహ-ము 7 ఈ పద్యము ట ప్రతిలో మాత్రము కలదు 6... పొల్చిచూడుడు తే వహయాః శ్యతులక్ష్మీణాం హరాదాకర్షణక్షమా: యే వాజినః నునంచారాః నవ్యానవ్యే నుళిక్రీతాః తే వివక్ష క్రయం తృత్వా పప్రావ్దుయుః శ్రియముత్తమమ్‌ అశ్వ 3 - 14 7... పోల్చిబూడుడు పదాతి గజ ముఫై శ్చ శతశో౭ధ సహస్రశః వేష్టితోపి వ్రజత్య శ్వో యధేష్టం పక్షిరాడివ. రణాహతోపి తురగో దేశకాల వ్యపేక్షయా పునఃప్రతినివర్తేత హత్వా శత్రుం చమూర్థని _ క్షణాదేకత్వ మాయాంతి క్షణాద్యాంతి సమస్రధా క్షణాన్ముఖ్యం రిపుం వీక్ష్య నయంతి యమ సాదనమ్‌ అశ్వ. 4-22,23,24

శ్ర వాయలక్షణ నిలానము ఉ. దూరము పోవునప్పుడును దుర్దమశత్రున్నపాలసేనలన్‌ బోరుల గెల్బునప్పుడును బొంకముగా మృగయావినోదవి ద్యారతిం దేలునప్పుడు నరాధిపకోటికి వాజులట్లు 'పెం పార జయాదికారణము లారసిచూడం గ" నాండుగల్లునే? 8 _ ఉ _ వారణసేన లెన్నయిన వాజిబలాఢ్యులు రాజు' లాజులన్‌ బోరకగెల్తు రెప్పు దరి భూతలనాథుల, నిక్కువంబు, దు ర్వారపు వాజియొక్కటి నివాసమునన్‌ గలిగున్న తేనికిన్‌ వారక శంక నొందుదురు" వైరులు *మున్నుగంగంపభూవరా 9 శా విశ్వంబందు వసుంధరాపతులకున్‌ విఖ్యాతి' బీజంబులై యశ్వంబుల్‌ గడు * నాశు కార్యములు సేయంజాలు చందంబునన్‌ శశ్వద్దానషయః పటీవిలసనస్తంబేరమంబుల్‌ ప్రభూ తైశ్వర్యాథ్య పదాతిలోకములు సేయంజాలునే క్రమ్మజన్‌. 10 8 1గల్గనర్చునే. ము 9. _ 1 కెప్పుడున్‌, వైరుల బోరగెల్తురని వారణరాజులు - ము 2. వైరిబలంబులు దవ్వుదవ్వులన్‌ -6 3. దవ్వుల -చ,ట. 10 1 కేజంబులై -ర6. 2. నాథు- ము. 3. డాయం - క 8... పోల్చిబూడుడు దూరాధ్వానం గమయతాం తథా సంధానకర్మణి అశ్వేభ్యః పరమం నాస్తి రాజ్ఞాం విజయసాధనమ్‌ అశ్వ. 3-17 క పోల్చెచూడుడు య స్టైకో౭పి సుపుపష్టోశ్వః బద్ధః తిష్టంతి వేశ్మని తస్యా శు విగతోత్సాహో భీతా స్పిష్టంతి శాత్రవాః అశ్వ 3-18 10... పోల్చిచూడుడు ఆళకార్యాణి భూపొనాం యథాళ్వా? వృథిబీతలే కుర్వంతీవా యథాళీఘం న గజా న వదాతయః అళ్ళు ౩.27

ప్రథమాశ్వాసము క్‌

చ 'కరరధవీరభీషణవికారజల(గ్రవాకోటిచేత దు

న్తరమగు వైరిభూరమణ సైన్య వయోనిధోనెన్సు నళ్ళుమం

దరగిరి ేతచ్చెంగాక మరి తక్కినరీతులః ద్రచ్చనచ్చునే

“యరయం/ వీరలక్ష్మి నిల నౌబళకంవధరాతలేళ్టురా / 77 మ ధరణీమండల మెల్ల నళ్ళములచేతం జాలనిద్ధించు న

ద్ధరణీమండల నిద్ధియాట వలనన్‌ ధర్మార్థతామంబులున్‌

ధరణీపాలక మండలంబులకు వాన్తప్రావ్రనూ గాన యి

ద్ధరణీన్‌ రాజుల లాభసంపదకు గంధర్వుంబులే మూలముల్‌. 12 శా దానానేకవరోపాతంబు దళనోత్తాలంబు శాతానీ ళం

పొనూనద్యుతి దుర్దిరీక్ష్య ముడుబాణాసార ముద్యద్హ్రిష

తేనా వారిదమండలంబుం 'గదీమిన్‌ జెండొడు నుద్ధండతన్‌

భూనాభుండు వాయాధి రూఢుండగుదున బోరన్‌ నమీరారృృతిన్‌. 3 11 1 హరి పద భీషణ పదాతి - క. హరి రధ పంక్తి భీషణ పదాతి జలప్రసవాస్త్ర

కోటి-6 2 లోన - చ.ట. 3. త్రిప్పికాక -ర. 4, యరుదుగ -ట 12 క,య,ర, వ ప్రతులలో లేదు 13 కృయ,ర,వ ప్రతులలో లేదు 1- గరిమన్‌-ము 11 పోల్పిచూడుడు.

యో౭శ్వారూఢా భూపతయో నుత్తమవోగజరధరల్సు నికర వరభటజనిత రుధిరనదీనంకుల మభిలజలధి మామధ్య తన్మధ్యా దవిరా ల్ల్ష్మీ మాస్చాత్య నిజభుజవళ మానీయ వేశ్యామివ వ్రణయిజన్తోవభోగ్యాం కుర్వంతి

అశ్వ. 5 - వచనము

13 పోల్చిచూడుడు

యే బాళ్వాః ధృత ధనుః ప్రాసాని తోమరై రారోపొతై రథి ఫ్లితాస్తే ప్రవర నమీరా ఇవ వ్రభూతమద సాందీకృత గండమండల లగ మభువమధురధ్వని ముఖరిత మేవోరి/౧ గజఘటాను ఘట శాకట నికట కటికా . అనవరత మ్యుక్తబాణు విమలనలిలధారా నహాస్రాబ్భాదిత దినకరనికల ప్రసా రాంధీకృతనకలదిగ్భాగం న్ఫురద్రాస్త్ర సొదామినీలతా ప్రద్యోతిత మతి గర్ధంతం మవారివు జలదవ్యూవాం తే వీరాః ళతళః కాండ ఖందీర్భత వికటితవిగ్రహం దిళోదిళం పాతయంతి

అశ్వ 5,6 -వచనము

6 నాయలక్షణ విలాసము చ వరతుభలక్రణంబులను వర్థనకెక్కీన మభోటకంబు లే ధరణీవు' సేనలో వెలయు. దజ్జగతీవతి గోరివచ్చునిం వరుదుగ శత్రులక్ష్మి విభనాన్వితయై" యఖభిసారికాకృతిన్‌ దురమునం గంనభూరమణ]! బోర్చలభీమ / తుమూరమన్మథా? 14 వ స్స్‌ చెలంగ దేవానురాదులకు నయ్యింద్రుండు సొామజంబుల దేవహోమనమితి నాత్మబాప్పంబుల ననిలదేవునియందు నమృతపూరంబుల నండములను వాజుల నృజియించి వనజాననుండు వాని కన్సుల౯ గమలారి. గమలవాతుల వాతెల నురనది వాణీ జిహ్వాకయందు నెదనగ్సి" నడుగుల యెడల దిళల గీ తనరు ముక్కున నంగంబు ననిలు నిలిపె/ గొన వహరులను వేల్పులుగా దలంచి నెమ్మి వూజించి * యెక్కీన నృవుల కెచట జయము * సమకూరు గంవభూజానిచంద॥ 15 14. 1 డెక్కిపోవలయు - ము. 2. పరిచారికాకృతిన్‌ - ట 15. కయ,ర, వ ప్రతులలో లేదు 1] మణుగుల -ము 2 మొక్కిన -ట 3. చేకూరు గంపనక్ష్మాలేంద్ర - ము 14. పోల్చిచూడుడు తస్యానురక్తా దృఢవిగ్రహా మవో రిపళ్ళో లక్ష్మీ ర్లవావాసమిచ్భతి హృష్టాననా సొ వ్యభిసారికాభా తురంగమా యన్య బలే మహీవతే : . అశ్వ 6-36

ప్రథమాశ్వాసము 7

మ నుమనోవాహిని రోమరాజి జలధిస్తోమంబు కాంచీకలా

పము శైలంబులు చనుగుబ్బలు వురప్రాకారముల్‌ తారహా

రములై యొవ్వుగ నావ్రుభున్న యతులద్రారంభ విళ్ళుంభరన్‌

్రమదం బార నుఖించు నళ్ళువతో సౌధ స్థానరో స్రీగతిన్‌. 16 చ తురగము నాజినెక్కీ నిజదోర్బలలీలలు చూపి విద్వొష

తర కరవాల ధారణ దెగం గాంచిన వుఖ్యుండు పొందంగాంచుంద

త్తురగము మేనిపై. గలయః దోంచిన రోమము లెన్టి యని వ

త్భుఠములు వాకలోక వనితానుబముఖ్య ఎశేషసాఖ్యముల్‌ 173 ఊఉ. నెమ్మదిలోన నెంతయును నిఖ్టలభక్తి చరింవ తేవు నే

మమ్మున నర్వలక్షణ నమన్వితమైన హయంబు నిస్టదై

వమ్ము విభాతి నే నృవతి వందనకృత్యము లాబరింబు ని

త్యమ్మును నా మహీవతికి నాయువు' శ్రీయును నగ్గలంబగున్‌ 18 ౨ చ సమవిషమాజిరంగుల 'శత్రుశరంబులు దూజీపాజుచో

గమిగొని* (పేవులెల్లం దెగి కాళ్ళను దా6ంకుచు వ్రేలుచుండినన్‌

దమకమొకింత లేక యుచిత స్ధితి నేలిక నుద్ధరించు ను

త్తమ తురగంబు దాని నుతి దామరచూలియుం జేయ నోవునే. 19 ఎ 16. 1దీప్త-క2శ్రీ-ము 18 1 గల్గును నగ్గలంబుగన్‌ - ము 19 శత్రు శరంబుల కోడి -క. 2. పువ్వు తీవియలు -ట

అశ్వ ప్రశంసకు సంబంధించిన ఈ పద్యములు అన్ని ప్రతులలోను సమానముగా

కన్పించవు. క ప్రతిలో ఇందులోని 7 పద్యములు ఆవర్తాధ్యాయమున గలవు.

య, ర్క వ ఫ్రతులలోను ఇవి 7,8 పద్యములు మాత్రమే కలవు 16. పోల్చిచూడుడు

సర్వాంభోనిధిమేఖలాం సురసరిద్రోమావళీ భూషితాం

ఉత్తుంగాద్రి పయోధరాం పురవర(ప్రాకారహారోజ్బ్వలాం

నిఃశేష ప్రతిపక్షదోషరహితాం విద్వజ్ఞనోచ్చాననాం

పృధ్వీం స్వాం వరకామినీ మివ చిరం భుంక్తే౭శ్వసేనాపతిః

అశ్వ. 6-37

రి వాయలక్షణ నిలాసము ఆశ్వాసాంతము క వర్ధిత దుష్పుత ! నుక్ళలో పార్థిత వివిధార్ధ / నిమృరావావకేళీ నిర్రిత శతునముత్కర ॥ యార్థితవైభవ / నమున్సతాయతో కీర్తీ / 20 క మానానూనస్వాంతా మాననతీమానహారణ / మపొతజయంతా + మానితనిజరేవంతా నానావిధ హయకళాభినవ రేవంతా ! 21 మాలిని : వరిహృాత రివుగర్వా / ప్రొఢ లీలా వదర్వా / చరణ వివులసేనా / నర్వునఖ్యాభిమానా ! వరహిత కృతవిద్యా / ప్రన్ఫురణ్లద్యవద్యా బరణనతిత భూపా / చాళుకీ వంళదీపా 22 ఇది నకల నుకవిజన నంన్తూయమాన కవితాచాతురీధురీణ నిఖిలభాషావ్రవీణ భైరవాబార్యవుత్ర వరమవవిత్ర మనుమంచి భట్టప్రణీతం బైన వహాయలక్రణ ఎవిలానం బను తృతియందు కృతిపతి నంళశావళియు నళ్ళుప్రళంన యన్దది వప్రభమాశ్వానము

శ్రీః హయలక్షణ విలాసము ద్వితీయాశ్వాసము క 'శీరయణ చరణ సేవా పారీణ / వివేక వరమపావనమూర్తీ/ సొరాబార వదాన్య కారువా ! విద్యావివోర/ కంపకునూరా / 1 క తురగన్తుతి వద్యారతి ధర వివ్రతగతుల రీతి. దగ జెప్పెదనా దరభరిళ వృాదయనద్మము కరమరుదు6గ జెవికి దొడవుగాం జేయు మొగిన్‌. 2 సుడుల ఖేదములు : లక్షణములు : ఫలములు క్ర వరలక్షణ నామంబులు వరిపొటిగం జెవ్చుబోట! బలికిన రీతుల్‌ పరికించి కరుణ సేయుడు నరనగుణోదారులయిన నత్కవు' లెల్టన్‌ 3 1 1 శ్రీ రమణీ సేవాస్స్పద -ము 2. ఆళ్వాసాది పద్యము తరువాత క ప్రతిలో “ అవధరింపుము” అన్న వచనము, ఆ తరువాత “---- శిరమున రంధ్రంబులందు జెలువుగ రెండే నరయగ నందుటను మూతిని పరువడి నాక్కొక్కటున్న పది ధృవులయ్యెన్‌" అన్న పద్యము (ఇవి శాలిహోత్రీయములోనిది), సుళ్ళ లక్షణము అన్న శీర్షిక పిమ్మట 'ఆవర్త ఇత్యాదిగా గల 6వ పద్యము కలవు 3 1. లారా-ట

10 హయలక్షణ విలాసము క ద్రకటంబుగ నావర్తము ముకుళం బవలీఢకము నమూహమునుం బా దుక పొదుకార్థమును ళు శీక ళతవదియనంగ నుళ్ళజ్రియ యెనిమిది యౌ వ. త(దూూవంబులు సీ అవ్వర్హ మమరాపగావర్తమున కెన పాదుక పాదంబు పాయగొమ్మ ముకుళంబు మల్లికా ముకుళంబు సైదోడు క ళతవది జెజ్టికి నంగడంబు చిప్ప చ్తక్తికిని నెచ్చెలి పాదుకార్థంబు తునినిన పొదంబు తోడుజోడు దూడ నొకుడునకు దొర యవలీఢంబు మూంకకు మచ్చు నమూవా మరయ గీ నిట్టి నుళ్ళ ప్రమాణంబు లేర్చరింతు/ బూర్వ శాన్త్రత్రమంబునం బౌొల్పు మీర నహిత వృాద్భల్ల! రాయ బౌహత్రమల్ల + మపొత విభవేంద్ర/ కంవకుమార చంద్ర / 6 శీ ఆవర్త శ్వుక్సి నంఘాత ముకులా న్యవలీఢకమ్‌ " శతపాదీ పాదుకార్ధం పాదుకా బాష్టమీ నృత్నా నకులుని అళ్ళువాన్తము (అమ్టా వుట 23ళ్లో 2 6 పోల్పిచూడుడు శతపాదీ నమాకారా శతపాదీ నివేదితా . జాతీకునుమునంకొళో ముకుల నృముదావృాతః ఆవర్లో భ్రమితో వాలై న్సంఘాతో రోమవుంజుకః చుక్తళ్ళు శుక్తినంస్తానా రోమభి ర్వ్యుక్త లక్షణైః ఏతేషా మవలీఢన్తు అవలీఢః ప్రకీర్తితః వొదుకా పాదుకాకారా తధా బైవార్ట పాదుకా అశ్వ 33-62, 63,64

ద్వితీయా శ్వాసము 11 స్సీ అంగుళతయమున నవలీఢకము నిల్చు రెండంగుళంబుల నుండు శ్ళుక్తి బతురంగు ళంబుల శతవది వరిపాటి పొటిల్లు నంతయె పాదుకయును ముకుళంబు నుడియును మొలచు నంగుళచతు ర్భాగంబు నందు. ద్రిభాగములను పాదుకార్థము హీనపొదాంగుళంబు న మూహమవ్రాంగుళంబున దనర్చు గు. నిట్లు చెప్పిన వరిపాట్‌ నెల్లనుళ్ళు నిలిచెనేనియు తమతమ ఫలము లిచ్చు నట్లు కాకుండు, నందల్ప మదధికమైనం జండభుజబల + మీనరగండ్‌ ! కంవ + 7 వ ఇట్లు వివరించిన యెనివిది. తెరంగుల నుళ్ళలోవ ల శుభాశుభావర్తంబులుపరికించునెడ నావర్తంబులు, శుక్తులు శుభంబులై, ప్రధానంబులై యుండు తదావర్తంబులు వాహంబులకు. గొన్ని ధ్రువంబులును గొన్ని వభంబులు కొన్నియ పభంబులునన మూడు తెరంగులైయుండు అవి ధ్రువావర్తంబులు ఏదీయుగు చదినెలవులం బాయకుండు - నాగంతకములయిన శుభాపభావర్తంబులు నూట పదుమూటిలోన ముప్పదియేడు శుభంబులును డెబ్బదియా రశుభంబులును నన బరంగు చుండు తతృలంబులు తన్నివాసంబులు ద్రువంబుల కధిదేవతలును గ్రమంబున వివరించెద 7 1. నట్టుకాకున్న నధికంబు లైన దప్పు - క 8. 1 ఇది ముద్రితప్రతిలో లేదు 2 రెండుము 7 పోల్చిచూడుడు శతపాదీ పాదుకాబ చ్తుక్తిశ్చావ్‌ వషడంగులొ పాదుకా ద్య్యాంగుళా చైవ ముకులం తద్వుదుద్యతే ఎవిభాగాంగుళ మావర్తమాన మేషామితి న్కృతమ్‌ అశ్వ 24-45 8 పోల్చిబూడుడు తతవప్రధానోహ్యావర్తః శక్తి శ్చావీ చభామతా అశ్వ 24-4 ఆవర్తాన్తు తురంగాణాం ధ్రువా నింద్యాః చుభాన్తీధా అశ్వ 24-6

12 హయలక్షణ విలాసము 8 క ఉరమున శిరమున రంధో వరంధ్రముల రెండు రెండు ప్రవను లలాటాం తరమున నాకం డొకండును వరవాజులపై దళ్ళధువంబులు నుండున్‌. త్రి చ వరగన్‌ వాజి తొలంకులన్‌ శిరము పై ఫాల(వప్రపానంబులన్‌ వరునన్‌ వక్షముపై జనించిన నుడులో వశ్వ్యంబు లానుళ్ళకున్‌ నరనారాయణ యక్షరాక్షని గురుల్‌ నక్షత్రనాధార్కు లున్‌ “ మరుదాన్తుండును మందగంథవవా(డున్‌ నానత్యులున్‌ దేవతల్‌ 10 గీ మొండీ మస్తకహీనమై యుండు వాజి చెట్టలకు. 'జుట్ట మది కడముట్ట మనదు మున్ను తానును నెలవున నును హరుల మన్సిగొని కాని నిలువ “*దదెన్టి గతుల శే 9 క ప్రతిలో లేదు. దీనికి ర ప్రతిలోని పారాంతరము: . కిరయున నురమున రంధ్రో ' వరంధ్రముల రెండు రెండు మూడీపైనిబలమునన్‌ (౧? స్థీరముగ నొక్కొక్కటియును అరయగదళధువులు దక్షణావర్తములై. 10 1 ప్రదేశంబులన్‌. ము.ర 2 వర్ణింప -ర వర్ణంబు - ము. 3 గుహుల్‌- కట. 4 మరుదాత్ముండును - కట 11 1 జెట్టయది కడు ముట్టరాదు-ట 2నీ-ము 9 ఉరని ద్వౌ శీరని ద్వౌ తదైవ రంధ్రోపరంధ్రయో రా ద్వా ఏకం లలాట మధ్యే విద్యాదేళం వ్రపానే తత్‌ (టో అశ్వ. 24-7 11. పోల్చిచూడుడు స్థాన భ్రష్టావర్తో విచ్చిన్సో న వ్రళస్యతే వా౭వి అశ్వ 25-9

ద్వితీయా శ్వాసము 13 క నెలవుల (ువములు వదియున్‌ గల తురగము బ్రతుకు పెద్దకాలము చభమై నిలువదు తడ వే చభములు “లయకు యీ (ధువులు కొన్చి వెలితై యున్సున్‌ 12 కు నెలవులు విజీచినం దమలో వల నొక్కటి విడువబడిన వరిపొటిమెయిన్‌ నిలువక తక్కీన ధువములు గల తురగము బ్రతుకువాండు గట్టందగునే, 13 క "హీనా వర్తంబులు ఫల హీనముగాం జేయు, కొలంది కెళ్కువయైనన్‌ మానని నెవ్వుగ నొనంగును గొన (్రువుల్‌ కొలంది నిలువగావలె వారికీన్‌ 14 క నడుమ దెగి రెండు తెగలై పాడమిన (ధువ గలుగు వాజిం బోందోలక యే జడుండు తెగి యెక్కు నాతని యొడలును దల పొత్తుకూడి యుండదు తడై. 15 క నెలవుల నిలువక దావలి వలవలి దెనం దొలగియున్లు వలవలినుడీ దా వపలిదెనకు( జనిన వారి భూ 'స్టలి నిజవిభు రాజ్యవిత్రచలనము సేయున్‌ 16 12 1. వెలయంగా కొన్ని ధ్రువులు - ప వెలయక మరికొన్ని ధ్రువులు -ట 14 1 హీనావర్తము హరి బల హీనునిగా చేయు - క. 16 1 స్థలి దిరుగం జేసి విత్త-క 12 పోల్చి చూడుడు ఏతే న్వస్థానస్థాః ప్రదక్షీణా [ నుప్రభాః శస్తాః ఏక్రైర్వినా తురంగ న్వల్భాయుః పావలక్షణ న్వవభః అశ్వ 24-8

14 హయలక్షణ విలాసము క నుడులు వరికింవ నెచ్చటం బొడమక మనుబుండు వాజి మూఢకమదితా నొడయని మూఢుని జేయును గడు గీడొనరించు రాయగండర మౌలీ॥ 17 క్ష. ఎంచిన నీ ద్యోదువులకు మింబిన నుడి యొకటి మైన మెయి! బూనకో జ న్మించు హరి నాగజాతిది మంచి ఫలం బిచ్చు/ గంపమనుజాధీశా! 18 శుభావర్తములు క సెలవుల నూరుల బాహుల తలం దొలకుల నాసల కంరతల కేశాంతం బుల గూబల పెదవి వయిన్‌ గల నుళ్ళు శుభం బొనంగు. గంపనృపాలా + 19 సీ సెలవుల కేశాంతముల రెండు రెండట్లు తొలకుల (వ్రవను వీనుల మొదళ్ళ మూండు నాలుగు రెండు మూండులై నెలవుల నాల్లింటి నుళ్ళు మూన్నాల్సు, నానల వైదు మూడు నాల్లునై మూండు బోట్లను వండ్రెండు నుళ్ళు లో భాగములను కరయుగంబున రెండు కంరనిగాళ స్తు వముల నాకటొకటి వరున నిట్లు ఆ.వె. నెలవు లిరువదింటం జొెలువార నిలిచిన నుళ్ళు మువ్పదేడు శుభతరములు 1738, పద్యములు రా,కట ప్రతులలో మాత్రము గలవు 18 1 జన్మించి నది హరిణ జాతము -రా

ద్వితియా శ్వాసము 15

తత్ఫలంబు లెల్లం దర్వాత ఎవరింతు6

గంవరాయ */ భూనిలించడాయ / 20 క 'తక్కక సెలవుల రెంటన్‌

జక్కని రోమజము లున్లు సైంధవరళత్తుం

బెక్కీన రొతుకులంబున

నెక్కాలము నిల్పుదుండు నిష్పార్ధంబుల్‌. 21] 21 1 చక్కగ -ము 20 పోల్చిచూడుడు

స్టానేద్వే నృక్వణీ (ప్రోక్తే తయో ల్షై రొమజౌ న్క్రతౌ

లలాటే ట్రైవ చత్వాలి న్జొ్‌నాన బ్బభగేవ మ్‌

తేవ్వుపి ద్వాదశావర్తా యమా (త్రేకాగ్గయ న్రయః

ఆిభిర్జిభ్రేణీకా నామ ఎళుర్భిళ్ళు తురంగకః

ఆవర్తం వూజితం నిత్యం ₹ోమధ్యే వ్యవస్థిత =

స్టాఠ మేకంతు విజ్లేయం ఫ్టానే ద్వే కళ్టమూలయో ౫

స్థానం నిగాళ స్వేకం స్యాత్కంతే చైళం ప్రశ్తీర్తితమ్‌

కేశాంత యో ళ్ళ స్థానే ద్వే తయో? చుక్తిద్దయం ఎదు.

శ్రీవృక్షోవక్తని ప్రోక్తో హ్యా వర్రై న వంబభి ర్భవేల్‌

అన్యే ద్వే వక్షసిస్థానే భతుర్చి న్రీభి రేవచ

బావ్యోః స్థానద్దయం ప్ర్తం తత్రావర్తద్దయం విదుః ॥

ద్వే బోవరంధ్రయోః స్టావే ద్వౌ స్థితా రోమజౌ తయోః

ఏవం శుభాని స్థానాని యాన్యుక్తా నీవా వింశతి

భవంతి రోమజా స్తేషు నస్తత్రింళతి నంఖ్యయా

అశ్వ 25-12 *8ి

21... పోల్చిభూడుడు

అవర్తై నృక్విస్థా భుక్తీవా యన్యవాజినః స్యాతామ్‌

(ప్రాప్తోతి చేష్ణ మన్నం భర్తా శతాంళ్ళు పొత్రాంప్ట

16 హయలక్షణ విలాసము క శుర్తులు కేశాంతములను వ్యక్తము లై రెండు గల్లు వాహము నెక్కన్‌ యుక్తి గలవాండు విజయా 'నత్తుండౌ ౧బుత్రమిత్ర నంవదం బొదలున్‌ా. 22 గీ. హయము రంధ్రోపరం(ధ్ర వర్యంత భూమిం గాన వబ్చిన నుళ్ళు మేఖలము లనిరి యట్టి మేఖలి నెక్కిన యధివు! డెవుడు

• మణఖీవిభూషణ సౌభాగ్య మపిమందనరు 23 = కు విలుతురు తురంగవేదులు వెలయ జెవి గూబలందు వృషభావర్తం బులు గల్గు తురగ రత్తము విలనన్మణీ కుండలాది విభవము” లెనగగన్‌ ర! 22 1 సక్తుండౌ వుత్రపొత్ర సంపదగలుగున్‌ - ము

24. 1 లిచ్చున్‌. ము 22 పోల్చిచూడుడు కేళాంతయో ళ్ళు టేక్సీ యన్య ద్వే తురగన్య దృశ్యేల్‌ తన్యస్వామీ విజయీ నంవర్ధతే వుత్రపౌత్రైళ్ళ. అశ్వ 28-34 23 పోల్చిచూడుడు యస్ఫోవరంధ్రభాగే రోమావర్తః ప్రజాయతే శ్రీమాన్‌ తన్య స్వామీ విజయీ రణమూర్జ్హి భవతి శతూణూమ్‌. అశ్వ. 28-31 ఆఅవర్లో రంధ్రోవరి యన్యస్తేష మేఖలీ నామా తేనైళ్ళుర్యం భవతి భవంతి వుత్రాళ్చపొత్రాళ్ళు. అశ్వ. 29-43
25. పోల్చిచూడుడు ఆవర్తోవృవభాఖ్యా జై యౌ తురగన్య కర్లమూలస్థా తాభ్యాం స్వామీ విజయీ లభతే౭లంకొలో నికరాంళ్ళ అశ్వ 27-28

ద్వితీయా శ్వాసము 17 సీ నలుమూల లందుండు నాల్గు రోమజములు బాతురంతికమను నంజ్ఞం దనరి ముమ్యూలలందుండు మూండు రోమజములు ేతార్జినామ విఖ్యాతి దనరి మొగి దొంతిలై యుండు మూండు రోమజములు నిశ్రేజణ్‌ కాఖ్యత నివ్వటిల్లి నంగడీరైై రోమజములు రెండుండును యమమను నామధేయమున మించి గీ. వాయము ఫాలంబు మీ(ద నీ యాళ్ళతులను దానకంబుల నాలింటలో దనరు బుండు నుళ్ళు పండ్రెండు, ఫలమును సాంది వినుము రాజదేవేంద్ర! యోబళరాజు కంవ? ౭5 క నెన్హానల. జాతురంతిక మున్స తురంగంబు నుతమవోళ్సవకరమై నన్ఫుత ధరణీరాజ్యన య. మున్సుత 'సౌఖ్యంబు లిచ్చు నౌబళకంపా? "26 25. 1. దనరిమించి - ము, మూ. 26. 1 లాభంబు -రా. 25... పోల్చిచూడుడు తేవ్వువి ద్వాదళావర్తా యమౌ త్రేతార్హయద్రయ = అిభిర్దిః శ్రేణీకా నామ బభతుర్భి బ్ట తురంగకః అశ్వ. 25-23 26. పోల్చిచూడుడు నవ్యావై ర్వాజీ భతురంగ స్థిలై ల్లలాటే చ కురుతే స్వామిన మబిరా న్మహీవతిం వుత్రవంతం బ అశ్వ. 27-26

18 హయలక్షణ విలాసము క త్రీతార్డి రోమ జాతా ఖ్యాతం బగు నొనలు గలుగు వారి నెక్టెడీ యా రౌతు భుజపంజరంబున 'ఖ్యాతిగ భూదేవి విలుక గతి నిల్చు వెనన్‌: 27 క నిశ్రేణీక ఫాలంబున ఎవ్రత మగు మోటకంబు విళ్ళములో వీ రో శ్రీవిలనత్పరి ఖో గశ్రేయో విభవ మిచ్చు. గంవమహీళా ॥ 28 క అలిళకము యమలావర్లో జ్వల మగు వావామ్మునెక్కు వనుధేవండు శ్రీ గలిగి మిగులంగ తేజము గలవా(డై యరుల గెల్బు. గంపమహీళా ॥ 29 27 _ 1 జాతిగభువిమీద చాల సంపదలొసగున్‌ - మూ, జాతిగ చాడ్చుననుండున్‌, ట జాతిగ. నిలుచున్‌. రా. ఈ పద్యము ముద్రిత ప్రతిలో లేదు 28 కవ ప్రతులలో లేదు. 29. ముద్రిత పతిలో లేదు. 27... పోల్చిచూడుడు యన్యత్రేతార్డి నిభాః ప్రదక్షిణా వై త్రయో లలాటస్టాః

• తస్యస్వామీ విజయా నతు తిష్టతి మూరి ళ్యతూణామ్‌ అశ్వ 27-24 28 పోల్చిచూడుడు నిశ్రేణీ యన్య భవే త్రి భిరావ్డై ర్లలాటమధ్యే తు తేనాళ్చేనతు రాజా లభతే ఎజయం ధనంధాన్యమ్‌ అశ్వ 27-25 29... పోల్చిచూడుడు యస్యాళ్ళున్య భవేతాం లలాటజో ద్వౌ వ్రదక్షిణావర్ణా తన్య స్వామీ విజయీ బవువ్రజో జయతి రివు సైన్యమ్‌ అశ్వ 27-23

ద్వితీయా శ్వాసము: 19

మ. వదిలం బారంగ నుజృనాలుగు నురోభాగంబు చభ్లిక్కులన్‌

గదియంగాః దగు రోచమానమును ముఖ్యస్థానమందుండెనే

నది శ్రీవృక్తకీ నామధేయమగు నా యళ్ళుంబు చేకూర్చు న

ముద లక్ష్మీజయభోగభాగ్య విలనన్మానవ్రతాపోనుతుల్‌: 30 ఉ. నాలుగు రోమజూతములు నాలుగు మూలల. బేరురంబు పై(

దాలిచి యున్సు తోజి. బ్రమదంబున నెక్కెడీ మానవేళ్ళురుం

డాలములోన శతునిచయంబునణంచి తదీయరాజ్యల

క్షీలలనా విశేషనుఖకేళిగనున్‌ మహిం గంవభూవరా / 31 తవన కనన ల. 30. ఈ పద్యము తరువాత ర '్రతిలో ఈ క్రింది పద్యము గలదు

కీలలయందు కక్షముల సెంధొదనందము/(?) లంటుచోటులన్‌

బోలగజానుసంధులను బొడ్డున కడ్పున కాకుదంబునన్‌

ఓలి హృదిప్రదేశముల నొక్కొక సుళ్ళును గల్గు వాజులున్‌:

ఏలిన వాని ప్రాణములు నేర్చడ సంపద బోవు తోవ్రతన్‌. -

• సందర్భ శుద్ధిలేని యా పద్యము హాయలక్షణ విలాసము

లోనిదిగా కన్పించదు లయతో. 30. పోల్చిచూడుడు _

ఆవర్తా వళ్లఃస్తా శ్ళతువ్వువీ యన్య చత్వారః

కంఠేచ రోచమానః సో౭ళ్ళుః శ్రీవృక్షకీ నామా

తేనాజౌ రివుసైన్యం ఎవిజిత్య నివర్తతే రాజూ _

ఉపొప్పా త్యర్జ్థాన్సకలాన్‌ రాష్రం సౌఖ్యం యళ్టావ_

అశ్వ 28-35, 36

31 వక్తసి యస్యావర్తా శృత్వారస్తస్య వాజినః స్వామీ

(ఉపొప్తోతి రణో విజయం విత్తం నివృంటకం లాజ్యమ్‌.

అశ్వ. 28-37

20 హయలక్షణ విలాసము అ.వె.. 'సారిది నురము మీంద శక్తులు మూండుండు సైంధవంబు-నర్వసౌఖ్యదంబు దానినెక్స్‌ శత్రు సేనల. జెండాడీ విభుండు మగుడు * దివ్వవిభవమునను. 32 కు ఆంగదనామము గల్గు తు రంగము బావావుల నుళ్ళు వ్రఖ్యాతము ౯ రంగ నవరత్త్సభూషణ నంగతి మొగి నిల్చు నర్చ్వునంవద లొనంగున్‌. 33 ఆ.వె. " జ్వక్సియైన నొండె సుడియైన నొండెను కంఠతలమునందు. గానంబడీన 'దానిపేరు రోచమాన మయ్యశ్చుంబు నెక్కువాయ * రవులం బొక్కువాండు. 34 32, 1 సోలి-ము, కల. 2. దివ్య విభవుడగుచు -ము.క.వ.ట. 33. 1. గా రంగనవరత్న విభవా సంగత మొగి నిల్చ - ము. 34. క.రవ.రా ప్రతులలో మాత్రము కలదు. 1. ఆతురంగ రత్తమత్యుత్తమము దాని న రా. 2. రిపుల నొక్కువాడు. రా. 32, పోల్చిచూడుడు ఖక్త్యో వక్షసి తిస్రో యన్య న్యుః నర్వుమానదః సో౭ళ్ళుః తేనాసొ విజితారిః న్వస్తో వినివర్తతే రాజా, అశ్వ. 28-38 33... పోల్చిచూడుడు బావ్యోర్యస్యావర్తౌ శ్తుక్తర్వా సో౭ంగదీ హయః (ప్రోక్టః _ పొప్పాత్తి తన్య భర్తా రత్హాన్యాభరణ నికరాంళ్ళు.

• అశ్వ. 29-42 34... పోల్చిభూడుడు ఆవర్తః కంఠస్థః శుక్టిర్యా రోచమాన ఇత్యుక్తః రాజ్ఞ స్తేనాక్చేన కోళో మిత్రాణి వర్హంతే వుత్రాః అళ్వ. 28-32

ద్వితీయా. శ్వాసము 21 క. ముందటి కూకటి క్రిందట నందవునుడి మైన ముకుళమైన బ్రదేళం బందున్స్లు 'వాజి రౌతుకు నందేవము లేక జయము నమక్తూర్చు నిలన్‌, 35 క దేవమణి యనంగాం దగు మానవుల నిగళంబుం జేరి మవానుండుట న దేవమణి గల్లు తురగము దేవేందశ్రీ యొనంగు ధృతి. గంపన్ఫపా 36 సీ ప్రాసాద చగ్రో తోరణ ధను ర్లిస్తింళ నరసీజ వేద్తికొ న్వన్తికములు (తేతార్సి యమల నిశ్రేఖీకా శ్రీవృక్ష చాతురంతిక గదా చశ్రములును కలళ లాంగల ఉక్తి ఖర్జూర ఖండేందు. వజ్రయూపాంకుళ ధ్వజ రవములు నళ్ళుక్టవర్హ నూర్యామ్టాపదొంబుజ పొంచజన్యంబుల వగిది ధ్రువము 35 క.రరా ప్రతులలో మాత్రము కలడు ? హయము నెక్కిన సందేహములేదు జయము సమకూరుటకున్‌ - రా. . ౩7. 1 తోరణములు మరియును వరుసతో వైదిక -6 35... పోల్చిచూడుడు . అవర్తో ముకులాభ : శిరః వ్రదేశే వ్రదక్షిణో యన్య తస్య వాయన్య తు భర్తా నంగ్రామ జయతి రివు సైన్యమ్‌." . అశ్వ 27-27 36... పోల్చిచూడుడు . ఆవర్త న్తు నిగాలే దేమణిః నర్వకామదళ్చాసా రాష్టనుత కోళ నంవత్సాఖ్యాని వివిధాని విజయం బ అశ్వ 27-29

22 హయలక్షణ విలానము గీ. *లురముపై నొండె నానలిపై నొండె గల్గు తురగ రత్పంబు నెక్కిన నరవరేయ్యి డరుల నిర్థించి తద్రాజ్య మనుభవించు రాజకులదీవ! యోబళరాజు కంవ?! అశుభావర్తములు స్స కట ళంఖ, నానికావుట్క గండి కరమూల, జాన్సు మన్యా, హను, నృంధములను వవ్హా విదు, నృక్క్‌ కంర వాలా బ్రపాతా, ండ కుక్తి పార్ట, న్థుర్ధా కోళములను ట్రూమధ్య, కర్ణాగ్రముల రెండు రెండుగా (22 ౫ 2 = 44 జోడు మోణ్లా నన (ప్రోధములను కొఠన్క గళమధ్య, కక్కు, దోష్ట సివన, వ్యా త్రిక నాభి, గుదముల నొకటి యొకటి ౧౮౩౫1= సా 37.2. ధ్రువలురవు పైని నొండుచో నెవనితురగ, మదిజయము లిచ్చు తద్రాజ్యమను భవించు, కలిత చారిత్ర ఖిమన సుపుత్ర, రాజదేవేంద్ర యౌబళ రాయకంప -ర 'ఉరముపై నొండు బోగల్లు తురగ రత్న మగ్నిజయమిచ్చు తద్రాజ్యమనుభవించు భవ్య చారిత్ర భీమవంబా సుపుత్ర రాజకులధీర యోబళరాయకంప -రా ౩7... పోల్చిచూడుడు (పపాసాదాంబుజ చ(్రలోరణ ధనుర్హి స్రీంళ శళంఖోవమో నిఃశ్రేణీ యమ చాతురంతిక శళత్రేతాగ్తభిః నన్దిభః ఖర్జూరాంకుళ చొమరధ్వజ రధాంగా ళ్పుజ్జు వత్రాకృతి: వేదీ న్వన్త్‌ళ మత్స్యవూర్హకలళ శ్రీవృక్త వక్‌ నన్ఫిభః నూర్యాష్టావద వజ్రలాంగల గదా బంద్రార్హ యూపారృతిః నృ తృూర్మాతవ వారణోత్ప్సల ముఖోనేకః వ్రళస్తారృతి: అశ్వ. 24-6

ద్వితీయా శ్వాసము 23 అవె. కుషస్టికముల్క కళల, తూర్చల, జంఘల నాల్గు నాల్గు వదియునారు నుళ్ళు ౫4 = 16) మొగి వ్రపాన మెగువ మూండిట్లు డెబ్బది యారు కాని నుళ్ళు వాయము మేన, 38 (44 +13+16+3 = 76) 38 ఈ పద్యము తరువాతర. రా ప్రతులలో ఈ క్రింది పద్యము కన్పించుచున్నది సీ. ముందటి కాళ్ళందు మోకాళ్ళ బిక్కల వీడివట్ల జంఘల నడుగులందు తొలకుట పిరుదుల తొడల మణఖుంగుల నటుక్రింద వ్రక్కల నండములను కోళదేశంబున గుదమున రెండున బొడ్డున వివున బొమలయందు కుత్తుక కన్ఫులకొలకుల రెవ్సల కర్ణమూలము నానికముల లోన గీ. కందు బోట్లందు నెన్సడుము (నడుమున?) క్రింది పెదవి చెక్కులను మోరశ్రిందను చెవుల మెడల కన్సుగవ నానికము లందు కర్ణములను గలుగు నుళ్ళెల్ల నావ్చవు తంవభూవ ఈ ఎత్తు గీతి ర ప్రతిలోనిది. దీనికి రా ప్రతిలోని పారాంతరమిది" అవె. క్రిందిపెదవి యందు చెక్కుల క్రిందట (యతి? మోర కింద కర్టమూల తుదను కన్సుగుంతలందు గలుగు నుళ్ళావువు గొన విలువ వలదు కంవభూవ. ఈ పద్యము కంపభూపాలాంకితముగా ఉన్నప్పటికి ఇందలి విషయము హయలక్షణ విలాసములోని పూర్వపద్య విషయములతో కొంత విభేదిస్తున్నుందున, మరికొంత పునరుక్త మైనందున ఇది హయలక్షణ విలాసము లోనిదిగా కన్పించదు

24 హయలక్షణ విలాసము చ, కటముల శంఖదేళములం. గన్గుగొలంకుల (పోధగండ వ్వా త్పుటములం గక్షమూలములం బుచ్చగుదంబుల ్రిందటన్‌ కళకు త్రటమున కొక సాననవదంబుల జంఘల జానునంధులన్‌ బటువగు నుళ్ళు వింళతియుం బైనొాకయారు మవో[గ్రదోషముల్‌ 39 కన్నభూపాలుని కంకితమైన్న శాలి హోత్రీయములోనికి కావచ్చును. లేబఐకులు * కన్నభూపి ను 'కంపభూప' గా మార్చియుండవచ్చును. పై 38వ పద్యమునకు తరువాత ముద్రిత ప్రతిలోను ట ప్రతిలోను గల ఈ క్రింది పద్యము కూడా హయలక్షణ విలాసములోనిది కాదు. య ప్రతిలో ఇది ఉత్తమ గండ భూపాలుని కంకితమైన అశ్వశాస్త్రములోని పద్యములతో పాటు వ్రాయబడినది. ఇది ఆ గ్రంథములోనిది కావచ్చును క చిత్తము నుడీ యడకించును విత్తులనుడి వుత్రహరము వీవున నుడీ రా మిత్తినమానము వారికిని కుత్తుక నుడి యున్స హయము గొనరాచార్యుల్‌ 38. పై 38వ పద్యములో చెప్పిన లెక్క ప్రకారము ఈ పద్యములో చెప్పబడిన 14 స్థానములకు గల సుడుల మొత్తము సంఖ్య పద్యములో చెప్పబడినట్లు 26 కాక 24 మాత్రమే అగుచున్నది. 38... పోల్చిచూడుడు అభఖలు కంరశంఖమన్యా(వ్రపాతేషు నాసావుట న్కృంధజాను న్ఫిగ్గుదే విండాండ గండేషు కర్ణాగ్రరుక్షిన్దురా మూత్రకోశేషు వై హానువహ విదు కక్షోరుపొర్చ్వేమ వుచ్చన్యమూలే (్రువో ర్మధ్యభాగే హయానాం ట్రదేశే వ్యధా వర్త రూవద్వాయం లక్ష్యేల్‌. త్రికగళ కళుదుత్తరోష్టానన (పోధమోణాను నాభౌ హృది క్రోడ నీవన్యపానేమ వై కాకసే చైకమేళం ఎదుర్వాజినాం రోనముజాతా ఉఊవరి చ కథితా (స్రపానన్య బాన్యే (త్రయో రోమజా కుస్టీకా తూర్చు జంఘా కలా ను చైవ చతుప్వేవ పాదేష వై షోడళావన్థితాః ఇతి షట్‌ నప్తతీ రభుభావర్తా వాజినాం ముని(ోక్తాః అశ్వ 26-19, 20

ద్వితీయా శ్వాసము 25

అఆవె. కాకన ఖ్ధలమునం గకుదంబుపై నెడ

ముఖుగునందును గరమూలములను

గలుగు నుళ్ళు 'సర్వకాలనఫలదంబు

లమలక్తీర్తి యౌాబళయ్య కంవ ౫ 40 ఊఊ. కాకసమందు రోమజము గల్గిన వాజియు రౌతు నాజిలో

నూకు కళేబరంబు మఖీ నూల్కొన కుండంగ (జేనీ యుగ్రవుం

గాఠులు గ్రద్ధలుం గఅచి కండలు గుండెలు వీకి పెట్టి పే

రాకలి తోడ (మింగ భయదారవముల్‌ దిళలెల్ల నిండ(గన్‌ జే చ. వారి కకుదంబుపై నుడి మవోదురితంబగు నర్వసొఖ్యనం

వారణ మొనర్చు నట్టి నుడి నళ్ళుము ' మందుర యందు బుట్టినన్‌

నురలకు వివముఖ్యులకు. జూడక ముట్టక యిచ్చుటొవు లే

కరిన్ఫవు. డేలు రాజ్యమున కవ్చుడె పాఆగం దోలు టొవ్పగున్‌ 42 40. క్కట,పర,రా ప్రతులలో మాత్రము 1. సార్వకాలిక దోషంబు - క 42, 1. కట్టిన నింట€ బుట్టినన్‌ -ము,క్కర 41. స్యాద్రోమజో యన్యతు కాకసోద్భవ =

తస్యావీ భర్తా నవా తేన వాజినా

ఆజౌ హతః కాక ₹కైళ్ళు భక్ష్యతే

ఉత్కో శయద్సి ర్లురు భైరవ న్వరైః అశ్వ 31 52 42... ఆవర్తమళ్ళున్య కకుద్ధవం తం -

విద్యా న్మహాబోషతమం నురౌద్రమ్‌

న యన్య వాజీ నకులన్య తన్య

విత్తక్తయో రాజ్యవినాళనం చ

తం న న్ఫృశేజ్‌ భరహణం న వళ్యేల్‌

దేవ ద్విజేభ్య త్వ బిరేణ దద్యాల్‌

నిష్కానయేద్య్వావి చ జాతమాత్రం

శీఘ్రం త్యజేద్వా నరరాష్రమధ్యే. అశ్వ 30-50, 51

26 హయలక్షణ విలాసము క కక్ష్తానర్త తురంగం ' బక్రాపహిణీ బలము గల్లు * నయ్యధివతి నా జిక్షితి నమ్ముల వానల

• నాక్షణమున * ముంచు నౌబళాధివుతవయా / క! కు ఎదనొవ్వు నంవవానల గదియుదుం గురియించు ననుచు ఘనులెవ్వురు నుం గదిని కనుఖిబ్చి చూడరు సృదయావర్తంవు వాజి నెక్సం దగునే. ఉక ఉ జానువులందు నుళ్ళుగల నప్తికులాధము నెక్కువాండు శో కొనల దర్ధదేహుండగు ' నన్వయుఃడైనను, కాల నుంబినన్‌ మానక చోర నైరిన్సృవమార్గణ రోగ ఎవిషాగ్డి వేదనా ధనునిః జేని రాజ్యనుఖహీనుని. జేయుట తధ్య మేలికన్‌ జర్‌ క్ర వెన్సున నుడీగల తురగము గన్సైెంతనె విడక యెక్కం గడగుట యెల్లన్‌ మన్చిగొను బ్రహ్మరాక్రను( డున్స మహీజంబు నెక్ప నుబ్బవి గాదే. 4 43 1 బక్షీణబలంబు గల్లు - కట. 2. నధిపతినైనన్‌ ఈ క్షితి - కర 3. తడుపు - టర 45 1. కాంక్షణచేనది-ము 2పద-క 43 పోల్చి చూడుడు కర్షావర్తవ శరౌఘెః వరికరనపాతం స్వామినం వాన్సి శీఘమ్‌ న అశ్వ . 30-48 తత. పోల్చిచూడుడు కుర్యాత్‌ హృదయావర్తో వృాది శోకం బంధనం మరణమ్‌ అశ్వ 32-56 45 పోల్చిచూడుడు జానా వర్త న్తురంగః క్రపయతి నకులం స్వామినం తీవళైూః అశ్వ. 30 - 49

ద్వితీయా శ్వాసము 27 చ వారి కకుదవదేశమున నళ్ళుము ఖొమ్మున వాజి వెన్టునన్‌ దురగము జానుభాగములం బోంబిన నుళ్ళు మవ్యోగదోషవి న్ఫురణలు వానిం జూబి రవిం జూచి6 జలంబులం (గ్రుంకువెట్టు భూ నురులకు దానమిచ్చి వరిచద్దుండు గొవలె ” కంవభూవరా టే క " బటువగు నావర్తంబులు కటములు రెండెడలం గల్లు గంధర్వం బు తట దోషకారి యది తా = కటకటమునం బతిని జముని కడకనువుం జుమీ 48 క శళంఖావర్తతురంగ "ము శంఖాతిగ బలములున్త జనవత్సివైనన బుంఖాను వుంఖ శరముల _ టబేంభితుగాం దేని యతని పెంవణగించున్‌. కర్రి త 1 నెన్ని భంగులన్‌ - కృవ 46, 47 సంఖ్యలు గల పద్యములు ఈ కృతిలోనివి కాక పోవచ్చును 48 1 బటువై- ము. 2 భట వర్గము తోడ జముని కడకనుపు బతిన్‌ (యతి?) - క వ 49 1 మ సంబ్యాత (ప్రాస?) బలంబుగలు - ఓ 48 పోల్చిచూడుడు ఆవర్తౌ కటజౌా హయన్య న ళుభౌ భర్తుః కులస్యాంతకౌ అశ్వ 29-45 49 పోల్పిచూడుడు భర్తుః నర్వుకులక్షయం (ప్రకురుతః శంఖోద్భవౌ రోమజౌ అశ్వ 29-45

28 హయలక్షణ విలాసము కు. ళోకొవర్త తురంగము భీకర వాయకరి నదాతో బృందాధివతిన్‌ వన్టోర్రాల్టు ముంచు. గావున ైకొన రత్తేజి రాయగండరమాౌలీ/ 60 కు వండీతులు ఘోటకంబుల గండంబుల నున్స నుళ్ళు కర్తలకు మవో “గండ మన విడువకున్సను

• భండనమున జమునివురికీ. బతిననువు వెనన్‌. 5్‌1 క 'దండను నుడిగల తురగము *భండనమున నెక్కునట్టి వతిననువు వెనన్‌ జండోమరీబి విరాజు న్మండల మధ్యద్రదేళశ మార్గము దూజన్‌. 52

50. ఈ పద్యము అనేక ప్రతులలో గలదు. ఇందలి “శోకావర్తము” నకు అర్థము విచార్యము, ఇది హయలక్షణ విలాసములోనిది కాకపోవచ్చును. 1 భీకర. మగు పొపరాశి బీజం బగుటన్‌ ఏ కాలము రాజులు ధర జేకొన రవ్వాజి రాజ సింహ కిశోరా - ర సాకేత బలంబు గల్లు సచివునినైనన్‌ - బ. 2. బృందమునైనన్‌ - ప. ము 3. చీకాకు పరచు రణమున - బ. చీకాకు పరచు నధిపతి - వ చీకాకు సేయుగానన్‌ - ము.
51. 1 గండములని హయవేదులు పండిత సమ్మదము జూపి పల్కిరి మొదలన్‌ - ము,వ 52 1 దండెపు- ట 2. భండనమున నమ్ముతోడ పతివెస ననుపున్‌ - ము. కట, 3. మరీచీవిలస - ట, ము 51... పోల్చిచూడుడు గండావర్త న్తురంగో భయళతజననః స్వామినో మృత్యుదూతః అశ్వ 30-49 ర్‌2.. పోల్చిచూడుడు ఆవర్తా వహజౌ హయన్య భయదౌొ అశ్వ. 29-45

ద్వితీయా శ్వాసము 29

కు (కోడావర్ల తురంగము

వేడుక నెక్కంగం గోరు వెజ్టీకీ ' నూరున్‌

మూడుట నిక్కువమని ము

న్లాడీరి వాయశాస్త్రవేదు లౌబళకంపా?/ ర్‌ం కు... వేడుక నాకనాండైనను

జూడక యండముల రెండు నుళ్ళున్లు హరిన్‌

(ప్రోడలు వర్ణించుదు రె

క్కాడంగా నొల్ల కొబలార్యుని కంపా! ర్‌టీ గీ రెండు పాదంబులను నుడులుండ మజియు

నండజములైన దోషంబు లధిక విభవ

ముండ కుండంగ జేయు. గావున నుబుద్దు

లుండ నీయరు శాలలో నుచితవృత్తి. 55 53 1 నపుడే-య 54 రాత ప్రతులలో మాత్రము 55 ట,త ప్రతులలో మాత్రము

ఈ పద్యము తరువాత త, ర ప్రతులలో గల ఈ క్రింది పద్యము హయలక్షణ

విలాసము లోనిదిగా కన్పించదు:

వతిని యధిక రోగ భండన వ్యానక్తు(

జేయు నదియుగాన జెట్టవాజి

ధరణి నాహవమున దల వడం గూడదా

ఘోటకమున వేయి మాటలేల 53. పోల్చిచూడుడు

శ్రోడోద్బవ స్త్వానన మధ్యజోవా, స్యాద్రోమజో యన్యతురంగమన్య

నస్వామినం హంత్యచిరాదవళ్యం, మూర్గేస్థితం రాజకులే రణోవా

అశ్వ 31-54

30 హయలక్షణ విలాసము క నాసొవుటముల ధువములు భానిల్లెిడి వాహ మెచట బంధభురరోగ వ్యానంగునిగాం జేయును మోనం బది దాని నెక్కు మూఢుండు గలండే? 56 క ఆధివ్యాధులచేం గడు బాధించును నేతకూట భవరోమజముల్‌ 'సాదకులు వినుండు మిత్ర వి రోధము( గావించు వయము (భ్రూూమభ్యజముల్‌ 57 క ఘాటంబున నుళ్ళుండీన మఘోటకములు వతుల మిత్ర కులముల నెల్లన్‌ ' ఘాటించు చుండునని మును ౨ చాటించిరి శాస్త్రవిదులు నర్వుజ్ఞనిధీ / 58 5్‌7 1 శోధకులు - ము బోధకులు -ట 58. 1 ఘాటించు ననుచు మునుదా - క్కట,త. 2. పొటించిరి --- బర్బరబాహా - ము, 56. పోల్చిచూడుడు నాసొవుటయో ర్భర్తు ర్విత్త విఘాతం (ధ్రువం కురుతే అశ్వ 32-56 57. పోల్చిచూడుడు అవర్తా దృఢ శోకదుఃణ భయదొ యా బాభ్రపాతోద్భవౌ అశ్వ 30-47 భయదౌ భ్రూమధ్యజౌ రోమజౌ అశ్వ 29-45 58 పోల్చిబూడుడు మన్యోద్భవౌ మృళ్యుడౌ అశ్వ 29-46

ద్వితీయా.శ్వాసము చె క ముకుదూలముపై నడుమను టబకటంబుగ రోమజంబు " పొటిళ్లిన ఘో టతకము * విభుమృత్యుదూతని | శన్ఫర్రర్ర తురంగజ్జు లెల్లం జదివిరి మొదలన్‌. 59 కు మఘనమగు దారిద్యంబున మునుంగంగ నెదం గోరునట్టి మూఢుండు గొనుంయో వానుజములు గల్గు వాయమును ' ఘన మీనరగండ బిరుద / కంవనృపాలా / 60 ర తురగంబు " మీంది పెదవిని నిరతంబగు రోమజుంబు నిజవిభు ననుజున్‌ నురరాజుల జూడ ననువును బిరకాలం బుండనీదు నీద్ధం బధిపా/ 61. 59 1 భాసిల్లిన -త,ద,రా 2 భువి-క 3. సకల తురంగముల శాస్త్ర సమ్మతి తెలియన్‌ - ద. 60 1 అనుపము గుణరాయ మీనలాంఛిత కంపా (యతి?)ము అనుపమ గుణ కాండ(?) రాయ మీసరగండా (యతి?) క్కట. 61+ 1ళ్రింది-త,రా 2 తల్లిన్‌ -ట, త, ము. లీలన్‌ - రా ' అనుజున్‌ పాఠము సంస్కృత మూలముననుసరించి కూర్చినది. 59, = భోజూవర్తళ్టు భర్తు రనయతి తురగ కళ్ళలం మృత్యు మావ. _ అశ్వ. 30-48 60 = అవర్తౌ వనుజౌ ధనక్షయకరౌ, అశ్వ. 29-46 61 = ఆవ శ్చోత్తరోష్టే యది భనతి తదా భ్రాతరం వాంతి భర్తుః - అశ్వ 30-48

32 హయలక్షణ విలాసము

కు పొలియించు వాజి (సోధ

స్ఞలి క్రిందటి మూండు రోమజంబులలో డా

వలి నుడీ వతిజనకుని వల |

వలి నుడి వతియన్లు మధ్యభాగంబు వతిన్‌ 62 క ఎదువుల నుళ్ళవాయం బే

విధమున నిజభర్త సౌఖ్యవిభవములెల్లన్‌

విధుబింబము నల రాహువు

విధమున దిగ్యమింగు. దనకు మవైేణైన యెడన్‌ 63 రు కందము నుడిగల తురగము

నిందింతురు తురగాస్తనివుణులు దానిన్‌

డెందములో భీతిల్లక

ముందర మనువారు ' నమరమున నెక్కుదురే. 64 64. 1. నాజిమొన - ము,త. ట; తేజమున -వ 62. పోల్చిచూడుడు

ఉవరిన్థీతః ప్రపాణో వ్రదక్షీణో౭ళ్చున్యరోమజా యన్య

భర్తుః వితరం హన్యాత్‌ కుర్యాట్‌ భ్రాతర్వధంచ కుచమ్‌.

అశ్వ. 32-57

63 పోల్చిచూడుడు

ఎిత్తఘ్రౌవిదుమధథ్యజౌొ చ నుతరాం బానర్ధదౌ స్వామినామ

అశ్వ. 29-45

64. పోల్చిచూడుడు

భర్లుర్జేవిత నాళనౌ తు నతతం నృంధభోద్భవౌ రోమజాౌ,

అశ్వ 28-46

ద్వితీయా శ్వాసము 33

క భావకులు ఎవినుండు తురగము

ట్రీవావర్రంబు మిగుల గీడ్రై యనిలో

నేవిధమున నారోహాకు

జీవంబుల * నుండనీదు * నిద్ధము తల/వన్‌ 65 కు మన్యావర్త తురంగవు

విన్యానము ' భర్త నంళవిభు (ప్రాణముపై

నన్యాయము. దలంచుట గుణ

ధన్యాత్ములు దాని * నెక్రందలకొన రధిపా / 66 క మును ' చెవుల రోమజంబులు

గనువట్టు హయంబు నెక్క( గడగుట యనిలోం

+దన భటులును దానును జము

నెనుబోతును బబియము తోడ నెక్కుటో గాదే 67 65. 1 భువిలో-ము 2 మగుడ -ట, త, మరల-క తిరుగ-ము

౩. సిద్ధంబు హరీ - ము.

66 1 కర్త- క, వ. 2 జూచి తగగొన - ర, నేల -క 67 1 చెంపల్ల-ము.2 కృష్ణా-ము 65 పోల్చిచూడుడు +

ఆవర్తా హనుమన్యకూర్చగళజా స్కంధోరు కుక్షుద్ధువా

యస్యాళ్ళున్య తు భర్తు రధ్వని నదా బాణౌమఘ మఘాతీ భవేల్‌

అళ్వ 29-46

66 పోల్చిబూడుడు

మన్యోద్భవౌ మృత్యుదౌ - అళ్వ. 29-46

పత హయలక్షణ విలాసము క తక్కక * శతుక్తమము మిక్కిలిగా. జేయుచుండు మేదిని మీందన్‌ నిర్కంబై వాహంబుల వక్కల * రెండెడల నుళ్ళు బర్పరబాసో! 68 కు వట్టెడ నుడిగల తురగము నెట్టన రణభూమిలోన నిశితాన్రములన్‌ 'జుట్టించు రౌతు నవ్రుడె = పట్టించును నతని శతుబలముల కెలమిన్‌ 69 క 'తర్కక రోగంబుల విభు॥ జిక్కంగా( జేయు విలువ చెడు నెయ్యెడలన్‌ జొర్సీంచుం గర్హ సంతతి పాక్సీట నుడీ గల్ఫు వాజి పొంకం బగునెే. 70 క గుదనాఖీ కటినీమల నుదరంబుల నుళ్ళచేత నొప్పోన వాజుల్‌ ' మద మలరగం దమ భర్తల | నుదరామయ వేదనలకు నొవ్చన సేయున్‌. 71 68 1 ఇద్‌ ద ప్రతిలోని పారము. ఇతర ప్రతులలో గల పారము శత్రుక్షోభము. 2 రెండేసి - ము సుళ్ళున్న విలువ బట్టదు నృపులకున్‌ (ఛం?) -ద + 69 1 పట్టించు -మూ 2 చుట్టించును నిర్ణరీకుచంబులకెలమిన్‌ (యతి?) - ఇది అనేక ప్రతులలో గల పాఠము స్వీకరించిన పౌరము ర ప్రతిలోనిది. 70 1 తక్కక రోగంబుల పెను చిక్కుల నెడబాయనీక చెలువంపునడన్‌ - క, ట, ముయ 71 ౩1 మదమణగగ - ము మదమందగ -ట 68... పోల్చిభూడుడు పొర్పోద్భవౌ యన్యహిరోమజౌతు, భర్తా న పక్షస్తురగన్య తన్య ఆచుక్రయం యాతి యధానిదాఘే న్చృష్టం జలం భాన్కరరళ్ళిజాలైః అశ్వ 31-53 70... పోల్పిచూడుడు నాభౌయస్యావర్తా న్త న్య తు భర్తా చిరం ననంతానః రోగై కలోదరాద్యైః పీడ్యేత చ నాత్ర నందేవాః అశ్వ 32-61

• ద్వితీయా శ్వాసము 3ె5్‌

క పెందాడల నుళ్ళవాహము

నందేహము లేక విభుని నమరావనిలోం +

బందెం బాడిన విధమున

బృందారక నతుల మీద బెలుచం దబోయున్‌ 72 కు బీజంబుల నుళ్ళుండిన

వాజుల6 గొన' రెట్టివారు వనుమతిలో న

త్తేజీలు వుత్రశళోక

(భ్రాజిమలలే వాయు. గానం బరివోర్యంబుల్‌ 73 క *శ్లేశము నొాందగఈ జేని వి

నాళము గావించు ననుభు నాగరికుల ని

వ్రైళంబు గలదు కావున

గోశావర్తంవు వాజి. గొనరాదెందున్‌ గడ ర నందనులు దాను6 బరమా

నందంబున నుండ దలంచు నరనాధుంయడ తా

నెందును ' ముందును వెనుళల

మందిరముల నుళ్ళవాజి = మానగవలయున్‌ 75 73. 1 నొల్లరెట్టివారును భువి - ము య, డెవ్వడైన వాలాయమున త్తేజు లొగి

ద 2 జేయుననుచు బలికిరి సుమతుల్‌-క త,ద య,వ. 74... 1 క్లేశ్రములడర కళత్ర - క వ. క్లేశములడరగ పుత్ర -య, ర 75. 1.ముడుగుల -ట,త ర 2 మన్నింపడిలన్‌ - కట 73. ముపష్కాద్భవౌ చ వింద్యాల్‌ జ్యేష్టమతఘ్సుం చ రోమజౌ నూనమ్‌.

• . అశ్వ. 32-60

74... పోల్చిచూడుడు ॥

భర్తు భ్రళనాకర్లా రోమజౌ యన్య మూగ్రకోళస్ణా అశ్వ 32-60

36 హయలక్షణ- విలాసము కు... తక్కక మోణాల్ళకు నిడు వక్కల నుళ్ళున్లు వాజి వతియన్హుకు(ధా( దెక్కలి జము(డై యడంచుట నిక్కవు పరిణామ మెల్ల నిరుపమళ్తీర్తీ! 76 క *అననవు నుళ్ళవారి చే దోనంబులు వుట్టుననుచు! దొల్లిట్‌ పెద్దల్‌ టానీరి కొవున దానిని రానుతులకు నెక్కరాదు రతిరాజనిభా! 77 క "వినుము గళావర్తవు వరి గొని వెజవక యింట గట్టుకొని యుండెడియా తని యింట మృత్యుదేవత యనయము కావురము * నలువుటది నంళశయము? 78 ఆవె కర్లహీను. జేయు! గాదేని రౌతును 'క్రర్ణముఖ్యరోగ కలితు. జేయు( జెవుల నుళ్ళవాజి చెడ్డది యావాజి నెక్ళ నేల * వగల బిక్క నేల 79 77 1 నాసముల-ము 2 కిన్‌ -తు య. 78 1. చెనటి - ము. 2. నిలుచు అని వ్రాత ప్రతుల పాఠము 79... 1 కర్టరోగబాధ - ము 2. వగలబొక్కనేల - వ, వగల న్రుక్కనేల - ర. 77... పోల్చిచూడుడు (కోడోద్బవ స్వానన మధ్యజోవాా స్యాద్రోమజోయన్య తురంగమన్య నస్వామినం హంత్య బిరా దవళ్యం, మార్లేస్థితం రాజకులే ర౮ణోవా - అశ్వ. 31-54 78. పోల్చిచూడుడు . ఆవర్తా గళమధ్యజౌ గళగదం క్షుద్దుఃఖు మృత్యువ్రదౌ అశ్వ. 30-47 79 పోల్చిచూడుడు కర్గావర్తో భర్తుః కర్ణచ్చేదం బో కర్టమూలే వా అశ్వ 31-55

ద్వితీయా శ్వాసము 3/7 అవె కుష్టీకముల కళల * కూర్చజంఘల నుళ్ళు గయిగు వాజి నెక్క్‌ కదనమునకు౧ బోవువాండు జమునిం బొడగానం బోవు వాం డనిరి శాస్త్రవేదులయిన ఘనులు. 80 కు తనపతియు. దాను నిక్కం బనిలోపల నణగుటని వహావర్తిహయం బును దూషింబిరి త్రికతల | మున నుడి గల వాజి చందమున గంవనృపా/ 81 క వరవాబుచే నిజాధివు( బరిమార్చును * వాలమధ్య* భాగమునను రో మరువాములు గల్గు వావాము కర మరుదుగ నౌబళయ్య కంవనృపాలా! 82 80 1 కూర్చల జంఘల, సుళ్ళుగలుగు వాజి బొనిపి యెక్క -ట 82 1 ఫాలమధ్య-య ర వ 2 భాగంబున భీ, కర రోమజములు గల హరి, యరుదుగ నిది నిక్క మౌబళార్యుని కంపా, -ర ఈ పద్యముములో లేదు 80. పోల్చిచూడుడు యస్యాళశ్ళస్యావర్తా నంభూతా: కుష్టికాను దృళ్యంతే భర్తా తస్య వ్యననైః నుదారుజ్ణైః పీడ్యతే నతతమ్‌ అళ్వ. 32-63 భర్తుర్చంధన దుఃఖరోగభయదొ జంఘోద్ధవౌ రోమజా _ అశ్వ 30-47 81 తికజోస్యావర్తు నవాభర్తాఃనా రణే త్యజేత్రాణాన్‌ అశ్వ 32-62 82. పోల్ఫిచూడుడు దృష్టా యస్యావర్తౌ వుచ్చన్యమూలేతు నంజాతౌ భర్తా తన్య నళల్యో బాణాహతః నంత్యజేత్రాఖాన్‌ అశ్వ 32-59

38 హయలక్షణ విలాసము కు. మేలుదెనం గీడునుళ్ళును మేలుధువుల్‌ గీడు బోట మెయికొని యున్సన్‌ మేలును గీడును * జేయవు సాళువ బిరుదాంఠ ! కంవజగతీనాధా/ 83 క ' వలదెననుడీ దాపల, దా వలినుడి వలదిక్కునందు వ్రభవించిన ను ళ్ఫిల గీడొనర్చ వేమియు/ గలియుగ కర్ణావతార/ కంవకుమారా? 84 చ అరయం బ్రదేముధ్యమున యందు బాలంకక నిల్చియున్తు రో మరుహ వలం బనల్పమగు, మధ్యమమైన ఫలంబు జూవు నా యిరుగడలం జనించు నుడి, హీనఫలంబు తద[గరోమజం బరుదుగం దత్ఫ్సలక్రమము లారయ రోముజు మెన్టిచూడంగన్‌ 85 ఆ.వె లక్షణంబులు నవలక్తఖావర్తముల్‌ చూచుబోట మేలునుళ్ళు మిగుల వైన నదృళమైన నళ్చుంబు గొన జను గొరయున్సం దవ్వు గంవభూపః? 86 ఆవె హయము వూర్వపళ్చిమాంగంబు లందలి విషమ నుళ్ళ ఫలము వెళ్ల. జేయు దేవమణీయు మేఖలావర్తములు నుండో గప్పు ఫలము, దవ్చు గంవభూవ /. 87 83. 1జేయును-.కయ,రువు 84 1 వలదెస గెడుపల (7) పై దా, పలిదెస గోడీగలమేన ప్రభవించిన - ము,ట. 85. 1 దొలంగక - ము 2. ఫలంబు నల్బమగు - ము 86 _ దీనికి ముద్రితప్రతిలోని పారాంతరము గీ లక్షణములను లక్షణావర్తనములు, చూచుచోటను మేలైన సుళ్ళు మిగుల సదృశమైన యశ్వంబుగా జనునుగొనగ, కాకయున్నను దప్పగు గంపభూప 87 _ ఇది ముద్రిత ప్రతిలో లేదు 1 వర్తలున్నను -క

ద్వితీయా శ్వాసము 39 రు అరనీ దళాక్తేత్రంబుల , వరిపాటి యెఖీంగి వారుల వయిః దోబిన రో మరుహముల ఫలము దాకెడి వరిమాణము. జెపవ్పవలయు భావజ్జుండై. 88 అశ్వాసాంతము క లురితో మదలోభ / పొరక వరిత గుణాంకిత్‌ మహావ్రబంధ / మవాత్మా / కరినరివు వృాదయ భూరువా కురారక / కటారి రాయ + గుణరత్సనిధీ | 89 క 'ఉత్సవవర ! నుకవీళ్చర వత్సల! శరణాగతారి వనుధావర / భా వౌత్సుక్యోచిత నుఖ / నం ఎిత్సుఖమతి ! సాళువాంక విభ్రతక్తక్తీ ॥ ర 90 ఉత్సవ నాకాధీశ్వర - ము, ఉత్సవనవ -చ

40 హయలక్షణ విలాసము మాలిని. నుకవి బుధ నుధామా ! స్తోమ విక్షిప్త హేమా + ప్రకట నుభటరళ్తా ' వ్రన్తరా జీవయత్సా + వ్రకట శభనమాజా + వ్రన్ఫుటదైరి రాజా / ప్రకృతి వికృతికారీ పారిజాతానుకారీ ? 91 ఇది నకల నుకవిజననంస్తూయమాన కవితాచాతురీ ధురీణ నిఖిల భాషావ్రవీణ భైరవాచార్య వుత పరమ నవిత్ర మనుమంచిభట్ట బ్రణీతంబైన హయలక్షణ ఎలానంబను కృతియం దావర్త లక్రణంబన్సుది ద్వితీయాశ్వానము

త్న] శ్రీః హయలక్షణ విలాసము తృతీయాశ్వాసము క ' శ్రీ కంరళటాక్త జయ (ఖ్రీకొంతా / * కృష్ణమం[త్ర నిద్ధ కృపాణా / స్వీకృతనత్క రన్ఫవవర గ భీకరభటయూధ! కంన వృథ్వనాధా / 1 కు ! అవధారు నృవ! దూకే (విభాగము లొనరః జౌప్పెదను నేడువునన్‌

• జెలి జేర్చి వినుము నెమ్మన మవి తధమై వెలయు! గాన నవధానమునన్‌ 2 ఆయుః ప్రమాణము - సీ. అశళ్చాంబునకుం బరమాయుః వ్రమాణంబు ' వరలు మువ్పదిరెండు వత్సరముల 2 వరిమాణ మందలి పదియవ భాగంబు తనరంగ నొకదళ యనంగ బరగు మూండేళ్లు రెజ్సెళ్ళు మూన్హాల్లు దినములు సొకదళ కొలందియై యొనరుబుండు నత్తెరంగున * దళ లైదును నైదువై చెలువాందు నన్లియు క్షేతములును 1 1. శ్రీకరకటాక్త విజయ - ము, వ. 2 రమణమంత్ర -క జడ,కృష్ణరాయ -ము 2 1 వివరించి దశాక్షేత్రము, ల - ము, 2. అవి తెలియ వినుము మనమున, దవిలింపగనివి సుమీ ప్రధానము లెందున్‌ -ట 3౩ 1 వరుస - మూ, వసుధ - వ 2 పరిమాణ మందుల - మూ 3 దళ లైదైదు చెలువాందు, పన్నియా క్షేత్రముల్‌ పదిలమైన, చిత్రమహిమంబుతోడ నా క్షేత్రములకు. భాగముల లక్షణంబుల బాగులెరిగి, చెప్పగాదగు -ము మూ

తీ2 హయలక్షణ విలాసము గ్‌. వదిలమై దశాక్తేతక భాగములను లక్షణంబుల నన్ఫిటి లాగెఖీంగి చెవృవలయును దత్ఫల మొవ్చు గాం రాజదేవేంద్ర! యౌబళరాయకంవ / దశాక్షేత్ర విభాగము వ అట్టి క్షేత్ర విభాగం బెట్టి దనిన - ప్రపానాది ఫాలాంతంబుగా నాదిక్షేతంబై చెల్లుచుండు నిగాళన్తువ విదూత్త మాంగం బులు రెండవ క్షేతంబనంబడు మన్యాగళ నృంధంబులు మూడవ క్తేత్రంబగు కకుదంస కాకస జత్రు వక్షోభాగంబులు చతుర్ధక్షేత్రంబై నెగడు బాహుక్రోడంబులు పంచమక్షేత్రంటై తనరు హృదయకక్షపార్వ్యములు షష్ట క్షేతంబనం బరగు పృష్టోదర నాభిప్రదేశంబులు సప్తమక్షేత్రం బనంబడు కుక్షి రంధ్రోపరంధ్ర గుహ్యస్థానంబు లష్టమక్షేత్రం బై యతిశయిల్లు ఊరుకటిస్ఫిక్పిండరోహిణీస్థూరలు నవమక్షేత్రంబై వర్తిల్లు ఖురాంతంబుగా జంఘా చతుష్టయంబులు దశమక్షేత్రం బనం బ్రఖ్యాతమయ్యె నట్టి క్షేతంబులు కడవల, నట్టుగాక గోడిగల మేన నిరీక్షించునెడ దశమక్షేత్రంబు నాదిగా నాదిక్షేత్రంబు దశమంబుగా నవరోహశ్రమంబున నెన్నదగును శీ ౩ త్రీణి వర్దాణి మాసౌ ద్వౌ దినాని ద్వాద్దైూవ హ్‌ ద్వాత్రింళదా యుషో వాజీ తస్యైషొ కధితాదగా ఆయుషో దళభాగేన దళా(ప్రోక్తా మనీష్‌ భి: అశ్వ 22-6,7 ఆద్యం క్షేత్రం వింద్యాత్‌ ప్రపానవూర్వం కధా లలాటాంతమ్‌ మూర్చాదించ నిగాళం క్షేత్రం (ప్రోక్టం ద్వితీయం తు (గ్రీవా కేళన్కంధా క్షేత్రం వింద్యాల్‌ తృతీయమళ్వానామ జుత్రు న్త్లదైవ కకుదం కాఠళన మంన ళ్ళుతుర్జంతు.

తృతీయా శ్వాసము 43

క బ్రమమొనరంగ దళాళ్తే |

తముల తెజంగులను బదియు. దరువాత నురు

క్రమమున ఫలములు వరిమాూ

ణములున్‌ రచియింతు. గంవ నరనాధవరా / ర్‌ వ అవి యెయ్య్వావి యనిన 6

ప్రదేశ నిర్ణయము

క అరుణాంభోరువా వత్ర

న్ఫురణం దురంగంబు జివ్వ్యా పాలువగు జివ్వోం

తరమున దాలుస్థానము

నురుబిరముగ జిహ్వా క్రీంద నూనము మెరయున్‌ 7 శీ వూర్వగాత విభాగః (ప్రోక్తం క్షేత్రం తు వంచమం కధితమ్‌

హృత్పార్చే త్వథ కకే క్షేతం షష్టం విజానీయాల్‌

ఉదరం వృష్ణం వంళం నాభ్యానవా నప్తమం క్షేత్రమ్‌

రం(్రోపరం(ధ్రే కుక్షి ర్లువ్యూం తధా౭ష్ట్రమం క్షేత్రమ్‌

ఉఊరూ కటి జానూ బ నృల్చిండో పొండు రోపొణీ న్థూరౌ

క్షేతం నవమం వింద్యాల్‌ జంఘా నఖురాతు దళమ మిత్యుక్తమ్‌

అశ్వ 22-7, 8; 23-9, 10, 11

7-12 పోల్చిచూడుడు

అతిన్రనిద్దా జిహవ్వాతు తస్యాః నూనా భవే దధః

ఉఊర్హం తాలు భవేత్తస్యా న్తస్యాగ్రే దంతపీరకమ్‌

తతోదంతా నముధ్ధిష్టా ఊర్హ్వదంతా భవంత్యధ =

చిబుళం చాధరేభాగే తేషాం (సోక్టం విదక్తజైాః

బిబుకస్యోవరిష్టాతు అధరోస్టః వ్రత్తర్తితః

చిబుకాత్సార్డు భాగేతు వాను ర్థామాభిధీయతే

నృక్పిద్దయం విజానీయా వశ్రపార్వ్వృగతం బుధః . .

త్న హయలక్షణ విలాసము క వరువడీ వ్యంజనదంతము 'లిరునాలుగు మఖీయు నాలు గెనంగంగ దంత్రాం కురములు నాలుగు వానుజము *లిరువదియును నాల్లు వరికి నిలం గంవనృపా ॥ 8 క వలువరునల పైకపై యలవడు నోస్టములు రెండు నవి గూడిన నం ధులు నృక్ట్రములన జను వా జుల కధరోష్టంబు క్రింద భుబుకం బరయన్‌. ర్తి ఆ.వె ఉత్తరోస్టమునకు నూర్ష్వవ్రదేశంబు వహాయమునకు బ్రపాన మనంగ బరంగు దాని మీంద (ప్రోధ తలము తత్ప్సార్థ నం స్టములు నానీకావుటములు హరిక్‌ 10 చ కనుగొన (ప్రోధలోచన యుగంబుల మధ్యమభూమి ఘోణఖ మౌ వనువడం బార్భ్యుదేశముల వ్రర్తిలు గండయుగంబు దానిపై ననువగు క్రీరకాయుగళ మారని చూడ దురంగజాతికిన్‌ దనరును నానీకావానువదంబుల నంభులు గండపాళికల్‌ 11 8. 1. లిరునాలుగు నాల్గు నెసగ నెనయున్‌ - ప 2 లరయగ నిరువదియునాల్లు హరికయ్యెన్మ్నపా -ప. 7.12 .. ఉత్తరోష్టు వ్రపాణాఖ్యం తదూర్హ్యం పప్రోభ ఉచ్యతే నాసొచ్చిద్రే తధాపార్చ్సే (పోదస్యైవ వ్యవస్థితే నాసా బ్భిద్రాక్షి మధ్యేతు మోఖాఖ్యం నముదాహృతమ మఘోణపొర్ట్వ్యగతాౌ గండౌ క్లీరికే చ తతః వరమ్‌ నేత్రయో రధరేభాగే అ(న్రపాత ఉదాహృత * అశ్వ. 11-3-6 12-78

చృతీయా శ్వాసము 45 గ్‌. గండమోణూాంతర న్ధలీ మండలంబు లఅభ్రపాతంబు లరయంగ నళ్ళములకు( గన్ను లొప్పారు దానిపై గాంతిమీలీ మవాత విభవేంద / ' కంపకుమూర చంద/ 12 సీ. హరులకు నక్షివక్షావృతంబగు ఉక మండలం బా శ్యకమండలంబు మధ్యంబునను గృప్టమండలం బా కృష్ణ మండలంబునకును ' మధ్య దృష్టి మండలం బాదృష్టీమండల కోణముల్‌ నిద్ధంబులైన కనీనికములు ఆ కనీనికముల యంతభాగంబు ల పొంగంబులై కడు నతిళయిల్లు అఆవె. నేత్రయుగళి మీద నేత్రకూటంబులు పానంగు దాని మీంద భూయుగంబు 2 క్రూయుగాంతరముల. బొలుపాొందు ఫాలంబు = దానిపై న్తువంబు ధరణీనాథ! 13 12. 1 కంపభూమండలేంద్ర. - క 13.1. మది దలంప, మధ్యమంబున దృష్టి మండలం బాదృష్టి, మండల కోణమందుండు మతియు, పరగంగ నీక్షింప హరులకు దలపోయ, నిద్దంబులైన కనీనికములు - మూ; త. 2 భ్రూస్తువాంతములను - మూ 3 హరుల కవల జెల్లు ధరణినాధ! - మూ, కంపరాజ భూనిలింపరాజ - క 13... పోల్చిచూడుడు తర్గాంతొత్హైవ నేత్రాంత మపాంగం (బువతే బుధాః కనేనికాఖ్యో ఎిజ్టేయో యళ్చు నాసా నమీవగః నీతానీతం చ యన్మధ్యే నేత్రయో ర్మండలం పొ తల్‌ ప్రచ్భాదనం భవేద్వర్శ బాక్షికూట మతఃవరమ్‌ తస్మాదూర్హ్యం (భ్రువోర్లేఖే లలాటంచ తదుత్తరమ్‌ ఉఊర్జం లలాట దేళాత్తు కేళశాంతం భ తతః న్తువమ్‌ అశ్వ 12-9,10,11

45 హయలక్షణ విలాసము అవె. న్తువవదంబు మీంద నురుబిరమగు చుండు శిరము, దాని క్రింద జౌెవులు, చెవుల వెనుక * కేళవదము విలన్‌ల్లు, * కర్ణళం వొంతరములు కటము లబ్జ్బనయన + 114 క రూపై కటనయనాంతన మీవంబున శంఖయుగము మేకొను నటుగా నేపారు శంఖకటముల పైపై భూటంబు లమరు బర్బరబాహా ! 15 గీ. ఘాట గండస్థలంబుల గదినీ వెలయు బావ్యా భాగంబు హనువులై వరగుచుండు గంరవానువుల నంధి నిగాళ మొగి ని గాళ కంరాంతరంబున గళము వెలయు 16 14. 1 వదన గళము - మూ, పదయుగంబు - క ము, విదుయుగయు -ట,య, వ 2 కర్ణానాంతరములు - మూ. 14 పోల్చిచూడుడు తతః *రో విజానీయాల్‌ న్తువా దూర్త్యగతం బుధః _శిరుపార్ద్వ్యగతౌ నో తయోర్యూలం నుకున్తలమ్‌ అపాంగార్హ్యంగుళం ట్రై శంఖం ఐద్యాద్వాచక్తణ ళ్‌ శంఖకర్ణాంతరే చైవ కటాక్షః నముదాహ్బాత = ల అశ్వ 13-12,13 15-17 పోల్ఫిచూడుడు అపాంగాద్వ్యంగుళం చైవ శంఖం విద్యాద్విచక్షణ £ శంఖకర్ణాంతరే చైవ కటాక్ష నముదాహృత = విదు మర్మవిదుళ్సైన కర్ణ స్యాధః షడంగుళమ్‌ ఘంటాబంధ నమీవస్తో నిగాళః పరి్తీర్తితః అధన్తతే నిగాళస్య గళమావార్మనీషిణ : తతః కంరం ఎ౨జూనీయా దధోఖాగేన తం బుధః అశ్వ 13-13,14,15

తృతీయా శ్వాసను 47 క గళవక్షంబుల నడుమను బొలుపగు: గంరంబు కంరమూలంబున. దాః జబెలువారు బాహుమధ్యము బలపడు క్రోడంబు క్రింద బాహువు లమరున్‌ 17 సీ. బాహుల వెనుకను * బథగ జానువులుండు (నా జానువులమధ్య నమరు_కీణము)/ కణముల వాలువల శ్రింద౧ బాత్రికములు వునలు జానుల వెలి మందిరములు జానుల శ్రీిందను జంఘలు * పెనుపొందు - వెలువలి దెసలందు వెలయు కళలు జంఘల్రీంద తూర్చంబునకును మీంద వలివాస్త మొనరు దత్ప్సరినరమున , గ్‌ దనరు కూర్చుంబు తన్మధ్యమున తీణంబు (కుదురు) కూర్చంబు [్రిందటా కుస్టికంబు దాని (క్రిందల ఖూరనంధి దొని క్రింద ఖురము తరువాత నఖిళిఖ నరవరేణ్యు / 18 18.1 _బరగనూరువులుండు, నాయూరువుల జంఘలమరియుండు,నా జంఘులకును క్రిందై జానువులు గల్గు, మరి జానువుల నుండు మందిరములు, వెలయు నా మందిరముల సుక్టులు చెలగి, యాసక్టు తను కుష్టి యలిముకొనును, నా కుష్టి క్రిందటొయందు పాదం బొప్పు నా క్రింద కూర్చంబు అనుసరించు, కొనిన కూర్చంబు తన్మధ్యమున కీణంబు, దానిక్రిందట నుండు నంతట ఖురంబు, ఖురము తరువాత నఖశిఖ తిరముకొనును, హేమనగదైర్య కంపధాత్రీశవర్య - మూ. బరగు జాంగలములు జాంగలముల క్రీంద జానులుండు - ము. _£4ంఘుల-మ 18. పోల్చిచూడుడు బాహ్వోరభ్యంతరం విద్యాత్‌ కిణం చాతి ప్రసిద్ధకమ్‌ అధరే చ తలో జానూ నికిప్టే శాస్రకోవిదై:.... .. .

తరి హయలక్షణ విలాసము క ఖురతలము నడిమిదెన న క్షరమై మండూకి వెలయు నక్షీరికయె బురముల 'వెనుకను పారీష్టులు కర మొవ్పూను కంవభూవ / కాంతామదనా 19 మ కరమూలంబుల బృష్టపార్వ్వముల గక్షస్థానముల్‌ వొల్పుం ద తృరమధ్యంబున శ్రోడపీర మమరున్‌ * దత్రో డవీరోదరాం తర భాగంబున హృత్తటంబు వెలయున్‌ దత్సాంతమధ్యంబునన గరమొవున్‌ జరరంబు * తత్తలమునన్‌ నాభీపదం బొప్పుగున్‌ 20 191 వెలుపల-ము 201 దత్రోడమధ్య స్థితోదర మధ్యంబున -వ. 2 ప్రక్కలను జక్కన్‌ నాభిమధ్యంబునన్‌

• ము.

18. ....మందిరు వళ్చిమో భాగః తలావీ జానునో౭[గ్రిమః జాన్యోళ్చాధరే భాగే జంఘాం విద్యా ద్వాచక్షణ : జంఘా పార్చ్వే కలాం విద్యాల్‌ నంధిం వైషీకనంజ్ఞకమ్‌ ఆగ్రతః సాలివాస్త స్యాల్‌ పశ్చాత్‌ తూర్చు ఉదావృాతః కిణం తత్రైవ మధ్యస్థం అధోభాగే చ కుష్టీకమ్‌ ఖురనంధిం తతో వింద్యా దభోభాగే తతః ఖురమ్‌. అశ్వ 14-19,2021,22
19. పోల్చిచూడుడు ఖురస్య పార్చ్వే పార్‌ప్లైః స్యా దగ్రభాగే నఖో భవేత్‌ ఇఎరస్యాధస్థలే చైవ మండూకీ తలమధ్యగా ఖురమాంనం విజానీయాల్‌ క్లీరికాఖ్యం ఎబక్షణః " అశ్వ 15-23,24 20... పోల్చిచూడుడు వృాదయాభ్యంతరే కక్షః పార్ట స్త స్యైవ పార్ట్వతః జరరం పొర్వ్వమధ్యస్థం తస్య నాభిళ్ళు మధ్యతః అశ్వ. 15-24,25

తృతీయా శ్వాసము 49

క ఉదరం బిరు వక్సీయలన్‌

బదనడు కోష్టములు మధ్యభాగస్థములై

యుదరతల నాభిమధ్యా

నృదమై రోమాళి వెలయు సాళువకంపా / 21 రు కరమయూలంబుల వెనుకను

గరమరుదు౧౮6౯ బార్జుయుగముః ట్రమమున కుక్షి

న్ఫురణంబు కుళ్లిమీందను

• స్టీరమగుచును నుదల మరయ జెలువుగ నమరున్‌ 22 ఉ. తినని కుక్షిమూలమున' దేలిన రంధ్రయుగంబు క్రిందటన్‌

టన్సని రీతితోడ నువరంధ్రములుండు. దురంగజాతికిన్‌

బన్సుగం గంరపార్టముల. ఖైకొని* మధ్యలు నిల్చుల జూడ గా

నన్నుత బాళుకీతిలక / సాళువకంవ/ కుమారమన్మథా 23 మ హారి రత్తుంబున కుత్తమాంగభుజ మధ్యస్థాన నం(్రావ్తమై

ఈర మొప్పారును (్రీవ గ్రీవము వయినో నృంధంబు నమ్మీంద కే

నరమొప్పాడు ళిరంబు నంధి వెనుకన్‌ * నంధిల్లు కేశాంతముల్‌

• నరసోదార / కముమూరకంవనృవపతీ / చాళుక్య చూడామణీ! _ 24

22. 1. తిరమగుచుం గకుధరంబు(?) తేజుల కమరున్‌. ట - ము-
23. 1 తేజుల- ము. 2. వన్నెలు - ము, వ; మన్యలు - ట- మన్నెలు -క. 24 1 కంరంబు - ము. 2 చర్చింప-త; చెల్వొందు (యతి?) క, వ. 3. సరసాధార - ము, 21 పోల్చిచబూడుడు

రోమరాజిం తతో విద్యాల్‌ మూత్రకోశ మతః వరమ్‌ అశ్వ 15-25 23 పోల్చిచబూడుడు

రం(్రః కుక్ష్లేరభోభాగే ఉపరం(ధస్తతోన్తరే అశ్వ. 15-26 24-27 పోల్చిబూడుడు

థీవాలోక వ్రనిద్దాతు తస్యాళ్చోవరి కేనరాః

(్రీవా నృంధాంతరే వైన వవామావుర్శనీషిఖ:

50 హయలక్షణ విలాసము కు కేశాంతస్థలమున ఈ భ్యాళంబగు వహపదంబు లావదయుగలీ దేశమున గదియు * జత్రున దేళం బది కొకనంబు తేజుల కమరున్‌. 25 కు. వరువడి ' కాకనము వయిన్‌ బరగున్‌ కకుదంబు తన్సిబద్ధంబై * యా నరి నొవ్చు నంనఫలకలు అరుదుగ నంనముల * మొదల ననువగు * బాహుల్‌. 26 చ. "వారికకుదప్రదేశమున * కంతరమానము * నాననస్థలీ వరినరవర్తి వృష్ణ మతిబంధుర వృష్టతలంబు చెంత “నుం బరంగు. ద్రిక్టలంబు త్రికపార్వ్యమునన్‌ జమనంబు పాల్పగున్‌ నరనుతశీర్తి' యౌబళజనాధివ కంవ/ * నృపాలశేఖరా / 27 25... 1. జత్రుని'వేశంబది... వెలయును హరికిన్‌ - ట, త, జత్రునిదేశముపై... తెలియును హరికిన్‌ - ము. 26... 1 శేశాంతముపై - మూ. 2. లో - మూ. ము; ౩ వెలికి ననువుగనుండున్‌, ము. 4. ఇద్విసరిష్కర్త పారము హనువుల్‌ - య, వ, సుమముల్‌ - ట 27. 1. హరికి గుద - వ. 2. నంతర మానము. ము. మూ. 3. మానసస్థలిన్‌ - అనేక ప్రతుల పారము. 4. నిబ్బరమగు క్రోడపీరకము - మూ ; నిబ్బరమగు వృత్తిత స్థలము - క,వ. 5. కుమారమన్మధా ! ము. 2427 ....వవాస్యోవరి వక్షన్య కొకనం కకుదం తతః తతఃనవృష్టం విజానీయా దాననం వృష్టమధ్యగమ్‌ అంనకౌ కకుదం దైవ నిబద్ధా నరిక్తర్తి తౌ స్యాతా మంసాదధో బాహూ తయోర్పా హ్యే షడంగుళే అశ్వ. 13-16 14-17,18

తృతీయా శ్వానము 5్‌1 కు నదవడి ' వుబృబ్బన్నము గుదప్రదేళంబు ముష్క గుదమధ్యమునన్‌ 2 గదియును నీవని వాజిన ముదయములకు నుభయపాొర్వ్యములు భానలముల్‌ 28 స్‌ భానలంబుల క్రింద భానిల్లు రోహిణీ నంధులు, గుదము పార్దాములయందు 'విలనిల్లు నూడువుల్స్‌ వెలయు నూరుద్దయ మూలంబు నందున మొనయు నండ ముల్పు వాని మోలను జెలంగు మేవానము త త్చార్టునస్థ జంఘలు దనరియండు నలజంఘలకు నముజాల మగు లీలతో వశ్రనక్థులు నిల్పు వాని మీంద గీ న్థూర లొప్పారు వశ్రనక్థులకుః గ్రింద వాని క్రిందట మందిర దాయము వెలయు నాది వినినట్లు ముందరి పాదములకు రాజమందార! యౌబళరాయ కంప గ 29 28.1 _పుచ్చపుమూల్తము -ప.మూ.2.గదిసినదిశేఫ-త 29.1 _స్ఫిక్పిండ యుగళంబు చెలువొందు నూరువుల్‌. వానిలో నండముల్త్‌ వానిమ్రోల, , తగు మేహనము గండ పార్య్యంబు లూరువుల్‌ (యతి?) వక్త శుక్తులు నిల్చు వాని మీద, నెదరి వక్షశుక్తులు నిజమధ్య హరికిని(?) రెండు పాతంబులై యుండు కొలది(?) - ము. 2. దీని తరువాత క,డ, ప్రతులలో శాలిహోత్రీయములోని అవర్తాధ్యాయము. కలదు 28 పోల్చిచూడుడు ర వుచ్చమూలం చ వాహోనాం భానలం వుబ్భమూలత్రః అధః వ్రశీర్తితః పాయుః నీవనీ చద తతః వరమ్‌ అశ్వ. 16-27 29 పోల్చిచూడుడు మువ్కొచ కటినంధించ తతో వింద్యాత్పరం బుధః అధస్తాత్కటి నందే న్తు ఊరునంధి రుదాహ్బతః సీవనీతల నంధిన్తు ఊరు పాదాభిదాయకా - తతః న్థూరం విజానీయాల్‌ తస్యాభో మందిరం భవేత్‌ _ అశ్వ. 16-28, 29

52 హయలక్షణ విలాసము వ. ఇవి వ్రదేశ నిరయములు. ఇంక వ్రమాణ లక్షణములు 30 ప్రదేశ ప్రమాణములు కు కరమూల కళకుదములకును ఖురో కుష్టక జూనుదేళ కూర్చ్ధంబులకున్‌ బరిమిత మా * అంగుళములు వరికింపంగ గంవభూవ!/ బంధునిధానా 31 ఉ. మున్చిలు వర్రనక్ధులు నమంబును గ్రీవయు గండకోష్టముల్‌ వన్ఫుగం గందమున్‌ జఘన భాగము కుక్షీయు శేఫనీవదం బున్సత వక్షమున్‌ వృదయభాగము మువృదియంగుళంబులై చెన్సుగుచుండు రాజకులశేఖర కంవ కుమారమన్మధా + 32 క. కొలువంగ నిగాళన్తువ ముల పొడవును నంగుళంబు మొగి దంధ్రములున్‌ జెలువుగం జూడంగ నొవ్చగు/ దలంపంగా నృవనమూహ భరణివరావో / పం 31. 1 భాస్కరాచార్యుని లీలావతీ గణితమున “యవోదరై రంగుళ మష్టసంఖ్యైః" అని అంగుళ ప్రమాణము చెప్పబడినది. అనగా ఎనిమిది గోధుమ గింజలు నిలువుగా ఒకదాని పొట్టకు ఒకటి ఆనించగా వచ్చిన పొడవు “అంగుళం త్రియవం _ మళఠహమ్‌్‌” అని అంగుళమునకు మరొక ప్రమాణము కూడా చెప్పబడినది అనగా మూడు గోధుమగింజలు అడ్డముగా ఒకదాని కొసకు మరియొకటి ఆనించగా వచ్చిన పొడవు 32. ఈ పద్యముట, త ప్రతులలో మాత్రము కలదు ౩వ పాదమున యతి తప్పినది. 33 ఈ పద్యమున గల 'నృపసమూహ' అన్న పదబంధము స్పష్టార్ధము కలది కాదు దీనికి పారాంతరము కన్పించదు ప్రమాణముల విషయమై పోల్పిచూడుడు నృళ్ళోత్రరోష్ట బ్రువ పాయు కర్త వవవ్రదేశా శ్ళతురంగులా * న్యుః కళున్న్హాసావుట ప్రోధవర్త్య నాభి విలోచనమ్‌ ద్రదేళా న్త్యంగుళం ప్రోక్తా వ్రదేోోజ్ఞాన పార్లైః ......

తృతీయా శ్వాసమ్సు 53

నర్కుట వృత్తము

వినవినయైన తాలుదళవీథియు నాలుకయున్‌-

బొనయలిన యంగుళంబులవి మువ్పుదిరెంట-గడున్‌

బననగు వర్తికావదము పాటుయు నట్టిదయై

మనలు. గరారిసాళువ నమంచిత కంవనృపా / 34 తోటక వృత్తము

నలలాటీము జంథులు జాంగల జూ

నులు ఘోణము గండ వానూతటముల్‌

త౩ెలవుల్‌ వారికీన్‌ వరికింవ(గ నం

గుళషోడళ సంఖ్యయగున్‌ మవాపా ॥ 35 కు వరువడీ ప్రపానవ(త్రము

తరణం జుబుక వ్టలంబు కటళంఖములున్‌

దురగములకు( బరిమాణము

లరయంగ రెండంగుళంబు లాహవభీమా ! 36 35. ఈ పద్యము ట, త ప్రతులలో మాత్రము కలదు.

= వ్రపాన శంఖ బిబుక కటి ద్వూంగుళ ముద్యతే

ఉత్తమాంగే విదుగ్రోడ కల్లదేళ్లా వడంగులా ?

ఘోణాగండహనాోర్దేశా విజ్ఞ్టేయాః షోడశాంగుళా

త్రింశదంగుళికే పార్చ్వే లలాటం ద్వాదశాంగుళమ్‌

ఎవింశదంగుళొకం కోస్టం ౧) జిన్వో ద్వాత్రింళదంగుళ 2

హృదయం త్య్యంగుళం (ప్రోక్తం ద్వాదళాంగుళమూాయతమ్‌

ఏకాంగుళో నిగాళు స్యా న్మాన మేత ద్ధయోత్తమే.

పాదోనం మధ్యమే (ప్రోక్తం అర్రహీనం కనీయన =

అశ్వ 130-124, 131-5,6

ర్క హయలక్షణ విలాసము చ. బటువగు లోచనంబులును బద్మదళంబులు ' పృాత్ళునానీకా వుటములు నవ్రపాతములు (ప్రోథపదంబఖు * కఠుత్తలంబు ల చృటునగు నంగుళత్రితయ నంఖ్యయనంబడు నళ్ళుజూతి కు దట భుజ వర్రనర్థుల మితంబులు బూడం బదార్యునై చనున్‌ 37 సీ వదవన్తయుగనాభి ' పాయు వవోసష్టముల్‌ చతురంగుళంబులు నన్హ్రలకును వ్యంజనదంతముల్‌ సార్ధాంగులోన్లుతు _ లట్ల (ప్రపానంబు లళ్ళములకు ద్వాదశాంగుళముల దనరారు వృాదయంబు క్షుకిదేళం బిట్ల ఘోటములకు నరయంగో నిరువది యారంగుళంబులు జతుదేళం బొన్టు సైంధవముల గీ కొనర రంధ్రోవరంధ్రము లెనిమిదంగు కములు గల్లయు వంచాంగుళంబు నిలుచు 7 నూరె లేడంగుళంబులై నాబగు మీజు ఘనతరాధివ / చాళుక్య కంవభూవ + 38 ఆ.వె. ' అనువమాన మగుబు నంగుళతయమున నెనయు నట్ల కాదె వృదయ వీధి యమరః గంరదేళ ముంగుళంబులు రెండు నోష్టలోచనములు నొనరునట్ల 3కి ఆవె. అననంబు మువ్ప దంగుళములు వొల్బు నురమును జరరంబు నొగి నిరువది 37. 1 సృక్సు - ము 2. కకూదరయు -ము 38 2 పాయూప - ము 2. ఊరులేడంగుళత్రయ మొనరునట్ల, నిరువదొక యంగుళంబులు హృదయ వీధి - త. 39 1 అణుప్రమాణంబును నంగుళత్రయమును - ము.

తృతీయా శ్వాసము 655 యంగుళములు కోష్ట మట్లన పొలుపాందు నంగుళంబులారు వానువదముకు త చు కడం ఖురాగ్రమాదిగను కాకసదేశము దాంక గోల్పుగాం బొడవు శతాంగుళంబునయి పాల్పగు నుత్తమమైన నస్తీ కే రృడం బాడ వావ్హు మధ్యమవు వాజకి- దొంబది యంగుళంబులై ' యడంగుం గనీనమాళ్ళుమున కంగుళ నంఖ్య యెనుంబదై చనున్‌ 41 చ హరుల (ప్రపానపాళి మొదలై తగు వర్తిక దాం జూడ నూ టిరువది యంగుళంబులగు హీనవు వాజికి నెన్సు దానిపై నిరువది యంగుళంబులగు నెక్కుడు మధ్యమ మంతకంటె ని ట్లరువది యంగుళంబులగు నయ్యది శ్రేష్టము కంవభూవరా / 42 నే పొడుగునకు. దగిన నిడువును నిడువునకున్‌ దగిన వలము ' నిగుడం జూడన్‌ గడునొవ్చు లక్షణంబుల నడరిన యది యళ్ళురత్తమగు. గంవనృపా! 43 క వదనంబునకును వర్తిక నద్భశంబై యుండవలయు జఘనంబును నొ వ్పీదమై వణువున కెనయై పాదలంగ నలె హరిశతీం గంప భూపాలమణీ ॥ తీ వ ఇది ప్రమాణ నిరయంబయ్యె నింక వయోలక్షణం బెరింగించెద జర్‌ 40 _రామరాజుగారి వ్రతిలో 39,40 వద్యములు కలిపి సీనపాదములుగా వ్రాయబడినది దాని క్రింద [క్రింది గీతపద్యము గలదు. “ ఉరము మరి కంర యుగళంబు నొగిని యిటుల/ నంగుళము లారునై తగు హను పదముల / కహిత హృద్భల్ల రాయచౌహత్తమల్ల / రాజకులదీప యౌబళరాయకంప * 41 1 అడయగ నీచయశ్వమున -ము . 43 1 నిరవై చూడన్‌ - త

56 హయలక్షణ విలాసము వయోజ్ఞానము స్ప ' జన్మమానంబున నందంళయుగళంబు పొాడము రెండవనెల బూర్హమగును మధ్యమదంత యుగ్యంబు మూండవ నెల బొడమి నాబ్లవ నెల బూర్హమగును పారివక్షవుజోడు వరగ నేనవనెల. బెడమి యారవనెల బూర్గమగును తెలువు లేడవనెల బొలుపారు క్రిందట మొదలట్ల వండ్లొినిమిదవ నెలను గీ. నవమదళమానముల లోన దవిలి శ్రింద మీంచి మధ్యములు తెలువు వమీఖు నెలలు వదునాకంటను బండ్రెంట * గొదమలకును పారి వక్షములట్ల గుమారకంవ + 46 చు. (క్రమమున నొక యండున తురంగము కాబ నమూహి కెల్ల దం తములు నమస్తముల్‌ ధవళళల మహిమన్‌ దనరారు. జూడంగా తీట క జన్మమాసమున దశనయుగళంబును -ట 2 గోడిగలకు - ము 46. పోల్చిచూడుడు పగ్రథభమే చ మాని శాబః నందర్నతైః కించి దుద్గతైః జయః వ్యక్తెళ్ళ శై ర్వామానః షట్టక్షో మధ్యమై ర్థాతః// వూర్ధి ర్మధ్యమ దళై ః నందం శ్రైవ పంచమే మాన్‌ లక్ష్యాలక్ష్యా నునూక్ష్మా రాజీ ధూవమ్రూరుణాతు నందంళై ఫ/ స్యా త్పూర్జా గై ర్లంత్రైః నతు చాల్చషాణ్మాన్‌నో వాజీ (ప్రోద్ఫిన్సై రనుభూత్రై ర్విజ్లేయః సాప్రమానికో ఎిజ్జై నందంళా భ్యాం తురగః ళుక్షాభ్యా మష్టమానికో జ్జేయః జ్లేయళ్ట్చ *ివర్దవమ నంవూర్ణై : పారివ్షక్షెళ్ట// అశ్వ. 82-3,4 83-5,6

తృతీయా శ్వాసము 5/7 నమరు( గపాయవర్థమున నద్ధళనంబులు రెండవేట న త్యమల యళోవిభూషిత నమన్త్రధిగంతర కంవభూవరా! త గ్‌. మూడ వేటను నందంశములు బతుర్ణ హోాయనంబున మధ్య దంతాంకురములు వంచమాజ్దంబునను పారిపక్ష్రయుగము సారిది బడీ వచ్చు పిల్లల కరయ నధివ! క! ర్త పదవడి ' నందంశాదిమ రదనంబులు * నారవేడు వ్రథమం బదిగా - గదియును వ్యంజనములు తొ మ్మినియును మూండేని యేండ్ల మితి నొక్కొక్సటై శ్రి వ్యంజన లక్షణము | వ అది యెట్లనిన రృష్టవ్యంజనంబును, హరిణీవ్యంజనంబును. శుక్రవ్యంజనంబును, కాబభవ్యంజనంబును, మళ్షీకావ్వ్యంజనంబును, ళంఖవ్యంజనంబును. ఉలూఖవ్యంజనంబును, చలనవ్యంజనంబును, వతనవ్యంజనంబును ననం త్తి 1 యద్ధశయందున -ము 2, నాలుగేండ్లు -ము:ఆరురెండు-త జీ7-40 నీతదళనః ప్రధమేజ్దే కషాయ దళనళ్ళు భవేద్రాతీయే లు పతితోతైళ్ళు దళనై స్త్రీ హోాయనః క్రీర్తిత న్తురంగః/ మధ్యమద+ళనైః వతితై రుద్భూతైః స్యాబ్బతున్సమో వాజీ వంచాథికన్తు కథిత శ్చ్యులో ఖ్జైతైః పారిభక్షెళ్ళు//_

• అశ్వ 83-67

49. _ వ్యంజన మళ్చేమ భవేత్‌ షష్పా దారభ్య దళనేషు అశ్వ 85-13

58 హయలక్షణ విలాసము దొమ్మిది తెజగ్సులై యుండు. తురంగవయోజ్ఞానకారణంబులై యొవూ తద్వ్యంజనంబుల వేరు వేర వివరించెద. 50 క తన ఛాయల కృష్ణవ్యం జన మారవ యటం బుట్టు* నందంళయుగం బున నేడిట మధ్యములన్‌ మొనయుచు వారి పొరిపక్తముల నెనిమిదిటన్‌ 51 గీ అశ్వరత్నంబు మునిపళ్ళు హయము నడిమి పళ్ళు తురగము కడపటి పళ్ళు కడను క్రమముతో నవమాది వర్షములు మూంట హరిణి విలసిల్లు రాయ చౌహత్తమల్ల ! 52 శా నందంళాదిమ మధ్యదంతములు *' చంచత్సారివక్తంబులున్‌ చందంబాందు వయఃవటీర నద్భళచ్భాయా * నమన్వీతమై పాందున్‌ ద్వాదళశవత్సరంబు మొదలై పోలంగ ళుక్లాభిదం బెందున్‌ మూడు నమంబులై వరునతో నేపై కుమూరాగ్రణీ 53 5్‌1 నద్దశనయుగం బున నేడవ మధ్యంబున - ము 53. _ 1. కాకచ్భాయవక్షంబులున్‌ - ము. 2. సమోపేతమై - ము 50. పోల్చిబూడుడు కృష్ణా వారిణీ కర్ణా నీతా కొచా చ మక్తీకా చైవ ళంఖ బ్భిద్రం చలనం వ్యంజనమేతల్‌ క్రమేణ విజ్టేయమ్‌ అశ్వ 85-14 51 వష్టేంబ్రే నందంశే మధ్యమ దళనేషు షడ్గవే వర్షే కృష్ణాప్టమే తు వర్షే విజ్టేయా పారివక్షేస్తు// అశ్వ. 87-21 52 హర8ిణీ నవమేదళము వర్జే చైకొదళీతు దళనే మ నందంళ మధ్యమాంత్యే వాజీన మాలక్షయే న్మతిమాన్‌ అశ్వ 87-22 53. ఏవం నితా ద్వాదళకే తు వర్షే త్రయోదళే చైవ భతుక్రళే ద నందంళ మధ్యాం త్య ముబోద్భవేము నముజ్ధితాం విద్ధీ తురంగమన్య // అశ్వ 87-23

తృతీయా శ్వాసము 5కి

గీ ఆదిమధ్యావసాన దంతాంకురములు

"కదిసి కోద్రవరూపమై కాచ వెలయు!

బంచదశమున షోడకాబ్బమున సప్త

దశమమందున( గంపధరాధినాథ! క్‌ఢీ ఉత్సాహము

మక్షీకాభిధానమరయ మక్షికానమాన కాం

త్యక్ష్రయంబు శంఖనదృళ మగుచు మెజఅయు ళంఖమై

వక్షమున నులూఖలంబు నర(గుం ' బండ్లు గుంటలై

లక్షణములు చలనవపతనలక్షణంబు లట్లుగున్‌ ర్‌5్‌ శా _ వుష్తంబై మపి నత్వనంవదం గడుం బొల్పారు. దేజోగుణో

తృృష్టంబై కడు దూరభారవహమై దీవించు గృస్తబ్బదా 54 1 కదళికాద్రవరూపమై - త ము. కదిసి రౌద్రస్వరూపమై - ట 55 1 బళ్ళు గుట్టలై - ట, బళ్ళు వృత్తమై - ము 54 పోల్చిచూడుడు

కాచా వంచదళే వై షోదళకే తదుత్తరే చ వాహానామ్‌

అగ్రిమ మధ్యమ దళనే స్వృథ పారివశ్రేషు చాదేళ్యా//

అశ్వ. 87-24 నీతా నద్ధార్థక వర్గా కాచా కించిత్తు కోద్రవ నవర్తా // అశ్వ. 86-18

55. యా మక్తికా నవర్దా జేయా సా మక్షీకా నివుడైం

కళంఖం శంఖదలోపమా ములూఖలం దంతమభ్యజబ్భి[దమ్‌

వింద్యాచ్చలితై శ్ఞలనం దంతైః వతనంతు వతికైళ్చీ /

అళ్వ. 86-18,19

60 హయలక్షణ విలాసము

వష్టంభంబుల జాగరూక కెదనోర్వుంజాలుచుండున్‌ మహో

న్పష్టంబైన తురంగమంబు హరిణీస్పారంబు కంపాధిపా ॥ 56 కు. పొడుగొదవును మూండేండ్లకు

నిడుపొందును నాలవేట నెమ్మేనెల్లన్‌

బెడగగు నైదవయేటను

గడుకొని హరిబలములకును గంపకుమారా / 57

వర్ణలక్షణము

ఆవె. హరికి నర్హమన(గ ననువర్థమనంగను

ఛేదమన/౧గ మజీయు జిత్రమనం

సొరమనంగ నిట్టు లారూఢికెళ్కిన

వర్థముల తెరంగు వైభవేంద్ర 58

56 ఈ పద్యమునకు ముందు ట, త ప్రతులలో గల ఈ క్రింది పద్యములు హయలక్షణ విలాసము లోనివిగా కన్చించవు : |

ఛం? అరయగ కృ్ణ నిడుపై వెలయున్‌ హరిణీకి రూనమమరు నాలుగు మూలలై సొరిది ద్రికోణముగ త్తు దగున్‌ హారికింగాచ... దెననారు వట్రువలై.

మ. వివిధావోర విశేష శక్తియు సమన్వీతంబులున్‌ గల్లి యా జవనత్వంబులు రూపు తేజము మవోత్సాహంబు నంధిల్లగా వవనోష్ణాదుల దూరభారము వహీంవం జాలుటన్‌ గల్లి నం స్రవనీయంబగు భోటకోత్రమము .... ౨౨౨

56,57 పద్యములకు సంస్కృత మూలములు కన్పించవు

58 పోల్చిచూడుడు ఏతే చద్ధావర్దా అనువర్గా ళ్చైన వర్ణభేదా ళ్ళ బిత్రాసారా ఫ్రైషాం నంయోగే నోవజాయతే 4

అశ్వ. 92-65

తృతీయా శ్వానము 61 కు అచ్చవు దెలువును నలువును బచ్చయు. గడు6 గెంవు నగుచు భావింవంగా నబ్భువడు నాల్లు తెగలై

• హెచ్చగుచున్‌ శద్ధవర్ల మెనంగున్‌ వారికిన్‌ కక సత్వలక్షణము గీ (బ్రవ్మా ముని యక్షళమన వైశ్రవణ శ్ర ' నత్వములు నారు గన శుద్ద నత్వములగు నప్తులకు. బరికింవగా సౌఖ్యదములు వాజి హీతములు నౌబళ రాజుకంవ / 60 క కామ(్రోధంబులం బెను దామరముల౯ దగులువడక తగు నూకులను ద్దాము నుఖంబుల చే నభి రామం బజనత్త్వవాజి రాజోత్తంసా! 61 59... 1 హెచ్చుగ విలసిల్లు హరుల కిల కంపనృపా! - ట. ఈ పద్యము తరువాత చిత్రవర్ణాను వర్ణాలను తెలిపే పద్యము ముద్రిత ప్రతిలో 'నళించినది' గా పేర్కొనబడినది. ఇక ట,త ప్రతులలో గల పాఠములు పరిష్కరింప వీలుకాకున్నవి.

60. 1. సత్వములన శుద్ధ సత్వములగు - అని మూల పాఠము ఆటవెలది పాదము గొనున్నది 59, పోల్చిచూడుడు శ్వేత కోణ: రృష్ణః హరితో వర్గా భవంతి చత్వార = బిత్ర నాధా వంచమక స్వేతే వర్ణవ్రకారాః వందైవ 4 అశ్వ 91-2 60 పోల్చిచూడుడు బ్రావ్మ్యాం తథార్జ మాహేంద్రం యామ్య కౌటేర వారణా న్యేవ ఛుద్దాన్యేతాని షట్‌ తు గాంధర్వం నప్తమం టైవ అశ్వ 52-2

62 హయలక్షణ విలాసము క మదమోవాద్వేషాదుల మదిలో నూపహింవనీక మవానీయగుణా నృదమై ఉచియైయుండెడి యదియగు మునినత్వమైన నారి కంవనృపా! 62 క్‌ నంతత మన్మథకేలీ చింతొవృత చిత్రవృత్తిచే వలయుచు న త్యంతవ్రసాద లక్ష్మీ కొంతంబగు ధనదునత్వగంధర్వ మిలన్‌. 63 క్ష నిరుపమ తేజో విభవో తృరమునం గడునొవ్చు మీరు గంఢర్భము దాం బరికింవ నింద్రనత్తము ధరణీ రమణీయ బాహా ధరణీ వరాహా ॥ 64 ఆవె మథిత రాగమోహ మాయావ్రవంచమై కొణిలు యామ్యనత్వ ఘోటకంబు + 61, 62 పోల్చిచూడుడు కామాదపేతః న్యతిమా న కోపీ న (బావ్మానళ్వః శుది నిరితాత్యా ద్వేష్టోన రోగో నమదో న మోవా : స్యాద్యన్య వై తం ముని నత్పు మూవ ౫ అశ్వ. 53-5 63... పోల్చిచూడుడు వ్యక్షనసాద కోవః కామీ నృృతి మా న్కుబేర నత్బో ళ్ళు: అశ్వ. 53-7 64. _ తేజన్వునం నర్వవిభూతియుక్తం ఏనం విధ వ్యంజన మైంటద్రనత్వమ్‌ అశ్వ. 53-6

తృతీయా శ్వాసము రయ ' ఆటపాటల మెచ్చు నర్చనలను మెచ్చు యక్షనత్వమైన యళ్చుమధివ / 65 వ. ఈ యారును ఇుద్ద నత్వములు. మంచివి. ఇంక మధ్యమంబుల డెప్పెద 66 గ్‌ అనురపైశాచ పైతృరాక్షనభుజంగ పక్షినత్వము లన దగు భావములను ట్రబలు నత్పంబు లారును రాజనములు మధ్యామంబు లనంగో నమ్మద మొనర్చు. 67 సీ. నతత కోవంబున శౌర్యగుణంబున వరలు దైతేయనత్పంబు వాజి యచీబిత్సభీతియు నావోరత్తియు నమమొందుం బైళాచనత్వహయము బవహ్వాశియును దున్స్వభావ భావితయును నత్వహీనయుం బితృనత్పనప్తీ నిద్రాళువును జూడ నెరతిండిపోతు రా క్ష నత్ప్వనామంవు 'సైంధవంబు 65 1 ఫ్రొథి నాటలను సభల మెచ్చుదెచ్చును - త ; నాట్యపాటవముల నధ్వరముల మెచ్చు -ము. 67. 1. సన్నుతికి నె్క్కె - అని మూలపొరము. . 65... పోల్చిచూడుడు - మాయావిముక్తం (భియుక్తం ?) గత రాగమోహాం తం యామ్యునత్పుం మునయో వదంతి అళ్ళు 53-6 నంగీత వాద్య వూజాన్రీయన్తు గంధర్వ నత్వో౭ ళ్వః అశ్వ. 53-8 67. ఆనుర రాక్షన పైళశాబ నర్చ పైత్రాఖీ శాకునం వైన ఒం వడ్రాజసాని నూనం శ్రీణ్యోవాత్ర తామస్తా నీతి అశ్వ 533

64 హయలక్షణ విలాసము గ్‌ నంతతాళనమైధునచావలంబు

వ్రబలు శాకుంతనత్త తురంగమంబు

బానలంబును దోషంబు సొధ్వానంబు

గలది ఫణి నత్తవాహంబు కంవనృవతి / 68 చ అలనట భీతి జాద్యమును నాంకటిపెల్లును మేని లావునున్‌

వలవడు భున్స వావాములు వానరనత్వము లెల్లవేళలన్‌

జలములమీంద వేడ్శగల సైంధవరత్పము ముత్స్యనత్వమా

నలవడీ న్మిదమానని హయంబులు నువ్వె విరుద్ధ నత్వముల్‌. 69

ఛాయాలక్షణములు

అ.వె ఆకనంబునడుమ నంబుజ బాంధవు

గతిని మేఘరాజు గవ్పినట్లు

నవ్తమేన నున్న నకల లక్షణములు

ఛాయ కన్పు ననిరి సాళువాంక ॥ 70 68. పోల్చిచూడుడు

రౌద్రః చూర శ్ళండో నాజీ స్యా దనుర నత్పున్తు 53-8

భీరు న్వు కోచ్యల్టు మవోశన శ్చ

పైళాచ నత్ప్వుళ్చీ భవేత్తురంగః / ర్‌శ-9

దుఃశీలువితృనల్వః వ్రీయాళనో దురువచర్యన్తు ఈ4-70

మేఢ్ర బ్రహోరీ చ మవోళన శ్చ -

స్వావవ్రియో రాక్తన నత్వ ఏషః 549

_. నతకావరైః మైదున భూబావల్రైల్టీ జాకునం వత్వమ్‌. 54-11

క్షీన ప్రకువిత భీరుః జచిర్హయో నాగనత్పు బీ. 54-10 69. పోల్చిచూడుడు

క్తుజ్జాడ్య భయాల స్యైః పాళవనత్వం విజానీయాల్‌

ఆహారార్లో భీరు ర్థలద్రియో మత్స్యనత్త ఇత్యేషః

నిద్రాధ్యానాల స్యైః వీడుధనత్సం విజానీయాల్‌ / అశ్వన కో4-1112 70. మేఘావళీ యధార్భం గగనన్ధం భాదయేత్తధా ఛాయా

భా దయతి నకలలక్షణ 'మళ్చుళరీరే నముద్భూతాః అశ్వ. 50-1

తృతీయా శ్వాసము 65

అవె. పార్ధివిక యనంగ బరగు నార్హేయినా

వారుణీయ మనం(గవాయువనంగ -

నలరు నాభనియన నైదు తెరంగుల

వేరు వేర వాని విన్తరింతు 7] మ. _ వివిధంబైన విశేష వర్హములచే విఖ్యాతమై కోమల

త్వవిభూతిం దనరారు, ఠన్గులకు నుత్సావాంబ్లు నంధించుు రూ -

వువిశేషంబు వపొంబి నిళ్ళలగతిన్‌ భూవ్యకళ్తమై యొవ్చు పా

థ్రవికచ్చాయ హయంబు మేలయి జయతశ్ష్రీధామ]! కంపాధివా! 72 ఉ తోయజమిత్ర నూత్తురుబితో. దులదూంగుబు వద్మరాగ ర

త్హాయత కాంతితో. గలయనాడుదు లక్రళ దీన్తీ నొప్పి గౌం

గేయవు వన్సై నవ్వా కడు6 గెంవు వపొంచి ' బెలంగుచుండు నా.

గ్నేయ విశేషమైన వారి క్తీర్తివధూవర / తంవభూవరా 73 న! సారవు నీల మేఘముల భాయలు భాయలం బోననాడి యం

భోరువా కోమలద్యుతికి బొమ్మలు వెట్టి వ్రనన్హమైన వాః 73“. 1 వెలుంగు చుండు నార్నేయి విశిష్టమై హరికి - ము 71... పోల్చిచూడుడు

సొ భాయా వంచవిధా వృథ్వజా వారుణీ తధా సారీ

వాయవ్యా చైవ భవే త్తురగాణాం నా భనీ త్వవరా / అశ్వ, 50-2- 72... పొల్చిచూడుడు

స్పుగ్తా స్థిరా చ మహతి వ్తర్ధై ర్లానా విధైః నుగంభీరా

నయన మనో వ్లాదకరీ పళన్యతే పార్థివీ ఛాయా! ఆశ్వక03 " 73... పోల్చిచూడుడు

బాలార్భ వియమాభా లాక్షారన వద్మరాగ కమలాభా

అగ్నేయీ దీస్తమతీ భాయా శస్తా తురంగాణామ్‌ అశ్వ 50-5

66 హయలక్షణ విలాసము వూర రుబివ్రభావములం బోర జయించి మనోవారాళృతిన్‌ వారుణి యొన్లు మీరు నది వాజులకెల్లల గుమారమన్మథా + 74 క ఏ యెడం జవలత్వంబును బాయకో వర్తిల్లు: వరుషభానము నైజం బై' యమరు ఘోటకమునకు 2 వాయవ్యము నింద్యమగుచు వరక్తర్తినిధీ / 75 క నాభనీ యల్పంబై గగ ' నాభ భ్భాయా ననాథొయై నంచలనా వైభవము బొవ్హు గలయది యభంగిం దురంగములకు హేాయంబరయన్‌ 76 కు * రేవుల గడవటి జామున మెవున నుదకమునం దృన్తి మేకొనువేళన్‌ రూవుగ మెయి * గడీగినబో నాపోవగ భాయ చూడనగు( గంవనృపా / 77 75. 1. యుండు -ము. 2. రాయడ - ము, చేయది కడు... చిరకీర్తి నిధీ - త. 76. 1 చంచత్కలనా (యతి?) -ము 77. 1. రేపును పడమటి -ము2 గరచిన హరి-ము 74. పోల్పిచూడుడు నలలిత జలధరతుల్యా నరోరువోభా బ్రనన్ల్హు నలిలాభా న్ఫీగ్గా స్థిరా వ్రళస్తా విజ్ఞేయా వారుణీ ఛాయా 4 అశ్వ. 50-4 75,76 పోల్చిచూడుడు వరుషా భిన్హా దీనా వాయవ్యా నిందితా భాయా రూక్తా చపలా తన్వీ వాయవ్యోక్తా నాభసీ చేష్టా 4 అశ్వ 50-6 77... పోల్ప్చిచూడుడు స్టాతన్య వీతన్య తథాపరాహ్లే నుప్తోజ్టితస్యావీ తురంగ మన్య భుక్తన్య నిత్యం వాయలక్షణక్ఞై థ్‌ భాయా వరీక్షా తు తుభావభా వై 4 అశ్వ 51-8

తృతీయా శ్వాసము 67 గతిలక్షణము అ.వె చక్క గౌక యును సౌష్టవంబులలతి వశ్రమైన * నిగ్గు వదలుకున్లు వాల విషయమైన వదలక * నంకీర్ణ గతులు కీడు వారికీ. గంవభూవ / 78 వ ఇంక శుద్ధ గతికి 79 చ శరభము రీతిం బెద్దవులి చాడ్సున గోవృవభంబు భాతి గే నరివలె రాజహంన వరునన్‌ గతి నుష్టము రీతి మత్తకుం జరము విభాతి వానరము జాడ మయూరము లాగునన్‌ మనో వారగతి నొవు తేజి వఎిజయ(నద మౌబళ కంవభూవరా? 80 గంధలక్షణము ళు ఆనన భాగమందు నయనాబ్బ్దయుగంబున నాన్‌కంబునన్‌ వీనుల మేనిపై. జెమట నీళ్ళును మూశ్రవురీష జాతమున్‌ 79, 1 గరీతి-ము,ట.2 మొగ్గ-ము3 జంకిన-ట 78. పోల్పిచూడుడు వక్రా స్థలితా విషమా (బ్రావ్మాళఫా భ్రష్ట సొస్టవా విత్ళతా అతివికటా నంకీర్ణా గతి రత్యూర్జ్వా చ న శస్తా అశ్వ. 52-2 80 పోల్చిచూడుడు శిఖినకుల వృషోష్ట వ్యాఘనం హేభ తుల్యా శరభగతి నమానా వానరాణాం చ తుల్యా మృగవర గతి తుల్యా నర్గతి ర్యస్యసో౭ళ్యో జయనుఖ ఎవిభవానాం వర్టనః పార్టివస్య /. అశ్వ 52-3

68 హాయలక్షణ విలాసము

దేనియ నాజ్యదుగ్ధక మదోభమదాంబిత వుష్పుగంధముల్‌

బూనిన వాజి సౌఖ్యమగు భూస్థలి నౌబళకంవభూవరా / 8] ఆ.వె... మత్స్య రుధిర కుణవ మాతంగ * శరభోరు

ఖర వరాహ శునక గంధమైన

వారులు చెట్టలు నూవె యరయంగ నౌబళ

౩ నరుని తనయ కంప ధరణినాధ / 82 82. 1 మత్స్య మధిక గూర్మి మానుగ శలభోరు - ము. 2. శలబోతు -ట

3. ప్రభుని తనయ కంపరాజ తిలక - ము. 81 _ పోల్చిచూడుడు

శమల కునుమ నర్చిళ్ళుందన క్షీరగంధా

దధిమధు కుటజానాం చంవక న్యందనానాం

అగరు గజ మదానాం తద్వదేవార్డునానాం

మధునమయవనానాం వువ్పుతానాం బ గంధాః

వున్హాగాళోకజాతీ నరనకువలయో శీరవత్రామగంధా :

పానీయ ్రోక్షితోర్వీ కునుమిత వకుళా మోదినో యే బ వావో =

ధన్యాః వుణ్యా మనోజ్ఞాః నుతనుఖధనదాః భర్తురానందదా స్తే

మాంగల్యాః వూజనీయాః వ్రముదితమనసో రాజు వావో న్తురంగా ౫

అశ్వ 49-2,3

82 పోల్చిచూడుడు

ళ్వవచ కమరగంధా మత్కుణా నృక్పుగంధా

ఖర శరభ వరా వోలూళ ఎ ఖ్యూ( గంధాః

మల లవీన నగంధా మళత్ప్యువత్తాండ గంధా

అభభ వల కరాస్తే వ్షనీయా వాయానామ్‌ అశ్వ 49-4

తృతీయా శ్వాసము 69 సకిలింత

శా వేణుక్రౌంచ మృదంగ దుందుఖి' గజద్విడ్వ్యారణోందోల్లన

ద్వణావారిద మంజు నాదములకున్‌ వియ్యంబులై యొవ్లు ని

క్వాణంబుల్‌ గల * వాజులిచ్చు. బతికిన్‌ గళ్యాణముల్‌ గంవన

క్రోణీపాల! యళివ్రతావళుభముల్‌ స్తోత్రైక పాత్రంబుగన్‌. 83 ఆ.వె. గార్హభంబు రీతి కవీచందమున నల్ల

కాకీ వగిది జంబుకంబు జాడ

నూరవంది భాతి నుష్టంబు వెరవున

రవము సేయు వాజి రౌతు6 జెజచు 84

పుండ్ర లక్షణము

ఉ.. ఉడుగక కర్తకున్‌ మిగుల నొవ్సమిం దొచ్చు. దురంగమంబు బొ

ల్రేడ తెగియున్స. ప్రోవు కడకెక్కక యున్తును ఘోణ కడ్డమై లావాలా 83 1 లసద్దేవేంద్ర నాగోల్లస - ట, ము. 2. హేషలిచ్చు - త. _ 83... పోల్చిచూడుడు

గంభీరస్తు మహాన్ఫరః నుమభురః స్పిగ్గోఘనః నంవాతః

నింహ వ్యాథఘ గజేంద్ర దుందుభిఘనః క్రౌంచ న్వరాభు వభ

యేషాంతే తురగా & యళో౭ర్ధ నుఖదాః సౌభాగ్య రాజ్యువద్యాః

నంగ్రామే విజయం బ తైః నవా చభం సైన్యంచ నంవర్ధతే జుశ్వ- 487 84. సోల్చిచూడుడు

విబ్చిన్సు స్తను దూక్త జరర ఖరక్షామన్తధా గద్దద =

తుల్యో ధ్వాంక్త వరాహా జంబుక ఖరోసప్తాణాం న శస్తః న్వరః

• అశ్వ ఉీరి-7

70 హయలక్షణ విలాసము నిడువకయున్స; కొజ్టువలె నెక్కానియున్లుల. గబంధ భావమై పొడమిన భారళ్ళంఖలలం బొల్చినణ జ్యతవురూవపుదాల్సినన. 85 మ. _ చెలువంబై హల శంఖ చక్ర కలళ క్రీవృక్త ఖండేందు ఖ ల్ల లతా వ్రావద వేదికాం కుళ వతాకా వజ కూర్మీ గదా కలికా దర్పణ తార నీరజ శుభాకారంబులై యొవ్హు వా జి లలాటస్థలి నున్న బౌల్లు పతికిన్‌ జేకూర్చు నివ్చార్థముల్‌ 86 అశ్వాసాంతము కు. న్వస్తరుణీ విలనల్‌న తృన్తూరీ మల్లికా ' వితానాగ్రవినూ త్స స్తబకీకృత / గర్వ (గ్రస్తాహిత వీరయోధ ఘంటానాదా! 87 _87. _1. వికాస గ్రథిత ప్రస్తార నూత్న స్తబక (?) - ము 85, పోల్పిచూడుడు వుంద్రం ఖడ్లోవమం యన్య న తు ధన్యతమః న్యృత = అథ న్వస్థన్తు వుండ్రళ్ళ సర్వకామథలన్రదః కామార్ధనిద్ధిదో భర్తు ర్భూయాన్‌ శ్రేష్టన్తు కక్షయా అథ తిర్యగాయతేన హి విత్తభ్రంళం విజానీయాల్‌ కల్మాషేణ క్టేళం జూలక బంధోపమేన దుణుం చ అధ పాళ శృంఖలాభేన వుండ్రేన బంధనం భర్తుః 4 అశ్వ 43-3-6 88... పోల్చిచూడుడు శమలదళ కలళ వాల మునల వతాకా ధ్వజాంకు శాద్వర్తై : శ్రీ వృక్త ళంఖ భత న్వస్తీక భృంగార వజనిభైః బామరకూర్మా వ్టావద వేదీ ఖల్లోవమై ర్హయా వుండ్రైః కధయంతి జయం భర్తు ర్థిభవం వుత్రాంళ్లపొత్రాంళ్ల/ అశ్వ. 43-2

తృతీయా శ్వాసము - గ క __త్వంకారవూర్ణ / నిమర ' వంకార విదారితామితారాతి ధను ఫ్రంకార శతుమకుటా అలంకృత వదపీర/ యాబళవ్రభుతనయా! రడి ప్రగ్గర న్వర్జేన్వాదార్య / ధైర్యాచల/ కవిరచనాస్సారకీర్తీ / కృపాణీ నిర్టూతారినతాపా / నిఖిలజననుతా / నిత్యభాషా విశేషా న్పర్జాహ్‌ వుత్ర చండప్రకటరివుమహీపాల వో / సైన్యరాజీ మూర్జా ముక్తాంగభారా ! ముదిత కవివరా / మూర్త లక్ష్మీకుమూరొ/ 89 ఇది సకలసుకవి జనసంస్తూయమాన కవితాచాతుర్యధురీణ నిఖిలభాషాప్రవీణ భైరవాచార్యపుత్ర పరమపవిత్ర మనుమంచిభట్ట ప్రణీతంబైన హయలక్షణ విలాసంబను కృతియందు దశాక్షేత్రవిభా గంబును ప్రదేశప్రమాణనిర్ణయంబును వయోజ్ఞానంబును వర్ణ సత్వ ఛాయాగంధగతి స్వరలక్షణం బులును పుండ్రలక్షణం బు నన్నది తృతీయా శ్వాసము 88 1 హుంకార విదారి తారి దోర్వీర్యధను -ము

• ఇంతటితో ఆర్‌ 395 ప్రతి ముగిసినది. చివర “ శుక్లనామ సం పుష్యబ గురువారం రోజ్ను అశ్వశాస్త్రం వాడ్రేవు వెంక్కాజీ స్వంతం నిమిత్తం వ్రాయనయ్నుది” అని కలదు. వ ప్రతిలో పై అశ్వాసొంత పద్యములకు మారుగా ఈ క్రింది పద్యములు గలవు క్ర రాజాధిరాజసన్నుత, రాజ మహారాజ యహిత రాజ విదారీ రాజ గజ మత్తకేసరి, రాజాన్వయ కలళవార్ధిరాజ మృగాంకా

72 హయలక్షణ విలాసము వినుత శుభ విలాసా విశ్వవిఖ్యాత వాసా ధనదదాన సమానా దాన విద్యాప్రవీణా జననుత తతకీర్తి జ.... .. ..మూర్తీ

73 శ్రీః హయలక్షణ విలాసము చతుర్జాశ్వాసము ఇ

కు. శ్రీ శితవక్షస్హ్రల భవ

నాణ్రిత / వృధుజరర నిరువమాణ్రిత వ

స్వాళయ హృదయాంబుజ / ని

త్య శ్రేయోజాల కంపధాత్రీపాలా + శ] క చతురత హయముల 'యెడన

ద్భుత రీతిన్‌ గలుగు దోషములును మవోదో

వతమంబులు * దత్‌స్థాన

న్లీతియును * వివరింతు ఫలము * తేటవడంగన్‌. 2 వ అవి యెయ్యవి యనిన ననిత విషమళ్ళుక్రి దంతులును కరాళ వికరాళ హీన 1 ఈ ఆశ్వాసాది పద్యమునకు కొన్ని ప్రతులలో ఈ క్రింది పారాంతరము కన్చించుచున్నది

(త వక్షస్హ్రల భవనా

త ' వృధు జరరానులోల జిత వదవద్యా

= నతత దయాంబుధి! యౌబళ

క్షీతవతి కంపాధినాధ + చిరత్తీర్తినిధ + 1 జనవత్సెక నిపుణ ! సితకీర్తిని భాశ్రితజన సంస్తూయాన్విత = ర. 2 సితఖడ్గనిహత సుమహోద్ధత శత్రున్నపాల కంపధాత్రీపాలా - మూ డ ప్రతిలో ఇది ప్రధమాళ్వాసాది పద్యముగా నున్నది. 21 యంద -త 2, దన్మాన - మూ. యల దన్నాను - ము. 3 దతృలము దెలియ జెప్పెద వినుమా - క,త.ము 4. తెలివి - య.ల.రా.

74 హయలక్షణ విలాసము దంతులును * నధికదంతులును మూఢదంతి * దంతాల్లళంబులును వికార సారమేయ సూకర బిడాల దంతులును * షండవృత్తి యేకాండ త్రిముప్క మర్కట మార్దాల నద్భశాండ చిత్రరోమాండ * శ్వేతాండ ఎిగతాండులును /(కాకసూకర కంక గృధ్రోలూక మహిష మూషిక మార్దాల నేత్రులును) ఏక పింగళియునూో/(జటామన్తక భర్దుకేభులును) ” శిరస్తాలు | జిహ్వా నృక్స్యధర ప్రోధమేహనంబులు నల్లనైనవియును దీప్తపుచ్చంబులును త్రిసరినీలగ్రీవ నపుంసకంబులును * (క్రేతోపనీత గంధంబులును) అవఘటంబులును ” ఖరసార మార్చాల పాదులును " దగ్ధచర్మ గంధులును * కంచుక లలాటదీప్తలును * (గోస్టివర్ష హస్తి దం (వం) శభంగులును?) * (హీనాధికాంగుళులును) కేశవాలంబులతోడ శోభిల్లనవియును *(దివాజాతంబులును) కవలై వుట్టినయవియును * (సెక్కొక్క గర్భంబున నేకవారంబున జన్మించి నవియును) దోషంబులయ్యె. మజియు శృంగియు త్రికర్టియు పంచశిఖియు అజనిస్తని ద్విఖురలును ద్విముఖులు నన గల యీ యారును *” మహాదోషతమంబులయ్యె. తల్గ్లక్షణంబులు దతృలంబులు వివరించెద నందు దంతదోషంబు లెట్టివనిన వ 31. తమూ. య ప్రతులలో లేదు. 2 య లోలేదు. 3౩ ఇంద్రియ వృద్ధి అని వ్రాత ప్రతుల పారము. 4. శల భాండులును -త 5,6. ఇవి అనేక ప్రతులలో గల పారములు వీటి వివరణ ఈ గ్రంధమున కన్పించదు 7. త ప్రతిలో మాత్రము 8. జిహ్వా కోష్టువులు నల్లనైన వియును - మూ జిహ్వాధరోష్టువులు - య. 9. ఇది అనేక ప్రతులలో గల పారము. దీని వివరణ ఈ గ్రంధమున కన్పించదు 10 మూ. ప్రతిలో లేదు ఖరసారమేయ అని ఇతర ప్రతుల పారము 11 దగ్గచర్మోపమ - ము 12 కంచుకీ నేత్రలలాట గళకంబళ కేసరులును(?) అని వ్రాత ప్రతుల పాఠము 13 అనేక ప్రతులలో గల పాఠము విచార్యము 14,15 16. ఇవి అనేక ప్రతులలో గల పారము వీటి వివరణ యీ గ్రంధమున కన్సించదు 17. ఈ మహాదోషముల వివరణ ఈ (గగ్రంధమున కన్పించదు 3... పోల్చిచూడుడు అనిత విషమదంతః శ్తుక్షిదంతః కరాళీ తధాహీనదంతో వాయోభర్దుదంతః బ్యుత్రళ్ళు ద్విజైెచ్చాధ ఏకారదంతః కకుజ్ఞాను వృత్కాక సావర్తిన శ్ర 4 వృషభదళనయుక్షా యే చ జాతేదినేచ నాధికాంగ్రైక మువ్కత్రిముష్కాః

చతుర్జా శ్వాసము 75 దంతదోషములు సీ _ నలువులై వంక్తి బావ్సలరా ర కొరగిన వన దవ్పి యెడపండ్ల వగిదినున్న లెక్కకు. దఖిగిన నెక్కు వై యున్సను బివ్చల లాగున నొవ్సియున్లు ' మొల్లమై వేజొండు మొలిచిన విరిగిన బడీవబ్చి యొండు నేవమున! బడీన 7 సారమేయ కిటి మార్జాల దంతంబుల తులయైన లాగున మొలచియున్లు గీ నట్టి" వండ్లున్న వాయముల గట్టరాదు “ వ్రకటవచారిత్ర/ నలలిత వద్మనేత్ర శత్రు “నిర్భంగ ! రాయవేళ్యా భుజంగ | రాయకులదవ / యౌబళరాయ కంవ! శీ 4 1మొదలరెండు పండ్లు - రా. మొదల వేరొండును - ల 2 సారమేయబిడాల చటుల దంతంబుల - ల 3. పల్గుల - మూ. 4. భవ్య - క. బ్రతుక గలవారలింటను బవరమునను -త. 5. నిర్భర - క.ము. _తథాలంబ ముష్కాః క్‌పేః నన్చిభౌ యన్య ముష్కం భవేతాం తధా రోమ శౌ బిందుభ్విత్రితౌ ॥ వు నకుల మహిష కంక గృద్రాఖు నే్రై కపింగేక్షణూ కాకనేత్రాపా నేత్రా తధావానరాక్షాః తధానూకరోలూఖ మార్డార నోత్రాః జడామిట్రకేశాళ్ళు నీమంత కేళావాయా గూఢ శార్దూలరాజీయుతో౭ శ్యో౭వగండః ఖరసార మార్డారో పాదా వినా వాలకేశెళ్టీజాతా తధా ప్రోధతాల్యోష్ట జిహ్వా శిరః నృక్షమేఢ్రాండ కృష్ణా హయాః అన్యవర్డేన శీర్దేణ వుబ్చేన వా ప్రదీ్తవుబ్భో లలాటలిప్తః శ్వత్రీ తథా గౌర ఖరాభ వృష్ణ : నవుంనక ళు తినరీ బ మౌనలీ కరోతి వావో వాత మాత్మ వృష్టగమ్‌ ॥ (పేలో వనీతాన్తురగా శ్రయే న్యుః యే దగ్ధ బర్మోవమ గంధిన శ్చవాయాద్విగర్భా బహుభిళ్చేగరైః ఏతే మవోంతః కభితాన్తు దోషాః ॥ శృంగీ త్రికర్జీ ద్వాఖురస్తనీ చ స్యాల్లంబన & వంచళపొ౭ జనీచ వితే మవోదోసతమా హయానాం నృవం చ రాష్త్రం చ వినాళయంతి. - అశ్వ. పుట 55-56

76 హయలక్షణ విలాసము

కు వరికింప నల్లవండ్లగు హరినామం బనీతదంతి *' యధివతి గేవా స్ఫురదురు నానా సంప ద్వర * విఘటనకారి గాన * వలదది విలువన్‌ క్‌

ఆ.వె పంక్తి చక్క గాక పండ్లులోనికి. బోయి వెలికి నారిగి నదియె విషమదంతి *విల్పవ వలదు దాని విలిచిన * నేలిక బుత్రశోకోవహ్ని బొగల6 జేయు 6

ఆ.వె. 'శుక్తిదంతియనంగ సారిదిగా. జిప్పలు

• వెట్టినట్ల పండ్లు పెరిగియున్న హయము నామధేయ * మది పతి నాంకట నీరువట్టు చేత నెగుల(* జేయు 7

ఆ.వె. మిత్రవధయు నిజకళత్ర నిందయు (జేయు హీనదంతి ముకుళమైన వాజి

5... 1 అరుదుగ - క ము, 2. విఘ్నవికారి - య. 3. పరిహార్యమిలన్‌ - త.

6, 1 లోనికి వెలి కొరగునదియె విషమ మొప్పుదంతి - మూ, లోకి వెలికి పెరిగియున్న

" యదియె - క. 2. నిలుపజనదు దాని నిలిపిన యౌగదా - ము౩ రౌతుదా-క, రౌతును-రా 4 మాత్మ-క

7 ఈ పద్యము తయ ప్రతులలో లేదు 1 శునక - ము. 2. మధిపతియని వాతప్రతుల పారము 3. బరుచు - క.

8. 1 మిత్రభయము సకల శత్రువృద్ధియుజేయు - ఇది అధిక ప్రతులలోని పారము అయినను త ్రతిలోని పై పాఠము సంస్కృత మూలమునకు దగ్గరగా నుండుటచే గ్రహించబడినది

ర్‌. అనీకై ర్రళై ర్వాజీ భర్తుః నర్వార్గనాళనః (పోకు అశ్వ 56-8

6,7 విషమదళనః నుతఘ్సుః క్షా భైః క్లుత్సిపాసాకర : అశ్వ 56-8

చతుర్జా శ్వాసము 77 యధిక దంతియైన యశ్వంబు ప్రజలతో విభుని ననుచు జముని వీడు. జూడ. కి సీ నరి జూడ నుత్తరాధరములలో నొక్క

రదనము పొడవైన నది కరాళి గో మనువ్య ద్విజారో కుర వంక్తిరీతి దం

తాలు బొవ్సడ వికరాళదంతి పరిపాటి * నెడవెట్టి పండ్లు వచ్చినయట్టి

వాయము నామంబు * దంతార్థళంబు వళ్ళన్లియును వచ్చి * బటువులై యున్దబో

7 మొదలి వళ్ళున్నది మూఢదంతి

గీ యిట్టి వాయములు* తమ కుల మెల్ల నణంచి -

వతుల * వదలని వగలలోం బరదచి యణంచు ? ఫువ్పువండులు గల వాజి * పాలియః జేయు గడగి యధివతి * నవ్చుడ కంవభూన + .

9 1 యడనాడి(?) -ము. య. రాల 2. మహి-త 3.కుశ-ము.4 కడు బెట్టు - మూ.య 5 దంతావళంబు - రాల. 6 ప్రబలమై యున్నెడ - త 7. మొనసి -క, మొసలి - ము, మొలవక పల్‌ బడ - త 8. పతి -రా. 9 కెడలేని-త 10 పుప్పిపండ్లును నల్లని పుప్పిపండ్లు గలుగు వాజులు తగదెందు - క. ము 11 పాగల- రా. 12 నెప్ప్తుడు-య

న.

అధికదళనః (వజామ్సుః వృషభదళనళ్ళు వళ్ణిత న్తద్దుల్‌ అశ్వ. 57-12

క... పొల్చిచూడుడు

ఉభాభ్యాం దంత పాలిభ్యాం యస్వైకా అధికాభవేల్‌ తం కరాళీతి జానీయా దధరోత్తర నంయుతమ్‌ ॥

అశ్వ 56-9 ఇతర దోషముల వివరణ అళ్టు న కన్సించదు

765 హయలక్షణ విలాసము అండదోషములు మ. *" అరయంగా హరియండయుగ్య' మనువై యైదేండ్లకున్‌ దో౧నకే తురగిం గాంచి రతిక్రియాకలన కుద్యోగింబో కున్సట్టి యా తురగం బెన్నంగ * షండవృత్తి యది తా * దుష్పాత్మయై కర్త ని ర్రరలోకంబున కంపివుచ్చు * నిజవంళ శ్రీ నవాయంబుగన్‌. 10 ఫ్సీ ఎకత్రిమ్నుష్కు లధీళుని దత్ఫూను గాలుని వురికి వేగంబె వనుచు వివిధ వర్ణాండులు వివిధాండులును జతి వుతుల నెల్లను బొాలియం జేయు లలి రోమలక్షితాండులు నిజనాథభుని కౌతుకశ్రీ నేలల గలియజేయు మార్దాల మువ్కలు మర్కటాండులు తన

• జననాభునకు( బరాజయము నాసగ గీ. జాతముప్కతురంగంబు * జాతవేద నునకు నాహుతి సేయు నా ఘనునియిల్లు గరిమలో నండయుగ్మంబు గలుగకున్లు వాయము * నేలంగ జనదు మోహన మురారి / 11 10 ఈ పద్యము త ప్రతిలో లేదు 1 మణులై -రా 2 క్షున్నేని - ము రా. 3. కుక్షవృద్ధి, ఇంద్రియవృద్ధి (భం?) అని పెక్కు వ్రాతప్రతుల పాఠములు 4 దుష్కామి -రా. 5, తన వంశంబున్‌ -క.ము -ా

11. ఈ పద్యము త ప్రతిలో లేదు 1 జనపాలు ... దెచ్చు -కము 2. జాతవేదు కాహుతిగ జేయు తన నేలునతని యిల్లు -కమురా. 3. గట్టంగ - కము. 10... యది వంచనమే ముప్పా లక్ష్యేతే న న్ఫుటౌ తురగస్య న చ బడబామధిగబ్బతి న షండవృత్తిః తులాంతకరః అశ్వ. 57-16 11... పోల్చిచూడుడు అధికాండౌ హీనాండౌ న శుభావేతా హయాధమౌస్యాతామ్‌ ఏకవృవణాత్రిముషా ద్వావేతౌ న నుత భర్షష్తూ లంబవృవణన్తు వాజీ కప్‌ ముపషా యన్య రోమజౌ వృవణా అశ్వ. 58-22,23

చతుర్జా శ్వాసము 79 వర్దదోషములు

చ. అరయ నేకవింగళి హయంబు నిజాధివు (ప్రాణవప్పా ను

ద్ధురగతి యుద్ధభూమి నతి దుమ తత్తు 1 నృపాల సాయకో

తృతోమను వృష్టిచే- దడువుం గావున నత్తురగంబు * నెమ్టుడున్‌

బురమున నుండనీ జనదు పోంతీమితో మనగోరు వారికిన్‌ 12 చ వరగంగం గేశవాలముల. బానీ జనించిన దుష్త్రవాజి 'ని

బ్బరముగ నేలువాని ననవత్యుని జేయు. గడంగి చూడగా

శిరమును (ప్రోధదేశములుం జెన్సుగు * నృక్ట్యూధరాధరంబులున్‌

*గర మనితంబులైన తురగంబులు రాజుల గూల్చుం నాజులన్‌_ 13

12 1. నిా?త -త. 2 వరుషంబుచే - కత,ద, ముయ,ల. 3. నెందునన్‌ - కము నెన్నడున్‌ త,

13 1 నిబ్బరముగ నేలువాడు జముస్రాపున కేగగ గోరువాడు తా -రా.ల కేగ దలంచు జూడగా - మూ. ర. 2 శాశ్వత రోమజంబులున్‌ - క.ల-3 కరమరుదైన రూఢి - మూ

ఈ పద్యము త. ప్రతిలో లేదు

12 పోల్చిచూడుడు

భర్తుళ్ళు కులాంతకరాః శ్రీయంతే చైవ నంగ్రామే అధ వ్‌ంగళైక నేతో యుద్ద మృత్యుద్రదో భర్తుః - తస్మా నగరే నమరే న తురంగో న వ్రవేళ్యతు అళ్వం 58-26 13... పోల్చిచూడుడు కృష్ణప్రోధః క్రవ్వయతి స్వామినమళ్ళుః నబాంధవం ననుతమ్‌ ఓప్టాయన్య తు తృష్ణా ఎజ్జ్టేయః సోవీ భర్చృష్టుః | అశ్వ 59-33,34 నృష్టా లిరోమగ్రేషుబ యేకృష్ణాస్తేంవి భరృృష్టు *

• అశ్వ. 60-37

-80 హయలక్షణ విలాసము ఉత్సాహవృత్తము కృస్ణ 'తాలుహయము* బాల కీడు యుద్ధభూమిలో దృష్టదీర నరుల ద్రుంచి తెగునధీచతోడ నా తృష్ణ వర్మ్ముం డడవి నుగ్రకీలొ నేత నేర్చియ య్యూస్హతా నిరూఢి దక్కి యుక్కడంోగు బాడ్చునన్‌ ॥ ఆదచె. హయము కృష్ణజివ్వా యాజిరంగంబున కరుగం జేయు విభుని "యర్గభయము లనుబు నెరిగి * తద్‌జ్జులగువారు విలువ ర వ్వాజి నెందు గంవవనువుత్రీశ ॥ 15 ఆవె అరయనేకవర్థమై మేను మెరయంగ పాలళిరము లొండ్రు " వరమైన ఘోపికంబు గభంి మోరాజీలోపలం గర్లం బేతప్టురికిం గౌనుకిచ్చు 16 న 141 వాల-కవ 2 కడు నికృష్టమగుచు నాజిలో _ ఆ 3 లెగయ. త, లెసగ - క మొ 4చు-క్రమ్ను ని 15 1 యధికయశము _ క్ర ము 2 తద్‌జ్ఞులగువారి మాటలు గనుచుం గొనరు దొ గంపభూప - గ్రా. ఈ పద్యమునక్రు శ్ర ప్రతిలో గల పారాంతరము ఏ హయము క్ట జిహ్యం , బాహయ మెడలించు విభుని యర్థము నంభో వాహ క్రదంబక్ర గర్వో, త్సాహము బోద్రోలి మారుత ప్రతిమంబై. 15 1 వన్నెలైన - కతచ్ను ఈ ళన టో లృీప్లేన తాలునాజ్టు స్వౌమిన మాత్మాన మే వ్రషమ వా అశ్వ 59-34 15... పోల్చిచూడుడు యన్మీన్‌ యన్మిన్‌ వర్ధ్య కృష్ణ జివ్వ స్తురంగమూ భవతి ర న భవతి న భభో లక్ష్మీసర్వార్హ నాక్ట్య అశ్వ 60-352 ర్‌ వేన్యన హయం 63 వద్ధ బాన్యవర్టేన భ్వర్భృషు; న్‌తు స్రమ్ర్రుర్ర ఎవర్థిత్రో భూతిమిబ్భద్భి వ్ల అశ్వ. 60-37

చతుర్జా శ్వాసము 81 పత్సాహవృత్తము పాప్తనిర్మలైక వర్ణ మై * తనర్చుచున్నయా నప్తి యగ్రవాల మొక్క బాయయై తనర్బిన భీత్త వుచ్చమది యధీజు నిత్యకౌతుకాటవీ నవ్తజిప్వూ * గాన విలువ జనదు కంవభూవరో! 17 చ... * మనటొకయింత లేక ఈమండలి మీ6ద * వినీలరోబుల న్వినవినయెన నీలమణి నిల్సిన బొడ్పున * దెల్లబాయలో “ మనలినమేన కందెనంగు మస్తకమున్‌ దనరారుభుండగా! క ినరి యనంగః * దాం జను నధీబీని నల” భనావవోరియై 18 క? ఉఊ(గ్రాక్షమన(౧౯ దగు నీ లభ్రీవునిం బోలి * తనగళంబున్సది నీ అగ్రీవవాయము నిత్య 1 భాసమానమైనయా -త 2 వటుగచున్న - కము 3 యుగ్ర = దౌ 4 గా 1 సింగి జనదు విల్వనేలగాన్‌ - త | సకయొకింత - కయ 2 విాల-య లవ వెల్ల -ము మసలక మేనునన్‌ వెసను - క మసలక మేనిపై నలరు - తం మసలిన మేన నున్ననగు = బి 5. ద్రిసిరి- మూ రా. ద్రిసరి గలట్టి బల్‌ చెడుగు తేజి నిజేశ ధనాపహారిగన్‌ " న గ కి బేరగు- ద. దా బరగు దీపిత మూ [ర్యా హయమది ఉగ్రాక్షుడనగ . య. రా.ల.2 తను గళంబుల రుచి నీలగ్రీవంబను ౯ *.. పోల్చిభూడుడు య స్యైక వర్హన్య వాయన్య దృళ్యతే వుబ్బన్య బాగే నీత మన్యవర్హమ్‌ ప్రదీప్తవుబ్బ న్తురగః న ఉబ్యలే అశ్వ 60 - 38 ఇ గుబాద్చకై క్రై వరివర్షనీయ | పోల్చిచూడుడు న నర్వ శ్చేతన్య శరోయన్య భబేల్‌ కృష్ణవళ్ల మళీ అశ్వ 61-42 నహయ న్త్రినరీనామా భర్తు నర్వార్హ వాళళ +

82 హయలక్షణ నిలాసము క కంసారి " వావా మట్లు వ శంనకుం దగు జవము గలిగి చవలమతైనన్‌ నంసారులైని వారున వుంనక తురగంబు నేలం బోనరు * జుమ్మీ 20 గ... మూండు కాళ్ళును గడిగిన (కెలు పైన? మునలి " యొక్క వదము తెలుపైన నది విషపాదియండు అదియు నదీయును జూల దోషావహంబు లలికతలమునం దిలకంబు గలుగకున్లు 21 20 ఈ పద్యము క ము. ర ప్రతులలో లేదు 1 బాహు - మూ 2. వారలు హింసాకరమిదియ యనుచు నేలరు సుమ్మీ - మూ; వారలు హింసాతురగంబటంచు

• య. 3 వరుసన్‌ -త

• శు పద్యము తరువాత ర, రా, ల ప్రతులలో ఈ క్రింది పద్యములు గలవు క బిడాల నయనయు పింగళి. కడు దోషము మూడు చెవులు గలిగిన హయమున్‌ పాడబడదు (?) ఏకముష్కము, పుడమిని హయశా(స్తవిదులు బుధనుత విలువన్‌. ఉఊ నేత్రము లిమ్ముగాగ కడు నేర్పడ రెండును ఘోటకంబుకున్‌ .బాత్రము పింగళాక్షులను పన్నుగ భూపతు లెక్కరర్థితో ధాత్రితలంబుు మీద గడు దద్దయు దోషము లేక పింగళ క్షేత్రమునందు బుట్టినను క్లేశము విల్వరు కంపభూవరా ! కి" గోజిహ్వ చోలు నాలుక, వాజుల కగునేని విలువ వలదని హయమున్‌ “=. * రాజులు ఎక్కరు వాజిని, భూజన పూజితుడ * కంప భూవర జగతిన్‌ 1 మహిపతుల కెక్కరాదని, సహకార సుబాంధవుండ సర్వజ్ఞనిధీ రార 2. కొంక మందరధీరా ! -రా ఈ మూడు పద్యముల తరువాత పై మూడు ప్రతులలోను మరి కొన్ని పద్యములు గలవు ఇవి హయలక్షణ విలాసమునకు చెందినవిగా కన్పడవు ఇందలి తాలిపద్యమున తొలి (బేసి) గణము జగణమగుట కందపద్యలక్షణ విరుద్ధము 21 1 యగును, వెలయ నొకకాలు గడిగిన విషమపాది

చతుర్జా శ్వాసము 83 తే.గీ _ పెక్కువన్సైల వులిభంగి బేర్చియున్ల వాయము నామంబు పరికింవ నవఘటంబు కడగి ' యవ్వాజిం దానేలు వుడమియంద్తు వెడల నడీవించ వలయును ఎవిభులకథివ. 22 క. బర రూవ న్వరో వద్దో తృ్కరములలో నొక్సటైన గలిగిన యదితా ఖరసార మత్తురంగం బరయంగ౯ బతి వుతమి(త్రవోని యొనర్చున్‌, 23 అవె గార్థభంబు రీతి ఘన వర్ల ' గౌరాళి 7 వుట్టమట్టిరీతి. బొనంగ నేని పహయము * గౌరపుష్ట మదియును మార్దాల బిత్ర * వర్ల వతులనిరి యణంచు 24 నడిపించ వలయు భూవిభున కధిప -క 23.1 వర్ణము లరుదుగ నొక్షటైన గలుగ నాయశ్వం బౌ - త. 24 1. సౌరాది - యః; రాగాది - రా 2 యే హయంబు వెంటనెసగు నట్టి- ము యేహయంబు హేషలట్టిరీతి - రా, 3. గౌరపుష్టి- మూ 4 పదులు - ముయ 22. పోల్చిచూడుడు శార్డ్జూలాభోవాజీ విభావ్యతే రాజిఖి ర్వివర్దాభిః యన్తు నవర్ణో౭వ్‌ స్యాదవగండ మేనం విజానీయాల్‌ ఏషస్వామిన మాజా క్రవ్రం వాన్యా దకార్యనిద్ధిః స్యాల్‌ 4 అశ్వ. 59-29,30 23... పోల్చిచూడుడు నరగే రాష్ట్రే నివసేద్యన్య వినళ్యత్యసౌ రాజూ ॥ ఖరసారః ఖరవర్డె స్తు మండలై ర్యో భవేత్రధా పానవైఐ/ అశ్వ 59-31 24... పోల్చిచూడుడు నకులం భర్తుః ఖాదతి నవుత్రవటీబాంధవం వొజీ మూర్చార బిత్ర చరణో భర్తుః కుర్యాన్మహాద్భయం శ్రేళమ్‌ / అశ్వ 59-32

84 హయలక్షణ విలాసము క టబ్రకటిత రాకా +ఈిదే హ్‌కి బావుల మూంపునందు ” నెజ్జని రేఖా నికరంబు గలుగు నాహరి నకుటిలయై వతియళశంబు నంవదం జెరుచున. 25 మ తిలకం బారంగ దక్షీణోత్తర ' హనూదేశంబులందుండినన్‌ *ల్రల్రి నానామమె యక్షకూటమున ఫాలస్థానమున్‌ మోచెనే నిల నమ్మావు లలాటదీప్త మది తో వీనంబు దారిద్యమున్‌ గలవాంబున్‌ రివువృద్ధియున్‌ విభులకున్‌ గావించు నిమ్మేదినిన్‌ 26 తేగీ ళరము ' వుబ్ళమూలంబును నరని చూడ దర్ధబర్మోవమాన గంధంబునైన వాజి * దలపోయ కెక్కెడు వాని * వాన మనల ళ₹ిఖలకు * నాహార మగుచునుండు. 27 25 ఈ పద్యము ము. ల ప్రతులలో కన్పించదు దీనికి త ప్రతిలో ఈ క్రింది పారాంతరము గలదు రాకాశశికాంతాకృతి, నేకముగా బాముమూ. పులిం.. ౦కం బాకారములై యిళ్వమొ, తా కంచాంగి యనబడును ధర దూష్యంబై.

1. ఎర్రని మస కంచుక గతి (7) గలిగిన హరిదా నకుటిలమతి... నణగంజేయున్‌ = క ఎర్రని మ శకంచుక నామంబగు నాహరి -రా. 26 తయ, మూ ప్రతులలో మాత్రమున్నది 1 మనో - మూ 2 నలి నర్హంబుగ నక్తి కూటమున నైనన్‌ ఫాలమున్‌ మోచేనే- మూ. 3౩ హేయంబు -త 27 కతృము,మూ య ప్రతులలో మాత్రమున్నది. 1 పుచ్చంబు వరుస చర్చించి చూడ - త 2 నెక్కెడు రౌతు నిజాధివాస (యతి?). 3. ఇల్లు -ము.మూ.య
2. నాలయంబగుచునుండు - మూ.

చతుర్జా శ్వానము 85 చు కవలగుబున్‌ హయంబులు ' తగం జనియింబిన వాని యిల్లు దా నవనితలంబు మీందణి జటులానరోచులం * జూచి చూచి “వా

చవి గొను గాన తక్కిన విచారము సేయక దేవతామపీ

దివిజుల కీచ్చుటొవ్చునని ధీరులు చెప్పిరి శాన్తనమ్మతిన్‌ 28 28 1. తగంగ జనించిన - మూ. 2 బటులానల - రా, 3. గ్రాల - మ్యూవేచి -రా 4. తా - రా, వాజులు ( ప్రాస?) గొనువారు తక్కిన విశోధన - మూ.

ఈ పద్యమునకు త ప్రతిలో ఈ క్రింది పారాంతరము గలదు

కవలై యెవ్వని మందిరంబున దురర్శగంబుల్‌ వెసన్‌ బుట్టి .

వ. మున్నత్యంత సచ్చారుడై

భువిలో వెళ్ళగ దోలు టొప్పు మరియున్‌ భూదేవతా సన్నిధిన్‌

దవిలింపన్‌ వలెనంచు చెప్పిరి కడున్‌ దైవజ్ఞులా చార్యులున్‌.

ఈ 28వ పద్యముతో ముద్రితప్రతి సమాప్తమగుచున్నది

ఈ పద్యము తరువాత త ప్రతిలో 'వన్నెసుధా. ' “నున్నవి వట్రువ'

“పరగ వదనంబు ... ' “నాలుగు కాళ్ళను...” ఇత్యాదిగా గల పద్యములు గలవు. ఇవి శాలిహోత్రీయములోనివి. * నున్నని..." ఇత్యాది పద్యము వేరొక యశ్వశాస్రమున కలదు. రా ప్రతిలో ఈ పద్యము తరువాత గల పద్యములు ' గోకర్టుడ!, ' కొంకనృపతి.!' వంటి సంబోధనలతో గలవి కనుక ఇవి మనుమంచిభట్టు కృతిలోనివి కాజాలవు.

క ప్రతిలో ఈ పద్యము తరువాత “ పరిహృతరిపుగర్వా...' ఇత్యాదిగా గల ప్రధమాశ్వాసాంత పద్యము, ప్రధమాశ్వాసాంత గద్య కలవు

ఈ చతుర్థాశ్వాసము అనంవూర్ణమని తోచుచున్నది. 3వ వచనములో పేర్కొనిన దోషములలో కొన్నిటి వివరణము, ఆరు మహాదోషముల వివరణము లోపించినవి అశ్వాసాంతమున ఉండవలసిన కృతిపతి నంబోధనాత్మకపద్యములు కూడా అనేక ప్రతులలో లేవు

86 హయలక్షణ విభాసము అశ్వాసొాంతము కు. చతురక్హవ వరిళోభిత చతురాననిక్తీర్రిస్తాంద/ చంచత్ర్రజ్డా / ఎితతైళ్చుర్యపరాశ్రమ చతురా పరహప్రాభవైక చాతుర్యఖనీ |! 29 మాలిని అనుపమ గుణహారీ | యన్యసంస్తుత్యకారీ | జననుతసుచరిత్రా! చారుసౌందర్యగాత్రా ! అనఘ వినయధుర్యా ! యచ్యుతారాధ్యచర్యా ! ఘనఘృణిమయ సాంద్రా |! కంపభూపాలచంద్రా! 30 మాలిని నిరుపమ గుణరూపా ! నిర్దితోర్వీప్రతాపా ! ఖరకర నిభతేజా ! ఖండితారాతి రాజా ! సరసమధురగానా ! సారవిద్యాప్రవీణా ! పరిజనకృతరక్షా 1 పాలీతానంతరక్షా | 31 ఇది సకల సుకవిజన సంస్తూయమాన కవితా చాతుర్యధురీణ

• నిఖిల భాషా ప్రవీణ ఖైరవాచార్య పుత్ర పరమసవిత్ర '.. మనుమంచి భట్ట ప్రణీతంబైన హయ లక్షణ విలాసం బను కృతియందు దోషలక్షణంబన్నది

87 సంచమా శ్వాసము శ్రీః హయలక్షణ విలాసము పంచమాశ్వాసము క శ్రీ భావుక వక్తఃస్థల + | 'లోభాధిక దూరహృదయ + లోలాక్తీ చే తోభవ నిశాతసాయక వైభవ నురరాజు / కంప వనుధా థీశా 1 వ అవధరింవుము 2 క ' తురగ చికిత్సావిధములు నరికించి * విశేషరీతి. బరిపాట్‌ మెయిన్‌ ఎరచింతు. గొన్సి యోగము లరుదుగ * సాధ్యైక యోగ్యమైనవి కడకన్‌. రి త్రిదోషములు పుట్టిన కాలములు. క వాతము వానల 'తఅిసం జాతంబగు. బైత్యము హిమశరదృతువుల సం భూతం బగు6 గఫదోషము

• నాతత మగు€ జైత్రవేళ * హయముల కెల్లన్‌. క 1 1 లోభామిత - మూ. _ 2 ఈ వచనము, పద్యములకు మధ్య ఈ ఆశ్వాసములో మరికొన్ని చోట్ల గల సూచనాత్మక వచనములు' కొన్ని ప్రతులలో కన్పించవు 3 1 తురగముల చికిత్సలు మును - వ 2, యశేషత 3. సామర్ధ్యయుక్తమైనవి -త 4... 1 తడిసిన - క 2. నాతతముగ జైత్రవేళనగు హయములన్‌ - మూ, ౩ హయరే వంతా-కత

886 హయలక్షణ విలాసము త్రిదోషములకు వైద్యము

గ... నూనె ' పై.బూయ వాతంబు * మానిపోవు

జలక మార్చిన బైత్యంవు జాలు * మాటు

దూర నురిగిన శ్లేవ్మంబు ౩ శ్రొలం౧ పోవు

వాజీజాతికి నౌబళ రాజుకంవ / ర్‌ ఆవె కరక పంచదార గలియ గఫవ్యాధి

యుడుగు నువ్చు తోడ ' నొద్దికైన

వాతరోగమణ౧గు వాజుల పైత్యంవు

జాలు * మాలు నాజ్య నపితమైన 6 క శరదాగమమున నేనవి

వారులకు నాజ్యంబు వధ్యమగు వర్జా౭ె

శిరములను నేయి నూనెలు

తిరముగ ' మధువేళలందు. దిలక్రైలంబున్‌. 7 క శారదనమయంబున ' గో

క్షీరయుతోడను వననంతసీమ మధువుతోన్‌

నీరదవేళను నర్జ

కారముతో నూనె మేలు కంవమవహ్‌శళా | 8

మ. _దినవూర్వాప్పాము వువ్చనీమ విలనద్ధవ్మంబు మధ్యాహ్హమై

చను నమ్మీందట వానమంచగుం * బ్రబోషన్సూర్తి వర్దాగమం

బీన సీద్ధంబగు వేగు. బోక నళినుల్‌ బొల్పారు నవ్వేళలన్‌

దనరన్‌ వాజులకెల్ట సాధన బికిత్సల్‌ జెల్లు గంపాధిసా ! ర 5. 1. తలంబోయ - రా, ల 2 మానుపొందు -క,త. 3. మాను.య రా, ఉడుగు

• కృత,వ. 3౩ తోనదూలు క, వ. దొసగు దేరు- య 6 1 వొడికమైన -మూ.2 మాన్పు-త మాను-య.రా 7 1. తన్మధ్యవేళ - మూ 8 _ 1 గోక్టీరంబులు బెట్టమేలు జెందు - మూ క్రి ఈ పద్యము కృత వ ప్రతులలో లేదు 1. బ్రసేకస్ఫూర్తి - మూ 2 నిషిద్ధంబగు

• మూ

పంచమా శ్వాసము 85 కు ' అర్హ శీతోస్టంబులు తక్కుంగల బుతువులందు. దగు నుల్లియిడన్‌ (గక్కున మేలగు హరులకు మిక్కలి కటు చూర్ణత్రెల * మిశ్రంబైనన్‌. 10 వాతకఫదోషశాంతికి దేహప్పుష్టికి కాంతికి సీ. మొదవుల వంచితంబును చండ్రనారయు వేవనారయు. గూడ వీసె డెత్తు కలయంగం దూమెడు కరకఠకాయలు నాన్చి వెడలిచి వదినాళ్ళు ' విడకయందు( బదియేనీ కాయలు వలము త్రికటుకంబు తేనె తన్ఫెడును మశ్రించియిడుచు మువ్పుదికాయలు మునువటట్లనె కూర్చి దినమును నలుబడీ దినము లిడీన గీ * వాతదోషంబుం గవమును వడి నళించు దేహవుస్టియు మిగుల వర్ధిల్లి మించు "మని నునుకాంతి సంవద “* మిక్కీలించు వాజిజాతిక్‌ * నౌబళరాజకంవ ! 11 10. ఈ పద్యము త ప్రతిలో లేదు 1. అక్కిలి శరదుషస్టంబులు -మూ,రా 2 మిశ్రంబులు గాన్‌ మూ,రా [1 1 విడువకెవుడు - రా 2 వాతకనజాత దోషముల్‌ రా. వ వాత కఫదోషపైత్యముల్‌ - త 3 మేని కాంతి సంపదయును మించియుండు మూ, రా 4 మిక్కిలగును-వ క కంపభూవర్యధుర్య - త

90 హయలక్షణ విలాసము శూలల చికిత్స

చ ఉసిరిక పవ్పు సైంధవము నోమము సొంటియు జీలకజ్ఞయున్‌

• బనువును నేలతాండీ * యులిపాయలు నువ్రును గూడ నింగువున్‌ వనయు హరీతకీఫవలము వ్రయ్యలు నొవ్లుగ నూరి కల్లులో మనలక* జ్రోలం బెట్టినను మాను కురంగమ శూల లన్ఫియున్‌: 12

కం మానెడు గోమూత్రంబును మూనెడు నీలాకు పొడియు మనలక పెట్టన్‌ మాను దురంగమ ఉజలలు దానగుణ * వ్రకాళ రంవధరణీనాధా! 13

చ తులనసియు వావిలాకు! గరిధూవము సాంటియు' దెల్లనైన యా వలు వన యువ మెంతు లనివారణ ” నొక్కొక మాడ * యెత్తుగాం దుల నిడి యావువంచితముతో మృదువారగ వస్తి జేసి వా జుల గుద మూత్ర రంధ్రముల జొన్పిన శూలలు నూను భూవరా/॥ 14

కు. కవ్రారమును నింగువయును జొవ్పడు * పాగ మేహనంబు. జొర వెట్టంగా నప్పుడె గత్తము విడుభును = తన్పజీలును శూలమాని తేజీలు నృపా / 15

కు నన్సవుత్రి కటుక చూర్గము€ గనులలో. దాణయం బెట్టి * కర్థములందున్‌ మున్సునిబి * వల్కకట్టక వన్ఫుగ నడివింవ శూల పాయును హారికిన్‌ 16 2 వెలిపాయలు - రా ౩ పెట్టినంతటనె - మూ.

13. ఈ పద్యము వ ప్రతిలో లేదు 1 ధురీణ-మూ

14 1. నొక్కొకటిన్‌ సమంబుగా - న. 2. సాముగా - త

15. 1. పాగవేసి మిగుల - వ 2 తెప్పిరు మరి శూల మాను తేజమునాందున్‌ - మూ.

16 1 కర్ణంబుల యందున్నినిచి - మూ 2 ఫల్లకంటక (?)-య

సంచమా శ్వాసము 91 చ కలియును చింతగుజ్ఞు నాడికంబుగ ' నోమము నాలవంబితం బులు నాకపొటిగా. గలయం బోయుచు * సారములైన సాంటివి వ్పలి మిరియంబులున్‌ వనయులటే బన్సుగం జూర్తము సేని యందులోం “ గలువుదు వస్తి పెట్టీనను గ్రక్కున జూలలు మాను భూవరా /_ [7 క ఇరుమానెల నూనియలో నరమానెడు నువ్దు బాస యల్పవు వెచ్చన్‌ 7 బొరంటించి వస్తి పెట్టిన - వారితూలలు మాను నౌబళార్యుని కంపా ! 18 ఊఉ మానెడు నూనె లోపల నమంబుగ సైంధవ మావవీండీ ను న్ఫైన కటుత్రయంబు నిడి" యానంగం గాంచి వాయంబు కుక్షి పై నూనంగం దోమి * దానివయి నాత్తి వెనన్‌ నికతా * వుటంబునన్‌ మానమెజింగి కాంచినను మాను దురంగమ శూలలన్లియున్‌ " 19 గీ తవ్వెడావాల పొదీ మఖీ తవ్వెడువు నూనెయును చింతగుజ్జును మానె డేని కలయ నెనిమిది ' మానలు కలయ గూర్చి = వ్రన్త్‌ పెట్టిన చూలలు వాయు వారికి 20 చ. తరకయు గచ్చవవ్చు కటుకత్రయ మోమము చిత్రమూలమున్‌ గొరగల జీరకంబు నొనగూడంగ నూఖీ కదుష్ణవారిలో డా 17 1 మేకల - మూ. 2. కారము - మూంరా. ౩. ప్రన్నన -మూ 4 గలిపి యదెత్తి పెట్టినను - క 18. 1. యనలపు -క్కవ 2 బొరలించి- మూ 19. 1యల్లన -వ 2. వీపు - కృతవ 3. తలంబునన్‌ - మూ 20. 1 మానికల్లలయ - మూ. 2 యరసి వస్తిడగా శూలలణిగిపోవు - మూ.

92 హయలక్షణ విలాసము

• దారకొని పెట్టంగా హయము దూణొని తోంచిన ఉలవేదనల్‌ మరచి నిరోగమై కడు. జెలంగును సాళువ కంపభూవలా ! 21 గ. ఉల్లిపాయలు సొంటి చేదువ్చు గబ్బ వవ్వు నింగువ నరిగాంగ "నావ నూఖీ 2 కోర్ట్‌ జలములలో! బెట్ట మోటకముల శూల లటు మాను౯ గంవ భూపాలతిలక / 22 క పిప్పలియు గరకయున్‌ గజ వివ్చలి ' కోప్టంబు పొంగువిష్టము నరిగా నాన్హుగను నూజి వెబ్బని యవ్పులతో నిడిన శూల లణంగున్‌ హరికీన్‌ 23 చ గలిజెరియాకు * నువు నయికంవు మరీచము నుష్ణవారితోం గలయంగ నూటీ వన్తీడినం గాక్క కదుష్త్రవు నీట నువ్చుతోం జెలువగు * తమ్ములాకుం దగ జిల్లెడు మొగ్గలు నూజి పెట్టినన్‌ బలువగు చూల మాను నవభావజ / సాళువకంప భూవరా / 24 21 ఈ పద్యము రా. ప్రతిలో మూత్రనిరోధచికిత్సాస్థానమున నున్నది 3,4 పాదములు కృత,వ ప్రతులలో శూలచికిత్సను, మూ, రా, య ప్రతులలో మూత్రనిరోధచికిత్సను చెప్పుచున్నవి తొలి రెండు పాదములు అన్నిట సమానమే. 1 దొరలిచి పిప్పలిన్‌ గుడముతో నొకటొక్కక తద్రసంబులన్‌ బొరలిచి వస్తి పెట్టినను మూత్రనిరోధము వాయు వాజికీన్‌ - మూ. రా య.

22. 1 పాలుగూర్చి, నూఖి వేన్నీళ్ళతో బెట్ట నొగి నశించు, ఘోటకంబుల శూలలు కొమరుమిగుల - కవ. 2 కోష్టుజలములతో - మూ
23. 1 యును కోష్టు హింగు -త, వ.
24. 1. తోడ- మూ. 2 తమ్షపాకులును - మూ భోగియాకు - య.

సంచమా శ్వాసము 93 గ్‌. సొంటి వివ్చలి మిరియాల చూర్గమొండె 'గంధమొండెను * నూనెతో గలిపి నళ్య మాబచరించిన కూలలు నణంగిపోవు వాజిజాతికీ నౌబళ రాజుకంవ / 25 ఆవె.. ' జూలకుట్టు వట్టి నోలకు వ్రాలిన భోటకముల కెల్ల గోర్చ్పడంబుం 2 గాల్సి మనియు నూనె * గలివి నళ్ళ్యము సేయ నవుడ మాను నౌబళయ్య కంప | 26 అతిసార చికిత్స సీ అళ్ళుజూతికి నెందు నతిసార నంకటం బానహించిన దద్‌జ్ఞులైనవారు నాగరముస్తలు నవళ్ళంగ బేరంవు కొమ్ములు ధాతళీ కునుముములును జెలునారం బండిన వెలగవండుల గుజ్జు చేదువ్లు నోమంబు జీలకజ్టు యనియు నమముగా వైయుండునట్లుగాం దుల మీ/ద నారని కలయ నూఖీ గీ తలయం జిక్కని పెరుగుతో గళ్ళు మూండు పెట్టంగా నిల్చు వాజికి వృధులవిభవ/ బావుబలభీమ / బర్హరబావుబిరుద / యాబళేళ్ళుర కంన /* మోహన మురారి / 27 25 1. కాక గుడ మొండె-క్కృతువ 2 నీళ్ళతో - ఈ 26 1 పసగ శూలకుట్టపట్టి నేలకు వ్రాలు రా 2 మసియు నూనె గలిపి మజీ గోల బెట్టిన - త 3 గ్రోలంగ బెట్టంగ యతి(?) -రా 27 1 కండ్లుమూసి -రా 2 చౌహత్తనుల్ల ట,రా

94 హయలక్షణ విలాసము చ. పెరుగునం జగ్రవర్రినులు పెట్టిన గాక వినూత్సు దాడిమీ ' విరులును సాంటీయున్‌ గలివి పెర్గునం బెట్టిన నాండె, సొాంటియున్‌ బరువవు వ్రత్తియాకులును బభ్బలి లేం జిగురాకు * పెర్గుతో వెరవున బెట్టినన్‌ మిగుల వేగమె మాను హయాతిసారముల్‌ 28 గ్‌ అవుపాలైన మేకపాలైన నొక్క మూన నిండించి వేజాక్క మాన కొలంది ధాన్య నంభవమైన మద్యంబు! గూర్చి యిడీన వాజికి నతిసార ముడుగు నధిష 29 ఆవె వెలగ గుజ్జు” రేల వేళ్ళ రనసంబును మేలు సొంటి దాడిమీ నుమములు పెరుగుతోడ నూజి పెట్టిన నతిసార గదము మాను హరికి. గంవన్ఫవతి ! 30 క మారేడు ' వరుగు వనయును కారంబులు మూండు * మాదికాయల వరుగున్‌ నూంించి చల్లతో నిడ బోరున నతిసార ముడీగిపోవును హారికిన్‌ 3] క పిల్లల యతిసారములకు దల్లులకున్‌ మందు బెట్టం దగునని తద్‌జ్ఞుల్‌ ' వెల్టివిరి సేన రైనను పిల్లల లావెరిగి మందు. బెట్టంగ వలయున్‌ 32 28 _ 1 సురవిరి నల్లవావిలియు సూడియ వెట్టిన నొండె (?)-త దియు గూరిచి పెట్ట నొండెయున్‌ - క 3౩ బూరుగున్‌ -త 30 1 రేగువేళ్ళ చెక్కయు వర దాడిమంబు లేత తలిరుసాంటి - క, తల,వ ఏ1 1 పెరుగు -రా ల, 2 మాని-క;చూత-వ. 32. 1 పిల్లలని వెరచిరేనియు - రా, ఉల్లముల దలచిరేనియు - వ

సంచనూ శ్వాసము' కెర్‌

ఆవె. వారులకు నతిసారమైన మందులు పెట్టి

జొన్సువంటకంబు సాంటిపొడియు(

బెరుగు తోడం గలివి పెట్టుట యుక్రంబు,

నమరజయ కరారి సాళువాంక / 33

శ్లేష్మ చికిత్స

క. త్రీకటుక మోమము వనయే

లకి బృహతీ ఫల రనంబు లవణము నెనయన్‌

సకలమ్ము నూనెతో వా

జికి నళ్యం బాచరింప శ్లేష్మం బడ6గున్‌, న్‌ క తికటుకమును దివలము జి

(తకమును ముస్తలును నొక్స * వ్రతి నూరి నమా

క్లీళముగం బెట్టందగు వా

జికి శ్రేష్మాదేకమైనం జరక్తరినిధీ ! ష్‌ క గలిజేరా కొండెను మజీ

ములు గోరంటయును నాండొ మూండు థఫలంబుల్‌

వలమెడు మిరియము. దేనెయు(

గలయంగ మేదించి యిడీనం గఫ మణంగు నృపా! 36 క. ' త్రికటుకము * ములకగుజ్జును

బ్రకటంబుగ నూజీ * గోవు వంచితమున నొ

భ్ధిక చేని వారికి నళ్యము

నుకరంబుగం జేయం గఫము నాలయుం బెలుబన్‌: 37

35 _ 1 త్రాసున నిడిమా క్షికమున -క్కవ 37... 1 త్రికటుక మేలకగుజ్జును - య 2 బీరగింజలుత 3 మేక -తఈ.

96 హయలక్షణ విలాసము క గలిజెరాకు నూజీ తిలతైలమున. గూర్చి మంచుందాంక (బెట్టి మజౌక రేవు కాంక నీళ్ళతోడ గంధర్వ్వమున కిడ గఫ నిరోధ ముడుగు! గంవభూవ + 38 గీ. అడ్డనరపొకు చేదుపొట్లాకు లోడ ' గటుకరోపిణీ నేల ముల్కయును మఖియుం బనువు వన నూఖీ మొదనవుల వంచితంబు గలివీ యిడ మాను వారులకు6 గవ గదంబు. 39 క కారములు మూంటితో ' నుకు _ మారంబుగ వావిలాకు మించి మృతో దారంబుగాగ నళ్వా వోరము గావింవ శ్రవ్మమణంగున్‌ పారికిన్‌ 4 ఆ.వె వచ్చివనువు నూటి భావించి యందులో సారమైన శృంగబేరరనము ' గలివీ యళ్ళములకుం గలయ నన్యము సేయ గఫనిరోధమడంగు. గంపభూవ / తీ] 39. ఈ పద్యమునకు ప్రతిగాత ప్రతిలో గల పద్యమిది ఉత్సాహ చెలువమైన యడ్డసరము చేదుపొట్టయాకుతో నెలకొనంగ కటుకరోహి ణియును నేలముల్కపై ములక వేళ్ళు (2) వసయు గూడి మొదవు పంచితంబుతో గలిపి హరికి నిడిన నుడుగు(6 గఫము కంపభూవరా 1 నెలకొనం గటుక రోహిణి నేలములక - క. త 1 సమకారంబుగ వావిలాకు కలనూజతీి - రా, తే 1 కలయ నస్యకలన గౌవింపనప్పుడె - త్త

పంచమా శ్వాసము 9/7 గీ వరగ శోధించి నూజీన వచ్చివనువు సొంటి వివ్పలి మిర్యాలు సోమిదాకు రనము నన్యంబు సేయం దురంగములతు( గఫము మానును రయమున గంవనృవతి ॥ 42 అవె. గుడము సాంటి పొడియుం గూడంగ మర్థింబి కొర నీళ్ళతోడం గలివీ నన్య మళ్ళుములకు! జేయ నటు మాను శ్లేష్మంబు ఘన తర గ్రతావ / కంవభూవ 43 'పైత్యరోగ చికిత్స క తన్ఫుల నెజ్ఞుని వచ్చని ' వన్దైలు గల మచ్చ లుద్ధవంబై యున్సున్‌ (గన్నన పైల్య్వోద్రేకవు నన్ఫులుగా నెతముంగు వారిక్‌ సాళువ కంపా॥/ తీట క ఇరుమానల గుమ్మడీ రన - మరమానెడు వంచదారో నంతియ తేనెన్‌ బరికింబి కలివీ పానము హరులకు6 జేయింవ బైత్యహరమగు నధిపా ॥ 45 క ఎత్తజీ వాజికీ( బైత్యం బొత్తినం గని వట్టివేళ్ళు నొగి కురువేళ్ళున్‌ ॥ మెత్తవడ నూఖీ మేనను - మెత్తంగా నలయు మిగుల మృదువంకముగాన్‌ జర్‌ 42 ఈ పద్యము క ప్రతిలో లేదు 1 సొంటి మిరియపు పొడి మరి -త 44. ఈ పద్యము త ప్రతిలో లేదు 1. వన్నెలు గల మచ్చలును ధ్రువం బై పసరై, యున్నను - క 468 1 మెత్తగ దగు మైకొనంగ మృదు పంకముతోన్‌ - త

96 హయలక్షణ విలాసము ఊఉ వారక తివృతీవయు లవంగము నేలకి వతకంబు '్లై ర్థూరవు పళ్ళు (దాక్ష్త యొక రూవుగ నూజీ నమాక్షికంబుగా నారని పెట్టినంతనె వాయాళికి( = బెత్యవుం జాలు మాలు నిం పార యళోవిశాల / నవభావజు / సాళువ కంవ భూవరా / త? కు వీచుమంద " వలాళంబులు నచిరాతవన తత్తమైన * యామలకంబున రుచిగలుగు శర్చరయు న భ్యుబితంబుగ బెట్ట బైత్య ముడుగున్‌ హరికీన్‌. తీరి గ్‌ పెనలు కుంచెడు ' మద్రియు. బౌానంగ వండీ పొటి తవ్వెడుగా౧ గల వంచదార మాక్షికంబును గలివి నురక్షితముగ

• నర్ధినిడందగుం బైత్యమైనట్టి హరికి త్రి ఆ,వె ' తేనె వంచదార తివృతీవయు పాలు మూనె డేనీ గూర్చి మానకిడిన నొండె వంచదార * నుసిరిక వేపాకు నిడీన నవుడె పైత్య ముడుగు వారికి 50

47. 1 ఖర్జూరము నుప్పు - కృతృ్యవ 2 పైత్యము మానునండ్రు పెంపార యశో విలాస -వ. తరి 1 పలాశముతో - త రసముతోడను నుచితాతప (యతి?) - క 2. యామలకము చేరిచి మెదిచి-త
48. 1 గూడ నింపెసగ -మూ 2. నర్ధిలో నిడ బైత్యంబు లణగు హరికి - కవ. ఈ పద్యము త ప్రతిలో లేదు 50 ఇదిక, వ ప్రతులలో లేదు. 1. తెలియ పంచదార తిప్పతీగరసంబు - మూ 2 నుసిరిక పప్పు వే, పాకు నిడిన పైత్య మణగు హరికి - మూ వే, పాకు నిడిన నపుడె పైత్యమణగు - య,

పంచనూ శ్వాసము 99

గు... పాలుగూడును తవ్వెడు వంచదార

గూర్చి పెట్టిన సొండెను కుంచెడంత

రాజనవు. బేలవ్‌ండ్‌ శర్మరయు నిడిన

బైత్వమణంగును * వారికి గంవక్రితీళ ॥ 5]

వాత చికిత్స

శా. జీరద్దంద్రము నోమమున్‌ ' గొడిసెపాల్‌ బేదువు నువ్చున్‌ యవ

క్షార వ్యోష లవంగ హింగువులు * వణ్రంధాయవల్‌ గూడంగా

మీరన్‌ వేయుచు నూనెతోడం గలయన్‌ మేదించి నిత్యంబు నిం

పారన్‌ బెట్టిన వాతశాంతియగు. బధ్యంబై తురంగాళికీన. 52 మ ములుగోరింటయు. బిన్స పెద్రములకల్‌ ముత్తోవులంగంవు ' నే

ళ్ళాలయన్‌ గూర్చి కషాయ మడ్డెడుగ! దోడ్తోం దవ్వెడుంగూడ వి

వలి చూర్తంబును నూనె తవ్వెడు దగన్‌ బానంబు సేయింవ తనా

జుల వాతంబులు పోవు నివ్వునుముతిన్‌ క్షోణీశచూడామణీ 53 క వాతోదేకము ఘోటక

జూతికనైయున్సుం బెట్టం జను నయ్యభయా

న్వత్యతికటుక చూర్ణము

నాతతముగం దేనెతోడ వైవర గండా? ర5్‌4ీ క మిరియంబు సొంటి వీవ్పలి

యురుదారగ గచ్చవవ్లు నతిమృద్దు వొనరన్‌ "

బరికీంచి నూనె తోడను

దురగంబుల కీడిన వాతదోవము లడగున్‌ ర్‌5్‌ 51 1 సాళువ పక్తిరజ -మూయ 52 1 గొడిసె పాలై దుష్పు-క, 2 నిచ్చన్‌ శర్కరన్‌ - మూ. 53 1 వేళ్ళు లలిం గూర్చి - మ్లూ (యతి?) 2 వాజుల కున్‌ వాతము దా నశించు

వరుసన్‌ - క. వాజుల వాతంబులణంచు వేగ వరుసన్‌ - రా.

100 హయలక్షణ విలాసము గ్‌ అళ్ళుజాతికీ వాతామయంబు వొడమ వార్ధిలవణంబులో గూడ వావిలాకు

• మెత్తగా నూర్‌ * తేనెతో నాత్తరింవ వలయునెయ్యడం జాళుక్య వంళతిలక ౫ 56 ఆ.వె. నెయ్యి నూనె వంది నెయ్యిని ' నమకూర్చి వెలయ బాటిసేని కలయ బోని పాఠక మొనర€ గాంచి * వట్టింం వారులకు " వాతరోగ మణంగు * వనుమతీళ ॥ సీ ఆ.వె. గచ్చవవ్దు త్రికటుకంబును నరిగాగం బ్రాను నందుం దూంబి తనర నూటీ ' కోప్టువారితోడ గుళ్దింబులకు బెట్ట వాతవారము కంన వనుమతీళ / 58 ఉత్సాహము | ' కొత్త రాజనంవునూక కుంచెడంత చల్లలో బొత్తు. గూర్చి వండి యందు బొనంగ * బలము కొలందిగా నెత్తి త్రికటుకంబు వెట్టి యొనయ నూనె * గూడంగాం బొత్తు లిడిన వాతముడుగు6 బుష్పబాణసన్నిభా ! 59 56 1 నూరి మెత్త జేసి నూనెతోడుత గూర్చి, కలయ బూయమాను కంపభూప !- య. ఈ పాదములు తొలిరెండు పాదముల కంటె భిన్నముగా ఆటవెలది ఛందస్సులో నున్నవి. 2. మేనున - రా.

57. 1. సమముగా - క. 2. పైనిండ దట్టింప - క, వ; పైన దట్టించిన - య; పై నెల్ల పట్టింప - రా. 3. వాహళతతికి - క, వ.
58. 1. పెరుగుతోడం గూడ బెట్టినయంతనే -రా
59. 1గుత్తి-క, వ. 2, జలము - రా. 3. విడుడుచున్‌ - త.

పంచమా శ్వాసము 101 మూత్రరోగ చికిత్స చ. వనయుః గటుత్రయంబు పాడ, వాకుడు మున్గలవేళ్ళు మున్తలొ క్కృనమము సేని నూజీ యొడికంబుగం దేనియ తోడ బెట్టినన్‌ ' వనుమతి మాను మూత్ర రుజు వాజికిం గాళ కటుత్రయంబు న జ్ఞనరము * నాకు నూజీయు నిడన్‌ గడువేగమె మానుం దేనెతోన్‌.. 60 సీ వనయుః * దంగెడు వేళ్ళ రనము తవ్వలు మూడు పలిమెడు ళర్చరం గలివీ యిడీన మానెడు బూరుగుషమ్రాని చెక్కరసంబు వంచదారయు నొక్క * పలిమె డీడిన్న - దంగెడు పాడి వంచదారతో నొనగూర్సి తేనియలో మూండు దినములిడిన ములక * గన్ఫరు నేల ములక ముల్తోవులు గమువేళ్ళు నరిగాం గం గలయ గూర్చి గీ * యెనువపాలడ్డెడుగం గాంచి * యిడిన నముజీయు+ బలము తంగేడు * రనమును బంబదార తేనె తవ్వెడు నందులో ” నూనె గలిపి - యిడీన వారిమూ(త ముడుగు * నరేంద్రబంద్ర / 61 టా 60. 1 వసమరి (7) పోవు శ్లేష్మములు వాజికి గాన - కృత,వ. 2. నాకు నూనె యిదే దక్కును శ్లేష్మము తేనె తోడుతన్‌ - కృవ. ఈ ప్రాతాంతరములే కవి పాఠమైనచో ఈ పద్యము శ్లేష్మరోగ చికిత్సా స్థానమున నుండదగినది 61 1 తుత్తుర - కృతృవ 2 పాలు ఇడిన - కృవ, 3. గలిజేరు - కవ. 4 యిరుస _క 5 యిందు పలము తంగెడు చిగుళ్ళు మరి పంచదార పలము - క,వ. 6. చిగురును - రా. 7. పూని - కృ వ8. ను ఎలమికంప! -క్కవ

102 హయలక్షణ విలాసము ఊఉ. గారవమొవ్చ యప్త్రీ మధుకంబు'ను నేలకి ద్రాక్షవండులు

న్బూరుగు మ్రూనో బంక వెలి నువ్వులు మేలిమి వంచదార ఖ

ర్థూరవు వండ్లు త్రానునొకో రూవుగ నారనీ కల్లుతో వెనన్‌

గూరిచి పెట్ట మాను నట ఘోటఠ ర్తక్తవు గత్తమెమ్మెయిన్‌ 62 గీ. సొంటి శృంగాటకంబు ఖర్చ్జూరోఫలము

దిలలు నరిసేని ఘృతమును దేనె పాలు

గలివీ పెట్టిన హరికి రళ్తంవు గత్త

మతిరయంబున మానుః జౌవాత్ర్తమల్ల ॥ 63 ఆ.వె. పంచదార రెండు వలములు తవ్వెడు

దోన విత్తనాలు దోన వేళ్ళు

"కలిసీ మెదివీ క్రొత్త కడుగులో బెట్టిన

నరుణమూత్ర ముడుగు వారిక్‌ నెందు 64 ఉ. గుమ్మడి గుజ్జులోన నొనయాడంగం బివృలి యేలకుల్‌ నమా

“ నమ్ముగ మెత్తం జేని యిడీ నాల్గు వలంబులు తూంచి ' వైచి ని త్యమ్మును రేవు లళ్ళుముల నారసీ తండులవారితో నిడన్‌ (్రమ్మన మాను మూత్రరుజు గండర గూళ (గండ?) / * కుమూరమన్మధా / 65

క వనగలుగు ప్రత్తిగంజల

' రన మడ్డెడు లోన శర్చరయుః బివృళ్ళున్‌

వెన వలిమెడేనీ కలివీ వ

రున నిడీనను వారికీ మూత రోగం బణంగున్‌ 66 62. 1 తవాక్తిరి-క,వ. 2. చెక్క - రా. 3 రూపముగానిడి నూరి కడ్గుతో - కవ. 63. 1. ధవళ -కత,వ. 64. 1. తెచ్చి కలియ మెదిపి కొత్త కడ్డునం బెట్ట - వ (యతి?) 65. 1నేతి బొట్టిమ్ముగ గూర్చి - రా (యతి?) 2. కుమారకంపయా -వ. 66. 1. రసమును దరితోడ -మూ రా.

పంచనా శ్వాసము 103

చ "వనుగొను నాముదంబులును బల్లెరుచెట్టుల వేళ్ళునున్‌ నమం

బున నొనరించి యంతయును బొల్పమరంగం గషాయ మొవ్పంగా

నొనరిచి పివ్చలిన్‌ గుడము * లొక్కొక టొక్క వలంబు(దద్రనం

బున గలివింబి పెట్టినను మూత్ర నిరోధము మాను వాజికిన్‌. 67 ఊఉ ఎత్తు వదాఖు మాడలుగ నెత్తినయట్టి కథారజంబుతో

నెత్తిన రెండుపాళ్ళు గుడ మెక్కువగా ' నవరింబి రెంటికిం

బొత్తుగ రేగు చెక్క రనముం దగ నడ్జెడు గూర్చి పెట్టంగా

• నొత్తిన మూత్ర కృచ్ళ తగ నాయ్యన మానును గంవభూవరా/! 68

ఘృణి వ్యాధులకు

క తురగంబు ముక్కు. (గ్రోళ్ళుల/

దిరముగ నుదయించి యుండు తెవులుకు బేర

ట్లరుదుగ మృణియని ' చెప్పిరి

కరమొవ్చంగ * నౌబళయ్య కంవకుమారా ! 69 క బలదళ జంబూతరు వట

ముల చెక్కలతో గషపాయముగ జేయుదు ద

బ్టాలములను బుండ్లు గడుగగంగ

వలె తాయిడీ (౫) హరికి జెవ్చవలె ఘృణియైనన్‌ 70 67. 1 పసగల యాముదంబులును బల్లెరు వేళ్ళును దాసమంబుగా. బొసగగ

గూర్చి - క, త, వ. (ప్రాస విచార్యము) 2 నొక్క సమంబుగ( చజేసేి-వ 68. 1 నమరించి- వ 2 సత్తుగ. చయ్యన మానును - మూ. 69 1. చదివిరి - క 2 కంపభూప ! కాంతామదనా , -త

104 హయలక్షణ విలాసము గ అళ్ళజాతికి ఘృణీయైన ' యవనరమున శ్లేష్మరోగంబునకు మున్ను జెప్పినట్టి భోజునంబులు తగు నన్యములు * నొనర్బ

• మాను రోగంబు కంవకుమార చం(ద / 71 చ వలము వలంబు సొంటి పొడీ ” వల్లెరు గన్పైరు వేళ్ళ చూర్హముల్‌ గలువుచు.* బోయి నూనె నరిగా నొక కుంచెడు గూర్చి నూనెయున్‌ నిలువగం గాంచి సోలెడును నిత్యము నన్యము చేయుచుండంగా వలయును ముక్కు. బ్రోళ్ళ మృణి వాజుకి నైనం గుమారమన్మథా / 72 శా. పాలు * న్దూనెయు గంటెడేసి కలయం బట్టించి జ్యోతిష్మతీ జాలి వ్యోష మనళ్ళిలా మధుక విస్ఫారంబుగాం గూర్చుచున్‌ దైలంబున్‌ దిగణ గాచి వన్యవిధి గంధర్వాళికిం జేయంగాం దూలున్‌ మఘోరఘృుణీ వ్యధా కలనముల్‌ దోడ్తోన కంవొధిపా / 73 “9 పుండరీకమునకు క హయములకు బుండరీకా వయమొదవినం గంతులెల్ల మంగలి కత్తిన్‌ బయి గొటీగి రత్తివాటుల ' వయిపించుక యువ్వు బ్రామవలయు నధీశా ॥ 74 చ -ఉదకము ద్రావనీక వెరవొప్పు(గ మై గడిగింబి రొంవి మైం గదియంగ మెత్తి శృంగి మధుకంబులు వివ్చలి సొంటి ' పొటితో మదులు కొనంగ ౫) వైచి మధు మద్యములం దృవ దీర్చుచుండగా బొదలవు వుండరీకములు భోగపురందర / కంపభూవరా ॥ 785 71 1. అనుదినంబు - క 2. నొనర్చి, మనుపవలయును వేగ కుమారచంద్ర -త 3 హరికి నారోగమణగును అవనినాధ -క,వ

72. 1 పల్మెడు-య2 పాలు-య,రా
73. 1. న్నేయిని-రా
74. 1 వయిపించుచు - మూల పారము. వయిపింపగవతె నుపాయపరునకు నృపతి త
75. 1 కొమ్ముతో-రా:

పంచమా శ్వాసము 105 క "వన యతివన పెన్సరు వే మునమూలము వనువు కోమ్హ * పాలువగు మానుం బనువును దేనియం గలువుచు నొనంగ హరికి. బుండరీక ముడుగు నరేంద్రా ॥ 76 చ. మినుము గుడంబు నులి కొతిమీరి హరీతకి " చింతవుండు వు ల్ఫును హయగంధి (మాన్పనువు లొద్దుగు దబొండలు రేల వేళ్ళునున్‌

• ఘనముగం గూర్చి పాళ్ళు నరిగా నిడి యావుల వంబితంబుతో నానరంగ౯ గాంచి పై జమర నొవ్చగు వాజుల వుండరీకముల్‌ 77 చ. "పెనలును మాష గోధుమల వీండియు నుల్లి గుడంబు లొద్దుగున్‌ బనయగు వచ్చిపొలు తగుపాలిడీ యావుల వంచితంబులోం బానగంగ గాచి పై జముర బొల్ఫ్బఖు ఘోటక వుండరీళముల్‌ వననులు ఘోరకీకనవు బాధలు సోబలు మాను భూవరా / 78 7ద్‌ ఇది రా ప్రతిలో లేదు 1. వసయును వనపెన్నైరు - మూ. 2 మును ద్రిఫలము మాన్స - య, మును ద్రిఫలములున్‌ - క 77 ఇదిమూ రా వ్రతులలోలేదు 1 శాంరిచింత - చ. 2 నునిచియు పుట్టమట్టి పొడి నున్నగజేసియు నావుపంచితం, బును నొగి గాచి పై.జమరం బొల్ప్బజు - కవ |

78. _ ఇదిరా ప్రతిలో లేదు. 1. పసువును మిన్ము గోధుమలు పధ్యము లొద్దుగు నుల్లి యున్‌ మహా - త 78-79 వద్యముల నడుమ 'త' ప్రతిలో ఈ క్రింది వద్యము గలదు. ఆలము నువ్వు నావ లెనయన్‌ నరిపాలుగ నూజీ నంజీ-యా పాలున కంటె నొక్పడొక పొలున కంటెను వుట్టమన్ను దా ఎఎ ఎ * ముందు మెదింబి వూనీనన్‌ దూలును మున్ను పేర్కొనిన బ్రోజీకముఖ్య నమశ్రవేదనల్‌

106 హయలక్షణ విలాసము

చ. వెలయ. వట్టి వేళ్ళు కురువేరును నాభును మంచిగంద మా మలకము తమ్మితూళ్ళును నమంబుగ నూజుదు వేడినీళ్ళతో నలువుగం గూర్చి వాజికి దినంబును బూయంగ దేహశోవ శో ఫలు ' నకలంబు మాను నవభావజ / కంవకుమారమన్మధా + 79

చ నవకప్తు మున్గ వాకుడును నల్లెరు వేవ ' చిగుళ్ళు * దొండయున్‌ లనణము జింతపండు * ుభలక్షణ ! జిల్లెడుపాల నూఖి పై దివనము. బూయ మానుటది తెల్లము వాజుల * వన్సైవుండ్తు సై ధవముల * వుండరీకవు వితానము నత్సులా కిక్సెనంబులున్‌. 80

సకలదోషములకు

సీ... పాలు పెరుగు నావు పంబితం " బిర జేర్చి

నించో నూనెయు. బందినెయ్యి * నరిగ గూడంగ6 దూమెడు గూర్చి నిశాహ్యయ (ికటుక రాన్టులు * రెండువనలు

79 ఇదిరా ఫ్రతిలో లేదు 1 వెసమాను నౌబళ నృపప్రభు కంప ధరాతలేశ్వరా - మూ.

80 అనేకప్రతులలో ఈపద్యము 106వ పద్యం తర్వాత పారభేదాలతో కన్పిస్తున్నది. 1 తగిర్భవిత్తులున్‌, వినదగు కోష్టు గచ్చనునువిత్తులు సర్దరసంబు చిత్రకం బును ద్రిఫలాన్వితంబును సముద్ధతి ధేనువు పంచితంబునన్‌ ఎనయగ నూరి పై జమర నేపరు గుర్రపు శూలలన్నియున్‌ - వ (ప్రాస విచార్యము) 2. దొండయున్‌ - క. ౩ మృదులంబగు - త 4 కన్నిపుండ్లు - మూలక పుండరీకములు తగ్గును మానును పాయు కిక్కెసల్‌ -రా, ల

81 ఈ పద్యము రొ ప్రతిలో లేదు.

1 బును మంచిపానమౌ నూనెయు పందినెయ్యి -వ 2 నెయ్యి-త 3 నూనె - త 4 తెచ్చిపిదప - వ..

పంచమా శ్వాసము 107 కొడిసెపాలును * సేవ్యకోవ్టువులును జిత్ర మూల దారు కరకమూలములును

• ముత్తవవులగ మాముదమును వాకుడు జిల్లేడు మారేడు వేళ్ళు నరిగం గ్‌. గలివీ పొడీసేసి కలయ నిక్రంబు గాంగ 7 నరసి కాంచుచు దాన నన్యంబు సేయ నకలదోషంబు లుడుగును సైెంధవముల కవని నౌబళరాయ కంపావనీళ 81 కంతులకు అవె. వరులమేనం గంతులైనను ' గొజీగించి
• వరునతోడ గత్తివాట్టు వైచి బాలినంత వట్టు జలగల * బట్టింబి మందు బూయః * బుండ్లు మాను వారికి 82 చ తురగము బాహుమూలములం బోంచిన కంతులు చూబి యొక్క నం దరని " జలంగలన్‌ విడిబి యంతట మానక యున్ల నేర్పునన్‌ నరగునం బుండ్లు చించి * నురనంబులు నించుచు నన్చివుండులన్‌ దిరముగం బూయ మానునొగి నేచిన * కంతులు వాజీజుతికీన్‌ 83 81... 5 కొత్త కోష్టుచవ్యంబును జిత్రమూలము దారువత్రములును -వ. 6. ముత్తోపులంగంబు ములుక వాకుడును జి, ల్లేడు నాముదము మారేడు వేళ్ళు, సరిగం బొడిసేసి కలిపి యచ్చమర చిక్క-త.7 వత్తి వెట్టియు. బై బూయ బలితమైన - క, వ. వత్తి వెట్టియు! బై(బూయ వాత లంగి, తములు సకలంబు మాను సైంధవములకును -త 862 1 గరిపించి - మూ గడిగించి - రా. 2. కత్తి వాట్లు వరుసం గలయవైచి - క. ౩ నిడివన్నె, పుండ్డ మందు బూయః బోవు నధీప - క 4 వలయు మహిమ దనర -త.

83. 1 జలంబులన్‌ - రా 2. సరసంబులు - క యిరసంబులు -య 3౩ యుక్కిస కంతు లన్నియున్‌ -య శా

108 హయలక్షణ విలాసము కు * రననన గంతులూనైనన్‌ ౩ ఇనరార(గ6 దంగెడాకు బలువుగం గట్టిన్‌ బననైన * వెనుక లోవలి రనము తగన్‌ గడుగ * మాను రయమునం గంతుల్‌ 84 గజ్జికి చు. ! ఘనమగు వేవనారయును గన్హైరువేళ్ళును 2 గర్భ విత్తులున్‌ ౩ వినదగు కారుగచ్చనునువిత్తులు నర్జరనంబు( జి్యత్రకం బును (దిఫలాన్వితంబుగ “ను బొందుగ దేనువు వంబితంబుతో నెనయంగ నూఖీ పై జమర నేవజు గుళ్జువీ గజ్చియంతయున్‌. 85 పీ. తిలలును జ్యోతివ్మతీ * తైలమును మ్రూని వనువును నైజంవు వనువు నువు జీరకం బోమంబు. * జౌందువ్లు వనయును తులనీదళంబు లావలు ఎిడంగ ౩మ్ప్పుల్రును గూరిచి నమంబులు * గాలం దుల దూంబి -.... యన్చియు మృదువార నరసి నూఖీ వథమూ(త్రమున నిమ్మవండ్ల రనంబున 5 దభ్చూర్గమంతయు దనర నిల్పి 84 1 రసమున -మూ.య 2.భేదం-మూయ, నైజం - రా. 3. బసలారగ దానం దంగెడాకులు గట్టన్‌ (యతి?) - మూ.య 4 చించి లోపలి, రసమొలుక(గ దొంటి మందు ప్రామగవలయున్‌ - క. .రసమొలుకగ జేసి యుపష్పు-త 56 మా న్తురంగమ కంతుల్‌ - మూ 85. 1 ఘనముగ కయ. ఘనమతి - రా. 2 కొడిశ (ఛందస్సు?) - రా. 3. వినువల కచ్చలన్‌ గలుగు -రా. 4. సముద్ధతి -క్కరొ.ర5 తిమ్మిరంతయున్‌ -త. 86. 1. జైలము పసుపు మజీిమ్రాని పసుపును మంచియుప్పు - వ.2. చేదుప్పు = య, వ. 3. సారంబులును సమాంశంబుగా - వ. 4 గా౦గం దూచి య, న్నియు గడు మృదువార నేరి నూరి - మూ. 5 అసదైన కర్పూర మంత గలిపి - మూ.

పంచమా శ్వాసము 109 గీ 5 తాలుమూలంబులందున నాలుకందు! గలయం బూయుబు వేన్సీళ్ళ గడుగుచుండో 7” నకల రుజలును మానును సైంధవమూల కిడిన. బైత్యంబు లడగు నుర్వీళతిలక / 86 నేత్రరోగ చికిత్స ఉ. కప్టుర మబ్ధిఫేనమును ' కప్పెర గంధకముల్‌ మనల్ళిలన్‌ వీవ్చులి తుక్కుటాండములు బింబరనంబును నిమ్మవుల్సుతలో

• నావ్పగు తేనెతోడం డెలువొందగ నూఖీ హయంబు కన్ఫులన్‌ దవ్ఫక * పెట్ట దద్ధత గదంబులు మాను గుమారమన్మథా/! _ 87

చ నరన మనళ్చిలా మధుక శంఖ శిలా రజనీయుగంబులున్‌

హరిదళమున్‌ గటుత్రయము నామలకంబు కరంజబీజముట్‌ 'నరసవు వేవవేళ్ళును గషాయము బిల్కుబు * నూజీ మేకమూ తరమునం గూడ జేనియిడ6 దగ్గు వాయంబుల నేత్రరోగముల్‌ 88

86. 6 మెచ్చుగాం. జూర్ణమంతయు మెదిపి తాలు, మూలముల యందు పుండ్లపై నాలుకందు, గలయం బూయుచు వేన్నీళ్ళ గడుగుచుండ, దద్గదావళి మాను 'సెంధవములకును - త. 7. సకల కంతులు మానును సైంధవముకు -రా 8. కు మనుజమందార కంపకుమారచంద్ర - క 9 కవని నౌబళ రాజ కంపావనీశ - య ఈ పద్యము తరువాత మూ. ప్రతిలో వ్రాయబడిన పద్యములు హయలక్షణ విలాసములోనివి కావు. ఉత్తమగండ భూభుజా ! ఎలదాయసింహమా! వంటి సంబోధనలు గలిగిన ఆ పద్యములు ఉత్తమగండభూపాలునకు అంకితమైన అశ్వశాస్త్రము లోనివి -

87.1 గంధమనళ్ళిల మాసిపుళ్టెయున్‌ - కృత గంధ శెలంబును - య 2. చిప్పిల6 దేనెతో డుతను జెల్వుగ నూజీ - క, త, య. 3. పెట్టినన్‌ గదము తప్పక మానును కంపభూవరా! 1 - క పెట్ట లోచన గదావ్యధ - త. పెట్ట దద్గద కదంబము - య.

88 1 సరిగను జేసిపెట్టిన - రా, ల 2. మేక మూత్రమం, దరసిత మొప్పం జేసి యిడినన్‌ దొలగున్‌ హయనేత్ర రోగముల్‌ - క. రా, ల, వ.

110 హయలక్షణ విలాసము చ. పహారిదళమున్‌ మనళ్ళిలయు నంబుధిఫేనము నుష్ర' దంష్రముల్‌ నరనవు తుక్కుటాండములు * ళంఖము వుక్రైయు గోవు ౩ దంతముల్‌ దిరముగం దేనితో మెదిపి తేజుల రంజన * మొవ్చం బెట్ట దు ప్కర* వటలామితప్రనవ కాచలు మాను గుమార కంపయా / 89 క్రిమిదోష చికిత్స కు. కరిపివ్చలి గుడమును గా తరయాకును గలిజెరాకు. గార్మున గాకున్‌ నరిగాం దేనియతో నిడ - భరమగు క్రీమిదోవ చుడుగు బర్బరబానో + 90 పీ, _ వేపాకు గలిజేరువేళ్ళు విడంగముల్‌ వాకుడు వేళ్ళును వావిలాకు గోరంటతీగయు. గూర్చి యొక్కెత్తుగా మృదువార నన్సియు మెదివీ యిడీనం జిత్ర ' తండులములు జిల్లేడు మొగ్గలు కరమొవ్పు నీలాకు౯ గాకరొకు నరిసేన్‌ యన్దియు నన్ఫంబుగా నూటీ , మద్యంబుతోడ నమర్పియిడీన( గీ. దిలలు మిరియాలు కొకరాకులును నూటీ గోవువంచితమున * నొనగూర్చి యిడిన

• నళ్చజాతికి. గ్రిమిబోష మణంగి పోవు రాజకులదీవ / యౌాభళరాయకంవ / 1

89. 1 దంతముల్‌ - వ. 2, శంఖపు బుజ్జలు - ల. 3. మూత్రమున్‌ - త 4 మిడ్డే మాత్ర - ల 5. పటలామిష -య, రా.
90. 1 సిందుకములు - రా, ల. సిందురములు - య 2. గూర్చి కొనుచునిడిన - య. 3. సప్తి .... శాంతియగును - త.

పంచమా శ్వానము 111- దీపనాగ్నికి

చ మిరియము సొంటి వివ్చలియు మేలిమి యోమము జీలకళ్దు సా గరలవణంబునున్‌ గరకకాయలు నొక్ర్ర నమంబు సేయుబదున్‌ నెరవుగ నూజీ ' యిన్సియును వెచ్చనినీళ్ళను గూర్చి పెట్టీనన్న్‌ దురగము దీవనార్డి * కడు. దోరమగున్‌ భువి గంవభూవరా / 92

గీ * జీరళంబును బివ్పళ్ళు. జిత్రకంబు సైంధలవణంబు త్రానున సాటి సేని "వుదిచి మద్యంబుతో నిడ నొదవు దీవ నంబు హయముల కెందును నరవరేణ్య / 93.

గీ సేవ్య మోమము నింగువ జీలకళ్దా కోష్టు సెంధవలవణంబు కొడీ సెసాలు నుల్లి యల్లంబు6 ద్రికటుక ముస్థ్రవారిః గలివ్‌ పెట్టిన నాకలి గలుగు వారికీ 94

గీ దీవనమున కిట్లు రూవించి బెప్పిన యౌషధముల చేత నళ్చుములకు వాత చూల లుడుగు ' వదనోదర్లోష్య గదము లణంగు వేగం గంవభూన | క్రిక్‌

రక్త పైత్యమునకు సీ. _ ద్రాక్రాలవంగ వత్రక నాగకేనర వద్మకామలక వర్పాటకంబు

92 శ యొప్పుగను _త.2 యగు దొడ్డగ సాళువ - ఈ.

93... 1 జీరకంబు ద్వయంబును - త.2 దీగిచి... దీసనంటు, నగును వాహంబులకు గంపయ క్షితీశ 1! - త.

95. 1 వలనొప్ప నాకలి, గలుగు సుమ్ము హరికి -రా.

112 హయలక్షణ విలాసము ఖర్జూర కోమ్ట కర్కాటక శృంగియు 'మధుగంధ రేణువుల” మజీయు ముస్త నే మడ్డనరము కుర్వేడు తవ క్రీరి దూలగోవెల వేళ్ళు నేలములక ౩ సమముగా జేసీ రొాజనవు పేలవువిండి నరి రెండు పాళ్ళును ళర్కరయును గి. * గలివీ తేనెతో వాజికి నలువలములు 5 పదిదినంబులు నిడ రక్త పైత్యముడుగు మాను దావజ్వారంబును మాయు ర్తక్త గదములన్లియు నైవరగండ బిరుద ॥ 906 96. 1. జీరద్వయంబు నుసిరిక కాయ - త 2. తుంగ (యతి?) - కయ,రాల 3 నవకంబుగా రాజనపు పేలపిండియు - త. 4. ఆ.వె గలివీ తేనెతోడ నలువలంబులు వది దినము లిడీన గలుగు దీవనంబు పరగ రక్తమూత్ర పైత్య జ్వ్ఞారాదుల గదలు మాను వారికి. గంపభూవ - త. 5. ప్రతి-య,రా,ల,వ ఈ పద్యము తరువాత య ప్రతిలో గల పద్యములు “ఉత్తమగండ భూవరా' " భీమనరపతి తనయా' వంటి సంబోధనలతో నున్నవి కనుక అవి హయలక్షణ విలాసము లోనివి కావు య ప్రతిలోని యీ ఆశ్వాసమునకు సంబంధించిన పద్యములు క్రమము మారి యున్నందున రాబోవు పద్యాలలో కూడా కొన్నింట య ప్రతి పారములు కన్పించును. ఈ పద్యము తరువాత చ, జ ప్రతులలోని పద్యములు కూడా హయలక్షణ విలాసమునకు చెందినవి కావు

• ఈ పద్యము తరువాత రా, ల ప్రతులలో జ్వరచికిత్సకు సంబంధించిన ఈ క్రింది నాలుగు పద్యములు కన్పించుచున్నవి. వీటిలో కృతిపతి సంబోధనలు లేవు ఇవి మనుమంచి భట్టు రచించినవి కాకపోవచ్చును. జ్ఞారమది గొన్హు గుఖ్రములు శ్వానయు మూర్చోయు గల్లి గాత్రమున్‌ బరువడి బక్కనై యవరభాగమునన్‌ జెమటెత్తి క్రూరమై వరగగ మూత్ర మెట్టనయి భారము తోవము నీళ్ళు త్రాగు నా జ్వరము వారిందు నేర్పరి కసాధ్యములైన కొరంత దీరునే (7).

సంచనూ శ్వాసము 113 వస్తిక్రియ చ. నెలకొని వంది'నెయ్యయును్లు నెయ్యియు నూనాయు మూఢు సోలలన్‌ 2 గలయంగ గోమ్టసైంధన నుగంధి నదావలు గూర్చి వాజికీన్‌, = వలనుగ వస్తి పెట్టినను * వాతగదప్వుర ర్రక్తవేదనల్‌ _ పాలుపజి యన్నియున్‌ సమసిపోవును సాళువ కంప భూవరా! 97 96 _ ....అలఘు కచోరముల్‌ ద్రిఫల మడ్డసరంబును పాలు నేయియున్‌ గలిజెరు తిప్పతీగ సరిగా గొని కాచి కషాయ ముంచి పి ప్పలి కటు వోమమున్‌ గలిపి పానము జేసిన వాహన జ్వరం బులు వెస మాను వాజులకుం బుట్టగ వేమియు నందు దోషముల్‌”" వరికూడు పెసరపప్పును సరియుగు తేనియయుం బోసి సమ్మిశ్రముగా తురగముల గుడుప శ్లేష్మ జ్వరమంతయు దీరు శిష్ట(?) సంధానమునన్‌. మడవడె మదయుదయుండన్‌ (?) - - గడలు కొనంగ వాజి యొడలు క్రాగు చమర్చున్‌' విడుచున్‌ మూత్రము గడలన్‌ గొడువాత జ్వరము తెలివి కూడిన హయమున్‌ (9) 97. ఈపద్యము మూ ప్రతిలో “కొత్త రాజనంపు .” ఇత్యాదిగా గల 59 వ పద్యము తరువాత శూలచికిత్సకు చెప్పబడినది.

• కొవ్వు - రా. 2. కలసిన నందులోనాక సగంబును గంబును కోష్టు సైంధనం బులును సదాప పాళ్ళు తగం బోసి కదుష్ణము చేసి వాజికిన్‌ వలనుగ వస్తి బెట్టినను వాత మడంగున్నుకంప భూవరా | -త. 3 విలసిత రూఢితోడ హయ వేత్తలిడన్‌ దగమాను శూలలున్‌ - మూ. విలసిత రూఢితోడ హయవేత్తలు వైద్యగుణానువర్తులై వలనుగ వస్తి పెట్టినను వాతము మానును కంప భూవరా | - య 4... ... వాతము మానును తథ్యమంతయున్‌ జలరుహ బంధునన్నిభ! విశాలగుణాకర |! కంపభూవరా 1! - రా.

114 హయలక్షణ విలాసము చ. వలమెడు నెయ్యి నూనెయును వందిమృతంబును గూర్చి యందులో ములకయు నేలముల్కయు నమూలము నూజుచు. బంచదారయున్‌ గలివియు వెచ్చ సేని తగంగా నిళ వస్తీడ వాజిజాతికిన్‌ దెలియ గవంబు మాను గులదీవక / యౌబళ కంవ భూవరా/! 98 ఉత్పాహము : వలము '* మంచివంచదార వలము యసష్టిమధుకమున్‌ వలము ద్రాక్ష* వండ్లు నాల పాలు రెండు మానలున్‌ ౩ గలయ గలివి హరికి మావు గరిమ వస్తి పెట్టినన్‌ బలియు దుస్త్ర వాతరోగ వంక్తీ మాను భూవరా / రి సన్నిపాత చికిత్స సీ కరకామలక చవ్య కణమును మజఖియును నర్జి పివ్చులి మూల యష్టీిమధుక ఖర్జూర కోమ్టు కర్కాటక శృంగి త వక్తీరి ద్రాక్ష లవంగ వత్ర 98. ఈ పద్యము త ప్రతిలో మాత్రము కలదు. ఇందు సందర్భ శుద్ధి కన్పించదు. 99 1 పంచదార మణజియు - క. 2. మొదవు నెయ్యి - క. 3. గలిపి హరికి మావు వస్తి గరిమ తోడ జేసినన్‌, బలియు నుస్ణ - క గలిపి హరికి మాపు వస్తి కలనసేయ నెపుడు దా మలగు పైత్య రోగముల్‌ కుమార కంప భూవరా -త ఈ పద్యమునకు రా ప్రతిలో ఈ క్రింది పారాంతరము గలదు. పలము పంచదోర సలమెష్టిమధుకంబు పలము ద్రాక్ష నెయ్యి పాలు రెండు మానెలంత గలిపి మాపు వస్తిడినను వాతరోగముడుగు వాజికధిప |

పంచమా శ్వాసము " 115 'కఠ్రుభాండ మున్తలు గలిజెరు నా మును గ్రంధి తగరమ్ము సొంటి చాంగయు కొతిమెడ్డ్లు నమచూర్హములు సేని వంచదారయు నరిపాలు గలినీ ఆ.వె (్రతిదినమ్ము నాల్గు వలములు పెట్టంగ4 గాంయ నన్ఫిపొతకజ్వరంబు వాహ (మునకును] డుగు డులు కర్కళప్రతావ / కంవభూవ ॥ 100 వాతళౌంతికి సీ ముస్తలు వీవ్చలి మూలంబు నర్చా(టి ౫ క్రి చిత్రమూలంబులు జీరకంబు పెద్దమాన్సెక్కయు లొద్దుగ ... ఓ - మము ధాతకీకునుముములు దార ముగను మూండేసియు బూరుగుబంకయు - వెలగవండ్ల గుజ్జు చెలువముగను మావెలి గాయలు మారెడువండ్లు దా ఒమ బందె.. / తెలతు లమర/7) గ్‌ తూంచి నరిసేని యన్దియు దొరల నూఖీ యుగ్యజాతికి పెరుగుతో నుత్తరింవ జూలలటు మాను వొతంబు జాభిదూలు _ నడలు కడువూంత వారులకు సాళువాంక' 101 100. ఇది త ప్రతిలో మాత్రము గలదు. 1, కకుబద్మ అని మూలపారము 101. ఇదిత ప్రతిలో మాత్రము గలదు.

116 హయలక్షణ విలాసము సీ ములుకలు రెండు* నాముదము దుందిలమును వల్లేరు కలిగొట్టు * పారివేళ్ళు మారేడు వేళ్ళు ముమ్మారు వుటముపెట్టి వదియారు వలములు పాటిసేన్‌ ౩ నెత్తి గూర్చి యిద్దుము నీటిలో నవి నిల్పి ఠుంచెడుగాం గాణచి తొమరు మిగుల నటసేరు చెందువ్చు నల్దంబు సొంటి న దావ కో్టువు దేవదారు ననువు గీ నిరున పా లడ్డెడుగం గాంచి యిందుః గలివీ శత్రైలమునం గూర్చి మధ్యాన్హా వేళలందు మూండు వూటలుగా వస్తి మొననీ -పెట్ట వాతకవఫములు మానును వాహములకు. 102 సీ ఏలామలక' సేవ్య * కోలాంగ వీవ్చలి మూల కబోరాజి * ముద్గ కోష్టు మధుక నర్జళ జటా మాంనీ తవాక్తీరి ద్రాక్షా లనంగ వత్రోకము తాడి 102. ఇదిక్కయ, రా ప్రతులలో మాత్రము గలదు. 1. నా ముదముతో మానెడు - య. 2. పాఠర-క,పొటి-య, రా. 3౩ యిద్దుము నీటిలో నేపార గలిపియు, నిరుసగాం గాంచియు నందు లోన (యతి?), పసని చెందుష్పాస దాపలు (ధం?) దేవదారువు, పసుపు కోష్టువులును పరగ వంగ, కాయ చూర్ణంబును గలిపి - క, ఇగర జిక్కగ గాచి యందు జేదుప్పును వోమ వసయు దేవదారు పసుపు కోష్టమంగకాయ కొమరొప్పగా సేరు తైలమునను గూర్చి తత్వరతను లీల తోడుత మధ్యాహ్న -రా 103 1. చవ్య - క, య. 2 కాలాజి - మూ, కాలాంజి - య, వ కోలాంగి - రా. ౩. మోద(?) మూ. ముద్ద - రా. 4. మును గూడ (యతి?), ముస్తలు పివ్సలి మూల పర్పాటక చిత్ర మరాటంబు జీలకజ్ఞ, పెద్దమాన్చెక్కయు మోదుగు చెక్కయు (యతి?) వనయును ధాతకీ కుసుమములును, మామిడికాయలు మారేడు కాయలు దాడింబ పిందెలు దొడిమాకు, తూచి -క

పంచనూ శ్వాసము 117 క విందెలు దాడీమ పెద్ద మాన్సెక్కయు వనయును ధాతక్తీ కునుముములును తారముల్‌ మూండును బూరుగు బంకయు.( జెలువార బండిన వెలగవండు

గీ. తూంచి నరి చేని యన్లియు దొరల నూటి ” హారులకిడం * జాల వాతంబు లణగిపోవు నమరనిళ్ళుంక సాళువ శాననాంక ౫ రాజితాటోవ యౌబళరాజకంవ / 103

అంగితమునకు

వ అంగితమునకు వదిసాధ్యంబులు వదియసాధ్యంబులు 104

గ్‌. లంగితమనంగ భువిలోన " న ళ్వములకు/ గొళ్ళు కుంటుట యనుపేడు * గల్లు నదియ నరనీ చూడంగ * భువి నసాధ్యంబు దాన్ని. తెజంగు నెబుగంగ నలయును' తేటవడగ, 105

ఉఊ పోలగ చేకొబీంతి రనమున్‌ మొగిలాకు రనంబు నూనెయున్‌ బాలును. గూర్చి కార్మునగ బంకయ వేళ్ళు నదావవిత్తులున్‌

103. 5. గజపిప్పలి పర్పాటక కర్పూరంటు (ఛం?), చిత్రమరాటంబు జీలకజ్ఞ -రా. 6. మొదటి కాయలు జావలు దాడింబపిందెలు దాడిమాకు పెద్దమాన్చెక్కయు ధాతకీవిత్తులు గూడ - (భం?, యతి?) -రా 7. అశ్వజాతికి పెరుగుతో నర్ధిబెట్ట, శూలలును మాను వాతంబు చాల యణగు, చెడును రుజలెల్ల - క ఇడిన శూలలు వాతంబు లెలమి మాను, చెడును రుజలెల్ల హరులక్సు సాళువాంక (యతి?)-రా 8 శూల-య

104 కృత ప్రతులలో మాత్రము

105. త, రా ప్రతులలో లేదు 1. అన్ని ప్రతులలోను ఈ పాఠమే ఉన్నది. దీని వలన యత్రి నష్టమైనది. 2. గలుగుటయును - వ. 3. జగతి సాధ్యములు గాని (?]| - వ

116 హయలక్షణ విలాసము "ములుగ నూజీ యందునిడీ మేకొని నూనియ బిక్క గాంది యా తైలము వూయ లంగితవితానము మాను గుమారమన్మదధా / 106 సీ... ! కొల్లి కట్టారో కొంత గూర్చి -నూనియయందుం దనర నాల్లవ పాలు తగుల బోసి అవిసాకు * బచ్చలియాకు మారేడాకు తులసాకు రనమును గలయ' బోని

• లనణంబు దేవదాడువు * కోష్టువును గూర్చి నమచూర్హములు 'సేని బాల గలివీ 6 యా కొల్లి కట్టును నాయాకు రనమును చిక్కకుండగ నూనె చిక్కం గాబిం గీ. నట్టి కైలంబు. బూయంగ నళ్ళములకు నకల లంగిత ” రుజలెల్ల జక్కనగును చరణ వద్మోనతాఖిల సార్వభౌమ మకుటమండన / * కంప భూమండలేళ! 107 పుండ్లకు గ్‌. వరంగ గోమూత్రముననైన౧ బంచవల్వ చారినైనను హరిజాతి వన్సైవుండ్లు

108. • 1బోలగ నూరి యందు నిడి పొల్పుగ - త
109. 1. కొల్లియాకొక కొంత -క, వ. 2 నాల్గవపాల నవిదెచ్చి యందులో నమరబోసీ -త. 3. నొగిచెలి(?) - క; మెచ్చలి - త, నోచెలి - య; నొరిచెలి - వ బచ్చలి

• పరిష్కర్త పాఠము. 4 దవనంబు - య, రొ. 5. గూర్చియన్నియు - ఈ

6. కొల్లిగడ్డ రసంబు గూడ నాకు రసము - రా, అందు కొల్లి రసము నాయాకు రసమును - క; కొల్లికట్టు రసము గొనకొని యాచెట్టు యాకు రసముబోసి యగ్నియందు గాచు - య. 7 వేదనల్‌ - క; దశలును - రా. 8. నువాసితధరణిపాల - త. న తాహిత - య. 9. సామ్రాజ్య - త; సకల - రా.

పంచమా శ్వాసము 119 గడుగవలయును ' గద రెండు కాలములను నళ్ళురేవంత / శ్రీ యాబళయ్య కంప | 108 అవె.. ' నెయ్యి కలయం బోని నెరయగాం గాంచిన వనరపెముక కాలి వగులు తరిని వనువు * వేవయాకు రనము నువ్వులు నూటి పెట్ట * వరికి వుండ్లు వట్టి వోవు. 1౦9 మ _ కరిధూవంబును * ముల్క పెద్దములుకల్‌ కాన్గువ్సీవేరుల్‌ దగన్‌ వారితా లోభయగంధకంబులును నీడై యుండ/గా నున్నము న్దిరు పాళ్ళందిడి యావువంచితముతో నేపారగా నూఖుచున్‌. వారికిన్‌ బూయ/గ మాను * భారగదకుష్ణాది వ్రణబ్రాతముల్‌ 110 గ్‌ తెలికవీండీయు ' లేంత బచ్చలియు. గూర్చి “యూర బెట్టించి కజ్ఞాన నాండెనూటి - తవుడు * బొండాకుం గట్టిన తడవు లేళ “ వన్చెవొక్కులు పత్పమై పగులు వారికి 111 గీ 7 నన్సైపొక్కులు వగిలిన వరున నంత కాచు వనయును కఠరకయు. గలయ నూఖీ 108. క,వ ప్రతులలో మాత్రము గలదు. 1 రేపు సాయంకాలమునను (ఛం?) - క 1 రెండు రోగంబులందు -వ | 109. వ ప్రతిలోలేదు. 1. మిరెము - క. 2. వేములాకువసరు -రా,ల 3. నెలికె-క గలిశ -త; గరికె - ల, హరికి - పరీష్కర్తపారము 110 వ ప్రతిలో లేదు. 1 వేపచెక్క యిరముల్కల్‌ఉప్పివేళ్ళున్‌ - రా. 2 వాజి-క 111 1 గచ్చయు. గలియం గూర్చి - వ. 2 పులియదధితోడ తోడిక గలయ' గూర్చి -త ౩. తాటాకు - రా 4. సన్నిపాక్కులు హరికిని సమసిపోవు - రా. 112 1. సన్ని పొక్కులు బట్టిన సమసినంత -రౌ..... "

120 హయలక్షణ విలాసము 2ల్పుడిన నీంగలు ముట్టంగ నుడుగ జేని మనత రక్షీంవవలయును గంవభూవ / 112 అండపాళికి ఆ.వె. అండపాళియైన నళ్టుంబు రెండు లో తొడల కడను ళలలు విజీచివైచి జాదుకోప్టు వువ్చు మేదించి '* వేడిగా నలద నణ(గు వావు హయములకును 113 క ఇరుమానల ' జామూత్రము నరమానెడు నెయ్యి కలివీ * యందెనయంగా నిరువలముల చెందుప్పిడీ హరులకు నిడ నండయడగు నైవరగండా / 1114 112. ...2 యిడిన నీళ్ళు గడ్డి నుడుగు నశ్వములకు, ఘనతరప్రతాప కంప భూప - రా. రా ప్రతిలోని తొలి రెండు పాదాలు తేటగీతి లోను, మలి రెండు పాదాలు ఆటవెలది లోను గలవు. - ఈ పద్యమునకు త ప్రతిలో ఈ క్రింది పారాంతరము గలదు. ఆ.వె. వన్నెప్పుండ్లు వుట్టి వడి పగిలినప్పుడు కరకకాయ వసయు గలయ నూఖీ యిడిన నీగ ముట్ట కెంతయు గుణమగు . ఘనతరక్షితీశ! కంపభూప ! 113. ఈ పద్యమునకు ముందు త ప్రతిలో ఈ క్రింది పద్యము గలదు. ఆ.వె. అండపాళియైన రండు లోతొడలలో వెరవుతోడ శలలు విడిచివైచి నూనె జాదు కోష్టు నొగి గూర్చి సమముగా వరుస తోడ జమర .....

1. వండిలో నలద నండపాళి యణగు నధిప - త ఈ పద్యము రా ప్రతిలో లేదు.
2. 1. గో-వ. 2 యందునయముగా - రా.

పంచనూ శ్వానము. 121 గదనివారణము సీ. ' వననైన సొంటి వీవ్లులి మిరియంబులు నింగువ యతివన నెనయ. దూంచి నమచూర్హములు సేనీ నమకూర్చివ్రియమున6 దనర వెచ్చని నీళ్ళ ననుదినంబు ౩ వాయు నంచారంబు వడిదా(క కుండను పెట్టంగ వలయును నెట్టనముగ నమరంగ మై మర్ధనము 'సేని యావల నమరంగ నినుళ పొట్లమున గాంచి గీ. ౩ నర్రపపానాదులును నువాననలు సేయ గడు రయంబున * మాను నుత్కట గదంబు*

• తక్కువాతాదులుడుగు గంధర్వములకు రాజకులదీవ! యౌాబళరాయకంవ ౫ 115 గ్‌ " ఇరువలముల యవక్షార మెలయ నూజీ్‌ 2 నూనె తవ్వెంటిలో నిడి మానెడేసీ వేడినీళ్ళను గూర్చియు మూండు దినము | లిడినం దత్కల్ల వాయువు లుడుగు వారికి, శ16 అంకం ఉత లాం ల లును

115. 1. వస-రా 2 వాయుతైలంబున వత్తితోడుత బెట్టి, నన్యపానంబులు నమరజేసి (యతి?) మేన మర్దన చేసి మేలు తోడుత వలపట్లను - క, వ వాయు. వస్తితో బొౌందగా నస్యపానంబు లొనర్చి కలయ, మైమర్దనము చేసి మైనెల్ల నప్పట్లి - రా. 3. సరసవాతానుపాన వాననలు సేయ - రా. 4. మాను తద్కర్ల గదలు త తత్కణ గదములుడుగు - రా, 5 ఈ పాదముతో క ప్రతి ఆసంవూర్తిగా ముగిసినది " 6 దక్తతలరంగ దేవ -రా 116 1 ఇందులును (౧) యవక్షారము నెనయ -రా. 2 నూనె తవ్వెడు వేన్నీళ్ళు మానెడేసి కూడగా జేసి వేడుక - రా, న 3 వాజి కుదకముడుగు నధిప - (?) - రా. వాజికి నుత్కట ముడుగు -వ

122 హయలక్షణ విలాసము కు తిలకైల మళ్చుముకన

ములొనడ్భుచు నినుకపొట్లముల గాయచుందా

వలమెడు గంధకో చూర్తము

గలిపి యిడిన వావానంబు కణములు | నణగున 117

మన్యాస్తంభమునకు

ఆ.వె. . .. వస్తిపానాభ్యంగ

నన్యమర్థనము లానర్చి యినుక

పొట్ణములను గావ బోవు మన్యాన్తంభ

మళ్ళుములకు నౌబలార్య కంవ / 118 క తాలంయను మన్యాన్తంభము

= డీయు వలిమెడు ఘృతమున్‌

తిలతైలము తవ్వెండును

గలుపుచు హయముల కిడినను గండర గౌళీ |! 119 సీ. పసుపును మఠీ మాని పసుపు నామలకంబు

'పప్పును సాంటియు పిప్పలియును మిరియము నావాలు నరి సేనీ* మృదువుగా నరనత నూజీ నన్యంబు సేయ మానునా శోఫలు మణీళిలం జేనీన | త్రైలంబు(6 బూయుచు6 దంగెడాకు

117 ఈపద్యమురా లవ ప్రతులలో మాత్రము కలదు 1. తైలమురా,ల. 118. ఈ పద్యము త ప్రతిలో మాత్రము కలదు. 119. ఈపద్యము త ప్రతిలో మాత్రము గలదు. 120. 1 పప్పు సొంటియును పిప్పలియు మరియు -రా; ఉప్పు సాంటియు

పీప్పలోమములును - ల 2. యంతలె స్సగనూతీ హరికి - త...

సంచమా శ్వాసము 123 మూనుగాం గలువుచు మరువ కా సెలయందు వేగంబ ర్తక్తంబు వెలువరించి గ్‌ తొన్టి జలగలం బట్టించి ఘోటకముల నరనిరేని * కళగ్రహ (౫) వ్యాధులుడుగు నుడుగ కునును * కాయట యుబితవృత్తి - కమలహతతేజు / చాళుక్య కంవ భూప ॥ 120 అవణాధికారము ఆవె.. 'వలము లైదు పెట్టవలయు నుత్తమమున = క్రోల్రి మధ్యమమున కొకటి కొజత యందు కొకటి కొలత * యౌ నధమంబున

• కళ్చుములకు నౌబళయ్య కంవ ॥ 121 క వామమున వావిలితో వ ర్ల్షమునను వేపాకులోడ శైళిరమున న "కమలము తోడుతోను వనం తముల నేలములకతోడం దగు లవణ మిడన్‌ ౧22 క వేనవిలోన శరత్తున మోనములే కాజ్యయ్యుక్తముగో నువ్పిడినన్‌ దోనంబు లుడుగు;ు నదియే బోనంబున నధికమైన; దోర్చులభీమా ॥ 123

120. ...3 కలుగు - త. 4. వాతిడు టుచితవృత్తి త. 121 1 పలము లెన్న నైదువలె నుత్తమంబున - రా 2 కొప్పు- త. 3. యగుటమేలు కనిన యశ్వమునకు - త, 4 కరసి పెట్ట నౌబళార్య కంప ! - ల. 122 1. . పటలముతో లవ, ఇఐము పెట్టగ వలయు రూపనారాయణుడా ! - త, 2 నెప్పుడు, క్రమమున లవణంబు పెట్టగా వలె హరికిన్‌ - వ.

124 హయలక్షణ విలాసము కు జోల గ్రుమ్మంగ బిక్కని రొంవియైన నేలములక నమూలంబు "నేయి లవణ మరయం జైత్రవైళాఖములందు బెట్టి జలము లిరుప్రాద్దు ద్రావింపంజాల హితము 124 క * తవ్పక జ్యేష్తాషాఢము లువ్చును వేపాకు * బెట్టి యోమిన వాజుల్‌ క మృప్పోర్చు. దెవు ల్లైరుగళ “నెవుడు వర్ణిల్లు నౌబలేంద్ర కుమారా 125 కు థావణ భాదవదంబుల వావిలోయును నువు మెదిచి వలనుగ నిడీనన్‌ 2 జీవించు. బెద్ధకాలము మావులు * భువో మండలీక ! * మాడ్తురగండా / 126 గీ. మఖవ కాళ్వీజ కార్రీకమానములను గాడ్జీ గడపాకు కల్గువ్చుల గదియ మెదిచి " రమణ నీయంగ (దగును తురంగజాతి = కాయు రారోగ్య * నత్వము అలతిళయిల్ల 127 అ.వె. మార్గశీర్ష వువ్యమానద్దాయంబున నువ్చు పొట్టయాకు * సొత్తరించి యళ్ళుజాతి తీడిన నాయు రారోగ్యమై యలరు చుండు నౌబళయ్య కంప ॥ 128 124. 1 తోలవణము చెంది - రా. 125. 1 ఒప్పగ జ్యేషస్టద్వయమున నుప్పును -రా 2 గుడిపి - త 3౩ ముప్పాద్దు తెవులెరుంగక - ల 4 నెప్పుడు వర్ణిల్లుదుండు నోబయకంపా - వ (యతి?) 126 1 తో-వ 2 జీవించును చిరకాలము -వ3 రణ -త భుజ -వ.4 పుండరీక - రా.ల. 5 మరవళగండా - వ, యైవరగండా -తరా 127 1 క్రాంతరింపగ (9) వలయు దురంగములకు - వ 2 ఆయురారోగ్య మూ రౌతులాసపడిన - త 3౩ సత్వాదులానబడును - వ. 128. 1 ఉత్తరించి - వ్రాత ప్రతుల పారము.

పంచనూ శ్వాసము 125 గీ మాఘఫాల్లుణ మానయుగ్మమున గరిమ నడ్డనరపాకు నువ్చును వారుల కిడిన( దెవులెరుంగక వుష్టిమై తేజరిల్లు రాజు ఫణిమాన మల్దాంక (౯) రమ్యభూవ / 129 క అవణం బాయువ్యము సైం ధవముల కని కలదు గాన దత్తత్రియలన్‌ అవని నిరుమూండు బుతువుల ' లవణం బిడవలయు నౌబళయ్య కుమారా! 130 త్రిఫల చికిత్స ఆవె. పాలు నూనె తేనె ప్రానీరు నాయన ' కార మధువు లందు గరిమతోడ నరన్‌ యిడిన మేలు శరదాదు లారింట టివలం గంవభూవ + దివ్యతేజ 131 క్ష మధువేళ తురంగములకు మధువున నానగూర్చి త్రిఫల ' మూనకయిడీనన్‌ ఎిధుబింబము వున్సమనెల విధమున నెట్లుండు నట్ట వెలయు నృపాలా / 132 129. ఈ పద్యమునకు త ప్రతిలో గల పాఠాంతఠము ఆవె మాఘ ఫాల్గ్లుణంపు మానయుగ్మంబున నడ్డసరము నుష్పు హరుల కిడిన తెవులు లేక పుష్టి తేజంబు గలుగును రాజ .. కంప....... 130 1 లవణము పెట్టంగవలయు లాలిత వృత్తిన్‌ - రాల 131 ల ప్రతిలో లేదు. 1 క్రారములును గలిపి -వ 132. 1 మానుగ -త,

126 హయలక్షణ విలాసము గీ నిండు వేనంగి తఖీ పొంచి నీళ్ళతోడ్రం

దిఫలం బెట్టిన దురగంబు తెవులు లేక

మెయి బలంబున మెణుగున మిగుల మెఅయు

రాజుదేవేంద యౌాబళరాయకంవ / 133 కృ. వారిదవేళను నర్హ

క్రారముతో దిఫల' బెట్టి గంధర్వములన్‌

వారక (బ్రోచుట యమృతా

హోరము బెట్టుటయ యౌబళయ్య కుమారా / 134 ఆవె. ఆలపాలతోడ నరని శరద్వేళం

బ్రిఫల బెట్టినట్టి తేజు లెల్లం

దెవులు జాలి లేక దేహంబు వుపష్తిమై

తేజరిల్లు నూర్య తేజ! కంవ? 135 క్ర కరకరయు తాడియు నునిరిక

వరలంగా నేతితోడ వాహంబులకున్‌

మరువక బలు మంచులలో

పరగడువున నిడుటలెన్స బర్పరవావో! 136 శ. తేనియతోడ శరదృతువు

లోన తురంగంబు కడువులోనికి. ద్రిఫలా

ధీనంబు సేయ సౌఖ్య

శ్రీనిండి వెలుంగు. గంవనృవ ! ధరలోనన్‌ 137 క చలిలో వెచ్చని బోటను

జలధర కాలమున మిగుల జాటగు బోటన్‌

' బలువేనవి చల్లనిబో

వలనుగ గుజ్టముల నునువ వలయున్‌ బ్రీతిన్‌ 138 133. నుండి 137 వరకు గల పద్యములు రాల. వప్రతులలో మాత్రము కలవు 138.1. శాలల గుజ్దముల గట్ట (ఛం?) వలయున్‌ మరి బుద్ధి గల్లు వారలు జగతిన్‌ - త.

పంచమా శ్వాసము 127 ఉదకవిథి క చలిమంచులు గల కాలము జలమొక్కాక వూట జాల్డునన్తుల తిరువూ టలు వలె మధదుశారదముల( బొలువుగ వేసవిని ' మూడు వూటలు-వలయృ్వన. 139 గీ "అకు మురిగిన.నీరు వండైన నీరు ౨ పొఠురాళ్ళను దరచుగాఃబడిన నీరు నళ్ళాుజాతితీ రోగావవాంబు గాన

• వలదు చూవంగ నెంత నెవ్వుగలనైన. 140 పూరివిధి చ శృననములోాని వూరి * వనిమందల బుట్టల రచ్చకొట్టలన్‌ మనలిన వూరియున్‌ దడినీ మాగిన వూరియు( * బుచ్చి కాలగా( బనచెడి నట్టివూరి పాగబట్టిన వూరియుం బాంబి వూరియున్‌ వనుమతి రాజమోగ్యమగు వాహనజూతికి నొవ్పదెమ్మెయిన్‌ 41 గీ పాము కుబునంబు వెట్టిన ' సీమ వూరి చిఖుతకవ్సలు గలిగిన చెట్టు వూరి = త్రొక్షి మేయంగ నొల్లని తక్కు వూరి వారుల కీడరాదు రాయ బౌవాత్ర్తమట్ల. 142

139. 1 వలయు ముప్పూట దగన్‌ - రా.ల. " 140... 1. తకుమురుగు నీళ్ళు నతి కల్మిషపు నీరు (ఆ.వె) - త, 2 పాకు రాళ్ళ దరచు బడ్డ నీరు - (ఆవె) -రా 3. వలదు చూపించ నెట్టి నేర్చరికినైన - రాల, 141 _నడిమండల -ల. 2. పచ్చి - రా. పాతపూరియున్‌ - త
140. 1. పసిమి -రా.వ2 మేసి మేయంగ (యతి?) రా. తక్కు మెరియంగ నొల్లక - వ

128 హయలక్షణ విలాసము కవణ ప్రకొరము

కు. 'మొలిబినవి వుచ్చినవియును

గలయంగా ముక్కినవియు గవణము సేయన్‌

వలదెట్టిబోట * హరులకు

గలియుగో రేవంత / రాయ గండర * గండా / 143 క నీరిడక మున్సై కవణం

బారంగా. బెట్టిరేని యళ్వావళికిన్‌

' ఘోరవు తలనొవ్చులు నతి

సారంబులు * వుట్టు. గంవజగతీనాథా + 144 క. _ ఉలవలు కందులు గోదుమ

లలచందలు పెనలు మినుము లనుములు ”* జాన్సల్‌

? ఇల వారులకు కవణము సేన

గలు యవలును లేని యెడల గంవనృపాలా ౫ 145 గీ. * ఎండకాలంబు వాజుల కెల్ల” నాన

బెట్టియున్సట్టి సెనగలు పెనలు లెన్లు

ఉన్న బుతువుల నన్సియు నుడుక బెట్టి

బల్ల నార్చిన కవణంబు బాల మేలు. 146 ర్తననలవతలనపతలాతానారా్రార గందననానాలనవంాానాననావూవననరతతజజజాతతలవనా. 143. 1. మొలిచినయవి పుచ్చినయవి - వ. 2 నయినన్‌ -రా. 3. మౌళి-వ. 144. 1. ఆరని - రా. ఆరంగలేని - వ. 2 పుట్టునండ్రు సర్వజ్ఞనిధీ - ల 145. 1 జొన్నలు వా (ఛం?) జులకును కవణంబులు - త. 2. కవణంబగు (ప్రాన?)

నిల - రాల 146. . 1 ఎల్ల - రా. 2 భంగి నానబెట్టిన పెసలు సెన్గలును లెన్స - రా.

షంచనూ శ్వాసము 129 ఆశ్వాసాంతము క * నిరతిశయ మేదినీమీ

• నరగండా నత్కటారి సాళువ బిరుదా స్టీరక్తీర్తివిభవ/ నంన్తుత - ధరణీ రమజీయాో రమణ ! ధరజ్షీనరావో / 147 కు చాళుక్యవంళవర్థన॥ చాభుక్యకులవ్రదవ! చాళుక్యమణీ! చాళుక్యాన్వయ పావన . బాళుక్య నృపాలనంళ సాళువకంపా 148 మాలిని. వఎమతనృవతిజైత్రా / వినృతైకాతవత్రా + ఎవిమలనుత చరిత్రా! విమ్ణ సేవాపవిత్రా అమలవినుతపొత్రా! బొబళలాధీళ వుత్రా కమలనద్భృళనేత్రా! కంవధాత్రీకళతా / 149

147... 1. నిరుపమ మీసరగండా - రా, వ 2 సరసగుణా! బలు కటారి - రాల సరసగుణాంక కటార - వ. 3. బాహ-న. __సరసగుణాంకకటార-వ.3బాహ-న

130 హయలక్షణ విలాసము ఇది నకలనుకవి జన నరిన్తూయమాన కవితా చాతుర్యధురీణ నిఖిలభాషాభవ్రవీణ భైరవాచార్యవుత్రవరమవవి(త్ర మనుమంబిభట్ట బ్రణీతంబైన వాయ లక్షణ ఎలానం బనుకృతియందు చికిత్సా ప్రకారం బన్సది సర్వము వంచమాళ్వానము ల ప్రతిలో గ్రంధాంతమున ఈ క్రింది విధముగా వ్రాయబడి ఉన్నది “ అలమేల్మంగా సమేత శ్రీ వేంకటేశ్వరార్చుమస్తు చిత్రభాను సంవత్సర భాద్రపద శు ౨ భానువారంవరకు హనుమత్స మేత లక్ష్మణభరత శతృష్పు సాంగావరణ శ్రీ సీతారామచంద్ర పరబ్రహ్మార్స్చణంగా రెంటాల సీతాపతి రాయుడు వ్రాసుకున్న హయలక్షణవిలాసం సంపూర్ణం ”

1316 అకారాది గద్య పద్యానుక్రమణిక అంగదనామము 2-33 అశ్వంబునకు 3-3 అంగుళత్రయమున 2-7 అశ్వజాతిక్షి ఘృణియైన 5-71 అండపాళియైన 5-113 అశ్వజాతికి నెందు 5-27 అంబుధి వేష్టితావని 1-3 అళ్వజాతికి వాతామయంబు 5-56 అక్కథ శీతోష్ణంబులు 5-10 అళ్వరత్నంబు మునిపళ్ళు 3-52 అచ్చపు దెలుపును 3-59 అనురపైశాఛ.3-67 అట్టి క్షేత్రవిభాగంబు.3-4 అడ్డ సరపాకు 5-39 ఆకసంబు నడుమ 3-70 అది యెట్లనిన 3-50 అకుమురిగిన నీరు 5-14 అనుపమ గుణహారీ 4-30 అదిమధ్యావసాన ౮-94 అనుపమానమగుచు 3-39 అధివ్యాధులచే 2-57 అభ్యుదయ పరంపరా 1-2 ఆననంబు ముష్ప3+40 అరయంగా హరి 4-10 అననభాగమందు 3-81 అరయగ నేక పింగళి 4-12 ఆలపాలతోడ 5-135 అరయగ సర్వలక్షణ 1-4 ఆవర్తమమరాపగా 2-6 అరయనేక వర్ణమై 4-16 అవుపాలైన మేకపాలైన 5-29 అరయ ప్రదేశమధ్యమున 2-85 ఆసనపు నుళ్ళ హరిచే 2-77 అరసిదళాక్షేతంబుల 2-88 అరుణాంభోరుహ 3-7 ఇంక శుద్ధగతికి 3-79 అలసట భీతి 3-69 ఇట్లు వివరించిన 2-8 అలికము యమళావర్తో 2-29 ఇది ప్రమాణ 3-45 అవధరింపుము 5-2 ఇరు పలముల 85-116 అవధారు నృప 3-2 ఇరుమానల గుమ్మడి 5-45 అవియెయ్యవి యనిన 3-6 ఇరు మానల జామూటత్రము 65-114 4-3 ఇరు మానెల నూనియలో 5-18

132 హయలక్షణ విలాసము ఇవి ప్రదేశ నిర్ణయ 3-30 కడగి ఖురాగ్ర మాదిగను 3-41 ఈ యారును 3-66 కనుగొన ప్రోథలోచన 3-11 కన్నుల నెజ్జని పచ్చని 5-44 ఉఊగ్రాక్షమనగదగు 4-19 కప్పురమబ్దిఫేనము 5-87 ఉడుగక కర్తకున్‌ 3-85 కప్పురమును 5-15 ఉత్తరోషస్టమునకు 310. కరకపంచదార 5-6 ఉత్సవ వరసుకవీశ్వర 2-90 కరకయు గచ్చపప్పు 5-21 ఉదకము ద్రావనీక 5-75 కరకయు తాడియు 5-136 ఉదరం బిరుపక్కియలన్‌ 3-21 కరకామలక చవ్య 5-100 ఉరమున శిరమున 2-9 కరమూలంబుల. బృష్ట 3-20 ఉలవలు కందులు 5-145 కరమూలంబుల వెనుకను 3-22 ఉల్లిపాయలు 6-22 కరమూల కకుద 3-31 ఉసిరిక పప్పు సైంధవము 5-12 కర్ణహీను( చేయు 2-79 కరిధూపంబును 5-110 ఎంచిన వీ దశ 2-18 కరిపిప్పలి గుడమును 5-90 ఎండకాలంబు 5-146 కరిరధవీర 1-11 ఎత్తరి వాజికి 5-46 కలియును చింతగుజ్ఞు 5-17 ఎత్తు పదారు మాడలుగ 5-68 కవలగుచున్‌ హయంబులు 3-16 ఎద నొవ్వనంపవానల 2-44 కాకసమందు 2-41 ఏకత్రిముష్క 4-11 కాకసస్థలమున 2-40 ఏ యెడ జపలత్వంబున 3-75 కామ(్రోధంబుల 3-61 ఏలామలక సేవ్య 5-103 కారములు మూటిలో 5-40 కుష్టికముల కళల 2-80 కందము సుడీ గల 2-64 కృష్ణ తాలు హయము 4-14 కంసారి వాహమట్లు 4-20 కేశాంతస్థలమున 3-25 కక్షావర్తతురంగము 2-43 కొలువంగ నిగాళ 3-33 కటముల శంఖ 2-39 కొల్లికట్టాకకొంత 5-107 కటశంఖ నాసీకా 2-38 క్రమమున నొక్క యేడున 3-47

అకారాది గద్య సద్యానుక్రమణిక 133 శ్రమమొనరంగ 3-5 చతురత హయముల 4:2" క్రొత్తరాజనంపునూక 5-59 చతురర్ణవ పరిళోభిత 4-29 క్రోడావర్తతురంగము 2-53 చలదళజంబూతరు 5-70 క్లేశము నొందగ 2-74 చలిలో వెచ్చని 56-139 చాళుక్య వంశ 5-148 ఖరరూప స్వర 4-23 చెలగిదేవాసుర 1-15 ఖురతలము నడిమి 3-19 చెలువంబై హలశంఖ 3-86 గండఘోణాంతర 3-12 జన్మమాసంబున 3-46. గచ్చపప్పు త్రికటుకంబును 5-58 జవసత్వాన్విత 1-5 గలిజెరాకునూరి 5-38 జానువులందు సుళ్ళు 2-45 గలిజెరియారు 5-24 జీరకంబును బిప్పళ్ళు 5.933 గలిజేరాకాండెను 5-36 జీరద్వంద్వము నోమమున్‌ 5-52 గళవక్తంబుల 3-17 గారవ మొప్ప 5-62 తక్కక మోకాళ్ళకు 2-76 గార్జభంబు రీతి 3-84 తక్కక రోగంబుల 2-70 గార్జభంబు రీతి ఘనవర్ణ 4-24 తక్కక శత్రుక్తేమము 2-68 గుడము సాంటి పాడియు 5-43 తక్కక సెలవుల 2-21 గుదనాఖీకటి 2-71 తద్రూపంబులు 2-5 గుమ్మడి గుజ్జులోన 5-65 తనచాయలకృష్ణ 3-51 తనపతియు దాను 2-81 ఘనమగు దారిద్ర్యంబున 2-60 తప్పక జ్యేష్టాషాఢము 5-125 ఘనమగు వేపనార 5-85 తవ్వె డావాలపాడి 5-20 ఘాటంబున సుళ్ళుండిన 2-58 తిన్నని కుక్షిమూలమున 3-23 ఘాటగండ స్థలంబుల 3-16 తిలకం బారగ 4-26 తిలతైలమళ్వమర్దన 5-117 చక్కగాకయున్న 3-78 తిలలును జ్యోతిష్మతీ 5-86

134 హయలక్షణ విలాసము తురగంబు మీది 2-61 నడుమదెగి రెండు 25 రట తురగ చికిత్సా 5. నలుపులై పంక్తి చొ వ! తురగము నాజినెక్కి 117 నలుమూల లందుండు ర్‌ం తురగము బాహ్య 6-03 నవకపుమున్క వాకుడును తురగస్తుతి పద్యారత్రి 2-2 నాభసి యల్పంబై 3-78 ప! తులసియు వావిలాకు 5-14 నాలుగు రోమజాతములు తెలకపీండియు లేత 6111 నాసొపుటముల 2-56 తేనియతోడ 5-17 నిండువేసంగితరి 5-133 తేనె పంచదార 5-60 నిరతిశయ 5-147 తొలగును మన్యా 5-11 నిరుపమగుణ 4-31 తోయజమిత్ర 3.7 నిరుపమ తేజో 3-64 తికటుకమును ద్రిఫలము 5-35 నిశ్రేజిక ఫాలంబున 2-28 తికటుకము ములక 5037 నీరిడక మున్నె 5-144 తికటుక మోమమ్స 5-34 నూనెపై బూయ 5-5 శ్రేతాగ్ని రోమ 2.27 నెన్నొసల జాతురంతిక 2-26 శ్వంకార పూర్ణ 38 నెమ్మదిలోన 1-18 నెయ్యి కలయబోసి 56-109 దండను నుడిగల 2-52 నెయ్యి నూనెపంది 5-57 దానానేకప 1.1 నెలకొని పందినెయ్యి 5-97 దిన పూర్వాహ్నము $.3 నెలవుల ధ్రువములు 2-12 దీపనమున కిట్లు 5-96 నెలవుల నిలువక 2-16 దురమున భీత్రిత్రో 1-7 నెలవులు విడిచిన 2-13 దూరము పోవునప్పుడ్సు 1 దేవమణి యనంగా 2-36 పంక్తి చక్కగాక 4-6 (రొక్షాలవంగ పత్రక గ్రంర్ర్య పంచదార రెండు 5-64 ర ధరణీ నుండల 1.72 పండితులు ఘోటకంబుల 2" పచ్చిపసుపు నూరి 5-41 నందనులు దాను 276 పట్టెడసుడి గల 2-69

పదవ అకారాది గద్య పద్యానుక్రమణిక పదపడి పుచృచ్చన్నము 3-28 35 పదపడి స క పొలున్సూనె | వద సే సందం శాదిము 3-49 న నూ యు 5-73 హస్తయుగ నాభి లు పెరుగు నావు 5-81 పది 3-36 పిచుమంద ప లంబారగ 230 ద పలాశంబులు 5-48" పనుగొను నాముద పిష్పృలియు గరక 5-23 పరగగ గేశవా ంబు 5-67 పల్లల యతిసారము 5-32 పరగ గ్లో లముల 4-13 పుష్టంబై మహి 3-56 మూ లు క పరగన్‌ వాజి ఈయన 5-108 పెందొడల సుళ్ళ 2-72 న -10 ం పరగ శోభించి 5-4 పెక్కువన్నెల పులి 4-22 పరవాబిచే ని 42 పరుగున చక్రవర్తినులు 5-28 పరికింప న జాధిప 2-82 పెసలు కుంచెడు 5-49 పరిహుత్ర ల్లపండ్లగు 4-5 పెసలును మాష 5-78 పరువ్ర ర 1-22 పొడవునకు దగిన 3౩-43 పరువడి నాకసము 3-26 పొడ వొదవును 3-57 పర్పువడ్షి రాన 3-36 ప్రాలియించు వాజి 2-62 పలమ్సు ప సంజన 3-8 పోలగ చేకొణింతి 5-05 పలమ్సు ఎంచదార క్‌-9 ప్రకటంబుగ 2-4 గ లలంబు 5-72 ప్రకటిత పలమ్ష మ టై రొకాళళి 4-25 పలము లె ౦చి పంచదార 5-99 ప్రాప్త నిర్మలైక వర్ల 4-17 వలయము 5-121 ప్రాసాద చక్రతోరణ 2-37 పలవన 5-98 బటువగు నావర్తంబులు 248 పనగ సలపైకప్పె 3-9 బటువగు లోచనంబు 327 లు, న పస్తన్వ్వై గు ప్రత్తి 5-66 బాహుల వెనకను 38 పన్న శొంరి 5-115 నిజంబుల నుళ్ళుండిన 2-7 పష మరి మ్రాని 5-120 బ్రహ్మాముని యక్ష 3-60 ॥ కుబుసంబు 5-142 వ యనంగ 3-71 భావుకులు వినుడు 2-65 వు తవ్వెడు కక! భాసలంబుల క్రింద ౩-28 లు నూనె తేనె 5-131

136 హయలక్షణ విలాసము మక్షికాభిధానమరయ 3-55 మొండి మస్తక 2-11 మత్స్యరుధిరకుణప 3-82 మొదవుల పంచితంబును 5-11 మదమోహ ద్వేషాదుల 3-62 మొలచినవి పుచ్చినవి 5-143 మధితరాగ మోహ 3-65 మభధువేళ తురంగము 5-132 రసనన గంతులునైన 5-84 మన్నీలు వక్త 3-32 రూపైకటనయనాంత 3-15 మన్యావర్తతురంగపు 2-66 ర0డు పాదంబులను 2-55 మరువ కాశ్వీజకార్తీక 5-127 రేపుల గడపటి జామున 3-77 మసటొకయింత లేక 4-18 రోల గ్రుమ్మంగ 5-124 మాఘసఫాల్లుణ మాస 56-129 మానానూన స్వాంతా 1-21 లంగితంబునకు 5-104 మానెడు గోమూత్రంబును 5-13 లంగితమనంగ 5-105 మానెడు నూనెలోపల 5-19 లక్షణంబులు నవ 2-86 మార్గశీర్షపుష్ట 56-128 లవణం బాయుష్యము 5-130 మారేడు వరుగు 5-31 లుఠితమదలోభ 2-89 మిత్రవధయు నిజ 4-8 మినుము గుడంబునుల్లి 5-77 వదనంబునకును 3-44 మిరియంబు శౌంరిపిప్పలి 5-55 వన్నెపాక్కులు 5-112 మిరియము శొంరిపిప్పలి 5-92 వరలక్షణనామంబులు 2-3 ముందరి కూకటి 2-35 వరశుభ లక్షణంబులు 1-14 ముకుదూలముపై 2-59 వర్ణిత దుష్కృత 1-20 మును చెవుల 2-67 వలదెస సుడిదాపల 2-84 ములకలు రెండు 5-102 వసయతివస 5-76 ములుగోరంటయు 5-53 వసయు గటుత్రయంబు 5-60 ముస్తలు పిప్పలి 56-101 వసయు దండెగు వేళ్ళ 5-61 మూడ వేటను 3-48 వాతము వానలతరి 5-4 మూడు కాళ్ళును 4-21 వాతోద్రేకము 5-54 మేలుదెస గీడు 2-83 వారక తిప్పతీవయు 5-47

అకారాది గద్య పద్యానుక్రమణిక 137

వారణసేన లెన్నయిన 1-9 శ్రావణ భాద్రపదంబుల 65-126 వారిదవేళను 5-134 శ్రీ కంరకటాక్త 3-1 విదువుల సుళ్ళ 2-63 శ్రీ జన్మ సదన 1-1 వినుము గళావర్తము 2-78 శ్రీ భావుకవక్షఃస్థల 54 విమతన్నపతి జైత్రా 5-149 శ్రీ రమణ చరణ 2-1 విలుతురు తురంగ 2-24 శ్రీ శ్రిత. వక్షః స్థల 4-1 వివిధంబైన విశేష 3-72 ॥ వివిధగతి ప్రసార 1-6 సంతత మన్మధకేళీ 3-63 విశ్వంబందు 1-10 సందంశాదిమ 3-53 విసవిసనైన 3-34 సతతకోపంబున 3-68 వెన్నున సుడిగల 2-46 నన్నపుత్రికటుక 5-16 వెలగ గుజ్ఞురేగి 5-30 సమవిషమాజి రంగముల 1-19 వెలయగ వట్టి వేళ్ళు 5-79 సరసమన ల్ళిలా 5-88 వేడుక నాక నాడైనను 2-54 సరిచూడ నుత్తరాధర 4-9 వేణు శక్రౌంచమృదంగ 3-83 సలలాటము 3-35 వేపాకు గలిజేరు 5-91 సారపు'నీలమేఘముల 3-74 వేసవిలోన శరత్తున 5-123 సుకవిబుధసుధామా 2-91

సుడులు పరికింప 2-17 శంఖావర్త తురంగము 2-49 సుమనోవాహిని 1-16 శరదాగమమున 5-7 సెలవుల కేశాంతముల 2-20 శరభమురీతి 3-80 సెలవుల నూరుల 2-19 శారదసమయంబున 5-8 'సేవ్యమోమము 5-94 శిరము పుచ్చమూలంబును 4-27 సొంటి పిప్పలి మిరియాల 5-25 శుక్తిదంతి యనగ 4-7 సొంటి శృంగాటకంబు 5-03 శుక్తి యైన నాండె 2-34 సారిదియురము 2-32 శుక్తులు కేశాంతము 2-22 స్మశనము లోనపూరి 5-141 శూలకుట్టు పట్టి 5-26 న్వర్ధేనౌదార్య 3-89 శోకావర్త తురంగము 2-50 స్వస్తరుణీ విలసత్‌ 3-87

136 వాయలక్షణ విలాసము స్తువపదంబు మీద 3-41 హయము కృష్ణ జిహ్వ 4-15 హయము పూర్వ పశ్చిమాంగ 2-87 హయము రంధ్రోపరంధ్ర 2-23 హయములకు బుండరీక 5-74 హరికకుదంబుపై 2-42 హరికకుదప్రదేశమున 2- 47

• 3-27 హరికి వర్ణమనగ 3-58 హరిదళమున్‌ మనళ్శిలయు 5-89 హరిరత్నంబున 3-24 హరులకు నక్షి 3-13 హరులకు నతిసారమైన 5-33 హరుల ప్రపానపాళి 3-42 హరులమేన గంతులైనను 5-82 హిమమున వావిలితో 5-122 హీనావర్తంబులు 2-14

మ 1 అనుబంధము - 1 సంస్కృత భాషలో గల అశ్వ, పశు, గజ శౌస్త గ్రంథములు గ్రంథనామము రచయిత ప్రతి భద్రపరుపబడిన ప్రదేశము లేక ప్రతిని గురించిన వివరములు (క) అశ్వవైద్య శాస్త్ర గ్రంథములు అశ్వ చికిత్స జయదత్తుడు దర్బార్‌ లైబ్రరీ, నేపాలు 1887లో ప్రకటితము అశ్వ చికిత్స నకులుడు 1887లొ పై గ్రంధమునకు అను బంధముగా ప్రకటింపబడినది. అశ్వ చికిత్సాసారము * విశ్రముని కుమా _ చూ భోజుని శాలిహోత్రమునకు లేక రుడు వాబాడుడు కులకర్ణి పీరిక పుట ౫ అశ్వాయుర్వేదసార సంగ్రహము అశ్వతంత్రము తెలియదు సరస్వతీ మహలు. తంజావూరు అశ్వదోషనిరూపణము తెలియదు బిర్‌ లైబ్రరీ ఖాట్మండు, నేపాలు అశ్వనేత్ర పరీక్ష తెలియదు బిర్‌ లైబ్రరీ ఖాట్మండు, నేపాలు అశ్వపరీక్ష తెలియదు బిర్‌ లైబ్రరీ భూట్మండు, నేపాలు అశ్వపరీక్షణముూ నలుడు పై కులకర్ణి పీరిక పుట అశ్వపరీక్షాటీక ఒం పై కులకర్ణి పీఠిక పుట 20 అశ్వపరీక్షా లక్షణ అలం పై కులకర్ణి సీరిక పుట ఏర అశ్వపూజ వ. పంజాబ్‌ యూనివర్సిటీ లైబ్రరీ లాహోడు

2 హయలక్షణ విలాసము గ్రంథనామము రచయిత ప్రతి భద్రపరుపబడిన ప్రదేశము లేక ప్రతిని గురించిన వివరములు అశ్వ ప్రశంస శాలిహోత్రముని ఓరియంటల్‌ లైబ్రరీ మద్రాసు అశ్వ ఫలప్రకాశము - కులకర్ణి పీరిక పుట ౫౦/ అశ్వ ఫలప్రకాశము జోగరాజు మాతృభూమి కార్యాలయము, గ్వాలియర్‌ అశ్వఫల ప్రకాశము రాజాహిమ్మత్‌ కులకర్ణి పీరిక పుటం బహదూర్‌ అశ్వలక్షణము బృహస్పతి కులకర్ణి పీఠిక పుట ౫౫/ అశ్వలక్షణము హాలాస్యమాహాత్మ్య భాగము కులకర్ణి పీరిక పుట ౫౫౫ అశ్వలక్షణ శాస్త్రము. శాలిహోత్రముని ఓరియంటల్‌ లైబ్రరీ, మద్రాసు, మైసూరు అడయార్‌ లైబ్రరీ. మద్రాసు. ఇది 92 ప్రకరణాల గ్రంధమని, జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్రాశారు. (ఆంధ్రప్రతిక | అనుబంధం 11-3-1987) అశ్వవైద్యము దీపంకరుడు దర్బార్‌ లైబ్రరి నేపాలు 90 ప్రకరణముల గ్రంథము అశ్వవైద్యము శాలిహోత్రుడు ఓరియంటల్‌ లైబ్రరీ మైసూరు అశ్వశాంతి " కులకర్ణి పీరిక పుట ౫౦/1 అశ్వశాంతి నారదుడు ఓరియంటల్‌ లైబ్రరీ, మద్రాసు అశ్వశాంతి విధానము శాలిహోత్రముని సరస్వతీ మహలు లైబ్రరీ తంజాపూరు

అనుబంధము - 1 తె గ్రంథనామము రచయిత ప్రతి భద్రపరుపబడిన ప్రదేశము లేక ప్రతిని గురించిన వివరములు అశ్వశాలాయాం సరస్వతీ మహలు లైబ్రరీ. తంజాపూరు కర్తవ్య క్రమ అశ్వశాలిహోత్రమ్‌ - బిర్‌ లైబ్రరి భాట్మండు, నేపాలు అశ్వశాస్తము జోషి సుఖానందుడు ఓరియంటల్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ బరోడా అశ్వశాస్త్రము దయసింహుడు లాల్‌చంద్‌ రిసర్చి లైబ్రరీ. డి.ఎ.వి. కళాశాల. లాహోరు - అశ్వశాస్త్రము నకులుడు అర్హరసాయన శాల. ముక్త్యాల. తంజాపూరు సరస్వతీ మహల్లు లైబ్రరీలో గల అశ్వశాస్త్ర గ్రంధమును ఆ లైబ్రరీ.వారే 1952లో ప్రచురించారు. అశ్వశాస్త్రము రామచంద్రకవి ఓరియంటల్‌ లైబ్రరి మద్రాను అశ్వశాస్త్రము రేవంతుడు అభినవ చంద్రుడను కన్పడకవి తన కన్నడ అశ్వశాస్తమున (ఇది మద్రొను ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారము వారిచే ప్రచురింపబడినది) ఈ గ్రంధమును పేర్కొనినొడు. అశ్వశాస్త్ర సింహదత్తుడు కులకర్ణి పీరిక పుట ౫/1 సముద్రము అశ్వసారము | కులకర్ణి పీరిక పుట న! అశ్వసార కల్పణుడు లక్షణప్రకాశములో పేర్కొనబడినది సముచ్చయము

తే హయలక్షణ విలాసము గ్రంథనామము రచయిత ప్రతి భద్రపరుపబడిన ప్రదేశము లేక ప్రతిని గురించిన వివరములు

అశ్వహృదయము - కులకర్ణిపీరిక పుట ౫/1 అశ్వహృదయము శాలిహోత్రముని కవీంద్రాచార్య లైబ్రరీ వారణాసి అశ్వాది గుణము = కులకర్ణి పీరిక పుట ౫౫! = అశ్వాది చికిత్స - కులకర్ణి పీరిక పుట ౫/1 అశ్వాయుర్వేద - బిర్‌ లైబ్రరి, భాట్మండు. నేపాలు గణవృత్తి

అశ్వాయుర్వేదము గణుడు ఓరియంటల్‌ లైబ్రరి మద్రాసు లేక

సిద్ధయోగ సంగ్రహము

లేక

సార సంగ్రహము

అశ్వాయుర్వేదము ల గద్వాల సంస్థానము అశ్వాయుర్వేదము గర్గబుషి కులకర్ణి పీరిక పుట ౫/1 అశ్వాయుర్వేదము జయదత్తుడు లక్షణప్రకాశలో పేర్కొనబడినది అశ్వాయుర్వేదము వాగ్భటుడు భండార్కరు ఓరియంటలు రిసర్చి

ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ పూనా

అశ్వాయుర్వేదము శాలిహోత్రుడు కులకర్ణి పీరిక పుట ౫౫/1 అశ్వాయుర్వేద వైశంపాయనుడు సరస్వతీ మహలు లైబ్రరీ సారసింధువు తంజాపూరు

అనుబంధము ఎక్షే ర్‌ గ్రంథనామము రచయిత ప్రతి భద్రపరుపబడిన ప్రదేశము లేక ప్రతిని

• గురించిన వివరములు అశ్వాయుర్వేద సారసింధువు మల్లదేవ పండితుడు జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము (ఆంగధ్రప్రకిక అనుబంధ 11-3-1987 తంజాపూరు సరస్వతీ మహలు లైబ్రరీ.) అశ్వాయుర్వేద సారసంగ్రహము వాహాదుడు జాహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము యోగమంజరి వర్ధమానుడు జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము మానప్రియమతము జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము శాలిహోత్రటీక రామనాథవైద్యుడు జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము శాలిహోత్రము రాజస్టాన్‌ ఓరియంటల్‌ రిసర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌, జోధపూర్‌ శాలిహోత్రము జయదత్తుడు ఓరియంటల్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌: బరోడొ శాలిహోత్రము నకులదేవుడు రాజస్థాన్‌ ఓరియంటల్‌ రిసర్చి " ఇన్‌స్టిట్యూట్‌, జోధపూర్‌ శాలిహోత్రము భోజరాజు పూనా, బరోడాలలో గల ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంధాలయాలలోని 4 వ్రాతఫ్రతుల ఆధారంగా శ్రీ ఇడి. కులకర్ణి సంపాదకత్వమున 1953లో పూనాలోని దక్కన్‌ కాలేజి రిసర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ వారు

6 హయలక్షణ విలాసము _ ముద్రించిన గ్రంధము ఇందులో

138 శ్లోకాలు, కొన్ని వచనాలు కలవు దీనిని సంకలన గ్రంధము గా చెప్పవచ్చును 1887లో ప్రకటించబడిన నకులునిఅశ్వ చికిత్సలో గల శ్లోకాలు ఈ గ్రంధమున కొద్ది పారభేదాలతో కన్చిస్తున్నట్టు ఇవి భోజుని పేరనే రచించబడినట్లు చెప్పడుతున్న యుక్తి కల్చ్పతరువులోని శ్లోకాలను కూడా పోలియున్నట్లు కుల కర్ణి గారు వివరించారు తంజాపూరు సరస్వతీ మహలు వారు ప్రచురించిన నకులుని అశ్వశాస్త్రము, ఈ శాలి హోత్రీయము పరస్పరాశ్రయ ములు కాను.

శాలిహోత్రము విక్రముడు ఓరియంటల్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌. బరోడా

శాలిహోత్రసార

సంగ్రహము బిర్‌ లైబ్రరి, ఖాట్మండు, నేపాలు

శాలిహోత్రసార

సంగ్రహ సముచ్చయము కల్పణుడు (ప్రాజ్ఞపాఠశాలా మండలి. వాయ్‌

సారసంగ్రహము ఇంద్రసేనుడు జొహరాపూర్‌కర్‌ వ్యాసము

సొరసింధువు మళల్తారిపండితుడు జొహరాపూర్‌కర్‌ వ్యాసము

సింధుయోగ

సంగ్రహము శాలిహోత్రముని రఘువంశ (5-73) వ్యాఖ్యానమున

అనుబంధము --1 7

మల్లినాథసూరి పేర్కొన్న గ్రంధము

సిద్ధయోగ చికిత్స అమరేశ్వరుడు జొహరాపూర్‌కర్‌ వ్యాసము

హయదీపము సుహోత్రుడు జొహరాపూర్‌కర్‌ వ్యాసము.

పరాశరుడు బృహత్సంహిత వ్యాఖ్యానముల్లో - వరరుచి భట్టోత్సలునిచే ఈ రచయితల అశ్వశాస్త్రముల నుండి కొన్ని శ్లోకములుదాహరింప బడినవి. కేవలము అశ్వశాస్త్ర విషయములే కాక గజాది ఇతర శొస్త్ర విషయములు కూడా చెప్పబడిన గ్రంథములు. ఇవి ముద్రిత గ్రంథములు

అగ్నిపురాణము

అభిధాన చింతామణి "హేమచంద్రుడు

అమరకోశము అమరసింహుడు

పద్మపురాణము

బృహత్సంహిత వరాహమిహిరుడు

మానసోల్లాసము సోమేశ్వరుడు.

యుక్తికల్పతరువు భోజరాజు

శార్‌బ్లధరపద్ధతి శార్‌జ్ల్ణధరుడు

శుర్రనీతి సారము

హరిహర చతురంగము గోదావర మిశ్రుడు

అర్థశాస్త్రము కౌటిల్యుడు

శివతత్తరత్నాకరము బసప్పనాయకుడు

యశస్తెిలకము సోమేశ్వరుడు.

_ (చ) గజళాస్త్ర గ్రంథములు కరటికౌతుకము గోపాలదాసుడు జాహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము

8 హయలక్షణ విలానము

కల్పనా రత్నము శివరామభూపతి. జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము

గజచికిత్స కుమారుడు జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము

గజనీరాజనవిధి - జాహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము

గజ పరీక్ష - భండార్కరు ఓరియంటల్‌ రిసర్ని ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ పూనా

గజపాలన చికిత్స న జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము

గజప్రశంస సారంగధరుడు బిర్‌ లైబ్రరి బాట్మండు, నేపాలు

గజలక్షణ చికిత్స వేదవ్యాసుడు సరస్వతీ మహలు లైబ్రరీ తంజాపూరు

గజవైద్యము ం జొహరాపూర్‌కర్‌ వ్యానము

గజవైద్య వ్యాఖ్యానము ఎ జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము

గజ శాస్త్రము దినకరకవి జొహరాపూర్‌ కర్‌ వ్యాసము

గజ శాస్త్రము దుర్వినీతుడు గజశిక్ష గ్రంధమునకు

(పశ్చిమగాంగరాజు) ముందుమాటలో చెప్పబడింది. 8వ శతాబ్ది

గజ శాస్త్రము బృహస్పతి జాహరాపూర్‌కర్‌ వ్యాసము

గజ శాస్త్రము పాలకాప్యముని తంజాపూరు సరస్వతీమహలు లైబ్రరీ వారిచే 1958లో ప్రకటించ బడినది.

గజ శాస్త్రము వైశంపాయనుడు సరస్వతీ మహలు లైబ్రరీ తంజాపూరు

గజిశాస్త్రము శరభోజిరాజు సంస్కృత, మరారీ భాషలలో కూర్చబడినది. ఇందు 9

అనుబంధము =-1 ర ప్రకరణములు, 393 వర్ణ చిత్రములు, 16 పెన్సిలు చిత్రములు కలవు.

గజశిక్ష నారదముని. శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయ (ప్రాచ్యపరిశోధనాలయము వారిచే గజాయుర్వేదము 1975లో ప్రకటించబడినది. గోగజ చికిత్స ॥ బిర్‌ లైబ్రరి, ఖాట్మండు; నేపాలు మాతంగ లీల మహేశ్వరుడు జాహరాపూరకర్‌ వ్యాసము నీలకంరుడు 12 అధ్యాయాల గ్రంధం. 1910లో శ్రీ టి. గణపతి శాస్తి సంపాదం కత్వమున ప్రకటించబడినది " 1929లో హెన్‌రిచ్‌ జిమ్మర్‌ చే జర్మన్‌ భాషలోనికి అనువదింప ప్రకటించబడినది. 1931లో ఫ్రాంక్లిన్‌ ఎడ్జెరీటన్‌ ఆంగ్ల భాష లోనికి అనువదించగా అమెరికా మృగ చర్మీయము లో ప్రచురించబడినది రఘువంశ వ్యాఖ్యానము (4- రాజపుత్రీయము 39)న మల్లి నాధసూరిచే ఉదాహరింపబడీనవి శాలిపహోత్రో నయము శాలిహోత్రుడు జొహరాపూర్‌కర్‌ వ్యాసము హస్త్యాయుర్వేదము పాలకాప్యముని 1894లో పూనాలో ఆనందాశ్రమ సంస్కృత గ్రంథమాల ద్వారా ప్రచురించబడినది. (ట) గో వైద్య శౌస్త గ్రంథములు

10 హయలక్షణ విలాసము గోరక్షసంహిత - ఆర్ష రసాయన శాల ముక్త్యాల.

• కృష్ణాజిల్లా గోవైద్యము క్రీర్తివర్మ _ గోవైద్య శాస్త్రము _ _ గోశాస్త్రము _ _ మాడుగుల సంస్థానాధిపతి కృష్ణభూపతి కుమారుడు జగన్నాథునికోసం తప్పుడు సుడులు గల ఒక గుర్రాన్ని కొనిపించేందుకు ప్రాచీనులు చెప్పిన కొన్ని తప్పుడు సుడులను మంచి సుడులుగా పేర్కొంటూ శిష్టు కృష్ణమూర్తి అన్న కవి నారదమహర్షి ఒక రాజుకు చెప్పినట్లు సంస్కృతభాషలో మూడు నాలుగు వందలు శ్లోకాలు రచించి ప్రాత తాటాకులపై (ఛాయించి ఒక్క రాత్రిలోనే ఒక కూట అళశ్వశా(స్తాన్ని సిద్ధపరిచారట (చూ. బాలవ్యాకరణమునకు దువ్వూరి వేంకటరమణ శాస్త్రిగారు గ్రాసిన వ్యాఖ్య “ రమణీయము' పుట 158)

క! అనుబంధము - 2 తెలుగులో గల అశ్వశాస్త్ర గ్రంథములు

• అశ్వచికిత్సా సారము మహమ్మద్‌ ఖుతుబుద్దీన్‌ వచన రచన. ముద్రితము.

2. అశ్వలక్షణ సారసంగ్రహము: తుని పట్టణ నివానులును, 'మనోరంజనీ పత్రికాధిపతులును అయిన భాగొనగరం గురులింగ దేవర గారిచే రచించబడిన వచన గ్రంథము. 1897లో మద్రాసులో ముద్రించి బడినది. 56 పుటల ఈ గ్రంథములో ఆశ్వే సాధారణ లక్షణములు ఆవర్తవివరములు, పుండ్ర వర్ణ స్వర ఛాయా ప్రమాణములు, జాతి సత్వ గమన లక్షణములు; పోషణ " చికిత్సలు వివరించపబడీనవి.
3. అశ్వలక్షణ సార సంగ్రహము" అడవి సాంబశివరావు వచన రచన. రొజౌ భుజంగరాయున కంకితము 1908 లో ముద్రితము.
4. అశ్వవైద్య శాస్త్రము" పువ్వాడ సూర్యనారాయణ వచన రచన. ముద్రితము
5. అశ్వశాస్త్రము : ఉత్తమగండ భూవరుడను పేరు గల దొడ్డ భూపాలునకు అంకిత మీయబడీన ఈ పద్య అశ్వశాస్త్రమునకు కర్త ఎవరో తెలియదు. ఉత్తమగండడు సూర్యవంశోద్భవుడని, భీమపతి నందనుడని, అభినవకర్ణుడని గ్రంథమున

12 హయలక్షణ విలాసము పేర్కొనబడినాడు. ఛందోగ్రంథములలో ఉత్తమగండ ఛందమని ఒకటున్నది. దానిని వర్శమానవురానికి రాజయిన గోకర్గుడు రచించినట్లు మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు (మానవల్లి కవి రచనలు పుట 77) వ్రాశారు. ఈ అశ్వశాస్రమునకు కూడా అతడే కర్త కావచ్చునేమో. ఈ గ్రంధమునకు సమగ్రప్రతి లభించలేదు. 6. అశ్వశాస్తము ; సింహాద్రి నిలయుడైన శ్రీ నరసింహస్వామి! అంకిత మీయబడిన ఈ అశ్వశాస్తమును " రచించిన దెవరో తెలియదు. ఇది అశ్వలక్షణశాస్రముగా కన్పిస్తున్నది. దీనికి అసమగ్రమైన రెండు ప్రతులు తిరుపతిలోని ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకభాండాగారమున కలవు. 7. అశ్వశాస్త్రము : మీర్జా నల్లపరాజు వేంకటపతిరాజు రచించిన పద్య గ్రంధము ఇది రాయగజపతి (1749- 59)కి అంకితము. (ఆంధ్ర సంస్థానములు - సాహిత్యపోషణము అచార్య తూమాటి దొణప్ప రచన. పుట 272) 8. అశ్వశాస్త్రము : అభినవ సహదేవ బిరుదాంకితులు యేజళ్ళ . శ్రీరాములు చౌదరి రచించిన వచన (గ్రంధము.1947లో ముద్రించబడింది. ఇందులో సందర్భానుసారముగా పలుతావుల రచయిత స్వీయ పద్యములను వ్రాశారు. 9. జగన్నాధభూపతీయము: అను అశ్వలక్షణ శాస్త్రము మాడుగుల వాస్తవ్యులు శ్రీ జగన్నాథ భూపతి

అనుబంధము - 2 13 వర్మ రచన. (ఆంధ్ర సంస్థానములు _ సాహిత్యపోషణము పుట 593) 10. శాలిహోత్రీయము కాకతీయుల కాలం నాటి ఈ పద్య గ్రంథమును నారయ మంత్రి రచించినాడు. ఇది కన్న్మయకు అంకిత మీయబడినది. ఈ కన్నయ కొంకణ మండలాధిపతి అని ఆరుద్రగారు వ్రాశారు.(సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం 1965 ముద్రణ 7-45,50 పుటలు) “ఎవరో పేరు తెలియని కవి ” దీనిని వ్రాసినట్లు శ్రీ ఆరుద్ర పేర్కొన్నారు గొని ఇది నారయ రచనగా సుప్రసిద్ధము ( చూ. డి.నెం. 2474 ప్రతి వివరణ. మద్రాసు ప్రొచ్యలిఖిత పుస్తకభాండాగారము వారి తెలుగు గ్రంధముల వివరణాత్మక కేటలాగు). నారయ మంత్రి సహదేవ పశువైద్యశాస్రగంలీ రచయితగా ప్రసిద్ధుడు. శాలిహోత్రీయములోని ఒక పద్యము మడికి సింగన సకలనీతి సమ్మతము (1430 ప్రాంత రచన)న కలదు. ఆ పద్యము హయలక్షణ విలాసము లోనిదిగొ మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు పేర్కొనుట: (మానవల్లి కవి రచనలుపుట 104) పొరపాటు. 11 హయలక్షణ విలాసము" మనుమంచి భట్టు రచన : ప్రస్తుత గ్రంథము 12 హయలక్షణ సారము : పరవస్తు శ్రీనివాసాచార్యుల రచన 13. హయలక్షణ సుధారస

14 హయలక్షణ విలాసము తరంగిణి . కుమార వేంకట పెరుమాళ్ళ పద్యరచన. ముద్రితము

చొక్కనాధచరిత్రము అన్న 16 వ శతాబ్దపు ద్విపదకావ్యములో అశ్వశాస్త్రము

సంక్షేపముగా ఈ క్రింది విధముగా చెప్పబడింది “వినుము పూర్వమ్మున వేదమ్ములందు వనధుల నమృతంబు వహ్నల యందు బ్రహ్మాండమునను దిక్సాలకులందు బ్రహ్మనేత్రమ్ముల బ్రభవించె మజియు నారట్ట రింభాణ యవన కంఖాణ వారాశి కాంభోజ బాహ్లిక దేశ ములం బుట్టు నుత్తమంబులు వానిలోన వెలయు బ్రహ్మక్షత్ర విట్ళూద్రజాతు లందులో రాజవాహము లుత్తమములు

ఇ నందు దివాజాత మర్హమ్ము కాదు

నరయ దేవమణి కంరాభరణమ్ము మజి బాసికము సుడి మస్తకసమము పదములు నాలుగు ఫాలస్థలమ్ము విదిత ధావళ్య మై వెలసిన యట్టి పంచకళ్యాణు లీ భాతి( జెన్నాందు నంచితమ్ముగ రాత్రులందును మిగుల శుభలక్షణమ్ముల సుడిసుద్దములను ('బ్రభవించు హయములు ప్రభువు లెక్కినను నఖిల సంపదలను ననుకూలమగును నఖిల శాత్రవులను నిర్ణించు మఠథియు పట్టెడ సుడిగల్లు పాదమ్ము తీసి కట్టు శోకావర్తి కంరనాళముల వెన్ను నాదల( బొల్లు విసపాది శృంగి నెన్న బూడిద ముక్కు నేక ముష్కకము

అనుబంధము - 3 15

మరియు. బిండావర్త మస్తక హ్‌న

మరయ నీ మొదలైన యశుభలక్షణము

లీ యశ్వముల నెవ్వరేని నెక్కినను

శ్రీయు నాయువు వారి€ జెందగా నోడు

నని మజియును గల్గు నశ్వలక్షణము

లనువందగా వారి కానతి యిచ్చి” (పుట 297)

అనుబంధము 3 బాణుని అశ్వవర్ణన

సంస్కృతసాహిత్యములో కథాసంవిధానానికి, వర్ణనావైశిష్టానికి అద్వితీయమై నిలిచిన *కాదంబరిలో బాణభట్టు ఇంద్రాయుధ మను రుగల గుఠాన్తి వర్ణించిన తీరు తప్పక చదువవలసినది. ఆ సంస్కృత రచనను, దానికి స్వేచ్భానువాదా న్ని ఈ క్రింద పొందుపరుస్తున్నాను. | ః |

అధ వచనానంతర మేవ ప్రవేశిత, ముభయతః ఖలీనకనక కటకావలగ్నాభాం పదేపదే కృతా కుంచన ప్రయత్నాభ్యాం పురుషాభ్యా మవకృష్యమాణ, మతి ప్రమాణ, మూర్ధ్వ కరపురుష ప్రాప్య పృష్టభాగ, మాపిబంత మివ సముఖాగత మఖిల మాకాళ, మతినిష్టురేణ ముహుర్ముహుః ప్రకంపితోదర రంధ్రేణ హేషా రవేణ పూరిలే భువనోదర వివరేణ నిర్భర్షయంత మివాళీక వేగ దుర్విదగ్గం గరుత్మంత, మతిదూర మవనమతా 'ప్రతిక్షణ మతిదూర మున్నమతా చ జవనిరోధస్ఫీత రోష ఘురఘురాయమాణ ఘోరఘోజేన శిరోభాేగేన నిజజవ దర్పవశా దుల్లంఘనార్థ మాకలయంత మివ త్రిభువన, మనసీత ప్‌త హరిత పాటలాభి రాఖండల చాపానుకారిణీబి: రేఖాభిః కల్మాషిత శరీర, మాస్తీర్ణ కంబల మివ కుంజర కలభం, కైలాసతటాఘాత ధాతుధూళిపాటల మివ హరవృషభః మసుర రుధిర పంక లేజాలోహిత సట మివ పొర్వతీసింహం, రంహస్సంఘాత మివ మూర్తిమంత, మనవరత పరిస్ఫుర త్రోధ పుటోన్ముక్త పూత్కారేణాతి జవాపీత మనిలమివ నాసికా వివరే ణోద్వమంత, మంతఃస్థలిత ముఖర ఖలీనఖర శిఖర క్లోభజన్మనో లాలజలభువ:ః ఫేన పల్లవాన్‌ ఉదధినివాస పరిపీతామృత రస గండూషా నివోద్గిరంత, మత్యాయుతం నిర్మాంసతయా సముత్కీర్ణ మివవదన ముద్వహంత, మానన మండల నిహితారుణమణి

16 హయలక్షణ విలాసము

సముద్గతై రంశుకలాపై రుపేతేనా వసక్త రక్త చామరేణేవ నిశ్చల శిఖరేణ కర్ణయుగలేన విరాజమాన, ముజ్జ్వల కనకశ్ళంఖాలా రచిత రశ్మి కలాప కలితయా లాక్షాలోహితలంబలోల సటా నంతానతయా జలనిధి సంచరణ లగ్న విద్రుమ పల్లవయేవ శిరోధరయోపశోభిత, మతి కుటిల కనకపత్రలతా ప్రతాన భంగురేణ పదే పదే రణిత రత్సమాలేన స్తూల ముక్తాఫలప్రాయేణ తారాగణే - నేవ సంధ్యారాగారుణే నా శ్వాలం కారే ణాలంకృతం, అశ్వాలంకార నిహిత మరకతరత్న ప్రభాశ్యామాయమాన దేహతయా గగనతలనిపతిత దివసకర రధతురగ శంకా మి వోపజనయంత, మతి తేజస్వితయా జవనిరోఢథలోషవశా త్రృతి రోమకూపా తృముద్గతాని సాగర పరిచయ లగ్నాని ముక్తాఫలా నీవ స్వేదజల లవజాలకాని వర్షంత, మింద్రనీల మణిపాదపీరానుకారిభి రంజనశిలాఘటితై రివ అనవరత పతనోత్సతన జనిత విషమఖరముఖరవైః పృధుభిః ఖురపుటై ర్లర్ణరిత వసుంధరై ర్మురజ వాద్యమివాభ్యస్యంత, ముత్కీర్ణ మివ జంఘాసు, విస్తారిత మివోరసి, శ్లక్ష్‌బీకృత మివ ముఖే, ప్రసారిత మివ కంధరాయా, ముల్లిఖిత మివ పార్వ్వయోః, ద్విగుణీకృత మివ జఘన భాగే, జవ ప్రతి పక్షమివ గరుత్మతః, తైలోక్యసంచరణ సహాయ మివ మారుతన్య, అంశావతార మివోచ్చె శవసః, వేగ సబ్రహ్మచారిణ మివ మనసః, హరిచరణ మివ సకల వసుంధరోల్లంఘనక్షమం, వరుణ హంస మివ మానసప్రచారం, మధుమాసదివన మివ వికసితాశోక పాటలం, వ్రతిన మివ భస్మసితపుండ్ర కాంకితముఖం, కమలవన మివ మధుపంక పింగకేసరం, గ్రీష్మ దివస మివ మహాయామ ముగ్రతేజసం చ, భుజంగ మివ సదా గత్యభిముఖ, ముదధి పులినమివ శంఖ మాలికాభరణం, భీత మివ స్తబ్ధకర్ణం, విద్యాధర రాజ్య మివ చశ్రవర్తి నరవాహనోచితం, సూర్యోదయ మివ సకల భువనార్భార్హ మశ్వాతిశయ మింద్రాయుధ మద్రాక్షీత్‌.

(కాదంబరి పూర్వభాగము. వావిళ్ళ ప్రచురణ (1965) పుట 77-78)

అనుబంధము - 3 17 అనువాదము

చంద్రాపీడుడు తండ్రి ఆజ్ఞను శిరసావహించి తాలకరి మేఘపు ఉరుమువలె గంభీరమైన కంరస్వరముతో “ఇంద్రాయుధము (గుర్రము పేరు)ను గ్రవేశపెట్టండి” అని ఆజ్ఞాపించెను.

ఆ మాట వెనువెంటనే ఇరువురు మనుష్యులు రెండువైపుల బంగొరు కళ్ళెపు వలయములను పట్టుకొని మాటిమాటికి వెనుకకు లాగిపట్టుకొనుచు గుర్రమును తీసికొని వచ్చిరి. అది మనుష్యుల చేయెత్తు ప్రమాణము బెన్నత్యము కలది. తన ఎదుటి ఆకాశాన్ని యింగ్‌ వేస్తున్నట్లు, తన ఉదరగోళం అదిరి పోయేటట్లు అది మాటిమాటికి తీధంగా సకిలిస్తూ, భువనో దరాన్ని నింపుతూ, కుహనావేగ గర్వితుడైన గరుత్మంతుని బిదరగొట్టు చున్నట్టున్నది. తన వేగమును నిరోధించుట వలన కలిగిన రోషముచేత నాసాపు టములనుండి గురగురధ్వనులను వెలువరిస్తూ, తన వేగదర్పంతో త్రిలోకాలు అతిక్ర మించుటకై మెడను క్రిందకు మీదకు పొడవుగా చాచి పరిశిలిస్తున్నట్లున్నది- నలుపు, పసుపు, ఆకుపచ్చరంగులు గల హరివిల్లువలె ఉన్న చారలతో చిత్రవర్ణదేహము కలిగి ఉన్నది. చిత్రవర్ణ కంబళము కప్పిన ఏనుగుగున్న వలె ఉన్నది. కైలాసగిరి చరియలను రుద్దుకొనుటవలన ధాతుసంపర్కముచేత ఎర్రబడిన నందీశ్వరునివలె ఉన్నది. చిక్కని రాక్షసరక్తముచేత తడిసి జూలు ఎర్రబారిన పార్వతీదేవి వాహనమైన సింహమువలే ఉన్నది. మూర్తీ భవించిన వేగసర్వస్వమువలె ఉన్నది. వేగాతిశయముతో పీల్చబడిన గాలిని నిర్విరామముగా అదరుచున్న ముక్కుపుటములనుండి పూత్కారము ద్వారొ వెలువరించు చున్నట్టున్నది. నోటియందు కదలుటచే ధ్వనించుచున్న కళ్ళెపు కక్కుకోత చేత ఏర్పడిన చొంగ నురుగు దొబ్బలు సముద్రనివాససమయములో త్రాగిన అమృతమును నెమరు వేయగా వచ్చిన నురుగు వలె ఉన్నవి. విశాలమైన దాని ముఖము కండలేకపోవటముచేత చెక్కి మలచి నట్టున్నది. దాని ముఖ మండలమున కూర్చబడిన పద్మరాగమణికిరణములు ప్రసరించుటచేత నిక్కబొాడిచిన దాని చెవ్లులు ఎర్రని చామరములవలె నిశ్చలముగా ఉన్నవి.

18 హయలక్షణ విలాసము

ధగధగ మెరిసే బంగారు గొలుసుల జిగజిగలతో లక్కవలె ఎర్రనై కదలాడే పొడవైన జూలు, సముద్రసంచారసమయములో తగులుకొన్న పగడపుతీగవలె శిరస్సును శోభింపచేస్తున్నది.

వంకరటింకరగా పెనవేసుకొన్న బంగారు తీగ జాంపములో కూర్చబడిన పెద్ద ముత్యాల వంటి అనేకరత్నాలు ధ్వనిస్తూ సంధ్యా కాలమున ఎగ్రబారిన నక్షత్రాలవల ప్రకాశించే ఆభరణాలతో ఆ గుర్రము అలంకరించబడి ఉన్నది. ఆ ఆభరణములయందు కూర్చబడిన మరకతమణుల కాంతి చేత పచ్చగా కనుపించే దేహముగల ఆ గుర్రము ఆకాశమునుండి జారిపడిన సూర్యుని రధాశ్వమా. అనే భ్రాంతిని కలిగిస్తున్నది.

ఆ అశ్వము గొప్ప తేజశ్ళాలి కావున తన వేగాన్ని నిరోధించినందుకు కోపించి ప్రతి రోము కూపము నుండి వెలువరించే స్వేదబిందుమాలికలు సముద్రములో తగులుకొన్న ముత్యాల వలె మెరుస్తున్నవి.

ఇంద్రనీలమణి నిర్మితపాదపీరములవలె అంజనశిలచే మలచబడినట్లున్న దాని పెద్దపెద్ద గిట్టలు ఎప్పుడూ ఎగిరి దుముకుట వలన అరిగి ఎగుడు దిగుడుగా ఉన్నవి. వాటితో నేలను గట్టిగా దుమ్ము రేగేటట్లు కొట్టతూ మురజ వాదనమును అభ్యసిస్తున్నట్టున్నది. పిక్కలు చెక్కినట్టు, రొమ్ము వెడల్పు చేసినట్టు, ముఖము సానబట్టినట్టు, మెడ సాగదీసినట్లు, పార్వములు చెక్కినట్లు వెనుక భాగము రెట్టింపు చేసినట్టు ఉన్నవి.

అ గుర్రము వేగమునందు గరుత్మంతునకు ప్రత్యర్థివలె, ఉచ్చెత్సువము యొక్క అంశావతారమువలె, త్రిభువనసంచారమున వాయుదేవునకు నెచ్చెలివలె వేగమునందు మనసునకు సహపారివలె, సర్వవసుంధరాతిక్రమణ సమర్థమగు హరిచరణము (వామనుని పాదము, ఆకాశము) వలె మానససంచారి (మానససరోవర సంచారము, మనస్సంచారము వంటి సంచారము కలిగిన) వరుణ హంసము వలె, వికసితా శోక పాటల మగు'( వికసించిన అశోక, పాటల వృక్షములు గల, వికసించిన అశోకమువలె పాటల వర్ణము గల) వసంతదినము వలె, భస్మమువలె తెల్లని చారలు ముఖమునందు కలిగి యోగివలె,

మకరందమువలె దోరవర్ణము గల కేసరములచే (జూలుచే) తామర తుటుమువలె, శ్రీష్మర్తువు నందలి పగటివలె మిక్కిలి పాడవైనది, తీవ్ర తేజోవంత మైనదియు,

అనుబంధము = 3 19 భుజంగమువలె సదా గత్యభిముఖము (వాయువునకు ఎదురైనది, ఎప్పుడు నడుచుటకు సిద్ధముగా ఉండునది) అయినది, నముద్రవు ఇనుకతిన్నె వలె శంఖమాలికలు ఆభరణములుగా గలది, బభబయవడినదానివలె -నిక్కిన చెవులు గలది, విద్యాధరరాజ్యమువలె చక్రవర్తి నరవాహనోచితము ( చక్రనర్తి అయిన కుబేరునకు తగినది, చక్రవర్తియైన మానవునకు వాహనముగా ఉండదగినది) అయినది సూర్యోదయమువలె సకల భువనార్హార్హము ( అన్ని లోకముల వారికి అర్హ్య ప్రదానోచితము అయినది, ప్రపంచములోనే మిక్కిలి వెల కలిగినది) అయినది ఆ ఉత్తమాశ్వము.

తతిస

20 హయలక్షణ విలాసము అనుబంధము - 4 బాణభట్టు హర్షచరితమ్‌ లో గల అశ్వశాలావర్దన ద్వితీయో చ్యాసము

“అధ వనాయుజై ? ఆరట్టజై ః కాంభోజై ః భారద్వాజై ః సింధుదేశ జైః పారశీకైళ్చ శోటై శ్చ శ్యామై శృ, శ్వేకైళ్చ, పింజరైశ్ళ, హరిద్భి శ్చ, తిత్తిరకల్మాపై శ్చ పంచభదై శ్చ మల్లికాక్సై శృ కృత్తికాపింజరై శ్చ, ఆయుత నిర్మాంసముఖైః అనుత్కట కర్ణకోశైః సువృత్త శ్లక్ష సుఘటిత ఘంటికా బంధై ః యూపానుపూర్వీవక్రాయ తోదగ్రగ్రీవై: ఉపచయ శ్వయత్‌ స్కంధ సంధిభిః నిర్భు గ్నోరస్థలై వి అస్ఫూలప్రగుణ ప్రసృతై: లోహపీరకఠిన ఖురమండలై ః అతిజవతృటన భయా దనర్శితా న్రాణీవోదరాణి వృత్తాని ధారయద్నిః ఉద్యర్లోజీ విభజ్యమాన పృధుజఘనై ః జగతీ దోలాయమాన బాలపల్లవైః కధయప్యు భయతో నిఖాతదృఢ భూరిపాశ సంయమన నియంత్రితై : ఆయత్రై రపి పశ్చాత్సాశ బంధ ప్రాసరితై కాంఘ్రి భిరాయతతరై రివో పలక్ష్యమాటై ; బహుగుణసూత్రగ్రధిత గ్రీవాగండకై రామీలిత లోచనై £ దూర్వా రస శ్యామల ఫేనలవశబలాన్‌ దశన గృహీత ముక్షాన్‌ ఫరఫరి తత్వచః కండూజుషః ప్రతీకా న బాలయద్భి : సొలసవలిత వాలధిభిః ఏకళశష శ్రాంతి 'ప్రస్త శిధిలిత జఘనార్జెః నిద్రయా ప్రధ్యాయద్భిశ్చ స్థలిత హుంకార మందమంద శబ్బాయ మానై శ్చ తాడిత ఖుర ధరణీ రణిత ముఖరశిజర ఖురలిఖిత క్ష్మాతలై ర్భాసమభి లషద్భిశ్చ ప్రకీర్యమాణ యవసగ్రాస రస మత్సరోద్భూత క్లోభై శ్చ ప్రకుపిత చండ చండాల హుంకార కాతర తర తరళ తారకై శృ కుంకుమ ప్రమృష్టి పింజరాంగ తయా సతత సన్నిహిత నీరాజనానలై రివ లక్ష్యమాటై రుపరివితత వితానైః పురః పూజితాభిమత దైవతై ః భూపాల వల్లభై స్తురంగై రారచితాం మందురాం విలోకయున్‌. .”

అనుబంధము = టీ 21 అనువాదము

ఆ అశ్వశాల వనాయుజ, ఆరట్టజ, కాంభోజ, భరద్వాజ వాదము, సింధు, పారశీక (దేశీయ) జాతుల గుర్రాలతో నిండి యున్నది. ఆ గుర్రాలు - ఎగ్రనిగొనల్లని, తెల్లని, పసుపు పచ్చని రంగులు, పింజర వర్ణములు (3/6110౪/191 66) గలిగి ఉన్నాయి. ఇంకా తిత్తిర కల్మాషాలు (తీతువు పిట్ట వలె ఎన్నో రంగులు కలిసిన వన్నె గలవి), వంచభద్రాలు (ముఖము, నాలుగు గిట్టలు తెల్లని రంగు గలవి), మల్లికాక్షాలు (తెల్లని కళ్ళు గలవి), కృత్తికాపింజరాలు (ఎరుపును మించిన పసుపు వర్ణము గల చర్మము గలవి) అందులో ఉన్నాయి. అవి పొడుగాటి నాజూకు ముఖాలు, కురుచ చెవిగూబలు, గుండ్రని నున్నని చక్కగా కూర్చబడిన కంరభాగాలు, వంపుతిరిగిన పొడవైన ఉన్నతమైన మెడలు, బలిఫ్టమై కండపుష్టిగలిగిన భుజసంధులు, కుంభాకారపు రొమ్ము భాగాలు, నాజూకైన తిన్నని, కాళ్ళు, లోహపీరంలా కరినమైన గిట్టలు, వేగంగా తీసే పరుగుకు'జారిపడతాయనే భయంలో పేగులు లేనట్లు ఉన్న గుండ్రని కడుపు భాగాలు, విశాలమైన దోణి (పృష్టోరః. కటి భాగము ద్రోణి - అనగా వీపు, రొమ్ము మలుగుల ప్రక్క భాగము) తో విభజింపబడ్నే బలిష్టమైన పిరుదు భాగాలు, నేలను తాకే సన్నని ఆకుల వంటి తోకలు కలిగి ఉన్నవి. దృఢమైన సెద్ద తాళ్ళతో రెండు వైపుల కట్టబడి ఎలాగోలా నియంత్రించబడి ఉన్నవి. గుదితాళ్ళతో చాచి కట్టబడిన ఒంటికాళ్ళతో పాడవుగలవే అయినప్పటికి ఇంకా పొడవైనవిగొ కన్పిస్తున్నవి. పలుపేటల తాళ్ళతో అలంకరించబడిన మెడలు, చెక్కిళ్ళు గలవి. కళ్ళను అరమూసి ఉన్నవి. గరికను నెమరువేయుటచే వచ్చిన శ్యామల వర్ణపు రసమును ఆస్వాదించుటచే ఏర్పడిన చిత్రవర్ణములు గల నురగ దబ్బలు వ్యాపించగా దురదపుట్టిన శరీరావయవములను కదలించుచు చిందులు వేస్తూ ఉన్నవి. బద్ధకంతో లోకలను ఆడించుచున్నవి. ఒక వైపుకు నిలబడటంతో సగం జారిన పిరుదులు గలవి. నిద్రలో తదేక ధ్యానముద్ర గలవి. హుంకారములు పోయి, గొంతులోనుండి జారే అస్పష్టమైన గొణుగుడులు గలవి సందుల నుండి మూత్రము క్రిందికి జారే విధంగా ఏర్పాటు చేసిన కాళ్ళ క్రింద గల చెక్కలను మేత కోసం తన్నుచున్నవి...ఇతర గుర్రాలకు వేస్తున్న మొలవ గడ్డిని చూచి ఆ గడ్డి కోసం ఆ గుర్రాలపై అసూయతో పుట్టిన మానసిక క్షోభ గలవి. కరినాత్ములైన గుర్రపు కావలి వాళ్ళ అదలింపులకు దడిసి ఆభయాన్ని చూపే చంచలమైన కనుగ్రుడ్డు గలవి. కుంకుమ ద్రవ్యాన్ని రుద్దటం వలన పింజర వర్ణము గలిగి ఎప్పుడూ సన్నిధిలో గల హారతులజ్వాలల వలె కన్పిస్తున్నవి. భూపాలురకు ఇష్టములైన ఇటువంటి గుర్రాలతో నిండిన ఆ అశ్వళాల, పై భాగాన విస్తారమైన చాందినీలచే కప్పబడినది. ముందు భాగాన పూజలందుకొనే ఇష్టదేవతలు గలది.

22 హయలక్షణ విలాసము అనుబంధము - 65 వరాహమిహిరుడు బృహత్సంహిత లో చెప్పిన అశ్వలక్షణములు

• దీర్ధగ్రీవాక్షికూట స్రిక హృదయ పృధుస్తామతాల్యోష్ట జిహ్వః

సూక్ష్మ త్వక్కేశవాలః సుశఫగతిముఖ్లో హస్వకర్ణోష్టపుచ్చః

జంఘాజానూరువృత్తః సమసితదశన శ్చారుసంస్థాన రూపో

వాజీ సర్వాంగ శుద్ధో భవతినరపతే ; శత్రునాశాయనిత్యమ్‌

పాడవుమెడ; విశాలమైన కనులు, త్రికస్థానము, హృదయ స్థానము , రాగి వన్నె గల తాలువు, పెదవి, నాలుక ; మృదువైన చర్మము, రోమములు, తోక; మంచి గిట్టలు, నడక, ముఖ కవళికలు, కురబైన చెవులు, పై పెదవి, తోకమట్ట గుండ్రని పిరుదులు, మోకాళ్ళు, తొడలు" సమానముగాను, తెల్లగాను గల పళ్ళు, అందమైన ఆకారము, దోషాలు లేని శరీరభాగాలు గల గుర్రము తన రాజు శత్రువులను ఎప్పుడూ నాశనము చేయగలదు.

అశ్రుపాత హనుగండ హృ ద్గళ

'ప్రోథ శంఖ కటి వస్తి జానుని -

ముష్కనాఖి కకుదే తధాగుదే

సవ్య కుక్షి చరణే తధా ౭ శుభా:

కనులక్రింద, చెంపక్రింద, చెంపమీద, హృదయ స్థానమున, గళముమీద, ముట్టెమీద, చెవిగూబమీద, కటిమీద, పొత్తికడుపుమీద, చంక ప్రదేశమున, అండకోశము మీద, నాభిమీద, మూపుర ప్రదేశమున, మలద్వారమువద్ద, పొట్టకు, కాళ్ళకు కుడివైపున గల సుడులు మంచివి కావు

యే ప్రపాణగళకర్ణ సంస్థితాః

పృష్టమధ్య నయనోపరిస్థితాః

ఓష్ట సక్థి భుజ కుక్తిపార్వగా

స్తే లలాట సహితా ః సుశోభనాః

పై పెదవి మీద, గళము మీద, చెవుల మీద, వీపు మధ్యన, కళ్ళమీద, తొడమీద, భుజము మీద, పొట్టమీద ఎడమవైపున, లలాటమున గల సుడులు మంచివి.

23 అనుబంధము - 5 తేషాం ప్రపాణ ఏకో లలాట కేశేషుచ ధ్రువా వర్తో రంధ్రోపరంధ్రమూర్ధని వక్షసి చేతి స్పృతౌ ద్వౌద్వౌ ॥ పై పెదవిమీద ఒకటి, లలాట మధ్యమున ఒకటి, రంభోపరంధ్రముల పై రెండు రెండు, తల మీద రెండు, ఎదురు రొమ్ముమీద శెండు - మొత్తము పదిసుడులు ధ్రువావర్తములు. ఇవి మంచివి. షడ్చిరండై : నతాభై రృవతి వాయళిత స్రైః కపాడ్రొర్తు వరః నందంకై * మధ్యమాం * వతితనముదిక్రే * (త్వభనంబాభికొట్టే * నందంళానుక్రముణ శత్రికవరిగణితా : ఠొలికొ 9 వీతచక్షా * కొచా మక్షీళక ళంఖా నట చలనమతో దంతపొతందవఎద్ధి / ఒక సంవత్సరములోపు గుగ్రవు పిల్ల ఆరుతెల్లని మునిపళ్ళు గలిగి ఉంటుంది. రెండు సంవత్సరముల వయసులో అవి కాషాయ రంగులో ఉంటాయి. మూ డేళ్ళ వయసులో సందంశాలు (ఆరుమునిపళ్ళలో మధ్యన గల రెండు పళ్ళు ౫ ఊడిపోయి మళ్ళీ వస్తాయి 4 సంవత్సరములకు మధ్య మాలు (సందంశాలకు రెండు పక్కల గోల పళ్ళు ) ఊడిపోయి మళ్ళీ వస్తాయి. 5 నంవత్సరముల వయనుకు పౌ ర్వ్వాలు (మధ్యమాలకు బయటపక్కనగల పళ్ళు ) ఊడిపోయి మళ్ళీవస్తాయి. తరువాత మూడు మూడేళ్ళకు సందంశాలు, మధ్యమాలు, పార్వ్వాలు క్రమంగా నల్లగా, పచ్చగా, తెల్లగా, కాచవర్ణంగా, తేనెరంగుగా, శంఖ వర్ణంగా బోలుగా మారిరాలిపోతాయి. ఈ స్థితిని యీ క్రింది విధంగా చూపవచ్చును. +

24 హయలక్షణ విలాసము డ్‌ చళ్ల క త్త శీ ద ఛి ధ్‌! న ఫాషన్ల పసి సె (. |! ల స్ట్‌ శై లా నా 0] స్‌ వ్‌ అల్లే త్తి న్‌ నిష జి గళ్ల స్త ణి ర్డా గో లి ట్‌. ఇది స్ట్‌ ప క ర్త స్త్‌ సస గా నే జా ళ్‌ 0 వ కు ఇడి పే నే చె క్‌ ఇ ఇ శే క వల్లే కళ్ల స్త సళ్ల త్త పై 2 శే న ణి న్‌ యల ౯౫౭ నే ద ౩౩౦౫ య౫య౫| ఇ ఛ్తే £ా 2 జా చా 72 న ౮] ఇం ఛి చై 4! జు చా డ్‌? గ్‌ న్స గ్ష్‌ క ర్స్‌ శ్తి 9 £ 1 గ్‌ న్‌ ఛై నాకితే శ్ర జైజై ఉశేక ఇప ప్‌ ఫు ఫ్‌ ఫై లి చై చ్‌ాల శ్‌ చో న చే ఇతె న

25 అనుబంధము - 6 అగ్నిపురాణమున చెప్పబడిన 'అశ్వలక్షణము అశ్వానాం లక్షణం వక్ష్యే చికిత్సాం చైవ సుశ్రుత ! హీనదంతో విదం తశ్చ కరాలీకృష్ణతాలుకః 1 కృష్ణజిహ్వ శ్చ యమజో జాతముష్క శ్చ యస్తధా' ద్విశఫశ్చ తయా శృంగి త్రివర్గో వ్యాఘ్రవర్గకః 2 ఖరవర్ణో భస్మవర్డో జాతవర్ణ శృ కాకుదీ శ్విత్రీచ కాకపాదీ చ ఖరసారస్తదైవ చ రె వాసరాక్షు కృష్ణసటః కృష్ణగుహ్య స్త థైవ చ కృష్ణప్రోధ శ్చ శూక శ్చ యశ్చ తిత్తిరి సన్నిభః శీ విషమ ః శ్వేతపాదళ్చ ధ్రువావర్త .వివర్జితః అశుభావర్తసంయుక్తో వర్జనీయ స్తురంగమః ర్‌ రంధ్రోపరంధ్రయో ర్వా ద్వౌ ద్వౌ ద్వౌమస్తక వక్షసోః ప్రపాణే చ లలాబేచ కంఠావర్తాః శుభాదశ ర్‌ సృక్విణ్యాం చ లలాటే చ కర్ణమూలే నిగాళకే బాహుమూలే గళే శ్రేష్టా ఆవర్తా స్త్వ శుభాఃపరే 7 శుకేంద్ర గోప చంద్రాభాయే చ వాయససన్నిభా: సువర్ణవర్గాః స్పిగ్ధా శ్చ ప్రశస్యాస్తు సదైవహి కి దీర్ధగ్రీవాక్షికూటాశ్చ హ్రస్వ కర్ణా శ్చ శోభనా రాజ్ఞాం తురంగ మా యత్ర విజయం వర్ణయేత్తత : క్ర (అగ్నిపురాణము 102 వ అధ్యాయము)

26 హయలక్షణ విలాసము అనువాదము సుశ్రుతా ! అశ్వలక్షణములను చికిత్సను చెప్పెదను. పళ్ళు తక్కువగా గలది, పళ్ళు అసలే లేనిది, ఒక పెదవి పొడవుగా గలది, తాలువు, నాలుక నల్లవిగా గలది, యమజము(?) అండములు లేనిది, డెక్క రెండుగా చీలినది, కొమ్ములు గలది, మూడు రంగులు గలది, పులి రంగు వంటి రంగు గలది, గాడిద రంగు వంటి రంగు గలది, బూడిద రంగు గలది, మూప్పురము గలది, కుష్టుగలది, కాకపాది, గాడిద గొంతు, లేదా రూసము గలద్ది, కోతి కళ్ళు గలది, నల్లని జూలు గలది, నల్లని మడిప్రదేశము గలది, నల్లని ముట్టె గలది, శూకము(?) తిత్తిరితో సమానమైనది ఒక పాదము తెల్లనైనది, ధ్రువావర్తాలు లేనిది, చెడ్డసుడులు గలది అయిన గుర్రము విడువదగినది. రంధ్ర, ఉపరంధ్రములవద్ద తలమీద రొమ్ముమీద రెండు రెండు, ప్రపానమున, నొసట ఒకటొకటి మొత్తమీ షధిసుళ్ళు శుభములు. సృక్విణియందు, నొసట, చెవిమొదట, నిగాళస్థలమున బాహుమూలమున గళమున గల సుడులు శుభములు. మిగిలినవి అశుభములు. చిలుక, మిణుగురుపురుగు, చందమామ - వీటితో సమాన కాంతి గలవి, కాకీరంగు గలవి, బంగారు రంగు గలవి నునుపైనవి మంచివి పొడవు మెడ, లోనికి వెళ్ళినకళ్ళు, చిన్నచెవులు గలిగి అందంగా ఉన్నాగాని ఆ గుర్రాలు రాజుకు విజయాన్ని ఇవ్వవు

27 అనుబంధము -7 5వ అశ్వాసమున పేర్కొనబడిన బెషధ ద్రవ్యములు పేరు పద్య అంగ్ల వాడుక శాప్రీయనామము సంఖ్య నామము అంబుధి ఫేనము= 87,89 5621020. 52014 0801021153 సముద్రపు నురుగు అగ్ని - చిత్రమూలము. 100 అజామూత్రము = 114,688 60160౫6 మేక మూత్రము అడ్డసరము 39,60,96 ]42120జా 000 ౮09801 తీరీడ2008ే3 129 166 1100 అతివస 75,7681 68805764 ఉంంంరుం 96,100,115 128 అలలంం[/1యు అనుములు 145 06110005 51100515 అభయము=వట్టివేరు. 54 ఈ. ౪౭07604 2122001665 అలచందలు 145 0611003 68088 అల్లము 27,4194, 699 0108౯ 22805 ంటోయాబేం 102 01006 అవిశ 107 05666 క630812 62౧48012 ఆమలకము =జఉసిరిక 48,50,790 80101101 సురే జం[145 8001102 88,96,100 గుగం08!బ [10 103,120 ఆముదము 67,81,102 ౧2810201] గంపలు 00యియు3

• [110%

28 హయలక్షణ విలాసము పేరు పద్య అంగ్ల వాడుక శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము ఆవపిండి 19,20 సెుంాయురే 9ం0ల ----- అవాలు 86,120 సలంర6 5664 9129002 ౧౭౫63613 అవుపంచితము 1113,14, ంళాగుంం ఆఆలలం 17,37,390, 77,78,681, 108,110 ఆవుపాలు 8,29,99 0౧0౪మం అలం ఇంగువ 12,15,222 &ం2[000601642 లు12 [066062 23,52, 94,115 ఇర - మద్యము 81 ఎంంంం ఎం ఇరుసపాలు 102 అలలాణం ఎంఎం ఇసుక 115,117 5206 ఎంంంం 118 ఉప్పు 6,12,134, ౧0010101 5216 50610201 ౧౫|౦గ66 18,20,24, 34,52,74 80,86,107 113,121-130 ఉప్పి 110 తీ105116 101యులర ౧2000215 56012

అనుబంధముల - 7 29 పేరు పద్య అంగ్ల వాడుక శాస్త్రీయనామము సంఖ్య నామము ఉలవలు 145 ంగం-౮1191 0910109 91008 కము ఉల్లి 10,12,22, 01101 తీయు 0922 1 77728,94 ఉష్ట దంష్టములు 89 020061 001) పైలజాలజలలా లా = ఒంటె పళ్ళు ఉసిరిక పప్పు 12 వలల పలంలలలాలడంలాల ఎనుము పాలు 61 106-011 శా ఏలకి 34,47,62 0464మ0003 2161002 01601" 65,103 -౦0టు కందులు 145 64 6110 0౫బయు టంట కకు భాండము = 100 క్నాగం10 లాలో గుమ్మడి చెట్టు 12 కచోరము 103 2660జబ0/ ౦202 26 కటుకరోహిణి 10,39 21201.50111 806 సం! 80103 11865 కడుగు = బెియ్య 64 206 ₹/216 ము కడిగిన నీరు కణ = జీలకర్ర 68,100 అలలంలాలలా కమలము 122 003 యం మేం&ి 10140002

30 హయలక్షణ విలాసము "పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శొస్త్రీయనామము సంఖ్య నొమము కరంజ బీజము 88 56663 0₹ 9018222114 = కానుగ విత్తులు 16120 0660 101462 01ల౫6 కరక = 6,11,12, యు! ౧10211 కరక్కాయలు 2123,77 ససిగం081205 ౧60412 62 81,92, 100,112 కరిధూపము 14,110 5001 (01101 ౧653 0౪₹/004 900056) కరిపిప్పలి 90 అలంలంలం 501064420545 0మం18115 కర్కోటకము 96,100 ఎంలంలలం స10000164102 61062 = నారబీర కర్కాటక శృంగి 96,100 62115 [2012 1019911002 కర్పూరము 15,87 ౧౪౫0101 1౧0002 ౦గ౯ొంటజయిు కలి 17 ₹అుంల0186 వవవవావువలు 216 కలిగొట్టు 107 రిల 5120001 1077ల 01610101465 కల్గు 12,62 శ06ఢ/ అంంంంంం

అనుబంధముల = ప్ర "పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శౌస్రీయనామము సంఖ్య నామము

కల్గుప్పు 107 లం లు

కాకర 90,91 ౨16౯6006 " సెలంయ0164102 అడక 1101

కాచు 112 6440 402012 0416011

కానుగు 110 612%. 96601 0082014

సొంటి, పిప్పలి, ॥ ॥

మిరియాలు

కారుగచ్చ 85 అలలలంంం ౧1621004 య32

కారుమునగ 90,106 పం6 షరే190 సె0110854 0ల0/8్ర03 0902

కుక్కుటాండములు 87,89 8985 01 [62 ఆఆలంలాల

= కోడిగ్రుడ్డు

కురువేరు 46,79,906 ------- 26412 62౧౫౩4

కొడిసెపాల 52,8194 [ముం [ం1201020& ఉంరర్వంయ(00202 1

కొతిమిరి 77,100 ఆంగఖజురేటి 0120కు 52401740) 1101

కొత్త రాజనంపు 59 లలు న

నూక (రాజనాలు

= ఎర్రని వడ్డు)

కొల్లికట్టు 107 లం ఉలంంలంం

పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శాస్త్రీయనామము _ సంఖ్య నామము కోలాంగము (9) 103 ఆలం పజ వఎ= కోష్టము 23,58,776, ౧005౧3 తీ[ం101203 31,94,96 ఉల1ంల121 97,100, 102,103, 107,113 ఖర్జూరపు పండ్లు 476263 202 [16 ౨00900 96,100 క! గంధకము 110,117 ఏైసలు గంధము 87,96 ఏజు62]! ₹/006 5202021401 4100 గచ్చపప్పు 21,22,55, £ఆఅంం6 8632101012 58,85 16౧0] ౨016400 గజపిప్పలి 23 క ఏ0116420939 04101111119 గన్నేరు 61,72,85 0166ల అయి సర1లుర భు. గలిజేరు 24,36,38 108 ౪666 న. 90,91,100 పంగు12 ౧౦90 120 గౌడీద గడప 127 ౨640616066 4100010011 ౨1ఈ ౪70% 020166 142 120113 గుమ్మడి 45,65 వ్యంం101 లంగ0112

అనుబంధముల - 7 33 'సేరు పద్య అంగ్ల వాడుక శొస్రీయనామము సంఖ్య నామము 42100 గోదుమ 145 ళం! గౌరటయు. 28 గోదుమ పిండి 78 య పలజలజలంల్చా గోరంట 91 లం [0ఇ300మ2టైఅరం13 1 గోర్పడము = 26 కంబళి గ్రంధి 100 చండ్రనార 11 పళు:6 00408202 90 చక్రవర్తిని ఇ 26 కోరింద/జటామాంసి చలదళము = 70 12 66 1085 1001131032 1122 రావి చల్ల = మజ్జిగ 31,59 యకం గా చవ్యము = వస చాగ = మోరట 100 టలలలలువలవవవిలి... రాతలో చింతగుజ్ఞు 17,20, 77,80 గణటయిడి గ ₹202గూటీలవ 20102 1మం2 చిత్రకము/ 2135,81 0610214 1000280 26 చిత్రమూలము 85,93, ₹0% 110 100,101 చిత్రతండుల ర ములు = వాయు

34 హయలక్షణ విలాసము పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శాసప్రీయనామము సంఖ్య నామము విడంగములు చెందుప్తు/ 22,27, 52100616 పోవ. వువవవనలను చేదుప్పు 52,86, 102,114 చేకొణీతి 106 6162 ౧1011242 చేదుపొట్ల ఏం వ ౧0య105ట[15 [0౪/6 ౦ంటగులు2 ఓమ జంబూ = 70 91201 ౧101 52800 4జ000 నేరేడు 122002 జటామాంసి 103 11020 సషారేం 320093 9011000216 (20022051 జాదు 113 బలల వవువాలాల ఏ250+00 వంగ! (49౪౮౫4౧ జాలి = పాట్ల 73 ఎంఎలంంం న జిల్లేడు 2480, 81,91] జీరకము/ 12,21 సకం 6౮41010013 61820162 జీలకర్ర 27,60, ₹ల00] ౪0010001 901 86,92, అగా 93,94 100,101 జీరద్వంద్వము= 5్‌2 జీలకర్ర సీమ(నల్ల) జీలకర్ర 2140 జు! 1000251200 ౮227727

అనుబంధముల - 7 35 పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము జొన్న 33,145 010120 కం1యేయక కింర్తోసుణు జ్యోతిష్మతి= 73,86 గరం 0120603 0201001203 వెక్కుడుతీగ ౪16 తంగేడు 61,84 1%1లం 0213 22001212 1100 120 ౮1551 ఇగ|ే6ీ తండులము = 61,84 106 బియ్యము తగరము = 100 ౪101 సెశ్‌000602 20001002 శందివర్థనము ౮2502126 తమ్మి = 79 00115 సగెలలుంం సం పద్మము తమ్ములాకు = 24 56141165 కల 9641 ఓమ తములపాకు తవక్షీరి = వెదు 9ర్క100 క230201టు 92900 02 రుపాలు 103 తవుడు 111] 106 3121 తాడిపిందెలు 103 2611680 సగం. ల0122114 న... వల0168 తిప్పతీగ 47,50, రతర 1అండ. 2090002 16640118 73,75 1000 5666 103 తిలతైలం= 38,117, 6౭801011 5జజలగు యం నూవుల నూనె 1100

36 హయలక్షణ విలాసము పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము తిలలు = ఏ5ఆజయింి నువ్వులు ఏఆగేం తులసి 14,86 ౨191] ౦౦10411 5200000 107 11౧౧ తెలకపిండి [11 102011? 62166 తెల్లావాలు కత ₹రు16 ుకయిగ తేనె 811,335, ₹0%6/ 36,45,47, 49,50,54, 56,60,61, 63,75,76, 87,88,90, 96,131132, 137 త్రికటుకము = 11,16,19 సొంటి, పిప్పుళ్ళు, 213134, మిరియాలు 35్క37,40, 52,5త్సీ5రి 59,60,73, 81,8894 103 త్రిఫలము = ఏ5. 36 కరక, తాడి. 131 నుండి ఉసిరిక 137 వరకు

అనుబంధముల = 7 సా

పేరు పద్య ఆరగ్గ వాడుక. శాస్రీయనామము

సంఖ్య నామము దాడిమి = 28,30 వెంయింకణం2 1080680200 [మూ దానిమ్మ 101,103 దారు = 81,102 ౨6౦641 దేవన దారువు 107 0681౪006 దుందిలము = దుండిగము 102 010౫)ట02 0010001 దూలగోవెల 96 116120 తఉంం00120112 06 దొండ 7780,87 300012 00001012 [22615 దోస 64 ఆఆయింథా. యంయు]5 205 ద్రాక్ష 4762296 ౮1206 ఇం 0602 12122

99,100,

103 ధాతకి = ఆరెచెట్టు 27101, ఛఇం0640010012

103 పర0054 " నల్లేరు 83 619520 ౧426421

క31205 1101

వాగకేసరములు 0గ్ర ౧00129 92[00 గేశంంట2 ₹6౧62 నాగరముస్తలు 27 నిమ్మపండు 86,87 1006 2010 601413 0ల20212 నిక = పసుపు 27 నీలియాకు/నీలాకు _ 1391 గార18ైం 64180102 11001004

38 హయలక్షణ విలాసము పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శొస్త్రీయనామము సంఖ్య నామము నువ్వుల నూనె 738, 117118 ౮1౧౪611౪ 01] నువ్వులు 62,63 562040 న 86,109 56663 నూనె వ్హ7,8 10,1819 20,25,26 తకం, 53, 55,57,509 61,7281 97,98,106 108 116,131 నెయ్యి 6,7,40 166 57,63,907 98,109,114 119 123,124 136 నేలతాడి 12 ౪9]110౪ 860066 00100190 11211 301266 09౧1101663 ౮౭౯౦౫ నేలములక 39,61, 50120001 5382616056 9ర్ర౦8.122 వ 124 పంచదార ర6త5,48 ఏ22౯

అనుబంధముల = 7 39 "పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక కొస్తీయనామము సంఖ్య నామము తరి5౦ం, 51, 61,62,64, 66.96,98, 9౦,100 పందినెయ్యి 57,81,977 ౪ - ౮166 98 పచ్చిపసుపు త] ,4ీ2 లూులగం రయి ఓిం084 పద్మకము = ఛెగ్ర చెంగల్వ కోష్టు/ సహదేవి ఏర్పాటకము = 606 ఒకరకపు గడ్డి పలాశము = మోదుగ 18 క236 6౭1 90162 1090526002 క పల్లేరు 67.72" 0416003 ౧00145 లాట్‌ 102 13 100 210 పసుపు 12,31,390, గణులగం అ 76,81,86 102,109 120 పారి - నీటి ప్రబ్బలి 102 పాలు 50,51,63, 00౪ ౧111 72,78,81 106,131

0, హయలక్షణ విలాసము పీరు పద్య అంగ్ల వాడుక శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము పిచుమంద=వేప త్రి పిప్పలి 172325 092 ౧6౧౧ల - 06౯0180 100 తీ2ైవప్కైవ్‌ 65%66,67 75,87,902 93,100, 101,103, 115,120 'పెద్దమాను = 101,103 దుండిగము పెన్నేరు 76,77 గలా యఅలల/ ₹గరుణజ01& 50012012 0012] పెరుగు 27,28 ౭16 30,33,81 పెసలు 4978 616౪) అము. [4360103 గయి8ం 145,146 103 పేలపిండి చ్‌1 ౯041౯౦01 వటుంయ664 6౯111 పొట్ల 73,128 51466 2044 (00016102 14౯21౧02 ప్రత్తి ఆకులు/ వీరీ 06 ౮౮101 162765. అంకకగం "జులు “306683 0606001

ఇఅఇనుబంధముల ౨-7 శ] "పేరు . వద్య ఆంగ్ల వాడుక. శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము ప్రానీరు= పాచినీరు 131133 51220200 ౪26౯ బచ్చలి 28107 618) $00080) 186112 4108 [11 బింబము = దొండ బూరుగు 62 5116-0000 ౯66 కెంగ02౫ 6౮6101 ముగ బూరుగు బంక 101,103 ఆట ౦౮91106 600% ౪66 బృహత ఫలము= ఏ4 నేలములక/ పెద్ద ములక మంచి గంధము 79 5జు6డ[ ౪6064 0920121యిు శీ1001 మద్ది త్త - వెలం00లో ఉం098 మద్యము 20,7581 మజ! 91,03 మధుకము = తిప్ప తీగె మనళ్శిల 73,83, 66 54100061 88,89 0₹తంలు!10 120 మనిషిపురై 87 శుుడగ-51మి11 మర్రి 70 వెగం 166 00 9లుల&160513 [100

త2 హయలక్షణ విలాసము పేరు పద్య అంగ్ల వాడుక శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము మాదికాయలు న. 010% 60119 గ6641021 ౬10 మారేడు 31,81,101 94] 91666 6౭6 ౧2001603 ల౦గ౫ 102,107 మాదికాయలు 31 01౯01 ౧1౧౯౩ [4661021 ౬100 మారేడు ౩1,81,101 361) ౯011666 ౦816 గ జాాం105 00గ 102,107 మారతి-వట్టివేళ్ళు 101 మాషము = మినుము మాక్షిక్రము= తేనె మినుము 7778,101 91401920 12560119 [86140115 [ేతీ5్‌ మిరియము 1/,25,36 3140ఏ09ల906 ?10ల౫1బ్రలం ఓ100 42,55,091 115,120 ముత్తోపులగము 53,61,811 00౫ 11210౪ 51644 6016410112 ముద్గము = పెసలు [1 మునగ 60,6180 [06-116151 1400082 0161 162 00 ములకలు ర0డు ౨53,101, (పెద్ద / చిన్న 110 ములక గుజ్జు తె 321612 960115 ములు గోరింట 36,53 [మి ముస్తలు = తుంగ చె9ిర0.96 1౫1- 67155 టం ముస్తలు 100,101 109

అనుబంధముల - 7 ప! “పేరు పద్య అంగ్ల వాడుక శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము మూల = ముల్లంగి/ 100,103 వట్టివేరు మెంతులు [త క₹ల0 616616 08006114 ౯0లులు 61600 [20 మేకపాలు 29 604౯411 మేక మూత్రము 88,114 6041-౪గ మొగిలి 106 గట 8౦76 విజురేజుల3 2601011035 501206 (మాని పసుపు 7677, 51% 10/67 86.120 యువలు 52,145 వ! * పంల కల8510000 యవక్షారము 52,116 యం॥88 0299: రఖల028 131 0౧012311 621 21 యసష్టిమధుకము 62,99 [1000106 గరం 0000210005 100 గెం0! రజని = పసుపు/ 88 నీలిచెట్టు రాజనపు పేలపిండి 96 ౯0౦0ల 028 100 క[1921 0% ౧010164 గం6

శీత హయలక్షణ విలానము "పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శాప్రీయనామము సంఖ్య నామము రావి 70 గై 7/66 కంటం గెం41052 £22%] రాన్హుము ! ఉ[0122 ౮44024 రెండు వసలు= 8 వస, అతివన రేగు 68 లళ్పంండ ౯66 21200109 సల 0202 200% రేల 30,77 రజి 10) 025312 [13012 ౬10% లవంగము జీగ52, 0107: 4౫/09/1109 శమం 96,100, గా౭1043 10. లొద్దుగు 77,78 5౫/11010148 66611052 10 వటము = మర్రి వట్టి వేళ్ళు 46,79 ౧5018 601602 81,94 2122001663 125% 103 వస 121417, 313439. 56011128 ఉంంగుం 0412043 112% 52,6061 7681,86 100,103 112 వాకుడు 60,8081 12420 బై 50120002 320600

అనుబంధముల - 7 ష్‌ పేరు పద్య ఆంగ్ల వాడుక శాసప్రీయనామము సంఖ్య నామము వాము 12,1721 త్యం గాజంయింంలటాాంయలు 27,34, 52 న... 86 వార్జిలవణము= 5్‌గ సముద్రపుటుప్పు వావిల 14,40,565 002360౯6 ల మెంబ్రయిరః ౬120 9,122 | విడంగములు = 86,91 10అయి8 20200112 1065 వ వాయువిడంగములు వెలగ 27,30 006 20016 ఓ0022 గీక[61531022 కమ వెలినువ్వులు = 62 తెల్ల నువ్వులు వేపనార 11,85 ౫ంయు-కబ! వేపాకు 50,91, *8అ0-162763 109,122 125 వేము = వేప 48,7680 6ల0 తీ23య2ం18 మయం 8896 త్రికటుకము శంఖశిల 88 (1||9 తీం1600) ఉంిలుంంలు త&ీ1500110

46 హయలక్షణ విలాసము పేరు పద్య అంగ్ల వాడుక శాస్రీయనామము సంఖ్య నామము

శర్కర=పంచదార

శృంగల బేరము=

అల్లము

శృంగాటకము = 63 72106 “౧202

పరికగడ్డ 01636001 31901005

శృంగి = అతివస

షడంధా=వస

సదాప 97,102, ఆఖజాకింం-066 సడ 012]20అ౧93 ఓ10

సముద్రపు నురుగు _ 87,89 562 10201 52012 ౦0[014113

సముద్రపుటుప్పు 92

సయికంపు మరీ 24

చము = సన్న

మిరియము

సర్జకము = 103 521 166 ౨(ఆ౦౦2గుటం

వేగిస క సర్జ్ణరసము = 134 క₹ం511018

యక్షధూపము ఆ౫461101

0₹521 (66 సర్జక్షారము 8 010015 924% 50641 620019 100806, సర్బాక్షి 101 గశీ0089ై0056 ౦౧౦౧0124 0108203 01201

47 అనుబంధము - 8 “ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము' న పింగళి సూరన వర్ణించిన ప్రద్యుమ్నుని ఆశ్వికక్రీడ ద్వారకానగరం వెలుపల గల ్రదేశంలో ప్రద్యుమ్నుడు గుర్రాన్ని ఎక్కి విహరిస్తున్నాడు. తన హృదయంబు వెంబడిన తప్పక ఘోటక మంత నంతనే పనుపడ నిల్చి ముందఅకు బ్రాజీ కెలంకులకుం దొలంగి దా వెనుకకు నేగుదెంచి కడువేడ్క యొనర్చగ బండి యాడె నె మ్మిని గనకంపు( గోల నడిమింటనె త్రిమ్మరం దారి కొట్టుచున్‌ 2-28 ప్రద్యుమ్నుడు గుర్రాన్ని ఎక్కి బంతిని ఆకాశానికి ఎగురవేసి క్రిందపడకుండ ఆడు తున్నప్పుడు అతని గుర్రం ప్రద్యుమ్నుని కోరికకు అనుగుణంగా తనంతనే బంతి రాకపోకలను అనుసరించి ముందరకు, పక్కలకు, వెనుకకు వెళుతూ ప్రద్యుమ్నునికి ఉత్సాహాన్ని కలిగించింది. ఎగురగవైచి కొట్టుటది యెంత భరంబని బంతి యగ్రగా మిగ వడిం బాజవైచి పుడమిం బడనీకయె దాని మీజీ చి త్రగతి హయంబు దోలుచును గ్రమ్మజ మీదికి గొట్టి యాడె విం తగం దన చేతి రత్నమయదండము కాంతులు గాండి పాజగన్‌ 2-29 బంతిని పై కెగురవేసి కొట్టటం ఏమంత గొవ్ప అని ప్రద్యుమ్నుడు బంతిని బలంగా ముందుకు విసిరి దాన్ని భూమిమీద పడనీయకుండా అక్కడికీ గుర్రాన్ని వేగంగా తోలి తిరిగి ఆ బంతిని పైకి ఎరిరేలా కొట్టి ఆడినాడు. తర్వాత అతడు గుగ్రాన్ని మండల గతులతో పరుగులు తీయించి శ్రీడించాడు తొాలుదొల్త నయ్యేక తురగంబు మండల గతిచారి యగుచు నిక్కంబు తోంచె

హయలక్షణ విలాసము తరి నా వెనుకను సరూపాశ్వాలి చెదరక చక్రాకృతిని బర్వు సరణి తోంచె నంతట ననతి సుటావయవంబుగా నెనసి యేకాంగవేష్టనత తోంచె తుద దద్విభూషణద్యుతి రాజిమాత్రంబు కొఅవి ద్రిప్పినరీతి మెజసి తోంచె నంతకంతకు గతివేగ మగ్గలింప రాంగ వాగి యెచ్చరిక పరాకు జియ్య యనుజనులు జిచ్చవడి తమపని మజవగ బరగు నమ్మేటి నెజరౌతు ్రాఢి కతన 2-31 మండలగతులతో క్రమంగా వేగాన్ని పెంచుతూ గుర్రాన్ని పరుగెత్తించినపుడు కనిపించే చిత్రం ఈ పద్యంలో వర్ణించబడింది. ప్రద్యుమ్నుడు క్రమక్రమంగా గుర్రం వేగాన్ని పెంచినపుడు చూచేవారు. ఓ రాజా ! జాగ్రత్త జాగ్రత్త అని హెచ్చరించారు వారికి ముందుగా ఒక గుర్రము తిరుగుతూ కన్చించినది. కొంత వేగం హెచ్చినపుడు ఒకే గుర్రం సమానరూపం గలిగిన అనేక గుర్రాలు చక్రాకారంగా పరుగులు తీస్తున్నట్లు కన్పించింది మరికొంత వేగం పెరిగినపుడు గుర్రం శరీర అవయవాలు స్పష్టంగా గుర్తించటానికి వీలుకాక ఒక ముద్ద తిరుగుతున్నట్టు కన్పించింది పూర్తి వేగంతో పరుగు తీయించినప్పుడు ఆ గుర్రం కన్పించకుండా దానికి అలంకరించిన నగలు చిమ్మే కాంతులు ఒక కొజవిని గుండ్రంగా తిప్పిన విధంగా కన్పించాయి. ఈ చిత్రవిన్యాసాన్ని చూస్తున్నవారు తాము రాజుగారికి చేసే హెచ్చరికలను సైతం చేయటం మరచిపోయి ఆ అద్భుత దృశ్యాన్ని చూస్తూ ఉండిపోయారు ఉరుజవశాలి యత్తురగ ముల్ముక చక్రనయావలంబియె తిరుగు రయంబు చేత నెడత్రెవ్వక కుమ్మరిసారె చాడ్చునన్‌ బరగెంగడున్‌ ధృతాభినవభాండతకుం దగ నున్కిపట్టుగా6 దరలక పైని తద్రమణదండగతిన్‌ హరిపుత్రుడొప్పగన్‌ 2-32

అనుబంధముల - 8 49,

గుండ్రంగా తిరిగే కొజవి లాగో ఆ'గుగర్రం "తిరుగుతూ ఉంటే అది కుమ్మరి సారెలాగా, ఆ సారె తిరిగేందుకు ఉండే కర్రలా ఆ గుర్రం మీద స్రద్ముమ్చుడు కనిపించారు.

ఆ విధంగా వివిధగతులతో ప్రద్యుమ్నుడు గుర్రానికి అలుపువచ్చేవరకు స్వారి చేశాడు.

శ్రీనాధకవి శృంగార నైషధమున నలుని ఆశ్విక్రీడను ఇలా వర్ణించాడు.

నేమ మెలర్చగా గొడుగు నీడ వహించు వసుంధరాస్థ్రలీ

సీమనె యెక్కి యాడెను విచిత్రగతిం దురగోత్తమంబు నా

భూమివిభుండు దదృములు వో యెడత్రైవ్వక యభ్యసించు వా

త్యామయ చక్ర చంక్రమ విహారములన్‌ సుడిగాడ్పు లీడ్చుచున్‌. (ం

50 అనుబంధము -9 తెలుగు కవుల అశ్వవర్ణనలు నాకు తెలిసినంతవరకు [ప్రాచీనకాలం నుండి క్రీ.శ 1900 ప్రాంతం వరకు తెలుగులో పద్యరచన చేసిన కవులు ఇంచుమించు 1700 మంది ఉన్నారు. వీరి రచనలు సుమారు 2400 ఈ రచనలలో అలభ్యములు, అప్రకటితములు, శతకములు, వేదాంత, "స్త్ర, చారిత్రకగ్రంథములు పోగా ముద్రణ భాగ్యమందిన కావ్యాలలో నేను పరిశీలించిన 10థాలలో ఆయా కవులు చేసిన అశ్వవర్ణన పద్యములను ఈ క్రింద పొందుపరుస్తున్నాను గొవసామ్యుము గలవి విడువబడినవి కు ఆ పురిజేజుల వేగ వ్యాపారము గెలువనోప మను సిబ్బితి, బో చాపలవిరహిత సౌఖ్యం బాపాదించుకొను మానవావళి మనముల్‌ ధూర్జటి - శ్రీకాళ హస్తి మాహాత్వము 1-26 చ. ఒడళులు కానకుండ బడియుండెడి గాడ్పులు దీర్ధపక్షముల్‌ విడిచి ధరం జరించు నహివిద్విషు లర్థి న సూక్ష్మరూపముల్‌ వడసిన చిత్రముల్‌ చెదర బారిన వెల్లను గూర్చి యొక్కచో నిడిన బెడంగు ప్రోగులన నెంతయునొప్పుం బురిం దురంగముల్‌ మంచన - కేయూర బాహు చరిత్ర 1- 56 సీ కమనీయ చిత్రసంగతి గతిక్రమముల దిగజాదుల నడ ధిక్కరించి లాలిత గంభీర లఘతరప్తతముల హరిణ సంఘంబుల నపహసించి

అనుబఠంధముల - 9 51 సవ్యాపసవ్యసంచరణ మహోద్ధతి6 బంచాననశ్రీడం బాడి చెలిచి మహిత నిరాయాస మద్యాజవంబుల ననిల ప్రయాణంబు నతకరించి గీ. సముచితాన్వర్థ పూర్ణవేగముల చేత! గెరలి వచ్చి తలంపుల. గ్రిక్కురించి 'హేతిమాడ్కి నుష్పరముల నెసక మెసంగి పంచధారలు గల హయపంక్తు లడరు. పొన్నాడపెద్దిరాజు - ప్రద్యుమ్న చరిత్ర ప్రబంధరత్నొవళి (ప్ర.ర.) 193వ పద్యం చ కెరలక క్రమ్మరించు నడుగింటనె నిల్చునొకింత నూకినన్‌ శరనిధు లేడు దాంటు మెయి చాచి చివుక్కున నుక్కుమీఖి సం గరమున గాయమైన పతి(గాచు జలింపక తత్పురీహరుల్‌ హరిహయుమావు మున్‌ దిగిన యంబుధి ఖేవున వచ్చెనో జుమీ తెనాలి రామకృష్ణ కవి - పాండురంగ మాహాత్యము 1- 114 చ. గుజుతుగ నప్పురిం గలుగు ఘోటక సంఘముతోడ నెంతయున్‌ బరువిడ నోడి వేగ హరిణంబులు వాయు నిశాథినాధ శం కరులను జేరియైన నధికంబగు వైరము దీర్చలేక యా కరణిన యుండె. దధ్యమిది కాదన వానికి నట్టులేటికిన్‌ కూచిమంచి తిమ్మకవి - రాజశేఖర విలానము 1-55 ఉ. చంగున దాటు ధే యనిన సప్తనముద్రములైన వేగ వా గెంగుదియింప నిల్చు నడుగెంటనె శస్త్రనిపాత ధీరతన్‌

52 హయలక్షణ నిలాసము సంగరరంగవీధి. దమ స్వామికి గెల్చు ఘటించునట్టి యు త్తుంగ తురంగ రత్నములు తొంటి హయాకృతి శార్డ్హి పుట్టువుల్‌. తెనాలి రామలింగకవి - హరిలీలావిలాసము ( ప్ర.ర. 435 పద్యం) ఉ. తా రనిశంబు నేంగుదెస దప్పక యొండొకదిక్కు పోవగా నేర వనేక భంగి గతి నేర వధీశు వహింప నాంటిమై నేరవు రాత్రులన్మెరయ నేరవు పోలగ నెట్టునేర్చు నా నీరజబంధు నశ్వము లనింద్యములైన పురహయంబులన్‌. అజ్ఞాత కవి. చూ. ప్రబంధమణి భూషణము శ్రీశ. 1767 నుండి 1789 వరకు పుదుక్కోటను పాలించిన కోట రాయ రఘునాధ తొండమాన్‌ రాజుగారి గుర్రాన్ని ఒక కవి 5 పద్యాలలో వర్ణించాడు. దీనికి తురంగ పంచకమని పేరు మచ్చుకు ఒక పద్యము. సీ, పుటముల ద్రొక్కెనా కుటిలారి రాజన్య కోటి కిరీటముల్‌ కుదియబడును జోడెనల్‌ చూపెనా శూరవీరకరోర గంధాంధసింధురఘటలు చదియు చౌదాంట్లు దాంటెనా సామంత భూపాల జవన కంఖాణముల్‌ స్రగ్గి మొగ్గు వేడెముల్‌ దిరిగెనా విమతుల పురములు . గొలి చక్రమ్ముల కరణి దిరుగు గీ, బళిర రవగాలు ఘటియింప భండనమున వెడ(దయురములు బరులును విరిగి విరిగి దొరంగు రిపుకోటి నీదెరా బిరుదు కోటి రాయరఘునాధ పంచణ ప్రభుకిరీటి చూ. ఆంధ్రకవి తరంగిణి 14 సం. పుట 10 - 12

అనుబఠధముల - 9 53 మ. ధరణిన్‌ వర్ణ పదక్రమంబుల విచిత్రత్వంబు దీపింప సు స్టిర శిక్షా ప్రభృతి'స్ఫుటాంగ మహిమం జెన్నాంధి ధారాళమై పురి వాహాళి సమిత్ర్రయుక్తి ననయంబున్‌ మీటీ సల్లక్షణా కరమై వేగవిలాసమున్‌ నెజపుచున్‌ గనట్టు నా ప్రోలునన్‌. తెనాలి రామభద్రకవి - ఇందుమతీ పరిణయము 1-100 శా పక్ష్తంబుల్‌ మును కాలిహోత్రుడు శపింపన్‌ బోయినం బోవనీ శిక్షానైెపుణి( గర్జుతేజుల నధిష్టింహిపగాం జాలిన ట్లక్షీఐత్వర నింగివైన గతి. జేయంజాలు నుచ్చైళ్షవ స్సాక్షాత్కారము లప్పురిందురగముల్‌ శంపాకళాసంపదన్‌. పిల్లలమర్రి పినవీరభద్రకవి' - శృంగార శాకుంతలము 1-80 గీ పట్టువడ కది చపలతం బాజె మనసు సూరిజననుత ! రూపథి సుడిసె గాలి యండగొనె నారి గట్టియై యాపుగంబు లప్పురము గుజ్జములవేగ మరసి చూడ. ఘటసాసి మల్లభట్టు - జలపాలిమహాత్త్యము (పర. 357 వద్యం) మ పదలాలిత్యము వర్ణశుద్ధియును శబ్బ్దస్టైర్యమున్‌ మంగళ స్పదభావంబును రాజయోగ్యతయు దోష న్యుర్తిరాహొతథమున్‌ సదలంకార విశేషముం గలిగి విశ్వప్రాణ సౌభాగ్య సం పద మై తేజియ పోలి జ్రాలవలదా! పద్యంబు హృద్యస్టితిన్‌ పెదపాటి సోమయ - కేదారఖండము ప్రర. 502 పద్యం క పరువున ముతువైయుండును సురపురమున గల్బతరులు చూపఖకింపై

పరువున మురువై యుండును దురగంబు లయోధ్యః గల ప్రతోళికలందున్‌ మొల్ల - రామాయణము బాల. 6 హంసవింశతి (5-40) లో అయ్యలరాజు నారాయణ కవి వర్ణించిన బక్క గుర్రపు పొట్టు. సీ, (పేమ నెదుర్కోలు పెండ్లివారల కిచ్చి తెవులైన వారి కద్దెలకు నొస6గి మేయ బోయిన చోట మెడ వెంట్రుకలు వట్టి యాశతాయులను వాహ్యాళిం దోలి సారె గృహప్రవేశము వారి నెక్కించి సంతసారెకులందు స్వారివెడలి పల్లెపట్టుల నుండి బర్వు వేసుక వచ్చి వలసల చే కంట్లముల ఘటించి గీ. తీఅకున్నట్టి కష్ట సంసారమునకు గసవు కట్టెల లద్దుల గాసిపజచి లావు సత్తువ చెడంగొద్టీ లాండె పోవ( జేసి తోలిన నిటకు విచ్చేసినాడ గ్‌ పొడుపుమల నుండి పడమటి కడలి కరుగ( బవలు నలుజాములును బట్టు. దొవల సూడు తత్తడుల కని మాటలో దచ్చి కడలః బఅచి క్రమ్మజు నచటి బాబా తుటుములు కూచిమంచి తిమ్మకవి - నీలా సుందరీపరిణయము. 1-34 మ లలితోత్సాహములై సువర్ణమణిమాలా కంధరాస్ఫూర్తి రం

అనుబంధముల -9 ర్‌5్‌ జలం గందంబులు గల్లి మంగళమహశ్రీలం బ్రకాశించి కాం తిలసత్కేసర బంధురంబులయి పృధ్వీ వర్ణితఖ్యాతి ని చ్చలుం గావ్యంబులనం జెలంగు6 బురి.నాజానేయ గంధర్వముల్‌ చదలవాడ మల్లన - విప్రనారాయణ చరిత్ర 2-8 ఉ్‌ లాడికి మూంగు కాకులం బలాయన మొందగ జేయు వీపుపై6 ద్రాడున ట్రేలు నీశెగుది తాపిన దేహమ్ము పే6డి కాళ్ళకున్‌ రోడి నశించు తోక బలురోమము లంటిన జోరు టీ( గలన్‌ గూడిన బంధముం గలిగి కూర్కుకు నుండొక బక్కగుజ్జమున్‌ అయ్యలరాజు నారాయణ కవి - హంసలింశతి 5-30 శా. వీటం బాటిలు ఘఫోటకావళుల యుద్భిన్నాంఘ్రివేగంబుతో సాటిం జెందగ వచ్చి వాయు మనముల్‌ సత్ష్యంబు లే కయ్యెడన్‌ నీటుల్పోవగం దత్పదాహత రజోనీకంబుచే సుళ్ళు జే డ్పాటుంజెందె నవే సుమీ భ్రమరజః ప్రాబల్యముల్‌ వానికిన్‌. అహోబలపతి - కాళిందీకన్యాపరిణయము. చ. వెస గదిలించి హేయనిన వ్రేల్మిడి లోనన నిల్చు కంధరం బుసుమక బిట్టదల్పినను బోరన సాగరమైన దాటు బల్‌ వసమున అంగలం దజిమి వాగె వదల్చిన జువ్వన౦ జవ౦ బెసగగ గాలిమీఅు6 బురి నెన్నిక కెక్కిన ఖర్తుల్లాణముల్‌, ఫైరనకవి:శ్రేరంగమాపోత్వము తగరు న శ ఊ వేడుక నప్పురీహరుల వేగము గన్గోని లేళ్ళు గాడ్పుతో6 “గూడి చనన్వలెన్మనము, కూడ6గ నోపక యోడినట్టివా రోడని వారి మోచుట” ని యొద్దిఃళ బంచెము వైచి కూడలే కోడెను గాక మోయంగం బ్రయోజనమే మనిలుం గురంగముల్‌ బేమకూర వేంకటకవి - విజయ విలాసము 1-73 క హరిణము లప్పురమున గల

56 హయలక్షణ విలాసము తురగంబుల తోడం బోరి తుదినోడి మహా త్వరితమున బవన హిమకర గిరిజేశుల శరణు నొందె6 గేవల ఛీతిన్‌. _ కూచిమంచి తిమ్మకది - రుక్మిణీ పరిణయము. 1-46 క. హరి తురగము నరుణాంశుని | హరులుం గవ గూడెనేని యగుసరి తేడా " సరిగావని యితర హయో తృ్కరముల నగు నప్పురమున; గల హరులెల్లన్‌ తులసి బసవయ్య - సావిత్రికథ (ప్రర. 336 పద్యం) స్కీపా. వివిధ పదక్రమ విహితవర్తన గల్లు కుంభినీసురులును ఘోటకములు కొవి గోపరాజు - సింహాసన ద్వాత్రింశిక 1-75 ంంసదలాము. ల ర స్థ[ంరాలయు స్యా న క్‌ జ | గ్‌. వానన్నూన్లైక

ళ్‌ ట్టి నా పట లట వయ; 4 5 లీ బు గా క | ఏర. హి స 0 టం 1 స ఓ |. . . క . | య. | ॥ | | శ . " న ॥ ॥ గ్‌ .. ఖో ॥ / + . ల | | క నుల రల | న్టీ శ్రీరాములు