Telugu hamsa dwani - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

అగ అలో హంసధ్వని | భరద్వాజ స్మృతి సాహితీ సమీత ] రచన : డొక్టర్‌ జయంతి బాల గంగొధరం ఎం.ఎ;పి, హెచ్‌ .డి; (ప్రచురణ న స్రీకాంత్‌ ఎంటర్‌ క్రైజెన్‌ 150/8 ఆర్‌.టి. విజయనగర్‌ కాలని, "హైదరాబాదు-500 ీగ్ర్‌7

తోలీ మ్యుదణ : 160

(వతులు : 1000 క14 క్రేషా ,

హక్కులు : రబయితవి ఫార్రు-_ జోలి

ముఖచి[తం: శ్రీ ఆనంద్‌

సంపాదకుడు :

శ్రీ రావెల సొంబశివ రావు ర. _ ( రీ

జ న క లో

(పతులకు : జ న్‌ా పటాబొర్‌

జగ్గా తి, భాాకు

విశాలాంటధ పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌ గ్గ

విజ్ఞాన భవన్‌, 1-1-485 బ్యాంక్‌ స్టంట్‌, గ్థ

హైదరాబాదు - 500 001 గ ॥ ]

విశాలాంధ బుక్‌ హౌన్‌

"హైదరాబాదు, విజయవాడ, విశాఖపట్నం, గుంటూరు,

తిరుపతి, హన్మకొండ, అనంతపురం, కాకినాడ.

తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి ఆర్థిక సహాయంతో (ప్రచురితం

మ్ముదణ ;

యన్‌. వి. (సింటర్స్‌

1-1-770/5, గాంధీనగర్‌, హైడరాబాదు_500 860

ఫోన్‌ : 6122038,

సంపాదకీయం: క అడ్డ కిం గ. హంసధ్వని ని ఆలపించిన గాన గంగాధరం

రావెల సాంబళివ రావు నాగారున విశ్వవిద్యాలయం

ఆ జ

జఅటౌంస ఎగిరిపోయింది...

ఆ కుదుపుకు _ భరద్వాజ మానస కాసారంలో అలలు లేచాయి. ఆ తరంగాల వత్తిడి అనుభవం, చూచే మనకంటే, అనుభవించే కాసారానికే ఎక్కువ తెలుస్తుంది.

అలల వత్తిడికి ఉబికిని- నీరంతా, కన్నీరుగా మారింది. ఆది మానవ కళ్యాణానికి పన్నిర్లగా మార్చే వయత్నం జరిగింది.

ఆ అలలు గొసంచేసిన నిశ్శబ్ద సంగీతాన్ని “రికార్డు చేసి “హంసధ్వని"గా ఆందించారు డాక్టర్‌ జయంతి బాల గంగాధరం గారు.

పోయిందెవరు? ఉన్న దెవరు?

ఎవరూ పోలేదు; ఇరువురూ ఉన్నారు.

మనముందే ఉన్నారు - ఒకటిగా ఉన్నారు.... ఆంటూ, ఏకాంతంలో ఓ ముసలి బికారి, ఏకతార మీటుతూంటే, అందులో “హంసధ్వని! రాగం పలికిందంటారు డాక్టర్‌ బాల గంగాధరం గారు. స్మృతి కావ్యతం్యతీ సముదాయం అవిచ్చిన్నంగా అవిరళంగా (పతిధ్వనించే ఓ సంగీత ర్సురి (పక్కనే నిలిచాం మనం,

“రాణీ వీడిపోయె రాజు నొంటరి జేసి

రాజు వీడిపోయె రాజ్య రమను

రాజ్య రమయు వీడె రాజుల పెక్క౦ం్యడ

తాజి విడువలేదు రాజసంబు” అంటూ, షాజహాను నిర్మించిన _పేమ మహలు సౌందర్యానికి పులకించారు జొషువా. భరద్వాజ సాహితీళోకంలో తన స్మృతులను కూర్చి, పేర్చి, ఐదు బురుజులతో నిర్మించిన ఈ కావ్యమహలుచూచి ఏమనేవారో జాషువా (బతికివుం పే? సమ్మితంగా' సమర్థించేందుకు పూనుకున్నారు. ఈ పూనికతో ఆంప్లన,

శీ భరద్వాజ సాహేతీ క్షేక్రాన్ని, గల నర్జగా దున్నటం జరిగింది. అందులో దొరకిన అంతర్ముఖత్వపు అనుభూతుల స్పటికాలపై ఆయన ప్రసరింప జేసిన కాంతి, వింత వెలుగుల్ని వరజిమ్మింది. ఓ ఇంటి వెలుగు ఓ కంటి వెలుగుగా రూపాంతరం చెందింది.

“కాంతి” పోయి అంధకారం ఆవరించిందని, క్షమ్సులుళూ కూర్చోక్ర, తెచ్చి పెట్టుకొన్న గుండెనిబ్బరంతో _ ఇంకా చీకటి ఉన్నదని న్మిదపోతున్న మనుష్యుల కోసం, భరద్వాజ తెరచిన తూర్పు వాకిళ్ళు వంటి శ స్మృతి కావ్యాల ద్వారాలలోంచి, పదాల పాదాల వెంట మెల్డగా కాలుమోపించి, ముందుకు నడిపించే (ప్రయత్నం చేశారు డాక్టర్‌ బాల గంగౌధరం గారు.

నూటికిపైగా రచనలు చేసిన భరద్వాజ, “నేనో నిజం చెప్పనాగొ ఆంటూ “ఠచయితగా నేనింకా జన్మించ వలసి వుంది” అన్న మాటల్లోని నిజానిజాల నిగ్గ దేల్చారు. తానెవరో తెలుసుకోవాలనే కాంక్షతో, భరద్వాజ ఆలపించిన ఆర్షగితంలోని నవీనార్థాలను వెలికి తీశారు సంవీక్షకులు.

భరద్వాజలోని వ్యక్తికి క్ర మధ్య జరిగి పెనుగులాటలో, ర ఫీగా నిలిచి, కుస్తీ డా'గా ముగిసినట్టు ప్రక్రటింబారు. తమో తరంగాల మీదుగా నడిపిన కాంశుల పడవ (ప్రయాణంలోని మజికీల విశేషాలనూ, విపులంగా ఏపరించారు.. మంచితనప్ప వీకామత వెంత తోడినా. త్రరగన భరద్వాజ మానవతా కాసారప్ప మధురజలాలన్స తనివితీరా (తాగేటు చేశారు. నే

ఛ్సా

భగ్న హృదయుల గళాలు సహజంగా మూగ బోతాయి. కొని భర ద్వాజ వంటి భగ్న హృదయుడు, ఆ గొంతు సవరించ్రుక్రాన్ని, సక్రీస తులన్స పకృతిలో అన్వేషిస్తూ: పులకిస్తూ శ్రేంతలు కొడుతున్న సిత్తిన్సి అవ్షన్నలే వీక్షించారు సంపీక్షణ చేసిన బాల గంగాధరం గార, భరదా జొ రచనలలోని ఇ త్కార (పకీక వాద ధోరణులక్షు అద్దం పట్రారు. విత రః నాక్షా మారిన శ్రీరున్స తేటతెల్టం చేశారు. “ వకృష్రీత్రో చలన ని లంగా

గ్‌ లతత్యాన్ని,

సారూప్య నైరూవ్య స్టితినీ, చరద్య్వాజ ఆకళింపృ చేసుకొన ఎ వి సు

విశదీకరించారు. భరద్వాజ సాప్టిస్టీ కేతంలో విదేశ సాహితీ మవ వస టేరో

అంటు గట్టని బలి బల దేశవాళీ మెక సో నమ లలికు ట్‌ న గ్రాల యగ్గాల్రి మనక్ష

సంపీక్షక్షులు, గ చు అందించారు

ఈ| హదక్రంత్రో తప్పమెన హ్హ ద్‌

వీజం, మోనలకా వటవృక్షంగా కష్తల్నిశ్ర టిలో మొలక తిన కారణ్య

తీర్చి ఆనంత వేదనక చ్చిన ఆర్య ధూప ర్య యతో పకిత్రన్స సేల్‌

చేశారు, హస్తాల స్వ కెక్కేట్స

న!

గి

ఓక వంక పచ్చినిజాలతో (బతుకు బండిని భారంగా నడుపుకొనూనే: మరొక వంక పిడికెడు స్వప్నాలతో, దో నెడు జ్ఞాపకాలతో, అటుగా నడిచి వె్లే భరద్వాజను పఠితకు అత్మీయుణ్ణి చేశారు.

చుట్టూరా వున్న బాధామయ గాధలకు కినిసి, అకరాలనూ అఆశరాలనూ రాపాడించి, భరద్వాజ పుట్టించిన నిప్పుల్లోంచి పవహింగ వాక్యాల విన్యా సొన్ని మన కనుల ముందుంచారు. |

ఈ సంవీక్షకుడు గొప్ప తార్కికుడు, “అక్షరాలా ఓ నిరక్షరాస్యుడు” అక్షరాస్క్యులకోసం సృజియించిన రచనా పాటవాన్ని పట్టి చూపించారు. బిందు వులో సింధువును చూ పెట్టే భరద్వాజ శకి సామర్ధ్యాల చాక చక్యానికి, చక్కగా కాపు గాశారు. భరద్వాజ భావరూపుడై అలౌకికమయిన, అవిచ్చిన్నమయిన అనంతమయిన, అనుభవ రూపమయిన అమృతత్వాన్ని, ఎలా సాధించాడో నిరూపించే [పయత్నం చేశారు, విజయులై నారు. సాహిత్యంలో భరద్వాజ స్థాన మేమిటో నొక్కి వక్కాణించారు.

పఠిత - భరద్వాజ కావ్యాల్ని ఆస్వాదించి పొందే అనుభూతుల పరిణామ రామణీయకతను రమ్యంగా వివరించారు. స్మృతి కావ్య పంచకంలో హంస ధ్వనిని గుర్తింపగలిగిన పఠితలు, తమ హృదయాల్లో భరద్వాజను ఉన్నతో న్నత పురస్కార (గహీతగా సత్కరించుకొంటారని పఠితలకొక పెద్ద పరీక్ష పెట్టారు.

సంవీక్షకులు ఇంకొంచెం ముందుకు జరిగి, (_బహ్మాండం కోసం పిండాండం పొందే ఆరాటమూ, అన్వేషణా, ఆందరికీ తేటతెల్లం చేయాలని ఆరాట పడ్డారు. భరద్వాజకు సిద్ధించిన యోగ విభూతులను విప్పలీకరించారు. భరద్వాజ (బతికుండగానే క్రైవల్యాన్ని పొందిన తీరును వివరించారు. హేకు వాదుల దృష్టికందని విషయాలను, ఉపనిషత్తుల ఆధారంగా ఉల్లేఖించే (వయత్నం చేశారు. ఈ విషయాల్లో నంపాదకునిగా నేను సంపాదించింది చాలా తక్కువ. ఆ పాప పుణ్యాలన్నీ బాలగంగాధరం గారివేః

ఆదిగో - జీవనగీతం అంకెల్లో గాకుండా, అక్షరాల్లో కూర్చుకొన్న భరద్వాజ, కేవలం ఓ దీపం వెలిగించి కూర్చోక, తానే ఓ దీవంలా వెలు గుతూ, ఆ దీపకాంతుల్లో మళ్ళీ ఓహెరి తనను తేరిపార చూడ మంటున్నాడు,

“హంసధ్వని” రాగాన్ని ఆర్జ్రగళంతో ఆలపిస్తున్న డాక్టర్‌ బాల గంగా “ధరం గారితో కఠిసి, మనమూ ఆ దీపం వేప పయనించుదాం పదండి. ళం

8 జి తాత్విక దృష్టైలని రచన

ఈ శాశ్వతత్వాన్ని పొందలేదు

_- ఆచార్య గణపతిరాజు వేంకటపతి రాజు

రెక్టార్‌ వ శ్రీరామ్‌ విద్యాపీఠం జె డక్టర్‌ జయంతి బాలగంగాధరం గారిని నేను, ఒక ఉత్తమ ఉపా

ధ్యాయునిగా, “స్థల నామముల గూర్చి” ఎన్నో వ్యాసాలు (వాయడమే కాకుండా, ఒక మంచి పరిశోధనా (గంథం వాసి నిష్టాతుడై న పరిశోధకునిగా నే నెరుగు దును. సుమారు సంవత్సరం [(కితం తాను డాక్టర్‌ భరద్వాజగారి స్మృతి కావ్యాలను గూర్చి ఒక విమర్శనా (గంథం (వాస్తున్నానని నాతో చెప్పారు.

సాధారణంగా ఏ మంచి పుస్రకాన్నీ చదువకుండా విడవని నేను * ఏ కారణంగానో డాక్టర్‌ భరద్వాజగారి పుస్రకాలను “మిస్‌' అయినాను, వారి రచనలను గూర్చి, వార రచనా పటిమను గూర్చి, కాత్తిక ధోరణిని గూర్చి, ఎన్నో వ్యాసాలు, పరిశోధనా (గంథాలు వెలువడ్డాయి. నా వంటి సామాన్యులు (వత్యేకంగా వారిని గూర్చి చెప్పనవసరం లేదు.

“స్మృతి సాహిత్యం” = చక్కటి వామకరణం. సృష్ట్యాదిగా ఎందరో మాశవులు, వియోగాన్ని ఏదో రూపంలో పొందారు. బుద్ధ భగవానుని వద్దకు ప్యుత వియోగంతో వాపోతూన్న ఒక మాతృమూ ర్రివచ్చి, పిల్లవానిని ఎట్లాగెనా (బితికించమని (ప్రార్థించినదట, భగవానుడు, “ఏ విధమైన వియోగాన్ని పొందని ఇంటి నుంచి గుప్పెడు అవాలు తెస్తే (బతికిస్తా”నన్నాడట. ఆయనకు తెలుసు అటువంటి గృహం ఎక్కడా ఉండదని. అట్లాగే జరిగింది. ఆ మాతృమూర్తి (గామాన్నంతా కలియ దిరిగి రిక్త హస్తాలతో వచ్చింది. మృత్యువు యొక్క కఠోర యథార్థ గాధను తెలియ జేయడమే భగవానుని ఉద్దేశ్యం.

నాకూ అట్టి వియోగమే జరిగింది. మా అన్నగారు కళ్ళాపపూర్ణ డాక్టర్‌ అచ్యుత రామరాజుగారి రెండవ కుమారుడు, నడిమి వయస్సులో ఒక దుర్హటనలో నురణించినవ్వుడూో; మా అన్నయ్య విశాఖలో (ప్రఖ్యాత శికువై ద్యుడు, డాక్టర్‌

ళ్‌ సింగరాజు, హృ్మదోగంతో 8 నెలలకొకసారి హాస్పిటలు చేరుతూ, (పతిసారకీ 5 రోజులలో తిరిగి వస్తూ, ఒక్కసారి మాతం, మాతో చెప్పకుండా, ఆంతిమ థుడియలో మమ్మల్ని చూడకుండా చనిపోయినస్పుడూ; నాకూ ఆదే జరిగింది. ఈ ' రెండూ నా ఆంతరాళాన్ని పూర్తిగా దొలిచి వేళాయి. వాల్మీకి రామా యణంలో శ్రీరాముడు లవ్మణుని మూర్చను, మృతిగా భావించి, “సీత్రావియో గాన్ని భరించగలనేమోగాని, లక్ష్మణ వియోగాన్ని భరించలే” నని అంటాడు. వియోగాలు అందరికి సంభవిస్తాయి కోట్టాది మందికి - ఆయితే అందరూ కవులు కారు కదాః మనలాంటి సగటు మనుష్యులంతా మనలోనే ఇముడ్చుకొని ఆ స్మృతులను మనతోనే తీసుకు పోతాం. తమ గాఢ వియోగ దుఃఖాన్ని అకర రూపంలో పెట్టి, తాము దుఃభించడమే కాకుండా, మనలను కూడా దుఃఖ పెట్టగలిగినవారు మహాకవులు మా(త్రమేః సాహిత్య రూపాలు చాలా ఉన్నాయి. పద్య రచన, గద్యరచన, ఆత్మ కథలు, డైరీలు వగైరా. అయితే డైరిలకు ఇంత '“రసవటిమి ఉంటుందని నేను గతంలో ఊహించలేదు: ఆత్మ కథలకు, డైరీలకు చాలా సారూవ్యత ఉంది. వీటిని (వాసేవారు తమ ఆత్మకథలలో, డైరీలలో అన్ని విషయాలనూ (వాస్తున్నారా? ఈ అనుమానం మహాత్మా గాంధి గారి విషయంలోనూ, డాక్టర్‌ భరద్వాజగారి విషయంలోనూ మనకుండవలసిన పనిలేదు. అందుచేతనే ఆవి గొవృ రచనలుగా సాహిత్య (పపంచంళో ఉన్నత స్థానాన్ని పొందాయి, ఇప్పటికీ పొందుతున్నాయి: మనోవిశ్రేషణను అంగీకరిస్తే, మహా నాయకుల, మవి కవుల, గొప్ప శాస్త్రజ్ఞుల జీవనయానంలో, ఎన్నో నిగూఢమైన సంఘటనలు జరిగి ఉండాలి. ఈ మహా మానవులు మనకు మనస్సు విప్పిచెపితే ఎంత బాగుండేది? మానవ (వకృతిని మరింతగా అర్జం చేసుకొనేవాళ్ళం కదా: కానీ - ఏ కారణంగానో వారు చెప్పలేదు - చెవ్పరు కూడాను. అట్టా ఒక గాంధీగారు. చెప్పారు. అందుచేతనే ఎర్సన్‌ గాంధీజీని గూర్చి వ్రాయ గల్గారు. ఒక భరద్వాజగారు చెప్పారు. మా గంగాధరం గారి విశ్ణేషణకు అనకాశం కల్పించారు. మాననని వికాసంలోనే జాతి వికాసం ఉండి. వ్యక్తి మారితే సమష్టి మారుతుంది. భరద్వాజగారు రోజురోజుకూ ఎదిగి

స్ట

పోతున్నారు. తాత్విక దృష్టిలేని రచన ఏదీ శాశ్వతత్వాన్ని పొందలేదు. నేను తత్త్వశాస్త్ర విద్యార్డిని . నాకెంతో సంతోషంగా ఉంది; భరద్వాజగారు మా తోవకు వస్తున్నందుకు. సాహితీరంగంలో వారు కాశ్వతంగా నిలిచిపోతారు. శ్రీమతి కాంతమ్మగారి మ ర్త్యతను, భరద్వాజగారు ఆమృత త్త్వంగా తీర్చి దిద్దారు, ఆ సత్‌ [(వయత్నంలో ఆయన కూడా చిరంతనులవుతారు.

డాక్టర్‌ బాల గంగాధరం గారు: ఒక మహా మనీషిని పరిచయం చేశారు _ నాకే కాదు; నా చుట్టూ ఉన్న సాహితీలోకానికి కూడా - ఆయన అట్లా చేయక పోతే - నేనూ ఈ సాహితీలోకమూ, ఎంత కోల్పోవలసివచ్చేదో, ఎలా అంచనా వేయడం?

సాహితీ ప్రపంచంలో, అఖండమైన విజయాలను సాధించిన డాక్టర్‌ రావూరి భరద్వాజ గారిసీ; ఆ విజయాల లోతుపాతులను, ఆర్జ9ంగా సంవీక్షించిన డాక్టర్‌ జయంతి బాల గంగాధరం గారినీ; హృదయపూర్వక 0గా అభి నందిస్తున్నాను ॥

అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధిగా సాగిన, సాగుతున్న, ఈ విజయా అన్నింటికీ, భూమికగా నిలిచిన శ్రీమతి కాంతమ్మగారికి నమోవాకా లర్పిస్తున్నాను. నే

== .అందు'కే డాక్టర్‌ బాల గంగాధరం గారిని హృదయ పూర్వకంగా అభీనందిసున్నా ను! అవు అః డాక్టర్‌ ఉండేల మాలకొండా రెడ్డి చైతన్య భారతి ఖరద్వాజకూ నాకు వరిచయవమయి _ ఇప్పటికి - సుమారుగా అర్ధశతాబ్ద మవుతుంది" “సుమారుగా అవనరం లేదు. ఖచ్చితంగానే కావా” లంటే, 4? సంవత్సరా లవుతుంది. మా తొలి కలయిక 1947వ సంవత్సరంలో, నెల్లూరులో, “జమీన్‌ రైతు వారపట్రికా కార్యాలయంలో. అప్పుడప్పుడే అతను కథాషే[త్రంలో అడుగు "పెడుతున్నాడు. అప్పు _డప్వుడే నేను కవితా క్షేతంలో అడుగు పెడుతున్నాను. “ఓ కఠ అచ్చు కావడం చాలా గొప్ప విషయం” అని అత ననుకొంటున్నాడు. “కాసిని పద్యాలు అచ్చుకావడం మరీ గొప్ప విషయం” అని, నేనూ అనుకొంటున్నాను. దాచుకోవడం దేనిగ్గానీ - ఆకలిని గురించీ, దార్మిద్యాన్ని గురించీ, అవ మానాలను గురించీ, ఇంకా ఇంఛా ఈ బావశు వాటిని గురించి; అతనికి బాగా తెలుసు, నాకూ బాగానే తెలుసు. ఈ తెలియడం కూడా, “అషామాషీ”"గానూ: “*కవిత్మకం” గానూ తెలియడం కాదు; పేగులు తెగి, ముక్కలవుతున్నటూ' ట్‌ నెత్తరు మరిగి ఆవిరవుతున్నట్టూ; తెలును. ఆసలైన భక్తునికి అన్నిచోట్టా భగ వంతుడే కనిపించినట్టు; మాకా రోజుల్లో చెట్ల ఆకుల్లోనూ, ధాన్యం పొట్టులోనూ భోజన పదార్థాలే కనిపించేవి. తోటాకు, గోగాకు, ఉప్పు, కలుపుకొని తిన్న రోజులూ; పొట్టుండలతో పొట్టనింపుకొన్న రోజులూ, ఉన్నాయి. ఆ రోజుల్ని భరద్వాజగానీ, నేనుగానీ మర్చిపోలేదు. ఆ అనుభవాలనుంచి ఉళభయులమూ కాసినో కూసినో పాఠాలు నేర్చుకొన్నాం. తెల్లూరులో ఉండగానే, థరద్వాజ చిన్న “పేమ వ్యవహారం” తో ఇరుక్కున్నాడు. ఆలాంటి వ్యవహాగంలోనే ఇరుక్కొన్న ఆ్యతేయ క్తూడ్తా

అప్పుడే మాకు తోడయ్యాడు. ఆర్థిక కారణాలవల్ల *“రోహిణి' ని వొదులు కొన్నాడు భరద్వాజ, వరసలు కలవని కారణా లవల్ల '“దాణం' ను వొదులు కొన్నాడు ఆతేయ. ఈ ఉభయులూ భగ్న 1పేమికులే. ఈ (యేమ 'గొడవలకు దూరంగా ఉన్నవాణ్ణి నేనొక్కళ్ణే:

ఇవన్నీ (పస్తావించడానికి కారణం - మీకు తెలియందేమీ కాదు. ఒక గొప్ప మనసు కవిగా అతేయ ఎదగడానికీ, ఓ గొప్ప సాహితీ తపస్విగా భరద్వాజ రూపొందడానికి వెనుక, ఎలాంటి బాధామయ గాథలూ, అశుత ప్ర చర్మితలూ. దాగి ఉన్నాయో తెలుసుకోవడంవల్ల, ఆ యా రచనలలోని స్వారస్యం మరింత సమ్మగంగా సాందంగా అవగాహన చేసుకోవడం సుసాధ్య మవుతుంది.

ఆ్యత్రేయనూ, భరద్వాజనూ పోల్చి చూసినప్పుడు - భరద్వాజ అదృష్ట వంతుడు, అ్యత్రేయ దురదృష్టవంతుడు గాయపడిన భరద్వాజ మనస్సును బాగుచేయడమే కాకుండా, ఆ గాయం తాలూకు ఆనవాళ్ళు కూడా లేకుండా తుకీచి వేసింది మా కాంతమ్మక్క. ఆ తరువాత ఆ మనస్సునంతా తానే అక మించుకున్నది. ఆ మనస్సులో ఉంటూ, అతన్ని ఒద్ధికగా దిద్దు కొచ్చింది. అతని పొరబాట్టను సుతారంగా సవరించింది. ఆతని చికాకులను చిరునవ్వుతో ఫరించింది. విశ్రాంతికి నోచుకోని అతని జీవితంరో - ఆమెగారొక చలువ పందిరిగా అవతరించింది.

మా కాంతమ్మక్క గారిది నవ్యనవనీత సమానమైన నిండు మనస్సు. ఆమె పలుకులు _ బుజ్జగింపులుగా, ఓదార్పులుగా, హితోక్తులుగా ఉంటాయే తప్ప - కటుగ్గానో,. పెటుగ్గారో, ఉండడం. నేనెుగను. కోవం, విసుగు, చిరాకు - మా కాంతమ్మక్కగారి దాపుల్లో క్కూడా రాలేక పోయాయి.

చ్మితమేమిటంటే _ ఆరకొర జీతంతో, తెనాలిలో బతుకుతున్నప్పుడూ! చాలీచాలని జీతంతో, మ్మదాసులో బతుకుతున్నప్పుడూ, స్థిరాదా యంతో, న్దిమి తంగా హైదరాబాద్‌లో బశుకుతున్నప్పుడూ, మా కాంతమ్మక్క- ఒక్కలాగే ఉండేది. భరద్వాజ సంపాదన గానీ, లేసిన ఉద్యోగాలు గానీ, సాధించిన గౌరవ పతిష్టలుగానీ ఆమెనేమీ మార్చలేకపోయాయి. పైగా - భరద్వాజ- ఎప్పుడన్నా కాస్తంత నేల విడిచి సాముకు .-చిగినప్పుడూ,. -దిగగలడని . అనుమానం తోచినప్పుడూ, మా కాంతమ్మక్క ఉపాధ్యాయురాలయిపోయేది. పాత సంగ

క్షే

శులన్నీ అతనికి జ్ఞాపకం చేసేది. అలా చేస్తూ చేస్తూనే ఆతన్ని మళ్ళీ నేల మీదకు తీసుకొచ్చీది. పరిస్థితులు అతని బతుకును కకావికలు చేస్తున్నప్పుడు; ఒక్క కాంతమ్మగారూ, ఆమె నమ్ముకున్న ఈళ్వరుడూ, నలుగురై దుగుర్‌కి మించని మ్మితులూ తప్ప - ఇంకెవ్వరూ “అయ్యోపాపం” అన్న సానుభూతిని కూడా చూపించలేక పోయారని నాకూ తెలుసు.

అలాంటి వారందరకూ భరద్వాజ తన కృతజ్ఞతలు ఇప్పటికీ చెల్లించు కొంటూనే ఉన్నాడు. నాకో మంచి పుస్తకం అంకిత మిచ్చాడు. నా గురించి మరో మంచి పుస్తకమొకటి రాళాడు.

సోదరి కాంతమ్మగారికి సంబంధించిన జ్ఞావకాలతో, అంళాలతో, అను భవాలతో కూడిన; ఐదు పుస్తకాలను (వకటించాడు భరద్వాజ. ఐదింటిసీ కాంతమ్మక్క_ గారికే ఆంకితం చేశాడు.

నాకు తెలిసినంతవరకూ, స్మృతి సాహిత్యం “డైరి (ప్రక్రియగా వెలు వడడం, (వపంచ సాహిత్య చర్మితలో ఇదే మొట్టమొదటిసారి, ఈ గొప్ప గౌరవం మన భరద్వాజకు లభించినందుకు నేనెంతో గర్విస్తున్నాను.

“హంసధ్వని! పుస్తకాన్ని గురించి, రచయిత డాక్టర్‌ వాల గంగాధరం గారిని గురించి, భరద్వాజ చాలాసార్దు నాతో (ప్రస్తావించాడు. సాదాగా, సీదాగా? సాధారణంగా కనిపించే భరద్వాజ ఆంతరాంతర సీమల్లోని; సొగసులను, సొబగులను, సుగంధాలను, సుడిగుండాలను, ఆరణ్యాలను, అంధకారాలను, మనందరి అండుబాటులోకి తెచ్చారు, బాల గంగాధరం గారు. నంక్షిష్టంగా ఉన్న భావాలను, సరళీకరించారు. ఏ స్వరానికీ ఇమడవనుకొన్న శబ్దాలను, సుస్వర బద్ధం చేశారు డాక్టర్‌ బాల గంగాధరం గారు.

ఆలా చేశారు గనుకనే, వారిని హృదయపూర్వంగా అభినందిస్తున్నాను: జ

నవుసా గ్రారవాండీ। ఇది _ భరద్వాజను పరిచేయం చేయడం కాదు. ఆయన పు స్తకాలను పకిచయం చేయడమూ కాదు. భరద్వాజ పుస్తకాలపై పరిశోధనలు చేసినవారూ, చేస్తున్న వారూ ఉన్నారు. 'వరిశోధన' పరిధిలోకిఠాని “పరిశోధన” చేసినవారూ చేస్తున్న వారూ ఉన్నారు. వివిధ విశ్వవిద్యాలయాలలో, యం.ఫిల్‌; పిహెచ్‌.డి; పట్టాల కోసం భరద్వాజ రచనల మీద, చాలానే పరిశోధనలు జరిగాయి; ఇంకా జరుగుతూనూ ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధనా వ్యాసాల్లో కొన్ని కొన్ని పుస్తకాలుగానూ వచ్చాయి. (వస్తుతం మీ చేతుల్లో ఉన్న ఈ “హంసధ్వని” అన్న (గంథం, ఏ విశ్వ విద్యాలయంవారి, ఏ వరిశోధనా (గంఠం స్థాయికి, ఏమ్మాతమూ తగ్గదని మా అభ్మిపాయం. మేమీ [గంథ (పచురణకు పూనుకోవడా౨కి, ఇదో (ప్రధాన మయిన కారణం. సంస్కృృతాం్యధాంగ్ల భాషలతో, విశేషమయిన (పవేశమున్న పండిత పరిశోధకులు డాక్టర్‌ బాల గంగాధరం గారు. భరద్వాజ - ఇతర రచనలను గురించి పరిశోధించడం వేరు; ఇటివలి ఈ ఐదు [గంథాలనూ పరిశీలించడం వేరు. ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డి గారన్నట్లు, ఈ పంచకావ్యాలు - భరద్వాజ విశిష్ట వ్యక్తిత్వానికి (వ్రత్యక్షోదాహరణలు.. చిరకాలంగా భరద్వాజ ఆంత రంగంలో గుంభనంగా దాగిఉన్న కవితా సవంతి, ఈ వంచకావ్యాలలో పర వళ్ళు తొక్కిన విధానం, అక్షరాలా అపూర్వం! అయా కవితలలోని పసందైన పరిమళాలను చాలా పదిలంగా పొళకలోకానికి పంచి పెట్టారు డాక్టర్‌ జాల గంగాధరం గార్లు,

శ్ర ఈ పుస్తకం - ఈ రూపంలో రావడానికి చాలా మంది, చాలా రకాలుగొ సహాయం చేశారు. ఈ సహృదయుల సహాయ సహకా రాలే లేకపోతే, ఈపు_స్రకం

ఈ రూపంలో వెలువడి ఉండేది కాదు. అచ్చుతప్పులు లేకుండా. తెలుగు పుస్తకం రావాలన్న "మా చిరకాల వాంఛ, ఇంకా “కల” గానే ఉండి పోయింది. దురదృష్టవళాత్తూ ఈ పుస్తకం లోనూ అచ్చు తవ్పులు అధికంగానే ఉన్నాయి. అందుకు మమ్మల్ని మన్నించాలి:

ఈ *యోజన” సఫలీకృతం కావడానికి డోహదం చేసిన వారందరకూ,

హృదయపూర్వకంగా నమస్కరిస్తున్నాం.

పచురణక ర్తలు

ఈ (గంథ (పచురణను సుసాధ్యం చేసిన మ్మితులు వ్ర అడుసుమిల్లి కృష్ణవంూర్తి గారికి ధన్యవాదాలు

॥ చత పగలే వత సంమ వ్‌ ల సు న మననం. టే యు న మ స. క సును లం హి సు న లపై మ ర స. న్‌... శే? నంట యు మ... న మ టు ( నం. న స ను న; న స ర నషా న నం కల్ల న న నా. స మ ట్ట న సయ ఎగ స య న యయా న్యు ఈయనా లుే చ స ఏయ్‌ క శ సన స సు స సా టు... న 2 మ న స్టా 2 మ | షష స ప. సస క న (| న. సన నర సనం సన చ కిల! ను త్వ 2. స క న ౯ స యక ్టీ న్‌ స. క్‌ స నం. [[ య ల లర్‌ న న. ష్‌ ర. ల న. టి... నమా ఏ న మ్‌ న సత స టం సట న ళ న న 0 ల య మే స ళం జ్జ 1! టి హ్‌ గే సు తతత ననన ననన వనన నా న నననననతననానకననకనానతపన ననన సాహితీ జగతులో * దెనందినీ (ప కియి సతి హిత జగ అదిన ప! య కీల అదాతి యమ్‌ "జే (పొదుర్భావానికి భూమికగా నిలిచిన సోదర శ్రీమతి రావూరి కాంతమ్మ గారికి

అధ్యాయం = 1 కవి - కావ్యం - సావూజికుడు - రసనిద్ధి

క్రవిగా లోకంలో తాననుభవించిన అనుభూతులన్ని టినీ ఇతరులకు చెప్ప డానికి కవి కావ్యాలు రచిస్తాడు. అవసరం అయితే తన జీవితాన్ని కూడా పణంగా పెట్టి కావ్యవస్తువును సంపాదిస్తాడు. ఆ స్థాయిని అందుకునే వఠిత వాటిని చదివేస్తాడు. ఆనందాన్ని పొందుతాడు, అసలు - కవి ఏం పొందాలను కుని రచన చేస్తాడు ? ఎలా చేస్తాడు ? దాన్ని పఠిత ఎందుకు చదువుతాడు ? ఎలాచదువుతాడు ? చదివి ఏం చేస్తాడు ? అందుకు కావ్యం పఠితకు ఎలా పపయోగిస్తుంది?_-అనే విషయాలనుకూడా తెలుసుకోవలసిన ఆవసరంవుంది. అందుకే కవి _ కావ్యం _ సామాజికుడు _ రససిద్ధి అనే ఆంకాల మధ్యగల సంబంధ బాంధవ్యాలను పరిశీలించవలసివుంది. రోజూ మనం అనేక విషయా లను చూస్తూంటాం. వాటికి తగిన విధంగా స్పందిస్తూంటాం. అనుభవిస్తాం. మనలాగే కవి కూడా అనేక విషయాలను చూస్తాడు __ స్పందిస్తాడు. కాని మన చూపుకూ, కవి చూపుకూ చాలా తేడా వుంటుంది. చూసిందంతా మనకు యధాస్థితిలోనే కనిపిస్తుంది. కాని (ప్రజ్ఞా చక్షువైన కవి మింటికి మంటికి మధ్యనున్న సమస్టాన్నీ తన మనోనే[తంతో చూస్తాడు. సత్యాన్ని శోధించి వరించగల శక్తి, కవికి మాత్రమే ఉంది.

ఆలాగే -_

చూసిన దానిలోని విశేషం ఏమిటో అంతో యింతో మనం కూడా చెప్ప గలం _ కానీ కవి వర్షించినంత నిశితంగా, లోతుగా, విశాలంగా; మనం చెప్ప లేము. ఒక విషయాన్ని కవి రక రకాల స్థాయీలలో వ్యక్తం చేయగలడంటూ 20116 తన (గంధంలో._

“ారలార 218 రేంక్రం6ం 0 62056386 006%; రేం్ర!6068 04 ఛ₹140ల53, 08 60%లియం6, 0£ 0090165 టా, 20 0160616 యగిల 6102141683 10 211 0౯ 2౩, 546 లం ౧౦౯4 2౯8 0001 01 6ారలం

రి ౪7014986 ”-_ అని అంటాడు. ఆందరికన్నా నిశితంగా, లోతుగా విళాలంగా అనుభూతిని పొందిన కవి ఆనంద పరవకుర్హై వాటిని సముచితమైన రీతిలో వ్యక్తంచేసి దారంలో పూసల్ని ఎక్కించినట్లు మన మనస్సృల్లోకి ఎక్కించగల శక్తి కవికిమ్నాతమే వుంది. మనందరికన్నా ఎక్కువగా, లోతుగా స్పందించి మనందరి హృదయాలనూ కదిలిండే రీతిలో వాటిని వ్య క్షం చెయ్యగల శకి కవికి మాత్రమే వుంది. *ఇలాంటి అనుభూతులు ఉత్తమ కవిద్వారా అసంఖ్యా కంగా ఆవిష్కరించబడళాయి. అనేకమైన వసు స్వరూపాల్ని చూగ్రం వలన వ్‌ 6%

దాని వైవిధ్యం వలన అనేక రకాల అనుభూతులు కలుగుతాయి. వర్ణించిన దాంట్లో ఈ అనుభూతి శబలత ఉంచే పఠితకు ఆనందం ఇబ్బడి ముబ్బడిగా లభిస్తుంది.

ఇండుకు కవికి సహజంగానే కొన్ని అర్జతలుండాలి. సమాజానికి దూరంగా షారిపోర్ప సమాజాన్ని పట్టించుకోని వాడు ఉతమకవి కాలేడు, మనుషుల మధ్య ఉంటూనే, మనిషినీ అతని అవసరాలనూ, ఆవేశాలనూ కృజ్ణంగా పరిశీలించగలగాలి. వ్యక్రి అవసరాన్నీ, సమాజం యొక్క అవస రాన్ని గుర్తించగల (పతిళ కవికి అవసరం. మానవృన్సిగా మహోన్నత్ర శిఖ వార నధిష్టించిన వ్యక్తియే మహాకవి కాగలడు. త త్తృమసంస్కాారం గల హృదయంళోంచి మ్యాతమే ఉత్తమ కవిత్వం ఆవిర్భవిస్తుంది.ఉదాతమైన వ క్ష త్వంతో జీవిస్తున్న వాడే లోకాని కేమైనా చెప్పగల్లుకాడు. అట్బవ క్‌ క్‌ లోనే విద్వత్తు నెతిక సత్ర పుష్టలయి ౧ రచనల

బబ. గిత్యము రెండూ ఫ్యవ లంగా మంచివాళు చే గ్రా వుంటాయి. అందరూ; ౦ఒవాళ్ళా మేధావులూ, కన్ఫల్పూ కొలేరు.ఆలాగన్ని కవులందరూ శ్వ

నప్పుడు ఆతడే ఉత్తక్షుడ క్ర - అయి ఏ న అంటూ కెం!16 06 211 2006 24

సలల 8062161 90.61 211 60 ౧11065 ర46 లం ౦/6 యం పేర 01 ఇ 0050 రే6ర021 806 0401 శ010% [ఏ ఇంణ న్‌ 9 800 “61 [సం

॥ సే (0 న్‌ కి కం 20010104 ఇ నం. ఫె11 య. -

త్రి

150 2600, 080 2 ౭౦04 404 ౪156 902% ౪౦ 15 2 0656 8 2506014919 ౪204016 1194 0£ ౧౦౭౯”... అంటాడు.

[56 1610022 0£ ౧౦66౫ : ౧-67]

బుషికిలాగే కవికి కూడా (తికాలాత్రీతంగా దర్శించగల (వజ్ఞాదడువు కావాలంటూ మనవారు “కవయః (కాంత దర్శినం” అనీ *నా నృషి కురుతే కావ్యమ్‌” అనీ చెప్పేరు. "కవి (తికాలవేది కావాలంటూ షె్టీ కూడా _

వొంక స6 206 00౧ 0001439 1016090 రం ౯6606 28 16 19) 206 ర1300763 60036 127/5 26006108 10 ఇమి!08 0౯68696 111088 0816 60 906 0౯64666; 046 16 $01649 00106 ౯/6 1 6 ౯౭5626. అని నిర్వచిస్తాడు.

[గ ర6460006 08 ౧౦౯౬౮ 99 9%లా. వ 27]

కవిత్వం ఆవేశం నుండే పుట్టిందంటారు. కానీ కవిత్వ రచనకు కవి హృదయంతో అనుభవించిన స్పందన మ్మాతమే చాలదు. ఆవేళాన్ని న్మిగ పంచుకొని అనుభూతిని రస స్నాన మొనర్చి సుందరమైన పదజాలంతో (పక టించి నప్పుడే ఉ త్తమ కవిత్వం ఆవిర్శవిస్తుంది. ఆందునేత ఆవేశంతోపాటు కవీకి ఆలోచన కూడా చాలా అవసరం.

ఈ విషయాన్నే లాంబర్న్‌ -_

“కొం 6౯16 25 ౧06/5, 60011008 036 56 6140312664 1140 మ2310 292 ౪681 10363, 01622 2064 00246681; (లా 94 36 1961016 0౯ 5866404108, 841 5611 40651 [05 16 స089 5600 9212 80 66 క్రండ60396 5665” 05 1066౮ ఓ 16 ౧0౪ల౫ 60 27006 లం 98664630 101089 ఇర 062800.”

[షం కరములు 0% లఆగ6య80 1

“క్రవికి ఎంత ఆవేశం ఉంది?” అనే దానికన్నా; “ఆ ఆవేశం ఎంత ఆందంగా వ్య క్రీకరింపబడింది?” అనేదే ఇక్కడ పరిగణనలోనికి తీసుకోవాలి.

ఉన్నదాన్ని వర్ణించడమే కాకుండా కవి ఒకొక్కప్పుడునూతనసృష్టి చేస్తాడు. కవి ప్రపంచంలో (బహ్మ సృష్టిలో వున్న ఒక 'నియత' దర్శం

డ్తీ లేదు. పీడ, ధనిక, కష్టసుఖాలు, మంచి చెడ్డలు వంటి ద్వంద్వాలూ లేవు.- ఉన్నదంతా ఒక్కటే. ఆదే ్నబహ్మానంద స్మబహ్మచారి అయిన రసానందం. ముమ్మటుడు తన కావ (పకాశంలో ఆనందాన్ని కావ్య (ప్రయోజనంగా వివరిస్తూ _ “నియతి కృత నియమ రహితాం ప్లదెక మయాను నన్య పరత౦'త్రాం, నవరస రుచినాం నిర్మితి మాదధతీ భారతీ క వేర్ణయతి”_ ఆంటాడు. వస్తుస్టితి అనేది కవిభావనను బట్టి చి(త్రింపబడుతుంది గాని వస్తువు యొక్క యధార్థాన్నిబట్టి కాదు. అంపే ఒక్కొక్కప్పుడు కవి యధార్శానికి అతీతంగా వర్ణిస్తాడు, ఒక్కొక్కప్పుడు వస్తువుయొక్క యధార్థ స్థితి మరుగున పడి దానిలో ఓ కొత్తరూప్ప (పకాశించేట్ల్టు కూడా వర్షిస్తాడు. ఒకే వస్తువు కప మానసికస్లితిని బట్టి మార్పు చెందుతుంది. ఈ విషయాన్నే [090050 ఇలా బలపరుస్తాడు._ తల 13 6 6202658100 09 లు ఉ1343) 004, 206 ల్న6 10020560121101 0! 00160676 6866. గౌం ౭9066 11 & 10605) 006 10 $62 మిం 7 110 118 100, రల ₹1168 టా వతం 0% 118 56107664; 116 $486 100% శేంళ2 01ము 6 1 లడేగా లాల; 10 రం $06 వం64 11 200ఈుఅ ఘంంకే చల $10684 10018 8510 206 ఆం, యం ఇంట మెంం1 సే 91818 2064 లం 0014 51209 7/86 1 ₹10 2 0438101163 0300142016 826” _ ఆనందవర్భ నుడి నిర్వచనం (పకారం “అపారే కావ్య సంసారే కఏశేవ (పజాపతిః యరాన్మె రోచతే విశ్వం తధేదం పరిఫర తే శృంగారీ చేత్కవిః కావ్యేజాతం రసష్తయం జగథ్స్‌?

ర్ట ఆలౌకికానుభూతులని చెప్పబడ్డ విషయాలకు కూడా పునాది లోకాను భూతుల్లోనేవుంది. మొత్తం మీద తేలిందేమంటే కవి స్వీయానుభూతుల్ని బట్టి న! కూడా వస్తుస్టితిగతుల్లో మార్పు రాక తప్పదు. సహృదయునకు ఆనందాన్ని కలిగించి _కమంగా అతణ్ణి సాత్వికునిగా సహృదయశీలిగా పురోగామిగా మార్చడమే కవి తన కావ్యం ద్వారా సాధించే గొప్ప వని. మనిషి మనసులోని క్ష్ముదవాసనలను నశింపజేసి, దాన్ని దివ్య (వ్రభాతుందిలంగా మార్చగల శక్తి ఉత్తమ కవిత్వానికే వుంది. స్కృృతి కొవ్యళవి ; ఇతర కావ్యరచనకూ న్మృతికావ్యరచనకూ ఒక ముఖ్యమెన తేడావుండి, ఉత్తర రామచరి[తవంటి కావ్యం నిర్మించడంలో భవభూతివంటి కవి సీతా రాముల దుఃఖానికి పతిస్పందించి, కళాత్మకంగా దానికి కావత్వ సిద్ధికోసం మించుతూ, అంతటి అనుభూతి తాదాత్మ్యంలోనూ సహృదయ స్పందన నాశించి రసమయంగా రచిస్తాడు. అక్కడ రామాది వ్యక్తుల అనుభూతి వేరు, కవిగా భవభూతి పొండే అనుభూతి వేరు. ఆక్కడ “కవి అఆనుభూశులు కావ్య రూపాన్ని సంతరించుకొనడం * అనే గమ్యం చాలా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. _ కాని స్మృతికావ్యం విషయంలో, ముఖ్యంగా , సతీస్మృతి రచన విష యంలో, ఇక్కడ ఒక చిన్న భేదం వుంది. అక్కడ రాముని వ్యధనూ వియో గాన్నీ మహాకవి భవభూతి మూడవ వ్యక్తిగా అనుభవించి అందిస్తూంటే, రస సిద్ధిని పొందుతున్నాం మనం, కాని ఇక్కడ అనుభవం కవి వ్రైయక్తికం, కవి స్వయంగా అనుభవించినది. వది ఏమైనా భార్య మరణంతో కవి మనసు మూగవోతుంది. ఏక ముఖంగానే (పవహిస్తానంటుంది. సతి మృతి చెందినా స్మృతి చెందదు, బాధ త|వతరమైనపుడు (వైయక్తిక జీవితంలో) - బాధ. తీరుతుందనే. (భ్రమతో కలం పట్టినా కన్నీటి వరడ కలాన్ని ముంపుకు గురిచేసి ముందుకు సాగ నియ్యదు. కవి మౌనభాషకు భాష్యం చెప్పేదే స్మృతి కావ్యరచన, భాషలో ఇమిడిపోలేని భావాలు, మనసుకే సరిగా ఆర్థం కాని భావాలూ, తలుచుకున్న కొర్జీ గుండెను పిండి హృదయ ద్వారాలను బడ్డలుకొట్టి ఛిన్నా

| ఫీన్నం చేసే భావాలు ఎవరితో చెప్పుకోవాలి? “ఎందరెందరున్నా అందర్డో శానొంటరివాడు”. అలాంటి స్థితిలో కసిగా తన మనసును అన్ని వైపులకూ విసిరేస్తాడు కవి. ఇదంతా భార్యమరణం వలన వ్రైయక్తికంగా కవి అనుభ వించిన దుఃఖం వలన ఏర్పడిన స్థితి. క్రమంగా కవి ఈ విధమైన వ్రైయక్షిక దుఃఖం నుండి సాత్స్విక శోకంలోనికి పయనిస్తాడు. దుఃఖం వేరు. శోకం వేరు. దుఃఖంలో లేని హృదయస్పందనా, ఆత్మీయతాభావమూ శోకంలో పుష్టిగా వుంటాయి. శోకమే కవిని ఆత్మీయంగా సాత్విక స్థాయికి చేరవేస్తుంది. భార్య మరణంతో కానెంత త్మీవంగా సాత్త్విక శోకాన్ని అనుభపించాడో చెప్పగలగడమే స్మృతి కావ్యరచనలో కవి పరమావధి, అందుకే ఎన్ని తిరు గుష్ళు తిరిగినా మనసునుండీ, ఆలోచనలనుండి ఏ మ్మాతం తప్పుకోదు. అన్ని వైపులా దాని గమ్యం మళ్ళీ ఆ స్మృతుల గర్భం లోనికే, కాని లౌకికమైన ఆవరణాన్ని దాటి " భావగతమైన తాదాత్మ్యస్థితిని పొంది, తన అనుభవాన్ని విశ్వజనీనమైన భావచర్వణంగా మార్చుకొనేగల్లడమే సాత్విక స్టితిం వయ కిక ధుఃఖంనుండి విముక్తుడై, ఈ సా త్రికస్తితిన పొందిన కవి, తన మనస్సును

కూడగట్టుకుంటాడు. రాసులు రాసులుగా తెక్కడ హోగుపడిన అకషరాలలోంచీ గుంపులు. గుంపులుగా పేరుకుపోయిన. పదాలలోంచీ తస స్మృతికి అను గుణంగా కదిలే అషరాలనూ, నడిచే నుడులనూ, పరుగెత్తే పదాలనూ, మండే మాటలనూ ఏరుకుంటాడు, కూర్చుకొంటాడు. లౌకికంగా మరణించిన భార్య అలౌకికమైన, అవిచ్చిన్నమైన అనంతమైన, నిరంతరానుభవ రూపమైన అమృత రసవాహిని కవి హృదయంలో (పవహిస్తూంటుంది. ఇప్పటి ఆను భవం ఆమె జీవించి వున్నప్పటి అనుభవం కన్నా భిన్నమైనది. దానిని అందుకొనే, అన్వయించుకొనే ఆస్వాదస్థితికి తెచ్చుకొనే అవస్థలే కావ్యరూపంలో ఆవిష్కృత మౌతాయి, మరెవరి కోసమో కాకుండా తన బరువునూ, ఆ ర్తినీ తీర్చుకోడానిక్రీ, తన ఉద్వేగాలను పాటలతో, మాటలతో, పాటల మాటలతో, మాటల పాట లతో మలచి వయమయేదానికి ఆక్షరరూపం కల్పించి, తాను దాని కంటికి కాపలాగా కూర్చుంటాడు, అప్పుడు కవి భావాలు పుఠంలోకరిగి వన్నె పెరి ిన'బఠిగారంత్రా (పకాశిస్త్రాయి..

మరణించిన కవి భార్యకు భౌతిక స్థితి లేదుకదాః కవి మ్మాతమే భౌతికంగా వున్నాడు. కాని కవి ఆమెతో నిరంతర తాదాత్మ్యమూ అను సంధానమూ కోరుకుంటాడు, ఇంతవరకు కవి సాధించిన సా త్వ్వికస్టితి ఆధా రంగా ఒక అంతర్ముఖమైన సాధన చేస్తాడు. థావరూపుడై పపంచానికి అకీ తంగా, భావరూపిణి అయిన ఆముతో అనుసంధానాన్ని సాధిస్తాడు. భార్యను భావా ద్వైత స్దితిలో నిలుపుకొని రచన చేస్తాడు. బహుళా వర్ట్స్‌వ ర్త్‌* అన్న “టాంన్మి్వ్వలిటి ఇదేనేమో! ఈ స్టితిలోనే స్మృతికావ్యం కరుణరసాత్మ కంగా ఆవిష్కరింపబడుతుంది. దృశ్యమైన సుళబ్దంగా, (శావ్యమైన జ్ఞానకాంతిగా, అతీం్యదియమైన అనుభూతిగా, వ్యక్తమైన సద్భావంగా “_ నువ్వూ ఈశ్వా రుడూ ఒక్క టే” అనే అవ్య కమైన ఈశ్వర స్పర్శగా తన భార్యకు అమృ తత్వాన్ని సిద్ధింప చేస్తాడు. కవగా తాను ఈ కావ్యాల ద్వారా కాశ్వుతత్వాన్ని సాధిస్తాడు.

కవి అంతరంగాన్ని అర్థం చేసుకోడానికి పఠితకు ఇదొక అవకాళం అంతేః ఆ భార్యా భర్తల అలౌకిక స్థితిని భావించి రసాద్వ్వైతాన్ని సాధించ డమే పఠితకు కలిగే ఆనుభూతి.

ఈ రెండూ (ప్మకియా పరంగా _పపహించి ఒక కేర్మదస్థితికి చేరుకో గలిగినవ్పుడే రచనకు కావ్యత్వసిద్ధి. కావ్యం ,

సహృదయుడైన పఠితకూ, ఉత్తమ కావ్య రచయితకూ మధ్య అను సంధానమే. కావ్యం. రచయిత అభివ్య క్తికి _ సహృదయ హృదయానందా నికీ మధ్య వారధి లాంటిది కావ్యం.

“మిగిలిన లలితకళల్లో లేని సుస్పష్టమైన అర్ధవ్య క్రి, నిరంతర రస చర్వణావకాశం కవిత్వానికే వుంది. అందుకే ఆ విధమైన (బహ్మాసంద సట్రహ్మచారి అయిన రసానందం కోసమే సహృదయుడు పఠిత అవుతాడు. అందుకే కవిత్వం నిత్యనూతనమైంది. - అనాడి అయింది. మానవజాతి పుట్టి షః “6 11663 18 05180 001 అుం[008 విం00116066

పై కొం004041110

ర్రి నప్పుడు పుట్టి సంస్కారంతో సమాంతరంగా "పెరుగుతూ మనిషి వున్నంత కాలం వుంటుంది. కాల పర్శిభమణంలో లోకంలో ఎన్ని రకాల మార్పులు వచ్చినా మానవునిలోని లౌకిక మనః (పవృత్తులలో చెప్పుకోదగినంత మార్పు ఏదీ రాలేదు. సుఖ దుఃఖాలూ, రాగ ద్వేషాలూ, మంచి చెడులూ, పాప పుణ్యాలూ వంటివి ఉన్నంతకాలం అనుభూతులు కావ్యత్వాన్ని పొందుతూనే వుంటాయి. మానవునిలో వాసనలు నశించిననాడు శేవలం కవిత్వమే కాదు, ఏకళా నిలువ లేదు, మరి వాస్తవ జగత్తులో దొరకని అనుభూతులను, వస్తువులను, కవితా జగత్తులో సృష్టించుకొని అవ్యక్తానందాన్ని పొందుతున్నాడు కవి. అందుకు ఏదో ఒక రచన __ తనస్థాయిని బట్టి మనిషికి అవసరం అవుతోంది. మనిషి కాంక్షలు అసంఖ్యాల్సు, అసంపూర్జాలు, ఆలాంటి వాటిని

మనిషి ఊహిస్తాడు, కలలు కంటాడు. అవీ య్పివీ చదివి తృప్లి పడతాడు. ఈ సమాజంలోని యాం్మితిక శ్రీవితం మనిషిని ఊహలో వుండనియ్యదు, ఇక్‌ కలలోని ఆన్సభ్రవం లోకి తెచ్చుకోవడం అనేది మనిషీ చేతిలోని పనికాదు. ఒకవేళ తనకు కావల్సిన అంశం కలగా వచ్చిందే అనుకుందాం, కలలో కనిపించిన ఆనందం నిరంతర చర్వణంగా వుండదు, క్షణకాలం మ్మాతమే వుంటుంది. అయినా కలమీద ఉపచేతన తాలూకు వ్యక్తా వ్యక్త స్థితి (510. 6౦౦5610803) (పభావం ఎక్కువగా వుంటుంది. మనిషి మేలుకుని ఉన్నప్పుడనుథవించలేక్ర హేతుబుద్ధిశేత అణచివెయ్యబడిన వాసనలు, కాంక్షలు, కలలుగా వస్తూంటాయి. అస్థితిలో మానవుని అసంపూర కాంక్షలు సాకారంగా [(వత్యక్షమయ్యే అవకాశం క్వూడ్రా వుంది. ఆంతేకాడు నిత్య జీవితంతో చూడాలని వున్నా చూడడానికి వీలుకాని అలౌకిక విషయ్రాల్స కలలుగా వస్తాయి. కల ఎంత సేష్ప వుంటుందో; ఎప్పుడాగిపోతుందో; తాన్స ఎంతవరకు అనుభవించగలగ్లో మనిషికి. తెలియదు. పెగా కలలద్వారా వచే ఆనందం చర్వజయోగ్యం కాదు, జక్కొాక్కప్పుడు ఈల చెదిరి పోవచ్చు. లేదా __ కలలో తానూహించిన విషయం మరుష్పక్ష వచ్చెయ్యవచ్చు కూడా, అంతేకాకుండా కలలో ఆనందం కలగడాన్సిక్షి బదులు దుఃఖం; దుఃఖం కలగ డానికి బదులు ఆనందం కలగడం వంటి విపరీతాల్సు కూడా వుంట త్ర ఆనందంతో బాటు మన్సిష్షక చెందిన నిజమైన ఆనుభవాల్స యధాతధంగానే "

ర్ట వస్తాయి. ఎట్టి ఘట్టమైనా కవిత్వంలో ఆనంద దాయిగానే పర్యవసించడం కావ్యం యొక్క నియతమైన ధర్మం. కరుణ రసాత్మకమైన ఎలిజీవంటి కావ్యాలవల్ల కూడా సహృదయనికి కలిగేది (బహ్మానంద స్యబహ్మచారి ఆయిన రసానందమేః జీవితంలోని చేదునీ, తీపినీ సమంగా పంచుకొన్న (_పేమమ్హూర్తి దూర మయితే; ఆ బాధనూ, ఆ ఆవేదననూ, వ్యక్తం చెయ్యడానికి భాష చాలదు, అయినా వీదో ఒక వెరిఆళశతో కవి కలం పడతాడు. భర్తగా అనుభూతికి వచ్చిన భావాలను రచయితగా చ్మితించడానికి (స్రయత్నిస్తాడురాయనూ లేక, రాయకుండా వుండనూ లేక, రాయకుండా ఏంచెయ్యాలో తెలియక, రాయగా వచ్చేదే స్మృతి కావ్యం. తనగుండెల్లోని అనుభూతిని సజీవంగా నిలబెట్టాలనే కవి ఆశ తపన కావ్యరచనకు పురికొల్పుతుంది. ఆత్మీయతా భావం నిండి వుంటుంది కనుకనే కావ్య (వ|క్రియలో స్మృతి రచనలకే తాంబూలం. ఇట్టి వాటివలన పఠితకు కలిగేది స్వచ్చంద రసాను భూతి మ్మాతమే! ఊఉ త్తరరామచర్శిత వంటి (వసిద్ధ కావ్యాలు కవియొక్క భావనా పటిమచే సామాజికుని రసానుభవస్థితికి తగినట్టు రచింప బడినది. వాటిలో కవి మూడవ వ్యక్తి, అందుచేతనే కవిది భావనా మా్యతంగా సిద్ధించిన అను భవం. స్మృతి కావ్యాల్లో కవిది (వత్యఇానుభవం. అందుచేత ఊత్తమ సహృదయలీ పుస్తకాల్ని చదివాక తప్పకుండా భరద్వాజ చుట్టూ పర్మిభమించి తీరుతారు. (స్మకియ వ తాను చెప్పదలచిన దానిని ఏ రూపంలో చెపితే సామాజికునికి వెంటనే అవగతం అవుతుంది? అనేది కూడా కవి ముందు నిలిచే ఒక సున్నిత మయిన సమస్య దీన్నే (ప్రక్రియ అన్నారు. పద్యంలోనా?ః వచనంలోనా? గేయంలోనా? పాటలోనా? అనే ఆంశం కావ్యంలో వర్తించబడే వస్తువు మీద ఆధారపడి వుంటుంది. నమకాలీన సమాజంలో ఏ (వ్యకియలో అధికశాతం సామాజికులు చదవడానికి అలవాటు

1 పడ్డారో దానిలోనే తనూ రాద్దాం అనుకోవడం కన్నా, వర్ణింప బడే వస్తువునకు తగీన ఇవక్రియను ఎంచుకోవడంలోనే కవికి ఒక సౌకర్యంవుంది.. ఏదిఏమైనా (ప్రాచీన కావ్యాల్లో కవిత్వం పేరుతో పాండిత్య ప్రకర్ష చోటుచేసు కొనడంవల నిజమైన కవిత్యం కావ్యంలో అడుగున పడిపోయింది. ఆలా కాకుండా చెప్పే దానిని తేలికగా అర్ధమయే రతికి తగిన (ప్యకియను ఎంచుకుంటే బాగుంటుంది. (ప్రాచీనులు తామేది (వాస్తున్నా పద్యకావ్యాలుగానే రచించారు. మన సాహిత్యాల్లో అభివ్య క్తికి తగినంత పక్రియా వైవిధ్యానికి కూడా పూర్వులు (పయత్నించ లేదనే చెప్పాలి. కాలం మారిపోయింది. (పాచీన కావ్యాల్ని చేతబట్టి రోజుల కొద్ధీ పద్యపఠనం సాగించే ఓపిక కాని, తీరుబడిగాని మన వాళ్ళకిప్పుడు లేదు. అందువల్ల పియా వైవిధ్యం (పాముఖ్యతను సంత రించుకుంది. డాక్టర్‌ భరద్వాజ రచించిన ఈ స్మృతి కావ్యాలన్నీ డైరీల రూపంళోనే అవతరించాయి. ఛరద్వాజకు డైరీ రాసుకోవడం ఈనాటి అలవాటు కాదు. భరద్వాజ వంటీ పరిణత హృదయం వ్రాసే డైరీల్లో; చాకలి పద్దులూ, ఇంటి ఖర్చులూ వుంటాయనుకోవడం మన ఆవివేకం, సాధారణంగా రచనా వ్యాసంగం కల భావుకులు అప్పుడప్పుడు తమకు తట్టిన భావాల్ని చగ్గరున్న పుస్తకం మీడో, డైరీలోనో, ఎప్పటి కప్పుడు రాసి పదిలపరచుకొనిి, అవసర మైసప్పుడు రచనా .వ్యాసంగ౦లో తగిన చోట దానిని అతుకు శూంటారు, డైరీ రాసుకోవడం ఆలవాటు గనుక రాసుకున్నాడో, ేక (పస్తుతానికి తన భావాలకు కావ్యరూపం ఇవ్వడానికి ప్రీరిక లేక్ర డైరీలో రాసుకున్నాడో కాని, భరద్వాజ కాంకావియోగ దుఃఖాన్ని ఎవరితోనూ చెప్పుకో లేని స్కిలో డైరీల్లో పొందు పరుచుకున్నాడు, ౦ మంచిపనే చేశాడు. డైరీ వ్యక్తికి ఏకాంత మందిరం. డైరీలోకి _ ఆడ తన ఏకాంతంలోకి పోతే మనిషి బయట పప మం, పంచంత్రో ౧౦బంధాని వదు కుంటాడు. అందులో తృ సినీ, ఆనందాస్నీ ఫ్రా స! లు లోని బాధలను చూడలేక ఇతరులు డైరి నాభ (వంచం కూడా-చదవరెడీ.. నా జీవితంత్తో 7 శయిస్తూంచే, భరద్వాజ “ప్టిర్చ అ 6 ం 0 ఎ ఈ దాచుకోశలసినవి. యేమీలేవు, నాద్గి ట్షప్పెన్ల్‌

క్షే బుక” ఆంటూ డైరీల్టోంచి (పపంచంలోకివచ్చి, పాఠకలోకానికి వైతన్యా న్నందిస్తున్నాడు. ఉత్తమ స్మృతి కావ్య పరంపరగా వ్య క్తిలో- నిద్రాణంగా వుండే రసభూమికలను తట్టిలేపి రసానందాన్ని కలిగిస్తున్నాడు.

“ల్లోకం శ్లోకత్వ మాగతః” అన్నట్లు ఎప్పటినుండో (వాస్తున్నవే అయినా, ఆయన డైరీ రచనకు మాతం, సతీ మరణానంతరం గొన్న చరికార్థత లభించిందనే చెప్పాలి. సామాజికుడు:

కవి రచన ద్వారా మానవ జీవిత చ్మితణం చేస్తాడంటాడు మహాకవి ఆర్నాల్డ్‌ * (పాక్చశ్చిమ సిద్ధాంతాల (పకారం నిర్మలమైన భావోద్వేగమే కవి తయై వఠితకు రసానంద సిద్ధిని కలిగిస్తోంది. కవితోబాటు సామాజికుడుకూడా ఈ స్థితిని అందుకోవడానికి, అంటే రచనా (పయోజనం సిద్ధించడానికి ఈ ఉద్వేగాన్ని కొంతవరకూ పొందుతాడు.

ఇందుకోసం పఠరితలో కొంత సంసిద్ధత, సంస్కృతీ పరమైన అర్హత వుండాలి. 'సాధారణంగా పుస్తకొలు చదివే పఠితలందరూ వాటిని పూర్తిగా అర్థం. చేసుకోగల శ క్రిమంతులుగా వుండరు. అభిరుచిని బట్టీ, తీరుబడినిబట్టీ, స్థాయినిబట్టి, (గంథాలు చదివే అలవాటున్న సామాన్య పఠితల నందరినీ దృష్టిలో పెట్టుకొని, కవి కావ్యపయోజనాన్ని, రససిద్ధినీ వూహించుకోడు. ఆలా వూహించుకుంటే -_

“ఆరసికాయ కవిత్వ నివేదనం,

శిరసి మాలిఖ మాలిఖ మాలిఖ” _

అని (బహ్మతో ఇతడూ మొర పెట్టుకోవలసి వస్తుంది. ఆందుచేత పాఠ కుని సంస్కార స్టాయినిబట్టి పఃణతిని బట్టి ఒక మహా కావ్యం ఆర్థం ఆవుతుంది. స్థాయీ భేదాలుండడం (పకృతిసిద్ధం. ఈ విధమైన స్థాయీ ఖేదా లున్నంత వరకూ అందరికీ అన్నీ అర్థం కావు,

అందుకే గాబోలు భరతుడు తన నాట్యశాస్త్రంతో సామాజిక లక్షణాన్ని వివరిస్తూ కొన్ని ఆర్హ తలను నిర్దేశించాడు.

క్షి

“అవ్యగైంరిర్యదియ శ్శుద్ధ ఊహాపోహరి శారదః

త్య క్రదూషోఒను రాగీచ సనాట్యే (పేక్షక స్మృతః” __

యతుష్టీ తుష్టి మాయాంతి శోకే శోకం (వజంతిచ

దైన్యే దీనత్వ మాయాంతి తే నాట్యే _పేక్షకన్మృతాః” _-

వీటి భావం ఇలా చెప్పుకోవచ్చు -_

భరతుని దృష్టిలో సామాజికుడు అవ్యగుడు. ఇం్యదియ లోలతలేని పరిశుద్ధుడు. కావ్యంలోని వస్తు గమనాన్ని ఊహించి భావించడంలో నేర్పరి. (పవర్తనా వరంగా ఎలాంటి దోషాలూ లేని సజ్జనుడు; అనురాగి - ఆయి నప్పుడే నాట్యవర్శనానుర క్రి కలిగిన వ్యక్తి ఊత్తమ (పేకషకుడు, ఉత్తమ ('పేకకునకు కావలసిన మరో లక్షణం ఇట్లా చెప్పబడింది. "రంగ స్టంపై (వదర్శింపబడుతున్న శోకమును చూచి శోకము ననుభవించువాడును, తుష్టికి తుష్టిని అనుభవించు వాడునూ, దై న్యమునకు దీనత్వమును భరించు వాడును మాృాతమే నాట్యదర్శనమున ఉత్తమ సామాజికుడు.”

పతి సహృదయ హృదయం కూడా రసభావాలతో నిరంతర తుందిలమై వుంటుంది. ఆ రస భూమికలు అజ్ఞానావరణచేత కప్పబడి వుంటాయి. సంస్కారం పెరిగేకొద్దీ వానర అంళం వీగిపోయి మానవాంశ జాగృత మౌతున్న కొడ్డి స్థిరవడి, ఈ రసభూమికలు మనిషి హృదయంలో స్థిరవడి పాఠక హృదయం మేళవించిన వీణలా నిరంతర రసానుఖూతికి నిరీక్షిస్తూనే వుంటుంది. సకల కళాభిజ్ఞత దాని ఆంతరవై తన్యం. అలాంటి సహృదయని విపంచిపై ఒక చిన్న పవన (_పకంపనం సోకినా మధుర నాదాలు పలికినప్పుడు ఒక ఆక్షర శిల్పి చెయ్యి. చేసుకుంటే, ఇక ఎన్ని రాగ రంజిత నవోషస్సమాగమాలో వర్థించగలమా!

మహాకావ్యంలో కవి పరచిన పూల బాటపై నడచి వెళ్ళిన పఠిత, కవిచే నిర్ధేశింప బడిన రసానంద పరవశుగౌతాడు. అక్కడ ఒక సహృదయ సామాజికు డెలాంటి ఆనంద స్టితిని పొందుతాడో ఊహ కందుతుంది. తన కావ్యం ఎలాంటి రససిద్దిని పాఠకునితో కలిగిస్తుందో కవికీ, కొంతవరకు సామాజికునికీ కూడా తెలుస్తుంది.

ఇక్కడ స్మృతికావ్య పఠనంలోనూ, త(దసానందానుభూతి విషయం తోనూ కూడా పఠథితకు ఆ పరిజ్ఞానం కాస్త ఎక్కువగానే నృంటుండి. దీనికి

[క్రి వస్తువు ముఖ్య కారణం. ఇది మరణం ఇతి వృత్తంగా సాగిన రచన, మహి కావ్యంలో మరణ వర్ణనం నిషిద్ధం. అందుకే మహాకావ్యాన్ని సామాజికుడు చదివితే ఆలవాటు కొద్దీ, లేక ఆవసరం కొద్దీ చదువుతాడు. థారతం, మను చర్మితవంటి ఉఊద్గంధాలు, యిచ్చే స్పందన చాలా తక్కువ సార్డు వఠితకు రస చర్వణాన్ని కలిగిస్తే ఈ స్మృతికావ్యాల విషయం అందుకు భిన్నంగా ఉంటుంది.

జననం - మరణం _ మనిషి జీవిత చ[క్రం సాగి ఆగే రెండు ధృవాలు, అందుకే ఆ రెండింటి తాలూకు పభావాలూ, [(పకంపనలూ; మనిషి హృదయం మీద ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. మరణం - అందునా భార్య మరణం -- కవికి దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది. ఆతడు కవి కనుక వైయక్తిక దుఃఖం నుండి విడి వడి,తన్ను తానే సమాధాన పరుచుకుంటాడు. శరీరాన్ని విడిచి అంతస్సాందర్యం వై పుకు నడుస్తాడు. సాత్త్విక స్ధితిని సాధించి, అప్పటి అమె భావరూప స్థితికి తానూ చేరుకొని, ఆమె[బతికి ఉన్నప్పటి అనుభవాన్ని ;అందుకొనేః అన్వయించు కొనే ఆస్వాదస్థితికి తెచ్చుకొనేందుకు అవస్థలు పడతాడు. ఆ (పయత్నంలోనే స్మృతి కావ్యావిష్కరణం జరుగుతుంది.

కవి - ఆమె - వారిద్దరి భావ రూప స్టీలినే ఆస్వాదిస్తూ: వఠిత వారి అలౌకిక స్థితిని భావించి, రసాద్వ్వైత సిద్ధిని సాధించే సాధనయే స్మృతికావ్య పఠనంలో రస చర్వణం వలన కలిగే పయోజనం-

ఈ ఐకాంతిక, గవేషణం, విషాదమయ చింతన, కవి ఉజ్వల గతాన్ని దుర్భర వర్తమానానికి నేవథ్యంగా మారుస్తాయి. అప్పుడు సహృదయనికి కావ్యంలో వర్ణింపబడినది, ఏ రసమైనా, చివరకు కరుణ రస మైనా సర్కే కలి గించేది ఆనందమే కనుక రసానందం కలుగుతుంది.

మన మాటల్లో చెప్పాలీ ఆంటే;సామాజికుడు ఇలాంటి స్మృతి కావ్యాన్ని ఆత్మీయతతో (పేమిస్తాడు, గౌరవిస్తాడు, అలంకరిస్తాడు. కొని ఎందుకో చదవ డానికి వెంటనే సామాజికుని హృదయం మొగ్గ చూవదు. అతని హృదయం, ఎంతగా నిరంతర సానుభూతికి ఆ్యతంగా ఎదురు చూస్తున్నా స్మృతి కావ్యాన్ని చదవడానికి వెనుడీస్తూంటుంది. ఎందుకు? అని (పళ్ని స్తే "అది స్మృతి కావ్యం కానడమే” అని జవాబు.

క్షే స్మృతి కావ్యం చదువుతున్నాడూ అంటే _ సామాజికుని సహృదయం తగిన విధంగా స్పందించడానికి సిద్ధంగా వుందన్నమాట. ఎందుచేతనంటే స్మృతి కావ్యంలోని విషయం చాలా తీ(వ్రమయినది కావడమే! స్మృతి కావ్యం ద్వారా సహృదయాన్ని కూన్యంలోనికి, నిరామయ స్థితికి తీనుకుపోయిన కవిత లనేకాలున్నాయి. స్మృతి కావ్యంలో కవి *తాను చనిపోతానూ' అంటూనే శాళ్వతుగౌతున్నాడు. కవి ఇచ్చే అవర హారతినందుకొంటూ అమృతమూ రియై (వకృతిళో ఆణువణువులోకి ఆమె చేరుకుంటోంది. అలాగే ఉత్తమ కవి రచిం చిన స్మృతి కావ్యాన్ని చదివిన సామాజిక హృదయం కూడా, రూపం నుండి నైరూప్యానికీీ కాయం నుండి కాలానికీ, వీకటినుండి వెలుశురులోనికీ, [ప్రయా ణించి సత్యం శివం - సుందరం అన్నషస్టితిని చేరుకొంటుంది.

ఏ ఆనందం నుండి ఈ సృష్టి స్థితి లయలు కలుగుళున్నాయో ఆ అనందాబ్ధిలో ఓల లాడుతుంది. రససిది ; ఇ కావ్యాధ్యయనం వలన ఆనందం కలుగుళుందని చెప్పుకున్నాం. ఆ ఆనందం ఎలాంటిది? ఆది ఎలా కలుగుతుంది? మానవ జీవిత చిితణయే కాన్యంగా, ఆవిష్కరించినప్పుడు జీవితంలో దుఃఖం, నిక్వేదం, ఆతృత, దయం, జగవ్ప వంటి భావాలకు మనిషి గరి అవుతున్నాడు. కదా! స “అనందమే కలుగుతోంది ' అనడం ఎంతవరకు సహజం? సమంజస జసం? ఆని ఆలోచించాలి. మొదట ఆనందం గరించి ఆలోచిదాం. “కావ్యాన్ని చదివితే కలిగే ఆనందం ఎలాంటిది?" అనే 'వళ్న బయలు జేకుతుంది. లోలో ఆక మన్నది వ్య కీయొక్కసంస్కార స్థాయిని బట్టి ఆనేక విరాలూ వ్య క్తమవృ తుంది. కాని కావ్యానందం వ్య క్తి సంస్కెరాన్ని ష్రాధమికంగానే కొంటేవరకు కోరుకుంది. అంపే లౌకిక విషయాల వట కొంత అనుభవమూ అవగాహనా సహృదయనికి వుండాలన్నషాట, + కొంత ఆనం దాద్ధెన జీవంతి,ఆనందం (వయాంత్యభి సంవిశంత్తి.

కేక్‌ ఈ కావ్యానందం ఇందియాల వలన కలిగే ఆనందస్థాయినికూడా అధిగమించినదే! మనో బుద్ధ్యహంకారాది వికారాలకు ఆతీతంగా కలిగే ఆనందమే కావ్య [పయోజనం. సహృదయునికి ఆళ్మానందానుభూతిని కలిగించి, [క్రమంగా అతని మనసులోని క్ముదవాసనలను నశింవ జేసి, ఆతని హృదయాన్ని ఉన్నత పధాలకు తీసుకొని పోగల ళ క్రి ఉత్తమ కావ్యానికే వుంది. ఆ శక్తిని ఉత్తము డెన పాఠకుడే జీర్తింప చేసుకో గలడు. ఉత్తమ సంస్కారం గల పఠితనే “సహృదయ సానూజికుడు”* ఆని పిలచారు. సహృదయ లక్షణాన్ని నిర్వచిస్తూ ధ్వన్యాలోకంలో = “వీషం కావ్యానుశీలన వళాద్విశదీ భూతే మనో ముకురే వర్ణనీయ తన్మయీభవన యోగ్యతా, తే హృదయ సంవాద భాజః సహృదయాః” అని చెన్పబడింది. అంటే ఎవరికి కావ్యానుశీలన వలన మనోదర్పణం విశదం కాగా, అనగా మాలిన్య చన్యం కాగా (శెధర్సిన్‌) కావ్యంలో పరింపబడిన అర్ధాలతో తన్మయీ భావన యోగ్యత కలుగునో ఆ హృదయ సరవాద ఖాక్కులే సహృదయులు. దీన్ని మన మాటలలో ఇలా చెప్పుకోవచ్చు -_ నిత్యమూ చిదానంద రూపమూ అయిన రసమెప్పుడూ సహృదయం తోనే వుంది. కొని ఆజ్ఞానావరణంచే కప్పబడి వుంది. సహృదయునిలో వాసనా రూవంలో వుండే ఈ రత్యాది సంస్కారం, కావ్య నాట్యాల పఠన దర్శనాదుల (వాటి (వతీత్రివల్ల కలిగే విభావాదులకు సమతుల్యంగా వుండే అకారాలు గల చిత్తవృత్తులు పుడతాయి. ఇలా హృదయంలో తక్షణవేగంతో ఇలాంటి చి త్తవృత్తులు పుట్టడాన్నే- “సహృదయ నంవాదం '--- అంటారు. అనగా దేవిత్మ బుద్ధిగల పాఠకుడు, మొదట తనకీ (పదర్శనలోని విషయాలేం తెలియవనీ, ఏప్వాతలు వస్తాయో తెలునుకుందామనే ఆస క్రితోనే వుంటాడు _ కానీ ఇదంతా తనకింతకుముందే తెలును నన్నట్టుండడు. ఈస్థితిలో వానికి అనుభవ పూర్వమైన అంళం కూడా ఆపూర్యంగానే అనిపిస్తుంది. ఎందుచేతనంటే _

రసము, నిత్యమూ చిదానంద రూపమూ కూడా. “రసోవై సః), అని పరమాత్మ రూవంగా ఆరాధింపబడిన డానికి ఉత్పత్తి, వినాశనాలు లేవుకాని, రసచర్వణకు _ అంటే రసాస్వాదనకు మా[తం ఉత్పత్తి, వినాళశనా లున్నాయి. అండుకే మనం ఏిభావాదుల చర్వణం ఉన్నంత వరకే రసాన్ని అనుభవించ గలం. దీన్నే “రస చర్వుణం” ఆంటాం. అవి అంతరించిపోగానే రసాను భూతికి అంతరాయం కలిగి నశిస్తుంది.

(పతిహృదయం రసభావాలతో నిరంతర తుందిలమై వుంటుంది. ఆ రసభూమికలు ఆజ్ఞానావరణడే కప్పివుంటాయి. సంస్కారం "పెరిగి, వానరాంశ వీగిపోయి, మానవాంళ రూపు దిద్దుకుంటూ జాగృత మవుతూంటుంది. ఈవరు సలో లలితకళాభిజ్ఞత వానిని ఉత్తమ పరితగా తీర్చిదిద్దుతుంది. నిత్యజీవిత పోరాటంలోని సమస్యలకు _ ఆనుభూతులకు _ కాంకలకు సాహిత్యం లోంచి పరిష్కారాలను వెదుకుతుంది ఆతని హృదయం. అస్థితిలో కడలి తరంగా లుగా, వరుసలో ఒక ఉత్తుంగ తరంగం వెంటనే మరార్‌ మహోన్నత కెరటంగా కావ్యవఠనాదులచే కలిగే హృదయ సంవాది అనుభూతులధిక మౌతూంటాయి. పొందిన కణంలో రస చర్వణానికుండే త్మీవత, వేగం, (మంగా పలచ బడడమే కాకుండా, ఆతని రక్తనాళాల్లో జీర్ణమెపోవచ్చు కూడా.

అందుకే సహృదయ హృదయం అనుభవ పూర్వమే. అయిన (వదర్శనను కూడా, కొత్తగా చూస్తున్నష్లే అనుభూతిని పొందడం జరుగ తోంది. ఆంపే అంతకు ముందు చూసిన తనక్తు నచ్చిన సినిమా ఎన్నిసాష్ట చూసినా కూడా నవ నవోస్మేషమై కనిపిస్తోంది. అదీకాక ఆలా కనిపించాలని వాంఛిస్తాడు కూడా, అందుకే వెళ్ళినప్పుడల్లా తను అంతక మునుపు దానిని గూర్చి ఏంతెలియనళ్లే వుంటాడు.

పేన చెప్పబడిన హృదయ సంబంధ స్టీతిలో తనేం తెైలియనివాడి నన్నట్టుండే సామాజికుడు, ఆచట్రినుండి సోధారణీకరణం అనే దశలోకి మారతాడు. అంతకుముందు మజిలీ అభిధావృత్తి, ఆ స్ధితిలో తాన్స చూస్తున్న నాటకంలో లేదా పుస్తకంలోని కళలోవవ్చే రాముడిని రామునిగానూ, సీతను సీతగానే (గహిస్తాడు. అంటే తానొక నాటకం చూస్తున్నాను _ అందులో రాముని పాత్ర ఫలానా వ్యక్తి వేస్తాడు. చాలా అద్భుతంగా నటిస్తాడు _

క్ష ఇలాంటిస్టితిలో వుంటాడు. అంపే తను “కించిత్‌ జ్ఞాణ్జి” _ అనేభావం పోయిందన్న మాట యిప్పటికి. సహృదయుని హృదయం అంతటితో ఆగదు. ఆ స్ధితి అలాగే వుండదు ఆలాగే వుండిపోతే తాటస్థ్య దోషంపట్టి రసాస్వాదనమే కలుగదు. అప్పుడతడు విభావాదులను సహృదయతా సహకృతమగు తన భావనా విశేషబలం చేత ఆస్వాద్య యోగ్యాలుగా చేసుకుంటాడు. కావ్యార్థాన్ని మాటి మాటికీ అనుసంధానించుకోవడమే భావన. దీన్నే సాహిత్య దర్పణ కారుడు _ “వ్యాసారోఒ స్తి విభాజాదేః నా మ్నా సాధారణీ కృతిః” అని నిర్వచిస్తూ భావనయే సాధారణీకరణంగా వివరించేడు, ఈ సాధారణీకరణం _ అనే భావనా బలంవల్ల, పాాత్రలనూ, వాటివ్య కి గత విషయాలనూ, ధర్మాలనూ, విడిచి పెళ్టేస్తాడు సహృదయుడు. ఇదంతా అతనికి తెలియకుండానే జరిగే (వతిచర్య. దీనివలన కథలోని పాెతలు ప్యాతలు కావు. పాఠకుని హృదయంలో భరద్వాజ - భరద్వాజ _ కాదు _ కాంతమ్మగారు కాంతమ్మక్కకాదు'._ అతడో పురుషుడు, ఆమె ఒక శ్రీమ్హూర్తి మా[తమే. అవ్వుడు సామాటికుని హృదయం వ్యంజనావృత్రి లోకి మారుతుంది. ఫలితంగా అతనిలో వాసనా రూపంలో న్మిదాణంగా వుండే అనుభూతులు (రత్యాదులు) పెకి వ్యక్తం అవుతాయి. అంటే సహృదయునిలో విభావాదులచేత రత్యాది రూపంలో వున్న ఆతని చిత్తవృ త్రియే బయట పడుతుందని వ్యంజిత)అర్ధం. ఇంతవరకు సహ దయునికి రసానందానుభూతి కలుగదు. ఇప్పుడీ విధంగా అజ్ఞానావరణం తొల గిన వెంటనే స్వయం[(ప్రకాశమానమైన ఆనంధాత్మ తన కాంతిరేఖలతో సహృదయునిలో వాసనారూపంలో అణగివుండే అలౌకికాలైన రత్యాదులను బాసింఫచేస్తుంది. దీన్నే “తాదాత్మస్థితి” అంటారు. ఈ స్దితిలో స్వపర భేదం నశించి పోతుంది. దీన్ని “భావ తాదాత్మ్యం” అంటారు. దీనివల్ల రంగసలం మీద రాముడే తాననుకొంటాడు. వర్ణించబడుళున్న వస్తువు తనదే అనుకొంటాడు. [110-2

ఆ అనుఖభూతులన్నీ తనకు చెందినవిగానే అనిపిస్తాయి. ఈ తన్మయావస్థలో తాదాత్మ్యం పొందినప్పుడు దానిలోంచి స్వ పరభఖేవం మచ్చుకుకూడా కనుపించ కుండా పోతుంది. ఫలితంగా తన్ను తానే మరచిపోతాడు. విళ్వాన్నే మరచి పోఠాడు. *1సంస్కృతాలంకారికులు చెప్పిన సామాజిక లక్షణం ఈ స్టితినే సామాజికుని కోరుతుంది.

హరిశ్చం్థద సినిమా చూస్తున్న బామ్మగారి కళ్ళు (సవించేస్తూండ డానిక్రీ “ఫైటింగ్‌ సీను*చూస్తున్న క్కురాడిని గుద్దేసి'సారీరాః ఏదోహుషార్‌”..., అని క్షమాపణ చెప్పుకోడానికీ కూడా కారణం ఇదేః క్కురాడి సమాధానంలోనే వుంది, “ఫెటింగ్‌ సీను"_వీరరస ,పతిపాదకమే అయినా ఆ చిన్న హృద యానికి ఆనందాన్ని ఇస్తోందనే ఆర్థం.

అప్పుడు ఆజ్ఞానావరణం తొలగిపోయి స్వావకాళానంద చిద్దనమైన రసా నందం అభివ్యక్తి అవుతుంది. 2 ఆనంద మహాసాగరం లోంచి ఈ జీవ రాశి ఆంతా పుట్టింది. అనంద మహాసాగరంలోనే జీవిస్తోంది. ఆ ఆనంద మహాసాగరంలోనే అంతమై పోతోంది. ఆందుకే ఆనందం కోసమే మనిషి హృదయం ఆరాటపడుతుంది. జీవితంలో అనందాన్ని పండించుకోవాలని చూస్తాడు. సర్వలలిత కళానుభోతియొక్క పరమావధి ఇదే!

మొదట్లో భరతుడు నాట్యకాస్త్రంలో చెప్పిన వ్మిశామ జనకత్వమే (క్రమంగా ఆనందరూపంలో _పయు క్తమైంది. అభినవగుప్తుని దృష్టిలో ఆనం డోవదేశకాలు రెండూ ముఖ్యమే: కాని పలువురు పాళ్చాత్య పండితులు డ్రడన్‌, బ్లాక్‌, వర్డ్స్‌వర్త్‌ వంటి మహాకవులు కూడా కావ్య పరమావధి ఆనం దమే అన్నారు. ఆలాగే అరిస్టాటిల్‌ (టాజిడీకి నిర్వచనం ఇస్తూ 'కేధార్సిస్‌- అన్నదానికి “కాళశనము” అని ఆర్థం చెప్పారు. ఇళనం వల్ల టపేక్షకున కొక

యస్తుక్టా తుష్టి మాప్పోతి శోకే శోక ముపెతిచ

(కోధే [కుద్దో భయే భీరు స్స్మశేష్టః (పేక్షకస్మృత:” _ భావ్యవకాళం” ల్సి ఆనందాద్ద్యేవ ఖల్విమాని భూతాని

జాయనే | ఆనన్హేన జాతాని జీవన్ధి

ఆనందం (వయంత్యభి సం విశంతి తీ “ాగ్తగంళైన్‌ 010 2064 లంజా 60 0090 గం 60243.”

క్రి

విధమైన ఆనందం కలుగుతుంది. కఇాళనమనే _ (అంటే ఈ కేధార్సిస్‌) చర్యను సాధించడమే కావ్యంయొక్క వరమ ,పయోజనం. దీనివల్లమా (త్రమే ఆనంద రసానుభూతి కలుగుతోంది. కరుణ, భయం, దయ, అనేవి మానవ హృదయాన్ని కడిగి శుద్ధి చెయ్యడానికి అర్హ ములని భావించాడు. వస్తువు దానికి తగినట్టుగా వుండాలని చెప్పాడు అరిష్టాటిల్‌ పండితుడు.

సరిగ్గా మన రససిద్ధాంతాన్నే అతడలా భావించాడు, రసానందం. కెధార్సిస్‌ _ రెండూ ఒకటే.

ఆరిష్టాటిల్‌ నిర్వచనం (వకారం “వస్తువు సామాజికునిలో పాక్షిక (వజ శన జరపాలా ?” అనే అంళంమీద, (ప్రాచ్య పాళ్చాత్య పండితులు తర్జన భర్జనలు చేళారు.

ముఖ్యంగా మనవారు మన రసనిష్ప త్తికి తగినట్టు ఈ నిర్వచనంలేదని కొందరూ, వుందని కొందరూ తార్కికంగా వాదించుకున్నారు. కాసీ ఒక ముఖ్య విషయాన్ని మరచారు. ఆరిష్టాటిల్‌ పండితుడు తన నాటి దేశకాల పరిస్థితులను దృష్టిలో పెట్టుకొని చెప్పిన నిర్వచనం కనుక దానికి కొంత పరిమితి వుంటుంది. ఆంతేగాక “లక్షణకారునిగా ఎంతవరకు అతడు ఈ నిర్వచనా న్నిచ్చేడు ?”_. అనే ఆంళాలను వక్కన పెట్టి తర్కంతో సర్వం సౌధ్యపడదని థావింజాలి.

ఏది ఏమైనా __

మానవ హృదయంలో విషాదం కరుణకు పునాది. కారుణ్యం మానపుసి సమస్యల అంతర్జర్శనానికే పునాది.

అందుకే స్మృతికావ్యంలో ఆవిష్కరింపబడిన కారుణ్య రస చర్వణంలో కవి; ఆమెయొక్కు భావ తాదాత్మ్యస్థితిని అందుకుని ఆస్వాదిస్తాడు. వఠిత ఆ భార్యా భర్తల అలౌకిక స్థితిని భావించి రసాద్వైత సిద్ధిని సాధిస్తాడు.

కా 6 కా

అధ్యాయం _ ని

'డెరీలు - ఎలిజీలు - వాటి కావ్యత్వ సిద్ధి య్‌ అ డైరీలు:

ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో డైరీ ఒక (ప్మకియగా ఇంకా నిల దొక్కుకో లేదు. కానీ వ్యక్తులకు డైరీ _వాసుకోవడం అనే అలవాటు చాలా కాలంగానే వుంది. గురజూడ వంటి మహాకవుల డైరీల్లో ఆనాటి సాంఘిక, రాజకీయ, సాహిత్యపరమైన ఆంళాలు చోటుచేసుకొన్నాయి కూడాః

డైరీ రచన ఆధునిక యుగంలో అవతరించిన చ్మితమైన (_ప(క్రియ. ఇదమిత్థంగా దాని స్వరూపాన్ని నిర్ణయించడం తేలికయిన పనేం కాదు. కాసీ “ప్రవాహ రూపంగా సాగే మానవ జీవిత కాలంలోని తన ఆనుభవాలను మనిషి పొందుపరచుకోవడ మే దాని భౌతిక స్వరూప (పయోజనాలు” - అని చెప్ప వచ్చు. రోజువారీగా వ్యకి అనుభవ పరంపరలో వ్య క్తమయే ఆంతర్వ్య క్తి, దాని అంతర స్వరూపం.

సాధారణంగా డెరీల్లో రోజులో ఆ వ్యక్తిని కదిలించిన వృత్తాంతాలు, స్పందనలు చోటు చేసుకుంటాయి.

డైరీలు వ్య క్రిగత విషయాలకే పరిమితమై వుంటే, అలాంటి డైరీలను ఇతరులు చూడడం సంస్కారమూ కాదు, సభ్యతా అనిపించుకోదు. అసలు. అలాంటి డైరీలతో మనకే (ప్రయోజనమూ లేదు.

కొన్సి కొందరి డైరీలు వ్య క్రిగత విషయాలతోబాటు లోక వృత్తాంతాన్ని కూడా పొందుపరచుకుంటాయి. వ్యక్తి అనుభవాలూ, వ్యక్తిని కదిలించిన వృత్తాంతాలూ, సృందనలూ అనే వాటితోబొటు, వ్యక్రి జీవితం చుట్టూ అల్లుకొని వున్న సాంఘిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక, సాహీత్య విషయాలకు అద్దం వట్టేవిగా వుంటాయి. అంతేగాక వాటిపై ఆ వ్య క్రియొక్క ఆత్మీయమయిన

ల

వ్యాఖ్యానాలూ, విశేషణలూ, వివరణలూ వుంటాయి. వ్యక్తి వ్య క్తిత్వాన్నీ, అతని వ్య క్రిత్వ వికాసానికి తోడ్పడిన ఆంళాలనూ, ఆ వ్యక్తి దృక్పధంలో వచ్చిన పరిణామాన్నీ బాగా అర్జ్హం చేసుకోడానికి తోడ్పడుతాయి. అలాంటి డైరీలు చరిత్రకారులకు ఎంతో విలువైనవయి, సాహిత్యంలో భాగమైపోయి కొన్నాళ్టకొక విలక్షణ (వ్మ్యకియగా, ఒక (ప్రత్యేక సం్యవదాయంగా స్థిరవడి పోతాయి.

కానీ డైరీ వ్యక్తికి మ్మాతమే సంబంధించినది. వ్యక్తి డైరీతో సమా జానికి ఆంతగా అవుసరం వుండాల్సిన పనిలేదు. డైరీలను రాసుకోవడం మన వాళ్ళకు చాలా రోజులుగా అలవాటున్నా, డైరీ రాయడం అనే అంళాన్ని మన వాళ్ళు చాలా పరిమితంగా అర్భం చేసికొని ఉపయోగించుకొనేవాళ్ళే ఎక్కువ, “డైరి అందరికీ తెలుసు. (పతివారూ డైరీలో తమ రహస్యాలను పొందువరచు కుంటారు. ఆ డైరీ ఇతరుల చేతిలో పడకుండా చాలా జ్మాగత్త పడతారు. ఇతరుల చేతిలో పడినా ఆందులోని విషయాలు చదివేవారికి ఆర్థం కాకుండా, కేవలం తమకు మాతమే అర్ధమయే రీతిలో సంకేత భాషతో డైరీలు రాసుకునే వాళ్ళున్నారు. ఇతరుల డైరీలు చూడడం సభ్యత కాదు. అయినా అందులో ఏముందో చూడాలనే ఆగని తమకం కూడా అణచి పెట్టుకోలేనిది. మానవ నైజం ఇతరుల రహస్యాలను _ అవి డైరీలయినా మరొక పేఅయినా _ తెలుసుకోవడం మనిషి మన స్తత్వంలోని ఆపుకోలేని లక్షణం. అందుకే భరద్వాజ...

ఇంతకాలం తన మదిలో మెదిలే భావాలు, తన జీవితానికి చెందిన సన్నివేశాలు, జయాపజయాలు, అనుభవాలు, సామాజికంగా నెలకొనివున్న అన్యాయాలు, అ(కమాలు అన్నింటినీ సతీ స్మృతితోబాటు, తన డైరీల్టో పొందుపరచి ఆ డైరీని ....

“మీరు కూడా చదవండి, నా జీవితంలో జాచుకోవలసినవి యేమీలేవు, నాది ఓపెన్‌బుక్‌”__ | అంటూ మన ముందు పరచి చూపారు. సతీ వియోగ సంజనిత దుఃఖా గ్నిలో కాలిపోతూ, కాంతమ్మగారికి అమృతత్వాన్ని కలిగించే 1పయత్నంలో తన డైైరీలనన్నింటిన్నీ కావ్యాలుగా మన ముందుంచారు.

్డీ డైరీ రాసుకోవడం భరద్వాజకు 1956 నుండి ఆలవాటు. ఆ సంవ త్సరం మ్మదాసుకు రై లెక్కుతున్న భరద్వాజకు మ్మితులు కొనిచ్చిన డైరితో (ప్రారంభమైంది ఈ వ్యాసంగం. నాటి మ్మితులు కలలో కూడా ఊహించని రీతిలో ఇప్పుడా అలవాటు ఈ పంచ మహా కావ్యాల్ని అందించింది. భరద్వాజ నాటినుండి నేటివరకూ *డైరీ రాసుకోవడమే' ఏకైక హృదయాాశయంగా (బకుకుళున్నాడు. కాంతమ్మగారు పోయాక ఎందరున్నా అందరిలో ఒంటిరి వాడైన భరద్వాజ తన మనస్సును ఎవరి ముందుంచగలడు? “అస్తమానూ ఈ ముసలాడి బాధ వింటూ కూర్చోడమేనా . మా కింకేం పనిలేదా? ఆని విసుక్కోరూ: అందుకే డైరీలు రాయడం తప్పని సరిగా నిత్యకృత్యంలో ఒకటిగా మారిపోయింది భర ద్వాజకు. హృదయాంతరాళాల్లోంచి దానంతట అదే పెల్లుబికిన ఆవేదనా (సవంతి డైరిల్లో నిక్షిప్రమౌతుండేది. తన హృదయావేదనను కనిపించని కాంతమ్మ గారికి వనిపించుకోవాలనే తపనతో, తన మనఃసితిసీ, ఆగాధ వ్యధా తరంగా లనూ ఏ రోజు కారోజు నమోదు చేసుకొన్నవే ఈ డెరీలు. (వయత్న పూర్వకంగా చేసిన కల్పనలు కావు. పట్టు పట్టి రాసినవి కాక ఈ డైరీలు రాయడం, రాయకుండా వృండలేకను.. రాయకుండా ఏం చేయాలో తెలియ కనూ అనివార్యంగా చేసిన పని. తన గుండెల్ని కదిలించి వే సే అలవి మాలిన ఆ తలపోతలన్నింటినీ ఏనాటి కానాడు కాగితం మీద కుమ్మరించు కున్నాడు. వారి భావాలకు కేంద బిందువు, పోయిన కాంతమ్మగారు.. ఆమెతో దాంపత్యంలోని సౌందర్యమయ, కారుణఖ్యమయ ' ' అనుభూతుల సంస్మరణఅ నన్నిటినీ అక్షరబద్ధం చేశాడు భరద్వాజ. విధి తన ఇనుప పిడికిలిలో కవి మనసును బిగించి పిండిన వ్యధను ఆకర రూపంలో బంధించారు. కాంతమ్మ జ్ఞాపకాలను ఆత్మాశ్రయంగా స్వీయ కంఠంతో నెమరు వేసుకొంటూ, ఈనాడు తన ముందు లేకపోయినా, ఆమెతో ముఖా ముఖి ముచ్చటిస్తున్న ఒక నిశ్చే ష్టిత దుఃఖావేళస్టితిలోనే, ఆమె సజీవ చ్మితాన్ని చై తన్యవంతంగా మన కందిం చాడు. అందుకే కాంతమ్మగారు కాలాగ్ని నుండి లేచి అమృతత్వాన్ని పొందిన దివ్యరూపంతో ఒక దేవతవలె అడుగడుగునా మనకు దర్శనమిస్తూంటుంది. భరద్వాజ కవిగా చ్మితీకరించిన ఆమె వ్యక్తిత్వాన్ని మించి ఆ జైరీ ల్లోంచి మన దృష్టి నిత్య జీవితంలోని ఆమెను ఒక సౌొందర్యమూ ర్రిగా, దర్శిస్తాం,

లి

“అనురాగం, ఆదరణ, ఆప్యాయత, గుండె నిబ్బరం, కొంటెతనం, ఓరిమి పిసరంత వెటకారం, అమాయకత్వం, దయ, మనిషంటే వెరి -పేమా వంటి సుగృణాల సంప త్రితో”_

మేడూరివారి అమ్మాయి; అచ్చలగా ముని మాణ్‌క్యం గారోకాంతం'లాగే ఆలరిస్తుంది. ఆహ్హాదింప చేస్తుంది. కాస్త సిస్గూ, కాస్తంత బిడియమూ, విడిచి పెడుతూన్న ముగ్ధత్వంతో, ఇప్పుడిప్పుడే అడుగు పెడుతున్న ఆరిందాతనం మాటకారితనాలతో దూరంగా నిలిచి వింటుంది. నిన్ను కని పెడుతూనే కళ్ళతో నవ్వుతూ ఆత్మనిస్తే ఆదరిస్తూ మన ముందు ఒక నిరాడంబర మూర్తి సాఇాత్కరిస్తుంది.

రోజుకొక భావ తరంగం చొప్పున ఇన్ని సంవత్సరాలూ, (్రాసీన ఆ డైరీల్లో దాదాపు అన్నీ కాంతమ్మగారి నుద్దేశించి 1వాసినవే అయినా, కొన్ని ఈశ్వరుణ్ణి ఉద్దేశించి (వాసినవిగా, మరికొన్ని సామాజిక విషయాలపై వ్యాఖ్యాన రూపంగా మధ్య మధ్య తా త్రిక విశ్చేషణలుగా కనిపిస్తాయి.

గురజాడ మహాకవి తరువాత ఇలా అనేక విషయాలను డైరీలలో అద్భుతంగా పొదిగిన ఆధునిక కవి భరద్వాజ. గురజొడ తరువాత మళ్ళీ అంతటి విలువైన' అంకాలతో డైరీలుగా అవతరించిన సాహిత్యం ___ “కాంతమ్మగారిపై భరద్వాజ రచించిన ఈ స్మృతి కావ్య పరంపరయే.'

గురజాడవారి డైరీల్లో సమాజం, సంస్కృతి, సాహిత్యం, చరిత విభిన్న రంగాలలో విశేషంగా కృషి చేసిన మాన్యులూ, మహా కవులూ, వారి రచనలూ, వారి వృత్తులూ, _వవృత్తులూ, (ప్రకృతీ, పరిసరాలూ, అన్నీ సమకాలిక సమాజానికి అద్ధం పడితే; భరద్వాజ రచనా సంపుటాల్లో అడు గడుగునా హారంలో దారంలా కాంతా స్మృతి కనిపిస్తుంది.

పక పకా నవ్వుతూ ఊసర కషేతంలాంటి భరద్వాజ జీవితంలో ఇంత పంటనూ పండించి ఆనుభవించకుండానే, అకాలంలో అంతర్జానమై పోయిన కాంతమ్మగారికై విలపించిన భరద్వాజ హృదయం, మనిషిగా ఎన్ని పల్టీలు కొట్టిందో, కవిగా నిలదొక్కుకుని ఎలా కారయితతిని వ్య క్రికరించిందో, సశ వియోగ వ్యధ సాత్విక స్థితి నుండి భావయోగ స్టితికీ అక్కడ నుండి కర్మ “యోగిగా, కర్మయోగ నిర్వహణ శీలునిగా, ఎంతటి మహోన్నత శిఖరాలకు

ర్ట ఎదిగి పోయిందో కూడా అర్థమవుతుంది. అంతేకాదు, ఈ రచనలన్నీ చది వాక భరద్వాజ, పొందిన తా త్త్విక స్థితి అతన్ని కర్మయోగిగా మార్చి ఆత్మా నంద స్దాయి నుండి కైవల్యానికి చేర్చి తీరుతుందని క్రూడా మనకు అని పిస్తుంది.

ఈ డైరీల్లో స్మృతి కవితా (వస్థానానికి తోడుగా అడుగడుగునా జీవితం మీదా _ కావ్యం మీదా, భగవంతుని మీదా, అతడు చేసిన విశ్లేషణలు (కమంగా అతడధిరోహించిన తాత్తిక మహా స్లౌధ్గాన్సిక్ష మెట్ట వరుస, కవిగా భరద్వాజ [క్రమంగా అమెట్ల నధిరోహిస్తూనే, మనల్ని కూడా చెయ్యి పట్టు కుని ఆ మహా సా(మ్రాజ్యంలోకి నడిపిస్తాడు. కర్మయోగం నుండి ఆత్మ యోగానికుండే ఆ చినం మలుపులో, రోడ్డుమీద మనల్ని నిలబెట్టి కర్ర వ్యాన్ని (వబోఢించి, తానాశించిన సమ సమాజ దృళ్యాన్ని మన కళ్ళముందుంచి, విశ్వ ేయన్సు అనే గమ్యానికి తీసుక్పుపోత్స మానవత్వం అనే మార్గం చూపించి ఆశీర్వదించి, స్పూ ర్రినిచ్చి ఆ దారిలోనిక్రి పంపుశాడ్సు,

భరద్వాజ సూర్య చంగద్రుల్లాగా, పంచ భూతాలలాగా సాక్షీభూతుడు, నాటి నుండి నేటి వరకూ సాక్షీభూత్సుడే, సమస్టాన్నీ డైరీలలో పొదిగిన సాక్షి భూతుడే। అప్పుడ్చు సహృదయుడై న పాఠక్షుడు తిరుగులేని క్ర ర్తవ్య దీక్షతో చలీకలు తిరిగిన ఇనవ కండరాలతో (వథాళిక బద్ధమెన దృఢ చిత్తంతో సమాజంలోకి ఆడ్సుగ్వ పెడ్రశ్రాడ్షు. ఇందుకు త్రన డ్రై రీల్లో భరద్వాజ చతుష్కో ణంగా చిితీకరించిన భిన్న వర్గాల వారి బాధలూ, ఆర్తీ, (సజలపె వా8 కుండాల్సిన సానుభ్రూత్రీ తగ స్ఫూర్రినిస్తార, (పతి పాఠక్షడూ స్వచ్భం దంగా సమాజ నిర్మాణానికి నడం కడతాడు. వ్యక్తి న్సం్రి వ్యక్రిక్తి హృదయం నుండి హృదయాన్సిక్షి నిష్టరం తేని ఆప్యాయత్రత్తో ఆదరణతో ఈ సంస్కారం వ్యాపించి విశ్వశాంతి, విశ్వ కల్యాణమూ ఆవిష్ట్కత మౌళాల్వు,

వాస్తవాని కిదంతా ఒక డ్య (వ్మ్యకియను ఆంటి పెట్టుక్షన్సి (వవహించిన రచనా (సవంతి. త్రనలోన్సి రచనా శక్ర న్మృత్తి మాధుర్యాన్ని కలగలిపి భరద్వాజ డైరీలుగా మలచి, మన కళ్ళముందుంచిన సజీవ స్మ శ్రి లివి. కళత్ర వియోగ చింత, శ్ర వ త్ర కావ్య శిల్పా

న ౩. తీపోోగమ్వ్వఖ్యగ శ్వాలగా మారినపుడు భరద్వాజ ధ్యానస్థితిలో పౌండ్రన ఈ అన్నుళ్వ్వ పరంపరన్న చదు | డెరీలు చదువుళూస్నట్టుగాక్రాక్ర, భరదాగజ ద్రంక్ష వుతూంప్ర ద బె వ్‌ దంపత్సుల ఆన్యోన్యానురాని భరిత

ల్డిగ్ర

మైన దాంపత్యోపనిష త్తే మనఃఫలకం మీద (వతిబింబిస్తుంది. అందుకే ఈ పంచకావ్యాలను చదివినప్పుడు వియోగ వ్యధాభరిత కావ్యాలను చదువుతున్న చ్లే మరో తెలుగు “గీతాంజలి” ని అనుష్టిస్తున్న ఫ్రే వుంటుంది. గ

భరద్వాజ తననెప్పుడూ కవిగా అభివర్షించుకో లేదు. ఈ సంపుటాలను ము దించి (పకటించుకోవడం కోసం రాయలేదు. తన పత్నీవియోగం ఎంత సౌయ్యదతరమో, గాఢతరమో, తెలుగు పాఠకలోకానికి చాటుకోవాలన్న (ప్రద రనా కాంక్షతో రాయలేదు. ఆత్మవేదనాగ్ని కొంతయినా ఉపళమిస్తుందన్న ఆళతో, స్వాత్మిక (వయోజనంకోసం మా్యతమే, తన ఐకాంతికానుభూతు లను డైరీల రూవంలో రాసుకున్నాడు. ఆత్మీయ మి్మితుడు శ్రీ (తిపురనేని, ఆవ్తమిితునిగా వతిస్పందించి, స్మృతికావ్యాలుగా వీటిని [(పచురించేడు.

ఈ రసమయమూర్తి భరద్వాజ డైరీలు వచనరూపంలోనే వున్నాయి. పద్యాలు కావు, ఛందస్సు లేదు. అయినా (వతి వపదంలోనూ, భావనలోనూ, కవితొాశిల్పం జాలువారుతోంది. స్థూలదృష్టికి ఉత్త వచనంలాగే కనిపిస్తుంది గానీ తేదీలూ, వారాలూ తప్పిస్తే లోలోపల గూఢంగా, ఆవిరళంగా అంత రాంతరాలలో ఒక కవితా తేజశ్చ్యకం మన కళ్ళముందు. తిరుగుతూనే వుంటుంది.

మన ఇందియాలకు తృప్తిని కలిగిస్తూనే, దప్పిని ఇనుమడింపజేస్తుంది. జీవనదిలోని ఉత్తుంగతరంగాలు మన రసహృదయాలను ముంచెత్తుతాయి.

“భావ వీధిలో తేలుతున్న మన కన్నులు కాంతి మార్గాలవుతాయి గంభీర చింతనామయ వ్మ్మగత మన గుండెల్ని నిష్కరుణంగా నలిపి పిండుతూనే లాలిస్తుంది. గుండెల్లో చెలరేగే అగ్ని కిలలను కన్నులు భాష్ప వర్షంతో ఆర్పుతాయి.”

_ అంటారు తన అనుభూతిని వ్యక్తం చేస్తూ థ్రీ సోమసుందర్‌.

ఆం(ధజ్యోతి సంపాదకులు శ్రీ ఎ. బి. కె. ప్రసాద్‌ స్పందిస్తూ _

“అన్ని టిలోనూ వచనరూపంలో వున్న సుకుమారమయిన మార్మిక కవిత, పసిడి రెక్కలు విప్పి, భావనాకాశంలో పరుగులు తీసింది. అన్నిటి లోనూ ఆరి - ఆర్జ౦్రత _ కరుణ - అనుకంప _ వేదన - నివేదన ఆనరళ

లో గ ధారా సదృశంగా (వవపొస్తాయి. ఈ కావ్యాలు తెలుగు పలుకు బడులకు,

ర్ట నుడులకు, నానుడులకు, తెలుగు దివ్వెలుగా : తెలుగు భారతికి అకరాంజలిగా ఒక తెలుగు "'గితాంజలిగా”” - భావించారు. ఇక “ఈ డైరీలు కావ్యాలవుతాయా?” అనే అంశాన్ని గూర్చి ఆలోచించి నప్పుడు: శేవలం ఛందో మయమైన రచన మ్యాతమే కవిత్వమనే (భమలో వుండే భాందసవ్తాదుల మాట ఆటుంచి, “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యమ్‌", అన్న "సిద్ధాంతాన్ని జీర్ణం చేసుకొన్న సహృదయులకు కవిత్వమంటే పద్యమే కాన క్కర లేదు, అనుభూతి సిద్దుడెన కవి తన భావ పరంపరలను ఏ _ప్మకియలో నైనా మలచవచ్చు. రచన స్వభావాన్ని బట్టి దానికి కావ్యత్వసిద్ది లభిస్తుంది గానీ కావ్యం యొక్క వాహ్యరూపాన్ని బట్టికాదు. భరద్వాజ కావ్యాలన్నీ భఛావకపితా స్వభావాన్ని సమకాలికంగా సంత రించుకొసి కవి హృదయాన్ని పౌఠకుని మనఃచక్సువు ముందు సాఇత్కరింప జేసిన ఉత్తమ కావ్యాలు. ఏటిలో పద్యాలూ, ఛందస్సూ లేవు. అయినా పతి పదంలోనూ, పతి భావనలోనూ కవితాశిల్పం జాలువారుతూనే వుంటుంది. కవిత్వమంటే ఛందోరూపంగానే వుండాలనేది నియమం కాదు. అది మానవుని సహజ ధర్మం అంతే. ఆందుకనే మిల్‌” పండితుడు _ “మానవుడు మానవునిగా రూపొందినప్పటినుండీ శాశ్వత గంభీర భావాలన్నీ అయబద్గ జ న జ 0 మయిన వాషర్‌ (వ్రకటిత మవడాసికి త్వరపడ్డాయనీ భావం తీవ్రమయినకొద్దీ భాషలో ల ర్జిష్ట్రమైన రూపమేర్పడుతుందనీ” అభిిహైయ పడాడు. ఛందిస్సు లేకపోయినా ఉతమ కావ చె లేపని చెప్ప గకవి. *కాలంది! కావ్యం అవతరించడానికి ఆభ్యంతరాతే ఓ పి షక గతల ఇ 211 660 ఇంకే శ ర శలరరేలికే 10 న “శంక రుం [06 మ థః రే గం 60005 16 20615610 షనిగే శ గూయు.” ఈేంం16466 భం ర 9060 0 6 11866 104 " సుష 86 ఇ! మిం0960 శల ఇ1టంళం

ల్లి కూడా భందన్సు లేకున్నా (వమాదం లేదనే -అభ్మి పాయ వడ్డాడు. దీనికి నిద రనంగా “ప్తాటో”, “టయిలర్‌” వంటి వారి వచనకావ్యాలను ఉదహరించేడు. ఆంగ్లంలో, తెలుగులో కూడా ఛందోబద్ధం కాని రచనలు చాలా కని పిస్తాయి. వీటిని అవుసరం కోసం 3ము క్రచ్చందోకావ్యాలు -_ అని పిలుద్దాం. వచనంలోనే రచింపవబడినా వద్యకావ్యాల్లోని చక్కని నంగీతవైఖరి లయబద్ధ తతో పద్యానికీ గద్యానికీ మధ్యస్థంగా రచింవబడినవి అనేకం వున్నాయి. ఉదాహరణకు. రవీం[దుని “గీతాంజలి”, వెంకటేశ్వర వచనాలు, తాళ్ళపాకవారి వచి నాలు, మొదలై నవన్నీ ము కచ్చందస్సులో [(వాయబడినవే. వీటితో కవితా గుణం వరాకాష్టనంటిందని కూడా అందరికి తెలుసు, ఇక ఆంగ్ల సాహిత్యంలో 'షేక్సియర్‌ నాటకాల్లోని “పొయెటిక్‌ పోజ్‌” అలాంటిదే. “వాల్డ్‌ విట్‌ మన్‌”, (వానిన “లీవ్స్‌ ఆఫ్‌(గ్రాస్‌” అనేదీ, “టరనీవ్‌” ణి రచించిన వచన గీతాలూ,"* బ్దేక్‌” (ాసీన “రాంసోడీస్‌” వంటివి, కేవలం వచనంలోనే వచ్చినా వాటిలో ఓక లయ, ఒక తూగు, ఒక బదత కని పిన్తూంటుంది. క భరద్వాజ డైరీలు కూడా రానురానూ [(కమపరిణతిని పొంది పద్య శీలాత్మకమైన గద్య లక్షణాన్ని సంతరించుకొన్నవి చాలా కనిపిసూంటాయి. ఉదావరణకు __ కే “నిన్నే నిన్నే చూస్తూ చూస్తూ చూస్తూనే, ఆలా అలా అలా చూసూనే, అలా కన్నుల్లో కనులుంచి చూస్తూనే ఆనంతానంత కాలాల దాకా ఉండాలని వుంది.ో.... ల్సి మెరుపులన్నీ వెన్నెలగామారి కొండలమీదా, బండలమీదా, పురాలమీదా, గోపురాలమీదా, మొగ్గలమీదా, చిన్నారిబుగ్గ్లలమీడా, పూలమీదా, పచ్చని నేలమీదా, చివరకు భరద్వాజ తలనీలాల మీదా....” రి, నిన్ననో, మొన్ననో మనంకలిసి మాట్టాడుకున్నట్టూ, నవ్వుకున్నట్ల్టూ, నవ్వుకుంటూ నడిచినట్టూ, నడుస్తూ మాట్టాడుకొన్నట్లూ, మాట్లాడు యణ ఛా కొంటూ నవ్వుకొన్నట్టూ, ఒకరినొకరం చూసుకొన్నట్లూ ఆం ననా నాననా నాననా నాననా నాననా తీ _ విశిచిపెట్టబడిన ఛందస్సు కలవి _ అని ఆర్భం చెన్సకోవాలి,

ర్డీ భరద్వాజ ఇలాంటి శబ్దవైచ్శిత్యాలకోసం పాకులాడలేదు. ఇవి అఖపయ త్నంగానే రాలిపడ్డాయి. ఏది ఏమైనా ఆ ఈ డైైరిలు వచనరూపంలోనివై నా కావ్య రసాత్మకతను పొందిన ఒక ఆపూర్వమైన నూతన 1పయోగ౦. డైరీ రచనా (ప[క్రియలో వెలువడిన సతి కె స దై స్‌ కేల కావ్యాల్లో భరద్వాజ దయిన “నాలోని నీవు". మొదట నిలుపదగింది. ఇతర సాహిత్యాల్లో ఇలాంటి రచనల్ని ఎవరైనా, ఎప్పుడైనా చేళారేమో తెలియదు, కాని తెలుగులో మాతం నిస్పందేహంగా ఇదొక నూతన ప్మకియ. పూ ర్తిగా భరద్వాజదే అయిన ఒక అపూర్వ ప్మకియ. ఎలిజీలు = కొవంత: ది స్మృతి కావ్యం 'ఎలిజీ'గా వ్యవహరింప బడింది. పాళ్చాత్య సాహిత్యం లోని ఆత్మాశయ కవితా ధోరణి దీనికి పునాది. నిర్వచనంలో “మిత స్మృతి) ఆని పరిమితితో కసిపిస్తున్నా, ఎలాంటి ఆప్తుల మరణానికైనా కవి వ్యక్తం శేసిన ఆవేదన ఎలిజీయే అవుతుంది. జంటలో ఒక పక్షి గూడు వదలి కనిపించని ఏ లోకాలకో ఎగిరి పోయి నప్పుడు, ఒంటరిదైన ఆ ర0డో పకి తన జంటళో పాటుగా ఎగిరి పోలేక ఆ గూట్లోనే గతస్మృళుల్ని గుర్తుకుతెచ్చుకునే అనురాగ భరితమెన ఆవేదనయ్యే స్మృరి వావ్యంగా అవతరిసుంది. ఆ గుప్పెడు. స్మృతులకు 2పూడ్సన్‌ మహా శయడు చెప్పినట్టు, చి త్తవద్ది ప్రాఖమైత్ర గుట్టలు గుట్టలుగా భావ చికాలు పేరుకు పోతాయి. చిత్తాన్ని కరుణ రసార్దరంగా మార్చి అనుభూతిని క్రలిగెంచా లంటే కవి హృదయా వేదనలోనూ ద్రాన్సి అభివ్య కిలోనూ చి తశుది వుండాలి

లం 6169 138 రం న మాలా 8216 2 201601 న మ1226ష01 ౦౯ 1ల్క క 80 [ల 6౦0060 0586176 04 కేం8॥1 శంకర. 0001009412 04 తంేంర4 ౪01 17 8 రి “మరం పేడ313 శే 20301116 81006214 గ ళ్‌ స! 0 1 న నూ టంట లంటం[ ఇక 'ఓ44ల:ఒ ప.

ర్జిర్ట

మరణం మనిషికి లొంగని యుగ యుగాల నమన్య. నృష్టిలో మనిషి పుట్టిసప్పటి నుండి నేటివరకూ (వకృతి అవిచ్చిన్నంగా నిర్వహిస్తున్న అని వార్యంగా జరుపుతున్న చర్య.

మరణ రహస్యం తెలుసుకోడానికి మనిషి యెన్నో యక్ష (వళ్నలు వేసుకొన్నాడు. కఠోవనిషత్తులూ, గరుడ పురాణాలూ చదువుతున్నాడు. మరణానంతర జీవితం గురించి విభిన్న తత్త్వ శాస్త్రాలు, ఏమేమి చెబు తున్నాయో పరికించి చూస్తూనే వున్నాడు.

కానీ _

జీవితం _ మరణం, అనేవి ఒకే నాణానికుందే బొమ్మా - బొరుసు అను కుంటాం. జ్ఞాని దృష్టిలో ఈ జీవిత నాణాని కసలు రెండు (పక్కలు లేనేలేవు. ఆవి రెండూ ఒక్కటే, కేవలం రెండుగా కనిపిస్తున్నాయంతే *మనుషుల్ని కలిపే జీవిత (ప్రణాళికలో మనసుల్ని రంగరించి ఓ మూసలో పోసి రసాయ నంలా తయారు చేసే “ఆల్కెమి' లో విడతీయడమూ - ఎడబాటూ కూడా ఒక భాగమే.

“నమ్సదాయం వలన ఏర్పడిన (పతి వస్తుపూ, ఎప్పుడో ఒకప్పుడు చిన్నం భిన్నం అయిపోక తప్పని సరి _ ఆయిన పరిస్థితి. ఈ రోజున శాస్త్ర పరిజానం వల్ల [పతి మనిషీ విధాయకంగా భావిస్తున్నదిదే _ కేవలం తా త్తిక

ఖా న్న! అవీ అజజీ భావస మ్మాతమే కాదు -_”

అందుకే మరణం __ రెండు హృదయాల ఎడబాటు _. (బతుకు రుచి తిలియని మృత్యువుకు, అనుబంధాల గూర్చి ఏం తెలుసు?

ఎంతమంది సూర్యులుదయించినా తరిగిపోని చీకటి యిది.

ఇషజన వియోగ జనిత మైన శోకం దీనికి స్థాయీ భావం కనుక స్మృతి

మి కావ్యాలు కరుణ రన (పధానాలు ఇష్టజన వియోగం, విపలంభంలోనూ, స్మృతి కావ్యాల్లోనూ కూడా వస్తువే.అఆందు వేత రెండూ ఒకటే అనుకోరాదు.విిప లంభంళతో “స్యృపత్యాళము'అనే అంశం వుంది. అంటే దూరమైన వారెప్పటికైనా వస్తారనే ఆళ. స్మృతి కావ్యాల్లో మరణం వుంది కనుక వారిక తిరిగి రారు.. ననన ననన నననననననననన ననన ననన. న్‌ శ్రీ విరించి

80 ఆందునేత షప్రలంకభాసికి శృంగారమూ, స్మృతి కావ్యాలకు కపణనూ అంగ శసాలు అప్పుతాయి.

ఈ స్మృతి కావ్యాల్లో శోకం కూడా స్థాయీ థావంగా మా[(తమే ఉండి పోతుంది. కనుక వీటిల్లో థావ సిద్ధియే తప్ప సాధారణంగా రస సిద్ది వుండదు. అయినా కొన్ని కావ్యాలు మన సాహిత్యంలో భావ సిద్ధి దళను దాటి రసనిద్దిని కలిగించినవి కూడా లేకపోలేదు:

మన లక్షణకారులు నవ రసాలలో కరుణ రస [ప్రాధాన్యాన్ని గుర్తించి “ఏకో రసః కరుణ ఏవి అని కరుణకు ఆగాసనాన్నిచ్చేరు. భవభూతి ఉత్తర రామచర్శ్మిత, వాల్మీకి రామాయణం వంటి కరుణ రసాత్మక కావ్యాలు అనంత కరుణ రసానంద జలధిలో సహృదయుల్ని ముంచి వేళాయి.

ఆప్తుల వియోగం అందరికి శోకాన్ని కలిగిస్తుంది. అర్ధాంగి మరణంతో కవి, ఎంత త్మీవంగా సాత్విక శోకాన్ని ఆనుళవించాడో చెప్పగలగడమే స్మృతి కావ్య పరమావధి.

దుఃఖం వేరు _ శోకం వేరు, దుఃఖంలో లేని హృదయ స్పందన, ఆలీశ్రి యతా భావమూ శోకంలో పుష్టిగా వుంటాయి. గాఢంగా అనుభూతిలోకి వస్తాయి. శోకమే కవిని సాత్విక స్థాయికి ఎదిగేటట్లు చేస్తుంది.

హృదయం నుండి ఎగదన్నుకు వచ్చే కన్నీటి బిందువులకు బరువైన భావాలను మొలిపిండే శకి, పలికించే రక్రి వుండి తీరుతుండి. అందుకే భరద్వాజ _

“ఒక బీజం మొలకరించాలన్నా, ఒక భావం పొటమరించాలన్నా, ఆ బీజాన్నీ ఆ భావాన్నీ, ఓ నీటి చినుకో, ఓ కన్నీటి చినుకో తడిపి తీరాలి" అంటాడు.

*'సీట్రి చినుకు తడిపిన బీజాలన్నీ మొలకెత్తలేక పోవచ్చు కాని, కన్నీటి చినుకుతో తడిసిన (వతి భావమూ పైకి పొటమరించకుండా వుండదు

మఠి _”

ఏది ఏమైనా థార్య మరణంతో కవి మనసు మూగబోతుంది. ఏక ముఖంగానే (వవపొస్తా నంటుంది, సతి మృతిచెందినా, స్మృతి మృతి చెందదు.

౭ శ్రీ మన్నవ

థార్య భౌతికంగా తప్పుకున్నా, మనసు నుండీ ఆలోచనల నుండీ మాతం తప్పుకోదు. అన్ని వైపులా దాని గమ్యం అమృతమయమైన స్మృతుల గర్భం లోనికేః

బాధలోంచే కవిత్వమూ, కవితాపరమైన భావమూ పుట్టుకొచ్చే మాట నిజమే అయినా _ ఆ బాధ తీవతరం అయినప్పుడు - వాధ తీరుతుందనే [భ్రమతో కలం పట్టినా కన్నీటి వరద కలాన్ని ముందుకు సాగనీయదు.

కవి అంతరంగాన్ని అర్థం చేసుకోడానికి వపరితకు ముదొక అవకాశం అంతే:

ఇదంతా చెప్పుకోడానికి వీలయిన విషయం కాదు. భాషలో ఇమిడి పోలేని భావాలు, మనసుకే సరిగా అర్థం కానివి స్వంత గుండెను పిండీ చేసే వకటనలు, తలచుకున్న కొద్దీ తలపుల బరువులు, హృదయ ద్వారా లను బద్దలు కొస్హేసి ఛిన్నా భిన్నం చేసేవి ఎవరితో చెప్పుకోవాలి? ఆలాంటి స్థితిలో తన మనసును అన్ని వై పులకూ విసిరేస్తాడు కవి. అక్కడ రాసులు రాసులుగా పోగువడిన అక్షరాలూ, గుంపులు గుంపులుగా పేరుకుపోయిన పదాలూ వుంటాయి. తన స్కృళుల్లోంచే కదిలే అక్షరాలను, నడిచే అక్షరాలను, పరుగెత్తే అక్షరాలను, మండే అక్షరాలను ఏర్చుకుంటాడు _ కూర్చుకుంటాడుః

మరెవరికోసమో కాకుండా తన బరువునూ, ఆర్రినీ తీర్చుకోడానికీ; తన ఉద్వేగాలను పాటలతో, మాటలలో, పాటల మాటలతో _ మాటల పాట అతో మలచి, క్షయమయే దానికి అక్షర రూపం కల్పించి తాను దానికంతటికీ ధర్మక ర్తగా కూర్చుంటాడు.

కాలధర్మాన్ని పొందిన శరీరాలు శ్మశానంలో కాలి బూడిద అవుతాయి. కాలాగ్ని శరీరాన్ని దహించి వేస్తుంది కానీ కవి భావాలకు పదును పెడుతుంది. కవి భావాలు అప్పుడు పుఠంలో కాలి వన్నె పెరిగిన బంగారంలా (సకాశిస్తాయి. కన్నీటి బిందువులు అమృత బిందువు లౌతాయి.

కవి భార్య మరణించింది. ఆమెకు భౌతికస్థితిపోయి, భావస్థితి మా[తం మిగిలీంది. కవి మిగిలాడు, భౌతిక రూప్పడుగా; ఉన్న కవిగారు మర అంచి కేవలం భావరూపంతో మ్మాతమే ఉన్న భార్యతో అనుసంధానాన్నీ: శాదాళ్మ్యాన్నీ ఎలా పొందడం? అందుకు కవి తాను కూడా భౌతిక స్థితిని

రిల ల! మరచిపోయి, భావరూపుడ్రైనస్పుడు మ్మాతమే ఆమె భావరూపాన్ని అందుక గలుగుతాడు. ఇందుకోసం కవి ఆంతర్ముఖమైన సాధన చేస్తాడు. మరణించిన తన భార్యకోసం తానుకూడా భావరూపాన్నిపొందిన కవి, (క్రమేపీ దుఃఖం నుండి శోకంలోకి, (వస్టానించి తన భార్యనూ తననూకూడా కాలాగ్నిలో కరగింవ చేసుకొని, అమృతత్వాన్ని, కాశ్వతత్వాన్ని సాధిస్తాడు. దృశ్యమైనసుశబ్దంగా (శ్రావ్యమైన జ్ఞానకాంతిగా,ఆతీం్యదియమైన అనుభూతిగా, వ్యక్తమైన సద్భావంగా “నువ్వూ ఈశ్వరుడూ ఒక్క-రే” అనే శాశ్వతమయిన ఈశ్వర భావనతో నిరూపిస్తాడు. అంటే _ భార్యను భావాద్రైత స్థితిలో నిలుపుకొని కరుణ రసావిష్కారాన్ని సాధించడమే కవి సాధన.

1 బహుళా “వర్డ్స్‌ వర్‌! పేర్కొన్న “*టాంక్విలిట అనే దశలోకి కవి ఇప్పుడు మారి, రచనా (పకియకు పూనుకొంటున్నట్లు భావించవచ్చు.

ఈ స్థితిలో జరిగిన రచన పరఠితను సాత్విక స్థితిలో వుంచుతుంది, పఠిత (క్రమంగా లౌకిక మైన ఆవరణాన్ని దాటి, భావగతమెన తాదాత్మ్యస్థి తిని పొంది, తన అనుభ వాన్ని విశ్వజనీనమయిన భావచర్వణంగా మార్వుకొన గలగటమే సాత్విక స్ధితి ఆ భార్యాభర్తల అలౌకిక స్థితిని భావించి రసా ద్వ్వైతాన్ని సాధించడమే పఠితకు కలిగే అనుభూతి,

ఈ రెండూ (వశ్రియాపరంగా (వవహించి, ఒక కేర్యదస్థితిని చేరుకో గలిగినప్పుడే రచయితకు కావ్యత్వ సిద్ధి. భరద్వాజ ఎలిజీల పరామర్శ ;

మరణం సహజమే కావచ్చు కానీ దుఃఖం సహజమేనా?

అది వారి సంస్కారాన్ని బట్టి, అనుబంధాన్ని బట్టి, పేమించే తాహ వెదకినా దుఃఖం కలుగకనూ పోదు, అక్షరాలను వరిహసించకనూ పోదు,

కాంతమ్మగారు భరద్వాజ జీవితాన్ని పండించి పకపక లాడించి _ వెన్నెల వేళకు చెంత లేకుండా ఒంట రివాణ్ణి చేసి అకాలంలో అదృశ్యమైంది. షే 4 (మలి 16 ంగ80 0 అంఠంలి 0601166196 1

1020001110.

లికి ఆమె వెళ్ళిన తోవ తెలీక, గమ్యాన్ని పట్టుకోలేక భరద్వాజ తనకు తెలిసిన సకల సంకేతాల సాయంతోనూ, శబ్దాల సహకారంతోనూ, సర్వ (పకృతినీ ఆపుకోలేని దుఃఖంతో అడుగుతున్నాడు _

“క భాషలూ, సౌంజ్ఞలూ, సంశేతాలూ, అందనంత దూరంలో ఉన్నావా?”_ అని ఆవిడ జ్ఞాపకాల మంటల్లో కాలిపోతూ ఆ(కోశిస్తున్నాడు. భరద్వాజ మరణోన్ముఖమైన నిశృయంతో పరిష్కారాన్ని వెతుక్కుంటు న్నాడు. ఆవిడ పోయాక తనింకా ఎందుకు మరణించలేదని తనను తాను నిందించుకున్నాడు. ఆమె తనను వదలి ఎందుకు వెళ్ళి పోయిందని _పశ్నించు కున్నాడు ఆమె నొక్క-సారి చూపించమని భగవంతుని (పార్టించాడు. ఒకా నొక అవస్థలో వింతవింత అనుభూళుల్ని కూడా పొందాడు. అవి (పతి వారికీ అందుబాటులో ఊండేవి కావు. కనుక అనుభవించిన వారికే అవి పరిమితం ఆవు తాయి,

జీవితంలోని చేదునూ తీపినీ సమంగా పంచుకొన్న (_పేమమూర్తి దూర మయితే ఆ బాధనూ, ఆవేదననూ, వ్య-క్తం చెయ్యడానికి భాష చాలదు. అయినా ఏదో ఒక వెరి ఆశతో ఆవేశంతో కవి (సయత్నిస్తాడు. అది కావ్యం అయినా, కవిత అయినా, దాని వెనుక దాగిన ఆవేదన మ్మాతం ఒకటే. ఏమేమి చేసినా గతం మాతం తిరిగిరాదు. కాని గుండెల్లోని ఆనుభూతిని సజీవంగా నిలబెట్టా లనేదే కవి ఆశ, తపన - ఆంతేః

భర్తగా అనుభూతికి వచ్చిన భావాలను రచయితగా చి(త్రించాడు భర ద్వాజ “*ప్పటపాౌక (పతీకాశో రామస్య కరుణో రసః” _ ఆంటాడు భవభూతి ఉత్తర రామ చర్మితలో. అక్కడి కరుణ రసావిష్కృతికి ఇక్కడి పరిస్థితికి స్వల్పమైన భేదం వుంది. అక్కడ రాముని వ్యధనూ, వియోగాన్నీ మూడవ వ్య కిగా భవభూతి అందిస్తూంటే రససిద్ధిని పొందుతున్నాం మనం.

కవి డైరీల ద్వారా చెప్పుకున్న స్వీయ వస్తువు ఇక్కడి విషయం, అందుచేత ఆత్మాశ్రయ స్వభావమే ఇందులోని జీవం. అందుకే భరద్వాజ స్మృతి కావ్యాలు -

(10-3

త్రి

"పెల్లుబికిన శోక సము[ద్రం నుండి వేగంగా ఉవ్వెత్తుగా లేచే ఓ మహా తరంగంలా భావావేశపు పొంగులో రచింపబడి వచ్చినంత వేగంగాను విరుచుకు పడేట్లు చల్దారి పోయేట్లు రచింప బడిన స్మృతి కావ్యాలు కావు -_

“ఆర్థీ్రళభూత చేతస్కుుడయిన ఓ [పియుని గుండె లోతుల్లోంచి (పతి నిత్యం తోడినంత వేగంగానూ ఊరే బావిలా, భావ జలాలతో వారి కలం నుండి నిరంతరంగా వచ్చిన రచనా సవంతి”

కాంతమ్మగారితో గడచిన క్షణాలు మనసులో అణిగి పోకుండా నిలిచిన, అనుభవంతో గాొద్గదిక జ్ఞాపకాల సము్ముదమే ఈ కావ్యాలు. అవి యిప్పుడు వర్రమానాలయ్యాయి. గడచిన కాలంలో లోలోన సుడులు తిరుగుతూ పునరా వృత మౌతుంటే దుఃఖమే నేడు కవికి ఆత్మానందాన్నిస్తోంది. నిజానికి అలా తనను తాను నిత్య జ్ఞావకాగ్నిలో దహించుకోవడంలోనే అతనికి ఆనందం లభిస్తోంది.

ఈ కావ్యాల వల్లి ఓ వ్యక్తి ఆత్మీయుల్ని కోల్పోయిన దుఃఖో న్మాదంతో తపించి తపించి (క్రమంగా యధార్థాన్ని ఏ విధంగా గు ర్తిస్తాడో వ్య క్రమౌతోంది.

అన్ని రచనల్లోనూ ఆత్మీయతా లక్షణం కనిపిస్తుంది. ఒక విషయాన్ని లోకానికి అనుభవ పూర్వకంగా చెప్పాలనే ఆకాంక్ష వున్నవ్వుడు రూపు దిద్దు కొనే రచన వేరు “ఇక చెప్పడానికీ విషయం తస్ప నాకేమీ లేదు. అయినా ఇది చెప్పడం కాదు. నాలో నేను అనుకోవడం”... అన్న తీ[వ వేదనా స్టితికి మనస్సు చేరుకొన్నప్పుడు ఆవిష్కృతమయ్యే రచన వేరు.

మొదటి రచనలో సందేహం వుండొచ్చు; రెండో రచనలో సంవేదన తప్ప మరేదీ వుండదు. భరద్వాజ రచన ఆ ఆవేదన నుండే ఆవిర్భవించింది.

అయితే ఆతని రచనల్లో జీవం పుండి. ఎందుచేతనంటే భరద్వాజ కవిత్వం కల్పనల నుండి కాకుండా, వాస్తవం నుండే వెలికురికిన అమృతం కాబట్టి _ అది మానవ సంబంధమైనది కాబట్టి _ అది మానవ జీవన సవంతిని అంటి పెట్టుకునే వవహించింది కాబట్టి డాక్టర్‌ భరద్వాజ రచనల్లో జీవంవుంధి-

క! డాక్టర్‌ మలయ వాసీని

తల్‌

కవిత భరద్వాజ ఆవేదన నుండే ఆవిర్భవించింది. భావకవులు కూడా ఆ ఆవేదన నుండే కవిత లల్లారు. కాని వారి ఆవేదన ఊహనుండి మ్మాతమే పుట్టుకొచ్చిన ఆవేదన. అజ్ఞాత టేయసనిని, ఊహా సుందరిని, ఆమె (_పేమను, ఎడబాటును భావించుకొని, ఆవేదనను కల్పించుకొని, కవిత లల్లారు. వారికి చెందిన ఈ ఆవేదన జీవితం నుండి, అనుభవాల నుండీ, వాస్రవం నుండీ హృదయం వ్యక్తం చేసిన అవేదన కాదు.

భరద్వాజ తన నెక్కడా కవిగా అభివర్ణించుకోడు. కాని వాస్తవానికి భరద్వాజది కవితా హృదయం. కాని,'రచనకోసం అతడు భావుకుడు కాలేదు. భావుక తను, ఆవేదనను దాచివుంచుకోలేక అతడు కవి అయ్యాడు. అందుకే కవిత్వచ్చాయ రచనలో వుండాలంటూ _--

“అందువాటులో వున్న మాటలన్నింటినీ వరుసగా పేర్చుకుంటూపోతే ఇం క్రేమన్నా అవుతుందేమో కాని, ఆది కవిత్వం మాతం కా దనుకుంటాను. స మాటలు ధగధగా మెరిసిపోతేనే చాలదు. దానివెనుక జీవితం వుండాలి. గారడీవాడి గంపకింది మామిడిపండులా కవిత్వం మాయ కాకూడదు." అంటూ రచనలో ఉండవలసిన _ కవితా ధర్మాన్ని గురించీ, దాని _అవళ్య కతను గురించీ చెప్పాడు.

తన కావ్యాల్లో (పాబంధికమైన ఉపమానాలనూ, ఆతిశయోక్తుల్నీ భరద్వాజ వాడలేదు. నిసర్గ సహజమైన సుందరమైన స్వాభావికమైన భాషనూ, భావాన్నీ వాడుకున్నాడు. ళొబ్టిక చమత్క్బృతులతో ఆకాళాన్ని చుంబించే ఆలంకారిక (పొఢిను జోలికి వెళ్ళకుండా, శుద్ధమైన అనుభూతికి, అభివ్య క్తికీ పట్టం కట్టాడు.

భరద్వాజ రచన జ్రీవితంనుండి హృదయం నుండి పలికింది. కనుక అది అందించే ఆవేదనతో పఠిత హృదయంలో అంతర్గతంగా న్మిదాణంగా వ్పండే సహృదయ భూమిక లొక్క-సారిగా చివ్వుమని స్పందిస్తాయి. ఆలోచనలు సదక్రమంగా (పవపాస్తాయి. వ్యక్తి హృదయాన్ని పులు కడిగిన ముత్యంగా మరింత స్వచ్చంగా మార్చివేస్తాయి భరద్వాజ రచనలు,

భరద్వాజ “జీవితం” అనే బడిలో చదువుకున్నాడు. స్వయంగా (శ్రమించి ఎన్నో జీవిత సత్యాలను గమనించ గలిగాడు. అతనిది ఏ ఇజాని” కీ కట్టు బడని నిజ్యపవృత్తి, సునిశిత దృష్టితో యధార్థాన్ని అంగీకరించగల వాస్తవ వాది భరద్వాజ, అందుకే భరద్వాజ తన రచనళ్లో కల్పనల జోలికి పోలేదు

రి కావలసినంత వాసవం కళ్ళముందుండగా ఇంకా కల్పన లెందుకు? కవి ఒక విషయం తాలూకు వాస్తవ స్థితిని వఠితకు, వాని కళ్ళకు కట్టినట్టుగా చెప్ప గలగడానికి తోడ్పడేవే కల్పనలు. మనస్సును మనస్సుగానే వడబోసి మాటల్లోకి పిండాడు.

లోకానికి దూరంగా ఎత్తుగా కూచుని విషయాలను వివరించడంకన్నా, (వజల్లో కలిసిపోయి తన్నుతానుగా, తన మనసువిప్పి చెప్పుకొనే ఆత్మాశ్రయ లక్షణం భరద్వాజలో పుష్కలంగా వుంది. పాఠకుణ్ణి తికమక పెట్టని సాదా సీదా తనంతో శోభిస్తాయి ఆతని రచనలు, వాటిల్లోని (పతి అక్షరంలోనూ భరద్వాజ ఆంతర్యం తొంగి చూస్తూంటుంది. వాటిని చదువుతున్నప్పుడు కవి ఆంతర్యమే కనిపిస్తుంది కాని _ అతడు భాషతోగాని, భావాలతోగాని చేసే గారడీలు మచ్చుకయినా కనపడవు. ఆకరాల ఆనుపాను లేమిటో భరద్వాజకు బాగా తెలుసు. తన భావాలు చెప్పడానికి _ “కద్రిలే అక్షరాలు, నడిచే ఆక్షరాలు, పరుగెత్తే అక్షరాలు, మెరిసే ఆక్షరాలు, మండే అక్షరాలు” _

కొవా లంటాడు.

అటువంటి అక్షరాలు ._

“కదిలి కదిలి, జనా వాసాల్లోకి కదిలి, మనిషి దాపుల్లోకి నడచి, మనిషి గుండెల్లోకి, గుండెల్లోని బాధల్లోకి, బాధల్లోంచి ఫొర్దుకొచ్చే ఆ|(శువుల్లోకి, ఆకవుల్లోంచి చిమ్ముకొచ్చే మంటల్లోకి, దూకిన అక్షరాలే రాయడానికి పనికి వస్తాయి” _ అంటాడు.

అటువంటి అక్షరాలతో తాను చూచిన అద్భుత విషయాలను భావ చి(తాలతో, పద చితాలతో, సంకేతాలతో గుండెలు (ద్రవించేలా చెబుకాడు. 3*భరద్వాజ వాక్యాలు కొన్ని పచ్చిగా వుంటాయి. ఇంకొన్ని పచ్చగానూ, వెచ్చగానూ వుంటాయి. ఆవి తరచు ఆకలి వాసన వేస్తాయి. దరి,దం వాసన వేస్తాయి. అవ్పుడప్పుడు నిప్పువాసన వేస్తాయి. ఎల్లప్పుడూ లోతుకు చొచ్చుకొని పోతాయి”

అంటారు శ్రీ (త్రిపురనేని సుబ్బారావుగారు. ఇది అక్షరాలా నిజం, ఆయితే ఈ కితాబు వారి పూర్వ రచనలకే పర్తిస్తుంది. భరద్వాజ (పస్తుత

క్షే థ్రీ (తిప్పరనేని సుజ్భారావు “భరద్వాజ జీవితం _ సాహిత్యం”

రీ? కోవ్యాలు ఓ బుషి చెప్పుతున్నట్లుగా, అతీత స్టాయి నుండి పలికినట్టుగో వుంటాయి. ఒక దాని కన్నా మరొకటి _పొఢంగానూ, దివ్యంగానూ వుండి, భరద్వాజ వెలుపలి (వభూణాలకూ, లోపలి (ప్రయాణాలకూ దర్శనంగా, భరద్వాజ స్మృతి కవితా మహా_పస్టారానికి అద్ధం పట్ధేవిగా వుంటాయి.

. తన ఆవేదనను ఆతి సొగసుగా చదువరి మనసుకు తగిలేటు చేయగల నేర్పరి భరద్వాజ. వేదనను సౌగసుగా చెప్పడం, అలవోకగా అందివ్వడం చదువరి మేధకు సూటిగా చేర్చడంలో భరద్వాజ ఆరితేరిన రచయిత.

ఇది నవలా కాదు, నవలికా కాదు, కథా కాదు, గల్పికా కాదు. అన్నీ తానే అవుతుంది _-- ఏదీ తానుకాదన్నట్టుగానూ వుంటుంది. స్మృతి కావ్యాన్ని డైరీరూపంలో సంతరిండం అనే భరద్వాజగా రెన్నుకున్న _వ్యకియకు, ఆయనే తనదైన ఒక (_పత్యేకతను సంతరించుకొనడ౦ జరిగింది, భరద్వాజ సహజంగా కథకుడు, నవలాకర్త. అనుభవాన్ని కథగా చెప్పడంలో _ సన్నివేళ వర్తులాల్లో చ్మితీకరించడంలో _ ఆయన ఎన్నో పద్దతులను అవలంబించాడు.

అవని ఆంచుల దాకా పరచుకొన్న స్మృతి కెరటాలను మనముందు తెరచి చూపించడానికి కవి కల్పించుకున్న సన్నివేశాలు అసదృశాలు. ఒక్కొక్క స్మృతి ఒక్కొక్క సన్నివేశమై నాటకీయంగా హృదయంపై రంగు రంగుల రంగవల్లిక లను తీరుస్తుంది.

రచయిత (వసిద్ధ కథకుడు కూడా కావడం వల్ల, విషాదానికీ, అనుభ వానికీ, లోకదర్శనానికీ కూడా కవితాంశతోడై, తన భావుకతలో విక సించిన పుష్పాలకు రెక్కలు తొడిగి పఠితల మీదికి వదులుతాడు. ఆందుకే ఈ (గంథాలు _

“నిస్తుల _పణయోద్వేగంలోగల ఉరవడికి దర్పణంగా నిలచి పోయే అక్షర దీపమాల పరవసష్హ దొక్కే భావ జ్వాలకు చెందిన బహుముఖ (పభథంజన లీల _-”

అంతర స్నాయువులను కదిలించి పాఠకుణ్ణి తనతో బాటు ముందుకు, మున్ముందుకు లాక్కుని పోయి - '“పాపం' _ అనిపించి, కన్నీరు కార్పించి పై మజిలీకి సాగిపోయే విచ్చితరీత్సి భరద్వాజది. అతని రచనల్లో కళాత్మక

గ్రరి వీలువల్ని ఏరడం పనిలేని పనే.అవుతుంది. భాండ రూపంగా అందుతున్న అమృతంలో ఏ ఒక్క బిందువునూ తిరస్కరించ లేముగదా?

**ఆతని జీవితంలో ఉభయ సంధ్యలూ విషాదభరితాలే. మరో పక్క మలిసంజ, గతానేక సుందరానుభవాలను చిరస్మరణీయాను భూతులుగా మలచు కొని గుండెలకెత్తు కుంటోంది. పతిపూటా వేదనా పొష్క్టల్యంతో సహృదయ చేతనాన్ని రసపారావారంగా మారుస్తుంది.”

2*ఆకాళశం నిండా విషాదం ఆవరించింది. వాయు తరంగాలు నెక్కి వెక్కి పడుతున్నాయి. గిరి శిఖరాల నుండీ, అరణ్య గర్భాలనుండి శోక గీతి కలు జాలువారుతున్నాయి. ఉషస్సుందరి శోకత ప్ర హృదయంతో వివశ అయి పడి వుంది. తూరుపు తలుపులింకా మూతపడే వున్నాయి.” _

తన స్థితినే పకృతి పతిబింబిస్తోంది. భరద్వాజకు నిర్వేదాన్ని కలి గిస్తోంది. వాడుక భాషలో కఠినమైన భావాలను సులువైన సుందరరూపాల్లో పొందుపరచడం ఆయన (ప్రత్యేకత,

గుండెను కుదిలించిన భరద్వాజకు (పతిధ్వనులు వినిపించాయి. శోకమే శ్లోకమైనట్లుగా కాంతాస్మృతిలో ఏకాంతంగా విషాదా[శువుల మధ్య విలా పాగ్నుల మధ్య విశ్వ శేయో గీతాలాపనగా, వాగర్థాల మేలు కలయికగా సాగి పోతోంది కలం. సతీస్మృతి అనే శ్రీరసాగర మధనం ద్వారా పుట్టిన హాలా హలాన్ని పరమ శివునిలా, కాలకంఠునిలా, కంఠంలో కాకుండా ; మహావిష్టు వులా మానస కుహరంలో దాచుకొని ఆమృతాన్నందించి, సాహితీ (ప్రియలకు భరద్వాజ విందొనర్చే ,పయత్నంలో, సత్రీవియోగాగ్నిలో కాలిపోతూ తన (సేమళత్త్వాన్ని లోకానికెలుగె త్తి చాటుతూన్నప్పుడు, కొందరికి ఉన్మత్తునిగా కనిపించడం సహజమే; కాని ఈ ఉన్మత్త స్థితి కాంతావియోగ సంజనిత వైపరీత్యం.

నలుగురూ ఎరిగిన మనిషి వేరు ఆ మనిషి ఎదలోని ఆర్ధ్రతలూ ఎ అనుభూతులూ వేరు. వాటిని అర్భం చేసుకోగల అవకాళంగానీ, అర్థం చేసు కొన్నా సానుభూతితో పరికించగల సహృదయత గానీ చాలా మందికి

క్ష ఠీ ఆవంత్స సోమనసుంద5్‌ లై డార్టర్‌ రావూరి భరద్వాజ

రఫీ వుండదు. తననూ, తన జీవితాన్నీ తన రచనలనూ, ఆవ్షరాలోకి మార్చి నీరా న. డంబరంగా మన ఎదుట సరవడమే తప్ప, భరద్వాజ మిగిలిన విషయాల నేమీ ఆసలు వట్టించుకోనే లేదు. తన కావ్యాలు తయారవుతున్న విసురులో మరే విషయాలూ రచయిత చెంతకే రావు.

“*ఉపళమన వాక్యాలూ, ఓదార్చులూ, ఆదరింపులూ నా దుఃఖాగ్ని దాపులకు కూడా రాలేవు. తలచుకొని, తలచుకొని, మండి మండి, నిలువునా 'సెగలగసి పోతున్నాను. ఈ మంటలూ [క్రమంగా చల్లారుతున్నాయి”.__

ఇవీ స్మృతికావ్య రచయితగా భరద్వాజ అనుభవాలు.

1ఒక్కొాక్కప్పుడు భథావావేళాలకు తనదైన ఒకభాష వుంటుంది. ఆవేళ రహితమైన వ్యక్తీకరణ పద్ధతులకు భిన్నమైన (పమాణాలనే ఆ భాషాభి వ్యక్తి అంగీకరిస్తుంది.

అనుభూతిని హేతుబద్ధమైన భాషలో వ్య క్రీకరించడం కష్టం, థావం భావచి_తాలలో భావింపబడీనప్పడే ఇది సమ్యగంగా వ్య క్తమౌతుంది.

జీవితంలోని (ప్రగాఢమైన అనుభూతులనూ, సాం్యదమైన అనుభూతులనూ, స్పష్టంగా వ్య క్రీకరించడానికి కవికి భావపతిమలే ఆధారం. తర్కానికీ, 'హేతువుకూ అందని; అస్పష్టంగానూ , ఆమూ ర్తంగానూ వుండే భావావేళాలను భావ్యపతిమలుగా చ్యితించి పఠితలో తక్షణమే (ప్రతిస్పందనను కలిగించ వచ్చును.

కవిత్వంలో భావాభివ్య క్రికి ఈ భావచ్మితాల అవసరాన్ని గుర్తించియే సి. లూయీస్‌ అనే పాళ్చాత్య పండితుడు _

2*ఆవేశపూరితమయిన, ఆతిగాఢమయిన అనుభూతిని రంగరించుకొన్న పదచి[(త్రమే భావపతిమ” ___ అని నిర్వచిస్తాడు. భరద్వాజ ఒకచోట _

“6౧౧01100 9006110088 [౧88 90606181 12006806 00+

169 04/౧; ౪౧10౧ 0506759 96002010 184/5 61166౧1

*₹0౧ (౧౦56 01 182014౪481 ౧౦౧ - 9౧౧0110౧41! 00%00౪-

౧164100౧." గీషగ౮౦0!1౬ 80౮౬7011

౧6 తీగ8[007 01 ఓ806480960... 9.93

“& రింం౪6 [10409 198 ౪౦664 010141౧6 0047964

౪1౧0 6౧000౧ 0౯ ౧893100.“ --

047 ౬9419 706 గింం[0 1018069 8. 19.

(0 “అంతెందుకు (పతి వాక్యంలోంచీ కనీసం ఓక్క బొమ్మయినా తొంగిచూడక పోతే, ఆ వాక్యం రాయటం శుద్ధ దండుగ” _

అని నిర్మాహ మాటంగా అన్నాడు. ఆయన పైకి ఎంతటి వాసవవాది. అయినా అంతర్గతంగా కవియే.

1అంతటి (ప్రతిభతో రచించిన భరద్వాజ పద చితాలూ, భావ చి(కాలూ - పదే పదే స్మరణకు వస్తాయి. అలరిస్తాయి. ఆలోచనలను రేకెత్తి సాయి. అంతర్ములీనంగా పయనించి, అంతరంగాన్ని [ప్రఇాళశనం చేస్తాయి”. అని ఒకసారి భరద్వాజ భావచి[తాల (ఎ+ధాన్యాన్ని వివరిస్తూ అంటారు థ్రీ షశిపురనేని,

ఈ పుస్తకాలన్నీ ఒకేసారిగా చదివేవీ కావు, ఒకే సిటింగులో చదివేవీ కావు. విడివిడిగా ఒక్కొక్కటీ, లేదా ఏదో ఒకటి మా[త్రమే చదివేవీ కావు. అన్నీ చదవాలి. మళీ చదివి, మళ్ళీ చదివి, కొద్దికొద్దిగా చదివి, ఆస్వాదించాలి గానీ హఠాత్తుగా ఆపోసన పష్టేస్తానం టే వీలు పడదు.

అందుకే కొద్ది కొద్దిగా అస్వాదించాలి. (పతివాక్యం మనల్ని కాసేపు ఆగమంటుంది ఆలోచింప చేసుంది.

జోరు కావ్యాల్లో ఒక్కొక్కదానిని ఒక్కొక్క తీగె అనుకుంటే వేర్వేరుగా ఈ కావ్యాలను మీటితే పలికే రాగాలు వేర్వేరుగా ఉండవచ్చు, వీటన్నిటినీ కలిపి మీటగలిగితే హృదయపు లోతులను స్పృశించే సంగీతం వినబడుతుంది” _

భార్య మరణిస్తే [గ్రంథాలు రాయాల్సిన అవుసరం లేదు. భరద్వాజ తనకు కలిగిన సతీవియోగం ఎంత గాఢతరమో, పవ్మితమో చాటుకోవాలని గానీ, ఆలాంటి అవసరాల్ని గుర్తించాలని గాని ఈ కావ్యాలు రాయలేదు. కాంతంగా౦ని కాలంలో కరిగింపజేస్తూ, తాళూ కాలంలో కలిసిపోయే ఆకాం క్షను కావ్యరచనా రూపంగా వ్యక్తం చెయ్యడమే. కనిపిస్తుంది భరద్వాజ రచనలో _

యా

భరద్వాజ భావ చి[త్రాలకు _ అనుబంధంలో చూడాలి. కి. శ్రీ కోడూరి శ్రీరామమూ రి

శ

అందుకే __

“నేనంటూ ఇంకా వున్నాను కనుక సీ గురించి కలవరించిపోతున్నాను. కరుణించిన కాలం నన్నూ నీ దగ్గరకు చేర్చిందనుకో, అప్పుడు నీ గురించీ నా గురించీ అనుకునే వారుండరు. నీ సమాధి, నా సమాధి, ఆనవాళ్ళుండవు” _ అంటాడు భరద్వాజ.

ఆందుకే భరద్వాజ కాంతమ్మగారి కంకితం కావడం.

కాంతమ్మగారి స్మృతులను నెమరు వేసుకోవడం నేటి స్మృతి కావ్యం. మొదటి కావ్యంలో ఆమె యింటి వెలుగు. ఈ కావ్యాల్లో ఆమె భరద్వాజ కంటి వెలుగు. స్మృతి కావ్య (పయోజనాలు :

ఈ స్మతి కావ్యాలన్నీ కవి స్వానుభావాలు, స్వ విషయాలు. ఇవన్నీ సాహిత్యంలో చేరి 1ప్రపంచాని కేవిధంగా ఉపకరిస్తాయి? ఆసలు భార్యా వియోగం ఇంతగా (పదర్శన యోగ్యమా? భార్య మరణిస్తే ఇన్ని కావ్యా లెందుకు రచించడం? మౌనంగా తన | పేమను వ్యక్తం చేసుకుంటూ వుండ వచ్చుకదా? ఈ కావ్య పరంపర ఇంకెంతకాలంపాటు వస్తుంది? మొహం మొత్తదా?

అనే ప్రశ్నలు కలగడం సహజమే మరి: ఎంతగా కవితామయ దీధితు లత్రో (పకాశిస్తున్నా, ఎంత సానుభూతితో పఠించే వారెకైనా, ఈ కావ్యాల్లో “మొనోటనీ” పాలెక్కువై కాస్త విసుగురాక తప్పదు కూడా. ఎంత సంగితాభి మాని అయినా రోజంతా ఒకే రాగాన్ని ఆలపించనూ లేడు, ఆలకించనూ లేడు.

అలాగే ఈ కావ్యాల్లో అక్కడక్కడా కొంత పునరుక్తి కనిపిస్తుంది; కొంత వరకూ సాదృశ్య భావాలు కనిపించక పోలేదు. వెన్నెలను దోసిలి నిండా నింపుకొని కళ్ళ కద్దుకునే_ భరద్వాజ, కవితావేశంలో ఆడుగడుగునా ఎదురయ్యే భావ చిత్రాలుగా, వర్ణ చిత్రాలుగా, సాగిన అనుభవ చిితాల పరం పరలో అవి; సూర్యోదయం అయిపోయినా మినుకు మినుకు మనే చుక్కల్చా కనిపిస్తాయి. ఈ సృష్టిలో లోపాన్ని ఎంచడమే మన పని కాదు కనక అవి మనల్ని ఆంతగా బాధించవు. ఇక సాదృళ భావాలున్నవనే డానికి

డ్తీర్డ్‌ డక తప్పదు. వసువు సమాధానం “ఇలాంటి రచనల్లో సాద్భశభావా లుం ఎ యి అత్మీయ మైనప్పుడు అభివ్య క్రిలో పోలికలుండడం సహజం. ఇలాంటి అత్మీ యానుఖూతి అందరికీ సమానంగా రావడమే దానికి కారణం. అయినా ఎవడి వేదన వాడిదే ఆయినటు ఎవడి సృజనాత్మకత కూడా. వాడిడే అవుతుంది. ఇలాంటి సందర్భాలలో పోలికలూ, అనుకరణలూ అంటూ కూచోడం చాద స్తే అపుతుంది.” కళాభివ్య క్తి ఆంతా జౌపయోగిక పర్మిశమగానే భమిస్తే మిగిలేది శూన్యమే జా అంతే కాకుండా __ ఓక మహత్తర సౌందర్యం రాశీభూతమై ఎదుట సాకాత్కరించినప్పుడు కళ్ళు మూసుకుని, “ఇంతకూ శ సౌందర్య (పయోజనం ఏమిటి?” అని తర్కించు కొనడ౦ __ “నీవీ మోక్షణ వేశాయం వ స్త్రమూల్య వివక్షణా”_ అన్నట్టుగానే ఉంటుంది. రచన (పథక్రియా (పయోజనాన్ని గురించి ఆలోచించి నవ్వుడు _ జీవితంలో ఏదో ఒక సమయంలో, వదో ఒక అలజడితో ఉక్కిరి బిక్కిరి కాని వారుండరు, తమను స్పందింప చేస్తున్న సంఘటనలకు అక్షర రూపం ఇవ్వలేనివారు _ తమ ఊహలకు, ఆలోచనలక్ష్య అనుభవాలక్ష ఆదం పట్ధినట్టున్న ఈ రకమైన రచనల పట్ట అక్ష్మీయతన్స పెంచుకో గల్పుగుతాడు. లూకాస్‌ పండితుడు చెప్పిన “26 కె 1056” అన్న సిద్దాంత (సయోజనం ఇదేః ణా సాహిత్య (పయోజనాన్ని వర్ణిస్తూ, పేఅర్నాల్డు చెప్పిన “మానవ జీవిత సంపీక్షణమే కవిత్వమనే నిర్వచనం కూడ్రా ఈఈ 'ప్రయోజనాన్నే (పతి పాదిస్తోంది”. మనిషి తనక్తు అనుభూత్రికి శాన్సి అనుభవాల కోసం సాహిత్యం లోంచి పరిష్కారాన్నీ కోరడం అత్రి సహజమ్వై్య స్వాధావిక మైన లక్షణం అనుభూతి ట్రవ్రతరమైనన్సు డు దాన్ని ఒక్రర్రత్రో చెప్పుకోవా అనిపించడం చెప్పుకోవడం ద్వారా భావతీ, వశ్ర త శ కపన వ్‌ స గ్గడం కూడా మానవస్వభా్వ విరుదం “20060 8 9 అం? టా

శీ కాదు. అందుకే కవి తనను కలచివేస్తున్న అంతరంగ భావాలను పదిమందితో

పంచుకోవడం కోనమే కలం వడుతున్నాడు. మౌన థాషక్షు, మౌన ఘోషకు స్మృతి కావ్య రచన ద్వారా కవి మాటలు నేర్పుతున్నాడు. వ్వక్తి సంస్కారాన్ని బట్టి, భార్యా భర్తల అనుబంధాన్ని ఆంచనా వెయ్యాల్సి వుంటుంది. పుట్టిన (పాణి గిట్టక మానదు. అలాగే భార్య మరణం చాలా సహజమే, కాని భార్య మరణంపై అనుభూతి పొందడం అనేది వ్యక్తి నృదయం సాధించుకున్న సంస్కారాన్ని బట్టి వుంటుంది. *ఈ "పెళ్ళాం పోతే మరో పెళ్లాం _ అని సంబర పడే వ్య క్రి, దాంపత్య మాధుర్యా న్నెప్పుడూ ఒక అనుభూతిగా మిగుల్చుకోడు. పైగా అనవసరంగా ఖావిస్తాడు కూడా, అలాంటి వ్యక్తికి యంతవతుగా జరిగే శారీరక అనుభవమే దాంపత్యం, అంటే! అందులోని వరమార్థం వారికి అక్కరలేదు _ అనవసరం కూడా. ఆలాంటి వారికి భార్య మరణం మీద వచ్చే స్మృతి కావ్య రచనయే ఒక పెద్ద ఆళ్చర్యార్థకం: అలాంటి దాంపళ్యాలకు గుర్తులుంటాయి. కానీ స్మృతులుండవు. గుర్తు లెప్పటికైనా చెరిగిపోతాయి కాని స్మృతులు మ్మాతం భాననలో కరిగి పోయి జీవన గతులుగా పెరిగి పోతాయి. అందుకే స్మృతి కావ్యాలు అవతరిస్తాయి. నేటి సమాజ స్థితిగతులు మారుతున్నాయి; నైతిక విలువలతో బాటు సాంస్కృతిక విలువలు కూడా దిగజారుతున్నాయి. కామ (కోధాదులతో నేటి మానవ నంఘం కుంగి కుళ్ళిపోతున్నది. అనుబంధాలూ, ఆత్మీయతలూ, యాంత్రికంగా మారిపోతున్నాయి. కబ్నం చాలదని సహ ధర్మ చారిణిని చంపడం మరీ సాధారణమై పోతున్నది. చేసే పతి పసీ వ్యాపార దృష్టితో జరిపీస్తున్న నేటి సమాజంలో చాల మందికి, ఈ రచనలను చదవడం వల్లి కాంతమ్మగారి లాంటి నిష్కల్మష హృదయులూ, భర్రను ఆతని స్వాభావిక బలహీనతల తోనే నిండు హృదయంతో (పేమించి అర్ధంచేసుకొని చేయూత నిచ్చే శ్రీత్వంలోని దైవాంశ కూడా అర్భం అవుతుంది. దేశకాలా తీతంగా మనిషి అంత సౌందర్యం అర్థం అవుతుంది. వాగర్థాల మేలు కలయికగా సాగిన ఆదర్శ దాంపత్యం కనువిప్పు కలిగిస్తుంది. ఈ రోజుల్లో ఇలాంటి ఆత్మీయతా కావ్యాలు మన సాహిత్యంలో ఆవతరించడం కొంతలో కొంతయినా సత్‌ (ప్రయోజనాన్ని కలిగిస్తుంది. ఇలా రావడం చాలా ఆవసరం కూడా;

శ్రీశ

తన వియోగానికి అక్షర రూవం కలిగించి; “భర్త హృదయంలో భార్యకు ఇంతటి ఉన్నతమైన స్థానమే కదా ఉండాలి” _ అని నిరూపిస్తాడు భరద్వాజ. “భర్తకొక తీపి జ్ఞాపకంగా మిగిలి పోవడంలో ఉన్న ఆనందం ఆమె అనుభవించ లేదు. అయినా ఆమె అనుభవించగ లదని భరద్వాజ రచనల్లో 1పదర్శించిన ఆమె వ్యక్తిత్వ చితణం వలన తెలుస్తుంది. ఈ రచనలన్నీ శ్రవలం వారిద్దరి కథ మ్మాతమే కాదు, నిశ్వు మానవులందరి కథ. రానురానూ కాంతమ్మ గారు శేవలం ఒక సంకేతంగా మా్యతమే నిలిచిపోతున్నది, వ్యక్తిగా కనుపించదు. ఈ సంకేతం మాటున సాగిన ఈ రచనల్లో దేశంలోని ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక పరిణామాలూ, సామాజిక స్పృహ, ఆడుగడుగునా అభి వ్యక్తం అవుతళూంటాయి.

ఒక (ప్రాచీనమైన సుందరమైన శిల్పాన్ని చూసి- *“ఆయ్యోః శిల్పి పేరు తెలియలేదే'_ ఆని బాధ పడతాం. ఆ శిల్పి సేరు త3లియకపోయినా, అందాలు శిల్పి నై పుణ్యాన్ని _పపంచానికి చాటుతూనే వున్నాయి. నిజమైన శిల్చి అళాశ్వత మైన "పేరులో కన్నా, శాశ్వతమైన తన నై పుణ్యంలోనే జీవిస్తూంటాడు.

ఆచార్య మలయవాసిని గారన్నట్లు లా

“ఈ కావ్యాలు ఆం[ధ సాహితీ లోకానికి రసాలు చవులూరిస్తున్న రావూరి భరద్వాజ విందే! కావ్యం కాంతా సమ్మతం కావాలని లాక్షణిక నిర్ధేశం. వీరి యీ స్మృతి కావ్యాలు అక్షరాలా కాంతా(మ్మ) సమ్మతం” కావడం విశేషం.

అన్నట్లు ఇది “కాంతాయణమే!; మరొక రామాయణమే: ఈ స్మృతి కావ్యాలద్వారా నైరాళ్యానికీ, వై రాగ్యానికీ అతీతమయిన ఆనంద స్టితికోసం తవస్సు చేసున్న భరద్వాజ నిజంగా మహర్షియే:

ఎాా0-

అధ్యాయం _-కి కొన్ని ఎలిజీలం - భరద్వాజ

లోకంలో 'ప్రతి వ్యక్తికి ఒక పేరూ, స్వభావమూ, (ప్రయోజనమూ వుంటాయి. కొంత మందికి ఇవి సమానంగా వుండడంవల్ల సమాన భావస్పందన, వ్య క్రీకరణా కలిగి వుంటారు. అప్పుడవ్వుడు వ్యక్తికరణలో తరతమ భేదాలున్నా వీరంతా ఒక కోవకు చెందినవారే! అందుచేత వీరి అభివ్య క్తిలో, పోలికలుండడం సాధారణ మేః

డాక్టర్‌ భరద్వాజ స్మృతుల కొన్నింటికి యాదృచ్చికంగానే, కాసీండి

ట్‌

లేదా- వారి ప్రభావం ఆతని పై పసరించడం కారణంగానే కానీండి పూర్వకవుల కృతులతో కొంత సామ్యం కనిపిస్తుంది.

(వతిభాపంతుడైన కవికి వినయం ఆభరణం. దానిని గూర్చి -

1.కాళిదాసు తన రఘువంశంలో తాను కావ్య నిర్మాణానికి తలపెట్టిన ఆల్పమతిననీ, తన 1పయత్నం రఘువంశ మహాసము(ద్రాన్ని చిన్ని తెప్పతో దాపే (ప్రయత్నం చేయడం లాంటిదనీ, యశస్సు కోరిన మంద మతినసీ సవినయంగా చెవ్ప కొన్న సత్కవి.

అలాగే డాక్టర్‌ భరద్వాజ “అయినా ఒక ఏకాంతం” _లో

ర్తి *ఓ సత్యం చెప్పనా ? రచయితగా నేనింకా జన్మించవలసివుంది. ఆ _ జన్మావతరణకు ఇవన్నీ పురిటి నొప్పల్దాంటివి” లూ

అంటాడు.

“క్వసూర్య _పభవో వంశః క్వచాల్బ విషయో మతిః

తితీర్తు ర్జుస్తరం మోహా దుడు పే నాస్తి సాగరం

“మందః కవి యశః (పార్టీ గమిష్యామ్యప హాస్యతాం

థి పాంపలఫ్యే ఫలేలోభా దుర్చాహు రిన వామనః _ కాళిదాసు ; రఘువంశం 19,38 2. “అయినా ఒక ఏకాంతం” పృట. 91

గి

ఇందుమతి మరణించినప్పుడు అజ మహారాజు -_

“కిన్నమే హృతమ్‌? _

“ఏమి హరింపబడలేదు ? అంతా పూర్తిగా హరింపబడింది"

అని దుఃఖిసాడు.

డాక్టర్‌ భరద్వాజకు కూడా కాంతమ్మగారు మరణించాక ఆనిపించింది _

-* నిన్న మొన్నటి సమ స్తసా(మాజ్యాల ఆధినేతగా, సకల సుఖాలను అనుభవించినవాడు, హశాత్తుగా వాటి నన్నింటినీ కోల్పోయి, బిచ్చమెత్తు కుంటున్న దుస్థితికి, ఇప్పటి నా న్టితికీ ఏమా[తం తేడా లేదు... ఈ పద వులు, గౌరవాలు, అవార్డులు, సన్మానాలు ఇంతవరకూ పొందినవేవీ, సీచిరు నవ్వుతో నీ పిలుపుతో సరితూగ జాలవని నాకు తెలుసు. దివ్యతేజో వాహినిలో స్నానమాడి, ఆ తేజస్సునే లాగి, ఆ తేజస్సునే ఆరగించి, ఆ తేజస్సులోనే కలిసి మెలిసి కలగలిసిపోయాక, హఠాత్తుగా ఆ తేజస్సు మాయమయి, కటిక కాటుక చీకటులు ముసిరినప్పుడెలా వుంటుందో _ అలావుంది నాకిప్పుడు” _ అంటాడు,

మరోచోట _

“కాంతమ్మ మరణంతో నేను మానసికంగా చచ్చేపోయాను. సగానికి ఎండిపోయి, మిగిలిన సగంలో ఆకులున్న చెట్టుకూ, నాకూ తేడాలేదు”...

అంటాడు. భరద్వాజ - (గే = జాషువా :

“గే' టఛ్రానసిన “కంటి చర్చియార్డ్‌” _ లో ఎన్నో జీవిత సత్యాలు ఆవిష్కరింప బడ్డాయి.

గృహిణీ సచివ స్పఖా మిధః [పియ శిష్యా కలావిదౌ

కరుణా నిముఖేన మృళత్యుశా హరతత్వాం పదకిన్న మే హృతమ్‌.

కాళిదాసు; రఘువంశం ర_6?

/ ॥ | / ఉదాహరణకు _ , 1ఈ(వవంచంలో ఉన్నతుడైనా కటికి దర్శిదుడైనా అందరి మీదా | గ్‌ నిస్పక్షపాతంగా మృత్యుపు (ప్రవర్తిస్తుంది. అందరినీ ఈ పీచ్చిలోకంలోంచి ఖై. తీసుకెళ్ళి అక్కడే సమతని సాధిస్తుంది” _ - | పైన పేర్కొన్న వాక్యాల (పేరణతోనే కాబోలు తమ “శ్మకాన | వాటిక 'లో 2్త్రీ జాషువా _ “ఆలోచించిన గుండియల్‌ కరుగు” _ ” అనే వద్యం రచించి ఉద్వేగాన్ని దుఃఖాన్ని కలిగించేరు. |. “భే శెప్పినఫే, జాషువా చెప్పిన్లే భరద్వాజ కూడా _ “ఆ మట్టి మాటున ఎవరు చిరన్మిదపోతున్నారో తెలియదు....ఏడి ని(ద పోతున్నదో ఆనవాష్శ కూడాలేవు” _ అంటూ ళ్మళానంలోని సమత్వాన్ని దర్శిస్తాడు, | ( భరద్వాజ - రవీం్యదుడు . రవీం్యదుడు ఛార్య మృణాళినీ వియోగంతో రాసిన “స్మరణ్‌', అనే. రెండు ఎలిజీలలోనూ' రవీర్యదుని హృదయం సతీస్మృతి నుండి తాత్విక చింతనలోకి జారిపోతోందా అనిపించే వాక్యంి . శ భరద్వాజ గారి చేతిలో _ . “సీక్కావలసిన వారు నీలోనే వున్నారు. నీతోనే వున్నారు. నిన్ను నీవు వెళుక్కో __ నీక్కాలసినవన్నీ నీలోనే దొరుకుతాయి. నువ్వు (_'పేమించేవాటినీ, | ౯... నువ్వు (ప్రేమించేపానీ, నీలోనే ఉంచుకొని, బయట వెతకడంలో ఆమాయ గి కత్వం తస్ప ఇంకేమీలేవు. నిన్ను నీవు వెతుక్కుని, నీక్కావలసిన వాటిని, సీక్కావలసినవారిని నీలోంచి నీవే తీసుకో” _

09410 160౪619 0౧9 8౧౮ 4|| ” 06 ౧4౯౧9 01 0|0౧/ 16464 0౮66 10 +౧6 6౧276 ॥ ౯8౧ 0౧0) 116 గ౧౧౭6ేడ![౧0 0[0౪/64" -

గే" డం ౬687 0౧. 2 60600/ 0064700 ౪866.- 2... జాషువా "శ్మశాన వాటిక? _ - | , | 3. ఓ0౪9' 1౧0౪ [౧881 గౌర 0౧6 ౪851 ౪౦౧౧646౯ 088101 101 ౧౧6. " -. “5౧1482౧” ౧౦6౧౧ 01 గ4ఉ/111084014 ౧,

శరీ _ భరద్వాజ కమ (క్రమంగా తనూ తన భార్యా వేరుకాదనీ, ఒకరేననే ఒక నమ్మకాన్ని (పోదిచేసుకొంటూ (కమంగా అంతర్ముభీనంగా _పయాణిస్తాడు | ఆత్మమార్గంలోకి. గ్‌ ఆ “నీ కోసం ఎక్కడెక్కడో వెతికిన నా అమాయకత్వానికి నన్ను నేనే ౮ క్షమించుకొంటున్నాను. నువ్విప్ప డెక్కడున్నావో, . అక్కడే ఎప్పుడూవున్నావు . నాలో ఇప్పుడు నీకోసం నన్ను నేనే అన్వేషించుకొంటున్నాను” యు శ ఇలా సాగిన భరద్వాజ అన్వేషణ [కమ (కమంగా _ “హిమాచ్చాదిత కైలాసగిరి శిఖరోపరితలం మీద ఉపవిస్టుడెన పార్వతీ సహిత పరమమాహేశ్వరుని”గా అతన్ని మార్చి వేసింది. . “ఒక నిశి రాత్రివేళ నువ్వు యింటినుండి వెళ్ళిపోయావు అజ్ఞాత పధం లోకి ఒక్కమాటయినా అనకుండా, ఒక్క సందేశమైనా ఇవ్వకుండా -- సీ వొక్కెతవూ సుషుప్తి వపరివృతమయిన (వవంచంలోనికి వ . సరిగా ఇలాంటి రవీం[దుని భావాలే _ భరద్వాజగారి వాక్యాల్లో ఇలా (పతిబింబిస్తాయి - . ఈ. “నేను చూస్తూ చూస్తూ ఉండగానే, నీవు నడుపుకుంటూవచ్చిన కాంతుల పడవ, తమోతరంగాల మీదుగా, దూర దూరాలలోకి తేలిపోయింది నా పిలు ( పుల్ని వినిపించుకోకుండా. నేను వింటూ వింటూండగానే, నీవడవలోని మంగళ ధ్వనులు దిక్కు దిక్కుగా చెదరి మాయమయ్యాయి. రిడీ సంవత్సరాల సుందర . స్వవ్నం కరిగిపోయింది” _ ల ఆటాగే _ ॥ అ " “నేను నీకోసం చీకట్లో చిందులాడుతూ వెతుకుతున్నాను. నీ జొడ కాన రాలేదు. ఆత్మీయంగా ఎదిగిన నీ రూపం లెక్కకు అందని నక్ష[త్రాల కాంతు లలో కరిగిపోయి మాయమయింది.” అనే మృణాశినీ వియోగంతో రాసిన 'స్మరణ్‌' గితాల్డ్దా య భరద్యాజ కలం నుంచి మనోహరంగా జాలు వారాయి * |

. , *.. "నాకు తెలియకుండా నువ్వెందుకు వెళ్లిపోయావమ్మా ? “ య | ==.ఇప్పుడు నిన్నెక్కడని వెదకను? చిగురుటాకుల్లోనా 2 పూలరేకుల ॥ లోనా ? ఏటి గలగలల్లోనా ? ఛిరుగాలిలోనా? చుక్కల మినుకు కాంతులలోనా? 1 భి... ఎక్కడని వెదకను ? వీటన్నింటిలోనూ నీవుండవచ్చుగానీ - నాకు తెలిసిన శ. కాంతమ్మగా మా[త్రం ఉండవు కదా 1... వ. 1 ం నక్షత రాసులను, ఉభయ సంధ్యలను, జోత్నాపధాలను, పరిమళ | లహరులను, వెలుగు కుప్పలను తికుగుకున్నాను, భౌతికేతర శరీరంతో నీకోసం | = = అందుకే న్మిష్పయోజనమైన ఈ పార్టివ శరీరాన్ని వొదిలేసి దివ్యలోకాలకు | వెళ్ళిపోయావు - నన్ను ఏకాంత పథికుణ్ణి చేసి... “ “మహాభక్తునికి భగవద్దర్శనం ఎలాంటిదో నాకు నీ చిరునవ్వూ. | అలాంటిదే” _ , " ॥ . ,. | ఇదీ కాంతమ్మగారి మరణానికి భరద్వాజ విలపించిన తీరు. . ,| ( ॥ , భోర్య మరణించాక జబ్బుపడ్డ 'నాష్నే' తిరిగి మరి కోలుకోలేదు. తొను | | శో “౨ ఇక బతకలేనని చెబుతూ _ ॥ “..... శోనేను రోగిష్టిని, చనిపోకతప్పదు. భగవంతుడా నాపై దయచూపు -” / క అని భగవంతుణ్ణి వేడుకుంటాడు. ఇన్నికష్టాలలో, ఇబ్బందులలో కూడా

- నిరీశ్వర భావం అతన్ని అంటలేక పోయింది. " ల ౩ | -. భరద్వాజ ఈశ్వరవాదం వై పుకుగానీ, ,నిరీశ్వర వాదం వైపుకు గానీ / మొగ్గుచూపడు.. పైగా భగవరతుడనేవాడు కాంతం రూపంలో వస్తేకాని తాని |. ॥ ప్పుడు గుర్తించతే నంటాడు. పైగా అవుసరం అయినప్పుడు భగవంతుని ఉని | కనే పళ్నిస్తూ “భగవంతుడు దయామయుడై తే, ఈ నిరుపేదల బాధలను | ఎందుకు తొలగించ డన్న యుగ యుగాల (ప్రశ్నశే తిరిగి తానూ మష్నకాడు. . '

షే శమ కం 1 గ494 616" . పంపర సశా6 ఇంక 00 ఖల . , / . 110-4 “

| .

ం 1ఆర్షగీశానికి నవీనార్థం భరద్వాజ అక్షర సంపద -_ ॥

-.... "నాషే' లా భరద్వాజ మరణాన్ని మా(తమే కోరుకోలేదు,

తిక్కన = భరద్వాజ ; - ఎ

| ఎన

అర్ధాంగి ఎడబాటును భరించలేని దాంపత్యజీవితంలో, భార్యావియోగం .. +

ఎంత వేదనా భరితమో తెలియజెప్పే కరుణ రసాత్మక కావ్యం తిక్కన మహా ॥

| భారతంలోని కపోతో పాఖ్యానం.

"మహాకవి తిక్కన భార్యావియోగ సంజనిత దుఃఖాతిశ యాన్ని వర్జిస్తే,

| భరద్వాజ స్వీయానుభవకోకాన్ని సఠితముందు పరచి కదిలించి వేస్తాడు.

భార్య ఇంకా ఇంటికి రానందుకు మగ కపోతం _

.. “అధికానురాగయు క్త యగు సతి గుణములు య “|

, ఐహికా ముష్మిక సుఖ సాధనములు నువ్వె పలికొ _

/ ఆని అనుకుంటూ భార్యను తలచుకొని _

“మందిరము పాడువారుచున్నది”

ఈ మాటలన్నీ బోయ వలలో చిక్కి ఆ చెట్టుకిందనే నిలచిన బోయ .

| వాని బందీ అయిన ఆడుపావురం విని _ .

“ఇన్మము కృత కృత్యమయ్యె"”. అని చాలా సంతోషిస్తుంది. .

" భరద్వాజ కాంతమ్మగారిని గూర్చి పలికిన పలుకులు బింబ'పతిబింబ ]

భావంతో ఒకింత సమతుల్యంగా, వుంటాయి. - య

“గ్ట్‌కీ ఆగష్టున 'నా జీవితంలోకి (పవేశించి, (వవేశిన్తూనే ఆదృష్టాన్నీ, తే

ఆనందాన్నీ, జుబ్బనజూరలుగా నాకిచ్చి, నన్నూ నా వంళాన్నీ పునీతం చేసి: |

. నా సమస్త నుఖదుఃఖాలనూ సమానంగా పంచుకొని, నా బతుకు పొలంలో, |

ం. బంగారు వంటలు పండించి, నన్ను శ్రీరాముజ్జీ, శ్రీ శంకరుణ్జి చేసి, నన్ను =

అర్ష గీతానికి నవీనార్ధం భరద్వాజ అడర సంపద” $. శ్రీఎ. వి. కె. (సాద్‌ _ ఆం[ద్రజ్యోతి. 1 . | |

. . శ యం భంధాలభ్లైాన *

ఈ "త్ర (క దూల మనం

న.

తండ్రిగా, అన్నగా, స్నేహితునిగా - చాలాసార్డు - పసిబిడ్దగా వాలించి? | ,.. నా సమస్తమూ, తొనే అయి, తన సమస్తమూ నాదే అయినందుకు, ఆపాద ॥ మస్తకమూ,; _పత్యణువునూ నాతో నింపుకొని, నా సర్వస్రమూ తానే అయి, | న “త్యమేవాహమ్‌” ఐన, క్షణక్షణమూ, కణంలోని సహసాంశంలోనూ దైవ ం త్వాన్ని దర్శింవజేసిన _ .. ఇ (" | ః కాంతమ్మ ॥. ను - మట్టి చేశాను ఈ సాయంకాలం. ఈ చేతులు. ఊడి పోలేదు. నేను | " తొరతొరగా వెళ్ళి, కాంతమ్మను కలుసుకోవాలి. నాకోసం ఆమె సిద్ధపరచి | /... వుంచిన చోటుకు, నాకోసం ఆళగా, అతృతగా ఎదురుచూస్తున్న చోట్సుకు. “భగవంతుడా: “నన్నూ ఆమె ఉన్న చోటుకు పంపు. నా కింకేమీ, ఏమీ, ఏమీ వద్దు " దయామయా; ” ॥ ,

అదేవిధమైన ఆవేదనతో శరీరాన్ని శరీరంగానే పేర్కొంటూ మరోసారి, భరద్వాజ _ + | %వ్రభ్రూః ఈ శరీరం నాకు ఇరుకుగా ఉంది. ఈ పరిసరాలు, నాకు | శు అననుకూలంగా వున్నాయి. వీటిల్లోంచి నన్ను తప్పించు. నన్ను విముక్తం . అని [ప్రార్థించడం నై రాశ్యస్థితినుండి వై రాగ్యస్థితికి మారడమేః | =... "దువ్వూరి - భరద్వాజ : ॥ స దువ్వూరి రచించిన “భగ్న హృదయము”, సతీస్మృతిలో వెలసిన మొదటి కావ్యాల్లో ముఖ్యమైంది.1 'టెనిసన్‌ మవోకవి “ఇన్‌ మెమోరియం”లో "దుఃఖ త్మీవతలో, కవి గొంతుక గార్గదిక, స్థితిలో మూగబోయినట్లే, పెక్కు సందర్భాలలో దువ్వూరి వారి గొంతుకకూడా మూగవోయింది. కాని దీనికి

| వ్యతిరేకంగా భరద్వాజ గొంతుక, భార్య ' మరణం తరువాత "మరింత శక్తిని

పుంజుకొంది. కాంతమ్మ స్మృతులు ఆయనను కకావికలుచేస్తూ, పీల్చుకు తింటు

ర్మ “నష ర6 1466 8౯2] ఇసే[01 లుల 6080164 * (1760 10 046

॥ చ |ష6 206 మిం మం?9" టెనిసన్‌ ; ఇన్‌ ' మెమోరీయం, .

న్నాయే: తలచుకొని; తలచుకొని, మాడి మాడి, నిలువుగా నెగలెగసిపోయాడు | భరద్వాజ. . *నాశేమో నీ ధ్యాసతప్ప, నీ స్మరణతప్ప ఇంకేమీ మిగల్లేదు....సీవు |. లేని లోటునుంచి, కొరతనుంచి బయటవడలేక పోతున్నాను. బయట వడకూడ 1: దనీ, నిన్ను స్మరించుకొంటూనే. ఉసురులు విడిచి. 'పెట్టాలనీ, నేను కోరు న “ ఆంటూ భరద్వాజ కాంతావియోగ కాలాగ్నిలో తాను దహింప ి ం. బడుతూనే, ఆమె స్మృతులను (వకృతిలో అన్వేషిస్తూ; గొంతువిప్పి గోల పెడు . తూనే వున్నాడు. శాశ్వతత్వాన్ని సాధిస్తూనే వున్నాడు. ॥ ' సమాజంలో నానాటికీ "పెరిగిపోతున్న ఆ[కమలకూ అన్యాయాలకూ, ఒక సౌనుభూతివరునిగా దళితుల పఖున నిలిచి, ఆవసరం అయితే విప్లవం ద్వారా సమాజ (శ్రేయస్సును సాధిద్దామనే కఠోర దీక్షాగరిస్టుడెన భరద్వాజ .. _ పరిణతహృదయం భార్యావియోగ దుఃఖంతో కాస్తవికలమైనా, అతని గొంతుక జగ గాద్గదికం కారాదుకదాః , '. కావ్యారంభంలోనే కవి చేసిన పకృతి వర్ణనలు వస్తువుకూ, వర్యవ . సానానికీ ఆద్ధంవథ్థేవిగా కనిపిస్తాయి. (వకృతి ప్యాతలపై సానుభూతి చూపి న నట్టు వర్ణించడం; అల్లసాని "పెద్దన మనుచర్మితీలో వరూధినిని కాస్త చాదస్తంతో _ గాం తోసేసి _పవరుడు వెళ్ళిపోయాక సూర్యుడు అస్తమించడం - ద్వారా (పకృతి వరూధిన్నిపై సానుభూతి చూపిస్తున్నట్టుగా రచించడంతో (ప్రారంభమైంది. ఇ ళం (కృతి వర్ణనలో దువ్వూరివారు కవియొక్య- విషాద ఛాయలకు " కృతి సానుభూతి చూపుతున్నట్లు కాస్త వాచ్యంగానే చెప్పారు. ం “జలధర మాలిక్షా మలిన శయ్యను మ్మితుడు కూలె నేడ్పు, లా : ర్పుల బులుగుల్‌ కులాయముల పొంతల కేగక లేక కొమ్మలెక్కి. , . ముక్కుల దడిలేక యూర్చు, వడగూరిన పోలిక, బూలతీవెలుం దలలను వొంచు గాలి కెడ దాకున మూల్లు, సహానుభూతితోన్‌.” " "పెద్దన పద్యంలో సూర్యుడే మొత్తానికి కేర్యదవిందువు కాగా, వీరి కఠచనలో మిగిలిన (పకృతి భాగాలతో ఒకటిగా, అందునా సూర్యుడు స్పందిం

చడం ముఖ్యం కాకుండా, అ స్తమించడం అనే పరిమితితో వీ5 వర్ణన సాగింది. | కానీ భరద్వాజ పదచ్చితాల వి స్పృతి ఎక్కువ ___ ॥

| “జామిచెట్టు బాగా పెరిగింది. కొమ్మలూ-రెమ్మలూ. విప్పకొని, అటు ఖ్‌ వీధిలోకి . ఇటు నింగిలోకి - తన శతసహస్ర వ్యతన్నేతాలను వివృశించుకొని = అతృతగా, ఆశగా భయంగా, దుఃఖంగా వెతుకుతోంది నీకోసం. ఇ “నేన్సు తన నీడ కిందకురాగానే దాని ఆకులు నన్ను తాకుతూ ఓదారు “... నా దురదృష్టానికి వెక్కివెక్కి ఏడుస్తోందా జామిచెట్టు_.. .- మరోచోట _ _ “గాలినిండా విషాద సంగితమే. వినఒడుతోంది. చెట్ల ఆకులుకూడా గుబులుగా నాకేసి చూస్తున్నాయి. నీడలు పొర్టిపొర్ణి ఏడుస్తున్నాయి”___ ...... "తూరుపు దిశనుండి చీకటి తెరలు విడిపోతున్నందుకు పక్షులు సంతో " షంగా అరుస్తున్నాయి. ఇంకా చీకటి ఉన్నదనుకొని న్మిదపోతున్న మనుషుల | దీనావస్థను చూచి బాధతో అరుస్తున్నాయి”__ ఆ . “నీక్రోసం, నాచుట్టూను, నాలోను అన్వేషిస్తున్న నన్నుచూసి, జాలితో కరగిపోతున్నాయి చుక్కలు, సురిగిపోతున్నాయి దిక్కులు”. - ల నూర్యుడూ (పకృతీ చాలా పెద్దయెత్తున సమస్త చైతన్యాన్నీ కూడ గట్టుకొని మరి సహానుభూతితో భరద్వాజనే అంటిపెట్టుకుని ఉండాలిః . " పూర్వం కవికి అందంగా కనుపించి వివశుణ్ణి చేసిన [వకృతిలోని . సుందర వస్తువులన్నీ “బాష్పముల్‌ దొనక' గా నీరవ థాషలో ఆతని నోదార్చి . | నట్టుండే వర్ణనలు దువ్వూరి వారి కావ్యంలో ఇంకా చాలా ఉన్నాయి. రామిరెడ్డిగారికి పత్నీవియోగం ఇంచుమించు యావనకాలంలో జరిగింది, . వారి భార్య అకాల మరణం వారికవి హృదయాన 1౦తో కలచివేసింది. కాని

భరద్వాజ గారి కాంతమ్మగారు జీవితాన్ని కష్టపడి పండించుకొన్నది. ఇటు

ఆర్థిక ఇబ్బందులూ, అటు భర్తకు చాలా కాలానికిగాని సరైన ఉడ్యోగం

లభించక పోవడంవంటి కష్టాలేఏే ఆమెను బాధించ లేదు, “

కీ . భరద్వాజ వంటి (పేమైకమూ ర్తి సాహచర్యంలో ఆమె పొంగిపోయింది. పులకరించిపోయింది. తనదై న ముదతో అట్టకాడ లగాయితు అయిదో అంతనస్ను . . వరకూ అన్నింటికీ తానే బాధ్యురాలయింది. ఐదుగురు పిల్లల తల్లిగా, ఆంతా . అనుభవించి, భరద్వాజను జంటరిగా చేసి వెళ్ళిపోయింది. అందుకే భరద్వాజ .. | థైరీల్లో తనను తీర్చిదిద్దిన కాంతమ్మకోసమే విచారించాడు గాని, తన శృంగార = ళ్‌ ' నాయికా వియోగ వ్యక్తీకరణ. రీతిలో ఆ రచనలు లేవు. అందుచేత ఈ = నేపధ్యంలో. రచింపబడిన ఈ రెండు వాక్యాల్లో కవి ఆత్మీయ ముద స్పష్టంగా , ఇ | కనిపిస్తూంటుంది. ఒక విశేషం ఏమంటే భరద్వాజ డైరీ లన్నింటిలో ఆమెను . గూర్చి వివరించిన అనుభవాల పరంపరలో ఏ ఒక్కటీ శృంగారం వాసన / వెయ్యదు, ఆళౌకికమైన దాంపత్యపు పరమార్దమూ, గాఢమైన (పేమాను భూళులూ అడుగడుగునా దర్శనమిస్తాయి. శ్రీమతి మల్లాది సుబ్బమ్మగారన్నట్టు _. | = “ఉదయించిన సూర్యుడ స్తమిస్తాడనేది సార్వకాలికమే ఆయినా, భార్యా

భర్తల అనుబంధంలో ఉదయించిన (పేమకు దిన దినాభి వృద్ధియే గాని అంధులో నిగ్ధింపు అనేదే లేదు. ఆ (ప్రేమలో త్యాగం వుంటుంది. అది కష్టా

లలో పాలు పంచుకుంటుంది. సుఖాలను రెట్టింపు చేస్తుంది. భాగస్వోమికోనం ' సర్వసంగ పరిత్యాగమే కాని, అందులో స్వార్థా పేక్ష వుండదు. అర్సించడ మే ౨. ," తప్ప (పతి ఫలా పేక కోరదు.” _ ( ...... అనే పవ్మిత పేమ స్వరూపమే కాని వైయుక్తిక స్వభావ చిత్రణ ళ్‌ కనిపించదు. ॥ "థ్రీ రామిరెడ్డిగారు తన భార్య అకాల మరణంతో థాను చిత్త విభ ఒం మణము నొందినట్లు రాసుకున్నారు. న. “హృదయమును దొంగిలించిన రీతిగానె స్మృతిని సైతంబుహరియింపు | మతివ"” అన్నట్టుగానే భరద్వాజ కూడా జ్ఞాపకాల సుడిగుండాల్లో తిరిగిపోతూ - “నిన్ను మరచిపోవడం అసాధ్యమనీ అసంభవమనీ నాకు తెలుసు. నాకు మతి = . చెడితే, నేను పిచ్చివాడినై తే నిన్ను మరచిపోతానేమో. “ఈ రెండూ నాకు త్వరగా రావాలని కోరుకుంటున్నాను” వ.

| ం క రక్‌

| కవికి ఇలాంటి విభ్రమమూ సహజమే, ఓరిమీ సహజమేః కాంతమ్మ పే

చిన్న నిష్టరం కూడా కనిపించదు. భరద్వాజగారు కాంతమ్మగారిని. విసుగు

" కొనడం ఒకే ఒక్క సందర్భంలో కనిపిస్తుంది _ ళ్‌ “అన్ని దిక్కులూ నీవే మూటగట్టుకుని వెళ్ళావేమో, నా కొక్కటీ

" మిగళ్లేదు కాంతమ్మాః నేనిప్పుడు దిక్కులేని వాడినయినాను” _

న "రోజూ పొలం నుండి రాగానే, దువ్వూరివారి అర్ధాంగి వాకిలి కడ నిల్చి . స్వాగత మిచ్చేదట _- భరద్వాజగారిని కాంతమ్మగారు కూడా అలా [ప్రతిరోజూ ఆప్యాయతతో ఆహ్వానించే వారు. . |

" - దువ్వూరి వారి సతీమణికి దాంపత్యం, స్త్రీగా, భార్యగా, భాధ్యతలెంత | వరకూ తెలుసో మనకు తెలియదు. కానీ కాంతమ్మగారు నిర్వపాంచిన బాధ్య

, తలు మరీ గురుతర మైనవి, | అట్టడుగు దశనుండీ _పారంభించి ఎదిగి వచ్చిన తమ జీవితంలో భర

ద్వాజ దంపతులు ఎన్నెన్నో ఒడిదుడుకులను ఎదుర్కోవలసి వచ్చేది. ఆమె

గా ర్లస్ట్య ధర్మానికి ఊపిరి. భరద్వాజ జీవిత వథానికి కంటివెలుగు = సంసారం

ం గడపడంలో ఎదురయ్యే చిక్కులేవీ తలియనీయకుండా, ఆంతా సర్దుకుపోతూ

ఆయనకు తనలోని (ప్రతిభను పండించుకొనే వెసులువాటును కల్గించింది. కష్టా . లను సైతం సుఖాలుగా మార్చగలిగే మహత్తర శక్తి ఆమెకున్నది. (శ్రమపడి |

9... ఇంటికి వస్తున్న భరద్వాజకు సుస్వాగతం పలకడమే కాదు _

, “ఇ౦క ఈ జీవితం జీవించలేను .... (శమ పడలేను ,..... నన్ను

ఇ అక్కసుగా చూచే, ఈర్ష్యాద్వేషాలు నిండిన ఈ (ప్రపంచం, నుండి వెళ్ళి |

ం.... పోకాను ... దుర్గమమైన బతుకు బాటలో నడచి నడచి అలసి పోయాను .... ఓడిపోతున్నాను” ,

అని నిరాళవడే భర్తను (పతిక్షణం చిరునవ్వుతో వెన్నుతట్టి మరునాటి జీవిత పోరాటానికి సమాయ త్తం చేసేది. ఆది ఆతనికి బౌషధిలా పనిచేసేది. దువ్వూరి వారికి భార్య మరణించాక యౌవన నందనము మసియైపోగా _ “మనస్సు. గలిసిన 'యిల్దాలు మతిగిపోవ, అన్నియుండియు లేనట్టలయ్యె నాకు"

రీ( -

“ఇట్లు ప్రియార్త. వియోగ దురంత తాప చింతానిల కీలలందు నుసి .

| యయ్యెను, ఆ నుసి పేఏమ దేవతా జీవ విహీనమూర్తి పయి జిక్లైము గన్లై "

. సమాధి పోలికన్‌.”- " ం

| _ అని పుటపాక (వతీకాళమగు నా హృదయ తాపమును భరింపలేక జ

దురంతమగు తమ వియోగ వ్యధను వ్యక్తం చేళారు -1 _

. భగ్న హృదయంలో దువ్వూరి వారి కవి హృదయమూ, అది పొందిన

బాధలూ కనుపిస్తాయి. ్య

భరద్వాజ డై రీల్లో వాటితోబొటు లౌకిక విషయాలు, ఆలౌకికమైన విష

యాలూ కూడా కనిపిస్తూంటాయి.

. కాంతాస్మృతిలో ఏకాంతంగా, విషాదాశ్ళవుల మధ్య విలాపాగ్నుల

| మధ్యనే విశ్వ శేయో గీతాలాపనా, మధ్య మధ్య తా_త్రికంగా జీవితాన్ని విశే

షిస్తూ, వాగర్జాల మేలు కలయికగా సాగిపోతాయి భరద్వాజ రచనలు," నివు

స రును తప్పించగా వచ్చిన ఓ జీపిత సత్యమో, సమాజానికి "పెట్టిన ఒక చురుకో

,. చటుక్కున చోటు చేసుకుంటాయి. ఎ

[ భార్య సమాధిని చూడబోయిన భరద్వాజ ఓ రోజు అక్కడ ఏడువు

| లకు కలతచెంది, చెట్టును పలకరిస్తూ - ం

“ఈ చావుల్ని చూసీ, చూసీ; ఈ ఏడుపుల్ని వినీ వినీ; నువ్వు బండ ఆళ్ల జారిపోయి ఉంటావు కదూః”

" అన్నాడు కాస్త వెటకారంగానే! కానీ మొదట్లో తానూ ఛలించిపోయే దానిననీ ఇప్పుడు బాగా మె త్రబడిపోయాననీ చెప్తూ - “బాబుగారూ! మనిషి వ్‌ -చచ్చిపోయినందుకు మీరంతా ఏడుస్తున్నారు కానీ, బతికున్న వారి. బాధల్ని చూసి మీరెప్పుడన్నా ఏడ్చారా? మనిషిలోని కుత్సితాన్ని, కుళ్ళును, రక్త మ" పిపాసను, పాళవికతను, (క్రూరత్వాన్ని, అజ్ఞానాన్ని, పిరికితనాన్ని, స్వార్థాన్ని

_ సమరోన్మాదాన్ని _ ఇంకా లక్ష అవలక్షణాలను చూసి మీరెప్పుడన్నా = ఏడ్చారా? కష్ణ కార్చే నీఫ్ళ చూస్తారు కానీ, మనసు కార్చే అశువులు మీరెప్పుడన్నా చూకారా”. చా ఫా వవ బరా సంం రవ ష్ట్ర న నిసా పిల్లలమర్రి హనుమంతరావు గారి “సుశీలా స్మృతి, ఈ కోవక్తు " చెందినవే. .

. అని నిలదీసి సూటిగా (వశ్నించింది. భరద్వాజకు కర్తవ్యం బోధ వడింది. ఆప్పుడతనికి కొ.త చూపు వచ్చింది. దానితో . “క్కుటలు కనిపిం | క చాయి; మోసాలు కనిపించాయి; [దోహాలు కనిపించాయి; ఆన్యాయాలు కని | లి పించాయి; అక్రమాలు కనిపించాయి; ఆవేదసలు కనిపించాయి; ఆ్యకోశనలు ॥ కనిపించాయి; హత్యలు కనిపించాయి; హాహాకారాలు కనిపించాయి; సమరాలు | కనిపించాయి; నెత్తురు మడుగులు కనిపించాయి; శవాల గుట్టలు కనిపించాయి; ' ళ్‌ *..మససులకున్న ముళ్ళ కనిపించాయి 4. ముఖ మొలిచిన మాటలు కనిపించాయి...” - | ఈ పురిటి నొప్పుల్లోంచి ఓ కాంతి పుంజం వస్తుందని ఆశించాడు.... మబ్బుల్లాగా మనుషుల్ని తిరగబడ మన్నాడు. జీవితం బుద్బుద (1స్రాయమనీ, జీవితం ఒక రంగస్థలమనీ మనం | . అంతా అక్కడ పాాత్రధారులమనీ తాత్త్విక దృక్పధంతో విశేషించి చూపిన | భరద్వాజ; కర్మయోగిగా సామాజిక చైతన్యాన్ని ఆశించాడు. సతీ వియోగ ) (భావం వారి కవితా హృదయాలపై (ప్రభావాన్ని చూపిన తీరులో కొంత , సాదృళ్యం కూడా కనిపిస్తుంటుంది. దువ్వూరి వారికి భార్య మరణంతో *తన నాలుక తుప్పు పట్టిందనీ పం కావ్యాలసనం బొనర్చు తలం పంకురించ దనీ, (వ్రాయడానికి మొదలిడితే | పూర్వం “తేలిక కాలి గుజ్జపు గతిన్‌'. దూకెడు భావ మివ్పడు ఎదచచ్చి ఇ ముందుకు సాగటం లేదుట - ” ఇదే అనుభవాన్ని డాక్టర్‌ భరద్వాజ చెప్పిన తీరు మరింత రమ్యంగా. .. ః ఆత్మీయంతా ముుదతో కనిపిస్తూంటుంది. +" ంం | “ఇవ్వుడు నా దగ్గరున్న మాటలన్నీ వాడలి పోయాయి. మరికొన్ని ” _పోట్లి పోయాయి. నాలో తలెత్తుతున్న నూతన భావాలను, ఈ పాత అక్షరా శ్వాలమీద స్వారీ చేయించలేక పోతున్నాను. నాలోంవి చిమ్ముకొస్తున్న నూతన మ. రాగాలను, ఈ పాత వాయిద్యాలమీద పలికించలేను. నా కివృడు కొత్త భాష ' ఆవసర మవుతోంది.... , “ఆ భాష మౌనమూ కావొచ్చు; కరుణా లేదా _ త ప్రమైన కన్నీరూ కావొచ్చు.

నీరీ

సతీవియోగం వలన భరద్వాజలోని వ్యక్తికీ, భరద్వాజలోని కవికీ, మధ్య జరిగిన ఈ 'పెనుగులాటనుండి కవియే అవిష్కరింప బడ్డాడు. రవీం (చుడు, నాషే లాగే; దువ్వూరి, భరద్వాజల కవితా హృదయాలు కూడా, సతీ మరణానికి స్పందించి, స్పందించి తాత్త్విక స్టితికి చేరుకొంటాయి.

“భగ్న పహృదయం'లో దువ్వూరిలోవచ్చిన మార్పు స్పష్టంగా కని పిస్తుంది “కొంతకాలానికి దుఃఖానంతరం కవి మననులో మార్ప్చువచ్చింది. కర్మఫలమనీ దై వాధికారమనీ, సుఖదుఃఖాలు సమ దృష్టితో స్వీకరించుటయే పాణ క ర్తవ్యమనీ నిశ్చయించుకొని _

“దాని చితిపైన నిర్మింతు తాజమహలు ”- అనేంత ఆశాజీవి అయ్యారు,

కాంతా వియోగ దుఃఖంతో కుమిలి కుమిలి పోయిన భరద్వాజను

“ఇష్టానిష్టార సంపాప్తే - సమదర్శిత యాత్మనా!॥

ఉభయ్మతో వికారిత్వం - జీవన్ము క్షస్యలషణమ్‌” అనే శ్లోకం ఆకర్షించింది. కొంతవరకు సమాధానించుకో గలిగాడు.

[తనకు ఇష్టం కానీ కాక పోనీ, తసకు లభ్యమైన వాటినన్నింటినీ, సమా నంగా చూసేవాడు ఉత్తముడు. ఇష్టానిష్టాలు రెండింటిపట్లా రాగ ద్వేష రహి తంగా వుండేవాడూ, సమంగా చూ'సేవాడూ, జీవన్ముక్తుడు. జీవన్ముక్తునీ _పధాన లక్షణం ఇదే.)

“ఆశయం ఉన్నతంగా వుంది. ఈ ఆశయాన్ని ఆచరణలో ఉంచడం అసాధ్యం కాకపోవచ్చుగానీ, కష్ట సాధ్యం కాదాః: కాంతమ్మగారు నాతో వుండడంనా కిష్టం. నా నుంచి దూరం కావడం పరమ దుఃఖ హేతువు. ఈ శెంటినీ సమానంగా చూడడం నాకు సాధ్యం కాదు. నిజమే కానీ = సాధ్యం కానంత మాతాన, నిరంతరం విచారించడం తప్ప, నేను చేస్తున్నది కూడా. ఏమీలేదు. ఈ చుఃఖంలోంచి సైతం ఆనందాన్ని ఆస్వాదించే _పయత్నాన్ని చేయమని (వబోధించడమే ఈ శ్లోకక ర్త అభ్మిపాయ మయితే - దాన్ని, పూర్తిగా తోసి పుచ్చడం కూడా భావ్యం కాదనుకుంటాను. విధివకాన [పాప్తిం చిన వాటికి కుంగిపోవడం కన్నా 'అదిన్నీ సహజమే' ననుకొని ఊరట చెందడమే మంచిడి.”-

ర్‌ి

ఇంత ఆలోచనాచేసి భరద్వాజ మళ్ళీ వెనక్కి వస్తాడు. “కానీ కాంతమ్మ విషయంలో, నేనలా చేయలేకపోతున్నాను.” _ భౌతిక స్టితిని అలౌకిక స్థితికి మార్చే మొదటి మెట్టు స్మృతి. అలౌకిక న్టితిని చర్వణం చేసుకోవడమే స్మృతిలోని మానసికస్టితి. ఈవిధమైన చర్వణంలో హృదయం గోడగడి చూరం 'పెండ్యులం లాగా అటూ ఇటూ కొట్టుకొంటుంది. ఆ డోలాయమాన స్టితియే నిజ జీవితంతో చైతన్య స్మృతి.

భరద్వాజ తన కిదురైన కాంతా వియోగానికి జీవన్ముక్తుని లాగా వైదాంతికమైన పరిష్కారమే కోరుకొంటే, అసలీ సమస్యలే అవతరించవు, ఆ అద్వైతస్థితి అలాగే నిలిచిపోతే భరద్వాజ ఆధ్యాత్మికస్థితి కే వెళ్ళిపోతాడు. అలా వెళ్ళిపోతే సర్వసంగ పరిత్యాగిగా ఆత్మానందంవైపు ఆ(రులు చాచడమే జరుగుతుంది కానీ రచనలు రావడానికి అవకాశమే లేదు. ఒకవేళ వచ్చినా వాటికి సాహిత్యస్థితి లేదు.

అయితే భరద్వాజ జీవితంళోంచి వండబా రివచ్చాడు. వ్య క్రిగా, కవిగా తన బాధ్యత బాగా తెలిసిన వాడు. అందుదేత భరద్వాజకు లక్ష్యం తెలుసు, దానివైపు వయనించడమే అతను చేసినపని. గురజాడ = భరద్వాజ ,

గురజాడ “మాటామంతీ” డైరీ రూపంలో సాగిన రచన. గురజాడ ఆకాంక్షించిన అన్యోన్య దాంపత్యానికి లక్ష్యంగా, కాంతమ్మ భరద్వాజత డాంపత్యం ఉజ్వలంగా చ్మితింప బడింది.

“మానవుల జీవితంలో దాంపత్యం (పధానమైనది. జీవితాంతం దంపతులు అన్యోన్యంగా ఉండడం ఆనందదాయకం. భార్యాభ రల సంబంధఠ చెడిపోతే ఆది సమాజానికి అనర్ధ హేతువు” _

గురజాడ _ 'మాటామంతీ* _ కాసులు

అదే కాసులలో హరొకచోట _ సే. క్రిశీ

“స్త్రీ శరీర సౌఖ్యం పొందడం గొప్పకాదు. ఆమె మేధాశక్తిని (గ్రహించి రసానుభూతిని పొందడం గొప్ప" ఆంటారు. _ గురజాడ _ “మాటామంతీ”? _ 'కాసులు పే. 189

60 కాసులు కావ్యంలోనూ, భరద్వాజ రచనల్లోనూ, భార్యాభర్త లిద్దరే షప్యైాతలు, కాని 'కాసులు'తో (ప్రశ్నలూ, సమాధానాలూ భర్త నొటినుండే వింటాం. ఆమె మాటలు మనకు వినిపించవు. డైరీలో పరాశ్రయ కవితా రీతిని జొన్స్నడం వలన ఈ ఇబ్బంది వచ్చింది.

గురజాడ వారు డైరీని తమ అభివ్యక్తికి (ప్మ్రకియగా ఎంచుకున్నారు. కనుకోకాసులు' కావ్యానికిది తప్పదు. భరద్వాజ కూడా డైరీల్లోనే అంతా (వాసినా, ఆ ఆత్మ్మాశయ రీతినే అవలంబించడం వలన అంతా 'మోనోలాగ్‌] పరిధిలోనే సంతరింపబడి పరాశయ కవితా రీతివలన కనిపించేలోటు లేకుండా పోయింది. “కొంతమ్మ అన్నది" _ అని భరద్వాజ (ాసుకున్నాడే తప్ప, కాంతానికి నోరు విప్పాల్సిన అవుసరం ఏర్పడలేదు.

“తనకు కాంతమ్మ అనే స్వర్ణనిధి లభించాక తాను కుబేరుబ్సయ్యా”

షా! నంటాడు భరద్వాజ,

ఈ మాటల్లో కాసులును గూర్చి భర్త _ “సీ నెనరు కలుగక పోయిన 'పేదను, కలిగినను నా పదవి వేల్పుల థేని కెక్కడ?” ఈ మాటలు తసక్కు మంటాయి. కాంతం " మరణంతో తాను తిరిగి కుచేలుడనయ్యా నంటాడు భరద్వాజ,

భర్త కాసులుతో పేమ పవ్మ్శితతను పేర్కొంటూ న

“మరులు పేమ కాదు. మరులు కాశస్తతం కాదు, వయసుతోజాటు కనుమరుగయ్యేఏి మరులు.

(పేమ అనేది పెన్నిధి. ఆది ఇచ్చి పుచ్చుకునేది _

“పేమ నిచ్చిన _పేమ వచ్చును, (పేమ నిలిపిన, (పేమ నిలుచును,

(పేమ పలుకక (బతుకు చీకటి” _ =

అంతేకాదు, దంపతుల మధ్య ఉండాల్సింది మాయా మర్మంలేని నేస్తం. అదే బతుకు సుఖానికి రాజమార్గం. సా

“మాయ మర్మము లేని నే సము

మగువతకు మగవారి కొక్త ఫాటి

భరద్వాజ 'దంపళులు ముచ్చటలాడుకోవడం, ఒకరి కన్నుల్లోకి మరొ కరు చూసుకొనడం, అలా చూసినపుడు మామూలు వస్తువులూ, పరిసరాలూ వింతగా వినూత్నంగా కనిపించడం __

' ఆయన మాటలు వింటూ కాంతమ్మగారు; “అయ్యగారికి ఆపాదమన

ఏ స్త

కమూ కవిత్వమే” _. అనడం కూడా వింటాం. సరీగ్గా గురజాడ భావించిన

నిర్వచించిన దాంపత్యానికి తగిన ఉదాహరణమే- వీరి దాంపత్యం _ ఆ దాంవత్యం ఎంతగొప్పదో చెబుతూ భరద్వాజ -_

“చిన్నాః నాకు సీవూ, నీకు నేనూ తెలియనప్పుడు మనం ద్ర్వ్వైతులం. నన్ను సీవూ నిన్ను నేనూ _తెలుసుకున్నప్పుడు మనం అదై్వైశులం. నన్ను నేనూ, నిన్ను నీవూ తెలుసుకున్నప్పుడు మనం విశిష్టాద్వెతులం”

తాత్విక శిఖరాలను స్పృశించిన భావమిది. భరద్వాజ _- బాలాంతపు వెంఠట రావు,

వెంకట పార్వతీశ్వర కవుల్లో ఒకరైన బాలాంతపు వెంకటరావు గారి “విరహ సంగీతము” __ (ప్రసిద్ధమెనది.

థార్య నిర్యాణంతో “విశ్వమును వెలయించు వెన్నెల పాట, కోరికల్‌ చిగురించు కోకిలపాట, కడలేని పాటలో కలిసిపోయిన” వని వీరు భావించారు. ఆమె యొక పవతగి యనీ?ఆమె బంగారు రెక్కల నీడ నాడు తానొక గేస్తు నను కొంటిననీ, ఇప్పుడామె జ్ఞాపకమునకు రాగా ._. “కనుల గడగు చుంటి కడవెడు నీళ్ళతో” నని కరుణావిలముగా తన యనుతావమును (వక టించినారు.

“శాలినిండా విషాద సంగీతమే వినబడుతోంది. చెట్ట ఆకులు కూడా గుబులు గుబులుగా నా కేసి చూస్తున్నాయి. సీడలు పొరి పౌరి ఏడుస్తున్నాయి.

న్య రా ఠా అజ్‌

“తూరుపు దిశనుండి చీకటి తెరలు విడిపోతున్నందుకు పక్షులు సంతోషంగా అరుస్తున్నాయి. ఇంకా చీకటి ఉన్నదనుకొని, ఉండాలి అనుకొని ని(దపోతున్న మనుషుల జీనావస్థను చూచి బాధతో అరును న్నాయి. -

692

“ఆకాశం నిండా విషాదం ఆవరించింది. వాయుతరంగాలు వెక్కివెక్కి పడుతున్నాయి. గిరిశిఖరాలనుండీ, అరణ్య గర్భాలనుండీ, కోక గీతికలు జాలువారుతున్నాయి. ఉషస్సుందరి దుఃఖతప్ర హృదయంతో వివశ అయి పడివుంది. తూరుపు తలుపులింకా మూతపడే ఉన్నాయి”.

అయితే కుములుతూ కూర్చోక, తెచ్చి పెట్టుకొన్న గుండె నిబ్బరంతో, తనకూ తన చుట్టూ ఉన్న లోకానికి శూర్చువాకిళ్ళు తెరిచే _పయత్నం చేశాడు భరద్వాజ, భరద్వాజ = శివశంకర శాస్త్రి;

“వసిడి తెరల మాటున దాగొన్న పగడంలాగా, మహాకవి ఆంతరాల్లో నిళ్శబ్దంగా శద్దించే భావంలాగా, అక్షరాలకు అందని ఆలోచనలాగా, ఉంటుందామె. నా మనసులోంచి _ ఎంతగా [ప్రయత్ని స్తేనేం _ ఆమె చెరిగి పోవడంలేదు. వదే పదేనా కన్నుల్లోకి, గుండెల్లోకి, నాలోని అణువణువుల్లోకి, చొచ్చుకొనివచ్చి, నాకు మనళ్ళాంతి లేకుండా చేస్తున్నది...”

ఐతరేయం 22.866 మళ్ళా, మళ్ళీ, మళ్ళీ _ నిన్నెప్పుడయినా చూస్తానా? నా పిలుపు,

నా రోదన, నీదాకా రావడంలేదా? రావడంలేదా? రావడంలేదా కాంతం?” నాలోని నీవు పే, 54,

“ఒక్కసారి -_ ఒకేఒక్కసారి, నిన్నుచూ'సే, నీతో మాటాడే మహ ద్భాగ్యం నాకెవరన్నా (వసాదించారో _ నన్నునేను శాశ్వతంగా వారికి ఆర్పించేసుకుంటాను కాంతమ్మాః,.. ఒక్కసారి ఛాలు -_ ఒక్క నిమిషం - ఒకేఒక్క నిమిషం జాలు, ఇంక నేనేమీ కోరను” ___

నాలోని నివు పే. రికి విలక్షణమైన వినూత్న పద్ధతిలో వత్నీస్కృతిని అక్షర బద్ధం చేస్తూ దివ్య ఆరాధనా భావంతో సాగిన ఈ భావ వరం వరలు పరామర్శించిన ప్పుడు.

శివశంకర శాస్త్రిగారి ఈ మాటలు గుర్తుకొస్తున్నాయి న;

“ఉత్సుకతతో నిరీక్షించుచున్నవాడ =

భవ్యలక్ష్మీ సమాగమ (పాప్తి కొరక్స

పూర్ణ నిరతా వ్యయ సుధానుభూతికొరకు

ఎన్నటికి నాకు లభియించు నిది యెరుంగ+ో

భరద్వాజ = బసవరాజు అప్పొరొవు ;

సతీ స్మృతి కోవకు చెందకపోయినా, బసవరాజు అప్పారావుగారి* “నిర్వాణ సుఖము,' 'చలిపిడుగు,* కావ్యాలకూ, భరద్వాజగారి దుఃఖా విష్కరణకూ కొన్ని పోలికలు కనుపిస్తాయి.

అప్పారావుగారి కూతురు '“మంగళ(పద' మరణం క త్రిపెట్టి పొడిచి నట్టయింది. కోయిల ఒకసారి కూని పోయినట్టయింది. పండొకటి చేతిలో బడి జారిపోయినట్టు భాధ కలిగింది.

సుతా వియోగ దుఃఖభితుడై కవి 'చలిపిడుగు” గర్జించగా న

“బంగారు బొమ్మ నాదు

మంగళ (వచమ్మ యొుంటి

రు[ద భూమి కటిక నెల

ని(ద్రించెడు నొడలు మరచి” _

[బసవరాజు గితాలు “చలిపిడుగు?]

అందువలన చలిపిడుగా గర్జింవకుమని (బతిమాలు కొన్నాడు, తన “చిన్నతల్లి మినుకు మినుకున మెరయు చుక్కలలో ఒకటిగా మారినదేమో ” అని విలపించినాడు. భరద్వాజగారి “వడివడిగా ఆడుగేయకు, గడియ కదిపి సడి సేయకు, అమ్మ నిదురపోతున్నది _ లాలపోసీ _ దిష్టితీసి య బొట్టు దిద్ది కాటుకద్ది.... జోకొడుతున్నానిప్పుడు, అమ్మనిదుఠపోతున్నది” అనే వాక్యాలు

అప్పారావుగారికి ప్యుతికా వియోగమూ, ' ప్యతవియోగమూ వెంట వెంటనే వచ్చాయి. కుమారుడు మరణించినప్పుడు _

“కాపురమ్మొచ్చిన కన్నిపాపాయి,

ఇల్లుఖాశీచేసి వెళిపోయాడు.”

ఆధుని కాం[ధ్ర" సాహిత్యంలో ఆత్మా[శ్రయంగా ఇంత విషాదభావ శబలితంగా చెప్పగలిగినవారు చాలా అరుదు ఇంతకీ ఇలాంటి అభివ్య క్తిని, విషాదంతో సామాజికుని హృదయాన్ని కదిలించి, కనీసం రెండు కన్నీటి చుక్కలనైనా రాల్సించగల శకి అప్పారావుగారి కవిశలకున్నది. ఆందుశే

;! ఈ భాగంలో “సుకాదికన్కృతి'ని పేర్కొనే తలంపు లేకపోయినా (పత్యేకంగా ఉటంకించవలసీ వచ్చింది. అధ ఉ భరద్వాజ = కృష్ణశాస్త్రి ; వియోగ భాధ, విషాద స్పర్శ కృష్ణళా(స్తి గారికి తెలిసినంతగా _ బహుశా మరొకరికి తెలియదేమో __ అనిపిస్తుంది. కృష్ణళాన్త్రి భావుకత అంత ఎత్తుకు ఎదిగింది. విషాదం కరుణక్సు, కారుణ్యం మానవుని అంతర్జర్శనానికి పునాది _ అందుకే కృష్ణశాస్త్రి కవిత పఠితను ఊ పేస్తుంది. - కవిగా వఠితలపై ఎన్ని ఆరడులు పెట్టాలో అన్నీ పె్టేసి మరీ ఏడి పిస్తాడు కృష్ణకాస్తి. “ఏన్సు మరణించుచున్నాను. ఇటు నశించు, నా కొరకు చెమ్మగిల నయనమ్ము లేదు”... అంటూ పాఠక హృదయాన్ని రెచ్చగొడుళూనే, ఆయస్కాాంతంలా తన భావంతో బంధించి పడేస్తాడు. విషాద భావాన్ని తన విలాసమునకు తోడు సఏీడగా మలచుకుంటూ, తనను తాను సముదాయించు కోవడానికీ, సమాధాన పరచుకోవడానికి (వయత్నిస్తాడు. “నాకు నిశ్వాస తాళ వృంతాలు కలవు నాకు కన్నీటి సరుల దొంతరలు కలవు నిరువమ నితాంత ధుఃఖంపు నిధులు కలవు” అని కవిగా ఆత్మ తృప్తినీ వ్యక్తం చేస్తారు. భరద్వాజ కూడా కాంళావియోగ దుఃఖాగ్నిలో కాలి పోతూనే - “కాంతమ్మ నానుంచి వెళ్ళిపోయాక నేనిప్పుడు ॥ క్ట సీతలేని రాముణ్ణి, పార్వతిలేని శివుణ్ణి, ఎంద రెంద రెందరున్నా, అందరి మధ్యా ఒంటరివాణ్ణి” అనాం

685

“నీ చూపు దెబ్బతిని....*నిన్ను సరిగ్గా చూడలేక పోతున్నానయ్యాః

ఏది ఇలా దగ్గరకురా”అని _

నా ముఖాన్ని మునివేళ్ళలో నిమిరినప్పుడు

సీవేళ్ళకు కళ్ళు మొలిచాయను కొన్నాను"-__

“ఈక్షణం నుంచీ ఎప్పుడయినా నేను మరణించక తప్పదు.

భౌతికంగా ,....

“కాంతమ్మ మరణంతో నేను మానసికంగా చచ్చేపోయానుః

“సగానికి ఎండిపోయి మిగిలిన సగంలో ఆకులున్న

చెట్టుకూ నాకూ లేడాలేదు ........ భరద్వాజ = వేదుల :

సామాజిక హృదయం నుంచి సరిగ్గా కృష్ణళాస్తి ఎలాంటి సానుభూతిసి, సంతృషప్తినీ, అభిలషించాడో, ఆ తృప్తి కోనమే వేదుల, భరద్వాజ ఇద్దరూ తపించిపోయారు.

మరణించిన భార్యను పదే పదే తలచుకొంటూ వేదులవారు ఆమెను __

తన “నవనీత హృదయంగా, అంతరంగ శాంతి దేవతగా,

ఆకా పధాంతరాళ పారిజాతంగా, [పేమ జీవన విభాత శైశికీ గీతంగా,

తపః కల్పవల్లిగా,”._ ఆరాధించి ఆవాహనం చేసేరు. డాక్టర్‌ భరద్వాజ కొత్తదైన మరో కోణం తోంచి అనుభూతుల అనుభవాల నుండి కాంతమ్మగారిని స్మరిస్తూ య

“కాంతమ్మా।

“నేనేం కోల్పోయానో నాకప్పుడే తెలుసు _ ఆగష్టు 15న ఒక మధురో స్యస్నం లాగా వచ్చావు -_ ఎడారి మీదికి దయతో వచ్చిన వాన మబ్బులాగా' నిశిని తట్టి నిదుర లేపే ఉషస్సులాగా, నిదాఘ కాలంలోని దక్షిణ మారుత తరంగం లాగా, సీలాల నింగిమీదికి శశిరేఖ లాగా, మోడు వారిన తోటలోనిక్తి వసంతం లాగా, మబ్బుల మాటునుండి దిగి వచ్చిన గాంధర్వ శకలం లాగా, (౧10-5

66 నా జీవితం లోనికి వొచ్చావు _ వెళ్లావు; నన్నూ తీసు కిళ్ల వలసింది. బహుశా నీవూ, అదే ఆశించావేమోః కానీ, నేను మొండిని, పిసినారిని, [ప్రాణం మీది తీపి కొద్ధి సీతో రాలేక పోయాను.

వేదులవారి *దీపావశి ఒక భయంకరమైన ఏకాంతాన్ని కళ్ళకు కట్టి సుంది. భార్యా వియోగ దుఃఖం భరద్వాజను ఆంతకన్నామించిన భయంకర మైన ఏకాంతంలోకి నెట్టి వేసింది.

_-"ఓక్కసారి ఈ కొంపలోకి తొంగి చూస్తే, మేమెంత దీనంగా, దిగులుగా, బతుకు తున్నామో, తెలుస్తుంది నీకే! ఎంతటి శూన్యంలో ఉన్నామో ఎంతటి ఏకాంతమో ఎలా చెప్పగలం? నేను, నాని, బాలు, గోపి, ఆందరం నీ గురించే లోలోపల అనుకుంటూ ఉన్నా -. ఎవ్వరమూ బయటికి అన౦ _ దుఃఖం కట్టలు తెంచుకొంటుందనిః అందుకని ఇంకేదేదో మాట్టాడుకొంటూ ఉంటాం.

-ోకాంతమ్మా :

కనా కిప్పుడు అనిపిస్తున్న దేమంటే “నాకెవ్వరూ లేరు _ నేనెవరికీ లేను” అని. ఈ లోకంలోకి దుఃఖాన్ని మోసుకుంటూ వచ్చాను. తిరిగి దుఃఖాన్ని మోసుకుంటూ వెడతాను. ఈ (పవేశ న్మిష్క్రమణల మధ్యగల కాలళకలం "పేరు *జీవితం'”_

“ఎంద రెందరెండరున్నా, ఆందరిమధ్యా వొంటరివాణ్ణి.”_

*|ప్రగ్రిగి క్రీహైవళికి సీవులేవు. నా మనోవేదనను ఈ అక్షరాలలో బంధించ

అభీ ర ఉద ఆగ్‌ డానికి నేను వ్యర్థ్యపయత్నం చేస్తున్నాను. నా (పయత్నాలన్నీ విఫలమయి నట్లుగానే, ఇదీ అవుతున్నది.

“నగరమంతా బాణసంచా (_పేలుళ్ళతో (పతిధ్వనించుతున్నది. ఈ గడబిడ చవ్పుళ్ళలో, నీ కోసం, నా హృదయం ఆలపించే మౌనరాగం, నాకు తప్ప ఇంకెనరికీ వినిపించదు. మతాబాల వెలుగుల్లో, చిచ్చుబుడ్డ కాంతుల్లో! నా తన్నీరు నాకుతప్ఫ ఇంలెవరికీ రొనిపించదు. నా దుఃఖంలో భాగం పంచు కొనేవారు కూడా, నేను తప్ప మరెవ్వరూ లేరు”

67 భరద్వాజ _ విశ్వనాథ ,

(ప్రాచీన మార్గంలో రచింపబడిన స్మృతికావ్యాల్లో అ్యగ(శ్రేణిన నిలిచేది విశ్వనాథవారి “వరలక్ష్మీ (తిళతి". ఇది వియోగ కావ్యమని విశ్వనాథవారే పేర్కొన్నారు.

ఈ సతీస్మృతి కావ్యంలోగల మూడధ్యాయాలూ, వరుసగా కర్మశత కము, స్మృతిశతకము, నిత్యశతకము అనే పేర్టతో శతకానికి వందేసి పద్యాలూ శీర్షికకు పదేసి పద్యాల చొప్పున ఈ కావ్యం రచింపబడింది.

కర్మ శతకంలో (పాణ్యోత్కమణం మొదలు అస్థి నిమజ్జనం వరకు జరిగే వైదిక కర్మకాండ అంతా వివరింపబడింది. (పస్తుత సామాజిక సమ స్యలకు సనాతన వైదిక ధర్మములను ఆచరించుట తప్ప మరో గత్యంతరం లేదను విశ్వనాథవారి తీవ్రమైన అభిలాషతోబాటు హృదయ విదారకమైన సన్నివేశ కల్పనం, సహృదయుని కదిలించి వేస్తుంది. ఇంక స్మృతి శత కంలో వివిధ మానసిక స్థితులలో కవిలో మెదలిన వివిధ స్మృతి కణాలతో బాటు మృత్యుతత్వము వంటి వివిధాంశాలు వివరింపబడినవి. ఈ శతకమున స్మృతి కావ్యమునకు జీవధర్మము ఆడుగడుగునా దర్శనం ఇస్తూంటుంది. నిత్యళశతకంలో దుఃఖ నిత్యత, కర్మనిత్యత మొదలైన అనేక తాత్విక ఉప నిషత్‌ విషయాల చర్చ జరిగి కాంతి పాఠంతో కావ్యం ముగుస్తుంది. వరలక్ష్మి

గారి స్వభావచితణం జరిగింది.

ఈ కావ్యంలోని మృత్యుచింతనాది విషయాలకు వియోగ సంజనితమైన త్మీవవేదనే కారణం గాని, శవాన్ని దర్శించడం కాదు కావున “వరలక్ష్మీ త్రిశతి," లోని రసం కరుణం గాని కాంతం కాదు.

కర్మశతకంలోని భావాలు హృదయ విదారకంగావు ంటాయనీ, భార్యా వియోగ వ్యధ తెలియని పుణ్యాత్ములు చదవరాదనీ సూచిస్తూ విశ్వనాథవారు _

కక్ష సఖా: (పియభార్య వియోగ మెరుగ

నట్టి యోపుణ్య సత్కృతీ ।: యకట । నీవు

కర్మశతకంబు చదువకు మర్మఘాతి

సీవెరుగ లేవు దానిలోని దగు

688 మర్మచ్చేదక మయిన దుఃఖత్మీవతను ధ్వనింప జేసినారు. ఈ హెచ్చరికతో మరి ముందుకు చదవలేక పోయిన పఠితలు చాలామంది ఇప్పటికీ వున్నారు.

ఈ పద్య రచన పూ ర్రికాలేదు; పూర్తికాకుండా వుండడమే సహజం. భావం కూడా పూర్తికాలేదు. ఆతీీవ వేదనను వ్య క్తీకరించుటకు తగిన పదాలు లేవు. కవి గొంతు గాద్గదికతతో పూడుకు పోయింది.

ఈ కావ్యరచన ,పౌఢంగా సమాసయు క్తంగా జరిగింది. క్లిష్టాన్వ యంతో కూడిన పద్యాలూ వున్నాయి. కవితావిష్కరణ (పభావంతో సహృద యుని హృదయం ఆర్టీ భూతమౌతున్న తరుణంలో, ఇలాంటి త్రైలి కాస్త ఇబ్బందిని కలిగిస్తుంది, తప్పదు. అయినా ఇలాంటి సందర్భాల్లో కవి భావ ఆర్థీీకరణకే తప్ప నైశిత్యానికి, భాషావైదుష్యానికీ సమాసజటిలతకూ తావులేదు, కాని అది విశ్వనాధవారి కవితా రీతి.

అందుకే వైదర్భీ రీతిలో సర్వజన సుబోధకంగా సాగిన సీసపద్యాల్లో చాలా సందర్భాలలో ముఖ్యంగా “కృష్ణార్పణమ్ము! _ అనే మకుటంతోసాగిన పద్యాల్లో మృదుమధుర వ్య క్రికరణం కనిపిస్తుంది.

“అంతె పేరునకంతె భార్యాస్టీగాని

నా శరీరాస్ట్రి నిజము కృష్ణార్చణమ్ము” ఎ మరో సందర్భంలో తన కళ్ళముందే యెల్ల బళతుకూ బతికి కనుల ముండే (ప్రాణాలు వదిలిపెట్టిన యోగిని ఆమె అని చెప్తూ -

“తన (పేమ లోతు చిక్కని దృగంతచ్చటా

శ్రీగాని నోటితో చెప్పలేదు, తన దుఃఖ భార మెల్టను నిశ్చలాపాంగ ముల గాని నాల్కతో బలుకలేదు”... అంటూ ఆ వరలవ్మీ తల్లిని మనకు సాఇాత్కరింప జేశారు.

విశ్వనాధ _ భరద్వాజ; ఈ ఇద్దరిలో (పక్రియ విషయంలోనూ, అభి వ్యక్తిలోనూ, పూర్తిగా వై రుధ్యాలున్నా భావుకతలోనూ, అనుభూతిలోనూ చాలా పోలికలున్నాయి,

వెలగల చీర లేదని, సొమ్ములు లేవని పతి దుఃఖపడినప్పుడు వరలవ్మీ గారు _-=

“శాశ్వతమా ధనంబు, మీరలుగలరదే చాలు” __ అన్నారు మెైథిలీశీల వరలక్ష్మిగారు.

కొంతమ్మగారు కూడా ఒకసారి భర్తకొన్న చీరలగురించి _

“ఆనాటి దురదృష్టం మీద కసికొద్దీ, చాలా చాలా కొని పడేశాను.... నీకు నచ్చినవీ, నచ్చనివీ, పిల్లలు మెచ్చినవీ, పాపమెచ్చినవీ, ఎన్నోకొన్నాను.

“నీ పిచ్చి కాకపోతే, ఎందుకయ్యా ఇవన్నీ । ఏం చేసుకోను? ఆ సరదా ఉన్న రోజుల్లో, మూడోచీరకు కూడా ముఖం వాచాను. ఇప్పుడా _ ఏ ముతకచీర కట్టుకున్నా కాలం గడుస్తుంది. 'కాదు' అంటే, నీవు బాధపడ తావని 'సరే* ననడమే తప్ప, నాకివేమీ ఆవసరం లేదు. నీక్కావలసినవన్నీ కొను ........ మన నలుగురు కోడళ్ళు, కూతురూ కట్టుకుంటారు. వాళ్ళం దరూ, నవ్వుతూ సపేలుతూ, పిల్లాజెల్టాతో “గి _భా మంటూ తిరుగుతూంటి చూడాలని వుంది' _ అనేదానివి.

“ఆ ముచ్చటా 'కల” గానే మిగిల్బాడు భగవంతుడు” _ అంటూ అందరి ఆనందమే తన ఆనందం అంటారు.

మరోసారి నగల గురించి (పస్తావన వచ్చినప్పుడు _

న! సంవత్సరాలయింది నీ నగలన్నీ తీసుకొని; అన్నీ నిశ్చింతగా నా కిచ్చేసి నిరాభరణ సుందరివయ్యావుః సీ నగలన్నీ సీకుమశళ్ళీ చేయిస్తున్నాను”._ అన్నప్పుడు యు

“అయ్యా ః నాక్కావలసిన వొక్క నగా నీవే! నా దగ్గరే వున్నావు. ఇంకా ఈ బరువంతా దేనికి? నేను బంగారం మోయడానికి పుట్టలేదు, ఇవన్నీ నాకెందుకింకా ?” అని నవ్వుతూనే తిరస్కరించారు కాంతమ్మగారు.

“నాకు డబ్బుమీదా, చీరలమీదా, నగలమీదా ఆశ లేదు. బతుకుమీద కూడా ఆశ లేదు. నీ చేతుల్లో వొదిగి, నిన్ను చూస్తూ చూస్తూ చనిపోవాలని వుంది. అంతకుతప్ప, నాకింకేమీ అవసరం లేదు” __

అని కోరుకున్న కాంతమ్మగారు, వరలక్ష్మిలాగే మహా మైథిలీశీల,

విశ్యనాధవంటి విపరీతమయిన మనోవికారం గల పతిని సమ్యక్‌ శీలు నిగా తీర్చిదిద్దిన వరలక్ష్మిగారి ఓర్పు, సహనాలకు ఆమె[(బతికుండగా ఎలాంటి గుర్తింపు వచ్చిందో తెలియదు కాని ఆమె మరణించాక మాతం __

శ

“అట్టి (ప్రాణాధికతోడ పోవు టెరుగక, రక్షోమతితో

(బతికియన్న తన మందభాగ్యమున”

కెంతో కుంగిపోయినాడు __-

“తన గిడసవారిన కఠినోక్తులు”, (పాతమాటలు ఆమె కరుణవలననే._

“*భావుక జగత్తున కర్ధ విచారయోగ్యమైన” వని ఆమె

స్మృతికి వచ్చినప్పు డనుకొన్నాడు.

డాక్టర్‌ భరద్వాజలో కూడా ఈ ఆర్తి కనిపిస్తుంది __-

“పిచ్చితల్రీ |

“నేనెంత మొండివాడినో నీకు తెలుసు. నా గుండె నిబ్బరమూ నీకు తెలుసు. మరీచిన్నతనం నుండీ, నేను అనుభవించిన దారి[ద్యం, రకరకాల అవమానాలు, అవహేళనలు, నా చదువులేనితనం, నన్ను పుఠం వేసి నిగ్గ తేల్చాయి. ఇతరుల విషయంలో నేనెంత జేలనో, నా విషయంలో అంత 'గజమొండిని ,..

“నీ చివరి నిముషాల్లో నేను, సీ వొంచనలేను...

“అన్నేళ్ళుగా ఏక శరీరులంగా ఉన్న మనం, నా శరీరంలోని వొక భాగం [కమ్మకమంగా నిశ్చేతన మవుతూంటే, రెండవ భాగం “కమ శిక్షణ* పేరుతో నిన్ను పట్టించుకోక పోవడాన్ని నీవు ఆభినందిస్తావో, అభి శంసిస్తావో నాకు తెలుసు. చివరి నిమషాల్లో నీకచ్ళు నాకోసం వెతికి ఉంటాయి .... సీ తుది వాంఛను, నేను తీర్చలేకపోయాను. నా కోసం తపించి తపించి, ఎదురు చూసి చూసి చూసి, కన్నీళ్ళతో వెళ్ళిపోయి వుంటావు నాతుది స్పర్శనైనా పొందకుండానే :”

విశ్వనాధవారు తన కర్మమునకు విలపిస్తూ “నానా విచ్చిత జన్మ కృతాస్మదఘరాశి పండి పండి”. ఆ విధంగా పరిణమించిందని దుఃఖించేడు :

భరద్వాజ కూడా కాంతమ్మగారి కోసం విలపిస్తూ --

“నాకిప్పుడనిపిస్తున్నదీ ; కిందటి జన్మలోనో ఆ కిందటి జన్మలోనో, ఇంకా ఇంకా వనుకటి జన్మల్లోనో, నేనేదో పొరబాటు చేసి ఉండాలనీ, ధర్మ పధ చ్యుతుడనయి ఉండాలనీ, ఆ పాప ఫలితంగానే, ఏ దేవుడో, ఏ దేవతో, నన్ను శపించి ఉండాలనీ, ఆ శళోప ఫలంగానే, నా జీవితంలోని ఉభయ

సంధ్యలూ. విషాద భరితమయ్యాయనీ . అనిపిస్తున్నది నాకు ....నా పుణ్యం వల్ల, నా సుకృతం వలి, నీవు లభించావు ఇల్లాలిగా, మ్న్మితురాలిగా, తల్టిగా, చెల్లిగా, బిడ్డగా, (పాణంగా నా సమ స్త జీవితంగా _

“నా పుణ్యం అయిపోయింది గావును - నీవు వెళ్ళిపోయావు నన్ను చీకటి సమ్ముదంలోకి జారవిడిచి .... .... ఇప్పుడేం మిగిలిందో చెప్పనా? నీవు మరోసారి కనిపించాలన్న కోరిక _ ఒకే ఒక్క కోరిక తప్ప; ఇంకేమీ మిగ లేదు కాంతమ్మాః”

యా

చివరికి సృష్టిలోని పూవుల్లోనూ, తీగెలలోనూ వరలక్షి ముదమే గమ నించి విశ్వనాధవారు _

*ట్రోత్రో దీర్ణోరు తపంబు జేసికొని .” దుః;ఖః యోగిగా మారిపోయినారు.

ఇక భరద్వాజ _

“పొద్దును రంగులతో నింపుతున్న ఉషఃస్పౌందర్యంలో, గాలినిండా, కనబడకుండా దాగొన్న గొప్ప సంగీతంలో, ఇర్యద ధనుస్సులో, పక్షుల పజల కదలికలో, మాతృమూర్తి కన్నుల్లో, పసీపావ పెదవులపై చిందులాడే చిరునవ్వులో, దీనాతి దీనుల ఆర్తారవాల్లో, అనాధల కన్నీటిలో, నక్షతాల మినుకు కాంతుల్లో, ఇసుక రేణువుల అంతరాంతరాల్లో, ఒడ్డును తాకి విరిగిపోయే తరంగ శకలోల్లో, కరుణాంతరంగంలో, అన్నింటిలోని అన్నింటిలోనూ నేను నిన్ను చూస్తున్నాను" అన్న భరద్వాజ కవి, [కమంగా - “ఈ దేహం వున్నంత వరకే *నీవు _ నేను” అన్నవి నిలుస్తాయి, అది నశించిందో - ఇంక “నేను లేను _ “నీవు లేవు' - అని వేదాంతులు చెప్పుతున్నారు, ఈ స్ధితిని చేరు కోవడం ఎలా”. అనే మీమాంసలో పడిపోయారు.

“భగవంతుడు కూడా నీ రూపంలో కనబడితేతప్ప నేనిప్పుడు గురించ లేను కాంతం" - ఆని అనుకుంటూనే . “నీకోసం ఎక్కడెక్కుడో' వెదికిన నా అమాయకత్వానికి నన్ను నేనే కృమించుకున్నాను. నువ్విష్పుడెక్కడున్నావో ఎప్పుడూ అక్కడే వున్నావు నాలో; ఇప్పుడు నీ కోసం నన్ను నేనే అన్వేషించు కొంటున్నాను”- అంటూ అంతర్ముఖు డయ్యాడు భరద్వాజ,

సతీవియోగ సంజనిత దుఃఖాగ్ని తాలూకు వై య క్రికమైనఅనుభూతి ఇద్దరికీ సమానమే అయినా భరద్వాజ _ విశ్వనాధ ఇద్దరి గమ్యాలూ వేరు,

1 హరీద్దరూ సమాంతర ప్పటలవంటి వ్య క్రిత్వాలున్నవారు. ఆందుశే వీశ్వ నాధ తాను దుఃఖ యోగిగా మిగిలిపోయ్యానంటే; స్పందించిన కవితా హృదయం ఈ సుడిగుండాల్జో తిరిగి తిరిగి భావ యోగంలోంచి కర్మయోగంలోకి నళ పించింది భరద్వాజను.

విషాదం కరుణకు, కారుణ్యం, మానవుని సమస్యల ఆంతర్హర్శనానికి నడిపించడం, సహజమే. అందుకే డాక్టర్‌ భరద్వాజ “ఒకింత వేకువ కోసం”- ఆంగలారుస్తున్నాడు. చెత్తకుండిలో అన్నం మెతుకుల్ని వెతుక్కునే బాల ఏసుల్ని చూస్తున్నానంటాడు. అవసరమైనప్పుడు హింసకు ,పతిహింస చేసి ఆయినా సమాజాన్ని మరమ్మత్తు చెయ్యాలంటాడు.

“మనుషులకు మళల్లేనే మబ్బులు కూడా మామ్మూలుగా మెత్తగా ఉంటాయి. మబ్బులు తిరగబడడం కాదు కావలసింది ; అల్దాగా మనుషులు తిరగబడడం కావాలి నాకు” - ఇలాంటి స్టితిలో కొ త్త ముఖాలతో పాత తరా లకి చెందిన*ఒక ,కిస్తు - ఒక బుద్ధుడు, ఒక మహాత్ముడు, ఒకేసారి అవతరించ వలసిన అవుసరం ఇప్పుడెంతయినా వుంది. ఈ సారి వారు దయా హృదయా లతో కాక డైనమెట్లతోనూ, అహింసాత్మక బోధలకు బదులుగా ఆయుధాల తోనూ రావలసి వుంటుంది” _

ఆంటూ సామాజిక పరిస్థితులకు ఆ్మకందించే సహృదయనని గానే కాకుండా కర్రవ్య బోధకుడై న కర్మయోగిగా కూడా దర్శనమిస్తాడు.

ఇవన్నీ భరద్వాజ రచనల్లోని భావాలకు సారూష్యాలు; (పసిద్ద కవుల వలెనే భరద్వాజ కూడా స్పందించిన రీతులు. ఇవి అనుసరణలూ అను కృతులూ కొవు. అలాంటి వక్కడయినొా వుంటే, అవన్నీ ఒక తరుణంలో అన్ని సహృదయాలూ ఒకే రీతిగా స్పందిస్తాయనే నైకలాజికల్‌ సిద్ధాంతానికి నిదర్శ నాలు మ్మాతమేః

అధ్యాయం _- 4 రదొఇజ కావా “వస భరద్వా $లు - వస్తు వై విధ్యం కవి - ఆతని ఆత్మాశయ స్వభావమే స్మృతి కావ్యంలోని జీవం.1 “స్కృతి నిర్వచనంలో మ్మితస్మృతి' అని మ్మాతమే వున్నా, ఈనిర్వచనం ఆప్తులయిన వారి మరణానికైనా కవి వ్యక్తం చేసిన ఆవేదన కూడా ఎలిజీ అవుతుంది. 2వర్దింపబడిన వస్తువును బట్టి వీటిని - సతీ స్మృతి, సుతాదిక స్మృతి, దేశనాయక స్మృతి, పితృ స్మృతి అని ఎలిజీలను విభజించడం జరిగింది. సతీస్మృతి వస్తువుగా రచింపబడిన కావ్యాల్టో, భార్య మరణం సంభ పించినప్పుడు కవి ఎంత గాఢంగా సాత్విక శోకాన్ని అనుభవించాడో అది వస్తువుగా కనిపిస్తుంది. ఆందరికి భార్యా మరణం జరగవచ్చు -- దానికి అందరూ దుఃఖించవచ్చు. కాని (వత్యేకం కవి అనుభవాన్ని ఆవిష్కరించిన తీరు కళాత్మకంగా వుంటుంది కదాః లోకంలోని అందరిలాగే కవికి కూడా భార్య పోయినపుడు అంతులేని దుఃఖం కలుగుతుంది. ఆ దుఃఖమే సర్వ పాణి సహజమైన దుఃఖం. కాని కవికి (పత్యేకానుభూతితో ఆ దుఃఖమే హృదయ చైతన్యాన్ని సంతరించుకొన్నప్పుడు, కవికి సాత్విక శోకానుభవంగా కలుగు తుంది. ఇది ఇతరులకు లభించని హృదయస్థాయి-. ఆ శోకమే రచయితను సాత్విక స్థితికి పెంచుతుంది. కవి సామాన్య మానవుల కంటె భిన్నంగా సాత్విక స్థితిలో, మరణించి భావరూపాన్ని పొందిన భార్యతో, తాదాత్మ్య స్థితిని పొందడానికి అంతర్ముఖంగా (వయాణించి భావ రూపాద్వైత స్థితిలో ఆమెను 1 “నం 0108 18 2 మ శాని?0 0590683176 ౦ ం1బుంషేంహ్‌ 02 క, 2 ర84100185 ఇషం. 000మ8ముల8టా6. 0% 6626 కంంట064.'* క00010064612 0% తరిలం404 ౪01. 17. ర్హ్జై ఆధునికాంధ కవిత్వం : డాకర్‌ సి. నారాయణరెడ్డి. బట న!

(4 పూజిస్తూ అమృతత్వాన్ని పొందింప చేస్తూ, కవిగా తాను కూడా శాశ్వతత్వాన్ని సాధి స్తాడు.

సాధారణంగా స్మృతి కావ్యం ఆవిష్కరించడానికీ, అనుభూతిలోకి రావడానికీ, వస్తువు దీన్ని ఆంటి "పెట్టుకునే ప్రవహించడం పరిపాటి. కొన్ని స్మృతికావ్యాల్లో మరణించిన వారి స్మృతికి భిన్నమైన వస్తువు కూడా చోటు చేసుకొంది. ఉదాహరణకు :-

“గ్రే రచించిన 'కం్యటీ చర్చియార్డ్‌'లో స్మృత్యేతర వస్తువు కనిపించదు. కాని తరువాతి తరం వారికది మాటిమాటికీ ఆవసరమైన విషయాలను రిఫర్‌ చేసేందు కవసరమైంది.

“లింకన్‌” పై “వాల్స్‌ విట్‌ మన్‌! రచించిన స్మృతి గేయంలో, సమాజంలో "పేరుకుపోతున్న (కౌర్యమూ; టెనిసన్‌ “బేక్‌: (జేక్‌ (వేక్‌ అనే గీతంలో వ్య క్రిగతంగా కవికి జరిగిన వ్యాఘాతాలూ; ఆర్జ్నాల్డు రచించిన కమై'5 6౯4౪౭ లో సాహిత్య విమర్శ; చోటుచేసుకున్నాయి. గోల్డ్‌స్మిత్‌ “పిచ్చికుక్క చావు" అన్న గీతంలో వస్తువై విధ్యం కనిపిస్తుంది.

ఆలాగే తెలుగు సాహిత్యంలో వచ్చిన ఎలిజీల్లో కూడా ఆప్త్రమరణ దుఃఖంతోబాటు కాస్త కాస్తగా స్మృత్యేతర మైన వస్తువు కూడా కనిపిస్తుంది. శ్రీనాథుని *“కివిరాజు కంఠంబు కౌగిలించెను గదా” _ అన్న సీసపద్యం చార్మితకుల కొక పరిశోధనా సాధనంగా ఉపయోగిస్తుంది. అలాగే "పెద్దన రాయలపై రచించిన _

“ఎదురై నో తన మదకరీం్యదము డిగ్గి... అన్న సీసపద్యం కూడా రాయలు మహాకవులను గౌరవించిన తీరుకు అద్దం పడుతుంది.

ఆధునిక స్మృతి కావ్యాల్లో కొంపెల్ల జనార్ధనరావు కోసం శ్రీ ఫ్రీ రచించిన ఎలిజీలో, ఈ సమాజం ఉదాత్తమైన వ్యక్తిత్వాన్ని ఎలా గుర్తించ లేకపోయిందో, అతడు ఆడుగడుగుగా ఎలాంటి నిర్వేదానికి గురికావలసి వచ్చిందో స్ఫురణకు వస్తాయి.

మిగిలిన ఎలిజీలన్నిటిలో బులా వరకు వస్తువు గతించిన భార్యతోనో, ఇతరులతోనో కవియొక్క_ మరదురానుభూతుల వర్ణనకు మాాతమే పరిమితం

ఆయిపోయిందని చెప్పవచ్చు. కానీ విశ్వనాధవారి “వరలక్ష్మీతిశతి' ఒక విలక్షణమైన స్మృతి కావ్యం. ఇందులో విశ్వనాధవారు వరలక్ష్మి స్మృతితో బాటు మృతికి, ఆంత్యకియలకు చెందిన (ప్రాయశ్చిత్తం, దహనం, దానాదులు సపిండికరణంవంటి అపర కర్మలన్నింటినీ వర్ణించడం జరిగింది. విశ్వనాధవారు వైదిక (బాహ్మణులు కావడం మా[తమే కాకుండా, ఆయన వాంఛించినట్టు సనాతనధర్మం యొక్క పునాదులపై కట్టబడిన సమాజంలోంచి వచ్చినవ్య క్రిలోనే త్యాగం, సచ్చీలత, వంటి ఉదా త్తలక్షణాలు కనిపిస్తాయని విశ్వసించడం 1(సధానమైన కారణంగా భావించవచ్చును. అందుచేత విశ్వనాథ వారి కావ్యంలో వర్ణించిన విషయాలన్నీ మరణానికి చెందిన వైదిక కర్మలే కావున అవన్నీ ఉత్తమ పాఠకుని హృదయంలో కరుణ రసావిష్కరణకు తోడ్పడుతాయి. అందుచేత సతీస్మృతికన్నా భిన్నంగా ఈ కావ్యంలో వర్ణింప బడిన అంకాలు వస్తు నైపుణ్యాన్ని 'పేర్కొాంటాయేతప్ప వస్తువెవిధ్యాన్ని కావు.

భరద్వాజ రచనల్లో నాటికీ, నేటికీ, కరుణ రసావిష్కరణమే జరిగింది. గుండెజబ్బుతో భరద్వాజ రెండుసాట్ట మృత్యుముఖంలోకి వెళ్ళి తిరిగి వచ్చాక, భరద్వాజ చేసిన రచనల్లో అంతర్ముఖత్వం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. తనలోతు పాతులను తాను అన్వేషించుకోవడం మొదలు పెట్టాడు. ఈ జగత్తుకు ఏది ఆధారమో, ఆ ఈశ్వరా న్వేషణ మొదలైంది.

తానెవరో తెలుసుకోవడంలో చేసిన (పయత్నమే ఈకావ్యాల ఆవిర్భావం.

ఈ స్మృతి కావ్యపంచకంలో భరద్వాజ తన కవి హృదయాన్నీ, దాని అనుభవ పరంపరనూ, తేదికో అంశం చొప్పున (పతిరోజూ రాసుకున్నాడు. తాను పొందిన థావస్థితినే డైరీలుగా రాసుకున్నాడు. ఆమె చనిపోయినా తనలో (బతికే వుంది _ అనే భావనను (పతిరోజూ మననం చేసుకోవడంవల్లనే ఈ డైరీలు రాయకుండా వుండలేక, రాయకుండా నం చెయ్యాలో చేతకాక, అని వార్యంగా చేసినపనిగా ఇవి ఆవిర్భవించాయి.

జీవిత చర్మిత రచనలోనూ స్వీయానుభవమే వస్తువు. కాని ఆచటి వస్తువు కావ్యంలోని కధావస్తువులా సర్వాలంకార కోభితం కాడు. కావ్య రచనలో అభివ్య క్తికి ఆటంకం కలిగించే పరిధులూ _ పరిమితులూ అేవు కనక డైరీల్లో కవి స్వేచ్చ్భాధివ్య క్రికి అవకాశం ఎక్కువ. డైరీ రాసుకోవడమే

?గ్ర ప్రధానమైన అంశం కావడమే కాని, కావ్యనిర్మాణం భరద్వాజ తలంపుకాదు - అనే విషయాన్ని మనం మరువ కూడదు. ఆందుకే ఈ డైరీల్లో ఆరోజు అతడు పొందిన అనుభూతి _ ఆది సౌమాజిక పరమైనదీ కావచ్చు, సతీస్మృతి పరమైనదీ కావచ్చు -- భార్యాస్మృతి కారణంగా ఏర్పడిన తాత్త్విక చింతన అయినా కావచ్చు - ఆవిధంగా అభివ్య కృమైంది. అందుకే మొత్తం భరద్వాజ స్మృతి కావ్యాల్లోని వస్తువు ముప్పేటగా, ఒక (తివేజీ సంగమంగా మొదటినుండి చివరివరకూ అల్లుకుపోయి నట్టు కని పిస్తుంది. 1... కాంతమ్మగారి స్మృతిలో అనంత | పేమ భావ పరంపరలు, “సతీస్మృతి' గానూ, &. మధ్యలో నై రాళ్యంతో కూడిన చింతన తా త్రికత్వానికి జీవితానికీ మధ్య, 'తా త్రిక చింతనల వంతెన" గొనూ 8... ఈ రెంటికీ నడుమ (పతినిత్యం అనుభవానికి వస్తూ అతని సున్నిత హృదయాన్ని గాయపరిడే సామాజికదుస్థితి “సామాజికత*'గానూ, విడి విడిగానూ మి[శ్రమంగానూకూడా, ఈ కావ్యాల్లో వస్తువుగా కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ ఒకదాని తరువాత మరొకటిలా కాకుండా ఒక్కొక్కటి ఒక్కొ-క్యటిగా కలిసిపోయి వ్యక్తం అవుతాయి. మొదటినుండి భరద్వాజ సర్వ స్వతంతుడై న భావుకుడే కాని ఆత డెప్పుడూ, ఏ ఇజానికీ, ఏవ్యవస్థకూ కట్టుబడిలేడు. తాను నమ్ముకున్న నిజంపైన తనకు పూర్తి విశ్వాసం. అతడు మానవతా వాది. సమాజ వ్నిభమణాన్ని మార్చి సమసమాజ నిర్మాణాన్ని సాధించడానికి పవ్శితమైన ఆశయాలతో అవకాశం కోసం ఎదురు చూస్తున్న ఆదర్శవాది. సమాజంలోని దోపిడి, హింస, దగా, కపటం వంటి వాటిని దర్శించిన వెంటనే ఆవేశాన్ని పొందే భావోద్వేగి. తీవ సామాజిక (శ్రేయోకాంక్షీ కూడా. విషాదం కరుణకు, కారుణ్యం మానవుని సమస్యల అంతర్జర్శనానికీ పునాది వేస్తుంది. అందుకే లోక వృత్తాన్ని దర్శించడానికున్న అనేక మార్గాల్లో స్మృతికావ్యం కూడా ఒకటి. స్మృతికావ్యం ఆత్మ్మాళ యంగానే వున్నా జీవితసత్యాలను ఆశ్రయించి . కూడా వుంటుంది,

భరద్వాజ వ్లైయ క్రిక జీవితంలో భార్య మరణం కొంతవరకు వ్యథకు లోను గావించినా, అతనిలోని సామాజికత, కవిని ఎట్టిపరిస్థితులూ అణగదొక్క- లేకపోయాయి.

అనుభవ పాఠాలను జీవిత విశ్వవిద్యాలయంలో నేర్చుకొన్న భరద్వాజ పరిణత హృదయం సువర్ణం, భార్యావియోగ దుఃఖాగ్నిలో కరిగించబడి శుద్ధిని పొంది, వన్నెదేరి మరింత విలువను సంతరించుకొన్నదానికి ఆతడొనర్చిన తాత్త్విక విశ్ణేషణలే నిదర్శనం. ఇంతకుముందు ఈ విధంగా భార్యమరణం కారణంగా కలిగిన దుఃఖం జీవితాన్ని ఆధ్యాత్మికత యొక్క అంచులవరకూ నడిపించి, మళ్ళీ స్పృహనందిన వారిలో భరద్వాజకు ముందు, విశ్వకవి రవీం్యచుడూ, దువ్వూరివారూ కనిపిస్తారు. ఏదైనా దుర్భర వేదన కలిగినప్పుడు (ప్రారంభంలో విపరితంగా చలించినా, (క్రమంగా ఆ ఉదిక్తత సడలిపోయి తాత్త్విక చింతనల్లోకి వెళ్ళడం మానవ సహజం. భరద్వాజ కూడా జీవితాన్ని నాటకరంగంగా, తన స్థితిని “వరమాంకం' గా వూహించడమేకాక “పర మేశ్వర పాదపీఠం ముందు అన్ని పదవులూ ఆకాశ్వతమైనవి” గా (గహిస్తాడు.

అందుచేత భరద్వాజ వ్య క్రిగతమైన భార్యా వియోగశోకం, అతనికి థావరూపాన్నిచ్చి, భౌతికంగా లేని కాంతమ్మగారితో భావాద్వైత స్థితిని కలిగించి కరుణరసావిష్క్రరణం చేయించింది. సామాజికుడు ఆ భార్యాభర్తల అలౌకిక స్థితిని భావించి రసాద్ర్వైతాన్ని సాధిస్తాడు. దీనివల్ల సహృదయుని హృదయంలో ఆంతర్గతంగా నిక్షిప్తమై ఉన్న సద్భూమికలు ఆచ్చాదననుండి విడివడి వ్యక్తం అవుతాయి. కాని భరద్వాజ కవిగా పఠితనుండి ఇంతవరకూ మ్మాతమే ఆశించలేదు. ఈ స్మృతులద్వారా కాంతమ్మ వంటి ఉ త్త్వమురాలి అంతరంగాన్ని ఆ ఆంతరంగంలోని స్వచ్చమైన సౌందర్యాన్ని దేశకాలా లికు ఆతీతమయిన స్థాయిలో దర్శింప చేస్తాడు.

దీనివల్డ వ్యక్తి దైనందిన జీవితం తాలూకు వేగంనుండి స్టిమితపడి కాస్త నిదానంగా ఆలోచిస్తాడు. ఆ స్దితిలో భరద్వాజ సామాజిక పరంగా చేసిన విశ్హేషణలు సామాజికవరంగానే పఠితను ఆలోచింప చేస్తాయి. పఠిత హృదయం

7% రసానంద స్థితినుండి, “మానవ సేవ”, వైపుకు వయనిస్తుంది. భరద్వాజ నిర్దేశించిన సమసమాజ నిర్మాణం అతని గమ్యం ఆవుతుంది.

ఈ గమ్యాన్ని సాధించడానికి దృఢమైన దీక్షకన్నా పట్టుదలకన్నా మించిస నిర్మాణాత్మకమైన ఒక కార్య[క్రమం కావాలి. కవిగా భరద్వాజ అందించిన రసాద్వ్వైత సిద్ధితో అతడినే మరో క్రీస్తుగా, మరో బుద్ధునిగా, మరో మహాత్మునిగా అంగీకరించిన పాఠకుడు, స్వచ్చందంగా సామాజిక సేవకు? చికిత్సకు నడుం కట్టుకొని భరద్వాజలాగే మరో “కర్మయోగి” గా ముందుకు వస్తాడు.

ఇదంతా ఒక _పణాళికాబద్ధంగా జరగాలని భరద్వాజ ఆశించనూలేదు.- ఆనుశాసించనూ లేదు. కాని అతని కావ్యాలై దింటినీ చదివాక వాటికి సామాజికు డెలాంటివాడై నా, స్పందించి తీరుతాడు. ఆ స్పందన (కమ్మకమంగా అతణ్ణి ఈ విధంగా తీర్చిదిద్దుతుంది __ అని సిద్ధాంతం చెయ్యలేం కానీ ఈ రచనలను పఠిస్తే జరిగేదదేః

ఈ [(పయత్నం అంతా, 'హృదయ సమ్మితంగా జరిగే చర్య. వ్యక్తి లోని హృదయం ఎట్టి బలవంతంలేని అంగీకృతితో _దవించిపోతుంది. కాంతా స్మృతితో దవించిపోయి సానుభూతితో నిండిపోయిన సామాజిక హృదయం, పరిణతచి త్తంతో భరద్వాజ చేసిన తాత్త్విక విశ్హేషణల వల్ల జీవితం అంటే అవగాహనను పొందుతుంది. జీవితంయొక్క (వయోజనాన్నీ, జీవితంయొక్క- స్వల్పకాలికతనూ, అవగాహన చేసుకొని, మానవతా దృక్పధంతో సామాజిక విలువల్ని పరిపోషించేందుకు, స్వచ్చందంగానే సన్నద్ధమవుతుంది, ఆతని బుషి హృదయం నుండి ఆర్ద్రత, అనుభూతి, దర్శనం (తివేణీ సంగమంగా కవితా మకరందానికి అనుపానంగా [గహిస్తాడు సామాజికుడు. సతీ స్కృతి :

“డ్దోకం శ్లోకత్వ మాగతః” _ అన్నట్లు భరద్వాజకు భార్య మరణం వై ధుర్యశోకమే అసమాన కవితగా ఆవిర్భవించింది. అయిదు మహి స్మృతి కావ్యాలుగా రూపుదిద్దుకొని మనముందుకు వచ్చింది. కాంతమ్మగారూ: భరద్వాజగారూ వాగర్జాల్డా = ద్విపద కవితలా కలిసిపోయి. కాపురం దిద్బ

కున్నారు. లేవడి ఎంతగా అణగ్నదొక్కినా చలించని పరిపూర్ణ మనస్విని ఆమె. ఆమె సాహచర్యమే లేకపోతే భరద్వాజ వంటి ఉత్తమ రచయిత ఒక ఆసంపూర్ణ చి[తంగా ఆంతర్జితుడయి వుండేవాడు. సంసారం నడపడంళతో ఎదురయ్యే చిక్కులేవీ ఆయనకు తెలియనీయకుండా, ఆంతా సర్దుకుపోగలిగిన సమర్థురాలు కావడంవల్టనే = ఆయనకు తనలోని (పతిభను వండించుకోడానికి వెసులుబాటు కలిగించింది.

కాంతమ్మగారు ఆయనతో జీవితంలోని వీదిరికమనే హాలాహలాన్ని పంచుకొని, మందహాసమనే అమృతాన్ని వంచి పెట్టింది. ఆయన్ను మనీషినీ చేసింది. సెక్సు సాహిత్యంనుండి మరలించి, మానవతా దృక్పధాన్ని ఆలవ రించి, మనిషిలో దేవుణ్ని చూడగల (దష్ట్రగా మార్చింది. జీవించి ఉన్నప్పుడూ మరణించాకకూడా ఆయనకు స్ఫూర్తినిచ్చింది. ఆమెగాని తేకపోతే ఆయన గారి _పజ్ఞాపాటవాలు మూసుకుపోయి. అణగారిపోయి వుండేవి. ఆ ప్రమాదం నుండి మనల్ని రక్షించిన ఆమెగారు; తెలుగు సారస్వతానికి సర్వతోముఖ సార సం్యగహమైన భరద్వాజను మిగిల్చింది.

ఆమె గార్హస్థ్య ధర్మానికి ఊపిరి _ భరద్వాజ జీవిత పధానికి కంటి చూపు. న

“ఇక ఈ జీవితం జీవించలేను.... [శమ పడలేను. .. నన్ను అక్కసుగా చూ సే, ఈర్ష్యా ద్వేషాలు నిండిన ఈ (పపంచంనుండి వెళ్ళిపోతాను. =. దుర్చర మైన (బతుకుబాటలో నడచి నడచి అలసిపోయాను... ఓడి పోతున్నాను."

అని నిరాశపడే భరద్వాజను, పతిక్షణం చిరునవ్వుతో వెన్నుతట్టి మర్నాటి జీవిత పోరాటానికి సమాయత్తం చేసేది. కష్టాలను సైతం సుఖాలుగా మార్చగలిగే మహత్తర శ క్రిని చిరునవ్వులోనూ, స్పర్శలోనూ చూడగలిగిన ఆతడు, ఆమె తన వక్కనే వున్నదన్న ధైర్యంతో ముందుకు సాగిపోయే వాడు, ఆనందకేళిలోనూ, విషాదాల కల్గోలాల్లోనూ కూడా ఇద్దరూ ఒకటై అనుకూల దాంవత్యానికో అర్జం కల్పించారు. అందుకే భరద్వాజ ఆమె వియో గాన్నీ, దుఖాన్ని భరించలేక _

“అర్థనారీశ్వరుణ్ణి ఆయినా వాగుండేది. అప్పుడీ వియోగ బాధ తప్పేది అనుకున్న క్షణాలు లేకపోలేదు. భౌతికంగా బార్యాథ ర్తలమధ్య వుండే”

80 సంబంధం కన్నా ఉన్నతమైన అనుబంధం ఒకటి లౌకికాతీతంగా వుంటుందని ఆందరూ అంటారు. కానీ ఆ అనుబంధాన్ని నిర్వచించడం అసాధ్యమైన విషయం. భార్యా వియోగ సంజనిత దుఃఖ దక్షిణాగ్నిలో దహించుకుపోతూ, తన లౌకికాతీతమయిన అనుబంధాన్ని రచనల ద్వారా నిరూపించాడు. 1*అక్యండ ఇద్దరూ ఒక్కటిగా, ఇక్కడ ఒకరిలో ఇద్దరు, ఒకరిలో మరొకరు,

అభేదమయిన అఫూర్వుమయిన కలయిక.

ఒకటికి ఒకటి కలిపితే

ఒకటి కాదని గణితం బోధిస్తుంది.

కాసీ

ఫలితం ఒకటేనని

భరద్వాజ జ్రీవితం చెప్తోంది.” న ఇంతకన్నా ఆ పమ్మిత దాంపత్య శోభను తరచి చూడనక్క ర లేదు.

“అస్నీ ఉన్నా ఆంతా శూన్యమే, ఎందరెందరు వున్నా తానొంటరివాడే అయి శోకించిన భరద్వాజ వియోగ దుఃఖాగ్నిలో “తన'కింకో జన్మవుం టే కాంతమ్మ గర్భవాసాన జన్మించి బుణం తీర్చుకుంటా” -_-- అనే స్థితినుండి తనలోనే కాంతమ్మను గుర్తించే స్థితికి చేరుకున్నాడు.

“నీవిప్పు డెక్కడున్నానో ఎప్పుడూ అక్కడే వున్నావు నాలో

“ఇప్పుడు నీ కోసం నన్ను నేను అన్వేషించుకొంటున్నాను.” “నిన్ను సీవు వెతుక్కొని నీక్కావలసిన వాటినీ, నీివ్యావలసిన వారినీ నీలోంచి నువ్వే తీసుకో”. అని సమాధానించుకోగల స్థిత్యపజ్ఞుడు రావూరి భరద్వాజ,

ఏ ఒకటీ నూతనంగా సృష్టింపబడదు లు ఉన్నదే _ ఉన్నది ఎప్పుడూ నశించదు. వేరు వేరుగా. రెండు దేహాలుగా ఎందుకని, తనలోనే ఆత్మగా ఆమె

' ఆభార్య డాక్టర్‌ వల్లభనేని రామకృష్ణారావు

“కాంతమ్మా £ నీనుంచి నేనాశించిం దేమీ లేదు; నిర్మలమైన సీదర హాసం తప్ప. దానిని నా భౌతిక నేత్రాలకు కనిపించకుండా చేళావుగానీ, నా అంతర్జ్భృష్టినుండి దూరం ఇయ్యలేవుకదా ః

భరద్వాజ ఏకాంతాన్ని భరించలేక ఆమె కోసం అన్వేషణ [పారం భించాడు, ఇరుసంధ్యలా ఆమెను తప్పక దర్శిస్తాడు. (వకృతి ఆమె కోసమే వుందని భావిస్తాడు. ఆమె కోసం మెరిసిపోతున్న (గవాలను, ఉప్మగహాలను అగరు ధూపాలను విరజిమ్ముతున్న ధూమక్రేతువులను, కప్పురపు నీరాజనా లిస్తున్న అల్బ[గ్రహాలను, ఉల్కలను, పసిడి బొమ్మల్హాంటి పన్నెండు మాసా లను, వెండి కొండలను, బంగారు లోయలను ర్ఫురులను, రత్నాకరాలను, పాటలను, బంగారు లోయలను, పూదోటలను పిలుచుకొస్తాడు.

పరిసర వాతావరణం అంతా ఆమె రాకకుముందే పులకరించి పరవ శిస్తుంది. ఆమె ఆగమన సూచకంగా అచేతనాలన్నీ చేతనాలవుతాయి.

(వకృతి ఆయన నే స్తమయింది. చెట్టు; చేమలు, సీతాకోక చిలుకలు, బండరాళ్ళు, ఆ బండరాళ్ళ కింద నలిగిపోతున్న చిన్న రాళ్ళ, మెరుపులు, వెలుగు కిరణాలు __ అన్నీ తమ ఊసులు ఆయనతో చెప్పుకుంటాయి. జీవిత తత్తాన్నీ జీవిత సత్యాన్నీ బోధిస్తాయి.

అనంత విశ్వంతో కాంతమ్మను చూకాడాయన. ఆ కనురెప్పలమీద విరగపూసిన స్వప్నాలను చూశాడు. ఆమె పాదము[దలను, గాలిశునకలు ముద్దాడడం చూళాడు. ఆమెకోసం పదాలు పలవరించడం చూళాడు. ఆమె కోసం వాక్యాలు బారులు తీరడమూ, ఆమెకోసం ఆకాశం వొంటినిండా వెన్నెల పూసుకోవడమూ, ఆమె కోసం వేకువలు ఉదయాలు కావడమూ ___ అలా చూసీ చూసీ (పకృతి ఆమె కోసమే వుందని భావించాడు.

అలా అహరహం అదృశ్యంగా జ్వలిస్తున్న ఆనాహత శద్దాలమీడ నుండి ఆమెనుపిలుస్తూ, చూస్తూ, నడుస్తూ, వెతుకుతూ ._- మబ్బుల ఉయ్యాల లోని చుక్కల ఏడుపులు విన్నాడు. చీకటివేళల్లో చిగుళ్ళ గుండె చప్పుడు విన్నాడు. మంచులా మారుతున్నప్పటి సీటిచుక్కు వజవజ విన్నాడు, మొల కలను కంటూన్నవ్పటి విత్తనం చేస్తున్న మూలుగును విన్నాడు, (190-6

ర్తి

లౌకిక స్థితిని అలౌకిక స్థితిగా మార్చడమే స్మృతి నిలవడానికి పునాది,

స్మృతిలో ఈ లౌకిక స్థితిని మాటిమాటికీ చర్వణం చేసుకోవడం అనే మానసిక స్ధితి ఏర్పడక తప్పదు. కాంతమ్మతో కలసి కాలంలో (పవహించే ఒక సజీవమైన (సవంతిలా జాలువారాడు భరద్వాజ,

కాంతమ్మ మృదుభాషలను ఆయన చెట్ట చిగురుటాకుల్లో వెతుక్కోవ డానికి [పయత్నించడం, ఆమె చూపులో వెలుతురు పులకరించడం, ఆమె నవ్వులో తీయదనం వికసించడాన్ని చూడగలగడం, భరద్వాజ భావుకతకు మాత్రమే కాదు; చేతనంలో నుండి ఆచేతనంలోకి [కమ పరిణతి నొందిన హృదయాన్ని పట్టి యిచ్చే నిదర్శనం కూడా :

ఇదంతా కేవలం భరద్వాజ వ్య క్రిగత దుఃఖంలా కనిపిస్తున్నా, ఇది సమ స్తలోకపు విషాదమే ః ఇందులో ఆధిభౌతికమైన అనుబంధాలను దర్శిస్తాం, తరతరాలమండీ తనకు సం[కమించిన సంస్కారాన్ని, ఈ ఎడబాటు అనే గీటురాయిమీద గీచి చూపిస్తూ అన్వేషణలో లోలోపలి పొరలను తొలగిస్తాడు భరద్వాజ.

ఇప్పుడు కొంతమ్మగారికి మరింత దగ్గరై, మునుపటికంటే ఎక్కువ ఫల (వదంగా బతికేస్తున్నాడు. మృతినుండి తన సతిని అమృతత్వం వైపుకు (వస్టానం చేయిస్తూ, తానే అమృతస్థితిని సాధిస్తున్న భరద్వాజ సాత్విక్కపస్థానం యిది. అంతటితో ఆగక భరద్వాజ రెండోచేత్తో సహృదయ, సామాజికునికి ఆసరాగా నిలిచి, ఉన్నత శిఖరాలకు తీసుకుపోతాడు. దీన్ని పఠిత రస దృష్టితో (గ్రహిస్తాడు. ఇందులో వియోగం రసయోగంగా మారుతుంది.

కాల[సవాహంలో ఎందరో కాంతమ్మలు పోతూంటారు. కాని ఎందరు కాంతమ్మ లీ విధంగా జీవితాన్ని పండించుకోగలరు ? పు స్తకాల్లోచేరి (వవంచం చేత కీర్తింపబడతారు? ఒక వ్య క్తి పుస్తకరూపంలో కీ రింపబడాలంటే ఎంతో ధన్యజీవి ఆయి వుండాలి. అప్పుడే భరద్వాజ వంటి భర్త దొరికేది. తా తిక చింతన :

భూమిమీద మానవ నాగరికత _పారంభమైన నాటినుండి, దేళ విదేశాల తోని మేధావులు, మహర్షులు పొందిన అంతరంగి మధనం తాలూకు సారం మనిషి తన్నుతాను తెలుసుకోడానిశే। దర్శించుకోడాని కే; ఆవిష్కరించు

88 కోవడానికే!! ఇది వినా జీవిత సత్యం లేదు. ఇదే మానవుని మహావస్థాన గమ్యం.

(వతిమనిషి మనస్సూ నిరంతరం రస భావాలతో వుంటుంది. ఆరస భూమికలు తం్యతానలమై ఓీకటిలో తూగుతూంటాయి. సంస్కారం పెరిగేకొద్దీ వానరాంశ వీడిపోయిన్రే, మానవాంశ మేలుకొంటూ వుంటుంది. జీవితంలో ఎదురైన సమస్యలను బట్టి మనిషి స్పందిస్తాడు.

ఏదైనా దుర్భర వేదన కలిగినప్పుడు, మనిషి మొదట విపరీతంగా చలించి పోయినా, [కమ[కమంగా ఆ ఉదిక్తత సడలిపోయి వైరాగ్యస్థితికి తా త్తికత్వంలోకి వెళ్ళడం సహజం.

నేడు ఆమె శరీరం పంచభూతాల్లోనూ కలిసిపోయింది. కనుక తనకీనాడు పంచభూతాల పై _పేమ కలిగిందంబూ ఆమె నేడున్న శ్మళానవాటికయే తనకు అ త్రవారిల్లు _ అందుకు కారణం ఆమె శ్మశానంలో వుండడ మేనని భావించి విచా రించిన భరద్వాజ కాంతాస్మృతి, [క్రమ పరిణామంలో ఎందరెంద రెందరున్నా అందరిమధ్యా ఒంటరితనాన్ని భరించలేక = ఈశ్వర పద జిజ్ఞాసిగా మారు తున్నాడు.

ఈశ్వర పాదపీఠం ముందు అన్ని పదవులూ అళాశ్వుత మయినవిగా తలంచిన భరద్వాజలో, (కమేపీ భావం మారింది. భాషకూడా మారిండి- సారూప్యస్థితి, నై రూప్యస్టితిలోకీ, గుణం నిర్గణంలోకీ, మారుతున్నాయి. అచేత నాలు కాంతమ్మగారి స్వాగతానికి చైతన్యాన్ని పొందుతున్నాయి.

అదృష్టం _ [ప్రభువు _ విధి _ ఈశ్వరుడు _ పరలోకం _ తవస్సు- యాగం _ ధ్యానం _- లాంటి కొత్త పదజాల అతని కలాన్ని నడిపిస్తోంది*

న్పివ్లే _ నేను ఆనే అద్వైత భావం ఆయనకు కాంతమ్మలోనే సిద్ధించింది.

“చిన్నా ః నాకు నీవూ, సీకు నేనూ తెలియ నప్పుడు మనం ద్వైతులం, నన్ను నీవూ, నిన్ను నేనూ తెలుసుకున్నపుడు, మనం అద్వైతులం. నన్ను నేనూ, నిన్ను సీవ్లూ తెలుసుకున్నపుడు మనం విశిష్టాద్వెతులం” = అంటాడు

భరద్వాజ.

రత్త

భరద్వాజ (కమ (క్రమంగా తనూ, తన భార్యా వేరు కాదనీ, ఒక పేననీ, ఆవిడ తనన్నువిడిచి ఎక్కడికీ పోలేదనే ఒక నమ్మకాన్ని (ప్రోది చేసుకుంటూ _

'స్సిక్రోస్తం ఎక్కడెక్కడో వెదికిన నా అమాయకత్వానికి నన్ను నేనే కృమించుకున్నాను. నువ్విష్పుడెక్కడున్నావో ఎవ్పుడూ అక్కడే ఉన్నావు నాలోః ఇప్పుడు నీకోసం నన్ను నేనే అన్వేషించుకొంటున్నాను-”

అనే స్థితికి చేరుకుంది భరద్వాజ తా త్రిక మహా(ప్రస్థానం.

“ఏ ఒక్కటీ నూతనంగా సృష్టింపబడదు న ఉన్న దే-ఉన్నది నశించదు_ వేరువేరుగా రెండు దేహాలుగా, ఎందుకని భరద్వాజలోనే కాంతమ్మ గారూ

ఉంటున్నారు”

భరద్వాజ జీవితంపట్ల నిరాసక్రతతో _- “ఈ దేహం ఉన్నంతవరకే వేను _ నీవు అన్నవి నిలుస్తాయి. ఇది నళించిందో ఇక నేను లేను, నీవు లేపు _ అని వేదాంతులు చెబుతున్నారు. ఈ స్టితిని చేరుకోవడం ఎలా?” _ అని దేముడినే (పళ్నిస్తున్నారు భరద్వాజ.

జీవితాన్ని తా_త్రికపరంగా విశ్తేషిస్తూ ఆయన _ జీవితాన్ని ఒక రంగుల రంగస్థలంగానూ, ఒక జీవనదిగానూ విశ్ణేషిస్తాడు.

భరద్వాజ ఒకచోట కాంతమ్మగారిని స్మరిస్తూ మనసు భగవంతునివై పు మళ్ళించాలనుకొసి _

“భగవంతుడు కూడా నీ రూపంలో కనబడితే తస్ప, నేనివ్వుడు గుర్రించలేను కాంతమ్మా:” అంటాడు.

చిన్న చి(త్రమేమంటే, భరద్వాజ తన [పతిబింబాన్ని ఆమెలో చూసుకొన గలిగేడు. మనం శివుణ్ని అ్థనారీశ్వరునిగా గు ర్తించినట్లే, తన ఉనికిని పూర్తిగా భార్యలో లీనంచేయగల భాగ్యశాలి భరద్వాజ.

“ఈ పిచ్చిమనుషులు నిన్నూ నన్నూ భార్యాభర్త లనుకోవచ్చు కానీ _ అది నిజంకాదు చిన్నాః - మనం ఏమీ కాదు __ మనం మనమే: _ అన్నీ మనమే _)”

ఇలాంటి భావనలు ఉపనిషత్తుల స్థాయికి "పెరిగాయి. ఈ డై రీలన్నింటి తోనూ రచయితగా భరద్వాజ (కమ పరిణితి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది,

ఈ సతి కావ్యపంక్తుల్లో కవి పారబోసుకున్న ఆత్మ వ్యధా ఘోషతో వాటు, జాతి జాగృతికోసం కవి ఆరబోసుకున్న వేదనా పీయూషాన్నికూడా మనం ఆస్వాదించవలసి వుంది.

ఈ రచనలను ఒక స్మృతి కావ్యంగా మా[తమే అర్థం చేసుకుంటే, రచ యితను సరిగ్గా ఆవగాహన చేసుకోనట్రే అవుతుంది. పరిణిత బుషితుల్య హృద యంతో భరద్వాజ ఆర్థ౦9త _ అనుభూతి _ దర్శనాలను మూడింటినీ ముచ్చు టగా రంగరించి క వితామృతాన్ని పంచి యిచ్చాడు, సామాజికత :

సతీస్మృతి వల్ల ఏకాంత పథంలో పడి కొట్టుకుంటున్న భరధ్వాజను చూసీ వాఢగా నవ్వింది చెట్టు - శ్మశానంలోని చెట్టు.

“బాబుగారూ: మనిషి చచ్చిపోయినందుకు మీరంతా ఏడుస్తున్నారుగానీ, బతికున్న వారి బాధల్ని చూసి, మీరెప్పడన్నా ఏడ్చేరా? మనిషిలోని కుత్సి తాన్ని, కుళ్ళును, రక్త పిపాసను, పాశవికతను, (కూరత్వాన్ని, అజ్ఞానాన్ని, పిరికితనాన్ని, స్వార్థాన్ని, సమరోన్మాదాన్ని, ఇంకా సవాలక్ష అవలక్షణాలను చూసి మీరెప్పుడన్నా ఏడ్చారా? ఇవేవీ విచారించదగిన అంశాలు కావా? కళ్ళు కార్చే నీళ్ళ చూస్తారు కానీ మనసు కార్చే అ(పవులను మీరెష్పుడన్నా చూశారా?” అని (ప్రశ్నించింది. చిన్ననాటినుండి ఏ సామాజిక న్యాయం కోసం అలమటించాడో_ దానికి భంగం వాటిల్లనివ్వలేదు ఆయన సతీస్మృతి.

అందుకే సమాజంలో దళితులకోసం, దోపిడికి గురి అపుతున్నవారికోసం, తన సమస్త శక్తుల్ని ధారపోస్తా నంటున్నాడు. తన చర్యలు భావి తరాల వారికి ఊ త్తేజం కావాలంటున్నాడు. వారి కంఠాల్టో ఆకా నినాదంగా తానుండాలని అనుకుంటున్నాడు భరద్వాజ.

చె త్రడబ్బాలోని ఎంగిలాకుకోసం _ ఓ క్కురాడికీ, ఓ కుక్కపిల్లకూ ఎందుకు తగాదా వస్తుందో తెలిసిన భరద్వాజ, మానవ జీవితం చుట్టూ కరళ్ళు కరళ్ళుగా కమ్ముకొంటున్న దురాచార భావతిమిరాల మధ్య ఉక్కిరి. బిక్కిరి అవుళున్న కవి.

ర్‌ తన కావ్యాల్లో భరద్వాజ 1. సమాజంలోని స్త్రీల దుస్పితి, ల్డ దుర్భర య రా ళు

దార్మిద్యం, 8. కుహనా రాజకీయాలు, 4. హింస అనే రీతిలో చతుష్కోణంగా సమాజానికి దర్పణంపట్టి చూపాడు.

ఈ సమాజం పురుష పక్షపాతం వహించి న్తీని ఎలా రాపాడిసోందో చిత్రిస్తూ ఎ

“గౌరవం పొందాల్సిన ఆమె, మన దౌర్భాగ్య స్టితివల్ల ఆర్త నాదాలు చేస్తుంటే __ మీ మనను తల్దిడిల్లి పోదా?”

అని _వళ్నిస్తాడు. స్రీ తనను అబలగా ఊహించుకోరాదనీ, బేలతనాన్ని వదలి ఎదిరించాలనీ, తనను సబలగా నిరూపించుకోవాలనీ ఆశిస్తాడు.

దార్మిద్యం పిల్లలపై ఎంతటి దారుణ (వభావం చూపిస్తుందో, ఎందర్ని సంఘ్మదోహులుగా, ఖూనీకోరులుగా, రౌడీలుగాా మానసిక రోగులుగా మారు స్తుందో చూడమంటారు.

ఉవ్పీర్ర క్రీస్తును చూడా లనుకొన్నవ్వుడు చర్చి కెడతారు. నా కయితే అంత ఓపికలేదు. నాక్కావలసీన జీసస్‌లూ........ వందల సంఖ్యలో నా చుట్టూరానే వున్నారు. రోజూ చూస్తూనే వున్నాను. చెత్తకుండీలో అన్నం మెతుకుల్ని వదుక్కునే బాల వఏసుల్ని చూస్తున్నా............ ఇంకెందుకూ చర్చీలకూ, (గంథాలయాలకూ వెళ్ళడం ః

“వీళ్ళందరూ, ఇలాంటి వారందరూ నాకు బాగా తెలిసిన వారేః మా అందరిదీ ఒకే గో(త్రం: దాని పేరు దరిదం” _

అని దారిద్యం యొక్క కర్కశశ్వాన్ని కన్నుల ముందుంచాడు.

కుహనా రాజకీయాలను పేర్కొంటూ _

“నేని దేశ (ప్రజలను మెచ్చుకోవడం లేదు; దేశ నాయకుల్ని మెచ్చు కుంటున్నాను. నలభై మూడేళ్ళుగా ఈ పపిిత దేశంలోని కోట్లాది (ప్రజానీ కొన్ని జయ్మపదంగా మోసం చెయ్యగలుగుతున్నారంటే, ఈ పాలకులు చాలా గొప్పవారయి వుండాలి. ....... అదేం చ్మితమోకాని పతి పాలకుడూ నాకొక ద్రైవాంళ సంభూతుడు గానే కనబడతాడు - జెండా రంగులోనూ ల న. డిజై న్లలోనూ, తేడాలే తప్ప, అన్ని పార్టీలూ ఒక్కలాగే కనబడతాయి...

ప్ర? నన్నుద్దరించడం కోసం వారిలో వారు పోటీలు పడుతున్నారు. ఎప్పుడన్నా నేను నోరు చేనుకున్నాననుకోండి _ నాలాంటి వాడినో _ నన్నో _ నా మీదికి తోలి నన్ను బూడిద చేసేస్తున్నారు.

“ఈ దేశంలో (ప్రజా నాయకుడిగానై నా పుట్టాలి; లేదా పేడలో పురుగ్నా నన్నా పుట్టాలి” _ అంటాడు,

“విలయ విధ్వంసంలోంచే విమలాంకురం మోసు లెత్తుతుంది. మృతం తోంచి అమృతం, మరణంలోంచి జననం, మరణమే మరో జననమౌతోంది” _ అన్న ఆశాజీవి భరద్వాజ - వస్తుతః మనసున్న మనిషి. వాధితుల, పీడితుల వ్యధలను, కష్టాలను, వారిని అలముకొన్న చీకట్టను, దాలిద్యాన్ని, అజ్ఞానాన్ని వారిలోని ఉదా త్తతను, అల్పత్వాన్ని అన్నింటినీ సానుభూతితో దర్శింపగల (దష్టగా, సమాజ దుస్థితికి ఆ(క్రందించే నిక్జేశకునిగానూ భరద్వాజ కనిపిస్తాడు

ఆయితే సమాజంలోని ఈ దౌర్జన్యాలకు, ఈ దోపిడీలకు విరుగుడే లేదాః తేకేం. భరద్వాజ మాటల్లో “మబ్బులు తిరగబడడం కాదు కావలసింది; అల్దాగా మనుషులు తిరగబడడం౦ కావాలి నాకు _ ఆంటూ :

“అందరి కోసం కొందరు ఏమయినా నష్టం లేదంటూ _- హింసకు (పతి హింసతోనయినా సమాజాన్ని మరామ్మత్తు చేయాలంటాడు భరద్వాజ,

ఆయితే ఈ తిరగబడే మనుషులకు నాయకులుగా నేటితరం వారు పనికి రారంటూ : “మళ్ళీ ఒక బుద్ధుడు, ఒక కీస్తు, ఒక మహాత్ముడు, ఒకేసారి అవతరించాల్సిన ఆవసరం ఇప్పుడెంతయినా వుంది. అయితే, ఈసారి వారు, డయార్హు హృదయాలతో గాక, కై నమెట్టతోనూ, ఆహింసాత్మక బోధలకు బదులుగా, ఆయుధాలతోనూ రావలసి వుంది" _ అంటూ కాలానుగుణమెన సూచన చేస్తూ పాత తరాల వారే కొత్త మొఖాలతో రావాలంటాడు భరద్వాజ,

ఈ లోకం నుండి వెళ్ళిపోయిన కాంతమ్మకు జాబు (వాస్తూ ఈ లోకం లోని హింసను గూర్చి చెప్పడం, ఈ లోకంలోని బాధనంతా ఈశ్వరుని కలిసి చెప్పమనడానికి భరద్వాజకు ఎంతో విశ్వాత్మ ఉంటేకొని జరగని పని, మత పరమైన అన్యాయాలకు కూడా భరద్వాజ సున్నిత హృదయం గాయపడింది,

8ర్రీ

“పభూః వీరిని క్షమించు. వీరేం చేస్తున్నారో వీరికే తెలియదు. నీ బోధ లన్నీ విన్నాం.... వినిపిస్తున్నాం.... నిరుపేద వయిన నిన్ను స్వర్ణ మూర్తిగా మలబాం _ కాంతిదూతవయిన నీ పేరున, అశాంతి జ్వాలలను రెచ్చకొడు తున్నాం - నిన్ను అవ్పడూ శిలువ వేశాం ఇప్పుడూ శిలువ వేస్తున్నాం - సీవా శిలువ మీంచి దిగకుండా కుర్చీల్లో, స్తోతాల్లో, సంపదలో ఖె దీగా చేసి

ళా వాతి ళా న. క్‌ హమెరేళాం _

“నివు శిలువ నెక్కిన ఈ రోజున మేం లాంఛనంగా విషాదాన్ని అభి నయిస్తున్నాం :$” ఆంటూ మతం పేరుతో చలామణీ అవుతున్న హిపోకసీని దుయ్యబట్టాడు.

సమ సమాజ నిర్మాణంలో, దాన్ని సాధించడంలో ఇలా వివస్తాడు. తానూ పాలుపంచుకొంటానంటూ, తానాశించిన సమసమాజ న్వరూపాన్ని వివరిస్తూ -

“ఎక్కడ అన్నపు రాసుల పక్కనే ఆకలిచావు లుండవో,

ఎక్కడ పసిపాపల చేతులు పనులను తాకవో

ఎక్కడ పడుచుదనం పిడికెడు మెతుకుల కోసం వ్యభిచరించదో

వైద్యం డబ్బుకి కాక జబ్బుకి లభిస్తుందో

ఎక్కడ శుష్క వాగ్దానాల రురులు హోరెత్తించవో, ఎ" అనే పంక్తులు చదువుతూంటే విశ్వకవి రవీర్మదుని 'గితాంజలి' లోని _

016 19 ౧౧౫౫ ౧౯౭౦? (0 1౧009 4౪ 60/6, ౧౦/6 1౧6 ౧౧౮ 18 ౪౧0641 1687 2౧౮6 ౧౦8౮6 [3 ॥ ౧016 ౧18౧; ౪౧6౧9 [[౧0౪/166069 15 1/66; ౧9/6 ౪౧6 ౪౦౧16 ౧8౩ ౧౦౬ 0960౧0 0౧06౧0 6౧ 1౧60 30006013 0౪7 ౧౯౧౧౦౪ 60గ౧౦9110 ౪/౭! 19/ ౧676 ౪౦/65 60౧౫6 0౮౪1170౧ 109 6416010 01 ౪40; ₹/౧6/6 11616856 8071౪1౧0 31610069 10 27౯౧5 10౪/23769 ౧960110౧; ౪౧6/9 (06 06164? 906801 0 6880౧ [౧88 ౧౦1 1091 15 ౪27 1౧00 (018 ఈ98/ 6639671 98౧6 0 64686 ౧4౨1; ౪/౧69/69 (౧9 ౧౧1౧6 13 166 104౪876 07 (166 1౧60 6౪76! - ౪1646౧0106 06901 2౧4 206101. 1౧60 (౧86 ౧68౪60 0 1౧669640౧1. ౧౫౪ [54106 164 ౧౧౪ . 604౧1౧ 24/26. “.

ప్రి భరద్వాజ రచనల్లో ఎ సొశకాత్కార (పతీకవాద ధోరణులు : (17511019౧2 2౧4 5౧900113౧0)

కవి భావ మయ జగత్తు నుండి లౌకిక విషయాలతో బాటు, లోకాతీత విషయాలు కూడా రచనతో చోటు చేసుకుంటాయి. చెప్పదలచిన విషయాలు లౌకికాలయినా, ఆలౌకికాలయినా, మూర్తాలమినా, అమూరాలయినా, అభివ్య క్తికి అవకాశం తక్కువగా వున్నప్పుడు; ఆంటే చెప్పడానికి తగినంత పదజాలం లేనసప్పుడూ, ఉపమా సొమగిలేనప్పుడూ కవి (పకీకల నాశయిస్తాడు.

ముఖ్యంగా “మిస్టిక్‌ కవిత్వంలో పరత త్రం యొక్క అత్రీం్యదియ పరోక్షానుభూతిని వర్ధించాల్సి వచ్చినప్పుడూ, జ్ఞానేర్య్యదియ మనో వ్యాపార నిరేక్షకమైన అభివ్యక్తికీ, కవి కొన్ని సంకేతాలను లేదా (పతీకలను ఆశ యింపక తప్పడం లేదు. ఆ (ప్రతీక కూడా లౌకికమే అయినప్పుడు భావాన్ని సమ(గంగా వ్యక్తం చెయ్యలేని స్దితిలో కొంత మార్మికత, కొంత అవ్యక్తత కూడా ఏర్పడక తప్పదు,

ఈ విధంగా (ప్రతీకల న్మాశయింప వలసి రావడం లౌకిక అభివ్య క్రిలో కన్నా, అలౌకిక విషయాలను అభఖివ్య క్రీకరించడంలో కవికి తప్పని సరి అవు తున్నది.

ఇలా ఇలా మిస్టిసిజంతో వాటు (పతీకవాదం కూడా కవిత్వంలోకి (పవపిస్తుంది.

ఈ ( పతీకలన్నీ మత సంబంధులుగానే వుండాలన్న నియమం ఏడీ లేదు. శృంగారం, స్మృతి వంటి ఇతర్మతా కూడా (వకతీకలు రావచ్చును. కానీ సాఇుత్కార వాద కవిత్వంలో ఇవి తప్పని సరిగా కనిపిస్తాయని మాత్రం (గహించవలసి వుంటుంది.

చార్జెస్‌ చాడ్‌విక్‌ అనే లాక్షణికుని (ప్రతీకవాద నిర్పచనాన్ని పరిశీలిస్తే మరింత స్పష్టంగా (ఫతీకల పయోగం గురించి తెలుసుంది.

5%గ001180 680 06 6611066 88 (1౧6 81 0 6%016- 98109 1646928 8౧64 6౧౧010౧9, ౧౦౯ 0౪ 6680171010 1౧610 616661౪7, ౧౦౯ ౦౪ 66110106 19౧ 1110౪600 6౪6 00౧౧4/-

ర్ట 90౧9, ౪1౧ 00౧౦౧౭19 1008665, 961 0౪ 9690656106 ౪౧81 1656 14689 2౧4 6౧౦11009 8/6 0౫ ౧8 66241100 9% 1౧ 16 ౧౧౧64౦1 16 [6866!/, 1౧౧0౮8౧ 1౧6 ౪:6 10౧9 ఆ౧౦౫౦181౧66 5౪7౧౧00159.- ఏది ఏమైనా, (ప్రతీకలు, లౌకిక, విషయాలు కవి పరిధిలోనివే ఆయి నప్పుడు; దానిని మానవీయ (ప్రతీకవాదం (114020 57౧0011300) అనీ; అవి ఆలౌకికములైనవీ కవి యిచ్చకు లాంగివుండనివీ ఆయినప్పుడు ; దానిని అతి లోక (ప్రతీక వాదం (7/2౧0604160141 59/౧200115/)) అనీ ఆంటారు. సాకాత్యార వాద (పభావంతో ఏర్పడ్డ (పతీకలన్నీ, స్వాప్నిక సంకేతాల వంటివికావు కనుక, కవి యిచ్చకు లోబడే వుంటాయి. స్వాప్నిక సంకేతాలు మా(త్రం అధివా స్తవిక కవితలోని (పతీకలవలె కవి అధీనంలో వుండవు. కవి ఒక్కొక్కప్పుడు తన సంకేతాలను తానే వివరించలేని పరిస్థితి కూడా ఏర్పడవచ్చు. మిస్టిక్‌ కవి; యోగి లాగా, భక్తుని లాగా సమాధి స్టితిలో నిలిచి తన అనుభూతుల్ని వ్య క్రం చేయడం వల్ల, యోగ సమాధిలో వచ్చే అనుభూతులే కవికీ వచ్చి, ఏవో శబ్దాలను వింటునట్టూ, వింత దృశ్యాలను చూస్తున్నట్ల్టూ అనుభూతుల్ని వ్యక్తం చేస్తాడు, ఒక్కొక్కప్పుడు అవి నిజమయే అవకాశం కూడా లేకసోలేదు. కాని కేవలం (వతీక వాద ధోరణిలో అలాంటి అవకాశం వుండదు. భగవంతుని సాఇత్కారాన్ని పొందడానికి భక్తుడు పొందే ఆరాటమూ, ఉత్క-౦ఠా, వుండడంతో బాటు మిస్టిక్‌ కవికి ము క్రికాంక కూడా వుండరాదు. అన్య ఫలాపేక వుండదు. ఊఉ కి విశేషాన్ని బట్టి ఒక వస్తువును వ్యాఖ్యానించడానికీ, ఆమోద యోగ్యంగా చెయ్యడానికీ, ఒక విషయాన్ని (_పత్యక్షంగా చెప్పే అవకాశం లేనప్పుడు పరోక్షంగా ఆపసరణ పద్దతిలో సూచించడానికీ, పఠితలో న్నిదాణమై ఆంతర్గతంగా వుండే అనుభూతిని మేల్కాల్పడానికీ, వస్తువును ఆలంకారాదుల రూవంలో సాదృశ్య పరచడానికి _ ఇంకా ఇంకా చాలా విషయాలకూ, కవి (గ్రతీకల నుపయోగిస్తాడు. మిస్టిక్‌, (ప్రతీక వాద కవులు భావాలనుగానీ రస భావాలనుగానీ (ప్రత్యక్షంగా, సూటిగా, మూ ర్రములై న రూపాలతో స్పష్టములై న ఉన వత్తులతో నిర్వచింపరు. కేవలం వివరణ లేని పతీకల ద్వారా సూచి

రే

స్తారు. మానివీయ ! పతీక వాదులు (వతీక ద్వారా లౌకిక భావాన్ని సూచిస్తే, అతిలోక _పతీక వాదులు (పతీక ద్వారా ఆతిలోక భావమయ (వపంచాన్ని సూచించాలనుకొంటారు.

(పతీకలో ముఖ్యంగా శక్తి, సంకీర్ణత, అనే రెండు లక్షణాలు కని పిస్తూంటాయి.

ఆంతకు ముందే వున్న పస్తువును (పతీకను ఉపయోగించడం ద్వారా శ క్రివంత మొనర్చి పొఠకునిలో ని(దాణమూ, దమితమూ అయిన ఆనుభూతిని మేల్కొాల్పడమే శ క్రి

మాటి మాటికీ _ ఒకేలాగా తన్న అనేక (పతీకలను ఉపయోగించడం ద్వారా విషయానికి వన్నె తేవడమే సంకీర్ణత, ఇలాంటి _పయత్నం వల్ప పాఠకునికివి సుగొచ్చి రస భంజకత ఏర్పడే _పమాదం కూడా వుంది.

తప్పక వుండాలన్న నియమం లేదు గానీ, కవి స్వభావాన్ని బట్టీ, ఉపయోగింప బడిన (పకీక కూడా లౌకికమే అయి, భావాన్ని సమగంగా వ్యక్తం చెయ్యలేకపోయి నప్పుడు, మార్మికత కవిత్వంలో చోటు చేసుకుంటుందే తప్ప, తప్పనిసరిగా కవిత్వంలో మార్మికత వుండాలనే నియమం లేదు. భావం స్పష్టంగా లేకపోయినా, మార్మికత హృదయాన్ని స్పందింప చేయగలదు. మొత్తం మీద పదాల కర్ణం బాగా తెలుస్తున్నా, భావం స్పష్టంగా తెలియక పోవడమూ, భావం అస్పష్టంగా వున్నా, అవ్య క్తమయిన ఏడో అనుభూతి పాఠక హృదయానికి కలుగుతూండడమూ మార్మికత "లక్షణం,

అయితే మార్మికత కేవలం భక్తి, వేదాంత కవితలలో మ్మాతమే కనిపిస్తుందని భావించ రాదు. సాహిత్యంలో _ ముఖ్యంగా కాల్పనిక సాహిత్యంలో (ప్రణయం, స్మృతి కవితలలో కొంతవరకూ మార్మికత చోటు చేసుకొంటుందని చెప్పక తప్పదు.

భరద్వాజ స్మృతి కావ్యా లైదింటిలోనూ, కొంత మిస్టిసిజం | సాఇుత్చార వాదం] కొంతవరకూ సింబాలిజం [పకీక వాదం] ధోరణి కనిపిస్తూంది- వీటిలోని విషయాన్నిబట్టి, వస్తువును బట్టి, ఈ రెండు రీతులూ ఈ రచనల లోకి |ప్రవేశించాయనీ చెప్పవచ్చును. వైయక్తిక జీవిత దుఃఖం నుండి భరద్వాజ హృదయం సాత్త్విక ళోకంగా మారడమూ, కాంతమ్మ గారికీ

ర్ట భగవంతునకూ అఖేదాధ్యవసాయం ఉండడమూ, పరిణతి చెందిన భరద్వాజ హృదయం భగవత్సాఇుత్కారం కోసం, అంతకు ముందు మళ్ళీ ఒకసారి కాంతమ్మగారిని చూడాలని తపించి పోవడమూ, వీటివల్ల భరద్వాజలో కలిగిన తాత్త్వికత, మధ్య మధ్య సామాజికత, (పకృతి వర్ణనలూ, అక్కడక్కడ కొన్ని పతీకలూ, కొంత సాఇాత్కార కవితా ధోరణి కూడా ఈ రచనల్లో సాఇాత్కరిస్తాయి.

ఈ రచనలలో వస్తువును ఆమోడింప చెయ్యడానికీ, అవసరణకూ, ఆలంకారికంగా దృశ్యమానం చేయడానికి (పతీకను సాధనంగా చేయడం, దమితమైన అనుభూతులను పొఠకునిలో (పబుద్ధం చెయ్యడానికి (పతీక లుపయోగించడమూ, ధ్వనికి అర్జాంతర స్ఫూ రినిచ్చే (ప్రతీక (పయోగించి తత్త్వ్వదర్శనాన్ని చెప్పకుండా వదలి వెయ్యడమూ, కొన్ని (పతీకలను వరసగా వర్ణించి పాఠక హృదయంలో భావాన్ని ఆవిష్కరింప చెయ్యడమూ, వాస్తవికత నధిగమించి ఆదర్శ (పపంచంలో (ప్రవేించినట్టు; 1పతీకల ద్వారా చూవడమూ, శ క్రివంతమైన (పతీకద్వారా వస్తువును పునరుజ్జీవం చెయ్యడ మూ, (వతీక ద్వారా 37 ౮016186 రీతిలో మనస్తత్వ వివరణ చెయ్యడమూ , (వతీకలలో సంక్షీర్ణత చూపడమూ _ వంటి సమర్థ వంతమైన రీతుల్లో (పతీక నుపయోగించడంతో బాటు డాక్టర్‌ భరద్వాజ _

చెప్పిన (పతీకకు (ప్రాధాన్యతలేనట్టు రచించడమూ, _ (ప్రతీకలో మార్మికత కూడా చోటు చేసుకున్నట్లు చెప్పడమూ, తాత్విక దృష్టిని విడిచిన (పతీకలను (పయోగించడమూ, (పతీకలు .వాచ్యం చెయ్యడమూ, లేదా తనకు తానే _పకీకలను వివరించడమూ, (పతీక ఉన్నా ధ్వనిలేనట్లు వర్ణించ డమూ, (ప్రతీక లేకపోయినా ధ్వనిని వర్ణించడమూ - వంటి విధానాలు కూడా చూపించడం జరిగింది.

సంపూర్ణంగా సమ్మ్యగంగా చెయ్యాల్సిన ఈపనిని, భవిష్యత్‌ పరిశోధకు లకు వదలి భరద్వాజ రచనలలోని కొన్ని సాఇఖాత్కార రచనలకూ, [పతీకలకూ ఉదాహరణల నిప్పుడు స్మ్మగహంగా పరిశీలించి చూద్దాం.

“ఇప్పటిదాకా ఓపరిచితమైన కాంతిలో వున్నాను ....

ఈమధ్యనే ఇంకో విచ్శితమైన వెలుగులోకి వస్తున్నాను.

ఇప్పుడని పిస్తున్నది ఇంతకాలంగా నేనున్నది మసక చీకట్లో ననిం

ర్ట

రి “ఎంతవర్షం కురిసినా ఈతటాకం నిండదు.”

“వ్యవధి లేదు. నా [ప్రయాణం చివ8ి దశలో వుంది. నేను దిగిసోవలసిన సమయం సమీపిస్తోంది.

శీ “రెక్కలు చాచుకుంటూ ఓ స్వర్ణకిరీటం ఇప్పుడే వచ్చి వాలింది".

స, '*నా లోపాలమీద మెరిసే ముసుగులు కప్పుకుంటాయి.”

'ఇదొక నాటకం. ఈ రంగం మీంచి ఓసారి న్మిష్కమించిన ప్మాత మరోసారి _పవేశించదు.”

7, కాలం చెల్లిన ఆకులు రాలిపోతాయి. కొత్త చివుళ్శు తలలు ముందుకు చాచి చూస్తున్నాయి.”

"నాకు కష్టాల స్వర్ణమూ తెలుసు _ సుఖాల నరకమూ తెలుసు.”

9, నా కొత్తయిల్లు సిద్ధమయే వుంటుంది, అందులోకి నేను వెడుతున్నాను.”

'*సివు ముందెళ్ళిపోతే నాకు దోవ తెలీదు _ వంటరి నాతాను.'
*ఇదీ ఒక దాగుడు మూతలాపే సుమా' __ అనుకొని నన్నునేను సము దాయించుకోడానికి వ్యర్థ [ప్రయత్నం చేస్తున్నాను.”

19... *'మాయ వస్త్రం కళ్ళకు కట్టుకుని వెతుకుతున్నాను.”

న

అధ్యాయం = శీ

భరద్వాజ రచనలలో వూనవతా వాదం

అనాదిగా ఆదిమ మానవుని స్థితినుండి ఆంతరిక్షయుగం వరకూ మనిషి ఎదుగుతూనే వున్నాడు. నాగరకతనూ, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్నీ సంతరించు కొంటూనే వున్నాడు. కాని సహృదయతనూ, సౌ(భ్రాతృత్వాన్నీ అడుగడుగునా మరచిపోతూనే వున్నాడు. నాటి వివిధదళల్లో (ప్రకృతి భీభత్సాలకు భయపడి, ఆ కాస్త జాగాలోనే సాటివాడితో కలసి, ఇంత ఆ్మశయాన్నీ, ఇంత తిండినీ పంచుకొన్న మనిషి, రాను రానూ స్వార్థ పరుడై అంతా తానే పొందాలనే కాంక్షను పెంచుకొంటున్నాడు. వ్యక్తిని వ్యక్తి దేశాన్ని దేశం, జాతిని మరో జాతి దోచుకోవడం పెరిగిపోయింది. నాటి మనిషి సొకర్యం కోసం ఆరాట పడితే, నేటి మనిషి తన ఒక్కడి స్థిరత్వం కోసమే పాటు పడుతున్నాడు? వ్యవస్థలో స్వార్ధ([ప్రయోజనాల కోసమైన ఈ ఆరాటం 'పెరిగిపోయినప్పుడు సమాజం [పాణభీతితో, దురన్యాయాలతో, హత రాజకీయాలతో, పేదరి కంతో, వ్యాధులతో అడుగడుగునా ఆత్మరక్షణ మార్గాలను అన్వేషించుకోవలసి వస్తోంది.

ఆనాదిగా ఈ స్ధితి, దండలో దారంలా ఆవిచ్చిన్నంగా కొనసాగుతూనే వుంది. అందుకే ఆడుగడుగునా ఒక బుద్ధుడు, ఒక [క్రీస్తు ఒక గాంధి అవత రించి మళ్ళీ దారిలో పెట్టాల్సి వస్తోంది. మనిషి హృదయంలో కారుణ్యమూః “సేవాభావమూ, సౌ(భ్రాతృత్వమూ, దయాదాక్షిణ్యాలవంటి నైతిక విలువల్ని "పెంపొందించడానికి తాత్వికులూ, కవులూ, కళాకారులూ, మానవతావాద వ్యా ప్రికోసమైన (ప్రబోధం కనిపిస్తూనే వుంది.

ఈ భావ పరిణామం కోసమైన ఈ ఘోషనే మానవతా వాదం అని పిలి చారు. ఈ మానవతావాద భావం చాలా కాలం వరకూ ఒక తాత్విక దర్శనంగా స్టిరపడ లేదు. ముఖ్యంగా మన భారతదేశ వ్యవస్థలో ఎ సాహితీ

రి

కళారంగాల్లో ఒక ఉద్యమం రూపంలో కాకపోయినా, ఒక వాదంగా నిలవక పోయినా, (ప్రాచీన కాలం నుండీ నైతిక విలువల పరిరక్షణ రూవంలో, ధర్మ (ప్రవర్తన రూపంలో ,పతిబిందిస్తూనే వుంది.

ఇప్పుడు మానవతా వాదం అంటే ఏమిటి? దానినెలా నిర్వచించారు ౭ దాని పరిణామం సాహితీ కేతంలో ఎలా (వతిబింబించింది ? _ భరద్వాజ రచనళ్హో ఎలాంటి మానవతా భావం ఎంతవరకు వున్నది? _ అది ఎలాంటి విలువల్ని ,[పబోధిస్తోంది ?_ వంటి వాటిని పరిశీలిద్ధాం; మానవతా వాద పరిచయం _ దాని పరిణామం;

మనిషి _కమంగా ఉన్నత సంస్కారాన్ని పొందుతూ, ఉన్నత భావ పరిణామంతో ఆదర్శవంతమైన జీవితాన్ని సాధించాలని మానవతావాదం వాంఛిస్తుంది. మానవుని సుఖసంతోషాలకు మానవుడే కారణం కనుక మాన వుడు జ్యాగ తగా పునరాలోచన చేసి ఆత్మ సంస్కారాన్ని సాధించాలనీ, ఆత్మన్యూనతా ఛావాన్ని విడిచి, ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుకొని, భౌతికాన్న త్యాన్ని సాధించాలనీ మానవతా వాదం (పబోధిస్తోంది. భగవంతునిపై అన్నింటికి భారం మోపి, (కియాకూన్యతను, న్మిష్కి యా పరత్వాన్ని పెంపొందించుకొనడమూ, అతీత శక్తులు _ పాపపుణ్యాలు _ స్వర్గనరకాల,పై విశ్వాసం వంటివి అభ్యుదయం వైపుకు నడిపించడానికి బదులు పాతాళానికి 'కుంగదీస్తున్న దశలో _ పావపపుణ్యాలనూ _ స్వర్గనరకాలనూ చూపుతూ, తరతరాలుగా దోపిడీ చేస్తున్న ఒక వర్గంపై ఇది పోరాటం.

అందుకే ఈ సిద్ధాంతాలు ఎంత విలువైన వయీనా, ఎంత అభ్యుద యాన్ని సాధిస్తున్నా - *“ఛ్యాతవాదం'” _ పేరుతో క్షణక్షణానికీ సవాళ్ళ నెదు ర్కోవలసి వస్తూనే వుంది.

ఇట్టి స్థితిలో మానవుని గూర్చిన అన్ని విషయాలకూ, మానవుడే కేంద బిందువు కనుక, అతని మనుగడ విషయంలో, మానవుని విశ్వాసాల విష యంలో మానవుడే పమాణమంటూ మొడటిసారిగా (పొటాగరస్‌ అనే గీక్సు తత్త్వవేత్త

090 1 కషళడం ఏ లం 2ంజ668 0% 211 01025, 046 206 90+ 46 యేళా 2268 0ళొ _. అంటూ మొదటిసారిగా నిర్వచించాడు. ఈ సితిలో మనిషి తన వ్య క్తిత్వం, తన 'స్వేచ్చ: తన మనుగడలను గై యే గూర్చి ఆలోచించాలే తప్ప, మానవ జీవితం చాలవరకూ విషాదాంతమని భావిం చడం వెనుకగల రహస్యమే మనిషిని మరింత అజ్ఞానంలోకి నెట్టివేస్తోందంటూ, దానికి ఈశ్వర భావమూ, ఈశ్వరుని-పె ఆధారపడ్డమూ మనిషికి పనికి రావన్నారు. ఇప్పుడు మానవతా వాదాన్నిలా నిర్వచించడం జరిగింది. 246008౧15౧ 101 16 618010/ ౭౧6 8013 8 ౧8౧ 0 ౧19 +21660 28 2 ౧9790౧8110, 60౧06౧ 101 ౧15 ౪/81879, [౧15 2|| 04౧4 ర6౪6100009౧4 2౧64 1౧6 6/681100 01 “౪8162016 60౧- “ఈ110౧09 €0/ 38006181 1169,” --- మధ్యయుగంలో మానవాతా వాదుల్లో "హేతువాద దృష్టికూడా బాగా "పెరిగిపోవడంతో రి.ఛ్మాతవాదులనుంచి (వతిఘటన ఎక్కువైంది. మతం మనిషిని పథావితం చేస్తూనే వుంది. దేవుడి పేరుతో, మతం పేరుతో దోపిడీ మరింత పెరిగింది. (క్రీ శ. 200 తరువాత క్రైంస్తవ విశ్వవిద్యాలయాల్లో మానవతా భావాన్ని తిరస్కరించే మత విద్యాబోధన బాగా పెరిగింది. మతా నికి వ్యతిరేకంగా సిద్ధాంతాలు చెయ్యడానికి పీలు లేదని నిర్బంధం కూడా 'పరగడమూ, (పోటాగరస్‌ని వెలివెయ్యడమూ కూడా జరిగాయి.

౦00[గ౬[3 ఓ4141017, [౧6 ౧౧11౦9000౪ 0% గ౮గ౧8౧|5౧౫ ౧, 25
[౯౧౦౬౦౪ కఈం10087/ ౦1 ౧౧11090౧౧౪ ౧. 178
ఛాతవాదం (50510[452101534). “క్కి రిగ|1090001081 ౧౧౦౪౪౧౭౧ 40౧106౧1 1౧ ౪89667౧౧ 007౧19118౧ 01711198610౧ 0౧౧ 440 06౧- 1౧/4 0. 6౧౯ 1700 06౧(4౧/ ౦001011106 2 ₹1%66 7611010639 6090౧8 ౪/1 1169 ౧౫౩౪౦81! 8౧6 1౧91106- +10081 €1461610౧0 ౦0 ౧|||౦౦౦౧[7 6906018117 01 196. నీలర్రం010౧69 8౧౮6 1216? ౪10౧ 4&గ113(01614019౧0“* 6091679 701 ౧6౪ 00116969 0161004౧ ౯. 770

ర్ట పునరుజ్జీవన కాలంలో (గీకు రోమన్‌ వరిజ్ఞా నాన్ని మళ్ళీ పరిశీలించే 'వయత్నంలళో, మానవతా దృక్పధాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవడం వలన ' జ్ఞాన పునరుద్ధరణతో బాటు ు 1మానవతా వాద పునరుజ్జీవనం కూడా జరిగింది. దీనివల్ల (గీక్‌రోమన్‌ సమాజాలు అంతులేని అభ్యున్నతిని సాధించడమేగాక, మనిషిలో నిగూఢంగా వంగే ఆత్మన్యూనతా భావంపోయి, మానవుడు సర్వళ క్రివంతునిగా మారాడు. మానవజాతిని ఆరాధించుకోవాలనే తలంపు వచ్చింది. కేవలం తత్వకాస్తాంనికే పరిమితం కాకుండా, ఈ మానవతా వాదం కళల'పైనా, వాబ్బయం'పైన కూడా తన (ప్రభావాన్ని చూపింది. సాహిత్యంతో మనిషిని పకృతి నంతటినీ స్వాధీనం చేసుకునేంతటి సమర్దునిగా చిత్రీక రించారు. తరువాతి కాలంలో జాన పునరుదధ్రరణయుగం వెళ్ళిపోయాక, అదే లక్ష ణాలతో అవతరించిన బుద్ధియగం (శం 01 262801 206 2211820000 కాలంలో చార్మితక పునరాలోచనమూ, వస్తువ్యవస్థలో మానవుని స్థానమూ, విశ్వ రహస్యాలను తెలుసుకొనడం వల్ల వైజ్ఞానిక పురోగమనమూ లభించింది. వోల్టేర్‌ మహాశయుడు మానవ సంక్షేమాన్ని నిర్ధేశిస్తూ, (ప్రజాస్వామ్యం, స్వేచ్చ, (వపంచళాంతి, వాక్స్వాతం[త్యం, పౌర స్వేచ్చల విషయంలో సామా న్యుల్నీ, పీదవారినీ, మధ్యతరగతివారినీ దృష్టిలో వుంచుకోమంటూ అనేక (గంథాలు రచించాడు. కాథలిక్‌ మతాన్ని విమర్శిస్తూనే మరొక దృక్పథాన్ని కూడా సూచించాడు. “నిజానికి దేవుడు లేకపోవచ్చు; 2కానీ దేవుడున్నాడనే

నిఉల౮౬ £50౪%/4గ0 --
8౧ 4211146646 ౦0 ౧౧1౧6 424800౧100 ౧౧1౧౮౦ 1000౧12006 10 ౧౭౧ 2౧64 ౧౮౧౧8౧ ౪816659 246 (698/666 88 1౧6 606౧౯/81 16౧06 0 గ౦౧౬|938౧౦6 61/111988110౧) గెం౧21538౧096 ౧6౧౧౭౧19౧౫ 153 €74018016 +0 1౧0 1411 06౧16౧/. దల! కర04/816. [069 £౧9౪010068618 0 ౧౧110800౧౧. 2 ర్ట్‌ంస్వో!క అనీ[14[111 - 7౧69 ౧౧110900౧౪ 0 ౧౮౧14౧153౧ 110-/7

ర్టగ్రి

విశ్వాసంవల్ద మనిషి వీవితంలో పొందాల్సిన తృ ప్రిని పరిగణసలోకి తీసుకోవా లనీ _ కానీ కాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని అలవరుచుకోక తప్పదనీ చెపుతూ __- “క చుం ఇలిం 10 04, 16 ౪0౪14 06 ౨663885 60 +ల€ ము”. అంటాడు. (శమైక జీవన సౌందర్యానికి నివాళి పడుతూ యజమాని _ బానిస; నాగరకులు _. ఆనాగరకులు; ధనికులు _ బీదవారు, అనే భేదమే వుండరాదనీ” మనిషి పరిపూర్ణుడుగా మారాలంటే, మంచి భావాలూ, అనుభూతులూ తోడ్పడు తాయని చెబుతూ, తన వాదాన్ని (ప్రజాస్వామిక యం[్రాంగానికి. సమ న్వయించాడు.

ఆ0౦%£గ582 తన సాహిత్యంలో మానవతా దృక్పథాన్ని సమర్థించాడు, గోర్కి '“అమ్మ" ఈ దిశగా సాగిన నవలయే:

రివ శతాబ్దంలోని ఆంగ్ల సాహిత్యంమీద ఈ సిద్దాంతం తన (పభా వాన్ని చూపింది.

పోవ్‌ “2882 00 480”), లో ఈ వాద (వభావం కనిపిస్తుంది. ల0వ శతాబ్దంలో క. 6. ₹/018 ఈ భావాలు మౌలిక స్మూతాలుగా శాస్త్రీయ దృక్పథమైన, శాస్త్రీయ మైన ఆలోచన, (పపంచ దేశాల ఆర్థిక సహ కారాలను (ప్రబోధిస్తూ ఒక విష్ణవాత్మక విద్యా విధానాన్నే (పతిపాదించాడు.

షెల్టీ కవి తన '(ప్రొమిధియన్‌ అన్‌ బౌండ్‌*లో, పొమిధియన్‌ తన సంకల్ప శ క్రినంతా జుపిటర్‌కిచ్చి మొత్తంమీద మానవజాతినే దాస్యానికి గురి చెయ్యడమూ, జుపిటర్ని అతడు వొదిలించుకొన్నాక మ్య్మాతమే మానవజాతికి "స్వేచ్చ లభించినట్లూ వర్ణించాడు. షెల్లీ రచనల్లో కైం స్తవ మతంలోని మూఢ విశ్వాసాలను విమర్శించడం కనిపిస్తుంది.

వైజ్ఞానిక పురోభివృద్ధి వలన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం పెరిగి యంత నాగ రిక యుగం అవతరించడంతో, చేతినిండా వని లేకపోయినా, మనిషికి ధనం మా(కం చేతినిండా ఆడింది. ఫలితంగా మరింత నుఖాన్వేషణ, స్వార్ధమూ, అహంకార మమకారాలు కూడా బాగా పెరిగి, మనిషికి మనిషికీ మధ్య, జాతికీ జాతికీ మధ్య, దేశానికీ దేశానికి మధ్య వైరుధ్యభావం సఫెరిగి ఆగాధా తేర్చడ్డాయి. నాటినుండి నేటివరకూ సాధించిన ఉన్న తాదర్శాలన్నీ జారి

ర్ట పోయాయి. ఇంచుమించు ఈ శకంలో పీడిస్తున్న అంతర్జాతీయ సమస్యలన్నిం టికీ ఇప్పుడే పారంభం జరిగిందని అని చెప్పవచ్చు. మత మానవతా వాదం :

ఇంతవరకూ చెప్పుకొన్న విషయాలనుబట్టి, మనిషిలో ఆలోచనలను కలిగించి ఆత్మ పరీక్ష ద్వారా ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పొందాలనీ, మూఢనమ్మకాలను వదిలించుకొని స్వయంకృషి చెయ్యాలనీ, ఈ మేధావులంతా ఎంత గుంజు కొంటున్నా-- జనం మతాన్ని వదలలేక పోయారు. మనిషి మన స్తత్వాన్ని పరిశీలించిన *“రూసో”, కాస్తంత మతంవై పు మొగ్గుగానే సహజంగా మతాన్ని వదులుకోలేనివారూ, మతం పేరుతో బాగుపడుతున్నవారూ పూర్వపు మానవతా వాదం ఎంతగా వివేచనను (262902) ఆ్యశయించినా, ఆదీ. దాని పురు షార్ధాలూ కూడా మతాన్ని ఆంగికరిస్తూనే వున్నాయనీ, మతాన్నిగూర్చే వివ రిస్తన్నాయనే వ్యకభాష్యాలు బయలుదేరాయి.

దీనివల్ల మత నిర పేక్షనూ, వివేచననూ తగ్గించిన మత మానవత్వం అవతరించింది. సూఇ్మాతి సూక్మాలైన భేదాల్ని విడిచిపెడితే మానవతా వాదంలో రెండేరెండు ధోరణులు కనిపిస్తాయి.

మత నిరపేక్షకమైన మానవతావాదం.

2, మత మానవతావాదం.

ఈ మత మానవతావాదం సర్వజనామోదాన్ని పొంది (పపంచం అంతటా వ్యాపించిందే. మతం, మతాధికారులూ, తమ దృక్పధంలో మార్పులు తెచ్చి కొంతవరకూ మానవతా భావంతో ఏకిభవించడమూ, మానవతావాదులు దేవుడనే భావంవల్ల మనిషికి కలిగే తృప్తిని, మానవ జీవితంపై దాని _పభా వాన్ని గు ర్తించడమూ జరిగేయి. మూఢ విశ్వాసాలను మా[ఉతం ఖండించారు. దీని ఫలితంగా -- యుద్దోన్మాదాన్ని వ్యతిరేకించడమూ, ఆడంబరాలను నిర సించడమూ, వసుదైక కుటుంబ భావన, విశ్వశాంతి, మానవ మనోవికాసం పట్ల (శద్ధవహించడమూ జరిగింది. విద్యావ్యాసంగంలో నీతికి, సచ్చీలతకూ స్థానం లభించింది. పరిశు[వ్రత, ఆరోగ్యం, నేరస్టులలో పరివర్తనను సాధిం చడం వంటి నిర్మాణాత్మకత రూప్పదిద్దుకొంది. న్యాయస్థానాల్లో, యూనివర్సిటి వలో, విద్యా వ్యాసంగాలలో దీని (ప్రభావం బాగా కనిపించింది, మతత త్త్వ

100 (గ్రంథాలను మోక్షంకోసం కాకుండా అభ్యుదయంకోసం చదవడం, వైజ్ఞాని కంగా పురోభివృద్ధిని సాధించడమూ జరిగేయి.

సర్‌ థామస్‌ మూర్‌ అనే ఆయన తన 'లె[0012), అనే _గంథంలో, ఉత్పత్తి అయే వస్తువు సంఘంలోని (ప్రతి పొౌరునకూ చెందాలని చెప్పడం నేటి వామపక్ష సిద్ధాంతాలకు దారితీసింది.

కవులకూ, కళాకారులకూ చర్మిత కారులకూ కూడా ఈ మానవతావాదం ఒక స్ఫూర్తి నిచ్చిందంటూ ఫాంక్‌ థిల్టీ _

“డి 2౧64 గ!0ం011060166016 8/౧6 [౧6౧౧8౧౦664 88 11 ౪6/69, [1664169౪21 271 *6౫౦౯6351౪76 0 1౧6 901/1 0 16 ౪౦/6౮, 66౧181 9416౯108 70౧) 66810, ౮1/99 /27/0 106 87౬ 01 (06 గిం౧81- 592006, ౪/౧|0౧ 19 2౧ 6౫౧0/953810౧ 0 16 ౧౭16౧8| 0౪/01 1116 - అంటాడు. భారతీయ మానవతా దృక్పథం :

పుణ్యభూమిగా (వసిద్ధి కెక్కిన మనదేశంలో అధిక సంఖ్యాకులు సనాతన సాం్యసదాయాల్ని గౌరవించి ఆచరించడంవల్ల, వారి ధర్మ [పవరన రూపంలో మానవతా భావం (పొచీన కాలంనుండీ ఆచరణాత్మకంగా కనిపిస్తూనే వుంది, మతానికీ, మానవ (ప్రవర్తనా నియమావళికి గల పరంపరాగతమైన విడదీయ రాని సంబంధంవల్ల దై నందిన జీవిత కర్మాచరణలో మానవ శ్రేయస్సును వాంఛించే సన్నివేశాలు కనిపిస్తాయి. అందుకే కావచ్చును మనదేశంలో నిన్న మొన్నటివరకూ మానవతావాదం అంటూ (పత్యేకంగా ఒక ఉద్యమంగానో, ఒక్‌ వాదంగానో ఈ థావం చోటు చేసుకోలేక పోయింది.

ఆందుజేతనే భారతీయ మానవతా దృక్పధం ధార్శనికమైంది. (ప్రబో ధాలవల్ల ఆచరణలోనికి వచ్చినది కాకుండా, స్వచ్చందంగా హైందవ సంస్కృ తిలో భాగంగానే కనిపీస్తుందిః మన విశ్వాసాలకూ, ఆలోచనలకూ, ఆచర ణలకూ వేదాలూ, ఉపనిషత్తులూ, పురాణాలూ పునాదులు కావడం వల్లనూ తావ

గగ4||క 71116 : శీ ల|910౧/ 01 క౧1109000౪ - ౧. 229.

101 ఎంతోమంది యోగులూ, పరమహంసలూ, ముస్థింయోగులూ; నిష్కామకర్మ సిద్ధాంతాన్నీ, భూతదయనూ (వబోధిస్తూండడంవల్లనూ, ఆచార విరుద్దంగా వ్యవహరించడం దోషమనే విశ్వాసంవల్లనూ, భక్తి ఉద్యమాలవల్లనూ, సాంఘిక "సేవా తత్పరుల స్వచ్చంద 'సేవాభావంవల్దనూ, మనం తరతరాలుగా మానవతా థావాన్ని నిలబెట్టుకుంటూ వస్తున్నాం. భారతీయ దర్శనాల్లోనూ, వేదాంతం లోనూ, కావ్యాత్లోనూ, పురాణాల్లోనూ కూడా మానవతా పబోధాత్మక సన్ని వేశాలు చాలా ఉన్నాయి. వీటిద్వారా కారుణ్యం, అహింస, భూతదయ, సత్యం, ధర్మం, కాంతి, పేమలవంటి ఉత్తమమైన నైతిక విలువలను (పతి భార తీయుడూ, వాల్యంనుంచీ అవగాహన చేసుకోవడమే కాదు, ఆచరించడం కూడా ముఖ్యమని, మన సాం[పదాయం వ్య కిని ఒప్పించడంతో ఊరుకోలేదు - _పవర్త నను కూడా నిర్బంధించింది. “సత్యం వద - ధర్మం చర” వంటి ఉపనిష ద్వాక్యాలు, స్వస్తి వాక్యాలూ, “సర్వేజనాః స్పుఖినోభవన్తు' - “మాకశ్చిత్‌ దుఃఖ భాగ్భవేత్‌' = వంటి వాక్యాలూ అందరూ సుఖశాంతులతో వుండాలనీ, ఎవరూ దుఃఖానికి గురికారాదనీ చెబుతున్నాయి. వైదిక వాజ్కయంలోని [శవణకుమార చరిత, హరిశ్ళంద్ర కథ వంటివి, పితృళ క్తిని, సత్యవాక్య పాలనాన్ని పరోపకార పరాయణతనూ 1(వబోధిస్తున్నాయి. ఉపనిషత్తులలోని మై[తేయి యాజ్ఞవల్క్య సంవాదమూ, తై త్తిరీయోప నిషత్తులోని, భృగు వారుణి సంవాదమూ వంటివి మానవతా (వబోధాలే. శంకర చండాల సంవాదము అస్పృశ్యత అంతళ్మచి అనే వాటిని బోధిస్తోంది, బుద్ధబోధలూ, జైన సిద్ధాంతాలూ మానవతా భావాన్నే తెలియ జేస్తున్నాయి. డాక్టర్‌ వాలి తన [4066702 1౧64112౧ 7౧0696౧1 లో భారతీయ మాన వకా వాదం ఆతి [ప్రాచీనమయినదని చెబుతూ _ “1౧6180 ౧౮౧౧౭౧19౧౧) ౪88 8 (6౪0/2! ౦0+ ౪19 [౧4౮౧౫౭- ౧910 9017౧160 19 8౧౦1606 1౧612౧ 69/0/69 1€0 1౧10816 5120067108 - [6౧౧౭౧14/ 1౧10 8 91౧016 [014 0౧ 06 08515 0 ౪౧౫6౧981! 9[0106గ1006, ౪౧66! +06 1౧146౧06 01+ 6 3౮15 8౧4 541[17?0[£3. * 599% గ౧4౧౧8౧186106 1611610489 0౪4- 100% 170117 6980113066 16961 6471006 ౧1164616 &669): ౪౧1౦౧ 6 ౧1౪6 [66766 10 29 16 రగ గ! ౧౦౪6౧౧6౧. 111416

, 108 తగుం[౧8313 0౧ 1014690౧80 2గ౧6 ౧630901 01 119 ౪18౧ ౧6 60౧- ౪1010100 €౧4€ 6064 ౦0414 06 ఆ౧౮66౧510064 1౧66౧౧9 01 1076 08 411 11౪1008 0961009 ౧820069 ౧2౧ 20౪7101౧06 6156. ఉం 2 ' ౧౭16౦ 00 161500 ౧౮౧౧౭౧౩౬10 0౮61100! 6౦1౪60 " | ౧౧0౮60౧. ౧6 6/0'50₹ 16 ౧౧6౮ 2౧6 గ46510౧0 921౧03 ॥ ॥ 6ఈ4/1౧9 ౧66416౪4! ౧6౧౦6 06020౧16 (16 1046౧63100 10! ౧౦౧- లి | +ఆ౧౧8/2౧/ ౧౮౧౧౭౧1౩19.“ ల “ అంటారు. భారతీయ మానవతా భావం వ్యక్తి సంస్కారంతో బాటు, మొత్తం అవక జాన్‌ ళీ సంఘ సంస్కారానికి కూడా సమ్మపాధాన్యం ఇచ్చింది. మన కవులందరూ నాడు విశ్వ (శేయస్సు కోసం కావ్య రచన చేపడితే నేటి కవులు సామాజిక స్పృహతో రచనలు చేస్తున్నారు. ఈ దిశలో “జగద్ధితంబుగా, మహాభారత సంహితా రచన బంధురు” డైన నన్నయ నుండి నిన్ననే కలం వట్టిన కవి వరకూ ఆంతా మానవ కళ్యా ణాన్ని కాంక్షించిన వారేః . రాయలవారు మాలదాసరి కథలో, భక్తి జ్ఞానాలు కులాన్ని బట్టి రాపనీ సంస్కారాన్ని బట్టి, గుణాన్ని బట్టీ వస్తాయనీ నిరూపించారు. వేమన తెలుగు గడ్డపై అవతరించిన మానవతా భావానికి మవాదార్శ లం నికుడు. ఎక్కడో కంటికి కనిపించని దేవుణ్ణి నమ్మి జీవితాన్ని వ్యర్థం చేసు కోకుండా, సాటి మానవులపై (పేమ, కారుజ్యాలను చూపాలని (వబో ధించాడు. ఇ (బహ్మనాయని సామూహిక భోజనాలు అంటరానితనం మీదా, కులం మీదా పెద్ద తిరుగుబాటు. హరిజనోద్ధరణ మీదా, కుల నిరాసం మీదా చాలా ం. సాహిత్యమే పండింది. మన దేశంలో ఉన్నవ వారి మాలపల్లి గాంధదేయమెన ళా హా ౬ హరిజనోద్ధరణ కార్య్మకమానికి ముందే. అవతరించింది.. . గ్‌ కందుకూరి. వారు మూఢ నమ్మకాలనూ, మూఢాచారాలనూ, సాంఘిక దురాచారాలనూ, రూపు మాపడానికి నడుం బిగించి - వేశ్యావృత్తి నిర్మూలన, స్త్రీ విద్య, శ్రీ పునర్వివాహాల ద్వారా సంఘ సంస్క ర్త ఆయిన మానవతా వాది. .

108

ఆధునిక యుగానికి వైతాళికులై న గురజాడ అప్పారావుగారు ముత్యాల సరాల ద్వారా

“ఎల్బలోకము నొక్క-యిల్లై, వర్షభేదము లెల్ల కల్టె

నేల నెరుగని (పేమ బంధము వేడుకలు గురియః' ఆంటూ విశ్వ కళ్యాణాన్ని వాంఛించారు. అలాగే కాటూరి వారి “గుడిగంటలు”, (తిపురనేని వారి రచనలూ మత మానవత్వాన్ని సాధించాలనీ, హేతు బుద్ధినీ, వివేచననూ విడువ రాదనీ (పబోధించాయి.

తాపీవారు, చలం, శ్రీశ్రీ: చెరబండరాజు; సినారె, ఆర్ముద, బైరాగి, తిలక్‌ వంటి ఆధునికుల రచనలలో కూడా మానవతా భావాలు వెల్లివిరిసి జాతి జాగ్భతికి దోహద మయ్యాయి. భరద్వాజ _ మానవత ;

రచనలను “సామాజిక స్పృహ”, అనే కొలబద్దతో కొలవడం పరి పొటి అయింది. కవిత వల్ల పదిమందికీ ఎంతో కొంత (వయోజనం సిద్దిం చాలనే ఆశయంతో ఏర్పడిన ఈ పవమ్మితాదర్శం కూడా, ఆచరణలోకి వచ్చే టప్పటికి రూపాంతరాన్ని పొందింది. కొంత అవసర సాహిత్యంతో బాటు, అవకాశవాద సాహిత్యం కూడా అనంతంగా బయలు దేరింది. సామాజిక స్పృహ పంధిలోని కొన్ని పడికట్టు పదాలను అల్లిబిల్లిగా అతికి, “ఇదిగో సామా జిక స్పృహ” అని పచారం చేసుకుంటూ, పెరవీలతో పురస్కారాలూ, సన్మా నాలూ చేయించుకొనే అవకాశ వాద సాహిత్యం ఎక్కువగా రావడం వల్ల, ఏది ఆవసరమైనదో, ఏది ఎందుకు రాస్తున్నారో తెలుసుకోడానికి, సాహిత్య పిపాసువులు కనిపించిన పతి రచననూ విధిగా చదవాల్సి వస్తోంది. కొన్నిం టికి పెదవి విరవాల్సి వస్తోంది.

ఏది ఏమైనా, అనుభవం మేళవింపబడిన రచన రాణిస్తుంది. తెలుగు సాహిత్యంలో అనుభవంతో కలం పట్టిన, అవగాహనతో రచనకు. దిగిన పది మందిరచయితలలో డాక్టర్‌ భరద్వాజ ఒకరు. భరద్వాజ రచనలు “నిరపహతి స్థలంబు, రమణీ (పియదూతిక తెచ్చి యిచ్చు కప్పర విడెము, ఆత్మకింప యిన భోజనం” సుష్టుగా చేసి ఊయల మంచంమీద విలాసంగా ఊగుతూ చేసిన

101 రచీనలు కావు. కష్టాల స్వర్గాన్నీ _ సుఖాల నరకాన్నీ చవి చూచిన భరద్వాజ హృదయంలోంచి వెలువడిన ఆ|క్రందనలు, సామాజిక దురన్యాయాలకు బలియై, పేదరికం అంతరాళంలో నిలిచి, చాలీ చాలని రాబడితో, ఉండలేక రచించిన రచనలు కావడం వలన అవి అభివ్య క్తికీ భావ త్మీవతకూ పట్టుకొమ్మలు. ఆందుకే అతని రచనల్లో సహజమైన వాడీ, వేడీ కనిపించక తప్పదు.

గడచిన కాలంలో పుంఖాను పుంఖంగా వెలువడిన భరద్వాజ కవిత లనూ, కధలనూ, నవలలనూ పరిశీలిస్తే; భరద్వాజ మావవతా దృక్పధం ఆరం అవుతుంది. ఆనాటి భరద్వాజ కలం వెలువరించిన రచనలన్నీ మాన వరా వాదానికి హారతి పట్టాయి. అవి పరిశీలించిన వారి కెవరికయినా యిస్థే తెలిసిపోతుంది.

*“ఇదంజగత్‌' నవలలో పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్ద వేసే వ్మెరితలలు, నిర్భా గ్యులైన కూలీలు వడేపాట్లు, వారి నాయకులు చేసే అన్యాయాలూ, ఇక మాలూ చ్వ్మితించడం మ్మాతమే కాకుండా, పట్టణ జీవితంలో మనిషి ఎంతగా

“కాదంబరి” _ లో పిల్దకు మందు ఇప్పించలేని దార్మిదాన్ని వర్డిస్తూ - వలితంగా మందులు లేక ఆ పిల్ల; భయంకరంగా చనిపోయే సన్నివేశాన్ని హృదయ విదారకంగా చిత్రిస్తాడు. ఇక్కడ భరద్వాజ ఆక్కీయత కనిపిస్తుంది. తన చిన్నతనంలో చెల్లెలికి త్మీవమైన జబ్బు చేస్తుంది. మందులు కొనడానికి డబ్బులేని స్దితిలో సుందరి విలావిలా తన్నుకొని చనిపోవడం చ్రూసిన భర ద్వాజ నిస్సహాయత అతని జీవితాన్ని వెంటాడి తరిమింది.

“వేకువ' -_ నవలలో ఒక హరిజన కుటుంబం కేం్యద బిందువుగా దాని చుట్టూ; సామాజిక, రాజక్రీయ, పరిస్థితుల్ని, మత మార్పిడి రీతుల్నీ వర్జిస్తూనే, తాము నమ్మిన సిద్ధాంతాల కోసం తమ సర్వస్వాన్నీ త్యాగం చేసిన నాటి నాయకుల జౌొన్నత్యాన్నీ వివరించాడు భరద్వాజ,

రోహిణి చెప్పిన విషాద గాధల నాధారంగా వ్యభిచారానికీ, దారి[ద్యా నికీ గల సంబంధం మీద అనేక వ్యాసాలు రాశాడు,

“జీవన సమరం" _ నిండా అన్నీ వ్యధార్త జీవుల యధార గాధఠే

| థి వున్నాయి. తెల్టారి లేచిన తరువాత గంజిసీళ్ళకైనా డబ్బులు దౌరుకుతాయనే

10కి గ్యారంటీలేని, తాళం కప్పలు వాగుచేసే వాళ్ళూ, గొడుగులు బాగుచేసే వాళ్ళం దరి కష్టగాధలూ మనకి వినిపిస్తాయి, కనిపిస్తాయి.

“దర్శి దం చాలా మందికి పిరికిపాలు పోసింది. నాకూ పోసింది. కా నీనేను ఆ పాలుతాగే రాటుదేలాను. నాచిన్నతనంలో అన్ని కష్టాలూ, బాధలూ, అవమానాలూ, ఈసడింపులూ అనుభవింపకపోతే నేను అసలు రచయితనయే్యే వాళ్లే కాదు” __ అంటాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ,

“మానవతా థావం' _ అనే విపుల పరిధిగల అంకళాన్ని పరిశీలించ దలుచు కొన్నప్పుడు, ఉపరితలం నుండి కేవలం సామాజికంగా మనిషి ఎదు ర్కాంటున్న సమస్యలను మాత్రమే పరిశీలిసే చాలదు. ఇందులో రచయిత భావుకతనూ, ఆవేశాన్నీ, అవగాహన తోడి ఆలోచనారీతినీ, కర్తవ్య దీక్షనూ కూడా అధ్యయనం చెయ్యాల్సివుంది. దీనితో బాటు మానవుని ఆత్మన్యూనతా భావానికీ, న్విష్కి యా పరత్వానికి మూల కారణాలయిన మూఢనమ్మకాలూ _ ఆచార వ్యవహారాలూ, ఆ స్తికత్వం, నా స్తికత్వం వంటి విలువల పట్లా, ధైవం, ఆరాధన, దానిరీతులు, కర్మానుష్టానం, అతీం[దియ భావాలు, జా బ కర్మసిద్ధాంతం, దయ, జాలి, కరుణ వంటి సద్దుణాల వట్టా విశ్వమానవ సౌ(ధాతృత్వం, విశ్వకళ్యాణం, విశ్వుళాంతి, వసుధైక కుటుంబ భావన వంటి అదర్శాలపట్టా, కవి వెలువరించిన ఆభిపాయాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవలసి వుంది.

అతని కావ్యాల్లో కొన్ని పతీకల ద్వారా (ప్రస్తుత సామాజిక దుస్థితిని

చ్మితించడం కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు ; కాంతమ్మకు తాను రాసిన లేఖలో _ సాంఘిక దురన్యాయాలను వివరించి, దేవున కివన్నీ ఆమెను స్వయంగా నివేదించి పరిష్కారాల్ని చూపమని కోరడం, రా(తివేళ తన ' యెదుట జరిగిన ఘోరాలకు సాక్షిగా దీపస్తంభం వివరించిన సత్యాలు, శ్మశానంలో వృక్షం చెప్పిన మాటలూ ఇందులోశే చేరతాయి.

నానాటికీ [పళశయ రూపాన్ని ధరిస్తున్న సామాజిక దురన్యాయం శ్రీవరంగా నెలకొని వున్న అన్యాయాల రూపంగా, ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టని

106 దార్మిద్యరూపంలోనూ, కుహనా రాజకీయాల రూపంలోనూ, విశృంఖలంగా, అదుపూ ఆజ్ఞా లేకుండా విలయ తాడవం నేస్తున్న హింస రూపంలోనూ, భరద్వాజ దర్శించాడు. తాను దర్శించిన సత్యాన్ని నిర్భయంగా, నిష్పక్ష పాతంగా తన జీవితానుభవంతొ జోడించి చి(తత్రించి మన కళ్ళముందుంచాడు.

ఈ సామాజిక దౌర్భాగ్యం; వారసత్వంగా మనకు చుట్టుకున్న దీర్చవ్యాధి లాంటిదనీ, సహృదయునిగా సమాజ పునర్నిర్మాణానికి తనకు గల అర్హ తనూ, ఆవగాహననూ వివరిస్తూ యు

“నావయస్సు 1 సంవత్సరాలే కావచ్చు. కానీ నా చుట్టూరా వేయి సంవత్సరాల సాహిత్య సంపద, అనేకవేల సంవత్సరాల సాంస్కృతిక సంపదా పరుచుకొని వున్నాయి. వందల శతాబ్దాల దారిద్ర్యం, అజ్ఞానం, ఆకలి, మోసం, దగా దట్టంగా ముసురుకొని వున్నాయి. ఈ రెండింటికీ ఇంకా చాలా చాలా వాటికీ నేను వారసుణ్ణి.”

అంటూ సమాజంపై, దాన్ని మరమ్మత్తు చెయ్యడానికి, వ్యక్తిగా, తనకున్న హక్కును, వాటిమై విరుచుకు పడడానికి తనకుగల అర్హతను? అధికారికంగా (పకటిస్రాడు భరద్వాజ,

“ఎలాంటి వడిదుడుకులూ, ఎలాంటి సమస్యలూ, ఎలాంటి సంఘర్ష ణలూ, ఎలాంటి పోరాటాలూ, లేని జాతికి చరిత లేనట్లే; అన్నిరకాల సమస్యలకూ, సంఘర్హణలకూ, పోరాటాలకూ, వేదనలకూ దూరంగా వుండే శ్రీకి కూడా ఎటువంటి చరితా వుండదు” __ అంటాడు ఇలియట్‌. ఇది అతరాలా సత్యమే, కానీ సమాజంలో ఇవన్నీ మితిమీరి పోవడం కూడా ఛభరింపరాని విషయమే గదా।ః

శ్రీ పరంగా తనదృష్టిక, ఇతరుల దృష్టకీ మధ్య చాలా తేడాలున్నా యని చెప్పుతూ .__

.. “మీరు ఆమె వొంటిమీది శృంగారం చూస్తారు. నేనామె మనసులోని బంగారం చూస్తాను. మీరామెను బొమ్మలా చూస్తారు. నేనామెను అమ్మలా చూస్తాను _” అంటాడు భరద్వాజ,

అంతకు ముండు కూడా తనకు అడుగు బడుగు వర్గాల పట్ల సానుభూతి వున్నా, ఇంత స్వచ్చందంగా తేదనీ పతితులైైన వారి కోసం అనాడు కాను

10? సాసీన కథల్లో సెక్సు ఉఊ్యదేకాలేతప్ప, కరుణ, మానవత అంతగా లేకపోడానికి తన వయస్స్ఫూ, అనుభవరాహిత్యమూ కారణమను కొంటున్నాననీ చెబుతాడు భరద్వాజ.

“నేనిప్పుడు పర మేళ్వరునిక్రి ఎంత నిష్కల్మషంగా నమస్కరిస్తానో, ఆంత నిష్క్ర్లల్మషంగానూ సమ స్త మహిళా లోకానికి నమస్కరిస్తా” ననీ _ “ఉత్తమ సృష్టికోసం. పరమేశ్వరుడు వడుతున్న _మధనక్తూ, స్త్రీ పడుతున్న మధనకూ ఇప్పటి నా దృష్టిలో ఏమీతేడా లే” దంటాడు. అంతేకాదు, మనం అనుకుంటున్నట్లుగా యాం్మ్యతికమైన స్త్రీపురుష సంయోగం వల మాాతమే సంతాన సృష్టిజరగదనీ, స్త్రీకి పవిత్ర సంకల్పమే లేనప్పుడు, సంతానం లభించే అవకాశమే లేదు కనుక, *ఈ సృష్టిని అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగిస్తున్న త్రీచాకికి ఈ సమాజమూ, ఈశ్వరుడూ చాలా బుణపడి వున్నా”రంటాడు భరద్వాజ,

త్రీ కొన్నత్యాన్ని వివరిస్తూ యుగ యుగాలుగా, తన భర్త, అన్న దమ్ములు తనను మోసం చేస్తున్నారని తెలిసినా, తన తండి ఏదోరకంగా తనను వొదిలించుకోడాని కే చూస్తున్నట్లు తెలిసినా, రేపు తన కొడుకులు తనను తన్ని తరిమేస్తారని తెలిసినా, తాను మ్మాతం వీరందరికీ (పేమాభిమానాల్ని వంచి పెడుతూనే వుటుందంటాడు.

“ఓమూల కుప్పలా పడివున్న పేగుల దగ్గరికెళ్ళి “ఆమ్మా”: అని పిలిస్తేచాలు అవి కదులుతాయి” అంటాడు భరద్వాజ.

తాను రోజూ భర్ర చేతిలో ఘోరంగా కారీరకంగానూ, మానసికం గానూ హింసింప బడుతూ వున్నా _ “అంతా సజావుగా, హాయిగా జరిగి పోతున్నట్లు కనిపించాలని తనను తాను వంచించుకోడానికి కూడా, శ్రీ వెనుకాడడం లే దని ఇపుతూ _ నేటి సమాజంలో శ్రీ ఎంత ఘోరంగా పహింసింప బడుతోందో మన కళ్ళముందుంచ డానికి కొన్ని వాస్తవాలను చితిస్తాడు భరద్వాజ,

తన దృష్టిలో స్త్రీలందరూ పవిత్రమైన వారేనసీ, స్వార్ధపరులై న పురుషులూ, పురుషాధిక్య (పపంచమూ వారిని పతితలుగానూ, (భష్టులుగానూ మార్చి వేసిందని చెప్పుచూ _ తమ చేతిలో చిక్కిన వ్యభిచారిణి. చేత నిజం చెప్పించడానికి ఆమె రహస్యాంగంలో లాఠీని గుచ్చి హైదరాబాదులోని ఒక

106 పోలీసు స్టేషన్లో హింసించే సన్నివేశాన్ని చ్మితిస్తాడు భరద్వాజం ఆమె తొడల్లోంచి నేలకారిన రక్తం “ఆకలి”, అన్న అక్షరాలుగా నేలమీద గడ్డకట్టుకు పోయింది _ పోలీసువాడి (పశ్నకు జవాబుగా” -_ అని హృదయ విదారకమైన సన్నివేశాన్ని వర్ణించి మన కన్నుల్లోంచి అశువులు కారేట్టు చేస్తాడు. అలాగే రెండు రోజుల్నించీ తిండికి నోచుకోక, లారీ డై 9వర్‌కి వొక్కరూపాయి కోసం వొళ్ళమ్ముకొని, ఆశతో, ఆయాసంతో టీ, రొట్టై కొనుక్కొని తినబోతూండగా; ఆ రూపాయి సత్తుదంటూ దాన్ని విసిరికొట్టి టీకొట్టువాడు నోటి దగ్గర తిండిని లాక్కుపోతున్నప్పడామె గుండెల్లో రగిలే మంటల్నీ, ఆమె ముఖంలోని దీన త్వాన్నీ మన కళ్ళకు కట్టిస్తాడు భరద్వాజ. ఉత్తమ భార్యకు నిర్వచనం ఇస్తూ - “భర చెపుతున్న వాటి నన్నిటినీ చిరునవ్వుతో ఆమోదిస్తూనే, అతడిని ఉన్నతాశయాల దిక్కుగా, ఉన్నత లఖ్యుల దిక్కుగా నడిపించగల శ్రీ ఉత్తమ భార్య కాగలుగుతుంది” _ అని చెపుతూ, తనకు కాంతం వలన అట్టి అదృష్టం లభించిం దంటాడు. పెళ్ళి, కట్నం గురించి చెపుతూ - ఒకప్పుడు పెళ్ళి నూకేళ్ళ పంటగా వుండేదనీ, ఇప్పుడది “నూరేళ్ళ మంటగా మారిపోయిందనీ, అమ్మకాలూ, కొనుగోళ్ళూ, పెట్టుబడులూ _ లాభాలూ తప్ప; వైవాహిక జీవితంలో ఇం కేమీ చూడడం జరగటం లేదనీ అంటాడు భరద్వాజ, వరుడు నాసిరకం సరుకే అయినా, అందమైన (_పకటనలళో, ఆకర్షణీయమైన చదువులు _ డిటీలు అన్న ప్యాకింగ్‌ (కింద హెచ్చుధరకు అమ్మేస్తున్నారనీ _ ఆడపిల్ల కూడా ఇంజనీరు, డాక్టరు లేదా లెక్చరర్‌ కావాలంటున్నదే గాని, తనకోసం కలవ రించే హృదయాన్ని చేపట్టడానికి ముందుకు రావడం లేదనీ _ ఓ విద్యావతి తనకన్నా విద్యావంతుని వైపు చూస్తుండడంతో, అతడు లక్షల రేఖను దాటి ఇవతలకు రాడనీ, ఈతరహా వివాహాల వల్ల శారీరకమైన దత్తి తీరవచ్చునేమో కాని ఆత్మిక మైన _పేమకు చోటుండదనీ అంటాడు భరద్వాజ, ఎంత సౌందర్య కాణాచి అయినా ఏపాటి కట్నం తెచ్చిందన్న అంశం మీదనే ఆమె వైవాహిక జీవితం ఆధారపడి వుంది. వేలూ; లక్షలూ కట్నంగా ఇచ్చుకున్నా, తనను తాను చంపుకొని పరిస్థితులకు తలవొగ్గి, అతనికి ఎంతగా సమర్శించుకున్నా, ఆమెకు న్యాయం జరగని సన్నివేళాలు కూడా కనిపిస్తాయి.

109 డబ్బుకోసం ఒకామెను పెళ్ళాడి, ఆ డబ్బుతోనే మరొక అందక త్తె అందాన్ని కొనుక్కొని, పురుషుడు తన అవసరాలూ, సరదాలూ, తీర్చుకొంటున్నాడు* లేకపోతే భార్యను అవమానించి మరింత సొమ్మును తెమ్మని సిగరెట్ట తో కాలుస్తాడు. పిన్నులతో గుచ్చుతాడు _ గాజు పెంకులతో గికషతాడు _ పోయ రాని చోట్ట యాసిడ్‌ చుక్కలు పోస్తాడు _ ఇలా వొక్కసారి చంవకుండా క్షణం క్షణం చ్యితహింసలకు గురి చేస్తాడు.

ఇలాంటివాటి నన్నిటినీ తట్టుకోలేక, చూడలేక, వూహించుకోలేక, భరద్వాజ గిజ గిజ లాడిపోతూ _- "ఆ అమ్మాయి ఆర్తనాదాలు వినికూడా, పట్టించుకోని మనుషలమీద బాంబులా బద్ధలవుదా మనుకొంటాను” _. అంటాడు. ఆరోమాసమైనా తిరక్కుండానే ఆ పిచ్చితల్లిని అగ్నికి ఆహుతిచేసి, మళ్లా అమ్ముడు పోవడంకోసం, పశువులా సంతలో నుంచోవద్ధనీ అలాంటివాళ్ళకు మనవిచేస్తూ, ఈ తప్పును సమాజంలోని (ప్రతి వ్యక్తి సరిదిద్ధాలని హితవు

చెప్పుతాడు.

“ఈ శాపం యుగ యుగాలుగా శ్రీని హింసిస్తూనేవుంది .” అగ్ని పవేశం చేసి శీలాన్ని బుజువు వరుచుకోమన్న ప్పుడు సీత ఎంతగా క్షోభించివుండాలి ? “ఇంతకాలంగా నేను లేకుండా సీవూ విడిగానే వున్నావుకదా! సీ శీలాన్ని కూడా బుజువుచేసుకోమని, సీత రాముణ్ణి అడగలేకపోయింది. అలా భర్తలను నిలదీసి అడిగిన స్రీలున్నట్లు చర్మితలో నాకెక్కడా కనపడలేదు _ ఇప్పుడూ కనిపించడం లేదు” _. అని ఆ కోశిస్తాడు భరద్వాజ. తను అబలను కాననీః మానసిక స్థయిర్యం గల స్వతంతురాలిననీ తన్ను తానే సమాళ్వాసించుకొని శ్రీ (వవర్తించాలనీ, మూఢ సంవ్రదాయ శృంఖలాలను తెంచుకొని ఎదిరించి నిలవాలనీ _పబోధిస్తాడు.

ఈ దేశంలోని గాలిలో, ధూళిలో, ఎండలో, వానలో అంతటా కూడా కులం తప్ప ఇంకేమీ లేదన్నీ, మేధావులు కూడా కులాన్నిబట్టుకు వేళ్ళాడుతూ కులాన్ని పరిపోషిస్తున్నారనీ, తన ఆజ్ఞానం కారణంగానే తనకీ జబ్బు అంట లేదనీ చెపుచూ, కులాల, మతాల సంఘర్షణ తొలగాలంపే కులాంతర, మతాం తర వివాహాలు ఇకిగితీరాణంటాడు. వాటిని భరద్వాజ _పోత్సహిస్తాడు.

110

నేటి విద్యా విధానాన్ని విమర్శిస్తూ, దేవతా తుల్యమైన పసివారి మన స్సుల నిండా, ఈ హపెఠశాలలు అబద్దాలే కక్కుతున్నాయి. పిమాలయాలూ, బంగాళశాఖాతమూ, అరేబియా, హిందూ మహాసమ్ము గాలే మన దేశ సరిహద్దులు ఆంటున్నారుగానీ, నిజానికి కులత త్వం, మతత త్రం, నిరుద్యోగం, దారి్మిద్యం, సహగమనం, అజ్ఞానం, వరకట్నం, చి(తహింస - ఈ ఎనిమిదీ దిక్కులను తెగబడి ఏలుతూ సరిహద్ధులను కాపాడుతున్నాయనీ, ఈ సరమ సత్యాన్ని చిన్నారుల కెవరూ చెస్పడంలేదనీ, జీవితంలో అనుభవపూర్వకంగా వారీసత్యాన్ని (గహించేనాటికి ఆంతాముగిసిపోతుందనీ బాధపడతాడు భరద్వాజ, ఈ లోకంలోని రాజకీయాలూ, హత్యా రాజకీయాలూ, సంఘంలో వివిధ వర్షాలవారు పొందుతున్న అనేకమైన బాధలూ, అనర్జాలూ, బీదరికం వంటి వాటినీ, కపటాన్నీ, దుఃఖాన్నీ చూడకుండా కళ్ళు మూసుకోలేని భర ద్వాజ, సమాజంలోని వివిధ ఆన్యాయాలపె యుద్ధాన్ని (వకటిస్తాడు. నేటి సమాజంలో బతుకుతున్న మనుషులందరూ సాధ్య మైనంతగా అనై క్యంగా, పరి స్థితుల్ని వట్టించుకోకుండా, “ఏదో ఈరోజుకిలా గడిచిపోతే చాలు”ననే- ఉదా సీన భావంతో బతికేస్తున్నారనీ, అందువల్లనే ఇలాంటి. ఘోరాలు జరిగి పోతున్నాయనీ చెబుతాడు “నేనివ్వడు భయపడి ఛస్తున్నదీ, వాణికిపోతున్నదీ మనుషుల్ని చూసీ, వారి అంతరంగాల్ని చూసీ”, _ సమష్టి సంక్షేమంకోనం పోరాడుతూ అతను [పాణాలు పోగొట్టుకున్నాడు. సౌంత లాభంకోసం పొకు లాడుతూ, వీడు [పాణాలనూ, పదవినీ దక్కించుకున్నాడు, అయితే ఆ మొదటివాడు అచ్చాః ఈ రెండవవాడు లుచ్చా: అనీ, ఆలాంటి లుచ్చాలను చూసినప్పు డిలాంటి వారివల్హ ఎవరికీ ఏ కీడూ జరగకుండా చూడు - ఈ గుండెల్లోనూ కాస్త మంచితనం వెదజల్లమని భగవంతుణ్ణి సపార్టిస్తాడు

భరద్వాజ. రాను రానూ పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ ,_పాబల్యం పెరిగి, మనుషులకూ మరలకూ తేడా లేకుండాపోయిందని, తన లాభంకోసం ఆటంబాంబులనూ: అమ్మాయిలనూ అమ్ముకునే ఈ పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ, సజ్జనులనూ, మేధావు లనూ అమానుషంగా హింసిస్తూ, మనిషి కనీసావసరాలకు కూడా కృతిమంగా, కొరతను కల్పిస్తూ, వారిని మరుగుజ్జులుగా కుదిందేస్తోందనీ, కుహనా రాజకీయ " నాయకులను తయారుచేసి వారికి అండగా నిలుస్తోందనీ, అందువల్ల అనేక

క్షే[ మధ్యంతర ఎన్ని కలూ, హత్యా రాజకీయాలూ పెరిగిపోతూండడంతో; సామా న్యుని నడుం విరిగిపోతోందనీ వివరిస్తాడు.

“మానవుడు మృగంలా మారిపోయాడు. తాను (కూర జంతువుల్లోంచి వచ్చానని పదే పదే గుర్తు చేస్తున్నాడు....... .... తనను తాను నాళనం చేసు కుంటున్న ఈ దుర్దళ మానవజాతికి కొంత కాలంపాటు తప్పదు. రానున్న స్వర్ణ యుగానికిది వేకువ” _ అనీ ఆకావాదిగా జోస్యం చెపుతాడు భరద్వాజ.

దీనికంతటికీ కారణం మన కుహనా వేదాంతులే _ ఈ అమానుష విధా నానికి ఎదురు తిరగకుండా కోట్లాది సామాన్యుల్ని, అమాయకులను తెలివైన వాడు మాటల గారడీతో నిదపుచ్చుతూ, మభ్యపెడుతూ మాయ వేస్తున్నాడనీ, అది అంతంకానిదే ఈ కృత్రిమ నాగరికత అంతం కాదనీ వివరిస్తాడు భరద్వాజ.

తనది కాని దేశంలోని, తనదికాని సంస్కృతిని, తనకు చెందని సంప దను కాపాడడ మెందుకన్న (వళ్న రాకుండా చేస్తున్న ఈ మేధావియే అసలు దొంగ కనుక _ సామాన్యులు తమను తామెక్కడ పోగొట్టుకున్నారో తనకు తెలుసుననీ చెబుతాడు.

“మీ గొంతుకలకు కొత్త స్వర పేటికఅను అమర్ననీయండి,

మీ కళ్ళకు కొ త్ర చూపులను ఆతకనీయండి,

మీ కండలకు

కొత్త శక్తులను తొడగనీయండి,” __ అంటాడు భరద్వాజ. “అతడు తీయగా మాట్లాడుతాడు. అంతకన్నా తీయగా నవ్వుతాడు. మరీ తీయగా వుండే హావ భావాలు అభినయిస్తాడు. వోట్టుమనవిః నోట్లు వాడివి. మన గొంతు వాడి జేజేలకోసం _ మనవాడే _- కానీ మన భాష వాడి కర్థంకాదు. మన మధ్య ఉన్నంతకానం మనవాడే కానీ ఎన్నికల్లో గెలిచాక మా[(తం మనకు దూరమయ్యాడు” అంటూ కుహనా రాజకీయ నాయకుని స్వరూవ స్వభావాలను మన ముందుంచుతాడు.

ఇది _పజాస్వామ్య దేశం కనుక దేన్నీ గుడ్డిగా నమ్మొద్దంటూ (ప్రజా స్వామ్యం పేరిట, దేశ నాయకుల పేరిట, దేశథక్తులుగా చెలామణీ అవుకున్న

క్ష వివిధ వ్యక్తులను పేర్కొంటూ, “ఈ దేశంలో దేన్నయినా ఎలా నమ్మడం?” అని (వళ్నిస్తాడు.

మనుషులలో పేరుకుపోయిన కపటం తాలూకు వివిధావతారాలనూ, కళ్ళకు. కట్టిస్తాడు. “మేమందరం మనసుకు బురద పట్టించుకుంటాంగానీ వొంటికి అంటనివ్వం” _ అంటాడొకచోట. మరో సందర్భంలో “అన్నిబోధ నలూ వింటాం, ఎంతో కొంత తెలుసుకుంటాం, తెలుసుకున్నదానికన్నా ఎక్కువ తెలుసునని ఎదుటివారిని (భమింప చెయ్యడానికి తంటాలుపడతా౦"”_ అంటాడు. చివరకు “దేవునిముందు కూడా మా కపటాన్ని మరచిపోలేక పోతున్నాం” అంటాడు మరొకచోట.

పార్టీ ఏదైనా కుత్సితంలో ఆందరూ ఒక తేననీ, నోరు చేసుకొన్నవారి నోష్ళ ఎలా మూయించాలో వారికి బాగా తెలుసుననీ, (వజానాయకులకన్నా శీడపురుగులే నయమనీ, ఎందుచేతనంటే “ఇంతకాలంగా కోట్టాది _పజల్ని జయ్యపదంగా మోసం చెయ్యగలుగుతున్నారంటే ఈ పాలకులు నిజంగా గొప్ప వారే అయి వుండాలనీ, (పతీ నాయకుడూ తనకో అవతారపురుషనిగానే కని పిస్తున్నాడనీ, జండాల రంగుల్లోనూ, డిజై నలోనూ తేడాలే తప్ప, అందరి ఆళ యాలూ, అన్ని పార్టీలూ ఒక్కలాగానే కనబడుతున్నాయనీ, ఆందరూ తనను ఉద్ధరించడంకోసం వారిలో వారే పోటీపడుతున్నారనీ చెపుతాడు.

“ఎప్పుడన్నా నేను నోరు చేసుకొన్నాననుకోండి - నాలాంటి వాడినో, నన్నో, నామీదికి తోలి, నన్ను బూడిదచేసి పారేస్తున్నారు” అంటాడు భరద్వాజ.

ఆకాశంలోని హడావిడి ఎన్నికలలో జరిగే గృహ దహనాలుగా కని పించాయి భరద్వాజకు.

దేశంలో హింస, రౌడీయిజం, ఎంతగా కట్టలు తెంచుకుపోయాయో, న్లైతిక విలువలు ఎలా ఆడుగంటిపోయాయో, స్వార్ధం, కామం, బూతు ఎలా స్వైరవివారం చేస్తున్నాయో _ వివరిస్తూ భరద్వాజ: “కత్తులతో, చాకులతో, సైకిల్‌ చైన్లతో యువత వీధుల న్యాకమించడం నాకు తెలుసు. బజార్జనిండా బూతుపాటలు పో రె త్రిపోవడం నాకు తెలుసు. సినిమా చూసి వస్తున్న భార్యా భర్తలను గుండాలు దోచుకోవడం నాకు తెలుసు. ఒక సిచ్చితలిని ఐదారుగురు

కలి మానభంగం చెయ్యడం నాకు తెలుసు. ఒకేరా[ి ఒకే మంచంమీద పది మంది కొమ హోమంలో కాలిపోయిన కన్నె పిల్ప నాకు తెలుసు” _

అంటూ ఓ భయంకర భావ చిశాన్నీ మన ముందుంచుకాడు భరద్వాజ

అయితే భరద్వాజ హృదయం ఆ|క్రోశించి వూరుకోలేదు _

సహృ్మసాబ్దాలుగా మూగవోయిన సామాన్యుల గొంతుకల తలుపులు తెరుస్తానంటాడు. అందుకు వభువును తన్నొక వ్యజాయుధంగా మార్చి వారి చేతి కందించమంటాడు. (శ్రామికుల కంఠాల్లో, దురదృష్టవంతుల గుండెల్లో: ఆకానినాదంగా తానుండా లంటాడు. తన పిలుపు దేశ దేశాలకూ పాకి, మారు మూలలదాకా వి స్తరించి, సూర్యకాంతిలా అందరినీ మేలుకొలపాలంటాడు - భరద్వాజ,

ఈ లోకపు టన్యాయాలపె కన్నులు నెత్తురులు కక్కేేట్టు గర్జించ నివ్వ మంటాడు. సమస్త శక్తులనూ పజల సంక్షేమానికి ధారపోసే సత్సంకల్పం తనలో దృఢపరచి, వారి కోసం తాను చేసే (పతిపనీ విజయవంతం అయ్యేలా ఆశీర్వదించమం టాడు. వేలాది సంవత్సరాలుగా, మానవోత్తములు ఆశిస్తున్న ఆద్భుత సామ్యవాద సమతా సమాజ నిర్మాణానికి 1రూపచ్మితణచేసి, “మబ్బులు తిరగబడినళ్హే మనుషులు కూడా తిరగబడాలి. ఆ విష్ణవోజ్వల మహా(పవా హంలో నా వారూ మునగనీ, కొట్టుకుపోనీ = అందరికోసం కొందరు ఏమ యినా నష్టం లేదు” ___ అంటాడు.

“మళ్ళీ ఒక బుద్ధుడు, ఒక కీస్తు ఒక మహాత్ముడు ఒకేసారి అవత రించవలసిన ఆవసరం ఇప్పుడెంతయినా వుంది. అయితే ఈసారి వారు దయా

_ భరద్వాజ కాంక్షించిన సమ సమాజ స్వరూపం :

వళూ

ఎక్కడ కర్షకుని శమఫలం కర్షకునికే లభిస్తుందో,

ఎక్కడ కార్మికుని శ్రమఫలం కార్మికునికే లభిస్తుందో,

ఎక్కడ అన్నపురాసుల పక్కనే ఆకలి చావులుండవో,

[0-8

కం! హృదయాలతో కాక డైనమేట్సుతోనూ, అహింసాత్మక బోధనలకు బదులుగా ఆయుధాలతోనూ రావలసి వుంటుంది.” ___ అంటూ సమాజంలోని దుస్థితికి ఆకందించే సహృదయ కవిగానేకాక కర్రవ్య బోధకుడైన విష్ణవ నాయకునిగా కూడా కనిపిస్తారు భరద్వాజ. ఎక్కడ దారిద్య భూత వికటాట్టవోసాలు వినబడవో, ఎక్కడ హీనాతిహీనమైన యాచనావృత్తి వుండదో, ఎక్కడ విద్యార్థనావకాశాలు కొందరికే పరిమితమయి వుండవో, ఎక్కడ పసిపాపల చిన్నారిచేతులు పనులను తాకవో, ఎక్కడ పడుచుదనం పిడికెడు మెతుకులకోసం వ్యభిచరించదో, ఎక్కడ న్యాయవాది న్యాయం పఇాన్నే నిలబడతాడో, ఎక్కడ వైద్యం డబ్బునిబట్టికాక జబ్బునుబట్టి లభిస్తుందో, ఎక్కడ అధికార తాప్మ్యతయాలు కట్టలుతెంచుకొని (సవహించవో, ఎక్కడ శుష్క వాగ్దానాలు రురులు హోరె త్రించవో, ఎక్కడ అసూయా ధ్వేషాదులుండవో, ఎక్కడ కవట సన్యాసులు _- డాంబిక యోగులు ఉండరో, ఎక్కడ యుద్ధ (పేలాపనలు వినబడవో, ఎక్కడ విద్వా విజ్ఞాన వాహినులు సమ స్ర్ర్పజల ముంగిట నిలిచి ఉంటాయో ఎక్కుడ ఆకలి, అజ్ఞానం, దార్మిద్యం, నిరుద్యోగం, వ్యాధి, వ్యాపారం వుండవో, ఎక్కడ దేశదేశాల (వజలు సుఖకాంతులతో, "స్వేచ్చా స్వాతం[త్యాలతో జీవిస్తారో, - & (ప్రభూ ఆ సమాజం కావాలి అలాంటి సమాజ నిర్మాణానికై, నా సోదరీ సోదరులను, సమాయ త్తం చేసే, మహాయత్నంలో, నన్ను నిమగ్ను డనుకానీ ; [ఆంతరంగిణి 12.087 ఆదివారం]

మేం

యుగయుగాలుగా సామాన్య మానవుడు తన (శమఫలంమీద అధి కారాన్ని తాను పోగొట్టుకుంటూనే వున్నాడు. సమస్త సంపదలనూ సృష్టించి తను వాటికి దూరంగానే వుంటున్నాడు. అన్నం పండించి తాను పస్తులుంటు న్నాడు. ఇళ్ళు నిర్మించి తాను చెట్టకింద వుంటున్నాడు. అద్భుత మైనవస్తాంలు నేసి తాను అర్ధనగ్నంగా వుంటున్నాడు. ఆందుకే డాక్టర్‌ భరద్వాజ విశ్వకళ్యాణ భావంతో సమస్ర (పజానీకం (గాసవాసోదై న్యంలేకుండా జీవించాలనీ, అందరూ అన్నివిధాలా అభ్యుదయించాలనీ, గాఢంగా ఆశించాడు. ఇందుకు కారణం ఏమిటని త్మీవంగా అలోచించిన తరువాత, రకరకాల యంథత్రాలను తయారు చేసుకోవడం ద్వారా, తాను సుఖపడుతున్నాననే అనుకుంటున్నా డుగానీ, రాను; (పేమ, కరుణ, జాలి, దయ ___ వంటి సద్గుణాలను మరచిపోయి, తానే ఒక యం[తంగా మారిపోతున్నాననే సత్యాన్ని మనిషి గుర్తించలేక పోతున్నాడు. ఆందుకే భరద్వాజ హృదయం విలవిలలాడిపోయి. ఒకనాటి డైరీలో తనను గూర్చిన బయోడేటా నమోదు చేసుకున్నాడు.

తాను కాలంతోపాటు ఈ పంచభూతాల్లో పుట్టి, ఆకలిలో, దర్మిదంలో అఆవమానంలో, ఈర్ష్యలో, ద్వేషంలో, వర్గంలో, వర్ణంలో, (పాంత్రీయతలలో చదువుకొన్నాననీ; దీనాతిదీనుల దయాహృదయాలను (పేమిస్తాననీ; తనను చూసి కూడా అనూయ వడుతున్న ఆమాయకులను చూసి జాలిపడుతున్నాననీ ; ఈ లోకం కోసం తమకున్నదంతా సంతోషంగా అర్పించే త్యాగులను చూసి తాను గర్వపడతాననీ, ఈ మానుష సమాజంలోని అమానుష వాతావరణంలో ఇంతవరకూ (బతికుండడమే తాను సాధించిన గొప్ప విజయమనీ _ చెప్పడం ద్వారా తనంటే ఏమిటో మనకు తెలియచేస్తాడు.

ఆందుకే కాబోలు శ్రీశ్రీ, భరద్వాజను ఒంటినిండా చిళల్టులున్న వేణు వుతో పోల్చడం జరిగింది. ఒంటినిండా చిల్లులున్నా ప్వైపెన చూసేవారికి రంగ్యధాలే కనబడతాయిగానీ, భరద్వాజ హృదయం వినిపించే సంగీతాలు విన బడవు మరి. చాలామంది కళ్ళు కార్చే కన్నీటినే చూడగలరు కానీ, మనసు కార్చే ఆఅ[(శుపులను చూడలేరు కదా ।

సమాజంలోని దోపిడీ విధానాన్నీ, సామాన్యుల కష్టాలనూ, స్రీని మనం గౌరవించాల్సిన తీరునూ, స్త్రీ పెన్నత్యాన్ని, స్త్రీ అనుభవిస్తున్న దారుణ పహిరసనూ, వాటిపట్ల భరద్వాజ స్పందనలనూ, అభ్మిపాయాలనూ (గహిం

116 చడం జరిగింది. కనుక మతం -_ భగవంకుడు _ ఆతనిపై విశ్వాసాలు _ మోక్షం __ కర్మసిద్ధాంతం వంటి వాటిపె భరద్వాజ ఆనుభవం, వివరిస్తున్న అన్ని విషయాలను తెలుసుకోవలసి వుంది.

'పాచీన వేద వాజ్మయం, ఉపనిషత్తులలో పేర్కొనబడిన విశ్వళ క్షి రూపమైన నిర్గుణ నిరాకార దై వారాధనారీతులు, మధ్యయుగాల్లో కనుమర్నుగె సాకార భగవత్స్వరూపాన్ని అర్చించే విధానం రావడంవల్ల, సనాతన ధర్మాను ష్టానం లోనూ, దైవ విశ్వాసంలోనూ, దైవ స్వరూప నిర్ణయంలోనూ, అనేక మార్పులు వచ్చాయి. ఫలితంగా పూజలూ, వతాలూ, తీర్ధయ్మాతల (పాముఖ్యం పెరిగిపోయింది.

భరద్వాజ యా

“నాకు పుణ్యక్షేత్రాలు తెలియదు. ఏ క్షేత్రాన్ని దర్శిస్తే ఎంత పుణ్యం లభిస్తుందో, ఏ తీర్ధంలో మునిగితే ఏం లాభం వస్తుందో, ఏ దేవుణ్ణి ఏ రోజున ఎలా పూజిస్తే ఏ తరహా వరం యిస్తాడో నాకు తెలియనే తెలీదు _”

అంటూ వాటిపై తన అయిష్టతను వ్యక్తం చేస్తాడు. దేవాలయాన్నీ సందడిగా వుండడం చూసి ఏడాదిపొడుగునా చేసిన పాపాల నన్నింటినీ స్నానాలతో, ఉపవాసాలతో, పూజలతో, జాగారాలతో తుడిచేసుకున్నామని తృప్రిపడుతూ, మరో సంవత్సరం పాటు కొత్తపాపాలు చెయ్యడానికి ఖాళీ దొరికినందుకు సంబర పడుతున్నారు. విజ్ఞాలందరూ భగవంతుని దయకోనం తహతహ లాడి పోతున్నారు. “నిన్ను మచ్చిక చేసుకునే కిటుకులన్నీ తమకు తెలుసునంటున్నారు. పూజలు, (వతాలు, భజనలు చేస్తున్నారు. నీ విగ్రహాల ముందు సాగిల పడుతూ, నీ అన్ముగహ సంపాదనా యత్నంలో పోటీలు పడు తున్నారు" __ ఆంటూ అవేనీ తనకు తెలియవంటాడు.

భరద్వాజ భగవంతుని ఉనికి యెక్కడో తనకు తెలిసిందంటూ, “సదా, లోచనలో, సక్కార్యంలో _- కరుణలో, కన్నీటిలో, పసితనంలో, అనాధల్లో ఆర్హుల్లో, అనుకంపలోనే గదా సీ ఉనికి?” అని (పళశ్నిస్తాడుం

లౌకిక జీవితంలో అసలైన దర్శిదం అంటే డబ్బు లేకపోవడం కాదనీ. తనను మనసారా (ప్రేమించేవారు లేకపోవడం _ తను మనసారా (పేమించ

డానికెవరూ లేకపోవడం అనీ - ఇంతటి అమానుషమైన దర్శిదం ఎవరికి రాకూడదనీ హృదయపూర్వకంగా వాంఛిస్తాడు.

ఆవతార పురుషులనూ, మహా యోగులనూ, భగవంతునిగా భావించి ఆృశయించడమూ, వారు సత్య - ధర్మ .- శాంతి _ (పేమ- దయ _ కరుణం అహింస వంటివే భగవత్స్వరూపాలని వారు బోధించడమూ జరుగుతోంది. శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ఎ బుద్ధభగవానుడు- కీస్తు _ శంకరుడు ఎవరు బోధించినా సత్యం, ధర్మం, కాంతం వంటి సర్ధుణాలే దైవంగా బోధించడం మనం వింటూనే వుంటాం. ఆయినా అజ్ఞానం కొద్ధి వీటినిమించి భగవంతుడెక్కడో వున్నాడని మృగతృష్టలో పడిపోతాం. కానీ సద్గుణా చరణమే పరమాత్మ స్వరూవ మనేది సత్యం; కనుక పేమ, జాలి దయ, కాంతి, కరుణ, సౌందర్యం, సీత్రి న్యాయం, ధర్మం వంటి సార్వకాలికాలైన సార్వదేశికాలయిన ఉత్తమ ధర్మాలను పాటించవలసిందిగా; తద్వారా (పకృతి సౌందర్య రూపుడైన, భావనా గోచరుడైన పరమాత్మలో లీనం చెందీ, ఆనంద రూపాన్ని పొంద వలసిందిగా భరద్వాజ సందేశం. విశ్వ పేమ, విశ్వశాంతి, విశ్వమానవ కళ్యాణం, విశ్వమానవ సౌభాతృత్వాల సారాంశమే భరద్వాజ రచనల వయోజనం.

చివరిగా ఒక్కమాట _- “నా సిద్దాంతం మానవతా వాదం” అని పక టించుకోడు భరద్వాజ, (పకటనలకూ, (పచారాలకూ దూరంగా _,తన పని తాను చేసుకుపోతూ, సున్నితాలైన సహృదయ హృదయాలను పైన వివరించిన సద్గుణాలపట్ల స్పందింప చేస్తాడు. అతనిది వరిణామ మానవతా వాదమా? మత నిర పేకమైన మానవతా వఐదమా? హేతు వాదమా ? మత మానవతా వాదమా? అని ఇంకా స్పష్టం చెయ్యాలనుకోవడం మన తెలివి తక్కువే అవు తుంది. నిజానికి భరద్వాజ వీటన్నిటికీ అతీతుడు,

ఎ 0

అధ్యాయం-6 అద భరద్వాజ రచనల్లో - పకృతి

భరద్వాజ రచనలు డైరీలే ఆయినా, వాటిలో (పకృతి అడుగడుగునా దర్శనం ఇస్తూనే ఉంటుంది. సహజంగానే సున్నితమైన ఆతని కళాహృదయం తన డై రీలో ఒక అంశాన్ని నమోదు చేసుకొంటున్నప్పుడు, (పకృతివట్ల మరీ సహజంగా స్పందించిన తీరు కనిపిస్తూనే వుంటుంది. వర్ణించడంకోసం మ్మాతమే (పకృతిని దర్శించడం కాకుండా, ఆయా సందర్భాల్ని బట్టి (పకృతి ఆతడనుభవించే అన్నిరకాల అనుభూతులకూ భిత్రికగా నిలుస్తూ ఒకసారీ, సానుభూతి చూపుతూ మరోసారీ, తాదాత్మ్యాన్ని కలిగిస్తూ ఇంకోసారీ, తన పా(త్రను నిర్వహిస్తూనే వుంటుంది. ఆందుకే భరద్వాజ వై య క్రిక వియోగంలో కాంతమ్మగారిని స్మరించుకొన్నా, జీవితాన్ని తాత్వికంగా విశ్లేషించాల్సివచ్చినా, తాను చలించిపోయిన ఓసాంఘిక దురన్యాయాన్ని మన కనులముందుంచాలన్నా (పకృతినే సాధనంగా (గహిస్తాడు. అందులో కూడా ఏ ఒక్క అంశమూ పూ ర్రిగా [ప్రకృతి వర్ణన రూపంగానే సాకాత్కరించదు. ఎంతవరకు (ప్రకృతిని గూర్చి చెప్పాలో ఆంతవరకే చెపుతాడు భరద్వాజ.

డాక్టర్‌ భరద్వాజ (పాచీన అర్వాచీన ఆంధద్రాంగ్ల సంస్కృత సాహి త్యాలను అర్థంచేసుకున్నవాడూ, జీవితాన్ని అనేక కోణాల్లోంచి అనుభవించిన వాడూ కనుక జీవితానికీ, (ప్రకృతికీ _.- పకృతికీ అభివ్య క్రికీ మధ్యగల సంబంధాన్ని పూర్తిగా అవగాహనచేసుకొన్నాడు. అందుకనే అతడు(ప్రకృతిని దివ్యంగానూ _ దివ్యాతి దివ్యంగానూ _ దివ్యేతరంగానూ కూడా దర్శించి వాచ్యం చెయ్యరాని విషయాలనూ, పప్పక తప్పని విషయాలనూ, అవి ఎంత తీ్మీవమైనా, ఎంత సున్నితమైన వయినాసరే ఎంతో ఆర్జ౦ంగా, గాఢంగా మన హృదయాలకు హత్తుకోనేలా - మన కళ్లకు కట్టినట్టుం డేలా చెప్పడానికి పళ్ళ తీని ఆశ్రయిస్తాడు, అందుకే అడుగడుగునా ఈ స్మృతి పంచ మహా కావ్యా

కర్రి

ల్లోనూ (పకృతి వివిధ రీతుల సోయగాలు పోతూ తన చిద్విలాస విరాట్‌

స్వరూపాన్ని _పదర్శిస్తూ ఉంటుంది.

మహాకావ్యాల్లోనూ, ఇతివృత్తం చుట్టా (పకృతి వర్ణనలు పర్శిభమించ

డాన్ని చూస్తాం. నాటి కాళిదాసునుండి, నిన్నటి భాన కవులవరకూ కనిపించే

(పకృతి వర్ణనలు లక్షణాల చ్మటంలో బిగింపుపొంది, శయ్యం- రీతి - ధ్వనివంటి.

సౌందర్యాలతో కావ్య లక్షణాల రక్షణ వలయంలోంచి పుట్టుకొచ్చినవి కావడం

వలన, అవి ఉద్యానవనంలో పూలకుండీల్లో జ్మాగ త్తగా పూసిన గులావీ పూల

లాగా తీర్చి దిద్దినట్టుంటాయి.

కానీ భరద్వాజ చేసిన వాటిని పకృతి వర్ణన లనడంకన్నా, పకృతి

వేరూ, మనిషివేరూ అనే రేఖను చెరిపేసిన ఆత్మీయతతో - స్నేహంతో కని

పించిన పతి కాస్త నేలమీదా విరగబూసి తమ తమ సొరభాలతో సృష్టిని

ముంచెత్తి తమ వయ్యారాలతో (పకృతిపై [పతిబింబించివ తీరు - అని చెప్పడం బాగుంటుంది. భరద్వాజ కావ్య రచనకోసం (పకృతిని వర్ణించలేదు, అమ్మా - నాన్నా - చెల్లి ౨ ఇరుగూ పొరుగూలాగా - ఇార్యాబిడ్డల్ధాగా భర ద్వాజ జీవితంలో (పకృతి కూడా ఒక విడలీయరాని సంబంథంతో, బంధుత్వంతో ఎలాంటి ఆహ్వానమూ ఆవసరం లేకుండానే వచ్చి, తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వ హించడం కనిపినుంది. ఆందుకే సం(దాయరితిలో (వకృతిని ఉన్నదానిని ఉన్నట్లుగా సామ్యంగల వస్తువులతో ఓ పట్టిక తయారుచేసినట్టుగానీ, అను (పాసల వై దగ్ధ్యంతో గానీ, అర్థంకాని ఏవో అయోమయ సిద్దాంత (పతిపాద నకుగానీ (పకృతి భరద్వాజ కావ్యాల్లోకి చేరినట్టుగా కనిపించదు. ఒక ఆను భూతిని వ్య కం చెయ్యడానికో, లేదా ఒక అనుభూతికి భి త్రికగానో మ్మాతమే కనిపిస్తుంది. రాను రానూ జడ (పకృతి చై తన్యవంత మైనశ్లే, ఒక నైరూప్య భావం సారూప్యతను సంతరించుకొన్న ప్రే _ అతని ఎలిజీలద్వారా ఆమ్మృ తత్వాన్ని పొందిన కాంతమ్మగారు చివరకు (పకృలిగాలయిం చిపోయినట్ల్టూ ,చివ రకు తననుగురించిభరద్వాజకూడా భావాదై్వైతస్థితినుండి (పకృతిలోకి ఎగ(క్షాకి, (శమేణా (పకృతి స్వరూపుడై పోయినట్టూ కనిపిస్తుంది. అవస్థాభేదాన్ని బట్టి (పకృతి సానుభూతి చూప్పుతుంది: రచయిత హృదయానికి అందించే అనుభఖూత్రి వర్ణనలు కుడా ఈ రచనల్లో కనబడతాయి.

1920

ఈ విషయాలన్నింటినీ ముందు ముందు కాస్త వివరంగా చర్చిస్తాం కనుక పస్తుతం _ “ఆసలు (పకృతి అంటే ఏమిటి? అది కవిత్వంలోకి రావలసిన అవుసరం ఎందుకు? ఎప్పుడు? ఎలా? ఏర్పడింది? వేదాల నుండీ భరద్వాజ రచనల వరకూ కవులు (ప్రకృతిని ఎంతవరకూ (గహించి వర్షిం చారు?” _ అనే ఆంళాలన్నీ ఇప్పటికే పెద్దల (గంథాల్లో అక్కడక్కడ వున్నా? ఇక్కడ మరో మారు స్మరించాల్సిన అవసరం వుంది 1 (పకృతి _ కవిత్వం ,

(పపంచానికి (ప్రకృతి మూల కారణం. _పకృతినుండే ఈ సమ స్త్‌ సృష్టి జరిగింది. స్రీ (పకృతి స్వరూపిణి _ పురుషుడు పరమాత్మ. ఇవన్నీ మనకు తరతరాలుగా అందుతున్న సంస్కారాలు, పరమాత్మ పురుషుడే అయినా (పకృతి స్వరూపిణి అయిన స్త్రీ శక్తి, దాని చైతన్య శ క్రి పురుష శక్తితో లయించినప్పుడే సృష్టి జరుగుతోందనీ, (పకృతి వినా పురుషుడు (పరమాత్మ) నిస్తేజాడనీ, అతనికి వైతన్యమే తేదనీ మన సనాతన ధర్మం చెప్పతోంది. అయితే * సాంఖ్యులు మ్మాతం “సృష్టికి కారణమైనది (పకృతి కాదు, మూల్మపకృతే వికారాన్ని పొందడం వలన ఆ వికృతి నుంచే సృష్టి జరుగు తోంది" అంటారు. ల ఏది యేమైనా _ ఈ దృశ్యమాన జగత్తులోని ఉభయ సంధ్యలూ -- సముద్రాలూ నదులూ _ కొండలూ _ లోయలూ సూర్యుడూ _ చం(ద్రుడూ మైదానాలూ వీటినన్నింటినీ కలిపి (పకృతిగా వ్యవహరించడం జరిగింది.

య కొను పుట్టి పెరిగిన పరిసరాల షీద అభిమానం ఉండడం మనిషికి తన బాధను వొలకబోసుకొనడం కూ దాన్న. కూచుని ఏకాంతంగా యడయితే మనోహరంగా (ప్రకృత నిటుంది. వ్య క్తి రసహృద (క్కొతికి తనదాధలను వాలకబోసుకొని వూరుకో కుండా (పకృతి తన హృదయానికి అందించిన ఆహాదాన్ని కూడా. వివిధ కోణాలలోంచి మరింత స్పషంగా _స ఆబ్బదాన్ని కూడా

ఆద్యా (ప్రకృత్తి రవికృత్తి; _ సాంఖ్య కారక

క్షే అందుచేత కవి రసమయ జగత్తులో, పకృతి కెప్పుడూ పెద్దపీటే లభించింది. ఈ (పకృతి వర్ణనా విన్యాసం నిన్నటిదీ మొన్నటిదీ కాదు. అనాదిగా నాటి వేదాల నుండి నేటి మినీ కవిత వరకూ అవిచ్చిన్నంగా సాగుతూనే వుంది. (పకృతి వర్ణనలు ఎలా వుండేవి? ఎలా మారుతూ వచ్చేయీ? _ అనే వాటి [కమ పరిణామాన్ని గూర్చి ముచ్చటించుకొందాం : వేదాల్లోని పకృతి వరనలు : 6 ణ వేదాల్లో (పకృతి వర్ణనలున్నాయని చెప్పారు. అవన్నీ ఒక కళాదృష్టితో అద్భుత భావ స్ఫోరకాలుగా మ్మాతమే రచింపబడినవి కావనీ, మనిషి జీవితానిక్రీ _ (పకృతికీ మధ్యగల అవినాభావ సంబంధాన్ని కూడా అవి వ్యక్తం చేస్తున్నాయనీ చెపుతారు. ఈ వర్ణలన్నింటిలోనూ, వ్యక్తికి పరమాత్మతో ఒక అనుసంధాన వాహికగా కూడా (ప్రకృతి 'పేర్కొనబడిం దంటారు. (వకృతి దర్శనం వలన వ్యక్తి పరమాత్మ చింతనలో పడిపోయినట్లు కొన్ని కథాంళాలను ఎత్తి చూపడం కూడా జరిగింది. ఈ వర్ణనలన్నీ ఇంచుమించు ఆత్మాశ్రయరీతికి శ్రీకారం చుట్టినవే కావడం ఒక విశేషం. న సంస్కృత సాహిత్యంలో (పకృతి వర్ణనలు ; ఆదికవి వాల్మీకి రచించిన రామాయణ మహి కావ్యంలో అడుగడుగునా (ప్రకృతి వర్ణనలు తారస పడతాయి. సున్నితమైన రీతిలో స్వభావ సిద్ధంగా ఈ వర్ణనలు సాగాయి. రామాయణ రచనలో మహాకవి వాల్మీకి (వకృతిని కేవలం నేపథ్యంగా మ్మాతమే వర్చించి విడిచి పెట్టలేదు. రామాయణంలోని (పకృతి వర్ణనలు పా్యాతలకూ (ప్రకృతికీ మధ్యగల సంబంధాన్ని చూపడానికి, ప్మాతలపై సన్నివేశంలో సానుభూతిని చూపినట్లూ కథాగతికి తోడ్పడినట్లూ, అనై చ్చికాలై న పరిస్థితులను (ప్రకృతి నిరసించినట్టూ కవి పకృతితో తన ఆర్హిని వెల్టడించుకొన్నట్టూ కూడా సాగాయి. తరువాతి కాలంలో మహాకవి కాళిదాసు కావ్యాల్లో (పకృతి శోభాయ మానంగా కనిపిస్తుంది. తన భావాలకు ఉపమాలంకారాన్ని అభివ్య క్రి సాధ నంగా కాళిదాసు వాడుకొనడం వల్ల, (పకృతి - కాళిదాసు కావ్యాల్లో ఉపమత్రో వయ్యారాలు చూపింది.

కేరి

బుతు సంహారంలో (పకృతి వర్ణనల్లో సాం్యదత, గాఢత కనిపిస్తాయి. బుతు చృక సంచారంలో [పకృతి కణ క్షణ విన్యాసాలను కాళిదాసు సమ్మోహనంగా దర్శించి చిత్రించాడు.

కొంతమంది కావ్యాల్లో తప్ప మొత్తంమీద (పకృతి వర్ణనలన్నీ, కాళిదాసు తరువాత కాస్తంత పాండిత్య గరిమనూ, క్రష్టతనూ, దీర్ణతనూ సింగా రించుకొనడం వల్ల ఈ వర్ణనలన్నీ సున్నితత్తాన్నీ, దానితోబాటు స్పష్టమైన భావనాళ క్తినీ కూడా కోల్పోయాయి. తెలుగు సాహిత్యంలో (పకృతి వర్ణనలు :

పురాణ యుగపు సాహిత్యంలో (పకృతిని వర్జించిన ఘట్టాలు ఎక్కువ గానే కనిపిస్తాయి. నాటి సాహిత్యం మీద సంస్కృత వాజ్మయ (ప్రభావం ఎక్కువ కనుక, నాటి [ప్రకృతి వర్ణనలన్నీ వాల్మీకి, కాళిదాసుల వరవడిలోనే కొంతవరకూ సాగాయి _ అని చెప్పవచ్చు. ఈ తెలుగు పురాణ యుగపు (కృతి వర్ణనలన్నీ కూడా భాష _ భావాల మేలుకలయిక లోని స్వాభావిక తను సంతరించుకొనడం వల్ల రాణింపులోకి వచ్చాయే తప్ప, (పకృతి న పాతల సంబంధాన్ని వ్యక్తం చెయ్యలేకపోయాయి. కంటికి కనిపించిన (పకృతిని, యధాతధంగా కంటికి కనిపించిన వర్ణించారు తప్ప, (_పకృతిని చూడ్డం వలన కవి మనసులో లేచిన అనుభూతి తరంగాలను పట్టుకోలేక పోయారు.

ఇక (పబంధయుగాని కొచ్చేసరికి అష్టాదశ వర్ణనలతో (ప్రకృతి వర్ణనలు కూడా తప్పనిసరి అయ్యాయి. కవి భారత రామాయణాది (పసిద్ధ పురాణాలలో వలె ఒక స్థిరమైన ఇతివృత్తానికి కట్టుబడి ఉండాల్సిన అవనరం, వెసులుబాటు కావడంతో, (పతిభ "పేరుతో పాండిత్యం (ప్రవేశించి, కావ్యంలో కవితాభాగాన్ని మింగేసింది. కవులు (పబంధాల్లో చూపిన ఈ స్వతం(తేచ్చ, (పకృతి వర్ణనలలో క్రిష్టత, దీర్హత, ఆన్న్ముపాస వ్యామోహం వంటి వాటి (ప్రభావం "పెరిగి ఆర్థవ్యక్తి భావనాళ క్తి కొంతవరకు దెబ్బతినడమూ కూడా (ప్రబంధ యుగం నాటి పకృతి వర్ణనలలో కనిపిస్తుంది.

క్ర

ఇక శీణయుగ సాహిత్యాల సంగతి సరేసరి. (పబంధయుగ సాహి త్యంలోని చాదస్తాలన్నీ, అవలక్షణాలన్నీ మొహం మొ త్తేంతగా "పెరిగి, వర్ణ నల పట్ల కొంత రోత పుట్టించడం రూడా జరిగింది.

ఈ లోపాలను సరిదిద్దుకోవాలనే తలంప్పతో, పునరుజ్జీవన సంస్కరణల పునాదులమీంచి ఆధునిక యుగం నిర్మించబడడంతో భాష - భావం -రీతి ఇతివృత్తం _ అన్నింటిలోనూ వచ్చిన చైతన్యం కారణంగా వర్ణనారీతులు నవ్య తను సంతరించుకొన్నాయి. (వకృతి వర్ణనలకు కొత్త గుబాళింపు కలిగింది. ఇంగ్రీషు కాల్చనిక కవుల ప్రభావం కారణంగా ఆధునిక కవులు (వకృతిని మరింత శద్ధాసక్తులతో పరిశీలించారు. ఇంగ్లీషు కాల్చనిక కవులకు వలెనే వీరికి కూడా (పకృత్యారాధన, (పకృతి వట్ట పీతి అధికమే కాకుండా, వారూ వీరూ ఒకే విధమైన రీతిలో (ప్రకృతిపట్ల స్పందించటానికి మరొక కారణాన్ని కూడా చెప్పుకోవాలి. వారూ వీరూ కూడా ఒకేవిధమైన సమకాలిక సామాజిక, సాంస్కృతిక, సారస్వత పరిస్థితుల నెదుర్కొనవలసి రావడమే ఆ మరొక కారణం. అంటి ఇంగ్లీషు కాల్చనిక కవులు 'ఆ భాస - ఐతి హాసిక' కవిత్వం వలన విసుగు చెందితే, మన కవులు (పబంధయుగ క్షీణయుగాలనాటి కవితా రీతులకు విసుగు చెందారు. సమాజం వీరిని తరిమి కొట్టింది. దేశం బానిసత్వంలో మగ్గతున్న రోజుల్లో, సమాజం నిరాళా నిస్పృహలతో మగ్గి పోతున్న రోజుల్లో, మన భావ కవులు (పకృతినే ఆశ్రయించడం జరిగింది. ఆత్మాశ్రయ రీతుల్లో (వకృతిని ఆవిష్కరించడం, దర్శించడం, వర్ణించడం వంటి పాఠాల్ని మనవారు వారినుండే నేర్చుకొన్నారని చెప్పవచ్చు.

(ప్రకృతిని తమ ఆరవ జ్ఞానంగా హృదయంతో దర్శించిన భావకవులు, (వకృతియొక్క- పైపై మెరుగులను మ్యాతమే వర్ణించి వూరుకోలేదు. (ప్రకృతి ఇచ్చొపూర్వకంగా పయనించిన భావకవి (సకృతిపట్ల తన్మయుడై , (పకృతికి తన గోడును వినిపించుకొనడం వంటి స్పందనలను కూడా మనం ఈ వర్ణన లలో దర్శించవచ్చు. (పబంధాల్లో కొన్ని (పకృతి వర్ణనలు పఠితల్ని (వక్ళ తికి మరింత దగ్గిర చెయ్యడానికి బదులు (ప్రకృతి నుంచి వారిని దూరం చేశాయి. కవి సమయాలనే చట్రాళ్లోంచి పుట్టుకొచ్చినవి కావు కనుక ఈనాటి (పకృతి వర్ణనలు భావనా రమ్యంగా సాగి ఆర్థవ్య క్రివట్ట మరింత స్పష్టతను సాధించుకొన్నాయి. (పకృతి దర్శనంచేత పొందిన హృదయాను భూతులకు

కల్తీ (ప్రతిబింబాలు కనుక స్వాభావికతతో కూడి అంతర్షీనంగా కవితకొక సంగీ తాన్నీ, పరిమళాన్నీ సంతరించి పెట్టాయి.

(పకృతి వర్ణనలు ఎ భావకవిత్వము లా వాటిపై ఆంగ్ల కాల్చనిక కవుల (వభావాన్ని గూర్చి మనం ముచ్చటించుకొంటూన్నపుడు మహాకవి వర్ష్స్‌వర్త్‌ను స్మరించాల్పిన ఆవసరం ఎంతో వుంది. సహజంగా (ప్రకృతిపట్ట పరపశించడమే కాకుండా *ఇతడు తన రచనల్లో (పకృతి వర్ణనారీతుల పై కొన్ని మార్గా లను నిర్ధేశించిన మహా కవి.

ఇతడి భావనా (పపంచంలో సంప్రదాయరితుల కన్నా భిన్నంగా (పకృతి కోభా కలితమై ఇతడికి దర్శన మిచ్చింది. ఆ దర్శనం, ఆవి ష్కారం ఇతని రచనలలో వెలుగులను నింపింది. మనం రోజూ చూస్తున్న అనేక విషయాలు కొండలు - కోనలు . నదులు ._ వెన్నెల వంటివి, ఇతని కావ్యాల్లో దివ్య సౌందర్య పరిమళాలను వెదజలాయి.

నో తి ల

మహాకవి వర్డ్స్‌వ ర్త్‌ పకృతి విషయంలో గాని, పకృతికి, మానవ హృదయానికీ మధ్యగల సంబంధాల విషయంలోగాని చేసిన తాత్త్విక భావాల కన్నిటికీ (పకృతి నుండి అతడు స్పందించిన బాల్యానుభవాలే కారణంగాని (గంథాలు చదవడం వల్ల వచ్చిన పరిజ్ఞానం కారణం కాదు,

(కృతిని ఉపాసించే కవులకు (వకృతితో (ప్రత్యక్ష సంబంధం వుండి తీరుతుంది.

వర్డ్స్‌వక్త్‌ (_పకృతిని తారతమ్య దృష్టితో కాకుండా, తాదాతు?ద షిశో వపరిశీలించిలంటాడు. ఇతనికి (పకృతి జడపదారం కాదు. (వ శ్రి భి

న * (పకృతిలో అతనికి జీవ చైతన్యమే కనిపించింది.

జ జగైడజ0050 (0 70164302 13 2 (17102 3021 11 ౯6011

॥ ; 8 ఏం3010 2116 11 6౪౬%” గష456 206 004 ౦౯ గ8గాల 10 యం మంళయలుం 0 ల0ం 348805 0.

*ఉ గీలీ0ం 0౧౦౩ 1/0౧). *జర్‌(601ఆ5 ఓ ౧060. కె. 170.

1925

ఈ విధంగా ఆతనికి నక్షత్ర గతుల్లోనూ, ఎదలోని కోర్కెలలోనూ, నము[ద్రం నీలి నిద్దరలో జోగుతూ గు[రు పెట్టడం లోనూ, పూవులు రాలడం లోమా జీవచై తన్యమే కనిపించింది.

విశ్వ (పకృతి అంతా విశ్వ చై తన్యాత్మకమే కావడం వలన మానవ చేతనా శ క్తికి (వకృతితోడి సంబంధం తేలిక అవుతోందని ఇతని అభి[ప్రాయం. మానవాత్మకు విశ్య్శపకృతిలో వుండే ఆత్మతో అనుసంధానాన్ని చెప్పడానికి (వయత్నించడమే ఇతని రచనలలోని తాత్త్విక స్యూతం. విశ్వాత్మకూ - జీవునికి గల అనుసంధానమే (పకృతి అని భావిసూనే *.6

ఓ (పకృతి త త్త్వంతో పాటు మానవ తత్త్వాన్ని కూడా కుణ్ణంగా పరిశీలించిన మహాకవి వర్స్‌వ ర్ల్‌ 2మనుషుల్లో కూడా [పకృతి రూపాన్ని

6 అవనీ ధ్సా దర్శించాడు.

(పక్ఫతి మానవతత్వాను సంధానానికి విశ్తేషణా పరిజ్ఞానం గల బుద్ధి ఐలం పనికి రాదనీ, తార్కిక జ్ఞానం ఆవసరం అనీ, అందుకు ఇం[దియాను భూతుల్ని యధాతధంగా (గహించగల పరిశుద్ధమైన చిత్తమే ముఖ్యం _ అసీ అంటాడు.

(పతిదాన్నీ, అ స్రమానూ తర్కించుకొంటూ కూర్చుంటే పవ్శితమైన ఇందియాను భూతికి ఆటంకం కలుగుతుందని ఆతని అభిప్రాయం,

సాధారణంగా మిస్టిసిజం ఇం[ద్రియా తీతమైన అనుభూతులనే (వతి షైదిసుంది. ఇం(ద్రియాను భూళులను అధిగమించి చూడమంటుంది. గానీ వర్డ్స్‌ వర్‌ (వతిపాదించిన 'మిస్టిసిజం” ఇంయ్యదియానుభూతినే నిర్ధేశిస్తుంది. అందుకే. లలల లాలా

౪₹/0/69౪4/0/10 15 1౧6 ౧౦౭౬౦1 ఈ౫160[0౧81 ౧21౮69, 28 ౪/61! 29 0 ౧0౧౧౭8౧ ౧41౮౧6. 1 19 119 6006166106 ౪1100 619110- 413065 ౧15 ౧096 [1/00 (1096 00106 ౧8౪౪16 ౧౦68, 51464165 1౧ గింం(౧/ -- క 171
౧6 584 ౧0౧ 2౧64 ౪00060 28 (669 811100 -- 2116! ౧౭81610౧.

126 *౮స| 8676 1౧6 0891 8౧6 66581 01 811 16200675 "“--- ఆనేదే తన కవితలో అతడు (పతిపాదించిన మూల సిద్ధాంతం. ఇతని కవి త్వంలో ఆడుగడుగునా కనిపించే సిద్ధాంతం కూడా ఇదే.

“0౧9 1110641596 ₹ం0గ) 2 ౪6/౧౭ ౪౦౦64 ౧4౪ 16806౧ ౪0౪ ౧౧౦౧౭ ౦౧౧౭౧౦1 ౧౧౦?8| 6౪1! 2౧6 ౦0+ 3౩౦౦౮౦. 180౧ 90119 411 582665 02౧” --

అంటూ బుషులు చెప్పే బోధనల కన్నా (పకృతి యిచ్చే పాఠాలే

ఎక్కువ అంటాడు.

కాల్పనిక కవిత్వం అన్నా ఆత్మాశయ ధోరణి అన్నా అందులో

(వకృతి యొక్క. బాహ్య స్వరూపాన్ని, బాహ్య (ప్రకృతినీ వర్ధించడం చాలదు. అలా వర్డిస్తే (పకృతిని వ ర్థించినట్టు కాదనీ _ (పకృతి దర్శనం వల్ల కవి హృదయంలో పుట్టిన స్పందనలనూ, అనుభూతులనూ మ్మాతమే (పతిఫలింప చేయాలనే వర్ణనా విష్టవాని కితడు ఆద్యుడు _ అందుకే తన “06౧6 068౧09“ లో _ “తిరగి 266 10 1 €16 166౧ 0౧41 1100 70౧81 ౧6౪౦ ౪/89 0౧ 14౧6 0! 5798౧0 "౧6 ౧౦౧566౦/6110౧ 8౭౧64 1౧6 ౧౦615 6౮/628౧౫* --- అని అభ్నిపాయ వడ్డాడు. 4006౪ ఇతని (పకృతి కవిత్వానికి మంచి ఉదాహరణ, అయిడేళ్ళ కాల వ్యవధిలో తానా చర్చిని మొదటిసారి చూడడానికీ, రెండోసారి చూడడానికీ మధ్యకాలంలో, తనలో అంతులేని భావ పరిణామం కలిగింది. చర్చి చుట్టూగల (పకృతి దృశ్యాల్లో మార్చు లేదు. అవి ఆలాగే వున్నాయి. ఈమార్పు ఎందులో ఉన్నది? సున్నితమైన తన కవితా చేతనలోనే వుంది అని _గహించాడు. అతనిలోని ఈ ఆంతరిక పరివరనమే ఈ కావ్యంలో (ప్రతిబింబించింది. (పకృతి సౌందర్య _పభావం తనలో పుట్టిన స్పందనలనే ఈ కావ్యంలో ఆత్మ్మాశయ రీతిలో వ్యక్తం చేశాడన్నమాట. అందుకే శ్రీ అమరేంద న “పకృతి చిితణ కోసం పాత కావ్యాలు వెదక్కుండా యితడు శ '“ఆళ్చర్యం' _ వ్యాసం థ్రీ అమరేం[ద ఆంధధ్యపభ 16-10-1960 డాక్టర్‌ సి, నారాయణ రెడ్డిగారి “ఆధునిక కాంధకవిత్వము నుండి (గహించడం జరిగింది.

క్షి? కన్నులలోనే కావ్యాలు (వ్రాశాడనీ, బండ బారిన గుండెల్ని మెత్త బరచి పజ లకు కొత్త కళ్ళనీ, చెవుల్ని ఇచ్చాడు” _ అనీ అంటారు. ఇంతవరకూ జరిగిన (పకృతి వర్ణనల్లో అవలంబించిన, (పకృతిని

మానవ సంబంధిగా చితించే పద్ధతికన్నా మించి, మన భావ కవులు [పకృతిని ఆత్మీయమైన అనుభూతి సమున్మీలనానికి ఆలంబనంగా (గ్రహించడం కూడా జరిగింది. (పకృతిని చూడగా చూడగా వీరి రన హృదయం స్పందించగా కలిగిన పులకింతలే వర్ణనలుగా అవతరించాయి గాని (పకృతి వర్ణనల "పేరుతో పోలికగల వస్తువుల జాబితాల నివ్వడం గానీ _- అయోమయ సిద్ధాంతాలతో ముడి పెట్టడం గానీ ఈ (సకృతి వర్ణనలో మచ్చుకి కూడా కనిపించదు. మొత్తం మీద ఆధునిక యుగంలోని (పకృతి వర్ణనలన్నీ నస్వాభావికతకు దగ్గరగా, క్ల ష్రతకు దూరంగా సాగాయనే చెప్పాలి. భరద్వాజ = (పకృతి ;

“ఎన్ని యిక్కట్టు లుండిన నేమియైన

గుడువ గట్టను నొకవేళ గొదవయైన

(వకృతి సామీప్య జీవన భాగ్యమొక బె

యున్న కడగండ్డ మరపించు నూరడించు” అన్న మహాకవి వాక్యాన్ని బట్టి పకృతి నుండి మనిషి ఆశించిందేమిటో తెలు స్తుంది. సామాన్య మానవుడే పకృతి కోసం ఇంతగా ఆరాట పడితే, సొందర్యో పాసకుడూ భావుకుడూ అయిన కవిని గురించి వేరే చెప్పాలా? ఈ పకృతి _ మానవ సంబంధం అనాది. మానవుని పుట్టుకనించీ ఈ సంబంధం [(పకృతితో అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగుతూనే వుంది. వేదాల్లో [పకృతి వర్ణనలున్నా యంటారు. చూడగలిగితే వేదాల్లోనే కాదు; ఆదిమ నూనవుని అర్ధంలేని అరుపు ల్లోనూ కేకల్లోనూ కూడా (వకృతి వర్ణ్జనలు కనిపిస్తాయి.

బాల్యం నుండే, అందరి చేతా వదిలి వేయబడి, వంట!గా తన జీవి

తాన్ని తానే అందుకొంటూ వచ్చిన భరద్వాజ ఏకాంత హృదయం కూడా, పకృతి పట్ల స్పందిస్తూనే వచ్చింది. తక్కిన జీవిత విశేషాలు, రచనల మాట అలా వుంచి, భాక్యావియోగ తప్తుడైన భరద్వాజ వంటి, సున్నిత హృదయనికి

19గ

ఇంతటి దుఃఖం ఎదురై నప్పుడు అ ర్తితో (పకృతి వైపు చూడకుండా వండడం ఎంతవరకూ సాధ్యమో మనం వూహించగలం. ఆందుకే భరద్వాజ డై రీలయిన ఈ స్మృతి పంచ మహా కావ్యాల్లో అడుగడుగునా పకృతి వివిధ రీతులలో దర్శన మిస్తూంటుంది. నాటి వాల్మీకి నుండి నిన్నటి నవ్యకవి వరకూ (పకృతి నుండి ఎలాంటి సానుభూతిని సౌందారో, (పకృతిని ఏయే. రీతులతో ఆవిష్కరించారో ఆ పద్ధతులన్నీ భరద్వాజ డెరీల్లో కనిపిస్తాయి. ఆటు (పకృతి వరనా విషయంలోనూ, విధానంలోనూ కూడా భరద్వాజ సంపదాయ రీతుల తోనూ, నవీన కవుల రీతులతోనూ పకృతిని ఆవిష్కరింప జేస్తాడు. దానితో వాటు తనవైన కొన్ని [ప్రత్యేకతలు కూడా చోటు చేసుకుంటాయి. వర్ణనా విషయంలోనూ _- విధానంలోనూ కూడా భరద్వాజవే అయిన కొన్ని పత్యేకతలు చాలా చోట్ల కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తాయి.

భరద్వాజ (పకృతిపట్ట సాం్యపదాయక కవుల్దాగా, తాటస్ట్య విధానం లోనూ _ (ప్రకృతితో కపితాదాత్మ్య స్థితిని పొందినట్లూ లేక (పకృతి తాదాత్మ్య భావాన్ని కవిపై చూపినట్లూ వర్ణిస్తాడు, జడ (వకృతితో థాటు చై తన్య (ప్రకృతిని వర్ణించడమూ, కొంత సారూప్య (పకృతితోబాటు నైరూప్య (ప్రకృతిని వర్ణించడమూ, కొంత మిస్టిక్‌ వాదమూ, కొంత పతీకవాద ధోరణీ_ కొంత స్వచ్చందానుభూతి_ ఇలా వివిధ కోణాల్లోంచి (వకృతిని మన కళ్ళ ముందుంచడానికి గొట్టి _పయత్నం చేసినట్టు కనబడుతోంది.

“భరద్వాజ గట్టి పయత్నం చేసినప్టే” అనడానికి మనం ఇక్కడకొంత ఆలోచించాల్సి వస్తుంది. ఎందుచేతనంటే, (వకృతిని వర్ణించిన వారంతా కావ్య రచనకోసం, కావ్యత్వసిద్ధికోసం లేదా కావ్య [పయోజనం కోసం (పకృతిని వర్ణించడం కోసమే వర్ణించడం జరిగింది. పర్మాశయమైన వస్తు రీతిలోనూ, అత్మాాశయ రీతిలోనూ, కూడా వారి వర్ణనలు సాగాయి. అయితే భరద్వాజ రాసుకొన్నవి డైరీలు. పకృతిని వర్ణించడం కోసం డైరీలనెవరూ రాసుకోరు. కనుక (పకృతే స్వయంగా డై రిల్లోకి పవహించి వుండాలి. భరద్వాజ వైయ కిక జీవితంలో ఎదురైన భార్యావియోగ దృఃఖానికి అలసి సొలసి సౌక్కిపోయి వున్నప్పుడతన్ని (ప్రకృతి లాలించింది, ఊరడించింది. ఒక వైపున సమాజం లోని 'ఘోరపుటన్యాయాలకు సంస్కృతి మీదా, సంస్మారంమీదా వ్మిభమాన్ని పొందిన భరద్వాజను ఆళావాదిగా, (వజలను నడిపించే మేధావిగా, తీర్చిదిద్దుతూనే

199

అతణ్ణి విశ్వాసాల కారడవుల గాఢాంధకారంలోకి నడిపించి _ పరమాత్మ వైపు మార్గం చూపింది. వరమాత్మ మరెక్కడో లేడన్న నిర్ణయానికి వచ్చిన భరద్వాజకు, (పకృతి తానే పరమాత్మయై తన ఒడిలోనికి ఆహ్వానించింది.

రాయపోలు, నాయని, కృష్ణశాస్త్రి; బాపిరాజు, వేదుల, శివశంకర శాన్తిః విశ్వనాధ, బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, బైరాగి, నారాయణరెడ్డి, గుంటూరు శషేయదశర్మల వలెనే, భరద్వాజ కూడా (వకృతిపట్ట స్పందించడం జరిగింది. వీ రోజు విషయాల నారోజు నమోదు చేసుకొనే ఆలవాటుగల ఆతని డె రీల్లోకి స్పందనల రూపంలో (పవేశించింది (నకృతి. ఇక్కడ మరో ముఖ్య విషయం అనుకోవాలి _ సాధారణంగా ఇలాంటి వ్యాసాల్లో “ఇదిగో ఇక్కడ వారిని, పీరు అనుకరించారనో, వారిపై పీరి [పభావం వుందనో”_ పేర్కొనడం సర్వ సాధారణమైన విషయం. కాని భావుక హృదయ౧ తాలూకు స్పందనలు సంస్కార సామ్యంగల వ్య క్తిత్వాలను బట్టి ఒక్కొక్కప్పుడు ఒకేలాగా కని పీంచడం కూడా జరగవచ్చు. అయినా ఎవరి స్పందన వారిదేః అయినప్పుడు అనుకరణ _ అనుసరణ -_ (ప్రభావితులు కావడం _. బేక కాపీ కొట్టడం వంటివి చర్చనీయాంళాలే కాదు.

అయినా సరే ఒకే పోలికగల ఇద్దరు వ్యక్తులు తారస పడినట్లు, కొన్ని విషయాల్లో సమత్వాలూ పోలికలూ కనుపించకా తప్పదు మరి.

ఏది ఏమైనా, మిగిలిన వారి రచనల్లోకన్నా భరద్వాజ రచనల్లో (వకృతి మనకూ, కవికీ కూడా, మరింత ఆత్మీయంగా, ఆప్యాయంగా కనిపిస్తుంది. ఎందు చేతనంటే, భరద్వాజ [కృతిని వర్ణించడం కోసం వర్ణించలేదు. (పకృతియే స్యయంగా భరద్వాజలోకి అవతరించింది. భరద్వాజ తన వైయక్తిక జీవిత సమస్యలకూ, విషాదాలకూ, (పకృతి నుంచి పరిష్కారానికి కోరుకున్న ఫ్రే _ ఆతని అక్షర గవాక్షాలలోకి ఆడుగు పెట్టిన మనం కూడా అృ్రపయత్నంగానే [్రకృతివట్ల _ఆకర్షితుల మౌతాం, సరిగ్గా వర్డ్స్‌వర్త్‌ మహాకవి [ప్రకృతి మానవతత్వానుభవానికి వ్‌ తార్కికబుద్ధి పనికి రాదంటాడో, దాన్ని, భరద్వాజ లాగే మనమూ అ(వయత్నగానే వదలి పెట్టేస్తాం.” ఇం[ద్రియానుభూతుల్ని యధాతధంగా (గ్రహింపగల పరిపద్ధమైన హృదయంతో, విశ్వ పకృతి అంతా చై తన్యాత్మకమే కావున మానవ చేతనా శక్తికి (వకృతితోడి సంబంధం తేలిక 110-9

180 అవుతుందని, మరో మారు, మరో మారు బుజువు చేస్తాం. భరద్వాజ రచనల ద్వారా, మానవాత్మకు, విశ్వ పకృతిలోని ఆత్మతో అనుసంధానాన్ని మరింత ఆత్మీయంగా అర్థం చేసికుంటాం. ఉత్తమ సంస్కార సోపాన పంక్రిలో మరి కొన్ని మెట్టను అధిరోహిస్తాం.

మతజణానంతర స్టితిని గూర్చి ఇదమిత్తంగా వ్‌ తత్త్వ శాస్తాంలూ నిరూపించలేక పోయాయి. చెప్పిందంతా అనుమాన (ప్రమాణం ద్వారా, తార్కి కంగా చెప్పిందే గాసీ, వూర్వ వఇాల తార్కిక (పభంజనాలకు నిలిచే సిద్దాంతా లేవీ తేవు; అట్టి పరిస్థితిలో మనిషి తెలియని దాన్ని గురించి బు[ర్రపాడు చేసు కొనకుండా, తెలిసినంత వరకూ పరిధిని నిర్ణయించుకో గలిగినప్పుడు జీవితం సుఖమయ మౌతుంది, కనుక పాంచ భౌతిక (పకృతి వరకూ సరిహద్బు రేఖ గీచాడు వర్డ్స్‌ వర్త్‌ మహాకవి, అమలిన (పేమ, మధుర భక్తి, వంటి సోదాహరణ సిద్ధాంతాల నిచ్చిన రాయప్రోలు వారు ఎందు చేతనో (ప్రకృతి సిద్ధాంకాన్ని యా

“కాన బడ కనుమాన (వమాణమునకె

అంది యందని పరత త్ర మివలనుంచి

పంచ భూత దృశ్యంబైన (ప్రకృతి యొకటి

సన్నిహిత లక్యమనియె వచస్వియొకడు”

అని నిర్వచించారే తప్ప, రచనల పట్ట అంత శద్ధ వహించినట్టు కనబడదు. ఇక్కడ, “వచస్వి యొకిడు” అన్న దానికి వర్డ్‌ వర్త్‌ మవాకవియే = అని _గహించాలి. వారి రచనల్లో ముగ్గ మోహన (పకృతి సౌందర్యం అంతటా గుబాళిస్తుంది. కాల్చనికులక్ష (పకృతి సౌందర్య పిపాసయే తప్స పరత త్వ దిదృక్ష లేదని పకటన చేసినట్టున్నది కాని, పరత త్వ దిదృకు ఎందుకు - ఎంతవరకు అవసరమనే ఆంశం (పస్తావనలోనే లేదు.

అయితే భరద్వాజ రచనల్లో (పకృతికి అతీతంగా పరమాత్మను ఆంగీ కరించడం జరిగింది. కాని మన 1పాలీన సాంప్రదాయ విధానాలకు భిన్నంగా పరమాత్మ ఉనికిన, స్వరూపాన్నీ, స్వభావాన్నీ, నిర్జేశించుకొనడమూ జరి గింధి. పకృతి కూడా గమ్యమే. పరమాత్మ (ప్రకృతికి తరువాతి వాడే కాని? (పకృతి పరమాత్మకు పూర్వవర్తి కాదు, అందుకే భరద్వాజ రచనల్గో

1911 విశ్వాత్మ సగుణంగా నిర్గుణంగా, సారూవ్యంగా, నై రూప్యంగా జడ వదార్థంలా చైతన్య శక్తిగా అప్పుడప్పుడు (వకృత్యతీతంగా కూడా వ ర్థించబడింది. వాస్టవికత అనే సన్నని ఆచ్చాదనను తొలగించి చూసినప్పుడు, అందులో అంతర్జీనంగా, ఒక రసభావ (పపంచంగా (105643 ౦వ శరేం85 2964 అ౫౦- . 1029) ఒక ఆదర్శవంతమైన సంస్కృతీ (పపంచంగా అంత స్సాౌందర్య

రూపంలో _పకృతి సాఇుత్కరిస్తూంటుందని భరద్వాజ విశ్వాసం. అందుకే కరుణశ్రీగారన్నట్లు న

“రాగ మయమైన (పకృతి సాామాజ్యమందు

(ప్రతి పదమ్మును రసవై భవమ్ము ఏిలుచు

రసమయంబై న సుకవి సాామాజ్యమందు

(పతి పదమ్మున రాగ సంపదలు విలుచు” _ (ఫ్రకృతి స్నామాజ్యం రాగమయం, అందలి (ప్రతి పదమూ రసవై భోవో పేతం, కవి స్మామాజ్యం రసమయం, అందలి పతి పదం లోనూ రాగ సంపదలు నిలుస్తాయి.

రాయ్య్మపోలు వారి రచనల్లోనూ, కాళూరి వారి “కవి ద్వందము*, “ఆవేగము”, 'అన్వేషణ'”, “లవలీదళాలు,” *పూలరాసి", పంటి కావ్యాలలోనూ; కృష్ణశాస్రిగారి *కృష్ణ పక్షం", రామిరెడ్డిగారి చిన్ని పువ్వు", పింగళి, కాటూరి రచించిన 'రసాలము, జాషువాగారి “సాలీడు”, “ముంతాజ్‌ మహల్‌, బాపిరాజుగారి *వీకటి", పెమ్మరాజు లఖ్ష్మీపతిగారి “శర్వరి, మోటూరి వెంకటరావుగారి “చకోర సందేశము”, “పద్మినీ భాస్కరము, కరుణశ్రీగారి “కరుణశ్రీ”, వంటి కావ్యాలు (పకృతి వర్ణనలకు (ప్రసిద్ధాలు ఈ కావ్యా అన్నిటిలోనూ, (ప్రకృతి తాటస్థ్య రీతిలోనే కాకుండా, ఒకటి. రెండు చోట్ట తాదాత్మ్య రీతిలో కూడా వర్ణింపబడింది. కొంత మార్మికత, కొంత వరకూ (వతీక వాదమూ కూడా ఈ కావ్యాల్లో కనిపిస్తాయి. మొదటి తరం కవుల్లాగే వీరందరూ సాం్యవదాయ రీతిలో (పకృతి యొక్క- బాహ్య స్వరూప వర్ణనతో బాటు కొంతవరకూ అంత సౌందర్యాన్ని కూడా వర్షించాతు.

అంతస్సౌందర్య [ప్రాముఖ్యాన్ని విపరిస్తూ - భరద్వాజ “పొల్ద మాటల కేంగానీ నాతో సహా, చాలామందిని అకట్టుకొనేది బాహ్య సౌందర్యమే”, -

1139 అంటాడు. ఈ సౌందర్య వ్నిభమంలో పడి మనం ఉపరితలం మీదనే నిలిచిపోతాం. లోతట్టుకు తొాంగిచూడనన్నా చూడం. కవెలుతురును ఒంటినిండా పూసుకొన్న తీ మబ్బుతునక, ఆందంగా హొయలుగా సుతారంగా నడుస్తూంటే, ఆఅ మబ్బుకేసి అదేపనిగా చూసాం. ఆ స్మ్కృశుల్లో తేలిపోతాం. ఆవి మనల్ని ఉక్కిరి బిక్కిరి చేస్తాయి. ఏ దూర తీరాలకో విసిరి వేస్తాయి. అ మబ్బును వర్ణిస్తూ కధలూ, కవితలూ రాసాం. “అదే నల్లని మబ్బయితే _ ధా “అది మన కంటికి ఆందంగా కనబడదు. దానివైపు పనిమాలా మనం చూడం. ఒకవేళ చూసినా, వర్ణించడం _ దాకా ఆసలే వెళ్లం. ఈ కాల మేఘం నిండా ఆంతస్పొందర్యం ఉన్న మాట అక్షరాలా నిజం, అందాకా వద్దు, అంచుదాకా వెళ్ళనన్నా వెళ్ళ్గంగదా మనం....”

సాధారణంగా కాల్పనిక కవితకు, అందులోనూ ఆత్మా శ్రయమైన కవిత్వా నిక్రి బాహ్య (ప్రకృతిని యధాతధంగా వర్ణించడం సరిపడదు. ఆందులో (పకృతి నిమిత్రమా[త్రం, (పకృతి సౌందర్య (పభావంతో తనలో కలిగిన భావాల్నే, కవి వ్య క్తీకరిస్తాడు. మన తెలుగు సాహితీక్షేతంలో చర్మచక్షువునకు గోచ రించే బాహ్య సౌందర్య వర్ణనలతోజాటు ఆఅంతర్నే(కానికి మ్మాతమే కనిపించే ఆంతస్సౌందర్య వర్ణనలు కూడా కనిపిస్తాయి. జడ (పకృతితో బాటు చలన శీలమైన (ప్రకృతిని వరించడం కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ విషయాన్నే (పస్తా వస్తూ భరద్వాజ ఒకనాటి డైరీలో ఇలా ఆంటాడు _

“నాకు నత్తలంటే యిష్టం, చీమలం టే యిష్టం, తేనెటీగలంటే యిష్టం, ఎదిగే మొక్కలంటే ముష్టం, నడిచే నీరంటే యిష్టం, కదిలే కెరటమంటే యిష్టం, మబ్బులదాకా యెగిరే గరుడుడం టే యిష్టం, కాంతికిరణమం టే మరీ యిష్టం,

“ఇవన్నీ _ ఇంకా ఇలాంటివన్నీ, ఎన్నో ఎన్నెన్నో మరెన్నో, నెమ్మ దిగానో, వేగంగానో, మహా వేగంగానో కదులుకాయి.

“ఉదాహరణగా కొన్నింటినే చెప్పానుగానీ చలించేవన్నీ నాకిష్టమే.”

“చలనం అభివృద్ధికి చిహ్నం, నిశ్చలనం మృత్యువుకి చిహ్నం _ మామూలు కంటికి కొన్ని మాత్రమే చలిస్తున్నట్లు కనబడతాయి. మనో నేత్రంతో చూస్తూంటే, అన్నీ చలిస్తున్న ఫ్లై కనబడతాయి. నల్హరాయిలోని అణువులూ, నక్షత (బహ్మాండాలూ చలిస్తున్నాయి. చలనం చైతన్యలక్షణం. నాకు తెలియని లోకాల నిండా పొంగులెత్తుతున్న చైతన్యశ క్రికి _ ఇదుగో ఇందుకోసమే నేను నమస్కరించడం".... అంటూ చై తన్యపకృతిని గూర్చి సేర్కొన్నాడు. తెలుసుకొనేవాడు మనిషి _ అలా అనుకుంటున్న వాడుకూడా మనిషే. తెలుసుకోవలసింది (పకృతిని గూర్చి _ అని అంటున్నవాడూ మనిషే. తానే తెలుసుకోగలననీ _ _వకృతికి ఆ శక్తి లేదసీ వాడి విశ్వాసం. ఇతగాడికున్న స్వల్పజ్ఞానంతో వాడీ నిర్ణయాని కొచ్చాడు. కానీ వాడికన్నా తెలివెన _పాణులు (సకృతిలో ఉండవచ్చు, వాడి మూర్థత్వాన్నీ, అజ్ఞానాన్నీ చూసి అవి నవ్వుకోవచ్చు. ఆలా నవ్వుకొనే అవకాశముందన్న అనుమానం కూడా రానంతటి మూర్ధుడు వీడు.

అందుకే __

“ఓమందానిలం కనిపించినా, ఓ మంచుముక్క కనిపించినా చలించి పోవడానికి మంచి సంస్కారం కావాలి _ కానీ _ మనిషి కలాంటి సంస్టారం లేకపోగా, అవధులను మించిన మూర్థత్వం మనసులో గూడుకట్టు కొన్నందుకు” __ విచారిస్తాడు భరద్వాజ.

మరొకచోట (వకృతి విలాసాన్ని గురించి చెబుతూ -

“కనేవారూ వినేవారూ వుంటే; అనునయించే వారూ, ఆనందించే వారూ వుంటే; ఈ సృష్టిలో (ప్రతి స్పందన లేనిదెక్కడ? ఆంతా చైతన్యమే.”

కానీ దాన్ని మనం గుర్తించగలగాలి. అంతేకాదు - సృష్టిలో మనం అన్నింటికీ విలువలను నిర్ణయించ లేమనీ, భగవంతుని సృష్టిలోనూ, (పకృతి లోనూ నిక్షిప్తమై ఉండే చాలా వాటిని గురించి మన కసలేం తెలియనే తెలియదనీ పేర్కొంటాడు.

క్రీడ

“మొతని నేలలోంచి మెల్లిగా తలెత్తి చుట్టూరా చూసి, అగ్ఫర్యంతొ కిలారించిపోయే, చిన్నమొక్కలోని ఆశ్చర్యాన్ని _ చంద రద మెరసి ఎగసి ఉత్సాహంతో. తీరాన్ని తాకి, నురుగుల (క్రింద ము తరంగ సౌందర్యాన్నీ లా కాళ్ళతో తన్నుతూ, కదుపుళూపాలు తా ౦ పసిబిడ్డ కేసి చూసే కళ్ళల్లోని వెలుగునూ”_ ఉదాహరిస్తాడు భరద్వాజ. ఆరని ఇలాంటి అనేకాలకూ, అనేకానేకాలకూ ఎవరు మాతం విలువ కట్టగల (పళ్నిస్తాడు.

భరద్వాజ డైరీలో _పకృతిని గూర్చిన (ప్రస్తావన కలిగిన వాటిని, వరింపబడివ విషయాన్ని బట్టి, వర్షితమైన విధానాన్ని బట్టీ రెండుగా విదళం పరిశీలించాల్సి వుంది. ముందుగా విషయానికి చెందిన విభాగాన్ని దృష్టి వుంచుకొని చూసినప్పుడు కాంతమ్మగారితో సంబంధంగల స్మృతిరూప (పకృతి వర్ణనల సంఖ్య ఆధికమనే చెప్పాలి. తరువాత భరద్వాజ తననొక చెట్టుగా భావీంచినవీ; ఆకాశం, సూర్యుడు, చందుడు, సూర్యాస్తమయం, సూర్యో దయం, చంద్రోదయం, చంద్రాస్తమయం, వేకువ, సంధ్య, ఎండ, వెన్నెల! చీకటి, గాలి, వాన, చలి, మబ్బులు, ఉరుములు, మెరుపులు, మైదానం, కొండలు, సమ్ముదం, ర్యాతి, నవ్వు, అందం, ఆనందం, అన్వేషణ, పరిమళం, హిమకణం _ వంటివి చాలా చాలా వర్ణింపబడ్డాయి.

కాంతా వియోగ స్మృళుల్లోంచి పుట్టుకు వచ్చినవి కావడంవల్ల, ఆమె చుట్టూ పర్మిభమించిన భరద్వాజగారి ఆలోచనలూ, స్మృతులూ ఆధిక సంఖ్యలో (వకృతితో రంగరింపబడి (పకృతి వర్ణనలుగా అడుగడుగునా అవతరించడమే కాదు _ జీవించిననాటి దాంపత్య హేలల నుండి ఆమృతమూరిర్మై, దివ్యరూప ధారిణిగా దివ్యలోకాల హద్దులోంచ్చి, దేశకాలాచ్చిన్నంగా ఉన్న కాంతమ్మ గారితో భరద్వాజ ఇందియాతీత మైన భావాద్వ్వైతాన్ని సాధించే అనుభవాలూ, సావాత్కారాలూ, సౌందర్యాలూ కూడా 'పకృతిరూపంలో మన ముందుంటాయి. కాంతమ్మగారి దివ్యాగమనం, దివ్య స్వరూపం, దివ్య దర్శనం, ఆమె తోడి దివ్యానుభూతులూ, అన్నీ (పకృతిమయంగానే రూపు దిద్దుకొంటాయి. అయితే లఘిమనుండి గరిమక్షూ, సారూప్య స్థితినుండి నైరూప్యానికి, జడత్వం నుండి చలనం లోన్సిక్ష మార్గాన్ని మార్చుకోవడ్షాన్ని చూస్తే మానవ జీవిత, పారమార్డి

1లీరీ

కతకూ, (పకృతికీ మధ్యగల సంబంధం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. వర్డ్స్‌వ ర్త్‌ మహాకవి చెప్పినట్టు పాంచభౌతికమై పకృతి నుండి పుట్టిన శరీరం నుండి విడి వడిన జీవుడు _ లేక ఆత్మ - (_పకృతిలో లయించి పోవడమే క్రై వల్యంగా విశ్వసిస్తాం. (పత్యక్మపమాణంతో ఎటూ నిర్ణయింపబడని పరమాత్మ భావా నికి స్వ స్తిచెప్పి ప్రకృతికి మరింత దగ్గరవుతాం.

అందుకనే _ కాంతమ్మ సౌందర్యం -_ స్వభావం _ ఆమె దివ్యలోకాల నుండి రావడం _ లేక భరద్వాజ ఆమెకోసం నడచి వెళ్ళడం _ ఆమె నాహ్వా నించడం _ ఆమె రాకతో (పకృతి అంతా చైతన్యవంతం కావడం, వంటి అంకాలన్నీ (పకృతి వర్ణనల రూపంలో మనకు ఈ కావ్యాల్లో సాఇుత్కరిస్తాయి.

ఈ కొవ్యాల్లో అక్కడక్కడ భరద్వాజ తననొక చెట్టుగా భావించడం కూడా మనం చూస్తాం.

ఒకప్పుడు ఆరిపోయిన చేతుల ఆశలతో _ వాటి పొంతనే తెగిపోయిన కలల తునకలతో - హస్తం ఆంచున శీతల రశ్శిలా, ఓ మిణుగురుతో, హిమ సమీరంలాంటి పాటతో, నిశ్శబ్దపు ఎడారిలో ఎండిపోయి, వెలుతురయి పాటయి (పవహిసున్న వృక్షంలాగానూ; మరొకప్పుడు _ అవుసరం లేదనుకొని రాల్బేసు కొన్న ఆకుల్నీ, రెమ్మలనీ, కొమ్మలనూ -_ వసంతంరాకతో, మళ్ళీ తనలోంచి చివుళ్ళనూ, రంగురంగుల పూలనూ, పరిమళాలనూ, మిసమిసలనూ, నిగ నిగలనూ, గబగబా వెలికితీసి పెళ్ళిచూపులకు అలంకరించుకుంటూన్న యువతిలా వున్న చెట్టుగానూ, భావించుకొనడం చూస్తాం. మరొకమారు పట్లు దల, మొండితనం, ఆసహనం, అజ్ఞానం; ఆకలి, కసీ _ వంటి లక్షణాలతో చెలుగురాని, పులుగులు వాలని చెట్టుగానూ, (వతికూల పరిస్థితుల్లో కూడా తలెత్తుకుని నిటారుగా మూడేళ్ళుగా పాలిపోయి. సన్నబడి వుసూరుమంటున్నా కూడా అలాగే నిలిచి వున్నందుకు తానా చెట్టు నుండి చాలా నేర్చుకోవాలంటాడు. “ఎన్ని చిక్కులొచ్చినా. ఆవమానాలు ఎదురైనా, రాళ్ళదెబ్బలు తగిలినా, అన్నింటినీ మరచిపోతుంది కనుక చెట్టునుండి నేను చాలా నేర్చుకుంటున్నా” నంటాడు.

కాంతమ్మగారి సమాధి (పక్కన, తానో మర్రి మొక్కయి. పడితే పథత్రాలు కప్పి ఆమెను ఎండ నుండీ చలినుండీ రక్షించవచ్చుననీ, మౌన భాషతో

186

ఆమెతో మాట్లాడ వచ్చుననీ, ఊడల చేళులతో ఆమెను తాకుతుండ వచ్చుననీ కోరుకుంటాడు.

చెట్టులా తాను, లేక తనలా చెట్టు జరిగిన దానికి క్షోభిస్తున్నట్టూ, చెట్టును చూసీ దాని విషయం వింటూంటే, తన్ను తాను చూసుకొంటున్నట్లూ భావించడమే కాకుండా, మనుషులందరూ మబ్బుల్లాగానే కాకుండా. చెట్లలా కూడా కనిపిస్తారంటాడు.

భరద్వాజ మ్మదాసులో కాపురముండే రోజుల్లో, తమకో బిడ్డ పుట్టి వెంటనే చనిపోయినప్పుడు, కాంతమ్మగారి దుఃఖాన్ని ధ్వనింపచేస్తూ _

“బిడ్డను పోగొట్టుకున్న ఓ కన్నతల్లి దుఃఖానికి, పూవును పోగొట్టు కొన్న ఈ చెట్ట దుఃఖానికి, ఏమీ తేడా లేదనిపించింది చెట్టు విచారం చూస్తుంటే” అంటాడు, వసంతాగమనం కోసం ఎదురు చూసే ప్యత పుష్ప రహిత వృక్షంలా కాంతం కోసం తాను ఎదురు చూస్తున్నానంటాడు.

భరద్వాజ భావనలో అకాశం కూడా ముగ్గ మోహన. రూపంతోనే కాకుండా, ఆత్మీయతా గంధాన్నద్ధుకొని కూడా పరిమళిస్తుంది. అందుకే ఆకా శంలో సంధ్యామేఘాలు ఎరగా వుండడానికెవరో వాటి మీద పగడాలను ఆర బోసుకోవడం కారణంగా కనిపించింది. ఆతని మానసిక స్థితికి అద్ధం వడుతూ ఆకాశం దివ్వెలాగా స్మళానంలాగా కనిపించింది. ఓ గాజు గోళం (బద్దలై గాజు ముక్క లన్ని చెల్లా చెదర్రెనట్టుగా ఆకాళం నిండా చుక్కలు మిలమిలలాడుతున్నా యంటాడు, మరోసారి భరద్వాజకు ఆకాశం బోసీగా దిగులుగా కనిపించింది. ఆకాశంలోని తెల్లని మబ్బులు నీలి మైదానంలో పరుగులు తీస్తున్న ధవళ ధేనువుల్లా పరుగెడుతూ ఉరుకుతూ కనిపించాయి. ఉరుములూ మెరుపులూ___ ఏ మబ్బులమాటునో దాగని, మెరుపులతో ఆకాళాన్నాకొసనించి ఈ కొసదాకా ఏ దేవతా ఖడ్గమో చీల్చినట్ల్టూ, ఆ వేటుకు విలవిలలాడుతూ మబ్బులు బొబ్బలు పెట్టినట్టూ కనిపించాయి. కారడవిలా వున్న ఆకాశంలో నక్షత్రాలు, చీకట్లో పులుల కళ్ళలా మెరుస్తూ కనిపించాయి. ఆకాశం ఒక వేకువలో _ చిరిగిపోయిన వస్త్రం లాగానూ, చిల్లులువడిన గొడుగులాగానూ కనిపించిం దతనికి. గగన దేవత విరజిమ్మిన వియద్గంగా జల బిందువులలాగా నక్షత్రాలు ఆకాశమంతటా చెల్భాచెదురుగా పడివున్నాయంటాడు మరొకసారి.

1శ్రీ?

వెన్నెలను లోకంమీదకు వెదజల్లి చం్యదుడు సగందాకా అరిగి పోయాడనీ _ అయినా మిగిలిన సగంలోంచే దోనిళ్ళకొద్దీ వెన్నెలను విరజిమ్ము తున్నాడనీ, ఆత్మీయతాభావాన్ని [పతిబింబింప చేస్తూనే _ దూరం నుండి స్వాగత గీతాలు వినబడుతున్నాయనీ, ఉషన్సుందరి రాకకోసం, ఆమె వచ్చే తూరుపుబాట నిండా ఎవరో బంగారు పుప్పొడులు చల్చారనీ వర్ణిస్తాడు భరద్వాజ.

ఉభయ సంధ్యల వై వాన్ని, ముద్దుడై వర్ణించాడు భరద్వాజ. తూర్చున ఆకాశం ఎ(ర్రబడడానికి వెలుతురు వీరులు వీకటిమీద తిరగబడి యుదంలో నేల రాలిపోగా చిందిన రక్తమే కారణమంటా డొకసారి ('పేమికుడెవరో ఉష సంధ్యను కుంకుమతో అర్చించడమే కారణమని మరొకసారి ఆతడు భావిం చాడు. అలసిపోయిన, కొండకొమ్మున జారగిలబడిన స్యూరుణ్ణిచూసి కళ్ళనిండా జాలిని నింపుకొన్న సంధ్యను చూస్తుంటే ఆతడికి కాంతమ్మగారే. గుర్తుకు వచ్చారు.

ఆమె మరణించిన ఆ సాయం శ్రాన్ని, కాలిపోతున్న కావ్యంలాగా, స్వప్నంలేని సుషుప్తిలాగా, చైతన్యం కోలుపోయిన కాంతమ్మగారిలాగా అండూహించాడు. నాటినుండి చాలా కాలంపాటు (పతి సాయంతమూ అతన్ని అంతులేని ఆందోళనకు గురి నిసిందని చెప్పాలి. ఆకాశంలో అందరూ ఒకే చందోదయాన్ని చూస్తే, ఆకాశంకన్నా నిర్మలమైన ఆమె కళ్ళల్లో పువ్వులో పువ్వు పుట్టడాన్ని దర్శించిన కాళిదాసులా, పతి రోజూ రెండు చం[దో దయాల్ని దర్శించాడు. బద్ధకంగా వినవస్తున్న శ్ముకతార ఆవలింతను కూడా స్వష్టాతి స్పష్టంగా ఆ నిశ్శబ్ద వేకువలో విన్నాడు. ఇంకా చీకటే వుందనుకొనీ, ఉండాలనుకొనీ న్మిదపోతున్న మనుషుల దీనవస్థను చూసీ జాలితో, బాధతో పక్షులు అరుస్తున్న ఆ వేకువలో, ఆకాశం నీలం పాటలను పాడుతున్న ఆ వేకు వలో, జీవన (పకృతి అంతా నిశ్చలత్వంలోంచి చైతన్యంలోకి మేలుకొంటూ వేకువ పండి రోజుగా ఫలిస్తున్న ఆ వేకువలో __ ఆతనామె కోసం బయళ్టేరాడు.

జ"కుసుమే కుసుమోత్ప త్తిః ూయతే నతు దృశంతే

బాలేః తవ ముఖాంభోజే దృష్టమిందీవర ద్వయం”__

మహాకవి కాళిదాసు .--=

న అభిజ్ఞాన షకుంతలం

ఏ (పేమిక హృదయమో తన తోడుకోసం అఆ(కోశించి, ఆకోశించి, ఆలమటించి, ఆలమటించి, తనను తాను గాయపరచుకోగా, ఆ గాయంలోని నెత్తురు ఆవిరిఆయి వారని మేఘాలుగా మారినట్లు ఆకాశంమీద ఎ్యరని మబ్బు లున్నాయంటూ, సర్యపదాయ రీతికి భిన్నంగా అసాధారణ ఉపమాస _పయోంం చెయ్యడానిం చూస్తే మనకు (పాచీన కావ్యాల్లో ఈ దిశగా సాగిన కొన్ని వర్ణ నలు స్మరణకు రాకపోవు.

మురారి అనర్హరాఘవంలో ఒకచోట ఉదయిస్తున్న తారకలను నేల జాలి చెదిరిపోయి, పాండురమయిన, మధురమయిన కాంతుల్ని వెదజల్లుతున్న ఉల్లి పాయల్లాగా వున్నాయని వర్షిస్తాడు.

[క్రీడాభిరారామంలో ఇలాంటి అసాధారణ ఉప్మపయోగాలనేకం కని పిస్తాయి. రాయలవారు ఆము క్త్రమాల్యదలో వడగండ్ణను పులిసిన పెరుగు ముక్కలా వర్ణించడం ఇలాంటిదే.

అంతెందుకు **ఆదికొవ్యమైన వాల్మీకి రామాయణంలోనే ఇలాంటి వర్ణనా వైచిడత్రి కనిపిస్తుంది.

“సంధ్యాకాం౦లో చెదిలిపోతూన్న మబ్బుతుసకలు

వాటి మధ్యభాగం అంతా ఎ్మారని రాగిరంగులో "పెద్దమచ్చ,

చుట్టూ తెల్పని మెత్తని అంచులతో పక్కలుగల

మబ్బుతునకలతో ఆకాశం బద్ధలవుతూన్న (వ్రణంలా వుంది” అంటాడు వాల్మీకి మహాకవి వర్షాశరత్తుల మనోజ్ఞతను వర్ణిస్తూ, నారాయణ బాబు నక్ముతాలను మశూచి కుండలతో సరిపోల్బడం కూడా ఇలాంటిదే. జుగుప్సకోసం చెప్పినా దిగంబర సాహిత్యంలో ఇలాంటివి చాలా కనిపిస్తాయి.

*“జాతాః పక్వపలాండు మధురచ్చాయా కిరస్రారకాః” _

మురారి _ ఆనర్హరాఘవం

స “సంధ్యారాగోత్టితైస్తామైంరు తేషర్వుసిచ పాండుఖి;

స్నిగ్గెర్యభ పటచ్చేదై దర్శద్ధావణమి వాంబరమ్‌

ఆదేకవీ వాల్మీకి రామాయణ మహాకావ్యం కిష్కిం, వతి సర్షం ల్లో 5.

1ప్రం

ఇలాంటి ఒకటి రెండు (ప్రయోగాలు చూసి ఈ తరహా విశిష్టతకు తామే ఆద్యులమని చెప్పుకొంటున్న నవ్వులకు కనువిప్పుగా ఇలాంటి విశిష్టత, కవితకు చుట్టిన థ్రీకారంలోంచే, వాల్మీకి రామాయణంలోంచే పుట్టుకొచ్చిందే తప్ప అతి నవ్యం కాదని గుర్తింప చెయ్యడమే ఇక్కడ వీటి _పసక్రిని తేవ డానికి కారణం. ఇదే నిజమైన కాల్బనిక దృక్వధం. అంటే ఇది అసాధారణ పద(పయోగాల వల్లగానీ, ఆలంకారిక (వయోగాల వల్లగాని సిద్ధిం చేది కాదు. కవిలో సహజంగా వుండాల్సిన భావనా విశేషం వల్లనే ఇది లభిస్తుంది.

భరద్వాజ వర్ణనలలో (పకృతి హై[(తలమీదా, సన్ని వేళాలమీదా, సాను భూతి చూపుతూన్నట్లు మ్మాతమే కాకుండా, తద్భిన్నంగా పాాతలు _పకృతిపై (సకృత్యంగాల_పె సానుభూతిని చూపినట్లు చేసిన వర్ణనలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఇది భరద్వాజ (పత్యేకత.

“ఆకలికి ఆగలేక అతడు అందుబాటులో వున్న చందమామను కొరుక్కు తినేశాడు. అందుకే నిండుగా కనిపించాల్సిన చందమామ త్మారిబోయి చిన్న ముక్కలా కనిపించాడు" అంటాడొకచోట. మరోచోట _

“అలసిపోయిన అర్ధచం[దుడు కొండనెక్కుతూ జారిపోయాడు. దెబ్బ లేమైనా తగిలాయేమో కనుక్కో చందమామకు” __ అంటాడు. కిటికీలోంచి చూస్తున్న కాంతమ్మగారికి “చం్యదుణ్జెవరో జైలులో పెట్టినట్టు” కనిపించడం కూడా ఇలాంటిదే. ఇంతటి భావుకుడు కనుకనే భరద్వాజకు _ “పద్యంలాగా సూర్యుడ స్తమిస్తూ అ స్తమిస్తూండగానే మినీ కవితలా మెరుస్తూ” ఒక సారీ, “పొగచూరిన ఇంటికప్పు నుండి వేలాడుతున్న వెండిక త్రిలా” మరోసారీ నెలవంక కనిపిస్తుంది.

కాంతం పుట్టినరోజు పండగనాటి ఉదయం; “సూర్యుడు ఓల్గా చెక్కిలి షీది పుట్టుమచ్చలా, మంచు తువ్వరలోంచి మొలుచుకొచ్చిన మందారప్పష్పంలా'” కనిపించాడు. పగలంతా తాను పారేసుకొన్న వెలుతురునంతా మూట కట్టి ఆటకమీద దాచాడేయో _ ఆ మూట చిల్లుల్లోంచి చుక్కలు చుక్కలుగా తుళ్ళుతున్న వెలుతురులా, నింగిపై చుక్కలు _ ఎవరో గుప్పిళ్ళతో విసురు తున్నట్టు ముద్ధలు ముద్దలుగా మబ్బులుపడి పేరుకుపోవడమూ, ఆతని భావనా వీధిలో మెదిలాయి.

క్షే 0 ఈ సంధ్యావర్జనలు (ప్రకృతి మనుషులపై సానుభూతి చూపీనట్టుకూడా చ్మితింపబడ్డాయి. “సూర్యుడు కూడా భయపడుతూ వుదయిస్తాడు . వీలయిన వతిసౌరీ మబ్బులమాటున ముఖం దాచుకుంటాడు. తొరతారగా వెళ్ళిపోతాడు” సామాజిక దురన్యాయాల పట్ట నిరసన భావాన్నిలా చూపుతాడు _ “సందె చీకట్టు ముసురుకొంటున్న కృష్ణవక్షపు రాత్రులలో బాగా పొద్దు పోయినవోనాడు _ సగం చం్టదుడు మిశమిసలాడుతూ ఆయాస పడుతూ, ఆకాశం మీదికి పాొకుతుండడం _ చందమామ ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలు కూడా వినవడేంతటి నిశ్శబ్ధం” _ వంటివి ఈ కోవకు చెందిన వర్ణనలే: కాంతాస్మృతులతో సాగిపోయే భరద్వాజలాంటి వారికి కావలసిన ఏకాంతం, ర్మాతివేళ అందరూ ఆదమరచి న్నిదపోయే వేళలోన్ల లభించడం సహజం. ఏకాంతవాసంలోనే పకృతి వాికి మరింత సమీపంలోకి వస్తుంది. చందమామలోంచి బొటుబొటుగా రాలే వెన్నెల చప్పుళ్ళు వింటూ, కృష్ణాజలాల్లో అ ౧ న్‌ ణ (నో మునిగిన నందీశ్వరుని సగం మూపురంలా వున్న అర్హచందుని దర్శించాలన్నా అలా ములుగుతూన్నపుడు లేచిన బుడగల్హాంటి తెలతెలబోతున్న నక్షత కాంతిని గాంచాలన్నా ర్మాతంతా మేలుకోవలసిందే నంటాడు _ తాను రోజూ ర్మాతంతా మేలుకొంటానని, ఆనందంతో (వకృతి సంగీతాన్ని వింటాననీ చెబుతాడు, మేలుకొన్న కాంతం జ్ఞాపకాలతో ఆమెనే ధ్యానిస్తూ కూర్చుంటా నంటాడు భరద్వాజ, వెన్నెలను వర్ణించేటవ్పుడు సమృర్ధి, పుష్కలత్వమూ కనిపిసాయి. వెన్నెలను నెండితువ్వరగా _భమపడిన భరద్వాజక్సు అందులో తాను దిగబడి పోయేంతవరకూ, తాను వెండితుప్పరలో క్రాక వెన్నెల తుష్పరలో దిగబడి పోయినట్టే తెలియదు. మరోచోట వెన్నెలకీ ఎండకి తేడాయే లేదంటాడు, “శీత్రలీకరించిన ఎండేగదా వెన్నెలొ అంటాడు. తుఫాను సమయంలో రెచ్చిపోయిన కెరటాలతో చెట్టను 'సెతం నేల తి ల య సూ కూలుస్తూ, బండలనూ కొండలనూ ఊపిపా రేస్తున్న గాలి; భరద్వాజక్రు పిచ్చి వట్టిన దానిలా కనిపించినా; (పాతస్సంధ్యా పవనమంత్సే త్రీ కమ్మని సంగీతం

కేశ1ే తనమీంచి (ప్రవహిస్తున్నట్టుగా, ఆ సంగీతం మీంచి మంచి కవిత్వం వీస్తు న్నట్టుగా పరవశించి పులకించాడు.

“రెక్కలు చాపుకొని [ప్రణయ్య్మోదిక్త నయనాలతో మేఘుణ్ణి చుంబించ డానికి ర్మాతింబగసృ ఎగురుతున్న సంధ్యలా - (వణయ విహంగంలాో కాలం భరద్వాజకు సాఇుత్కరించింది,

“*రాాతంకా కురిసిన వానలో తడిసిన (పకృతి; ఉదయాన్నే = తలంటి పోసుకుని మడి గట్టుకున్న _ (బ్రాహ్మణ ముత్తయిదువులాగా” అతడికి కనిపిం చింది. వాన వచ్చేముందు “గగనంలో జరుగుతున్న హడావిడి ఆకాశంలో జరుగు తున్న ఎన్‌కౌంటర్లా” కనిపించింది.” మబ్బులు ఎండ బరువును మోయలేక అరిగిపోయి కరిగిపోయినట్లుగా వాన వచ్చింద.టాడు భరద్వాజ.

సందర్భాన్ని బట్టి, బుతుధర్మాన్ని బట్టీ ఆకాశంలోని మేమసౌందర్యాన్ని కన్నులకు కట్టించడంతో బాటు, పెద్ద గాలితో, ఉరుములతో మెరుపులతో దట్టంగా మేఘాలు కమ్మినా నాలుగే నాలుగుచినుకులు రాలడం, ఎండపొడలో జల్లులు జల్లులుగా వాన రావడం, సూర్యుడే కనిపించనంతగా ముసురుపట్టి, నిరంత రంగా మూడు నాలుగు రోజులపాటు వాన జల్లులు పడుతూండడం,: ఏ గాలీ హడావిడీ లేకుండా కుండపోతగా, ధారాపాతంగా కొన్ని గంటలపాటు వర్షం వడుతూనే వుండడం -_ ఇలాగా రకరకాల వర్షాలనూ చి[తించడం కనిపిస్తుందీ వర్ణ నల్లో.

“చాలా మంది ఎగవాకెడం కష్టం అంటారు _ కాని దిగబాకడం కూడా కష్టమే! ఆకాశం నిండా మబ్బులున్నా, ఆ మబ్బుల నిండా నీష్ళన్నా, దిగజారడం సులభమే అయినప్పుడు అవి నేల మీకెందుకు దిగజారవు ?” అని

బీకటి కూడా భరద్వాజకు వర్షంగానే కనిపించింది. ఎడతెగకుండా కురిసిన చీకటి జల్లులకు రాతిరంతా నల్దగా చితచితలాడిపోయి నట్టూ, సర్వమూ చీకటిలో తడిసిపోయినట్టూ, చుక్కలు కూడా చీకటి తడిలో నానిపోయి మందంగా బద్ధకంగా మెరుస్తున్నట్టూ భరద్వాజ భావించాడు.

చలికాలం పగలు తక్కు.వగా వున్నట్లూ, రాతి ఎక్కువగా ఉన్నట్టూ అనిపిస్తుంది. ఇంకా ఇప్పుడేకదా తెల్లవారింది - అనుకొనేంతలోనే పొద్ధ వాలి

కేల పోతుంది. “సూర్యుడికి కూడా చలి వేసిందేమో | ఇల్లా, ఇల్లాలూ గుర్తుకొచ్చి వుంటారు. తొరతారగా వెళ్ళిపోయాడు” _ అంటాడు భరద్వాజ,

“చలి వరదలా అంతటా ముంచేస్తోంది. ఎక్కడ చూసినా చలేః ఇంటి నిండా చలి. వొంటినిండా చలి. నేల నిండా చలి. గాలినిండా చలి. సంధ్యా సుందరి వెచ్చని కౌగిలిలోంచి సూర్యుడు కూడా వేశకు ఊడిపడలీనంతటి చిక్కని చలి ... చలి దరి[ద్రంలా పీక్కుతింటోంది.. అంతకన్నా పరమ దర్శిదులు ఆ చలినే ఒంటినిండా కప్పుకున్నారు... అలాంటి చలికి చీకటి కూడా తోడయితే మరి చెప్పాలా _ చుట్టూ సిరా వరదలాంటి చీకటి, నక్మతాలు నిదురపోతున్నాయి.- చెట్లు ఒకదాన్ని మరొకటి పెనవేసుకొని ముడుచుకొని గజగజలాడిపోతున్నాయి, చలివల్హా చీకటివలా” అంటాడు భర ధ్వాజం

న్న! ళా

మరొకసారి చీకటిని గురించి చెబుతూ -

“క్క వీకటిగారి అకలికి అంతే లేదు. ఇంతటి (ప్రకాశమూ ఎక్కడికి పోతోందో తెలియడం లేదు _ చీకట్టు మ్యాతం ఇంకా దట్టంగా ముసురు కొంటూనే వున్నాయి.” అంటాడు.

ఆదే సందర్భంలో “వెలుగు నీయాల్సిన చంద్రుడీ రోజు రాలేదేం చెప్మా?” - అని గుర్తుకు తెచ్చుకొంటాడు.

“తు రోజు చం్మదుడు గాయపడ్డాడేమో __ నన్ను చూడడానికి ఏవేళ ప్పుడూ రాలేదు” _ అని సమాధానించు కొనడం కూడా చూసాం.

“వెల్పుతురు వెలుతురంటూ మనం దానికోసం ఎదురుచూస్తూ నడు స్తూండగానే, వెలుతురు హఠాత్తుగా వచ్చి మనల్ని ముంచేసి వెళ్ళిపోతుంది; చీకటి మ్మాతం మనల్ని వెక్కిరిస్తూ ఆక్కడే మిగిలిపోతుంది.” అంటాడు భరద్వాజ.

“మనుషులకు లాగానే మబ్బులకు కూడా అదృష్ట దురదృష్టాలుంటాయి కాబోలు, నిన్న మొన్నటిదాకా మెరుపుల హారాలతో మిలమిల్హాడిన మేఘకన్యలు ఇప్పుడు బీకటి దుమ్ముపడి చినుకుల కన్నీరు కారుస్తూ నల్లనయి పోయాయి” అంటాడు. ఈ వర్ణన ద్వారా లోకంలో నిన్న మొన్నటి దాకా

కేథలి

ఖరీదైన సువర్జాభరణాలతో అలంకరించుకొని, నేడు ఏ దుర్విధి ప్రభావం వల్లనో (పా పించిన సర్వ ళూన్యత్వానికి మౌనంగా రోదించే సౌందర్యవతులు మన మనస్సులో మెదులుతారు.

ఒకసారి ఆకాశంలో ఆగ్ని [ప్రమాదం జరిగినట్టు కనిపిస్తుంది. మరోసారి కురవాల్సిన చోటు గానక దూరం నించి నీటి బరువును మోసుకొచ్చి అలసిన మేఘుడు తన మెరుపుల చూపులకు కనిపించని ఆరణ్యం మీద వెల్తురు చూపుల్ని పరచాడనీ, ఉరుముల బొబ్బలు పెట్టాడనీ అడివి మేల్కొన్నదనీ _ చేసిన వర్ణన దూరం నుండి బరువు మోసుకొచ్చిన వేళకు ఇంట్లో ఆమెగారు' కని పించనందుకు కలిగే చికాకును ఇక్కడ ధ్వనింప చేశాడు.

స్వతవాగా మంచి భావుకుడూ మరీ మంచి కీథకుడూ కావడం వల్ల, భర ద్వాజ [(వకృతిని వర్షిస్తూనే, ఆ వర్ణన చుట్టూ ఒక సన్ని వేళాన్నిగానీ లేదా ఒక హేశువును, గానీ లేదా ఒకఆదర్శాన్ని గానీ కల్పించడం భరద్వాజదే ఆయిన ఒక కళ. కథలో వర్ణన, వర్ణనలో (పకృతి, ఓ చక్కని అనుబంధంతో కౌగిలించు కొంటాయి. మొత్తం అంశం యావత్తూ ఆకాశంలోంచి వొలికిపోతూ సంత తత్వాన్ని నిరంతరత్వాన్నీ అందుకొన్న ఒక స్వర్ణధారలాగా, సము[ద్రంలోకి జారిపోతున్న మెరుపు తీగెలాగా, మెరిసిపోతూ; మన భావనా జగత్తునంతా తేజోమయం చేస్తుంది.

ఉదాహరణకు _

మేఘానికి చంగదునికి మధ్య జరిగిన సరసం కారణంగానే వర్షం కురుస్తోందంటూ ; చందుని కోసం మేఘ సుందరి ఆలంకరించుకొని తమ కంతో మైనురచి వుందనీ _ చర్మడుడు రానే వచ్చాడనీ _ పోతూ పోతూ సర సానికి ఓగుప్పెడు వెన్నెలను ఆమె చుబుకాని కంటించి పారిపోయాడనీ _ అను కోకుండా జరిగిన దీనికి తెల్లబోయి ఆమెకు వళ్ళంతా జలదరించగా మురిసి పోయిందనీ, ఆ తెలుపూ, ఈ మెరుపూ కలిసిన మేఘం జిగ్రమని వెలిగి పోతూ వట్టరాని ఉద్వేగంతో గాలి అలలమీద తేలిపోయి దుఃభించగా _ ఆ శోకమే వర్షంగా మారిందనీ, అంటాడు,

ఇక్కఢ మేఘమూ, చం్చదుడూ (_పేయసీ (పియులు. పోతూ పోతూ అంటించిన వెన్నెల యిది. అంటే _ప్రాతఃకాలానికి పూర్వపు కథ ఇది. అప్పటి

[44 ఆమె. భావం హృదయం స్పందించగా వచ్చిన వర్షం - సూర్కోదయానికి ముందు వచ్చిన వర్షం, గాలి అలలమీద తేలిపోతూ మేఘసుందరి ఎందుకు దుఃభించింది ? (వణయానుభూతిలో తనివి తీరకనా - లేదా ్మపియుడు దక్షిణ నాయకుడై ఉండ వచ్చుననా? ఇలాంటి భావాలను ఆవిష్కరింప చెయ్య డానికే కావ్యాలు అవతరించాయి. ఓ తృప్తికోసం, దాని శాశ్వతత్వం కోసం, దానిని పఠిత కందియ్యడానికి ఎంత (వయోజనాన్ని ఆశించారో సాధించారో చెప్పలేం కానీ, ఆ మొత్తాన్నంతటినీ ఒకనాటి డైరీలోని కొన్ని పంక్తులద్వారా భరద్వాజ సాధించాడని మాతం నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. సంపదాయ కవులు వసంతాగమనాన్ని ఆర్భాటంగా చెప్పారు. ఆసంద ర్యానికి తగిప వస్తు, (పాణి జాలంతో, శబ్దజాలంతో శయ్యారీతులతో వర్ణించారు, ఇందుకు వ్యతిరేకంగా భరద్వాజ చేసిన _ వసంతాగమన వర్ణనం కనిపిస్తుంది. చుట్టూరా అంతా వసంతం వస్తోంది _ వసంతం వస్తోందని గంతులేస్తూంటే: తను ఓ గడ్డి పువ్వును దోసిలిలో కత్రి _ “ఇదే నా వసంతం” అని చూపిస్తాడు, ఆడంబరాలూ, అట్టహాసాలూ, అలంకారాలూ తన వసంతానికి తెలియవంటాడు కాని తనకు వసంతం తెలుసు వసంత శోభా, దాని అనుభవమూ తెలుసు. ఇప్పుడామె లేదు కనుక వసంతం తన చిరునామాకూడా మరచిపోయినందుకు డుఃఖిస్తాడు. అలాగే మరోచోట _ సాగరమాత భుజం మీద చిన్న కెరటం ఆదమరచి న్నిదపోతోంది. దాన్ని చూస్తే ముచ్చటేసి పోతూ పోతూ అలా ఓ చిట్టి ముద్దు అంటిసాడు. గాలి కెరటానికి మెలకువ వచ్చింది. ఏం జరిగిందో 1గహించాక కోపమూ ఉ్యకో షమూ వచ్చి, ఆ గాలి వెధవను వొడ్డుదాకా వెంటాడి తరుము కొచ్చిందట. ఇలాంటి సన్నివేశం, “పిల్పలు ఒకరి నాకరు తరుముకోవడాన్ని మనం రోజూ చూస్తూనే వుంటాం" _ ఆలాంటి అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. వర్ణన ద్వారా ఒక సన్ని వేశాన్ని చిత్రించి చూపడమే కాకుండా, ఒక సంభాషణను కల్పించి చక్కని సితితో అప్పటి కప్పుడు శ క్రికటించే అను భనం రేడియో వృత్తినుండి భరద్యాజకు సిద్ధించిందని చెవృవచ్చు.

14ీర5్‌

వాన వస్తోంది - విత్తనం వాన చినుకుకోసం ఆ్యతంగా ఎదురుచూస్తోంది. వానచినుకు కాస్త బెట్టుసరి చూపుతూ అహంకారంతో __ “నేను రాకపోతే నీవే మయి వుండేదానివి ?"-అంటుంది. దానికి విత్తనం __ “ఏ కొండలమీదకో రాలి ముక్కలయి ఉండేదానివి _ ఎడారిలో పడి ఇంకిపోయే దానివి. అఆళా కాకుండా సీ జీవికానికొక (పయోజనాన్నిస్తున్నందుకు, నీవే నాకు కృతజ్ఞతలు

పైని ళో చెప్పుకోవాలి _”

అని బుద్ధి చెబుతుంది.

ఇలాంటి చెంపదెబ్బనే సూర్యుడు కూడా తిన్నాడొకసారి.

“ప్టీక్టజ్రి వీకటి _ అంతా చీకటి” _. అని అంటారుగానీ తానెప్పుడూ చీకటిని చూడనే లేదనీ _ ఆదెలా వుంటుందో తన కసలేం తెలీదసీ _ సూర్యుడు డచ్చాలుకొడుతూం టే, (పక్కనే గంగలో' స్నానం చేస్తున్న సాధువు విని ఫక్కున నవ్వుతాడు. ఏం నప్వుతున్నావని సూర్యుడడిగినప్పుడు సాధువు.

“నివు నీ చుట్టూ చూస్తావేకానీ, నీలోకి ఎవడూ చూసుకోవు.. అంద రికి వెలుగు నియ్యాలి అనే (వయత్నంలో నీకు చీకటం టేనే తెలియకపోవచ్చు. ఒక్కసారి నీలోకి చూసుకో, నీ మచ్చలూ నువ్వూ! సీలో ఎంత మురికివుందో తెలునుండి"........ అంటూ మళ్ళీ మళ్ళీ నవ్వురూంటే _

సూర్యుడు ముఖం డిం చుకున్నాడట పాపం.

భరద్వాజ రచించిన ఈ స్మృతి కావ్యాలై దింటిలోనూ సం్యపదాయ కవితా రీతులు, ఆంగ్రసాహిత్యం ద్వారా మన కాల్పనిక కవృలు అనుసరించిన వర్ణనారీతులతో బాటు, కేవలం భరద్వాజ ముదతో సాగిన (పకృతి వర్ణనా శకులు కూడా కనిపిస్తాయి. భరద్వాజ జీవితేతివృ త్తం భరద్వాజను మరింతగా (వకృతికి సన్ని హితునిగా చేసింది. అందుకే భరద్వాజ (_పకృతిలోని చలన, నిశ్చలన తత్త్వాన్నీ, సారూవ్య నైరూప్య స్టితినీ, త్మీవ (ప్రశాంత ప్రకృతినీ, (పకృతిలో కాంతమ్మ గారిసీ, వరమేశ్వరునీ,, _పకృతిలో శైశవ (పవృ త్తినీ, పారమార్థికతనూ, ప్రకృతిలోని పాంచ బౌతిక స్థితినీ, దాని కావలిగా ఉన్న అతీర్యదియావస్థనూ కూడా దర్శించ గతిగాడు.

[10-10

146

(వకృతిని తాటస్ట్యరీతిలో కన్నా తాదాత్మ్య రీతిలో చూడ్డం, భరద్వాజ తొక్కిన కొ త్తదారి. గడ్జిపరకల వంటి స్వల్పరూప (పక్ళొతి నుండి, పర్వతాల వంటి మహారూపాల (పకృతి వరకూ వర్ణించడం భరద్వాజ (ప్రత్యేకత. నిశ్చల మైన జడ [వకృతిలో చైతన్యాన్ని దర్శించడమూ, తానే ఓ (వకృత్యంగంగా మాగరిపోవడమూ, అమూ ర్ర విషయాలతో వస్తువును, దాని రూపాన్నీ వివరించే రీతిలో రచించడమూ, (పకృతిలోని కాల్చనిక విషాద (ప్రవృత్తిని రమ్యంగా వర్షించడమూ, భరద్వాజ రచనలోని విశేషం. ఈ విషయాలను వివరంగా పరిశీలిద్దాం.

ఓ. ముందుగా (పకృతిలో కవి తాదాత్మ్యం పొందినట్టుండే వర్ణనకు "ఉదాహరణాన్ని పరిశీలిద్దాం: “నిక్హూ నేనూ ఓమె త్తని దృశ్యం అంచున కూచొని -మాటాడు కొంటూ ఉంటాం. మనమాటలన్నీ ముత్యాల వి త్తనాలయి దృళ్యంలోకి జరిగిపోతూ ఉంటాయి, చుట్టూవున్న మహాసాగరం మనవేపు చూస్తుంది. = నా చూప్పలకు (పళ్నార్థకాల దుస్తులు తొడిగి నీ దగ్గరకు పంపిస్తాను.”

పకృతి దర్శనం వలన పారమార్థికత కలిగి, తాత్త్విక చింతనలోకి వెళ్ళి ఆత్మాంశను దర్శించి అంతర్ముఖుడయి పోతాడు భరద్వాజ --

“అప్పుడు సీ ముందు మోక్షపదమైన కాంతులు ఉప్పొంగుతాయి. వేనా కాంతుల్లో కలసి కరిగి లయించి పోతాను,

“ఆకాశం ఉక్కిరి విక్కిరయ్యేలా ఉభయ సంధ్యలూ ఆలింగనం చేసుకొన్నాయి. ఆ ళోయ ఎటూ జరక్కుండా ఆ రెండు కొండలూ పొదివి పట్టుకొన్నాయి. ఆ (ప్రవాహం ఎటూ మళ్ళకుండా రెండు తీరాలూ. కాపలా కాస్తున్నాయి. నన్నేమో నువ్వూ నీ ఈశ్వరుడూ సన్మార్గంలోకి నడిపిస్తున్నారు చిన్నా[ో

ఈ వర్ణనలో (వకృతి చలించిడం మాని ఒక్కసారి నిశ్చలమైనట్లు కూడా వర్ణించడం జరిగింది.

తి, (ప్రకృత్యారాధన త త్వం, పారమార్థిక తగా మారిపోయి, (పకృతి

లోని ఆత్మాంళను దర్శిస్తాడు కవి,

“సీ వెటూ కదలకు; పూవుగా అక్కడే వుంఢు. పరిమళంగా మషూరి సీ నిండా నిండి పోతాను”

147

“సీవెట్స, .కదలకు మబ్బుగా అక్కడే వుండు. రంగులతో నిన్న లంక రిస్తాను. నీవెటూ కదలకు, దేవతగా అక్కడే వుండు. భక్తుడనై నిన్ను ఆర్బిస్తాను.”

పకృతిని తన మానసిక వికారానికి పతిబింబంగా దర్శించడానికి _

“గాలినిండా విషాద సంగీతమే వినబడుతోంది. చెట్ల ఆకులు కూడా గుబులు గుబులుగా నావేపు చూస్తున్నాయి. నీడలు పొర్లి పొర్హి ఏడుస్తున్నాయి.”

జా న్‌ గ లై రిం 'ఒక్కొాక్క్యంప్పుడు (పకృతిలోని ఓ చక్కని దృశ్యం చూచినప్పుడు, భరద్వాజకు దాన్ని బట్టి, మరొక దృశ్యాన్ని గూర్చిన ఆలోచన కూడా కలుగు తుంది. మామిడి కొమ్మ మీదుగా నెలవంక కనిపించినప్పుడొక విచ్మితమైన చ్మితం అతని అంతరంగంలో మెదులుతుంది.

“ఇక్క-ణించి చూస్తే నెలవంక అందంగా నవ్వుతున్నట్లు కనపడు తోంది కదాః నెలవంక మీదికెళ్ళి ఇటువేపుచూస్తే, నేలకూడా ఇంత ఆందంగానూ కనపడుతుందా?”

“సిల్రాల జలాల మధ్య తేలియాడే దీవి లాగా, పరమేశ్వరుని పాదాల ముందుంచిన పండులాగా, నేలవంక నాడే చూస్తే ఇలవంక తప్పకుండా కని పిస్తుంది. %9

+వకృతిలో తాదాత్మ్యం పొందినట్లు వర్ణించడం కుడా చూస్తాం,

“అవ్పుడప్పుడు నేనో కపోతంగా మారిపోతాను. అప్పుడాయిల్టు దేవా లయంగా మారిపోతుంది. ఆ యిల్లాలు దేవతగా మారిపోతుంది.నేనామె ముంచేత్తి మీద వాలిపోతాను. ఆ ముంజేయి ఆమె పెదవులను స్పృశించుతుంది.

“అప్పుడప్పుడు నేనో పరిమళంగా మారిపోతాను. ఆమెగారో పూవులాగ్గా మారిపోతుంది నేనా పూవు నిండా నిండిపోతాను. ఆ పూవు ఆమె ధమ్మిల్లం మీద ఆశీన మవుతుంది.”

7, (వకృతిలోని స్వల్బ పరిమాణం గల (పకృత్యంగాలను, వినిపించని శబ్రాలనూ వరించడం కూడా భరద్వాజ (పత్యేకత. ౧ ణి

*వాన చినుకును తాగేప్పటి మట్టి "పెళ్ళ గుటక చప్పుడు, కిరణాలు పూరేకులకు రంగు లద్దుకున్నప్పటి చప్పుడు, చివురు కొమ్మల్లోంచి పూమొగ్న తలెత్తుతున్న ప్పటి చప్పుడు, మాతృ గర్భంలో, నీవూ నేనూ రూపం సంతరించు కొంటున్నప్పటి చప్పుడూ...”

శ్షేశీగ్రి &. తానో పెద్ద వస్తువుగా మారిపోవాలనే త్మీవ కాంషకూడా అభివ్యకం అవుతుంది ఆయన రచనల్లో _ "నారెండు కనురెప్పలనూ నిర్ణయగా నేనే తంపేగుకొనిః ఆకాశమంత కన్నుగా నన్ను నేనే పెంచేసుకొని, కాలవాపొని కతి అంచున నిలబడి... ర్ట. శైశవ స్టితిని వర్ణిస్తూ తానూ (పకృతిలో లీనం అయిపోయినట్టు చెప్పడం భరద్వాజ (ప్రత్యేకత. “తమను దూరంగా తో సేసిన తల్లివేపు దీనంగా చూసే పిలలాగా, చెట్లు అలం లట ఆకులు బిక్కు బిక్కుగా తల్లి మానువేపు చూసున్నాయి. దిక్కు తోచక ఏడ్చే ఆ పిల్లల్లో నే నున్నాను. కింద రాలిపడిన ఆ ఆకుల్లో నే నున్నాను.” 10. ఇంత వరకూ నై రూప్యమైన (పకృతి భరద్వాజ చేతిలో రూపు విదుకొన్న విరానం అనిదం పూర్వమని చెప్పవచ్చు. డ్రి .కన్సవ్వేమో ఆ పూల పంజరంలో దాంకొన్న అందమైన పరిమళంలా వుంటావు. మధురాతి మధురమైన పరిమళ వాయువులు నన్ను తటి లేపాయి. “క్ర విషాది గీతం ఎదనిండా దిగులుగా వ్యాపించినట్లు, సీ స్మృతి కూడా నా నిండా పరుచుకు పోయింది చిన్నీ:ః” న్‌ క్షే (వతియోగ (పకృతిని వర్షిస్తూనే పప్క్మిత దాంపత్యాన్ని సూచిస్తాడు. “సీన్స నన్ను చూసినప్పుడు వెలుతురు పులకరించడం నాకు తెలుసు, ప్రీయదనం వికసించడం నాకు తెలుసు _ నీవు నాకోసం నవ్వినప్పుడు. ** బహు వచనంగా ఉన్న మనం ఏకవచన మెనప్పుడు-” లి, ఆ్యర్డ మనస్కు-డై (వకృతిలోని రమ్య వస్తువులపై వాత్సల్యాన్న్వీ, కారుణ్యాన్నీ (ప్రదర్శించి నట్లుండే వర్ణనలు కూడా కనిపిస్తాయి. కిటికీలోంచి కనిపిస్తున్న చంద్రుణ్ణి చూస్తూ “ఈరోజు మన చం్యదన్న నెవరో జైలులో పెట్టి నట్టుంది.” 18. _శేవలం నైరూప్య (ప్రకృతిని వర్ణించి మ్మాతమే ఆగకుండా, అమూర్తా లయిన ఉపమా సామ(గ్రితో సాగిన వర్ణనలు కూడా అనేకం కనిపిసాయి. “ఒక స్వప్నం ని(ష్కమించాక, నిశ్శబ్దం (పవేశించి నట్టుగా వుంది నా కిప్పుడు, నీవు నిదురపోతున్న సీడలా వుంటావు, ఓ అందమైన క్షణం ఆతి

149 లోకమైన సంగితంలా మారి, ఆత్మనిండా అల్లుకుపోయినట్లుగా వుంటావు. అలవీ మాలిన అనురాగంలా వుంటావు. అందమైన దిగులుగా వుంటావు. మనసును

జడ (ప్రకృతిని తాదాత్మ్య స్థితితో జీవ చైతన్యం పొందినట్టు చేసిన వర్ణనలు కనిపిస్తాయి.

“ఆ శీతల మారుత స్పర్శలకు సంతోషంతో తలలూగించే చెట్లు ఎంత బాగున్నాయనిః

“వసుంధరాదేవి వదనంమీద మొలిచిన మొటిమలవంటి కొండలు,కంచు కాలవంటి పచ్చిక మైదానాలు.

“నిళాకన్యల దర్శన స్పర్శనాదులకోసం మినుకు చూపులతో ఎదురుచూసే నక్మతాల అద్భుతమైన సౌందర్యాలు.

“ఎక్కడికలా తొందరగా వెళ్ళిపోతున్నారు ? ఎందుకలా సంతోషపడి పోతున్నారు?” అన్నదా కొండ శిఖరం. ఒక్క మేఘమూ దాని మాటలు వినిపించు కోలేదు. కొండ శిఖరానికి కడుపు మండిపోయింది. “అనవసరంగా నన్ను రెచ్చ కొట్టకండి. నాక్కోపం వస్తే చుక్కలదాకా ఎదిగిపోతాను. మిమ్మల్ని చినుకుల [కింద చీల్చిపారేస్తాను. జ్మాగత్త” _ అన్నదాకొండ. ఓ చిన్న మేఘ శకలం _ “నువ్వేమీ అనుకోకు. సీది స్థిరజాతకం. నువ్వెక్కడకూ కదలనవసరం లేదు.” అని ....

దాని బండతనానికి ఆశ్చర్యపోయిందా మేఘం.

ఓక్‌. (పకృతిలోని కాల్బ్చనిక విషాద ,(పవృత్తిని చూపడానికి కూడా (పయత్నించాడు భరద్వాజ.

జ్య వ్హూట ఆకాశం మరి పేదగా దీనంగా వుంది. మాసినచీర కప్పు కొన్నట్లుగా వుంది. ఆ బీర నిండా చుక్కల చిల్లులే వున్నాయి. ఆ చిల్లులోంచి ఒళ్ళు కనపడ కుండా దాచుకోవడానికి ఆకాశం ముడుచుకు పడుకొన్నట్టుగా వుఠఆది.”

“అక్కడి గాలి, వెలుతురు, నన్నుచూసి అశ్చర్యపోయాయి వొంటరిగా వచ్చినందుకేమో ।! నా నుంచి వెళిపోయావనీ, నీవిస్ప్తుడు ఈశ్వర సాన్ని ధ్యంతో, వున్నావనీ వాటికి తెలియలేదేమో:”

150 16. ఆమెను ఒక దివ్యురాలైన కిన్నెర కాంతగా భావిస్తూనే, ఆ దివ్య _వకృతిలో వాగమైన అమెను వర్ణిస్తూనే తానందువల్ల ఆఅంతర్ముఖుడై నట్టుగా కూడా వర్ణిస్తాడు భరద్వాజ,

“వోత్స్నా పాతంలో తనివితీరా స్నానమాడి _ ఒంటి నిండా మెత్తగా అంటుకుపోయిన ఆ వెన్నెల తడిని మబ్బుల తువ్వాలుతో అద్ధుకొంటున్న కిన్నెర కాంతలా వున్నడామె. మానవిగా రూపం దాల్చిన దివ్యహాసంలా

“నేనిప్పుడు ఆమె బాహృవుల్లో ఈశ్వరుని ఆలింగనంలో ఖైదీని. ఈశ్వ రుడు బలంగా పట్టుకొని తన ఖైదీని చేసుకుంటున్నా డు.”

ఇలాగే (ప్రకృతిని మానవులకన్న భిన్నంగా, అతీం(ద్రియ, అతి మాన వంగా భావించడం కూడా జరిగింది,

“న్నిదపోతున్న నీడలా వుంది ఆకాశం _ ఈ వేకువన. చుక్కలు మొగ్గల్ధాగా వున్నాయీ వేకువన, ఎన్నిలక్షల గుర్తులో, అలికి వేశాయీ బాటను. అయినా ఆమె పాదాల గురులను నేను గు రిప్పాన్స, అవి ప్రద్మ పథత్రాల్లాగా

జాలీ లా. యు వుంటాయి కనుక.

ఎన్నిలక్షల నవ్వుల మొగ్గలు రాలిపోయాత్రూ వాటకు ఆ పక్కనా ఈ పక్కనా అయినా ఆమె నవ్వుకు నేన్స గుర్రిసాను. ఆ నవ్వులనిండా అప్ప రాంగనల మునివేళ్ళ స్పర్శలుంటాయి కనుక,

“నక్షత రాసులన్సు, జ్యోత్స్నా పధాలను __ పరిమళ లహరులను, గాంధర్వ వాహినులను, ఉభయ సంధ్యలను, వెలుగుల కుప్పలనూ, వెదుకు “తున్నాను; భౌత్రిశేతర శరీరంతో నీకోసం.”

న పాంచభౌతిక వకృతికి అతీతంగా భరద్వాజ (పకృతిని దర్శించారు _ మ ంగు రంగుల తొలకరి వాన వెలికాక అవసీతల మీదికి దిగి వచ్చిన హరి

మ్లులాగా, సాలగొంశుకళ్లోంచి రెక్కిలు చాచుకుంట్రూ వచ్చే తేనెపాటలాగా వుంటుందామె _

“పసిడితెర, మా శ '

౧ ాటున దాగా న్న పగడంలాగా, మహాకవి ఆంతరాలో

నిశ్యబంగా శదించే భావ౦లాగా అక్షరాలక్షు ౧

మః 6 ॥ లకు ఆందని ఆలోచనలాగా వుంటుం దా

కేరి 1

“గాఢంగా పరుచుకుపోయిన, నిశ్శబ్దపు టావలి తీరంనుండి సన్న గాః తీయగా వినబడుతూన్న ఆ గీతం ఆమె గారేనని నాకు తెలుసు. లేకపోతే, ఆ గితానికి ఆ మెరుపూ,ఆ నడకా రావు, స్వప్నాక్షరాలను పదాలుగా _ మాటలుగా మలచి హరివిల్లును తయారించడం ఆమెకు మా[త్రమే తెలిసిన విద్య-

“ఆద్యంత రహితమై విశ్వ మంతటా అలుముకున్న ఆనందమంతా బిందువులయి నెత్తురులో తేలిపోతున్నట్లుగా వుంటుంది.”

కాంతమ్మగారి కోసం, ఆమెగారి సాన్నిహిత్యం కోసం, తాను అనేక (పకృత్యంగాలుగా మారిపోవాలనే కాంక్ష కనిపిస్తుంది భరద్వాజ వర్ణనల్లోం

*ఆమెకు వచ్చికి నేల లంటే యిష్టమని (గ్రహించాను. నా నిండా పచ్చిక ఫచ్చడాన్ని కప్పుకొన్నాను. ఆ వచ్చడంమీంచి ఆమె మెల్లగా నడచిపోతూం టే నేను తనిసి పోయాను.

కనా [పాణాలను రంగరించి రంగులగానూ, పరిమళాలుగానూ మార్చి, ఆ పూలకు అద్దాను. ఆమె ఆ వాసనలకు, రంగులకు పులకరించిపోయినప్పుడు నా జన్మ ధన్యమయిం దనుకొన్నాను.

“ద్రిశాంతాల వరకూ పరుచుకున్న ఎడారిలో ఒయాసిస్‌ అందంగా వుంటుంది. యోజనాల పర్యంతం వి స్తరించివున్న చిత్తడినేలల్లో రాతిగుట్ట అందంగా వుంటుంది. బండరాళ్ళుతప్ప; బండరా శ్శేవున్న పర్వత (పాంతాలలో వపచ్చనిమొక్క- అందంగా వుంటుంది. గాలీ, వెలుతురూ చొరని కీకారణ్యంలో కాసంత మైదానం అందంగా వుంటుంది.

*న్చేన్సు, ఎడారిని, చిత్తడి నేలను, శిలామయ ,పదేళాన్ని, అరణ్యాన్ని. అన్చివో _ జలాశయానివి;శిలా వేదికవు; సదా హరిత వృజనివి, తెల్లని

గాలి ఆవరించిన శాద్వల భూమివి _ అయి, నాకో సార్ధకతను కలిగించాను.”

*క్రోసారి, నిదురగా మా౦పోదా మనుకుంటాను; అందమైన కలలాగాా నువ్వు నాలోకి వస్తావు కనుక,

“*న్సరోసారి పూవులాగా మారిపోదా మనుకుంటాను; మెత్రని రంగులాగా నా నిండా అలుముకొంటావు కనుక,

“ఇంకోసారి హిమకణంలాగా, మారిపోదా మనుకుంటాను; వెచ్చని కిరణంలాగా నన్ను నీవు మెరిపిస్తావు కనుక.

[క్రై

“అన్ని సార్టూ పచ్చని మెతని పచ్చికగా మారిపోదా మనుకుంటాను; నీ సుతి మెత్తని పాదాలను మరి మెత్తగా స్పృశించవచ్చు కనుక”_

9 జీవితానికి నేపధ్యంగా కూడా (పకృతి కనిపిస్తూంటుంది మన భరద్వాజ కావ్యాల్లో.

“తూరుపు తలుపులు తెరుచుకొని వెలుగులు చిమ్ముకుంటూ వచ్చి, పడ మటి వాకిలిగుండా వెళ్ళిపోతున్నాడు సూర్యుడు .... వసంత (గీష్మాలూ, హేమంత శిశిరాలూ నన్ను పరామర్శించి పోతున్నాయి; యధావపూర్వంగానే _ కాలం తరుముకొస్తోంది.”

“నాకు తెలిసిన సము(ద్రం ఇది కానే కాదు. నేనెరిగిన జలనిధి నిండా సౌందర్యాలుండేవి. నేనెరిగిన సాగరం నిండా సౌరభాలుండేవి. మనుషుల్ని చూసీ చూసీ, చూసీ దానికీ మనిషినయిపోదా మనిపించి వుంటుంది.

“కాకపోతే పసిపావ పొ త్రిలిలాగా మెత్తగా వుండాల్సిన ఈ మహార్నవం ఇంత మురిగ్గా ఎందుకుంటుంది?”

“దయచేసి నన్నిప్పుడు పలకరించకండి

నే నిప్పుడు స్మృతికణం మీద మేను వాల్చినవాణ్ణి

పంటను దాచుకొందుకు అక్షరాల గాదెల నాాశయిస్తున్న వాణ్ణి

నన్నిప్పుడు మీరేదడిగినా సరే _ పిడికెడు స్వప్నాలనూ

దోసెడు జ్ఞాపకాలనూ మ్మాతమే ఇవ్వగలిగినవాజ్ణి

విశుద్ధమైన ఆశీర్వాదం కోసం ఎదురు చూస్తున్నవాణ్ఞి.”

విభిన్న మానసిక (వృత్తులలో తన సుఖ దుఃఖాలను (పకృతికి అన్వయింప చేయడం, (పకృతి భావనాపథంలో తానూ అంతర్జీనం కావడం కూడా కనిపిస్తుంది.

“పడమటి ఆకాశంలో తెల్లగా వున్న చందమామ, కొండనూ, గుడినీ వెలిగించడం లఠేదు _

“దేవాలయంలోంచి వణుకుతూ వినబడుతోంది ఘంటికా ధ్వని. రావి మొక్క, వేవమొక్క ఇప్పుడక్కడ కలిసి లేవు. రావిమొక్క చనిపోగా, వేప మొక్క- దిగులుగా, దానిని తన కాఖా బాహువులతో పొదివి పట్టుకొని వుంది ఇంకా తన (_పేమను చంపుకోలేక _

క! “క్వవేళ చిరుమత్లె చితికిపోయిన వేళ, ఈ వేళ చిరుగాలి కాలిపోయిన వేళ, ఈవేళ చిరునవ్వు చిరిగిపోయిన వేళ,

ఈవేళ చిరుతరగ విరిగిపోయిన వేళ....”

ఆకాశం నిండా విషాదం ఆవరించింది. వాయుతరంగాలు వెక్కి వెక్కి పడుతున్నాయి. గిరి శిఖరాలనుండి, అరణ్య గర్భాలనుండీి శోకగితికలు జాలు వారుతున్నాయి. ఉషస్సుందరి దుఃఖత వ్ల హృదయంతో వివ ఆయి పడి వుంది. తూరుపు తలుపులింకా మూతపడే వున్నాయి.

“నీ గరించి తలచుకొని, , =”

“చందమామను వెన్నెల విడిచి పెట్టినట్లూ, ఇంద చాపంలోంచి అన్ని రంగులూ అంతరాన మయినట్లూ, పూవులోంచి సువాసనలు ఆరిపోయినట్లూ నాలోంచి నేను" ఎగసిపోయినటూ అనిపీంచింది కాంతమ్మగారు నానుంచి వెళ్ళిపోయాక. న

౭. కాంతమ్మగారు ఒక్కోసారీ ఒక్కో- విధంగా భాౌవనా జగత్తులో కోనిపించినట్లు జరిగిన వర్ణన ఎలా

“మౌనానికి మాటలొచినృట్టుగా ఉంటుంది

చిరుశబ్ధం సన్నగా వెలిగినట్లుగా ఉంటుంది

నిశ్చలనం చలనమయినట్ల్టుగా ఉంటుంది

ఆద్భృశ్యం దృశ్యమయినట్లుగా ఉంటుండి

వాన చినుకు కొలనయినట్టుగా ఉంటుంది

విత్తనం మహావృక్షమయినట్లుగా ఉంటుండి

ఏకాంత వధికుని ధ్యానగీతం వింటున్నట్టుగా వుంటుంది

ఏకాంత గీతం లాగా వున్న నిన్ను చూస్తున్నప్పుడు.

వెన్నెల మడుగులో స్నానం చేస్తున్నట్టుగా వుంటుంది

సుళబ్ధం లాగా వున్న నీ ముందు నుంచున్న పుడు

నక్ష(తాల [పణయగీతం వింటున్నట్టుగా వుంటుంది.”

కల. వకృతియే కాంతమ్మగారిలాగా దివ్యరూపంలో సాకాక్కారించి

నట్టుకూడా వర్ణించడం జరిగింది.

“నువ్వీ చెట్టు చేమల్లో ఎందుకు తిరుగుతున్నావ్‌ 7?” అందామె.

“ఆ చిరునవ్వులోనూ. మొగ్గలోనూ. నిన్ను చూస్తున్నాను. కనుక” ఆన్నాడతను.

“నువ్వీ కొండల్లో కోనల్లో ఎందుకు తచ్చాడుళున్నావ్‌?” _ అందామె.

“ఈ రాయిలోనూ, ఆ రప్పలోనూ నువ్వు కనబడుతున్నావ్‌ కనక”. అన్నాడతను. న

“మరి నువ్వీ దుమ్ములో ఎందుకున్నావ్‌ కన్నా +?” అన్నదామె.

“నువ్విందులోనే కలసిపోయావు కనుక” అన్నాడతను ఏడుస్తూ :

ఈ వర్ణనలో అన్వేషణా త్రీవతతోబాటు (పకృతి తాదాత్మ్యమూ (పకృతితో సంభాషించినట్టూ కూడా కనిపిస్తుంది.

“క్షణ్రాల మీంచి జారిపోతున్న ఉషస్సులాగా, పరిసరాలమ పసిడి కొంతులతోనిం'పే కాంచనగంగా (పవాహంలాగా, నిబిడ నిళ్శబ్ద నికుంజంలోంచి చింది పడుతున్న దివ్యనాదంలాగా లు

“అప్పుడొచ్చిందామె _

“నక్షతాలను నిదురపుచ్చి, నిబిడ తిమిరంమీంచి మెల్లగా వినవస్తూన్న అడుగుల చప్పుడు సీదేనని నాకు తెలును. క్షీరపధం అవతలి తీరం నుంచి సన్నగా వినబడుతున్న ఆ పాట, నా కోసం నీవు గానం చేస్తున్నదే నని నాకు తెలుసు. కారు నల్లని కారు మేఘాల అంచులనిండా, మెరుపుల పొడులను చల్లింది నీ చూపులేననీ నాకు తెలుసు.

భరద్వాజ (పకృతిని నిశ్చల స్థితిలో మనకు చూపడంతో వాటు 1పకృతియొక్క విలయ విజృంభణాన్ని కూడా మన ముందుంచుతాడు.

“జ్య గాలి కేమన్నా పిచ్చి ఎక్కి౦దా? తరంగాలను తీరం మీదకు తరుముతోం దెందుకు 2? చెట్లను, గట్టను దూరాలలోకి ఊది పారేస్తోందెందుకు? ఆకాశంలో తటిల్లత హోరు పెడుతోందెందుకు ? మబ్బులను కాల్చి కాల్చి చినుకులుగా చీరేస్తోందెందుకు ?”

“ఆకాశం గాయవడ్డట్టు తూరువంతా ఎ్య్రరన . వెన్నెల అటూ, ఇటూ చూగి, ఎటూ పోలేక వెలుతురులోకి దూకి ఆత్మహత్య చేసుకొండి. ఎక్కడా చోటు దొరకని దుఃఖం పాకుకుంటూ నా ముందుకొచ్చింది.” --_-

165

“నీవ జ్ఞాపకం వొచ్చావా _

“నిప్పుల ఆనకట్టమీంచి దూకే, జ్వాలా ప్రవాహం లాగా మారిపోతాను. నా కారణంగా నా పరిసరాలన్నీ ఉష్ణమండలాలుగా మారిపోతాయని కావచ్చు-_ రోజంతా మబ్బులు ఆవరించుకొనే వున్నాయి, అకాశం నిండా సూరీడు కూడా అప్పుడప్పుడు తొంగి చూశాడే తప్ప, మబ్బుతెరల మాటునుండి వెలికి రానే లేదు.”

“నిన్ను చూదామని ఈ ఉదయం ....

॥న్సి మట్టి యింటి తలుపుల్నినేను మెల్టగా తడుతూన్నప్పుడు, ఎండ

. చినుకు చినుగ్గా మెరుస్తోంది, మబ్బుమీంచి. హరితం చల్లచల్లగా కంపిస్తోంది ; చెట్టుమీంచి. కెరటం -_ ఉలికి ఉలికి పడుతోంది ; ఒడ్డుమీంచి. చివురు భయం భయంగా చూస్తోంది ముళ్ళమీంచి ....”

డట. (పకృతి లోని అనేక దృళ్యాల్లో కవి కాంతమ్మగారినే వివిధ రూపాల్లో దర్శించినట్లుగా ఊండే వర్ణనలు -_

“పదే పదే నిన్ను పలుకరించే. గాలిలో, నన్నాపాద మస్రకమూ ఆలింగనం చేసుకుంటున్న వెలుగు నీడల్లో, సీవే నాకు కనీపించావు.

“గాఢంగా పరుచుకుపోయిన నిశ్శబ్దపు టావలి తీరం నుంచి, సన్నగా త్రీయగా వినబడుతున్న ఆ గీతం ఆమెగారేనని నాకు తెలుసు. లేకపోతే ఆ గీతానికి ఆ మెరుపూ, ఆ నడకా రావు. స్వప్నాక్షరాలను పదాలుగా, మాటలుగా మలచి హరివిల్లును తయారించడం ఆమెకు మ్మాతమే తెలిసిన విద్య...

“నిదుర లోయల్లోంచి జాలువారే స్వప్నవాహినిలాగా,మంచుపొగల్లోంచి పాకుతూ వచ్చే చం్యదకిరణం లాగా, ఎండను తాకి రంగులుగా చీలిపోతున్న వానజల్లులాగా, మరుప్పుల మడతల్లోంచి మేలుకొంటూన్న అందమయిన అలో చన లాగా నాకు నీవే కనబడతావు....”

“నిశ్శబ్దం మీదికి జాలితో వాలి పోయిన తొలిళబ్దం నాకు గుర్తున్నది. పచ్చని పచ్చిక మీంచి మెరసే మెత్తని అడుగుల చప్పుడు నాకు గుర్తున్నది. చీకటి ఎడారి నిండా విరిసిన వెన్నెల వాన నాకు గుర్తున్నది, ఇొలనులోంచి తొంగి చూచి ఒడ్డును తాకిన కెరటం నాకు గుర్తున్నది. సమ్ముదం మీదికి తూలి పడిన తొలి కాంతి. నాకు గుర్తున్నది.”

186

“ఇవన్నీ నీవే కనుక _

*స్పీక్చ శీత్రాకాలపు నీరెండలా వుంటావు. కాలం నిండా కమ్మిన కాంతి ధారలాగా వుంటావు. సంక్షుభిత జీవితం మీద వాలిన ధవళపారావతం లాగా వుంటావు... నెలయేటి నిండా కమ్మిన వెన్నెల వన్నీటిలాగా వుంటావు. నిశ్శ బపు పొ త్తిళ్ళలో మసిలే శబ్దశిశువులాగా వుంటావు.”

కాలానుగుణంగా బాహ్య(ప్రకృతిలో వచ్చే మార్పులను, ఆయా తరు ణంలో ఏర్పడే మబ్బుల వివిధ రూపాలనూ వర్షిస్తూ భరద్వాజ మరో బుతు సంహారాన్ని మన కళ్ళకు దర్శనీయం చేస్తూ హృదయాహ్హాదాన్ని కలిగిస్తాడు -_

ఉవెల్సగు చీకటుల తేడాలు ' తెలీని

“వల్పక్రటి' పుంజాల మీంచి

కాంతుల కాసారాల నిండా పూచిన కారు చీకట్ల పూవులమీంచి నీవొస్తున్నప్పుడు

మెత్తని మబ్బు తల్లుల బొజ్జలమీద బబ్బొని

మెరపు శిశువులు మసలుతూంటారు

జ్యేష్ట ఆషాఢాలు నీ కోసం తొంగి తొంగి చూస్తున్నాయి వాటి చుట్టూ వున్న గాలులు కాలి పోతున్నాయి

నెత్తి మీద మబ్బులు మండిపోతూ వున్నాయి

నువ్వేమో వచ్చదనాన్ని తప్ప వెచ్చదనాన్ని భరింపలేవు నీ (పయాణాన్ని వాయిదా వేసుకోవడం నా కిష్టం లేదు మూడో ద్వారం పద్ద (క్రావణ భా[(ద్రపదాలు కనిపించాయి మండిపోతున్న మబ్బుల్ని వర్థధారలుగా క త్రిరించాయి కాలిపోతున్న గాలుళల్ని చినుకులు చల్లి ఆర్పాయి మబ్బుకూ మబ్బుకూ మధ్య హరివిల్లుల్ని అల్లాయి

తడి మబ్బులు ఊరుముల్దా నిన్ను పలుకరిస్తాయి

కుర మబ్బులు మెరుపుల బాణ సంచా కలుస్తాయి ఉరుముల్ని విని ఉలిక్కి పడబోకు మెరుపుల్ని చూసి గతుక్కు మనబోకు హరి విల్దుల వంతెన మీంచి నీవిక్కడకు వచ్చేశాక ....

1857

మాఘ ఫాల్గుణాలు రాల్చిన ఎండుటాకుల్నీ, పండుటాకుల్నీ,

వై్య వైశాఖాలు చివుళ్ళుగా మార్చాయి

సూర్య కిరణాలను రంగురంగుల మొగ్గలుగా పూవులుగా

మలచాయి.

ఓ చివురు గానీ, వూవుగానీ లేని ఒక్క మొక్కా ఒక్క తీవే

ఇప్పుడెక్కడా లేవు

మొత్తం భూమండలాన్నే పల్టవాల పూల గోళంగా మార్చేశాయి

గాలి వీచినప్పుడల్లా ధనువుల్హా వొాంగుతున్నాయి నీడలు

మబ్బుల గుసగుసలన్నీ ఆడవుల్జోకి (వవేశిస్తున్నాయి

చై(త వైకాఖాలు ముఖద్వారం వద్ద నీ కోసం వేచి వున్నాయి

చిరకాలంగా నిన్ను చూడాలనుకొంట్నునాయట ధృవాలమీడి

హిమరాశులు

ఆశ్వీయుజ కా క్రీకాల ఆహ్వానా లందుకొని జరుగుతూ జరుగుతూ

వొస్తున్నాయవి. వాటి శీతల స్పర్శకు

సూర్యుడు కూడా చిక్కి పోయాడు

ఆలస్యంగా ఆకాశం మీదికొచ్చి తొర తొరగా వెళపోతున్నాడు.

ఎండను రేయెండగా కవిత్వీకరించిన చంద్రన్న, చుక్కల ముని(వేళ్ళకు కవితా పంక్తుల నందించాడు నరిహద్దుల దాకా నిన్ను సాగనంవడం కోసం సమస్త చం దలాంఛనాలతోనూ వెంట వస్తున్నాడు. హిమ వాయు స్పర్శలకు వణుకుతున్న వసుంధరను చూచి మాల్గశిర పుష్యమాసాలు ముసి ముసిగా నవ్వుకొన్నాయి. కొండలన్నీ వెండి ముసుగులు వేసుకొన్నాయి. ఆరణ్యాల: నదీ నదాల, ఎడారుల మీద, మంచు దీపాలను వెలగించింది హిమ సుంద8ి. వెచ్చని కిరణాల దుప్పటి కప్పుకొని పెదవుల తీరాలపై దొరలుతున్న నవ్వుల ముత్యాల మిల మిలలలో నీవిక్కడి కొచ్చాక _ “శరదృతువు కరిగిపోతోంది గావును, మంచు కణాలు కూడా మాట్లాడు

(కోవడం మానేశాయి అకులన్నీ రాలిపోయిన ఈ మహావృక్షం, సమస్త మాలిన్యాఅనూ పోగొట్టుకొన్న మహాజ్ఞానిలా ఉన్నది. దానికి అల్లంత

1ర్‌రి

దూరంలో ఉన్న' అడవి తీగెల పొదకూడా ఆకులను రాల్బేసుకుని, నిరాభరణ సుందరిలాగా ఉన్నది. భరద్వాజలోని రచయిత ;

మరొకమారు భరద్వాజ డై రీల్లోని వస్తు వై విధ్యాన్ని పరిశీలిస్తే స్మృతి

నామాజికత _ తాత్త్విక చింతనలకు చెందిన డైరీలే కాకుండా, అక్క డక్కడ భరద్వాజ స్వీయ జీవితానుభవాలూ, ఆయనను (పభావితం చేసిన మహాత్ములూ, కవులూ, కళాకారులూ, శాస్త్రవే త్తల జీవితాలూ, ఒక సహృదయు నిగా తనను కదిలించిన సన్నివేశాలూ _ (పసిద్ధాలై న కొన్ని ఆంగ్ల కథ తన జీవితానికి సమన్వయించు కొనటమూ, ఒక సంస్కార రూపంగా డైరీలో మనకు సాఇాత్కరిస్తూంటాయి. వీటన్నిటినీ పరిశీలిస్తే భరద్వాజలో ని ఉత్తమ వ్య క్తినుండి ఉత్తమ రచయిత ఏర్పడడానికి కారణమైన, నేపధ్య రూపమైన ఉత్రమ సంస్కారం మెరుస్తూంటుంది. ఈ సంస్కారంతోనే భరద్వాజ గోని రచయిత కూడా మనకు సౌఇాత్కరిస్తూంటాడు.

ఇలాంటి డైరీల సమాహారాన్ని పరిశీలించడం వల్ల, భరద్వాజను రచయితగా రూపు దిద్దిన ఉత్రమ సంస్కార _కారకాలయిన పై అంళాలతో బాటు, స్మృతి కావ్య రచయితగా వివిధ దళల్లో తన రచనాను వాలను పేర్కానడమూ, చెప్పదగిన అంకాన్ని. రచనా వ్యాసంగానికి చెందిన భావ చ్మితాలతో మన కళ్ళముందుంచడమూ, కూడా కనిపిస్తాయి. అంటే వ్ర విషయాన్నయినా సునిశితంగా పరిశీలించడమూ, వణీలించిన దానిని మన హృదయ న్మేతానికి సాక్షాత్కరింప జెయ్యడమూ ఆనే అంశాల్లో ఆరితేరిన డాక్టర్‌ భరద్వాజ ఒక రచయితగా, రచనా నిర్మాణం _ హేతువు _ చిర కాలం రచన నిలవాలంటే, రచయిత ఎలాంటి వాడు కావాలి _ రచయిత (వవ ర్తన _ వంటి విషయాలను సూూత(ప్రాయంగ్లా నిర్ణయిస్తూనే, నేటి సమా జంలో రచనా రంగంలోని కృతిమత్వాన్నీ, కుత్సితత్వాన్నీ విమర్శించడమూ, హెచ్చరించడమూ చేశారని చెప్పాలి. రచయితగా _ ముఖ్యంగా స్మృతి కావ్య రచయితగా వివిధ దశల్లో తన రచనానుభావాలను వివరిస్తూనే, తన రచనల గూర్చి, వాటి రచనా హేతువును గూర్చి వివరిస్తూ రచయితగా తనను తాను, ఆవిష్కరించుకొనడమూ గమనిస్తాం,

159

అందుచేత పై విషయాన్ని భరద్వాజ సంస్కారం, రచనా వ్యాసంగ ముపె అతడిచ్చిన నిర్వచనాలూ, రచయితగా భరద్వాజ అనుభవాలూ _ అభి[ప్రాయాలూ -_ అనే మూడు శీర్రికల (కింద పఠించాల్సి వుంది.

అక్కడక్కడ కనిపించే ఈ డైరీలు ఆనాటి భరద్వాజ మానసిక చైతన్యాన్ని పట్టియిస్తాయి. ఇది. ఒక విచ్మితమయిన స్ధితి. ఈ స్థితిలో భర ద్వాజ ఆలోచనా (స్రవంతి ఆంతరిక చేతనాంతరమైనది. ఆది పూర్తిగా బాహ్యమూ కాని ఆంతరికమూ కాని స్ధితి. ఇట్టి స్థితిలో కూడా రచనా విష యంలో రాజీపడని భరద్వాజనే ఈ స్ధితి పట్టి యిస్తుంది. అయినా భరద్వాజ చాలా వినయంగా --

“నిజం చెబుతున్నాను. నా కేది తలియదు. నేనో గడ్డ కట్టిన చీకటి ముద్దను. దానిని చిట్లగొట్టు కుందామని నేను తపన పడుకున్నాను”

అందుకోసం _

“మ్సందుగా నన్నో దీపాన్ని వెలిగించుకోసీండి ఆ తరువాత నన్నో దీపంగావెలగనివ్వండి ఆ దీపం కాంతుల్లో మళ్ళీ ఓసారి నన్ను చూడండి. మీకే తెలుస్తుంది నేనేమీ కానని _”

అంటూ జీవిత స్ధితికి, రచనా వ్యాసంగానికి సమన్వయిస్తాడు, భరద్వాజ - సంస్కారం

రచయితగా, రచనా సూ[(త్రావ?ిని నిర్ణయించడానికి, నిర్వచించడానికీ, రచయితగా తన ఆనుభవ వైవిధ్యాన్ని వివరించడానికి భరద్వాజకుగల అధి కారం ఎలాంటిది? దాని వెనుక భిత్రికగా నిలచిన సంస్కార కారకాలయిన అంశాల స్థాయి యెట్రిది? వాటికీ భరద్వాజ జీవితానికీ గల (ప్రమేయం ఎలాంటిది?

అనే అంళాల్ని కొన్ని డైరీలు పట్టి యిస్తున్నాయి.

భరద్వాజ మొదటి నుండీ జీవితంలో ఎన్నో కష్టాలు పడి (పతికూల (వభంజనాల నెదుర్కొంటూ నేటికి ఇలా నిలచిన వ్యక్తి కావడం వలన _ చారి[ద్యం మనిషిని ఎంత (కూరంగా [కుంగదీస్తుందో రుచి చూచిన వ్యకి కావడం వలన _ సహజంగానే (పవంచ మేధావుల దుర్భర దార్మిద్యానికి న్‌

160

సమాజం వారిపట్ట పదర్శించిన ఉదాశీన వైఖరికీ ఎంతో వాధపడినట్లు అనిపిస్తుంది. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో కూడా,ఇంత ఉ పేక్షీంచ టడినా వారు ఉత్తమ మేధా సంపదతో విరాజిల్లుతూ (పతిభా దుఠంధరులవడం ఛభరద్వాజకో స్ఫూర్తి నిచ్చింది. అందుకే అట్టివారనుభవించిన దుర్భర స్థితుల కొక వైపు కన్నీరు కారుస్తూనే సమాజ (శ్రేయో కాంక్షను వ్య క్రీకరిస్తాడు భరద్వాజ, “

అవసరాన్ని బట్టి ఆయా సందర్భాలలో క్రిస్తు _ మైఖేల్‌ ఫారడే _ కార్వర్‌ _ (కిజ్జర్‌ = గోర్కీ _ చెఖోవ్‌ _ జార్జి వాషింగ్‌టన్‌ -_ చార్జీ చాస్టిన్‌ వ అతని డైరీల్లో పేర్కొన బడ్డారు.

ఒకసారి _ భరద్వాజకు భవభూతి, కాళిదాసూ ఒక్కసారే కనిపిస్తారు. మహానందంతో పులకరించిపోతూ వినయంగా నమస్కరించి, “జీవితంలో వారివలె ఒక్క వాక్యం రాయగలిగినా నా జన్మ చరితార్థమైన ఫ్రే భావిస్తా” -- నంటాడు.

వివిధాలైన కళారూపాలను ఒక్కొాక్కదాన్నీ అనుభవించి ఆనం దించడం వేరూ; కొన్ని కళారూపాల సమాహారాన్ని ఒక్క మారుగా అనుభవించినపుడు వాటిలో అంతర్జినంగా సూ(త్మపాయంగా వుండే స్వార స్యాన్ని అనుభూతిలోకి తెచ్చుకో గలగడం గొప్ప విశేషం. ఆ గొప్ప విశేషాన్ని మరొక అంశంతో పోల్చడం భరద్వాజకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. ఉదాహరణకు: ఒక స్నేపాతురాలి అందాన్నీ, స్వభావాన్నీ మనముందుంచుతూ భరద్వాజ _

“ఆమె వీనస్‌లాగా వుంటుంది. ఆఫొడైైట్‌ లాగా వుంటుంది. క్సియో పా(త లాగా వుంటుంది. కాపో లాగా వుంటుంది. ఉమర్‌ ఖయ్యామ్‌ రుజబాయత్‌ లాగా వుంటుంది. మెహిదీహసన్‌ గజల్‌ లాగా వుంటుంది.”

అంటాడు ఒకసారి కాంతమ్మగారితో _

భరద్వాజ డైరీల్లో కొన్ని ఆంగ్ల జొనపద గాథలు కూడా కనిపిస్తాయి (గీకు పౌరాణిక గాథలూ కనిపిస్తాయి.

తానెంతగా కష్టవడుతున్నా ఆమె అంతస్సాందర్యాన్ని పూర్తిగా మన ముండుంచలేక సోళున్నానసీ, తనకు రచనా శ క్రి బాలడం లేదనీ మూట మాటికీ వాపోయే దరద్వాజ తనరచనలను గూర్చి

161

“నామీది అభిమానంతో “అద్భుతమైన చిత్రణం' అంటున్నావు కానీ ఆది నిజంకాదు. నామనస్సులో ఓ పవిత్ర చ్వైత వాసినిగా ఆమెను చితించు కున్నాను. ఆమె అంతస్సాందర్యాన్ని ఏ రంగులూ, రేఖలూ కూడా పూర్తిగా వీసుకురాలేక పోయాయి. నామనోరూపానికి ఈ చ్మితం ఒక ఛాయారూపమే నని నాకు తెలుసు” _

అంటూ అసంతృప్తిని (పదర్శించడం కనిపిస్తుంది. కీ.పూ. ర్‌వ శతాబ్దిలోని “ఫిడికస్‌* ఆనే శిల్పి కూడా ఇలాంటి అసంతృప్తికే గురికావలసి వచ్చింది. ఆందుకే ఆసౌందర్యోపాసి కథ భరద్వాజను ఆకర్షించింది. ఆకథలో* ఎథేనా అనే (గీకు సౌందర్య దేవత సౌందర్యానికి ముగ్దుడయిన సౌందర్యోపాసి అయిన ఫిడికస్‌ అనే శిల్పి మొదట కొయ్యతో ఆమె శిల్పాన్ని నిర్మిస్తాడు. తృ ప్రితీరక శిలపె శిల్పిస్తాడు. ఇంకా తృ స్తీలేక కంచుతో పోతపోసి, ఐదారేళ్ళ పాటు మెరుగులు దిద్దుతాడు. ఆత డెన్ని సార్ద ఆమె సౌందర్యాన్ని మలచినా (ప్రజలు అన్ని సార్దూ అతని నై పుణ్యాన్ని మెచ్చుకుంటారు. కాసీ అతనికి, సంతృ ప్రి కలగదు.తాను తీర్చగలిగినంత ఆందంగా ఆ దేవతను శిల్పించ లేక పోయానని అతడు (పతిసారీ బాధవడుతూనే వుంటాడు. తన మనో న్మేతం నిండా ఆమె దివ్య సౌందర్యం నిండిపోయిందనీ, తన మనో నే్య(తంతో తానామెను పూర్రిగా దర్శించ గలుగుతున్నా = తాను చూసిన దాంట్లో శతాంళాన్ని కూడా శిల్పించలేక పోయానని ఫిడికస్‌ నిర్వేదం చెందుతూనే వుంటాగు.

_ఈ కధనంతా చెప్పి భరద్వాజ, “నువ్వే నా ఎథేనావి” _ అంటూ ఆత్మీయతను (పకటిస్తాడు.

భరద్వాజ డైరీల్లో కనిపించే మరో శిల్పి “ఫాంకోయిస్‌ ఆగస్టిరోడీ౯'_ కాంతమ్మగారు తననొక ఉత్తమ సంస్కారిగా తీర్చిదిద్దిన దేవత _ అంటూం టారు భరద్వాజ. అలాంటి కాంతమ్మగారి మరణానికి _కుంగిపోతున్న వారికి

చారు. ఆమె ధరించిన స్వర్ణ కిరి టమూ, శూలమూ చాలా దూరందాకా

మెరుస్తూ కనిపిస్తూంటాయి. (10-11

1692 తమలాగే భార్యవలన సంస్కారం పొంది ఆమె వియోగ దుఃఖాగ్నిలో దహించు పని పోయిన జీవితాల్ని తలచు కొన్నప్పుడు కొంత ఓదార్పూ, చిత్తశాంతీ కలగడం సహజమే. అందుకే వారి డైరీల్లో రెండుమూడు చోట్ల అగస్తినా _ తెంటులస్‌ల కథ గోచరిస్తుంది. కాంతమ్మగారి కోసారి ఈ కథను చెప్పినట్టూ అప్పుడామె నే(త్రాలు అశు సాగరాలై నట్టూ కూడా చెప్పారు భరద్వాజ, ఆ కథలో ఆగస్తినా అనే (గికు శిలాదేవత, లెంటులస్‌ అనే మొరటు బానిసను చేరదీసి సంపూర్ణ వ్యక్తిగా _ వీరాధి వీరునిగా తీర్చిదిద్దుతుంది. వెంటనే లెంటులస్‌ క్మైగస్‌ నదీజలాల్లో తన (పతిబింబాన్ని చూసుకొని మురిసిపోతూ _ “నేను నేనుగాను _ నేనిప్పుడు కొత్త లెంటులస్‌ని* _ అంటాడు. అప్పుడామె తా నవతరించిన కర్తవ్యం నెరవేరిందనీ, ఇక తానుండవలసిన ఆవసరం లేదనీ పాపిలస్‌ వభువువద్ద ఆతనికోసం ఎదురు చూస్తుంటాననీ చెప్పి వెళ్ళిపోతుంది లెంటులస్‌ దుఃఖిస్తూ ఆ మెను వెళ్ళవద్దని (పాధేయ పడతాడు, చివరకు _ “అన్ని వేళలా ఎప్పుడైనా నీవు నాదగ్గరకు రావచ్చును. నీ సౌందర్యం క్షీణించి హోయినా, నీవునా దగ్గరకు రావచ్చును. నీ కోసం నా హృదయకవాటాలు తెరచే వుంచుతాను. నీవు నాదాకా రాలేకపోతే నేనే వసాను. నా గుండెలో నిన్ను దాచుకుంటాను” _ అంటుంది అగస్తినా, అ అగస్తినాను తీసుకుపోడానికి వచ్చిన బంగారు రెక్కల గ్మ్యురం కూడా దుఃఖిస్తుంది. కానీ అగస్టినా మాతం వెళ్ళిపోతుంది. ఈ కధంతా చెపి) భరద్వాజ -. “నేనే లెంటులస్‌ను. కొంతమ్మగారే నా ఆగసినా అనీ (పకటించడం విశేషం. సా భరద్వాజను కదిలించిన మరో ముఖ్య గాథ “ల్లా _ నికొలస్‌' ల (పణయ కథ. ఆ కథలో నికొలస్‌ అనే ఒక బెస్త యువకుడు ఓనాడు ఎర లేకుండా చేపలకోసం గాలం వేస్తాడు. ఓల్లా రాజకుమారి అటుగా విహారానికి వచ్చి ఆతని అమాయకత్వానికి నవ్వుకొంటుంది. కానీ ఆతడిచ్చిన సమాధానం విని ఆశ్యర్యంతో అతని ధార్మిక బుద్ధికి నివాళు లర్చిస్తుంది. తారతమ్యాన్ని పసం రి వారి (సేన అఆంగకారం కా 0౦తో, స వాడికే తన కూతురు నిచ్చి వటట స్‌పర్ని వేటాడి తెచ్చిన తేలిన బంగార చేపలి తెష సదు. ఓల్గా ఆ సరస్ఫుతో షి లెమ్మని పోత్సహిస్తుందతనిని. నికొలస్‌

168 అందులో ఏదో కు[ట్ర వుందని అనుమానిస్తూనే వాటికోసం నదిలో దూకుతాడు. లోవల పొంచివున్న క్షుదశక్తులతణ్ణి పట్టి లోపలకు లాగి రాతికి బంధించి కొటి చం పేస్తాయి.పాపం: ఆ రాజకుమారి మ్మాతం తన (ప్రియుడు ఎప్పటికైనా శేవలు పట్టుకు వస్తాడని, ఆలాగే ఆ నది ఒడ్డున అతని కోసం ఎదురు చూస్తూ వుంటుంది.

ఓల్గా రాజకుమారిలాగే భరద్వాజ కూడా. నిరికణలోని అనుభవం యెరిగినవొడు. వియోగవ్యధ తెలిసినవాడు. ఆందుకే ఈ కథలోని సన్ని వేళాలకూ పా్యతలకూ తనతో అభేదాన్ని చెబుతూ చివరలో “చిన్ని 1 నీవు నా ఓల్గావు, నేను నీ నికొలస్‌” ను అంటాడు.

“ఆంటిగోన్‌* కథను తలచుకొన్న పుడు భరద్వాజ హృదయం (దవించి వుండాలి. ఆ కథలో తాను (పత్యణువుతోనూ పేమించిన తన (పేయసి ఆంటిగోన్‌ రాజకుమారిని, నిర్దాక్షిణ్యంగా సజీప సమాధి చెయ్యడాన్ని ఆమె (పియడు నిస్సహాయంగా చూస్తూ మూగగా రోదిస్తాడు. ముస్పయినాలుగు సంవత్సరాలపాటు తనతో కష్టసుఖాలను పంచుకొని కాలధర్మం చెందిన కాంతమ్మగారిని సమాధి చేసిన తన దౌర్భాగ్యానికి దుఃఖించే భరద్వాజ కీ గాఠ చాలా ఆత్మీయంగా కనిపించింది. ఆందుకే ఆ కథలోనీ ప్మాతలను, ఆ సన్ని వేళాల్నీ తమపై ఆరోపించుకొని ఆత్మీయం చేస్తాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ.

తన దుఃఖ తీీవతను వివరిస్తూ ఒకచోట “ఆకాశాన్ని రెండు చేతులా పెశెత్రిన హెర్కుూలిస్‌కి తెలుసు; దాని బరువెంతో _ ఏకాంతం బరువెంతో అనుభవిస్తున్న నాకే తెలుసు నంటాడు భరద్వాజ,

అలాగే -

అగ్ని దేవుడు దేవతల స్వాధీనంలో మ్మాతమే వున్నప్పుడు మానవ లోకం ఎలాంటి అంధకారంలో మగ్గిపోయిందో (పౌ. మెళ్యూస్‌ కి మాత్రమే తెలును. ఏకాంతం ఎంత దట్టమైన గొఢాంధకారమో అనుభవిస్తున్న తనకే తెలుసు నంటాడు భరద్వాజ,

సాహిత్య పయోజనం మానవ జీవిత విమర్శనం చెయ్యడమే అయి నవ్వుడు, మనిషి జీవిత సమస్యలకు సాహిత్యంలో వరిష్కారాన్ని వెదకడం

164 జరుగుతుంది. ఇది మానవ సహజమైన స్వభావమే అని చెప్పాలి.

(ఫాయిడ్‌ (ప్రకారం భయం, ఆతురతనిస్తున్న అనుభవాల వంటివి ఇంతవరకూ ఎవరిరెవరికి ఎదురయ్యాయో, ఆప్పుడు వారు ఎలా నిలదొక్కు కో గలిగారో _ సాహిత్యాధ్యయనం ద్వారా (గ్రహించి మనిషి పరిష్కాారాన్నీః కాంతినీ, స్థిమికాన్నీ పొందుతాడన్న మాట.

భవభూతి రచించిన 4ఉ త్తరరామచగ్యత కావ్య వధావం ఎంతగానో భరద్వాజ జీవితం మీద కనిపిస్తుంది. తనకా (గంథం ఆలస్యంగానే లభించినా భవభూతి ఆ కావ్యాన్ని అచ్చంగా తనకోసమే రచించాడా | అనిపించిం దాయనక్షు, ఇన్నాళ్ళ కయినా దాన్ని చదవగలిగినందు కాయన ఎంతో సంతో షిస్తూ, జన్మజన్మల నుండి తానా (గంఠాన్ని చదువుతూనే వున్నట్టు అను భూతిని పొందారు.

ఉత్తర రామచరి_తను పఠించడం వలన భరద్వాజ పరిణతమైన సీతారాముల (పేమ స్వరూపాన్నీ, అతి (కూరమైన వియోగ వ్యధనూ కూడా ఆర్హం చేసుకొన్నాడు. అందుకే త్రానా (గంథాన్ని చదివి వుండకపోతే శ్రీవి తంలో ఎంతో కోల్పోయి వుండేవాడినని భావిస్తాడు భరద్వాజ, ఆయనకు ఆలయకుండానే వైయ కిక జీవితంలో తాననుభవిస్తున్న వియోగ వ్యధను, శ్రీరామచర్నదుని వియోగ వ్యధతో చేరీజు వేసుకొనడం జరిగింది. అందుకే ఆ [గంథ పఠనం వలన భరద్వాజ ఎంతో ఓదార్చ్పునూ, చితశాంతిసీ పొంది నట్టు కనిపిస్తుంది,

సార్వజనీనాలూ, సౌర్వకాలికాలూ అయిన భవభూతి మహాకవి భావాలు నిత్య సత్యాలు. ఆందుకే డాక్టర్‌ భరద్వాజ ఆ మహాకావ్యాల్లో శ్రీరామచం[దుని లాగే తాను కూడా కాంతమ్మగారిని "పెళ్ళాడి కేవలం కష్టసుఖాలు మాతమే సమంగా వంచుకోగలిగాను కానీ, ఆమెగాంతో మృత్యువును కూడా పంచుక్తోలేక్ర పోయాననీ, పెళ్ళినాటి వాగ్ధానాన్ని భంగం చేశాననీ భరద్వాజ వాపోయాడు,

తన జీవితం తన కళ్ళముందే భగ్గన మండి బూడిదై పోగా, ఆ బూడిద రాసుల పక్కనే (బతకాల్సి రావడం కన్నా తన జీవితానికి (కూరమైన క్ష

18ీక వీముంది ? అంటూ -- కొన్ని జీవితాలిలాగే పొగల్లో సెగల్డో మాడీ మాడే; నుని నుని అయిపోక తప్పదంటూ తన దురదృష్టానికి విచారిస్తూ _ తాను రాముడు కాకపోయినా, కాంతమ్మగారు మాతం నిస్సందేహంగా జానకి దేవియే _ ఆంటాడు భరద్వాజ.

ఆందుకే కరుణతో స్పందించిన హృదయం కానీ లోకాన్ని దయతో చూడలేదు కనుక, అ్యశూదకంతో త వ్రమైన హృదయ క్షేతంలోగానీ కారుణ్య వీజం మొలకె త్తదు కాబట్టీ వియోగం నుండి కానీ కరుణ ఉతృన్న౦ం కాదు - కనుకనే భగవంతుడు భరద్వాజ నుండి కాంతమ్మగారిని చేరుచేసి వారి హృదయం నిండా కరుణను నింపి, తాను సంకల్పించిన పనికి సాధనంగా భరద్వాజగారిని భగవంతుడు మలచి వుండవచ్చునని వారి స్నేహితులిచ్చిన తీర్చు రచయితగా భరద్యాజకు గొవ్ప ఓదార్చు నిచ్చింది.

వియోగ దుఃఖం ఎప్పటికీ ఆరని అగ్నిలా మనిషిని నిరంతరం దహి నూనే వుంటుందనీ, ఆప్తులను చూచినప్పుడది ఓ మహానదీ _పవాహంలాగా కట్టలు తెంచుకొని పొంగి పొర్దుతుందనీ, ఆ మహాశూన్య స్టితిని అనుభవి స్తేకాని దాన (క్రూరత్వం తెలియదనీ అంటాడు శ్రీరాముడు ఊత్తర రామచరిత్రలో, ఎడ బాటును మహాగ్నితో పోల్చడం బాగుంది కానీ “ఈ మహాగ్ని” అనే పదం కన్నాశ క్రివంత మైన మరోవదమే లభింపకపోవడం నిజంగా దురదృష్టకర మనీ, ఎందుచేతనంటే శేవలం అగ్ని కాల్చి వేస్తుందే కానీ ఆంతకుమించి వియోగ వ్యధ చంపకుండానే మనిషిని సశ్శేషంగా, సమూలంగా చ్మితహింసతో నాశనం చేసే (కూరత్వోన్ని ఈ పదాలేవీ తిన్నగా చెప్పలేకపోతున్నా యనీ అంటాడు భరద్వాజ.

“నా హృదయం (వయ్యలయిపోతోంది. నా శరీర బంధాలన్నీ సడలి పోతున్నాయి. నా చుట్టూవున్న లోకం పాడుపడిపోయినట్లు తోస్తోంది. నా లోపల భగభగలాడే మంటల వల్ల నేను దగ్గమయి పోతున్నాను. నా ఆంత రాత్మ నా వశం తప్పుతోంది. కటిక చీకటిలో కరిగిపోతోంది.” ___ అంటూ శ్రీరామచం్నదుడు వియోగ వ్యధకు తల్పిడిల్లిపోవడం చూచి భరద్వాజ _ “సీత తోడి తాత్కాలికమయిన ఎడబాటుకే. రాముడింతగా సంక్షుభితుడయితే కాంతమ్మగారిని శాశ్వతంగా కోల్పోయిన తానిం కేం కావాలంటాడు భరద్వాజ,

186

ఒక్‌ మంచి ఆలోచనను గాని ఒక గాఢమయిన అనుభూతినిగాని ఆడర బద్దం చెయ్యడానికి పదాలూ, మాటలూ, (ప్రతీకలూ చాలవని స్వానుభవంమీద నిర్ణయానికి వచ్చిన డాక్టర్‌ భరద్వాజ, భవభూతి మహాకవి వైతం రామని వియోగ వ్యధను తిన్నగా భాషలోకి పొదగలేక పోయాడనీ, దానికి భవభూతి కవికి స్వీయమైన వియోగ వ్యధానుభూతి లేకపోవడమూ, కేవలం తన భావనా శ క్రికి అందినంత మేరకే వర్ణించవలసి రావడమూ కారణమంటాడు.

డాక్టర్‌ భరద్వాజకు వ్యక్తిగా గొప్ప సున్నిత హృదయంతో బాటు, రచయిత కవసరమయిన సునిశిత పరిశీలనా దృక్పధం కూడా వుంది. ఈ రెండింటివల్ల అతడు పొందిన సంస్కార విశేషమే ఆయనను గొప్ప రచయితగా తీర్చిదిద్ధిందని చెప్పవచ్చును. ఈ డైరీల్లో ఆతని సున్నిత హృదయం ఆయా సందర్భాలలో పొందిన జాలి, కరుణ, అనుకంప, త్యాగం వంటి సద్భావనా స్పందనలు కూడా కనిపిస్తూంటాయి. నేటి సమాజంతో అడుగడుగునా పేరుకుపోయిన హింస, దౌర్జన్యం, పేదరికం వంటివి భరద్వాజ హృదయా న్నెంతగాశో గాయ పరచాయి.

సన్నగా, మురిగ్గా, నల్లగా, జీబురుగా, పేలికల్సుగా కళ్ళల్లో (ప్రాణా లుంచుకుని, చెట్టుకు చేరగిలబడి కూర్చున్న ఓ కు(ర్రాణ్ణి చూడగానే భరద్వాజకు అప్ఫుడెస్పడో దుర్భర దార్మిద్యం వలన కాలవ గట్లమీద పారేసు కొన్న తన చిన్నతనమే గుర్తుకు వచ్చింది. ఆ కుర్రాడి కళ్ళల్లోంచి ఊబుకు తున్న భయాన్ని చూచి చలించిపోయిన భరద్వాజ ఏపుణ్యాత్ముడో వాడిని అమానుషంగా హింసించి వుండకప్రోతే మనిషిని చూడంగానే వాడెందుకలా భయపడి పోతున్నాడో గుర్రించ మంటాడు. తన జేబులోనిదంతా వాడికిచ్చేసి ఇంటికి వస్తాడు భరద్వాజ,

ఆలాగే ఒకసారి హైదరాబాద్‌లోని ఒక పోల్రీన స్టేషన్‌లో పట్టుబడిన ఒక వ్యభిచారిణిని హింసించడం చూసి భరించతలేక్ష పోయాడాయన. పోలీసు లారీని ఆమె మర్మావయంలో గృచ్చి రక్తం వచ్చేలా హింసించి నవ్పడామె తొడల్లోంచి నేలకారిన రక్తం, *ఆకలి”, అన్న మూడక్షరాలుగా గడకటిందని చెప్పి మన హృదయాలను గడ్డ కట్టించి వేస్తాడు భరద్వాజ, అలా, నేటి పురుషాధిక్య (వవంచంలో స్తీ సహజమైన కారుణ్య హృదయాన్ని గు రంత

16?

కుండా, వివిధ కోణాలలో స్త్రీ హింసను, దాని పరాకాష్టను ఆయన మన కన్నులకు గట్టిన తీరు, వారి కరుణా పూరిత హృదయానికి నిదర్శనం.

సున్నిత హృదయమూ, సునిశిత పరిశీలనా దృక్పధమూ గల భరద్వాజకు వివిధ సంస్థల తోడి ఆనుబంధమూ, సుమారు ముప్పది సంవత్స రాల పాటు అనేకమంది సారస్వతోపాసకులతో ఏర్పడిన స్నేహ సౌవి (ర్హాలూ, ఆత్మీయతలూ సత్కాలకేపాలూ కూడా అతన్ని రచయితగా తీర్చిదిద్దాయనే చెప్పాలి.

సెైధారణంగా సాహితీ పిపాసువు ఏదోఒక సాహిత్య సంస్థకో, సంఘా నికో చెందివుండడం సహజంండాక్టర్‌ భరద్వాజకు వివిధ సంస్థలతో చిన్నప్పటి నుండీ సంబంభాలుండేవి. ముఖ్యంగా (ప్రజా నాట్యమండలి, తెనాలిలోని “యువసాపహితి” సంస్థలు, అభ్యుదయ రచయితల సంఘ సభ్యత్వమూ భరద్వాజ రచనా వ్యాసంగాన్ని (ఫ్రోదిచేళాయని చెప్పవచ్చు.

ఇక స్నేహాలూ, ఆత్మీయతల విషయానికి వస్తే;

మొదటో 'చలం',సాహీత్యమూ, ఆశయాలూ వీరిని [1ప్రభావితం చేశాయి.

లు ల

చలంగారు నిజ జీవితంలో కూడా భరద్వాజకు ఆత్మీయులే. అందుకే మొదటి రోజులో భరద్వాజ కథలమీద చలం (ప్రభావం ముమ్మరంగా వుండేది. అప్పట్లో పీడ లేకుండా కథను అచ్చువేస్తే - ఆ కథను చలం వాశారా? లేక భరద్వాజ రాశారా? - అని పోల్చుకొనడం కూడా కష్టంగానే వుండేది. చలం (వభావం నుండి తప్పించుకోడానికీ, సొంత ముద కోసమూ అంతులేని కృషి చేసిన భరద్వాజకు చాలా కాలమే పట్టింది.

ఇక మునిమాణిక్యం గారి సంగతి సకేసరి. వారికి భరద్వాజ అల్లుడు.

న! ఇంక ఆత్రేయ. బుచ్చిబాబు, గోపీచంద్‌, వంటి వారితో డాక్టర్‌ భరద్వాజ (పతిరోజు వీ కథను గురించో, నవల గురించో, కవితను గురించో సత్కాల క్షేవం చేస్తూండేవాడనీ, ఒక్కోసారి ఈ సాహిత్య కాలక్షేపాలు రాథ్రి చాలా సాదుపోయే వరకూ సాగుతూండేవనీ ఈ డై రీల వలన తెలుస్తోంది. టై

(త్రిపురనేని సుబ్బారావు, వ్యాడేవు పురుషోత్తం ఇద్దరూ కూడా భరద్వాజ

రచనలను వెలుగులోకి తెచ్చిన నిత్య సాహితీ సహచరులనే చెప్పాలి,

168 డాక్టర్‌ సి. నారాయణరెడ్డిగారికి జ్ఞానపీఠ్‌ పురస్కారం లభించినప్పుడు భరద్వాజ ెలిపిన అభినందనలు. వారిరువురి సాహితీ మి[క్రత్వాన్నీ బుజువు చేస్తున్నాయి. డాక్టర్‌ భరద్వాజకు ఆ్యతేయతో చక్కని స్నేహం వుంది. ఆ మొదటి రోజుల్లో కష్టాల కడలిలో వారిరువురి ఆత్మీయతే ఆత్రేయ మరణం పట్ల భరద్వాజను అంతగా కదిలించింది. భరద్వాజతో 'స్నేహామృతాన్ని పంచుకొన్న సాహితీ వేత్తలను మొదటి నుండీ ఓ _కమంలో పరిశీలిస్తే _ ట్రీయతులు విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, కవికొండల వెంకటరావు, తెలికిచెర్ట వెంకటరత్నం, రాయ్మపోలు సుబ్బారావు, వేదాల తిరువెంగకాచార్య, గిడుగు సీతాపతి, పి.వి. రాజమన్నార్‌, శివశంకర శాస్త్ర, నోరి నరసింహ శాస్త్ర, గట్టి లక్ష్మీనరసింహ శాస్త్రి, పెనుమర్తి కామేశ్వరరావు, జామవా, తుమ్మల సీతారామమూర్తి చౌదరి, (తిపరనేని రామస్వామి చౌదరి, తాపీ ధర్మారావు లాంటి పరిచయస్తులూ; థ్రీ శ్రీః ఆరుద్ర, కృష్ణశాస్త్రి, ధనికొండ, నార్ద, మల్లాది రామకృష్ణ శాస్త్ర, శివం, సము దాల, పింగళి, నెల్లూరి వెంకట్రామానాయుడు, బెల్జంకొండ రామదాసు, (పయాగ కోదండరామ శాస్త్రి, అని సెట్టి, నార్హ చిరంజీవి, భాస్కరభట్ట కృష్ణారావు వంటి సన్నిహితులూ; శారద, ఆలూర6 భుజంగరావు, గద్దె లింగయ్య, బుచ్చిబాబు, థ్రీవాత్సవ, జి.వి. కృష్ణారావు, కోగంటి రాధాకృష్ణమూర్తి, చ(క్రపాణి, తెన్నేటి సూరి, ఆ(త్రేయ, శార్వరి, తాళ్ళూరి నాగేశ్వరావు వంటి ఆత్మీయులూ ఎందరో కనిపిస్తారు. శ్రీయుతులు కారద, భుజంగరావు, నాగభూషణం, తాళ్ళారి నాగేశ్వర రావు, అమరళశ్ర్రీ, శార్వరి, సాంబు, కవిరావు వంటివారూ, ఇంకా చిన్నా పద్దా కవులూ, రచయితలూ భరద్వాజతో రోజూ క్రలసి మెలసి సన్నిహితంగా వుండేవారు. ఒకసారి (వసిద్దకవీ, రచయితా అయిన కెఎ. అబ్బాస్‌ _ వ్యాసం నుండి కె21, శ్రీ కొండముది శ్రీ రామచర్మదమ్షూం,

189 “భరద్వాజ సెల్ఫ్‌ ఎడ్యుకేదెడ్‌ రైటర్‌. గోర్కీలాగా ఆతనికి ఈ బాధల, భయాల కష్టాల జీవితమే తొలిపాఠాలు నేర్పింది. అందుకనే అతని పా(త్రల భౌతిక స్వరూపమే కాదు, వాటి ఆంతరిక లక్షణం, మనః స్వరూవం, ఆలోచనా నరళి, ఆత్మసొందర్యం అన్నీ మనకు కరతలా మలక మౌతాయి. ఆ పాాతలు మనకు తెలిసిన, మనం చూసే సాదా సీదా వాతావరణంలోంచి రెక్కలు వివ్పుకొని బయటకు ఎగిరి పోతాయి. ఒకానొక విశ్వజనీనతను పొదుపుకుంటాయి.” అని (పళంసిస్తారు. జస్టీస్‌ అవుల సాంబళివరావుగారు _ “స్మరణిక* వ్యాస సంకలనంలో “భరద్వాజ భావుకుడు. రచనకోనం భావుకుడు కాలేదు. భావుకత దాచివుంచ లేక రచయిత అయినాడు. వేదనాభరితం భరద్వాజ జీవితం. పుట్టిన నాటి నుండి బరువు, బాధ, ఆకలి అనుభవిస్తూనే వున్నాడు. తోటి బాధితుల పీడితుల ఆగచాట్లను ఊహవోా పరంగా కాక, అనుభవ సిద్ధంగా ఆవగాహన చేసుకొన్నాడు. అందుకనే అడుగడుగునా, అనుక్షణం, భరద్వాజ అవేదన భరద్వాజ రచన ఆవేదననుండే ఉద్భవించింది.” అంటూ భరద్వాజ వ్య క్షిత్వాన్నీ, రచనా స్వభావాన్నీ విశ్తేషిస్తాడు. వసువును చాలా సునిశితంగా పరిశీలించి అన్ని కోణాలనుండీ వివరిం చడమన్నది భరద్వాజ (పత్యేకత. ఉదాహరణకు ఒకటి ౮౦డు పరిశీలిద్దాం! తాను కాకపోతే మరొకర్రైనా ఇక్క డికి రాక తప్పనపుడు, తానే వుండడం సముచితమనుకొని, పరిసరాలన్నీ చీకట్టతో మక మకలాడి పోతున్న వుడు, సంభం మీద ఒక్కతే బిక్కు బిక్కు మంటూ భయంగా వెలుగుతూ దీపం తాను రోజూ చూసే విషయాలను వివరించడమూ -_ చిన్న కటకాన్ని సాలీడు మేతగా వేసినందుకూ, తద్వారా సాలీడును చీమలకు మేతగా వేసి నందుకూ భరద్వాజ పొందిన ఆవేదన; ఆతని సునిశిత పరిశీలనా దృష్టికి చక్యని ఉదాహరణం, ఒక్కొక్కసారి భరద్వాజ తన దృష్టిని మూడుతరాల వరకూ భవిష్యత్తు లోనికి 1వసరింప చేసాడు, వారి మునిమనవడు తమయింటికి వచ్చిన ఆగంత నో పి ో తభర అనే ఆయన కునితో ఓక కాళీపోటో (ఫేమును చూపి మా న్‌ న దాని

170 పోయారనీ, తరిగిపోతున్న ఆ యనగారినే చూస్తూ తమ ముని నాన్నమ్మగార్రై న గాంతమ్మగారు కూడా కరిగి పోయారని" చెబుతాడు _ తనపేరు కూడా తన ముత్తాతగారి పేరైన భరద్వాజ అనే చెప్పినట్టు రచించడం భరద్వాజగారి భవిష్యద్దర్శనానికి చక్కని ఉదాహరణ. అలాగే భరద్వాజగారు కాలస్వభా వాన్ని వివరిస్తారు. కాలగర్భంలో ఎన్నో సత్యాలు కరిగిపోతున్నాయనీ, కాలపేటికలో ఎన్నెన్ని రహస్యాలు దాగివున్నాయో, ఈ ఆల్ప మానవుడికి ఎప్పటికీ తెలియదనీ, అవి ఎప్పటి కప్పుడు తెలిసినట్టే వుండి అసలేమీ తెలియకపోవడమే కాలం విషయంలో తెలుసుకోవలసిన అసలు రహస్యమంటారు. ఎన్నో, ఎన్నెన్నో అనుభవాలను కాలం తనలో ఇముడ్చుకొన్నదంటూ భరద్వాజ ఉదహరించిన అంళాలూ, కాల వాహినిలో మరిగిపోయిన అంకాల వివరాలూ డాక్టర్‌ భరద్వాజకు గల ఆనన్య, సామాన్యమైన, సునిశిత పరిశీలనా దృష్టికి చక్కని ఉదాహరణ. అలాగే [కింద పడిన బియ్యపు గింజను చేతపట్టి దానిపై భరద్వాజ ఇచ్చిన వివరణ కూడా చక్కని పరిశీలనా పుష్టిని (వదర్శిస్తుంది. ఇంకా ఇలాంటివి అనేకం వారిడై రీల్లో కనిపిస్తుంటాయి. డాక్టర్‌ భరద్వాజ ఉత్తమ రచయితగా తాననుళవిస్తున్న దుఃఖ తీవ్ర తను కొన్ని చిన్న కథల ద్వారా మన కన్నులకు కట్టిస్తారు. అనుభవాన్ని పూర్తిగా వ్యక్తం చెయ్యజాలవని [గహీంచిన భరద్వాజ అవలంభించిన కొ త్త మార్గమిది. ఉదాహరణకు : భార్య మరణ దుఃఖాన్ని వర్థించడానికి చీమల కథ నొకదానిని చెపు తారు. ఆ కథలో తల్లిని పోగొట్టుకొన్న పిల చీమలు, భార్యను పోగొట్టుకొన్న భర్త చీము గిలగిలలాడడం, విలవిలాడడమూ చూస్తే, మన సంసారమే గుర్తు కొచ్చిందని _ కాంతమ్మగారితో ఆంటారు. బల్లి - సీతాకోక చిలుకల కఠలో మొదటి సీతాకోక చిలుకను మింగిన బల్లిమీద ఆ రెండోది దాడి చేసి వుండకపోతే, అది (బతికే వుండేదవీ, కానీ, తమ మధ్యగల అనురాగం కారణంగా, బల్లిమీద తిరుగుబాటు చెయ్యకుండా వుండలేక పోయిందనీ _ ఆ కథలో మొదటి సీతాకోక చిలుకయే కాంతమ్మ గారనీ, ఆ బల్లియే కాంతమ్మ గారిని మింగిన మృత్యువనీ చెపుతారు. అ రెండో

171

సీకాకోక చిలుకలా తానూ తిరగబడి కానూ మరణించి వుండేవాడినస్కీ తనలా తిరగబడకుండా వుండడానికి ఆ పురుగుల కన్నా తెలివైన మనిషిని కావడమే కారణమనీ విచారిస్తాడు భరద్వాజ.

బలవంతుడు బలహీనుణ్ణి దోచుకు తినడానికి (ప్రతీకగా ఒక బొద్ధింకకు తాను కొన్ని అన్నం మెతుకులు 'పెట్టడమూ, తీరా సాయం కాలానికి అక్కడ తాను వేసిన అన్నం మెళుకులు లేకపోగా, ఆ బొద్ధింక నొక సాలీడు కరచి పట్టుకొని కనిపించిందనీ, కానీ అప్పటికే ఆ సాలీడు నిండా చీమలు ముసురు కొని వున్నాయనీ, బొద్దింకకు తిండి "పెట్టానన్న తృ ప్రికన్నా; దాన్ని సెలీడుకు మేతగా వేసినందుకూ, సాలీడును చీమలకు మేతగా వేసినందుకూ ఎంతో. బాధ వడ్డాడు భరద్వాజ.

ఒకసారి ఒక పెదరాయి, తనను అంటి పెట్టుకుని వున్న చిన్నరాయిని, ఆ వచ్చే మనిషిని గూర్చి పౌచ్చరిస్తుంది. అతడి నుండి రక్నిస్తానని అభయం ఇస్తుంది. కానీ శిల్పి దగ్గర వడుతూంటే ఎగిరి అల్లంత దూరంలో పడి చిన్న రాయిని ఉపేక్షిసుంది. కాని ఆ చిన్న రాయి ఆ శిల్పి చేతుల్లో శివలింగంగా మారి (పజల చేత పూజింవ బడుతుంది. సపెద్దరాయి శివలింగ పీఠానికి మెట్టుగా అమర్చ బడుతుంది. క్షణం కణం తనంత వాడిపై కాలూని ఆ చిన్న రాయిని అందరూ పూజించడం చూని, తనకు పట్టిన దుర్గతికి కుళ్ళి కుళ్ళి ఏడవడం తప్ప దానికి గత్యంతరం వుండదు. అప్పుడా చిన్న రాయి, ఆ 'పెద్దరాయితో కృతజ్ఞతతో యు

“జన్మ జన్మలకూ తీద్చుకో లేనంతటి బుణాన్నిచ్చారు మీరు. నేనెప్పుడూ బుణ (గహీతగానే మిగిలిపోతాను” -- అని చిన్నరాయితో పలికించి, సమా జంలో నెలకొని వున్న ఈర్ష్యాసూయల నీ విధంగా చి(తించాడు భరద్వాజ,

(పతి వాక్యంలోంచీ కనీసం ఒక బొమ్మయినా తొంగి చూడకపోతే ఆ వాక్యం రాయడం శుద్దదండగ - అని చెప్పి డాక్టర్‌ భరద్వాజ ఒక అను భూతిని మన హృదయానికి వట్టించడానికి లేదా ఒక భావాన్ని మన కళ్ళకు కట్టించడానికి సమర్హుడైన రచయితగా ఒక (వతీకనో, ఒక భావ చితాన్నో, ఒక అలంకారాన్నో సందర్భానికి తగిన విధంగా వాడుతుంటాడు భరద్వాజ, సృష్టిలో ఒక అంళాన్ని వ్యక్తం చెయ్యడానికి అనేక ఉపమానాలూ, పోలి

[72

కలూ, (ప్రతీకలుగా చెయ్యడానికి అనేక వస్తువులూ, విషయాలూ వున్నా, ఓ మంచి రచయితగా, రచనా వ్యాసంగానికి చెందిన సాధనాల ద్వారా, పోలికల ద్వారా అభివ్యక్తం చెయ్యడం భరద్వాజ (వత్యేకత. బహుళా మన సాహిత్యం లోనే ఇంత ఎక్కువగా రచనా వ్యాసంగానికి చెందిన ఆంశాలను ఉపమించిన రచయిత మరొకరు లేరేమో: జీవితాన్నీ, కాంతమ్మగారినీ తమ అనుభవ పరం గానూ, వేదనా పరంగానూ, అనేకాలయిన మాధ్యమాల ద్వారా మన హృదయానికి హత్తుకొనేలా చెపుతాడు.

ఒకోసారి భరద్వాజ జీవితాన్ని వాక్యంతో పోలుస్తూ యు

“బీవితం ఒక అందమయిన వాక్యం లాంటిది. పేమ _ వియోగం _ ఆనురాగం మొదలై నవన్నీ విరామ చిహ్నాల వంటివి. మరణం ఒక సెమి కోలన్‌ (1) వంటిది. అయితే ఈ వాక్యానికి ఆద్యంతా లేమిటో నాక్స తెలీదు” _ అంటాడు భరద్వాజ తన జీవితం పై విశ్హేషిస్తూ. మరోసారి _

“నా (బతుకిప్పుడు నిలువునా నరికిన పద్యం లాగా అయిపోయింది. నాలుగు పాదాలు సగం సగమే వున్నాయి. చదివిన వాడికీ అర్థం తెలియదు, రాసిన వాడికీ ఆర్థం తేలియదు.”

ఆంటూ బాధాతప్త హృదయంతో జీవితాన్ని పద్యంతో పోలుసాడు. మరో సందర్భంలో తన జీవితం ఒక విషాదాంత కావ్యమే. నంటాడు క జీవిత కావ్యం ఖేదాంతమో _ మోదాంతమో నాకు తెలియదు - అనడం ప్యవ హారం కోసమే తప్ప, ఖేదాంతమేనని నాక తెలుసు. కథానాయికలేని ఈ కావ్యం మోదాంతం కావడం ఆసంభపమే క్రద్రాః*

ఒక సందర్భంలో “కాంతం” _ అనే రెండక్షరాలూ తనక్తు మిగిలాయి

"కనుక తానంతా మరచిపోయినా తనకేం విచారం లేదంటాడు _ *న్సా మాట లన్నీ మరపుల మలుపులలో మాయమయి పోయినప్పుడు, నేర్చిన అక్షరాలన్నీ అలసటతో ఆంతర్జానమైనపుడు కూడా నేన్స విచారించలేదు _ కాంతం _ అన్న రెండక్షరాలూ ప్‌ నవాలుగా నాలోపలే వున్నాయి. కనుక,” _ అని రాంతవ్మగారి వై తనకున్న భల నీ చం చేసాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ నాంత్మగారితో తమకు నంభవించిన వియోగ వ్యద్రన్వ సస త పి ర్భంలో _

178 “ఎవ్పుడో ఎక్కడో తవ్ప ఏీకాక్షరం ఏమీకాదు. మరో అక్షరం వచ్చి దానికి కలిసే తప్ప పద స్వరూపం ఏర్పడదు, పూర్ణత్వమూ రాదు. వైవా హిక జీవితం పూర్ణత్వం దాల్చిన పదం వంటిది. ఇందులో ఎటు వైపు అక్షరం లు_ప్రమయినా, ఆ రెండో అక్షరం బిక్కు బిక్కుమంటూ దిగాలుగా వుంటుంది. (పాణావిష్టంగానూ వుంటుంోదంటాడు. దాంపత్యాన్ని సరళ రేఖతో పోలుస్తూ -

“రెండు సరళ రేఖలు రెండు దిక్కుల నుండి (పవహిస్తూనే ఏక రేఖగా కలసిపోయి, అతి లోకానుభవాలను పండించు కొన్నాయి. అనుకో కుండా ఆందులోంచి ఒక రేఖ చెరిగి పోయింది.మిగిలిపోయిన ఆ వంటరి రేఖ వె[రిగా వెదుకుతోందివ్పుడు, ఆ రెండవ రేఖ కోసం.”

కాంతమ్మగారు మరణించినప్పటి అనుభవాన్ని చిృితిస్తూ _

“ఓ మంచి పాట తగలబడి పోయినట్లూ, ఓ గొవ్ప కవిత్వం నిలువునా చీరుకుపోయినట్లూ, గలగల లాడుతూ పరుగెత్తే సెలయేరు హఠాత్తుగా మూగ దయి పోయినట్టూ” _ ఉన్న తన జీవిత స్థితిని వర్ణిస్తూ _

“ఇక్కడో పాదం జారిపోయింది. అందుకే పద్యం కుంటుతోంది. ఓ శబ్దానికి గాయమైంది. అందుకే ఆ వాక్యం వఎ్మరగా వుంది. ఓ పదానికి సుస్రీ చేసింది. ఆందుకే ఆర్థం వలకడం లేదు _” అంటాడు.

వేకువ నడక భరద్వాజకు పతినిత్యమూ ఓ మంచి అనుభవం, అందుకే వేకవలోకి నడుస్తున్న (ప్రతిసారీ, మంచి కవిత్వంతోకి చొచ్చుకు పోతున్నట్లుగా వుంటుందనీ, మంచి కవిత్వం చదువుతున్న ప్రతిసారీ మగత

లోంచీ, స్వవ్నంలోంచీ వేకువలోకి తొంగి చూస్తున్నట్టుందనీ” _ అంటాడు భరద్వాజ.

రచనానుభవాన్ని కూడా వ్యాసంగానికి చెందిన వస్తు జాలంతో పోల్చడం భరద్వాజ (వతిభకు నిదర్శనం. ఒక చోట _

“న్సీగ్లలాగానో, నీలి గోరింట లాగానో ఒక ఒంటరి ఆలోచన (వళ్నా ర చిహ్నంగా నా ముందు కొస్తుంది. అక్షర హస్తాలు చూచి ఆ ఆలోచసను అహ్వానిస్తాను. ఆ హస్తాలు నిస్సహాయంగా చూసి చూసి నిశ్శబ్ధంగా నిట్టూరు స్తాయి. అప్పుడా ఆలోచన పొద్దు పొడుపులా నవ్వుతుంది_”

17%

ఇలాంటివి ఇంకా చాలా చాలా కనిపిస్తాయి. మరి కొన్నింటిని రుచి చూద్దాం న

“చిన్ననాటి అనుభవాలు ఎంతగా మండుతూ విచ్చుకొంటాయో మీకెలా చెప్పడం? ఆ మాటల మహో[గతాపాలను అక్షరాళ్లోకి సాదరంగా ఆహ్వా నిసాను. కానీ ఏం లాభం? అక్షరాలు దాపుకోచ్చేసరికి వెచ్చగా మిగిలిపోతు న్నాయి. ఆ అనుభవాల అగ్నుల మహోసష్టానికి అవన్నీ వెచ్చగా ఆవిరులయి పోతాయని ఆ ఆక్షరాలకూ తెలుసు.”

“నాక్కావలసిన రెండేరెండు అక్షరాల కోసం అక్కడి రాశులు అన్నిం టిసీ గాలిస్తాను. నాక్కావలసిన ఒకే ఒక్క పదంకోసం అక్కడి పద సమూ హాలను అన్వేషిస్తాను వ

“అప్పడప్పుడో జ్ఞాపకం అంకుశంలా గుచ్చుకుంటుంది. ఆ గాయం కనబడకుండా అక్షరాలతో కట్టుకడశాను. నెత్తురంటిన ఆ ఆక్షరాలు మందార మొగలా మెరుసాయి.”

రణ అజ్‌

“మీ అక్షరాల నిండా ఆర్ధ్రత ఆవరించింది," ఆంటారు వారు నన్నభి నందిస్తూ _ మంకెన పువ్వుల్లాంటి నా మాటలన్నీ _ పొగచూరిపోతాయి _ అలసిన శద్దాలు కన్నీళ్ళలో _మునిగిపోతాయి. మీరో ఆనంత వేదనకు అక్షర రూపమిచ్చారు _ అంటారు వారు.

“రెండు పెదవులునా న్నేతాలకు మాటలద్దుతాయి. రెండు మునివేళ్ళునా

ఎ గితాసికి స్వరాలు వూసాయి _” “ఎందుకు నేనో విషాద కావ్యంగా మారినట్లు?” 41 జట ణి నన్ను చూస్తూనే మినీ కవితలా నవ్వుతుందామె” _

త రచన బి భరద్వాజ వ;

ఇంతవరకూ వ్య క్తిగా, రచయితగా భరద్వాజను తీర్చిదిద్దిన అంకాలతో బాటు, ఆతని రచనల్లో (వతిబింబించిన ఆ సంస్కారం తొలూకు ఛాయలను కూడా పరామర్శించాం. శ సంస్కార విశేషమే భరద్వాజకు ఉత్తమ రచయితగా ట్రభనిమిదని (పస్తావించడంకూడా జరిగింది.భరద్వాజ తనకు వగా కే యిన ఓకొనొక ధోరణికి కట్టుబడి రచనలు చేసుకుంటూపోయిన

మా డు కాడు. జగమెరిగిన భరద్వాజకు జగద్ధితమైన రచనన్నుగూర్చి, రచనా (పమయోజనం గూర్చీ, రచనావసఠం గూర్చీ, కణంగా తెలియడమే

175

కాదు; వాటిపై వారికొక నిర్హుష్షమెన అభ్మిపాయ పరంపర కూడా వుంది. ఈ డైరీ కావ్యాలలోని వారు రచనా వ్యాసంగాన్ని గురించి చేసిన నిర్వచనాలూ, వ్యాఖ్యలే కాకుండా కొన్ని రచనా స్మూతాలను నిర్ధిించినట్టుగా కూడా కని పవీసుంది. అలాంటి డైరీలను వింగడించి చూసినప్పుడు నేటివరకూ గల వివిధ క్రవితా స్వరూప స్వభావాలూ, ఊత్తమ రచయిత రచనా హేతువు _ (ప్రయో జనమూ, చిరకాలం నిలిచే రచనా, రచనయొక్క ఆవిర్భావమూ, రచనాంళాలూ, అభివ్య క్రి మర్మాలూ, రచయితకుండాల్సిన నీతి నియమాలూ, విమర్శలూ, సన్మానాలూ, వాటి (పయోజనాలూ, రచనా రంగంలోని వ్యాపార దృక్పధమూ వివరిస్తూ ఆసలైన రచనను పఠిస్తే ఎలాంటి అనుభూతి కలగాలో _ ఆలాంటి విషయాలపై భరద్వాజకుగల స్థిరమైన అభి పాయాలు కూడా కనిపిస్తాయి.

మరికొన్ని డైరీలలో భరద్వాజ రచయితగా , స్వీయాను భావాలను వెల్ల డించడం; స్వీయ రచనా _పయోజనాలనూ -- "హీతువులనూ వివరించడం, రచనలో అవాంతరాలు వివరించడం కూడా కనిపిస్తుంది. రచయితగా తన ఆనుభవాల'పె భరద్వాజ (వకటించిన అంళాలను (సస్తావించే ముందు సాధా రణంగా రచనా వ్యాసంగంపై ఆతడిచ్చిన భాష్యాన్ని వరిశీలిద్దాం...

ఉత్తమ రచయితను గూర్చి చెవుతూ భరద్వాజ ఉత్తమమైన హృదయం లోంచీ, ఉత్తమమైన (స్రవర్తనలోంచి మా_తమే ఒక ఆందమైన అభివ్య క్రిిఅండ మైన భావమూ పుట్టుకొస్తాయంటాడు, కవి చెప్పేదానికి, చేసేదానికీ సంబంధం తిన్నగా పైసగనపుడు ఉత్తమ కవితావిష్కాారానికి అవకాశమే లేదంటాడు భర ద్వాజ, పరిస్థితులెలావున్నా, రచయిత అనేవాడు ఉదా.త్తు మనస్కు- డై మనో వాక్కాయ కర్మలా చిత్తవడ్ధిని పాటించి తీరాలనీ, సమాజంలో కావ్యానికి విలువ రావాలంటే కవియొక్క_ స్వత్చ ర్తన మే ముఖ్యాధారమనీ అంటాడు-_

“ఒక రూపాయి కోసం శరీరాన్నమ్ముకొన్న పతితకూ, అదే రూపాయి కోసం కలాన్నమ్ముకొన్న రచయితకూ తన దృష్టిలో లేడా లేదంటూ, (పలో భాలకు కవి తలొంచ రాదంటాడు. కొంతమంది (వాసిందేమీ లేకపోయినా, రంగుల ముఖచ్మితంతో, ఆందమైన పెద్ధ (పింటుతోో మంచి వైండుతో, (గంథాన్ని వెలువరించే కీ ర్రిసలోభమూ, _ వ్యామోహమూ కవి విడిచి "పెటి నప్పుడే ఉత్తమ సాహిత్యం వెలువడుతుందని ఆశిస్తాడు. ఈ రోజుల్లో “సామాజిక స్పృహ" అనే పేరుతో రచనలు విలుపడడమూ, వాటిని సామాజిక స్పృహ అనే

176

పడికట్టు రాళ్ళతో అంచనా వెయ్యడమూ, కాస్త డాంబికంగానే జరుగుతోం దడంటాడు, నిజానికి సామాజిక స్పృహ అనేది ఊత పదంగానో, నినాదంగానో మారిపో తే(పయోజనంలేదనీ, సామాజిక స్పృహ అనేది కవి హృదయంలో సాను భూతి రూపంలో సంస్కారంగా వుండితీరాలనీ ఆంటాడు. ధన కీర్తి కాంక్షలతో చేసిన రచనల్లోంచి సామాజిక స్పృహ రాదనీ బాధార్తుల విషాదమయ గాధల పట్ట చలించిన హృడయంలోంచి మాతమే సానుభూతి రూపంలో అది వెలు వడుతుందనీ అంటాడు.

“అంతమంది బుద్ద వ్మిగహం కారణంగా చచ్చిపోతే, ఒక్క తెలుగుకవీ, కవయ్యితీ కనీసం నాలుగు లైన్షయినా రాయలేక పోయారు, మళ్ళీ వీరందరూ మానవత, కరుణ, చై తన్యం, సామాజిక స్పృహ _ ఆంటూంటా"రని మనక వుల బాధ్యతా రాహిత్యాని కెంతగానో స్పందించారాయన.

ఒక వస్తువును మనలాంటి సామాన్యుడు దర్శించడానికి, ఉతమ కవి దర్శించ డానికీ ఎంతో తేడా వుంది. భావుకుడు (పతి వస్తువులోని సౌందర్యాన్ని దర్శించగలగడమే గాక, అందలి అందాలను ఆవిష్కరింప గల నేర్పరితనం కూడా కలిగి వుంటాడనీ ఆనుభూతిని అవిష్కరించి ఉతమ రచయిత కాగల డంటూ _ గొప్ప సొందర్యమంటే :

“దాన్ని గురించి చెప్పేందుకు ఏ సామ్యాలూ, (వతీకలూ దొరక్క పోవడమూ, ఏరంగులూ, రేఖలూ, ఏ కుంచెలూ, ఏ పోగరులూ ఆ అందాన్ని యధాతధంగా గుర్రించ లేకపోవడమే”, _ గొప్ప సౌందర్యలక్షణంగా నిర్వ చిస్తాడు, ఇలాంటి అందాలను గుర్తించడానికి, వ్యాఖ్యానించడానికి ఇవతలి

అక్షరాలు దిద్ధుకొనడంతో _పారంభమయిన విద్యాభ్యాసం పెరిగి పెరిగి మహాకావ్య సృష్టిదాకా పెరుగుతుందనీ, నిజానికి (పత్యేకంగా స్మష్టించడం అంటూ వేరేలేదనీ చెబుతాడు భరద్వాజ,

నిజానికి నూతన సృష్టి అంటూంటాం కానీ అది సృష్టికాదనీ, ఉన్న ఆందాన్ని ఆనుభూతిలోకి తెచ్చుకొని దానిసి ఆవిష్కరించడచ్చే చేసువా ంగాని (పత్యేకంగా సృష్టించడానికి మన శ క్రియెంత?” _ ఆని వళ్నిసూ ఒ ఆవి

క్షే?

ఒక రచన చిరకాలం నిలిచేదిగా, దేశకాలాతీతంగా, సార్వజనీనంగా వుండాలనీ, అందుకది ఆ ర్రిని మార్చుకొంటూ, అంతరంగాన్ని చీల్చుకొంటూ, కాల్చుకొంటూ "రావాలని" నిర్దేశిస్తాడు భరద్వాజ. కనుక నిజమైన కవి నేల కాగితంమీద నాగేటి కలంతో విత్తన అక్షరాలను చల్లుకుంటూ పోవాలనీ, అప్పుడే ఆతడు ఆసలు కవి, గొవ్పకవి _ ఆవసరమైన కవి అంటాడు.

ఇక రచనా (పయాజనాన్ని వివరిస్తూ -=

“సామాన్యుని కర్ణమయే రీతిలో ఆందంగా రాయి, అద్భుతంగా రాయి, కొత్తగా రాయి, మండే అక్షరాలతో రాయి, లేక ఆక్షరాలూ, అవరాలూ రాపా డించుకొన్నప్పుడు పుట్టిన నిప్పుల్లోంచి (ప్రవహించే వాక్యాల మంటలతో రాయి -_ ఏం రాసినా జీవితాన్ని మ్మాతం మర చిపోవద్ధు. సీ కక్షరాలు కదిలి కదిలి జనా వాసాల్డోకి కదిలి, మనిషి" దాపుల్లోకి నడిచి, మనిషి గుండెల్లోకి, గుండెల్లోని బాధల్లోకి, బాధలలోంచి పొర్షకొచ్చే ఆ(ళువులలోకి, అశువులలోంచి చిమ్మికొప్టి మంటల్లోకి దూకిన అక్షరాలు రాయడానికి పనికి వస్తాయనీ, ఆవే కథలవుతాయి,: కవితలవుతాయి” _ అని చెపుతూ ఆ కవిత్వం మంచుకొండలా వున్నా ఫర్వా లేదంటాడు భరద్వాజ,

“*క బీజం మొలకరిందాలన్నా -_ ఒక భావం పొటమరించాలన్నా, ఆ వీజాన్నీ, ఓ సిటి చినుకో, ఓ కన్నీటి చినుకో తడిసి తీరాొలనీ ఆలా జరగనంత కాలం అవి రెండూ జీవ వంతాలు కావని చెపుతూ _ (పతిక్షణమూ మనిషి అనేక భావాల వెల్లువలో కొట్టుకు పోతున్నా, విషాదంలో ఒక తియ్యని మాధుర్యం రుచి చూచినపుడు, వేదనాభరితమైన తృ ప్రికోసం అరాట పడతాడసీ, అదేస్మృతి కావ్య రచనకైనా, పఠనానికైనా దారితీసే అంశమనీ రచనా హేతువును గూర్చి పేర్కొంటాడు.

“ఆందమైన హృదయం అన్నిటిలోనూ అందాన్నే చూస్తుందనీ, తాను చూసిన అందాన్ని ఇతరులకు కూడా చూపించడానికి ఆ హృదయం పొందే తపనలోంచి మామే రచన జరుగుతోందనీ చెబుతూ; సౌందర్య భావం ఏకాంతాన్ని భరించ లేదు కనుకనే అది అక్షరాన్నో, తూలి కనో, స్వరాన్నో, ఉలినో కళారూపాన్ని పొందడానికి ఆశయిస్తుందనీ, ఆ సమ యంలో ఉదాత్త హృదయంలో మెడిలిన ఆలోచనే ఆశర రూపాన్నిపొంది, ౧0-12

178 రచనగా మారినప్పుడు, వాస్తవం "పేపతో మోళీసాయిబు (పదర్శనళో గంప కింది మామిడిపండులా కవిత్వానికి దూరం కారాదని నిర్ధేశస్తూ రా సేదాంట్లో ఒక్క బొమ్మయినా తొంగి చూడకపోతే, ఆ వాక్యం రాయడం శుద్ధదండగ ”- అంటాడు భరద్వాజ.

రచన యొక్క ఆవిర్భావాన్ని గూర్చి చెబుతూ “ఎక్కడో, ఎందుకో పుట్టిన ఆలోచన సుడులు తిరుగుళ్లూ వొచ్చివొచ్చి అక్షరాలమీద వాలి, సోలి అలసట తీర్చుకొంటుందనీ, అంతదాకా ని(ద్రాజడంగా అక్షరాలలో పడివున్న (హాణశక్రి ఒక్క సారిగా మేలుకొంటుందనీ, అపృడక్షరాలన్నీ రంగురంగుల ముత్యాల్లా మెరిసిపోతూ పదాలుగా, వాక్యాలుగా జతకడతాయనీ, ఈ రంగు రంగుల ముత్యాలను ఏర్చడంలోనూ, కూర్చగంలోనూ, వాటితో ఒక అద్భుతమైన హారంగా తీర్చిదిద్దడం లోనే రచయిత కళాళ క్రి, నేర్పరితనమూ, సంస్కాధరమూ కనవడతాయిసీ, ఆప్పుడే ఆరచన కవి ఆశించిన (వయోజనాన్ని

సంతరించి పెడుళుం” దంటాడు వ్రరదాన్షజ, ఒక ఆద్భుత మైన వర్ణచ్మితంలోని (పతి సూక్ష్మ వర్ణశళకలానిక్షి ఎంతటి (ప్రాధాన్యత వుందో-_ మనిషి జీవితంలోని (వతి చిన్న అనుభవాంకానికి అంతటి [పాధాన్యత్తే వుంటుంది. కనుక ఆ ఆనుభవ విశేషాన్ని గుర్తించగలిగి రచించాలని ఆంటూ డా॥ భరద్వాజ, మనం సాధారణంగా పెపెన కనిపించే అందాలను గూర్చి మ్మాతమే రాస్తాంగాసీ ఆంతర్యాల లోకి పోయి, అక్కడ చెప్పలేక ఆగిపోయిన కన్నీటి గాథలను గూర్చీ, మండిపోతున్న కోరికల కొరకంచుల్ని గురించీ మనం పట్టించుకోమనీ _ ఆలా పట్టించుకోగలిగిన నాడ మ్యాతమే మన రచనల్లోని ష్యాతలు నురబొమ్మల్లా కాకుండా మనలాగే (పాణ వంతంగా చైతన్య స్వరూపాలుగా కనిపిస్తాయనీ అంటాడు. మనిషిల్లోని ఆంత ర్నేశానికే అంతస్సాందర్య స్నహ ఒక సముదా త్తమయిన స్వప్నం లాంటిది కనుక ఆ స్యవ్న (వవంచాన్ని అక్షరాలలోకి ఆహ్వానించగలిగిన నాడే నిజ ఇమం ల రప స రరర సరిత అనాలి వర్ద మ = ఎందుచేత నంటే (వస్తుత కాలంతో వం స్టిళుల్ని బట్టి మనిషి అంతరంగం బయట పడడం లేదనీ, పెగా మనిషి ఆన్స కొనేధొకటీ జా మాట్లాడేదీ, చెఫ్పేదీ దానికి భిన్నంగా వుంటోంది _ ఇందుకే రాలిన నాలుగు చినుక్సులకే బండరాయి 'పై పచ్చిక మొలుస్తున్నా _ చుట్టూరా

క్ష70 కన్నీరు కాల్వలు కడుతున్నా, మనిషి గుండె మ్మాతం చెమ్మగిల్లడం లేదు” _ అంటూ అటువంటి (వతికూల వాతావరణంలో రచన దుస్సాధ్యం అవుతోం దంటాడు.

సాధారణంగా ఒక్కో మనిషీ ఒక్కొక్క (పవంచంగా భావిస్తాం గానీ, నిజానికి ఒక్క మనిషే అనేక _పపంచాలు కావున అలాంటి ఒక్క. అంత రంగాన్ని గూర్చి ఇంకేమీ మిగలకుండా రాయడానికి వెయ్యిమంది కవులకు కూడా సాధ్యం కాకపోవచ్చనీ భరద్వాజ అభి(ప్రాయపడ్డాడు.

ఇక వా స్తవికతను గూర్చి పొటించాల్సిందేకాని, వాస్తవికత జీవితాని ఠొక (వతివింబంగా మారిపోతే, కళాత్మక విలువలు తప్పక దెబ్బతింటాయనీ, శిల్పదారి[ద్యాన్నీ, కళాదారి[ద్యాలను దాచుకోడానికి వాస్తవికత నాాకయిం చడం సాహిత్య నేరమే గాక, సాంఘిక నేరం కూడా అవుతుంటారు. ఆసలైన రచయిత పరనువేదిలా సాదా సీదా నన్నివేళంలోనే ఒక అపూర్వమైన దృశ్యాన్ని చూస్తాడు. తాను దర్శించిన ఆంళాలను మనదాకా తీసుకురావడానికి భాష, శిల్పం? పక్రియ వంటి సాధనాల నన్నింటినీ ఆశయిస్తాడనీ, మనం ఈ సాధనాల పనివాడితనాన్ని చూసి సంతోషిస్తామేగానీ, వీటిని మించిన ఆంత ర్యాన్ని దర్శించలేక పోతున్నామనీ, నిజాని కిలాంటివన్నీ జరిగిన లోటుపాట్లను కప్పిపుచ్చుకోడానికి జరిగే [పయత్నమే కనుక వాటికే [ప్రాముఖ్యత నివ్వరా దంటాడు భరద్వాజ.

[(వాయడానికి ముండు తాను చెప్పదలచుకొన్న భావమేమిటో రచయి తలో స్పష్టంగా వుండాలనీ, ఆది సూటిగా, మృదువుగా, స్పష్టంగా, శక్రివం తంగా, చురుగ్గా వ్యక్తం కావడానికి రచించేటప్పుడే రచయిత ఒక పదానికున్న అర్థంతో బాటు దాని ఆత్మీయతను కూడా వట్టుకోగలగాలనీ, అప్పుడు మా[త్రమే దానికి సహజమైన రంగం మనకర్ణమవుతుందంటూ = ఓక్‌ పదానికున్న రంగు కూడా వాక్యంలో దానికున్న స్థానాన్ని బట్టి, దానికి ఆటూ యిటూవున్న వదాలను బట్టీ ఈ రంగులు కూడామారుతుంటాయనీ, అవి ఒక్కొక్కప్పుడు మసకేనిపోయినా, పెక్కుసారులు ఉజ్వలంగా మెరిసిపోతూంటాయి. ఈ స్పితిని దాటాక ఓ పదానికుండే నాదళ క్రి వినిపిస్తుంది కనక ఒక శబ్దాన్ని జాగ్తగా నిడురలేవ గలిగినప్పుడు ఆ పదం రంగులతో, నాదంతో ఆత్మీయంగా అంత స్ఫౌందర్యావిష్కరణకు సమర్థవంత మౌతుంది,

1గ్రి0

వాక్యాన్ని ఎదుటివాడి హృదయంలో పలికేటట్లు_వాయాలేతప్ప, చచ్చి పోయిన వాక్యాలతో రాయవద్ధంటూ, ఇతివ్ఫిత్తాల కోసం పాత్మగంఠాల్ని తిర గేయకుండా, నీ చుట్టూ వున్న జీవితాల్లోని మంచి, చెడ్డల సత్యాల గురించి పరిశీలించ మంటారు. రచయితగా కలం చేపట్టినప్పుడు కంటికి కనిపించే ఈ పాపాలన్నింటినీ చూస్తూ వూరుకోకూడదనీ, ఆలాగని సమాజాన్నీ, డాని దుర్మార్గాలనూ నిందిస్తూ కూర్చోడం మాని,సీవే భగ్గున మండి చీకటిని కాల్చే యమని సందేశాన్నిస్తాడు భరద్వాజ,

సీ చుట్టూరాపున్న బాధామయ గాధలను చ్మితించలేకపోతే, అగ్నులను విరజిమ్మకపోతే నీవిక నిశ్చింతగా కలాన్ని మూసివేయవచ్చు నంటాడు భరద్వాజ.

అభివ్య క్రీకరణానికీ గొవ్స భాషా సంపద, అద్భుతమైన పదసంపద, శైలి అవసరం లేదనీ, ఆర్ధ్రమైన హృదయమూ, అనురాగ తప్రమైన మనస్సు వుండాలనీ, మాట్లాడుకోడానికి ఆసలు మాటలే అవసరం లేదనీ, ఆ అవసరం వచ్చినపుడు కళ్ళూ, వేళ్ళూ కూడా మాట్లాడుకుంటాయి. అందుకే రచయిత అభివ్య క్రి కోసం శేవలం మాటమీద మ్మాతమే ఆధారవడరాదు. ఎందుచేతనంటే మాట స్రాగసునూ, ₹ కనీ చూసీ అభివ్య క్తికి తగిన సాధనం దొరికినందుకు చాలా సంతోషిస్తాం గానీ, తీరా దాన్ని నమ్ముకొని కొంతదూరం పోయాక, ఆది మనల్ని మౌనం ముందు నిలబెటి తనూ మూగ దయిపోతుంది. అందుచేత తెలుసుకున్నదాన్ని, తెలియ చెప్పడానికి మాట బొ త్రిగా పనికి రాదని మనం (గహించాలీ. రచయిత అభివ్య కికి తగినట్టుగా మాటలే కాకుండా మౌనభాష, కళ్ళ భాష వంటి వాటిని కూడా ఆశయించాల్సి వస్తుందనీ, మాటలో క్రిష్ణ అనేది అంటే మాటల్లోనేగాని, మౌనంలో లేదనే రహస్యాన్ని గుర్తించమంటూ భరద్వాజ _ “మాటు రాని పసిబిడ 'అవసరా లను. తల్లి ఎలా తెలుసుకుంటోంది?” ఆ పాపా_ తలీ తన భాషలో మాట్టాడు కొంటారు? _” అని (పశ్నిస్తైడు. ఎంత (వయత్నించినా, అన్ని ఆలోచనలూ అక్షరాలలోకి ఇమడవనీ, కవి ఏంత అకోశించినా అన్నిరూపే*లూ అక్షరాల్డోక్రీ, రంగృల్లోక్రి, రేఖల్లోకి ఇమడవన్తే సత్యాన్ని గు రంచాలంటాడు భరద్వాజ, హా

181

మాట ని[ద్రపోయినపుడు మౌనం అవుతుందనీ, మౌనం మేలుకొన్న ప్పుడు మాట అవుకుందనీ మాటకీ, మౌనానికీ భాష్యం చెపుతూ భరద్వాజ ఆత్మీ యతా ముద్రగల రచన కోసం రచయిత, మాట కడుపులో దూరి అక్కడి రహస్యాలు తెలుసుకొన్నప్పుడు మా[తమే రెండుమాటల మధ్యగల మౌనం చెప్పేదేమిటో అర్ధమౌతుంటాడు.

అటు బొాహిర జీవితమో, ఇటు ఆంతరిక జీవితమో గాయపడినప్పుడు ఆ గొయాన్ని మాన్పుకొనడం కోసం తానో కస్తూరీ మృగంలా మారిన కళా కారుడు, కస్తూరివలె ఘుమ ఘుమ గుబాళించే ఆవిష్కారం చేస్తాడు _ అప్పుడా వస్తువు ఆనందమైనా, విషాదమయినా ఆతని హృదయం ఉద్వేగం కాక తప్పదు. వాని కన్నులు చెమర్చకా తీరదు. అలాంటి రచయిత తనకు తాను చీల్చుకొని, కాంతినిదర్శించి ఒక నూతన ఆవిష్క్రరణం చేసినప్పుడు, తమ హృదయాలు కరిగిపోగా దానిననుసరిస్తూ, అనుకరిస్తూ తరువాత, తరువాత కొన్ని పిల్పవసుచర్మితల్లాంటివి పుట్టుకొచ్చి, స్వతంత రచనలుగా చెలామణీ అవుతాయనీ, కొంతకాలానికి ఆలాంటి అనుకరణ కవిత్వం మీద జనానికి విప రీతంగా మొహంమ్మొ శ్రిపోయి, మళ్ళీ ఒక కొ త్తధాతువుతో, కొత్త (పతీకతో మరొక కొత్త రచన పుట్టుకొస్తుందనీ, అదీ కొంతకాలానికి అణగారిపోవడమూ చ(కాకార పం క్రిలాగా అవృ త్తమౌతుంటుందనీ, అది సహజమనీ అంటాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ,

నిజమైన రచన దేశ, కాలా వాధితమంటూ దానిక్షి_

*న్సిజమెన రచన్‌ దేశకాలా బాధితం. అది మనక్తు కాస్త తెలిసినటు గానూ, తిలియనట్లుగానూ వుండాలి. మనకు తెలిసిన దానిలోంచే తెలియనిదేదో చెప్పతున్నట్టుగా వుండాలి”. అని నిర్వచనం చెప్పుతాడు.

నిజమైన కవితా స్వరూపాన్ని గుర్తించిన వారూ, కవితయొక్కు అంతస్సొౌందర్య రూపాన్ని దర్శించగలిగిన వారూ, ఆర్థం చేసుకొన్న వారూ, శీవలం ముగురో, నలుగురో మా[తమే వుంటారంటూ భరద్వాజ నాటినుండి నేటివరకూ " వెలువడిన. వివిధ కవితా స్వరూపాలనూ - _పయోజనాన్ని వివరిస్తూ ఇలా అంటాడు,

“మొదటితరం కవులకి శాస్త్రం ముఖ్యం. నియమ నిబంధనలు ముఖ్యం, అవన్నీ సరిగ్గా వుంటే బాలు, కవిత్వం అందులో వున్నా, లేక పోయినా ఫర్వా

182 లేదు. అలాంటి రచనల్లో కవిత్వం కూడా వుండీ వుండనట్లు తొంగిచూస్తుం దంతే. ఆయినా తమదంతా కవిత్వమే ననే (భాంతితో మనల్ని కూడా ముంచేస్తారా కవులు. రెండో తరం ఆలంకారిక కవులు అవసరాన్ని మించి కావ్యానికి ఆలం కారాలు దిగేస్తూ రచించారు. వారి కవిత్వం ఆలంకారాల బరువుకి ఆయాస పడుతూంటుంది. అలంకార సాం్యదతలో కవిత్వం మినుకు మినుకుమంటూ కునుకుతూంటుంది. ఇక మూడోరకం కవులకు కాస్త సంప త్రిగాని, అలంకార వైభవం గాని లేదు. ఆంగ విన్యాసమంటే వారికి వల్లమాలిన ఆపేక్ష. రకరకాల వ్యూహళ్లో, బంధాల్లో ఇరక పెట్టి, ఉడక బెట్టి, మెలి పెట్టి హూనం చెయ్యడమే ఆసలైన కవిత అనీ, ఈ కసరత్తులే కవిత స్వథావమని వీరి (భమ. నాలుగో రకం కవులు ఆవేశంతో పొగలూ, సెగలు కక్కుతూ, నాగళ్ళు, గొడ్డళ్ళు _. పిడికిళ్ళు అంటూ, కొట్టు _ చంపు _ నరుకు అని అరుస్తూంటారు. ఈ ఆయిదోరకం కవి _. వాడో ఆయోమయం “నా నడినెతిన _ రెండు ధ-వాలు వేలాడుతున్న పడు శ్‌ ల స్‌ షస చూపుల్లో పదకొండు కత్తులు సంగీత రురులయి గాం[గినా దూండలోవా మీదుగా మిరాండా చిరు చిరు నవ్వుల్ని సనైబరస్‌ చప్పురిస్తున్న వేళ, మెరీ నాలో వీనస్‌ బొడ్డులోంచి చిందిపడే సువాసన ॥ ల సుడిగుండాలయిన వేళ, ఓ స్ఫార్టకస్‌ _ ఓ ఆసిరస్స్‌ _ 6 అంతర్నేత నోవా హేమంత శక్సంత కూజితాలను మైఖలాంజిలో శిల్పంలా, వోల్లా ఇల్వినోవిచ్‌ను విస్టీంచి వొత్స _౫ అంటూ రాస్తాడు. ఇదంతా ఏమిటో = ఎందుకో మనకే కాదు _ వాడికి కూడా తెలియడు, ఇంకా చెప్పాలంతే _

1ేరీక్రీ మరో రకం కవులు .. వారు మరీ నసవ. రాసిందానికన్నా, రాయారిను కొనేది ఎక్కువ. వీరిది మరీ సద్యోగర్భం. వీది కావాలంటే దాన్ని క్షణాల మీద (పసవించేస్తారు. కోకిలమీదా రాస్తారు - కాకిమీద రాస్తారు. (పేమమీద రాస్తారు _ దోమమీదా రాస్తారు. ఉత్తి నేలవారు సరుకు, ఆ తరువాతి వారందరూ మైనారిటీ దాటని వసీకందులు. ఒకడికి అంత్య (పాసలంటే చచ్చేంత మోజు. “నాకు "పెట్టు భిక్షం మెరుస్తోంది రుక్షం ఇప్పుడీ చెక్టే వృక్షం తెస్తాను నీకు మోతం -_” అంటాడు. మరొకసారి : “*జ'సేవ్‌ కాకీ సీ జుట్టు పీక్స్‌ చూస్తాను మూకీ పేలుస్తాను తుపాకీ _” ఆంటొడు ఇక మరొక రకం కవులున్నారు. ఓ వాక్యాన్ని ముక్కలు ముక్క లుగా క త్రిరించి, ఆ ముక్కల్ని ఒకదాని (కింద మరొకదాన్ని పేర్చి, మనల్ని బెదిరించడమే వారి ఆదర్శం “ఆమ్మా: అకలిగా వుంది” _ అన్న వాక్యాన్ని _ అమ్మా ॥ ఆ కలి గావుం ది. అని పేరుస్తారు. ఇది మరీ విసుగొచ్చే (వయోజనం లేని కవిత. అయితే నిజ మెన కవితా స్వరూపాన్ని చూసిన వారూ, కవిత్వం యొక్క అంతస్పాండ ర్యాన్ని దర్శించిన వారూ కావలసిన వారూ, ఆర్ధం చేసుకొన్న వారూ తరానికో ముగురో, నలుగురో మాతం వుంటారు" ఆంటాడు భరద్వాజ, శ కొన్ని శుష్కోవన్యాసాలు, ఫష్క్ల వాగ్దానాల రూపంలో అక్షర సంపద నలిగిపోయి దుర్వినియోగం అవుశున్నందుకు ఎంతగానో బాధవడీన భరద్వాజ

164

రచనా రంగాన్ని కుకవులలాగే కువిమర్శకులు కూడా పట్టి పీడిస్తున్నారనీ, ఓ 1గంథం తాలూకు మంచిని వివరించడానికి పండితులూ, విమర్శకుల మంటూ బోర్డు కట్టుకున్న వారి కన్నా, సాహిత్యంతో ఏ సంబంధంలేని ఓ సామా న్యుడు సండే అనుభూతీ, సద్వివేచనా ఎంతో మేలు చేస్తాయంటాడు. విమర్శ పేరుతో కుల, మత రాజకీయాల పక్షపాతంతో కావ్యాస్నీ, రచయి తనూ కిందికి ఆణచి వెయ్యడమో, పెకెత్తెయ్యడమో జరిగినంత కాలం ఉత్హమ రచనకు కరువు తప్పదంటాడు భదద్వాజ.

తన కృషికి ఈ సమాజం కేవలం కూలి డబ్బులు మ్మాతమే యిచ్చి దని (గహించిన భరద్వాజ రచయితకు ఈ వ్యవస్థ ఎప్పుడూ తగిన గౌరవం ఆదరణ _ గుర్తింపు ఇవ్వులేదనీ _ ఆందుకే రచయిత నిష్కామంగా రచన చెయ్యాలంటూ _ ఒక రచయితకు నిజమైన సన్మానం జరపడమం టే అతని పుస్తకాలను కొని చదవడం _ దోషాలుగా మీకు కనిపించిన వాటిని గురించి నిస్సంకోచంగా ఆ రచయితకు రాయడమూ _ ఎక్కడన్నా కాస్తంత మంచి కనబడితే దాన్ని నలుగురితో పంచుకోవడమే గాని, శాలువలూ, పూలదండలూ పొగ డ్రలూ నిజమైన సన్మానాలు కావంటాడు భరద్వాజ తన రచనలపై = భరద్వాజ రచయితగా భరద్వాజ

ఉత్తమ సంస్కారంతో భరద్వాజ రచనా వ్యాసంగం పె తన అభి (పాయాలూ, నిర్వచనాలూ పరిశీలించడం అయింది కనుక రచయితగా భర డ్వాజ తనను తాను ఎలా ఆవిష్కరించుకొన్నా డో చూద్దాం. ఇందులో డాక్టర్‌ భరద్వాజ స్మృతి కవితా రచయితగా పొందిన అనుభవాలు, అతడి కావ్యా ల్లోని వస్తువుమీదా, వాటిపై వచ్చిన విమర్శలకూ అతడు స్పందించిన తీరూ, తనను రచనక్తు పురికొల్పివ ఆంశాలను ఏలా వివరించాడు? _ అనే రీత్రిలో విష యాలను పశీలిస్తేగాసి పఠితల హృదయాల్లో డాక్టర్‌ భరద్వాజకు ఎలాంటి స్టానం వుందో నిర్ణయించడం సాధ్యం కాదు' స్మృతి కావ్య రచయితకూ, కావ్య రచయితకూగల ముఖ్యమైన లేదాన్ని క్కడ మనం మకొకారి గరు చన లీ వుంది. మామూలు రవి కన్నాః స్మృతి కావ్య రచయిత ఆత్మీయమైన వెయ ప్రీళమైన దఖానికి స్పందిస్తూనే కావ్య రచనకు పూన్నకర రావడం వలన

188

వైయుక్తిక విషయానికి కావ్యత్వ సిద్ధిని సౌధించడానికీ, తన దుఃఖాన్ని సార్వజనీ నంగ్గా అవిష్కరించడానికీ మధ్య ఎంతగానో నలిగి పోతాడు. దుఃఖం నుండి నిలదొక్కు కోడానికీ, రచించేటప్పటి మనో వేదనకూ అతడెంతగానో గురి యవుతూ రచించాల్సి వుంది. ఇలాంటి సందర్భంలోనే అతడి (ప్రతిభ, వ్యుత్పత్తి అంచనా చేయడానికి మంచి అదును ఏర్పడుతుంది.

భరద్వాజ ఈ కావ్యాలను రచించేటప్పటి తన అనుభవాలూ, తనను రచనకు (ప్రోత్సహించిన పరిస్థితుల్ని వివరించడమూ, వివిధ విమర్శలూ వంటి వాటి ద్వారా భరద్వాజ ఉదా త్రతను మనమిక్కడ దర్శించగలం.

ఒకసారి అనుభవంలోకి వచ్చాక చాలాకాలం దాకా మరొక టేదీ రుచించ కుండా వ్యక్తిపై తన (పభావం చూపగలిగిందే ఉత్తమ కళా స్వరూప మంటూ నిర్వచించిన భరద్వాజ, భవభూతి, కాశీదాసుల కవితా వైభవానికి నివాళులర్పిస్తూ, వారిలా ఒక్క వాక్యమయినా చెప్పగలిగితే తన జన్మ సార్థక మైనథ్రే థావిస్తానంటాడు.

కవి దృష్టి మన దష్టి కన్నా ఖిన్నమైనది. అందుకే మన కంటికి అతి సామాన్యంగా, సాదా సీదాగా కనిపించే అంళాలు కవులకు (ప్రత్యేక రీతిలో కన్పించి కవితా వస్తువు లాతాయంటాడు.. "నీ కవి ఉత్తపూలుగానే కనబడ తాయి. నాకు మ్యాతం - చెట్టి కనే రకరకాల రంగుల స్వప్నాల్లా కని పిసాయి. ఆకులన్నీ “నీవు తుంపకపోతే, అవన్నీ శిశువులుగా రూపాంతరం చెందుతాయి. మనం ఆప్యాయంగా ఆరగింవే ఆ ఒక్కొక్క పండూ ఒక్కోం వృక్ష శిపవులా నాకు కనబడుతుంది -” ఆంటూ జ్ఞానేం(ద్రియా తీతమైన దివ్య శ కితో కవి మనోన్నేతం దించే లోకాలు అపార మైవంటాడు భరద్వాజ, చలనం, చైతన్య లక్షణమనీ,_ నిశ్చలనం మరణానికి చిహ్నమనీ చెపుతూ భరద్వాజ సృష్టిలో అంతా చలన శీలమైనదేననీ, అలా చరించడం లివి చిహ్నం కనుక చలించేవన్నీ తన కిష్టమేనంటూ, పెకి కొన్ని మ్మాతమె చలిస్తు న్నట్లు కనిపిస్తున్నా మనోనే[తంతో చూసినపుడు నల్లిరాయి లోని అబువులూ. నక్షత (బహ్మాండాలు చరించడం కూడా కనిపిస్తుందంటూ మరోసారి కవి దృష్టియొక్క శ్రీని పేర్కొంటారు.

ప్రి

తరద్వాజ నిజ జీవితంలో కాంతమ్మగారు నిర్వహించిన పాత ఎలాంటిడోః మనం వూహించగలం. కలగలిసి పోయిన చుక్కలతో, వంకర టింకర గీతలతో, అస్పష్టమైన బొమ్మల్గాంటి పాచీన (గ్రీకుల చిత లిపిలా, సామాన్య కౌటుంబినిలా మాట్టాడుతూ, చలాకీగా తిరుగుతూండే కాంతమ్మగారు చాలా గడసరి, భర్తయిచ్చిన సొమ్మకి తగినట్టుగా కుటుంబాన్నీ నడపడంలో మా(తమేగాక_ కాపురానికి వచ్చినప్పటినుండి భర్ర సామర్ధ్యం, అభి[ప్రాయాలూ, ఆవసరాలూ, ఖర్చులూ __ వీటిని మ్మాతమే అర్థం చేసుకొని వూరుకోకుండా తమ రథానికి అనువుగా భర్తను తీర్చిదిద్దుకొన్నారామె. రచనా వ్యాసంగం మీద కూడా అమె ఎంతో సంస్కారాన్ని వర్షించిన తల్లి. మొదట్లో భరద్వాజ చలం (పభావాన్నుండి విడివడి, తనదైన _పత్యేకతను సాధించడానికి, స్రీని _ ఆమె సమస్యలనూ, వ్య క్రీత్వాన్నీ ఓ పవ్మిత భావంతో దర్శించి, తన స్త్రీ పాత్రలలోని ఉదా త్రతను సాధించడానికీ వెనుక ఆమె కృషి ఏలా౦టిదో కూడా మనం వూహించగలం. ఆందుకే భరద్వాజ తానో అవరంగా ఆమెను చేరినపుడు, ఆమె తననో కవితగా మార్చిందసీ, ఒక వ్య కీగా ఆమె సన్నిధి తన నీర్వరుని లాగానే మార్చేవేసిందంటాడు. ఆమె చెప్పదలచుక్రున్న వన్నీ ఇంకా చెప్పకుం డానే తనకు చెప్పినట్లనిపించేదట, అది అనురాగం వ్యాకరణంగా, కారుణ్యం ఛందస్సుగా కలిగిన నే్యత్రభాష అస్కీ ఎలాంటి భావమయినా ఆ భాప్మక్తు లొంగి తీరాల్చిందేననీ, మామూలు మాటలతో వొద్రగని అనుభూతులెన్నో ఆ భాషలో కొడిగి పోతాయంటూ తానా. భాషను పుక్కిలింత లయ్యేంతగా అధ్యయనం చేశానంటాడు,

ఓ మహా కోవ్యంలా, సర్వాలంకార భ్రూషిత్రగా తన నిరుపేద జీవితం లోక్తి అడుగు పెట్టి, అన్నింటినీ సమర్చించుకొని ఓ జౌొనపద గీత్రంలా, ఓ నిరా లంకార (పతిభలా మిగిల్రిసో్పొనా, ఆమె పలికిన ఒక్కమాటను నాటితే పది కధలు మొలుస్తాయనీ, ఒక్క స్మృతిని ఆవిష్కరించితే చ్రాల్ప పది గీతాలు పండుతాయనీ చెపుళూ, వంద మాటల్లో కూడా చెప్పటానికి సాధ్యపడని ఓ క్లీష్టమయిన విషయాన్ని మౌనంతో గాని ఓక్క మాటలోగాని చెప్పడం తానామె నుండే నేర్చుకొన్నా నంటాడు భరద్వాజ,

తన భౌతిక ఆంత్రర్రక జీవితాలను కనిపించని గాలినీ, కనిపించే రేణు వులా సమన్వయ వరచి గా ప్చ్‌ వేణునాద రురుల్భాంట్‌ సాపాత్య వాహినులను

107

(పవహింప వేరిన- గొప్ప కళా హృదయం గల కాంతమ్మగారు కోరినట్టు ఆమెను కలంగా చేసుకుంటే ఆమె యెప్పుడూ తనతోనే వుంటుంది, అయినో అమె యెప్పుడూ తనతోనేకాక తనలోనే ఉండపోయేందుకు ఆమెను గుండెగానే మలుచుకొన్నానంటాడు భరద్వాజ-

వొస్తూవొస్తూనే ఆంతులేని అదృష్టాన్నీ, ఆనందాన్నీ ఆమెగారు తీసుకు రావడంవలన ఎన్నో రచనలు మొలుచుకొచ్చాయనీ,ఇవ్పుడామెగారు లేరు కనుక అప్పటి ఆ ఆదృష్టమూ; ఆనందమూ కూడా ఆంతరించి పోయాయనీ, ఆందుకే నన్నీటితో, అక్షరాలతో (ప్రోక్షించిన ఈ చేతులతోనే ఇప్పుడు కన్నీటితో తడిసిన అక్షరాలతో నామె నభిషేకింప వలసి రావడం కన్నా తన జీవితంలో గొప్ప విషాదమేముం దని దుఃఖిస్తూ ఆమె పంచభూతాల్లో కలిసి పోయారు కనుక అమె కిష్టముయిన పంచ భూతాల భాషలోనే తన రచనలిపుడు సాగుతున్నా యంటాడు భరద్వాజ, ఆమె తన పాటను, మాటను, వాటిల్లోని అవఠాల నన్నింటినీ దొంగిలించి తన మలస్సునూ, హృదయాన్నీ, ఆలోచననూ, అంతరంగాన్నీ; వాటిలోని అణువణువునూ, చివరకు తన స్మృతులను ఏ చట్టాలు రక్షిస్తాయి? -- ఏ న్యాయ స్టానాలు కాపొడుళకాయో పప్పమంటాడు. తనకు జరిగిన ఆన్యాయానికి పరిహార మేమిటో చెస్పమంటూనే న

“కానీ ఒక్క- సంగతి మ్మాతం గుర్తుంచు కోండి. ఆమెనా ఆక్షరం, నా మాట, నా పొట, నా అక్షరాన్ని మీరు చెర పేయలేరు. నా మాటను మీరు ఉరి తీయలేరు. వంచ్మేదియాలతో ఆమెను (పేమించకుండా మీరు నన్నావలేరు, సమస్త జీవ ళక్తులతోనూ ఆమెను ఆరాధించకుండా._ మీరు నన్నడ్డుకోలేరు” _

అంటూ తానతి తీ(వంగా ఆమెను కాంక్షిస్తూ ఆ'క్రోకిస్తాడు. ఆందుకే తన మాటలన్నీ మరపుల మలుపుళో మాయమయి నపుడు కూడా, తాను విచోరించక హ్రోవడానికి - “కాంతం” _ రెండక్షరాలూ రెండు దివ్య న్మేతాలుగా, తనలోనే వుండడం వలన, తనక్కావలసిన ఆ రెండే రెండు అక్షరాల కోసం అక్కడీ అడరాల రాలన్నీ గాలించి, తనక్కావలసిన ఒకే ఒక్క. పదం కోసం పడ సమూహాల నన్నింటినీ అన్వేషిస్తానంటూ, ముప్పది నాలుగు అధ్యాయాల మహా కావ్యాన్ని ముప్పదీ నాలుగు పంక్తుల్లో రాయడం లాంటిదేనని అందుకే ఆమెను గురించి రాయవలసిన (పతిసారీ, రాస్తున్న (పతిసారీ తనలోంచి సెగలెగసీ పోతాయని తెలిసిన ఆప్తులు నలుగుర్పైదుగురే తవ్స మించి తనకు లేరం౦టాడు,

1ప జ్రీవితాన్నాక అందమైన వాక్యంగానూ, ప్రేమా _ అనురాగం _ వియోగం వంటి వన్నీ ఆ వాక్యంలోని విరామ చిహ్నాలుగానూ, మరణం ఒక "సెమికోలన్‌గొనూ, తా త్త్వికంగా భావించిన భరద్వాజకు తన జీవిత వాక్యానికి ఆద్యంతాలేమిటో తెలియవు. చాలా కాలంగా, చాలా కార ణాలవల్డ నియమంగా, పద్దతిగా, కష్టంగా, క్రిష్టంగా పద్య కవిత లాగానే సాగినా, కాంతమ్మగారి మర ణానంతరం మాతం కవిత లేని ఉత్త పద్యం లాగానే భాసించింది. నిలువునా నరికిన పద్యంలా, సగం సగంగా మిగిలిపోయిన నాలుగు పాదాలతో ఇటు చది విన వాడికి, అటు రాసిన వాడికీ కూడా ఆర్భం కాకుండా మిగిలిపోయింది. తన స్టితి ఓ పాదం జారిపోయి పద్యం కుంటుపడుతున్నట్టూ, ఓ శబ్దానికి గాయమై వాక్యం ఎ(రబడినట్టూ, ఓ పదానికి సుస్తి చెయ్యడం వలన అర్థం తిన్నగా పలకనట్టూ తోచింది" థార్యా మరణంతో కృంగిపోయిన భరద్వాజ హృదయాన్ని చేజారి పోయిన దాంపత్య జీవన మాధుర్యం మాటిమాటికీ కదిలిస్తూండగా, మరోవైపున దుర్భర వియోగ దుఃఖం వివిధ రీతుల్లో అనుభూతికి వచ్చేది. అందుకే దాంప త్యాన్నీ;భార్యాభ ర్తలనూ, పదంతోనూ ఆక్షరాలతోనూ పోల్చుకుంటూ*ఎప్పుడో, ఎక్కడో తప్ప ఏకాకషరం ఏమీ కాదు. మరో అక్షరం వచ్చి దానికి కతిస్తే తప్ప పద స్వరూపం ఏర్పడదు. పూర్ణత్వమూ రాదు. వై వాహిక జీవితం పూర్ణత్వం దాల్చిన పదం వంటిది. ఇందులో ఎటువైపు అవరం లు ప్త్రమయినా మిగిలిన ఆ రెండో అక్షరం బిక్కు. బిక్కు మంటూ దిగాలుగా వుంటుంది. (పాణావ శిష్టంగానూ వుంటుంది" ఆంటాడు, వియోగం అక్షరాలలోనే కాకుండా సరళ రేఖలుగా కూడా కనిపించిందాయనకు. రెండు సరళ రేఖలు రెండు దిక్కుల నుండీ (ప్రవహిస్తూనే ఏకరేఖగా కలిసిపోయి. అక్కడి లోకానుభవాలను పండించుకొన్నామనీ, అందులోంచి ఒకరేఖ అనుకోకుండానే చెరిగిపోగా. మిగిలి పోయిన ఆ ఒంటరిరేఖ ఆ రెండో కేఖ కోసం వెదుకుతూన్నట్టుంది _ ఆంటూ తమ దాంపత్య జీవితంపై వియోగ వ్యధా ప్రభావాన్ని వివరిస్తాడు భరద్వాజ. భార్య గతించిన క్షణం ఆయనక్స_ “ఓ మంచి పాట తగలడిపోయినబ్టూ, ఓ గొప్ప కవిత్వం నిలువునా చీరుకుపోయినట్టూ, గలగలలాడుతూ పరుగెత్తే సెలయేరు హఠాతుగా మూగ దె పోయినట్టూ _-"” అనిపించిందాయనకు, అనుభవించాల్సిన కర్మ. (వభావాన్ని

1860 బట్టి బుద్ధి కలుగుతుందనీ, బుద్ధిని బట్టి మాటలుంటాయనీ, అనే మాట నిజమే ననిపిస్తుంది దీనినే బుద్ధిః కర్మానుసారిణీ" - అంటాడు,

“నువ్వక్కడా: నేనిక్కడా వున్నంతకాలం, ఎవరూ మనల్ని వట్టించు కోరు. నీవూ నేనూ కలిసిపోయా మనుకో ఆందరూ మనల్నే చూస్తారు.” అంటూ పలికిన మాటలే నిజమైనందుకు విచలితుడైన భరద్వాజకు తన- జీవిత కావ్యం వేదాంతమో, మోదాంతమో తెలియక, కథానాయిక కాంతమ్మగారు లేని జీవిత కావ్యం మోదాంతం కావడం అసంభవమే అనిపించింది. ఇదే. అనుమానం ఆయనకొక అద్వైత స్థితిని అనుళూతం చేసింది అందుకే -

“సీకే ఆనుమానం కలుగుతుంది. ఆ ఆనుమానానికి నీవే సమాధానం చెప్పుకొని వట్టుకుంటావు, ఆ సమాధానం మననం చేసుకొనడం ద్వారా ఎదుగు తున్నవీ, వి స్పరిస్తున్నదీ కూడా నీవే అవుతొవు -” అంటూ వైైయు కిక దుఃఖం నుండి సాత్త్విక స్థితికి మలుపు తిప్పిన ఈ అదై్రత స్టితియే ఆతడు రచయితగా నిలదొక్కుకునేట్టు నైర్యాన్నిస్తుంది.

అనుభూతి ఎప్పుడూ ఒక్క లాగానే వుంటుంది. అనుభవించే వ్యక్తి యొక్క తత్వాన్ని బట్టి అనుభవం వ్య క్తికి వ్య క్రికీ మారుతూంటుంది. ఒకే భావాన్ని ఒకడు అతి సామాన్యంగా అనుభవి స్తేః మకొక డతి గాఢంగా చలించి సోతూంటాడు. మరో విషయ మేమంటే ఒకే వ్యక్తి ఒక భావాన్నాక విధమైన తీవతతోనూ, మరో భావాన్ని మరో విధమైన త్మీవతతోనూ అనుళవించడు. మ్మీవంగా అనుభవించే వ్య క్తి ఏ భావాన్నయినా అతిగానే అనుభవిస్తాడు. మర ణించిన కాంతమ్మగారిని తలచుకొని, దుఃఖించిన భరద్వాజ (పేమనీ, దాంపత్య జీవనామృతొన్నీ కూడా చాలా త్మీవంగానే అనుభవించిన వ్య క్తి అని చెప్పాలి. భరద్వాజ

వయో పరిపొకొన్ని బట్టి కాంతమ్మగారిని శారీరకంగా, చార్జికంగా కూడా తీ్మీవంగానే కాంక్షించిసట్టు కొన్ని డై రీలను బట్టి చెప్పవచ్చును. సాధార ణంగా (పియల మధ్య మాటలూ; చూపులే రాజ్యం. చేసిన మహోన్నత స్థితి నుండి వారి శరీరాలు ఎప్పుడో అవసరమౌతాయి - ఆ స్థితిని వివరిస్తూ మాటలు తేవు _ వుండవు - ఉన్నా దొరకవు - అందుకే ఒకరి నొకరు చూసుకొని,

1900 చూసుకుంటూ, చూసుకొంటూనే వుంటారు. కాలంలోంచీ, దేశంలోంచీ వెలికీ వచ్చి చూసుకొంటూనే ఎప్పటికో నవ్వుకొంటారు. పూలు విచ్చుకొన్నంత అందంగా, నిశ్శబ్దంగా నవ్వుకొంటున్నామన్న సంగతి కూడా తెలియకుండా నవ్వుకొంటారు. ఆ చూప్పల్లో నవ్వుల్లో స్పర్శలో ఉదేకం వుండడు _ ఆ మహోన్నత స్టాయినుండి ఎందుకో, ఎప్పుడో దిగజారిపోతారు. అప్పుడు వారికి శరిరాలవుసర మౌతాయి _”. అంటూ భావానికీ, చేష్టకీ మధ్య వారధి కడతాడు భరద్వాజ, మౌన భాష కూడా మాటలు పనికిరాని స్థితిలో మహాళ క్రి వంతమయిన వాహిక, (ప్రేయసీ (పాయల మధ్యకన్నా పచురంగా దంపతుల మధ్య కని పించే న్నేత భాషకు అనురాగమే వ్యాకరణమనీ, కారుణ్యం దాని ఛందస్పసి ఆ విచిత్రమైన భాషకు లొంగని భావమే వుండదనీ, మామూలు మాటలతో వొదగవి అనుభూతులెన్నో ఆ భాషలో వొదిగిపోతున్నాయంటాడు భరద్వాజ, (పేమను అభివ్య క్రం చేసిన రీతి కూడా ఈ డరీల్లో చాలా అద్భుతంగా కనిపిస్తుంది. ఒకనాటి డైరీలో _ “నీవు రాసిన (పేమలేఖలు గది నిండా నేను రాయని (ప్రేమ లేఖలు ఎదనిండా పరుచుకొని వున్నా యిప్పటికీ సీకోసం నిరీక్షిస్తూ _ ముని వేళ్ళతో నీవు నిమిరిన నా చెక్కిళ్ళమీది పుఠకరింతను పదిలంగా దాచుకొన్నాను వెలుతురుక్కూడా అందకుండా, ముద్ధాడిన పెదవుల మీది గగుర్పాటును (పాణ సమంగా పదిల పరుచుకొన్నాను గాలి కూడా చెరపకుండా, సీవు నడిచి వచ్చే వచ్చిక బాట కూడా నలిగి నలిగి పోయింది సీ చూపులు కూడా అదే బాటన ఎదురు నడవడం వలన _ నీ తీయని గొంతు వినడానికి అలవాటుపడిన నా చెవులు, మరో సడిని వినడమే మరచి పోయాయి _ గంపెడు ఆక్షరాల రాశిలోంచి నీ పేరున్న అక్షరాలను షణంలో పట్టుకొంటాయి నా కళ్ళు, బహుకా పంచేం[ద్రియాలతో (పేమించగమంచే ఇడే కాభోలును"”

కర్రి] (కింది వాక్యాలు చూస్తే, రచయిత ఎవరో చెవ్పకపోయినపుకు నవ యువకులు [వాసుకొన్న (పేమలేఖల్హా కనిపిస్తాయి = "నాలో వున్న స్ప మీది ఆపేకను, సీ కను పావల్లో నేను చదువుకొంటున్న ఈ క్షణం ఇలాగే వుండిపోవాలనుకుంటున్నాను నేను నీ పెదవులపై రాస్తున్న ఈ (పేమ గీతానికి ముగింపే వుండకూడ దనుకొంటున్నాను, సీ ఆలింగనంలోని నును వెచ్చదనానికి నా శరీరం ఇలాగే కరిగి పోవాలనుకుంటున్నాను _"

(పేమ లేఖల్నే కాకుండా [ పేమానుభూతిలోని వెచ్చదనాన్ని, తియ్య దశాన్నీ చాలా దగ్గరగా, క్రోజప్‌గా ఒక ఫోటో[గ్రాఫక్‌లా చ్మితించి మన ముందుంచడం భరద్వాజ పత్యేకత_

“వారి కళ్ళు మాట్లాడుకు న్నాయి

చెక్కిళ్ళు స్నేహం చేసాయి

దూరంగావున్న ఆ నాలుగు పెదవులూ

రెండుగా మారి

మరీ దగ్గరయి ఒకటయిపోయాయి ”"_

రచయితగా ఇంతటి అనుభవాన్నీ, ఇంతటి స్థిరమైన స్టానాన్నీ పొందినా జన్మతో వచ్చిన వినయాన్నీ, సౌశీల్యాన్నీ భరద్వాజ వదలి చీకటి ముద్ధలాంటి వాడిననీ, దానిని చిట్లగొట్టుకొనే తపనలో _

“ముంరుగా నన్నో దీపం వెలిగించుకోనీండి. అ తరువాత నన్నో దీపంగా వెలగనివ్వండి, ఆ దీస కాంతుల్లో మళ్ళా వొకసారి నన్ను చూడండి, మీకే తెలుస్తుంది - నేనేమీ కానని _

అంటూ చాలా వినయంగా నిజాయితీగా చెప్పువాడు భరద్వాజ. నాటికీ నేటికి తన రచనల్లోనూ, ఆభిరుచుల్లోనూ వచ్చిన మార్చుల్ని ఫపరిస్తూ, అశోజుల్లో

లడ హైగ డ్రలకూ, అభినందనలకూ ఉఊబ్బితబ్బిబ్బయిపోయే తాను “అవునేమో సుమా' _ అని పొంగిపోయే వాడిననీ కానీ యిపష్పుడొక్కొాక్క (ప్రశంసా వాక్యమూ ఒక్క- చెంపదెబ్బలా తనను బాధ పెడుతోందంటూ . రచయితగా తానింకా జన్మించాల్సి వుందనీ _ ఆ జన్మావతరణ కివన్నీ పురిటినొవ్పల్డాంటి వనీ ఆంటారు. ఇక నాటికీ నేటికి తన రచనల్లో వచ్చిన మార్పుల్ని గూర్చి చెపుతూ - ఒకప్పుడు మితుల కోసమూ, శతృవుల కోసమూ అమృతధారలనూ, అగ్ని జ్వాలలనూ కురిపించిన తన లేఖిని ఇప్పుడామె కోసమూ, ఈశ్వరుని కోసమూ కూడా అ్యశుధారలనే కురిపిస్తోంది. కనుక అమృతం అందరికీ కావాలి కాని, వెచ్చగా ఉప్పగా వుండే కన్నీ రెవరికి కావాలనీ (వళశ్నిస్తాడు భరద్వాజ. ఇంతకాలంగా అక్షరాలకూ, జీవితానికీ అతుకులు పెడుతూ జీవితాన్ని అక్షరాల లోకి ఆహ్వానిస్తున్న తనకిప్పుడు జీవితం అక్షరాల్లో కాకుండా అంకెల్లో ఇరుక్కు పోయిన సంగతి తెలుస్తోందనీ _ కాని తానా సత్యాన్ని గహించేలోపలే జీవన గీతంలోని చివరి చరణం మీది కొచ్చేసేననీ అంటాడు భరద్వాజ, అందుకే ఒక మంచి పదం కోసం, ఒక ఆందమైన శబ్దంకోసం తాను అనుకొన్న దాన్ని అనుకొన్నంత స్పష్టంగానూ ఆవతలివారికి తెలియ జేయగల జీవవంతమైస [పతీక కోసం పడే మధన _ కాంతమ్మగారి కోసమూ _ పర మాత్మ కోసమూ తాను పడుతున్న మధన వంటిదే నంటూ, జీవితంలోని అను భవాలెంతగా మండుతూ విచ్చుకుంటాయో అనుభవం చేప్పాలి గాని మాటలు చెప్పలేవంటాడు. అందుకే తానామాటల మహో(గతాపాలను అక్షరాలోకి సాడ రంగా ఆహ్వానించినా, తీరా అవన్నీ అక్షరాల దాపుకొ చ్చేసరికే " వెచ్చగా మరిగిపోతున్నాయనీ, ఆ అనుభవాగ్నుల మహోష్టానిక్తి తాము కరిగి, తరిగి, మరిగి ఆవిరులయి పోతామని ఆ అక్షరాలకూ తెలుసు. కనుకనే అవిప్పుడు పొడీగా పున్నాయి కనుక వాటిని బలవంతంగా పక్కపక్కన చేర్చినా అతు క్కోవనీ కళ్ళను బీల్చుకొచ్చిన క్రోన్నెత్తురుతోనో జాగా తడిప్‌ అతికిస్తే బాగా అతుక్కుంటాయి. కనుక అతుక్కోవడం లేదని, అక్షరాలమీద అతుక్కో వద్ధంటూ స్కృతికావ్యరచనలో అవసరమైన అక్షర సంయోజనారీతిని గూర్చి వివరిస్తాడు భరద్వాజ. అయినా కాంతమ్మ గారిని అక్షరాలలోని కాహ్వానించడం సాధ్యపడడం లేదు కనుక తానో రంగసల కుంచెగానో, రసమయ రాగంగాన్లో మారిపోదా మనుకుంటున్నా నంటాడు.

కేరి

ఇక రచనా హేతువును గూర్చి వివరిస్తూ తనకు తెలిసిన దానినీ, తాను తెలుసుకున్న దానినీ, తనకున్న దానినీ నలుగురితోబాటు పంచుకోవాలనే తలంపుతో తన బాధలను, గాథలను విషాదత ప్త హృదయాన్నీ ఈ రచనల ద్వారా పాఠకుల ముందుంచడం జరిగిందనీ, తన రచనలు గాలిలాగా, వెలు తురులాగా అందరికి అందువాటులోకీ రావాలనీ, ఆవి ఆందరికీ నిత్యావసర వస్తువులు కావాలని అభిలషిస్తాడు భరద్వాజ.

“లోకోభిన్నరుచిః '_అన్నట్టు మనిషికీ మనిపికీ అభిరుచుల విషయంతో ఎంతో తేడా వుంటుందనీ, ఎవరితో బడితే వారితో జీవితాన్ని పంచుకోగలిగిన ఆదృష్టవంతులకు ఏ చిత్తక్షోభలూ, మనసులో మండే మంటలూ వుండవు, కానీ కొంతమంది అలా వుండలేరనీ, వారి జీవితాలు అనుభవాలతో నిరీక్షిస్తూ, (పార్టిస్తూ: కాలిపోతూ, కూలిపోతూ కాలంలో కరిగిపోతారనీ అలాంటి వారం చేనే తనకెంతో యిష్టమంటాడు, తానూ అదే వర్గానికి చెందినవాడు కావడం వల్పనే ముడిలోహం వంటి తన జీవితమనే దివ్యాగ్ని చృటల్లో వేగి వేగి కరగి మరగిపోవడం వల్ల పదారు వన్నెల బంగారంగా మారడం జరిగిందని భావి స్తాడు. అందుకే ఆప్పుడప్పుడో జ్జావకం తననొక ఆంకుళంలా గుచ్చుకోగా, ఆ గాయం కనబడకుండా అక్షరాలతో కట్టు కగతాననీ అప్పుడు నెత్తురంటిన ఆ అక్షరాలు మందారం మొగ్గా మెరుస్తాయనీ యు అప్పుడందరూ “పీ ఆక్ష రాల నిండా ఆర్ధ్రత ఆవహించిందంటూ”, అభినందిస్తారనీ, మరొకప్పుడు మంకెనపూవులాంటి తనమాటలన్నీ పొగచూరి పోతాయనీ, అలసిన శబ్ధాలు కన్నీటిలో మునిగిపోతాయనీ, అప్పుడందరూ “మీరో అనంత వేదనకు అక్షర రూప మిచ్చేరని అభినందిస్తారనీ ,” అంటాడు భరద్వాజ.

అద్భుతమైన అందాలను పట్టించుకొన్నట్లుగా వాటినలా హత్తుకొని ఇలా మనలో కుమ్మరిందే కళ్ళ గురంచి కాని, ఆ కళ్ళ వెనుకదాగున్న కన్నీళ్ళ గురించిగానీ తెలియదనీ ఒక్కొక్క కన్నీటి చుక్క వెనుక ఎన్నో విషాదమయ గాధలుండ వచ్చనీ.అందుకే తనకు లభించిన ఓ చిన్న పుర స్కారాన్ని చూసీ 'ఆఅఖండ విజయం', అంటున్న చాలా మందికి తాను దిగ మింగిన కన్నీష్మ గుర్తుకురావనీ_అలాగే, తనను మురిసిన అపజయ పరం పరలు కూడా గుర్తుకు రావనీ_అందరికీ తన విజయ పరంపరళతే కావాలి తప్ప తన ఆ ఫవులవసర మే లేదంటారు డాక్టర్‌ భరద్వాజ,

[10-13

104

ఏది-యేమైనా ఇ్యహదకంతో తప్రమైన హృదయ కేతంలో తప్ప కారుణ్య బీజం మొలకెత్తదు. కనుక తాను కాంతమ్మగారిని ముత్యంలా చెల్టించి తన నిండా కారుణ్యం నింపుకొన్నాననీ, అసలైన _ పేమతో సాంద్రత, ఆ (పేమికులు కలిసి వున్నపుడుకాక, వారు విడిపోయి. నప్పుడు మా[తమే తెలుస్తుందనడానికి తమ జీవితాలే నిదర్శనమంటాడు.

భార్యా వియోగ దుఃఖ త్మీవతతో బాధింపబడుశున్న డాక్టర్‌ భరద్వాజకు వియోగం నుండి మ్మాతమే కరుణ ఉదృ్భవిస్తుందనీ, కరుణతో స్పందించిన హృదయం గానీ లోకాన్ని దయతో చూడలేదు. కావున మీకే వియోగాన్ని కలిగించి, మా నిండా కరుణ నింపి, తాను సంకల్పించిన కార్యానికి సాధనగా భగవంతుడు మమ్మల్ని మలుచుకొన్నాడు-భగవంతుని (వతి చర్య వెనుకా ఏదో _పయోజనం వుంటుంది, మీ ద్వారా భగవంతుడేదో సాధింపదలచాడు. అందుకు మీ భార్య అడ్డుగా ఆయనకు తోచి వుంటుంది-అంటూ మ్యితులు పలికిన సానుభూతి మాటల్లో ఛభరద్వాజకు గొప్ప చిత్త శాంతీ, ఊరట లభించాయి.

వొస్తూ వొస్తూ కాంతమ్మగారు తెచ్చిన అందాన్నీ? అదృష్టాన్నీ ఆనందాన్నీ అనుభవిస్తూ, ఆ అనుభవంలోంచి పుట్టుకొచ్చిన ఆళోచనల అక్షరాలతో తన రచన లవతరించాయనీ, ఆమెగారు వెళ్ళిపోయారు కనుక ఇవ్వడు ఆమెతో బాటే ఆ అదృష్టమా, ఆనందమూ, ఆలోచనలూ కూడా అస్తమించి పోయాయి. కనుక తన ఇటీవలి రచనలన్నీ భగవంతుడిచ్చిన (వసాదంగా తెలియనివారు, ఈ కాంతులన్నీ పరిమళాలన్నీ తనవే ననుకొని తన నభినందిస్తూంటే, తను కూడా ఉబ్బి, తబ్బిబ్బయిపోయి, కిర్తి మీది (వలోభంతో అప్పుడప్పుడా (ప్రభువు పేరును దాట వేస్తూంటాననీ, మరిచి పొయినట్టుగా నటిస్తూంటాననీ_ఆయినా (ప్రభువు మ్యాతం తన నింకా దయగా చూస్తూనే వున్నా డనీ చెప్పడం భరద్వాజ నిజాయికీకి తార్కాణం.

తన రచనలూ_తన ప్మాతలను గూర్చి వివరణయిస్తూ, తన రచన ల్లోని ప్యాతలు నజీవంగా, చైతన్య వంతంగా, మన కళ్ళముందు తిరుగు తున్న మనుషుల్లా వుండడానికి కారణాలను-తన చిన్నతనంలో, యౌవన [సాయంలో తనకు తెలిసిన శ్రీలందరూ తన రచనల్లోకి వచ్చారనీ- నెల్టూరులో_తెనాలిలో _గుంటూరులో_మ్మవ్రాసులో తనకు తెలిసిన దీనురాళ్ళు

195

బాధామయ గాథలు. తన నెంతగానో ఘార్చి వేశాయనీ, అక్కడక్కడా అంతో యింతో మిగిలి వున్న మాలిన్యాన్ని తన అనురాగంద్వారా _ మాట ద్వారా _ ఓర్పుద్వారా కాంతమ్మగారు ఊడ్చి పారేశారనీ, ముఖ్యంగా తాను కాంతమ్మ గారి నుండి నేర్చుకొన్న జీవిత సత్యాలను, తన పా[(తల పరం చెయ్యడం వల్లనే అవి ర క్రమాంసాలతో, _పాణశక్తులతో మన మధ్య తిరుగాడే మనుష లంత సహజంగా వుంటాయనీ, అందుకు తన అనుభవమూ, పరిజ్ఞానమూ మ్మాతమే కాకుండా ఆమెలోని త్యాగం, కారుణ్యం, ఆర్ధ్రత, అనుకంపన, సబ్బీలత, ఓర్చు, శాంతం వంటి సద్గుణ సంపత్తిని ఆమె నుండి తాను పొందిన. సంహ్కెర బలంతో తన పాాతల కన్వయించడ మే (ప్రధాన కారణం అంటాడు.

“జీవన సమరం'-ద్వారా కొను పొందిన సానుభూతినీ, తృప్తినీ వివరిస్తూ భరద్వాజ ఈ శీష్షైక పె తాను చేపట్టిన పని _ తన కెంతగానో తృప్తి నిచ్చిందనీ, తనకు మళ్ళీ తన పాత [ప్రపంచంలో కాలు మోపినట్ల యిందనీ ఈ కారణంగా, తన ఆత్మీయులైన ఆధో [(వపంచంలోని తన వారి నందరినీ తనివితీరా పలకరించి, గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకొన్నాననీ చెబుతూ _ “ఆ అధో , పవంచం ఆంతోయింతో నాకు తెలును. తెలిసిన దాన్ని తెలిసినట్టుగా తెలియని దాన్ని తెలియనట్టుగా రాళాను. కన్నదాన్నీ, విన్న దాన్నీ, ఉన్న దాన్నీ, కన్నట్టుగొ విన్నట్టుగా ఉన్నట్టుగా రాళాను. ఆపుస్తకం నాకు కాత కిటికీలను తెరిచింది. నా ఆలోచనల మీద కొత్త వెలుగుల్ని చిమ్మింది.

ఆ పు సకంలో దరి[యలను గురించి తప్ప, దగాపడిన వారిని గురించి తవ్న ఇంశేమీ లేవన్న విమర్శలు _విన్నాను. వారెవరూ తిరగబడలేదన్న విమర్శలు విన్నాను. నిజమే........ఆ పుస్తకంలో నిండా, అవే ఉన్నాయి ఆ వు నకంలో నాయికా నాయకులైన వారి (పపంచం నిండా బళుకుల నిండా దర దంతప్ప, మోస పోవడం తప్ప, ఆవేదనలు తప్ప, కన్నీళ్ళు తప్ప ఇంకేం లేవు. నేనూ అవే రాకను - అవి వాస్తవ గాధలు తప్ప మరేమీకావు. కనుక నేనేం చేయలేకపోయా నంటాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ. ఇందులో “వారెవరూ తిరిగ ఐబడలేదన్న విమర్శలూ విన్నాను అన్నచోట విమర్శ చాలా (యారంగా కనిపిసుంద. ద్వేషంతోనో అసూయతోనో 'చేసిన విమర్శలా, కాస్త చవకగా కూడా కనిపీసుంది. విమర్శ) బాలా అవసరం. విమర్శ వల్లి మా[త్రమే భావ

106 య్యితి, కారయిత్రి వన్నె పెరిగి. రాణిస్తాయి. కాని. విమర్శకు కూడా. వరి మితులూ, (వయోజనాలూ వున్నాయి. విమర్శ వేరు. నిందించడం వేరు విమిర్శ మిషతో నిందించడం లాంటి దాపని. సామాజిక న్యాయం పట్ట రావలసిన సదవగాహన సచ్చైతన్యాల నాకాంక్షిస్తూ, (పస్తుత సామాజిక స్థితికి అద్ధంపట్టి చూపడమే, ఈ కావ్యం ద్వారా భరద్వాజ సాధించుకొన్న (పయోజనం. వ్యక్తియొక్క వృత్తీ, _పవృత్తీ ఏక ముఖంగా అంతర్జీనంగా పెన వేసుకుపోయినవ్పడు అతడిచ్చే తీర్చుకి ఎంతో విలువ వుంటుంది. భరద్వాజ రచయిత; వృత్తి రిత్యా కూడా రచనా వ్యాసంగానికి చెందిన వాడు కావడం వలన _ఏ పార్టీకి చెందిన సిద్ధాంతాలనూ వర్ణించ కుండానే తగినంత వాడిగా వేడిగా వా స్తవికళా దృక్పథంతో సమాజ స్ధితి గతుల్ని మన ముందుంచుతాడు. రచనల 'ఆంకితాలూ, ము(ద్రించడాలను గూర్చి (పస్తావిస్తూ భరద్వాజ, తనడై రీల నన్నింటినీ యధాతథంగా అచ్చేయలేదనీ, చాలా రోజులకు చెందిన డైరీలను తన యిష్టం మీదనే సుబ్బారావుగారు మీనహాయించేరంటూ __ “నాకు సామ్యవాదం అంటే యిష్టం _ కాంతమ్మగారంటే యిష్టం _ ఈశ్వరుడం టే యిష్టం_ఈ మూడు ఆంళాలకు సంబంధించినంత వరకూ మినహాయింపులు లేవు. అవికొన్ని సందర్భాలలో సాదాసీదాగా వున్నాయి.ఉండడం కూడా సహజమే ననుకొంటున్నాను. అవి వ్యాసాలూ, కధలూ కావు కనుక.” _ అంటాడు. తాను రాసిననన్నీ అచ్చేయతేనసి అచ్చేసినవన్నీ అంకిత మీయ లేదనీ, తానంకిత మిచ్చిన వారిలో తన కక్షరదానం చేసిన వారూ, అన్న దానం చేసిన వారూ, వాన్ధానం చేసిన వారూ మ్మాతమే వున్నారు.“ఇంకేలాగూ వారి బుణం తీర్చుకొలేను కనుక, ఆక్షరాలు తప్ప ఇంకెమీ లేనివాణ్ని కనుక, వాటినే వారి కంకితంచేసి తృప్తి పడమని వారిని వేడు కొంటున్నాను. అంటాడు భరద్వాజ, ఎత్తి పోతల వద్ధ బహ్మశీ పోక్రూర కాశీపత్యవధానిగారి సమాధిని చూస్తూంటే “ఏ కాలంకో నయినా ఆర్థిక సంపదళున్న విలువ అక్షర సంప దకులేదనే సంగతి మరోసారి బుజువైంది. అంటూ జాధపడిన భరద్వా జకు తనకు మ్మాతం ఈ సమాజం ఏమిచ్చిందనే 'ఫశ్న వచ్చింది. ఆవును,

కర్రీ? తను చేసీన పనికి కూడా కూలిడబ్బులు తప్ప ఈ సమాజం వీమిచ్చీంది , అయినా తాను మా[తమే చేయగల పనులూ, రచనలూ ఇంకా మిగిలి వున్నాయి. కనుక తాను (బతి కుండాలి. ఆయినా వాటిని పూర్తి చెయ్యగలనన్న విశ్వాసం తనకు ధృఢంగా కుదురు కొనడంలేదనీ, ఇంతకాలం అక్షరాలలొోకి జీవితాన్నావ్వోనిస్తున్న తనకు, జీవితం అక్షరాల్లో కాకుండా అంకెల్లో చిక్కుకు పోయిందన్న రహస్యం చాలా ఆలస్యంగా తెలిసిందనీ, తానా సత్యాన్ని [గ్రహించే సరికే జీవనగీతంలోని తుది చరణంమీది కొచ్చేశానంటాడు డాక్షర్‌ భరద్వాజ, టబ

వారి మి(ళులు శ్రీ మార్కండేయ కాస్త్రిగారు ఐతరేయాన్ని పళశంసిన్తూ- కనబడుతూ -ఇప్పుడేమో మీలోపలి కొచ్చి మా అందరికీ కనబడుతోంది.”

భార్యా వియోగ దుఃఖంతో వాడి పోయిన భరద్వాజ నోదార్చడమూ గా

“మ్మిమల్ని కొంతమంది అభిమానించవచ్చు. మరికొంతమంది ద్వేషించ వచు*. అది వారి వారి సంస్కారాన్ని బట్టి వుంటుంది. కానీ ఒకటి మ్మాతం కన మిమ్మల్ని పూరిగా విస్మరించడం మ్మాతం ఎవరికీ సాధ్యంకాదు. మీ పానం అలాంటిది" - ఆంటూ చాలా నిష్పక్ష పాతంగా [శీ శేషసాయిగారు సహ్చాదయ పాఠకులలో భరద్వాజ స్టానాన్ని నిర్ణయించడమే భరద్వాజ బయోడేటా.

భరద్వాజకు స్మృతికావ్య రచనలో ఆనేక అనుభ వాలెదురయ్యాయి. సాం[దమెన తన అనుభూతిని అభివ్య క్రీ కరించ డానికి తగినంతగా రచనకు

సాధన సంప తి లేకపోవడమూ, ఆ అనుభూతి పారవశ్యంలో

చెంది న గాదద్శసీకి వలన ఏర్పడిన రచనా టంకాలతోబాటు, తనకు అభి పర 0 క్‌ తగినంతగా లేకపోవడం కూడా ముఖ్య కారణమేనంటూ వ్య నిజాయిలీగొ చెప్పుకుంటాడు భరద్వాజ, చొ

కానెంతగొ గింజుకొంటున్నా, మధనపడినా తన మనసులో వున్న

మాటల్లోకి మార్చలేకపోతున్నాననీ, భార్యా వియోగ దుఃఖం తన డొన్నీ “మెంతగా కృంగదీసిందో వినరిస్తాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ.

ఓక మంచి పదంకోసం, ఒక అందమైన శబ్దంకోసం తాననుకున్న దాన్ని అనుకున్నంత స్పష్టంగానూ ఆవతలి వారికి తెలియక్రేయగల జీవివంత మయిన ఒక (_పతీక కోసమూ తాను పడే మధన మరణించిన కాంతమ్మగారి కోసమూ __ ఈశ్వరుని కోసమూ తాను పడే మధన ఒక లాంటిదేనని చెప్పళూ భరద్వాజ, ఆమెగారి గురించి నిజంగా రాయవలసిన దాని కన్నా, రాయాలని తొనను కొన్నదే? తక్కువనీ, రాసిందేమో మరీ తక్కువనీ చెబుతూ, ఒక మంచి ఆలోచనకు, ఒక గాఢమైన అనుభూతికే అక్షర రూసమివ్వడానికి పదాలు, మాటలు చాలపని తన అనుభవం గట్టిగా చెపుతోందంటారు, ఆలోచనలను, వాటినభి వ్యక్తీకరించడానికి మానవుని కున్న సాధనాలక్రీ ఎక్కడా పొంతన వుండదనీ, భాష, రేఖ, వర్ణం, అభినయం, శబ్దం, నైగ, పతీక వగ్గెరాలస్ని కూడా ఒకప్పుడు ఎందుకూ పనికిరాక పోవచ్చు నంటాడు, ఆసమర్థులూ, అల్పులూ దీనికున్న శక్తి, సామర్థ్యాలు వారికి తెలియవు కనుక ఈ పరిమిత సాధనాలను కూడా తిన్నగా ఉపయోగించుకో లేకపోశున్నారంటూ, తనకు కావలసిందేదో స్పష్టంగా తెలుస్తూనే వునా స: తనకు తెలిసిన దానినీ, పోనీ తెలుసు ననుకొంటున్న దానిసీ, కాను అక్షరాలలోక్తీ, శబ్దాలలోకీ మార్చి చెప్పలేక పోతున్నా ననీ భరద్వాజ తన అనుభవాన్ని గూర్చి వివరిస్తాడు, తన చుటూ గోచరిస్తున్న థాషా సముదాలుగానీ, ఆసంఖ్యాకమయిన రేఖా సముచ్చయంగానీ, వివిధ వర్ణాలుగానీ, వినూత్న విన్యాస. వై ఖరులుగాసీ తన భావాలను కొంతక్తు కొంతయినా చెప్పలేకపోవడానికి తనకు అభివ్య క్రీరణ ₹ కి చాలినంతగా స లచుకొన్న విషయాన్ని, చెపదామను కొన్నంత కక్షివంతంగా, అండంగా నచ్చేట్టుగా చెప్పలేకపోతున్నాననీ, (౮ త్నిస్తాయేతవ్ప, అభివ్య క్రం చెయ్యడం లేదనీ, తన అక్షరాలు కూడా ఆలోచనల వెల్లువలో జారిపడి కొట్టకు పోయా వ్‌ ॥ అద్భుతమైన ఫలప్పషా,లను ౯ న విత్తనాలు మామని క. వ ర్‌ం కొసం భవిత షేతంలో శ / గనప్పుడవన్ని తనను చూనూనే

శేరి గొల్హుమని ఏడ్చి వడిలిపోయాయి. కొన్ని ఎండిపోయాయి. మరికొన్ని పొట్తీ పోయాయి. తనలో తలెత్తుతున్న నూతన థావాలను ఈపాత అకరాశ్వాలమీడ స్వారీ దేయించలేకపోతున్నాననీ, తనలోంచి చిమ్ము కొస్తున్న నూతన రాగాలను ఈపాత వాయిద్యాలమీద పరికించలేను, కనుక తన కిప్పుడు కొత్త భాష అవసరమౌతోందంటాడు తన రచనాను భవాన్ని వివరిస్తూ భరద్వాజ. తన భయంకర దుస్టితిని చెప్పుకోడానికి దుఃఖం, విచారం, బాధ, నంక్షోభం, నరకం వంటి సాదాసీదా పదాలు తప్ప తనకేమీ స్ఫురించలేదనీ, ఈపదాలూ, వాక్యాలూ ఆమడ దూరం నుంచి ఆయినా తన మన స్థితిని చూపించ వేకపోతున్నాయంటూ..-"మహాసము[దంలోంచి దో నెడునీస్మ తీసి ఇదే సము[దం అన్నట్లుగా వుంది నా భాష, నా వాక్యం "__అంటాడు, తన భావాల బంగారు చేపల్ని వాక్యాల వలల్లోకి బంధించాలని నానా తంటాలూ పడుతున్నా, చిన చిన్నవి, పొన పొన్నవి తప్ప అసలైన వేవీ వల లోకి రావడం లేదనీ, ఆమె గురించి తన ఆలోచనల చుట్టూ ఆవరించిన మౌనాన్ని భేదించుకుంటూ ఆ అలోచనను పలకరించుదామని..-ఓమాట, ఓ శబ్దం తంటాలు వడిపడి అలసి పోతున్నాయే తప్ప, ఆ ఆలోచనకు అల్లంత దూరంలోకి కూడా రాలేక పోతున్నాయనీ, తానిప్పుడే అక్షరాన్ని తాకినా అది జివ్వుమవి కన్నీ రెట్టుకుంటోందనీ, ఏ అక్షరాన్ని వలకరించినా లబ్బుమని మొతుకుంటోందంటూ--- న్‌ “ఇప్పుడు నా కళ్ళనిండా కన్నీ శే ఇప్పుడు నా వేళ నిండా కన్నీ శె ఇప్పడు నా వే్ళరాసే అక్షరాల నిండా కన్నీ ళీ ఇన్పడు నాకళ్ళు చూసే దృళ్యాల నిండా కన్నీళ్ళే నే నెంతగొ గింజుకొం టేనేం, మధనపడితేనేం నా మనసులో వున్న ధాన్ని మాటల్డోకి మార్చ లేక పోతున్నాను.” అంటూ ఇందుకు తన సమకాలీనులు, తన మంద వ్రరారు తననో అనమర్థునిగా ఆళక్తునిగొ? నిర క్షరాస్యునిగా వా ఏంగనా వ వ దంటాడు, ఇలాంటి నిరుత్సాహం వల్లనే ఆమెను అకరాల్ళ్‌క. అహ్వోనిం డం తన్మక్కు

ల00 సాధ్యం కావడంలేదు కనుక రచనా వ్యాసంగాన్ని వదలి, రంగుల రుంచెగాన్న రసమయ రాగంగానో మారిపోదాకును కుంటున్నా నంటాడు డాక్ట భరద్వాజ. తానొక వాచ్యాతీత దివ్యశోభా సందర్శనంకోసం_ఒక అవేల పరిష్యంగ పౌరవళ్య సంస్పర్శనానందం కోసం నిరీకంచడంవలన, తన అధీనం లోని ఏ శబ్దమూ, ఏ వర్జమూ, ఏ సంజ్ఞా, ఏ (ప్రతీకా అభివ్యక్తం చెయ్యలేని సాం[్రీకృతమయిన ఒకానొక ఆర్తి తనను నిలువునా ఆవహించుకొని వుండడం వలన ఆమె గురించి ప్రతి క్షణమూ, తనలోని | పత్యణువులోనూ విస్సోటిస్తున్న మహాసంక్షోభాన్ని గురించి తిన్నగా చెప్పుకోలేకపోతున్నా నంటాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ, అయినా తన పదాలు చూచి, ఆపదాలను పేల్చు కొంటూ తానల్లిన వాక్యాలను చూచి, ఆ వాక్యాల సాయంతో తాను రూపొం దించుకొన్న | పతీకలను చూచి, (పతీకలను మాత్రమే చూచి, మెచ్చుకొన్నా రంటపే తాను రచయితగా 'ఘోరపరాజయాన్ని పొందినష్ట్రేననీ, ఈ ।పతీకల సాయంతో తాను సూచించిన పన్నీ మరుగు పడిపోయాయంటి, తానో చేతకాని రచయితనన్న మాటేననీ, చెబుతూ ఒక్కోభావాన్ని అదుపులోకి తెచ్చుకొని, భాషలోకి ఇమిడ్చేసరికి, ఆ థావంలోని చైతన్యం, సౌగసు, పరిమళం ఇగిరి పోయి, ఎగిరిపోయి అడుగున పిసరంత మతం మిగులుతుందనీ, ఆ కాస్తం తకే సహృదయులు తన నభినందిస్తూ (ప్రోత్సహిస్తున్నారనీ, మొత్తం భావ [వవంచాన్నే వారి ముందుంచగలిగితే శ్రన జన్మ సార్భకమయిన్డే థావిస్రా నంటాడు డాక్టర్‌ భరద్వాజ, విమర్శకులకూ, ప్రాక్రకృలక్రూ, త్రన రచనల స్వభావము_పస్తువు_ 1[వయోజనాలనుబట్టి అంచనా వెయ్యాల్సిన రీతులను వివరిసూ, ఎవరికీ తెలియని జీవిత సత్యాలేవో తనకే తెలుసునని తానెప్పుడూ భావించిలేదనీః నిజానికి చాలా మందికి తెలిసినంత కూడా తనక్తు తెలియదనీ _ తాను అక్షరాల అనుపానా లేమిటో తెలిసిన వాడు కావడంవలన, ఇతరులు చెప్ప కోలేని దాన్ని తనకు తెలిసిన పద్ధతిలో కొంచెం కొంచెంగా నయినా యధా శకి చెప్పడానికి " (వయళ్నిస్తున్నానంటాడు భరద్వాజ. ఆ (యత్నంలో అప్పుడప్పుడెప్పుడన్నా తనలోని మాటలన్నీ దుఃఖ తీ[వతవలన మూగదయి బో హౌన గీతంలా. మారి పోవడం. కూడా జరుగుతుందంటాడు

ల్లీ]

అనుభవ సాం[ద్రత ఒక్కొక్కప్పుడు తెలిసిన దానిపై ఒక నై రాళ్య భావాన్ని కలిగించడం సహజం. బాగా చచువుకున్న అనుభవళాలికి తానింకా వీదో చాలా తెలిసికోవలసిన దెంతో వుందని పించడమూ, సహజమే. ఒకా నొక స్థితిలో ఇన్నేస్సగా సాగిన తన జీవితాను భవమూ, చదువూ కూడా వృధాయే అనీ, తన అసలైన చదువిప్పుడిప్పుడే [ప్రారంభమైదంటాడు _ డాక్టర్‌ భరద్వాజ,

తనను ముందుగా ఓ దీపం వెలిగించుకోనివ్వమనీ, ఆ తరువాత తాను తెలుసుకోతగిన మిగతా వాటిని గూర్చి తెలుసుకోడానికి [ప్రయ త్నిస్తా నంటాడు. తన రచనలను గూర్చీ, రచనా రీతులను గూర్చీ పేర్కాంటూ---

“నా ఆలోచనల బీజాలను అనుభవ కేతంలో చల్దాను. అవి చచ్చీ చెడి మొలకెత్రాయి. మొక్కలయ్యాయి. ఈ చిన్న చిన్న మొక్కలను "పెద్ద పెద్ద చెట్లతో పోల్చకండి. పిచ్చివో _ ఎచ్చివో అవన్నీ అసల్తై న మొక్కలు నాసొౌంత మొక్కలు--దేశవాశీ మొక్కలు-అంతేగానీ ఇంకే విదేశీ మహావృకాలకూ అంటు గట్టినవి మ్మాతం కావు". అంటూ తన రచనల స్వీయతను వివరిస్తాడు

ఇటివలి తన, “నాలో నీవు *- '“అంతరంగిణి' “ఐతరేయా'లనే కావ్యాలు కాంతమ్మగారిని గూర్చి తననిండా, తన మనసు నిండా, తనగుండె నిండా నిండిపోయిన ఒక అతిలోకానుభవం (ప్రపంచానికి ఓ విషాదమైన ఆవిష్క్రరణంగా అవతరించినవంటూ, ఆమగారిని గురించి ఉక్కిరిబిక్కిర వుతున్న తన అనుథ వాలూ, కిక్కిరిసిన తన జ్ఞాపకాలూ, ఆమె తనపై వర్షించిన అవ్యయమైన అను£ వాలూ, అన్నీకలస్‌ తన నిండా నిండిపోయి ఓ కన్నీటిపాటగా, కాలంతో కరిగిపోయిన ఆమెగారి తాలూకు స్మృతి ముృదలేనంటాడు. వాటిలోని వస్తువును గూర్చి చెపుతూ స్కృతి కావ్యాలన్నింటిలో. నిండా కాంతమ్మగారిని గురించే ఉన్నా, చివరి. నాలుగు వాక్యాల్లో ఇతర అంశాలు కూడా ఉన్నా యంటాడు. ఆందుకే అవి ఇతరులకు “ఎప్పుడో కనుమరుగైన కాంతమ్మగారి పై ఇంకా ఇంకొ విసుగెత్తించే ఏడుపు రాతలుగా కనిపించడం సహజమేనంటూ, ఎంగ వచ్చే అమెను ఆర్భించడానికి ఇంతకుమించిన పూవాదవ్యాలుం సవద లేవు. కనుక రాస్తున్న రాతలంటూ, అమెను గరించి ఎందుకు రాస్తు న్నానో తెలియక, అమెను గరీంచీ మ్యాఠమే వెందుకు రాస్తున్నానో తెలియక,

లి

కారణాలడుగుళున్న వారిముందు, (ప్రతిసారీ మనిషిగా ఉంటే మశ్శీ తల నెత్త వలసి వస్తుందేమోననే బెంగతో, తలవంచుకున్న రాతిబొమ్మలా మారిపోవలసి వస్తోందనీ, ఇంతచేసినా ఆమె సౌందర్యాన్నీ, సౌజన్యాన్నీ, సహృదయాన్నీ అంతో యింతోగానే తప్ప సంపూర్ణంగా అక్షరబద్ధం చేయలేక పోయానంటూ _

“సీ గురించి నిజంగా రాయవలసిన దానికన్నా, రాయాలని నేనను కొన్నదే తక్కువ. రాసిందేమో మరీ తక్కువ"_అంటాడు.

బతుకుతెరువుకోసం ఏదో ఏదో అయిపోకుండా, రచయితకావడం తన అదృష్టమనీ, అందువల్ల తనకు రచన ఒక జీవన్మపక్రి యగా మారిపోవడం వలన ఆమెపై తను చూపించాల్సిన ఆ 'పేక్షనూ, అనురాగాన్ని తనకు తెలిసిన ఆ కొసిని అక్షరాలలోను, పదాలలోను, నింపుకొని రాస్తున్నానీ, అందుచేత ఇప్పుడు తానేం రాసినా, మాట్లాడినా, ఆమెను గురించే రాసినట్లూ, ఆమెను గురించే మాట్లాడినట్లు కనిపించడం సహజమంటూ, ఆ గొప్ప (ప్రపంచాన్ని తనకు చాతనయినట్లుగా అక్షరబద్ధం చేస్తున్నాననీ, అంతకుమించీ తనశేం తెలియ దని, ఆయినా సహృదయులు 'ఆహా'_ అంటూంటే, మంచివాళ్ళు, మరీ మంచి వాళ్ళు 'సెగలెగసి పోతున్నారని సహృదయాల పె తన రచనల (ప్రభావాన్ని వివరిస్తాడు. అయినా కేవలం తనమీది అభిమానంతో వారంతా “అద్భుత చ్మితణం'_ అంటున్నా నిజానికి ఓ పవిత్ర చై తివాహినిగా తనహృదయంలో, చి(తించుకొన్న కాంతమ్మగారి ఆంత స్సాందర్యాన్ని ఈ రంగులూ _ శేఖలూ _ అక్షరాలూ-పూ ర్రిగా ఆవిష్కరింపలేక పోయాయనీ కనుక తన రచనలు తనో రూపానికి ఆమెను ఓ ఛాయా రూపంగా మాత్రమే శ్రీస్తుక్సు రాగలిగా యంపి. కళా స్వరూపం ఎప్పుడూ అసంపూర్ణ మేననీ గురించాలంటాడు.

అందుచేతనే తన రచనలనుబట్టి, వాటిమ్సీది వాఖ్యలను బటి తనను ఆంచనా వెయ్యవద్దంటూ - " యొ

న సారా నట్టిగార రాస్తున్నరాన్నిబద్ధి కాళ, చేసినదాన్ని, బట్టి, చేస్తున్న దాన్ని బట్టి నన్నుషీరు మదింపువేయండి” సొట్టలు, లొటలు చిరగులు, తరుగులు మురికి నకిలి క్రనిపింద్దాయనుక్రోండి వాటి 'అసరెన భరద్వాజ” _ అంటూ అలాకాకుండా విమర్శలు, వ్యాఖ్యలను బటి ఆంచనా వేస్తే మెరిసిపోతున్న భరద్వాజనే మరు చూకారంటాడు. లట

వై0$

రచనా రంగంతో ఎందరో సత్కవులు, మరెందరో కుకవులు లాగే కుహనా విమర్శలు కూడా బాగా సేదకుపోయాయి. తన రచనల్లోని బాగోగు లను తన వ్య క్రిత్వంలోని వెలుగునీడలను తానే మరచిపోయిన. 'కులంి తెర లోంచి మాాతమే చూడగల్లిన సహృదయ విమర్శకులకో నమస్కారం పెడతాడు.

డాక్టర్‌ సి నారాయణరెడ్డి గారికి జ్ఞానపీఠ్‌ పురస్కారం 1986 లోనే రావాల్సిన వుందనీ, కాని ఇద్దరు; ముగ్గరు కవులు రంగంమీదకు దిగి ఒకరిమీద మరొకరు దుమ్ము చల్లుకొని మొత్తం తెలుగు సాహిత్యంమీద, సారస్వతో పానకుల మదా అఖిల భారత స్థాయిలో అసహ్యం కలిగేలా చేశారంటూ_ సంకుచితత్వాన్ని విమర్శించిన భరద్వాజ అందుకే కాబోలు రానురానూ సాహీత్య సమావేళాల్దాంటి వాటిపై సన్మానాలపై తన కఖిరుచి తగ్గిపోయిం దంటాడు.

నిజానికి సన్మానమం టే

“అతని పుస్తకాలను కొని చదవడ౦-. వాటి మంచిచెడ్డలను మీకై మీరే చర్చించడం, మీకు దోషాలుగొ కనిపించిన వాటిని గురించి నిస్సంకోచంగా రచయితకు రాయడం-- ఎక్కడన్నా. కాస్తంత మంచి కనబడితే. దాన్ని నలుగురితో వంచుకోవడం"- ల కో వలలోనూః (వ సా ష్మశాలలోనూ జీవించడని పూలధండలలోనూ: పట్టుళాలువల తెలునుకోమంటాడు డౌక్తర్‌ థరద్వాజి*

లా 0

అధ్యాయం _ 7 అన ఇద అ అ భరద్వాజ స్కృృతి కవితా | స్థాన భౌతిక సితిని అలౌకిక స్థితికి తెచ్చుకోనే మొదటి మెట్టు స్మృతి, ఠి శస్మృతి అంటే అనుభవింవబడిన విషయాలు జ్ఞప్లికి రావడమే, లౌక్రళంగా అనుభవాలు మాయమయి నంతనే వాని వలన కలుగు సంస్కారాలు నిలచి వుంటాయి. కర్మాను భవాలు సూక్ష్మ స్టితిని పొంది సంస్కాారాలుగా మారు తున్నాయి. తిరిగి సంస్కారాలే (పాణవంతములై న్మృతి రూ పాన్ని పొందుతాయి. న్మృతీ, సంస్కారమూ ఏక రూపంలో వుంటాయి. కనుక, స్మృతి కవి తన అనుభవంలోని సంస్కారాలను ఎరుకతో చేయచున్న వ్యాపారా లతో అజ్ఞాతంగా సమాన స్థితికి తెచ్చుకుంటూ, వాటిని ఒండొంటితో సమన్వయ పరచుకొంటూ పకాంతంలోకి జారుకుంటాడు.. బౌతికంగా మరణించిన భార్యతో (బతికి వున్నప్పటి అనుబంధం సాధ్యంకాదు కనుక అవిచ్చిన్నంగా ఆమెతో పొందుకోసం స్మృతి కవి తాన్సు కూడా భౌతిక సితిని థి విడిచి, భావరూవుడై అలౌకికమైన, అవిచ్చిన్నమయిన, అనంతమయిన, ఆను భవరూపమెన, అమృతరూపమై తనలో అవిచ్చిన్నంగా (ప్రవహించే భార్యతోడి అనుభూతిని అందుకొనే, ఆస్వయించుకొన్తే ఆస్వాద స్థితికి తెచ్చుకొనే అవసయే స్మృతి కావ్యా విష్కరణకు కారణం అవుతోంది, శ్ర అలౌకిక స్పితిని అ నే *కొశై మనకు వచ్చే పతి భావమూ మన మెదన్వుద్దా ఒకే రేఖను నిర్మిస్తుంది. ఈ రేఖ భూమిదున్నే టప్పుడు ఏర్పడే నాగేటి చాలులా. శ్వేత ధాతువు (6౯౮ లట) వచ్చి ఆచాలుపై ఇక పొరను కవ్ప య ఓ తుంది. మళీ మళీ అదే భావం అనుభూత్రిల్రో రావడానికి జ విషయాన్ని జ్ఞాపకంలో మంచుకోడానికి బర్రే కారణం_

ల05 చర్వణం చేసుకొనే మానసిక స్థితిలోనే కర్పణరసాన్ని ఆవిష్కరిస్తూ న్మృతి కావ్యాన్ని రచిస్తాడు. ఆమె చనిపోయినా, ఇంకా తనలో బ్మతికే వుందనే భాపనను (పోది చేసుకొంటూ, సాత్త్విక శోకంతో, భౌతికమయిన ఆవరణాన్ని దాటి, అలౌకిక స్థితితో భావగతమైన తాదాత్మ్యాన్నీ, భావాద్వైతాన్నీ సాధి సాడు స్మృతి కవి. తాను మానసికంగా చచ్చిపోయా ననుకుంటూనే, మృతి నుండి తన సతిని అమృతత్వం వైపుకు (వస్టానం చేయిస్తూ, తానే అమృతత్వాన్ని సాధిసాడు. ఇక్కడే భరద్వాజ విశిష్ణత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. భరద్వాజ పొందిన సాత్త్విక శోకం ద్వారా కరుణ రసావిష్కరణం చెయ్యడం మ్మాతమే భరద్వాజ కావ్యాల [ప్రయోజనంకాదు. తన దైన ఒక (ప్రత్యేకతతో స్మృతి రచన చేస్తూనే భరద్వాజలోని దివ్యత్వం మేలుకొంది. తన సహజ స్వచ్చతతో (ప్రకాశించే పరతత్త్వ (వ్రభావంతో అతనిలో న్మిదాణమై యున్న, అంతర్గతమైన ఈ దివ్యత్వం ఒక్కసారిగా, బలీయంగా (పకతియొక్క గురుత్వాకర్షణ ళక్రితో (మ2గ5 08 67118608) ఆకర్షింప బడ్డంతో, మనిషి మనీషి అయ్యాడు. భరద్వాజ (బతికున్నంత కాలమూ తన అ స్తిత్వానికి ఆమెనే కారణ భూతురాలిగా సంగణించడంనలన.- “నేను”-అనే భావంతో, తనూ కాంతమ్మా ఒక్కరే అనే సీతీకి చేరుకొనడం కనిపిస్తుంది. ఈళ్వరుడూ, కాంతమ్మ గారూ ఒక$రే. అనే ఆంతరిక దైతన్యం సుషప్తళని ఆనంద స్తబ్ధితనూ, తమః హధాన్యాన్సీ విడిచి; కేవల వద్ద చైతన్య భావనగా, నత్యం.శవం-సుందర న్‌ ల్‌ ల గ్‌ చి, అత్యున్నతమయిన భావా ద్వెతంగా జా శ పినుంది. అతడి ఆంతశ్చేతన సుషుప్రిని అతనిలో | వవపిస్తుండడం కనిపి ( ప్త ( లో కందూపాన్సి లయించు కొనడం కనిపిసుంది. వదలించుకొని ఉద నత్త సురూప జ్ఞ సా చె తన 0 దేశకాలా శ్రీతంగా ఆలోచనా రాహిత్యాన్ని సాధించి సాదారణంగా ర్త | నితిలోగానీ చింతన మనో జయంతో పరాకాష్టనందు పటి మప లే క కాలే పటి టన “ సిద్ధింవని ఈ తురీయ స్టితి శ్రేవలం వవి(త (పేమ కారం “సర్పడిన ఆ రిలో స్వచ్చమైన హృదయ శక్తితో భరద్వాజ సా డని చెప కోవాలి -లీటీలో భరద్వాజలోని వ్యకి కవిగా మారినప్టే? రింగా కవ వగా స్రాందిన. వరిణీతి కనిపిన్తుంది. ' కాల్చ్బనికుడై న అధి ని రవి ,్‌ క్రాంతమ్మగారిని _ ఆమృతత్య స్టితికి పరాకాష్టగా, ద్వాజ,

206 చం[ద్రలో కానికి (పస్టానింప చేస్తూనే, పకృతి స్వరూపిణిగా, సకల చరాచర జగత్తులో ఆమెను దర్శిస్తూ, అతీందియాను భూతినీ, సాకాత్కారాన్నీ, కైవల్యాన్నీ. జీవన్ము క్తినీ పొందినట్లు కనిపిస్తుంది.

అందుశే___

“మృత్యోర్మా అమృతంగమయ” ఆని రచయిత (పస్థానం సాగించిన తీర్థమిది అంటారు ఆచార్య బి.వి, సు[బ్రహ్మణ్యంగారు.

“ఈ కావ్యాలు చదువుతూంటే లౌకిక దర్శనం నుండి పార లౌకిక దృశ్యం అందుతున్న ట్రై వుంటుంది” ఆంటారు శ్రీ సోమసుందర్‌.

“*“ఇటివలి మా బావగారి రచనల నిండా తేజో సమూ వీలు (పతిధ్వనిస్తున్నాయి _- అందుకే మన నిండా ఈ చిన్మయ సంగీతాలు" అంటారు. శ్రీ సుబ్బారావుగారు.

భరద్వాజ తనలో ఆఅలౌకికంగా, అవిచ్చన్నంగా, అనంతంగా, అను భవరూపంగా, అమృత రూపంగా (వహిస్తున్న కాంతమ్మగారి తోడి దివ్యాను భూతిని అన్వయించు కొనేందుకు, ఆ స్వాద స్థితికి తెచ్చుకొనేందుకు భౌతికావ రణాన్ని దాటి, భావరూప స్థితి నందుకొనడానికి చేసిన, చేస్తున్న అంతర్ముఖ మైన సాధనలు, సాద స్టితికి చేరుకొని శుద్ద చైతన్య భావనతో లయించడం కనిపిస్తుండి. ఐచ్చికంగా సాధనాపరుడు కాకపోయినా స్మృతి నుండి జీవ న్ముక్త సితి వరకూ యాగ ఏభూతుంనందు కొంటూ ఎత్సుల కదగడమూ కనిపిస్తుంది. =ై

పరిపూర్ణత, మనిషి స్వథావం. (పతి జీవితోనూ దివ్యత్వం గర్భితంగా వుంటుంది. అడి వ్యక్తం కావడానికి తగిన అవకాశం వుండడంలేదు. కనుక వరిపూర్ణత మనిషిలో అణగి వుంటోంది. అంతర్గతమైన ఈ శ క్తి తరంగం వెలువడి తీరాలంటే దానికి (పకృతి _-పేరల క్రాఫ్హాలై ఆటంకాలన్నీ తొలగి (వకృతి శక్తులు మనలోకి (పవహించినపుడు మ్మాతమే మనిషి మనీషి అవ తాడని,' పరిణామ వాదాన్నీ, (పకృతి శాస్త్రి

॥ స్లా/న్నా తులనాత్మకంగా ప8ిశీలి చడం వలన తెలుసోంది. - న

డీనికి ఏకాాగత కావాలి, మనస చల? పంతంళఛ విషయ 10న శో టు (0కంళ ఎక్కాగత చెందుతుందో, అంతం డా 1

జ్‌ పెరుగుతుండి. కాని మన స్సెప్పుడూ

లి?

జాహ్యూ విషయాల్లొనే తిపగుతూండడం వలన దాన్ని అంతర్ముఖం చెయ్యడమే కష్టం. పైగా అజ్ఞాన దశలో మనిషి పూర్వువక్షం వైపుకే మొగ్గ, హేతువాదం యొక్క యుక్తి (వయక్తుల (వభావానికి గురై పోవడం వలన కూడా అతడు అత్మ--వరమాత్మల గురించి వట్టించుకొనడంలేదు. 'హీతు వాదం కేవలం [సత్యకు [పమాణం వరిధిని విడిచి పెట్టదు కనక ఇం్యదియాతీతమైన జ్ఞానాన్ని అదీ పొందలేదు. అందుచేత జీవితకాలం పొటు చర్చించినా, తర్కించినా మతతత్తాలు సత్యాలనిగాని, అసత్యాలనిగాని "'హీతు వాద మెప్పుడూ పరిష్క రించలేదు. అంచేత మనిషి తార్కీకావస్థను దొటి సిద్దాంశాన్న దృఢ పరచు కొనడానికి, వాదోప వాదాలను విడచి, ఆంతర్ముఖత్వాన్ని సాధించాల్సిందే. నాటి నుండీ నేటి వరకూ, (పాచ్య పాళ్ళాత్మ సీమల్లోని యోగులయినా, “మేధావులయినా వారి (వయత్న మంతా తమను తాము తెలుసుకోడానికే, అవిష్కరించు కోడానికే. ఇదే మానవ జీవిత సత్యం.

_ సంస్కారం పెరిగే కొడ్డి, వానరాంశ వీడి మానవాంళ జాగృత మయి నట్టే; మానవాంళ నుండి దివ్యాంశ జాగృతమై మనిషి మనీషిగా మారడమే మొనవ [వస్టాన గమ్యం.

జీవితంలో ఏదో ఓక సమయంలో, ఏదో ఒక అలజడితో ఉక్కిరి బిక్కిరిగాని మనుషులుండరకు. తదనుభూతి సాంద్రత తీవతరమై నప్పుడు? ఆతడాక కళాకారుడైనా, రచయిత అయినా, గాయక్షుడే అయినా, ఆతసి అంతరంగమూ, ఆర్పీ, అంతర్ముఖత్వమూ, ఆతసి కళా విన్యాసంలో స్పష్టంగా (వతిబింబిస్తుంది. రచయితన్నవాడు దాని తాకిడికి కలం పటకుండా వుండ వుండలేడు. తనను కలచి వేస్తున్న ఆర్తిని పదిమందితో “ఇప్పుకోకుండా వుండనూ లేడు. అందు మూలంగా కళాథివ్య క్తిలో కళాకారుని ఆర్డి పతి బిందించక తప్పదు.

తననుతాను అభివ్య క్రీకరించుకోవడానికి, ఒక్కోరచయితకు ఒక్కో మార్గం వుంటుంది. రచయిత అంతరంగాన్ని తెలుసుకొనేందుకు అతని రచ నలు కొంతవరకే తోడ్పడకతాయిగానీ, అతని డైరీలు మా[ళం_అవి తనకోసం తాను రాసుకొన్నవి, తననుతాను. నగ్నంగా " చితించుకొన్నపీ, తనకోసం తాను: సేగ్గువిడిచి- గాచి షెట్టుకొన్న స్వంత -ఆ్రి కనుక రచనలకన్నా డైరీలు మరింత బాగా రచయిత ఆత్మనూ, అత్మీయతనూ, అంతరంగాన్నీ

౭20% మదింపు చెయ్యడానికి పనికొస్తాయి. వఏీబ్రివలన రచయిత అసలు సిసలు వ క్రిత్వం ఏ ఆచ్చాదనలూ లేకుండా వచ్చిగా, పీచ్చిగా బయట పడుతుంది. భార్యామరణం భరద్వాజలోపలి వెలుపలి జీవితాలపై ఎంతో_వభావం చూపింది. కమ(క్రమంగా ఆయన అంతర్ముఖుడయ్యాడు. ఆయన ఆంతరిక (పంచం తన కొత్త రూపాలతో సాహితీ జీవితాన్ని అలరించింది. ఆక్షరాలలో నిక్షిప్తం అయింది. వ్యక్తి జీవితంలోని పతి సంఘటనా ఆతని చిత్తంలో సూక్ష్మాతి సూక్మమయిన వృత్తిరూపంలో ఆణగి పోతోందే తప్ప, అంతరించి పోవడం లేదు. ఆలాంటి వృత్తులను మేలుకొలిపి జ్ఞానావస్థకు తెచ్చిన భరద్వాజ లోని దష్టః భరద్వాజ లోని కవికి వాటినందించడంవలన వాటికి కావ్యత్వసిద్ధి లభించింది. అనుభవించడానికీ, దానిని డైరీలో నమోదు చెయ్యడానికి మధ్యగల వ్యవధి మననానికి అవకాశం ఇవ్వడంతో సమర్థవంతమైన సంక్షి ప్త్రతతోబాటు అనుభవ సాంయ్యదత కూడా పూర్ణానుభూతిని పట్టియిస్తోందని చెప్పక తప్పదు. "పైగా ఈ డె రీల్లోని వస్తువు స్మృతిగా, తాత్విక చింతనగా, సామాజికతగా. ముప్పేటలుగా అల్లుకుపోయి అక్కడక్కడా పరుచుకొనిపోయి వుండడంవలన దేనికి దానిని ఒక్కచోట చేర్చితేగాని భరద్వాజ స్మృతి కవితా (స్థానం తాలూకు గమ్యాలూ, లఖ్యులు, వాటి లోతుపాతులూ (గహింపుకురావు. నిజానికి భరద్వాజ వియోగ దుఃఖంవల్ల మామే (పస్తానించడం జరగలేదు లౌకిక జీవితంలో చాలా కాలంగా వెలుపలి పస్థానాలెన్నో చేశాడని చెప్పాలి. ఈ ఉద్యోగం వదలి ఆ ఉద్యోగానికి, తెనాలి నుండి మ(ద్రాసుకూ, అక్కడినుండి హైదరాబాదుకూ, మొరటుదనం నుండి సభ్యత అందించే మృదు స్వభావానికీ, చలం భరద్వాజగా బయలుదేరి కాంతమ్మగారి భరద్వాజగానూ, శ్రీని కామంతో కాకుండా కన్నీటితో ఆరాధించే సంస్కారానికి ఎదగడమూ. ఇవన్నీ భరద్వాజ బాహ్య జీవిత (ప్రస్థానాలే.. (బతుకు పోరాటంలో మానవత వైపుకు పరుచుకొన్న మజిలీలే. ఆకలితో మాడినా, రూకలతో తూలినా, నాటి కమ్యూనిష్టు సభావం నుండి, నేటి నవ్య మానవతా విలువల వరకూ సాగిన ఈ (పస్థానంలో భరద్వాజ మానవతా విలువల్ని ఏరుకుంటూ సాగిపోతున్న నిరంతర పథికుడే

క్ట్ర9

అందుకే రచయితగా రససృష్టిని చెయ్యగల భరద్వాజలోని కవిః (దష్టకు తావు ఇవ్వనూ తప్పలేదు. ఆంతర్ముఖుడయిన భరద్వాజ చేసిన ఆంతర [ప్రయాణం తాలూకు [(స్రభావం అతని కావ్యాలపై పడకనూ తప్పలేదు.

తన జీవితాన్ని ఒక పొగరుమోతు అడివి గృురంగా పోల్చుతూ వుండుండీ అది యిచ్చే (వతి కుదుపుకూ పాణం కొట్టుకుపోతున్నా ఆ తరువాత ఎంతో హాయి లభిస్తోందంటాడు. కాని భరద్వాజ జీవితం చెప్పినటైప్పుడూ వినలేదు, అది సూచించిన తోవలో ఆతడెప్పుడూ నడవలేదు. కాకపోతే వింటున్నట్లూ, నడుస్తున్నట్టూ కనబడుతూనే దాన్ని తన ఆదుప్పలోకి తెచ్చుకొన్నాడు. తరువాత దాన్ని తన కనుకూలంగా మార్చుకున్నాడు. ఈ అచంచలమైన పట్టుదలా, సంయమనమూ, ఏక్మాగతా అతడిని దుఃఖ వివశణ్ణి చెయ్యకుండా స్మృతి కావ్యరచ నకు (పోత్సహించాయి.

చిన్నప్పటి నుండీ తలిదండుల నైతిక జీవనమూ, కటిక దార్మిద్యమూ, జీవితంలో ఆడుగడుగునా ఎదురయ్యే చేదు అనుభవాలూ, కుహనా మి(త్రుల కుుటలూ, విద్యావంతుల హృదయాల్లో గార్మగ్షించే ఈర్ష్యాసూయలూ, భరద్వాజ వెలి జీవితాన్ని, లో జీవితాన్ని కూడా ప్రభావితం చేశాయి.

సరీగ్గా ఇలాంటి సమయంలోనే కాంతమ్మగారు శావష్యగస్త అయిన దేవతలా నిశ్చలమూ, నిర్జీవమూ, సీరవమూ, నిరంజనమూ అయిన ఇసుక సముుదం మీదకు దయతో వాలిన నీటి మబ్బులా అతని జీవితాన్నాక ఉద్యానవనంలా తీర్చిదిద్దింది కాంతమ్మగారు. దోసిలినిండా నింపుకొని. తీరా కనుల కద్దుకొందామనుకొన్న సమయానికి నిశ్శబ్ధంగా వేళ్ళ మధ్యలోంచి జారిపోయిన వెన్నెలలా వెళ్ళిపోయింది కాంతమ్మగారు,

ఇలాంటి నేవథ్యంలో తన జీవితంలో వచ్చిన (పతి మార్పుని కూడా డైరీల్లో నమోదు చేశాడు భరద్వాజ,

అందుకే ఈ (గంధాళ్లో మనకు బాగా తెలిసిన భరద్వాజ, మనకంతగా తెలియని రూవంలో కమ్మని కథలురాసే భరద్వాజకు బదులు జ్రానయజ్ఞం చేస్తున్న ఒక బుషి కనబడతాడు. మనో నేతాలకు కమ్మిన మాయపొరలను తొలగించుకొనడం వలన అతని లోచూపు లోనూ వెలిచూపు లోనూ, చాలా అనార్వవయ మార్చులొచ్చ్ళేయి. ఈ కొత్త చూపులు చుట్టూ వేలాడుతున్న (0-1)

రే౮ ఛీక్షటి తెరలను పారదర్శకం చేశాయి. ఆందుకే యిప్పుడు భరద్వాజ ఆ తెర ల్లోంచి ఆద్భుత మైన, అర్థ్ఫమయిన (వపంచాలను దాస్తున్న దార్మినికుడు. అయితే భరద్వాజలో వచ్చిన ఈ మార్చు భార్య పోయినందువల్ల హఠాత్తుగా వచ్చిందేంకాదు. “సశేషం”, నాటికే రేఖభామ్మాతంగా అతనిలో ఈ మార్చును గుర్తించే రతని ఆత్మీయులు. ఈ స్మృతి కావ్యాల్లో దృశ్వమాన మయ్యే విషాదమైన ఆత్మీయత ఒకానొక గుప్త స్మృతిని ఆవిష్కరించాలన్న సాందమైన జిజ్ఞాసలతో వాటు ఆత్మీయమైన ఆనందదీ ప్రి కూడా ,పకాశిస్తూం టుంది. అంతర్మథనమూ, ఐకాంతిక గవేషణా, విషాదమయ చింతనా అతని ఉజ్వల గతాన్ని వర్తమానానికి నేపథ్యంగా మార్చివెయ్యడం వలన, కళ్ళత వియోగ చింత తప్యోగ జ్వాలగా మారడం కనిపిస్తూంటుంది, అక్కడినుండి జీవన్ముక్త స్ధితి వరకూ అతడధిరోహించిన సోపాన పంక్షులూ, ఆతని సాండ మైన పరిణామ సౌందర్యమూ, అతని ఆప్తులు గమనిస్తూ వున్నారు. వారి మాటల్లోనే విందామం టే; “భరద్వాజ చల్లగా, మెల్లిగా, ఎదుగుతూ, ఎదుగుతూ, ఇంకా ఇప్పటికీ ఎదుగుతూనే వున్నవాడు” జస్టీస్‌ శ్రీ రామానుజులు నాయుడుగారు. భరద్వాజ రచనల్లో ఒక నిశ్శబ్ద జ్వాల అలుముకొని ఉంటుంది. అది శీతాకాలపు చలిమంట లాగానూ వుండొచ్చు, వేసవి కాలపు మంట లాగానూ వుండొచ్చు” శ్రీ టం లం “మృతినుండి తన సతిని ఆమృతత్త్యం వేపుకు నడిపిస్తూనే, తానే కాజాఖీ థి ల ఆచార్య జి.వి, సుబ్రహ్మణ్యంగారు “ఒకనాటి భరద్వాజ నేలనుండి నింగికెగసిన నిప్పుషేరులా వుండేవాడు; ఇప్పటి భరద్వాజ మంటిని, మింటిని ముద్దాడుతున్న మంచుచేరులా మా8ి పోయాడు. అరుణావరణం లోంచి వెలికివచిి మంచు ఆ గుడార, న చేరిపోయాడు”_ జస్టిస్‌. కె. రామస్వామి ౦ పంచ జీవితాన్ని హా విశ్లేషించడం సహజంగా కూడా అతన్ని మాటల్లో దొర్జుతుండే వంటూ, శ్రీ సుబ్బారావుగారు త్రన అనుభవాలుగా చెపూ కాంతమ్మగారు. మరణించినపుడు భరద్వాజ తనక్సు కౌగిలి ర్త భోరుమంటూ !- ౦చుకొన్సి

ల

“జ్లావాః మరి నాకెప్పటికీ తెల్లారదయ్యా?” అనడమూ, మరొకసారి గుండె జబ్బుతో వోస్పిటిల్‌ల్లో ఉన్నప్పుడు చూద్దామని వెళ్ళినపుడు = “ఆలన్సి సోయాను. ఇంక ఇక్కడే ఆగిపోదామనుకొంటున్నాను జొవాః అనడాలను వసున్న మార్పుల్ని భరద్వాజ కూడా గు ర్రించాడనే అనిపిస్తుంది

దుఃఖం సాత్త్విక శోకంగా మారడం, సాత్త్విక స్ధితి నుండి భావాద్వైత సితికి రావడమూ - కారయ్యితి, భావయి తుల పరిణామ దశలోనూ, ఇంకా థఖఇ ఆంతరిక చైతన్యాన్ని సంతరించుకొంటున్న అన్ని దళల్లోనూ అతడొందిన (వతి నూక్మ పరిణామాన్నీ భరద్వాజ డై రీల్లో నమోదు చేసికున్నాడు. అంతేకాదు చిరకాలం నుండి విశ్వసించిన ఒకవాదంనుండి, అందుకు భిన్నమయిన మరొక వాదంలోనికి మారుతున్నవ్పటి సూష్మమయిన పరిణామాలనుకూడా భరద్వాజ డె రీలో చూడగలం. ఉభయవాదాల సందిగ్ధ సంధ్యారేఖ మీద నిలబడినప్పటి జా రొ అనుభూతులనూ, ఆలోచనలనూ, అప్పటి తన విశ్వాసాలనూ కూడా పేర్కొని నమోదు చేసుకున్నాడు భరద్వాజ. ఒక నైరూప్య భావానికి సారూప్యతను సంతరించడంలోని నేర్పరితనం కూడా అతని డై రీల్లో కనిపిస్తుంది-కానీ._-

అతని అభివ్య క్రిలోని ఒకచిన్న విలక్షణత కారణంగా అతడెంతటి త్మీవమయిన భావాన్ని చెప్పినా, ఏదో అలవోకగా చెప్పినట్లుగానే కనిపించడ౦ వలన మన అవగాహన, తన పరిధిని అతిక్రమించి, ఆతని అభివ్య క్తికి సమానమైన స్థాయికి ఎదగడం జరగని కారణంగా, పైకి అలవోకగా విసిరి నట్లున్నా: అతని విసుర్లు కొన్ని తీ[వమయిన ఆతని ఆంతరిక స్పితిని వట్లి న థి యిస్తున్నాయి* ం

ఐతరేయం-' నొటికే ఆతడు లోలోవల చాలా దూరాలు [వయాణం చేశాడు. ఈ దీర్ణయానం వలన ఆతని పరిసరాలు బాగా మారిపోయాయి. అతని దృక్పథంలో అభిలషణీయమయిన మార్చులెన్నో వచ్చాయి. తనలో మార్పుని నూచిస్తున్న మాటల్ని ఏినండి- | ఎా"వకథూ : విన్నముడయి సీ ముందు నిలిచేందుకు ఆవసరమెన విధంగా నన్ను నేను మలచుకొంటున్నాను”_ లి

లేర

ఎాశ్‌నన్ను నేనే అన్వేషించుకొంటున్నాను.”

ఎీఎక్కడి నుండి ఎక్కడకు వెడుతున్నానో, ఎందుకు వెడు తున్నానో, తెలియజేసే వారు కావాలి. ఆ జ్ఞానం కోసమే నేనిప్పుడు తహ తహ లాడుతున్నాను.”

ఎాశీసీ కోసం నాచుట్టూనూ, నాలోనూ అన్వేషిస్తున్న నన్ను చూసి కరిగి పోతున్నాయి చుక్కలు-సురిగిపోతున్నాయి దిక్కులు”

-_--"అన్నింటిలోనూ ఈశ్వరుణ్ణే చూస్తున్నాను కనుక నాకు (పత్యేక ఈశ్వర దర్శనమూ అక్కరలేదు.”

లాోఅప్పుడు నిన్ను నేనెక్కడ పోగొట్టుకున్నానో తెలియలేదు. *

ఆాఒకే (ప్రశ్న అడుగుతాను చెప్పునాన్నా ః నేనెవరిని ? నేనెవరిని ? నేనెవరిని ౩?

ాీవళూ. అప్పుడేమో నిన్ను చూడలేక కనురెప్పలు మూసు కున్నాను. ఇప్పుడేమో నిన్ను చూసేందుకు ఎదరెక్కలు విప్ప కున్నాను” -

తన లో లోతులను తానే అన్వేషించుకునే భరద్వాజ ఆంతర్ముఖత్వం రానెవరో తెలుసుకునే [వయత్నమే ఈశ్వరా న్వేషణగా రూపుదిద్దుకొంది. తరతరాలుగా తనక్త సం[కమించిన సంస్కారాన్ని ఈ యెడబోటు గీటు రాయి మీద గీచి చూపిస్తున్నాడు భరద్వాజ,

ఈ అన్వేషణలో తనలో లోపలి పొరల్ని తొలగించుకుంటూ మనల్ని కూడా అంతర్ముఖల్ని కమ్మంటాడు భరద్వాజ, దీనివలన కాంతమ్మగారికి మరింత దగ్గరె మునపటికన్నా డివ్యుడై జీవన్ముక్తడయ్యాడు భరద్వాజ, ఆందుకే ఆతని కావ్యాల్లో అడుగడుగునా న్లో ఆధ్యాత కవి దర్శన మిస్తుంటాయి. ఆందుకే ఈ వసా లి భూతులు

రు (వస్టానం ముగిసేది కాదు, ముగియడమూ మంచిదికాదు.

(పజ్ఞాచకువూ, సంహ్కెరీ అపాన భరద్వాజలో క మార్ను హఠాతుగా ఒక్కసారిగా మండే తాటాకుల మంటలా రాలేదు. నెమ్మది ఎకు దిగా (కమ మంగా రాజుకొందనీ, “సశేషం: నవల రాయథానిక్తి విషయ నర

ల చేస్తున్న నాటి నుండీ అతడిలో తాత్త్వికత చోటు చేసుకొందనీ, చెప్పు కొన్నాం భరద్వాజ, స్వయంగా. “కలడు కలం డనెడువాడు కలడో లేడో” అని కాదు కానీ “కలడు' - అనే గట్టి విశ్వాసం ఇంకా గట్టిగా కుదురుకోలేదు అనే చేవ్వు కోవాలంటాడు, వది ఏమైనా, భార్యామరణం అతన్నా సరిహద్దు రేఖ నుండి తాత్ర్వి కత వైపుకి నడిపించడంతో, జీవితాన్ని గురించీ, మరణానంతర జీవితాన్ని గురించీ, నూతనంగా కొన్ని భావాలతనిలో చోటు చేసుకొన్నాయనే చెప్పాలి, “నాలోని నీవు, రచించే నాటికే రెండుసార్దు గుండె జబ్బుతో మృత్యు ముఖం లోకి ఆడుగు పెట్టి బయట వడ్డంపల్లనేమో, జబ్బుపడి లేచాక చేసిన రచనల్లో ఈ అంతర్ముఖత కనిపిస్తుంది. అంతవరకూ తన వృత్తికి పనికి వచ్చే పుస్తకాలనూ, వతత్రికలనూ చదువుతూ వచ్చిన భరద్వాజ మరోరకం పుస్తకాలపై దృష్టి మళ్ళించాడు. నివానికి ఈ మళ్ళింపు అనేది కొద్ది కాలంగా భరద్వాజలో చోటు. చేసు కొంటున్నా; అలా చేసుకొంటున్నట్లు అత్మీయులకే ఆంతుబట్టలేదు. ఆమె మరణించేంత వరకూ అసలు గుర్తించ లేనంత నెమ్మదిగా సాగిన ఈ మళ్ళింపు; కాంతమ్మగారి కాల ధర్మంతో హఠాత్తుగా సాం[ద్రతనూ, వేగాన్నీ “మళ్ళ్శింపు', ఇప్పుడు చాలా స్పష్టంగా వ్యక్తం కాసాగింది. అంతకు ముందు దాకా అతనిలో అస్పష్టంగా వుండే ఆలోచనలిప్పుడు స్పష్టతనూ: రూపొన్నీ సంతరించు కొన్నాయి. అతనిలో ఇమడ లేకపోయిన క్రొస్‌. రకాల ఆలోచనలు వెళ్ళిపోయి, వాటిస్టానే కొత్త ఆలోచనలూ, కొత్త లంగా ఆతని లో లోవలి పొరలలో దృళ్యా దృశ్యంగా వున్నవే. మందంగా శ్పీరకు పోయిన పొరలు చెదిరి పోయాక ఈ కొత్త ఆలోచనలు మెరుసూ, మి యోలా అ మెరునూ బయటికి వళ్చాయి. [కమ (క్రమంగా అతని రచనల్లోకి కొ త్త పదజాలం వచ్చింది. విధి_ పరలోకం - అదృష్టం యు (వకువు న! ఈశ్వరుడు _ (పా వ్తం_తపస్సు _జన్మ

ర్డో జన్మాంతరా.వూ _ యోగం -_ ధ్యానం వంటివి చోటు చేసుకున్నాయి. డళాద్దాలుగా (పతి పదాన్నీ ఆచితూచి వెయ్యడానికి ఆలనాటు పడ్డ భరద్వాజ ఏదో కేవలం వుబుసు పోకనే ఇలాంటి పద (పయోగానికి తయారయ్యాడని కొట్టి వెయ్యాల్సిన పషయం కాదిది.

ఈ (పయాణంలో భరద్వాజ అంతకు ముందు తన చుట్టూ వున్న (పకృతి నధిగమించి ఒక కొత్త (వకృతిలోకి అడుగు "పెట్టాడు. ఇప్పుడీ నూతన దృక్కోణం నుండి అతడు వాటి దూర తీరాలనూ, లోతులనూ, ఎెత్తులనూ, మౌలిక వర్ణాలనూ, వాటి కలగలుపు రంగులనూ చూస్తున్నాడు. సామాన్యమయిన వాటిల్లోనే ఆంతకు ముందు కనిపించిన ఒక అసామాన్యతను దర్శించ గలుగుతున్నాడు. అది అతనికి చాలా అందంగానూ, ఆపురూపం గానూ, అద్భుతంగానూ, ఆర్జ్రంగానూ గోచరిస్తున్నాయి. అ యెత్తు నుండి చూస్తున్నపుడు తనకు కనిపించిన వాటిని కనిపించినట్టుగానే ఆక్షర బద్ధం చేస్తున్నాడు.

ఈ డైరీ పేజీల్లో భరద్వాజ అసలు సిసలు అంతరాంతరాలు మనకు గోచరిస్తాయి. ఆవేదనా పూరితమయిన ఆతని అంతరంగమూ, ఆ అంత రంగింలోని కరుణా తరంగాలూ, అతని ఆధ్యాత్మిక (సస్థానమూ, అతని సంస్కార సరిమళమూ-_ఇవన్నీ, ఇంకా ఇలాంటి వన్నీ మనకు కనిపిస్తాయి. ఈ ఆయిదు కావ్యాలనూ చదువు తూంటే _

“మన ఇందియాల (గహణ పరిధి వి స్తరిస్తున్నట్టుగా పుంటుంది, మన కనులకు కారుణ్య కజ్జలాన్ని తీర్చిదిద్ధినట్టుగా వుంటుంది. మన హృదయాన్ని కొత్త వెలుతురులో మిరుమిట్లు గొలిపినట్టుగా వుంటుంది.”

జస్టీస్‌ శ్రీ రామానుజులు నాయుడుగారు_అఆంతరాంతరాల తేజశ్చ్యకంగా కదిలిపోయే ఇందలి కవిత, మన కనుల ముందు అవిరళ పర్మిభ్రమణాలు కలిగి స్తూనే దప్పిని ఇనుమడింప చేస్తుంది, ఒకే జీవనదిలతోని ఉతుంగ తరంగాలు మన హృదయాన్ని రషానందంతో ముంచెత్తుతాయి. మన కనులు కాంతి మార్గాలవుతాయి. ఓ గంభీర చింతనామయ వ్యగత మన గుండెల్ని నిష్క్టరుణంగా నలిపి, పిండుతూనే, తియ్యగా, త్రియ తియ్యగా లాలి స్తుంది. గుండెల్లో మండే అగ్ని కీలల్ని కన్నులు బాష్ఫ వర్తంతో ఆర్భుతాయి, " షె

ల్రీ1క్రీ ఓ దేవ వివంచిలోని తం్యతుల్ల్టా ఈ కావ్యాలయిదూ విడీవిడీగో ఒక్కొక్కటి. ఒక్కొక్క చృుతిగా, ఒక్కో, లయగా, ఒక్కొక్క. జీవ నాదాన్నదిస్తూంటే _ ఈ తం[తీసముదాయాన్నంతటినీ కలిపి మీటినప్పుడు అవిచ్చిన్నంగా, అవిరళంగా (పతిద్వనించే ఓ సంగీత ర్ఫురి మనల్ని ఆకట్టు కుంటుంది. భరద్వాజ పంచేర్యదియాల నుండీ వాటివాటి తన్మా[త్రలనుండీ వంచ కోళాలనుండీ వెలువడుతున్న ఒక తురీయనాదం__*ఓ అర్థమ్మాత లేదా ఓ కలాతీత భరద్వాజ పాణ నాదంగా, ఒక హంస ధ్వని అతని అంతశ్చేతన నుండి నిశ్శబ్ధ శబ్దంగా మం[ద్ర మందంగా వెలువడి లోపల, బయట, సమస్త విళ్వాంతరాళాలనూ వ్యాపించి నాద (బ్రహ్మమై విభూతి సమిష్టినీ, కైవ ల్యాన్నీ అందిస్తుంది. అయితే. గమ్యాలూ, లక్ష్యాలూ, . [పయోజనాలూ కాస్త భిన్నంగానే వున్నా; ఎన్నిసార్ద చదివినా ఈ కావ్యాల్లో భరద్వాజ ఆవేదనగా వాచ్యాతీత మయిన దర్శనం ఏదో గోచరిస్తూనే వుంటుంది. జా(గత్స్వప్నాలు సుషు ప్తిలోకీ, స్థూల సూక్ష్మాలు కారణంలోకీ, అ-ఉ - మ్యాతలు మకారంలోకీ, సారూప్యం నై రూవ్యంలోకీ, సగుణం శకలాతీత లేక అర్హమ్మాత__సగుణ నిర్భణ పర్మబహ్మలకు [ప్రతినిధి అయిన టఓంకారంతో అ-_- ఉ.- మ అనే మూడు మ్యాతలూ కాక మరొక అర్థ మాత కూడా వుందంటారు. అఆ. ఉ _- మంతలు మకారంలో లయించి పోగా వాటి నాదాను భూతి ముగిసి (పతిధ్వనిం చడం నిశ్శబ్దంలోకి జారు కొన్నప్పటికీ, “మ” కారంతోటి (ప్రతిధ్వని నిళ్శబ్దంలో వినిపిస్తూనే వుంటుందనీ, _ దానినే “అర్జమ్మాత'” లేక “క్రలాతిత' అంటారు. ఓంకారం వినిపించే స్దితిలో పుండడం సగుణ [బహ్మానికీ, ఓంకారం యొక్క నిశ్శబ్ద స్థితి నిర్దణ (బహ్మానికీ (ప్రతీకలు. వీటిని ఆధిగమించాక ఇ-కా నిశ్శబ్దంగా కొనసాగే తురీయా తీతమైన ఆ స్టితినే “కలాతీత' అంటారు. ఇం దియాతీతమయిన ధ్యాన. స్థితిలో దాన్ని అనుభూతిలోకి తెచ్చుకొనడమే యోగుల పరమేశ్వర సాఇాత్యార సాధన _ అంటారు. ఇదే భరద్వాజ లోని హంసధ్వని.

ర్డగ్ర నీర్గణంలోకీ, లయమయినాక మా(త్రమే ఈ కాలాతీత అనుభవంలోకి వచ్చి నళ్రే = ఈ స్మృతి కావ్యాలన్నింటినీ చదవడం ముగించీక మాతమేం భరద్వాజ ఆత్మలోని ఈ వాచ్యాతీతమయిన అర్థమ్మాత, కలాతీత లేక హంస ధ్వని సమిష్టి సందేశ కలాప ఫలితంగా, భరద్వాజ భావాద్వైత ఫలితంగా మనకు సావాత్కలరిస్తుంది.

చితి నుండి జీవన్ము క్ర స్థితిలో సంయమాన్ని సాధించే వరకూ సాగిన

వివిధ దళల్లో భరద్వాజ పొందిన మార్పులకూ, అనుభూతులకూ, ఒక సాధకుడు పరమేశ్వర సాఇుత్కారం కోసం చేసి, సాధించే యోగపాధనలకూ ఎన్నో పోలికలు కనిపిస్తాయి. ఒక విధంగా తాను సాధనా పరుడయినా, కాకపోయినా ఒక యోగి లాగానే భరద్వాజ ఎన్నో విభూతులను పొందినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆర్హితోో హృదయంతో అతడు ఆమెను పిలిచిన్నపతి పిలుపూ ఒక మం[త్రమై, ఆతడు నడిచిన (ప్రతినడకా ఒక్ష సాధనలైై, అతడికి అనుభూతుల నిచ్చేయి. వ్యక్తిగా ఆమెతోడి అనుబంధం ఆమె పోయాక కూడా అలాగే కొనసాగాలనీ, ఆమె తనకు సాఇాత్మరించాలనీ ఆర్రి చెందేగు భరద్వాజ, హృదయ పూర్వకంగా అతడాసించిన *కాంతా యోగం, అతడికి సాఇాత్కారాన్ని కలిగించింది. పూరయోగమె పూర్తత్వం

లోనికి అతడిని ఆమెైనూ కూడా లయింపజేసుకొంది. “ న,

నిత్య జీవితంలో భరద్వాజ _పాణాయామాది సాధనలు చేసే వ్యక్తిగా

కనీసం ఆ పరిజ్ఞానమైనా కలిగి వున్న వ్య క్తిగా వూహించడం ఇక్కడి అభి మతం కాదు. అతడు సాధనా ప్రరుణే కావచ్చు, కాకపోవచ్చును కూడా. కాని భరద్వాజకు ఇవేం తెలియవు, అన్న వృదేభంతోచ అతన్నిక్కడ అంచనా వెయ్యడం జరుగుతోంది. నిజానికి క్క విధమైన విభూతులనందుకోడానికి యోగ

సాఫనల ఆవసరం లేదని కూడా చెప్పవచ్చును,

అరాటమూ, ఆన్వేషడ్లా ఆ న! (బ్రహ్మాండం కోసం పిండాండం పొందే ఒక్కలాగే కనిపించక తవ్పరు ఎగసే సోపానాలా అన్నీ సాధనల వలన మాత్రే బృగు. అందుకే యోగ విభూతులు కేవలం యోగ ధర్మపత్ని బ్య అగ్రోకు రావారనే నియమమేమీ లేదు. ఇక్కడ భరద్వాజ చాడు. ఆర్తిత్రో ని విల్చాడాడు, ఆమె కోసంతపీంచి

ల? పోయాడు. ఈ తపస్సులో, ఈ ఐకాంతిక గవేషణలో, అతని స్వచ్చృమైన, నిర్మలమైన (పేమకు, సవ్మిత భావనకూ, వెనించి కానుకలాగా ఈ యోగ విభూతినీ, కైవల్యాన్నీ, పొందుతున్నాడు. అందుకే అతడికి సాధనలతో పనిలేదు.

'“(పతిభా ద్వా సర్వమ్‌” _ అనే యోగ సత కారికను బట్టి జ్ఞాన (వకాళమయిన (వతిభా శక్తీ చక్కని (వవర్తన గల స్వతం(్ర తత్త్వానికి స్వాత్మ సంయమన స్థితిలో ఈ యోగ విభూతులన్నీ లభిస్తాయి. ఇక్కడ ఒక విషయం మనం గుర్తుకు తెచ్చు కోవాలి. ఇక్కడ భరద్వాజా, కాంతమ్మగారూ ఒకర్నిమించి మరొకరు స్వతం్యత తత్వాలు, వ్‌ సిద్ధాంతాల పరిధిలోనూ బందీలయేవారు కాదు. అయితే యోగ సాధనా పరునికి కావలసిన సంస్కారమూ, జ్ఞానమూ, (క్రమ శిక్షణా! అంతర్ముఖ స్వభావమూ మ్మాతం భరద్వాజలో పుష్కళంగా వున్నాయి. యోగ విభూతులు స్మృతి _ ఏక్యాగతల వలన కూడా లభిస్తాయి. క్థివిదేహులయిన వారికీ, సాంఖ్యుల (ప్రకారం (పకృతిలయులు కాని ఇతరులకూ కలిగే సమాధి స్టితి యిలాంటిదే. వారికి దివ్యత్వం మీదగానీ, కల్పాధివత్యం మీదగానీ, అభిరుచి వుండదు. వారు జీవన్ముక్తుల్తె (బతికి వుండగానే క్రైవ ల్యాన్ని పొందే స్వతంతులు. భార్యా వియోగానుభూతి పరంపర భరద్వాజను ఏకాంతంలోకి విసికి వెయ్యడం వలన అంతర్ముఖుడై, భావరూప్పురాలైన ఆమెతోడి ఆనందాను భూతి కోసం, తత్సాఇజత్కారం కోసం భావాద్వైత' స్థితిని పొందే ఆవసరంలో, ఆతడి చిత్త కాగత, కర్మ సంస్కారాలూ; మనోజయాల కారణంగా యోగ విభూతులు సిద్ధించాయని చెప్పుకోవాలి, ఆత్మ యెప్పుడూ తన స్వాభావిక మైన శుద్ధావస్థలో వుండాలనే కోరు కుంటుంది. కానీ మనస్ఫూ, ఇం్యదియాలూ దాన్ని వీధిన పెడుతూంటాయి. ననా
పాతంజలి యోగ సూత్రాలు - 84 సూ(తం -_ విభూతి పాదం. ర్ధ్‌ “ళర్ధా - వీర్య _ స్మృతి -_ సమాధి - [ప్రజ్ఞా పూర్వక ఇతే మామ్‌! _ పాతంజలి యోగ నూట్రాలూ - సూత్రం 20 _ సమాధి పొదం.

వ!

అతడి అంతర్ముఖత్వం చిత్త వృత్తుల నిరోధం వలన స్వచ్భత నందుచున్నా, కొంతవరకూ గడియారంలోని పెండ్యులంలా ఆటూ యిటూ కొట్టుకునే డోలాయ మానస్థితి తప్పలేదు. -

శారీరక |థాంతి తోడి ఆవిద్యను జయించిన భరద్వాజ భౌతికంగా నిప్పుల్లో పడేసినా బాధ చెందని స్టితికి చేరుకొన్నాడు కానీ, ఇప్పటి మానసి కోన్నతి సుడిగాలిలా హఠాత్తుగా ఒక్కో నిమిషంలో కనిపించి, మరు నిమి షంళలో మయమవుతూండేది. అలౌకిక స్థితిని చర్వణం చేసుకొనడమే స్మృతి లోని మానసిక స్థితి కనుక ఆ చర్వణంలతో హృదయం గోడ గడియారం లోని పెండ్యులంలాగా, లౌకిక స్థితికి, అలౌకిక స్థితికి మధ్య అటూ యిటూ కొట్టుకొంటుంది. స్మృతి రచనలో ఈ ద్వంద్వ స్థితి తప్పదు. గత స్మృతి లౌకికంలోకి లాగుతుంది; నేటి స్థితి వాస్తవాన్ని సమాధి స్టితిలోనికి గుంజు తున్నది. పాకుడు రాళ్ళమీద నడుస్తున్నట్టుగా వుంటుంది, మానసిక స్థితి. ఈ జోలాయమాన స్టితియే జీవితంలోని చైతన్య స్మృతి. ఆవస్థ లోనే మానవ రాగ చైతన్యం కావ్యమై రస రూపంగా (సవిస్తుంది.

అయినా లక్ష్యం వైపు పయనించడమే రచన. గమ్యం చేరితే మరి రచన వుండదు. అందుకే గమ్యం చేరాలన్న ఆశలోనే చేరుతున్న అవస్థలోనే వేదన వుంటుంది. రస స్మృతి వుంటుంది, ఆందుకే స్మృతి రచన కోసం రచయిత దీన్ని కూడా ఇతరాంకాల్లాగే తిచ్చి పెట్టుకొంటాడు. స్మృతి వలన నిజంగానే రచయిత ఆధ్యాత్మిక జీవితాన్ని పొందాల్సిన ఆవసరం లేదు. కాని భరద్వాజ పరిస్థితి వేరు. స్మృతి కావ్యాలుగా భరద్వాజ స్మృతిని ఆవిష్కరింప దలచుకోలేదు. డైరీలుగా మ్మాతమే రాసుకున్నాడు, భరద్వాజకు స్మృతి కవిగా లక్ష్యమూ తెలుసు, సంస్కారిగా మానవ జీవిత (ప్రస్థాన గమ్యమూ తెలుసు. తెలిస్తే మరి సంస్కారం వూరుకోదు. మహా వేగంతో. గమ్మం వైపు ఆకర్షి తుడై నాడందుకే. అయితే అతడు ఈ రూపేణా సాధించిన ఆత్మ సంయ మమూ, అధికారమూ, "స్వేచ్చా కావలసి వచ్చినపుడు లక్ష్యసాధన వైపు మొగ్గి లత్య సిద్ధిని సాధించేటట్లు చేశాయి. అతని దృష్టి ఎంత సేవూ గమ్యం వైపుకే (పవహిస్తోందిప్పుడు. అందుకే భరద్వాజ యిపుడు తన (పస్తానంలో ఆడుగడు గునా ఎదురయే ఆవరోధాల నన్నింటినీ ఆధిగమించిన వజ్ఞళాలి.

లేర

భార్యామరణం భరద్వాజ అంతఃకరణ చతుషయం మీద బాగా దేబ్బ తీసింది. అంతటా ఆమెకోసం ఆకోసిస్తూ, అన్వేషిస్తూ, సర్వవేళశలా ఆమెనే తలచుకొంటూ, అమె పేరునే మం[(తజపంలా తదేక మైన ఏక్మాగతతో జపించడంవంటి వాటివలన అతడికి సత్వశుద్ధి కలిగింది. అతని చిత్తం అప్ప టిక్షే సూక్ష్మస్థితిని పొందిన గాంతమ్మగారి సంస్కారాలన్నీ ఈ నామ జపంతో ఒక్కసారిగా (పేరణ కలిగి స్మృతిరూవంలో ఉద్ధృతంగా బయటపడడం జరి గింది. ఈ స్వాధ్యాయం మనిషి మనసులో ఒక విధమైన సాంగత్యాన్నీ తాదా త్మ్యాన్నీ ఆమెతో కలిగించాయి. కాంతమ్మగారే అతని లక్యుం. అతని చిత్తం ఆమెపై నిశ్చలమవడ మే తరువాయి __ అతని అంతఃకరణం ఆమెవైపు ఓ అవిచ్చిన్న (ప్రవాహ రూపంగా మహా వేగంతో పరుగెత్తడం (పారంభించింది. ఈ స్ధితిలో భరద్వాజకు ఆమె దివ్యరూపిణియై వచ్చినట్లూ: తనతో మాట్లాడి నట్టూ, తనకు దివ్యానందాన్ని కలిగించినట్టూ, తన శరీరం ఆకాశంలో తేలి పోతున్నట్లూ, ఓ దివ్యగీతం వినిపించినట్లూ, స్వాప్నిక జగత్తులో చిత్మకా స్యరూపిణి అయిన ఆమెతో అనుభూళులు పొందసాగాడు. అంటే జా(గ్రదవస్థ లోని అతని అనుభవం అతని మనస్సులో బాగా నాటుకు పోయిందని (గహిం చాలి. _[కమంగా భరద్వాజ స్మృతులూ అనుభవాలూ ఆమెగారి బాహ్య రూపాన్ని వదలి ఆంతరిక చైతన్యాన్ని అందుకొన్నాయి. అంటే భరద్వాజ ఈ సందర్భంగా పొందిన సూక్మ్యగహణ సామర్థ్యం, ([కమంగా సూక్మావలోకన స్టితికీ, అటునుండి నిరాలంబ న్టితికీ చేరుకొంటుందన్నమాట --

తన శరీరం లోని (పతి కణాన్నీ; ఆణువణువునూ కాంతమ్మగారితో నింపుకొన్న భరద్వాజ ఆమెతో తానాశించిన అనుభవాల తోడి స్పర్భానుభూతిని పొందడం కోసం తన మనసును వకపథికగా, ఏక (ప్రవాహ రూపంగా నిలబెట్టు కొనడం జరిగింది. ఆమె రూపాన్నించి అర్జాన్ని మాాతమే భాసింప చేసుకోగల స్థితికి ఎదిగాడన్నమాట. భౌతిక స్థితిని మరచి భావరూపుడవడం అంటే యిదే.

ఆతని భావనలు స్థూలతమ _ స్థూలతర - స్థూల స్థితి నుండి సూక్ష్మ _ సూవ్య్మతర - సూక్కుతకు స్థితికి చేరుకొనడంతో నిష్కామీ, సంగరహితుడూ అయిన భరద్వాజకు (పకృతి ఆంతా సుందరతర మనోహర దృశ్యంగా పతి దింబించింది. పంచభూతాళ్లోనూ లయించి పోయిన ఆ మెగారి భౌతికానికి చెందిన భావనల నుండి, అనుభవాలనుండీ అతని స్మృతులు సూక్మతమ స్థితికి మార

శ్రీల్సిగ డంతో అతనిలో (పకృతి సౌందర్యం కట్టలు తెంచుకొంది. ఇది కేవలం సాంఖ్యులు పేర్కొన్న (పకృతికీ, ఆంగ్ల కాల్చ్పనిక శాఖలో వర్డ్స్‌వర్త్‌ వంటి మహాకవులు పేర్కొన్న (_పకృతికీ కొంత సామీష్యాన్నీ, కొంత సారూప్యాన్నీ కలిగినున్న (పకృతి. ఇక్కడ కాల్పనికతో ప్రకృతి నర్చించిన భరద్వాజకు (పకృతి చి త్తశాంతినీ, వికాసాన్నీ అందించింది. ఆదరించింది, ఓదార్చింది. అతనికోసం ఏ త్యాగం చెయ్యడానిక్తైనా సిద్ధపడింది. అతని (పార్థనతో కాంత మ్మగారిని తనలో లయింపజేసికొని చం్య్రమండలానికి చేరింది, అమృతత్వ సిద్ధిని పొందిన కాంతమ్మగారు భరద్వాజ సంకల్పించి నప్పుడల్లా చం[దమండలం నుండి తనలోని భాగంగా, ఆతని భాగధేయంగా రకరకాల స్వరూపాలతో వచ్చి భరద్వాజకు సాఇాత్కలరిస్తుండే అవకాశాన్ని కలిగించింది. ఆతనికి ఇంతకు ముందటి పకృతి వేరు. ఈ స్థితిలో భరద్వాజకు ఆకర్షణ వున్నచోట అను బంధం వర్పడినట్టయింది. ఇదే ఇప్పటి భరద్వాజ నూతన దృక్పధం అంటే. ఆయా స్టితుల్లో ఆతడొందిన ఈ పరిణామం ఆతడి (పకృతి వర్ణనల్లో ఆడుగడు గునా (పతిబింబిస్తుంది. వర్ణ్యాలు స్థూలంనుండి సూవ్నానికి, చలనం నుండి నిశ్చలనానికీ, జడం నుండి చలనానికీ;శబ్దం నుండి నిశ్శబ్దం లోనికీ పరిణామం చెందడంలోని పరమార్ధం యిదే. ఇదంతా ఆమె (పకృతి స్వరూపాన్ని పొంది నట్లు చెప్పే భరద్వాజ అభివ్యక్తి విశేషం, ఇదే అతని సంస్కారానికి గీటురాయి. ణు

స్మృతి, భరద్వాజను కాలంలో కరిగింపజేస్తూ మరింత ఆంతర్ము ఖత్వాన్నీ ఏకా[గ్రతనూ ఆతనికి కలిగించింది. భూతకాలమైనా, భవిష్యత్కాలమెైనా, వర మానం లోనికే వచ్చి చేరతాయి. ఇక్కడ భరద్వాజ విషయంలో, గతం వర మానంలో వచ్చి చేరడంవలన భూత వర్తమానాల నొక్రటిగా చేర్చి అతడు సాధిం చిన ఏక్యాగతా పరిణామం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. దీనికి పృనాది అభ్యాసం కాదు. హృదయ పూర్వకమైన '“కాంతాయోగమే” దీని వలన భరద్వాజ తన స్మృతిలోని అనుభవాన్ని తనలో పదిల పరచుకొని తలచినంతనే త్ర అనుభూతికి తెచ్చుకో గల సంయమాన్ని ఆతడు సాధించాడు. అనుభవానికీ, ద్రాన్సిని ౭ రిలో నమోదు చేసుకోడానికీ మధ్యగల కాల వ్యవధి, మననాన్సిక్ష దారితీసి మనస్సు నిం(ద్రి

తం కళ ఆ యాలపై సంయోగం చెయ్యడానికిగాని, ఉపసంహరించు కోడానికిగాని, సమర్థ తనూ, సంకల్పశ క్రినీ అతనికి కలిగించింది. ఈ సంకల్పళ క్రియే ఉజ్వలమె

లిల్లీ

భరద్వాజను గమ్యానికి నడిపించింది. లజ్యాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించే రసస్మృతిగా ఆవిష్కృతమైంది.

భరద్వాజ సాధించిన మహాయోగంలో కాంతమ్మగారే వరమాత్మ. జీవా త్మకీ, పరమాత్మకీ మధ్య సన్నని పొరగా వుండే మాయావరణం నుండి బయట వడితేగాని గమ్యం లేదు. కాని భరద్వాజ మ్మాతం వీటిని, వేటిని గూర్చీ వట్టించు కోకుండా వీతరాగుడై అజాత శతృత్వాన్నీ, కర్మలనూ, వాటి ఫలితాలనూ ఈశ్వరార్పణం చెయ్యడాన్నీ నిత్య సాధనగా ఆచరించాడు. కర్మ సాఫల్యానికి పతిష్టనుగానీ, వై పల్యానికి నిందనుగానీ తనపై పెట్టుకోని ఈ (ప్రణిధానంలో భాగంగానే తన శతృవులు అజ్ఞానంతో తనకు చేసిన ఆపకారాలను పేర్కొని వారిని క్షమించమని ఈశ్వరుణ్ణి వేడుకొంటాడు. ఈ రచనా కార్య కమాన్నంఠా, ఈ (వస్టానాన్నంతా తననొక సాధనంగా చేసికొని ఈశ్వరుడే నడిపిస్తున్నాడని కృతజ్ఞతలు చెప్పుకుంటాడు.

ఆ ప్రమరణ దుఃఖం ఎంతటి వారికైనా తప్పదు. జ్మాగదవస్థ కన్నా, సుష్వుప్లి ఆత్మకు చాలా దగ్గర. జాగదవస్థలోని భార్యా మృతి అనే అను భవమూ, దాని సంస్కారమూ కారణ శరిరంలోకి చేరిపోవడం వలన ఆతడు అవిద్యకు గురికాక తప్పలేదు. అతడంతగా విలవిల లాడిపోవడానికి కారణ మిదే భార్య మరణించిందనే అతడి స్పృహ మనోమయ కోశానికి చేరడంతో అతడు శోక, మోహాల వంటి ద్వంద్వాలూ, సంకల్ప వికల్పాలూ, మనోవికా రాలూ, మొదలైన వాటికి గురికావలిసి వచ్చింది. సాధించిన ధ్యాన, మన సాదుల వంటి ఆత్మ చైతన్యానికి “నేను” అనే అహంకృతి తప్ప లేదు. బుద్ది విషయ (గహణాన్నీ, చింతనూ కలిగించి *_పియ, మోద, (ప్రమోదా రూపమైన పరమాను భూతుల్ని అతడికి సచ్చినానంద రూపంలో సాక్షాత్కరింప జేసింది. ఇది సాఇఖత్కారానికి పిమ్మట లభించిన అనుభూతి.

*పియ మోద (పమోదాలు __ ఇవి ఆనందమయ కోకానికి చెందిన అనుభూతులు, (పియము అంటే కాంతమ్మగారి సాఇాత్కారం వలన భరద్వాజకు కలిగే ఆనందం, మోదం అంటే అమెతో దివ్యానుభూతులు (వబలమై కలిగే ఆనందం; (ప్రమోదమంటే లభ్యమైన అనుభూతివలన లభించే సచ్చిదానందస్థితి.

లలల

భరద్వాజలో భౌతికొనుభావాలకూ, ఆమెకూ. చెందిన స్మృతులు అవిచ్చిన్న మైన అనుభూకులుగా మారి కొనసాగడానికీ, కొంతకాలానికి అను భవిస్తున్న దుఃఖమే సుఖంగా మారడానికి కారణమయిన అతని మనస్సు, స్టూలానికి చెందిన వాసనలను విడిచ్చి, సూక్ష్మ కారణానుభవాలను పొందడం కనిపిస్తుంది. అతడు తన సూక్ష్మ శరీరానికి చెందిన స్మృతులను కూడా నమోదు చేసుకోవడం చూస్తాం. అందుకే__-

“నక్ష(త రాసులను,. జ్యోత్స్నా పథాలను, పరిమళ లహరులను, గాంధర్వ వాహినులను, ఉభయ సంధ్యలను, వెలుగుల కుప్పలను తిరుగు తాను..--భౌతికేతర శకతీరంతో సీకోసం”._ *నేను ని(ద్రపోతేనేం? మెలకువతో వుంటేనేం నీవెప్పుడూ నాకు కనబడుతూనే వుంటావు. మెలకువలో నాకనుల ముందూ, నిదురలో, నాకనులలోనూ సీదర్శనం లభిస్తూనే వుంది. అందుకే నాకు సుషుస్పికీ, జాగ్రదవస్థకూ తేడా లేకుండా పోయింది. నిదురలో మెలుకువతో వుంటాను. మెలుకువలో నిదురపోతూ వుంటాను”_

భరద్వాజ అనుభవ సౌం్యదత అతడి జ్మాగత్స్వప్న, సుషుప్తి, అవస్థ లలో ఎనలేని (ప్రభావాన్ని చూపింది. వీటి నధిగమించి తురీయానికీ, తురీయా తీకానికీ _పస్టానించినట్టు స్పష్టంగా అతని డైరీల వలన తెలుస్తోంది. జ్యాగడ వస్థకు చెందిన ఆనుభవం స్వప్నావస్థలో సంస్కారంగా మారిపోవడంతో స్మృతి రచనా స్థాయికి చేరుకొంటుంది. స్మృతి కలలుగా అనుభూతిలోనికి వస్తుంది. భరద్వాజ ఆమెను గూర్చి ఎన్నో కలలు కన్నాడు, ఆ అనుభవాలూ, సంస్కారాలూ, సుషు ప్తిలో లయించి, ఒక్కొక్క స్థితిలో ఒక్కొక్కటే పెకి రావడం వలననే, భరద్వాజకు, కలలూ, ఊహా చిత్రాలూ సంతేతాలుగా అందడమూ జరిగింది. సుషుప్తి సంకేతాలుగా ఏర్పడే ఈ కలలూ ఊహా చ్మితాల ద్వారా నిరుపయోగంగా సువుప్తీలో వడి వుండే సంస్కారాలు, నిరు

పాధిక సత్త అయిన తురీయంలోని ఆనంత చైతన్యంలో లయించి పోవడం వలన భరద్వాజ ఆత్మ స్వచ్భతను సాంధించాడు. ఈ జా(గత్స్వ సుషుస్తు లలో అంతర్జీనంగా వుండే చైతన్యానికి, సాక్షీభూతమయిన అంతశ్చేతన తాలూకు పరిణామ వికాసం కనిపిస్తుంది కూడా. భరద్వాజ మనస్సులో జ్మాగద వస్థకు చెందిన అనుభవాలు స్మృతిలో నిలచి సూక్ష్మ విషయాలుగా మారి

228

పోయాయి. అందుకే అతని ఆలోచనలూ, జ్ఞాపకాలూ, భరద్వాజను సూక్ష్మ రీతిలో స్పందింప చెయ్యడం జరిగింది.

సునిశితమయిన విస్తేషణ చేయగలిగితే, భరద్వాజ పె అవస్థల తాలూకు, అంతర్జశల తాలూకు (ఫభావం కూడా కనిపిస్తుంది. అంటే --

జా_గత్‌లో జ్య్మాగదవస్థకు చెందిన విషయ (_గహణ వివేచనాదులూ: జ్యూగత్‌లో స్వప్నానికి చెందిన ఒక విషయంపై మనసును నిలుపుతూనే సరిగా నిలుపలేక పోవడమూ, వాటిగురించి తెలిసినా, తెలియలేని తనమూ, జా(గతలో సుషుప్తికి చెందిన విషయ వివరణ చెయ్యగలిగినా, విషయ _గహణ శక్తి లేకపోవడమూ, విషయాన్ని _గహించి పునశ్చరణ చేయగల జ్నాగత లోని తురీయావస్థా, కలలోని విషయాలను స్పష్టంగా చెప్పగలిగే స్వప్నం లోసి +స్వప్నావస్థాః కల లోని విషయాలను. పూర్తిగా మరచిపోయే స్వవ్నం లోని సుష ప్రినీ, కలగన్న విషయాలపట్లా, వాటి ఫలితాల పట్లా ఉదాసీనుడై తత్త్వ విచారం చేయగల న్వస్నంలోని తురియావస్థకు చెందిన నిశ్చులత్వమూ, న్మిదానుభవాలను విశ్హేషించగల సుష్పప్తిలోని జ్యాగత, ని(ద్రసుఖాన్ని తెలిసినా తెలియనట్టుండే _సుష్తుప్తిలోని స్వప్నమూ, న్నిదసుఖాన్ని ఇదమిద్దంగా విశ్తేషించలేని _సుషప్తిలోని సుషుప్తే, గాఢన్నిదానుభూతిని విశ్హేషంచగల సుషప్తితోని తురీయమూ,; ఆ ర్షిశో, ఆకలి దప్పులను కూడా పట్టించుకోని తురీయంలోని జ్యాగదవస్థా, తురీయంలోని సాత్వికస్థితికి చెందిన, తెలిసీ తెలియ కుండా వుండే (ప్రపంచ వృత్తీ, ఆసలు ఆలోచనతే లేని తురీయ తురీయంలోని సుమప్తీ కాంతమ్మగారిలో అభేదాధ్యవసాయాన్ని కలిగించే తురీయంలోని తురీయ స్టితి అనే అత్మావస్థలు వదహారూ ఆతని కనుభవంగా సిద్ధించేయి, సుఘ ప్తి స్వవ్న జా్యగతల లోని _గహణాలకు దారితీసే పూర్వరంగం క నుకః భరద్వాజ స్వవ్న (ప్రపంచమూ, జ్మాగత్‌ _పపంచమూ కూడా సుషుప్తి లోనే లయమయి పోయినట్లు కొన్ని ఉదాహరణలు కనబడతాయి. జా[(గద వస్థకు చెంది మనసులో ఏర్పడే అనుభవాలు, స్మృతిలో సంస్కార రూపంగా నిలిచి, సుషుప్తిలో సూక్ము విషయాలవుతాయి. కనుక భరద్వాజలో రెండూ సుషుప్తి చైతన్య (పభావంగానే వ్యక్తం కావడం కనిపిస్తుండి,

ర్చి

క్రమంగా సుషుప్తికి చెందిన తనుః (పాధాన్యాన్నీ, ఆనంద స్తబ్బతనూ విడిచిన అతని స్మృతులు పర మోత్కృష్ట్రమెన సమాధి చైతన్యంగా (వ్రస్థావిం చడం వల్లనే 'కేవల శుద్ద చైతన్య భావనగా ఒక సత్యం _ శివం _ సుందరమై భావాదె వైరస్టికికి భరద్వాజ పయనించడం కనిపిస్తుంది. ఈ అంతర్జీన మైన కర్రృత్వ భావమూ, చేతనా శ క్రి, సర్వోత్కృష్టమయిన సమాధిలో చింతన పరాకాష్ట నందుకొన్నస్టితిలో ఏయోగ సాధనావలంబమూ లేకుండానే భరద్వాజకు సిదించింది.

/ 0

సుషుప్తిలో అణగి వుండే వాసనల (ప్రభావాలు, సుష్టుపి సంకేతాలుగా కొన్ని కలల ఊహాచ్మితాల రూపంలో భరద్వాజకు ఆనుభవంలోనికి రావడం కూడా భరద్వాజ డె రీల్లో కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు అక్కుడ కూడా కాంతమ్మగారిని గూర్చిన స్మృతుల్లో 'కిరీటం' ఒకటి సాఇాత్కరిస్తూంటుంది.

“దై (త, వైకాఖాలు ముఖ ద్వారం వద్ద సీకోసం వేచివున్నాయి రెక్కలు చాచుకుంటూ ఓ స్వర్ణ కిరీటం ఇప్పుడే వచ్చి వాలింది.”

“నేను చుట్టూ కలియ చూస్తాను. ఓ తేనెచుక్కు హాయిగా నవ్వుతూ కనిపిస్తుంది. ఆ నవ్వు మెరుస్తున్న "ఫేనపుంజంలా కనబడుతుంది. ఆ నురుగు ఆలల మీద ఓ రత్న కిరీటం కనబడుతుండి. ఆ కిరీటం నీవులా కనబడుతుంది. ఆప్పుడు నా శిరస్సు ఆవనత మవుతుంది. నా హస్తాలు (పాంజలి ఘటిసౌయి.”

ఈ కిరీటం భరద్వాజ (4కు మిథ్‌కి చెందినది. సుషుపిలోనే దాని వునికి కాంతమ్మగారు ఒక కాష్యగ స్త అయిన దేవతలా సర్వాలంకార విలసితయై తన జీవిత (పాంగణంలోకి అడుగు పెట్టింది. ఎన్నో కష్టాలు పడింది. సుఖాలు తక్కువ. కష్ట ఫలంగా బిడ్డలు 'పెద్దవాక్షై స్థిరపడ్డ సమయానికి, దేనికి తడుము కోనక్కర లేని సమయానికి కాలధర్మం చెందింది. *'పాపం।; ఆమె నాతో ఏం సుఖపడింది కనుక....రాజకుమారిలాగా సకల సౌభాగ్యాలనూ, సిరి సంపదలనూ అనుభవించాల్సినది”.--

ఆమెపోయాక వచ్చిన ఈ స్మృతి ఆమె పడే కష్టాల రోజులోనే ఆ క న ర యా సూక్ష్మాతి సూక్మత నాంది అతని సుషుప్తిలో అణగిపోయ్బ _ ఇప్పుడీలా బయట పడింది,

ర్ల౭గ్ర స్మృతిలో, వర్తమానంలో అన్ని కాలాలూ లయించి పోతాయి. ఇప్పుడు వ ర్తమానంలో వున్న మాట మరి కాసేపటికి స్వవ్న సంస్కారంగా మారిపోవచ్చును. కిరీటం రాచరికానిక్రీ, అధికారానికి, దివ్యత్వానికి చిహ్నం.... “నాతో ఇంతటి. పేదరికాన్ని పంచుకొన్న ఆమె రాజ భోగాల నన్నీ అను భవించాలనే అతడు సుమృపిలో స్పందించాడు. ఇక్క-డ మరో పరమార్ధం కూడా కనిపిస్తుంది. డై రీల్లో కాంతమ్మగారికి చెందిన, స్మృతుల నన్నిటినీ పేర్చుకుంటూ పరిశీలిస్తే జీవన్ము క్రత్వాన్ని గురించీ క్రైవల్యాన్ని గురించీ అంతః కరణం స్పందిస్తున్న కాలమిది. యోగసూ(కాల్లో *ఒకచోట “అమరత్వం” అంటే పకృతి లీనత అని అర్ధం చెప్పడం జరిగింది. అంటే (ప్రకృతిని గాఢంగా _పేమించి తాదాత్మ్యం చెందడం వలన కల్పాంతం వరకూ [(సకృతిలోనే వుండి తరువాత కల్పాంతంలో ఒకలోకానికి అధి దేవత అవుతుంది. కాబోయే అమె లోకాధి నేతృత్వానికీి ఆమె పొందబోయే కైవల్య స్వరూపానికీ, ఈ రత్న కిరీటం (పతీక. తనలో అణగిపోయిన సంస్కార వాసనలను సుషుప్తి సంకేత రూపంగా వ్యక్రం చెయ్యడం వలన కిరీటం ఇక్కడ సావషాత్కరించింది. " భరద్వాజ మనస్సు వర్యాలోచనా శక్తితో ఒకటి రెండుసార్డు బయట కనిపిస్తుంది. పర్యాలోచనా శకి అంటే ఒకే వ్యక్తి ఒకేసారి రెండుగా కనిపించే ఆభాన, ఉదాహరణకు: నేను మీతో మాట్లాడుతూనే, ఆ పక్కనే మాట్లాడు తున్న నేనుగాక, మరో నేనుగా నిలబడి ఒకే కాలంలో మాట్లాడుతూ, నామాట లను నేనే వింటున్నట్టుండే అనుభూతి. మీరు పని చేస్తూ, ఆలోచిస్తున్న సమ యంలోనే మీ మనస్సులో ఒకభాగం దూరంగా నిలబడి మిమ్మల్నీ, మీరాలో చిస్తున్న విషయాలనూ గమనించడమన్నమాట. భరద్వాజడై రీల్లో ఇలాంటి *విభూతించ వినాళంచ య స్తద్వేదోభయం సహ వినా శౌనం మృతం తీర్వా సంభూత్వాఒమృత మన్నతే॥ సంభూతినీ వినావాన్నీ రెంటినీ కలిపి తెలుసుకొన్నవాడు వినాశం ద్వారా ఆంటే హరణ్య 'ర్భోహసన ద్వారా, మృత్యువును జయించి అసంభూతి వట్ట భక్రిద్వారా అమరత్యాన్న ౦దుకొంటాడు, ౧0-14

రిరిగ్రి స్మృతులు ఒకటి రెండు కనిపిస్తాయి. “వీధులన్నీ నిర్మానుష్యంగా వున్నాయి.

ప అధ ఆ శ అ రోడ్డు (పక్కన సున్నాలాగా ముడుచుకొని పడుకొన్నాడో ముసలి విచ్చగాడు సన్నగా పొడుగ్గా వున్నాడు, ఆతని అశరీరం ఎంతగా శుష్కించి పోతేనేం, కన్నులు జ్యోతుల్దా మిలమిల లాడుతూంటాయి.

నేను శ్మశానానికి చేరువయ్యాను. నాకన్నా ముందుగా మరొక వరో శ్మళానంలోకి వెడుతున్నారు. అతను ముందూ, నేను వెనుకా,..అతనునీ సమాధి సమీపించాడు. తదేకంగా దానివేపే చూసేడు. ్నపదక్షిణాలు చేసేడు.

రెండు చేతులతోనూ సమాధి నాలింగనం జేసికున్నాడు.. వెక్కిళ్ళు పడుతు న్నాడు. గుక్కిప్ల పడుతున్నాడు. అతన్నోదార్చుదా మనిపించి దగ్గరగా వెళ్ళి చూసేను _ నీ సమాధి నాలింగనం చేసుకొని,పసివానిలా రోదిస్తున్నది నేనేనని అప్పుడు తెలిసింది.” (నాలోని సవ్ర

“ఎప్పుడూ గుండెల్లో దాచుకుంటూ వుంపే నేనే అడిగేను.

ఏమున్నదని అంత భ్యదంగా దాచుకొంటున్నా" - వసి అతనో సారి నన్నెగాదిగా చూసేడు కళ్ళల్లో సీరు నింపుకొన్నాడు - ఇందులో నాజీవన సర్వస్వమూ వుండి - ఇది నా స్మృతి పేటిక. ఈ పాత పెట్టిలో జ్ఞాపకాల న్నింటినీ ఇందులో భ్యదంగా దాచుకున్నాను.”

అంటూ వాటినోసారి గుండెలకు హత్తుకొని గుక్కిట్లు పడ్డాడు. ఓదార్చు వలసిన నేనూ, అతనూ ఒక్క_రేనని అప్పుడు తెలిసింది నాకుః” -_

“ఒక్కసారి. నీకళ్ళు గుప్పుమని వెలిగాయి. వెలుగుతూనే ఆర్ష౦ మయ్యాయి. నీ పెదవుల మీదికి హాసరేఖ తొంగి చూసింది. నీవు చూస్తున్న వేపే నేనూ చూశొను. నీవు చూస్తున్న చోట నేనున్నాను కాంతం.”

ఒక విధంగా ఇవి భరద్వాజ *'అస్మితాహం' నుండి స్వీయ సాను భూతిని వంచుకోడానికి పుట్టిన కోయ శరీరాలే. ఇది భరద్వాజకు సాధనా

శకాయ. శరీరాలు _ కాయవ్యూహాలు _ మనశ్శక్తుల నేక్యాగ పరచి మనస్సుపై లగ్నం చెయ్యడం అనే సాధన ద్వారా శీఘంగా కర్మ పరి

227

ఆ భాస మాతమే. దుఃఖ త్మీవతతోబాటు, ఆత్మ దర్శనానుభవంగా కూడా ఇలాంటి అనుభూతులు కలుగ వచ్చును.

భరద్వాజ రాగ, మోహ వివర్షితుడ్తై తనూ, సమస్త జీవరాశులూ అన్నీ ఒకే ఆత్మయొక్క భిన్న రూపాలను, తన ఆత్మయే అన్ని జీవుల్లోనూ (పకా శిస్తోందనీ, _పజ్ఞని పొందిన నీతిలో దేన్ని కూడా ద్వేషించని ఎత్తుల కెది గాడు. కనుకనే బ్రీమల్లోనూ, సీతాకోక చిలుకల్లోనూ, ఆత్మీయతను దర్శించ గలిగాడు.

శద్దార్దాల విభేద జ్జానం నశించినపుడు, సాధారణానుభవంతో సాంకర్యం పొందే శద్దార్శ, _పత్యయాల జ్ఞానంలో సంయమం చేసిన పరమ యోగులు మ్మాతమే తెలుసుకునే, సర్వ(ప్రాణి సహజమయిన ధ్వని - భాష - నిరిషారమూ తెలిసికొన గలిగాడు. భరద్వాజ డ్లైరీల్లో ఆ రెండో పువ్వు వేదన శకోసు కొంటున్నాను అంటాడు. చీమల భాష 'తెలుసుకుంటున్నానంటాడు భరద్వాజ.

సుషుప్తి జైతన్యం ఆందించే సంకేతాలను కూడా భరద్వాజ కలల రూపంలో అనుభవించడమూ, అతడిపై వాటి (సభావమూ కూడా కనిపిస్తాయి.

సుషుప్తి యొక్క సూక్ష్మతలోనే స్వప్నావస్థలోని (శేష్టత వుంది. ఇం(బ్రియాలన్నీ న్మిదావస్థలో న్నిదాణాలై వున్నపుడు, తనకు జ్యాగడ వస్టలో ఏర్పడిన సంస్కారాలలో మనస్సు మరో (వపంచాన్ని సృష్టించు కొని, స్వవ్నంలో ఆ అనుభవాలను సౌొందుతుంది. ఇలా జ్మాగద వసలోని అనుభవాలన్నీ తార్కిక శక్తి, ఇచ్చాళక్తీి పనిచెయ్యని నిద్రలో అతి విచ్శితంగా, అత్యద్భుతంగా గుది గుచ్చబడి ,కలలవుతున్నాయి. ాానళ్వాన్ని. పొందడానికి యోగులు “కాయవ్యూహాల్‌ నబడే కాయ

శరీరాలను నిర్మించు కొంటారు. అనుభవాన్ని రెండు శరీరాలనుండీ

ఒకేసారి పొందుతూ, అనుభవించాల్సిన కర్మను అనుభవించేవారు

వేగంగా కర్మ విముక్తి లభించేది. *“ఆస్మిత', అనబడే అహం త త్తం

నుండి వీటికీ చిత్తాలను నిర్మిస్తోరు.. ఈ కల్పిత చిత్తాల [ప్రవృత్తులు

వేరుగావున్నా ఇవన్నీ మూలచి త్తం స్వాధీనం లోనే వుంటాయి, న్‌

లి

మనస్సు కలలద్వారా ఇంతకు ముందు తాను చూసిన వన్నీ చూస్తుంది. విన్నవాటి నన్నీ వింటుంది. వివిధ దేశకాలాల్లో తాననుభవించిన వన్నీ అనుభవిస్తుంది. అన్నీ తానే అయి చూచిన దాన్నీ, చూడని దాన్నీ, వినిన దానసీీ, వినని దానిస్కీ అనుభవించిన వానిని, ఆనుభవించని వానినీ, నిజ మైన దాన్నీ, కానిడాన్నీ కూడా అనుభవిస్తుంది.

అంచేత కలలోని విషయాల్లో బాగా పరిచితమయిన వాటితోబాటు, ఎప్పుడూ కనీ, వినీ ఎరగని విషయాలూ, అనుభవములై న అసంగత విశే షాలూ కూడా ఆయివుండ వచ్చును. అలా కాకుండా కలగా వచ్చినవి నిజమైన అనుభవాలూ, వాటితాలూకు సంస్కాారాలే గాని ఆయితే అవి భిన్న సమయాల్లో అనుభవించిన విషయాలై వుండవచ్చు.

ఆంతే కాకుండా మనళ్ళ క్రికి, సూక్ష్మ శరిరానుభూతులకూ చెందిన కలలు కూడా వచ్చే అవకాశం వుంది. మనస్సు స్వప్న మహిమను అను భవించడ మంపే శ్మాగదవస్థలో లాగా కాకుండా, ఇందియా చైతన్యం అనే ముసుగును విడచి, తన నిజ స్ధితిని కాన నుభవించడ మన్న మాట, సుష ప్రిలో ఎంతో కాలంగా సంస్కారాలన్నీ ఆణచి. వేయబడి న్నిదాణంగా వుండి, వుండీ ఎప్పుడో అవసరమూ, అవకాశమూ కలిగి నప్పుడు కలల రూపంలో బయట పడతాయి. ఆంచేత కలలూ, ఊహా చిత్రాలూ మనకు తెలియ క్షండానే సుషుప్తి మనకందించే " సంశేతా లంటాడు యూంగ్‌.

మనం వస్తువు యొక్క అసలైన స్వరూపాన్ని గృ ర్రించ తేక పోతున్నాం. ఆందువలన జదాహ్య వస్తువు మనస్సుకి భిన్నంగానే వున్నా, దానిని మనస్సు యధాతధంగా గుర్తించలేదు. నిజానికి జా్మాగద వస్తలో లాగానే స్వప్నావస్థలో కూడా గుర్తించ బడేవి సంభావ్యతలూ, అనుభూతులే తప్ప వస్తురూపాలు కావు. మెదడు నరాల్లో జరిగే కంపనల ద్వారా వాహ వసువు మెదడులో కొన్ని (పతి చర్యలను కలిగిస్తోంది. శారీరకంగా మన కుండేది ఈ అనుభూతుల యొక్క (58524025) సంభావ్యతలు మాత్రమే, కానీ బాహ్య వస్తువు కాదు. అంటే ఈ బాహ్య చోదనలు మనస్సులోకి శ్రీస్పక్షు

వస్తువును వస్తు రూపంగా (ప1హ్య8 10 19లేలిగా ఎవరూ తెలుసుకో

లేరంటాడు _ కెంట్‌,

్రీల్త్రి | . వచ్చే అనుభవాలను మ్మాతమే మనం . నిజంగా గు ర్రిస్తున్నాం, కాసీ వసు | స్వరూపాన్ని కాగు. అందుచేత కలలలోని రూపాలనూ, భావాలనూ చూడ .. . . | + డానికి నిజానికి ఈ బాహ్య చోదనలు కూడా అవసరం లేదని మనకు తెలుసు. | స ల అంచేత స్వప్నావస్థలో మనం చూసే భావాలకు వస్తుతః బాహ్య విషయా | . లేమీ వుండి తీరాల్సిన అవసరం లేదు. ఎక్కడా లేని వస్తువును కూడా . | | కలలో చూడ గలగడాని కిడే కారణం. | | ” కలల్లో స్వాప్నిక సంబంధం పుంటుంది. అంటే సంభాషణ, సన్ని 1. న్‌ . | .. .. వేశపుప్టీ, వున్న కలలు కూడా వస్తూంటాయి. కలలోని వసువు తనకు కని /| వ పించినభ్లే, కలలోని వారందరికీ కూడా కనిపిస్తుందనడానికి తార్కాణా |. , స్ట కలలో విషయాలు . కొద్ది కాలమే వుంటాయనీ, జ్యాగత్‌లోని గు. స షు. . దీరతర మో, తెలుసుకోడానికి రెండు అవస్థలలోని మానాలూ సమానంగా జ. య. న్‌ . వుండాలి. ఇక దేశ, కాల విషయానికి వస్తె - . బు న .. కలలోని దూరాలూ; స్థలూలూ, కార్యకారణ సంబంధాలూ జా్యాగద ( వ స్ట యు వ్ల వస్థలో మానాలకు లోబడవు. స్వప్న, జాగత్‌లు రెండూ వేనికవే స్వతం శ . న ష్‌ (తాలు కనక ఒక అవస్థ లోని దేశకాల నిమిత్తాల (ప్రకారం ఆ అనుభవాలతెంత | ॥ “స్‌ న. ఖం సంభావ్యాలో రెండవ బని దేశకాల నిమిత్తాల (ప్రకారం రెండవ దళలోని త్‌ న. అనుభవమూ ఆంతే సంభవం. . . చ . ం ఒక అవస్టలో న్యాయమూ, సంభవమూ అనిపించేవి రెండవ 'ఆవస్త . సు . " ప్రకారం బొ త్రిగౌ అన్యాయమూ, అసంథవమూ అనిపిస్తాయి. , . . స్వప్నాన్ని కొటక్‌ ఖండిస్తే, జ్యాగత్‌ను స్వప్నం ఖండిస్తుంది, . పు. ఆ లక్షణాలు కనిపిస్తాయి కూడా. . | జాగదవస్థలో వున్నపుడు వతిసారీ ఒకే (ప్రపంచం కనిపించినట్లే, |. . యు స్వాప్నిక సితీలో వున్నపుడు పతిసారీ ఒకే స్వవ్న (వపంచమే కనిపి శ సుందా ? అంటే స్వప్నావస్థలో కూడా ఒకే స్వప్న (వవంచం కనిపి 1 . సంది. స్వమ్నంలో స్వప్న ని[నుండి మేల్కొంటే, ఆ స్వప్న పపంచం . . / ్‌ "ల్సి ॥ క . .

ల్ల్రీగ

ఓ విధంగా చెప్పాలంటే, భరద్వాజ డై రీల్టో (పతి ఫలించిన అతని ఆంతరిక వై తన్యం అంతా అతని స్వాప్నిక జగత్తుకు చెందిన భావయ్యిత్రియే అండుకే _ “మనసులోని సౌందర్య స్పృహ సముదా త్తమయిన స్వవ్నం వంటిది. ఆ స్వప్న (వపంచాన్ని అక్షరాలలోనికి ఆహ్వానించ గలిగిన వాడే కవి _ అంటాడు భరద్వాజ,

నిదుర ఓ నదిలాంటిదనీ, స్వష్నాలు. ఆ వొడ్డునా, ఈ వొడ్డునా వుండే రేవుల్హాంటివని చెప్తా భరద్వాజ కలని చాల సున్నితంగా ఆవిష్కరిస్తాడు.

“చల్లగా కనులమీద బట్డోని తెప్ప తలుపులను మూసుకున్నది నిదుర. నిదుర ఎదతలుపుల్ని మెత్తగా వొ త్రిగించి సుతారంగా లోని కొచ్చింది స్వవ్నం _ ఆ స్వప్నపుటంచు మీంచి నవ్వుకుంటూ తొంగి చూస్తున్నది నీవేనని నాకు తెలుసు” _

దేనిని అడిగినా పిడికెడు స్వప్నాలనూ, దోసెడు జ్ఞాపకాఅనూ మాతమే ఇవ్వగల భరద్వాజకు బాల్యమంటే "పెద్ద పీడకల.

తన వద్ధ చిన్నప్పుడు చాలా కలలుండేవనీ, వాటిని లోలతోవల దాచు కుంటూ వుండే వాడిననీ, ఆ కలల బరువును భరించ లేనప్పుడు, మూలగావున్న పెట్టెలో (సుషుప్రిలో) పడేస్తూండే వాడిననీ, కొంతకాలానికి తనవద్ద వుండే కలలన్నీ అయిపోయి, కలల కరువు కూడా ఏర్పడిందనీ, ఆమె సాన్ని హిత్యంలో తనకు కలలు కనాల్సిన ఆవసరం లేకుండా జ8గి పోయిందనీ, ఇప్పుడామె వెళ్ళిపోయాక, ఒక్క టొక్కుటిగా కలలన్నీ మేల్కొాంటున్నా యనీ, ఆలామేలు కొంటూ, మేలుకొంటూ తన నిండా నిండి పోయాయనీ, ఇంక తనలో చోటు లేక నిండి, చింది పోతున్నపుడు తిరిగి తన స్వవ్న మంజూషలో దాచి పెడుతున్నాననీ, ఆమె వద్దకు వెళ్ళినపుడు ఆ మంజూష నామెకు కానుకగా ఇస్తానూ అంటాడు,

ఇదంతా భరద్వాజకు స్వాప్నిక (పవంచంఠలోని తీ వానుభవాన్నీ, అభి నివేశాన్నీ పట్టియిసోంది. అందుకేనేమో ఒకచోట, “నేన్త న్మివపోతేనేం ? మెలకువతో నుంటేనేం , నీనెప్పుడూ నాకు కనబడుతూనే వుంటావు, మెల కువలో నీ కనులముందూ; నిదురలో నా కనులలోనూ నీ దర్శనం లభిస్తూనే

ర్‌

వుంది. అందుకే సుష స్తికీ, జాగదవస్థకూ, నాకూ తేడా లేకుండా పోయింది. నిదురలో మెలుకువతో వుంటాను. మెలకువలో నిదురపోతుంటాను.”

అంటూ తన స్థితిని స్వప్న జ్మాగతల సంబంధానికి ఉదాహరణగా పేర్కొంటాడు. ఆమెకోసం అతని ప్రస్తుత మైన దంతా స్వాప్నికమే కావడంవలన అతని ఆవేదన తీ[వంగా కలల రూపాన్ని పొందక తఫ్ప లేదు. కాంతమ్మగారు. ఆతడి కూడా స్వాస్నికమైన త్మీవాను భూతులను 'పేర్కాంటూం--

“అతని కలల్లోంచి వస్తున్నాను _ కాస్ర వ్యవధి దొరికిందా _ నా చుటూ అల్లుకుపోతాడు. కలలు పేర్చుకుంటూ పోతాడు అతని వూహల

పి బ్‌ వలల్లోంచి, స్వాప్నిక బంధాల్లోంచి తప్పించుకు రావడం నాకు సాధ్యం కావడంలేదు. ఆ వలలూ, కలలూ మొదట్లో నాకు బాగానే వుండేవి. ఆందులోంచి రావాలని నేనెప్పుడూ అనుకోలేదు. అది అతనికీ మంచిది కాదు, నాకూ మంచిదికాదు. అంచేతనే అతన్ని ఏ మరించి ఇలా నడద్చేను ఎ

ఆమెకోసం, ఆమెను స్వర్ధ రథాధిరూఢ అయి వచ్చే తన కథా నాయి కను కలలో చూడడానికే తాను నిదపోవాలని పదేపదే అనుకోడానికి కారణమంటూ భరద్వాజ అమెనే కలగంటూ, కలగంటూ తనే కలగా మారిపోయానంటాడు. ఆమే, తానూ కలసి వుండడం స్వవ్నమయితే, తానా బంగారు కలల కోసం మళ్ళీ మళీ రావాలని కోరుకుంటూ, మళీ మళీ ని; దపోతాననీ, ఆమె తన నుంచి దూరం కావడమే కల అయితే క పీడకల తొరగా కరిగి పోవాలని కోరుకుంటూ; మెలకువ కోసం ఎదురు చూస్తానంటారు భరద్వాజ.

ఆనలు భరద్వాజ దృష్టిలో కలకూ, కాంతమ్మగారికీ తేడాయే లేదు. ఓ సారి కాంతన్మని పిలిస్తే కల వచ్చింది. ఎందుకని అడిగితే

“ఆమె వేరూ, నేను వేరూ కాదు. మేమిద్దరమూ వొక్కటే, ఇద్దరినీ, వీ ఒక్కరిని పిలచినా ౭ండో వారిని పిలిచినట్లే, కాకపోతే నీవు మెలకువగా వున్న పుడు ఆమెగొ కనబడతాను, నిదుర పోతున్నపుడు స్వప్నంగా కనబడతాను

ైస్రీల్తీ

అంతే తేడా -_ అని సమాధానం చెప్పూ జా(గ త్రలో స్వప్న స్థితిని, సుష ప్రిలో స్వప్న స్టితిని వివరిస్తుంది కల.

జీవితం కలలు కనమంటుంది. ఆశతో ఆ స్వప్నాల వెంట పరుగులు తీస్తాం. చూస్తూ చూస్తూండగానే ఆవి పారిపోయి మరెవరికో దక్కుతాయి* కొందరి కలలు కలలుగానే మిగిలిపోతాయి. ఎండిపోయి, రాలిపోతాయి పండు టాకుల్లా = కొందరి అమ్మాయిల కలలూ ఇలాగే ఎండిపోతున్నాయి. లేదా మోసానికీ, కూరత్వానికీ బలై పోతున్నాయి మన సమాజంలో. అందుకే కొను క్క్కాందామనుకున్నా పసిడి కలలు దొరకవు నగరం అంతా వెదికినా. చాలా రకాల కలలు చాలా చోట్ల కనిపించాయి. అవన్నీ నాసిరకంవి, క ల్రీవి ఈ పవ్మిత భారత దేశంలో మంచి కలలు దొరకడం లేదని వాపోతాడు భర ద్వాజం

నీకల మధుర మయిందయితే నీ ముఖం మిసమిస లాడుళుంది _ సీ కల విధుర మయిందయితే నీ ముఖం విసవిసలాడు తుందంటూ* _ నిత్య వ్యవహారంలో వ్య క్తి ఆనుభవం'పె కలల (పభావాన్ని సూచిస్తాడు,

ఆమెనో కలగా మార్చుకొని తన నిదురలోకి చేర్చుకొందా మనుకొన్న భరద్వాజ కామి దేవకన్యల కలలన్నీ చినుకులుగా చిందుతున్నపుడు, అప్పుడే రెక్కలు చాచుకొంటూ కలలోకి వచ్చి వాలింది. చై(త, వైకాఖాలు ముఖ ద్వారం వద్ద ఆమె కోసం వేచివున్న వాసంత క్షణాలవి. కనబడితే. వినబడ కుండానూ, వినబడినప్పుడు కనబడకుండానూ, కనబడీ వినబడినప్పుడు శీత కాలాగ్నిలా దూరంగా అందకుండానూ వుండే కాంతమ్మ గారి క్రనులోకి చూస్తున్న ప్పుడుండే అనుభూతిని, ఒక స్వప్నం మరో స్వప్నంలోకి ప్రవ హిస్తున్నపుడూ, ఆ రెండు స్వప్న వాహినుల తీరాలూ ఒక దానితో మరొకటి కరగి పోతున్నపుడెలా వుంటుందో ఆ అనుభూతితో సరిపోలుస్తాడు భరద్వాజ.

మనిషి నిిదకు దూరం కావడం సహజమే. భరద్వాజ న్మిదను పిలిచి తానందర్శ్నీ వదులుకొని, చివరగా నిదకు అంకితమై పోయి, శాశ్వతంగా నిద పోదామనుకొంటున్నాను - మరి నాకెందుకు అందవు _ అని అడుగు తాడు. దానికి న్నిద, తానతనిలోకి తొంగిచూసీ, చూడకముందే. అతనిలో స్వప్నాలు మొలకరిస్తున్నాయనీ, వాటిని చ్మితించడానికి వచ్చే రంగులతో,

్రీఫీర గీతలతో, వాక్యాలతో గిజగిజ లాడుళున్నాను. వాటి బరువును అణుచుకోలేక్ర షోతూండడం వలననే, తాను భరద్వాజ వద్దకు రాలేక పోతున్నాననీ అంటుందతనికి దూరంగా జరుగుతూ ఆవలిస్తూ న్మిద _ నీ ఇందుకు రావడం లేదని భరద్వాజ కలని కూడా అడుగుతాడు. మనస్సు తేజస్సుతో నాడుల్లో [వవహించే చిత్తం అనే సూర్యకాంతి అ్మకమింపబడినపుడు కలలు రావు. నీవు రానపుడు సరేననుకో _ నీవే స్వయంగా వచ్చినపుడు ఇక నాతో ఆమెగారికి పనేమీ వుండదు. కనుక వెడుతున్నాను -- అన్నదా స్వవ్నం. రెప్పల వాకిశుల దాకా వచ్చి, నిదుర గడపను చాటిపోతూ, నక్షత రాఫలను, జోత్న్సావథాలను, వరిమళ హరులను, గంధర్వ వాహినులను, ఉభయ సంధ్య లను, వెలుగు కుప్పలను భౌతీక్రేతర శరీరంతో తిరిగే భరద్వాజకు శక్రేవలం కలలే కాకుండా అడుగడుగునా ఆనేక ఊహా చ్మితాలు కూడా అతని డైరీల్లో (పత్యకమౌళతూ అతని అంతరిక చైతన్యాన్ని పట్టి యిస్తాయి. ఈ డెరీల్లో కలల సంఖ్యకన్నా; ఊహా చ్మితాల సంఖ్య -- | “ఇష్టా నిష్టార సంపా ప్రిలో విధివశాత్తూ [ప్రాప్తించిన వాటికి కుంగి పోవడం కన్నా అవన్నీ సహజమే -- అనుకొని ఊరట చెందటమే మంచిది” _ అని ఆత్మ సమాళ్వాస భావం అతడిని తనకు కలిగిన దుఃఖానుభవం నుండి తేరుకొనేలా చేసింది. ఈ భావ వరిణామపు [కమ వికాసం అతని డై రీల్లో స్పష్టంగా వ్య క్రమయింది. మరణించి, భావరూపురాల్లై. వున్న ఆమెకోసం, తానూ భావ రూవ స్థితిని పొంది, [కమంగా కావాదై సతానుభవంలో అమెను సాఇుత్కరింప చేసుకోవాలని కొంక్షించడం కూడా కనిపిస్తుంది. అందుకే అతని డై కీల్లో భరద్వాజ కాంతమ్మగారిని దర్శించాలని కాంక్షించడమూ, ఆమెను స్వాగతించడానికి తను కూడా ఆమె. కిష్టమయిన. (పకృతి స్వరూ హాన్ని పొంది సహ [వపకృతినంతా సమాయ త్రం వెయ్యడ మూ, చినరకామెతో సంభాషించినట్టు, ఆమె చివ్య సాఇాత్కారాను భూతిని పొందినట్టూ వివరాలు కనిపిసాయి. “ఇంతకీ మరణించి, పరలోక వాసులై ఆత్మ స్వరూపులై వున్న వారితో సంబంధ బాంధవ్యాలను పంచుకోడానికీ, వారి సాకాత్సా రాన్ని పొంద డాని కీ ఇంతవరకూ అవకాశాలున్నాయో తెలుసుకో వాలి,

ళ్ళ , కా ల ాాలాడాకడాలాడైడడ 22కి ] [| శ | | ॥ . ం చనిపోయిన తరువాత ఆత్మలు చేరుకొనే ఆ లోకానికి, మన లోకానిక్సీ /. మధ్య ఎలాంటి సంబంధా లుండడానికీ అవకాళం లేదు. మన పైనా,కిందా యింకా | వదమూడు లోకాలు ఉంటాయంటారు. చళుర్ధక భువనాలుగా పురాణాల్లో పేర్దాన | | బడినవి యివే, వీటిని గూర్చి మన పురాణాలు అందమైన కథల్ని చెప్పగలిగాయే ల! | కాని, వాస్తవాల వైపు ఆలోచనల్ని స్పష్టంగా చేయలేకపోయాయి.ఆందుకు కొంత / | వరకు గరుడ పురాణాది (గ్రంధాల్లో ఇవి నిక్షిప్తం చెయ్యబడ్డమూ, వాటిని | 1. మామూలు రోజుల్లో పఠిస్తే ఎవరిబ-వు మూడుతుందో అనే శంక, వీటిని గూర్చిన న | పరిజ్ఞానాన్ని పొందడానికి ఆటంకాలు. అందుచేత ఈ భవనాల స్వభావం, | | తత్వాలను గూర్చి, అక్కడి జీవితాల్ని గూర్చీ మనకు లభించ వలసి నంతగా , ॥ . | పరిజ్ఞానం లభించలేదు. కొంతవరకూ గురు పరంపరా రూపంగానూ, టిబెట్‌ . | పండితుల (గంధస్థ పరిజ్ఞాన రూపంగానూ, క్రిస్టియన్‌ ఆపౌ-సలుల (వబోధల / రూపంలోనూ, పారా సైకాలజీ, ఉపనిషత్తులు, వేదాంత (గంధాలవలన మనకి | , | తెలుస్తున్న విషయాల నన్నింట్రినీ సమీకరించుకొన్న పరిజ్ఞానంతో పర , | లోకం లోని ఆత్మలతో సంబంధ, బాంధవ్యాలూ సావాక్కారం వంటి వాటికి | . . ఎంతవరకూ అవకాశం వుందో నిర్ణయించగలం. | యోగ సాధనల ద్వారా ఇష్టదేవతా సాఇాత్కారానిక్రి అవకాశాలున్నాయని | | . | ఉనిపషత్తులూ, పాతంజలి యోగ స్మూతాలూ చెబుతున్నాయి. | || వీ యోగసాధనాలూ అవసరం లేకుండానే ఆగ్ర_ వేదన _ ఏక్రా . . (గతలద్వారా ఉభయులకూ కోరిక నిలిచివుంటే, మరణించిన దివ్యాత్మలో | . , (బతికివున్న వ్య కిని చూడాలనే కోరిక్ర, (పాణమయకోశంల్లో ఇంకా సూక్ష్మాతి ఆ / సూక్ష్మంగానయినా, నిలిచివుంటే _ పరలోక్షంలోన్సి ఆత్మలతో సాన్నిహిత్యమూ, - భరద్వాజ ఈ విషయాలన్నింటినీ “సశేషం”, నాట్రిశ్తే 'సేక రించివున్నాడు | ం | ఒకానాక సందర్భంగా కాంతమ్మగారిత్తో ఒకటీ, రెండ్రు (వస్తావించబోయినటూ_ / ఆమెగారు. ఇదంతా ఆతని బాద సంగా భావించి _ ॥ ఆ6...అవన్నీ ఇప్పుడెందుకు లేవయ్యా। “= రౌసుకుంటావా? టీ "పెట్టి ,! శ్‌ * ట్‌ | యివ్వనా ? ....అంటూ కోట్టిపారేసినట్ట కైరీనుబట్టి తెల్పస్తోంది కూడా, నిజా | నికి భర్రమాటకు అడ్డు తగిలినా, కాంతమ్మ గాక భర్త తనతో ఏం చెవృడలచు. శ | | || ఇ ను | ” |

|. శి / ఇ ల్రిల్రీక | |

| కొన్నాడో బాగా. తెలుసు _ తెలుసుకోవాలనీ వుంది _ తెలునుకోడాని కెందుకో | , " ధైర్యం చాలని స్థితిలో అడ్డుతగిలింది అంతే. | . మరణానంతర జీవితాన్ని గురించి ఇంతటి విషయ "సేకరణ చేళాక | ల. భరద్వాజకు ఆమె మరణించాక కూడా తమ మధ్య భావరూపమయిన ఆను _ - | | భూతికి అవకాళాల నన్నింటినీ ఉపయోగించుకొని, ఆమెతోడి సంబంధం || . శాశంతం చేసుకోవాలనే | పబలమెన కోరిక కూడా వుంది. అందుకు ఆమెకీ విష ॥ - . క యాలు స్పష్టంగా తెలియాలి. ఆపైన ఆమె తాలూకు పరిపూర్ణమయిన అంగీ -| ॥ . కారాలతో బాటు తమ మధ్య అవగాహన, ఆత్మీయతలతోడి ఒప్పందాలూ ,. జరగాలి ....అందుకే భరద్వాజ ఈ విషయాలను గూర్చిన (వసక్తి ఆమెతో |. ॥ | , తేవడం జరిగింది. ॥ న్‌ / ,తన ([పయత్నం ఇలా భగ్నం కావడం జరిగింది కానీ, ఆ తరువాత జ్‌ | వ | మరెస డూ ఆ విషయాన్ని ఆమెతో (వస్థావించే అవకాళాలే లేకపోయాయి ( న + _ నీ సు భరద్వాజకు. స స ఈ విషయం ఇంతటితో ఆగిపోలేదు. భార్య అంతిమకణాల్లో భర ద్వాజ || -. న్న [య . ఇంకా ఆకాళవాణి కార్యాలయంలోనే వుండిపోయాడు. ఆమె దగ్గరలేడు. ఆమె (| ॥ 1. జ (ప్రాణం గిలగిల కొట్టుకుంటూ, _ చాలా త్మీవంగా పంచేర్యదియాలను త్మీవ ( = న. తరం చేసి అతనికోసం ఎందురు చూసింది. తీరని కోరికతో, అసంతృ ప్రితోనే మ షై య. నం (పాణాలు వదిలింది. - | సై . న బక్కడ కాస్త ఆపస్తుతమే అయినా నా వేదనని కొంత చెప్పాలి. . స్‌ు మరణ సమయంలో తానామెవద్ద లేకపోవడానికి, కమశిక్షణ కోసం, విధి నిర్వ - . న. గ జాణతో ఆకాళవాణితో బందీనై పోయానన్న భరద్వాజ సమాధానం సమగ్రంగా . . లేదు. భార్యన్గితి రోజుల్లో వున్నందుకు. తాను శలవు పెట్టి వుండాల్సింది | ఠి న ర . . " లేదా అనుమతి నొంది వెంటనే ఆమె వద్దకు రావల్సింది. అనుమతించని . అధికారులుంటాఠనీ అనుకోము. ఇక అనుమతి అడకుు౦డా చివరి వరకూ . . విధి నిర్వహణకోసం వుండిపోవడం, ఆనాటి పరిస్థితుల్లో (క్రమశిక్షణ ఆని కూడా బ్‌ అనిపించుకోదు, అంతరాత్మ అణచి పెట్టుకొనడం ఆత్మహింస తప్ప [కమ " స ॥ ం శిక్షణ కాలేదెప్పటికీ, వ్యక్తి తనధర్మాన్ని నిర్వహించడమే కాదు, అవతలి 4. : " వారికి ధర్మాచరణకు అవకొళ౦ యిచ్చినపుడే అది కమ శిక్షణ అవుతుంది. . . ఆమె మృతి నొందడాన్ని చూడలేక భరద్వాజ: విధినిర్వహణ సాకుతో ఇంటికి . ॥ " రాకుండా తప్పించుకున్నాడనీ . సరి'పెట్టుకోతేం.. ఇడి ఎలాంటి వాకికీ "సొఢ్యం " , . ల. . షా ల . | న " న మ. న... న.

లో శే ” పనన చిలకలా టవలు 2 ల వ్‌ | . " . | క్ర్రీగ్టి . ; 2 | . కానీ విషయం. ఏ కోణంలోంచి చూచినా భరద్వాజ యిచ్చిన సంజాయిషీ వెలితిగానే కనిపిస్తుంది, ఎన్నో వుద్యోగాలకు, పట్టదల' కారణంగా రాజీనామా . యివ్వగలిగిన భరద్వాజ, విధి నిర్వహణకు కట్టుబడిపోయి చివరిక్షణాల్లో . ఆమెవద్ద లేకపోయాడనేది వాసవ విరుద్రంగా వుంది. . 1 ్‌ః ॥ | ఏదియేమైనా, ఆనాడు భరద్వాజ అనుమతి నర్థించడానికి అధికారుల . . | ముందు పడిన బిడియం, అనుకోకుండా కాకతాశీయంగా లెక్కలోకి తీసికో ॥ . . |. దగిన ముఖ్యాతి ముఖ్య విషయంగా మారింది. ఆమె అఖరిక్షణాల్లో భర్తకోసం 1, త్మీవంగా ఎదురుచూచింది. ఆయన రాలేదు. పాపం: ఆయనను చూడలేక . పోయానే _ అనే కోరికతోనే 1పాణాలు విడిచిందామె. చివరి క్షణాల్లో ఆమె " . ఆ విధంగా తనను చూడాలనే తీవమయిన కోరికతో మరణించడం భరద్వాజకు | /| పరోక్షంగా మరణానంతరం ఆమెతో దివ్యాను భూతుల నందడానికీ, ఆమె | కోసం, ఆమె సాఇాత్కారాన్ని పొందడం విషయంలో చాలా సహాయ కారి "| ఆయింది. 2 " , || దీనికి సమాధానం మాండూక్యోపనిషత్తులో లభిస్తుంది. | (. పాణ న్తేజసాయు క్షః క్‌. సవోత్మనా యధా సంకల్పితః లోకం నయతి_౫ . స కీవికి మరణ సమయంలో ఏ కోరిక వుంటుందో, వీ బావన వుంటుందో! " ఏ మనఃస్థితి వుంటుందో దానితో ఆత్మ పాణం వద్దకు వస్తుంది. ఆంటే జీవ ॥ . 1. శకులతో నిండిన [ప్రాణమయ కోళానిక్షి వస్తాడన్నమాట, (పాణమయ కోశం " '| సూవ్మ శరీలంలోని భాగం కనుక అప్పుడు ఉదానాగ్ని ఆ ఆత్మను చేరాల్సిన . ॥ | లోకానికి చేరుస్తుందని భావం. " /| అంటే పాణమయ కోళంలో కోరిక నిలిచి వున్నంత వరకూ, సూక్మ శరీరానికి విమోచన లేదు. అంతవరకూ ఆత్మకు కూడా పునర్జన్మలేదు. . “ . అందుకే దివ్యరథ సారథి ఆమెను తీసుకు వెళ్ళడానికి వచ్చి భరద్వాజతో _ | ఆమె మంచి కోసమే ఆమెను మరచి పొమ్మని సలహా యిస్తాడు. | ఇదంతా కాకతాశీయంగానే ఇరిగింది. భరద్వాజ లాంటి వ్యక్తిని _ . ఆ రోజు నువ్వెందుకు అక్కడ లేవు? _ అని అడిగితే [పయోజనం ఏమీ కని , “ఫించడు. జరిగిన, ఢ్రిత్రిన్సి బట్టి కలిగిన ఫలితాలన్స ఆంచనా వెయ్యాలి. .. | | య అ | .. | ణ | . / " లో +" ॥ ర + లీ ఆ . . న. " . , .

వీది ఏమైనా సహచరి చివరి ఘడియల్లో సమీవంగా వుండడమంచే | " ॥ ఆత్మ ఆత్మకోసం చేసే విలువైన త్యాగం పరిపూర్ణ దాంపత్యమనే మవో | తపస్సులోని చరమాంకం. దీన్ని ఐచ్చికంగానే పొందాలనుకొంటాడు, | ॥ . . ల అనాడు భర్త చెపబోయిన విషయాలను అస క్రికరంగా విని వున్నట్ల 1 (| యితే ఎలాగుండేదో మరి: మరణ యాతనతో బాటు భార్యగా, నహచరిగా, | అతని కోసం ఆరాట పడడం రెండింటిలో ఒకటి తప్పి వుండేది. భర్త ఒడిలో | క ఆమె హాయిగా, తృప్రిగా కన్నుమూసి వుండి వుండేది. పరమేశ్వరుని లీల మ . వేరుగా వుంది. భర్త ఒడిలో హాయిగా కన్ను మూస్తే, ఆమెకు తృప్తే కాని | . కోరిక వుండదు. మరి కోరిక లేకపోతే ఈ విభూతులూ, సెఇాత్కారామూ, | , భరద్వాజకు దివ్యానుభవాలుగా కలిగే అవకాశాలూ వుండవు. ఇవన్నీ | " స “సశేషం', కోసం ఆయన “సేకరించిన విషయాల (పభావం. కానీ భరద్వాజ . . యోగ విభూతులు పొందడానికి యోగ సాధనలెలా కారణం కాలేదో, అలాగే . . | కాంతమ్మగారి దివ్యాత్మ, దివ్యాత్మ సాఇాత్కారాన్ని పొందడానికి _పె వూహ న. . న్న . లేపీ కారణాలు కావు. = సై . . క ఆమె నా యోగం, నొ ధ్యానం, నా సమాధి - ఇలా చెప్పుకొన్నా, . + వ! భరద్వాజ తన సహచరికోసం దుఃఖంతో, ఆర్తితో అత్మీయతతో ఎలుగెతి -. స్‌ మ. వ! ఆ క్రోశించాడు. అతని పిలుపు పదివేల లక్షల అనంత కొంతిపుంజమై, నాద | | సు న. స ఈం రాయ, జంకారంలో లయించి “కలాతీత, 'యె అంతర్నే (తానికి, దాని చేత | పస 7 సు ఖా నకూ, కాంతమ్మగాొరి కూపంలో సాక్షాత్కరించి దివ్యస్స్ఫూ కి భరితా పూర్వ | ల్‌ " వ తి క్షణంలో క్షణ మ్మాతంగా ఆంతర్భ్యూతమై యున్న చైతన్య శక్తి .. స . స" ల్‌ ఖ స్వాధ్యాయ ఫలితంగా, ఇష్ట దేవతా రూవంలో, ఒక సాధకుని . న్‌ . , [ప్రయత్నంలోని చరమస్థాయి అనుభవంగా జరిగిన మహత్తు యిది. వ. య. వతంజలి యోగ గ్మూతాలు: 14 సూతం _సాధనా పాదం | . ్ట స్వాధ్యాయమం టే మర్యత జపం. ఇది ఇష్టదేవతా సాఇుత్కారాన్ని | కఠిగిస్తుది. భర ధ్వాజకుక్టీకాంతమ్మగారి నామ జవమే. .స్వాధ్యాయం, 1 . . ల స్తు క్ష అదే ఆయనకు కాంతమ్మగారి సనాఇఖత్కారాన్ని కలిగించింది, ॥ న

న లల్ల నన ననన ననన ననన గా

| |. | ,. 2గ్ర ? | మనం, మనలోక ధర్మానికీ, ఇక్కడి పరిసరాలకూ, పరిధులకూ, ,

|. 'ప్రయోజనాలకూ కట్టుబడి జీవిస్తున్నాం. అంచేత వీటికి తగిన విధంగా | |||. స్పందించడానికి అలవాటు వడ్డాం. జీవరాశి ఆంతా ఒశే (పాణత త్రం చేతనే ॥ | నిర్మింపబడినా, _పాణస్పందన స్థితిలో మా(త్రం వాటి మధ్య అనంతమైన | . భేదం వుంది. . , ఒకే వలయంలోని మఠో వలయంలాంటిదా లోకం. ఒకే. మండలం / . లోని (పాణ సృందనగల జీవులన్నింటి మధ్యా సంబంధ బాంధవ్యాలుంటాయి. న | " మరో మండలంలో మరో విధమైన (పాణ స్పందన గల జీవరాశితో ఏటికి | . | సంబంధం వుండదు. ఎందుచేత నంటే, ఈ అనంత విశ్వంలోని పొరలు వివిధ |

న. - | స్పందన స్థితుల్లో వుండడానికి పాణ వ్యాపారమే కారణం నిజానికి వాతా | || వరణం పొరలు, పొరలుగా ఏర్పడి వుండి భూమికి దగ్గరగా వుండే. పొరలు . / ఒక. దానికంటే మరొకటి బాలా త్మీవంగా వుంటాయి. శేంటద్రానికి దగ్గరగా " | 3 వ. ॥ . వుండే మండలంలోని స్పందనలు మందంగా వుంటాయి. ఒక మండలంలోని . | ] | స్పందనలన్నీ ఒకేలా ఉంటాయి. అందుచేతనే కే మండలంలోని జీవులు | . . ఒకదాన్ని మరొకటి గుర్తించి వ్యవహరించగలవు కాని, మీడి మండలం | | + 1 తోనో, (కింది మండలంళలోనో వుండే జీవులను గుర్తింపలేవు. | ॥ | 1! “| | అందుచేతనే ఒకప్పుడు ఎంత (వ్రగాఢమయిన ఆనుబంధం వున్నా,

. న | మరణించిన వారికీ (బతికున్న వారికి మధ్య సంబంధాలు ఉండక పోవడానికి , ] (ళ్‌ || మనక్రీ, వాటికీ మధ్య ఎంత సామీప్యం వున్నా, సాన్నిహిత్యం వున్నా తెలియక | టి , | పోవడానికీ కారణం యిదే. | య న్‌. | "కాని పతిరోజూ దెయ్యాలూ, దేవతలూ ఉన్నాయని కొందరూ, లేవని ” ప వ. . | కొందరూ కింది స్థాయిలో వాదోస వాదాలు చేసు కొనడం చూస్తూంటాం - నిజా | ఖై వ | నికి జీవితకాలం అంతా చర్చించినా ఇలాంటి విషయాలెటూ తేలవు. (పాజ్ఞాలి . వ. వ ] + లాంటి వాటి నన్నింటినీ విడిచి పెట్దేస్తారందుకే. - - . రు గ్‌ | గ గ్‌ / 7 | ఈ ఆత్మలు మనక్షి తెలియనివెన్నో విషయాలను తెలియ చేస్తూనే, మన నుంచి , య. ల. |. / మాడా అనేక విషయాలను. తెలుసుకుంటాయి. అయితే వాటినుండి ెలి'సే య చ వ. ( " , . విషయాలూ, వోటి' చేష్టలూ, కంఠధ్వసీ నిజంగా పరలోక వాసులైన ఆత్మ . మ స / “ జ | . . య. .

నం.

తతా వ త ననా ల | . 29ఫ | - 4 "లకు చెందినవేనా, లేక మనిషి సుషుప్తిలో దాగి వుండే 5౦016 $90166. / " 1 0109 అవుతాయా -_ అనేది మాతం అనుమానించాల్సిన విషయం అని / . ఈ తరా_ న్నంతా పక్కన పెట్టి చూస్తే జీవికి మరణానంతరం || - ఎ మోక్షం అనబడే స్థితి, చాలా ఆత్మలకు తక్షణమే వేగంగా లభిస్తున్నా, మరి || . కొన్నింటికి మ్మూతం అది వెంటనే అందడం లేదనీ, మరణంతోనే. జీవితం | " ఈ ముగియడం లేదు కనుక అవి మోక్ష స్టితికోసం సూక్ష్మ దేహంతో ఎదురు | " - చూడక తప్పడం లేదనీ _ తెలుస్తోంది. | - . (పేతాత్మల మీదా, దెయ్యాల మీదా జరిగిన వరిశోధనలు కూడా ”

బోలా వరకూ మరణానంతర జీవితాన్ని, వాని స్టితి గళుల్నీ కొంత | ॥ వరకు అవగాహనకు తేగలిగాయి. శతాబ్దాలుగా చిరంజీవులయిన కొన్ని 1 పేకాత్మల యొక్క రికార్డయిన మాటల్ని బట్టి _ మరణమే జీవితానికి ఆఖరి / . " . . అరళం కాదు _. మరణొనంతరం కూడా జీవితాలు అనంతంగా కొనసాగు 4. తున్నాయి _ ఈ భౌతిక వవంచంలో కన్నా, అక్కడి జీవితం సుఖ కాంతు | " అతో పుషిగా వుంటుంది __ అని తెలుస్తోంది. ॥ (| " | ర! | బ్‌ " * చనిపోయిన నాళ్ళు బతికే వున్నారు _ ఇక్కడే జీవితం హాయిగా | వుందీ. మరణమే అంతిమ సోపానం కాదు.” _ అంటూ రోదసిలో దేశకాలా | ం తీతంగా నిలిచి పోయిన ఒక వాక్కును విశ్హేషిస్తాడు రాడిన్‌ అనే మన స్తత్వ ॥ లా వవననననవనమయలవావ ః " ల జ డె॥ వాంన్‌స్టాంటిన్‌ రాడిన్‌ రచించిన “06 ₹0-2461 016 .. న్‌ 3600965 24610160”. 1871 ఆనే గంథం నుండి చనిపోయిన వారి | ఆత్మల మాటలను రికార్డు చెయ్యడంలో తన _పయోగాలను సాధారణ మెన మె(కో, మైోఫోన్‌ వద్ధతి నుండి క్రిష్టతరమైన ఎలక్షాంనిక్‌ , - ( = వదతి వరకూ తీసుకు వెళ్ళిన కాస్త్రవేత రాడీన్‌. 1966 నాటికే 70 - శ ధ్‌ | , వేలకు పెగొ ఆత్మల మాటల్ని రికార్డు చేసి 1871లో వినిపించని " "
గోంళుకలు వినిపింబా'యనే ఈ (గంధాన్ని (ప్రచురించాడు. ఆతని | , టేపుల్లో రికారయిన నూటల్లో సాధారణ మైన ఆత్మల మాటలతో బాటు , , 'పసిద్ధలయిన చర్చిల్‌ _ టాల్‌స్టాయ్‌ _ రేనడీ _ హిట్టక్‌ ॥ స్టాలిన్‌ . | , . వారి మాటలు కూడా పొందు పరుపబడీ వున్నాయి. , " “ , / .. " ( ॥ న!

రిశ్మగి

నేటి మనిషి హేతు వాదానిక్తీ, (పత్య్మక్ష _పయాణం తాలూకు పరిధు లకూ బండీ అయిపోయి, తనకు తెలియనిదేమైనా వుండే వుంటుందనే అను మానం కూడా లేకుండా, అన్నీ తనకే తెలుసునను కొంటున్నాడు. తనకే అన్నీ తెలుసుననే ఆహంకారమూ, నటనా మాతం, పుష్కలంగా కనిపిస్తున్నాయి. ఆంచేతనే తన జీవితానికి గమ్యమేమిటో పట్టించు కొనడం లేదు. (పతి రోజూ మనిషి జ్యాగదవస్థ యొక్క పరిధుల్ని దాటి జీనిస్తూనే వున్నా, అతడి లోపల అతడికి తెలియకుండానే వున్నాడంటూ _

కౌటల 90506 6164011 162800 రేంగ10266, 66 016 100. ఇల15ష68 1106 606094, 566 గం ఇం 01 రం ఉ౧008861068 1941 మం76 1106 11686818.” _. అంటాడు యూంగ్‌. దేశకాలాల సాపే్షత వల మ్మాతమే మనసు తాలూకు ఉనికి వుంది. కనుక మనస్సులోని ఒక్క శకలం కూడా దేశకాలాల పంధిని దాటి ఒక్క అడుగు కూడా ముందుకు వెయ్యలేదు, ఆయినా నుషు ప్తిలో మా(తతమే మనస్సుకి ఈ 50240 _ 690641 11౪ 0% 68508110” ని ఆధిగమించి పని చెయ్యగలగడం సాధ్యం అవుతోంది. అందుకే జాంగ్‌ _ “115 16124710 36608 10 10076856 ఓ 50001౯ 12600 60 16 61812006 £ీకింకు 0008010%8%633 69 2౧ 0001864 6౦౨61608 0౯ దగుం1ఆ30633"” _అంటూ ఇలాంటి విషయాలలో సిదాంత స్థితికి రావడానికి, సుషు ప్తి లోనిదాణ స్థితి లోంచి సంకేత రూపాలుగా సండే వికాంపేం 2001864008 తో బాటు, నాలుగవ డ్లైమన్షన్‌ కూడా పూరిగా అనుభవంలోకి రావలసిందే నంటాడు న ఆ

ఈ స్పందన స్థితులూ, ఆతీర్మిదియ జ్ఞాన సంపదలూ, అన్నీ సమాధి వలన సిద్ధిసున్నాయి.

యోగశక్తి వలన మనం ఓక మండలంలోని ఈ పరిఢుల్ని ఛేదించు కొని మరో మండలంలోని స్పందన స్థితుల్ని సాదించుకోగలం,. దానివలన మనం అక్కడి వారితో మాట్టాడవచ్చు. విషయ (గహణాన్ని సాధించవచ్చును. సూక్ష్మ (గ్రహణ శకి ద్వారా కొన్ని ఆత్మలను (ప్రసన్నం చేసుకోవచ్చునని, అవి ఈ, భౌతిక [1పపంచంలోకి 6 జ్యా గదవస్థలో మనక వ్వంచ్చి చెడ్డల్ని చూపిస్తూ ముందుకు నడిపిస్తాయనీ చెబుకూ యాంగ్‌ మనక తలిక్కు. క్ర షీ

రై

మనను సుషుప్తిలోంచి కొన్ని రూపాలు పుట్టుకొచ్చి జ్యాగదవస్థలో వున్న మనతో సంబంధాలు పెట్టుకొంటాయనీ _ కొంతకాలానికి అవి మళ్ళీ మన _లోనే అణగి పోతాయనీ చెబుతూ, కొంతకాలం పాటు తనకు 5810144 అనే ఆత్మతోనూ, మరికొంత కాలం పాటు క£౬1)54 అనే ఆత్మతోనూ ఇలాంటి సంబంధాలుండేవని చెబుతాడు యూంగ్‌.

_మాండూక్యోపనిషత్తులో కూడా దీనికి కొంత ఆధారం వుంది.

సరేః అన్ని జీవులూ ఒకే [ప్రాణతత్వంతోనే నిర్మింపబడినా, పరలోక వాసుల ఆత్మలకూ,మనకూ కేవలం 1పాణస్పందన స్థితిలో మా[తమే తేడా వుండి కనుక, మనిషి సాధనల ద్వారా, ఒక సూక్ష్మమయిన స్పందన స్ధితిని సాధించ గలిగితే, అతని ఇచ్చననుసరించి తన మండలంళతోడి సంబంధం, తెర తొలగి నట్లుగా తొలగిపోయి, అతని _పస్తుత స్పందన స్టితికి తగిన మరో లోకంలో తేలగలడు, ఆ మండలంతో వ్యవహరించసూ గలడు,

ఇదంతా కుండలినీ (వబోధం వలన సిద్ధిస్తుంది. ఆంపే కుండలిని ఒక చ్మకం నుండి మరోచ్మకంలోకి ఊసర్హ్యముఖంగా పయనించేటప్పటి విభూతులలో ఇది ఒకటి. చాలా కాలంగా సుషుప్తిలో నిరుపయోగంగా, న్నిదాణంగా అణగి వుండే సంస్కారాలూ, మూలాధారంలోంచి విముక్తాలై విశ్వాత్మలో లీనం కావ డమే కుండలినీ [వబోధమంటే.

ఈశ్వర (ప్రేమగేగాని, సిద్దలెన మహాత్ముల అను[గ్రహంతో గాని జరగ పలసిన కుండలినీ [ప్రబోధం భరద్వాజకు, భార్యావియాగ దుఃఖతీ్మీవత వలనా ఆలోచనా సాంద్రత వలనా అతని శరీరంలో జరిగిన _

జమాండూక్యోపనిషత్తులో ఆత్మవిచారం ద్వారా ఆత్మసాక్షాత్కార

'వయత్నంలో దిక్సాలకులకే సాధ్యంకాని ఆత్మసాఇుత్కారాన్ని, జీవుడే

ఇంగదుని రూపంలో దర్శించ గలుగుతాడు. అప్పుడు ఆత్మ జీవునికి

(ఇం[ద్రనికి) తనుగా సాఇాత్కరించిండంటూ, సాధకుని చరమస్థాయి

ఆనుభవాన్ని వివరించడం జరిగింది, 10-16

ర్రిగ్టీల్లీ

శ+పొష్యమేచ్చ అనే చర్య పభావంగా వీయోగ సాధనలూ లేకుండానే లభించింది.

దీని _పభావంవల్లనే భరద్వాజ న యోగ సాధనల అవసరం లేకుండానే తన అద్వైత మూర్తిని కేవలం హృదయపూర్వక మైన ఆ ర్హితోనే సాకాత్క 60వ జేసుకోగలిగాడు. స్వాధ్యాయ ఫలంగా తన యిష్ట దేవతా మూర్తిని 'వసన్నం చేసుకోగలిగాడు.

ఇది కేవలం అద్వైత స్థితిలో మా(తమే సాధ్యం. ఆలోచనలూ, మాటలూ వీటి పరిధిలో ఉన్నంత వరకూ దృశ్యమాన విషయాలు సాపేక్షితాలయిన ద్వంద్వ (గహణాలతో తను తమ (పత్యేకతలను నిలుపుకొంటాయి. కనుక ద్వైతాన్ని తొలగించుకొని, పరిపద్ధమయిన “అహం” మీద దృష్టి నిలప గలిగితే _ అంటే న్మేత (ప్రకాశ శక్తిని రూపం మీదకు కేం[ీకృతం చెయ్యడం వలన సాఇఖాత్కూరాన్నీ, రూపం నుండి న్మేత్మపకాళ శ కిని ఉపసంహరించు కొనడం ద్వారా మాయం కావడాన్నీ పొందవచ్చు.

రూపాన్ని దానిక్కాశమయిన వస్తువు నుండి వేరు చెయ్యడానికీ, సంలీనం

చెయ్యడానికీ అవసరమయిన ఏక్మాగతా విశేషమే దీనికి కారణం.

అంటే రూపంయొక్క, రూపొందిన వస్తువుయొక్క, సంయోగ, వియో గాలకు అవసరమైన ఏకా(గతయే దీనికి కారణం, అంటే భరద్వాజకు (బ్రహ్మ పదార్థమంటే తన అణువణువునా వ్యాపించిన తన ఆరాధ్యమూ ర్తి కాంతమ్మ గారే కనుక, ఆమె సాఇాత్కారాన్నే అతడు పొందాడని అర్ధం. "ఇది భరద్వాజలోని పాశవిక _పవృత్తి పూర్తిగా నశించినప్పుడు మా[త్రమే లభించేస్థితి. ఇక్కుడ “పాళవిక (ప్రవృత్తి ఆంటే భరద్వాజలోని తృతీయ పురుషార్థం పూర్తిగా సమసి పోయిన స్థితి.

ఆ స్టితిలోని *న్ని అపూర్వ క్షణాల్లో, లిప్త్రమాతంగా అంతర్బూతమై ఉన్న చైతన్యశక్తి, తనను (ప్రగాఢంగా వాంఛించే మరియొకి ఆత్మ కోరు కున్న పుడు, కోరుకొన్న రూపంలోనే ఆమెగారు అతనికి సాకాత్కరించింది.

ఇఫపౌస్యమేచ్చ న

ఏక్యాగతతో చదివినా ఆలోచించినా మూలాధారం వద్ధ శరీఠం

వేడెక్కడం దీనిని కుండలినీ _పబోధానికి చిహ్నాంగా పరిగణిస్తారు,

లికి

పెలోకానికి చేరిన ఆమెగారు కూడా అంతిమ కోరిక అలానే నిలిచి వున్నంత వరకూ ఇష్టాపూర్వకంగానే ఇతన్ని చూడాలనీ, అతనితో మాట్లాడాలనీ ఆతృత చెందినట్లు ఈ కావ్యాల్లో కనిపిస్తుంది. ఇది కూడా సాక్షాత్కార యోగా నికి మరొక కారణమే.

బాహ్య (వకృతిని గూర్చి చింతన చెయ్యడం ద్వారా, కాంతమ్మగారిని ఆతి క్షణికంగానై నా దర్శింపగలిగి వుండవచ్చు. కాని భరద్వాజ స్ధితి న్ధూలాన్ని వదలి సూవ్మాన్నీ, రూపాన్ని వదలి భావాన్నీ చేరుకొన్న భావాద్రైత స్టితి,

భూత భవిష్యత్‌ కాలాలెస్పుడూ వర్తమానంలోనే నెలకొని వుంటాయి. స్మృతిలో గతం వర్తమానానికి _ నేపథ్యంగా మారిన స్థితిలో భరద్వాజ చిత్తాన్నీ, చిత్తవికారాలనూ వర్తమానంలో నిలపగలిగే అవస్థా పరిణామాన్ని సాధించడం వలన, అతి స్వల్పకాలంలోనే ఆటంకాలన్నింటినీ ఆధిగమించ గలి గాడు. ఆందుచేత అతనికి ఆమనస్కత సిద్ధించింది. ఆంటే మనస్సు మనస్సుగా సమసిపోయి ఆత్యగా నిలిచిపోయింది. ఆసలేలేని దృశ్య విషయాలను (గహించు కునే వాటిని చూస్తున్న ఆత్మనే మనస్సుగా (భమించడం అనే అవిద్యను* జయించాడన్న మాట. దీని వలన (పస్తుతం జ్ఞానమూ, జ్టేయమూ ఒక టే అయిన ఆధ్యాత్మికానుభూతికి చేరుకొని శుద్ధచైతన్య మూర్తిగా కాంతమ్మగారిని సాష్మ్కా త్కరింప జేసుకొనేస్టి తికి ఎదిగాడన్నమాట. దీనివలన మనఃళక్తుల నేకా(గ పరచి అంతర్ముఖుడై అంతరవలోకనా శ కిన సూఇ్మావలోకనా శ క్రిసి సాధించిన థధరద్వాజ యొక్క అంత శ్చేతన, 'దివ్యురాలైన కాంతమ్మగారిలోని మానవ వాసనలను తొలగించి వేసి ఆఠాఢ్య దేవతగా రూపొందించుకొంది.

కృతి తాదాత్మ్యం ఇవ్వగలిగిన అనుభవం కన్నా, సన్నిహిత మయినది సాఇాత్కారానుభవం. (బ్రహ్మ సాకాత్కారానుభూతికి ఇది కేవలం సౌదృశ్యమైనది మ్మాతమే కనుక, (బహ్మను గూర్చిన వైషయిక జ్ఞానం కూజా స్వభావ సిద్ధంగానే వరోక్ష జ్ఞానమే అవుతోంది. కనుక ఇక్కడ కూడా అనుభవం పరిపక్వమెంది కాదు, ఈ స్థితిని దాటిన భరద్వాజ, కాంతమ్మ -గారితో ఐక్యతానుభవాన్ని కోరడానికి, (బ్రహ్మను గూర్చిన పరిపూర్ణ జ్ఞానం అంతా ఐక్యత్తాను భవమై ఉండడమే కారణం.

“అప్పుడు 'మ్యాతమే భరచ్వాజకు 'సోఒహమ్‌'” ___ అనే స్థితి లభిస్తుండి

ఇది ధ్యానాదులకు మించిన అవిషయికషుయిన జ్ఞానం: " భరద్వాజళోని

రైడ్డీ4 చేతనకూ, (బ్రహ్మాండానికి వెనుక నుండే చేతనకూ (జీవాత్మ పరమాత్మ), తొదాత్మ్యాన్నీ, అనుసంధానాన్ని, ఐక్యతనూ సాధించడమూ, స్థిరకరించడమూ వంటివే ఈ స్థితిలో ఆతని సాధనలవుతాయి. అంటే యిక్కడ ఆత్మయే (బహ్మమూ, (బహ్మాండానికి వెనుకనుండే చేతనా అవుతోంది కనుక? "ఆ రెండింటి తాదాత్మ్యమే జీవన్ముక్తునిగా భరద్వాజ సాధిస్తున్న మహాయోగం" ఇప్పటి భరద్వాజ స్టితియిదే.

ఈ పస్థానం కేవలం భరద్వాజ ఒక్కనిదే కాదు. చితినుండి భావాద్ర్వైత స్థితివరకూ (ప్రగాఢమయిన కార్యకారణ జ్ఞానంతో పరమేశ్వరుని ఉనికిని ఖండించే దళనుండి, జీవన్ము క స్థితి వరకు పయనిస్తూనే భరద్వాజ; కాంతమ్మ గారిని చం్య[ద్రమండల వాసిని అయిన భవిష్యలోకాధీశ్వరిగా (వకృతిలో ఆమె చిత్మళల ననుభవిస్తూ “కలసి ఇద్ధరమూ ఒకేసారి, ఒశే చోటుశే వస్తా'మని చెప్పమంటూ పర మేశ్వరాహ్వానాన్ని కూడా తిరస్కరించేంతటి పవ్మిత స్థితికి (పస్టానింప చేస్తాడు.

కాంతమ్మగారు (కమ (క్రమంగా భౌతిక స్థితినుండి, భావ రూపురా లె ఒకానొక విశేష సంస్కార దశకు కరిగిపోతుంది. అనురాగం, ఆదరణ, ఆప్యాయత, గుండె నిబ్బరం, కొంటెతనం, ఓరిమి, పిసరంత వెటకారం, అమాయకత్వం, దయ, మొగుడంటే వై పేమ, వంటి సంస్కాారాలతో “ఆప్యాయతనూ, అనురాగాన్నీ రంగరించి, మానవక్వాన్నీ, మంచితనాన్ని జతచేసి, ఓర్పునూ, నేర్పునూ మిశితంచేసి అయిదడుగుల రెండంగుళాల ఎత్తుండే ఓ తెలుగింటి ఆడపడుచులో వొద్దికగా ఆమర్శి నప్పటి” _ ఓ మృగమైోహన మైన సంస్కార పతీకగా మిగిల్చి ఆమెకు కాశ్వతత్త్వాన్ని కలిగిస్తాడ్స్‌ డాక్టర్‌ భరద్వాజ, వా బ్‌ వస్తున వ షస రర్మకతైపు. అడగం క్‌ క ల గుండి అమృతత్వం వైపుకూ, పాఠకుని (బహ్మానంద స(బ్రహ్మచారి అయిన రన స్మృతి నుండి, దాని చర్వణం నుండీ పూర్ణయోగ (పాధాన్యతను (గహించే (బహ్మానందానిక (పస్థానింప చేస్తాడు, ఇంరటి అనుభూతిలో క్రూడ్రా పఠిత్రక్రృ లోకస్మ్యతి వుంటుంది. లౌకికంగా సమసమాజ నిర్మాణం పట్ట విశ్వాసం దీక్షలతో బాటు, ఉ శ్రమురాలై న వవ

ల్తీ(సీ

శ్రీమ్హూర్తి-యొక్క ఆంతః సౌందర్యాన్నీ, వవ్మిత దాంపత్య విళిష్ణతనూ కూడా లౌకికంగా గుర్తిస్తాడు.

భరద్వాజ స్మృతి కవితా (వస్థానంలో వఠిత ఈ కావ్యాల్ని ఆస్వాదించి పొందే అనుభూళులు పరిణామ రమణీయంగా వుంటాయి. భరద్వాజ భౌతిక స్థితిని వీడి [మంగా పొందిన అవస్థలన్నీ పాఠకుడు కూడా అనుభ విస్తాడు. అంటే భరద్వాజ లాగే ఆతడూ భౌతికాతీతమయిన భావ రూపాన్ని దర్శిస్తాడు. ఆమెను (ప్రకృతి స్వరూపిణిగా ఆరాధిస్తాడు. ఆమెతో భరద్వాజ పొందిన అనుభూతులనన్నిటినీ చివరకు సాఇాత్కారాన్ని కూడా రన స్మృతిగా సొందుఠాడు. (బహ్మానంద స(ట్రహ్మచారి అయిన రసానందాన్ని అనుభవిస్తూ, ఆమెనొక సంస్కృతీ (పకీకగా లోకంలోని శాశ్వతత్వానికి అంజలి ఘటిస్తూ భరద్వాజతోనే అతడూ రూపాన్ని వదిలి భావాన్నారాధించే ఏకాాగతకు చేరు శ్రాంటాడు. చివరకు మానవ జీవిత గమ్యమైన కై వల్యాన్ని కూడా దర్శిస్తాడు షపైఠకుడు, పూర్ణయోగ (పాభవాన్ని గుర్తించి గౌరవిస్తాడు,

అసతు గుండి సళ్తుకు భరద్వాజ (పస్థానిస్తూనే, మృతినుండి అమృతత్వంవై పు కాంతమ్మగారిని నడిపించినథ్లే, పఠితను కూడా తమస్సు నుండి మహస్సుకు సమాయితంగా (పస్టానింప జెయ్యడం ఈ కావ్యాల్లో గోచరిందే చైతన్య స్వరూపం. భరద్వాజ తన వ్య క్రిగతానుభవాన్ని విశ్వ జనీనమయిన భావ చర్వణంగా మార్చుకొనే [(పయత్నంలో, రచనా గతమైన ఆతని అనుభూతులిపట్ట ఉత్సుకతనూ, ఆమెగారితో భరద్వాజ పొందే అలౌకి క్రానుభూతులపట్లి ఆన క్రితోనూ, భరద్వాజ చేస్తున్న సాత్త్విక (పస్టానాన్ని రస దృష్టితో స్వీయానుభవంగా మార్చుకుంటాడు. ఆ భథార్యాభ ర్తల అలౌకిక స్టితిని భంచి రసాదై వతొన్ని పోందుతొడు. గమ్యం చేరాలన్న ఆశ చేరుతున్న ఆవసలలోని భరద్వాజవేదనలోని రనస్మృతికి సొక్షీభూతుడై ఆతని అక్షరాలలో (పతిపలిస్తున్న భరద్వాజ ఆంతర వైతన్యాన్ని చర్శిస్తాడు. ఆ అవస్థలో వెల్లి విరిసీన మౌనవ రాగ ైతన్య రస రురిలో మునుకలు వేస్తాడు. వక్తృత్వ విషయం - ఐకాంతి కొనుభవ రససాం[(ద్రతనుండి ఉధ్యూతమయిన కారణంగా సిశ్వజనీనతను సంతరించు కొంటున్నప్పటి సొగసును దర్శిస్తాడు, భరద్వాజ అక్షరాలని9డా ఆవహించిన ఆర్జ్రతా స్పర్శ అంతరాంతరాలను చుట్టు క్రొంటూండగాొ భరడ్వాజలోని మనీషికి నివాళలర్పిస్తాడు.

విగ

జీవితంలో ఏదో ఒక సమయంలో ఏదోఒక అలజడితో ఉక్కిరి బిక్కిరి కాని మనుషులెవరూ వుండరు, తదను భూతి సాంద్రత తీ. వతర మైనప్పుడు కలంపట్టినవాడు రచయిత, అలా కలం పట్టలేనీవారు తము వ్యూహాలకా, సంస్కారాలకూ అద్జంపట్టినట్టున్న ఈరకమైన రచనలపట్ట ఆల్మీయతను 'సెంచుకోగలుసతారు. రసాత్మకతను సిద్ధింప జేసుకోగలుగుతారు. ఆ న సంబంధాలూ, ఆత్మీయతలూ యంతవతుగా మాంపోతున్న ఈ రోజుల్లో ల ఆత్మీయతా కావ్యాలు రావలసిన ఆవసరం ఎంతైనా వుంది. పఠిత కేర్పడి సానుభూతి నుండి కరుణ ఉద్భవిస్తుంది.

ఇలా లోక వ్యవహారంలో ఉత్తమ సంస్కారాన్ని పొందిన పఠిత, భరద్వాజ కలలు కన్న సమ సమాజ నిర్మాణానికి నడుంకట్టి, సమాజంలోని ఉత్తమ విలువల్ని గౌరవించడం, పేదలపట్ట జాలి, అనుకంప వంటి సద్గుణా లతో. సహృదయ పౌరునిగా మారాడు. అప్పుడే భరద్వాజ కావ్యాలకు సుబ్బారావుగారు ఆశీంచిన కావ్యార్థం సిద్ధిస్తుంది. భరద్వాజ ఆశించినట్లు కావ్యాలు (పజలకు నిత్యావసర వస్తువులుగా మాం విశ్వా శేయస్సు కలుగు తుంది. భరద్వాజ ఒక ఇంటర్వ్యూలో చెప్పిన మాటల్ని ఇప్పుడే ఇక్కడే గుర్తు చేసుకోవాలి

ఈడై రీలన్స అచ్చు వేద్దామని సుబ్బారావుగారు (పతిపాదించి నప్పుడు,

దానివల్ల (ప్రయోజనం పీమ్పిటని _ భరద్వాజ సందేహిస్తూంటే సుబ్బారావు

గారు ఈ కావ్యాల వలన నిజమైన (ప్రయోజనం ఏమిటో ఇలా వివ

రిస్తారు ;

“ఈనాటి సామాజిక విధానం ఆర్థిక నేమిమీద త్రికగ్యతూ వుందయ్యాః

ఈ సాంసారిక జీవితం డబ్బు, దస్కం, పాడు, ఫీడు, పదవి వీటిచుట్టూ

అల్లుకుపోయి. గశ్రి బిజి అయిపోయింది. ఇతర విలువలు నశించి

పోయాయి ఈప్ప స్తం చదివిన వేలాది మందితో, వందలాది

మందిలో, ఏ నలుగుర్కో ముగ్గుకో క్రసస్త ఓక్కారికయినా, ఇది స్పందన

కలిగి స్తే ఆ ఒక్కరి జీవితమైనా దాగుపడడానికి అవకాశం వుందిం

“సక టీని వరే అవయం దన

(ప్రారంభంలో ఈ ౧ ్నొ$ల్ని “ఇఛ్చవేయడానికింత సంజేహించాల్సి

వచ్చినా తరువోత్‌ "త్మగస్రాన్ష్యాల్వరృ లభించిన ఆడరణకు "అంతు తేడు.

రశ?

“నా ఆఖరు శ్వాస ఆరేంత వరకూ రాస్తాను. ఆమె నా పూపిరి. ఊపీరి పీల్ళుకోకుండా ఎలా వుండలేనో కాంతమ్మగారిని తలుచుకోకుండా అలాగే వుండలేను... .రచయితగా నేనింకా పుట్టవలని వుంది. ..*ఒకటి సాధించా నన్న సంతృప్తి నాకెప్పుడు వస్తుందంటే, ఒక పర్టిక్యులర్‌ సబ్దక్టును గురించి, నేను మా[తమే రాయగలగాలి. నేనుతప్ప ఇంకెవరూ రాయలేనంత బాగా, నేను మాటతమే రాయగలిగితే, అప్పుడు మా[(తతమే నేను రచయితను అనిపించు కుంటాను. ఎవరూ రాయనంత వాగా రాసిన రచనల ద్వారా నాకు (పత్యేక మైన గౌరవం రావాలి.” అందుకే భరద్వాజ విశ్వ(శేయస్సు కోసం. మనకోసం, నిత్యుడై సళ్వుడై ఇంకా, ఇంకా, ఇంకా, చాలా, చాలా, బాగా, దాగా, రాస్తూనే వుండాలి. అందాకా ఈ (ప్రస్థానం ఆగదు, ఆగడం మంచిదీకాదు.

భరద్వాజ డైరీలను బట్టి ఈశ్వర _ భావం కూడా అతని సుషుప్తి చేత నలో ని(దాణ స్థితిని వీడి వ్యక్తమైన సంస్కారంగానే కనిపిస్తుంది. చిరకాలం నుండీ విశ్వసించిన ఒకవాదం నుండి, అందుకు భిన్నమయిన మరొక వాదం లోకి మారుతున్నప్పటి సూక్మమయిన పరిణామాలతోబాటు, ఉభయ వాదాల సందిగ్త సంధ్యా రేఖమీద నిలబడినప్పటి ఆతోచనలనూ, విశ్వాసోలనూ కూడొ తన డై రీల్లో సిన్సియర్‌గా "అక్షరబద్ధం చేసుకొన్నాడు భరద్వాజ. ఒక నై రూవ్య భావానికి సాళూవ్యతను సంతరించడమనే తన పరశువేదితో అన్నిటినీ స్వర్ణకాంతులతో (ప్రకాశింప చేస్తాడు.

ఆమె వేళ్శిపోయినా ఆమె తనలో నెలకొల్పిన ఈశ్వర జ్యోతి మాతం వెలుగుతూనే. వుందనీ, - ఈశ్వరుడు మ్మాతం తమ మధ్య గిల ధూరాన్నింకా తుంచి వెయ్యడంలేదనీ _ ఆ (ప్రవాహం ఎటూ తుళ్ళ కుండా శెండు తీరాలూ కాపలా కాస్తున్నా యంటాడు. “ఆ కన్ను అటూ ఇటూ చెదర కుండా. రెండు శౌప్పలూ బుజ్జగిస్తున్నాయి. నన్నేమో నీవూ, నీ ఈశ్వరుడూ సన్మార్గంలో నడిపిస్తున్నారు చిన్నా 1 అంటాడు భరద్వాజ, పరమేశ్వర, వై భవాన్నీ (గ్రసన్నతనూ, అనుథవించాడు.

“నే నిప్పుడు ఆమె బాహువుల్లో, ఈశ్వరుని ఆలింగనంలో ఖైదీని” _ అంటూ (పస్తుతం తన మనస్సు కాంతమ్మా; ఈళ్వరుడూ వున్న (పేమ మారంలోకి నడుస్తోందంటాడు. “మ్సి యిద్దరిలో ఏ ఒక్కరినీ కూడా నేను విసరీ శేయలేను. కదిలించినా, విడిలించినా నన్నాటిలి మీరూ పోరి

లగ

ఆంటాడు. ఒకానొక దశలో భార్యాభర్త లిరువురూ పూర్ణత్వం ఇచ్చిన తేజస్సుతో (ప్రకాశిస్తూ, భగవంతునితో సమాన స్థాయికి. చేరుకొన్న స్థితి కూడా కనిపిస్తుంది _ ద్వారపాలకుని ముందు భరద్వాజకు; ఏ ఒక్కరినో వదులు కోవలసిన పరిస్థితి యేర్పడినప్పు డామెగారు అతన్నాక్కడినే లోపలికి వెళ్ళమంటూ _

“ఈశ్వరుడెప్పుడూ నాలోనే వున్నాడు

నే నెలాగూ నీతోనే వుంటాను.

వెళ్ళడమంటే సీవొక్కడివే వెళ్ళడం కాదుగదా ;

నీతోబాటు నేనూ,

ఈశ్వరుడూ కూడా కలిసే వెళ్ళడ మన్నమాట _

అని సలహా యిస్తుంది.

భరద్వాజ సహజంగానే వివేకవంతుడు. సంస్కారం, సాహచర్యంతో ఆడి మరింతగా పరిమళించింది. అతడు గుళ్ళలోనూ, మ్మిగహాల్లోనూ 'భగ వంతుడున్నాడనే (భ్రమల నన్నింటినీ ఆధిగమించాడు. భగవంతుడు __ కాంతి లాగా, ఉపషస్సులాగా, నక్షతాల మెరుపులాగా, గాలి అలలలాగా, సువాసన ల్లాగా,. చిరు నవ్వుల్హాగా భరద్వాజకు గోచరించాడు. కానీ భరద్వాజ పోల్చుకోలేక పోయానంటాడు. “నాకు తెలిసిన వారి లాగానూ, తెలియని వారి లాగానూ వున్నా” రంటాడు, ఇక దేవుని వునికి “సదాతోచనల్డో - సత్కా. ర్యంలో . అనుకంపలోనే” అంటాడు భరద్వాజ, నిజంగా దైవం తాలూకు ఉనికిని గురించకుండా ఆతని సర్వజ్ఞత్వాన్నీ, సర్వళ క్రిమత్వాన్నీ సర్వాంతర్యామిత్వాన్నీ ఆలావుంచి, “వనం క్రోరకలతో తయారు చేసుకొన్న విలాసవంళతుడై న ఈశ్వరుణ్ణే మరింత విలాసాలతో పూజలు చేస్తున్నామే తవ్ప సత్యాన్ని మరచి పోయాం” అంటాడు భరద్వాజ, దీనివల్లనే మనకు నిష్ట యోగమూ, పుణ్యమూ లాంటివి లభించి సిద్దులు _పా పిస్తాయే తప్ప పరమపద కైవల్యం లభించదని, దానికి ఉపనిషత్తుల్లో (పతిపాదించినట్లు =_భగవంతుడు సిద్ధాంతంలో లేడనీ సక్కార్యా చరణంలోనే వున్నాడని మనం గు ర్రించాలనీ, అంటాడు భరద్వాజ,

“ఇవన్నీ మన చాదస్తాలే తప్ప, ఆయన ఇవేష్సీ కాదు. ఇదీ, ఈ తర హావీ కాని వేవో అడే ఈశ్వరుడు _ ౫

లిత్నర్లై

= అంటాడు. నిశాంత నీరవంలటో మునుగుతూ = "నాకెవరూ లేరు, నేను ఏకాకిని", అని తాను వ్యధ చెందినప్పుడల్హా, తన చుట్టూనూ తనలోనూ భగవంతుడే వున్నాడని తెలుసుకోలేక పోయినందుకు సిగ్గుతో తలవంచు కొంటున్నానంటాడు భరద్వాజ. మహా తవన్సంవన్నులకు కూడా దుర్లభమైన ఈశ్వర దర్శనం పొందా నంటాడు. తాను కాంతమ్మగారి నెక్కడో పోగొట్టు కొని విశ్వం అంతా ఆ]క్రోశిస్తున్నప్పుడు, అన్వేషిస్తున్న పుడు రమణ మహర్షుల వాణీ వారికి వినిపిస్తుంది.

“ఒకచోట పోగొట్టుకుని, ఇంకెక్కడో వెదికితే దొరకదు. అది పోయినచోట వెదకాలి. నీవు పోగొట్టుకున్నచోట వెదకాలి -”

_ అనే శబ్ద స్పందన కాంతమ్మగారి అన్వేషణ ఈశ్వరా న్వేషణగా పరిణమించింది. అన్నింజిలో పరమేశ్వరుని దర్శించగల కౌన్నత్యాన్న తడు సాధించాడు. ఇంతటి భకక్రి విశ్వాసాలూ; సాన్నిహిత్య సామీప్యాలూ వున్నా, భగవంతుని మహోజ్వల కాంతి పుంజాన్ని ఈ జీవి భ3ంవలేదని తెలిసిన భరద్వాజ, అందులోంచి ఓ చిన్న కాంతి శకలాన్ని మా(తమే కోరు కొన్న వివేకి.

ఆమెకు దూరమయి మరణ యాతన పడడం కన్నా, మరణించి ఆమె దగ్గరకు చేరుకోవడమే. మేలుగా భావించిన భరద్వాజకు ఆమెను గూర్చిన ఆవేదన, అన్వేషణగా మార్చు చెందింది. కొంతాన్వేషణ ఈశ్వరా న్వేషణగా వంణతి.. చెంది, ఒశాశాక విశేష స్థితికి చేరుకొన్నాక, కాంతమ్మగారు (మంగా స్మృతుల్లో కరిగి పోయి, ఒక దివ్య సంస్కారంగా మారి సోతుంది. ఆందుకే _ “నాలోని నీవు" లోని ఆమె కేవలం ఆతని అర్ధాంగి, ఒక శ్రీ మూర్తి, ఆతని (వత్యణువులో నిండి ( పేమించే త్యాగమయి, ఆదర్శ గృహిణి. “అంతరంగిణి' * లోని కాంతమ్మ ఆ స్టాము నుండి కొన్ని మెట్టుప్రేకి ఏదిగింది. అర్ధాంగి, ఆదర్శ గృహిణి అనే స్టాయి నుండి మరింత మిన్నగా కనిపీసుంది. ఈ మార్పు అతని దృక్పధంలో వచ్చింది. ఆలా మార్చు రావడోనికి కారణం భరద్వాజ లోలోపల చేసీన (ప్రయాణాలూ, అతని ఆంతర్ముఖత్వమూ, ఆమెలోని ద్రైవాంశాన్ని కూఢా చూడ గలిగేదాకా

వి స్రరిస్తున్న తృతీయ పురుషార్థాన్నధిగమించిన స్థితి, అందుచేత * కాంతమ్మ గారాయన కావ్యాల్లో ఒక చిహ్న౦గొానూ జక సంకేతంగానూ, చూం ల్డ్‌ (

ల్లీర్రీ0 పోతుంది." దివ్యత్వాన్ని “పొంది (పకృతిలయాన్నీ అమృతత్వాన్నీ. సాధి స్తుందామెగారు. మరణానంతరం మనం ఏమీ కాబోవడంలేదనీ, మన శరీరాలు కుళ్ళి మట్టిలో కలిసి పోవడమే నిజమనీ అనుకొనడం కన్నా - ఇంకేదో అవు తాము సుమా అన్న ఆశతో జీవించడంలోనే తృప్తిని పొందుళూన్న భరద్వాజకు; తనది భమే కావచ్చు - లేక - ఇదే సిసలైన సత్యమూ కావచ్చును - అనే భావంతో బాటు; తన శరీరం తనకు ఇరుకుగా వుందనీ, ఈ పరిసరాలు మొహం మొత్తుతూ అనను కూలంగా ఉన్నాయనీ కనుక తనను తప్పించి విముక్తం చెయ్యమనీ దైవాన్ని వేడు కొన్నాడు. తాను చనిపోయాక ఏమేమో అయిపోవడం ఇషంలేదు. తాను తానుగానే వుండాలి. ఆమె ఆమెగానూ వుండాలి. అయితే తామిద్దరూ ఒకటిగానే ఉండాలి. ఇద్దరూ పరస్పర దరహాసావలోకనాల తేజోవాసుల్టో, ఒకరి నొకరు చూసు కుంటూ, తను ఆమె కన్నుల్లో, కనులుంచి చూస్తూనే, ఆనంత కాలాల దాకా వుండి పోవాలనే కోరికతో భరద్వాజ నలిగి పోతున్నాడు. ఆమె (పకృతిలయాన్ని పొంది చందమండల వాసీనియెనా వచ్చి పోతూనేవుండగ్షి అనే అంశం కూడా డైరీల్లో కనిపిస్తుంది. గత ఎత్తుళ్లోకి నేనెందు కొచ్చా ననుకుంటున్నావు - నీకోసం తప్ప. ఈం చందునితో నాకేం పనిలేదు -” అనే మాట ఆమె చంద మండల వాసాన్ని నిరూపిస్తోండి _ శివుని అర్ధ నారీశ్వరునిగా గుర్తిస్తాం. తన ఉనికిని పూర్తిగా భార్యలో లీనం చెయ్యగల భాగ్యశాలి భతద్వాజ, ఆమె జీవించి వున్నంతకాలం. “నేను” అనే అద్వైతం ఆయనకు కాంతమ్మగారిలోనే సిద్ధించింది. భరద్వాజ తన ఆ స్తిత్వానికి కాంతమ్మగారిని కారణభూతురాలిగా పరగణించడమే కారణం, వారిద్దరూ వాగర్జాల వంటివారు. తాను శబ్దం ఒ ఆమె ఆర్థం; కాను భావం _ ఆమె భాష; తాను (దవ్యం _ ఆమె ళక్తి తాను మేఘం - ఆమె మెరుపు; తాను పవాహం _ ఆమె వేగం; తాను *ల _ ఆమె శిల్చి। ఆలాంటి ఆమె లేకపోవడంతో తాను ఈనాడు అర్థంలేని వాక్కు-గొ? భావంలేని. భాషగా. శ క్రిలేని (ద్రవ్యంగా, 'శిల్పితేని రాయిలా - ఏవిలువా

లీగ్‌

లేని వానిగా భావించి, ఆవేదన చెంది, అన్నిటా ఆమెను అఆకోశిస్తూ, జరి పిన అన్వేషణ ఈశ్వరాన్వేషణగా రూపు దిద్దుకొంది. అద్వైతమూర్తి' కాంతమ్మగారు “చిన్న్మయానందమూ ర్తిగా నీవు వెదుకుతున్నదే నిన్ను కూడా వెదుకుతుంది" _ అనే [ప్రాతిపదిక మీద అతనికి సాఇాత్కరిస్తూ, దివ్యానుభూతుల నందిస్తూండడంతో __ ఎప్పుడో సేకరించి పెట్టుకొన్న చిన్న కాగితం బయట పడి, అతన్ని “ఇష్టానిష్టార్డ సం్మపా ప్తిలో సమదర్శియైన (ప్రాజ్ఞుడు ఎట్టి వికా రాన్నీ పొందకుండా వుండడం జీవన్ముక్తుని లక్షణం.” అనే జీవన్ము క్రత వైపు నడిపించింది. విధివళాత్తూ (పా ప్తించిన వాటికి కుంగిపోవడం కన్నా _ అవన్నీ సహజమే అనుకుని; ఊరట చెందటమే మంచిది - అనే భావం ఆత నిలో ఉద్భవించింది. ఆ దిశగా ఆతన్ని నడిపించింది. మొదట్లో నిలదొక్కు కొనడం కష్టమే అయినా, [కమంగా 'భరద్వాజ ఈ స్టితిని సాధించాడు.

తానొక తేజశ్శకలమై పోయాక ఆమెనే చూస్తూ, ఈశ్వరుని వమేయం కూడా లేకుండా వుండిపోవాలనుకున్న భరద్వాజ సంస్కారావేశం, అతన్ని ఆధ్యాత్మిక మార్గగామిగా మార్చింది. జీవన్ము క్రత్వమే ఈ లోకంలో తనుండ తగిన స్థితిగా ఈశ్వర నిర్ణయమనే భావనతో దాన్నిగూర్చి మరింత అనుశీల నమూ, ఆచరణాత్మకమూ అయిన మార్గాన్ని అనుసరించాడు. దైవ సాధ నలో జీవన్ము క్ష: మార్గం సర్వోత్క్బృష్ట మయినది. భరద్వాజకు ఆత్మతత్వం తెలును. సాధనతో రాజయోగి అయిన జీవన్ముక్తుడు. పొరణ్య గర్భారాధన ద్వాఠా లభించే ఇం[ద్రియ జయత్వంగాని, సిద్దులుగాని అతడు వాంఛించడు. జీవన్ముక్తుడంటే యిక్కడ కాస్త వివరణ అవసర మౌతుంది. పరిపూర్ణళా సిద్దికి ఇంకా కొంత సమయం వున్న యోగుల్నే (వకృతిలయులంటారు. అలాంటి జీవి మరణించినా, తనకు పూర్ణత్వ సిద్ధి లభించే వరకూ కల్ప పరి సమా ప్రి వరకూ తోకపాలకులె వుంటారని నిర్ణయం. ఇది. సర్మపజ్డాత సమాధి వలని ఫలితం. అవసరమైతే _ అంటే వారికర్తవ్యం ఇంకా మిగిలి వుంటే _ మళ్ళీ మళ్ళీ కూడామళ్ళీ మళ్ళీ మళ్ళీ కూడా జన్మిస్తూంటారు. ఇలాంటి 'జీవన్ముక్తులు కాబోయేవారికి ఆధ్యాత్మిక విభూతి ళద్ధా వీర్యస్క్ర్రతుల వలన కలిగే విభూతి. అలాంటి వారు జీవన్ముక్తులై ఈ లోకంలో బాలా కాలం వుంటారు. వారికి దివ్యత్వంగాని, కల్పాధిపత్యంగాని అవసరర్మ లేదు. ర్‌ మరణించాక వీరి ఆత్మలు డేవయానం డ్వారా (వయాణం౦' బవ్హాా?

ర్లీద్ట౭ై న్ముకినే పత్యక్షమూ ర్తి అంటారు కూడా. ఆది ఈ శరీరంలో జీవించి వుండగానే ఆత్మ తత్త్వాన్ని సాధించు కొనడం వలన లభిస్తుంది. ఐక్యతాజ్ఞానం యొక్క పరమావధి అయిన ఈ స్దితిలో జ్ఞాని వ్యావహారిక (పజ్ఞలో వున్నప్పుడు నిరా కార దైవాన్నీ, (పేమ పారపశ్యంలో వున్నప్పుడు సాకార దైవాన్నీ ఆత్మ బంధువుగా ఆరాధిస్తాడు. *విద్యనూ, అవిద్యనూ రెంటినీ కూడా తెలుసు కొన్న వాడు అవిద్యచేత మృత్యువును జయించి, విద్య చేత అమరత్వాన్ని పొందుతాడు. ఇక్కడ బ్రహ్మను చేరుకోడానికి శేవలం (బహ్మను గూర్చిన సిద్ధాంతం మ్యాతమే చాలదని చెప్పూ, నీష్కింయమైన ఆత్మత త్వం అనే దానికి యజ్ఞవిధులూ, వ్మ్యిగహ పూజలూ వంటి హిరణ్య గర్భోపాసనగా మాత్రమే “అర్ధం చెప్పడం జరిగింది. కాని మానవతా దృక్పధంతోకూడిన జాలి, దయ, అనుకంప వంటి ఉత్తమ గుణ (పేరకాలయిన సత్కార్యాచరణమే ఆని మన పూర్వీకుల భావం. ఆర్థ్రమైన భావమూ, సేవా తత్పరతా; భూత దయాత్మకాలై న కర్మలే తప్ప సాధన రూపాలైన పూజా. విధులు కావు -_ అదే జీవన్ముక్క స్థితి అంటే. సంపూర్ణు డవడాని కింకా కొంత కొరత వున్న యోగులే (ప్రకృతి లయలు. వారికి ప్యూరత్య సిద్ధి కలగడానికింకా కొంత కాలం పడుతుంది. అది" తీరాక లోక పాలకుథె వుంటారనే .నిరయ (పకారం, కర్మాచరణంలోనూ, నిత్య జీవిత మారంలోనూ భరద్వాజ దంప తుల ఆత్మమార్షమిదే. భరద్వాజగారూ, కాంతమ్మగారూ యిద్దర్తూ కూడా పితృ యాన మార్గాన పయాణించవలసిన వారే. అయితే ముంయగా ఆమె కాం ధర్మం. చెరిది, స్మృతి రచన' వలన అమృతత్వాన్ని పొంది, చం(ద్రమండల పాసీనియై, పకృతి స్వరూపిణిగా రాకపోకలు జరుపుతూ, తనకు ఉన్నత స్లితి కలిగే వరకూ _ అంటే పూర్ణయోగ పరాకాష్టగా భర్తతో సహా శె వల్యానికి చేరుకొనే వరకూ వుంటారు. అందుకే. కర్మ పరిపక్వత సిద్దించాక స్వర్లాని కావ్వోనిస్తూ పర మేళ్వరుని రధాన్ని తెచ్చిన సారధి ఇలా అంటాడు ౬ “ఆళాశ్వత మయిన శరీరం కోసం విచారించడం ఆరరహితం. శాశ్వత మైన అత్మకోసం విచారించడం వివేక రహితం, అంతవరకు ఆమె గారుమీ అవిద్యయా మృత్యుం తీర్త్వా విద్యయా౬ మృతమవ్నతే॥ ఈళావాస్యోస నిషత్‌ _.11వ సూత్రం.

988

స్మృతి నిగళాలలో బండిగానే వుండి పోతుంది. ఆ సం కెళ్ళునుండి అఆమెగారిని విముక్తం చెయ్యడానికే ఈశ్వరుడు నన్ను పంపించాడు. మీరామెగారిని స్మరిస్తున్నంత సేపూ ఆమెగారీ పరిసరాలలోనే వుండిపోతుంది. ఆమెను స్మరిం చడం మీకు అమేయమయిన ఆత్మానందాన్నిస్తున్న మాట నిజమే. ఆన్మర ణమే ఆమెగారికి అనర్ధ హేతువవుతున్నది. మీ జ్ఞాపకాల నుండి వెలికి వస్తే తప్ప, ఆమెగారికి ఉత్తమ లోకాలు [ప్రాప్రంచవు. మీ ఆనందం కోసం _ ఆమె గారిని ఆ మహోన్నత స్టానానికి దూరం చెయ్యడం న్యాయమనే మీరను కుంటున్నారా?

“ఆమెగారి కోసం ఏమయినా త్యాగం చేయగలిగే మీరు, ఇప్పుడీ చిన్న త్యాగంకూడా చెయ్యలేరా? - మీరు ధ్యానించే ఈశ్వరుని పాన, మీరు అర్చించే ఆమెగారి వకాన, మిమ్మల్నొకటి కోరుతున్నాను.నా కోరికను కాదనకండి. దయ శేసీ ఆంగీకరించండి.... మరచిపొండి బాబుగారూ.... మరచి పొండి” -. అంటూ 'భరద్వాజకు నచ్చచెబుతున్న సారధి మాటలకు అడ్డు తగులుతూ ఆమెగారు -__

“నా కోసం ఇన్ని _శమలు పడుతున్న షీ యజమాని గారికి, నా కృతజ్ఞ తలు తెలియ జేయండి. సాఇాత్తూ భగవంతుడే దిగి వచ్చి పిలిచినా, నే నెక్క డికీ రాను. ఈ పిచ్చి కన్నయ్య స్మృతి లోకాల కన్నా మించిన ఏ ఉ శ్రమ లోకాలూ నాకవసరం లేదు .... నాకు విధించిన ఈ శిక్ష చాలక, ఈయన జ్ఞాప కాలకు కూడా నన్ను దూరం చెయ్యడం భావ్యం కాదని ఆ కరుణామయునికి చెప్పండి.

“ఆ లోకాలకు రావాలనిపించి నప్పుడు ఉభయులమూ కలిసే వస్తాం, అంత దాకా మా జోలికి రావద్దు” -- అని పలకడం నెనుక పూర్ణత్వయోగం పొందా లనే కాంక్ష వ్యక్తం అవుతుంది. అంటే వారిద్దరికీ విడివిడిగా లభించే కైవల్యం -_ అది ఎలాంటిదైనా అవసరం లేదు. ఇద్దరూ పవి[త్ర దాంపత్య ఫలితంగా ఒకే స్ట్యాక్రూర్లమైన క్రై వల్యాన్నే కాంక్షిస్తున్నారు. అందుకోసం భర్త కర్మ పరి పాకం ఇంది వచ్చే వరకూ ఆమెగారు ఎంతకాలమైనా అతని కోసం అలా ఎదురు చూస్తూనే ఉంటుందన్నమాట.

భరద్యాజ కూడా పామాన్య- కైవల్య స్థితిని విడచి ఈ మహోన్నత మైన పూర్ణత్వ సిద్ధిని తీవ్రంగా వాంచించౌడు,

లర్‌

“ఉభయులం ఈశ్వరుని మునివాకిటి కెడదాం _ ఆయన కూడా ఎదురు చూస్తూంటాడేమో. ఆప్యాయంగా మమ్మల్ని తనలోకి తీసుకుంటాడు. ఇంకేం కావాలీ ?” అనే మాటలు స్పష్టం చేస్తాయి.

ఉత్తమ దాంపత్యాన్ని పూర్ణయోగానికి (ప్రతీకగా ఎందుకు పరి

(గహిన్తారో (భరద్వాజకు తెలుసు. తా మనుభవించిన దాంపత్యపు పవ్శిత "తనూ, తా మవలంబించిన కర్మలూ, కర్మసిద్ధాంతం (పకారం వాటికి లభించే ఫలితాలూ, తమ జీవితానుబంధాలూ, ఆశయాలూ, మరణానంతర స్థితిలో తాము పొందబోయే కైవల్య స్వరూప స్వభావాలూ, అన్నీ భరద్వాజకు పూర్తిగా తెలుసు. అందుకే ఈ డై రీల్లో అప్పటి తమ స్టికుల్నిబట్టి తాము పొందబోయే ఆ మహోన్నత కైవల్య స్వరూపాన్నీ _ దాని కౌన్నత్యాన్నీ కూడా (ప్రస్తావించడం కనిపిస్తుంది. ఈ నేపధ్యంలో భరద్వాజ కైవల్యాన్ని గూర్చి చేసినది కేవలం ఆంచనా మాతమే ఆయినా, అది అతని సంస్కాా .కంతోబాటు, అతని ఆధ్యాత్మిక బౌన్నత్యాన్నీ, అంతర్గతంగా అతనిలో (పవహిస్తున్న జ్ఞాన _పవాహాన్నీ, తివేణీ సంగమంలోని “సరస్వతిగా మనకు చర్శింపజేస్తుంది. ఒక ఆత్మపౌందే ముక్తి విషయంలో ఉపనిషత్పాండిత్యంలో అన్నీ తెలిసిన కర్మిష్టీ జానీ అయిన మహాత్ముడిచ్చే తీర్పుకిడేమీ తక్కువ కాడు. ఏ విధంగానూ తీసిపోదు.

ఈ స్థితిలో భరద్వాజ సత్వంలోని నైర్మల్యం, పరమాత్మలోని నైర్మ ల్యంతో సమాన స్థాయికి ఎదిగింది. దేవతల నుండి పరమాణువు వరకూ గల దేనిమీదా ఆధారపడి వృండని స్థితికి ఆతడు చేరుకొన్నాడు. పరిశుద్ధా పఠి శుద్దతల మి[శమ మయిన బుద్ధతత్వం పరమేశ్వరునితో సమానమె ఇలా నిర్మలమైనంతనే, కద్ధతత్వ స్వరూపుడయిన పరమాత్మలో లీనం కావడమే క్‌ వల్యం.

ఇప్పటి మన భరద్వాజ స్థితి ఇదే. మన భరద్వాజ (ప్రస్తానానికిపర మావధి కూడాః ఇదే 0

అధ్యాయం = 8 త్రి ఆధునికాంధ సాహిత్యంలో రదాఇజ నానం భరద్వాజ ఖాన

మన లాక్షణికులు కావ్య[ప యోజనాన్ని నిర్దేశిస్తూ, “విశ్వ్శాశేయః కావ్యమ్‌ _' అన్నారు. సహృదయడైన కవి సమకాలిక సమాజంలోని సామాన్య (పజల కన్నా కాస్త ఎక్కువగా స్పందిస్తూనే, తన రచనళ్లో సామాజిక భవితవ్యాన్ని నిర్జేశిస్తాడు. అతని అంచనాలకూ నిర్ణయాలకూ ఆశావాదానికీ నిరాశా నిస్బృహలకూ వెనుక భిత్తికగా ఒక ఆంతులేని అవిచ్చిన్నమైన, అనంతమైన ఆలోచనా (సవంతి దేశ కాలాలకు అఆలీతంగా వుంటుంది.

సమాజంలోని వ్యక్తి సౌహిత్యావలోకనం డ్వారా త్మీవంగా స్పందించి స్పందించి, ఆత్మ శోధన చేసుకొంటాడు. అతని ఆలోచనలళో మార్చు వస్తుంది సమాజంలోనూ మార్పు వస్తుంది. ఇందులో కవి చి త్తపద్దితో బాటు, సహృడయ పాఠకుని స్పందన కూడా ,వధాన పాత్ర వహిస్తుంది.

అంటే _-

కవి; సమకాలీన సమాజ స్ధితి గతులకు అద్ధంపడుతూ చేసే రచనను చదివిన పఠిత; సమాజ స్ధితి గతులపై మరింత స్పష్ట్హమెన అర్హమైన

న్ను గ మై ఆవగాహనను పొంది, చక్కదిద్దు కొంటాడన్న మాట,

డిని నంతా కలిపి, “సామాజిక స్పృహ'* ఆందాం.

ఏ సమాజాని కయినా వ్య క్తియే కేంద్ర బిందువు. కవి కూడా వ్యక్తిగా సమాజంతో ఒక థాగమే కనుక, సమాజ ,(శేయోకాంకిగా, చిత్త పద్దితో, ళన బాఢథ్యతను విస్మరించకుండా, తన రచనల ద్వారా వ్య క్తి జైతన్యోన్ని సౌధించాతి. కణకణ సౌమాజిక పరిణామాన్ని నిశితంగా గమనిసూ, డే

286 కాలాతీతంగా సామాజిక సమస్యలకు పరిష్కారం చూపే రచన చేస్తే చాలు. ఏ రాజకీయ వ్యవస్థలోనూ, ఏ ఇవానికీ బద్ధుడై తన ఆలోచనా (వవావిన్ని పరిమితం చేసుకోనక్కర లేదు.

(పస్తుత సామాజిక పరిస్థితులలో తనిప్పుడెలాంటి రచనలు చెయ్యాలి? వాటి ద్వారా తానేం సాధించ దలచాడు? వాటిని ఎలా సాధించాలి? అనే స్పృహతో మా[తమే రచన చేస్తే చాలదు _ నిష్పక్షపాతంగా, కులం, మతం, జాతీ, దేశం, స్త్రీ - పురుష, పాతకొత్త అనే దురభిమానాలను విడిచి సంపూర

ణి మైన మానవతా దృక్పధాన్ని అలవరచుకోవాలి. మనిషిలో అవగాహనను పెంచడానికి ముందుకు రావాలి.

కానీ మన దురదృష్టం కొద్దీ, నేటి రచయిత ఇంతటి ఆలోచనాత్మక మైన కార్యబారం తన నెత్తిమీద ఉన్నదని భావించడం లేదు.

నిన్నటి భావ కవిత్వం దీనికి కొంత కారణంగా చెప్పుకోవచ్చును. కవిగా సమాజ భవితవ్యాన్ని నిర్దేశించడం మాట ఆటుంచి, సామాజిక వ్యవస్తలో య్‌ వ్యక్తిగా కూడా పాలు పంచుకోకుండా, వంటరి తనాన్ని ఆపాదించుకొని, ఏకాంత పధికుడై, సమాజానికి దూరమై, ఊహాలోకాల్లో విహరిస్తూ, ఊహా సుందరితో తన గోడు వివరించుకుంటూ సమాజానికి దూరంగా జరిగిపోయారు అనాటి కవిగారు. నట కవులు, అభ్యుదయ వతాకం (కిందా, విరసం పతాకం[క్రిందా చేరి పోయి అంతులేని సామాజిక స్పృహను పండించు కొంటున్నారు. డండిగా (పబోధాత్మక కవితలు ఆవతరించాయి. వేలకొలదీ శ్రీ శ్రీలూ, కుటుంబరావులూ అవతరించారు. కానీ సమాజ పరిస్థితు లెప్పటి లాగే వున్నాయి. ఉదాహరణకు: “వెలుగు నీడలు” సినిమాలో విద్యార్థి నాయకుని ద్వారా నాటి సమాజంలో నెలకొని వున్న రకరకాల సమస్యరిను పేర్కొంటూ “*ప్పైడ్రవోయి భారతీయుడా” _ అనే పాటలో పేర్కాన్న నిరుద్యోగం, ధరలు ఆకాశాన్ని ఆంటడం, వంటి సమస్యలింకా నేడు వికృత రూపాన్నిదాల్చి, ఆ ఆ వికటాట్టహాస౦ చేస్తున్నాయి. అంతెందుక్స? జపాన్‌, ఇండియా రెండు. ధేశాలూ ళ్‌ జ్య రెండో (పవంచ యద్ధం నాటికి చాలా రై న్యావస్థలో వున్నాయి. జపాన్‌ అణు జాంబు వలన మసినుసి అయితే, ఇండియా బానిసత్వపు సంకెళ్ళలో. నలిగి

ల్సి?

నలిగి అన్ని విధాలా దివాలా తీసింది. అయితే ఈ నాటి జపాన్‌ పూర్తిగా కొలుకొని సర్వుతోముఖమైన అభ్యుదయాన్ని సాధించి అగ రాజ్యాలతో సమానమైంది. ఇండియా మాతం ఇంకా ఇంకా (కిందికి, కూరుకుపోతూ, దిగజారిపోతూనే వుంది.

నేటి సమాజంలో నెలకొని వున్న దగా, మోసం, కపటం, హింస, దార్మిద్యం వంటి పెనుభూతాలను భరద్వాజ జ'దీప స్తంభం" ద్వారా చితీక రించిన తీరు వా స్తవానికి అద్ధంవడుతుంది.దీనిని చదివితే (బతుకుభయం పట్టు కుంటుంది. అంతేకాదు నేటి సమాజం పట్ట వ్య క్తికి కూడా అవగాహన తగ్గింది. నేడ్తు వ్య క్రి స్వేచ్చకు అవకాశం ఎక్కువ లభించడంతో అదుపు తప్పి (ప్రవ రిస్తున్నాడు మనిషి. స్వార్థ (పయోజనాలకే. పరిమితం అయిపోతోంది వ్యకి జీవితం. నిత్య జీవితంలో వేగం బాగా పెరిగి చదివే తీరుబడి బాగా తగ్గిపోవడ మన్నదికూడా ఇతోధికంగా దీనికి తోడ్పడింది. నేటి యాం్యతిక యుగంలో మనిషి సమాజం లోని అనేక దుష్ట (పలోభాలకూ, [ప్రభావాలకూ తలవొగ్లి (బతకాల్సి వస్తోంది. భోగలాలసత్వం బాగా పెరిగి నైతిక విలువలు దిగజారి పోతున్న ఈ తరుణంలో “హిపోకసీ" బాగా పెరిగి కపటం, మాయ, మోసం, దగా, హింస, లంచం, వంటి _పవృత్తులు చోటు చేసుకుంటున్నాయి. తరతరాల జీవన పరిణామ పోరాటం ఫలితంగా ఈనాటికి ఏ పశుపవృత్తి నుండి మానవత్వాన్ని (కమంగా సంతరించు కొన్నాడో _ అది కాస్తా పర్యావరణ కాలుష్యంతో కప్పివేయబడి మానవతా భావం మచ్చుకు కూడా కనిపించ కుండా పోయింది.

అంటే _ ఇంతటి సామాజిక స్పృహతో విశ్వశేయస్సును కాంక్షిస్తూ బయలుదేరుతున్న ఇంత సాహిత్యమూ కూడా విశృంఖలత్వం మీద కొంచెంగా నైనా (ప్రభావాన్ని చూపలేకపోయిందని అర్థం. ఇందుకు కవికి కావలసిన చిత్త శుద్ధిలేని లోపమూ, సమాజంలోని విశ్ళంఖలత్వానికి బుద్ధి చెప్పగల తీ్మీవ మైన అభివ్య క్రిగల కవిత్వం రాకపోవడమూ, రెంటినీ కారణాలుగానే పేర్కొన వచ్చు. (0-17

285

సమాజంలోని దుసితి ఇలా ఆదుపు తప్పి పెరిగిపోడానికీ సాంఘిక ఆరిక, రాజకీయ పరమైన కారణాలు 'పెక్కువిధాలుగా వుండవచ్చు కానీ; కచ్చేలూ, కళాకారులూ తమవంతు క ర్రవ్యాన్ని చక్కగా నిర్వహించ గలిగితే కొంతయినా మేలు కలుగుతుంది.

ముందుగా కవికి ఉండాల్సిన చిత్తశుద్ధిని గూర్చి ఆలోచి స్తే

కవి కావ్యం రాయడం ఎందుకు? అనే అంశంమీద అనేక తర్జన భర్డ నలు చేసిన మన పూర్వ లాక్షణికులు _

“కావ్యం యశ సేఒర్థ కృతే వ్యవహార విదే” _

అని వక్కాణించారు. కీర్తి ధనం, లోక వ్యవహారాన్ని తెలియజేయడం ఆనే అంకాల మీద కవి కావ్యాన్ని రాస్తాడని నిర్ణయించారు,

ఈ లెక్కలో ఆలోచించి నప్పుడు, ఇప్పటి “కవి గు ర్రింపు కోసం పడ రానిపాట్లు పడుతున్నాడు. రికమండేషన్సు సంపాదించి సన్మానాలూ, పురస్క్లా రాలతో సమాజాన్ని దద్ధరింపజేస్తూ, నిజంగా తనకన్నా, ఉత్తములై న కవు అను మించిపోయి అగాస్తనం మీద కూర్చుంటున్నాడు తప్ప _ “నేనేం రాశాను? ఎందుకు రాకాను? ఎంతవరకూ రాయగలిగాను? నేనింకా భావుకతలో ఎంత సాధించాల్సిపుంది? నేనీ సత్కారాలకూ, పురస్కారాలకూ నిజంగా అర్హుడనేనా?” అన్న విచక్షణాజ్ఞానాన్ని పూర్రిగా వదలి పెట్టేశాడు.

దీనివల్ల ఉత్రమ రచనలకూ, ఉత్తమ కవులక్తూ అందపలసీనంతగా గౌరవ _పోత్సాహాలు లభించడం లేదు.

దీనికి సమాజంలో అన్ని రంగాల్లో ముఖ్యంగా (ప్రచురణ _ కాఖలో "పేరుకుపోయిన వ్యాపార దృక్పధం కూడా (పధాన కారణమే. వ్యక్తికి తనకిష్ట మయిన వాటిని చదివేహక్కునూ 'స్వేచ్చనూ, పురస్కరించుకొని వ్యక్తి బలహీన తలను రెచ్చకొట్టే రచనల ద్వారా వ్య క్రిని సమాజానికెందుకూ పనికి రాకుండా చెయ్యడంలో పోత్రి పడుతున్న (30, హారర్‌, సెక్కు, హింసలతో కూడిన సాహిత్యం బహుముఖాలుగా వచ్చి పడుతోంది. ఆలాంటి సాహిత్యం రాసీన రచయితా, అచ్చేసిన (పచురణ కర్తా ఇద్దరూ లక్షలు గడిస్తున్నారు.

కవులు కూడా, ఇలాంటి పరిస్టితులలో ఏదో రాసేశాం: చెప్పాల్సిండి చెప్పేళాం! ఆపై వారిష్టం"”_అంటూ, ఏదో రాసేసి కేతులు దులిపేసుకోవడం

5258 మంచిది కాదు. తన రచనలతో పఠితపై ఆధిపత్యాన్ని సంపాదించాలి. మరొక విషయం ఏమంటే -_- కవిత్వం స్టాయికిగాని, కవి స్టాయికిగాని పఠిత ఎదగడం' అనేది ఎప్పటికి జరిగే వనికాదు. కవి తన [ప్రభావంతో వఠితను (వభావితుణ్ని చెయ్యాలి. కనుక రచనా వ్యాసంగం ఆంతా సామాన్య పాఠకుని స్థాయికి అనుకూలంగా జరగాలి. (వ్మకియ - భాష _ శైలి _ రచనను చదివించగల శక్తి _ వీటన్నిటినీ మించి పొఠకుని స్థాయిని లెక్కలోనికి తీసికొనడం ముఖ్యం. తనను అభి మానించే ఒక వర్గం మనుషుల కోసం మ్మాతమే రచిస్తున్నాననుకొని రాయడం సరికాదు. మొత్తం పాఠకలోకం తాలూకు స్థాయికి సగటుకట్టి నేటి సమాజంలోని పరిస్థితులను దృష్టిలో వుంచుకొని రచనలు చెచ్యూలి. సహృదయుని హృద యపు లోతులకు చేరి అక్కడ ని(ద్రాణంగా వున్న మానవ (ప్రవృత్తిని అథి వ్యక్తం చెయ్యగల రచనలు రావాలి. పఠిత ఎలాంటి వాడైనా అతని హృదయాన్ని కాన కదిలించి 'ఆ పుస్తకాన్నే మళ్ళీ తిరగేద్దాం' _ అనిపిందేటట్టుండే రచనలు కొనసాగాలి. అవే నేటి పరిస్థితికి తగిన అవసరమైన రచనలు. నేడు సామాజికునికి చదివే తీరుబడి తక్కువ. స్వల్పకాలం మృాతమే చదవగలడు. అందుకోసం “మనుచరి। తొలాంటి పెద్ద కావ్యం పనికిరాదు. చేతిలో అతుక్కు పోయినట్లుండాలి. 7 మ! పటుకుంటే “'హ స్తభూషణంిలా వుండాలి. [ప్రారంభించిన అయిదు నిముషాలో, ట యలు అది అయిపోయేటట్లుండాలి. అలాంటి రచనల్ని నేటి మనిషి చదవగలడు. ఓసారి చదువుతే చాలు, అతన్ని సంపూర్ణంగా ఆకట్టుకొనేటట్లుండాలి రచన, కాస్తకాస్తగా చదివినా మనిషిని కాస్త స్థిమితంగా ఆలోచింప చేసేటటు రచించాలి. చదివిన దానినే పునః పుశః మననం చేసుకునేటట్టుండాలి రచనలు ఆలాంటి వాటి వల్లనే సమాశానికి మేలు కలుగుతుంది. ఇలాంటి పరిసితులలో వ్య క్తి కూడా ఆధునికత అనే మత్తులోంచీ, అనుకరణల నుంచీ, పొళ్చాత్య (వభావం నుంచీ విముక్తుడై కాస్త స్థిమితంగా సనాతన ధర్మాన్ని నేటి పరిన్లితుల కనుగుణంగా మార్చుకోవాలి. ఆధునికత అనే కళ్ళద్దాలు తగిలించుకొన్న కొంత మంది సనాతన సం పగాయం అంతా పనికిరాని చె త్త అనీ, మనం అన్నిటా వెనుక

ర్ర0

బడి ఉన్నందున, ఆధునికతతో ముందుకు సాగాలనీ వాదిస్తూంటారు. సం్మపదాయ వ్యతిరేకవాదుల పాళ్చాత్యానుకరణ కిది ఒక మిష మ్మాతమే.

ఈనాటి సమాజం మీద కవిత్వం ఎలాంటి (వభావాన్నీ చూపలేక పోవ డానికి మేధావుల ఉదాసీనత (_పలోభాలు కారణంగా పేర్కొనవచ్చు. నేడు మరింత దుస్థితికి దిగ జారడానికీ, పఠికలో లేక వ్యక్తిలో సహృదయత దిగజారి పోవడానికి, వ్య క్రి బాధ్యతా రాహిత్యానిక్రీ, అన్నిటికీ కూడా, కవులకు, సమాజం లోని వ్యక్తిని నై తికంగా సన్నర్ధంచే సే శ క్రీ ఓపికా లేకపోవడానికి కారణం ఏమిటని చూస్తే, నిన్నటి అభ్యుదయ కవికి, మొన్నటి భావకవికీ తగిన బాధ్యత లేకపోవడం ఒక కారణం. ఒకరు కాల్పనిక జగత్తులో తిరుగాడుతూ, (ప్రణయ దేవత మాయలోవడి సమాజం నుండి దూరంగా షారిపోతే, మరొకరు (ప్రగతి పాఠాలు బోధించి చేతులు దులిపేసుకొన్న వారే తప్ప నిర్మాణ కార్య్మకమాన్ని అమలు చెయ్యలేక పోయారు. అందుకే సమాజం ఇంకా అలాగే ఎక్కడ వేసిన గొంగశీ అక్కూడేలా _ వుంది.

సమాజానికి ఇలాంటి అవస్థలూ, అవతారాలూ మామూలే. బుద్దునికీ శంకరాచార్యునికి మధ్యగల కాలంలోనూ, శంకరునికీ రామానుజులకూ మధ్య గల కాలంలోనూ, సమాజం పొందిన మాద్పుల్నీ, స్థితిగతుల్ని సామాజిక చార్మిత కాధారాలతో సరిపోల్చుకుంటే ఈ విషయం తెలుస్తుంది. కవులూ, కళాకారులూ కాలానుగుణంగా సమాజం చైెడ్స మార్గాన్ని తొక్కకుండా తమ కృతులు అనే కత్తులను ధరించి కాపలా కాస్తూండాలి జ్మాగత్తగ్గా,

ఇంతవరకూ వచ్చిన కవిత్వం ఏదీ సమాజంలోని ఈ విపరీత ధోరణులను ఆరికట్టగల స్టాయికి తగిన విధంగా తన సితిని "పెంచుకొని పరిష్కారాన్ని చెప్పలేక పోయింది. న శ లతా క నెస్పునవ్పుడు అది తన కెంతగా వేలు కలిగిం

॥ ఇ “అయ్య వడం మానవ నైజం. అందుకే మన

చం పల టన న్మెకుూనా, వత్ర సమ్మతం కొన్నారు [ల స్వభావాన్ని బెట్టి విభజించు

విగ్ర ్షే

నేటి అభ్యుదయ సాహిత్యం పేరున, ముందుగా వెలువడిన, రచనల్లో ఎక్కువ. భాగం సమ సమాజ స్థాపనకు సాయుధ విప్ణవమే పరిష్కా 6 మార్గంగా; మార్క్సిజాన్ని చేతనయినంతవరకూ పాఠకునికి ఇంజక్‌ చెయ్య గలిగిందే తప్ప; వ్యాధిని తిన్నగా డయోగ్నొస్‌ చెయ్యలేక పోయింది. సమసమాజ నిర్మాణాన్ని బోధించి బోధించి వదిలి పెట్టిందే తప్ప, అందుకు వ్య క్రిని స్వచ్చందంగా నడుము బిగించు కొనేలాగా చెయ్యలేక పోయింది.

కవి భావవ్య క్రీ కరణకు (పబోధాత్మకత నొక్కదానినే సాధనంగా చేసుకొనడమూ, తాను విశ్వసించిన సిద్దాంతాన్ని తప్ప మరొక సిద్ధాంతపు మంచి చెడులను అవగాహన చేసుకోలేక పోవడమూ, తాను నమ్మిన దాన్నే పఠిత నెత్తికి రచనల రూపంలో రుద్ది వెయ్యడమూ _ అనేవి ఇందుకు కారణాలు. ఇందువలన సామాజికునితోబాటు కవికి కూడా భావ స్వాతం (త్యమూ, ఆలోచనా స్వేచ్చా దెబ్బతింటాయి. ఆందుకే కవిత్వం సమాజం పై సాధించాల్సిన అధికారాన్ని సాధించలేక పోయింది. గుడిలో భగవద్గీత మీది ఉపన్యాసాన్ని ఈ చెవితో విని ఆ చెవితో వదిలేసిన, పాఠకుడు కవిత్వానికి ఆవీ 14ంఓహో :.... అంటూ నటించాడే గానీ తగినంతగా స్పందించలేక పోయాడు. ఈ మార్పు, అవగాహన _ లేదా ఆలోచన అనేది వ్యక్తి హృదయంలోంచి, ఆతని వ్యక్తితం లోంచి పుట్టుకొచ్చిన ఊహల్లోంచి, స్వచ్చందంగా పెకి రావాలే తప్ప, అంతవరకూ ఎలాంటి ఫాహిత్యమూ ఎంత ఆవేకాత్మకంగా (వబోధించినా వతి స్పందన కని పించదు.

ఈ తరుణంలోనే; బాధ్యత గల (వతి మెధావీ, కవీ, కళాకారుడూ వాడా “సమౌజాన్ని చక్క జెయ్యడాని కేమైనా అవకాశాలున్నాయా?” _ అని ఆలోచిస్తారు నిర్మాణాత్మకతను ఎలా అమలు వరచడం ? అని త్మీవంగా మఢన “పడతారు. ఎప్పుడయినా, ఎలాంటి దళలో వున్నా సమాజాన్ని మరమ్మత్తు చేయగల సత్తువా? ధీమా కవికి మా[తమే వున్నాయి. కవిత్వం ముది గమ్యం కాకుండా, హృదయ గమ్యమే కనుక, పఠిత దాన్ని, హృద తో ఆల్మీయంగానే (గ్రహిస్తాడు. అందుకే కవి చిత్త శుద్ధితో అందించే కవిత్వం హృదయంలోంచి బయలుదేరి సరాసరి మళ్ళా పహృదయాని కే అందుతుందిం

ల్లీగ్రిలై

కవిత్వం ఏనాటి దయినా, ఏ (ప్మకియలో వచ్చినా, అది సాధించ వలసిన లక్ష్యం మాతం ఒక్కటే.

సాహిత్యం వ్యక్తి హృదయానికి గురి పెట్టబడినప్పుడు అది వ్యక్తి హృదయంలోకి (పవహించి, అందులో ని[దదాణమైయున్న సద్భూమికలను ఉ త్రేజింపజేసి, (పకాళన ద్వారా సహృదయుజణ్ణి ఆనంద పరవశణ్జి చేసి, వాని మనసును మెత్తపడేలా చేస్తుంది. కావ్య పఠనానుభవం వలన సహృ దయం పరిపక్వమై లోకానుభవానికి తేలికగా తట్టుకొని నిలవ గలుగు తుంది. లేదా _ ముందే పొందియున్న లోకానుభవాన్ని కావ్యాను భవంతో సరిపోల్చుకొని స్ట్‌ిమిత పడడం కూడా జరుగుతుంది. ఈ (పయత్నంలో వ్యక్తిని కప్పి వున్న దుర్చుణాంధకారం, (కమళక్రమంగా విడిపోయి; అత డొక సజ్జనుడై నిర్హీత సంస్కారాన్ని పొందుతాడు. ఆతడు పొందిన సంస్కారం, వ్యక్తి నుండి వ్యక్తికి [క్రమంగా విస్తరిస్తూ, విశ్వం అంతా వ్యాపించి మంచిని పెంచుకొని, మానవత వైపు, ఆదర్శవంత మైన విశ్వ కళ్యాణం వైపు, విశ్వ కాంతి వైపు (ప్రయాణిస్తుంది. అదే. విశ్వ (శేయమంటే.

ఈ పద్ధతిలో ఆలోచించినప్పుడు వచ్చిన ఈ కావ్యాలు (పభు సమ్మి తాలూకావు, మ్మిత సమ్మితాలూకావు, అలాగని కాంతా సమ్మితా లసలేకావు. కవి హృదయం నుండి పఠిత హృదయంలోకి (ప్రవహించి, పఠిత అంగీ కారంతో స్వచ్భందంగా, అతని హృదయ (పజఇాళనం జరిగి, పరివ రన లభిస్తోంది కనుక ఇలాంటి కావ్యాల్ని “హృదయ సమ్మితాలు” _ గా పరి గణించవచ్చు. *

ఈ విధానమంతా పెకి చాలా చాలా మందంగా కనిపిస్తుంది. కానీ లో తోతులకుపోయి, సమర్థ వంతంగా, శాశ్వతంగా పనిచేస్తుంది.

సమాజానికి వచ్చిన వ్యాధులన్నీ ఒకేసారి, ఒకే రోజున వచ్చినవి కావు. చాలా కాలంగా బాధిస్తున్న దీర వ్యాధులివి. వీటి నివారణకు కాస్త స్థిమితంగా పనిచేసినా లోపలికి మరింత లోపలికి పోయి పూర్తిగా, కాళశ్వ తంగా నివారణ చెయ్యగల మందు కావాలి, ఈ ఫోసెస్‌ అంతా హోమియోపతీ డోనుల్లాగా పైకి తీయగా కనిపిస్తుంది. లోలోపల అతి క కివంతంగానూ ఆతి త్మీవంగానూ, అతివా ప్తి,అవ్యా ప్రి లేకుండానూ పనిచేస్తుండి, ఇదే లక్షణం ఆయన

ల్లీగ్రి్రి

రచనల్లో కూడా (పతిబిందిస్తుంది. (ష్మకియగా డైరీని ఎంచుకొనడం _ ఏ ఆలంకారాలూ లేని నిరాడంబరమైన భాషలో రాయడమూ __ దీనికి నిదర్శ నాలు, ఏ ఒక్క మాటలోనూ _ “మీరంతా లేవండి _ సమాజ ని్మాణానికి నడుం కట్టండి” _ అని చెప్పడు. సామాజిక దౌర్జన్యాన్ని సన్ని వేశాలుగా మన కళ్ళ ముందు నిలబెడతాడు. దీపస్తంభం చెప్పిన మాటలు మన హృదయాల్ని కరిగించి మనల్ని ముందుకు ఉరికిస్తాయి. సహృదయ పాఠకుల హృదయాల. దాకా వెళ్ళి వారిలో రసార్ధ్రతను కలిగిస్తాడు. పఠితకు తనను గూర్చి తాను కాస్త స్థిమితంగా, ఆత్మీయంగా ఆలోచించుకునే అవ కాకాన్ని కలిగిస్తాడు.

“సతీ స్మృతి' ని కావ్య వస్తువుగా ఎంచుకోవడంలోని పరమార్ధం ఇదే! దీనివల్ల మంచి పఠితకు మును ముందుగా కరుణరసావిష్కృతి కలిగి తరువాత సామాజిక స్పృహ ఏర్పడుతుంది. సామాజిక చైతన్యం అతణ్ణి బాధ్యత గల సత్పౌరునిగా తీర్చి దిద్దుతుంది. సమాజంలో నైతిక విలువలకు మళ్ళీ _ పెద్ధ పీట వెయ్యబడుతుంది. మనిషి హృదయంలో పేమ, కరుణ, త్యాగం, సహనం, దేశభక్తి వంటి సద్దుణాలు మొలక లెత్తుకాయి.

ఈ (పో నెస్‌ ఆంతా ముందు కాస్త మందంగానే కనిపించినా, [పారంభ మయాక _ వేగాన్ని పుంజుకుంటుంది. వ్యక్షి దైతన్యం ముందు వఠితలో (ప్రారంభమై, (క్రమంగా ఒకరు _ పదిమందిగా, పది - వందగా, వంద - వేలుగా, ఆలా _ ఆలా - ఇంతింత్తై వటుడింతయె అన్నట్లు, వ్యక్తి నుండి వ్యక్తికి ఈ చైతన్యం అంది, సమాజం విశ్వ శేయోముఖంగా _పయాణాన్ని కొనసాగిస్తుంది.

ఈ కావ్యాల ద్వారా భరద్వాజ ఆశించిన ఫలితం ఇడదేః

డైరీల రూపంలో సతీస్మృతి తాత్త్విక చింతన _ సామాజికత _ అను వస్తువై విధ్యానికి ఈ స్మృతి కావ్య పంచకంలో గల (_పయోజనంకూడా ఇదేే

భరద్వాజ, జీవితం అనే యూనివర్సిటిలో, పాఠాలు చదివి అనుభవాన్ని పండించుకున్న వ్య క్తి. నాటినుండి నేటివరకూ మానవుని సాంఘిక, ఆర్టిక,

జదిప స్తంభం “ఒకింత వేకువ కోసం" పుట 0

ర్లీగ్రిశ్తీ రాజకీయ. పరిణామాన్ని; సమాజంలో _ పేరుకుపోయిన కుళ్ళును, దగాను, హింసనూ, దీప స్తంభంలా కని పెడుతూన్న కర్మసాక్షి. రెండు సంధ్యల మధ్యా అతడు రాసుకున్న డైరీలు, డైరీలు కావు కై ఫీయత్తులు. ఒక వైపు సతీ స షతుల మహావెల్తువ చుట్టి వేస్తున్నా, మరో వైపున జ్రీవితానుభవాల (పభం 'శ్రైల' రక క జనం తన హృదయాన్ని నైరాశ్యం వై పుకూ సర్వసంగ పరిత్యాగమనే ఎడారి నెకత (శేణులకూ విసిరి వేస్తున్నా, పలిత శేశాలతో, ఎండిపోతున్నప్పటికీ చిగురించడానికి మోసులు వారుతున్న వృద్ధ వృక్షంలా, జీవితం అంచున నిలిచి: “సామాజిక చై తన్యాన్నిః వ్యక్తి చైతన్యం ద్వారా సాధిద్దాం రండి” అని చేతులు చాచి ఆహ్వానిస్తున్నాడు భరద్వాజ, తాను చూచిన సమాజాన్నీ, వ్య క్రిత్వాలనూ, సంస్కృతినీ తానాశించిన సమాజంతో వ్య క్తిత్వంతో సంస్కృతితో బేరీజు వేసి చూసుకుంటూ, ఫలితాల సాధనకై మరో '(క్రీసు, మరో బుద్దుడు; మరో గాంధీ ఆయుదాలతో, ఆటం బాంబులతో ఇప్పడు మళ్ళీ పుట్టి తీరాలని సామాజిక పరిస్థితుల పై ఉద్వేగం చెందుతాడు భరద్వాజ. థార్యావియోగ సంజనిత దుఃఖం ఎతణ్ణి వైరాగ్యం వైపుకు నడిపి, తత్త్వ చింతన చేయించి, హృదయ పరిణతిని సాధించి పెట్టింది. ఆయువును అనంతకాల నిర్ణయానికి వదలి, సమాజంలోని బాధా సర్పదష్టుల "ఘోష వెనక్కి పిలవగా, “మానవ సేవయే మాధవసేవ" _ గా భావించి తాను కర్మయోగి కావడమే విశ్వ్యశేయోదాయక మనే నిర్ణయానికి వచ్చాడు భరద్వాజ తనతోబాటు తన పాఠకులకు కూడా, సమ సమాజ స్వరూపాన్ని విశదీ కరించి, వారిని సహృదయులుగా, సమాజ స్వరూపాన్ని అర్థం చేసుకొన్న స్వచ్చంద సమాజ "సేవకులుగా, ఒక నిర్మాణాత్మకమయిన కార్య కమంతో ముందుకు వచ్చేలా చేస్తాడు భరద్వాజ. డెరీల్లో స్కృతి కావ్య పరంపరకు శ్రీకారం చుట్టి, “ఇదిగో ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో ఇప్పుడు రచనాధర్మం ఇలా వుండా' లంటూ; రచనా స్వరూపాన్నీ రచనా ధర్మాన్నీ మన కళ్శ్ళముందుంచుతాడు భరద్వాజ. నాడు శ్రీశ్రీ స్వర్గ వీధుల్లో తిరుగాడుతున్న కపితా జగన్నాధ రథచక్రా లను భూమార్గం పట్టిస్తే) నేడు భరద్వాజ ఆ చ్యకాలను సర్యపదాయ మార్గం లోంచి తప్పించి, హృదయమార్గం పట్టిస్తున్నాడు.

268

మన సం(ప్రదాయాన్ని, నేటి దేశకాల పరిస్టితుల కనుగుణంగా మార్చు కొని, మరొకసారి ఆలోచించి రచనలు చెయ్యాలి. హృదయాన్ని స్పందింవ జేసే కవిత్వం హృదయం నుండి సరాసరి హృదయానికే అందాలి. వఠిత జాగరూకుడై అవగాహనకు రావాలి.

మానవుడు వళుపవృ త్రిని వీడి, తరతరాల సంస్కృతికి వారసత్వంగా లభించిన మానవతా దృక్పధాన్ని అలవరచుకొని చక్క-దిద్దుకోవాలి.

ఆధునికాం[(ధ సాహిత్యాన్ని అంచనా వేస్తూ, అందులో భరద్వాజ స్థానాన్ని నిర్ణయించే ఈ సందర్భంలో, మరో మాట కూడా చెప్పుకోవాలి. మనిషి కమంగా పళశ్యవవృ త్రిని వీడి "మనిషిగా, మనీషి మనిషిగా మారు తున్నాడు కదా! భరద్వాజ స్మృతుల్లో, అతడు (కమంగా భార్యా వియోగ దుఃఖం నుండి తేరుక్షొని భావాద్వైత స్థితికి చేరుకొనడమూ, ఆమెగారితో భావ రూవస్థితిలో తాదాత్మ్యాన్ని పొందడమూ అనే స్టితి (క్రమంగా ఈశ్వరా న్వేషణగా, ఆత్మ విచారంగా పరిణమించడమూ కనిపిస్తుంది. 'నదీనాం సాగరోగతిః*' _ అన్నట్లుగా, సకల కళా కలాపమూ పర మేశ్వరునిలో లయించడమే పరమావధి. ఆయితే ఒక్క వేదాంతపరమైన ఆధ్యాత్మిక శాఖ తప్ప, మరే కవిత్వమూ దీనిని గూర్చి అంతగా పట్టించుకోదు, కాని భరద్వాజ స్మృతి కావ్యాలు పఠి తను లౌకిక బంధాల నతికమించి, రస స్మృతి నుండి ఆత్మ సాక్షాత్కారం వైపుకు నడిపిస్తాయి. ఏదియేమైనా, ఈ మార్చు లేక ఈ ఆవగాహన బలవంతం మీద కాకుంకా, స్వచ్చందంగానే సహృదయుణ్ణి సమాజ సేవకు పూనుకొనేట్టు చేయడమే కవితాధ్యేయం. అలాంటి రచనయే ఆదర్శవంతమయిన రచన" (వబోధాత్మకంగా చెప్పడం కాక, నిర్మాణాత్మకంగా ఈ మార్చు జరగాలి. ఇదీ సొహిత్య పఠనం ద్వారా, పొందే చైతన్యం. వ్యక్తి కేంద దిందువులాంటి వాడు కనుక సంస్కారం వ్యకి నుండి (పారంభం కావాలి. ఈ సంస్కారం వ్యకి నుండి వ్యక్తికీ సమాజానికీ, దేశానికీ, చివరకు విశ్వానికి వ్యాపించి నప్పుడు విశ్వశాంతి సాధ్యమౌతుందని ఈ సిద్ధాంతం చెబుతోంది.

వ్యక్రి కేంద్ర బిందువు కనుక సమాజం మారాలంటే వ్యక్తి హృద యాన్ని మార్చేట్టుగా కవితా స్వభావం వుండాలి కనుక, “సమాజాన్ని చక్క- చేస్తాం” _ అనే వట్టి, మాటలు కట్టిపెట్టి వ్యక్తి హృదయ (ప్రషళనకు పూను కొమ్మని ఈ సిద్ధాంతం చెబుతోంది.

కీర సామాజిక (పమాదాలను ఆధిగమించడానికి కవులకి మార్గం ఒక్కటే శరణ్యం, ఇందులో హృదయాన్ని కరిగించి దానికి రససిద్దిని భావసిద్ధిని సాధ నంగా చెప్పి పాఠకుని అవగాహనను పెంచి, ఆతని హృదయాన్ని కర్మ యోగం వ్లైపుకు మళ్ళించడం ద్వారా (పగతి మార్గాన్ని బోధిస్తున్న ఈ సిద్దాంతాన్ని వూ “రస భావ కర్మ యోగ సిద్దాంతం” -_ అని పిలవ వచ్చును. హృదయ 1పషాశన (ప్రయోజనంగా ఈ దిశలో వచ్చే రచనలు “హృదయ సమ్మతా” లపవుతాయి -- ఇదంతా రస సిద్ధాంతంలో మన (హ్రైచీనాలంకారికులు "పేర్కొన్న సనా తన సం(ప్రదాయమే. కాని మనం ఆధునికత అనే మైకంతో మనదయిన జ్ఞానాన్ని మరిచి పోవడం, లేక దాన్ని విడిచి "పెళ్టేయడం, లేదా మారుతున్న అపసరా లకు తగినట్టుగా దానిని మార్చుకోలేక పోవడం _ వంటి మన ఉదాశీన వైఖరి వల్ల, నేడు కంటికి కనిపించకుండా పోయింది ఒక సత్సం్యపదా నుమే. కాని ఒక సత్సర్మవదాయమే మానవ (ప్రకృతిని పఇాళనం చేసి వానిలోని తామసిక వికా రాలను తుడిచివేసి అతనిని దివ్యపదవికి చేరవేయగలదని * రాధాకృష్ణ పండితుని అభ్మిపాయం. ఇ ఒకప్పుడు క్షిణయుగానికీ, ఆధునిక యుగానికి మధ్య అంధకార యుగంలో సాహిత్యం ఎదుర్కొన్న (పమాదమే ఇప్పుడు పునరావృత మౌతోంది, రకరకాల సాహిత్యం వెల్లువలై ముంచుకొస్తున్న ఈ తరుణంలో మేధావు అందరూ నేటి సామాజిక దుస్థితికి, “బొరాః కలికాలం” _ ఆంటూ ఆశ్చర్యంతో చిత్తవి[భమానికి లోనై యుండగానే, అందం: జో అయి ా స్మృతి కకక ముందు గా లక్ష్యమూ, లషణమూ గ ౮ త్వ గహృదయుని హృదయానికి గురిచూచి వదిలాడు. పఠిత గుండెలోని అత్మీయతను తటిలేప్రాడ్ర, ఇప్పుడు వ్య తల హృదయాల్లో రాజ్యం చేస్తూ, వ్యక్తి నుండి వ్యక్తిగా మెత్రం మానవజాతి నంతటినీ వశం చేసుకొంటూ, అంతటా విస్తరిస్తూ దిగ్విజయ యా(త చేస్తున్నాడు భరద్వాజ, యో సతీ [౪190 68616108 1081ల 6051096౯ 22001068, 90920126 0౬౯ ౨॥లలం జడే 186 6,0 2816౯ 1 అం” కలం 210010 10 0 పి క 16

ల్లి? ముందుగా 'సతీస్మ్కృతి' అనే ఆత్మీయమైన స్వగతంతో స్వాగతించి, సహృదయ (ప్రఇాళనకు దానిసి సాధనంగా చేసుకొని, జీవితాన్ని వేదాంతవరంగా విశ్హేషించి చూపడం ద్వారా; పఠితలో ఆశించిన మార్పును తెస్తాడు. తానొక డీప స్తంభంగా మారి, నేటి సమాజంలోని పాశవిక విలయ తాండవాన్ని,, కళ్ళకు కప్టేటట్టుగా చెప్పి? తానాశించిన సమాజాన్ని దర్శింపజేసి వపఠిత హృదయం లోని సద్భూమికల్ని మేలుకొలుపుతాడు. ఆతని రచనల నందుకొన్న వారిలో కవులు, లాక్షణికులు, పండితులు విమర్శకులు, న్యాయాధిపతులు, ప(త్రికాసంపాద కులు, ఆచార్యులు, (పాబార్యులు, భక్తులు, నా స్తికులు, వ్య కిచె తన్యవాదులూ, ఆత్మ చెతన్యవాదులూ ఇలా అన్ని తరగతులకు చెందిన మేధావులూ సహృదయులూ కూడా వున్నారు. మొదటి నుండీ భరద్వాజ రచనలను చదువుతూ, ఆతనిలోని (క్రమపరిణతిని ఆత్మీయతతో ఆర్థం చేసుకొంటున్న వారితోవాటు, భరద్వాజ సాధిస్తున్న ఈ రచనా విఖభూతికి కాస్త అసంతృప్తి పడుతున్నవారూ; ఈర్ష్యాసూ యలను ఆణచి పెట్టి; నవ్వులు చిందిస్తూ: ఆత్మీయతను మరింతగా (పకటించే మహాళ్ములూ వున్నారు. కానీ- అంతరాంతరాలలో భరద్వాజ ఆంతరిక చైతన్యానికి అబ్బురపాటుతో ఆతని రచనా వ్యాసంగంలోని (వతిభకు నివాశులర్పించకుండా వుండలేరెవరూ. భర ద్వాజ రచనలకు స్పందించి భరద్వాజకు వెంటనే రాయకుండా ఉండలేక పోయిన వారూ, వ్యాసాలతో, ఉపన్యాసాలతో, ముందుకొచ్చినవారూ, "పెక్కుమంది వున్నారు. ఏది ఏమైనా,వ ర్తమాన సమాజానికి భర ద్వాజ రచనలెంతో ఆవసరం, ఇప్పటికే భరద్వాజకు అనేక (పతిష్టాత్మకమయిన గౌరవ పురస్కారాలూ సన్మానాలూ కూడా జరిగాయి. ఇప్పటికే అనేక సత్కారాలు పొందిన భరద్వాజ ఈ కావ్య పంచక రచన ద్వారా ఏ పురష్కారాన్నీ ఆశించలేదు. నాగేటి కలంతో హృదయ కేతాలను దున్నిన హాలికుడు తను చల్లిన ప త్రనాలకు తగిన వంటను కోరుకున్నట్లు? మన హృదయాల్లోంచి ఒక రసానందభరిత మైన తృప్తితో కూడిన నిట్టూర్పును మా[తమే. కోరుకున్నాడు. తాను ఉన్నత పధాల కెదిగిపోతూ మనల్ని కూడా తనస్థాయికి ఎదగ మంటున్నాడు* త నాడు కవిత్వాన్నీ: రచనలనూ “సామాజిక స్పృహ" అనే తూకం తాయితోనే విలువ కట్టడం పరిపౌటి ఆయిపోయింది,

ల్లిగ్టిగ్రి

తమకు తెలిసినదే సామాజిక సృహ తప్ప, ఇతరమైన దాన్ని దేనినీ అంగీకరించని మొండితనం కూడా వారికి పుష్కలంగానే వుంది. ఒకప్పుడు ఏ గుప్తుల కాలంలోనో, రాయల కాలంలోనో, ఇంతటి ఆర్థికపరమైన ఇబ్బందు లున్నఫ్రే భావించుకొని, ఆ నాటి కవితల్లో నేటికవి చూపించే ఆంశాలతో సామా జిక స్పృహ లేనందుకు విచారిస్తారు, నాటి పరిస్థితుల్ని అర్ధం చేసుకోడానికి బదులు నేటి ఈ పడి కట్టురాళ్ళతోనే విలువకట్టడం జరుగుతోంది. *ఆందుకే కవ్మితయం రచనలో వీరి కళ్ళకు సామాజిక సృహ కనిపించదు.

ఈ దిశలో ఆలోచించినప్పుడు భరద్వాజ తన రచనల ద్వారా వర్తమాన కాలానికేగాక, ముందు ముందు తరాలవారికి కూడా ఉత్తేజాన్ని కలిగించడం, గతానుగతికంగా ఘనీభవించిన భావ్యపసంచంలో ఉద్దామమెన' ఉద్ధీపనాన్ని యువ కవుల కందించడం కూడా కనిపిస్తుంది.

డైరీ ృవ్మకియగా మొదటిసారిగా స్మృతి కావ్యరచన, అఖండ మానవతా ధృక్పధమూ, పొరమ్యాన్ని చేరిన (పకృతి వర్ణనా రీతి, లౌకికం నుండి పొర మార్దికతవైపు నడిపించే దృక్పధమూ, ఆధునికతా మైకంతో మనం దూరం చేసుకొన్న రస సిద్ధాంతమే నేటి సమాజ స్థితిని చక్కదిద్ధగల ఏకైక సాథఢ నంగా (గ్రహించాలి అనే _పతిపాదన రూపంగా రచన చెయ్యడమూ, సహృదయ హృదయంలో అణగివున్న సద్భూమికలను ఆవిష్కరించే (సక్రియా నైపు ణ్యమూ, వ్యక్తి వికాసం ద్వారా సమాజ (శేయోకాంఇు, వంటివన్నీ భరద్వాజ రచనల్లోని విశేషాలేః: అందుకే _

ఈ కావ్యపంచకాన్ని, చదివి వాటిలోని భరద్వాజ '“హంసధ్వనిని గు ర్రింపగలిగిన వఠితలు తమ హృదయాల్లో భరద్వాజను “ఉన్నతోన్నత పురస్కార గహీతగా” సత్క-రించుకొంటున్నారు.

ఇప్పుడు ఆలోచిద్దాం - ఆధునికాం[ద్ర సాహిత్యంలో భరద్వాజ స్థాన మేమిటనిః నే

నన్నయ, తిక్కన వంటివారి కావ్యాల్లో సామాజికత లేదనడం

భావ్యం కాదు. నిష్పక్షపాతంగా మరోసారి ఆలోచి స్తేగాని అనాటి

కావ్యాల్లోని సామాజికత అర్థంకాదు. ఆనాటి సామాజికావసరాలను నేటి సామాజికావసరాలతో ఆంచనావేసీ సామాజిక న్ఫృహను నిర్ణయించడం తొందరపాటు వనే ఆప్పుఠుంది.

ఆనుబంధంలో... &. భరద్వాజ కవితా విశేషాలు 2, (ప్రాచ్య పాళ్చాత్య సాహిళ్యాలలోని కొన్ని ఎలిజీలు 8. భరద్వాజను గూర్చి స్పందన -- (వతి స్పందన శ. ఉపయుక్త (గంథావళి

అనుబంధం భరద్వాజ కవితా విశేషాలు భరద్వాజ, కవితా హృదయంగల పరమ భావుకుడు. అందుచేత ఏం

దృష్టి కవిత్వానికీ;, కావ్యానికీ, భాషకూ సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. భరద్వాజ భావుకత శేవలం ఊహలోంచి కాకుండా బాధలోంచి పుట్టుకొచ్చింది కనుక ఆ మెటఫర్జూ సిమిలీలు అనితరసాధ్య మనిపిస్తాయి. ఎ. భరద్వాజ ఉపమలు కొన్ని _

దుఃఖం జీవనది లాంటిది.

$, శాపం తీరిన దేవకన్యలా వెళ్ళిపోయింది.

నీలాల జలాల మధ్య తేలే దీవిలా _ పరమేశ్వరుని పాదాల ముందుం చిన పండులా _

డీ నిశ్చలమూ, నిర్జీవమూ, సిరంజనమూ, సీఠవమూ ఆయిన ఇసుక సము[ద్రం మీదికి వాలిన నీటిమబ్బులా

పిసినారిగాడు కాసుకోనం వటారించి పోయినటు, ఈ శరీరం గాడికి మనసుమీద ఇంకా మమత తీరలేదు. శ

ర. గుహాంతర గాఢతమస్సులాగా, దురదృష్షంలాగా, పట్టుకు వేలాడు తున్న గబ్బిలం లాగా _ ల

"చేజారిపోతున్న దేహ శకలంలాగా, సూరీడు కొండల ది నుండి దొర్హిపోతున్నాడు.

ణు

రి. ఈపూట _ ఆకాళం మరీపేదగా, పీదగా, కీనంగా వుంది. మాసిన

చీక కస్పుకున్నట్లుగా వుంది, ఆ భీరనిండా చుక్కల చిల్పులే వున్నాయి.

రే ఆ చిల్లుల్లోంచి వొళ్ళు కనబడకుండా దాచుకోవడానికి, ఆకాశం ముడుచుకు ౧౨౦ పడుకొన్నట్టుగా వుంది. 9. ఆదిభిక్షువు నానుకొని వుండే అమ్మవారిలాగ, నువ్వు నా (పక్కనే వున్నావు కనుక _ + 10. చైతన్యం కోలుపోయిన నీ శరీరం లాగే వుంది _ శీతువుతో గడ్శ కట్టుకు పోయిన ఈ వేకువ కూడా. 11. నా నిదురలోకి పాకుతూ వచ్చే సీలివర్ణ స్వవ్నంలాగా వుండి ఆకాశం. క్ష జీవితాన్ని కావ్యంతో పోల్చడం: “జీవితం జానవద గీతంలా, సరళంగా, హాయిగా వుండాలిగాసీ, నాలుగర్జాల కావ్యంలా, పరమ క్లిష్టంగా పుండకూడదు. కానీ ఇప్పుడలాగే వుంటున్నది.” 1శీ. *మాటలు పడిపోయాయి" _ అంటూనే ఆ భావాన్ని వ్యక్తం చేసిన తీరుః “ఒకమంచి పాట తగులబడిపోయినట్లూ, ఒక గొప్ప కవిత్వం నిలువునా చీరుకుపోయినట్టూ, గలగల్దాడుతూ పరుగెత్తే సెలయేరు హఠాత్తుగా మూగదయిపోయినట్లూ, అనిపించింది.” 14, దాంపత్యాన్ని వివరించిన తీరు అనుభవపు తెరలోంచి వచ్చినట్లు ణు షు! కనిపిస్తుంది:

“ఎప్పుడో, ఎక్కడో తప్ప ఏ కాక్షరం ఏమీ కాదు. మరో అక్షరం వచ్చి దానికి కలిస్తే గాని వద స్వరూవం ఏర్పడదు, పూర్ణత్వమూ రాదు. వైవాహిక జీవితం పూర్ణత్వం దాల్చిన పదం లాంటిది. ఇందులో ఎటువైపు అక్షరం లువ్లమయినా మిగిలిన ఆ రండో అశతరం బిక్కు బిక్కు మంటూ. దిగాలుగా వుంటుంది, (ఫాణావళిష్టంగానూ వుంటుంది.”

వే. “దిక్కుతో చర ఏడ్చే ఆపిల్లల్లో నేనున్నాను. (కింద రాలిపడిన ఆకుల్లో నేనున్నాను. చతకళ్ళు రుద్దుకుంటూ వెక్కి వెక్కి ఏడే పసిపిల్ల వాసిలా మనకళ్ళ ముండోక్షణం నిలుస్తాడు భరద్వాజ,

ల్లి ల్లీ 16. పడుచు మేఘం మెరుపు కవిత్వం రాస్తున్నన్నట్లు 17. చెట్టునుండి రాలిపడిన ఆ ఆకుల్లో నేనున్నాను... ఈ ఆకు ఆచెటును టబ చేరలేదు. ఎండి నుగ్గయి మట్టిలో కంసిపోవలసిందే _ తన స్థితిని సమగ్రంగా చూపే ఉపమలు :

భగవంతుడు పిసినారి. నీగురించి కుమిలి పోవడానికి ఒక, గుండెనే ఇచ్చాడు, ౯
అన్ని దిక్కులూ నీవే మూట గట్టుకొని వెళ్ళావేమో - నాకొక్కటీ మిగల్లేదు కాంతమ్మాః నేనిప్పుడు దిక్కులేనివాడి నయినాను.

90, నా చిన్న తనాన్ని నేను చెరువు గట్టమీదా లం పారేసుకున్నాను నాయవ్వనాన్ని _. అంతులేని ఆకలిమీదా, అనంతమెన దర్శిదం మీదా... అజ్ఞానం మీదా ఆరేసుకున్నాను. బా

ఆకాళంలో రెండు మేఘ సమూహాల మధ్య పోరు జరుగుతోంది. అవి ఉరుముల భాషలో అరుచుకుంటున్నాయి. మెరుపుల కొరడాలతో చరుచు కొంటున్నాయి.

పాలకుల శుష్క వాగ్దానాలను వర్పిస్తూ :

భూదేవి శిరస్సున దోసిళ్ళ కొద్ధి వెండి ముత్యాల తలం(బ్రాలు పోస్తున్నాడు చం్యదుడు. ఆ ముత్యాల మెరుపులన్నీ వెన్నెలగా మాఠి జారి పోతున్నాయి.

వీల. భరద్వాజ దృష్టిలో కవి : “నేల కాగితం మీడ నాగేటి కలంతో విత్తనాలు చల్లుకుంటూ పోమే వాడే అసలు క్రవి_ గొప్పకవి _ అవసరమెన కవి. -ా

తన అభిలాషను వుకం చేస్తూ. శ చూస్తూనే, అలా అలా చూస్తూనే, ఆలాగే ఆ కన్నులలో కనులుంచి చూస్తూనే, అనంకతానంత కాలాల దాకా ఉండాలని ఉంది. . క్‌

ఇ అన వి. మనస్తత్వం _ పకృత్తి ; =. మనుషుల విభిన్న తశ్వాలన్స భ్‌రదా జ చకుగా క్‌ ఆన్యయించారు, ౮ (వ ఛితో

ల్లి78్రి

కే భరద్వాజ థార్య మరణించాక అనివార్య మయిన దుఃఖావేశంతో: “మరింక ఉండలేక శ్మళానానికి వెళ్ళి సమాధికి ఎడం (వక్కన స్థం చూపించి కాటి కాపగిని, “ఇది నాకు కావాలి” _ అని అడిగాను ఆమాటతో ఆతడు'కవాన్ని ఎప్పుడు. తీసుకు వస్తారః' అని అడిగాన (పళ్నకు “ఇందులో ఉన్న ఆమె భర్తకు ఈ స్ధలం కావాలి. తన శవం కూడా ఆమె (పక్కనే ఉండాలని కోరుతున్నాడు. అయితే అతనింకా చనిపోలేదు. ఈ స్థలం అతనికోసం ఆస్టే పెట్ట గలవా ? ఆంటాడు.

2, పురిటిలోనే చనిపోయిన బిడ్డను గూర్చి కాంతంతో: “ఇప్పుడా బుజ్జి సీవున్న చోటనే ఎక్కడో వుండి వుంటుంది ___ ఆ చిన్నారి కనబడితే చెప్పు ___ నాన్న కూడా త్వరలోనే ఇక్కడి కొస్తున్నాడని. వచ్చేటప్పుడు రంగు రంగుల కలలు, కబుర్లు, పాటలు, మోయగలిగినన్ని మూట కట్టు కొస్తున్నాడని చెప్పు. ఆక్కడే, చిన్నప్పుడే చనిపోయిన నా చిన్న చెల్లెలు సుందరి నా తమ్ముడు నారాయణ మూర్తి, మానాన్న కూడా వుంటారు, వారితో కూడా చెప్పు నేను _పయాణానికి సీద్ధంగా వున్నాననీ, ఏక్షణంలో అయినా అక్కడికి రావచ్చు ననీనూ” అంటాడు.

తీ. మరపును (పసాదించమని ఆడుగుతూ భరద్వాజ:

“నిన్ను మరచిపోవడం ఆసాధ్యమనీ, అసంభవమనీ నాకు తెలుసు. నాకు వతి చెడితే, నేను పిచ్చివాడినై తే, నిన్ను మరచిపోతానేమో. ఈ రెండూ నాకు త్వరగొ రావాలని కోరుకుంటున్నాను.”

“అన్ని అక్షరాలూ కూడబలుక్కుని దూరంగా తోసేసి నప్పుడు తుళ్ళిపడిన ఆ పిచ్చి అక్షరమంటే నాకు జాలి,” సి, భరద్వాజ థావ చితతాలు :

భరద్వాజ భావ చి(తాలు గుండెను కదిలిస్తాయి. చెవులకు కనిపిస్తాయి. కళ్ళకు వినిపిస్తాయి. ఆయన (పకృతిని మైనపు ముద్దలా వాడు కొన్నాడు. దానికి అనేక రూపాల నిచ్చాడు, (పాణం పోశాడు. తన భావ చితాల చేత నంగీతం పలికించాడు, (10-18

న.

“ఎన్నెల' ఆయన దోసిళ్ళలో ఇమిడి పోతుంది. అదే వెన్నెల చప్పుళ్ళు చేస్తుంది. హిమాణువులు గుసగుస లాడుతాయి. దుఃఖం పుక్కిలింతకు వస్తుంది. 'చీకట్టు ఎండి పోతాయి. ఆకాశం లేత నీలాలను జలులుగా

ళా

చిమ్ముతుంది.

“తిమిర కుటీరంలో బిక్కుబిక్కు మంటున్న ఒంటరి నిట్టూర్పు. ,.”

బ్‌

“గడ కటిన పీకటి ముద”

ఠి ట్‌ చి

“పసిడి రంగు . మంచుమీద పరిమళం కురవడం”

“వెన్నెల వెలుతురులోకి దూక్రి ఆత్మహత్య చేసుకోవడం”

“పెదవులు తగిలినా పగిలిపోయే పిచ్చి పదాలు"

“ఆలోచనల నిండా కత్తులు గుచ్చుకోవడం”

“స్వప్నాల నిండా గాయాలు మొలవడం”

ఉక్రన్స రెప్పలమీద స్వప్నాలు విరబూయడం”

“నాలుగు దిక్కుల్లోంచి వేకువరాగాలు తొంగి తొంగి చూడటం”

“దిక్కులన్నీ రెక్కలు ముడుచుకొని వెలుతురో కరిగి పోవటం”

॥ ఛా

“కిరణాల దారాలతో వలుతురు వస్త్రాలు నేస్తువ్నాడు సూర్యుడు ఆ నేసిన వానికి రంగులరద్ది ఆరేసినట్టు, ఆకాశం కాషాయ వర్ణంతో మృనిగి తేలుతోంది”

(పతీ వాక్యంలోందీ కనీసం ఒక్‌ బొమ్మయినా తొంగి చూడకపోతే ఆ వాక్యం రాయడం శుద్ధ దండగ అని భరద్వాజ అంటాడు, డి. మానవ మానవేతర (పకృతి అనుబంధం ;

కాలం ఉభయ సంధ్యలనూ, దివార్శాతాలనూ, బుతువులనూ, ఆలం కారాలుగా మార్చు కుంటుంది. పరామర్శించి పోడు వసంత (గీషా లూ హేమంత శిశిరాలూ, గాలి తరళంగాలూ,. వాన చినుకులూ. కలని వంట గ

గలసి తిరిగిన (ప్రదేశాలూ, పీధులూ, జౌటలూ, తోటలూ గరిక ల తూనీగలూ కనిపిస్తాయి. ' ర్స

276

నీలాకాశంతో బిక్కు బిక్కు మంటున్న అందాల నెలవంకను, నక్షత్ర వీధులను చూడడమేగాక, లోకంలో మనిషి ఆకలిని, దార్మిద్యాన్ని, కపటాన్నీ ఆటవిక న్యాయాన్ని కూడా చూసి కళ్ళు మూసుకో వద్దంటాడు భరద్వాజ.

భూదేవి శిరస్సున దోసిళ్ళ కొద్దీ వెండి ముత్యాల తలంఐాలు పోస్తున్న చందుడూ, మెరుపులన్నీ వెన్నెలగా మారి _ కొండలమీవ, బండలమీద, పురాలమీద గోపురాలమీద, మొగ్గలమీద, చిన్నారి బుగ్గలమీద, పూలమీద వచ్చనీ నేలమీదా చివరకు భరద్వాజ తలనీలాలమీద కూడా జారిపోవడం సైతం "చూస్తాం. ఇ. భరద్వాజ పకృతి వర్ణనలు:

జామిచెట్టు బాగా పెరిగింది. కొమ్మలూ రెమ్మలూ విప్పుకొని ఆటు పీథిలోకీ, ఇటు వీధిలోకి, నింగిలోకి తన సహ్మస ప్యత న్మేశాలను విప్పళించు కొని, ఆళగా, ఆతృతగా, భయంగా, దుఃఖంగా వెతుకుతోంది నీకోసం. నేను తన నీడ కిందకు రాగానే దాని కొమ్మలు నన్ను తాకుతూ వోదారుస్తున్నాయి. దాని ఆకులు అశృవుల్సానా మీద పడి రాలిపోతున్నాయి. ఒకప్పుడు తనను దడయతో,ఆనురాగంతో సాకి, తననింత స్థాయికి తెచ్చిన కరుణామయిని కోల్పో యిననా దురదృష్టానికి వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తోందా జామిచెట్టు.

౭. తూరుపు దిశనుండి పీకటి తెరలు వీడిపోతున్నందుకు సంతోషంగా ఆరుస్తున్నాయి. ఇంకా చీకటి ఉన్నదనుకొని, ఉండాలనీ అనుకొని, న్మిద పోతున్న మనుషుల దీనావస్థను చూసి బాధతో అరుస్తున్నాయి.

_ గాలినిండా విషాద సంగీతమే వినబడుతోంది. చెట్ల ఆకులు కూడా నృబులు గుబులుగా నాకేసి చూస్తున్నాయి. సీడలు పార్టి పార్టి ఏడుస్తు న్నాయి.

4, నీ కోనం, నా చుట్టూను, నాలోను అన్వేషిస్తున్న నన్ను చూసిః ఇజాలిథో శరగిపోతున్నాయి చుక్కలు, సురిగి పోతున్నాయి దిక్కులు.

ల76 ఎఫ్‌. పసక్తాను (పసక్తాలు;

భరద్వాజ (ప్రసక్తాను పస క్తంగా అనేక విషయాలు చెబుతాడు _

ఆశ్రమ సంబంధం అంటే, తనకు బా త్రిగా ఇష్టంలేని వాడిని "పెళ్ళాడి వాడితో కాపురం చెయ్యడం.

రి మనిషి మరో మనిషి పట్ట చేయగల గొప్ప నేరం, నమ్మించి మోసం చేయడం.

శి తన సంక్రిష్ట (పవృ త్రిశో ఒక్కో మనిషి ఒక్కో (ప్రపంచమే.

ఈ ఒక్క మనిషిని గృరించి _ చాలు _ ఇంకేమీ మిగలకుండా రాయడం అనేది, వేయిమంది మహా కవులకూ రచయితలకూ కూడా సాధ్యం కాకపోవచ్చు. .

రి. ఒకప్పుడు పెళ్ళి నూరేళ్ళవంట; ఇప్పుడు నూరేళ్ళ మంట, “- ఇది హాస్యో క్రియ్సే కాద, సమాజానికొక చురక,

“అదేమిటి? నేను రాగానే తగ్గిపోతున్నా వెందుకు?! అన్నదామె రవంత ఆశ్చర్యపోతూ;

ఓక కుటీరాన్ని కాంతి పూరితం చెయ్యడానికి ఇద్దరం వెలగవలసిన అవసరం లేదు సోదగ్ర, అన్నదా దీపం నవ్వుతూ.

కాంతమ్మగారు దీపం వంటిదని ధ్వనింప చెయ్యటం,

దేవని విషయంలోనూ భరద్వాజకు మొహమాటం లేదు ;

“పళూః ఆంతా మనసు కల్పించే మాయ £ అంటున్నారు తా త్రికులు, భార్యా బిడ్డలు, తలిదం(డులు, శతృవులు, స్నేహితులు, సంపదలు, దారి [ద్యాలూ అన్నీ మనను కశల్చించినవే ఆయితే _ నీవు మాతం మనసు కల్పించిన మాయవు కాదా?”

ర. కళాత్మక విలువలను విడిచి, వెరి తఆలువేస్తూ మితిష్సీరిన వా స్‌ వికతను నిరసిస్తూ _

“జీవిత వా స్తవ్లాలను చితించడం అన్న ముస్తుగు (కింద, శిల్చ దారి (ద్యాన్నీ, కళా దార్మిద్యాన్నీ దాచుకోనశం బాధ్యతా రహితమైన చర్యగానేను భావిస్తాను. ఇడి సాహిత్య నేరమే కాదు? సౌంఘిక నేరం కూడా”,

ర్ట?

ఎండను రేయెండగా కవితీకరించిన చర్యదన్న చుక్కల ముని వేళ్ళతో, కవితా పంక్ష్తుల్ని ఆందించాడ!,

జ. ఎలిజీలలో (పతివింవించిన అతని జీవితం ,

జీవితమనే విశ్వవిద్యాలయంలో చాలా. చాలా నేర్చుకొన్న భరద్వాజ ఇలా అంటాడు:

భరద్వాజ చాలా నిజాయితీగల రచయిత -_ నిష్కర్షగా, దాచకుండా

బె చెప్పదలచినదేదో నగ్నంగా చెబుతాడు.

“గతంలో నేను రకరకాల దారి(ద్రాలను స్థిర చిత్రంతో ఎదుర్కొన్నాను త వాటినన్నింటినీ నేనుభరించగలిగాను. కానీ ఈ దారిద్యాన్ని నేనుభరించలేక పోతున్నాను నీవు లేని ఈ దారి[ద్ర్యాన్ని.”

అన్ని దరి[దాలూ వున్నా భరద్వాజకు లేనిది భావ దార్మిద్యం.

౫ క్ర దార్మిద్యం అతనికి దైన్యాన్ని గాని, 'సెల్చ్‌పిటీని గానీ ఇవ్వలేక పోయింది. రచనా దక్షత అహంకారాన్నివ్వలేక పోయింది” అంటారు డాకర్‌ పలభనేని రామకృష్ణరొవుగారు

యణ భరద్వాజ నిరీశ్వుర వాది కొడు, అట్లని సంప్రదాయ వాది కూడా కాదు. ఎ. కీన్టి రూపంలో వస్తే తప్ప నేనిప్పుడు భగవంతుణ్నికూడా గు ర్రించలేను కాంతమౌ - అంటాడీ నూనవతా వాది భరద్వాజ= ఖః

అనుబంధం _శ్లి ఠి లో (వాచ్య పాశ్చాత్య సాహీత్యాల్లా కొన్ని ఎలిజీలు పాశ్చాత్యుల ఎలిజీలు ;

(క్రీపూ. 4వ శతాబ్దం నాటికీ (గీకు లాటిన్‌ సాహిత్యాలలో ఎలిజీ ఆవిర్భవించింది. (పారంభంలో పుట్టిన ఎలిజీలలొ 2౪460141 2168 అనే తెగ ఒకటి పుండేది. ఒక గొల్పవాని రూపంలో కవి వెల్లడించిన విషయాలకు ఈ పేరు పెట్టారు. (గీకులదృష్టిలో ఎలిజ్షీక్రి వికాలార్థం ఉంది. జీవితంలోని అన్ని కోణాలూ _ ఆంచులూ 'ఎలిజ్లిక్‌! పద్ధతితో స్పృశింపబడినప్పుడు వాటిని వాళ్ళు ఎలిజీ లన్నారు. ఇందులో క్రవి మరణించిన వ్యక్తిని గూర్చి మ్మాతమే కాకుండా తనను గూర్చి కూడా (పసావిఫాడు.

ఇంగ్లిషు కాల్పనిక శాఖలో ఎలిజ్లీ (ప్రధానంగా దేశనాయక పరంగానూ మి తపరంగానూ రూపొందింది.

పీటిల్లో ఛందస్సు కూడా “ఎలిజిక్‌?. ప్రీటరతో (వాయబడాలి. ఆంటే కలంయందడాం నూ లెంగ14 మీటర్‌నూ అటూ ఇటూ; ఒక పాదం ఆటూ, ఒక పాదం ఇటూ రాయడం.

ఎలిజీని కూడా వారు _ క్రొర్రనాచ్చ్‌, మొనోడి, డర, ఉదిసెంట్‌, ఎపిసి డియమ్‌, లామెంటు, (తినొడీ_అనే పేర్ణతో పిలిచేవారు. వసువులో తేడాయే గాని తరతమ భేదాలతో ఇవన్నీ స్మృతి గికాల కోవలోకే వసాయి.

ప్రపంచ సాహిత్యంలో ఇంత వరక్ష్తూ వచ్చిన, ఎలిజీలన్నీ కావ్యాలుగానే వచ్చాయి. (ఫాన్స్‌లో మాతం ఎలిజీలు కొవ్యంగాన్తూ, వచన రూపంలోనూ ఎప్పుడూ డైరీల రూపంలో వచ్చినట్టు కనబడ్లద్రు, క్ష ఘనత రాపూకి వారికే లభించింది.

ర్దిగర్ట చర్చియార్డ్‌ అనే గీతం. ఇది స్మృతి గీతాల్లో ఆత్మీయతా భావనా (స్రవంతికి నేటికీ పరాకాష్టగా నిలిచిపోయి సలువురకు మార్గదర్శక మైంది-* 11116 056 2 గౌన6 0002 17261 క1000'4 - అమర కవితగా, నిలిచి పోయింది. ఇవన్నీ అత్మీ యతలను ఒలక పోసుకున్న స్మృతి ఖండాలు. వీటికి ఐర్జండ్‌ (ప్రసిద్ధి. పాశ్చాత్యులు వీటికి “66278 1164 508001 0£ 206007” అని పేరు పెట్టారు. 8. కోపిన్‌ కవి రాసిన 'లిసిదాస్‌” 4 సెల్లీ కిట్సు మరణంపట రాసీన “4౦౫415 స. మ! ర్‌, (బౌనింగ్‌ (వాసిన శడీక్‌ లీడ్‌ 546 68. మిత నిర్యాణాన్ని గూర్చి శెనినన్‌ రాసిన “ఇన్‌ మెమోరీయం' జజ “20025, 94%, క£ిలక అను గీతాలు. 7. ఆర్మాళ్టు (వాసిన “జాక్‌ ౮2478 లో సాహిత్య విమర్శ ఉ చోటు చేసుకొన్నది రి, గోల్డ్‌ స్మిత్‌ పిచ్చికుక్క- చాపు పై రాసీన గీతం ఈ (వ్మకియళో సెధింపబడిన వస్తు వై విధ్యానికి తారా్య-ణం9. 0 ఇమ ఉ౮04గై5క్‌ రచించిన ₹7. ౨. 724గన్‌ కూడా శ్వర్కొనతగినదే. 10. మేధ్యూ అర్జాల్డ్‌ మోనోడీ 11122515 గొప్ప ఎలి జీ. ఖఈ గీతంలోని జాం 909. | 46608 0౯076”, అనే వాకాిన్ని ఒక మహాకవి తన (గంథానికి శీర్ణికగా పెట్టుకునేంతగా తన 1పభావాన్ని చూపింది. త ఈ గీతం వ్య క్రిగతంగా కవికి జరిగిన వ్యాఘాతాలగు చి(త్రిస్తుండి,

రిగ

మన ఎలిజీలు :

మరణ వియోగం వలన కలిగిన దుఃఖం అందరికీ ఒకటే ము ఆందరూ తమ హృథయానుభవాన్ని కాగితం మీద పరువలేరు.కవులు మ

ఆల జగ వ్ర

చెయ్యగల పని అది. అనాదిగా మనక్షు స్మృతి కావ్య రచనా సంప్రదాయం పోయినా కరుణ రసావిష్కారమున్నది,

బుగ్వేదంలో ఊర్వశి కోసం పురూరవుని విలాపం,

వాల్మీకి రామాయణంలో సీత కోసం రాముని విలాపం,

రఘువంశంలో అజ విలాప ఘట్టం,

కుమార సంభవంలో రతీ విలాసం,

(పమద్వరకోసం రురుడు విలపించడం వంటి కథాంతర్గత సన్ని వేశాలే తప్ప (వత్యేకంగా కావ్య గౌరవం కలవి చాలా తక్కువ.

వళ్వకవి రపీందుడు 'స్మరణ్‌' ఆన్న శేర తన సత్త నిర్మాణంతో రెండు స్మృతి గీతాలను వంగ భాషలో రచించాడు.

ఆంగ్ల సాహిత్యంతో పోల్చినప్పుడు, తెలుగులో వచ్చిన “స్మృతి సాహిత్యం” చాలా శక్కువనే చెప్పాలి, 'పాచీనాయ ధ సాహిత్యంలో కొన్ని చాటువులు తప్ప స్మృతి కావ్యాలు (పత్యేకంగా లేవు,

తిక్కన మహాశయుడు రచించిన కపోతోపాఖ్యానం, శ్రీనాదుని “కాశికొ విశ్వేస గలసె. పరారడ్డన్నా అన్న సీస పద్యంతో ఈ పక్రియ (ప్రారంభ మైనదని అనవచ్చున్స. క్ర పద్యం. చార్యితక పరిశోధకుల కెంతగానో ఉసయోగిస్తుంద్రి,

రాయల మరణానంతరం పెద్దన చెప్పిన, “ఎదురై నచో తన మడ కరీయ్యదము డిగ్గి...” అనే పద్యమూ ఇట్సువ్షంట్రిదే. ఇంకా పోతన రచించిన “మన సారధి మన సచివుడు”... అనే పద్యం కూడా స్మృతి భావశబలితమే, స్మృతి భావావిష్కరణల్రో (వత్యేకంగా పేర్కానతగినదే, స లెలుగులో ఏల్చిడ్ల్సి 'ోకగితం, కోకకావ్యం'. అని ముందు రోజుల్లో ఎలిచినా జ సీ. నారాయణ రెడ్డిగార్ర ఆ రచనలు పద్యాల్లోవున్నా, గీతాల్లో

నా గ వున్నా అన్నిట్ర చెందేట్లు "్రతి కావ్యం ఆని పిలిచారు. 1911లో శ్రీ తాఎ ధర్మారావుగారు తాము రచించిన ల్రిక్రి 'ఏం పేరు పెటాలో తోచక "కారు టి

విగ్ర

ణ్యము” అని పేరు పెట్టారు. ఆధునిక విమర్శకులు ఈ స్మృతి కావ్యాలను వస్తు వైవిధ్యాన్ని బట్టి 1. దేశనాయక స్మృతి, £. సతీ స్మృతి, 8. సుత స్మృతి, 4. ఆవ స్మృతి, అని నాలుగు వర్గాలుగా విభజించడం జరిగింది.

అయితే (ప్రాచీన ధోరణికి చెందిన ఆధునికులు ళూడా స్మృతి కావ్యాలు రచించారు. వాటిలో---

వావిలాల వాసుదేవ ళాన్త్రగారి 'పి(క్రారాధనము”, “రుక్మిణీ స్మరణము” అనే రెండున్నూ ఉత్తమ కావ్యాలు.

అలాగే వడ్డాది సుబ్బరాయకవి గారి “సతీ స్మృతి, “సుత స్మృతి పేర్కొన తగినవి.

1901 లో ఆది నారాయణ మూర్తి అనే ఆయన “పేయసీ స్మృతి, 1910 లో డి. జగన్నాధరావుగారి “మిత స్మృతి" కావ్యాల్లో కేవలం (వ్మకియ లోనే తప్ప కవిత్వంలో నవ్యత లేదు. 19811 లో శ్రీ తాపీ ధర్మారావుగారి “కారుణ్యము' __ నవ్యులలో మొదటి స్మృతి కావ్యం, శ్రీ రాయ్యపోలు వారిజే శ్రీ గోపాలకృష్ణ గోఖలే మరణం మీద వీరు రచించిన ఖండ కావ్యమిది.

దువ్వూరివారి “కియా విమోగ౦,”

విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారి “వరలక్ష్మీ (తికతి

పింగళి లమ్ష్మీకాంతంగారి “లక్ష్మీ నిర్ణమనం,

భాలాం్యతపు వెంక్మటావుగారి కావ్యం;

చిలకమ రివారి 'కృషాంభోనిధి' శతకం,

బసవరాజు అప్పారావుగారి “చలి పిడుగు”

నాయని సుబ్బారావుగారి కావ్యాలు మొదలై నవి సృుపసిద్ద స్మృతి సాహిత్యం కోవలోకి చేరుతాయి.

తెలుగులో వచ్చిన స్మృతి సాహిత్యం_అఆంధునా “సత్రీషస్టృతి' సాహిత్యం తక్కువనే చెప్పాలి. పైగా డైరీ (ప్యకియలో ఈ తరహా సాహిత్యం రావడం ఇదే [ష్మవధమం _ అంతేకాదు - ఈ స్మృతి గితాలలో కేవలం వ్యక్తిగత విష యాలనేగొక, ఒక స్మృతిలో కొట్టుకుపోతూ, ఆత్మీయ విషయాలతో బాటు తా త్రిక విషయాలనూ, తన ఆవేదనకు కారణమైన సామాజిక స్థితులను కూడొ డైరీఆ రూపంతో తెలుగులో వలయించిన (ప్రధముడు డాక్టర్‌ రావూరి భరద్వాజ అనడంలో సందేహమేమీ లేదు?

అనుబంధం-శి భరద్వాజను గూర్చిన అడ ఎ ఆదరా అద స్పందన ప్రతి స్పందన

క, “భరద్వాజ అవసీ గర్భప్ప అట్టడుగు పొరలను చీల్చుకుని ఆకాశం కేసి ఎదుగుతున్న దేవదారు వృక్షం లాంటివాడు, అరిగిన కొద్దీ తరిగిన కొద్ది

పరిమళ పుంజాలను విరజిమ్ముతున్న చందన తరువు లాంటి పోడు”

శీ తిపరనేని సుబ్బారావు క “వాంటినిండా కన్నులున్న వేణువు లాంటివాడు భరద్వాజ. పెనించి చూస్తే అన్నీ కన్నాలే కనబడతాయి. గాలిని నింపి అందులోకి వూదితే అద్భుతమైన సంగితాలు పలుకుతాయి.” -భీథ్రీ తి “చదవటం ముగిసింది కాని, కన్నీరు ఆగింది కాని, మానసం౦మీ డ్రి బరువు తేలిక కాలేదు.” వా డాక్టర్‌ సంజీవదేవ్‌ కీ. కనృండె జలదరించింది. ఆలా అలా చదువుతూ పోయాను, గృండెలో గుబులు అలముకొంది. “వరలక్ష్మీ తిశతి, లో విశ్వనాధ హెచ్చరిక గుర్తొచ్చింది =, అవి కేవలం స్మృతులు కొవు; ఆకాశమంత జీవితాన్ని పిండి పోసిన అమృతధారలు.” - ఆచార్య సి, నారాయణ రెడ్డి శ్‌ “అది మీరు దినచర్యగా (వాసుకొన్నా, కావ్యంగా కొససాగింది. మీ ధర్మపత్ని జీవితం ఆదర్శ మహిశక్క సాక్షి భూతం. మన గృహస్త ధర్మం,

ఆధునిక నాగరికతకు బలికాకుండా నుండు గాకః”

_ శ్రీ నీలంరాజు వెంకట శేషయ్య (|. “భరద్వాజ కావ్యాలన్నీ ఆ పిషాడం నుండీ, ఆ పరిప్పష్టత నుండీ పుట్టినవే భరద్వాజ మనసు కాగితం మీడ నాగేటి కలంతో విత్తనాల అడరాలను

చల్దుకుంటూ” _ కాంతమ్మగారు రాయించిన 'కాంతాయణ మే? __

ఇస్టిస్‌ ఆవుల .సాంజశివరావ్వ

క్జీిక్ర 7, “నాలోని నీవి చదువుతూంటే క్లోకంలోని శోకపు విలువ తెలియ వచ్చింది" - థ్రీ రావెల సాంబశివరావు 8. “ఎందరెందరున్నా, అందరి మధ్యా ఒంటరి తనాన్ని వబాధింప జేస్తూ, ఎంతో ఆత్మానుగతమైన అనుభవ సాం్యదతతో ఆర్తి, దుఃఖము నిబిడీ కృతమయినదీ రచన. ఒక స్ఫులింగాన్ని జుల్దుతుంది విషాదాశువులు ఘనీ భవించిన మీ వేదనా హృదయం (పతి భాగంలో (వతిబింబిస్తుంది. =” _ ఆచార్య మాదిరాజు రంగారావు ర్ట “ వత్యషరంలోనూ సహధర్శ్మిణి (పేమాను రాగాలు, ఆప్యాయత, ఆదరణ, ఆదర్శము కనిపించుచున్న వి. కాంతాలోకములో, ఆటువంటి కాంతము లొకరిద్దరు మా్యతమే ఆంతర్జ్భృష్టికి కనబడతారు.” _ యు డాక్టర్‌ చేబోలు చిన్మయ [(బహ్మకవి 10. “మీ కరుణా[ర్హ హృదయ వీచికల్లో తల ములకలై కొంత సేపు నన్ను నేనే మర్చిపోయాను.”.... “నాలోని నీవును దర్శించుకోగలగడం అనితర తపవఃఫలమే, అలా దర్శించుకోగల పవ్మితత మీ హృదయంలో వుంది” " _ డాక్టర్‌ ధీం'సేన్‌ నిర్మల్‌ 11. “కావ్య జీవులకు జీవితమే ఒక కావ్యం. రసాత్మకమైన కావ్యం ఒక్కటి చాలు - కావ్యంగా కలకాలం నిలిచిపోతుంది. అలాగే కమనీయమైన ఒక కాంతమ్మ హృదయం చాలు _ అనేక హృదయాల్లో ఆర్థ్రతను ఆవిర్భ వింపజేసేందుకు. మొత్తం మీద మీలోనిమీరు నాలోస్‌ నన్ను చూసుకునేందుకు నాకు చాలా సహకరించింది. ఇది మన మనస్సులను కలిపే మరో మంగళ సూతం 11 _ డాక్టర్‌ ఇలపావులూరి పాండురంగారావు 19. “భరద్వాజకు రచన ఒక కళా వాహిక, దానికొక (ప్రయోజన మున్నదనే స్పృహ వుందనీ తెలుస్తోంది" -- ఆచార్య జి. వి. స్యుబహ్మణ్యం 18. “ఛరద్వాజగారు ఏ రచనా (పక్రియ చేపట్టినా, అందులో సాహిత్య సౌందర్యంతో బాటు సమాజ చి(తణం కూడా ఆంతర్జీనంగా వుంటుంది” _ డాక్టర్‌ పీ. నరసింహా రెడ్డి

ర్టీగ్రీక్ష

“గుండె కదిలించి మీరు చేసే మీ వియోగ దుఃఖం బావుందననా? కణ కణ నరకాన్ని తలపింపజేసే మీ వేదన, తపన, కలగభారే అక్షరాల్లో రసవంతంగా కనబడుతున్నాయననా?” = శ్రీమతి డి. సుజాతాదేవి
“నాలోని నీవు" _ తాను ఒక అఖండం _ అవి రెండుగా విభ క్ర మయినప్పుడు, _ నిజంగా కాదు __ అయిందన్న (భాంతి _ అప్పుడు ఒక దాని పేరు*నేను' మరొకదాని పేరు “నీవు! _ నీవులో నేకు, నేనుతో నీవు వుండేదే *44... ఈ విభాగంలో ఈ విధమైన గాఢానుభూతి, చరికార్డ మయిన రచన మరేదీ వచ్చినట్టు నాకు తెలిసినంత వరకూ లేదు _ అది మీ ఆత్మావిష్కారం." ా డాక్టర్‌ వ్‌. సంపత్కుమారాచార్య
నీ హృదయ స్పందనకు ఆవరాకృతిగా కల్లోల సమ్ముదంలోంచి ఉదికి వచ్చిన దావానలంలా, అంతరాంత రాల్లోని అమృత వాహిసిలా నాకు సాఇుత్కలర్తించింది _ మీ స్మృతి కావ్యం.” - డాక్టర్‌ సి, వి, కృష్ణ
“నాలోని నీవు”, చదివాక ఆమె కానిది మీలో ఏమున్నది అర్ధం కాలేదు; ఆంతగా తాదా త్మ్యత సిద్ధింప చేసుకొన్న మీకు ఆమెతో ఎడబాటు లేదు; ఒక్క భౌతిక దృష్టిలో తప్ప. = శ్రీమతి సి. వేదవతి
"నాలోని నీవు ఆ_శుకావ్యం. వియోగ బాధలో విలవిలలాడి పోయే ఆమాయక (పాణి ఆ[కందన, ఆదర్శ దంపతుల జీవిత దర్శణం. మధుర స్మృతుల మకరందం. నేనెరిగిన భరద్వాజను క్రాక, వృఠో కోణంలో నుండి భరద్వాజ ఆనే మనీషిని చూపిన కావ్యం” _ శివం
“ఆధునిక సాహిత్యంలో ఇన్నాళ్ళక్రు మళ్ళీ వైవిధ్యం మోసులు వారింది. కవితామయ కాంతి లోక మెక్తటి ఆవిష్కృతమైంది. ఆందుకే రన న డాక్టర్‌ సోమసుందర్‌
“భరద్వాజ డైరీల రూపంలో సమర్పించిన ఎలిజీలు తెలుగు పలుకు బడులకు, నుడులకు, నానుడులక్రు వెలుగ దివ్వెలుగా, తెలుగు భారతికి సమ

శ్రీ ఎ.ది.కె. (ప్రసాద్‌

అద ఉపయ్యిక్త (గంథావళి

భరద్వాజ కథలు, నవలలు, ఇతర రచనలు ల భరద్వాజ స్మృతి కావ్యాలు:
నాలోనీ నీవు ర, అఆంతరంగిణి శ. ఐతరేయం శ అయినా ఒక ఏకాంతం
ఒకింత వేకువకోసం ఠి. “స్మరణిక ఈ కావ్యాల పై వ్యాస సంకలనాలు డీ “స్మృతికి |] సంకలనము గ (నీలోని నీవ - ఒక వరికీలన ] శ్రీ (తిపరనేని సుబ్బారావు థ్రీ వ్యాడేవు పురుషోత్తం
భరద్వాజ జీవితం - సాహిత్యం - శ్రీ (తిపరనేని సుబ్బారావు
సతీస్కృతి : నాలోని నీవు = ఓక వంశీలన 19902, యడ పల్లి నాగేశ్వరమ్మ గౌరి యం. ఫిల్‌ వ్యాసం కి రాజయోగం - వతంజలి యోగన్మూతాలు : క్‌ చిరంతనానంద స్వామి రి. తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వం : 7 వ సంపుటం సం, డాక్టర్‌ కొత్త నచ్చిదానందమూ ర్రి
కవిత్వ తత్త్వ విచారము శ్రీ కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డి వ!
కావ్యాలంకార సర్మోగహం వ్యాఖ్యాత ; థ్రీ సన్నిధానం సూర్యనారాయణ శాస్త్రీ
పాపొత్య దర్శనం ఆచార్య కాకర్ల వెంకట రామ నరనీంహం

4౮0 మేతి, కావ్య జగత్తు డాక్టర్‌ జి. వి, కృష్ణరావు 14. అధునికాం[ధ కవితా సమీక్ష ఆచార్య కాకర్హ వెంకట రామ నరసింహం 15. ఆధునికాంధ కవిత్వము _ సంపదాయములు _ (పయోగములు ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డి 16 కరుణశ్రీ కావ్యానుశీలనము జి. వి. ఏన్‌, రాజు 1/7. 706 0115891021 7728061100 1% గ069(౪ ; “-ా 106౧1 1౪7780 18. 50౧6 60౧06018 ౦0+ తీ!8 ౧818 585/8 : ఊా 57 ౧88౧8౪4౧ 19. 4౧ 1౧00666100 1016 56416౪ 0 11972416 : చా ళు ల. ౧46460౧ 20. 4& 6[0984౧/ 0? €1168%/ ₹67%9 థ్‌ చా గి. 1. 4ఉ5/48%0 ? 21. త ౧150౧౦1 గి!0రం/౧ న౧||0800%౪ ; సా గిగే0876? ౯666710 22. 706 [1/|0800%౫/ 01 460౧30153౧) : చా 001159 [2000౧1 23. 706 6౪ 01010021 0౦+ 70౧04914 ; ॥ చా లగ కిరళడ/69 24. 7౧6 ౬£౧0/610౧661& 01 5/109000౪: __ ౪0! 1||, ॥ (కఠ) - న్య కరఈ87649 25. 4 [100% 01 5|/|030౧[౪'; చా క్‌4గక ₹0౧| ' 26. 410667 [౧68౧ ౧0౪20: 31% 51671100 నిర. గం | 27. 7౧6 ఆ౧౦౦౧౪౦|౦4౩ : రం1[|, చా ని60. గ్‌? 28. 7౧6 0/64[0/6 గ0%6/ 0% (116 ౧1౧౮6; . చా క!00080 11119 (1 29. 561 00౧1648౧౦6 ₹0౧/068% 561 తీ౧81/513 ; 0.0. 167 6 ౪1106. 30. గ60౧0/199. 0/64గ౩. గ౩1160110౧; 0. 6. రేగి 31. 0/68008 7౧60౧ : చా ర్‌!004064 క్‌66061 య్‌ ర్సందర ఓ [దాబా బి ౧ స్‌(( 0.653; "న బ్యా ళం ల్లా /

పంచకావ్యనాంంుక భరద్వాజగారి స్మృతికావ్యాలలో గోచరించే గై _ స్త్రీమూర్తి చ్మితణా వి శేషాలు ( ( గై |) రచన : [) డాక్టర్‌ (శీవుతి) వి. జయసలోవిం _ _ [| | | సీ . వివరాలకు ; గై శ్రీకాంత్‌ ఎంటర్‌ ప్రైజెస్‌

159/2 ఆర్‌.టి. విజయనగర్‌ కాలని, ల 'పాదరాబాదు _ 500 ఉర్‌? గ్గ . . నజ జజ!

మీ ఆర్థిక సమస్యలను 1 మమ్మల్ని పరిష్యారించ నివ్వండిః గే స్‌

7 [[ _ న్‌

స్ట్‌ వివరాలకు ; మార్గదర్శి చిట్‌ఫండ్‌ ప్రైవేట్‌ లివికుడ్‌; | మార్గదర్శి హౌన్‌, హైదరావాదు _ 500001 సాలలు జత

_ ౪11 0631 60౫911౧6౧8 *+/0గ) ; |] + / . . _ / వినక ాత ల8గ090షగ కస౧౬2౧41355 ఓ౬1రి.. 1 (౧||4[0005 01/1510%), (1 కబ౫ఉడం0 ల 6011౧౦0౮౫౨ 8014416౮04 (౪66౯350864 - 500 482 _ _ _ | ఖజజి క్రజజాజాతజలతలే జముళూాడల్లు

న్‌ హంసధ్వని | స్ట్‌ (గంథాన్ని, అనురాగంతో అనుశీలించి, మ్ముదణకు నన్ను సోత్స స్‌ హించిన వారెందరో ఉన్నారు. న ముఖ్యంగా __ కే 1 4 మ. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, హెదరాబాదు కు 2. మెస్సర్స్‌ ఫ్మెరో అలాయ్స్‌ కార్పొరేషన్‌, శ్రీరామ్‌ నగర్‌ గ్గ ర ఆచార్య జి. వెంకటపతి రాజు, రెక్టార్‌, శ్రీరామ్‌ విద్యా పీఠ్‌, గై స శ్రీరామ్‌ నగర్‌ ల. క్త డాక్టర్‌ రాజన్‌ మాధ్యూస్‌, ఫిజిక్స్‌ శాఖాధిపతి, 0) యస్‌. డి. యస్‌. కళాళాల, శ్రీరామ్‌ నగర్‌ |) క్‌. శ్రీ టి. వెంకట శాస్త్ర, గణిత కాస్త్ర కాఖాధిపతి, న్యూఢిల్లి ఇ ర శ్రీపి ఆంజనేయులు, ఫుడ్‌ కార్పొరేషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా, 5 ఖ్ల “ విజయవాడ (1 7. శ్రీమతి జె. బి. సుందర, యం.ఎ; బి.ఇడి; శ్రీరామ్‌ నగర్‌ రి. థ్రీ పట్నం మళ్లేశ్వర రావు, వేటపాలెం వీరందరకూ నేనుసదాకృతజ్ఞుణ్ని |! _ నమ స్కా రాలతో సెలవు [| న్‌ భవదీయ, (॥ న్‌ డాక్టర్‌ జయంతి బాల గంగాధరం టీచర్స్‌ కాలనీ, శ్రీరామ్‌ నగర్‌ [ | విజయనగరం జిల్లా _ [82 101 . లో రదర కి న్న కణాఘనిను.

క నె రు ల

కతత నతడు చాతఊతపాసా వ! సా జడా రాలా నాలతక- దానంతో నా న ఇన ఇతనిని ణా మా గాదాందానలుాలు క న్న క్‌ గా . | పరిచయం పుట్టుక : కోనసీమ తాత్తరమూడిలో గౌతమీ తీరాన ం( . తల్లి దండ్రులు : శీ లక్ష్మీ నరసమాంబా రామనాధ శౌస్త్రి . బాల్యంలో తండి గారి వద్ద కాళిదాసు, కౌముది, తెలుగు కావ్యాధ్యయనం | . కొవ్వూరు ఆంధగీర్వాణ విద్యాపీఠం తీర్చిదిద్దిన సంస్కారంతో వ్యక్తిత్వం |. ఉపాధ్యాయ వృత్తి , | | న ధ యూనివర్శిటీ

భాషాప్రవీణ, ఎం.ఏ, సంస్కృతంలో పి.జి డిప్లామా - ఆర్మ, ం.. .. నుండి న! . నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం నుండీ భాషాళ్యాస్తంలో పెహోచ్‌.డి. + / " విజయనగరం జిల్లా స్థల నామాలపై పరిశోధన |
స్థల నామాలపై పరిశోధనా పాలు - . /| || ఇరవై రెండేళ్ల నుండి శ్రీరామ్‌ జూనియర్‌ కళాశాలలో ఉద్యోగం. క్ల ." నిగగ166 ఇ. గం02గ ద౧౧|6|5 5[4౧4౧౭౦౭ ౪662026 500 02