Telugu gvs peetikalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఆ చతినచూతితచరళ ౬ | | గ్‌ స న్‌ు టో నివ ,_ంబో న ఎ పెఖు మనూ. ని. య సయ్‌ ర్‌

| య. క; (| తత స / ,

= , బీవియన్‌ పీఠిక లు షష్టిపూ _ర8 ముదణం ఆచార్య జి.వి. సుబహ్మణ్యం ఆంధ శాఖ _వూర్వాధ్యక్షులు మానవీయ కాఖ పూర్వాధ్యక్షులు హైదరాబాదు కేర్మద విశ్వవిద్యాలయం సంపాదకులు: డా॥ వి. జయరాములు లెక్చరర్‌, ఆభ్యుదయ (పాచ్య కళాశాల, హైదరాబాదు. ఆచార్య జి.వి, సుబహ్మణ్యం ఆర్తి ౬ అన షబ్బపూర్తి ప్రచురణలు హైదరాబాదు - 500 044,

బళ( గ నఖాంా ఫోటి 6౪5 2223010404 ఓ 9 ౨౯౦1. ఆ. 560/200౧[12౧౪72౧0 24609 : 901. 8. త2౪/220౧2౧1ల| అ తీ06001 56 ౨001162602 : వలు 1996 6౮0%16 ; 1000 ౨1106 : ౧5. 100,- . 60౪ జి!89 : ఏ6612 "6641232 ల ౮౦9163 2728114016 ₹1౬ : €౬

1. ౦9౪౭౫౦1 :
2. 6౪. 5601200మ202మ 504964 ౨001౯611 ౨691162610208, “55 *₹7291' 1-8-702/109, లు, మూరేలా౭46ే. 500 044.
3. *13%1214060"2 8011901088 0056 4.485, *18029 354?220, వెయి వ్‌రంణ, , రలంరిం6 - 500 001 న. ప 296 166 311063 యయమడ్ట చి క. న. యా నా. జ 3 ౪064432 8001 506 ౧7703 అ 12 మింం 0ఓ తీరా 5202 ఊ లోన ల బ్‌ కండ, మోంణంిత యామి వర0666 46 5 చుక ణ్‌ ్‌రరడ?41 ఉం త౯16613 గే 151/1, ళా 94520850 ౮22001 881 ూరల౭నడ6ే - 500 860 వషం6 : 7611418. ౦?ల ఈ 060 : ౪1012 ౯0653 9౯17216 సే16ే, నండి 020022 లు, సెడ1120006, 9644502806 - 5640 044. సింగం6 , 606040 66“46.

త్‌ స్వకర్త అతి (' | [| " న క | . "గ / ళ్‌ ॥ క టిక్‌ + ఓ్లో యే ॥ య. న న. య. స | ॥ | క 'ళ్గ ఇ న. గ జ జైల మ. రకా జ య స | " పదణీ డొ. బో పద్మశ్రీ డొ. బోయి జభీమన్న గారు

పాలేరు నుండి పద్మశ్రీ దాకా (పస్టానం సాగించిన పజానిధి రాగవై కాఖితో రసాద్వైఠాన్ని సాధించిన రాజయోగి ఉపనిషత్కాల సమసమాజాన్ని దర్శించిన కాలవేది డిపసభలా కలకాలం వెలుగొందే కావ్యశిల్చి పద్మథశీ డొః బోయి ఖీమన్నగారికి గౌరవ పురన్సరంగా అంకితం

సవుర్పణ దీపసభ దీర్చి కూర్చున్న దీరుడతడు బడుగు పాలేరు గొంతుకు పాటయతడు రాగవై శాఖి పండుగ రాజతండు బోయిఖీమన్న కవికుల నాయకుండు, వ్యాస వాల్మీకి మునిసృష్టి భరత సీత్రి ఉపనిషత్తులు పాడిన యోగగితి ఆ్యగవర్జుల కాదర్శమయ్యె ననుచు భీమకవి కావ్యసిబ్ధాంత భూమికయగు. ఖీమన్న ఘంటమ్ము భూమివాసన తోడ కస్తూరి గంధమ్ము గున్తరించు భీమన్న కంఠమ్ము పేవ నుడి సెవాని చార్మితమును నూదు శంఖరవము భవీవున్న తత్త్వమ్ము (పేమెక పాాతమ్ము ఆర్ధనారీశు నవార్థ శక్తి ఫీమన్న వచనమ్ము పెనువింటి బాణమై లక్ష్యమ్ము భేదించు లకణముగ తన్మ యత్వాననాంచదు( దా రసాద్ద్వ్వైతమూర్తి కవనమందున షోడశకళల దీప్తి 'స్నేహమనినంత మనసిచ్చు శివుడతండు వలచి వలపింపగల కావ్య వల్లభుండు. చిమ్మచీకటి తెరలను చిమ్ముకొనుచు కుమ్ములాడెడు కులవర్గ గత తతుల నడుమ నలుగుచు ముళ్శ-పై నడచివచ్చి మేరుధీరుడనై నేడు మించినావు,

ళ్‌ దుర్గమంబైన సీ కాలి [తోవలోన వెలుగు లెన్నియొ నిన్నోమి వెంట నడిచె లేదు వెలుగుకు తరతమ భేదదృష్టి అనుచు నెలుగెత్తి చాటితి వబ్బురముగ,. భరత ఖండాన పుట్టిన పౌధులెల్ల హిందు ధర్మమ్ము నడపిన హితులు నుతులు మతము మార్చిన మ్యాతాన మనసు చెడునె రక్తమొక్కటె సౌజన్య రాగ మొకటె, వీ మతస్థుని జంపిన నేమియగును అన్నదమ్ముల హత్యల అరనీచూడ అనుచు జెప్పిన నవ్యమహర్షి యతడు అతని నర్చింతు పీఠిక నందగించి, తనదు కృతులకు పీఠికల్‌ తానెనవాసి (పచురణము చేయు విద్యకు పరమగురువు పీఠికా (బహ్మ భీమన్న బిరుదునెంచి జీవియస్‌ పీఠికల నిచ్చు చేతమెగ్గి.

సంపాదకీయం : తి జానఎఠికలు ళ్‌ సుువసిద్ధ హైహిళాళార్యులు. ఆచార్య కి. ఏ. స్కుబహ్మణ్యంగాని షష్టి పూర్తి ఉత్సవాలు ఆయన సాహిత్యాన్ని వెలుగులోకి తీసుకొని రావడంతో జరుగుతున్నాయి. షష్టిపూర్తి [వచురణలలో భాగంగానే. 'జీవియస్‌ పీఠికలు” వు స్తకరూపంలో సాహితీ లోకంలోకి అడుగిడుతూ ఉంది. నేటి అ(గ్మశేణి సాపితీ విమర్శకులలో జీవియస్‌గారు ఒకకు. తెలుగు లోని (పాచీనాధునిక సాహిత్యాన్ని పుక్కిట బట్టిన అపర అగస్తులు. అంతటితో ఆగక తనదైన దర్శనంతో సాహిత్య విమర్శను వెలయించారు. తన విమర్శ మార్గంలో ఆయన చేపట్టని సాహితీ ్యష్మకియగాని, చేవట్టి ఫలవంతం చేయని (వ్యకియగాని లేదు నేటి తెలుగు సాహిత్య విమర్శలో పీఠికలు (పత్యేక ప్మకియగా వెలు గొందుతున్నాయి. ఆముఖం, (వస్తావన, (పవేశిక, _పకాశిక, ఉపోద్దాతం, పరి చయం, ముందుమాట, తొలిపలుకు మొదలైన పేర్లతో నేగాక పీరికలోని విష యాన్ని బట్టి రమణీయమైన శీర్షికలతో గూడ ఇవి సహృదయులను రంజింప జేస్తున్నాయి. విమర్శ రంగంళో పీరికల ప్మాత అపూర్వమైనది. ఒక కావ్యాన్నిగానీ, నాటకాన్నిగానీ, నవలనుగానీ, పరిశోధననుగానీ, మరే ఇతర సాహిత్య ష్మకియనుగానీ అవగాహన చేసుకోవడానికి ఈ పీఠికలు దోహదం చేస్తాయి. అంతేకాదు, వాటి సౌందర్యాన్ని వెలికితీసి, ఆ (గంథం చదవడానికి రంగాన్ని సిద్ధం చేస్తాయి.

.. తెలుగులో మొదటిసారి అచ్చయ్యే [గంథాలు, మళ్ళీ పరిష్కరింపబడి (వచురింపబడే (గంథాలు విమర్శాత్మకమైన పీ5కలతో వెలువడ్డాయి. కందు కూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు మొఎలువని నేటి జీవియస్‌గారి వరకు (సామాణికమైన పీఠికలను వెలయించినవారు అనేకులున్నారు. వారిలో వేదం,

ఇ

నిడుదవోలు, వేటూరి (పభాకరళాశ్ర్రి చిలుకూరి నారాయణరావుగారు, బండారు తమ్మయ్యగారు, విశ్వనాథ, రాళ్ళపల్లి, కట్టమంచి, శ్రీథ్రీ, కుందుర్తి వంటి వారి పీఠికలు ఆధునిక విమర్శలోకంలో మంచిస్టాయిని, స్థానాన్ని సంపాదించుకు న్నాయి. కొందరి పీఠికల మీద పరిశోధనలు కూడా జరిగాయి, జరుగుతున్నాయి.

గురువర్యులు ఆచార్య జి.వి. స్ముబహ్మణ్యంగారు నేటి పీఠకా కర్తలలో ముందున్నారని చెప్పవచ్చు. వారు ఏదో ఒక దృక్పథానికి, రాజకీయ సిద్దాంతా నికి కట్టుబడ్డవారు కాదు. నేను ఈ (ప్యకియను ముట్టుకోను అనే నియమం వారికేం లేదు. అయినా, వారి దర్శనం వారికుంది. ఇప్పటికి వారు అనేక _గంథా అకు పీఠికలు (వాశారు. వారి పీఠికలు ఇన్ని అని తేల్చి చెప్పడం కష్టం, బహుకా వారికే తాము (వాసిన చిన్నా, పెద్దా పీఠికలన్నీ ఎన్నో గుర్తు లేవనుకుంటాను. వారు ఎన్ని పీఠికలు (వాసినా- పతి దాంట్లో ఏదో ఒక నూత్న (పతిపాదనమో సమన్వయమో ఉంటుంది.

జీవియస్‌ (వాసిన చిన్నా చితకా పీఠికలను కొన్నిటిని వదిలేస్తే తక్కిన పీఠికలన్నిటిలో ఏదో ఒక [కొత్త విషయం (పతిపాదించకుండా ఊరుకోలేదు. సిద్ధాంత (గంథానికి పీఠిక (వాయవలసి వస్తే దానిలోని గుణదోషాలను కూలం కషంగా చర్చిస్తారు. రచయితకు అవసరమైన సూచనలను (పత్యక్షంగానో పరోక్షంగానో అందిస్తారు. సంకలన (గంథానికి పీఠిక (వాయవలసి వ స్తే. దానిలో ఏదో ఒక కొత్త సమన్వయ స్నూతాన్ని (పతిపాదించకుండా ఉండరు. ఆయన పీఠికలలో ఒక *పత్యేకత ఉంటుంది. ఎవరైనా ముందుమాట 1వాయమంటే ఉబుసుపోకకు, మెచ్చుకోలుకు రెండు మాటలు (వాసి వదలరు, ఆ [గంథాన్ని సాకల్యంగా పరిశీలించి, దాని పూర్వాపరాలను, లోతుపాతులను పరిశీలించి, అది ఏ _వ్మకియకు చెందిందో, ఏతా త్తిక దృక్పథానికి చెందిందో, ఆ (గంథ రచ నలో రచయిత మార్గం సాహిత్యానికి, సమాజానికీ పనికివచ్చేదో కాదో తేల్చే స్తారు.

ఆయన [వాసిన పీఠికలన్నిటిలో వైవిధ్యం గోచరిస్తూ ఉంటుంది. కాని, లోతుగా పరిశీలిస్తే ఆ వైవిధ్యంలో కూడా ఒక అంతస్సూూతం ఉంటుంది. వారి స్వీయదర్శనమే ఆ అంతస్సూతంగా భాసిస్తుంది. విశ్తేషణతోసాగే వారి విమర్శ అవూర్వంగా ఉండడమే గాకుండా ఆధ్యాత్మిక విషయాలు వచ్చినప్పుడు తన్మయీభావంతో వారుచేసే వివేచనం పాఠకులను ఇష్టే ఆకట్టుకుంటుంది,

స సిద్ధాంతపరమైన చర్చకు దిగినప్పుడు సోపాన్నకమంలో, అవసరమైతే సంఖ్యా క్రమంలో విషయాన్ని విశ్లేషిస్తూ. వివరిస్తూ నిగ్గుతేల్చి తమ తీర్చును వినిపీ సారు.

జీవియస్‌ పీఠికలన్నీ ఒకే [గంథంగా వేయడం సాధ్యంకాని పని. ఇప్పటికి దొరుకుతున్నంతవరకూ పీఠికలన్ని ంటిని కలిపివేసినా వేయి "పేజీలకు మించిన పుస్తకమే అవుతుంది, అందుకని వైవిధ్యం,వై శిష్టంగలిగిన (పధానమైన పద్దెనిమిది పీఠికలను (గహించి “జ్రీవియస్‌ పీఠికలు' అనే ఈ (గంథాన్ని షష్టి పూర్తి _పచురణగా వెలువరించడం జరుగుతూంది.

ఈ సంకలనంలో మొదటి పీఠిక “తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు.” ఆం[ద్రవదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారు _పచురించిన “సారస్వత వ్యాసములు” 1వథమ సంపుటానికి ద్వితీయ మ్యుదణ పీఠిక ఇది. దీనిలో నన్నయ మొదలు కొని చేమకూర వేంకటకవి వరకు ఆయాకవుల కావ్యలవణాలను సెహితీ (వస్థానాలను సవిమర్శక ౦గా వివరించారు.

నన్న యాదుల సాహిత్య (పస్టానా లను, కావ్యరుచులను వివరిస్తూ నన్నయది వస్తు ధ్వనియనీ, తిక్క-నది రసధ్వనియనీ, ఎజ్జనది అలంకార ధ్వనియనీ వివ రించారు. నన్నెచోడుని కవితలో వర్ష్య వస్తువులోని అలంకార చమత్క్బృతియే రుచి అన్నారు. పదాలతో (ప్రజ్వలన శీలాన్ని కల్పించే భావవాహిని సోమనాథుని కవితలోని రుచికున్న గుణం అన్నారు. అలంకార ధ్వని మూలమైన భక్రి కవితా (వస్టానం పోతనదనీ, శ్రీనాథునిది రీతి (పస్థానమనీ, (వబంధ కవులది ఆలం కార (వస్టానమనీ వివరించారు. ఈ విదమైన వివేచనం ఇంతకు పూర్వం జరుగ లేదు. తెలుగు కవిత్వంలోని రుచిభేదాలను సమీక్షించే ఒక వినూత్న వివేచన మార్గంతో. కూడిన ఈ పీఠిక “జీవియస్‌ పీఠికలు. అనే ఈ గంఠానికి “ఆముఖం' లాగా ఉంటుందని మొట్టమొదట (గ్రహించడం జరిగింది. కవి త్వంలో రుచిభేదాల వివేచన అని జీవియస్‌గారు చెప్పుకున్నా ఇవి నేడు సాహిత్య సిద్ధాంతాలుగా రూఢికెక్కాయి. సాహిత్యాన్ని ఈ దృక్పథంతోనే అధ్యయనం చేయడం, బోధించడం జరుగుతూ వుంది.

రెండవ పీఠిక “తొలి తెలుగు దేశి పురాణము. ఆం, (ప సాహిత్య అకాడమీవారు. 1989 లో పాల్కురికి సోమనాథుని ద్విపద బసవ పురాణ

జ సంక్షిప్త పతిని ప్రచురించారు. వీరు దాన్ని పరిష్కరించి [వాసిన పీఠిక ఇది ఈ పీఠికలో పురాణలక్షణాలను వివరించి, జైనపురాణాల (పభావాన్ని, వస్తు సంవిధానం, జానుతెనుగు, ద్విపద మొదలైన వివిధ అంశాలను కవి, కుల గో[తాలతో సహా చర్చించి, సోమనాథుని కృతులను, బసవ పురాణానికున్న (పశ స్తిని వివరించారు. దీనిలో _పధానంగా సోమనాథుని బసవ పురాణ సంవిధాన ముపై జైన పురాణ నిర్మాణ ప్రభావం ఉన్నదనీ, అది దేశి పురాణమనీ స్వతం (తించి మొట్టమొదట నిరూపించడం దీనిలోని నూత్న (_పతిపాదనం. తాలి తెలుగుపురాణం, అందులో దేశిపరాణం కాబట్టి దీనికి రండవ స్థానం లభించింది.

“వఠమాంథధ మహాపురాణం' అనేది మూడవది. ఆం. (ప. సాహిత్య

అకాడమీ వారే 1964 లో మారన మార్కండేయ పురాణాన్ని (వచురించారు. దానికి జీవియస్‌ సంపాదకులుగా ఉన్నారు. ఆ సంపాదకత్వంలో [వాసిన పీఠిక ఇది. దీనిలో పురాణం, మహాపురాణం, పురాణకాలం, మార్కండేయ పురాణ విశిష్టత, అనువాద విధానం, కథాకథన శిల్పం, శైలి మున్నగు అనేక అంళా లను చర్చించారు. ఇది వారి [0 అంకానికి ఉగహించిన గంథం కావడం వల్ల కూడా అఖభినివేశంతో అనేక అంశాలను విమర్శనాత్మకంగా వివరించారు. తిక్కన ,పారంభించిన హరిహరాద్వ్వైత మార్గాన్ని, కావ్య శిల్ప మార్గాన్ని పురాణకతైలిలో సంవదించి స్వతర్యత వ్యక్తిత్వాన్ని మారన (పదర్శించాడని ఇందులో (పతిపాదించిన నూత్నాంశం. మారనది రసవత్తరమైన పురాణశైలి అని సోదాహరణంగా నిగ్గు దేల్చడం ఇందులోని విశేషం.

కందుకూరి ర్ముదకవి రచించిన '“న్నుగీవ వజయ యక్షగానము'నకు ఆదే పేరుతో కూర్చిన పీఠిక నాల్గవది. దీనిలో యక్షశబ్దిం, యక్షులు, యక్షగానం లక్షణం, మొదటి యక్షగానం, ఇతర (వ్యకియలు - యక్షగానం అనే ఆంకా లతో పాటు న్నుగివ విజయం గురించిన కూలంకష విమర్శ చోటు చేసుకుంది. విషయ సమ్మగమైన పీఠిక ఇది. వివిధ విమర్శకుల అభిప్రాయాలను (కోడీక రిస్తూ తనదైన మార్గంలో కూర్చిన పీఠిక ఇది.

“అద్భుతరచనము' అనేది ఐదవ పీఠిక. 'దుగ్గన నాసికేతో పాఖ్యానము- పరిశీలనము" అనే సిద్ధాంత (గంధానికి వాసీిన ముందుమాట ఇది. ఉపనిషత్తు లాదిగా గల కథలను పర్యాలోచిస్తూ ఈ “పరిశీలనము 'లోని నిగ్గను దేల్చారు. నాయక, రన నిర్ణయాలలో సిద్ధాంత _గంథకర్త నిర్ణయాలను అంగీకరించ లేదు,

వ!

నాసికేతోపాఖ్యానం శాంత రస్మపధానమైనదని [గంథఠక ర్త నిర్ణయించగా, దీనిలో అద్భుతరసం _పధానమైనదని జీవియిస్‌గారు (పతిపాదించారు. అలాగే నాయ కుడు ఉద్ద్ధాలకుడని సిద్ధాంతకర్త నిర్ణయించగా నాసికేతుడే నాయకుడని జీవి యస్‌గారు సోవపత్తికంగా నిరూపించారు. పీఠికలలో _పశంసలు లేదా తిట్టు ఉంటాయనే కొంవరి అభ్మియానికి ఈ పీఠకే సమాధానం. పరిశోధన బాగున్న చోట [పశంసిస్తూనే, లేనిచోట సుకుమారంగా వివరించడం జీవియస్‌ యొక్క పరిశోధనా ప్రవృత్తి. ఇలాంటి విశిష్ట గల పీరిక ఇది.

ఆరు, ఏడు పీఠికలు 'ఆనందబిందువు", “ఆనంద లహరి" అనేవి. ఇవి ఆదిశంకరుల “శివానందలహరి, '“సౌందల్యలహరి' అనే (గంథాలకు గుజ్జం వారు, బూర్లులవారు (వాసిన ఆంధ పద్యానువాదాలు. వీటిలోని విషయంలో లీనమై వివరించిన తీరు రెండింటిలోను ఒక్కలాగే ఉంది, రి వ దానిలో ఉన్న 1, 2 "పేరాలు ? వ పీరికలోను చోటు చేసుకున్నాయి. విషయం ఒకటే అయినా పీఠికలు రెండు కావడంవల్స ఇలా జరిగింది. మూలం యొక్క మూలంలోకి వెళ్ళి అనువాదం యొక్క అంతంవరకు అనుశీలించడం వీటిలో కనిపిస్తుంది. శంకరుల వాజ్ఞయ ఛారతికి శివానందలహరి, సౌందర్యలహరి రెండు న్మేతాల వంటివి,.ఆనువాదానికి సంబంధించిన పీఠికలుగావున ఈ జంటను _(గహించనైనది.

ద్వ్యర్థి కావ్యానికి (వానీిన చకగ్లని పీఠిక '“కుమారద్వయ కధాసంవిధా నము.” నేడు కూడా ద్వ్యర్థి కొవ్యాలు రావడం ఆశ్చర్యకరమైన విషయం. చక్కటి సంవిధానంతో రెండు కథలు సాగడం, పద్యశిల్పం- వీటిని దీనిలో విమృశించారు పీఠికా కర్త. రాఘవ పాండవీయం, హరిశ్చం దనలోపాఖ్యానం మొదలైన ద్వ్యర్థి కావ్యాలకు పండితులు, పెద్దలు (వాసిన పీఠికలను తలపిస్తూ ఉంది ఈ పీఠిక.

తిక్కనగారి ఆశ్వాసాంత పద్యాలలో ఆ ఆశ్వాసకథ సూచింపబడిందని నిరూపించే విమర్శనా [గంథం “భారత కధాంశ సర్యగహము."” ఈ విమర్శ రీతి వినూత్న మైనదని పశంసిస్తూ దానికి వాసిన ముందుమాటే 'శిల్పకేతనము.' రచయిత యొక్క సమన్వయాలను సమర్డిస్తూనే “శ్రీయన గౌరినాబరగు....' అనే తిక్కన వద్యాన్ని రచయిత విరాటపర్వాని కే సమన్వయింబారనీ, కాని

న. విరాటాది పది హేనుపర్వాలకు దాన్ని సమన్వయించవచ్చునంటూ సమన్వయించి చూపారు జ్రీవియస్‌గారు. ఒక పసిద్ధ వ్యాఖ్యాత చేసిన వ్యాభ్యానంకంటే విస్తృత సమన్వయాన్ని (పతిపాదించే పద్ధతిని సూచించే పీరిక ఇది. “అభినవ పోతన బిరుదాంచితులై న వానమామలై. వరదాచార్యులవారి “వై శాలిని" నాటక పీఠిక “వైజయంతి. నాటక లక్షణాలు, కధాసంవిధానం, పాాతచ్మితణం, కవితాత త్రం మొదలై నవాటితో నాటకానికి సంబంఏంచిన ఏ అంశాన్నీ వదలకుండా విమర్శ సాగించి, “అది గొప్ప నాటక*మతి స్థాపించి, వరదాచార్యులవారు 'అభినవ కాళిదాసు'లనదగిశవారని నిర్ణయించడం, జీవియస్‌ గారికి ఆ ప్మకియ పైనున్న అధికారానికి (పతీక, ఈ పీఠిక వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు, మల్దాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారి లాంటివారు అభిజ్ఞాన శాకుంత లానిక్కి ఉత్తర రామచర్మితలకు [వాసిన పీఠకలను త లపింపజేస్తుంది, ఆం. (ప, సాహిత్య ఆకాడమీవారి “సారస్వత వ్యాసములు” (ప్రథమ సంపుటి, పథమ ముదణకు (వాసిన పీఠిక, “ఆంధ విమర్శ వికాసము” దీనిలో విమర్శ నిర్వచనం మొదలుకొని విమర్శ వికాస చర్మితను వివరించడం చూస్తే విమర్శపై వారికున్న పట్టు, వ్యుత్పత్తి మొదలై నవి కళ్ళకు గట్టినట్టుగా దర్శన మిస్తాయి. ఇది ఒక వ్యాససంకలనానికి ఉండవలసినటువంటి భూమిక లాంటిది. “సారస్వత వ్యాసములు" తృతీయ సంప్పటానికి (వాసిన పీఠిక “వ్యత్రికా [పభ దీనిలో ఆంధప్మతిక సంవత్సరాది సంచికలు, సాహిత్య పరిషత్పతిక, శారద, భారతి మొ! వాటి సాహిత్య "సేవను సమీక్షించడం జరిగింది. ఇది చారి తక దృష్టితో (వాసిన విశ్లేషణాత్మకమైన పీరిక గాన (గహించడం జం గింది. అధునిక సాహిత్య క్రియల వై అంప. సాహిత్య అకాడమీ నిర్వహిం చిన సాహిత్య గోష్టిలో సమర్పించిన వ్యాసాలను సంప్పటీకరించిన (గంథం సమాలోచనం. ఇటువంటి సంపుటాలకు ఉండవలసిన పీఠికలకు నమూనా వంటిది “సుమాలోచనం.' ది విలువైన పీఠికలలో ఒకటి. దీనిశో ట్టి ఇస్తా (ం౦చంత్‌ నడవటమే నేటి మన ఆధునికత, పసం

క.

చాన్ని మనతో నడిపించటం ఆధునికత అనుకోవటానికి మరోతరం రావాలి” (0-26 6 అంటారు. కవితా దృక్పథాలను అనుశీలిన్తూ “ఆధ్యాత్మిక (పవృత్తిని ఆచరణలో ెట్టలేనంత వరకూ మనకు సద్గతి లేదు. ఈ అంకాన్ని ఆధునిక మని గుర్తించని మన విష్ణవ దృక్పథం ఒంటికన్ను చూపు” (౧0-270. ఈ పీరికలో దిగంబర, వైగంబర, తిరుగుబాటు, అభ్యుదయ, విస్ణవ కవితోద్యమాల గురించీ; నవలారచన, వద్యంస్థితి, గేయంస్థితి, వచన కవిత్వ విస్తృతి, నాటక రంగం మొ॥ అనేక ఆంకాలపై సాధికారికంగా చర్చసాగించారు.

రాయ్యపోలు వాకి “తృణకంక ణము” నవీన ము[దణకు కూర్చిన పీఠిక “రమ్యాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం.” దీనిలో అమలిన శృంగార తత్త్వాన్ని సుదీర్హ ంగా చర్చించి, రాయ్య(పోలు వారి ఏడు కావ్యాలలో ఆ 1 పేమతత్త్వం వీయే రూపాలతో దర్శనమిస్తుందో సోపప త్రికంగా సవివరంగా చరించారు. ఈ విషయాలను (పతిపాదించడంలో జీవియస్‌గారి _పత్యేకత సాహిత్య లోకంలో ఇప్పటికే సుుపతిష్టితమై ఉంది. దాన్ని (వతిఫలించే ఈ పీరికను ఆ అభినవ దర్శనానికి నిదర్శనంగా ఎన్నిక చేయడం జరిగింది.

“అహల్య” అనే కావ్యానికి [వాసీన ఆముఖమే '“అహల్యభక్రి* ఈ కావ్య విమద్శకు ఉఊపోద్దాతంగా వద్యాన్ని గురించి చర్చిస్తూ “వద్యరచనా శిల్పం న పదిమంది చేతులోనో కుటీర పర్మిశమగా మిగిలిపోయింది” అని తమ ఆవేద నను వ్యక్తం చేశాద్‌. పద్యం యొక్క [పాధాన్యం, రామకళథ విశిష్టత, ఈ కావ్యపు జొన్న త్యాన్ని విమర్శనాత్మకంగా వివరించారు. “తృణకంకణంి భావ కవిత్వంలోని లఘు కావ్యాలకు (వతినిధియెతే “అహల్య” భావ కవిత్వేతర లఘు కావ్య (ప్మకియకు (పతినిధె. దీనిలో భావానికి రచనకు సమ్మపాధాన్యం ఉంటుంది. పీఠిక ఆ రెండింటినీ సమదృష్టితో సమీక్షించింది. ఇది సమీఇాత్మకమైన పీఠిక కావున (గహించబడింది.

“ఆం్యధ మహాభారతము - [దౌపది పాత చితణము" అనే డా॥ కె. యస్‌. ఇందిరాదేవిగారి సిద్ధాంత (గంథానికి వాసిన ముందుమాట “పాంచాలీ వ్యజకవచం.” సామాజిక కాస్తాల నేపథ్యంతో ఇతిహాసిక ప్యాతలను విమర్శించే విధానం ఈ సిద్ధాంత (గంథంలో ఉందనీ ఈ పరిశోధనాపథం వినూత్నమైందనీ విశ్హేషించారు. విశ్షేషణాత్మకమైన పీఠికగాన శఉగహించడం జరిగింది,

వ?

“చలంకథ - వాసుదర్శనం' అనే పీరిక డా॥ వావిలాల సుబ్బారావుగారి “చలంగారి కథానికా సాహిత్యము అనుశీలనము" అనే సిద్ధాంత (గంథానికి వాసి నది. స్త్రీ పురుష సంబంధాల ఆధారంగా చలం సాహిత్యం సృష్టించబడిందని అంటూ చలం తత్త్వాన్ని జీవియస్‌గారు ఇలా బేరీజు వేశారు: “చలంలో రెండు రకాల చైతన్యాలు చిన్నప్పటినుంచీ జాగృతమై ఉన్నాయి. ఒకటి అంతర్ని గూఢమైన ఆత్మచైతన్యం. మరొకటి ఇం్యదియాల ద్వారా పొంగి పొరలుతున్న హృదయ చైతన్యం. ఒకటి నిర్గణమైన తత్త్వాన్నీ, శాంతినీ, పరిపూర్ణతనూ, (పేమనూ కోరుతూ ఉంటుంది. రెండవది దాన్ని సాధించటానికి జీవితంలో స్రీ ఒక దివ్యమైన సాధనంగా భావించి రమిస్తూ ఉంటుంది" ఆంటారు.

*ఈ పరిశోధకుని నిర్ణయాలన్నీ ఆడర్శాలనీ, నిర్మష్షాలనీ చెప్పలేం, వారు భావించిన 'శృంగారవీరం” లాక్షణికార్థంలో అర్ధరహితం. చలంగారి అర్హంలోని శృంగారమే అయితే అది కొచిత్య రహితం” ఆని నిర్మాహమాటంగా చెబుతారు.

చివరగా తీసికొన్న పీరిక 'యగకర్త విశ్వనాథ .* విశ్వనాథ కవితా వైభవం', “విశ్వవాథ సాహితీ సమాళోచనం'” అనే (గంధాలకు జీవియస్‌గారు (ాసిన పీఠికలు ఇవి, నవ్యసం పదాయోద్యమ నాయకుడై న విశ్వనాథ కవిత్వాన్ని సమీక్షించే పీఠికలు ఇవి,

చలం, విశ్వనాథల శతజయంతి ఉత్సవాలు గత సంవత్సరమే జరిగాయి. అందువల్చ ఈ రెండు పీఠికలు (గహించడం జరిగింది.

ఈ విధంగా నేను గహించిన పద్దెనిమిది పీరికలను పరిశీలిస్తే వాటిలోని వైవిధ్యం, వైశిష్ట్యం గోచరిస్తుంది. ఈ (కమాన్నే ఎందుకు పాటించానో విజులు (గహించే ఉంటారు. వీటిలో ఉండే అంతస్సూ. తాన్ని (గహించడానికి ద (శ్రమ వడవలసిన వని లేదు. అదే ఈ (గంథ (ప్రయోజనం కూడా 1. శ్రీవియస్‌ గారి దర్శనాన్ని [(గహించడం, 2, తెలుగుసాహిత్యం యొక్క సమ్మగ స్వరూ పాన్ని పాఠకులకు అందించడం.

| ఈ పద్దెనిమిది పీకలు వివిధ (ష్మకియల పరిజ్ఞానాన్ని కూడా పాఠక్షుని కందిస్తాయని, తద్వారా 'జీవియస్‌ పీరికలు” జ్ఞానపీఠికలుగా వెలుగొందు తాయని భావిస్తున్నాను. అంతేకాదు, పై బరికలన్నీ చదివిన తర్వాత ఉత్తమ పీఠికాకర్తల (శేణిలో జీవియస్‌గారు నిలుస్తారని నిస్సంశయంగా చెప్పవచ్చు.

నో “సుమదామ సం్యగథన శిల్పము వంటిది సంకలన [(గంథ సంపాదక త్వము, కంటికింపయిన రంగుల నేబ్చకూర్చి సౌరభ్య సంవాసీత మైన మనోహరా కృతిని మలచుటయే యాక వలోని కౌశల్యము. సభ్య భాషా సాహిత్యములయందు వై విధ్యముగాని వై శిష్ట్రముగాని గల సాహిత్య [(వ్మకియలలో సంకలన (గంథ ములు వెలయుట పరిపాటియే ” అన్నారు జీవియస్‌గారు. ఈ పీరికా సంకలనంలో వైవిధ్యం, వైశిష్ట్రం రెండూ ఉన్నాయి.

వారి శైలి గురించి ఒక మాట. [పతిపాద్యాంళాన్ని బట్టి పదాలు, వాక్యాలు వాటంతటవే అ_పయిత్నంగా వారి కలం నుండి జాలువారుతాయి. ఎంతటి గంఫీరవిషయాలనైనా తమ రచనా పటిమతో పాఠకుని ఊ తేజపరిచి చదివింపజేస్తారు. ఉదాహరణకు చలం శైలి గురించి, విశ్వనాథ శ్రైలి గురించి వారన్న మాటలు--

“నరాలను మీటుతూ అక్షరాలను (మోగించిన అనుభవ సంవేవన చలం శైలి

“విశ్వనాథవారి శై లి ఓడ్డులౌరసి _పవహించే తెలుగు జీవనదిలాంటిది.”

జా 6%

ఈ [గంథం మహాకవి, కళ్ళాపపూర్ణ డా. భోయి భీమన్న గారికి అంకితం ఇవ్వడం సముచితం. వారు రచించిన (సతి రచన ఒక విన్నూత, విశిష్ట (యోగం, వారి కావ్యాలకు బెర్నార్డ్‌ షా లాగా వారే పీరికలు (వాసుషుంటారు. వారి పీరికలలో వారు మెదడుతో మాట్లాడుతారు. కవితలలో హృదయంతో స్పందిస్తారు. జీవియస్‌గారు వారిని 21 వ శతాబ్దపు బుషిగా అఖభివర్జించారు. “బుషి' కంకితమైన “బుక్సంహిత ' ఈ (గంథం వారు (గంథాన్ని స్వీకరించ డానికి దయతో అంగీకరించినందుకు హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు.

(పసిద్ధ విమర్శకులు, ఆంగధాచార్యులు డా. ఎస్‌. వి. రామారావుగారు ఈ (గంధానికి విలువైన “ఆముఖం” సంతరించి వెలుగును నింపారు. వారికి నా కృతజ్ఞతలు.

జా

ఈ పీరికలను తమ (గంధాలలో పచురించిన వివిధ సంస్థలు, రచయితలు ఈ పీరికలను షష్టిపూర్తి వచురణగా తీసుకొనిరావడానికి అంగీ కరించారు, వారికి కృతజ్ఞతాభివందనాలు,

క!

ఈ (గంథం శుద్ధ్మ్యపతిని సిద్ధం చేయడంలో సహకరించిన కుమారి మృదుల, కుమారి భారతిగార్లకు కృతజ్ఞతలు.

ముఖచిత రచయిత థ్రీశీలా వీ రాజుగారికి, పద్మావతి ఆర్ట్‌ (ప్రింటర్స్‌కు, విస్టా 1పింటర్స్‌ ప్రవేట్‌ లిమిటెడ్‌ వారికి కృతజ్ఞతాభివందనాలు,.

ఈ [గంఠథానికి సంపాదకత్వం వహించడానికి గురువుగారు ఆమిత వాత్సల్యంతో నన్ను ఆదేశిస్తే ఈ పనికి పూనుకున్నాను, వారి షష్టిపూర్తి సంద ర్భంగా నాకీ అవకాశాన్నిచ్చిన గురువుగారికి ఈ (గంథాన్ని (పచురిస్తున్న షష్టిపూర్తి సారథ్య సంఘం వారికీ నా హృదయపూర్వక నమోవాకాలు,

ష్టపూరర్తి హైదరాబాదు వి. జయరాములు 18.90.1996 సంపాదకుడు న న

• గమనిక ;

వెనుక అట్టమీది పొటోలు - 1008 సం॥ జనవరిలో తిరుపతిలో జరిగిన మహాసహ్మసావధానాన్ని నిర్వహించిన సహ్మసావధానచ్శకవ ర్తి డా॥ మేడసాని మోహన్‌ అవధానం నిర్వహిస్తున్న సభలలో ఆచార్య జి. వి, స్ముబహ్మణ్యం అనుసంధానక ర్తగా వ్యవహరించారు. కింది చ్మితంలో ఆ వైనం చూడవచ్చు.

, పై చ్మితంలో మహాసహ్మసావధానం అభినందన సభలో పాల్గొంటున్న ఆచార్య జీవియస్‌. గ

ముందుమాట ; ఆవుుఎఖం ఆచార్య ఎస్వీ రానూరావు

ఆధునికాంధ వాజ్మయంలో పీరకా “చన విశిష్ట విమర్శనా (_ష్మకియగా విలసిల్లుతున్నది [పాచీనయుగంలో కావ్యావతాకికల జపంలో కొనసాగిన ఈ (ప్మకియ ఆర్వాబీన కాలంలో వినూత్న స్వరూపాన్ని సంతరించుకొన్నది. అవతారికలు కవుల అత్మీ యతను _పతిఫలించగా, పీరికలు విద్వాంసుల సహృద యతను (ప్రతిబింబించాయి.

గత శతాద్దిలో (గంథ ముడణా సౌకర్యం ఏర్పడిన నాటినుంచి కావ్య పరిష్కరణలో భాగంగా పీరికా రచన [పారంభ మైంది. పాఠభేదాల పరిశీలన, కవి దేశకాలాలు, కావ్యక రృత్వ చర్చలు మొ॥ అంశాలు (ప్రారంభదశలోని పీరికల్లో గోచరిస్తాయి. (కమంగా బాహ్యాంగ విచారణ నుంచి అంతరంగ వివే చనవై పు పీఠకా కర్తల దృష్టి పసరించింది. కావ్యాత్మ వివేచకములై న, కావ్య త త్త (పకాశకచులై న పీరకలు వెలువడసాగాయి. కట్టమంచి, రాళ్శపల్ది, పింగళి [వభృతులు పీరికా రచనలో కొ త్త ఒరవడికి దారి చూపారు. పరిష్కృత కావ్యాలు, లక్షణ (గంథాల పీరికలు ఒకవైపు, సృజనాత్మక రచనలైన అధు నిక కావ్యాలు, కధలు మున్నగువాని పిరికలు మరొకవైపు విమర్శ వికాసానికి ఎంతగానో దోహదం చేశాయి.

అక్కిరాజు ఉఊమాకాంత౦ (పల్నాటి వీరచర్మిత), చిలుకూరి నారాయణ రావు (పండితారాధ్య చర్మిత), ఈయుణ్ణి వీరరాఘవాచార్యులు (ఆంధ (పతాప ర్ముద యశోభూషణ౦, ఆముక్త మాల్యద పర్యాలోకనం) మున్నగు సాహితీ వేత్తలు రూపొందించిన విపుల పీరికలు విషయ పఠిపూర్ణములై వారి సర్వాంగీణ వైదుష్యానికి నిదర్శనంగా నిలచాయి.* శ్రీభ్రీ మహాపస్థానానికి చలం యోగ్యతా ప్యతం, దాశరథీ గాలిబ్‌ గీతాలకు బూర్గుల రామకృష్ణరావు, దాశరథీ శతకా నికి నిడదవోలు వెంకటరావు పీఠికలు, ఎమెస్కోవారి సం్యపదాయ సాహితి లోని కావ్యాలకు విశ్వనాథ, సాహిత్య అకాడమీ పచురించిన (పాచీనాయ్యధ 6౪52.11

27111 కావ్యాలకు పలువురు విద్వాంసులు సమకూర్చిన పీఠికలు - ఇలా విశిష్ట పీఠికా పరంపరను గూర్చి చెప్పుకుంటూపోతే చర్మిత అవుతుంది. ఆర్మధపస్మతిక _పకటించిన 'ఆంధవాజ్మయ సూచికికు కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి ఉపోర్దాతం “ఆం ధవాజ్ఞయ దర్శిత "గా (పత్యేక ఉగ ౦థరూపం దాల్చిందంటి పీరికా సాహిత్యానికి గుల (పాధాన్యం ఎటువంటిదో తెల్లమవుతోంది. విమర్శ వాజ్మయంతో దీనికి (ప్రత్యేక శాఖగా గుర్తింపు రావటంలో వ్యాస సంకలనాల వలె వివిధ రచయితల పీఠికా సంకలనాలు కూడ వెలువడ్డాయి. సి. ఆర్‌. రెడ్డి, రాళ్ళపల్లి వేటూరి, కుందుర్తి, విశ్వనాథ, శ్రీశ్రీ (వభృతుల పీఠికలు ఈ కోవలో పేర్కొనదగినవి, అంతేకాదు - విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో పీఠికా సాహిత్యంపై _పత్యేకాధ్యయనం కూడా కొనసాగుతున్నది. వర్తమాన సాహితీరంగంలో పరిశోధకుడుగా, విమర్శకుడుగా, ఆచార్యు డుగా సమున్నత స్థానాన్ని అధివసించిన సాహితీవేత్త జి. ఏ. స్యుబహ్మణ్యం గారు. పీఠికారచనలో కూడా తనదైన (పత్యేకతను, వ్యక్తిత్వాన్ని నిలుపుకొన్న జీవియస్‌ పీఠికలు సంకలనరూపం దాల్బటం సహృదయ పాఠకులకు హర్షా మోదయోగ్యం,.

(పాచీనాధునిక కావ్యాలు, సిద్ధాంత వ్యాసాలు, వ్యాస సంకలనాలు మున్నగు వానికి వివిధ సందర్భాలలో జీవియస్‌ కూర్చిన పీఠికలు ఈ సంక లనంలో చేర్చబడ్డాయి. ఆంధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య ఆకాడమీ (పచురణలై న బసవ పురాణ, మార్కండేయ పురాణ పీరికల్లో పురాణ ప్మకియా లక్షణాలను వినూత్న దృష్టితో విశ్హేషంచటంలో జీఏయస్‌ వళళ దో౭త కమవుతుంది.

(వ శీ పాల్కురికి సోమన బసవపురాణం జైనపురాణ (ప్రభావంతో వెలువడిన తొలి తెలుగు దేశి పురాణంగా, మారన మార్కండేయపురాణం మార్గ సం్యపదాయా నికి చెందిన 1పథమాంధ పురాణంగా సశాస్త్రీయంగా, స్మపమాణంగా ఆయన నిరూపించారు. (పథమాంధ యక్షగానమైన 'స్కుగివవిజయం' ఆముఖంలో కూడా యక్షగాన లవణాలను విపులంగా వివేచించి కావ్యతత్తాన్ని స్పష్టం కావించారు.

వ్యాస సంకలనాలకు సంపాదకుడుగా కూడ శ్రీవియస్‌ నిర్వహించిన బాధ్యత గణనీయమైనది. అకాడమీ (వకటించిన 'సారస్వత వ్యాసములు” (సథమ, తృతీయ సంపుటాలలోని వ్యాసాల ఎంపిక్రతోపాటు వాటికి విరచించిన

ము

భూమికలు విశిష్టమైనవి. కవ్మితయ యుగంనుంచి _పబంధయుగం దాకా విల సిల్లిన తెలుగు కవిత తీరు తెన్నులను, వివిధ రూపాలలో విస్తరించిన ఆంధ విమర్శ వికాసాన్ని, తొలినాటి సాహిత్య ప్మతికలు కావించిన సారస్వత సేవను అవి హృద్యంగా విశదీకరించాయి. 'సమాలోచనం” వ్యాససంపుటికి సమకూర్చిన “సులోచనం*' ఆరునిక సాహిత్య (ప్మకియలపై పసరించిన ఆయన పరిశీలనా చక్షువుకు నిదర్శనం.

విశ్వవిద్యాలయాల్లో వినూత్నాంళ వివేచనకు వీలు కల్పించి ఎందరో పరి శోధక విద్యార్థులనుతీర్చిదిద్ది పర్యవేక్షకుడుగా ,కాఖాధి పతిగా వరికోధనారంగంలో [కొత్త గవాజులు తెరిచిన ఆచార్యవర్కులు సుుబహ్మణ్యంగారు. దుగ్గన నాసి కేతో పాఖ్యానము - పరిశీలనము (డా॥ కె. కోదండ రామాచార్యులు), ఆం్మధ మహీ భారతము - [దౌపది పాత చ్మితణము (డా॥ కె. యస్‌. ఇందిరావేవి) సిద్ధాంత వ్యాసాల పీఠికల్లో సైతం ఆయన పర్యవేక్షకత త్తం (_పకాశిస్తుంది.

ఏకవీర కుమారీయము (ద్వ్యర్థి కావ్యం), వై కాలిని (నాటక ౦), ఆహల్య (కావ్యం), మున్నగు కృతుల పీఠికలు కూడ ఈ సంకలనంలో చోటు చేసు కొన్నాయి. రాయ్మపోలు తృణ కంకణం నూత్న ముదణకు చేర్చిన పీఠికలో ఆమలిన శృంగార సిద్ధాంతాన్ని సాంగోపాంగంగా, సహృదయంగమంగా విశదీకరించారు. ఆధ్యాత్మిక త త్వ్వవివేచనలో కూడా జీవియస్‌ అందెవేసిన చేయి. శంకరభగవతా ,దుల శివానందలహరి, సౌందర్యలహరి ఆంధానువాదా లకు రచించిన తొలిపలుకులు ఆయన ఆలోచనామృతానికి నెలవులు.

జీవియస్‌ పీఠికలు వివిధ సాహితీ (ష్మకియలపై ఆయనకు గల సమ్యగవ గాహనకు, సునిశిత పరిశీలనా దృష్టికి, వినూత్న విశ్తేషణాళ క్రికి, విశిష్ట విమర్శనా పంథకు దిటురాళ్ళు. ఇవికాక వివిధ (గంథాలకు ఆయన [వాసిన పీఠికలు ఆసంఖ్యాకం. వాటిలో ఆణిముత్యాలను ఏరి విమర్శభారతికి ఆమూల్యాభరణళం కై:సేసిన షష్టిపూర్తి సంఘ నిర్వాహకులకు నా అభినందనలు.

ఇందులో ....

1. తెలుగు కవిత్వపు తీరుతెన్నులు కే

2. తాలి తెలుగు దేశిపరాణము ఎం లరి

3. [పఠథమాంధ మహాపురాణము లం 7రీ ఉ. సు్నుగివ విజయ యక్షగానము ంంం. కేలిడ

4. అద్భుత రచనము లం. 15కి 6 ఆనంద విందువు ఎం. 16కి '. ఆనంద లహరి ల. మలి

5. కుమారద్వయ కథాసంవిధానము ల 179

6. శిల్పకేతనము లం కేల

7. వైజయంతి ౨ 200 కేసే ఆంధ విమర్శ వికాసము ఎం. లీలితి క్షి. ప్మ్యతిక్నాపభ ఎం. బరీ

8. సుళోచనం ల. లైరిఉ

9. రమ్యాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం 2291

10. అహల్య భక్తి లం లిపేలి 16, పాంచాలీ వ్యజకవచం ఎం. తలల

11. చలంకథ _ వాసుదర్శనం ఎం లీలీతి 10, యుగకర్త విశ్వనాథ (ం4ం తథ 1

తెలుగు కవిత్వపు పీరు తన్నులల కావ్యం, కవిత్వం - అనే పదాలను విమర్శకులు సమానార్థంలోనే సంభావించటం సంస్కృత నంపదాయం. వాటి స్వరూవ స్వభావాలనుబట్టి (పత్యేక _పతివత్తితో వరిగణనం చేయటం పాశ్చాత్య సం్యపదాయం. తత్త్వతః రెండు దృక్పథాలకూ పరమార్థం ఒకటే అయినా అనుశీలనంలో అంతరం కనపడుతుంది. నేటి విమర్శకులలో పాళ్చాత్య పరిశీలన విధానం 1పామాణికంగా [పవ ర్తిల్లుతున్నది. అట్లని సాహిత్య లక్షణ వివేచనం (_పాచ్యపద్ధతిని పరిత్యాగం చేయలేదు; (కొత్త పాతల మేలుకలయిక కవిత్వానుశీలనంలో నవత్వంగా నిలిచింది. కావ్యం ఫలం వంటిది. కవిత్వం రుచి వంటిది. ఫలానికి _పయోజనం ఆన్వాదనం. ఆఫ్వావయోగ్యమైన ఫలానికి రుచి గుణం. రుచి ఫలాన్నంతా వ్యాపించి ఉంటుంది. ఫలంలో తినవగిన పదార్థం ఉంటుంది. ఆస్వాదింప దగిన రసం ఉంటుంది. రసం పదార్థగర్భితంగా ఉంటుంది. పదార్థరూప మైన ఫలాన్ని తింటే పర్యవసానంగా ఆస్వాద్యమాన మయ్యేది రసం. రుచి రసాన్ని ఆ_శయించుకొని _పధానంగా ఉన్నా పదార్జాన్నికూడ పట్టుకొని ఉంటుంది. రసాన్ని పిండిన ఫలపదార్థం పిప్పి, లోకంలో ఫలాన్ని భక్షించే వారున్నారు; రసాన్ని పిండుకొని (తాగేవారుశ్నారు. ఉభయులకు రస సిద్ధియే ఫలసిద్ధి. ఈ లోకానుభవాన్నే కావ్యాస్వాదనకు సమన్వయించు ఫు తెలుగు కవిత్వపు తీరుతెన్నులను సమీక్షించే ఈ సారస్వత వ్యాస సంపుటం ద్వితీయ ముుదణకు నోచుకొన్నదంటే సహృదయామోద ముుద దీనికి లభించిందన్నమాట; దీనిని పురస్కరించుకొని ఈ మ్శుద ణకు కూడ మరో పీఠిక (వాస్తే బాగుంటుందని ఆంధ్మపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీవారు భావించటం ముదావహం _ సారస్వత వ్యాసములు (_వథమ సంపుటము: ఆంధ పదేక్‌ సాహిత్య అకాడమి (ప. ము 1969, ద్వి. ము. 1961. ఇది ద్వితీయ ము[దణ పీఠిక. ౪591

ర్డీ జీవియస్‌ పీఠికలు కోవాలి. కావ్యం వస్తువుచేత సిస్తులం; వర్హనామయం. దానికి రుచి నిచ్చే గుణం కపిత్వం. సహృదయుడు పొందే అనుభవం రసం. కావ్యాన్ని అనుభవంగా మార్చే సాధనం కవిత్వం. అంటే- కావ్యరుచి కవిత్వం. వస్తు వర్ణనామయ మైన కావ్యం రుచివలననే ఆస్వాదసనీయమౌతుంది; ఆస్వాదితమైన రసం రుచిరూపంగానే చిరస్మరణీయమౌతుంది. కావ్యమూ రసమూ సహృద యునిచేత ఆస్వాదింపబడి అంతర్జాన మొందుతాయి. రుచిమాతం ఆస్వాద మధురానుభూతికి స్మృతిగా మిగిలిపోతుంది. అదే కావ్యంలోని కవిత. ఫలాలలో రసాలలో వైవిధ్యం సర్వసాధారణం. వ్లైవిధ్యంలోకూడా వాచవిని కలిగించే రుచిభేదం గుర్తింపబడుతుంది. రుచిఖభేదంగా నిలిచే ఆస్వాదసీయత్వం,. స్వాదుత్వం రుచినుండి విడదీయలేని లక్షణం. అచ్చమైన కవిత స్వాదుత్వ మైన రుచి. పక్వత దానికి పోషకం. కవితలో పక్వత కవివాక్చరిపాకం. దానివలన కవితకు శీల మేర్పడుతుంది. శీలం స్వాదుత్వ పోషక్యదవ్యం, కవితలో స్వాదుత్వం సౌందర్యం. శీలం సౌందర్యవర్దకం, సౌందర్యం రుచిసమర్పకం, ఆందువల్ల - కావ్యంలో ఆస్వాదసీయ మైన సౌందర్యాభివ్య క్తి కవిత. కావ్యశబ్దం (పధానంగా స్వరూపవాచి, రసళబ్దం అనుభవవాచి, కవితాశబం ల నే రుబివాచి. ఈ మూడూ కలిసి ముద్దగా భాసించినా వివేచనకు వేరువేరుగా గోచరిస్తాయి. లోకంలో ఇది అనుభవ సత్యం. ఎంతటి మహాకావ్యమైనా అందులో రుచ్యమైన పద్యాలు కొన్నే ఉంటాయి. వాటినే లోకులు నాలుకల మీది రుచి విశేషాలుగా నిలుపుకొని నిత్యారాధనం చేస్తారు. రుచి రోచిస్సులా వ్యాపించేది. సూర్యరస్మి లోకాలను వెలిగించినట్టు కవిత కావ్యలోకాన్ని రృచ్చి మయం చేస్తుంది. కవిత కావ్యానికి సపాణవైతన్యం. కవిత లేనిది కావ్యం లేద్య,

కవిత లేని కొవ్యం జీవం లేని శవం! నన్నయనుండి నేటిదాకా తెలుగులో ఎన్నో కావ్యాలు వెలువడినాయి; ఎన్నో రుచుల నందించాయి. ఆ రుచుల తీరుతెన్నులను ఆంధ సహృదయ లోకం ఆస్వాదిస్తూనే ఉంది. వాటిని వివేచించుకొంటే కవితాసౌందర్య సమాలోచన మౌతుంది. యుగయుగాలుగా తెలుగు కవులు సౌందరా భి ్‌ న శ ంటే సహృదయామోదిం లబిస్తుంది. ఆ మార్గంలో ఓక (వస్టానం శేష

ఈ ముందుమూటకు (పయోజనం.

ఆలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు త్రి కవ్మితయ కవితాపస్తానం థి ఆదియుగంలో ఆం_ధకవిత్వానికి అజరామర మైన ఆస్వాదమాధుర్యాన్ని

కల్పించిన శాఖలు రెండు. ఒకటి- దేశికవిత్వం, రెండు- మార్గకవిత్వం. దేశి

కవిత్వ కాఖలో ఉాలువారింది జానపద సాహిత్యం. దీనినినే అవస్థాభేదాలలో

మౌభిక కవిత్వమనీ, గేయసాహిత్యమనీ ఎన్నో పేర్ణతో పిలుస్తున్నాం. ఇది

నన్నయకు పూర్వుంనుండీ ఉంది. అనుభూతిని ఆటగా, పాటగా అందంగా

అలవోకగా ఆవిష్కరించుకోవటం దాని లక్షణం. సుఖదుఃఖాలను సూటిగా,

సూక్తిగా చెప్పినా సామాన్యజనానికి అందుబాటులో ఉండే సారళ్యం సౌకుమార్యం

దాని గుణాలు. నిత్య జీవితంలో నిబ్బరంగా పారే అంతర్వాహిని దేశికవితం

(బతుకుబంగార మే దాని వైభోగం. పలుకుసింగారమే దాని సౌందర్యం. అది

ఆడుతూ పొడుతూనే అందరినడుమా తిరిగింది; అందలా లెక్కకపోయినా

మందిలో పడి మనుగడ సాగించింది. దేశికవిత దార్మిపక్కన కాసిన దాక్ష

పళ్ళ్శతీవె వంటిది. అ్యపయత్నంగా అందుదాటులో ఉండేది. తింటే ఆపాత

మధురంగా ఉండేది. అక్కడక్కడా విత్తులుంటే ఉంటాయి. వాటిని వదిలేస్తే

రుచికి ఎక్కడా ఆటంకం లేదు. ఆ రుచికి గుణ విచారం లేదు. గణ్యపస్తారం

లేదు. మనసుకు పసందైన మాతలే దాని _పస్థాన స్మూతాలు.

దేశి మార్గ కవితాశాఖలలో ఒక భేదం కనపడుతుంది. దేశికవిత నేలలో

ఇంకిని నీరు లాంటిది; మార్గకవిత తరంగనుందరంగా (వవహించే. జీవనది

లాంటిది. ఈ రెండింటికీ జీవననీరదాలు వర్షించిన అనుభవధారలే మూలా

ధారాలు. చెలమల్లో, దిగుడువావుల్లో ఊటగా సాగి (తవ్వుకొన్న చోటుల్లో

తలయెత్తేగుణం దేశికవిత్వానిది. (పవాహ్మప్రాంతాలను నిర్హేశించుకొని, ఉభయ తటాలచే సీమితమైన వాహికలను నియతమార్గాలుగా సంతరించుకొని సజీవనదిగా పారుతూ, సమీపించిన సహృదయులకు మజ్జ్ఞనోన్మజ్జ్ఞనసుఖాన్ని అందించటాని కే కాక యానప్యాతలపై విహారయ్యాతలు సాగించటానికి వీలుగా గంభీరమై, సాగరోన్ముఖంగా సాగే రసతరంగిణి మార్గకవిత, జీవనదులు రనపానానికే కాక, వ్యవసాయానికీ, ఫలసాయానికీ కూడా పనికి వస్తాయి. వనాలూ, కేదారాలూ నదీజలాలతో విలాసాలను వెలారుస్తాయి.. దేశికవిత దేశంలోని భూగర్భజల సంపచవంటిది, మార్గకవిత నదీనద భాగ్యరమ వంటిది. దేశికవులు [బతుకు పాటల్లో జీవనస్థితిని చ్నితించారు. మార్గ కవులు కావ్య సవంతులలో జీవనరసాన్ని

శ్రీ జీవియస్‌ పీఠికలు పొంగించారు, మార్గ్లకవుల్లో నన్నయ భట్టు భగిరథకల్పుడు. ఆం్యధకవితా భాగీర థిని మార్గఫణితిలో ముందుకు [పవహింపదేశాడు, దిగుడు బావులలోని నీటితియ్యందనం వేరు, జీవనదిలోని సీటి రుచి పాకం వేరు. పెరటిలోని బావి నిత్యకృత్యాలకు జీవనాధారమైనా, జీవనదిలో మునిగి తీర్ధ "నేవ చేయాలని జీవుడు తాష్వతయపడటం సహజం. సాహిత్యజీవి తంలో కూడా దేశికవిత పెరటిలో సిలిచిన తీర్ధంలాంటిది. మార్గకవిత పుణ్య తీర్థ పుష్క్టరంలాంటిది. _పవాహమున్నచోట బావి పరిగణకు రాదు. ఎన్ని బావుల సీరు (తాగినా జీవనదిలో మునగనిది జీవితానికి చరితార్థత లేదు. బావి చుట్టూ (బళుకులోని తాష్యతయం కనపడుతుంది; (పవాహం వెంట (బతుకు చేసే _పయాణం గోచరిస్తుంది అలాగే దేశికవితలోని పాట జీవనరాగాన్ని విని పిస్తుంది. మార్గకవితా (పగతి సంస్కృతి వై భవాన్ని వెలారుస్తుంది. జాతి జీవితంలో దేనిప్నాత దానిది. ఒకటి భావవిన్యాసం, మరొకటి రసోలాసం! ఆంధకవితారంగంలో మార్గకవితా (పస్థానఖేరి [మోయించిన వాడు నన్న యభట్టారకుడు. మార్గశద్దాన్ని రీతికి పర్యాయవాచిగా దండ్యాదులు పేర్కొన్నారు. భోజాదులు ఆ మాటకు (పాచుర్యాన్ని తెచ్చిపెట్టారు. “వై దర్భాదికృతః వంథాః కావ్యే “మార్గ” ఇతి సతః “రీజ్‌ గతా” వితి ధాతోఃసా వ్యుత్పత్త్యారీతి రుచ్యతే” (8.27) అని భోజుడు సరన్వతీకంఠాభరణంలో పేర్కొన్నాడు, గత్యర్థకమైన రీజ్‌ ధాతువునుండి రీతిశబ్దం వ్యుతృన్నమయింది. వై దర్భ్యాదిరీతులకు మార్గాలని "పేరు. 'రియంతే వరంవరయా గచ్చంతి అనయా" అని కేశవమ్నిత్రుడు శేర్యా. న్నాడు, పఠితలు రీతి న్మాశయించి పరంపరగా రసస్థానాన్ని సొండుతారు కాబట్టీ దాని కాపేరు వచ్చింది. కావ్యాలంకార స్యూతవృ త్రిక “కామధేను” వ్యాఖ్య |వాస్తూ గో పేర్యద (త్రిపురహరభూహలుడు “రిఇంత్రి గచ్చంతి ఆస్యాం గుణాః ఇతి; రీయతే క్షరతి అస్యాం వాజ్మధుధారా ఇతి వా రీతి అని రీతికి . / చె మార్గం. రనానుభూతి నందించే వా; గూన వ సాొదో అది రీతి, అదే నన్నయ అటికవితను హృద్యమైన ల / గల కవిత మార్గకవిత. అందంచాడు. * శీలా ఆల్యిలణితిలో పఠితృలోకానికి

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు ర్‌

నన్నయ కవిత తెలుగువారికి కొత్తదైన కావ్యకవితారుచిని అందించింది. అది ఆం్యధజాలి ఆత్మలక్షణానికి అనువైన రుచిగా పరిఢవిల్లింది. యుగయుగాల నుండి తెలుగుకవు లా రుచిమత్వాన్ని సురుచిరంగా తమ వాక్కులలో మధుధారగా నిండించుకొంటున్నారు.

కవితకు రుచి గుణసంయోజనంవల్ల కలుగుతుంది. గుణసంవిధానం వలన రితి - లేక = మార్గం రూప్తకట్టుతుంది. గుణవర్ధితమైన రితి కవితకు రస వ్యంజకమైన వృత్తి? (పసాదిస్తుంది. వృత్తి అభినయ సదృశ మైనది. అభిన యానికి ఆకృతి, అభివ్యక్తి అవసరం. సుందరమైన ఆకృతి మనోజ్ఞంగా భావాభి వ్యక్తి చేయటమే వృత్తి. అట్టి వృత్తిని కవివాక్కు వ్య క్తీకరిస్తుంది. ఆ వ్య క్తీకర ణలో రుచి ఆస్వాదసుందరంగా అవిష్కృృత మౌతుంది. అది కవితగా రాణిస్తుంది.

ఊక్తి అంటే సుందరమైన వాగ్రైఖరి. వైఖరిలోని వైవిధ్యమే కవిత్వపు రుచిలోని వై లక్షణ్యం. నన్నయ ఉకక్తి కొక వైఖరి ఉంది; తిక్కన ఊక్తికి మరో వైఖరి ఉంది; ఎజ్జన ఉక్తికి ఇంకొక వైైఖరి ఉంది, మహాకవి అయిన పతివాని ఊక్తికీ ఒక (పత్యేక వై ఖరి ఉంటుంది. ఆ వైఖరికూడా సిద్ధమనీ, సాధ్యమనీ 'రెండువిధాలు. కవికి సంస్కారజన్య మైనది సిద్ధవైఖరి; సాధన జన్యమైనది సాధ్య వైఖరి. సిద్ధవెఖరిలో సృజనాత్మకత (పసిద్ధంగా _పపంచిత మౌతుంది. సాధ] వైఖరిలో వూర్వ్యపవర్తితమార్గాలలో కవి చేసే పమయోగ వైచ్చితి లాస్యం చేస్తుంది. ఏ కవి వాగ్వ్భృ త్తి కవితాస్వాదనకు కమనీయ వినూత్న రుచులను సృష్టింపగలదో ఆతని కవిత మార్గకవితలో నవ్యమాన్ల నిర్దేత. నన్నయ అట్టి మార్గాన్ని చూపించాడు. తిక్కనాదులు ఆ మార్గంలో వినూత్న మార్గాలను (పయోగించి (పపంచించారు. ఆయ్భధమవోకవుల కవితా మార్గాలను విశ్హేషించే టప్పుడు మొట్టమొదట కవ్మితయ కవితాస్వరూవ వివేచనం చేయటం సమంజసం.

నన్నయకవితలో తత్సమపదాలు అధికంగా ఉంటాయని, తిక్కన కవితలో తెలుగుమాటలు ఎక్కువగా ఉంటాయనీ వారివారి కవితా స్వరూపాలను వివేచించే పద్ధతి త త్వ్వదర్శనానికి సమర్థ్ధవంఠం కాదు. కవితా తత్త్వవిచారంలో శబ్దవివేచనం ఉండరాదని కాదు. కాని, ఉండవలసిన ఏధంగా ఉండాలి. నాట్యా నికి వస్తువు శరీరం, కావ్యానికి శబ్దార్థములు శరీరం. శరీరాన్ని ఆశయించే సౌందర్యం ఉంటుంది. అయితే అది భౌతికం కావచ్చు, భావరూపం కావచ్చు.

గ్ర జీవియస్‌ పీఠికలు కవితకు భౌతికసౌందర్యాన్ని ఇచ్చేది శబ్దం భావసొంద వ్యాన్ని ఇచ్చేది ఆర్థం. భావం అకృతి నాశయించి అభివ్యక్తం అవుతుంది. వాసన పుష్పాది[దవ్యాల నా్మాశయించే (ఉండటం లోక పసిద్ధం. అలాగే కవితలో రమణీయార్థం శద్దాన్ని ఆశయించే _పతీయమానమౌతుంది. అర్థమే ఉపాధేయమైనా శబ్ధం దానికి ఉపాధి. సౌందర్యం శబ్దంచేత సృష్టమై అర్థరూపంగా ఆస్వాదనీయ మౌతుంది, కవితకు అందమైన ఆకృతి నిచ్చేది శబ్దం; అందమైన అభివ్యక్తి నిచ్చేది అర్థం, ఆకృతి అభివ్యక్రికి పోషకమైతే సౌందర్యం హృదయతర్పణం చేస్తుంది. నన్నయ తెలుగు కవితకు శబ్దంచేత ఆకృతి వైభ వాన్నీ, అర్థంచేత అభివ్యక్తి సౌందర్యాన్నీ సాధించి, ఆస్వాదనసీయమైన ఒకరుచిని తెలుగువారికి కల్పించి ఇచ్చాడు. నన్నయ ,(పధానంగా గుణవాది. శబ్ధ్దగుణ సంయోజన శిల్పంతో కవితలో సౌందర్యాన్నీ , ఆస్వాదనీయతనూ కల్పించటంలో ఆయన సిద్గహస్తుడు. ఆతని కవితలోని రుచి సర్వస్వమూ కవితాసామ[గిని గుణపోషకంగా సంవదించుకోవ టంలో నిక్షిప్తమై ఉంది. నన్నయ వాగ్వృత్తికి _పహాదసుణం _పాణభూతం. (వసాదం సర్వగుణ సంయోజనానికి సమర్థవంతమైంది. ఓజోగుణయుక్త మైన శిథిలబంధం శబ్ద (సాద గుణ లక్షణం, నన్నయ వాక్సాకానికి ఇటువంటి (పవృత్తి నైజం. _పసాదగుణంచేత వైదర్శ్భీరీతి రూపుకట్టుతుంది. “అస్పృష్టా దోషమ్మాతాభిః సమ్మగగుణ గుంఫితా విపంచీస్వర సౌభాగ్యా వై దర్భీరితి రిష్యతే” అని వామనుడు వక్కాణించాడు. నన్నయ కవితలో పదరచన విపంచీస్వర సౌభాగ్యాన్ని వెలారుస్తుంది. రీతి గతిని సూచిస్తుంది. కాబట్టి నన్నయ పద్యం కుంటుపడకుండా మొదటినుండి చివరివరకూ (సవాహగతిని భజిస్తుంది. హృద్య మైన గతిని పద్యానికి నేర్చిన ఆచార్యుడు నన్నయభట్టు. గుణవ్యంజకాలై నవి వర్ణాలు. (వసాదగుణవ్యంజకాలై న వర్ణాలను = అక్షరాలను - రచనలో కూర్చి, రమ్యతను కల్పించటం నన్నయ కవితాశిల్పం. రమ్యత అంటే రమింపదగిన భావం - అంటే ఆస్వాదనీయత్వం, కవితలో అస్వాదనీయత్వం సర్వసాధారణంగా సహృదయ హృదయాలకు అందే గుణం. “ఇతరులు అక్షర రమ్యత నాదరింపన్‌” - అని నన్నయ అనటంలోని తాత్పర్య మదే. 'నానారుచిరార్థసూ క్రి నిధిత్వం' ఆయన వాగ్వృత్తి లక్షణం. రస ధర్మా

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు 7 లైన గుణాలచేత విశిష్టాలైన పదాలను పరమ సార్థక్యంగా వాడటంలో ఆ లక్షణం విశ్వరూపం తాలుస్తుంది. ఇక కథ నాటకశరీరం, రమణీయార్థ (వతిపాదక శబ్దం కావ్యశరీరం. నన్నయ చృశ్మశవ్యకావ్యశరీర విభాగ వివేచనానికి ఒక సమన్వయశీలం నేర్చాడు. అదే ఆయన పేర్కాన్న *“వసన్నకథాకలితార్థ యుక్తి.' (పసాదగుణ పధానంగా కావ్యవస్తువు వ్యంగ్య సుందరంగా [(పతీయ మానం కావటం, ఆలా కావటానికి రముణీయార్జాన్ని పోషకంగా నిలిపే సంయో జన శిల్పం నన్నయ కవితలో (పత్యక్ష్రమౌతున్నాయి. ఈ అభివ్యక్తి ఆంధ కవిత కొక అపూర్వ శక్తిని (పసాదించింది. తరువాతి కవులు ఎన్ని _పయో గాలు చేసినా నన్నయ కవితారుచి వాటికి పాదుగా నిలిచింది. ఉదాహరణకు చెప్పుకుంటే, నన్నయ శబ్ద గుణాలకు [పాధాన్యమిస్తే, తిక్కన అర్థగుణాలకు (పాధాన్యమిచ్చాడు. శ్రీనాథుడు రీతిని రూపుకట్టించాడు. ఎజ్జిన గుణాలకు అలంకారాలతో శోభాతిశయత్వాన్ని కల్పించటం (ప్రారంభిస్తే, పబంధ కవులు ఆలంకార శిల్బాన్ని ఆమూల్యాగం చ్మితించటం మొదలు పెట్టారు. తెలుగులో మార్గకవులు పోయిన కవితా (పస్థానా లన్నింటికీ నన్నయ చూపిన వన్నె చిన్నెలే తీరుతెన్నులను తీర్చిదిద్దాయి.

గుణాలు ఎన్ని ఉన్నా, గుణ్మతయానికే (మాధుర్యోజః (పసాదాలకే) కావ్యానుశీలనంలో గౌరవం వచ్చింది. మాధుర్యం చిత్త్మదుతిని కలిగిస్తుంది; ఓజస్సు దీప్తిని భాసింపచేస్తుంది; (_పసాదం చిత్త వికాసాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ మూడు విధాలైన రుచిభేదాలూ గుణ్మపధాన కవిత్వం వల్ల సహృదయుడు పొందుతాడు. తెలుగులో నన్నయి (పసాదగుణంతో చిత్త వికాసం కలిగిస్తాడు. తిక్కన మాధుర్యంతో చిత్త, దుతిని కలిగిస్తాడు. ఎజ్జిన ఓజస్సుతో చిత్త దీప్తిని కలిగిస్తాడు. వీరు ముగ్గురూ గుణ్మపధానవాదులే. అయినా, వారి కవితల రుచులు వేరు. రుచులు వేరైనా, వారి కవితలు ఆస్వాదస్వాదువులు.

రుచిరూపమైన కవితాన్వభావాన్ని వివేచించటం క్లిష్టమైన పని. పాచ కుడు వంట వండి విందుగా వడ్డిస్తాడు. అందులో వివిధ _ద్రవ్య సంయోజన (పావీణ్యంతో రుచులను కల్పిస్తాడు. ఆ రుచులను విశ్షేషించుకొంటే, వాటి స్వభావం తేటపడుతుంది. ఈ దృష్టితో కవ్మితయంవారి రచనల్లో ఆస్వాద సీియంగా ఉండే కవితారుచిలోని [దవ్య సంయోజస విధానాన్ని విశ్రేషి స్తే, సహృదయ వివేచనానికి ఈ కింది విధంగా భాసిస్తుంది;

ర జీవియస్‌ పీఠికలు కవి కవిత్మాదవ్యసంయోజనం కాన్యలక్షణం సాపహిత్మీపస్థానం నన్నయ శబ్ధగుణం (ప్రసాదం) శబ్దం రీతి కథాకథనరీతి వస్తుధ్వని_ ప్రధానమైన అర్థం _రసం ఇతిహాసవణితి కావ్యపస్థానం అలంకారాలు తిక్కన _ అర్ధ గుణం (మాధుర్యం) అరం - రసవృత్తి రసవృత్తిరితి రసధ్వని _పధానమైన శబం - వరనం నాటకీయఫణితి కావ్య ప్రస్థానం ద యే అ అలంకారాలు ఎట్టన శద్దార్భగుణాలు (ఓజస్సు) అర్థాలంకారాలు - రీతి అలంకృతోక్తి అలంకారధ్యన్మిపధాన శబ్దం - అర్ధం వర్ణనాత్మకఫణితి మైన కావ్య_పస్థానం రసం కవ్మితయంవారు ప్రధానంగా ధ్వన్మిపస్ట్థానాన్ని ఆదరించినవారు. ఇతిహో సాన్ని కావ్య స్వరూపంగా తీర్చిదిద్దినవారు. అయితే, నన్నయ రచనలో వస్తు ధ్వని, తికన రచనలో రసధ్వని, ఎజ్జన రచనలో అలంకార ధ్వని అధికంగా కనపడతాయి. కావ్య నిర్వహణంలో నన్నయ కథాకఠన రీతిని వపంచిస్తే, తిక్కన రసవృత్తి నిర్వహణాన్ని నాటకీయ ఫణితిళలో సాగించాడు. ఎజ్జన ఆంధ్యపబంధ రచనాావవృత్తికి (వస్తావన నిర్వహించినట్టు ఆలంకృతో క్రిని కవితలో వెలార్చి వర్ణనాత్మకఫణితికి బాటలు వేశాడు. ఈ ముగ్గురి (వస్థానాలూ, కావ్యరచనా స్వభావాలూ కవితకు రుచిని కల్పించటంలో తమతమ (ప్రభావాన్ని చూపాయి. నన్నయకవితలోని ఆస్వాదనీయమైన సౌందర్యం ళబ్దగుణసంయోజనం వన్ది ఏర్పడింది. గుణవర్థకమైన శబ్దం అతని రచనకు (పాణం. దానివలన రచనకు నాదమాధుర్యం ఏర్పడింది. సహజశోభా హేతువులై న గుణాలను రచనళో కల్పించినా (వకృష్ణమైన రీతిని నన్నయ నిర్మిస్తున్నట్లు కనపడడు-*

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు గి (పసాద గుణంవల్ల వైదర్భ్శి రూపుకట్టుతుంది. కాని, దానికోసం నన్నయ (పత్యేకించి [వయత్నం చేయడు. అయత్న కృత వై దర్భీరీతి మాధుర్యం కవితలో రుచిగా కల్పించేది నన్నయ వాక్సాకం, ఆయన పద్యం అందువల్లనే హృద్యంగా ఉంటుంది. రమణీయార్థ _సతిపాదక శబ్దాన్ని నన్నయ ఎన్నుకొని (పయోగిస్తాడు. కాని, శబ్దం అర్ధ సమర్పణం చేసి అంతర్హితం కాదు. అర్థాన్ని సమర్పిస్తూ తానూ ఉన్నానని అనిపిస్తుంది. సహజశోభను అలంకృతం చేసి ఆతిశయింపచేయాలన్నయత్నం నన్నయళలో ఎక్కువగా కనపడదు. గుణంతోనే ఆయన కవితకు రుచిగౌరవం వచ్చింది. (పాణచై తన్యంతోపాటు రూపవై భవం కూడా ఉన్న ఆకృతిమాధుర్యాన్ని నన్నయ తెలుగుకవితకు [పసాదించాడు-

తిక్కన సోమయాజి శబ్దగుణాలకంటె అర్థగుణాల సంయోజనంవల్ల కవితకు రుచిని కల్పించాడు. నన్నయ కవితలో ఫణితి (పవృత్తిని వ్యంజింవ చేస్తే తిక్కన కవితలో (సవృత్తి ఫణితిని ఆలంబనంగా (_గహించి రసవృత్తిని వ్యంజింప చేస్తుంది. ,పవృత్రి అర్ధగుణాలవల్ల (వతీయమానం అవుతుంది. అందువల్లనే తిక్కన తన రచనలో ప్కాతల ఆకృతులకం టె (పవృత్తులను చితించే మార్గాన్ని ఎక్కువగా ఆదరిస్తాడు. ఆకృతి (సవృత్తిచేత అవస్థాచెత న్యాన్ని భజిస్తుంది. అవస్థలను దీపింపచే సేవి అనుభావసా త్ర్వికభావాలు. అనుభా వాదుల రసభావవ్యంజకాలు. అనుభావాదుల వ్య క్రీకరణంవల్ల ,[శవ్యకావ్యంలో దృశ్యకావ్యంలో దృళ్యకావ్యచ్మితణవిస్పూ ర్తి వెల్లివిరుస్తుంది. దానికి భావవ్యంజ కాలై న సంభాషణాదులు రసవద్వ్యృ త్తిని ఆనుసంధింప చేస్తాయి. దానివల్ల కవితకు రూపరామణియకత్వంతోపాటు రసజీవిత (పవృత్తి అలపడుతుంది. తిక్కన కవితలో రసాభ్యుదయోల్లాసం ర క్రికట్టే గుణస్మూతం ఇది.

తిక్కనకు శబ్దబంధంకం టె భావశబలత ముఖ్యం. శబ్దగుణ్మపధానమైన రచన చక్కగా అల్లినపూలదండలా ఉంటుంది. దానిలోని అర్థం సుగంధంలా సరిమళిస్తుంది. అర్థగుణ (వధానమైన రచనలోని శబ్దం పానకంలోని చక్కెరలా ఉంటుంది. చక్కెరపలుకులు సీటిలో కరిగి పానకానికి తమగుణాన్ని సమర్పించి తమ ఆకృతిని కోల్పోతాయి. అలాగే, తిక్ననకవితలోని శబ్ధాలు అర్ధసమర్పణం చేసి, తమ బంధ్యపాముఖ్యాని రసంకోసం త్యాగం చేస్తాయి. తిక్కన రచన లోని శబ్దం పానకంలో రుచిగా వరిణమించే చక్కెరవంటిది. ఒకవిధంగాచూ స్తే నన్నయ రచనలోని కవిత చెరకుగడను నమిలితే వచ్చే రసంలాంటిది; తిక్కన

10 జీవియస్‌ పీఠికలు రచనలోని కవిత చెరకురసం కాగితే కలిగే రుచి లాంటిది; శబ్దార్ధగుణ (పౌదాన్యంగల ఆయారచనల్లో రసికహృుదయాలు ఈ భేదాన్ని (గ్రహించటం సులభం, ఎజ్జన తనకు ముందున్న నన్నయతిక్కనల శబ్దారగుణ (ప్రధాన రచనా పదతిని గమనించి, యథావకాశంగా ఆ రెండింటిసి తన కవితలో సంగమింప చేశాడు. అయితే ఆయన వాక్కుకు గుణాలను అలంకారాలతో అతిశయింప చేయాలన్న [పవృత్తి సహజాలంకారంలా సమకూరింది. దానితో శద్దాలంకార (వయోగంతో రీతికి పన్నె పెట్టటానికి పయత్నం చేశాడు. ఎజ్జన కవితకు ఓజస్సు సహజగుణం. దానివలన రచనకు దీ ప్రికలిగింది. శబ్బగుణమైన ఓజస్సు గాఢబంధత్వాన్ని కోరుతుంది. అర్థగుణమైన ఓజస్సు అర్థప్రాఢిని అభిలషిస్తుంది, ఈరెండిటికీ పాధాన్యం కల్పించిన ఎజ్జన రచన అతనికి (ప్రబంధ పర మేశ్వర విరుదాన్ని కల్పించింది. శబ్దారాలను అలంకృతంచేసి, అర్జాలంకారమండిత మైన గుణవదచనను కవితకు అలవరచినవాడు ఎజ్జిన. అలంకారశ క్రిని గుణ్యపధాన మైన రచనలో మొదటిసారి తెలుగువాణికి రుచి చూపించినా డాయన. ఎజ్జనకు రసంకంటె రచనయే ముఖ్యం. అలంకార ధ్వనితో క థార్ధ్థాలను కాంతిమంతం చేయటం ఆయన కవితకు జీవితం. రుచ్యమైన వంటకాన్ని రుచిని హెచ్చించే వ్యజనంతో వంజుకొని తిన్నప్పుడు కలిగే రుచివంటిది ఎజ్జయ కవిత్వపు రుచి. మూల భారతంలోని కథ వ్యాసునిదై నా తెలుగులో తీర్చిదిద్దిన పద్యాలూ, అందులోని గుణాలూ కవ్మితయ్మపతిభాజన్యాలే. అందులో శబ్ధాన్ని శిల్పీకరించి గుణవృద్ధిని సాధించే తారకమం్యతం నన్నయ తెలుగు కవితకు ఉపడేశిస్తే, తిక్క-న అర్థాన్ని ఆవిష్కరించే ఆనల్ప గుణసిద్ధిని బహ్మ సూతంలా తెలుగు కవితకు (పబోధించాడు, ఎజ్జన అఅంకృత శబ్దార గుణాలతో శోభాతిశ యళ్వాన్ని ఆలవరచుకునే ఆర్జవం కవితకు ఆగమ స్మూతంలా నేర్చాడు. నన్నయగారి శబ్దగుణమార్గం రథాలు నడిచే రాజమార్శంలా తెలుగు కవితలో సాగింది; తిక్కనగారి అర్థగుణ మార్గం ఓడలు సాగే జలమార్గంగా మిగిలిపోయింది. రాజమార్గం నలుగురూ నడవటానికి, వింతలూ వినోదాలూ, సాములూ గరిడీలూ (పదర్శించటానికి వీలైన (తోవ. అందువల్లనే ఎజ్జిన నన్న యమార్గాన్ని అలంక రించి ఉత్సవయ్యాత సాగించాడు. తిక్కనమార్గం “తను కావించిన సృష్టి తక్కొారుల చేతంగాదునాన్‌* సాగిందని కీర్తించాడు, జలమార్షం రసలోకంల్లో

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు 11 విహరింపనేర్చినవారు మ్మాతం నిపుణంగా పయనించటానికి వీలైన (తోవ. పాదయ్యాతతో బాటను తరింపవచ్చు; మానపా_త ముంటేనే దీనిని తరించేది. శబ్దగుణం రచనకు పాదయ్యాత; అర్ధగుణం కవితకు యానప్కాత. తెలుగులో శబ్దగుణ (పస్థానానికి మహారథి నన్న యిళట్టారకుడు; అర్థగుణ (పస్థానానికి కర్ణధారి తిక్కన సోమయాజి; ఉభయగుణాలను ఉజ్వలంగా పండించుకొన్నా అలంకార కవచాన్ని తొడుక్కాన్న అర్థరథి ఎజ్జిన. 'దేశికవుల ద్విప్మాతాఖినయం ఆంధ సాహిత్యంలో దేశికవిత్వోద్యమానికి ఒక [పత్యేక వతివత్తి ఉంది, దేశికవిత్వాన్ని ఉద్యమంగా సాగించినవారు వీరశ్తైవ కవులు. వారి ఉద్యమ (వభావంతో రచనలు చేసినవారు మరికొంద రున్నారు. ఏరణెవ కవిత్వయుగంలోని కవుల స్వళావాన్ని గమనిస్తే దేశికవులను కెండు తెగలుగా విభజించవచ్చు ననిపిస్తుంది. మొదబితెగవారు వెన్నెలపదాలూ, గొబ్బి వదాలూ మొదలైన జానవద గీతాలను రూపొందించే కవులు.వీరు వ్యక్తులు కావచ్చు, సంఘాలు కావచ్చు, పరంపరగా మౌభికసంపదాయాన్ని పోషించే సాధకులు కావచ్చు. ఇక్‌ రెండవతెగవారు దేశీయులు పొడుకోవటానికి అనుగుణ మైన ఛందస్సుల్లో వివిధ సాహితీ (ష్మకియలను నిర్మించినవారు. వీరు జుద్ద కూ ర. దేశిగితాలు రచించేవారు కారు, మార్గకవుల మార్గాలలో కావ్యరచన చేసినవారూ కారు. వీరికి మార్గక వుల్లాగా సాహిత్య (ప్రస్థానం ముఖ్యం కాదు, మత (పస్థానం ముఖ్యం; కవితాత త్తం ముఖ్యం కాదు, వస్తు [పపంచనం ముఖ్యం. మార్షకవిత్వంలోని రుచిఖేదాన్ని తెలిసి ఆనందించటానికి సహృదయాధి ళా కారం ముఖ్యం. త్రైవకవుల దేశికవిత్వాన్ని ఆస్వాదించడానికి సహృదయులకు 1వత్యేకాధికారం అవసరంలేదనే అభి, పాయం కలుగుతుంది కాని, అది సరికాదు. దేశిగితాలు సామాన్య [వజలచేత సృష్టింపబడిన సాహిత్యం; దేశికవిత్వం సామాన్య (ప్రజలకోసం పండిత కవులచేత సృష్టింపబడిన సాహిత్యం, అందు వలన శె వకవులు ఒకవిధంగా మ్మిశకవులు. వీరు మత (వచారంకోసం కావ్య కళాశిల్పాన్ని వైతం కాలదన్ని కవిత! తో (పజల నుత్తేజపరచాఎని కంకణం కట్టుకొన్నవారు. సాహసో పేతంగా సాహాత్య (వమయోగాలు చేశారు. అయితే, టబ సామాన్య పజ వారి వస్తువులో జీవించినంతగా కవిత్యంలో జీవించలేదు,

19 జీవియస్‌ పీరికలు

ఇక్కడ ఒక విషయం గమనించాలి. మార్గ - దేశి సాహిత్యాలను ఆస్వా దించటానికి సహృదయ -_ సామాన్య భేదంతో రసిక లోకాన్ని విభాగం చేస్తున్నామని తెలుసుకొనేముందు వారి వారి స్వభావాలనుకూడా గమనించటం ముఖ్యం. మనదేశంలో భారత భాగవత రామాయణాలు (పజా పరిషత్తుల్లో చదవబడుతున్నాయి. అందులో కథా తాత్పర్యాన్ని మాతం (గహించి, రమించి కవిత్వ కళాంశను గౌణంగా భావించేవారు సామాన్యు లనవచ్చు. కథాంళాభి వ్యక్తిలో భాసించే కవిఠా సౌందర్యాన్ని (గహించి రమించి పరవశించేవారు సహృదయు లనవచ్చు. కథ వింటే ఇద్దరికీ కస్నీస్శ వస్తాయి అయితే ఒకరికి కథార్థ సహానుభూతితో, మరొకరికి కథార్థ సహానుభూతితోపాటు కవితాసొౌందర్యా స్వాదనతో కన్నీళ్ళు వస్తాయి. ఆకలి తీరటానికి అందరికీ అన్నం [పధానంగా కావాలి, ఆకలి రుచి యెరుగ దన్న సామెతకూడా ఉంది. అయితే, రసికుడు అన్నంతోపాటు రుచికూడా కావా లంటాడు, శై వకవులది కవితా కళను ఖాతరు చేయని వస్తు దృష్టి. అదే దేశికవితా (పస్ట్థానంగా (వసిద్ధిగాంచింది. మార్గ కవులది వస్తుసమృద్ధికంటె రుచి (పవృద్ధిని కోరే (పవృత్తి. సామాన్య జనుల కొజకు సాహిత్యసృష్టి చేసేవారు (పతిపాద్యాంశానికి (పాధాన్యమిస్తారు; సహ్మ దయ జగత్తును రంజింపచేసే సాహిత్యసృష్టి చేసేవారు (వతిపాద్యాంశాన్ని (వకిపాదించే కళాసొందర్య మార్గానికి [పాధాన్యమిస్తారు. దేశిమార్గ కవితా (పస్థానాల్లో కొట్టవచ్చినట్టు కాన9డే ఈ బేదమే ఆయా సాహిత | సమాలోచనం చేసేవారికి (పమాణాలను ఏర్పరచుకోవటంలో (పాతిపదికగా నిలుస్తోంది,

శైవ కవుల్లో శిఖర్మపాయులై నవారుగా విమర్శకులచే గుర్రింపబడిన వారు- నన్నెచోడుడు, పాల్కురికి సోమనాథుడు. వీరిలో నన్నెచోడుడు దై?ి కవితా _[పవక్ష్త, సోమనాథుడు (పమోక్ష. నన్నెచోడుడు (వాసింది కుమార సంభవకావ్యం. వర్ణనా_పదానమైన వస్తుకవిత అతని ధ్యేయం, వస్తువులో, అలంకృతిలో, భావంలో, భాషలో దేశియత ఉట్టిపడాలని ఆయన ఆశయం, అయితే, సామాన్య (ప్రజలు పాడుకోవటానికి తన కావ్యం |వాయలేదు. అతని రచన సహృదయులకే ఉపాదేయం నన్నెవోడుడు తెలుగృలో కావ్య రచనా (పస్థానాన్ని సాగించినవాడని విమర్శకుల మెప్పును పొందాడు. తిక్కనకు ముందున్నా, తరువాత నున్నా ఆయనవి కావ్య పస్థానం. కాని, ఆయన మార కవిత్వం _వాళాడా? దే? గవిత్వం (వాశాడా? అన్న అంళంలో మీమాంస ఉంది,

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు కేక ఆయన ద్విప్మాతాభినయం చేళాడు. కావ్యపస్తు దవ్యాలన్నీ దేశీయములై ఉండా లన్నాడు. కవితాభివ్యక్రి కళాసుందరంగా ఉండాలని అభిలషించాడు. నన్న యాదుల గుణ్యపధాన రచన ఇతని కవితకు అందని (మానిపండై పోయింది, వ్యకతామూలమైన అలంకృతో క్తి న్మాశయించి వస్తువర్దనలను చేశాడు. వర్ణనంలో చేసే భావనం రసాభి ముఖంగా సాగి రసవ్యంజకత్వాన్ని సాధించే శక్తి ఆతని కవితకు అంతగా లేదు. అందువల వస్తు చమత్క్బృతికే ఆతని వర్ణనా (పవృత్తి వెచ్చించబడింది వస్తువును రసాభిముఖం చేసే నిష్ష, గాఢమైన భావనం ఈతని కృతిలో కొరవడి పోయాయి. నన్న యలాగా గుణాలను సంవ దించే నేర్చు చాలక చాలచోట్ట్ల గుణ సాంకర్యాన్ని గుస్తరింవచేశాడు.. దేశిపదా లెన్నివాడాడు? దేశీయమైన ఉపమానా లెన్ని ఎన్ను కొన్నాడు? దేశీయాచారా లను ఎన్నిటిని కథలో నిబంధించాడు? అనేవి కవితారుచిని పట్టియిచ్చే లక్ష జాలు కావు, అవి అన్నీ కలిసి ఎటువంటి రుచిని అతని కవితకు కల్చిస్తున్నా యన్న దే ప్రమాణం, నన్నెచోడుడు వస్తుతః అలంకార (పస్థానానికి సంబంధించినవాడు. అలంకారవాదియై ఎప్పుడూ రసానికి మూడుమెట్లు దిగువననున్నవాడే. అలంకార ధ్వనిని వస్తుపోషకంగానే నిర్వహింపగలిగినవాడు. ఎజ్జనలా అలంకార ధ్వనిని వస్తు రసధ్వనులకు ఉపపోషకంగా సంవదించే శిల్పం తెలిసినవాడు కాడు. అందువల్ల నన్నెచోడుని కవితలో సామ్మగి దేశీయమైనా, అభివ్య క్రి మార్గాన్ని అనుసరించినా కవిత వ్యకతాచమత్కా రాన్ని వెలార్చింది కాని గుణాధివ్యక్తినీ, రీతిమూర్తిసీ వత్యక్షీకరింపలేక పోయింది. నన్నెచోడుని కవితలో వర్ణ్యవస్తువు లోని అలంకారచమత్క్యృతియే రుచి. భక్రికీ, ఉద్యమానికీ, తిరుగుబాటుకూ, వివ్లవానికీ ఆవేశం అలంకారం. ఆయా (పయోజనాలను సాధించే కవితకూ ఆవేశం ముఖ్యగుణ మౌతుంది. ఆవేశ (ప్రధానమైన కవితను భకక్రికీ, మతోద్యమానికీ సాధనంగా వాడి చూపించిన మొదటి కవి పాల్కు.0కి సోమనాథుడు. సమాజంలో మతం (పచారం కావాలంటే ఎన్ని రకాల సాహిత్య (ప్మకియలను సృష్టించాలో బాగా తెలిసినవా డాయన, (పజలను సామాన్యులనీ, మేధావులనీ రెండు వర్గాలుగా భావించా డాయన, సామాన్యులలో వీరళ్లైవం (ప్రచారం కావటానికి బసవపురాణం (వాకాడు, పండితులలో మతవిజ్ఞానం వ్యా ప్తికావటానికి పండికారాధ్యచర్మితా, శతకాలూ,

/ జీవియస్‌ పీఠికలు భామ్యాలూ, స్తుతులూ మొదలైనవి వెలయించాడు. అందులో బసవపురాణ పండితారాధ్యచర్మిత లయ ద్విపదకృతులు; (వజలకు పొడి వినిపించటాని కవి ఉద్దేశింపబడినాయి. బసవని భక్తి అంటే ఆయనకు ఒడలెల్ల కాళ్ళే. పరవళ్ళు (తొక్కే ద్విపదలు ఆయన కృతులు. అందంగా చెప్పాలన్న స్పృహకన్న, అభివ్యక్తిని కళామయిం చేయాలన్న శిల్ప దృష్టికన్న, చెప్పేది వినేవారి హృదయాల్లో ఆవేశాన్ని కలిగించాలన్న (పవృత్తి ఆయన కవితకు బసవ పురాణంలో కనపడుతుంది. భక్తుల భక్తిభావాలను పుంఖానుపుంఖంగా విస్త రిస్తాడు. వెల్ధువలా వివరిస్తాడు, అవేళాన్ని కలిగించే పదబంధమే ఆయన కవితకు ఆయువు. సంస్కృత భూయిష్టమైన రచనను మన్నింపకపోయినా సమాస రచన భ క్రిభావ్మోదేకానికి అవసరమైతే నిస్సంశయంగా వాడుకొంటాడు. అవసరమైనచోట అలతి అలతి పదాలతోనే రచనను సాగిస్తాడు. ఒక్కొక్క చోట పాదాంత్య్మపాసలను పరుగులు తీయిస్తాడు. ఆయన కవితను “శ్రేష'అనే గుణం పాలిస్తుంది, బహృపదాలు ఏకవ ద్భావంగా భాసించే శబ్ద గుణమైన శ్రేష్క మనోహరమైన అర్థాల సన్ని వేళాన్ని కల్పించే ఘటనా రూపమైన అర్థ శేష ఆయన కవితలో ఆస్వాద మాధుర్యాన్ని కలిగిస్తాయి. ఈ లక్షణం పండితా రాధ్య చర్మితలో ఫౌఢంగా కనపడుతుంది; బసవపురాణం, బసవేశ్వరశతకాదుల్లో మసృణంగా భాసిస్తుం ది.కథల్లో పాతల అవస్థలను వర్ణించటం ఆయనకు పీతి, దానివలన భావోల్లేఖం ఏర్పడి భక్త్యావేశం కల్పింపబడుతుంది. పీరశై వకవుల్లో రసదృష్టితో రచనచేయగల (పజ్ఞ పాల్కురికి కే దక్కింది కాని, ఆయన (పయోగవాది, (ప్రచారకుడు ఆవటంచిత వివిధ సాహిత్యష్మకియలను వెలయిం చాడు, అన్నిట్లోనూ ఈ భక్త్యావేళం లేదు. బసవ పురాణంలో భావావేశాన్ని పోషించాడు. ఇతర కృతుల్లో వస్తువును వివరించాడు. శతకాలూ, ఉదాహర ణాలూ, రగడలూ, దండకాలూ స్తుతులూ భక్తి భావంలో అవస్థలను చ్మితించే లఘుకృతులు, పోతన భాగవతం వచ్చేంతవరకూ సోన్సవాథ్రుని బసవపురాణం భక్తి కవితకు వెలుగురేకగా ఉండేది. భాగవతం భ కీ కవితకు పరిపూర్ణాకృతి నిచ్చింది. శ్లేషగుణాన్విత మైన రచనకంటె శద్దాలంకారమండిత మైన భావోల్హాసం ఆవేశాన్ని అనుభూతిగా మార్చగలదన్న తెలివిడి తెలుగు కవితకు పోతన నేర్పాడు, పదాలతో (పజ్వలనశీలాన్ని కల్పించే భావవాహిన్‌ సోమనాథుని కవిత లోని రుచికున్నగుణ మైతే, శబ్దపునరావృత్తితో రచనా సౌందర్యాన్ని సృష్టించి

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు 1కీ భ క్రిపారవళ్యాన్ని కల్పించే శిల్పం పోతన కవితాగుణం. భ క్రికవితానటేశుని అర్ధనారీశ్వరనృత్యంలో సోమనాథునికవిత తాండవ హేల; పోతనామాత్యుని కవిత లాస్య లీల. నాచనసోముని నవీనగుణసనాథత్వం

నాచనసోముడు చమత్కార (పస్థానాన్ని ఆంధ సాహిత్యరంగంలో (వవేశ పెట్టి తాను నవీనగుణసనాథుడ నని చెప్పుకొన్నాడు,

“శజ్ఞారరూపం తదిదం కావ్యం శబ్దారకోవిదై£

తై 9విధ్యేన చమత్కా_రి చమత్కారితరం యథా

చమత్కారితమం చేతి _పవివిచ్య నిదర్శితమ్‌

శబ్దచారుత్వతాత్పర్యే చమక్కా-రీతి కథ్యతే

వాచ్యచారుత్వతాత్ప ర్యే చమత్కారితరం మతమ్‌

వ్యంగ్యస్య చ గుణీభావే తదేవాహు ర్మనీషిణః

పత్యేయార్థస్య చారుత్వే చమత్కారితమం మతమ్‌” (8.86-40 అని చమక్కార చం్నదికాకర్త విశ్వేశ్వరుడు పేర్కొన్నాడు. ఈ మూడు విధాల చమత్కారాలను తన కావ్యంలో పదర్శించి చూపాడు నాచనసోముడు, చమత్కారాన్ని అర్థ వైైచ్శితితో కంటె శబ్ధ సౌందర్యంతో కల్పించటంలోనూ, వ్యంగ్య వైభవంతో కంటె వాచ్యచారుక్వుంతో సంభాషణలు నడవటంలోనూ, రచనలో ఆర్థం కంటె శజ్దాలకు అధిక (_పాముఖ్యం ఇవ్వడంలోనూ ఆయన వాగ్వృత్తి పసరించింది. కవికంఠాభరణక ర్త చెప్పిన పదివిధాల చమత్కా రాలూ - 1. అవిచారతర రమణీయం, 2. విచార్యమాణ రమణీయం, 8. సమస్త సూక్తవ్యాపి, డ్తీ సూ క్రెకదేశదృశ్యం, ర్‌. శబ్దగతం, 6, అర్జగతం, "గా శద్దార్ధ గతం, ర. అలంకారగతం, 9. రసగతం, 10. (వఖ్యాత వృత్తిగతం- ఆయన కవితలో కనపడతాయి. అందులో శబ్దగత చమత్కా_రానికి అ(గతాంబూలం, రాళ్శపల్రివా రనినట్లు _పాబీనుల్లో భావానికి అర్జ్ణరచన బంటు; తరువాతి వారిలో ఆర్జరచనకు భావము బంటు, అర్థమునందువలె శబ్దమునందును భావమును బంటుగా చేసినవాడు సోముడు. 'చెప్పవలసినమాట లెల్ల సాధ్యమైనంతవరకు ఏదో చమత్కారముగా చెప్పుట” ఇతని ౩ లిలో ముఖ్య లక్షణం. ఇది. తెలుగు కవిత్వానికి అప్పటికి నవీనగుణం. దానికి సోముడు (పారంభకుడు. ఈ దృష్టితో ఇతని కవిత్ధాదవ్యసంయోజనం ఇలా ఉంటుంది: ల్‌

16 జీవియస్‌ పీఠికలు చమత్కారం శబ్దం - రితి. ఊ క్తివై చితి చమత్కార (పధానమెన అర్ధం - అలంకారం మాగరీరీతి కావర్మపస్థానం,

రసం

సోముడు * శబ్దార్ధాలతో చమత్కారాన్ని కల్పించటంలో లాగా రీతి నిర్వహణంలో (శబ్ధ వహించినట్టు కానరాదు 'పెక్కుచోట్ట ఆరంభించినరీతి మధ్యలో ఆగి మరొకరీతి తలయెత్తుకుంది. అందువల్స సమత లోపిస్తుంది. ఇటువంటి రచనను మాగదీకితి అంటారు. రచనలోని చమత్కారచర్వణమే సోముడు కవితకు కల్పించిన (కొత్తరుచి. (శ్రీనాథుని రితి _పస్థానం

శ్రీనాథుడు తెలుగుకవితను చమత్కారమార్థం నుండి రీతి (పస్టానానికి మళ్ళించాడు. సోముని శబ్ద _వధాన రచన తరువాత శబ్ధారైభయ ప్రధాన రచనను తెలుగుకు రుచిచూపించాడు. కవ్మితయం వారి రచనలో అర్థానికి శబ్దం "సేవ చేస్తుంది, నాచనసోమాదుల్లో శద్దాకి అర్ధం గౌణంగా నిలుస్తుంది; శ్రీనాథుని రచనంలో శబ్దారాలు రెండూ ట్టపట్టి నడుస్తాయి. ఆది ఆనాటికి తేలుగులో (కొత్తవింత. శబ్దం సైైణం; అర్థం పౌరుషం. అందుకనే కాళిదాసు శద్దార్థాలను పార్వతీపర మేశ్వరుల్లా భావించాడు. శబ్దం ఆకృతి సౌష్టవాన్ని కల్పిస్తే, ఆర్థం ఆత్మసౌందరాన్యిన్ని పసాదిస్తుంది. శబ్దగుణాలు యౌవనాదుల వంటివి. ఆర్ధ గుణాలు జొదర్యాదులవంటివి. రసవాదులు ఆకృతిగుణంకం టె ఆత్మగుణాన్ని ఆదరిస్తారు. ఆనందవర్థనాదులు అకృతి ఆత్మను వ్వనింపజే స్తే కావ్యానికి గుణం గానే భావించారు. శ్రీనాథుడు శబ్దంచేత ఆకృతి శిల్పాన్ని రూపీస్తాడు; ఆకృతితో పాటు ఆత్మనుకూడా ఆరాధిస్తాడు ఆకృతి విలాసాన్ని ఆత్మతేజానికి ఆండగా నిల్పటమే శ్రీనాథుని రీతిత త్తం.

శ్రీనాథునికవిత్వం 1పాచీనాం ధమక హోకవుల విశిష్టకవితా గుణాలకు సంగమతీర్థమని కీ ర్రిందాడు వేమారెడ్డి కశీఖండంలో, వేములవాడ భీమ కవిలాగా శ్రీనాథు డొక్కొాక్కసారి ఉద్ధండంగా కవిత్వం చెపుతాడట. అంటే మిక్కుటంగా దీర్ష ౦గా చెప్తుతాడని భావం. భావాన్ని దీర్చసమాసాల్లో సాగగొట్టి _పగల్భంగా చె ప్పేపద్ధతి ఇందులో ఉంది. నన్నయ భట్టులాగా ఒక్కొక్కసారి సంస్కృతాం్యధ

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు క్ష? శబ్ద (వయోగ(పౌఢిని పదర్శిస్తాడట. గీర్వాణాం్యధళబ్ద సంఘటన సామర్థ్యం దీనివలన వ్యక్తమౌతుంది. సమాసఘటనం శబ్దశ క్రి విజ్ఞానం ఉన్నా కవికి రసాభి వ్యక్తి ముఖ్యం. రసాభివ్యంజక మైన కావ్యబంధాన్ని తిక్కన సాధించాడు. శ్రీనాథు డా సోమయాజి వాక్సాకాన్ని పుక్కిటపడతాడు ఒక్కొక్కసారి. ఎజ్జన (వబంధపరమేశ్వరుడు. ఉకక్రిని అలంకృతం చేయటంలో సహజత్వాన్ని వీడని ఒక వైచితి ఆయన రచనలో రాణిస్తుంది దాన్ని చేపట్టి శ్రీనాథు డొక్కొక్క- సారి రక్కి కట్టిస్తాడు. పూర్వ కవుల (పసిద్ధ ఫణుతులను అదనెరిగి కవితలో కదను (తొక్కించినా తనదైన ఒక ఆఅవూర్వమార్గాన్ని దురగ్గమంగా నిర్మించుకొని భావితరాలకు బాటలు చూపించిన (వతిభాశాలి శ్రీనాథుడు. గుణాలంకార విశిష్ట మైన రీతినిరూపుకట్టించే రచనను రసోపస్కారకంగా చేపట్టిన కవివతంసుడు శ్రీనాథుడు. రీతి ఆయన మార్గం; రసం ఆయన ధ్యేయం “రితి రాత్మా కావ్యస్య" అన్నది ఆయన అభిమత౦కాదు. “వాగ్వ్వైదడ్ధ్య [పధానేపి రస ఏవాతజీవితం' అని ఆయన మతం,

తెలుగు సాహిత్యంలో కావ్యస్పృహ నన్నయలో బీజరూపంగానూ, తిక్కనలో ఆంకురరూపంగానూ, ఎజ్జనలో కుట్మల రూవంగానూ, నాచన సోమనాథునితో పుష ఎరూపంగానూ , శ్రీనాథునిలో ఫలరూపంగానూ పరిణ మించింది. శ్రీినాభయుగాన్ని కావ్యయుగ మంటారు. ఆం(ధకావ్య స్పృహకు శ్రీనాథుడు. కళావూర్ణుడు; శృంగార నై షధకావ్య రచనం శర్మద్యాతి!

శ్రీనాథుని కవిత్మాదవ్యసంయోజనాన్ని ఇలా భావించవచ్చు: రీతి (వై దర్శి) రసవృత్తి (పౌఢోక్తి రసవ్యంజక మైన శబ్దం-అర్థం వర్జనాత్మకఫణితి రీతికావ్య (పస్థానం. అలంకారం-వర్జనం

శ్రీనాథుని కవితలో వైదర్భీరీతి విస్తృతంగా కనిపిస్తుంది. నన్నయ కూడా వై దర్భీరితిని ఆదరించాడు.కాని, ఆయన రీతిని గుణపోషణంగా నిలిపాడు. గుణాలలో (పసాదానికి పాధాన్యమిచ్చాడు. శ్రీనాథుడు కూడా నన్నయలాగా (వసాదాన్ని గ్లైకొన్నా - దాన్ని ఓజో మాధుర్యగుణాలతో మ్మిశమం చేస్తాడు. ఆ౪759-.2

క 01 జీవియస్‌ పీఠికలు ప్రసాదం తెల్లర ంగులాంటిది. ఏ రంగులోనైనా కలుస్తుంది. ఆ రంగును (వసన్నం చేస్తుంది. శ్రీనాథుడు (పసన్నమైన ఓజో మాధుర్యాలతో వై దర్శీరీతిని రూపొంది స్తాడు. పద్మవయోగ ,ప్రావీణ్యంతో రీతిలోనుండి వృత్తులను భావనామయంచేసి అందిస్తాడు. అవి రససాఇత్కాలరానికి పత్యక్షోపస్కారా అవుతాయి. శ్రీనాథు డెంతటి సమాసం వాడినా, ఓజోగుణం గండూషించినా, మాధుర్యాన్ని మాతం .మరచిపోడు. వీణానాదంలా శ్రీనాథుని రచన వీనులవిందు చేస్తుంది; పఠితను సమ్మోహపరుస్తుంది. అతని ఉకక్తి ఎంత [పౌఢమా, కవితారీతి అంత మధురం, ఈ ఫణితిని పబంధకవులు బహుధా అనుసరించారు. శ్రీనాథుని కవిత కండగల పండును తింటూ రసాన్ని (మింగుళున్నట్లుం టుంది. రసగర్భయైన వై దర్శ్భిరీతి ఆతని కవితాసౌందర్యరుచి. పోతన భ క్రికవితాప్రస్ట్థానం : ఐటి ఖ కవితలో భక్తి రక్తి కట్టాలంటే శవణం, సంకీర్తనం, చింతనం అనే భ క్రిమార్గాల కది పరిపోషకంగా ఉండాలి. కవితకు లలితశబ్దసంయోజనంవల్డా, మధురాక్షర పునరావృత్తి వల్లా, అన్ముపాసయమకాది శద్దాలంకార సంవిధానం “వల్దా భగవద్గుణ సంకీర్తనంవల్లా, రాగరంజితమైన శ్రైలివల్దా, అలవోకగా అవధానం చేయగలిగే పద్యవిద్యవల్దా కవితలో సంకీ ర్తనకు సౌలభ్యం ఏర్పడు తుంది. భావనాగంభీరాళైన అర్థాలంకారాలవల్లా, ఆలోచనామృతాన్ని వర్షించే సార్థకళబ్ద (పయోగంవల్లా వ్యంగ్యసౌరభాన్ని వెదజల్లే వాక్యవిన్యాసంవల్లా అరటిపండొలిచి పెట్టినట్టు అభివ్యక్తంచే సే తాత్త్విక తాత్సర్యంవల్దా కవిత్వం వఠితలలో చింతనను రేకె త్తింపదేస్తుంది.బమ్మెర పోతన్న కవిత్వం ఈ లక్షణాల నన్నింటీనీ సలక్షణంగా తనలో సమన్వయించుకొన్నది. పోతన భాగవత కవిత్వం భక్రిరసభాగీరథి. సాహిత్య పస్థానాల్లో భక్తి కవితా (పస్థానానికి ఒక (పత్యేకత ఉంది. భ క్రి ఆలంకారికుల మతంలో భావం;

• మధుసూదన సరస్వత్యాదుల మతంలో పరిపూర్ణ రసం. భక్తిరసం శృంగారా దులవలె వద్ధ అలౌకికం కాదు. త్మదసానుభూతిలో అలౌకికొధ్యాత్మికస్థితుల మ్మిశ్యపవృతి ద్యోతమాన మౌతుంది. దానిని కవితలో జఒప్పించటం భక్తి కవితను రచించే కవిబాధ్యత. ఆం్మధభాగవత కవితలో పోతన భక్రియొక్క అలౌకిక స్థితిని, ఆధ్యాత్మికస్థితిని అపూర్వంగా సంవదింపచేశాడు. భ క్రిరసస్థితికి తన కవితను ప్రమాణంగా _పపంచించాడు.

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు క్రి

సాహిత్యదృష్టితో చూస్తే పోతన రసానుపాణితమైన అలంకార ధ్వని (వస్టానానికి చెందినవాడుగా కనపడతాడు అను పాసలు, యమకాలూ వంటి శబ్దాలంకారాలు అర్థాలంకారాలఆలంబనంతో పఠితచిత్తానికి భ క్రిభావతాదాత్మ్యాన్ని కలిగిస్తాయిం అలంకృతమైన రచన రసభావవ్యంజక మౌతుంది. భావంలో భాసించే భగవ్వదూపగుణ కీర్తనరూపమైన రతి భక్తిరసాన్ని _పతీయమానం చేస్తుంది. ఆఅలంకారధ్వనిని రసధ్వనిలో పర్యవసింపచేసే వద్యరచనా పద్దతి పోతనకవితకు (పాణం,

భగవ్యదూపరతి భక్తికి స్థాయి. భగవ త్త త్వం సగుణనిర్గుణభేదంతో రెండు విధాలు, సగుణరూపరతిలో భక్తి రసస్థితి నందుకొంటుంది. నిర్గుణరూప చింతనంలో భక్తి ఆధ్యాత్మి కజ్జానస్థితి నందుకొంటుంది. సగుణనిర్గుణ భగవ్యదూ పరతిని భాగవతంలో పోతన నీరక్షీరన్యాయంగా పోషించాడు. తద్భావభావనం వల్ల అలౌకికాధ్యాత్మిక అనుభవరూపమైన భక్తి పఠితకు ఆస్వాదమధురంగా అందుతుంది. రచనవల్ల భావానుసంధానం, భావచర్వణం వల్లి భగవ్మ్యదూప రతి చర్వణం. త్మదతిచర్వణం వల్ద భ క్రిరసానుభూతీ కలిగే మూడు అంచెల (వస్థానం పోతనకవితలో పస్ఫ్బుటంగా _పత్యక్షమౌతుంది.

పోతనకవితలోని ఆలంకారం ఆర్హ్రతనూ, భావాభివ్య క్తిలోని _పసాద౦ పారవళ్యాన్నీ, భగవ్యదూపతత్త్వ చింతనామయమైన ఆధ్యాత్మిక (_పవృత్తి (పేరణం భక్తిమత్త చిత్తాన్నీ కలిగించి ఆసంలక్ష్య[కమవ్యంగ్య ఫణితిలో రసామోదాన్ని కలిగిస్తుంది. ఆ కవితలో రుచిత త్తం ఇదే.

పోతన [వాసింది మహాపురాణం. అది రస్మవధానం కాదు, జ్ఞాన్నపధానం, ఆయినా పోతన తన కవితలో జ్లానాన్ని పానకంలో చక్కర పలుకుల్లా కరిగించి వేళాడు, మూలభాగవత కాంత రసస్థితిని తన రచనలో భ క్రిరసపోషకంగా అనుసంధించి అభినవ భక్తి _పస్థానాన్ని పరిపోషించాడు. ఈ దృష్టితో పోతన కవితలోని _దవ్యసంయోజన స్థితిని ఇలా భావించవచ్చు: శద్దాలంకారం శబ్దం = భావం మధురో క్తి అలంకారధ్వనిమూలమైన రసం - వర్ణనం "పురాణఫణితి భ క్తికవితాాపస్థానం

వస్తువు -

ర్త జీవియస్‌ పీఠికలు (ప్రబంధ కవుల (ప్రయోగ (ప్రావీణ్యం కావ్యయుగకవుల తరువాత తెలుగులో (వబంధయుగకవులు పెక్కు. (వయోగాలు నిర్వహించారు. ఆంధ (పబంధంశపత్యేక సాహిత్య వ్మకియగా గు ర్తింపబడింది. దానికి కారణం (పబంధకవుల (పయోగ (పావీణ్యమే. (ప్రబంధ మంటే (వకృష్ణమైన బంధం. వస్తువు, నాయకాదులు, ష్మాతలు, రచన, రసం ఆనే ఆంకాల నాధారంగా చేసికొని ఆ (పకృష్ణ్టబంధస్వరూపాన్ని వివేచింపవలసి ఉంటుంది.

1. వస్తువులు:- ప్రబంధాలలో వస్తువు మృగ్య మని కొందరంటే, వమ్వైక్యం ఉండాలని కొందరంటారు. (ప్రబంధంలో వస్తువు ఉఊంటుంది* అందులో ఐక్యత కంటె ఏకవాక్యత _పధానం.

2. వస్తువు వర్ణనానుయం కావటం సామాన్య లక్షణం. వస్తు వర్ణనల మధ్య శ&రనీరన్యాయంక ౦ టె తిలతండుల న్యాయం ,పబంధాల్లో మిక్కుటంగా

న! భాసిస్తుంది.

ల్సి వస్తువులో సన్ని వేళ కల్పనం ముఖ్యం. సజాతీయ విజాతీయ _పవృత్తు లకు సంఘర్షణ కల్పించటం సన్ని వేశ నిర్వహణ శిల్పం.

4, వస్తువులోని పతీకాత్మక (పవృత్తిని పరిరక్షించటం _పబంధ వస్తు ధర్మం.

క, జాతివార్తాకథనం వస్తు సంపత్తికి పోషక (దవ్యం.

6, సర్వతం్యత కల్పమైన వస్తు నిర్మాణం (బంధంలో ముఖ్యం, (ప్రఖ్యాత వస్తువు కంటె మ్మ శకల్పితేతివృత్తాలే (ప్రబంధ వస్తువులుగా పర్మిగహ యోగ్యాలు,

11. పాతలు ఏ. 1. ప్మాతచ్శితణంకంటె ప్యాతపోషణం ముఖం,

12. పాత (పవృత్తుల్లో లోకవృత్త 'వతిబింబ స్వభావం, (పతీకాత్మకత, సంఘర్షణ స్వథావం ప్రధానం.

13. అతిలోక ప్యాతల కంపె అపూర్వ ప్మాతలను (గ్రహించటం సాధారణం,

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు ర్స 711. రచన := 1. శబ్దారళక్తుల విశ్హేషణం, ర్తి శ్లేష వ[కోక్తి చమత్కారాల (ప్రాముఖ్యం. 8. (వతిపద్య శిల్ప సామర్థ్యం. 4 శబారాలంకార (వయోగంలో కవి పౌఢోక్కి శపాధాన్యం. దిథి జి ని

ర్‌, శాస్తా9ర్థ గర్భ గౌరవం.

6. సంవాదశిల్ప సంవిధాన కౌశలం - రచనకు ముఖ్య లక్షణాలు.

7. రసం :- 1. [పబంధాలు శృంగార రస (పధానాలన్న వాదనూ

ఉన్నది. (వబంధాలు రస్మపధానాలు కావన్న వాదమూ ఉన్నది.

2, [పబంధ కవులకు రస్మ్యపవణత్వం కంటె రసభేద (వయోగాస క్తి ఎక్కువ.

తీ, ([పబంధకవులు రసశిల్పంతోపాటు రసాభాసశిల్బాన్ని కూడా పోషించటంలో (పయోగాలు చేకారు,

డీ రసశిల్పంలో అనందం ధ్యేయం; రసాభాస శిల్చంలో ఆహ్హాదం ఉపాదేయం.

5. మనస్సుకూ, మెదడుకూ ముడివేయాలన్న (పయత్నం ]పబంధాల [వయోగాలకు మూలం.

6. (పతీకాత్మక (వవృత్తిని విశ్తేషించటంలో రసవృత్త్తి జ్ఞానవృ త్తిగా పరిణమించే పరిస్తితి (ప్రబంధాలలో ఏర్పడటం కద్దు,

ళు

7. బహుళార్థభావనం కానీ, శేష చమత్కారం కానీ చేస్తి రసభావ సంభావనం కంటె, రచనారామణీయకత్వాన్ని రమించే _పవృత్తిని పఠితల్లో అధికంగా (పేరేపించటం (పబంధరచనాస్వభావం.

0, (వబంధాలలోని ఆలంకారిక రచనంవల్ల వస్తుధ్వని పోషింపబడింది. రసధ్వనికూడా 'పెక్కుచోట్ల వస్తుధ్వనిలో పర్యవసిస్తుంది. కొందరు దీనిని (వబంధధ్వని అని పిలుస్తున్నారు,

89, శృంగార రనపోషణలో పూర్వ రాగ వ్మిపలంభానికి (పాధాశ్యం ఇవ్వబడింది. కామశాస్త్ర రహస్యాలకు రూపకల్పనంగా సన్నివేశాలు చ్చితింప బడిన తావుల్లో రసభావ విశ్చేషణం మనోవిశ్షేషణానికి అంగభూతమైపోయింది,

ర్తి జ్రీవియస్‌ పీఠికలు

10. పాాతభావపోషణంలోని ఆంతః్యపవృత్తి చ్చితణానికీ, పకృతి వర్ణనంలోని బహి*శ్యపకృతి చ్మితణానికీ ఏకవాక్యత కుదిరినప్పుడు మ్మృాతమే (వబంధంలోని స్థాయిని పోష్షంచే సంచారిభావస్థితి గమ్యమానమౌతుంది. కాబట్టి (పబంధ రస స్థితి కొన్ని పయోగాల్లో సంక్లిష్ట మార్గాన్ని ఆృశయించింది.

[ప్రబంధ కవితా _పవృత్తిని వివేచించటానికి పబంధ స్వరూప స్వభావ సమాలోచనం ఉపకరిస్తుందని _పబంధలక్షణాలను సూత [ప్రాయంగా సమీక్షిం చటం జరిగింది. ఇక _నబంధ కవుల (ప్రస్థాన ఫణితిని కొంత అనుశీలించవలసి ఉన్నది.

(పబంధ కవులు చార్మితకంగో వారు జీవించిన కాలాన్నిబట్టి పూర్వ కవుల (వస్థానాలకం టె విలక్షణమైన వాటిని ఎన్నుకొని _వయోగాలు చేయ వలసి వచ్చింది. కాలమే వారికి కొంగొత్త గాల నిచ్చింది; వారి కవితలకు కొంగొత్త రుచుల నందించింది.

(పాచీనకవులకూ (పబంధకవులకూ (వృత్తిలో ఒక (పధాన భేరం ఉంది. కవ్మితయ యుగ కవులు కథార్థాలో మునిగి ఈదారు. వారి శ్రైలి వారి కావ్యాలకు పుట్టుకవచంలా పొలుపు మీరింది. నాచన సోమాదులు కథార్థ (వవాహంలో తలయెత్రి నిలువు ఈత ఈదారు. కథార్థాలకు వారి కవిత అతికినా వారి వ్యక్తిత్వం తలయెత్తి ఉక్రివిలాసంతో ఉపజీవిస్తుండేది. కావ్య యుగ కవులు కావ్యార్థ తరంగిణుల పై అడ్డయీత ఈదారు. ఈదబడుతున్న నీరూ ఈదుతున్న వాడూ ఆధార అధేయభావంతో అందులో కనపడతారు శ్రీనాథాదుల కృతుల్లో కవిశైలి నిలువెల్లా కనపడుతుంది. _పబంధ కవులు వీరందరి తరువాత వచ్చారు. వీరి కాలానికి ఈతలన్నీ పాతవద్ధతు లయ్యాయి. అందువల్ల జలపాతాల్లో జలకమాడటం [పారంభించారు. వీరు కావ్యార్థాలను

స్వీయ కవితావ్య క్రిత్వాలకు అభిషేక జలాలుగా మార్చుకున్న ట్లనిపిస్తుంది. (వబంధాల్లో అడుగడుగునా కవి (పౌఢోకక్రికి కావ్యార్థాలు మడుగులొత్తుతున్నట్లు భాసిస్తాయి. కావ్యమంతా కవితా వ్య క్రిత్వానికి క నకాభిషేకం చేయటం కనిపి స్తుంది. ఆత్మ (వత్యయం ఆంధ (ప్రబంధ కవుల అమూల్యాలంకారం! అది ఇ యుగ (పవృత్తికి గర్వ కారణం అయింది!

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు ర్సిత్రి

సాహిత్య (పస్థానాల్లో [వబంధకవులకు ఆలంకార మార్గమే శరణ్యమై పోయింది. కవ్మితయం వాకు గుణ (పస్టానాన్ని గురుతరంగా (ప స్తరించారు. నాచనసోముడు చమత్కారమార్ల్షాన్ని చ్కితవిచ్మితంగా నడిపాడు, శ్రీనాథుడు రీతి మార్గాన్ని అనన్యసాధ్యంగా నిర్వహించాడు. పోతన భక్తి మార్గాన్ని పరి వూర్ణంగా సాధించాడు. ఇక మిగిలింది విస్తారమైన అలంకార ప్రస్థానం. అది (పబంధ కవులకు విహారరంగ మై నిలిచింది. కాలపురుషుడు వారి కందించిన. కల్పకం అలంకార (పస్థానం!

భామహాదులు అలంకార (పస్తానాన్ని సెౌరించారు. 'సౌందర్యమలం కారః* అని భామహో క్తి, అలంకారం కావ్యంలో ఊక్తి నాాశయించి ఉపజీవి స్తుంది. అందువల్ల కావ్యార్థాలో ఉ క్తికి అలంకార (వస్థానంలో అ్యగతాంబూలం లభించింది. ఉకక్రికి అందం అలంకారం. ఆ అందం వ్యకతవలన ఏర్పడు తుందని భామహుని తీర్పు. “వ్మకాభిదేయ శబ్దోక్టి రిష్టావాచా మలంకృతిః 'వాచాం వ్మకార్థ శబ్దోక్సి రలంకారాయ కల్పతే, మొదలైన వాక్యాలు కావ్య సౌందర్యం వ్యకతతో కూడిన శద్దారాల వలన ఏర్పడుతుందని ఘోషిస్తున్నాయి. భామహుడు అలంకారాన్ని సౌందర్యంగా సంభావిస్తే, తరువాతి ఆలంకారికులు కవితకు సౌమ్యుగా గణించి గుణించారు; వివేచించి విశ్రేషించారు. సౌందర్యం ఒక గుణం; సొమ్ములు గుణాన్ని సోషించే ఉపకరణాలు. కరణాలనే ఉపకరణా లుగా భావించి ముందుకు సాగింది అలంకార (పస్థానం. (ప్రబంధ కవులు ఈ బాటలో పథికులుగా (పయాణం సాగించారు. ఒక్కొక్క మవోకవికీ ఒక్కొక్క ఉ&క్రి గౌరవం లభించింది. దాన్ని తరువాత పేర్కొంటాను.

సర్వాలంకారాలకు నీజభూతమైన అలంకార మేది అనే అంశంమీద ఆలంకారికుల్లో అభి[ప్రాయభేదా లున్నాయి. ఆయా సిద్ధాంతాలనుబట్టి నాలుగైదు మార్గాలు (పసిద్ధిలోకి వచ్చాయి - వాటిని ఇలా భావించవచ్చు:

॥|. వ్మకోక్తియే సర్వాలంకార వీజభూతమనే భామహుని మతం.

2. ఉపమాలంకారమే సర్వాలంకార వీజభూతమనే వామన మతం.

రి. ఆతిశయో క్రియే సర్వాలంకార వీజభూతమనే మమ్మటమతం.

డీ స్వభావో క్రియే సర్వాలంకార వీజభూతమనే దండ్యాదులమత౦.

ర్‌. శ్లేషయే సర్వాలంకార వీజభూతమనే కొందరి వాదం.

రత్తి జీవియస్‌ పీఠికలు దండ్యాదులు అర్జాలంకారాలను స్వభావోక్తులనీ, వ్యకోక్తులనీ రెండు కశలుగా విభజించారు. భామహుడు స్వథావో క్రి నంగికరించలేదు. రు[దటుడు. వాస్తవ, జొపమ్య, అతిశయ, శ్లేషలను అలంకార మూలాలుగా (గహించాడు, రుయ్యకుడు జౌపమ్య, విరోధ, శృంఖల్హా న్యాయ, గూఢార్థ్మపతీతి, సంసృష్టి సంకరాలనే విభాగషట్కాన్ని పాటించాడు. విద్యానాథుడు జౌపమ్మ్య, సాధర్మ్య, అధ్యవసాయ, విశేషణ వైచ్మిత్యములనే భాగాలు చేశాడు, ఇవన్నీ ఒక యెత్తు, 'పైన పేర్కొన్న అయిదు మతాలు మరో యెత్తు. ఆంయ్భధ (ప్రబంధ కవుల కవితా దృక్పథాలను పరిశీలిస్తే (పసిద్ధలెన ఈ [కింది కవు లాయా సిద్దాంతాలను అనుసరిస్తూ తదనుగుణమైన ఊక్రి వైభవాన్ని వెలార్చారని భావించటానికి వీలుంది. మచ్చుకు ఈ పట్టి ఇవ్వటం జరుగుతోంది: కవి -__ అలంకార సిద్దాంతం... ఊఉ క్రిలకణం పెద్దన - అలంకారాలు ఉపమామూలాలు - చళశురోక్తి తిమ్మన - అలంకారాలు ఉపమామూలాలు - సరసోక్తి రాయలు - _ అలంకారాలు స్వభావోక్తి, అతిశయో క్రిమూలాలు _. (ఫౌశోక్తి సూరన - _ అలంకారాలు వ్యకో క్రి, శ్రేషోక్రి మూలాలు = సమాసోక్రి రామరాజభూషణుడు . అలంకారాలు శ్లేషోక్కి మూలాలు _ పర్యాయోక్రి రామకృష్ణుడు - _ అలంకారాలు వ్యకోక్తి మూలాలు _ (పౌఢోక్తి చేమకూర గె =. అలంకారాలు వెంకటకవి] శ్రేషో క్రిమూలాలు | వక్షో కి ఈ కవుల్లో బౌపమ్యమూలవాదుల కవిత త్తమంగా ఉంటుంది. పెద్దన తిమ్మన లాకోవలో నిలుస్తారు. అయినా, తిమ్మనకంటె. పెద్దన పది రెట్టు పెద్ద కవి, ఆయనది *చతుర రచన' అనీ ఆయన ఉఊక్తులు.. *8రీష కుసుమ పేశలసుధామయా'లనీ రాయలు కీర్తించాడు. చతుర శేశల శద్దాలు సమానార్థకాలే, “చతతే' కాంవతే (వయోజన మితి చతుర “వింశతి

తెలుగు కవిత్వపు తీరు తెన్నులు ర్‌ అవయవో భవతి కార్యేషు ఇతి పేశలః' అని గురుబాల (పబోధిక. అంటచే- ఉద్దిష్టమైన పరమ (పయోజనాసనికి సాధనభూతుడ్రై నవాడు చతురుడు; అట్టి లతణం కలిగింది చశురవాక్కు. అట్టి వాక్ళు-_చేత కవి సాధించేది రసం. రస సిద్ధిని కాంష్షించి తత్సాధకంగా శద్దాలను _సయోగించటం చాతుర్యం. నన్నె చోడుడు ఉక్తులను సూక్తులనీ, సదుక్తులనీ, చతురోక్తులనీ వింగడించాడు, అందులో చతురోక్తులు ఉత్తమములని పేర్కొన్నాడు. “చతురోక్తుల, నుతపదబహు

గతుల, నలంకార భావకాంతి రసార్జో

న్నతి( గృతి నతిరసికులు వర

సతిగతి నెజింగింపవలదె సౌభాగ్యమునన్‌” (కు.సం, 189)

ఇటువంటి చతురోక్తులు పెద్దన కవితకు పెట్టిన రుచులు. ెద్దనకవితా శైలిని వివేచిస్తూ అచార్య పింగళి లక్ష్మీ కాంతంగారు “ఆడంబరము లేని గాంభీ ర్యము, సౌమ్యమైన (ప్రాభవము, ఉద్వేగము లేని శ్మీఘగమనము, 'పేలవత్వము లేని స్వాభావికత, వెలితి లేక నిండారి మెరుగులుదీరిన పదగుంఫనము ఈ కావ్య శైలికి ముఖ్య లక్షణ” మనీ, “శబ్దసరణి ఎన్ని రూపాంతములు పొందినను "పెద్దన వాక్కునకు సహజమైన (వసన్నత ముత్యములోని లాపణ్యము వలె (వస్ఫుట మగుచునే యుండును. మరియు ఆర్థానుగుణముగా నినదించునట్లు శబ్ధములను గుంఫవనము చేయుటలో ఈ కవి అద్వితీయుడు” అనీ అన్నారు.

[పబంధకవుల్లో రసస్వరూపం బాగా తెలిసిన మహాకవి అల్లసాని పెద్దన. అలంకార (పస్టానానికి ఆదర్శ పాయమైన కవితా రుచిని అందించినవాడుకూడా ఆయనయే. అందుకే ఆయనను ఆర్మధ కవితా పితామహు డన్నారేమో అని పినుంది. శబారాలంకార మండితమైన సుకుమార మధుర పరీపాకమైన పద రచనతో రథ నరిశయించిన రనవృత్రిని స్పరింవచే సే చాతుర్యం ఆయన సొత్తు. పెద్దన రచనలో శద్దార గుణరూవమైన శ్లేష సమృద్ధంగా నిండి ఉంటుంది, పెద్దన సాధించిన గుణశ్రేషను మాని శద్దార్థశ్రేషాల ంకృతులను సూరనాదులు తమ కవితలలో పండించుకొని (కొ త్తపోకడలు పోయారు.ఎవ రెన్ని పయోగాలు చేసినా రసవృ త్రివ్యంజక మై, గుణరీతి నిరూపక మైన అలంకృతో క్తి _పధానంగా గల పెద్దన వచోవృత్తి నన్నయ, ్రీనాథుల వాక్సాకాలను అంట్యుతొక్కి (కొత్తవంట పండించినట్టయింది.ఇది పెద్దన కవితకు పేరుతెచ్చిన రుచివై భవం,

06 జీవియస్‌ పీరికలు పెద్దన - రసవృత్తి "అలంకారం _ గుణం చతురోక్తి రసోన్ముఖమైన శబ్దం. అర్ధం. (వబంధపఫణితి అలంకార (పస్థానం వర్ణనం “ముక్కూ తిమ్మనార్యు ముద్దుపలుకు" అని టపసిద్ధి. ఆయనకు సరసమైన వాక్కు. ఉన్నది. కాని, రసవృత్తిని వ్యంజింపచేసే గాంభీర్యము "పెద్దనకంటె కొరవడినది. రసపోషణవిధానంలో తిమ్మన తన వాక్కును చమక్కారంవై పు తరచు పరుగె త్తించుటచే కవితకు ఆనంద మిచ్చే శ క్తికంటె ఆహ్హాద మిచ్చే రక్తి ఎక్కువై పోయింది. అలంకృతో క్రిని మాధుర్యగుణోదంచిత మైన రచనలో రాణింపచేసే _పజ్ఞ తిమ్మన కున్నది. ఆయన కవితలో ఆంధుల నాల్కలమీద నిలిచే కొన్ని పద్యాల్లో రుచిగా మిగిలేది ఆ్మపజ్ఞయే. రాయల కవిత పెద్దన కవితలా రసంవైపు పరుగెత్తలేదు. అనంతమైన ఊహలనూ, ఉత్చేంక్షలనూ, లోకానుభవాలనూ నాలుగుచరణాల పద్యాల్లో కుదించి, కూర్చులోనూ, నేర్పులోనూ పౌదుపరితనంకోసం (పాకులాడే ('పవృత్తి ఎక్కువ. రాయల కవితకు రాజసంతోపాటు ఓజస్సు గుణం, గాఢబంధత్వం, అర్థ్మప్రౌఢత్వం దాని శ్వాసకోశాలు. ఆయనకు రితికంటె పాకం మీద 1పణయ మెక్కువ. అందువల్ల రసవృత్తుల జాడలు ఆయన కవితలో తక్కువ. రాయలు గొప్ప భావుకుడు. ఆయన భావన అలంకారో కిలో మూసలుగా జాలువారుతుంది. పట్టపుగజాన్ని ఒంటినిండా అలంకరించి నట్టుంటుంది ఆయన కవిత. రాయల కవితలో రచనకంచె అలంకారమే ఆస కిదాయకం; పదంకంటె భావమే ఆనందదాయకం! - ఆయన పలుకుబడిలో నినదించే వింతసమాసాల పోహశింపుల్లాగానే స్వభావో క్రినీ, అతిశయో కిని మన్నించే ఆయన దృక్పథం విరోధాభాసంగా స్ఫురించే విచ్శితదర నం! సరసో క్తి, చతురో క్రి, |ఫొతోక్తివధానంగా సాగిన అలంకార [పస్థానాన్ని వ(కో క్రి, శ్చీష్టోకి మార్గాలన్టైపు మళ్ళించిన గౌరవం పింగళి సూరన్నకు దక్కింది. ఆయన వ్మక్కోక్తి వైభవం కళాపూర్ణోదయంలోని కథార్థాల్లోనూ: (వభావతీ (పద్యుమ్నంలోని కవితలోనూ ఫలించింది. ఆతని న్ని ష్టోక్తి ద్వ్యర్థి కావ్య

తెలుగు కవిత్వపు తిరు తెన్నులు క్ట (వపమయోగంలో పడి కథార్థసంధానంలోనే కాలం వెళ్ళబుచ్చి రసలోకం చేరుకోలేక పోయింది. అయినా, శబ్దంలోని నానార్థ (వతీయమానశక్తిని రచనలో శ్చిష్ణ్టసుంద రంగా సాధించవచ్చునన్న వినూత్న [(పయోగాన్ని తెలుగులో చేసిచూపాడు నూరన. ఈతని వ్యకో క్రిమార్గాన్ని [పౌఢతరం చేసి తెనాలి రామకృన్ణుడు తన కవితలో పదగుంఫనంగా సానలు తీర్చాడు. శ్చిష్టకవితా మార్గాన్ని రామరాజ భూషణుడు చేపట్టి బంగారుపంట పండించాడు, శ్జేషక విత్వానికి ఒక గురుకులం

ఆతని వసుచర్మితలోని కవిత్వం. ఆ గురుకులంలో పెరిగి మరో గురుపీఠాన్ని

నిలుపుకొన్నవాకు చేమకూర.

(వబంధకవుల్లో పెద్దన్న ళద్దారగుణశ్లేషకు తన కవితలో పట్టం కట్టితే రామరాజభూషణుడు శద్దార్థాలంకార శ్లేషకు తన కవితలో సువర్ధాభి షేకం చేశాడు. ఇద్దరికీ అలంకార (పస్టానాన్ని రసోన్ముఖంగా సాగించటం తెలుసు, (పబంధకవుల్లో వీరిద్దరూ [వముఖ (పస్థానాచార్యులు.

ఇలా విశ్హేషించుకొంటూ సాగితే ఇంకా (గంథం పెరుగుతుంది. నాలుగు మాటలలో ముగిధామని మొదలు పెట్టి చాలా (వాళొను. తెలుగు కవిత్వంలోని

చి రుచిభేదాలను సమీక్షించే ఒక వినూత్న వివేచనమార్షాన్ని తెలుగులో వెలయించా లన్న నా (పయత్నాన్ని ఈ పీఠికలో సహృదయులు గమనిస్తే చాలు. (కొత్తగా బాట వేస్తున్నప్పుడు కొన్ని ఎగుడుదిగుడు లుండవచ్చు. వివరించవలసిన ఆంకా లెన్నో మిగిలిపోవచ్చు. నలుగురు ఈ బాటను మెచ్చి నాలుగుసార్హు నడిస్తే ఆదే పథ్యమైన వథమౌతుంది.

(ప్రాచీన కవిత్వరుచిభేదాలను, తీరుతెన్నులను విశ్ణేషించి చూపినళ్లే, ఆధునికాయ్యధ కవిత్వపరంగానూ వాటిని వివేచించి [పవంచించవచ్చు. ఇప్పటి కింతవరకు ద్వితీయ ముుదణ పీఠిక, తృతీయ మ్ముదణం వెలుపడేటప్పుడు [1పాచ్యపాళ్చాత్య (పమాణాలతో ఆధునికాం్యధ కవితా సౌందర్యాన్ని సమీక్షించే ఆవకాశం దొరుకుతుందని ఆశిస్తాను.

నాయందలి స్నేహభావంతో నాకీ అవకాశల కల్పించిన ఆంధ్యవనదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారికి నా కృతజ్ఞతాభివందనాలు, హైదరాబాదు, శీ6.1001.

అధు తొలి తెలుగు దేశిపురాణవుం* తెలు(గుకవి తొలిసారిగా నిర్మించిన స్వతం్యత పురాణము బసవ పురాణము. అపార శై వమతాభినివేశమునకును, అపూర్వకావ్యరసా వేశమునకును సంగమక్షేత మైన పాలకురికి సోమనాథుని హృదయసీమ నుండి యవతరించిన (వ్యపతమాం్యధ ద్విపద సాహిత్యభారతి యీ కృతి! పురాణములు ; నామాన్యముగా నొక జాతి యొక్క - లేక - ఒక మతముయొక్క సంపదాయములను బలపఅచుటకొఅకు చర్మిత కందని పురావృత్తములను సముజ్వ్వలాధ్యాత్మి క దృష్టితో సముద్ధరించి వ్యాఖ్యానించు లక్ష్యముతో నిర్మింప బడు సారస్వత (గంథములు పురాణములు. సంస్కృత పురాణము లట్టివిం తత్కర్త లైన యార్షమనీషులు పురాత త్త జిజ్ఞాసువులై సర్గ (పతిసర్గాది మహః విషయములను (శుతిస్మృతి పరమార్థానుసంధానవృత్తు లై భావించి, దర్శించి వానిని చతుర్వర్గఫలోపా త్రము లగునట్ల్టు మ్మితసమ్మితములుగా, (బపంచించిరి; అనంతకాలస్వరూప్తుండై సృష్టిస్థితిలయాత్మక మైన విశ్వసంసార పర్మిభమణము నకు సాక్షీభూతు( డగు పురాణప్పురుషుని పరత త్త్యమును (తిభాషల న్మాశయించి వ్యాఖ్యానించిరి; ఆగమార్ధజల "సేచనముచే. భారతీయ హృదయకే[తముల శార్టీ9కరించి యార్షసంస్కృృతిసస్యములను బండించిరి; అమూల్య కథా నిధులను తాపీ మురిపించుచు, నమోఘ శాస్త్ర విధులను జెప్పి యొప్పించుచు కవిరసిక మృుముక్షు జనములయొక్క రచనా (వసంగ వ్యాసంగముల నుపలాలించు మాతృ ఘార్తులుగా పురాణములను దీర్చిదిద్ధిరి. కావ్యశాస్త్రములవలె( గాక పురాణములు జనసామాన్యము నుద్దేశించి రచింవం బడినవి. కావున మతహ్యాప్తి క్టీగంథములు శక్తి మంతము లైన సాధనములుగా గుర్తింప( బడినవి. శెవ వెషవాది మత కాజు అల్ల లా డూ మ లాలన శ _ఆంధ్యపదేగ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారు 1069 లో (వచురించిన పాల్కురికి సోమనాథుని ద్విపద బసవ పురాణ సంక్షివ (వతిని పరిష్కరించి వాసీన పీఠిక, (రచన వ 1969)

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము ర్జి శాఖాంతరము లన్నియు. బురాణ ముఖమున జనహృదయసీమలందు వ్యాపించి నవి, త త్తన్మత పధానదేవతాకములై న పురాణములు [వజల మన్ననల నందుకొని నవి. దానిని గమనించిన జైన జౌద్ధములు పురాణతుల్యములై న మత (గంథము లను అవతారకథాసింధువులుగా నిర్మించుకొని జనసామాన్యము నాకర్షించినవి. ఇట్లు మన దేశమున మత (వవక్రల (వత్యక్ష [వవచనములకంటె వురాణకోర్తల వరోక్ష హితోవదేశములు ముతవ్యా వ్తికి మధుర మార్గముల నావిషృరించినవి, (ప్రథమాంధ వీరళై వ పురాణము : వీరశై వమతము బసవేశ్వర (పవ దర్తితము.] కీ॥ళ॥ 1162.1168 సం॥ల మధ్య కళ్యాణకటకము నేలిన బిజ్జలుని కొలువుకూటమున ఐసవేశ్వరుండు మంతిగా, బండారిగా నుండి [వభుత్వముతోపాటు భదక్రివహిామల( [బకటించి తనమతమున కెనలేని [పాబల్యము గల్పించెను. దక్షిణాపథమున నాతనిమతము నకు విడిదిపట్టులు విరివిగా లభించినవి. బసవేశ్వరు( డెంత త త్త్వవేత్తయో అంత భ క్తకవి. ఆందుచే నతడు తనసమకాలికులను స్వీయగంభీరమతపవచనము లచే ను త్తేజ పజచుటతో నాగక తన తరువాతి తరములవారికిని భ క్తి రసామృత మందింపగల త త్వ్వవచనములను గన్నడమునందు లిఖించి యమరు డైనాండు. అతని యుజ్జ్వ్వల జీవితాధ్యాయము ముగిసిన తరువాత అతనియొక్క యు, అతని యనుయాయుల యొక్క ము వచనగీతములే యతని కీర్తికి పతాకలై నిలచినవి; తన్మత పోషణకు మాతృక ల్లై వెలసినవి. బసవేశ్వర భాను. డస్తమించిన తరు వాత నతని కాంతిసారము గైకొని వెలుగొందు భక్రతారకాగణము వెల్లివిరిసినదే కాని సోము. డుదయించునంతవజ కామతజగత్తున సుధాశరచ్చంగదికలు లేపు,

1. _ వీరశైవము బసవేశ్వరాద్యువజ్ఞమే యని కీ.శే. వేటూరి (పభాకరళాస్తుంల వారి యభ్మిపాయము. (చూడుడు: బ,పు, పీరిక పుట. 78-79, ఆంధ [గంథమాల (పచురణము,) వీరశై వము బస వేశ్వరోపజ్ఞము కాదనియ, అత్యంత [పాచీన మనియు, అది క్షీణదశను (బా్తింప(గా బసవేశ్వరు( డుద్దరించి సంస్కరించె ననియు శ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారి యఖి ఉపాయము. (చూడుడు : బ, పు. పీరిక పుట, 189-146, వావిళ్ళ (పచురణము,)

క్ర జీవియస్‌ పీఠికలు బసవేశ్వరుండు కన్నడిగుండు. పాల్కురికి సోమనాథుడు బహుభాషా వేత్త యైన తెలుంగునాండు.. ఓరుగల్లునకుం బండెండు 'శోసుల దూరమున నున్న పాలకురికి యతని జన్మస్థ్టానము. సోమనాథుండు కలము పట్టునాటికి తెలు(గునాంట బసవేశ్వర వీరతై వమత సం్రపదాయ (వభావ మున్నను, శైవ పండిత [తయములో. దృతీయు( డైన మల్లికార్జున పండితారాధ్యుల యారాధ్య సం్యవదాయము బలీయముగా నాటుకొని యుండెన్ను, బసవేశ్వర పండితారాధ్యులు సమకాలికు లయ్యు నొకరినొకరు దర్శించుకొనలేక పోయిరి. బసవేశ్వర మప మను బెలిదేవ వేమనారాధ్యాదులవలన వినిన పండితు(డు తన జీవిత చరమా వస్థలో నతనిని దర్శింప కల్యాణకటమున కేగుచు, బసవన సంగమకేేతమున లింగైక్య మందిన వార్త మార్గమధ్యమున విని, దుఃఖభితుండ్తై శ్రీశ్లైలమున కేంగి యచ్చట జీవిత శేషమును గడుపుచు స్వల్పకాలమునకే యాతండును శివైక్య మందినట్టు తెలియుచున్నది. వండితు౦డు రచించిన శివత _త్వసారము వీరశైవ మతాచార సంపత్తిని, ఆరాధ్య సంపదాయమును (బతిపాదించు (1పామాణిక [గంథము. సోమనాథుడు మొదట ఆ (గంథ _పభావమునకు లోనై. 'అనుభవ సారము'ను రచించి తన కవితా వ్యవసాయమును సాగించినాండు. ఆపై నాత(డు శివభక్త కూటములకు సంగమ కేతమెన ఛథీకైలమును దర్శించు సందర్భములందు బసవని గీతములను, ఆతని మహిమలను వినియుండవచ్చును. [క్రమముగా నాతని చిత్త మా మహాపురుషుని దివ్యమహిమాభివర్ణ నము నం దాయత్త మగుటడే భ_క్రివపత్తిరూపములగు పెక్కు లఘుకృతులను. జెప్ప దొడంగెను. కాని, (పనన్న కవితాసుధాధార గల పాలకు!కి వాని పలుకుల వెలంది జిలిబిలి యెలుగులతో గడియ కొక్క వృత్తమున నర్హించుచు వస్తు గౌర వము లేని లఘుకృతులతో నాగక మత (ప్రవక్త మహిమాన్విత జీవితచర్మితము చి్మతించు పురాణము గానము "సేయ సమకట్టినది. దాని ఫలమే (ప్మపథమాంధ వీరళ్లై వపురాణ మగు ఐసవపురాణము! పురాణ విధము : బసవపు5ాణము ఏ పురాణమునకును అనువాదము కాదు. (వసిద్ధమైన మహాపురాణ సంప్రదాయము ననుసరించిపంచలక్షణ విశిష్టముగా నిర్మింపబడినది యును గాదు. కాని, పురాణశబ్ధిముతో( బుట్టి (పఖ్యాతి నందినది. అది దాని

తోలి తెలుంగు దేశీపురాణము చ! (వత్యేకత యైనను పురాణసం్యపదాయజ్ఞులు దానిని విమర్శింవక విడువలేదు. పిడుపర్తి సోమనాథుని బసవపురాణమున ని ట్లొక యైతిహ్యము కలదు: సీ. “ఒకనాండు శివభక్తు లోరుంగంటను స్వయం భూదేవుమంటపమున వసించి బసవపురాణంబు పాటించి విను వేళ హరుని గొల్వ (బకాపుం డచటి శకేంగి యాసం్యభమం బేమి యనుడు భక్తులు బస వనిపురాణం బర్ధి వినెద రనిన విన నాపురాణంబు విధ మెట్టొకో యన్న ధూర్తవ్మిపుం డొక కర్త చేరి ఆ. పాలకురికి సోమపతితు. డీనడుమను బెనచె మధ్య (పాసృవళ్ళు పెట్టి ద్విపద య్మవమాణ మిది యనాద్యంబు పదమన్న నరిగె రాజు ౨... 4 (పీఠిక. 268 వఎ ఇందలి విపుండు వీరశై వులకు ధూర్తుండు కావచ్చును. కాని, యతడు పురాణ నంపదాయజ్ఞుండు. అతనికి పాలకురికి సోమనాథుడు పతితుండు కావచ్చును. కాని, ఆతడు దేశి సంపదాయము ననుసరించి పురాణము నిర్మించిన వరమ మాహేళ్వరు,డు. పె కథలో రాజు “ఆ పురాణము విధ మెట్టి” దని (_పళశ్నించెను. “ఆ పురాణమును సోమన యీనడుమ (పాసవష్ట పెట్టి ద్విపదలో రచించె” నని వ్మిపుండు పేర్కొనెను ఆది య్యవపమాణిక మనియు, ననాద్య మనియు విమ ర్శించెను. ఈ విమర్శ ద్విపదకు మా_తము పరిమితమైనది కాదు. ఛందము కావ్యరచనాంగములో నాక్క-టి మాతమే. పురాణవిధ మన(గా పురాణనిర్మాణ విధమును, తద్వస్తు నిర్వహణ విధమును, తల్టక్షణ విధమును గూర్చియు (వళశ్నించెనని భావించుటకు వీలున్నది. కావున నావి(వ్రండు బసవపురాణము స్వంస్కృతవురాణములవలెంగాక వేద్మపామాణ్యములేని దనియు, అనార్ష మనియు అదరణియము కాదనియు, వానిపలె (బాచీనము కాదనియు, నవీన మనియు విమర్శించెనని (గహింప వచ్చును. ఈ లక్షణములు ,[పాబీన (మార్గ) పురాణ సం్యపదాయజ్జునకు దోషములుగా( దోపవచ్చును కాని, దేళి (పురాణ) సంప దాయజ్ఞునకు నవీనగుణములుగా స్ఫురింప వీలగుచున్నది.

న్ట్రీ జీవియస్‌ పీఠికలు 'దేశిసం్యపదాయము : పురాణ లక్షణము లన్నియు సంస్కృత పురాణము లన్నింటియందును బాటింపంబడి యుండ చేదని విమర్శకులు భావించుచున్నారు. మహాపురాణముల విధమే యిట్టుండ వాని యుత్సవ వ్మిగహము లైన యపపురాణముల నరిగతి వేజుగా( జెప్పవలసిన దేమున్నది? ఏమైనను పురాణములలో నత్యంత_పాచీనము లైన వానియందు సర్గ్మపతిసర్గముల కధిక (పాముఖ్య ముండెడిది. ([కమముగా వంశ మన్వంతరములకును, రాజవంశ చర్మితములకును [పాధాన్యము వచ్చినది. ఆ పైన మత,(పబోదై కదృష్టితో నిర్మింపంబడిన పురాణోపపురాణములయందు దేవతా మహిమాభివర్జ్దనాత్మ కములై న కథలును, అవతార గాథలును, మతధర్మ బోధలును, భక్త చర్మితములును విశేషముగా జోటు చేసికొనినవి. బౌద్దులును, జైనులును ఇట్టి పురాణ సం్యపదాయమును కొంత పరోక్షముగా ననుసరించి జాతక కథలను, జైన పురాణములను నిర్మించుకొనిరి, వీరిలో పురాణ శబ్దమును విరివిగా వాడుకొని, వాజ్క్బయ నిర్మాణము చేయటయేకాక, (వనిద్ధ సంస్కృ లేతిహాస కావ్య పురాణ కథలను జై నమతానుగుణముగా మార్చి, తిరుగ్యవాయు టకును వెనుకంజ వేయని వారు జైనులు, కేవల జ్ఞాన సిద్ధివే ముక్తులైన తీర్థం కరుల జన్మ మహిమాది విశేషముల (బతిపాదించుచు, తన్మత (పచారానుగుణ ముగా నిర్మింపంబడినవి జైనపురాణములు, ఇట్టివి సంస్కృత (పాకృతములందు కొన్ని వెలసియున్నను, సామాన్యజనుల కందుబాటులో నుండునట్లు వానిని జైన కవులు దేశేయ భాషలలో ననువాదము గావించిరి. ఇట్లు పురాణము పంచ లతణ విశిష్ట మను (పసిద్ధినిం గోల్పోయి, మత [ప్రవక్తలను భగవన్మూర్తు లుగా భావించి భజించుటకును, తన్మతానుయాయులగు మహాత్ముల వైశిష్ట్రమును, మహిమలను _గహించుటకును, పరమత ఖండన, స్వీయమత పోషణానుసరణా దుల క్రైన పరిజ్ఞానము నందించుటకును నేర్పడిన కథాకావ్యములుగా రూపొంది నవి. ఇందు చర్మిత కందని సనాతనుల చరిత లుండకపోవచ్చును. (పతీకా త్మక సృష్టి కనుపడకపోవచ్చును. సమకాలికులే పురాణపురుషులుగా( గీ ర్తింప బడవచ్చును. పురాణ గౌరవము నభిలషించెడి నవీన మతముల యాకాండలు నామ్యశవణ మ్మాతముననే పౌరాణికత్వము స్పురింప(జేయు నిట్టి నవీన కావ్య లతికలకు దోహద్మకియ లొనర్చినవి.

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము ర్రీతీ

దక్షిణ దేశభాషా సాహిత్యములలో నిట్టి పురాణములు మతవాజ్బ్యయముల కెత్తిన కీర్తిపతాకల్నె విరాజిల్దుచున్నవి. కన్నడమున (పసిద్ధ జైన కవులు తీర్థం కరుల చర్మితలను పురాణములుగా వెలయించిరి. “ఆది కవి యని (పసిద్ది గాంచిన పంపకవి (కీ.ళ. 941) కైన పథమ తీర్ధంకరుండైన పురుదేవుని చర్మితమును 'ఆది పురాణ”ిమను పేర చంపువుగా ననువదించెను. ఆది జిన "సేనుని సంస్కృత కృతి కనుకృతి. ఇట్లే ఉభయకవి చ్యకవర్తి" మైన పొన్నకవి పదునాజవ జైన తీర్ధంకరుని జీవిత చర్మితమును చంపువుగా కాంతి పురాణ మను పేర రచించెను, 'కవిచ్యకవర్తి' రన్నండు ద్వితీయ తీర్థంకరుని చరి్మితను అజితపురాణమను పేర చంపూ (గంథముగా నిర్మించెను. ఇవికాక నాగచం(దకవి మల్లినాథ పురాణము, నయ 'సేనుని ధర్మనాథపురాణము, జన్నకవి ఆనంతనాథపురాణము మొదలగునవి వసిద్ధ కన్నడ జైన పురాణ ములు, (దావిడ వాజ్యయమువందు అయలువత్తు మూవురు నయనారు లను శివ భక్తుల చర్మితములను గూర్చి 'శేక్కిజ్ఞార్‌' అను కవి రచించిన "పెరియ పురాణము” కడు పసిద్ధి కక్కియున్నది. ఇట్లు మతాచార్యుల యొక్కయు, భక్తుల యొక్కయు కథలను గుద్మిగుచ్చి కూర్చి యొక కథావారముగా సంత రించి, పురాణ మను పేర((బవర్తిల్లం జేయుట కర్ణాట ,దవిడ కావ్యవస్తు నిర్మాణ పద్ధతులలో నాకటిగా కీ+ళ. 10 వ శతాబ్దము నుండియే గుర్తింపంబడి యున్నదని తెలియుచున్నది. ఇది ఆర్షము, ఆచ్యమునైన సంపదాయము కాక దేశీయము, నవీనమునై న కావ్యనిర్మాణ _వ్మకియగా రూపొందినదని (గహిరీవ పీలగుచున్నది. బసవపురాణ మీ సం్య్యపదాయము ననుసరించి “పురాణాఖ్య'ను ధరించి, [ష్మపథమ వీరశైవపువాణమై వాసి కెక్కినది. ఇట్టి రచనల కిదియే తెలుగున శ్రీకారము చుట్టినది. జైనపురాణ (పఖావము థి

సోమనాథుడు జ్లైనపురాణ సం్యపదాయముల నెజుంగుటకు ఓరుగల్లు [పాంత మెంతయో తోడ్పడియుండును. ఓరుగల్లు బహువిధ మతస్థుల కావాస మైన మహాం[ధనగర మని విఖ్యాతి నందినది. నన్నయ నాటికి తూర్పుచాపక్య

ఆ౪39.8

ఫ్టిశ్ల జీవియస్‌ పీఠికలు రాజుల వై దికమతాభినివేశ ముచే వేంగి దేశమున జైన, బౌద్ధముల (పాబల్యము సడలినది. కాని, తెలంగాణమున నంతగా తగ్గలేదు. అందుల కప్పు డ్నాపాంతము నేలు రాజులు తూర్ప్చుచాళుక్యులవలె వైదికమత పోషకులు కాకపోవుటయే (వధాన కారణము, అనుమకొండలో( గాకతీయ సాామాజ్యము సుమారు పదు నొకండవ శతాద్బ్యారంభముననే మొదటి బేతరాజు స్టాపించి యుండెను. అతడు జై నమతావలంబు(డుగా గానవచ్చుచున్నా(డు. అతని తరువాతివాండగు మొదటి (పోలరాజును జైనుండే. కాకతీయ (పభువులలో మొట్టమొదట శ్రైవము నవలం బించినవా(డు రెండవ బేతరాజు. అతడు పరమమాహేశ్వరుండని కీర్రింప( బడినాండు. అతండు 11వ శతాబ్ది చరమపాదమున6 బాలనకు వచ్చినవాడు, అప్పటినుండియు నోరుగల్డున శ్రైవమునకు [పాబల్య మేర్చడినది. అదె శ్రైవ, కైన మతముల సంఘర్షణములకు దారి తీసినది. గణపతిదేవ చ[కవర్తి వీర శ్రైవాచార దీజ్మావతుం డగుటచే జైనులను, వారి మతమును (కూరముగా హింసించినట్లు “తెలియుచున్నది. తిక్కన యోరుగల్లు దర్శించినప్పుడు ఆ రాజు జై నబౌద్ధులతో సోమయాజిని వాదు చేయించెన(ట! తిక్కన వారినోడించి వైదిక మతమును స్థాసించెనంట! ఆప్పుడు గణపతి దేవుండు “జినసమయార్జుల శీరముల' దునిమె"ననియు, “విద్వేషబౌద్దుల విలుమాడె" ననియు సిద్ధేశ్వరచర్మి తవలన. దెలియుచున్నది. ఓరుగల్లు పతనమునకు జైనమతస్థుల పగయు నొక కారణ మని చార్మితకులు భావించుచున్నారు. ఇట్టు కాకతీయుల పాలనమున నోరుగల్లులో ర్థాజమతముగా దాదాపొక శతాబ్ది వెలసిన జైనము తన పూర్వగౌరపము నిలుపు కొనుటకొఅకు మఠజి యొకటిన్నర శతాద్ధికాలము శై వమతముతో నెదురొడ్డి పోరుచు నంతరించినది. జైనము నెదిరించి విజయము సాధించుచున్న శైవము సోమనాథునకు కొ తళ కిని పుట్టుకతోనే (పసాదించి యుండును!1 జై నమతము జనవాహుళ్యమునందు వ్యాపించుట కుపయుక్రమెన వారి పురాణముల విధము సోముని చిత్తముపై కొంత ప్రభావము వై చియుండుమ. తత్సంస్కారముతో వీరశ్తై వమున కార్మధ కర్ణాట జనహృదయసీమలయందు సువర్ణపీఠము కల్పించు బసవపురాణ నిర్మాణము చేపట్టినాండు,

తుండు పాల్కురికి సోమనాభిదుండు" (పీఠిక-25) అని పిడుప ర్తి సోమ

నాథుడు తన బసవపురాణమున గీ ర్రించెను,

తొలి తెలు(గు దేశిపురాణము శ్రీకి వన్తుసంవిధానము :

బసవేశ్వర చర్మితమే బసవపురాణ (పథానేతివృత్తము. సోమనాథుడు తన పురాణకథావస్తువును 'సేకరించుకొనిన విధము నిట్లు చెప్పుకొనినాండు:

“ఆతత బసవపురాతన భక్త - గీతార్థసమితియే మాతృక గాంగ6

బూరితం బై యొప్పు పూసలలోన-దారంబ్యుకియ( బురాతనథ క్తవితతి

చరితలలోపల సంధిల్ల బసవ-చరితమే వర్ణింతు సత్క్బృతి యనంగ.ే

“పస్తుతింపంగ సద్భక్తి విస్పురణ(బస్తుతి కెక్కిన బసవని చరిత(

జెప్పితి భక్తులచే విన్న మాడ్కి-దప్పుకుండగను యథాళ క్రి( జేసి.”

ఈ వాక్యములవలన _బసవపురాణమున కెటి నిర్దిష్టమైన _గంథము మాతృక కాదనియు, శివభక్తుల వాక్కులయమందును, పురాతన భక్త గీతార్థ ములయందును వ్యాపించియున్న బసవక థార్థ ములను (బోగుచేసి,స్వీయ్మపతిళతో వానిని రసవ త్తరము లొనరించి, సంవిధానము చెడకుండ వానిని గుదికూర్చి సోమ నాథుడు పురాణనిర్మాణ మొన ర్చెననియు స్పష్టమగుచున్నది.సోమనాథు( డీపురాణ మును భ క్రజనకథామంజరిగ సంతరింప భావించినను అం దైక్య మను సూత మును బసవని చర్మితముతో సాధించుటచే నాతని కావ్యవస్తువునకు (పబంధ సౌందర్య మబ్బినది. సోమనాథు(డే పండితారాధ్యచర్మితమున భక్తులు తన బసవ పురాణ నూతనత్వమును, అం దితిహోసఘటనవలన కథాకథ నమున కేర్పడిన (పాబంధ్యమును గీ ర్తించి నట్టు (వత్యేకముగ జెప్పుకొనెను.8

1. బసవపురాణము (సంక్షివ్రము). వఠథమ. ఆ. పం. 178-184,

2. _బసవపురాణము (సంక వ్రము)-సప్తమ. ఆ, పం. 698-906. తి, “ఖ్యాతిగా సద్భక్త గణలాలనముగ

నూతనంబుగ జగన్నుతముగా మున్ను

*“జసవపురాణ” మొప్పంగ రచించితివి;

బసవపురాణ (పబంధంబునందు

(పథిత పురాతన భ క్రగుణాను

కథనంబు లిలివోస ఘటన. గూర్చితివి.”

ఎా-పండితారాధ్యచర్మిత - దీఇ్మాపకరణము పుట - 11.

(ఆంగం,మా. త0. పరిష్కర్త: డా,చి. నారాయణరావుగారు, 1989)

కి జీవియస్‌ పీఠికలు

బసవప్పరాణమును సప్తపర్జివలె నేడాళ్వాసముల కావ్యముగా సోమనాథు(డు భావించెను. అందు _పథమాళశ్వాసమున నందికేశ్వరుడు బసవేశ్వురుండుగా భువి నవతరించుటయు, నుపనయనసంస్కారమును ద్శజించి వీరమా హేశ్వర (వతనిషస్టు. డగుటయు. వివాహితుండై సంగ మేశ్వరుని శరణు వేండుటయు వర్ణింప(బడినవి ద్వితీయాశ్వాసమున బిజ్జ్ఞలుండు బసవేశ్వరునకు దండనాయక పదమిచ్చుటయు, కళ్యాణకటక మున బసవేశ్వురుండు శివాచారనిరతు(డగుటయు, చెన్నబసవండు బసవు నారాధించుటయు, అల్జమ్మ ప్రభువు బసవనివిం దారగించి వరము లిచ్చుటయు, బసవేశ్వరుండు తన మహిమలు (బదర్శించుటయు జెప్ప బడియున్న వి. తృతీయాశ్వాసము జంగమునకు బసవేశ్వరుడు తన భార్య చీర నిప్పించి తన జంగమ 'సేవానిరతిని (బకటించిన కథతో నారంభమై, సంగయ్య యను ముగ్ధభక్తుని చర్మితమునకు ముగ్ధుండైన చెన్నబసవనికి బస వేశ్వరుండు ముగ్ధభక్తుల కథల నెజింగించుటతో వి స్తరించినది. చళుర్థాశ్వాసము మడివాలు మాచయ్య కథతో నారంభమగును. వీరతై వులు తమ బాసలను భక్తి మహిమతో పాటించి జంగమలింగరూపులై అనన్యసాధ్యులై వెలుగొందెద రనుట కాభక్తుని కథ తార్కాణము, బసవ డాతనిని సాఇుచ్చివునిగా భావించి "సేవించెను. అతండే యొకసారి బసవని గితములో వినవచ్చిన యహంకార మును గరించి భ క్రివలన భక్తున కత్యంత వినయసంవద యేర్పశవలయు నని (పాచీన భక్తుల చర్మితములను పెక్కింటిని దృష్టాంతములుగా( చేర్కొనినట్టు వర్ణించుటచే సీయాశ్వాసము కడు దీర్షమైనది. బసవని సమకాలికు లగు కిన్నర (బహ్మయాది భక్తుల మహామహిమలను (ఎతిపాదించుటతో పంచమాళ్వాస మైనది. షష్టాశ్వాసము జైనులతో వాదుపడి శర మిచి ఎ మహిమాతిశయములను ఉబదర్శించిన ఏకాంతరామాదులవంటి శివభక్తుల కథలతో నిండియున్నది. సప్తమాళ్వాసము కులమున కంత్యజు( డయ్యు మహిమచే నున్నతుండై న శివనాగు మయ్య వంటి భక్తుల చర్మితలతో సాగి, బిజ్ఞలు( డకారణముగా నల్లయ్య మధుపయ్య లను భక్తులకన్నులు తీయించుటచే బసవేశ్వరున క్మాగహము గలిగి కల్యాణకటకమును శపించి, భక్తమండలితో( గ్పూడ్తి సంగ మేశ్వరమున కేంగి లింగ్రైెక్య మందుటయు, జగదేవాదులు బీజ్జలుని వధించుటయు, ననతికాలములో నా రాజసంతతియు, రాజ్యమును నాశన మగుటయు నను కథాంశములతో ముగియు చున్నది,

తొలి తెలు(గు దేశిపురాణము ర మతాచార్యుని నవతారపురుషునిగా నికూపించుటయే కాక. తళ్పూర్వ జన్మవి శేషముల నభివర్ణించి ఆది మూలమైన యతని స్వరూపము నెజి(గించి, వస్తుతావతార హేతువును నిర్దేశించిన కథాభాగ మీ పురాణేతివృత్రమున (వస్తావ నగా నలరారుచున్నది. బసవేశ్వరు (డు తొలుత సృష్ట్యాదియం దున్న ధర్మ స్వరూపు డగు నాదివృషభేర్యదుండు. ఆమెన శిలాదుని తపఃథఫలముగా నాతడు, నందీశ్వరు( డై జన్మ మెత్తి ద్వితీయశంభు( డని కిర్తిగాంచెను. నందిశ్వరు(డే శ్రై వమతోద్ధరణక్రై బసవేశ్వురాఖ్యతో భువియం ధవతరించెను. దీనికి స్కోత ధారుండు పర మేశ్వరు(డు. ఇంతకంటె పురాణమున కుదాత్తారంభత మేమి యుండును? సృష్ట్యారంభాఖ్యసర్గాదిక థన మార్షపురాణారంభమై యుండగా ఆచార్యపూర్వావతార కథాకథన మీ పురాణ (పస్తావనమై పరిఢవిల్లినది. జె నపురాణములయందలి తీర్థంకర చర్మితలలో పంచజినమహాక ల్యాణ ములు వర్తింపబడు నని అజబ్లిత పురాణమున జెన్పబడియున్నది. అవిః 1. సుర ణ లోకావతరోత్సవము - లేక - గర్భావతరణ కల్యాణము ఏ, జన్మాభి షేకోత్స వము-లేక-జన్మా భి షేక కల్యాణము. 8. పరినిషాా-ంతి మహోత్సవము- లేక- పరిని[ష్కమణ కల్యాణము ౯. కై వల్యబోదోత్సవము ఎ లేక - కేవలజ్ఞాన కల్యాణము 5. పరినిర్వాణ మహోత్సవము-లేక -పరినిర్వాణ కల్యాణము. ఇందు (పథమకల్యాణ కథార్థ సందర్భములందు తీర్థంకర జీవ్యకమ వికొాసవ్యంజకము లగు పూర్వజన్మకఠ లు వర్ణితములగుచుండును. వీనిని “భవావళి'యని పిలిచెదరు. పీరంకరుల జన్మలకు పూర్వరంగము లైన యిట్టి కథలు పురాణకథావస్తువునకు వూర్వరంగములై సుకలోకావత రోత్సవమునకు పస్తావనాంగ తుల్యమై జైనపురా ణఅములందు కానవచ్చుచుండుటచే బసవేశ్వరపూర్వుజన్మ వృత్తాంతసంవిధానము పై వాని (పభావ మున్న దనుటలో విపతివత్తి యుండదు. ఐనను జైన శైవమత సిద్ధాంతములలో సహజముగా నున్న భేదము ననుసరించి తీర్ధంకరులు మానవ క్‌ గస్పరలోకావతరో త్సవం, పరికృతం జన్మాభి షే కోత్సవం, పరినిష్కాంతి మహోత్సవం, (పవిమలం క్రై వల్యబోధోత్సవం, పరినిర్వాణ మహో త్సవం, జినమహా కల్యాణ మైదుం సవిస్తర దిందిర్పువు.” __రన్న కవి, (చూడు ; అఆదిపురాణ సం్యగహపీరిఎ పుట. ర6, సంపాదకుడు ; ఎల్‌. గుండప్ప, ఎం.ఏ)

$88 జీవియస్‌ పీరికలు స్థితినుండి దేవస్థితి కారోహణ్యకమమున గమించి సిద్దు లై సట్టుగను, బసవేశ్వు రండు ఆదివృషభరూపదేవస్థితినుండి కారణజన్ముండైన మానవుండుగా నవత రించినట్టును నిరూపింపంబడెను. స్వియమతానుగుణముగా పురాణనిర్మాణము చేయంగల సమర్థు( డగుటచే సోమనాథు( డీ కల్పనను [పశంసావహముగా నిర్వ హించెను. ఇ మిగిలిన నాలుగు కల్యాణములును జైనతీర్ధంకర జీవితవిధానాను గుణములే.కాని సోమనాథు(డు వానినికూడ కథానుగుణముగా మార్చుకొని మతాను గుణముగా కల్పించుకొనెను. అచ్చటి జన్మాభి షేకోత్సవపు తంతు వేలు. ఇచ్చటి తంతు వేలు. సంగమేశ్వరుండు ప్రత్యక్షమై “ఈ భవమున కేన చూ గురుండ” ననిచెప్పి లోకహితార్థమైన యాతనియవతార విశేషము నుగ్గడించుట,జంగ మార్చు నాదివిశేషోత్సవములు జరుపంబడుట మొదలగునవిబస వేశ్వరుని జనాభి షేకోత్సవ విశేషములు, అందలి పరిని[ష్కా_ంతికి బదులిం దుపనయనము మాని బసవన వీర శ్రైవ్యవతదీక్షను (గహించుట వర్ణింప బడినది, కైవల్యబోధోత్సవమునకు బదులు సంగ మేశ్వరుండు బసవన కొనర్చిన (వబోధకథాఘట్టము నిర్వహింప( బడినది, వరినిర్వాణ మహోత్సవస్థానమున బసవని లింగ్రైక్కము వర్ణింపంబడినది. ఇవి యిట్టుండగా శైవమత సంబంధములై న పంచాచారములును, అహ్టైావరణము లును బసవ జీవిత వృత్తాంతమున (బతిదింబించునట్టు సోమనాథుండు కథా కల్ప నలు గావించెను. ఇట్లు తీర్థంకర జీవిత కథాకథనమునందలి జై నపురాణ లక్షణము లను స్థూలముగా (గహించి, (వజాదరణ సంపాదనార్థము పీరశ్లైవ [పథమ పురాణమునందు (వవేశ పెట్టినను బసవేశ్వర చరిత్రమును పాల్కురికి సోమ నాధుడు స్వత౦్యత (పతిభతో. దీర్చిదిద్ది తన వ్యక్తిత్వము (పదర్శించెను. బసపపురాణమున శివభక్తుల కథలు పెక్కు వర్జింపంబడినవి. ఆ భక్తు లలో బసవేశ్వరునకు సమకాలీనులై న వారున్నారు. వారిలో అల్హమ్మ ప్రభువు, ముగ్ధ సంగయ్య, మడివాలు మాచయ్య,సిద్ధ రామయ్య, సక లేశ్వరమాది రాజయ్య, కిన్నర _బహ్మయ్య, కన్నద (_బహ్మయ్య, కలకేత (బహ్మయ్య, మోళిగ మారయ్య, ముసిడి చొడయ్య, సురియ చౌడయ్య, తెముగు జొమ్మయ్య, ఏకాంత రామయ్య, షోడ్డలదేవు బాచయ్య, సివనాగుమయ్య మొదలగువారు ముఖ్యులు, పీరుకాక పురాతన భక్తులు పెక్కు రీపురాణమున కెక్కియున్నారు. వారిలో చాలమంది [దవిడ .దేశమున నయనార్దుగా( (బసిర్బీ చెందియున్న “యలువత్తు నూవురి' లోనివారే. వారిచర్మితలు తమిళశమున "పెరియవురా ణమునందే. కొక

తొలి తెలు౦గు దేశిపురాణము రి కన్నడమున హరీశ్వరుని శివగణదరగ * యను [గంథమునందును గాన నగు చున్నవి. ఏినిని సోముండు యథావకాశముగా( దన పురాణమున( బొందుపజచెను. ఆయినను సోమన భక్త కథ లన్నియు నొక మూలమునకు( గట్టుబడినవికావు; స్వత౦్యత కల్పనా (పాయములు.] శై వసాహిత్యమున “నణజువత్తు మూవురు' భక్తుల కథ లెట్టున్నవో జై నపురాణములండు (తిషపష్టి శలాకాపురుష చర్మితము లట్లున్నవి- జినధర్మమును నమ్మి సద్గతి వడసిన మహాపురుషులు ఆజువది మువ్వురు కలరని జైన సంప్రదాయము. వారు £ఉ మంది జైన తీర్ధంకుల కంచె భిన్నులు; వారు 18 మంది చ[కవర్తులు; 24 మంది కామదేవులు; $ మంది బలదేవులు; 8 మంది వాసుదేవులు; ౪ మంది (పతివాసుదేవులు. ఏరికం'టె తీర్థంకరులు గ్రేష్టులు. వారి చర్మితలు వర్షింప(బడునప్పుడు పె శలాకాపురుమల చర్మితలు యథావకాశముగా జెప్పంబడుట జై నపురాణవస్తులషణములలో (సధానమైన దని విమర్శక్తులు పేర్కొని యున్నారు. ఇట్టి జైనపురాణ సంపదాయమును గమనించిన సంస్కారముతో, నజువత్తుమూవురిలో నందజు వీరశైవులు కాకపోయినను, పురాణ [పాశ స్త్య సంపాదనార్థము వారి కథలను గైకొని దేశీయమైన సంవ దాయముతోపాటు శివవక్తాభీష్టమును సోమనాథు(డు పొటించెనని తలంప వీలగు చున్నది. సమకాలీన భక్తుల చర్మితములు బసవనితో ముడిపడియున్నట్టును, పురాతన భ క్రచర్మితములు తత్కథాసందర్భములందు దృష్టాంత రూపములుగాం జెప్పబడినట్లును కూర్చుట సోమనాథుని కథాసంవిధాన నై పుణ్యము. పురాతన భకులలో ముగభక్తులు కొంచరు కలరు. “నిక్కమీశ్వరునింగాని నిజ మెటుంగ మని. ముక్కంటి భక్తులు మగ్గలుగారె!” అని బసవండు ముగ్ధభక్తుల స్వభావ మును బేర్కొనెను. పీరితరభ క్తులవలె వీ రమా హేశ్వర (_వతపారీణులై యున్నను ఆధికముగా నమాయకులు, నిరాడంబరులు, స్నిగ్గ, (పవృత్తిగలవారు,. స్వచ్చ మైన వాత్సల్యము; పార వళ్యమ. తో (గూడిన క్రిభావము, వెన్న వింటి హృదయము, మం లాలా మంత్‌

1. బసవపురాణ పిరిక: శ్రీ నే, (వభాకరశాన్త్రిగారు. పుట 29.
2. ఆదిపురణ సం్యగహ పీఠిక. పుట 154 సంపాదకుడు : ఎల్‌ గుండప్ప, ఎం.ఎ. మైసూరు విశ్వవిద్యాలయ కన్నడ [గంథమాల జరి. (1989), $. బసవ పురాణము (సంక్షిప్త్రము) తృతీయ, శీఫ్‌ 1.452 పంక్తులు.

శ్తీ0 జ్రీవియస్‌ పీఠికలు శివుని గాంచినంతనే ఆప్తునివలె, మ్మితునివలె, ప్య్ముతునివలె భావించి ముగ్గథావ ముతోం గీ ర్తించి, సేవించి లాలించెడి స్నేహస్వభావము వారికి వెన్నతో! బెట్టిన సుగుణజాలము, వీరు శివునికొలకై [పాణములనై నను త్యజింపసిద్ధమె త్యాగో త్సాహభ క్రివీరులై యొప్పువారు. ర్ముదపశుపతి, నక్క-నై నారు. బెజ్జమహాదేవి, గొడగూచి, దీపదకళియారు, నాట్యనమిత్తండి, ఉడుమూరి కన్నపు, కళియంబ నయనారు, సకలేశ్వర మాదిరాజయ్య, ముగ్గ సంగయ్య మొదలగు ముగ్గ భక్తుల చర్మితము లీ పురాణ తృతీయాశ్వాసమున వర్ణింపంబడియున్న వి. పవీరతై వము భకక్తిపధానమైన మతము. ఆ భక్రి ఆవేశ _పధానమై సాహసో'పేతములైన యద్భుతకార్యములచే6 (బపంచిత మగుచుండును. వీర శైవులందు స్వీయమతాభినివేశ మెంత కలదో పరమతద్వేష మంత కానవచ్చు చుండును వీరశత్తైవ లక్షణములైన పంచార, అష్టావరణాదులను [(గహించిన జంగము( డేకులములకు, ఏ వృత్తికి. జెందినవా( డైనను శివునివలె వూజ సీయుండే; సహపం క్రిభోజనాదుల కర్హుండే. ఇట్టి భక్తి సంప్రదాయము వీరశైవ మత్‌ (పత్యేకతను వ్యక్తీకరించుచున్నది. సోముడు వీరశైవమత స్వరూప స్వభావములను స్పష్టపఅచునట్టి విధముగా భక్త కథాసంవిధానమును బసవ పురాణమున నిర్వహించెను. వారందజిలో సా త్త్వికుడుగా, ఆత్యు త్తముండుగా, మహామహిమాన్వితుండుగా బసవేశ్వరుడు కానవచ్చుచున్నాండు. బసవేశ్వరుండు జంగమారాధన మొనర్చు వీరమా హేశ్వర (వతాచార్యు. డయ్యును అవతార పురుషు డనియు, శివునకును బసవనికిని భేదము లేదనియు నిరూపించుట యీ పురాణ తాత్పర్యము. శివభ క్రి యన్నను, బసవభ క్రి యన్నను భేదము లేదు. పరమశివుండే"తప్ప దేనత6 డని తర్క్మించిచూడ! "అని పల్కియున్నా(డు. శివు డవ్యక్తలింగము; బసవండు సాకారలింగము. ఇట్లు బసవని శివునితో నభఖేద మొనర్చుటక్తై యీ పురాణము పుట్టినది. సాకారలింగరూపుండై న బసవే శరుండు వీరశ్రైవులకు సరమ ,_పామాణికుండు; వారి పురాణమున కతండే నాయకుడు. అతనియందు భక్ష్యావేశము పరాకాష్ట నొందినట్టు సోమనాథుండు చ్మితించెను. “వడి౦బారు జలమున కొ(డలెల్ల కాళ్ళు - వడింగాలు చిచ్చున కొడలెల్ల నోళ్ళు వడివీచు గాడ్పున కొడలెల్ల. దలలు-వడిచేయ బసవన కొడలెల్ల భక్తి.”

తొలి తెలు(గు దేశిపురాణము శ్రీ ఇట్టి నాయకుని వీరశై వభ క్తి చర్మితము వర్జింపంబడిన పురాణము “భ క్రివీర” రస్మపధాన మనందగి యున్నది.! త్మదసపుష్టి సర్వాంగసుందరముగా నిర్వ హింప( బడునట్టు సోమనాథు(డు కథలను తీర్చిదిద్దెను.

మతమునకు విశ్వాస మాూధారము; శక్తి, భక్తి, విశ్వాసము వీరశ్తైవ భక్తుల యద్భుత మహిమల వలనను, వారు సాధించిన మతవాద విజయముల వలనను పఠిత చిత్తమునం దేర్చడును. శివభక్తుల శివారాధన విధాన వి శేషముల వలన భక్తి పఠితకు స్ఫురించును. అందును ముగ్ధభక్తుల చర్మితములు హృదయ వాదులను, వీర భక్తుల చర్మితలు బుద్ధివాదులను అధికముగా నాకర్షింపంగలు గును. సోమశాథు(డు బసవపురాణమున బసవని యుదా త్త చర్మితము ముందుగా కొంత వర్ణించి యతనియందు (పామాణ్యబుద్ధిని వరంితకు కల్పించి, ముగ్గ భక్తుల చర్మితలచే పరిత హృదయము నార్జ్రపజిచి భక్రి వీజములను నాటి, మడివాలు మాచయ్య వంటి వీఠభక్తుల కథలు చెప్పి, శివభక్తి సిద్ధి వలన గలిగెడు మహిమలను గీ ర్తించి, అహంకారవిరహితమైన భ క్రి (పవ త్రిని పోషింపం గలుగు దృష్టాంతరూవ భ క్రకథలంనుజెప్పియు,కిన్నర (బహ్మయ్యవంటి భక్తులకు శివుడు పిలిచిన పలుకు మహిమలు కలవనియు, ముసిడి చౌడయ్య వంటి భక్తులు (పాణ్యపదాన సమర్థులనియు, ఏకాంత రామయ్య వంటి భక్తులు జైనాదు లగు పరమతస్థులను స్వీయ మహిమలచే న్మిగహింప(గ లుగుదు రనియు, హోడ్డల దేవు బాచయ్య కథ వలన పరమతఖండన శెనమత సంస్థాపన రూపమైన పరిజ్ఞానమును, శివనాగుమయ్య వంటి వారు శివభక్తి సిద్ధి కంత్యకులజులై నను అర్హులగుదురనియు నిరూపించెను. భక్రియ క్రములై న చిత్తములందే విశ్వాసము నిశ్చలమై నిలుచును. నిశ్చలమైన విశ్వాసము భక్తిని _పదీవ్లమొనర్చును, కావున పరస్పరా[శితములై న భక్తి విశ్వాసములను సోమనాథు(డు (కమవికాస రమణీయముగా నిందు పొందుపజచెను.

బసవపురాణమున నాయకుండు బసవేశ్వరు( డై నచో( (బతినాయకు(డు విజ్జ్ఞలు( డగును. బిజ్జలు( డొక వింత (_పవృతి కలవాడు. బసవని వెలుంగు కింది (క్రీసీడవంటివా( డాత(డు. వీరమా హేశ్వరాచార్యుల మహిమలు చెవులార వినుచు, కన్ను లార( గాంచుచు, బసవని వూజించుచు, తన్మతమును గౌరవిం చియ నాతడు మ్మాతము వీరశై వుడు కాలేదు అడుగుటకు. దగిన మౌలిక

థ$ి జీవియస్‌ పీఠికలు గుణము - విశ్వాస - మతనికి లేదు. దానివలన భక్తి జనింపలేదు. లేనిచో విష మారగించి, యపర గరళకంకఠునివలె నొప్పారిన బసవని చరితము _పత్యక్ష ముగ జూచిన తరువాత కూడ వీరశ్రైవులకు నిష్కారణ వాని తలపెట్టం గల(డా? మహారాజైనను, మహాభక్తుని దన కొలువున బండారిగా నిలుపుకొనిన పుణ్యాత్ము. డయ్యును, భ క్రిబీజములు మొలకెత్త(జాలని శుష్కకరినహృదయ క్షేతమ. కలవా(డు. అతనికి గలిగిన కావ్యాంతమరణము సార్థకమే.. శివాప రాధమునకు వీరశ్రైవమున మరణమే దండనము కదా! మత పురాణమున మత మూల (పకృతులైన భక్తి విశ్వాసనులు లేని కరినుని. (_బతినాయకునిగా( జ్మితించుట సోమనాథుని కథానిర్మాణ రహస్యము. బసవపురాణమున బిజ్జల సంహార ఘట్టము చ్మితముగా+ దీర్ప(బడినది, శివభక్తుల కపచారము కావించిన బిజ్జలుని శపించి, కల్యాణకటకమును వీడి, బసవేశ్వరుడు సంగ మేశ్వురము చేరుకొనెను. జగదేవ దండనాయకు నదివజకే బిజ్జల సంవోరార్థము బసవడు నిర్దేశించి యుంచిను, ఆత( డాపని చేసి, బాసను కాపాడుకోనెను. శాపానుగహళ క్రియక్తుండును, [పాణ్యపదానోపసంహరణ సమర్ధుండు నైన బసవండే బిజ్జలుని. జంపి వీఠత్తైవ ధర్మమును గాపాడుకొని యుండవచ్చును కదా! సోము డష్దేల కల్పింపలేదు? సమాధానముగా చర్మిత అడ్డము వచ్చెనని యైనను చెప్పవలెను. లేక బసనని యుదాత్త చర్మితము నౌచిత్య సంభరితము చేయనెంచెనని సమాధానపడవలెను. లేనిచో కథ నిట్లు మార్చుటలో జై నపురాణ (పభావ మున్నదని యూహింపవలెను. మునిస్కువతు, డను నిరువదియవ జై నతీర్ధంకరుని చర్మితమున బలదేవుండగురామచందుండును, వాసుదేవుం డగు లక్ష్మణుండు నన్నదమ్ము లైనట్టును, (పతివాసుదేవుండు రావణు(డైనట్టును చెప్ప౦బడి యున్నను, రామచందు( డాసన్నభవ్యు. డగుటచే రావణసంహారము చేయ నొల్దక దూరభవ్యుండైన లక్ష్మణునిదే తత్సంహారము నిర్వహింప జేనె ననియు గల్పింప(బడినది. జైనులలో దూరభవ్యులకం టె నాసన్నభవ్యులు కర్మబంధవిము క్రి నధికముగా సాధించి మోకసిద్ధి కతి సన్ని హితుల్తై యన్నవారుగా( బరిగణింప(బడుదురు. కావున నట్టివారి కెట్టి హింసా కాండ నంటకట్టరు. ఇట్టి జైనపురాణ కథావిధాన సంస్కారమును సోమన (గహించి లింగైై కమంద(బోవుచున్న బసవనిచే బిజ్ఞలుని సంహారము గావింప( జేయక, వైదిక కర్మాసక్రికలిగియు బసవని పూజించిన జగ దేవ దండనా యకుని ద్వారమున దానిని నిర్వహింపంజేసి బసవని విపద్ధసా త్రికశీలసం పదను పరి సోషించె ననుటకు వీలున్నది.

తొలి తెలు(గు దేశిపరాణము శరీ

కర్ణాటాం్యధములయందు1 జై నపురాణములు వై దికపురాణముల కెదురు నిలిచి _వజాదరణ పొందుటకు యత్నించినవి. కస్నడమున కొంతకాల మాపురాణ ములు _పజలహృదయసీమల పై రాజ్యము చేసినవి. వానికి పోటీపడి జనాదరణము నొందుటకైై వీరశైవులు (పఠతమపురాణ నిర్మాణయత్నము గావించిరి.సోమనాథుని 'వై నాభారముంచిరి. అత(డు జైనపురాణ నిర్మాణములోని లోగుట్టులు తెలిసి వానిని _పచ్చన్నముగా, గొల్లకొట్టి ఏరశ్రైవ పురాణము పజల నాకట్టుకొనగల్లు నట్లు నిర్మించెను, ఇట్లనుటచె జైనపురాణలక్షణము లన్నింటిని సోము( డనుక రించెనని తాత్పర్యము కాదు తన (గంథ _పణాళిక కౌదిగినంతవఅకు వానిని నిపుణముగా (గహించి స్వీయ్మపతిభతో స్వతంత పురాణ రచనా విధానము నాత6 డేర్పుజచుకొనెను. బసవపురాణము పుట్టుటతో నార్యధమున నార్ష పురాణ రచనా సంప్రదాయ మంతరించుచున్న దనియే కాంబోలు తిక్కనగారి శిష్యుడైన మారన యోరుగల్లులోనే మఅల పురాణధ్వజ మెత్తెను ఆ పైన పోతన భాగవతము వెలయించెను, సోమనాథుని పుణ్యమా యని దేశిమార్గ సం్యవదాయము లలో బుట్టిన పురాణ తరంగిణుల కోరుగల్డు సంగమ తీర్థమై తారసిల్లినది! ద్విపద రచన :

పెనం బేర్కొనయండిన యైతిహ్యమున విపుండు పాల్కురికి సోమనాథుండు ద్విపదలో _పాసవళ్ళను గూర్చి రచించెనని విమర్శించెను. తెలులు సాహిత్యమున కావ్యరచనమున ద్వివదచ్చందమును జేపట్టిన మొదటి కవి సోమనాథుడు. తత్కారణమును, తత్సార్ధక్యమును సోమనాథు(డే తన కృతులయందు పేర్కొని యున్నాండు.

1. చూడు: ఆం ధకర్ణాట సారస్వతములు-పరస్ప _పభావము-శ్రీ నిడుదవోలు వేంకటరావుగారు.అధ్యాః తెలు;/గువాజ్బయము, నన్నయవపూర్వయుగము, ఇందు శ్రీ వేంకటరావుగారు పద్మకవి జినేం్యదపురాణము (క్రీశ. ర్త, సర్వదేవుని ఆదిపురాణము (శ్రీశ. 958, మొ॥ జైనపురాణములు నన్నయకు బూర్వుమే వెలసిన యాం[ధానువాదములని పేరొ._నినారు, పద్మకవియే పంపకవి యనియు, సర్వదేవుండే పొన్నకవి యనియు నిరూపించినారు. (కాని వారు జైన పురాణ రచన్నాపభావము బసవ పురాణము పై6 గలదని గుర్తింపలేదు.)

// జీవియస్‌ పీఠికలు “ఉరుతరగద్య పద్యోక్తుల కంటె - సరసమై పరగిన జాను(దెనుంగు చర్చింప(గా సర్వసామాన్యమగుట.గూర్చెద ద్విపదలు గోర్కిదై వాజం దెలు(గు మాటలనంగవలదు, వేదముల. కొలందియకా(జూడు( డిల నెట్టు లనిన బాటి తూమునకును బాటి యౌనేని.బాటింప సోలయు. బాటీయకాదె?ే “తేట తెనుంగున ద్విపద రచింతు(బాటిగా( దత్కథా పొడి యెట్టనినః- జాతులు మ్మాతానుసంధాన గణవి - నీతులు గాన '“'యనియతగతై *ర నియును, %దాసోవా' యనియు, “యతిర్వా'య-నియు( జెప్పు ఛందో వినిహితో క్రిగాన (పాసమైనను యతిమై వడియైనందేసిగా నిలిపి యాది్శిపాసనియతి దప్పకుండంగ ద్విపదలు రచియింతు-నొప్పదు ద్విపదకావ్యోక్రి నావలదు; ఆరూఢ గద్యపద్యాది (సబంధ - పూరిత సంస్కృత భూయిష్ట రచన మానుగా సర ససామాన్యంబు గామి(జానుండెనుంగు విశేషము (పసన్నతకు; అట్టునుగాక కావ్యము పౌఢిపేర్మి -నెట్టన రచియింప నేర్చిన జాలు నుపమింప గద్యపదోోదా త్తకృతులు-ద్విపదలు సమమ భావింప"”....8 “దేశిగా వచియింతు ద్విపదకు వష్శం (బాసంబులును, బొందుపడ(గ( దావలయు ననుచు దదీయ సూక్తాక్షరపం క్రి _ జెనక్రక్ర యింతొప్పం జెప్పునే యనుచు సన్నుతి. చేయుచు సత్కవు లలర( _ దిన్ననిసూక్తుల ద్విపద రచింత్సు; నదియునుగా క్రైహికాముష్మికద్వి = పద హేత్రువవృట ద్విపదనా(గ6 బరగు ద్విపదాంబురుహముల ధృతి బసవేశు _ ద్విపదాంబురుహము | లతిపీతి( బూన్తు."8 వ్మిపుని విమర్శనమును, సోమనాథుని యాదర్శమ్నసు బొందువజచుకొని చూచినచో నిజ్లేర్చ్వణుపవచ్చును: మార్గ పద్భతి ననుసరించువారు గద్యపద్యాది క. పండితారాధ్య చరిత. దీఇ్యాపకరణము, పృట 18. రి పండితారాధ్య చర్మిత, దీజ్శాపకరణము _ పుట. 11, 12,

తొలి తెలు(గు దేశిపురాణము శీర్‌ సంస్కృతభూయిష్ట రచనతో నొప్పారు చంపూ పద్ధతి వలన కావ్యకళ్శాపొఢి యేర్పడు ననియు, తేటతెలు(ు. మాటలకు తత్సమ పదములకువలె నర్థశ క్తి లేదనియు, వానివలన€ గావ్యమున కుదాత్రత సిద్ధింపదనియు, ద్విపదచ్చ౦దము మహాకావ్య రచన కనువైనది కాదనియు, ద్వివపదయందు( (ాసవళ్ళ కూర్చుట లక్షణ విరుద్ధ మనియు భావించుచుండిరి. దేశి సర్మపదాయజ్ఞులు - లేక - సోమ నాథాదులు సంస్కృత పదభూయిష్ణ మైన గద్యపద్యాత్మక [వబంధ రచనము సర్వసామాన్యము కాదనియు, కావ్యము సర్వజనసుబోధము కావలయు నన్నచో నది _పసన్నము, సరసము నైైన తెలుగు పలుకుబడితో. గూడి, తిన్నని నూక్తు లతో నొప్పారు జానుందెనుగున [వాయంబడవలె ననియు, వేదములందు సంస్కృత మెట్లో, తెలుంగు కృతులందు తెలు(గుపలుకు లభ్హే గణనీయము లనియు, దేశీయ చృందములలో గానయోగ్యమై;, ఆబాలగోపాలమున కాదర ప్మాత మగు ద్వివదలో. గావ్యరచన మొనర్పవచ్చు ననియు; కావ్యకళ్ళాపొఢి ఛందమునుబట్టి కాక '“అల్ప్బాకరముల ననల్పార్థ రచనము చేయగల కవి దక్షతను బట్టి యేర్చడును గావున, గద్య వద్యముల వలె ద్విపదలు కూడ నుధాత్త కావ్య రచన కుపకరించు ననియు, మ్మాతానుసంధానగణవినీతు లగు జాతు లనియత గణము లనియు, అందు దేశి సం్యపదాయము ననుసరించి యాద్నిపాసతోపాటు యతినిగాని, (ప్రాసయతినిగాని పాటించిన దోసము లేదనియు, భకక్రి[వధానము లగు కృతులం దైపహికాముష్మిక ద్విపదహేతువుగా ద్విపద సార్థకమగు ననియు, తత్కావ్య పరనారచనాదు లౌక యారాధన విశేష మనియు దలంచుచుండిరి. మార్గకవులు దేశికవులను (పామాణికులుగా (గహింపరు. దేశికవులు మార్గకవులను సరకు సేయరు. సోమనాథుడు (పజాసామాన్యము నుద్దేశించి ద్విపదలో పురాణము నిర్మించెను, దానిని కొందణు విమర్శించిరి. దానికి సమాధానము విపులమగా బండితారాధ్య చర్మితలో. జెప్పెను, (ప్రాసయతి (పయోగమునకు (వమాణము చూపించెను. మైనం చేర్కొన(బడిన యైతిహ్యము పండితారాధ్య చర్మిత రచనకు( బూర్వుమే సంఘటిల్లెనని తలియుచున్నది. జనబాపుళ్యనున కందుబాటులో నుండునట్లు సంస్కృతమునం దనుష్టు ప్పుల వంటి సులభ్యగావ్యాములై న శ్లోకములలో పురాణములు రచింప(బడి యున్నవి. తెలుగున నిట్టి సరళసుందరమైన ఛందము ద్విపదగా నెతింగి,

ఓ జీవియస్‌ పీఠికలు సోమనాథుండు పురాణము నందులో రచించెను. మతము (వజాసామాన్యమునందు వ్యాపింపవలె నను లక్ష్యముతో నిర్మింపంబడు సారస్వతమున (పౌథఢకావ్యకళా సృష్టికంటెః (బజాదరణప్మ్నాతమగు దృష్టియే యధికముగా( గాంచనగును, సంస్కృత సాహిత్య మర్యాదల నాదరించి యనుసరించు మార్గకవులు తెలు(గున వెలయునాళటికే సంస్కృత సాహిత్యమున మహాకావ్య రచనము పరిపక్వ దళ నంది యున్నది. కావున వా రితిహాసము చేపట్టినను, పురాణము ననువదించినను, కావ్యము సంతరించినను వానిని కావ్యాలంకారకళా బంధురములుగా. దీర్చ సమకట్టిరి. అంచువలన( దెలుంగున కావ్యము తత్కశావిదులను మెప్పించి మనుగడ సాగింపవలసివచ్చెను. అందుచే జనసామాన్యము కొజక్రైన తెలుంగు ద్విపద పురాణము వారి కొదరప్యాతము కాలేదు అట్టని సోమనాథుడు తన మార్గము వీడలేదు. తన లక్యమును, ఆడర్శమును. తేటపజచి, తన కావ్యము నాదృక్కో+ణముతో6 కొడు మనినా(డు. అట్టు చేయనిచో మూలవిద్భేద రూప మగు పాండిత్యమును వెలార్చినట్హే యగుషుగదా! జూనుందెనుయు :

పె సోమనా(థుని స్వతంతాశయములు ముఖ్యముగా భాషాసంబంధ మైనవి. ఛందస్పంబంధ మైనవి. “ఆరూఢగచ్యపద్యాది (పబంధపూరిత సంస్కృత భూయిష్ట రచన సర్వనామాన్యము. కాదు కావున (వసన్నతకు జానుందెనుంగు విశేషమని యతని యభ్మిపాయము, ఉాను(దెనుయనకు తుల్యార్థకము లుగా తేట తెనుంగు, తెలుంగు మాటలు, తిన్నని సూక్తులు అను సమానములను సోమన వాడియుండెను. అంతియకాక తన వృషాధిప శతకమున జూనుందెనుంగు నకు లక్ష్యమగు పద్యము నిట్టు రచించెను:

న్నెలతల 'సేందు౮గుత్తుకయు . నిండిన వేలుపు పేటు పలుపూ

సలు గల జేని లెంక వని జానుందెనుంగున విన్నవించెదన్‌

వలపు మదిన్‌ దలిర్ప బసవా బసవా బసవా వృషాధిపా!”

ఇందు( దత్సమపద విరహితమైన తేట దెను/ు కలదు, దీని నచ్చ తెను(గని మనము పిలిచెదము, కొవున వాను(దెంను( గనల్లా నచ్చతెను(గనియే యొకరు భావించిరి, ఒకరు సొంపైన తెనుంగనిరి, మరియొకరు “సర్వసామాన్య

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము శ్ర? మగు _పసన్నమైన తెనుగనిర,ే మరియొకరు కేతన ఆం[ధ భాషాభూషణములో నచ్చతెనుగునకును, దేశికి నిచ్చిన యుదాహరణములను బోల్చి చూచి జానుందె నుంగునకును వానికిని భేదము లేదనిరి.2 ఇంకొకరు కన్నడ కవులు పేర్కొనిన “పొసదేసె” “జాణ్‌నుడి” వంటిది జానుందెను. గనియు, “జాణత్వముతో చమత్కార యుక్తముగా. (బయోగింవబడిన తెనులగని యర్ధము చెప్పవచ్చు ననియు నూహించి3, _ ఇంకొకరు 'జానుందెనుగునందు సంస్కృత పదములు లేకుండ నుండవలయుననికాదు, దేశీయపదము లధికముగా నుండుటయు, సంస్కృతపదములు మృదువులును సులభములునై యుండుటయు జానుంతెనుంగు కవిత్వ లక్షణ” మనియు నెజి(గించిరి.ఓ ఇట్లు జానుందెనుంగును గూర్చి పండితులు బహువిధములుగా భావించుచుండుటచే దాని సిదమిత్హమని తేల్చి చెప్పుటకు ఏలు లేకున్నది. కాని జానుందెను(గున కవిత్వము [వాసెదనని సోమనాథుడు చేసిన (పతిజ్ఞకు బసవపురాణ పండితారాధ్య చర్మితములు లక్ష్య ములు కావలసియుండ(గా 3 పద్య మొక్కటి మాాతమే దానికి సమగోదా హరణము కాంజాలదు. ఏలయన, బసవపురాణము పె పద్యమువలె నచ్చతెను6 గున [వాయంబడలేదు. అట్టని అందలిది జాను(దెను(గు కాదనుట కవి (పతిజ్ఞకు విరుద్ధము. కావున వీనిని సమన్వయింపవలెను. సోమనాథు(డు బసవపురాణ పండితారాధ్య చర్మితలందు (ప్రధానముగా సంస్కృత సమాస భూయిష్టమైన యోజోబంధమును గర్లించెను. కావున తత్సమ, తదృవ, దేళ్యాది భేదముచే నొప్పారు తెనుంగు పదజాలమున నతండు తత్సమ వ్లైరళ్యమును, దేశ్య బవాహుళ్యమును, ఉక్రిసారళ్యమును వరించెననియు, నట్టి లక్షణముల సంయోజన రూపమైన రచనమే జానుందెనుం/గనియు, నది సర్వజన సామాన్యమనియు సోమ నాథుడు భావించెనని తలంపవచ్చును.

1. _కువారసంభవము - (మ్మదాను విశ్వవిద్యాలయం (పచురణము 1940)ం పీఠిక. సంపాదకులు: శీ కోరాడ రామకృష్ణయ్య.,శీ యస్‌. లక్ష్మిపతిళాన్త్రి గారలు = పుట. 29 - 80.
2. నన్నెచోడుని కవిత్వము - శ్రీ వేదము వేంకట రాయళాస్తిగారు, పుటలు 109 - షే, త. _కుమారసంభవము, (మ,వి.వ.) పీఠిక. పుట 80.
3. _ఆంధకవితరంగిణి. శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు. సంపు. 18. పుట 104.

ణ్‌! జీవియస్‌ పీఠికలు తెలుగు ముద :

దేశిరచనా సర్యపదా యము నుద్ధరించిన సోమనాథు6ండు జాను(దెనుంగన ద్విపద కావ్యములు రచించి తెలుంగు దనమును సోష్షించెనని కీ. శే. వేటూరి (వభాకరళాన్రిగా రిట్టు పేర్కొనిరి; “తెలుంగునకు( దోడిభాష యగు (దవిడ భాషలో దేశిరచన లెక్కువగా నెక్కొన్నవి. [దవిడదేశీయులగు జైనులయు, శ్రైవులయు, వైష్టవులయు దేశిచర్మితములు ,దవిడభాషా సహజములగు దేశి వృత్తములలో రచితములై వెలసియున్నవి కర్ణాటకము= నంతగా నట్టి రచనలు లేవుగాని తెలుగున కంటె. గొంత హెచ్చుగా నున్న వనవచ్చును. ఆదకాల మున దెనుంగు (గంథములు (_పాయికముగా సంస్కృృతభాషలో నున్న పురాణా ద్యార్యగంథముల కనువాదములుగానే వెలయుటచే నార్యధ సహజములైన దేశిరచనల కాదరువు సన్నగిల్లెను. మన పూర్వులు పౌరాణికము లయిన యార్య కథల మీ(దను, సంస్కృతచ్చందస్సు మీ(దను, సంస్కృత్మపాయమయిన తత్సమభాష మీ/దను నభిమానము గలవారయి దేశీయేతివృ త్తములను, దేశీయ చృందస్సులను, దేశిభాషను జితుకగ్నదొక్కిరి. నేడు మనము న్త్రీపామరాదుల గేయరచనము లని యనాదరమున( జూచు పదరచనముల వరుసలే [దవిడభాష లోని _పౌఢకావ్యములందలి వృత్తములుగా నెలకొన్నవి. తరువోజ, ద్విపద, రగడ, అక్కర, గీతి, సీసము మొదలగు పరిమితజాతులే దేశిచ్చందో జనిత ములు మన [గంథములం దాదృతములయ్యెను. ఈ దోషముచే మన తెలుంణు (సబంధములం దాంధతామ్ముద యంతగా( గానరాకున్నది. కొంతవజ కార్యధతా ముద నచ్చొత్తి _పబంధముల రచించిన వారిలో న్యగగణ్యు. డీ సోమనాథ కవియే. ఈత(డు దేశీయ కథలను దేశిచ్చందోజనిత మగు ద్వివదమున దేశి తెనుంగుబాసలో రచించినవా( డగుటచే నీతని కవితలో నాంధతామ్ముద సక్క-(గా నత్తికానెను. (పొసవడి :

సోమనాథు(డు ద్విపదలో వాడిన *పాసయతి'ని సమర్థించు శ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారి వాక్యములు స్మరింపందగినవిః “ఆంర్మధ భాషలో సోమనాథఠుంని కాలమునా(టికి ఛందోవ్యాకరణలక్షణ (గంథము లేమైన వెలసినవో లేదో 1, బసవ పురాణము (ఆంధ (గంథమాల) = పీఠిక - పుట 54-55.

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము శ్రీక్ర యెవ్వరు నింతవజకు రూఢిగా6 జెప్పంజాలకున్నారు. ఇప్పటి కుపలబ్ధిము లైన వానిలో( (వాచీనము లని మనము గణించు కవిజనా్యాశయము, కావ్యాలంకార చూడామణి, ఆం్యధశబ్ధ చింతామణి, ఆంధభాషా భూషణము మున్నగునవి యెల్ల సోమునకు6 దరువాతివేకాని ముందరివి గావు. ద్విపదలలో( [వాసయతి చెల్లదను లక్షణము సోముని తరువాత€ జాల(గాలమునకు వెలసిన చిన్నన్నలు చెప్పినదేకాని, యాతనికి ముందుండిన తొల్లింటి పెద్ద లేర్పరచినది గాదు. కవి జనాాశయములలో నిందు;గూర్చి యేమియు! జెప్పియండలేదు. ద్వివదలలోం (బాసయతి చెల్లుననుటకు సాధకముగ “అనియతగణై ౪, *యతిర్వా', *పాసోవా' యను (పాచీనచ్చందస్సూూతముల నాంధభాషా చృందోలక్షణ ముల జెప్పుచు సంస్కృత భాషలో రచితమైన యే ఛందోగంథమునుండియో సోమనాథుండు పేర్కొనియే యున్నాండు. యత్మిపాస నియమము లేని సంస్కృత శ్లోక రచనములకు6గాని, యతి నియమము లేని కర్ణాట పద్యరచన ములకు( గాని యీ సూూతములు సంబంధించినవి గావని చెప్పనక్కరలేదు. అవరగణబద్ధములై , చతుష్పాద నియతి గల వృత్తములందును, అనియతగణ బద్ద్ధములయ్యు( జతుష్పాదనియతి గల కందము, ఉత్సాహము, అక్కర మున్నగు జాతులందును పాద ద్వితీయాక్షర (పాస నియమ మున్నదన్న కారణమున(6 గా(బోలు వీనిలో. (బాసయతి పనికిరాదనియు. జతుష్పాద నియతి గల్లియుం బాదద్వితీయాక్షర ,పాసనియమము లేని సీసము, తేటగితి, ఆటవెల(ది మున్నగు నుపజాతులందు, సంగితమునందు నది చెల్లుననియు. దలంచు సంప్రదాయ మాంధచ్చందోలక్షణ [(గంథములలో నేర్చడినది. అక్షర గణబద్ధములైై చతుష్పాదనియతి గల లయ[గాహి, అయహారి, లయవిభాతి, (తిళంగి మున్నగు కొన్ని వృత్తముల విషయమున మాత మందు లయ (ప్రాధాన్య మున్నదన్న కారణమున గాచోలు మరల నీ లక్షణ (గంథక ర్తలు (పాసయతినే విధించియున్నారు. ఇవి యన్నియు నర్వాచీన లక్షణములే యని తలంపందగును. అనియత గణబద్ధ రచనములలో( జతుష్పాద నియతితోపాటు పాద ద్వితీయాక్షర పాస నియమ మున్న జాతుల మాట యెట్టున్నను, ఇట్టి [పాస నియమ ముండియు ద్విపాద నియతి మాతమే గల ద్విపద, రగడ అట్టి పాస నియమము లేని మంజరీ ధ్విపద మున్నగునవి పాటలుగా. జాడు ౪౩౨4

జీవియస్‌ పీఠిక లు ఎట కనువగు గేయకృతు లగుటచే సంగితమునందు వలె వానిలోంగూడ+ వసయతిని వాడవచ్చు ననుటయే (పాచీనచ్చందోలక్షణక ర్తల మతముగా గోచరించును. మన భాషలో (గంథస్థము గాక తరతరములనుండి పారంపర్య ముగ జనుల నోళ్ళలో(బడి (పచారమందున్న యలేఖ్య గేయ వాజ్బయ మెంతయో యున్నది. 1పాంతపాట లను పేరితో. గొందజు భాషాభిమానులు వీనిని సేకరించి, యిప్పు డందందు (బకటించుచున్నారు. ఇవి చాలవజకు ద్విపద రూపములుగనో, తద్వికృతులుగనో యుండును. వీని కాలమును నిర్ణ యించుట దుస్తరము, నన్నయకు ముందునుండియు వెలసినవిగూడ నిందు! భెక్కులు చేరియండును. వీనిలో నందందు( [బాసయతి( గాననగును, మచ్చు నకు. గొన్ని యుదాహరింతును: “అఆ త్తింటి కోడలు ఉత్తమురాలు - చేట జొన్నలు పోసి చేన్మిదపోను.” “చక్కగా నాన్నగారి ముక్కుపై చెమట - చేరుడేసి ముత్యాలు చెదరినట్టుండు.” “చలికి వెజచినట్టు పులికి నే వెలవ - అలికి వెజచినట్టు అమ్మ కే వెజవ.” “కౌడుకుల(గననివాళ్ళ కడుపేమి కడుపు - కుల ముద్ధరించని కొడు కేమి కొడుకు." కావున నిట్టి పాచీన మతము ననుసరించియే సోమనాథుండు ద్విపదలందు రగడ యైన -దేకిగా నిలిపి యాద్మిపాస నియతి - తస్పకుండగ ద్విపదలు రచి యింతు" నని యెలుగెత్తి చెప్పిన సోమనాథుని హృదయము తమ్మయ్యగారు చక్య6గా నావిష్కరించినారు. బసవపురాణము నిట్టు పురాణకల్పనమునందును, వస్తుసంవిధానము నందును, ఛభందోనిర్వహణమునందును, భాష్మాపయోగమునందును గదేశీయము ప, నే అవీ లైన సర్యవదాయములను, నవీనగుణములను మేళవించి (పథమాంధ స్వతం్యత ద్విపద పురాణముగా సోమనాథుంఢు నిర్మించెను, వనన న క. ' బసవప్పరాణము. (వావిళ్ళ పచురణము) పీఠిక _ పట ల్ల (గౌరన 3రంగనాథాదులు కూడ (పాసయతిని క్వాచిత్మముగాలచ్షా రని వీరు పేర్కొని యండిరి) .

తొలి తెలు(గు దేశిపురాణము రే కవి జీవిత విశేషములు :

[ప్రాచీన కవు లందజి వలెనే పాల్కురికి సోమనాథుండును స్వీయ చర్మిత నేమియు తన కావ్యములలోం బేర్కొనలేదు. కాని యెడనెడ నాతండు తననుగూర్చి చెప్పుకొనిన మాటలనుబట్టి యతనికథను మన మూహింప వలసీ వచ్చుచున్నది. ఇట్టూపహించుట కతని కృతులే కాక ఏక్మామనాథుని (కీ.శ. 14వ శతాబ్దము) (ప్రతాప చర్మిత మను వచన్మగంథము, పిడపర్తి సోమనాథుని (క్రీశ. 15వ శ) పద్య బసవపురాణము, శై వకవి యొకండు రచించిన అన్య వాదకోలాహల మను సీసవద్య శతకము, తుమ్మలపల్లి నారనారాధ్యుని ద్విపద బసవ విజయము; తోంటద సిద్ధలింగకవి (క్రీశ 168వ ళఏ కన్నడమున రచించిన పాలకురికి సోమేశ్వరపురాణము, [పాచ్యలిఖిత పు స్తకళాలలోని స్థానిక చరి్మితములు మొదలగునవి కొంత తోడుపడుచున్నవి. వీనిలో చాలవజకు (పతావచర్మ్శితయందు సోముని గూర్చి చెప్పంబడిన యంశముతే పునరావృ త్తము ల్రైనవి, చార్మితకులు వీనిని _పామాణికములుగా [గహింపరు, కాని, పరం పరగా వచ్చుచున్న యీ కథలన్నియు! బుక్కిడి పురాణము లని ్మతోసివేయట కును వీలులేకున్నది. కావున కొందజు విమర్శకులు కావ్యాంతర సాక్ష్యములు, చార్మితక నిదర్శనములు, శాసనాధారములు, ఆంధ కర్ణాటక కవిస్తుతులు మొద లగు వానిని [పాతిపదికలుగా( గ్లైకొని వాని కనువైనంతవర కీ కథార్దములను సమన్వయించుకొనుచున్నారు. ఏమైనను పాల్కురికి కవిని గూర్చి తెలిసిన పరిమిత చర్మితలో( బధానాంశము లన్నింటి.పైనను వాదోపవాదములు వెలసి యున్నవి. వాని నన్నింటిని బేర్కొని, వాని యారంభసంరంభాదులను, వాద (సతివాదములను నిరూపింవ( బూనినహో నదియు నొక పురాణము కా(గలదు, కావున నాయంశములను దిజ్మాాతముగా నిందు పొందుపణఅచుటయైనది, జన్మస్టలము :

థి

(గామనామమే గృహనామముగా( గలవాండు పాల్కురికి సోమనాఠ కవి. ఆ పాల్కురికి! తెలంగాణమున నోరుగల్లునకు. బండెండు [కోసుల దూరమున జనగామ తాలూకాలో నున్న నేటి *పాలకుర్తి' యనియు, అదియే కవి

1. చాగంటి శేషయ్యగా రీవిషయము నిదమిత్ధమని నిర్ణయింప వీలులేదనిరి,
2. దీనికి పాల్కురికి, పాలుకురికి, పాలకురికి యనియు, కురికికి - కుటికి

యనియు రూపములు కలవు. నా.

ర్‌ి జీవియస్‌ పీఠికలు జన్మస్థాన మనియు. విమర్శకులు గాఢముగా విశ్వసించుచున్నారు.. కాని క్రీ.శే, చిలుకూరి నారాయణరావు పంతులుగారు మైసూరు రాష్ట్రిమున తుముకూరు జిల్లాలో నున్న “వాలుకురిక” యన్ముగామమే “పాలకురికి” యై యుండవచ్చు ననియు, కన్నడమునందలి “పహ” వర్ణము తెను/గున “పోగా మారుట సహజ మనియు. బజేర్కొని యుండిరి.* కర్ణాట కవి చర్మితకర్రలగు శ్రీ నర సింవోచార్యులుగారును, కన్నడ సారస్వత (2025656 క1లంయిల) మను

(గంథమును రచించిన రై సుదొరగారును పాలకురికి గోదావరి జిల్లాలో నున్న

దని యూసాంచిరి. ఈ రెండు వాదములును నే( డంగికరింప(బడుటలేదు.

"పె పాలకురికి తెల(గాణమునం దున్నదే యని నిశ్చయించుటకు తోంటద

సిద్ధలింగకవి సోమేశ్వర 'పురాణమును, అన్యవాదకోలాహల శతకమును,

(పతావచర్శితమును, పిడువర్తి సోమనాథుని బసవపురాణమునుఃి జిప్పెడి

మాటలు తోడుపడుచున్నవి. ఇంకను పాలకుర్తిలో వెంసియున్న స్వయంభు

వగు సోమేశ్వరుని యాలమయము, సోమనాథుని య్మాశమన్థలి (సమాధి?) పె నతని శిష్యులచే స్థాసింపంబడిన “సోమనాథుని లింగము' సాత్యము పలుకు చున్నవి. పాలకుర్తి సిద్ధ తైవక్షేత మగుటయు, బసవపురాణావతారికలో దేర్కొనంబడిన కట్టకూరి పోతిదేవర నివాస స్థల మగు కట్టకూరు పాలకురికి సమీవముననే యుండుటయు నీ వాదమునకు బలము చేకూర్చుచున్నవి. నేటి పాలకుర్తికి సమీపమున నున్న ఎలకుర్తి, ఉజుకు ర్తి యను [గామములు కాకతీ యుల కాలమున ఎలకురికి, ఉలుకురికి యని వ్యవహరింప(బడుచున్నట్లు

1, పండితారాధ్య చర్మిత (ఆంధ గంథమాల) పీఠిక - పుట 1- 7. వీరి వాదము ననుసరించిన వారిలో( (బముఖులు శ్రీ చాగంటి శేషయ్య గారు చూడు: కవితరంగిణి సంపు. 8. 117 - 1109.

2, “*పిడుమర్తి బసవన బసవపురాణమున నీవిషయము గానరాదని కొంద అనవచ్చును. అందు *కలిమలభంగచంగ శివగంగకు( జెంగటం గల్కెమన్సురిన్‌ ' అని యుండనలసినచోట నచ్చుతప్పు, “శివగంగకు జంగటి( గల్గుమత్సురిన్‌” అని పడినదని కీ. శే. వేటూరి (పభాకర శాస్త్రిగారు బసవపురాణ పీఠికాధస్సూచికలో పేర్కొనిరి, (పుట, 8). అంతియకాక పైన బేర్కొనంబడిన య్రైతిహ్య మోరుగల్లున జరిగిన దనియు, శివభక్తు లోరుగంటికి తత్సమీపగత మగు పాలకురికి నుండి పాల్కురికి సోమనాథు(ని బిలుచుకొని వచ్చి రనియు స్పష్టమగుచున్నది.

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము 58 శాసనాధారములుండుటచే! పాలకుర్తియు నాకాలమున పాలకురికి యని పిలువ. బడుచుండెనని భావింప వీలంగుచున్నది. ఇవి యిట్టుండ దేశి మార్గ పురాణ ధ్వజము లెదురెదురుగా నిలువంబెట్టిన సోమనాథమారనలు ఓరుగల్లు (సాంతమువా రనుటయే సంభావ్యము! శ్రీ నిడుదవోలు వేంఠటరా వుగా రన్నట్లు- “ఇంతకు సోమనాథు(డు కన్నడదేశమున తెను/గుదేశమున కంటె విశేష (వసిద్ధి గడించిన వాడు కదా! ఆతని నెందరో కన్నడ కవులు స్తుతియించి యున్నారు. అతడు నిజముగా కన్నడదేశస్థమైన హాల్కురికి (గామ నివాసియెనచో నొక్కకవియైన యాతని పాల్కురికి సోమనాథు( డని పేర్కానలేదు. ఇది యొకటియే యత(డాాపాంతము వాండు కాడని నిర్ణయించుచున్నది....మజియు సోమనాథుండు తొలుత గోదావరీ మండలమున దాజమెరామనివాసీ యగు మల్లికార్జున పండితుని సంప్రదాయము వాడు. కన్నడదేశమున పసిద్ది నాందిన బసవని వృత్తాంత మే తెలియని వాండు సోమనాథుడు. కన్నడదేశమున హవాల్కురికి వాస్తవ్వ్యుం డైనచో బసవని చర్మిత నాత( డితరులవలన తెలిసికొన నగత్యము లేదు. ఆతండు కన్నడభాష లోనే బసవపురాణము [(వాసియుండునుగాని, తెనుంగుభాషలో మొదట వాసి యుండండు.... ఆ వెనుక కన్నడభాషలోనికి ననువదింపంబడుటయు గూడ పాల్కు-టికి వాదమునే బలవజచుచున్నది.”* కులగో[(తాదులు : సోమనాథుడు పాలకురికి (గామమున (శియాదేవియు, విష్ణురామి దేవుండు నను [బాహ్మణ దంపతులకు జన్మించిన వుణ్యమూూలర్తి. ఇహవర సుఖసిద్ధిని గోరి ద్విపదలో బసవపురాణము రచించుచు నందు తన మాతాపితరులను బెర్కొనిః 1, “రెండు పాడ్డు ఎలకుర్కి. _పసన్న విశ్వేశ్వర దేవరకు సమర్పించినందుల వినియోగము భోగము వారు....” _-కాకతీయ ర్మ్యుదదేవుని ధర్మసాగర శాసనము, “శ్రీ చౌండ వైన్యవతి రారవీందుతారం (గామం సమ్మగమ వ....న్నుజ కుజ్కి. సౌంజ్ఞం....” ---గణపతి దేవుని కొండివలర్తి శాసనము శా.శ, 1186. చూడు: ఐబసవపురాణ పీఠిక. శ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారు. పుట 26-26. 2. తెనుంగుకవుల చర్మిత (మధరాసు విశ్వవిద్యాలయ (_పచురణ, 1958) పుట 818. రి, “కాజిష్టుం డగు విష్ణరామిదేవుండు దేజిష్టువగు (శియాదేవి యమ్మయును గారవింపంగ నొప్పు గాదిలి సుతు;డ౮- బపు, (సంకిప్రము) 1.151152.

బుణవిముక్తుడై నాడు సోమనాథు(డు. జన్మచే నీతండు బాహ్మణు, డయ్యు

నూతనముగా దెలుంగునాట వ్యాప్రినొందిన వీరశ్తైవమతమునం దనురక్తుందై

తన్మతదీక్షను గైకొని వీరమా హేశ్వర (వతాచారుం డై నట్టు కానవచ్చుచున్నాండు.

“*“పాశముక్తుండ కేవల భ _కీగోతుండ"నని తన కులగో్కోత పాళశవిముక్తిని, శైవ

భక్తి పారవశ్యమును (బకటించుకొనినాండు. ఈతని కామతమునం దంతభక్తి

కుదురుటకు సమీప [గామమునందున్న కట్టకూరి పోతి దేవర పబోధము కారణమై యుండవచ్చును. అందువలననే “ఖ్యాత సద్భక్తి మైంగల కట్టకూరి, పోతి ధేవర పదాంబుజ షట్పదుండ "నని ' చెప్పుకొనినాండు. అతనికి దీక్ష నిచ్చి దివ పునర్భవమును (పసాదించిన శరువర్యుండు గురులింగార్యవరు,డు. ఆటనుండి యతనికి గురువే తండి, ఆతని కరమే జన్మస్ట్థానము. కావుననే "శరణాగతా (య సకలస్వరూప-గురులింగవర కరోదర జాతుండ"ేనని విన్నముండై చెప్పు కొనినా(డు, అతని భక్త్యావేశమే యతనిలోని కవిత్వావేశమును మేల్కొల్పినది. అట్టి తరుణమున కరస్థలి విశ్వనాథయ్యగారి సాన్ని హిత్యము, శిష్యత్వము లభిం చుటయు నతనివలన [పకట వర్మ్యపసాద కవిత్వయుతు డగుటయు సంభవించి నది. కవితామధు వాని సహజ సంగీతకాస్త్ర పాటవముతో నూత్నభ క్రి గీతము లాలపించుచున్న సోమనాథుండు కవికోకిలటై చెన్నరాముండు, గోడనో తిపురారి మొదలగు భక్తుల సంభావనకు ప్యాశుండై, వారికి (పాణ స్నేహితుడు కాంగలిగి నాండు. ఆ వైన భ కకారుణ్యాభిషిక్తుండై నాయడు. అళనియందు భకియు, కవి తయు, మతాచారసంప తియ బరిపక్వదశ నందుటకు దళ కం యుండదు అంతట 'భవిజన సమాదరణ సంధాషణాది సంసరమూరుండె నిర్మల

భరిత డని వాసి కెక్కెను, సహజవండితుం డైన. సోమన త

ధర్మశాస్త్రములను పుక్కిట పట్టి పరమ విజ్ఞానియైై వెలు(గొంది_.

క బపు (సంకిప్రమ) 1120వ వో 1 “ఇన గ నవ డితార; లను పరమారాధ్య దేవు. మనుమని శిష్యుండ.” ఇచ్చట మనుమ డన(గా వస ట్ట మన వనమున భావించ్చి "పశిమ్యగ"నిగా (గహింపవలెనని

17౮1 ఎ. |పభాకరకాన్నిగా ష్య ప శ "మ దినిని శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు (వత్యాఖా'సేంచి గ్ర ం 8 సం శ ఛి స్ట్‌ ం (చూడు: కవితరం.

స ) అనుభవసారమున జెప్పిన గోడగ (తిపురారి దీఇా గురువగు గురులింగక్షే సోమనాథుని దీకాగురు వని వారు తలంచిరి,

తొలి తెలు(గు దేశిపురాణము ర్‌గ్‌

“ధర 'నుమామాతా పితార్షుద' యనెడు

వర పురాణోకి సీశ్వరకులజుండ! "1 నని చెప్పికొని తన పండిన మత సంస్కారమును బసవ పురాణమున నాలుక పోసినాండు.

సోమనాథుడు పుట్టుకచే (బాహ్మణు(డా? యను నంశముపై విమర్శకు లలో వాదము లున్నవి శ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారు సోమనాథుండు జంగమ కులజు( డనియు,& కీ.శే. వేటూరి (పభాకరకాన్త్రిగా రాతండు శిష్టాచారసంపన్న మైన [బాహ్మణ కులమున జన్మి ౦చినవా( డనియు, కీ. శే. కారీనాథుని నాగే శ్వరరావు పంతులుగా రతడు ఆరాధ్య (బాహ్మణు( డనియు, శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగా రాతయడు నిమూగి (బొహ్మణుటే డనియు నభిపాయపడిరి. వీరందరికిని విమర్శకులలో అనుయాయు లున్నారు.

సోమనాథు(డు తన | పథమకృతియైన అనుభవసారమున తాను-- కం. “భృంగిరిటి గో తుడనుక్‌ గురు

లింగతనూజుండ శివకులీను(డ దుర్వ్యా

సంగవివర్ణిత చరితుండ

జంగమ లింగ్మపసాద స్మత్చాణుండన్‌.” (23 వ) అని చెవ్పుకొనినాండు, ఇందు భృంగిరిటి గో(తుండ నని చెప్పిన వాక్యమును బట్టి సోమనాథు(డు పంచాచార్య సర్మివదాయమునకు సంబంధించిన భృంగిగ్యోత జు డ్రైన సహజవీరకై వు డనియ, జన్మచే జంగము డనియు, నతని తల్లిదం్యడు లును జన్మచే జంగము అనియు శ్రీ తమ్మయ్యగారి వాదము. కాని, ఉస్వెశివ్స నాథుండు జన్మతః జంగము(డు కాడని యాతని తల్లిదర్శడుల నామములే వేనోళ్ళ చాటుచున్నవనియు “భృంగిరిటి గ్మోతుండను* అనుచోట*గోతుండగు” అని “హో చూడు: బసవపురాణము (సంక్షి వ్రము) అవతారిక 1145, 146, ర, బసవపురాణ పీఠిక. పుటలు 28-50 (వావిళ్ళ (ప్రచురణ). శ. ఐసవపురాణ పీఠిక. పుటలు రీ-18 (ఆంయ్యధ (_గంథమాల (వచురణ). శ కపితరంగిణి, సం, త పుటలు 122-186, క, పిడుపర్తి సోమనాథుడు తన పద్యబసవపురాణమున: క. భృంగిరిటి గో[తసంభవ, జంగమ. లింగార్చనా విశారద! విలస

త్సంగీత శాస్త్ర పరగ, గంగోతృ త్తి (పకార కావ్య ధురిణా! రి.45్‌1,

ధక జీవియస్‌ పీఠికలు యండందగు ననియు; నప్పు డది సోమనాథుని గురువునకు విశేషణ మగు ననియు, దీకానంతరము. గురుగ్కోతము శిష్యుడు తాల్చుట మతఠాచారమే యనియు. తలంచి; “ఈ పద్యమును బట్టి సోమనాథ కవి కేవలము సహజ జంగము(. డని నిర్ధారణము చేయరాదనియు, బసవపురాణమందలి తల్లి దం[డుల నామములను బట్టి యాత,డు జన్మతః జంగ మేతరు(డై, భృంగిరిటి గ్యోతుండగు వానిచే త్రైవ దీక్ష నంది, భృంగిరిటి గో[శుండ నని యనుభవ సారమున( జెప్పుకొనె ననియు, గురులింగ హస్త తనూజాతుండ నని చెప్పుకొనిన వాండు భృంగిరిటి గ్యోత సంభవు(డ నని చెప్పుకొనుటకు సందేహింపం డనియు నిశ్చయించుటయే యుభయ [గంథఠ సమ్మత మగునినియు”ే. విమర్శకులు = భావించుచున్నారు. సోమనాథు డారాధ్య (_బాహ్మణు( డని నిరూపించుచు శ్రీ నిడదవోలు వేంకటరావుగా రిట్లు రచించి యుండిరి: “సోమన తానుమాాతము భృంగిరిటి గ్మోతు(డ నని చెప్పియున్నాడు గాని, బసవన పండితారాధ్యులకు నే గ్మోతమును చెప్పలేదు. జన్మముచే (దాహ్మబణులై నప్పుడు వారి కేదో గ్మోత వ్యవవారము తప్పదు. సోమనాథుడు చెప్పకపోయినను, పండితుడు గౌతమ గ్యోతుండని తరువాతి ([గంథములు చెప్పుచున్నవి. పండితారాధ్య చర్మిత [శోత పాల్కురికి సూరనామాళ్యుండ్తు హరితస గ్మోళు. డని సోమనాథుడే చెప్పి యున్నా(డు. అట్లే, సోమనాథుంికి గూడ అర్జేయమగు గ్యోత ముండియే తీర వలయును. అత(డు జన్మముచే _బాహ్మణు డని యంద రంగికరించినదే కదా! ఇక, పరంపరాయాత మగు జన్మశుతిని బట్టి యాతడు కౌండిన్యస గోశుం డని తెలియవచ్చుచున్నది. మణియి నా కాలమున జంగమ శబ్దము జాతివాచకము కాడు. శివళక్తు లేజాతివారై నను జంగములే. నన్నెచోడ కవి గురువు “జంగమ మళల్లికార్డునుండు", “భూసురకుల తిలకు(డు.' పాల్కుజికి సోమనాథుని గురు వగు బెలిదేవ వేమనారాధ్యు(డు భూసురుండే యని పండితారాధ్య చర్మితమున+ గలదు, కావున బసవన, పండితారాధ్య, వేమనారాధ్యులవలె సోమనాథుండును “భూసురతిలకు('డైన జంగముడే కాని వేరుకాదు. కులగో[తముల [వస క్రిలేని వీరమా హేశ్వురాచారము స్వీకరించిన వెనుక సోమవాథుండు తత్సంపదాయము ననుసరించి తానీశ్వరకులజు( డనియు, భక్తి గ్కోతుండ ననియు, పార్వతీపరమే శ్వరులు తల్లిదం్యడు లనియు చెప్పుకొన్నాండు. మజియు భృంగిరిటి గ్కోతుండ ననియు, గురులింగతనూజు(డననియు ననుభవసార మున జెప్పినా౦డు._ప్మపథమ

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము ర్‌ (గంథమగు ననుభవసారమున గురులింగతనూజు(డ నని చెప్పిన సోమనాథుండు బసవపురాణమున తండి విష్టరాముదేవుండని యేల చెప్పెనో యోజింపందగినది. ఇది (పజాసామాన్యమున (పచారము గావలసినది. సోమనాథు. డిందు శైవమత దీక్షగొని వెనుక ధరించిన నామమును చెప్పక, తన జన్మమునకు హేతుభూతులగు తలిదం్యడుల పేళ్ళు చెప్పుట యాతనిలోకజ్జతయే కాక తలిదర్యడుల యందలి యాతని పూజ్యభావము గూడ సూచించుచున్నది. భక్తి తన్మయత్వము చేతనైన పండికారాధ్య చర్మితమున 'మును బసవపురాణమున నెన్నంబడిన పెనుపారు భక్తుల పెంపుడు కొడుక' అని వారిని స్మరించియే యున్నాడు. కాబట్టి సోమనాఠు( డారాధ్య [బాహ్మణు( డని యంగీకరించుట సమంజసము"

మజియు “పండితారాధ్య చర్మితము, చతుర్వేదసారము, బసవరాజీయము మొదలగు [గంథములు పరిీలించినచో వానియందు వేదమం[,త భాష్యము లుదా వృతమై యుండుటచేతను, వైశ్వదేవాది (శౌతకర్మల రహస్యము లెన్నియో విమర్శింపంబడుటచేతను, “చతుర్వేద పారగుండ"నని సోమనాథుండే పండితా రాధ్య చర్మితమున జెప్పుకొనుటచేతను, [వాహ్మణేతరుండు వేదము చదువ రాదను _పమాణములను సోమనాథ భాష్యమున నుదాహరించుటచేతను, వలువురు కర్ణాటాయధ కవులు సోమనాథుని నారాధ్యనామముతో బేర్కొనియుండుట చేతను, శైవులైన (బాహ్మణులకే యా నామము చెల్లుచుండుటచేతను, సోమ నాథుని _బాహ్మణత్వము నిర్వికల్పముగా నిలువగలిదని (వళాకరకానస్త్రిగారు నిరూపించినారు.3 మహిమలు :

బసవపురాణ రచనముతో సోమనాథుని మతదీక్షతోపాటు, కవితాదీ్షకయు వండవారినది. అతండు పురాణనిర్మాణదకు. డగుటచే నవ్యవ్యాసుండుగా వాసీ కెక్కినాండుం

1. _ తెనుంగు కవుల చర్మిత (మ విపం) పుట 824-825.

డా. చిలుకూరి నారాయణరావుగారు సోమనాథుండు శివ (బహ్మణు(

డనియే భావించిరి. చూడు: పండితారాధ్యచరిత పీఠిక, పుట 80-85. ల ఉదాహరఆఅమునకు పిడుపర్తి సోమనాథుని బసవపురాణాక్వాసారంభ

పద్యములను గమనించునది. 8. బసవపురాణము పీఠిక. పుటలు 56-19,

క్ర జీవియస్‌ పీఠికలు శ, “బసవేశ్వర ముఖ్య (పమథ

(పసృమర మాహాత్మ్యయుక్త బసవపురాణా

ద్యసమ శ్రీగంధ నిబం

ధ సమంజస వాగ్విలాస! నవ్యవ్యాసా[”1

అని పిడుపర్తి సోమనాదుండు కీర్రించియండుట దానికి సౌక్ష్యము, అంతియకాదు. సోమనాథుడు “పరమతనిర్దూమధామ భాసురపతి” యనియు, వాదిదై త్యాగ గణ్యుండనియ “సార వీర వతాబారపారంగతు"డనియు చతుర్నిగమ సారవాక్సరణియు క్త సత్కావ్యనిర్మిత (పణవశిష్యకామిత విశిష్టముకక్తి (పదు౮ డనియు, రసనా గస్టానకృత్యత్ప విమల శివశాస్త్ర స్టికా శేష గోప్యార్థ.... వచన సంధాన నైపుణ్య" భాసితుం డనియు, 'య8ి' యనియు, “సుజ్జాని” యనియు, “సమహిత మహిమాఢ్యు౮ డనియుం గీ _ర్రీంపంబడెను.2 పిడుపర్తి సోమ నాథుండు పొల్కురికి సోమనాథుని కవిత్వ మహిమను, శివ్యవతాచార మహిమను వికాస్యకమమున నాశ్వాసాద్యంత పద్యములందు వర్ణించి యాతని పరిపూర్ణ డొన స్వరూపమును సప్తమాశ్వాసమున “పరిపూర్ణానంవమూ ర1 భరిత దశదిళా [పాంత వ్మిశాంతకీ ర్రీగకి అన్ని సంబోధించుటలో వ్యంజింపంజేసెను,

ఇట్టి మహనీయవ్య క్రియొక్క. మహిమలు తెలుపు నద్భుత కథ లనేకము లున్నవి. అవి యన్నియు జర్మితకారులు నమ్మకపోయినను అతని కాలనిర్ణయ మున కువకరించు వూర్వోక్రైతిహ్యమును మ్మాతము విశ్వసించుచున్నారు. అట్టు వ్మిపుని వాక్యములు విని యచ్చటి శై వభక్తులు చెవులను చేతులతో మూసికొని యా బాపని వధింప నుంకించియు. వాల్కురికిలో నున్న సోమనాథున కెజింగింప నే(గిరి. సోమనాథుడు వారి మాటలు విని భవులతో వాదమృుచేసి గెలువందలంచి, భవిదర్శన విసర్జన దీక్షితుడు గాన తృణమానవునితో వాదు గెలిపింతు నని (పతిజ్ఞచేని, లింగము[దలుగల యెడ్డు పూన్చిన గుడారుబండినెక్కి యోరుగల్డుకు పయనమయ్యెను. అతనిరాక నోరుగల్డులోని శ్రవ్య లెజింగి యల్లరిమూకకు లింగమ్ముదలు తగిలించి యతని కెదురు పంపిరి, వారు సోమేశ్వరుని కెదురేగి 2. _పిడుపర్తిసోమన బసవపురాణము వీ, 70,4822, 92. ;

8203 పీ 79,62; 6878; హ్‌. కి. పిసోబవు, 7.860,

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము ర్‌0 (మొక్కునంతనే యతని మహిమవలన వారు ధరించియన్న కృతకలింగ చిహ్నములు సహజములై పోయెను. అంత వా రామహిమ కచ్చెరువంది సోమ నాథుని శిమ్యలై పోయిరి. ఇట్టు మహిమలు (పదర్శించుచు నోరుగంటి కోట వాకిట( (బవేశించు నవసరమున గవనిపై గజలక్ష్మి వ్మిగహము..గాంచి యెడ్డు ముందు కడుగువేయ వయ్యెను. సోమనాథు( డది యెజింగి లక్ష్మిని '“తొల(గ” మని యానతిచ్చెను. అంత నా వ్మిగహము తునియలై నేలంబడెను. (వ్రతాపు డది యెజింగి భయపడి వ్మిపులతో గూడివచ్చి సోమనాథు(నికి (మొక్కెను. అత(డు వారలను చయాదృష్టితో6 గాంచి, శివభక్తుల సమాదరణము పొంది, యచ్చట కొన్ని దినము లుండెను. అంత [తికాలవేది యగు సోమనాథుండు పిడుపర్తి శివ్యతికొప్పయ్య మొదలగు శివభక్తులను జేరంబిలిచి “ఈ దేశం బింకళ, దురుష్కులచే న్మాకాంతము గాంగలదు; మాబోటి మతస్థుల కిం దునికి పొందువడదని చెప్పించి” వతాపుని మం్యతియు, తన శిష్యుడు నైన ఇందు టూరి అన్నయను బిలువ(బంచి, శివమతస్థులకు డోకిపజ్డు (గామము న్మగవిర ముగా నిప్పించెను. అందు భక్తులతోంగూడి కొన్నాళ్ళ సోమనాథు( డుండి, వార్ధకము గదియవచ్చె ననియు, సమాధిగతుండు కావలె ననియు తలంచి కల్కెమనుపురి కే(గి అందు విభూతితో నింపిన గర్తమున సమాధిగతుడై, భక్తులు చూచుచుండ (_పత్యక్ష శివాకృతిలో లింగై క్యమందెను. కొలము :; పాల్కురికి సోమనాథ కవి పథమ 1పతాపర్ముదుని కాలమున నున్నవా. డని కొందజును,8 రెండవ [పతాపర్ముదుని కాలమున నున్నాడని కొంద అునుః భావించుచున్నారు. ఇట్లు భావించుటకు పైన బేర్కొన(బడిన యైతిహ్య 1." చూడు: పడువ ర్తి సోమనాథుని పద్య బసవపురాణము. పీఠిక, ప. 208 _ శీర, పాల్కురికి సోమేశ్వర పురాణాదులలో నున్న కథలను గూర్చి కి.శే. వే. [పభాకర కాస్తు౦లవారి పీఠికలో పు, బిజి - ఓరీ చూచుకొనునది. కి కీ. ఈ. 1180 పాంతము వా(డని వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రిగారు; 11080 _ 1260 1270 నడుమ నున్నవాండని నిడదవోలు వేంకట రావుగారు, 1160 - 1244 నడుమ నుండెనని బండారు తమ్మ య్యగ్గారు. శి. బసవపురాణ, పండితారాధ్య చర్మితల రచనాకాలము (కి శ. 1290 1820 మధ్య నుండునని మల్లంపల్లి సోమ శేఖరశర్మగారు; 1240 తరువాతి వాడని చిలుకూరి నారాయణరావుగారు; (క్రీశ, 1240 -1820 నడిమి వా(డని చాగంటి శేషయ్యగారు,

రం జీవియస్‌ పీరికలు మున గల (పతాప (పశింసయే ముఖ్యకారణము. ఒక విధముగా సోమనాథు(ని కాలవాదచ్శకము _పతాపర్నుదు(డను కేం్యదము నాధారముగా(గొని పర్మిభమించు చున్నది. మొదటి _పతాపర్ముదుని (కశ. 1185-1188) కాలమున నున్నవా( డనువారు పై కథలోని పతాసర్యుదనామ సంబంధము తవ్ప నితరాంళ ముల నన్నింటిని పమాణములుగా (గహింపరు, పాల్కుగరికి సోమనాథునకును పిడుపర్తి సోమనాథునకును కాలాంతర మధికమగుటచే సీతని మాటలలో సత్య దూరములై న పుక్కిడిపురాణములు చేరియండవచ్చునని భావించి పాల్కురికి వాని (గంథాంతర సాక్ష్యములు, అతని సమకాలీనుల రచనలు, కర్ణాట కవి చర్మితకారుల రచనలు మొదలగువానిని (పధానసాక్యములుగా గైకొని కాలనిర్ణ యము చేసెదరు. రెండవ పక్షమువారు (పతాపునికాలమందును ((కీశ. 1295. 1826) పిడుపర్తి సోమనాథుని వాక్యములందును (సమాణబుద్ధి నుంచి సోమ నాథుని కావ్యాంతర సౌక్ష్యములను, ఇందుటూరి అన్నయామాళ్యుండు డోకుపల్లు శ ణి దాన మిష్పించిన వృత్తాంతమును సమన్వయించి కాలనిర్ణయము చేసెదరు. మొదటి వక్షమువారి (వధాన వాద (వమాణములలో నొకటి సోమరాజను కర్ణాట కవి రచించిన యుదృట కావ్యమున( బేర్కొనం బడిన యీ (క్రింది పద్యము: మ. (పమథానీ కక థార్ణ వేందు హరిదేవాచార్యనం దైర్యనం సముదంచిద్వ్భృూషభ స్త్రవామర మహీజారామనం సో్ననం విమలజ్ఞాన సుదీపికాస్కురిత చేత స్పద్మనం పద్మనం [క్రమదిందం బలగొందు పేశ్వనాసెదా నీ కావ్యమం నేవ్యమం,. త ఆ జ అధ వందు వృషర వ ప్‌ కవిగా స్తుతింపంబడిన సోమనయ్వే పాల్కురికి ( ఆకు నా శ్వాసము. సోమరాజకవి తన రచనా కాలము నీ కింది విధముగా బేర్కొనినాండు; మః _జననాథో త్రమ సోమరా జను సిరీ కావ్యం వలం కాలివా హన శాకాబ్దమదెల్టై సాసి రదనూటిం సంద నాల్వత్తు నా ల్కనె యారంజిత చితభానువ వరాశ్వీజ్లోత్సి తై కాదన్సీ ననజారాతితనూజ వాసర దొ కాద త్‌ల్ల మంగర్చితం,

తోలి తెలు(గ దేశిపురాణము 1.7. ఇందలి “నూజింసందనాల్వత్తు నాల్క-నె” అను మాటలనుబట్టి సోమరాజకవి శం 1146 (క్రీశ. 12282) సం॥ పాంతమువాం డని తెలియుచున్నది. కావున నతనిచేం (బశంసింపంబడిన సోమనాథుండు నంతకు. బూర్వమే బసవ పురా ణము రచించియుండనోపు నని భావించిరి. కాని “*నూథిన్‌ సంద” అను పాఠ మొక (పతియందు మాాతమే కలదనియు. బెక్కు[పతులలో “నానూజ్‌ సంద” యని యున్నదనియు కీ. శే డా. చిలుకూరి నారాయణరావుగారు తెల్పి యున్నారు. 1144, 1444 ఈ రెండు సం॥లను చిితభానులే కాని ఆశ్వయుజ శుద్ధ ఏకాదశి - బుధవారమగుట 14ీఓ సం॥ననే పొసగుళున్నది. కావున వారి వాదమును బట్టి సోమరాజు శ. 14డీథీ అనంగా (క్రీశ 182982 పాంతము వా(డగుచున్నా(డు. అప్పుడు కన్నడ సోమరాజకవి మన కెంత విశ్వాసార్హుండో పిడువర్తి సోమనాథు(డు నంతే యగుచున్నా(డు. పె పక్షము వారి వాదమున గానవచ్చు ముఖ్యాంశములు మూడశనె శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు పేర్కొనియుండిరి,. ఆవి : 1. బెలిదేవ వేమనా రాథ్యుని మనుమని శిష్యత్వకథ. ర్డ్జై మల్దికార్డున పండితారాధ్యుల వంశ పరం వరగాథ. తి. కరస్థలము సో మనాథయ్యకథ. వీనిని సవిమర్శముగా శ్రీ శేషయ్య గారు వంశీలించి సోమనాథుని కాలమునకు సమన్వయించిరి. సోమనాథుండు (కీళ. 1940 - 1880 సం॥ మధ్యకాలమున నుండియుండవచ్చు నని వారు నిర్వహించిన వాదము! యు క్రియుక్తమని నాకు దోచినది. ఓరుగల్లులో ఈశ్వరాలయమున బసవపురాణ [శవణము, సోమనాథుండు తన శిష్యుండైన ఇందుటూరి ఆన్నయామాళ్యుని చేత చెప్పించి పిడుపర్తి శివర్శాతి కొప్పయ్యకు డోకిపజ్జు న్యగహారముగా నిప్పించుటయు నొకే (పతాపర్ముదుని కాలమున జరిగియుండుట నిర్వివాదాంశ మనియు, అన్న యామాత్యుండు రెండవ (వతావ ర్యుదుని పినతల్సియైన రుయ్యాంబయొక్క- భర్త యగుటచే (వతాపుంయన౮ా రెండవ (పతావర్ముదుండే యనియు, అందులకు శాసనాధారము లున్నవనియు, డోకిపజు దానకథ ఆసత్యమనుటకు ఏీలులేదనియు, అగహారము వడసీిన వంశీయలలోని వా(డగు పిడుపర్తి సోమనాథుని [వాతలు సత్యములని (గహిం చుట యు క్రమనియు, అందు శివరాతి కొప్పయ్య వంశమువా(డైన పెదసోమయ్య గౌపంళంధ్యచంత్ర పిక పట రి! ౪ అం్యధకవి తరంగిణి సం. లీ. పుట 186154.

క్రి జీవియస్‌ పీఠికలు తన తాత సంపాదించిన య్యగహారమున కభ్యంతర మేర్చుడంగా ౌఢదేవ రాయల (రెండవ దేవరాయలు క్రీశ, 14101449) న్మాశయించి డోకిపజ్ఞు నతనిచే మజల పొందె నను కథ ద్వితీయ (పతాపర్ముద కాలవాదమున కనువుగా నున్నదనియు, సోమనాథుడు (పథమ (వతాపర్ముదుని కాలమున నున్నచో బసవపురాణమున వర్ణించిన యేకాంతరామయ్య యతని సమకాలీను డగు ననియు6 బేర్కొనుచు నిట్ట నిశ్చయించిరి;

“సోమనాథుని కాలము వెనుకకు నెట్టవలయునని పయత్నించిన వారు కూడ ( *+బతాపర్ముదుని వదలి పెట్టలేకున్నారు. దానికి. గారణ మీ కథలయందు వారికి/గూడ నమ్మక ముండుటయ్యే, లేఘున్న సోమనాథుని కాలనిర్ణయ మునకు( (బతాపర్కుదమహారా జెందులకు? పెన( చెప్పిన మూడు కథలు తప్ప (పతాప ర్ముదునితో సోమనాథునకు సంబంధమును గల్పుపు కథ లేవియును లేవు, పెన జెప్పిన గాథలను నమ్మి, కర్ణాట కవి చార్మితమునందలి కథన్స సత్యమని 1భమించి, సోమనాథుని (బతాపర్ముదుని కాలములోనివా డనుకొని చర్మితకారు లందుల కనువుగ నుండునట్లు బెలిదేవ వేమనారాథ్యులతో సంబంధించిన కథల నెట్లో సరి పెట్ట యత్నించుటచే నీ వివాదము 'పెద్దదయినది. సోమ్షనాథునకు దాదాపు 1580 సం॥కాలములో నుండి సోమనాథుని ద్విపద బసవపురాణమును బద్య బసవపురాణముగా రచించి ఈ (గంధమును సోమనాథ్రుంన్సిశ్త కృతి యిచ్చి నట్టియ, సోమనాథుని శిష్యుడైన కొప్పయ్యకు మనుమని మనుమని కుమార్చం డైనట్టియ, పిడువ ర్తి సోమనాథ క్ర చెప్పిన వాక్యములందు మనము గౌరవ ముంచితిమేని, సోమనాథ్రుండు ద్వితీయ (పతాపర్ముదుని కాలములోనివాండని యనక తీరదు.”

=. చార్మితకపురుషుండై, మత వ క్ట

క ల్పుండైన పభవక్వడన పంక ఎరతైవ _గమ్‌లకు పరమేశ్వర సిక 'కథాకథనసాయి కెక్కి, పురాఖకం వ ౧ రిపత్తి నుండి ఐతిహా సోముని కవితాసు మందిర మ నో ఆ వియన్మండల మందుకొని గ ధామం గుట కొక శతాబము పట్టినది, పట్టుట సహజము కూడ! నందీశ్పురావతార మని బసవేశ్వరుని క్రి ర్రీద్పి యతనిని ప రాణవు కి

నిరూపించి, నవ్యవ్యాస్తు(డని వాసి కెక్కిన సోమ్షనాథుని బసవ చృందమున(బడి జనావ? నాకర్షి చినన, పండితావళి (వమాణబుద్దుల పో

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము ర పోవుటచే కాబోలు, దానినే మారనాదుల పురాణ రచనామార్గము ననుసరించి గద్యపద్యాత్మకముగా వచింపం బూనుకొనిన పిడుపర్తి సోమనాథునకు పురాణ కర్త యగు సోమనాథు(ని పురాణవ్య క్రిగా మార్చుటకు మణి యొకటిన్నర శతాబ్దము పట్టినది. అప్పటికి సోమనాథు(డు - నందీశ్వరు. డగు బసవేశ్వరుని మతమును పునరుద్ధరించుట కవతరించిన భృంగీశ్వరుడు.! అతీత భూతార్థ మితిహాసణీి మగునప్పుడు చిరభూతార్థముకదా పురాణమై పుట్టునది! సోమనాథుని కృతులు : సోమనాథుండు మతోద్ధరణక్రై తన కవితాశ క్రిని వినియోగించిన కవి శేఖ రుండు. ఆతం డెంత భక్తకవియో అంతటి పండితకవి. వీర శై వమతోద్దరణ కతని బసవభ క్తి యెంత సహకారియైనదో అతని పాండిత్య మంత యవసరమైనది. ఎట్టనః బసవేశ్వరుండు భక్తి [వధానమైన వీరశ్రై వమును కర్ణాటక దేశమున వ్యాప్తి జేస్తనాండు. అందత౦డు భక్తిగిత్హ సాప్రాత్యమును సృష్టించినాండు. "పెక్కుమంది భక్తు లామార్గము ననుసరించి యా మత (పచారము చేయ మొదలిడిరి. కాని కాలము గడచినకొల(ది బసవనినా(టి జిగికాని బిగికాని కర్ణాటముననే కానరా లేదు. అట్టుండ ఆం(ధదేశము మాటయేమి? ఇచ్చట వేంగీ [పాంతములందు వైదికము పునర్విజృంభణము చేసినది. భారతము వెలసీనది. రాజనభలలో, పండిత పరిషత్తులలో, వాద సదస్సులలో వైదికమతము పరమతములను తన పాద్మాకాంతముల నొనర్చ్బుకొనుచున్నది. ఇట్టి తరుణమున పండితారాధ్యాదు లార్యధమున (బాహ్మ్యమును వీడక, వేదపారగత్వమును భజించి కై వమునకు వేదపురాణేతివోసళాస్త్ర [పమాణవాదబలమును సిద్ధపజచు పండితమార్గము. దీర్చిదిద్దియున్నా రు. మతము _బతుకవలె నన్నచో( (బజల మనస్సు లందును బుద్ధు లందును విశ్వానము పడయవలెను. సంఘ మనస్థానీయులై న సామాన్య (పజు భక్తికి వశమై, మహిమలకు ముగ్ధమై విశ్వాసముకు బెంచుకొనవచ్చును. 1... పిడుపర్తి సోమనాథుని బసవపురాణము. పీఠిక, వద్య. 20, 45 [క్రీ శ 1860 (ప్రాంతమున తోంటద సిద్ధ లింగకవి కన్నడమున పాలకురికి సోమేశ్వర పురాణమే రచించెను. 2. భోజుని సరస్వతీ కంఠాభరణము: "అతితార్థ (పాధాన్యా దితివాసః” 2. 860.

జ్రీవియస్‌ పీఠికలు గ్ర న కాని సంఘబుద్ధిస్టానీయ మైన మేథావివర్గము మ్మాతము కర్కశ తర్క పే కు నెగి, బుద్ది వికాసము నిచ్చెడి జ్ఞానముతమునే గౌరవించుచుండును. వా |] క్రి [పఠమ సోపానము; జ్ఞానము ఉ త్తమసోపానమి. భక్తితో వజల నాకర్షిం చిన పీరతై నము పండితుల నాళయించి జ్ఞానప్పష్టిని గాంచు పద్దతి నా వ్యాపించినది. దాని కాలంబనమైనదే ఆరాధ్య సం్యపదాయము, ఇది బస గ్‌ రుని వెన్నంటి పరమేశ్వరుని సన్ని ధానమున కే(గిన పండితార్యాధుల తరువాత నాం్యధమున( గొంత మందగించినది. దానికి తిక్కన సోమయాజి వైదికనిష్ట మగు మహాకవిత్వోద్యమము, ఓరుగల్డున నత(డు సాధించిన మత విజయము మొదలగునవి బలమైన కారణములు. యధావాక్కుల అన్నమయ్యవంటి కవులు కొందలు గొంతెత్తి శై వకవిత్వ మాలపించినను మతమునక్త బలము చాలలేదు. దానితో నటు పండితులలో నిట్స పామరులలో పీరశై వము నిలువదొక్కు కొనునట్టు చేయవలసిన భారము సోమునిమై0 బడినది. అతడు భక్తి కవితచే( (బజలను పరవశింపంజేయంగలండు। పాండితీవ౦డితములై న రచనలచే పండి తుల చి త్తములు పట్టగలండు. మె త్త్‌గాం జెప్పవలసి వచ్చినప్పుడు నాల్కను వత్తిగా(ేసి మతమార్గమున తేటమాటం వెలుంగులు నింపంగలంు, పరమత ముల నొ త్తవలస్సి వచ్చినప్పుడు డానాల్కబనే కత్తిగా వాడి, (పౌఠోక్తులతో పర సిద్ధాంతఖండనము గావింప(గల,డు, ఆ కొలమున నా మతము 'బతుకుట కతండు కావలసివచ్చెన్స, ఆత( డా మతముకొటశ్రే త్ర కలమును, కాలమును అంకితము చేసెను, అరాధ్య సంపదాయము నాకళించుకొనిన యువసోమనాథ్రనక్ష _ న్చక్త వీవర్ముదో నర్వితీయాయత స్ట” ఇత్యాది గ్రీతివాక్యముల నన్వయించి శివత త్త సార గద్య పద్య సమితిని నిర్మించి $్వ మహిమన్స లోకమున, జొటిన మలి కార్టునపండితుండే మనస్సున శ్ర శ్త్వగురులింగనై శివానుభవమును. ప్రస్తాద్రంటి నాయడు, ఆ అనుభవసారగ్రక్స సోమనవాథ్చన్సి [వఠమకృత్తి “అనుభవసారము ౫ అం దాతడు (తికరణశుద్ధిగా పండితారాధ్యులన్న గీ ర్రించచున్నట్టు మూండు సీస పద్యములలో నత్రన్సిన్స వర్టించెన్స, (79 మజియ్స ల క. అనుభవసారం బన(గా మనసిహర్ప శద్ధభ్ర క్ర మార్గము వేద్దో క్రనిరూఢి. బరా రహ -స్యనియు క్రిని వి స్తరింత్ర స్వర యెట్టనినన్ష (80)

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము 65 అని పండితారాధ్యా మార్గమును పునరుద్ధరించెను. ఇట్టి పవ్మితకార్యము నత౦డు కావ్యరూపముగా. నావిష్కరించుటకు( దగిన కవితాళ క్రిని (బసాదించి (పోత్సహించిన కవితాగురువు కరస్థలము విశ్వనాథయ్య, అతనియెడల( గల గురు భక్రిని కావ్యమున( (_బదర్శించి సోముడు కృతకృత్యుండై నాండు (లిశిలిట). గగోడగి (త్రిపురారి యీ కృతికి నాడయండు (15%). అతండు బహుళః సోమ నాథు(నకు శివతత్త్వసారాది ైవమత (గంథ సంప్రదాయ రహస్యములను విప్పిచెప్పిన విజ్ఞాని యగుటచే నాతని కీతండు కృతిసమర్పణ మొనర్చియుండును ఇది 24రి పద్యముల లఘుకృతి. గురుభక్తి మహిమ, గురులింగ జం/;మ శరణ _పసాదభక్త స్థలములు మొదలగు శైవమత సంబంధాంశము. లిందు వర్షింపంబడినవి. ఇందు కందపద్యము లధికముగా నున్నను, సామాన్య వృత్త ములతోషాటు (తిభంగి, [కాంచపదము, తరువోజ, వనమయూరము మొదలగు ఇవిశేషవృత్తములు కూడ వాడంబడివవి. (తిభంగిని కావ్యమున వాడిన తెలుంగు కవి ఈత(డేనేమో! ఈతని యీ కావ్యనిర్మాణ వద్ధతి కన్నడ “వత్తాణ"' కావ్య మర్యాద ననుసరించుచున్న దనవచ్చును.]! ఇత(డు చతుర్విధ కందములను చిత కవిత్వ రచనమందును, ద్విత్మిపాసల [(వయోగమునందును, అను పాసాది శజ్దాలంకారముల( గూర్చుటయందును మక్కువ యెక్కువగా నిందు. జూపిం చెను. సమతగల సీసపద్య రచనమును, (వథమ దళమున యతి పాటించిన కౌంచ పద వృత్తరచనము నీతని (వత్యేకత. ఇందు సోమనాథుడు బసవని దలంపలేదు. ఆతని మహిమ లీతని షల నవ్పటి కింకను పడలేదు కాబోలు. కాని;బసవనిభ క్రి వీజములు నాట(బడుట కనువైన యత్తమ తత్త్వ సంస్కార మితని చిత్తమున కబ్చినది. ఊఉ, వప్పన శుద్ధ భక్తి రతి నేడ్తెల నూల్కౌన నేకలింగ ని ష్రావర యుక్తి నివ్వటిల సజ్జనభావము పొంగలింప ను ద్దీపిత తత్త్వ దృష్టి మతి దేజ మెలర్పంగ సచ్చర్మితయం దోపి వెలుంగు భక్తుండు మహోన్నతి నుండు జగజ్జనాాశయా! (1687) సడి యాతని వాక్కున నా సంస్కారము గుబాళించుచున్నది. ఇట్టి తత్త్వ సి పండితారాధ్య సాహిత్యరససిద్ధిచే నాతండు సాధించిన శివానంద పదన్సిద్ధి, వ కన పకన ప ప

1. కవిరాజమారము. 1.84, తిరీ చూడు: (భాషాసారస్వతములు దేశ ; టి శ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారు. పుట 126). 6౪75%.8

జీవియస్‌ పీఠికలు 66 ఇట్టిక్టియనుభవసారముతో నాతడు శివభక్త్రగణ సందర్శనార్థము దేశ సంచారము చేసియుండును. భక్తకూట మగు శ్రీశైలకూట మతని చిత్తాన్నత్య మును గుర్తించి బసవనిభ క్రిని అందు (వతిష్టాపించెను. ఆతని కప్పు డది యొక నూతనానుభవసార మైనది. ఆనుభవసారము నాటికే ఆతడు. శా. “*వాలున్‌ వాలు శివార్చనా వరవళవ్యా ప్తిన్‌ (ఎమోదంబునన్‌ (గాలున్‌ (గాలు నహర్చిశంబు శివలింగధ్యాన సంపన్నుండై సోలున్‌ సోలు నపారసార వివిధ సోత్మపలాపంబులన్‌ దేలున్‌ ధేలు మహానుభావ సుఖవార్థిం భక్తు డుద్యద్దణా!”' (166 అని చెప్ప(గలిగిన అనుభూతి గలవాడు, ఆపైన బసవభ క్ర్యనుభూత్రి కొత్త రుచుల నిచ్చుటచే నాతం డంత భక్తి పారవశ్యము నందును (బకటించినాండు, పండితుని మార్గముకన్న (పావీనమైన బసవనిమార్గము పురాణమార్గముగా నతని చి తమన హత్తుకొనినది. అతని చిత్తమ్స బసవపురాణ రచనాయ త్త మైనది. బసవపురాణము బసవని వికద్ధభ క్రి మార్గమును [బతిపాదించుట కేర్చ డిన ప్యపథమ వీరతై వపురాణము. దానిని భక్తులు పాడ్సుక్ఞానవలై ననియు, పామరులు పురాణ్యశవణము చేయవళననియు, జనుల హృదయముల్సు భక్త షస్షమం కార్డములై బసవని భక్తి వీజములకు ఫలశేతములు కావల జాలువారినదీ ఆ పి నలల పైవానమైన జానుందెనుంగున కర్ణాట దేశము లా పురాణమును పూవు లల ప చే సారించినది, పర బి కీర్రించినవి, ఇంక పూనే సంధ న బెట్టి పూజించినవి; పుక్కిట( కీర్తనమన( ద ప్రిపడలేదు. న. రక్త సోమనాకుయు. బసవ “ఇదియు. గోటిక్షి( బడగెత్తిన వాన్సిం బదివేల కాప చై బదుకు మన్నట్టు లాపరంజ్యోత్తి ఎగ్రరూపంబునక్షన్స దీపకంభంబు లె త్రించినయటు భవునకు( దగ సమర్నణ 'సేయునట్టు గొన కీర్రింపంగా నాక్ష( దరంచె ” పాకటం 19 య బుగ భక్త బండారి చరిత్ర! (వ 28.260

తొలీ తెలుంగు దేశిపురాణము 67 అని బసవవురాణానంతరము కూడ బసవగుణమతకీ ర్రనాత్మకము లైన కృతుల నాతడు రచించుట మానలేదు. పుంఖానుపుంఖముగా నతని కలమునుండి బహు విధ సాహిత్య ప్మకియలు లాస్యము చేయుచు లోకమున కవతరించినవి, సోమనాథుడు నిర్మించిన భక్తిసాహిత్యమున నాక విశిష్ట లక్షణము కానవచ్చుచున్నది. ఆది యాతని వ్య క్రిత్వమును గొంతవజకు వ్య క్తీకరింపం వేయుచున్నది. ఆత(డు వస్తుతః కవి. అందువలన నిరంకుకుండు; ఆవేళ పరుడు. ఆపైన భక్తుడు. అందుచే నత(డు కవిత్వమును శివార్పితము, బసవా ర్చితము చేసెను. అత( డుద్ధండ పండితుండు. అందువలన వాదములు చేసెను. వివిధ భాషలయందు, వివిధచ్చందములయందు, వేదవేదాంగములయందు అత డార్జించిన పాండిత్యమును బహువిధ సారస్వత (_గంథములుగా నాతడు నిర్మిం చెను. అత(డు భక్తు. డగుటచే జంగమలింగరూపులగు భక్తులు కోరినప్పుడు లోకహితార్థమై సర్వసామాన్యమగు ద్వివదలో కావ్యము. నిర్మించెను. లేనిచో నతని యిచ్చకువచ్చిన ఛందములలో నిచ్చవచ్చిన విధముగా భకక్రి కృతులు లిభించుకొనెను, భక్తి కృతులతో నాగక, కాస్త్ర వాజ్బాయమును గూడ నిర్మించి మతమునకు( బుష్టి చేకూర్చెను. శ్రీక్తై లమున భక్తుల యాదేశానుసారము సోమ నాథుడు ర60డు బృహద్గ 9౨౦థములను నిర్మించెను. ఒకటి పురాణము, మజి యొకటి చర్మితము. ఒకటి భక్తి సోపానము. మజియొకటి జ్ఞానసోపానము. ఒకటి భ క్రిరసతరంగిణి.మజియొకటి మతశాస్త్రవిజ్ఞానమహాంబుధి. ఈ యుభయ రస జగత్తుల నడుపు పూందోటలుగా, వనజాకరములుగా, గిరిశృంగములుగా( గనవచ్చు భ క్రికృతులు కొన్ని కలవు.కే అవి పధానముగా గద్యలు, రగడలు, ఊదాహరణములు, అష్టక పంచకములు, స్తవములు, శతకములు, భాష్యములు,

1. గద్యలలో వంచ్యపకారగద్యయు, నమస్కారగద్యయు, అక్షరాంక గద్యయు, అష్టోత్తర శతనామగ ద్యయు, ముఖ్యములై నవి. చిత్త సమాహితార్థ మును, అక్షరమాలరూపుడై న భగవంతుని స్తుతించుటకు నుద్దేశింప(బడి నామ క్రీర్రనైక లక్షణవిశిష్టములై ఆంయధగీర్వాణ కర్ణాటచ్చంద సం్యపదాయముల ననుసరించి మాతాగణబద్ధములైై విలక్షణముగా నిర్మింప(బడిన కృతు లివ్వి. అక్షరాంక గద్యమున అక్షరాంక గద్యమును సోముడు రచించెను. అందచ్చు లతో( గూర్చిన యొక్క పద్యము గమనింపుడు:ః
2. విశేషములకు శ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారి *“షాలకురికి సోమనాథ కవి" యను (గంథము చూచునది.

గ శీవయస్‌ పీఠికలు చ. “అమితయశస్క ఆద్యయన ఇచి ఈశ్వర ఉగ ఊర్జిత

• శ్రమ బుషభాంక బూజహర "స్థిత 'గౌన్మిత ఏకర్ముద వం (దమహిత రూప ఓమితి పదద్యుతి బొర్వలలాట ఆంబికా సమరసభావ ఆఃకలిత వర్ణనుత౦ బసవేశ పాహిమాం

ఇష్లే కకారాది షకారాంతము గల యొక్కక్క యషరమున కొక్కక్క పద్యమువొప్పున నిందు క్తూర్చుట యొక భక్తి విశేషము.

2. రగడలలో బసవ రగడ, బసవాఢ్య రగడ, సద్గురు రగడ గంగో త్పత్తి రగడ-యననవి - తెను(గుకృతులో కర్ణాటక కృతులో స్పష్టముగా( జెప్ప/జాలనీ రచనలు - కలవు.

3. సోమనాథు(డు రచించిన సంస్క్యృతార్యధ బసవోదాహరణములు (వసిద్ధములై త్రత్సాహిత్యశ్ఞాఖ కవి సథమములై యాచార్యపీఠములుగా రాజిల్లు

నీ అక చున్నవి. విశిష్ట భ క్రిస్ఫోరకములగునట్టు ఏళ క్తి _ పత్యయములకు [పాధాన్యమిచ్చి నిర్మించు విచ్శిత చక్రి కావ్య ముదాహరణకావ్యము, పద్యము, కళిక, ఉత్క శిక _ అను వానిని _కమముగా నొక్కాక్క విభ క్రి యందును రచించి, సార్వ ఎరను (సం) (పద్యము తెలు(గుు తోడను, అంకిఠాంక ళ్ధ్‌క నాయకని( గిర్తించు లఘుక్ళశు లివ్వి, విద్యానాథు( డితని సంస్కృత బసవొదాహరణమునే తన (పతాపర్ముడీయమున నుదాహరించెను తెలుగు బసవోదాహరణమున నంకితాంక పద్యము కానరాదు (ప్రాచీనాం[ధ భాషా విశేషములు, ఛందో పథ కీ సం్యపడదాయముం నెణఖుంగుట కీ క ప భాషావేత్తల కుపయు క్తములగుచున్న వీ, సోమనాథుని (వసన్నత క్ర కవిలీ ఏ కృతులయందు విళక్తుల నోోశయించీ 'విశేష్సుగా జాలువారినదా. ప్రి మునకు; సార్వవిభ క్తికము. (బ,ఉ.] ౫ ఉదాహరణ ఉఊ॥ _నీవు.దయాపయోనిధివి సిన్ను నుతించినం గలుం భకిసీ చే వరపీర శ్లైవరత్‌ చేకుజలు సీకయి యిత్తు, గబ్బముల్‌ సీ వలనం గృతార్థత జనించును సీక్స నమస్కరింతు సి భావమునందు నుండి నను వాయకుమీ బసవయ్య; వేడెదన్‌ ఈ మధ్య సోముని పండికారాధ్యోదాహరణమున్న డా| గారు తొలిసారి వెలుగునకుం దెచ్చిం, సు రామరాజు +ప,ప, న.

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము రి 4. సోమనాథుడు పంచరత్నము లని (వసిద్ధి నందిన మాలినీవృత్త వంచకమును బసవ పంచక మను "పేర వెలయించెను. అథ్రే వసంతతిలక వృ త్తములందు వృషభాష్ట్రకమును, మాలినీవృ తములలో బపవాష్టకమును గూడ రచించెను, ఇష్టభావలింగములను (తివిధలింగముల నాక్కొక్కదాని నెనిమిది అనున్హుప్‌ శ్లోకములలో వర్ణించుచు మటియొక సంస్కృత భక్షికృతి నానర్చెను, ల్‌. సోమనాథ స్తవ మనియు, భక్తస్తవ మనియు లభఘుద్విపద స్తుతి కృతులు సోమనాథుని పేర వినంబడుచున్న వి= 6. సోమనాథుని నృషాధిపశతకము భక్తిరస శతక వాజ్మ్యయహారమున నాయకమణివలె వెలుగొందుచున్నది. అష్ట్రభాషా విశారదుండైన యీ కవి సంస్కృృతాంధ (దవిడ కర్ణాటక మహవాోరాష్ట్రార్య మణి(పవాళాది భాషలలో చంపకోత్పలమాలా వృత్తములు రచించి బసవని గిరించి తన భాషా పాండిత్యమును సార్థక మొనర్చుకొనెను. “బసవా! బసవా! వృషాధిపా!” యను మకుటమును, అష్టోత్తర శత సంఖ్యానియమమును పాటించిన (వష్యపథ మార్యధ శతకమని దీనిని విమర్శకులు కీర్తించుచున్నారు. ఇందు యమకము, అన్ముపాసము, ముక్తపద్యగస్తము. మొదలగు శద్దాలంకార వై చ్మితులను సోమనాథు(డు గుప్పించి వైచినాండు. శతకమున సందర్భానుపారముగా బసవేశ్వరుని యద్భుత మహిమలను మజికొందలు భక్తుల కథలను భ్లాందు పజచి శతకనామమును సార్ధకవజచినాండు. సోముని భక్తి పారవశ్యమున కీ శతకము చక్కని యుదాహరణము,

7. వీరశై వభదక్రి సవైదికముగా వివరించుటకై [పామాణిక్త_ స్తోత (గంథమును నిర్మింప తలంపున “చతుర్వేద సార'మను 857 సీస పద్యముల లఘుకృతిని సోముడు రచించెను. దీనికి బసవలింగశతక మను నామాంతరము కలదు. ఇందు బసవ శబ్ది విచారము, బసవ నామోచ్చారణ మహిమ, (వకృతి పురుషనామములు, అశుచి నిరసనము, చరలింగస్తుతి; శీల లక్షణము, శివానుభవ సూత నివరణములు మొదలగు నంశములు బహుశుతిస్మృతి (ప్రమాణములతో నిరూపీంప(బడినవి. ఆతని వేద వేదాంగపారగత్వమున కీకృతి యొక రార్కాణము

8. “చెన్నమల్టు” అను మకుటముతో సోముండు 82 సీసపద్యములను రచించెను. శ్రీతై ల చెన్నమల్లికార్థును. డతని యిష్టద్రైవ మనియు, బసవనిభ క్రి

జీవియస్‌ పీఠికలు

70 కుదిరిన తరువాత నాతనినే ఇసవండని థావించి యభేదభ క్తితో సీ పద్యములు సోముడు రచించెననియు విమర +కుల యభ్మిపాయము. కల్కెములో జీవసమాధి గళుండగునెడ సోమవాథు,డు ముప్పదిరెండు సోపానములను |గమముగా నవరో హించుచు మెట్టున కొక్క పద్యము చొప్పున నీ సీసమ్వులు చెప్పెనని పకితి యొకటి కలదు, బసవేశ్వరుని మేనల్డు(ైన చెన్నమల్టు పేర నీ పద్యము లాతండు రచించె ననియు వాడుక కలదు. ముముకృవైన భక్తుని చి త్తసంస్కార మీ పద శ్రములందు? గానంబడుచున్న ది,

9. వీర శ్రైవమతమునకు (బ్రమాణ భాష్యగంథములుగా సోమనాథుండు రెండింటిని వెలయించెను. 1, రుద భాష్యము, ఇది యజుర్వేద మంధలి శత ర్ముదీయ మన్స రుదాధ్యాయమునకు (నమగ చమకములకు) భాష్యమైయుండు నని విమర్శకుల ఛావించుచున్నారు.. 1, నళ భాష్యము. దీనికి "బసవ రాజీయ' మనియ్య, “వీరమా హేశ్వర సారోద్దార! మనియు నామాంతరములు గానవచ్చుచున్నవి, శ్ర సం్యపదాయ సర్వస్వమృన్స సంస్కృతమున నిరువదియై దధ్యాయములలో [్య్య స్మృతి పురాజేతిహాస (ప్రమాళద్చి క్షముగా. నిందు సోముడు నిరూపించెన్స గాయ్యతీమం్యతము శివపరముగా నిరూపితమగుటయ లింగార్చన _పాధాన్యము నుగ్గడించుటయ్స స్నీగంథవిశేషమ్సు, చై దికాచారగర ణ మిందు చేయఃబడక పోగా దాని (పాధాన్య ముగ్గడింపంబడిన దనియు (ప్రభాకర కాస్తుల వార్త పేర్కొని యున్నార్హ, హరదర్హాచార్యల చతుర్వేద తాత ర్య సంగహమునుండి సోడ పెక్కు బ్ఞోక్సల్న్స గషించి శ దు కే రించెను, దీనిక మనోహర్చ్యడ్షన్స కై వాగమ్షద్టే శ్ర సంభ వ యిం దాహ రచించిన వ్యాఖ్యాన్సు పదియవ (వకరణవ్వు వటక్త వ్యా హారికా ధభాషలో

10, ఇవికాక్ర అన్యవాద కోలాహ అభించుగున్నది _ శతకము మళల్దమడేవి పురాణము, మెదలగ్న మను ప్ర సోమనాథలింగ శివగణ సహ్మసనామి య్వన్స కన్నడ క్ర త కురులు “శీలసంపాదనము, నని విమర్శక్కలు ావించునున్నార్ష లి గూడ ష్య రచించె

సై రచనలలో, గొని సవ సంస్కృత గద్య ద్య నై సాహన్య కందువాట్సలో నున్నను యందవు, శోతకోదాహరణములు సంస్కార. (ారమున్న వాక. గాన్ని అనుభవసారాదుల్ప సోమనాథ ఫొష్యాద్వల్స శాన హై భక్తు నాకర్షించినకు

ఆ రడిత్ర్యమ్సృన్న పండితులకు

తొలి తెలు(గు దేశిపురాణము గ గాని యవగావానము కావు. కావున నీ రచనలలో సోమనాకుండు మేధావివర్ల మును మతమువైపు మజలించుకొనుటకు యత్నించినాండు. పండితారాధ్య సం్యపదాయ మాతనిలో. బండించిన పరిపక్వ ఫలసమూహ మీకావ్య కదంబము! సోమనాథుని సాహిత్య జీవితమునకు భరతవాక్యముగా పరిఢవిల్లినది వండికారాధ్య చర్మితము. దీని రచనకును [బోత్సాహ మిచ్చినది శ్రీకై లభ క్ర కూటమే! సోమనాథు(డు వీర శై వమునకు వండిత [తయ సం్యఫదాయమువలన గల్పించిన యౌన్నత్యమునకు వారి గుర్తింపే యీ సత్క్బృతి. ““ఖ్యాతిగా సద్భ క్త గణలాలనముగ-నూతనంబుగ జగన్నుతముగా నున్ను '“బసవపురాణ' మొప్ప(గ రచించితివి; బసవపురాణ (పబంధంబునందు (వథిత పురాతన భ క్రగణాను-కఠనంబు లితిహాస ఘటన గూర్చితివి; వరవీరభ క్తి సవై దికంబుగను-విరచించితివి “చతుర్వేద సారము”న; బసవన్న మహిమ శుంభదృ క్రియు క్రిం - (బసరించితివి గద్య పద్యాదికృతుల; నర్ణవావృత ధ్యాతియం దొప్పు బసవ-వర్డనల్‌ సేసీతి వరుసన వీను లారంగ గురుమల్లికార్జున పండి-తారాధ్యుల చర్మిత మర్డి వర్ణింపు; పరిళిష్ట పరిమిత [పాక్ర్తన భక్త-చరితంబు లితివాస సంగతి నాలయ సంధింపు పండిత చరితంబునందు.__ "(పండితారాధ్య చర్మిత-అవతారిక) అని భక్తుల యాజ్ఞ పూర్వము “'రచియింపు బసవపురాణంబు నీవు” అనిన వారు ఇప్పుడు 'సంధింపు పండిత చరితంబు'" అనినారు. జంగమలింగా కృతులుగా బసవ పండితులు శివాకృతు లయ్యును జన్మచే నొకరు బసవావ తారులు; మజియొకరు (పమథావతారులు. శివు( డన్నను బసవ డన్నను భేదము లేదని వీర శైవమత తాత్పర్య మగుచుండగాం బండితుని బురాణ పురుషు( డగు బసవనిగా నిరూపింపరాదు. కావున నాతని చర్మిత మొక యితివిసము కావలెనని వారి నిష్కర్ష. ఇతిహాసము “'కాన్రరూవ కావ్యచ్భాయాన్వయి'” కానలె నని కదా ధ్వన్యాలోక మతము, అప్పు డది యువదేశోపరంజకత్వ సామర్థ్యము సంతరించుకొనును, పండితారాధ్య చర్మిత మట్టి పాకమున(బడినది, వృద్ధ సోమనాథుని పండిన బుద్ధి దానిని సర్వతోముఖ శేముషిలో సమలంకృత మొనర్శ్భినది,

71 జీవియస్‌ పీఠిక లు పండితారాధ్య చర్మితము దీఇపురాతన వాద మహిమ పర్వత (వకరణ ములుగా విభక్రమై యున్నది. వీరమాహేశ్వరాచారుని జీవితము సందాలార పంచావరణ నిబద్ధ మైనథ్లే పండితారాధ్య చర్మితమును పంచ్యపకరణ (పనీర్‌ మైనది. ఇందు పండితచర్మితము (పధాన (వకతిపాద కి మైనను బన యొక్కయు పరిశిష్ట - భక్తుల యొక్కయు. చరితములు కి ర్రితములై నవి* పాండిత్య వీరమున కాలంబనమైన ఆరాధ్య జీవితమున చతుర్వేద పారగండెన సోముండు. సార్థకముగా మతశాస్తాార్థసంప త్రిని నింపి పెట్టినాడు. దీని శ్రోత పాల్కురికి సూరామాత్యుడు. సవైదికమైన వీర శైవ భక్తిత త్వ మిందు పరమ తాత్పర్యము, అదియే బసవనిత త్త మని వ్యాఖ్యానించినవాండు పండి తుండు, తచ్చర్మితమున దానిని మ్మిత సమ్మితముగా నుపదేశించినవాడో సోమనాథుడు! కవిత్వము ? సోమనాథుని కవిత్వము 1పసన్న గంభీర మయ్యు ధారా వేగము గల్లినది= షాంచాలీ వై దర్భిరీశులు గల్లి, దాఇు కదళీ పాకముల నితని రచనము చవు లూరించు చుండును. రసానుగుణమైన గుణసంవిధాన మీతని కావ్యములందు సర్వత కాననగును. భక్తి సర్వసాధారణ రస మగుటచే "సీతని కవితకు (వసాధరము సాధారణ గుణము. పీరత్వ మీతని పాతలకు సహజ లక్షణ మగుటదే నోజోగుణ మచ్చటచ్చట సమయోచితముగా సంతరించండును. ముగ్ధభక్తుల చర్మితలలో మాధుర్యగుణ మ్మపయత్నముగా( (బత్యక్షమగును. బసవని పేరు తలంచిన మ్మాతముననే యొడలెల్ట నాలుకలై కీర్తించు సోమ నాథుడు బసవకీ ర్తనమున కవిత్వమును పరవళ్ళు (తొక్కించును. తా ననుభ వించెడి భక్త్యావేశమును పరితయందు గలిగించుటకై తన రచనమునే (వత్యక్ష విభావముగా రూపొందింపంగల సామర్థ్య మీతనికి సహజసిద్ధము. పాతల బహీి రంతః ప్రవృత్తుల నచ్చు (గుద్దినట్టు చృితింప(గల నేర్పును, స్వాభావిక (పకృతి వర్ణనలను రమణీయముగా. దీర్చిదిద్ధి కథానుగుణముగా సంధించు కౌళల్యమును, (శ్రవణసుభగముగా శబ్ధాలంకారములను, సహజసుందరముగా నర్థాలంకారము లను సంతరించుటయును, సూక్తులను, లోకోక్టులను, వాతీయమీలను సార్ధక ముగా వాడుటయును, అల్బాక్షరముల ననల్పార్థ రచన మొనర్భుటయును సోమ నాథుని కవితాగుణములు,

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము 78

రనభావముల నాయువుపట్టు లెతింగి వానిని బోషించి కథా ఘట్టములను రక్తి కట్టించుట సోముని విద్య. బెజ్ఞమహాదేవి శివుని లాలించు నెడ-వత్సల భావమును, కన్నప్ప శివుని సేవించునెడ ముగ్ధమగు భఖ క్రిభావమును*- సోమ నాథుండు మూర్తికట్టించిన విధ మనన్యసాధ్యము. మాదాంబ వే(కటి వర్ణనము (1. 644-670); బసవేశ్వరుని శికులీలలు; (1. 810-850); సూర్యాస్తమయ చందోదయ వర్ణనములు (ల. 181.210); (8. 865-409); సంగళవ్వ కొడు కును పిలుచు ఘట్టము (4. 495-540); వృషభ వర్ణనము (5, 780-810); కవటగోపాల వర్ణనము (6. 1400-1425); బసవని విషభగక్షణ ఘట్టము (7-400.580) మొదలగునవి బసవపురాణమున రసవద్వర్దనాఘట్టములు. పఠిత యూహ కేమియు వదలక సమ్మగముగా విభావస్వరూప స్వభావములను స్వభా వోక్తులలో వర్టించుట సోముని కవితలో సాధారణముగా. గాననగును. ఇందుల కితని (వనిద్ధ కుక్కుటవర్ణన ముదాహరణము;:

“తొలికోడి కను విచ్చి నిలిచి మై వెంచి

జలజల రెక్కలు సడలించి సిల్లి

(గక్కునం గాలార్చి కంఠంబు విచ్చి

ముక్కున సీకెలు చక్కొాల్పి కడుపు

నిక్కించి, మెడసాచి, నిక్కి మున్న్ఫూచి

కొక్కారో క్కురని కూయక మున్న” (వండితారాధ్య చరితము)

ఐసవపురాణ పండితారాధ్య చర్మితలలోని ద్వివదలలో పురాణకైలి సరళ ముగను, చర్మితశ్రైలి _పొఢముగను గానవచ్చును. వస్తుగౌరవమును -=ఐట్టి సుదీర్ష సంస్కృత సమాసభూముష్టమైన రచనము నాతండు చర్మితలో చేసెను. (పాసవళ్ళ్శను గూడ పండితారాధ్య చర్మితలో నెక్కువ వాడినాండనియు, నైనను మితిమీరి పోలేదనియు, అతడు రచించిన ముప్పదిరెండువేలకు పెంబడిన ద్విసద పంక్తులలో నించుమించు నిన్నూరింటిలో మ్మాతమే [_ప్రాసయతిని పాడి నాండనియు, నందును బసవపురాణమున( జాలతక్కువ వాడె ననియు చిలుకూరి నారాయణరావుగారు. పేర్కొనియుండిరి. సోమనాథుండు బసవపురాణమున కంటె పండితారాధ్య చర్మితమున ద్విపదను బహుభంగులలో, గతి విశేషము లత్తో నడిపించి యుండెను మొత్తమునకు ద్విపదచ్చందమునకు సోమనాథుడు కావ్యమున. బట్టము గట్టి దేశి సం్యపదాయమునకు( దెను/గున ఘంటాపథము వైచిన గౌరవము గడించినా(డు।

14 జీవియస్‌ పీఠికలు సోముని కందములు మాకందములవలె తిక్కన కందములను బోలి యున్నవి. సీసములు సమతాగుణమ.తోనై న యొక ళూగును గడించి యేపాద మున కావదము విజుగుచు శ్రీనాథాదుల సీస రచనలకు మార్గదర్శకములై నవి, ఇత(డు ్మపయోగించిన ముక్రపద్మగస్తాదులు పోతనాదుల నాకర్షించినవి. పోతన గారి “మందారమకరంద*' అను సీసపద్యమునకు( (తోవ( జూపిన సీసము చతుర్వేదసారమున( గలదు. ఇతని రచనలపై పండిత్సతయ (ప్రభావమును, అం్మధ భారత ప్రభావమును కలదు, అనుభవసారముపై శివత త్త్వ్వసార పభా వము సుస్పష్టము. “వైదికు లిది శుద్యవైదికంబని యని” అను సీసపద్యము పె (చతుర్వేదసారము ల నన్నయగారి “ధర్మత త్త్వజ్ఞులు ధర్మశాస్త్రంబని'” అను పద్యము (అదిప, 1.8) యొక్క [ప్రభావము తేటతెల్లము. తెలుంగు నుడికార మును, వ్యవహారమున నున్న దేశ్యపదములను తన రచనయం దపరిమిత ముగా జేర్చుటచే సీత;డు తెలుగున కెనలేని సేవ చేసినవా, డయ్యెను, జై సోమనాథుని కావ్యములందలి ఛందోభాషా వ్యాకరణాది ఏిశేషములను జ నవలె నన్నచో నదియొక (గ్రంథము కా(గలదు, ఈ యంశములను టో టర ్త్రగారు నిలుకూరి నారాయణరావుగారు, బండారు తమ్మయ్య లు 0 ఎరికల: న్స, యజ ముగా( గాంచవచ్చును, వ్యాసములలోను, (గంథములలోను వివర బఐసవప్పురాణ పాశ స్యము ; తి వీరశైవ (పథమ ష్య లా జరాణమైన యీ బసవప్పరా త్యములపై బలమైన (వభావమ శె ర పృరాణము కర్ణాటాయధ సాహి స్‌ అలంటి. దానికి మతముకంపి సోమనాథుని కవిత్వమే ముఖ్యకారణ మనుట సతదూర శీవారము కాదు, కర్ణాటదేశమ్సృన సీ,గ మును ఐవ్మిత మత (గంథముగా భావించి హరాయ న గ్రంథ కథ లనేకము లా సౌహిత్యమున (బంధము ౧ యతచుండిరి.. ఇందలి లుగ్గా (క్రీశ. 1868) షట్పదివృ త్తములలో మూలానుసారవ్ష రూహొందినవి. ఫీమకవి ననువదించెను. ఆ తరువాత క్రీశ. 1500 పా శ ముగా దీనిని గన్నడమున బసవరాజ చరిత (సింగిరాజపురాణ) మను న్‌ మున సంగిరాజనుకవి మహి షే9ల%) బసవరాజు విజయ (చంప ను, వృషభాంక కవి (కశ (చంపువు) (వృషకేంద వీ స్‌ అనువదించియుండిరి. ఇంకను 'పెక్షు_ శ్ర (ర విజయ) మను పేరను నందును ఇసవపు గ “కృతిని. గి ర్తించంియ ౦దును ఇసవపృరాణానువాదము వెలసెనట। 0గిరి, తమిశమ్ష

తొలి తెలుంగు దేశిపురాణము 75 ఆం[ధమున( బిడుప ర్తి సోమనాథుని పద్యానువాదము మొదట పేర్కొన దగినది. అది సోమనాథునకే అంకితమైనది. ఇదికాక బెజవాడ వా స్తప్వ్యు( డును శ్రీపతి పండితారాధ్య వంశ్యుండును నగు మహాదేవారాధ్యు. డొక యను వాద మొనర్చెను (అన్ముదితము). నాగారాధ్యుండును తుమ్ములపల్లి నాగభూషణ కవియు బసవవిజయ మను పేర బసవని చర్మితములను రచించిరి, ద్విపదలుగా యక్షగానములుగా నింకను బెక్కం డు తెలు(గున నీ పురాణమును, తత్కథలను వర్జించియండిరి. హరవిలాసమున శ్రీనాథుడు సిరియాళునికథను గైకొని యుండుట (పసిద్ధము కదా! ఏలూరులో నారాధ్య బాహ్మణు లగు కందుకూరి వారి వూర్వులెన్వరో సోమనాథుని బసవపురాణమును స్కంధాగ స్త్య సంవాద రూపమున నగ స్త్యృపోక్తముగా సంస్కృతమున రచించిరి. (అమ్ముదితము). శంకరకవి యను నాతండు సంస్కృత బసవపురాణము రచించె నని కర్ణాట కవి చర్మితము చెప్పుచున్నది. బసవపురాణమువలెనే సోమనాథుని పండితారాధ్య చరిితయు వాసికెక్కినది. శ్రీనాథు(డు దీనిని పద్యకృతిగా రచించెను నాగు లూరి శేషనారాధ్యుండు పర్వత ,_పకరణమునకు( బద్యానువాదము సంత రించెను. దీనినిబట్టి చూచినచో సోముని కృతులలో బసవపురాణమున కెనలేని (వతిష్ట సాహిత్య జగత్తునం గలదని దెలియచున్నది. ఇతనిని చెన్నలూరి బనవపురాణక ర్త అత్తలూరి పావయామాత్యుడు “వరసర్వజ్ఞశిభామణి" యనియు, పిడుపర్తి సోమనాథుండు “జై నమస్తక విన్యస్త శాతశూల కలిత బిజ్జల తలగుండు గండ బిరుద శోభితు. డనియుం” గీ ర్రించిరి, కర్ణాట కవి చర్మితకారు లితనికి “పత్యక్షళృంగిశావతార" “తత్త్వ విద్యాకలావ” “అన్యవాదకోలాహల” “కవితాసార” మున్నగు బిరుదము లున్నట్లు చెప్పిరి. పై బిరుదము లన్నియు సోమనాథుని సమ్మగ వీరశ్రైవ జీవిత మును వ్యజింప(జేయుచున్నవి. వీరశైవ వాజ్కయము మహనీయ మయ్యును వరమత దూషణ మాకృతు లలో గొన్ని యెడల నవధిమీరి యుండుటచే నా మతస్థుల కది మోదావహ మయ్యు సర్వజనామోద దాయకము మాృాతము కాంజాలక పోయినది. అందువలననే సోమనాథుని కావ్యగుణములు. మెచ్చుకొని తమ రచనలలో నచ్చుపడునట్టు వానిని. బాటించిన పలువు రాం్యధకవు లాతనిని బాహాటముగా స్తుతించుటకు మా్మాతము ముందుకు రాలేదు. నవ్యులగు విమర్శకు లాతని మతదృష్టి పె6 గాక

జీవియస్‌ పీఠికలు 76 సాహిత్య దృష్టిపైనను, భాషాదిశాస్త్ర దృష్టిపైనను తమి పరికోధలను కేంద్రక రించిరి. దేశిమార్గాచార్యు డైన సోమనాథుడు. ఒక సాహిత్య సంర్యవపదాయ (స్రవంతికి భగిరథకల్పుండై పండితుల భ -కీపూజల నందుకొనుచున్నా ండు. పాల్కురికి సోమనాథుని సాహీత్యముపై మౌలికమైన విమర్శనలు జరి పిన మహనీయులు తెలుంగు దేశమున( బెక్కర్యడు కలరు. వారిలో శ్రీయుతులు బండారు తమ్మయ్య, వేటూరి [పభాకరశాన్త్ర, చిలుకూరి నారాయణరావు, నిడుద వోలు వేంకటరావు, మళల్పంపల్లి సోమ శేఖరశర్మ, కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావుగారల వంటి వండితులు ఈ సందర్భమునం _బధానముగా స్మరింపందగినవారు. వీరేశ లింగము పంతులుగారి నుండి ఆరుుదగారి వఅకు నున్న వాజ్మయ చర్మిత కౌరులును, (బౌను దొరగాం నుండి వీరశైవ సౌహిత్యమువై వ్యాసములు (వాయచున్న సాహిత్య విమర్శకులున్న, చిలుకూరి వీరభ దరావుగారు మొదలగు దేశచర్మిత రచయితలున్సు క్ర కవినిగూర్చి (పశంసించినవారే. సంక్షీప్ప పకి : నం చిట్టీ పాల్కురికి సోమనాధుని బసవపురాణమును మెదట క్రి, ౪. 10906 లో ఏలూరు. వాస్తవ్యులు శ్రీ కందుకూరి శ్రీశైల ఏీరభ్మదవర్శపసాద రావుగారు పచురించిం. ఆపైన 1028 బ్రో స్వ శ్రీ వేటూరి (వభాకరశాస్త్రిగారిచే, బరిష్కరింపంబడి శ్రీ కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావుగారిచే( (బచురింప(బడినది. దాని ద్వితీయ ముదణ (పతిని శ్రీ నిడుదవోలు వేంకటరావుగారు. పరిష్క రించిరి. 1952 లో ఫ్రీ బండారు తమ్మయ్యగార్వ బరిష్కరించి్స బసవప్పరాణము శ్రీవా విళ్ళ వేంక ేశ్వర శాస్తు9ల గారిచేం (బకటింపంబడినది, నన మ్‌ ఆంధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీవారు (పసిద్ద మవ కావ్యములం గొన్నింటికి సంక్షిప్త (పళులను సిద్ధము చేయించి, (వచురించి, (పజల కందుజాటులో నుండు సరన మైప్‌ ధరలక్ష వాని నంద్రింప్రవల్రె నని తల పెట్టిన కార్య కమములో బసవప్పరాణ సంక్షి ప్షప్ట్యన్స సిదము చేని పీఠికను పొందుపజచు. భారము నాపై నుంచినారు. శ్రి చాలని వాడ నయ్స సాహిత్యము వై నున్న భక్తిచే నే సీ గరుతర మైన. వాధ్యత నంగీకరించితినీ నే క్‌ 7 షి సై వందారు తమ్మయ్యగారక బరిష్కృృ తథ లో బచురిత మైన ముదిత (ప్రతి, అందలి

తొలి తెలుగు దేశిపురాణము 77 12610 ద్విపద పంక్తులలో 5880 పంక్తులను తగ్గించి, 7280 ద్వివద పంక్తు లతోసీ సంక్షిప్త పతిని సిద్ధపజచుట మైనది. ఈ సంక్షిప్త బసవపురాణమున బసవేశ్వరుని చర్మితమును, ఆతని సహచరులును, సమకాలీకులు నైన భక్తుల చర్మితములును చాలవణకు యథాతథములుగా నుంచబడినవి. దృష్టాంత రూపమున జెప్పంబడిన (ప్రాచీనభక్తుల కథలలో వస్తుతత్త్వము చెడకుండ, కథా సంవిధానము కుంటువడకుండ కొన్ని కథలను తీసివేయుట జరిగినది. అచ్చట చ్చట దీర్హములైన వర్దనములను తగ్గించుట యైనది. కావున నీ సంక్షి వ్వపతిలో సోమనాథుని బసవపురాణ [పథాన (పతిపాద్యవస్తువు చెక్కు-చెదరక యున్నదని చెప్పవచ్చును. సంక్షి వ మొనర్చిన భాగమును “4 ”-గుర్తులతో నిందు సూచించుట మైనది. శ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారు 'పైము[దిత (పతిలో పొందుపఅచియున్న “అర్ధవివరణ పట్టిక 'లోని యర్థములను గైకొని పాఠకసౌకర్యార్థ మీ (గంథమున నథస్సూచికలలో నందించుట యెనది. విరామచిహ్నములః గూర్చుటయైనది. థ్రీ తమ్మయ్యగారి కందులకు నా కృతజ్ఞత లు.పండిత్యపకాండు లెందతో కృషి చేసిన సోమనాథుని సాహిత్యకేతమున వారి బాటలలోనే వారి మాటలలోనే నేనును నడచియు, సోమనాథుని బసవపురాణ సంవిధానమున దేశిపురాణ సం్యప దాయము కలదని కొంత స్వతంతించి నిరూపించుటకు యత్నించితిని. విజ్ఞులు దీనిని సహృదయభావముతో [గహింతు రని నమ్ముచున్నాను. నే నీ పీఠికలో సోమనాథుని గూర్చి [వాసినదానికంటె [వాయక మిగిలినదే యధికముగా నున్నది! క్షయము లేని కళాపూర్ణుండి సోముడు! అతనినిగూర్చి యెంత '(వానినను చందునికొక నూలయిపోగు సామెతశే వచ్చును!

నా కీసదవకాశము కల్పించిన అంధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారికిని, (వత్యేశముగా అకాడమీ కార్యదర్శులును, విద్వజ్ఞన పక్షపాతులును, సాహిత్య "సేవాధురంధరులునై నశ్రీదేవులపల్లి రామానుజరావుగారెకిని నా హృదయవూర్వక కృతజ్ఞతావందనములు,

(పథవాంధ వుహిప్పరాణం*

ఒక పురాణంగానీ, ఇతిహాసంగానీ, కావ్యంగానీ, నాటక ౦గానీ పుట్టటానికి ఆయా కవుల స్వీయ ,పతిభావిశేషాలే కాకుండా సమకాలీన సమాజ (పేరణ కూడా బలంగా ఉంటుంది, సామాజిక (పేరణతో సముదృవించిన సాహిత్య (పష్మకియ కవి పతిభతో రాణించి వాజ్మయ జగత్తులో విశిష్ట స్థానాన్ని పొందు తుంది. ఒక తాత్త్విక దర్శనాన్ని సాంగంగా అభివ్య క్రికరింప దలచుకొన్నప్పుడు ఒక నూత్న పురాణం పునర్భవిస్తుంది. ఒక ధర్మాన్ని మానవ జీవితంలో అనుసరించే విధానాన్ని వ్య క్రీకరింప వలసివచ్చినప్పుడు ఒక ఇతిహాసం మోసు లెత్తుతుంది. ఒక రసానుభ వాన్ని (పయోగ బలంతో రూపు కట్టింపవలసి వచ్చి నప్పుడు ఒక కావ్యం ఆవిర్భవిస్తుంది. లోకవృ త్తంళోని ఒక అతిలోక వై భవాన్ని వెలార్చవలసివచ్చినప్పుడు నాటక (పయోగం అభినవంగా అవతరిస్తుంది. ఆయా (వ్మకియల వెనుకనున్న ఆథూ పేరణలను అనుశీలిస్తే వాటి వాటి పుట్టుకల పూర్వో త్తరాల చర్మిత సామాజికులకు అవగాహన కావటమే కాకుండా వాటివాటి విలువలను వివేచించటానికి వెలుగు బాటలుకూడా వెలువడుతుంటాయి, అషాదశ మవోపురాణాల్లోని మార్కండేయమైనా, మారన అనువాదం చేసిన మార్కం దేయమైనా ఈ దృష్టితో చూస్తే తన పృట్టుక వెనుకనున్న పరమార్థాన్ని (ససన్నం చేయక తప్పదు.

సంస్కృత వాజ్యయంలో పురాణం ఒక సాహిత్రీ (ప్మకియ. (పతి వ్యకి యకు లాగానే పురాణ (వ్మకియకు కూడా (పారంభ, వికాస, విస్తర, పరివ రన దశలు సహజంగా కలిగాయి. ఎందువలన అంటే (వ్మకియ ఎప్పుడూ నియతం కాదు, పరిణామశీలం, స్వీయ్మపయోజనాన్ని విస్తరింప చేస్పిక్తొన్సే యత్నంతో, అశ్య(వ్యకియల స్వభావాలనుకూడా తనలో సంవదించుకొంట్రూ కాలానుగుణంగా (వ్మకియ _పవాహ సదృశంగా ముందుకు సాగృత్తూ ఉంటుంది. మహానది పుష్ట శ ఆంధ్యవదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమివార- 191 ఈ వర్ష కార్యా

మార్కండేయ పురాణమునకు సంపాదకుడుగా ర్రచించ్చిన పీఠిక (జనవరి

19684,

(పథమార్యధ మహాప్పరాణం 7% చోట సవంతి, ఆ తరువాత ఉపనదుల సంగమంతో (పవాహ మౌతుంది; సమ తలంలో విస్తరించి పారుతుంది; సాగరసంగమావస్ట్థలో పాయలువారుతుందిం అలాగే పురాణ ప్మకియ్యాపవాహం కూడా వివిధ దకావస్థలకు లోనుకాక తప్పలేదు (పకియగా పురాణం :;

వేదకాలంలో పురాణం సర్గలక్షణంతో శోభించింది. “ఇదంవా అగే నైవ కించి దాసీత్‌” “ఇత్యాదికం జగతః పాగవస్టా ముష్మకమ్య సర్గ్యపతిపాదకం వాక్యజాతం పురాణ”మ్మని విద్యారణ్యస్వామి ఐతరేయ [_బాహ్మణభాష్యోపోద్దా తంలో పేర్కొన్న పురాణనిర్వచనాన్ని గమనిస్తే జగ్మత్చాగవస్థగురించి చెప్పే సర్గ్యపతిపాదక వేదవాక్య సముదాయమే పురాణమని మొదట పాచీనులు భావించినట్టు స్పష్టం అవుతుండి. (బహ్మాండోత్పత్తి కథనాన్ని సర్గమని వ్యవ హరిస్తారు. (బహ్మాండోత్ప త్తి కంటె పాచీనమైన అంశం మరొకటి ఉండబోదుం అందువలన అత్యంత [ప్రాచీనమైన అంశాన్ని (పతిపాదించే (ష్మకియకాబట్టి పురాణమనే పేరు దానికి సార్థకంగా కుడిరింది. “పురాతనప్యస్య కల్పస్య పురా ణాని విదుర్చుధాః” అని మత్స్యపురాణం (58-68) (పకిపాదించటం జరిగింది. సర్గకథనం డర్శన మూలం. సర్గకథనం మీద షడ్డర్శనాల (సభావం బలంగా కనబడుతుంది. ఆయా దర్శనాలను వెలయించిన (పాచీన మహర్షులు సర్గాన్ని తమతమ దర్శనాల కనుగుణంగా (పతిపాదించిన వై ఖరులున్నాయి. అందువలన పురాణాల్లో చెప్పబడే సర్గకథనం ఒక్కొక్కసారి ఏకవాక్యతనుభజింపక పోవచ్చు అయినా సర్గకథనం దార్శనికసత్య మని భారతీయులు భావిస్తారు. ఏమైనా సర్గ (పతిపాదక రూపమైన వేదవాక్యజాతం పురాణ్యష్మకియ యొక్క (వథమావస్థ అని స్పష్టమౌతున్నది.

సర్గెకలక్షణ మైన పురాణం పంచలక్షణ విశిష్టంగా ఠరూపొందటం పురాణ (ష్మకియలో కానవచ్చే వికాసదళ, ఈ పరిమాణం ఆ (ప్మకియ కొక సంవాదాత్మక మైన వై లక్షణ్యాన్ని సంతరించి పెట్టింది.

“సర్గశ్చ (వతిసర్గశ్చ వంశో మన్వ న్తరాణి చ

వంళానుచరితం చేతి లక్షణానాంతు పంచకమ్‌”

/ జీవియస్‌ పీఠికలు ఆనే అమరసింహుని నిర్వచనం “పురాణం పంచలక్షణమ్‌ అనే (పతి వత్తిని వ్యక్తం చేస్తున్నది. సర్గమంటే ఆదిసృష్టి. (పతిసర్గమంటే కల్పాంతంలో జరిగే పునస్సృష్టి. దీనికి విసర్ణమనికూడా "పేరుంది. వంశంలో దేవతల, దేవర్షుల, (హ్మడ్డుల గో[తాన్ముకమం చెప్పబడుతుంది. మనువుల ఉత్పత్తిని, వారి పరి హైలన కాలంలోని విశేషాలను వర్ణించే భాగం మన్వంతరం. సూర్యచందాది వంకాల్లో జన్మించిన చ్మకవర్తుల చర్మితలను చెప్పే భాగం వంశానుచరిత౦, వంళానుచరితం ఆనే లక్షణానికి బదులు “భూమ్యాదేః సంస్టానం' అనే లక్షణాన్ని మరి కొందరు చెప్పతారు. ఆంటే (పపంచ భౌగోళిక స్థితిగతులను గురించి వర్ణించే లక్షణ మన్న మాట. ఈ అయిదు లక్షణాలూ పురాణ (ష్మకియకు ఒకేసారి వచ్చి చేరినవన్ని చెప్పటానికి వీలులేదు. _కమంగా ఆయా కాలాల్లో పురాణ (పవక్ష్తలు ఆ ప్మకియను పరిపుష్టంచేయటానికి వాటిని చేర్చివుండి ఉంటారు, ఆ్మ్కపయత్నం ఆప్మకియకు ఒక రూపవై భదాన్ని కల్పించటానికి తోడ్చడింది; పరిణామశీల మైన ప్మకియాపరిణతికి పాణం పోసింది.

(ైహ్మాండోత్పత్తి కథనంతో పారంభమైన పురాణ (ప్మకియ పపం చోత్సత్తి వికాస్మకమాన్ని [ప్రదర్శించే (పవృత్తిని భజించటం వికాస దశ. ఈ వికాసంలో అంతస్స్యూతంగా భాసిండి ఒక లక్షణం ఊంది, అదేమంటే - వేదాది ధర్మాలు దేవమానవ సంఘాల్లో అనుష్టితమయ్యే కమాన్ని కూడా నిర్దే శించటం. సర్గంలో సృష్టియొక్క. ఆదిమదశనూ, (బహ్మోత్స త్రిసీ సామాన్యంగా పురాణం వివరిస్తుంది. (పతిసర్గ ౦లో (బహ్మచేత స ్రష్టింపబడే స్థావరజంగమాత్మక సృష్టి వైవిధ్యాన్ని వివరిస్తుంది. వంశంలో జీవరాసుల్లో ఏర్పడిన (కమబద్ధమైన వికాస స్ఫూంర్తిని వివేచిస్తుంది. మన్వంతరాలలో మనువులు వేదధర్మాన్ని లోకంలో వవంచింప చేసిన విధానాలను (పకటిస్తుంది. వంశానుచరికాలలో సూర్యచం్యద వంశజులై న చ్మకవర్తులు చేద ధర్మాన్ని ఎలా ఆచరించి, లోకంచేత ఆచరింపచేశారో వివరిస్తుంది. భారతీయ జీవన విధానంలో [శుతులు నిత్యాలు. స్మృతులు కాలానుగుణంగా మారుతూ ఉండేవి, స్మృతులలో ఎన్ని మార్పులు వచ్చినా, ఆచరణలలో ఎన్ని పరిణామాలు ఏర్పడినా (శతిధర్మం మాతం మారదు. “ఇతిహాస పురాణాభ్యాం వేదం సముపబృంహయేత్‌” అని మహాభారతం (ఆది.ప, 1. 267) చెప్పటంలోని తాత్పర్యాన్ని గమనిస్తే . పురాణాలూ, ఇతి హాసొలూ (శుకి తాత్సర్యానికి అనుగుణంగా స్మృతి ధర్మాలను సంవదించే

(వథమాంధ మహాపురాణం ర (యత్నం చేళాయని స్పష్టమౌతుంది. ఒక విధంగా చూస్తే జీవన వ్యవస్థలో ఏర్పడే స్మృతి ధర్మాలను (బతి తాత్పర్యానికి అనుగుణంగా సంవదించుకొంటూ (వస్తానాన్ని సాగించే [పపంచ జీవిత వికాస చర్మిత చ్మితణ మే పురాణ _ప్యకియా వస్తువుగా కాల్మ్యకమంలో సంభావింపబడిందన్నమాట. పురాణ సంచలక్షణాల్లో వంశానుచరితం ఇతి హాస లక్షణం. దాన్నికూడా తనలో సంవదించుకొని పురాణం వికసించింది. ఈ స్వభావం భారతీయ పురాణాలకే కాదు-బాబిలోనియనుల పురాణా లకు కూడా వర్తిస్తుందని చర్మిత సాక్ష్యం చెబుతున్నది. ఒక విధంగా పురాణ పంచలక్షణం (వవంచ వాజ్మ యాలన్నింటిలో వెలిసిన పురాణ్యవ్యక్రియలకు విశ్వ జసీనంగా వర్తిస్తుందని చెప్పటంలో వృిపతిపత్తి లేదు.

౨ (ప్రాచీనులు పురాణాలను పంచమ వేదాలుగా పరిగణించారు; కంఠస్థం చేశారు; శిష్యులకు బోధించారు; పర్వదినాల్లో (శోతలకు వినిపించారు; వ్యాఖ్యా నాలు (వాశారు; (వచూజాలని నమ్మారు; (పాణ్యపదంగా రక్షించుకొన్నారు; భావితరాలవారికి అక్షయనిధులుగా అందించారు. పరమేశ్వరునికి [శతి స్కృశులు న్మేతాలనీ, పురాణం హృదయమనీ దేవీభాగవతం [పశంసించింది.

“శుతి స్మృతీ ఉభే న్మేతే పురాణం హృదయం స్కృతమ్‌

ఏత త్త్రంయో క్త ఏవస్యా ద్ధర్మో నాన్యత క్యుతచిత్‌.” (25. 12కి

పురాణ్యప్మకియ పంచలక్షణాలతో ఆగలేదు. దశ, దశాధిక లక్షణాలతో విస్తరించి బృహ్మదూపంగా రూపొందింది. దానికి కారణాలు _పధానంగా రండు. ఒకటి- కై వవైష్టవాది మతాలు తమతమ ధర్మాలను (పజొనురాగాలను పొందిన పురాణ (వ్యకియవ్వారా వెలువరించటానికి [పయత్నం చేయటం, రెండు - అన్య మతస్టుల దాడికి, హింసాకాండకు గురి అవుతున్న వేదధర్మాన్ని పరిరక్షించుకొనే [(పయత్నంలో (పాచీనులు భారతీయ విజ్ఞానసంపదనంతా పురాణాలలో పొందు పరిచి వాటిని విజ్ఞాన సర్వస్వాలుగా తీర్చిదిద్ది సంస్కృతిని రక్షించుకొనాలని పాటుపడటం. ఈ (పయత్నంలో మహాపురాణ (వ్మకియతోపాటు ఉపప్పరాణ (వ్యకియకూడా విస్తరించింది, భారతీయులకు మహాపురాణాలు పద్ధెనిమిది అవి: (బహ్మ, పద్మ, విష్ణు; వాయు, థాగవత, నారదీయ, మార్కండేయ, అగ్నిః భవిష్య, (ఐహ్మవైవర్త; వరాహ, లింగ, స్కాంద, వామన, కూర్మ, మత్స్య, గరుడ, (బవ్మాండమహాపురాణాలు, పురాణ (వ్మకియయొక్క- విస్తరదళను అష్టా దశమహాపురాణాలు సూచిస్తున్నాయి.

౪52.6

క్రి జీవియస్‌ పీఠికలు

భాగవత మహాప్పరాణం పంచలకష్షణ సూతం ఉపప్పరాణాలకు వర్తిస్తుం దనీ, మహాపురాణం దశలక్షణ సమన్వితమై ఉండాలనీ నిర్హేశించింది. భాగవతం పంచలక్షణాలళోపాటు వృత్తి, రక, సంస్థ హేతువు, అప్మాశయం అనే అయిదు లక్షణాలను (కొత్తగా పతిపాదించింది (భాగ. 2. 7.810, 1షలట్ర. భగవ త్త త్వ (పతిపాదకమైన ఈ మహా పురాణం దశలకణ స్వూశాన్ని వర (బవ్మోనుసంధానదృష్టితో నిర్మించింది. ఘటాదిపదార్థలతో మృదాది [దవ్యా లెలా భాసిస్తాయో ఆలాగే పరమాత్మ రూపనామాదుల్లోనూ, ఆజన్మ మరణాంతా లైన అవస్థలలోనూ అన్వితానన్వితంగా ఉంటాడనీ, చి త్తం తనంతటతానుగా గానీ అనుష్టిత యోగంవల్దగానీ వృత్తితయాన్ని పరిహరించి విరతిపొందేటప్పుడు సంసార (_పవృత్తినుంచి నివృత్తుడై జీవుడు ఆత్మసాఇక్కారాన్ని పొందుననే పరమ తాత్పర్యాన్ని పురాణం బోధించాలని భాగవత పురాణ మతం. తదను గుణంగా పది లక్షణాలను ఆ పురాణం నిరేశించింది. మన్వంతర వంశ వంళాను చరితాలు 'నైతం తత్పరమార్థ వ్యంజకాలుగా ఉండాలని పేర్కొన్నది. దళ విధలక్షణాలకు ఒక తా త్రిక సమన్వయాన్ని అందించిన గౌరవం శ్రీమద్భాగ వత మహాపురాణానికి దక్కుతుంది. పురాణ్యప్మకియయొక్క వికాశదళలో ఆదర్శమూ ర్తిగా నిలిచే పురాణం భాగవతం.

భాగవతం లాగానే (బహ్మవైవర్తం, మత్స్యపురాణం కూడా పంచ లక్షణ సూతం ఉపపురాణాలశే వర్తిస్తుందని చెప్పి మహాప్పరాఖాలకు దళాధిక లక్షణాలను నిర్జేశించాయి. సృష్టి, విసృష్టి, స్ధితి, జగత్పాలనం, కర్మవాసన, వివిధ దేవతల విశిష్ట గుణవర్ణనం మొదలై నవి మహాప్పరాబ లక్షణాలని (బ్రహ్మ వైవర్త పురాణం పేర్కొన్నది, (శ్రీకృష్ణజన్మఖండం. 189 అధ్యా మత్స్య పురాణం వసిద్ధ పంచలక్షణాలనే కాక్ష [(బహ్మ విష్ణ్వర్క రృుడాదుల మావహాత్మ్యా లను, భువనవిస్తార మాహాత్మ్యాలనూ, తత్‌సంహార (పదానాలనూ, పురుషార్థ చతుష్టయ వివరాలనూ, పృరుషార్థసాధన వైముఖ్యంవలన _ కలిగే విరుద్ధ ఫలాలనూ, దానధర్మ విధులవూ, (కొద్దకల్పవిధులనూ, వర్ణాశమధర్మాలనూ, దేవకావ్మిగహ పతిష్టావన విధులనూ సర్వపురాణవర్షనీయాంకాలుగా శేర్కా న్నది (2. 2224, 606.67), కుమారిలభట్టు తన తర్మతవార్రికంలో పురాణ _పళంసచేస్తూ వాటిని పురుషార్థ సాధనోవయోగాలుగా సమన్వయించి చెప్పాడు. స్కృతులకు (పామాణికత్వం పురాణాలవల్లనే (పతిష్టాపిత మాళుందని

(వథమాం్యధ మహాపురాణరి రక పేర్కొన్నాడు. ఈ సమన్వయాన్నిబట్టి లోక వేద (వభవా లైన ధర్మాదుల నభివర్షించటానికే పురాణాలు పుట్టి, లోకానికి పురుషార్థ పరిజ్ఞానాన్ని పంచి పెప్టే (పమయోజనం సాధిస్తున్నాయని స్పష్టమౌళున్నది.

దళాధిక లక్షణం ఒక విధంగా అనంత లక్షణంగా పరిణమించింది. వేదధర్మాన్నీ, భారతీయ విజ్ఞాన సంపదనూ పురాణ (వ్మకియలో పొందుపరిచి అక్షయనిధులనుగా వాటిని భ్యదపరిస్తే అన్మమతాల తాకిడికి భారతీయధర్మ౦ లుప్తం కాకుండా ఉంటుందన్న ఉద్దేశంతో (పాబీనులు పురాణాలను విజ్ఞానసర్వ స్వా్రాలుగా రూపొందించారు దాన్నవత భ_క్రియోగాది విషయాలనూ, వేదాంత వైద్య సంగిత జ్యోతిష శిల్ప గణిత వ్యాకరణ ఛందోలంకార నాట్యాది కాస్తా9ం కాలనూ, రాజనీతి, సాంఘికసీతి విశషాలనూ యథావకాశంగా పురాణాలలో పొందుపరిచారు, అట్టని (పతిపురాణంలోనూ వెన పేర్కొన్న విశేషాలన్నీ ఉంటాయని కాదు కొన్నింటిలో కొన్ని ఉంటాము; మరికొన్నింట మరికొన్ని ఉంటాయి. మొత్తంమీద పువాణవాజ్మయిమంతటా అన్నీ ఉంటాయి. అంద వలననే.

“యన్న దృష్టంహ వేదేషు తత్సర్వం లక్ష్యతే స్కృతౌ

ఉభయోయన్న దృష్టం హి తత్పురానైః (వజీయతే” అని నారదీయపురాణం పేర్కొన్నది (11. లశ 20-21).

చర్మితకారుల అభ్మిపాయాలను అనుసరించి సంస్కృత మవాోపురాణాలు (క్రీశ. ర్‌,6 శతాబ్దాలకు పూర్వమే వెలసియున్నాయి. (క్రీశ. 7వ శతాబ్ది లేదా 8వ శతాబ్ది నుండి 18వ శతాబ్దివరకు ఉపపురాణాలు అధికసంఖ్యలో వెలువడి నాయి. అయితే, మహవిపురాణాలకున్న (పశ స్తీ, (పామాణికత్వం ఉపపురాణా లకు లేవు.

లోకంలో పరమ స్తిక్యబుద్ధినీ, పురుషార్థ పవృ త్తినీ పోష్షించేవి పురా ణాలు, వాటిలో సగుణనిర్గుణోపాసనలు ర0డూ ఉన్నాయి. అవతారవర్ణన లున్నాయి. బుషీచేవపీతృరూపాలలోని నిత్యశక్తులమహిమ లున్నాయి. చివరకు భూత పేత పిశాచాదుల నిక శ్రహ్టోపాసనలు కూడా చోటుచేసికొన్నాయి. దానధర్మ (వతతీర్థమహిమాభివర్ణనం మొదలైనవి ఉన్నాయి. సర్వవిధ చి త్తవృత్తుల

ర్క జీవియస్‌ పీఠిక లు నలరించే అర్థసమూహం పురాణ (ప్మకియలో (పోగుపడింది. అవి ఆబాలగోపా లాన్నీ ఆకర్షించే (పజాసోహిత్య (వ్మకియలుగా వి స్తరిల్హాయి.

కల్పనామధురాలై న చ్యితవిచ్చితకథలు, (పతీకాత్మకగాథలు, చర్మితలు, ఉపాఖ్యానాలు, స్తుతులు, మం్యతాలు, తంతాలు పురాణాలలో చోటు చేసి కొన్నాయి. ధర్మోపదేశాలను కావ్యరసభావాలతో రంగరించి సామాజికులకు ఆస్వాదయోగ్యాలుగా చేసి ఉ త్తమసాహిత్య గౌరవాన్ని సంపాదించుకొన్నాయి. అంతేకాక, తదితర కావ్యవ్యక్రియలకు. వస్తుడానాన్ని, అర్థదానాన్ని, "జ్ఞాన భిషనూ అందించిన మాతృమూర్తులుగా రాణించాయి,

“పురాణ పురుషాజ్జాతం యథేదం జగదద్భుతమ్‌

తథేదం వాజ్మయం జాతం పురాణేభ్యో న సంశయః ఆనీ నారదీయ పురాణం సర్వసాహిత్య (ష్మకియలకు పురాణం మాతృభూమిగా అభివర్జి చింది.

సంస్కృత పురాణ (ష్మకియా పరిణామంలో చివరిది పరివర్తనదళ. దీన్ని రెండుశాఖలుగా మనం వివేచించుకోవచ్చు. ఒకటి: జై నబౌద్దాది మతాలు

హా ఛి

తమతమ మళసిద్ధాంతాల కనుగుణంగా పురాణ్యవ్మకియను మార్చి నిర్మించటం. రెండు: దేశ భాషా కవులు తమతమ మాతృభాషలలో పురాణాలను ఆనువాదళి చేసికోవటం; వంశచర్మితాదులుగా సృరాణాలక్షు మారురూపు కల్పించటం; కావ్య (పబంధ్యప్మకియలతో సంవదించి విశిష్టరూపవై భవాన్ని సంతరించటం మొదలై నవి. బౌద్డులు పురాణాలలోని అవతారగాథలక్తు ప్రత్రిగా బ్రాత్రక్ర కథలను సృష్టించి చెందాయి. జైనులు పురాణాలనే పేర్వశ్రోనే జైనతీర్జంకరులజీవితచరి తలను రచిం

అక ళు చారు. పురాణాలకువలెనే వాజ్యక్షి పంచలక్షణాలను నిక్దేశించారు. అయితే, అవి జ్లై నమతానుగుణమైన వంచజినమహాకల్యాణాల్పు వాటినే ఉతృవపంచకమని కూడా ఆంటారు. ఎ

న జ

ఇ సు కావతరోత్సవం. లేదా_గర్భావతర్రబ కల్యాణం,

= జన్మాభి షెకోత్సవం.లేదా జన్మాభిష్నేక్ర కల్యాణం,

(పథమార్యధ మహాపురాణం రిక్‌ 8. పరినిష్కా9ంతి ఉత్సవం-లేదా. పరినిష్క్ర0మణ కల్యాణం. 4. కైవల్య బోదోత్సవం-లేదా- కేవల జ్ఞానకల్యాణం, 5. పరినిర్వాణ మహోత్సవం-లేదా-పరినిర్వాణ కల్యాణం. జై నపురాణాలలో పంచలక్షణా లున్నా అవి మవాపురాణలక్షణాలు కావు. జైన మతాని కనుగుణంగా అమరిన అభినవలక్షణాలు. ఈ మార్పు మవావురాణ సంప దాయానికి విరుద్ధం. అందువలన జై నపురాణ [వ్యకియ వైదికపురాణ (ప్రకియ యొక్క వ్మికియారూపం. సంస్కృత సాహిత్యంలో వెలసిన పురాణాలు [కమంగా దేశ భాషల్లోకి అనువదింపబడసాగాయి; దేశీయ సారస్వత రంగాలలో అవి _పధానభూమిక లను నిర్వహించాయి. అ ఇాంళ16 విం తేవనింల!6 60 6౯౭8502066 606 ౧0౧౪3 - లా 296 20002066 01% ౭ 61161003 ౧౦౦౫౩ క20ళ0. &5 ౨౯20823, గౌరలా 28 ₹టల ౪716617 2566 20008 06 60ఖణమి౦ం9 ౭౦౧16 క506ట 12 081921 296 19 ౩యయలాంటక 7008006125 ₹టక1005 2964 &1608061- ర౦౧5. 1964658 6 లు168 22964 0600025 2౯8 ఈ8 ౯41 91016 0 €6 6౧౦౫900 ౧౭౦916 ఇసీతషిలు 110ల466 0 11166206 2064 లుల 116 లల 800266 01 818 6 ఇటాండంట[29 110ల4045ల = అని క్యంరటన86 అన్న మాటలు పురాణ (పకియ (వజాదరాన్ని చూరగొన్న అంళాన్ని వ్యక్తం పురాణ రచనం, పురాణ్యపవచనం, పురాణ్యశవణ ఇమననాదులు భారతీయ సంస్కృతిలో భాగమైపోయాయి. గుడి ఉన్న పతి [గ్రామంలోనూ పర్వదినాల్లో పురాణపరన[ళవణాలు పుణ్యకార్యాలుగా నిర్వహింపబడేవి. పురాణక ర్రలకు వేదవ్యాసుని కిచ్చే గౌరవాన్ని (పజ లిచ్చేవారు.తెలుగునాట వేద (పవచనాలను, పురాణ (ప్రవచనాలను వృత్తులుగా (గహించిన కుటుందా లున్నాయి. కొందరి కావృత్తులే గృహనామా లయ్యాయి. వేదంవారు, పురాణం వారు. భాష్యంవారు - ఇలా ఎన్నో గృహనామాలు వెలిశాయి. పురాణవఠన (ప్రవచనాలు కళలుగా సంభావింపబడుతున్నాయి. పురాణం భారతదేశంలో నేటికీ సఖీవంగా ఉన్న (పజావాజ్యయ్యవక్రియ.

రికి జీవియస్‌ పీఠికలు సంస్కృత మార్కుండేయ మహాపురాణం ;

అష్టాదశ మహాపురాణాలలో మార్కండేయం ఏడవదని పరంపరగా చెప్పబడుతున్నది. అందులో ఎటువంటి వాదోపవాదాలు లేవు. అందువలన మార్కండేయం మహాపురాణ మనటం నిర్వివాదాంశం,

అష్టాదశ మహాపురాణాలలో (బహ్మర్షి పేరుతో (వనిద్ధికెక్కిన పురాణం

మార్కండేయ మొక్కటే, అష్టాదశపురాణాలు వ్యాసమహర్షి విరచితాలనీ, పురాణాల కన్నింటికీ మూలం (బహ్మనిర్మితమైన పురాణసంపహిత అనీ పరం పరాకథనం ఉన్నది, మార్కండేయం (బహ్మచేత చెప్పబడిన పురాణసంపా తను పురాణమూలంగా చెబుతున్నది. సంస్కృత మార్కండేయంలోని 492వ అధ్యాయం ఈ విషయం స్పష్టం చేసింది. మార్కండేయ మహర్షి కోన్టుకి అనే మునికి పురాణవిశేషాలను వివరిస్తూ చతుర్ముఖుడు అవ్య క్షంవలన ఆవిర్భవించిన వంటనే అతని ముఖకమలాలనుండి పురాణసంహిత, వేదాలు ఉద్భృవించాయనీ వాటిని (బహ్మ తన మానస ప్యుతులైన స వర్షలకు బోధించాడనీ, వారిలో భృగు మహర్షి చ్యవనునికి పురాణజాతాన్ని అందించాడనీ, ఆ తరువాత చ్యవనుడు పురాణాలను మరికొందరు మునులకు చెప్పాడసీ, వారు (కమంగా దక్షునకు, దక్షుడు మార్కండేయ మహర్షికి బోధించారనీ, మార్కండేయుడు (కోప్టికి తెలిపాడనీ మార్కండేయ పురాణ పరంపరాకథన [క్రమాన్ని పేర్కొన్నాడు, జ్ఞానపకు లీ యంళాన్ని జైమినిమనికి చెప్పాయి. ఈ పరంపరాకథనంలో మార్కండేయుడు కోస్టికి చెప్పిన కథనం (వత్యేకపురాణగౌరవాన్ని సంత రించుకొని మార్కండేయంగా రూఢి కెక్కింది.

(పస్తుతం మనకు లభిస్తున్న మార్కండేయ పురాణాలలో మొదటి శకి అధ్యాయాలూ [వధాన పురాణానికి ఉప్మకమణికగా ఉన్నాయి. అంచులో ధర్మ వక్షుల జన్మవృత్తాంతాన్ని మార్కండేయ మహర్షియే జైమినిమునికి మొదటి మూడధ్యాయాలలో వివరించి చెపా ఎడు. ఆపైన మహాభారత కథార్షాలలో జై మినికి కలిగిన సంశయాలకు జ్ఞానపక్షులు సమాధానాలు ఆరధ్యాయాలలో చెప్పాయి. ఆ తరువాత పక్షులు జడో పాఖ్యానాన్ని చెప్పాయి. అది ఇరువది రెండధ్యాయా లలో సాగింది. జడోపాఖ్యానం పీతాప్కుతసంవాదరూపం, జడ్మపోక్రం, వూర్వ పురాణ్యపసిద్ధం కావటంచేత వక్షులు (పత్యక్షంగా చెప్పింది అందులో ఆరధ్యా యాలు మాత్రమే. మార్క-ండేయమహర్షి చెప్పింది దాదాపు 106 అధ్యాయాల

భాగం. జడోపాఖ్యానాదులు సందర్భషుద్ధితో ఇందులో చోటుచేసికొన్నాయి. ఇలా మార్కండేయ [పోక్తాలూ, ధర్మపక్షి [పోక్తాలూ, తదితర అంశాలూ కలిపి తరువాతి పొరాణికులచేత సంకలనం చేయబడి ఉంటాయి. అతడు వ్యాసమహర్షి అని పరంపర చెపుతున్నది. ఈ అంకాలన్నింటినీ (కోడీకరిస్తూ ఈ పురాణం లోని పధానభాగమంతా మార్క ౦డేయమహర్షి చెప్పినట్లే ఉన్నది. కాబట్టి ఈ పురాణానికి మార్కండేయపురాణ మనే పేరు పెట్టబడిందని స్పష్టమౌ తున్నది.

మార్కండేయ మహాపురాణంలో మార్కం౦ డేయమహర్షి (కోన్టుకి చెప్పిన భాగమంతా (ప్రధానంగా పంచలక్షణ విశిష్టమై ఉండటంచేత ఇది (పాచీన పురా జాల్లో ఒకటిగా (ధువవడుళున్నది. పురాణం వెలనిన కొలం :

పురాణాలు పరంపరా కఠనరూపంగా విస్తరించే స్వభావం కలవి కాబట్టి ఆవి వెలసిన కాలం ఇదమిత్థంగా నిర్ణయించి చెప్పటం కష్టం. మార్కండేయ పురాణ విషయంలో కూడా ఈ సమస్య ఎదురౌతుంది. ఆయినా, పురాణ విమ ర్శకు లీ పురాణ విషయాలను అయిదు. విభాగాలుగా విభజించి అవి వెలసిన కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి [(పయత్నించారు. ఆ చర్చల వివరాల జోలికి పోకుండా _- ఆ భాగాలనూ, అవి వెలిసిన కాలాలనూ స్థూలంగా పేర్కొనటం ఇక్కడ సమంజసం.

డా॥ కె.యం. బెనరియా మార్కండేయ పురాణపీఠ8కలో దానిని అయిదు

జి విభాగాలుగా విభజించి పేర్కొన్నాడు. అవి-

1. పురాణారంభంనుండి మవోభారత సంశయార్థాలనుగూర్చి జైమిని ఆడిగిన [పశ్నలకు పకులు సమాధానా లిచ్చినంతవరకూ ఉన్న థాగం- అనగా 1వ అధ్యాయంనుండి 90వ అధ్యాయం వరకూ _- మొదటిభాగం,

2. జడోపాఖ్యానం (10 అధ్యా నుండి 41 ఆధ్యా, వరకు) రెండవ భాగం.

3. సరాది వర్తనం మొదలు సావర్డిక మశ్వంతరం వరకు గల పురాణ

లి ణి భాగం (42 అధ్యా. నుండి ?/ అధ్యాం వరకు) తృతీయభాగం.

1 జీవియస్‌ పీఠికలు శీ. సప్తశతి (7/6 మొ.00 అధ్యా. వరకు) చతుర్దభాగం ర్‌, రౌచ్య మన్వంతర కథనంనుండి పురాణఫల్మశుతివరకు గల భాగం పంచమ భాగం. (91 అధ్యా, నుండి 184 అధ్యా, వరకు). పురాణ విమర్శకుల అభ్మిపాయాలను, వారు చూపించిన ఆధారాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని నిర్ణయిస్తే - మార్కండేయ మహాపురాణ మూలస్వరూప మని చెప్పదగిన శి, కి భాగాలు [కీశ, 8వ శతాద్దినాటికే వెలసి ఉండాలనీ, ఆ పైన 1, 2 భాగాలు (కమంగా [కీ శ. శ్‌వ శతాబ్టినాటికి అందులో చేరి ఉండా లనీ, సప్తశతి |కీశ. 5, 6 శతాద్దాల నడుమ పౌొందుపరుపబడి ఉంటుందనీ భావించటానికి వీలున్న ది, అద అద మార్కం డేయప్పరాణ వైశిష్ట్యం : అష్టాదశ మహాపురాణాలలో మార్క_ండేయానికి ఒక్ష (పత్యేకత ఉంది. దానిని గూర్చి పాఫెసర్‌ విల్చన్‌ విష్ణుపురాణాంగ్దానువాద పీఠికలో (వాసిన ఈ (కింది వాక్యాలు స్మరింపదగినవి. (వేరరే2ండలాజ) కషం 28 & జడం రశేకోలాంం6 కం 86 9% 211 606 0దులం; 16 షే83 ౨౦195 0% 5960610140 801216, 11418 0 *61181043 60186, లూ 9లాల 96 ఫ227605 296 0704364008 60 2 రేలలా? 204 9601 28 226 1086£- 86 26 రీరంే 396 [0కేల166, 0 68 11606 1 క2666069, 6ల౯- 00121 0౯ 9021, 18 1అయం, 18056 18 విరజ? 2964 2656068 20 2010660066 ఏ[66693100 02 1%లంరేః, [086 01 ళాషంష్‌ ఇల 2900696 266 అుర౭11;3%064 ఇల ౧అఈ 61౯౦౧0056200638 224 కీల ల జ 56 $0 22౯ 01 ర8 50156 0 లం 016, భుష6 యుటా 228 6121066263664 ఉఆజటం05 01 గణ 1281926050: పేశళ19క [0 మ (7 6318264 €0 వర60మరు604 ౧౦ 8060181 ఉం606106 07 ౦53ల91%06. 0 ల లలా 26 తేజ ౪66 ఓం &93 06%ల 500766 01 గా బా 226 0గ8102]1 1ాలులళం98, 13 వ౦€ ౧౦581016 €0 28066210. మరలా 29 086 ౯0515019, €0౯ ఈల తంజలలా ౧476 2486 081921 296 6 ఇ₹షం16 3 0౭6 254686 19 దం 6080112౯80 2200ల; 2 ౧40061 300ల107 60 రజ 01 లి0082025 15 86081, ఇల గం లాంలలం[ 0 ద్రం లెషషక?8 42” లా మంటం - వంల ౨. 8485.

(వథమాంగధ మహాపురాణం 890 పురాణపరిశీలకు లందరూ (పౌఫెసర్‌ విల్సన్‌ అభిపాయంతో తవ్పక ఏకీభవిస్తారు. మార్కండేయపురాణంలో కొన్నిపురాణాల్లో కనపడే (వతతీర్ణ మావోత్మ్యాలూ, వైద్య సంగిత శిల్ప గణిత వ్యాకరణ ఛందోఒలంకారాది శాస్త్ర విషయ వివరాలూ మచ్చుకైనా లేకుండటం విశేషం. అట్లని శాస్త్ర విషయా లిందులో అసలే లేవని కాదు. జడోపాఖ్యానంలో శాస్రాాచారవిధులు కొన్ని ఉన్నాయి; దేవీస ప్రశతిలో స్తోోతాదు లున్నాయి. కాని, అవి అన్నీ (వధాన పురాణ స్వభానికి అనుగుణంగా ఉండమిచేత పక్షిప్తాలని విమర్శకులు భావిస్తు న్నారు. ఇందులో చెప్పబడిన వర్ణ్మాశమధర్మాలూ, (శాద్ధవిధులూ,నరక వివరాలూ కర్మ పరిపాకఫలసదాచారయోగవిషయాలూ, కథానుబంధాలై ఉండటం విశేషం, ఇందులో వెలనీన కథార్థాలు చాలవరకు పురాణ వంచలక్షణ విషయ విస్తారానికి అంగభూతాలై ఉండటం గమనింపదగినది, పురాణాలలో కొన్ని (పత్యేక మతాభినివేశాన్ని (పదర్శిస్తూ ఉంటాయి. కాని, మార్కండేయం అలాంటిది కాదు. మానవుడు స్వీయ ధర్మ కర్మ శల రూపంగా పొందే ఐహికాముష్మిక సుఖాదులను అభివర్ణించే కథార్థాలు ఇందులో విశేషంగా ఉన్నాయి. మానవజీవితంపై విధి వభావాన్ని నిరూపించేవీ, ధర్మసాధ కులకు దైవయత్నం సమకూరే తాత్పర్యాన్ని బోధించేవీ, కర్మా చరణం జ్ఞానెక లవ్షితమనీ, జ్ఞానసిద్ధి మోక్ష హేశువనీ చెప్పే కథలు పెకు._లున్నాయి. కాబట్టి ఈ పురాణగాథలు మానవజీవితంలోని గాంభీర్యాన్నత్యాలను పఠితలకు (పదర్శించి పురుషార్థ వ్యుత్స తిని మ్మితసమ్మితంగా ఉపదేశించటానికి ఏర్పడినవిగా (గహిం చాలి. ఇటువంటి గారల కలిమివేత ఈ పువ=ణం ఒక రసవత్తరపురాణకథా సంహితలాగా వఠీతలయొక్క ఆదరాభిమానాలను చూరగొంటున్నది. మార్కండేయ పురాణంలోని సర్గకథనం _వాహ్మణాలకూ, సాంఖ్యదర్శనా నికీ మధ్యేమార్గంలో నడిచింది. ఇది (బాహ్మణోక్త సర్గ విధాన పరిణామదళను నూచిస్తున్నది. విష్ట్వాది పురాణాలతో పోల్చి చూస్తే ఇందలి సర్గకథనం నాతివిపు లంగానూ, నాతిసర్యగహంగానూ చేయబడిందని స్పష్టమౌతుంది. అష్టాదశ పురా ణాలలో మన్వంతర కథనంలో మార్శండేయానికి ఒక (పత్యేకస్థానం ఉంది, మన్వంతర చర్మితలలో ఈ పురాణం ఇచ్చినన్ని వివరాలుగాని, చేసినన్ని కల్పనలు కానీ, చెప్పిన క థాకథ నవద్ధతిగానీ, తిత్క్భథలను భావించి (గథించిన నైపుణ్యం గానీ యే యితర పురాణాల్లోనూ కానరాదు. 184 అధ్యాయాలలో 4? ఆధ్యాయాలు

రగ జీవియస్‌ పీఠికలు మన్వంతరకథలకు వినియోగించింది మార్కండేయం. వంళానుచరితంలో మార్కండేయం సూర్యవంశ చ్మకవర్తులను విశేషించి కీరించింది. వృషధ, నాభాగ, వత్సం[ధ, ఖని్నిత, కరంధ, మావేక్షిత, మరుత్త, నరిష్యంత చక వర్తుల కథ లీపురాణజం విస్తరించి చెప్పినట్టు మరేపురాణం చెప్పలేదు, మార్కుండేయం వివిధ నామరూవధారులై న దైవాలను క్రీ ర్రించినా తత్త్వతః వారినందరిని వర్మబహ్మస్వరూపులుగనే సంభావించింది. “ఏకం సక్‌ వ్మిపా బహుధా వదన్తి” అనే ఉపనిషత్తాత్సర్యాన్ని ఈ పురాణం చాటుతున్నది. అదియే వేదహృద యం.మదాలసోపాఖ్యానంలో ఆమాతృమూ ర్తి"పురుషుల సార్థక నామమున! బిలుచుట సాధ్యముకా”దని చెప్పుతూ “కల్పనేయం మవోరాజకృతాసా వ్యావవారిక్తీ, త్వత్భృతానాం తథానామ్నాం శుణు భూప నిరర్ధతాం! వదన్ని పురుషాః (పాజ్షా వ్యాపినం పురుషం సతః" అని (పబోధిస్తుంది. అంటే ఈ పురా ణం నామరూపాలీతమైన వర్యబహ్మ మొక్కటే సత్యమన్న పర మజ్షానాన్ని ధ్వనింపజేస్తున్నదన్నమాట! మారన అన్న నం! పురాణం “పరమవిజ్ఞానా శయం." ళా మార్కండేయ పురాణంలోని అనేక ధర్మశాస్త్ర విషయాలను పలువురు స్మృతి _గంఠకర్రలూ, వ్యాఖ్యాతలూ [ప్రామాణికంగా (గహించారు. వారిలో యాజ్ఞవల్క్య స్మృతి వ్యాఖ్యాత అపరార్కుడూ, ఆభూతపాగర దానసాగర క ర్త భల్దాల సేనుడూ, హరలతాకర్ర అనిరుద్ధ భట్టూ, స్మృతిచంర్షదికా కర్త దేవన భట్టూ, చాతుర్వర్జ్యచింతామణి కర్త హేమ్మాది, కృళ్యాచార కర్త శ్రీదత్తోపాధ్యా యుశు, మదనపారివాత కర్ర హేమ్మాది మొదలై నవారు ముఖ్యంగా కనవడు తున్నారు. ఈ పురాణంలో వివరింపబడిన దత్తా తే మెపాఖ్యానం మిగిలిన పురా ణాల్లో యిచ్చిన వివరాలకం టె ఆధికంగా ఇవ్వటమే క్రాక్రండా అన్వీక్షకీ విద్యా రహస్యాలను వ్యక్తం చేస్తున్నది,

ఈ పురాణంలోని దేవీస ప్రశతి దేవ్యుపాసకులక్రు పారాయణ (గంథం, ఉపాసన మంతం. అది దేవీభాగవత పురాణవస్తువుక్సు మ్రూలం ఇందలి హరిళ్చం[దోపాఖ్యానం బుగ్వేద హేరిశ్చోం దకథళకంపె భిన్నం. సంస్కృత చండకౌశిక నాటకానికి మూలం. దేశసాహిత్యాలలో కనపడే హరిశ్చ్ళంద కథకు మార్కండేయమే ( పేరణం,

(పథమాంధ మహాపురాణం ర్ట “*తర్కి ంపంగ నశక్యమైన వితతో దశాద్దీ ప్తి జాలంబుచే నర్కుం డెట్లు వెలుంగు నట్ల బహుపుణ్య (శేణికా వ్యాప్తిసం పర్కస్స్పూర్తి నమాంధకారము లడంవం జాలి లోకంబున న్మార్క్మండేయ పురాణరత్న మమరు న్మాంగళ్యసంపాదియె.” ఎామారన, (పథమాంధ మహాపురాణం : ఆంధ సాహిత్యంలో మనకు తెలియవచ్చినంతవరకు మొదట వెలసిన పురాణం బసవపురాణం. దీనిని పాల్కురికి సోమనాథుడు ద్విపదలో రచించాడు, ఆయితే, ఇది పంచలక్షణ విశిష్టమైన పురాణం కాదు. జైనపురాణంలాగా వంచ కల్యాణలక్షణాలను _పచ్చన్నంగా తనలో ఇమిడ్చుకొన్న వీరతైవపురాణం, బసవని చర్మితాన్ని వర్ణించిన ఈ (గంథం జైనతీర్ణంకరుల చర్మితలను వర్తించే కన్నడ జ్రైనపురాణ ఫంవదాయిన్ని అనుసరించింది. కావున బసవ లు లా పురాణం దేశి సం్యపదాయానికి సంబంధించినదని పేర్కొనవచ్చు. పురాణరచనలో సంస్కృత మహాపురాణ సం్యపదాయం మార్షసం్మప దాయమనీ దద్భిన్నమైన జైనపురాణాదుల సంప్రదాయం దేశీ నంపదాయమనీ సంభావించి వివేచించటం సమంజసం. వివరాలకు ఈపీరికాకర్త రచించిన “వురాణవాబ్మ యరి అనే (గంథాన్ని చూడవచ్చు. (ఆం. (ప సా, అం (పచురణ 1075) మారన మార్కండేయ పురాణం తెలుగున అనువదింపబడిన [వథమ మహాపురాణం. మారన తిక్కన సోమయాజి శిష్యుడు, మార్కండేయ పురాణం వైదిక మత ధర్మాద్వైత (వచార మవా[వణాళికలో కాలాంతరంలో రూపుగొన్న సాహిత్య (వ[కియా సాధనం. హరిహరాబేదభ క్రియక్రుడైన గన్న సేనాని కది అంకితం. గన్న సేనాని కాకతి రెండవ (వతావర్ముదదేవుని కటకపాలకుడు, తిక్కన కాలంలో శ్రైవవైష్ణవమతాలకు సంఘర్షణ యేర్పడింది ఆ మవి కవి ఆ మఠాలలోని వైదికమతాచార విలు ప్తినీ, భేదదృష్టిన, మూఢభ క్రినీ గర్హిం చాడు. వేద (పామాణ్య భావానికి (పాధాన్యాన్ని కల్పించాడు, వైదికమార్గ నిష్ట మెన వరనంవలన హరిహరాభేద రూపమైన భక్తి కలుగుతుందని (సబోధించాడు, కా నహ

రి జీవియస్‌ పీఠికలు సాకారదై వమూర్తుల వెనుక నిర్లణమై అద్వితీయమై భాసించే పరతత్తాన్ని తెలిసి కొనే జ్ఞానమే భేదం లేనిభ క్రి అని చాటిచెప్పాడు. హరిహరభేదదృష్టి జ్ఞానంవలన నశిస్తుంది, జ్ఞానవిరహిత మైన మూఢభ క్తి భేదరూపమైన కాలుష్యాన్ని హృద యంలో "పెంచుకుంది. తత్కాలుష్య పరిఇళనంవలన చిత్తంలో నిర్మలవృత్తి ఏర్పడుతుంది. దానివలన భక్తుడు భగవత్పాదనిరంతరస్మ రణత త్పరభావాన్ని పొందగలుగుతాడు అది (బహ్మానంద సంధాయకమౌతుంది. ఇటువంటి జ్జాన మార్గాన్ని అృశయించి తిక్కన - భేదదృష్టిని వరించి పెనగులాడుతున్న శ్రైవ వ్లైష్ణవ మతాలకు ఎదురు నిలిచాడు. కాని, వారిపై విజృంభించలేదు. నయ కోవిదుడై వారి భేదదృష్టికి విరుగుడు పెట్టాడు, హరిహరాత్మక మైన పరతత్త్వాన్ని చూపి వారికి జ్ఞానదృష్టిని _పసాదించాడు. పంచమవేదమైన మహాభారతాన్ని తెలుగులో కావ్యకళాత్మకంగా ఆవిష్కరించి వేద హృదయాన్ని సుహృత్సమ్మి తంగా లోకానికి బోధించాడు. ఆయినా, భారత రచనా | పయోజనం సంపూరంగా సాధింపబడాలంటే సంస్కృత వాజ్ఞ్యయంలోని స్మృత్మిగంథాలూ, పురాణాలూ కూడా తెలుగులోకి రావాలి. ఆం్యధావ మోదం పొందేటట్లు ఆవి తెలుగు కవుల చేత వినిర్మింపచేయాలి. తిక్కనమనీషి ఈ అంశాన్ని గు కించి తనకు సన్నిహితు లైన కవికుమారులచేత ఆ ఉద్యమాన్ని వ్యాపింపచేయాలని సంకల్పించాడు. విచ్చితమేమం టే-తిక్కనకు దళకుమారచరితను అంకిత మిచ్చిన మూలఘటిక కేతన విజ్ఞానేశ్వరీయ మనే ధర్మశాస్త్ర (గంకఠాన్ని రచించాడు. అది యాజ్ఞవల్క్య స్మృతికి వ్యాఖ్మాగంథమైన మితాక్షరికి ఆం ధానువాదం, తిక్కన కష్యతైన మారన మార్కండేయ మహాపుంాణాన్ని తెలుగుచేసి, మహాపుర్తాణ వాజ్మ యానికి ఆర్య ధసాహిత్యంలో అంకురారోపణం చేశాడు. పురాణ విజానాని

అనువదించి చెప్పటం మొదలు పెట్టిన మారన నన్నయతిక నం ర్‌ దిక

మతోద్ధరణకు కృషిచేసిన మహనీయుడై నాడు. స మవాపురాణాలలో మారన మార్కండేయాన్నే ఎందుకు ఎన్నుకొన్నాడు? అనే పళ్న ఉదయిస్తుంది. దానికి బలమైన హేతువు లున్నాయి. మార్కండేయ పురాణం ఆంధుల క భిమాన్మగంథ మైన మహాభారతం యొక్క (పశ స్తితో ఆరం భమై, అందులోని అమిదు ఆనుమానాలను నివారించటానికి ఉవ్మకమించి, కాంతి వర్వంలోని మేధావ్యుపాఖ్యానానికి వి స్పృతరూపమైన జడోపాఖ్యానాని తనలో జనుసంధించుకొని, ముందుకుసాగి మహాభారత (పశ స్పికి పతాక, వందల

(పథమాం్యధ మవోపురాణం ర్ధిస్టి (పళ న్తిగాంచింది. నన్న యతిక్కనల ఆం(ధమహాభారతాన్ని చదివి, తన్మాహాత్మ్య +*వతిపాదికమైన ఈ పురాణాన్ని ఎత్తుకోవటానికి జాతి ఉత్సాహాన్ని ్మపకటిస్తుంది, అందువలన మారన మార్కండేయవురాణరచనను చేపట్టాడు.అంతేకాదు,మార్క_ం డేయం [బహార్షి పేరును అధికరించి వెలసిన ఏక్రైకమహాపురాణం; అది జ్ఞాన (వధానం. దానిలో (పత్యేకించి వ్‌ దైవానికీ అధిక్కపాధాన్యం ఈయబడలేదు. హరి హర చతురాననాగ్ని దుర్గావనజా సరస్వత్యాదుల మాహాత్మ్యాలు యథావకాళంగా వర్ణింపబడి ఉన్నాయి. కాబట్టి ఈ పురాణాన్ని చేపట్టటంవలన తిక్కన హరి హరాద్వ్వైతానికి ఆపారబలం చేకూరింది చాతుర్వర్హ్య చతుర్మాశమ వ్యవస్థలు, సదాచార విధానం, పుణ్యపాప ఫల వివేకం, వేదవిపాత కర్మాచరణం, అష్టాంగ యోగాది విధులు, (బహ్మ జ్ఞానసాధన దార్శనిక మూల మైన సర్గవిధానం, ధర్మశాస్త్ర కర్తలై న మనువుల చర్మితలు,-ఇవన్నీ వైదిక ధర్మ _పబోధాత్మకాలే. వర్ణవ్యవస్థ లను, వై దికాచారాలనూ, కర్మకాండనూ లెక్కచేయని వీర శ్లైవాది మతాల [(వభా వం నుండి (పజలను పునరుద్దరింప చేయడానికి ఈ పురాణార్థాలు తోడ్పడతాయి. అంతేకాక, కాకతీయుల కాలలలో దుర్గొపూజ ఓరుగల్లులో (వచారంలో ఉండటం కారణంగా మార్క.౦ండేయంలోని దుర్గాసవ్లశతి దేవ్యుపాసకులను ఆకర్షించటానికి ఉపకరించిందని భావించటానికి వీలుకలుగుతున్నది. ఈ విధంగా మార్గండేయ పురాణం (కీశ, 14వ శతాబ్ది (పథమపాదంలోని కాకతీయ స్మ్నామాజ్యంలోని మత సాంఘిక పరిస్థితులను వై దికధర్మాభిముఖంగా ఉద్ధరించటానికి మార్క్మండేయ పురాణం సమర్థంగా ఉండటంచేతనూ, తిక్క.నధర్మాద్వ్వైతబుద్ధికి ఆది పోషకంగా ఊండటంచేతనూ మారన సంస్కృతమార్క ండేయ మహాపురాణాన్ని (పత్యే కించి స్మృపయోజనంగా తెలుగుబేయటానికి పూనుకొన్నాడని నిస్సంశంయగా పేర్కొనవచ్చును.

మారన మార్క.0డేయ పురాణాన్ని రచించటానికి మరికొన్ని కారణాలు కూడా ఉన్నాయి:

1. పాల్కురికి సోమనాథుడు రచించిన వీరశైవ బసవపురాణం అనాద్య మనీ, అ[సమాణమనీ భావించే వై దికమతస్టుల అభిమతాని కనుగుణంగా పాలీ నమూ, . ఆర్షమూ ఆయిన పురాణాన్ని అనువదించి మారన మహీ పురాణ సం్యపదాయధ్వజాన్ని స్టాపింపదలచటం.

రీ జీవియస్‌ పీఠికలు

2. ద్విపదచ్చందంలో రచనలు సాగిస్తున్న శైవవైష్ణవకవుల దేశికవితా పద్ధతిని కాదని నన్నయచేత ఆరంభింపబడి, తిక్కనచేత పోష్షింవబడిన చంవూ కావ్యరచనకూ, మార్గకవితా పద్ధతిక్రీ _పాచుర్యాన్ని కల్పింపబూనటం,

తీ సమకాలీనాంధ సాహిత్యరంగంలో నెలకొని ఉన్న కావ్య _ప్మకియ లన్నింటినీ తనలో ఇమిడ్చి కొన్న పురాణాన్ని తెలుగులో రూపొందించాలని (వయత్నించటం,.

వీటిలో మొదటి రెండూ [(కమంగా పురాణస్వభావానికీ, ఛందస్నుకూ సంబంధించినవి. మూడవది పృరాణ విశిష్ట వ్యక్తిత్వాన్ని, (వ్మకియా వైభవాన్ని చాటిచెప్పుతున్నది, కాబట్టి దీన్ని కొంత విపుఠీకరింపవలసి ఉంది,

మారనకాలంనాటికి తెలుగులో మహాభారతేతిహాసం, రామాయణాది మవో కావ్యాలు, కుమారసంభవాది వస్తుకావ్యాలూ దళశకుమారచర్శితాది కథాకావ్యాలూ సర్వేశ్వరసుమతీ శతకాదులూ, విజ్ఞానేశ్వరీయాది ధర్మశాస్త్ర (గంథాలూ, పురుషారనారాదులవంటి రాజనీతి శాస్తాంలూ, శ్రైవపురాణాలూ, భక్రచర్మితలూ, స్తుతులు మొదలైనవి సాహిత్య్మప్మకియలుగా (వచారంతో ఉన్నాయి. ఈ (పకకి యల నన్నింటిని కొద్టిగానో గొప్పగానో ఈ మహాపురాణం తనలో (పతిబిం బించుకొన్నది. ఎలాగందే _ ఇతిహాసం పురాణాంతర్భాగం. సూర్యవంశ రాజచర్మితలు ఇతివిస లక్షణాలతో కూడి ఉన్నాయి. హరిశ్చంద కువలయాళ్వ చరితలను విడిగా పరిగణిస్తే అవి స్వయం సమృద్ధ్దాలైన కావ్యాలుగా భాసిస్తాయి. కుమారసంభవాది కథలవతిె మనుసంభవగాథలు త్ర పురాణంలో విపులంగా వర్జింపబడినాయి. మార్కండేయపురాణా న్నంతటినీ స్థూలంగా పరిగణిస్తే ఒక రసవత్కథాహారంవలె శోభిస్త్పన, ద్ర కాబట్టి, క సహజంగా రాణిస్తున్నది. ఇక మకుట విశిష్షాలైన స్త సి సనం అందు ర

వ. అలా, ౦0

కాలూ, రాజనీతి ధర్మనీతులకు సంబంధించిన సూక్తులు, దత్తాతేయుడు, శివ కేళవులు, సూర్యాగ్నులు, దుర్గాసరస్వతులు మొదలైన దేవతలను సేవించి తరించిన భక్తులచరి్మి తలు _ ఇవన్నీ మార్కండేయంలో ఉన్నాయి. కాబట్టి, ఈపురాణం హరిహరాదైైతదృష్టిత్రోన్స కాక తత్కాలసర్వవాబ్మయ (ష్మకియా సమన్వయదృష్టితోకూడా విశేష ప్రైమ్సఖ్యాన్ని వహిస్తున్నది. పురాణపురుషని నుండి (బహ్మాండంలాగా పురాణంనుండి సాహిత్య [ష్మకియా జగ తంతా ఉద్భ వింపగలదనే తత్త్వానికి ఆదర్శ పాయమై పరిఢవిల్లుతున్నది, చా

(పథమాంధ మహాపురాణం ర్టిక్రి

మారన పూరించిన మహాపురాణ శంఖారావం తరువాతి తరాలవారికి పురాణానువాది స్వీకారోత్సావాన్ని రేతెత్రించింది. ఎజ్జాపెగ్రడ, కమలనాభా మాళత్యుడు, .శ్రీనామడు, పోతన - ఇలా ఎందరో ఆమార్గాన నడిచిపోయారు మారన చుట్టిన శ్రీకారం ఆం[ధమహాపురాణానువాదోద్యమానికి శ్రీరామరక్ష,

మారనమహాకవి మార్కండేయప్పరాణాన్ని భావానువాదపద్దతి ననుసరించి తెనుగు చేళాడు. కవితయంలాగా ఈతడుకూడా మూలంలోని శాస్తా9ర్థాలను తగ్గించాడు. ఉపాఖ్యానాలలోని రసభావాలను మాతం ఎక్కడా వదలలేదు. వీలున్నచో బెల్లా వివేకంతో కథార్థాలను పోషించటమో, విస్తరించ టమో, _కమబద్ధం చేయటమో, మధురతర మొనర్చటమో చేసి కథాకథనంలో కావ్యకళాదృష్టిని [(వదర్శించాడు. పురాణానువాదంలో శాస్తో9వదేళ సౌరభం చెడకుండా కథాళిల్పసుమవై భవాన్ని మారన సంరక్షించాడు. సంస్కృతంలో అర్ధ్మ్యవధానాలై న పురాణఘట్టాలను మారన స్వీయకవితాభివ్య క్రితో శద్దారాభయ (పధానాలుగా నిర్మింపగలిగాడు, స్వారోచిషమనుసంభవ, హరిశ్చంద్ర కువల యాళ్వ మరు త్తరాట్బర్మితాదు లటువంటివి, ఆ కథ లావిధంగా రూపొందటానికి కథాశ క్తి ఎంత కారణమో మారన కవితాళ క్రికూడా అంతే హేతువు. మారన రసౌచిత్యదృష్టికి నరిష్యంత దమచ్చ్శకవర్తులకథలను ఆశువదింవకుండా వదులుటయే తార్కాణం, తెలుగులో వెలసిన హరిశ్చందచర్శితలు, స్వారో చిషమనుసంభవాదులు, మారనరచనాశిల్పాన్ని మార్గదర్శకంగా పెట్టుకొని (వవర్తిల్దాయి. (ప్రబంధ కథామూలమైన మార్కండేయ పురాణంలోని మహ త్తంతా మారన కవితాళిల్పానికి దక్కవలసిందే.

మారన అనువాదం మూలాతివిదేయం కాదు. మూల భావావిష్కారాన్ని స్వీయ కవితావ్యక్తిత్వ మ్ముదతో దిద్దితీర్చటం మారన (వత్యేకత. సారళ్యం వీడని గాంభీర్యం, మార్దవం వీడని [పొఢిమ, సౌకుమార్యం వీడని సమాస సంఘటనం, సారం చెడని సం, గహత్వం, రసదృష్టి వీడని కథార్థపోషణం మారన కవితాశైలికి సహజాలంకారాలు, ఇటువంటి శైలి సర్వపురాణ సామా న్యంగా ఉండదగింది. పురాణరచన పండితపామరులకు మొదట (శవణానందాన్ని కలిగించాలి, కాని, పౌరాణికులు (వవచించటానికిగాని బుధమండలి భావించ టానికిగాని అందులో అంతస్సారంకూడా ఉండాలి. (పపయత్నకృతాలంకార బంధురమైన శ్రైలి, వ(కోక్తి వైభవం, దీర్చవర్డనాస క్రి, గాఢపాఠంగల వాగ్వుత్తి

పురాణక ర్త కుండరాదు. కాని, నిరలంకార మైనా సాలంకార సొందర్యస్సూ ర్తిగల ఒకానొక [పౌఢో క్తి పంూణక ర్త కుండాలి. అబువంటివి మారన రచనలో (వత్యక్ష మౌతున్నది. కాబట్టి మారన మహాకవిది అచ్చమైన ఆంధపురాణశతై లి. ఆతని మార్కండేయం (వథమాంధ మహాపురాణం. గురుశిష్యులు ; మార్చ-ండేయపురాణాశ్వాసాంతగద్యల ననుసరించి.మారన శ్రీమదుభయ కవిమ్మిత తిక్కనసోమయాబి (పసాదలబ్ధి సరస్వతీపా తుడు; తిక్కనామాత్య ప్వుతుడు. గురువుగారి పేరూ, తంిగారి పేరూ తిక్కన కావటం మారన అదృష్టం. అయితే గురువుగారు మూూతం ఉభయకవిమి[తుడు, సోమయాజి, మహాకవి.తర్మడి _పభావంకంటె గుర్ముపభావమే మారనమీద అధికమని గద్యలో ఆయన చెప్పిన తీరే చెప్పక చెపుచున్నది,అంతేకాక మార్కండేయ పురాణావతా రికలో మారన తిక్కనను విశేషించి ఇలా కీ రించాడు: “ఉభయకవిత్వ తత్త విభవోజ్ఞ్వలు సంవిపాతాధ్వర [కియా (పభు బుధబంధు భూరిగుణబంధురు భారతసంహితాకథా విభు బరత త్త్వబోధను నవీనపరాశరసూను సంతత శతిభువనకీ ర్తనీయయశు( దిక్కకవీందునిం గొల్తు నర్థితోన్‌*” (అవతారిక, 10 పం) మారన తిక్కనను కీర్తించిన విదాన్ని పరిశీలి స్తే వారిరువురి నడువు నున్న గురుశిష్య సంబం ధాన్ని ఊహించటానికి కొంత వీలుపడుకున్నది.తిక్కన ఉభయ కవిమితుడై మనుమసిద్ధి సభలో ఉజ్జ్వలుడై (పకాశిస్తున్న నాటికే మారన ఆయన నెరుగు ననవచ్చును. బహుశః కాఠతి గణపతిదేవుని సాయంతో మనుమసిద్ధిని నెల్టూరి గద్దెపై పునక్నపతిష్టించిన తరుణంలో మారన తిక్కన శిష్యత్వాన్ని స్వీక రించి యుండవచ్చును. మారన తన వ్రై దుష్యంచేత, వైదిక సదాచార సంప త్రిచేత తిక్కన హృదయాని కెక్కి అతని వాత్సల్యానికి ప్యాళుడై ఉండి ఉంటాడు. తిక్కన “సోమయాజి' యైకవ్సుడూ, *“భారత సంహితాకథానిళు' డైనప్పుడూ మారన అతని సన్నిధానంలోనే ఉండి, తన్ముఖ వినిర్గత సరత త్త్యబోధామృతాన్ని తనివితీర (గోలుతూ, అతనినే అపరవ్యాసావకారుడని ఛావించి, సేవించి కృతార్థుడై ఉంటాడు. తిక్కన పరమపదించిన తరువాత స్వీయ కుటుంబ పోష

(వథమాంగధ మపహాపురాణం ర్ట జార్జం ఆంయ్యధ మవానగరమైన ఓరుగంటికి పోయి. అక్కడ స్థిరనివాసం చరురచుకొని ఉండవచ్చును. మారన తాను *“తిక్కనసోమయాజి (వసాదలభ్ధి సరస్వతీపాాతుడ'నని చెప్పుకొన్నాడు. కాని, దానిని వివరించి చెప్పలేదు. సరస్వతి వాగధిదేవత. కావ్య రచనంలో దానిని కవివాగ్బు త్తి అనవచ్చును. అటువంటి ధానిని తిక్కన నుండి మారన పొందగలిగాడు. మారన మార్కండేయ పురాణ పీఠికలో సరస్వతి నిట్లు కీర్తించాడు: “ఆరయ నొక్కభళంగిన రహస్యపు(జోటను రాజసన్నిధిన్‌ సూరి సభాంతరం బులను జౌొన్సడి తప్పక గద్యపద్యముల్‌ దోరలు పేర్చినట్టు మది దోవంగంజేయుట సంతతయు నా భారమె కాదె వీని కను భారతి మాకు( బసన్న మయ్యెడున్‌” (అవతారిక, వ. 5) ఈ పద్యభావాన్ని పణీలిస్తే మారన మహాకవికి భారతీదేవి నిత్య 4పసన్నరై యన్నట్లు సుష్టమౌడుంది. ఆయన (ాహ్మీదత్త కవిత్వశక్రి యుక్తుడని, నిరర్గళ ధారామధురమైన కవిత్వం చెప్పగలడని తేటవడుతున్నది. బంగారానికి తావి అబ్బినట్టు సహజ కవిమైన మారనకు తిక్కన శిష్యత్వం (పాప్తించింది. ఏకాంతంలోనూ, రాజసభలలోను, పండిత పరిషత్తులలోను గద్య పద్యాలను దోరలు పేర్చినట్టుగా చెప్పగలిగేళ క్తి, అవకాకాలూ లభించాయి, తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణ రచనాకాలంలో నిర్వచన కవిత్వం రచించా లని దీక్షవపాంచినా, మవాభారత రచనం నాటికి గద్యపద్యరచనాశీలి అయినాడు, పాండిత్య (పకర్షకంటె కవిత్య్వ్యపరమార్థ మే ముఖ్యమని తిక్కన భావించాడు మారనకూడా తిక్కననుండి ఆ ఆంళాన్ని (గహించాడు. అంతటితో ఆగక సోమయాజినుండి కవిత్వ శిల్పకళా రహస్యాల నెన్నింటినో (గహించి పుక్కిట పట్టాడు. ఇదియే తిక్కననుండి మారనకు లభించిన సారస్వతాంశం,. దానితో ఆశవుగాకానీ, లేభినితోకాని నిరాఘాటంగా కవిత్వం చెప్పాడు. .పెపద్యంలో శీర్కొన్న రాజసన్ని ధానం, సూరి సభలు నెల్టూరివేకాక, ఆపైన ఓరుగంటివి కూడా కావచ్చును. ఓరుగల్లు (పభువు, అతని సేనాపళులు జరిపించే విద్యాగోష్టు లలో మారన తప్పక పాల్గొని యుండవచ్చును. నానాపురాణవిజ్ఞాన సౌరభాన్ని 6౪752.?

ర్ట జీవియస్‌ పీఠికలు ఆయాసభలందు గుభాళింపరేసియండవచ్చును. వీటికన్నింటికి మూలం తిక్కన గారి అంలేవాసిత్వంలో నేర్చిన కావ్యకళా రహస్యాలు, పరత త్త్వబోధనలు, కృతజ్ఞగాబంధురుడై న మారన ఈ విషయాన్ని గద్యంలో నిబంధించి చెప్పుకొని జొచిత్యాన్ని, కృతజ్ఞతను [పకటించుకొన్నాడు.

కృతికర్త : కృతిభర్త :'

మారన తన తం్కడిపేరును, గురువు పేరును తప్ప మళే వివరాలను ఎక్కడా చెప్పుకోలేదు. కాని, కృతిభ ర్తమైన గన్న సేనాని వంళావ?ని అభిని వేశంతో వర్ణించాడు. నాగయగన్న సేనాని రెండవ (పతాపరు[ దదేవుని 'సేనానులలో (పసిద్ధి చెందినవాడు. ఆతని రాతతర్మడులు కాళతీయ (పభువులను అచంచల భక్తి విశ్వాసాలతో సేవించారు. గన్న సేనాని తర్మడియైన నాగ సేనాని కాకతి ర్ముదమదేవి అను గవానికి హాశుడై పాకనాటి సీమకు అధిసతి అమునట్ట చార్మితకులు భావిస్తున్నారు. (కాకతీయ సంచిక - పు, 60) గన్నయ తల్లి మల్లమాంబ.గణపతిదేవ చ[కవ క్రి ఆనుంగు తలవరియైన మేచయనాయకుని ప్యుతిక ఆమె. ఇతనికి మేరునగధీరులై న తమ్ములు ఇద్ధరు ఉన్నారు. పెద్దవాడు ఎల్లయ సేనాని అరిభయంకరుడు. రెండవవాడు మేచడ్వు నాయకుడు - సేనాని, మహాధికారియేకాక (సతాపర్యుదునికి ఆత్యంత అప్పుడు, గన్న సేనాని ఓరుగల్లు పురపాలకునిగా సుస్థిరకి ర్రిని గడించడమే కాకుండా అనేక యుద్దాలలో విజయొ లను సాధించి పతాపర్నుదునిచేత రాజ్యచిహ్నాలను, నాయకత్వాన్ని పొందాడు. మారన గన్నయ సేనానిని (పతాపర్ముద కటకపాలునిగా మా[తమే కొక

సుందరాకారునిగా, భామినీచి త్తచోరునిగా, నిరహంకారునిగా, కళశాచతురునిగా? నయాభిజ్ఞానిగా, బుధబంధువుగా పేర్కొన్నాడు. ఇవన్నీ ఒక యెత్తు. ఆతనిని దానకర్ణునిగానూ, హరిహరాద్వ్వైత భ క్రిభావసిగానూ వర్ణించటం మకో యెత్తు" (గన్ను అనే వదం “కర్టొకు వికృతిరూవమని సూచింటే మారన . *“నాగరయ కర్ణా!" (8. 'కలియుగ కర్ణా! (6.268) అని గన్నయను క్రీర్తించాడు- గన్నయ దానకర్ణుడు కావటం వలన మ్మాతమే మారన అతణ్ధి ఆశయించినట్టు కనవడదు. హరిహరనాథ భక్తుడైన తిక్కనసోమయాబ్రిక్ష శిష్యుడైన మారన 'హరి హర ఫాద సేవనవళంవదచిత్తుడైన 4 త్రముడనియే గన్నయ సేనాని సాన్ని హిత్యాన్నీ, కృతిభ రృత్వాన్నీ 'అభిలషించాడని భావించటానికి బలమైన కొారణొ లున్నాయి. గన్నయ సేనానిలోని హరిహరభ క్రి భావాంకాన్ని మారన ఆళ్వాసొ ద్యంత పద్యాలలో నిబంధించి కీర్తించాడు:

(వఠమాం్యధ మహాపురాణం ర్టిర్టి “విన్టుభ క్రి పర్మిగవో!” (2.848) “నితాంతభక్రి సముపాసితరు[ద।[” (8.898) “గాఢభజన స్ముపసన్న గరుడపృషాంకా!” (8.894)

“శ్రీకంఠ రుచిర చరణాజ్ఞాకర సంతత విహారహరి మరాళా లోకస్తుత్య సుశీలా" (ఉ1) “హవృత్మమల స్ఫురద్భవా!” (6.262) “హరి పద విహితాత్మా!” (6.264) “భావస్స్ఫురిత భవానీ శ్రీవనితాధీశ!” (71) “శ్రీకంఠాకుంఠిత కరుణా కల్పలకావభూత నానార్థ ఫల స్వీకారఢన్య!” (61) “శ్రీకంఠ శ్రీశభృత్య!” (8.289) ఈ సంబుద్ధులను (కమంగా పరిశీలిస్తే గన్నయ సేనాని చిత్తపరిపాకంలో

(కమంగా గోచరించే పరిణామ దళలు స్పష్టమౌతాయి. భక్తి పర్మిగహణం,

నితాంత భక్రి భావనం, గాఢ భజనం, భావసమాధి, దై వ్యపసన్న ౦, భదక్తిపలసిద్ధి

అన్నవి గన్నయమంతి [కమంగా సాధించిన భక్తాధికారాలు. శ్రీకంఠ శ్రీశ భృళత్యుడై ఆద్వైతసిద్ధిని సాధించటం అతని చి త్తపరిపాకానికి చిట్టచివరి సోపానం* అటువంటి ఉత్తమాధికారియైన గన్న 'సేనానియే మారన మవికవి నాకర్షించి ఉంటాడు; అతనిచేత మార్కండేయ పురాణాన్ని వినిపించుకొని ఉంటాడు, మార్కండేయం వెలసిన కాలం

చార్మితక దృష్టితో పరిశిలిస్తే మారన మార్కండేయ పురాణ రచనం

(క్రీశ. 14 వ శతాద్ది తొలి ఉషస్సుల్లో సాగిందని నిశృయించవచ్చును. రెండవ (వతాపళ్ముదుని పరిపాలన కాలం ,కీ.ళ. 1208 నుండి 1828 వరకు వ్యాపించి ఉంది. అయితే, 1290 నుండి _ప్రతాపరుదదేవుడు ర్ముదమదేవి పాలనంలో యువరాజుగా ఉండి అనేక యుద్ధాలలో తన పరాకమాన్నీ, రాజకీయ ధౌరంధ ర్యాన్ని (పకటించాడనీ, మహారాజ్ఞి మరణానంతరం సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడనీ చర్మితాధారా లున్నాయి గన్న సేనాని (పతాపరుదుడు సింహాసనానికి వచ్చిన తర్వాతనే అతణ్జీ సేవించి, మెప్పించి రాజ్యచిహ్నాలను, నాయకత్వాన్నీ పొంది నట్టు మారన రచన వలన తెలియవస్తున్నది.

0 జీవియస్‌ పీఠికలు (పళాపర్నుదుడు పట్టాభిషిక్తుడె న తరువాత దాదాపు ఆమిదారు సంవత్స రాలు దేశం ్మపశాంతంగానే ఉంది. కాని, ఆ తరువాత (క్రీశ. 1206.98 సం॥ల మధ్య నెల్లూరు (ప్రాంతంలో మనుమగండ భూపాలుడనే సామంతుడు తిరుగ బడ్డాడు. ఆతనిని ఆదిదమ్మ అనే కాకతి సేనాని అణచివేళాడు, కీ.ళ. 1802 మొదలు (పతాపర్నుదుడు మహమ్మదీయ దండయాాతల నెదుర్కొనవలసి వచ్చింది. 1808లో జరిగిన దాడిని తిప్పికొట్టినా, 1809లో జరిగిన దాడికి సంధి చేసికొని కప్పంచెల్లించవలసి వచ్చింది. 1812 పాంతంలో దక్షిణానపాండ్యులు కాంచీపురంమీద దండెత్తి దానిని ఆ్యకమించుకొన్నప్పుడు వారిమీద దండెత్తి విజ యాన్ని సాధించాడు. ఆ తరువాత 1818182 1 మధ్య దేశం (పళాంతంగానే ఊంది. కాని, 181లో మహమ్మదీయులు మరలా దాడిచేశారు. (వకాపర్ముదుడు వారిని తరిమి విజయాన్ని సాధించాడు. ఆ విజయానికి సంతోషపడి కొంతకాలం యుద్ధవ్మికాంతిని పకటించాడు. కాని, తలవని తలంపుగా [98 తలో యవన "సేనలు మరల ఓరుగల్లును ముట్టడించామి. అనేక కారణాలవలన (పతాపర్ముదు జాయుద్ధ ౦లో ఓడిపోయాడు, ఢిల్రీకి బందీగా గొనిపోబడ్డాడు. మార్గమధ్యంలో ఆ స్తమించాడు,

(పతాపర్నుదుని పరిపాలన కాలంలో జరిగిన పైసంఘటనలను పరిశీలిస్తే (శ్రీ.శ.1818 నుండి 1820 వరకు ఓరుగల్లు పళాంతంగా ఉన్నదని తెలుస్తున్నది. ఆ కాలంలో మహి పండితుడైన (వతావర్నునుడు సాహిత్యానికీ, శాస్త్రాలకూ, లలిత కళలకూ జేయూతనిచ్చాడు. సంస్కృృతాయధ కవులకు సతా గారాలు చేశాడు, ఆతనివలెనే ఆతని "సేనానులుకూడ సాహిత్యపోషణం చేసి, కొందరు కృతులను స్వీకరించారు. (పతాపరు దదేవుని అళ్వసైన్యాధ్యక్షుడై న సాహిణి మారడు భాస్కర రామాయణాన్ని అంకితం తీసుకొన్నాడు. ఆలాగే నాగయ శన్న సేనాని మారస మార్కండేయ పురాణాన్ని కృతి స్వీకరించాడు. ఒక మహీ పురాణం, ఒక మహాకావ్యం తెలుగులో వెలయటానికి ఈ (పశాంత వాత్తావరణం ఎంతో తోడుడీ ఉంటుంది.

(పకాపర్ముదదేవుడు రాజ్యానికి వచ్చిన తరువాత శతువులను జయించ టానికి ఆనేక పర్యాయాలు ఓరుగల్లునుండి సైన్యాలతో దూరప్రాంతాలకు వెళ్ళి నట్టు తెలుస్తున్నది. అటువంటి సమయాల్లో పుర రక్షణ భారం అత్యంత (పారాన్యం వహిస్తుంది. కాబట్టి పురరకకుడైన గన్న సేనాని గొప్ప బాధ్యత

(వథమాం[ధ మహాపురాణం 101 గలిగిన ఉద్యోగాన్ని రాజు మనసు కెక్కేటట్టు పర్మాకమ నిత్రి చాతుర్యాలతో నిర్వహించినట్లు స్పష్టమౌతున్నది. అండువలననే ఆతడు (వతాపర్ముదుని ఆంతఃపురాన్నీ, పురాన్నీ, మండలాన్నీ రక్షించిన సేనానిగా, నీతియుగంధరు నిగా మారనచేత కీర్తింపబడ్డాడు: “సురపుర సద్భక్ష కాకతినరపాల కటకపాలనస్థిరకౌర్యా!” (7.280) “రాకతిక్షీతీశ్వర పురపాల [పకటశౌర్య విశేషణ!" (8.206) “ఖ్రీకాకతి నృపరాజ్య (పాకారాయిత భుజా పరా |కమగణ్యా!ో "(41 “శ్రీమత్పఏతాపర్కుద మహామండలనాథ మండ లావన దజ[”. (2.1 ఈ సంజోధనలు గన్న సేనాని ఇహుముఖ పర్మాకమాన్ని చాటటమేకాక,) అవ్పుడు, ఆతడు ఓరుగల్లున ఉచ్చస్థితిలో ఉన్నట్టు తెలుపుతున్నాయి. మారన ఆ సమయంలో అతణ్ణి దర్శించటం, మార్మలడేయీన్ని కృతి నొసంగటం జరిగి ఉంటుంది. ఆంటే, ఈ పురాణ రచనం సుమారు కీ. ళం 1818 లో (పారంభమై 1820 కి పూర్వమే ముగిసి ఉంటుందని నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చును అనువాద పద్ధతి ; మారన మహాకవి మార్కండేయ పురాణాన్ని భావానువాద పద్ధతి ననుస రించి తెలుగుచేళశాడు, మారనకు నన్నయ తిక్కునలు పూర్వులు, గురుతుల్యులు. వారిది కథానువాద పద్ధతి. వారి _పభావం మారనమీద బలంగా కనవడుతుంది. కాని, వారి అనువాద వద్ధతిని మారన స్వీకరింపలేదు. దానికి కారణం వారిది ఇతిహాస రచన; మారనది పురాణరచన. అయినా, వారి అనువాదకళలోని పెక్కు. మోకు వలను మ్మాతం మారన (గహించాడు. కాగా, తెలుగులో ఖావానువాద పద్ధతికి శ్రీనాథునిది ఆచార్యపీళంగా విమర్శకులు భావిస్తారు. శ్రీనాథుడు హర్షనైషధ కావ్యాన్ని “ఆ శేషమనీషిహృదయంగ మంబుగా శబ్దంబు ననుసరించియు, నభిపా యంబు గుర్రించియు, భావం బుపలక్షించియు, నాచిత్యం బాదరించియు, ననౌచి త్యంబు బరిహరించియు, మాతృకానుసారంబుగా” ననువదించానని చెప్పు కొన్నాడు, ఈ లక్షణాలన్నీ భావానువాదానికి చెందిన ఆంశాలని (గ్రహిస్తే శ్రీన్తాథునికి ముందే మారనలో ఇవి స్పష్టంగా గోచరిస్తాయి. పురాణ రచనలో ఖావానువాదాన్ని (పవేశ పెట్టిన మొదటి తెలుగు కవి మారన.

10% జీవియస్‌ పీఠికలు

మారన మార్కండేయ పురాణాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు సం్యగహంగా, సారవంతంగా, కావ్యకళాసుందరంగా చెప్పటానికి (పయత్నంచేశాడు. సంస్కృత పురాణకర్త ధర్మ నీతిశాస్తాంద్యర్థాలను బోధించాలనే దృష్టితో నిర్మించిన కథార్థా" లను ఉపదేశదృష్టితోనే కాక కావ్యకళాదృష్టితో పునర్నిర్మించే (వతిభ తిక్కన శిమ్యడైన మారనకు కరతలామలకం. అర్ధ ప్రధానమైన పురాణ ఘట్టాలను మారన శజ్ఞారోధభయ (పభానంగా వినిర్మించాడు. స్వారోచిష మనుసంభవం, హరిశ్చంద, కువలయాశ్వ మరు త్తరాట ఏర్మిశాదులు అటువంటివి. పురాణకథలకు కావ్య గౌరవం కల్పించింది తెలుగులో మారన వాక్సాకం.

సంస్కృత మార్కండేయాన్ని మారన అనువాదంలో సుమారైదింట ఒకవంతు తగ్గించాడు, రెండున్నరవేల గద్యపద్యాలలో ఐదువేలకు పెబడిన సంస్కృత శ్లోకాలను (కోడీకరించాడు. మారన అనువదింపక వదలిన భాగాలలో మొదట పేర్కొనదగినవి నరిష్యంతదమ చర్మితలు, ఇవి మూలంలో 129వ అధ్యాయంన్వుండి అయిదధ్యాయాలలో 18? శ్లోకాలలో రచింపబడి ఉన్నాయి. ఇవి పురాణంలో వర్ణింపబడిన సూర్యవంశ రాజచర్శితలలో చివరివి, మారన మరుత్త రాట్బర్మితంతో పురాణాన్ని ముగించాడు.కావ్యకళా దృష్టితో చూస్తే ఆ ముగింపుకు ఒక జౌచిత్యముంది. ఆర్హ్మకాణ పరాయణత్వం, దుష్టశిక్షణం-అనే రెండు ధర్మాలు తండి కొడుకుల రూపాలలో సంఘర్షణపడి, [(పళయరూపం తాల్చ్బబోయి, అద్భుతావహంగా శాంతించి లోకకళ్యాణ్యపదాలై నట్టు వర్ధింపబడిన వీరగాథ మరు త్తుని చర్మితం నిర్వహణ లక్షణాలతో నిండాంన ధర్మవీరగాథ ఆది. ఇక దమ చర్మితమా- ర్మౌద్యవధానమైంది; శ తుర క్రంచేత పితృదేవతలకు తర్పణాలిచ్చి మాంసపిండాలను భో క్రల కిచ్చినట్టు వర్ణించిన వీభత్సరస కథ ఆది. మంగళాం తంగా పురాణనిర్వహణం చేయదలచిన కవికి ఈ ముగింపు రుచించదు. అందు వలన ఆ కథాద్వయాన్ని వదలి మారన జొచిత్యాన్ని పాటించాడు. మారన నరిష్యంత దమ చ్మకవర్తుల కథలను దపుమరిర్చే ఊపాఖ్యానాన్ని పూర్తిగా తెలుగు చేయటం మానలేదు. అయితే, పునరుక్షాలై న కథలలోని తుల్యకథా భాగా లను చర్వితచర్వణం చేయకుండా వదలి జొచిత్యాన్ని పాటించిన ఘట్టాలు రెండు సస్రమాళ్వాసంలోని సవితృ చర్మితంలో కనపడుతున్నాయి. మార్కం డేయంలో మార్తాండ చర్మితం నంచమాళ్వాసంలోని వైవస్వతమన్వంతర కథా సందర్భంలో ఒకసారి చెప్పబడింది. దానినే మరొకసారి వంశానుచరితంలో చెన్సవలసీ వచ్చింవి. మూలంలో ఈ రెండుసార్డు కూడా దివాకర వృత్తాంతం

(పధమాంధ మహాపురాణం 108 ఆచ్యంతం చెప్పబడి ఉంది కాని, మారన రెండవసారి చెప్పవలనీవచ్చినప్పుడు రెండింటిలోనూ తుల్యంగా ఉన్న కథాభాగాలను (108, 413; 105, 1188) తెలుగు చేయకుండా వదలివేశాడు. పై రెండు కథలలో సూర్యుడు విశ్వకర్మ దగ్గరకు వచ్చి సంజ్ఞా దేవినిగూర్చి [వశ్నించిన కఠథాఘట్టాలలో కొంత వ్యత్యాసం కనపడుతున్నది. మారన దానిని మ్మాతం మార్చక యథాతథంగా అనువదిం చాడు. (మా. మా. క. 852.858: 7, 1181150)

మారన అనువాదపద్ధతిలో గమనింపదగిన మరికొన్ని విశేషాలు:

1. ఉపాఖ్యానాలను అనువదిం 3 సందర్భంలో కథార్థాలకు ఉపబలకంగా లేని సన్ని వేళాలను, వివరణలను వదిలివేాడు.

2. కథాగమన వేగానికి అడ్జువచ్చే వివిధళాస్త్ర విషయాలను వదిలాడు. దేవతాస్తుతులను కొన్నింటిని వదిలాడు; కొన్నింటిని సం్యగహంగా కుదింబాడు. కొన్నింటిని మూలాన్ని ఛాయా మాతంగా ఉంచుకొని స్వీయ కల్పనలతో పెంచి స్వాతం త్యాన్ని (వదర్శించాడు.

3. మారన సహజంగా రసలుబ్ధుడు, శాస్తాంది విషయాలను తెలుగు 3 సేటప్పుడు వాటిని సం్యగహించినా, రసభావ పోషణకు ఉపస్కారకాలైన ఆంశాలను స్వీయ (వతిభా పాటవంతో విస్తరించి రచించిన ఘట్టా లెన్నో ఉన్నాయి. (పకృతి వర్ణనలు, యుద్ద వర్ణనలు, రనభావ వర్ణనలు, అనుభావ

వర్ణనలు మొదలైనవి తెలుగులో మారన రచన న్నాశయించి రమణీయాలుగా రూపొందాయి.

4. మారన జొచిత్య మెటీగి అమూలకాలైన ఆఅంకాలను 'పెక్కింటిని కల్పించి పురాణానికి కావ్యకళాగారవాన్ని కలిగించాడు ఉదాహరణ కొకటి రె0డు:
5. తపోవన వర్ణన ;

వ. “వల్దవిత కుసుమిత ఫలిత వివిధ వల్లీ వేల్రిత మాకందచందన మందా రాది.నానా మహీజరాజ విరాజితంబును, దరులతా శిఖర విహరత్క్మలకంఠ శుక కులకలకలస్వన మనోహరంబును, ననవరత పోమధూమ శ్యామలిత వ్యోమ మండలంబును, నవిచ్చిన్నాధ్యయ న రవ బధిరిత దిగంతరాళంబును, ననుదిన (వవర్ధమాన మహాధ్వరోత్సవ సమాగత శతమఘ (వముఖ నిఖిల నిలింపనివ సోలంకృతంబును, సమిక్కుసును కందమూల ఫలాహరణాగమనార్థ వరస్ప

10% జీవియస్‌ పీఠికలు రాహ్వాన మునికుమార కోలాహల విలసితంబును, శాస్త్ర పురాణేతిహాస కథా కథన చతురతాపసో త్తమ పరిషదభిరామంబును, బరమపావనంబును నైన తపోవనంబునందు.” 8 పత్మివత కథలోని (వతిస్టానపుర వర్ణనం ; ఊ॥ _ “దానగజేర్యద భూధర కదంబతురంగ తరంగ సంఘ కాం

తా నికురంబ రత్న మహితంబయి లక్ష్మీకి బుట్టినిల్సనం

గా నభిరామమై భువనగౌరవవై భవయు క్రమై (పతి

ష్టైన పురంబు వొల్చు విలన్మహిమ న్హలరాశిబాడ్పునన్‌,” _ (2.158) లిం ఆశ్వతరుని పర మేశ్వరస్తుతి: మవా(సగ్ధర ః

[శుతికాంతావ క్ర వద్మస్పురిత్త బహువిధస్తోోత నవ్యార్థజాతో

ద్గత వైచ్చితీ నిమగ్నా త్మకు సురముని గంధర్వ విద్యాధరేందా

ర్చిత పాదాంభోజు గాంతీశితృదచశశతదృ క్చిపతి (బహ్మ సేవా

సతత (_పేమాత్మచేతోజనిత ఘనదయాకాలి- జందార్ధమౌళిన్‌. (8.58)

5. మారన మూలంలోని లోకధర్మాలను, నీతులను, ధర్మవిధులను సూక్తులవలె పద్యాలలో వినిర్మించి సూ క్రినిధిత్వాన్ని (వకటించాడు. ఉదాహర ణకు ఓకటి రెండు: క్ష శ్లో “అపు తతా మనుష్యాణాం టేయసేన కుప్పుతతా

కుప్పుతో హృదయాయీసం సర్వదా కురుతే పిత్త” (72.7)

కం. “పుత్తుంండు పుట్టమి మేలు కు

పుత్తుంండు జన్మించుకంటె బురుషునకును దు

ష్పుత్తుంండు దహించు నిజచా

ర్మితాగ్నిని. దం్యడిమనము కేయును బగలున్‌,” (5.268) ల్సి ల్లో అష్టావాత్మగుణా యేహి తేషా మాదౌ దయా ద్విజ” (008.66)

కం, “దయం బోల వధ్వరంబులు

దయ బోలవు వివిధ భూరిదానచయంబు

క్రయ బోలవు జపతపములు

దయ తలపోయంగ విశిష్టతమధర్శ మిలన్‌,” (4246)

(పభమాం[ధ మహాపురాణం 105 రి. శ్లో “నిష్ప త్రిః కర్మణాం దైవే పౌరుషేన వ్యవస్థితా తస్మా దహం తథా యత్నం కరిష్యే ప్యుత కార్యతః” (21.286) కం. “తన పొౌరుషంబు వదలక మనుజుడు కార్యం బొనర్ప మానుగ దైవం బునయందు( బౌరుషమునం దును దతృ్ఫలసిద్ది దోయ' దుల్యస్థితితోన్‌,” (848) మారన పురాణానువాదంలో భావానువాదమే ఉపాదేయమని భావించి, మొట్టమొదటి సారి తెలుగులో ఆ పద్ధతి ననుసరించి మహాపురాణాన్ని రచించి చూపాడు. ఆనంతరయుగాలలో పురాణఖండాలను, కథలను అనువదించటానికి వూనుకొన్న కవులకు మారన మార్గదర్శకు డయ్యాడు. కథాకథన శిల్పం : మార్క-ండేయపురాణ మొక ఉజ్వల కథారత్న హారం.అవీరంలో దాదాపు శశీ కథారత్నాలున్నాయి. మారన అపూర్వ కథాసంవిధాన చతురుడు, కృతిభ ర్త మాటలలో మార్కండేయం “నూతన కథావిస్తారం.” (అవ. కేటీ గన్నయ మారనను “తత్పురాణ (పకాళిత సారకథామృతం బొగిం (దావి జగజ్జనంబు లలర న్వచియింపు” (ఆవ 1గ్గిమని మనసార కోరాడు, మారనకూడా తా నట్టు చెవగలగటం తన జన్మసావల్య మని సంతోషించాడు. అతని కా పురాణం కథా సుధాసమ్ముదంలా గోచరించింది. దాని మహిమను మనోజ్ఞంగా కీర్తించాడు. క, _నానాగమార్ధ జలముల నానాఖ్యానక తరంగ నాదడంయబులనా నానయ ధర్మో క్రి మణుల దా నొప్పి సుధాద్ధిమాడ్కి-( దనరెడుదానిన్‌. (అవ. &0) సీ. నిఖిల కల్మష వంక నిర్మోచన స్పూర్తి నమరనరిదాారి ననుకరించి బహుళ తరాజ్ఞాన తుహిన నిర్వావణ (పొఢథి నర్క్యపభాభాతి. దాల్చి వితత చతుర్వర్ణ విపుల ఫలాలంకృ తస్థితి మందారతరువు( బోలి బూర్జేందు మండల స్ఫురణ నొంది

106 జ్రీవియస్‌ పీఠికలు త్రీ. యఖిల విబుధ సభాపర్వమై జగజ్జ నావళికిం గర్జవర్వమై యధిక పుణ్య యోగిహృ చ్భాంతిపర్వమై యొప్పుదాని హరిగుణోజ్జ్యల మణినిధి యైన దాని క, ఇమ్మార్కండేయ పురా ణ మఖభిలహితమ్మ గా(గ నా నేర్చు గతిన్‌ నెమ్మి విరచించెదం బఐ ద్యమ్ముల గద్యముల భవదుదాత్తానుమతిన్‌, (అవ, 22,28) “న్నా నేర్చు గతి రచిస్తానని తిక్కన శిష్యు డనిపించుకొన్నాడు, మార్మండేయం మారన అన్నట్లు పూర్ణేందు మండలం”? అయితే, “సారకథాసాం్యదచం్నదిక ఆతని కథాశిల్ప కళాకాంతి. మారన పురాణ కథలలోని ధర్మ పవృత్తిని రక్షిస్తూనే ఆస క్రికరమైన కవితాశిల్పంతో వాటిని అభివ్య క్రీకరించి శిల్పమందిరాలుగా డిద్ది తీర్చాడు. ఈ పురాణంలోని (దోణనందన చర్మిత౦ జన్మాంతర కర్మఫలాన్ని జీవులు అవశ్యం అనుభవింపక తప్పదనే పరమార్థాన్ని బోధిస్తుంది. దానిని మారన (పసన్న కథా కథనంతో వివరించాడు. వప్పుశాప వృత్తాంతం అహంకారం వలన కలిగే ఆనర్జాన్ని సూచించే కథ. దీనిలో మారన దృశ్యకావ్య శిల్పాన్ని వెలార్చి మూల కథకంటె రమణీయంగా చ్నితించాడు. మదనికాకందరుల వృత్తాంతం కామ (ోధాల సంఘర్షణంవలన కలిగే కడగండ్గను చృితించే కథ, మూరన ఈ కథలో ప్యాతల పవృత్తులను పరమౌచిత్యంగా చితించి కథలోని సంఘర్షణను శక్తి మంతం చేశాడు. [దోణనందనుల చర్నిత ఒక విధంగా భారతంలోని గరుడో పాఖ్యానం లాంటిది. అందులో మారన పక్షుల పరాాకమాన్నీ, శమీకమహర్షి కరుణారసాన్నీ కమనీయంగా చ్నితించాడు. ఆ శకుంతాలను పెంచిన శమీక మహర్షి శకుంతలను పెంచిన కణ్వమహర్షిగా మన కన్నులముందు నిలిపాడు మారన. అందుకీ పద్యం నిదర్శనం : ఊ॥॥ “ఎన్నడు వృద్ధి బొందు నివి యెన్నండు రూపు వహించు బొల్చ్బునిం కెన్న(డు నల్లడం జెల(గి యేడ్తెరం బాజుచునుండు నామెయిం జన్నుగ నెన్న డాటమెలు( జెందిన జెక.లచఛూ? నించునే నెన్నండు చూడ గాంతునొకొ యీ తరుశాఖల. గేళి సల్బ్చంగాన్‌.” (1468)

(పథమాంధ మహాపురాణం 107 ధర్మ పక్షుల పూర్వ జన్మ వృత్తాంతం జ్ఞాన (ప్రాధాన్యాన్ని (వతిపాదించే కథ. కార్యకారణ వద్ధతిలో చెప్పబడిన ఈ కథ సహజంగా ఆస క్రికరంగా ఉంటుంది. దానిలో మారన భావికథార్థ వ్యంజకాలై న రచనా శిల్పాలను నికేపం చేసీ ఉజ్జ్వలతరం చేళాడు. మార్కండేయ మహాపురాణ కథారత్న వోరంలో జడోపాఖ్యానం నాయక మణి. కథావి స్పృతిలోనూ, వస్తుత త్త్వంలోనూ ఇది పురాణకథలలో గౌరవంకలది. మూలంలో ఇది 1878 శ్లోకాలున్న 88 అధ్యాయాలలో వ్యాపించి ఉండగా, తెలుగులో 714 గద్య పద్యాలుస్న దాదాపు రెండాశ్వాసాలలో వ్యాపించి ఉంది. ఇందులోని వన్తువు (పధానంగా శాస్త్రవిషయం. పిండోత్పత్తి నుండి (బవ్మా [పాప్తీ వరకు అనేక విషయా లిందు (పసక్తమై ఉన్నాయి మారన ళాస్త్ర విష యాలను కవితామాధుర్యంతోనూ, కథనాశిల్పంతోనూ ఆస్వాచదయోగ్యాలుగా మార్చాడు. ఇందులో అంతర్గాథలు బహుళం. వాటి వ్యష్టి శిల్బాలతోపాటు సమష్టి నిర్మాణవై భవం కూడా సుసంఘటితంగా భాసించేటట్లు మారన తెలుగులో నిర్మించాడు. దత్తాతేయుడు ఆలర్కునికి ఆత్మయోగం బోధించడం ఈ కథల నరమ తాత్పర్యం, గురుశిష్యుల ఉత్పత్తి వికాస పరిపాకావస్థలను సహేశుకంగా చ్మితించటమే ఈక థాసంయోజనంలోని సౌందర్యం.కౌశికోపాఖ్యానం డత్తాతేయో త్పత్తికి మూలమైనది. మునికుమారుల సాహచర్యం దత్తాతేయునిలో అవదూత (వృత్తికి దోహదం చేసింది జంథాసుర వృత్తాంతం దత్తాతేయుని ఆశితవాత్స ల్యాన్ని స్పష్టపరిఛింది. కార్త వీర్యార్టునుని గాథ దత్తాతేయుని యోగవిభూతినీ, సర్వకామ్యార్థ (వదాతృత్వాన్నీ స్థాపించింది. కువలయాశ్వమదాలసా వృత్తాంతం అలర్కునిలోని రాజర్షి సంహిరసమృద్ధికి మూలకందమైంది మదాలస (వ్రబోధం అలర్కుజణ్ణి సర్వధర్మజ్ఞుడైన సార్వభౌమునిగా దిద్ధితీర్చింది. సుబాహుని వివేకం అలర్కు-నిలో నిర్వేదాన్ని కలిగింవజేసింది. మదాలస హేమకాసనం అతనియందు ముముకుభావాన్ని మేళ్కొలిపింది. దత్తాతేయ _పసాదం అలర్కునిలో ఆత్మ యోగ సిద్ధిని కలిగించింది. ఈ విధంగా ఈ ఉపాఖ్యానంలో కార్యకారణ సంబద్ద మైన కథా సూతం కమనీయంగా కుదిరింది. సంస్కృత పురాణ కథలో కంటె ఆ సమన్వయ స్మూతాన్ని మారన సమ్మగంగా ఆవిష్కరించి చూపించాడు. ఉపాఖ్యానాలను వసవంతం౦గా దిద్ది తీర్చే కవితా కళ్ళాపావీణ్యం మారన మూర్కుండేయంలో మహనీయంగా [వకటించాడు, వాటిళో మొదట పేర్కొన

108 జీవియస్‌ పీఠికలు దగింది హరిశ్చందోపాఖ్యానం. [దౌపదేయకథామూలంగా ఈ పురాణంలో చెప్ప బడినట్టు ఈ ఉపాఖ్యానం మరెక్కడా కానరాదు. క, “సత్యమున నున్న దీధర సత్యమున వెలుగు6 డరణి సత్యముననె తా నిత్యమయి స్వర్గ మమరును సత్యము ధర్మములలో( (బశ స్తం బనఘా!” (1 207) అన్న సత్యాన్ని పతిపాదించేది ఈ ఉపాఖ్యానం. కథాకథనంలో మారన ఉత్తర కథార్జాలను పూర్వకథార్థాలు వ్యంజింపచే'సేటట్టూ, కథ సమన్వ యబంధు రంగా భావించేటట్టూ మూలాతిళాయిగా చి్యితించాడు! మూలంతో రేఖామా[తంగా ఉన్న ఆంశాలను ఈ దృష్టితో పెంపు చేశాడు; నూత్నకల్పనలను జోడించాడు; రసభావాలను పోషించాడు; విభావానుభావసంపదమ ఉద్దీవ్లం చేశాడు; సరస (వబంధ కథాంగబంధురంగా ఉపాఖ్యానాన్ని సన్నద్ధం చేశాడు: (వతిపదసార్థ్హక రచనానికి ఈ ఉపాఖ్యానం ఉదాహరణం, మార్క ౦డేయంలోని మనుచర్మిత లన్నీ మారన [పతిభాపాటవానికి ఉదాహరణలుగా పేర్కొనదగినవి. వాటిలో స్వారోచిషమనుసం వవ వృత్తాంతం అవూర్వశిల్పరమణియం. "పెద్దన్మపబంధానికి గురుపీఠం. వస్తువి సృృతిలో, వస్తు నిర్మాణంలొ, వస్వైక్యంలో, పాత ప్వరూపస్వభావచి్శితణలోొ. రసపోషణ విధా నంలో, పద్యరచనంలో మారన మూలంకంటె విశిష్టంగా ఈ వృత్తాంతాన్ని నిర్మించాడు. "పెద్దనకు మార్గదర్శి అయ్యాడు,

1. మారన ఉపాఖ్యానాన్ని అరుణాస్పద నగర వర్ణనంతో (పారం భింఛాడు. రి (వవరునికి నామకరణం చేసినవాడు మారన. తీ. సిద్ధుడు చెప్పే చోద్యాల పసక్తిని సూచించిననాడు మారన. శ. జొషధం కరిగిపోయిన తర్వాత ప్రవరుడు విచారించేవిధాన్ని చ్కితించ టానికి మార్గం చూపినవాడు మారన. ర, మణివేదిక మీద కూర్చుండి వరూధిని గానంచేసినట్టు చెప్పిందీ, ఆమెను శతపష్మతేక్షణగా చ్మితించిందీ, (వరుని తనూడ్గతకాంతిని కల్పించింది, (పవరుని దయాభిక్ష నక్థించే వాక్యజాతాన్ని వివరించిందీ మారనయి్నేే.

ఉవథమాం్య్థఢ మహాపురాణం 160 6. స్వరోచి విభుత్వాన్ని గుర్తించిందీ, పారర్షి తపోవనకల్పవం చేసిందీ, కలపవాంసీ చ[కవాకాల సంవాదాన్ని దిద్దితీర్మింది, కురంగవలభ వరణాని. విస్తరించింది కీరనటే. జ ఎ క్‌ వ్‌ మ ఈ విధంగా భావ్మివబంధ యుగంలో వెలనిన ఆంధ పితామవాననికి మనుచర్మిత నిర్మాణంలోని శిల్పమర్మాలను అందించిన మూలపురుషుడు మారన. మారన రచన పెద్దనరచనకు మూల పణాళిక, మను కథలన్నీ పతీకాత్మక (పవృత్తి కలిగినవి. పురాణకథలోని [పతీ కాత్మకతను మారన విస్పష్టం చేసినాడు. మారన ఫల్మశుతిలో “స్వారోచిష జన్మంబును వర్తనంబుల్‌ స్వారోచిషాద్య (వభవంబు విన్నన్‌” అని "పేర్కానటం చేత కథను మూడు విధాలుగా విభజించి చెప్పదలచుకొన్నట్టు స్పష్టమౌతున్నది. స్వరోచిజన్మానికి హేతువైన కథాభాగం మొదటిది. స్వరోచి వర్తనం వర్ణితమైన ఘట్టం రెండో భాగం. స్వారోచిష మను సంభవాది వృత్తాంతం మూడో భాగం, (పథమ కథా భాగానికి ఫలం స్వరోచి సృష్టి. ఆతని వర్తనం అతని జీవిత సంస్కార చైతన్యరూపం. ఆతని సంస్కారంలో మాతాపితరుల తత్సృష్టి కాలంలో జ్ఞానేచ్చ్యాకియా శ క్తి చైతన్యంతో కూడుకొన్న ఆంతఃకరణం పతి వింబెంచిందని సూచించటం పూర్వకథలోని వస్తుధ్వని. సృష్టి ఇచ్చాధీనం. అటు వంటి ఇచ్చ గంధర్వునిలో లేదు. వరూధిని ఇచ్చలో ఉన్నదని మారన వ్యంగ్యంగా సూచించాడు. గంధర్వుడు వరూధినీ హృదయాన్ని ఆకర్షించలేక మాయా . రూపంతో ఆమెను చేరి భోగించాడు ఆమెకు గంధర్వుని నిజరూపం తెలియదు. మాయావియైన గంధర్వుడు సత్యస్వరూవజ్ఞాన సాధనమైన ఆమెదృష్టిని ఆవరో ధించాడు. మోహాంధురాలైన వరూధిని అటువంటి ఆంధ్యానికి ఒడబడింది. వారిరువురలో బలీయమైన భోగేచ్చాశ క్రి మాయామోహితమై తదనుగుణమైన [కియాశీలాన్ని' భజించిందని బోధవడుతున్నది. ఇది ఇలా ఉండగా-వరూధినిలో భోగేచ్చ వెనుక గూఢంగా సృజనేచ్చ కూడా ఉంది. దానివలన “ధరణీదేవ కుమారు"ని ఆత్మలో తలంచింది. శమదమాన్వితమైన (పవరతేజోమూర్తిని స్మరించే వరూధినిలో జీవ్యపేరితమైన జ్ఞానశక్తి గూఢమై భాసించింది. అంటే - స్వరోచిసృష్టికి కారకులైన వరూథిని గంధర్వులలో ఇచ్చా(కియా శక్తులు మాయా మోహసమన్వితాలై. ఉండటంచేత జ్ఞానళ క్రి సంగుప్తమై పోయిందని శాత్పర్యం, ఇటువంటి సంస్కార విశేషమే స్వరోచి చిత్తవృ త్తియందు (వతిబింబించినట్లు

110 జీవియస్‌ పీఠికలు చిితింపబడింది. స్వరోచి భోగలాలసుడై మనోరమా విభావరీ కళావతులతో (కీడిస్తున్నప్పుడు రధాంగవనిత, హరిజేందుడు, హరిణీరూపయైన వనదేవత ఆతని జ్ఞానవృత్తిని జ్ఞాపకం చేసినా అతనికి జ్ఞాపకం రాలేదు.

గంధర్వ (మాయా) విముక్తయైన వరూథిని (ఇచ్చ) నిజ్యవవర తేజో రూపాన్ని (జ్ఞానాన్ని) ఉపాసిస్తూ స్వరోచికి (తేజస్సుకు) జన్మ నిచ్చింది. మాయా స్వరూపమైన మృగీరూపాన్ని వీడి దేవతారూపాన్నిదాల్చి దైవ్య పేరణవలన మను సృజనేచ్భా పరాధీనురాలై న వనదేవత స్వరోచియొక్క భోగద్భృష్టిని హరించింది. స్వరోచి మోహవిముక్తుడై (పరమ) హంస (ప్రబోధంతో స్వియజ్ఞానళ క్రిని తేజో వంతం చేసికొన్నాడు. స్వరోచిలోని పవర తేజోద త్తమైన జ్ఞానవృత్తి మాయా రహితమై సత్యజ్ఞా నేచ్చా [పధానమైన వనదేవత కల్పించిన పాంచభౌతిక శరీ రంలో వసించి మన్ముశేస్టునిగా స్వారోచిషని సృజించింది.

(పవర _పేరితమై, వరూథినియందు సంకల్ప మా(తంగా భానించి,స్వరో చిలో సాధనావస్థను భజించి, స్వారోచిషని యందు మనుతేజం పరిపక్వస్థితి నందు కొన్నది. జ్ఞానధాత్వర్థ మూలమైన మనుళబ్ధ వాచ్యుడైన స్వారోచిషుడు సంపూర్ణ జ్ఞానరూపుడై జన్మించటం ఈ వృత్తాంత ఫలం, పరిపక్వ జ్ఞాన (_పభాకరోదయ సన్నాహ సంభారమే ఈ మూడు పురుషాంతరాల పురాణకథ పరమ తాత్పర్యం. ఈ (_వతీకాత్మక _పవృత్తిని మారన తన రచనలో (పస్పుటం చేశాడు; పెద్దన తన రచనలో _పబంధ ధ్వనిగా నిబంధించాడు.

ఉత్రమ మనుజన్మ గాథ సతీపాలన ధర్మ [వబోధ (వధానమైనది. గృహ స్థనకు భార్యారక్షణం కర్మాధికారాన్ని కలిగిస్తుంది. కర్మాచరణంవలన ధర్మం నిలుస్తుంది. “భర్తకు భార్య రక్షణీయ, ఆమెయందు భర్త (_పజారూపంబునం

బభవించును. _పశారక్షణం బతనికిం దన్ను దాను రక్షించుకానుట అని వేదో క్తి. భార్య అన్యా కాంత అయితే వర్ణసంకరం కలుగుతుంది; సంకరదోషం వలన పితృవర్గం స్వర్గస్రితినుండి ఆధోగతి పాలవుతుంది. ఊ॥ "ఆరయ సర్వకర్మముల కర్షులు గారు తలంచిచూడంగా దారవిహీనులై న వసుధాసుర భూవరవైశ్యళూ దు ల న్వారలు పత్నికి నృతి నవశ్యము( బాయగరాని యట్లు వీ స్ఫారయశోవరేణ్య! సతి. బాయంగరాదు తదీయ భర్తకున్‌”

(వథమాంధ మహాపురాణం వ. తే కారణము పత్ని ధర్మార్జకామములకు....”

ఇటువంటి ధర్మాన్ని రమణీయ కథాశిల్పంద్వారా వవంచించటమే ఈ ఉపాఖ్యానతాత్పర్యం. కథ కార్యకారణ[కమంలో చెప్పబడటంచేత ఆత్యంత ఆసక్తికరంగా ఉన్నది. ల

తామస మను జననగాథ విచ్శితకల్పనా మహనీయం. (ప్రతీకాత్మక (వవృత్త్రి సమన్వితం, సురాష్ట్ర9డ నేరాజు సూర్యోపాసనంవల్ల దీర్ణాయువును సాధి స్తాడు. ఆత డెన్నాళ్ళకూ చావడు; కాని ఆతని పట్టమహిషి, మంతులు, బంధువులు ఆందరూ చనిపోతారు, అతని (బతుకు దుఃఖభారంలో నిండిపోతుంది. ఒకసారి వానలు విపరీతంగా కురుస్తాయి జల్యపళయం వస్తుంది. రాజు ఒక [(వవాహంలో కొట్టుకానిపోతుంటాడు. ఆ (పవాహంలోనే ఒక మృగికూడా కొట్టుకొనివస్తుంది. అత డామృగపుచ్చాన్ని స్పృశిస్తాడు. అతనిలో విధి పేరణంవల్ల మృగనంగ మేచ్చ జనిస్తుంది. ఆది తామసగుణ (ప్రభావం. కరస్పర్శవల్ద మృగికి గర్భ మౌతుంది. అది సృష్ట్యున్ముఖమైన మృగీసంకల్ప ,వభావం. జన్మజన్మాంతర సంబంధ సంవిధాన స్వరూపమైన ' సంసారం వార్డుక నదీసంకుల (ప్రవాహ స్వరూపం, జ్ఞానలుప్రమెన పాశవిక కామం తామసం. తామసమైన కామానికి లోగిన నరునికి, మృగికి జన్మించినవాడు తామసుడు. కాని, సురాష్ట్రినిలో (బాహ్మణదత్తమైన సూర్యతేజం తామస మనువులో జన్మసంస్కారగత మైన తమస్సును చీల్చివేస్తుంది. తామసుడు సూర్యుని ఉపాసించాడు; దివ్యతేవాన్ని సంపాదించాడు. మనువులా భాసించాడు. తామసవృత్తులు కూడా జ్ఞానభాస్క-రో పాసనంతో జ్ఞానపూర్ణులు కావచ్చునని ఈ కథళోని ధ్వని.

చాక్షుష మను సంభవ కథ జ్ఞాన్యవధానమైనది. చతుర్ముఖ దృగ్గాతుడై, (బహ్మ వంశంలో పుట్టి, వంటనే మెట్టి, రాజకులై కభూషణుడై, కర్మాచరణార్హ తను పొంది, బాల్యంలోనే తపశ్శీలియై, యౌవన పదంతోపాటు మనుపదవిని కూడా ఏకకాలంలో అధిష్టించి, కమలాసనుని కరుణార్జ౦ దృష్టికి ప్మాతుడైనవాడు చాక్షుష మనువు. స్వీయ సిద్ధికి బతుకును సాధనంగా మలచుకొన్న సాధకుడు, బోధకుడు, రాజర్షి. ఆతని కథలోని ప్మాతలన్నీ అతని జీవిత పరమార్షానికి నిమిత్త మ్మాతాలుగానే ఉండటంచేత ఈ కథ ఏకప్మాత పధానమైన కథా శిల్పంతో .రాణిస్తూ చాక్షుషుని ఆద్వితీయత్వాన్ని _పతిపాదిస్తున్నది.

11కి జీవియస్‌ పీఠికలు

వైవస్వత మనువు కథ సత్యధర్మ (వతిపాదకం. సత్యమే చైవస్వకళుని మనువుగా చేసింది. మారన ఈకథలో పా్మాతల్యకియా బాహుళ్యాన్ని వర్ణించటం ద్వారా వాటి స్వరూప స్వభావాలు తేటపడే శిల ఎమార్జాన్ని అనుసరించాడు. అందులోసూ అన్ని ప్మాతలూ ఒక యెత్తు, వై వస్వతుని వ్యక్తిత్వ చ్మితణం మరొక యెత్తు.

సావర్ణి మనుసంభవ సృత్తాంతం దేవీసప్రశతితో ముడివడి ఉండటంచేత ఈ పురాణంలో (పత్యేక (పతిపత్తిని గడించుకొన్నది. తత్కథా సంవిధానం శిల్పరమణీ యం.

సావర్ణి పూర్వ జన్మంలో సురథుడనే రాజు; (పజలను కన్న బిడ్డలుగా భావించి పాలించిన చల్లని _పభువు. అతనిని ఒకసారి కాలావిధ్వంసులనే శతు వులు ఓడించారు. దానితో అతడు అడవుల పాలయ్యాడు. చివరకు మేధ అనే తపోధనుని ఆ[శమం చేరి, బంధుపుత్తాందుః వియోగం వలన కలిగిన దురంత చింతతో కాలం గడుపుతున్నాడు, ఒకనా డతనిక్తి సమాధి అనే వైప్యడు కన పడ్డాడు. అతడు కూడా వుతులచే బహిష్కృతుడై వారిమీద మోహం వలన దుఃఖిస్తూ తిరుగుతున్నాడు, నసురథుడు సమాధి చరిత విని ఇరువురి సంసార మోహానికీ కారణం తెలిసికోవాలని మేధ న్మాశయిందాడు. ఆతడు మాయాస్వరూప స్వభావ మాహాత్మ్యాలను తెలియపరిచాడు; దేవీమాహాత్మ్యాన్ని చెప్పాడు; విమ్ణు మాయాశ క్రిని ఉపాసించుమని బోధించాడు. సురథ సమాధులు శక్తిని గూర్చి తపస్సు చేశారు. ఆమె వారిక్తి (పత్యక్షమై వరాలు కోరుకోమన్నది. సమాధి నిస్సం గాత్మకమైన నిర్మలజ్ఞానాన్ని కోరుకొన్నాడు. సురథుడు రాజ్యాన్నీ, వైరి విజ యాన్నీ, పైజన్మలో శాశ్వత మోఇాన్నీ ఆర్థించాడు. ఆమె ఆ వరాలను (బసాదిస్తూ సురథుని ప్రెజన్మంలో రవిసుతునిగా మనువుగా అయ్యేటట్లు నిక్జేశించింది. సంగ హంగా సావర్డి మను జన్మవృత్తాంతం ఇది.

మేధ మహాజ్ఞాని, బరత త్వ సవతిపాదన విధాన మర్మజ్ఞుడు. అతడు మోహస్వరూపాన్ని లౌకిక దృష్టాంతంద్వారా నిరూపించిన విధం సరసరమణజీయం: చ॥ “పులుగుల( జూడమే యెడంద బోధము గల్లి యు మోహ మెట్టిదో

సొౌలయక యాశట న్నలియచు స్టని మేం హైగి, దెచ్చితెచ్చి చం

చులు వెడలించి పిల్పలకు! జొన్పెడు మక్కువ నింత కక్కుడౌ.

దల(ప(గ( బు్ముతులందు వసుధావర! మోహము మఘ శ్యకోటికిన్‌.”

1పథమాంధ మహాపురాణం కేశి

వ. “పుత్తమోహంబు (పత్యుపకారార్థంబుగా దది సహజంబ యెట్లనిన సంసార స్థితికారిణియైన మహామాయ (ప్రభావంబునం జేసి మమతావర్తం బగు మోహజలగ ర్తంబున నెల్లవారునుం బడినవారు గావున దీని కింత విస్మయం బంద వలదు” (6-80-81).

మెధ దేవీమాహాత్మ్య (ప్రబోధం చేయటానికి హేతువు సురథుని జిజ్ఞాసం అతనిలో ఆజిక్షాస కలగటానికి హేతువు సమాధి, సమాధికి జ్ఞానలబ్ధియే ఫలం, సురథునికి మనోరథసిద్ధియే ఫలం, పీరికి కారణకార్య సంబంధాన్ని నిబంధించి నిర్వహించటం ఇందులోని శిల్పం. మేధ దేవీమాహాత్మాాన్ని చెప్పి ముగింపు మాటగా ఇట్టన్నాడు- కః. "మానుగ సంపదయను వి

జ్ఞానము దయ సేయు దేవి సదృ్భ క్రి మది

నూని తను( గొలిచి కోరిన

మానవులకు. [బీతితోడ మానవనాథా!” (6.240 ఈ మాటలు విన్న క్ష్మతియుడు సంపదను కోరాడు; వైశ్యుడు జ్ఞానాన్నికోరాడు. వీరిరువురిలో కథానాయకుడై న సురథుని కోర్క పధానం. అత డటువంటి కోర్కెను కోరటానికి తోడుడిన అంశాలు రెండు: 1. కథలో అశక్తులైన సురలు శక్తి న్మాశయించి శ్యతువులను నిర్జించటం. 2. శక్తి ధర్మవిరోధులైన రాక్షస నికాయాన్ని చంపి ధర్మరక్షణం చేయటం, దేవతలు కూడ అటువంటి [పయోజ నాన్ని ఆర్జించి దేవిని స్తుతించారు. ఊ॥ “ధర్మ విరోధులైన బహుదైత్యులం జంప ననేక రూపము

ల్చేర్మిమెయి న్ధరించి యిటు ఫీమరణం బొనరించి గెల్బి తీ

నిర్మల భూతిమై నెగడ నేర్పరి యెవ్వతె నీవు దక్క దుః

ఖోర్మికరాశ సంసృతి పయోనిధి బాడబమూ ర్తి! యంవికా!” (6.220) ఈ పద్యంలోని ధావం సురథునిలో సుప్త్రమైయున్న శ్మ్యతుసంహార యత్నాన్ని మేల్కొల్పింది. ఆ కథ కిదియే (పయోజనం.

ఈ కథలోని ప్మాతల పేద్ద సార్థకాలు, మేధ, సమాధి, సురథుడు- ఈ మూడు ేర్గూ ఇంచుమించుగా చిత్తావస్థలను సూచించేవే. “ధీ ర్ధారణావతీ

ఆ౪నపి.8

జీవియస్‌ పీఠికలు మేడ మేధా” అని అమరం. ధారణా? క్తిగల బుద్ధి (తిగుణాతీత మైన శక్తిని స్మరింప గలుగుతుంది. వ్యాఖ్యానింపగ లుగుతుంది. (పవచింపగలుగుతుంది; దర్శింప గలుగుతుంది; అనుభవింపగలుగుతుంది. అటువంటి శ క్తి దేవేవూహాత్మ్య ప్రవక్త యందు కలదని చెప్పటం మేధానామసార్థక్యం. సమాధిశబ్ధిం శంకాపరిహారానికీ, ఇందియ న్మిగవానికీ మారు పేరు. అం తేకాక-“సమాధిర్హ ఎదయైక్యాగ్యే వై శ్యలేధ [వకారయోః” ఇతి శేషః. మోహశంకా పరిహారానంతరం ఇం్యదియ న్మిగహంతో చి త్తెకాగరూపమైన తపమునుసాధించిన వై శ్యవరిష్టుని కా పేరు అన్వర్థం. సురథ శబంలోని రథానికి “రమన్తేఒ[త రథః” రమ్ముకీడానూం అని అన్వయం, (్రీడార్థ ప్యంజకం, స్యందనార్థ స్పోరకం ఆయిన ఆ పేరు ఆ కృతియనిలోని (పవృత్తి రసికతను, యుధిష్టిరత్వాన్ని వ్యంజింప చేస్తున్నది. సమాధిచేత (ేరితమై, మేధచే ఈరితమై, సురథునిలో వాసనాత్మకంగా వసించిన సంస్కా రాన్ని ధ్వనింపజేయటం ఈ కథలోని శిల్ప రహస్యం. రౌర్యమను చరిత పితృదేవతా మాహాత్మ్యాన్ని భౌత్యమను చర్మిత ఆగ్ని మావాత్మాాన్ని (పతిపాదించేవి. ఉత్తమ సంతానాన్ని పొందటం గార్హన్య్య ధర్మ మని తెలిపే కథలు, అర్క-మావోత్మ్యాన్ని (పతిపాదించే కథలలో రాజ్యవర్థన రాజ చర్మితం రత్నం లాంటిది. రాజ్యవర్థనుడు సూర్యతనయుడై న యముని కుమారుడు. (పజలంటే అతనికి 1పాణం; (పజలకూ రాజంటే అమిత గౌరవం. ఆ రాజు భార్య మానిని, అన్నింట భర్తకు తగిన ఇల్హాలు. ఒకనాడు మానిని మగనికి అభ్యంగనం చేయించే సమయంలో అతని శిరోజాల్లో ఒక పలిత కేళాన్ని చూచింది. వెంటనే కన్నీరుమున్నీరుగా దుఃఖించింది* రాజామె దుఃఖానికి కారణమడిగాడు. ఆమె- చ. “నరవర! నీదుమ_స్తకమున న్నరదో(చిన దింతకంటెనా కరయ విషాద హేతు వగునట్టిది యెయ్యది? యంచు బాష్పము ట్టారంగంగ గద్గ్దదం బడర దుఃభిత యెన లతాంగి( జూచి తా చరహసితాననుం డయి ముదంబున నమ్మనుజేం్యదు డిట్టనున్‌ ఆ. “సకలజంతువులకు జన్మవర్థనపరి ణామ గుణచయంబు నైజ మగుట యెటి(గి యెజి(గి యింత యేటికి శోకింప....?” (7189,141) అని సమాధానవరుస్తాడు.

(వఠథమాంధ మహాపురాణం 116

ఫలితాంకురదర్శనం మానవునికి ఆత్యంత దుఃఖకరమైన వార్థక్యానికి (పతీక. వార్టకం మృత్యుముఖ్యపవేశ సూచన, ఈ అంశాన్ని మానిని ఎంత గాఢంగా భావించిందో రాజ్యవర్థనుడు కూడా అంత గాఢంగానే భావించాడు. కాని, ఆమె అబలగా విలపించింది; అతడు ధీరుడుగా ఆమెకు ధైర్యం చెప్పాడు. అంతటితో ఆగలేదు, వాన పస్ట్యాశమ స్వీకారానికి సిద్ధమై మంతిపురోహితాదులకు తన నిశ్చాయాన్ని తెలిపాడు. వారికి రాజయోగం దుఃఖహేతువైంది. క॥ “జనులార! మచ్చిరంబున

జనియించిన యీ పలితము సమవర్తికి(గ

ట్టు గైన దూతగా మది.

గను(గొను6 డట్టగుట నిజముగాదె తలంపన్‌” (146) అని రాజ్యవర్టనుడు వారికి (పబోధించాడు. అప్పటికి గాని అసలు విషయం వారి కర్థంకాలేదు. రాజు దైవజ్ఞులను పిలచి కొడుకుకు పట్టం కట్టటానికి సుముహూ ర్తం నిశ్చయించుడన్నాడు. (పజలు రాజు నిర్ణయాన్ని మార్చుకొనటానికి (ప్రార్థించారు, అయినా, అతడు వినలేధు. (ప్రజలు కూడా తమ పట్టు వీడలేదు. వారు సూర్యుణ్ణి ఉపాసించి రాజ్యవర్థనునికి ముదిమి రాకుండా, విజయోత్సాహాలతో పదివేలేండ్లు (బతికేటట్లు వరం సాధించారు. [పజల ఉత్సాహం అటువంటిది; దివాకరుని కరుణ అటువంటిది.

రాజ్యవర్థనునికి దీర్దాయువు కలిగినందుకు _పజలు, మానిని పొందిన సంతో షానికి మేరలులేవు. కాని, రాజ్యవర్దనుని హృదయంమ్మాతం వికలమైపోయింది. ఈ సన్నివేశంతో కథ పతాకస్థాయి కందుకొంటుంది. రాజు తన దీర్దాయువును దుఃఖ హేశువుగా భావించాడు. భార్యాపు్క_త బంధ్యుపజావియోగంవలన (బతుకు భార మౌతుందని [పజలకు తెలియజెప్పాడు. జరిగిన పొరపాటు [వజలకు తెలిని వచ్చింది భార్యకు నిజం తెలిసింది. రాజ్యవర్ధనుడు (ప్రజలు తనకు చేసిన ఉపకారా నికి పతిగా వారినికూడా దిర్దాయువులుగా చేయాలని దివాకరుని ఉపాసించి వరం సంపాదించాడు. ఉపకారధరైైక (_సవణమైన ఉత్సాహం అతనిలో రసస్టాయి కందుకొన్నది. ఆతని మనుమడుకూడా తాతవంటి (పవృ త్తికలవాడే.అతడుకూడా దివాకరునిగూర్చి 'ఘోరతపస్సుచేసి వరాలు సాధించాడ, తాతపోలికలు మనుమ డికి వచ్చినట్లు కథలో శిల్పమార్గాన చెప్పి మారన వాకృతురుడయ్యాడు. అర్కో పాసనం ఆయుఃపదమనే అంళాన్ని వివరించేది ఈ కథ.

116 జీవియస్‌ పీరికలు సూర్యవంశజులై న రాజులు చరితలు మార్కండేయంలో కావ్యకళాసంప దతో రసోజ్జ్వలంగా చ్మితింపబడ్థాయి. నాభాగుని చర్మితం పురుషార్థతయసాధనా మహాసీయం. వత్సంధ చర్మిత వీరరసోన్నిిదం. ఈ రాజు లిరువురు జీవితంలో (పణయానికున్న శ కిని వదర్శించిన ఆదర్శ (పేమికులు. వత్సం్యధ మహీపతి సంతతిలో (పాంశుడు, (పజాతి, తత్పుతుడైన ఖన్నితుడు, కృపుడు, వివింశుడగు ఖసన్మితుడు, కరంధముడు, ఆవేక్షితుడు, మరుత్తు అనే చ్యకవర్తులు (పసిద్ధులు. ఏరి చర్మితలన్నీ మార్మండేయంలోని అష్టమాశ్వాసంలో వర్ణింపబడి ఉన్నాయి. పురాణక:ర్త ఈ కథలను నిర్మించినప్పుడు చ్మకవర్తుల సమ్మగజీవితాన్ని చ్మితించ టానికి యత్నించలేదు. కాని ఆయా చ్మకవర్తుల పస క్తికి మూలమైన రసవత్సన్ని వేశాలను మ్మాతమే వర్ణించి చెప్పాడు. వాదిలో ఆ చ్మకవర్తుల ధర్మనిర్వహతై క దీఇామహనీయత్వాన్ని (పతిపాదించాడు, ఆంర్యధ మార్కండేయ పురాణ కథా మూర్తికి పాదద్వయ మనదగిన కథాద్వయం అవేక్షిత మరుత్తరాట్బరితలు. ఇవి రెండును శ క్రిమంతములైన కథలు, తరువాతి కవులకు కావ్యకథాబిక్ష నందించిన కమనీయమూర్తులు, పురుషార్థ ధర్మ్మ్పపబోధ (_పధానమైన పురాణ వ్యక్తిత్వానికి ఈ కథలు సుస్థిరత్వాన్ని కల్పించాయి. మారన సంస్కృత మార్కండేయ పురాణకథలను తెలుగులో శిల్పసుంద రంగా దిద్దితీర్చాడు. మూలకథలలో (ప్రతీకాత్మక (ప్రవృత్తి స్పురిస్తుంది. కాని, వాటిని చెప్పటంలో కవితాస్పూర్తి అంతగా కానరాదు. సరళసుందరంగా ధర్మ _పబోధ (పధానంగా చెప్పటం మూల పురాణకర్త దృష్టి. మారన ఆ కథలను కావ్యరచనామయమైన (ప్రతిభతో సమాధిగత మైన బుద్ధితో పరించి, భావించి, వివేచించి, మధురతరంచేస్తి, పత్యంశసార్థక దృష్టితో మధించి, సమగ కఠార్దా లలో ఒక ఏకత్వాన్నీ, అఖండత్వాన్నీ, పరిపూర్ణత్వాన్నీ దర్శించి, రసోదంచిత మైన శైలిలో వాటిని పునర్నిర్మించాడు. ఈ కథలలోని కావ్యకళా సౌందర్య మంతా మారన విశిష్ట సృష్టి, మారనళిలి నా మారన రచించింది పురాణం. పురాణంగానంచేయబడుతుంది, పండిత పామ రుల కాపురాణం [శవణంళో వీనులవిందు చేయాలి. 1శవణసుభ గత్వంతో పాటు (శోతలకు కథార్థాలు అ్మవయత్నంగా తెలుస్తూ పోవాలి. కాని, పౌరాణికులు

(పధమాం్యధ మవిపురాణం క (పవచించటానికి గానీ బుధమండలి భఛావించడానికిగానీ అందులో అంతస్పారం కూడా ఉండాలి. కాబట్టి ధారాళమైన శైలీ, నోరూ రేటట్టు చవులు పుట్ధేటట్లు చెప్ప గల నేర్చూ, మధురంగా ఉండే పదాల కూర్చూ, ఆలోచనామృతాన్ని అందించే శజ్ఞార సంపదా పురాణక ర్త వాగ్పుత్తి కుండాలి. (పయత్నకృత ఆలంకార బంధురమైన లి, వ్యకోక్తి వైభవం, దీ ర్యవర్ణనాస క్రిగల వాగ్వృుత్తి ప్రబంధ కవికి ఉండాలి కాని పురాణకవికి ఉండరాదు. కాని, నిరలంకారంగా ఉన్నా సాలంకార సౌందర్యస్స్ఫూ ర్తిగల ఒకానొక ,[పొఢోక్టి కావ్యకళామర్మజ్ఞాడెన పురాణకర్త కుంటుంది. ఆటువంటిది మారన రచనలో (వత్యక్షమౌతుంది. కాబట్టి మారనది అచ్చమైన పురాణశతై లి అనవచ్చును,

వురాణాలను అనువదించటంలో ఆం్యధకవులు స్వీయస్వభావాలనుబట్టి, పురాణవస్తు స్వభావాలనుబట్టి ఏర్పరచుకొన్న దృక్పథాలను నాలుగువిధాలుగా పేర్కొనవచ్చు. అవి :ః 1. రసవత్పురాణ కథాకథన (వధానదృష్టి, 2, స్థలదేవ తీర్చ మహిమాభివర్దన దృష్టి 8 భక్తిరసపోషణ దృష్ట, శ. మూల విధేయమైన అనువాద దృష్టి. అర్థ్మ్యపధానాలై న పురాణకథార్థాలను శబ్దార్మపధానాలుగానూ, రసశిల్ప సమన్వితాలుగానూ నిర్మించి, పురాణాన్ని ఒక రమణీయ కథామంజరిగా దిద్ది తీర్చే పద్ధతి మొదటిది. ఇటువంటి పద్ధతికి నన్నయభట్టు ముందుగా కొంత మార్గంవేసి చూపించాడు. పురుషార్ధ వ్యుత్పత్తి రూవమైన జ్జానాన్ని (పతిపాదించే పురాణం పరితహృదయాన్ని రంజించేటట్టు చేయటానిక్షై మారన అనుసరించిన విశిష్టమార్గ మిది. సర్వసామాన్యంగా పురాణరచనలో పాటింపదగింది ఈ శైలి. వెన్నెలకంటి సూరన, నంది మల్దయ-ఘంట సింగయలు, మడికి సింగన, పింగళి సూరన, దేవీభాగవతక ర్తలు _కమంగా విష్ణు వరాహ పురాణాలు, భాగవత దశమ న్కంధం, గరుడ పురాణం, దేవీభాగవతం అనువదించినప్పుడు మారన చూపిన మార్గాన్నే అనుసరించారు. పురాణశాస్తార్థాలకంటే పురాణక థారచనలో పై కవు లందరూ విశేషాభినివేశాన్ని [పకటించటం గమనా క్లమైన అంశం!

తెలుగున వెలసిన చతుర్విధ పుఠరాణతై లీపద్దతులలో మారన మొదటిళాఖకు మూలపురుషుడు. ర0డవశాఖకు ఎజ్జన ముఖ్యుడు. ఆయనశైలి పృరాణఖండాను వాదాలకూ, స్థలపురాణాదులకూ అనువైనది. మూడవకాఖకు మూలశ క్రి బమ్మెర పోతన కవితాభివ్య క్రి, ఆయనశ్రైలి భ క్రిరస (పధానమైన భాగవతానికి ఒప్పినట్లు మిగిలిన మహాపురాణాలకు సరిపడదు.మూలానుసారియైన అనువాద శైలికి పవాహ

113 జీవియస్‌ పీరికలు వేగం, విరళశబంధం, పదానువాద పీతి ముఖ్యలక్షణాలుగా ఉంటాయి. కాబట్టి దాని _వత్యేకవ్య క్రిత్వం పరిగణింపుకు రాదు. ఈ పద్ధతిని ఆధునికులై న ఆంధ కవులు అనుసరించారు. కాని, మారన శైలి మూలాతివిదేయం కాదు. మూల భావాన్ని స్వీయ వ్యక్తిత్వ మ్ముదతో అభివ్య క్రీకరించటం మారన (పర్యేకత. సారళ్యంపీడని గాంభీర్యం, మార్దవం వీడని (పౌఢిమ, సౌకుమార్యంపబీడని సమాస సంఘటన, సారంచెడని సం్యగహత్వం, రసదృష్టి వీడని కథాగ్ధపోషణం మారన శైలికి సహజాలంకారాలు. ఇటువంటి. శైలి సర్వపురాణ సామాన్యంగా ఉండ దగింది. మారన ఆంధ పురాణశై లికి అభినవ చతురాననుడు!

స్థూలంగా మారన రచన కదశీపాకంలో ఉంటుందనవచ్చును. కాని, రసవదుపాఖ్యాన ఘట్టాలలో ఆతని రచన కొన్ని చోట్ల _దాఇాపాకంలో కనబడు తుంది. ఇటువంటి మధురమైన కవిత్వశై లియ్వే ఆం్మధ మార్కండేయ పురాణానికి అత్యంత జనాదరాన్ని కల్పించి పెట్టింది; ధావ్మిపబంధకవులకు చవులూరింవ జేసింది; తెలుగున పురాణశ్రై లికి రూపురేకలు దిద్దింది.

మారన కవితా మాధుర్యానికి కొన్ని ఉదాహరణాలు ;

1. శృంగార రస పోషణంలో జొదార్య మాధుర్య గుణాలను మేళవించి కవితను రక్తి కట్టించిన వై ఖరికి_ ఉ “ఆ నగుమోముచెన్ను శశియందును బంకరుహంబులందు లే

దానయన పభాతి మదనాస్త్రములందు మెజుంగులందు లే

దానునుమేని కాంతి లతికావలియందు. బసిండియందు లే

దానలినా యతాక్షిలలికాకృత్తి నా వృద్రి బాయనేర్చునే?” (2. 161)

ల్డి సంభోగళ్ళంగార వర్ణనంలో నాయిక్రా నాయకుల రతిభావగాఢత్వాన్ని వ్యంజింపచేయటానికి కించిదోజోగుణమి శ మైన శైలిని వాడటం మారనకు పరిపాటి. ఉదా॥ కా ఆ గంధర్వుండు నప్పరోంగనయ్స నత్యాస క్రిమైం గూడి హై

మాగస్పారదరి గృహాంతరలతాంతాగారభాస్వ తట

భాగీరథ్యురు నైకతస్థల జల్మపాంత (పదేశంబుల

న్యోగింపంగ( దొడంగి రంగజసుఖాంభోరా? నిర్మగ్నులై ,” (ఈ.18)

8. ర్మౌదరసపోషణంలో ఓజోగుల (పధానమైన రచనం చేయడం మారన నైజం,

(పథమాంధ మహాపురాణం 110 మ. “సురదత్తాయుధ రత్నభూషణ పరిస్పూర్జ్మత్పభాజాలవి స్పురదుద్యద్భుజ దివ్యదేహనిబిడాంశు ల్పర్వి భూదిజ్నభోం తర మెల్ట న్వెలిగింప నత్యధికరా్శాాదస్పూ ర్తి నదేవిని నే త గ ష్టరహాసోద్భట సింహనాదము జగత్‌షోభంబుగా జేసినన్‌ .” (6.78) 4. ఉదాత్త దవ్య వర్ణనాన్ని కూడా ఓజోగుణవిశిష్టంగా చేయటం మారన రచనలో కనపడే (వత్యేక లక్షణం. ఉదా॥ మహాసగ్రర న “భవన్మపాసాద హర్మ్యోపరితల విలసద్చాలికాలోచనోద్య ద్ధవళాంచ్యు శేణితోడ న్ధనపయి సితముకాస మేతాక్షతల్ప ర్వ వరిష్టుం డామరుత్తావనిపతి చనియె న్వ్వైభవ మ్ములసిల్ల న్వివిధాలంకారశో భావిభవవిరచనా విస్బుర్మదాజవీధిన్‌.” (8 లి?7ల) 5. కరుణరసపోషణంలో మారన మాధుర్యోజోగుణ [ప్రాధాన్యం గల శైలులను సందర్భోచితంగా (వయోగించి బొచిత్యాన్ని పాటించాడు. ఉదాహర ణకు మ. “పతి మూర్చాగతుండైన జూచి సతి బాష్పచ్చన్న వ్మక్రాబ్బయై ధృతి యొక్కి.ంతయు లేక వావిడిచి యార్తి నా! మహారాజ! వా చతురంభోధిపరీత భూభవన భాస్వద్బాహుఖడ్డా (గచూ ర్హీత వీరారి శరీర భూషిత ధర్శితీభాగ! హా! వల్లభా!” (1201 6. స్తుతులలో పసాదగుణ, ఓజోగుణ వధానాలై నవి 'పెక్కులున్నాయి. ఉదాహరణకు : (పసాదగుణ (వధానమైన స్తుతి. చ, *సలిలము లాదిగా( గలుగు సర్వపదార్థములు నృపత్కరం బులు వడ సోశినం గరము పూతత. బొందు. (దిలోకవ ర్రనం బులును సమస్తకర్మములు పొల్పుగ నీ వుదయించకుండిన న్నిలుచుం జరాచరాత్ము(డవు సీవు దివాకర! భ క్రశంకరా!” (5.856) ఓజోగుణ (వధానమైన స్తుతి : చ. “అనుపమవేగస త్త్వృసముదంచితవాహనవాహ్యమానకాం చనరథచ్యక సంకషణ చారుసుమేరునగేం్యదసాను సం జనిత సువర్ణ రేణచయ సంతతభూషిత దీప్తి యైన యీ దినమణికి న్నభోమణికి దేవశిరోమణి కేను _మొక్కెదన్‌.” _ (7.124)

190 జీవియస్‌ పీఠికలు

7. కథాకథనంలో ప్మాతోచిత సంభాషణ శిల్పాన్ని వెలార్చే మారన సందర్భోచితగుణ (పాధాన్యం గల శై లీవై విధ్యాన్ని సంతరించి కావ్యార్థ సొంద ర్యాన్ని పోషిస్తాడు.

క్షే కువలయాశ్వుడు పితృవాత్సల్య (వభావాన్ని వర్ణించేపద్యం మాధుర్య గుణ శోభితం: చ. “జనకభుజావనీకముల చల్లని నీడ వసించియుండు నం

దనులు జగంబున స్సుఖులు తండి మృతుండయి చన్న! బిన్ననాః

డ నిజకుటుంబభారము గడంగి వహించుచు( ద్మీవదుఃఖవే

దన( బడు వా రపుణ్యులు విధాతృనిచేంత భుజంగ మేశ్వరా[” (8.77)

2. వరూథినీ విరహం _ (వసాదగుణం: ఊ. “ఎక్కడినుండి వచ్చె నత, డీతుహిన్నాదికి వేడ్కనూని? యే

నక్కట! యక్కుమారు రుచిరాకృతి యాదట నేల చూచితిన్‌?

మక్కువ యేల నాటె మది? మన్మథు( డేల సహించు నన్ను? వా(

డెక్కడ వచ్చు నింక? నది యేల పొసంగ? దురాశ యేటికిన్‌” (5,9)

త హరిశ్చందుని వీరోక్తులు _ ఓజన్ను. చం వెలుగు మహా పతాపశిఖివేడ్షిమ్సి దిక్కుల నించుచున్న నా

కొల(ది యెజుంగ కెవ్వండొకొ ఘోరప్పం జిచ్చిటు చీరంగళైడి

న్దలరక యిట్టి దుర్మదు నధర్మపరు న్రురికాళ్ము( జండదో;

కలిత ధనుర్విము క్ర పటుకాండ విఖండితగాాతు( జేసెదన్స్‌ ” (1.152)

ఒక పురాణకవికి ఉండవలసిన కవితాసంభారాన్ని సమకూర్చుకోవటంలో మారనకు పరోక్షంగా తోడ్పడినవాడు నన్నయ; (పత్యక్షంగా తోడ్పడినవాడు తిక్కన. వారి (పభావం మారన స్వభావం మీదా, తెలిమీదాా పదవాలం మీదా, పద్యరచన మీదా, అలాగే కావ్యగత బహ్వంశాలమీదా కనపడుతుంది. అఆట్టని మారనకు పత్యేక వ్య క్తిత్వం లేదని థావింపరాదు. పూర్వకవుల సంస్కారాన్ని తనలో ఇమిడ్చికొని తనదైన పురాణ శై లిత్రో (వథమాంధ మహాపురాణక ర్తగా (పఖ్యాతి గాంచినవాడు.

నన్నయ తిక్కనల పద్యరచనలలోన్సి పెక్కుమెశకువలను మారన తన రచనలో రవళింపచేసికొన్నా డు, మచ్చుకు ఒక్రట్రి రెండు;

[(పథమార్యధ మహాపురాణం 191 నన్నయః; శా. “పాతాశైక నికేతనాంతరమునం బర్వెం దదశ్వాఖిల (సోతోమార్ల వినిర్గ్ణతోోగ దహనార్చుల్‌....” (ఆఅ. 1.13 మ. “నరచాప _పవిముక్త దారుణబృహన్నారాచధారల్‌ భయం కరదై తేయ నికాయకాయముల పై6 గ ప్పెన్‌ దిశల్‌ నిండ...."(ఆ. 8.28) మారన; శా. “దైతేయ (పవిముక్తదారుణ గదాదండాసి నానాయుధ (వాతంబు ల్విలస త్తదాభరణవర్మ(శేజియున్‌ జూర్జమై వాతాశైక నికేతనాంతరమునం బర్వంగ6 జేసె న్వెసన్‌ జాతామర్షత నక్కుమారు(డు రణోత్సాహంబు దీపింప(గన్‌" (2.286) నన్నయ: ఊఉ. “దాని శరీరసొరభము దాని విలోలవిళోకనంబులున్‌ దాని మనోహరాకృతియు దాని శుచిస్మితవ క్ర9కాంతియున్‌ దాని విలాసముం గడుముదంబున( జూచి మనోజవాణస౦ తానహతాత్ముండ్తై నృపతి దానికి నిట్టనియెం (బియంబునన్‌.”(ఆ.కీ.1/2) మారన : జ... “వీని నురూవవి[భమము వీని తనూద్గ తదారుకాంతియన్‌ వీని మృదూల్లసద్గ తియు వీని వినిర్మలదృగ్విలాసమున్‌ ఏని మభాయిజద్యుతియ వేడ్క గనుంగొన నింత యొప్పునే' (4.282) తిక్కన : సీ. “ఎవ్వని వాకిట నిభమదపంకంబు రాజభూషణరజోరాటి నడంగు...." (వి. 2191) అన్న (పసిద్ధ సీస పద్య (పభావం మారన రచించిన ఈ కింది సీస పద్యం మీద స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. సీ, “ఎవ్వని మావాత్మ్య మెప్పుడు వేదము ల్చెలంగ సుస్తోతముల్‌ 'సేయచుండు,” (1149

| జీవియస్‌ పీరికలు తిక్కన ; మ॥ “ధరణీ చృకము దిర్దిరం దిరిగె బాతాళంబు ఘూర్డిల్లై భూ

ధరముల్‌ 'పెళల్లగిలెన్‌ దిశావలయ ముత్కంపంబు నొందెన్‌ దివా

కర చందాగ్నుల దీప్తి మానె సురలోకం బాకులం బయ్యెన

స్పరమేపం డటుతా మర్శుత్కతుపర్ని భంకార్థిడై వచ్చినన్‌”

(సౌ.ప. 1189)

మారన ; మ॥ “ధరణీ చ్మకము దిర్దిరం దిరిగె బాతాళంబు ఘూర్టిల్లై భూ

ధరవర్గంబు చలించె బెల్కుటి దిశాదంతావళ్శి శేణి (మొ

గ్గె రవీందు [గహతారకావళులు (మగ్గిన్‌ మోసె (బ్రహ్మాండము

అృరధుల్‌ పిండలివండుగా. గలంగె నాశ్చర్యం బుద గంబుగాన్‌”(6.79)

మారన వాడిన జాతీయాల వలనను, నానుడులవలనను, అతని శెలికి దేశీయత, జిగిబిగువుల్లు తెలుగు జిలుగు సౌంపులు సమకూడాయి.

మారన (వయోగించిన కొన్ని జాతీయాలు ;

దోరలు వెట్టినట్టు (అవ, | నా నేర్చుగతిన్‌ (అవ, న! ఘటదానుని జేయుదు (1.21), పోవగం గాషలాడమి (1.182), చెవులుచిడిముడి పడియెడు, దివిరి వినంగ (4.122), డగ్గత్తిక వెట్టుచు (శ.12), తంగేటి జున్ను (2.170), చుబ్బన చూఅలు (4.128) అడవిగాచిన వెన్న లయయ్యె (5.6), విపరితపు కొడుక వై తివి (8.802), కడువింతలు పుదై నీ తలన్‌ (6 150), చూడ్కు_ల న్మిడుంగుజు లెసంగంగ (6 162), మజ్జి యూడలు దిగ్గిన మాడ్కి, (71010, _ఘోరపు చిచ్చిటు చీరంగన్రైడిన్‌ (1.22), నీ పెంపు బూడ్డబుట్టమ్యెనే (1.777), సూదికి రెండు మొనలు కలవె (1166).

కొన్ని లోకోక్తులు ;

దరైవకృతంబు మానుషహతం బగునెట్టు? (190

బొంకు కంటెను చావైన( బొంక మనఘ! (1.198)

గుణ విహీనుండు స్మపాణశవము. (8.71)

కలవే కామవ్యాధికి ముముక్షు గడచ్చిన మంముల్‌, (8.287)

దయకు సరియె యొండు ధర్మ వనఘ! (4,240)

పత్శి లేనివా డెంతయు హీనుడు (5.181)

(పధమాం్యధ మహాపురాణం 198

మారన కవితాశై లిని గురించి శ్రీ శేష్మాది రమణకవులు మార్కండేయ పురాణ (వావిళ్శవారి (పతి) పీరికలో [వాసిన వాక్యాలు విలువైనవి : “మారన గొప్ప లాక్షణిక కవి, కవిత్వము సరళముగ, (శావ్యముగ దేశీయములతో నిండి యుండును. రసభావ సంవిధానమున నీ కవి తన లేఖినిని మనోభావ (పకటన ముకే వినియోగించును. మొత్తముమీద నీ కవి కథాంశముల. గ్లువ్తను సల్పి సముచితములగు వర్ణనలకు( దావొసంగి కావ్యనిర్మాణ మొనరించుటలో మిగుల నేరుపుగలవాడు.”ో

తెలుగు కపులకు మార్కండేయ పురాణ కథల పై మరులుకొలిపించింది మారన రచన; దాని సారభూతమైన చైతన్యశ క్రి శైలి!

మార్శ_ండేయ పురాణంలోని స్వారోచిష మనుసంభవ వృత్తాంతం+? కువలయాశ్వు చర్మెతం, హరిశ్చందోపాఖ్యానం, మరు త్తరాట్బర్మితం, దత్తా (తేయ మహిమాభివర్జనం, దేవీమాహాత్మ్యం అనే కధలు తరువాతి కవులచేత కావ్యాలుగా నిర్మింపబడటానికి మూల పుక౯కాణం కంటె మారన అనువాదమే కారణం అనటంలో అతియోళ క్రి లేదు. సంస్కృృతాంర్యధ మార్కండేయ పురా ణాల వ్యక్తిత్వ విశేషాలను గురించీ, కవికా కళా శిల్పాలను గురించీ ఆ పురాణ కథలను వసువులుగా తీసికొని కావ్య్యపబంధాలను రచించిన కవులను గురించీ, వారికి మారన మార్కండేయం దోహదకారి అయిన విధానాన్ని గురించీ విపు లంగా తెలుసుకోగోరిన వరితలు నా సిద్ధాంత వ్యాసం “%పథమాం్యధ మహి పురాణం - [(వబంధ కథామూలంి'ను చూడవచ్చు.

మారన మార్కండేయ పురాణాన్ని పరిష్కరించి, పీఠిక (వాయటానికి నాకు అవకాశం కలిగించిన ఆంధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య ఆఅకాడమీవారికి కృతజ్ఞుణి,. ఈ పురాణ పొఠం వావిళ్శవారు 19089 లో (ప్రచురించిన పతి న్మాశయించి గై కొనబడింది. ఆ (వచురణకర్తలకు నా పక్షాన, అకాడమీ వఖున కృతజ్ఞతాభి వందనలు.

స్ముగీవ విజయ యకగానవు* గాన మనినతోడనే మనకు స్ఫురించువారు యక్ష కిన్నర గంధర్వులు. పాటకు వారి ఫణుతులే పరమ్మ్శవమాణములు. అందు గాంధర్వవిద్య దేవలోక మున వ ర్తించునది యని సంగీత శాస్త్రజ్ఞుల యభ్మిపాయము శాస్త్రీయ సంగిత పద్ధతిలో నది నరుల కందని (మానిపండువంటిది. ఈ యంశమును పింగ? సూరన కళాపూర్ణ్జోదయ (ప్రబంధమున నార దతుంబురగానమాత్సర్య వృత్తాంత , మున సూచించియున్నాండు, దేవర్షియైన నారదుండు గంధర్వుడై న తుంబురుని గాంధర్వ సంగిత విద్యా పాండిత్యమున మించుటకై దై వాంశసంభూతుండై న శ్రీకృష్ణుని శిష్యత్వము నెజపిన ట్లా కథలో వర్ణింప(బడినది. అనవ(౮్గా గాంధర్వ సంగీతవిద్య మార్గసంగీత మునకు( బరాకాష్టయను రాత్పర్య మేర్చడుచున్నది. అయినచో యక్షకిన్నర సంగితఫణుకు లెటువంటివి? అను మీమాంస వచ్చును, కిన్నరులు సౌమావ్యముగా విజయగీతములన్ను, శృంగారగితములను సామూహిక ముగా (౮1009) గాని, జంటలు జంటలుగా(గాని పాడుచుండుటను వర్ణించుట (పాచీన సర్మపదాయము, గంధర్వులు శుద్ధరాగ (పస్తారకు లై నచోం గిన్నరులు గేయగాన కోవిదు లనందగియున్నార్ప, అన(గ్గా గంధర్వ సంగితమ్షనందు కంటె కిన్నరగానమునందు సాహిత్య స్సర్శ యెక్కు.వ యని యూహింప వీలగు చున్నది. యక్షులు గంధర్వ కిన్నరులవలె శుద్దరాగ గేయగానములందే కాక నృత్యాభినయనులందును (బావీణ్యముకలవార్పుగా( గానంబడుచున్నారు, యక్షులు కామరూప్పలని (పనిద్ధి. కోరిన రూపములను ధరించి పాాతోచిత్రమ్సగా నాట్యము చేయుచు గాన మొనరించు నేర్పు వారికి వెన్నతో వచ్చిన విద్య, యకలయందు గంధర్వ కిన్న రాదులందుకంపె రూపక ప్మకియరూపుకట్టుట కనువైన గానఫణితి వెలయుట కవకాళమున్నది. కానన యక్షగాన మనంగా నృత్త నృత్య నాట్యాఖి నయ విశిష్టమైన గాసమనియు, సంగిత రూపక సర్మపదాయమునక్సు మూలవీజ మనియు మనము భావింప వచ్చును రించిన కందుకూరి రుృుచక్షవి స్నుగివ విజయము (యక్షగానము) నకు కూర్చిన పీఠిక “ఆమ్సఖమ్స” (జులై 107),

స్ముగివ విజయ యక్షగానము 128 యక్షపళంస :

యక్ష్మ్యపళంస వేదవాజ్మయిమునుండి వినవచ్చుచున్న ది.

“యేన కర్మాణ్యపసో మనీషిణో

యజ్ఞే కృణ్వంతి విదదేమ ధీరాః

యదపూర్వం యక్షమంతః (పజానాం

త న్మేమనః శివసంకల్పమస్తు' 1

ఇత్యాది వేదమం[తము లందులకు( |బమాణములు. తరువాత (బాహ్మణ

జౌద్ధ, జైన సారస్వతములయం దును యక్ష[హోస్తి కలదు. జైమిని (బాహ్మణము నందు విచితమైన వస్తువను నర్థమున యక్షశబ్ధము వాడ౧బడినదనియు, గుహ్య సూూతములలో భూతాదులతో పాటు యక్షావావానముగూడ కలదనియు. వారు కోగ (గవావేశళక్తులుగా. బేర్కొనంబడి రనియు, జౌద్ధసారస్వతమున యక్షులు నీతి [వవర్తకులుగాను, రక్షక శక్తులుగాను గీర్తింప(బడి రనియు, బౌద్ధ శిల్పము లందు యక్ష యక్షిణీ ద్వారపాలక (పతిమలు గానవచ్చుచున్న వనియు జైన సారస్వతమునందు వారు కొామరూపులుగను, దయాశువులుగను రక్షణచణులైన రణహరులుగను (బశంసింపంబడి రనియు, వాల్మీకిరామాయణమున యక్షత్వ మమరత్వమువలె దివ్యపదమనియు, భారత మునయక్షులు ధర్మవరాయణుంనియు, జిజ్ఞాసువులనియు, న్‌ లజలవనదేవత లనియు సూచింపంబడినదనియు ,భట్టి కావ్య మున యక్షులు స్లోోతపాఠకులనియు, కాళిదాసుని మేఘసందేశమున నృత్య గత సంగిత(పియులనియు, (బాహ్మణబౌద్ధ జైన హెరస్వతములందు వారు మహిమాన్న్వి తులుగను, చేవయోనులుగను , మాయావిద్యానిపుణులుగ ను, రాక్షసక ల్పులై సరాజస శక్తులుగను, కుబేరానుయూయులుగను జేర్కొన(బడి రనియు విమర్శకులు తెలిపి యున్నారు!

“రామాయణమున దకిణహిందూదేశ 'మను వ్యాసమున శ్రీ వి.ఆర్‌ .ఆర్‌. దీత్షతారుగారు యక్షులు పూర్వము సింహశమున రాజ్య మేలుచుండిరనియు బలి చ్యకవర్తి సేనానియగు సుమూలి. వారి నోడించి యచ్చట రాక్షస రాజ్యము రాడా య మహా

1, చూడు: సీళా కల్యాణము. (యక్షగానము) తొలిపలుకు “వాజ్మయ మహా ధ్యక్ష' శ్రీ వడ్డమూడి గోపాలకృష్ణ య్యగారు. పుట ₹1 రి. చూడు: ఆం్యధయక్షగాన వాజ్మయ చర్మిత. 1ప.భా. పుట రింల్‌.

188 జీవియస్‌ పీరికలు సౌపించెననియు, రాక్షసరాజ్య మంతరంచిన తరువాత మజల యక్షులు సింహళ మున రాజ్యమును స్థాపించుకొని క్రీవూ క్‌ వ శతాద్దివణ కచ్చట పరిపాలనము సాగించి రని 'మహావంశ 'మను [గంథము వలన దెలియుచున్న దనియు, వారు రాక్షసవంశ శాఖకు జెందినవారనియు వాసీయుండిరి. మజికొన్ని (గంథముల వలన యక్షవభువైన కుబేరుండు లంకాధిపతి యనియు నతనిని రావణు. డోడించి రాజ్య మాకమించుకొన(గా, నాతండు సపరివారుండై దశ్షిణభారత దేశ మునకు వలస వచ్చెననియు( దెలియుచున్నది. దీనిని బట్టి యక్షులు దేవయోనులే కాక మానవులవఠె భౌమజీవు లనియు స్పష్టమగుచున్నది. ఈ యంశములను బలపజచు కథా సాక్ష్యములను (బహ్మవైవర్త, శివపురాణముల నుండియు, ఉత్తర రామాయణమునుండియు విమర్శకులు చూపించుచున్నారు.8 కుబేరవంశీయులై న యక్షులకును, ఆంధులకును సంబంధ బాంధవ్యము లున్నవని శ్రీ వడ్డమూడి గోపాలకృష్ణ్టయ్యగారు పేర్కొనుచున్నారు: “పత్యే కించి కళింగ రాజ్యాధినేత అయిన అరిందముని కుమారుంయగా, దముండు వుట్టాడన్న విషయం చూస్తే ఆంయ్యధులకూ, కుబేరుడికి, కుబేరజాతికీ సంబంధం ఉండి తీరాలన్న విషయం తేటతెల్టమవుతోంది. కళింగులు, ఆం్యధులు భిన్ను లన్న అభ్మిపాయం కొందరిలో వున్నా ఒకవిధంగా వీరు ఆగర్భసోదరులే! విశ్వామ్మిత కశాపదష్టులైన పతులు ఆం్యధులయ్యారని కథవున్నా [ప్రముఖ వేద ఖగోళకాస్త్రజ్ఞాండైన మహర్షి దీర్షతముని (మామతేయుడు) పెౌతులుగా. కూడా ఆం్యధజాతి ఒకటి ఉన్నట్టు స్పష్టమౌతున్నది. “బలి భార్య అయిన సుధేష్టకు దీర్చతమ మహర్షి సంయాగాన్ముగహంతో అంగరాజు జన్మించాడు. ఈ అంగ రాజుకు వంగ, కళింగ, సింహ, ఆంధప్వుతులు కలిగారు" అని భారత భాగవ తాలు పేర్కొన్నాయి, కాగా వంగులు, కళింగులు, సింహులు, ఆంధ్రులు *న్నదమ్ములన్నమాట! ఒక తండిబిడ్డలే నన్నమాట! దీర తముని వంశీయులైన కళింగులు పాలించిన దేశమునకదధీశ+డై న అరిందమునికి ప్యుతుడై పుట్టిన దముడు కుబేరుండ్తై అలకాధిపత్యాదులు పొందినా కళింగుడే కదా! తొలుత పరిస్థితి ఏమైనా కళింగాంధాలు దేశవరంగా వొక్కటే, మణి యక్షరావైన కుబేరు(డు ఒకప్పుడు సరిహద్దుదేశమైన కళింగదేళశంలో వున్నా ఆంధుల సోద రుడుగా తరువాతి ఆం్యధదేశంలో ఉన్న బేకదా! కాగా, అత్యంత ప్రాచీనకాలం 8... చూడు : సీకాకల్యాణ యక్షగానము - తొలిపలుకు. పుటలు ఇనుండి2111

స్కుగీవ విజయ యక్షగానము శే? లోనే దేవయోనిభామజీవులై న యక్షులతో కళింగాంధులకు సంబంధబాంధవ్యా లున్నట్లు విస ష్ట్రంగా అర్థమవుతున్నది. దీర్చతమ మహర్షి వంశీయులై న వంగ, కళింగ, సింహాంధుల విషయమూ, కళింగాధిపుడైన ఆరిందముని ప్వుతుడైన దముని కుబేరత్వ పషషయమూ తమ దృష్టికి రానందువల్ల కాబోలు, కీర్తిశేషులు శ్రీ సురవరం (వతాపరెడ్డిగారు “యక్షులు” “ఆక్షస్‌” (02౩౫౩) నదీ [పాంతంవారో, లేదా "'యభఛి” (౭౦1) అనే మంగోల్‌ జాతివారో అయివుంటారని కొన్ని అభిిపాయా లున్నట్లు (పతిపాదించారు.”

యతరాతి :

(క్రీ పూ. తి, 4 శతాబ్దములలో వెలసిన వాత్స్యాయన కామస్నూతము లందు 'యకరాతతి' (ప్రసక్తి కలదు. అదియొక ద్యూత్మకిడ యని యకోధరుని జయమంగళ వ్యాఖ్య వివరించినది. యక్షరాతతికీ వ్యాఖ్యానము ననుసరించి అక్ష ర్మాతి యను భావ మేర్ప్చడుచున్నది. పక్షర్మాతి యను పాఠభేదము కూడ కల దని కొందజి యభ్మిపాయము. జయమంగళుని వ్యాఖ్య నిర్మష్ట్రము కాదనియు, యకర్శాతి పదము ద్యూతకిడ యను నర్థమున వాడంబడ లేడనియ.( ద్రైవా రాధన పరమైన యుత్సవ పరముగా బేర్కొనంబడిన దనియు కెొందలు థావించు చున్నారు.

(క్రీ శం ఓ 12 శతాబ్బములలో నున్న హేమచందుండు తన దేశీ నామమాలలో యక్షర్మాతికి పాకృతరూపమైన “జక్టర త్రీ" యను శబ్దమునకు దీపావళి యను నర్హము చెప్పియున్నాడు. నేపాళదేశమున ధనాధిదేవతయైన లక్ష్మీదేవికి దీపావళినాండు వూజలు జరుగు ననియు, నందు జూదముల తిరునాళ్ళు జరుపుకొను నాచారము కలదనియు ననునంశమను దాని కుపబలకముగా నున్నది.

కర్ణాటక యక్షగాన పరిశోధకులు శ్రీ యం. గోవిందరావుగారు కన్నడ దేశమునందలి దక్షిణ కనరా మండలమున గల మందరర్తి, మర్షక సై, కటిల్‌, ధర్మస్థల దేవాలయములందు యక్షగానమేళములవారు దీపావళినాడు తమ యిష్ట "దైవములను గూర్చిన యుత్సవములు చేసికొను నాచారము కానవచ్చుచున్న దని పేర్కొని యుండిరి. శ్రీ ముళియ తిమ్మప్ప యను మతజియొక కన్న డవిమర్శ కుండు కుబేరుండు బలిచ్మకవర్తి నుండి లంకారాజ్యమును దిరిగి పొందిన సంద ర్భమును దీపావళి పండుగగా జరుపుకొను నాచారము కల దని తెలిపియుండిరి.

190 బజీవియసీ పీఠికలు వీరి వాదమును గొంద అంగికరించుట లేదు. శ్రీ వడ్డమూడి గోపాలకృష్ణయ్య గారు యక్షిణులలో తులసియక్షిణి శ క్రిమంతమైనదని, మం్యతశాస్త్ర (పసిద్ధ మనియు, కార్తికపూర్ణిమనాండు జరుగు తులస్యుద్వాసన మహోత్సమునే యక్షులు పండుగగా జరుపుకొనువా రనియు, దానికి యక్షర్యాతి యను పేరు వచ్చి యుండవచ్చు ననియు భావించిం, మొత్తమునకు యక్షర్శాతి యను సంప దాయము యక్షు లొనర్చుకొను ఉత్సవ విశేష మనియు, నది దీపావళి కావచ్చు ననియు, నందు వారు నృత్యగీతాదులతోడ నే కాక, ద్యూత(కిడాదులతో(గూడ వేడుకలు జరుపుకొనుచుండెడివారనియు, నట్టి సం్యపదాయము గుజరాతు, మార్వారు, నేపాలు, కర్ణాటక (పాంతములయందు వ్యాపించియున్న దనియు. డెలియుచున్నది. యతులు - జక్కులు :

“విద్యాధరోఒప్సరో యక్షో రక్షో గంధర్వకిన్న రాః.

పిళాచో గుహ్యక స్పిద్దో భూతోఒమీ దేవయోనయః,”

యక్షులు విద్యాధరాదులవలె దేవయోనులే కాక గానలోలులు.

“యజ శ్చ నాగా౬పి కిన్నరా శ్చ

గాంధర్వముఖ్యా౬పిగానలోలాః

గానలోలుపత్వముతోపాటు కామరూపత్వము వారి (వత్యేకలక్షణము. ఇట్టి దేవయోనులు భౌమజీవులునై యుండిరనుటక. ( దార్కాణములు వెనుక చూబంబడి యున్నవి. కాని, భౌమజీవులై న యక్షులు క్షాతధర్మము నెజపినట్టు కానంబడు చున్నది. మానవరాజవంశములందు యక్షరాజవంశము లను (పత్యేక (పసిద్ధి కానవచ్చుట లేదు. అట్టగుటచే యక్షగాన్నపవర్తకులైన యక్షు లెవరను (_పశ్న యుదయింపంగలదు.

నృత్యగానలోలులై బహురూప్మప్మకియను జీవికతై స్వీకరించి జీవించు నొక జాతివారికి యక్షనామము (పసిద్ధమై అన్వర్థముగా నిలచియుండవచ్చును. అట్టికాతులు కర్ణాటాంయ్యధదేశములం దున్నట్టు నిదర్శనములు కానవచ్చుచున్నవి.

“యక్ష శబ్దమునకు వికృతులుగా( గన్నడమున 'ఎక్క*యు, తెలుగున “జక్క-'యు( గానంబడుచున్నవి, కన్నడకపులలో అభినవ పంపండు, అగ్గశుండు “ఎక్కంలు” “ఎక్కలగాణలు" అను శబ్ధములను, రత్నాకరవర్ణి *ఎక్కడిగలు”

న్నుగీవ విజయ యక్షగానము [కీ0 అను శబ్దమును వాడియుండిరి. ఆంధ కవులు యక్ష శబ్దమునకు మారుగా జకు్క్కూలు, జక్కిణి శబ్బములను వాడియుండిరి. “జక్కువీడు” (జక్కులజాతి వాండు, జక్కులటేడు” (కుబేరుండు) మొదలగునవ యిట్టివి. 'జక్కి శబ్ద (వయోగవిచారము చేయుచు శ్రీ వడ్డమూడి గోపాలకృష్ణయ్యిగా రిట్లు వాసియు న్నారు;

“ “జక్కిశబ్దానికి గు్యురం అని 'కట్టుపడిపోవటం” అనీ అర్థా లున్నాయి. చివరికి *జక్కి మోరి అన్న శబ్దం తెలుగులో (ఆశ్వముఖులకు) కిన్నరుల కుపయో గించారు పూర్వులు. 'జక్కిఒడలు'" వంటి పదాలను రూపొందిస్తే కింపురుషులు (నరముఖం, అశ్వశరీరం కలవారు) అని కూడా అర్ధంవస్తుంది. జక్కులు బహు వచనరూవపం చూస్తే దాని ఏకవచనరూపం విసృతవ్యవహారంలో లేకపోయినా “జక్క "ఉన్నదని స్పష్టపడుతుంది. అసలు “యక్ష'ళబ్దమే'యక్షి'అయి “జక్కి"గా మారిందని స్పష్టంగా అర్థమవుతున్నది. యక్షిణీవిద్య అని 'యక్షిణి' అని కని కట్టు విద్యపట్ల, ఇం్యదజాలంపట్ల ఉపయోగిస్తాము. లేనిదానిని ఉన్నట్లు చూపడం కనికట్టువిద్య లక్షణం. యక్షుల కామరూపత్వం ఇటువంటి విద్యలన్ని ంటికీ మూల మనడంలో సందేహంలేదు “జక్కి.' అంటే 'కట్టువడిపోవటం” అని తెలుగులో ఆర్థం ఉన్నదని పేర్కొన్నాను. దానికిమూలరూపమైన “యక్ష శబ్దానికి కూడా “కట్టివే సేవాడు” అని ఆర్థం ఉన్నది. వివిధ విద్యలతోపాటు నృత్యగానాది విద్య లతో కూడా కట్టివేయగలవారు-తన్మయాంబుధిలో ముంచగలవారు కాబట్టే వారికి “యకు లన్న పేరు వచ్చివుండవచ్చు. "£

“యక్ష*ళబ్దవాచ్యులై న దేవయోనులయందు( (బకటితము లగు నృత్యగా నాదిలక్షణవి శేషములు వృత్తులుగాగలిగినమానవులలో నొకజాతిని యషమలనియు. ఎక్కుూలనియు, జక్కులనియి పిలుచుట పరిపాటియైన దని _పెశబ్దవిచారముల వలన మనము సులభముగా [గహింపవచ్చును. కన్నడదేశమున, “ఎక్కడిగలు, ఎక్కుడిగాణలు" అని పిలుపంబడు నీ తెగవారు నేండు కానవచ్చుట లేదు. కాని, ఆంధదేశమున గుంటూరు గోదావరి మండలములందు '“జక్కులజాతి' వారు కాన వచ్చుచుచున్నారు.

2. సీతాకల్యాణము (యక్షగానము) తొలిపలుకు. పుట ఇళ

౮౫5.9

180 జీవియస్‌ పీఠికలు

“జక్కులు - జక్కి-ణి' శబ్దిములు జాతిపరముగా నన్వయించుటకు తగిన (పమాణములను జూపించుచు ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారు (వాసినయంశముల నిచ్చట పొందుపజచుచున్నాను:

“ఏరి గుజీంచి ఇం థస్టన్‌ (2 '1మఉం60ల9) (చాసిన “04565 22కే 006 01 5026 10642" అను (గంథము ద్వితీయభాగము 4ీ8ిరి వ పుటలో సిట్టున్నది:ః

“జలమ[&-019లనిలకే 28 ౬0 1066108 04862 01 ౨౯౦8600668, మంటూ 01 వ211)14 0168; 2064 28 ఇగ2టర ఇంతే & రే290108క 206 స 0190166 16 ₹29 ౧0500- మి2రా పం 620% 151 €0 క?ఇ6 ౪0 026 తల పంల ౯096666402 అం,

“దీనినిబట్టి జక్కు-లవారికి నాట్యకళతో సంబంధ ముండినట్టు విశదమగు చున్నది. కళావంతు లనిపించుకొను వారియెడ నట్టి సంబంధము సహజము. వారి కొలము బిరుదు సార్థకము, మార్వారు గంధర్వుల సామ్యమున నీజక్కులవారు తొల్టి మత (పచార నిమి త్తముననో లేక మతియొక (పధానవృత్తిగా నవలంబిం చియో యక్షగాన ప్రవ ర్తకులై సవారెల్ల గాల్మకమమునం గలిసి యేర్పడిన జాతి యనియు, వారి వృత్తికి సంబంధించిన యక్ష (జక్క) శబ్దము తరువాతివారికి జాతివాచకముగా( బరిణమించియుండునని యు నూహింపవచ్చును.”

“ఆంధదేశమున జక్కులవారి పళ స్పి చిరకాలానుగతముగా వినవచ్చు చున్నది. ఈనాడు రాయలసీమలో నున్న జక్క-సానికుంట్ల (కర్నూలు జిల్లా,

• పత్తికొండ తాలూకా), జక్కుల చెజువు (గుత్తి తాలూకా), జక్కల చెజువు (పెనుగొండ తా.), జక్కసముదము (హిందూపురం శా.), జక్కులాడికి (బళ్ళారి జిలా మొదలగు (గామనామములు ,(ప్రాచీనకాలమున నాయ్యాపాంతము నందలి జక్కులజాతి పాచుర్యమును సూచించును, అందు కొన్ని [గామము లకప్పుడు వారి కీనాములుగా నీయంబడినట్లు స్థానికమైన _పతీతి కలదు. (కీశ. తే, 9-6-1481న జక్కుల కన్నాయి యనునామె తిరుమల దేవస్థాన మున వేయించిన శాసన మొకటి కలదు.5 ఆది (క్రీశ. 15్‌ వ శతాబ్టిన జక్కుల వారి (పాభవమును సూచించును.”

స్ముగీవ విజయ యక్షగానము ్షేత్రి1 “వివిధ జాతుల యుత్పత్తుల గుజించి యైతిహ్యాము లనేకము చిత చ్మితములుగా వ్మిశుతము లగుచుండును, అఫ్రే యీ జక్కులవా రసలు యక్ష స్వరూపులే యైన ట్లొక గాథ కలదు. [కీడాభిరామమున 'కామవళ్రీ మహాలక్ష్మి క్రైటభారి వలపు వాడుచు వచ్చె జక్కుల పురంధి' యని యున్నది. దానికి( గామెపల్లివారి వీథిభాగవతములోని లక్ష్మీనారాయణుల (పణయ ఘట్టమును బాడుచు వచ్చినది జక్కులపురం్థధి యని కొంద అపవ్యాఖ్యానము గావించిరి. ఆ కామవల్లియే “కామేశ్వరి పాట* యను స్త్రీల పాటలోని కామేశ్వరి యని యా కామేశ్వరి కథను కీ, శే, వేటూరి (ప్రభాకర శాస్త్రిగారు [కీడాభిరామ పీరికలో వివరించియున్నారు. ఈ కధలో మహాలక్ష్మి కాప వశమున బార్వతికి సద్యో గర్భమున సప్తకన్యకలుగా నుదృవించినదని యున్నది. అందొకతె పేరు జక్కు లమ్మ 'యంట, కాచువల్లి కడగొట్టుది.... ఆ సప్తకన్యలనే “అక్కలు లేక “అక్క దేవతలందురు.... (కీడాభిరామమున గామవల్లి వలపు వాడుచు వచ్చిన జక్కుల పురంధి (ప్రశంస వెంట “అక్కల” కొలువు వర్ణింపబడినది, ఒక గృహస్థు సంతానార్థియై వారి నారాధించినట్టును, నా సందర్భమున అక్క లేడుగురును లేచి యాడిరనియు, నా యక్కలే 'యక్షకన్య' లనియు (ఆనగా నింట జక్కుం పడుచు లనియు) జెప్పంబడినది. యక్షశబ్దమునకు - “జక్క” “ఎక్కు' అనే రూపాంతరములే గాక “అక్కు"యను రూపవికృతియు నంగికార్యమే యనియు, నది భాషాళాస్త్రసమ్మతమే యనియు ఆచార్య శ్రీ గంటి జోగి సోమయాజిగా రనుచున్నారు.” యక్షగానము : జక్కులపాట యను సమాసమే సంస్కృృతీకరింపంబడి యక్షగానమయ్యె నని కీ.శే. పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శాస్త్రిగారి వాదము. విమర్శకులు దీనిని పూర్తిగా నంగీకరించుట లేదు. యక్షగానమను పదమే ముం దేర్చడిి యది “జక్కులపాటిగా(బరిణమించినదని పేర్కొనుచు శిష్టవ్యవహారమున'యక్షగాన' మనియు, జనసామాన్య వ్యవహారమున “జక్కులపాట' మొదలగు రూపము లందును (బచురిత మయ్యెనని భావించుచున్నారు.

18% జీవియస్‌పీఠికలు

శ్రీనాథుండు ఖీమఖండమున “కి ర్తింతు రెద్దాని కీర్తి గంధర్వులు గాంధర్వ మున యకగానసరణి 'యని'యక్షగాన 'శబ్దమును వాడి, యేది యొకగానసరణి యని సూచించినాండు. *'యక్షోఘ గీత మపి గానశై లీమ్‌' అని సంగితసుధ యక్షగాన మొక గానశైలి యని పేర్కొనినది. ఆంజనేయకృత మగు నాక (పాచీన లక్షణ (గంథమున యవ్షగానతైలి పశంస కల దని యందురు. కాని, (పస్తుత మా [గంథము లభించుట లేదు. అట్టగుటచే యక్షగాన నరణిని గాని శై లినిగాని గుర్తించుటకు మనకు వీలుపడుట లేదు. ఈ నడుమ కళ్ళాపవూర్ణ శ్రీ వడ్డమూడి గోపాలకృష్ణయ్యగారు *'యక్షపియి రాగ పరమైన రచనయే [కమముగా యక్షగాన మయ్యెనని (వాసియున్నారు.?” అంతేకాక, “అసలు యక్షగాన మంటే యక్షుల గురించి చేసే గానం, యక్షులు చేసే గానం, యక్షులు గానం చేసినట్లు చేయబడే గానం అని అర్థాలు. యక్షులు చేసే గానం యేదైనా కావచ్చు. వారి ననుకరించి చేసేది యేదైనా కావచ్చు. యక్షుల గురించి చేసేది అంటే యక్షుల (పీతికై చేసే గానం కావచ్చు. కేవలం యక్షుల గాథలే గానం చేసేదీ కావచ్చు యక్షుల ప్రీతికి యక్షుల గాథలే కాక యితర గాథలూ వారి కిష్టమైనవి గానం చెయ్యవచ్చును. ఈ దృష్ట్యా గాన యోగ్యమైన (వబంధం యేదైనా సరే, కావ్య మేదైనా సరే “యక్షగాన మనడానికి సమ క్లమైన దన్నమాట'" అని యక్షగాన శబ్దారాలను విస్తరించి నిరూపించినారు.

“యక్షగాన శద్దారమునుగూర్చి శ్రీ యం. గోవిందరావుగారు తమ వ్యాస మున లడ్విగ్‌, గెల్ట్‌నర్‌ అను పాళ్చాత్య పండితు లిరువురు యక్ష శబ్దమునకు “ఉత్సవము (వ ఆయళటా అను నర్థము చెప్పినా రనియు, నదిగాని యంగీకార్య మగుచో యక్షగాన మనగా నాక యుత్సవ సమయమున( జేయంబడు సంగీత గోష్టియని చెప్పవచ్చునని యన్నా'రని ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారు పేర్కొని యుండిరి,

యక్షగానము స్వభావముచే గాన (వధాన మయ్యును, స్వరూపముచే రూపక (ప్మకియా విశిష్టమై తెలుంగు సాహిత్యమున గానవచ్చు చున్నది. గాన ముగా6 దారంభమై నృత్యాభినయ విశిష్టముగా( బెంప్పగాంచిన దేశిరూవకరచనా విశేష (వ్మకియ యక్షగానము,

స్నుగివ విజయ భక్షగానము శేలిశి యక్షగాన పసకి: అవి (వాహ్మణ బౌద్ధ జైన సారస్వతములందు( గానవచ్చు యక్షుల గాన మెట్టిదో మనకు6 చెలియరాదు. బౌద్ధులు జైనులు మత హస్తిని జొటు కథలను గాథలను (బాకృతాది భాషలలో గీతములుగనో కూపకముఎగనో యక్షపాాతల చేతం బాడించి యుండవచ్చును. కాని, యట్టివి మన కిప్పు డలభ్యములు, కన్నడ విమర్శకులు కొందటు 'బెదండె' “చత్రాణ'ము లనెడి కావ్యభేదములు, యక్షగాన సదృశములనియు ,కీశ. 9 శతాబ్దినాటి కే అవి కానవచ్చుచున్నవనియు పేర్కొని నను వానికి లక్ష్యములైన [గంధములు దొరుకుట లేదు. కవిరాజమార్గలక్షణాను నారము వాని స్వరూపములను భావించినచో నవి యక్షగానములవంటి వనుటకు వీలు లేకున్నది (క్రీ.శ. 12 వ శతాబ్దమున కన్నడ సాపిత్యమున వెలసిన చర్యద్యపథా పురాణమునందును, మల్లినాథ పురాణమునందును “ఎక్కులగాణ'ల (వసక్తి వినవచ్చుచున్నది. అగ్గవడు రచించిన చం్మద పభా పురాణమునందు వన విహారము చేయుచున్న నా.శుకుండు మేశతాళములతో నిమిత్తములేకయే దేశీయ గీతము నొక *ఎక్కలగాణ" యింపుగా బాడుచుండ వినుచుండె నని వర్ణింప( బడినది. అభినవ పంవని మల్టినాథ పురాణములో కమలామోది యైన తుమ్మెద రుంకారము కమలాలయయైన లక్ష్మిని గీర్తించుచు పాడెడు 'ఎక్కలీ గాన ముతో. బోల్చి వర్ణింపబడినది, ఆ పువాణమునందే “యక్షాందచోళన మను యక్షిణి నాట్యము (పస్తావింప( బడినది. ఆ యాందోళికా నృత్యమును గూర్చి వివరించుచు శ్రీ ముట్నూరి సంగమేశముగా రిట్లు _వాసిరి: “కన్నడ యక్షగా నాల్గో నటివేషాన్ని యక్షిణీవేష మనీ, శ్రీవేష మనీ, మోహినీవేష మనీ పరి పరివిధాల పిలుస్తారు. ఈమె మొదటిసారి రంగస్థలానికి వచ్చినప్పుడు నడుము వరకు అట్టతో కట్టిన ఒక తొథ్రైవంటి చౌకంలో నిల్చి నృత్తగతులు (పదర్శి స్తుంది. ఈ నృత్తాన్ని ఆందోళికానృత్య మనీ మంచెచప్పరనృత్య మనీ పిలు సారు.” ఇట్టి యక్షాందోళన నాట్యమునకును (పాధమికాంధధ యక్షగానమునకున్సు గొంత సంబంధ బాంధవ్య ముండియుండవచ్చు నని విమర్శకులు భావించు చున్నారు. ఆంధ సాహిత్యమున “యక్షగాన (పళ స్తి స్పష్టముగా వినవచ్చినది శ్రీనాథుని థీమఖండముననే.

194 జీవియస్‌ పీరికలు

“కి రింతు రెద్దాని కీర్తి గంధర్వులు

గాంధర్వమున యక్షగాన సరణి” (భీమ. ఖం, 868)

అది కీ. శ. 1480 పాంతము. అంతకు(బూర్వము పాల్కురికి సోమ నాథుని (క్రీ శ. 1280 - 1840) పండితారాధ్య చర్మితమున యక్షప్మ్నాతల నేపథ్యముల తోడి యాటపాటల (పసక్తి కానవచ్చుచున్నది. అందలి పర్వత (వకరణమున శివర్శాతి జాగరమున( (బవ ర్తిల్లిడి బహువిధములై న వినోదము లను వివరించుచు_

“ఆదట గంధర్వ యక్షవిద్యాధ

రాదులై పాడెడు నాడెడువారు (6

విధమున. (బచ్చన్న వేషముల్‌ దాల్చి

యధికోత్సవము దులుకాడునట్టు"

కొంద రాడెడివారని వర్ణించెను. దీనివలన గంధర్వ యక్షాదుల వేషము లను ధరించి పాడుచుండెడి వారివలె (బచ్చన్న వేషములను దాల్చి రూపక విశేషములను [బదర్శించెడి యాచార మొకటి యప్పటికే పసిద్ధమై యున్నదని స్పష్టమగుచున్నది. బౌద్ధ జైనమత ప్రచార సాహిత్యములం దటి యక్షపాతలు ధరించి యాడెడివా రుండి యుండవచ్చును; లేక జక్కులజాలీవంటివారు (పద ర్శించు యక్షగానములు వెలసియుండిి యుండవచ్చును. వారి ననుసరించుచు నొడిన యాట లిందు పసక్తములై యున్నవి. వానితోపాటు నాటకములు బహు రూవములు, వెడ్డంగము, తోలుబొమ్మలాటలు మొదలగు రూపక (పకియలును తెరలు, వేషధారణ విశేషములు, సంగీతపు హంగులు, అభినయ భంగులు మొద లగు నెన్నియో విశేషములును వర్ణింప౦బడినవి. అనగా నన్ని రూపక్మవకియల యందును యక్షాదిరూపధారణములతో దాడుచుండెడు రూపక [పష్రకియయు నొకటి _పసిద్ధమని స్పష్టమగుచున్నది. అట్టిది నేక యక్షగాన (ప్మ్యకియకు మూల కందమై యుండుననుటలో వ్యిపతిస త్రీ లేదు. ఆ _ప్మకియ కట్టి (వసిద్ధి, _పచార ములు రావలయునన్న చో నాకాలమున గనీస మొకరెండు శాబ్దులకు బూర్వమే యది యుత్ప త్తియై యుండవచ్చును, కావున యక్షగానముల (ప్రాథమిక స్వరూ పము తెలుగున కి.ళ, 1000 సం॥ నాంటిశే వెలసియుండగెనని యూహించుటకు పీలగుచున్నది.

స్నుగీవ విజయ యక్షగానము 188 కాన్‌ యవృ్పవినుండియు శ్రీనాథుని కాంమువజకు గల మధ్యకాలమున నెట్టి యక్షగానములు రచింపబడినట్లు కానరాదు. ఒకవేళ రచింప(ంబడియున్నను నేడు మనకు లభ్యమగుటలేదు శ్రీనాధుని (క్రీడాభిరామము వీథి యను రూపక విశేషము. అది | పేమాభిరామమున కనువాదము. అందు జక్కుల పురంధి పాట పాడుట వర్జింపంబడినది: సీ. “"కోణాగ సంఘర్ష మఘముమఘుమధ్వనితార కంఠస్వరంబుతో గారవింప మసిబొట్టు బోనాన నసలు కొల్పిన కన్ను కొడుపుచే6 దాటించు నెడప దడవ (శతికి నుత్కర్షంబు( జూపంగ వలయుచో

• జెవ్మితాడు బిగియించు జీవగజ్ఞ గిల్కుగిల్కున (మోయు కింకిణీగుచ్చంబు తాశమానంబుతో మేళవింప

రాగమున నుండి లఘీంచు రాగమునకు

నురుమ యూరుద్వ్యయంబు పై నొ త్రిగిల్లి

కామవల్లీ మహాలక్షి క్రైటభారి

వలపు వాడుచు వచ్చె జక్కుల పురంధి".-- క్రీరా. 185.

దినితోపాటు 'అక్కల'” (యక్షకన్యల) యాటయునందు వర్ణింపంబడి యున్నది దీనిని గమనంచినచో6 బాల్కురికిసోమనాథుని కాలమునకు. బూర్వమే ప్మాతలచే నాట పాటల రూపమున. (పయోగింపంబడు యక్షగాన ప్మకియ జక్కు_లవారిచే( బరిపోషింపంబడుచుండె ననియు, నదియే కాల్యకమమున నాజాతి వారలలో నొక విశిష్టగానసరణిగా, నేకపా_తముచే [శుతితాశరాగసమన్విత మై, వాద్యోపకరణ సహితమై, కథాఖ్యానయుత మై నృత్యానుకూలముగా (పయోగించు నాట్య (ష్మకియగా విస్తరించె ననియు స్పష్టమగుచున్నది.

(కీ. +. 1587 పాంతమున తాళ్ళపాక చినతిరునులాచార్యులు తన తాత యగు తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుని (కి శ. 1406 _ 1503) సంగితలక్షణము నాం్యధీకరించుచు దరువులు, జక్కులరేకులుకి ఏలలు చందమామ పదములు మొదలగువాని నెజి(గించి, యావరుసలొనే_

8. _గౌరనకవి [క్రీ ఈ. 1880-1440) రచించిన లక్షణదీపికలో జక్కుల రేకుపదములు మధురకవితలలో( జేరునని తెల్పియుండెను.

186 జీవియస్‌ పీఠికలు “యక్షగాన పదంబులు నవ్విధమున

సమువితానేకవిధ తాళసంగతులును

నవరసాలం్యకియా సవర్ణంబు లగుచు

నలరు నని హరికి ర్తనాదార్యు. డనియె” ఎాసం.ల. 66 ప. ఆని యక్షగాన పదమును నిర్వచించెను, వై బేర్కొనిన జక్కులరేకు పదముల లక్షణము లెజి(గింపక యక్షగాన పదముల నిర్వచన మొనరించుటచే నారండును స్వరూపస్వభావములందు సమానములని యూపింప వీలగుచున్నది. దీనినిబట్టి క్రి. శం 15వ శతాద్దినాటికి యక్షగానమున కథయు, వివిధ తాశసంగతులు, నవరసాలం[ కియా సవర్ణములు చేరి దానికి కావ్యస్వరూపసంపత్తిని సంఘటిం చినవని తెలియుచున్నది.

యక్షగానములు మొదట సంగిత సంకీ నల రూపమున [పారంభమై కథాకథన _పబంధ రూపములుగా పదునేనవ శతాబ్ధమునాటికే పరిణామముచెందె నని పె( బరిశీలనమువలన గమనింపవచ్చును, (పథమాంధ యక్షగానము ;

తలు(గున నుపలభ్యమానము లగుచున్న యక్షగానములలో కందుకూరి ర్ముదకవి విరచితమైన స్నుగీవవిజయము (స్మపథమ యక్షగాన మని పండితులు థావించుచుండిరి. కాని, తెలుంగున నిప్పటికి దొరకుచున్న యక్షగాన వాజ్మయ మును బరిశీలించి. (కశ. 15వ శతాబ్ది యు త్తరార్థమున నుండిన (పోలుగంటి చెన్నళౌరి రచించిన సౌభరి చరిత*మను జక్కుల కథయే [ప్యృపథమ యక్షగాన మనియు, కి. శ. 1500 (పాంతమున నున్న వెల్లంకి కాతంభట్లు కవిచింతా మణియం దుదాహరించిన “లఖ్మీకల్యాణమురేకు' లకు నాకరమైన యక్షగానము రెండవది యనియు, చ్యకప్పరి రాఘవాచార్యుండను కవి 16 వ శతాబమున రచిం విగ వివనారాయణ చరితము మూండవది యనియు, కందుకూరి రృుదకవి విరచితమైన 'స్కుగీవ విజయము”. నాల్గవది యనియ డా; యస్వీ జోగారావు గారు తమ సిద్ధాంత వ్యాసమున( చేర్కొనియండిరి. అందు మొదటి. రెండును లభించుటలేదు. విపనారాయణ చర్మిత మదరాసు (పాచ్యలిఖిత భాండాగారమున' గలదు, స్నుగివ విజయము (వకటితము,

స్ముగీవ విజయ యక్షగానము 18? యక్షగాన లక్షణము : పదునై దవ శతాబ్ది యుత్తరార్థమున వెలువడిన యక్షగానములు కొన్ని మనకు లభించుటనుబట్టి యంతకు బూర్వము యక్షగాన రచన సాగియుండ లేదని భావించుట పొరపాటు. పదునేనవ శతాబ్ది పూర్వార్ధమున వెలసిన తాళ్ళు పాక అన్నమాచార్యుని సంకీర్తన లక్షణమున( బేర్కొనంబడిన 'యక్షగాన పదము*"ల (పళంస అందుకు సాక్ష్యము (కీ శ. 1855-1445 సం॥ల నడుమ నున్న గౌరన మహాకవి తన లక్షణ దీపికయందు మధుర కవిత్వ స్వరూపము నెజీంగించుచు “యక్షగానంబున వెలయు పదంబులు, దరువులు, నేలలు, ధవళం బులు మంగళహారతులు, శోభనంబులు, నుయ్యాలజోలలు, జక్కుల రేకుపదం బులు, చందమామ సుద్దులు, అష్టకంబులు, ఏకపదద్విపద చతుష్పదాష్టవదులు నివియాదిగా( గల్గు” నన్నింటిని బేర్కొని యండుటను బట్టియు, నవియన్నియు యక్షగానములందు( గానంబడుచుండుటనుబట్టి యు పదునాల్గవ శతాద్ధినా(టికే యక్షగాన రచనము వరిపక్వదశ నంది లక్ష్యము లెన్నియో వెంసియున్నట్టు భావింప వీలగుచున్నది. కాని, మన దురదృష్ట వళమున నట్టి దేశిసాహిత్య భాండా రము మనకు కనుమజుగ్రై పోయినది. పదునాజవ శతాబ్ది తరువాత వెలసిన లక్షణ ([గంధములందు యక్షగాన లక్షణములు మనకు స్పష్టముగా. గానవచ్చుచున్నవి, ఉదాహరణమునకు _ పదునాజవ శతాబ్ధిపూర్వార్థమున నున్న చిితకవి పెద్దన తన లక్షణ సార సం్యగహమున నిట్లు 'పేర్కొానెను: సీ. “వృషభగతి (తిపుట రే కర్యఘియుగ మగుం దుద నేండు లఘువులు తొల(గ౦జేయ, జంపెరేకునకు లక్షణము ద్విరదగతి యగు గొన నొక లఘు వందు మాన, రచ్చే కగును దురగవల్లనము గతి, మతి యేకతాళియా మధురగతిని అటతాళమున మ్మాత లంఘి కిర్వదినాల్లు నాల్గిట విరతి పద్నాలు గింట

108 జీవియస్‌ పీఠికలు తే, నిలుచు నర్ధంపు నర్ధచందదికలు డిన యక్షగానాది కృతులతో నార్యు లిడిన రగడభేదంబు లవి యొను రమ్యచర్య యవిత నిజవాససముదాయ! యాంజనేయ![” (2.141) ఇందు పెద్దన తిపుటరేకు, జంపెరేకు, రచ్చరేకు, అర్ధచం్యదికల తాళ గతులకు రగడగతులకు గల సామ్యభేదములను తెలియపజచెను. ఇట్టి విధానమునే యనుసరించి యక్షగానమునం దుండెడి రగడభేదములు నప్పకవి కీ, ఈ, 1650 *ఉపాంతమున బేర్కొనెను: సీ. “శుద నేడు లఘువులు తొలగించి చదివిన (దిపుటకు వృషభగతివదయుగము, లలి( గడపల నొక్క లఘు మానిన జంపె మను ద్విరదగతి సమపదయుగము గురుతగ రచ్చరేకు( దురగవల్గనా హ్వయ మేకతాళి యామధురగతికి నంఘి కిర్వదినాలు గటతాశమున మాత లోలి వ్మిశాంతి పద్నాలుగింట? తే. దెలియ నర్థంబు నర్ధచర్మదికలు వీన యక్షగాన (పబంధంిి లతుకవచ్చు రగడభేదంబు లివి యండు రసా గవీర్యదు లవితనిజ సేవకస్తోమ! యద్ధిధామ!” (4808) యశ్షగానములందలి రగడబేదములు త్రిపుటాదితాళముల కనువుగా రచించ. బడుచున్నట్టు తెలియుచున్నవి కాని వాని ప్పే బె నవకవి యక్షగానమళువలి రగదళేద లో న మక 'పేర్కొనియుండిరి కాని, వానియం దుపయోగింపంబడుచున్న వివిధ దేశీచ్చంద గోపాల విలాసావతారికలో, చేర్కొనబడిన__ నష గంగల్వకాళ కవి రాజ

స్ముగివ విజయ యక్షగానము 180

“యక్షగానంబు రావణహ స్త ముడుకు

దండె మీటులు చెంగులు తాళశములును

జోల సువ్వాల ధవళంబు లేల లమర

కొంద అతివలు వినిపించి రందముగను” (124 అను పద్యము ననుసరించి యందలి ఛందోవిశేషములు తెలియుచున్నవి. ఈ యుగమునందే యున్న గణపవరపు వేంకట కవి తన లక్షణ శిరోమణిలో నిట్లు పేర్కొనినాండు:

“...యక్షగానంబునకును

పద్యగద్యంబులు బహువిధ తాళముల్‌

రేకులు గూర్చు వర్తిల్లు.” లాక్షణికులుగాని, కవులుగాని యక్షగానము యొక్క సమ్మగస్వరూపమును నిర్వ చించినట్టు కానరాదు యక్షగానముల పై( బరిశోధన గావించిన ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారు సాహిత్య (వ[క్రియగా యక్షగానము నిట్టు నిర్వచించియండిరః

“యక్షగానమునం దితివృత్త మెట్టిదెన గావచ్చును. రచనా [ష్మకియ (శవ్యముగాని , దృశ్యముగాని కావచ్చును. ఏ [ష్మకియయందైై నగీతిధర్మ ము విహి తము, అందు రాగతాళములలో నొకదానికి(గాని, శెండింటికిగాని తగు (పాధా న్యముగల రచనావిశేషములు (లేకు, దరువు, వదము, కీర్తన మొ1), ద్విపద (మంజరియును), పద్యములు (జాత్యువజాతివృ త్తము అర్ధవద్యములు,సంస్కృత శ్ఞోకములును), వచనము (సంధి (వయోజనాత్మకముగాని, సంవాదాత్మకము గాని, వర్ణనాత్మకమైనను గాందగును. చూర్జికలు, విన్నపములు మొ॥ గద్యసభేద ములు) నుండందగును. వలాదిగీత [వబంధవిశేషముల _వయోగ మైచ్చికము.”

“'మంగళారంభాని మంగళ మధ్యాని మంగళాంతాని (వథఠ నే'యను సం్మప దాయము ననుసరించి యక్షగానములు భగవస్తుతితో నారంభమగును. తరువాత వినాయక స్తుతి, పూర్వకవిస్తుతి, కుకవినింద, కృతిభ రృృవర్జనము, షష్ట్యంత ములు (పవర్తింపంుడి, యక్షగాన కథారంభము చేయబడును. ఇట్టి పూర్వరం గము (శ వ్యకావ్యోచితమయ్యు దృళ్యష్మకియ న్యాశయించి గానము చేయ(బడు చుండును. సంస్కృత నాటకములందువలె స్తూతధార (ప్రవేశము కానరాదు. కాని, హంగుదారుల పోహశింపు వాద్యగానముల మేళవింపు గానవచ్చుచున్నవి

140 జీవియస్‌ పీరికలు (పాధమిక యక్షగానములందు నటియే రంగమున నృత్యము చేయుచు నాయా గితముల నాలపించుచుండినట్లును, వంతదారులు సంధివచనము లాలపించుచున్న ట్లును దలియవచ్చుచున్నది. వేషరచనము, తెర లుపయోగించుట రూపక్టపయో గానుగుణ్యమును సూచించుచున్నది. పాల్కురికి సోమనాథుని పండితారాధ్య చరి (తలో దెరలోనుండి వెలువడి నాట్యమొనర్చెడి నటిని వర్ణించినవిధముగాంచుడు: “శిరమున నురమున జివుల కంరమున గరముల గూకటిగాళ్ళం జెల్వార గవదండలును గనుగవ గదలికలు సవరంబులును గలశంబు దండలును భసితంబు బూత పైబరగు బచ్చెనలు నలరారు చిలుగజ్జియలును నందియలు సరిరత్నపంక్తుల జలపోషణములు గర మొప్ప తొంగళ్ళు గల చల్చడములు బొల్బు దంతావశల్‌ బుష్పమాలికలు దాల్చి యత్యద్భుతోత్సవ లీలం దనర జనులు హర్షింప నాస్థ్టానముల్‌ సొచ్చి యనుకూల వివిధ వాద్యసమ్మేళనమును నార్భటం బిచ్చి యొయ్యన జవనికల గర్భంబు వెడలి యక్కజము వృటిల్ల,...” రంగస్థలమునకు నలువైపుల నుండు (పేక్షకులకు, (బదర్శనము కన బడునట్టుగా (వయోగము నిర్వహింప(బడెడిది. కాల్మకమమున నొకేప్మాత యాడుచు(దాడుచు కథను వినిపించు (ప్మకియ తగ్గుమొగము పట్టి యొక్కక పాత యొక్కొక్ర నటుడు ధరించి (పయోగించు (ష్మకియ వ్యాప్తికెక్కినది. అట్టి యక్షగానములకు యక్షగాన నాటకములనియు, వీథినాటకము లనియు. బయలాట లనియు పేళ్ళ వచ్చినవి. ఇట్టి పరిణామము తంజావూరు నాయక రాజుల కాలమునందు (పసిద్ధికెక్కినది. విజయరాఘవ నాయకుడు యక్షగానమును నాటకమ్సగ్గా( బేర్కొనినాండు. దైవస్తుతి షష్ట్యంత ములకు బదులు క్రై వారమును నటీసూతధారులను (వేళ పెట్టినాండు. రగడలు,

నుగీవ విజయ యక్షగానము కేటి _ఉతిపుటలు మొదలై నవానికం బె పదములు, దరువులు, జతులు మొదలైనవానిని విరివిగా. జొప్పించినా౦డు. ఆ కాలమున యక్షగానములలో పాతల సంఖ్యతో పాటు నాటకీయత పెంపొందినది. పురాణేతిహాసపురుషుల జీవితాలేకాక సమ కాలీన మహా పురుషుల జీవితగాథలు కూడ యక్షగానములలో వసువులుగాం గై కొనయడినవి. న యక్షగాన ్మపష్మకియతో సన్నిపాత సంబంధము పెంచుకొని వెలువడినవి కలాపము, బుజ్జకథ, హరికథ, వీథినాటకము, కూచిపూడి భాగవతములు మొదలగు దేశిరూపక (ప్మకియలు. ఇటీవలి వీథీనాటకములలో సమకాలీన రాజ క్రీయములకు సంబంధించిన యితివృ త్తములును (గహింపంబడినవి. తెలు(గున నాటక రచన _మభివృద్ధి చెందుటచే యక్షగాన రచన్నావ్మకియ వెనుకంజ వేసినను, అంతరించి మాతము పోలేదు. కొణవంజి.యక్షగానము ; క్రీ శే. వేటూరి _పభాకరశాన్తిగారు [దావిడభాషలలో వెలసిన కుర వంజు లనంబడు దేశీయ దృశ్యరచనలే గేయవిళిష్ట నాట్యరచనలై. పన్హైలందు జక్కులవారిచే. (బదర్శింపంబడుచు, _(కమముగా నగరముల కెంగంబాకి యక్షగానము లన(బడెనని భావించిరి. ఈ వాదమును విమర్శించి ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారు కొజవంజి దృశ్యరచనలకం టె యక్షగానములు ప్రాచీ నములుగా( గనుపట్టుచున్న వనియు, వానియందు కొన్ని సాదృశ్యములు గన(బడుచున్నను వాని మధ్య జన్య జనక సంబంధము _ కానరాదనియు సమాంతరముగా6 బెరిగిన సాపాత్య ప్మకియ లనియు. _బతిపాదించిరి. బొమ్మలాట-యకగానము: బొమ్మలాట నుండి యక్షగానము జనించినదని శ్రీ నేలటూరి వెంకట రమణయ్యగారి వాదము. దానిని విమర్శించి ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారు “బొమ్మలాట-యక్షగానముల యొక్క నైసర్గిక స్వరూపమును బరిశీలించినచో నా రెండింటికిని గాఢమైన యనుబంధము కలదనిపించును. అయితే అది యను బంధము మాత్రమే జన్యజనక భావసంబంధముకాదిని నిశ్చయించిరి,

కేటి జ్రీవియస్‌ పీఠికలు యక్షగానము దేశిసర్యపదాయమున జనించిన రూపక ష్మకియ యని పలువురు విమర్శకులు భావించుచున్నారు. కాని, యది సంస్కృృతోపరూపక జన్యమని భాఏించెడివారును గలరు యక్షగానముల యుత్పత్తి పరిణామ వికా నములను బరిశీలించినచో మొదట దేశియై జనించిన యక్షగానము పరిణామమున మార్గలక్షణములను దనయందు లీనమొనర్చుకొని విస్తరించినచని స్పష్టము కా(గలదుం యక్షగాన విభాగము: ఆచార్య యస్వీ జోగారావుగారు యక్షగానములను (ప్రయోజన (ప్రాధాన్య మునుబట్టియు, నితివృత్త వై విధ్యమునుబట్టియు. నీ విధముగా విభజించినారు' “పయోజన (పాధాన్యములనుబట్టి యక్షగానములు [శవ్యములనియు, దృశ్యము అనియు, ఉభయ (పయోజనాత్మకము లనియు మూడు విధములు, అందు (శవ్యములలో( (బబంధములవలె పరనమునకు మ్మాతమే పనికివచ్చునవి యనియు, హరికధలవలె, జంగముకధలవలె కథాఖ్యానమునకు( బనికివచ్చునవి యనియు రెండు తెజంగులు కాననగును, దృశ్యములను వీథినాటకములు, బొమ్మ లాటలు, మార్గనాటకములు, ఆధునిక నాటకముల విధానము ననుసరించినవిగా( జతుర్విధమున విభజింపవచ్చును. ఇతివృత్త వ్లై విధ్యమునుబట్టి పౌరాణికములనియు, స్థలపురాణములు- లేక క్షేతమాహాత్మ్యములనియు, చార్మితకములనియు, మహాపురుషుల చర్మిత లనియు, తాత్కాలలికేతివృ త్తములు గలవనియు, సాంఘికేతివృ త్తములనియు, జానపదగాథ లనియు, కల్యాణకథ లనియు, త త్త్వవిషయికము అనియు, విలాస చర్మిత విజయాది నామములతో. గనవచ్చు నితరము లనియు విభజింప వచ్చును. యకగానముల వైశిష్ట్యము. నుగ్గడించుచు డా॥ యస్వీ జోగారావుగారు అవి సర్వోపభోగ్యములైన సమాహార కళా స్వరూపము లనియు, వివిధ పకి యానుబంధము లనియు, బహువిధ పదకవితా (పభేద సమీకరణము లనియు, వస్తు వ్లైవిధ్య శోభితము లనియు, శృంగార వీర కరుణ హాస్య రస్య్పపధానము లనియు, ఛందో వై విధ్యమునకును, భాషా వైవిధ్యమునకును, లోకవృత్త (పద

స్ముగివ విజయ యక్షగానము 14 రృనమునకును నాకరను అనియు, బేర్కొనిరి. యక్షగానము యొక్క దేశి నాటకకళా పాతినిధ్యమునుగూర్చి వారు నుడివిన మాట లిచ్చట సంన్మర ణీయములు:

“దేశివాజయ మంతయు మధురకవితా శాఖకు( జెందిన గీత (ప్రబంధ ముల (పాచుర్యము గలది కావున నట్టి గత (పబంధముల ఆన్నిటికో యక్షగాన మాకర మగుటచేత యక్షగానమును దేశివాజ్ఞ యకోశమంతటికినిం (బతినిధి యనఈ జెల్లును. కాని, యక్షగాన మనగా నీనాండు గాన (వ్మకియగా6 గాన రూపక (స్మకియగా( బరిగణింప( బడుచున్నది. అయితే, యక్షగానమునకు ముందే దేశమున వీథినాటకములు (పచారమునం దుండినను, అది యా వీథి నాటకముఐతో నేకమై నాటక్కప్మకియగా రూపొంది, నాటక శబ్ద వాచ్యమునై మధ్యలో మార్గనాటక్కపభావము సోకినను దన వ్య క్తిత్వనును గోల్బోక, కలా పము, కొరవంజి మొదలగునవి దేశయదృశ్యరచనలుగా రూపొందుటకై తన (వ్మకియాస తత్త్వమును దానము చేసి బొమ్మలాటలకును వాటమైన వంతపాటగా బరిఢవిల్లి యుండుట జేసి, దానిని దేశిసరణికి. జెందిన నాట్యకలా పపంచ మునకు. గూడ తగిన (పతినిధి యనుటలో విిపతిప త్తి యుండరామ.” స్నుగ్రివ విజయము :

రామాయణ కథలో. బతాకనాయకుండు న్నుగీవుండు. స్వీయకార్యమును

సాధించుకొని నాయకునకు( గార్యసాధనమున( దోడుపడువాండు పతాక నాయకుడు. | పధానేతివృత్తమునకు సమాంతరముగా నడచు వతాకనాయక వృత్తము మహాకావ్యములందు. నాతివిసృతమయ్యు రసవంతముగ నుండును, అట్టి వస్తువు సామాన్యముగా నొక (పత్యేక లఘుకృతి కితివృత్త పృష్టినిం గల్పింప సమర్ధ్హ్యమై యుండును. సుగీవుని వృత్తాంత మట్టి కండపుష్టికల కథ. రావణుని నోడించిన వాలితో న్ముగీవునకైన వైరభావము; యుద్ధము వీర రస 1పధానములు. తారాశోకము కరుణరస (పపూరితము, ధర్మసంస్థాపనమున శై రాము డొనరించిన స్నేహకార్యము ధర్మ వీరపరిపోషకము, హనుమంతుని నీతి చాతుర్యము కథాసంవిధాన సమర్థము, ఇట్టి సహజవస్తు సంపద నిండారిన వస్తువును [గహించి యక్షగానముగా రచించిన కవివతంసుండు కందుకూరి ర్ముదయ,.

కేశ జీవియస్‌ పీఠికలు 'కాళికాంబా (ప్రసాద సంకలిత కవిత్వ చాతుర్యులడైన కందుకూరి ర్ముద కవి విశ్వ బాహ్మణు(డు, ఇతని తర్మడి పెదరింగనార్యుడు, ఇతని యింటి "పేరునుబటి నెలూరు మండలమునందిలి కందుహూ రితని వాసమైయుండవచ్చును. ఇత(డు స్నుగివ విజయమను యక్షగానమునే కాక నిరంకుశోపాఖ్యాన మను (వబంధమును, జనార్టనాష్టక మునుగూడ రచించెను. శ్రీకృష్ణదేవరాయల భువన విజయమున వెలసిన అష్టదిగ్గజ మహాకవులలో నీత6( డొక( డనియు, నీతణయడా సభాభవనమున సీళాన్యదిక్కున నధివసించెడి వాండనియి, పతీతి కలదు. మల్కి-భరామని పసిద్ధి గాంచిన ఇ్యబహీంకురుబ్‌ షా ర్ముదకవికి ద్వయతింధతిణీ జనపదమును దానమిచ్చినట్లు శాసన ్కపమాణము కలదు, ఆ [గామమునే “రెండు చింతల” యని పిలచెదరు, ఆ (గ్రామమున సీ కివి వంశీయు లాయ్మగ హారము సనుభవించుచుండిరనియు, నా వంశమున వారికి *కవివారు అను నామ మేర్పడెననియు, ర్ముదకవి యా [గామమున వసించియుండెననియు కీ.శే. వేటూరి _పభాకరశాస్త్రిగారు తెల్పియున్నారు. ర్ముదకవి నిరంకుశోపాఖ్యాన మును తాశికోట యుద్ధానంతరము (వాసియుండు ననుటకు6 గావ్య పమాణములు కలవు, కావున నా కవి కీ.శ, 1500 నుండి 1580 సం॥ల నడిమికాలమున నివ సించియుండవచ్చునని విమర్శకులు భావించుచున్నారు. ఇందు కొందరి కభి (పాయభేదములున్నను ఆకండు పమనాజవ కతాబ్ది యుత్ర్తరార్థము వా(డను టలో నెట్టి సంశయమును లేదు. ర్ముదకవి కందుకూరి జనార్దనస్వామి భక్తుండు. ఆతని యక్షగాన కృతి నా చేవున కంకితమిచ్చి కృత్యారంభమునంమయను, అంతమున ద్విపద యందును ఆ స్వామిని కీర్తించెను సుగీవ విజయమునందలి వస్తువునుబట్టి యది (_వఖ్యాతము. పౌరాణి కము. రామాయణమునందలి కిష్కింధకాండము నుండి యీ కావ్యవృత్తము గైకొనంబడినది. సహజరస సన్నివేశబంధురమై యుండుటచే రుుదకవి మూల కథ నెట్టి మార్పులు చేయక తన కావ్యమున నిబంధించుకొనెను, స్నుగీవ విజయము మంగళారంభసూచక మైన శ్రీకారము మొదట నిలి చిన యుత్పలమాలా వృత్తముతో నారంభమగును, అదియే నాందీపద్య మన6 దగియున్నది. ఆందు ర్ముదకవి (తిమూర్తులకును, ,తిశక్తులకును, పిఘ్నేశ్వరు

స్ముగీవ విజము యక్షగానము 145 నకును, గురువునకును నమస్కరించి, కావ్యవిద్యావిదులను నుతించి, కవితా జడులై న కుకవులను నిరసించెను. ఆపై నాకవీశ్వరుండు కృతీశ్వరుండైన జనా ర్జన స్వామిని (తిపుటలో) నుతింవెను. దశావళార స్తుక్కాత్మక మైన షష్ట్యంత ముల నర్ధచందికలలో నాపై రచించి కథా క్రమమున కుష్మకమించెను. ఈ రచనా విధానము [శవ్య కావ్యోచిత రచనా _ప్మకియతో నారంభించు (పాచీనాయ్యధ యక్షగాన సం్యపదాయమును దెలుపుచున్నది.

కావ్యారంభమువలెనే కథారంభమును గూడ శ్రీకారముతో నారంభించుట యొక విశేషము. రుుదకవి కథాకథనమును సం్యగహముగను సూటిగను సాగించి,రసభావపోషకములై న సంభాషణమిలను (బకరణోచితముగా వి స్తరించి రచించుట యతని కావ్యమున గానవచ్చు రచనావి శేషము.

సీకాన్వేషణపరులై న రామలక్ష్మణులు తాపసవేషములి. నున్నను శరచాప ధరులై యుండుటచే స్నుగీవుండు వారిని గాంచి వాలి పంపున వచ్చినవా రని భయవడును. హనుమంతుండు వారి రూవసంపదను వర్జించి, యట్టి తేజోధనులకు దుష్టగుణము లుండవని వివరించి, వారిక6ండ క(గి వారి పూనిక నెటి(గి వచ్చెద నని సూచించును న్నుగీవుడు అందుల కంగీకరించును. హనుమంతుడు రామ లక్షణుల సన్నిధి కేంగి, నమస్కరించి, వారి యాగమన కార్యమును గూర్చి (వళ్నించును. లక్ష్మణుడు తమ వృత్తాంతము నెజి(గించి, హనుమంతుని వర్త నమును (బళంసించి, యతని వివరములను గూర్చి _పశ్నించును. హనుమం తుండు స్నుగీవుని గుణగణముల నుగ్గడించి, తా నతని ముం్యతి యనియు, వారి కాతని యేలికను బంటు చేయునేర్పు తనకు గలదనియు విన్నవించును. రాము నానతిని లక్మణు(డు “రాముండు జగదేక వీరండయ్యును రాజు లొంటిగా రణమున శీ/యట పొడికాదు కావున స్నుగీవుని తోడుదీసికొన( దలచుచుండె' నని తెలిపెను. హనుమంతుడు స్నుగివున కడకే(గి యతని నందుల కొప్పించి రామలక్ష్మణులతో నతని కగ్నిసాక్షిగా స్నేహము ననుసంధించును. న్నుగీవుండు సీత బుష్యమూక పర్వతముపై జారవిడిచిన యాభరణముల మూటను రామునకు జూపించును. రాము(డాయాభరణములనుగాంచి సీతనుస్మరించుచు శోకమూ ర్తియై విలపించును. కొంతవడికి తేరుకొని రాముండు వాలిని సంహరించి కిష్కి ధను వాలికిచ్చెదనని (వ్రతినచేసి వాలిస్నుగ్రీవుల వ్లైరమునకు. గారణమైన వృత్తాంతము నాత(డు

6౪759 10

148 జీవియస్‌ పీఠికలు చెప్పగా వినును. దుందుభిశవమును గొన(గోట మీటియు, సప్రతాశములను బడ గొట్టియ దన పర్యాకమమును (బదర్శించి స్నుగివునికి ద్రైర్యము దెప్పించును. సుగ్రీవుడు రాముని పర్మాకమమును గీర్తించి శరబువేడును. రాముండు సుుగివుని వాలితో యుద్ధము చేయుటకు( బురికొల్చి తాను వృక్షముచాటున నిలిచి బాణ సంధానమునకైై వేచియుండును. వాలి స్ముగివుల ద్వంద్వయుద్ధ మున స్ముగీవుడు వాలిచే నొత్తబడును. రాముడు వారి రూవ సాదృశ్యమును గాంచి న్నుగీవుని గుర్తింపలేక శరసంధానముగావింపడయ్యెను. రాముండు ఖిన్ను(డై న సుగివునకు ధైర్యము చెప్పి, గజపుష్పమాల నాతని మెడలో నలంకరించి మజల వాలితో బోరుమని పురిగొల్పును. తార వలదని వారించినను వినక బలోన్మత్తుండైన వాలి స్యుగీపుని నధి క్షేపించుచు గలిసి పోరునెయ శ్రీరాముండు చెట్టుచాటునుండి జాణమును సంధించి వాలిని గూలనేయును.

వాలి రాముని వర్తనము నధిశేపించును. రాముడు తన చర్య ధర్మ బద్ద మేయని సమర్థించుకొనును. మూర్చాగతు(డైన వాలినిగాంచి తార హృదయ విదారకముగా శోకించును. రామునె త్తిపొడుపు మాటలతో నధిక్షేపించును. స్నుగివుని వకోక్తులతో నిందించును. వాలి మూర్చదెలిసి తమ్ముని జేర బిలిచి, రాజులను మదిలోన నమ్మవలదని బోధించి, అంగదుని నతని కప్పగించి, కంఠమాలిక నతని కర్పించును. అంగదుండు తండిపాటునకు వెక్కి వెక్కి యేడ్చుచుండ నాతనిని కరుణారస ముట్టిపడునట్టు లాలించి, పిన తండిని "సేవింపు మని యాదేశించి, రానుబాణనిహతు' డగుచున్నందులకు సంతసించి, (పాణములు పోకమునుపే కాణమును బెకలింపుమని రాముని బార్థించును, రాముడు బాణము తీయుటతో నతని (ప్రాణములు గూడ వెడలును, అంగద స్కుగివతారాదుల శోకము మిన్నంటును,

పురజను లీవృత్తాంతమును విని బహువిధములుగా తలంతురు, చివరకు వాలికంటె స్నుగీవుండే యుత్తముండని సమాధానపడుదురు. రాము నానతి చొప్పున స్ముగీవునకు కిష్కింధారాజ్యపట్టాభి షేకము జరుగును. పుణ్యాంగనలు ధవళములు, చెంచెతలు ఏలలు, పొడి రాముని గీ ర్రింతురు, సుగీవుండు రాము నకు( గానుకలు వెట్టి కిష్కింధ కాహ్వానంచును. కాని, మునివృత్తి( జరించుచున్న రామలక్ష్మణులు పట్టణబాసము నుజ్జగించి వనవాసకాలము వెడలునంతవజకు మాల్యవంతమున నుండుటకు నిశ్చయించుకొందురు. "కిష్కింధలో సుగీవుండు శారా సమేతుండై వేడ్క్శగా( గాలము పుచ్చుచుండును.

స్ముగివ విజయ యక్షగానము 147

ఈ కథలో నాయువుపట్టు సంఘర్షణము. రామాయణమున రామునకు సహాయకుడు న్ముగీవుండు. ఈ కథలో న్యుగివునకు సహాయకుండు రాముడు. న్ముగీవుని యుద్ధవిజయ మిందలి వస్తువు. (పతినాయకుండు వాలి. వాలి మర ణము రాముని సహాయమున సాధించుట నాయకుని కార్యము. కథలో వాలి వధ్యుండయ్యు నన్ను నతనియందు( బఠితకు సానుభూతి కలుగవలెను. అది వాలి పర్మాకమౌదార్యవివేకవ ర్రనములవలన గొంత కలుగును. తారావిలావముల వలన కొంత కలుగును. అంగదుని శోకమువలన కొంత కలుగును. (వతి నాయకు6 డుద్ధతుండయ్యు విషాదనాయకునివలె. జ్మితింపంబడవలెను. అట్టి చ్మితణమున కందుకూరి రుుదకవి కృతకృత్యుండయ్యెను. ఈ కథలో ధర్మా ధర్మముల సంఘర్షణము కలదు. 'స్నే హవిరోధముల సన్నికర్ష కలదు. దానిపై కథానిర్మాణమంతయు. జ్మితముగా సాగును, పఠిత నాకట్టుకొనును.

కందుకూరి ర్ముదకవి సంభాషణల నిర్వహణమున నందెవై చిన చేయి. వానిని విస్తరించి రసపోషకములుగా దీర్చిదిద్దుట యందతడు శద్ద వహించెను, హనుమంతుడు సుగివునితోడను, రామలక్ష్మణులతోడను, లక్ష్మణు(డు హను మంతుని తోడను చేసిన సంభాషణములను (తిపుట, జంపె, ద్విపదలయందు విస్తరించి (వాసెను. సీఠాస్మరణమున రాముండు పలికిన శోకాలాపముల నతివేలముగా6 [దిపుట, జంపెలలో విస్తరించి కరుణరసస్ఫ్పోరకముగా రచియిం చెను. స్యుగివుండు రామునితో. బలికిన మాటలను జంపె (తిపుట అటతాళ గతులతో నడిపించెను. తార వాలితో బలికిన పలుకులు అటకాళగతితోడను, వాలి సమాధానము జం పెతాళమునను, వాలి శ్రీరామునితో నన్నమాటలు తిపుట జంసపె తాశములందును, రాముని సమాధానము జం పె తాళశమునందును, తారా కోకము అటతాళ, జంపెతాళ (తిపుటతాళములలోను, వాలిభాషణము జంపె తాశమునను, ద్విపదలోను జనవాక్యములను జంపెలోను, వాలి రామునిజేసిన (ప్రశంస సీసపద్యము, జంపెలోను నడిపిన విధమును గాంచినచో నాతండు రూపక్యప్మకియ కనుగుణముగా నాయా పాాతధారులు త త్తత్పన్నివేశముల యందు సంభాషణలను బాడుచు నభినయించుట కనువుగా రచించినట్లు స్పష్టము కాగలదు.

కథాకథనమున నీ కవి వచనమును, ద్విపదను, అర్ధ్హచందికలను (పథాన ముగా దాడుకొనినను, అంతర్గాథయైన వాలిస్ముగీవుల వై రవృత్తాంతమును వివిధ

148 జీవియస్‌ పీఠికలు గతులలో రసోదంచితముగ నడిపెను, రాముని శోకమూ ర్తిని వర్జించు నర్ధచం్చది కయు (28), యుద్ధవర్ణనమున ద్విపదయు (50), స్నుగివుని దై న్యమున నేక తాశమును (029 ఛందోమర్మజ్ఞుండు చూపించు రచనా శిల్పములు.

ఈ యక్షగానముననున్న రచనలలో కథాకధనమును బాతసంభాషణ మును బెనవై చికొనినవి కొన్ని గలవు. దానివలన నీ యక్షగానము కథాగానమున కుద్దేశంపందడినద 3 భావించుటకు వీలగుచున్నది. కాని, యట్టి పట్టులకంటె స్వతం్యత సంభాషణములున్న భాగము లధికము లగుటచే! (బదర్శనానుకూల్య మీ య క్షగానమునకున్నదని విమర్శకులు భావించుచున్నారు.

సం్యగహరచనయైనను ఈ యక్షగానమున ప్మాతల స్వభావశీలములను గన్నులకు కట్టునట్టు కందుకూరి ర్ముదకవి చృితించినాండు. ఇందు నాయకుండు సుగీీవు(డు. అతనికి వాలి యన్నచో సింహస్వప్నము. రామలక్ష్మణులను గాంచి యతడు భయపడుటలో నది స్పష్టము. స్నేహశీలి హనుమంతునితోడను రామ లక్ష్మ ణులతోడను ఆత(డు వర్తించిన విధమున నది నిరూపిత ము,ఆండయున్నచో గొండల€ను పిండి చేయువాడు. రాముని సాయమున వాలితో యుద్ధమునకు గతంగుట యందువలననే. క ష్ట్రము వచ్చినచో [కుంగిపోవువాండు. అన్నను చంపీియు నతని వియోగమునకు విలపించినవా(డు. నమ్మినవారిని మోసగింపని వాండు

శ్రీరాముడు ధీరోదాత్తుడు. ధర్మవ ర్తను(డు. ఆతని బహిఃపాణము సీత, ఆమె సొమ్ములను గాంచినప్పు డాత(డు పొందిన శోక మతని | పేమకు వ్యాఖ్యానము. చూడుడు 19 (తిపుట, 'అనంతదుఃఖము ముంచుకొనివచ్చినను అంతలో తేరుకొని క ర్తవ్యనిస్టుండు కాగలడు. అది దీరోదా త్తలక్షణము. కార్యము సాధించువజకు నిదురపోనివాండు. ఆశితరక్షకు(డు. ఇట్టి గుణము లాత(డు స్నుగీవునకు విజయము సాధించి పెట్టుటలో( గానంబడుచున్నవి.

లక్మణుండు అన్నను వెన్నంటు నీడవంటివాండు. సమయోచిత వాక్య నిప్పణు(డు. హనుమంతు(డు నమ్మినబంటు, మంతి, కార్యసాధన నిపుణు(డు.

(పతినాయకవక్షమున వాలి, తార, అంగదుండను ప్మాతలు బలీయమ లైనవి స్ముగీవుని విజయము వీరిని విషాదసాగరమున ముంచినది. అట్టి విషాటీ

మును వివరించి రచించుటచే. వరిత కాప్మాతలయండు సానుభూతి కలుగు

స్కుగివ విజయ యక్షగానము 149 చున్నది. వాలి ప్మాతను ర్ముదకవి ఉదా త్రీకరించినాండు. అతని యహంకారము, తొందఅపాటు, పరసతీ వ్యామోహము, బలగర్వము స్నుగివుడు చెప్పిన కథ వలన దెలిసినను, అతడు వాలితో రణమున కేంగుచు, “గతిలేకపోయి రాఘవు మణ+గుజొచ్చె రవి సుతుండు నాకేమిటికి సుదతి! యీ రోత!" యని తారతో ననిన వలుకులు అభిమానస్పోరకములై వఠితల మనముల(జూఅ గొనును. “అన్నదమ్ములు మేము మాలో నలిగి చిత్తములోన6 బోరుచు నున్న నీకు. బస క్రిగలదే యొకని దునుమన్‌' అని రాముని _పశ్నించుట యందును, “*ట్రీరామ! సీరామ. జెజంగొన్న రావణుని వారధుల ముంచితిని వాలమున. జుట్టి ఒకమాట నాకు. జెప్పకపోయితివిగాక సకలదై త్యుల దున్మి జానకిని దేనె” అనెడి సాభిమానోక్తులయందును, “రామవిభుతోడ మునుపేమి చేసెదనంటి నామాట చెల్లించి యతని కృప వొాందు” మని స్నుగీవునికి బోధించిన హితోక్తులందును, “*వతిలేని కపి రాజ్యపట్టరిబు నిను6 గట్టి సుకుండ! నీ విభవంబు సూడలేనైతి” నని సుతునితో6 ఐబలికిన కరుణరసార్ద ముల్లె న పల్కు-లందును, వాలి యభిమాన "స్నేహ వాత్సల్యమూర్తులను రూపుకట్టించి కృతార్జుడైనాండడు రుుదకవి. తారా శోకము కరుణరసవార్ధి. ఆ మె రాముని ననిన ఎ త్తిపొడుపుమూటలు రామబాణముల కంటె వాడియైన ములుకులు, బాలుండైన అంగదు(డు దుర్భర పితృశోకాకుల మూర్తి. వీరి సంభాషణలు రక్కి కట్టించుటయే కథలోని పట్టు. ర్ముదకవి తన రచనాసామర్థ్యమంతయు నందు( (బదర్శించి చిరస్మరణీయు(డయ్యెను-

150 జీవియస్‌ పీఠికలు

స్కుగీవవిజయమున నంగిరసము వీరము. సు[గీవుని యందు శ్రీరామ వర్గిత మైన వీరము పోషింపంబడినది వాలియందు రౌదమును, కరుణమును, తార యందు కరుణమును బోషింపంబడినవి. పతినాయకపక్షవ ర్రియైన కరుణరసము నాయకుని వీరమునకు. బోషకము. శ్రీరాముని పర్యాకమ జనితమైన వీరాద్భుత ములు అంగిరసపోషకములు.

కందుకూరి రుుదకవి కవిత్వము నిరంకుకోపాఖ్యానమునందువలే( గాక ఇందు (పసన్నమధురమై తేనెలూరుచు కథ్మాపవృ త్రికిని, రస వృ త్రికిని, దోహదకారి యగుచున్నది. ఈ యక్షగానము (పజాదరణ పొందినదని చెప్పుచు కీ. శే. వేటూరి (పభాకరళాన్త్రిగారు వాసీన వాక్యము లిచ్చట స్మరణీయములు:ః

“ఈ రు్యుదకవి స్ముగివవిజయమును గూడ ్రీవృద్ధపామరాదులు పలువురు పాడుచుందురట! ఆయాప్మాతముల షాటలు త త్తద్వేషధారులు వచ్చి పాడు నట్టును, తక్కిన సంధివచనాదులు ఒకరిద్దజు స్మూతధార్మపాయులు పరఠించునట్టు నీ స్క్ముగీివవిజయము వీథియాటగా నాడంబడుచుండెడిది.”

ఈ యశ్షగానమున నొకవృ త్తము, రెండుసీసము లు, ఒకకందము, మూడు గీతవద్యములు, రెండువందలకు మించిన ద్వివదలు, సంధివచన్నపాయములై న వచనములు, [తిపుట, జంపె, కుటుచజంపె, ఆటతాళము,ఏకతాళము మొదలగు తాళ్ళపధానములై న దరువులు, ధవళములు, ళోభన మంగళములు, ఏలలు, అర్థ చం్మదికలు మొదలగు దేశిచ్చందములును వాడ (బడినవి,

స్ముగీవ విజయ యక్షగానరచన మాకాలమునందు వెలసిన యక్షగానముల స్వరూపస్వభావములతో సంవాదము నొందుటయేకాక, తరువాత వెలసిన యక్ష గాన రచనలపై. దన [వభావమును వై చినది. ఆంధమున లభించుచున్న నత్యంత [పాచీన యవక్షగానములలో( దలమానికముగా స్ముగివ విజయము (వసిద్ధికెక్కినది.

కందుకూరి ర్ముదకవి స్ముగీవ విజయము తమిళమున యక్షగాన రూపము ననే అనువదెంప(బడినది. ఆ యనువాద లిఖిత పతులు మదరాసు (పాచీన లిఖిత పుస్తకభాండార తమిళ (గంథముల నం, 509 - 511. ఇట్టి గౌరవ మీ యక్షగాన (పసిద్ధిని జాటుతున్నది.

స్కుగీవ విజయ యక్షగానము కేర్‌ 1

ఈ స్ముగివ విజయ యక్షగానమును కీ. శే. వేటూరి (వభాకరశాన్త్రగారిచే పరిష్కరింపంబడి శ్రీ కపిలేశ్వర పురాధీశ్వరులచే _పకటింపబడిన (పతి నాధార ముగా6 గొని (పకటించుటయైైనది. అందు శ్రీ శాస్త్రిగారు మదరాసు [1పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండారములోని యాజు[పతులను, ఆంధసాపిత్య పరిష్మత్పతు లను రెంటిని పరిశోధించి పాఠనిర్ణయములు గావించియుండిరి. ఆ (పతియం దథ స్ఫూచికలలో కొన్ని రాగములు సూచింప(బడియున్నవి. ఉదా : (తిపుట (కి ఆహిరిరాగము; ఆర్ధచం్యదికలు (5) సౌరాష్ట్ర్రరాగము; జంపె (18) భైరవి రాగము; జంపె (15) కల్యాణిరాగము; తిపుట (19) ఆహి3; జం పె (86) పాడిరాగము; అర్ధ్హచం్నదికలు (27) నాటరాగము; ఆటతాళశము (82) గంభీర నాటరాగము; అర్ధచర్మదికలు (లకీ) పాడిరాగము; ఆటతాళము (88) ఆహిరి రాగము; సతిపుట (41) ఆహిరిరాగము; జంపె (శ) రామ్యసియరాగము; (తిపుట (46) ఆహిరిరాగము; ఏకతాశము (52) సౌరాష్ట్ర్రరాగము (తిపుట (55) ఆహిరిరాగము? అటతాళము (70 ఆహిరిరాగము. సంగితమర్శ్మజ్ఞాల వీని సార్జక్యమును భావింప(గలరు. ఆ (పతియందే అతఃసూచికలో నిచ్చిన మంగళ మును వాక్యాంతమంగళ సూచకముగా నుండనొప్పుననియు, తరువాతి యక్షగాన ములలో నది గాన వచ్చుచున్నదనియు భావించి యీ (వతిలో పాఠమునందే (గహించుటయైనది.

నే నీ పీఠిక వాయుటలో ఆచార్య డా. యస్వీ జోగారావుగారి అం్యధ యక్షగాన వాజ్బయ చర్మిత _(పధానముగా6 దోడ్పడినది. క్రి; శే॥ వేటూరి పభాకర శాస్త్రి, వాజ్యయాధ్యక్షులు శ్రీ వడ్డమూడి గోపాలకృష్ణయ్య, ఆచార్య డా॥ దివాకర్ణ వేంకటావధానిగారలు రచించిన పీఠికలును వ్యాసములును సహాయకారులై నవి, వారికి నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతాభిపంద నముల నర్పించుకొనుచున్నాను.

క్రీ; శే॥ వేటూరి పభాకరశాన్త్రిగారి పీఠకతో (పకటితమైన (పతిని నాకందంజేసిన మ్మితులు శ్రీ నిడదవోలు సుంద రేశ్వరరావుగారికిని, యీ (గంథ మునకు పీఠిక (వాయుట కవకాశమిచ్చుటయేకాక, | పస్తుత మందుబాటులోలేని ఈ యక్షగానమును మ్యుదించి సాహితీబంధువులకు, విద్యార్థులకు నెనలేని "సేవచేయుచున్న మాధవీ బుక్‌ సెంటర్‌ అధినేత శ్రీ ఎ. వేంక టేశ్వరరావుగారికిని నా కృతజ్ఞతలు.

అద్భుత రచనవుం*

“యః సేతురీజానానామక్షరం [(బహ్మయత్పరమ్‌ అభయం తితీర్షతాం పారం నాచికేతగ్‌ం శకే మహి” _ కఠోపనిషత్‌ 1,8,9.

సంసార సాగరమును దాటుటకు సేతువువంటిది నాచికేతాగ్ని. దానిని తెలిసికొనుట, ఆచరించుట కర్తవ్యము. ఆ కర్తవ్యము నెరిగిన సత్కవుల (టబోధ మిట్లుండును:

“ఉ త్రిష్టత జగత (పావ్యపరాన్నిబోధత కురస్యధారా నిశితాదురత్యయా దుర్గంపధ స్తత్కవయో వదన్తి, అశబ్ద మస్పర్శ మరూప మవ్యయం తథాఒరసం నిత్య మగన్ధ వచ్చయత్‌ అనాద్యనన్తం మహతః పరంధువం నిచాయ్య తన్మృత్యుముఖా త్ప 9ముచ్యతే” = కఠోవనిషత్‌ 1.8.14ఉ,15.

ఇట్టి సత్కవి (పబోధమును (గహించినచో మానవుడు మృత్యు ముఖము నుండి విముక్తుడగును. అట్టివాడు నచికేతాగ్ని నెరింగినవాడగును. కఠోపనిష త్పో9క్త నాచికేతోపాఖ్యాన తత్త్వము నెరిగినవా డగును.

“యేయంపేతే విచికిత్సా మను ష్యేఒ స్తీత్యేకే నాయమస్తీతి చైకే ఏత ద్విద్యా మనుశిష్షస్త్వ్వయాహమ్‌” - కఠోపనిషత్‌ 1.120.

పని

నచికేతుడు యమధర్మరాజు నడిగిన యీ [పశ్న - అనాదిగా మానవుని విచికిత్సకు ప్మాతమైన (వళ్నయే. దీని నడుగువారు వేనకు వేలు కానవచ్చెదరు. కాని, వారికి సరియైన సమాధానము చెప్పువాడు కానరాడు, ఒకవేళ ఎవరైన చెప్పినను తెలిసికొనువారు కొందరే యుండవచ్చును. కాని, వారిలో కూడ చచ్చి (బతికి, మరణానంతరము చూచిన సత్య మిది యని చెప్పెడివారు కానరారు, ఈ కానరాని అపూర్వ విషయముల నన్నింటిని అబ్బురముగా చెప్పెడి అద్భుత కథ

• డా| కె, కోదండరామాచార్యులుగారి సిద్ధాంత వ్యాసము (1986) “దుగ్గన నాసి కేతోపాఖ్యానము = పరశీలనమునకు (వాసీన ముందుమాట,

(రచన వ 10-9.1986).

అద్భుత రచనము 158 నచికేశుని వృత్తాంతము. ఆందువలననే నచికేతుని పేరు వినినంతనే భారతీయు లకు “చచ్చి [బతికిన చిరంజీవి" స్మృకిపథమున నిలచును. [పాణాంతకుడైన యముని సమీపించి, ఆతనిని తన జిజ్ఞాసతో మెప్పించి జరామరణరహితమైన అమృతత్వస్థితిని వరముగాపొందిన జీవన్ముక్తుడు జ్గాపకము వచ్చును. మృత్యువు నుండి విముక్తిని, ముక్తిని పొందవలెనని యాశించెడి మానవుని యాకాంక్షకు ఆశాకిరణము నచికేతుడు. వేదములందును, ఉపనిషత్తులందును, పురాణములం దును నచికేతుడనియు, నాచికేతు డనియు తెలియబడు నితడు కావ్యములందు నాసి కేతుడనియు పిలువబడుచున్నాడు, చగ్గుపల్లి దుగ్గన ఆ నాసికేతుని ఉఊపాఖ్యా నము నొక కావ్యముగా రచించి అజరామరమైన కీర్తి నార్జించినాడు.

దుగ్గన శ్రీనాథ మహాకవి బావమిరది. శ్రీనామడు ఆంధ సాహితీ జగత్తు నందు కావ్యయుగ _పవర్తకుడు. తెలుగున కావ్యరచనలో వినూత్న _వయోగ ములు చేయు [పతిభను _పదర్శించినవాడు. అతని రచనలలో రసవత్పొాంఢ కావ్యము శృంగార నైషధము. దైవలీలా కథా కావ్యము హరవిలాసము, షత పురాణ కథా కావ్యములు కాశీఖీమఖండములు. పర్వ మావోత్మ్య కావ్యము శివరా్శాతి మాహాత్మ్యము. పురాణ (పసిద్ధ కథలతో కథాకావ్యములను సంవిధా నము చేయుట, పురాణ ఖండములనే కావ్యములుగా సంతరించుట భ్రీనాళుడు చూపించిన మార్గములు. శృంగారము శ్రీనాథుని అభిమానరసము. పిల్పలమరి సినవీరభ[దుడు శ్రీనాథుని వారసుడు. శ్రీనాథునికంటె విలక్షణమయిన (పయో గములు చేసినవారిని నాలుగు వర్గ్ణ్గములుగా విభజింపవచ్చును. వానిలో సాహస కథాకావ్యకర్తలు జక్కూనాదులు. జక్కన కొజవి గోపరాజు, మట్ట అనంతా మాళత్యుడు అద్భుత రసక థాకావ్య నిర్మాతలు. వీరొక వర్గ మనవచ్చును. గౌరన, వెన్నెలకంటి నూరన-వీరిరువు రొక కోవకు చెందినవారు. దూబగుంట నారాయణ కవి సీతికథా కావ్యనిర్మాత. మడికి సింగన, నంది మల్టయ, ఘంట సింగయలు కాంతరస కావ్యరచనా ధురంధరులు. శ్రీనాథ కావ్యయుగమున కథాకావ్యముల కొక (వత్యేక స్థానము కలదు. రసవత్కా-వ్యముల కొక పత్యేక గౌరవము కలదు. శృంగార వీరాద్భుత రసము లా _పయోగములకు పాణము పోసినపి. అట్టి కావ్యములను సృష్టించిన ఆ యుగములో దుగ్గన ఒక (ధువతార. దానికి కారణ మాతడు రచించిన నాసికేతోపాఖ్యాన కావ్యమునకు గల విశిష్ట వ్యక్తి త్వము, ఆ కావ్యము శ్రీనాథయుగ కావ్యరచనా చైతన్యమునందలి (వయోగశీల మును (పతిఫలించుకొనిన (_పతిభాతీర్ణము.

154 జీవియస్‌ పీరికలు

దుగ్గన కొవ్యము [వాయదలచుకొని యొక కథావిశేషముకొణకై అన్వే షించెనట. అది వేద్యపసిద్ధమును, పురాణసమ్మతమును, పుణ్యశ్లోకస్తుత్య గుణా న్వితమును,_ చదువగ వినగ నింపై యండునదియనునై యుండవలెనని (1.1ఫీ తలంచెనట. అతనికి నాసివేతచరితము దొరికినది దానిని (గ్రహించు టకు కొరణమిది:ః అది పె లక్షణములన్నియు కలిగి యుండుటయేకాక స్వభావము చేత నితిహాసము. విశేషించి అపూర్వాశ్చర్య ధుర్యము. మరియు “సకల ధర్మ మర్మజ్ఞాపక ము", “దురిత దూరీకరణ పారీణము”, “సకల పురుషార్ధసాధకము” (1-12). వేదపురాణ ,పసిద్ధమగుటవే _పభ్యాతేతివృ త్తమెనది. సకల ధర్మ జ్ఞాపకము, సకల పురుషార్శసాధకము నగుటచే నుపదేశాన్విత మైనది. “ఆపూర్వా శృర్యధుర్య” మనుటచే నద్భుతరస కావ్యమైనది. ఆద్భుతరస్మపవృత్తి నభిమా నించుట శ్రీనాథయుగమందచలి కథాకావ్య రచనా మర్యాదలో నొక (పధానమైన ధోరణి. దుగ్గన యా దోరణి నాశయించి, ఈ కావ్యరచనా వద్ధతిని చేపట్టి పోషించినా డనవచ్చును. జనమేజయుడు వై శంపాయనుని నడుగుచు. “ఆమ్ముని చార్మిత మద్భుతంబు" కావున విన వేడ్కయైనదని పేర్కొనినట్లు దుగ్గన పలి కించినాడు. (నాసీ. 1.02). విశువానికి అద్భుతమైన కథ కావలసివచ్చినది. అద్భుత కథలు వినుట 15వ శతాబ్ది లక్షణము. జనమేజయు డా యుగజనకథా సక్తికి పతీక. అద్భుతగాథా [శవణాస క్రికి పతాక!

నే నిట్టనినచో పలువుర కంగీకారము కాకపోవచ్చును. ఎవ్వరితోనో ఏమి పని? నాసికేతోపాఖ్యాన కావ్యముపై పరిశోధనము కావించిన డాక్టర్‌ వ్‌ కోడండరామాచార్యులుగారి కే అభిమతము కాకపోవచ్చును. దుగ్గన కావ్యము శాంతరస్మపధానమైనదని వారి యభిప్రాయము, “అందుకు కారణములు రెండు. ఒకటి-కావ్యనాయకుడు శమదమాద్యష్టగుణసంపన్ను డై న బుషియగుట. రెండు- మోమ్మపా ప్తికి హేతుభూతమైన జ్ఞానమును, దానికి పూర్వుభాగమైన కర్మయోగ మును చక్కగా వివరించుట” (పు. 164) యని వారి వాదము. ఈ రెండు కారణముల నంగీకరించినచో కావ్యరసము కాంతమగుట ఒక పద్ధతి. అంగీక రించినను శాంతముకాక అద్భుతమగుట మరియొక పద్ధతి. ఇట్టగుట ఆశ్చర్య మనిపించవచ్చును, అట్టి ఆశ్చర్యమే ఈ కావ్యజీవము.

దుగ్గన నాసి కేతోపాఖ్యానము శుద్ధవైదికము కాదు, శుద్ధ పౌరాణికము శాదు. భారతాదుల్లై న ఇతివోసములలో చెప్పబడినట్లు తుచ-తప్పక చెప్పినది

అద్భుత రచనము 155 కాదు. “నాసికేత [(గంథఠ”మను సంస్కృత [(గంథములోని కథ ననుసరించి దుగ్గన (వాసెనని డాక్టర్‌ కోదండరామాచార్యులవారి (పతిపాదనము. అది వారి పరిశోధన ఫలితాఎశము. అయినను దుగ్గన కావ్య రస విచారమునకు మూలమేది యనునది కాదు (సశ్ను. కథను కవి యెట్లు నిర్వహించెను? కథా కార్య మెట్లు _పసరించెను, స్థాయిభావ మెట్లు పోషింపబడెను అను అనేక (పళ్నల మీద ఆధారపడియుండును-.రసవిషయము,

నాసికేతోపాఖ్యానమున నాయకు డెవడు? నాసికేతుడా? ఉద్దాలకుడా? - ఇది మొదటి ్మపశ్న. ఉద్దాలకుడని డా॥ కోదండరామాచార్యుల అభిపాయము. ఇట్టనుటలో నొక విచ్మితము కలదు. నాసికేతుసి కథలో నాసి కేతుని తండి నాయకు డగుచున్నాడు. అనగా నది నాసికేతుని జన్మవృత్తాంత మగును కాని నాసికేతుని చరితము (12) కాకపోవచ్చును. ఇది ఊద్దాలక నాయక వాదము లోని బలహీనాంశము. “నయతి వృత్తం ఫలం (పాప్నోతిచ” అను లక్షణమును బట్టి పరిశీలించినను కథాకార్యమును నడిపించువాడు, ఫలితమును పొందువాడు ఉధ్ధాలకుడా? నాసికేతుడా? అను మీమాంస మిగులుచున్నది. నాయకు డెవడను ఆంశమును నిర్ణయించుటయందును ఆశ్చర్య మవసర మనుకొందును.

కావ్యకథాకార్య నిర్ణయము వీజ నిశృ్చాయము_పై నాధారపడి యుండును. “తొలుత. జిన్నదయ్యు. [గమముగా ననేక పకారంబుల విత్తువలె విస్తరించి కార్యసాధకం బయ్యెడిది బీజము.” ఇది యారంభమవమను నవస్థతో కలసి వర్తించు శనెడ “ముఖసంధి” (పవ ర్తిల్లును. “అనగాననగా” అని కథ మొదలు పెట్టుటతోడనే క థాకార్యము [పారంభము కావచ్చును, కాకపోవచ్చును. అ్లే ఈ కావ్యమునం దుద్దాలకుని కథ కావ్యారంభము కావచ్చును కాని, కార్యారంభము కాదు. పిప్ప లాదులు ఉద్ధాలకుని గార్షస్ట్యమును (టగపహాంపుమని బోధించిరి. ఆతడు వారిమాట వినలేదు. “.బహ్మచర్యంబు విడువగారాదు నాకు” (114ట) అని నిస్స్పంశయ ముగా తేల్చి చెప్పినాడు. ఈ ఘట్టము కథా కార్యారంభమునకు వపూర్వరంగము మ్మాతమే. అపె |బహ్మయే దిగివచ్చినాడు. ెండ్షి తప్ప దేనినైనను అంగిక రింతునని ఉద్దాలకుడు _బహ్మతో పేర్కొ.నినాడు, సృష్టికర్త యైన _బహ్మ ఈ కావ్యమునకు కథాకార్యమును సృష్టించి యిచ్చినాడు.

“నేను నొక్క. యాశ్చర్యంబు చెప్పెదం దొలుత నీ కుదృవించిన కుమా రుడు మరి నిన్నునుం దమ తల్లిని. బెండ్లి సేయంగలవాడు. ఇట్టు నిర్దేశించిన

156 జీవియస్‌ పీఠికలు యీ పలుకులను వృధాభావంబు వాటిల్లదు” అని శవథము చేసినాడు. ఇది యుద్ధాలకుని యుద్ధేశమునకు విరుద్ధము. విధాత పలికిన విధమును విని ఉద్దాల కుండు విస్మయానుగమ మానను” డయ్యెనట. ఆపై “నప్పితామహుం డాడిన మాట. దప్పింతు"”నని (వతినబట్టి 'ఘోరతపమునకు బూనుకొనెనట, ఇది సన్ని వేశము,

ఒకవైపు బహ్మదేవుని శపథము, మరియొకవై పు ఊద్దాలకుని శపథము. (బహ్మ చెప్పిన [పకారము ఉద్దాలకుని ప్వుతుడు కార్యనిర్వాహకుడు, ఉద్దాలకు డాకార్యము (పవర్షిల్లకుండ నిరోధించు (పతికార్య నిర్వాహకుడు. ఇందులో చిత మేమి యనగా - కార్య మెవరిది అని నిర్ణయించుటయే. "పెండ్లి చేయువాడా కార్యకర్త? పెండివలవని భీష్మీకరించి విధ్మిపేరణచే తన (పతినకు విరుద్ధ ముగా కథాగతి కొదిగిపోయనవాడా కార్యక ర్త? ఈ కావ్య కథలో (బహ్మ నిర్దేశించినట్లు కథ నడుపువాడు నాసికేతుడు, కథతో నడచువాడు ఉద్దాలకుడు. (బహ్మ కథా కార్యమునకు బీజము నాటినాడు. అదియే “నాసికేతు"*డను మొక్కగా మొలిచి, కథాకార్య కే తమునంతయు వ్యాపించి ఫలమును గాంచినది, ఫలమనగా నేది? (బహ్మయే పేర్కొనినట్లు ఆతసి తల్లిదండులకు వివహము సేయుట, ఉద్దాలక చం్మదవతుల సంధాత నాసికేతుడు. ధాత సూూతధారుడు, కథానాయకుడు నాసి 'కేతుడు.

ఉద్దాలక చం్యదవతుల వివాహమే కావ్యఫలమైనచో ఈ కృతి ద్వితీయా శ్వాసముతో ముగిసియుండెడిది. ఆపై కఠ సాగుటకు కారణ మెవ్వరను _పశ్న యుదయించును. కుశాదులను తెచ్చుటకు మారు యోగ సమాధియందు మునిగిన నాసికేతుడా మరల కథ నారంభించినది? లేక పుతునకు శాపమిచ్చిన యుద్ధాల కుడా మొదలు పెట్టినది? కొడుకు చచ్చి బతుకుటకు కారణమైనవాడు కావున ఊద్ధాలకుడే కార్యక ర్త యని ఒక వాదిము. తం్మడికి కోపము తెప్పించి కథను ముందుకు సాగించిన నాసిశేకుడే కార్యకర్త యని మరియొక వాదము, ఈ రెండింటికి సమాధానము చెప్పుటకు ముందు మన మొక యంశము తేల్చుకొన వలెను. తా నారంభించిన కార్యమును తా ననుకొనినట్టు నడిపి తా నుద్దేశించిన ఫలమును పొందినవాడా నాయకుడు? విఫఎడైైనవాడా నాయకుడు? మొదటి రెండాశ్వాసముల కథలో స్రఫలుడు. నాసికేతుడు, విఫలుడు ఉద్దాలకుడు. ఆ తరువాత? ప్కుతుని యమపరిక్తి పొమ్మని శపించినవాడు ఉద్దాలకుడు, నాస్తికే

అద్భుత రచనము 1587 తుడు మృతుడై కథ ముగిసినచో నా నుకుడు ఉద్ధాలకుడే. కాని, కథాకార్యమట్లు సాగుటలేదు. (బహ్మ వాక్కునకు తిరుగులేదు. కావున నాసికేతుడు పుట్టి తల్ది దంర్శడులకు పెండ్లి చేసినాడు, తంగడి వాకు_నకు తిరుగులేదు కావున విగత జీవుడై నాడు, కాని, కఠ అంతటితో ముగింపక యముని మెప్పించి, వరములు పొంది, తిరిగి (బతికినాడు. అట్టు (బతికి తాను చూచిన విశేషముల నన్నింటిని మునిగణములకు వర్జించి చెప్పినాడు. చచ్చిన తరువాత మరల (బతికివచ్చుటలో నాసికేతుని యత్నము కలదు కాని ఉద్దాలకుని _పయోజకత్వ మేమియ లేదు, అనగా ఈ కావ్యమున మొదటినుండి చివరివరకు కథాకార్యగతికి ఉద్దాలకుని సంకల్పము కాదు ముఖ్యము, నాసి కేతునికార్యమే ముఖ్యము, నాసికేతునికి_బవ్మా చీజము నాటినాడు, ధర్ముడు ఫలము నందించినాడు. అయినను కార్యకర్త నాసి శకేతుడే. “నాసికేతో పాఖ్యాన' 'మను పేర వెలసిన కావ్యములో నాసికేతుడె నాయ కుడగుట న్యాయము, సహజము కూడ. ఈ దృష్టితోకూడ విచారింపుడని నిజ్ఞులకు మనవి. నాసికేతోవాఖ్యానము కాంతరన కావ్యమా? అద్భుతరస కావ్యమా? యనునది మరియొక (పశ్న. ఉపనిషత్తులలోని నాసి కేతోపాఖ్యాన మైనచో నది యమ నచికేత సంవాదరూపమైనది. ఆ వృత్తమునకు (పాముఖ్య మిచ్చినచో శాంతరస మనుటకు విపతిపత్తి లేదు. తల్లిదం్యడుల వివాహము చేసెడి విచ్శిత వీరుడెన నాసికేతుని కథకు [ప్రాధాన్యమున్న కావ్యమునందు (పధాన రస నిర్ణయను చేయబూనినచో కాంతరస వాదము నిలచుట కష్టమేమో! అధ్భుతరస మనక తప్పదేమో! దుగ్గన కావ్యములోని కథ రెండు భాగములుగా సహజముగనే విభ క్తమై యున్నది మొడటి భాగము మొదటి రెండాశ్వాసముల కథ. అందలి ఫలమ్ము ఉద్దాలక చం్యదవతుల వివాహము, వివాహాంతమైన కధనే కవి చేపట్టినను శృంగార కావ్యమగునేకాని మరియొకవిధముగా రూపొందుట కవకాళ మేలేదు. కాని ఈ కావ్యమున శ్శంగారమునకు బదు లద్భుతమే అంగిగా నిర్వహింపబడినది. అద్భుతరస కధలకును+ తదితర రసములు (పధానమైన కావ్యకథలకును ఒక ముఖ్యభేద ముండును. అద్భుత కరలలో కారణము తెలియకయే కార్యము జరిగినట్టు చ్యితింపబడుట యొక్కపద్ధతి; లేదా, కారణము తెలిసినను కార్యము వవ ర్తిల్లిడి విధము అపూర్శన్లుష్థా నుండునట్లు చిత్రింపబడుట మరియొక పద్దతి.

188 జీవియస్‌ పీఠికలు ఈ రెండు పద్ధకులలో వ్మికమార్కుని కధలు మొదటి వర్గమునకును, నాసికేతో పాఖ్యానాదులు రెండవ వర్గమునకును చెందినవని చెప్పవచ్చును, (బహ్మ (పతి జను వమ్ముచేయ నెంచిన యుద్దాలకుడు విధాత పథకమున కనువుగా నెట్టు తనకు తెలియకుండగనే మెలగవలసి వచ్చినదో, అట్టు కథను రసవ త్తరముగా నిర్వహించుటయే అద్భుత కథా సంవిధాన పచ్టతి. ఉద్దాలకుని కల, చందవతి గర్భవతిమైన తీరు, ఆమె బుషిచే రక్షింపబడిన తీరు, ఆమె బిడ్డని నుద్దాలకుడు పెంచిన తీరు, చర్మిదవతిని నుద్ధాలకుడు నాసికేతుని తల్చిగా నెరిగినతీరు, వారిరు వురికి రతిభావోదయమైన తీరు, చివరకు వివాహమైన తీరు, ఇవియన్నియు అద్భుత రసానుగుణములై న కథార్థ సంవిధానములేకాని మరొండుకాదు, ప్వుతుడు పుట్టకముందు తల్లిదండుల శృంగారము పోషింపబడవలెను. కాని ప్వ్యుతుడు పుట్టి తమకు వివాహము చేయుచున్నప్పుడు తల్పిదం[ డు లెంత మారవికారమునకు గురియైనను కావ్యమున ఫలమేమి? మరొక సంతానము ఫలముకాని వారి శ్చంగా రమునకు అంగిస్థితి లేదు )అంగస్థితి మ్మాతమే వివేకుల కది ఆభాసస్స్పూ ర్తిని కూడ అందింపవచ్చును. చెప్పవచ్చిన దేమనగా, దుగ్గన మొదటి రెండాశ్వాసములు శృంగారరసపోషణకొరకు (వాయలేదు. శాంతరసమున కా కఠయే విరుదమగు టచే నది యసలు పొసగదు. అనలు సంగతి నాసి కేతోపాఖ్యానము నా కవి అద్భుత రస్మపధానముగా యుగలక్షణము నువలక్షించి రచించినాడు. ఇక నాసికేతోపాఖ్యాన కావ్యమునందలి రెండవ భాగమునందె నను కథ శాంతరసమున కుచితముగా మలచబడినదా గని పరిశీలించినచ్రో ఆ జాడలు కానవచ్చుటలేదు. అట్టనుటకు బలమైన కారణము కలదు. పునరుక్జీవితుడైన నాసి కేతుడు తాను యముని సదనమున శేగి సెర్వహించిన కార్యమునంతటిని సంగ హముగా - “మీ కృపాతిశయంబు నాదరించి, జరామరణ మృత్యురోగంబులు లేకుండ వరంబొసగి మీరున్న యీ య్మాశళమంబనకు నన్సిద్ది పృ తెంచెను” అని మగా వివ౦ంచి వెవ్పట్‌ అం అధోమ్‌ మునులందరిక్షి ఆశ్చర్య యంశమేమనగా, దుగ్గన కావ్యమందు “ఇ ఉందు గమనింపవలసిన గి (మందు యమళోక్ష వర్ణనమునక్ష (పాముఖ్యము కలదు. కాని, నాసి కేతునక్సు, యమధర్మరాజునక్షనై న తాత్విక చర్చ యొక్క (పస క్తియే లేదు. అవగ్గా, ఉపనిషత్తులలో వినవచ్చెడి నాసికేత్చుని తాత్వికాంశ

అద్భుత రచనము 189 మిందులో మృగ్యమన్నమాట. నాసికేతు డనగనే మృత్యుతత్వమెరిగిన జ్ఞానియని ఉపనిషద్గాథను చదివి మనమనుకొందుము ఈ కావ్యము చదివినచో నాతడు యమలోక దర్శనమును, -౨నుమదేవుని వరమును పొంది (బతికి బట్టకట్టిన పుణ్యాత్ముడని తెలిసి ఆళ్చర్యమును _పకటించెదము. ఇట్టగుటచే దుగ్గన కావ్యము తాత్విక కావ్యము కాజాలకపోయినది. ఆద్భుత కావ్యమై అవతరించినది. నాసి కేతో పాభఖ్యానమునందు ఉద్దాలక చంద్రవతుల వివాహగాథ రసభావముల కాల వాలమైన అద్భుత రచనము. మిగిలినది యమలోక వర్ణనము. దానివలన పఠిత యనుభవించునది అద్భుతవి శేష్మ్యశవణమువలన కలుగు ఆశ్చర్యము. మొదటిది ఆస క్రిదాయకము. రెండవది (వబోధదాయకము. (వజలకు కథ పట్టినంతగా బోధపట్టదు. అందువలననే కాబోలు దుగ్గన కావ్యము రెండాళ్వాసములే పూర్తిగా దొరుకుచున్నది. మిగిలిన భాగము దాదాపు శిథిలమైనది ఇది కాలము తీర్చిన తీర్పు.

ఈ చర్చల కేమికాని, నాసి కేతోపాఖ్యా నముగూర్చి పరిశోధనము చేయవలె నని మ్మితులు డా॥ కె. కోదండరా మాచార్యులు పూనుకొనుటయే ఒక ఆశ్చర్య కరమైన అంశము. ఆయన పరిశోధన నిర్వహించిన విధము అభినందనీ యమైన అంశము. వీరి పరిశోధనలో నాకు విశేషముగా నచ్చినవి, సహృదయులు మెచ్చి నవి అయిన కొన్ని అంశములను 'పేర్కొందును : 1. నాసి కేతోపాఖ్యానమునకు మూలమైన [గంథమును నాసికేత (గంధముగా నిర్ణయించి దానిని తెలుగు చేయుటలో దుగ్గన (పదర్శించిన (పతిభావి శేషములను వివేచించుట, 2. కావ్య యుగ స్వభావమును. విస్హేషణాత్మకముగా వివరించి యజ్ఞవిషయక వరిజ్ఞాన మును, తదితర కాస్ర్రవిషయములను దుగ్గన తన కావ్యమునం దెట్టు (పపంచిం చెనో సోపపత్తికముగా నిరూపించుట, 8. నాసికేత శబ్దవిచారముచేసి అర్థమును నిర్ధారించుట, 4. కావ్యరచనా విశేషములను శాస్త్రసమ్మతముగా సమీక్షించుట, ర. నాసికేతోపాఖ్యాన _వభావమును, దుగ్గన పై పూర్వకవుల (పభావమును పరిశీ లించుట, 6. విలువైన ఆనుబంధములను సంతరించుట, ఈ ఆరింటిలో విశేష ముగా పేర్కొనదగినవి రెండు 1. మూలవిచారము, 2. జాతి వార్తాకథన విశేష లక్షణము. మూలాంశములను గురించి డాక్టర్‌ కె కోదండరామాచార్యులు చేసినది పరిశోధన యనుటకు ముమ్మాటికి తగియున్నది. రెండవది విశిష్టసమన్వయ మనుటకు వీలై నది. శ్రీనాథభయుగమునందు కావ్యరచనలో వివిధ (పయోగములు

160 జీవియస్‌ పీఠికలు చేసిన కవులందరకు తమ తమ రచనలలో కథాసందర్భము ననుసరించి సమ కాలీన జివితమునందును సమాజమునందును కాననగువి శేషములను విజ్ఞానసర్వస్వ స్పూర్తితో నింపెడి యొకసామాన్య సృహ యుండెడిది. దానినే జాతి వార్తాకథన మనుట యగుచున్నది. ఆ ఉద్యమములో దుగ్గనయు ఒక భాగస్వామి యజ్ఞ విశేషములను పరికరములను _ప్మకియలను యథాసందర్భము వివరంచుట దుగ్గన చేసిన పని అతని బావగార్రైన శ్రీనాథునకు జాతివార్తాకథనగుణము మెండుగా నుండెడిది, దానిని దుగ్గన పాటించి తన కృతికి కావ్యయుగస్పృహను సంతరించి నాడు. నరక భోగవర్ణనము పుణ్యపాపఫల నిరూపణము మొదలై నవి పురాణ సౌమ్మగి. దానిని జాతివార్తగా భ్యదముచేయుట దుగ్గనచేసినపని. ఆశ్చర్యమునొక వైపును, ఆచారము నొకవైపును, ఆధునికత నొకవైపును, కొచిత్యమునొక వైపును పాటించిన శిష్టకవి దగ్గుపల్లి దుగ్గన. కావ్యమును చదివినచో దుగ్గన కవి న్లైష్టికుడనియు, కావ్యరసజ్ఞుడనియు స్పష్టమగును. డాక్టర్‌ క. కోదండరామాచార్యులుకూడ నట్టివారే. వారి వచనము, వారి రచనసము రెండును వారి యంతర్వ్య క్రిత్వమును అభివ్యక్త మొనర్చుచున్నవి. ఆచార్యులవారు రచించిన “వేయిపడగలు - భాగవతత_త్తము" అను విమర్శక వ్యాసమును నేను చూచుట తటస్థించినది. అప్పుడే వారి విద్వత్తును గురించియు, వివేచనాత్మక మైన విమర్శ విధానమును గురించియు నొక సదభ్మిపాయ మేర్చడి నది, ఈ సిద్ధాంత వ్యాసము చదివిన తరువాత అదీ _ధువపడినది. వేద మంత ములను సైతము కథార్థముల కుపబలకములుగ” నెన్నుకొని నిలుపుట వారి పరి శోధన పీధానమునకు నిదర్శనము, మర్యతములను స్వరయుతముగా గు ర్రించుట వారి (శద్ధకు తార్కాణముష్నపాచీన మహాకవుల పద్యముల నుదాహరించుచునందలి శకటరేఫములను, అర్ధానుస్వారములను, సంధులను స్మృకమముగా నెత్తి వాసికొని చూపలేని పరిశోధకులు (పబలుచున్న నేటి కాలమున వేదమంతములను సస్వర ముగా నుదాహరింపగలిగిన పండితుని రచన చూడగల్లుట అదృష్టము కాదా!

॥ ఎంతటి గహనమైన విషయమునై నను పండునొలిచి చేతిలో పెట్టినట్టు చెప్పగల, (వాయగల నేర్చు, అస్పష్టత లేని అవగాహనతోకూడిన అభివ్యక్తి డాక్టర్‌ 3. కోదండరామాచార్యులవారి రచనకు సహజ గుణములు, _ఈ ఒక్క ఖపేరా చాలు వారి రచనకు మచ్చుగా- “నాసికేతుని కథకు (ప్రధానముగా అముదు .(చయోజనములు కలవు. త్రై త్తిరీయ [బాహ్మణముననుసరించి అతిధి మాహాత్మ్య

అద్భుత రచనము 181 మును తెల్పుట, ఉపనిషత్కథ ననుసరించి ఆత్మతత్తోపదేశమును వివరించుట, భారత కథ ననుసరించి గోదాన ఫల విశేషములను చెప్పుట, పురాణ కథ ననుసరించి కర్మఫలానుభవము, పాపములకు తగిన శిక్షలను వివరించుట, దుగ్గనకథ ననుసరించి గృహస్థాశమ ,ప్రాధాన్యమును స్పష్టవరచుట యనునవి (ఒవయోజనములు” (పు. 168). ఇట్టి వివేచనమును ఇంత స్పష్టముగా, ఇంత సోపప త్రికముగా, ఇంత సాధికారికముగా, ఇంత విశ్తేషణాత్మకముగా, ఇంత వివరణాత్మకముగా, నింతకుముందు చెప్పినవారు లేరు, ఆ లోపము శ్రీమాన్‌ కోదండరామాచార్యులవారి డాక్ట రేట్‌ సిద్ధాంత వ్యాసరచనము వలన తీరినది.

ట్రీనాథభయుగకావ్యములు ఆం్యధభారతికి తెలుగుకవు లందించిన తాంబూ లమునందలి సుగంధ దవ్యములని భావించినచో వానియందు నానికేతోపాఖ్యా నము ఏలకివంటిది. దానిరుచి దుగ్గనకవిత్వము; దాని సువాసన డా॥ ౩. కోదండ రామాచార్యుల పరిశోధనము. ఆది అద్భుతరచనము; ఇది అద్భుత పరిశోధన (గంథరచనము,

౪59.11

ఆనందబిందువు* శ్రీ శంకర భగవత్పాదులు రచించిన స్తోతసాహిత్యమంతయు నొక యెత్తు; లహరీ శబ్దవాచ్యములై న స్తోతములు మరియొకయెత్తు. శివానందలహరి, సౌందర్యలహరి, ఆనందలహరి, జీవన్ముక్తానందలహరి. ఇత్యాదులు లహరీ స్తుతులు. లహరి యనగా నొక పెద్ద అల. 'ఆనందలహరి' అని శంకరులు విశేషించి మూడింటికి 'పేళ్టను బెట్టినారు. నిర్వికల్పమైన ఆనందచేతనము నుండి భక్తి, పేరితమైన భావతరంగము కురంగలించినప్పుడు వెలువడిన కవితామరంద ధార యగుటచే ఆయా స్తుతులకు లహరీ శబ్దము సార్ధక సనిపించుచున్నది. శంకరు లెంతటి జ్ఞానులో అంతటి కవివతంసులు, అద్వైతానంద స్ధితి యందాయన యతీర్యదులు; ఆనందలహరీ భవ్యకవితా వేళమునందు ఆ యతీం (దులే కఏీందులు. జ్ఞానము నుండి భక్తి పొంగారుటయే శంకరుల కవిళా స్వరూపము. దానికే మారు పేరు'లహరి'.పరమానందలహర6 యనియు, సౌందర్య లహరి యనియు, అమృతలహరి యనియు, శృంగారలహరి యనియు శంక రులు స్తుతులయందు పేర్కొనుట గమనింపదగిన యంశము. అవి యా మహి తాత్ముని యతీందత్వ కవీందత్వ స్థితులకు వ్యంజకముల్తై భావుక మనోహ్ఞాద "హేతువు లగుచున్నవి. “నరత్వం దేవత్వం నగవనమృగత్వం మశకతా పపత్వం కీటత్వం భవతు విహగత్వాది జననం సదా త్వత్పాదాబ్బ స్మరణ పరమానందలహరీ విహారాసక్తం చే ద్బృదయ మిహకిం? తేన వప్పషా?' ఎాశివానందలహరి - క్డో॥ 10. శివపాదాబ్ద స్మరణము వలన శంకరుల హృద యము సరమానందలహరి యగుచున్నది. ఆత్మానంద మా యతీందుని చి త్రసమాధిస్థితి. అందలి సా త్రిక వికారము శివపదాబ్ద స్మరణరూప భ క్రిభావము. సిర్వికారాత్మక చి త్తమునందలి శ శ్రీ కంకర భగవత్పాదుల “శివానందలహరొకి గుజ్జము చేంకట స్యుబ హ్మణ్యముగారి ఆంధానువాదమునకు ముందుమాట (ఉ-9.191/ రి

ఆనందబీందువు 168 తన్మ ధురభావవికారమే లహరియై కవితారూపమున జాలువారుచున్నది, అంత ర్ముఖమైన పరమానండము బహిర్ముఖమై భ క్రిగా పరిణమించుచున్నది- సమ్ముద మందలి జలము ఆవిరియై మేఘమైనట్లు, భక్రికవిత ఆలోచనామృతమై వర్షించి మరల ఆత్మానందస్థితి నందుచున్నది. “భ క్రిర్మ హేళ పదపుష్కర మావసంతీ కాదంబినీవ కురుతే సరితోషవర్థం సంపూరితో భవతి యస్య మన స్తటాక స్తజ్ఞన్మ సస్య మవిలం సఫలంచ నాన్యత్‌ ' టి _--శివానందలహరి - త్జో॥ 76, ఆని శంకరు లనుట అందులకే. అట్టిదే యోగిహృదయమున కలుగు రసస్థితి. 1పకృతిరసస్థితి నుండి వికృతిరసస్థితి నంది, వికృతిని (పకృతిలో లయింప జేసికొను ఆత్మస్థితికి సమాధిని కల్పించుకొనుటయే శంకరుల కవితా (స్థా నము. శివహాదాబ్ది స్మరణము ఆత్మసంవరణము కొజకే. నిజమున కా శివు డెవ్వడు? “వివ ఏవ సదా జీవో జీవ ఏవ సదాశివః వేత్తైక్యమనయోర్యస్తు స ఆత్మటజ్టో న చేతరఃి లు జ ళో _-అద్వ్వైతానుభూతిః = క్లో॥ లారి శివుడే జీవుడు; జీవుడే శివుడు. ఈ యుభయుల యైక్యము నెజిగినవాడే ఆత్మజ్ఞుడు. శంకరుల మతమున శివపాదాబ్దస్మరణ రూపమైన భ క్తిభావము సోఒహంభావ పూజా విధానము. *ద్రేషో దేవాలయః (పోక్షో జీవో దేవ సదాశివః త్యజే దజ్ఞాన నిర్మాల్యం సోఒహంభావేన పూజయేత్‌' ఎ-- ఆత్మవూజా - శో 10. ౮గ్తా శరీర దేవాలయమునందలి జీవు డనెకి సదాశివుని పూజించెడి విధానమున అజ్ఞాన నిర్మాల్యమును తొలగించి సోఒహంభావాభి షేకము చేయుట కర్తవ్య మని ఆచార్యుల ఆదేశము, “దేహో దేవాలయః (పోక్షో దేహీదేవో నిరంజనః అర్చితః సర్వభావేన స్వానుభూక్యా విరాజతే” ఎూాసదాచారః _ శ్జో॥ లి,

164 జీవియస్‌ పీఠికలు

అని నిరంజనుడైన అత్మశివుడు సర్వభావములచేత పూజింపబడి స్వాను భూతితో విరాజిల్లుటయే ఆత్మానందానుభూతి యని వ్య క్తమొనర్చినారు, ఆది శంకరులు.

స్వాత్మానుభూతి కొజకు సరస్వతి న్మాశయించు సాత్తిక భ క్రియోగమే స్తుతివాజ్ఞయ పరమార్థము. “సరస్వళ్యాస్సూ క్రీ రమృతలహరీ కౌశలహరీః'- ఆను సౌందర్యలహరి శ్లోక మునందు శంకరులు సరస్వతీ వాక్కును అమృత లహరిగా భావించినారు, సరస్వతీ వర్మపసాదలబ్ధమైన కవివాక్కు “శృంగార లహరి' యని సంభావించినారు మజియొకచోట.

“కఏీం[దాణాం చేతః కమలవన బాలాతపరుచిం

భజ న్తే యేసన్తః కతిచి దరుణామేవ భవతీం

విరించి _పేయస్యా స్తరుణతర శృంగారలహరీ

గభీరాభిర్వాగ్భి ర్విదధతి సతాం రంజనమమీ '-సౌంద ర్యలహరి-ళ్లో॥ 16.

శంకరుల భక్తికవిత స్వభావముచే పరమానందలహరి; స్వాదుత్వముచే అమృతలహరి; స్వరూపముచే శృంగారలహరి,

ఈ కృతి శివానందలహరి. శివాలంబ మగుటచే ఇది శివానందలహరి. *వసంతీ మచ్చేతో (హదభువి శివానందలహరీ' - అని శంకరులు సంతత శివానందలహరీ సము త్తేజిత చిత్తమును సంభావించినారు. శివుడు చిదాలంబు డగుటచే (చిదాలంబం సాంబ౦ శివ మతివిడబం హృది భజే - (శిల. త్రి] శివ స్తుతి కవికి సాధనము; చిదానంవము గమ్యము. “హృది పునర్భవాభ్యాం, ఆనంద స్ఫుర దనుభవాభ్యాం” (శల. 1) అనుటలో సీయర్థమే యిమిడియున్నది. అను భవ స్ఫూర్తికి శివమూర్తి (పేరకమైన భక్తి (పవృత్తి. మూర్తి నిమిత్తము; భక్తి యోగమార్గము; ఆనందము ధ్యేయము.

“సదా యస్యైవాంతఃకరణ మపి శంభో! తవపదే

స్టితంచే ద్యోగోఒసౌ సచ పరమయోగి సచసుఖీ'

= శీవానందలహరి జ్జా॥ క్షేలైం

స్తుతికావ్యము ఉల్లేఖము వంటిది, ఆ అలంకారమున వర్ణ్యమును గూర్చి

ఒక వక్త బహువిధములుగా వర్ణింపవచ్చును; లేక బహువక్తలు ఒక వర్ణ్యమును గూర్చి _పశంసింపవచ్చును. స్తుతిమందు బహువక్తల వలె కవియే వర్ణ్జ్యము

ఆనందబిందువు శే6ి5 నుల్లేఖింపవచ్చును. ఆందు (పతి పద్యము - లేదా శ్లోకము - ముక్తకము వంటిది. ఒక్కొక్క చిత్తవృత్తికి (పతీకవంటిది. మొత్తమునకు స్తుతికావ్యము మకుటము లేని శతకము వంటిది; ముచ్చటైన ముత్తెముల దండ వంటిది. ఆ దండలోని సూ్మూతము భగవ్మదతి. అదియే అందులోని స్థాయి. 1పతి పద్య మొక సంచారిభావ తరంగము. తత్పరిపుష్టమైన స్థాయి స్తులియందు పరివ్యాప్తమై భక్రిరసముగా పరిభుక్రమగును. అది దాని ఆత్మ. శిానండలహరిని భక్తితో పఠించిన కలిగెడిది రసానందము; పరమార్జదృష్టితో చదివిన కలిగెడిది అ త్మజ్ఞానాన ౦దము.

శివానందలహరి (పభవ పాభవ _పభావములను (వపంచించుచు శంక రులు చెప్పిన క్టోకము వివేచరామధురము; స్తుతికావ్య వర్ణ్యవిషయ విశ్తేషణ సూూతపాఠము.

“గళంతీ శంభో! త్వచ్చరిత సరితః కిల్చిషరజో

దళంతీ ధీకుల్యా సరణిష నతంతీ విజయతాం

దిశంతీ సంసార్మభమణ పరితాపోపశమనం

వసంతీ మచ్చేతో _హదభువి శివానందలహరి" (8 శ్లో!)

ఈ లహరి శివచరితావగయందు జనించునది; కిల్చిషరజోరాశి నణచునది; బుద్ది యనెడి యొరవలోబడి సాగిపోవునది; సంసార (భ్రమణ పరికాపోపశమ నము గావించునది - ఈ నాబ్లు లక్షణములు ఈ లహరిస్తుకి యందు కానవచ్చు సహజగుణములు: అందివచ్చు కావ్యఫలములు. అట్టగుటచే స్తుతి _వతిపాద్యాంళ వివేచనమునందు విచక్షణులు శివమహిమాభివర్ణనాత్మక మహనీయ భావము లను, శివపాదాబ్టస్మరణమువలన భక్తులు పొందెడి పరమార్థ్యమును (పతిపాదించు పద్యగణములను,సంతత శివనామరూప భావనాత్మకములైన రమణీయ స్తుతివాక్య సముదాయములను, సంసార దుఃఖసాగర సముద్ధరణార్థ మర్థించు వేదనాగితికా సముచ్చయములను సమీక్షింపవచ్చును. ఇవి యన్నియు నీ |[కమముననే యిందు నిబంధింపబడిన వకుటకు వీలులేదు కాని, ఆయాచోటుల నాయా అంశముల పె శ్లోకములు కప్పురపుకుప్పలవలె సజాతీయ గుణసముదాయములుగా సావాత్క్మ రించుట విశేషము. అట్టి శ్లోకార్ట సముదాయము లాయాచి త్తవృ త్రి విశేషములకు సాత్త్విక సౌష్ట్రవమును సంతరించుటపము తోడ్పుడుచుండును సజాతీయ సంచారుల సమాహారము భ క్రిరసస్థాయి పోషణమున౦దు పాటించు సూక్ష్మశిల్ప విశేషము.

166 జీవియస్‌ పీఠికలు శంకరుల భకక్తికవితా మర్మము మజియొకటి కలదు. శబ్దాలంకారము లును, ద్వ్మిత్మిపాస, అంత్య ప్రాసాది రచనాలంకారములును భక్తిని విశేషముగా వ్యంజింపజేయగలవు. పోతనగారి భాగవతకవితలోని (పాణ మట్టి రచనాశిలుమే, శంకరులీ స్తుతికావ్యమును శద్దాలంకార మండిత మొనర్చుట రసోదంచిత రచనా (వ్యక్రియకు (పకృష్ణ్టమైన ఉదాహరణము. సన్నా్యాసాాశమ వ ర్తియైన శంకరులకు సైతము సాలంకృత కన్యా దాన ఫలము నొసంగి, ఆ మహితాత్ముని హిమవన్నగసదృశునిగా నొనర్చినది ఈర సవత్కృతి. ఈ కృతి సమర్పణ శ్లోకమును గమనింపుడు - “సర్వాలంకారయుక్తాం సరళపదయుతాం సాధువృత్తాం సువర్ణాం సద్భిస్సంస్తూయమానాం సరసగుణయుతాం లక్షితాం లక్షణాఢ్యాం ఉద్యద్భూషా ముపగతవినయాం ద్యోతమానార్థ రేఖాం కల్యాణీం దేవ! గౌర్మీపియం! మమ కవితా కన్యకాం త్వం గృహాణి” గౌర్మీపియుడైన పరమేశ్వరుడు తన కవితాకన్యను [గహించుటకు హేతు వుగా ఆమె కల్యాణి యనుట ,పౌఢో క్రితో కూడుకొనిన బౌచిత్యము. శంకరుల కావ్యముల ననువదించుట సులభసాధ్యమగు కార్యము కాదు" సాధ్యమగుచో సుబహ్మణ్యులకే సాధ్యమన్నట్లు పూజ్యులు శ్రీ గుజ్జము వేంకట స్క్ముబహ్మణ్యముగారు తెలుగుచేసినారు. సౌందర్య లహరితో తల్లిని మెప్పించి, శివానందలహరితో తం౦్మడిచేత మెప్పులు పొందదలచినారు, శివ్యపభువు వీరికి కవిత్మాససాదై శ్వర్యము పుష్కలముగా నందించినారు శ్రీ గుజ్జము వేంకట సృుబహ్మణ్యముగారితో వ్యక్తిగత మైన పరిచయము కంటె, వారి కావ్యపరిచయమే నా కెక్కుూవ. వా రొకపట్టున కలము పట్టరు: వట్టినచో నేకధారగా కావ్యము ముగియువణకు నాగరు; ఆ రచనకుముందు వారు తమ చిత్తముననా కావ్యార్థములను సంతత సమాధిశీలముతో మననము, భావ నము చేస్తి, అవి సహజ పరిపక్వస్థితికి వచ్చునంతవఅకు వేచియుండుట వారి నైజము. ఆ సమాధి ఏనాడో భవ్య కవితావేశమై పద్యరూసమున పరువులెత్తును. ట్రీ స్కుబహ్మణ్యముగారి రచనలన్నియు నాకు తెలిసినంతవలకు ఇట్టివేే అవి ఆపువులు కావు; అవధానములు కావ; భావసమాధి సముద్భవ కవితాలహరులు

ఆనందబిందువు 167

నిజమున కీగంథమున సమీక్షింపవలసినది ఆనువాద కవితా శిల్పము. అందు రెండంశములు (పధానములు : 1. భావము 2, అభివ్యక్తి. సాధారణ ముగా అనువాదమున భావము మూలము ననుసరించియే (వనరించును. అయినను కొన్నియెడల అనువాదకుడు దానిని చికిలి పెట్టి శిల్చీకరింపవచ్చును; వివరించి వివేచింపవచ్చును; సం్యగహించి సంపుటికరింపవచ్చును. ఇట్లు కొంత స్వతం (తించుటకు వీలున్నను భావమునం దనుసరణమున కే అ్యగతాంబూలము, కాని, అనువాదకుని వ్య క్రిత్వము అభివ్య క్తిలో స్వాతం్యత్యమును వెలార్చును. అభి వ్యక్రిలో రచయిత వ్యక్తిత్వము, ఛందోనిర్మాణము, శబ్దారసంవిధానము _ ఆకు నంశములు _పధానములు, మూలక్షోక మాదిసృష్టి; అనువాద మీ అభివ్య క్రిలో పునస్సృష్టి; అందువలననే అనువాద సమీక్షయందు భావముకంటె భావాభివ్య క్రికే (పాముఖ్య మీయదగును.

మూలమును మరపించినచో తెలుగుకృతి సుకృతి. ఆ మరసించుట మూడు విధములుగా సాగును.

1. మూలమున కనువాదము బింబ (వతినింబ భావము వహించుట.
2. మూలమున కనువాదము తెలుగున వెలసిన పతిరూపమువలె నుండుట.
3. మూలముకంటె ననువాదము విశేష నిర్మాణవైభవముతో వలుగొందుట

(వతిబింబ సంవాదమున్న వద్యములు మూలకళ్లోక వఠన సంతృప్తిని కలిగింపగలవు. తెలుగుదనమున వెలుగొందెడి పద్యములు దేశీయతా ము[దతో నూత్నరుచుల నందింపగలవు. మిగిలినవి శిల్పాభిరామములై (వతిభాస్వరూవ మును పత్యక్షము చేయగలవు. ఇట్టి మూడు పద్ధతుల నా్యాశయించి శ్రీ న్ముబ హ్మణ్యముగారు తమ కృతిని సార్ధక మొనర్చుకొనినారు, మచ్చునకు కొన్ని ఉదా హరణములు_- బింబ పతివింబ థావము : మూలము : '“నిళ్యానంద రసాలయం సురముని స్వాంతాంబుజాతా శయం"

అను శోశము, స.

అనువాదము : *“నిరతానంద ర్రసాలయంబు సురమౌనిస్వాంతపద్మాశయం'

166 జీవియస్‌ పీఠికలు

మూలమునందలి శార్దూలము తెలుగున మ త్తేభమైనది. సంస్కృతము నందుకంచె తెలుగున వృత్తము (దుతగతిలో నడచినది, వృత్తము బేదించినను నిర్మాణమునందు సామ్యముండుటచే బింబ (ప్రతిబింబ భావ మమరినది. ఇళ్లే “కారుణ్యామృత వర్షిణిన్‌" (లకీ “సర్వాలంకృత శోభితన్‌' (96) అను పద్య ములు చక్కని ఉదాహరణములు. వృ త్తసామ్యముతో (పతిబింబభావము భజిం చిన పద్యములలో హృద్యమైనది-*జ్వాలోద్యగ ...నీవే (ప్రభూ! చెప్పవే” (82) తెలుగున వెలసిన (పతిరూపములు :

1. *కరలగ్న మృగః కరీంయ్యద భంగో

ఘనళార్దూల విడంబనోఒ స్తజంతుః

గిరిశో విశదాకృతిశ్చు చేతః

కుహరే వంచముఖోఒస్తి? మే కుతో?” కిక ల్లో

“మృగ మజచేతంబట్టి, కరిమేటిని భగ్న మొనర్చి, వ్యాఘమున్‌

దగవ్వగ(జెండి, జంతుతతి దాకొని ముచ్చముడుంగ.జేసి, తా

నెగడునటే గిరిళుండు, వినిర్మల పంచముఖుండు, మన్మనో

నగ కుహరంునండు, మతి నాకు భయం బిక నెక్కడుండెడిన్‌?

మూలమున బహు[వీహి సమాసములను విశేషణములుగా నిబంధించుట యందము; తెలుగున క్ష్వార్ధక (క్రియూంతములై న వాక్యములు నిర్మించుట సుందరము. ఏ జాతి యందము దానిది, 'ముచ్చముడుంగ,జేసి'-ఎంత ముచ్చ వైన తెలుగు పలుకుబడి!

2. “హంసః పద్యవనం సమిచ్చతి యథా” (69) అను శ్లోకమున కనువాద మైన “తమ్మికొలంకు హంస, జందంబును జాతక'మను పద్యమును గమనింపుడు. రెండును రమ్యములైన స్వతం్యత పద్య నిర్మాణములే.

కి. ఇళ్లే 'మార్గావర్తిత పాదుకా పథపతే రంగస్య కూర్చాయతే' (68) అను శ్లోకమున కనువాదమైన “మోమున( గుంచెమైనదటె పుంతలు (దొక్కిన పాత చెప్పదే-మో" అను పద్యము నిర్మాణమున భిన్నము. మూలక్లోకమున (వతిపాదము చివర విరుగుచున్నది. అట్టగుట సంస్కృత వృత్తసహజాలంకారము, తెలుగున మొదటి పాదము రెండవ్యపాదమున

ఆనందబిందువు కేగ్ర9ి చొచ్చుకొనిపోయి (పథమాక్షరము పై విరుగుచున్నట్లు పదములను కూర్చు రచన కలదు. ఇది తెలుగున _పచురమైన రచన. దేని గతి దానిది. ఇట్లు మూలవృత్తములతో. తెలుగు వృత్తములు స్వీయనిర్మాణ వైభవ

ముతో (పతిద్వంద్వులుగా నిలిచిన పద్యములు మజథికొన్ని కలవు. సహృద

యులు వానిని గమనించుట సులభము. మచ్చునకు - 5, 7, 15, 20, 24,

26, 88, 81, 682, 98 సంఖ్యలు గల పద్యములు హృద్యములై నవి.

విశేష నిర్మాణ వై భవము:

1. సంస్కృత శ్లోక నిర్మాణముకంటె తెలుగు పద్దెముల కూర్చు మనోహర ముగానున్న ఘట్టము లెడనెడ కలవు. మచ్చునకు - 69 వ శ్లోకమును- పద్యమును గమనింపుడు. తెనుగున 'లేదు జడత్వమున్‌' అను ఎత్తుగడ యెంత శక్రిమంతముగా నున్నదో 'నయవకిమ వి(కమ్మకియా”* అను ముగింపు ఆంతటి యుక్తి యుక్తముగా నున్నది మూలమునకు మెలుగు పెట్టినట్టున్నది. ఇత్లే సహృదయ రంజకములైనవి-67, 70, 71 మొద లైనవిం

ర, మూలమునందు వృత్తములుండగా తెలుగున జాత్యుపజాతులను రచిం చుట మజియొక విశేషము. వీనిలో సీసములు, కందములు, తేటగితులు వాడబడినవి.

(అ) సీసములు = ఈ స్తుతియందు మూడు సీసపద్యములు కలవు, థ్రీ స్కుబహ్మణ్యముగారీ పద్యముల నెన్నుకొనుటలో కౌచిత్యమును పాటించి నారు. '(తయీవేద్యం హృద్యం....” (తి అను శ్లోకమునకు తుల్యమైన వృత్త మును (వాయుట కష్టమైనపని. బింబ (పతివింబ సంవాదము కూడ విఫల మయ్యెడిచోటది. ఆ గుట్టు తెలిసిన రసజ్ఞుడగుటచే రచయిత తెలుగువారి మనసు శెక్కిన సీసము నెత్తుకొని, పోకడ మార్చి, (పౌఢథి చూపించి, భావాభివ్యక్తిలో ఉత్క-౦ఠను పోషించి తన పద్యమున కొక వ్య క్తిత్వమును సంతరించి పెట్టుకొని నారు. ఇట్టే ఓ? వ సీసము మూలభావమును వివరించుటయందు _పత్యేకముగా నువయోగించినారు. “రోధస్తోయహృతః _శమేణ” (60) అను శ్లోకమునందలి ఓజస్సు నుజ్జగించి అనువాదమున తెలుగు తియ్యదనాలతో సీసము నందించి నారు,

170 జీవియస్‌ పీరికలు (అ) కందములు- ఇందు రీ కందపద్యములు కలవు. వానికి (పతినిధిగా నొక్క-దాని నుదాహరించిన చాలును. “శివం బల్కు నాల్క నాలుక శివునింగను కనులు కనులు; శివుని సమర్బ్చన్‌

దవిలిన చేతులు చేతులు

శివునిన్‌ ధ్యానించు నతడె క్షితి ధన్యుడువో' (94)

దీనికి మూలమేదన్న పశ్న తెలుగువాని కుదయింపదు. ఒక వేళ మూలము నన్వేషించినను తెలుగు కందమే మా కందమని యతడు మనసు పడును. కందములన్నియు నిస్తే సొగినవి.

(ఇ) తేటగితులు - ఇందు 11 కలవు. మూల శ్లోకాకృతులకు తుల్యము లైన ఆంధాకృతులను దిద్దితీర్చుటలో తేటగీతులు వాటముగా కుదిరినపి. మచ్చున కొకటి చాలును; సం॥ “అతిమృదులౌ మమ చరణా

వతి కఠినం తే మనో భవానీశ![

ఇతి విచికిత్సాం సంత్యజ

శివ! కథ మాసీ ద్గిరా తథా (పవేళఃి (95 తే॥ 'చాల మెత్తనిదౌ నాదు చరణయుగళి

చాల కరినము వఏీనిదౌ స్వాంతమంచు

నెంచుట త్యజించుమో భవానీశ! నీవు

గిరి. జరించుట మీకెంతా పరిచితంబి (905)

ఇందలి యౌచిత్యమును వ్యాఖ్యానింప నవసరము లేదు.

అనువాదకు డెంత యత్నించినను కొన్నిచోట్ల మూలమును మించిపో లేక వెనుకవడును. అది యెంత బలహీనతయో ఆంత సహజగుణము. ఇందు 25, 50 సంఖ్యలు గల పద్యములు చదివినపుడు నాకు మూలమే బాగున్నదనిపించి నది. మూలము చదువనివానికి ఈ పద్యములలో లోవమేమియు. కానరాదు. ఈ (గంథమున మూలానువాదములు ముఖాముఖి నిలిచియుండుటచే తారతమ్య పరిశీ లనము వలచనుకొనినను వచ్చితీరును. ఒకటి రెండుచోట్ల ఇట్టుండుట ముఖము నకు పుట్టుమచ్చవోలె ఆంద ముకూడ. అంతియకాదు.శంక కులకు స్కుబహ్మణ్యము గారు తలయొగ్గి నమస్కరించుచున్నట్టు సహృదయులు భావింపగలరు,

ఆనందవించువు న. ఫ్రీ సు్కుబవ్మ ణ్యముగారి తెలుగుమాటలకూర్చు ఎంత సరసమో సంస్కృత పద సమాస రచన మంత (ఫౌఢము.

“నరత్వం దేవత్వం నగవనమృగత్వం మశకతా

వపత్వం కీటత్వం భవతు విహగత్వాది జననం” (శ్లో. ?

అను శ్లోకములో శద్ధాలంకార పౌందర్యముకొఅకు నమర్చిన విళ్లధబంధ మును వీడి *నరసురకానన్నాది మృగనాగ విహంగ పశ్ముపకారముల్‌ ' అని సమాసమును సం[గహించుట పద్యగతి కొక వన్నె తెచ్చినది, ఇట్టే 17వ వద్య ములోని “త్వత్చాద నమ్మస్కి యోత్సుక విధితృ ముఖామరబృంద భృత్కి-రీటో దిత రత్నకాంతులు” అనెడి సమాసము భావగాంభీర్యవ్యంజక మైన రీతి సౌందర్య మును వెలార్చినది. ఇట్లు వరిశీలించుచుపోయినచో [వతి వద్యమునం దనువాద మున నొక విశేషము గోచరింపదగును. మొత్తమున కీకృతి అనువాదమయ్యును అనుమోదదాయక మైన తెలుగు సేత,

“సాపృుదంటును వినయంబు సంశ్రితంబు

నొప్పు మద్చుద్ధి నోోవభూ! యుద్ధరింపు

సదుపచార విధ్మికియల్‌ చక్క(గఅపి

వరగుణసుకిక్షచే నూత్న వరువునట్లు' (78)

ఈ పద్య భావ మెంత అనువాదమో- కవిపట్ట అంత ఆత్మీయము! వారికి శివానందలహరీ శీకరబిందు సందోహమాశీ రమృతముగా వర్షించి జీవిత షేతము నార్జ9పరుపగలదని విశ్వసించుచున్నాను.

ఈ ముందుమాట (వాయుట నాకు యోగ్యతయుండికాదు: రచయితతో నామసామ్య ముండుటచేత; వారి ఆజ్ఞ కాదనలేక, చిన్నవాడనైన నాకీ మహదవ కాశము కల్పించిన పూజ్యులు శ్రీ స్ముబహ్మణ్యంగారికి నా ధన్యవాదములు. ఈ కృతి అనంద సింధువు; ఈ ముందుమాట అది అందించిన అనందబిందువు.

ఆనందలహరి* “త్రవ స్తన్యం మన్యే ధరణి ధరకన్యే హృదయతః వయః పారావారః పరివహతి సారస్వత మివ దయావత్యాద త్తం (దవిడ శిశురాస్వాద్య తవయ త్కవీనాం (ప్రౌణానామజని కమనీయః కవయితా” (క్రో, 76) (ప్రొథకవుల్లో ఒకడుగా పరిగణింపబడే [దవిడ శిశువు తన కవిత్వ మహ శ్వానికి జగన్మాత యిచ్చిన స్తన్యమే కారణమని స్మరిస్తున్నాడు. స్తన్యం మాతృ హృదయసారం. వాత్సల్యరసం. అది పయఃపారావార సదృశం. ఆ పాల సమ్ముదాన్ని (శావిన (దవిడ శిశువు సాజాత్‌ ఆదిశంకరులే. లోకంలో (వతి జీవికి ఇద్దరు తల్లు లుంటారు. ఒక తల్లి ఇహానికి సంబం ధించిన పాలిచ్చేది; మరొక తల్లి వరానికి సంబంధించిన పాలిచ్చేది. ఒకరు కన్నతల్లి; మరొకరు గురువు లేదా ఉపాస్యదై వం. పరాతత్వం తెలిపే గురురూప మాతయొక్క పరిపూర్ణ వాత్సల్యాన్ని చవిగొన్న ముముక్షువనే శిశువు కన్నతల్లినీ తెలివి తల్లినీ దై వరూపంగా భావిస్తాడు. "మాతృదేవోభవ" అనే అనుభవాన్ని పొంది ఆ రెండురూపాలను ఒక త_త్ర్వంగానే ఉపాసిస్తాడు. “సౌందర్యలహరి లోని తల్లి ఇహవరజ్డానదుగ్ధ (పదాయినియైన దివ్యమాత, అందువల్టనే ఆమె న్రన్యం సారస్వతం. శ్రీ ళంకర భగవత్పాదులు “_దవిడశిశువు'గా తల్లిపాలనే సారస్వత క్షీరాన్ని కడుపారా |కోలిన గడుసరి. వారు తాగక పూర్వం ఆ తల్లిపాలను స్కందగజాస్యులు సేవించారు. వారిని శంకరులు స్మరించారు కూడా. “సమం దేవి స్కంద ద్వివవదన పీతం స్త్రనయుగం తవేదం నఃఖేదం హరతు సతతం _పస్నుతముఖమ్‌ యదాలోక్యాశంకాకులిత హృదయో పహాసజనకః స్వకుంభౌ హేరంబః పరిమృళతి హస్తేన రుటితి'” (శ్లో 79) రామకృష్ణారావు గారి ఆంధపద్యానువాదానికి తొలిపలుకు.(18-1.1089)

ఆనందలహరీ 178 జగన్మాత కిద్దరు బిడ్డలు. ఇహపరజ్ఞాన పిపాసలకు (పతీకలు. ఇద్దరినీ వాత్సల్యంతో దరికి తీసింది జ్లానమాత. స్యందుడు వర్మాకమానికి, పురుషకారా నికి, _పాకృతిక శక్తికి, ఇహలోకకాంక్షకు (వతీక. అతడు ఒకవైపు తల్లిపాలను తన్మయత్వంతో (తాగుతున్నాడు. రెండవవాడు గజాననుడు; అయినా వయసుకు పెద్దవాడు. అతడు జిజ్ఞానకు [వతీక. అందువల్లనే పాల్ముతాగుతూ ఆలోచిస్తు న్నాడు. తల్లి పాలిండ్లను చూచి తన కుంభములను తుండంతో తడవుకొంటు న్నాడు, ఈ కల్పన ఎంత అమృతం! గజాననుడు (తాగుతున్నది జ్రొానదుగ్ధము. అవి అతనికి వంట బట్టాయి. తుండంతో సహ్మసారాన్ని తాకి చూచుకుంటు న్నాడు. ఆక్కడ అతనికి తోచేది ఆనందఖభైరవ తత్వం. ఈ అంశాన్ని ఈ (కింది శ్ఞాకంతో అన్వయించుకోవాలి: “శరీరం త్వం శంభో శృశిమిహిర వకోరుహయుగం తవాత్మానం మన్యే భగవతి నవాత్మాన మనఘం, ఆత శేష శ్నేషీ త్వయ ముభయసాధారణతయా స్థితస్సంబంధో వాం, సమరస పరానంద పరయోః"ో (శ్లో. తట ఇందులో స్తనయుగ్మం సూర్యచం్మదులుగా చెప్పబడింది. ఆ స్తన యుగ్మాన్ని కలిగియున్న తల్లి ఆనందభైరవ చిచ్చక్తి కళ. ఆమె ఆ శివునకు శరీరంగా గోచరిస్తున్నది. ఆయన రూపమే ఆమె రూపంగా ఆభేదాద్వైతాను భవాన్ని అందిస్తున్నది. ఈ ఆనుభవాన్ని సూచించేది గజాననుడు స్వియ కుంభ స్టలూన్ని కరంతో స్పృశించుకోవటం- శంకరులు, సూర్యచం ద స్తనయైన చిదా నంద మాతను షట్న్మకమార్గంలో పయనించి దర్శించాలని తక్‌ వ శ్లోకం నుండి &1 వ శ్లోకం వరకూ సూచించారు. సూర్య స్తన్యాన్ని తాగిన స్కందుడు పరా [కమాన్నీ తేజాన్నీ ఫలంగా పొందాడు. అక్కడ జిజ్ఞాసకు 1పసకక్తియే లేదు. చందుడు అనుభవజ్ఞానానికి (వతీక. తత్పార్శా న్ని తాగుతున్న గజాననుడు మాతం జ్ఞానదుద్ధం (తాగి సహ్మసారందాకా సాగి ఆక్కడ భాసించే చిదానందా కారతత్త్వాన్ని భావిస్తున్నాడు. అది తల్లికి ఆనందదాయక మైనది. ఆమె నవ్వింది. తల్లి నవ్వు ఆమె కరుణకు చిహ్నం. (పసన్నతకు, 'పసాదానికి (పతీక. విశేషమేమంటే, స్క_ందగజాననులు కలిసి (తాగిన స్తన్యాన్ని దావిడ శిశువై న శంకరులు ఒక్కరే (తాగారు. సూర్యాంశమైన వక్షోజంనుండి (తాగిన

124 జీవియస్‌ పీఠికలు పొలు శంకరులకు జ్ఞానాన్ని (పసాదించాయి. చంషదాంళమైన వక్షోజంనుండి (కోలిన పాలు కవిత్వాన్ని [పసాదించాయి. ఆత్మజ్ఞానపూర్ణుడైన అవధూత కవితా కళ్శాపపూర్ణుడుగా కూడా (పకాశించటానికి దేవీకటాక్షమే కారణం.

శ్రీ శంకరుల (పస్ట్థాన్మతయ భాష్యాదులు జ్ఞానులకు చింతామణులు. స్తోత వాజ్బయం భక్తులకు, సహృదయులకు ఆత్మా నంద సంధాయకమైన రస మార్షం,

ఫ్రీ శంకర భగవత్పాదుల రచించిన సోోతసాహిత్యమంతా ఒక యెత్తు, లహరీ శబ్దవాద్యాలై న స్తో తాలు మనోయెత్తు, శివానందలహరి, సౌందర్యలహరి, ఆనందలహరి, జీవన్ముక్తానందలహరి _ ఇత్యాదులు లహరీస్తుకులు, లహరిఅం టే ఒక పెద్ద అల, 'అనండ లహరి అని శంకరులు మూడింటికి 'పేర్టు పెట్టారు. నిర్వికల్పమైన అనంద వెతనంలో నుండి భ క్రి (పేరితమైన భావతరంగం కురంగ లించినప్పుడు వెలువడిన కవితామరందధార కావటంచేత ఆ యా స్పతులను లహరులనుగా పేర్కొనటం సార్ధకమని చెప్పవచ్చు. న

శ్రీ శంకరులు ఎంతటి జ్ఞానులో అంతటి కవివతంసులు. ఆదైైతానంద స్థితిలో ఆయన యతీందులు, ఆనందలహరీ భవ్య కవితావేశంలో ఆ యతీందుతే కవీం[దులు. జ్ఞానంనుండి భక్తి పొంగారటమే శంకరుల కవితాస్వరూపం. దానికే మారుపేరు “లహరి.” పరమానందలహం అనీ, సౌందర్యలహరి అనీ, ఆమృతలహరి అనీ, శృంగారలహరి అనీ _ ఇలా శంకరులు స్తుతులలో తరచు పర్కానటం కూడా ఆ మహితాత్ముని యతీంద్రత్వ, కవీరదత్వ స్థితులకు వ్యంజకమై భావుకమనోహ్ల్హాద హేతువు లౌతున్నవి, స్వాత్మానుభూతి కోసం సర స్వతి న్నాశయించిన సాత్త్విక భ క్రియోగమే స్తుతి వాజ్మయ పరమారం. *సర స్వత్యాస్సూ క్రీ రమృతలహరీ కౌశలహరీః” అన్నారు శంకరులు. అంభే, భారతి వాక్కును అమృతలహరిగా భావించా రన్నమాట, అంతేకాదు, సరస్వతీ వర (వసాదలబ్ధమైన కవి వాక్కు “శృంగార లహరి” ఆ కూడా సంభావించారు.

“కవీందాణాంచేతః కమలవన బొలాతపరుచ్లిం

భజంతే యేసంతః కతిచి దరుణామేవ భవతీం,

విరించి (పేయన్యా స్తరుణతర శృంగారలహని

గంభీరాభిర్వాగ్భి ర్విదధతి సతాం రర్యన్న్ని (లై 1

ఆనందలహరి 175 శంకరుల భక్తి కవిత స్వభావంచేత పరమానందలహరి; స్వాదుత్వంచేత అమృతలహరి; స్వరూపంచేత శృంగారలహరి.

సౌందర్యలహరి పరాశక్తిని గూర్చిన భక్తిస్తోత రచన. ఆమెను ళంక రులు చిత్మళగా ఉపాసించి, దానివలన తాను పొందే ఆత్మానందాన్ని అక్షర జగత్తులో పరమానందంగా ఆవిష్కరిస్తారు.

“తటిల్లేఖాతన్వీం తపన శశివై శ్యానరమయీం

నిషజ్ఞాం షజ్ఞామప్యుపరి కమలానాం తవ కలామ్‌,

మహాపద్మాటవ్యాం మృదితమలమాయేన మనసా

మహాన్తః పశ్యన్తో దధతి పరమానందలహరీమ్‌.” (శ్లో. 21)

ఈ శ్లోకం (వాసిన శంకరులలో కవికంటి జ్ఞాని ఎక్కువగా గోచ రిస్తాడు. రసానుభవం ఆత్మానుభవంగా పర్యవసిస్తున్న ఆనుభవాన్ని పరిత పొంద గలుగుతాడు. ఆత్మానుసంధా ౨కి అనువుగా అమర్చబడిన స్తుతిని చదివి నప్పుడు కలిగేది పరమానందలహరి, ఇది శంకరుల కవితలో సహజంగా (వకా శించే స్వభావం.

యోగి - భావుకుడై న భక్తునివలె దేవీతత్త్వాన్ని భావిస్తూ తన అనుభూ తిని ఆలోచనామృతంగా కవితామయం చేస్తే జనించేది అమృతలహరి. మచ్చు కొక ఉదాహరణం.

“జపోజల్బ శ్శిల్పం సకలమపి ముదా విరచనా

గతిః (పాదక్షిణ్యకమణ మళనాద్యాహుతి విధిః,

(పణామ సృంవేళః సుఖ మఖభిల మాత్మార్పణ దృకా

సవర్యా వర్యాయ స్తవ భవతు యన్మే విలసితమ్‌". (శ్లో, 27)

వ్యాగూప కీర్తనం, (పదక్షిణం, భోజనం, చేష్టలు, పొరలాటలు - అన్నీ ఆరాధన విశేషాలుగా మారటం ఇందులో విశేషం. లౌకికాలన్నీ ఖభగవదర్ప్చిలా లై నప్పుడు దివ్యాలుగా మారే భక్తిమార్గం ఇందులో ధ్వనిస్తుంది. ఈ శ్లోక రచ

జాతీ రా నలో శంకరులు కవిగా కంచె ఎక్కువగా భక్తుడుగా గోచరిస్తారు. ఇందులోని భావం, భావోచిత మైన పదబంధం మధురాతిమధురంగా ఉండటంచేత ఈ శోకం ను! పరితకందించేది అమృతలహరి.

18 జీవియస్‌ పీఠికలు

శంకరుల కవితలో పొంగే శృంగాలహరి స్వరూపవర్ణనకు సంబంధిం చింది. సౌందర్యలహర్‌లో శ్రీదేవి మరత తం్యత యోగ విద్యా జాన తత్త్వాత్మ కంగా ఎంత వర్ణింపబడిందో మధురమనోజ్ఞ దివ్యమూ ర్రిగా అంత భావింప బడింది అయితే, మూర్తిని వర్ణించినా అందులోని స్ఫూ ర్తినే శంకరులు దర్శించి వర్ణించారు. మూర్తి నుండి స్ఫూర్తికి, స్పూర్తి నుండి జ్ఞానదీప్తికి చేసే _పయా ణమే సౌందర్యలహరి (పస్థానం. అందులో మూ ర్రిలోని స్ఫూర్తిభావనం శృంగారం; తద్భావభావనం శృంగారలహరి. శృంగారలహరిని చిదానందలహ రిగా మార్చుకొనే యోగాన్ని శంకరులు ఈ శ్లోకంలో సూచించారు;

“సుధాసింధోర్మధ్యే సురవిటపి వాటి పరివృతే

మణిద్వీపే నీపోపవనవతి చింతామణి గృహే,

శివాకారే మంచే పరమశివపర్యంకనిలయాం

భజంతి త్వాం ధన్యాః కతిచన చిదానందలహరీమ్‌.” (శ్రా రి

భౌతిక సౌందర్యాన్ని ఆలంబనంగా చేసుకొని దివ్యసౌందర్యాన్ని తద్వారా ఆత్మానందాన్నీ సాధించటం శ్రీ శంకరుల స్తుతిసాహిత్య (పస్థానం.

సౌందర్యలహరిని గురించి ఒక కథ లోకంలో వ్యాపించి ఉన్నదిః శంక రులు క్రైలాసం నుండి అయిదు శివలింగాలను, సౌందర్య లహరిని తీసికొని వస్తూ ఉండగా నందీశ్వరుడు సౌందర్య లహరిని లాక్కొాన్నాడట. శంకరులు తమ పట్టు వదలకపోవటంతో 41 శ్లోకములున్న భాగం వారి చేతిలోనే మిగిలి పోయి, మిగిలిన గంథభాగం నందీశ్వరుని చేత్రిక చిక్కిందట. శంకరు లాతరు వాత శీః నుండి 100వ శ్లోకం వరకు తాము పూరించి (గంధాన్ని సంపూర్ణం చేశారట. ఇది ఎంతవరకు నమ్మదగినదో ప్రవ్పట్రానిక్త వీలులేనిది. కాని, శకి వ శ్లోకం నుండి దేవియొక్కు బంగారు కిరీటం నుండి పాదాలవరకూ (పత్యంగాన్నీ వరించే శ్లోకాలు కనవడకాయి. 41వ ల్లోకంవరకూ అంగాంగ వర్జన (పసకకి లేదు. పై పెచ్చు “సుధాసింధోర్మర్యే”, “మహీం మూలాధారే"”, “సుధాధారా సార్లైొ మొదలై న ల్లోకాల్లోనూ, 86 నుండి 41 వరకూ ఉన్న శ్లోకాల్లోనూ యోగళాస్త్ర రహస్యాలెన్నో నిక్షి పంచేయబడి ఉన్నాయి. “చతుర్భిః శ్రీకంఠైః” అనే శ్లోకంలో శ్రీచ్మకరాజ స్వరూపం అభివర్ణీంపబడి ఉన్నది. “స్మరం యోనిం

ఆనందలహరీ 17? లక్ష్మీం” మొదలైన శ్లోకాల్లో మంతళాస్త్ర రహస్యాలు పొదుగబడి ఉన్నాయి. ఇటువంటి శ్లోకాలన్నీ శీ1 వ సంఖ్య వరకే ఉండటం విశేషం. ఈ భాగానికి ఆనందలహరి అనే పేరు (పసిద్ధం, 4& నుండి చివరి వరకూ గల స్తుతి కావ్య భాగానికి మ్మాతమే సౌందర్యలహరి అని (వతీతి. సౌందర్యలహరి లోని ఒక్కొాక్క శ్లోకానికి ఒక్కొక్క యం్యతం, వీజాక్షరసంపుటి కలవని మంత తం్యత శాస్త్రజ్ఞులు చెపుతారు. శ్రీ శంకరభగ వత్పాదులు (దష్టలు. వారి దర్శ నంలో యంత మంత తంతాదులే కాక, యోగాదులేకాక, పర్మబహ్మ తత్త్వ దర్శనం కూడా (వతిఫలిస్తుంది. శ్లోక రచనామాధుర్యం, శంకరుల కవితా కళా రూప శృంగారం, శ్లోకభావ మాధుర్యం, వారి కవితా స్వభావచింతనామృతం, శ్ఞోకతత్త్వ తాత్పర్యం వారి కవితాఫలమైన పరమానందం. శంకరుల కవిత్వం వింటే మొదట కలిగేది [శవణానందం, ఆపైన ఆలోచించినకొద్దీ కళిగేది రన (బహ్మానందం!

శంకరుల స్తుతి సాహిత్యాన్ని ఎందరో ఎన్నివిధాలుగానో అనువదించారు, మాన్యులు, బూర్గుల రామకృష్ణరావుగారు చేసిన ఈ అనువాదం భావానువాద చ్భాయల్లో సాగింది. భావానువాద లక్షణం పునస్సృష్టికి దగ్గరగా ఉంటుంది. సంస్కృత శ్లోకంలో ఒక నిర్మాణం, ఒక అభివ్యక్తి, ఒక శైలి ఉంటుంది. వాటిని చదివిన పరితకు ఒక కళానుభవం కలుగుతుంది. ఆటువంటి అనుభవాన్ని అనువాదం కూడా తెలుగులో పరితకు కల్పించే యత్నం చేసేది భావానువాదం, శ్రీనాథాదులు నడిచినమార్గం ఇది. శ్రీ బూర్గుల రామకృష్ణరావుగారు ఆ మార్గంలో ఈ కృతిని సుకృతిగా సంతరించారు,

బూర్గులవారు బహుభాషాకోవిదులే కాదు; బహుభాషాకవితా వికారదులు. ఈ రచనలో వారి తెలుగు పద్యరచన సమీక్షించతగింది. మూలక్టోకానుభవాన్ని తెలుగులో తీసికొని రావటానికి అటు తత్సమకైలినీ, ఇటు ఆచ్చికతై లినీ, ఒకొక్కసారి మిశకశైలినీ అనువెరిగి _పయోగించగల నైపుణ్యం వారు సమర్థ వంతంగా (ప్రదర్శించారు. ఉదాహరణకు - 1) తత్సమపద బాహుళ్యమైన రచనకు 7వ క్లోకానువాదాన్ని (గ్రహించవచ్చు; షి ఆచ్చికమైన శైలికి రివ శ్లోకానువాదాన్ని (గహించవచ్చు; త్రీ మిిశ శైలికి 41 వ క్టోకానువాదాన్ని (గహించవచ్చు.

732.12

176 జీవియస్‌ పీఠికలు “హరకోపాగ్ని శిఖాకలాపములచే( నంతర్విలీఢుండునై మరుడున్‌ నీదు గభీరనాభి సరసిన్‌ మాటొంద, తద్భర్జిత స్మర దేహంబున బుట్టు ధూమలతికా జాలమ్ము నూగారుగా నరులెల్లన్‌ మదినెంతు రో యచలకన్యా! శంకర (ప్రేయసీ? (76) దీనికి మూలవిచారం చేయనవసరంలేదు. శ్రినాథమహాకవిశై లిలో జాలు వారిన తెలుగు పద్యం, మూలక్లోకభావం తెలుగు వద్యంలో స్వతం౦్యత రచనా శిల్పంగా అవతరించింది. ఆనువాదంగా కాక అభినవ సృష్టిగా నిలిచింది. అను వాద రచనకు ఇంతకంటె గొప్ప లక్షణం మరొకటి ఉండబోదు. తెలుగులోని ఈ రచన ఆనందలహరి. బూర్గులవారు సమ్మగవ్య క్రిత్వం కలిగిన రాజకీయవేత్తలలో పేర్కొన చగినవారు. సాంఘికంగా, సాహిత్యపరంగా ఎంత ఉన్నత వ్య క్రిత్వాన్ని సాధిం చారో ఆధ్యాత్మికంగా అంతటి ఉదాత్త (శేణిని అందుకున్నారు. లేకపోతే శంకర భగవత్చాదుల రచనను చేపట్టరు. తం్మడికి తగిన కుమారులు శ్రీరంగనాథ రావు గారు. అకయంగా తమకందిన తర్మడిగారి వజయ మూలధనాన్ని అక్షరంగా నిలిపి లోకానికి పంచి ఇస్తున్నారు. అందుకు ఆభినందనీయులు.

కంువూరద్వయు కథా సంవీధానవుం* ద్వ్యర్థి కావ్య _పష్మకియ యెంత విశిష్టమైనదో అంత విచ్మితమైనది కూడ. ఒక్కొక్క పద్యమునందు రెండు కావ్యములకు సంబంధించిన యర్థములను నిబంధించుట అందలి వైశిష్ట్యము. శబ్దమునకు గల రెండు అర్జ్థములను సార్ధక ముగా కథార్థములను చెప్పుటకు నిబంధించుట అందలి వైచ్మిత్యము. వాగర్థము లను జగత:ఃపితరులుగా భావించినాడు కాళిదాస మహాకవి. ఇది యొక రమణీయ మైన భావనము. శబ్దము స్త్రీ. అర్ధము పురువమడు. ఒక శబ్దము ఒక అర్థమును ఇచ్చినచో సతీపతులవలె వానిని భావించుట ఒక సంప్రదాయము. ఒక శబ్దము అనేకార్థముల నిచ్చుట విచ్మితమైనది. అనేకార్థముల నిచ్చు శబ్దము సతివంటిదనుట కంటె తల్లివంటి దనుట సార్థకము. శ్రేషను గాని, రెండర్ధములను గాని నిబం ధించు కవి శబ్దమును మాతృళ క్తిగా భావించుననుట గమనింపదగిన యంశము. (బహ్మశ్రీ గౌరీభట్ట రామకృష్ణశాన్సైిగారు 'ఏకవీర కుమారీయ' మను నీ ద్వ్యర్థి కావ్య రచనమున నట్టి భావమున కొదిగి కుమారోత్పత్తి కథలను నిబంధించెనని తలంచుట సమంజస మనిపించుచున్నది. శ్రీమన్నారాయణుని పుతుడు వీక వీరుడు; పరమేశ్వర తనూభవుడు కుమారస్వామి. కుమారద్వయ కథార్థసంవిధాన కళా నిదానము ఈ ద్వ్యర్థి కావ్యము. ద్వ్యర్థికావ్య కళా తాత్పర్య వ్యంజకము కుమారద్వయ కథా నిబంధనము. కావ్యమున కాత్మ రసము. అది రమణీయార్థ (పతిపాదక శబ్దము వలన సాధ్యము. సాధారణముగా ద్వ్యర్థి కావ్య రచనము రసవత్కావ్యముగా రాణిం చుట సకృత్తు. దానికి కారణము కవి శబ్దమునందలి వ్యంగ్యార్థ (పవృత్తికంటబె, అర్థద్వయ వాచ్య్శపవృత్తిని భజించుటయే. ఒక్కొక్క పద్యమును ఒక్కొకసారి ఒక్కొ-క్క కథను తెలియుట కొఅకు వింగడించుకొనుచు పోవలెను, ఏ కథ కా శ 'కవిశార్దూల కిశోర+, అష్టావధాని శ్రీ గౌరీభట్ల రామకృష్ణ శాస్త్రిగారి “వీకఖీర కువమారీయము” (ద్వ్యగ్థకావ్యము)నకు (వాసిన ముందుమాట (5-9. 1884)

10 జీవియస్‌ పీఠికలు కథను సమాంతరముగా నడుపుచు సాగవలెను. శబ్దశక్రియంతయు ఉభయ కథా (వవృత్తులకే అంకిత మైపోవును. ఇంక వ్యంగ్యమును (_పతీయమాన మొన ర్చుట కవకాశ మెట్లు దొరుకును? ద్వ్యర్థి కావ్య రచనయందు ఈ పరిమితిని కవి ఎదుర్కొనక తప్పదు. అయినను, ఆ పరిమితిని మించి పఠిత కొక అప3౨ మితమైన ఆలోచనామృతము నందిచు కవితాశ క్రిని వెలార్చినపుడు ద్వ్యర్థికావ్యము కూడ రమణీయార్థ (పతిపాదక శక్తిని _పకటింపగలుగును. థ్రీ గౌరీభట్ట రామకృష్ణళాన్రిగారి కిట్టి శక్తి దైవవత్తముగా సిద్ధించినది. వీరు రచించిన ఈ కావ్యము పరిమాణమున చిన్నదైననూ పదార్థశ క్తిచే పరమ రమణీయముగా పఠితల చిత్తముల నలరింప జేయగలిగినది.

ఈ కావ్యమున కిట్టి విశిష్టగుణ మబ్బుటకు తోడ్పడిన మొదటి లక్షణము కవి వాక్సాకము. శాస్త్రిగారి వాగ్వు త్తి మధురమైనది. శబ్ది సంవిధాన కళా నై పుణి ఉదాత్త శైలిని _పదర్శించినది. శ్రెైలి మధుధార, ఆందలి శబ్దములు సుకుమారార్డ (పసూతులు. ఆర్ధద్వయ సాధనలో కవి పాండిత్య (పకర్ష (వదర్శిత మగు చున్నను, అది ప్రసాద మధుర గుణగుంఫిత మగుటచే పఠితకు పరమా ఫ్రోదదాయకమై పరిఢవిల్లుచున్నది.

“ఆల విద్యాధర మౌళి జేకొని నిధ్మిపాప్తిన్‌ దర్శిదుండటుల్‌

బొలుపారం (బమదాంబుధిన్‌ మునుగుచున్‌ ముర్దాడు చుప్పొంగు చౌ

దల మూర్కొంచు. గవుంగలించు కొనుచుం ద్మదూప సత్సంపదల్‌ బలుమాజున్‌ గొనియాడ సాగు బసిపాపన్‌ గేల నాడించుచున్‌”

ఈ పద్యము చదువు పరిత ద్వ్యర్థి కావ్యమును చదువుచుండె నను క్లిష్ట తను మనమున నిసుమంతయు పొందడు. -పె పెచ్చు రసవత్కావ్య పఠనానంద మును పొందును, "విద్యా ధర మౌళి" అను సమాసము ఏకవీర కథానుగుణ ముగా విద్యాధర పతియైన చంపకుడనియు, కుమార కథాను గుణముగా _బహ్మ విద్యతో నొప్పారు హిమవంతుడనియు [గ్రహించిన చాలును. మిగిలిన పద్య

మంతయు వత్సల రసభావ మధురమైన తేనెల సోనలను వర్షింపగలదు. ఈ పద్మమున శ్లేష పరిమితము; రసభావ ప్రపంచము ఆపరిమితము. ద్వ్యర్థి కావ్య రచనా శిల్పమునం దిట్టి రచన రసత తత్త్వమును తెలిసిన కవియే చేయగలడు, శ్రీ కాశ్రిగారి కిట్టి నైపుణ్యము ఉగ్గుతో వచ్చిన విద్య,

కుమారద్వాయ కథా సంవిధానము శేరి]

కాన్రిగారి కవిత్వము శాస్త్ర పాటవముతో పాటు, సరళ మాధుర్యమును గూడ సంవదించుకొనుటకు కారణము వారు అవధాన కవిత్వము నందును, ఆశు కవితా విన్యాసము నందును ఆరితేరినవా రగుటయే సికిందరాబాదు, వరంగల్‌, వేములవాడ, కరీంనగర్‌, మెదక్‌. సిద్ధి పేట మొదలైన పట్టణములలో వారు సహృదయానంద సంధాయక మగునట్లు అవధాన కవితా విద్యను (వదర్శించి “కవి శార్దూల కిశోరాది బిరుదములు పొందియుగ్నారు. ఆర్ధ్రమైన వాక్కు వీరి కవితకు సహజాలంకారము: జాచిత్యసహమైన పదసంవిధానము వీరి కవితకు నై జగుణ భూషణము, మాధుర్యము, మార్దవము. సాధుత్వము, సొకుమార్యము వారి శైలీ భవనమునకు సహజముగా నచ్చిన శిల్ప స్తంభములు. సామవేదమున పండితులు శ్రీ శాస్త్రిగారు. సామవేద సారమైన సంగితమువారి శబ్దమున స్వర మాదుర్యమును _పదర్శించి పరితల హృదయములను పరవశింపజేయును.

(బహ్మశ్రీ గౌరిభట్ల రామకృష్ణ కాన్త్రిగారు చిలుకమాంబా నారాయణకాన్త్రి గారల గర్భశు క్రి ముక్తాఫలము, పుట్టినది వైదిక కుటుంబమున. చేపట్టినది వేద విద్యావ్యాసంగము. వాణ్మిపసాద లబ్ధిమైన కవిత్వము బంగారమునకు తావియబ్ని నట్టు వారి వేదవిద్యకు వన్నె చేకూర్చినది. సుస్వరశిక్షితమైన వారి అంతః కర ణము నొదమధుర మైన వాక్కును వెలార్చినది. _[బహ్మణ్యమూర్తులగు ఫ్రీ తూము లూరు శివరామకృష్ణ శాస్తి, థ్రీ విఠాల చందమౌశిళాన్త్రిగారల విద్యాగురుత్వము వారి వ్య క్తిత్వమునందలి పాండిత్య వాసనలను పౌరివాతకుసుమ వై భవమువలె పరిమశింపజేసినది శబ్దముమీది వారి ఆధికారము శ్రేషను వరించినది. అర్థము నందలి వారి అనురాగము రసవీధిని రమణీయ బఒృందావనముగా మార్చినది, సంస్కృృతభాషా యోష వారి హృదయమున ఊయలనూగినది. మాతృభాషా సరస్వతి వారినాల్క పై లాస్యము చేసినది. ఉభథయకవిత్వ విభవాసృదమైన వారి వాక్కు. ఉభయభాషలలో కవితారురులను (వవపాింపజేయుటయేకాక ద్వ్యర్థి కావ్యఫలమును గూడ పండించినది. సుసంస్కృతమైన వీరివాక్కు. దైైవాంకిత మై (వవర్తిల్లుట విశేషము. వీరు రచించిన గోపబాల మానసిక పూజా, చుంచనకోట రాజరాజేశ్వరీస్తుతి, హనుమచ్చూజా, పోచమాంబాష్టకమ్‌, సంతోషమాతా స్నుప భాతమ్‌, వేములవాడ రాజేశ్వురస్తుతి మొదలైనవి స్తోత సాహిత్య శాఖను అలంకరించిన కవితా కుసుమములు. వీనిలో శ్లోకములు మాకంద సదృశములు; సంగీత మధురములు,

182 జీవియస్‌ పీఠికలు “స్వరుచిర దరహాసం, సచ్చిదానంద భాసం

సుజన హృదయవాసం, వీక్ష్య లక్ష్మీనివానం

చరితయువతి రాసం, చంపకోద్భాసినాసం

కలిత సకలదాసం, సం్యళయే గోవబాలం”

వంటి శ్లోకాలు ఆబాల గోపాలమును అనురంజింపజేయు లలితపద్య విన్యాసముతో అనురణితమగుట వారి మధుర వాక్సాకమునకు అక్షర సాక్ష్యము.

కాన్రీగారి సంస్కృత రచనలన్నియు నొకయెత్తు; వారి ఆంధకృతులు మరియొక యెత్తు. భారత సం్యగహమును రెండువందల శ్లోకములలో రచించిన శాన్రీగారు రామాయణకథలోని జానకీ పరిణయఘట్టము నాంధకావ్యముగా సంతరించినారు. ఈ రెండు కావ్యములును ఆము[దితములు. త్వరలో వెలుగు చూడదగిన రసవ్మ్యదచనలు,

శ్రీ కాశ్రిగారిలో రెండు విచిత ప్రవృత్తులు వింతగా జంటయై పొందు చేసికొనినవి. రస్మపవణమైన కవిత చెప్పెడి వీరికి బంధకవిత్వము మీద మక్కు-వ యెక్కువ. సద్మబంధ నాగబంధాదులలో వీరు (పజ్ఞను పదర్శించి నారు. పాండిత్యము బంధకవిత్వమును వరింపగా, (నతిభ రసవత్కవిత్వమును రమించినది. వీరు రెంజింటిసి సమానమైన ఆదరముతో గౌరవించినారు. గారడీ విద్యతో గడయెక్కి ఆడగలరు, లాస్య విద్యతో నాట్యవైైభవమును వెలార్ప గలరు. ఈ రెండు విద్యలు సంగమించి సముదృవించిన కళ శ్లేష కవిత, ద్వ్యర్థి కావ్యరచన. ఏకవీర క్రుమారీయము వీరి కవితా కళాద్వయమునకు కమనీయ రంగస్థలము. విద్యను, కళను, మేళవించిన సంగమ తీర్థము. వీరిది శివకేశవాద్వైత భావము దానికి సాక్షుము ఈ కావ్యములోని కథాద్వయ సంవిధానము,

ద్వ్యర్థి కావ్యరచనము ఒక ఒరలో రెండు కత్తులను ఇమిడ్చెడి నేర్చు వంటిది. ఈ నేర్పులో ఒరవలె కనపడునది శబ్దము. కత్తులవలె మెరయునది అర్భము. కథాద్వయము అర్థస్ఫూర్తి న్యాశయించి (పకాశించును. కథానిర్వహణ కౌశలము (ప్రధానముగా సజాతీయ సమాంతర సన్నివేశ కల్పనల సంవిధాన మునందు గోచరమగును. ఏకవీరుని కథలో, కుమారుని కథలో అట్టి సమాంతర సన్నివేశములను నిపుణముగా నిర్వహించుట కవి (పతిభా పాటవమునకు నిదర్శ

కుమారద్వయ కథా సంవిధానము 188 నము. ఈ కావ్యము ఏకాశ్వాసము. సం్యగహమైన దీని స్వరూపము పఠితయం దాసకకిని పోషింపగల సామర్థ్యమును సంతరించు కొనినది. చిన్నదియైనను వన్నెగలది ఈ కావ్యకాంత!

(బహ్మశ్రీ గౌరిభట్ల రామకృష్ణశాన్ర్రిగారు చాల పొదుపరి. అట్టహాసము వారికి గిట్టదు; మందహాసము వారి తీరు. ఇష్టదేవతాస్తుతియందే వారి పొదు పరితనము _పత్యక్షమగును. శివకేశవులను ఒక పద్యములో స్తుతించి యూర కున్నారు. ఇది వారి యౌచిత్య దృష్టికి నికషోపలము. కథలో లక్ష్మీనారా యణులు, పార్వతీ పరమేశ్వరులు కార్యకర్తలు. కుమారులు వారి _1సణయ ఫలములు, మంగళాచరణ పద్యమునం దా దంపతులను స్మరించిన చాలును. అట్లు నిర్ణయించుకొనుటయే కవి |పతిభకు చిహ్నము. ఒక పద్యమునందు ఉభయ దేవతాస్తుతి; ఒక ఆళక్వాసమునందు ఉభయ కథా నిర్వహణము. ఇది కవి (పణాళిక. దీనిని ప్రపంచించిన విధానము [వశంసనీయము.

“ఆశీర్నమస్కి9యా వస్తు నిక్జేశోవాఒపి తన్ముఖమ్‌' ఆని మంగళా శాసన వద్యలక్షణము. అది ఆశీఃపురస్సరముగా నిర్మింంబడుటయే కాక కథార్థ సూచన సమర్థముగా నుండునట్లు నిబంధించుట విశేషము. హరిహరులు కుమా రులను గనుట లోక రకణార్హము. శ్రీధర శబ్ధమునందు హరిహరులను ఆర్ధ ద్వయము కలదు. *“అభ్యంచ దనేక పావన కథోత్క-ర్షుంి డనుటలో హరి యందు గజేంద రక్షణ పారీణత్వమును, హరునియందు లోకకల్యాణ దాయ కములగు చరిత్రాభివృద్ధులను పేర్కొనుట విశేషము, కువూారోదయమునకు మూల కారణమైన జగత్కల్యాణభావ మా దేవదేవులందు కలదని కథార్థ ధ్వని, కుమారోదయమునకు హరి యందు *మా వణయు భావిము, హరుని యందు “ఉమా _పణయభావము" కార్యసాధక మగుచున్నది. సువర్ణాకు కేతమున ఐడవారూపమున నున్న రమాదేవిని ఆశ్వరూపమున విష్ణువు సమీపించి యామెను చేపట్టిన కథార్థమును, పామగిరి తనయ యైన పార్వతిని పరమేశ్వరుడు పరిణయ మాడిన వృత్తాంతమును 1పణయభావ (_పళశంసయందు కవి సూచించుట కడు రమణీయము, “కరోపలాలిత కుమారాఖై కవీరుండు' అని వర్ణించటలో హరి తనయుడైన ఏకవీరునిి హరతనయుడైన కుమారస్వామిని వారిపట్ట తల్లి దండులు, తదితరులు పచరించు వత్సల భావాది విశేషములను కవి సూచించుట సవశంసనీయము, ఒక్క పద్యములో సభంగాభంగ శ్లేష న్మాశయించి కథాద్వయ

18 జీవియస్‌ పీఠికలు సూచనము చేయుట ద్వ్యర్థి కావ్యరచనా (వ్మకియయందు శ్రీ శాస్త్రిగారికి గల సవ్యసాచిత్వము (పకటమగుచున్నది. కథా సంవిధానమునందు కవి యెన్నుకొనిన సమాంతర సన్నివేశములను గమనించినచో ద్వ్యర్థికావ్య కథా నిర్వహ ణమున వారికి గల నై పుణ్యము స్పష్టము కాగలదు. వకవీరుని కథ కుమారస్వామి కథ

1. సువర్దాక క్మేతవర్జనము (ఓ9 1 హిమాలయ వర్ణనము (2.9)

2. రమాకాప వృత్తాంతము. (10) ౭. సతీదేవి దకయజ్ఞమున నాత్మాహుతి చేసికొనుట (10)

3. బడబారూపిణియైన లక్ష్మి తప _ 8. హిమగిరి ప్ముతియైన పార్వతి తప మాచరించుట. (11) మాచరించుట (11)

శీ, విళ్ణువు, భార్య నెడబాసి యున్మ 4. మహేవడు దాకాయణిని కోల్పోయి త్తుడై తిమ్మరుట. (12) ఉన్మత్తుడై (తిమ్మరుట (12)

5. విష్ణువు లమ్మీయొక్క రూవమును ర. శిపుడు దాళాయణి రూపమును మనమున ననుసంధాన మొనర్చు జపీంచుచు సమాధినిష్టలో మును కొనుట (18) గుట (18)

6. కాలకేతువను రాక్షసుని విజృంభ 6. తారకాసుర విజృంభణము (14) ణము (14)

7 దేవతల యగచాట్లు (15.160 1. దేవతల యగచాట్లు (1816)

8. బహ్మ దేవతలను వెంటనిడు 8. (బహ్మ దేవతలను వెంటనిడుకొని కొని విష్ణువును దర్శించి మొర శివుని దర్శించి మొర పెట్టు కొనుట (17-18) కొనుట (16-17)

$. దేవతలు జగదంబను (పార్థిం 9. దేవతలు జగదంబను (పార్థించుట చుట (19-28) (19.28)

10. జగదంబ దీవన (24-25) 10. జగదంబ దీవన, (24.20)
11. రమాదేవికి శంకరుని సాజుత్కా 11. పార్వతి యెదుట శివుడు కపట రము లభించుట (26) (బహ్మచారి వేషమున నిలచుట, (2%)

కుమారద్వయ కథా సంవిధానము 185 12. రమా శంకరుల సంభాషణము 11. పార్వతీ కపట [బహ్మచారుల (27.81) సంభాషణము. (27-81) 18. నారాయణుని నొద్దకు శివుడు 18, దేవేర్యదుడు శివునికడకు మదనుని చిితరూపుని దూతగా నంపుట బంపుట (80-839) (82-88) మేథీ, వైకుంఠ వర్దనము (84-85) 14. శివుని తపోవన వర్ణనము (84.80) మర్‌. విష్ణువు దూతను సత్క-రించుట 1185. శివుడు మన్మథుని బూదిచేయట (88.88) (86-88) 16. విష్ణువు గుజ్జపు వేషమున బడ _ 16. శివుడు పార్వతిని సమీపించుట (89) బారూప లక్ష్మిని చేరబోవుట - (89) 17. చ్వితరూపుడు శివునకు తన _ 17. రతీ విలాపము, (40-41) దౌత్యమును గురించి నివే దించుట (40.41) 18. లక్ష్మీ నారాయణ వివాహము 18. పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహఘు (19) (18) 10. శివునకు కృతజ్ఞతలు (4లి.45) 19, రతికి పత్మిపసాదము (48.45) 20. లక్ష్మీ నారాయణుల విహారము 20. శివపార్వతుల విహారము (46-47) (46.47) ౨1. ప్యుతోదయము (48.49) 21. కుమారోదయము (48.49) 22. లక్ష్మీనారాయణులు కుమారు 22. శివపార్వతులు కుమారునితో కలిని నచట విడిచి వైకుంఠమున కైలాసమున కేగుట. (50) కేగుట (50) 98. ఏకపీరుడు శకుంతాదులచే 28. పార్వతి శిశువును లాలించుట "పెంపబడుట (51-52) (51-52) రడీ. భార్యాసమేతుడ్లై చంవకుడు వన లశ. మేనా సమేతుడై న షామవంతుడు మున (పవేశించుట (శికిం57) కైలాసమున కరుదెంచుట (శికి.87) 15. చంపకుడు దేవేర్యదుని కడ 15, హిమవంతుడు శివునికడకేగుట శేగుట (క8.59) (38-59)

186 జీవియస్‌ పీఠికలు 26. కుమారుడు కారణ జన్ముడని 26. కుమారుడు కారణజన్ముడని చెప్పుట చెప్పుట (60.61) (60-61) 27. చంవకుడు నిజనగరమేగుట _ 27. హిమవంతుడు నిజగృవహమున కేగుట (609) (69) 28 తుర్వసుడు ఏకవీరుని గాంచి 28. శివుడు కుమారుని గాంచి మురిసి వాత్సల్యమున నోలలాడుట పోవుట (6871) (68 7 ర్పిర్పి తుర్వసుడు కుమారునకు ఏక 29, శివపార్వతులు సుతునకు కుమార వీరుడని పేరిడుట (72) స్వామియని పేరిడుట (792) 80. ఏకవీరుని విద్యాాపాభవము(78) 80. కుమారస్వామి విద్యా [పాభవము (78) తీ1. ఏకవీరుని పట్టాభిషేకము (74) 81. కుమారస్వామికి దేవ 'సేనాపతిత్వ (ప్రదానము (74) తీ£, తుర్వనుని వాన (పస్టము (76) 82. శివుని రామధ్యానము (75) తిలి. ఏకవీరుడు పైతృకకర్మ లాచ 88, కుమారస్వామి శివుని సేవించుట రించుట (76 (75) తి. వకవీరుడు దుష్టశిక్షణము చేసి 84, కుమారస్వామి రాక్షస సంహారము వరిఢవిల్దుట (77౧ చేసి పరిఢవిల్లుట (77) తిరి. వకవీర (వళంన (78) 83. కుమారస్వామి _పశంస (76) పె కథార్థద్వయ సన్నివేశములను వరిశీలించినచో కొన్ని యంశములు స్పష్టము కాగలవు, అవి ;

1. పైవానిలో సమాంతర భావములు కలవి అధికము; అసమాంతరము లైనవి స్వల్పము. జ. కవి ఈ కావ్యమున (కమముగా శృంగార వత్సల వీర రసములకు [1పాధాన్యము కలుగునట్టు రచన చేసినాడు. రి దేవీన్తుతి యిందులో (ప్రత్యేకముగా 'పేర్కొనదగినది,

కుమారద్వయ కథా సంవిధానము కరీ? శీ. శ్రేషకావ్యములను, ద్వ్యర్థికావ్యములను రచించిన (ప్రాచీనకవుల కావ్య రచనా శిల్పములను యథావకాళశనుగా నీకవి తన రచనయందు పొందువరచు కొనినాడు. 5. మధురమైన ఈ కవిశై లి ద్వ్యర్థికావ్య పఠనమునందలి [ళమను మర పించి పఠితలను మురిపించు చున్నది. ఉభయ కథలలో సమాంతర సన్ని వేశములను కల్పించుటక్తైె కవి పురాణ (వసిద్ధ కఠలను యథోచితముగా మార్చినాడు. ఆది సమంజసమే. కుమారస్వామి జననకథ పురాణాదులందున్న దానికంటె నిందు కొంత భిన్నముగా నున్నది: సప్త్రమాతృకల ,(పస్కక్షి యిందులో కానరాదు. ఇళ్లే మిగిలిన మార్పులను తెలి యుట సులభము. కథలో విజ్ఞులకు (పతీకాత్మక (వవృత్తియు స్పష్టపడగలదు. లక్ష్మి నారాయణునందలి అవధానమునకు దూరమైనది. ఆందులకు శప్పురాలైనది ఆపై శివుని గుజించి తసము చేసినది. దైవకార్య మామెకు సహాయమైనది. విష్ణువు ఆశ్వరూవమున నామెను కరుణించినాడు, ఏకవీరుడు జనించినాడు కాని, ఆ బాలుని, వనమునందే వదలి తల్లిదం్యడులు వైకుంఠమున కేగినారు. గంధర్వ పతి యా బాలుని 'పెంచుకొనవలెనని తలంచి యిం్నదుని [పార్థించినాడు. ఇందు డాబాలుడు వనమునందే ఉండవలెనని, అతని జన్మమున కొక కారణము కలదని పేర్కొనినాడు. ఆ తరువాత తుర్వసు డాబాలుని పెంచినాడు; రాజాఖభి షిక్తుని చేసినాడు; రాజైన ఏకవీరుడు పిత్తూణమును తీర్చినాడు: దుష్టసంవార మొనరించి లోకహితము సలిపినాడు. స్థూలముగా ఏకవీరుని కథయిది. మంగళా చరణ వద్యమునందు కవి సూచించినట్లు ఈ కావ్యము [పణయభావమునకు (వతీక. సతీపతుల నడుమ అవిచ్చిన్నమైన (పణయ మున్నచో నది ఆద్వైత వణయ మనబఐడును. లక్ష్మియం దా అనురాగమున కంతరాయ మేర్పడినది. అందువలన ఇం[దియభోగతృష్టకు _పతీకయైన బడబాకృతి తాల్చినది. తపస్సుచే నామె ఇందియములను తపింపజేసి దైవ్యవసాదమున కనువై న సత్త్వన్థితిని పొందినది. తపస్వినియైన లష్మీ నారాయణునిపొందును మరల పొందగలిగినది. ఈ పునస్పమాగమము నందు దంపతులకు విశ్వ శేయోభావనము కలదు. తమకు పుభైడు కొడుకు లోకకంటకులను తొలగించి లోక హితమును సాధింపవలెననెడి సంకల్పము వారి చిత్తమునందు కలదు. కొడుకు పుట్టినాడు, కాని తల్లిదం్యడుల కాబీడ్డపై మమకారముగాని, మోహ భావము కాని లేదు, లోకమున కంకితమైన

186 జీవియస్‌ పీఠికలు విడగా ఏక వీరుడు వనమున పెరిగినాడు. గంధర్వపతికి, తుర్వసునికి వత్సల భావమును పౌంగించిన వాడై నాడు. కాని, గంధర్వునిది ప్యుతవ్యామోహ (పధాన మెన వత్సలము, తుర్వసునిది ధర్మనిర్వహణ 1పధానమైన వత్సలము. ఇం్మదుడు ధర్మవీరమునకు (పతీక. అతడు బాలుని గంధర్వుని కీయలేదు. తుర్వసుని కిచ్చినాడు. ఏకపీరుడు ధర్మవీరుడైై పితృధర్మమును, దై వధర్మమును, లోక ధర్మమును నిర్వహించినాడు. అనగా సాత్త్విక పణయము స్వార్ధరహిత మైనది. అట్టి [ప్రణయ ఫలమైన సంతానము ధర్మవీర రక్షణకు, పోషణకు తోడ్పడి లోక హితమును సంపాదించును. ఇట్టి తత్త్వము నెబుక చెప్పునదియే ఏకవీర వృత్తాంతమునందలి 1పతీకాత్మక (పవృత్తి.

కుమార సంభవగాథలోని ,పతీకాత్మక [పవృత్తి లోక (వసిద్ధము. కాళిదాసాది కవు లాత త్త్వమును చాటిచెప్పినారు. శ్రీ శాస్త్రిగారు దానిని (పణయ 'తత్త్వాను గుణముగా పోషించినారు. దాక్షాయణి పరమేశ్వరుని పత్ని. కాని, ఆమెయం దహంకార మున్నది. పతిని కాదని పుట్టింటికి పోయినది, అభిమానముచే అగ్నిపాలై నది. ఆమెయే పార్వతి యైనది. ఆమెకు దేహ సౌందర్యము పై అభిమా 'నము మెండు. అది పరమేశ్వర (పాప్తికి అడ్డంకు, ఇందాదులు పరమేశ్వరుని ఇం[దియాద్సీనునిగా భావించి మన్మథుని _పయోగించినారు. కాని, పరమేశ్వరుడు పరమయోగి. కామమును భస్మము చేసినాడు. తపముచే ఆభిమానమును (తుంచికొనిన పార్వతిని చేపట్టినాడు. పార్వతీపర మేశ్వరుల _(పణయము ఆతీంది యము, ఆధ్యాత్మికము. కావుననే వారు కుమారుని క్రైలాసమునందే ఉంచుకొని నారు. ప్యుతుని గాంచి పొంగిపోయినను పార్వతీపర మేశ్వరులకు మోహము లేదు. వారిది దయ. అందువలననే రతికి పతిభిక్ష లభించినది. మనుమని వ్యామోహదృష్టితో చూచెడి మేనకా హిమవంతులకు కుమారునిచ్చి పంపలేదు పరమే శ్వరుడు. కుమారుడు వీరుడు. ఆతని వీర్యము పరమేశ్వర దత్తము. అందు వలననే అతడు దేవ సేనాపతి అయినాడు, అనగా భోగదృష్టిని, ఇం్యదియ ములను జయించిన సా త్త్వికతేజు డైనాడన్నమాట; అసురులమై విజయమునకు దక్షుడ్తై నాడన్నమాట. ఆధ్యాత్మిక [పణయఫలమైన సంతానము దై వశక్తులకు నిదానము; విశ్వ కేయస్సుకు సమర్థము; ధర్మవీరమునకు రక్ష. ధర్మవీరము నకు గల లౌకిక, ఆతిలౌకిక _పవృత్తుల నీ కథాద్వయము ద్వారమున కవి నిరూపించి కృతార్థుడగుట (పశంసనీయము,

కుమారద్వయ కథా సంవిధానము కేత్రీ0 సమాంతరములు గాని కథారములను జోడించిన ఈ కవి పతిథ కొక తార్కాణము. “బని యతి తాపస హితమతి గనికరమా మాధవాప్త ఘనత దలచు చా యన యాత్మ యపుడే మజ చెను నాటిది స్ధితి యిదంచు చెప్పందరమా![” (ఉ1) ఇందులో చి_తరూపుడు విష్ణువుయొక్క అనన్య మెతికి మైమరచిన కథార్థము ఏకవీర కథాగతము. పతివియోగ శోకముచే విలపించెడి రతీదేవి దయనీయసితి కుమార కథాగతము, ఒకటి భ క్తి; మరొకటి కరుణము. వీని రెండింటిని జోడిం చుట నేర్పరి తనము. విస్తరఖీతిచే నిట్టివాని నన్నింటిని ఉదాహరించుట మాను చున్నాను. విజ్ఞులు ఉగహింపగలరు. శాస్త్రిగారికి శృంగార వత్సల రసము లనిన మక్కువ యెక్కువ. ఈ కావ్యమునందు లక్ష్మీనారాయణులు, పార్వతీపర మేశ్వరు లా రసములకు ఆలంబన ములు, కఘుమారోదయ హేతువు శృంగారము; తజ్జన్యము వత్సలము, ఈ కావ్యము చచువునప్పుడు వత్సల శృంగారములను జన్యజనక రసములని భావింప వచ్చునా? అను ఊహ పౌొడము చున్నది. ఇట్టి అనుభవము నందించిన ఈ కావ్యము ధన్యము, శంకరులవతె శ్రీ కాస్ర్రిగారును “శ క్తిలేమిని పరాత్పరుడైన నళక్తు డయ్యెడున్‌" అని వక్కాణించినారు. అందువలననే జగదంబ స్తుతికి ఇందులో (పత్యేక స్థానమును కల్పించినారు. ఈ ఘట్టమునకు దాదాపు 6 పద్యములను వెచ్చించినారు. ఇన్ని పద్యము లొక అంశముపై నిలచిన ఘట్టము మరొకటి యిందు లేదు. కుమారోదయ కావ్యమున అంబకు అ్మగస్టాన మిచ్చుట ఉచితము, అసలు ద్వ్యర్థికావ్యములందును, శ్లేషకావ్యములందును అర్థములను కను శబ్దము తల్లివంటిది = అంబవంటిది. ఈ సత్యమును శాస్త్రిగారు నమ్మినట్టున్నారు. వ్యంగ్యముగా, భ క్రిపురస్పరముగా ఈ కావ్యమున నా తత్త్వమును వెలార్చినారు. ఇది విశేషములలో వి శేషము. (సాచీన కవులు పేర్కొనిన శ్రేషలన్నియు సీ కావ్యమున (వత్యక్షమగు చున్నవి. ఇది శాస్త్రిగారి వ్యుత్పత్తికి నిదర్శనము, 'పరమ హపిమాలయి,

160 జీవియనీ పీఠికలు “మంజులతాశోభియై', “సమనః పుంజమ్ము* “మహిలసదభిఖ్య", “శుంభత్కు-0 భినీ దానధారలు, “స్వీయపురాచ్యుత వై భవార్థమై*, “శుకముఖోద్గీత (శుతిహాత సూక్రి కళలు, “బుధజనక భూషుడు', “రాజ కేఖరుండు'-ఇట్టివి ఎన్నో.

ఈ కవికైలి వపఠరితల మనసులను “జోలల్వాడి లాలించును". ఈ పద్యము వినుడు--

“సుకుమార [పసవోత్సవ మ్మెసగ నచ్చో నిస్తులామోద మూ

ని కృతార్ధాగణి నాగరాజి దగమన్నెన్‌ బిడ్డనిన్‌ పుష్పడో

లికలో జేర్చి శుకాది వ్మిప వచనాళిన్‌ నీల కంఠోవలా

ల్య కళోదారత( దాన్‌ (శితాళులును జోలల్వాడి లాలించున్‌ ”

ఇట్టి శైలి యలవడుట అదృష్టము. దానిని ద్వ్యర్థి కావ్యమున నిబంధిం చుట అద్భుతము.

అకృతికి చిన్నదైన ఈ కృతి ఆధునికుల కాహ్లాదము నీయగలదు. శ్లేష చమత్క్బృతులకు కల్పకమైన ఈ కృతి పండితులకు పరితోషము నందింపగలదు. ధారామధురమైన ఈ కృతిలోని కవిత రసికజనహృదయానందమును కలిగించ గలదు. ముందుమాట [వాయుమని కోరిన (బహ్మశ్రీ గౌరీభట్ల రామకృష్ణకాన్త గారి వాత్సల్యమునకు నా నమోవాకములు. ల్‌

శీల్చ కేతనవను*

తిక్కన మహాభారత రచనము తేలుగువారి కొక రసపర్వము, “కావ్య రసము" కొనియాడుచుండెడి తిక్కన ఆర్థగుణవ్యంజక మైన తన రచనలో రస ముశు వ్యంగ్యసుందరముగా పోషించెను. కాని, అతడు రచించిన ఆళ్వాసా ద్యంత పద్యములు హరిహరనాథత త్వ వ్యంజకముల్తై న సూ క్తిమౌక్తికనులుగా విరాజిల్లినవి, కావ్యమున కాత్మ రసము. తిక్కణయజ్వ ఆత్మ తత్త్ర్వదర్శనము. ఒకటి అలౌకికము, మరియొకటి ఆధ్యాత్మికము. కవియొక్క- ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తి త్వము కావ్యము న్మాశయించి (వసరించినచో పా్యతశీలములలో, పద్యశై లిలో, పలుకుల వైఖరిలో జాలువారును. ఆళ్వాసాద్యంత వద్యముల న్యాశయించి ఆవిష్కృత మైనచో జ్ఞానమ్ముదితమైన స్తుతివాక్యములుగా జాలువారును. ఒక విధముగా చూచినచో తిక్కన వదునేను వర్వుముల యొక్క ఆద్యంత వద్యము లందు కృతిభ రయైన హరిహరనాథుని పరత త్త్రమును (వళంసించు వాజ్మయ [ప్రపంచమే కలదు. వానిని విడిగా చదువుకొనినచో ముముక్షువు ముఖము నుండి వెలువడిన త త్త్వచింతనాధార. దానిని వ్యాఖ్యానించినచో వేదోపనిషదర్ధ ీవాగ మృతనిధి, సముద్భూతావ్లోద' బోధ, తిక్క యజ్వ ఆత్మవ్య క్రిత్వము యొక్క ఆవిష్కృతి, (బహ్మశ్రీ ఓరుగంటి నీలకంఠళాన్త్రిగారు. అట్టి బోధను, అట్టి ఆవిష్కృృతిని 'హరిహరనాథత తము” అను వ్యాఖ్యాాగంథమునందు ఆం్యధుల చిరకాల వాంఛితము తీరునట్టు వ్య క్రీకరించినారు. శాస్రిగారు తమ వ్యాఖ్యలో తత్త్వార్థతీరముల నంటి లోని వెలుగును మనకు దర్శింపచేసినారు. తా త్త్వికముగా ఆంతకంటె మరొకరు చెప్పుటకు మరింక మిగలలే దనిపించినారు. ఆ _గంఠ మాంధుల కొక దివ్యదర్శనము.

ఛీ శాత్రిగారు (వాసిన వ్యాఖ్యా గంథమునకు మ్ముదణ (పతిని తయారు చేయ నవకాశము శ్రీ వట్టిపల్లి మల్లినాథశర్మగారికి లభించినది. దానిని శర్మ

శ శ్రీ వట్టిపల్లి మల్లినాథధశర్మగారు రచించిన “భారత కథాసరగహము" (ిక్కయజ్య హరిహరనాఠత త్య విశేషణ సూవితము) నకు (వ్రాసిన ముంధుమాట (6-7-1968)

శర జీవియస్‌ పీఠికలు గారు మహద్భాగ్యముగా నెంచినారు.. “క్రి శాస్త్రిగారి వ్యాఖ్య ఆ స్త్రికహృదయు లకు, ఆధ్యాత్మికవిద్యాజిజ్ఞాసువులకును, నిత్యానందసంధానక్షమమైనదనియు , గంథ చ్యహషయు హరిహరనాథ సేవయ్సే యనుట నా అనుభవమునందును, నసునందును నిల్చినమాట అనియు,

“నారికేళ ఫలసమ్మితం వచో తిక్కయజ్వవిదుషః తద్విభిద్యతే

న్వాదయంతు రసగర్భనిర్భరం సార మస్యరసికా య థేష్పితమ్‌'” అనియు “అభిజ్ఞులకు సవినయముగా మనవి చేసియున్నారు.”

సంస్కృత వ్యాఖ్యా వాజ్యయమునందు నీలకంఠ, మల్లినాథ శబ్దములు సుపరిచితములు. అగుటచే, ఒక నీలకంఠుడు వ్యాఖ్య [వాయగా, మరియొక మల్లినాథుడు శుద్ధ్యపతి మాత మే సిద్ధముదేసి యూరకుండునా? అతని వ్యాఖ్యా వై దుష్యము వికసించి పరిమళములు విరజిమ్మక ఊరకుండునా? ఊరకుండిన ఆశ్చర్యము. కాని, ఉపజ్ఞతో మరియొక వ్యాఖ్యకు పూనుకొన్నచో అబ్బురపడ వలనీన ఆవసరములేదు. శ్రీ ఓరుగంటి నీలక ంఠశాస్త్రిగారు వ్యాఖ్య (వాసిన తరువాత శ్రీ వట్టిపల్టి మల్చినాథశర్మగారు, ద్రాని కనుబంధముగా త్రిక్కాయజ్వ్య ఆశ్వాసాద్యంత నద్యవిశేషముల నెటిగించు వ్యాఖ్య | వాయుట సహజమే అని పించినది. సారస్వత యజ్ఞమున సహాయము చేయవచ్చి, సహవం కక్రిలో చేరి బుత్విజుడైన గౌరవమును శ్రీ శర్మగారు స్వీయోవజ్ఞతో సాధించుకొనినారు.

కాని, ఈ ఇరువురు వ్యాఖ్యాతలకును ఒక భేదమున్నది. ఒకరు తా తి కులు, మరియొకరు రసికులు, ఒకరు తిక్కన ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తిత్వము నావి ష్కరించినవారు. మరియొకరు త త్వవిషయములందు కావ్యార్థ వ్యంజకత్వమును అనుశీలించినవారు. శ్రీ నీలకంఠళాన్త్రిగారు తిక్కనగారి దార్శనిక (వజ్ఞయొక్క పరాకాష్టను వఠితల కందించు లక్ష్యముతో తిక్కన రచనకు వ్యాఖ్య [వాసిన వారు. శ్రీ మల్లినాథశర్మగారు హరిహరనాథ్రని గూర్చి తిక్కన స్తుతించిన వాక్కులలో మహాభారత కఠార్థనూచనలను వెలువరింప యత్నించినవారు. ఒకరిది సమ్మగ వ్యాఖ్య, మరియొకరిది విశేషవ్యాఖ్య. ఒకరి వ్యాఖ్య పఠితకు తత్త్వానంద నంధాయకము. మరియొకం౦ిది ఆలోచనామృతవర్షిణి. రెండును కలిపి చదువుకొనినచో ఆటు పరము దక్కును; ఇటు ఇహము చేజిక్కును.

1. తిక్కయజ్వ హరిహరనాథత త్త్వము _ పండితాభ్మిపాయములు, పు, 80,

శిల్ప కేతనము 108 ఒక కవి రచించిన ఆక్వాసాద్యంత పద్యములలో ఆయా ఆళ్వాసములకు సంబంధించిన కథార్థ ములను ధ్వనింవచేయు సంబుద్ధి వాక్యము లుండునను చూపుతో చూచుటయే వ్యాఖ్యలో ఒక అపూర్వమైన విషయము. నన్నయగారు రచించిన అట్టి పద్యములలో కావ్యార్థసూచన లున్నవని నే నిదివరలో భావించి యొండు. రెండు వ్యాసములను రచించితిని.2 శ్రీ మల్లినాథశర్మగారు తిక్కన ఆశ్వాసాద్యంత పద్యములలో నట్టి పరిశీలనము చేసి యిట్టి బృహత్తర వ్యాఖ్యా (గంథమును సంతరించుట నాకెంతయో మోదమును కలిగించినది. శ్రీ సఏీలకంఠ కాస్రిగారి వ్యాఖ్య త త్వగంభీరము. శ్రీ మల్లినాథశర్మగారి వ్యాఖ్య శిల్పరమణిీ యము. ఒకటి తత్త్వదేవాయతనము; మరియొకటి శిల్పకేతనముం సీ మలినాథశర్శగారు తమ వ్యాఖ్యాాగంథమునకు “భారత కథాంశ ఈల ముళ్ల అత్రి వ్‌ల్యాల సం్యగహము”" అను "సేరుంచినారు. “శ్రీ తికయజ్వ వారిహరనాథ విశేషణ సూచితము” అను వృత్తిని కూడ టపేర్కొ.ని వారు.ఆనగా తిక్కన ఆళ్వాసాద్యంత పద్యములందు హరిహరనామనికి విశేషణములుగా వాడిన వానిలో సూచ్యమానము లగుచున్న భారతకథాంశములను లెస్సగా (గహించిన (గంథమని తాత్పర్య మేర్పడుచున్నది. వ్యాఖ్యానలక్యమును స్పష్టము చేయు నామ మీ [గంథమున కుంచుట అభినందనీయము. ఈ వ్యాఖ్యా (గంథమును పరిశీలించిన పఠితలకు కొన్ని ఆంళశములు తేటపడగలవు. అవి యేవనగాఎా

1. తిక్కన హరిహరనాథుని గూర్చి ఆళ్వాసాద్యంత పద్యములందు వాడిన విశేషణము లన్నియు భారత కథాంశ వ్యంజకములు కాకపోయినను, వానిలో కొన్ని మ్మాతము ఆ లక్ష్షణమును తమయందు సంవదించుకొని యున్నవి.
2. కొన్ని విశేషణములను పాక్షికముగా (గహించినప్పుడే అవి కథాంశ సూచకములుగా రాణింపగలవు. ఉదాహరణమునకు- అ) (క) రణరహితవృత్తీ (భీష్మ. కి-445) ఆఅ) (స్మరణ భయదమూ ర్తి (భీష్మ. తి-ఉ45)
3. చూడు : నన్నయ రచనలో నాటకీయత (వ్యా) - నవ్యాలోకము, ఆ౪55-18

84 జీవియసీ పీఠికలు

ఇ) శల్య 2.428 మాలిని ఏకసమాసము కాగా అందలి భాగములను (గహంచి, [కమసంఖ్యలు 900, 91, 9% విశేషణములలో కథాంశ సూచనము వ్యాఖ్యానించుట.

ఈ) స్పురదరిధృఢకహూలస్పూ రి సంశ స్తహస్తా। (అను. కల్‌ అను విశేషణమునందు '“స్ఫురదరిదృఢ' అనుదానిని మ్మాతమే (గహించి వ్యాఖ్యా నించుట మొదలగునవి.

కవ ఆశ్వాసమునకు సంబంధించిన పద్యములందు ఆ యాశ్వాసమునకు సంబంధించిన కథాంశముతే సూచ్యమానములగు నట్లు వ్యాఖ్యానించుట.

4. హరిహరనాథ విశేషణములలోని శబ్ధమునో, అర్ధమునో, ఉభయ మునో (గ్రహించి భారతకథాంశములను ప్రమాణ సహితముగా సమన్వయించి

వ్యాఖ్యానించుట.

5. సజాతీయములు, సమానార్థకములు, సముచితమఃలు నయిన విశేషణ ములను మరికొన్నింటిని వ్యాఖ్యలో పేర్కొనుచు వానివలనకూడ క థాంశములు స్ఫురించుచున్న వని నిర్దేశించుట.

6. సమన్వయము చేయనెడ కాఖాచం్యకమణము చేయక సూటిగా కథాంశములను పేర్కొని వ్య క్తవ్యాంశమును వివరించుట.

థ్రీ మల్దినాథశర్మగాతె వ్యాఖ్యా పణాళికకు ఈ షర్గుణములు సహృదయా మోద సమర్థములు, నిశ్చిత _పణాళికతో వ్యాఖ్య సాగిన దనుటకు _పెగుణములు పరమ్మపమాణములు,

“శ్రీయనగౌరినాఎరంగు చెల్వకు 'అను పద్యము తిక్కన విరచింపబూనిన భారతభాగమునకు మంగళాశాసనము వంటిది రూపక రచనా మర్యాదలను (శవ్యకావ్య ష్మ్కకియయందు పాటించుటలో పారంగతుడైన తిక్కయజ్వ తాను రచించెడి పదునేను పర్వముల కీ పద్యమును నాందిగా ఆలపీంచినా డనియు భావింప వీలువడును. “ ఆశీర్నమస్కి ౨యావస్తునిర్థేశోవాఒపి తన్ముఖమ్‌' అను నియమము ననుసరించి ఈ పద్యము పిరాటపర్వ మాదిగాగల పదునేను వర్వ ముల లోని భారతకంథాంళములకు సూచకముగా నుండదగినది. అయినను, శ్రీ మల్లినాథశర్మగారు “ఈ వద్యమునందు ఆజ్ఞాత వాసారంభమున ధర్మజుని మనఃపరిస్థితిని సూచించు కథాంశములు కలవని వ్యాఖ్యానించినారు. ఆనగా

శీల్చకేతనము కరికి విరాటపర్వ (పథమాశ్వాసాది పద్యముగనే దీనినీ _గహించినారని స్పష్టమగు చున్నది. ఇది నిజమునకు అవతారికకు ఆరంభపద్యము మ్మాతమే. కథారంభ సందర్భమునందుగల “శరణాగత సంశిత భయహరణా![” మొదలుకొని “హరి హర నాథా[ో అను వరకుగల మూడు కందపద్యము లాళ్వాసారంభ పద్యము లని పేర్కొనదగి యున్నవి. షష్ట్యంతములు అవతారిక ముగింపును సూచించు చున్నవి. "శ్రీ యన గౌరి నాబరగు' పద్యమునందు. పదునేను పర్వముల క థార్జముల సూచనకలచేమో యని పరిశీలించుటయు, ఆశ్వాసారంభ పద్యము లలో విరాటపర్వు కథాంశములు సూచ్యములగుచున్న వేమో అనుశీలించుటయు సముచితముగా నుండునని సహృదయులు భావించుటకు వీలగుచున్నది*

ఈ పద్యమునందలి శబ్దముల నా్మాశయించిగాని, ఆర్థము న్మాశయించిగాని కావ్యకథార్థ సూచనమును సంభావింపవలెను. ఇందలి (కియ “కొాల్చెదన్‌” అని, ఆ కొల్చుట తిక్కనకు సంబంధించినది. అతడు కావ్యక ర్త. పద్యావాక్యమునకు కూడా కర్త అతడే కాని, కర్తృృపదము వాచ్యము కాలేదు. ఇట్టి పట్టులందు కథార్థసూచనమును [గహింపడలచినచో కావ్యక ర్తకు బదులు కావ్యనాయకుని (గహింపవలెను. అట్టయినచో కావ్యనాయకుడు ధర్మరాజు. ఆతడు 'సేవించునది పరతత్త్వమును. మహాభారతము వాసుదేవ తత్త్వ పతిపాదకము. అనగా భారత కథార్థములందు వాసుదేవుడే పరత త్త్వమునకు (ప్రతీక. సగుణ్యబహ్మము. పర తత్త్వమే సగుణత్వమును ధరించి, అనగా- రూపమును దాల్చి, అనగా- అవతార పురుషుడై భ క్తజనములను రశ్నించి దుష్టజనమును శిషించి తన యవకార ధర్మమును నిర్వహించినా డను తాత్పర్య మేర్పడును. ధర్మజుడు వాసుదేవుని బంధుమాటతునిగా చూడలేదు. ఏడుగడగా సంభావించినాడు. పాండవు లతని ననుసరించినారు. అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని దివ్యత్వమును వేనోళ్ళ కీర్తించినాడు. ఉదాహరణమునకు.-

“సి వొనరింప6 బూనిన పనిం గమళలోదర కీడు వుట్టునే

కా వనినట్టయుండి యవు(గార్యము లట్టగుటం (బయత్న సం

భావనసేంత పౌరుషము పద్ధతి తతృలసిద్ధి వాందుచో

దైవము తోడ్పడన్‌ వలయు. దథ్యము రెండును నీపనోదముల్‌” (ఉద్యోం తి/త్రి

196 జీవియస్‌ పీఠికలు మహాభారతమునకు పాండవపంచకము నాయకత్వము వహించును అంధు పెద్దవాడు ఆ సామూహిక నాయకత్వమునకు కర్త, భోక్త, ఆతడు కొల్చెడి దైనము రూపముదాల్చిన పరత త్త్వము వాసుదేవుడు. అవతారమూర్తి యందు శక్తి సరత త్త్వము; యుక్తి సగుణమైనమూ ర్తి. తిక్కన రచించిన వదు నేను పర్వములలో శ్రీకృన్ణుడు హరిహరులు నిర్వహంచు జగదవన సంహార ధర్మములను నిర్వహించినాడు. ధర్మరక్షయందు అతడు హరి; ఆధర్మపరుల సంహారమునం దతడు హరుడు, ఇట్టి ఉభయకార్యనిర్వ హణచణ మైన పరమాత్మ వ్యాపారమును నిర్వహించు వాసుదేవుధు హరిహరరూపుడు. ఇక్కడ మరియొక విషయము గమనింపవలెను, నన్నయ (తిమూర్తులను స్తుతించెను. తిక్కన హరిహరుని నుతించెను. పాండవ జననాదికమైన కథా భాగమునందు వాసుదేవుని సృష్టివ్యాపారమునకు సంబంధించిన కార్యము ముగిసి నది. కథ అజ్ఞాతవాసము వరకు నడిచినది. ఇప్పుడు వాసుదేవుని విష్ణుత త్రము (పకాశింవవలెను; ఉద్యోగమునుండి వాసుదేవుని రుుదత్వము రూపుకాల్బవలెను. -అజ్ఞాతవాసమున పాండవులను రక్షించి, అపై కౌరవులు శిక్షించి ధర్మజాదులకు -ఇష్టనిద్ధిని చేకూర్చెడి వాసుదేవుడు హరిహరరూప్పడే, హరిహరుడు భ్యదాయితమూ ర్తి. భ(దాయితమూర్తి అను విశేషణము నకు శ్రీ నీలకంఠళాస్త్రిగారు చక్కని వ్యాఖ్యానము చేసినారు. లోకముగోరు భదమునకే ఆవర్మబహ్మము హరిహరాత్మకమైన రూపమును దాల్బెనని వివ రించినారు. ధర్మజాదులు లోకమునందలి థర్మ (పవృత్తికి పతినిధులు, వారు కోరెడి భ్యదమే. వాసుదేవుడు నిర్వహింవదగిన భ్యదము. వారికి శుభము కలి గించు రూపమే వాసుదేవరూపము, అది విరాటపర్వాదిగా నిర్వహించు ధర్మము న్మాళయించి హరిహరాత్మకము, రకయైనను, శిక్షయైనను లోకభ్యద మగుటకే ఉద్దిష్టమైనది. కావున, వాసుదేవుడు నిర్వహించు హరిహర ధర్మరూపమైన రక్ష శిక్షల ద్వంద్వరూపకము కలదే భదాయితమూ ర్తి. ఇక ఈ వద్యమునందలి “భ క్రజనులు” ఎవ్వరు? వీరు పాండవులు మ్మాతమే కానక్కరలేదు. పురుషులు మతమే కానక్కరలేదు. వాసుదేవుని అవతారత త్త్వము నెతింగి, పరత త్త్వముగా భావించి, అతడీ భారతభాగమున నిర్వహించుచున్న హరిహరాత్మక ధర్మము నెజింగి భక్తితో భజించి ఇహపర

శిల్ప కేతనము 190? సుఖము నందిన యోగ్యప్మాతలన్నియు '“భ క్రజనిమునందు సూచింవబడు చున్నవి. భీష్మవిదురాదులు కుంతీ దౌవద్యాదులు, పాండవులు ఇట్టందరు వాను దేవ భక్రగణమే. వారి కతడు ఎంతటి కల్యాణమూ రియో, అంతటి మం్యతమహా శక్తి. బహువిధ భక్తి మార్గముల న్మాశయించి భక్తులు సగుణ్యబహ్మమును భజించి, "సేవించి, పరత త్త్వము నందుకొందురు. మహాభారతములోని ఉత్తమ ధర్మసాధకులందరు యథాశక్తి వానుడేవుని సేవించి అతనిచే రక్షింపబడియో, లేక ఆతనిచే లయింపజేయబడియో ఊ& త్తమగతుల నందుకొనినారు. అట్టి వారి “వై దికధ్యాయితకు* ఇచ్చమెచ్చినవాడు వాసుదేవ పర్మబహ్మము. అతని నారా ధించు మంతము “విష్ణు రూపాయ నమక్శివాయి.

హరిహరాత్మక తేజమును కల్యాణరూపముగా దాల్చిన వాసుచేవుని లీల- లన్నియు పరాశ క్రియైన “శ్రీయనగౌరినాబరగు చెల్వకు( జిత్తము వల్దవించుట కొరకే' యట. ఈ యంశమును వివరించుచు శ్రీ నీలకంఠకాన్త్రిగారు ఇట్టు 'పేర్కొనినారు. “భ్యదాయితమూర్తి ఆనా దన్ను( గొల్బువారలకు( గల్యాణ (వదమగు రూపము. ఈ రూవము శ్రీ యనియు, గౌరి యనియు వ్యవహార మును గనుచున్న చెలువకు, అనంగాం దనరూపముచే సకల విశ్వవ్యామోవా మును గల్లించు క క్రిరూపిణికి. జి త్తమును బల్దవింపంజేయును. అనగా6 బరత త్త్వ రూవమున నున్నప్పుడు శక్తి అంతర్జినమైయుండుటచే విజృంభింప నవకాశము లేదనియు, ఆ పరత'త్వమే శ శ్రినహకారముతో సృష్టి స్టితి సంవోరరూపమగు జగదా్ట్రపారమునకు ఉన్ముఖమై హరిహరంబగు రూపమును దాల్చినపుడు శ్రీ గౌరీ దూపమగు నాశ క్తి మహదహంకారాది రూపమున విజృంభించి చిశాతి' చ్మిత రూపమగు విశ్వరూపమును గాంచుననియు నాపనిషదమగునర్థము” (తి. య. హ. హ, త.వు. ల

మహాభారతకథయంతయు వాసుదేవ శ క్తివిలాసమే. పాండవులు నిమిత్త మృతులు కురుక్షేతమున కౌరవుల జంపినది శ్రీకృష్ణుడే. అతనిశ క్తి రెండు పహైయలుగా (పవహించిసది. ఒకటి ఐహికసంపదను ధర్మపరులకు సిద్ధింవజేయు వ్యాపారముగను, మరియొకటి ఆముష్మిక నంపదను సుముక్షువులకు సిద్ధింప జేయు వ్యాపారముగను సాగినది. పాండవుల ధర్మరతికి ఫలముగా కలిగినది స్మామాజ్యలమ్మి. భీష్మాదుల భక్తిరతికి ఫలముగా సిద్ధించినది మోక్షలక్మి, ఒక వర్గమువారు జీవించి లక్ష్మి ననుభవించిరి; మరియొక వర్గమువారు దేహత్యాగము

198 జ్రీవియస్‌ పీఠికలు చేసి లక్ష్మి ననుభవించిరి. ఇహలోక భోగమునకు ఫ్ర (పతీక; పరలోకభోగ మునకు 'గౌరి' (పతీక. ఇహపరలోకభోగసిద్ధులు తాత్తికముగా భిన్నములు గావు. స్వీయధర్మకర్మ ఫలరూపములే. అట్లగుటచే శ్రీ గౌరీివాచ్యయగు చెల్వకు చిత్తము పల్లవించుట యనగా భారతకథార్థముల యందలి భక్రజనంబు ఇహపర లక్ష్మీవిభవు లగుటయే. అట్టగుటచేతనే భారతము కార్షవేద మనియు, పంచమవేద మనియు కీ ర్తింబడుచున్నది. ఇట్టి మహార్భమును భాపీంచినచో తిక్కన వద్యము నందు సూచ్యమగుచున్న “భారతకథాంశసం[గహము' తేటపడగలదు. ఇట్టని శ్రీ మల్లినాథశర్మగారి వ్యాఖ్యను కాదనుటకాదు. విరాటపర్వము నకేకాక తదుపరి పర్వములకుకూడ ఈ పద్యమును అన్వయించుటకు వీలున్న దని వారి వ్యాఖ్యలోని కొన్ని వాక్యములు సూచించుచునేయున్నవి. వానిని విస్త రించుకొనినచో ఆపడ్య వ్యాఖ్యకు వి సృృతి కలుగుననిమ్మాతమే నాభావము, “చిత్తము పల్లవించుటి అనగా ధర్మజుని చిత్తము పల్దవించుట యని వారు (గహించినారు. “చెల్వకు( జిత్తము పలవించుటను" (గహించినచో తాత్పర్యము వేరు కాకమానదు. అప్పుడు వ్యాఖ్య పాక్షిక మను సంశయముకూడ లేకుండ పోవును. ఏమయినను, శ్రీ మల్లినాథశర్మగారు చూపించిన క థార్థసూచనమార్గము భావివిమర్శకులకు ఒక (కొత్తబాట యనుటలో సంశయము లేదు. విరాటపర్వమునందలి కథారంభమున గల కందములలోని హరిహరనాథ విశేషణములలో “శరణాగత సంశిత భయహరణా!” అనునది పాండవాజ్రాత వాసమునందు వారి కెట్టి కీడును కలిగింపక దైవము రక్షించు ననియు, 'ఆజగ వళార్థాలంకృత భుజగర్వనిర స్తదైత్య' అను విశేషణమునందలి ధనువులకుగల (పాధాన్యమును బట్టి ఆర్జునుని గాండీవ పాండిత్య ఉత్రర గోోగహణమున శతు మర్దన క్షమమై విరాజిల్లుననియు, “భూమస్తుత్యా” అనువి శేషణము ధర్మజుని కీర్తిని వ్యంజింపజేయుననియు, 'స్ర్రీసనాథ' అను విశేషణము అభిమన్యు వివాహ సూచకమనియు (గహింవ వీలగుచున్నది, కందములు మూడును ముచ్చటగా విరాటపర్వ కథార్రములను వ్యజింపంజేయుచున్నవని భావించుటకు అవకాశము కలదు. దుర్గమమైన మార్గమున మొదట ఒక (తోవచేసికొని నడచుట కష్టము కాని, ఆతరువాత ఆ దారివెంట పోవుట ఎవరికై నను సులభమే. శ్రీ శర్మగారు మొదట బాట వేసినవారు. ఆ (తోవనబడి మన మెన్నివిశేషముల్ద్డై నను కనుగొన వచ్చును. మొదట బాటచూపినవాడే మార్గదర్శి, మహర్షి,

శ్రీ వట్టివల్లి మల్లినాథశర్మగారు వండితులు; కావ్యమర్మజ్ఞులు. కావ్య గతములై న పద్యములలోని శిల్పవిశేషములు చెప్పుటకంటె, ఆళ్వాసాద్యంత వద్యములలోకూడ ధ్వనిమార్గము ననుసరించి కథార్థములను సంభావించి సహృ చయళలోకమున కందించుట ఇసుమునుండి తై లము పిండుట వంటిది. దానికి శ_క్రియు, యుక్తియ రెండును కావలెను. శర్మగారి కారెండును పుష్కలముగా కలవని ఈ వ్యాఖ్యా (గంథము వేనోళ్ల చాటుచున్నది.

తెలుగునాట తిక్కన ఆక్వాసాద్యంత పద్యములకు వ్యాఖ్య [వాసిన గౌర వము ఇప్పుటికి శ్రీ నీలకంఠకాన్త్రిగారికిని, త్రీ మల్లినాథ శర్మగారికిని డక్కినది. వీరిరువురి వెనుకనున్న చై తన్యశ క్రి శ్రి యజ్ఞంరెడ్డి బాలకృష్ణారెడ్డిగారు. మవి భారతమును పూర్తిచేసి తిక్కన సోమయాజి తన యిష్టసిద్ధిపొందినాడు. తిక్కన ఆశ్వాసాద్యంత పద్యములకు హృద్యములై న వ్యాఖ్యలు (వాయుటకు (పోత్స హించి శ్రీ రెడ్డిగారు తమ ఇష్టసిద్ధిని పొందినారు. వ్యాఖ్యలు (వాసి రచయితలు ఇష్టసిద్ధిని పొందినారు. రెడ్డిగారు ఆంధుల సాహిత్యాభిమానమునకు (పతినిధి వంటివారు. వారి కోరిక జగద్ధితమును సంభావించినది. తిక[.న సాహిత్యము లోని త త్వ్వజ్యోతిని వెలిగింపజేసినది. కావ్యకళాశిల్పకాంతిని _పసరింపచేసీనది. ఈ సాహిత్య యజ్ఞమునందు శ్రీ మల్లినాథశర్మ గారు కూడ “సమిధ నొక్కటి ఆహుతిచ్చాను* అనునట్లు ఈ వ్యాఖ్యాగంథమును వెలయించుట, ఆల్మధుల కానందదాయకము. ఈ వ్యాఖ్యా సాహిత్య లోకమున రెడ్డిగారు _బహ్మ; శాస్త్రి గారు విష్ణువు, శర్మగారు శివుడు. ఈ మూర్తి తయ మీ అక్షరజగత్తునందు భద మూర్తుల్తై యున్నారు. వారికి నా అభివావములు.

నన్నీ (గంథమునకు పీఠిక (వాయుమని శ్రీ శర్మగారు, రెడ్డిగారు అదే శించినారు. నాకు శక్తి చాలదని సవినయముగా మనవి చేసికొనినాను. అయినను, వారికి నా యడలగల వాత్సల్యమును పురస్కరించుకొని |[వాయకతప్పదనినారు. "పెద్దలమాట కాదనలేక ఈ సాహసమునకు వూనుకొని నంమలకు సహృదయుల మన్నింప వేడుచున్నాను. ఇవి భక్తితో పలికిన నాలుగు మాటలు కాని, శకి యుండి వాసిన [వాతలు కావు, ఈ సాహితీ యజ్ఞమును దర్శించి, _పళంసించు భాగ్యము నాకు కలిగినందులకు సంతోషించుచు న్నాను, నాకీ అవకాశము కలి గించిన "పెద్దలకు కృతజ్ఞత లు తెలుపుకొనుచున్నాను.

"వ జయుంతి* జీన

“కేవల కల్పనాకథలు కృతిమరత్నము లాద్యుసత్కధల్‌

వావిరిపుట్టురత్నము లవారితసత్కవి కల్పనావిశే

షైవహపూర్వవృ త్తములు సానలుతీరిన జాతిరత్నముల్‌”

ఈ మాట రామరాజభూషణు డన్నను రామాయణకాలమునుండి వచ్చు చున్న సర్మవదాయము. ఈవస్తు వివేచనము [శవ్యకావ్యములకు వలెనే దృశ్య కావ్యములకును వర్తించును. మూడువిధములై న కావ్యవస్తువులలో మిిశమున కంత మిన్నయైన స్థాన మిచ్చుటకు కొన్ని హేతువు లుండవచ్చును. కావ్యము కథ కొజకే [వాసినచో కల్పితేతివృ త్తమున కున్న గౌరవము మిగిలినవాని కుండరాదు. అపరిచితమైన వస్తువు నామూల్యాగముగా తెలియనంతవలకు సామాజకు. డూపిరి (తిప్పుకొనలేడు. నాటకమున కథాగతితో పాటు కథార్థములను భావనము చేయవలసి యుండును సామాజికుడు. కల్పితేతివృ త్తమున ఆస క్తికున్నంత అవకాశము ఆలోచనమునకుండదని [పాచీనుల అభిముతము కాబోలు! ఇక (పసి ద్ధేతివృత్తమే యైనచో కథయందు చమత్కారముకంటె కవి ఊక్తి యందలి చమత్కారమే దానికి పాణము పోయుచుండును. మలల చెప్పిన కథ ఎంత చమత్కారముగా చెప్పబడినదియను ఆంశమే అందు ఆలోచనాంశమగుచుండును. మూఅముకన్న ముచ్చట గొల్పకున్నచో ఆ వస్తువు మొగము మొ త్రినట్లుండును. మి శేతివృ త్తమునందు కొంత మెళకువ కలదు. మూలవస్తువు సామాజబికులకు తెలియును. అది సహజముగా రమణీయమైనచో కవికల్పన లా రామణీయకమును ద్విగుణీకృతను చేయవలెను. మూలకథ లోపభూయిష్ట మైనచో కల్పనలు దానిని పుటము పెట్టిన బంగారమువలె వన్నె కక్కించవలెను. మొదటి పద్ధతికంటె రెండవది చమక్కారతరము. కథాగతి చమత్కారము ఆస క్తి పెంపొందించును. ఆశ్చర్యముతోపాటు ఆలోచనము కలిగించును. కాళిదాసాదు లందువలననే మి (శేతి వృత్తమును స్వీకరించి నాటకములు రచించి విఖ్యాతులై నారు, వరదా చార్యుల వారును ఆ యొరవడిలోనే ఈ నాటకమును నిర్వహించినారు.

• _“అభినవపోతన' శ్రీ వానమామలై వరదాచార్యులుగారు రచించిన *వైళా

లిని నాటకమునకు పీఠిక (25.8.1970)

చై జయంతి 201

ఈ నాటకేతివృ త్తము మార్కండేయ పురాణమునుండి (గహింవయుడినది. (పాచీన మవి పురాణములలో ' మార్కండేయ మొకటి. తిక్కన శివ్యండైన మారన"మహాకవి దానిని తెలుగున మొదటిసారి యనువదించినాడు, తెలుగున- వెలసిన 'మవాపురాణములలో నది మొదటిది. దేశి పురాణ సం్య్రపయయమునకు: (పతిగా మహాపురాణ సం(పదాయమున కది తెలుగు సాహిత్యమున శ్రీకారము చుట్టినది. మార్కండేయమున కున్న మిగిలిన గుణములన్నియు నట్టుంచినచో నది *నూతన కథావిస్తార" మైనదను గుణము ముఖ్యముగా. బేర్కొన దగినది. అందలి కథలెన్నియో ఆంధ (పబంధములకు వస్తువులై నవి. మరుత్తచరి తము, స్వారోచిషమను సంభవము, హరిశ్చాంద మహారాజుచర్మితము, కువలయాళ్వ చరి్మిత-మొదలగు కథలన్నియు కావ్యములుగా కాలాంతరమున నవతరించినవి. మరుత్తరాట్కథ మహాకవి శ్రీనాథునంతటివాని నాకర్షించినది. మహాకావ్య మాత నిచే షవాయించినది. కాని, మన చురదృష్టవశమున నాకృతి నేడు లభించుటలేదు. ఆ- లోవమును శ్రీపాదవారికృతి కొంత. తీర్చుచున్నది. శ్రీమాన్‌ వానమామలై వరదాచార్యుల' వారు మరుత్తరాట్‌ జనన వృత్తాంతము నిందు (గహిాంచినారు. ఆంధమార్కండేయ పురాణమూర్తికి. బాదద్వ య మనందగిన కథాద్వయి అవేశిత మరు త్తరాట్బరి_తములు. సూర్యవంశజులైన ఈ రాజు లిరువురును అభిమానధనులు, అవ్యకపర్వాకములు, ఆకళంకధర్మ మూక్తులు, శ్రీనాథుండు వారిలో ప్కుతుని కథకు [పబంధగౌారవము కల్పింపంగా, వరదా చార్యులవారు జనకుని కథకు దృశ్యకావ్యగౌరవము కల్పించి ధన్యులై నారు.

మార్కండేయమునందలి అవేక్షిత మరు త్తరాట్బర్మితములు శ క్రిమంతము లైన జంట కథలు. ఒక దానినుండి మరియొకటి తీగసాగినట్లు వ్యాపించి పఠితల కాశ్చర్యానందములు కలిగించును. కార్యకారణ సంబద్ధమైన కథాకథన శిల్పమువలనను, వూర్వవూర్వసన్ని వేశలములందు అనంతర సన్నివేశములందలి క థార్థములకు వీజములను నిషేపించెడి నిర్మాణశిల్పము వలనను ఆకథలకు కథోస్మీలనళ క్రి సహజముగా నలవడినది, పురాణగాథ చదివిన సామాన్యుడే పులకాంకురిత గ్మ్యాతు( డగు నన్నచో రసహృదయు.డైన కవిమాట వేరుగా( జెప్ప వలెనా? వరదాచార్యులవారి రసహృదయమున' బడి యా కథ కల్బవ్యక్షముగా విస్తరిల్లినది.

2092 జీవియస్‌ పీఠికలు

పురాణకథ నాట కేతివృ త్తముగా విస్తరింపవలసివచ్చుసరికి కొన్ని వివర ణల్సు సవరణలు, కల్పనలు, అవసరమగును ఆవియన్నియు మూలకథ కొక సమ్మగమగువ్య క్రిత్వమును గల్పించుటకును. రసపోషణమునకును దోడ్పడవలసి యుండును. వరదాచార్యులవారు వై శాలిని నాటకము నాదృష్టితోంబెంచి రచించిరి,

ఇతివృ త్తకల్పనలో నౌచిత్యపోషణమున కెంత [ప్రాధాన్యముండునో, అనౌచిత్యనివారణమున కంత వైశిష్ట్య ముండును. మూలకథను కావ్యదృష్టితో శోధించినగాని జొచిత్యానౌచిత్యముల నిర్ణయించుటకు వీలులేదు. మూలకథా (పవృత్తికి భిన్నమైన కల్చనలను (పాచీనులు హర్షింపలేదు. అవి రసదృష్టుల నాకర్షింపలేదు. మూలకథ్యాపవృ త్తికి రసవృత్తిని కూర్చుటయే కల్పనల నార్థ క్యము. అట్టికల్పనలకు రూవకజగత్తున రమణీయరూపమును వీర్చిదిద్దిన కవికుల గురువు కాళిదాస మహాకవి, అతని నాటకములలో నాయకమణి అభిజ్ఞాన కాకుం తలము. అత డా నాటకమున మూలకథా పవృత్తికి రసవృత్తిని సంధించుటకు చేసిన కల్పన లనల్బశిల్పవిశిష్టములు, వాని నొారవడిగా( బెట్టుకొని వరదాచార్యుల వారు వై కాలిని నాటకవస్తువున కొక విశిష్టవ్య క్రిత్వమును, సమ్మగతను సంపా దించి పెట్టినారు.

కాళిదాసునకు వలెనే వరదాచార్యులవారిక్షి నాయకప్మాతపోషణము (వధా నాంశమైనది. శాకుంతలమున దుర్వాసుని శాపకల్చ్పము దుష్యంకుని శీలకవచ మైనది. వైశాలిని నాటకమున అవీక్షిత్తుని విశ్వజివ్వీరశీలమును నాగకాపము రక్షించినది. కాపకల్పనము వస్తువునకు వరమగుట వరదాచార్యులవారి (ప్రతిభా విశేషము.

మూలమునందలికే అవేక్షితుని పాత్రను వరదాచార్యులవారు ఉదాత్తీక రించిన తీరు _పశంసావహమెైనది. అవేక్షితుడు అసమవీరు(డు. స్వయంవర సభలకేగి రాజ సమూహముల నోడించి కన్యలను వీరభోజ్యలుగా (గహించుట యతని క్రీడ. అట్టాత(డు (గహించినవారిలో 'హేమవర్మ తనూజమైన వీరయు, సుదేవతనయ యగు గౌరియ్య, బలినందనయగు భదయు, వీరాత్మజ యగు

వారు కథ కనువైన వ్యుత్స త్త్యర్థమును భావించి ఆపీక్షితుండని "పేరు

నూర్శిరి,

వై జయంతి 908 లీలావతియు, వీరభ్యదప్కుతికయగు దారికయు, భీమ్యవసూతియగు మాల్య వతియు, వైదర్భ నృష్వపభవయగు కుముడ్వతియు. బేర్కొన( దగినవారు. ఇ(క పేరు పేరున సూచించుటకు వీలులేని రాజకన్యలెందరో కంరని మార్కం డేయము చెప్పుచున్నది వారందరిని లెక్కి ౦పకున్నను వై కాలినితోంగలిసి యాత నికి అష్టమహిమ లుండిరనియు, దానివలన నత(డు అపరగోపాలుండనియు( దెల్లమగుచున్నది ఇందరుభార్యలున్నను ఆతనికి సంతతి లేదనుట మూలము నందలి కథాధ్వని. వైఠాలినివలన గలిగిన పుతుడే ఆతని వంశోద్దారకు! డనుట మూల తాత్పర్యము, శాకుంతలమున దుష్యంతుని స్థితియ నట్టిదియే. అతని కెంతమంది రాఎఎలున్నను పంశాంకురము నిచ్చినది శకుంతలయే. కాని, కాళి దాసు దుష్యంతుని బహుభార్యాత్వమును గౌణముచేసి నాయకపాతగౌరవము కాపాడినాడు. వరదాచార్యులవారు అవీక్షితుని ఏకపత్నీ (వతునిగా మార్చి నాయ కుని నుదాత్తునిగా( దీర్చిదిద్దినారు. ఈ మార్పు శ్రీకృష్ణుని రామునిగా మార్చు నంతటి మహనీయమైనది. మూలమున నవేక్షితుండు విశ్వజిద్వీరు! డనెడు తాత్పర్యము వ్యంగ్యము. ఆ లక్షణము స్వయంవర సభలయందే (పకటిత మైనది. ఆచార్యులవారు అవేక్న తుని వీరమునకు హేతువైన కామమును తొలగించి ఆస్టానమున ధర్మమును స్థాపించినారు. నాయకశీలపరిపోషణమునం దీ మార్పు మట్టిని బంగారము చేయుట వంటిది. మూలకథయందు కామమోహితమైన వీరమునకు ఓటమి కలుగుట బౌచిత్యపోషకము. ఈ నాటకమున ధర్మ పేంతమైన వీరమునకు సహజమైన ఓటమి కలిగినచో రసభంజకము కాగలదు, ఆందువలన రసపోషణకు శాపమనెడి రాజాషధము కావలసివచ్చినది. శాకుంతలమున శావమిచ్చుటకు దుర్వాసు(డే కావలసిన యవసరములేదు. కాని, అత(డు కోపనుండగు మహిర్షియని 1పసిద్ధి కెక్కినవాండు కావున నతనిని శవవేశ పెట్టుటలో సహజత్వము సాధింపంబడినది. ఈ నాటకమున నాగశాపము కథతో పెనవేసికొనిపోయినది. సరుసమాగమ విచ్చేదమువలన నవీక్షితు. డేడు ఘడియల కాలము నాగపాశబద్ధుడగుట ఈ శావష్మపభావము. శాపము (పమాద మూలమగుటచే నాయకుని ధర్మస్థితికి భంగములేదు. వై శాలినీ స్త్వయంవరమున నవీక్షితు. డోడింపంబడుట యీకథలోని ఆయువుపట్టు. కథయంతయు నాసన్ని వేళ కే్యదము నాధారమగాగొని వర్మివమించును. ఆ ఆయవుపట్టును సంరక్షిం

904 జీవియస్‌ పీఠికలు చెడి సమర్థమైన హేతువు మూలమునలేదు. ఆచార్యులవారీ కథకు మూలబలము సీశావకల్పనము వలన సాధించినారు. అవీక్షితు. డొకబాణమున రెండు పాముల తలగలమణు లెగురగొట్టినట్లు కల్పన, ఆచార్యులవా రీకల్పనముచేత రెండు పపయోజనములను సాధించినారు.

1. నాయకపర్శాకమ (పతిష్టను రక్షించుట. 2, నాగ్యపతీకార హేతువును కల్పించుట. ఈ రెండును మూలకథకు వన్నెదెచ్చు ముత్తిములవంటి కల్పనలు. మొదటి దానిని గురించి యిదివరకే కొంత చెప్పితిమి. ఇంక రెండవది రెండిం తల విలువ కలిగినది. మూలమున నాగవిరోధమునకు బలమైన హేతువు లేదు. ఆసలు నాగవిరోధము మరుత్తరాట్కాలమున (_వ్రవర్తించునది. [పమత్తులైన నాగుల దుశ్చుర్యలవలన నేర్పడు సన్నివేశమది, పామువగకుకూడ ఒక (వయో జన ముండవలెను గదా! కార్గకారణ సంబద్దమైన రూపక వస్తు నిర్మాణములో యాదృచ్చిక సన్ని వేళ కల్పనము కవి_పతిభలోని బలహీనతను బయటపెట్టు నని జాగరూకత (పకటించినారు ఆచార్యులవారు. నాగసంగమ విచ్చేదము నాయికా నాయకుల స్వయంవర విచ్చేద హేతు వగుటకం'పె నౌచిత్యమేమి కలదు? (వథమాంకములో (పవరిల్లెడి యీసన్ని వేశము భావికథా ఫలమునకు బీజమగుట కంటె రూవక శిల్పము మరియొకటి యేముండును? కల్పన చేయటయే గొవ కాదు"కవికి. దానిని బహుళార్డ సాధకముగా సంవిధానము చేయుటయే సామ ర్ధ్యము। జీవభూతమైన కల్పనము కఠ్యాపవృత్తినే కమనీయ మొనర్చును. ఒక్కొకసారి తీగ కదిపినచో డొంక యంతయు కదల వలసి వచ్చును. ఈ నాట కమున నాగకాపకల్పనము నానావిధ కథాసన్ని వేళ కల్పసలకు మూలకంద మైనది? మరుత్తు పుట్టుట నాటకఫలము. ఫలోన్ముఖమైన బీజనిక్షేషము. నాటక రచనలో శిల్వరహస్యము నాగులకు మరుత్తులు విరోధులు, నాగకావము మరు త్తుల ఆ్యగహమునకు ఆలంబనమైనది. మరుదూపు(డైన వాయువు నాగులను శపిరిచినాండు. “మీరు నన్నెపుడు మెసవుదురు. నాయంశ మతని నుతు(ై మిమ్ముహత మొనర్చు"నని హుంకరించినాడు, నాగళావము నాటక[కియా(పవృ త్మికి మూలమ్నుకాగా వాయుశాపము నాటకఫలోత్పత్తికి దోహదమైనది. ఈ రెండింటికిని కారణకార్య సంబంధము ముడివైచి మొదటియంకమునందే నిలుపుట వరధాచార్యులభారి ముఖసంధి సంధానములోని మెరుపువంటి (వజ్ఞి:

వ్వైజయంతీ 05

• కృత్యారంభ శిల్పమునందు కృతకృతుండైన నాటకకవికి కృతినిర్వ్హహణము నల్లేరుపై బండినడక .కాగలదు!

(వఠమాంకము (_ప్రారంభమగుటకు పూర్వమే శుద్ధవిష్కంభ మొకటి (వవర్తిల్లినది. ఇందు వై కాలిని పూర్వజన్మవృత్తాంత కథనము కలదు. ఆమె పుట్టు కకు ఆగస్త్య మహర్షిశాపము హేతువు. వైశాలిని పూర్వజన్మలో గంధర్వరాజగు సునయుని వ్యుతిక. నునయునింటికి అగ స్య మహర్షి వచ్చెను. ఆతం డా ముని పుంగవుని సవర్యలకు తన తనయను నియోగించెను ఆమె కొక చెలిక త్తి కలదుం ఆమె వాస్యచతుర. ఆరాధ్యుండై ఆగస్త్యుని నామె హాస్యమాడినది. చెలిక త్తెతో కలిసి రాజకుమారియు పరిహసించినది. అగస్త్యుని కది ఆ్యగహకారణమైనది. చెలిక త్తెిను “నీచయోనియం దుదృవించి నిశాచరునిచే నశింతువుగాత”అని శపిల చినాడా మహర్షి. గంధర్వ రాజప్ముతిని 'నీవును మనుష్యజన్మమం దుదృవ మంది స్మీపియుని విశరహముతో .కలకాలము తాపపడెదివని శపించినాండు. సునయు(ండా సంగతి విని మునిని శరణువేడినాడు. ఆగస్తుడు శమించి “పాతాళ దర్శనముతో నామెశాపము విము క్రియగు'నని అనుుగహించినాడు. మూలమున అగ స్త్యృశాపమునకు బలమైన హితువు లేదు. గంధర్వరాజతనయ యామహర్షి యాశమమున నాకపరి విహారార్థ మేగినదట. తపోవనమును విహారవనిగా మార్చి నందుల కాముని కోపించి మనుష్యయోనియందు జన్మింపుమని శపించెనట! ఇది మూలకథ. మూలకథకంటె వరదాచార్యులవారి కల్పనము (వళస్తముగా నుండు టయేకాకఠ |పతిభావంతముగా రాణించుచున్నది. మూలమున గంధర్వతనయా సఖిలేదు. ఆప్మాత ఆచార్యులవారి కల్పనయే. ఈకల్పన చూచుటకు చిన్నదిగా నున్నను కథలో (బహ్మాండమంత (పయోజనము సాధించినది. ఆగస్త్వ కావ మున కేక్షైక హేతువు మూలమున గంధర్వప్కుతికయే. కాని, ఈ నాటకమున ఆ హేతువు ద్విధా విభక్తమైనది. ఇందు [పధాన హేతువు సఖి. అనుబంధ "హేతువు గంధర్వ తనయ. “ఇనుముతో. గూడిన యగ్నికి సమ్మెట (వేటులు తప్పవు గదా! యని ఆచార్యులవారి అర్థాంతరన్యాసమున కీ కల్పన తావాసంగి నది. చేసిననేరము చెలి దగుటచే చెంత నున్నదోషమే నాయికను గట్టికుడిపినది. ఈ మార్పు పఠితకు నాయికమై సానుభూతి కలుగుటకు సహాయపడుచున్నది మూలమున శాపోవసంవోర నియమము లేదు. నాయికా పాతాశలోక గమనము నకు పటిష్టమైన కారణము లేదు. ఈ నాటకమున నీరెండును సాధింపబడినవి,

జీవియస్‌ పీరికలు ర్తీ్రిగ్ర అవి నాటక కళథాగతికి పోషకములగుట విశేషమ్స. అగస్త్యుడు చెలి కిచ్చిన కాప మునకు తరణోపాయము చెప్పలే దీ నాటకమున, అట్టుచేయకుండుటయే బౌచి త్యము. శిల్పదృష్టితో నది నాటకమున కర్త పకటించిన గడుసరితనము.

“అందరు నంతో యింతో కథాభావము తెలిసి యానందింపం గలశేమో కాని, ఆలోచనామృతమగు మహోన్నత కావ్యశిల్ప సౌందర్య మది యెవ్వరే కొ త్తఫక్కి రచించినను నందలి కందుబాటులో నుండుట కష్టమే! సహృద యులు మ్మాతమే దానిని సమ్మగముగా నాస్వాదింప(గలరేమో!” యని (వస్తా వనలో నాచార్యులవారు నటిచేత నిజము పల్కించినారు. నాటకమునకు వస్తువు శరీరము. “శరీర మాద్యం ఖలు ధర్మసాధనమ్‌" కావ్యధర్మము, ధ్యేయము రస (వసవము. మర్ముత్ప్ససవమునకు కృళాంగియైన వైశాలిని సమర్థముకాదని నాటక వస్తువు సూచించినది. మహోజ్వల పృుతఫలావా పిక మాతృళరీరము సమర్థ వంతము కావలెనను స్కూతము ఈ నాటకవస్తువై బోధించుచున్నది. అశ్లే సహృ దయు( డాస్వాదించు రసానందము నందించు ఆలోచనామృతమునకు నిలయమైన వస్తువు నిండుకుండవలె నుండవలెను. , ప్రాన్సీన్సల్స పంచసంధియుతమైన యితి వృత్తమును నాటకములం దవశ్యముగా నిక్ఞేశించుటలోని అంతరార్థ మిదియే మూలమున కృృషించియున్న నాటక శగీర్వ్చున్స ఆచార్యులవా రెట్టు కల్పనా గౌరవముచే( బుష్టిమంత మొనర్చినారో గమనించినచవో వారి (పతిభా ప్రకాశము తేటతెల్పము కా(గలదు.

నాయికా నామము నధికరించి నాటకనావ్స ముంచుట యొక విశేషము. “వై కాలిని" యనెడి'పేరు నిజమునకు పేరు కాదు. *“విశాలని అవత్య' మనెడి అర్థము నిచ్చుళబ్దము. ఆమె పూర్వజన్మనామము కూడ తెల్రియరాదు. లోకములో గూడ నొక్కొక సారి యిట్టి పేష్ట గోచరించుచుండును. కొందరికి తల్లి దం్యడులు పెట్టిన పేళ్లన్నను లోకమున వ్యా ప్రిగాంచెడి పేళ్లు మరొక విధముగా నుండుట కాంచెదము. ఇక్కడ వైశాలిని న్వా మట్టిది కావచ్చును. అయినను పెరులో నేముస్నది? అది నిలిచె పరువులో నన్న దికాని. నాయికానామ ముంచు టచే నొండురెండు (వయోజనములు సూచింప(బడుచున్నవి, ఒకటి: వస్తువులో నాయికకు గల (పాధాన్యము, రెండు: నాటకమున శృంగార రసమున కేర్పడు పుష్టిమత్వము. మూడు : పంచసంధి శంవిధాన పౌలభ్య్యము. వీనిని సంగ్రహ ముగా బరిీలింతము.

వై జయంతి వ్లీగ్ర?

నాటకమున నాయకుని శీలము కవిచే రత్నింపంబడినది. నాయిక శీలము తనను తాను రక్నించుకొనినది. నాగపాశబద్దుండై శ్మతువుల కోడిన నాయంుడు వివాహవిముఖు. డయ్యెను. నాటకకార్యమునకు విచ్చిత్తి ఏర్పడినది. ఆ విచ్చిత్తి నుండి రక్షించినది, నాయికా చిత్తవృత్తి. అవీక్షితుని కొకు అడవుల కేగి తపో దీక్ష వూనినది వ్లైకాలిని. ఆమె తపఃఫలమే కార్యమును నిర్వహణమువైపు మర లించినది. వైైకాలిని మరియొకరి నెన్ను కొనుట కంగికరించినవచో కథ లేదు; దానివెంట ఫలసిద్ధియు రససిద్ధియు లేదు. ఆందువలన నాటక (పాణము వైళాలినీ వృత్తముపై నాధారపడినది. అట్టి పాణము నధికరించి నామ మిడుట పరమౌచిత్య మనుటలతో సంశయము లేదు.

మూలమున నాయకుని యభిమానవీరమున కున్న దీప్తి శృాంగారమునకు లేదు. సంభోగాంతమగు శృంగారమునకు వూర్వరాగ వివపలంభము పుష్టిని చేళూర్పువలసియున్నది. మూలమున నీ వ్మిపలంభమునకు శ క్రినిగూర్చు సన్నివేశ కల్పనము లేదు. నాయకునకు నాయికవలన ననురాగోద యము కలిగినట్టు మూల మునం దాధారములేదు. స్వయంవర విజితయైన వైశాలిని అవేక్షితునకు భోజ్యమగు (దవ్యమగునేకాని మనసు కెక్కిన మగువ కాజూలదు. ఆమె యతని పర్మాకమ మును గాంచి _పేమించినను *“ఏకైై తావానువాగ సూ్మూతముచే రసాభాస శంక కవకాశము కలుగుచున్నది. నాయిక యొనవర్పెడి తపస్సువలన నాయకుని యందు సానుభూతియు, దానివలన ననురాగమును గలిగిట్లు చ్మితించుట మూల శథాతాత్పర్యము. అది ఆయోగ వ్మిపలంభపోషకము కాంజాలదుకదా! ఈరస శిల్పసూక్ష్కుమును గాఢముగా భావించి శ్రీమాన్‌ వరదాచార్యులవారు నాటకమున నైదంకముల కథను స్వోపజ్ఞతో కల్పనా నిబిడముగా నిర్మించి శృంగార రస పోషకముగా నొనరించిరి.

శృంగారసోషణమున నాచార్యులవారు కాళిదాసుని [పమాణముగా నెన్ను కొనినట్టు భావింపవీలగుచున్నది,. కాకుంతలమునందలి శృంగార రస సమన్వ యము నిందు స్తూతించుకొనుటకు వీలగుచున్నది. శాకుంతలమున శకుంతలా దుష్యరితుల కణ్వాశమ సమాగమము భౌతిక మైనది; విషయోవభోగ [పధాన మైనది. మారీచ్మాశమ సమాగమము ఆధ్యాత్మిక మైనది, విశుద్ధాత్మల అద్వైత సిద్ధివంటిది. విషయవాంఛా విలుప్తమైన విశిష్ట మైన శృంగార మదై్వ్వైత_పేమగా సిద్ధిపొందుట దాంపత్యజీవిత పరమార్శము. అది యొక యోగసాధన వంటిది,

జీవియస్‌ పీఠికలు ౭06 -వ్మిపలంభ మా యోగ మార్షముశ హెధనము. దీనిని కాళిదాసు అనన్యసైమాన్క ముగా నిర్వహించినాడు. కాని, -ఆనాటకవస్తు స్వభావమువేరు. ఈ నాటకవస్తు వేరు. అయినను ఆ తత్త్వమును అంతర్జీ నముగాం జ్మితింపదలచినారు ఆచార్యుల వారు. అచ్చట సంభోగానంతరము విిపలంభము (సవ ్రిలినది. ఇచ్చట సంభోగాత్ప్చూర్వమే వ్మిపలంభము (పవర్తిల్ల వలసియున్నది ఇట్టి సన్ని వేళము కాళిదాసుని కుమార సంభవకావ్యమున గలదు. పార్వతీ పర్వమేశ్వరుల సమా గమిమునకు పూర్వమే యిట్టి యవస్థ యేర్చడినది. పార్వతి తన సౌందర్య విశేషముచే పరమేశ్వరుని నాకర్షింప యత్నించినది. పరమేశ్వరుడు కామబొణ మోహితుండయ్యు. న్మిగహించుకొని కామదాహము చేసినాడు. కామారియైన ముక్కంటిని కఠినతపో దీక్షతో (బసన్ను ని చేసికొనినదె పార్వతి. జగత్పితరుల వరిణయమున విషయవాసనలేదు. విశుద్ధాత్మల విశిష్టసంయోగము భాసించినదిః ఇట్టి శృంగారము ఉజ్వలమై ఆదర్నపాయ మగుచున్నది,. వరదాచార్యులవారు మైశాలినినాటకమున కాళిదాసకావ్యద్వయ శృంగారరసపోషణ శిల్పముకుసమయో చితముగా రంగరించి సాంగమున (పవ ర్రింప(జేసినారు. ఇది సంవిధాన చ్యకవర్తి మైన మహాకవి చేయగలిగినపని,

. శృంగారమునకు స్థాయి రతి. రాగోదయమునకు నాయకుల (ప్రథమ సమావేశము ఫ్రీకారము, దృజ్మీలనముతో మొదలై రాగము దొంతరలు "పెట్టినట్టు నాయికానాయకుల చిత్తముల నల్దుకొని పోవలయును, తొమ్మిది అంకముల -ఈ నాటకమున కథావల్డరికి పాదువంటి దా సన్ని వేశము, ఆచార్యులవారు ద్వితీ యాంకమున నీస్తన్ని వేళమ్సృన్స గల్పించిన విధము అద్వితీయము. (పథమాంక మున శానముల వృత్తాంతము ముగిసిన పిమ్మట స్కువతునిచే నాయికా సౌందర్య వర్ణనము గావించి నాయకునక్షు వినుకలివలన వలప్ప జనించునట్టు చ్చిత్రించినారు. నాయకునకు వినుకలిని కల్పించి, నాయికకు కలలో కనుకలిని క్రల్పించుటలో శిల్ప వైవిధ్యము కలదు,

ఆచార్యులవారు వివిధ సంస్కృతాంధ్ర నాటకకావ్య శిల్పరహస్యము లెజిగిన విద్వన్మణులు. వారి సంస్కార్రమ్వున్న పల్పవించిన (పతిభా సామర్థ్యమే నాటక పూర్వార్ధమున అపూర్వకల్పనా శిల్పవిలాసములను భోగిసీలాన్యమువలే వెలార్చినది. ద్వితీయాంకమున తెరయె.త్తగనే స్మువత్నాశమము కణ్వా[శోమము

వైజయంతీ రి్ర0 వలె పత్యక్షమగును. వైళాలిని శకుంతలవఠత కానబడును. ఆమెవెంట అన సూయ్య్మాసియంవదలవలె నిద్దరు నెచ్చెలులు నిలిచియుందురు. వారు శ్యామలా సరళలు, మరియొకవై పు అవీక్షితుండును, అతని నర్మసచివుడ్రైన విదూషకుడు తారసిల్లెదరు. శాకుంతలమునందలి (పథమాంకము మనయెదుట (ప్రత్యక్షమైన దని (భమించెదము. కాని, దాని నిర్వహణము వేరు; డీని నిర్వహణము వేరు. చెలి కత్తెల మాటలలో వైశాలినీ స్వప్న వృత్తాంతము _పకటితమగును. నాయిక తన స్వప్నమును చ్మితాకృతిగా మలిచి చూపించును. నాయకునకు వినుకలి తరువాత చితరూపమున కనుకలి, నాయిక గౌరీదేవాలయమున నాట్యారాధనము చేయు చుండును. నాయకుడు విదూషకునితో కలిసి వ్మిపవేషమున నామె నాట్యమును దర్శించును కవితోపాయనమును వలపుకానుకగా నామెకు (పసాదించును. చెలి కత్తెల చాతుర్యమువలన రాజరహస్యము బయటపడును. నాయికా నాయకులకు (వథమ వీక్షణముతోపాటు రాగోదయ మగును. అంతలో నాయిక లజ్జాతళయ మున నాయకుని నెదుట నుండ జాలక అర్జ్యాదకము తెచ్చుటక్తై అమృత సరస్సున కేగును. మార్గమణ్యమున మదగజ మామెమై దాడి చేయను. నాయకు డామెను రక్షించి గజమును సంహరించుటకు దానిని వెన్నంటిపోవును. ఈ సన్ని వేశములను గమినించినచో నొక్క శాకుంతల నాటకమున కిది ప్కుతికయని (భమించుటకు వీలులేదు. పాతల సఎవిధానమునకును, గజసన్ని వేళకల్చ్పనమున కును కాళిదాసు నాటకము (_పేరణ యిచ్చియుండవచ్చును. నాయికా స్వప్న వృత్తాంతమున కే (వభావతీ _పద్యుమ్నకథయో దోహదము చేసియుండవచ్చును, నాయికా నాయకుల దేవాలయ సన్నివేశమునకు నాగానందము స్ఫూర్తి నిచ్చి యుండవచ్చును. నాయికానాట్యకల్పనకు మాళవికాగ్నిమితము పరోక్ష మూల ముగా నూహింపవచ్చును, చ్మితకల్పనకు హర్షకృతులు కొంతవరకు హేతువులు కావచ్చును. రాజాంగుశీ దర్శనమునకు శాకుంతలమే మూలమై యుండవచ్చును. ఇట్లు (పతిసన్ని వేశమున కెక్కడో యొకచోట మూలమున్నదని విమర్శించుటకు పూనుకొన్నచో వస్తు సౌందర్యము నిలువదు. ఎన్నికల్పనల కెన్ని (గంథము లేనియ తోడ్పడవచ్చును గాని వాని సంవిధానము మ్మాతము ఈ నాటకక ర్రదే. నానాసుమ గర్భములనుండి పూదేనియ లెన్ని తెచ్చిన నేమి మధుకరము తాను మధురమైన తేనెను కల్పించుటలేదా! తేనెలోని పాకము (పధానము కాని దాని ౪732 14

ల]0 జీవియస్‌ పీతికలు ధాతునిషఎత్రి పధానము కాదు. (పథమాంక మేనాటకకల్పనమునకు (వతిక లఎ నము కాదు, బహునాటకశిల్ప వ్యుత్పత్తి కల్పించిన మహనసీయరంగము.*

వైశాలిని నాటకమున విదూషక పా(తకల్పనము వివిధ్యపయోజనములను సాధించినది. విదూషకృండు సహజముగా భోజన (పియుండుగా, తబిఎి తడబాటువాడుగా, హాస్య్మ్పియుడుగా చ్యితింప(బడుచుండును. ఆప్వాతను కథా గతికి హేతుపుగా తీర్చిదిద్దుకొనిన సంస్కృత కవులే వేళ్ళపై లెక గ్రాబికి దగి నట్టున్నారు. ఆచార్యులవా రా ప్మాతను ద్విగుణీకృత కోభతో నిర్వహించినొ య

ఎట్టన: సాధారణముగా సంస్కృత నాటకములలో విదూషకుడు నాయ శృంగార రససిద్ధిక తోడ్పడునే కాని తానొక సమాంతర శృంగారేతి వ్ఫత్రము నకు వతాకనాయకుండు కాడు. వైళాలినీ నాటకమున విదూషకుడు సరొొ హృదయచోర్వండ్ష, నాయకునివలె నీతండును కామబాణములకు( జిక్కి-నా (దుం కాని, నాయకుడు నాయికను బొందంగలిగినాందు. విదూషకు(కుడు పొందలేక పోయినా(డు, అయినను తన ఉపగాథ చే బఠితలను ఉపరంజింపంజీయ( గలిగి నాడు, ఆచార్యులవారి ధర్మమా యని నాయకునితోపాట్స విదూషకుడు కూడ ఈ నాటకమ్సున కవియైపోయినాడు. ఆత౦డు శృంగారరసమృను కవితలో వర్షింవ సీఈడు హేస్యమును జిలిక్రించినాండు. విదూషకునకు అఆవీక్షిత్సండు (వానీన లేఖ యతని తెలివిత్రక్ష్య్వ శ్రనమ్వువలన వై శాలినిచేతిలో వడును, ఈ విదూషకుని మూఢనమ్మకమృ్సలవలననే నాయకుండు నాయికవై ననురాగము లేదని పేర్కొన వలసి వచ్చినది, క్క రెండు సన్నివేళము. లా నాయికానాయకుల యనురాగ జీవితమున గొంత వీషాదమ్స కల్పించినవి. వైశాలిని అవీక్షితుని నపార్థము చేసి లై సస ాకొతుకమున కన్నీరు పెట్టుకొనినది. అవీక్షితండు చతుర్ధాంరమున వల్‌ గని రాషసవాధనుండి తప్పించినపుడు నిజహృదయ మెజింగించుకొనుట జరిగినది, తొలివలప్పత్రో చిబుమబ్బునలె నడ్డుపడిన యీసన్నివేశము భొవి కథా వ్యరజకము. నాయకానాయకుల విపాహమున కొక అంతరాయము కలుగుననియు కారణాంతరష్షృవల నది తొలగి వారికి పునస్సమాగమము సిద్దించుననియు సీసన్ని వేశమునందుగల వస్తుధ్వని. ఇట్టి ధ్వనిశిల్పమును సాధించుకొనుటకు ఇ వ్‌ ర్యులవార్త విదూషకుని ప్యాతను సార్ధకముగా వినియోగించుకొనినారు. రహమృన్వ, దోంగలించిన యాయనుతాపము నాయికా హృదయగత మైన

స్వ సురాగవరిని దృఢతరము గావించినది. పార్వతీ తపోదీఇకథా శవణ (కృతీ

] కోల్చన సామె భావితపస్సంకల్పమునకు బీజావావన మొనర్చి

వై జయంతీ బ్‌. నాయికా నాయకుల యనురాగమునకు పరస్పర రూపగుణ మాధుర్య దర్శనాదు లాలంబనములుగా నిలిచినను వారి శీలమునందు (కమపరిణామ రూప మున ఖాసించిన ధర్మది ప్రీ, సహనశళక్తి దాని కుద్దీపనములుగాం దీర్చి దిద్దంబడి నవి. ఉదా త్తశీలుర యుత్తమ శృంగారకథ కిట్టిశిలపరిపోషణ విధానము ఉత్తమ శిల్ప సుందరమైనది. మహాకవులకుగాని యిట్టి రచన యలవడదు! నాయినా నాయకు లిరువురును మహర్షుల శిష్యులు. వారి గురువు లెంత లౌకికులో యంత అలౌకికులు. కణ్వప్కుతుండు తపస్వి యయ్యును ధనురా చార్యుండు. శిమ్యని విశ్వజిద్వీరునిగా( దీర్చి దిద్దినవాండు, స్యువతుండు తపశ్శక్తి యుక్తుండైనను సంగీత నాటక నాట్య కళాకోవిదుండు, పె పెచ్చు రాజపురోహి తుండు. పీరిశిక్షణచే శిమ్యలకు కాన్త్రపాండితితోపాటు సంయమనము సహజాలం కారముగా నలవడినది. అందుచే వారు _ శృంగారమైనను, వీరమైనను, విషాద మైనను, వి(పలంభమైనను - వివేకమును వీడి విశ్ళాంఖలముగా వర్తించలేదు. ధర్మమును మరచి దారి తప్పలేదు. ఈ నాటక శృంగార రసపోషణమున నాయికానాయకుల శీల సంస్కారమే జౌచిత్యము నగు నారవడియై నిలిచినది; కౌదాత్యమునకు ఉజ్వ్వలదీపమై వెలుగొందినది. స్వయంవరమునకు పూర్వమే స్కువత తపోవనమున కలిసికొన్న నాయికా నాయకుల యనురాగము అనుమానాగ్నిచే పుటము పెట్టబడి వన్నె కెక్కింపబడి నది. అవీక్షితునియందు గాఢానురాగము వై కాలిని కేర్పడుటకు వూర్వరంగము పుష్టిమంతముగా కల్పింప(బడినది. అవీక్షితువి చిత్తమున [పణయబీజములు స్థిరముగా నాటంబడినవి. అవీక్షితు. డోడిపోయిన తరువాత వివాహయత్నము విఫలమైనది. కాని, వారిచి త్తములందలి |పణయవీజములు మ్మాతము నశించు టకు వీలులేకపోయినది. వారి (వణయసిద్ధికి తోడ్పడినవి నాయికా తపళ్ళ్శక్తి, నాయకుని ధర్మానురక్షి. వారి పునసృమాగ మము ధర్మరక్షితమైన నియమశీల కబ్చిన నిండుఫలము. అందువారి విషయవాంఛలకు మోహమునకు తావు లేదు. గుణములకు, ఆకళ౦కశీలములకు పట్టము కట్టంబడినది. ఉదాత్తుల చర్మితము లలో ధర్మమునకు మించి శృంగారము వర్తింపదను మహోపదేశమును రస మార్గమున వ్యంగ్యముగా లోకమున కందించుట యీనాటకశిల్పము. ఇంక వైైకాలినీ నామ్యగహణమునందు పంచసంధి నంవిధానశిల్పము సూచితమని యంటిమి. నాయికా తనూసొష్టవకల్పనమునందు వస్తుసౌష్టవ

112 జీవియస్‌ పీఠికలు ధ్వనియని భావించితిమి. ఈ నాటకమున సగముభాగము వై శాలిని "పెంచినది మిగిలిన సగము [పతినాయకుడగు దృఢశేశి పెంచినాండు. మూలమున దృఢ శ్రేశి ప్మాత స్వల్పము. వైశాలినీ తనూవిలాసముల గాంచి యరణ్యమున నామెను బలాత్కిరింపంబోయి, ఆవేక్షితునిచేత మృతుండైనాండు మూలమున, నాయక (వతినాయకులకు బద్ధవైరము లేదు మూలమున, స్వయంవరమున రాజులవలన నోడిన అవీక్షితుండు రాక్షసవిజయమును సాధించి, యభిమానమును సమాధాన పరచుకొనినాడు మార్కండేయమున. అవేక్షితుని పర్మాకమమునకు రాషస విజయము గీటురాయి కా(జాలదు. ఆది అవేశ్షితుని మనస్సులో శల్యమై యొక మూల బాధించుచునే యుండెను, తండి కిచ్చిన మాట లేకున్నచో అవేక్షితు( -తప్పటికిని వ్లైకాలిని వివాహమాడి యుండెడివాండు కాడు. ఆయంశ మతండు -రాజ్యాధికారము (గహింపకుండుటలో పురాణక ర్త సూచించినాండు. ఇది పురాణ 'కథసంగతి. ఈ నాటకథ వేరు. దృఢకేశి విశ్వజిద్వీరుండై న అవీక్షితుని కోడిన రాజలోకమునంతటిని తన నాయకత్వమున సమీకరించి, యతనివైం బగ సాధించి, విశ్వజిద్వీర బిరుదముతోపాటు, వైశాలినీ పాణ్యిగహణము చేయ సమ కట్టిన రాక్షస సంకల్పు! డాత(డు. రామాయణమున రాముని యెదుట రావణుని వలె నీ నాటకమున నవీక్షితుని కెదురునిలిచిన (పతివీరు డాతండు. నాయకు6డు దాత్తు(డు; ఈత( డుద్ధతుండు. అతడు (వజాహితపాలకుడు; ఇతడు లోకకంటి కుండు. విశ్వజిద్వీరుని ధ్యేయము దృఢకేశి నోడించుట; అప్పటికిగాని యతని బీరుదము సార్ధకముకాదు; వైళాలినికి రాక్షసబాధ పోదు; తపోవనముల నిరా మయములు కావు; కణ్వశిష్యుని కలలు నిజము కావు. దృఢ కేశి యెంతటిమాయా బలవిశారదుండో అంతటి కుటిల నీతికోవిదుండు. నాయకుని గుట్లులు చారులచేత తెలిసికొనినవా6డు; నారాయణాస్త్రమును వమ్ముచేయటకు తం్యతము పన్నిన వాండు; నమ్మిన మ్మితుని నక్టేట ముంచినవాండు; అధర్మ యుద్ధమున అవీక్షితుని బంధించినవాండు, ముని రకాకవచమున నిర్భయగా నుండు నాయికను తరి పొంచి కబశించుటకు యత్నించినవా(డు. ఎదుటపడని యీ మాయావి కొరకై ఆవీక్షితుః డేండ్లు పూండ్డు వెదుకవలసినవాండయ్యెను. చివర కాత( డరణ్యమున తారసిల్సినా(డు. అవీక్షితు( డాతనిని సంహరించినాండు ఈకల్పనచే నాయకు(డు దృఢ కేశిని జంపినచో స్వయంవరమున నాతని యోటమికి కారకులై న'రాజుల నందరిని జయించిన శ్లే యగును. ఆచార్యులవారు దృఢకేశికి (పతినాయక పతి పత్తి కల్పించుటతో మూలకథలోని పెద్దలోపము వారింపంబడినది. దృఢ కేశి

వైజయంతి లిపేశీ యత్నమంతయు వై శాలినీ కర్మగహణ లకితమగుట చేతను, అవీక్షీత యత్న మును దాని నుపలక్షించి సాగుటచేతను కథలో సంఘర్షణ సమ్మగ రూపము తాల్చినది. పంచసంథి సంవిధానమున సంఘర్షణ మొక అంతస్సూ_ తను. నాయకుడు చేయు దృథకేశి సంహారమునకును వైళాలినీ పాణ్మిగహణ. మునకును హేతువులైన బీజములను (పథమాంకమున నికేపించుటయెనది. “నేనా దురాత్ముల వధించికాని యామెను చేపట్ట'నని అవీక్షితుండు (వతినచేయు టలో నారంభావస్థ వ్య క్తమగుచున్నది. వీజసముత్పత్తి [పారంభముతో గూడుకొని యున్నచో నది ముఖసంధి. ముఖనంధ్యంగములు (పథమ ద్వితీయాంకములలో భాసించుచున్నవి, కించిత్‌ లజ్యాలక్యముగనుండు వీజముయొక్క- అఖివ్యక్తి పతి ముఖసంధి. దృఢ కేళుని తం్యతములును, నాయికాహృదయతాప హేతువును కలిసి నాయక యత్నమునందు భాసించు వీజమును ఆగపడియు నగ పడకుండ చేయును. వాని నధిగమింప నాయకుడు చేయు త్మీవయత్నములో (పయత్నావస్థ గోచరిం చును, బిందు యత్నముల కూడికయే (పతి ముఖసంథి. ఇది తృతీయ చతుర్థ్ధాం కములలో వ్యాపించియున్నది. 'నాయెత్తు నేడు చక్కగా సాగిన'దని _పతినాయ కుండు విజ్బృంభించుటలోను, వ్యజదంతుని కొణకు నాయకుండు నారాయణాన్త మును రాక్షసునిపె(. (బయోగించుటలోను వీజము ద్యోతమానమగుచున్నది. నాయకు(డు నాయికను నభోమార్గమున రా్షసమాయనుండి రకించుటయందును ఆమె యెదలోని యనుమానమును దొలగించుట యిందును (వనయత్నావస్థ కలదు దృష్టనష్ట వీజాన్వేషణము గర్భసంధి. నాగాస్త్రబద్ధుండైన నాయకుండు వివాహ విముఖు;డగుట యందును, వై కాలిని తపోదీక్షగై కొనుట యందును, దృష్టమైన పీజముయొక్క- నష్టము కలదు. వ్యజదంతుండు పతాక నాయకుడై నాయకుని యత్నమునకు తోడ్పడి వీజరక్షణము చేయును నాయిక యరణ్యముల కేగినను శుభము కల్లునని ఆశీర్వదించు'సుువతుని పలుకులలో (పాప్త్యాశ పొటమరించును. ఇట్లు గర్భసంధి పంచమాంకమునందు కలదు. (ోధముచేగాని. విలోభనముచే గాని, గర్భనిర్భిన్న వీజార్థముల గూర్చిన విమర్శ అవమర్శసంధి. కిమిచ్చక (వతము (పకరి. వైశాలినీ తపోవన క్లేశము, దేవదూత భావికధార్హసూచనము, అవీక్షిత వర్మపదానము, కణ్వప్పుతుని నాగలోక వృత్తాంత కథనము - ఇవి యన్నియు గర్భనిర్భిన్న వీజార్థముల విమర్శసూచకములు,. “రాకుమారా! ఆసాధ్విని బెండ్లీయాడి సీజననీజనకుల యాజ్ఞ పాలించుటయేకాక దృఢ కేశిని జంపి (పజాకల్యాణ మొనర్చి నాగురుదక్షిణ నాసంగుము” - అను కణ్వపుడుని

ల్లి 1ేట జీవియస్‌ పీఠికలు ఆశీస్సులలో నియతాాప్రి నిశ్చితమైనది. కావున షష్టాంకమున అవమర్శసంధి [వవర్తిల్లినది. సస్తమాంకమునుండి నవమాంకమువజకు నిర్వహణసంధి. అడు గడుగున నద్భుత ములతోసాగు నీకథాఘట్టము లాసంధిని సార్ధక మొనర్చిచున్న వి* వైళాలిని నవమాసములు మోసి సుతుని గనినదేమో యనునట్లు తొమ్మిదంకముల యీ నాటకము వూర్ణఫలమును (పసవించినది, ఎన్ని దృక్కణములతో గాంచి నను ఈ నాటకమునకు “వై శాలిని" యను నామ మన్వర్థ మగుచున్నది, మూలాతిశయముగా నీ నాటకమున గల నూత్నకల్పనలు మజికొన్ని : క్షే వ్యజదంతోపాఖ్యానము - ఈ నాటకమున వ(జదంతుడు పతాకా నాయకుడు. రామయణమున స్ముగివునివంటివాండు. స్వ్యవయోజనము సాధించు కొని నాయక కార్యసిద్ధికి తోడ్పడిన యువనాయ(కుడు. ఈ పాత సృష్టి ఆచార్యుల వారి (వతిభాజన్య మైనది; ఈతని వృత్తాంతము లేనిచో నాటకమున గర్భసంధి లేదు. విచ్చిత్తి చెందిన వీజార్థములకు సమాహారము లేదు. నాయికకు రక లేదు. నాయకునకు సహాయము లేదు. ఇన్నిలేములను దీరి ఏ నాటకమునకు కలిమికూర్చి నాడు, ఇతడు తన భార్యను రక్షించిన మి్యతుని కతనిభార్యను రక్షించి యిచ్చి నాడు. (పియురాలి కొరక్షు దివినుండి భవి దిగివచ్చి యిడుముల గుడిచిన రసి కుడు. ఉవకారిక్తి నుపకారియై ఉజ్జ్వలకీ ర్తి నందినాడు వజదంతు(డు. కీ. ఆవీక్షితుని ఆత్మహత్యా _పయత్నమును వైళాలిని మాన్పుట-దీనివలన నాయకుని గాఢానురాగము నాయిక యెజుందుటకు వీలైనది. భావికథలో నాయికా తపోదీక్ష కిది ఉద్దీసకమైనది, శి. స్కువళుండు వై కాలిని కిచ్చిన రక్ష - దీనివలన భిల్లినిప్మాత కల్పన మేర్చడినది. మాయావియైన రాక్షసుం డనవరత మామెకొలకై యన్వేషించు చున్నట్లి నాటకమున కల్పింప(బడినది కావున దాని కనుబంధముగా నీకల్చన మవసరమైనది. వైళాలినికొ*కు 1పాణముల నర్చించిన భిల్లిని వరితల సానుభూతి నొందగలిగినది, ర్‌, బంధుపునస్సమాగమము . మూలమున నాయికా నాయకులు గంధర్వ లోకిమున వసించినట్టు వారిరువురి తల్లినం[డులకు( దెలియదు. కాని ఈ నాటక మున నాసంతోషము నందరికి వంచి పెట్టించినారు ఆచార్యులవారు. గంధర్వుల నిమానము చేతిలోనుండగా వారిని రంగము పై దెచ్చుట యెంఛసేవ!

వైజయంతి రి1ేగ్‌

6. సమకాలీన సమాజచ్మితణ- కవి యెంతటి పురాణవృత్తమును గైకొని నను తాను నివసించుచున్న సమాజ పరిస్థితుల (_పభావమును దాటిపో లేడు. భౌతికమైన అనుభూతి భావన కొక ఆలంబన మగుచుండును. మచ్చునకు కొన్ని వాక్యములను ఉదాహరింతును.

7. *ఆర్యప్ముతా! ఈలోక మేలకో కవి (బదికి యున్నప్పుడు వానిని సన్మా నిందు” - (పుట 8) ఇది ఏలోకమో కాదు తెలుగుదేశము. ఈ యంళముపై నేకాంకికలు కూడ తెలుగున వచ్చినవి.

8. “చ్మితాంగదా! ధనికుడు దర్శిదులను దోచుకొని తిని మరింత ధనికు డగుచున్నాడు.బలి బలహీనులతలల. బాతాళమంఓ(1(దొక్కుదు మరింత పైపదవి నగ్గీరోహించుచున్నాండు. విద్యాధికుండు విద్యావిహీనుల వంచనోపాయములతో మోసపుచ్చి వి శేషసుఖముల( జూరగొనుచు నతిచతురుండనిపించుకొనుచున్నాడు. *ఆఅనకాశవాది యీ మువ్వురి [పళయ తాండవములకు ననుకూలగతి లయవేయు చున్నాడు. ఇంతియె కాదు దేవునిపేరిట మతభేదము లనియు, జాతివిభేదము లనియు. (బాంతీయ విభేదము లనియు, భాషావిభేదము లనియు మిషలిడుకొని యెకరి నొకరు _పాణశ్యతువులుగా ద్వేషించుకొనుచున్నారు. బడితగలవానిదే లోకము” పైస గలవానికే నాకము. అచటి (పజలతత్వ మిట్టున్నది. (వభుత్వము దాని లయవేయుచున్నది”, ఇవి మణికంధరుడు మానవలోకమునుగూర్చి చెపిన మాటలు, “నరవాతి చర్మితసమస్తం పరపీడన పరాయణత్వం” అన్న శ్రీ్రీనాక్కూల కిది వ్యాఖ్యవలె నున్నవి.

శీ. *వజలధనముల రాజులు దోచుకొనుటయా? చీమలు పెట్టిన పుట్టలు పైమ లా[కమించిన నాచలివీమలచేత( జిక్కి తాను సర్పనుఃగూడ నొకనాడు చామలసివచ్చునుకదా!' (పుట లే వర్గపోరాటములోని వాస్తవము నీ వాక్యము చాటచున్నవి.

శీ. “ఇచట (గంధర్వలోకమున) ధనికదర్శిద భేదములు లేవు. (సతి పౌరడు విద్యావంతు(డే, ధనవంతుండే; శ క్రిమంతుండే; స్వతం్యతుండే. ఎవరికిని నన్మవస్త్రములకొదువ లేనే లేదు. ఇచట సకల వజలకు సాంఘిక మర్యాదలు సమనముగా లభించును. (పజలెల్లరును దేవజాతివారే. జాతిభఖేదములు మచ్చున కైనగానరావు. ఆటులే యిచట సకలవిధ దైవోపాసనల నాకే మర్యావతోం జూంరు. వీరందరిది యొక్షే దేవభాష. వీరిలో వీరి కే విషయముల యందును

గేం జీవియస్‌ పీఠికలు పరస్పరవై షమ్యములు లేవు, అందరు నందరిమేలుకై కలిసి కట్టుగా( బాటు పడెదరు. ఒకే తల్లిబిడ్ధలవలె సకల్మవజలును (_పేమగలిగి మెల(గెదరు”, నేటి ఆధునికున కిట్టి లోకము మరో_పపంచముగా దర్శన మిచ్చినది. సమసమాజములో సంక్షేమరాజ్యముండుట స్వర్గమని ఆచార్యులవారి దర్శనము. వీరి సమదర్శనము నేటి (వజాతర్శతవ్యవస్థ సాధింపవలసిన పరమ్యపయోజనము, దానిని వస్తువు నందు వ్యంగ్యముగా నిబంధించి జాతివార్తా విశేషములను వెలయించినారు. దృఢ కేశి యనుయాయలు (వజలను కొల్లగొట్టి స్వాధికారమును సాధించు నియంతలు, వారి మర్యతతంతములను (వజాకేమదృష్టితో నెదురించు (ప్రజా పొలకుడు అవీక్షితుడు. ఆతని పరిపాలనను తీర్చిదిద్దు మేధావులు కణ్వశిష్యాదులు, వీరు (పజాతం(తము'పై విశ్వాసము కలవారు. సమసమాజముమై దృష్టికలవారు; విశ్వ శేయము వీరి లక్ష్యము. వీరి[పయత్న విజయమే సమసమాజ వ్యవస్థళో విలసీల్లెడి సం కేమరాజ్య కల్పనము. ఇది భారతీయదృష్టికి (ప్రతిబింబము. నేటి సామాజికదృష్టికి చక్కనియాదర్శము! ఇట్టి యాదర్శము సీ నాటకము ద్వార మున బోధించుచు ఆచార్యులవారు ఆధునికత్వము నారాధించినారు; సామా౭క స్పృహను సాహిత్యమున సంతరించినారు. పురాణ (వతీకలలో సమకాలీన సమాజ సమస్యలను సమన్వయించు దృక్పథము (ప్రపంచ సాహిత్య (ప్మకియలలో విష్ట గౌరవము నందియన్నది. వై శాలిని అట్టి శిల్పమున విశిష్ట (పయోగము!

ర. గండములు - కథార్థసూచనలు _ కాళిదాసాది మహాకవుల నాటకము లలో విమర్శకుల దృష్టి నాకర్షించిన రూపకశిల్పములలో గండములు, కశిర్థ సూచనలు ముఖ్యములై నవి. ఇవి కథను భావనామయ మొనర్చుటకు తోడడు శిల్పస్తూతములు. వీని నాచార్యులవా రాయాప్మాతల ముఖమున నత్యత సహజసన్ని వేశములం దనుసంధించి రూపకరచనా కళాకోవిదు లనిపించికిని నారు. ఉదాహరణమునకు_

1, 'సంవదన్వితు నొరుని సహింవ లేక

చెలువ( దలంచుట తనుదానె చెటపుకొనుట

పాలతో గూడు నీరము నృాపనెంచి

పొంగు దెప్పించు నగ్నియె పొలియడొక్కా*, (పుట ఖ)

ఇది పెకి చూచుటకు సూక్తి, (పాచీన నాటకకర్తలు కధాన్కూతవన కొదిగిన సూక్తులను మౌ క్రికములుగా నాటకములందు నికేపించు రచనాఖ్ఫ

వై జయంతి రే మును బాటించినారు. ఇవి కావృవస్తువునకు విశ్వజనీతనను సంతరించుటలో తోడ్పడు ఆలోచనామృత సింధువులు. వీనిలో థావికధార్ధ సూచనము చేయట బంగారమునకు తావి కల్పించుట. ఆచార్యులవారి నాటకమున నిట్టి ఉభయ శిల్ప మండితములై న సూక్తులు కుప్పలు తిప్పలు. వారి మహాకావ్యరచనలోని మనోజ్ఞ శాఖ యొకటి దృశ్యకావ్య మ్మేతమున మహనీయపలముల నిట్టు (వసాదించినది. పై సూక్తి లోకవృత్తము నొక వైపును, నాటకవస్తువు నొక వైపును ధ్వనింప జేయగల పద్యరత్నము.

9. *ఆయిన నిది నీయవీక్షిత ఫల మనవలెను". (పుట 87) సహజ వాక్యసరళిలో శ్లేష వలన కథార్థములను వ్యంజింపజేయు నేర్పు.

10. “దృఢ కేశి బంధనాధీనుండు గామి మారాజకుమారుడు మీవద్ద స్వయం వరమున నుండ జాలడని తెలియవలెను” - _పమాదజనిత వాక్యమునుండి భావి అమంగళ ధ్వనిని సూచించు గండ మిది. దీనిని విదూషకుని నోటపల్కిం చుట సార్థకము, శిల్పసుందరము,

11. “బౌరా; ఈ మరుత్తు మితిమీరి చరించుచున్నట్టున్నా డే? కాదు. ఈ పిల్ల

లు మరుత్తు తల్లి స్తన్యము [గోలు స్తనంధయుసివలె పయ్యెదం దొలంగం జేయు చున్నట్టున్నాండు" ఇది కవిప్మాడో క్రి కల్పితమైన సూచనము. అవీక్షితమైన యదృష్టమును నాయకుని పల్కుల నుండి వెలయించుట విశేషము. ఇది యొక పతాక స్థానము. నాటకఫలవ్యంజకము.

5. తృతీయాంకమునందలి గౌరీతవశ్చర్యగాథ యంతయు భావిక థార్థ్‌ వ్యంజక మే. ఆంతర్గాథను అంతసార్థకముగా వాడుట అపూర్వ రూపకశిల్బము.

6. చతుర్ధాంకమునందలి గండముల రచనాశిల్ప మనల్బము. ఈ క్రింది వానివి గాంచుడు, అవీ: “*“ఆమె నన్ను వరించునను విశ్వాస మే మున్నది, విశ్వ సించినను విధి యనుకూల పడవలదా!" (పుట 118) |

అవీః “ఇప్పుడు నే నొక శిల నైతిని నా కేమియు దోచకున్నది”,

(పుట 117౧ విదూ ; ''ఒకచేళ యేదేని బలవంతమైన యడ్జే సంపాప్తించిన...” (పుట 119)

లేగ జీవియస్‌ పీరికలు విశ్వజిద్వీరుని విజయగాథలో వినవచ్చెడి విషాద్మశుతు లివి. వీనివలన పఠితకు నాయక పృాతపై సానుభూతితోపాటు, భావికథలో నుత్క్మంఠ యతిశ యించును. నాటకములో (వకృతిని, విధిని చైతన్యరూవ పాతలుగా పోషించుట మహాకవుల శిల్పము. కాళిదాసు శిల్పములో నది యుత్తమమైనది. ఆచార్యులవారీ రెండింటిని తమ నాటకమున సాధించిరి. దానివలన ప్యాతచిత్త వృత్తుల యొక్కయు, [వకృతి యొక్కయు గాంభీర్యము వ్యక్తమగుటయేకాక, జీవిత మున కొక తత్త్వ్రవాఖ్యానము సమకూరుచున్నది. ఇట్టిదృష్టి _పస్తావనలోనే (వత్యక్షమగుచున్నది. “నూ: అయిన నీనాటక [పయోజన మేమైయుండును? నటిః లలిత సహజ సుందర వికాల (పకృతికి పొరి ననంగని భావీక్ష్య పురుషు నీడ నఖిల [పాణికోటికి( [(బాణమౌ మరుత్తు కలుగ సత మీ జగన్నాటకం బలరెడి *. (పుట 9) వైళాలిని శక్తి; అవీక్షితుండు పురుషుడు; మరుత్తు సృష్టి-ఇది (దార్శనిక) తత్వము. వైళాలిని స్త్రీ అవీకితుండు పురుషుడు; మరుత్తు గార్హస్ట్థ్య ధర్మఫలము- ఇది జగఠ్‌ తత్వము. వై కాలిని శబ్ధము; అవీకితుండు అర్థము; మరుత్తు అక్షరజగత్తుకు [పాణము- ఇది సాహిత్య తత్వము. వైకాలిని శృంగారము; అవీక్షితుడు వీరము; మరుత్తు ధర్మము-ఇది రసతత్వము. “వైశాలిని పార్వతి; అవీక్షితుడు శివుడు, మరుత్తు కుమూరళ క్రిఇది పురాణ తత్వము. వైశాలిని జడము; అవీక్షితుడు చైతన్యము; మరుత్తు వాని సమాహారము- ఇది సృష్టితత్వము.

• వైళాలిని సగుణము: అవీక్షితుడు నిర్గణము; మరుత్తు సమాధి-ఇది భ్‌ శ్రీరల్వము. గ

వైజయంతి ౭9

వైళాలిని సౌందర్యము; అవీక్షిళుడు ఉపాసనము; మరుత్తు కళాభివ్యక్తి- ఇది కళాతత్వము.

వ్లైశాలిని సంకల్పము; అవీక్షితుడు సాధనము; మరుత్తు సిద్ధి-ఇది యోగ తత్వము.

వ్లైళాలిని ఇచ్చాళజక్తి; అవీక్షితుండు [కియాశ క్రి; మరుత్తు జ్ఞానళ క్తి-ఇది హృదయతత్వము.

ఇట్లు భావించిన కొలది యీ నాటకతత్వము భథాసింపగలదు. రససిద్ధి తత్వచింతనకు రాచబాట యగునట్లు కావ్యతత్వమును భావించుట భారతీయ సం్యసదాయము, ఈ లోతు నాందీ పద్యమున గలదు. “ఆశీర్నమస్కియా వస్తు నిజ్హేశోవాపి తన్ముఖమ్‌” అను లక్షణము నాందికి వర్తించును.

““ఎయ్యది యాదిభావ మగు నెద్ధి యకంత విచార వూర్ణమౌ

నెయ్యది యక్షరాకృతిగ నెన్నియొ రూపులు గాగ మారుందా

నెయ్యది నిత్యనిష్ట వసియించు (శుతిస్వరశబ్దితంబుగా

నెయ్యది యాదిమూర్తి కవియే యయి కైతగ మారి మార్చునా

నెయ్యపుటె త్తికోలు మిము నిత్యవిశాల రసాబ్ధి( దేల్చుతన్‌”

ఇందు కీర్తింపబడునది రస్మబహ్మము. అది ఆది వికారరూపమైన భావ మయి,భావనాళ క్రిచే విస్ఫృతి గాంచును. అక్షరాక్ళతి దాల్చి అనంతరూప మగును. శబ్దము న్మాశయిలచి సాకారమగును, అర్థము నాాశయించి యనుభూతి యగును, మూర్తమైన అనుభూతి కవిత; కవితకు కవి యాలంబనము; విశాలమైన కాలము విహారరంగము; అనంతసహృదయానుభవరూపమైన రసము దాని జీవనము రసాబ్ధిందేలియాడు అనంతశయనుడే (బహ్మము. దానినుండియే (బహ్మచైతన్య మైన సృష్టి యుదయించినది. సృష్టికి (దవావస్ట్థ రసము. (దవాస్థలోని అనందస్థితి (బహ్మము. “రసోవై సః" అన్నశు9తికావ్యమునకు కవితాకృతి యీనాంది. “విళాల రసాభ్ధి'యైన యీ నాటకమున భావింపవలసిన “రసాత్మ”" ఆది. నాటక మునకు జగన్నాటకమునకు అభేద (పతిపత్తిని దర్శించుట ఆలోచనము. ఆ ఆలో చనమున అఖండసత్యమును వ్యంజింపజేయుట రసయోగము, దానినే (పాచీనులు సాహిత్య లోకమున దర్శన మనిరి. శ్రీమాన్‌ వరదాచార్యులవా రట్టి బుషికల్పు లైన (దష్థలు. వైైశాలిని రస్మబహో్కోపాసన కమర్చిన రమణీయ సాధనము!

క్రి0, జీవియస్‌ పీఠికలు “సదమలాక్షర పదముల కధిపుం డగుట మహిత నవరసామృతపాన మత్తు( డగుట విబుధ జన సేవ్యు( డగుట నీ విశ్వ మెల్లి నతని గని కవీర్యదుం డని యాడుచుండు" (పుట 56) ఆచార్యులవారివట్ట కవీర్యద పదము సార్థకము. శప్పీర్రి నభిజ్ఞా లేమని విను తించిరి? 'సరవి నన్నయ సమాసంబు శబ్దపుడంబు తిక్కనౌచిత్యంపు. తెనుంగు సొంపు శ్రీనాథ కవి పొఢ సీసంపు హరువును పోతన వై దర్భిరీతి మురువు రామరాడ్ఫూషణు రసరంజిత శ్లేష పెద్దన జిగిబిగి బెనంగు భాష చేమకూర క వీందు చెలువొ చమత్కృతి కూచిమంచి సుళబ్దగుంఫ నిరతి కొళిదాస భావోపమా గౌరవంబు భవ్యభవభూతి కరుణ నిర్భర రసంబు నవకవుల సౌంపు సీచేత నాట్యమాడు సరస కవితా కళారవీ ! వరదసుకవి 1 (పుట 6) 1పాచీనార్యధగీర్వాణ మహాకవి వాక్సాకములను తమకవితయందు రస మం౦జరిగా నలంకరించుకొనిన విద్వత్కవు లాచార్యులవారు. ఎంతమంది కవితల సౌంగధ్య మీ మహాకవి వాక్సుమములలో పరిమళించుచున్నను = అందు పోతన కోవిక్ళాపాణమైన' వై దర్శిరితి పీరికృత్తులలో విశాల రసాబ్ధివలె వ్యాపించినది. అందువలననే' పీరికవికాకన్య (పాశ స్త [మును పంక్షిళు లిట్టు పళసించిరి, “*లలితవదారవింద బుధలక్షణ లక్షిత భావజాత క్రో మలసుము సుందరాంగి, గుణమాన్య, సువృత్త, సువర్డ వర్ణసం విలసదలం క్రియాకలిత, విశుతపూతచరిత్ర, మంజు శ య్యల నలరారురాణి, బహుళార్థ వర్మపద వాణి యీమె తాన్‌” (పుట ర్‌ ఫీరికవితాకన్య ఈ నాటకమున (పతిపదమున లాస్యము చేసినది,

వై జయంతీ న! వీరికవితాలలామ (_శవ్యకావ్య (ప్మకియను వరించి పోతన మహాకావ్య ఫలమును బొందినది; దృశ్యకావ్య (ప్యకియ ననుసరించి వైళాలినీ నాటక వై జయంతిని సాధించినది. మహాకావ్య రచనమువలన ఆచార్యులవారు “అభినవ 'పోతని విరుదాంకితులై నారు. ఈ నాటకరచనమువలన “అభినవ కాళిదాసి బిరుదమున కర్షులగుచున్నారు. (వసిద్ధ కావ్య_ప్యకియలలో పరమో_త్తమ కృతు లను నిర్వహించి ఉభయకావ్యశిల్ప (పౌఢిని _పకటించిన ఆధునికమహాకవులలో ఆ_గ(శీణి నలంకరించినారు. పోతన-కాళిదాసుల కొక భేదమున్నది. ఇరువురు శృంగారమును పోషిం చిన వారయ్యును పోతన శృంగారమును భ క్రియందు లయింపజేనినాడు; కాళి దాసు శృంగారమును ధర్మనియతికి దోహదముగా ననుసంధించినాడు. పోత నలో శృంగారము తరంగితమై భక్తచిత్తము నున్మత్త మొనర్చి భగవ(దతిగా "పరిణ మింపజేయును. కాళిదాసు శృంగారము పద్మమువఠె వికసించి రవికిరణది ప్తిచే తప్తమై ఉజ్జ్వల మగును దేహధర్మమైన శృంగార మాత్మధర్మముగా రూపొంది నట్టు (పకాళించును. ఆపరిణామమునకు కాళిదాసు [(వయోగించు అవాంతర రసము వత్సలము, కణ్వమహర్షి యొక్కయు, మారీిచమహర్షి యొక్కయు వచ్సలము కాకుంతలములోని శృంగారమును ధర్మ తేజమ్మువెపు నడిపించినవి. కాళిదాస కృతులలో శృంగారము శమమునందు లయింపదు కాని శమలక్షణవిశిష్టమై సముజ్వ్వలమగును. అట్టి శిల్ప మాయనకే చెల్లినది. ఆచార్యులవా రాశిల్ప రహస్య మును పట్టినారు నాటకములో సమర్థముగా (పయోగించినారు. కణ్వప్యుతుని అనురాగము, స్మువతుని కారుణ్యము: వ్యజదంతుని సౌాహృదము నాయికానాయ కుల శృంగార రస పరిణామమును సాధించిన శ క్రితయము. భాగవతమున శృంగారము ఆత్మనివేదన రూపమున ఆముష్మిక మార్గ మున గమించి భగవ దతిరూపమైన రససిద్ధిని గాంచును. కాళిదాస కృతులళో శృంగారము వియోగతాపమున కృశించి ఆధ్యాత్మిక తేజస్సును గడించి అద్వైత (పేమగా పరిణమించును. ఆచార్యులవారి పోతనచరిితలో భాగవతమార్గము కలదు. వ్లైశాలిని నాటకములో కాళిదాస మార్గము కలదు.ఆందువలననే వీరు నాడు అభినవ పోతన లైనారు; నేడు '“అభినవ కాళిదాసు” లైనారు,. ఆధునిక నాటకములలో వైళాలిని స్టాన మేమి? అను వశ్న సహజముగా నేర్పడును. ఆధునికనాటక మనగా సామాజికస్పృహ కలిగిన నూత్న _పయోగ మని భావించుచున్నాము. అది సాంఘికమైయుండుట మొదటి లక్షణము కొన్ని

రిం జీవియస్‌ పీఠికలు యెడల (సతీకాత్మ కము కావచ్చును. ,పతీకాత్మకమైన నాటకములో పురాణ ప్మాైతలుండవచ్చును గాని అవి అడుగడుగున ఆధునిక భావములకు సజీవ కల్పనలుగా నిలువవలెను. (వమోగవై విధ్యమునందు పురాణవస్తువును (గహింప వచ్చునుగాని, _పసిద్ధరూవక (వ్మకియకై పురాణవస్తువును [గహించుట ఆధునిక ధర్మము కాదని భావించుట జరుగుచున్నది ఈ దృష్టితో ఇది ఆధునిక నాటకము కాక పోవచ్చును,

ఆధునికదృష్టి యనగా సం్యపదాయ విచ్ళేద మొక్కటియే యనుకొనుట పొరపాపేమో! పూర్వశిల్బప్మకియలలోని విశిష్టలకణములన్సు, నవ్యష్మకియల లోని వినూత్న దృక్పథములను మేళవించి రచించటయ ఆధునిక కృతులలో నొకశాఖ కాకపోదు. వై శాలిని పూర్వ (_పసిద్ధ నాటకకల్పనల కాక నూత్నరూప మును కల్పించినది, ఆదునిక సాంఘిక స్పృహకు చోటు కల్పించినది; సంప దాయ నాటకశిల్పమునక్రు అభినవవిస్పూ ర్తి నిచ్చినది, ఇట్టి విశిష్టలక్షణములు గల నాటకములు నేడు చాల తక్కువ, సం్యపదాయ మార్గమున" తెలుగుకవులు అనువాదముల యందు చూపుచున్న పజ్ఞ స్వతంత్ర నాటకరచనయందు నేడు కనబరచుటలేదు. అట్టి లోపమును దీర్చి ఆచార్యులవారు ఆంధరూపక సాహిత్య మున అజరామరముగా నుండు ఈ నాటకమును రచించి తెలుగువారి క తజ్ఞతలకు ప్యాతులైనార్హు,

కోవ్యవిమర్శకంచె నాటకవిమర్శ కష్టతరమైవది, లలితకళా సమాహార రూపమైన తత్‌ సంక్షిష్టశిల్ప జగత్తును వివరించుటకృ వ్యుత్పత్తితో పాటు, శక్తియు కావలెను, నే నా రెండును లేనివాడను, నేనీ పిక (వాయటలో ఆచార్యులవారు నాపట్ల పచరించెడి వాత్సల్యమే వ్యుత్చత్తి, వారిపట్ట నాకున్న భక్తియే క్రి, ఇందు చెప్పిన దానికంటె చెప్పవలస్సినదే యెక్కువ కలదు. భావుకులై న పఠితలకు దానిని వదలుచున్నాన్సు,

“కతల గద్యవపద్యకృతుఐ నెల్ల రొనర్తుం

రమ్యశిల్పకావ రచన మరిది

కన్ను ముక్కు మూతి గల స్త్రీలు పెక్కురు

చక్కదనపులేమ చిక్కు నెటనొ!”

ఆంధ వివుర్శ వికాసవుం* క! సుమదామ సంగథన శిల్పమువంటిది సంకలన్య(గంథ సంపాదక త్వము. కంటి కింపయిన రంగుల నేర్చి కూర్చి సౌరభ్య సంవాసితమైన మనోహరా కృతిని మలచుటయే యాకళలోని కౌశల్యము. సభ్యభాషా సాహిత్యములయందు వైవిధ్యముగాని వైశిష్టముగాని గల సాహిత్య వ్యకియలలో సంకలన (గంథ ములు వెలయుట పరిపాటియే. వెలసి సహృదయుల చిత్తముల నలరింమటయే కాక నూత్న సాహిత్యోద్యమ చైతన్యముల వంటి సారస్వత _పయోజనములు సాధించుటయు కలదు! ఇది కవితా సంకలనము కాదు. సారస్వత వ్యాస సంకలనము, సద్యః పర నిర్వృతిని గలిగించు కావ్యకదంబము (దాఇు గుళుచ్చముపలె రస (వస వమై స్వాదువై రాణించును. వ్యాసములు కావ్యముల వంటివి కావు. వానిలో నెడద పాలెంత యుండునో మెదడు పాలంత యుండును. బుదిని వికసింపం జేయు వివేకమును గలిగించుచు, మనసును కదలించునట్టు చెప్తునవి సాహిత్య వ్యాసములు. అట్టివాని సంపుటి కదళీ గుకుచ్చము వంటిది. విమర్మయను మేలి ముసుగు తొలగించినచో. _బత్యక్షమగునది సరసమైన సాహిత్య తాత్పర్యము. పఠిత మనోరసన కది మకరంద తుల్యము. సాహిత్య విమర్శన మెంత కాస్త్రమా అంత కళ! “....065461019మ 18 &౬ 01౧066 & 5616206 2నిడే 20 226. తీ 2 30169066, 16 10701968 622- 1046100 ౦ 02౯616216౯ ఇం5%క5, 0096926100 ౦0 పేల 84169 ఇ 62661169668, 26 (1290127 85 27 కేల ౭ 1మరేటం6109 01 క్రలగి- ఆ౩౭1 ఫ10010165. దీం 2౧ &5౯56, 16 ల౧క్ర8క్రలఠక 19 ల18౭ ౯౦630602 01 561మ64126193 ఇంటే”. అని విమర్శ్మయొక్క ద్వందరూవ సార్థక్యమును సంభావించినాండు జోసఫ్‌ టి. షి్పప్టే. ఓ ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి జీవియస్‌ సంపాదకత్వమున (పచు రించిన *సారస్వత వ్యాసములు” _వథమ సంపుటి పథమ మ్ముదణకు (వాసిన పీఠిక. (18-4-1969)

ర్తి జీవియస్‌ పీఠికలు అధ విమర్శ చేయువాడు విమర్శకుడు. విమర్శ శబ్దము “వి యను నువ సర్గతోంగూడిన “మృళ్‌” ధాతువు నుండి యేర్పడినది. ఆ భాతువునకు వరామరి? చుట, ఆలోచించుట, పరిశీలించుట, చర్చించుట మొదలగు నర్థములు గలవు కావున నట్టి క్రియల యొక్క సమాహార రూపము విమర్శ యగును, దీనినిబట్టి విమర్శకు. డన కావ్యకళాఖండాదులను దర్శించి, పరీక్షించి, చర్చించి, వివేచించి? విలువ కట్టి, సమన్వయించి మనోహరముగా వాని త త్వ్వముల నావిష్కరించు వా(డని యేర్పడుచున్నది. “౦ 94 ౪0 18 & 5640 1960 8౭8 ల 25 2 ]ళకేకం 0% ₹4104* అనిన ఐ.వ, రిచర్డ్స్‌ వాక్యము విమర్శక స్వభావమును జెప్పెడి స్యూత్మహాయమైన సూ క్రి

మహాఠవుల కావ్యము లెన్నియో మహామహుల విమర్శల వలననే మానవ హృదయముల కెక్కి కలకాలము వసింపంగల స్థితిని సంపాదించుకొనినవి= "కవి తాను పొందిన రసానుభూతిని కావ్యరూపమున జాలువార్చి దాని కమరత్వము కల్పించుకొనును. అమరమైన యతని కావ్యములోని రససిద్ధిని తాను సాధించిః లోకమునకు దాని నందించుటకై విమర్శకు:డు రచనమ వెలయించును. కవికిని సహృదయునకుకు నడుము వెలసిన వాబ్మయ వారధి విమర్శకుండు, సరసమైన యొక విమర్శనము కవి హృదయమున కొక యాచర్శము, ఆది యెంత నిర్మ అముగ నున్న నంత స్వచ్చమైన సాహిత్య దర్శనము సాధ్యమగును.

(ప్రావీనులు సంగిత సాహిత్యముల తాతతమ్యము నిరూపించుచు “ఏక మాపాత మధుర మన్య దాలోచనామృత” మని పేర్కొని యుండిరి. సంగీతము వినినంత సేషు నవ్య క్త మాధుర్యము మనస్సున స్ఫురించును. సాహిత్య మాలో '“చించిన కొలది యమృతరుచుల వర్షించును. ఇందు గమనింపందగిన యంశము సాహిత్యరససిద్ధి కాలోచన బీజమని, ఆయాలోచనయే విమర్శకు మూలకందమని.

“కౌతి శబ్దాయతే. విమృశతి రసభావాన్‌ ఇతి కవిః తస్య కర్మ కావ” మ్మను భట్టగోపాలుని వాక్యమును బట్టి రసభావమ్సలను విమర్శించువాండు కవి యనియు, నతని కర్మ కావ్య మనియ నేర్పడుచున్న ది, కావున, కవనమందే విమర్శన మంతర్భవించి యున్నది. కవి లోకవృ త్తమునుండి "రసభావము లను (గహించి, మనమున మథించి, కావ్యమున లోకో త్తరముగ నిబంధించును. సహృదయండు తత్కావ్యార్థములను తన్మయందై చర్వణ మొనర్చ్భును.

ఆంధ వీమర్శి వికాసము ల్రీలర్రి “యేషాం కావ్యానుశీలనాభ్యాస వళశాత్‌ విశదీ భూతే మనోముకురే వర్ణనీయ తన్మయీభవన యోగ్యతా తే స్వహృదయ సంవాద భాజః సహృదయాః” అను నభినవగుప్తుని నిర్వచనము సహృదయులు కూడ రసభావ విమర్శన మొనర్చెద రని సూచించుచున్నది. నన్నయ భట్టారకుండు కవి - సహృదయులకు రసము సాధ్యమని “సాధ్యోహి రసో యథాతథం కవిభిః” అని పేర్కొనెను రసము సాధ్య మనగా రసభావ విమర్శవలన సాధింపందగినదనియే భావము! మజకియు కావ్యాత్మ యగు రసము కావ్యమున వ్యంగ్య మగునుగదా! త ద్వ్యంగ్యార్థ భావన మున నాలోచనము తప్పక యుండును. ఆనందవర్ధ్టనాదులు మహాభారతాదుల యందు పరమ వ్యంగ్యమగు రసమును విమర్శించి నిరూపించుటవలన తచ్చర్వ ణానుభవములు సహృదయులకు సులభ సాధ్యము లగుచుండుట (వసిద్ధము కదా! త త్త్వదృష్టిగల సాహిత్య విమర్శకులు ఆత్మదర్శనముచేయు విద్య యాధ్యా త్మిక విద్య యనియు, రసదర్శనము చేయు విద్య సాహిత్య విద్య యనియు వివేకించుకొని, రసదర్శన మాత్మదర్శనము వంటి దనియే భావించి 'రసో వైసః” యను శుతిని సాహిత్య పరముగ నన్వయించిరి. వపరాదేవిని “విమర్శ రూపిణీ విద్యా” అని విమర్శ రూపిణియైన విద్యగా భావించిరి. కావున కవి సహృదయులు పొందు కావ్యరసానందము రసభాప విమర్శ (పభవమనుటలో వ్మిపతిపత్తి లేదు. ఇట్టియెడ విమర్శకుండు కవి సహృదయుల నడుమ నిలువ(బడి విమ ర్శించునది యేమి? యను _పశ్న యుదయించును. విమర్శ కాలంబన మగు నది కవి నిర్మితమైన కావ్యము. ఆ కావ్యమున కావల నష్ట యున్నాడు. ఈవల సహృదయు.6 డున్నా (డు. విమర్శకుండు మొదట కావ్యమును నిర్మిం చిన కవిని గూర్చి విమర్శించును. అతండు పతిపాదింపందలంచిన వస్తు వేది? దానిని పపంచించుటలో నాత6 డెట్టు కృతకృత్యు. డయ్యెను? కవి వ్యక్తిగత జీవిత విశేషములుగాని, సమకాలీన సాంఘిక వృ త్తములుగాని యతని కావ్య రచన కుపపోషకములై యందు( (పతిబింబించినవా? అస లది కావ్య మగునా కాదా? ఇత్యాది అంశములను విమర్శించును. ఆ-పైని సహృదయ పరమైన యంశములను జేపట్టును. రసము సామాజిక నిష్టమగుటచే తదనుఖూతికి సహృదయుండే _సమాణము. కవిలో తాదాత్మ్యము పొంది కావ్య సృజన ౮౪52-18

ల్టీ్టీగ్రి జీవియసీ పీరికలు వ్యాపార శీలమును పరిశీలించిన యా విమర్శకండే సామాజిక స్థానీయ. డై యున్నాండు. ఆతనికి కావ్యరసానుభూళి కలిగినప్పుడు, తదనుభూతికి కార ణములైన కావ్య దవ్యములను గూర్చి యోచించును. కవి వాని నేయే విధ ముల సంయోజించి స పపంచించుటచే. నేయే రసభావాదులు కల్గుచున్నవో విమర్శించి, గుణదోషాదులను వివేచించును. సామాజికుండు సామాన్యముగా కావ్యరసాస్వాదనమును షాడబాది రసాస్వాదనము వలెనే (గహించి యానం దించును గాని యా యనుఖూరికి 'హేతువులై న (దవ్యముల సంయోజన శిల్పము. నెబుంగక పోవచ్చును. విమర్శకు డా రహస్యము విప్పి చెప్పును. అట్లని యతండు కవివలె, గావ్యము. నిర్మింప( జాలక పోవచ్చును. కాని, కావ్యనిర్మాణ మర్మము లెజి/గిన కుశలుండై యుండును, కవిసామాజికులతో నెంత సహానుభూతి నాందినను విమర్శకుండు నొక వ్యక్తియే.. అతని కుండెడి యభిరుచు లాతని కుండును. అవి నిష్పక్షపాత మైన విమర్శనమున కడ్డము కావచ్చును. అప్పుడు సాహిత్య (పయోజనమే భగ్నమగును. కాని, బహుళాస్త్ర విజ్ఞాననిధిటై సాహిత్యము నాపోశన పట్టి దాని నొక తా త్రిక దృష్టితో సమన్వయము చేయగ మనీషి యెవ్వండో సమర్థుండై నూతన దృక్పథముతో సాహిత్య విమర్శ సిద్ధాంతములు వెలయింప ద్ది * అట్టివారు స్థిరపరచిన సాహిత్య సిదాంతముల నాదరువుగా( జ్లేస్పిక్రాన్సి విమర్శించువారు సంపదాయానుసారులు, ౯ ఇందులో మొదటి వర్గము వారిని సాహిత్య కాస్త్రకారులనియు, రెండవ వరము వారిని సాంప్రదాయిక విమర్శకు లనియు దేర్కొన వచ్చును. స నాహిత్యము (ప్రవాహ తుల్యమైనది కావున స్లిమై యుండునది కాదు. కాలానుగుణముగా గతిని మార్చుచు, రూపమును మార్చుచు, కొం్యగొత్ర శోళలతో ముందుకు సౌగిపోవుచుండును,. దానిలో నువనపిలు పెక్కు చేరుచుండ వచ్చును. ఆయా భాషాాసవంతులతో సంబంధ బాంధవ్య ములు కళిగిన లొలది సాహిత్య దృకృథములోను, ఆవ్ర యభిరుచులలోను విమర్శ, పద్ధతులలోను మార్చు లేర్పడుచుండుట సహజము ము | ల్ల * అట్టి తరుణము నందు (పభఖ్యాత (ప్రాచీన సాహిత్య సిద్ధాంతములే విమర్శకులకు (బమాణ ములుగా నిలువక నూత్న కావ్య (వ్మకియలతోపాట్ట, నూత్న విమర్శన పద్ధ

ఆంధ విమర్శ వీకాసము లీ? తులు కూడ వెలయుచుండుచు. ఆవి రెండు మూడు విధములుగా కాననగును. ఒకటి;- పరంపరాగతమైన శాస్త్రీయ దృక్పథము నవలంబించుచు. గొన్ని యెడల నూతన దృకృథములను, సిద్ధాంతములను వెలయించుట. రెండు ;- పరంపరాగతమైన సాహిత్య సిద్ధాంతములను వూ ర్తిగార్యదోసిరాజని యన్య సాహిత్య స్య్యపదాయములలోని సిద్ధాంతములను గైకొని వానిని స్వీయ సాహిత్య మున సమన్వయింప యత్నించుట. మూడు:- సర్యపదాయ బద్ధమైన సిద్ధాంతము లను, నూతన దృక్పథములను యథావకాశముగా సమన్వయించి యొక మధ్యే మార్గమున విమర్శనము సాగించుట. నాల్లు:. లక్షణమునకు లొంగక స్వాతం్యత్య ముతో రచింపంబడు కావ్యమును విమర్శించునెడ దాని స్వభావమునుబట్టి సాహిత్య (పమాణములను (కొత్తగా గల్పించుకొని విమర్శించుట. ఐదుః- కేవల దోషైక నిరూపణ దృష్టితోడనో లేక యభిమాన (పేరితమైన దృక్పథము తోడనో విమర్శనము సాగించుట. ఈ మార్గ భేదము అన్నియు విమర్శకుడు పాటించు నాయా (ప్రమాణములను బట్టి యేర్పడు చుండును. పతిభా (సధానమైన సాహిత్య క్షేతమున సామాన్యముగా శాశ్వత నిరంకుశ (పమాణములకంటి (తీఠ501608 5620616) సాపేక్ష పమాణముతే (తలదళల 5622642069) య పేక్షణీయములు.

ఎట్టి వమాణముల నుపమయె+గించు విమర్శకుండై నను సారస్వత మునకును విమర్శన మునకును, సాహిత్యమునకును జీవితమునకును, కావ్యమున (కళ)కును రసానుభూతినికి గల సంబంధముల( గూర్చి విశ్వజనీనములై న కొన్ని (పాఠ మిక సాహిత్య స్త్కూతములకు విస్మరింప( జాలడు, కావ్యము యొక్క ఆకృతిని గూర్చి పెక్కు విధముల నుల్లేఖింప వచ్చును గాని యాత్మను గూర్చి యన్య ముగా విమర్శించుట పొన(గదు. సర్వసాహిత్య ,1పయోజనము రసానంద మైనప్పుడు, తల్హక్ష్య శుద్ధియంచు చెదరుపాటులేక విమర్శనము సాధించుట విశ్వ జనీనమైన పద్ధ3. కావ్యమునకు రసము _పాఎమైనవో విమర్శనకు త న్నెరూవణమే పర మార్థమగును.

ని

తెలుగులో సాహిత్య విమర్శ మూజేళ్ళ నుండి వి స్తరిల్లుట యారంభించి నది. ఆంతకు( బూర్వమున్న విమర్శనము చాలవజకు లక్షణ (గంథ రచన రూపమునను, వ్యాఖ్యాన రూపమునను వెలసియున్నది. ఆంగ్గ సాహిత్య ప్రభా

్తి్లిగ్ర జీవియస్‌ పీరికి లు వము పడిన యార్మధ సాహిత్యమున నూతన సాహిత్య వ్మక్రియలు వర్చవించినవి. వానికి నారుపోసి పెరు చేసిన పితామహృ(డు కందుకూరి వీరేశలింగ ము పంతులు. ఆయన పెట్టిన మొక్కలలో పెద్దదై శాభోవళాఖలై వి స్తరిల్లీ, విరివైన కాపును కాచి, వ్యాస విస్తారమును పెంచుకొనినది విమర్శవిటపి. కావున వీరేశలింగము నకు పూర్వము వెలసిన విమర్శ యంతయు నొక కోవకు జెందును; వీరేశ లింగము మొదలుగా వెలసిన విమర్శ యొక కోవకు జెందును. పూర్వభాగమున విమర్శ (పధానముగా ననువాదరూపమైనది; ఉత్తర భాగమున వెలసిన విమర్శ (ప్రాచ్య పాశ్చాత్య సాహిత్య సిద్ధాంత సమన్వయ రూపమైనది. కావున ఆంధ విమర్శ చర్మితను స్ట్థూలముగా [పావీన యుగమనియు, నవీనయుగమనియు విభాగము చేయవచ్చును, (ప్రాచీన యుగమునందలి యాం్యధ విమర్శను రెండు పధాన కళాఖలుగా విభజించవచ్చును, ఆవి;

1. కవులు స్వీయకావ్యములయం దొనర్చిన కావ్య విమర్శ, 2, లక్షణ (గంథకర్తలు వెలయించిన సాహిత్య విమర్శ. కవి కావ్యవిమర్శ :_ సామాన్యముగా సాహిత్య నిర్మాణము వెంట విమర్శ విధానమును రూపొందుచుండును, కావ్య నిర్మాత యైన కవి తన్నిర్మాణ మర్మ మెటి(గిన శిల్చియునై కావ్యస్వరూప స్వభావముల కనుగుణమైన లక్షణ ముల నందు పొందు పజుచును. ఆట్టియెడ కవి తన కావ్య వైశిష్ట్యము నెజుక వఅుచు పత్యేక గుణములను కావ్యముఖమున సూచించును. ఆట్టి సూచనలవలన దత్కావ్య రచనా విధానమును విమర్శింపందగిన మార్గములు తేటతెల్పమగును. ఆంధ సౌహిత్యమున నాదికవియైన నన్నయభట్టారకుండే యిట్టి పద్ధతిని థన కావ్యమున (పవేశ పెట్టినాడు, నన్నయ తన కవితా లక్షణములను గూర్చి చెప్పుకొనిన యీ పద్యము చూడుడు: “సారమతిం గవీర్యదులు (వసన్న కథా కలితార్థయు క్తి లో నారసీ మేలునా నితరు లక్షరరమ్యత నాదరింప నా నారుచిరార్థ సూ క్రినిధి నన్నయభట్టు తెనుంగునన్‌ మహి భారత సంహితారచన బంధురుండయ్యె జగద్ధితంబుగన్‌ ,”

ఆంధ విమర్శ వికాసము లీ20 నన్నయ కృతిని బరిశీలించుట కీ పద్యమునం బేర్కొన6 ఐడిన కవిత్వ

శిల్పధర్మము లెంతయో తోడ్పడ(గలవు. ఇట్టివి సూచనా మ్మాతము లై నను

కావ్యనిర్మాణ విధానమును దర్శించుట కేర్పజీిచిన వాతాయనముల వంటివి.

తెలుగు కవు లిట్టి సూచనలను తమ కాప్యములందు నీబంధించి తకు కావ్య

సృష్టియందు6 దా మవలంబించిన విధానములను వెలువరించిరి. ఆవి తరువాతి

పోయ న! న

సాహిత్య విమర్శకు బీజ్యపాయములై పరిఢవిల్లినవి.

నన్నయాది కవులు తమ కావ్యములం దిట్టి సూచనలు (పధానముగా

నాబ్లు మార్గములందు వెలువరించుట యైనది. అవిః క. స్వీయకావ్య వైశిష్ట నిరూపణము. రి పూర్వ కవి స్తుతులు 8. కుకవి నిందలు. ఉ. కథా సందరృములయం దొనర్చిన పరోక్ష విమర్శలు.

1. తెలుంగు కవులు స్వీయ కావ్య లక్షణములను [బాయికముగా వారి కొవ్యావతారికలలో( బేర్కొనుట6 గాంచెదము. నన్నయ వలెనే తిక్కనయు, నెజ్ఞాపెగ్గడయు, నన్నిచోడ, సోమనాథ, శ్రీనాథాధులును, (వబంధ కవులు నిట్టి మర్యాదను పాటించినట్లు పరిశీలకులు గుర్రింపవచ్చును.

(ప్రాచీన కావ్య మర్యాదలలో( [వధానముగా( గనవచ్చు మార్గ దేశీ పద్ధతులును, ఆయా మార్గముల ననుసరించిన కవుల కావ్యరచనా పద్ధతు లలో గాననగు భేదసాదృశ్య ములను కవుల సూచనలవలననే [గహించుటకు వీలగుచున్నది.

తెలుంగు కవులు నూత్న కావ్యప్మకియలను జేపట్టి నిర్వహించిన విధమును, వాని వై శిష్ట్రముల నెలుంగుటకు( గూడ కావ్యావతారికలలో వారొ నర్చిన యిట్టి సూచనఠే తోడ్పడుచున్నవి. ఉదాహరణమునకు: పింగళి సూరన ద్వ్యర్థికావ్య (వ్మకియ న్యాశయించి రాఘవ పాండవీయమును రచించుచు.--

“ంండర్థంబుల పద్యమొక్కటియు నిర్మింసంగ శక్యంబుగా

కుండుం దర్గతి కావ్య మెల్ల నగునే యోహో యనం జేయదే

పాండిత్యంబున; నందునుం దెలు(/గుకబ్బం బద్భుతం బం[డు ద

కుం డెవ్యా. డిల రామభారత కథల్‌ జోడింప భాషాకృతిన్‌”

ఏ థరకలు వ! జీవియస్‌ ౫ నమును ఇత్యాది పద్యములలో నాతం డనునరించిక ద్వ్యర్థి కావ్య రచనా విధొ వివరించుట | పస్సిద ॥ 0 (] నృమైయున్నది. య కొ వ్య సమకాలీన కావ్యరచనా వద్ధతులపై విమర్శనముచేసి స్వి నకు వైశిష్ట్యము నెజి(గించిన కవుల వాక్యములు తులనాత్మక పరిశీలనము గిటురాశ్లై వెలయుచుండుట గమనించుచున్నాము. ఉదాహరణమునకు-ా నే టు అపూర్వ కల్పనా మహనీయమై కల్పిత కావ్యముల కొజ్జబంతి యగున్లి కళాపూర్ణోదయమును రచించిన పింగళి సూరన పద్ధతిని విమర్శించి మీట ష వృ త్తముగల కావ్యము యొక్క వైశిష్ట్య్రమును (పతిపాదించిన రోమరాజభూ ణుని యీ (కింది వాక్యము లందులకు( దార్కాణములు. “కేవల కల్పనా కథలు కృతిమ రత్నము లాద్యసత్కథల్‌ వావిరి పుట్టురత్నము లవారిత సత్కవి కల్పనా విథూ షావహ పూర్వవృ త్తములు సానలు దీరిన జాతిరత్న ముల్‌.” స్టే తెలుంగు బాసయొక్క మాధుర్యమును, దేశభాషలలో దాని కున్న విశిష్ట స్థానమును, సంస్కృృతాంధభాషల కున్న సంబంధమును దెల్పు శ్రీనాతః శ్రీకృష్ణ దేవరాయాదుల వాక్యములు తెలుగువారి మన్ననల నందుకొనియన్నవి* 2. తెలుగు కవులు కావ్యావతారికలలో, బూర్వ కవిస్తుతి చేయు సత్సం (పదాయమును బాటించియుండిరి... దానివలన( గవికాల నిర్ణయమునకే గొక పూర్వ కవులపట్ట నాయా కవులకున్న యభ్మిపాభుములను" దెలియటకును. [ప్రాచీన కవుల 'కావ్యములందలి యేచ్వే విశిష్ట గుణములను [గహించి యాయా కవు లెట్లు వారి కావ్యములందు నిబంధించిరో పరశీలించుటకును, కవుల దృక్పఠ ములలో నున్న సాదృశ్య భేదముల శులనాత్మక విమర్శనముకును వీలు కలుగు చున్నది. ఉదాహరణమునకు ఈ (కంది పద్యములను గమనింపం దగును. (1 ఎజ్యాపెగ్గడ తిక్కన కావ్యకళావై భవమును స్తుతించిన విధము: “తన కావించిన సృష్టి తక్కొాజుల చేతంగాదు నా నేముఖం బున( దాం బల్కిన వల్కు లాగమములై పౌల్పాందు నా వాణిభ ర్తను సీతం డొకరుండనా( జను మహత్ర్వా ప్తిం గవ్మిబహ్మ నా వినుతింతుం గవి తిక్కయజ్వ నఖిలోర్వి దేవతాభ్యర్చితున్‌,” (8 శ్రీనాథుండు కాశీఖండమున (పాచీన శవుల కవిత్వ గుణములు తన యందెట్టు మేళవించ(బడినవో వేమారెడ్డి ముఖమున వెల్లడించిన విధమును గాంచుడు;

ఆంధ విమర్శ వికాసము త్రిఫ్రి1 ““వచియింతు వేములవాడ భీమన భంగి నుద్దండ లీల నొక్కాక్క మాటు; భాషింతు నన్నయభట్టు మార్గంబున నుభయ వాక్సఢి నాక్కాక్కుమాటు; వా్యకుత్తు తిక్క మెజ్వ (వకారము రసా భ్యుచిత బంధముగ నాక్కాక్కమాటు; పరిఢవింతు _(పబంధ పరమేశ్వరుని శేవ సూక్తివైచ్చితి నాక్కాక్కమాటు”

(8) సాహిత్య (పగతిని సమీక్షింపంగల కవి తత్పురోభివృద్ధికి మూల కారకులై న ప్రాచీన కవుల 'సేవావైభవమును స్తుతించు పద్యముల వలన సాహిత్య చర్మిత స్మరింప6 బడుచుండును. ఉదా:ః.-- *మహిము॥ా వాగనుకాసనుండు సృజియింపన్‌ గుండలీందుండు త

న్మ హనీయస్థితి మూలమై నిలువ, శ్రీనాథుండు (పోవన్‌, మవి

మహుల్సై సోముడు భాస్కరుండు వెలయింపజ సౌంపువాటించు నీ

బహుళాం[ధోక్రిమమయ (పపంవమున6 ద్మ్యత్చాగళల్బృ। ముహించెదన్‌ .”

(ఉ. కృతికర్తలే కాక కృతిభర్తలైన (పాచీన కవులు కొందణజు కలరు వారు కృతి నందుకొనిన కావృవఎలలోని కృత్యవతారికల వలననే కాక యాళ్వా సాద్యంత పద్యముల వలన(గూడ వారి కవితా వైభవము స్పష్టమగుచుండును. ఉదా :.__ కేతన దశకుమార చర్మితమును తిక్కన కంకితమొనర్చి యందా మనీషి మహనీయ కావ్యగుణములను స్తుతించి యుండుట పసిద్దము. “ఉభయ కవిత్వ తత్త్వ విభవోజ్వ్వలుం డైన తిక్కన సంస్కృూతారయ్యధ కవిత్వములు వెలయించి ఉభయ కవిమ్మిత దిరుదము దాల్బెనని యా కావ్యము వలనె( దెలియనగుచున్నది.

కవు లిట్లు వెలువరించిన భావములు స్మూత్మ్వపాయముల్సె యుండుటవలన వాని స్వరూప స్వభావముల నిచమిద్ధముగా( దెలిసికొనుట కొన్ని యెడల కష్ట తరమై యున్నను దమతమ దృక్కోణముల నెజి/గించి భావితరముల వారికి విమర్శ మార్గములు నావిష్కరించిన (పాచీనకవు లభినందనీయు లగుచున్నారు.

[8కి జీవియస్‌ పీఠికలో దిం శీ. కావ్యదోషములను కకవి కవిత్వములం దారోషించి, వారిని నిం ను చుట తెలు(గు కవుల సం్యపదాయము, వానివలన కవులు తమ కావ్య రచనల నిద్దష్టములుగా! దీర్చి దిద్దటయందు గర్లించిన కావ్యదోషములన్న దెలియ వీలగుచున్నది,

4. కొందలజు కవులు తమ కావ్యములందు( గథ్రాకథన సందర్భము లలో. గావ్యగుణ పసక్తులు వచ్చినప్పుడు ప్మాతల ముఖమున స్వీయకొవ్య రచనా వైభవమును వర్ణించి చెప్పుకొనుట, గాంచెదము. అక్టి ఘట్టము. లాయౌ కవుల సాహిత్య సిద్ధాంతములను, కవిత్వాభిరుచులను బట్టియిచ్చుచుండును.

ఉదాహరణమునకు - పింగళి సూరన కళావూర్ణోదయక్షున( గలభాషిజీ ప్మాత ముఖమున బలికించిన పద్యము:

“చలువగల వెన్నెలల చెలువునకు సౌరభము గలిగినన్స

సౌరభము. జలువయు దలిర్పం

బొలు పెస(గు కప్పురపుం బలుకులకు గోమలత

నెలకొనిన సౌరభము జలువ పసయుం గో మలతయున్సు గలిగి జనముల మిగుల( బెంపెనంగు

మలయ వవనంపు గొదమలకు మధురత్వం బలవడిన సీడృ మజి కలదన(గ వచ్చు! గడు

వెలయ/(గల యీ సుకవి పలుకులకు నెంచన్స్‌,”?

(వభావతీ (పద్యుమ్న మున నిం్యదుని ముఖమున శుచిమ్సృథ్ధి చాతుర్యమును (బిశంసించిన పద్యము;

"ట్టి సంస్కార మెచ టను జాజంగ నీక

పదమై్మెత్రి యర్ధ సంపదల బొదల దలంపెల్ల నకిష్టతను (బదీపితముగా. బునరుక్తి దోషంబు పొంత( బోక యాకాంక్షితస్పూ ర్రి యాచరించుచును శా ఖాచం్మకమ్మ కియ. గడవ( జనక (పకృళార్థ భావంబు పాదుకో నదుకుచు నుపవత్తి యెందు నత్యూర్గితముగ

ఆంధ విమర్శ వికాసము 9283

నొకటం బూర్వో త్తర విరోధ మొందకుండ.

దత్తదవయవ వాక్య తాత్పర్య ఖేద

ములు మహాకావ్య తాత్ప్సర్యమునకు నొనర

బలుక నేర్చుట మవీతపఃఫలము గాదె!”

ర్‌, కావ్యనిబద్దములు కాక (వసిద్ధ కవులు వెలువరించిన కావ్యలక్షణ విమర్శలు చాటువులుగా. గొన్ని లభించుచున్నవి. చాటు పద్యముల క రృత్వవాదము లెట్టున్నను (బాచీన కవుల విమర్శ దృక్పథముల నవి ఛందోమయ వాక్కులలో( జాటుచున్నవి. ఉదా:- అల్లసాని పెద్దన కవిత్వ లక్షణములు పేర్కొనిన '“ఉత్పలమాలికి (వసిద్ధ్దము. మజియు నాతని....

“ఘనతర ఘూర్దరీ కుచయుగ [కియ గూఢము గాక (దావిడీ

_స్రనగతి తేటగాక యరచాటగు నాంధవధూటి చొక్కపుం

జను(గవ లీల గూఢతయు జాటుతనంబును లేకయుండ జె

ప్పినయదె పో కవిత్వ మనిపించు నగిం చటు గాక యుండినన్‌”

అను పద్యము రసికుల జివ్వోగములయందు చిరకాలముగా వసించు చున్నది. ఆంధ లకణ [గంథములు :

ఆంధ సాహిత్యము (వభవించు నాటికే సంస్కృతమున సాహిత్య సిద్ధాంత చర్చ పరిపక్వదశ నందుకొని యున్నది. సంస్కృత భాషా సాహిత్య ముల యందు నిష్టాతులైన (పాచీనాంధ కవుల కావ్యనిర్మాణము లందును, సాపిత్య విమర్శ యందును సంస్కృత (గంథములనే _సమాణములుగా (గహించి యుండిరి. అట్లగుటచే దేశి మర్యాదల కంత [పామాణికత్వము సిద్దింపక పోయెను.

ఆంధకవు లొకవైవు సంస్కృృూతేతివోస పురాణ మవో కావ్యముల నను వదించు ఆం్యధసాహిత్యమును సమృద్ద మొనర్చుచుండగా( గొందణు కవులు తెను(గున లక్షణ[_గంథములను నిర్మించు నుద్యమము గూడ సాగించిరి. ఈ సరణిలో విన్నకోట పెద్దన కావ్యాలంకార చూడామణి, అనంతామాతుుని రసా భరణము, గౌరన లక్షణదీపిక, భట్టుమూలర్థి నరసభూపాఠలీయ మను పేరుగల

.. జీవియస్‌ పీఠికలు కావ్యాలంకార సర్మగహము, చితకవి పెద్దన లక్షణ సారసంగహము, గణప వరపు వేంకటకవి సర్వలవషణ శిరోమణి మొదలగు నార్యధలశణ (గంథములు (పసిద్ధములు. ఇవి పధానముగా సంస్కృత లశ్షణ ,గంథములలోని సిద్ధాంతముల కనువాద (ప్రాయములే. పై లక్షణ కర్తలలో గొంద టెడనెడ స్వీయ భావము లను జోడించి కొంత స్వాతర్శత్యము వహించినను సంస్కృత లక్షణ (గంథ ముల కున్న ]పామాణ్య బుద్ధి తెలు(గుకవులకు వీనిపై నున్నట్టు కానరాదు. అట్టని వాని విశిష్ట వ్యక్తిత్వములను విస్మరించుటకు వీలులేదు. వీరందలును పల్‌న పాఠనాదులి కనువైన వద్ధతిలో లక్షణములను ఛందోనయముగా నిర్మింప యత్నించినారు. ఉదాహరణములుగా స్వీయకవిత్వమును, కొన్ని యెడల 1పాచీన సంస్కృత కవుల పద్యముల భంగ్యంతరానువాదములను, కొన్ని యెడల (పసిద్ధార్భధ కవుల పద్యములను గైకొనుటయు( గలిగినది, వారిలో ఛందోవ్యాకరణ రూపకాది లక్షణములను జోడించి (గ్రంథ సమ్మగతకు( బాటు పడిన వారున్నారు. ఒక సాహిత్యములో సాహిత్యవిమర్శకు (బమాణభూతముల్తైన లక్షణ (గ్రంథములు వెలనీన వన(గా నాభాషలో సాహిత్య విమర్శ పృష్కల్లముగా వెల్దివిరిసినదని తాత్సర్యము. కావున ఆం్మధ కవులు తమ కావ్యములలో వెలువరించిన విమర్శాత్మక మైన యభ్మిపాయములును, ఆర్యధ లక్షణ (గంథ కర్తలు వెలమించిన లక్షణ కాస్త్రవాజ్ఞ యమును (బాచీనాంధ సాహిన [మున సుసంవన్నమై యన్న విమర్శను వాటి చెప్పుచున్న వనుటలో వ్మిపతిపత్తి లేదు. (పాచీన తెలుంగు సాహిత్యమున, వెక్కు సాహిత్య (వ్మకియలు వెలసి నవి, పెక్కు మహాకావ్యము లవతరించినవి. వాని పర్యాలోచనము పండిత వరిషత్తులతో జరుగక యుండి యండునా? గురుకులములలో నాచార్యులు శిమ్యలకు బోధింపక యుండి యుందురా? రాజసభలతో షట్ఫాస్తు పండితులు తత్కావ్యముల నిగ్గుతేల్చక యుండి యుందురా? సాహిత్యోపాసనము జరిగెడి యే సభ్య సమాజములో సాహిత్య పర్యాలోచనము, పరిశీలనము, సవిమ రృనముగా జరిగి యుండదు? (పాచీన మహాకవులందరు విద్వజ్జన సభలలో తమ కావ్యముల నుంచి వారి మన్ననల నందుకున్న వారు కారా? అట్టి పరిస్థితు లన్నియు కాస్త్రీయవిమర్శ సాహిత్యము సంపన్నమై యున్న దనుటకు సజీవ థార్కాణములు కొవా?

ఆంధ విమర్శ వికాసము 285

కాని వారు హిమవన్నగ సన్నిభులైన సంస్కృత లాక్షణికుల సాహిత్య సిద్ధాంతములను బరమ (_సమాణములుగా నమ్మినవారు, తత్సంస్కారముతో కావ్యరచనను, విమర్శను వెలయించినవారు, వారి కావ్య విమర్శలు వ్యాగూ పములై పరిషద్వేదికల నలంకరించి యుండవచ్చును. వ్యాఖ్యాన రూపములైై శిమ్యుల ముఖ "పేటికలలో వాజ్యయ్మగంథములుగా( బదిల పజువంబడి యుండ వచ్చును. వానిని. బచురించుట కిప్పటివలె ము్ముదణ యం్యతము లేవి? అట్టి వచార సాధనము లేవి? అట్టి సౌకర్యములున్నచో సోమకవి వసుచర్మితకు రచించిన విద్వజ్ఞన రంజనీ వ్యాఖ్య (కీ.శ 1780) వంటి వ్యాఖ్య లెన్ని లభించి యుండెడివో! ఉపలభ్య మగుచున్న ,పాచీన విమర్శ పద్దతులలో వ్యాఖ్యాన మొకటి. మజెన్ని పద్దతులు వారనుసరించి యుండిరో! ఏడెనిమిది శతాబ్దముల కాల మెంత సాహిత్య విమర్శ లేనిదే యుత్తమ సాహిత్యము తన మనుగడ సాగించినది? యుత్తమ సాహిత్య సంస్కా.రము జాతిలో సజీవముగా నిలచి యున్నది?

సాహిత్య _పమాణము లున్న యెడ విమర్శనము నిష్పాక్షికముగను, నిర్దమ్టముగను జరుగుట కవకాశ మున్నది. లక్షణ [(గంథములు (_పతిభొ వంతు(డైన కవికి (వతిబంధకములు కావు. కవుల నూత్న కల్పనలు, నవ్య (యోగములు సాహిత్య శాస్త్రమునకు సర్మికొత్త కానుకలు. పాచీన సాహిత్యము నందు తెలు6గు కవులు స్వత౦ం్యతించిన సందర్భములు కలవు. వాని విలువలను బరిశీలించి (వమాణబుద్ధితో( గౌరవించిన విమర్శకలోకము కలదు.

తి

ఆంగ్ల భాషా, సాహిత్య పభావ మాం్య్టధ సాహిత్యముపైం బాగుగా! బడిన కాలము నుండి - అనగా క్రీశ. 19 వ శతాబ్దపు టుత్తరార్దము నుండి తెలుగు విమర్శలో నూతనాధ్యాయము (పారంభమైనది. పాశ్చాత్య సాహిత్య (వ్యకియలు భారతీయ భాషా సాహిత్య్మములలో వలెనే తెలుంగునందును గొంగొత్త చైతన్యమును గలిగించినవి. పాళ్చాత్య సాహిత్య సిద్ధాంతముల నభ్యసించిన పండితులు తత్సంస్కారముతో మాతృభాషా సాహిత్యమును బరిశీ లింవ మొదలిడీరి. సాహిత్య ృష్మకియలలో వై విధ్యముతో( గూడిన నూతన (వయోగములు జరుప మొదలిడిరి. దానితో వాని పర్యాలోచనము మొదలై నది. (వ్మకియా విస్తృతి విమర్శ క్షేతమును విశాలమొనర్శ్చినది.

936 జీవియస్‌ పీరికలు ఆంగ్ల సాహిత్య మాధునికులలో నూత్న సాహిత్య చైతన్యముతో పాటు వ్యక్తి స్వాతర్యత్యము, దేశస్వాతం్యత్యము. వాక్స్య్వాతర్యత్యము, ఆర్థిక స్వాతం [త్యము మొదలగు నుజల సాంఘిక భావములను రేకెత్తించినది. ఆంగ్లభాషా సౌపిత్యముమై వ్యామోహ మెంత బలిసిన దో దేశభాషల పై నంత భ క్రిపపత్తులు వెలసినవి, [పాత కట్టుబాట్లపై తిరుగుబాటుతోబాటు పరపాలన్నపై తిరుగుబాటు జరిగినది, విశ్వసమాజ దృష్టితోపాటు స్వరాష్ట్రా్రాభ్యుదయ దృష్టి పొటమరించి నది. సృజనాత్మక చైతన్యముతోపాటు విమర్శాత్మకమైన దృక్పథము వి స్తరిల్లి నది. బహుముఖములుగా( బెల్లుబికిన యీ జాతి చైతన్యమును (బకటించుటకు మ్యుదణ యం్మతము అవతరించినవి. కి. శ. 1681 వ సంవత్సరములో తెలు(గు ష్మతికను వెలువరించు యత్నము జరిగినది, 1888 లో మొదటి తెలుగు దినవ్మతిక పచురింప(బడినది. 10588 లో మండిగల వెంకటరాయ శాస్త్రిగారి సంపాదకత్వమున 'వృత్తాంతిని' అను తెలుంగు వారప్మతిక వెలసి నది. 1842 లో పుట్టి 8 సంవత్సరములు జీవించిన “వర్తమాన తరంగిణి” ఆంధ మహాభారతమును, కొన్ని (పబంధములను, శతకములను (ప్రచురించి నది. ఆపైన 1961లో దినవార్తామణి, 1662 లో పితవాదియను వార్తాప్యతికలు వెలువడినవి. మొట్టమొదటి ఆంధ సాహిత్య పష్మతిక “సుజనరంజని.” వింజ మూరి కృష్ణమాచార్య, బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యుల సంపాదకత్వమున నది 1662 లో మొదలయి 1867 వణకు (వచురింప(బడినది. చిన్నయసూరి రచన లందు _పకటితములైై నవి. ఆపైన శ్రీ యక్షిణి (1668-1868 యను సాహిత్య వృతిక, త త్త్వబోధిని (1864-70) యను _బహ్మసమాజమువారి ప్మతిక వెలు వడి సాహిత్య సేవయు, సాంఘిక సంస్కార [వచారమును నెరపినవి. మహామహోపాధ్యాయ కొక్కాండ వెంకటరత్నము పంతులుగారి సంపాదకత్వమున 1671 లో వెలసిన ఆయధభాషా సంజీవని యను మాసపష్మతిక సార్థకనామయను కీర్తిని గడించినది. ఆ పత్రిక సాహిత్య సాంఘిక రాజకీయ నైతిక విషయముల మె నమూల్యములైన వ్యాసములను వకటించినది కందు కూరి వీరేశలింగము పంతులుగారి శుద్దారధ భారత సంగహములోని సభా పర్వము మొదటిసారి యీ పృతికలోం (బచురితమైనది, వడ్డాది సుబ్బారాయ కవి రచించిన 'భక్తచింతామణి యిందే _పకటింపంబడినది. ఆపైన 167/2 లో

ఆంధ విమర్శ వికాసము క మచిలీపట్టణము నుండి వెలువడిన పురుషార్థ (ప్రదాయిని (1872.70) వీరేళ లింగము పంతులుగారి సంఘసంస్క్రరణవ్యాసముల కాలవాలమైనది. స్వధర్మ (వకాశిని (1878 _ 76, సుధీరంజని (1878 _ 1889), సకలవిద్యావర్ధని (878.70), (బహ్మానందరంజని (1874), లోకరంజని (18/4), విద్వన్మనో హారిణి (1874) మొదలగు ప్యతికలాకాలమున సముచితప్నాత నిర్వహించినవి. 1874 లో కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు వివేకవర్ధని యను పతికను (పాకంభించిరి. చానినే 1876 లో పక్షష్మతికగా( బరివర్షించిరి. ఇది 18855 వజకు బహుముఖ సాహిత్య సాంఘిక సేవ నొనర్చినది.

తెలుంగు దేశమున తెలు(గువారు సొంత మ్వుదాక్షర శాలలు నెలకొల్పిరి. సౌహిత్యవేత్తలు తెలుగు సాహిత్య పషికలు స్థాపించి సారస్వత చైతన్యము నినుమడింప జేసిరి. అది యొక యుద్యమము. సాహిత్య పురోభివృద్ధికి వతి కలు (పచార సాధనములే కాక (పబోధ శంఖములై (వభవిల్లినవి, ఆ సారస్వత స్యతయాగములో జనవినోదిని (1878-1885), (పబంధ కల్పవల్లి (1880. 1882), యథార్థవాది (1661 య 1885), నీకి దర్పణము (1888 ఎ 188) సుజన మనోల్లాసిని (1865), హిందూజన సంస్కాంరిణి (1885), అముదిత _గంథ చింతామణి (1865-1904, చింతామణి (1810-1904, వై జయంతి (1894. 1899), రత్నాకరము (1899 ఎ 1901) సరస్వతి (1898 = 1919) మంజువాణీ (18981904); వాగ్వల్లి (1809 = 1908), కళావతి (1900. 19008) సత్వసాధని (18991809 శశిలేఖ (1893-1800) ఆంధ (ప్రకాశిక (1888-1820, కల్పలత (1908 _ 1905 & 102), మనోరమ (1906. 1910), దేశమాత (191018, ఆంధ భారతి (1910-1%), అభినవసరస్వతి (19018.19830), ఆంధభాషా విలాసిని (1920 _ 1880), తెలుగు (1920), (తిలింగ (1915 ల 5), సారస్వత సర్వస్వము (1928.2, శారద(1928 లట, కళ(1924.27), సుజన (1927-40), (గ్రంథాలయ సర్వస్వము (1918 20), సరస్వతి (1928-20) (వబుద్ధార్యధ (1824.80), ఆంధ సర్వస్వము (1924-1926) రెడ్డిరాణి (1924-1982) శక్తి సాహితి, సుభాషిణి, జయంతి 827) కల్యాణి (1880-86) (పతిభ (198640), ఉదయిని (1980) కిన్నెర (1948, 1950). అభినవభారతి (1958) సరిశోధన (1984-56) సాహితి (1961-1904) తెలంగాణము నుండి నీలగిరి, గోలుకొండ ప్మతిక,

283 జీవియస్‌ పీఠికలు ఆంధధ (1940-48) సంస్కృతి (1958-57) విభూతి (1940-45) సుజాత మొదలగు సాహిత్య ప్యతికలు (పశంసనీయమగు షప్మాతల నిర్వహించినవి. అంతియకాదు-ఇవి యన్నియు చేసిన సాహిత్య'సేవ యొక యొత్తుగను ఈ కింది సజీవ సాహిత్య వృతికలు సాహిత్యమున నిర్వహించుచున్న ప్మాత మజియొక యెత్తుగను గణింపందగినది. అవి : కృష్ణావతిక్ర (1902), ఆంవతిక సంవత్సరాది (ఉగాది) సంచికలు (1810), ఆంధసాహిత్య పరిషత్చ్పతిక (కాకినాడ (1912), ఆంధ్రషతిక సారస్వతానుబంధము (19210) భారతి (19240), ఆంధ్యపభ సారన్వతానుబంధములు (1981 1 (సవంతి (1951) ఇంకను ఇటీవలి యొక దళశాబ్ధమునందు వెలువడుచున్న దిన, వార, మాస, త్తైెంమాసిక ప్మతికలు గుర్తింప(దగినవి. ఆంధదేశము నలుమూలల వెలసిన యీ పతికా బాహుళ్యమును గమనిందినచో నవ్యాంధ సాహిత్య విమర్శకు రంగస్థలమెంత విశాలమైనదో తేటపడ (గలదు,

ము్ముదణ యంత సౌకర్యము వతికా [పకటనమున కెంత తోడ్పడి నదో అంత (గంథ (_పకటనమునకును దోహదకారిద్రైనది, [పావీన యగము నందు విమర్శ (పకటన కుండిన పెద్ద యడ్డంకు తీరిపోయ్పనది, సాహిత్య విమ రకు సంబంధించిన (గంథములు కోకొల్ప్టలుగా( (బచురితములై నవి. తెలుగు జమీందారుల ఆస్థానములు పండిత సన్మానములనేగాక్ర పండితసభలను, సదస్సు లను, కవితా మహోత్సవములను నెరపి, చర్చాత్మక సాపాత్య విమర్శనమును సా శ్‌ క లం ఏ చ (వత్యేక సారస్వత లక్ష్యములతో శ్ఞాసింపంబడిన వజా సాహిత్య సంస్థలు, పరిశోధన మండలులు, విశ్వవిద్యా లయములు, సాహిత్యమాలా (పచురణ సంస్థలు, సంస్మరణ సంచిక్రా (ప్రచురణ సమితులు, మజియు గంథకర్తలు, వాణిజ్య (పచురణ సంస్థలును క [గంథ

(వచురణకు( బూనుకొనినవి,

1. వివరములకు చూడుడు: 5066416 0 షం 18605 01 గగ )ంటండ1199 344 5 505 తె. 5303811 0 జవకడూక : లెంక90198 01 ల )ంళ081180 99 క్‌ తింయః & 10ల15ా +00021189 న 7301 220.

ఆం్యధ విమర్శ వికాసము ్రీర్రీ0

(వచురణావకాళ మున్నవుడు (వాయట జరుగును. [వాయటవలన రచయితభావము లతని పరోక్షమునంగూడ లోకమున వ్యా ప్తివెందు నవకాశ మేర్పడును, సాహిత్య చైతన్యము జాతిలో వేగవంత మగునుం

ఇాస్తాంభివృద్ధియు, యంత సౌకర్యమును (పపంచ పరిస్థితులలో నే మార్పుల నతివేగ వంతముగా. దెచ్చిపెట్టుచున్నవి, వాని 1పభావము మానవ జీవితము మీదను, సాహిత్యము మీదను బలముగా. బడుచున్నది. ఇప్పుడు సాహిత్యములో నుదయించు (స్మ్యకియా వైవిధ్య వేగమును విమర్శ విద్యుద్వే గముతో నందుకొనుచున్నది. విమర్శ యీనాండు ౩ క్రిమంతమైన సాహిత్య 1ప్మకియ. అది స్పృశింపని సాహిత్య _వ్మకియ తేదు; అది యుత్తేజ పజువని నాంఘిక వ్యవస్థలేదు!

శ్తీ

కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారితో నారంభమైన నవీన సాహిత్య విమర్శ యెనిమిది ప్రధాన శాఖలుగా ఏ స్తరిల్లి నది. ఆవి;

1. వ్యాఖ్యానములు

2, సాహిత్యలవషణ (గంథానువావములు

8, సమన్వయ రచనలు

4. విమర్శ [గంథములు

న్‌, పీరికలు

6. వ్యాసములు

(/, చర్చలు-సమీక్షలు

8. పరిశోధనలు (సిద్ధాంతవ్యాసముల్సు.

వీని స్వరూవ సమ్మగపర్యాలోచన మిచ్చట సాధ్యముకాదు కావున స్వభావ విశేషములను దిజ్మా[తముగా పరామర్శించుట యగుచున్నదిం

1. వ్యాఖ్యానములు :-- సంస్కృత వాజ్బ్యయిము నుండి తెలు(గువారు (గహించి, పోషించుకొనిన విమర్శనవద్ధతి వ్యాఖ్యానము. అభినవగుప్తుని అభినవ భారతి, లోచనము; మల్లినాథసూరి కాళిదాస కావ్య వ్యాఖ్యలు (పపంచమునందలి యు త్తమస్థాయి విమర్శల కెందును దీసిపోవు. వ్యాఖ్యానమును విమర్శ యందు శేమి? యనవచ్చును. ఆ రెండు పేర్గాయా కాలములలో నాయాయర్థములలో

240 జీవియస్‌ పీఠికలు రూఢి కెక్కియుండుటచే భేదము స్ఫురించుచున్నది కాని, మౌలికముగా వాని శాత్సర్యమొక్క-టియే. తెనుంగున కావ్య _పబంధ శబ్దములు నేడు భిన్నార్థము లలో స్ప్ఫురించినను వానిని (బయోగించిన (పాచీన కవుల కాభేదదృష్టి లేదు. అంతవఅకెందులకు? వ్యాసవాజ్బయ పితామహులైన వీరేశలింగము పంతులు గారే వ్యాసపదమును రూఢిగా నాసాహిత్య (ష్మకియకు వాడియుండలేదు. కావున విమర్శ పదము వ్యాఖ్యానమునకు లేకపోయినను దానికి విమర్శ స్వభావము సహజమగటచే నదివిమర్శ కాకపోదు. వ్యాఖ్యానరచనము చిన్నపవషయము కాదు. ఆది కావ్యమును బరిచ్చిన్నము గను, బాక్షికముగను విమర్శించుట కాదు; కావ్య మహాతాత్పర్యమునకు( (బతి పద్యము నన్వయింపవలెను; ఆందలి రసభావ సంప త్తితోబాటు కాస్తా9ర్ధ సమృ ద్దిని నిరూపింపవలసి యుండును. పాశ్చాత్యుల పం౭16 2000661260, కంలుజూ య1616180 లను అంతర్భవించుకొనిన విమర్శకళ వ్యాఖ్యానము, పద్మపత్యయాదులయందలి వ్యంగ్యమును సైతము _పపంచింపవలసిన (పాచీన విమర్శకుని పతిభను (_బతిబింబించుకొనంగల విమర్శ (వ్యకియ యది, కావ్య మునకు వ్యాఖ్యానము సంజీవని యను [_పఖ్యాతిని తెచ్చినవారు మన పండితులు.

(పాచీనులు [పౌఢములైన కావ్యములకే వ్యాఖ్యానములు (వాసిరి. నవ్వు లామార్గము ననుసరించిరి, మహాభారతమునుండి శతకముల వజకు (ప్రసిద్ద వ్యాఖ్యానములు వెలయింపంబడినవి. లఘుబివ్పణులు విమర్శలు కావు. వి శేషాంశ ములు విపులముగా వివరించిన వ్యాఖ్యలే విమర్శలు. తెలుగున నొక్క-టికంటె నెక్కువ హ్యాఖ్యానములుగల కావ్యములున్నవి - వసుచర్మితాదులు. పెక్కు వ్యాఖ్యానముల నొక్కగంటముతో సాగించిన [పొఢడులున్నారు వారందతిలో విరాణ్మూర్తులు వేదమువారు-తెలు(గున (వాసిన మల్లి శామఘలు,

ఓ. సాహిత్య లక్షణ (గంథానువాదము:- ఆంగ్ధభాషాభ్యసనము దేశమున వ్యాప్తింజెందినకొల(ది _గీర్వాణభాషాభ్యసనము _ సన్నగిల్లినది. దానివలన సంస్కృత కాస్ర్రములను బఠించి యన్వయించుకొనువారు తగ్గిరి, దానితో సంస్కృత సాహిత్య శాస్త్ర్రవమాణబద్ధమెైన విమర్శ పలుచబారినది. అట్టియెడ సమర్జులైన పండితులు సంస్కృత లక్షణ [గంథములను దెలుగు చేసీరి,*

చేంకటావధానిగారు.

ఆంధ వీమర్శ వీకాసము ర్తీశ ఈ యుద్యమ ఫలితముగా పఠన పాఠనాదులలో నున్న సంస్కృత సాహిత్య కాస్త్రమంతయు నాంధభారతి నలంకరించినది. ఈ యనువాదములలో విశేష మొకటి కలదు. వీనిలో మూలమును మ్మాతమే యనువదించినవి కొన్ని కలవు. మూలస్మూతముల నష్దేయుంచి, సంస్కృత వ్యాఖ్యల నాధారముగా. గొని వ్యాఖ్యానములు (వాసినవి కొన్ని కలవు. ఇప్రే మూలమును, వ్యాఖ్యానమును గూడ ననువదించినవి; అనువాదకులు సౌంతముగా వ్యాఖ్యానములు [వాసినవి; ఉఊదాహరణముగా( దెలుంగు కవుల పద్యములను గ్రైకొనినవి - ఇట్రైన్నో విధముల రచింపంబడినవి కలవు. ఇట్టి (గంథములకు శ్రీ వేదము వేంకటరాయళాన్త్రగారి సాహిత్య దర్పణము, శ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారి '“ధ్వన్యాలోకము" మొదలగునవి చక్కని యుదాహరణములు. తెలుగువారు తెలు(గు లక్షణ (గంథములకు6 గూడ వ్యాఖ్యానములు వెలయించిరి. అందులో శ్రీ సన్నిధానము సూర్యనారాయణకాస్తిగారి కావ్యా లంకార సం్టగహ వ్యాఖ్య సువసిద్ధమైనది. సాహిత్య శాస్త్రమునందలి సిద్ధ సిద్ధాంతముల పర్యాలోచన మీ (గంథమునందు కలము, ఆధునిక సాహిత్య _వ్యకియకు లక్షణము చెప్పెడి ఛందోబద్భమైన సాహిత్య స్యూత్యగంథము ఖీ రాయ్మపోలవారి “రమ్యాలోకము.” తెలు(గున నట్టి (గంథ మదియొక్కటియే. ఇవికాక పాళ్ళాత్య శాస్త్రములైన అరిస్టోటిల్‌ పొయెటిక్సు, ప్రేటో రిపబ్లిక్‌ తెలుంగునకు వచ్చినవి. పె వాశయందన్నింటను గానవచ్చు లక్ష్య మొక్కటియే- అవి తెలుంగు వారి కొజకు, తెలు(గులో బోధించుటకొరకు, తెలుంగులో భావించుట కొణకు, తెలుంగు కావ్యవిమర్శ లక్షణబద్ధ ముగా(టేసి [1పామాణిక విమర్శ వెలయించుట కొకు వెలువడినవి. + 8. సమన్వయ రచనలు :-- ఆంగ్ల సాహిత్య మర్యాద లెజి6గిన పండితు లొకవ్లైపు పాశ్చాత్య సాహిత్య లక్షణములను _[బమాణములుగా నమ్మి ప్రాచీన (పబంధములను విమర్శించుట యారంభ మైనది. త్రీ కట్టమంచి రామ లింగా రెడ్డిగారి కవిత్వ తత్త్వ విచార మట్టిది, తిక్కన రచనలో, పింగళి సూరన 63వ. 16

. జీవియస్‌ పీఠికలు కల్పనలో విశేష (ప్రతిభను. శ్రీ రెడ్డిగారు గుర్తించి పాళ్చాత్య సాహిత్య (పమాణములతో వానిని కొత్త పద్దతిలో విమర్శించి వాని యౌన్నత్యము నొకవైపు చాటియు, నా కావ్యక ర్తలు నమ్మిన (వమాణముల నాకావ్య విమర్మయందు దుయ్యంబట్టిరి. (కొత్తదనము నభిలషించు యువ విమర్శకుల కిది వెలుంగువిట యైనది గాని, యది (ప్రాచీన సాహిత్య విమర్శ సంపదాయ ముల పై పెద్ద తిరుగువాదైనది. సర్యసదాయ బద్ధులైన విమర్శకులా తిరుగు బాటును ద్మీవముగ నెదుర్కొబనిరి, వారు (పాచీన పమాణ బద్ధమైన విమర్శను వెలయించిరి. ఇజు తెజంగుల మధ్య సంఘర్షణము సాగినది. విమర్శన మాయొత్తిడిలో వత్తిచ్సైపోకుండ సంస్కృృతార్మధాంగ్ష థాషాసాహిత్యవేత్తలు రంగమునకు వచ్చి (పాచ్య పాశ్చాత్య విమర్శలలోని మేలిమిని (గహించి, [పాత [కొత్తల మేలికలయికతో నాక సమన్వయ మార్గమును (బచారమునకు దెచ్చిరి. వీరి రచనలలో దోషైక దృృష్టియు, తర్క_వితర్క్మ ములతో( గూడిన శాస్త్రచర్చలును దక్కువ. కావ్య సొందర్యావిష్కారమునకు దోహదమగు లక్షణ దృష్టియ, చార్మితక, ఏిచక్షణాత్మక, (వయోగాత్మక, నమయన్వయా త్మక విమర్శన దృష్టియు, (3005621, డీం21దం21, ఉఊంం1166 296 126 జ006626176 లరలకలు నూతనాంశముల (పతిపాదించు నుత్సాహ వృత్తియు నెక్కువ.

కందుకూరివారి కావ్యలక్షణము, రాఘవయ్యంగారి కావ్యాత్మ, పోణంగి వారి భరతనాట్య వ్యాఖ్యా విశేషములు, జ్రి, వి. కృష్ణరావుగారి కావ్యజగత్తు, పింగశివారి సాహిత్య శిల్ప సమీక్ష యిట్టి సమన్వయ సాహిత్య మార్గమున వెల సిన కొన్ని మైలురాళ్ళు,

శృంగారాది రసము లాం సాహిత్యమున, బోషింపబడిన విధమును నిరూపించుటలో నొక్కౌక్క రసము పై _బత్మేకించి పర్యాలోచనము గావించిన (గంథములు కొన్ని వచ్చినవి, అందు ఈ పీరికాక ర్రచే రచింప(బడిన “వీర రసము” తెలుంగు సాహిత్యమున వీర రసపోషణమును వివరంచూ నేక్షైక (గంధము. అంగు (గంఠకర్త వీర రన స్వరూపము నిరూపించుటయేకాక, సంస్కృత లాక్షణికులు చేసిన వీర రస భేదములకంచె( గొన్ని నూతన భేదము లను విశ్లేషించి చూపి, తెలుంగు సాహిత్య (వ్మక్రియ అన్నింటి యందున వానిని సమన్వయించి, వాని పయోగ పోషబ విధానములను వివరించ్చి చెప్పుట యైనది.

ఆంధ విమర్శ వికాసము లైడ్లీల్రీ హాస్యరసము పై నిటీవల కొన్ని [గంథములు వెలువడినవి. వానిలో తెలుంగు లోని హాస్యరస భేదములను విస్తేషించి, [పాచ్య పాళ్చాత్య కాస్త్ర సమన్వయ దృష్టితో స్వతంత ప్రతిభతో నిరూపించిన శ్రీ మునిమాణిక్యము నరసింహా రావుగారి (గంథము “మన హాస్యము” (పత్యేకముగా బేర్కొనందగినది. ఇట్టి సమన్వయ విమర్శ లన్ని రసము లందును విరివిగా జరుగవలసి యున్నది శీ. విమర్శ [గంథములు :_- _పధానముగా( తెలుంగు కావ్యముల విమ రకు సంబంధించిన దీ శాఖ. పుష్టిమంతమైన యీ శాఖయే సాహిత్య విటపికి శిరోలంకారము. తెలుంగు దేశమున విజ్ఞాన సర్వస్వముల వంటి పండితులు, విద్యాపరిషత్తుల వంటి విమర్శకులు, రస సము దులవంటి క విశేఖరులు, హిమనగ సన్నిభులైన కాన్త్రవేత్తలు ఈ _గంధరచనను జేంబట్టి నిర్వపించిరి. వారినిధివలె విస్తృతి చెందిన యీ శాఖ యీ వ్యాస శుక్రియం దిముడుట కష్టము. కావ్య విమర్శలు తొలుదొల్త కవి చర్మితలుగా కష్మతెరిచినవి. వీరేశ లింగము పంతులుగారి చరిత యీ శాఖకు మేలుకొల్పులు పాడినది. ఆంగ్ల మున వాజ్మయ చర్మిత రచన యున్నది. దానివలె! దెలుంగున వాజ్మయ చర్మితలు వెలయుటకీ పంతులుగారి యత్నము శ్రీకారము చుట్టినది. ఆ యత్న మా కాలమున సులభసాధ్య మైనది కాదు. దేశమున నున్న తాశపష్మత (గంథము లను సేకరించి, వానిని శోధించి, కవికాల నిర్ణయాదులను, కావ్యస్వరూప స్వఖథావాదుల నేర్పజిచి, (పమాణబద్ధమైన చర్మిత దృష్టితో (పథమ కవుల చర్మిత రచించుట యైనది. చార్మితక విఘర్శకు సాహిత్యమున నిట్టి పర్మిశమ గట్టి పునాదులు వైచినది. ఈ విమర్శను తరువాత సర్వతోముఖముగ( బోషిం చినవారు చాగంటి శేషయ్యగారు.. వారి ఆంధకవి తరంగిణి సంపుటములు స్మృపమాణమైన వాదనై పుణ్యమునకును, తూకము తప్పని నిర్ధారణములకును (పసిద్ధి గాంచినవి. కవి చర్మితలను గొన్నింటిని కథన నై్తైపుణ్యముతో గురజాడ వారును, మధుర వాక్కులతో మధునాపంతుల వారును వినిపించినారు. కవుల చర్మితలు వాజ్మయ చర్మితలకు బాటలు వ్లైచినవి. ఆం్యధ సాహిత్య స్వరూప స్వభావ నిరూపణము, యుగ విభజనము, వాని లక్షణ సమ న్వయము,; మవికాస పరిణామ పరిశీలనము మొదలగు నంశములు వాజ్మయ

/ జీవియస్‌ పీఠికలు చర్మిత రచనలో నంతర్రీనమైయున్న విమర్శాంగములు. వాజ్మయ చర్మితలు (ప్రత్యక్ష విమర్శలు కావు. కావున వీనిని విమర్శ కుపాంగములై న చరిత (గ్రంథ రచనములని పరిగణించుట యుచితము. కవిత్వవేది, బసవరాజు, 'చేకుమళ్ళ, శిష్టా, నేలటూరి, కురుగంటి, ఖండవల్లి, దివాకర్ల, ఆర్ముద - ఇట్దెంచరో ఈ శాఖలో కృషిచేసినారు. సాంఘిక చర్మిత రచనలో సురవరము (ప్రతాప రెడ్డిగారి కృషి పశంసనీయము. అచ్చు యంతముల యడుగుల సవ్వడికి కాలపురువుని చీకటికొట్టలో సొమ్మసిల్లి పడియున్న తాళష్మత (గంథములు వరుసగా నిద్దురలేచి వెలు(గును జూడ మొదలు పెట్టినవి. ముచ్చవైన చ్యుదాక్షరములు చదువరులకు సాహి త్యముమీద ముచ్చట గల్పించినవి. తొాలియూపులో మహాభారతము (గంథ రూపమున సాఇత్కరించినది. ఆంధు లా యభిమాన (గంథము. నధిక సంఖ్యలలో జదివినారు. ఆ కావ్యరుచులను అక్షరబద్ధముగా వెలయించు కౌనుటకు విమర్శకులు ముందుకు వచ్చినారు. ఆనా౦డు మొదలీనాంటి వజకు తెలు(గు సాహిత్య విమర్శలో మూడింట నొక్కవంతుగా నీ మహాకావ్య విమర్శ నము ధారావాహికముగా వచ్చుచునే యున్నది. ఆది యొక రసజగత్తు. (తాగిన కొలది తరుగనిది దాని మహత్తు. మహాభారతమును చార్మిత్రక్ర దృష్టితోడను, పాాతపోష ణాద్యాచిత్య దృష్టితోడను విమర్శించిన వారిలో ముఖ్యులు పెండ్యాల వేంకట సు్కుబహ్మణ్య శాస్త్రిగారు. సంస్కృత భారత సమర్థనమునకు శిష్టా సూర్యనారాయణకాన్త్రిగారు; వస్తుత త్వ కథనమునకును, సం్యపదాయ _ సమర్థనమునకును వారణాసి సృుబహ్మణ్యశాన్తిగారు, నన్నయ ప్రసన్న కథాకలితార్థయు క్రి నిరాపణమునకు విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు, తిక్కన కావ్యనిర్మాణ మర్మవివేచనమునకు కోరాడ రామకృష్ణ య్యగారు, తులనాత్మక పరిశీలనమునక్సు కావ్యం వ్యాసమూరర్తి గారు, కవ్మితయ రచనల సమీక్షకు నండూరి రామకృష్ణమాచార్య, గుజ్జం వెంకట సుబ్బరామయ్యగారలు రచించిన [గంథములు _పోంసనీయములు. కవ్మితయ ములొ నెజ్జినపై మంచి విమర్శ [గంథమింకను రావలసిథ్సే యున్నది కొందటు తెలుంగు కపులపైం గొందజు విమర్శకులకు (బత్యేకమైన యభిమానము గలదు, ఆ యభిమానమే వారిచే నాయాకవుల కావ్యములను గూర్చి విశేష విమర్శ చేయటక్షు దోహవకారియైనది. పాల్కురికి సోమనాథునిపై

అంధ విమర్శ వికాసము లీఫ్‌ బండారు తమ్మయ్యగారు, నాచనసోమునిపె నడకుదుటి వీరరాజు పంతులుగారు, వేమనమై రాళ్ళపల్లివారు,. శ్ర్రీనాథుని,పె చిలుకూరి. వీరభ్యదరావు, వేటూరి 1వభాకరళాన్తి,[గడియారం వేంకట శేషళాన్త్రి, చిలుకూరి పాపయ్యశాస్త్రి, కుందూరి ఈశ్వరదత్తుగారలు , సింగళి సూరన పె కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారు, శైవ సాపొత్యము పై నిడుదవోలు వెంకటరావు, శిష్టా రామకృష్ణ ళాన్త్రిగారలు 'పెద్దనపె జనమంచి శేషా[దిశర్మ, విశ్వనాథగారలు, దక్షిణాయ్యధ వాజ్మయ కవులపై వేటూరి పభాకరళాన్త్రి. నిడుదవోలు వేంకటరావు, నేలటూరి వెంకట రమణయ్యగారలు, ఉదాహరణ వచన వాజ్యయముల పై విశేషించి నిడుదవోలు వారును, శతకవాజ్యయము'పై వంగూరి సుబ్బారావుగారును, తాళ్ళపాక వారిమై వేటూరి, రాళ్ళపల్లి వారును రచించిన (గంథములు (పసిద్ధములు.

తెలుటున మహా భారత కవుల తరువాత నత్యంత విస్తృత గంథఠ విమర్శకు నోచుకొనిన కవివరులు శ్రీనాథుడు, నాచన సోమన, సోమనాథుడు, పింగళి సూరన, పెద్దన మొదలగువారు, సాహిత్యచర్మితలోని శ్రైవ, పబంధ, దక్షిణాంధాధునిక యుగములు పలువురి విమర్శకుల గాఢ పరిశీలనకు క్షేత్రము లైనవి, ఎందటో మహానుభావు లెన్నియో (గంథములు (వ్రాసిరి, వాని నేకరువు "పెట్టుట కిది యదనుకాదు.

పైవిమర్శకులందణజును తెలు/గు కవుల స్వతర్యత (ప్రతిభను వెల్లడించు టకు.తమ [(గంథ రచనలు చేపట్టిరి. అనువాద కావ్యములలోని మయనువావ పద్ధతులు వివేచింవంబడి భారత కవుల కథానువాద పద్ధతి తెలుగు కవుల సాధాశణానువాద పద్ధతిగా. పరిగణింవం బడినది. ్రీనాఠాదుల భావానువాద మా కవుల (పత్యేకతను జాటుచు విమర్శకు! గొంత వ్వైలక్షణ్యమును సంత రించినది. శబ్దానువాదమును మన విమర్శకులు గౌరవింపలేదు తెలుయ విమర్శ (గంథములలో' గావ్యరచనా విమర్శయందు (_పధానముగా6 గథా కథన విధానము, వస్తుసంవిధానము. రసానుగుణమైన పద్య్మగద్య రచనా శిల్చ్ప పరిశీలనము, పా్నాతపోషణము, శద్దార్థా లంకార పయోగ సార్ధకృ్యము, కవి వాడిన పదజాలములు, ఛందములు, వ్యాకరణాది విశషములు మొదలగు వాని నిరూపణము, కావ్యము వెలసీననాటి చార్మితక, సాంఘిక, మత పరి స్థితులను దృష్టిలో నుంచుకొని దాని పుట్టుకకు/గల (వయోజనము నణయు నన్వేషణము, కవియొక్క- వ్యక్తి త్వపు విలువను ళూకము కట్టుట, ఆవని కవిత్వ

246 జీవియస్‌ పీఠికలు తత్త్వమును, అతడు వర్ణించిన యాలంకారిక సిద్ధాంతములను నిగ్గు తేల్చి నిరూపించుట, వూర్వాపర కావ్యప్రభావ సమీక్షణము-అనునవి సోదాహరణముగా వివరింపంబడు నంశములు. దేశిసాపిత్య ప్మకియల ప్రత్యేకతను నిరూపింప యత్నించిన (గంథములలో వాని లక్షణములను బార్మితాత్మక దృష్టితో పరిశీలించి పరామర్శించుట కాన(బడును. లాక్షణికులలో కావ్యస్వరూపమును గురించి విమర్శించుచు తచ్చరీర మైన శబ్దార్థ-వస్తువిచారముల వజకే ఆగివవారును, ఆపై నాత్మవిచారము నారంభించిన వారును, చివజకు కావ్యాత్మజ్ఞానము సాధించిన వారును గానంబడుచున్న ట్రే తలు(గు విమర్శ [గంథక ర్తలలో( గూడ 'పై మూడు తెజ(గుల వారును గాన బడుచున్నారు. వస్త్వలంకార రసధ్వనులలో రసధ్వనికి. _బాధాన్య మిచ్చిన యభినవ గుప్త పాదులవలె విజ్ఞులెప్పుడును రసజ్ఞులైన విమర్శకుల [గంథముల కధిక గౌరవము నిచ్చెదరు. తెలు(గువారిలో కవులై, వీమర్శకులై రాణించిన వారు పెక్కుమంది కలరు, వారి రచనలు శుద్ధవిమర్శకుల రచనలకన్న కళా మయములైై పఠితల నాకర్షించుచున్నవి. “0 1ష6్రం 00066 18 091 రు౭ *జం410౮ 01 ౧౦౯6” అన్న జాన్సన్‌ వాక్య తాత ఎర్యమున కా రచనలు చక్కని యుదాహరణములు. తెలుంగు విమర్శలో ఛందోవ్యాకరణాది శాస్త్ట్మగంథ విమర్శలు, భాషా విమర్శలు (పత్యేకస్థానము న్నాకమించి యున్నవి మార్గచ్చందో విమర్శ్మయందు లక్షణ సమన్వయ విమర్శయే ఆధికముగా వెలువడినది, దేశచ్చందముల స్వరూవనిరూణయందు మంచి కృషి జరిగినది. కాని ఛందము రసవ్యంజకముగా సోహిత్యమున దాని సార్థక్యమును జెప్పు సర్య్వపదాయ మెక్కువ కానరాదుం ఆది కొంత కావ్యవిమర్మయందే కానంబడుచున్నది. కాగా, నార్యధచ్చందముల గతియందును వృత్త నిర్మాణము నందును గొన్ని విశేషాంశములు పతి సది్సిన వారు న థ్రీ గిడుగు సీతాపతిగారి “తెలుగు

• కౌస్త్ర దృష్టితో. (బాచీనుల యభి (పాయములను [గోడికరించి సమన్వయదృష్టితో సాగించి ఛందోవిమర్శకు నవ్యులలో శ్రీ రావూరి దొరస్వామిశర్మగారి. “తెలుగుభాషలో ఛందోరితు'లను (సగంథ ముదాహరణమ్మృ,

ఆంధ విమర్శ వికాసము ల

వ్యాకరణ విమర్శలో [వధానముగా సంస్కృృుతార్యధ _ వ్యాకరణ మర్యాదలపె జరిగిన చర్చలు, (వయోగ (సమాణవాదములు, సూశార్థ సమన్వయ వ్యాఖ్యలు, వ్యాకరణ రచనా పరిణామ విమర్శలు మొదలగునవి ముఖ్యములు. ఇట్టివి పెక్కులు వ్యాఖ్యలలోను, వ్యాసములలోను నిమిడి యున్నను వానిని (గంథరూపమున రూపొందించినవా రందజిలోను శ్రీ వజ్బృల చినసీతారామ స్వామిశాన్త్రిగా ర్యగగణ్యులు.

భాషా పిమర్శను (గాంథిక వ్యావవోరిక భాషా విమర్శ యనియు, భాషా శాస్త్ర విమర్శ యనియు దిబ్రధాకరింపవచ్చును. మొదటి విభాగమున జయంతి రామయ్య పంతులుగారు. మొదిలగు పండితులు (గ్రాంథిక భాషను, గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారు మొదలగు పండితులు వ్యావవోరిక భాషను సమ ర్థించుచు చేసిన వాదోవవాదములు, (వాసీన (గంథములు గణింప(దగినవిం ఈ వాద మిప్పటికిని నజీవముగనే యున్నది. ఇంక తెలుగుభాష సంస్కృత జన్యమనియు, (దావిడ భాషాజవ్యమనియ.6 జెప్పు సిద్ద్ధాంతముల పై నాధారపడి వెలసినది భాషాళాస్త్ర విమర్శ చిలుకూరి నారాయణరావుగారు సంస్కృత భాషా జన్య వాదమునకు( _బసిద్ధులు. (దావిడ భాషాజన్య వాదమునకు కాళ్ట్వెల్‌ సిద్ధాంతానుయాయులు ముఖ్యులు. వారిలో కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారు, వజ్బృల చినసీతారామస్వామి. శాన్రిగారు గంటి జోగి సోమయాజులుగారు రచించిన రచనలు [పామాణికములు, ఆధునిక భాషా శాస్త్రము తెలుగున నిప్పుడిప్పుడే కాలూనుచున్నది. ఈ శాస్త్ర విమర్శలో న్యగగణ్యులు డాం భృదిరాజు కృష్ణ మూర్తిగారు.

ఆంధు లాం[ధసారస్వతము పెనేగాక సంస్కృత వాజ్యయమున చేదముల నుండి విభక్తుల వజకు "పెక్కు విషయములమీద విమర్శ [గంథము లను వెలయించినారు; సంస్కృత భాపోచ్చారణమునందే కాక సాహిత్య సమా లోచనము నందును ఉత్తమ (వమాణములను పైటించినారు. వాల్మీకి, వ్యాస, కాళిదాస, భాస, హర్ష, దండి, భవభూతుల కావ్యములు తెలుగు విమర్శకుల వాజ్మయార్చనల నందుకొన్నవి. సాహిత్య, శాస్త్ర, భాషా విషయములలో సంస్కృత (గంధము లాం్యధులకు (పమాణ మూలముల్టై పూజల నందుకొను చున్నవి,

జ జీవియస్‌ పీఠికలు

5, పీఠికలు :- మొదటిసారి మ్నుదితములైన _గంథములు, పునః వరిష్కృతములై న (వచురణములు విమర్శాత్మకమైన పీఠికలతో వెలువడినవి. (గంథపరిష్కారమును కాస్త్రబద్ధముగా నిర్వహించిన పండిత (పకాండుల చేతులలో నవి భావి విమర్శకు _పమాణములైన విజ్ఞాన పీఠికలుగా వెలసినవి. (ప్రామాణికమైన పీఠికా వాజ్బయమును వెలయించిన వారిలో వీరేశలింగము వంతులుగార్హు తం. తేవ 'ప్పెరుమాళ్ళయ్యగారు, పూండ్ణ రామక ఎప్టయ్యగారు, బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులుగారు, వేదము వెంకటాయళాన్తిగారు కొమజ్ళాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు, మల్దాది సూర్యనారాయణళాన్ర్రిగారు, మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు, వేలూరి శివరామళాన్త్రిగారు, వేటూరి (ప్రభాకర కాన్రీగారు, చిలుకూరి నారాయణరావుగారు, బండారు తమ్మయ్యగారు, కాశీ నాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు, కోరాడ రామకృష్ణ్టయ్యగారు, నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు, పింగళి లక్ష్మీకాంతముగారు, రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్మ గారు ఈయాళణ్ణి వీరరాఘవాచార్యులుగారు, దివాకర్ణ వేంకటావధానిగారు, ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనముగారు, తిమ్మావజృల కోదండరామయ్య గారు - ఇట్టు ఎందతో మహానుభావులున్నారు. ఆధునిక కాలమున వెలసిన కావ్యముల పీఠ కలు వరిచయాత్మకములై నవే కాని, వానిలో విశ్వనాథ, రాళ్ళపల్లి, కట్టమంచి, మళల్లింపల్లి, శ్రీశ్రీ మొ॥వారు రచించిన కావ్యపీరికలు నవ్యవిమర్శకులలో (పామా ణీకభావమును సంపాదించుకొని యున్నవి,

గ వ్యాసములు :.__ ఆంగ్ల భాషలోని మజ ను మనము వ్యాసమను చున్నాము. ఒక యంశమును గూర్చి సంగహముగా, సారవంతముగా, సరళ మైన శైలిలో, శిల్పసుందరముగా, రసవ త్తరముగా( జెప్పునది వ్యాసము. విష యము మనోజ్ఞముగా వ్య క్తీకరింపబడుటయే వ్యాసమునకు శ క్రి వ్యాసకర్త ఊక్తివై చ్మితి దానిని రక్రి కట్టించను. వ్యాసము చిన్నకథవలె భావగితమువలె! బఠితకు మధురానుభూతి నందించవలెను.. నేం డీ వ్యాసరచనా [ష్మకియ విశ్వ సాహిత్య వ్యావ్లమై సహృదయులను సమ్మోహవజళుచున్నది.

వ్మతికలు వ్యాసములకు( బెంపుడు తల్లులు. వాని వాత్సల్య రసముతో వ్యాసములు వాహినులవలె పొంగి సారస్వత క్షేతమును సారవంతము చేయు చున్నవి. తెలుంగున క్రీ.శ. 1850 (ప్రాంతమున వ్యాసము పుట్టినది, కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు దాని కుగ్గు పెట్టి లాలించుటతోపాటు నిగ్గుపెట్టి

ఆంధ విమర్శ వికాసము 940 సీటుతనము నేర్పనారు; పానుగంటివారు మాటలవస నూరిపోసినారు; వేదము వారు లక్షణము చెప్పినారు; గిడుగువారు వ్యావహారిక వాజైనైపుణ్యము నలవజిచి నారు; చెళ్ళపిళ్ళవారు చలాకీతనము నేర్పినారు; ముట్నూరివారు భావగాంభీర్యము పట్టువజచినారు; కట్టమంచివారు కట్టుబొట్టులలో (గొత్తదనము తెచ్చినారు; రాళ్ళపల్లి వారు సరాగముల పరాగములు మాటలలో నింపినారు; విశ్తునాథ వారు విద్యయు, వివేకమును బోధించినారు; పింగళివారు (పియమితభాషిత్వ మలవజిచి నారు; వేటూరివారు సూటిదనమును, దేంటటదనమును సూచి ంచినారు; దువ్వూరివారు నెయ్యపు తియ్యందనము నేర్చినారు. ఇట్లు వ్యాసము పెటిగి, పుట్టెడు బుద్ధులతో పెద్దదై తెలుంగు భాషామతల్లి నలరించుచున్నది.

తెలుంగున వ్యాసము విషయవైై విధ్యమునుబట్టి బహు విధములుగా€ గానం బడుచున్నది. ఆందు సాహిత్యవిమర్శ కాలవాలమగు “సాహిత్య వ్యాస) మిచ్చట (వస్తుతము. తెలుగున సాహిత్య వ్యాసము మొదట ఉపదేశమునకై పుట్టినది; తరువాత చార్మితక విమర్శకు బూనుకొనినది; ఆ వైన నధిక్షేపము సాగించి నది; వాదోపవాదములకు రంగస్థల మైనది; శద్దార చర్చలకు రచ్చబండయైనదిః అథ్లెనను తెలు(గు కవుల కవిత్వ మరందమును, సాపాత్య సుగంధ చర్చలను రసికుల కందించి యానందింప6 జేసినది. శాస్త్ర సాహిత్యమును సగౌరవముగా మన్నించినది; తులనాత్మక వరిశీలనమును, విశ్రేషణ విన్యాసమును గావించినది; [పాత నెంతయో 'మెకి తీసినది; (కొత్త నెంతయో గొవ్పగా చెప్పినది. సాహిత్య వేత్త యొక శతాబ్దపు విజ్ఞానఫలసమృద్ధియు, హృదయ రససిద్ధియ వ్యాసముకు రమున6 (బతిబింబించినవి.

స్వభావమునుబట్టి వ్యాసము విషయ (వధాన మనియు, శిల్చ్మవధాన మనియు వేబువలుపవచ్చును. సాధారణముగా విషయ పధాన వ్యాసమున నేదో యొక సంపదాయానుసరణము, సవ్శాశయత్వము (౮9౭6171ట్సా, విశేషాంశ్నపతిపాదనమువలన మానసిక వికాసము కల్గించు లక్షణము కాదన నగును. శిల్ప్వ్మపధాన వ్యాసమున సంప్రదాయ స్వాతం్యత్యమును, ఆత్మ్మాశయ త్వమును (500)661₹ద్ఫా, భావనామయమైన యాత్మానుభూతి( గలిగించు లక్షణమును దెలియవచ్చును. మొదటి విభాగమున ,(గంథ _పాయములైన వ్యాసములును, చార్మి తాత్మక, విమర్శాత్మక, వివరణాత్మక వ్యాసములును ఉండును, రెండవ భాగమున ఒక సౌహిత్యాంశమును సం్యగహముగా. జ్మితించు

రీ[్ర0 జీవియస్‌ పీఠికలు నట్టి చిన్న వ్యాసములు, పాతచితీకరణములు, శైలీ రమ్యములు, భావగమ్యు ములు, హృదయ స్పందకములు నైన కళాత్మక రచనలు నుండును. పాళ్చా త్యులలో వచన పద్యములను శిల్పవ్యాసములలో. జేర్చినవారు కొందయిన్నారు. మొత్తమునకు సమాచార మందించుట, సహానుభూతి కలిగించుట - యను లక్షణ ములు వ్యాసమునకు సహజము లైనను (ప్రాధాన్య వివక్షతో( బై పరిగణనము చేయంబడినది, తెలుగున వెలసిన వ్యాస వాజ్మయములో విషయ (పధాన వ్యాస మునకే పెచేయి కలదు. కళాఖండముగా( దీర్చిదిద్దిన వ్యాసము ఖండకావ్యమ వఠె శక్తిమంతమై సృజనాత్మక పరిణామములను సాహిత్యమున. దిసికొని రాగలదు. తెలుంగు వ్యాసమున కట్టి శక్తి యింకను బెంపొందవలసి యుచ్నది.

కవి _(గంథ పరిచయములు, కావ్య (పశంసలు, కవికారహస్యములు, కథాకథన శిల్పములు, పాాతచ్మ్శితణ విధానములు, రసపోషణ రంగములు, కొచిత్య విచార చర్చలు, కావ్యార్థ సమస్యలు, శబ్దార్భ చర్చలు, కాస్త్ర సమన్వయ ములు, చర్మిత కథనములు, భాషావాదములు, జీవిత చి్మితములు, స్వీయకథా శిల్పములు, సమకాలీన సాహిత్య (వకియా వరంామర్శలు, కావ్యగుణదోష చర్చలు, గంథ సమీక్షలు, విమర్శ (పతివిమర్శలు, విమర్శ చరితలు, పాఠభఖేద శబ్ద పయోగాదుల సాధుత్వాసాధుత్వ విచారములు - ఇట్టి యంశముల కెన్నింటికో నేటి వ్యాసము పకటన సాధనమైనది. పరిశోధన కీవ్యాసము ముఖ్యమైన ముడి సరుకు,

తెలుంగు వ్యాసకర్తల నందఅ నెన్నుట యిచ్చట సాధ్యషగు పని కాదు. నూజేండ్డ వ్యాసచర్శితలో తెలుంగువారి హృదయముల కెక్కిన వ్యాసక ర్తలు నూజుమంది నికరముగా గలరని చెప్పుకొనుట గర్వకారణమే కాంగలదు. వారి విమర్శ స్వభావమునుబట్టి సమీక్షకులనియు, విచక్షణులనియు, పరిశీలకులనియు, తత్తాన్వేషకులనియు వారిని వింగడింప వచ్చును. సాహిత్య (పచారమున కువ యోగవడు పరిచయాత్మక వ్యాసములు (వాయువారు సమీక్షకులు: సాహిత్య స్వరూపమును విషయ వివేచనాత్మక మైన దృష్టితో((బదర్శింప గలవారు విచక్ష ణులు; సాహిత్యస్వభావము నెటింగి సమన్వయదృష్టితో నూతనాంశములను (బచర్శించువారు పరశిలకులు; సాహిత్య పరమార్థము నెజి(గి వాజ్బ్యయ జగత్తు లను తత్త్వాన్వేషణ దృష్టితో సమీక్షించి కావ్యాదుల మహాతాత్పర్యము నుపన్య సీంచువారు తత్త్వాన్నేషకులు,

ఆంధ విమర్శ వికాసము లర్‌

(గంథ రచనలో కంటె వ్యాసరచనలో వ్యాసక ర్తల వ్యక్తిత్వముల ముద సులభముగా( గానవచ్చును. వారి వారి యభిరుచుల రంగుటద్దములలో నాయా యంశములు రమణీయముగాం [బతిబింబించుచుండును. తెలు6గు వ్యాస కర్తలలో స్మ్మ్యపదాయవాదు లున్నారు. వారిలో ధ్వనిమార్గము ననుసరించి శిల్ప దృష్టితో విమర్శించు విశ్వునాభవంటి రసవాదులున్నారు; లక్షణబద్ధమైన సాహిత్య విమర్శ సాగించిన వేదము, మల్లాదుల వంటి ఆలంకారికవాదులున్నారు; ఆడం బరమైన శ లిని, చమత్కృతమైన రచనను వరించు నడకుదుటి వారివంటి రీతి వాదులున్నారు; రస్యవ్మసవమైన కవితాపాకమును గోరి మేలికైతను మెచ్చు కొను రాళ్ళపల్లివారి వంటి కొచిత్యవాదులున్నారు. సాహిత్యత తత్త్వమును వడియ గట్టగల చిక్కని రచనచేయు ముట్నూరివారివంటి త త్ర్వ్వవాదులున్నారు.

తెలుగులో స్వాతం[త్యవాదు లౌకవర్గము, వారిలో పాళ్చాత్య పమాణ ములను వరించిన కట్టమంచివంటి (పతిభావాదులున్నారు; ఆత్మాళయ విమర్శ విధానము వెలయించిన గురజాడ, బసవరాజు వంటి కాల్పనికోద్యమ వాదులు న్నారు; సంసదాయమును, కట్టుబాట్లను (దెంచి యిజమును జూపించి బుజము త పైడి ఠీతీ వంటి విస్ణవవాదులున్నారు.

మూడవవారు చార్మితకవాదులు - సాహిత్య చర్మితకు సంబంధించిన సామగిని సేకరించి, వానిని చాక్మితక దృష్టితో. బదర్శించి, వివిధ సాహిత్య విషయములను వివరింపంగలుగు నిడుదవోలువారి వంటి చార్మితక విమర్శకు లును; కొమజణ్ఞాజు, మల్హంపల్లిగార్ల వంటి చర్మిత విమర్శకులును, శాసనపరిష్క్ల ర్హలును ఇందున్నారు,

నాల్గవ తెగవారు వాదనిపుణులు - వివిధ సాహిత్యాంశముల పె వాదోవ వాదములు నెరపిన వ్యాసకర్తలీ శాఖకు జెందుదురు. కాశీభట్ల, చెళ్ళపిళ్ళ, గిడుగు, జయంతి నంటివారీ [తోవలో నుద్దండులు. పాఠభేద (ప్రయోగవాదము లకు దీపాలవారిది సిద్ధహస్తము. ఇట్లు విశ్తేషణము చేయుచు పరిశీలించినచో వ్యాసవాజ్మయ వి స్పృతిని. గొంతవణకు వివేకింప వీలగును.

7. చర్చలు - సమీక్షలు:- ప్యతికలలో (గంథఠ సమీక్షలు, చర్చావేది కలు వెలువడి సాహిత్య వ్యాసంగమును సజీవమొనర్చుట కెంతయో తోడ్పడు చుండును. తెలు6(గున నీ కాఖలో సాధారణముగా వ్య క్రిత దూషణభూషణలు చోటుచేసికొనుటచే నది యెదుగవలసినంఛ యెత్తు యెదుగ లేకపోయినది,

స్‌ పీఠిక లి జీవియస్‌ పీఠికలు

8. పరిశోధనము :. తెలుగున పరిశోధనను వెలయించి శాస్త్రబద్ధముగా దానిని బోషించిన మహామహులు పై (గంధక క్రలలో నున్నారు, సాహిత్యపరిష త్తుల ద్వారమునను, పరిశోధక మండలుల ద్వారమునను బరిశోధన కొంత యభివృద్ధి చెందినది. కొమజ్జాజు, మల్లంపల్లి, వేటూరి, గిడుగు, మానవల్లి, జయంతి మొ॥ విద్వన్మణు లీకాఖకు పోషకులు.

పరిశోధనము విశ్వవిద్యాలయములలో నడుగు పెట్టుటతో నొక సమ్మగత నందగించుకొనినది, పింగళి, ఖండవల్లి, దివాకర్ట, గంటి, నిడుదవోలు మొద లగు నాచార్యులు ఆంధ, శ్రీ వేంకటేశ్వర, ఉస్మానియా, మ్మదాసు, విశ్వ విద్యాలయములలో( దెలుగున బరిశోధన లారంభింపజేస్తి, పట్టభ దులై న విద్వాంసులను (బోత్సహించి, సిద్ధాంత వ్యాసములు వెలయ్స నవకాశము కల్పించిరి. మైసూరు బెంగుళూరుల కీయుద్యమము వ్యాపించినది.

తెలుగు సారస్వతమున సంస్కృత సం్యపదాయ విమర్శకును, పాళ్చాత్య సంపదాయ విమర్శకున్స సంఘర్షణ మేర్చడిన తరుణమున సమ న్వ్యయ విమర్శ సమర్థముగా రూపుకట్టుటక్షు విశ్వవిద్యాలయములు (వశంసావహ మైన కృషి చేసినవి, నేంట పరిశోధనలలో సందర్భ మునుబటి యీ మూడు

బ్‌

విమర్శపద్ధతులు వాడ(బడుచున్నన్స సమన్వయ విమర్శకు విశేషస్య్య మీయ ఐడుచున్నది, ఓ

విశ్వవిద్యాలయములు థాషకున్న, సాహిత్య (పకియలకును; వ్యాక రణిచృందోలంకార శాస్త్రములకును, (పసిద్భ కవులకున్స (పాధాన్య మిచ్చి వాని'పై( బరిశళోధనలు సాగింపంజేసినవి. నన్నయకు పూర్వమున్న ఛాష పైని, ఆదికవి నన్నయ పైని డా. దివాకర్ణ వేంకటావధానిగా 6 పఠిశోధనమ్సు (ప్రశంస నీయము, సాహిత్య (ష్మకియలలో, (వబంధమల[ై డా, కె, వి. ఆర్‌. నరసింహము, డా, పల్దా దుర్గయ్యగారలు, యశగానములకై డా. యస్‌. వి. జోగారావుగార్వు; ద్విపదవాజ్యయము వై డా, నాగయ్య గార్వన్న, జానపద వాజ్మ యముపై డా. బీ. రామరాజుగారున్న, వచనవాజ్మయమృచ్చై డా కులశేఖరావ్క గారును, వై దాం బొడ్డపాటి కుటుంబరావుగా రృన్స, నాటకముల ఫై డాం గ్‌ ల రట ఎగా నగారును, ఆధునికాం్యద్ర సాహి త్య (ష్మకియలపై అషలన కరన చెసిన పరశోధన్యల్చు గణింప గిన్ని. అయ్యధ భాబ ఇల డా భ్మ్‌దిరా జ కృష్ణమూ కిగార, వ్యాకరణముల'పై

ఆంధ వీమర్శ వికాసము ర్ట డా. బొడ్డుపల్లి పురుషోత్రముగారు, ఛందస్సుపై డా. పాటిబండ మాధవళర్మ గారు చక్కని సిద్ధాంత వ్యాసములను వెలయించిరి. ఇంక (పసిద్ధకవులలో తిక్కనపై డా. కేతవరపు రామకోటి కాస్త్రిగారు, మారనపై డా.జి. వి. స్క్ముబహ్మణ్యము, శ్రీనాథునిపై డా. కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు, నాచన సోముని పై డా. యశోదా రెడ్డిగారు, రామరాజ భూషణునిపై డా. స్కుపసన్నా చార్యులుగారు రచించిన సిద్ధాంత వ్యాసము లీ కాఖకు కొన్ని యదాహరణములు. ఆంధసాహిత్యము పై ఆంగ్ల సాహిత్య పభావమునుగూర్చి డా, కొ త్తపల్లి వీరభ్యద రావుగారి. పరిశోధనయు, కళాపూర్ణోదయముపై డా. జి. వి. కృష్ణరావుగా రాంగ్ధమున (వాసిన సిద్ధాంత వ్యాసమును (బత్యేకముగా బేర్కొనందగినవి, ఈ పట్టిక దిజ్మా_తోదాహరణము మ్మాతమే.

శాస్త్రబద్ధమెన విమర్శకీ సిద్ధాంత వ్యాసములు చక్కని రాచబాటలు వైచినవి. వీనిలో నూతనాంశముల (వతిపాదనము, నూతన దృక్పథముల (ప్రసారము, నూతన సమన్వయముల విధానము విశిష్టముగా( గానవచ్చును. విమర్శయొక్క_ సమ్మగ రూవము వీనివలన నేర్పడును. తత్పరిశోధన ఫలి తముల _ వర్యాలోచనము సాహిత్య సమాలోచనమున నూతన సమన్వయ మార్గముల నావిష్కరించును. అది విమర్శ లక్ష్యమువ్లైపు వైచిన యొక ముందడుగు కాం/గలదు!

తెలుంగులో సమన్వయ విమర్శ వి స్తరించుచున్న దని సంతృప్తి పడిన చాలదు, ఆధునిక సాహిత్యము వచ్చుచున్నది. దానిపై విమర్శ వచ్చుచున్నది. కాని అది వరిచయ [ప్రశంసల స్థాయిని మించి యెదుగుటలేదు.. తెలుంగున సృజనాత్మక చైతన్యమునకు లక్ష్యశుద్ది లేకపోవుటయే దానికి [ప్రధాన కారణము: విశ్వజనినములై న సాహిత్య _పమాణములను బాటింపక వ్యక్తిగత ,పమాణ ములనే నవ్యులు పాటించుట మజియొక కారణము. లక్ష్యశుద్ధి కల కవితయు, (వమాణబద్ధమైన విమర్శయు, కవితాహృాదయముగల విమర్శకుడును తెలు(గు చేశమున నెల్ల కాలములయందును మూడుపూవ్వు లాఅుకాయలుగా వర్టిల్లుదురు గాక!

పషతికా పథి నవ్యార్యధ సాహిత్య చర్మిత నెలుంగంగోరు వారికి. దోడ్పడు (పథాన సాధనములు సాహిత్యవ్యతికలు, తెలు(గునాట వెలసిన సాహిత్యపషతికలలో “హిహిత్యపరిషత్ప త్రిక, శారద, ఆం్భధప్మ్యతిక సంవత్సరాదిసంచికలు, భారతి” మొదలగునవి యొక (పత్యేకతను గడించి యాంధసాహిత్య పరిణామ (పగ తులకు (పత్యక్ష సాక్యములుగా నిలిచియున్న యక్షరమూర్తులు, పై ప్మతికలా పుట్టుటకు. గారణములై న పరిస్థితులలోను వాని స్వరూప స్వభావములలోను వైవిధ్యము గానవచ్చుచున్నను, ఆంధ సారస్వతాభ్యుదయసాధన మను లక్ష్యము నందు మాత మవియన్నియు నేకస్తూతమున గట్టుబడి యున్నవి. ఈ శతాబ్ది (పళమపాదములో( గన్నువిచ్చిన యీ ప్మతికలు దాదాపొక ఆర్థశ తాబ్టికాలమున వెలసిన యాంధసారస్వత వ్యవసాయమునకు పంటనేలలై పరిఢవిల్దినవి. తచ్చ ర్మితను సమీష్షింపంగోరు సాహిత్యవేత్తల కవి యాధారము లగుటయే గాక యారాధ్యములై యలరారుచున్నవి ఆర్భధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారు (వసిద్ధార్యధ సాహిత్య ప్యతికల పాత సంపుటములయందు (పచురింపంబడియున్న యమూల్యములై న వ్యాసము లను విషయ పధానదృష్టితో నెన్నికంజేయించి కొన్ని సంకలన (గంథములను సిద్ధము చేయింపవలె నని నిశ్చయించుకొనెరి, వారి యుదాత్తాశయము (పశంస సీయము, వారి నిర్ణయము ననుసరించి యిహ్పటికే రెండు సంపుటములు (పచురితములయ్యెను. వానిలో _పధమసంపుటము నా సంకలన క రృృత్వమున “తెలుంగు కవిత్వపు తీరుతెన్ను"లను తేటపజడు (గంథముగా రూపొందినది. పైని పేర్కొనంబడిన నాలుగు సాహిత్య ప్మ్యతికలనుండి ముప్పది వ్యాసములం దెన్నికచేయంబడినవి. వైవ్యతికలయందు. తెలుథ కవిత్వపరిణామరామణీయ కత్వమును జ్యితించు వ్యాసములేక కాక వివిధ సారస్వతశాఖల స్వరూపసౌభాగ్య స ఆంధధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి జివియస్‌ సంపాదళత్వమన వచ రించిన 'సారస్వత వ్యాసములు” తృతీయ సంపుటమునక్సు (వాసిన షక. (20.10.1969),

ప్మతిక్మాపభ ర్జ్ర్‌క్రీ ములను సవిమర్శముగ సమీక్షించి వ్యాసము లెన్నియో వెలసియండుటచే, నట్టి వానికి( _బాతినిధ్యము వహించు వ్యాస సంకలన [గంథము మజణియొకటి సిద్ధము చేయు నావళ్యక మేర్చడినది. అకాడమీవారు ఆ గురుతరమైన బాధ్యతను నావై నుంచిరి. నా కీకార్యము నిర్వహించు సామర్థ్యము లేకపోయినను సాహిత్యము వై గల యభిమానముచే నేను వారి యానతిని శిరసావహించితిని. నా కి సదవకాశము కలిగించిన ఆకాడమీవారికి హృదయపూర్వక మైనకృతజ్ఞతలు చెప్పుట నా పథమ కర్తవ్యము. ఆంధపష్మతిక సంవత్సరాది సంచికలు ;

పెని పేర్కొన(బడిన సాహిత్య వ్మతికలలోం గాల్మకమము ననుసరించి “ఆంధపతిక సంవత్సరాది సంచిక" మొదట గణింపందగినది. విశ్వదాత కాశీ నాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి యమృతహ స్తముతో 1908 లో నారంభిం పంబడిన ఆంధప్మతిక వారపష్మతిక యాంధుల రాజకీయార్థిక సాహిత్య పునరు జ్టీవసమునకు వై తాశికగీతియై వెల్టివిరినినది, పంతులుగా రా వారప్మతికా (పచుర ణతో తృ ప్తిపడలేదు. (పతి ఉగాదకిని ఆంధప్మతిక తెలుగువారి కొక నూతన భానూదయముగా విజ్ఞానజ్యోతిస్సుల నందింపవలెనను సదుద్దేశముతో (క్రీశ 1910 . పౌధారణనామ సంవత్సరము నుండి ఆం్యధప్మతిక సంవత్సరాది సంచికను _బచురించుట నారంభించిరి, ఆయ్యధభాషయం దిట్టి సంవత్సరాది సంచికను బచురించుట కదియే యంకురార్పణము. ఆ ప్యతిక ఆంధభాషా సాహిత్యములకు సంబంధించిన పద్యగద్య రచనలతోపాటు, సంస్కృతాంగ్ల సాహిత్య (గంథ విమర్శ రూపములగు వ్యాసములను, చర్మిత మత రాజకీయ సాంఘికార్టీకాది విషయముల పై బెక్కు రచనలను, ఆంగధజీవితసర్వతోముఖ పికానమును జితించు వార్తా చ్మితములను _బచురించుచు వెలువడుచుండెడిది, ఆ సంచిక లాంధ్మపజాజీవిత (పతిబింబములే కాక (పవంచపరిస్థితుల సమీజ భూమికలై సాక్షాత్కరించుచుండెడివి. ఆంధ సమైక్యత, రాషహ్టోోద్యమము, భారత న్వాతం్యత్య సం్యగ మము, (పపంచ రాజకీయవై తన్యము, ఆంధ సాహిత్యసర్వతోముఖవికాసము, ,వతివర్షసాహిత్య సమీక్షలు, ఇట్టి వెన్నియో యంశములు సంవత్సరాది సంచికలలో నాయాకాలములందు (వకటింపంబడు చుండెడివి.

=. జీవియస్‌ పీఠికలు

వంతులుగారి బహుముఖ్యపజ్ఞ్యాపాభవము, సువిశాలదృక్పథము, నిర్వ హణదక్షత, దాతృత్వము, కార్యదీక్ష-ఇట్టి యుదా త్తగుణములన్నియు నా సంచి కల నెట్టి సంకుచితాశయములజోలికి పోనీయక నిష్పాక్షిక దృక్పథముతో సమ కాలీన సాహిత్యరంగమును సమీక్షించి, దానిని సర్వాంగసుందరముగా పష్మతికల యందు( _బతిఫలింపం జేయుటకు దోడ్పడినవి. తెలుంగు కవిత్వపరిణామములు , చర్మిత పరిశోధనలు ,విమర్శదృక్పథములు, కావ్యకళావై విధ్యములు,శబ్ద పయోగ చర్చలు, కాస్త్ర పరామర్శలు, | గంథసమీక్షలు ఊగాదిసంచికలలో నిం్యదధనుర్వి లాసహేలతో( (బత్యక్షమయ్యెడివి. చైైవిధ్యముతో( గూడుకొనిన సాహిత్య జగత్తును సమదృష్టితో. జూడంగలిగిన యామహాత్ముని యత్తమాదర్శ మాయుగాదిసంచికల నాదర్శపషతికాసంపుటములుగా. దీర్చిదిద్దినవనుటలో నెట్టి యనుమానమును లేదు,

(ప్రముఖ సాహిత్యవేత్తల వ్యాసములా సంపుటముంను నాంటినుండి నే6టి వజకును సమలంకృతము(జేయుచునే యున్నవి. శ్రీయుతులు కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులు, శె. వి, లక్ష్మణరావు, చిలుకూరి వీరభదరావు, కోలాచలము శ్రీనివాసరావు, [త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి, గురజాడ అప్పా రావు, గిడుగు రామమూర్తి పంతులు, నడకుదుటి వీరరాజు వంతులు, వ్మికమ దేవవర్మ, అక్కిరాజు ఉమాకాన్త పండితుండు, మానవలి రామకృష్ణకవి, తణికెళ్ళ వీరభదుండు, ముట్నూరి కృష్ణరావు, కోరాడ రామకృష్ణయ్య. పంచాగ్నుల ఆదిశారాయణకాన్త, వేలూరి శివరామకాన్రి, వజ్లల, రాళ్ళపల్టి, కవికొండల, చింతా, గిడుగు సీతాపతి, మలంపలి సోమ శేఖరశర్మ, బసవరాజు అప్పారావు, వేటూరి (వభాకరళాన్త్రి, పాక్రాలో రాజమన్నారు, దువ్వూరి రామిరెడ్డి, పురాణం సూరిశాస్త్ర, చిలుకూరి నారాయణరావు, కాశీభట (బహ్మయ్యళాత్రీ, శేష్మాదిరమణకవులు, నేలటూరి వెంకటరమణయ్య భావరాజు వేంకటకృష్ణ రావు, దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్ర, నిడుదవోలు వెంకటరావు మెదలగు పండితుల (వసిద్ధ వ్యాసము లీ పష్మతిక (పాంతసంచికల నలంకరించియన్నవి. విశ్వావసు (18669) సంవత్సరమున నీ యాంధ పత్రిక స్వర్ణోత్సవసంచిక వెలువడి నది. వీంబదియైదు సంవత్సరముల పూర్వుసంచికల నుండి దాదాపు డెబ్బది యంశములను విషయవై విధ్యదృష్టితో నెన్నిక చేస్తి స్వర్ణోత్సవ సంచిక యందు (బకటించుట యెనది. ఆంధప్మతిక తెల్ప/గునాట నిత్యభానూదయము వలెను; వీగాదిసంచిక నూతన వర్షోదయమువలెన్స (సవా జీవితమున బెనవై చికొని

ప్యతికా (పభ వీ? “ఆం్మధప్మతిక సంవత్సరాది సంచికి యధాశ క్తి సాహిత్య సేవ యొనర్చిన దయ్యును అది ముమ్మూర్తుల సాహిత్యవతిక యని మనము గణించుటకు వీలు లేదు. సాహిత్య'సేవ యాపష్మ్యతిక లక్షించిన బహుముఖ (పయోజనములలో నొక యంశము మ్మాతమే. అట్టగుట దానిగుణగొరవమున కెట్టి తోపమును కాదు. బహుముఖమైన యొకజాతి జీవితవర్తనమును దీర్చిదిద్ధుట కట్టి వార్షిక సంచికలు వెలువడుట యాజాతి విజ్ఞత కొక విశిష్ట నిదర్శనము కాగలదు. సాహిత్య పరిషత్ప త్రిక న తెలుంగున వెలసిన సాపిత్యపష్మతికలు పెక్కులున్నను వానిలో సాహిత్య పరిషత్పత్తి౦క కొక (పత్యేక స్థానము కలదు. కి, ఈ. 1911 లో స్థాపింపం బడిన “ఆం్యధసాహిత్యపరిషత్తు' సాధింపం దల పెట్టిన వివిధ సారస్వత (వయో జనముల కొక శక్తిమంతమైన సాధనముగా నీప త్తింక 1919 "సెప్రైంబరు మాసమున త్రై 9మాసిక ప్మతికగా. దలయెత్తినది. ఆమైశ 1820 లో ద్వైమాసిక ప్మతికగా రూపొంది, యుత్తము సాహిత్య (పమాణములతో నాంటికిని నేటికిని సారస్వత 'సేవ చేయుచున్నది. సాహిత్య పరిషదాశయ ములలో ముఖ్యమైనవి - సమ్మగమును స్మ్యపమా ణమునై న యాంధనిఘంటువును సిద్దము వేయుట. అమ్ముదిత | పాబీన (గంధము లను బచురించుట, తాళశప్టత లిఖిత (గంథములను సేకరించి పరిషత్‌ (గంథా లయమున వానిని బదిలపజచుట ,భాషాసాహి త్యములందు శాస్త్రీ యవిమర్శనమును వెలబించుట, సాహిత్యసభలు నిర్వహించుట, పండితసడ్కార మొనర్చుట మొదలగునవి. దేశీయ భాషాసాహిత్యముల పె( (బజలలో నాదరాభిమానములు సన్నగిలుచున్న యాదినములలో నాంధవాజ్మయ పునరుద్ధరణకు పరిషత్తు నడుముకట్టి తన యుదాత్తాశయములతో( బండితలోకముయొక్క_ [పశంసలకు ప్మాతమై నిలిచినది. పరిషత్తునకు పిఠాపురము మహారాజా వారు పోషకులై (పోదిచేసి రక్షించుటచే నది మూ,డువూవు లాజబుకాయలుగా వర్టిలినది, పరిషత్తు సూర్యారాయాంధ నిఘంటు నిర్మాణము చేపట్టినది. కీ శే జయంతి రామయ్య పంతులు, కాశీభట్ట సుబ్బయ్యశాన్త్రిగార్హ _బధాన సంపాదకత్వమున నానిఘంటు వాజుసంపుటములలో! (బచురింపంబడినను అసమ్మగముగనే యుండిపోయినది, 67౨.11

ల్ర్రీగ్ర జీవియసీ పీఠికలు ఈ నడుమ డా. దివాకర్ల వేంకటావధానిగారి 1పధాన సంపాదకత్వమున నానిఘంటువుయొక్క_ చివరిసంపుటము సిద్ధమై మృుదణభాగ్యము నందుచున్నది ఇట్టు పరిష్మత్చథమాశయము పరిపూర్ణమయి తెలుం/గున (ప్రమాణబద్ధ మగు నిఘంటువు (పసాదింపబడినది. పరిషదాశయములు బహుముఖముల విస్తరించియుండుటచే వానిని సాధించుటకు “పరిషత్ప్యతిక' (పచారసాధనముగను, సాధన నమీకరశణోవకరణ ముగను తోడ్చడినది. అమ్ముదిత [పాలీన (గంథ _పచురణమునకును,స శాస్త్రీయ విమర్శన వికాసమునకును, పరిషత్పు స్తకభాండాగార (గంథపరిచయమునకును, సాహిత్యవరిషత్సభాముఖమున వెలసిన పండితోపన్యాసముల (పచురణమునకును పరిషత్స్మతిక యాలంబనమైనది. భీమకవి కవిజన్మాశయము మొదలు కాసన పద్యమంజరులవజకు ఈ వ(తికాముఖమున (పజలకు _పథమదర్శన మిచ్చినవి కీ.శే. జయంతి రామయ్యపంతుల్సు కొమజ్ఞాజు లక్ష శ్రిణరావుపంతులగార్జ యశేష చార్మితక పరిశోధన కాలవాలములై న శాసనములు 'పెక్కులీ వషతిక ద్వారమున పరిష్కృృతములై (పచురితములై నవి, సంస్కృతాంధాంగ్ల భాషా సాపిత్యముల తులనాత్మక పరిశీలనములు, కవి జ్రీవిత్ర కావ్యవిశేషములు, సాహిత్యభాషా వికాస చర్చలు వండిత్మవకాండుల రచనల మూలమున న్లీ వతిక కెక్కినవి,. శ్రీయు తులు జయంతి రామయ్యపంతులు, నాగపూడ్తి కుప్పుసామయ్య, వేటూరి (వభొ కరశాస్త్ర, శ్రీపాద కృష్ణమూ ర్రికాస్త్ర, అక్కిరాజు ఉమాకా న్త్వము, మేడేవల్టి వేంకటరమణాచార్యులు, కాశీభట్ట (బహ్మయ్యకాన్త్ర, తాతా సుబ్బరాయశాన్ర్రి కె.వి, లక్ష్మణరావు పంతులు, పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహారావు, మలాది సూర్య నారాయణశాస్త్రి తల్హ్మాపగడ సూర్యనారాయణరావు, వ శ్షం చీనసీతారామ ల 9 సుబ్బారావు, తంతే, వ ప్పెరుమాళ్ళయ్యః (5 శత్రపల్లి సూర్యారావు, టి. యస్‌. మరుగేశన్‌, "పెండ్యాల వేంకట స్ముబ హ్మణ్యకాస్త్రి, చర్ణ నారా యణకాస్ట్రి, అవ్వారి సుబహ్మణ్యకాస్త్రి, శేతవరపు వేంకటకాస్త్రి, వ్మికమదేవవర్మ, బండారు తమ్మయ్య మొదలగు దిగంతులవంటి పండితులు వెలయించిన విపులవ్యాస వాజ్మయము క్ర ప త్రిక యొక్క (పాత సంపుటముల నలంకరించియన్నది, పేరెన్నికగన్న పండితులెందరో వాసీన వ్యాసములను [బకటించుచు ఈ పృతిక నేటికిని త్రవ యన్నతస్థాయిని కాపాడు

పష్మతిక్మాపభ క్‌ి కొనుచున్నది. ఏటేట నొక సాహిత్య పరిషత్సభను జరిపియందు లిఖీతములై న యుపన్యాసములను బరింపంజేసి వాని నీ ష్యృతికయందు. (బకటించుట పరిష త్కార్య్యకమములలో నొకటి. దానివలన నాయాకాలములందు దేశమున వ్యాపించి యున్న సాహిత్య చైతన్యమును సమీక్షించిన విమర్శన వాజ్మయ మీ పతికా ముఖమున మనకు లభించుచున్నది. పరిషత్‌ పుస్తక భాండాగార (గంథ పరిచ యము సాపాత్య పరిశోధనసీమలను విస్తృత మొనర్చినది. పరిష్కత్పచురణలకు పరిష్కర్తలు వెలయించిన పీరికలు సాహిత్య పరిశోధకుల కమూల్యమైన నూత నాంశములను (బసాదించినవి. పరిషత్ప్మతిక చేసిన ఇట్టి సాహిత్య సేవ (ప్రాబీన సాహిత్య చరిత విజ్ఞానమున కొక నూతన వసంతోదయమైనది. వరిషత్ప త్రిక సాధించిన పె అంశములన్నియు నాక యెత్తుగను, అది (గాంథిక భాషా పచారమున కొనర్చిన యుద్యమము మజణియొక యెత్తుగను బేర్కొనందగియున్నది. కీ. శే. గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారి వ్యావహారిక భాషావాదమునకు పరిషత్తు [నత్యర్ణి యగుటచే. నీ పత్తింక [గాంథికభాషలో (ాయంబడిన వ్యాసములను, (గాంథికభాషా వాదమును సమర్థించిన పండితులను దరికి తీసినది. గామ్యథాషావావ ఖండన మీపటతిక కొక నినాదమై నిలిచి పోయినది. అది యీ పష్మతికకున్న _పత్యేకత యని కొందజు (పశంసించెదరు. అదియీ పష్మతిక కేర్పుడిన యభ్యుదయ నిరోధక మైన యవరోధమని కొందణు తలంచెదరు. సాహిత్య పరిషతు త్రిక సాధారణ సంచికలు గాక స్మారక సంచికలు

నాలుగు వెలువడినవి. అవి : జయంతి రామయ్యపంతులుగారి శతవాక్షిక జన్మ దినోత్సవ స్మారక సంచిక (సంపుటి 49; సంచిక వె, త్రి; క్రి సే శ్రీపాద కృష్ణమూ ర్రిశాస్త్రిగారి స్మారక సంచిక (సంపుటి 490 సంచిక 5, 6); శ్రీరావు వేంకట కుమార మహీపతి సూర్యరాయ బహద్దరు మహారాజావారి స్మారక సంచిక (సంపుటి 52, 58; సంచిక 5, 6; 1-2); పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహారావు పంతులుగారి శతవార్షిక జయంతి సంచిక (సంపుటి 58, సంచిక ఉరి. వె వానిలో పానుగంటివారి శతవార్షిక జయంతి సంచిక మాతము తత్కవికావ్య జీవిత పర్యాలోచన _పదానముగా వెలువడినది, మిగిలినవి వివిధ వ్యాససంకలన (గంథములుగా వెలువడినవి. సాహిత్యపరిషత్ప్చత్తింక సంపుటులలో పైస్మారక సంచికలు చాల విలువైనవి; నాలుగు కాలములపాటు నిలువ(దగినవి,

460 జీవియస్‌ పీఠికలు శారద ;

కలకత్తానగరమునుండి బాబు రామానంద ఛటర్జీ సంపాదకత్వమున వెలు వడిన మోడరన్‌ రెవ్యూ (0404౬0 బెల లన) ప్యతిక నాదర్శముగా బెట్టుకొని శ్రీ కౌతా శ్రీ రామకాస్త్రిగారు 1928 సం॥లో మచిలీపట్న మునుండి “శారద (పచుఠింన నారంభించిరి. ఆ మాసప్మతిక జీవించినది రెండుమూ, డేండ్డయినను ఉడాత్తాశయములతో నున్నతస్థాయిలో నడచినది. ఈ పష్యతిక సమకాలీన సాహిత్య (కియా బాహుళ్యమునకు (పాతినిధ్యము వహించు వివిధ రచనలను (బచురించుచుండెడిది, అనువాదనాటకములు, స్వత౦ం్యతరూపకములు, రూపక విమర్శ; భావకవిత్వము, కళాసమీక్ష, సాషిత్యశాస్త్ర విమర్శ, నవల, కథః కథానిక, విజ్ఞానకాస్త్రము, సాంఘిక రాజకీయాంశములు, శాసన (పచురణము, చర్మితాంశచర్చలు, సంస్కృృతాంధ కావ్యవిమర్శ, సమీక్షలు _ ఇట్టి బహువిధ సారస్వతాంశములు (పతి సంచిక యందును బొందుపరుప(బడుచుండెడివి. శారద సంచికలో గొల్లపూడి 'శ్రీరామశాన్త్రిగారు రూపక విమర్శాంశములను గుజించియు, దర్భా యజ్ఞేశ్వరసోమయాజులుగారు నవలావిమర్శ విధానమును గుజించియు, పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శాస్త్రిగారు ఎంకిపాటలను గూర్చియు, నడకుదుటి వీరరాజు పంతులుగారు నన్నిచోడ కవిరాజశిఖామణిని గూర్చియు, కాశీభట్ల (ఎహ్మయ్య శాస్త్రిగారు నన్నయకు పూర్వమునగల ఛంచస్సును గుజిం చియు, టేకుమళ్ళ రాజగోపాలరావుగారు సీసపద్యములను గూర్చియు, దిగవల్లి వెంకట శివరావుగారు చిన్న కథను గూర్చియు, గంటి జోగి సోమయాజులు గారు ఆంధ (పబంధములగుజించియు, పండిత శివవాథకాన్త్రిగారు బుషిత్వము- కవిత్వమును గుజించియు (వాసిన వ్యాసములు సహ ఫచయులకు హృదయోల్డాస వికాసములను గల్పించుచున్నవి. శారద (ప్మకియావై విధ్యమును పతిఫలించు కొనిన సాహిత్య ప్మతికలలో నొకటిగాం దెలు(గువారి స్మృతిపథమున నిలిచి యున్నది. భారతి :

విశ్వదోత శ్రీ కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి పత్తి9కా ప్యుతి కలలో. గడగొట్టు చిన్నది భారతి. అది రుధిరోద్దారి. పృష్యమాసమువ (1924 జనవర్వి బుట్టి, కాకినాడ కార్యగెను మహాసభాపర్వమున జన్మదినోత్సపము జరుపు

ప్మతికావభ రగ కొనినది. నాటినుండి నే(టిపఅకా భారతి తెలు(గువారి “జనముద్దుబిడ్డ, ' నలుబది యైదేండ్లు నిండినవికదా పండుముత్తై దువ యందుమా? యన్నచో - నామె తన నిత్యనూతనత్వముచే వయస్సును స్తంభింప(డేసికొనిన సాహిత్యమూలర్తి. జరా భారములేని చిరంజీవి భారతి.

తెలుగున వెలసిన సాహిత్యప(తికలలో భారతికున్న పాభవము, (పాబ ల్యము మజి దేనికిని లేదు. అచ్చమైన సాహిత్యప[తిక కుండవలసిన లక్షణము లన్నియు దాని కచ్చొ త్రినట్టమరినవి. సాహిత్యజగత్తును సాక్షిగా దర్శించుటయే గాక సౌదరముగా సాకినది. గతమును గౌరవించినది; వర్తమానమును వాసి శకెక్కించినది; (కొత్తపాంతల మేలుకలమిక నసిధారాావతముగ నిర్వహించి నది, కవిత్వము, కళ, కాస్త్రము, చర్మిత, వ్యాసము, విమర్శనము, కథ, రూప కము, (గంధసమీక్ష్క, కలగూరగంవ, లేఖలు, లేఖకపరిచయములు, స్వవిష యములు, | పపంచవిషయములు భారతికి నై జమైన హేలావిలాసములు. ఎన్ని హంగులున్నను స్థాయిత్వము సాహిత్యమునకే, దాలకథలనుండి (బహ్మపదార్థము వజకు భారతి (పబోధించినది. ఆవాలగోపాలము నాకర్షించినది.

భారతి రజతోత్సవము చేసికొనుచు (పత్యేక సంచికను పకటించుకొని నది. ఆందు “ఈనాడు (పసిద్ధవ్యక్తు లై నవారిలో చాలమంది రచయితల (పథమ ఉజ్జ్వల రచనలు '“భారతి' నలంకరించినవి.” “సర్వకళలు, సర్వవిజ్ఞానము భారతీ స్వరూపమే” అను ఉపాసకుని ఆదర్శరీత్యా సాహిత్యము, సంగితము, చ్మితకళ, రసాయన ఖౌతికాది శాస్త్రములు, చర్మిత - ఒకటేల, సర్వ విధ విజ్ఞానములకు భారతి ఆలంబనముగా నిల్చినది. విమర్శనల కక సరళ విధానమును, విశిష్ట తను, ఆధునిక స్వరూమును కల్పించినది. “కేవలము యువకుల ఉతా సహ (బకోపములకు అన్ని వేళల చేయూత నొసగి యుండకపోవచ్చును. కాని 1వకోపమ్మాతము కాక, గాఢశ క్రియుతమైన నవ్యమార్గావలంబనల కన్నిటికి “భారతి" ఉచితస్థాన మొసగుచునే వచ్చినది. దేశమున సాహిత్యమే నూత్న (పవేశముల నందుకొన్నను ఆయా నూత్న [పకంపనముల వెలు(గులన్నియు భారతి వూర్వసంపుటముల వరుసగా పరికించుకొనుచు వచ్చిన (పతిబింబములుగ గోచరించుచునేయుండు” నని ధీమాతో స్వవిషయమును చెప్పుకొనినది. రజ తోత్సవమునా(టి భారతి వాక్యములు రేప జరుపుకొనబోవు స్వర్ణోత్సవమునా:టి కిని సత్యములై. సార్ధకములు కాగలవు!

ఏ6 జీవియస్‌ పీఠికలు

దేవత లగ్నిముఖులని (వతీతి! నలుబదియై దేంద్దనుండి ఆంధ సాదాత్య రస పిపాసువు లందలు భారతీముఖులు!

కారతి సంపుట మొక్కొక్కటి యొక్కొాక్క సాహిత్యరత్నము. (ఇవు టికి నలుబదియైదు రత్నములచే గూర్ప(బడిన యా యుజలమాలికలో రజ తోత్సవ సంవత్సర (1949) భారతీ సంపుటము (26) నాయకమణివలే మన దృష్టి నాకర్షించుచున్నది,

ఫై సాహిత్య ప్మతికలనుండి యేర్చి కూర్చిన ముప్పదిమూ,డు వ్యాసముల సంకలన్మగంథ మీ సారస్వతవ్యాస తృతీయ సంపుటము. ఇందలి వ్యాసములు (ప్రధానముగా నాలుగుతెగల [కింద విభజింపంబడినవి, 1. సంస్కృళతసాపాత్య సంబంధులు 2 [పాకృృతస్రాహిత్యసంబంధులు. 8. తెబు/సలో శాస్త్రవిమర్శకు 6 (బతిబింబములై నవి. 4. తెలుగులో వెలు(గులవలెం గానవచ్చు (ప్మక్రియావి శేష ములకు సంబంధించినవి. (చూడుడు: విషయసూచిక.)

తెలుగున వెలసిన సంస్కృృతకావ్యవిమర్శ యపారమైనది, దాని కంత టికి నీచిన్ని పౌత్తమున (బాతినిధ్యము గల్పింపంగలుగుట సాధ్యమైన పనికాదు. అందువలన విషయవై విధ్యమును దృష్టియందుంచుకొని యెనిమిది వ్యాసములు మ్యాతమిందు (గహింవనై నవి. [పాకృతసాహిత్యమును గూర్చిన విమర్శ తెలు6 గులో. నత్యంతము పరిమితముగా నున్నది. కావున నిందు (పాకృత కావ్యము లను బరిచయము చేయ నొకవ్యాసము గై కొనంబడినది. తెలుటున వెలసిన శాస్త్రవిమర్శలో _ నలంకారకాస్త్రము, వ్యాకరణము, ఛందస్సు, భాషాకాస్త్రము, (12801869) -వీనికి సంబంధించిన వ్యాసము లెన్నిక చేయంబడినవి. తెలుంగు, వెలు(గులలో _ త్రెల్పంగ కన్నడసాహిత్యములకు. గల సంబంధమును, కొన్ని తెలు/గుసాహిత్య ప కియల స్వరూపస్వభావములను, [గాంథిక్ష వ్యావహారిక భాషా వాదములను బరిచయముచేయు వ్యాసములను పాందువజచుటయైనది. ఇందలి వ్యాసకర్తలెల్హ జాయావిషయములలో( బర్మిశమచేసి (వఖ్యాతివడసినవారగుటచే వారి వ్యాసము లాయాకాఖలలో మేలుబం శులై యలరారుచున్న వి, విషయవై విధ్య ముతో గూడుకొనియన్న యీ సంకలన్మగంథము వివిధవర్దసుమమంజరీసమలం కృతమైన భారతీదేవిపాదపీఠవలె పరితల మనోన్మేతము నలంకరింప(గలదని నా విశ్వాసము.

పష్మతిక్మాపభ 268

నాకీ సంకలన్మగంథఠ సంపాదకత్వమున కవకాశము గలిగించిన ఆంధ (వదేశ సాహిత్య అకాడమీ వారికిని, (పత్యేకముగా తత్కార్యదర్శులు, సారస్వ తాభిమానులు, సహృదయులునైన శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికి మజల నా కృతజ్ఞతలు. ఈ సంకలన (గంథ పర్యవేక్షణను శిష్యవాత్సల్యముతో నిర్వ హించిన మా గురువర్యులు, విద్వన్మణులు డా॥ దివాకర్ల వేంకటావధానిగారికిని, ప్యతికల _పాంతసంపుటములను నా కందుబాటులోనుంచి సహకరించిన శ్రీకృష్ణ దేవరాయాంధ భాషానిలయ, ఆంధ్యపదేశ సాహిత్య అకాడమీ అధిపతులకును నా ధన్యవాదములు. శుద్ధ్యపతులను సిద్ధము చేయుటలో సాయ మొనర్చిన శ్రీమతి చి॥ సుశీలకు నా ఆశీస్సులు. ఈ సంకలన [గంథము సహృదయామోదము పొందంగలిగినచో నా కృషి ధన్యము!

సులోచనం*

ఆఅం్యద్యపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ స్థాపింపబడి ఇరవైయేన్ళు పూర్తి అయిన సందర్భాన్ని పురస్కరించుకొని ఏదైనా కార్యక్రమ మొకటి నిర్వహిస్తే వాగుంటుందని సర్వ సభ్య సమావేశంలో భావించటం జరిగింది. ఆధునికాల్కధ సాహిత్యమ్మకియలమీద ఒక సమీకాసదస్సు నిర్వహించి, అందులో సమర్పింప బడిన వ్యాసాలను ఒక (గంథంగా పకటించాలనీ, ఆ సమీక్ష (పధానంగా ఈ ఇరవైయేళ్ళ సాహిత్య వైతన్యంమీద కేర్యదీక్సృతం కావాలనీ నేను (పతి పాదించాను. ఆ సూచనను అకాడమీ అంగికరించి ఒక కార్యకమాన్ని రూపొం దించుమని నన్ను ఆదేశించింది. ఆ ఆదేశాన్ని పురస్కరించుకొని తయారు చేయబడిన వివరాలను శ్రీ దేవులపల్టి రామానుజరావుగారితో చర్చించి సమీజా సదస్సును రూపొందించటమైంది, ఆ సదస్సు 199 జనవరి ౩0, 80 తేదీలలో, మూడు సమావేశాల్లో, నిర్వహింపబడింది. మొ త్తం 185 అంశాలమీద (పసంగ వ్యాసాలు వ క్రలచేత సమర్పింపబడటం - వాటిని 'సమాలోచనం' అనే పేర ఈ [గంథంగా (పచురించబడటంతో ఆ కార్యకమం అక్షరరూపం తాల్చింది, సమకాలీనసాహిత్య వ్యకియా సమీక్షకంచె అకాడమీ వింశత్యబ్ద పూ ర్రిమహోత్సపం నిర్వహించటంలో సముచితమైన పద్ధతి మరొకటి ఉండబోదని భావించటిలో సహృదయులు మాతో ఏకిభవిస్తారని నమ్ముతున్నాను.

(ప్రాచీన సాహిత్యయుగాల్లో ఒక శతాచ్దికాలంలో సాగిన సాహిత్య వికాస (వగతి ఆధునికయుగంలో ఒక దశాద్దికాలంలోనే సాధింపబడుతోంది. వైజ్ఞానిక (పగతివల్ల (సపంచం మరింత సన్నిహితం కావటం, వ్యక్తి వ్యష్షిగా గాకుండా విశ్వజీవన స్పందనంలో భాగంగా రూపొందటం, పరిణామ సిద్దాంతాన్ని అనుస రించి సామాజిక పరిణామంతోపాట్స సాహి త్యపరిణామం తప్పదని భావించటం, సమసమాజ నిర్మాణోన్ముఖమైన వైరన్యం విశ్వవ్యాప్తంగా జనావళిలో ముమ్మ

చిన సమాలోచనం” (ఆదునికారధ సాపత్య [వ్మక్రియలపై సమీక)కు

(వాసిన పీఠిక (7.121979), గా

సులోచనం 265 రించటం, వ్యవస్థలకూ జీవితావస్థలకూ ఉన్న సంబంధాన్ని అన్వేషించి, వాటి మధ్య అనివార్యమైన సంఘర్షణలను గుర్తించి, వాటిని అభివ్య క్రీకరించటంద్వారా జీవనస్వభావాన్ని వ్యాఖ్యానించి, మానవాభ్యుదయ మార్గంలో మహా(పస్థానాన్ని సాగించే యత్నం చేయటం, ఆభ్యుదయమార్లానికి అడ్డునిలిచే వ్యవస్థలను కూల (దోసి, నూత్నవ్యవస్థను సృష్టించే (కియాశీలాన్ని వివిధ్యప్మకియలద్వారా (వబో ధించటం, ఉపరంజనంకంటె ఉపయోగమే కళాధర్మంగా సంభావించటం, రచయిత వ్యక్తిగాకాక సమాజచై తన్యానికి పతీకాత్మళ కకిగా శచన సాగించటమే ఆధునికతా స్వభావమని విశ్వసించటమూ మెదలై నవి సమకాలీన సాహిత్య వికాస [పాతిపదికలుగా _పాచుర్యం వహించాయి.

ఇటువంటి చైతన్యం పపంచ సాహిత్యరంగంలో [పవేశించి దాదా పొక్ష శతాబ్ధం అయినా, తెలుగు సాపిత్యంలో అడుగు పెట్టటానికి దాదాపు మూడు దళాద్దాలు పట్టింది. అడుగు పెట్టిన నాటినుండీ (పయోగాలు శరపరంపరగా సాగటం మొదలు పెట్టాయి. పాళ్చాత్యదేశాల్లో (వయోగాల వెనుక పరిశోధన (వగతి, సిద్ధాంత రూపకల్పనం, (పయోగవిజ్ఞానం (తివ్మికమాకారంగా విస్త రిల్లటం గమనింపవచ్చు. తెలుగులో ఈ (కమవికాసంతో (పయోగం వెలువడ లేదు. (వయోక్తకు పాళ్చాత్య (వయోగం (పమాణమై, దాని అనుకరణరూపంగా తెలుగుకు నూత్న (పయోగాన్ని రుచిచూపించటం జరిగింది. అందువల్ల (వయో గానికి సంబంధించిన సిద్ధాంతం పాళశ్చాత్యమై పోయింది. (ప్రపంచంలో జరుగు తున్న ్మపగతిని సమీక్షించే (పజ్ఞాచకువుకు తెలుగులో వికసించే ఆధునిక్కష్మకియ ఒక సృష్టికి మరోఆనుసృష్టి. ఒక్కకొ త్మ పయోగం తెలుగులో వెలువడితే మనింట్లో ఒక [కొత్త పండుగ వెలిసినట్లు మనం సంతోషపడినా విశ్శాపాంగణంలో అది వరకే వెలిగించిన దివ్వెకు అనుబంధమైన మరోదివ్వెలాగానే భాసిస్తోంది, అందు వల్ల తెలుగు సాహిత్యంలోని ఆధునికత నడుస్తున్న చర్మితను ఆవగాహన చేసి కోసి లోకంతో నడవడానికి చేసే [పయత్నమే అవుతున్నది. ఆధునిక సాహిత్య (ష్మకియనుగూర్చి సమాలోచించేటప్పుడు “దానికి ( పేరకమేది?" అని (పశ్నించు కోవటం, ఆ (పేరణ తెలుగులో ఎలా రూపొందిందో సర్యాలోచించుకోవటం వంపాటి ఆయింది. తెలుగు రచయిత విశ్వసాపిత్య (ష్మకియలలో దేనికైనా (పేరణం కలిగించే రచన చేశాడా? ఆలా చేయలేకపోవటానికి కారణ మేమిటి? అన్న _పశ్నలు మన సాహిత్యసమాలోచనంలో గగన కుసుమాలుగా మిగిలి

266 జీవియస్‌ పీఠికలు పోవటం విస్మరించరాని సత్యం. [పపంచంతో నడవటమే నేటి మన ఆధునికత; (వపంచాన్ని మనతో నడిపించటం ఆధునికత అనుకోవటానికి మరోతరం రావాలి!

జీవిత మథనంలోంచి పుట్టిన ఆత్మవేదనామృత మే కళ! ఆది ఏ రూపంలో నైనా వెలువడవచ్చు. ఆకృతికి ఆత్మ వేదన. వేదనకు జన్మస్థానం మథనం, దానికి మూలం జీవితం, జీవితం సహజంగా విషమవలయం. దానిలోని విష మత్వమే సుఖదుఃఖాల సంపుటి; ఎత్తుపల్దాల ఎగుడుదిగుడు; వర్గభేదాల వైప రీత్యం; జ్ఞానాజ్ఞానాల సాంకర్యం; సమత్వాసమత్వాల సందిగ్ధం; అస్తినాస్తి విచిత్సల అయోమయం; న్యాయాన్యాయాల కల్లోలం; జీవనమరణ సమస్యల చీకాకు; నిత్యానిత్యమాయాజాలం. విషమత్వంనుంచి సమత్వాన్ని సాధించటానికి చేసే మానవయత్నమే మథనం. ఇందులో ఏ విషమత్వాన్ని పృథక్కురించి మథించాలి? జ్లీవితం సం్చిష్ట విషమసము[ దం; నిర్భేద్యమైన పద్మవ్యూహం - అట్టని మథనం మానటం మానవవై జంకాదు. ఈ మథనం మూడు (పస్థానాలలో చిరంతనంగా సాగుతోంది, ఒకటి భౌతికం; మరొకటి మానసికం; మూడవది ఆధ్యాత్మికం. భౌతికంగా సమానత్వం సాధించటం మొదటి (స్థానం. దీనికి మార్గస్తూతంగా ఈ శతాబ్దంలో గతితార్కిక భౌతికవాదాన్ని (పపంచం అను సరిస్తోంది. వర్గ విధ్వంసక ఏిధానం ద్వారా, సమసమాజ నిర్మాణాన్ని సాధించి, ఆర్థిక మైన అసమానత లను తొలగించవచ్చు. అయితే వర్గ విధ్వంసం భౌతిక సమస్యయా, లేక మానసిక సమస్యయా అన్నదాంట్లో భేదాభ్మిపాయాలున్నాయి. వర్గవిధ్వంసనాన్ని భౌతికంగా నిర్వహిస్తే తిరుగుబాటు లేక విష్ణ్షవం ఆంటున్నా౦. విస్టవంవల్ల సమత్వాన్ని ఆర్థికంగా సాధించవచ్చునుగాని, హార్టికంగా సాధించటం దుర్గభమని _పపంచంలో జరిగిన (పయోగాళతే నిరూపిస్తున్నాయి. దీన్ని భావ విష్ణవంద్వారా సాధించే మార్గంకూడా ]పపంచంలో మేథావుల మన్ననలను పొంది ఉన్నది. భావవిసష్ణవం మానవ సంస్కా_రానికి సంబంధించింది, సంస్కార పరి పాకం లేనిదే సమసమాజభావం విశ్వంలో వేరూనదు, భిన్న్మ్యపవృత్తులున్న లోకంలో సమత్వసాధనం అసాధ్యంకాదు కాని, కష్టసాధ్యం, మానసిక విప్లవం ఫలిస్తే భౌతిక విష్ణవంతో అవసరంలేదు; భౌత్రిక్ర విష్ణవం లేనిదే మానసిక విప్ప వానికి మార్గం ఏర్పడదు అన్న సిద్ధాంతాలలో ఏది ముందు? ఏది వెనుక? అన్నదే నేటి మానవా జీవితమథన సమస్య,

సుళలోచనం రగ?

మానసిక విస్షవం ఎవ్వడూ సమ్మగంగా సాధించలేము కాబట్టి భౌతిక విష్ణవంతోనైనా దాన్ని కొంతవరకు సాధిడ్దామని [(వయత్నించే (పస్టాన మొకటి. [(వపంచంలోని రాజకీయ. సాంఘిక విప్ణవాల చరిత ఈ సత్యాన్ని కొంతవరకు బలపరుస్తున్నది. ఈ (పస్టానంలోని జలం [పపంచాని కొక కనువిప్పు కలిగిం చింది. ఆర్థిక సమానత్వాన్ని సాధి స్తే బౌతిక సమానత్వం కనుచూపు మెరలోనైనా కనపడుతుంచన్న ఆశ మోసులె త్తింది. అయితే ఈ వర్ణ్గవిధ్వంసన వ్యాపారంలో వర్గబేదం సమూలంగా సమసిపోవటం సాధ్యంకాదని చర్మిత గుణపాఠం చెప్పింది. దానికి మానసిక పరిపాకం అవసరమనీ, దాన్ని కలిగించటానికి కళామార్గ మొక శ క్రిమంతమైన వాహిక అ+ గుర్తింపబడింది. జాతిని సంస్కారవంతం జేయ టానికే కళ సాధనమైతే, కార్యశీలం దానివెంట నడచివస్తుందని మేథావుల అంచనా. కాని, ఇది నిత్యవిధిగాకందె బహుళ్యప్మకియగా వర్రించటమే లోకాను భవం చెప్పినపారం. ఆందువల్ల, భౌతిక విష్ణవానికి కళామార్గం కంటె (వళత్వ శాసనమే బలమైనదన్న భావం వ్యాప్తి చెందింది. [పభుత్వం (_వభుసమ్మితంగా సమాజంలో ఆర్థిక సమానత్వాన్ని సాధించటానికి పూనుకున్నప్పుడు సాహిత్యం- లేక-కళ నిర్వహించే ప్కాత ఏమిటి అన్నది తరువాతి _పశ్న. దానికి మొదటి సమాధానం కళ (పభుత్వకాసనాన్ని సమర్థిస్తూ తదనుగుణమైన (పవృ త్తినే తానూ వహించాలి. ఒకటి వభుసమ్మితమైన సిద్దాంతమైతే, మరొకటి మ్మిత సమ్మితమైన (పబోధం కావాలి. కాంకాసమ్మిత మైతే, మరీ హర్షదాయకమే. అలా అయినప్పుడు సోహిత్య వ్యక్తిత్వ మేమిటి? రచయిత స్వత్వ మేమిటి? అనే (పశ్నలుదయిస్తాయి. రాజకీయ సిద్ధాంత (పచార సాధనమే సాహిత్యమా? (వభుత్వాదర్శానుసరణమే రచయిత కర్తవ్యమా? అన్నది సమస్య, “ఉత్పత్తి సాధనాలను కైవసం చేసుకోవటం ద్వారా, పార్టీ నియంతృత్వం ద్వారా, ఆర్థిక వ్యవస్థలో మార్పుల్ని తీసుకు వచ్చే బాధ్యత రాజకీయవాదులమైన మేమే వహిస్తున్నాము కాబట్టి, సాహిత్య ఉత్పత్తికి సాధనాల్డై న రచయితలను కూడా శతైవసం చేసుకొని వారిని నియంతించటం ద్వారా సాంస్కృతిక (నిర్మాణంలో) విష్ణవం తీసుకు వస్తామంటే కుదరదు. స్టాలిన్‌ రష్యాలోనూ, మావో చైనాలోనూ ఈ (పయత్నం చేశారు, ఫలితం ఈనాడు అందరికీ విదితమే” (పుట గ్ర అన్న థ్రీ ఆర్‌. యస్‌, సుదర్శనంగారి మాటలు ఈ సందర్భంలో గమనించాలి,

రచయిత జీవితవిషమవ్యవస్థనుండి ఏ విధంగా సమదర్శనాన్ని సాధించ టానికి వీలుందో అనవరతం అన్వేషించె వ్యక్తి. అతడు భౌతికమైన సమదర్శ నాన్ని దార్శనిక స్థాయిలో అభివ్య క్రీకరిస్టాడు, ఆ అభివ్య క్తిలో హృదయవాదిగా, ఆధ్యాత్మిక (దష్టగా నిలుస్తాడు. అతనికి జీవితం సమ్మగసాధనకు ఉపకరణం, రచన అనుభవాభివ్య క్రివహిక అందువల్ల రచయితనూ, అతని రచననూ భౌతిక వరిధికే సరిమితం చేసి నియమించ కూడదు; పరిశీలించ కూడదు. ఈ సంద ర్భంలో మార్క్స్‌ దృక్పథాన్ని గమనించాలి.

“మార్క్స్‌ గొప్ప మానవతావాది. విష్ణవకారుడుగా, కమ్యూనిస్ట్‌ ఉద్యమ విజయం కోసం సాహిత్యాన్ని సాధనంగా నిర్ధేశించినప్పటికీ, కాలాతీతమూ, నిత్య నూతనమూ, విశ్వజనీనమూ అయిన సృజనాత్మక సాపాత్యానికి ఆయన (పత్యేక స్థానం ముచ్చాడు. హోమర్‌, ేక్సొపియర్‌, డాంటే, గెపే ఆయనకు అభిమాన రచయితలు. వారి కావ్యాలలోని మాటలూ, నుడులూ మార్క్స్‌ రచనా వ్యాసంగంలో సర్వ్మతా దర్శనమిస్తాయి "సామాజిక స్పృహ” కలిగిన సాహిత్యంగా డికెన్స్‌, థాకరే, వాల్టక్‌ వంటి రచయితం నవలల్ని మెచ్చు కున్నాడు మార్క్స్‌; వాటిలో చార్మితక సామాజిక సన్నివేశాల్ని బహుముఖాల అవగాహన చేసుకొనే అవకాశాన్ని దర్శించాడు. ఆ రచయితలు సోషలిస్టు రచయితలు కాకపోయినాసరే ._ ఉత్తమ నాహిత్రీ 'సష్టలుగానే పరిగణింపబడ్డారు ఆయన దృష్టిలో, విష్ణ్లవ భావాలను వెదజల్లే రచనలు, సృజనాత్మకం కాక ఫోయినా, (వచార సాహిత్యంగా వాటి విలువను గుర్తించాడు మార్క్స్‌. పె మూడు రకాల సాహిత్యాలను ఒకే (పమాణంతో తమ రాజకీయాలకు పనికి వస్తూందా లేదా అనే దృష్టితో చూచి, మార్క్‌ మానవతా వాదానికి అపచారం చేశారు” అన్నారు. శ్రీ ఆర్‌, యస్‌. సుదర్శనంగారు (పుట 18).

మార్క్స్‌ దృక్పథంలో కూడా సాహత్యానికి మూడు విధాలైన స్థాయు లున్నాయి. భౌతిక విష్ణవం ద్వారా భావ విష్లవానికి (పాకిపదికలు వేసినా, భావ విష్ణవం ఫలించినప్పుడే భౌతిక విష్ణవానికి నైతికస్థాయి వచ్చేది. భావ విపవంలో వ్యక్తి న్వీయవ కిత్వాన్ని సుర్రిసూ సమాజ వ్య క్రిత్వాన్ని మన్నిస్తాడు, వ్యక్తి తన అనుభవాన్నీ, దర్శనాన్నీ సమాజపరం చేసి. దాని సమష్టివ్య క్రిత్వ వికాసానికి కృషి చేస్తాడు. అయితే, దీనిలో వచ్చే చిక్కు, ఒకటి ఉంది. సర్వమానవ సమాన త్వాన్ని వ్యక్తి ఆంగీకరించినా సాధనకు సంబంధించిన అహంకారం ఆతళణ్ణి

సులోచనం 269 వదలి పెట్టలేదు. మనుమల మధ్య సమభావాన్ని మన్నిస్తూనే అధికారభఖేదాన్ని విస్మరించలేడు. దీనివల్ల అంతరాల తారతమ్యం అంతరంగాన్ని వీడిపోలేక సోతుంది పాలక పాలితులూ, మేధావులూ కార్మికులూ, జ్ఞానులూ అజ్ఞానులూ, శ్రీలూ పురుషులూ, దాలురూ [పౌడఢులూ - ఇలా అవస్థల, అంతరాల వ్యత్యా సాలు సర్వమానవ సమభావానికి సూక్మావరోధాలౌతాయి, దీనికితోడు ఆనువంశి కమూ, రక్తగతమూ అయిన వాత్యహంకారం మోహరించవచ్చు. దీన్ని అధి రోహించినప్పుడే సమాధానం సాధ్యం. దాని కొక్రటే మార్గం శరణ్యం. అది ఆధ్యాత్మికం, “ఆత్మవత్సర్వభూతాని” అన్న సాధనలో అందరిలో ఆత్మరూప దర్శనాన్ని సాధించినప్పుడే సమత్వసిద్ధి సంప్యూర మయ్యేది, దాన్ని సాహిత్యం దర్శనరూవంగా లోకానికందించాలి. ఆకలిగొన్న వానికి ఆత్మవిచారం అలవడు తుందా? అన్నది సామాన్యంగా ఆధ్యాత్మిక మార్గానికి ఎదురయ్యే ఆక్షేపం, “కడుపునిండంగానే నీ సమస్య తీరింవా' అన్నది దానికి _పత్యాఖ్యానం. కడుపూ నిండాలి, కాలూ ఆడాలి; మనసూ పండాలి, మమతా నిండాలి; జీవితస్వభావ మైన వై షమ్యభావం తొలగాలి తానే విశ్వమన్న తాదాత్మ్యం కుదరాలి, ఈ (ప్రగతి మూడుమెట్ల నిచ్చెన. గతి భౌతిక తార్కిక వాద దర్శనం మనిషిని మొదటి మెపైక్కి-స్తుంది; మానవతావాదదర్శనం ర0డవ మెద్టైక్కిస్తుంది; ఆధ్యాత్మికవాద దర్శనం మూడవ మెస్రైక్సిస్తుంది. భౌతిక విప్లవం వల్లి మనిషి ఆర్థికంగా సమత్వాన్ని సాధిస్తే భావ విస్టవం వల్ల వార్షికంగా సమత్వాన్నీ, ఆధ్యాత్మికం వల్ద _ కాత్త్వికంగా సమత్వాన్నీ సాధిస్తాడు. ఆధ్యాత్మికాన్ని తార్కిక 'హీతువాదా లంగీకరించవు భౌతికంగా; ఎందువల్ద నంటే, 'అది అందరికి ఆచరణ యోగ్యంకాదు కాబట్టి దాన్ని గురించి ఆలోచిం చటం అనవసరి మని భావించటమే. ఆయితే మానవతా దృక్పథాన్ని వాళ్ళు అంగీకరిస్తారు. అది వారి ధ్యేయమని విశ్వసిస్తారు. మానవతావాద మార్గంలో మనిషి సమాజంతో ఆద్వైతాన్ని భజిస్తాడు మానవతావాదాన్ని అంగీకరిస్తే పరోక్షంగా ఆధ్యాత్మిక వాదాన్ని అంగీకరించినట్హే. సోషలిస్టు దృకుథంతో సమసమాజ నిర్మాణాన్ని కోరటం, మానవతా దృక్పథంతో (వపంచకాంతిని ఆకాంక్షిచటం, ఆధ్యాత్మికదృక్పథ౦తో సర్వమానవ సమానత్వాన్ని సాధించటం ఆధునిక దృక్పథమని చెప్పాలి. ఈ (పస్థాన్మృతయం (తివేశీసంగమంలా భాసింప గలిగే క్షేతం భారతభూమి అనటంలో అనుమానం లేదు, అందువల్లనే

270 జీవియస్‌ పీఠికలు విష్టవాన్ని కాంక్షించినా భారతీయులు శాంతిమార్గాన్ని అనుసరిస్తారు, ఆర్థిక (పగతిని సాధిస్తూనే నైతికపు విలువలను ఆదరించాలని ఆకాంక్షిస్తారు. మనిషిలో మాధవుణ్ణి దర్శించే మర్యాద ఆధ్యాత్మి కసాధనగా ఆరాధిస్తారు. ఈ ముప్పేట గల సంస్కృతిలో ఏ పేటను సి మిగిలిన పేటలను పేనినా ఆ సూతం కలకాలం నిలువదు. ముప్పేటలో ఒంటి పేట నూశాన్ని 'పేనుతున్నారు విష్ణవ వాదులు; రెండు పేటలు పేనుతున్నారు అభ్యుదయవాదులు; ముప్పేటను పేనితే సంప్రదాయమని ఇద్దరూ నిరాదరిస్తున్నారు మొదటిది అత్యంత ఆధునికత, రెండవది ఆధునికత అని భావిస్తున్నారు.

ఈ ఆధ్యాత్మికవాద నిరాదరణకు కారణం లేక పోలేదు, నిత్యజీవితంలో పాటింపవలసిన ఆధ్యాత్మిక ప్రవృత్తిని పవ్మిత (గంథ పారాయణకే పరిమితం చేసి, జాత్మిపవర్తనంలో ద్వైధీభూతవ్య క్రిత్వాన్ని సృష్టించి స్వార్దవరాయణ ర్వానికి స్మామాజ్యం కట్టబెట్టారు తరతరాలుగా బారతీయులు. ఈ డ్రైధీభూత మైన ప్రవృత్తి చివరకు ఆధ్యాత్మికతను గురించి బాహాటంగా చెప్పుకోలేని బల హీనతను జాతికి కల్పించింది. ఇది ఒక్ష విధమైన అసమర్థత, ఆత్మవంచన. దాన్ని అధిగమించలేకపోతే ఈ గడ్డమీద వీ విష్ణవమూ సఫలం కాలేదు. అందు వలనే పచ్చివిన్టవవాదుల్లోకూడా “చె ప్పేమాటలు వేరు చేస్తే చేష్టలు వేరు" అన్నది పరిపాటి అయిపోయింది. ఏ (పభుత్వం (చివరకు కమ్యూనిస్టు (సభుత్వాలు) చేసిన శాసనాలై నా నైతికమైన బలాన్నీ, నిడాయితీతోకూడిన ప్రాలననూ సమో జంలోనుంచి పుంజుకోలేకపోతు న్నాయి. మన దేశంలో విషవం గండిపడ చెరు వులా కావటానికి జాతిలో చాలవరకు లోపించిన చి త్తఫదితో క్రూడిన$ీలమే కారణమని వేరే చెప్ప నవసరం లేదు. ఆధ్యాత్మిక (పవృత్తిని ఆచరణలో పెట్ట లేనంతవరకూ మనకు సద్గతి లేదు. ఈ అంశాన్ని ఆధునిక్షమని గు ర్రించని మన విష్ణవదృక్పథం ఒంటికన్ను చూప్పు!

ని

ఆధునిక సాహిత్యానికి “సామాజికస్పృపహ' అవళ్యలక్షణమని అందరూ అంగీకరించే విషయం. అయితే, ఈ సామాజికస్సృహ అంటే ఏమిటి అని నిశ్చ యించటంలో రాజకీయవాదికీ, సాహితీవేత్రకూ దృష్టిభేదమున్నదని శ్రీ ఆర్‌, యస్‌. సుదర్శనం విశ్లేషించి చూపించిన అంశం గమనార్హం, కక్షాలంలో కరుడు కట్టి పోయే చార్మి తకబంధాలనుంచీ మనిషికి విముక్తి కలిగించే చైతన్యస్కురణ,

సులోచనం / (పేరణ, స్పృహ సృజనాత్మకరచనలో వ్యంగ్యంగా అభివ్యక్తం అయితే, దాన్ని “సాహిత్యంలో సామాజికస్పృహ'గొ గుర్తించడ మౌతుంది. ఇది రాజ కీయవాది ఊహకన్న, అభ్మిపాయంకన్న విస్తృత మైనదీ; సున్నితమైనదీ; బహు రూప సమన్వితమైనదీ! బంధవిము క్రీ, సామాజిక పురోగతీ రాజకీయచర్య ద్వారానే జరుగుతవి అనేవాడు రాజకీయవాది; అతనికి రచయిత తత్తమూ సాహిత్య త_త్ర్రమూ అవగాహనకు రావు, కేవలం రాజకీయమైన విష్ణవాలు మాన వాళికి ఏమ్మాతం విముక్తిని, పురోగతినీ సాధిస్తున్నాయో ఈ శతాద్ది పపంచ చర్మితను పరశీలనచే స్తే బోధపడుతుంది.” (పుట $)

కడచిన ఇరవై ఏళ్ళల్లో తెలుగు కవిత్వరంగంలో తిరుగుబాటు ధోరణులు బలంగా కనపడుతున్నాయి. అవే ఆధునిక కవితా లక్షణాలుగా సంభావింపబడు తున్నాయి. తిరుగుబాటును మూడు వాదాలవారు _పధానంగా బలపరుస్తూన్నారు.

1. అభ్యుదయవాదులు 2. దిగంబరకవులు మొదలైన త్మీవవాదులూ తి, విస్ణవ వాదులు, ఈ మూడు వాదాలకూ మూలమైన కుదురు మార్క్సిస్టు దృక్పథం. (ప్రపంచ మార్క్సిస్ట్‌ ఉద్యషంళో వచ్చిన మార్పులన్నీ ఆయా కాలాల్లో మన దేశంలో ఉన్న మార్క్సిస్ట్‌ లమీద కూడా _పభావం వేశాయి. విష్ణవాన్ని ఏవిధ౦గా నాఫంచాలన్న పద్ధతుల్లో పీరిలోకూడా భేదాభి(పాయాలున్నాయి, ఆ వివరాలన్నీ సాహిక్యానికంత అవసరం లేకపోయినా, వీరిలో కూడా కొన్నివర్గాలున్నాయన్న విషయం తెలుసుకోవటానికి తోడ్పడతాయి. ఈ రెండు దళాజ్దాల చర్మితలో కన పడే తెలుగు మార్క్సిస్టు రచయితల దృక్పథాలనుబట్టి వారిని శాంతి ఏన్లవవాదు లనీ, సాయుధ విష్ణవవాదులనీ (పధానంగా రెండు తెగలుగా విభజించవచ్చు. సాయుధ విష్ణ్లవమే నిజమైన విష్ణవమని నమ్మేవారు శాంతి విష్ణపవాదుల్ని అభ్యు దయ రచయితలనీ, తాము విష్ణవరగచయితలమనీ పిలుచుకుంటున్నారు, అయితే, అభ్యుదయవాదులు ఆర్థిక లేక భౌతిక విప్తవాన్ని సాధించాలని [పబోధిస్తూ మానవతావాదాన్ని మన్నిస్తారు. విస్ట్రవ రచయితలు సాయుధ విష్ణవంతో వర్గ రాహిత్యాన్ని సాధించాలంటారు.

ఈ రెండుశాఖల నడుమ కొంతకాలం - అంటే 19641970 మధ్య ఆరేశు దిగంబరకవులు తమ ఉన్యమాన్ని సాగించారు. డా! కె. కె. రంగనాథా చార్యులు చెప్పినట్టు .“్యపస్తుత వృవస్థలో ఉండే కృష్ణను త్మీవంగా నిరసిస్తూనే (కొ త్తవ్యవస్థకోసం - దాని స్వరూవాన్ని స్పష్టంగా నిర్వచించలేక పోయినా-

ర్‌ి జీవియస్‌ పీఠికలు చేతులు చాచే ఆళావాదులు దిగంబరకవు లు. (పుట 189. “దిగంబరకవులు సాధించిన తిరుగుబాటు (పధానంగా నాలుగు రకాలుగా కనిపిస్తుంది-

1. సామాజికంగా దుర్భరమైన జీవన పరిస్థితుల వైన త్మీవమైన అసహ్యం, జనం చూపుతున్న సహనశ క్రిమైన విపరీతమైన ఏహ్యభావం, సంపదాయం మీద ధ్వజం - క్షేబిస్తున్న విలువలమైన, సమకాలీన సామాజిక వ్యవస్థపై తిరుగుబాటును _పేరేపించటం.

2. సాహిత్యపరంగా అనిర్జిష్టంగా, అస్పష్టంగా, ఆయోమయంగా అంత వరకూ వచన కవితలో కనిపిస్తున్న అభివ్య క్రీకరణపద్ధతుల పైన, మార్మికత పైన తిడుగువాటుగా. చెప్పదలచిన దాన్ని సూటిగా గుండెల్లో గుచ్చుకొనే శైలిలో చెప్పటం.

తి. భాషా విషయకంగా అంతవరకూ సాహిత్యంలో నిషిద్ధం అనుకున్న పదజాలాన్నీ, బూతుపదాల్నీ భావత్మీవతకు 'హేయంగా, జుగుప్పావహంగా ఉన్న సామాజిక పరిస్థికుల్ని చిితీకరించటానికి సాధనంగా సమర్థవంతంగా వాడటం, అంతకుముందు (పయోగవాదులు చేసిన కేవల భాషా చమత్కారాలపెన, అంగ్ల పదాలను మితిమీరి వాడట౦పైనా తిరుగుబాటు, క్‌

4. అంతవరకు మధ్యతరగతి విద్యావంతులకు మ్మాతమే పరిమిత మైన వచనకవితను అవేశపూరితంగా చదివే పద్ధతిలోని త్మీవతద్వారా జనసామాన్యం దగ్గరకు తీసుకొని వెళ్ళటం, వందలు వేల జనం కవితను వినటానికి, ఉపన్యో సాలు వినటానికి రావటం దిగంబరకవులు సాధించిన విజయాలు, (పుటలు 156 157).

దిగంబర కవులకు సమాంతరంగా _ త్రిరుగబాటు కవులూ, పెగంబర కవురా మొదలై నవారు వచ్చారు, “దిగంబరక వుల్లో ఉన్న నిశితమైనశై లి భా వ్రత, రోవితాగణం వారి కవిత్వానికి లేకపోయినా, దిగంబర కవుల

గా య ప

రా? 7 లో లని (జలదగ్గరకు తీనుకొని వెళ్ళలేకపోయినొః బి

తద ట్‌. లక్ష్యకుద్ధి వీళ్ళల్రో (తిరుగుబాటు కవులలో) కనిపిస్తుంది బాటు లీ అర

కాలీన సమా వలల పస్తుత వ్యవస్థతో రాజీలేని పోరాటానికి పిలుపూ, సమ ణబౌజం,పె విమర్శలు, (పజలకు మందలింపులు, రాజకీయ సిద్దాంత

ఫీ తి,

(పచారం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. “సహనం గాడిదలకణంి అని జనంలో

సులోచనం క! కనిపించే 'సహనం' విషయంలో అసహనాన్ని (పకటించారు వీళ్ళ. ఈ సమాజంలో కుళ్ళును కడగటానికి “శస్ర్రచికిత్స' తప్ప వేరే మార్గం లేదని వీళ్ళు భావిస్తారు.” (పుట 1€9). వైగంబర కవులు “సమస్యల పరిష్కారానికి మాన వత, సమరసభావం ఎంత అవసరమో కొన్ని వేళలో కరకుక త్తిలా వ్యవహ రించటం కూడా అంతే ఆవసరం” అని నమ్మి నవాళ్శ

వీరందరూ విస్ణవరచయిల సంఘంలో లీనమయ్యారు. “శుద్ద మానవతా వాదం సామాన్యుడి సమస్యల్ని మార్చలేదని, ఉన్నవ్యవస్థనుంచి మరొక వ్యవస్థ పునర్నిర్మించబడాలంటే హింస మంతసాని కావాలనీ, సమాజానికి పుట్టిన రాచపుండుకు "ఆపరేషన్‌" తప్పదని, తిరుగుబాటు కొనసాగింపు విష్ణవ మార్గమే నని నమ్మి, సమకాలంలో జరుగుతున్న సాయుధ పోరాట (ప్రభావంతో కవితలు (వాస్తున్న వారు విష్ణవకవులు.” (పుట 161).

తిరుగుబాటు మొదట తెచ్చినవాళ్ళు అభ్యుదయవాదులు. నేటి ఏష్ణవవాదు లంటున్నట్టుగా వారే మొదట సమాజవ్యవస్థ మీదా, సాహిత్యవ్యవస్థమీదా, భాషా సంపదాయాలమీదా తిరుగుబాటును (పకటించి పయోగాలు కూడా చేసి చూపిం చారు. చాలమంది సం్యపదాయ వాదుల మార్గాలలో పరివ ర్తనాన్ని తెచ్చి పెట్టారు. అయితే, ఆ తరువాత నం్యవదాయాన్ని పూర్తిగా ధ్వంసంచేసి కొత్త సం్యప దాయాన్ని సృష్టించాలనా, ొత్తపాతల మేలుకలయికగా విష్ణవం వరిళ్ఞాలనా అనే వాదాలు అందులో తలయెత్తాయి. త్మీవవాదులు మొదటి మార్గాన్నీ మిత వాదులు రెండో మార్గాన్నీ అశయించారు. ఆయినా రెండు తెగలవారూ అభ్యు దయ వాదులుగా చెలామణి అయ్యారు. మితవాదులు విష్ణవాన్నీ మానవతా వాదాన్నీ కలిపి కొత్త రసాయనం తయారుచేశారు. ఆవేశంతో మొదలైన అభ్యు దయ మార్గం ఆలోచనలో పడింది. అభ్యుదయవాద మార్గంలో మానవతా వాదులూ, మార్మికవాదులూ, కమిట్‌ మెంట్‌ లేని కవులూ నడవటం మొదలు పెట్టారు. దానితో అభ్యుదయవాదానికి మూలబవీజమైన భౌతిక - ఆర్థిక విష్ణవం మందగించసాగింది. రాజకీయాల్లో కూడా హార్టీలన్నీ అభ్యుదయం కావాలని గొంతెత్తి పిలిచి తమ తమ పద్ధతుల్ని అందుట్లో చేర్చి మార్క్సిస్టు మార్గాన్ని మ్మిశమం చేయటం మొదలు పెట్టాయి. ఈ పద్దతి నచ్చని మొదటి రకం అభ్యు దయ వాదులు సాయుధ విప్టవ ధోరణులను సమర్థిస్తూ ఉ్యగమాగ్గాన్ని అనుస

6౪7౩9-16

1. జీవియస్‌ పీరికలు రించారు. దిగంబరకవులు మొదలై నవారు అభ్యుదయ మార్గంలో కలిగిన స్తజ్ధి తను ఈసడించారు, అధి కేపించారు, సాయుధవిష్టవవానికి కావలసిన ఇంధనాలను "సేకరించి ఆగ్నిజ్వాల వెలిగించారు, దాని ధ్యేయం సాయుధ విష్ణవమే. అందువల్ల తమ జ్వాలను అగ్నికే అర్పణం చేశారు.

తిరుగుబాటుకు మూలాధారం రాజకీయం. మార్క్సిస్టు విధానాన్ని ఆయౌ రాజకీయవాదులు అన్వయించిన విధంగా సాహిత్యం బలపర్చటం విష్ణవవాదుల అభిమతం. వ్యవస్థలుగా దేశంలో ఉన్న అన్నిసం్యపదాయాలమీదా వారు తిరుగు బాటు పకటించారు. సషూజవ్యవస్థ, రాజకీయవ్యవస్థ, ఆర్థికవ్యవస్థ, సాహిత్య వ్యవస్థ, సాంస్కృృతికవ్యవస్థ అన్నవి తిరుగుబాటు ధోరణి రావలసిన వ్యవస్థలు. వ్యవస్థకు ఆదర్శాలుంటాయి, ఆచరణలుంటాయి. ఆ ఆదర్శాలూ, ఆచరణలూ నైతికంగా పతనావస్థకు వచ్చినప్పుడు వాటిమీద తిరుగుబాటు సహజంగా[వజల్లో రావాలి. దోపిడీవిధానం, అవిసీతి, లంచగొండితనం, పరపీడన పరాయణత్వం? కులమత కల్లోలాలూ, వర్గ వ్యత్యాసం, బానిస మన స్తత్వం, అనుకరణభావం ఇవన్నీ మన జాతిజీవనాన్ని పీడిస్తున్న చ్రీడపురుగులు. వీటినుండి విముక్తిని సాధించుకోవటానికి తగినంత చై తన్య౦ _పజలలో సహజంగా ఆయత్తమై వుంది- దానికి మార్క్సిజమే తగిన (పస్థానమని విష్ణవళంఖం పూరిస్తున్నారు సాయధ విస్హవవాదులు. రాజకీయ చై తన్యాన్ని పార్టి కార్య కమాలద్వారా సాగిస్తున్నారు" సామాన్య (వజల్లో ఈ విష్ణవభావం. రేశ త్రీంచటానికి వథకాలువేసి (పయోగిస్తు న్నారు. ఆ పథకంలో మధ్యతరగతి మేథావులనూ, సామాన్య జనాన్నీ |పబోధించ టానికి పార్టీకి సాహిత్యాన్ని ఒక సాధనంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. గేయ వచన కవిత్నాష్రకియలనూ, జానపదకళాా ష్య కియలనూ సాహిత్యాంగానికి వాహికలుగొ ఎన్నుకోవటం సహజం, కాని ఆశించినంత విష్ణవస్పూ ర్తి అనుకున్నంత వేగంగొ దేశ (పజలో పొంగులువారలేదు దానికి (ప్రజల్లో (పజాస్వామ్య వ్యవస్థ మీద ఉన్న గాఢమైన విశ్వాసం ఒక కారణం కావచ్చు, అభివృద్ధిచెందుతున్న దేశాల్లో ఆర్థికాభ్యుదయ పరిణామంలో తలయెత్తే నైతికమైన బలహీనతలు కారణం కావచ్చు, లేదా జాతిలో ఉన్న సం్యపదాయ వ్యవస్థ ఎంతో బలమైనది కావచుఎ' ఏమైనా (ప్రజల్లో ఉన్న ఈ సహనం విష్ణవవాదులకు రాజకీయ సమస్యయేకొక! జీనన్మరణ సమస్య అయిపోయింది,

సులోచనం క్తి

రాజకీయ సిద్ధాంత (పేరితమైన సాహిత్యానికి విశ్వజనీనమైన విలువ లుండవని చర్మిత చెపుతున్న గుణపాఠం. ఆ సిద్ధాంతాన్ని చెప్పే సాపిత్యానికి సౌైహిత్యపు విలువలు కావు పధానం. చెప్పే విషయానికి వినేవాడి అభిరుచి కనుగుణంగా రూపాన్ని కల్పించి చెప్పటమే (పధానం, మధ్యతరగతి మేథావికి తార్కకమైన ఆవగాహన కావాలి; సామాన్య వజలకు ఉ తేజాన్ని కలిగించే ఉపదేశం కావాలి, వచనకవిత్వ (పయోగాలు విళ్ణవకవుల చేతుల్లో మొదట అవగాహనకు [పయత్నించాయి, ఆ తరువాత ఆవేకాన్ని కల్పించటానికి పూను కొన్నాయి. అవేశానికి అన్యాయం మీద రెచ్చగొబ్లే పిలుపు కావాలి. లక్ష్యం తెలియకపోయినా వ్యవస్థమీద వెగటు, ద్వేషం (పజలకు కలగాలి. ఉన్నదాన్ని కాలదన్నితే కాలుబెట్టే దేది అని తరువాత ఆలోచించుకోవచ్చు. దిగంబర కవుల దగ్గరినుంచీ నేటి విష్ణవకవుల దాకా పయోగా లీలక్యంతోనేసాగాయి. ఇనుమును వేడిచేస్తున్నారు, సమ్మెటతో కొడుతున్నారు; పనిముట్టు ఎలా తయారు కావాలో తెలుసు. కాని, లోహంవంచినట్టుగా అన్ని చోట్టా వంగటం లేదు. దానికి కారణం ఈ జాతి మూలత త్త్వమైన శాంతికాముకత్వానికి భిన్న మైన హింస ఆ సిద్ధాంతా నికి ఆయువుపట్టు కావటం. ఈ గడ్డమీద సత్యాగహం సఫలమైనట్లుగా హత్యా (గహం విజయవంత మౌతుందా అన్నది మౌలికంగా విచారించవలసిన అంశం, ఇది జాతి సుప్తచేతనంలో జీర్ణించుకున్న సంస్కారానికి సంబంధించింది. దాన్ని రాజకీయ దృక్పథం మార్చలేకపోవచ్చు; మానవతాదృక్పథం జాతి నైతికవర్త నాన్ని మలచవచ్చు; ఆధ్యాత్మిక దృక్పథం చాలవరకు ఫలవంతం కావచ్చు. అందుకనే నేడు విష్ణవం వెల్లువలా పొంగటం లేదు; జలపాతంలా దూకటం లేదు; (పళయాగ్నిలా (పజ్వలించటం లేదు.

ఈ పరిస్థితులను చూచి సాహిత్యానికి రాజకీయ సంబంధాన్ని తొలగించి, కళాత్మక (పవృత్తిని కలిగించి, దానికి స్వయంవ్య క్తిత్వం కల్పించి, (వజల్టోని చైతన్యాన్ని (పతిబిందింవచేసుకొని (శేయోధర్మాన్ని శిల్పసుందరంగా (వబోదించే టట్లు చేయాలన్న యత్నం [కొత్తగా మొదలైంది. కవిసేన [పారంభించిన ఉద్యమం ఈ కోవకు చెందింది. కవిసేన మేనిఫెస్టో (వాసిన శ్రీ గుంటూరు శీషేయదళర్మ ఇలా అంటున్నారు : “కవిల్వానికి ఒక ్నసమాణం నిర్ణయిం చాలి. ఈ |పమాణం, (పపంచంలో కవిత్వత త్త్వవేత్తలు పతిపాదించిన సిద్ధాం తాలు ప8శీలించి, ఏదోఒక సార్వతీక మైన స్మూకాన్ని స్వీకరించటం, దానితోటి

ల్లీ?గ్రి జీవియస్‌ పీఠికలు అన్నిదేశాల్లో అన్ని కాలాల్లో అ్యగగణ్యులైన కవులకృతులను జోడించి వర్త మాన కవితని కొలిచికీరాలి. కవిత కానిదాన్ని నిర్దాక్షిణ్యంగా బహిష_రించాలి. కవితకు కొలతబద్ద లేదనే 208616261816 దృక్పథాన్ని ఖండించాలి. ఆర్థిక సామాజిక సమస్యల వరకు ఈ శతాబ్దం అంగీకరించిన మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతాన్ని కనీస పరిష్కారంగా స్వీకరించాలి. సమ్మగ మానవజీవితంలో రాజకీయం ఒక భాగం మ్మాతమే, రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక సమస్యల్ని పరిష్కరించటానికి ఒక సాధనం మ్యాతమే. కానీ కవి సంపూర్ణ మానవజీవితంతో సంబంధం ఉన్నవాడు, కనుక కవి బాధ్యత రాజకీయభాగానికే పరిమితం కాదు. [పస్తుత సామాజిక సందర్భాన్ని అనుసరించి కవిదృష్టిలో రాజకీయం హెచ్చుభాగం తీసు కోవచ్చు కానీ, కవి సంపూర్ణ మానవజీవితం మీద తనకున్న బాధ్యతల్ని విస్మ రించి ఒక పరిమిత _పయోజనానికి మ్మాతమే బద్ధుడె పోకూడదు. కవి సరాసరి మానవజాతికి బాధ్యుడు. ఒక రాజకీయపెర్టీకి కాదు. పైకారణాలచేత, ఆంటే మొత్తం మానవజాతి మానవ జీవితంపట్ట కవికి బాధ్యత వుండటంచేత కవి బాధ్యత రాజకీయపరమైన బాధ్యతశకంటే గురుతరమైనది. కనుకనే మానవ సమాజక్షేమంకోసం కవినాయకత్వం అన్నిటికంటే అ్యగగణ్యం కావాలి. ఈ వైజ్ఞానిక నాయకత్వాన్ని నెలకొల్పటానికి కవిసేన ముఖ్యంగా పనిచేస్తుంది.” (కవి'సేన మేని ఫెస్టో పుటలు 2111ల).

కవిసోన మేనిఫెస్టో _ కవితను రాజకీయబంధాలనుండి తొలగించాలని అంటున్నా యుగధర్మమైన మార్క్సిస్టు సిద్దాంతాన్ని _పాథమిక (ప్రమాణంగా (గహిస్తాంది. విషయం రాజకీయమే కాకుండా సర్వమానవ సమాజసంక్షేమానికి సంబంధించిన ఆంకాలన్నింటినీ కవిత (పతిపాదించాలంటున్నది. కవితకు (వబోధం (పయోజనమైనా కళా్యాపమాణాన్ని కాలదన్నగూడదంటున్నది. ఇడి విష్ణవకవుల కవితాదృక్పథంమీద “కవిసేన” చేస్తున్న తిరుగువాటు. “ఈనాడు తెలుగుదేశానికి కావలసింది సామాజికచైతన్యం కాదు-సాహిత్యచై తన్యం” అన్నది కవిసేన నినాదం!

ఈ ఇరవై యేళ్ళలో కవితారంగంలో కోలాహలం ఇలా ఉండగా మనం గమనింపవలసీన అంశం మరొకటి ఉంది. పార్మిశామికంగా ఆర్థికంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న మన దేశంలో కవితకు గణనీయమైన స్టానం లేకుండా పోయింది, ఈ రోజు నిత్యజీవిత సమస్యల్లో సతమతమౌతూ ఆర్థికసమస్యలను ఎదుర్కొాం

సులోచనం ర/7 టూన్న సామాన్య మానవుడికి గానీ, మధ్యతరగతి మేథావికి గానీ కవిత్వం జీవికానికి పనికివచ్చే వాస్తవ వస్తువుగా కనబడటం లేకు, సాంకేతిక విజ్ఞానాని కున్న విలువ నేడు సాహిత్యానికి లేదు. ప్మతికల కున్న (వయోజకత్వం కవితా సంకలనాలకు లేదు. (వతివాడికీ జీవించటానికి ఒక ఊపాధి కావాలి. ఉపాధికి కావలిసిన పరిజ్ఞానం ఉంటే చాలు. (బతుకు తెరువును చూసించే విద్యకోసం విద్యార్థు లెగబడుతున్నారు. విద్యాపణాళికలకు పమాణం ఆడే కావాలని [పయ త్నిస్తున్నారు. అందువల్ల ఉన్నతవిద్యాలజ్యులు మారిపోతున్నాయి. విశ్వవిద్యా లయాల విద్యాపణాళశికలు కాలానుగుణంగా రూపొందుతున్నాయి. సమకాలీన సమాజ జీవితానికి సాహిత్యం ఒరగబెట్టే దేమీ లేదన్న భావం [వబలుతోంది. ఆందువల్ల సాహిత్యాన్నీ, కళనూ ఉపరంజనంకోసం ఉపయోగపడే విలాస (దవ్యాలుగా _వజలు భావిస్తున్నారు. ఉదాత్త సాహిత్యమర్యాదలు ఊపిరిపీల్చుకో లేని వరిస్థితులేర్పడ్డాయి. ఈ పతనావస్థలో జాతిలో సాహిత్యం మీద గౌర వాన్ని కలిగించే సాంస్కృతిక ఉద్యమం రావాలి. ఆధునిక కవితా (ష్మకియలు (వజానీకంపై ఎటువంటి [ప్రభావమూ వెయ్యలేకపోవటానికి మౌలికమైన కార ణాల్లో ఇదికూడా ఒకటి అని మనం విస్మరించరాదు. కవితాభిరుచిని (బతికించే సామాజికస్పృహ నేటి ముఖ్యమైన సాహిత్య నమస్య! తి

ఈ ఇరవ్హై యేళ్ళలో 1పజల్లో సాహిత్యాభిరుచిని పెంపొందించటానికి తోడ్పడిన (స్మకియల్లో మొదట పేర్కొనదగింది నవల, ఆ తరువాత కఠ - కథానిక, అక్షరజ్ఞానమున్న (పతి పఠితనూ ఈ (ప్మకియలు ఆకట్టుకుంటున్నాయి. అధిక పరిమాణంలో రచింపబడుతున్నవికూడా ఈ్మష్మకియలే. ఒకనాడు ఆశు కవిత్వం చేసిన సేవ, మరొకనాడు గేయవచన కవిత్వాలు చేసిన 'సేవలాంటి దిది. ఈనాడు నవలకూ కథానికకూ ఉన్న (పాచుర్యం కవితకు లేదన్నది నగ్నసత్యం, సరళమైన వచనరచనలు కథన్మ్నాశయించి సాగేంచేవి కాబట్టిస్ని,మానవజీవితాన్ని వాస్తవంగా వాస్తవ దృష్టితో సమీకించేవిన్నీ కావటం చేత వాటికా (పాచుర్యం వచ్చింది. నవల ఏ ఉద్యమంకోసం విశేషంగా అంకితమైనట్టు కానరాదు; రాజ కీయ సిద్దాంతాల (పాతిపదికలతోనే ముడిపడి ఉండలేను. జీవితాన్నంతా ఆవ రించుకొనిపోతున్నది; ఆబాలగోపాలనికి అందుబాటులోకి వచ్చింది. నవలారచ నల్గో వివిధ్యప్యకియల్లో విశేష్మపయోగాలు సాగాయి, అయితే, వాటిని (ప్రజా

ల జీవియస్‌ పీఠికలు సామాన్యం _పయోగవరిజ్ఞానంతో చదివిందానికంటె, ఆస క్రి పధానంగానే చదువు తోంది. జీవిత సమస్యలను కళాత్మకంగా చి[తించే ఉత్తమ రచనలూ అందులో ఉన్నాయి. వాటి ప్రభావం ఆసక్తిపధానంగా చదివే _పజల్లో అవగాహనకు తోడ్పడింది, న్ర్రీవ్యక్తిత్వం, హరిజన సమస్య, ఆర్థిక అసమానతల వాస్తన స్వరూపం, నాగరిక సమాజంలోనూ, అభివృద్ధిచెందుతున్న (గామీణవాతావరణం లోనూ వివిధ వర్గాలకు సంబంధించిన వ్యక్తు లెదుర్కొనే సమస్యలూ, రాజ క్రీయాలు సమాజవాకావరణాన్ని కలుషితం చేస్తున్న వైఖరి, జాతి కుల మత వర్ణ సమస్యలలో సమాజంలో జరుగుతున్న అభ్యుదయ సంస్కరణల _పభావం, వృత్తుల్లో ఏర్పడే వైయక్తిక, సామూహిక సమస్యలు - ఇటువంటి వెన్నింటినో ఈ (ప్మకియలు సమర్థవంతంగా చిథతిస్తూ లోకానికి వివిధ దృక్కోణాలతో పరిచయం చేస్తున్నవి, ఉపరంజనం వృత్తిగా, సమీక్ష పవృత్తిగా, ఉపదేశం గౌణంగా ఈ।ప్మకియలు సాగుతున్నవి. అందువల్ల నవల, కథానిక జాతి సాహిత్య చైతన్యంలో ఒక భాగంగా నేడు మారిపోయాయి. నవలా (వ్యకియ (పవంచస్థాయిలో సాధించిన ఉన్నత పమాణాలను తెలుగులో సాధించిందా? (వపంచ సాహిత్యాలకు కానుకగా ఇవ్వదగిన కథలు గాని, నవలలుగాని మన భాషలో వచ్చాయా? అన్న (_పశ్నలు (వమాణజ్ఞాలు వేస్తున్నారు. పట్టుమని పది నవలలన్నా మంచివి ఉన్నాయా? అని అడుగు తున్నారు. కొందరు పది ఉన్నాయన్నా, నూరేళ్ళ నవలా చర్మితలో నూరైనా లేవే ఆని విచారపడుతున్నారు. దీనికి కారణం ఆడవాళ్ళు ఈ రంగంలో ఆడుగు బెట్టటమేనని ఆగిపోసుకుంటున్నారు. [పమాణాల _పశ్నవస్తే ఏ రంగంలో లేవీ (వళ్నలు? కవిత్వం పొడిచేసిం దేమీలేదు; నవల అంతకంటె నలిగిపోయిందీ ఏమీలేదు. వందలాది కవులు కవితలు [వాస్తున్నారు. వందలాది రచయితలూ రచయ్యితులూ కథలూ నవలలూ (వాస్తున్నారు. ఒక్కొక్క. యుగంలో ఒక్కాక్క్ల (వ్యకియ సమాజాన్ని అవరించి సాహిత్యాభిరుచిని సంరక్షిస్తూ ఉంటుంది. ఈ యుగంలో కథ, నవల ఆ పనిచేస్తున్నాయి. ఈ తరుణంలో నిలిచేవి ఎన్ని (వాస్తున్నారనికాదు (పశ్న, సాహిత్యాభిరుచిని పోషించటానికి (వజలదగ్గరికి వెళ్ళే [వ్యకియలో ఎన్టైయినా [వాయాలన్నదే గమనింపదగిన అంశం, (పమాణాలు పల్చబడటం౦ ఈ (పవాహంలో తప్పదు, వాస్తవచ్మితణం (పాణంగా ఉన్న ఈ 1ష్మకియలో స్వాప్నిక జగత్తులు సృష్టింపంబడటం

సులోచనం ల్రి70 తప్పదు. తగినంత పరిజ్ఞానం లేనివారు రచనలు చేయటం తప్పదు. సీరై పారితేనే ఏరుగా సాగేది. తరువాత ఆనకట్టలు కట్టటం, ఫలసాయం పండటం, ఆందువల్స నవలను, కథను అవి నిర్వహిస్తున్న సామాజిక సౌహిత్యాభిరుచిపోషణ మనే _పయోజనం దృష్ట్యా అభినందించటం సహృదయుల క ర్తవ్యం. అయితే, (వమాణ దృష్టితో విమర్శించటం తప్పని నా అభ్మిపాయం కాదు. “వాస్తవిక జీవితానికి ఏమీ సంబంధించని ఊహాగానాలు, తారుణ్యభావో[ దేకాలు, కాల 'శ్షేపంకోసం కొందరు రచయితలు-ముఖ్యంగా కొందరు రచయ్యితులు రచనలు చేయటం కనపడుతున్నది. నేటి సమాజంలో జీవన్మపమాణాలుగాని, సంఘర్ష ణలుగాని, రాజకీయార్టిక (వభావాలుగాని అవగాహన చేసుకొని వాస్తవమైన దృష్టితో సమాజినికి సాహిత్యం చేరువగా వుండాలనే ఆశయం నేడు చాలామంది రచనలలో కనబడటంలేదు.” (డా॥ అక్కి రాజు రమాపతిరావు పుట 287). *“*గత్ర ఇరవై ఏండ్డుగ రచనలు కొనసాగిస్తున్న రచయ్యితులు తమకు అందని విచిితకల్పనల జోలికి పోకుండా తమకు నిత్యపరిచిత మైన సామాన్య గృహ వాతావరణాన్ని (గహించి మధ్యతరగతి మన స్తత్వాన్ని సమస్యల్ని (వధానంగా చృితిస్తున్నారు” (డా॥ జీ. లలిత, వుట 200).

“తెలుగు జాతి జీవితానికి సంబంధించిన సమస్త రంగాలలోని మంచి చెడ్డలు, మేలుకీప్ట, రాగద్వేషాలు, వాళ్ళ ఉద్యమాలు, వాటి కేర్పడిన పతిఘట నలు, జయాపజయాలు అన్నీ కూడా కథా సాహిత్యంలో (వతిఫలిస్తూవచ్చాయి. తెలుగునాటగల పల్లెసీమలను, పాటకజనుల జీవితాన్ని, నగరాల్ని, అక్కం-డి జీవన సంరంభాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్టుగా చితించి తెలుగు కథానిక చెరిగిపోని దేశీయతాము[ద వేసింది." ' (శ్రీ మధురాంతకం రాజారా౦, పుటలు 241, 242) వంటి విమర్శకాభి్మపాయాలు సాహిత్య వివేచనానికి ఎంతైనా తోడుడతాయి.

ఒక (ప్మకియకు (పశాదరం లభిస్తున్నప్పుడ అది వరదలా వ్యాపి స్తుంది. ఆందులో జీవనదులూ, వాగులూ, వంకలూ, చెరువులూ , కుంటలూ ,మిట్ట పల్గాలూ అన్నీ ఏకంగా కనపడతాయి. ఆందులో నీరు పరిశ్శుభంగా ఉఊంటుందసీ అన్నిచోట్లా లోతుగా ఉంటుందనీ అనుకోవటానికి వీల్లేదు. వరదలో కాల్మక మేణా పె నీరు పోతుంది. నిలచిన సీరు తేరుకుంటుంది. కుంటల నుండి నదుల దాకా దానికి ఉనికి ఉంటుంది. చివరకు _పవాహరూపమైన నదీజలమే తరతరా లకు ఉపయోగపడుతుంది. మంచి నవలలు [వాయడానికి సమర్థులైన రచయిత

రగ్రి0 జీవియస్‌ పీఠికలు లకు ఈ పొంగు అడ్డంరాదు, శక్రిమంత మైన రచనలు ఏ యుగంలోనైనా కొద్ది గానే ఉంటాయి. మంచి రచనలు విరివిగా వచ్చిన యుగాన్ని ఆ _(ప్మకియకు స్వర్ష యుగ మంటాం! స్వర్ణయుగం తరువాత క్షీణయుగం వస్తుంది. నపలకా దశపట్ట కుండా చూడవలసిన బాధ్యత అందరి మీదా ఉంది. త్త

పద్యం _పజలమధ్యనుండి ఎగిరి భావాంబరవీథుల్లో (పౌఢ విహారం చేస్తోంది. తెలుగు పద్యంలో జిలుగు శిల్చాలను చెక్కి. కావ్యమందిరాలను ఆలంక రించే మవాకవులీ యుగంలోనూ ఉన్నారు. వారిని పండిత పరిషత్తులు గుర్తించి వారి రచనా గౌరవాలను కీర్తిస్తన్నాయి. పద్యాన్ని విష్ణవంకోసం వాడిన (పయో గాలు మరుగుపడిపోయాయి; ఆత్మా_శయరీతులకు అలవరించిన (సయత్నాలు పాతవడ్డాయి; (వబోధ సంస్కరణ (ప్రయోజనాలకు వాడుకొనే పద్ధతి వార్థక్యాన్ని వరించింది. పశంసా పద్ధతిలో పరువు పోకొట్టుకొన్నది. అయితే, మహాకావ్య మార్గంలో సామాన్యుని కందుబాటులో లేని విలువైన వ్యజంగా (పకాశిస్రోంది. డా॥ నాయని కృష్ణకుమారిగారన్నట్టు ఆధునిక కవితాయుగంలోనూ భావ కవితా చ్భ్చాయలు గల పద్యకవిత్వం గేయకవిత్వం వచ్చింది [పజల మధ్యకు దూళశే యుగధర్మం పద్యానికి _పాధాన్య మివ్వటం లేదు. పెపెచ్చు అభ్యుదయ వాదులు నిరసించిన సం్యపదాయానికి పద్యం వారసత్వంగా నిలిచింది. అందు వల్ద (_పజాస్వామ్యంలో జమీనులకు పోగొట్టుకొన్న జమీందారులాగా పద్యం వూర్వ వైభవాన్ని స్మరించుకుంటూ పర్వదినాలను నెమరువేసుకొంటూ తనకు (పతిపత్తి ఉన్న (ప్రదేశాల్లో అజ్ఞాతవాసం చేస్తోంది, దాని భవితవ్య మేమిటన్నదే నేటి పళ్న! దానికి సూటిగా సమాధానం చెప్పటం శ్రీ మధునాపంతుల వారికే కష్టమైన సమస్య అయింది. “కాల మనంత” మని కాచుకొని కూర్చోవటం తప్ప మరో మార్గం కనపడటం లేదు. లేదా. “భవితవ్యమన్న విశేష్యమునకు మేలు, భాగ్యము అను నర్థమే మన భాషలో నున్నది. భవితవ్యత- ఆశగా రాబోవునది* రాబోవునది యెప్పుడును మేలు; రసవత్‌ కవితా ధర్మము నాల్గు పాదముల నడచినంతవఆకు నేటి సద్యరచన భవితవ్యము సురక్షిత” (పుట 98) మని శాంతి పాఠం పాడవచ్చు. కాదంటారా - “గత కాలము మేలు వచ్చు కాలము కంటెన్‌” అన్న సూక్తిని నెమరువేసుకోవచ్చు.

సులోచనం ర్ట గేయం పద్యం కంటె ఈ శతాబ్ది ద్వితీయ చతుర్ధంలో (ప్రాచుర్యానికి వచ్చింది. దానికి అభ్యుదయ రచయితల అండ దొరికింది. భావకవుల తరువాత ఆవేశానికి, ఆర్జతకూ గేయం బాగా ఉపయోగపడింది. వచన కవిత్వం తెచ్చిన ఆలోచనతో, వాచ్యతతో, వ్యకతతో గేయానికి గాయం తగిలింది. పాళ్చాత్య సైహిత్య (ప్మకియలను వచన కవిత అలవరచుకొన్నంత సులువుగా గేయం అలవాటు చేసుకోలేకపోయింది. గేయానికి లయతోపాటు, భావరామణీయకత్వం, అభివ్య క్రి మాధుర్యం కావలసీ వచ్చిందిం సూటిదనం, వాడిదనం, వేడిదనం వచన కవితలో వ్యక్తమైనంత శ క్రిమంతంగా గేయకవితలో సాగటం సాధ్యం కాకపోయింది. అందువల్ల అది జానపద బాణీల్లోనూ, చలన్మచితరంగంలోనూ, చెదురు మదురుగా మధురవస్తు కావ్యాల్లోనూ ఆశయం తీసుకొన్నది. జొజ్జ్వల్యం తగ్గి ఉపరంజకత్వం గేయంలో చోటుచేసుకొన్నది. ఆయితే. విస్టవవాదులు వచన కవిత కంటె (ప్రజల దగ్గరికి పోవటానికి శక్తిమంతమైన సాధనంగా గేయాన్ని గుర్తించి ఆృప్మకియ ద్వారా రాజకీయ సాంఘిక ఆర్థిక సిద్ధాంకాలను 1పచారం చేసి _పయోగాలను చేస్తున్నారు. అవగాహనకం'టి ఆవేశాన్నీ, ఆలో చన కంటె అనందాన్ని అందించటానికి గేయం నేడూ సాధనంగానే ఉంది. భక్తికి, రక్రికీ దీన్ని ఉపయోగించినంతగా శ_క్రిమంతమైన మరో (పయోజనానికి దీన్ని చాలమంది ఉవయోగించలేక పోతున్నారు. ఈ తరుణంలోనే జానపద గేయాలకు [పాముఖ్యం కలుగుతోంది. జాతి జీవన సంస్కృతిని సహజ సుంద రంగా సంతరించుకొన్న ఈ సాహిత్య (వ్యకియ గేయసౌహిక్యాన్ని ఈరోజు పాలిస్తోంది. పాట _పజాకవితగా పలుకుబడిని పొందుతోంది. అయితే, ఆ పాట ఏది? అనే పశ్నకు జానపద సాహిత్యాభిమాని జానపడగేయ మంటున్నాడు; సినీకవి చలనచిిత గేయ మంటున్నాడు; వాతీయవాది (పబోధగేయ మంటు న్నాడు; విష్ణవవాది [వచారగేయ మంటున్నాడు. [(వజలు మ్మాతం పాటను (వణయ మంతంగా హెైటిస్తున్నారు. పాటకు సాంఘిక (పయోజనం (పాణం కావాలనీ, అటువంటి గేయాలే (వజాకవితలనీ పామాణికులు (పవచిస్తున్నారు! (చూడు: ఫ్రీ ఎల్లోరా వ్యాసం పుట 184).

వచన కవిత అభ్యుదయ మార్గంలో అడుగు పెట్టసాగింది. (ప్రయోజం

దాని ముఖ్యలక్ష్యం. అయినా, రచయితల (పావీణ్యాన్ని బట్టి [పయోగంలో బహు విధ విన్యాసాలను చేసింది. (ప్మకియకు అభ్యుదయ కవిత్వంలో ఆకృతి

రక జీవియస్‌ పీఠికలు వైవిధ్యంతో పాటు అలంకరణ వ్యామోహం పెరిగింది; సూటిదనం తగ్గి సూక్తి వైచ్చితి హెచ్చింది. వాచ్యత స్థానంలో వ్యకత వలపు నింపుకొన్నది; చివరకు షపారడీలనూ, గారడీలనూ చేయటం మొదలు పెట్టింది. దాని వికృతిని వెకిలిచేసి విపవ మారంవె వ మళ్ళించే యత్నం కూడా వచన కవితలోనే జరిగింది. అధి శపంలో ఆక్సీలాలు నింపి వచన కవిత ఆగహాన్ని వ్యక్తం చేసింది తిడితే జనం తిరగబడటం చూచి తిట్టుమాని విమర్శనకు పూనుకొన్నది.వేడిగా విమర్శించే గాడి మీద ర్లైలులా ముందుకు సాగిపోతున్నది శ్రీ ఆర్ముదగా రన్నట్లు, పేజీలు వచనకవిత్వం (వాసే రోజులు పోయాయి *చేవగల వెదురు ముక్కు బాణమై భాసీస్తుం' దన్నట్లు మూడు నాలుగు వంక్తుల్లో వచన పద్యం చెప్పే రోజులు వచ్చాయి (పుట 117). వచన కవితలో “చెప్పే విషయం ముఖ్యమా? చెప్పే పద్ధతి ముఖ్యమా” అన్న మీమాంస బయలుదేరింది. ఆభ్యుదయవాదులకూ: వివ్వవవాదులకూ విధానంకంటె విషయం ముఖ్యం. మిగతావర్గాలకు విధానం ముఖ్యం, విషయం ఒకటే అయినప్పుడు ఆవిష్కరణ విధానంలోని వై విధ్యమే ఆస క్రిదయకమౌతుంది. ఆ వైవిధ్యాన్ని కొందరు సమర్థులే సాధింపగలిగారు. మిగతావారు వారి బాణీలను అనుకరిస్తున్నారు. అనుకరణ ఆధికంగా కావటంవల్ల వచనకవిత పలచబడిన మజ్జిగలాగా తయారయింది. యుగధర్మంగా మారిన వచనకవిత ఊహించినంతగా [పజల మధ్యకు పరుగెత్తలేక పోయింది. పది మందీ [వాయడానికి పనికి వచ్చిందే కాని పదివేలమంది (పజలను కదిలించలేక పోయింది. అందువల్లనే నేటి కవి వచనకవిత కంటె పాటే బలమైన దేమోనని ఊగిసలాడుతున్నాడు. అదీ పజల (బతుకును పాడినప్పుడే పచారం పొందు తుందని భావిస్తున్నాడు. నేటి కవిత పజల వెంట నడుస్తున్నది కాని పజలను తన వెంట నడిపించలేకపోతున్నది. (పజల కౌగిలి కోసం నగ్ననృత్యానికై నా సిద్ధమంటున్నది నేటి వచన కవిత. నవ్వించే తన కన్నుల్లోని కన్నీరును చూడ మంటున్నది! ఆధునికాయధ నాటకరంగం పాళ్చాత్య _పభావంతో (_ప్మకియా బాహు శ్యాన్ని సాధించినా పజాదరాన్ని పొందవలసినంత పొందటం లేదని విమర్శ కులు భావిస్తున్నారు. సామాన్య _పవానీకానికి పౌరాణికాలు రుచించినంతగా సాంఘికాలు రక్తి నివ్వటం లేదనీ, చదువుకున్న వారిని ఆధునిక నాటక (వయోగాలు ఆకర్షిస్తున్నా యనీ, చలనచి,తరంగం, రేడియో, టెలివిజన్‌ సాధ

సులోచనం రర్ర8ి నాలూ నాటకవికాసానికి కొంత అవరోధాన్ని కల్పించాయనీ, థియేటర్‌ ఉద్యమం ముమ్మరంగా దేశంలో సాగితే నూతన నాటక (_పయోగాలు (పజాదరం పొందవచ్చునని అభిజ్ఞులు తలపోస్తున్నారు. “తెలుగు నాట నాటకరచన అభి వృద్ధి చెందినంతగా రంగస్థలం అభివృద్ధి చెందనందువల్ల ఒక వ్యవస్థీకృత పద్చ తిలో నవీన తెలుగునాటకం నడువలేదు. ఐతే, సాహిత్యంలోని ఇతర (ష్మకియల (వభావం, మొత్తంగా సాహిత్య _పభావం, సమాజ (పభావం నాటక రచయితల మీద వడటం అనివార్యం కనుక నూతన విషయాలను వస్తువులుగా స్వీకరించి, తెలుగు నాటక రచనను సాంఘిక అవసరాలకు అనుగుణంగా తీర్చి దిద్దడంలో ఆధునిక రచయితలు పెక్కు మంది కృషిచేశారు" అని వివేచిస్తున్న డా పి.వి రమణ సమీక్ష ఆశాజనకంగా ఉంది. సాంఘిక, ఆర్థిక, రాఖకీయ, కౌటుంబిక విషయాలను తీర్చిదిద్దే సాంఘిక నాటకాలతో పాటు, జాతి జీవితాన్ని చితించే చార్మి తకనాటకాలనూ, ధార్మిక చైతన్యాన్ని (వబోధించే హెైరాణికాలనూ వెరసి నాటకరంగాన్ని _(పజలు సమాదరించటంలో సమాజం జీవిత సమ్మగ దర్శనాన్ని కోరుతున్న దన్న సత్యం పరోక్షంగా మనకు ద్యోతమాన మౌతున్నది. వ్యావహారిక భాష నేడు సర్వ సాహిత్య వ్యకియళ్లోనూ సార్ధకంగా (పయోగింపబడుతున్నది. అయితే కొందరికి సాహిత్య భాష చేరు, వ్యావహారిక భాష వేరు అనే ఆభ్మిపాయం ఉంది. ఆ రెంటికీ కొద్దిపాటి భేదం తప్పకుండా ఉంటుందని భాషా ళాస్త్రజ్ఞూ లంగికరిస్తారు, కాని, ఆరెండూ రెండు వ్యవస్థలు కావని పేర్కొంటారు. డా॥ బూదరాజు రాధాకృష్ణగారి వివేచనం చూడండి:

1. “సాహిత్యభాష* అనే శబ్దానికి సరైన పర్యాయపదం “కావ్యభాష.' “వ్యవహార భాష” ఆనగానే మాట్టాడినట్రే (వాసిందనీ రాసినఫ్లే మాట్టాడేదనీ చాలమంది (భమిస్తున్నారు. అది నిజంకాదు. చదువుకొన్నవాళ్లు సభాస్థలంలో మాట్టాడుతూ మహారచనలను వ్యాఖ్యానిస్తూ వాడే భాష వ్యవహార థాష,

2. సాహిత్య భాషకూ వ్యవహార భాషకూ కొద్దిపాటిభేదం సహజంగా ఉంటుంది. నిత్యవ్యవహారాలలో వాడే ఆధునిక భాషలో శబ్దసంపద తక్కువగా ఊంటుంది. సాహిత్యగౌరవం పొందిన ఆధునిక వ్యవహారంలో శబ్దవై విధ్యం, వైచ్మితి ఎక్కువ. విషయవస్తు వైవిధ్యమే ఇందుకు (ప్రధానకారణం. ఆలాగే సాహితీ వ్యవహారంలో (ప్రాచీన రూపాలు ఎక్కువగా దొర్లటానికి సంప్రదాయ

004 జీవియస్‌ పీరికలు బలం కారణం, దైనందిన వ్యవహారాలలో కన్నా సాహితీ వ్యవహారంలో దీర సమాసాలూ, సుదీర్హ వాక్యాలూ డొంకతిరుగుడు మాటలూ ఎక్కువ. సాహిత్య కారుల కున్న భాషా పారిశుద్ధ్యతాభావం వ్యవవారంలో ఉండదు సాధ్యమూ కాదు.

తీ. (గామ్యంగా, (శిష్ట్ర వ్యావహారికంగా ఒకప్పుడు వ్యవహృతమైన ఆధునిక భాషే ఇప్పుడు వ్యవహారభాషగా, ఆధునిక సాహిత్యభాషగా చెలామణి అవుతున్నది.”

ఆధునిక సాహిత్య లక్షణం వ్యావహారిక భాషా (వయోగం. భాష భావాఖి వ్యక్తినీ, రసినుభూతినీ కలిగించినంతవరకూ వాషాభిషక్కుల భాషా భేషజంతో సహృదయలోకానికి పని ఉండదు. అనుభూతి నందించని భాష ఆదర ప్మాతం కాదు, సాహిత్యానికి భాష ముడి సరుకు; ఉదక్తి శ క్రి!

(పపంచ భాషా సాహిత్యాలతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉండటం ఆధునిక యుగలకణం. కాగా, భారతీయ భాషల సంగతి వేరేచెప్పపని లేదు. తెలుగులో భారతీయ థాషల్లో నుంచీ, పాళ్చాత్య థాషల్లో నుంచీ అనువాదాలు రావటల ఎంత హర్షింపదగిన అంశమో, తెలుగులో నుంచి ఆయా భాషల్లోకి అనువాదాలు పోవటం కూడా అంత అభిలషింపదగిన అంశం. మొదటి రకం శంటె తెలుగులో రెండవరకం వెనకబడి ఉండటం శోచనీయం. డా॥ ఇలపావు లూరి పాండురంగారావు గారీ అంశంమీద సమ్మగమైైన వ్యాసాన్ని సమర్పిం చటంతో పాటు పురోభివృద్ధికి మంచి సూచనలు కూడా చేశారు. అవి అన్నీ ఒక యెత్తు వారు ఉపన్యాసంలో పేర్కొ న్న మరో అంశం ఒక్కటీ మరో యెత్తు. తెలుగులో నుండి హిందీ మొదలై న బాషల్లోకీ, పిందిలో నుంచి తెలుగులోకీ అనువాదాలు చేస్తున్నది తెలుగు విద్వాంసులే. ఇది హర్షింపదగిన ఆంశమైనా ఈ ఆదాన్మపదానాల కార్య కమం-ఆంధేతరులై న రచయితలే ముందుకు వచ్చి నిర్వహించిననాడు ఎంతో విజయపంత మౌతుందని వారు సూచించారు. ఇది చాల నిర్మాణాత్మకమైన సూచన. తెలుగు ఆయా భాషల పండితుల అభిరుచి ఇక్కాలి. వారే కార్యకమం చేపట్టాలి. అంటే, దాని వెనుక ఎంతో కృషి బహుముఖంగా సాగాలి, దేశభాషల్లో కల్దా తియ్యనైన మన భాష విదేశేయులను మురిపించి నంతగా దేశీయులను ఆకర్షించ లేకపోతున్నదా? (పపంచ మహాసభలను చేసు కొన్న మనం వరిశీలింపవలసిన ఆంకాల్లో ఇది లేదా?

సులోచనం 985 త్‌

గతాన్నీ వర్తమానాన్నీ విశ్హేషించి, సమన్వయించి పరమార్థాన్ని పటి యిచ్చేది పంకాదన। వభమ్యద్దర్శన్ని పసాదించేద విమర్శ. వుకోధసలోన సత్యాన్వేషణం వాస్తవ జ్ఞానానికి ఉన్మేషణం; పరిశోధన చెప్పే పరమార్థం విమర్శ కొక ఉద్దీపనం, పరిశోధన (ప్రవృత్తి అన్వేషణం; విమర్శన. (ప్రవృత్తి అనుశీలనం. పరిశోధన స్వభావం శాస్త్రీయం; విమర్శ స్వభావమెంత కాస్త్రీయమో ఆంత కళామయం. ళకాస్త్రంగా విమర్శ అనుకాసిస్తుంది; కళగా అనుశీలిస్తుంది. ఏ సాహిత్యంలోనైనా పరిశోధన విమర్శకు పూర్వార్థం. పూర్వార్ధం ఊ త్తరార్థంలో ఉన్మీలించినప్పుడు సమ్మగమైన సాహిత్య విమర్శ అవుతుంది ఆచార్య కొత్తపల్లి వీరభ[దరావుగారన్నట్లు “వరిశోధనయొక్క- సరమార్ధం-నిశిత పరిశీలన ద్వారా (కొత్త విషయాన్ని చెప్పడంగాని, ఉన్న విషయాన్ని నవ్యదృక్పథంలో పరిశీ లించి విషయ వివరణచేయడం గాని-అని చెప్పాలి ఈ ఘట్టంలోనే పరిశో ధనకు విమర్శకు సన్నిహితత్వం ఏర్పడుతుంది. ఈ రెండూ పరస్పర పోషకాలుగా నిలుస్తాయి. స్వతం్యతంగా కూడా మనుగడ సాగిస్తాయి. సాహిత్య విమర్శలో, పరిశోధనలోకంటె ఆత్మాాశయ లక్షణం కొంత ఆధికంగా ఉంటుంది ఇందు వల్లనే విమర్శ కళగాకూడా చెలామణీ కాగలదు. పరిశోధనలో కాస్త్రలక్షణమైన తాటస్థ్యం అధికంగా ఉంటుంది. దీనిలో వరిశోధకుడి బుద్ధికున్నంత (ప్రవేశం హృదయాని కుండదు. రెండింటినీ జోడించి (వాసినవాళ్ళు లేకపోలేదు. అన్నీ మంచి వస్తువులలాగె వీళ్ళ సంఖ్య తక్కువ” (పుట ర్‌).

కడచిన ఇరవై యేళ్ళలో సాహిత్య విమర్శలో పరిశోధనకు [పాచుర్యం నచ్చింది. దానికి విశ్వవిద్యాలయాలు పరిశోధన పట్టాలకొరకు అవకాశాలు కల్పించడమే కారణం. ఈ పరిశోధన విధానాలను తత్సిలితాలనూ సమీక్షిస్తూ “మన పరిశోధనలు ఇంచుమించుగా, సర్వేక్షణలుగా ఉంటున్నాయి. ఇందువల్ల నిశితంగా విషయాన్ని పరిశీలించటానికి అవకాళం లేక, పుస్తకాన్ని ఐతిహాసిక దృష్టితో కాలానుసారం [వాసుకొని పోతున్నారు. ఇది ఉత్తమ పరిశోధన అని పించుకోదు” (పుట రి అని ఆచార్య వీరభ్యదరావుగారు భావిస్తున్నారు. అలాగే విమర్శ క్షేత్రంలో కూడా “తెలుగున నిర్మాణాత్మకమైన విమర్శవికాసము పొంద వలసిన అక్క-అ యెంతైన గలదు” (పుట 16) అని ఆచార్య అవధానిగా రంటు న్నారు

6 జీవియస్‌ పీఠికలు ఈ అంశంలో మరికొన్ని విశేషాలు గమనింపవలసి ఉంది. తెలుగులో (ప్రాచీన సాహిత్య విమర్శ ఎలా ఉన్నా వీరేశలింగం పంతులుగారి యుగం నుండి దాని పరిణామాన్ని పరిశీలిస్తే కొన్ని సత్యాలు తెలుస్తాయి. సాహిత్య విమర్శకు ముందు సాహిత్య చర్మిత నిర్మాణం, కవుల చర్మితలూ, (గ్రంథ వరిష్కారం, ఉచిత పాఠ నిర్ణయం. విలువైన (గంఠపీఠకలూ కావలసి వచ్చాయి. ఆము[దిత _గంథాలను సేకరించటం, పరిష్కరించటం, వ్యాఖ్యానాలు (నాయటం, (ప్రచురించటం, తదనుబంధంగా నిఘంటువులను నిర్మించటం, మొదలై న ఆవసరాలు తలయెత్తాయి. అందువల్ల ఆధునిక సాహిత్య విమర్శలో (గంథ పరిష్కరణానికి, చర్మిత నిర్మాణానికీ (ప్రాధాన్యం వచ్చింది. వీటిలో (గంథపరిష్కరణ విమర్శను వరిశోధనగా గణించారు; దానికి అనుబంధంగా (కొత్త గంఠాన్ని లోకానికి పరిచయం చేయటం. కూడా పరికోధనాంశంగా పరిగణించారు. నేటికీ తెలుగులో ఈ అంశం పరిశోధనత్సే. సంకోధిత గంథ నిర్మాణం పరిశో ధనమని అప్పుడూ, ఇప్పుడూ క్రూడా ఏకగివంగా ఎన్నిక చేస్తున్నారు.

ఆం్యధ సాహిత్య చర్మిత నిర్మాణోద్యమంలో కవుల చర్మితలను 'సేకరిం చటం, కాలనిర్ణయం, (గంథ పూర్వాపర నిర్ణయం చేయటం, సుశజ్ఞాపశద్దాల చర్చ చేయటం, సాహిత్య శాస్త్రమర్యాదలను అన్వయించి కావ్యగౌరవాలను నిర్దేశంచటం మొదలై నవి పరిశోధగా కాక విమర్శాంగాలుగా పరిగణించటం జరిగింది. ఈ విమర్శ విధానాల్లో శాస్త్రీయ విమర్శకూ, చార్మితక దృక్పథంతో చేసే సమీక్షకూ, తులనాత్మక వివేచనకూ (పాముఖ్యం కలిగింది. అందులోనూ చార్మితాత్మక సమీక్షకు విమర్శలో విస్తృత (పచారం అభించింది. నేటికీ ఆ పద్ధతి ఈ _ప్మకియను స్వాయత్త్రం చేసుకొని ఉన్నది.

ఈ రెండు (వ్మకియలూ విశేషణ (వధానాలుగా జీవించటంచేత పరిశోధ నళోకాని, విమర్శలో కానీ సృజనాత్మకత చైతన్యం స్తందించిపోయింది. పరిశో ధనళలో పరిశీలన (ప్రమాణాలూ, పద్ధతులూ నియతాలు కావటం, విమర్శలో అవి సాపేఇాలు కావటం సహజం, ఈ రెండింటికి సృజనాత్మకత తోడై నప్పుడే శక్తి మంతంగా పరిణతిని సాధిస్తాయి. పరిశోధనలో గిడుగు రామమూర్తి పంతులు గారూ కొమ్మరాజు లక్మణరావుగారూ, సాహిత్య విమర్శలో కట్టమంచి రామ లింగారెడ్డిగారూ సృజనాత్మక చైతన్యాన్ని మొదటిసారి తెలుగులో (వ్రవేశ

సులోచనం ల్త్‌ప్రీ7 "పెట్టారు. ఆయా (ష్యకియలకు సత్యదృక్ప ఠాన్నీ, నూత్న దృక్పథాన్ని కలిగించి భవిష్యద్దర్శనం (పసాదించారు. దానితో పరిశోధన (కొత్తపుంతలు (తొక్కింది; సాహిత్య విమర్శ సాహసంతో సహ్మసబాహువులను చాచింది, పరిశోధనలో విశి ష్టైంశ సమన్వయంతోపాటు నూత్న సిద్ధాంత (వతిపాదన మవసరమన్న స్పృహ ఏర్పడింది; సాహిత్య విమర్శలో వివేచనతోపాటు తత్త్వ్వపరిశీలనం ముఖ్యమన్న దృక్పథమేర్పడింది. మొదటిసారిగా సాపేక్ష పమాణాలను సాహిత్యా నికి ఎలా అన్వయించాలో చూపినవారు కట్టమంచివారు. _పాచ్యపాళ్చాత్యసాహిత్య (ప్రమాణాలను విమర్శలో వినియోగించుకొనే వివేకం కూడా వారే నేర్పారు. (వయోగంలో వారుకూడా కొన్నిలోపాలు చేసినమాట సత్యమైనా భవిష్యత్తుకు ఒక మార్గం చూపినవారువారే! అందువల్లనే ఆధునిక సాహిత్యవిమర్శకు ఆచార్యు లన్న గారవం వారికి వచ్చింది. కట్టమంచివారి తరువాత వెలసిన సాహిత్య విమర్శలో తీర్పుచెప్పే తీరు కంటె; కావ్యంలోని నేర్పును చెప్పి కవితా తత్త్వాన్ని (వపంచించే విధానం (పాచుర్యానికి వచ్చింది. ఇది నిజానికి సాహిత్యవిమర్శ స్వభావమైనా విశ్వవిద్యా లయాలు దీన్ని పరిశోధనగా కూడా గుర్తించటం గమనింపగిన అంశం అందు వల్ల తెలుగులో పరిశోధనలేవి? విమర్శలేవి? అన్న సందేహం తలయొత్తింది. ఈ మ్మిశ్శపయోగాన్ని అనుసరిస్తున్నవ్వుడు వింగడింపు కష్టసాధ్యమే. అయినా, ఆకరాలను సేకరించటం, చారి తకంగా అమర్చటం, పరిణామాలను గుర్తించటం, ఉపత్యేకతలను ఏకరువు పెట్టటం పరిశోధనాంశాలుగా, సా పేక్ష్షపమాణాలతో కావ్య చర్చను సాగించటం విమర్శగా చెలామణి అవుతున్నవి. అయితే, నూత్న సిద్ధాంత (వతిపాదనం సాధించిన సిద్ధాంత వ్యాసాలు ఈ వరుసలో ఉత్తమాలుగా పరిగ ణింపబడుతున్న వి. పరిశోధకులందరూ ఈ స్థాయి నందుకోలేకపోవటంచేత విళి మైంళ వివేచనమో, లేక సమన్వయమో చేసినా పరిశోధన (గంథాలుగా లెక్కిం చటం జరుగుతోంది నేడు. అందువల్ల చార్మితక పరిణామగతినే పరిశీలించటం, కొన్ని వాస్తవాల, అభ్మిపాయాల (కోడీకరణం నేటి సిదధ్ధాంతవ్యాసాల సామాన్య లక్షణాలై పోయాయి, దీనికి కారణం ఆర్థిక, సామాజిక, మనోవైజ్ఞానిక, తాత్త్విక, ఆధ్యాత్మి కాదిశాఖలలో వెలువడిన వెలువడుతున్న (పాచ్యపాళ్చాత్య సిద్ధాంతాల అవగాహనంతో సాహిత్యాన్ని పరిశీలించటం పరిశోధకులలో, విమర్శ కులలో లోపించటమని భావించటానికి పవీలున్నది, విమర్శకుల్లో చాలామందికి

288 జీవియస్‌ పీఠికలు స విమర] ఇటువంటి సమ్మగ వ్యక్తిత్వం అతేకపోవటంచేత ఆధునిక సాహిత్య చార్మితక సమీవగా రూపొందుతున్నది. రగలేదని అట్లని పరిశోధనమంతా పలచబారిందనీ ఊత్తమ పరిశోధన జ కాదు. _(పమాణాల గుర్తింపు [కమంగా తగ్గిపోతున్నదని విచారించటం మ్మాతమే. తెలుగులో భాషారంగంలో పరిశోధనా, సాహిత్యరంగంలో విమర్శ ముందు నడుస్తున్న వి. విమర్శ సాహిత్యం వెంట నడవాలనా? దానికి మార్గదర్శకం కాదాలనా? అన్నది. ఆధునిక సమస్య. తెలుగు సాహిత్య రంగంలో అనేక వ్యకియలలో చార్మితకంగా సాగిన వికాసం, వాటి సిద్ధాంతాల ఆవగాహనం ఇంకా సమ్మ్యగంగా సాధింపబడకపోవటం చేత విమర్శ ఈనాడు సాహిత్యం వెంటనే నడుస్తోంది- అయితే, ఇదే పరమార్ధమని కూర్చుంటే తెలుగు సాహిత్యంలో స్వతం[త పతి పత్తి గలిగిన ప్మక్రియల ఆవిర్భావం కలగటం కష్టం. మనం అన్నిటికీ పడ మరికో, ఊత్తరానికో, దక్షిణానికో పరుగెత్తవలసి వస్తుంది. అందువల్ల తెలుగు సాహిత్యవిమర్శ గతాన్నీ వర్తమానాన్నీ సమీక్షించటమే కాకుండా భవిష్యద్దర్శ నాన్ని చేసి భావితరాలను నిర్మింపవలసిన అవసరముంది. దిన్ని సాహితీవేత్తలు గుర్తించాలి. సృజనాత్మకతకు విమర్శ మూలంకావటం ఉత్తమ లక్షణం. విమర్శ సాహిత్యాన్ని అనుశీలించటం మధ్యమలక్షణం. ఉన్న సాహిత్యాన్ని ఓపినంత నమీక్షించటం సామాన్య లక్షణం. సమీక్షయే నేటి నాహిత్య విమర్శ సాధారణ లక్షణమంటే సత్యదూరం కాదేమో! 6

ఈ పరిస్థితుల్లో ఇరవై యేష్శగా తెలుగుకు సాహిత్య అకాడమీ చేస్తున్న కృషిని సమీక్షించటం చివరకు మిగిలిన అంశం. దీన్ని _పత్యక్ష కృషి, పరోక్ష కృషి అని రెండు విధాలుగా విభజించవచ్చు.

(పత్యక సాహిత్య కృషి :

1. సమ్మగాంధ నిఘంటు నిర్మాణోద్దేశ్యంతో పద పయోగ సూచికలను మాండలిక వృత్తి పదకోళాలను, శాసన పదకోశాలను, అధునిక తెలుగు నిఘంటువులనూ, ధాతు నిఘంటువులనూ, సూ క్షిసుధాకరాలనూ, (బౌన్‌ నిఘం టువులనూ, సూర్యరాయాంధ నిఘంటువునూ, ద్విభాషా -,తిభాషా నిఘంటువు లనూ, తెలుగు జాతీయకోశాలనూ (వచురించటం.

ఆంధ వీమర్శ వికాసము ల్సస్ర9 ర్స (పనిద్ధ కావ్యాలను విలువ్నైన పీఠికలతో [పచురించి, సరసమైన ధర లకు ఆందజేయటం.

లి. జీవిత చర్మితలూ, జానపద విజ్ఞాన్మగంథాలూ, సంస్మరణ సంచి కలూ, ఖాషా కాస్త (గంథాలూ, పదబంధ పారిజాతాలూ, పరిష్కృతాం[ధ మహాభాగవతము, ఛందో౬ఒలంకార, వ్యాకరణ (గంథాలూ, సాహిత్య వ్యాసోప న్యాస సంపుటులూ, కథాసంపుటులూ మొదలైనవి _పచురించటం.

4. సంస్కృతం, హిందీ, ఉరుదూ, ఇంగ్రీిమ భాషల్లో (గంథాలను 1పచు*ంచి, ఆదాన _పదాన కార్య కమానికి తోడుపడటం.

5. పతి సంవత్సరం రెండంకాల మీద పోటీ (గంథ రచనల నాహ్వా నించి బహుమతు లందజేయటం,. పరోక్ష సాహిత్య క్పషి వ

1, ఆధునిక సాపాత్య (పష్మకియలైన కవిత్వ ౦,నవల,కథానిక,నాటకాలు, నాటికలు, సాపాత్యవిమర్శ మొదల్లై నవాటిలో (పతి సంవత్సరం ఉత్తమ (గంథాలకు వేయినూటపదహార్డు బహుమకులుగా ఇవ్వటం,

2. మహిళా విభాగంద్వారా న్ర్రీలలో సాహిత్యచ్చైతన్యాన్ని వికసింప చేయ టానికి వివిధ కార్యక్రమాలను నిర్వహించి, ఉత్తమ రచయి( తులకు బహుమతు లివ్వటం.

3. పసిద్ధ సాహితీవ్యక్తులను గూర్చి ఉపన్యాసాలు ఏర్పాటుచేయటం,

4ఉ. రచయితల [గంథ (పచురణకు ఆర్థిక సహాయం చేయటం.

5. సాహిత్యసంస్థలకు _పచురణలకొరకు అర్థిక సహాయం చేయట౦.

6. బాలసాహిత్య [గంథాలకు (పతి సంవత్సరం బహుమతు లివ్వటం.

'. వివిధ శాస్త్రాలలో పండితులైన సంస్కృత విద్వాంసులను సన్మా నించటం.

8. విశిష్ట సభ్యులను గౌరవించటం.

9. సాహిత్య సభలూ, సదస్సులూ నిర్వహించటం.

10. స్మారకనిధుల నేర్ప్చాటుచేసి ఏపేటా విద్వాంసులను గౌరవించటం. నాహిత్య అకాడమీ _గంథ _పచురణ కార్య్మకమంలో పద్యపయోగ కోశా

లను, నిఘంటువులను, శాస్త్ర _గంథాలనూ, (పాచీల కావ్యాలనూ పచురించటం ౪59.19

0 శవియస్‌ పీఠికలు

గ క కి బహు ద్వారా పరిశోధన రంగానికీ, విమర + (గంఠాలను (ప్రచురించటం, ఐాటి మతు లివ్వటంద్వారా సాహిత్య విమర్శనకూ, వార్షిక బహుమతులద్వారా: సంకల నాల సంపుటలను (పచురించడంద్వారా అధునిక సాహిత్య (ప్యకియల వికొ సానికీ తోడ్పడుతున్నదని స్పష్టమౌతున్నది, ఆన్యభాషల్లోని తెలుగు (గంఠాల ననువదించటం ద్వారా ఆదాన (వదాన కార్య కమాన్ని నిర్వహిస్తున్న ది- పరి శోధన సంమాన్నీ, ఆధునిక సాహిత్య సంమాన్నీ ఏర్పాటుచేసి, విజ్ఞుల సలవీ లను తీసికొంటున్నది, ఆర్థికస్థితిగతు లున్నంతవరకూ చేయగలిగిన సాహిత్య "సేవ చేస్తున్నది. భారతదేశంలో [ప్రాంతీయ భాషల కేర్పడిన అకాడమీ అన్ని ట్భోనూ గణనీయమైన సేవ చేసిందని పశస్తి వహించింది. వీటి విలువకు అంచనాక ప్లే బాధ్యత ఆంధధులకే వదలుతున్నాను.

అధునికార్యధ సాహిత్య (న్యకియలమీద సాహిత్య సదస్సును నిర్వహించ టానికి అంగీకరించిన అకాడమీ కార్యవర్గ సంఘానిక్కి సదస్సుకు అధ్యక్షత వహించిన మాన్యులు డా| బెజవాడ గోపాలరెడ్డి గారికీ, సదస్సు రూపకల్పనంలో అండదండగా నిలిచిన పూజ్యులు ్రీదేవులపల్లి రామానుజరావుగారికీ, సదస్సులో పాల్గొని విలువైన వ్యాసాలను సమర్పించిన విద్వన్మణులందరికి, నిర్వహణంలో తోడ్పడిన మ్మితులకు, నాకీ (గంఠసంపాదకత్వ గౌరవాన్ని కల్పించిన అకాడమీ వారికీ పేరు సూచించిన మ్మితులు డా॥ ఇరివెంటి కృష్ణమూ ర్తిగారికీ కృతజ్ఞ తలు తెలుపుకుంటున్నాను.

ఇటువంటి గంథాల కిది మొదలూ కాడు, చివరా కాదు! ఇటువంటివి పతి సంవత్సరం వెలువడి సమకాలీన సాహిత్య (వగతిని సమీష్ష్షించుకోవలసిన అవ సరం ఉన్నదని ఈ [గఆథం తెలియచెప్పితే ఈ “సమాలోచనం” సార్ధకం!

రవ్యూలోకానికీ రసలోకం వమాూధురిదర్శనానికి వంణిదిపం”*

౯ 18 €06 ౧4298 ౦£ 5602926109 €826 50౯6269 యఃం౦ళకకీంల€ ల ఇంపకేడ. ఇండ క£ఇ68 ర51[/౧0 €0 3052065 100౧లమలా౭ల16 10 €షే6 శవతం1€6 5స్ర9ం.000=00

16 18 ౯018 ౦?6ల8762610క ౨219 లజ6 డ౭లం౭ం౧5 సమం 10768 2వికి రే౭81265, 1960 56%4టా0క5 206 3099 19 పేరముడ2ం పేంలుం5; 296 18 16 18 లుల ఇలా 60168 296 జ[ంళాం 19 30౧68 €090088£ 9 ఐం౭ళిఏ 06256.

(గీతాంజలి ం (84 వ గతం)

రవీం[దులు విిపలంభాన్ని మధురభక్రికి తత్త్వృశ కిగా సంవదించు కొన్నారు; రాయ్మపోలువారు మాధురీదర్శనానికి మణిదీపంగా వెలిగించు కొన్నారు. ఎవరి బాటలో వారు అభినవాచార్యులు!

వి అమలిన శృంగారత త్వం : మాధురీ దర్శనం తాత

మహాకవిగా ఒకరిని గుర్తించటానికి మూడు (వమాణాలు ముఖ్యం: ఒకటి - (ప్యకియ; రెండు: మార్గం; మూడు: దర్శనం. ఈ మూడూ (మంగా స్టితికి, గతికి, మతికీ సంబంధించినవి. వీటిని సాహిత్యానికి అన్వయి స్తే ప్మకెయ ఆకృతికి సంబంధించినది; మార్గం రచనా విధానాన్ని ఆ్మశయించినది; దర్శన: వినూత్న దృక్పథాన్ని నిర్దేశించేది. సామాన్యంగా సాహిత్యరంగంలో మొదటి

*ఉ రాయ్యపోలువారి తాంభఛైయవ జన్మదినోత్సవం సందర్భంగా వంశీ ఆర్ట్‌ థీయేటర్స్‌ (హైదరాబాదు) వారు _పచురించిన “తృణకంకణము నవీన మ్యుదణ” (25-9-196810)కు కూర్చిన పీఠిక,

కీ జీవియస్‌ పీఠికలు రండు (వమాణాలకు అందే సత్కవు లెందరో కనపడతారు. [కొత్త (ష్మకియను నూత్న మార్గంలో వెలార్చినా, వారికి స్వీయ దర్శనం ఉండదన్న మాట. మార్క్సిస్టు కవితను తీసుకుందాం. ఆ మార్గంలో రచనచేస్తూ ఒక కవి ఎంత (పకియావై విద్యాన్ని సాధించినా దర్శనం మాతం మార్క్స్స్‌దే అవుతుంది. ఆందువల్ల మార్క్సిస్టు కవి ఒక దర్శనానికి కవితాధర్మాన్ని నిలిపినవాడే అవుతాడు, అయినా, అతడు తన విశిష్ట రచనాళ క్రితో భావికవికులానికి మార్గ దర్శకుడైతే కువితా జగత్తులో మహాకవిగానే మన్నింపబడుతున్నాడు. ఇటువం టప్పుడు ఒక కవి ప్మకియలోనూ, మార్గంలోనూ నవ్యతను సాధిస్తూ తనదైన ఒక దర్శనాన్ని కూడా సాహితీజగత్తు కందిస్తే, ఆ దర్శనానికి లక్యాలుగా తన రచనలను ర్లూపిస్తే, ఆతన్ని మహాకవుల్లో మహాకవి అనకతప్పడు, రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు పైన ఇెప్పిన మూడు _పమాణాలనూ పరిపూర్ణంగా సాధించిన మవాకవులుు, ఆందువల్లనే నవ్యకవిత్వ యుగంలో వారికి సమున్నతమైన ఆచార్యస్థానం ఏర్పడంది. దర్శనం ఆలోచనా న్నేతాలతో దర్శించిన అనుభవసత్యం. సత్యం ఎంత భౌతికమో ఆంత బౌద్ధికం. అనుభవం కూడా ఆంతే. ఈ అనుభవాన్ని అవస్థను బట్టి లౌకికమనీ, అలౌకికమనీ, ఆధ్యాత్మికమనీ మూడు విధాలుగా విశ్హేషించ వచ్చు. విధానాలనుబట్టి ఈ వివేచనం (పాళుర్యంలో ఉంది. వీటిలో అలౌకికాను భూతియే సాహిత్య మేతానికి సంబంధించినది. దానికి తౌకికానుభవం (పేరకం కావచ్చు. లౌకికం ఎప్పుడూ జీవితసంబంధి. జీవితానుభవం కళామయమైన ప్పుడు పాతిభాసికమైన సహృదయులకు అలౌకికానుభూతి నందిస్తుంది మొదటి. అనుభవంలో లేని విశ్వజనీనత , ఆనందచిత్క ౪ శెండోదాంట్లో ఉంటుంది. దీనినే సహిత్యమీమాంసకులు రసానుభవం అంటారు. దర్శనం త త్త్వసందర్శనం. సంకిష్టాలైన అవస్థల్లోనూ, వ్యవస్థల్లో నూ అన్వయస్తూతంగా అంతర్జీనమైయున్న తత్త్వాన్ని వివేచసామదురంగా అవిష్క- రించటం దర్శనం. దాన్ని [(వమయోగానుహలంగా (పమాణీకరించటం సిద్ధాంతం. _పమాణసమ్యక్పరీలనం ఆలోకనం. దీనినే వివేచనమనీ, మీమాంస అనీ, విమర్శనవునీ ఎన్నో పేర్లతో పిలవవచ్చు. ఆలోకనానికి అనువైన రమ్య రచనాభివ్య క్తి రచనా, రచన వై ఖరికి రూసవైభవాన్ని సంతరించేది (వ్యకియా* ఇవన్నీ రాయ్మపోలు సాహితిలో అభినవంగా అవతరించాయి.

రమ్యాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం ల$ిత్రి

రాయ్మపోలు దర్శనం మాధురీదర్శన ౦,

ఆయన సిద్ధాంతం అమలిన శృంగార సిద్ధాంతం,

ఆయన ఆలోకనం రమ్యాలోకం.

ఆయన రచన అభినవ కవితాపాకం.

ఆయన (వ్మకియ ఖండకావ్య _ప్మకియ.

రాయ్మపోలువారు శృంగార రసతత్త్వాన్ని అభినవంగా దర్శించారు. ఇది విపద్ధ సౌహితీదర్శనం. ఈ అంశాన్ని ఆయన మొదట స్పష్టం చేళారు. లోకంలో ఆధ్యాత్మికదర్శనమనీ, సాహిత్యదర్శనమనీ రెండు విధాలున్నాయని పేర్కొని, ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో సాహితీతత్త్వాన్ని 'వివేచించే విధానాన్ని వేరు చేళాదు. అధ్యాత్మిక దర్శనం చేసేవారు వేదాంతులు, వారు బుద్ధివోదులు. సాహితీదర్శనం చేసేవారు సహృదయులు. వారు హృదయివాదులు. శృృంగా రానికి స్థాయి అయిన రతిని సంభోగవిషయ ఇచ్చావి శేషంగో భావించటం సర్వదర్శనాల్లోనూ సహైమాన్యమైపోయింది. వేదాంతులు విరక్తులు కావటంచేత రతిస్థాయియైన శృంగారాన్ని విషయోపభోగ్యవధానంగా భావించి, తదస (వధానాలై న కావ్యాలను గర్హించి, “కావ్యాలాపాంశ్చ వర్ణయేత్‌* అనీ కాసీం చారు. కాని, సాహిత్యోపాసకులు మాతం అనందవర్థనాచార్యులవలే-_--

“శృంగార ఏవ మధురః పరః (పహ్హాదనో రసః

తన్మయం కావ్య మా్యశిత్య మాధుర్యం (పతితిష్టతి

ఆని సంభావించారు. రాయ్యపోలువారుకూడా “శృంగార ఏవ రసనా (దస మామ నామః' అని విశ్వసి ంచినవారే. కాని, వారు దానికిచ్చే అన్వయం చేరు.

*రసములకు నెల్ల శృంగార రసము తల్లి

అనిరి పూర్వులు సంభోగ మవధిగాగ,

అక్షరానంద సిద్ధి లక్ష్యముగ్యనెంచు

నవ్వులకు నది ఆ్యవధానంబ యయ్యె.” (రమాలోకమ్‌ = పుట 14)

“సంభోగవిషయ ఇచ్చావిశేషో రళిః' _- వంటి లాక్షణిక వాక్యాలు రతి తత్త్వాన్ని తెలిసి చెప్పినవి కావని గాయ సోలువారి"అభి[ప్రాయం,.

సంభో గేచ్చ సర్వజంతుసామాన్యం. దీన్ని కామమని వ్యపదేశించవచ్చు. కామం తనూసంగభోగావధిగా వర్తి స్తే ఆది షాళవికావస్థను దాటలేదని స్పష్టం.

94 శీవియస్‌ పీఠికలా లోకంలోని నరనారీ (ప్రవృత్తుల్లో కూడా ఇట్టి పాశవిక కామం జంతులత ణం ఉంది. కాని మానవులు జంతువులకంటె వివేకవంతులు. వారు తమ మనోవికా రాలనూ, ఆంతఃకరణ (పవృత్తులనూ వివేచించుకోగలరు ఆలా వివేచింపగలిగి నప్పుడు వారి కాకుం రతి అవుతుంది. తనూసంగరూపమైన రతి మానవహ్రదీ యంలో భావమథనాన్ని కలిగించి, అంతఃకరణ (పవృత్తిని ఉన్మీ లింపచేస్తుంది" జంతువు తనూధర్మంగా భావించే కామాన్ని, మానవుడు హృదయధర్మంగొ భావించి రతిగా సంభావిస్తాడు అప్పుడు రతిని నియతితో యోగిస్తాడు. ఆ నియతి జీవనధర్మం. “పజాతంతుం మావ్యవత్సేత్సీః” అన్న వేదనూ క్రి ఆ జీవన ధరశ్షి మర్మం. సంతతికోసం స్త్రీ పురుషులు దాంవత్యాన్ని బ్రజిస్తారన్నది నరనారీ లోకాన్ని పాలించే ధర్మస్నూతం. ఈ స్మూతాన్ని విస్మరిస్తే నాగరకలోకం వతనమౌతుంది. ఇట్టి పతనావస్థకు బీజం - రతి అంటే సంభోగావధిగా భాసించే ఇచ్చా విశేష మనుకోవటంలోనే ఉందని రాయ్మపోలువారి నిష్కర్ష. దాంపత్య ధర్మ విశిష్టమైన రతి పజాతంతు కార్యసాధనలక్షితమై ఉదాత్త మౌతుంది! మానుష మౌతుంది, “దాంపత్య [గహణంలో అవ్య కంగా ఒక మవి(కతువు జరుగుతున్నది, ప్పరువుడు' శిఇకైంకర్యమైన (బహ్మచర్యమును పరిత్యాగం చేస్తున్నాడు; స్త్రీ కూడా పితృగ్యోతంతోపాటు తన అక్షయకన్యాసౌభాగ్యమును విసర్జిస్తున్నది. ఉభయత్యాగభాగధేయమే దాంపత్యం. అది అపత్యరూపాదికంగా స్వాత్మావలోకనకు సాధక మౌళతున్నది” అంటారు రాయ్మప్రోలువారు రూపనవ సీతంలో, దాంపత్యధర్మం తివర్గలక్షిత మైంది. ఆ లక్యంతో సాగినప్పుడే పశు (పవృత్తిమైన కామం మానుషంగా మార్టవీకరింపబడి రతిభావస్థాయి. నందు కోవటానికి అర్హమౌతుంది. దంపతులమధ్య రతి సంభోగావధిగా పర్యవసి'స్తే విరతి చెంది వికల మౌశుంది. ఆది సంచారి కావచ్చునుగాని స్థాయి కాలేదు. అయితే, తత్మా-ల వయోవస్థల ననుసరించి, విషయోవపభోగస్పృహగా థాసించి, ఇం్యదియ మఠ నోద్వేగోపళాంతులను కలిగించవచ్చు. కాని, నరనారీజనులు ఆ రతీభావ (వవృత్తిలోని మౌలికధర్మాన్ని సమాలోచించి, మనోన్మేతంతో అన్వేషించి, అనుశీలించాలి. పురుషుడు స్త్రీని (గహిస్తున్నాడు. స్త్రీ పురుషుణ్థి వ ర్తిస్తున్నది, వీరిరువురినడుమ రతి పెనవేసికొని ఉంది. తనూసగం భౌతికఫలంగా పరిణ మిస్తున్నది. కాని, వారిరువురి అంతఃకరణ (పేరితమైన ధర్మచైతన్యం సంతాన

రమ్యాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం 295 ఫలాన్ని సముపలక్షిస్తున్న ది. అంటే-తన [పతిదింబాన్ని న్రీయందు సంతతిగా దర్శించాలన్న అవ్యక్తకామన పురుషునిలో జీవచై తన్యంలా రతియందు రాణించి, ఆతని అంతఃశరణానికి ఒకమధురానుభూతిని అందిస్తున్నది. స్రీకూడా పతివలన పౌందే సంతతిని వాత్సల్యంతో లాలించాలన్న _జీవచ్చైతన్య స్పృహతో రతిని భజిస్తున్నది. దాంపత్యరతి సంతానఫలంతో కృతార్ధ మౌతున్నది. సతికి పతి సుతుడై స్తన్యాన్ని (తావి స్వాత్మానంద సంధాయకు డౌతున్నాడు. పతికి సతి ఆతని (పతివింబానికి మాతయై అవ్యక్త వాత్సల్యురుచులను అందిస్తున్నది. సంతానవంతుల్లై న దంపతులకు రతి ఒక వాత్సల్యపలసిద్ధికి కారణమైన కాయక సవనానికి తోడ్పడిన హవిస్స్పులా భాసిస్తున్నది. ఆ సవనంలో సతీపతులు భాగ స్వాములు, నెచ్చెలులు. ఈ తత్త్వాన్ని సంభావించిన రాయ్యపోలువారు (పేయసీ [(పియుల (నణయానికి అభినవవవ్యాఖ్యాన మిచ్చారు.--మచ్చుకు: “*“పియు కటాకించు సఖి యరవిందసదృశ లోచనముల ఘూర్షిలు కామవీచికలను అణగి పెనవడు నార్ద 9పు[తార్థర క్తి కొమ్మ కళుకులు _పసవమై కుదిరినట్టు” (రమ్యాలోకమ్‌ కిల్‌ పు) ఆంపే-దంపతిధర్మంలో హృదయవాదులు సంభావింపవలసింది సంభోగ పర్యంతమైన రతిని కాదు. సంకతానఫలరూపంగా తమ రతి పర్యవసించాలన్న మానుషమైన వారి అంతఃకరణభావచై తన్యాన్ని. అప్పు డది ఇం[దియావరణా తీతమైన సత్త్వవచై తన్యభావంగా పరిఢవిల్దుతుంది నవ్వులు సంభోగావధి కాని రతిని అక్షరానందసిద్ధిగా భావిస్తారనటంలోని రాయ్మపోలువారి తాత్పర్యమదిం దిన్ని మానుషమైన రతిగా పేర్కొన్నారు వారు. దానినే ప్రేమగా సంకేతిం చారు. అదే వత్సలంగా రూపొందితే సుమూనుష మౌతుందని దర్శించారు. రాయపోలువారి దృక్పథంలో స్రీపుంసయోగరూపమైన జీవన (పస్థానం స్తన్యదానంనుండి స్తన్యదానందాకా సాగిందని గమనించాలి. స్తన్యపానాన్ని చేసే శిశువు దంపతి పణయమధువు. శికుదశ ఆవ్యక్తకామం. కౌమారీదశ స్నేహ వూర్ణం. బాల్యదశలో స్రీపురుమలు మాతృ స్తన్యపాన మాధుర్యాన్ని భౌతికంగా పీడినా మానసికంగా భావనామయం చేసుకుంటారు. స్వీయవయోవస్థలో నున్న వారితో స్నేహరుచులను పంచుకుంటారు. యావనడశలో వారికి విషయ (-పేరిత

296 జీవియస్‌ పీరికలు మైన తను సంగేచ్చు పొటమరిస్తుంది. దాన్ని సంస్కారశీలంతో మానుష పేమగా మార్ధవీకరించుకోవాలి. తివర్గసాధనానికి శరీరం సాధనంగా సంభావించి పాణీ (గహణ ధర్మాన్ని పర్మిగహించాలి. (తివర్గం ధర్మశాసితం. జంతు సహజమైన కామం బహిరిర్యదియవ్యాపారాన్ని ఆలంబనంగా చేసికొని (పవర్తిల్లిన తరు ణంలో వివేకులైన స్రీపుకువులు ఆ కామం సంతానార్థమనీ, అది ధర్మనిష్టమనీ (ప్రబోధించే అంతఃకరణ (పవృత్తిని (పధానంగా హృదయచేతనంలో స్థాయిగా పోషించుకోవాలి,. వయోధర శ్రంగా జరిపే కాయికవ్యాపారం భావనామయంగా పరిణమించి, వారి హృదయాల్లో భావలతికలా ఉపజీవిస్తూ సంతానఫలోన్ముఖంగా పరిణతిని సాధిస్తుంది. అప్పుడు తనూసంగంకంచె తద్ధర్మభావనం నిత్యమని పిస్తుంది. స్త్రీ స్తస్యదానమహాదశను పొందటం దాని ధ్యేయం. ఆ మహాదళ శ్రీపురుష జీవితాల్లో ఒక ెద్దమలుపు, వనితయంందు వలపు-చిలికిన పెరుగు పై తేలే వెన్నలా - విచ్చిత వరిణామాన్ని పొంది వత్సలాన్నిగ్ధ మౌతుంది. స్రీ గతమైన వాంఛలకు సాఫల్యం సాకారంగా లభించటం చేత పురుషుడు వత్సలా (తమైన మాతృభావనంలో తన్మయుడై ఇం్యదియావరణాతీతమైన (పేమ భావాన్ని _పేయసిలో దర్శింపగ లుగుతాడు. స్రీపరుషులు వై వాహిక ధర్మాన్ని చేపట్టటం-కా మిదివరకు అనుభవించి, ఆ తరువాత ఆలోచనామృతంగా ఆస్వా దిస్తున్న మాతృ శ్రన్యపానమాధుర్యానుభవాన్ని (పతిబింబరూపంలో మరలా పొందటానికే. ఇదే పాణ్యిగహణ (వతంలో (వతీయమానమయ్యే వరమవ్యంగ్య మైన మానవసహజచిరంతన చిన్మయ్రాకాంక్ష[ అడే వాం అంతఃకరణాలు ఆస్వా దించాలని అరులు స్తాచ్చే మధురానుభూతి. ద్ర హృదయసంయోగంవల్లి సిద్ధించే రసస్థితికాని తనూయోగంచేత సాధించే సిద్ధికాదు. సంతానం కలిగేది దేపోలకే కదా! అనే శంక ఆం ఎమైనది. అలాగై తే జంతువులకుకూడా సంతానం కలుగుతున్నది. జంతువులకు కారీరక్ర స్పృహతోహాట్స హృదయస్పృహ ఉన్నా దాన్ని సంభావించి సంస్కారసమున్మేషం చేసికొనే శ కిలేదు. మానవులకా శక్తి నైజం. మానవులు దేహంతో అనుభవింపగలర్వు; ఆ అనుభవాన్ని హృదయంతో అనుశీలించి ఆనందింపగలరు, అధివ్య క్రీకరింపగలరు. జీవితాని కది యొక ఆభ్యుదయపథంగా మలచుకొనగలర్ష, దానిని విశ్వ శేయంగా వి సరింప జేయ గలరు. తనువు న్నాశయించిన భావం ఆశాశ్వతం; తను విచ్చిన అనుభవాన్ని భావనామయం చేసికొని హృదయక్రోళంలో విశుద్ధంగా, సాయిగా పరిణదం చేసి కొన్న భావం శాశ్వతం, 9 ఠి ఇ

రమ్యాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం 297

*“తనుర క్తములయి అంత

స్సున రాగిలి లేచుచు పడుచున్‌ మేళనమన్‌

గొను చేతో దవరతులు; ఆ

తను మథనముల తెజచి అమృతము లగును బుధా!' (వ 19) ఆనే మాధురీదర్శనసూ క్రిలోని తాత్పర్య మిదే,

జీవితంలో అనుభవించే ఈ అమృతమధురానుభూతిని ఆళౌకికమైన సాహిత్య జగత్తులో వ్యంగ్యసుందరంగా వ్య క్రికరిస్తే అది రసానుభూతికి రమ్య్మమార్గమౌతుంది. జీవితాన్ని (పణయవఠంగానూ, సాహిత్యాన్ని (వణవ వథంగానూ అన్వయిస్తూ రాయ్యపోలువారు ఆ రెండింటి భేదాన్ని రూపనవ సీతంలో ఇలా వివేచించారుః 4స్రేనె (తాగి, దానిలోని తీపిని అనుభవించే (పసాదనం |పణయసరణి. ఈ క్లలావములో ఇందియానుభోగం తప్పదు. గీతి నాలించి తన్మాధుర్యము ననుభవించడం (పణవపథము. ఈ ఉపాసనలో అంతరనుశీలనం మ్యాతమే సంగతం '' (పు. 100)

రాయ్మపోలువారు రమ్యాలోకంలో (వపంచించిన దిదే తత్త్వం. రమ్యా లోకమనే సమాసానికి రమ్యమైన ఆలోకమనీ, రమ్యమును గూర్చిన ఆలోకమనీ, రమ్యుముకొజకై న ఆలోకమనీ వ్మిగహం చెప్పుకోవచ్చు. రమ్యమనగా రమింవ తగినదని వ్యుత్చ తరం. జీవితంలో రమింవదగింది ఏది? సాహిత్యంలో

వారు 4. రమింపదగింది ఏది? రాయ్య్మపోలువారి మాటల్లో అది --- సాక పేమళ "సీశలములయిస వత్సలామృతరుచులు' (రమ్యాలి కమ్‌, పు. 8/౧). ఆల్‌క మంటే కంటితో చూచే చూస కాదు; హృదయంతో రమింసగల చప్ప, వత్స లామృతరుచిని అస్వాదింపగలిగితే రమ్యమైన అలారమ్యారం న్‌ కావంలో ఆరుచిని వినిర్మింపగలిగే (పయత్నంచేసే రమ్య ర్చిన ఆలె మవుతుంది సాహిత్యంలో ఆ రుచిని గురించి అన్వేషించి ఆందుకొని కా ని (వయత్నం రమ్యము కొరకైన ఆలోకమవుతుంది. లీ సీ రమ్యాలోకాన్ని ఆ సమాసవ్మిగహంలో లోకులు _ కవులు - సహృదయులు చే శ్‌ లు - కవులు 8 దర్శనం జీవిలాదర్శంలో ,పతిబిందించిన

నంభావించవచ్చు. రాయ(పో ల” +

రం బ్ర కవికీ, సహృదయులకూ ఉభయతారక సాహిత్యానికి సంబంధించింది కొబర్ట మౌతుంది.

రర జీవియస్‌ పీఠికలు రమ్యాలోకం లోకంలో దంపత్మిపణయంలో దీపించే వాత్సల్యామృత మే అయితే, అది విశ్వనారీ నరజనజీవిత సామాన్యం కాజాలదు. రాయ్మపోలువారి (ప్రస్థానం విశ్వోన్ముఖంగా సాగింది రమ్యాలోకం తరువాత. లోకంలో నరనారీ జనులందరి నడుమ దాంపత్య సంబంధం మ్మాతమే లేదు, తంశడికూతుళూ, తల్రీకొడుకులూ, సోదరీసోదరులూ - ఇలా వావివరసలు వారి మధ్య ఉన్నాయి* కానీ, వారందరి నడుమ తనూసంగ (ప్రసంగం లేదు. పరస్పర [(పేమభావం ఊంది. ఇది విశ్వజనీనంగా భాసించే స్నేహ్మపవృత్తి. సంతాన సుఖానుభూతి నొందిన దంపతుల 1పణయం కూడా ఆ తరువాత గుణానురాగ రూవంగా విస్త రిల్డి 'స్నేహభావంగా పరిణమిస్తుందని రాయ్మపోలువారి దర్శనం, ఇక్క.డ ఒక అనుమానం కలుగవచ్చు. సంతానపతులై న దంపతుల నడుమ 'స్నేహభావ మేమిటని, ఆది జీవ్యత్పవృత్తికి విరుద్దం కాదా అని. దానికి రాయ్యపోలువారి సమాధానమిది - “నూనె (శావిన వత్తిమీద ఘృతం పోసినా (గహింపదు, స్తన్యపానం విడిచిన శిశువు తిరిగీ మాతృపక్షంకోసము పరిగెత్తుట లేదు. వదలిన కుబుసానిక్తై భోగికుంం ఆరాటపడుతున్నదా? నిజమేమంే- భుక్తరుచులతో పరితృప్తతుష్టులయిన (ప్రాజ్ఞులను (పాతతీపులు తిరిగి లాగలేవు. పునరాస్వాదనం ఒక విధంగా ఉచ్చిష్టభోగమే కదా! అంతేకాదు. కాండంనుండి కవటాకు మొలచిన తరువాత దాని తరుణసొభాగ్యమంతా మొలకమీదనే ముఖీ కృతమౌతుంది. ఇంకా, శుచిమంతమైన మిధునాంతర్మథనంలో చిత్సుఖోదయం అవుతుంది. అది అమలినమైన స్మృతిలో అనుజ్ఞ్వలదీపనంలా భాసిస్తుంది. ఆ భావమును నిలుపుకొనేవారు ఏతత్పునరావృత్తిని పర్యుషితంగా పరిత్యజిస్తారు. కాగా, జీవితఖేలనం తనూత్సంగమును విడిచి భావాంబరములో విస్తరిస్తుంది ఈ వినయ విషయ విరహడశలో గార్హస్థ్యచరితార్జుడైన పురుషుడు సమ స్తసతీకుల మందును మాతృమహత్క_ళను ఉపలక్షింపకలుగుతున్నాడు, అల్లాగే, స్తనం ధయాసంగతన్మయురాలై న స్రీయును యావన్నరజాతమును వత్సాకృత్స్న్నంగా పేమింపకలుగుతున్నది”' (రూన వు, 10), “పాణుల కెల్డను సర్వాం గీణ మయి విలసిలు రతి; ఆకిల్చిషమయిు క ల్యాణ పరమవర్చస్క-ధు రీణ మ్మగుస్థాయి, నది వరించు చెటు బధా[”

రమ్యాతోకానికి రసలోకం మాధురి దర్శనానికి మణిదీపం ౨99

“ళతరుగక, విరుగక, చెజగక

చిరకాల స్నేహవై రీతోష్టవరం

పరలన్‌ చెదరక, నిర్ణర

పరిణతి గొను రతియు మిథునబంధమున బుధా[” (మాంద.పుం షి

“అది విశ్వుతోముఖ (ప్రియ

మృదుమధురాలోకపారమితసా త్రిక మై

పొదలును నిత్యసుమంగళ

సదమలసాంగత్యలగ్నసాధనగ బుధాక (మా.ద.పు. కేక్రి

ఈ విధంగా దంవతుల మధ్య చిరస్థాయిగా నిలిచే స్నేహం స్థాయిగా వర్రిస్తుంది. దీన్ని లాక్షణిక పరిభాషలో 'రతి" అనే ఆంటారు; తదనుభూతిని “శృంగార*మనే అంటారు. కాని, దాని నిజమైన అర్థం ఇదే ఆయినా, రతి- శృఅగారం-అనగానే సంభోగవిషయేచ్చ;, తదనుభవ విశేషం అనే అర్థంలోనే లోకంలో విపరితంగా వ్యాపించి ఉఊండటంతో-దాని నిజార్హస్పూ ర్తి ఆధునికులకు అవగతం కావటానికి రాయ[పోలువారు దానికి అమలిన శృంగారమని "పేరు "పెట్టారు. అమలినమైన రతి అంటే (పేమ లేదా స్నేహం అని వారి భావం, తనూత్సంగ సంగతమైన రతి స్నేహధౌతం కావడంతో అమలినంగా భాసిస్తుం చని వారి దర్శనం.

బుద్దిజీవియైన మానవునికి ఇది సిద్ధ్హమెన సాధన (వకృతిసిద్ధమైన హెధన నుండి పతనమైన మానవ (_పవృత్తి రతిని కామవికృతిగా భావించి జీవితమాధు ర్యాన్ని కోల్పోయిందని రాయ్యపోలువారి వేదన! ఆవేదనలో నుండి సత్య దర్శనంకోసం చేసిన సాధనయే వారి దర్శనసారం. వారి సిదాంతం [వకారం అమలిన శృంగారమే రతిస్థాయియైన నిజమైన శృంగారం. ఇప్పుడు కావ్యజగ త్తులో వరిగణింపబడుతున్న శృంగారస్థాయి-రతిగా _భమింవబడుతున్న కామం. ఈ విపర్యయాన్ని గుర్తింవడేసి, సవరింప జేసేదే రాయ్మపోలువారి అమలిన శృలగార సిద్ధాంతం!

ఇలా లోకంలో రతిభావం విపరీతం కావటానికి ముఖ్యకారణం పురుషుల వర్తనమేనని రాయ్యపోలువారి అభ్యిపాయం. పురుషులు స్త్రీలలో మాతృ మహత్కళను ఉవలక్షించే హృదయ మోగాన్ని సాధింలేక, వారిని తమ విలాస

800 జీవియస్‌ పీరికలు భోగవస్తువులుగా భావించి, కామకేశికి ప్యాఠాలుగా మార్చి, పతన మొనర్చి, రతి పావిత్యాన్ని కలుషితం చేయటం యుగయుగాలుగా కనపడుతున్నది. ఈ విశృంఖలవిహారంవల్ల శ్రీలోకం సంక్షుభితం కావటం సహజమైపోయింది. ఇటువంటి ఉదంతాలు పురాణాల్లోకూడా కనపడుతున్నాయి. అహల్యాసం కందనుల ఉదంతం, అనసూయా (తిమూర్తుల వృత్తాంతం, రుషి పత్నుల కథలు - ఇలా ఎన్నో ఉన్నాయి. ఆహల్య సం[కందనునికి శీలదానం చేసింది. దానికి కారణం ఆహల్యా జారత్వం కాదంటారు రాయ్మపోలు వారు. అమెలో సర్వవనితా సామాన్యంగా సన్నద్ధమై ఉన్న సప్రసమిధారూపమైన గుణ సంపద కారణమంటారాయన. “ధృతిః క్షమాదయా శౌచంకారుణ్యం వాగనిస్టురా మ్మికాణాం చానభిదోహః సడ్రైతాః సమిధః [శియః” అని వ్యాసమహర్షి నిక్జేశిం చాడు. “అహల్య పూర్ణ దాక్షిణ్యమూూలర్తి. చింతామణీ కామధేనువులకు నాథుడైన వాడు ఇం్మదుడు. విశేషించి యజ్ఞయాగాదులలో పురుహూతుడు, అప్సరస కులానికి అధివతి, అట్టివానికి కామలాలస తీరింది కాదు, అతని చేతము ఆహల్యా ముఖలక్ష్మీబద్దమై విహ్వలించింది. దానితో దేవేర్యదుడు అకించనుడై, అతికృప ణుడై, యాచ్చాదీనుడై , దాక్షిణ్య గురుకుల్య అయిన అహల్యను కామభిక్ష పెట్టు మని ఆర్థించెను. ఆ మహావతివతకు అది దు'స్తరమైన దుస్పంధి తరుణం, అటు "'దాషీణ్యంలో కరిగిపోతుంది; ఇటు శీలభంగమునకు తపిస్తుంది. తుదకు తన స్రీచై తన్యస్వభావమే గెలిచింది. తన జీవక్షిరములను ధారవోసి ఆమరేం[దుని (బతికించి తాను పాషాణమైపోయింది.” అటువంటప్పుడు - స్త్రి ధర్మాన్ని పరీక్ష చేసిన పురుహూతునికి కారుణ్యభావంతో శీందానం చేసిన ఆహల్యను లోకం, ధర్మశాస్త్రం కళంకితగా భావించినా, ఆమెలోని దాక్షిణ్యాంశ మాతం ఆంటులేని ఆగ్నివంటిదని రాయ్మపోలువారి తీర్చు.

అహల్యకంచె అనసూయ పరిణతస త్త, పురుషుడు శ్రీని అంతఃకరణ (వవృత్తియందు భావింపవలసిన విధాన్ని మాతృ మహిమారూపంగా (పదర్శించి (వబోధించింది నరలోకానికి, పురుషని కామతృష్టను దాక్షిణ్యభావంతో సహించి తనువును శిలగా శి&ఓంచుకొన్న ఉద్విగ్న స్నేహమూర్తి అహల్య. శిశదళలో అనోన క్రయోగంగా పల్లవించే (పబుద్ధయోగసిద్ధి నిటప్పకుంటే 'శ్రీశుకాదుల్లోలాగా జీవితాంతం నిలుస్తుందని (తిమూర్తులను శిశువులుగా మార్చి లోకానికి బోధించిన దాక్షిణ్యమాతృమహత్క_ళ అనసూయ. సహజపూర్ణమైన ఆ మాతృభావనాన్ని

రమ్మాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీవం 801 పురుషజీవితం స్థాయిగా నిలుపుకుంటి ద ంపతిధర్మంలో విమల్మపణయఫలంతో హైటు, ఆ పైన విశ్వజనీనమైన స్నేహభావంకూడా జీవనసారంగా రస్యమాన మౌతుంది.

నారీధర్మవిపత్తులలో బలమైన మరికొన్ని సమస్యలు రాయ్మపోలువారి దర్శనంలో పరామర్శింపబడినవి. బాల్యంలో బాలబాలికలు కామకళంకితంకాని ఆచ్చమైన "స్నేహంతో. చెలిమిని “పెంచుకుంటారు. యౌవనదశలో వారు (వవేశించినప్పుడు ఆది తనూ సంగేచ్చగా పరిణమించే (పమాదం వాటిల్లితే ఉత్పన్నమయ్యే సమస్యలు విచ్యితంగా వుంటాయి. ఆ యువతీ యువకులు ఒకరి కొరకు మరొకరు తపించి, బంధుజనాన్ని కూడా పరిత్యజించి, వర్ణబంధా లను తెంచుకొని, వివాహమాడితే - వారి [ప్రణయం దాంపత్య ధర్మాన్ని ఆశ యించి పసరించే ఆవకాశం కలుగుతుంది. ఈ సమస్య కిటువంటి పరిష్కారాన్ని భావించి రాయప్రోలు “లలిత* కావ్యాన్ని (వాశారు. ఒకొ(క్క-సారి యువ కునిలో తనూసంగేచ్చ (పకోపించి త్తని తద్వికారంతో కాంక్షి స్తే యువతి శుచియైన స్నేహాన్ని కలుషితం చేసుకోవటం ఇష్టంలేక అంతర్వేదనకు గురి కావచ్చు. కష్టకమలలో, స్వప్నకుమారంలో ఈ సమస్యను రాయ పోలువారు చ్మితించారు. కష్టకమల 1పాణత్యాగం చేసుకోగా, స్వప్నసుందరి యువకునికి (వబోధం చేసి అతని (పవర్తనలో మార్పును కలిగిస్తుంది. మరో సమస్య-యువ తికి తన స్నేహితునితోకాక మరొకరితో వివహచౌొతుంది. అమె భర్తథోకూడి దంపతిధర్మాన్ని నిర్వహిస్తూంటుంది. కాని, తన పూర్వ స్నేహితునిపట్ట స్వచ్చ మైన స్నేహభావాన్నే (పసరిస్తుంది. కాని, ఆతడు మ్మాతం ఆమెను సతిగా పొందని (బతుకు నిరర్ధకమని ని ర్వేదపడతాడు. ఆతడామెను కాంక్షిస్తూంటాడు. ఆమె అతజ్ఞి పొందలేదు. అప్పుడు సమస్య జటిలమౌతుంది. దానికి మార్లమొక టే ఉంది. వారిరువురు తమ హృదయాల్లో తనూసం గేచ్చతో తపీంచే. కామనను “స్నేహభావంతో ధౌతం చేసికొని అనాసక్తమైన 1 పేమను పెంచుకోవాలి, విశ్వ జనీనమైన 'స్నేహభావంగా దాన్ని సుమానుషం చేసికోవాలి ఈ తత్త్వమే రాయ్మపోలువారి తృణ కంకణంళో (ప్రతిపాదింపబడినది. మరొక సమస్య- "స్నేహితుడు యాచ్చాదీనుడై వివాహితయైన స్నేహితురాలిని శీలభిక్ష కోరితే దాక్షిణ్య ప్రేమ. ధాతువుచే ఆర్ధ్రయమైన అ యువతి అతనికి శీలదానం చేస్తే ఉత్పన్న మయ్యే ధర్మ మీమాంస. దీన్ని శిక్షాస్మృతితో సమీకిస్తే నేర మౌతుంది,

క్ట జీవియస్‌ పీఠికలు దీన్ని _పేమధర్మంగా పరిశీలించాలి. అటువంటి ధర్మశాస్త్రాలు లేవు రాయ (పోలువారు ఈ సమస్యను హృదయధర్మంతో పరిశీలించు మంటారు. ఇటువంటి సమస్యలు పరిణత చిత్తపరిపాకం లేని వ్యక్తులమధ్య ఏర్పడుతాయి. అయితే, వారు చేసింది మలినకార్యమని వారికే స్పురింపచేయాలి, మానసిక పరివ ర్తనం ద్వారా వారిలో స్నేహదీపం వెలిగింపజేయాలి, రూప నవసీతంలోని వకుళమాల వృత్తాంతం ఈ సమస్యకు చక్కని ఉదాహరణం. ఆమె అహల్యకు చెల్లెలని పిస్తుంది. పై ఉదంతాలన్నింటిలోనూ పురుషుల విపరీతవ ర్తనం వల్లనే సమస్య లుత్పన్నమయ్యాయి. వారుసుళికితులై తే నారీజనానికి విషమసమస్యలు ఉత్పన్నం కావు. 'స్నేహభావం నరనారీలోకంలో బుజుమార్గంలో వ ర్తిల్లగ లుగుళుందని రాయ్మపోలుగారి వివేచనం,. “కడిగిన మృగమదపాాతిక విడువని పరిమళముపగిది, విధిచోద్యములన్‌ విడబడియును జంటల పెం పెడు చెలికారములు బంధములై తెగ వెప్పడున్‌[ అని తృణకంకణంలో రాయ్యపోలువారు రమణీయోపమానంతో తమ దర్శన వివేచనాన్ని వివరించారు. రాయ్యపోలువారి మాధురీదర్శనానిక్తి వారి లలితోపాసనం తాత్త్విక 1పేరణాన్ని అందించిందని భావించటానికి ఏీలుంది. శక్తుపాసనంలో [వధానంగా మూడు మార్గాలున్నాయి. అసురమర్దనిమైన ఊగశ క్త్యుపాసనం, చ్మకరూపిణి యైన యోగళ క్యుపాసనం,మాతృరూపిణిల్రైన మాధురీశక్తుపాసనం.అంతశ్నతు మర్ధనం చేసి శమదమాలను ఉ్యగ్మ్య్వవతనిష్టత్రో సాధిం చేమార్గం మొదటిది. షట్బకాశితమైన కుండలినీయోగ సిద్ధికి సంబంధించింది రెండోమార్గం. జగ త్సృ్టిస్టితిలయాత్మక మైన సంసార చ్యకంలోని పరమార్థంగా విశ్వ పసేమరూప మైన ఆఖండ ఆత్మానంద స్వరూపసా ఇాత్క్భృత్రిన్సి సంరక్షించే సా త్రికయోగ సిద్ధికి సంబంధించింది మూడోమార్గం, లలితోపాసనం మూడోవద్ధతిక్రి సంబంధిం చింది. మాతృమూ ర్తిభావనంళోని మాధుర్యవ్నే ఆత్మానందకరంగా భావించి అనుభవించే సాంఖ్య యోగసంబంధిద్రైన సత్త్యమార్గ మిది. రాయప్రోలు ఆ మార్గంలోని మాధురీదర్శనాన్ని జీవన 'పస్థానంలోనూ, సాహితీ (వస్థానం లోనూ స్థాపించి అభినవంగా వ్యాఖ్యానించారు, ఇది న్లైరాగ్యపథం కాదు. విశ్వ

రమ్యూలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపవ 808 రాగోదయ మాతృభూమియైన శృంగార రసపథం! ఇందు స్రీ కేర్యదం. దానితో స్రీమూర్తి మాతృపథంలో ఉపాస్యత త్త్వంగా ఉన్మీలించింది. పకృతిలో మాతృ తత్త్వం పరిమళించింది. సాహితిలో రమ్యాలోకం రూపొందింది. శద్దార వృత్తుల్లో (పతీయమానమయ్యే వ్యంజన, "స్నేహళక్రిగా సాఇాత్క-రించింది. కాంతా సమ్మితమైన కావ్యపరమార్థం మాధురీవర్శనంగా భావింపబడింది. చిర స్నేహ (పవృత్తి ఆత్మచిత్క్మళయైన (_పేమభావంతో ఉపజీవించి రతిగా జీవనియతినీ, కావ్యజీవితాన్నీ లాలించి స్థాయిగా చర్యుమాణమై రసానందసంసిద్ధిని పసా దిస్తున్నది. ఇదియే రాయ్య్మపోలువారి దర్శనంలో లలితోపాసనత త్త్వం ఉన్మీ లించిన విధం,

రాయ్మపోలువారి మాధురిదర్శనం సాహితీ జగత్తుకు కలిగించిన నూత్న చైతన్యాన్ని సప్రవర్డిగా సంభావింపపచ్చు. దాని పర్ణవిన్యాసం ఇది:

1. పకృతిమీది రక్తి,

2, అంతఃకరణ [పవృత్తిపై ఆసకి.

8. రచనంలో రమ్యమైన రమణీయార్థాభివ్య క్రి.

ర్తి శబ్దార బంధాలలో గమ్యమైన వ్యంజనావృ త్తి.

ర్‌. స్థాయిగా స్నేహ(పవృత్తి

6. రసంగా ఆత్మచిచ్చైతన్య _పేమశ క్రి,

7. అనుభూతిగా మాధురిదర్శనభు క్తి

తి

అమలిన శృంగార సిద్ధాంతం మీద ఫ్రేటో (పేనుత త్త (_వభావమున్న దని కొందరు భావించారు. డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి గారు రెండు సిద్ధాంకాల తారతమ్య పరిశీలనంచేసీ 'ఫ్రేటోకు వీరికి పోలికలేదు. ఉన్న సామ్య మొక్కటే. శారీరక సౌందర్యముకన్న ఆత్మ సౌందర్యము గొప్పది. ఆంగిక సంయోగము కన్న ఆత్మసంయోగము గొప్పది. ఈ తత్త్వమును ఇంచుమించుగా ఇద్ధరొకే విధముగా (పతిపాదించిరి. అంతమాతముచేత వీరి అమలిన శృంగారము, ₹1260016 మేం?6 ఓక్కచే అనుట సమంజసము కాదు. కైగా, మూలత త్రము లోనే ఈ రెంటికి ఎంతో తారతమ్యమున్నది "ఆనీ నీరూపించినారు. “వీరి మాధురీ దర్శనమునకు రాబర్ట్‌ బబిడ్జెస్‌ (న రేకలు) (వాసిన '“గౌంక680606

80 జీవియస్‌ పీఠికలు 02 వె౭ండఉలా' అను [గంథమునకు ఆనంద సౌందర శములద్వారా పర(బహ్మము నందుకో వచ్చునన్న అభ్మిపాయములో మ్మాతము పోలికలున్న 'వని గమనిం చారు. “సృష్టి (పేమమయమన్న రవీం్యద భావము వీరిపై _పభానము వేసినది. సుఖదుఃఖములు (పాణికి సహజములై నను, మానవుడు దుఃఖమునకు లొంగిపోక ఆనందధామమువంక (వస్థానించవలెనన్న రవీర్యదత త్వ్వమునే రాయ్మపోలువారు తృణకంకణములో, లక్షణ (గంథములలో ప్రతిపాదించి*రని వివేచించినారు. మాధురీదర్శనంలో రతిభావాని కిచ్చిన వ్యాఖ్యానం వై మ్రవమతంలోని *మహా మాధురీ భావాన్ని” దృష్టిలో పెట్టుకొని చేశారని సంభావించారు. రాయ్మపోలు వారే స్వయంగా రూసనవనీత నివేదన కో ఆనంవవర్గనుని ధ్వన్యాలోకంలోని పంక్తులను తమ (ప్రవచనానికి (పాతిపదికములుగ పేర్కొన్నారు. మచ్చోకు కౌన్నిః 1. “శృంగార రసోహి సంపహెరిణాం నియమేన అనుభవ విషయత్వాత్‌ , సర్వ ర సేభ్యః కమసేయతా (వధానళూతః, 2. వ్మిపలంభశ్ళంగారే కరుణే మాధుర్యం (పకర్షయక్‌, రి వ్మిపలంభే సౌకుమార్యాతికయోస్తు, 4. విరోధం అవిరోధం సర్వేషు ర సేషు నిరూపయేశ్‌ సహృదయః, $. విశేషస్తు శృంగారే, తస్యరసపరిపోషకాత్మ కఠత్వాత్‌, రజేశ్చ స్వల్చేనాపి నిమి త్తేన భంగసంభవాల్‌, శృంగారః సుకుమారతరః సమనాగపి విరోధి సమావేశం న సహతే", జగన్నాఠత పండితరాయల రసగంగాధరంలోని సూక్తుల నాయన రమ్యాలోకాదుల్లో అనువ దించుకోవటం (ఫసిద్ధం. ఇలా (పాచ్య పాళ్చాత్య దృక్పథాలు ఆయన పౌవనానికి (పేరకాలైనా ఆయన దర్శనాని క్రొక్ర (పత్యేక (పతివ శ్రి ఉన్న దనటంలో ఎలాంటి విపతివత్రి ఉండబోదు! న్‌ (ప్రయోగాలు = (ప్రమాణాలు :

అమలిన శృంగారతత్త్వానికి కే్టదబిందువు స్రీ, అందువలన ఆ తత్త్వాన్ని ఆలంబనంగా చేసికొని రచించిన కావ్యరచనా (వయోగాలన్నిట్లోనూ స్రీ ప్రధాన పాత్రగా ఉంటు౦ది. ఆమె కనుసన్నల్లో కథ కదలాడుత్తంది. రాయ్మపోలు కృతుల్లో సరువుడు (పణయసాధకుడోలేక (పేమసమారాధకుడో అయివుంటాడు. కథాంతం: ్ట్‌ స ప

ల్ల చెప్పాలంటే ఇలా ఉంటుంది: “01 ౪00320, క0?లూ అందు2, ల 94648 భలం ౩0 లు 280; ఇ౭ 26 0862 న ౪14046 370;

రమ్యాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం 808

తీ08188 296 21906664 ఓహ, €0 1001 116 306;

గాలం 15 19 ౨౦6 211 046 ₹6౭ ర2112ఇ6౬ 0 8289ల

తీము౭21908 0518500635, ౧016 2964 చలం

కలం! 30 &96 ఆాల1123961098 107౬” (న్నేహలత పీఠిక)

రాయ్మపోలు మాటల్లో చెపితే “(త్రీని కవి) కాముకునివలె కామింపక, తల్లివలె దగ్గరకు పోవును. ఆమె యౌవనావస్థ్టయందు గూడ (పకృతికృపణు డైన పురుషుని ధూర్తచారణమునకు తొణకక నిండుకుండవలె నిలుచును, అబలాసమ్మి తముగ నాతనికి ప్ముతభావము నువదేశించును'.

అబలావ్య క్తిత్వంలో సవ్రసహజ గుణాలను (_పత్యేకంగా తమ పిన్నిగారు చెప్పేవారని రాయ్యప్రోలువారు పేర్కొన్నారు. వాటిని వ్య క్రీకరించుటయే తమ కావ్యరచనాపరమార్థమని (వయోగశీలియైన రాయ్యపోలు. సంకల్పించియండ వచ్చు. ఆ సంకల్ప శ క్రిలోనుంచి ఆయన కావ్యనాయికలు పుట్టారు. ఆయన రచించిన ఏడు కావ్యాలు అమలినశ్చంగొరధర్మసవనాని కనువైన సప్తసమిఢలు. ఆ కావ్యాలనూ, ఆ నాయికలనూ, వారు (పతినిధులుగా నిలిచే. గుణాలనూ, వారియందు |పధానంగా (వపంచితనయ్యే [పేమ స్వభథావాలనూ, ఈ కింది విధంగా వివేచించవచ్చు:

కావ్యం పాత గుణం (పేమస్వథావం

1. లలిత- లలిత- ధృతి అచంచల (పేమ ర్డె తృణక ౦కణం- నాయిక- క్షమం అమలిన (పేమ ల. ఆనుమతి- అనుమతి- దయం ఆర్ద్ర (యేమ
2. కష్షకమల- కమల- శొచం- అనాస క్త (పేమ ర్‌, స్నేహలత- 'స్నేహలత- కారుణ్యం- ఉద్విగ్న (పేమ
3. స్వవ్నకుమారం- స్వప్నసుందరి వాగనిస్టురత్వం- వాత్సల్య (పేమ
4. రూపనవనీతమ్‌. వకుళమాల- _ మ్యితులకభి దాక్షిణ్య పేమ

(దోహం చేయ కుండటం- ౪752-20

306 జీవియస్‌ పీఠికలు ఇక నాయకులను గూర్చి ఆలోచిస్తే . లలితలో నాయకుడైన సత్యవర్థ నుడు _పేమతవస్వి, తృణకంకణంలో | పేమోపాసకుడు; అనుమతిలో అసువు లను గోలుపోబునవాడు; కష్టకమలలో కామమోహితుడు; స్నేహలతలో ధనా శాపరుడు; స్వవ్నకుమారంలో విషయవాంఛారతుడు; రూపనవనీతంలో కామ కౌతుకి, వీరందరినీ ఆయా నాయికలు కాంతాసమ్మితంగా, అమలిన శృంగా రాన్ని పబోధించటం ద్వారా, [పవర్తన ద్వారా మార్చి మహనీయశీలాన్ని అలరింప (పయత్నించినవారే. నాయకుల్లో లలిత, తృణకంకణాల్లోనివారు ఉదా త్తులు, ఉత్తమ శీలసంపన్నులు, అమలిన శృంగార తత్త్వానికి (పమాణ్మపాయు లైన పురుషపుంగవులు; అనుమతిలోని నాయకుడు విధివంచితుడు, విషాద ప్యాత; కష్టకమలలో కుమారుడు పరిణతిలేని (పాకృత్తుడు, ధూర్తుడు; స్నేహ లతలో వరుడు సంఘ దురాచారానికి బానిసైన అస్వతర్మకుడు, అర్ధలోభి; స్వప్నకుమారంలోని నాయకుడు కాముకుడయ్యు పరిణతినిసాధించిన సాధకుడు. సుందరుడు దోషి ఆయ్యు చేసిన పాపాన్ని పరిధౌతం చేసుకోవాలని పరితపించే వాడు, వీరందరూ సమకాలీన సమాజంలో (పేమ సమస్యల్లో చిక్కుకొన్న యువకుల చిత్తవృత్తులకు (పతీకలు, రాయ్మపోలువారి దృష్టిలో 1(పణయధర్మా నికి పాణం వడతి ఆమెను పతితను చే స్పేక్తి పరమదేవతామూ శ్ర్‌గా మార్చేదీ పురుషుని (వవర్తనయే. కాముకుడు ఆమె శీలాన్ని కలుషితం చేసినా ఆమె కరు జార్జ్ర హృదయం ఆమె త్యాగంలో అమలినమైన ఆరాధ్యాంశంగా వివేచింవ దగినదని రాయ్మపోలువారు భావిస్తారు. ఓపేమికుడు ఆమెలోని 'స్నేహశీలాన్ని ఆరాధిస్తూ అమలిన ['పేమభావ సంభావనంతో అంతఃకరణాన్ని రసార్ద౦ం చేసుకుంటాడని రాయ ప్రోలువారు నిక్జేశిస్తార్వ. - రాయ్మపోలు లఘుకావ్యాలలో అనువాదాలున్నాయి; స్వతంతాలు ఉన్నాయి. ఏవయినా ఆయన ఆమలిన శృంగార తత్త్వాని కనుగుణమెనవే (గహపించారు. లలిత గోల్టుస్మిత్‌ హెర్మిట్‌ ననుసరించిన తెలుగు కృతి. అనుమతి 'బెన్నిసన్‌ డోరాకు అనువాదం, ఈ రెండూ ఆమలిన శృంగారతత్త్వాని కాదర్శ (ప్రాయమైన తృణకంకణానికి ముందు రచించినవే. హెర్మిట్‌లోని (ప్రణయ [వతదీక్ష రాయప్రోలు నాకర్షించింది, దానిని కొంత పరిష్కరించి తెలుగులో లలితగా ఆయన నిర్మించారు. [ప్రేమ ప్రరివూర జీవసంస్కారమనే (వథమ సుతం లలిత కావ్యమిచ్చే మధురసందేశం. ఇదే ఈ కవికోకీల ఈ అనువాద

రమ్యాలోకానికి రనలోకం మారురీ దర్శనానికి మణిదీపం 80? కావ్యం ద్వారా స్వత౦్యతంగా లోకాని కందించే కల కుహూనాద౦, ఆమలిన శృంగారత త్త్యంలో రాయ్మప్రోలు పథమంగా [పతిపాదింందలచుకొన్న సుమానుషత్వ _ స్నేహభావానికి లలితలావణ్యోపనిషత్తు. (పణయ్య్మవత దీక్ష దాంపత్య _పణయానికి (పాణభూతమని (పపంచించే అభినవ భావసంపిత లలిత. అనువాదం కోసమే [వాసిందికాదీ కావ్యం. అమలిన శృంగారానికి ఆది స్యూతమనే అచంచల విశ్వాసంతోనే లలిత రూపొందింది. పాళ్చాత్య భావాం కురం [పాచ్యసంస్కృతి దోహదంతో అభినవ సౌగంధ్యాన్ని సమర్పించే (పసూనమంజరిని _పసవించింది లలితలో, రాయ్మపోలు లలితోపాసనంళలో ఉన్న ఆధ్యాత్మిక దర్శనం ఈ కావ్యంలో (పచ్చన్నంగా కానవచ్చే కాంతి పరివేషం. గోల్డ్‌ స్మిత్‌ నుండి గై కొన్న బంగారాన్ని పుటంపెట్టి తెలుగు థారతికి తగినట్టుగా నవ్యాలంకారాన్ని రూపొందించిన కీర్తి రాయ్మపోలుకు దక్కింది లలిత [వణయ్యవతదీక్షతో పతిని పొందగలిగిన భాగ్యవతి. దాంపత్య జీవనం పండిన ధన్యురాలు. తెబుగు దోరా “అనుమతి” జీవితం దానికి భిన్న మైనది. వలచిన _పియుడు కారణాంతరాల వల్ల మరో వనితను వివాహమాడు లాడు. ఆమెయం దాతడు సంతానాన్ని పొందుతాడు, కాని, విధివ్యకతచేత (ప్రాణాలు కోల్పోతాడు. అతని మరణానంతరం ఆమె ఆతని భార్యాపుతుల కోసం ఎంతో త్యాగం చేస్తుంది. పతిని పొందలేని ఆమె _పణయం త్యాగరూపమై "స్నేహంగా పరిణమించి అమలినత్వాన్నీ, అమరత్వాన్నీ అందుకొంటుంది. లలితలో ఆచంచల (_పేమవలన కలిగిన వియోగబాధ వ్యక్తమైతే, అనుమతిలో విషాదబాధ వినిపిస్తుంది. ఈ రెండు ఘట్టాల్లో పేమ (_సవృత్తినుండి నివృత్తికి పోయే అవకాశం ఉంది. కాని, రాయ్మపోలువారు సంయోగ వియోగాల్లోకూడా (వణయం (ప్రవృత్తిని భజించే (_పకృతిని తమ తత్త్రంలో వ్యక్తీకరించారు. ఒకటి అన్వేషణవల్ట అందుతుందనీ, మరొకటి ఆరాధనవల్ల అలవడుతుందనీ నిరూపించారు. అనుమతి అమూర్తమైన పియి స్నేవాన్ని ఆరాధిస్తూనే మూర్త మైన (పియుని భార్యాప్యుతుల రూపాలను సేవిస్తుంది, స్నేహం 'సేవాధర్మంగా పర్యవసించె అనుమతి (వవృత్తిలో విశ్వజనీన మైన (పేమ విమలార్ద్రరూపాన్ని భజిస్తుంది. [పమోదాంత మైన _పణయాన్ని లలితలో _పకటించి విషాదాంత మైన [పణయానికి విలువనిచ్చే _సవృత్తిని అనుమతిలో వెలార్చి రాయ్మపోలు ఏక (కానురాగభావానికి భంగ్యంతర వ్యాఖ్యానాన్ని సంతరించారు, దంపత్మిపణ

308 జీవియస్‌ పీఠికలు యంలో ఇది ఒక సూక్ష్మ్యగంధి. మానవతా దృక్పథంతో దీనికి మహనీయ త్వాన్ని సంతరించి చూపించారు. దీన్ని 1910లో రాయ్య్మపోలు రెండవ (ప్రయో గంగా వెలయించటంలో పరిణామసార్థక్యంఉంది; కౌచిత్య పరమార్థమూ ఉంది. రాయ్మపోలు స్వతర్యత కృతుల్లో తృణకంకణం సమున్నతమైనది. అమలిన [పణయత_త్త్వ (పయోగంలో ఇది పరాకాష్ట నందుకొన్నది. (ప్మకియ పాళ్చాత్య పభావంతో (పభవిల్టినా _పవృత్తి మ్యాతం [పాచ్యసంస్కారభరితమై (పళవిల్లిం దీకావ్యంలో. లలితక౦టె తృణకంకణం వేయిరెట్టు గొప్పది. ఆందులో (పణయతపః ఫలమైన మిధునయోగం ఉంది; ఇందులో 'స్నేహయోగపలమైన అమలిన (ప్రేమ తత్త్వముంది; రాయపోలు దర్శనానికి లలిత పూర్వరంగం; తృణకంకణం (వధాన రంగం. (పేమరూపమైన రతిలోని శుచి, రుచి ఇందులో సమ్మగంగా ఆవిష్కరింపబడినాయి. అందులో ఆర్త శ్రీః త త్త్వ్యపవక్త పురుషుడు. అది పాళ్ళాత్య మ్ముద. ఇందులో అర్హుడు పురుషుడు, చిత్త్మప్రసాదన (పవక్త స్రీ- ఇది రాయ్యపోలు సిద్ధాంతానికి సన్నిహితమైన (యోగం. అందుకే. ఇది స్వతం్యతం. అందులో సంవేదన అంతస్స్పూూతం; ఇందులో సంఘర్షణ అ౦ంతశ్శక్తి, తృణకంకణంలోని స్రీ పురుషులు ఆదాల్య స్నేహితులు, బాల్యంలో వారిమధ్య అనాస క్రయోగం (ప్రవర్తిల్సింది. యౌవనోదయంతో యువకునిలో భోగవాంఛ అంకురించింది. విషయభోగం ఆమె అన్యకాంత కావటంతో భగ్న మైంది. అతనిలో అది విషాదాన్ని రేకెత్తించింది. విషాదానికి మోహం మూలం "స్నేహాన్ని అమలినంగా ఆరాధిస్తంది క మోగంలా అంకురించిన | స్తుంది. అదే నిత్యమైన (పేమత _త్వమని స్పురి స్తుంది. అతడు సాంగత్యసుఖం సాధ్యం కాదని వియోగదుఃఖాన్నే మధురంగా (వబోరిస్తుంది. ఆమె కతకన్న వటతిలు లమ రాను నాయిక క న్న పట్టుతోరం పూర్వ్మపణయ చిహ్నం, అందులో యోగస్పర్శకంచె రాగస్పర్శ అధికంగా ఉంది. దానికి సంభోగసిది అయితే చ శభ ననుసరిస్తోంది. దానికి సఖ్యస క్తి అనాస క్త

రమ్యాలోకానికి రసళోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం 809 మూలమెైనప్పుడే పోషకమౌతుంది; లేకపోతే భంజకమౌతుంది. ఆమె చేతికి స్నేహితుడు కట్టిన పట్టుతోరం తంతుమూలమైంది; అది తనూయోగ స్మృతి కలుషితమై మనసును తాడిస్తున్నది, ఆతోరంవీడితే ఆమెకు ధర్మస్థితి నిలుస్తుంది. ఆ తోరాన్ని విప్పవలసినవాడు "స్నేహితుడు; విప్పమని అడిగే ఆధికారం ఆమెకు వాత్సల్యర క్తి వలన కలిగింది. ఆ అధికారాన్ని కలిగించిన మనస్సిద్ధి ఆమె హరిణశాబకాన్ని లాలించిన విధంలో ప్య క్రమౌతున్నది. అందువల్ట్లనే ఆమె (పణయతతత్త్వ (వవక్త కాగలిగింది; కాంకాసమ్మితంగా స్నేహితుణ్జి _పబోధింప గలిగింది. వ్మిపలంభ వేదనలోని విషయమోహాన్ని తుంచి విశ్వ పేమ తత్త్వం లోని 'స్నేహరుచిని అతని కందించింది. అతనిలోని మార్పుకు తృణక౦కణం చిహ్నం. తృణం హిమబిందువుచేత "పెంపొందుతుంది; కానీ, ఆది ఆ బిందువును మౌ క్రికంలా తన యెదపె నిలుపుకొని అనాస క్రయోగాన్ని వకటిస్తుంది. ఆది 'స్నేహయోగానికి (ప్రతీక. దాన్ని ఆతడు ఆమెచేతికి కడతాడు. ఆమె దాంపత్య భక్రిలోని ధర్మస్థితి కది పచిత్వాన్ని కలిగించింది. వారిరువురిమధ్య నున్న వలపు నశించింది. [పేమ నిలిచింది. ఆమె వలపుటుంగరాన్ని అతని చేతికి తొడుగుతుంది. అతని వలపున కాలంబనమయ్యే అర్థాంగి నన్వేషించుకొని అమ్మ కోర్కెను నిలువబెట్టుమని వ్యంగ్యంగా వ్యపదేశించింది. అది కథలో పరమ ధ్వనిగా పరిమళించింది. దాంపత్య బంధయోగం, మ్మెతి భావయోగం, విధి నియమాల కొదిగి సుమానుషత్వ సిద్ధిని సాధించేది దాంపత్యం. వియోగంలో వినిర్మలసఖ్యస కక్తిని సంరక్షించేది భావయోగం. రాయ్మపోలు భావకవిత్వ (పయో గానికి ఈ భావయోగమే జీవం. దానికి తృణకంకణ కావ్యం _పమాణం! నామకరణానికి (పేరణం

“తృణకంకణం” అనే పేరు రాయ్యపోలువారికి ఎలా స్ఫురించిందో తెలిసీకొందామని ఎందరో ఊత్క.౦ర (పకటిస్తారు. రాయ్మపోలువారే వంశీవారి సభలో ఇలా అన్నారు: “తృణకంకణానికి మొదటిపేరు “పుస్తికి. నేను ఒకసారి విశాఖపట్టణంలోని థ్రీ వేపా రామేశం (హైకోర్టు వకీలు) గారింటికి వెళ్ళాను వారింటి ముందు వచ్చిగడ్డి వచ్చని తివాచీలాగా నవనవ లాడుకున్నది. నాకు చూడముచ్చట వేసింది. రామేశంగారు రోజూ నీరు చల్లిస్తూ సర్వబుతువుల్లోనూ ఆ తృణకదంబాన్ని వాడిపోకుండా రక్షిస్తూ ఊండేవారని తెలిసికొని వారి (వకృతి (పీతిని ,పళంసించాను. రామేశంగారు. వెంటనే 'ఆదేనయ్యా కవిత్వ

810 జీవియస్‌ పీఠికలు మంటే" అన్నారు. నాహృదయంలో “పీతి రేవరసః' అని కోకిలస్వామి గొంతెత్తి ఆలపించాడు, ఎండకు ఎండిపోయే తృణంకూడా పీతిజల సేచనంవల్ల సర్వబుతు క్యామలత్వాన్ని భజిస్తుంది. అలాగే వియోగకాపంచేత వాడిపోయే స్నేహాంకురం కూడా _పణయబాష్ప జలాంజలితో స్నిగ్ధమధురంగా భావ యోగంలో నవనవో న్మేషతంగా పల్టవిస్తుంది.అనుకొన్నాను.

“ఈ తృణకంకణంబు లరియింపుము నీ మణిబంధవమందు, సం

్రీతిని అప్పుడప్టు వలపింపుల నెయ్యము జ్ఞప్తిగొన్న (పా

భాతికవేళ సీ పణయవబాష్ప జలాంజలి నింతచల్లి, యే

రీతిని వాడకుండ నలరింపు, మదే తుదివాంఛ సోదరి!”

అన్న వద్యం నా గొంతుకలో (మోగింది. “తృణకంకణి నామకరణం జరిగింది.

“రసోవైసః' అని [పాచీనులంపే, “పీతిరేవరసః' ఆని రాయ్మ్యపోలువా రన్నారు, “పకృతి ఫలం లాంటిది. అది ఆందించే అనుభవం రసం. మన మాస్వాదించేది రసాన్ని. దాని రుచి సంసహ్కిరంగా నిలిచిపోతుంది. రమ్యమైన వస్తువులను చూచినవ్పుడు ఆ సంస్కారం మరలాజాగృత మై రసీభవిస్తుంటుంది. కాళిదాసు “రమ్యాణీవీక్య-...” అనే శ్లోకంలో చెప్పిన తాత్పర్యమిదే. తృణం జలకణాలను ఆస్వాదించి పచ్చపడుతుంది; సీరులేకపోతే ఎండిపోతుంది. మరలా జల సేచనంవల్ధ పులకితమౌతుంది. రసచర్వణ స్థితికి తృణం సజీవోదాహరణం, నిరంతర [పేమభావ సేచనంతో స్థాయిత్వాన్ని భజించే 'స్నేహరుచియే రసనామక మైన (పీతి. దానికి (పతీక '“తృణకంకణం ” అన్నారు రాయ్మపోలువారు. (కంకణం అంటే జలకణం అనికూడా అర్ధముంది)

రాయ్యపోలువారు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఆం్యధశాఖాధ్యక్షులు గాను, ఆచార్యులుగాను 2? సంవత్సరాలు పనిచేశారు. వరంగల్‌ కళాకాల అధ్యక్షులుగా వ్మిశాంతి తీసికొన్నారు. ఆపైన శ్రీ వేంక టేశ్వర విశ్వవిద్యాలయ ఆంధకాఖాధ్యక్షులై నారు. విశ్వవిద్యాలంరూలలో తెలుగుకాఖలో మొదటి ఆచార్య గౌరవం, మొదటి కళాధ్యక్ష గౌరవం ఆయనకే దక్కాయి, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్‌ బిరుదాన్నిచ్చి వారిని గౌరవించింది. ఆయ నకు సాహిత్య సంస్థలు “కవిభూషణ' “సాహిత్యస్థాపక ” మొదలైన వీరుదా లిచద్చాయి, షష్టిపూర్తుత్సవం, తృణకంకణ కావ్య రజతోత్సవం వారి సాహిత్య

రమ్యాలోకానికి రసలోకం మాధురీ దర్శనానికి మణిదీపం లి1్కే మూర్తికి నీరాజనాలు. కేంద సాహిత్య అకాడమీవారు వారి *“మి([శమంజరికి అవార్డును బహూకరించారు. రాయ్యప్రోలువారు అకాడమీవారి ఆం ధభాగవతాన్ని సంపాదించారు. సాహిత్య పరిషత్తుల కాధ్యత్యం వహించారు. లౌకిక గౌరవా లెన్నో పొందారు. వూర్ణ జీవితాన్ని గడుపుతూ వార్టక్యంలో కూడా వాగ్దేవిని ఉపాసిస్తూ వాబ్బయ సేవ చేస్తున్నారు.

“ఈ సప్తతితో నాకు తృప్తి లేదు; నవతి ఉత్సవం చేయాలి రాయ (ఫోలుకు” అన్నారు విశ్వనాథ, రాయ్మపోలువారి సప్తతి జన్మదినోత్సవంలో (1969). ఆ మహాకవి వాక్కు. నేడు ఫలించింది. వంశీవారు రాయప్రోలు నవతి జన్మదినోత్సవం చేస్తున్నారు. గత సంవత్సరం వంశీవారే రాయ (పోలును సన్మానించి, వారి 'సాపిత్య సొందర్యదర్శన” మనే (గంథాన్ని 1నచురించారు. ఇప్పుడు *“తృణకంకణ'” కావ్యాన్ని నూతన (వచురణగా వెలువరిస్తున్నారు. యుగక ర్తకు ఉచిత సన్మాన మిది. ఆందుకు వంశీసంస్థను అభినందిస్తున్నాను. ఆధికారం లేకపోయినా అభిమానంతో ఈ (పచురణకు ముందుమాట వాసే అవకాశం నా కిచ్చినందుకు మ్మిళులు శ్రీ వంశీ రామరాజుకు కృతజ్ఞత లంద జేస్తున్నాను.

ళ్లు ఇళ అహల్య భక్తి “బతికిన నాల్గుకాలముల హైటు చికాకులు చింతలున్‌ వ్యథల్‌ ధృతి శతథా విభిన్నమగు తీరున రక్కసి దాడి సేయంగా నతుకుల బొంత వోని హృదయమ్మును మిత్తికి నప్పగించు దు ర్లతి యదియేల! రామపదకంజములన్‌ మనసా భజింపవే” అనే ఆంతర్వేదన | పేరేసగా రామకథాలహరిని “అహల్య” అనే ఖండ కావ్య సంపుటిగా శ్రీ వంగల వేంకట చలపతిరావుగారు రచించినట్టు కనబడు తున్నది. వేదన కవితావేళానికి మూలమైనప్పుడు కావ్యం రసోల్హాసానికి ఆలవాల మౌతుంది. కవి అనుభూతి కవితలో కళాత్మకంగా ,పతిబింబించి విశ్వజనీన త్వాన్ని విశేషంగా భజిస్తుంది. కావ్యవస్తువు కవి ఆంత ర్వేదనను (పఠీకాత్మ కంగా పత్యక్షీకరింప జేసే [పవాహిక మ్మాతమే. ఆలోచనామృకాన్ని అస్వా దించే అనర్హశిల్పమార్గాన్ని అనుసరించే సామాజికునికి కావ్యంలో వస్తువాక అన్నవాహిక; ఛందమొక రుచివిశేషం; రసానుభవం అనిర్వచనీయమైన ఆత్మ సంతృప్తి. రసికుని కా సంతృప్తి కల్గించటమే కావ్యరచనకు ధ్యేయం! శ్రీ చలపతిరావుగారి కావ్యం ఆ ధ్యేయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని నడిచిన కావ్యం! ధ్యేయాన్ని అందుకొన్న (1పయత్నం కూడా! చం్మదలోక య్యాతలు సాగిస్తున్న ఈ యుగంలో రామచం్నదుని కథ, ఛందోబద్ధంగా (వ్రాస్తుంటే భాందసమని చప్పరిస్తున్నారు కొంతమంది. సామాన్య మానవుని సాధకబాధకాలూ, సమసమాజ నిర్మాణంలోని సిద్దాంత రాదాంతాలూ 0౧ ఛి కి విశ్వమానవ విస్ఫూ ర్తి వికాసంలోని సంకోచ వ్యాకోచాలూ సమకాలీన సాహిత గంలో కావ్యసం్యపదాయాలుగా భావిస్తున్నారు చాలమంది. రామాయణ కల్పవృజున్ని రచించిన విశ్వనాథకైనా, రామకథాలహరిని గానంచేసిన వేంకట చలపతిరావు గారిక్తైనా ఆధునికుని విమర్శ ఒక అడ్డంగా నిలుస్తుం దీనాడు. *నా భ కిరచనలు నావికాన” నేనెవరికీ బాధ్యుడనుకానని ఏ కవీ యీ సమాజం నుండి తప్పించుకు తిరుగలేడు. సమాజం కవినుండి [పేరణను కోరుతున్నది. నవసమాజ నిర్మా అహా జ శ్రీ వంగల వేంకట చలపతిరావుగారు (సాహితీ మేఖల) రచించిన “అహల్య (రామకథాలహర్వి కావ్యానికి (వాసిన *ఆముఖంి (1978)

అహల్యభక్రి 818 జానికి కలంబలం కానుకగా "పెట్టవలసిన బాధ్యత కవికి తప్పక ఉన్నదని సమాజం నిక్కచ్చిగా నిలువదీసి అడుగుతున్నది. అయితే, రామకథా రచయిత లీసమకాలీన సమాజస్పృహను [తోసిరాజని స్వవ్నజగత్తులో నివసిస్తున్నారా? అన్నది ఆలోచించవలసిన _పశ్నే।

సమాజాన్ని సూటిగా (ప్రబోధించే విధానాన్ని ఆధునికులు ఆకాంక్షిస్తు న్నారు. సాహిత్యంలో గణనీయమైన ధ్వనిమార్గా న్ననుసరించి వ్యంగ్యంగా (వబోధిస్తామని సం్యవదాయజ్ఞు లంటున్నారు. మానవతా దృక్పథానికి సమ (గత్వం సంపూర్ణమానవతా, వ్యక్తికరణంలో వర్యవసిస్తుందని సం్యవదాయజ్ఞుల విశ్వాసం, సంపూర్ణ మానవత్వం దాశరథిలో దర్శించి, తత్కథాకీ ర్తనంద్వారా జీవిత సమ్మగత్వాన్ని జాతికి _వబోధిస్తున్నామని కావ్యరచనం చేస్తున్నారు. సాహిత్యంలో గాఢమైన మననశీలం అలవరచుకున్న రసికుల కిది రాచబాటగా రాణిస్తుందని వక్కా-ణిస్తున్నారు. ఆలోచనకు అవకాశం లేదని, తత్త్యంతో నిమిత్తం లేదనీ తేలికగా సాహిత్యాన్ని సాధిద్దామనే సహృదయులకు సం్యపదా యంలోని లోతులూ శిల్పంలోని అనల్బశక్తులూ ఆందుబాటులోకిరావటం కష్టమే కావచ్చు. కాని, అందుకని కవితాకళకున్న గౌరవాన్ని గౌరవించే రచనా విధానాన్ని నిరసించలేము. ఆట్టని రాముని కథను ఆకాశరామన్న కథగా [వాయ మని కవిని శాసించలేము. నేటి సమాజంలో రాముడు లేడని, “రామరాజ్యం” కోసం కలలు కంటున్న మనం రామతత్త్వాన్ని విస్మరించలేము. రాముణ్ణి సంప్రదాయానికి పతీకగా, ధర్మానికి పతీకగా భావించి కొందరు ఆధునికులు కాదనవచ్చు. కాని, రాముణ్ణి మానవతా సమగవిస్పూ ర్తిగా మలచి చూపించే నేటి రామకథా కర్తలను [పాత కథలను వల్లెవే'సేవారని పట్టించుకొనక పోవ చ్చునేమోగాని, (పతీకాత్మక (పయోగకౌశల్యంతో సమకాలీన సమాజ (పబోధ నను నిర్వహించే హెహితీ (సష్టలుగా (తోసిరాజనలేము. రామకథా లఖ్యున్ని రసికుండు లక్ష్షింపగలిగితే కథ ఆతని అవగాహనకు బాధకం కాదు. కథ యెప్పుడూ కవితా కళకు ముడిసరుకు మాతమే, ముడిసరుకును మలచి తాను వలచిన రూపాన్ని చితిస్తాడు; తాను తలచిన లఇ్యున్ని సాధిస్తాడు కవి. ఇర వయ్యో శతాబ్ధంలో వాసే రామకథా కర్త వాల్మీకి నౌదామని (వాయడు. తన జీవిత వల్మీకంలో తాను చేసిన కళాతపస్సులో తనకు అందిన ఆనందాను భూతిని తనవారికొఅకు ఒక (కొత్త గొంతుకతో ఆలపిస్తాడు. ఆ ఆలావనలో

రతీ జీవియస్‌ పీఠికలు శతాబ్దాల సంస్కారంతో పొటు కాను జీవించిన దళాబ్దాల జాతీయ జీవన దళాపరిణామంకూడా రంగరించుకొని ఉంటుంది. ఆ [కొత్తను చూడటమే ఆ కావ్యంలో సౌమాజికుడు చేసేపని, అందుకనే ఈ కవి రామకథాలహరిని తన కవితారురిలో పొంగించారు. మన కందించారు. వచన కవిత్వం విచ్చలవిడిగా సాహితీలోకంలో విహరిస్తున్న రోజులలో ఈ కవి పద్యంలో కావ్యం [వాశారు. ఇదీ కొందరు ఆధునికులకు అదరణ ప్మాతం కాకపోవచ్చు! అయితే, ఇక్కడ ఒక విషయం గమనించాలి. పద కం హృద్యంగా ఉంటే ఆదరించే చైతన్యం ఆంధలోకంలో ఆంతరించిపోలేదు. వచనాన్ని హృద్యం చేయటం సామాన్యమైన విషయంకాదని వచన కవితా (సష్టలే ఒప్పుకొన్న విషయం. (వజాజీవితాన్ని (పతిదిందించుకొనే వచన కవిత్వం పజలనాలుకల మీద లాస్యం చేయవలసినంతగా చేయలేకపోవటానికి అది ఒక కారణమని సాహిత్య మర్మజ్ఞులంతా గుర్తించిన ఒక సత్యం! ఆధు నిక కవితావస్తువుకు పద్యం హృద్యమైన వాహిక కాజాలదనే ఆధునికులవాదం౦ ఒకటి ఉన్నది. వచనం కవితలో నవ్య ప్రయోగంగా సాధింపబడుతున్నది. అది (వయోగశీలురను అకట్టుకున్నంతగా (పజాహృదయాలను (పమోదింపజేస్తున్నదా అన్న (పశ్న సమీజకేతంగా సాగివస్తూనే ఉన్నది, నియమ విరహిత మెన వచన కవిత్వంలో కూడా నియమసాధనలకు అన్వేషణం సాగుతూనే ఉన్నది. ఈ పరిస్థితులలో పద్యాన్ని హృద్యంగా నడిపిన కవి కావ్యం _పయోగవాదుల ఎమర్శలకు లోనైనా _పజామోదాన్ని పొందటంలో (వతిబంధకం కనపడటం పద్యాన్ని హర్షించే సహృదయలోకంగూడా పద్యకావ్యక ర్తలను కొంత (పశ్నించక విడవటంలేదు. ఒక నూరు సంవత్సరాల (క్రితం వద్యాన్ని పరుగు పందెంలోని గుజ్జంలాగా తెలుగుకవులు దౌడు తీయించారు. ఆలవోకగా పద్యం నడిస్తే చాలు అవధాన కవిత్వాన్నైనా ఆకాశానికి ఎత్తేశారు. అ తరువాత పరు గులో పద్యం పల్చబడిందని "పెదవి విరిచారు. భావకవులు పద్యాన్ని పరుగు వందేలనుండి తప్పించారు. (వణయబంధాలను అలవాటు చేశారు; |పబోధ వీథుల్లో నడిపించారు; పొట బాణులో ఆడటం నేరారు, స నో ఏరు; భావభారం మొయ్య మని అదేశించారు, పద్యం మరలా సుకుమారి ఆయింది. గడుసుపోకడపోయింది. శిల్బసుందరంగా కవిత చైపిరేనే పద్యం హృద్యం అవుతుందన్న సత్యం

ఆహల్య భక్తి రిక్‌ బయటపడింది. ఈ మధ్య తెలుగు కవులు చాలమంది పద్యం (వాస్తున్నా దానికి కవితా శిల్పాన్ని మృతం అందగించలేకపోయినారు. గతిని మాతం పోషిస్తూ దినవెచ్చాలు అందించారే కాని ఆత్మపోషణకు సరిపడే ఆంతళ్ళ క్రిని ఇవ్వలేకపోయారు. అలా ఇవ్వగలిగినవారు వేళ్ళమీద లెక్కపెట్టే. వారుగా మిగిలిపోయారు. అందువల్ల పద్యరచనా శిల్పం ఏ పదిమంది చేతుల్లోనో కుటీర పర్మిశమగా మిగిలిపోయింది. పద్యాన్ని మరలా (పశా ఉద్యమానికి పయోగిస్తే వలచబారి పోతుందేమోనని ఛందస్సుల బందోబస్తులను నవ్యులు పటాపంచలు చేసుకొన్నారు. వచన కవిత్వం ఆరంభించారు. అయినా తెలుగువారిలో పద్యం విలువ తగ్గలేదు. “పద్యం వాస్తే హృద్యంగా (వాయి; లేకపోతే దాని (పతిష్టను భగ్నం చేయకు" అనే హెచ్చరిక నేటి సభ్యసమాజంలో వినవస్తున్నది. ఇదే నేటి పద్యకవి ఎదుర్కొనే సమస్య! వంగల వేంకట చలపతిరావుగారు పద్య కావ్యం [వాసి ఈ సమస్యకు సరియైన సమాధానం చెప్పారు. నేడు తెలుగులో పద్యాన్ని శిల్పసుందరంగా రచించే కవుల్లో చలపతిరావుగారొకరని ఈ కావ్యం ద్వారా నిరూపించుకున్నారు. ఆనవద్య పద్యశిల్పం ఆంధ దేశంలో అంతరించి పోలేదని మరొకసారి ఈ కావ్యంలో చాటి చెప్పారు. “అహల్య ఆం్యధ పద్య కావ్యాల్లో ఒక అనర్హరత్నం!

రామకథను ఆదినుండి తుదివరకు పూస్మగుచ్చినట్టు చెప్పిన. కావ్యం కాదిది. ఆ కథలోనుండి ఎన్నుకొన్న ఎనిమిది ఘట్టాలతో ఏర్చికూర్చిన రత్న వారం ఇది. ఒక్కొ-కంా ఘట్టం ఒక లఘుకావ్యం! ఒక (కొత్త కళాఖండం!

అందులో తలమానికం ఆహల్య కొందరు ఆధునికులు ఖండకావ్యాల సంపుటులను వెలయిస్తూ, వాటిల్లో వారికి నచ్చిన; లోకం మెచ్చిన ఖండ కావ్యాన్ని అధికరించి సంపుటానికి నామకరణం చేశారు. ఆ మార్గాన్నే అనుస రించి చలవతిరావుగారు “అహల్య” అని యౌ ఖండకావ్య సంపుటికి పేరు పెట్టి నట్లున్నారు. విభిన్న విషయాలపై ఉన్న ఖండకావ్యాలను సంపుటీకరిందే సంద ర్భాలలో కారవడే సమన్వయస్మూతం ఇందులో ఏకకథావ్యాపిగా ఉండటంతో చక్కగా పొందిక కుదుర్చుకొన్నది. (వసిద్ధ కావ్యంలోని కథాఘట్టాలను ఎన్ను కోవటంతో వఠిత ఒక సమన్వయ సౌలభ్యాన్ని పొందటంవల్ల కావ్యం ఖండిత మైనా సమ్మగ విస్పూ రిని సంతరించుకొంటున్నది రామకథాలహరి చదివిన వకిత రామకథను చదివిన తృప్తిని పొౌంచే ఆవకాశం ఏర్పడింది,

816 జీవియస్‌ పీఠికలు

ఈ కావ్యకర్త ప్రాచీన మహాకావ్య శతక మర్యాదలనే కాకుండా, నవ్యుల లఘుకావ్య, ఖ౦డకావ్య మర్యాదలను కూడా ఆకళింపు చేసుకొన్న వారు, అందువలన అడుగడుగునా ఆ శిల్పవిశేషాలు అలవోకగా రచనలో ఆందగించు కొన్నవి. ఆసలు మన తెలుగు సాహిత్యంలో ఖండకావ్యాలను గమనిస్తే మహా కావ్య రచనా మర్మజ్ఞులు (వాసిన ఖండకావ్యాలకును, ఖండకావ్యైక రచనా విశారదులకును మధ్య తారతమ్యం కనపడుతుంది. అందులో మొదటి కాఖకు విశ్వునాథవంటివారి ఖండకావ్యాలను ఉదాహరణంగా 'పేర్కానవచ్చు. కృష్ణ శాస్త్రిగారి రచనలలో కొన్నింట ఆ స్పూ ర్రీ కనపడుతుంది. ఖండకావ శ్‌ కర్తలలో కొంతమంది మహాకావ్య రచన చేయకపోయినా ఆ సంస్కార వీజాలు పుష్క లంగా వారి రచనల్లో సాఇుత్కరిస్తుంటాయి. అటువంటివారిలో శ్రీ చలపతి రావుగా రొకరుగా కనబడుతున్నారు. భవిష్యత్తులో ఒక మంచి కావ్యం వీరి కవితా కషేతంలో ఉదయించే ఉషఃకిరణాలు కనపడుతున్నాయి. మచ్చుకు ఒక్క ఉదాహరణాన్నిస్తాను:

“చీకటి గర్భగోళమును జీల్చి పరాత్పరుం డెత్తినట్టి (పా

భాకర మండలద్యుతులు [పాకు నవే యుదయ్యాది నె త్తముల్‌

సోశెనా లేదా తత్కరము సోయగముల్‌ సవరించుకొంచు బి

బ్బోకము రూపుదాల్చినటు పొంగ నవే నశినీసమూహముల్‌ .”

“అహల్య” ఖండకావ్యానికి నాందిగా కనుపించే పద్యం ఇది. స్టూలదృష్టి కిది (వభాకరోదయ వర్ణనం. భానుకరస్పర్శతో పులకరించింది ఉదయ్యాది. నళినీ సమూహం పులకలగమిగా పొంగులువాకింది. సూక్మ దృష్టికి ఇందులో కథార్థ నూచనం ధ్వనిస్తున్నది, భానువంశతిలక్షుని కరస్పర్శ సోకెనో లేదో శిలయై వడియన్న ఆహల్య చైతన్యమూ ర్తి కాబోతున్నది. “నళిని (సక్తి ఆమె ఉ త్తమ సాద్వీత్వానికి ధ్వనిగా వినిపిస్తున్నది. (వకృతి వర్దనయే పఠితను పరవ శుజ్జి చేస్తుంది, కాన లోని వస్తుపకాశనళ క్రి అతణ్ణి ఆలోచనామృతంలో ఓల లాడిస్తుంది. కవితకున్న అట్టి శక్తినే శిల్పం ఆంటాం. అది మహాకావ్యరచనా సం్యపదాయాన్ని జీర్జించుకొన్న రచయితకుగాని సాధ్యంకాదు,

ఈ కవి తన కావ్యంలో ,[పకృతిని వర్ణనకోసం వర్ణించడు,. కఠార్థ ధ్య్వనికో, వాతావరణ కల్చ్పనకో దానిని అంగంగా అలంకరిస్తాడు, దాని వల్ప

అహల్య భక్తీ శ్రే? రచనకు ర క్తితోపాటు శ క్రికూడా అలవడింది. అహల్యలోని గౌతమ్మాశమ వర్ణనం వాతావరణకల్పనకు చక్కని నిదర్శనం, మెత్తని భావాలను హృదయాలకు హత్తుకొనే విధంగా లలితమైన బంధంలో, మనోభావ శబలతల కువబలకంగా ఆవిష్కరించే నేర్పు చలపతి రావుగారికి వెన్నతో వచ్చిన విద్య. దాశరథిని కన్నులార గాంచిన గౌతమ మహర్షి అతనిని అక్కు.నజేర్చి ఆదరించిన విధం అందుకు అక్షరోదాహరణం: “మూపున గడ్డ మాన్చి మజి మోదమొ ఖేదమొ పారవళ్యమో శాపవిధమ్మొ కారణము సంయమి జెప్పల నప్పళించిరా మా! వరమాత్మ! నేటికటరా భవదాగమనమ్మటంచు ధా రాపతద్మశువారి రఘురాముని తోయము లార్బె నర్మిలిన్‌.” శ్రీ రామకథా లహరిలో అహల్య, భరతుండు, హనుమ మొదలైన ప్మాతలు భక్తి థావార్హ్ర (పవృత్తులు. తత్చాాత చ్నితణంలో తగినంత భక్తి (పప త్తితోపాటు, కవి తన వాగ్పుత్తిని కూడ సమయోచితంగా (ప్రదర్శింప వలసి ఉంటుంది. తెలుగువారి భక్తి కవితకు పోతన వాక్సాకము ఒక పరమ (ప్రమాణము. దానిని పుక్కిటపట్టినగాని సన్నివేశ చారుత్వము కవిత్వమున కబ్బదు. ఖ్రీ చలపతిరావుగా రట్టి తరుణములో పోతన శైలిని తలపించునట్టు రచించి పఠితలను మురిపించినారు. చూడండి.--అహల్య--- “భవబంధక్షయకారణమ్ము లభిల్మపాగ్దన్మకర్మాండసం ఛవపీడాపరిహారసాధనము లాత్మ క్మేతసంభూతదు రృవపాపొఘవిపాటనమ్ములు విషద్వారాశిసంతారక స్టవముల్‌ రామపదారవిందముల నభ్యర్చింతు గై మోడ్చులన్‌.” సమవిభక్తాలై న పద్యపాదాలలో పదద్వయాన్ని వ్య క్తీకరింపగలిగిన పద్యరచనాశిల్పం అంత తేలికగా అలవడే విషయం కాదు. స్వరూప సాఇత్కారం స్వాభావిక వర్ణనకు నికషోపలం. చలపతిరావు గారు నాలుగు రేఖలు గీచి నిలువెత్తు చ్నితాన్ని రూపించే చితకారుని లాగా పాతల రూపు రేఖల్ని మన కన్నులకు కట్టింపగలరు. “రామా! రామా! అని విలపిస్తూ దశరథుండు కన్నుమూశాడని వివరించి చెప్పకుండానే, భరతు(డు తంగడి క శేబరాన్ని చూచి గహించాడని సూచిస్తా డీ భావుకుండ్తైన కవిం

కేక జీవియస్‌ పీఠికలు “అని పండిన కనుబొమలున్‌ ఘనాఘనసదృుశనయనయ.గమ్మున్‌ “రామా” యనుచాయ నున్న వాజజ యును గల తర్మడిం దలంచి యమ్మలికమునన్‌.” “రామా యను చాయనున్న వాతెజను భావించటంలోనే ఉంది కవి పతిళ! “త్యాగశీలుని సిరివోలె నాదితేయు లారగించిన చర్యదమస్సారము వలె బతి వియోగాగ్ని రేబవల్‌ పరితపించు జానకీదేవి కరము కృశాంగియయెనో నన్నప్పుడు బౌచిత్య భరితమైన ఉపమాపరంపరలో సీతావధూటి మెర పులా మన కన్నులకు గోచరమౌతుంది. ఒకటి “జౌనా!" అనిపిస్తే మరొకటి “జారా[!” అనిపిస్తుంది! - అలంకారం ఆవసర మైనప్పుడు అలవోకగా అనుసంధించడం ఈ కవి రచనలో సహజంగా కనపడే మరో సుగుణం! అందులో కొని న్న కొత్త సొమ్ములు కూడా ఉన్నవి: “ఒక తన్వంగి శిలాకృతిం బొరసి యాయుర్వాయువుల్‌ లుప్తమై (తికసంధింబలఠె నల్వు రెత్తి పొడువన్‌...........? (పు. ( “సన్నగా(దాజు చదలేటి జొలువోళె( బలికె నేవంవిధమ్మున సలలితముగ” __ (పు. 22) “పూచిన తమ్ములట్లు ముదముంగొనం దమ్ముల మోము దమ్ములున్‌” (పు ర్త "ఓక్‌ దివ్యాస్త్రము వైఖరి న్నెగసె దివ్యుం జాంజనేయుం డొగిన్‌” (పు. లై) “వనితలు వహ్నికీలలు నుష్మదవశీల లటం చెజబుంగవే[” (ప. త్ర, “వరదగూడున రంగుల పగిది నీదు / మగని తేజమ్ము చితింప మాదృశులకు..ఫీతిపుట్టునె?.... (పు. 86) అర్థాంత రన్యాసాలను నార్థకంగా వాడటం ఈ కవి సాధించిన మరో నేర్చు!

అహల్య భక్తి [4 “అనఘా! పిచ్చుకళాబకమ్మువయి 1బవ్మాస్త్ర్మ్రవయోగమ్మొకో!”(పు, [ఫే “పంచాస్యం బెదురై నందప్పుకొను (దోవల్‌ గల్గునే దంతికిన్‌” (పు, 11) “నీరు [దావ సా, పాణి నది జేర్చుగాక యత డేగతిందాపగంజీేయు

నశ్వమున్‌” (పు, 86) ఉ క్రి చమత్కారంతో సన్నివేశాన్ని రక్తి కట్టించటమే కాకుండా నవ్యత కూడా (వదర్శిస్తా రికవి మచ్చుకు ఒకటి రెండు: “మును సౌమి[తి యనంతరంబు రఘురాముం డావయిన్‌ జానకీ వనితారత్న మరణ్యభూములకు! బోవం జూడగాలేక వ ల్దని వారింపగ(జాల క్మశువులు కాల్వల్‌ గట్ట రామాయణ మ్మున కడ్డమ్ము గగ్యబాణపంచకము (బోవుల్వెట్టితే భూపతీ!” “అనుగుం దమ్ముని పచ్చినెత్తుట నయోధ్యారాజ్య సింహాసన మ్మునకున్‌ బాటలు దీర్పంజూతువె?........” (పు, 18) రసభావ వ్య క్రీకరణంలో సంభాషణలు, పృాతలపై వాటి (నభావం వల్ల కనపడే అనుభావాల చితీకరణం (ప్రధాన _దవ్యాలుగా ఉపకరిస్తాయి. తిక్కన వంటి మహాకవులీ శిల్పంలో సిద్ధహస్తులు. ఈ కవి కూడా అట్టి శిల్బాన్ని అచ్చటచ్చటా _పదర్శించి పఠిత నద్భుతంలో ముంచివేస్తారు. గుహుడు రామ విహారస్థలాలను భరతునికి చూపించి చెప్పిన ఘట్టంలోని యీ (కింది పద్యం పఠితల మనస్సుల్ని కరిగించివేస్తుంది “ప్పైప్ట షీ జానేల( బవళించె మీ యన్న వదినతో నాటిరే యిదిగొ చూడు.” మను పల్కు భరతుని మనము డాంగఅచె( జు అుక్కున6 గన్నులు పుక్కిలింప “నిదిగొ యిచ్చోటనే వదినయు, నన్నద మ్ములు జడల్‌ నారచీరలును దాల్చి" రనుమాట భరతుని యాయుఃపుటమ్ము పై జముని వాహన మట్లు స్వారి చేసె “నిదిగొ యీ [తోవనే గంగయేజు దాటి యడవింబడి పోతి రక్క టా! నుడువ(జాలి

820 తీవియస్‌ పీఠికలు నను పదమ్ములు అంపములై భరతుని క పట. 16) తనువు గడికండ అగునట్టుం దజిగివై చె. (పు

ఇది రససిద్దలెన కవులు చేసే రచనం! దీన్ని సాధించిన ఈ కవి ధన్యుడు!

“అమలోదాత్త చర్మిత! నీ మనము ద్వంద్వాతీత........” మన్న పద్యం వంటి వద్యాలెన్నో, పూర్వకవుల ఎత్తుగడలను మరిపించేవి, యీ కొవ్యంలో ఉన్నవి.

“ఏనా డస్తంగ తుంై

భూనాయకుండేగె దివికి భూనాథునితో

దానుం బోయె నయోధ్యా

శ్రీనగరీరామభాగ్య రేఖయు నాడే”

వంటి పద్యాల్లోని శ్లేష చమత్కారం అడుగడుగునా కనపడుతుందీ కావ్యంలో,

“పొలముల్‌ బ్యుటలు నిల్లు వాకిశులు సౌమ్ముల్‌ తమ్ము లన్నల్‌ సుతుల్‌ జలజాక్షుల్‌ సకలార్థముల్‌ వితథముల్‌ స్వామీ! జగ(దక్షకా!

యిల పై గల్లినదెల్ల( గల్లకపట మ్మీలోకవృత్తంబు, ని

శ్చలభ క్తిన్‌ రఘువీర నిన్‌ గొలిచి నీ సాయుజ్యమున్‌ గో రెదన్‌”

అన్న పద్యంలో ధూర్జటి కవిత నాపోళనపట్టినట్టు కనపడతా రీ కవి.

ఈ కావ్యఘట్టాల్లో కవి (ప్రదర్శించిన నాటకీయత (వళంసావహమైనది. సన్నివేశాన్ని పరిచయం చేయటంలో నేమి, పాాత మనోగత భావాలలో భావి

' కథా సూచనం, ప్యాత్యపవేళశ సూచనం చేయటంలో నేమి, ప్మాతల సంభాషణ రచనా విధానంలో నేమి, ప్రవేశ న్మిష్కమణ నిర్వహణంలోనేమి గొప్ప శిల్చ్ప దృష్టిని _పదర్శించా రీ రచయిత, మచ్చున కొక్క ఉదాహరణమిస్తాను: “తిరస్కృ్బృతి'లో _ 'ఛీ! పొమ్మావల కింక (బేలకు'మ్షని బీదరించుకొన్న సీత వెలవెలపోతూ, బరివారంముందు తన (పభుత్వం పరిభవించబడినందుకు కటకట పడుతూ, ఎంత చేప్పినా తన మాట వినని సీత మౌర్ద్యానికి విసుగు చెందుతూ, మనోరథ వైఫల్యానికి నిస్పృహ వహిస్తూ, బూకరింపుగా నవ్వలేక నవ్వుతూ,

అహల్య భక్తి తిల్తి1 చ్మితమైన అవస్థలో రావణాండు ఆశోకవనం నుండి స్మిష్కుమించిన సన్నివేశం నాటకీయ రచనా శిల్పానికి తలమానికం! “ఒక వెడద నవ్వు నవ్వి నిట్టూర్చి యూర్చి జొమలు చిట్టించి వ్యంగ్యభంగిమ సురారి “సెలవు! సాధ్వీశిరోమణి! నెల' వటంచు6 దరలె నచ్చోటు వాసె యుద్ద ండలీల” “సాద్వీశిరో మణీ” ఆన్న శబ్ధం ఆపాత _పదర్శించిన సర్వభావ (పపంచానికీ ధ్వనికేం్యదిం! నిజానికి నిజం! కవి పౌఢ్యపయోగానికి (పమాణం! *అహల్య'లో వత్సలం, భక్తి చక్కగా రంగరించబడ్డాయి. “శ్రీరామ విజయం'*లో రౌ్యదం, వీరం పరస్పర పోషకంగా నిలిచాయి. “పాదుకా పదా నం'లో భక్తి, కరుణలు జాలువారాయి.. 'సీతాపహరణం'లో రావణుని కాప ట్యంతోపాటు రౌా్యదశ్ళంగారదీ ప్తి వింత సోయగాలు పోయింది. “హనుమ ద్వికాంతి'లో ఉత్సాహ విజృంభణం ఉరకలు పెట్టింది. '“తిరస్కృతి'లో శృంగార రసాభాసం రమణీయంగా చ్య్మితింపబడింది. 'మ్వుదికాాపదానం”? భక్త మానసగీతగా సాగింది “శ్రీరామ పట్టాభి షేకం” చక్కని శుభాంతాన్ని చితిం చింది. ఇందులో “ఆహల్య' *పాదుక్కాపదానం” '“తిరస్కృృతి' కలకాలం తెలుగు వారి హృదయాల్లో నిలిచిపోయే రసపర్ద్హృట్టాలు! పద్యరచనకు ,_పాచుర్యం తగ్గుతున్న ఈ రోజుల్లో పద్యానికున్న పరు వాన్నీ: గమనాన్నీ, సొకుమార్యాన్నీ, సౌరభాన్నీ ఈ రచనద్వారా తెలుగు వారికి మరలా రుచిచూపీంచిన శ్రీ వంగల వేంకట చలపతిరావుగారిని హృదయ పూర్వకంగా అభినందిస్తున్నాను. వీరి కలంనుండి ఆనతికాలంలోనే ఒక మహా కావ్యం ఆవిర్భవించాలని ఆశిస్తున్నాను. 6౪7539 121

పాంచాలీ వజకవచం*

దాదాపు పదేశ్శుకిందటి మాట. నేనప్పుడు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యా లయం తెలుగు విభాగంలో రిడరుగా పనిచేస్తున్నాను. ఒకనాడు శ్రీమతి ౩, ఎస్‌. ఇందిరాదేవి ఎఫ్‌.ఐ.పి. (పోగాంలో పరిశోధనచే సే తలంపుతో వచ్చింది. ఆంధ మహాభారతంలోని ,దౌపది పాత చ్మితణంపీద పరిశోధన చేయటానికి అప్ప టికే సంకల్పించింది. తెలుగు విభాగం అధ్యక్షుణ్జి దర్శించింది. “మీ పరిశోధ నను పర్యవేక్షించటానికి ఎవరైనా అంగీకర"న్తై ఎఫ్‌.ఐ.పీ.లో చేర్చుకోవటానికి అభ్యంతరం ఏమీలే"దని వారన్నారు. అప్పుడు పరిశోధన కార్య[కమాలను నేను చూస్తున్నాను. శ్రీమతి ఇందిరాదేవి నావద్దకు వచ్చి తన ఓఏషయం చెప్పింది. నాటి ఉపాధ్యాయిని, జ్ఞానతృష్ట కళ్ళల్లో మిలమిలలాడుతున్నది. తనను తాను పరిచయం చేసికొన్న పది నిమిషాల్లోనూ సాహిత్యాన్ని బాగా అధ్యయనం చేసిన సంస్కారాన్నీ, తాను నమ్మినదానిని నిర్భయంగా, నిస్సందేహంగా, నిర్దష్టంగా చెప్పే వాక్సాకాన్నీ (ప్రదర్శించిన శ్రీమతి ఇందిరాదేవి [పతిభ పరిశోధనలో సీటును తెప్పించుకొన్నది, (పజ్ఞగల పరిశోధక విద్యార్థి లభించినప్పుడు పర్య వేకకాచార్యుడు పొందే సహజమైన ఆనందాన్ని నేనప్పుడు పొందగలిగాను. ఎం,ఫీల్‌.లో ఆమెనా విద్యార్థిని కావటంవల్ల ఆమె వాసిన వ్యాసాలు చూడటం జరిగింది. ఆమె రచనలో నాకు మూడు గుణాలు గోచరించాయి. ఒకటి-ఎన్ను కొన్న అంశానికి సంబంధించిన విషయసామళ(గిని విసృతంగా సేకరించకుండా. దానిని మననం చేసుకోకుండా వ్యాసాన్ని వాయటానికి పూనుకోదు.. రెండు. ఏదైనా (కొత్త (పతిపాదనంగానీ, సమన్వయంగానీ లేకుండా వ్యాసాన్ని రూపొందించదు. మూడు-తాను చిత్తశుద్ధితో నమ్మింది, తనకు తర్క్మసహంగా బుద్ధికి తోచిందీ శ క్రిమంతంగా (పతిపాదించటంలో ఎప్పుడూ వెనుకాడదు. ఈ మూడు లక్షణాలూ పరిశోధన (_పవృత్తికి మూల స్తంభాల్లాంటివి. వాటిని గమ నించి శ్రీమతి ఇందిరాదేవి త్వరలో డాక్టరేట్‌ పట్టాను సాధిస్తుందని అనుక న్నాను. అలాగే 1980లో ఎం.ఫిల్‌, 1982లో పిహెచ్‌.డి. డ్మిగిలు ఆమెకు

వచ్చాయి. 4. డాక్టర్‌ క. యస్‌, ఇందిరాదేవి రచించిన ఈం మవాంతా (దౌవది పాత చ్మితణము' అనే సిద్దాంత (గంథానికి (వాసిన ముందు

మాట, (16-10-1886)

హెంచాలీ వ్యజకవచం శ్రీ్కి

“ఆంధ మహాభారతంలోని ఒకే ఒక పాృాతచ్మితణంమీద ఒక సిద్ధాంత వ్యాసమా? అని మొదట్లో ఆశ్చర్యంగా అడిగినవారూ లేకపోలేదు. “ప్మాత ఒక టే కావచ్చు-కాని, పరిశోధనలో పరిగణింపవలసింది ఆ పాాతకున్నపాాతత- (దౌపది ,వపంచ హెహిత్యాలన్నింటిలో _పథమశేణిలో నిలువగలిగిన ఇతివోస నాయిక. ఈ సత్యాన్ని నిరూపించటానికే నా పరిశోధన” అని ఘంటాపథంగా సమాధానం చెప్పేది. “'ప్మాత చ్మితణను పరిశోధన వ్యాసంగా రూపొందించట మెలా?” అని కొందరు అనుమానం వ్యక్తం చేసేవారు. “ఒక మహేతిహాసం లోని కీలకమైన ప్యాతను ఎన్ని దృక్పథాలతో అనుశీలించడానికి వీలుందో (పాక్సశ్చిమ విమర్శ పద్ధతుల ననుసరించి వివేచించి, తెలుగులో వాటిని వెలుగు లొకి తీసికొనిరావాలి. ఆ దారిలో నా పరశీలనం ఒక స్థాయిని ఆందుకొంటే సంతోషిస్తాను” అంటూ వినయంగానే వివేకాన్ని (పదర్శిస్తూ మాట్లాడేది. ఆ మాటలు గమనించి శ్రీమతి ఇందిరాదేవి విలువైన సిద్దాంత వ్యాసాన్ని [వాయ గలదని అనుకొంటుండే వాణ్ణి. నా అంచనాను ఆమె నిజం చేసింది. ఇప్పుడా (గంథాన్ని పచురిస్తున్నది కూడా. ఆమె స్వయంకృషి ఫలించినందుకు ఆనం దిస్తున్నాను, ఆమెను అభినందిస్తున్నా ను.

పరిశోధనలో వ్యాసరచనా _పణాళిక (పతి పొద్యాంశానికి ఒక అన్వ యాన్ని, ఆకారాన్ని అందిస్తుంది. పది అధ్యాయాలలో వ్యాపించియున్న ఈ సిద్ధాంత వ్యాసం [దౌపదియొక్క- ఐతిహాసిక నాయికా వ్య క్తిత్వస్పూర్తి నందించే సమన్వయాంకాల సంవిధానశిల్పంలా పఠిత కొక అనుభూతిని, తృప్తిని కలిగిస్తు న్నది, సిద్ధాంత వ్యాసంలోని విశ్చేషణం వివేచనాత్మకమైనది. “డి క్రంం0కీ 22819518 ₹111 9816 ౧4565 1066111815186 28 ౨౭౬9, 2964 ఇగ11 అర98 20066 8౧ ఇంకేలుం089610క 0£ 6 ₹సేం16 25 2 ఇ0016". అన్న 1002 ౮. 11111 మాటలు శ్రీమతి ఇందిరాదేవి సిద్దాంత వ్యాసానికి ఆక్షరాలా అన్వయి స్తాయి. ఇందులోని పతి ఆధ్యాయమూ స్వయం సమ్మగంగా ఉంటూనే 'దౌపది పాతను గురించిన సమ(గ్రావగాహనకు తోడ్పడే సోపానంగా రాణిస్తున్నది.

(ప్మకియనుబట్టి వస్తురస నిర్వహణాలు మారినప్లే పాాతచ్మితణం కూడా మారుతుందని ఈ [గంథారంభం నిర్ధేిస్తున్నది. (దౌవది పాతానుశీలనంలో

మం. శంంజంంండంక ష16ల80006 (1960) = రుంేషంంటం[, పు, 9

వ్రజ శేవియస్‌ పీఠికలు ఇది ఒక సూష్మ్యగంథి. కావ్యేతివాస ఉవ్మకియల్లో పోషింపబడే నాయికలకు ఆ [వ్యకియా స్వభావబేదాన్నిబట్టి పత్యేకత ఏర్పడుతుంది. “క్రావ్యనాయిక రు నిరూవణమునకే. పమితము .... ఇతిహాసనాయిక ఒకవంక పురుషార్థ నిదూవ ఇమునందును, వేరొక వంక రసనిరూపణమునందును సముచితస్థాన మ్మాక మించుచున్నది. పాత వెంట ధర్మము నడచునది కావ్యము; ధర్మము వెంట పాత నడచునది ఇతివోసము. ధర్మానుసరణమున తన ప్మాతను రసనిర్భర మగా నిర్వహింపగల స్రీ ఇత్రిహాసనాయిక” (పుట 15). డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి చేసిన ఈ వివేచనం ఈ వ్యాసానికి పునాది. ఇటువంటి విశ్లేషణం ఉపరితల పరి శోధకులు చేయరు. నికిత విచగణులే చేయగలరు [| పునాదిపై ఇతివోస నాయికా లవణసూక్రం (పు 87 మూల స్తంభంగా నిలువబడింది. (దౌవది సర్వ లవణ లక్షితగా పేర్కొనబడింది. (పాక్పశ్చిమ వసిద్ధేతిహాస నాయికలలో నామె నాయకమణజిగా నిరూపింపబడింది. “పాళ్ళాత్య వపంచమున (పసిద్దిగన్న ఇతిహాసవాయికలెవరును (ద్రౌపదీదేవి అగ్ని శిఖావిస్కురితమైన వ్య క్రిత్వము ముందు నిలువలేరు....భారతేతిహాస నాయికయైన దౌపదిక్షి [దౌపదియే సాటి” (పు. తీ2. ఇది నిగ్గుతేల్చిన ఫలితార్థం. ఇది (పళంసగా చెప్పినమాట కాదు, తులనాత్మక వరిశీలనానంతరం [పకటించిన తీర్చు,

ఇతిహాస నాయికా లక్షణాలను నిర్టేశించేటప్పుడు డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి ఎన్నుకొన్నమార్గం సంక్షిష్టమైనదే కాక సమ్యగతను సంతరించుకొన్నది కూడా. ఇతివోసం వాస్త్రవస్థితినుండి సాహిత్య స్టీతికి వచ్చేసరికి మూడు పాయలుగా చీలి మరలా (శివేణీసంగమంలా సంపుటీకరింపబడుతుంది. ఇతిహాసం మౌఖిక సం్యపదాయంలో జానపద సాహితీ (స్మకియలుగా జాలువారి జనజీవన రుచులను సంతరించుకొని జాత్రిక్రీవిత హేలను (ప్రదర్శిస్తుంది; మత విశ్వాసాల తొడువు లను తొడుక్కొని మానవాతీతళక్తుల మహనీయ గాధలుగా శిష్టజానపద (వ్యకి యళల్లో జాలువారి అద్భుత కథావాహినిగా అవతరిస్తుంది. పురుషార్థసాధన ధర్మ (పవృ త్తిని మోసుకొని కళాసౌందర్య విలాసంతో కావ్య కాస్త్ర ధర్మాలను సంవ దించుకొంటూ పరిణత సాపిత్రీ (ప్మకియగా లిభితేతిహాసంగా కవితాశ కితో ఆవిర్భవిస్తుంది. పరిణత సాహిత్మీసష్మకియగా (ప్రభవించే ఇతివాసంలో మొదటి రెండు మార్గాలూ ఆంతర్భవిస్తాయి; వాటిని విశ్హేషించినప్పుడే ఇతిహాస ప్మాత చ్చితణం సమ్మగంగా దర్శితమౌతుంది, ఈ దృష్టితో చూస్తేనే '“జానవదుల

పాంచాలీ వృజకవచం ఠిలి5్‌ సంస్కృృతి-(దౌపదీదేవి రూపకల్పనం” అనే రెండవ అధ్యాయం అన్వయించేద్‌. శకునితో జూదమాడకలిగిన చతురతను (దౌపదికి కల్పించి పెట్టారు జానపదులు (పు. 65). ఈ కల్పనలో వారి అనల్పమైన అభిమానం _పకటితమౌతుంది. ఆ జానపదులే (దౌపదిని శక్తిగా, దేవతగా ఆరాధించారు; వివిధమతాలవారు శక్తి ఆహ్నారు; లక్మి అన్నారు: ఆమెను మానవాతీతళ క్రిగా మలచటంలో జాన వదులూ, జ్ఞానపథులూ ఇద్దరూ ఉన్నారు; ఈ సీడలు మవిభారతంలోని [దౌవ దిలో గోచరిస్తాయి. ఇతిహాస నాయిక పురుషార్థసాధన (వవృత్తికి సాహిత్య (పతీక. శిష్టరసజ్ఞుల సజీవ శిల్పం. జాతి భావనకు ఆ పాత ఆదర్శ వ్యక్తిగా ఉండేటట్టు దిద్ది తీర్చుబడే మూర్తిమత్వం. అందువలన “జయి కావ్యం వ్యాస ఖారతంగా విస్తరించటంలో ఈ తివేజణీ సంగమం సాధింపబడింది. డాక్టర్‌ కె. ఎస్‌. ఇందిరాదేవి (దౌపది ప్కాతానుశీలనంలో ఈ ,తివిధ (వనవృత్తులను విశ్రే షించి చూపటం విశేషం.

ఈ కళను సాధించటానికి డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి సాంఘిక మనోధర్మ జన్యుకాస్తా9ంశ విమర్శను సాధనంగా ఎన్నుకోవటం గమనింపదగిన మరొక విశేషం. “౦౧197 & ౧౯5౦1 ₹సేం 25 00ళాశేంరేకం ౦1 లల ;లాజం€ట౯6 0% ఇ 50616౮ ఓంంము 0లలా 30663 6080 బలుల [6లాడలా 0068 16 ఇ016 €౦ 11264 016 1, 204 1౦07 85 66౭౯6211 506121 బావికి 206 6౭11 పిడళంటం 2౯6౬ ౭9౦డేట0ం64 19 606౬ (90౦0ల 01౪ ౨౦61)... సిడజ6€ 18 ౧౦౫౬ శజంలౌా శాసే26€ ౯6౭1198616 ంక59ల7?261009, ౬4 ఇాపే2€ 0౫19 22 అరంంంం0ం0 ౦0 ౭ డేం51969 ౦కి 06 ఇళచంకంక 6456 8 5602102646 19 62౦ 6256 1% 2 9౬50616 ౨200ల." ఈ వివేచనాన్ని పరిశీలిస్తే ఈ రచయితి ఎన్నుకొన్న విమర్శ మార్గం ఎంత సముచిత మైనదో తెలుస్తుంది. "వ్య క్రివికాసము ఆనువంశిక (_పవృత్తుల-పె, పరిసరపభావము-_పై ఆధారపడి యుండును” అనే సూతంతో (దౌవది _పవర్తనను విశ్తేషించినది రచయితి. దానికి జీవశాస్త్ర సామాజిక శాస్త్ర _ప్రమాణాలను ఆనుశీలనంలో వాడుకొని సమన్వయించటం జరిగింది. ఆవసరం వచ్చినపుడు మానసిక విజ్ఞాన

1. 10ం10-5120086666 మాటలుగా గసపేలంా 0 16686606 (షల

ఇంగేలేం 206 ఉంటం ఇజర౭ర్సు లో ఉదాహరింపబడినవి. (1976)

పు, 104,

128 జీవియస్‌ పీఠికలు శాస్తాన్నీ, మనోవిశ్తేషణ సూతాలనూ, కామశాస్త్ర వివేచనను కూడా అనుకీల నలో వాడుకొనటం సాగింది. సాహిత్యంలో ప్యాత (పవ ర్తనను, వ్యక్తి త్వవి శేషా లను ఆయా శాస్త్ర, విజ్ఞాన ఫలితాంశాలతో పరిశీలించటం ఆధునిక విమర్శ విధానం. స్టాఫ్‌ ఎడ్లార్‌ 'హేమస్‌ అన్నట్టు ఆధునిక విమర, (_పవృత్తి - “షం 0౯౭01564 186 01 209-16ల85ా 6600116068 204 ఠ061౬ 01 1000- ళాశే౭రేక్రం €0 06212 1991806 1060 116బ400౯”.

ఆంధ మహాభారతంలోని (దౌపది ప్యాత వ్య క్రిత్వాన్ని నిరూపించటంలో డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి వాడుకొన్న కాస్త్ర మర్యాదలు - మచ్చుకు :

“జన్యు కాస్తానుసారమున చూచుచో [దుపదునికి గల (వకీకారేచ్చ' పట్టుదల, కార్యదీక్ష కుమార్తె (దౌపదికి సౌంతమైనవి"” - పు. €నీ.

2. “బహుభ ర్పృత్వమను వివాహవిధి సామాజిక మైనదేనని, సాం్యస దాయకమేనని నిరూపించుటకై (పతి సన్ని వేశమునందును (వతీకాత్మ కమగు ధోరణిని (వదర్శించుచు భావికథార్థమును సూచించిన ఆ మహాకవుల భావనా శక్తిని సహృదయంతో స్వీకరింపవలసినదే కాని విరుద్ధభావమున నిరసించుట సముచితముకాదు” (పు. 126.

రి, “పూర్వ సంప్రదాయమైన బహుళ రృృత్వమును పునరుదరించి ఆద్దానిని సమకాలీన సమాజముచే నంగికరింపజేయుటక్తై వ్యాసమహర్షి ప్పరాగా ధాంశమును, అనేకములై న వివరణములను, వ్యాఖ్యానములను పొందుపరచి తన్మూలమున దౌపదీ దేవి జన్మకథనమును, పంచ పతిత్వమును పారలౌకిక్ష మును, సరిశద్ధమును ఒనర్చి (పదీప్తముచేసినాడు" (పు, 144),

(దౌపది ప్యాతచ్మితణ మీమాంస నేటిదికాదు. [పాచీన మహర్వుతే ఆ మహిళామణి జీవితంలోని చిక్కు సమస్యలకు సమాధానంకోసం సదసు లను నడిపారు, మహా పురాణాలలో స్మృతయాగ సందర్భాలలో సదస్యులు హెరకికు లను (దౌపది ప్యాతలోని సంక్లిష్ట విశేషాంశాలను గురించి (పశ్నించి చర్చలు సాగించారు. మహాపురాణాలలో ఒకదైక మార్కండేయం మహాభారతం. నాలుగు ధర్మ సందేహాలను గురించి జైమినిముని మార్కండేయ మహరిని (వళ్నించటంతో మొదలౌతుంది. అందులో ఒకటి (దౌవదిని గురించింది న్‌ న న ల

పాంచాలీ వ్యజకవచం త్రి? పరమ పుణ్యులై న పాండవులై దుగురికి (దౌపది ఒక్కతె ఎలా పట్టమహిషి అయి నది? అన్నది. _దౌపది పంచభ రృృక అయినా పరమ పతివతలలో ఒక్కతెగా ఎలా కీర్తింంబడుతున్నది? అనే _పశ్న తరతరాలుగా తార్కిక బుద్ధులను వేధి స్తున్నదే. ఇలాంటివే మరికొన్ని (వళ్నలు: ఆమె అయోనిజగా జన్మించిన గాథను గురించి, ఆమెకు జరిగిన పరాభవాలలో వస్త్రాపహరణం గురించి, యుద్ధ పంచ కంలో ఆమెలో వ్యక్తమైన శక్ష్యంశను గురించి, ఆమెకు కర్టునిమీద నున్న గూఢమైన వాంఛనుగురించి, పంచపాండవులలో పార్టునిమీదనున్న పక్షపాతాన్ని గురించి.ఇలా ఎన్నో, వీటి కన్నిటికీ పురాణాలూ, కావ్యాలూ, జానపదగాథలు, నాటకాలూ, దేశ+రూపకప్యకియలూ, మత సంపదాయాలూ-ఇవన్నీ సమాధానం చెప్పడానికి ఏదోవిధంగా _[పయత్నించాయి. ఆమె బంధకియైనా మహా పత్మివత, ఈ విరోధాభాసంలో ఉన్న వివేకమేమిటి? అన్న (పశ్న డాక్టర్‌ 3. యస్‌. ఇందిరాదేవి పరిశోధనలో (వముఖ పరిశీలనాంశంగా నిలిచింది. [దౌపది పాత పరిశోధకులకు (పశ్నలయ్య్మాత ఈ పరిశోధకురాలు ఆ(పశ్నలకు సమాధానాల నన్వేషించటానికి ఉత్తరభారత దేశంలో అనేక పాంతాలను పరిశోధన యా[తిలో దర్శించి విలువైన విశేషాలను సేకరించి విశేషించి నివేదించింది. (చూ. పు, (180-144). సాహిత్య పరిశోధనలో సామాజిక పరిశోధనను సమన్వయించి సత్యాన్వేషణ సాగించే కాస్త్రీయమైన పద్ధతిని డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి ఈ అంశంలో సమర్థవంతంగా ్నపదర్శించారు.

సామాజిక పరిశోధనవలన కలిగే లాభాలను సాహిత్యావగాహనకు అనుసంధించటం ఆధునిక పద్ధ తులలో ఒకటి. “506121 6868001 18 & ౪1063 ౧౦౪౯96 0 అం, 92619508 08020 ేం8హాం €0 100ళా చం 068 1యుల€కం బుం0ంళ0 0౯ ఇంంలంం. 16 11002563 16 $06181 56001 01 10016686 &04 80 2180 8 శ1ంళ 2 9260008 ప200ం%65 09 30641 రే?02090108. 16 శీంంష565 09 &6606[1090 60 506121 262110 204 ౩006121 అ?లం65 6 8ద౭0క00ఏల09 00౯ 663 6 వంక దారం 2064 00609 ౪0 కీలీం!6 06 బా౭8, ష[కేలు 800141 మం 9062168. ఏ06121 9884100 16109 ౪3 60 8016061816211 16 204 2600606 2 ౧లుంఖ6ల002 907 ర180226198 211 86069661008, 611068

886 జీవియస్‌ పీఠికలు ౦మంక్తం కలే 8 224. 1800529006 007ల198 66 ౧9౬౧౦96209” (దౌపది ప్మాతలోని కొన్ని విశిష్టాంశాలకు సమాధానం చెప్పాలంటే సామాజిక శాస్త్ర పరిశోధనాంశాలను ఆశయించక తప్పదని ఈ పరిశోధకురాలు బుజువు చేసి తన పరిశీలన పద్దతి యొక్క (పయోజనాన్ని వరోక్షంగా నిరూపించు కొన్నది. ఈ పరిళోధనవలన వంచ భ రృృకత్వం వివాహ ధర్మమని తేలింది. వస్తావహరణం మై చీర తొలగింపని స్పష్టమైంది. వస్త్రాపహరణం కంటే దాసీత్వం, కేశాపకర్షణం సొంఘికంగా మహాపరాభవాలని తెలియవచ్చింది. ఈ వాస్తవాన్ని పతిపాదిస్తూ ఐతిహాసిక కల్పనను వివరిస్తూ డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి చేసిన వివేచన (పతిభావంతంగా ఉన్నది. గమనించండి - ఈ భాగంలో ఒక అంళాన్ని:

“మున్నపసీతమైన తద్వస్త్రంబు నట్టి వలువలలితాంగి జఘన మండలము బాయక యొప్పుచున్న” దనుటలో దుళ్ళాసనునిచే ముందు శిరమునుండియో, లేక భుజములనుండియో కప్పబడిన (పై) వస్త్రము తొలగింపబడినదని విదిత మగుచున్నది. అట్టు తొలగింపబడిన వస్త్రము కటిసీమయందు. బిగుతుగా దోపి యుండుటచే. ఆది యచటి నుండి వీడిరాలేదు, అంతటితో న్మాపయత్నము విరమింపబడినది, ఇదియే ,దౌపదికి జరిగిన వస్తాాపహరణము. అంతియకాని (వతి చిన్న విషయమును, చివరకు వరాభవమునై నను. స్కువతిష్టతమైన ధర్మము ననుసరించి జరిపించిన భారత కాలమున, పట్టపుదేవేరిని రాజపరిషన్మ థ్యమునకు తెచ్చిన కౌరవులు ఆమెను నగ్నముగా చేయజూచిరనుట హాస్యాస్పద మగు చున్నది. ఎంతటి మత్సర్మగస్తులై నను, వారాపాండవ ధర్మపత్నియైన | దౌపదీ మవిదేవి నట్టు వరాభవించుట మాటలుకాదు.'' వ.

“ఈ వాస్తవమునకు పృరాగాథాంశము శోడైనది. పాంచాలి పె వస్త్రము నైనను తొలగించుట కిచ్చగించని కవు లీసందర్భమున పౌరాణిక ప కల్పించుట జరిగినది. సమస్వలుత ష్య స వ్‌ పతిని

గలుత్పన్న మైనపుడు, సంఘర్షణ జనించినపాడు

ధర్మవిచ్చి త్తి సంభవింవకుండుటకె ఇతిహన కథాగతికి ్‌' ల

లను ష్‌. దై వశక్తుల తోడ్పాటు అవసరమగుచున్నది.” (పు, 16టథ)

ననా

[ వ్ర్‌రరకం వే[టండి 8౨6 500141 గయ (౩. స 610;

పౌంచాలీ వ్యజకవచం తల్లి

పురాగాథాంకాన్ని పరిగణిస్తే దౌపది మానసంరక్షణం చేసింది పౌరాణిక కల్పిత శ్రీకృష్ణదైవళ క్రి కావచ్చును; కాని, ఈ పరిశోధనాంశాలను గమనిస్తే (దౌవది చర్మికాన్ని సామాజిక వాస్తవ దృక్పథంతో సమీక్షించి ఆమె అభిమాన సంరక్షణం చేసింది డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి ధీశక్తి అని నిస్సంశయంగా. చెప్ప వచ్చును. ఒక న్ర్రీ ప్మాతను మరొక శ్రీయే స్మకమంగా అర్థం చేసికొని సాను భూతితో వ్యాఖ్యానించగలదని డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి పరశోధనం స్పష్టంచేస్తున్న ది= నిజానికి ఈ [గంఠాన్ని, “పాంచాలీ వ్యజకవచం'” అని పిలిచినా తప్పులేదు. ఎందుకంటే, [దౌపది పై ఈగవాలితే దానికి కారణం వ్యాసుడైనా, కవ్యితయ మైనా, విశ్వనాథుడయినా స్వియగురువై న సహించదు ఈ వరిశోధకురాలు. అట్టని అభిమానంతో ఆవేశంతో ఆ(గహంతో శపీంచదు. శ్రీ వృత్తికి. విరు ద్ధంగా (దౌపదీ ప్మాత చిత్తవృత్తిని చిితిస్తే ఆమె మందలించక మానేది లేదు. ఈ [(గంథంలో అటువంటి సన్నివేశాలు కొన్ని కనపడతాయి. వాటిల్లో చెప్పుకో దగినవి అయిదు. వాటిని సూచించి వదలుతాను. పఠిశలకు చదివే అసక్తిని "పెంచుతాను.

1. స్వర్గారోహణ వర్వంతో దౌవది విగతజీవిమై ముందుగా పడిపోవటా నికి హేతువును వివరిస్తూ ధర్మరాజు, భీమునితో ఇలా అన్నాడు - ““ఇమ్మగువ యిందతనయు దెస పక్షపాతిని దానజేసి సుకృతములు ఫలింపమి జూపె దీనికిట్టి దురవస్థ వాటిల్లె.”” _దౌపదికి అర్జునునిమీద గూడానురాగం ఉన్న విషయాన్ని సోదాహరణంగా సూక్ష్మ వివేచనతో వివరిస్తూనే ఆమె నుకృళాలు ఫలించక పోవటంచేత దురవస్థ పొల్తె దని ధర్మజు డనటం భావ్యంగా లేదనీ, అది సత్యంకాదనీ డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి వాదించారు.

“వతులవెంట నీడవలె అనుసరించి, దుఃఖస్వీకారమునుజేసి, త్యాగబుద్ధితో స్వార్ధమును త్యజించి ధర్మజుని ఫల్మపాప్తిని కలుగజేసిన (దౌపదికి; సుమంగ శిగా పరమపదించిన సాధ్వికి ఇంతకంటె వేరు సుకృత ఫలము లేదు. సుకృత ములు ఫలింపలేదనుటకు కారణము ఉఊఉవపాండవుల మరణమే కారణముగ ధర్మజుడు భావించిన యెడల అట్టి సుకృత మాతనికే లభింపలేదని అనుకొన వలసి వచ్చును, తన (పాణమని భావించిన సరి అర్జునుని దెస పక్షపాతియన్న చింతతో ఆమె [బతికిన దినములం దేవేరి? మనసును నొప్పింపలేక, పరమవదిం చిన పిదవ వెళ్ళగక్కిన ధర్మాజుని మనోధర్మమునుబట్టి కలిగిన తీ వతయే ఇదికాని వేరు నిందకాదు”” (పు: 858),

880 జీవియస్‌ పీఠికి లు

2, (దావది పూర్వజన్మ గాథలలో నాలాయని చర్మితమొకటి. ఆమె హెత్మివక్యాన్ని గణింపక విశేష కామభోగాస క్షగాః దుర్చరరోగిణిగా వ్యాఖ్యా నించిన 'మహాభారతచర్మిత (గంథక ర్తి ఆభిప్రాయాన్ని నిరసిస్తూ “ఆమె నొక జారస్త్రీగా భావింపచేయుట భారతరచనకు, దేశ సంస్కృతికి తీరని మచ్చ" అని హెచ్చరించింది డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి,

8 “నన్నయగారి (పసన్న కఠా కలితార్థయు క్రి”లో విశ్వనాథవారు (వకటించిన కొన్ని అభ్మిపాయాలలో ఈ పరిశోధకురాలు ఏక్రీభ వించ లేక సోయింది, అందుకు కారణం అవి స్త్రీ స్వభావ విరుద్ధాలుగా వ్యాఖ్యానింపబడి ఉండటమే. చూడు. పుటలు 1986, 899. ఇలాగే ఆచార్య యస్వీ జోగారావు గారు పొరపడ్డారని చెప్పిన అంశం కూడా ఉన్నది చూడు. (పు, షి

వివేచించేటప్పుడు కాని, విమర్శించేటప్పుడుకాని డాక్టర్‌ ఇందిరాదేవి

విజ్ఞతను కాని, తూకాన్ని కాని ఫీడదు. వీలైనచోట్ట తులనాత్మక పరిశీలనాన్ని (పవేశ పెట్టి తఈర్చసహమైన సంవాద సవృత్రిని వదర్శించటం ఈ (గంథఠ రచనలో 'పెక్కుచోట్ట కనపడే దొడ్డగుణం. ఉదాహరణకు ఇతిహాసంలో ఒక హెతకు సహాయంగా దైైవళక్రిని కల్పించటం జరిగినా ఆ శక్తి ఎంతవరకు తోడ్పడాలనో అంతవరకే తోడ్పడుతుందనే అంకాన్ని వివరిస్తూ కీచక నివేశనం (వ్రవేశించే సమయంలో సూర్శదేవుడు పంపిన దానవళశ క్రి దౌపదికి సహాయంగా ఉండి కీచకుళణ్ణి తోయడానికి మ్మాతం ఉపకరించిన ఘట్టానికి పవ్మిత బైబిలు (గంథంలోని లాజరస్‌ కథలో జీవన మహిమ (ప్రాణదానానికిమ్మాతమే ఉపకరి౦ం చిన సన్నివేశానికీ తులనాత్మక పరిశీలనాన్నిచేసి చూపించి పరిశోధన (ప్రమాణా లను పరిరక్షించటం జరిగింది.

(దౌపది ప్మాత పోషణాన్ని గురించి అనుకీలించిన ఈ పరిశోధన [గంథంలో ఆ ప్యాతతో సంబంధమున్న పధాన ప్మాతలను చ్నితించటంలో ఎన్నో విశేషాలు బయలువడటం చెప్పుకోదగిన అంశం. పాండవులు, శ్రీకృష్ణుడు, దుర్యోధనుడు, కర్టుడు, కిచకుడు, సైంధవుడు, సుదేష్ట్ర, కుంతి మొదలైన హ్మైతలీ పరిశోధనలో సమీక్షింపబడటం, అది (ప్రధాన విషయానికి పోషకంగా ఉండటం అభినందనీయం.

కవ్మితయం [దౌపది ప్మాతను చ్నితించిన విధానాలను సవివరంగా" పరిశీలించటం ఈ సరిశోధనలో విలువైన విశేషం, మూలభారతం కంటె

హెంచాలీ వ్యజకవచం లిలి1 నన్నయ, తిక్కన, ఎజ్జిన దౌవఏని దిద్ధితీర్చిన వైఖరిని వ్యక్తీకరించిన తీరు విశ్తేషణాత్మకంగా వివేకవంతంగా ఉన్నది. షుచ్చుకు మూడు మాటలు:

క్షే “వ్యాసమహర్షి దైవాంశ సంభూతగా [దౌపది నెంత సృష్టించినను ఆమె నొక మానవ భామినిగా చూపించుట మానలేదు. నన్నపార్యుడు [దౌపది నెంత మానవ న్ర్రీగా మలచినను ఆమె నొక దైవాంశగా భావించుట మరువ లేదు.” (పు. 176)

““ఆయన (నన్నయ) రచనలో దౌపది ధీరనారి, ఉదా త్తభామిని, ఉత్తమ నాయిక” (ఫు, వలపై

ల బీతిక్కూన తీర్చిదిద్దిన యీ (దౌపది మహాదేవి, ధీరనాయిక, జ్వాలా సదృశభామిని, దుర్నిరీక్ష్య తేజస్విని, అభిజాత్యపాభవము, శీల స్వచ్చత, లోకో త్తరసొందర్యము గల (ప్రొడాంగన, మహాపతివతగా, ధర్మనిరతగా, ఊదా త్తచిత్తగా, మానవతిగా మన్నన చెంది మహేతిహాస నాయికగా మరింత సిద్ధినందినది*' (ప. 806).

8. ““ఎజ్జన రచనలో దౌపది పతిహిత్తైక చిత్తగా, సుతవతి యయ్యును సుకుమారవాలగా, నిత్యనూతన సలలిత శోభనాంగిగా, మంగళగా, సబలగా, దయార్ద్రహృదయగా, గృహధర్మనిర్వహణ వతాచరణ పరాయణగా, సాధ్వీమ తల్లిగా నిరూపించబడినది.” (పు. త్రిిలి

కవ్మితయం వారి (దౌపది ప్మాత చ్మితణకు ఈ మూడు ఫలితాంశాలూ అనుశీలన న్యూకాలుగా చెప్పుకోవచ్చు. వీటిని సృ్పపమాణంగా వివరించిన తీరు సహృదయ సమ్మతంగా ఉన్నది.

డాక్టర్‌. కె.యస్‌. ఇందిరాదేవి వచనతై లి శ క్రిమంత మైనది. స్పష్టతతో కూడుకొన్నా స్పందన కలిగించే చైతన్యం వాక్యరచనలో లాస్యం చేస్తుంది. (గాంథిక భాషలో ,వాస్తున్నా సారళ్యం వీడని _పసన్నత అభివ్య క్తితో రూపు కడుతుంది. భావవేగానికి వాక్యం సెలయేరులా చెంగలించినా న్మిగహం కోల్పో వని నిండుదనం దానిని సంవదించుకొంటుంది. (కొత్త విషయాన్ని 'పతిపాదించే తరుణంలో గూఢాభిమానం (పదర్శించటం, తనలోని ఆర్థమాధుర్యాన్ని సమర్పించుకొనేటప్పుడు శబ్దం మందహాసంలా జాలువారటం, అలంకారాల జోలికి పోకుండా సహజ సౌందర్యాన్ని వెలార్భటం, పొచిళ్యాన్ని పాటించటం,

835 జీవియస్‌ పీఠికలు ఓజస్వితను మన్నించటం, వ్యకతను వరించని వ్యంగ్యాన్ని ఆదరించటం, పోటు తనం లేని సూటిదనాన్ని (ప్రకటించటం ఆమె శెలికి సహజ లక్షణాలు. (దౌపది పరాభవాలను వర్ణించేటప్పుడు ఆమె పరితతో కంటతడి కూడా పెట్టిస్తుంది. (దౌవది జొన్నక్యాన్ని కీర్తించేటప్పుడు పరితలో జాత్యభిమానాన్ని మొలకింప చేస్తుంది. ఆపోహలను పటాపంచలు చేస్తున్నప్పుడు వాద కౌశల్యాన్ని వాడిగా (వదర్శిస్తుంది. కాని, పూర్వ విమర్శకుల అభ్మిపాయాలను ఖండిస్తున్న ప్పుడు సవరిస్తున్నట్టుంటుందే కాని సంహరిస్తున్న ట్టుండదు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే ఆమె శైలి ఆమె ఆలోచనను (వతిఫలించుకొంటుంది. నాకు ఆమె విద్యార్థిని కావటంచేత ఆమె రచన చధువుతూ ఉంటే ఎదుట మాట్టాడుతున్న శ్రే ఆనిపిం చింది. వక్త వాక్కులో జాలువారటం వాజ్మయ తపః ఫలం. డాక్టర్‌ క. యస్‌. ఇందిరా దేఏవి.జీవితంలో లాగానే సాహిత్యంలో కూడ సాత్త్విక కళా సంజీవని, ఆమె ఉత్తమ సాహిత్యోపాధ్యాయిని అని విన్నాను; ఆమె పాఠం చెపుతుంటే వినాలని ఆకాక్షించాను. నాకా అవకాశం దొరకలేదు కాని, దాదాపు 880 పుటల ఉపన్యాసం ఇప్పుడు విన్నాను. గురువుకు చావులేదని తెలుసుకొన్నాను. ఇంత కంటె నేనేమి (వాయను? శుభం భూయాక్‌.

చలంకథ -- వానుదర్శనం* జీవితాన్ని శ్రీ పురుష సంబంధాలతో వివేచించటం, సాహిత్యాన్ని స్త్రీ పురుష సంబంధ తత్వదర్శనంగా చిత్రించటం అనే ఒక (కొత్తబాట చలంతో తెలుగులో మొదలై 0ది. చలం సాహిత్యంలో ఉన్న బలం ఆ దృక్పథంలో ఉన్న జీవితానుబంధం. శ్రీ పురుష సంబంధాలను ధర్మ (ప్రాతివదికమీద వరిశీలించటం [ప్రాచీన సాహిత్యం చూపిన మార్గం, చతుర్విధ పురుషార్థాల సాధనంలో న్ర్రీపురుషులలో కర్సృత్వం ఎవరిది? అనే (పళశ్నకు మాతృస్వామ్య పితృస్వామ్య వ్యవస్థలలో వచ్చే సమాధానాలు, వాటి సమస్యలను గురంచి చర్చించి చృితించే వవృత్తులు పురాణసాహిత్యం నుండి (వబంధ సాహిత్యం దాకా మనకు గోచరిస్తాయి. శ్రీపురుషసంబంధాలను ధర్మ బద్ధమైన ఒక చ్మృటంలో అమర్చిచూచే చూపే మన (_పాచీన సాహిత్యం 1పసరించింది. ఇంగ్లీషు సాహిత్య (పభావం తెలుగు మీద పడింతరువాత, ఈ దృక్ప థంలో మార్చు వచ్చింది. పునరుజ్జీవన చైతన్యంలో సంస్క్రరణవాదం (పాచుర్యం చెందింది. పాళ్చాత్య మత, సామాజిక, మానసికఠాస్త్ర, తత్త్వశాస్త్ర సిద్ధాంతాల _పభావం ఆలోచన మీద బలంగా పనిచేసింది. విజ్ఞానశాస్త్ర (వగతి అందించిన "హేతువాద దృక్పథం సమస్యలను దర్శించటంలో, పరిష్కరిం చటంలో వాస్తవధోరణిని బలపరిచింది, చతుర్విధ పురుషార్థాలకోసం మనిషి జీవితమా? మనిషి జీవితం కోసం చతుర్విధ పురుషార్థాలా? అన్న మీమాంస మొదలై ఆధునిక మ్ముద వేయించుకొంది. [కమంగా వ్యవస్థను వ్యక్తి _పళ్నిం చటం [పారంభించాడు. వ్యక్తి తాను భావించిన వ్యవస్థనే తాను ఆరాధించటం ఆరంభించాడు. భావిస్తున్న వ్యవస్థకూ జీవిస్తున్న వ్యవస్థకూ మధ్య కలిగే బలమైన సంఘర్షణలే జీవిత సమస్యలుగా కనిపించాయి. సాహిత్య సమస్యలుగా రూపొం “ఖ 'చలంగారి కఠానికా సాహిత్యము అనుశీలనము" అనే (గంథానికి ్యవాసీన పీఠిక (12-11-1892)

స్ట జీవియస్‌ పీఠికలు దాయి. వాటిని అనుభవించటం, అనుభవింపచేయటం, వాటితో పోరాడటం, పోరాడేటట్టు _పేరేపించటం రచయిత తన కర్తవ్యంగా భావించాడు. అటువంటి రచయిత చలం, చలం జీవితానికి సాహిత్యానికి అవినాభావ సంబంధం ఉంది. చలంలో రెండు రకాల చ్చైతన్యాలు చిన్నప్పటికుంచీ జాగ్భతమై ఊన్నాయి. ఒకటి అంతర్నిగూఢ మైన ఆత్మచైతన్యం; మరొకటి ఇం్యదియాలద్వారా పొంగిపొరలు తున్న హృదయ చైతన్యం. ఒకటి నిర్గణమైన తళ్వాన్నీ, శాంతినీ, పరిపూర్ణ తనూ, (యేమనూ కోరుతూ ఉంటుంది. రెండవది దాన్ని సాధించటానికి జీవి తంలో స్త్రీ ఒక దివ్యమైన సాధనంగా భావించి రమిస్తూ ఉంటుంది. అందువల్లనే చలం ఒకవైపు (బహ్మసమా జంలో భజనలు పాడగలడు; (వాయగలడు; (ప్రచారం చేయగలడు; మరొకవైపు స్రీని వ్యక్తిగా. శక్తిగా, (వయోగంగా, యోగంగా భావించి భోగించగలడు, చలం జీవితంలో కేం్యదబిందువు స్త్రీ. అయితే, ఆమె పురుషుడిలాగా స్వతంత _పతిప త్రితో ఉండాలని చలం ఆకాం క్నించాడు. అయినా, స్త్రీ పురుషుల మధ్య ఉండే సంబంధాలను ఇందియ స్థాయిలో, మనఃస్థాయిలో, అత్మస్థాయిలో కూడా భావించాడు. పృరుషుడు పరి పూర్ణుడు కావటానికి స్త్రీ తోడ్పడాలని (పబోధించాడు. అలాగే (పవ రించాడు కూడా. దానితోపాటు స్రీ కూడా తనంతట తాను పరివూరురాలు కావటానికి పురుషుడు తోడ్పడాలన్న సత్యాన్ని చలం గు ర్రించాడు. కాని, పురుషుడు పొందే తపనను ఆత్మాశయంగా అనుభవాని కందినంతవరకు చితించాడు చలం; తనలాగా పరిపూర్ణతను పొందే తపనను ఒక స్త్రీలో చూడాలనుకున్నాడు. కాని, అది ఒక రూపాన్ని ఆ్మశయించి కాకుండా బహురూపాలలో వివిధావస్తలలో (వత్యవమైంది. కామం, మోహం, (పేమ, త్యాగం, సంఘరణ, స్వాతం(త్యం, మాతృత్వభావనం, త్రీ త్వపరిపూర్ణత్వానుభవం మొదలె న ఆవసలను స్త్రీలో శ్రీలలో-చలందృష్టిలో చైతన్యంలో చూడగలిగాడు, చ్పూచ్చి సంతృప్తి పడే (పవృత్తి కాదు చలంది. ఆ స్త్రీతో శారీరకంగా, మానసికంగా, వఏీలె తే మరింత ల్‌ తుగా తన ము నెట్టుకొన్నాడు తాను ఆమెలో అన్వేషించాడు; ఆమెను అన్వషం రుకునా పరు కాదు. లింగళేద ఆమెకు కొని మ్‌! వమ లగా పురుషుడు లున్నాయనీ, ఆమె తనప్రోర్త తా హె నన్నాయ, కన్ని సమస సాగించుకోవాలనీ, తాను సానుభూతితో సహానుభూతితో సమస్యలను సమాజానికి ఎలుగె త్రి మ్మాతం చాటగలనని నిర్ణ

చలంకథ-వాసుదర్శనం శీతకి యించుకొని, తన గళానికీ, కలానిక్కీ జీవితధ్యేయానికి. ఆచరణానికీ, అను భవానికీ ఒక పొంతన కుదిరిన స్వరమేళను నిర్మి ంచుకొన్నాడు చలం. అదే చలం శ్రైలిగా రూపొందింది. నరాలను మీటుతూ అక్షరాలను (మోగించిన అనుభవ సంవేదన చలం శైలి!

చలం అయిదు నదుల కూటమి. రక్తంలో ఎ్మరకణాల్డాగా చలం ఆలోచన లోని స్ర్రీభావనకు "సెక్సు జీవకణం. స్త్రీ పురుష సంబంధానికి బీజం దేహసంబం ధమే, అది _బతికున్నంతవరకూ శరీరంలో (సవహించే జీవనది. అయితే, ఆ జీవనదికి జీవనాన్నిచ్చే నదులు మరో నాలుగున్నాయి. మరొక నది జీవితాన్ని [పేమించ మనస్సు. ఇది ఎండిపోగూడదు: పోయేదికాదు. అయితే, పొంగులు రావాలి, ఎత్తిపోతలుగా సాగాలి. మనస్సు మగ్నమైతే దేహం లెక్కలోకి రాదు. శ్రీ పురుషుల సంబంధాలు మనస్సు ,వధానంగా సాగితే దేహసంబంధాలలో పుణ్యపావచింతలు, వరుసవట్రింపు లుండకూడదు, ఉండవు. సమాజ వ్యవస్థగాని, సంసార వ్యవస్థగాని ఈ మనోధర్మాన్ని అంగికరించకపోతే మనోనదివో సుడి గుండాలు రేగుతాయి. చలం సాహిత్య సవంతి నిండా ఈ సుడిగుండాలే ఎక్కువ. దేహసంబంధం లేని స్నేహానికి _పాధాన్యమిచ్చే రాయ[పోలువారి అమలిన శృంగారం గానీ, దేహసంబంధాన్ని అత్మసంబంధంతో నియం్యతణం చేసుకొనే విశ్వనాథవారి కులపాలికా (పణయంగానీ, దేహసంబంధం లేని కాల్ప నిక కళావేదనగా నినదించే కృష్ణళాస్త్రిగారి ఊహా (ప్రేయసి మధుర _పణయం గానీ, (తికరణశుద్దిగా కలిసిమెలిసి ఉండే నాయని, నండూరుల వలపుజంటల ముగ్గ 1 పేమలుగానీ చలంగారి మనోమార్గానికి సంబంధించినవి కావు, అట్లని చలం తెలుగులో వెలసిన అచ్చమయిన (ఫాయిడ్‌గా అనుకోటానికి వీలులేదు.

ఆయనలో సంస్కరణ చైతన్యనది మరొకటి ఉంది. చలం కాళ్ళు నేల మీద సంస్కరణకోసం ముందుకు సాగుతూ ఉంటాయి. చలం సంస్కరణ భావ చైతన్యంగా మ్మాతమే పవపాస్తుంది; [కియాశిలంగా జాలువారదు, చలం వీరేశ లింగం పంతులు కాలేడు. విధవావివాహాలు కాదు చలం సమస్య శ్రీ పురుష సంబంధాలలో విధవలు, బాలవితంతులు, మతదీక్షతో (బహ్మచారిణులుగా ఉన్న శ్రీలు, వివాహిత స్త్రీలు మొదలై నవారు ఎదుర్కొనే సమస్యలకు స్పందించి వాటిని సహానుభూతితో చితించే నాహిత్య భావోల్దాసం చలం చేపట్టిన బాట, చలం సాహితిలో త్రీ తానెన్ని నియమాలు సాగించినా 'సెక్సుబలాన్ని ఎదు

886 జీవియస్‌ పీఠికలు ర్కొానే శక్తిని జీవితంలో స్థిరంగా సాధించటం సాధ్యంకాదని తెలుసుకుంటుంది. అంతేకాదు, పురుషసంబంధం లేకుండా తాను పరిపూర్ణంకాదని భావించి ఆవైపు "స్వేచ్చకోసం సాహాసిస్తుంది. పరిణామాలెలావున్నా స్త్రీ పురుషనిలా దై హ్‌క 0 మానసికంగా స్వీయానుభవాలను మలచుకోగలిగే జీవిత స్వేచ్చను సంస్కంర చైతన్యంద్వారా సాధించటానికి యత్నిస్తుంది. దీన్ని చలంమార్కు స్త్రీ సంస్క రణోద్యమంగా సాహితీజగత్తులో పరిగణిస్తూ ఉండటం పరిపాటి.

చలం ఎంత వాస్తవవాదో అంత కాల్చనిక భావుకుడు. చలం దృష్టిలో శ్రీ పురుష సంబంధాలు సెక్క్సుచుట్టూ తిరిగినా అక్కడనే ఆగకుండా పురుషుడు స్వియపరివూర్ణత్వాన్ని, శ్రీ పరిపూర్ణత్వాన్ని దర్శించే (పస్థానం సాగిస్తాయి (స్రీ కూడా పురుషనిలో అలాగే దర్శించాలి). అంటే ఇం్యదియానుభవం నుం అతిం్ధదియానుభవంవై పు పయనించే ఒక చైతన్యం మనిషిలోని ఇచ్చాళ కిగొ అమృత (సవంతిలా ఊటలు ఊరుతూ ఉంటు౦ది. చలంలోని అనుభవబలం ఈ అతీం దియానుభవంకోసంచేసే అన్వేషణమే, ఈ నది చలంను. సెక్సు రచయిత స్థాయినుండి సాహిత్య దార్శనికస్థాయికి తీసికొనిపోతుంది. (చలం శ్రీని భోగిలా రమిస్తూ యోగిలా దర్శిస్తూ ఉంటాడు. ఇది విరోధాభాసంలాంటి విన్యాసం. ఈ విరోధాభాసాన్ని తొలగించేది చలం సౌందర్యదర్శనం. వాస్తవ మైన జీవితంలో కాల్పనిక మైన భావనం ఎంతటి నిండుదనాన్ని, కళానుభ వాన్ని ఆందించగలుగుతుందో చలంగారి క పార్శ్వం చెబుతుంది.) కాల్పనిక (సవంతి లేకపోతే చలం సాహిత్యం పారుదలలేని నీరులాగా సెక్సు కంపుకొడుతూ చీద రెత్తించేది. చలం కాల్పనికంగా దర్శించిన శ్రీ[బతుకులో అందీఅందని అందాల అనుభవంగానేే మిగిలిపోయింది.

చలంలో అంతర్వాహినిగా (పవహించే నద్ది ఆత్మానుభూతికి సంబంధించిన మౌర్మిక్‌ సంవేదన. ఈశ్య్వరుజ్ఞి చూడటం ఎలా అన్న తవీన దంతాల జ్వలిస్తున్న ఆగ్న. అది [కమంగా ఇర్మదియాలను, మనస్సును, బుద్ధిని, కాల్బనిక సాహిత్య వ్వైతన్యాన్ని పట్టి పుటం పెట్టింది. చివరకు అరుణాచలం చేర్చింది... *సుధిను అందించింది. కథ ఆయనతోష్రాట్స కంచికి పోర్పంది, కాని ఒకటి మ్మాతం సత్యం, తనలో ఉన్న ఆత్మజ్యోతిని చలం చివరిరోజుల్లో బాగా వెలిగించుకొని కాగడాలాగా చేతిలో పట్టుకొని ఆ వెలుగులో తననూ జగత్తునూ చూచి తన్మయం పొందాడే కాని, ఆ జ్యోతిలా తాను మారలేకపోయ్రాడు, చలం (ప్రస్థానం అరుణా చలం దాకా సౌగటానికి అతనిలో ఆంత క్ర్చైతన్యంగా ఉన్న ఈ పంచనద సంపుటియే కారణం.

చలంకథ.వాసుదర్శనం స్రీత్రి?

చలం స్త్రీ పురుష సంబంధాలనే కళ్ళద్దాలగుండా సమాజాన్ని చూచాడు. విశ్హేషించాడు వ్య క్తి దర్శనంతో సమాజ వ్యవస్థను సమీక్ష్షించాడు. కాని, పురుషా ర్థాలన్నీ కొవాలని తాప్యతయపడ్డాడు. విశేషమంళా ఎక్కడుందం టే. అందరూ ధర్మాన్ని అంతస్సూతంగా పురుషార్థ భావనం చేస్తేచలం కామాన్ని అంత స్సూూతంగా పురుషార్థకామనం చేకాడు. అందువల్లనే అతడు వ్యక్తి (పాధాన్య వాదిగా పరిగణింపబడ్డాడు. సాహిత్యంలో చలం ఒక ద్వీపంలా మిగిలిపోయాడు.

సమాజంలో వ్య క్తికున్న స్థానం, [పాధాన్యం గురించి ఆధునికత త్త్వజ్ఞులు విశ్తేషించి చర్చిస్తున్నారు. వ్యక్తి పరిపూర్ణుడౌతూ తనతోపాటు సమాజ౦౧ కూడా పరిపూర్ణమయ్యేటట్లు ఆద్ర్యైతభావనం చేయడమే ఉత్తమ సిద్ధాంతం, వ్య క్తివోదం విశ్వజనీనవాదంగా విస్తరించ గలిగిన శక్తి కలిగినప్పుడు వ్య క్తిచేత (వతిపాదింప బడిన సిద్ధాంతం కూడా పరిపూర్ణ త్వాన్ని పొందగలుగుతుంది. చలంవాదం ఆటువంటి విశాలదృక్పథత౦గా చెలామణి కాలేదు. కాని, విశ్వజనీనమైన పరిపూర్ణ భావనకూ స్త్రీ పురుష సంబంధాలకూ ఉన్న సంబంధాన్ని నింగికీ, నేలకూ ఉన్న బంధంలాగా గుండెదడగా కొట్టుక"నేటట్టు చూపించగలిగిన అనుభవ సంవేదనగా మ్మాతం చలం సాహిత్యాన్ని సమీక్షించగలం౦.

చలం సాహిత్యాన్ని సమ్మగంగానూ, కథానికా సాహిత్యాన్ని విశేషం గానూ అధ్యయనం చేసి, పరికోధించిన డాక్టర్‌ వావిలాల సువ్బారావుగారు చలం గురించి ఇలా వివేచించారు:ః

“చలంగారు ముఖ్యంగా వ్య క్రోపాధాన $వాది (1961₹14021186), సమాజం లోని దోషాల వాస్తవరూపాన్ని గుర్తించి విమర్శించటంలో _బహ్మసమాజం వలెనే ఈయన వాస్తవ వాది. పరిష్కార సూచనలో వ్యక్తికి పరమ 'స్వేచృనిచ్చే కాల్పనికవాది. |బహ్మసమాజ వృషనికి చెందిన ఒక కాఖకు చిటారుకొమ్మన వూచిన ఒకే ఒక పువ్వు చలంగారు. అందరికీ అందనిపువ్వు. వూర్తిగా కనిపిం చటం కష్టమయిన పువ్వు. దూరంనుండే ఆకర్షణీయమైన పువ్వు. మూలంలో నుండి బలం తీసుకున్నా అకాళంలోకి చూచే పువ్వు. వృష్యాగాన 'స్వేచ్చానాట్యం చేసి చేసి వసీవాడేదాక, తన మూలాన్ని తనలోనుండే వేతుక్కోవటం మొదలు 'పెష్టేవరకు _ అన్ని భావ వాయువులకు మనసును తెరిచి ఉంచినవాడు. కాని,

759.22

ఇ పీఠికలు వీచిన గాలివైపల్హా కొట్టుకుపో లేదు. తన స్వగుణానికి _నచ్చినంతవరకు మెచ్చి? నచ్చని భావాన్ని నచ్చనళ్హే తిప్పి కొట్టటానికి వెనుకాడని స్వేచబ్బాపరుడు (పు. శ్ర) పరిశోధకుడు తీర్పునిచ్చే నేర్పును వెలారుస్తున్నది ఈ అభ్మిపాయం+*

మతులు డాక్టర్‌ వావిలాల సుబ్బారావుగారు ఉత్తమ ఉపాధ్యాయులుగా, రచయితగా మ్మాతమే కాక సమర్థులైన పరిశోధకులుగా ఈ సిద్ధాంత (గంత రచనంతో సాహితీలోకంలో స్థిరకిర్తిని గడించగలుగుతున్నారు. (పతిభావంతు డైన ఒక రచయిత సాహిత్యంలోని ఒక బలమైన కాఖను గురించి కూలం కషమైన పరిశీలన చేసే పద్దతికి _పమాణాన్ని నిర్మిస్తున్నట్లు సాగింది ఈ పరి శోధన కృషి. [గంథరచనా _పణాళిక అనుశీలనాత్మక పరిశోధనకు అర్ధవంత మైన అకృతి దిద్దినట్టుంది.

ఈ (గంథం పఠితచేత చివరిదాకా చదివింపజేసుకొంటుంది. ఒక మంచి ఈతగాడు లోతైన నదిలోకి నిర్భయంగా, నిటారుగా ఒడ్డుమైనుండి దిగి, లోనికి (క్రమంగా నడుస్తూ పోయి, (వవాహగర్భంలో జల్మకిడగా తన నేర్పును (పకటించి (వశాంతంగా మరలా తిరిగి నడుస్తూ [కమంగా ఒడ్డున చేరిన ఒక అనుభవం కలిగిస్తుంది. విశ్చేషణాత్మక మైన వివేచనతో గూడిన అవగాహనగల పరిశో ధకుడు మా్యతమే ఈ పోకడ పోగలడు, అందులోనూ.చలం కథాసాహిత్యమం టే-ఎత్తు పల్లాలపై ఒరవడిగా సుడులు తిరుగుతూ దూకుడుగా చెంగలించే తరంగిణి వంటిది. అటువంటి వదిలో [(వవాహాని కెంత ఒడుపుంటుందో; తరంగాలకంత తోపుడుంటుంది. ఈ రెండింటి మధ్య నడవటం, ఈతకొట్టడం. రెండూ నేర్పుంటే కాని సాధ్యపడని శిల్పాలు. డాక్టర్‌ సుబ్బారావుగారు చలం కథాసాహిత్య (వవావిన్ని బలంగా ఈది బిరుదాన్ని పొందారు.

ఈ సిద్ధాంత వ్యాసంలో పరిశోధన లోతులను తెలిపేవి తృతీయ చతుర్ధా ధ్యాయాలు, చలం కథానికా సాహిక్యాన్ని ఎన్ని దృక్కోణాలతో ఎన్ని అంళా లను, ఎన్ని రకాలుగా వివేచించటానికి వీలుండో ముందే శాస్త్రీయంగా నిర్హ

ణు యించుకొని, వాటిని కమబద్దంగా (పదర్శించటం ఇందులో స్పష్టంగా తెలిసే విమర్శ వివేకం. దాదాపు చలం కథను గూర్చి సమ్మగ పరిశీలనం దృష్టితో జరిగిందన్న సంతృప్తి ఈ భాగం చదివింతర్వాత పరితకు కలుగుతున్నది. మొదటి అధ్యాయం చలం సాహిత్యాధ్యయనానికే పూర్వరంగం:

చలంకథ- వాసుదర్శనం తితి0 అధ్యాయం కథానికా శిల్పానికి (పస్తావన. మూడవ అధ్యాయం కథానికా సాహిత్య పరిశీలనకు రంగ్య్పపవేశం. ఆరవ ఆధ్యాయం పరిశోధన ఫలితాంశళ సింహావలోకనం. ఆరధ్యాయాల మొదటి భాగం ఈ పరిశోధనలోని ఆంతర్వి భాగానికి సంబంధించిన ఆలోచన. రెండవ విభాగం విశ్తేషణ వివేకం. ఈవిధంగా సిద్ధాంత (గంథాన్ని విభజించటం వలన రచనకు నిర్మాణశిల్పమే కాకుండా పఠితకు పండొలిచి చేతిలో "పెట్టిన స్పష్టత ఏర్పడింది. రెండవ భాగాన్ని మొదటి భాగంలో ఒక అంగంగా మార్చెయున్నట్టయితే (గంఠథాన్ని చదివే టప్పుడు పఠితకు ఇప్పుడును ఆసక్తి ఉండేది కాదు. నిర్మాణ మర్మమెరిగి చేసిన ఈ విభాగం పరిశోధన పద్ధతిలోని పరిణతిని _పదర్శిస్తున్నది.

డాక్టర్‌ వావిలాల సుబ్బారావుగారి పదిశోధనలో వస్తుదృష్టి, (0)666- ౪1టా), వ్య్యగ 1పవృత్తి రెండు న్మేతాలుగా పనిచేశాయి. సత్యాన్ని నిర్మాగ మాటంగా చెప్పే తెగింపు, ఎటువంటి విమర్శకుని అభిిప్రాయమైనా తార్మి..కంగా విమర్శించి వాస్తవాన్ని నిరూపించే సరితూకం, నచ్చినచోటనై నా మెచ్చని చోట నైనా సమత్వాన్ని కోల్పోని నిరాడంబరమైన నిండైనశైలి ఈ _గంథానికి నిసర్గ మాధుర్యాన్ని ఆందిస్తున్న అమూల్యగుణాలు.

రచయితకు లాగానే పరిశోధకుడికి కూడా బలమైన వేళ్ళు సాహితీవరంగా సిద్ధాంతపరంగా బుద్ధిలో నిలిచి ఉండాలి. రచయితను పరిశోధకుడు సృకమంగా సాంయ్యమైనంతవరకు - అతణ్ణి సమ్మగంగా సమన్వయించుకొనే సైద్ధాంతిక దృక్ప ధాన్ని అన్వయమార్గంగా ఏర్పరచుకొని ఉండాలి, డాక్టర్‌ వావిలాల సుబ్బారావు గారటువంటి గట్టి పాండిత్యం ఉన్నవారు. అందువల్లనే చలాన్ని పాక్షికంగా అన్వయించే విమర్శలను (రారాగారి హెడానిజం వాదాన్ని) సమ్మగ దృక్పథంతో ఖండించి సృకమ నిర్ణయాలు వెలుపరింపగలిగారు. హాస్యాన్ని గురించిన ముట్నూరి సంగ మేశంగారి అభిిపాయంతో అలాగే అంగీకరించలేకపోయారు. చలంగారి దృక్పథాలను, రచనా శిల్బాలను విలువలను బట్టి, జాచిత్యాన్నిబట్టి ఒక్కొక్కసారి సుబ్బారావుగారు తమ పూర్వ విమర్శకులకంబటె భిన్నంగా అనుశీలించారు. అయితే రావుగారి నిర్ణయాలన్నీ ఆదర్శాలనీ, నిర్దష్టాలనీ చెప్పలేం. వారు భావించిన “శృంగారవీరం' లాక్షణికార్థంలో అర్థరహితం. చలంగారి అర్థంలోని శృంగారమే అయితే అది బొచిత్యరహితం, ఎన్నో

840 జీవియస్‌ పీఠికలు విలువైన రత్నాలను వెలికి తీస్తున్నప్పుడు ఒకటీ అరా కొరగాని రాయికూడా అందులో చేరవచ్చు, దానివల్ట రత్నాల విలువకు లోటేమీ రాదు! నిజానికిది చలం కథ వె వాసు దర్శనం!

“సమీక్షలు”, *'సాధారణాంకాలు” “ఫలితాంశలు" వివేచనలు, విశ్హేషణలు తులనాత్మక నిర్ణయాలు, వివరణాత్మక విశేషాలు, సారాంశాలు.ఇలా పరిశోధన వ్యాసంలో పనికివచ్చే వరికరాలనన్నింటిని సద్వినియోగం చేసి, సర్వాంగ చైతన్యవంతమైన పరిశీలనను తెలుగులో సాధించారు డాక్టర్‌ సుబ్బారావుగారు. చలంలాగానే ఈ పరిశోధన కూడా (వజలలో కలకాలం నిలుస్తుందని ఆశిస్తు న్నాను. డాక్టర్‌ సుబ్బారావుగారిని అభినందిస్తున్నాను.

*యుగకర్త - విశ్వనాథ ఆం క్షే

“అల నన్నయ్యకు లేదు తిక్కనకు లే దాభోగ మస్మాదృశుం

డలఘు స్వాదురసావకార ధిషణాహంకార సంభార దో

హల [బాహ్మోామయమూరర్తి శిష్య డయినా( డన్నట్టి దా వ్యోమపే

శలచాంగదీమృదుకీ ర్తి చెళ్ళపిశ వంశస్వామి కున్నట్ల్టుగన్‌.

తండ్మడికి పేరు తెచ్చే కొడుకు కలగటం ఎంత విశేషమో గురువుకు క్రిర్ది తెచ్చే శిష్యుడు లభించటం అంత అదృష్టం. గురువుకు గౌరవాన్ని తెచ్చే శిష్యుడు లఘువుగా ఉండటానికి వీల్లేదు. లఘువై న శిమ్యడివల్ల గురువుకు కలిగే గౌరవం కూడా లేదు. తిరుపతివేంకటకవులు కవికులగురువులు. ఆ కవికులంలో వారి గురుపీఠం చలనంలేనిదే. అయితే ఆ కవికులంలో గురుకులాన్ని నిలుప గలిగిన శిష్యునివలన వారి గౌరవం ద్విగుణీకృతమౌతుంది. విశ్వనాథ సత్య నారాయణగారు వేంకటశాస్త్రిగారి సంపదాయాన్ని సమున్నతంగా పోషించిన విద్వత్కవి. ఆయన సమకాలీన కవికులంలో స్యమాట్టు. స్మమాట్టుకు సామ ర్థ్యంతోపాటు స్వాభిమానం ఉంటుంది. భీశ క్రితోపాటు ధిషణాహంకారముంటుంది అది అంతస్సారంలేని ఆడంబరం కాదు; ఆత్మజ్ఞానంతో కూడిన అభిమానం.

విశ్వనాథవారి పేరు స్మరించగానే వెంటనే న్మరణకు వచ్చేది పై పద్యం, అందులో ఆయన గురుభ క్రికంటే ఆత్మపత్యయం అధికంగా కనవడుతుందని కొందరు విమర్శకులంటారు. అయినా, ఆ పద్యాని కలంకారమంతా అందులోనే ఉందని అందరూ అంగీకరిస్తారు. విమర్శకులకు కూడా వ్యామోహాన్ని కల్పించే విచ్మితమైన శక్తి విశ్వనాధవారి ఉ క్రిలో ఉంది. నన్నయ్యకు శిష్యులెవరున్నారో మనకు తెలియదు, తిక్కున్నకు మారన్న ఉన్నాడు. ఆయనవల్ల తిక్కన్నకు గౌరవం వచ్చిందంటే అందరూ అంగీకరింపరుగాని గురువుకుతగ్గ శిమ్యడని

• "విశ్వనాథ కవితా వై భవం", “విశ్వనాథ సాహితీ సమాలోచనం' అనే

(గంథాలలోనిగెవస్తావన (17-11-74), యుగక ర్తకు యువభారతి నివాళి

(8.9.1008) అని జీవియస్‌ గారు (వాసిన పీఠికలు, ఈ రెండూ

యువభారతి ప్రచురణలు,

కి జీవియస్‌ పీఠికలు మాతం ఆయన్ను ఆదరిస్తారు. మరి ఆ అంశంలో వేంకటకాన్త్రిగారు అదృష్ట వంతులే. అది అందరూ ఒప్పుకొనే సత్యం. అయితే విశ్వనాథవారు తనను గురించి అంత విశేషణాన్ని వేసుకోవటం లోని బొచిత్యాన్ని గురించి వాదోపవాదా లున్నాయి. బౌచిత్యం ,(పతిపాద్య విషయాన్ని [పతిపాదించే విధంలో ఉంటుంది. ఒక వాక్యంలో ,పధానాంశం (కయం21 లషర8ల) కొద్దిమాటల్లో ఉండి, ఉపాంగం (వ2సం9610866 1205ల) దీర్చంగా ఉందనుకోండి. ఉపాంగం ఎప్పుడూ (వధానాంగానికి గౌణమే. అయినా అది _వధానాంశ (పశస్తికి పఠాకగా నిలుస్తుంది. ఇది లోక వ్యవహారంలో ఉన్నదే. రాము డల్పు డైతే గురువైన వసిష్టునికిగాని, విశ్వామితునికిగాని ఏమి గౌరవం? రావణు డల్పుగెతే తద్విజేత అయిన రాముని కేమి గౌరవం? తిక్కనగారు [వాసిన నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో విస్తృతంగా వర్ణింపబడ్డ రావణ పర్మాకమం చివరకు రామార్పితం కావటం లేదా? ధ్వనిమార్గంలో అది ఒక సూక్మరహస్యం. వై పద్యం ఆ వ్యంగ్య గౌరవంతో సాహిత్యగౌరవాన్ని సంపాదించుకొన్నది. “అలఘుస్వాదురసావతారధిషణాహంకార సంభారదోహల (వాహ్మీమయమూ ర్తి" శిష్య డయినా. డనడంలోనే వేంకటళానస్త్రిగారి. గురు మూర్తి హిమవన్నగ శృంగంలా నిలిచి ధవళకీ క్రి చందికలను (పసరింప గలిగింది. ఆంత సమాసం ఆహంకారానికి చిహ్న మంటారా? అధికారికి ఆహ ౦కారం అలంకారమే. నిజం చెప్పితే నిష్టరం అంటే చెప్పలేం కాని _ తెలుగువారికి వెంక టేశ్వురు( డెంత మహసీయుడో విశ్వనాథు డంత మహితాత్ము౦డు. ఈ అద్ర్వ్వైతసిద్ది ఉన్న బుద్ధిమంతులకు ఈ పద్యంలోని రససిద్ధి కౌచిత్యవిచార చర్చ ఆడ్డం రాదు, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్త్రిగారు శిమ్యల పై అమృత వర్షాన్ని కురిపించేవారు, శ్మతుపర్వతాల పై పిడుగులపిండు పరిపించేవారు. వారి వ్యక్తిత్వాన్ని సూకక్రి మరందంతో వ్యాఖ్యానించారు విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు: క్‌ “తన యెద యెల్ల మెత్తన కృత (పతిపద్యము నంతకంటె మె త్తీన తన శిష్యలన్న నెడదం గల (పేముడి చెప్పలేని మె త్రన యయి శ్యతుపర్వతశతారము సత్కవి చెళ్ళపిళ్ళ వేం కన గురు వంచు జెప్పికొన(గా నది గొప్ప తెలుంగునా(డునన్‌

యుగక ర్త-విశ్వనాథ శ్రీశ్తీర్రీ శాస్త్రిగారు శ్మతువులపట్ల చూపించే పారుష్యానికి ఉపమానం ఉంది కాని శిష్యుల పట్ట చూపించే వాత్సల్యానికి సాటిలేదు. పై పద్యంలో “చెవ్పలేని మెత్తన అని చెప్పి ఊరుకోవటం శిల్పం. భావుకునికి చెప్పలేనంత ఆలోచనామృతాన్ని ఆందించే తెలుగుపలుకుబడి, గురుకృవను కూలంకషంగా చవిచూచి, మనకు చవిచూపిన చతురుడు విశ్వనాథ. “పుడమిని బెక్కుసత్క-వులు పుట్టిరి; ముట్టిరి సత్కవిత్వపుం దొడిమలు; చెళ్ళపిళ్ళకవితో( దులతూగెడువారె? వానలో దడియనివారు మద్గురువధానమృదూ క్తి మకంద ధారలో గడుగనివారు మా కెచట6 గాన(గరా రిల( దెల్లునాండునన్‌.” విశ్వనాథవారి గురుుపశ స్తికి పతాకవంటి దీపద్యము. సత్కపు లెందరో కవిత లల్లినారు కాని, వా రాకవిత్మాపసూనంలోని తొడిమను మా(తమే తాకగల్లి నారట! వేంకటళాన్త్రిగారు కవితామరందాన్ని సేవించి ఆవధానకవితామాధా ర్యాన్ని వర్షించారట!। వానలో తడియనివాడూ, వారి మరందధారలో మునుగని వాడూ తెలుగునేశంలో లేడట! తెలుగునాడులో తిరుపతివేంకటకవుల అవధాన కవిత్వం సమ్మోహనమం్మతంలా పనిచేసింది. వారి అవధానాన్ని చూచిన (పతి యువకుడూ ఆవేశంతో కలాన్నిపట్టాడు. జంటకవిత్వం చెప్పాలని ఉబలాట పడ్డాడు. విశ్వనాథవారూ ఆ _పభావానికి లోగినవారే. జంటకవిత్వాన్ని సాగించిన వారే. కొడాలి ఆంజనేయులు వారి జంటకవి. ఆయనతో కలిసి చేసిన కవితా వ్యవసాయం కలకాలం సాగకపోయినా కమనీయ స్మృతుల్నిమ్మాతం -విశ్వునాథకు మిగిల్చిపోయింది. కతన మృదుజిహ్వు పై రవలు దాల్చిన నూ(గునిగారపుం జిగుల్‌ చను కవితాసతిన్‌ విడచి సాధుమహాహవశీలు( డౌ మహా త్ముని యసిలేనిసేనంబడి పోయెడువాని. గొడాలి యాంజనే యుని మును నాకు జంటకవియున్‌ (బియమ్మితము సంస్మరించుచున్‌”.... 'ఆతండె తోడు కల్గినను నచ్చముగా6 గలకండ లచ్చిలుం బో(6తలు పోసి యుండెదము పోతనగారి విధాన; నని కల్పవృక్షంలో కరుణార్ధఏంగా చెప్పుకున్నారు విశ్వనాథ. ఆయనకు మ్మితు డన్నా శిష్యు డన్నా 'ఎడదం గల (పేముడి చెప్పలేని మెత్తన," విశ్వనాథ కవిగా ఎంత గొప్పవాండో వ.నసున్న మనీషిగా అంత మహోన్నతుడు,

శ4డ జీవియస్‌ పీరికలు ఆధునికార్యధ సాహిత్యజగత్తులో విజ్వనాథ ఒకవిరాణ్మూ ర్తి. వచన కవి త్వాన్ని వినా (ప్రావీనాధునికార్యధ (ప్మకియల్లో ఆయన చేవట్టని (పక్రియ లేదు; పట్టింది బంగారం చేయని పట్టు లేదు. గేయం (వాసినా, వద్యం రచించినా, ముక్రకం (ానినా, మహాకావ్యాన్ని రచించినా విశ్వనాథకృతిలో ఆయనదైన ఒక వ్యక్తిత్వం పతిబింబిస్తుంది. వాక్కులో, వాక్యంలో, శబ్దంలో, సమాసంలో, భావంలో, భావనంలో, దర్శనంలో, విమర ఛనంలో, భాషణంలో, భూషణంలో ఒక వై లత్ష్యం వెల్లివిరుస్తుంది. మహాకవిగా మనుగడ సాగించటానికి ఉండ వలసిన మొదటి లక్షణం ఈ వ్యక్రిత్వం. “గోదావరీపావనోదారవాఃవూర మభిలభారతము మా దన్ననాండు శుంగభ్మ దాసముత్తుంగరావముతోడ కవులగానము (వతి. గలయునా(డు పెన్నానదీసముత్పన్న కై రవదళ గ్రేణిలో తెన్గు వాసించునాండు కృష్ణాతరంగనిర్హి దగానముతోడ శిల్పమ్ము తొలిపూజ సేయునాండు ఆశరజ్ఞాన మెలటు(గదో యాంధజాతి? విమలకృష్టానదీ నైకతములయందు కోకిలపుంటాట పిచ్చుక గూండ్డు కట్టి నేర్చుకొన్నది పూర్ణిమానిశలయందు.' విశ్వనాథవారితై లి ఒడ్డులొరసి (వవహించే తెలుసుజీవనదిలాంటిది. గోదావరీ (వవాహగాంభీర్యాన్ని సంతరించుకొన్న వారివాక్సాక౦ం శ్రీనాథఠకవిసార్వభౌముని కవితారీతివలె (పౌఢిమను పృక్కిలిస్తుంది, సామాన్యంగా విమర్శకులు సంస్కృత సమాసబంధుర మైన రచనంల్లోనే (పౌఢిమ ఉంటుందని భావిసారు. అది సమం జసం కాదు. ప్రాడ్రి కవియొక్క ఉఊక్రి న్మాశయించి కావ్యజీవితాన్ని సారవంతం చేస్తుంది. కవి (పౌఢోక్తి శద్దాన్నీ అర్ధాన్నీ అ(శయించి ఉంటుంది. అది వస్తు వునూ, అలంకారాన్నీ, రసాన్నీ వ్యంగ్యసుండరం చేస్తుంది. ధ్వనిమర్మజ్ఞులైన విశ్వనాథవారి [పొథో క్రి రసజగత్తును వ్యంజింవజేని సౌర్ధకమౌతుంది. ఆయన ర సయోగి,సర్వశబ్ధవవంచాన్నీ రసోన్ముఖంగా నడివిచటంలో అందెవేసినచేయి.

యుగక ర్ర-విశ్వునాథ తీక్షక

“కవి _పతిభలోన నుండును గావ్యగతళ

తాంశములయందు. దొంబదియైనపాళ్ళు

(పాగ్వివళ్చిన్మ తంబున రసము వేయి

రెట్టు గొప్పది నవకథాదృతిని మించి” అని ఆయన దృక్పథము. రసాభివ్యక్రిని కల్గించే శబ్దం ఆంతరమైన భావ్యవపం చానికి బాహిరమైన (పతీక. చిత్తావస్థ కుచితంగా శబ్దరచనను తీర్చిదిద్దటం శిల్పం. అందులోనుండే సమాసాలూ, నుడికారాలూ, జాతీయాలూ, వాక్యవిన్యా సాలూ చ్మితవిచ్మితంగా లాస్యంచేస్తూ ముందుకు వస్తాయి. వాని విన్యాసంలో, ఆవిష్కరణంలో కవి[పొఢి కదన్నుతొక్కుతుంది. ఆ (పౌఢగతిలోనే విశ్వనాథ వ్యక్తిత్వం _పత్యక్షమౌతుంది.

పె సీసవద్యంలో ఆంధ్మపళస్తి వస్తువు. దానిని తెలు;/గునదుల నాలంబ నంగాచేసి విశ్వనాథ వ్యక్తీకరించారు. నదీవై భవాన్ని అవిచ్చిన్న ధారామధురంగా ఆవిష్క రించటం, కళావై భవాన్ని తెలుగు పలుకుల జిలుగుళిల్పంతో వ్యంజింప€ జేయటం పద్యరచనలోని శిల్పం. శ్రీనాథుడన్స టు *| పొడి పరికింప సంస్కృత ఖాష యం(డీ”, “పలుకు నుడి రమి నాం రాష యం్యడు.. అయినా మేకు నది కర్ణాటభాష. ఆ భాష యేమిటన్న (పశ్న అలా ఊంచితే-అది ఒక విలక్షణ మైన వాక్సాకం అన్నది సత్యం. అలాగే విశ్వనాథవారిదీ విలక్షణమైన కవితా మార్గం. రసవ్యంజకత్వమే దాని లక్ష్యం. ఆంధజాతి వైభవమంటే అణువణు వునా పులకిస్తాడు విశ్వనాథ. (పాచీనార్యధ పౌరుషమంతా తన ర క్తనాడుల్లో (వవహిస్తున్నట్లు పరవశిస్తాడాయన.

“ఇమ్ముగ6 గాకుళమ్ము మొద లీవరకుం గల యాంధవూర్వురా

జ్యమ్ముల పేరు చెప్పిన, వృూదంతర మేలొ చలించిపోవు, నా

ర్ట్రమ్మగు చి త్తవృత్తుల పురాభవనిర్ణయ మేని ఎన్ని జ

న్మమ్ములు గాగ నీ తనువునన్‌ (బవహించునొా యాంయధర క్రముఠల్‌”

"ఇది వినిపింతు నంచు వది నెంచెద మి్మితులకున్‌ గళస్థిగా

ద్ల్దదికము, లోచనాంత బహుధ్యాసుత బాష్పనదమ్ము, స్పందనా

స్పదహృదయమ్ము, నావనికిం జాలక చేసెడు, నన్ను నింతగా

నెద వదిలించుకొన్న దిది యెక్కడి వూర్వజన్మవాసనో!”

ఆ7౪75౨.28

శ్‌ రక జీవియస్‌ పీఠికలు

వేంగి కేశాన్ని కీర్తించేసందర్భంలో (వాసిన వీపద్యాలు. వా స్తవజగత్తులోనుంచి వాసనామయమైన ఆంతరజగత్తులోకి ఆలోచనను అంతర్భవింపజేస్తున్న వీపద్యాలు. అంత శ్చేతనమే ఆక్షరాకృతి కాల్చటం ఈ పద్యరచనా శిల్పం. అచ్చమైన అనుభూతికి మచ్చలేని మణిచర్పణా లీపద్యాలు. 'రమ్యాణి వీక్ష్య మధురాంశ్చ నిశమ్యశద్ధాన్‌' అన్న కాళిదాసుక్లోకంలోని రసదృష్టి ఈ పద్యాల్లో కనిపిస్తుంది. ఆపూర్వభావనాబంధురమైన రచనంతో ఆలోచనామృతాన్ని వర్షిం చటం కంటె సున్నితమైన హృదయస్పండనాన్ని కలిగించి తన్మయత్వం కల్గించటం కష్టం, రసార్హ్పచిత్తునికిగాని ఇట్టి రచనం సాధ్యం కాదు!

తెలుగుదేశాన్ని, బుతువుల్నీ, నదుల్నీ, తెలుగు (పకృతినీ తమిమీర వర్ణించారు విశ్వనాథ. జాతీయకవులలో జాతిరత్నం విశ్వనాథ.

"'మాపూర్వార్య ధధ రాధినా యకకథామంజూషికారత్నగా

థావద్యావళ పేరి హారిసుమనోదా మంబు మాద్వీకథా

షాపృక్రంబు మహా పబంధరచనాసౌందర్యపు౯ా వాసనల్‌

తీపై కమ్మంగ నార్యధసోదరుల కందిత్తున్‌ గళాంకమ్ముగన్‌' అని ఆంధధృపశ స్తిని (పబోధకవితాశాఖలకు (వపుల్లకుసుమపరాగంగా తీర్చి దిద్దారు, ఆంధధవిష్టువు, కాతవాహనుండు, గోత మీష్మితశాతకర్ణి, మాధవవర్మ, (పోలరాజు మొదలైన తెలు/గుటేడులు; వేంగికేతము, ముఖలింగము మొద లైన తెలుంగు నాడులు; నన్నయభట్టాదులై న ఆంధధకవులు ఆంధ(పశ స్తీలో అమరగానానిక్షి పాతులై నారు. కాళిదాసులా విశ్వనాథవారు బుతుసంహారాన్ని

చించినా ఇందులో వర్ణింపబడ్డవి తెలుగు బుకువుల వింతసోయగాలు .

(గీష్మకాలంలో విజయవాడ (పాంతంలో (వకియేటా పూరిపాకలు పరశురామ (పీతికావటం పరిపాటిగా వినవచ్చే వార్త. ఆ వాతావరణం ఈ సీస పద్యంలో వెలుగునిస్తుంది. చక్ట్‌మ్మ వని వస్త్రముకొంగు జారి [కిందను నంటుకొన్నది దాలిసెగకు; దొడ్డి న ( ట్ర్‌య్యార్చి, తొల(గ, నెక్కడొ రవ్వమిగిలి పెన్గాలికి రగిలి యెగిరె బామ నకుం (దాట (వేలనైన పజువు గట్టునులక దివ్వె ముట్టుకొనియె

వ గా ట కులమంట బోసిన దృష్టి తీసి మిల్మిలం (వేలి చూరెక్కె మిరపతాడిమ

యుగక ర్ర-విశ్వునాఠ క్రీడ? పురముః పేట, పల్లె పరశరామ,పీతి కాది హేతువులుగ నాడుకొనిరి నిందలేకయుండం బొందె పోదన్నట్టు యమునివోని (గిమ్మ నరయలేక,” తెలుంగుపల్లెల జీవనాన్నే కాదు తెలుగుపంటల వైభవాన్నికూడా విశ్వ నాథ బుతు ధర్మవి శేషాల్లో వర్ణించారు. మచ్చుకు శర్మదుతువర్ణనంలోని ఒక వద్యం- “పొద్దుటింతల వాయువులు తావికైై మెల్ల కొతిమేరచేల పెం గొసరులాడె చిజుచేయయు వలచెం గోసిన జొన్నచేనిలో, దొడిమదగ్గర పచ్చిదోసవండు పండి కోయనిమిరపలు "పెండ్దికూతుం్యడ వలి సకుంకుమశోభ( గులుకులాడె వడిసెలడా, తప్పునాడుపు నేర్పెను దల్లి చిన్నిపిట్టకు మొక్క-జొన్నచేల జెలంగె దలగిల్లిన పొగాకు నెనగతంపటులును బంతిపూల్‌ మిరపతోటలకుమధ్య శర్మ్యదుతుసమ స్తము (బహ్మదర్శనము చేసె6 గూడి మెట్టపొలాల వికుంఠలక్ష్మి.” 'హేమంతర్హువులో మంచుబిందువులు ఉత్చే9క్షాలంకార భూషితా లై ఉజ్జ్వల తారకల్టా విశ్వనాథకవితలో వెలుగొంది నిలిచినాయి: “తట్టలో. గూర్చుండ బెట్టిన వధువునా గుమ్మడిపూ వుతోం గులిం నొకటి; ఖండితాపాంగస క్తనవాంబుకణమునాఘాసా గమనయందు గదలె నొకటి; తులస్మిముగ్గున నిడ్డ తొలుకారు దివ్వెనా సాలీనిపటము పై సాగి నొకటి ఘూర్ణరీిముఖలంబికొసము త్రియంబునా నాంయాడ నొసటివై నాటె నొకటి మధువునా( బూవు(బూవున మసలె నొకటి జగ్గునా నాకునాకున జాతె నొకటి మంచుబిందులు నవసుకుమారమూ రీ మంతములు [(పాతరంత హేమంతవేళ. ఉపమానాల నెన్నుకోవటంలో విశ్వనాథవారి బొచిత్యదృష్టితోపాటు, అపార లోకవ్యుత్పత్తి వ్య క్తమౌశున్నది. వ్యుత్పత్రి భి త్రివంటిది. (వతిళ చిత లేఖనం వంటిది. పరిపుష్టమైన భిత్తి లేనిదే చిత్రం కలకాలం నిలవదు. బుతువర్ణనాల్లో శరత్కాలమూ ర్తి సాషాత్కారం విశ్వనాథ భావుకత కబ్బిన శరచ్చం దికాధవళశకీ ర్తి. “జెక్కలు చాంచి తీరికగా(గ గాలిలోం దేలిపోయెడు నంచవోలె వచి ఏ సితవస్త్రకృతగరున్మతి నృ త్తసమభంగ తురికిల న ర్తకిసరణి వచ్చి ఇరుదెసల్‌ కాంతిచే నారయ సూర్యున కెదురౌ సితాంబుజలక్ష్మి యట్లు వచ్చి నిమ్నోన్నతములు లేని కులాంగనాచ్చ కూలంకష( పేమకల్పముగ వచ్చి

$48 జీవియస్‌ పీఠికలు చందిరునివోలె నవసీర జాతబంధు కిరణసంస్పర్శచేత వెల్లించుకొంచు( , దన తనూ సృష్టిసర్వ మందముగ వచ్చెం దల్లి కృష్ణాతటిని శరత్కాలమూ రి. కాలచ్మకం చేతనాచేతన మైన (పకృతిని _పథావితం చేసే పవృత్తిని సూమ్మేవీ శతో పరిశీలించి పపంచించేత త్త్వం బుతుకీర్తనంలో కనపడుతుంది. (పకృతి పరిణామానికి మానవ్మ్యపకృతి (ప్రతిస్పందించే _ష్మకియను _పత్యంళ (పౌఢంగా చ్మితించిన (పాచీనుల్లో రాయలూ, అధునికుల్లో విశ్వనాథవారూ అ్యగగణ్యులు. విశ్వనాథవారి గేయ కావ్యాల్లో (పళ స్తి గాంచింది 'కిన్నెరసాని పాటలు." భ్యదాదిరాముని తోవను కాచి గోదావరీనదీమ తల్లి యొడిలో నిలిచిన కిన్నెరసాని వాగు విశ్వునాథవారి కల్పనలో ఉద్విగ్నయైన తెలుగుపడుచులా రూపొందింది, అత్త "పెట్టి అరళ్ళకూ, కట్టుకున్నవాని మెత్తనితనానికీ మధ్య నలిగిపోయిన ఆ పడుచుపిల్చ కంటికి కడవ కట్టటమే కాకుండా, పతికౌగిలిలో వాగుగా కరిగి జాలువారింది. పణయమూర్తి _వవాహమైన [పళయాన్నెచూచి కిన్నెరసాని భ ర్త కుమిలికుమిలి శోకించి కరడుకట్టి శిలయై పోయాడు. “ఈవు రిసాకృతి వగుటను - ఈ వైఖరి [పవహించితి నేను శిలహృదయిండను - పూనుదునే ధునీవైఖరి” అని వాపోయినాడు. భర్తలో ఘనీభవించిన కరుణం, భార్యలో వరవళ్ళు (కొక్కిన కరుణం ఆకృతి కల్పనకు ఆలంబనంగా (గహించారు విశ్వనాథవారు. నదీమతల్లిని నారీమణితో పోల్చటం కవిసమయం, వాగునే మగువగా రూపించటం ఇందులోని శిల్పం. “తికి ఉన్నప్పుడూ - అతివ కిన్నెరసాని యెంత ఒయ్యారియో యెంత నెమ్మదిచానొ అంత ఒయ్యారమ్ము అడుగడుగు పోయింది అంత యిల్దాలినెమ్మదితనము చూపింది.” కిన్నెర నడకలూ, నృత్యమూ, సంగీతమూ, దుఃఖమూ, (ప్రవాహపరంగా సాగినా కిన్నారసాని జలదేవతగా అంతరంగానికి రూప్పకడుతుంది. ఆనదీసుందరి (వతి కదలికా విశ్వనాథవారి గేయచ్చందంలో హృదయస్పందంగా నినదిస్తుంది= *“కదలగా కదలగా-కాంత కిన్నెరసాని వదుప్పకట్టిన లేళ్ళ కదుపులా తోచింది

యుగక ర్త-విశ్వనాఠ క(9

కదలు తెల్లని పూలనదివోలె కదిలింది

వదలు తెల్లని (తాచుపడగలా విరిసింది."

“జలజలా పొంగింది-బిలబిలా నడచింది

పరికిణీ తొక్కాడు పదియేళ్ళ కన్నెలా

చిన్నిగంతులు వేయు తెల్లనాబెయ్యలా

పసిపాప సెలవివారిన బోసినవ్వులా'

“జలదేవతల వెంట సాగి కిన్నెరసాని

తెలికారకలవెంట వెలుగులా తోచింది

తలిరువూవులవెంట తావిలా తోచింది

తెనుగు పాటలవెంట తీపిలా తోచింది విశ్వనాథవారి ఉపమానాలు వర్ణ్యవస్తువు యొక్క ఉన్న రూపాన్ని చెప్పటంతో ఆగక ఊపహా[వపంచాలకు [కమంగా తీసికొనిపోతవి. మాలోవమలలో విశ్వనాథ మలచిన శిల్పం అది.

ఆవేశంలో నీటిజాలుగా మారి, కొండకోనల్లో బారి, అడవులబడి పరు వెత్తినా కిన్నెరసాని మహావతి[వత.. కిన్నెర తపకుటెసకుల్ని చూచి సాగరుడు మోహపడ్డాడు; ఆమెను కౌగిట్లో చేర్చాలని ఉవ్వెత్తు శెరటాలతో ఉప్పొంగి సోయాడు; కులమర్యాదను కాలదన్ని కులకాంతలను చెరవ్లే సౌమంతుడిలా కామాంధ్యాన్ని (పదర్శించాడు. కడలిరాజు నిజరూపం తెలుసుకొన్న వడతి కిన్నెరసాని పరిపరివిధాల వరితపించింది.

“తనకున్న మరియాద యెంతా-తనకున్న గారవం బెంఠా

లోకాలు తప్పు[తోవని పోవునా యేని

సర్టి చెప్పగలట్టి సైమంతు డీ రాజు

తానుగా దిగెనా-తప్పుదారులకూ

“ట్ల నాథ నిను వీడి వచ్చీ-ఓ రాజ నిను వీడి వచ్చీ

నాయొడ ల్సయితమ్ము నానాజనులు కోర

యీయేవపుంబదు కేల పొందితినిరా

అంచు వగచినదీ-అంచు లుధభినదీ,”

జీవియస్‌ పీఠికలు శ్చిషి్ర ల పతి నెడబాసిన పడతి సంఘంలో పడే అగచాట్టు వ్యంగ్యంగా ఈ యితివృతంల సూచింపబడినవి. గోదావరీ మాతవంటి గుణవతులు గో ముఖవ్యామా౨లైై సన్ని ధులనుండి కన్నెపడుచుల్ని కాపాడి కడుపులో పెట్టుకొని రక్షిారన్న న్‌ క కిన్నెరసాని వాగు గోదావరిలో సంగమించే ఘట్టంలో కవి ధ్వనింప కాడు మే వ్లైభవాన్ని వస్తువుగా తీసికొన్న ఆధునికకృతులు చాలకొద్దిగా బది ఉన్నాయి. ఆధునిక సాహిత్యంలో వాటికి “కిన్నెరసాని కున్న క్రిర్తి థ్‌ క తెలుగుదనం తెట్టకట్టిన తేనెవాక, తెలుగుపాట ర క్రికట్టిన దేశివృ త్తం. జ వె కిన్నెరసానిపాటలు పాడితే తెలుగుదేశం పరవశించిపోయింది. ఇప్పటికి, ప్పటికీ ఆబాలగోపాలాన్ని అలరించే మధుర కవిత ఈ కావ్యం. విశ్వనాథవారు భావకవిత్వయుగంలో _పణయగీతా లాలపించార్య అద్వైత పేమ వారి ఆరాధ్యత త్వం, ఆ (పేమకు (పతీకయైన స్త్రీ అనురాగా ఆరాధనకూ ఆలంబనం. ఆనంత విళ్వాకృతిగా వ్యాపించిన (పకృతి ఆ పణ మూర్తికి పతిరూపం. ఆ ఆనంతమూరర్తిని హృదయాంతరంలో నిలుపుకొన్న ఆరాధకుడు కవి. ళ్సి నిజస్వరూపమ్ము ధ్యానింప నెంచి

విశ్వవ స్త్వ్వంతరమ్ముల వెదకి వెదకి

కొసకునా హృదయాంతర కోటరస్థ

వైన సూజ్ముకృతిని నిన్ను నే నెటింగితి.

నేను పాపంచికముగ ననేకకార్య

లగ్న హృదయుండ(బోలతె నెల్దరకు( గానం

బడుదునే కాని దేవి! నా భావ మెపుడు

నిత్యలగ్నంబు సీ పాదనీరజముల.”'

ఆ దేవి (వఇయార్థంలో భావసుందరి కావచ్చు, పరమార్థంలో పరదేవత కావచ్చు. మధురభావనంలో మార్మికత విశ్వనాథవారి భావగితికొ ఖండాల్లోని ఒక (పత్యేకత,

విశ్వనాథవారి భావగీతాల్లోనూ, శతకాల్లోనూ ఆత్మనాయకమైన భావ (సవంతి అంతర్హయగా (ప్రవహిస్తుంది. ఆయన (వణయజీవితంలో పాలుపంచు శొన్న అర్ధాంగి (మొదటి భార్య) ఆమరత్వాన్ని పొందినప్పు డాయన సంస్కార

యుగక ర్త-విశ్వునాథ ర్‌ వంతమైన అంతరాత్మ ఆ (పేమమూర్తిని అమరజ్యోతిగా ఆరాధించింది. వైయక్రికమైన కవికరుణం విశ్వజనీనమౌతు౦ది కవిత్వంలో (వరలక్ష్మీతిళతి) =

“నివు వేలుపుటూరి వేవెల్లురేకవు కేవలమును మృదాకృతిని నేను

సీవు సదాచారనిష్టాయతాత్మవు కడుదురాచారనిన్థుండను నేను

నీవు నిశ్చలమనోభావాభిరామవు సరి చంచలాతిచంచలుండ నేను

నీవు న్రీరూపమందిన గేహధర్మమ వొకరీతి కొదుగని యులిపి నేను (పకృతి వచ్చముగా సీవు; వికృతి నేను నా పొనర్చు మహాఘసంతతుల నడుమ నే సుకృత లేళఫలమొ నా యిల్లు సీవు లీలగా. గొన్నినాష వెల్గించినావు*.

భౌతిక విభావనామయ మైనప్పుడు సాధారణీకరణం చెంది సహృదయ చిత్త్మదుతిని కలిగిస్తుంది. వస్తువు ఆత్మ్మాశయమైనా అనుభూతి రస్మాశయం,

విివలంభశృంగారానికి కాళిదాసు మేఘదూత వసిద్ధి, ఆరధునికాం్యధ కృతుల్లో విశ్వనాథవారి “శరిదూతము* అటువంటిది. (వణయకుపితులై న నాయికానాయకులు వకళశయ్యాగతులై కూడా వరాజ్ముఖు లౌతారు. నాయకు(డు శశిదౌత్యాన్ని ఆర్జిస్తాడు.

“అమృతము కూడుకట్టినదొ రా! యల దూరపు సీరికొండలో

గొమరుమిగుల్‌ సితాంబుదముకోసల మూసలు పోతు వెన్నెలల్‌

రమణి యొకింత కోపన పరాజ్ముఖ యైనచి, నాకు. జెప్పుకో

నమరినదూత యిప్పు డెవరందువు నీవు వినా నిశాపతీ!* తన [పయోజనాన్ని సాధించుకోవడానికి పరోపకారపరాయణత్వాన్ని (వబోధి స్తాడు.

“తొలుతను నాదు_ప్రేయసి మృదు (పణయా గహ మొ త్రిగిల్హ(గా

సలి పెదవేని నీ కలువచానయు నీవును గూడి తెల్పవా

రలు సుఖియింపవచ్చు నవురా! పరులన్‌ సుఖియింప'జేసిన

ఘ్టులు నగుగాక నీవ యొకండున్‌ సుభియించిన నేమి గొప్పయో? దౌత్యాన్ని నిర్వహిస్తే ఉపాయనాన్ని అందిస్తానని ఆశ కల్పిస్తాడు,

“తేర్చితివేని. జిర్నగవు తీర్చిన వల్వరుసన్‌ మెలబంగులున్‌

మార్చినవేడుకన్‌ రతి. జెమర్చిన చల్వలు నూర్పు తావులున్‌

కూర్చిన పేమ నీకు నొడ(గూర్తుము కాన్సలు దంపతివజా

భ్యర్చితమూ ర్రివై తిరుగుమూ! చిఖువెన్నెల( బంచి పెట్టుచున్‌.

స్‌ పీఠికలు 852 కీవియస్‌ వెలుగుజేనిని వసన్నుణ్ణి చేసుకోవటానికి స్తోతం (ప్రారంభిస్తాడు: శక్ర పురపు(బల్కు-లట్లు కలకండపొడింబలె సన్నసన్నగా లిపొరలసందుసందుల. జలించి వెసన్‌ మణిముక్క- (తుంచిన నట్టు పొదలి వైటికిన్‌ మెలసి లోసలలోసల చల్లచల్లనై నః కృవగల నీదు రేవెలుగురేకలు మాకు (సన్న మయ్యెడున్‌ '. ఉదంకుని నాగస్తవంలా సాగిన కవికుమారుని (పార్థనం ఫలిస్తుంది. పరాజ్ముఖయైన నాయిక సౌముఖ్యాన్ని (పసాదిస్తుంది. స్వార్ధం తీరిందికదా ఆని నాయకుడు పరార్థాన్ని మర్చిపోడు. 'సీ దయ నాకు నొక్కనికినే యిపుడే దయచేసినంతటం గా దెపుడే దయాశిశిరకాంతుల జూడవలెన్‌, మజెవ్వండే సి దయితానవ్యపణయనిర్భర కోపపుబాళ( గుందుచో నాదుకొనంగనున్‌ వలెనయా! చలివెన్నెల సోనజల్లుతో .* సర్వలోక మంగళాకాంక్షియైన నాయకుని ఉదాత్తాయం కావ్యవిశ్వజనీన త్వాన్ని వేనోళ్ళ చాటుతుంది. శశిదూతం విశిష్టమైన దూతకావ్యం. తెలుగుదనం వండు వెన్నెలలా విరిసిన వినూత్నపయోగం. విపలంభళ్ళంగార [వయోగ శిల్పంలో సరిక్రొత్త కల్పన, వెన్నెలవై భవానికి కవితావ్యాఖ్యం భక్తుడు భగవంతునికి ఆత్మవేదనాన్ని నివేదించుకుంటున్నట్టుంటుంది విశ్వనాథ కతక్ర కవిత్వం. ఆ వేదనలో అవస్థలు అనంతాలు, “స్వాంతంబన్‌ మృదుశయ్య పై బజచితిన్‌ భ _క్మపథావస్త్ర మ త్యంతంబున్‌ బయి( జల్లితిన్‌ మృదులభావాఖ్య పనూనా? నా యంతగర్గేహము బాగు చేసితిని సీక్తై కంటిదారిన్‌ (బతీ కీంచున్‌ వాసకసజ్జికన్‌ బలె నుమాచి త్తేశ। విశ్వేశ్వరా[) ఇందులో కవి నాయిక అవస్థ _వాసకసజ్జికాభావము. విశ్వేశ్వరుండు నాయకుండు. మధురభ క్రి కిది మచ్చుతునక. “నివే రాజువు నేను సత్కవిని తండి! నిన్ను వర్పించెదన్‌ ఫీవే దైవము వేను భక్తుడను దండి! నిన్ను ధ్యానించెదన్‌ నీవే భూమివి నేన్స గర్హకుడం దండి! నిన్ను బండించెదన్‌ నా వై దద్ధ్యము నీవ చూతు, కృవ సంధానింప విశ్వేశ్వరా!” కవిత్వాన్ని ఆరాధనా విశేషంగా మలచుకొన్న విశ్వనాథ చిత్తపాకం ఇందులో ధ్వనిస్తోంది. కవిత్యమే ఆయనకూ ఆ భగవంతునికి అకరసంబంధం,

యగక ర్ర-విశ్వనాథ 858

“ఒక్క కవిత్వమ్ము తీసివేసిన నోస్వామి! నాదు

చిక్కిరి బిక్కిరి గాగ న్వైనట్టి జీవితం

యెక్కడ బాతాళమంతలోతు, దానిది యన్న మెరక

యెక్కడ, వేములవాడ రాజరాజేశ్వురా

“నిను నూహ చేసెడు నంత సేపును నే నొక్కు బుద్ధి

ఖనిని నీ యూహ మానితిని నేను మూర్జవతంసుడై తి

నను దాకుచుంటివి సరుసవేదిని నవ్యదైతన్య

ఘృణిఖనీ! వేములవాడ రాజరాజేశ్వరా! స్వామి!" మ త్రేభాలై నా, మధ్యాక్కఅలైనా మనసును విప్పిచెప్పే మనోజ్ఞసాధనంగా ఈ మహాకవి మలచుకొంటాడు. మనోగతి కనుగుణంగా వృత్తగతిని సౌగెంచు కుంటాడు. పరమేశ్వరుణ్ధి మంకుపట్టుపట్టి, మెడలువంచి వరాన్ని సంపాదించే యుక్తి విశ్వనాథ భక్తి,

“సరి యేదో సామెత చెప్పుదురు సుమీ శని పన్దైనేని

పరగంగ నేడేండ్డు తాను పట్టినం బదునాలుగేండ్లు

పరమేశ! నను స్వీకరించి యీ పీడ వదలించుకొమ్ము

హరహరా! నందమూర్నిలయ! విశ్వేశ్వరా! కులస్వామి!” ఉపాలంభనంలో కూడా ఉద్విగ్నత ఉంటుంది విశ్వనాథ కవితలో. జీవుడుగా తాను ఆర్తితో ఆనందరూపుడ్తైన అంతర్వ ర్తికి మొజ పెట్టుకుంటాడు, మారు వల్క-కపోతే మహాకావ్యమంత మహజరు పెట్టుకుంటా నంటాడు.

“ని న్నా ర్తిచేత నిట్టడుగుచుంటి( గాని లేక యున్న

వన్నెలు చిన్నెలుగాగ వర్ణించ వలతతిని నేను

నన్నెజుంగుదు గాదె మరల రామాయణమ్మంత చేతు

నిన్ను+ గష్టముకాదు భ్యదగిరి పుణ్యనిలయ శ్రీరామః”

అన్నంతపనీ చేశారు విశ్వనాథవారు. మరల రామాయకాన్ని కల్ప వృక్షంగా తెలుసాహిత్యోద్యానంలో పతిస్థించారు. వాల్మీకి రచించిన రామా

రికి జీవియస్‌ పీరికలు యణం గీర్వాణవాజ్బయంలో ఆదికావ్యం. భారతీయ సంస్కృతికి మణిదర్పణం సంస్కృత సాహిత్యంలోనే ఆ కావ్యేతివృత్తం వివిధ సాహిత్య _ష్మకియల్లో వినూత్నకల్పనా విశేషాలతో విర్మాడూపం తాల్చింది. రామాయణం కావ్యంగానే కాచు, తా త్తికదర్శనంగా, మహామర్యతంగా ఆధ్యాత్మికౌన్నత్యాన్ని సంతరించు కొన్నది. దేశభాషాసాహిత్యాల్లో అది పండించని పంట లేదు. తెలుగులో కూడా ఎన్నో రామాయణాలు వచ్చాయి. సర్వపూర్వరామకథా త త్వ్వసర్వస్వ పేటికగా రామాయణం తెలుగున (వాయాలని విశ్వనాథవారు సంకల్పించారు. ఆది మహా కవులకు మహాకావ్యం, తొ త్తికులకు వేదాంతసారం, లాక్షణికులకు సర్వ కావ్యలకణసారం, లౌకికులకు లోకవృత్త సూఇ్మాంశదర్శనం, రసికులకు ఆనందరసోపనిషత్తు. ఆయన ఎన్నో కావ్యాలు సవాళారు. అవి అన్నీ ఒక యెత్తు, రామాయణ కల్పవృక్షం ఒక్కటీ మరొకయెత్తు.

అందులోని కవితావై భవాన్ని అందించారు శ్రీ జువ్వాడి గౌతమరావుగారు. అనంతముఖమైన విశ్వనాథ (పతిళనుగూర్చి ఎంత చెప్పినా తక్కువే! విర్యాడూ పానికి ఎంత పీట వేసినా చిన్నదే!

[1

+*త జయంతి అనగానే మూడు రకాల కవులు జాపకం వస్తారు.

1. నూరేళ్ళలోపతే కాలగర్భంలో కలిసిపోయేవారు, |, శత జయంతి చేయించు కొని కనుమరుగై పోయేవారు, 8, ప్రత నూ రేళ్ళకు నవనవంగా తమ సాహిత్యాన్ని (పజల ఆలోచనల్లో అనుభూత్రుల్లో ఆవిష్కరిస్తూ అనంతంగా సాగేవారు. వీరిలో విశ్వనాథ మూడో రకానికి చెందుతారు. యువభారతి విశ్వనాథ సాహితినిగురించి శే సాహితీ సమావేశాలను, రెండు సాహిత్య సదస్సులనూ జరిపింది. ఆయినా, విశ్వనాథ సాహిత్యంలోని అన్ని ఆంచులనూ స్పృశించిందని చెప్పలేము. కాని, అపూర్వమైన అంకాల నెన్నింటినో క్క సమాలోచనం ద్వారా ఆవిష్కరించిందని సంతృ ప్రిపడుతున్నాం, అయితే మర్రాక్ర ఆసంతృ ప్తి కూడా ఉంది. విశ్వనాథ

యువభారతి నివాళొ అనే శ్చెర్ష్యః (వాసిన పీఠిక (8-9-1998).

యగక ర్ర-విశ్వనాత 855 హెహిత్యాన్ని గురించి ఆలోచిస్తున్న, రాస్తున్న, వరిశోధిస్తున్న పెద్దలను, యువతీ యవకులను అందరినీ ఈ ఉత్సవాలకు ఆహ్వానించి పాలు పంచు కొనేటట్టు చేయలేకపోయాం. ఈ సాహితీ సమాలోచనను మరో అయిదేళ్ళు ఇలా ఆపకుండా జరిపినా విశ్వనాథ సాహిత్య మవి సాగరాన్ని బుద్ధి బాహువులతో తుదిముట్ట సీదగలుగుతామా - లేదా? అనే అనుమానమే మా అంతరంగాల్లో కొట్టుమిట్టాడుతో ంది. శ్రీశ్రీ అన్నట్లు విశ్వనాథ ధిషణాహ ంకారంతో తన అభిమానాన్నీ, జొతి గౌరవాన్నీ, భారతీయ సంస్కృతి మూ్తిమత్వాన్నీ తలవంచనీయకుండా నిలిపిన *మాటలాడే వెన్నెముక”; మానవుల భౌతిక సమస్యలకు, ఉనరితలంలో భాసించే సాంఘిక సామాజిక, రాజకీయ సమస్యలనే కాకుండా అంతరంగ, ఆధ్యాత్మిక సమస్యలను నైతం తన రచనల్లో (వతిఫలింవజేసి, మన జాతి జీవితాన్ని "పాటపాడే సుషమ్న.” (బదుకు గోద్రావరిలా. విశ్వనాథ రచనల్లో పొంగులువారుతుంది; కృష్ణమ్మలా కళా వీచికలను వెలారుస్తుంది; కొండవీటి ణ మబ్బుల్లా జననాంతర సౌహృదాలను జాగృతం చేస్తుంది? “తెలుగువాళ్ళ గోల్డ్‌ నిబ్బు”లా పట్టింది బంగారం చేస్తుంది; దేశీయతను బంగారుపంటగా సాహితీ బి క 'కేతంలో పండిసుంది. విశ్వునాత నిజంగా “తెలుగువాడి ఆస్తీ! ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో తెలుగునాట జీవించిన మన జాతి జీవన బై తన్యాన్ని ఏ ఫౌనీక దృక్కోణాలతోగాని, వీ ఇజం రంగద్దాలతోగొని చూ డకుండా మానవ వైజ ప త?౦ విళ నాథది. భొవి చర్మితకారులకు వాస్తవ [పమాణంగా సమీక్షించిన సాహిత్యం = ష్‌ వొవి సనార సాపాలి జీవిత చితణలో సజీవ సాక్యంగౌ నిలిచే సౌమ్మగి సమస్తం విశ్వనా స అది నిజంగా తెలుగువారికి దక్కిన అక్షర మైన; అవ్షయ మైన అమరమైన ఆస్తః అనుమానం లేదు, అది 'అనవరత౦ తెలుగు (వకాసి! కొందరి సాపాత్యం జొతి శరీరానికి. దుస్తులు కావచ్చు; మరి కొందరిది తో | కొ సే యందిది ర కమాంసాలు కావచ్చు; మరికొంతమందిది లు కావచ్చు; ఇంక్‌ ౭ క్రాదిమందిది జాతి ఆలోచనా తరంగాలు కావచ్చు; హృదయ స్పందన కావచ్చు; కీ ద నక శక కావచు త్తి అత్మ కైలన్యం కావచ్చు; దార్శనిక శక్తి కావచ్చు. మరికొద్ది మందిది ౯ త గలిగిన. సాపాత్య విశ్వరూవం ఒక ౯ సాఇలొగ్రారం చేయ శ్‌ ఇవన్నీ కలిపి మనకు గా

856 జీవియస్‌ పీఠికలు తరంలో ఏ ఒక్కరిద్దరి రచనలలో మ్మాతమే సాధ్యమౌతుంది. అలాంటి విశ్వ రూపం (పదర్శించిన వారు కవి స్మమాట్‌ థ్రీ విశ్వనాథ, ఆయన దేశం పట్టని కవి అన్నా, విశ్వమంతా వ్యాపించిన కవి అన్నా పరమార్థం అదేం

విశ్వనాథవారి సిద్దాంతాలు అన్నీ అందరికి నచ్చకపోవచ్చు. అందరికీ నచ్చే సిద్ధాంతాలు అన్ని కాలాలలో ఉండటం కూడా అసాధ్యమే. అయితే, ఆయన రచనలోని మానవ స్పందనను కాదనేవారుండరు, ఆయన నిర్మాణ కౌశల్యాన్ని మెచ్చుకోని వారుండరు; ఆయన ఈ శతాబ్దం కడుపారకన్న “జీనియస్‌” అని ఒప్పుకోనివారుండరు.

విశ్వనాథ ఎంతమంది పాఠకులను సృష్టించుకొన్నాడో, ఎంతమంది అభి మానులను ఆకర్షించుకున్నాడో, అంతమంది వ్యతిరేకులను కూడా కల్పించు కున్నాడు. విశ్వనాథ వ్యతిరేకులలో కొందరు జాతీయవాదాన్నీ, జాత్యభిమానాన్ని అంతగా గౌరవించేవారు కారు. వారు భారతీయులు కారనికాదు. కాని, విశ్వనాథను హీందూధర్మ పునరుద్ధరణ వాదిగా, ఆన్యమతాలను ధర్మాలను తిరస్కరించే వానిగా, (వగతిభావ వ్యతిరేకిగా భావించి, ఆయనను గురించి వ్యతిదేక _పచారం చేసేవారు. వారందరికి - వేయిపడగలను “సహ్మసపణ్‌” పేర హిందీలోకి అను వదించిన నేటి మన భారత [పధాని మాన్యశ్రీ పి. వి. నరసింహారావుగా రన్న మాటలు నిజంగా కరదీపికలు కాగలవు-

“థ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు పగతికి వ్యతి రేకులు కారు. [పాచీన సంస్కృతి మీద వారికి గల (శద్ధ అంధృ్యశద్ధ కాదు, వారు సం్యవదాయ బద్ధు లైన పిడివాదులు కారు. ఓర్వలేనివారు కారు. అక్కడక్కడ ధర్మారావు సంభా షణల్లో వితండవాదం గోచరిస్తుంది. అయితే, దానికి కారణం ఉంది. (వతి పక్షాలవారు చేస్తున్న త్మీవమైన ఆరోపణలకు, ఆఅ(కమణలకు సమాధానంగా శ్రీ విశ్వనాథ అంతటి వితండవాదాలు చేయించారు. స్వధర్మ రక్షణకు అవి ఉద్దేశింబడ్డాయి. స్వయంగా దుర్మాకమణలు కావించాలనే ఉద్దేశ్యం గొంచెమైనా వారికి లేదు. సహ్మసఫణ్‌ (వేయిపడగలు)లో అనేకచోట్ల ఈ విషయం మనకు గోచరిస్తుంది.”

యగక ర్త-విశ్వనాథ శ్రీ? ఒక్క సహ్మసఫణ్‌లోనే కాదు - విశ్వనాథ సాహిత్యమంతటా ఇటువంటి చైతన్యానికి తిరుగులేని విజయపతాకలు రెపరెపలాడుతూ ఎగురుతూ ఊంటాయిం విశ్వనాథవారు తమ జీవితకాలంలో ఎన్నో సంఘర్షణలను ఎదుర్కొన్న సాహిత్యధర్మవీరులు. ఘర్షణలోనుండి పుట్టిన ఆరణి అగ్నివంటివారు. అందు వల్లనే ఆయన సాహిత్యం ఒక ఆధునిక మహాస్యతయాగం. “నిజానికి శిల్పము గాని, సాహిత్యముగాని జాతీయమై యుండవలెను. విజాతీయమై యుండరాదు” అన్నది ఆయన ఉద్యమానికి మానిఫెస్టో. ఈ ఉద్యమం మూడుదళల్లో సాగింది: మొదటి దశ - వీరేశలింగం పంతులుగారు విదేశీయ [పష్మకియిలనే వంగడాలను తెచ్చి తెలుగునేలలో నాటగా నవ్యసాహిత్య చైతన్యం (సభవించిన కాలం. పాళ్చ్ళాత్య సాహిత్యాలలోని ఎపిక్‌, లరిక్‌, (టాజెడీ, నావెల్‌ అనే (స్మకియలు భారతీయ సాహిత్య (వ్యకియలపై రాజ్యం చేసిన రోజులవి. వాటి మూలాలు పాళ్చాత్య సాహిత్యాలలో ఉండేవి, తెలుగుసాహిత్యం అఆలోచనలోనూ, అనుభూతిలోనూ, (పయోగాలలోనూ, (పమాణాలలోనూ పాళ్చాత్య సిద్ధాంతాలనే ఆదర్శంగా తీసికొన్న కాలమది. ఆ చైతన్యాన్ని కట్టమంచి, రాళ్ళపల్లి, దువ్వూరి మొదలైన వారు విమర్శలో కూడా (పవేశ పెట్టారు. భావకవులు కవితారంగం౦లో లాస్యం చేయించారు. విశ్వనాథ ఈ చైతన్యాన్ని (పతిఘటించారు.. భారతీయ సాహిత్య సిద్ధాంతాలకూ, (పయోగాలకూ, (పమాణాలకూ పాక్యాత్యులను లక్ష్యంగా తీసికోవటాన్ని కాదన్నారు. పాళ్చాత్య (సవ్మకియలసారంతో భారతీయ (స్మకియను పునర్వ్యవస్ట్రీకరించుకొనే (పతిభను దేశీయంగా జాతీయంగా వినిర్మించుకొనే విశిష్టపంథాకు వారు మార్గదర్శకులయ్యారు. రెండవ దశ; (వపంచంలో వెలువడిన వివిధ భావజాలాలకు సంబంధిం చిన సిద్ధాంతాలను కొందరు భారత దేశంలో 1పచారం చేస్తి వాటి 1పాముఖ్యాన్ని, (పాశస్త్యాన్నీ భావిస్తూ ఆచరణలో పెట్టటానికి యత్నించారు. పాళ్చాత్య సిద్ధాం తాలను యధాతథంగా భారతీయ జీవితానికి,సాహిత్యానికి వ ర్తింపచేసే పిడివాదా నికి విశ్వనాథ వ్యతిరేకి. పాళ్చాత్య సిద్ధాంకాలను భారతీయం చేయాలని ఆయన వాదించారు. మార్క్సిజం కూడా భారతీయం కావాలని ఆకాంక్షించారు, కన్యూ నిజం-+-మతం-|-దేవుడు అనేది భారతీయమైన లేదా దేశీయమైన మార్క్స్సిజమని

శీకిక్ర జీవియస్‌ పీఠికలు ఆయన వాదన. ఇది ఉపనిషత్తుల కాలంనుండి ఈ నేలమీద ఆలోచనలో, ఆచ 'రణలో యోగ్యమైన జీవన ధర్మంగా షాటింపబడుకుండేడని నిరూపించారు. గాంధీయిజాన్ని అనుసరించే ఆధునిక భారతీయ త త్వ్వచింతనాపరుల్లో ఈ చైతన్యం పునరుద్ధరింపబడిందని తవ రచనల్లో (వపంచించారు.

మూడవ దశ ; కాల్చనిక కవితాయుగ చైతన్యం నుండి విడివడి నవ్య సం్యపదాయోద్యమం సాగించిన దళ. భావకవిత్వ కాలంనుండి తెలుగు సాహి త్యంలో రెండు రకాల భావజాలాల సంఘర్షణ బలంగా సాగుతూ ఉండేది. అవి

1. గతంతో విచ్చిత్తి (3621 ₹1ల లం 9150, 2, అవిచ్చిన్నత (00264- వియటా ₹1ు ఈం 0486 01 6౦౦1101 0ా ఇ186 ద౭46౦9). 26416400 అనే మాటకు తెలుగు రూపం సంప్రదాయమని అంటున్నాం. ఇది టి, యస్‌. ఎలియట్‌ సం్మపదాయ భావానికి దగ్గరిది. విశ్వనాథవారి సం్యవదాయం ఎంత ఆర్షంగా కనపడుతుందో అంత ఆధునికంగా కనపడుతుంది, ఎందువలనం పే, ఇంగ్లీషు సాహిత్యంలో ఆధునికయుగ వైతాశికుడైన ట్ర, యస్‌. వేలియట్‌ భారతీయ ఉపనిషన్మ తాన్ని (పపంచ శాంతి సూక్తంగా అంగీకరించాడు, అందు వల్లనే విశ్వనాథను తెలుగు ఎలియట్‌ అంటాం. ఎలియట్‌ను ఇంగ్షీషు విశ్వనాథ అని పిలుస్తాం, విశ్వనాథ ఎలియట్‌ తర్పవాత వెలువడిన ఆధునిక చైతన్యానికి (వతినిధి. దినిని సంగహంగా చెప్పాలంటే (పపంచాన్నుంచి మనం నం తెచ్చు కున్నామో (పదర్శించేవి భావకవితాయ్సృగం, అభ్యుదయ కవితాయుగం, దాని యోద్యమం, తదనుబంధ సీప చెత ఎన పోనాదాదుల నవ్యసంప్రదా అని పిలిచారు. విశ్వనాథ ఇరవయో శం. సోరనార ఎలియట్‌ను మహర్షి"

$ + తాబ్బపు సాహిత్య మహర్షి.

విశ్వనాథ ఎదుర్కొన్న మరికొన్ని సంఘర్షణలు ఉన్నాయి. అంతరాతీయ వాదానికీ గాసీయ దృక్పథానికి ఏర్పడినవి వాటిలో మ్సెద్రట పేర్కొనదగినవి. ఇందు శభ కికి సాంతం త్యోద స వాదాన్ని విశ్వనాథ బలవం టే అల ల టకటకా సంబంధించిన నాన్ని ఆయన గ రించారు. ఇంగ్నీషు చద లవలన అన విధానంలోని దమనవిధా మెన్‌ విలువలు “లా నాశనవత్రస ఏర్ప లన, నాగరకతవలన, దేశీయ మై యయా. ఎలుగెత్తి చాటారు. వివాహం,

యగక ర్ర-విశ్వునాథ ్చిక్రీర కుటుంబవ్యవస్థ పకృత్యారాధనం మొదలై నవాటి దృక్పథాలలో జరుగుతున్న పరి ఇామాల్లో ఏర్పడుతున్న విలువల సంక్షోభం (172146 ౮1819)నీ, హన్యత (1726%96)నూ తమ రచనల ద్వారా జాతికి ఎత్తి చూపించారు. (గామీణ జీవితం తోని మానవ సంబంధాలను మహనీయంగా చ్మితించారు. వివిధ వాదాలమీద తన (వతిసుందనను చి త్తపద్ధితో రికార్డు చేశారు. తాను నివసీంచిన కాలంలో ఉన్న (పపంచ విజ్ఞాన జివనదిని తెలుగు పొలాలకు పంట కాల్వులుగా పారించిన మహా కృషీనలుడు విశ్వనాథ.

విశ్వనాథ (ప్మకియకు తగిన అభివ్యక్తినీ, రసభావాలకు ఉచితమైనశై లినీ, వ్యావహారిక వాషకు బదులు వ్యావహారికతనూ, కావ్యంవలన సామాజికుడు పొంద గలిగే సమగానుభవస్పూ రిస, వెలుగుజిలుగులను మేళవించుకొనే శిల్పకళా రచననూ తెలుగు సాహిత్యానికి (వసాదించి కవిస్మమాట్టు అనిపించుకున్నారు.

తెలుగులో మార్క్సిస్టు విమర్శగాని, మనోవి శ్లేష ణాత్మక విమర్శగాని, తదితర విమర్శకాఖలుగాని వెలుగుతో సమ్మగాభివ్య క్తికి నోచుకోలేదని అందరూ ఆంగీకరించిన విషయమే. తెలుగులో నిండుగా నిర్వహింపబడింది నవ్యసం్యప దాయ విమర్శ. విశ్వనాథ ఆ ఉద్యమ చైతన్యానికి నాయకుడు,

ఆచార్య జి. వి. స్ముబహ్మణ్యం రచనలా

• వీర రసము (ఆంధ సారస్వతము) - (1961 పే (1960లో నూ. వ్‌ [ బహుమతి పొందిన గంథం, ల కీరవత $ంకటకవల కావ్య సమీక్ష (రచన 1982, (ప్రచురణ 1995)

8. సారస్వత సౌరభము (సాహిత్య వ్యాస సంపుటి) _ (1870) శ్రీం (వఠమాం[ధ మహాపురాణము _ (ప్రబంధ కధామూలము - (1978) (పిహెచ్‌.డి, సిద్ధాంత వ్యాసము) ర్‌. నవ్యాలోకము (సాహిత్య వ్యాస సంపుటి) _ (19/8)
9. _ పిల్లలమ్మరి పినవీరభ్మద కవి కృతులు - సమీక్ష _ (1978)
10. శ్రీనాథుని కవితా వైభవము - (1974)
11. పురాణ వాజ్మయము - (1074 & 1876)
12. తిరుపతి వేంకటకవుల కవితా వై భవము (1977)
13. రసోల్టాసము (సాహిత్య వ్యాస సంపుటి) (1980) (ఆంధ్య్మపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ వారి 19088 సం॥ ఉత్తమ సాహిత్య విమర్శ పురస్కారం పొందిన (గంథం) 11 రామకథ : సాయిసుధ - (1982) & (1998) 1జి. అభినవలోచనం (సాహిత్య వ్యాస సంపుటి - (1988) 18, ఆంధ సాహిత్య విమర్శ _ ఆంగ్ల (పభావం - (1988) (కేర్యద సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం (1986) పొందిన (గంథం) 14 అతరాల ఆలోచనలు (సాపాత్య వ్యాస సంపుటి) ఎ (1985)
14. కలంతో కాలమ్‌ (వ్మతికా వ్యాస సంపుటి _ (1980)
15. _సాహిత్యచర్మితలో చర్చనీయాంశాలు (వ్యాససంపుటి) - 19091)
16. జీవియస్‌ వ్యాసాలు (సాపాతీవ్యాసాలు) _ (19098)
17. కొలమానమ్‌ (వ్యతికా వ్యాసాలు) ఎ (1890)
18. విశ్వనాథ : నవ్య సంప్రదాయం (వ్యాసాలు) ఎ (1998)
19. జీవియస్‌ రూపకాలు (నాటకాలు, నాటికలు) _ (1996) జ్‌ లశీమియన్‌చ్లుదురాదై వ్రతం (కవితా సంపుటి - (1996) ద్ర చయయమనపలు, కఠానికలు _ (1996) శ వయ. న్‌ భౌ పా నడనరనుల

| | . న? మమ న... , క. టు నను. న 2 జ్రవయస్‌ విఠల స సం సం '. 'గృష్టిర్పూర్తి ప్రచుదబ , చ నట నం ర యడ వో య న నతు స ౯ ౮ (౧... న్‌ న టు హు న ర టు. [| 1 మం క్‌ వై పం త్త న. మీ. స ఉల ను... చేట. క్‌. జె స్‌ స్వే (స భం? కు. న చా 2 ళీ న. ట్ర లే. టం న వ శి వశ | (| న. ః చన న నళ య? (0 ల తగ్‌ |! లో (| " లీ ౯ (4 ర చత రూ. నైన! త బా ం ఇశీ న. ల నయ ్శయష్య ని ననా జ ( బంట కక్‌ న స రంభా య న ంకా.. మ సట సు. ఆ కం నం. తా?! జ్య చై త (ల ష్య లం పీ 1 / "సన (క (౧ చశ ఈ!