Telugu gopinathuni venkayyasastri sahitya parichayam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

క్ష క

ల ఎంట కాట కావిఆచ్భడాం క్షి రన

( ళు చూషపై ఆండంంాననాా కు పిడూంత్భు యనగ మై !ేవి త్ర గ్యత్రివాలు ?' తుంలదామే కగబ్య్యతాదికా రాయిగా సా ్యిళిళత్‌ లత తా (1 - ఛారాబ్ర ఖ్టోజ్టైయల గ నోబ్బు గా శమ శం్రనాలూ టూనే = లల --

( శ్రి పనహ్యకరతధన్నత్ర్రైరోం ౩”

న రాగ యం, నూత

గ్‌. మండా పాయినాలుం పంష్ట్రైల్ట్రీన్‌ శా జము స. శూరా వయూడోక క్ర యములు-ట్రి కుఫ్రాల్పీత ఫు ₹౮ం30ై అరాకిమై ః . పత్చ తయ ఆం (క సతయ ౨షయు ఆనం, ట్ర వ ఇట్రి+స్లో బేతిన పవాబీఆ న ల " లొయొక్ళజభూ నా శా॥ తముఅ స్మ్బుద యు ష్యిలహంతకు పం టైం | *. ఈంంజ్య్యారులయా ప శ్రీము ఆలం వారస లిడ్రోలొవోరం ఆసలు గ మ య్‌ రౌంకృడ్తనయి గాల ప పాప్యో్‌ ప నతు ణ్స్యదం ఆం శల్దు ళం ఫా - ణ్ష్‌లిని చి చు ంచ్చాని అంతా నయా జా ఒంచ్హదంా-వ్యోతోం వరయిల స. బటర్థ్రైము లుకమైసరిచూ జ్య చల్లకు ్రవ్లతాం శకం పతం దళం గ... కాగలరు లావిత్తు ఇబ్లాోతరలిలా లోస్ట్రు ల్ముకలంట్రరతలయాా శ (ఘా దూ ఆ నాతు స్ట్రత్సోఇుష్టై భాంక్టు లాంచపా చా ల . ఉతతపయుపయు. . -ద్యానుట్రి! వస్తీం

గోపీనాదుని వెంకయ్యళాతస్త్రి, సాహిత్యపరిచయం కాళిదాసు వురుమోక్తం జ్జ శ ల్డూ రు 15389

00౪8! 06518౧: 5/1 8. ౪. ?గ438459, 5.8.1. ద8౪8411. ' గషిజ 2లో నయ. ॥ హా | నగ|౦౬: ౧8. 10-00 జ్రలు- "నీ శ్‌ 0౫ క్‌ గ ఇల వ్‌ 1025 సు స టు సస ర్‌ 507 000688 : సీం. గ. రితి?! _ 16/19, 30 00ట1 164౮2౧ $116110/౧8-524 001. (4.౧) [౯1౧166 0౪ ? 5041804 ౯71౧16౧, సం11016-1. (ఉగ) 9౮081550 ౪/76 7౪౯ ౯౫4౫౦14౬ 5615141408 0౯ 7౫౯ 77.0. 71200471

"రెండు నూటలు సరిగ్గా నూరేళ్ళకితం జీవించి ఉండిన ఈ నెల్లూరి కవి గోపీ నాథుని వెంకయ్యళాన్రి జీవితంగురించి తెలిసిన అంశాలు కొద్ది. ఆయన రచనలు అబ్బయి ఉన్నా, వాటిని గురించి తెలిసింది ఇంకా తక్కువ. బాలాకాలం (కితం ఆయన జీవిత సాహిత్యాలను పరిచయంచేస్తూ ఒక విన్న వ్వుస్తకం తయారుచేసి, అచ్చువేయడానికి పూనుకొన్నాను. అయితే ఆ పని అప్పుడు ఆరంభంలోనే ఆగిపోయింది. మిశ్రుడు,శ్రీ పి గోపాలక్షుష్ణ (పోత్సాహం వల్లే ఈ పుస్తకాన్ని ఈనాడు మి ముంచుందగలుగుకున్నాను. కవి జీవితకాలంలో ఆయసను ఎరిగినవాళ్ళంతా “వెంకయ్యకాన్త్రి' అనే వ్యవహరింపహారు. ఆయనకూడా “వెంకయ్యశాన్ర" అనే వేవాలు చేసే వాడు. అందువ్లో “వెంకట కవి" అని కాకుండా, వెంకయ్యకాన్రి, అన్న పేరే ఈ పుస్తకంలో వాడుక చేశాను. కవి తన ఇంటిపేరు “గోపినాథుని అని చెప్పుకొన్నాడు. _అయిత్తే. ఆయన. జీవించిన రోజుల్లోనూ .అ తర్వాతా, “గోపీనాథుని' అశ్‌ వాడబడుతూ “వచ్చింది. ఉచ్చారణలో సౌకర్యం ఉన్నందువల్లే ఈ రూపం వాడుకలోకి వచ్చింది. “గోపీనాథ రామాయణం" అనే లోకంలో వ్యవహారం. అందువల్ల ఈ రూపాన్నే ఈ రవనలో వాడడం జరిగింది. వెంకయ్యశాస్త్రి, నిత్యవ్యవహారంలో వాడుక భాషనే వాడాడు. ఈ విషయం ఆయన ఉఊత్తరాలద్వారా తెలుస్తూనే ఉంది. ఆయన “పోషక (ప్రభువు, కుమారయాచమనాయడుకూడా వ్యావహారిక భాషలోని సౌలభ్యాన్ని గుర్తింవినవాడు. ' వెంకయ్యశాస్త్రి భాషా విషయంలో “'మడిగట్టుకొని' కూర్చోలేదు. అనాడు వ్యవహారంలో ఉన్న అనేక ఉర్దూ, పార్సీ, ఇంగ్లీషు

పదాలసు ధారాళంగా తన రచనలో వాడుక చేశాడు. ఆ తర్వాతి కాలంలో 'అసాధువులు'గా ఆక్షేపించబడ్డ అనేక భాషారూపాలు, భందో విశేషాలు ఆయన రచనల్లో కన్పిస్తాయి కుమారయాచమనాయడి సాహచర్యంకూడా ఇందుకు దోహదంచేసి ఉండవచ్చు. గోపీనాథ రామాయణం తొలిమలి ముదణలకు, అ తర్వాత వావిళ్ళవారి _పచురణలకు బోలా తేడా ఉంది. మాటలేకాదు, పద్యషపాదాలకు పధ్యపాదాలే మారిపోయాయి. వావిళ్ళవారు (ప్రచురించిన గోవీనాథ రామాయణం ము(దణకు మేడేపల్లి వేంళటరమణాబార్యులు. పీఠిక రాస్తూ ఃః ఈ (గ్రంథమందు ఛందోవ్యాకరణ విరుద్ధములగు పెక్కు (ప్రయోగములు గనబడుచున్నవిగాని యీ ముద్రణమునందవి బాలవరకు. ము(ొలయస్థ పండితులచే మార్చబడీనవి” అని కేర్కొన్నారు. " నా గురువులు శ్రీ బి. రామరాజుగారు, శ్రీ హోలూరి హనుమ జ్ఞాన్టకీ రామళర్మగారు, శ్రీ కె. ఎస్‌, రామానుజాబార్యులుగారు. వెంకయ్య కా స్రిరచనలనుసంస్కృతమూలాలతో సరిపోల్బడంలో సహాయపడ్డారు. వారికి నా కృత్తజ్ఞతాపూర్వక నమస్కారాలు తెలుపుకొంటున్నాను. మృతుడు శ్రీ ఎం. శివరామప్రసాద్‌ ఈ పుస్తకం అచ్బ్నుపని అంతా తనే చూశాడు. మరో మిట్రుడు శ్రీ బి. వి. ప్రసాద్‌ మఖప్యతం తయారు చేసి ఇచ్చాడు, శ్రీ పూండ్ల లక్షీ నరసింహం రాత్యపతి సిద్దంచెయ్యడంలో సహాయపడ్డాడు. సుజాత టపింటర్స్‌ కార్మికులు, యాజమాన్యం కొద్దెసమయం లోనే ఈ పుస్తకాన్ని అబ్చువేసి ఇచ్చారు. అందరి! నా ధన్యవాదాల్సు టి. టి. డి. వారి ఆర్థికసహాయంతో ఈ పుస్తకం అచ్చువెయ్యడం జరిగింది. వారికీ నా కృతజ్ఞతలు, నెల్లూరు కాలిదాసు పురుషోత్తం శి6-1-1989

ఈ వరుసలో ,.. ... ఒక మననస్వి కన్నుమూశాడు క్షే చర్మితలో వెంకటగిరి సంసహైనం తి వెంకయ్యశాస్త్రి జీవిత శేఖలు 16 ఒక మహామనసీపి. కన్ను మూశాడు ప్ర్‌శ్తీ గోపీనాథ రామాయణం ఫ్ర? శ్రీ భగవద్దీతాశా స్త్వం 5్‌ల్‌ కృష్ణ జన్మఖం౦ండం 68 శిశవాలవధ 76 రాధికా పరిణయం, ఇతర రచనలు 9౦ అనుబంధాలు 107 ఎంచిమినైంంం

ఒక మనస్వి కన్నుమూశాడు “'పెదరాజాగారు పోయారట” “పెద ఏలినవారు పోయారట” ఎవరి నోట విన్నా ఇదేమాట. ఎక్కడబట్టినా జనం ఇదే చెప్పుకొంటున్నారు.

(ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటుచేసిన రైల్లో రాజాగారి భౌతిక కాయాన్ని చెన్నపట్నంనుందచి వెంకటగిరి తీసుకొస్తారట! ఆనోటా ఈ నోటా ఈవార్త వెంకటగిరి ఊరంతా వ్యాపించింది. “నగిరి సేవకులు, దాసీలు హడావుడిగా పరుగులు తీస్తున్నారు. ఎవరు ఎందుకు పరుగెత్తుతున్నారో ఎవ్వరికి తెలీదు. ఒకటే ,హడావుడి, ఒకటే తొందర. వెంకటగిరి బజారు వీధిలో సందుగొందుల్లో జనం గుంపులు గుంపులుగా నిలబడి పెదరాజావారి మరణవా ర్తను గురించే చర్చించుకొంటున్నారు. వివరాలకోసం వివారి స్తున్నారు. కన్నీళ్ళు పెట్టుకొంటున్నారు. +

అంత్య[క్రియలకు ఏర్పాట్లు చకచకా జరిగిపోతున్నాయి. పెదఏలిన వారి పెద్దకుమారుడు ఏర్పాట్లన్నీ న్వయం౦గా పర్యవేక్షి స్తున్నాడు. ఎక్కడెక్కడో ఉంటున్న రాజాగారి కుమారులంతా వెంకటగిరి వస్తున్నారని అనుకొంటున్నారు వెంకటగిరి ఊరుఊరే కన్నీరు నింపినట్టుగా అనిపింవింది,

పండితుడూ. రసికుడూ, రచయితా, మేధావీ, వేదాంతి, కళా పోషకుడూ, సర్వజ్ఞకుమార బిరుదాంవితుడూ, పెదఏలినవారుగా వెంకటగిరి (ప్రజల్లో వాడుక పడిన వెలుగోటి కుమారయాచమనాయడి భౌతిక కాయాన్ని వెంకటగిరి తీసుకొచ్చారు, వెంకటగిరి జమిందారీ హోదాకు తగిన రీతిలోనే అన్ని ఏర్పాట్టు ఘనంగా చేశారు. “నగిరి' నాలుగు దోవల్లో జనం బారులు దీరి నిలబడి, తమ (ప్రభువు కడసారి దర్శనం చేసుకొంటున్నారు.

వ ఆ నమయంలో అందరి మనస్సుల్లోనూ ఒకే ఒక వ్య క్తిని గురించిన చింత. అందరి ఆలోచనలూ ఆయనమిదే. ఈ దుఃఖాన్ని ఆ వృద్ధుడు తట్టుకో గలుగుతాడా? అసలీ వావుకబురు ఆయనకు ఎవరు అందజేస్తారు? అన్నీ సందేహాలే! ఎట్లా తెలిసిందో, ఎవరు వెప్పకుండానే ఆ వృద్దుడికి ఏలినవారి మరణవ్నార్త చేరింది. ఎవరో ఆయన రెక్కపట్టుకొని నడిపించుకొన్తున్నారు, జనం రెండుపాయలుగా విడిపోయి ఆయనకు దారి కల్పిస్తున్నారు. అదుగో! పండిన ఆకులాగా ఉన్న ఆ వృద్ధుడే పెదఏలినవారి ఆస్థానకవి గోపీనాధుని వెంకయ్యశ్నాస్త్రి. ఈన (_పభువు-ఏలినవారి భౌతికకాయంముందు నిలబడి మౌనంగా అ్యపతర్చణం చేస్తున్నాడు. రాజాగారి ఛౌతిక కాయానికి ఫోటోలు తీస్తున్నవ్య క్తికి ఎవరు చెప్పారో, ఏమి తోవిందో తెలీదుగాని, ఆ వృద్దుడు చాలా ముఖ్యమైన వ్యకక్తిమాదిరి తోచాడు. వెంటనే ఆయన ఫోటోకూడా

ఒకటి తీశాడు. (4)

చరిత్రలో వెంకటగిరి సంస్థానం

గోపీనాథుని వెంకయ్యకా స్త్పి వెంకటగిరి సంస్థానంలో ఆస్టానకవి. వెంకటగిరి _పభువు కుమారయాచమనాయడి కాలంలోనూ, ఆయన కుమారుడు రాజగోపాలకృష్ణ అస్టానంలోనూ, ఆయన ఆస్థాన కవి పీరాన్ని అలంక రింవాడు. వెంకటగిరి నంస్టానం విద్వత్సంస్థానంగా (ప్రసిద్ధి పొందింది. ఆంధ దేశంలో ఈ సంస్థానం విజయనగరం తర్వాత, రాబడిలోనూ, విద్యాహోషణ లోనూ పేరెన్నిక గన్నది. వెంకటగిరి పాలకులు వెలుగోటివారు. వీళ్ళు వెలమలు. కాకతీయుల కాలంనుంవీ సైనికోద్యోగులుగా ఉన్నారు. వీళ శ పూర్వులు దేవరకొండ, రాచకొండ రాజ్యాలు స్థాపించారు. విజయనగర సొమాజ్యంలో సైనికోద్యోగులుగా, రాజోద్యోగులుగా ఉన్నారు. నిర్వాణ రాయప్ప కర్నూలు జిల్లాలోని వెలుగోడుదుర్గం పాలించాడు. ఇతడికి పెద రాయడనే పేరుకూడా ఉంది. ఇతడికాలంలోనే ఈ వంశీయులకు వెలుగోటి వారనే ఇంటిపేరు వచ్చింది. -వెంకటగిరి_కలిషిలి

నెల్లూరు మండలం అంతటా వెలుగోటివారి కాననాలు కన్చిస్తు న్నాయి. ఇప్పటి వెంకటగిరి జమిందార్ల పూర్వుల్లో ఒకడైన వెలుగోటి వెంకటపతినాయుడు కాలంలో వెంకటగిరిరాజ్యం వీళ్ళ అధికారంలోకి వచ్చినట్టు ఆధారాలున్నాయి. వెంకటగిరి పూర్వనామం కలిమిలి, ఇది శాక్తేయ మైన "పేరు. ఈ వెంకట్నాది తన పేరు, వెంకటేశ్వరస్వామిపేరూ. కలిసి వచ్చేటట్లుగా “వెంకటగిరి” అని కలిమిలికి పేరు మార్చినట్టు అనుకోవచ్చు. ఇతడికిముందు. కలిమిలిదుర్గం కార్వేటి రాజుల అధీనంలో ఉన్నట్టు శాసనాధారాలు చెప్తున్నాయి. ఈ వెంకటా[దినాయుడికాలం కచ్చితంగా నిర్హ యించేందుకు అవకాశంలేదు. [కిశ. 1600 పూర్వం ఎప్పుడో ఇతడు వెంకటగిరిని పాలించాడు.

త్త శాసనాల్లో “వెంకటగిరి వెంకటగిరి అనే పేరు మొట్టమొదటిసారిగా కీ + 1628-29లో, వేలుగోటి వెంకటపతినాయుడు తల్లి రఘుపతమ్మ వేయించిన ఒక శాసనంలో కన్పిస్తుంది. ఈ శాసనం (ప్రకారం వెంకటపతినాయుడు రామదేవరాయలవల్ల, వెంకటగిరి, రాపూరు, కొర్టూరు, నెల్లూరు, పోలూరు, కాళహస్తి, తొండమ నాడు, మొదలైన సీమలు అమరంగా పొందినట్లు తెలుస్తున్నది. తూర్పు ఇండియా కంసపెనీవాళ్ళు వెంకటగిరిరాజు అనుమతితో (కీ. ఈ. 1625 లో దుగరాజపట్నంవద్ద ఆర్మొగాన్‌ ఫ్యాక్టరీ నిర్మించారు. ఇది తూర్పు తీరంలో ఇంగ్లీషువాళ్ళు నెలకొల్పిన అతి పురాతనమైన ఫ్యాక్టరీలలో ఒకటి. బహుశా ఈ ఫ్యాక్టరీ నిర్మించుకోడానికి ఇంగ్రీషువాళ్ళకు ఈ వెంకటపతినాయుడే అవకాశం ఇవ్చివుంటాడని భావించుకోవచ్చు. ఈ వెంకటపతినాయుడు వ్యవసాయం అభివృద్ది చెయ్యడానికి ఎన్నో చెరువులను పునరుద్దరించినట్లుగా శాసనాలున్నాయి. ఈ వెంకటపతినాయుడి (ప్రస్తావన వెలుగోటివారి వంశావళిలోగాని, వెంకటగిరి జమిందారులు రాయించిన వంశచరిత్రల్లో గానీ ఎక్కడా కన్పించదు. ఉత్తర మల్లూరు నుండి వెంకటగిరికి కీః *॥ 1642 [పాంతాల్లో గోల్కొండ సైన్యాలు. నెల్లూరు (ప్రాంతాలలో విడిసి ఉన్నాయి. వాళ్ళను ఎదుర్కోవడానికి చం్యదగిరిరాజు రంగరాయలు వెలుగోటి వాళ్ళను తరిమి వెంకటగిరి కోటను ఆక్రమించాడు. వెంకటగిరి రాజుల్లో 22వ తరం వాడె న మొదటి బంగారు యాచమనాయుడు తమిళనాడులోని ఉత్తర మల్లూరు రాజధానిగా థ్రీ. ఈ. 1666-1696 మధ్య పరిపాలించాడు. వెంకటగిరి సీమ ఇతడి అధీన౦లో నే ఉంది. కీ. ఈ 1679లో “తొండమండలం చందగిరి రాజ్యంలోకి. వెల్లే వెంకటగిరి సీమ” లోని మున్నూరు (గ్రామాన్ని తన తండి జ్ఞాపకార్థం “కుమారయాచసమ్నుదం' అనే పేరుపెట్టి దానం చేశాడు. 168ఓ2లో వెంకట గిరికి పడమర రెండు మైళ్ళు దూరంలో ఉండే సిద్దవరం అనే (గ్రామాన్ని తల్లి స్మృత్యర్థం వరదమాంబాపురం అని "పేరుపెట్టి కొలచలం వెంకటాచలం, చక్రవర్తి వెంకటాచార్యులు మొదలగు పండితులకు దానం చేశాడు. ఈ శాన నాలవల్హ ఇతడి అధికారం వెంకటగిరిసీమలో చెల్లుబడి అయినట్లు రూఢి

ప్‌ అవుతున్నది. ఈ బంగారు యాచమనాయుణ్ణి శతువులు హత్య చేశారు ఇతడు చనిపోయేనాటికి పెద్ద కుమారుడు సర్వజ్ఞ కుమార యాచమనాయుడికి ఆరేళ్ళు. ఆ పసివాడే. క్రీ. శ. 1696లో వెంకటగిరి రాజ్యానికి అధిపతి అయ్యాడు విద్వత్కునూర యాచమనాయడు సమకాలికుల్లో ఈ కుమారయాచమనాయుడికున్న కీ _ర్మిపతిష్టలు ఆనంద రంగపిళ్ళి దినచర్య పుటల్లో ఇట్టా వ్య కమవుతున్నాయి. +దగ|04/, ౮౮1౫౬ 281 - 1748 ౧618 15 ౧౪౪/౩ 00) గిగం04 1౧4 88౧982౪ “౭20027 [872682 1౧8 [109౧౮61 ౧43౧9౭9687 61664 0౧ 52084164. 6 ౧1101 68 2467 8 ౭308 సం ౧౧౦0౧ ౧6 ౪85 రంఈగ౩64 25 6 0||6 ౧౭౧ 1౧ 1౧6 0౮౭౧౧౭౧6 8౧6 [౧10౧17 1890801664 0 118 గగంంగల!3. గ6 ౪29 +12000645 11౧0౪౮౧౦౮౬ 168 0218౧10 85 2 ౧౧౧౦౪ 8౧6 252 ౧౫8౧ 168౯౧66 1౧ 116 106 389259. గ80[60౪6 4|| ౧౭౪౫ ౧15 0011806 2౧6 0/6౯ 2౧6 1981664 ౧౧. 7౧6 [1202౧864౧8 6౧20166 060016 ౧1౧౧. [112301-61-[4641 ౩౧౮ 1౧6 గ1000041 69216096 ౧౧. 116 248/5 08164 ౧19 6605, 1166 ౧౧౩౮౧|11019౧/ 2౧6 ఫం091 356400/6010819 10 16 గి౭ం80, ౪86 ౧96 07౧1౧ 1౧198౧ 540% 15 106 ౧౧౭౧ ౪౧౦ [౧85 ౦0౧1016166 ౧15 623......" ౧/0౬౪ 5896 77) వెంకటగిరి రాజుల్లో ఇతడు మహాపండితుడు, కవి, పండిత పోషకుడు. సమకాలీనులు ఇతణ్ణి తండ్రి శ్సేరుమాదుగా బంగారుయాచమ నాయుడనే పిలిచేవారు. కురిచేటిలో చనిపోవడంవల _ కురిచేటి కుమార యాచమనాయకుడనీ పిలవడం ఉంది. ముడుంబి అప్పయ్య దీక్షితులు, అనఘంకొండకవి, (తివురాంతకుడు, పురుషో త్తమ పండితుడు, మోచెర్ల వెంకన్న, దత్తప్ప, రోసనూరు వెంకటపతి మొదలైన (ప్రసిద కవులెందరో లో ఉండే "సి జాన(పష్‌ ఇతడి ఆస్టానంలొ ఉండేవారు. ఇతడు శ్రీ కాళహస్తి జ్ఞానప్రసూనాంబికమోద ఒక అష్టకం, ఒక చూర్షిక సంస్కృతంలో చెప్పినట్లు తెలుస్తూంది. ఇంతమంది కవి పండితులను పోషించాడు కనుకనే వెంకటగిరి సంస్థానానికి ఇతడి కాలం నుంచే “విద్వత్సంస్థానం. అనే వాడుక వచ్చింది. ఈయనకు విద్వత్కుమార యాచమనాయుడు' అనే (ప్రసిద్ధి కలిగింది, క్రీ శ. 1802లో వెంకటగిరి, కాళహస్తి, కార్వేటి నగరం, సెదాపురం పూర్తిగా తూర్పు ఇండియా కంపెనీ అధికారం కిందకు వచ్చాయి.

6 వీటికి పడమట పాళాలని ప్రసిద్ధి వీటి పొలకులకు పాశెగాళ్ళని వాడుక కం పెనీవాళ్ళు వీళ్ళతో కాశ్వుత ఒప్పందం చేనుకొన్నారు. ఈ ఒప్పందం అనుసరించి వీళ్ళకు జమిీందారులనే కొ తపేరు వాడుకలోకి వచ్చింది ఈ జమీందారులకు సొంత సైన్యాల ఏర్పాటు, న్యాయపాలన, హోలీసు అధికారాలు ఈ ఒప్పందంతో ఊడిపోయాయి. ఈకా తోకా కత్తిరించి, కేవలం కంపెసీవాళ్ళకు పన్ను వసూళుచేసే అధికార్లను చేసి విడిచిపెట్టారు. 1049లో జమిందారీ రద్దు చట్టం వచ్చేదాకా వెంకటగిరి జమిందారీ కొన సాగుతూనే వచ్చింది కుమార యాచచునాయడు 1531 - 1౧౨£ అలతర్కశాన్త్ర, యుక్స్తు లుపన్యసింపుచో గణుతింప రెండవ గౌతముండు బహువిధ శబ్దనిష్ప త్తి గావించువో దలపోయ నపర పతంజలి యగు నఖిల వేదాంత శాస్త్రార్ధత _త్వ్వవిచార మందు సావక్షాజనకాధిపుడగు అలిగావ్య నాటకాలంకార కవితా ప ముఖ విద్యలందన్న భోజన్సపతి యుత్తరోత్తర యుక్తి నొండొక సురేజ్యు డతుల గాంధర్వ విద్యయందనుపమాను డనుచు జనములు దనుగొనియాడ వాసి కెక్కె నర్వజ్ఞయాచమహీవరుండు _ (గో రా పీరిక, పద్యం 66) దారిన నడుస్తూంటే కనుదగిలిన రాయిని రత్నంగా గుర్తించి, ఆ రత్నాన్ని తన ఆస్టానంలో అలంకరించుకొని అనందింవినవ్య క్తి కుమార యాచమనాయడు. అజ్ఞాతంగా ఎక్కడో, మారుమూల కు[గామంలో ఉంటున్న వెంకయ్యశాస్తిని ఆయన నిజంగానే కనుగొన్నాడు అట్టా ఎందరి లోనో సుగుణాలనుచూవి తనకొలువుకు రప్పించుకొన్నాడు. దంపూరు నరసయ్య ఆంగ్రభాషావై దుష్యాన్నిగూర్చి విని, రాజకుమారులకు “ట్యూటరు”గా నియమించాడు. రహమకుల్లాసాహెబ్‌ పరిపాలనాదక్ష్మతను గ్రహించి, దివాన్‌ పదవినిచ్చి గౌరవించాడు. ఇవి ఉదాహరణలు మ్యాతమే

7

కుమార యాచమనాయడు వెంకయ్యశాస్ర్రిని అభిమానింవి, ఆరా ధింబాడు. ఆస్టాన కవి పద్వాన్నిచ్చి ఆదరించాడు. [ప్రోత్సహింవి ఆయనచేత ఎన్నో (గంధాలు రాయించాడు. ఆ రచనలను పండిత సభలో (వారం చేయించాడు. అచ్చువేసి ఉచితంగా పంచి పెట్టాడు, తాటిచెట్టూ జువ్వివెట్టూ మాదిరి ఇద్దరి జీవితాలూ విడదీయలేని విధంగా పెనవేసుకొని పోయాయి.

ఒక్కొక్కరి జీవితం మహా సందడిగా, తిరనాళ్ళ.మాదిరి నడుస్తుంది. ఒక్కొక్కరి మనుగడ (ప్రశాంత గంభీరంగా సాగుతుంది. కువమారయాచమ నాయడి జీవితం నిత్య చైతన్య శీలంగా, మహావేగంగా గడచిపోయింది, స్తభత అన్న మాటకు ఆయన (బకుకులో అర్ధంలేదు. వివరి శ్వాస వదిలే వరకూ, ఎన్ని కార్యక్రమాలో ! ఎన్ని (పణాశికలో ! అయన పట్టించుకోని విషయంలేదు. తలపెట్టి సాధించని కార్యం లేదు. నృత్య గాన వినోదాలు, వేట, వ్యాయామం, దేశాటన, తీరయా(త్రలు, విద్యావ్యాప్తి, పండిత గోష్టులు, తత్త్వ చింతన, (గంథరచన. వీటన్నిటితోపాటు నిత్యం క్షణంకూడా విస్మరించ డానికి వీల్లేని నంస్టానం పరిపాలనా విషయాలు-అన్నింటిలోనూ మనను నిలిపి సాఫల్యం పొందాడు. తన తండి బంగారుయాచమనాయుడు బాధ్యతలను దివానులమోద వదిలివేసి వ్యసనాల్లో మునిగితేలాడు. ఆయన కాలంలో సంస్థానంలో _ విద్యా వ్యాసంగం, పండిత పోషణ అడుగంటిపోయాయి. ఈ వాతావరణంలో 17 వ్ర ఏటనే సంస్థానం చాధ్యత మైన పడింది.

కుమారయాచమనాయడు సంస్థాన వ్యవహారాలను స్వయంగా చక్కబెట్టుకొంటూ, కొద్ది కాలంలోనే బుణాలన్నీ తీర్చివేశాడు. ఆదాయాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు. అమూల్యమైన ఆభరణాలను, సంపదలనూ సంస్థానానికి సమకూర్చాడు. గత వైభవాన్ని పునః (ప్రతిష్ట చేశాడు. ఈ కాలంలోనే డీశంలో ఊహించలేనన్ని మార్చులు కలిగాయి. తొఠి భారత స్వాతంత్ర్య సంగమం జరిగింది. తూర్పు ఇండియా కంపెనీ [పభుత్వం పోయి విటిష్‌ రాణి (పభుత్వం వచ్చింది. తన కళ్ళముందే జిల్లా కలెక్టర్‌ ఉదయగిరి జాగీర్‌ను నిర్మూలించడం చూవాడు. ఇంగ్లీషు అధికారులతో సత్సంబంధాలు నెలకొల్చుకోవాలన్న విషయం బాగా (గహించాడు. గొప్ప సాహిత్యవేత్తగా, పరిపాలనాదక్తుడుగా, “విశ్వాన పాతుడుగా" ఎంది (పభుత్వం “కంపెనీ స్టార్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా' మొదలైన బిరుదులతో సత్కరింవింది. 1875 డిసెంబర్‌లో “వేల్సు' రాజకుమారుడు మదాసు వచ్చినవుడు, అక్కడ గొప్ప నభ జరిగింది.

8

ఆఅ సభలో తిరువాన్కూరు రాజా, కొచ్మిన్‌ రాజా, బనగాన్‌పళ్లె నవాబు, విజయనగరం జమిందారు. కుమారయాచమనాయడు మా[తమే “వేల్పు” రాజకుమారుడితోపాటు వేదికమోద ఆఫీనులమ్మ్యే గౌరవం పొందారు. మిగతా రాజులు, జమీందార్జు (కేక్షకుల్లో కూర్చున్నారు. అనాటి జమిందారుల్లో కుమారయాచమనాయడి గౌరవానికిదొక ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు.

చదలవాడ అనంతరామశాత్త్రి, సాంఘికంగా ఉదారమెన అథి (ప్రాయాలున్న వ్యక్తి. ఆయన “వివాహ్య కన్యాస్వరూపనిరూపణం” అన్న గ్రంథంలో రసజ్వలానంతర వివాహాన్ని బలపరచాడు. కుమారయాచమ నాయడు మత విషయాలను ఆయనవద్ర బోధపరచుకొన్నాడు. ఆయన అస్థానంలో వివిధ విషయాలు చక్కగా తెలిసిన పండితులుండేవాళ్లు తర్క భూషణం వెంకటాచార్యులు విశిష్టాద్వెత వండితుడు, గరుడాచల యజ్వ స్మార్త పండితుడు. తిరుమలసెట్లి జగన్నాధం, సరస్వతీశేషకాస్త్రి, ఎనమ చింతల సంజీవరాయశాస్రి, మొదలైన ఉద్దండ పండితులు ఎందరో ఉండే వాట్ల. వీళ్ళందరిచేతా రచనలు చేయించి, అచ్చువేశాడు గరుడాచలయజ్వ చేత చయనపూర్వకమైన అతిరాతయాగం చేయించాడు. మహిసూరు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, విక్రాల శేషాచార్యులు, గుర్రం వెంకన్నశౌ్త్రి. మండపాక పార్వతీశ్వరశాస్త్రి, మూరు పెద్ది చెంగల్వరాయ కవి, పరవస్తు రంగాబార్యులు మొదలైన పండితులెందరో తరచుగా వెంకటగిరి సంస్సానానికి వస్తూ పోతూ ఉండేవాట్టు. సంస్థానంలో విద్యావాతావరణం ఉండేదో ఈ (ప్రభావం తన వ్య క్రిత్వం రూపొందడంలో ఎంతగానో తోడ్పడి ఉంటుంది.

కుమారయాచమనాయడు ఇంగ్రీమ విద్యాపాముఖ్యాన్ని బాగా గుర్తించాడు. నాయకుపేటలో, వెంకటగిరిలో రెండు ఆంగ్లోవర్నాకులర్‌ పాఠశాలలను 1862 [ప్రాంతంలో (ప్రారంభించాడు. దంపూరు నరసయ్య పరిచయం ఇందుకు తోడ్పడి ఉండవచ్చు. య వ్వనంలోనే ఆధ్యాత్మిక భావాలు ఆయనలో చోటు చేసుకొన్నాయి. అయిదుసార్లు కాశీ, రామేశ్వర య్యాతలు వేశాడు. తిరువళ్లూరు, కంచి, తిరుపతి వంటి ఎన్నో దేవాలయాల్లో ఎన్నెన్నో భోగాలు జరిగే ఏర్పాట్లు చేశాడు. తన సంస్టానంలోని గుళ్లూ గోపురాలూ పునరుద్ధరించి, వైభవంగా పూజలూ, ఉత్సవాలూ జరిపించాడు. అన్ని మతాల (ప్రమాణ(గ్రంధాలు తెప్పించి అధ్యయనం చేశాడు ఈ (ప్రయత్నంలో అంతో ఇంతో ఇంగ్లీషు, పార్చీ మొదలైన భాషలు అబ్బినట్టున్నాయి సంస్లాన

ర

(గంధాలయాన్ని “నరన్వతీ నిలయం”గా తీర్చిదిద్దాడు. విజ్ఞానశాస్తాభివృద్ధి ఒకకంట గమనిస్తూనే ఉన్నాడు. ఆ న్తికుడే అయినా శాస్త్రీయదృన్టీ, హేతు వాద దృష్టీ అలవడింది. తన సందేహాలకు పరవన్తు రంగాబార్యులవంటి పెద్దలతో చర్చించి, సమాధానాలకోసం అన్వేషింవాడు. రాధాకృష్ణ భక్రితత్వం తన జీవితానికి ఆలంబనం అయింది. ఆ దేవుణ్జే తన ఇలవేల్పుగా ఎన్ను కొన్నాడు. ఆ భక్రితత్వాన్ని పోషించే సాహిత్యాన్ని కెల్లుగులోకి అనువదింప చేసి, (ప్రారం చేశాడు.

కుమారయాచమనాయడికి ఎడుగురు కొడుకులు, ఇద్దరు కూతుళ్లు. ముగ్గురు కొడుకులు బొబ్బిలి, పిఠాపురం, జట[పోలు జమోందారులకు దత్తు పోయారు. పెద్దల్వడు చెలికాని వెంకటగోపాలరావు గొప్ప కవిపండిత హోవకుడు.

వెంకటగిరి, కాళహస్తి జమిలమ ధ్య సరిహద్దు తగాదాలు వచ్చాయి. దాంతో వంకాలు పట్టింపులు ఎక్కువయ్యాయి. కుమారయాచమ నాయడు కాళహపస్తైలో స్వర్హమ.ఖి నది ఇనుకా, నీళ్లూ వాడుకోకుండా “షర్ట్‌ బంగ్లా” కట్టింాడు. ఈ సరిహద్దు తగాదాలను నెగ్గించుకోడానికి కేసులు “ీవీకౌన్సిల్‌ దాకా నడిపాడు, దేశాటనం అంటే ఆయనకు మహా(ీతి. ఢిల్లీ, బొంబాయి. కలకతా వగైరా పట్టణాలకు తరచుగా వెళ్ళేవాడు. అక్కడి "పెద్దలతో పరిచయాలయేవి, ఆ పరిచయాలను ఉ _త్తర్మపత్యు త్తరాలతో కొనసొగించేవాడు.

తన జీవితానుభవం, పరిశీలనను పురస్కరించుకొని కుమార యాచమనాయడు [క్రమంగా తనదైన ఒక తత్వాన్ని భావించుకొన్నాడు. ఈ వేదాంతానికి 'మనస్పాక్ష్యం' అని పేరు పెట్టాడు. ఆ వాదానికి పోషకంగా ఎన్నో రబనలు చేశాడు, ఆయనకు పథతికలో రచనవేసే అలవాటు ఏర్ప డింది. క్రైస్తవులు హిందూ మతాన్ని విమర్శిస్తూ రాసిన పు ' స్తకాలను పురస్క రించుకొని, ఆయన ఆంధ ప్రకాశికలో వరసగా వ్యానపరంవర రాశాడు. అ వ్యాసొలే “హిందూమత విరోధ భంజని' అనే వు _న్తక రూపంలో వచ్చాయి. తన వంశీయులు పాటించవలసిన సంపప్రదాయాలనూ, మర్యాదలనూ నిర్దేశిస్తూ “మామూల్‌ నామా” అనే రచనవేశాడు. తనకు సాముగారడీలల్లో, సాహిత్య సంగీతాలలో మంచి (ప్రవేశం ఉంది. సంగీత నాట్య శాస్త్రాలను పరిచయం

10 చేస్తూ 'నభారంజని" అనే (గ్రంథాన్ని, “హునర్‌" సాము విద్యను వివరిస్తూ “నర్‌హునర్‌' అనే పుస్తకాన్ని రాశాడు. మనిషిలో ఎన్ని మంవి గుణాలున్నా. ఏవో బలహీనతలూ ఉంటాయి. కుమారయాచమనాయడికి స్తీ వ్యసనం ఉంది. ఆ బలహీనతే ఆయన పతనానికి దారి తీసిందంటారు. ఏంజరిగిందోగాని, 1877లో తన 46 ఏట ఆకస్మికంగా రాజ్యత్యాగంచేసి, పదిహేడేట్లీకూడా నిండని తన పెద్ద కొడుకు రాజగోపాలకృష్ణకు పట్టం కట్టవలసి వచ్చింది. అందువల్ల తాను విశ్రాంతిగా తన అభిరుచులను, వ్యాసంగాలను కొనసాగించడానికి అవకాశం దొరికింది. తన రచనలూ, ఆస్తాన పండితుల పుస్తకాలూ అచ్చు వేయించాడు. మనస్సాక్ష్యం (గ్రంథాన్ని ఇంగ్లీషులో, హిందీలో అనువాదం చేయించాడు. కాశీ మొదలైన ప్రదేశాల్లో పండితులను పెట్టి మనస్సాక్ష్య సిద్ధాంతాన్ని (ప్రచారం చేయించాడు. మనస్సాక్ష్య సిద్ధాంతాన్ని శాశ్వతంగా (పబారం చెయ్యడానికి ఒక ధర్మ నిధిని ఆరంభించాడు. నగరు సమిోపంలోని కొలను గట్టుమోద ఒక భవనం నిర్మింవి దానికి 'మనస్సాక్ష్య కూటం” అని పేరు పెట్టాడు. అందులో వేదాంత గోష్టలు జరిగే ఏర్ప్చాటు చేశాడు. వెంకటగిరిలో “కూలిచేసి జీవించు వారలకు” అన్నదానం చెయ్యడానికి “సర్వకాల సర్వావస్టల్లో అవిచ్భిన్నంగా నడిచే ఏర్పాట్లు” చేసి జగన్నాధుని అన్నస్మతం (పూర్‌ హౌస్‌) స్థాపించాడు, చనిపోయే దుకు కొద్దిసంవత్సరాలముందు కుమారయాచమ నాయడికీ, కుమారుడికి మధ్య మనస్పర్ధలు వచ్చాయి. సంస్థానాన్ని తన కొడుకులందరికీ పంవాలని ఆయన పేవీ పెట్టాడు వివరి రోజుల్లో ఆయన మ(దాసులోనే ఎక్కువ కాలం ఉంటూ వచ్చాడని తెలుస్తూంది. భాషా విషయంలో సర్వజ్ఞ కుమారుడిది ముందుచూపు. శాస్త్ర (గంధాలు నులభమైన వచనంలో, వాడుక భాషలో ఉండాలని (గహించాడు. తన రచనలన్నీ వాడుక భాషలో వేశాడు.

క్షే రాజగోపాలకృష్ణయాచేంద ]8655.1916 పదిహేడేళ్ళుకూడా నిండకముందే, పనితనం వదలకముందే సంస్థానం బాధ్యతలు రాజగోపాలకృష్ణ నెత్తిన ఊహించని విధంగా వచ్చి పడ్డాయి. అ మరుసటి ఏడే పట్టాభిషేకంకూడా జరిగింది రాజగోపాలకృష్ణ వ్యక్తిత్వం అప్పటికే బాగా వికసించి ఉంది. తంగడి బాల్యంనుంవీ అన్ని విషయాల్లోనూ బాగా తర్భీదు చేశాడు. సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు, తెలుగులో మంవి పాండిత్యం సంపాదించాడు. ఈయన హయాంలో నంస్టానం అయివోజు ఇంకాబాగా అభివృద్ధి చెండింది. తాను జమిీందారీకి అధిపతే అయినా, అయిదారేళ్ళు తండి సలహాలు, అండదండలూ ఉం౦టూనే ఉన్నాయి. తం(డి పర్యవేక్షణలో పాలనాదక్షత, పండితపోషణా బాగా అలవడ్డాయి. ఆ దినాల్లోనే తండికీ తనకూ మధ్య మనస్పర్థలు పొటమ రించాయి. తనతండడి విచ్చలవిడిగా డబ్బు ఖర్చు పెట్టడం తనకు నచ్చదు. ఆయన విశ్చంఖలవర్రనం తనకు వైముఖ్యం కలిగించి ఉంటుంది. తాను గాఢమైన హిందూ మతాభిమానం కలవాడు. తనతం(డి మనస్పాక్ష్య సిద్ధాంతం అంటూ హిందూమత (గంథాలను వ్యాఖ్యానించడం తనకు న్ని ఉండదు. తాను (గ్రాంధిక భాషావాది. తండి "గామ్య భాష'లో రాయడం, “గామ్య భాషను ఆదరించడం-ఇట్లా ఆయన భావాలన్నీ తనకు వెగటే. పట్టుదలలు చాలా దూరం వెళ్ళాయి. తన తండ్రికి అవసరమైన డబ్బు కూడా రాజగోపాలకృష్ణ ఇవ్వడం లేదు. కుమారయాచమనాయడు తన అయిదో కొడుకు ముద్దుకృష్ట్ణయ్యను, ఏడవ కొడుకు వేణుగోపాలయ్యను ప్రోత్సహించి జమిందారీలో తమకూ భాగం కావాలంటూ దావా వేయింవాడు. బొబ్బిలికి దక్తుగా వెళ్ళిన రంగమన్నారుకృష్ట కుమవూరయాచమనాయడికి, రాజగోపాలకృష్ణకూ మధ్య, అన్నదమ్ముల మధ్య రాజీ చెయ్యడానికి ఎంతగానో కష్టపడవలసివచ్చింది. ఈ విషయం రంగమన్నారుకృష్ణ మాటల్లోనే చదవండి. “లేటు రాజాగారు (సర్వజ్ఞకుమారుడు) తమ జ్యేవ్వ కుమారులగు (పస్తుతవు రాజాగారిని (రాజగోపాలకృష్ణ) తాము కోరినంత మొ తమిప్పించుటకుగాను, తమ యయిదవ కుమారులగు రాజా ముద్దుకృష్ణయ్యగారికి దుర్చోధలుచేసి వారిచే రాజ్య విభాగపు దావా తెప్పిం చిరి. అంతియగాక తమ కనిష్ట కుమారులగు రాజా వేణుగోపాలయ్య గారప్పటికి మైనరుగా నున్నందున వారికొరకు మరియొకరిచే నట్టి దావానే

నే తెప్పించిరి. ఆరవ కుమారులగు రాజా వెంకటకృష్ణయ్మగారు తమతం్మడిగారి (ప్రోత్సాహమునకు లోబడలేదు. వారి ననుకూలసరచుటకః బొచ్చిలి రాజా గారికి సుమారు మూడు సంవత్సరముల కాలము పట్టినది. వీరు [పతి సంవత్స రమును మదరాను వెళ్ళి మూడు నాలుగు మసముల చొప్పున నుండుచు నాఖరకు వారలలో వారికి రాజీ వేసిరి. వారలనగా పెద రాజాగారు, (చస్తుతపు రాజాగారు రాజా ముద్దుకృష్ణయాచేం్యద్రులయి యున్నారు ఈ రాజీ జరుగకముందే. రాజా వేణుగోపాలకృష్ణయ్యగారు మైనారిటీ వదలి తమ కారకుగా నొకరిచే దమ తండిగారి దుర్చోధవలన దావా తెప్పించబడినదని తెలిసికొని దావాను తీఇవేకొనిరి. రాజా ముద్దుకృష్ణయ్యగారి సంగలి నెరిగిన వారు గావున దండ్రిగారు కోరిన ”"మెయింటినెన్సు" లోని యొకభాగము నిచ్చుటకొప్పుకొని దావాసు దీసవేసకొనిరి. ఈ విషయమునకుగాను మదరాసుకు (పతి సంవత్సరము వెళ్ళడపు శ్రమ దొలగించుకొనుటకు గాను బొబ్బిలి “రాజాగారును (రంగమన్నారు కృష్ణ -నర్వజ్ఞ కుమారుని మూడవ కుమారుడు) తం్మడిగారి వలన గోరబడుచుండిన మెయింటినెన్సు యొక్క మిగత భాగము నిచ్చు టకొప్పుకొనిరి.” ) తండీ కొడుకుల మధ్య, ఆఅన్నాదమ్ముల మధ్య నడివిన ఈ వ్యవహారాన్ని, విక్రాల రంగార్యులు వివరంగా శార్టూలశతకంలో పేర్కొన్నాడు ఈ తగాదాలు, విరోధాలు ఆ రోజుల్లో అన్ని రంగాల్లోకి పాకాయి. వెంకటగిరి సాహితీరంగాన్ని కలుషితం చేశాయి. కొందరు కవి పండితులు పెదరాజాగారి మనుషులుగా ముదదపడ్డారు కొంతమంది రాజగోపాలకృష్ణ కాతాలో జమపడ్డారు. కుమవూరయాచమనాయడి అయిదట కుమారుడు ముద్దుకృష్ణయ్య, అల్లుడు చెలికాని వెంకటగోపాలరావు ఆయన పక్షంలో ఉండేవారు ముదు కృష్ణయ్య అన్నిరంగాల్లోనూ అన్నతో పోటీవడి అతిశయం చూశేవాడు. ఈయన 'కాసాతోట'లో శివాలయాన్న అభివృస్టిచేసి, వెంకటగిరి ఊళ్లో ఉండే కాశీవిశ్వనాథస్వామికి జరిగినట్లే మహావై భవంగా తిరునాళ్ళ జరిపేవాడు. తండి చనిపోయిన తర్వాత బాలాకాలందాకా, అన్నదమ్ములమధ్య ఈ పోటీ కొనసాగినట్టున్నది నర్వజ్ఞకుమారుడి గుణాలు, నడవడీ ముద్దుకృష్ణయ్య ముమ్మూర్తులా పుణికి వుచ్చుకొన్నాడు. వెంకటగిరి సంస్థానాన్ని పంవియిచ్చే "“ఆపద రాజగోపాలకృష్టకు ఎట్లాగో తప్పిపోయింది. అందువక్రే తన తమ్ముడూ, బొబ్బిలి జమోందారూ

18

ఆమిన రంగమన్నారుకృష్ణతో కలిస, ఎంతో కష్టపడి, "ఇంపార్టబుల్‌ ఎస్టేట్‌ ల్యాండ్‌ ఏక్టు గవర్నరుగారి చట్ట నిర్మాణ నభలో తెవ్చి, ఆఅంగీకారమును పొందునట్లు” హపిటువడ్డాడు.

ఆనాటి జమోందారులందరిలో రాజగోపాలకృష్ణకు మంచి శేరూ (ప్రతిష్షా ఉండేది. తంథడీ కాలంలో కాళహ సి జమోందారుతోవవ్వున వైరా అన్నీ విన్మరింవి, ఆ జమిందారు ముద్దువెంకటవ్పతో “చతిము చూడు (అనంతశయనంరాజా, ఈయన మంది స్నేహితులు.) ఇంగ్రీష్‌ అధికార్లతో ఈయనకు మంది సంబంధాలుండేవి. 1888 లో “శె.సిఐ.ఇ." బిరుదును, 1910 లో 'మహారాజి విరుదాన్ని ఇచ్చి (ప్రభుత్వం ఈయనను సత్క రించింది. మదరాసు జమిందార్ల సంఘానికి జీవితాంతం ఈయన అభ్య క్షుడుగా ఉన్నాడు. రెండుసార్హు లెజిస్టెటిప్‌ కౌన్సిల్‌లో సభ్యుడుగాఉండి, “జమీందారుల పురోభివృద్ధికై కృషి” చేశాడు.

రాజగోపాలకృష్ణ గొప్ప విద్యాభిమాని, సుంకు నారాయణసెట్టి ఈయన దగ్గర దివాన్‌గా ఉండేవాడు. ఇప్పుడు నెలూరులో ఉన్న వెంకటగిరి రాజా హైస్కూలును ఈ నారాయణ సెట్టి స్థాపించాడు. ఈయన (ప్రోత్సాహం తోనే నెల్లూరులో ఉన్నత పాఠశాలను ఏర్పర్‌చడానికిఇరవై వేలరూపాయలూ, చాని అభివృద్ధికోసం ఏఖై వేల రూపాయల కాశ సెక్‌ నిధిని రాజగోపాలకృష్ణ ఏర్పాటు చేశాడు. బనారసు హిందూ విశ్వవిద్యాలయానికి ఏఖై వేల విరాళం ఇచ్చాడు. ఎందరో కవిపండితులకు “వర్దాశనాలు" ఏర్పాటు చేశాడు. పండితుల పుస్తకాలను అచ్చు వేయింవాడు. పూండ్త రామకృష్ణయ్య అము[దిత (గ్రంథ వింతామణి ఈయన చలవవల్లే [క్రమం తప్పకుండా వెలు వడేది. వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి, ప్రతాపరుద్రీయ నాటకాన్ని ఈయనకు అంకితం చేశాడు, మండపాక పార్వతీశ్వరశాన్తి., మండపాక కామశాశ్ర్రి, ఎనమవింతల సంజీవరాయశా స్త్రి, విలకషాటి రామానుజళర్మ, విగ్రాల రంగా బార్యులు, తిరుమలసెట్టి జగన్నాథం, కొమాండూరు శ్రీనివాస్తావార్యులు మొదలైన ఎంతో మంది పండితులు ఈయన ఆదరణను చవి చూవారు, వావిళ్ళ వేంకటేశ్వరశాస్తి చదలవాడ సీకారామకాస్రి, వెల్లాల సదాశివకాత్రి అవధానం శేషళొస్త్రి ఈయన పోషక వర్గంలో వాళ్ళే,

£..! కాళ్ళకూరి గోప్వాలరావ్‌, వీరేశలంగండె'పరతులు? కోండ్తూరి నర్‌ సింహారావు, మానవళ్లి రామకృషకవి, జయంతి రామయ్యాపంతులు, తిరుపతి వేంకటకవులు, వేంకట పార్వతీశ్వరకవులు, పివవొటి చిదంబరళాస్ర్రేఇట్లా ఎందరెందరు కవి పండితులతోనో ఈయనకు సన్నిహిత సంబంధాలుండేవి. -ఆఅనాటి-సాహిత్య వథత్రికలన్నీ రాజగోపాలకృష్ణ పొల్లుపోకుండా చదివేవాడు, అనాటి సాహిత్య వాదాల్లో ఈయన పరోక్షంగా వేదంవేంకట రాయశాత్రి వర్గాన్ని (ప్రోత్సహించాడు. ప్యత్రికారవన వ్యాసంగంలోకూడా (ప్రవేశ 0౦ ఉంది. “తై ర్థిక వినోదిని అనేవచన (గంథం ఒకటి రాశాడు. ఆంధధసాహిత్య పరిషత్తు స్థాపకుల్లో ఈయన ముఖ్యుడు. హెదరాబాదు శ్రీ కృష్ణ దేవరాయాం[ధ భా షానిలయానికి (ప్రధాన పోషకుడు. మథ(దాసు (ప్రభుత్వ (ప్రాజ్య లిఖిత (గ్రంధాలయానికి ఎన్నో అపూర్వమైన రాతప్రతులు ఇహూకరించాడు. ఈయనతో కవి పండితులు పద్యాలలోనే ఊఉ త్తర (ప్రత్యుత్తరాలు జరికేవారు; వీరగ్రాంధికంలోనే వ్యవహారం నడిపేవారు. పూండ్ల రామకృష్ణయ్య, వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి, [ప్రభావం ఈయనమిద ఎక్కువగా ఉండేది. శృంగార పద్యాలంటే బాలాఇష్టం. “శృంగార. పద్య రక్నావళి',. శృంగార పద్య' రత్నశేషం' అనే లెండు సంకలనాలను తయారు చేయించి (పకటించాడు. ఈయన మంచి విమర్శకుడు. పండితుల పాండిత్యాన్ని పరీక్షించిగానీ సన్మానించేవాడుకాదు. ఈయన ఆదరణనూ గోపీనాధుని వెంక్రయ్యళా స్త్రి.బాగానే చవి చూశాడు. మాఘుడి శిపపాలవధి కావ్యాన్ని, ఈయన కోరికమోదే వెంకయ్యశాస్తి అంధీకరించి అంకితం ఇచ్చాడు. ఈ శిపపాలవధ కావ్యాన్ని 1887 లో అచ్చువేసి, రాజగోపాలకృష్ణ పండితులకు పంవిపెట్టాడు. శ ముదుకృష_ వెంకటకృష ౧ లం లి

రాజగోపాలకృష్ణ మాదిరే ఆయన “తమ్ముళ్ళు ముద్దుకృష్ణయ్య, వెంకటకృష్ణయ్య సాహితీ [పియులు, ముద్దుకృష్ణయ్య కొలువులో బిరుదురాజు శేషాదికవి, సరన్వతీశేషకాస్త్రి మొదలై న కవులుండేవాళ్ళు. ఆట కవితలన్నా, అవధానాలన్నా ఈయనకు ఎంతో ఇష్టం, తిరుపతి వేంకట కవులు వెంకటగిరీ వచ్చినపుడు ముద్దుకృష్ణయ్య నగరులోనూ -సభవేసేవారు. మండపాక పార్వతీ శ్వర కవి ముద్దుకృష్ణయ్య నగరులో, ఆయన కోరిక మోద చెప్పిన మాఠిక

కేర్‌

లున్నాయి. 1898లో లోకల్‌ ఫండ్‌ వాళ్ళు నడపలేక్త మానుకోంటున్న సమయంలో, వెంకటగిరిలోని పాఠశాలను స్వాధీనంచేసుకొని, హైస్కూలుగా అభివృద్ధి చేశాడు. పాతికేళ్ళకితం వరకు ముద్దుకృష్ణయ్యగారి హైన్కూలే వెంకటగిరికంతటికీ విద్యాభిక్ష పెట్టింది. వెంకటగిరిలోని “శ్రీ విశ్వనాథ (ప్రసాద భారతీనిలయం” సంస్కృత షాఠశాల నిర్వహణ బాధ్యతను ఫైన వేసుకొన్నాడు. దక్షైణచేశంలోని సంగిత విద్వాంనులను వెంకటగిరికి పెలిపించి, సంగీత్‌ పాఠశాలను స్థాపించోడు. పాశ్చాత్య వాయిద్యాలను స్థానిక కళాకారులకు నేర్చించేందుకు ఏర్పాటు వేశాడు. వెంకటగిరిలో ఒక వేద పాఠశాలను స్థాపించా డు. “కాశీవిశ్వనాథ ముదాక్షరశాలిను వెంకటగిరిలో స్టాపింవి, పుస్తకాలు అచ్చువేస్తిపండితులకు ఉచితంగా పంచి పెట్టాడు. వెంకయ్యళాస్త్రి అంటే తనకపారమైన అభిమానం. తన తండ్రి 1887లో తొలిమారు వెకయ్యశాగ్రి రామాయణాన్ని అచ్చువేశాడు. అయిదేచ్ళుకూడా నిండకుండానే, వెంకయ్య కా స్త్రి చనిపోయిన మరుసటి సంవత్సరమే, ఆయన రామాయకాన్ని తాను మళ్ళీ అచ్చువేసి తన గారవాదరాలను (పకటించుకొన్నాడు.

వెంకటకృష్ణయ్య కుమారయాచమనాయడి ఆరవ కుమారుడు. ఈయనకూ సాహిత్యంలో (ప్రవేశం ఉంది. ఈయన నుసర్జ్‌ కోమకవివేత గిరికొ కల్యాణ నాటకాన్ని, గని శేషళాస్తులచేత ముకుందానంద భాణాన్ని రాయింవాడు. గోపాలరావు

చెలికాని వెంకటగోపాలరావు కుమారయాచమ్రనాయడి _ పెద్ద అల్లుడు. ఈయ న కు ,కుమారయాచమనాయడు “గోపాలరావు నగరు' కట్టింది ఇచ్చాడు. ఇతనూ వెంకటగిరిలోనే కాపురం ఉండేవాడు. విశ్రాల శేషావార్యులు, చిలకపాటి వెంకట రామానుజశర్మ మొదలై నవాళ్ళు ఈయన ఆదరాన్ని అనుభవించారు. గోపఫీనాథుని వెంకయ్యళ్నాన్ర్రి రచించిన రాధికా పరిణయం ఈయన అంకితం పొందాడు. ముద్దుకృష్ణయ్యతోపాటు, ఈయనా మామగారి పక్షంలో చేరినట్టు తోస్తుంది. ఈ నేపధ్యం అంతా తెలిస్తేనే వెకయ్యళాస్త్రి జీవితంలోని ఘటనలు అవగాహనకు వస్తాయి.

16

"వెంకయ్యశా్త్రి, జీపత రేఖలు

ఆగష్టు 18, 1859. _గోపీనాథుని వెంకయ్యళాన్రి జీవితంలో ఆరోజు విరన్మరణీయమైనది. కుమారయాచమనాయడి (బతుకు చరితార్హ మైన రోజూ అదే. ఆ మనస్వి ఒక మహామనీషిని, ఒక అనర్హ కవిరత్నాన్ని తెచ్చుకొని తన నభను అలంకరించుకొన్నాడు. వెంకయ్యళాస్త్రిని తన ఆస్థానకవిగా (పతిష్టించుకొన్నాడు. వెంకయ్యశాస్రీ తన రామాయణాన్ని లోకంలో విస్తరింపజేసే భారాన్ని ఆయన భుజస్కంధాలమోద ఉంచాడు. కువమారయాచమనాయడు ఆ (గంథాన్ని పండిత సభలలో విస్తరింపజేసే భారాన్ని సంతోషంగా స్వీకరించాడు. తన పండిత పోషణకు, నహృద యతకు సార్ధక్యం చేకూరిన రోజది. ఇద్దరి జీవితాల్లో ఒక కొత్త అధ్యాయం ఆరంభమైంది. స్నేహం, అభిమానం ఇద్దరినీ కలిపివేశాయి. ఆ చెలిమి, ఆ ఆరాధన ఇద్దరి (బతుకులూ ఒక్కసారిగా ముగిసేదాకా కొనసాగింది.

అంతా వి(త్రంగా జరిగింది. కుమారయాచమనాయడు పెదప్రవని నుండి వెంకటగిరికి తిరుగు [పయాణంలో, దారిలో కాస్త విశ్రాంతికోసం అక్ష్మీపురం(గ్రామ సమిపంలో ఆగాడు. ఆ (గామంలో ఎవరో ఒక కవి ఉన్నారని తెలిసి, కాసేపు సత్కాలక్షేపంకోసం ఆయన్ని పిలిపించుకొన్నాడు; గోష్టి సాగించాడు. ఆ కవి పద్యాలు తనకు నచ్చాయి. ఆయన రామా యణం అనువదించిన తీరు తనకు నచ్చింది. ఆయన్ని వెంకటగిరి పిలిపిందు కొన్నాడు; నిండు నభలో (గంథం అంతా బదివించుకొని విన్నాడు. ఆ కవిచేత శ్రీరామ పట్టాభి షేకోత్సవం ఘనంగా జరిపించాడు. ఆస్థానకవి పదవితోపాటు పెరుగుపల్లై అ్యగహారాన్నిచ్చి ఆదరించాడు. లక్షీ శైవురం

'శ్రీనాథసముడు, గోపీనాథ వేకట సత్కవినాథుని జన్మభూమి" అలక్ష్మీ పుర౦ కాళహస్తి జమికి చెందిన (గామం, కావలికి సమిపంలో ఉంది. గోపీనాథభొట్టు పద్మనాభభొట్లు మరికొంతమంది (బ్రాహ్మణులతో కలిసి క్రీశ. 165 పాంతంలో

శ్షే7

“లక్ష్మీపురాన్ని" గోల్కొండ సుల్తాను ఇలాకావారినుండీ అ(గ్రహారంగా స్వీకరించాడు. అప్పటినుండీ ఇప్పటికీ అతడి వంశీయులు ఆ (గామంలో నివసిస్తున్నారు. వెంకయ్యశాన్త్రి ఈ పద్మనాభభొట్టు వంశీయడే. అక్ష్మ్మీవురం లోనే పుట్టాడో లేక మేనమామల ఊరైన వింతలపూడి (కావలి తాలూకా)లో జన్మించాడో తెలీదు. ఆయన తండ్రి పద్మనాభళాన్హి, మంచి పండితుడు. తల్లి వెంకటలక్ష్మ్మమ్మ. ఆ దంపతుల ఏకైక సంతానం అయిన వెంకయ్యశళాన్త్ర విద్యాభ్యాసం తండిదగ్గరే [పారంభమైంది, ఆ తర్వాత కొలచఅం వీరన్న కార్ర్రి వద్ద చహూవషచేసి విద్యావ్యాసంగం కొనసాగించాడు: శిష్యుడి (పతిభకు వీరన్న”ాన్రి ఆశ్చర్యపోయేవాడట! కవిత్వం; భక్తిభావం ఆయనలో జమిలిగా (పోది చేసుకొన్నాయి. లక్ష్మీపురం చుట్టుపక్కల జరిగే భజనలకు, ఉత్సవా అకు వెంకయ్యళౌశ్రి తప్పకుండా వెళ్ళేవాడట. తన పదహారో ఏట నరసింహులకొండ (వేదగిరి) తిరునాళ్ళకు వెళ్లే, అక్కడ ఒక యోగి తన “కొక్క విద్య" ఇచ్చినట్లు వెప్పుకొన్నా, ఆ విద్య ఏదో చెప్పలేదు.

వెంకయ్యకాత్రి గృహస్థ జీవితం మహా (ప్రశాంతంగా కొనసాగింది. అయన సహధర్మచారిణి సుబ్బమ్మ. ఆమె వేములపాటివారి ఆడపడుచు. ఆమె మంవితనం, అతిథి సత్కారం లక్ష శపురంలో ఇప్పటికీ కథలుగా వెప్పుకొంటారు. లక్షీ పురం అగహారం పొలాలు అప్పటికి వెంకయ్యకాన్రి అధీనంలోనే ఉండేవి. లేమి అన్నది లేదు. నిత్యం అతిథి అధాగ్యగతులు, విద్యార్ధులతో ఇల్లు ఎప్పుడూ సందడిగా, పండుగగా ఉండేది. వెంకటగిరి ఆస్థాన పదవి అబ్బాక పల్లకీలు, మేనాలు, పగటి దివిటీలు ఇట్లా ఎన్నో కొత్త భోగాలు అమరాయి గృహస్ట ధర్మాలు నిరాటంకంగా కొనసాగడానికి ఈ సంపద చాలు. ఇంట్లో నిత్యం పూజలు పునస్కారాలు, ఏటేటా శ్రీరామోత్సవాలు, అన్నదానాలు అన్నీ నిరాఘాటంగా జరిగిపోతున్నాయి. జీవితం ఇట్లా రికామిగా జరిగిపోతున్న రోజుల్లో ఏదైనా కావ్యరచనకు పూనుకోవాలనే ఆలోచన మనసును తొలున్తూంది. “అటాంటి సమయంలోనే వెంకయ్యశాస్త్రికి ఒక దివ్యపురుషుడు న్వప్నంలో "సాక్షాత్కరించి “నేను కృష్ణుణి, నా దివ్యావతార కథ్టల్లో దేన్నైనా కావ్యంగా రాసి అంకితం ఇవ్వు" అని అన్నాడు" తాను మేల్కొని తన న్వప్న వృత్తాంతాన్ని పితులకు, తన వాళ్ళకు వివరించాడు. అందరి ఆమోదంతో రామాయణాన్ని ఆంధధ్రీకరించ డానికీ తీర్మానించుకొన్నాడు ఒక వంక గృహకృత్యాలు నిర్వహిస్తూ, మరొక వ+క విద్యార్థులకు పాఠాలు చెబుతూ అనువాదం కొనసాగించాడు

కేల

రానూయణం౦ :

ఇరవె ఏళ్ళ వయసులోనే రామాయణానువాదాన్ని వెంకయ్యశాస్రి, (పారంభింవినట్టు తెలుస్తూంది. రామాయణానువాదం కోసం గోవింద రాజీయాది వ్యాఖ్యానాలు క్షుజ్లంగా పరిశీలించడం అంత విన్న వయసులోనే సాధ్యపడిందా అని సందేహం కలుగుతుంది. ఏమైనా రామాయణానువాదానికి అవసరం అయిన వయఃపరిపాకం రాకముందే అనువాదానికి పూనుకున్నట్లు ఆంధ్రీకరణ విధానాన్ని పరిశీలించిన వారికి తోస్తుంది. అనువాదం పూర్తి కావడానికి ఎన్నేళ్ళు పట్టిందో తెలీదుకానీ, ఆయన చాలాకాలంపాటు ఆ తాళ పత్ర (గగంథాన్ని దేవతార్చనలో ఉంచి పూజించేవాడు. దాన్ని లోకంలో విస్తరింపచెయ్యడం ఎట్లాగో అని యోవిస్తూ ఉండేవాడు. భగవద్దిత- శ్రీకృష్ణ జన్మఖండం

కుమార యాచనమనాయడి పకృతి వివితమైనది, ప్రతిభ అసొభారణమైనది. ఆయనకు ఎన్నో విద్యల్లో (వేశం ఉంది. కవిత్వం, సంగీతం, నాట్యం, వేట, వ్యాయామం, మతం ఇల్లూ ఎన్నిట్రోనో ఆసకి ఉంది. “తిమతస్టులూ, చదువుకోడానికి అనువుగా భగవదీతానువాదం అవ

ళల

సరం అని ఆయన భావించాడు. తన పండిత వర్గంలో ఆ పని చెయ్యడానికి వెంకయ్యశాస్త్రికన్నా సమర్హుడు ఎవరూ లేరని భావించాడు. ఆ విధంగా వెంకయ్యశాస్త్రి, భగవద్గీతను పద్యకావ్యంగా అనువదించాడు. ఆయన రెండో రబన “శ్రీకృష్ణ జన్మఖండము'.._ దీన్ని శ్రీరామాంకితం చేశాడు. కుమార యాచమనాయడే రన వెయ్యమని (పోత్సహించాడు. అప్పటికి కుమార యాచమనాయడు వైష్ణవ భక్తితత్వం వవ మొగ్గుచూపషాడు, కాశీ బృందావన యాత్రలు చేశాడు. బృందావనంనుండి శ్రీ. రాధాకృష్టస్వామి పాదుకలను, అయోధ్యనుండి సీతారాముల పాదుకలను తెచ్చి తన పూజామహల్‌ొలో (ప్రతిష్టించుకొన్నాడు. రాధాకృష్ణుళి తన ఇలవేల్పుగా భావించాడు. పూజా మందిరంలోని రాధాకృమ్ణులను నిత్యం సువర్ణ పుష్పాలతో పూజించేవాడు, ఆ పుష్పాల కయంతో (5000 రూపాయలు) ఏటా అన్నదానం చేయడం (ప్రారంభించాడు. తన వంశంలో పుట్లే పురుషులకు “మొదట శ్రీ అనీ, కొనన కృష్ణదాస' అనీ స్త్రీలకు “లక్ష్మి అని చేర్చవలసిందిగా కట్టడి చేశాడు. రాథా కృష్ణ భ క్రితత్వాన్ని తెలుగుదేశంలో విస్తరించాలనికూడా ఆయన ఛావింది

19 నట్టున్నాడు. ఆ భదక్తితత్వానికి మూలకందం (బవ్మావై వపురాణంలోని శీకృష్ణ జన్మఖండం. వెంకయ్యకాస్త్రినే ఈ పురాణాం(ధీకరణకు పురమా యించాడు. సోమసానిగుంట అనే అ(గహారాన్ని పన్నెండు వృత్తులుగాచేసి పండితులకిచ్చాడు. ఈ రచన చేసినందుకు వెంకయ్యశాస్త్రికి ఆ అ్యగహారంలో ద్వాదశాంశా, అరువేల రూపాయలూ ఇచ్చి గౌరవించాడు. కృష్ణజన్మ ఖండ .ఆం(ధీకరణకు సంబంధింవిన మరొక కథ ఉంది. వెంకయ్యకాస్త్రిని ఆస్థాన కవిగా నియమించడంతో ఆస్థానాశ్రితులైన ఇతర పండితులు అసూయపడ్డారు, వెంకయ్యళాస్త్రికి కవిత్వంచెప్పడం రాదని ఆయన రామాయణం “ఎకముఖంగా” లేదని ఏవేవో ఉన్నవీ లేనివీ కల్పించి, తమ (ప్రభువు చెవిలో ఊదారు. కుమారయాచమనాయడు వెంకయ్యశా్ర్రిని పరీక్షించడానికి, కృష్ణజన్మఖండాన్ని వెంకటగిరిలోనే ఉండి అనువడించమని ఆజ్ఞాపించాడు. అందుకు ఇద్దరు సహాయకులను ఇచ్చాడు. ఒకరు శ్లోకం, చానికి సంబంధించిన వ్యాఖ్యానం చదివితే, ఆయన తెలుగులో పద్యం వెప్పే వాడు, ఇంకొకరు ఆ పద్యాన్ని రాసుకొనేవారు. ఇట్లా మధ్యాహ్నం భోజనం వేళదాకా రాసిన పద్యాలు దివాణానికి పంపి ఇంటేక్తి వెళ్ళీవాడు. ఈ విధం గానే ఆరాళ్వాసాల (గంథం పూర్తి అయింది (గంథం పూ ర్తికాకము దే, కుమారయాచమనాయడు కవికి ఒక గు(ాన్ని, చం(దహారాన్ని, ఇచ్చి నన్మా నించాడు. ఈ కథకూడా వాస్తవానికి దగ్గరగానే ఉంది. మంచిరోజులు ఆ రోజులోనే కుమారయాచమనాయడికీ, కవికీ మధ్య ఎంతో

సాన్నిపహొత్యం ఏర్పడినట్లుంది. కృష్ణ జన్మ ఖండంలో ఇట్లా "రాశాడు.

అనిశము భోజరాజసళయందు జులంగెడు కాళిదాసు చా

డ్చున మహిగృష్టరాయ నభ బొల్పగు పెద్దన సూరి భంగి న

త్యనుపమమైన యాత్మసభయందు మహాకవినై చెలంగునన్‌

ఘనమతి బిల్వనంపి కుతుకంబున సత్కృతు జేసి యిట్లనున్‌

ని0 ఈ పద్యం కాస్త అతిశయో _క్రి అనిపించినా మొ _త్తంమోద వెంకయ్యకాన్ర్రి కుమవూరయాచమనాయడికి బాగా అత్మీయుడై నాడు. కొందరు అన్నట్టు, వెంకటగిరి వీధుల్లో ఈ కవిరాజుకు ఆ రోజుల్లోనే 'గజారోహణం" జరిగి ఉండాలి.

ఇది వెంకయ్యకాస్రి, జీవితంలో గొప్పదళ. రాజాస్థాన (శ్రవేశం, సన్మానాలూ, (గ్రంథరచన, మహారాజు మననుకెక్కిన “ఆస్థాన కవీశ్వరులు” కావడం- పది పదిహేనేబ్గ ఒక ఉత్సవంలాగా గడవిపోయి ఉంటాయి. ఆ రోజుల్లో ఒక్కసారి వెనక్కు తిరిగి జీవితాన్ని పరామర్శి-చుకొనే అవ కాశమే ఆయనకు ఉండి ఉండదు.

ఈ శతకం ఎవరిది ?

ఈ ఉడుకులోనే (బ్రహ్మానంద శతక రచన జరిగి ఉంటుంది. కుమార యాచమనాయడు శృంగార జీవితానుభావాలను ఒక శతకంగా రాయాలను కున్నాడు. తనకు ఛందోబద్ధంగా రాయడం రాదు. తన ఆస్థానకవి వెంకయ్యశాస్త్రికి విషయమంతా చెప్పి రాయిప్టే బాగుంటుందని భావించాడు. ఈ శతక రచనకు అవసరమైన విషయమంతా సమకూర్చి వెంకయ్యశాన్త్రి చేత శతకంగా వెప్పింవాడు. ఈ శతకరచనవల్ల వేంకయ్యశాన్త్రి కీర్తిమూ ర్తికి కలిగిన కళంకం అంతా ఇంతా కాదు. అనాటి పండిత వర్గాలో ఆయన పరిహానం పాలయ్యాడు ఇప్పటికీ విమర్శకుల ఎత్తిపొడుపులకు, దెప్పి పొడుపులకు ఆయన కీర్తిమూర్తి గురి అవుతూనే ఉన్నది. ఈ శతకాన్ని “బూతులబుంగ” అని కొ దరు బుగ్గులు నొక్కుకున్నారు. లోకాపవాదానికి భయపడి, కుమార యాచమనాయడి ఆజ్ఞ మేరకు ఈ శతకం రాసినటు వెంకయ్యశాత్రి బుకాయించాడన్నారు. ౯

ఈ శతకాన్ని ఏ మా(త్రం (శ్రద్ధగా చదివినా, అందులో శతకానికి (పాణపదమైన లక్షణం "కవి ఆత్మానుభవం” కన్పించదని (గహిస్తాము* ఈ శతకంలో ఏ పద్యంలోని వస్తువును పరిశీలించినా, ఇది వెంకయ్యశాన్ర రచన కాదని వెంటనే తెలుస్తుంది. ఈ అంశాన్ని స్పష్టంగా నిరూపించ డానికి వెంకయ్యశాస్త్రి తన “యేలిన వారికి” రాసిన మూడు జాబుల్ని ఇక్కడ ఇస్తున్నా.

వే

శే. “ీరాములూ మహారాజ రాజశ్రీ యేల్నివారి సముఖమునకూ॥ ముఖ్యా(శితుడు గోపినాధుని వెంక్కయ్యకాన్తీ నిత్యం (తికాలముల యెందున్ను, ఇతోధికాయురారో గై శ్వర్య పుతపొ(త్రాభివృద్ధి యగునట్టుగా నన్కే అమోఘాశీర్వబనములు బె (వానుకున్న విజ్ఞాపన పథతికా॥ తదనం త్తరం... ...

నెల్లూరు నుంచ్చి శ్రీ దివాంజ్జీగారు నా తావుకు పంపింవ్చిని శాల్వయున్ను, పద్యాలయొక్క నమోనా కాగితములున్నూ చేరినవి. శలవు (పకారం మూడు పద్యములు ఆనుపూర్వి తప్పకుండ్డా [వాళి ఆ పద్యము లున్ను, నముఖములో నుంచ్చి పంప్పించ్చబడిన పద్యాల యొక్క నమూనా కాగితములున్నూ, సముఖమునకు పంప్పించుకుంన్నాను. ఈ పద్యములలో (వాళ విశమముల నిమిత్తం యెక్కడనయినా వక హెచ్చు పదమున్నూ బదులు శబ్దమున్ను కలిగి ఉ టున్నవి యీ నమూనాలున్ను యింద్దుకు (వాయఒడ్ని పద్యములున్ను, సరిచూపించ్చినం త్తల్లో విత్తానకు సమర్పకం కాగలదు, విత్తగి చృకత౯లు-తప్పులు క్షమించ్చకత౯లూ, (పమోదూత నామసంవత్పర పుష్యచద్ద ౧౦లు...... తీశీశ్రతీతీ......

వెంకయ్యశౌత్త్రి, (వాలూ॥ (కింది గీతలు వెంకయ్యశాస్త్రివి కావు.) ద్ద “శ్రీరాములూ మహారాజ రాజశ్రీ యెల్నివారి సముఖమునకూ ముఖ్యాితుడు......... 2. 22222----వ్యతిక, తదనంత్తరం॥ శ్రీ యెల్నివారి ₹లవు (పకారం నా దగ్కిర్కి రాబడ్ని మూడు పద్యములు రచించి సముఖమునకు పంపిం ప్పించుకున్నానూ. బిత్తగించ్చకోరుతాను యిదివరకె పంప్పించ్చుకోవడముకు కూలిమనిషి సంభవించ్చక కొంబ్బం ఆలస్యమయినది. తప్పు క్షమచాయ కతన్‌లూ. విత్తగించ్చకోతకాన్తూ (పమోదూతనామ సంవ్వత్సర మాఖ పద్ద లూ క్‌ భన పా ర శ్రీరాములూ భా సాయ మహారాజ రాజశ్రీ యెల్నివారి సముఖమునకూ ఖే | శతు లి | “4422 పిక. తదనంత్తరం నేను క న టం స్త రర గో వగ గాకరర

చిని తీసుకొని నెలూరు చేరేవరకు కావలి తాలూకా మునసఫు వారయ్ని కంచి కృష్ణారావుగారు నెల్లూరుచేరి వుంన్నారు. నామోద ఒక కాపవాడు కావలి తాలూకా మునసఫవు కోటు౯లో వక వ్యాజ్యం దాఖల్‌ చేశ్ని సంగతి నేను వెంక్కటగిరిలో వుండేటప్పుడే శ్రీ యెల్నివారి సముఖములో మన్ని చేసుకొని వుంటిని చిత్తానకు సమర్బ్పకమయ్యే వుండ్డును. ఆ వ్యాజ్యమును గురించ్చి కృష్ణారావుగారిని చూచి వత్తామని వారి యింట్లికి వెళ్ళినాను అ సమయమంద్దు గ్యురం వెంక్కన శాస్తులవారు అక్కడికి వొచ్చివుంనారు. అప్పట్లొ యీ శతకం 1పస్తాపం తెచ్చినంద్దున అంద్రులోనివి నాలుగు పద్యములు చదవమని కృష్ణరావుగారు వెప్పినారు. అంద్దుమోద తప్పించుకునే వల్లలేక మొదట వుండె పద్యాలు నాలుగు మ్యూకం చదివి నిల్పినాను. ఆ పె పద్యములు చదవమని వెంక్కనశాస్తులవారు చెప్పినారు పై పద్యములు నా తావున లేవని చెప్పనాను. నీవు నడిమి పద్యాలు చదవక మరుగుపర్చినావు నీ దగ్గిర అన్ని పద్యాలు వుంన్నవి. నేను చదువుతాను అని నా తావున వుంన్న కాగితములు త్న చేతికి తీసుకుని వారు ౨,౩ పద్యములు దివి కొన్ని పద్యములు బాగా వుంన్నవనిన్ని అచాలతక్తుమోద క్రీడించినట్టు (వాళశివుండే పద్యం కొంచ్చెం విరోధముగా వుంన్నది ఆ వద్యము సవరిస్తే, బాజీ వుండ్డును అని అంన్నారు. అప్పట్లొ యీ వెంక్కన శాస్త్రృలవారు అక్కడ కూర్చొని వుండ్డి కొంచ్చం అభాసముగానే మాట్లాడిరిగానీ సనవరణగా చెప్పక పోయిరి. ఈ పద్యములు యనఖవై పద్యములు అయ్యో మోరున్నూ వెంకట గిరిలోనే వుండి అంద్రులో కొన్ని పద్యములకు మోరుకూడా అందములు కుదిర్చి అన్ని పద్యములు విని శ్రీ యెల్నివారి సముఖములో బాగా వంన్నవి అని శ్లాఘనవేసి వొచ్చి వుండ్రిన్ని యిప్పుడు వీరి తావున ఆభాసముగా మాటా డుట యు క్రముగాదు, శ్రీ యెల్నివారు యె విషయములోను సర్వజ్ఞులుగాని సామాన్యులు కారు. వారి తాత్పర్యం పద్యముల తాత్పర్యం చక్కగా తెలిశ్ని రశికులు సంతోషిస్తారు. తక్కినవారు నంత్తోషించ్చక పోయినంద్దున యెమి కొదువ లేదని నేను వెంక్కనశాస్తులవారితో చెప్పి అంత్తట ఆ కాగితములు తీస్తుక్తున్నిమ్లూర్లు చేరనాను. జరిగిన వాస్తవం తెలియపర్చుకున్నాను. యింత్తె కాని నేశ్లుకంచ్చి 'సుబ్బారావుగార్కిగాని మరి యెవరికేగాని యీ పద్యములు వినిపించినదిన్ని (ప్రమఠపర్చినదిన్ని లేదు. యీ పద్యములు నేను కంవ్వి సుజ్యారావుగార్లి తావ్లుక్సు వెళ్ళి చదివి వార్కి వినిపించ్చినానని అబద్ధపు సంగతి యీ వెంక్కనకాస్తులవారు సముఖమునకు తెలియపర్చుకోవడం

వికి మిక్కిలి ఆశ్చర్యముగా వుంన్నది. నేను అధిక (పనంగానకు పొయ్యెవాడిని అయ్నిది కానిది శ్రీ యెన్నివారి విత్తమునకు సమర్చకమయ్యె వుంన్నది. యీ విషయమయి శ్రీయెల్నివారు దయ చేయించిన వు కరం మారెళ్ళ'తాలూకా జవానుద్వారా యీద్నిం నాకు. వేర్నిది. తవు తీరములో 'వ్రాయిఐచ్చి వుంన్న (_పకారమె నడుచుకుంటూ వుంన్నాను. విత్తగించ్చి తప్పు క్షవ చాయకత౯ాలూ. (సమోదూతనామ నంవత్సర మాఖ శ ౭ చ(కవారం శ్రీశ్రీశ్రీ... వెంక్కయ్యశాస్త్రి, (వాలు వెంకయ్యకాన్రి రాసిన ఈ మూడు ఉత్తరాలు బాలు ఆ (గ్రంథ కర్తృత్వం ఎవరిదో తెలుసుకోడానికి. (బహ్మానంద శతకంలోనుంది ఒక్ర పద్యం, దానికి అధారమైన కుమారయాచమనాయడు రాసిన 'నమూనా ఇక్కడ ఇస్తున్నాను చదవండి. (బబహ్మానందశ+శతకంలోని పద్యం “విజిటింగు హాలులో వెలలేని నిల్వుద రృణముల నన్నియు (బతిఫలింప సరిగులోబులు వాలుసెడు లనరలో పలి దీపములు పట్టపగలు జేయ నగరు బత్తీలు మేలైన యత్తరు ఖల్లె పూల వాసనలు పంఖాల గాలి వేనిండి మైచల్ల జేయంగ పండితుల్‌ చెలకాండు బంధువుల్‌ వెరికొలువ బంగరు బెత్తముల్‌ రంగుగాగొని వోవు దార్లు ముంగల బరాబర్లు వేయ మోర్బ్చీలు చామర బులు వీచుచు పిరుంద (బక్కల సేవకుల్‌ బలసి కొలువ దండి సోఫాలపై దర్చారు సేయ మే ళము జమాయింది యాలలన కొంత్‌ "సీపు లాస్య కళా విశేషంబులను జూపి యందున్నవారి కానందమొనగి

వశ యిది సమయమంచు దన భావమెరుక పరవి కనులతో (మొక్క నే బరఖాస్తుజేసి యచ్చటనె కూడి (కీడింప హాయినంది కువలయేక్షణ నను మెచ్చుకొన్న విధము మది దలంప (బహ్మానంద మదియ కాదె” కుమార యాచమనాయడు రాసిన 'నమూనా"--

“విజిటింగు హాలులో నిల్వుటద్దములు నాలుగు పక్కల (పతి ఫలింప్ప, లష్షర్హు గుళోబులు వాలు సెడ్డలో దీపములు పగులుగా తేజరిల్ల అగరుబత్తీలు అత్తరు మల్లె పుష్పముల వాననలు పెద్ద పంఖాల గాలిజే నిండ్డి మై చల్లచేయ, 'స్నేహిళులు, పండితులు, బంధువులును కూర్చొని కొలువ బంగరు బెత్తముల్‌ బూని చోపుదార్లు బరాబర్లువేయ, మోర్చీలు చామరమ్ములు వీవుచు వెనకపక్కల శేవకులు నిలువ సోఫాల మోద దర్చారు చేసి, మేళము జమాయించ్చి, యిది తరుణమని భావము జూపి క్షన్నులతో (మొక్క, నే బరఖాస్తుచేసి నక్కడ గూడిన విధంబు దలప.., ఎఎంక్ధాదె

(బ్రహ్మానంద శతకం ఒకనాడు రాసి పూ్తివేసింది కాదు. (ప్రారంభా నికీ, ముగింపుకూ మధ్య వాలా సంవత్సరాలు గడవిపోయాయి. కృమార యాచమనాయడు అప్పుడప్పుడూ మూడు వద్యాలకు సరిపడే మూలభావాన్ని రాసి పంపేవాడు వాటికి వెంకయ్యశకాన్రీ పద్యరూపం ఇచ్చేవారు, వారా హరులు వెంకటగిరి, లక్షీ శ్రపరంల మధ్య వసుపోస్తూ ఉండేవారు. సంసాన "సేవకులు వెంకటగిరినుండి “నమూనా పద్యాలను లక్షి శ్రపురం చేర్చేవారు, వెంకయ్యకాత్రి వాటిని పద్యరూపంలోకి మార్చి కూలెమనిషి చేతికిచ్చి వెంకట గిరి పంపేవాడు. కువూరయాచమునాయడి నమాధానం౦ం

కుమూర యాచమనాయడి కాలంలోనే ఈ శతక రచనమిద

పండిత వర్గాల్లో చర్చలు జరిగాయి. వెంకయ్యశకాన్రీ ఆనాటి పండిత వరాల పరిహాసానికి, తిరస్కారానికి గురి అయ్యాడు. వెంకయ్యశాన్రీచేత శతక రచన చేయించినందువల్ల ఆయన కీర్తిమూలర్తికి ఎంత కళంకం కలిగిందో ఆలస్యంగానే అయినా కుమారయాచమనాయడు (గ్రహించాడో. అందువల్ల

జిల్‌ కుమారయాచమనాయడు _ తాను రచించిన “గీతార్థసార సంగహంిలో ఈ శతక రచన ఎందుకు చేయించవలసి వచ్చిందీ వివరించాడు. “...వైహికాముష్మిక పురుషాథ౯ణ సాధనములైన రెండు గలవు. అవి యొవ్వి యనిన నైహిక ఫలములలో స్త్రీ పురుషులకు (బహ్మానందలేశ నంనిభ మైనవియ, భగవల్లీలా (ప్రపంచమునకు వృద్ధికరమైనదియునై శృంగారరస (పథధానమైన రతివిద్యయు, నాముష్మిక ఫలములలో ముఖ్యమైన మోక్షమును గలుగజేసెడి సర్వవిద్యాసారమైన యధ్యాత్మవిద్యయు, నీరెండును ధమా£౯ థ౯ కామమోక్షరూప చతుర్విథ పురుహథణములలో సుఖరూపములైన కామమోక్షరూప పురుషాథ౯ములకు అథ౯ ధమ౯ములు సొధనములై నవి. మరియు నితర విద్యలవలె నెంత (దవ్యవంతులకై న, నెంత బుద్ధిమంతుల శ న, నెంత శక్తిమంతులకై నను నద్వారకములు గాకుండా సాక్షాత్తుగానే నాధింపదగి యన్నవి. గావున శ్రీకృష్ణదాసుండనై న వెళ్లోటి నర్వజ్ఞకుమార యాచేం(ద్రాభిధానుండనగు నేను, యీ విద్యలను ప్రసాదించునట్టి యనేక (గ్రంధములను జూవి, చక్కగ బెద్దలవలన బోధపరచుకొని, బహుదినములు పరిశీలించి, మొదల మా యాస్థాన కవీశ ఎరులైన గోవీనాథం వెంకయ్యళాస్తుల వారికి జక్కగ తెలియజేసి, వారివలన శృంగారరస (ప్రధానమైన [బహ్మానంద శతకమును సీసపద్యములుగ జెప్పించినారము. ఆ పద్యములలో నుండెడి భావమిప్పటి జనులకు చక్కగ బోధపరచుకొనునట్టి యోగ్యత లేకపోయి నందున, నధ్యాత్మ విషయమైన యీ గీజారసార “సం[గహమనెడు గ్రంథ మును పద్యరూపముగ జేయించక, నందరికీ జేలియుటకు నింగిలీష (గ్రంథము రీతిగా తెసుగు మాటలతో రవించుచున్నాడను...” కుమార యాచమనాయడు తన “మనస్పాక్ష్యము' అనే (గంథంలో ఈ శతకాన్ని గూర్చి (పస్తావించినపుడు, “నేను జెప్పించిన (బహ్మానంద శతకం" అని అంటాడు. “శృంగార రహన్య (వకాళిని", 'శృంగారమర్మ బోధిని" అయిన (బ్రహ్మానంద శతకం “నేతరోగికి దీపమువలె', గుడ్డగూబకు పగలు ఇష్టము లేనట్లు, 'ఆభాసరసికులకు" ఎట్లా రుచిస్తంది? అని న్వహప్తాలతో రాసుకున్నాడు. అంతేకాదు, ఆ పుస్తకాన్ని ఆయనకానీ, ఆయన తరువాత వచ్చిన సంస్థానాధిపతులు గానీ పచురించనేలేదు. 1928లో కామ.గంథ మాలవాళ్ళు మొదటిసారిగా అచ్చువేశారు. ఏమయితేనేం) ఈ వ్యవహారం వెంకయ్యశాస్రికి బాలా బాధ కలిగించి ఉంటుంది.

ని6ి

రామనామం తప్ప తన రసన మరొక స్మరణ ఎరుగదు. అట్టాం టిది ఇప్పుడు బూతులబుంగలు పలుకవలసి వస్తూంది. తన తలపుకు ఎన్నడూ రాని భాష, భావాలు తననోటినుండి పద్యరూపంలో వెలువడు తున్నాయి. ఈ పనికి తాను పూనుకోకనే పోవలసింది. తనకు ధనాశ లేదు. అందుకోసం తానీపని చెయ్యలేదు. తాను తన (ప్రభువు మాట కాదనలేడు అందుకు మానసికంగా తనకున్న స్నేహబంధం అడ్డువస్త్యంది. వెంకయ్య శాస్త్రి మనసు కడలిలో ఇట్లాంటి ఎన్ని కెరటాలు విరుచుకొని పడ్డాయో! ఎంత వేదన అనుభవించాడో! ఇది ఇద్దరి మధ్య ఉన్న ఆత్మీయతా భావానికి ఒక పరీక్ష అయింది.

ఆ తర్వాత వెంకయ్యశాన్రి పెద్దగా రచనలేవీ చెయ్యలేదు. కుమార యాచమనాయడు రాసిన “గతార్థసార సం[గ్రహంి, “సారాంశ పంచకం' అనే వచన (గంధాలు పరిష్కరించి పెట్టాడు. కుమారయాచమనాయడు పధ్నాలుగు వచన [గంథాలు రాశాడు. ఆ (గంధాలు రాయడంలో కూడా తోడుపడుతూ ఉండి ఉంటాడు. 1868లో వెంకయ్యశాస్త్రి, “వెలుగోటి వారి వంకావళి పద్యాలు కుమారయాచమనాయడి కోరిక (ప్రకారం రాశాడు అ తర్వాత “తిరునాళ్ళ దండకం” రాశాడు. కుమారయాచమనాయడి పోషణలో వెంకయ్య శాస్త్రీ [గంథ రచన ఇంతటితో పూర్తి అయినట్లుంది. వెంకటగిరికి దూరంగా

కునూరయాచమనాయడు తన వంశ పర్శితను “బయో[గాఫికల్‌ స్కెచెస్‌ ఆఫ్‌ ది రాజాస్‌ ఆఫ్‌ వెంకటగిరి అనే (గంథంగా రాయింవి, 1875లో అచ్చు వేయించాడు. అందులో వెంకయ్యకాన్రిచేత రామాయ జాన్ని, శ్రీకృష్ణ జన్నఖండాన్ని ఆంధ్రీకరింపజేసి, తాను అంకితం పొంది నట్లుగా రాయించుకున్నాడు. ఇది కావాలని చేసిన పనే. ఆ కీర్తి తనకు చెందాలని ఆశపడ్డాడు. ఆ విధంగా వెంకయ్యశాన్రి విషయంలో అపచారం చేశాడు. ఈ సంగతి వెంకయ్యళా్రికి తెలిసేవుంటుంది. “రాజాశ్రయం యొక్క స్వభావం అనుభవంలోకి వచ్చింది. తనకూ “ఏలినవారికి మధ్య ఒక అఘాతం ఏర్పడింది. ఆయన ఇక వెంకటగిరి ముబం చూడడానికే ఇష్టపడి ఉండడు.

వి7

పచ్చగా పూలతో, పళ్ళతో కళకళలాడే చెట్టుమీద పిడుగు పడి నట్లయింది. కువమూరయాచమనాయడి జీవితం ఊహించని మలుపు తిరిగింది. నలవై ఆరేళ్ళ నడివయసులో ఆయన సంస్టానాధిపత్యాన్ని ఉన్నపళంగా వదులుకోవలసి వచ్చింది. తనకెన్నో ఆశలు, (ప్రణాళికలు-ఏవీ నెరవేర కుండానే, అర్ధాంతరంగా అన్నీ విడిచి పెట్టవలసి వచ్చింది వెంకయ్యశాఫ్ట్రికి ఈ సంఘటన తీవ సంతాపాన్ని కలిగించి ఉంటుంది. ఆయన వెంకటగిరికి దూరంగా, లక్ష్మీపురంలో ఉంటూ, ఇవన్నీ వింటూ మౌనంగా దుఃఖించి ఉంటాడు.

బొబ్బిలికి దత్తుగా వెళ్ళిన రంగమన్నారుకృష్ట మండపాక పార్వతీ శ్వర కవిని వెంకటగిరిలో పరిచయం చేశాడు. వెంకటగిరిలో ఆ కవి ఆపవుగా పద్యాలు చదవడం, పద్యమాలికలు అల్లడం పతి వాళ్ళకూ కొత్తగా, అద్భుతంగా ఉంది. రాజగోపాలకృష్ణకు పార్వతీశ్వరకవిపై అభిమానం ఏర్పడింది. ఆ కవికి వెంకటగిరిలో సన్మానాలు జరుగుతున్నాయి, అగ హారాలు అందుతున్నాయి.

__ కుమారయాచమనాయడు రాజగోపాలకృష్ణకు మహావై భవంగా పట్టోభికేకం జరిపించాడు. రాజగోపాలకృష్ణను ఆశీర్వదిస్తూ ఎందరో కవి పండితులు పద్యాలు వెప్పారు. ఈ సందర్భంలో వెంకయ్యశళాత్రి, వెప్పిన ఒక పద్యమూ కన్పించదు. ఆయన అ పటాభిషేక సభకు వెళ్ళినట్టుగా లేదు. అంతటితో తనకూ సంస్థానానికి బుణం తీరిపోయిందని అనుకొని ఉంటాడు. ఈ పట్టాభి షేకోత్సవాన్ని వర్ణిస్తూ, మండపాక పార్వతీశ్వర కవి “రాధా కృష్ణ నంవాదం' అనే కావ్యాన్ని రాశాడు. కువూరయాచిమనాయడి ఆజ్ఞి ప్రకారం, పార్వతీశ్వరకవి కుమారుడు కామకవి ఆ పుస్తకానికి టీకాటిప్పణి సమకూర్చాడు. వెంకయ్యకాన్రీ రామాయణాన్ని, శ్రీకృష్ణ జన్మఖండాన్నీ కుమవారయాచమనాయడికి అంకితం చేసినట్లు రాధాకృష్ణ సంవాదంలో రాశారు. ఈ సంగతులన్నీ ఆనోటా, ఆనోటా వెంకయ్యశాతన్రి చెవిని పడు తూనే ఉండి ఉంటాయి. మళ్ళీ వెంకటగిరికి

రాజగోపాలకృష్ణకూ, అతని తండ్రి కుమారయాచమనాయడికి మధ్య సంబంధాలు బెడిశాయి. అప్పటికి రాజగోషపాలకృష్ణ సంస్థావాధిపతి

విరి అయి ఇఏఎకా అయిదారేళ్ళన్నా కాలేదు. ఈ కుటుంబ కలహం కుమార యాచమనాయడు చనిపోయినా చల్లారలేదు. 1900 నాటికి వెంకటగిరి ఊరు ఊరంతా రెండు పార్టీలుగా వీలిపోయింది. *నగిరి తగాదా ఊరందరి తగాదా అయింది. వభానికీ అచభానికీ కూడా ఊళ్ళో జనం ఒకరి ఇంటికి ఇంకోరు పోవడం మానుకున్నారని అప్పటి నెల్లూరు వారపథతిక ఆంధ భాషా (గామవర్తమాని రాసింది. అట్లా తండితో తగాచా ఆరంభమైన రోజుల్లో రాజగోపాలకృష్ణ వెంకయ్యశాన్రిని పిలిపించుకొన్నాడు. వెంకయ్య శాస్రిమాటల్లోనే ఈ సంగతి విందాం. క్‌! “నను శ్రీరామ వదారవింద భజనానంద (పపూర్ణాత్ము ద ద్దన నామన్మరణాతి పూతరసనుం దద్భూరి కారుణ్య ల ద్ధి నితాంతోజ్వల సత్కవిత్వ మహితు న్గాతీ నుర[గామణిం (బ్రణుతప్రబ్ఞాని వేంకటాఖ్యు సుకవిన్‌ రావించి పల్కెన్‌ కృపన్‌'" “=, మాఘ కవికృత శిశపాలవధాఖ్య మహాకావ్యంబు సమన కావ్యరాజంబై , సర్వాలంకారళోభితంబై , నానావిధవర్లనా పూర్రంచై శ్రీకృష యూన చూ ణ గ్‌. నాయకంబగుటంజేశ, భవ్యంచై, సర్వజన సేవ్యంచై, పండిత జన(రావ్యంచై, యున్నది, కావున నక్కావ్యంబు మదంకితంబుకేసి, యాం్యధకావ్యంబుగా రవియింపుమని యానతిచ్చి, జాంబూనదాంబరా గహారాది (పచానంబుల నంకుష్టునిం జేసన, చేను సంతుష్టాంతరంగుండనై యమ్మహా కావ్యరచనాభి ముఖ్యంబు వహింవి .. అని శినపాలవథకావ్యంలో ఈ అనువాదం గురించి చెప్పాడు. వెంకయ్యళొన్హి నరాంకితంగా రచించిన తాలి (గంథం ఇదే. వయనూ. పాండిత్యం పండిన వేళ ఆయన తలపెట్టిన కావ్యం ఇది. సాహితీ లోకంలో ఆయన పొండిత్యానికి, అనువాద శక్తికి నికషాపలమెన కావ్యం ఇది. ఈ కావ్యాన్ని 1886లో అనువదించాడు. ఆ మరుసటి సంవత్సరమే ఈ (గ్రంథాన్ని రాజగోపాలకృష్ణ అచ్బువేసి పండితులకు పంవిపెటాడు. యా! వెంకయ్యశాన్త్రీ (గ థాలలో అచ్చుకు నోచుకున్న తొలి రచన ఇది. ఈ విధంగా పది నంవత్సరాల తరువాత ఆయన అజ్ఞాత వానం వదఠి మళ్ళీ సంస్థానంలో అడుగు పెట్టాడు. ఆనాటినుంవి అవిశ్రాంతంగా, వివరి ఊపిరి తీసేదాకా, (గంథరచనలోనే కాలు గడిపాడు. వెంకయ్యశాత్రి మళ్ళా సంస్టానంలో అడుగు పెడ్డడానికి, ఆదరణ పొ దడానికి ఏ పరిస్టితులు కారణ

29

మయ్యాయో స్పష్టంగా చెప్పలేము. ఆయనను రాజగోపాలకృష్ణ ఎందుకు ఆదరించాడో కూడా వెప్పలేము. కొ త్తగా సంస్థానాధిపతి అయిన రాజ గోపాలకృష్ణు ఏలుబడిలో రామాయణ క _ర్తగా* నంస్థాన కవీం్యద్రుడిగా వెంకయ్యశాస్త్రికి తగిన గౌరవం జరగడంలేదని వెంకటగిరిలో (ప్రజలు చెప్పుకొని ఉంటారు. ఆ అప _పథను తొలగించుకోవడానికి ఆయన వెంకయ్య కాస్రిని పిలిపించి “శవపాల వథ” ఆంధ్రీకరణ వాధ్యత అప్పగింవి ఉంటాడు. తండి అడుగుజాడల్లో, తండికి దీటుగా, పోటీగా సాహిత్య పోషణకు శ్రీకారం చుట్టిన రోజులవే. అన్నిటికన్నా మింవి, “+వపాలవథ” తనకెంతో అభిమాన (గంథం. చానిని అనువదించడానికి వెంకయ్యశాస్రీకన్నా సమర్దులు తన ఎరుకలో _ఎవరూ లేరు. ఏమయితకేనేం, వెంకయ్యశాస్రి, పాండిత్యానికి కవిత్వానికి సార్ధక్యం కలిగించే కార్యం తాను చేయించగలిగాడు. వెంకయ్య కాసి, కవిత్వంలో పనలేదని మాఘ కావ్యాన్ని అనువాదం చేయమంటే ఆయన బండారం బయట పడుతుందని అసూయాపరులైన ఆసాన పండితులు చాడీలు చెబితే, ఆయనను పరీక్షించడానికి రాజగోహిలక్టుష మాఘాన్ని అనువదించమని ఆజ్ఞాపింవినట్లు ఒక కథ ఉంది. డెచ్ళ్ఫైరెండేళ న 'వృద్దాష్యంలో, ఇంక అయిదారేళ్ళక్సు వనిపోతాడనగా పాండిత్యానికి పరీక్ష ఏమిటీ? ఈ కథ అసంబద్ధంగా ఉంది. పాల వథలోని కొన్ని శోకాలు, మయూరుడి సూర్య శతకంలోని శోకాలు ఆయన అద్భుతంగా అనువదించి ఉన్నాడు, ఈ సంగతి ఆయన రామాయణం వదివిన వాళ్ళందరికి తెలిసినదే. రామాయణం [(వచురించారు

కుమారుడితో విరోధం కలిగాక్త కుమారయాచమనాయడు మద్రాసుకు మకాం మార్చాడు ఇప్పుడు తనకు సావకాశం దారికింది. తను రాసిన పుస్తకాల (థచురణమపై మనను పెట్టాడు. తన పోషణలో కవులు రాసిన (గంథాలను (చురించడానికి పూనుకొన్నాడు. వెంకయ్య శాశ్రీ అనువదించిన శిపపాలవథను రాజగోపాలకృష్ణ అచ్చువెయ్యడం కూడా కాస్తంత చురుకు పుట్టింవి ఉంటుంది. వెంటనే, అంటీ 1887 లో వెంకయ్య శాన్రి రామాయణాన్ని _పకటించాడు. 18809 లో శ్రీకృష్ణ జన్మఖండాన్ని అబ్బు వేయించాడు. ఆ రెండు పుస్తకాలను పండిత లోకులో ఉవితంగా పంవిపెట్టాడు. ఆ విధంగా వెంకయ్యశాత్త్రి బుణం తాను తీర్చుకొన్నాడు. రామాయణాన్ని పండిత లోకంలో (యచురపరుస్తానని యిచ్చిన వాగ్దానాన్ని

80 అక్షరాలా నిలబెట్టుకొన్నాడు. అంతే కాదు; రామాయణాన్ని, శ్రీకృమ జన్మఖండాన్నీ తాను అంకితం పుచ్చుకొన్నట్లు తన వంశ చరితలో రాయించి, తాను అనుచితంగా (పవరించాడు. “అచ్చులో” చేసిన ఈ పొరపాటును ఆయన (గంథాలను -ము(దించడంచ్వారా సరిదిద్దుకొన్నాడు. వెంకయ్యకాస్రీ జీవితంలో ఇంతకన్న అనందకరమైన ఘట్టం మరొకటి ఉండి ఉండదు. తాను రచింవిన మూడు ముఖ్యమయిన (గ్రంథాలు తన జీవితకాలంలోనే ము[దణకు నోచుకొన్నాయి. అనాడే కాదు, ఈనాటికీ వెంకయ్యశాస్త్రికి జరిగినట్లు ఏ కొద్దిమందికో తప్ప ఆందరికీ జరగదు, కుమారయాచమనాయడికి వెకయ్యశాస్తిమోద ఉన్న భక్తి, శ్రద్ధలకు ఇంత కన్న నిదర్శనం ఏం కావాలి? కుమారయాచమనాయడు ఇంకొంతకాలం జీవించి ఉంటే వెంకయ్యకౌత్రి (గ్రంథాలన్నీ మ్యుదించి ఉండేవాడు. సంస్థానంలో గాడవలు వెంకయ్యశాస్త్ర, మళ్ళీ సంస్థానంలో అడుగుపెట్టడం, ఆయనచేత శిశపాలవథ రాయించడం, ఆయన (గంథాలను కుమారయాచమనాయడు అచ్చ్భువెయ్యడం- ఇదంతా కుమారయాచమనాయడి వర్గంలోని వాళ్ళకు ఉత్సాహాన్నిచ్చి ఉంటుంది. కుమారయాచమనాయడి "పెద్ద అల్లుడు చెలికాని వెంకట గోపాలరావు వెంకయ్యశాప్తిచేత రాధికా పరిణయం అనే [ప్రబంధం రాయింవి, తాను కృతి అందాడు. ఈ రచన వెనుక కూడా కుమారయాచమ నాయడి పేరణ ఉంది. రాధాకృష్ణుల కధ ఆయనకెంతో యిషమెనది. ఈ కావ్యం 1887-90 మధ్య పూర్తిచేసి ఉంటాడు. లా కుమార యాభమనాయడి పక్షంలో వాడైన చెలికాని వెంకట గోపాలరావు పోషణలో రాధికా పరిణయ కావ్యం రవించడంతో వెంకయ్య శాస్త్రిమోద అవతలి వర్గం వాళ్ళకు కోపం వచ్చి ది. వెంకయ్యశాన్రిమోద విమర్శలు-దూషణలు ఆరంభమయినాయి. రాజగోపాలక్పృష్ట మనిషి అయిన పూండ్ణ రామకృష్ణయ్య పనిగట్టుకొని రామాయణానువాదంతోని లోపాలను ఎత్తిచూపుతూ విమర్శలు చేయడానికి పూనుకొన్నాడు. వీటి అన్నింటికి సమాధానంగా వెంకయ్యశాన్రీ రాధికా పరిణయంలో కుకవి నింద నెపంతో విమర్శకులను దూషించాడు మత్సర(గసులై న కవులను బురదలో పొర్త్లాడే పందుఠఅని, పుండుమోద బతికే ఈగలని, ఊరకుక్కలని నిందించాడు.

తే ఈ దూషణ ఆయన స్వభావానికే విరుద్దమయినది. ఆయన ఇతర రచనల్లో ఎక్కడా ఇటువంటి పద్యాలు లేవు. ఆనాటి కలుషిత రాజకీయాలు ఒక కవి సాహిత్య జీవితంపై ఎట్టా పనిచేస్తాయో దీన్ని బట్టి (గ్రహించవచ్చు. రాధికా పరిణయంలోని పద్యాలను చదవండి. “సముదితవృ త్తి నింపగు రసాలకిసాలము మాని నింబప (తము దినుమాడ్కి, నీగయు ఘృతమ్మును మాని (వణమ్ము జేరు చందమున రహిన్మహాకవికృతంబగు సత్కృతియందు దప్పులే నెమకుదు; రొప్పులున్నను గణింపరు దుష్కవు నీర్యచే మహిన్‌ చతురత్వంబున జారుచితకవితా సా్యమాజ్య సింహాసన స్థితుడై యున్న కవీం్యదుగాంది, కుకవుల్‌ సిన్లేది నిందింప ద త్కృతికిం దత్కవికేమి యెొగ్గు? ద్విరద(శేష్టంబుపె నున్న భూ పతినిన్‌ గన్గొని (కింద గుక్కలదిలింపం గూసినట్లే కదా! తుమ్మెద పువ్వులె వెదకును, దిమ్మరి కోలంబు పెంటదిబ్బలె వెదకున్‌, సమ్మతి నొప్పులె వెదకు ము దమ్మున సత్కవియు, గుకవి తప్పులె వెదకున్‌ రాధికా పరిణజయంలో కుకవి నిందతోపాటు ఆత్మస్తుతి కూడా చేసుకొన్నాడు. తనను గురించి బౌద్ధత్యంతో చెప్పుకున్నాడు. ఇది విమర్శకుల దూషణలను_ తిప్పికొట్టడానికి తెచ్చుకున్న అనహజ ధోరణి, రాధికా పరిణయంలోని పద్యాన్ని చదవండి. “రవియింవితిని మున్ను రామాయణాది మ హాకావ్య మా (ధకావ్యమ్ము గాగ సరసో క్తులను గృష్ట జన్మఖండంబును నంతరించితి సాధుసమ్మతముగ (బణుతికెక్కితి + పపాలవధాఖ్య మ్‌ హాకావ్య మాంధకావ్యంబు జేసి వెలగి రాధామాధవుల విహారంబు శ్శం గార (పబంధంబు చారువణితి

8వ

వెలయ సకల వర్ణనములు గలుగునట్లు

చాల సత్కవులందరు మేలనంగ

దెలుగుజేసితి నిపు డాం్రదేశవిపిన

ఘనవసంతుండ వేంకటకవివరుండి.

పూండ్ల రామకృష్ణయ్య తన జీవితాన్ని ప్యతికా నిర్వహణకు, సాహిత్య సేవకు అంకితం చేశాడు. తన వథికలో సాహిత్య విషయాలే తప్ప వార్తలు (పచురించకూడదని (ప్రతిజ్ఞ పూనాడు. అయితే. దేశంలో ఏ కవి మరణించినా, ఆ వార్తను తన పథతికలో (ప్రముఖంగా (ప్రకటించే వాడు. అట్లాంటిది, రచయిత, పండితుడు, సాహితీపరుడు అయిన కుమార యాచమనాయడి మరణవార్తను కాని, వెంకయ్యశాస్రి మరణ వార్తను కాని (ప్రచురించడానికి ధైర్యం చేయలేకపోయాడంటే ఆ రోజుల్లో వెంకటగిరి సంస్థానం గొడవలు ఏ స్థాయి వరకు వెళ్ళాయో _(గ్రహించవచ్చు. చివరి రోజులు ఇంకొక ఆర్నెల్లలో చనిపోతాడనగా వెంకయ్యశాన్రి వెంకటగిరికి

మకాం మార్చాడు, అక్కడే. ఉండి “సూత సంహిత” ను ఆంధధ్రీకరించ డానికి పూనుకున్నాడు. అ (గంథ రచన పూ ర్తికాకమ.౦దే కుమరయావమ నాయడు, వెంకయ్యళాస్త్రి ఇద్దరూ రెండురొజుల తేడాతో చనిపోయారు వెంకటగిరిలోని జనన-మరణాల రిజిసరు పకారం 18592 జూన్‌ 8 వ తేదీన, జ్వరం వచ్చి వెంకయ్యశాస్త్రి మరణించాడు. ఆయన [కీ.శ 1813-14లో శ్రీముఖ నామ సంవత్సరంలో జన్మించాడు. సుమారు ఎనథై ఏళ్ళు జీవిం చాడు. 'అనాయాసేన మరణం వినా దైన్యేన జీవనమ్‌' అన్న సూ కి సారక మయింది. ఆయన కుమారయాచమనాయడి వెంబడో, విడిగానో కాశీయాత వేశాడు. ఆస్థాన కవిగా ఉన్న రోజుల్లో వెంకటగిరిలో జరిగిన పండిత వాదాల్లో తాను తలదూర్చలేదు. అయావితంగా లభించిన _వభు పోవణే తస్ప తానుగా ఏ జమోందారుల కొలువులు సందర్శించలేదు. ఆయనకు పిచ్చయ్య, సుబ్బయ్య అనే ఇద్దరు కుమారులు. ఆయన కళ్ళముందే వాళ్ళ పెళ్ళిళ్ళ అయ్యాయి. ఇక ఆర్నెల్లకు చనిపోతాడనగా పద్మనాభళాన్తి అనే మనుమడి పెళ్ళి కూడ అయింది. ఆయన చనిపోయిన ఆర్నెల్లకే రెండవ కుమారుడు సుబ్బయ్యకు కుమారుడు వుడితే వెంకయ్య అని పేరు

వ్ర

పెట్టుకొన్నారు... ఆయన గృహస్థ జీవితం స౦త్ప్సప్తిగా గడివింది,

వెంకయ్యశాన్రి రామాయణ పీఠికలో తవ వం+ వృక్షాన్ని వివరంగా ఇచ్చాడు. ఆయనది పండిత వంశం. వెంకటళాన్రీ తన తండ్రికి ముత్తాత అవుతాడు. ఆ వెంకయ్యళాస్త్రిని *అలఘు పదార్థ క గ్ర అని స్తుతించాడు, తన తండి కూడా గొప్ప పండితుడు. తన విద్యాభ్యాసాన్ని గూర్చి చెపుతూ “.....-దదివితి నవోజ్వల కావ్య నాటకాలంకారములు, చెక్కు లక్షణంబు అభ్యసింవితి, సంస్కృతాంధ్ర పురాణంబులన్ని శోధించితి నాదరమున..."ని అని శ్రీకృష్ణ జన్మఖండంలో చెప్పుకొన్నాడు. వెంకయ్యకాస్త్రి శిష్యుల్లో చెంచు రామళౌత్రి మాఘపురాణాన్ని వెలిగించాడు. మరో శిష్యుడు, బంధువు అయిన గోపీనాథుని పిచ్చయ్య చతుర చం[ద్రహాసం, రుక్మిణీ కల్యాణం. అనిరుద్ధ చరిత, సంగహ రామాయణ మొదలైన (గంథాలు రాశాడు. ఈయనకు కూడా వెకటగిరి సంస్థానంలో ప్రవేశ. ఉండేదట! వెంకయ్య శాస్త్రి భౌదార్యాన్ని గుర్తు చేస్తూ లక్ష్మీపురం సమిప లోని కం్మడిగవద్గ ఒక గు ట ఉంది. దానికి ఆయన ఒడ్డు పోయి=చాడు. ఇప్పటికీ వెంకయ్య శాత్రి గుంట అనే పిలుస్తున్నాడు. నెల్లూరికి సమిపంలో కొళ్ళపూడి కోదండ రామస్వామి ఆలయానికి ఆయన భూములు ఇచ్చినట్టు తెలుస్తున్నది. బాస్వెల్‌ 1873 లో తయారువేసిన నెల్లూరు జిల్లా మాన్యువప్‌లో వెంకయ్య శాస్హ్రి గురించి రాశాడు, ఆయన లక్షీ శపురంలో ఉంటున్నట్లుగా అందులో పేర్కొన్నాడు. వీరేశలింగం పంతులు కవుల చరితను వేంకయ్యకాన్రితో ముగించాడు వావిలకొలను సుబ్బారావు, త్వరకవి మాలకొండరాయ కవి, ఆత్మకూరు గోవిందావార్యులు, వెంకయ్యశాన్రిని తమ రచనలో పూర్వ కవి స్తుతిలో (ప్రస్తుతించారు. వెంకయ్యకాస్త్రి రామాయణం ఇప్పటికి ఆరుసార్లు అబ్బయింది. భగవద్గీతా కాన్హ్రం, 3పాల వథ పునర్ము[దణకు నోచు కొన్నాయి. అంధ్ర పషతిక వారు (ప్రచురించిన “ముదితా ముదిత [గంథ నూవి" ఆయన ఆదిత్య హృదయము, జనక చరిత (గంధాలు కూడా రవించినట్లు చెపుతుంది. అలాగే" (బహ్మవైవర్త పురాణాన్ని మొత్తం అనువదింవినట్లు పేర్కొనిందిగాని ఇది నిజం కాదు.

ఒక నుహామసీషి. కన్ను మూశొడు “వెంకయ్య శాస్తుర్లు పోయారట!" “ఏమైందీ?” ఎవరో వివారిస్తున్నారు. “ఏమి లేదు" ఇంకెవరో సమాధానం చెబుతున్నారు. “మరెట్లా పోయారు?"

“నిన్న పెద ఏలినవారి భౌతికకాయాన్ని దర్శనం చేసుకొని వచ్చిన తర్వాత, కాస్త జ్వరం వచ్చింది. తనకు భోజనం వద్దని, ఎవరూ పలకరించ వద్దనీ, ర్యాతి పండుకొంటూ చెప్పారు..."

“అంతేనా...”

“అంతే- ఉదయం చూస్తే, పాణం లేదు. రాత్రి నిదలో ఎప్పుడో పోయారు!"

కుమారయాచమనాయడు బనిపోయి రెండు రోజులైనా కాలేదు. "'పెదఏలినవారి ఆకస్మిక మరణం వల్ల కలిగిన ది(గగ్భాంతినుండి వెంకటగిరి (ప్రజలు ఇంకా తేరుకోలేదు. ఇంతలోనే వెంకయ్యళాన్త్రి మరణవార్త దావా నలంలాగా వ్యాపించింది. ఆ మహారాజు భౌతికకాయాన్ని చూడడానికి వచ్చినల్లే, ఆయన ఆస్థాన కవి అంతిమ దర్శనానికి _పజలు బారులు తీరి నిలబడ్డారు. “పెదరాజావారి' భౌతికకాయం పక్కన నిలబడి ఈ వృద్ధుడు కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకోడం- అందరి మననుల్లోనూ ఒక్కసారి మెదలింది వెంత లోనే బావా? “ఎంత అనాయసంగా పోయాడయ్యా!” ఎవరో ఆశ ఏర్యపోతు న్నారు, 'మహారాజావారి' అంతిమయా[త మాదిరే “మహాకవి” అంతిమ యాత్ర కూడా జరిగింది. వినరాజాగారు శ్రద్ధగా అన్ని ఏర్పాట్లు చేశారు.

తల్‌ మహారాజుతో తన సంబంధం ఒక నాటిదా! ఆయన పరిచయం ఎంత యాచ్చుచ్చికంగా జరిగింది! ఆ పరిచయం ఎంతటి అనుబంధంగా మారింది! తనను ఆస్థాన కవిని చేశాడు, “మూ ఆస్థాన కవీశ్వరులు గోపీ నాథుని వెంకయ్యశాస్తులు' అని ఎంత గర్వంగా సభలో పిలివేవారు! తన చేత ఎన్ని రచనలు చేయించారు! ఎంత ఆదరించారు! ఎంత అండగా నిలిచారు! తన వాంధవుడూ, హితుడూ, స్నేహితుడూ అన్నీ “ఏల్నివారే.' కుమారయాచమనాయడి మరణం వెంకయ్యశాస్త్రిని ఎంత కుంగ దీసిందో! ఆయన ఎంత బాధపడ్డాడో! తన జీవననౌక భగ్నమైనట్టు, తన (ధువతార రాలిపోయినట్లు అనిపింవింది. తన (పభువు పోయాక తాను జీవ చృవంమాదిరి (బతకడం అసంభవం. ఆ “(పభువుివెంట ఈ కవీ మౌనంగా తలవంచుక వెళిపోయాడు. (ఈ)

గోజినాథ రామాయణం “సత్యనారన నుండి నత్యనారాయణి దాకా రామాయణాన్ని

అనువదించడానికి పూనుకొన్నవాళ్లు ఎందరో! ఎ(రన, బుద్దారెడ్డి, భాన్మరుడు మళ్ళీ మళ్ళీ అనువాదానికి పూనుకొన్నారు. ఒక్క నెల్లూరి మండలంలోనే ఎన్ని రామాయణాలు వచ్చాయి! తిక్కన, పాపరాజు ఉత్తర రామాయణాన్ని రాళారు. ఎ(రన నమగంగా అనువదింవినట్టున్నాడు. మొల్ల రామాయణాన్ని సం్యగహంగా రబింవింది. వెంకయ్యశాస్త్రి అనువాదం తన కళ్ళముందే ఆఅచ్చయి గోపీనాథ రామాయణంగా (పసిద్ధిలోకి వచ్చిన కాలంలోనే వావిలి కొలనువారు అనువాదానికి పూనుకొన్నారు. ఆ తర్వాత “దొడ్డ రామాయణం), “రమణీయ రామాయణం" వెలువడ్డాయి ఏ పువ్చ సౌరభం దానిదే అయినట్లు ఆయా రచనల సొగసులూ (ప్రత్యేకమే. గోపీనాథ రామాయణం (పనిద్ధి విజయ నగరందాకా విస్తరించింది. నిడదవోలు సుందరం వంతులు, మేడూరి అప్పన్నళాన్ర, దూరి రామావథానులువంటి పండితులు ఈ (గంధాన్ని “పురాణం” చెప్పారు. కుమార యాచమనాయడికి ఈ (గ్రంధం అంటే ఎంత అభిమానమో! ఎప్పుడూ ఈ పద్యం ఆయన రనన మోద ఉండేదట!

“అలస సమోరు రాక విషమాయె, మనోహరకీర శారికా

కలకల కంఠనాదములు కర్షకరోరములాయె, బండువె

న్నెల కడువేడియాయిె, విరితేనె చవుల్వెగటాయె, దమ్ముడా!

నలినదళాయతాక్షి గహనంబున బాసిన నాటనుండియున్‌ ఒక న్వపస్న వృత్తాంతం "రెండు అతిలోక వృత్తాంతాలు

వెంకయ్యశాన్రికి శ్రీకృష్ణుడు స్వప్నంలో సాక్షాత్కరించి ఇట్లా

ఆదేశించాడు.

36 “ఏనుకృష్ణుండ యుష్మదహీనభట్తి కలరి యీ పట్టువునకు నత్యంతకీ ర్తి సౌఖ్యముల నంతరంబమోక్షంబొసంగ” దలవి సొక్షాత్కరించితి తపము కలిమి (గో. రా. పీఠిక 29)

“వత్సా, నివు పవిత్రంబులైన మదీయదివ్యావతార చర్శితంబులలో

సి కభీష్టంబెయ్యది చాని మదంకితంబుగా బరిసమా పినొందించునటి భారం జావ ట

వేను బూనెద. నీకును నీవు రచించిన కావ్యంబునకు నభ్యుదయ పరంపరాభి

వృద్ది యగునట్లుగా నన్ముగహించెద. నీకీ జన్మంబు దక్కనొండు జన్మంబు

లేదు.

ఈ స్వప్న వృత్తాంతంతో బాటు రామాయణ పీరికలో వెంకయ్య శాస్రీ మరోరెండు అతిలోక వృత్తాంతాలను పేర్కొన్నాడు. మొదటిది ఒక మహాయోగి తన “కొక్కవిద్య' ఇచ్చాడట! ఆ యోగి కృషపాకటాక్షం వలనే తాను కవిత్వ విద్యా విశేషుణ్ణయ్యానని చెప్పుకొన్నాడు, రెండోది వాల్మీకి తనకు (పత్యక్షమైన కథ. తాను రామకథ రవించడానికి నిశ్చయించుకొని వాల్మీకిని స్తుతించాడు.

“అని యమ్ముని బార్ధించిన

బనిగొని ముదమలర నాకు (బత్యక్షంచై

తన కజుడొనగిన తెల్విని

ఘనముగ నాకొనగి బనియె గారుణ్యమునన్‌"

• చే

ఇట్టమ్మహాముని యంతర్జానము సేసిన అని తర్వాత వచనం ఆరంభమవు తుంది. దీన్ని న్వస్నవృత్తాంతంగా భావి చడానికి వీలులేదు. రాదూయణవనూ? గోపినాథ రామాయణమవమా?

తొలిము[దణలో “గోపీనాథ వేంకట కవీంద్రులచే (బణీతంబెన “శ్రీమదాంధ్య రామాయణ మహాకావ్యము" అని ఉంది. కాలం గడిచేకొద్దీ ఆయన అనువాదాన్ని ఆయన ఇంటిపేరుతో కలిపి పిలవడం ఆరంభం

89

అయింది. 1916 లో మూడవ పర్యాయం ఈ (గ్రంథాన్ని వావిళ్లవారు అచ్చువేసినపుడు “గోపీనాథ రామాయణము' అని అచ్చువేశారు. అప్పటికే బహు? (ప్రజల వ్యవహారంలో ఆ పేరు స్థిరపడి ఉంటుంది. వెంకయ్యళాన్ర తన రచనను 'రామాయణ'మని “ఆంధ రామాయణకావ్య"మని 'శ్రీ మ(దా మాయణ"'మని మాతమే వెప్పాడు. తన ఇతర రచనల్లోనూ అదేవిధంగా వ్యవహరించాడు. రామాయణ రచనకు కారణం

మున్నల భాస్కరాది కవిముఖ్యులు (పీతి రబింవిరీ కథం

జెన్నుగ నీవు (గ్రమ్మర రచించుట కెయ్యది హేతువంచు మో

రన్న బుధేందులార వినుడా రఘునాథ చరిత మెందరె

బ్రైన్నిన నన్నిరూపులనహీనగతిన్‌ దగియుండు నుర్వరన్‌.

తిక్కన హరహరనాధుణ్ణి కృతినాయకుణ్ణిగా ఎన్నుకొని భారతాన్ని రబించాడు. పోతన శ్రీరామాంకితంగా భాగవతం రవించాడు. పాపరాజు రుక్కిణీపతికి తన ఉత్తరరామాయణాన్ని అంకితం చేశాడు. కాగా భాస్కరా దులు “ఒక మర్వ్యుని కృతినాథు'గా చేసి, రామాయణం రాశారు. ఇది “సమో చీనము “కాదని, రఘునాయకుణ్జి నాయకుణ్ణివేసి రవిస్తే, బంగారానికి తావి అబ్బి నటే అవుతుందని ఆయన భావించాడు. (గో. రా. పీరిక). పాపరాజు ఉత్తర కాండను దైవాంకితం. చేశాడు కాబట్టే, వెంకయ్యశాన్రి అ కాండను రవించ కుండా విడిచి పెట్టాడని అనుకోవచ్చు ఆంధీ్రకరణ పద్దతి భా స్కరాదులు రవించిన రామాయణాల్లో వాల్మీకి రామాయణం

లోని అర్ధం సమగ్రంగా ఏర్పడలేదు. ఆ కావ్యాలు భగవదంకికంకాలేదు ఆ మహాకావ్యం “గీర్వాణంబున కన్యూరాతిరిక్తంబుగా భగవదంకితంబుజేసి, య-ధభాష రబియింప సమర్దుఃడగు పండితుండెవ్వడో” అని అన్వేషిస్తున్న కుమారయాచమ నాయకుడికి వెంకయ్యశాశ్త్రి రామాయణం గురింవి తెలిపింది. వెంకయ్యశాత్రిని పిలిపించుకొని (గ్రంథాన్ని సమగ్రంగా విన్నాడు. “ఇది మదీ యాభ్మిపాయ (ప్రకారంబున గీర్వాణంబున కనురూపంవై శ్రీకృష్ణాంకితం బై యున్న"”దని భావించాడు. (గో. రా పీరిక).

త్తం ఈ విషయాలన్నిటినీ కుమారయాచమనాయడు రామాయణాన్ని అచ్చువేయిస్తూ. వివరంగా పీరికలో రాయించాడు. ఈ పీరికను చదివిన పూండ్ల రామకృష్ణయ్య, వెల్తాల సదాశివశాన్రి, నిడదవోలు వెంకటరావు, రావూరి దొరస్వామిశర్మ మొదలైన పండితులు గోపీనాధ రామాయణం మూలానికి అన్యూనాతిరిక్తంగా ఉందని రాశారు; (గ్రంథాన్ని సమ[గంగా పరిశీలింవినవాళ్ళు ఈ అభిప్రాయాన్ని మార్చుకోకతప్పదు. వెంకయ్యకాస్ర్రిక రామాయణంపె అపూర్వమైన భక్తి ఉంది ఆ కావ్యాన్ని అనువదించడమే జీవిత పరమార్థంగా భావించాడు. స్వప్నంలో సాక్షాత్కరించిన కృష్ణుడు “నీకీ జన్మంబుదక్క ఒండు జన్మ౦బులేదు. ఏ తజ్వన్మాంతంబున పునరావృ త్తిరపిత మోక్షంబు నందెదవు” అని తనకు వరం ఇచ్చినట్లు చెప్పుకోడంవల్లకూడా ఆయన భావం బోధపరచుకోవచ్చు. “...రామావతార చరి[తంబు భగవంతుండగు వాల్మీకి వెప్పిన [కమంబున చతుర్వింశతి సహ్మస పరిమిత [గంథములోనం (దయోవింశత్యు త్తర సప్త వింశతి సహ్మన పరిమితంబెన బాలకాండ (ప్రభృతి షట్కాండ కధా (ప్రపం చంబంతయు సమ్యగంబుగా నంధభాష రబియింప నిశ్చయించి...! (గో.రా. తిక) అని చెప్పడంవల్ద “.... రామాయణ రహస్యార్థ తత్వంబు తెలియ టకు వామలూరు తనయుండొక్కడు దక్క నన్యులెవ్వరును సమరులు గారె నను నాయెరిగినంత దేట పరిచెద...” (గో. రా...89) అన్‌ రచనకు పూనుకోవడంవల్ల కూడా ఆయన ఉద్దేశం విశదం అవుతుంది. వాల్మీకి రచనను అనుసరించే అనువాదం చేయడానికి నిశ్చయించుకొన్నట్లనిపిస్తుంది. అయితే (గంథాన్ని పరిశీలనగా చదివినవాళ్ళకు ఈ [ప్రణాళికకు భిన్నంగా రబన నడివినటు తెలుస్తుంది. అనువాదింలో అనునరి౦చిన వద్దడులు రామాయణ రహస్యార్ధ తత్వం తెలుగులో ఆవిష్కరించడం అంటే, (ప్రతి శ్లోకానికి ఉన్న అర్ధ వ్యాప్తినంతా అనువాదంలోకి వ్రీళ్నక్రాని రావడంగా వెంకయ్యశాత్హి. భావించాడు. ఆయన రామాయణ వ్యాఖ్యలన్ని శ్రద్దగా పరిశీలించాడు మ హేళతీర్ధీయ వ్యాఖ్యలో వివరించిన ముఖ్యాంశా లను వీలయినంత మేరకు తన అనువాదంలోకి తీనుకొని వచ్చాడు. రామా యణంలోని విశేషార్థాలను పాఠకులకు సులభంగా (గహింపుకు వచ్చేటటు

త్త

చేశాడు. ఆయన తరచుగా మూలశ్లోకభావాన్ని విన్తరించడమో, సం్యగహించ డమో చేస్తాడు. ఏ శోకభావాన్నీ అనువదించకుండా విడివిపెట్టడు. “మానిషాద ... అన్న ప్రసిద్ధ ల్లోకాన్ని అనువదించలేదు. బహు” ఈ శ్లోకాన్ని మం[త్రతుల్యంగా భావించి ఉంటాడు. ఆయన అనువాద విధానానికి ఆరంభ శ్లోకం ఒక ఉదాహరణ.

తపస్స్ప్వాధ్యాయ నిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం వరమ్‌

నారదం పరిపపుచ్భ వాల్మీకి ర్ముని పుంగవమ్‌ వెంకయ్యశాత్త్రి అనునాదం

“...శతకోటి (పవిస్తరంచైన (బహ్మలోకమునందు స్యుప్రసిద్ధం వైన రామచరితంబు భూలోకవర్తులయిన నాలుగు వర్ధంబుల వారికి దాప (య విమోచనంబు కొరకు సంక్షేపించి రవియింప నుద్యుక్తుండై పరమ కారుణికుండైన పరమేష్టి వాల్మీకి రూపంబున విశ్వంభరయందవతరించె. నట్లి (బహ్మాంశ సంభూతుడైన వాల్మీకి తనచేత జికీర్ణితంబై న రామచరితంబు గురుముఖంబు వలన వినంగోరి భగవత్కధోపదేశంబునందు సర్వగురుం డైన నారదుం (బతీక్షించుచుండ నొక్కనాడు భగవంతుడైన యన్నారదుండు (బ్రహ్మ నియోగంబున వాల్మీకి కడకుం జనుదెంచిన నత్తపస్వివర్యుండు తపస్వాధ్యాయ నిరతుండును, వాగ్విశారదుండును, దేవముని (శేష్టండునై న నారదునవలోకింది, పూజింవి...” ఈ వివరణ అంతా మ హేశతీర్ధీయ వ్యాఖ్యలో ఉన్నదే చదవండి-

“బహ్మలోక (ప్రపెద్ధం శతకోటి (పవిస్తరం రామచరితం భూలోక వర్తినాం చతుర్గాం వర్ణానాం తాప్యతయ విమోచనాయ సంక్షి ష్య రచయితు ముద్యుక్తః పరమకారుణికో [బహ్మా వాల్మీకి రూపేణ భూమౌస్వాంశేన సమ భవత్‌. తథావస్కాంథే-పార్వతీంపతి శివవచనం: వాల్మీకి రభవద్చ్రుహ్మా, వాణీవాక్య స్వరూపిణీ, చకార రామవరితం, పావనం చరితవత-ఇతి. ఏవంచ (బహ్మాంళ భూతో భగవాన్‌ (పాచేతసస్య చికీర్ణితం శ్రీరామ చరితం గురుముఖాచ్భోతవ్యమితి న్యాయేన భగవత్కథోపదేశేన న్వగురు నారదం

త్తి పతీక్షమాణ ఆస్తేన్మ. అధ (బహ్మనియోగేన నమాగతం భగవంతం నారద మభ్యర్చ్య వాల్మీకిః కోన్వస్ని న్నిత్యాది ప్యపచ్భ.”

రామాయణాన్ని వెంకయ్యళాన్ర్‌ మాదిరి వచనంతో ప్రారంభించిన వారెవరూ లేరు. మూల శ్లోకాన్ని విశ్రేషింవి వివరించాలనే ఆకాంక్ష ఆరంభంలోనే వెల్లడి అవుతూంది.

“ఈ లోకంలో కల్యాణగుణ సంపన్నుడైన వ్య క్తి ఎవరు?” అని వాల్మీకి నారదుజ్ణి అడుగుతాడు. నారదుడు శ్రీరాముడి కల్యాణ గుణాలను వివరిస్తాడు. మూలంలో ఇది పందొమ్మిది శ్లోకాలలో ఉంది. దీన్ని చాలా వరకు వ్యాఖ్యా.పాయంగా అనువదించాడు.

కోన్వస్మిన్‌ సాంప్రతం లోకే గుణవాన్‌ కశ్చ వీర్యవాన్‌ ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ సత్యవాక్యో దృఢ్యవతః ఈ ల్లోకానికి వెంకయ్యశాన్రి అనువాదం యు

“...మునీర్యదా, ఇప్పుడీ లోకంబున దృష్టగుణ వ్యతిరి క ప్రశన గుణవంతుండును దా నక్షతుండగుచు బరుల జయించు. వీర్యవంతుడును సామాన్య విశేషరూప ధర్మజ్ఞుండును, దనకొరకు గావింపబడిన యుపకారం బల్బంబై నను బహుత్వంబున నెరుంగునట్లి కృతజ్ఞుండును సర్వావస్టల యందును సత్యవచనశీలుండును, ఫలపర్యంతంబు సమారబ్దంవై న (వ్రతయ్పు

0 క్ల

విడువనట్లి న్వభావంబుగల దృఢ్యవతండును, వంశ్మకమాగతాచార యుకుం డును, నపరాధంబు గావిందవినవారి యందైనను హితంబు జేయునటి శ్‌లంబు గలవాడును, విదిత సకల వేద్య పదార్జుండును, నద్వితీయ (వయదర్శ నుండును, నసమాన సర్వాంగ సుందరుండును, నాత్మవంతుడును, విథేయ కోపుండును, జితారిషడ్వర్థుండును, ద్యుతిమంతుడును, నసూయా రహితుండును నగు పురుషుండెవ్వడు. నంయుగంబునందు జాతరోషుండగు నప్పుడెవ్వానికి సురాసురాదులు దలంకుదురు...”

నారదుడు రాముణ్ణి గూర్చి చెప్తూ “సమనస్సమవిభక్రాంగః అని అంటాడు. దీన్ని వెంకయ్యశాత్రి “షజ్ణివత్యంగుళ విగహుండును' అని

త్ర తెలుగు చేశాడు. ఈ అర్ధాన్ని మ హేశతీర్టీయ వ్యాఖ్యనుంవి [గహించాడు. (బహ్మ అంతర్జానం అయిన తర్వాత, మనోహరమెన శ్లోక శతాలలో వాల్మీకి ణా వ రామకధను కావ్యంగా రచించినట్లు మూలంలో ఉంది. ఈ సందర్భంలో వాడబడ్డ కావ్యశబ్దాన్ని మ హేశతీర్జీయ వ్యాఖ్య సహాయంతో వివరిస్తూ అలంకార శాస్త్ర లక్షణాలన్నీ ఎంత విపులంగా ఇచ్చాడో పరిశీలించండి. “ఇంక నాశీర్నమస్కిియా వస్తు నిర్దేశ ముఖంబును నితిహాన కథా సంయుక్తంబును, నితర ద్వార సంశయంును, జతుర్వర్గ ఫలప్రదంబున్లు, జతురోదాత్త నాయకంబును, నగర సము[ద శ్రైలర్హు వంద నూర్యోదయో ద్యాన జల్యకీడా మధుపానోత్సవ, వ్మిపలంభ వివాహ కుమారోదయ మంత్ర కరణ దురోదర (ప్రయాణ రణ నాయ్యకాభ్యుదయ వర్ణనంబులచేత నమ అలంకృతంబులును, నసంక్షి ప్తంబును, రసభావ నిరతంబును, సునంధిశ్రావ్య వృతానతి వి స్తీర్ష సర్గోపేతంబును, లోక రంజనంబును నగు యశస్వి రామ బరితరూప మహాకావ్యంబు వృత్తాశయంబులైన (దాక్షాపాకనారికేళప్రాక రసాల పాకంబులలో బహిరంతర్వ్యాప్త రసంబైన (దాక్షాపాకంబును, బదా నబంధ పారుష్య శబ్దికారిన్యాతి దీర్ణసమాన వర్ణితంచైన వై దర్భీరీతియందు విషమాక్షర వృత్తరాహిత్యంబును శష్టార్దాశ్రయంబులైన యను[హైసోప మాద్యలంకార జాతంబును శబ్దావబయవాశ్రయంబులై న గుణంబులును, గై శిక్యాది వృత్తులును దేటపడునట్లు రవించెద...' వ! రెండు మూడు రకాల అనునాదాలు వ్యాఖ్యాకారుడు ఇచ్చిన అర్ధబ్భాయలను పురస్కరించుకొని ఒకే శోకానికే వేరువేరుగా పద్యాలు రాయడం ఎవరూ చెయ్యలేదు. ఈ కింది 2. శ్లోకాన్ని మహేశ తీర్ధీయ వ్యాఖ్య అయిదు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించింది. దాన్ని అనుసరిందవి వెంకయ్యశా్రి అయిదు విధాలుగా పద్యాలు రవించాడు. కింత్వామన్యత వై దేహః పితామేమిధిలాధిపః రామజామాతరం (పాప్య స్ర్రియం పురుషవిగహం

ల్త్‌్తే “విను మిధిలాధినాధుడతి విఖ్రతకీర్తి విదేహుడైన మ డజైనకుడు పత్నినైన నను సమ్మతి (బోవగ జాలకొంటిమై వనమునకేగు నిన్ను విని వారక లోపల స్త్రీత్వమున్‌ వెలిన్‌ ఘన పురుషార్థ రూపమును గల్గిన యిల్లునిగా' దలంపడే రామ మా తండ్రి జనకుండు రమణతోడ రూపమా[తంబు చేత బురుషుడవైన నిన్ను స్తీనిగా నెరుగక నన్నాసంగె నెరిగి యుండిన గనికని యేలయిచ్చు అనఘ మామయ్య జనకుండు నిను మహాత్మ నల్లునిగగొని భువన్మ్యతయంబునందు గలుగు భవదన్య పురుష వ్యిగహము సర్వ మాత్మలో నెంచె స్రీయని యనుదినంబు అతత బుద్ధి విదేహ జ్యాతల నాథుండు మాతయగు కేకయ భూ నేత సుతవలనగలహం వీతరిబుట్టునని యెరుగ కిచ్చెన్నన్నున్‌ కాంత మా తండి పురుష విగ్రహుడ వనుచు రామ జామాత వనుదు గరంబు నిన్ను గాంచి యభయలోక సుఖంబు గరము తువ్భ ముగ దలంబచుచు నానంద పూర్ణుడయ్యె” గోవింద రాజీయం వెంకయ్యళాన్రీ గోవింద రాజీయాన్ని కొన్ని సందర్భాల్లో అనున రించాడు రాముణ్ణి దశరథుడుగా, సీతను తననుగా, అడవిశే అయోధ్యగా భావించుకోమని సుమిత్ర లక్ష్మణుడికి కర్తవ్యాన్ని బోధిస్తుంది. ఇది రామా యణంలో చాలా ప్రసిద్ధమైన శ్లొకం. గోవింద రాజీయ వ్యాఖ్యను అనున రించి కవి మూడు పద్యాలు రవించాడు.

త్వర “తనయ శేఖర రాముని దశరథునిగ గహ్వారీ పుతికను నన్నుగాగ దండ కాటవి నయోధ్యగా హృదయమున నెరింగి భూరి సుఖలీల నడవికిోయి రమ్ము రాజనందన దశరధు రామునిగను నన్ను జనకాత్మజనుగాగ నయముతోన యోధ్య నటవి(గా చలచుచు యు కభంగి నన్నతోగూడి చనుము ఘోరాటవులకు దశరథ కుమారరాము మాధవునిగాగ జనక పుతిని క్షీరాచ్చి తనయగాగ భూరిగహనంబు వైకుంఠపురముగాగ నెటిగి సుఖలీల వనమున కరుగుమోవు” వీటికి ఆధారమైన గోవింద రాజీయ వ్యాఖ్య ఇట్లా ఉంది. ఏ వంచ పితృమాతృ నగర స్మరణేన మనక్చాంచల్యం మాకుర్వితి ధ్వనితం- రామన్య వితృవత్సేవ్యత్వం- సీతాయాం మాతృవద్భావకరణం అటవ్యా అయోధ్యా వత్పాల్యత్వం- తేన త్మత్రత్య జంతునా మనుద్వేగ కరణంవ ధ్వనితం” రామాయణ రహస్యార్థ తత్వాన్ని తన రచనద్వారా తెలుగు వాళ్ళకు వివరించడానికి వెంకయ్యశాస్త్రి [పయత్నించాడు, వ్యాఖ్యానాలు ఎన్నో అపూర్వ విషయాలను వివరిస్తున్నాయి. వాటిని ఆయన గాఢంగా అధ్యయనం చేశాడు. భాస్కరాదులు ఈ అంశాలను స్పృశించలేదని గమ నించాడు. ఆయా వ్యాఖ్యలలోని అంశాలను తన కావ్యంలో చేర్చుకుంటే, తన రచన విశిష్టంగా ఉంటుందని భావించాడు. ఇదే వ్యాఖ్యానువాదానికి కారణం అయి ఉండాలి. బమ్మెర పోతన కొన్నిచోట్ల నా వతానువాదం వేస్తూ, శ్రీధర వ్యాఖ్యలలోని విషయాలనుకూడా అను దించాడు. ఆ మార్గాన్నే వెంకయ్యశాన్త్రి అనుసరించాడు. 'సొందర్యవతివై న నిన్ను చూవి రావణుడు మనసిజరాగాన్ని పొందకుండా ఉండి ఉండడు. అందువల్ల లక్ష్మణభరత శ తుఘ్నాదుల్లో నీకు

శ్తేగ్రి నవ్చిన వాణ్ణి చేపట్టు" అని రాముడు సీతతో అన్నట్లు వాల్మీకి రామా యణంలో ఉంది. ఈ ఘట్టంలో గోవింద రాజీయాన్ని అనుసరిస్తూ, వెంకయ్యశాన్రు ఎంతచక్కగా రాశాడో చూడండి.

“పుత సదృపలైన లక్ష్మణ భరత న్నుగివ విఖీషణులలో నెవ్వని వైన నొక్కని ఆత్మభరణార్ధం బనుసరింపుమని పలికిన...” మూలభావాన్ని చక్కగా తెలిసేటట్టు చెప్పడానికి వ్యాఖ్యలను పరిశీలించడం ఉత్తమమైన పద్ధతి. అనువాదం అంతా ఈ తీరుగా సాగి ఉంటే ఎంత హాయిగా ఉండేది! రంగనాథ రామాయణ (ప్రభావం

రంగనాథ, భాస్కర రామాయణాల (పభావం గోపీనాధ రామాయణంమై ఉంది. రంగనాథ రామాయణంలోని వర్ణనలు గోపీనాధ రామాయణాన్ని (ప్రభావితం చేశాయి. ఇది అ్మపయత్నంగా సమకూడింది. రంగనాథ రామాయణాన్ని ఆయన అంతగా తనలో జీర్ణి:చుకొన్నాడు. సీతా కల్యాణం ఆర్ష సంప్రదాయంలో, మంత్రపధానంగా జరిగినట్లు వాల్మీకి రాశాడు. వధూవరుల మధ్య తెరపట్టడం, తల:(బాలు పోసుకోవడం మై ద, లైన ఆంధదేశావారాలను ఈ ఘట్టంలో వెంకయ్యళాన్త్రి (పవేశపెటాడు- సీత, రాముడు కళ్యాణ వేదికమోద ఒకరిని ఒకరు చూచుకొని శృంగార ఫావా లను పొ:దినట్లు, ప్రబంధ ఫక్కీలో ఆయన వర్ణించాడు ఈ ఘట్టాన్ని తీర్చిదిద్దడంలో రంగనాధ రామాయణాన్ని ఆయన ఆదర్శంగా పెట్టుకొన్నా డు.

బార్పణఖ రాముణ్ణి మోహించడాన్ని వాల్మీకి హాస్యస్మ్ఫోరక్రంగా రచి చాడు. హూర్చణఖ వికృత రూపానికీ, రాముడి మోహన రూషానిక్తి మధ్య ఉన్న వై రుధ్యాన్ని నవ్వు పుట్టేటట్టు చెప్పాడు. శార్చణఖే ఈవెరు ధ్యాన్ని భావిళంవి, రాముడు తనకు అన్ని విధాల అను రూపుడని ఎంచు కొన్నట్లు వెకయ్యళాన్రి వర్ణించాడు.

“నముఖం దుర్ముఖీ రామకం వృ త్తమధ్యం మహోదరీ విశాలాక్ష్యం విరూపాక్ష, నుకేళం తాామమూర్ధజా

(పీతి రూపం విరూపాసా సుస్వరం ఖైరవన్వరా

తరుణం దారుణావృద్ధా దక్షిణం వామభాషిణ్‌

న్యాయవృ త్తం నుదుర్వృత్తాాపియ మ్మపియ దర్శనా శరీరజ సమావిష్టా రొక్షసీ వాక్యమ (బవీత్‌”

త్త తన దుర్ముఖత్వ మాయన సుముఖత్వంబు గాంది రెంటికి నీడుగా దలంవి తన మహోదరము నాయన వృత్తమధ్యంబు గాంది రెండొకటిగా నెంచి కొనుచు దన విరూపాక్షులాయన విశాలాక్షులు బరికించి సరియకా (బస్తుతింవి తన తామ్రకేశమాయన నసుకేశము జూచి తగునని డెందాన దమకమూని (గో. రా,)

ఈ మార్పు ఆయన చేసింది కాదు. ఈ మార్పు రంగనాథ లామాయణంలోనే సూచనప్రాయంగా గోచరిస్తుంది. వెంకయ్యశాన్త్రీ దాన్ని ఇంక కౌ స విశదంగా రవించాడు. ఈ పంక్తులు చదవండి.

తామస గుణమేచి తన్నులోకాభి

రాముగ్గాాతఅవి యారక్కసినిక్కి

తన మొదుమొగము నాతని ముద్దుమొగము

తన మహోదరము నాతని తనూదరము

తన కప్ప కన్ను లాతని గొప్ప కన్ను

ఆన యంచు దన 'కితడేతగు' నంచు శూర్పణఖ తలపోసినట్లు రంగనాథ రామాయణంలో ఉంది"

వాల్మీకి రామజన్మ నక్ష శ్రాన్నీ, తిథి వారాలను పేర్కొనలేదు. రంగనాధ రామాయణంలో పేర్కొన్న జన్మ తిధివార నక్ష్మతాలను భాస్క రాదులతోపాటు వెంకయ్యశకాన్రీ కూడా స్వీకరించాడు. అవాల్మీకీయాలు

వెంకయ్యశాన్రి, రామాయణ గాథను మూలానికి సన్నిహితంగా అనువదించాడు. వివరాల్లో కొన్ని తేడాలు, స్వతంత్ర వర్ణనలు ఉన్నా, మొతం మాద సంయమనంతోనే అనువాదం కొనసాగించాడు. ఎక్కడా అవాల్మీకీయ కథల జోలికి వెళ్ళనివాడు ఒక్క యుద్ధకాండలోనే అవాల్మీక మైన అనేక గాథల్ని అనువదించాడు. ఇందుకు కారణం తెలియడం లేదు.

ర్న్ర్‌ ఇందజిత్తు నాగాన్హ్రంతో రామలక్ష్మణులను బంధించడం అప్పుడు గరుత్మంతుణ్ణి స్మరించమని వాయుదేవుడు రాముడికి బోధించడం, లక్ష ్మణుళి మూర్చితుణ్ణి చేసిన తర్వాత లంకకు వెళ్ళిన రావణుడు మండోదరితో తన స్థితి చెప్పుకోవడం, కాలనేమి వృత్తాంతం, సంజీవని తెస్తూ ఆంజనేయుడు మాల్యవంతునితో పోరాడడం, భరతుడి స్వప్నం, (దోణాదదిని వానర మధ్యంలో ఉంవినప్పుడు వానరులు దానిమోద విహరించడం, హనుమంతుడు [దోణాదదిని తీసికొని వెళ్తునప్పుడు రావణుని (పోత్సాహంతో రాక్షసులు అతడితో పోరాడడం, హనుమంళుడు దోణాధదిని యధాస్థానంలో ఊఉంచడం౦= శకుని వద్ద రావణుడు శోకించడం, రావణుడు పాతాళ హోమం వెయ్యడం, అంగదుడు మండోదరిని రావణుని వద్దకు ఈడ్చుకొని పోవడం, మండోదరి రామమహిమను రావణుడికి చెప్పడం మొదలైన అవాల్మీకీయాలు గోపీనాథ రామాయణంలో ఉన్నాయి. ఈ కథలకు రంగనాధ రామాయణం ఒక గని వంటిది. భాస్కరాదుల మాదిరిగానే, వెంకయ్యళాన్రి కూడా యధాః క్రిగా కొన్ని కథలను అ నిధిలోనుంవి (గ్రహించాడు. అయితే రంగనాధ, భాస్కర రామాయణాల్లో లేని కొన్ని నూక్ష్మ వివరాలు గోపీనాథ రామాయణంలో కన్పిస్తున్నాయి. పైగా కొన్ని కథలను నంక్షేపించడం కొన్ని కథలను విస్తరించడం గమనించగలం. ఇట్టా కొన్ని కధలను [గహించి కొన్నిటిని విడిచి పెట్టడంలో కవి ఉద్ధేశం ఏమిటో తెలియడం లేదు. వెంకయ్యశాన్త్రీ విడిబిపెటిన కొన్ని అవాల్మీకీయాలు:- గాత్రమా (శ్రోమంలో సం[క్రందనుడు కోడై కూయడం, అహల్యను శిలగా మారమని గౌతముడు కొపం ఇవ్వడం, రాముడు బాల్యంలో మంధర కాలు గాయ వరచినందుకు (ప్రతీకారంగా ఆమె రామ పట్టాభిషేకాన్ని వెడగొటడం, జంబుకుమార వృత్తాంతం, లక్ష్మణుడు రాముణ్ణి అన్వేషిస్తూ బయలేరేవవెంద్ర ఏడు బరులు గియ్యడం, ఉడుత భక్తి, కైకశి రావణుడికి హిత “ వచసాలు చెప్పడం; ఆమె జల్మపళయాన్ని గురించి వివరించడం, నాగపాశ బదులెన రామలక్ష్మణుల వద్దకు నారదుడు రావడం, సులోచన వృత్తాంతం, రావ్‌ఖుడి నాభిదేశంలోని అమృత భాండాన్ని ఇంకి స్టేగాని, అతడు చావడని విభీషణుడు రాముడికి చెప్పడం, రాముడు రామేశ్వరంలో లింగ(పతిష్ట వెయ్యడం మొదలైన అవాల్మీకీయాలు రంగనాథ రామాయణంలో ఉన్నా భాస్కర రామాయణంలోనూ, గోపీనాథ రామాయణంలోనూ లేవు,

త్తి

భాస్కర రామాయణం :

రంగనాథ రామాయణాన్ని అనుసరింవినంతగా, వెంకయ్యశాన్రీ భాస్కర రామాయణాన్ని అనుసరించలేదు. అయితే ప్పూర్తిగా విస్మరించనూ లేదు. కాలనేమి వృతాంతం వాల్మీకి రామాయణంలో లేదు. రంగనాథ రామాయణంలో చాలా సంగ్రహంగా ఇంద్ర. భాస్కర రామాయణంలో ఈ కథ విస్తరించబడ్డది. ఈ కథను రాయడంలో వెంకయ్యశాశ్రి భాన్కర రామాయణాన్ని ఒరవడిగా స్వీకరించాడు. కాలనేమి మారీచుడి కుమారుడనే సంగతి ఒక్క భాస్కర రామాయణంలోనే ఉంది. రంగనాథ రామాయణంలో ఈ అంశం లేదు. ఈ విశేషాన్ని వెంకయ్యశాన్రి స్వీకరించాడు.

ధాన్యమాలిని కాండిల్యముని కోరిక [ప్రకారం ఆయన ఆశ్రమంలో ఊంటుంది. అక్కడే రావణుని కంటపడుతుంది. అతడితో నుఖింవి కౌండిల్య ముని కోపానికి గురి అవుతుంది. భాస్కర గోపీనాథ రామాయణాలలో ఈ కథ ఒక విధంగా ఉంది. రంగనాథ రామాయణంలో మరొక విధంగా ఉంది. ధాన్యమాలిని శాండిల్యుడి అనుమతితోనే గంధమాదన పర్వతం పెకి వెచ్తంది. అక్కడ రావణుని కంట పడుతుంది. ధాన్యమాలివి సౌందర్య వర్ణన, ఆమె వృత్తాంతం రంగనాథ రామాయణంలో సూచన _(పైాయంగానే ఉన్నాయి. భాస్కర, గోపీనాథ రామాయణాల్లో ఈ కథ విపులంగా ఉంది. రావణుడు ఛాన్యమాలినిని బఠిమితో పట్టి వెరవినట్టు గోపీనాథ రామాయణంలో ఉంది.

శ్రీరాముడి పట్టాభిషేకం జరపడానికి, జాంబవంతుడు మొదలైన కపి వీరులు పవితోదకాలు తీసుకొని రావడానికి తలా ఒక దిక్కుకు బయలు దేరుతారు. వాళ్ళు తెచ్చిన పవిత్ర జలాలతో మరుసటి రోజు రాముణ్ణి అభి 'సషేకిస్తారు. ఇది వాల్మీకి రామాయణంలోఊఉన్న సంగతి. కపీశ రులు పవిత తీర్థాలు తీశకొని రావడానికి బయలుదేరిన తర్వాత జరిగిన నూర్యాస్త మయం, రాతి, సూర్యోదయాలు భాస్కర రామాయణంలో మనోహరంగా వర్ణించబడ్డాయి. ఈ వర్ణనలు వాల్మీకి రచనలోనూ, రంగనాథ రామా యణంలోనూ లేవు. భాస్కర రామాయణాన్ని అనుకరిస్తూ వెంకయ్యశళాత్రి ముప్పైనాలుగు గద్యపద్యాల్లో సూర్యాస్తమయ సూర్యోదయాలను వర్ణిం చొడు. అయితే ఆయన ఈ ఘట్టంలో భాస్కరుడి పద్య భావాలను అనుస రించలేదు. స్వతంత్రంగా, ఈ పద్యాలు రాళాడు ఒకటి రెండు మాఘ

ర్‌0 మయూరుల శ్లోకాలను ఈ సందర్భంలో అనువదించిబాడు. ఈ పద్యాలు ఎంతో మనోహరంగా ఉన్నాయి. ఈ కళ ఎక్కడిది లి ఇం(దజిత్తు నాగాశ్త్ర= (వయోగింది రామలక్ష్మ్మణుల్ని బంధిస్తాడు. అప్పుడు వాళ్ళకు ఏం చెయ్యాలో తోచదు. (దోణ్యాదికి వానరుల్ని పంపి, జబొషధాలు' తెప్పించాలని సుషేణుడు యోచిస్తూ ఉంటాడు ఇంతలో గరుత్మం తుడు అక్కడికి వస్తాడు. సుపర్డుడి దర్శనం కావడంతో టే, రామలక్ష్మణులు పాశవిముక్తులవుతారు. ఇది వాల్మీకి రామాయణంలో కధ. ఈ సందర్భంలో రంగనాథ రామాయణంలో నారదుడి (ప్రస్తావన అదనంగా ఉంది, నాగాత్ర ప్రయోగంతో, కట్టుబడి, కర్తవ్యం తెలీక దిక్కుతోచకుండా పడి ఊన్న, రామలక్ష్మణుల వద్దకు నారదుడు వస్తాడు. రాముణ్ణి అవతార పురుషుడుగా ప్రస్తుతిస్తాడు. గరుత్మంతుణ్ణి స్మరించి, పాళ విముక్తులుకండని వాళ్ళకు కర్తవ్యోపదేశం చేస్తాడు. నారదుడి సూచన (ప్రకారం రాముడు గరుత్మం భాస్కర రామాయణాల్లో సమానంగా ఉంది. గోపీనాధ రామాయణంలో ఈ కథ ఇంకో విధంగా ఉంది. నాగపాశ బద్దులె పడి ఉన్న రామలక్ష్మ ణుల వద్ధకు వాయుదేవుడు వస్తాడు; గరుత్మంతుణ్ణి స్మరించి పాశ విముకులు కమ్మని ఉపదే+?స్తాడు. ఈ ఘట్టంబో నారదుడు రాముణ్ణి అవతార పురుష్పుడుగా ప్రస్తుతించడం రంగనాధ, భాస్కర రామాయణాల్లో నుదీరంగా ఉంది అముది ళా ఖ్‌ నల. గోపీనాథ రామాయణంలో రాముణ్ణి వాయుదేవుడు అవతార పురుషుడని (పస్తుతి"వినా, అది ఒక్క పద్యానికే పరిమితం అయింది. గోపీనాథ రామా యణంలోని కధకు ఆధారమేమిటో తెలియలేదు. న్వతంత రచన మూలవిథధేయంగా రచించడం, అవాల్మీకీయాలను ఆదరించడం, వ్యాఖ్యానువాదం, రంగనాథ భాస్కర రామాయణాలను అనుసరించడం మొదలై న ధోరణులను గోపీనాథ రామాయణం చూవాము. కొన్ని ఘట్లాల్లో (ప్రబంధాల ఒరవడిలో న్వతం(త రచన కన్పిస్తుంది. తమసానదీ 'ప్రీరం నుండి వాల్మీకి ఆశ్రమానికి వెశాడు. ఆయనను చూడడానికి బహ్మ వచ్చినటు

ర్‌1 మూలంలో ఉంది. *“ఆజగామతతో (బహ్మా లోకకర్లా స్వయం (వ్రభుః అని మూలం, _బహ్మ దేవుడి రాకను వెంకయ్యశాన్ర ఇట్టా వర్ణించాడు. ఎబంగరుటంచ తేజిపయి బాగుగనెక్కి సనందనాదులుం బొంగుచు వెంటరాగ నలుమోముల వేదరవంబులుప్పతి ల్లం గమలాసనుండు మునిరాజును బుణ్య చరిత్రు గన్గొనన్‌ సంగతి మోరవవ్చె సురసాధ్యులు [మోల జొహారు శేయగన్‌” (క్రౌంచ వృత్తాంతాన్ని వాల్మీకి (బ్రహ్మకు వెప్పుకొన్నట్టు మూలంలో లేకపోయినా వెంకయ్యకాత్త్రి “..:రనవాలియున్న విహగాధిపు ర క పరీత శీర్చుని న్వారక గాంచి భూరికరుణ న్మధురో క్రి ననూనయించి" అంటూ బోయ వొడి బాణం దెబ్బకు నేలకూలిన (కాంచపక్షిని వాల్మీకి అనునయించినట్లు చెప్పాడు. ముని రూపంలో గౌతమా,శమానికి వచ్చిన ఇంద్రుడు “కామార్థులు బుతుకాలం కోసం వేవి ఉండరు. ఇప్పుడు నీతో నంగమాన్ని కోరుతున్నా” నని అహల్యతో అంటాడు అతడు ఇంథదుడని ఆమె (గహిస్తుంది. “నేను ధన్యురాలను ఇక్కడినుంచి త్వరగా వెళ్ళు. నిన్ను నువ్వు కాపాడుకో అంటుంది. ఆ మాటలు విన్న ఇంద్రుడు నవ్వి- “నేను పరితుష్టుణయ్యాను. వచ్చి నజే వెళాను' అంటూ ఆమెతో సంగమిస్తాడు. ఆశ్రమం వెలుపలకు వస్తూ గోతముడి కంటపడతాడు ఈ సన్నివేశాన్ని వెంకయ్యశాప్రి, స్వేచృగా అను వదించాడు. “నామగనికింత సరసమేడది' అని అహల్యచేత అనిపించాడు. మాటా మందీ లేకుండ ముందు ఇంటదుడితో సుఖించి, తర్వాత అతడితో సంభాషించినట్టు మార్చు చేశాడు. మూలంలో గౌతముడు శాపంతో పాటు విమోచనం కూడా చెప్పినట్లు ఉంది. అహల్య గౌతముడి పాదాలమాద పడి విలపి స్తే, “తన ,పియురాలి కడంకకు మెచ్చి" “శాప విమోచనాన్ని తెలియచేసినట్లు మార్చాడు రాముడు శివ ధనుర్భంగం చేసినప్పుడు- పిడుగుపాటు వంటి శబ్దం, పిడుగుపాటుకు పర్వతం ఏదైనా మధ్యకు బీలినపుడు కలిగే భూకంపం వంటి భూకంపం కలిగినట్లు మూలంలో ఉంది.

ర్‌ప “కరికరాహతి విరిగిన వెరకు వోలె ఘనరవంబున తచ్భరాసనమువిరిగి అని వెంకయ్యకాన్రి వర్ణించాడు, ఆ తర్వాత ధనుర్భంగ శబ్దానికి కులా చలాలు కదలినట్లు, భూతలం పరియలు (పాబంధికంగా వర్ణించాడు. ఇటు వంటి విన్న మార్పులు చేర్పులు అనువాదం పొడవునా కన్పిస్తూనే ఉన్నాయి. రాముడు మాయలేడి రూపంలో ఉన్న మారీచుణ్ణి చంపి ఆశ్ర మానికి తిరిగివస్తాడు. అక్కడ సీత కన్పించదు. సీఠతకోసం పుట్టాగుట్టా అంతా వెతుకుతూ ళోకిస్తాడు. ఈ ఘట్టంలో రాముడు ఒక చెట్టు వద్దకు వెళ్ళి “నీవేమైనా సీతను చూశావా?” అంటూ అడుగుతాడు. వాల్మీకి రామా యణంలో పదకొండు శోకాలలో ఉన్న దాన్ని వెంకయ్యశాన్తి ఇరవై రెండు పద్యాలకు పెంది విస్తరించాడు. భుజంగ (ప్రయాతం, పంచచామరంా, తోటకం, తరువోజ, మత్తకోకిల, పృధ్వి, తరళ, వసంత తిలక, (దుతవిలం బితం, వనమయూరం, స్వాగతం, మందా(కాంత, మాలిని, మహా(సగర, ఇందవజ, ఉపజాతి, వం స (గ్విణి వగైరా విశేష వృత్తాల్లో రామని ఆ(క్రందనను వర్ణించాడు. కరుణా రసాన్ని పోషించడానికి విశేష వృతాలలో రవించే సంప్రదాయం ఉంది. అయితే ఈ ఘట్టాన్ని వెకయ్యకాశ్రి పూ ర్తిగా (ప్రాబంధికంగా నిర్వహించాడు. మాదిరికి ఒక పద్యాన్ని పరిశీలించండి- “చందదకిరణ (ప్రతిమ చారుదరహానం చం[దముకురాబ్ద విలసన్ముఖ విలానం బందనిభవర్ద నీల చంపక సునాసం చందకి సమూహమ రసాతనయగంటె!” సుందర కాండలో వానరుల మధువన [పవేశ ఘట్టం ఉంది. [ప్రబంధ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి వెంకయ్యకాస్త్రి ఈ సన్నివేశాన్ని వృషభగతిరగడలో రవించాడు. ఇది నలభై ఎనిమిది పాదాలలో సుదీరంగా సాగిన రగడ. వానరుల స్వేచ్భా విహారం హాస్యం ఉట్టివడేటట్లు ఈ రగడలో వర్ణించాడు. చతుర్ధ సర్ధారంభంలో “చతుర్వింశతి సాహసం శోకానాముకక్త వాన్ఫషిః తధాసర్గశతాన్‌ పందషట్కాండాని తధోత్తరం' అని ఉంది, ఈ శ్లోకాన్ని పురస్కరించుకొని వెంకయ్యశా స్త్రి, వివరంగా ఇప్పుడు లభిస్తున్న

593 వాల్మీకి రామాయణంలోని జ్లోక సంఖ్యను గూర్చి, శ్లోక-సంఖ్య శ్రమంగా అధికిం కావడానికి గల కారణాలను గూర్చి విపులంగా రాళాడు. ఇదంతా మూలంలో లేని సంగతే. ౩ లి.రసపోషణ కొన్ని ఘట్టాల్లో అవాల్మీకీయాలను తెచ్చిపెట్టినా, వ్యాఖ్యానుహాదం చేసినా. మూలాన్ని అతి కమింవి మార్చులూ చేర్చులూ చేసిసా, మొ తంమిద వెంకయ్యశాత్రి మూలాన్ని అనుసరిస్తూనే ఆంధధ్రీకరించాడు. రాముడు వన వాసొనికి బయక్టేరి వెళ్ళిన రోజు దశరధుడు కౌసల్యతో పలికిన మాటలు ఎంత కరుణరసపూరితంగా అనువదించాడో చూడండి. అతివా రాముని వెంటనంటిన మదీయాలోక మశానుష క్రి తదీయాకృతిపై తమించుచును దృప్తింజెందకీ వేళకున్‌ ధృతిచే (గమ్మజ దట్టుగావున నినున్వీక్షింపగా జాలస మృ్మతిచే నీదు కరంబునం దనువు సంభావింవువూ యి తిన్‌. (గో. రా, అయోధ్యకాండ) రాముడు గంగానదిని దాటి ఒక వటవృక్షం కింద ఆ రాతి గడుపుతాడు. అప్పుడు రాముడు లక్ష్మణుడితో అన్న మాటలు ఎంత చక్కగా ఉన్నాయో పరిశీలించండి. అకట వృద్ధుడనాథుడు నగు నృపుండు కామభారావసన్నుడు గాన నేను లేనివో దాను గైక కధీనుడగుచు నేమి సేయగల డిప్పుడింక జెపుమ ార్చణఖ వృత్తాంతానికి ముందు లక్ష్మణుడు హేమంతాన్ని వర్షి స్తాడు. వెంకయ్యకాన్రి ఎంతో మూల విధేయంగా బుతువర్ణన చేశాడు, వెంకయ్యశాన్తి రామాయణానువాథం అంతా ఒకే తీరుగా లేదు. ఆరంభంలో వామన రూపంలో కన్చించే అంధ్రీకరణ పద్ధతి [క్రమంగా (శివిక్రమ రూపం దాల్చింది. అందువల్లే గోపీనాథ రామాయణం తొలి కాండల కన్నా నుందర కాండాదులు ఎక్కువ ఆస్వాద యోగ్యంగా ఉన్నాయి"

ర్‌డ్తీ కొణిదన చాలకృష్ణయ్య అన్న విమర్శకుడు వెంకయ్యా స్త్రి, అనువాదాన్ని గురించి నాలుగు మాటల్లో కచ్చితమైన అంచనా కట్టాడు. ఆయన అభి (ప్రాయాన్ని ఇక్కడ పొందుపరుస్తున్నాను.. “తెలుగున సమ[గ్రమగు రామా యణములేని కొరత ఇంచుమించుగ గోపీనాథ రామాయణముతో తీరినది. ఇమ్యుది తెలుగున నింకొక రామాణము వలయునను నవసరమును దోప నీయదు కూడను, అయిన నీ [గంథమొకింత మూలమును మింది (గంథ క ర స్వకీయాభి [ప్రాయములతో గలసి యున్నది....... భాన్కరుని కవిత పారతం్యత్యము నెరుగదు. గోపీనాథుని వాణి స్వతం్యక పరతం[తముల రెంటిని యనుభవింప నేర్చరి...... గోపీనాథుని పద్యములు మాత్రము కొంత స్వతంత్రము, కొంత మూలానుసరణము, కొంతదనుక భాగవత పచ్యానుకరణము గలుగుటంజేసి లలితములై యాం(ధత్వ గౌరవమునకు దగియున్నవి” వెంకయ్యశాన్రి [పబంధాలన్నింటినీ మధించాడు. (ప్రావీన కవుల పద్య శిల్పాన్ని జీర్ణించుకొన్నాడు. (ప్రసిద్ధ కవుల పద్యాలకు భాయలనదగిన పద్యాలు ఆయన కృతులన్నిట్టోనూ కన్పిస్తాయి. వెంకయ్యశాస్త్రి రామా యణానువాదం చేస్తూ కమంగా ఎదిగాడు. రామపట్టాభిషేకానికి ముందు అరుణోదయాన్ని వర్ణించాడు. ఈ సందర్భంలో మయూరుడ్కి సూర్యశతకం లోని శోకాన్ని ఎంత హృద్యంగా అనువదించాడో చూడండి. గగన కాసారోడు కైరవంబులు గోయ (బావి సాచిన హస్త పల్లవంబు నెజసిన బలితంపు నిబిడాంధకార కాం తార సీమకు బృహ ద్భృానుహేతి (వబల విభావరీ (పతతి [దుంపంగ సాన బట్టంది యత్తిన పరజధార జలజాత వనవాటికలగల్గు జాడ్యంబు పరిహసింపంగ బాల్చ్బడ్డ మందు పయనములు వేకువంబోవు పధికతతికి చారి చూపెడు తెరువరి దంపతులకు పంచ +రజన్య విరతి బుట్టించు బతురు డరుణుదయించె (బౌక్సర్వ తా[గగమందు. (గో. రా. యుద్ద. 8820)

షే త్ర భగవద్గీతాశా _స్రము వెంకయ్యశాన్రి భగవద్గీతను “భగవద్గీతా కాస్త్రము' అనే పేర చంపూ కావ్యంగా ఆంధధీకరింవాడు. ఈ (గంథంలో ఆయన అవతారిక రాయలేదు. షష్ట్యంతాలను చేర్చలేదు. శ్రీకృష్ణుడు కుమార యావ నృపతిని “పోచుగావుళ' అంటూ ఈ [క్రింది పద్యాన్ని [గంథం మొదట చెప్పాడు, “శ్రీ కైల్య రమాధినాథుడు అసనవ్భృంగార రేఖా మనో జ్ఞాకారుండు భవాచ్ధితారణ చణానంత (పభావుండులో కెక [తాణ పరాయణుండు ఘన సత్యానంత చిదూపుడున్‌ శ్రీకృష్ణుండు కుమార యావ నృపతిం జల్వొాంద 1బోచున్‌ గృపన్‌ ” లోకహితం కోరి యాచమనాయడు తనచేత ఈ అనువాదాన్ని వెలయింప జేశాడని (గంధాంతంలో ఈ పద్యంలో తెలిపాడు. "శ్రీ వెళోటి కుమార యాచధరణీ $ీతాంచ డధ్యాత్మ వి ద్యా వి్యేష్టుడు గోపినాధ కులజుండా వేంకటాఖ్యార్యుచే ద్రైవాను[గహలబ్ధి హేతువగు గితాశాన్త, ముర్వీ జనుల్‌ సేవింపందగు గద్య పద్యములుగా జేయించె నుద్యన్ముతిన్‌” షమ్మ్యంతాలు లేకపోయినా, వాచ్యంగా అంకితం అంటూ చెప్పక 0 పోయినా, భగవద్దీతాను వాదాన్ని ఆయన యాచమనాయడికి అంకితం చేశాడనే అభిప్రాయం వీటివల్ల కలుగుతుంది. అయితే తన పోషక (ప్రభువు కుమార యాదమనాయడిని ఆశీర్వదిస్తూ రాసిన పద్యం తర్వాత ఈ పద్యం ఉంది. శ్రీ వసుదేవ కుమార ర మా వల్లభ భక్తలోక మందార హరీ పావన చరిత విధిముఖ సేవిత చరణారవింద శ్రీ గోవిందా!

56 ఈ పద్యాన్ని ఆయన శ్రీకృష్ణుణ్ణి ఉద్ధేశించి రాశాడని స్పష్టంగా తెలుస్తూంది. ఈ పద్యం తర్వాత ఉన్న వచనాన్ని బట్టి వెంకయ్యా స్త్రి తన భగవద్గీతానువాదాన్ని శ్రీకృష్ణుడికి అ౭కితం చేసినటు స్పష్టమౌతున్నది. ఈ వచనాన్ని చదవండి. “దేవా! యవధరింపుము. శ్రీ వేదవ్యాస (పసాదలబ్ద విజ్ఞాన విదిత వాసుదేవ ధనుంజయ చరి్యతుండగు సూత పుతుండు విచిత్ర వీర్య పు;[తున కిట్టనియె”. ఆశ్వాసారంభంలో కృతిభ ర్తను సంబోధిస్తూ రాసే వచనం మాదిరిగా ఈ వచనం ఉంది. ఈ వచనంలోని “దేవా! అవధరింపుము * అన్న సంబోధన కృతి భర్తకే అన్వయించేటట్లయితే ఆ కృతిపతి ఎవరై ఉంటారు? ఈ వచనానికి ముందుగా ఉన్న పద్యం శ్రీకృష్ణున్ని సంబోధిస్తూ రాసినది. అందువల్ల ఈ భగవద్ధీతాను వాదాన్ని కూడా వెంకయ్యశాన్రి శ్రీకృష్ణాంకితవేశాడని తేలుతున్నది. శ్రీకృష్ణాంకితంగా శ్రీకృష్ణ జన్మ ఖండాన్ని రవించమని కోరిన కుమార యాచమనాయడు భగవద్గీతను తనకు అంకితం ఇమ్మని కోరి ఉండడు. తిక్కన భారతాం(ధ్రీకరణం చేస్తూ, భగవద్గీతను ఛీష్మ పర్వం (పథమాశ్వాసంలో అరవై గద్య పద్యాలలో సంగ్రహించాడు. అర్జున విషాద యోగం, సాంఖ్యయోగం, విశ్వరూప సందర్శన యోగం, కొన్ని వరమ లోకాల అర్థం మాత్రమే ఈ భాగంలో సంగహంగా చెప్పాడు. వేముగంటి దత్తోజీ రామానుజ భాష్యాన్ని అనుసరిస్తూ విశిష్టా ద్వైత పరంగా గీతను పద్యకావ్యంగా చేశాడు దతోజీ ఆం(ధానువాదం వ్యాసమహర్షి అభ్మిపాయాన్ని యధామూలంగా [ప్రకటించడంలేదనే ఉద్దేశంతో కుమార యాచమనాయడు వెంకయ్యశాన్రని యథామూలంగా, పద్యకావ్యంగా తెలించమని కోరాడు. (పీరిక- వెంకయ్య శొఫ్రి, అనువాదం] వెంకయ్యశాన్రి భగవద్గీతను అనువదిస్తూ, కవి్యితయంవారు ఆరం భింవిన ఒరవడినే స్వీకరించాడు. మూలంలోని (పతిళ్లోకాన్ని భాష్యకారులు వ్యాఖ్యానించారు. అ వ్యాఖ్యానాలు ఎంత ముఖ్యంగా ఉన్నా, ఆయన వాటి జోలికి పోలేదు. అందువళల్ళే ఆధునికులు అనుసరించిన పద్షతిలో (వతి ల్లోకానికి ఒక పద్యాన్ని రాయడానికి పూనుకోలేదు. కవిత్రయరి వారి అడుగు జాడల్లో నడుస్తూ ల్లోక భావాన్ని యధానుకూలంగా పద్య గద్యాల్లో

ర్‌? చెప్పాడు. ఒక్కోమారు నాలుగైదు శ్లోకాల భావాన్ని ఒక పద్యంలో సంగగ్రహించాడు. కొన్ని శ్లోకాల అర్ధాన్ని వచనంలో వివరించాడు. భగవద్గీత _పథానంగా వేదాంత్యగంథం. వ్యానమహర్షి అవి (పాయాలను తెలుగువారికి అందివ్వడంమిద వెంకయ, కా్రి దృషి అంతా ్‌ లి ఉంది. ఆయన ఆ దృష్టితోనే వేదాంతకాన్త్ర (గ్రంథంగా అనువాదం చేశాడు. ఆయన శాన్తం మీదే దృష్టి కలవాడనడానికి అర్జున విషాదయోగాన్ని అనువాదం చెయ్యకుండా విడివి పెట్టడమే ఒక తార్కాణం. శంకరుడు విషాదయోగాన్ని విడివి పెట్టి, సాంఖ్యయోగంలోని “అళోచ్యానన్వళోవ స్వం" అనే శ్లోకంతో భాష్యాన్ని ఆరంభించాడు. అయికే భావ్యకారుడిలాగా సాంఖ్యయోగం మధ్యలోనుండి ఆరంభించడం అనువాదానికి ఉవితంగా ఉండదని, వెంకయ్యశాన్తి అధ్యాయం ఆరంభంనుంచే ఆంధధ్రీకరింవాడు, తిక్కన విషాదయోగాన్ని సమ(గంగా అనువదించాడు. వెంకయ్య శాస్ర చాన్ని విడివి పెట్టాడు. సాంఖ్యయోగం ఇద్దరి అనువాదాలను సరి పోల్పడానికి సరిపోతుంది. బంధుమిక్రులంతా యుద్ధంలో మరణిస్తారేమో అని అర్జునుడు దుఃఖిస్తాడు. అప్పుడు అర్జునుణ్ణి కృష్ణుడు మందలిస్తాడు, ఇదే సాంఖ్యయోగం (ప్రారంభ శ్లోకాల భావం. దుఃఖావేశంతో శరచాపాలను వినరిరివి, నేలమోద కూలబడ్డ అర్జునుడితో కృష్ణుడిట్లా అంటాడు. యయేనం వేత్తి హంతారం యశ్రైనం మన్యతే హతం ఉభౌతొౌ నవిజానీతా వెంకయ్యశౌన్రి, అనువాదం ఒరులచే జచ్చు వానిగా నొరుల జంపు వానిగా దేహిని దలంచు వారిరువురు పరగ నడ్డానులని యెన్న బడుదురుర్వి జంప డన్యుల నొరులచే జావ డతడు.

ర్‌8ి తిక్కన అనువాదం “పురుషుడు సెడునను వాడును బురుషుడు సెరుచునని పలుకు పురుషుండును న య్యిరువురు నవివేకుల య ప్పురుషుడు సెరుపండు సెడడు భుజవీర్యనిథీ” భగవద్గీతలోని అభిప్రాయాన్ని స(గ్రహించి చెప్పేటప్పుడు, మూలంలో లేకపోయినా (గంధం మొత్తం మాది అభిపాయంగా ఆయన చెప్తాడు: వెంకయ్యశాస్త్రి ఇట్లాంటి 'స్వేచ్భను తీసుకోలేదు. మూలానికి వ్యాఖా్యా(పాయ+గా తెలిగింవిన సందర్భాలున్నాయి. నైనం ఖిందంతి శస్త్రాణి నైనం దహతి పావకః న వైనం క్రేదయంత్యాపో నశోషయతి మారుత, ఈ శ్లోకాన్ని వెంకయ్యశాన్తి, వ్యాఖ్యాహాయంగా అనువదించిన విధానాన్ని గమనించండి. జితవైరి యాతడచ్భేద్యుండు గావున శస్త్రముల్‌ ఛేదింపజాల వతని గరమ దాహ్వ్యడు గాన గనలి వైశ్వానరుం డొగి నాతని దహింప నోపడెందు గలిమి నక్షేద్యుండు గావున నాతని జలము సంక్షేశంప జాల దెపుడు దగ నళోష్యుడు గాన మగటిమి వాటించి వెలగి మారుతము శోషింపజాల దతడు నిత్యుడు స్థొాణువవ్యక్తుడచలు డజు డచింత్యుడు నవికార్యుడఖిలగతుడు కడు'సనాతనుడని చెప్పబడెను గాన నతని నెరిగి శోకింపంగ నర్హ మగునె విశ్వరూప సందర్శన ఘట్టంలో తిక్కన మూలానుసార: గా అనువదించాడు. ల క్‌ ఇ ఈ ఘట్టాన్ని ఒక సీస పద్యం, ఒక కందం, ఒక వచనంలో చెప్పాడు. దీన్ని వెంకయ్యశాన్రి పది పద్యాల్లో చెప్పాడు.

ర్‌ర్రి ఎలమి ననేక బాహువు లనేక ముఖంబు లనేక న్మేతముల్‌ గలిగి యనంతమై బహు ముఖంబుల నొప్పెడు నిన్నుగంటి సౌం పలరగ నీదు రూపమున కాదియు మధ్యము నంతమున్‌ రహిన్‌ బొలువుగ గాంచలేనయితి భూతమహేశ్వర యేమి సెప్పుదున్‌. చారు కిరీటమున్‌ గదయు శంఖము చ్మకము గల్లువాని సొం పారగ నంతటన్‌ గలసి యద్భుత భంగి వెలుంగువాని నె వ్వారికి దుర్నిరీక్ష్యు డగువాని మహానిధియైన వాని దీ ప్రారుణ వహ్ని దీప్తి జగదాత్ము నమేయుని నిన్ను గాంవితిన్‌. తిక్కన పద్యాలు “దేవనీ దగు దివ్య దేహంబునందు ను రాసుర గంధర్వు లాదిగాగ గలదేవ యోనులు గమలాననుండును, సవరా చరంబై న జగము నాకు దోచె మొగంబులు దోర్టండములును బా దములు గన్నులు ననేకములు గంటి మకుటాది భూషణ నికరంబు జ[కగ దాద్యాయధములు మాల్యాంబరములు చెక్కుగాన వచ్చె నక్కజమై యిది నడుము మొదలు దుది యనంగ రాదు తేజమ ్యపమేయ దేదీష్యమాన ని ర్విక్సతి మహిమ దుర్నిరీక్ష్యమయ్యె జగములకు నాదికారణ మగు పరమజ్జేయ మోవయని కనియెద భూ గగన దిగంతర మంతయు నగణిత మూర్తీ భవన్మయంబై తో చెన్‌” “విశ్వరూప ధరుండవై న నీవెవ్వండవు' అని అర్జనుడు శ్రీకృష్ణణ్ణి అడిగే సందర్భంలో వెంకయ్యశాస్త్రి వచనంలో రాస్తే తిక్కన (ప్రత్యేక పద్యంలో చెప్పాడు.

60 “అనల జ్వాలలు పర్వు నీ ముఖములందా ధార్త రాష్ట్ర (వజం బును భీమ్మాదులు నిద్దెసంగలుగు నీ భూపాల లోకంబు[గ క్కున నొక్కుమ్మడి వచ్చి బొచ్చెదరు నాకుం జెప్పవే యెవ్వరో యని శంకించెద నిన్ను భూరి కరుణా యత్తెక విత్తుండనై సర్వ ధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మామేకం శరణం వజ అహం త్వా సర్వ పాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మాపచః ఈ శ్లోకానికి తిక్కన చేసిన అనువాదం శందుకాను సర్వధర్మ వికల్చ్పములను నెడల విడిచి దృఢంబుగ నేనాకండ కరణముగ నాశయింపుము సకల దురిత ములకు దొలగిా*తు నిన్ను (బమోద మొంద, వెంకయ్యళాన్రి అనువాదం సర్వ ధర్మములను జయ్యన విడివిన న్నొకని భక్తి శరణ మొందు మోవు కరుణ నిన్ను సర్వకలుష విముకుని జేసి కాతు జింత సేయ వలదు నిజానికి తిక్కన అనువాదంతో వెంకయ్యశాస్త్రి అనువాదం సరి పోల్చడం నబబుకాదు. అయినా ఇట్లా పోల్చడంవల్ల కొన్ని విషయాలు వ్యక మవుతున్నాయి. _ వెంకయ్యశాన్రి భగవద్గీతలోని విషయాన్ని తెలుగులో చెప్పడం మెనే దృష్టి కేంద్రీకరించాడని తేలుతుంది. రామాయణానువాదం నాటికన్నా ఆయన అనువాదరీతి పదును తేలింది. వ్యాఖ్యానువాదం జోలికి వెళ్ళలేదు. తనకు తోవిన విన్నవిన్న వివరణలు చేరుసూ అనువదించాడు. ఒకటి రెండు ఘట్టాల్లో మాతం శంకర వ్యాఖ్యానుసారంగా అనువదించాడు. చూడండి. యావానర్జ ఉదపానే సర్వత స్సంవ్లతోదకే తావా న్సర్వేమ వేదేషు [బాహ్మణస్య విజానతః

61 నిండుగా ఉన్న బలాళ యంవజ్హ మానవుడు ఎంతటి (ప్రయోజనాన్ని పొందుతాడో వేదవేత్త అయిన (బౌాహ్మణుడు కూడా వేదాలలో అంతటి (ప్రయోజనాన్ని పొందుతాడని శోక భావం. ఈ ల్లోకాన్ని శంకరుడిట్లా వ్యాఖ్యానించాడు. ల “బావివల్ల కఠిగే (పయోజనాలు జలాశయంవల్లా కలుగుతాయి. వేదాలవల్ల కలిగే ([పయోజనాలన్నీ (బహ్మజ్ఞానంలో అంతర్భవిస్తాయి. ఈ శంకర వ్యాఖ్యను అనుసరించి వెంకయ్యశాన్త్రి రాసిన వచనం చదవండి. "మరియు (బహ్మజ్ఞాన సంపన్నుండై న (బాహ్మణునకు ముఖపాద (పక్షాళనాది స్వల్ప కార్యోపయోగియైన కూవంబునంచెంత మాత్రంబు (పయోజనంబు గలిగియండు నంత [పయోజనంబు వేద చోదితంబులెన సర్వ కర్మంబులందునుం గలిగియుండు స్నాన పాన వన్ర, క్షాళనాది నర్వ కార్యోపయోగియైన విశాల కటాకాదికంబు నందెంత [పయోజనంబు గలిగి యుండు నంత (పయోజనంబు (బహ్మ విషయక జ్ఞానంబునందు గలిగియండు” వెంకయ్యశాత్రి, మూలాన్ని బక్కగా అనువదించాడనడానిక్ర నిదర్శనంగా ఈ పద్యాలను చదివి ఆనందించండి, మూలం - కధం భీష్మమహం సంఖ్యే [దోణంచ మధుసూదన ఇషఖిః (తియోత్స్యామి పూజార్దా వరిసూదన. అనువాదం ; “* అకట పూల బూజింపంగ నర్లులైన (దోణ భీష్ముల సంగరక్షోణి డాసి కరకుటమ్ముల నెబ్భంగి గాడనేతు నింత కంటెను దుష్కార్య మెద్దినాకు”. మూలం ; వేదా వినాశినం నిత్యం యయేన మజ మవ్యయం కథంస వురుషః పార్ట్‌ కంఘాతయతి హంతికం.

62 అనువాదం : “అతని నిత్యుని గాగ నవ్యయుని గాగ నజునిగా నవినాటగా నాత్మ నెవ్వ డెరుగు నతడెవ్విధంబున నెవనిజంపు నెవని జంపింప దలకొను నింద తనయ” మూలం : యానిశా సర్వ భూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమిో యస్యాం జ్యాగతి భూతాని సానిశా పళ్యతో మునేః అనువాదం ; “సర్వ భూతంబులకు నెద్ది శర్వరియగు నందు మేల్కొని యుండు సంయమి వరుండు అనఘ భూతంబులెందు మేల్కొని వసించు నదియె నిశ యగు బరికించునట్టి మునికి (౫౬)

కృష్ణ జన్మఖండం

(బ్రహ్మ వైవర్త పురాణంలో బ్రహ్మ, (పకృతి, గణేశ, కృష్ణ జన్మ ఖండాలనే నాలుగు భాగాలున్నాయి. (బ్రహ్మఖండం భగవంతుడి సాకారత్వాన్నీ, నిరాకారత్వాన్నీ, సుగుణత్వాన్నీ, నిర్దుణత్వాన్నీ నిరూపిస్తుంది. ఈ ఖండంలో విళ్వోత్పత్తీ, విష్ణూత్ప్తీ నిరూపణలు కూడా ఉన్నాయి. (కృతిఖండం (ప్రకృతి లక్షణాన్ని నిరూపిస్తుంది. ఇందులో వ్రకృతివర్షన, (పకృతిపూజ, వాటి వివరణ ఉన్నాయి. ఇదే ఖండంలో అనేకమంది శ్రీ దేవతా మూర్తుల కథలూ ఉన్నాయి. తులసీ కృష్ణుల (ప్రణయగాథ ఇందులోనే చెప్పబడ్డది. గణీశఖండంలో +వ సంబంధమైన గాథలు వివరించబడ్డాయి.

కృష్ణ జన్మ ఖండంలో రాధాకృష్ణావతార తత్వ నిరూపణ (ప్రధానాంశంగా కన్పిస్తుంది. అన్ని లోకాలకూ పైన గోలోకం ఉంది. అక్కడ రాధాకృష్ణులుంటారు. గోలోక్యపాప్తే జీవుడికి ముక్తి, గోలోకంలో ఒకమారు. శ్రీకుష్తుడు విరజ అనే గోపికతో రమిస్తూ ఉంటాడు రాధా సఖులు అ సంగతి ఆమె చెవిని వేస్తారు. రాధ రోషంతో ఊగిపోతుంది. ఆత్మపతిని భూలోకంలో జన్మించమని, తన సేవకుడైన శ్రీదాముణ్ణి దానవ జన్మ ఎత్తమని శపిస్తుంది. ఖిన్నుడైన శ్రీదాముడు రాధకు భూలోకంలో జన్మించి, జారిణిగా జీవితం గడిపి, కొంతకాలం శ్రీకృష్ణుడితో గడిపి, ఆ తర్వాత నూరేళ్ళు వియోగం అనుభవించమని [ప్రతిశాపం ఇస్తాడు. కాపాను భవం తర్వాత రాధ గోలోకానికి తిరిగి వస్తుందని అతడు చెప్తాడు.

రాధ ఇన్చిన శాపాన్ననుసరింవి, శ్రీదాముడు *ంఖచూడుడనే రాక్షసుడుగా భూలోకంలో జన్మిస్తాడు. దానవులను వధించి, భూభారాన్ని తగ్గించమని దేవతలు శ్రీకృష్ణుణి (పార్ధిస్తారు. భూలోకంలో రాధాకృష్ణులు అవతరిస్తారు. ఆ తర్వాత కధ కృష్ణావతారకధ అందరికీ తెలిసిందే.

(బ్రహ్మ వైవర్త వురాణంలోనే గోలోక్యపసక్తి, రాధసప్రనక్తి అరంభమైనట్లుంది. పద్మ పురాణంలోకూడా గోలోక (ప్రస్తావన ఉంది, గోలోకానికి పరిఖవంటి విరజానదిని గురించిన (ప్రస్తావన 'కౌషీతకి ఉప నిషత్తులోనూ కన్పిస్తుంది. “అత్రైవ రాధికాఖ్యానం = అత్యపూర్వం సుధో పమం' (బహ్మవైవర్త - _ఒహ్మఖండం, అధ్యాయం 1-శోకం న) అనే శ్లోకంవల్ల రాధకధకు ఈ పురాణమే మొదలు అనే అర్థం వస్తుంది.

64 అనువాద విధానం వెంకయ్యశాన్రి “శ్రీకృష్ణ జన్మఖండం' ముదిత (ప్రతి ముఖపత్రం మోద “(బ్రహ్మకైవర్త పురాణంతర్గతంబగు కృష్ణ జన్మఖండమను నీయాంథధ మహాకావ్యము” అని ఉంది. ఆయన తన ఈ అనువాదాన్ని గూర్చి ఇట్ల చెప్పుకొన్నాడు. కి ర్తియ భోగసంపదలు, కేవల మోక్షమొసంగు రామునిన్‌ భర్తను జేసి వ్యాసముని భావితమై దనరారు బహ్మకై వర్త పురాణమందు దెలుపంబడు శ్రీహరి జన్మఖండముం గార్తిక కౌముదీ రుచిర కావ్యముగా నొనరింప బూనితిన్‌ (గంథం మొత్తం చదివిచే, ఇది మూలానికి వాలా సన్నిహితంగా నడివిన ఆంధధ్రికరణం౦ం అనిసిస్తుంది. ఏ పురాణంలోని చిన్న కథనయినా నామమ్మాతంగా తీసుకొని, కావ్యంగా తీర్చడం సాధ్యం అవుతుంది కానీ పురాణాన్ని మొత్తం కావ్యంగా వెయ్యడం అసాధ్యం. మూలానికి కావ్యపు మెరుగులు పెడ్తూ అంధధీకరిస్తానని చెప్పడానికే ఆయన "కా రీక్ర క్రామిదీ రుబిర కావ్యం” అని తన అనువాదాన్ని పేర్కొని ఉంటాడు. చై (హ్మ్‌ వైవర్తం.[బహ్మ కెవర్తం అనే రూపాన్ని వాడాడు, ముఖపతంపైన కూడా “బహ్మ కెవర పురాణాంతర్షతంబగు' అనే ఉంది. ఈ (గంథాన్ని పరిష్కరింవీనది బదలువాడ నుందరరామశాన్రి. ఆయన గొవ్ప పండిళుడు. ఆయన “కైవర్త' పదాన్ని ఎట్లా ఆమోదించాడో బోధపడదు. కెవర అనే రూపానికి వ్యుత్పత్తి గానీ ఆధారం గానీ లేదు. వివృతం (టబహ్మకార్సృంచ కృష్షేనయ్యత్ర శౌనకా (వవదంతి పురావిదః

65 అనే నిర్వచనం బ్రహ్మవైవర్న పురాణంలో ఉంది. శ్రీకృష్ణుడి పరిపూర (బహ్మతత్వాన్ని వివరించడంవల్ల (బవ్మావైవ _ర్తం అనే "ఫ్‌రు వచ్చినట్టు ఈ నిర్వచనం చెప్తుంది. ఈ నిర్వచనం వెంకయ్యశాన్రికి తెలిథయదనడానిక లేదు. కృష్ణజన్మఖండం వివర ఒక శోకానికి ఆయన చేసిన అనువాదం ఇట్లా ఉంది. రూఢిమెరయగ (బహ్మస్వరూప మిందు విస్తృతమయ్యెను గావున, విమల చరిత (బహ్మవైవర్త్వమను పేరబరగు నీ ప్ప రాణ మన్నిటికన్న, గరంబు పెద్ద (బహ్మకైవర్తం అనే రూపం [ప్రామాదికంగా వ్యవహారంలోకి వచ్చి ఉంటుంది. అశ్వాన విభాగం (బ్రహ్మ వైవర్త పురాణం 18000 శ్లోకాలలో వెప్పబడింది. అందులో ఒక్క కృష్ణజన్మ ఖండమే 11000 విస్తరించి ఉంది, వెంకయ్య శాస్ర కుష్పజన్మఖండాన్ని 4545 గద్య పద్యాల్లో ఎనిమిది ఆశ్వాసాల (గంథంగా ఆంధ్రీకరించాడు. ఆయన కృతుల్లో రామాయణం తర్వాత పద్యసంఖ్యలో ఇదే. పెద్దది. ఈ అనువాదంలో ఇన్ని శ్లోకాలు లేదా అధ్యాయాలు ఒక అశ్వాసంలో చెప్పాలి అనే నియమం పెట్టుకోలేదు. ఆఖ్యానం పరిసమాప్తి అయినపుడే అశ్వాసం పూర్తి చేస్తాడు. ఈ పద్ధతి వల ఒక్కోసారి, ఒక శ్లోకంలోని రెండు పాదాల భావం ఒక ఆళ్వానంలోకి మో రండు పాదాల భావం తర్వాతి ఆశ్వాసంలోకి రావడం కూడా జరిగింది. రాధాకృష్ణులు తమ పరివారంతోపాటు భూలోకంలో అవత రించడం మొదలైన కథలు 1పథమాశ్వానంలో ఉన్నాయి. (బ్రహ్మ రాధా కృమ్ణులకు వివాహం జరిపించడం, రాసక్రీడలు, కృష్ణలీలలకు సంబంధించిన కథలు రెండు, మూడు ఆశ్వాసాల్లో ఉన్నాయి. దేవతల దర్పభంగ కధలు పార్వతీ కల్యాణం నాలుగో ఆశ్వాసంగా కనిపిస్తాయి. అయిదు, ఆరు ఆశ్వాసాల్లో శ్రీరామ చరిత, కృష్ణుడు

66 మధురానగరానికి తరలిహోవడం, ఉద్ధవ సందేశం సంతరించబడ్డాయి. న ప్త్రమాశ్వానంలో రామకృషుల ఉపనయనాది గాథలున్నాయి. శాపహాను భవం పూర్తి అయి రాధాకృషులు గోలోకానికి మరల చేరుకోవడమే అప్టమా క్వాసకథ. ఆయా కథలను పురన్కరించుకొని (వతవిధానాలు, మం(థతాలు స్తవాలు (గ్రంథంలో తరచుగా వివరించబడ్డాయి. అనువాద విధానం రామాయణం వెంకయ్యశాత్ర్రి, తొలి రచన. అందులో మూలం లోని అర్జాన్నంతా ఆంధ్రీకరణలో తీసుకొనిరావాలనే తపన తో విసృతంగా వ్యాఖ్యానువాదానికి పూనుకొన్నాడు. అవాల్మీకీయాలను ఆదరింవాడు. స్వతంత్రంగా వర్ణనలు చేశాడు. ఆయన అనువాద విధానంలో ఇది ఒక పద్ధతి. భగద్గీతానువాదంనాటికే ఈ దృషి పూర్తిగా మారింది. మూల భావాన్నీ మార్పుచెయ్యకుండా, వ్యాఖ్యానాల జోలికిపోకుండా, యభా మూలంగా గిజానువాదం చేశాడు, ఇది ఆయన అనువాద పదతిలో గణ నియమైన మార్చు. కృష్ణజన్మఖండాన్ని అనువదించేనాటిక్తి ఈ పదతి ఇంకా పరిణతి పొందింది. కృష్ణజన్మఖండాన్ని దాదాపు యభధామూలరగా అనువదించాడు. వసుదేవుడు దేవకిని చంపవద్దంటూ కంసుణ్ణి [హైధేయపడతాడు. ఈ సందర్భాన్ని మూలంతో హోల్చిచూద్దాం, | “తపోజపం చ దానంచ పూజనం తీర్చ దర్శనం విప్రాణాం భోజనం హోమం న్వర్గార్ధం కురుతేనరః జలబుద్చుదవత్‌ సర్వం స్వప్నవత్‌ భయదం భవం పశ్య ని సతతం సంతో ధర్మం కుర్వంతి యత్నతః భగినీం త్యజ ధర్మిష్ట స్వవంశపద్మ భాస్కర బుధాః కతివిధాః నంతిసభాయాం పృచృతాన్‌ నృప” వెంకయ్యకశాస్త్రి, అనువాద౦ం:- “జపమును దానము హోమము దపమును బూజనము, దీర్దదర్శనము దగ న్వివుల ద్విజార్చనము ని శ్చులత౯ సల్పుదురు బుధులు స్వర్గార్థముగన్‌

67 పుడమి సర్వంబు సలిల బుద్చుద నమాన మనుచు భవమది స్వప్నతుల్యంబటందు నాత్మలో నెంచి బుధులు [పయత్న మలర ధర్మమొనరింతురెప్పుడు ధరణినాధ వినుము సభలందనేకులు 'పెద్దలున్న యది వారు వారల నడుగు మి వార దెలియ స్వకుల పద్మ భాస్కరుడవు సర్వ ధర్మ విదుడవటుగానజెల్లెైలి విడువుమధిప” మూడు అనుష్టుప్‌ శ్లోకాలను వెంకయ్యశాస్త్రి ఒక కంద పద్యం, లెండు తేట గతుల్లొకి ఒదిగింబాడు. మొదటి శ్లోకంలోని “విప్రాణాం భోజనం'ను విపులద్విజార్చనగా మార్చాడు. “నిశ్చల తపము అనే విశేషణం అమూలకమే అయినా సార్ధకంగా వాడాడు, రెండు మూడు ళోకాలను ణా ఏ మార్పులూ లేకుండా అనువదించాడు “స్వవంళ పద్మభాస్కర అనే సమాసరో స్వకులపద్మ భాసన్కరిగా మారింది. అన్యొశ్చే వాష్టమే గర్భేయదపత్యం భవేన్మమ బంధో తుభ్యం [ప్రదాస్యామి తేనమేకిం [ప్రయోజనమ్‌ అధవా యాన్యపత్యాని భవంతి జ్ఞానినాం వర తాని నర్వాణి దాస్యామి త్వత్తోనెకో వరః (పియః భగినీం త్యజ రాజేం్యద కన్యాతుల్యాం (పియాం తవ మృష్టాన్నపానదానేన వర్ధితామనుజాం సదా వనుదేవ వచః (త్వా త్యత్యాజ భగినీం నృపః వనుదేవః (ప్రియాం నీత్వా జగామ నిజమందిరమ్‌” -వెంకయ్యశాత్త్రి, అనువాద౦ అనఘ చరిత్ర! యీ యువతి యష్టమ గర్భము నీకు మృళ్యువా నని యశరీరవాణి దగనాడె నతండు జనించునప్పుడే మునుకొని సీకొనంగెదను బొల్పుగ నంతియెకాదు దీనికి న్మనుజవరేణ్య పుట్టిన కుమారుల నందణనిత్తు నీ కొగిన్‌.

68 పరగ నీకంటె నెక్కుడెవ్వాడు గలడు నాకు. మృష్టాన్నదాన పానములచేత నెపుడు వర్ధితమైనదీయింతి యనుజ నీకు, దీనిద్యజింవుము నృపవరేణ్య అని వసుదేవుడు వల్కిన విని కంసుడు చంపకనుజ విడివి చనియెన య్యనఘుడు నిజసుందరిదో డ్కొని వెన నిజమందిరంబు గుజుతుగ జేరెన్‌ ఈ చంపకమాల వృత్తంలో రండు శ్లోకాల భావం ఇమిడిపోయింది. “ఈ యువతి యష్టము గర్భము నీకు మృత్యువానని యోరిరవాణి దగనాడెోో అనే భావం కవి ఇక్కడ చేర్చాడు. ముందు జరిగిన కథను ఇందులో చెప్పాడు. ఇందువల్ల కధా సందర్భం పాఠకులకు మరింత స్పష్టంగా బోధ త య! పడుతుంది. ఈ పద్యంలోని “అనఘచర్శిత అనే సంబోధన కూడా మూలంలో లేదు. 'ధరణీనాథ, నృపవరేణ్యవినుము" వంటి అమూలకమెన సంచోధనలను అనువాదంలో పాదపూరణకోసం చేర్చవలసి వచ్చింది. వా రెండో పద్యం ఒకే శ్లోకానికి అనువాదం, ఈ తేటగీతిలోని తొలి పాదం కవి అదనంగా చేర్చినది. మూలంలోని “కన్యాతుల్యాం” అనే విశేషణం ఈ పద్యంలోకి రాలేదు. ఇట్లాంటి చిన్న విన్న మార్పులు చేర్పులు వల్ల ఆంధధీకరణకు ఎటువంటి లోపమూ కలగలేదు= పై కందం మూలానికి సరిపోయే అనువాదం. “గురుతు!” వంటి పదాలు పాదపూరణంకోసం చేరినవి. మరో ఉదాహరణ:- (కమాదపత్య షట్కంచ యద్‌ యద్భూతంచనారద దదౌ తస్మై వసుః నత్యాత్‌ సజఘాన(క్రమేణతాన్‌ వెంకయ్యకాస్త్రి, అనువాదం అంత దేవకి గర్భంబు నందు వరుస నార్వురు కుమారులుదయింది రద్భుతముగ వారినందజగొని యేగి వసువుకంస ధరణి పతికిచ్చె సత్యంబు దప్పకుండ,

69 కంసుడు సర్వమహీళో _త్తంసుడు కృపలేక వారి దారుణ భంగిన్‌ హింసించె వరుస జగతి నృ శంసుల కఘ భయము కలదె నంయమివర్యా, ఇక్కడ మూలం కేవలం విషయబోధ చేస్తున్నది. కన్నతండ్రి బిడ్డలను కసాయి కందించడం. కంసుడు వాళ్ళందరినీ వధించడం అనే దారుణాన్ని వరించడానికి కవి మూలంలో లేని ఒక అర్జాంతరన్యాసాలంకారాన్ని (ప్రవేశ మాడు. మూలంలో అలంకార రచన దాదాపుగా లేనట్టే. వెంకయ్యకాస్రి యభోవితంగా అలంకారాలు వేర్చాడు. నాలుగైదు శ్లోకాలను ఒకే సీస పద్యంలో చెప్పడం ఆయన అనువాదంలో ఒక పద్ధతి. వథధేబ క్షద జంతూనామ్‌ హింనకానాంచ పండితః కార్థాపణం సముత్‌ సృజ్య మృత్యుకాలే (ప్రముబ్యతే. వెంకయ్యళొస్రీ అనువాదం;- జననాధ వినుము హింసకనీచ జాతుల జంపిన వాడెంత సమయమందు గలుహీోపలంచిబ్చి గడతేరగానగు నవని నహింసకులైన ఛ్యద జనుల వధించిన, శతగుణాధికము (ప్రా యశ్నిత్తము విశిష్టులె న జనుల బశ్వాదుల వధింప బరగ 'పాయశ్చిత్త మదియంత కన్న నూరంతలధిక” వెంకయ్యశాన్రి వనతటకాది వర్ణనలను (ొఢంగా, దీర్ణవచనంలో చెప్తాడు- ధర్మ విషయాలను అలతి అలతి పదాలతో వచనంలో అనువదిస్తాడు. ఇట్లాంటి ఘట్టాలలో పద్యం రాసినా వచన ప్రాయంగానే నడిపాడు? ఈ అనువాదంలో మూలానికి వన్నె పెట్టిన ఘట్టాలు ఎన్నో. మూలానికి దూరంగా ఉన్న ఘట్టాలు మృగ్యం. మూలాన్ని అనుసరిస్తూనే కొన్ని ఘట్టాలను కావ్య శైలిలో తీర్చిదిద్దాడు.

౯0 ఏకదాశ్రీహరిర్నక్తం వనం బృందావనం యయౌ శుభే శుక్ష (ఈయోదశ్యాం పూర్తే చం[దోదయే మునే ఈ శ్లోకాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని మధుమాసాన్ని ఎంత మనో హరంగా వర్షించ్తాడ్శో చూడండ్కి చితతర వసూన మధుసేవన లుబ్ద మనోజ్ఞ చంబచర్‌ కృతము, పల్టవ[గప్తన కామపికాళి విషాదవల్లికా దాాతము, కామినీ జన వితాన మనోగత మానధీరతా జై(తము, వై,తమొప్పె సుమసాయకకేళి రసెకపా[తమెో” ఈ ఘట్టంలోనే తరువాతి -శ్లోకాల్లో రానమండల వర్దన ఉంది. దీన్ని కవి ఒక్క వచనంలోనే ముగించాడు. ఇది ఆయన సంయమనానికి నిదర్శనం. బై(కవర్దన మాదిరే రాసమండల వర్ణనకూడా యథేచ్భగా చెయ్యాలనే కుతూహలం కవికైనా ఉంటుంది. కావ్యశైలిలో మూలానికి మెరుగులు దిదిన ఇటాంటి జ బ్య ఆదు ష్‌ షష | సందర్భాన్నే ఇంకొక్క ఉదాహరణను పురస్కరించుకొని పరిశీలిదాం మూలంలో గోపికలు పార్వతీ (వతాన్ని ఆరంభించే కథ త్ర శోకరత్తో మొదలవుతుంది. ల హేమంతే [పథమే మాసి గోపికాః కామమోపాతా, ఈ కథను వెంకయ్యశాస్త్రి, ఇట్లా (ప్రారంభింవాడు. ధూమాకృతి (బాలేయం వాముకొని జగంబు నిండ నఖిల జనులకు న్కామ వివర్ధన కరమై హేమంతముదోచె శీతమేచె జగములన్‌. ఈ తొలి హేమంతాన్ని వర్ణించిన పద్యానికి “హేమంతే (పధమేమాసి" అనే పాదమే ఆధారం, ఇట్లా ఏదో ఒక న్ఫురణ మూలంలో ఉంటేనే దాన్ని ఆయన విస్త రిస్తాడు.

గ్గ సో[తాలు కృష్ణ జన్మ ఖండం సంన్కృత్త మూలంలో అనేకప్టోతాలు ఉన్నాయి. వెంకయ్యశళౌన్త్రి, వీటిని చాలావరకు యథాతథంగా అనునాదం చేశాడు. అనుష్టుప్‌ ఛభందన్సులో ఉన్న ఈ హప్తోతాలను (సగ్విజి, వనంతతిలక, మంచా (శాంత, మత్తకోకిల, ఇందవజ మొదలై న -విశ్లేష వృత్తాల్లో తెనిగించాడు" కొన్ని ఘట్టాల్లో దండకాలు రాశాడు. వెంకయ్యశాత్రి, చేతలో-ఈ స్తుతులు మూలంలోకన్నా ఎక్కువ వైవిధ్యాన్ని సంతరించుకొన్నాయి. కొన్ని సంద ర్భాల్లో మూలంలోని స్తుతులను తెలుగుచేయకుండా, న్వతంథత్రంగా రాశాడు. ఇందుకు ఒక ఉదాహరణగా (బ్రహ్మ చేసిన జగన్నాథ స్సుతిని వెప్పుకోవచ్చు. మోహిని (బహ్మను కామిస్తుంది. ఆయన ఆమె కోర్కెను ఆమోదించడు. ఎట్లాగైనా చతుర్ముఖుణ్ణి ఆకర్షించాలని ఆమె (ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ ఘట్టంలో చతుర్ముఖుడు జగన్నాథుణ్ణి స్తుతించడం ఎనిమిది. శ్లోకాల్లో ఉంది. ఆ స్తుతికి ఫల్మపతి మూడు శ్లోక్రాల్లో ఉంది. ఈ .శ్లోకాలన్నిటిని అనువదించకుండా, వెంకయ్యకాన్తి ఈ ఒక్క సీన 'పద్యాన్ని' న్వతం[తంగా రవించాడు. కంజాత దళనే[త! కమనీయ మృదుగా[త! సజ్జన స్తుతి ప్యాత! శరణు శరతు సజల మేఘశ్యామ! శతకోటి రవిధామ నకలదైత్య విరామ! శరణు శరణు నతజన మందార! జితఘోర సంసార! సర్వలోకాధార! శరణు శరణు కాంచనమయ చేల! కల్యాణ గుణజాల! సాధు సన్నుత శీల! శరణు శరణు ఇట్లాంటి సందర్భాల్లో మూలాన్ని అనుసరించకుండా స్వతం[తంగా రబిం చడమే ఉచితంగా ఉంది మోహినీ (బహ్మల సంభాషణ మధ్యలో, (బ్రహ్మ సుదీర్హమైన స్తుతి చెయ్యడంలో బొవిత్యం లేదు. వెంకయ్యళాస్త్రి తన రచనలో ఈ లోపం రాకుండా చేశాడు,

72 నాటకీయత-సహజత్వం౦ మూలఅంలోని ఏ (పత్యేకతా లేని ఘట్టాలను కూడా వెంకయ్యశాస్రి, అవకాశం ఉన్నంతలో నాటకీయతను పోషిస్తూ రాశాడు. వర్ణనలను సహజంగా కన్నులకు కట్టినట్టు తీర్చాడు. ధేనుకాసురుడు కృష్ణుడితో ఇట్లా అంటాడు.

• ఎవ్వడవీవు మద్విపిన మేటికి జేరితి విట్లు తాళము _ శ్రైవ్వగ నేసి పండ్తు గడుదెంపున రాల్చియు నంతబోకబ లొవ్వున నన్నెదిర్చెదవు గోపకుమార చలంబెలర్పగా నవ్వులు గావు నాదు వచనంబులు నిన్నిటు దీర్చిపుచ్చెదన్‌ *నవ్వులుగావు నాదు వవనంబులు నిన్నిటు దీర్చి పువ్చెదన్‌" మొదలెన మాటలు మూలంలో లేవు. ఈ పద (పయోగంవల్ల రచనకు నాటకీయత చేకూరింది. కసువులు మేసి దప్పిగొని [గక్కున గోగణమెండతాకున నృనవచెడి నీరు గోలుటకు వాహినిలోనికి డిగ్గి కాళియుం దసముననున్న టెంకి మడువందు విషాంబులు (గోలి వేదన న్వసమఖి (వ్రాలె హాలహల వహ్నిశిఖా పరిదూయమానమె ఈ పద్యంలో గోగణాన్ని ఎంత సహజంగా వర్షించాడో చూడండి. అఆఅతి అలతి పదాల్లో గోగణాన్ని వర్ణించి, విషాంబువులు (తావిన తర్వాత, “హాల ' హలవహ్నిశిఖా పరిదూయమానమై” భూమిపై కూలినట్టు ఒక్క సమాసంలో చెపాడు. శృంగారరనం ఈ కృష్ణజన్మఖండాన్ని చదివినవాళ్ళంతా ఇందులో శృంగార ఆ అళ రసం అతిగా ఉన్నట్లు భావిస్తారు. ఈ ఖండంలో కృష్ణుడి చర్మ్శితే [పము ఖంగా ఉంది. కృష్ణుడి దక్షిణ నాయకత్వం, ఆయన శృంగార కథలు శృంగారరస (ప్రధానంగా ఉంటాయి. మూలంలో రాధాకృష్ణుల రతి(కీడా క వ! వర్ణనలు గోప్యం లేకుండా చెయ్యబడ్డవి' మర్మావయవాల (ప్రస్తావన పలు మారు వస్తుంది. ళా అటి “నలిన న్యేతుడు రాధ నగ్నగ జేసిన వనిత గోవిందు వివస్తు జేసె”

7/38 “మరు గృహంబున గండూతియ దరంచుగ సలిలంబు వొడమ...... "వంటి జుగుప్సాకరమైన వర్ణనలూ, “మొక్కలు. వడ్డ చన్నులు, శిశళ్నోదరపరాయణులై' వంటి మాటలు కనిపిస్తాయి. మూలాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లు అనువదించడం వల్లనే ఇట్లా జరిగింది. వెంకయ్యశాత్తీ కొన్ని శ్లోకాలను అనువదించకుండా విడివి పెట్టాడు. “విశేషతో హి భగినీ పోష్యాయా శరణాగతా శ్రీ హత్యా శతపాపం చ భవేత్‌ తస్యాః వధేనృప” అని వనుదేవుడు కంసుడికి చోధించిన నీతిలో అనువదించకూడని అంశం ఏముంది ? “మూఢరాయణ పత్నీంత్వాష్‌ వక్ష్యంతి జగతీ తలే రాయణః శ్రీహరేరంశో వై శ్యో బృందావనే వనే భవిష్యతి మహాయోగే రాధాశాపేన గర్భజః” ఈ శ్రోకాలనుకూడా కవి అనువాదం చెయ్యలేదు. కధకు ఈ శ్లోకాలు బాలా ముఖమైనవి. బహుశా ఆయన అనుసరించిన (పతిలో ఈ శ్లోకాలు లేకపోవడం వలే అనువదించలేదేమో! అనుకరంణలు కృష్ణజన్మ ఖండంలో ఎన్నెన్నో ఆఖ్యానాలున్నాయి. ఉషా పరిణయం, పార్వతీ పరిణయం, రామకథ మొదలై న ఆఖ్యానాలను వెంకయ్య శాస్త్రి మనోహరంగా తీర్చిదిద్దాడు. అబ్యానాల్లో ఆయన ఎందరో పూర్వ కవుల భావాలను, పద్య రచనల్ను, అనుకరించాడు. చతుర్ముఖుడికి మోహిని శాపమిచ్చిన ఘట్టాన్ని పరిశీలిద్దాం ఈ కథ శాంతరస (ప్రధాన

7744 మెంది. కథా సంవిధానం ఇంచుమించు వరూధినీ _,పవరుల గాథను పోలి "ఈంటుంది. ఈ కధానువాదంలో మనువర్శిత పద్యాలకు ఛభాయలనదగిన పద్యాలు వెంకయ్యశాస్ర్రి, రచనలో కన్పిస్తాయి. కాముకులైనవారు మది గౌతుక మొప్పగగామకేళికి నామిని రాకగోరి తటకాపడి చూచుచు నుందురెప్పుడ క్కామిని సొంపుమోర రతికాంతలతాంతసితాసివిద్ధమై (యేమ దనంత చావలవచి వేజనువెంవిన జుల్కనౌభువిన్‌ ఈ పద్యంలోని చివరి పాదం మనుచరితలోని పద్యానికి అనుకరణ. ఇత్యుక్రా మోహినీ సద్యోజగత్‌ (సష్టుశ్చు (బహ్మణః విచకర్ణ పరం వన నస్మితా కామవిహ్వలా విశ్సాయ సమయం ధాతా తామువాచ భయాతురః పీయూవషతుల్యం వచనం వరం వినయ పూర్వకమ్‌ ఈ శ్లోకం అనువాదాన్ని పరిశీలించండి. అని పలికి యపుడు మోహిని మనమున రాగంబు నిండ మదనాతురయై వనరుహ సంభవు హస్తం బనువుగ బట్టుకొని వసనమాకర్షించెన్‌ మూల లో “హరిహరి అంటూ మొగం తిప్పుకోవడ లేదు. ఇది మనుచర్శిత నుంవి తెచ్చుకున్నదే. ఇట్లాగే 'ఉషా పరిణయ ఘట్టంలో కూడా * ఎవ్వతె వీవు పంకజదశేక్షణ”, మొదలైన పద్యాలపై మనువర్శిత పభావం కన్పి స్తుంది రుక్మిణీ కల్యాణ కధలో ఛీష్మక మహారాజు మందిర వర్ణన ఉంది. అందులోని ఈ పద్యం అనిశంబాధరణీం్యద మందిరము నందడాలింవి నన్న్మోోయుశో భన తూర్యస్వనముల్మహా శతిచయ ధ్వానంబులు నృషకీ యనా రన నాదంబులు గింవిదుష్షసరసాన్నం దీయతాం ఖాద్యతా మను శబ్దంబులు హృద్యగీతపటు నాట్య స్వానముల్పాం[దమై ఆముక్రమాల్యదలోని పద్యానికి అనుసరణ. అంతేకాదు, ఈ పద్య భావం కూడా కవి కల్పిందిందే.

75

కృష్ణజన్మఖండం, భాగవతాల్లో సమాన కథా భాగాలున్నప్పుడు, వెంకయ్యకాస్తి, పోతననే అనుసరించినట్లు కొందరు భావించారు. ఇది వాస్తవం కాదు. ఆయన ఇతర కవులను అనుసరింవినట్లే, పోతననూ అక్కడక్కడా అనుసరించాడు. ఇట్లాంటి అనుకరణ పద్యాలు ఆయన రామాయణంలోనూ, ఇతర రచనల్లోనూ కూడా ఉన్నాయి. మూలాస్ని మార్చిన ఘట్టాలు న

తారాశకాంక కధ కృష్ణ జన్మఖండంలో ఉంది. అయితే, లోకంలో వాడుకలో ఉన్న కథకన్నా ఇది విలక్షణంగా ఉంది. ఇందులో తారను చం్యదుడే కామించి, బలాత్కరిస్తాడు. ఈ అఖ్యానంలో మూలంలోని తార సౌందర్యవర్ణన కృతకంగా ఉంది. వెంకయ్యశాస్త్ర తార సౌందర్యాన్ని, న్వతంతంగా ఇట్టా వర్ణించాడు.

కలువల బోలు కన్నులును గాటపు వెన్నెల నవ్వనవ్వురి

క్కల దొరనేలు మేను జిగి గాంది సిబ్బెపు గబ్బి గుబ్బలం

చల నెరిమించు నెన్నదలు జక్కెర మోవియు దళ్కు వెక్కులు

న్గల గురుపత్ని తార యొకనాడు మనోహర వేషయు క్తయై తార పార్వతి ఆలయానికి వెళ్ళి, ఇంటికి తిరిగి వెళ్తున్న దారిలో చంథదుడు తారస పడ్డట్లు ఆయన కల్పించాడు. మూలంలో “ధ్యాయంతీ గురుపాదంి అని మాతమే ఉంది. ఇట్లా మార్పులు చేసిన పట్టులు (గ్రంథం మొత్తం మోద ఒకటి రెండు కన్నా లేవు.

బహ్మవై వర్త పురాణం వాలా భాగం అనుష్టుప్‌ భందస్సులో ఉంది. వెంకయ్యళా త్రి కృష్ణ జన్మఖండరచనలో సీసం, ఉత్పల మాల భందస్సులే వాడాడు తోటకం, (దుతవిలంబితం. మాలిని, భుజంగ (పయాతం, పంచచామరం, స్వాగత వృత్తాల్లో ఆశ్వాసాంత పద్యాలు రబించాడు. కొన్ని స్తోతాలను (సగ్విజి, మందాక్రాత, మ త్తకోకిల, ఇందవజ మొదలైన వృత్తాలతో రవింవాడు.

వెంకయ్యకొాన్త్రి (బబహ్మవైవర్త పురాణం సమ్మగ్రంగా అనువదించి ఉఎటే తెలుగులో సలక్షణమెన ఒక పురాణ) ఏర్పడి ఉండేది. రామాయణ భగవద్గీతలతో పోలిస్తే ఈ కృష్ణ=న్మ ఖండానువాదం సరళంగా ఉ-ది. రామాయణంలో కన్పించే (పొఢ్యపబంధశైలి ఈ రవనలో [ప్రసన్నతను సంతరించుకుంది.

76 శీశుపాలవధ మహాకావ్యము వెంకయ్యశాస్ర్రి, కీర్తిమూర్తిని కాశ్వతంగా నిలిపేది శి వపాలవధ మహాకావ్యం. సంస్కృత పంచ కావ్యాల్లో అతి _పాఢమైందీ, అనువాదానికి సులభంగా లాంగనిదీ మాఘకావ్యం. “మాఘే మేఘే గతః వయః” అని మల్లినాథసూరి అన్నాడు. రాజగోపాలకృష్ణయాచేంద్రకు దండి దశకుమార చర్మిత, మాఘుడి శివపాలవధ బాలా ఇష్టమైన కావ్యాలు. ఆయన దశకుమారచరితను ఎనమబింతల సంజీవరాయళాత్ర్రిచేత గద్యరూపంలో అనువదింప జేశాడు. అట్లాగే పాఢ రచనలో సమర్హుడెన వెంకయ్యకాప్రిని శి శకపాలవధానువాదానికి ఫోత్సహించాడు. పురాణానువాద౦ చేసేతీరు వేరు, కావ్యానువాద: చేసే తీరువేరు, శ్రీనాథుడు శ్రీహర్షనై షధాన్ని శృంగార వైషధంగా తీరుస్తూ, "భావంబు పలక్షించియు... బొౌచిత్యంబు పోషించియు, అనౌచిత్యంబు పరిహరించియు..." అనే విధానాన్నసునరింది, కావ్యానువాదానికి మార్గం చూపించాడు. “అంధ నైషధకర్తి గానే తనను ఘనంగా భావించుకొన్నాడు. వెంకయ్యకా్త్ర కూడా శ్రీనాథుడి పద్దతినే అనుసరించి, విరకీర్తిని నిలిపేదిగా మాఘాను వాదాన్ని రూపాందిందాడు ఆయన అవిరళ సాహిత్య కృషిచేసి వయస్సు, లోకజ్ఞత పాండిత్యం అన్నీ పరిపక్వతకు వచ్చిన దశలో ఈ అనువాదాన్ని తలపెట్టాడు. వ్యాఖ్యాతృ చ్యకవర్తి మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్య ఆయన కృషికి అడుగడుగునా ఉపయోగపడింది. అనువాదానికి శ్రీనాథుడి ఒరవడినే నమూనాగా చేసు కున్నాడు. “వితత రనంబులుగ్గులిడి 'పెంవి ధ్వనుల్‌ మరి వృత్తిరీతులున్‌ జతురత పాకముల్‌ రువిరశయ్యలు చక్కగ దెల్బి నాల్లలం కృతుల నలంకరించి తగనీ కృతి కన్యను--” సింగారిస్తున్నానని ఆయన వెప్పుకొన్నాడు.

77 ఇరవై సర్గలో ఉన్న మాఘాన్ని వెంకయ్యశాస్త్రి, నాలుగాశ్వాలుగా తెలుగు చేశాడు. ఒక్కో అశ్వాసం ఐదు సర్గల కనువాదం, కేవలం శ్లోక రూపమైన మూలాన్ని చంపూ కావ్యంగా రవింవాడు. మాఘంలోని (హైఢమను యథాతధంగా తీసుకురావడం తేలికైన పని కాదు. అందులోనూ వెంకయ్యశాన్హ్రి వంటి నస్వతం్యతుడు పూర్తిగా మూల విధేయుడు కాలేడు. ఉపమా కాళిదాసస్య, ఛారవేరర్థ గౌరవం దండినః పదలాలిత్యం మాఘే సంతి త్రయోగుణాః అంటారు గదా! అటువంటి శాబ్దిక ఆర్థిక సౌష్టవంగల రచన మొతం గాంభీర్యం మరో భాషలోకి దించడం దుష్కర కార్యమే, ఒక భాషలోని శబ (పౌఢిమ మరో భాషలోకి ఎట్లా వస్తుంది! అందువలే ఆయన తన చి జ్‌ ఆచ త వ కావ్యం మూలంతో దీటు వచ్చే స్వతం[త సృష్టిగా (పాఢ రచనగా తీర్చాడు. వెంకయ్యశళౌస్త్రి, అనువాదంలో అనుసరించిన పద్దతులు పరిశీలిస్తే ఆయన కూలంకష పాండిత్యం, స్వాతంత్య మహత్వం వ్య క్త్రమౌతాయి. క. శ్లోకానికి సమానంగా పద్యం రాయడం ఆయన పాటించిన (ధాన మార్గం దధాన మంభోరుహకే సరద్యుతీః జటాః శరశ్చంద్ర మరీవి రోవిషం విపాకపింగా స్తుహినస్టలీ రుహా ధరా ధరేంద ప్రతతి తతీరివ అనువాదం :- “ శరదిందూ(సచయాభుడై మిగుల రంజత్కంజ కింజల్కపుం జరు వి స్ఫీతజటాచ్భటాకలిత ఛాస్వన్నాళిరై మౌనిశే ఖరు డొప్పెను హినస్థలీరుహ విపాక స్వర్ణ శోభా మనో హరవల్లీ ప్రతతీయుతోన్నత తుషార్మాది న్విడంచించుచున్‌” నారదుడి రూపాన్ని మూలంలోని గాంభీర్యం సడలకుండా ఎంత చక్కగా తెలుగు వే?డో ఈ పద్యంలో చూడవచ్చు.

78 2. రెండు మూడు శ్లోకాలను ఒక వచనంలోకో, ఒకే పద్యం లోకో అనువదించే పద్ధతికూడా కనిపిస్తున్నది. 9, మూలానికి విరుమార్చులు చేయడం కొన్నిచోట్ల చూడవచ్చు. శుకాంగ నీలోపల నిర్మితానాం లిప్తేషు భాసా గృహదేహలీనాం యస్యా మళలిందేషు నచకురేవ ముగ్దాంగనా గోమయ గోముఖాని, నలువుగ వైభవాధరిత నాక పురంబగు నప్పురంబునన్‌ తలిత శకాంగనీలమణి రత్న వినిర్మిత సద్మదేహళీ విలసిన రత్నజాల పరివిద్ధ సలత్ప్రఘణంబులందొగిం జెలువుగ ముగ్గకామినులు సేయరు గోమయ గోముఖంబులన్‌. 4. మూలంలోని భావం నచ్చ్బునపుడు కొంచెం ప్రక్కకు తొలగి సాహసించడం కూడా ఆయన అనువాదానికి విశిష్టతను కూర్చింది. మూలం ; విలులతాలక సంహతి రామృశ న్మృగద్భుశాం శ్రమ వారి లలాటజం తనుతరంగతతిం నరసాదల త్కువలయం వలయన్మరుదావవౌ,. అనువాదం :; విలుళితాలక నికరమై జలజ ముఖుల యొడలి చెమ్మట లార్చుచు నుతృలములు తరళత వహింప సరనుల తను తరంగ విసరము చలింప వాయువు విసరెనపుడు. గాలి లలాటం లోని శ్రమజలాన్ని మ్యాతమే పోగొట్టడమేమిటి ?) అని శంకించుకొని ఆయన “ఒడలి వెమ్మటలార్చుచు" అని సముచితమైన మార్చు

79 5. అవసరమనిపిస్తే మూలాన్ని మార్చడానికేకాదు- స్వతం (కంగా పద్య పాదాలు, పద్యాలు చేర్చడానికిగూడా వెంకయ్యశాఫ్ర్రి, వెనుకరిజ వెయ్యలేదు. అనుపమలీల నప్పురము నందు నిశల్విలసన్నిశాక రా శ్మనికర బద్ద భూములగు సౌొధములందు (బణాళికల్వినూ తనరుచి బొల్బి సంతత మధః కృత వారిదమండలంబుల య్యును నపవారి ధారల సముత్సుకత న్వహియించు నెప్పుడున్‌. ఒక్కొక్కప్పుడు ఒక శ్లోక భావం ఒక పద్యానికి వాలదు. రెండు మూడు పొదాల్లోనే మూలానువాదం, పూ _ర్హి అవుతుంది. మిగిలిన పాదాలను ఆయన న్వకపోల కల్పనలతో పూ _రి చేస్తాడు. సీసం అనుబంధంగా కూర్చిన ఈ గ్‌త పద్యం వివరిపాదం అందుకు ఉదాహరణ వ్‌ పరగ నేమేదినీం్యధంబు వలన జనులు (పకటముగ నాఢ్యుడౌ [పాపణికుని వలన బోలె సంతతమారింవి పొలువు గాంతు శెద్ది రోహణ +శఖరికి నుద్దియయ్యె. 6. విన్న శ్లోకంలోని భావాన్ని సుదీర్హ సమాసంగా కూర్చడం కొన్నిబోట్ల కనిపిస్తుంది. “అకలంకా ప్రపదీన బారుకటి సూ(తాలంవి దంతావళశే క్షుక చక్తుద్భవ మౌ క్తికావళి తదంగుష్ట్యాగ నిష్ఫ్యాతభ వ్యకరోర్ధ్యప్రసృతోన్నతాచ్భతర గీర్వాణాపగాసంతతో దక సంపాతముకై వడింజెలగె నుద్యత్కాంతి శోలిల్లగన్‌. అనే పద్యంలో మూడున్నర పాదాలకు వ్యాపించిన సమాసం మూలంలో విన్న విన్న పదాలతో ఉన్నది. మరో ఉదాహరణ. ాతవ కృతాపరాధ సంన్మరణ జాత వితత సాంద్ర పళ్చాత్తాప విస్ఫురితము సుదతి బింబోష్రచుంబన చుంచువునగు నోష్టమున లక్షితుండయి యొప్పువాడు అనే పద్యంలో కన్పించే 'శాతవకృతాపరాధ" అనే దీర్ణసమానం మూలంలో

8ి్‌0 లేదు. .మూలంలోని పదాలకు కొత్త పదాలుచేర్చి నిర్మించిన సమాసం ఇది అలిత బృహత్తులంబు లతులంబులు చారువితాన శోభితం బులు నవితానముల్‌ బహు సమూహ్యా విచితములున్సవి(తముల్‌ గలయవిశాలముల్‌ విమల కాంతి సమంవిత భూరిశాలముల్‌ జలనిధి రాట్సుతాభినవ సద్మములప్పురి రాజ సద్మముల్‌ పె పద్యంలోని “జలనిధిరాట్‌ సుతాభినవసద్మము' అనే విశేషణం మూలంలో లేదు. అతసీసూన సమానకాంతియగు కంసారాతి రమ్మైక హ స్త తలంబొప్పె బర్మిభమక్కిరణ సంబారోరు చ(కంబుచే నతుల (వస్సురిత (భమత్ప్పృధుత రై కావ ర్తమౌయామునా యత తోయాఘము మాడ్కియావక జనోద్యత్కల్ప భూజాతమె. ఈ పద్యంలోని “అతుల [పస్సురిత [భమ త్పృధుతరైకావరము ఆనే సమాసం అమూలకం “స్ఫురన్మహావ ర్తం” అని మూలం. ఈ దిర సమానం ఇక్కడ వ్యర్థమా అనిపిస్తున్నది. పద్యభావ సంపూ ర్తికి 'ఏకావ లో మనే పదం ఒకటి చాలు. వ వెంకయ్యశాన్రి పూనిన స్వాతంత్యం ఇంతవరకే పరిమితం కాలేదు. [గంధాంతంలో - కధకూడా కొంచెం పెంచాడు. శిపపాలుడి మరణంతో ముగించడం అమంగళమని భావించాడేమో తర్వాత పదకొండు గద్యపద్యాల్లో ధర్మరాజు విజయలక్షీ ్మ వైభవాన్ని వర్ణించాడు. శ్రీకృష్ణుడు పాండవుల దగ్గర "సెలవు తీసుకొని రుక్మిణీ సత్యభామలతో సుఖంగా వరిలా డనే వరకూ కధ కొనసాగింవాడు ఈ పెంపుదల అనువాచానికి న్‌మ (గతను సమకూరుస్తున్నది. మాఘంలోని కొన్ని శోకాలు శ్రవణ సుభగాలు. భావానికంటే సంగీతపు సవ్వడికి వాటిలో (ప్రాధాన్యం అధికం, శాన్ర్రివాటిల్ని కన్నెరిగి అనువదించాడు.

81 నవ పలాశ పలాశవనం పురః స్ఫుట పరాగ పరాగత పంకజమ్‌ మృదులతాంత లతాంతమలోకయత్‌ నమరభిం సురభిం సుమనోభ నె అనువాదం : నవపలాశ పలా*వనంబు మజియు బటు పరాగ పరాగత పంకజంబు మృదులతాంత అతాంతమై మెరయు కుసుమ సురభి సురభిని గృష్టుండు చూచెనపుడు, ఇట్టిదే =. వదన సౌరభలోభ పరిభమ (దృమర సంభ్రమ సంభృత శోళయా చలితయా విదథే కలమేఖలా కలకలో లకలోక దృశాన్యయా, అనువాదం : వదన పౌరభలోభవిభమ దళీంద్ర సంభమార్దిత శోభయై చలితయగుచు నన్యసతి చేసె నలకలోలాక్షులలర గ(మతరమేఖలా కలకలకలంబు. రెండు మూడు శ్లోకాలను ఒకే సీసంలోకి ఒడిగేట్టు చేయడం శ్రీనాథుడి అను వాదంలో చూస్తుంటాము. వెంకయ్యశాశ్రి కొన్ని చోట్ల అ పనే చేకాడు. (శతి సమధికమువ్చైః పంచమం పీడయంతః సతతమృషభహీనం భిన్నకీకృత్య షడ్డం (ణి జగదురు కాకు[కొవక స్నిగ్ధకంఠాః పరిణతిమితి రాతేర్మాగధా మాధవాయ,

82 రతిరభస విలాసాభ్యాసతా న్తం న యావ న్నయన యుగ మమిలత్తా వదేవాహతో నౌ రజని విరతిశంసీ కామినీనాం భవిష్య ద్విరహ విహిత నిదాభంగమువ్చైర్మృదంగః. ఫై రెండు శ్లోకాలకు అనువాద ;- చతురత నవికృత (శావక నుస్నిగ్గ కంరులై యొప్పు మాగధులు వచ్చి సమధిక (శతులైన షడ్డ స్వరంబును బంచమ స్వరము _(పభాతకాల మందు నిషిద్ధంబు లౌటచే వర్ణించి తతవేణు వీణా మృదంగతాళ కలితంబుగ (బభాత కాలమువ్చైస్వర ఫఘనరాగమున మాధవునకు దెల్చి రతను రతితాంత నయనద్వయంబు మూసి మూయకయ మున్నె గురుతర మురజరవము కల్యల మయంబు తెలుపుచు గాంత భావి విరహూ సూచకమగునట్టు వేగ్యమోసె ఈ పద్యంలో మూలంలో ఉండే అందం కన్పించదు. అనువాదంలోని కారిన్యం ఇందుకు కారణం. అని శ్రీ పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు అభిప్రాయపడ్డాడు. వెంకయ్యశానస్తి, శివపాల వధలో మలినాథ వ్యాఖ్య విషయాలను గూడా చేర్చాడు. ఇది ఆయనకేమి కొత్తకాదు. రామాయ ణానువాదంలో కూడా వ్యాఖ్యానం చేర్చాడు గచా! మై(త్యాది విత్తపరికర్మ విదో విధాయ క్షే (ప్రహాణమిహ లబ్ధి సవీజయోగాః ఖ్యాతించ న్త్త్వ వురుషాన్యతయాధిగమ్య వాంభంతి తామపి సమాధి భృతో నిరోద్దుమ్‌.

8తి అనువాదం;:-= వ మజియు నిమ్మహా2శై అంబునందు నమాధిని ష్పల గు యోగులు మైతియు గరుణయు ననుమోదంబును నుపేక్షయునను సంజ్ఞలు గల చతుర్విధ విత్తవృత్తులెరింగిన వారలగుటంచేసి క్షీ ణాంతఃకరణ మాలిన్యులె యవిద్యయు నహంకారంబును రాగంబును ద్వేషంబు నఖిని వశం బనంబడు పంచవిధ క్షే ంబుల నుపనంహరించి సంలబఐ సాలంబన జ ఛి చ ఛ్యానులగుబు (బకృతి పురుమల నిరువుర భిన్నులగా నెజింగి నదసద్వివేకా భావంబునం గలుగు సంసారంబు నిరోధించుటకు గాంక్షింపుచున్న వారగుటం జేసి యిప్పర్వతంబు కేవల భోగదేశ మాతంబెకాదు ముక్తి క్షత్రంటె యున్న దదియుంగాక” ఇందులో శ్లోకాన్నేగాక, వ్యాఖ్యానాంశాలనుగూడ అనువదించాడు. మరో ఉదాహరణ:;- హయతేజః (పతిరోథకాంవిత సమత్వాలంబనుండుం గకా (తయ నంచార విశారదుండు గతిసారజ్ఞుండునాసాదిబే నియతిన్నిక్షి తమైన జాతిహయమున్నేర్పొప్పగా మండలా ధ్యయనంబు=ంబవరించె నిష్టుర చలత్వాదాతి విత్రంబుగన్‌ కఈః పద్యంలో మండలాధ్యయన అనే మూట మళల్లినాథసూరిదే. అలాంటిదే మరొక్కటి. పురనతులాత్మ సద్మముల బొల్బ లరథనతివేళ సిగ్గున నృరువడి దీపముల్మలిపి భవ్యగవాక్ష పథాగతోజ్వల న్నిరుపమ వాలవాయజ మణీమయ ఛి త్తిగతాతు నేేత్రఫీ కర హరిణాంక దీధితుల గన్గొని ఖీతివహించి రెంతయున్‌. ఇందులోని 'వాలవాయజమణి'-- పదం అమూలకం. “వెడూర్యం' అనేదే మూలం, మల్లినాథనూరి విశ్వనిఘంటువునుంచి ఈ పదాన్ని ఉదాహరించాడు. వెంకయ్యశాత్రి, మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యను ఉల్లంఘి=వి కొన్నిచోట్ల రచన చేశాడు,

రిక అలరు పురాధిరాజమును నంచిత భూరి మృదుత్వ సంపద ఖైలుగుట జేసి విత్తరువు [వాయ సమర్దులుగాకమోలరా జిలు బహు నిర్మలత్వమున జ్మితకరుల్చ్బుతి బించితాంగులై కలయ సజీవ వితములుగా నొనరిందిరి రత్నభిత్తులన్‌. ఇందులో మృదుత్వ అనే పదం ఊంది. దీనికి మూలం "“ళ్లక్ష అని. మల్లినాథసూరి స్నిగ్ద అని వ్యాఖ్యానించాడు. అయితే వెంకయ్య శాస్త్రి వహించిన ఈ స్వాతంత్ర్యం రమ్యంగా లేదు. భగ్నోనివాసోయ మిహాన్య పుష్పైః సదానతో యేన విషాణి నాగః తీ(వాణి తేనోజ్ఞ్ఞృతి కోపితో సొ సదానతో యేన విషాణి నాగః. అనే శ్లోకాన్ని అసువాధం చేయడంలో ఆయన [భమ [ప్రమాదానికి లోన య్యాడు. దీనిలోని “నాగ” అనే నర్చ పర్యాయాన్ని ఏనుగని ఆయన (భమింవి ఇట్లా అనువదించాడు. అరుదుగ నిందు నీగజవరా శయ పుష్పభరావనమనుం దర కుజమున్‌ సదానజలదంతి హతంబగుచుండదన్నగో పఠిగతదందళాకమతి బంధుర కోపితమై నితాంత ఖీ కర విషవహ్నికీలలదె (గక్కుచునున్నది చూడుమచ్యుతా! “నివాసోయమిహాస్య” అనే దానికి “సర్పమునకు నివాసమగు నియ్యది” అని అర్ధం. అన్య-అనే దానికి “నాగస్య'" అని నూరి వివరణ. ద్‌న్ని వెంకయ్య శాస్తి గజ పర్యాయంగా భమింవారేమో. “ఈ గజవరాశయము” అని అనువదించాడు. పరన్పరస్పర్ధి పరార్ద్య రూపాః పౌరన్రీియా యత విధాయవేధాః ఈ నిర్మితి పాప్త ఘుణక్షతైక పర్గోపమా వాచ్యమలం మమార్హ,

తి5్‌ ఈ శ్లోకంలోని “ఘుణక్షతైక పర్ణోప మావాచ్యమలంమమార్ణ” అనే దానికి నూరి వాద్యం+అలం అని అన్వయించాడు, వాబ్య+మలం అని కేని చ్చక్షంగా చెప్పి విడిచాడు వెంకయ్యశాన్త్రి రెండవ పక్షాన్ని (గహింవి నిబిడమలమును-అని తెనిగించాడు. కానీ (వథమ పక్షమే నబబుగా తోస్తుంది. యమకాలు, శ్లేషలు మాఘంలో తరముగా కనిపిస్తాయి. అను వాదానికి లొంగే అంతవరకు లొంగదీశాడాయన, నవధూకాః నుఖినోస్మిన్న నవరత మమంద రాగతామర నదృశః నాసేవంతే రసవన్న నవరతమమంద రాగ తామర సదృశః, ద్‌నిలోని యమకాన్ని ఇట్లా తెచ్చాడు. వినుడిట సవధూకులు సుఖు లనవరత మమందరాగ తామరనదృవల్‌ ఘన రసవన్నవరతి (గ ద్దన నలిపి రమందరాగ తామరన దృళల్‌, శ్వసన భూజవమున సంక్షోభమొందిన సరసులిచట హాంసజాత లక్షి ఠి నాముకొని యరహిత రామలక్ష్మణ నాకు నందనో క్రి సామ్యమందె నహహ అనే పద్యంలో మూలంలోని శ్లేష ఇమిడింది. “శ్రియం వహత్యః'- అని మాత్రమే ఉండగా 'హంసజాత లక్షి ినాముకొని" అనిచేర్చాడు. అభిద్యతా సన్నము ద(గతాపం రవిం దధానే ప్యరవిందధానే భృంగా వలీర్యస్య తటేనిపీత రసా నమత్తామ రసా నమత్తా. అనే శ్లోకం అనువదించడంలో విరోధాభాసం ఒదగలేదు. మూలంలోని వ్మత కవిత్వాన్ని ఆయన కేవలం భావానువాదంచేసి వదఠివేశాడు. కొన్ని శ్లోకాలను అనుదించకుండానే విడివి పెట్టేశాడు.

86 ద్వ్యక్షరిలో ఉన్న భూరి భిర్భారి ఖిర్భీ రైర్ఫూ భారైరభిరేఖిరే ఛేరీరే భిభిరభ్రా ఖ్రైరఖీరు భిరిభైరిభాః, అనే శ్లోకాన్ని కొంతవరకు అనువదించి మిగిలిన భాగం మల్లినాథ వాఖ్య సహాయంతో పూర్తిచేశాడు. భూరి భేరిరేభా భాభభారి భీర భార భూ భార మత్తేభ భూరిపజ్తి తోడ (బతి నాగములు కొన్ని గూడుకొనియె నచ్చెరువుగాగ నమ్మహీవహము నందు మరోళ్లోకం లోకాలోకి కలోకల్క కలిలోలికు లాలకః కాలో కలో కఠిః కాలే కోలకేలీకిలః కిల. అనే దచ్వ్యుక్షరిని అనిలోన మాధవు ధనసువొక్కటియెగాదు మండలీ కృతమౌట చండకాండ మధితమై రిపుసేన మండలీకృతమయ్యె మజీయులోకాలోక్రి మధురభాషి కలుష విదూరుండు నళికులాలకుడుని రంకుశడ కలంకుడనఘ మూరి (వళయ కాలమున వరాహలీల నటించు - నద్భుత వరితుడు నైన శారి అనే సీస పద్యంగా వ్యాఖ్యానువాదం చేశాడు. బంధ కవిత్వంలో వెంకయ్య శాస్త్రికి (ప్రవేశం ఉంది. కావ్యాంతంలో కృతి భర్తను పువృమాలికా బంధ, రథ బ్మక బంధ కవితల్లో స్తుతించాడు. చి(తత్రబంధ కవిత్వాలు స్వతంత్రించి చెప్పవచ్చుగాని అనువదించడం అసాధ్యం కాబట్టి ఆయా సందర్భాల్లోని వాటిని గత్యంతరంలేక విడిబివేశాడు.

87 పోచిరాజు పఏరన- వెంకయ్యశా స్త్రి పోవిరాజు వీరన తన పధైనిమిదవ ఏటనే పంవచకావ్యాలు అనువ దించిన సాహసి. ఇతడు 1770-1840 మధ్య జీవింవాడు. ఇతడి అనువాదాన్ని వెంకయ్యళాస్త్రి చూచాడో లేదో చెప్పలేము. వీరన పద్యాలకు శాస్త్రిగారి పద్యాలకు ఎక్కడా పోలిక తేలేము. వీరన (ప్రయత్నం గొప్పదే అయినా రచన పేలవంగా అపరిపక్వంగా కనిపినుంది. అపశంకమంక పరివర్తనోవితా శ్చలితాః పురః పతిముపేతు మాత్మజాః అనురోదితీవ కరుణేన పిణాం విరుతేన వత్సలతయెవనిమ్న గాః అనే శోకంలో రైవతకా(దినుండి కిందికి జారుతున్న నదులు వర్ణించబడ్డాయి. ల దీనికి వీరన అనువాదం అనయము శంకలేక తనయంకమునన్‌ బరివ _రృనార్హలై. మొనసినిజేవ నొాందుటకు ముందర సాగిన యాత్మజాతవై న నదుల గూర్చి దీన ఖగనాథ నిమిత్తము చేత నిమ్మవా వని ధర యేడ్చినట్టొదవు వత్సల భావమునన్‌ జనార్దనా! వెంకయ్యళొత్రు పద్యం ఆంక పరివర్తనోవితలైన యాత్మ జా పగలు భర్తనొందుట కగ్రభాగ మందు జనుచుండ (బేమచే నదదిఖగరు తమున దుఃఖించినట్టున్న దమల చరిత్ర క. మరో ఉదాహరణ : చమరీ మృగాలు రైవతకాదిమోద తిరగవని వీరన ఇట్టా రాశాడు.

88 అమితాకీర్ణములై న కీచకములందానక్తమైనట్టి వా వాలము భిన్నంబగునంచు భీతిమదిడొల్లన్‌ బూనవీకొండమై జమరుల్‌ మెల్లని గాడ్చు గర్భములలో సంధిల్లగా వానిరం (ములన్‌ బుట్టు స్వరంబులన్‌ వినగ మోదంబంది యున్నట్టుగన్‌ . వెంకయ్యశా స్త్రి, సంపూర్ణ భూరికీచక వనస్థలితైక ఘనవాల విచ్చేద కాతరమతు లగు చమరీ నామ మృగము లీగిరియందు మృగవాత గర్భ తదీయ రంధ్ర నిర్యత్స్వన (శతీ నిబిడ సాఖ్యమువాయ జాలని కైవడి నంచలింప (వయ్యె) అని నివిడ బంధంగా (ప్రొఢంగా రవించాడు. అనువాదంలో వెంకయ్యకాస్త్రి, సాధింవిన [పావీణ్యం పరిపూర్ణత వీరనకు లేదు. పాఠాంతరాలు శిపపాల వధ ముద్రిత ,(పతికీ వెంకటగిరి సంస్తానంలోని (వాత (పతికి అక్కడక్కడ భేదం కనిపిస్తుంది. (వాత(ప్రతిలో "కాన్ని పద్యాలు వేరేగా ఉన్నాయి. ద్వితీయాశ్వాసారంభంలో-[వాత (ప్రతిలో “శ్రీరామారమణీకరు ణారస వర్థిత జగజ్జ్ఞన స్తుత్యమహో చార ఘనైశ ఇర్యకులో ద్ధారక గోపాలకృష్ణ ధరణీం[దవరా” అనే పద్యం ఉంది. ఇది అచ్చులో లేదు. “శ్రీ కళ్యాణ గుణాకర పొకారి సమాన విభవ పర్ససెన్యవనా స్తో కురాశ్రిత సూరా నోకహ యాచేందద జనమనోహర తేజా”

89 అనేది ముదిత (ప్రతిలో లేదు. దీని సానంలో యి

క్రీ రుక్మిణీశ చరణాం

భోరుహ పూజా విధేయ భూరిగుణాలం

కార రనకావ్య నాటక

సార విశారద సమస్తజన నుత చరితా” అదేవిధంగా-

“రాజీవ రాజీవ శరమ్య మధు[వతంచై

భూజాతపుంజహృత భూరితరాతపంచె

రాజన్నికుంజ విరహ బ్చలితాలతాంతా

వ్యాజామరీ నివహమై జెలువొందు దానిన్‌” అనే వనంత తిలక వృత్తం బదులుగా

“రాజీవాశీవశగత చల[దమ్య భృంగ్మవజంచె

భూజ్మశేణీ హృతరవికరో దూత సాందాతపంబె

భాజద్దె తేయ నికరకృతోప ప్లవంబొందకుండన్‌

నోజంగాంతాలక సవన భుగ్యోషలందాల్చు దానిన్‌” అనే మంద్యాక్రాంత ముదిత (ప్రతిలో కనిపిస్తుంది. ఇట్లాంటి ఎన్నో వ్యత్యా సాలున్నాయి. ఇంతేగాక శిపపాల వధలో సాధారణంగా (వబంధకవులువ యోగించని ఉపేందవజ, (భాతవృత్తము, పుష్పిణీ వృత్తము మొదలైన విశేష వృత్తాలు వాడబడ్డాయి. వెంకయ్యశాస్థ్రి భాషాపాండిత్యం మిగిలిన కావ్యాల్లోకంటె ఈ మహాకావ్యంలో సమ (గంగా సాకల్యంగా (వన్ఫుటమౌతున్నది.

రాధికా సరిణయం-ఐతర రచనలు బులుసు వెంకటరమణయ్య “అంధధకవి స్ప్తశతి' అనే (గంథంలో మొదటిసారిగా రాధికా పరిణయ కావ్యాన్ని వెంకయ్యకశాస్రై, రవింవినట్లు “పేర్కొన్నారు. విద్వాన్‌ వేంకటకృష్ణశర్మ “శతకవాజ్యయ చరి్యిలో ఇట్లా రాశారు = ఇతని కడపటి కృతి అయిన రాధికా పరిణయమును శ్రీ సర్వజ్ఞకుమారయాచమనేని బావమరదియు, తిరువూరు జమోంచారగు వెల్లంకి సూర్యారాయనికి కవి అంకితమిచ్చినాడు. కాని (గంథము (పక టింపబడినదో లేదో తెలియదు”. ళం పునర్ముద్రించారు. నిడదవోలు వెంకటరావుగారు దీనికి పీరిక సమ కూర్చారు. అందులో రాధికా పరిణయాన్నిగురించి ఇట్టా రాశారు “వేంకట కవిగారి వివరి కృతి రాధికా పరిణయము. ఇది కవిగారి తాఠిపోషకులగు శ్రీ సర్వజ్ఞకుమార యాచేం[దులవారి బావమరదియు, తిరువూరు జమోం దారులునగు థ్రీ వెల్లంకి సూర్యరాయనివారి కంకితము. ఇది 'రళ్నాకరము అను పత్రికయందు [ప్రకటింపబడినది”. రాధికాపరిణయంకోసం అన్వేషణ రాధికా పరిణయ కావ్యం ఈనాటికీ అలభ్యం కాలేదు. అయితే ఆ అన్వేషణలో కొన్ని విశేషాలు తెలిశాయి. వెల్లంకి సూర్యారావు కుమార యాచయనాయడికి పిల్లనిచ్చిన మామ. ఈయన కృష్ణాజిల్లాలోని తిరువూరు జమిందారు; [కీ+శ. 1880 [ప్రాంతాలకే మరణించినట్టు తెలియవచ్చింది. ధా “రత్నాకరం' పిక రెండు సంచికలు ఇప్పుడు లభిస్తున్నాయి. ఈ లెండింటితోనూ కలిపి రాధికా పరిణయంలోని 83 పద్యాలు అబ్బయ్యాయి.. ఈ పద్యాలన్నీ అవతారికలోని పద్యాలే. కృతిపతి (ప్రస్తావన ఉన్న పద్యాలు దదవండి. శ్రీ రాధాకుచకుంభ గంధరస కాక్మీరాంకితోర స్పలుం డై రాజీవభవాభవాచ్యుతులు తానైయుంట వాణీ?వా శ్రీరామామణులం ధరించెననగా జెల్వాందు కృష్ణుండు ళో ఛా రమ్యుం జెలికాని వంశభవు గోపాలప్రభుం [బోవుతన్‌.

ర్ట వేడ్కతో నిత్యంబు విబుధులు సేవింప (ప్రబల భోగైైశ్వర్య పటిమ గల్లి (పజల ధర్మాధర్మ పరిపాలనమునందు దతబుద్ధి సమవర్తితయును గల్గి నిరుపమ వాహినీశ్వర సేవ్యమానుడై సముద(గ భ్రూరితేజంబు గల్గి యసమాన పుణ్య జనానంద కారియై చతురత త్యాగశీలతయు గల్లి లోకపాలాంశభవుడు భూలోకనాధు డగుట దల్లక్షణము లన్ని యతని యందె వెలుగుచుండంగ చెలికాని కులపయోధి రాజు వేంకట గోపాలరాయు డలరె. భూపాల శేఖరునకు, స చా పాఠిత పండితునకు ధన్యాత్ళునకున్‌ గోపాలరాయమణికిని గోపాల సమ్మ్యపభావ గుణవార్నిధికిన్‌. ఈ పద్యం తరువాతి వచనం ఇది- అభ్యుదయ _ పరంపరాభివృద్దిగా నా యొనర్పంబూనిన రాధికా వరిణయంబను శృంగార (పబంధమునకు గథా[క్రమంబెట్టిదనిన” ... వెంకయ్యళాస్త్రి, రాధికా పరిణయ కావ్యాన్ని గోపాలరావుకు అంకితం ఇచ్చినట్లు తేలింది. గోపాలరావు కుమారయాచమనాయడు తన పెద్ద కూతురు లక్ష్మీ వెంకమ్మను సోమవరపు జమోందారు రాజా చెలికాని జగన్నాథరావు కుమారుడు వేంకట గోపాలరావుకిచ్చి, (క్రీశ. 1875లో వివాహం చేశాడు. అల్లుడికి కట్న కానుకలతోపాటు వెంకటగిరిలో ఉండడానికి 'గోపాలనాయడు నగరు" నిర్మించి ఇచ్చాడు. చెంగల్పట్టు జిల్లా తిరువళ్ళూరు తాలూకాలోని తిరూవూరు

రప మిఠాను “లక్ష యేబది వేల శాష్యములకు” గొని, అల్లుడికి బహూకరించాడు ఈ విషయాన్ని ఇంకా వివరంగా తెలుసుకోదలచుకొన్నవారు వెలుగోటివారి వంశచరిత చూడవచ్చు. నిడదవోలు వెంకటరావు మొదలైన పండితులు ఈ తిరువూరు మిఠాదారుడైన వెంకటగోపాలరావును కృష్ణాజిల్లాలోని తిరువూరు జమిీందారుగా పొరపాటుపడ్డారు. గోపీనాథుని మాలకొండయ్యగారు “...మరి యొకప్పుడు వేంకటకవిగారు జమిందార్లలో నొకరగు చెలికాని వెంకటగోపాలరావుగారి _పోత్సాహమున, రాధికా పరిణయమను పద్య (పబంధమును [వాసి గోపాలరావు బహద్దరుగారికే అంకికమిచ్చెను”. అని పేర్కొన్నారు కుమారయాచమనాయని అల్లుడైన వెంకటగోపాలరావు మంది సాహితీ పియుడు. వెంకటగిరిలోనే ఉంటూ చిలకపాటి రామానుజశర్మచేత కల్కి పురాణాన్ని, విక్రాల శేషాదార్యులచేత మదన ఛాణాన్ని రాయింవి, అంకితం పొందాడు. ఇంకా అనేక (గంధాల ముదణకు ధననహాయం వేశాడు. తిరుపతి వేంకటకవులు వెంకటగిరి సందర్శింవినవ్వుడు ఆయన కొలువులోనూ నభ చేశారు. రత్నాకరం ప్మతిక నిడదవోలు వెంకటరావుగారు చెప్పిన వివరాలను బటి “రత్న జ లబ కరం పిక ఆరు నంవికలు మాతమే వెలువడ్డాయని తెలుస్తూంది. అయితే ఇప్పుడు రెండు స-వికలు మాతమే దొరుకుతున్నాయి. మల్లంవల్తి భైరవమూర్రి బందరును౦డి కీ.+శ. 1894లో ఈ పథతికను నిర్వహించారు. అముది ([గగంథ చింతామణిని అనుకరిసూ, అము[దదిత [గంధాలను పరిష్కరింవి ప్రచురించడాని౩క ఈ పికను (పారంభించాడు. రాధికా పరిణయం ఇప్పటికీ లభించలేదు. దారికిన కొద్ది పద్యా అనుబట్టి స్వతం[త శృంగార (వబంధం అని అన్పిస్తుంది. [బహ్మవైవర్త పురాణాంతర్గత శ్రీకృష్ణ జన్మ ఖండంలోని రాధాకృష్ణుల కథను రాధికా

03

పరిణయంగా తీర్చిదిద్దినట్టు తెలుస్తూంది. రాధాకృష్ణులు భూలోకంలో జన్మించడం, [బహ్మ వాళ్ళ వివాహాన్ని బృందావనంలో జరిపించడం, రాధా కృష్ణుల (క్రీడలు, కాపానుభవం, రాధాకృష్ణులు మళ్ళీ గోలోకాన్ని చేరుకోవడం ఈ (పబంధంలో వర్ణించబడ్డ కధ అయి ఉంటుంది. వెంకయ్యకాత్రి (గంధా లన్నీ అనువాదాలే అనే అప్మపధ ఈ (గంథ రచనతో తొలగిపోయింది. శతకవమూ? కావ్యమా?

కుమారయాచమనాయడు ఒకసారి వెంకయ్యళాస్త్రిని పిలిపింది, శ్రీకృష్ణుణి కృతినాయకుణ్ణిగాచేసి, కృష్ణుడి శృంగార [క్రీడలను శతకంగారవించ మని కోరాడు. (బహ్మానంద శతకం పద్యం త్రై కృష్ణుడు తన మధురాను భూతులను ఉద్ధవుడితో చెప్పుకోవడమే. ఈ శతక వస్తువు. కృష్ణుణ్ణి ఆధారంగా చేనుకొని, కుమారయాచమనాయడు స్వీయ శృంగార జీవితాను భవాలను ఈ శతకంగా రాయించాడు. ఈ శతకంలో 180 పీన పద్యా లున్నాయి. ప్రతి పద్యం వివరా 'బహ్మానందమదియెకాదె' అనే మకుటం వస్తుంది.

సాధారణంగా శతకాలలో ఇష్టదేవతాస్తుతి, పూర్వకవి న్మరణ, (గంధ రచనకు (పోత్సాహమిచ్చినవాళ్ళకు ఆశీర్వచనాలు వెప్పడం, మొద లెన కావ్య లక్షణాలు ఉండవు. ఈ శతకంలో [ప్రబంధాలలోమాదిరిగా ఆ లక్షణాలన్నీ ఊన్నాయి. శతకాలలో కథను చెప్పడం, పాత విత్రణ, ఉద్ధవుడిచేత (వేపల్లెకు సందేశాన్ని పంపుతాడు. అక్కడ స్రీలు ఆ సందే శాన్ని విని, (పతి నందేశాన్ని పంపుతారు. ఉద్ధవుడు ఆ వల్లవ స్త్రీల సందే శాన్ని కృష్ణుడికి నివేదించడంతో ఈ శతకం ముగుస్తుంది. ఈ అంశాలన్నీ పరిగణనలోనికి తీసుకొన్నపుడు (బహ్మానంద శతకం ఒక కావ్యంగా భాసిస్తుంది. శతకానికి [ప్రాణమనదగిన కవి ఆత్మానుభూతి ఇందులో లేకపోవడం ఒక విలక్షణంగా కన్పిస్తుంది.

ర్య రచనా [పణాళిక

పర(బహ్మ విషయానందాన్ని అనుభవించడానికి (బహ్మాండం బయల (క్రీడార్థంగా గోలోకాన్ని సృజిస్తాడు. తాను గుణమయమైన రూపాన్ని (గహిస్తాడు. యోగమాయను రాధగా చేస్తాడు. తమ కళలతో గోప గో పకలను సృష్టిస్తాడు. మానుషానందాన్ని అనుభవి చడానికి గోలోక వాసి అయిన కృష్ణుడు మధురలో అవతరిస్తాడు. ఈ విధంగా కథను ఆరంభింవి, పదిహేను పద్యాలలో కవి కృష్ణకధలోని [(వధాన ఘట్టాలను వర్ణించాడు. కృష్ణుడు తన శృంగార జీవితానుభవాలను ఉద్ధవుడితో వర్షించి చెప్పినట్టుగా నూట ఇరవయ్యో పద్యందాకా రచన సాగింది. ఉద్ధవుడు గోపికల ,(పతిసందేశాన్ని కృష్ణుడికి వినిపిస్తాడు. కృష్ణుడు అష్టమహిమలను పరిణయమాడి, దుష్టసంహారంచేసి, రాధికాదులతో బృందావనంలో సుఖిం వాడని శతకాన్ని ముగించాడు. ఆ తరువాత ఆరు పద్యాలలో శతకంలో చెప్పిన కాస్త్ర విషయాలకు వివరణ ఉంది. శతక రచనకు (పేరకుడైన (ప్రభువుకు, పొఠకులకు మంగళాచరణంతో (గంథం ముగుసుంది. శతకం లోని వివరి పద్యాలు అనాటి పండితుల విమర్శలకు సమాధానంగా సమకూర్చబడ్డాయి.

(బ్రహ్మానంద శతకాన్ని. అందులో చెప్పబడ్డ విషయాలనుబటి, నాలుగు భాగాలుగా విభజించవచ్చు. క్షే అవతారికానభ్రాగం, వి, శీకృషా వతారకథ, _ 8. కామళాశ్త్ర విషయం. ఉ. శాస్త్ర విజయాల వివర£ి. రతిళాస్త్రాన్ని శతకంగా చెప్పడంవల్ల ఎన్నో చిక్కులు ఏర్పడ్డాయి. పద్య నంఖ్య, మకుటనియమం, ఏకవృ త్తవరణం స్వేచ్భగా భావాభివ్యక్తి చెయ్య డానికి సంకెళ్ళయ్యాయి, అందువల్లే ఈ శతకంలో తరచుగా హెచ్చు పాదాలు కన్పిస్తాయి. పద్యాలు శతక సంఖ్యను మించిపోయాయి. (పావీన కవుల మార్గాన్ని అనుసరించి, కావ్యంగా రాసి ఉంటే, ఈ చిక్కులు ఏర్పడి ఉండవు. కృష్ణుణ్ణి వక్తగాచేసి శాస్త్ర విషయాలను చెప్పాలన్న ఆశయమూ నెరవేరలేదు. ఈ శతకంలోని (పతి పద్యంలోనూ ఆనాటి జమిోందారుల విశ్ళంఖిల విలాస జీవితమే (వత్యక్ష్మం అవుతుంది.

అనంగరంగ, కొ క్కోక, రతిరహస్యాది కామశాస్త్ర, (గంథాలు ఈ కాలానికి సరిపడేవికాదు. అందువల్ల బహు జనానుభవాంశాలను

రర ఈ శతకంలో “మరుగు"గా వెప్పినట్లు కవి పేర్కొన్నాడు. ((బవ్మానంద శతకం-పద్యం 125) పదహారు కళలను, మరికొన్ని రతి రహస్యాలను కూడా ఈ శతకంలో విశదం చెయ్యడం జరిగింది. వివిధ నాయికలతోటి (కీడలు, బంధాలు, వర్ణించబడ్డాయి. పరక్రీయ శృంగారాన్ని తారాశకాంకాది కావ్యాలతో పోటీ పడ్డట్టు రాసిన పద్యాలూ కొన్ని ఉన్నాయి. ఈ శతకం భాషా విషయంగా పరిశీలించదగింది. వెంకటగిరి జమిందారీలో వాడుకలో ఉన్న అనేక ఊరూ, పార్సీ పదాలు ఈ శతకంలో వాడబడ్డాయి. అట్లాగే జాతీయాలూ, సామెతలూ వాడడం జరిగింది, అభఖ్రానరసిక తారావళి వెంకయ్యశాన్త్రే బహ్మానందళశతకానికి అనుబంధంగా ఒక తారావళిని రచించాడు. ఈ తారావళినిగూర్చి కుమార యాచమనాయడు “మనస్సాక్ష్యం" అనే (గంధంలో ఈ విధంగా రాడు. *తొడ భిక్ష యిచ్చట అనగా కొందరు గురువు కోరితేను, కొందరు అతిధి కోరితేను తన భార్యను రతికి బంపుట, విష్ణుపీతియని రవికెల యుత్సవము జరిపించుట అనగా గురువు ఎంగిలిచేసి యిచ్చిన మద్య మాంనములను స్రీలు, పురుషులు బాగా తిని, ౩ పెక్కిన వెనుక, స్త్రీల రవికెలు తీసి కలిపి కువ్వగానుంచి గురువు నంజ చేయగా దూరమునుండి పురుషులు పరుగెత్తుకొని వెళ్ళి యెవరికి దొరికిన రవికెను వారెళ్తుకొని అందులో తల్లి తోడబుట్టు, కుమార్తె రవిక వచ్చినను దానితో (గీడించుట. ఇందుకు నేను జెప్పించిన (బహ్మానంద శతకము కొనన అభానరసిక తారావళి యందుండు పద్యము. మద్య మాంనములతో మహిని రామానుజ కూటముల్‌ చేసి భక్తుల మటందు రవికెలోత్సమున తల్లి తోడని లేక (క్రీడింతు రది విష్షుపీతి యంచు దనయాలి గురువు నొద్దకు బంపి వానితే జము దిండు మిధున శేష-బటంచు మరి మద్య మాంసంబు గురువు మెసవి కక్క చెలిగి మైక్కుదు రాత్మశేషమనుచు చతురక్షరి యటంచు జతపడి గురువుల

06

"పెరుమాళ్ళ నై వేద్య పిశిత మద్యంబులు

గురువు ముందుగ దిని కోరి యంగి లిచ్చిన దిని మదమెక్కి. శిష్యుడు లేచి

గురుపత్ని పయిబడి గు--- పగుల దొ... గురుడును మదమెక్కి. తోడు తోడ

శిష్యపత్నితో (గీడించి సిస్గులేక

పరగ నిభృంగి పడరాని పాట్లు పడుదు

రవనిలో గొందరాభాన రసిక జనులు”

ఈ కారావళిలో ఈ పద్యం ఒక్కటే ఇప్పుడు లభిస్తూంది. గురించిన వర్ణన ఇట్లా ఉండి. “దీని (బ్రహ్మానంద శతకము) యంతర్గతము- ఆభాసరసిక జన తారావళి - గోపీనాథం వెంకయ్య - తెలుగు - సి పద్యములు హేయరతి వర్ణన.” మారుతి శతకం

వెంకయ్యశాఫ్ర్రి హనుమచ్భుతకం రచించాడని, అది అలభ్యమని గోపీనాథుని మాలకొండయ్య సేర్కొన్నాడు మారుత్రీ శతకాన్నే ఆయన హనుమళబ్భతకంగా భావింవినట్లు తోస్తుంది. వెంకటగిరి సంస్తాన (గంథా లయంలో ఈ రచయతకు మారుతీ శతకం లభించింది. శతకం చివరగల ఈ పద్యం శతక కర్త్పృత్వాన్ని నిర్ణయిస్తూంది.

చతురత్వంబున గోపీనాధ కుల విస్తారుండు శ్రీ, పద్మనా

భ తనూజుండగు వేంకటాఖ్యకవి విద్వత్సమ్మతంబై నయీ

శతకంబున్‌ రవియింవి, నీకు సముదంచద్భకి నర్చించె, స

మృతితో దీని బర్మిగహింవి, కరుణం బాలింపవే మారుతీ ! వెంకయ్యశాస్తి. తన తండి పద్మనాభశాస్త్రిని ఈ పద్యంలో "పేర్కొన్నాడు.

ఈ శతకం వెంకయ్యకశాస్రి, తొలిరచన. ఈ శతకంలోని భామ ఈ అంశాన్ని నూవిస్తూంది. శతకం వివర ఉన్న ఈ పద్యాన్ని చదవండి"

97 పదదోషంబులు, సంధిదోషము యత్మిపాసాది దోషంబులున్‌ (ప్రధిత వ్యర్థ సమాసదోషము రస్తార్ధ (ప్రక్రియా దోషముల్‌ పద పద్యంబుల గల్లియన్న ననుకంపన్‌ వాని నన్నింటినీ మది సైరించి, గుణంబుగా గొని ననుం బాఠింపవే మారుతీ!

ఈ శతకంలో 116 పద్యాలున్నాయి. శతకం మత్తేభ శార్దూల వృత్తాల్లో ఉంది. (పతి పద్యం వివర “మారుతి అనే ముద "ఉంది. వెంకయ్యశాన్రి బహు _గంథక రే అయినా, ఆయన తనకోసం రాసుకొన్నవి రామాయణం, మారుతీశతకం మాత్రమే. రామాయణంలో కుమార యావమ నాయడి (ప్రస్తావన ఉంది. ఈ శతకంలో అదికూడా లేదు. ఖండ కావ్య లక్షణాలు

“ఇది పేరునకు మ్మాతము శతకము. ఇది యొక ఖండకావ్యము. ఇందు నాయకుడు హనుమంతుడు. బాల్యమాదిగ నాతని చరిత్ర మిందితి వృ త్తము. వీరర్శౌదాద్భుతములిందలి రనము” _అని శ్రీ రాంభట్ల లక్ష్మీ నారాయణగారు. మారుతీ శతక పీరికలో పేర్కొన్నారు. శతక రచనకు అవసరమైన బాహ్యనియమాలు కవి ఈ శతకంలో పాటించాడు. ఏదో ఒక చేవతపె శతకాన్ని చెప్పేటప్పుడు ఆ దేవతకు సంబంధింవిన కథలను ఉగడించడం పరిపాటే. ఈ శతకంలో వెంకయ్యశాన్త్రి మారుతికి సంబంధింవిన కథలను ఒక [క్రమంలో కూర్చడంవల్ల శతకంలో, కథ చెప్పినట్లు అన్పిస్తుంది.

కొటికలపూడి కోదండరామకవి రవించిన, మారుతీ శోతకంకూడా ఇదేవిధంగా ఉంది. 1988 [పాంతాలలో మారుతీ + తకాన్ని రవించిన మోచర్ల-రామ కృష్ణయ్యగారు కూడా పవన తనయుడి గాధలనే శతకంలో నమకూర్చారు. రామకృష్ణయ్యగారు రామాయణంలోనేకాక, భారతంలో చెప్పబడ్డ ఆంజ నేయుడి కథలనుకూడా శతకంలో చెప్పారు, అవాల్మికియాలు

ఈ శతకంలో అవాల్మీకీయ గాధలున్నాయి. వెంకయ్యళాస్థ్రి కాలనేమి వృతాంతాన్ని రెండు పద్యాల్లో చెప్పాడు. * కాలనేమికథ రంగనాధ భాస్కర రామాయణాల్లో కూడా ఉంది.

ర అల -మైరావణు డొక్కనాటి నిశి నిదాసక్తుల్లెయున్న భూ ప అలలామేంద్రుల (ముచ్చిలించియు వెసన్‌ పాతాళ అంకాపురిన్‌ ఖలుడై చొవ్చిన వానివెంట జని యాకష్టాత్మునిం (ద్రుంచి శో భిలుచున్‌ నీవటు రామలక్ష్మణుల దేవే (కమ్మరన్‌ మారుతీ ! ఈ పద్యంలో చెప్పబడ్డకథ మాడయ్యకవి మైరావణ చరితలోను, కాచన మైరావణ చర్విత ద్విపద కావ్యంలోను, పాతూరి తిరుమలయ్య హనుమ ద్విజయంలోనూ ఉంది. అనఘా ! యెంతని వెప్పవచ్చు భవదీయావార్య దోస్స త్వమున్‌ కనకోర్వీధర సన్ని భాషధగిరిన్‌ వాలంబునం జుట్టి గం దున అంకాపురినుండి సత్వరమునం దొల్లింటి చోటంబడన్‌ వినువీథిన్‌ వడి[దిప్పి వ్తైవవె జగద్వి(శాంతిగా మారుతీ! “వాలా([గమున గిరుల్‌ వాల్చె నీతని ధైర్య సంపదకిక నెవ్వి చెప్పవచ్చు. ధాన్యమాలిని పస్తావనకూడా ఈ శతకంలో ఉంది. ధాన్య మాలిని వృత్తాంతం భాస్కరాదుల రచనల్లో ఉంది. ఆంజనేయుడికథ రామాయణంలో సంక్షి పంగానే ఉంది. ఉ తర కాండలో ఆయన వృత్తాంతం సవిస్తరంగా ఉంది. మారుతికి సంబంధింవిన అనేక గాధలు విత రామాయణం, ఆశ్చర్య రామాయణం, అనంద రామా యణం మొదలైన (గ్రంధాల్లో ఉన్నాయి. ఇంక పువ్చగిరి తిమ్మన నమిర కుమార విజయం ఉండనే ఉంది. ఈ పు _స్తకాలన్నీ వెంకయ్యశకా్రి బాల్యం లోనే మధింవినట్టుంది. అనిమేషేభము తెల్ల పండనుము బాల్య(క్రీడలన్‌ మింగ నా య్యన డాయం బవిచే బలారి నిను మూర్చా(కాంతునింజేయ బూ ర్వనగాధిత్యక మిద వామహనువున్‌ భగ్నంబుగా వాలినన్‌ హనుమంకుండను పేరు నాడమరెనీ కన్వర్థమై మారుతీ ! ఉదయించే నూర్యుణ్ణి ఎ(రని పండని పట్టుకోబోయిన పవన తనయుణ్ణి ఇంద్రుడు వజ్రాయుధంతో కొట్టాడు. ఈ కథ సమీర కుమార

99 విజయంలోకూడా ఉంది. వెల్ల ఏనుగును హనుమంతుడు మింగబోయిన కథను వెంకయ్యశా్త్రి, ఏ (గంథంలోనుండి (గహించాడో తెలీదు. కొన్ని (వసీద్ధ శ్లోకాలకు అనువాదం వెంకయ్యశళాత్తి, కొన్ని (పసిద్ధ క్లోకాలలోని భావాలను ఈ శతకంలో చెప్పాడు. అమరా(ది (పతిమాన విగ్రహము, బాలార్క (సతీకాళ వ క్రృము శోభిల్లగ బారిజాత తరుమూలంబందు గూర్చుండి య త్తమ భక్తిన్‌ రఘురామ మూ ర్తిని మదిన్‌ ధ్యానింపుచున్‌ దత్పవి (ఈ మహామంత్ర మొగిన్‌ జపించు నిను నే (బార్థించెదన్‌ మారుతీ ! ఈ పద్యంలోని భావానికి మూలమైన శ్రోకాన్ని చదవండి. ఆంజనేయ మతి పాటలాననం కాంచనా(ది కమనీయ విగ్రహం పారిజాత తరుమూల వాసినం భావయామి పవమాన నందనం కవి తొలి రచనే అయినా ఈ శతక రవన (ప్రొఢంగా సాగింది. ప్రొఢ సమాన(గ్రంథనం, ప్రబంధకైలి రామాయణానువాదాన్ని తలపిస్తు న్నాయి. ఈ పద్యాన్ని పరిశీలించండి. అరవిందోత్పల కైరవోదర మరందా స్వాదనోన్మత్త బం భర మాలా పరిషన్మనోజ్జి మధుర ధ్య్వానాభిరంజత్‌ నరో వర తీరంబుల బుష్పపల్లవ ఫలవాతా[గ ధా(తీరుహో త్కర మూలంబుల నేర్చునన్‌ వెదకవే ధ్యాతీ సుతన్‌ మారుతీ ! ఇంత సుందరంగా సాగిన రచనలో ఒకటి రెండు అనావిత్యాలు కూడా దొర్హాయి. “తనపత్నిం దిలకింపుచున్‌ నిబిడ కాంతారోర్వి వ ర్తించు రామ నరేంద్రోత్తము పాలి కర్కజుడు పంపం భిక్షు వేషంబునన్‌...” అనే పద్యంలో “వెదకు' అనే అర్ధంలో “తిలకీంచు' అని వాడాడు.

100 వెంకయ్యశాన్రి రామభక్తి ఆయన (పతి కావ్యంలోనూ కన్పిస్తుంది. రాముణి సుతింవినప్పుడల్లా “...... మారుత సుత సేవిత పదసారసయుగ్ర ణ-ాి ళా కలి కధ “___.. పవమాన తనయ సేవిత (పవిమల చారిత"”, “......వాయునుత పృష్టన్యస్త పాదాజ్ఞ...”, “...మరుత్కుమార సేవితా...” “పవమ్తాన సుతార్చిత పాదయుగా...” మొదల్సైన సంబోధనలు వాడడం గమనింబ వచ్చు. శ్రీకృష్ణ జన్మ ఖండంలోని అవతారికలో పవన తనయుత్ణో (ప్రత్యేకంగా ఇట్లా స్తుతించాడు చదవండి. పుట్టినప్పుడె పొద్దు హిడగని ఫలమంచు గబళింప బోయిన ఘనభుజుండు ఉదయా స్త గిరులపై బదములుంచి దినే వలన విద్యలు గొన్న పండితుండు ఒక జాములోపల నుడుగక సంజీవ గిరియె త్తి దెచ్చిన గురుబలుండు వననిధి గోవృదంబును బోలె లంఘించి సీతను జూచి వచ్చిన ఘనుండు రవిజునకు రాఘవునకు బరస్పరంబు చెలిమి గావించి యశము గాంవిన నిపుణుడు శ్వసన తనయుండు మాకు (_బసన్నబుదిి చి నురు కవిత్వ ధారాసిద్దు లొసగు గాత |! “మారుతి అనే నంబోధనతో వెంకయ్యళాస్త్రి రామాయణంలో కొన్ని పద్యాలు రాశాడు. మచ్చుకు ఒక పద్యం చూడండి. అన్నా రాముడు భక్తవత్సలుడు సువ్యక్త [పతాపుండు తా నన్నుంగానక దుఃఖళోకముల సంతాపించుచున్‌ డస్సి యా సన్నుండై రవి. నందనుండు ధృతిదెల్పన్‌ మాల్యవంతంబుమై నున్నాడా కుళశలంబుతోడ ననుజ న్మోపేతుడై మారుతీ ! (గో. రా, సుందరకాండ, పద్యం 84న)

101 తిరునాళ్ళు దండకం బంగారు యాచమనాయకుడు వెంకటగిరి పాలకుల్లో ఇరవై నాలుగో తరంవాడు. ఇతడు వెంకటగిరిలో కీ. +. 1760 లో కాశీ విశ్వునాధస్వామి ష్‌ వ్‌ చ్‌ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. ఈ స్వామి తిరునాళ్ళ ఆ రోజుల్లో ఎంతో ఘనంగా జరిపించేవాళ్ళు. ఏటేటా ఈ తిరునాళ్ళ జ్యేష్ట చక్ర ఏకాదశినాడు ఆరంభమై విదియనాడు ముగిసేది. ఈ తిరునాళ్ళ వైభవాన్ని వెంకయ్యశాస్త్రి "కా! విశ్వనాథస్వామి తిరునాళ్ళ దండకం"గా రచించాడు. అయితే దండక కర్తృ త్వాన్ని గురించి, ఆయన దండకంలో చెప్పుకోలేదు. వెంకటగిరి నంస్థాన గంధాలయంలోని దండకాల రాత్యప్రతితో “గోపీనాథం వెంకయ్యకాస్ర్రిగారు చెప్పిన కాశీ విశ్వనాథస్వామి తిరునాళ్ళ దండకం” అని ఉంది. వెంకయ్య శాస్త్రి, స్వహస్తాలతో రాసిన ఈ దండకం (ప్రతి ఒకటి మదాసు (ప్రాబ్యలిఖిత (గంధాలయంలో భద్రపరచబడి ఉంది (ఆర్‌. నెంబరు 717). ఈ (ప్రతి మోద “దా 25-9-79 ' అని ఉంది. అంబే ఈ (పతి వెంకటగిరి సంస్థా నంలో ఆ తేదీనాడు దాఖలైందన్నమాట. కనుక కీ.శ. 1879 (పాంతాలలోనో అంతకుముందో ఈ దండకాన్ని వెంకయ్యశాత్హ్రి రచించి ఉంటాడని ఊహించవచ్చు. తిరునాళ్ళ దండకం ఇట్లా ఆరంభం అవుతుంది. ఈ శ్రీమించు వెల్లోటి వంకాబ్ది రాకా శశాంకుండు దుష్టారి రాజన్య మత్తేభ కంరీరవేంద్రుండు జంభారి యోషిన్మణీ వారు తాంబూల పేటీ కృళాను ద్వితీయోరు వక్షోజ యుగ్మాంత కాంతఈపుర శ్రీ నిటాలస్థల కవ్య భుక్కామినీ వక పంకేజ కంరీశ కాంతామణీ కర్ణ వాతాంగనా భూరి ధమ్మిల్ల యక్షేశ పత్నీ కర్మాగాధికారాతి యోషాకటీదేశ_ కి ద బంగారు యాచక్ష్మమానాథ సత్చుతకుండా ల కసన స యావక్షి తీంద్రుండు శ్రీ కాశికానాథ విశ్వే ట్జ్‌గ్భొమికా సాగా ప "స రంగు మోరంగ వర్ణోత్సవంబర్ధి వేయివగ టీక... (/ స వం. క మలా ఆ వం వావ్‌ సి స్మా మూ.

102 దండకం ముగింపు ఇట్లా ఉంది. “ ...-.ఛ్రీ కాశికాధీశ విశ్వేశ్వరస్వామికిన్‌ భక్తి మోరంగ వర్షోత్సవం బాదిగా గలు నర్వోత్సవంబుల్‌ నృపుల్‌ మెచ్చ జేయింపుచున్‌ బాత భూత ద్విజె (శేజకిన్‌ సస్య పూర్ణా(గహా రంబులున్‌ మాన్యముల్‌ (ీతితో నిచ్చుచున్‌ మేదినీిపాల మౌళీ నతారాతిపాళీ కులాంభోజహేళీ కళాపూర్ణశాలీ మహా పుణ్యశీలి సదా నీవు దీర్దాయురారోగ్యముల్‌ వుత్రహిత (ప్రపాత (పతా పోల్ల సత్కీర్తి లాభంబులున్‌ వార్ధి గౌంభీర్యమున్‌ భూమి భృద్ధెర్యమున్‌ మేదినీ సైర్యమున్‌ పాకజిచ్భార్యమున్‌ గల్ని వర్దిల్లు మంచున్‌ ద్విజ ేస్టులం తి దీవింపగా మన్నెకంఠీరవా రాయ వేశ్యా భుజంగా మహా ఖడ్డ నారాయణాంకా గాయగోవాళళౌరీ జయస్తే జయ స్టే యటంచున్‌ రహిన్‌ మాగధ(శేణి గైవారముల్‌ 'సేయగా సద్గుణాలంకృతుండై మహా మండలంబర్ధి హిలి:చె.”

కాశీ విశ్వనాథస్వామి తిరునాళ్ళ వర్షనే అయినా, ఆయా సందర్భా లను పురస్కరించుకొని కుమార యాదమ నాయడిని, ఆయన స్వామిసేవలలో పాల్గొన్న తీరునూ వెంకయ్యళా్ర్రి వర్ణించాడు. రధోత్సవంనాడు కుమార యాచమ రూపాన్ని వర్ణించిన తీరును చూడండి,

“..-కృష్ణాష్టమీో చంద్రనంకాళ భాన్వల్లలాటంబునన్‌ సూటిగా గోటిశ్రీ చూర్ణనామంబు బల్నీటుగా దిద్ది (గిందన్‌ అసద్భూతియున్‌ రేఖయుం దీర్చి దన్మధ్యభాగంబునన్‌ మంవి కస్తూరి పంకంబు చేజుక్కయుంబెటి పూజా గృహంబందు సదృక్తితో నిత్యపూజల్‌ సమ్యగంబుగా సల్పి “సెరభ్య నంవానితంవైన శ్రీగంధమున్‌ బున్గు జవ్వాదియున్‌ మంవికన్హూరియున్‌ బచ్చ కర్పూరమున్‌ మేటి పన్నీట పంకంబు గావించి చామాకరచ్భాయ సచ్భాయ కాయంబునన్‌ గొందరుం బూయ (గొమ్మించు మాటిన్‌ బిసాళి:చు రంగైన బంగారవున్‌ గొంగులందీరు (గొంబట్లు పుట్టంబు నేర్పొప్పగా గాందరిం పొంద్రణిక్తరర్టరొపల్యామోసమానావలగ్నంబునన్‌ గట్టగా గొందరానంద

మందరగ' డెరదంబులన్‌. . వషద్రడింపంగ రంగైన జల్తారు పాగా శరోభాగ మందున్‌_హైయల్‌ మోరస్గా సంఘటింపన్‌ రహిన్‌ వేల సంఖ్యల్‌ వెలల్రీరు బ అ్లచ్కు వజ్రాల-జోకట్టు' క్రర్ణంబులన్‌ సౌరుగా గొదరింపొంద సంధింపగా

103 గొందరచ్చంపు హెవ్చైన మేల్చచ్చరాల్‌ జక్కడంపున్‌ బనుల్‌ మించగా హర్వుమిరన్‌ గళల్‌ దేరు సర్చేవియం గూర్చుగా గొందరుం వేడ్కమోరన్‌ జరీ జామయున్‌ న్నీమయున్‌ సంఘటింపన్‌ మరిన్‌ గొందరున్‌ మేదీనీ ఛారధారేయ భోగీంద్ర భోగ (పతీకాశపీనస్ఫురద్బాహుదండంబులన్‌ రత్న 'కేయూరముల్‌ నందిటన్‌ బాజిబందుల్‌ మణీకంకణంబుల్‌ దగన్‌ వ రత్నో ల్లసన్ము(దికల్‌ సాంపుమోరంగ గీల్కొల్చ్పగా గొందరున్‌ నేర్పుమోరంగ పాల్కాయలంతేసి బొక్కంపు ముత్యంబులున్‌ మేలిబంగారపున్‌ గొల్కులం జుట్టి బల్తళ్కు వ్మజంబులన్‌ కెంపులన్‌ బచ్బలన్‌ జక్కడంపున్‌ బనుల్‌ దిరుగా దీర్చి రంగుల్‌ మెరుంగుల్‌ దొారంగించు బంగారపుం బిళ్ళలన్‌ సొంపు దీపించు హారంబులున్‌ దార హారంబులన్‌ శంఖనంకాశ కంరోప కంఠంబునందు౯ గుదుర్కొల్చగా సన్మణిన్యూత సౌవర్డ రంజిక్కటీ నూత మున్‌ గొందరింపొందగా వహ్నివద్ధాంచచేలంబు పై నంఘటింపకా మరిన్‌ గొందరున్‌ మాలతీ మళ్లికా బారుబామంతికా పువ్చమాల౯ా ముదంబొప్పగా నక్కునన్‌ జక్కగా మక్కువల్‌ జెక్కులొత్తంగ గీల్కొల్పగా నిట్లనేక ప్రకారం బులన్‌ రమ్యమౌనట్లు గై సేసి బంగారు జల్తారు రంగౌ రుమాలా నునాయింది మధ్యంబునన్‌ ధట్టిగా జుట్టి వ(జ్రాల్‌ పిడీ బాకు సొంపారగా జెక్కి సొక్షాత్ప3 నూనాస్తుడుంబోలె జూపట్టుచున్‌ ల" ఇదే విధంగా నిత్యం ఉత్సవాలను దర్శించడానికి వచ్చిన కుమార యాచమనాయడి అలంకరణను వివరంగా వర్ణించాడు. ఈ దండకంలో వెంకయ్యశాస్రి, ఉర్దూ, పార్చీ, ఆంగ్ల భాషా పదాలను ధారాళంగా వాడాడు. ఈ పదాలన్నీ ఆ రోజుల్లో సంస్టానంలో నిత్యవ్యవహారంలో ఉన్నవే. వెలుగోటినారి వంశావళి వద్యాలు వెలుగోటివాళ్ళ చర్మితను కీర్తిస్తూ వందిమాగధులు, అత కవి

పండితులు చెప్పిన పద్యాలే వెలుగోటివారి వంశావళి. ఈ (గంథం ఒకకాలంలో ఒక కవి చేసిన రచన కాదు. కాలం గడిచే కొద్దీ ఈ [గంథం "పెరుగుతూ వచ్చింది మల్లనకవి “వై కుంరారోహణము" అనే విన్న పద్య గంథం, వేటూరి రంగరాజు భానుమతీ పరిణయంలోని కొన్ని పదాలూ ఇందులో కలిసిపోయాయి. వెలుగోటివారి వంశావళి వెంకటగిరి పాలకులలో ఇరవై ఒకటోతరంవారి చరితను వర్ణించడంతో ముగుస్తూంది. వెంకయ్య

104 శా్హ్రి. ఆ తర్వాతి అయిదు తరాలవారి చర్శితను పద్యాలలో రాసి, వెలుగోటి వారి వంశావళిలో చేర్చాడు. వెలయ పిల్లలమ్మరి భేతాళుడాదిగా బంగరేచ ధాతీవరేణ్యు వరకు నిర్వది యొక్క పురుషుల చర్శితంబు తమపూర్వికులు మున్ను తగిన రీతి పరగ నత్కవులచే పద్యప్రబంధంబు చేయించియున్న తవ్చితత చరిత మంతయు వీక్షించి యాస్తాన కవియైన వేంకట సుకవి గావించి మోద మొప్పార నతనిచే నుత్తరమల్లూరు దేశంబు లేలిన ధీరవరుడు బంగారు యాచోర్విపాలుండు మొదలుగా ధార్మికుండగు తమ తండ్రి వరకు నేవుర చరితంబు హృద్య[క్రమంబున ఘనమైన శాలివాహన శకంబు వేయు నేళ్ళూరును వెలయ తొంబదవై (9) నలినొప్పు (పభవాఖ్య వత్సరమున ననవద్య పద్యకావ్యంబును సేయింది గూర్చించె తొల్లింటిచరితమందు నిప్పటి వరకు, నిర్వదార్వురి కధ లింపు సొంపార రవింపబడియె (రాత (పతిలోది ఉన్నది ఉన్నట్లే ఇవ్వడం జరిగింది.) పె నీనమాలిక ననుసరింవి, ఈ వెలుగోటివారి వంశావళి పద్యాలు కుమారయాచమనాయడి పోత్సాహంతో [కీ.+. 1868 ప్రాంతంలో వెంకయ్యశాస్త్రీ రబించినట్టు తెలుస్తూంది. అయితే ఆయన రచించిన పద్యా అలో ఇరవై నాలుగు పద్యాలు మాత్రమే ఇప్పుడు లభిస్తున్నాయి. కువూరయాచనునాయడి చరిత వెంకయ్యళాస్త్రి తన పోషక (ప్రభువైన కుమారయాచమనాయడి చరిత్రను కూడా రబించాడు. అందులో ఒక పద్యం చూడండి.

105 కర్షుడరికి మున్ను కఠిన చర్మంవిచ్చె అణ ౦౧ నెమ్ములిచ్చె దధీవి హేయమనక నడిగిన ఖేచరుం డసువు అప్పుడు బాసె గణుతింపగా ?వి కండలిచ్చె తలపోయ మేఘుండు దండ్రిగా సీళ్ళిచ్చె గరిమె నలర్కుండు కన్నొసంగె పారిజాతనగంబు పండు కాయలొసంగె వీరలా దాతలవల నెవ్వేళలందు యావకులకు సువర్జ్దరత్నా(గహార వారణాశ వ౩బులిచ్చు కుమార యాచొ ధరణినాధుండె పేరైన దాత గాక ఈ పద్యాలనే కొన్నిటిని, వెకయ్యశాన్రి, శవపాల వధ కావ్యంలో వేర్చుకొ, న్నాడు. వెంకయ్యశా్త్రి, కీర్తనలు వెంకయ్యశాన్తి భజనకూటాలలో పాడుకోడానికి అనువైన కీర్తనలు వాలా రాశాడంటారు. ఆయన వంశీయుల్లో 'పెద్దతరంవాళ్ళు ఆ పాటలన్నీ పాడేవారట. వెంకయ్యశాన్రి మనుమడి మనుమడైన గోపీనాధుని శ్రీనివాస మూర్తిగారు తమ అమ్మమ్మ పాడివినిపిస్తే ఈ కింది కి _ర్తనను సేకరించారు. నీకే సేవచేసితి నీరజలోచన చేకొని నను[బోవరా... నీకే సేవ... గట్టిగా మకరాము పట్టి బాధింపగా ఇక్కట్టు పడలేకను ఈ అట్టే ధీనుత మొరపెట్టగా విని కృప పుటి గజే్నదుని (బోవినావని విని... నీకే సేవ... ట్‌ తులువ దుస్ససేనుడు వలువలు ఈడువగా

౩06 ష్‌ తలవి అ సభలో శ్రయయ్రృతవగో కల్లపోవటకిర్ది వట్ట కే , ప ములిజ్టు(శ్రోక డకవపథమ్యుక్‌తిక్టికస్టస్టుడవగుచు నన కాచినావని విస*౫ .చలీకు ప్రేమను ౨చడథ్‌ డగివీడ - ఖలుడైన శ్రన్నమోశక తహిళనా దమ్చైయ స్త | సలలిత పదపద్షుుల్‌-శజమోసిషమామిల్లి "దల స్‌ . దయ వబిమ్లునుదంతంవుతమిువిధ్‌షకు నజ | ఏలినావని వినినండనీకీ పీత. చండ ౧0గడఅంబరిాడ స్ట / శరణన్న మాశత్రానశరములు చిడువక - ---- == . శరథి కభయమివ్నిరమ్మ్యజ్ఞల్ర అడఅవేం "ఆతడే . కరముమోరగ లక్ర్మ్మీస్ణృర్శమ్హ్మాన్న్క్క ఆలంయపంయ | "సేవకుల రక్షిర్తక్షావ్రన్విల్ళా న్లీ కే మేవర్యంంజరంజ | | కలగ ఈద డర్తజ్‌ చొంధాళకిరధ . నూ వణ౭్యదెక్‌ | (| యడరై కి డడ్తయఆ 86ఐబతయండ న. ద్రిళ్మటుంశండ్‌ స [| (డేఆటిడ అ (౫జంరతిస్టజ్‌ త్త డజుఅ. ,.ఉంజింపణంం అజ స్ట్‌ | గంజడిత్రీ డతణడిగె డవ్రయయయడ విడతలు శ్రీశ్మటిశండ్‌ ఉరాంజవ్‌డ ౧ ష్‌ _తజంరిశణి ఉజరై కీ దింతి ఈ జ్రైడడడదిడ య్యయల ఉత చారి ఆడ . జజిఆజరడే తఎడ్రిడడా కౌణి ల

డల్‌ కొడి ==. రదిజ్పెట్యుడ్ల (౭జి ఆకక్‌వడ ర్జ్యుకే? "గడంధి?డ జైద్‌ యయారశయ ఇద్రిగ

చు క్త

డ్యతి 286 బిల రయ తీయధి ట్తఆ | ండటొ కొడీ ...66 6డంణడిడ్చి డట్పంక్‌గ ద్దీట .

శడయపా అఆడయిడద యయలాగటు డయిలి

౬017 ఇఉనుూబం౮ధం._] వెంకయ్యశాస్త్రి. (గంథాల ముఖప(త్రాలు శశుపాలవధ ___ శ్రీకాన్షంవరదహ్మ శ ' నమన ప్‌ంటవ్యముగ అకు నీ యాంధ్ర చృవుల్సో ఇష్టావిశతెతవు గఫభ వులయివధ మహారాజ రాజకీ! క్‌యాజుత్రీ జూజగోపాలక్కష్టు యా, ఛోర్యద్యుబ్పపూద్రర్‌మార్సి య్లన్మజ్ఞ శ్రలక్షు తడీయాస్టాన తరసుదులయన మ, ల సనాడు వేంకట, కం ధుబనే: రరిఖంపబడి బాలిక రా, ర్తి జే గ! అధ నం అద బై నన న వ ౧౦. పదసంద శైఆటంటు రీసకండ్‌. 1కొర్టణ. ఆవంజజవంయీడ ద్రమశతే చంద్‌. స్యయ5ెజంచప్రీళ్ముదామ్సూకుజన్ను | బంటుఆఇరన్మైచ్సాయ “శీరన్లు। శ్రీరామదేవో జయతు;ష్రావేళటనరి ష్కలోథీశ్చుడికని మహారాజ రాజశ్రీ, శ్రీమద్వెలుగోటి. సర్వజ్ఞకుమారయాబేం[ద బహాదర్‌। మహారాజావారి యనుజ్ఞనాలద్ద్రగాబినిచ్ది శ్రేసగోవ్రవాథ వేంకటకవీం దులచే( న వెదబునార్కు న్గురదర్హర్థావృగాస్తులవ్లో ర్థిచ్ళే శీల్రజృక పమౌదాద్రి చోష్వంబులు డు సతడధియ్లకడ 0షజోడేఎ శ్‌ సన ౪౮ రాడ్‌ మక్‌ లేకుండునట్లు। పరివ్మరింపబడి। చెన్నపురి యంటదొలి। హవి్‌ రామస్వామి శ్రుత దత ుతో చట ట్రకయియని మస్రైళుతే “వక్తటరప్రాడిత్పునిడ్తు ర తగరం) డి2ట్యళ డక బశండ్‌ ఆధా లగి డల్టడ్డి ౯౧౬ నంటి ంలొ (సో అం రాగ ఆ ను నా డ 609698 !.యటిజడండంది ళీ ఉన్న మాత తేడా రెబ్డిణ్యొడ్‌ 4 “ఎర్‌ వరయ శ్రీరస్తుః శ్రీ రాధాకృష్టో విజయతే। శ్రైవంళటగర వట ధిశ్వుారులగు, మహారాజ వాజముశీట్యాక్ళు అీయఘబ్వైలుగోటి సర్వజ్ఞకుమార యాచేం్యద బహదర్‌। మహారాజావారి యనుజ్ఞనొంది। (బహ్మశ్రీ! గోపినాథ ఉపి ఆటిశ[చైలకిం శ బజీతళబయిన। షుష్మా కై'వశ్తూవుఠాణొంతర్గతంపనే ఇృష్టజన్ళ టయ? అనపస్‌ యోర్కధ, కువాకావ్యమన పిదలుపోచ యుంద్‌ఠ్‌ శ్వకళటైలివారచే [ప్ర మ్యోకుదో షణిటుళులేకుండునప్లు పూమ్యారింప్‌డుత్‌। [టపతపకు ఎ ష0ల వడ వెంల ఉయ్‌ | ఢడబడటాంల గడ్డం యు రడ (సూచన : నిలువు గీతలు అచ్చులో ఉన్న పంక్తులను సూవిస్తోయువ? |

108 చెన్నపురి యందలి। తదీయ। ళారదాంబవిలాస ము(దాక్షరశాలయందు। ము(ద్రితంబయి _పకటింపబడియె। 1889 సం.” శ్రీమదాం్యధరానూయణ మహాకావ్యము “శ్రీరస్తు: శ్రీరామ దేవో జయతు! శ్రీవేంకటగిరి పురవరాధీశ్వరులగు మహారాజర్థాజశ్రీ!"శ్రీమద్వెలుగోటి సర్వజ్ఞకుమారయాచేంటద్ర। బహదుర్‌వారి యానతివే! (బహశ్రీ గోపినాధ వేంకటకవీం(ద [పణీతంబయిన। శ్రీమదాం[ధ లామాయణ మహాకావ్యము! ఇది, (బహ్మాశ్రీ దేశిభట్ల జానకీరామ సుధీమజి చేతను! మ-రా-శ్రీఐబి శేషా(ది రాజకవి చేతను, ము[దాపమాదాది దోషం బులు లేకుండ(1 -'బరిమ్కరింపబడి। మహారాజరాజు శ్రీ, మన్ముద్దు కృష్ణయాచ చి ణి మహీమండలాఖండలు నాజ్జచే! వేంకటగిరి యందలి! శ్రీ కాశీవిశ్వనాథ ము(దాక్షరశాలయందు। ము[దింపంబడి (ప్రకటితంబయ్యె। శెండవ కూర్చు 750/1894 వ సం., కాపీరైట్‌” డద శ్రీ భగవద్గీతాశాస్త్ర ము “శ్రీరస్తు! శ్రీ మహాభారత 'భీవ్మ పర్వాంతర్గత। [శీ భగవద్గీతాశాస్త్రము అను! తెనుంగు మోక్ష (గంథము! శ్రీశ్రీ వేంకటగిరి సంస్థానాధిపతులలో! 27వ పురుషాంతరము వారయిన లీగ్‌ కుమారయావచమనాయనివారి।! యాజ చొప్పున గోపీనాథము వేంకట కవీ! శ్వరునివే( దెనిగింప(బడిన। పద్యకావ్యము వెళ్ళెనాట్టార్‌ జూబిలీ ముదదాక్షరశాలలో। ము(దింపింపబడియె.! 1899 వ సంవత్సరము। వెన్నపురొ. గొపినాథ రామాయణము “గోపీనాథ రామాయణము! [పథమ సంపుటము! శ్రీ గోవీనాధము వేంకట కవీం్యదులచే(! (బ్రణీతము బ్రహ్మశ్రీ, చెదలువాడ సుందర, రామశాస్తుల వారిచే బరిష్కుతము]! (శ వేంకటగిరి సంస్థానాధిపతుల యను! మతిని వెన్నపురి వావిళ్ళ రామస్వామి! కొస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌ వారిచే. (బకటితము! 1928”

109 అనుబం౦ంధం.వి కళా8ం6 గంగా 16 “8108300108 58610౧09 01 1౧6 గి౭|2%8 0!

6౧81609171"

“1115 ౪6|| [00౪/౧ 181 16 0616018136 60160, గగ౭/8౧8౧), [౧౭౩ 08630౧ [6౧66౧66 1౧౪౦ 21౧౧౦5 6౪6౧ ౪6౯౧౭౩౦౮1౧ 10౧౮౪6 66/6౧ 1౧ 6006౧0౧. 1౧00600 €౧6॥6 ౪/8/6 96౪6/8! +౧2౧513610౧5 ౧ 761666. ౧౦౧౭ ౦ 161 ౪/85 2౧ 6౫౭01 807066040౧ 01 16 0౧౮1౧౩ | 1౧ ౩6౧569 2౧6 5609462006. 7౧6 గెత2౧. ₹౧6/6910/6, ఆగ౧౮౭౮66 €16 56౪1069 01 గ4౧64|11 0౧1౧౭౩౪8 ౪6౧82120 529070 8౧౮6 ౦1౧1౧౫ 10 0106406 ౩ 6010016139 206 ౩0061816 ౪82౧918400. 706 ౪/౦౯ 15 ౧౦౪ 1౧ ౧౧2౧౮5౦101 2౧6 ౧89 086౧ 6661023166 10 16 గి౭8[”, (౭౮6 67)

“౧69 ఆండీ గాసాగిగితి &౧రే ౧19 /66/9, 86 ౪6|| నంం౪౧. 0౧౪ ౧1168 ౧౮౧౧6౧౦115 00)6615 0₹ ౧5 2౧౫౦౪౯ 15 8 13267 07 116 ౧4౭౧6 01 ౧౭౮౧౭. 8641౧౦ ౧౭౧౪౦౧ 15 ౧౭౦6 0116: 1౧ ౪6 812312౧౧ 0౯౪౧6 80892౪23౧2, 2౧౮ 1069 0౧1౪ ౦/గ౮1౧౭| ౩06/06 10౧) ౪౧100౧ ౪/6 ౮6176 2౧౫ 1౧10/౧౧౫౭10౧ ౧988161[0 ౧69 15 ౪౧6 నిం/2080 08116064 8?20[౧8 [0/2102౧0. 1౧6 ౧౦౧1౦౧ ౦ 119 ౪౦6 624100 ౦0 [౧6 158 0281686 “150౧8 త౭గ౧08 గ[౭గ౧రే4గ0." 7015 ౪౭9 8180 ౪42౧918196 0౫ ౪6౧౬౭12౧ 52359107 2౧6 6661102166 10 116 గ౭8౧” (౧౭౮6 68) వెల్దాల సదాశివశాస్త్రి, అవధానము శేషశాస్థ్రి, రవించిన 'వెలుగోటివారి వంశ చర్శిత'లో (1911 [పతి)నుండి ఉద్ధరణ (పుటలు 156, 157). “...వీరు గోపీనాథ వేంకటకవిగారిచే యధాసంస్కృత ముగా వాల్మీకి రామాయణమును (బహ్మవై వర్తపురాణమందలి (శీకృష్ణజన్మఖండమును భగవద్గీతలను నాంధధ్రీకరిఎపించి తాము కృతినంది మారెళ్ళ తాలూకాలో! జేరిన పెరుగుపల్లి యను (గ్రామమును క్రీశ. 1860 నంవత్సరములో బహుమతిగా _ నావేంకట కవీశ్వరులకు నొసంగిరొ. (వెంకయ్యశాన్రి రామాయణ, కృష్ణజన్మ ఖండాలను కుమారయాచమనాయడికి అంకితంచేసినట్లు రాజగోపాలకృష్ణయాచేం(ద రాయించడం గమనించండి).

జం రడి (బం

110 ఆధార [(గంథాలు ఎనమవింతల సంజీవరాయశాన్తీ, దశకుమార చరిత, వరమాన తరంగిణి ముదాక్షరశాల, మాసు, 1886 కవిత్వవేది (క. వెంకటనారాయణరావు), ఆంధ్రవ్యాజయ చరిత్ర సం[గహము, రెండవ ముదణ, వావిళ్ళ [పెస్‌, మ్మదాసు, 1986. కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు (సంకలనకర్త]), ఆంధ వాజ్మయ సూవిక (ముదితా ముదిత (గ్రంథముల పట్టిక), ఆంధ పతికా కార్యాలయం, మదరాసు, 1929. కాళిదాసు పురుషోత్తం, గోపీనాధుని వెంకయ్యకాస్త్రి-వెంకటగరి సంస్థానంలోని ఇతర కవులు (4౧౫ ౮౧౧౪915066 ౨061012] *₹[6515, 09౧8౧12 ౮6౧1౪6౧511. 117646:20806) కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు, ఆంధ కవుల చ రిక (మూడవ భాగం) గోపీనాథుని వెంకయ్యశళొస్త్రి, కాశీవిశ్వునాధస్వామి తిరునాళ్ళ దండకం (౧౭౧9! ౧౧8౧౮5611౧, గ. 110. 717 2౧6 గొ. సిం. 1064, 0౪787౧౧౭౧౬ 0718౧౪41 ౧12౧౮9౦౧౧౯ ౬|0౧2౧/, గ13 060౧29). గోపీనాథుని వెంకయ్యళాస్హ్ర, (వేంకటకవి) కృష్ణజన్మ ఖండము (పరిష్కర్త : చెదలువాడ సుందరరామశాస్త్రి), శారదాంబా విలాస ము(ాక్షరశాల, మద్రాను, 1889. గోపీనాధుని వెంకయ్యశాస్త్రి, (వేంకటకవి), _శ్రీమ(దామాయణము (పరిష్కర్త : చెదలువాడ సుందరరామశౌొస్త్రి), ఆది నరస్వతీ నిలయ ము[దాక్షరశాల, మ,దాసు, 1887. గోపీనాథుని వెంకయ్యళాన్రి(వేంకటకవి), (శీ మదాంధ రామాయణ మహాకావ్యము (పరిష్కర్తలు దేశీభట్ల జానకిరామయ్య, బిరుదు రాజు శేషా(దిరాజు), రెండవ కూర్చు, (శీ కాశీవిశ్వనాథ ము(దా క్షరశాల, వెంకటగిరి. 1894.

క్షే

గోపీనాధుని వెంకయ్యకాత్ర్ర, (వేంకటకవి), గోపీనాథ రామాయణము, (పథమ సంపుటము, వావిళ ఇ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌ వ్రచురణ, మధదాను, 19238.

గోపీనాథుని వెంకయ్యకాత్ర్రి, (వేంకటకవి), (బహ్మానంద శతకం ((బహ్మానందము అనే శృంగార రచనల సంకలనంలో చేర్చబడి (ప్రకటించబడింది), కామ (గంధమాల (టగ్రచురణ. పుదుచ్చేరి, 1928 మలి ముదణ 1924.

గోపీనాథుని వెంకయ్యశళాన్త్రి (వేంకటకవి), మారుతీ శతకము, గోపీ నాథ వేంకటకవి (గంథ (పచురణ సంఘమువారి (వచురణ, లలితా _పెస్‌, హైదరాబాదు, 1968.

గోపీనాధుని వెంకయ్యకాన్త్రి (వేంకట కవి) శికపాలవధ అను ఆంధ కావ్యము, ఆదిసరన్వతీ నిలయ ము[దాక్షరళాల, మద్రాసు 1887. రెండవమ్ముదణ ((పచురణకర్త : గోపీనాధుని శ్రీనివానమూ రి), హైదరాబాదు, 1970 (9)

గోపీనాధుని వెంకయ్యశాస్త్రి, (వేంకటకవి), శ్రీ భగవద్గీతాకాన్త్రము, వెశ్ళైనాట్టార్‌ జూబిలీ ముదాక్షరళాల, మ్మదాసు, 1899. రెండవ ము,దణ, వావిళ్ళ (ప్రచురణ, మాసు, 1951.

చిల్కపాటి రామానుజశర్మ, గోపికధాకౌముది (రాధికా పరిణయము) కపాలి ము,దాక్షరశాల, మాను, 1910.

విల్కపాటి రామానుజశర్మ, శ్రీమదాంధ్ర (బహ్మవైవర్త మహా పురా ణము, (శీకేనితన ముదాక్షరశాల, మ[దాసు, 1905.

జనమంబి శేషాదిశర్మ, ఆంధ (శీమ్య(దామాయణము, వావిళ +) యదు

తిరుపతి వేంకట కవులు, నానారాజ సందర్శనము

తూమాటి దొణప్ప, ఆంధ సంస్థానములు-సాహిత్యపోషణము, ఆంధ విశ్వకళా పరిషత్తు, 1069.

112 దొడ్డ వెంకటరామరెడ్డి, దొడ్డ రామాయణము, వాయునందన ము[చా క్షరళశాల, కావలి, 1941. నెమలి సుబ్బారావు, రాజా ముద్దుకృష్ణ యాచేంద బహదర్‌ జీవితము, విక్టోరియా జూబిలి(ఫెస్‌, చిత్తూరు. 1921. నెమలి సుబ్బారావు, వెలుగోటి రాజగోపాలకృష్ణయాచేంద బహదర్‌ జీవిత చర్శిత సారము, ఆనంద ము(దాక్షరశాల, 1017. నేలనూతల, (శ్రీకృష్టమూ ర్తి (సంపాదకుడు) విశ్రమసింహపురి మండల సర్వన్వం, నెల్లూరు జిల్లా పరిషత్‌ (ప్రచురణ, నెల్లూరు 1963. నేలటూరు వెంకటరమణయ్య (సంపాదకుడు), వెలుగోటివారి వంశా వళి, మదరాసు విశ్వకళాపరిషత్తు (ప్రచురణ, 1938309, మణిగొండము వెంకటరమణకవి, నీతిపద్యమంజరి, కొరచాంచావిలాస ము(దాక్ష్వరశాల, మ(ద్రాసు, 1915. మోచర్ల రామకృష్ణయ్య, మారుతి (శతకం), వావిళ్ళ వచరణ, మదాను, 193838. మోథీ జగన్నాథముల్‌, శృంగార పద్య రత్నావళి, మండపాక పార్వతీశ్వరశాన్తు, రాధాకృష్ణ సంవాదము, ఆది సరస్వతీ నిలయ ముదాక్షరళాల, మ్మదాసు, 1886. రేటూరి రంగరాజు, భానుమతీ పరిణయం. వావిలకొలను సుబ్బారావు, (శ్రీమదాంధ వాల్మీకి రామాయణము, ఆంధ (గంథాలయ (సెస్స్‌ విజయవాడ, 1932. విక్కిరాల రంగావార్యులు, శాగ్రూల శతకము, వావిళ్ళ దచురణ 1950 ౯

118

విజాన సర్వస్వం, నంస్కృతీ సంపుటం:

వెల్లాల సదాశివళాస్త్రీ, అవధానం శేషశాన్తి, వెలుగోటివారి వం*+ చర్మితము (తొలి ముదణ), కారదాంబావిలాన ము[దాక్షరశాల మ(దాసు, 1910. ౦04వ ము[దణ, కారదాంబా విలాస -ము(దాక్షరకాల, మధరాసు, 19121.

వెలుగొటివార్‌ వరిశావళ€, (పద్య్యగంథం) ఫోస్టర్మ్‌పెస్‌, మ(ద్రాను. 1891.

వెలుగోట్తివారి వంశావళి (వచన (గంథం వెంకటగిరి కైఫీయత్‌)- ఫోసర్‌ గెస్‌, మాసు, 1891.

ట్‌

వెలుగోటి సర్వజ్ఞకుమారయా చేలదుడు, గీతార్థసార సం౦ం[గ.హము. (సారాంశ పంచకం అనే (గంథంతోకలిపి, ఆదిసరస్వతీనిలయ ము(దాక్షరశాల, మద్రాసు, 1886.

వెలుగోటి సర్వజ్ఞకుమారయాచేంద్రుడు, మనస్పాక్ష్యము (మూడవ మ్యుదణ), ఆదిసరస్వతీనిలయ _ ము(దాక్షరశాల, మడాను, 1887; నాలవ ముద్రణ, శారదాంచావిలాన ము(ాక్షరశాల, మాసు, 1889.

వెలుగోటి సర్వజ్ఞకుమారయాచేందదుడు, సభారంజని (తాలి ముదణ) శారదాంబా విలాస ము[దాక్షరశాల, మాసు, 1890; మలి ము[దణ, వావిళ్ళ వచురణ, మాసు, 1040.

వెలుగోటి సర్వజ్ఞకుమారయాచేం[ద్రుడు, సర్వమత సార సంగహము, ఆదిసరస్వతీనిలయ ము[దాక్షరశాల మాసు, 1889.

వెలుగోటి సర్వజ్ఞకుమారయాచేర్యదుడు, హిందూమత విరోధభంజని, ఆది సరస్వతీనిలయ ము[దాక్షరశాల, మాసు, 1889.

వెంకటశ్వేతాచలపతి రంగారావు బహద్దర్‌, బొబ్బిలి సంస్థానాధిపతుల చరిత్రము, వైజయంతీ ము[దాక్షరకాల, మ(దాసు, 1902.

నచట విద్వాన్‌ వేదము వేంకటకృష్ణశర్మ, శతకవాబ్బయ సర్వస్వము, 19054. వంగూరు సుబ్బారావు, శతక 'కవుల చర్మిత శ్రీమజ్వేంకటగిరి రాజుగారిమోద కవులు చెప్పిన పద్యములు, శారదాంచావిలాస ము(ాక్షరశాల, మ్యదాసు, 1911. వ్మతికలు అముద్రిత [గ్రంథ చింతొోమణి (నెల్లూరునుండి వెలువడ్డ సాహిత్య మాసపథతిక), సంపాదకుడు పూండ్ర రామకృష్ణయ్య. 2 ఆంధ పథతిక సరివత్సరాది సంవిక, 1989 _పమోదూత (ఆంధ రామాయణములు కొణిదెన బాలకృష్ణయ్య వ్యాసం) ఆంధపథత్రిక నంవత్సరాది సంవిక 1917 ఏపిల్‌ (“గోపీనాథము వేంకట కవి అనే'వ్యాసం పథ్రికవారే రాశారు, రభయిత పేరు లేదు. వ్యాసంతో పొటు వావిళ్ళ వేంకటేశ్వరశాన్రిగారినుండి సేకరించిన వెంకయ్యశాన్తి ఫోటో వేశారు. ఆ ఫోటో కవి రేపు మరణిస్తాడనగా తీసిందన పేర్కొన్నారు.) (1) ఆంధ(ప్రభ దినప(తిక 28-10-1969 సంవిక ('అపరపోతన గోపినాథ: వెంకటకవి", నిడదవోలు వెంకటరావుగారి వ్యాసం) (2) ఆంధ(ప్రభ' డినపథితిక. , 28-38-1969 సంవిక (ఆంధ మాఘము", ఇంద్రగంటి హనుమచ్చ్భాన్తి,గారి వ్యాసం) జమోన్‌రైతు 1968 (9) (“నూరేళ్ళనాటి నెల్లూరి కవి గోపీనాధుని వెంకయ్యశాన్రి' కాళిదాసు. పురుషోత్తం వ్యాసం) భారతి, డిసెంబరు, 1968 (పోవిరాజు వీరన” “రావు వ్యాసం.) రత్నాకరము :(బందరునుండి కొద్దికాలం వెలువడ్డ సాహిత్య పిక)

క కే వాణి (4 - ౧6౭ గ౭రేర్గా. గాశేయా1946 నంవ్రిక గ(కళశాపోవకులుః వెంకటగిరి వెలుగోటివారు" వ్యాను శ్రీ వేదం వేంకటరాయాన్రి గాం నుబోధిని (నెల్లూరు వారపథతిక, సంపాదకుడు, మన్నేపల్లి రామకృష్ణారావు) ల. వ 56015" తి 26 ౮౭౮8౧౧2౪౧8 ర831గ౧ నీ గా 7 (1500౧/ 0 ౪6౧58120 | గొిచ్చి2ర5, చీరేం 900 0౧855. 1922 805461 (5610౧. 709 [6 678 5 3606414౧62 60౪, 0౯146429 18243. 06507౯1౪78 624120096465 0 ₹6 76 ౪౮౮ గీీంంయ50/ ౧5 ౧ 106 6 0 గి! ఓ, గగీ80/185. 6226166 01 116 116 019 0 90% 60౪1, 0 గగ86429, 1942 న తి సీం 220౧1002 589510/541 4, & | ౪6౧6418 గ80౧208 ౩౧ ౧1 త 0౧ 0. ౧౮1౧1౧9౯ 5067065 0/082720204/2 1150054 ౪0 & 7 గి౭౧8 గి2౦. 8 00౧2౧౧ 08 5%610[89 0 16 గెడ్క2[9 01 ౪6౧2120 ౧. జీ5 220 ౧౧6౩8 గశ!20/౧856 1875 అనుబంధం:ఏీ (నుబోధిని పత్రిక (ప్రకటించిన వెంకయ్యశా స్త్రి వర్థంతిసభ ఉపవ్యాసాలసారం) జాతీయోద్యమంలో భాగంగా 1930-40 మధ్యకాలంలో నెళ్టూరు మండలంలో పావన కవుల జయంతులు, వర్థంతులు నిర్వహించారు; ఆ వివరాలు ఆనాటి స్థానిక పత్రికల్లో లభిస్తాయి. 1937 మే, 9 వశేది కావలి పట్టణంలో వెంకయ్యశాన్త్రి వర్ధంతి సభ జరిగింది. ఈ సభలో

116 గోపీనాధుని మాలకొండయ్య పాల్గొనకపోయినా, వెంకయ్యళాస్ర్రిని గురించి తనకు తెలిసిన వివరాలను శ్రీ కేసరి సుందరరామళర్మగారిద్వారా సభకు తెలియజేశారు. ఈవిధంగా వెంకయ్యశాస్ర్రికి సంబంధించిన అనేక అంగాలు లోకానికి వెలడి అయ్యాయి. సుబోధిని పతికలో _పచురించిన ఆ ఉపన్యాస సారాన్నీ ఇక్కడ ఇవ్వడం జరిగింది. సిద్ధాంతి వెంకటసుబ్బయ్య స్వా-గ తోపన్యాస౦చేస్తూ చెప్పిన అంళొలు: వెంకయ్యశాస్రి, వంశీయులు గోపీనాథుని మాలకొండయ్య, గోపీ నాధుని వెంకయ్య మొదలైన వాళ్ళు _ నేటికీ లక్ష్మీ పురంలోనే ఉన్నారు. వెంకయ్యశౌస్త, తాలి వర్ధంతి నభ లక్ష్మీపురంలో నక-4-1922స నాడు మాలకొండయ్య అధ్వర్యంలో జరిగింది. దుర్భా సుబహ్మణ్యశర్మ తొలి సభలోకూడా పాల్గొన్నారు. శ్రీ సుందరరామశర్మ తమ ఉపన్యాన-లో చెప్పిన అంశాలు: వెంకయ్యశాన్త్రిది లక్ష్మ పురం' ఆయన తెల్యగాణం [బాహృణుడు ఠి కౌండిన్యసగో(కుడు, పద్మనాభశాన్రు మనుమడు ఆయన శ్రీముఖ సంవ తరంలో జన్మించాడు. బాల్యంనుండీ (ప్రతిభావంతుడే, మొదట తండి వద్ద సంస్కృతాంధ్రాలు అభ్యసించాడు. ఆ తర్వాత కొలచలం వీరన్న కాత్రివద ఉభయభాషల్లో పాండిత్యం గడించాడు వెంకయ్యకాత్హి భార్య సుబ్బమ్మ. సద్ధుణాల్లో, అతిధి పూజలో ఆమె క్‌ర్తి గన్నది. వెంకయ్యకాసస్త్రి విద్యార్థుల్ని ఇంట్లో ఉంచుకొని విద్య చెప్తుండేవాడు. పూజలూ, పునస్కొ రాలు, రామాయణ, భగవద్ధీతాపారాయణం ఆయన నిత్యకృత్యంలో భాగం. (ప్రతి ఏటా శ్రీరామోత్సవం జరిపి, అన్నదానం చేసేవాడు వెంకయ్యశాస్తి, తన 20వ ఎటనే రామాయణాన్ని భగవదంకితంగా ఆం(ధీకరించడానికి పూనుకొన్నాడు (గంథం పూర్తయిన తర్వాత, దాన్ని దేవతార్చనలో ఉంచి, పూజిస్తూ ఉండేవాడు. రామాయణాన్ని ఆయన, మూలానికి అన్యూనాతిరి క్తంగా రచించాడు. అయితే కొన్నిచోట్ల స్వతంత్రించి రవింవిన ఘట్టాలుకూడా ఉన్నాయి.

కే?

వెంకటగిరిరాజు వెంకయ్యశాస్ర్రిరామాయణాన్ని యధామూలంగా ఠవించాడని విని పిలిపించుకొన్నాడు. వెంకయ్యకా్త్ర' రామాయణాన్ని స+స్థానంలో వనిపించాడు:- - వెంకటగిరి రాజు “పెరుగువల్లై పంవు శ్రీకృష్ణ పురాగ్రహారాన్ని, రెండు కాల్వలు, 116 రూపాయలను, స్వర్ణకటకాంగు శ్‌ియకాలను బహూకరింది, తన సంస్థానంలో ఆఅస్టానకవిగా నిలుపుకొన్నాడు. అది మొదలు ఈ శవి వెంకటగిరిలోనే నివోనం. ఈ కవి “నుడికారంపు మాటలాడన్‌ (పోడ”. గోపీనాథ రామయణంలోని“అలన నమిరురాక వెగటాయె...' అనే పద్యం ఆ మహారాజు రసన మిద ఎప్పుడూ ఉండేది.

వెంకయ్యకాస్త్రి అంటే ఈర్ష్యవెందిన పండితులు రాజుగారి దగ్గర ఎవో వొడీలు వెప్పారు. పరీక్షకోసం, (బహ్మ వైవర్త పురాణంలోని శ్రీకున్నజన్మఖండాన్ని అనువాదం వెయ్యమని రాజు ఆదేశించాడు. ఇద్దరు నహాయకులను అందుకోనం --తోడు ఇచ్చాడు. ఒకడు శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యా నాన్ని చదివేవాడు, వెంకయ్యశాన్తీ పద్యం చెబితే మరొకడు- రాసుకొనేవాడు: " ఇటా రోజూ మధ్యాహ్నం వేళకు నూరు పద్యాలు చెప్పేవాడు. _ఎ.ర్లోజు పచ్యాలు ఆ రోజు రాజుగారికి సమర్పిరచేవాడు. ఆరాశ్వాసాల (గంథం ఇట్లా సాగింది. (గంధం పూర్తికాకుండానే రాజుగారు సోమసానిగుంట అనే అ(గగహారంలో ద్వాదశాంశను, ఒక చం దహారాన్ని, పెద్ద గురాన్ని ఇబ్చి సన్మానించాడు. ఈ రాజుగారి పప్రోత్సాహాంమోదే భగవద్గీతను మూలానుసారంగా అనువదించాడు

(క్రీశ. 1886లో రాజగోపాల్లకృష్ణకు అంకితంగా శీవపాల వధను ఆం(ధీకరింబాడు. మరికొంతకాలం తర్వాత, శ్రీరామ స్తవం, హనుమ చృతకం, [బవ్మానందశతకం అనే శతకతయం రచించాడు. [బ్రహ్మానంద శతకం ఇటీవలే ము(దించబడ్డది. తక్కిన రెండూ అముదితాలే అవి వంకటగిరి (పభువుగారి భాండాగారంలో భద్రపరచబడి ఉన్నాయి.

జమిందార్లలో ఒకరైన చెలికాని వేంకటగోపాలరావు (్రోళ్సా హంతో రాధికా పరిణయం-అనే పద్యకావ్యం రవింవి, ఆయనకే అంకితం చేశాడు. వెంకయ్యశాన్త్రి వార్థక్యంలో 'సూతసంపహిత' ఆంధధ్రీకరించడానికి పూనుకొన్నాడు. ఆ పని కొనసాగక పూర్వమే నందన సంవత్సర ఆషాఢ వద్ద చతుర్దశినాడు దేహాన్ని చాలించాడు. ఆయన' 85 సంవత్సరాలు

118

జీవించ్లాడు _ఇయనకు పిచ్చరష్య, సుబ్బయ్య అనే ఇరువ్రరు కుమారులు. ఇప్పటికీ వ్లిన్మకుమ్నారుడు సుబ్బయ్య నంతానం లక్షీ్మపురంలోనే ఉన్నారు. వెంకయ్యాశాస్రిక్టి బ్రాంధవ్యస్లలో సోదర్వులు శిమ్యల్తు అయిన చెంచురామకాత్రి మా ఫ్రురౌణ్యాన్ని అనువదించాడు భాంధవ్యంలో వుత్రులు, శిమ్యలు అయిన మ్హాలకొండ్రయ్యు చంద్రహాస చర్విత, రుక్మిణీ కల్యాణం, అనిరుద్ధ చరిత = సం్యగవా చామ్రాయణం మొదలైన (గంధాల్తు రాశాడు వెంకయ్యశాన్తు “లౌకికమ్తున దక్షుడు, గణ్యుడు, స్వతళతుడు, ,పాజ్ఞులలో నభిగమ్యుడు, భోగి, మహార్థాజువలె సుఖము ననుభవింవినవాడు ”

ఆ సభలో కనవరాజు నరసింహారావు పంతులు మాట్లాడుతూ తాను విన్న నాజుగ్గా ఉన్నప్పుడు కవి 'పెద్దవాడని, తఈనకాయన తెలుసునని చెప్పాడు పురాణం చెప్పబడ్డ నంగతి"విఖ్యాతం అన్నారు (పూ ర్లహీరం కావాలనుకొన్న వాళ్ళు నుబోధిని సంపుటి6 సంచికలు 41,

అనుబంధం.

“(అఖం్రడితులై సదా శ్రీ సమ్మితుల్ను, రాజమాన్య రాజ పూజితుల్ను, మహారాజశ్రీ” మారెళ్ళ తాలూకా తహశ్మీలు దారునింవార్నయి వ౦చాకుప్పం శేతురావు పంత్తులువారి సముఖమునకూ గోపినాధుని వెంక్కయ్యకాస్తులు నిత్యం [తికాలముల యెొంద్దున్ను అన్కె వేదోక్షాశీర్వచ నములుచేశి శేయంగల విన్నపములు మేమున్ను యిచ్చట (కుశలం) అన్నిం టికీ తాము నిరుత్తర (స్కలిస్థితే?) లేఖాంశములు వాయించి. పంపించ కోరుతాను ,రీద్సనం్పతరము మహారాజ రాజశ్రీ యెల్నివారి సముఖము (నైన) వే! కందా శివరామళాస్తులవ్వారి వుత్తర ద్వారాత ష తావుకుచేరిన శ్రీ (బిహ్మక్షైవర్త పురాణంలోని తెనుగు యేడో ఆశ్వాన (గంధం (గడ్డి

ముద్మి?%] అనే నగిరి (ష్యాదా?) ద్వారా నా తావుకు పంప్పించినారు గన్క చేరినది యీ (గంథం- ఇదివరలో నాతావుకు పంప్పించిన 7 ఆశ్వాసాల

119 (గంథం కొంతమట్టుకు సవరణ వేశినాను. యింకాకొంచ్చం కొర్వ వున్నది, యిష్పుడు పంప్పింవిన యేడో ఆశ్వాసంతో ఇదికూడా ( +) యావత్తు గంధం సవరణచే? త్వరలోనే ఘా తావుకు పంప్పించుకొంటూ వున్నాను, నా తావున ( ) దిద్దిన నల్లసిరాతోనే సవరణచేసివున్నాడు (ను ?) యిదివరకూ యీ యెన్నిది ఆశ్వాసాల (గ్రంథము అక్కడక్కడా కొన్నివోట్ట వెంకటగిరిలోనే నల్లశిరాతోనే సవరణ చేయించినటు కనపడుతూ వున్నందున ళా

నేనున్ను, నల్లశిరాతోనే సవరణ చేశివున్నాను ఈ వయ్బి? విత్తానకు విశదం కొరకు (వాసుకున్నాను చితగించకత౯లూ. న్వభానునామ సంవత్సర ఆశ్వియుజ శ 12లూ శీతీతీశ్రీ్రీ వెంక్కయ్యశాస్త్రి, [వాలూ”

(ఈ ఉత్తరంలోని రాత బాలా జిలుగ్గా ఉండి బోధపడకుండా ఉంది అర్థంచేసుకున్నంతవరకు ఇక్కడ ఇవ్వడం జరిగింది. ఉత్తరం మీద్‌ 15-10-88 తారీకువేసి ఉంది ఆ ఉ తరం అందుకొన్న వ్యక్తి రాత అది 1888 నాటికి వెంకయ్యశాస్త్రికి కుమారయాచమనాయడితో నంబంధాలు మళ్ళీ ఎర్పడ్డట్టు, కుమారయాచమనాయడు (శీకృన్ణజన్మ ఖండాన్ని ముందుగా వెంకటగిరిలోనే సంవరింపింది, మళ్ళీ వెంకయ్యశాన్రీ వద్దకు నవరణ చేయించ డానికి పంపినట్లు ఈ ఉఊత్తరంవల్ల తెలుస్తూంది. అంటే ఆ (గ్రంథాన్ని (ప్రచురించే (ప్రయత్నం అప్పటికే ఆరంభమైందన్నమాట )

జ ణా

ర్త సవరణలు

శుజి పంక్తి. ఉన్నది .ఉంఢవలసినది' 19 విల జులంగెడు జెలంగెడు

నే నిర్‌ కతకాము కత౯లు

24 19 వనుపోస్తు ఆసుపోస్తు

24 28 (గ్రహించాడో గ్రహించాడు 88 ర్‌ వెంకయ్యశాన్రీని వెంకటకాన్రిని

88 10 వెలిగించాడు తెలిగించాడు

87 9 దొడ్డరామాయణం దొడ్డరామాయణం తరి వి పట్టువు వుట్టువు

క్షీర ర మామయ్య మాయయ్య

కర్త ర్ట మహాత్మ మహాత్ము

46 ర! రామకం రామం

త్తే 18 రాముగా నామగా

త్తి గ కౌండిల్య శాండిల్య

ర్‌ని త్తే వరియలు పరియలు పారినట్లు ర్‌ని రి ఒక వెట్టు ఒక్కోచెట్టు గ ర్‌8ి క్ష్ష తమించు రమించు

60 10 కరణము శరణము

64 నికి కార్సుం కార్త్స్నం

65 7 వినుత వివృత _

66 వ దీర్హ దీర

69 5 వాడెంత వాడంత 78 18 రాయణం రాయాణః 78 15 యోగే యోగి"

గజిని క్‌ 18 జిగిగాంది జిగిగాంచిన 709. కలిత కలిత. 8 1కు విలుల "విలులి ఠా సరనాదల " " సరసాందల 70 12 మేదినీంధ మేదినీ(భ 709 బశ శౌతవ శాత్రవ తే శే లకలోక లకిలోల రిని 10 వర్షింవి వర్తిరివి 8 24 శ్రీతూ వమా వ! నిగ వర్ణోపమా వర్ణోవమా 85 18 వ్రహత్వః వహారత్యః 86 రి నమ్మహీ నమ్మహా 86 శ. లోకాలోకి తోకాలొోకీ 87 8 పకిముపేతు పతిముపెతు 87 శత జోత్‌వై జాతలే లా తిరి ర్ట మృగవాత మృుదువాత రి శ్ర మవనభాణా మదనసవిజయభాణా 108 ని వేటూరి రేటూరి 108 ల. పదాలు పద్యాలు 106 క్ష రక్షింతావని రక్షించినావని 78వ పుటలో “మూఢ రాయణ”. .ళ్లోకర ఇలా ఉండాలి. ఛాయయా కఠయా వాపి పర(గస్తాకళంకినీ మూఢరాయాణ పళ్నిం త్వాం వక్ష్యంతి జగతీతలే స = | | ణ్‌ ఈం పం శాధాంగ 1 ట్‌ (ఓ ౮ ము కో సళ గో

. ర. (1 గోపీనాథుని వెంకయ్యకాస్త్రి, (1818 - 1892)

( నెల్లూరు జిల్లా, కావలి తాలూకాలోని లక్ష్మీ ల పురం ఆయన స్వస్థలం. గోపీనాథ రామాయణ శ కర్తగా, వెంకటగిరి జమిందారు వెలుగోటి “సర్వజ' ' కుమార యాచమనాయడి ఆస్టానకవిగా (ప్రఖ్యాతి ల.

_ “| పొందాడు. కుమారయాచమనాయడి (పేరణతో |

[బహ్మవైవర్తపురాణంలోని శ్రీకృష్ణజన్మ ఖండాన్ని కీ

ఆంధీకరించాడు; భగవద్గీతను తెలిగించాడు. ఎక

వెలుగో'' రాజగోపాలకృష్ణ కోరికమిద వృడ్డా ద

వ 6 చప .

ఎ? పవ్యంలో మాఘాన్ని పద్యకావ్యంగా తెనిగించి. అమి ఓ అందరిచేత బౌననిపించుకొన్న కవి. పురాణం, క.

(ప్రబంధం, శతకం, ద౦డక౦ వంటి సాహిత్య పట్ల (ప్రక్రియలన్నింటిని చేపట్టి కృతార్హతను పొందాడు. ం

. సుదీర్ష జీవితయ్యాతలో వెలుగునీడల్నిసరి | సమానంగా చవిచూశాడు. లల

• వీరేశలింగం పంతులుగారు కవుల చరితను స వెంకయ్యశాశ్రితో ముగించారు. శ్రీ పుట్టషర్షి నారాయణాచార్యులు “గోపీనాథులు చాల మందు లైన విద్వత్కవులు. శాస్త్రపాండిత్యముతో పరిపక్వమైనది వారి సాహిత్యము. _పాచీన మహా కవుల కోవకు చెందినవారిలో వారు కడపటివారు” (

] ॥ అని (వస్తుతించారు, + -

(| ననన ననన | ల

ళీ .

. ళు. న్న ॥ " ఛ