Telugu girvaana roopakamu_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

8 తీ (/

ఇట ర సం ల 25% 6ీ2ళ్ళ/ టీ తల్లావజల కృత్తివాన లీరులు ((4ట ల శ్రి , తిలక్‌ రోడ్‌, హై(ద్రాబాదు-ఆం, వ

ప్రథమ ముద్రణము జనవరి 19052 ద్వితీయ ముద్రణము నవందఐరు 196? (ప్రతులు 2000 "శా పక క్ర- అగ న ల్‌ న్‌ త | రె జ మో శే * ఇ ధ్‌ ల ళ్‌ న ళో ముద్రణ 4 శివాజి ప్రెప్‌, సికింద్రాబాద్‌.

పీఠిక ఆంధ్ర సారస్వత పరిషక్కా ర్యదర్శి శ్రీ పులిజాల హనుమంత రావు గారు, ఉపాధ్యతులు శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజ రావు గారు _పోత్సపాంచుటచే *గిర్వాణరూసకము” రచించుట నంభ వించినది. ఇట్టి (గంధ ముపజ్ఞాసంజాత మనుటకు వీలు లేదు సంస్క్యృతరచనలే కాక, అన్యభాషా_గంథములను చదివియు, కొన్నికొన్ని భాగముల ననుసరించియు, దీనిని సంతరించినాను. రూపకక_ర్తలకాలము నిర్ధ యించునప్పుడు వివిధవాదములను సమీ కించి, నాకు నచ్చినట్లు నిర్ణయించినాను రూపకస్వరూపకమును విశదీకరించునపుడు స్వాభ్మిపాయమునే వ్యక్తీకరించినాను. విద్యార్థులకు, సాహిత్యప్రియులకు, రచయితలకు నిది యుపయాగించు నవి విశ్వాసము. కృషత్తివాస తీర్పులు అ, "సై హితీసమితి 1681951

అను[ఠకమణీిర పేజి,

1. (పాదుర్భావము |

2. రూపక భేదములు 1]

3. రూపకళ వ్లిము య!

4. నృ త్తాదికము 10

5. రూపక భేదములు ల

6. లకతణము ర్య

7. రూపక వివరణము క్షత

8. వ్యుత్సన్న రూపకములు 66 $. రూపక పరిణామము 7]

9. (పేకిగృహము 70

10. ఉపరూపకములు 81

11. కొందరు నాటకక_ర్తలు న!

12. పరిభాషలు 124

13. ప్రాదుర్భావము న్వ్యాయుంళువ మనువు, రాజ్యపాలనమునందలి విసుగు తొలగు చుండుటక్రై యేదేవి వినోదమును సూచింపుమని, త్యండి యగు సూర్యభగవానుని ఒకనాడు వేడుకొనెను. అప్పుడు సూర్యుడు మనువున కీవృ త్తాంతము చెప్పినాడు.

(పజాపతి విష్ణ్రవుసన్నిధికిజని, వినోద మేదిమైన నిర్దేశింపు మని (ప్రార్టింపగా, ఆయన (ప్రజాపతిని మహేశ్వరుని సన్నిధానము నకు పొమ్మని చెప్పినాడు. అంతకు పూర్వమే తనకడ గాంధర్వ వేదము నభ్యసించిచ నందీశ్వరుని మహేశ్వరుడు పిలిపించి, (వజాపతికి నేర్పుమని యాదేశించినాడు. (ప్రజాపతి నటునికారకు తలపోయగా, అయిదుగురు శిష్యులతో నాొకానొకముని యావిర్భ వించినాడు. సరస్వతీదేవి సమక్షమున (ప్రజాపతి నాట్యవేవదము ననువదింప్పు డని వారితో జెప్పినాడు. వారు నాట్య వేదదును వివిధాంగములతో నభ్యసించి, భావరాగ సంయుతముగా (ప్రజొపతి యెదుట (ప్రదర్శించి మెప్పు పొందిరి. ఆయన వారి భక్రిశ్రద్ధలకు మెచ్చి, వారికి ముల్లోకములలో భరతులను పేరు వచ్చుననియు, నాట్య వేదమునకు భరతమను (ప్రసిద్ది కలుగుననియును, నరము (పసాదించినాడు.

సూర్యునివలన (ప్రబోధము గాంచి, స్వాయంభువ మనువు 'పజాపతిని వేడుకొనగా, ఆయన మనువువెంట భరతులను భరత వర్షమునకు పొండవి యానతిచ్చెను వారు అయోధ్యానగరమునకు జని, దేవలోకమున (ప్రదర్శించిన విధమున 'దేవర్షుల గాథలను అచ్చట (ప్రదర్శించిరి. ఈ భరత శిష్యులు భరతఖండములోని

ల్లి గీర్వాణ రూపకము వివిధ్యప్రాంతములలో రంగగృహములు నిర్మించి, నాట్యకళను వ్యా ప్తిచేసినారు. మనువు కోరికపై వారు నాట్య వేదసారమును “దేవదశసాహ(సి' అనియు, 'శతసాహ్యసి' అనియు రెండు (గ్రంథములుగా రచించినారు. వీవికే భరత మను పేరు వచ్చినది,

ఈ కథ యంతయు శారదాతనయుడు లిఖించినాడు.

“శతసాహసి' యందు _ అనగా నాట్యశాస్త్రమువందు, నాట్య వేదావిర్భావ మీవిధముగా కానవచ్చును:- సృష్టి యయిన పిమ్మట పంచమవేదమును సృజింపుమని (ప్రజాపతిని ఇంద్రుడు వేడినాడు. ద్విజేతరులు వేదాధ్యయనానర్హులగుటచే (ప్రజాపతి భంగిని, సంగీతమును అంగచలనమును, భావమును వేదముల నుండి (గ్రహించి, నాట్యవేదము నిర్మించినాడు అనంతరము భరతుని, అతని శిష్యవర్షమును పిలిచి, నాట్య వేదమును (ప్రచారము చేయుడని యాదేశించినాడు. (ప్యపపథమరూపకము దానవసంహార కథ. దేవలోకమున నీకళ వృద్దిగాంచినది. నహుషుడు ఇంద పీళము నధిష్టించిన పిదప, భూలోకమున గూడ ఈ కళ వ్యాపింప వలెనని భరత ప్యుతులను పంపినాడు. వారు మర్వులలో గలిసి పోయిరి. వారి సంతతివారు నాట్యకళలో ప్రవీణు లయిరి. కోహ లుడు, శాండిల్యడు మొదలగు భరతులు లోకాను[గ్రహబుద్ధితో ఈ శాస్త్రమును రచించిరి.

తొలుదొ_ల్త నాటకకళలో నాట్యము, నృత్యము, నృత్తము లను మూడంగములుండెను వీనిని దేవతల యెదుట గంధర్వులు, అప్పరసలు 'ప్రదర్శించెడివారు. మహేశ్వరుడు తాండన లాస్యము లను రెండురీతులు ఇందు జేర్చినాడు నాట్యమనగా నాటకము. అందు అభినయము వాచికము కలవు నృత్యమున వాచికము

1పాదుర్భానము శ్రి లేకుండ అభినయముమాాత ముండును. తాండవలాస్యములు నృ త్తరీతులే ;: మహేశ్వరుని యనుచరుడు, ఈ కళలో శిష్యుడునగు తండుపేర తాండవము (పసిద్ధిగాంచెను. తమ భదక్తుడగు బాణా నురుని ప్యుతిక ఆయిన ఉషాకుమారికి పార్వతీదేవి లాస్యము నేర్చినది. ఉషాదేవి వివాహానంతరము ద్వారకానగరమున నివ సించుచు, అచ్చటి గోపికలకు లాస్యము నేర్చినది. వారివలన సౌరాప్రదేశస్తీలకును, వారివలన నితరులకును ఈ కళయబ్సినది.

గానము, అభినయము, సంభాషణము, రూపారోపము, గీర్వాణ రూపకమునకు పూర్వకాలముననే యుండెను. భరత ఖండమున గానము వ్రైదికయుగమునుండీ వర్జి ల్లైను. "వేదములలో గాన మున్నది. వానిలో సంవాదములు కలవు. బుగ్వేదమున 18 సంవాదములు స్పష్టముగా కొనవచ్చును. మహాభారతము సూతునకును, అతని శిష్యులకును, సంవాద రూపమున రచింప బడినది. ఉపనిషత్తులలో వాకోవాక్యములు (సంభాషణలు) చాల కలవు

రూపకఠస్వతం౦ంతత

పివ్కెల్‌ (91506420) మహాశయుడు, తోలుబౌమ్మ లాట నుండి గీర్వాణరూపకము పరిణతి చెందెనన్నాడు. లూడర్చు (ఒ₹008%5) మహోదయుడు ఛాయనుండి గీర్వాణ రూపకము చృద్దినొందెనన్నాడు. భగవాన్‌ పతంజలి మహర్షి చలనచితము లనుగూర్చి చెప్పునప్పుడు సౌభికళశబ్లము (పయోగించినాడు. సౌభికశబ్లము ఛాయానాటకమును సూచించునవి లూడర్చు అలి 'పాయము.

శీ గీర్వాణ రూపకము

(గ్రీకులు భరతఖండముపై దండెత్తి వచ్చిరి. ఇచ్చట కొందరు నివాసము నేర్చరచుకొవి, తమనాటకము లాదెడివారు. ఆదిలో వాన్మిపభావము గీర్వాణరూపకము పై (ప్రసరించెనని వెబర్‌. (2922) మహాశయుని మతము. పిన్కెల్‌ ఈ మతమును ఖండించినాడు. యవని, యవనికా శద్దిములు (గీకు _పభావమును సూచించు నవి వెబర్‌ నొక్కి వక్కాణించినాడు. దీనికి కీల్‌ మహాశయుడు సమాధాన మిచ్చినాడు. యవనిక (_ప్రాక్సుతభాషలో జవనిక) ఆను సదమునకు తెరయని యర్హము తొలుత ఈ శబము విశేషణము అయోని యనులు - అనగా (గ్రీకులు-(పప్రథమమున భరతఖండమునకు వచ్చినవారు. యవనిక అన్నప్పుడు కేవల (ీసుదేశ వన్తువులకే కాక, పారసీక, సిరియా, అహిగుప్త బాాక్రియా దేశములకు సంబంధించినది, అని అభ్మిపాయము, తెరకు సంబంధించినప్పుడు యవనిక విశేషణమై దినుసును, తెలు పును. పటీ అవటీ శబ్దములు (తెర అని ఆర్గము) పరదేశపు సరకును తెలుపును. లెవీ (1271) మహాశయుడు చెప్పినట్టు పారసీకవస్త్రములను గికుల పడవలలో భరతభఖండమునకు తెచ్చి యుందురు. కావున యవవిక (గీసుదేశ నాటకములలోని తెర యనుటకు వీలు లేదు. (గీసు నాటకములలో తెర యనునదే లేదు.

యవనీ శబ్దము (గికు కన్యలను సూచించును. గీర్వాణ రూపకమున రాజులకు యవనవనితలు అంగరక్షణకై యున్నట్లు కౌనబిడును దుష్యంతుడు 'యవనవనితాభిః పరివృతః' అని చెప్పదిడినాడు. భరత ఖండ (పభువులకు (గీనుయువకళులపై ప్రీతి యుండుటచే, వర్తకులు ఇచ్చటికి యవనయువతులను గొని వచ్చి విశేషలాభమున కమ్ముచుండెడివారు. అంతేకాని, భారతీయరూప కము (గ్రీసుదేశరూపకములపై నాధార పడలేదు.

(ప్రాదుర్భావము క్‌ నృత్త నృత్య, నాటష్యములు

(ప్రాచీన కాలముననే లక్షణ వేత్తలు నృత్త, నృత్య, నాట్యములకు భేదము స్పష్టీకరించినారు. కొన్ని రూపకములు నృత్యము మీదను, మరికొన్ని నాట్యము. మీదను, ఆధారపడి యుండుటచే ఈ పదములను ముందుగా (గహింపవలెను.

ఈ మూడు శబ్దములను గీర్వాణరూపకములలో తరచుగా వాడుచుందురు “నృత్‌” ధాతువునుండి నృత్త నాట్య శబము లుదృవించినవి “నట్‌' ధాతువునుండి నాట్యము పుట్టినది. వాజ్మ యమున "“నృత్‌' ధాతువు తొలుత నుండెను. ఈ విషయమున అభిప్రాయభేద మున్నది. “నట్‌ ' ధాతువే మొదట నుండె ననియు, “నృత్‌' దానికి సంస్క్కృతరూప మనియు కొందరి మతము. వెబర్‌ మతమున 'నట్‌' న్యత్‌ ధాతువుకు [ప్రాకృతభాషారూసము “నట్‌” ధాతువు నిజముగా (పాకృతము కాదు. (ప్రాకృత వాజ్బయములో ఆ రూప మెచ్చటను లేదు. (ప్రాకృత నిఘంటువులలో 'నడ'” ధాతు వున్నది. కాని *నట' ధాతువు లేదు. 'నట్టఇఖ' వంటిరూపము లున్నవి. నట్టనుండి నట రూపము రాక, నాటరూపము వచ్చును, “నృత్‌' బుగ్వేదమున కలదు 'నట్‌' పాణినిమహర్షి (పణీత మగు అష్టాధ్యాయిలో కానవచ్చును. కావున “నృత్‌' పూర్వతరము ఈ రెండు ధాతువులును గీర్వాణ వాజ్యయమున కలవు.

"నృత్‌" ఒకానొక వినోదమును సూచించెడిది. కాల (క్రమమున నూతనవి శేషణములు ఇందు చేరినపుడు (పవృద్ధమైన వినోదమునకు (కొ త్తపేరు కావలసివచ్చెను. “నృత్‌' వలన నృత్యము, 'నట్‌" వలన అభినయము అను నర్ధములు బయలు వెడలినవి.

6 గీర్వాణ దావకము

నాట్య వర్వస్వదీపికా పీతికలోని విషయమును బట్టి నాట్యము రూపకము కాదు. ఆ (గంథము 8? రకముల నాట్యమును చెప్పియున్నది. నాట్య మనగా నృత్త నృత్యములే. నాట్యము (క్రింద తాండవ నర్తన లాస్యములను (గంథము చేర్చినది. మాల వికాగ్నిమిత్ర నాబకములో నాట్యశబము నృ త్తనృత్యపరముగా వాడబడీనది.

ఛలితము (చలితము) అను నాట్యమును మాలవిక మాల వికొగ్నిమ్మితమున బాగుగా ఆభినయించినది. అందు చలితము నృత్య మవి తోచుమ; అది రూపకము కాదు; కేవల నృత్త (ప్రకారము కూడకాదు. మాలవిక పతించిన పద్యము తరువాత “యథారసమభినయతి” అనుమాట లుండుటచేత, అభినయముతో గూడిన (పదర్శన మనవి స్పష్టము, నృత్యమునకు గల పారిభాషిక లకీణ మిది.

ఈ సందర్భమున బి, కె. ఠాకూర్‌ మహాశయు డిట్లు (ాసినాడు; పంచాంగాలినయమునకు, ఛలిశతమునకు, కాళిదాస కవి, భేదము సూచించినాడు. మొదటిది నటుడు మశళిక్షితుడైై పూర్ణిసామ(గ్రితో రంగముమీద నిభినయించుట. చలితమున నేర్పు లభించిన పిమ్మటనే పంచాంగాభినయము నేర్పుదురు. చలితమున నర్తకి నృత్య సంగీతములు ,(ప్రదర్శించును; పిమ్మట నృత్యసంగీతములు లేకుండ అభినయించును. చలితమున (పద ర్మింప దగు (గంథము కొలదిగా నుండును; అయినను వివిధ రసములు, ఘట్టమునకు సహజమైన యవస్థలు ఇమిడి యుండ వలెను, పూర్వార్ధము కాగానే ఉత్తరార్థము-అనగా అభినయము (నాట్యము) -పదర్శింపవలెను. ఆచార్యుడు కాని, 'పాళ్నికుడు

'పాదుర్భావము 11 కావి, జరిగిన గంథమునుగూర్చి (చళ్నించును. కావున చలితము ఐపారంగ(ప్రదర్శనము కాక, పాఠశాలా (పదర్శనమువంటిది.

నృత్తమున కేవల మవయవచలన ముండును. అనగా నేర, భూ, ముల, హస్త, భజ, వక్షోజ, కటి పాదాంగుళుల చాలనము.

నృ త్తమునకుతోడు గానము, పాఠ్యము, వ్యక్రీకరణము

అనాటి న!

నృత్య మగును.

నృత్య నాట్యములకుతోడు రూపకాభినయము నాట్యాఖి నయ మగును. అవసరము లేనపుడు నృత్య సంగీతములమ విడువ వచ్చును

శ్తీలకు లాస్యము, పురుషులకు కాండవము విధించినారు, నృత్యము భావ్యాశయము, నాట్యము రసాశ్రయము.

రూపఠములు = ఉపరూపకములు

నృ్త్తము నాధారముగా చేసికొన్నది రూపకముగా పరిణ మింప లేదు. నృత్తము రాజ్ఞ పసాదములలోను, 'దేవాలయ ప్రాంగణములలోను నిలిచిపోయినది. ఇయ్యది గణికలకళ. గణీకలవలన రాజకుమారికలు, రాజకుమారులు నృ ్త్తము నభ సించెడివారు వినోగమునక్రై నవీనవిధానము లావిర్భవించినప్పుడు కాలక్రమమున రూపకము లేర్పడినవి. నాట్యాధారములు రూప కములు, నృత్యాధారములు ఉపరూపకములు.

'హేమచందాచార్యుని కావ్యానుశాసనమున, గేయ మను నది నేటి నృత్యము (ఉపరూపకము) ; పాఠ్యమనునది నేటి నాట్యము (రూపకము). అందలి గేయరూపకము అభఖినవ భారతి

8 గీర్వాణ రూపకము లోని నృ త్తకౌవ్యము. గేయమానరూపక మను పేరు ఇందులో నున్నది.

రూపకములు రసాత్మకము అనియు. ఉపరూపకములు భావాత్మకము లనియు భావ్యపకాశన (గ్రంథము స్పష్టముగా జెప్పి, ఉపరూపకములు నృత్య భేదము లవియు రూపకములు నాట్య భేదము లనియు వివరించినది. నాట్యము వాక్యార్థాభి నయాత్మకము, నృత్యము పదార్థాభినయాత్మకము అని ఈ గంధముననే వేరొక చోట నిరూపింపబడినది.

భరతముని రూపకములకు లక్షణము చెప్పి, విభాగము చేయుబయే కాక, ఉదాహరణముగా కొన్ని రూపకములు రచించి నాడు “జామదగ్న్యవిజయ' మనువ్యాయోగము, “కుసుమ శేఖర విజయ'మను ఈహామృగము, “శర్మిష్టాయయాతి" అను అంకము ఈయనరచన లటః నహుషుడు ఇం(దపీఠము నరిష్టించియున్న జ్య అర శ యె శ్‌ అ ప్పుడు తత్సమక్షమున శర్మిషై యయాతి' _పదర్శనము జరిగెనటి.

పిశామహుడు స్వయముగా “సమ్ముద్రమధన' మను సమ వకారమును, "తిపురదాహ' మను డిమమును రచించె నని (ప్రతీతి. ఇం[దధ్వజ మహోత్సవసమయమున “సముదమధనమును, హిమాచలోత్తర భాగమున మహేశ్వరసన్నిధానమున "(త్రిపుర దాహమును' ప్రదర్శించిరట.సరస్వతీదేవి "లక్ష్మీస్వయంవర' నాటక మును రచించెను. ఆమె యానతిచొప్పున భరతమునివలన శిక్షణ నొంది, అప్పరసలు ఇందుని నాటక శాలలో దానిని ప్రదర్శించిరి

భరతముని తరువాత, అనేకులు నాట్యశాస్త్ర విషయములు రచించినవారు కలరు. మన సంప్రదాయ (ప్రకారము వారు కలియుగ

(పాదుర్భావము థి మునకు పూర్వమే వర్డిల్లిరి. వాత్స్యాయనుడు వార్మిగంథముల నుండి యుదాహరణము లిచ్చినాడు. ఆ గంథములిప్పుడుకానరావు.

రామాయణములో, మహాభారతములో నట నట నరక సూ్యత్రధార శబ్దములు కలవు నగరములలోను, నగరులలోను నాటకములు, నృత్యములు బాగుగా జరుగుచుండెడివని వానిలో వర్షింపబడినవి.

రామాయణ కావ్యము నాటకరూపముగా (స్టైటరీకృళ మే) నున్నట్టు హరివంశము వర్షించినది, నేటి రామాయణ పాఠము ఆ కొలముననే ఉన్న దట. రోమపాదుడు, దశరథుడు ఆ నాటకమున బుష్యశ్ళృంగుని రప్పించుటకు శాంతను, గణికలను నియోగించిరి. అనురూపషముగా వేషములు ధరించిన నటులు రామ, లక్ష్మణ, భరత, శ్యతుఘ్న, బుష్యశ్ళంగ, శాంత పాత్రలు అభినయించిరి

గౌతమబుద్దుని కాలమున 'సౌగంధికాహరణము* అను రూపకమును రాజగ్భృహమున ఆయన శిష్యులగు ఉపతిష్య, మౌద్గల్యాయనులు దర్శించిరి.

పాణిని నటస్నూత్రములను పేర్కొన్నాడు. “పాంశర్య శిలాలిభ్యాం భీత నటస్తూతయోః””; “కర్యంద కృళా శ్వాదినిఃొ. శిలాలి కృశాళ్వులు తత్క_ర్తలు.

“కంసవధము', 'బలిబంధము' అను రూపకములను పాణిని రచించె నట! వరరుచి భాణమునే కాక నాట్యళానస్త్రమును గూడ రచించెనవి శ్యామిలకుడు పలికినాడు.

కీీ పూ. 150 సంవత్సరముల (ప్రాంతమున పతంజలి మహర్షి మహాభాష్యము. చేసినాడు. అందు. రెండు పక్షముల

10 గీర్వాణ రూపకము (గ్రాంథికులు అభినయము లేకుండ నోటి మాటలు పలుకుదురు. వారు సొఖికుల వలె అభినయింపరు. ఆయినను పతంజలి కాలమున నాటకములుండెను నటులకు గురువులై, రంగస్థలమును పరి పాలించి, రూపకపప్రయోగములను నిర్వహించెడి వారు సౌభికులు. అందు గానము, నృత్యము, సభాషణము ఉండెడివి. అది నే్యత్రో త్సవమేకాక కర్లోత్సవము. పతంజలి పాణిని మహర్షులకు పూర్వమే గీర్వాణరూపకము లుండెడివనుట విర్వివాదము.

ని రూపక బేధములు

భరతముని 10 విధములగు రూపకములను, 14 విధముల ఉపరూపకములను పేర్కొన్నాడు. ధనంజయుడు తన (గంథము నకు “దళరూపక' మని పేరు పెట్టినాడు. కోహలాచార్యుడు 20, అగ్నిపురాణము 27, శారదా తనయుడు 80, విశ్వనాథకవిరాజు 28, 'వేముడు 20 విధములు చెప్పినాడు. (పధానములై న దళ రూపకములు రసా(శశ్రయములు (వాక్యార్థాలి నయములు); తక్కి నవి భావ్యాశయములు ((పదార్థాభినయములు).

రూపకములలలో నృత్య సంగీతముల బాహుళ్య వైర శ్యములను బట్టి కోహలాచార్యుడు దేశి, మార్గవిభాగము చేసినాడు. (పపిద్ధములై న పదిరూపకములను, నాటిక, (ప్రకరణ్‌క, భాణీక, హస్టిక, వియోగిణీ డిమిక, కలోక్సాహవతి, చిత, జుగుప్సిత చ్మితకాళ, అనువానిని మార్ష్గవిభాగమున జెప్పినాడు. వీనిలో పాటకొని, నృత్యముకాని ఉండరాదు.

దేశ విభాగమున డోంవీక, భణ, (ప్రస్థాన, షిద్గక, భణీక, (పేరణ, రామాక్రీడ, రాగకొవ్య, హల్లీస, రాసకములను పేర్కొ. న్నాడు. ఈ తుది యేడును సుకుమార ఉద్దత నృత్యములు.

దత్తిలుడు సట్టక, తోటక, గోష్టి, బ్లీందక, శిల్పక, (వేకణ, సల్లాపక, హల్లీస, రాసక, ఉల్లాస్య, (శ్రీగదిత, నాట్య రాసక, దుర్మల్లి, |ప్రస్పాన, కౌవ్య, లాసిక అను 16 విధములు పేర్కొన్నాడు. వీనిని బట్టీ సామాజికుల యెదుట (పదర్శించున వన్నియును రూపకము లని సామాన్యముగా నన్నారు. “తేషాం రూపక సంజ్షాఒపి (పాయో దృళ్యతయాక్వచిత్‌” అని శారదా తనయుడన్నాడు.

12 గీర్వాణ రూపకము రూపక సామాన్య లక్షణములు

గీర్వాణరూపకములను లాక్షణికులు వివిధముగా విభాగించి నారు. తన సాహిత్యదర్పణ (గంథమున విశ్వనాథకవి రాజు రూపకములు పది యనియు, ఉపరూపకములు 18 అనియు విభజించినాడు.

నాటకము

ఇందు 5 _ 10 అంకము లుండును. వస్తువు (వ్రసిద్రము నాయకులు దివ్య, వీరపురుషులు. $5 సంధులు, 4 వృత్తులు, 84 అంగములు, 88 లకణములు నుండును, నాయకుడు రాజర్షి కొని, దివ్యుడు కౌని, దివ్యాదివ్యుడు కాని కావలెను. _పధానరసము శృంగారమో, వీరమో యగును. నిర్వహణమున అద్భుతరస ముండవలెను. నాటకము గోపుచ్చకమమును అనుసరింపవలెను; అనగా, [కమముగా అంకములు పొట్టివి కావలెను నాటకమున 4 పతాకొస్ట్థానము లుండవలెను. [10 అంకము లున్నచో మహా నాటక మనబడును. అభిళ్టానశాకుంతలము నాటకము బాలరామా యణము మహానాటకము.

(ప కరణము

ఇది నాటకమువలె నుండును. వస్తువు లోకవృత్తము, కవికల్పితము (పధానరసము శృంగారము. నాయకుడు (బాహ్మ ఖుడో, అమాత్యుడో, వణిజుడో కావలెను, ఆతడు ధీరశాంతుడు. నాయిక కులస్త్రీ కాని, గణీక కొవి, ఇరువురు గాని కావచ్చును. 10 అంకము లుండును.

రూపక బేధములు 18 థాణము ఒకే అంకము. వివిధ సంఘటన లున్నను సంబంధ ముండనక్కర లేదు. ఇతివృత్తము కల్పితము, ముఖనిర్వహణ సంధు లుండవలెను. ఉదాహరణము _ “లీలామధుకరము". వ్యాయోగము ఒకే అంకము. కథ పసిద్ధము. శ్తీపాాతలు తక్కువ. నాయకుడు (ప్రసిద్దుడు; ధీరోద్దతుడు కావలెను. హాస్యళృంగారములు (పధానరసములు. శాంతముకూడ నుండవచ్చును. సమవకారము వివిధ విషయములు “సమవకీర్య_న్హే-. కథ (ప్రసిద్ధము. ఇందు దేవాసురు లుందురు. ఉదాహరణములు-సముదమథనము, అబ్రిమధనము, పయోధిమధనము. 4 అంకములు, డిమము శ ఆంకములు. (పసిద్ధకథ రౌ(ద్రము (పధానరసము. నాయకులు దేవ, యక్ష, రాక్షఫ, నాగాసురులు. ఉదాహరణములు-_ (తిపురదాహము, తారకోద్దరణము, వృషతోద్దరణము, వీరభ్యద విజ్బృంభణము, మన్మధోన్మథనము. ఈ హామృగము వృత్తము మిశ్రము, కొంతటప్రసిద్ధము. కొంత కల్పితము కావలెను. నాయక (ప్రతినాయకులు దేవ, మానవులు కావచ్చును.

క గీర్వాణ రూపకము ఆరుగురు నాయకులు ఉండవలెనని కొంద రందురు. ఉదాహరణ ములు - ఊర్మిశేఖరవిజయము, మాయాకురంగిక, వీరవతీ విజయము. అ౦కము

ఒకే. అంకము. ప్రాకృతనరులు నాయకులు. రసము కరుణము. దానిసృష్టి ఉక్కా.౦తము. ఉదాహరణములు _ శర్మి ష్రాయదాతి, కరుణకందలము, గంగాభగీరథము, శక్తిరామా నుజము.

వీథి

ఏకాంకము. వివిధ భావములతో గూడి వీథివలె నుండును. ఇందు 18 ఆంగములు. ఉదాహరణములు- ఇందు లేఖ, మాలతిక, వకుళవీరిక, కామదదత్త, (_పేమాభిరామము

[శపహననము

ఏకాంకము. కల్పిత కథ. అతిసామాన్యప్యాతలు. హాస్య రసము. వివిధ వేషములు, వికృతవేషములు (పదర్శింపవచ్చును. ఉదాహరణములు _ కందర్సకేళి (శుద్దము); ధూర్హచరితము (సంకీర్ణము.

ఉపరూపకములు

1. నాటిక: శుద్ధనాటిక, (పకరణిక (నాటక (పకరణములకం బె భిన్నము కాదు. ఉదాహరణము _ రత్నావళి. శీ, (తోటకము: 5, 8, $, అంకములు. ఉదాహరణము -_ వ్మికమోర్వశీయము.

ఈూపక బేధములు 15

తీ, గోప్పి ఉదా. రై వతమదనిక.

శీ, సట్టకము ; ఉదా. అఆనందనుందరి, కర్పూరమంజరి.

6. నాట్యరాసకము : ఉదా. నర్మవతి, విలాసవతి.

7. ప్రస్థానము : ఉదా. శృంగారతిలక.

8. ఉల్లాప్యము : ఉదా. దేనీమహా దేవము, ( దేవీ మహోదయము), ఉదా త్తకుంజర.

శి. కావ్యము : ఉదా. గొడవిజయము, న్నుగ్రీివ భేలనము, యాదవో దయము

9. (పేంఖణము : ఉదా. (తిపురమర్షనము, నృసింహవిజయము,

10. రాసకము ; ఉదా. మేనకాహితము.

$1. సల్లాపకము ః ఉదా. మాయాకాపాలిక.

12. భ్రీగదితము : ఉదా. రామానందము, (క్రీడారసాతలము.

13. శిల్చకము : ఉదా. కనకవతీమాధవము.

14. విలాసిక,

15. దుర్మల్లికౌ : ఉదా. విందుమతి.

16. ప్రకరణి.

17. హల్లీసము : ఉదా. శేలీరై వఠకము,

18. భాణిక : ఉదా. వీణావతి, కామదదత్త, దానకేలికౌముది.

కారదాతనయుని విభాగము

19. పారిజాతలత : ఉదా. గంగొతరంగిక.

20. కల్పవల్లి ; ఉదాం మాణిక్యవల్సి క్‌.

21. డోంవిక: ఉదా. గుణమాల, చూడామణి.

22. భాణము :; నందిమతి, శృంగారమంజరి.

తి రూపకశబ్దము

“రూప్‌ ధాతువునుండి రూపకళబ్దము నిష్పన్న మయినది. ప్రాచీన వాజ్కయములో దీని యర్థము సుస్పష్టము కాలేదు. అళోకచ(క్రన్నర్తి వేయించిన శిలాశాసనములలో నాలుగవదాని యందు, రూపకళబ్దము కలదని కోనో (51201 [0010౪7 మహాశయుడు (వ్రాసినాడు. దీనినిబట్టి ఛాయా నాటకము లున్నట్లు సమ్మతింపవచ్చును కీత్‌ (352115) రూపక శబ్దమునకు (పేక్షణీయ (ప్రదర్శనము అర్థమని భావించినాడు. సుశీల కుమార దేవ మహోదయుడు కూడ దీనికి సమ్మతించినాడు పూర్వకాలము ననే (ప్రచారమందున్న తోలుబొమ్మ లాటయని కీత్‌ భావము. (తిపిటకములోని థేరగాథలో 'రూప్యరూపకము' అనుమాట కలదు. ఈ శబ్దమునకు పూర్వమాకావ్యములో తోలుబొమ్మలాటకు సూచన కలదు, 'మిలిందపన్లో' అను మహాగంథములో రూపదక్ష శబ్దమున్నది ఈ మాట కళలో నేర్చరినిగూర్చి చెప్పినది. ఏదో కళా_పదర్శనమని తొలుదొ_ల్త రూపకశబ్దమున కర్థ్‌ము. (శ్రమముగా దృళ్య (పదర్శనమునకు గూడ ఈ శబ్దమే పయోగింప బఐడినదని తోచును. నాట్యకాస్త్రమున దశరూప సమాసపదము ఆరు పర్యాయ ములు ఈ యర్హమున కానవచ్చును. ఆ (గంఠమునందే రూప శబ్దము గోచరించినను రూపాభాసమవి కాని, సౌందర్యమని కాని కాత్సర్యము. సప్త రూప శబ్దము అయిదుసార్లు కానబఐడినను దాని యర్హము నిర్ణయించుటకు వీలుగాకున్నది పూర్వరంగ (పసంగములో వాడుటచే 'సప్తరూపకము' నాటక (ప్రదర్శనమున (ప్రత్యేకాంగము కావచ్చును నాట్యశాస్త్రమున దశరూపళబ్రము నాటక (ప్రదర్శనము నుద్దాటించుచున్నది.

రూపకళశబ్లము 17

"రూపవతి" మొదలగు శబ్రములు నటులకు సూచనలుగా (3463 ౨1220110%5$ ఉపయోగించి నప్పుడు ఒకానొక భావమునో, స్పితినో, బహిరంగముగా చూప్పనట్లు నటించుట యవి యర్ధము.. నాటకములలోని “నట్‌ “రూప్‌ 'అభి-(-నీ,'-వీని రూపములగు 'నాటిత కేన, నాకేను నాటయతి, రూపయతి, రూప యిత్వా," మొదలగు వానిని ఉపయోగించినప్పుడు నటులకు సూచనలే యని భావింపవలెను. రూపధాతువు (పాచీన నాటకముల లోను, అనగా దశరూపక (గంథమునకు పూర్వమునకు, "నాట్‌. అభి -|-నీ' అనునవి తదనంతర రచనలలోను మ్మాతము కాన వచ్చును.

(ప్రాచీన నాటకములలో భాసుని స్వప్నవాసవదత్తమందు ఒకమారును, చారుదత్తమునందు ఒకసారియును; “నాట్‌ ' కన ఐడును. “రూప్‌ భావనాటకములందు కానరాదు. కాళిదాసుని మాలవికాగ్ని మిత్రమున '*'రూప్‌ నాట్‌ ధాతువులు సమముగా 5 మారులును; వ్మికమోర్వశీయమున “రూప్‌ 10 పర్యాయము లును, 'నాట్‌' 12 పర్యాయములును; అఖిజ్తాన శాకుంతలమున రెండు ధాతువులు సమ్మముగా 1! సారులును కానబడును. తక్కిన రూపకములలో గోచరించు 'విరూప్య” శబ్రము'బాగుగా గమనించి," అనునర్ధమునే సూచించును. 'మదనబాధాం నిరూప్య'" అను తావున "విరూప్య' అము అవ్యయమునకు బహిరంగ (ప్రదర్శన మే అర్థము.

కొముదీమహోత్సవ నాటకమున “నాట్‌' ఒకసారి, “రూప్‌" రెండు సారులు (పయోగింపబడీనవి. (శ్రీహర్షుని నాటకములు మూడింటిలోను “నాట్‌ మా[శశ్రము గోచరించును. మ త్తవిలాస (పహసనమున “రూప్‌ మాత్రమున్నది. ఉ_త్తరరామచరిత్ర నాటకమున "రూప్‌ ఒకసారి (ప్రయోగింపబడినది. ఆశ్చర్య

2

18 గీర్వాణ రూపకము చూడాముణీలో "నాట్‌ రెండుమారులు, “రూప్‌ 128 మారులును;ః ము(దారాశసముస “నాట్‌ ' ఒకసారియు; వేణీసంహారమున “రూప్‌* రెండు మారులును; ధూ_ర్తవిటసంవాదమున “రూప్‌” ఒక సరాళ్ఞి యమును ఉపయోగింపబడినవి ఇవి యన్నియును దశరూపకము నకు (క్రీ. శ. 8974-85) పూర్వమే రచింపదిడినవి. సంశయాస్పద మగు పార్వతీ పరిణయ నాటకమున “రూప్‌” 4 సారులు, “నాట్‌” 8 మారులు (ప్రయు క్రము లయినవి. ఇక దళశరూపకౌానంతరము రచింపబడిన వానిలో “నాట్‌ మాత్రము గోచరించును.

దీనినిబట్టీ దశరూపకానంతర కాలమున *“రూన్‌ ధాతువు పోయి, "నాట్‌" ధాతు వేనిలిచినట్లు తోచును. రూపకము నాటక జాతిపరముగా వ్యా ప్తిలోనికి వచ్చినది. దశరూపక (గంథానంతర కాలమున నాటకములలోని (ప్రస్తావనలలో రూపకము జాతివాచ కముగా నుపయోగింపబడినది నాట్యశాస్త్రములో రూపకళద్దము జౌతిపరముగా లేదు. అభినవ భారతిలో (8. శ. 07-101) జాతిపరముగా నున్నది. నాటకజాతి పరముగా నాట్యము, కొన్ని యెడల రూపకము అను శబ్దములు కానబడును.

పూర్వకాలమున బహిరంగముగా శదర్శించుట యను నర్ట్‌ మున నాటధాతువును, నాటకమునకు నాట్యశబమును ఉపయో గించెడి వారు. “రూప్‌” కౌల్మకమమున ధాతువుగాను, సుబంతము గాను వ్యాప్త మయ్యెను. రమారమి సహస్రవర్షముల కాలము “రూప నాట' ధాతువులు (వచలిశతములయినను, తుదకు 'నాటి మాత్రమే మిగిలినది. కాని 'రూప' రూపకముగా పరిణమించి, నాట్యశబ్రమును (తోసిపుచ్చి, తానేమిగిలినది. క్రీ, శ. తొమ్మిది, పది శతాబ్దాలలో రూపకము జాతివాచకమయినది.

4. నృత్తాదికము

నృత్తము := ఒకనికి భావోదయ మగును. ఆతడు దానిని సంబాళంచుకొన లేక తనకరచరణొదులు కదలించును ఆతని కన్యుల విషయమై యాలోచనము లేదు. ఆత్మసంతృప్రికై యతడు గంతులు వేయును ఇది నృత్తము. ఈ కళ ఆత్మాశయము, బిడ్డ యాదృచ్చికముగా గంతులు వేయుట నృ త్తమున కుదాహరణ ముగా జెప్పవచ్చును

నృత్యము :_ యాదృచ్చికముగా నుండు భావప్రదర్శనము అన్యులకు భావస్క్సోకరముగా నుండు నని (గహించి నప్పుడు అయ్యది (కమబద్ధము కావలసి వచ్చును. తనయానందము చన్యులకు నిరూపింప దలచినపుడు నటుడు చేయ్యుపదర్శనము నృత్య మగును. ఇందు సాధారణీకరణ మను గుణము కలదు. భావదర్శనములో నటుడు సంగీత మపేకించును. నటునకు గలిగిన భావమును నృత్యము వలన సామాజికులు (గహింతురు. సామాజికుల కాభావము కలుగ నక్కరలేదు కౌవున ఈ కళభావా శయమై కొలదిగా విశ్వజనీనత్వము గాంచును.

నాట్యము := నటుడు భావావేశము చెంది, అభినయమున దానిని వ్య క్షీకరించు నప్పుడు సామాజికులుకూడ తన్మయత్వము నొందుదురు. ఒకానొక న్నర్తకి రాజసన్నిధానమున నాట్యము చేయుచు, భుచిత్తమున ననురాగ మంకురింప జేయదలచి, నాచ్యము చేయునపుడు రాజుచిత్తము భావ్మోదిక్త మగును, ఇయ్యది నాద్యము. ఆత్మాశయత్వ మిందు స్వల్చ్పముగను, అన్యాశయత్వము విశేషముగను గోచరించును, మాలఏకౌగ్ని

లగ గీర్వాణ రూపకము మిత్రములోని చరిత మిట్టిది, నాట్య సర్వస్వదీపిక లోని వివిధ నాట్యము లీజాతిలోనివి.

ఇంతియే కొక వేరొక కళకూడ కలదు. సీతారాముల వియోగము నొకొనొక నటుడు వ్య క్షీకరింప దలచినచో సామాజి కుల యెదుట నేర్పుతో (ప్రదర్శనము చేయును. సామాజికులు నటుని భావమునే పొందుదురు. దీనికై నటుడు నాట్యమునే కౌక ఆహార్యమును గూడ (౨255) నవలంవించును. అప్పుడు రూసము నాట్యముతో గలిసినది. అదివరలో విడిగా నుండెడి కళ నాట్యముతో కలిసి రూపము, (క్రమముగా రూపకము అను "పేర్లు పొందినది రూపకము రమారమి వేయివత్సరముల (కిందట నిర్తీతమయినది.

ణి

అంతకు పూర్వము నాటకమునకు నాటక, నాట్యదాప శబ్దములతో వ్యవహార ముండెడిది. కాలక్రమమున రూపకము జాతివాచకమై. నాటకము రూపక భేదమయినది. “అవస్టాను కృతిర్నాట్యం రూపం దృళ్యతయోచ్యతే. రూపకం తత్ప్సమారో పాత్‌”, అను దశరూపకములోని లక్షణమును తరువాత లాక్షణికు లవలంవబించినారు.

సంగీత, కావ్య, (పేక, సమాజాది శబములు ఈ కళను మొత్తముమీద సూచించినను, ఇందలి (పతేకాంగములనే నిర్జా రించినవి. సంగీతమున గానము హెచ్చుగా నుండును, కావ్యమున పద్యగీతికలు మెండు. (పేక్షలో దర్శనీయ విషయములు మెండు. సమాజము అళోకుని శాసనములలో ఏదో (_పదర్శనమును (52202401%) సూచించును. ఈ శబ్దము లన్నియు సామా "న్యార్థమున సంధికాలమున వ్యవహారములో మండెను.

నృ క్రాదికము ౪1! పూర్వకాలమున నాటక (ఫదర్శమున కింకొక శబ్ద ముండె డిది. వరరుచి విరచితమగు 'ఉభయాలి సారికి లో,

“క్ససుమపుర పురందరస్య భవనే పురందర విజయం నామసంగీతకం యథారస మఖినేతవ్యమ్‌” అను దానివలన సంగీతక శబ్దమునకు నాటక (ప్రదర్శనమను ఆళశయమున్నట్లు తోచును భగవదజ్ఞుక (ప్రస్తావనలో సంగీతక శబ్దమున్నది, ఈ యర్ధముననే కావ్యముపయోగించినట్లు _నాట్యశాస్త్రములోని “నటీసంళ్ఞాపి తేకావ్యే" అను వాక్కుపలన స్పష్టమగును.

మ టా లాలా న గ్‌ టాం నం వ అ ఎ సీం డగ) ల లీ” | చు * క

గర. రూపక బేధవులు

నాట్యశాస్త్రము ;- నాటకము, (ఫకరణము, అంకము, వ్యాయోగము, భాణము, సమవకారము, వీథి, (పహసనము.. డిమము, ఈహామృగము- వీనిని అంగీకరించినది. అంకమునకు: ఉత్‌సృృషికాంకము అను సేరుకూడ కలదు. నాటక (పకరణముల సమ్మేళనము నాటియని చెప్పబడినది.

అగ్నిపుూణము :- పై జెప్పినవే కాక దీనియందు [7 విధముల ఉపరూపకములు సూచింప బడినవి నాటక శీర్షిక్యకింద మొత్తము 10-0-1722

దళరూపకము :. ఇందు 10) రూపకములలో నాటకము. (క్రింద నాటిక చెప్పబడినది. భరతుని “నాటి దీనిలో నాటిక యయినది

కావ్యాను శాసనము ;= నాటీక, సట్టము కలిపి, యిందులో 12 రూపకములు చెప్పబడినవి.

నాట్యదర్పణము :- నాటిక, (పకరణి కలిపి మొత్తము: 12 రూపకములను చెప్పి, “నాటక (పకరణయోః ప్రాధాన్య మాహః;ః అంక ఇతీ ఉఊళ్‌ సృృష్టికాంకో నపున రవస్థా సామాన్యాది రూపః అన్నది. నాటక ఆపకరణములకు నాటిక (వకరణి అంతర్భాగములనియు, నాటక (వకరణములు (పధానములనియు, భావించినది.

భావ్యపకాశనము :-నాట్యశౌస్త్రమున చెప్పిన 10) రూపకము. లను అంగీకరించి, నాటక(ప్రాధాన్యమును స్పష్టీకరించినది. నాటకం (పకరణముల _మ్మిక్షణము నాటిక యని భావించినది.

రూపక బేధములు లి

రసార్హవ సుధాకరము :- ఇందును 10 భేదములు కలవు, కొని నాటకమే అన్నిటికిని (పకృతి.

(పతాపర్ముదయళో భూషణము ;=నాటికను మా(తముదాహ రింప లేదు

సాహిళ్యదర్చణము *= ఇందు పది బేధములు కలవు. నాటిక మా్యాాతము ఉపరూపకములందు జేరినది. సాహిత్యదర్పణ (ఫకారము కొందరు నాటికను, (పకరణిని ఉపరూపకములలో జేర్చినారు.

భగవదజ్ఞుకమున (క్రీ. శ. ” శతాబ్టి) ఇట్లున్నది :- “అధతు నాటక్టపకరణోదృవాను, వారు ఈహామృగ, డిమ, సమవకార, వ్యాయోగ, భాణ, సల్లాప, వీథీ, ఉత్సృష్టికాంక, (వహసనాదిషు దశజాతిషు. ..”

దీనివలన (పత్యేకవిభాగము తెలియవచ్చుచున్నది తక్కిన వానికి (ప్రకృతిగా నాటక, (పకరణము లున్నవి. సల్లాపము, వారము (ప్రధానరూపకములలో లేవు సల్లాపము మాత్రము ఉపరూపకములలో నున్నది. వార మెచ్చటను రూపక్మసకారముగా గానవచ్చుట లేదు. ఈ సందర్భమున కె హెచ్‌. ధృువ మహా శయు డిట్లు (వాసినాడు.

నాట్యవారళబ్రము భావ్యపకాశనమున కలదు. వాసవదత్తా నాట్యవారమను నాటకమును నాట్యదర్చ్పణము పేర్కొన్నది. వాసవద త్రానాట్యధార సుదింధు విరచిత మని అభినవ భారతి వలన తెలియుచున్నది. దండి రచించిన అవంతి సుందరీకథా (ప్రారంభ మున దీని (ప్రస్తావన కలదు. సుబంధువు మౌర్యచందగు ప్త, విందుసారులకు మంథత్రియవి హేమచంద్ర సూరి చెప్పినాడు:

న! గీర్వాణ పహవకము *ఆనయా ఆర్యయా చంద్రగుప్త బిందుసారాదయః ఆపి సంగృ హ్య నే ఇతి” అవి అభినవ భారతి ఈ నాట్యధారను సూచించు చున్నది. నాట్యధారా వార శబ్రములలోని నాట్యశబ్రము నటించు టను చెప్పును నాట్యవార మనగా అంకసముదాయము; నాట్యధార యనగా అంకపరంపర, ఈ రెండు పదములు నాటకమునకు సమానములు. [క్రీ, పూ, నాల్గవళ తాబ్టికే ఈ పదము లుపయోగింప బడినవి భగవదజ్జుకములోనున్నట్లు ఏక శేషవారము ఉచితముకాదు.

ఇందు వారము రూపకబేధముగా తోచును. ఇయ్యది నాట్యశాస్త్రమునకు సమ్మతము కాదు.

భగవదజ్ఞుకమున పేర్కొన్న 10) (పకారములే కాక నాటకమును, _పకరణమును (గహించినచో 12 (ప్రకారము లగును కౌవ్యానుశాసన, నాట్యదర్పణముల సంపదాయము, దీవి సంప్రదాయము సమాన మనిపించును,

ళగవదజ్ఞుకము, నాటకమును, (పకరణమును జాతివాచ కములుగా (గహించిన క్షే, యితర _గంధములుకూడ (గ్రహించి నవి, అభిజ్షానశాకుంతలమందలి (ప్రస్తావనలో నాటక, (ప్రకరణ ములు ఖినార్భమున వాడబడినవి. అందులో స్యూతధారుడు “కతమత్‌ (ప్రకరణ మాశ్రిత్య” అన్నప్పుడు (_పకరణము రూస కమునకు సమానముగా సూచించినాడు, 'కతమత్‌' వలన (_పకరణ బేధము లున్నట్లుకూడ స్ఫురించును. తాను నూతననాటకమును (పమయోగింప నున్నట్లు చెప్పుబచే, నాటకము (పకరణబేధ మని పించును. శ్యూద్రకువి పద్మ(ప్రాభృతక భాణమున కుముద్వతీ (వకరణమును గూర్చిన (ప్రస్తావన రెండు సారులు కౌనబడును. “కముద్వతీ(ప్రకరణ భూమికా. ..కిం (బ్రవీషి? నాటక భూమికా

రూపక దేధములు లిక్‌ ఇతి ..ఠుముద్వతీ (పకరణే” దీనిలో (ప్రకరణ, నాటకములు చాతిపరములు,

భాసుని (ప్రతిజ్ఞానాటకములోని (సస్తావనలో సూదత్రధారుడుఎ “తత న్తవ గీత ప్రసాధితే రంగేవయ మపి (పకరణమారభామ హే” అన్నారు. ఇందు _పకరణ శబ్దమును పారిభాషికముగా ఆపించు టకు వీలులేదు.

ఒక కాలమున నాటక, పకరణ శబ్దములు జాతివాచకము లని తెలియవచ్చుచున్నది.

అగ్నిపురాణమున 828 అధ్యాయమునకు నాటక నిరూపణ మని పేరు. ఇందు నాటకళబ్దము జాతివాచకము, నాట్యదర్చణము, భావ్యప్రకాశనము, రసార్ధవ నుధాకరము నాటకము, (ప్రకరణము మిక్కిలి _పధానములని భావించినవి.

6. లతణషము ఇతివృత్తము

రూపకవిభేదమునకు హేతు వగు వానిలో ఇతివృత్త మొకటి. (ప్రథ్యాతము, ఉత్పాద్యము, మ్మిశము అని యిది మూడు విధములు. పురాణ, ఇతిహాస, (పసిద్ధమైనకథ (వభ్యాతము. కవి కల్పించినది ఉత్చాద్యము. ఈ రండింటి కలయిక మ్మిశ్రము.

సంధులు

ఒకానాక _సయోజనముతో గూడిన కధకు అవాంతర (పయోజనముతో గల సంబంధమునకు సంధి యని పేరు. ఇట్టివి పంచసంధులు కలవు.

1. ఆరంభ, వీజసంబంధమున ముఖ సంధి.

2. ప్రయత్న, బిందు సంబంధమున (పతిముఖ సంధి.

తిం (పాప్యాశా, పతాకల సంబంధమున గర్భసంధి.

శీ నియతా్పి, '(పకరుల సంబంధమున విమర్శసంధి.

5. ఫలాగమ, కార్యముల సంబంధమున నిర్వహణ సంధి.

ఈ విధముగా సంధు లేర్పడుచుండును, విమర్శసంధికి అవమర్శ సందియనియు, నిర్వహణ సంధికి ఉపసంహృతిసంధి యనియు నామాంతరములు.

బీజ విందు పతాకా (ప్రకరీ కార్యము అనునవి ఆయిదు అర్భి (ప్రకృతులు.

ఆరంభ యత్నప్రాప్త్యాశా వియతా ప్పి ఫలాగమములు అనునవి పంచావస్థలు.

లక్షణము వ

ఈ రెండు రకములు యధాసంఖ్యముగా జేరి పంచసంధు లేర్చడుచుండును

ప౦బచావ స్ట్‌ లు

ఆరంభము : ఈ (ప్రయోజనమును సాధింతు నని నాయకుడు అవలంవించు పూనికయే ఆరంభము.

యత్నము : ఫల్నప్రాప్రివిషయమై మిక్కిలి పూనికతో, త్వరతో, జేయు వ్యాపారము యత్నము. దీనికి (ప్రయత్నమను నామాంతరము కలదు. (ప్రకృష్ణమైన యత్నము ప్రయత్నము.

పాషప్తాశః ఫలము లభించునో అలభింపదో యను ఉపాయ-అపాయశంకలతో కార్యఫలలాభము నిశ్చయము కానిచో పాప్వాశ.

నియత్తొ్తి : కౌర్యమున కడ్డముగా దోచిన యపాయ ములు తొలగిపోవగా ఈప్సి తార్జముతస్పక లభించునను నిశ్చ యము నియతా ప్రీ.

ఫలాగమము : ఏ ఫలము లభింపవలెనని నాయకుడుపూనిక పజ్టైనో ఆ ఫలము సంపూర్ణముగా లభించుట ఫలాగమము,

ఇర్ష అ ర్‌ (పరృతులు

వీజము : (పధమమున కొలదిగానుండి, (క్రమ (క్రమముగా నాయక, ఉపనాయక, (పతినాయకుల కథాంశములతో విస్తరిల్లి ఫలమునకు హేతు వగునది బీజము.

బిందువు :; (పధానకథకు ఆ(ప్రధానవిషయములవలన విచ్చే చము కలుగకుండ జూచునది బిందువు. జలముపై తై లబిందువు

గ! గీర్వాణ రూపకము అవిచ్చిన్నముగా వ్యాపించునట్లు బిందువు కధాంశమును అవిచ్చి న్నము చేయును. పతాక : (పధానకథకు అంగమై, పోషకమై, కొంతవరకు (ప్రధానకథకు తోడ్చాటుగా వ్యాపించు ఇండకథ (ఉపకధ) పతాక, ఫ్రకరి : పతాకవలె (ప్రధానకధతో బహుదూరము వ్యాపింపక కొలదివరకే సాగునట్టి ఉపకథ (ప్రకరి, కార్యము థ్‌ యధానఫలము విర్వహించు తుదికధావయనము కార్యము. పంచ న౦ధులు ముఖనంధి -- అంగములు వివిధ (వయోజనములకును రసములకును కౌారణమగు వీజసముత్ప త్తి ముఖసంధి. ముఖసంధికి 12 అంగములు. సంరికి ఉపకరించు కధాంశరూపమైన యవయము అంగము 1 ఉపకేపము. ? పరికరము 8 పరిన్యాసము శీ విలోభనము ర యుక్తి 6 పాపి ? సమాధానము 8 విధానము $ పరిభాననము 10 ఉద్భేదము !! భేదము 12 కరణము.

1. ఉపక్షేపము : (ప్రధాన ఫలానురూసమైన వీజమును అవాపము చేయుట. 2 పరికరము : ఉపక్షిప్తమైన వీజమును విస్తరి ని జేయుట. శీ. పరిన్యాసము :; ఆ వీజము లక్షింప ఐడునట్లు వ్యక్తము చేయుట.

లక్షణము వరి 4. విలోభనము : వీజగుణములను వర్ణించుట. 5. యుక్రి : వీజ్వపయోగమున సిద్ధికి తగిన యుపాయము నాలోచించి నిర్ణయించుట. 6. పపాపప్తి: వీజ్ఞపసంగమున గలుగు సుఖలాభము. 7. సమాధానము : వీజసన్నిధానము. $. విధానము : బీజాను గుణముగా (పథాన శ్తీ పురుషుల దర్శనా దర్శనాదులు సుఖదుఃఖ కౌరులగుట. $. పరిభావనము : వీజవిషయమున కలుగు నాశ్చర్యము. 10. ఉద్బేదము : వీజవిషయమై రూఢముగా నుండు రాగ (కోధాదులను (పకాశింపజేయుట. 11. భేదము ; బీజమునకు వలసిన యుత్సాహమిచ్చుట. 12. కరణము : వీజవిషయము సఫల మగుటకై తగు భవిష్యత్కా. ర్యము 'పారంభించుట. “ పీవిలో ఉపకేప, పరికర, పరిన్యాస, యుక్తి, ఉద్భేద, సమాధానములు తప్పక ఫయోగింపవలసినవి. తక్కినవి యధా సంభవముగా (ప్రయోగింపవచ్చును. పతిముఖ న౦ధి ఆంశమున కనబడి, ఆంశాంతరమున కనబడకున్న బీజము (వపకౌశించుట (_పతిముఖసంధి. బిందు ప్రయత్నములకు తగినట్లు యీ సంధిలో [18 అంగములు. 1, విలాసము 1. పరిసర్పము 8. విధూననము 4 శమము క్‌, నర్మ 6. నర్మద్యుతి ?. పగమనము 8. విరోధము $8. పర్యు

శ0 గీర్వాణ రూపకము పాసము 10. వ్యజము 11. పుష్పము 12. ఉపన్యాసము 18. వర్త సంహారము. [. విలాసము : నాయికానాయకులకు గలుగునిచ్చ. 2. పరిసర్పము : కనబడి, తోడనే అదృశ్యమైన బిందు రూప వీజము ననుసరించుట. 8. విధూతిము : అనిష్టవస్తువును (తోసివేయుట, శ. శమము :; ఆరతిశాంతి నొందుట. 5. నర్మము : వీజమునకు సంబంధించిన హోాస్యవాక్కు. 6. నర్మద్యుతి : పరిహాస వాక్కులచే (పకటమైన అను రాగమువలన కలిగిన్న పీతి. 7 తగమనము : నాయికొ నాయకులు దూతికావిదూష కాదులతో చేయు (వ్రసంగములో పరస్పరానురాగ (పకటనము 8. విరోధము : ఏదోవ్యాజమున అభీష్టారమున కవాంత రము కలుగుట, 9. పర్యుపాసము : (ప్రియులు కినుక చెందినపుడు వారిని వేడుట 10 వజ్రము : (పియజనసమక్షమున పరుషమాడుటి. 11. పుష్పము : నాయికా నాయకుల వలప్పును దెలుపు మధురవాక్యనై పుణి. [2 ఉపన్యాసము : వలవు గొలుప్పు చతురవాక్య ధనము,

ఇఅక్షోణము ల! 18. వర్షసంహారము :ః ఎల్లరు వీజానుగుణముగా (పసం గించుటచే వీజ ముద్గతమగుటి. వీనితో పరిసర్ప, (ప్రగమన, వజి, ఉపన్యాసములు ఉపధానములు. గర్చస౦ధి 'పావ్వెశా, పతాకాను గుణముగా అంగములను (పయో గింపవలెను ముఖసంధిలో ఉపక్షిప్తమైన బీజము (ప్రతి ముఖ సంధితో వ్య క్రావ్యక్తముగా నుండగా దాని నన్వేషించుట గర్భసంధి యగును దీనిలో పతాక ఉండితీరవలెనను నియమము లేదు. పతాక లేనియెడల దానికి మారు వీజ బిందువులతో నొకదానిని (ప్రమోగింప వలెను, అంగములు ; 1. అభూతా హరణము 2. మార్గము 8 రూపము 4, ఉదాహృతి ర్‌ (క్రమము 6. సయ్యగహము 7, అనుమానము 8. తోటకము 8. అధిబలము 10. ఉద్వేగము 11. సంభమము 12. ఆకేపము,

1. అభూతాహరణము : (ప్రకృత కార్యమున కుపకరించు మోస కృత్యము లై మార్గము ఫ్‌ యధార్ధమును చెప్పుట. 8 రూషము : నిజస్టితి అన్యులకు దెలియునేమో యను సందేహమును దెలుపువాక్కు, శ. ఉదాహృతి ; (పకృతమునకు [ప్రాధాన్యము కలుగు నట్లు పలుకుటి.
2. [క్రమము ; కోరినకోరిక చెల్లించుకొనుటి.

82 గీర్వాణ రూపకము 6 సంగ్రహము : (పకృతకార్య సాధనకు అనుకూలించు సామవాక్యాదులు 7, అనుమానము :ః ఆయాచిహ్నాములవలన విషయము నూహించుట 8. తోటకము : కోపసంభమములతో గూడిన పలుకు. $. అధిబలము ; ఇష్టజనాతి సంధానము (ఇష్టజనులను వంచన చేయుట) 10. ఉద్వేగము : శ్యతువుల వలన భయము. 11. సం్టభమము : సంశయము, భయము కలుగుట 12 ఆక్షేషము : ఈప్పితమైన బీజార్ధ (ప్రకాశనమునకు యత్నించుట వీనిలో అభూతాహరణ, మార్గం తోఏక, అధబల, ఆకేపనులు ముఖ్యములు, విమర్శ (అవమర్శ) సంధి దీనికి 18 అంగములు నియత్సాప్తి, (ప్రకరుల కనుగుణ ముగా వీనిని _పయోగిళకపవలెను (కోధ వ్యసనాదులచే గర్భసంధి యందు (ప్రకాశించిన వీజార్హమునుగూర్చి చేయు పర్యాలోచనము విమర్శసంధి. 1 అపవాదము 2 సంఫేటము 8. విద్రవము 4 ద్రవము శ. శక్తి 6. ద్యుతి ? _పనసంగము 8. ఛలనము $. వ్యవసా యము 10 నిరోధము 1! _పరోచనము 12 విచలనము. 18. ఆదానము

లక్షణము న!

1. అపవాదము :; దోషములను చూప్పట. £. సంఫేటము ; కోపముతో మాటాడుట.
2. వ్నిదవము : మరణించుట, బంధనమున బడుట. శ. (దవము : గురుతిరస్కారము. 5, శక్తి: వైరము శాంతించుట.
3. ద్యుతి: భయపెట్టుట, ఉ ద్వేగపెట్టుట.
4. యపసంగము :; పెద్దలను పొగడుట.
5. ఛలనము ; అవమానించుట. $, వ్యవసాయము : నిజళ కిని ప్రశంసించుకొనుట.
6. విరోధము : కుపితుల పరస్పర ధిక్కారము. శ. (వరోచనము ; రాటోవు (శేయస్సు సిద్దమయినట్లు చెప్పుట, 12 విచలనము ; నిజగుణములను ఆవిష్కరించుకొనుట. 18 అదానము; ఉద్దిష్టకార్యమును టగహించుట నిర్వహణ సంధి అచ్చటచ్చట వ్విపకీర్ణములై. బీజయుక్తము లగు ముఖ సంధ్యాద్యర్థముల 'కెందు (పధాన(ప్రయోజన సంబంధము కలుగునో, ఆది నిర్వహణసంధి. ఇందులో 14 అంగములు. వీనివి ఫలా ప్తి, కార్యాను గుణముగా (ప్రయోగింపవలెను.
7. సంధి 2. విటోధము 8. (గధనము ॥. నిర్ణయము
8. పరిభాష 6. (ప్రసాదము 7. అనందము 8. సమయము $. కృతి 10. అఆభాషణము 11. ఉపగూహనము 192. పూర్వా భావము 10. సంహారము 14 (ప్రశస్తి. 3

శి గీర్వాణ రూవకము

1. సంధి ; వీజభూత విషయమును మరల ఫలప్రాపి

కనుగుణముగా జెప్పుట.

£. విటోధము ; ముఖ్యకార్యాన్వేషణము.

8. (గ్రధనము : (పధానకార్యము నుపక్షేపించుట.

శీ నిర్ణియము ః వీజానుగుణముగ కార్య _పశంస

క. పరిభాష ; పరస్పర సంభాషణము.

8. (ప్రసాదము : కార్యసిద్ధివి దెలిపి, సంతోషపెట్టుట,

7, ఆనందము ; కోర్కెలు నెరవేరుట,

8. సమయము ; దుఃఖము తొలగుట.

9. కృతి; లభించిన యర్థమును రజఉీంచుకొనుట.

10. ఆభాషణము ; కార్యసిద్ధి వలన సంతోష (పసంగము.

11. ఉపగూహనము ; ఆశ్చర్యకర (ప్రయోజనసిద్ధి.

12. పూర్వాభావము ; ఇష్టకార్య సందర్శనము.

13. సంహారము ; కావ్యార్థమును ముగించుట.

14. (పశ స్తీ; వరలాభము, శుభశంసనము, ఆశీస్సు,

సంచసంధ్యంగములు మొదత్తము రథం నంధ్యంగ _[పయోజనములు

1. వివక్షితార్థ (ప్రతిపాదనము. 2. గోప్యార్ధగోపనము.
2. ప్రకాళ్యార్థప్రకాశనము, 4. అభినయరాగసమృద్ధి 5, చమత్హ్రా రిత్వము 8. ఇతివృత్త వి_స్తరము.

ఇతివృత్త విభాగము

ఇతి వృత్తము సూచ్య మవియు, అసూచ్యమనియు

వింకొక విభాగము కలదు. ఆసూచ్యము దృళ్యమనియు, (శవ్య

లక్షణము శ్‌ మనియు రెండు విధములు, సూచ్యమును సూచించునవి అయిదు విధములు: విష్కంభము, చూళిక, అంకాస్యము, ప్రవేశకము, అంకానతారము, వీనిని అరోపక్షేపకము అని సాగర నంది వ్యవహరించెను. విష్క్కుంభము

పూర్వోత్తర కథాసందర్భములకు సంగతిని సమకూర్చి యును, రంగస్టలము మీద (పదర్శింస వీలుకాని సందర్భములను సూచినామ్మ్నాతమున దెలిపియు, కథాసంక్షేపము (ప్రథానమైనది విష్కంభము. ఇది మధ్యమప్యాత్ర పప్రయుక్తము కావలెను. ఈ పాఠలు ఒకరో అనేకులో కావచ్చును. ఇందు (ప్రథాన నాయకుడు (వవేశిపరాదు. (ప్రస్తావన అయినతోడనే _పథమాంకముననే విష్కంభ ముండవలె నని భోజరాజమతము;ః ఏ రెండంకముల నడుమ నయినను (వ్రయోగింప వచ్చునని యన్యుల మతము, నాటకములోను, (పకరణములోను మాత్రము _పయోగింసవలయు నని చారాయణాదుల మతము. .

శుద్దమనియు, మ్మిశ మనియు విష్కంభము రెండు విధ ములు. కేవల సంస్కృతభాషా _పసంగముచేయు పాతలున్నది శుద్ధవిష్కంభము. సంస్కృత, (ప్రాకృత భాషలలో సంభాషించు పా(త్రములున్నది మి(శ్రవిష్కంభము. నాయక (పతినాయకులు, మంతి పురోహితాదులు, విదుషీమణులు, ఉత్తమప్యాశలనియు, విదూషక, దూత, దాస, దాసీ, భటాదులు మధ్యమపా(్యత్రలనియు, తక్కినవారు అధమపాాత్రలనియు నాటక వ్యవస్థ.

88 గీర్వాణ రూపకము చూళికా తెరలోని పా్యాత్రములలోనే అర్ధసూచన చేయబడినపు డది చూళక యగును. అ౦కాన్యము పూర్వాంకము. తుదిలో ఉన్నప్నాతములచే ఉత్తరాం కార్ధము సూచింప బడీనచో అది అంకాస్యము. [పవేశకము ఒకరుగావి, యిద్దరుగావి అధమపా(త్రలు గత, ఆగామి కథాంశములను సూచించుచో అది (పవేశక మగును. పాత్రలను రంగస్టలముమీద (ప్రవేశ పెట్టునది యగుటచే దీనికి (ప్రవేశకమని "పేరు. (పథమాంకమున దీనిని (ప్రదర్శింపగూడదు అంకావతారము పూర్వోత్త రాంకములు విష్కంభాదులతో వ్యవహితములు కాకుండి పూర్వాంకపా్యత్రలే ఉత్తరాంకమునందు గూడ అసూచి తముల్లై (ప్రవేశించి కథ నడపినచో ఆది అంకావతార మన విడును. ఇందును ఏదయిన సూచ్యార్ధము సూచింపబడవలెను. అంకము (స్వరూపము) దృశ్యార్థమును అంకములతో ,[పర్శింపవలెను. ప్యాతలు రంగ్మపవేశము చేసి, వేషభాషాభి నయ నైపుణ్యమున నాయకు ననుకరించుచు, తచ్చరి(త్రమును ఫ్రత్యక్షముగ జూపునది అంకము ఇందు బవిందుసూచన ముండును, వివిధ ఆవాంతర (ప్రయోజనము

అక్షణము ట్‌! లకును, కథాసన్ని వేశములకును, రసములకును అంకము ఆశ యము. యుద్ధము, మరణము, రాజ్యవిష్ణవము, దూర్గపయాణము, స్నానాను రేపన, భోజనాధికము, విష్కంభ (ప్రవేశకాదులలో సూచింపవలెను; కొని వీనిని (ప్రత్యక్షముగ (ప్రదర్శింపరాదు. నాయికా నాయకులు, కొలది ప్నాతలు మ్మాతము అంకమున గోచరింపవలెను. ఒకనాడు జరుగు సంఘటనలను మాత్రము ఒక యంకమున (పదర్శింపనలెను. నాయికా నాయకులలో నెవరో యొకరు (పతి అంకమునను కానబడవఠరెను. ఆంకము చివర పాతలన్నియు నిష్క్రఏమింప వలయును భారతీ వృత్తి

రూపకములలో సూచ్యము లగు కధాభాగములను సూచించు టకు విష్కంభాదులు నిరూపింపబడినవి. అసూచ్యు కథాభాగము లను (దృశ్యములు) (యదర్శించుటకు అంకస్వరూపము చెప్పబడి నది. ఈ రెండును కథాఖండములకు సంబంధించినవి. ఇప్పుడు మొత్తముమీద కావ్యార్థ సూచక మను భారతీవృత్సి నిరూపితము కానున్నది.

భారతీవృత్సికి అంగములు నాలుగు ; 1. ఆముఖము 2. (వరోచన 8. వీధి 1. (ప్రహసనము వీథి, ప్రహసనము అను నంగములకు ఎచ్చటను (పయోగములేదు. ఆముఖము మాత్రమ ముఖ్యము.

ఆముఖ స్వరూపము

తాను ఉపసక్షేపింపటోవు కార్యమునుగూర్చి సూత్రధారుడు

వాక్సృమత్కారముతో నట్సీ మారిష, విదూషకులలో నొకరితో

శిరి గీర్వాణ రూపకము 1పస్తాననచేయుట ఆముఖము, దీనికే (ప్రస్తావన యను నామాంత రను కలదు దీనికి కథోర్ధాత, (ప్రవర్షక, (పయోగాతిశయము లను నంగములు కలవు.

నాందిని పఠించి మొదటి సూత్రధారుడు నిష్క్రమింపగనే శెండవ స్యూత్రధారుడు (ప్రవేశించును ఇతనికే స్టాపకుడనియు, నటుడనియు నామాంతరము లున్నవి, ఈతని భార్య నటి, అను: చరుడు మారిషుడు, నర్మసచివుడు విదూషకుడు ఈ సూత్రధారుడు. నటితో గావి, మారిషనితో గాని, విదూషకునితో గాని అభిమత రూపక (పయోగమున పరిషదారాధనము చేయుటను గూర్చియు, (పథాన కథా సంవిధానమును గూర్చియు ముచ్చటించుటయే. ఆముఖము.,. ఆముఖము రెండు విధము లనియు, (పస్తావన అందొక విధమనియు కొందరి తలంపు, (పస్తావనా భేదమే ఆముఖ మని కొందరి యూహ దశరూపక కర్త ధనంజయుడు, (పతాప ర్ముదయళోభూషణకర్త విద్యానాధుడును అయ్యవి పర్యాయ శబ్దములుగా భావించినారు.

స్నూతధారాదుల లక్షణము

సూత్రధారుడు : కవి, నాయక, కథావస్తువుల గుణవిశే షములను నిబంధీంచువాడు, రంగాలంకరణ చతురుడు, నటబ్బం: దమునకు నాయకుడు స్తూశతమనగా నాటకాది వమోగా నుష్టానము. దీవిని ధరించువాడు సూత్రధారుడు. పూర్వరంగ మాటత్రోపయోగి, ఐహిఃపాాతము.

నటి; చతుర్విధవాద్యవిద్యానిపుణ, నాట్యాఖినయ చతుర, బహుభొషానిపుణ రూపక (పయోగమున నటునకు కుడిభుజము. వటుని గృహిణీ.

లక్షణము శి0

మారిషుడు ' భరత నాట్యశాస్త్రమున మంచి(ప్రవేశము కలవాడు. నానా రస్శాశయములను వ్య క్రముచేయు నాట్యకౌశలము కలవాడు, సూ(త్రధారునకు చేదోడు, వాదోడుగా నుండువాడు.

విదూషకుడు :; రాజుల యంతఃపురములలో దిరుగుచు 'వేషాభాషాదులతో హాస్యకారియు, రాజునకు నర్మసచివుడును మాటకారియు నగువాడు విదూషకుడు. (ప్రాకృాతమున మాటాడును.

ఆముథాంగములు

1. కథోరద్ధాతము : (ప్రకృతకధ కనుగుణముగా స్యూత ధారుడు (ప్రయోగించిన వాక్యములను గాని, తదర్భములనుగాని, గైకొని రంగస్థలమున పాాత (పవేశించుట

2. (పవ్నర్తకము : (పస్తావనలోని బుతువర్షన శబ్రసాదృ శ్యమును బట్టి ఆయాపాాతలు తమంతనే రంగమున (ప్రవేశించుట.

3. (పయోగాతిశయము: స్యూతధారుడు పేరుపెట్టి ఈతడు వచ్చుచున్నాడు, అవినంతనే ఆ ప్యాత (ప్రవేశించుట.

ఆముఖ నామాన్యాంగములు

పీధి యను పేరుగల రూపకమునకు ఏవి యంగములో అవియే ఆముఖమునకును అంగములు-18

1. ఉద్దాతము 2. అవలగితము 8. (పపంచము ॥. (తిగ తము 5 ఛలము 8. వాక్కే.€ 7. అధిబలము 8. గండము $, అవస్యందితము 10. నాక 11. అస్మత్చలాపము 12, వ్యాహా రము 10. మృదవము.

కేం ఉద్దాతము. రెండు విధములు: 1. గూఢార్జ

పర్యాయమాల, £. (పళ్ళో త్తరమాల.

40 గీర్వాణ రూపకము

2, అవలగితము రెండు విధములు; 1. అ(పకృత కార్యవ్యాజమున (పకృతకార్యసిద్ధి. లె అ(పకృత కార్య (పసంగ మాత్రముననే (పకృతకార్యసిద్ధి.

8. (ప్రపంచము : దుష్టవిషయమునుగూర్న్చి పరస్పరము స్తుతి చేసికొనుట.

శీ. (తిగతము రెండు విధములు ; |, పూర్వరంగాంగము, 2. (పస్తావనాంగము. పూర్వరంగమున నట, మారిష, స్తూత్రధారుల (ప్రసంగమే (తిగతము. ప్రస్తావనతో (శుతిసామ్యము_ ఏకళబ్దము వలన _అనేకారములు స్ఫురించుట (తిగతము.

ర్‌ ఛలము: పైకి హితముగా దోచి, యధారముగా ఆహితములను వాక్కులతో వచించుట.

6. వాక్కేళి రెండు విధములు : | చెప్పవలసినదియుండి వాక్యము సాకాంక్షమగు చుండగా చెప్పక ఆపుట ఒక విధమగు వాక్కేళి.
7. ఉక్స్తి, (పత్యు క్త్రిరూపమెన సంభాషణము వేరొక

అలాటి నాటి యా

వాక్కేళి.

7. అధిబలము : పట్టుదలతో ఒకరి నొకరు వాక్కులలో మీర జూచుట.

8. గండము : అవిచారితముగా (పకృతకార్య విఘాతము చేయురీతిని (ప్రసంగము.

కి అవస్యందితము : రసవశమున పలికినవాక్యమునకు ఆఅవ్యధా వ్యాఖ్య చేయుట.

లకతణము శ 10. నాళిక :; గూఢభావము కలిగి, ఉపహాసముతో కూడిన ప్రహేళిక. పహేళక అనగా చిత్రవచనము. (_పహే ళిక ఆంతర్లాప యనియు, ఐహిర్లాప యనియు రెండు విధములు. 11. అవ్మత్పలాపము : (ప్రకృతమునకు సంబంధము లేకుండ పసంగించుటి ; 12. వ్యాహారము : నవ్వు పుట్టించునది, వేరొక (ప్రయోజ నము కలది అగు వచనము. 18. మృదవము ; తప్పులను ఒప్పులుగాను, ఒప్పులను తప్పులుగాను సమర్థించుట. వీనిలో యధాసంభవముగా కొన్నియంగముల నయినను ఆముఖములో (ప్రయోగింపవచ్చును. నాంది స్వరూపము నాటకొరంభమున విఘ్నాపళాంతికై చేనెడి మంగళ కర్మకు పూర్వరంగ మని పేరు. అందు 2£ అంగములు కలవు, వానిలో నాంది ముఖ్యము. శబ్రసామ్యమువలన గాని, అర్ధవి శేషములవలన గాని, రూపకమున ప్రతిపహాదింప బడనున్నవిషయమును స్వల్చ్బముగా సూచించుచు, నియమిత సదములతో సుండునది నాంది. రూపక ములలో మొదటి పద్యమే నాంది. వేణీనంహర నాటకమున అషపద నాంది, అనర్హృరాఘవమున ద్వాదళపద నాంది. బాలరామాయణమున ద్వావింశతిపద నాంది. కొందరు లాక్షణికులు నాందీళ్లోకములో పదనియమ మక్కర

శీ? గీర్వాణ రూపకము లేదన్నారు. పద మన్నప్పుడు శబ్దము కొక పాదమని కొంద రన్నారు,

నాంది యైనపిమ్మట రంగస్థలమున (ప్రవేశించిన స్యూత ధారుడు రంగ పసాధనపురస్సరముగా భారతీవృత్తి నా్యాశయించి శైోకములతో కావ్యార్హమును సూచించును.

కవులు, నటులు, సభ్యులు దీనిచే ఆనందము పొందుదురు. కావున దీనికి నాంది యని పేరు వచ్చినది.

స్యూూతధారు లిరువురు, (ప్రధముడు నాందిని పరించును. ద్వితీయుడు (ప్రస్తావన సాగించును ఇతనికే నటుడు, స్థాపకుడు, అను నామాంతరములు కలవు.

బుతువర్ష్యనము : (ప్రస్తావనలో బుతువర్ష నము చేయవలె ననీ యున్నది (పయోగింవనున్న కథకు అనుగుణమైన కాలమును సూచింపవలెను. శృంగార పధాన రూపకములలో సామాన్యముగా వసంతాదులను గూర్చియు; వీరరస (పధానములలో శరదృతువును గూర్చియు వర్ణనము జరుగును. రూపకములలో ఏ రసము (ప్రధాన మైనను (ప్రధమాంకమున ఏ కాలపుకధ (ప్రవ ర్తిల్లునో ఆ బుతువర్ణ్య నము చేయుటయు కలదు. ఈ బుతువర్ణనము ఐచ్చిక మే.

ఫవారతీ వృత్తి

కైళికి, ఆరభటి, భారతి, సాత్వతి అని నాలుగర్జవృత్తులు కలవు. ఇందలి భారతికిని రూపకములోని భారతీ వృ త్రికిని ఎట్టి సంబంధములేదు సంస్కృత (ప్రాకృతప్రాయమై, సభ్యులకు కర్ణోత్సవముచేయు నటభాషణ మే భారతీవృద్తి. ఈషన్మృదువగు నర్హ సందర్భము కలది, హాస్యశాంతాద్భుత రసములం దుపయోగిం చునది శై +ిక్యాదివృ త్తులలోని భారతి, రూపకములోని భారతి, కావ్యార్థసూచక మైన యొకానొక విలక్షణ శబ్దవృత్తి.

7. రూపక వివరణము నాటకము

నాట్యశాస్త్ర పకారము : నాయకుడు (ప్రసిద్దుడు కావలెను. కధావస్తువు (పసిద్రముగా నుండవలెను. (పసిద్ధమన్నష్పుడు రామా యణ, మహాభారత బృహాత్కథాది _గంధములలోని కథ కావ లెను. నాయకుడు దివ్యుడో, (పభువో కావలెను (ప్రభుజీవితములో (పరానఘట్టములు వస్తువుకావచ్చును, అందు సౌభాగ్యము. సౌఖ్యము, వివిధ భావములు, రసములు (నుఖదుఃఖ జనితములు (పదర్శింపవలెను.

అంకము : ఇందు ఘటనలు (క్రమముగా భావరస పరి ఇతము లగుటచే దీనికి అంకమని సేరు వచ్చినది. (పధమాంకో మున వీజము పూరర్తియై, బిందువు కొంచెముగా ప్రారంభము కావలెను ఒక యంకమునకు కాలపరిమితి ఒకేరోజు ఇతివృత్త ములో వివిధ సూ్యతములు కధాగమనమునకు అడ్డురానిచో, ఒక్క యంకమున గూర్చవచ్చును అంకాంతమున పాత్ర లన్నియు నిష్కమింపవలెను. దినవిభాగమును హించి, తదనుగుణముగా అంకములో వివిధ వ్యాపారముల నేర్పరింప వలెను. ఘటన ఆనాటితో ముగియక పోయినను, అంకమును మ్మాతము ముగించి, మిగిలిన భాగమును (పవేశకాదికముద్వారా సూచింపవలెను. నాయకుడు అంకములో కనబడవలెను, (ప్రవేళ కమున తదనుచరులు సంభాషింతురు. (పవేశకము రెండంకముల మధ్యమున నుండవచ్చును. అందలి పాత్రలు (ప్రాకృతములోనే భాషింపవలెను. అంకముకాగా నే సంవత్సరము లోపు సంఘటనలను

శశీ గీర్వాణ రూపకము (వవేశకద్వారమున సూచింపదగును. పాత్ర దూర (సయాణమున టోయినచో, అంకమును ముగింపవలెను.

దశరూపక (ప్రకారము : సూత్రధారుడు నియ్కామింపగనే వేరొక సూత్రధారుడు (స్తాపకుడు, నటుడు) (ప్రవేశించి నాటక పరిచయము చేయవలెను. ఇతడు ఇతివృత్తమును, దీజమును, పృాతలలో ఒక పాత్రను సూచించి, భారతీవృదత్తిలో మధుర వృత్తములతో నొకానొక బుతువును వర్ణించి. సభారంజనము చేయవలెను. (ప్రస్తావనలో వితడు వీధ్యంగముల నుపయోగింప వచ్చును.

“ఆముఖ' మను (ప్రస్తావనలో స్యూతధారుడు నటితో గాని, మారిషనితో గావి, విదూషకునితోగాని స్వవిషయమును గూర్చి _ప్రసంగించుచు, ఇతివృత్తమును సూచింప వచ్చును. ఆముఖము మూడు విధములు.

1. కథోద్రాతము 8 (పవృత్తకము $. (ప్రయోగాతి శయము. కధోర్డాతములో స్యూతధారుని వాక్కునుగాని, అలి 'ప్రాయమును గాని అందుకొని, పాత _ఫవేశించును. (పవృదత్త కమున ఏదో బుతుసామ్శమును బట్టి ప్మాత సూచింపబడును. ప్రయోగాతిశయమున పాత స్యూతధారునివాక్కు ననుసరించి (పవేశించును.

నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు కావలెను. కధ ఇతిహాసా దికమునుండి గై కొనవలెను. మాతృకలోవి కధాభాగములు నాయకునకు గావి, రసమునకు గాని నముచితముగా లేనపుడు చిసర్జింప వచ్చును, మార్చులనై నమ చేయవచ్చును.

రూపక వివరణము 45

ఇతివృ_ఠతమును ఆయిదవస్టల క్రీందను, అయిదర్ద (పకృ తుల (కిందను విభజింప వలెను. పఠలాకలో సంధ్యంగము లుండ రాదు. అవసరమయినచో (సస్తావనా నంతరము విష్కంభముతో గాని, అంకముతో గాని నాటకము [పారంభింప వచ్చును.

(ధాన రసము భావ, విభావ, సాత్విక, సంచారీ భావము లతో పరిపుషమె, అన్యరస్యాకాంతము కాగూడదు. నాట్యాలంకార మును, ఇతివృ త్తమును రసాతిశయము (కమ్మివేయరాదు.

దూర (పయాణము, యుద్ధము, ఆ(క్రమణము, ఉపస్ప వము, మరణము, అభ్యంజనము, స్నానము, థోజనము, అనులేపనము, వస్రధారణము, రంగముమీద చూపరాదు; నాయకుడు మరణింప రాదు (పధానమగు విషయమును మాత్రము విడువరాదు.

కావ్యానుశాసనము : నాట్యళాస్త్రమున “దివ్యాశయో పేత” మన్నప్పుడు నాయకునకు దేవతా సాహాయ్యము అని యభిటప్రా యము గావి, దివ్యనాయకుడని కాదు. నాటకమున మర్వ్యులే నాయకులుగా నుండవరెను నాయిక దివ్య ననిత కావచ్చును.

మాతృగుప్తుడు నాటకమున శృంగారము, వీరము, (వధానరసములు. ఇతివృత్తము (ప్రసిద్ధము కొంత కల్పితము కూడ కావచ్చును.

నాట్యదర్చణము ; నాయకుడు రాజు కొ నక్కరరలేదు; త్మతియుడు కావచ్చును.

భావపకాశనము : ఇతివృ త్తములో కల్పనము మాతృ గుప్పుడుకూడ అఆంగీకరించినాడు. "“రామానందము' అను నాట తమున సీతాపహరణమునకు ముందే విలీషణ వర్షనము కలదు. ఇయ్యది కల్పితము.

శి గీర్వాణ రూపకము

కోహలుడు పతాకొా స్టానములుండవలె ననియు, (పథ మోంకములో వీజాంతమున బిందువు [పారంభింపవలె ననియు, చెప్పినాడు.

నాటకమున నాంది, |పస్తావననయు నుండవలెను, “చిత్రా వళ'లో ఒక రోజునకు సరిపడు వ్యాపారముకలదు. గౌరీ గృహము"లో నున్నట్లు అర్ధవాసరమున ముగియు సంఘటన ముండవచ్చును. చ్వితావళి గారీగ్సుహము అనునవి ఉత్తరరామ చరిత, నాగానందములలోని [పధమాంకములు కావచ్చును.

పూర్ణము, (ప్రశాంతము, భాస్వరము, లలితము, సమ్యగము, అని నాటకములను సుబందువు విభాగంచినాడు. పూర్ణనాటకమున అయిదు సంధు లుండును. ఉదాహరణము-'కృత్యారావణము". 1పశాంతనాటకమున శాంతరసము (ప్రధానము. న్యాస, న్యాససము 'దృేద, బీజో క్తి, వీజదర్శన, అనుద్దిష్టసంహారములనుసంధులను, సొత్వతీవృ త్తిని కల్గియుండవలెను. ఉదాహరణము - స్వప్న చాసవదత. "

అత

ఈ నాటకమున రాణి యేదో ఉపస్త వమువలన రాజు కడ నుండి కొంపోబడి, మాగధికడ నుంచబడి నప్పుడు న్యాసము (ముఖసంధ్రి. (పతిముఖము సంధిభేద మనబడును, పద్మావతీ ముఖము విశేషకముతో అలంకృత మైనప్పుడు అవంతిక జీవించి యున్న దని రాజు (గహించును. "ఏహి వాసవద త్తే, క్వ క్వ్యయాసి" అని రాజు జొత్సుక్యముచే పలికినపుడు బీజో క్తి యగును. దర్శన స్పర్శ్గనములతో సంబంధించిన రెండు వస్తువులలో నొకదానిని జూచి, రెండన దానికై యన్వేషించునపుడు వీజదర్శనము.

శూసక వివరణము శ? *చిర(ప్రసువ్నః కామో మే వీణయా (పతిబోధితః శాంతు దేవీం న పశ్యామి యస్యాఘోష వతీ పియా." "కిం తే భూయః (పియం కుర్యామ్‌' అను పలుకులు లేనప్పుడు దానిని భరతాదులు అనుద్దిష్ణఫంహార మన్నారు. భాస్వరమున మాల, నాయకసిద్ధి, అంగగ్గాని, తత్పరి శతీయము, మా(త్రావళిష్ట సంహారము అను సంధు లుండవచ్చును. నాయక్యపతినాయకు లిరువురును (పసిద్దు లగునపుడు మాలాసంధి. ఉదాహరణము-చంటద్రగు ప్ప, నందనులు. నాయకుని మోసగించి అన్యు డిప్షసిద్ధి పొందెనేని నాయక సిద్ది యనిపించుకొనును. ఉదాహరణము-మారీచుడు రావణుని మోసగించుట. విమర్షమున హానీ కలుగును. సముద్రమును దాటిన వానరులు లంకను ముట్ట డించుట. ఉదాహరణము- శ్యతుబలముచే నాయకుడా కాంతు డయినప్పడు పరికయము : నాగపాశమున రామలక్ష్మణులు కట్లు వడుట ఉదాహరణము-శతుసంహారము చేసి, సీతాపరీక రాముడు చేయుట మాత్రావసిష్ణసంహారము. ఇట్టి భాస్వరనాటకమున భారతీ వృత్తియు, వీరాద్భుతరసములు నుండును. బాలరామాయణ నాటక ముదాహరణము, లలితమున క్రై శికీవృత్తియు, శృంగారరసము నుండును. ఉదాహరణము- ఊర్వశీవ్మిపలంభము. ఇందు విలాస, విపలంభ, విపయోగ, విశోధన, ఉద్ధిష్టార్లోపసంహృతి యను పంచసంధు లుండును. వత్సరాజు వసంతోత్సవమును ఆనందించుట విలాసము. వాసవదత్తాదేవినుండి వత్చరాజు వియోగము చెందుట విిపరిం

48 గీర్వాణ రూపకము భము. సీతాపరిశుద్ది విశోధనము. వ్మికమోర్వశీయమున ఇం్యదువి యాశీస్సు ఉద్దిష్టార్జోపసంహృతి.

సమ్మగనాటకమున అన్ని వృత్తులు, అన్ని లక్షణములును- మహానాటకమున నున్న ప్లే- యుండును.

ఉపక్షేప ; పరిహార, పరిన్యాస, విలోభనములు సకల (పకారనాటకములలో నుండవలయును. యుక్తి, ప్రాప్తి సమా ధాన, విధాన, పరిభావనలు (పశాంత(ప్రకారమునను; ఆజ్ఞాపవాద, సంపఫేట, (పసంగ, వ్యిదవ, సం[గహములు వాని యంతర్భాగము లును భాస్వర్యపకారమునను; విరోధ, (ప్రణయ, పర్యుపాసన, పుష్ప, వ(జములు లలిత(ప్రకారములోను తప్పక అల్లవలయును.

ఈ లక్షణము అన్నియును సంతరించుకొన్న సమ్మగ నాటకమునకు నృ త్తాచార మవి పేరు.

సాహిత్య దర్చణ (పకారము * గోపుచ్చ విధముగా అంకముల నేర్పరింపవలెను. దీనినిబట్టి ఆంకములు (క్రమముగా (హస్వము కావలెనని కొందరు భావించిరి.

అంకములో గర్భాంక ముండవచ్చును. అందు రంగ ద్వారము, ఆముఖము, వీజము, ఫలము, ఉండును. బాలరామా యణమున గర్భాంకమునకు సీతాస్వయంవర మని పేరు.

లక్షణ వేత్తలు నాట్యశాస్త్రముననే _పధానముగా అనుస రించుచు అవసర మయినపుడు చిన్నచిన్న మార్పులు చేయుచు వచ్చిరి. దశరూపకమున, నాట్య_పకొాశమున, భావ (ప్రకాశనమున శానవచ్చు వివరములు నాట్యశాస్త్రములో లేకున్నను గర్భితము. లయిన విషయములను స్పష్టముచేసిననని చెప్పవచ్చును.

రూపక వివరణము 4కి కొహాలాదులుకూడ నాట్యశాస్త్రమునకు అవిరోధులు, (పప్రియదర్శిక వంటి నాటికలో గర్భాంక మున్నది. సాహిత్యదర్పణము మాత్రము గమనించినది.

ఇతివృత్తములో కల్పన చేయవచ్చునను సిద్దాంతము మాతృగప్పు డంగీకరించెను. దశరూపకములో చెప్పినట్లు మూల కథలో 5వి కొన్నికొన్నిమార్చులు చేయవచ్చునని యభిప్రాయము,

శారదాతనయుడు సుబంధువు నుదాహరించినాడు నాట్య శాస్త్రకారునికి తెలియని సం్యప్రదాయమును కాని, అంగీకారము గాని సంప్రదాయమును కానింసుబంధువు సం్యగ్రహించినట్లు తోచును సుబంధువు వివరించిన పంచ(పకార నాటకములు లకణములలోను, 'పదర్శినమ లలోను అభివృద్రిగాంచి నట్లు స్పష్టము.

(ప కరణము

నాట్యశాస్త్ర (ఫకారము : ఇతివృ త్తము కల్పితము. నాట కమునకు చెప్పిన లక్షణములు దీనికిని వర్తించును కథలో (వాహ్మణుని, పురోహితుని, అమాత్యుని, సార్భవాహుని జీవిత ములు ఇందు కలుపవలెనుు ఉదాత్తనాయకుడు కాని, దివ్య విషయము కాని, రజవై భవము కాని ఉండరాదు. బాహ్య జనులు- దాస, విం (శేష్టులు, ఎక్కువగా వేశ్యలు, తక్కువగా కులశ్త్రీలు ఉందురు సచివ, (బాహ్మణ, పురోహిత, (శేస్టి, సార్ధవాహులలో _నెవర్తైన (ప్రధానముగా నున్నప్పుడు వేళ్య యుండరాదు. వేళ్ళ యున్నపక్షమున కులన్త్రీ యుండగూడదు ఆయిదు మొదలు పదియంకము లుండవచ్చును.

డే

50 గీర్వాణ రూపకము

దశరూపక (ప్రకారము : నాయకుడు, విపుదో, అమా త్యుడో, వణ్‌జుడో, అయి, ధీరశాంతుడై, కష్టములకు లోనై, మంచి చేయుటకే సిద్ధముగా నుండవలెను నాయిక కులజ గాని, గణీక కాని కావచ్చును కులజ ఇంటిలోను, గణిక యీవలను ఉండవలెను ఒకరి నొకరు కలిసికొన రాదు కులజ, వేళ్ళ, ఉభయులు నాయికలుగా నుండుటంబట్టి వకరణము మూడు విధములు “తరంగదత్త'లో వేశ్య; 'పుష్పదూషితము"న కులజ; (మృచ్చృకటికమున ఉభయులు నాయికలు)

నాట్యదర్పణ (ప్రకారము ; నాయకుడు ధీరోదా త్తుడో, ధీర్యపశాంతుడో కావలెను. నాయిక తక్కువ కులములోనిది కొవచ్చును. దీనినిబట్టి నాయకుడుకూడ అధమవంళజుడు కావ చ్చును. (ప్రకరణము ఏడు విధములు. కావ్యానుశాసనమున గూడ వింతే. ఈ భేదములనుబట్టి, శుద్దము 14, మిశ్రము 7, మొత్తము 21 (పకారము లేర్పడును. క్రై శికీవృ క్తి విశేషించి యుండరాదు. మాలతీమాధవనమున నట్లుండుట వృద్ధాభిప్రాయమునకు విరుద్దము

భావ్మపకాశనము : కులజ సంస్కృతమును, వేళ్య (ప్రాకృ తమును వాడవలెను

శృంగార(ప్రకాశము ; _పకరణమున శుద్ద విష్కంభ ముండవలెను. విట, శకార, చేట, కుట్టినీ ప్రభృతులు తప్పక యుండవలయును. ఉదాహరణములు- పడ్యావతీపరిణయమున వ్మిపచర్శితము, మృచ్చకటికమున వణిక్చృర్శితము, మాలతీమాధ వమున కులస్తీ, తరంగదత్తలో గణీక, కానవచ్చును.

రసార్థవ సుధాకరము : (పకరణమును శుద్ద, ధూర్త, మ్మిశమని మూడు విభాగములు చేసినది. కులన్త్రీ యుండుటచే

హపక వివరణము థ్‌ మాలతీ మాధవము” శుద్దము, గణీక యుండుటచే "కామద త్త" హూర్తము, ఇరువురు నుండుటచే మృచ్చకటికము మిము.

నాట్యశాస్త్ర, నాట్యదర్పణాదులకు విరుద్తముగా మృచ్చ్ళకటి [మున కులజయు, గణీకయు కానవత్తురు. ఆర్యకుని వృత్తాంతము కప్ప తక్కినది కల్సితము. కులజ సంస్కృతమున మాటాడనలె నను నియమము ఇందు పొటింస బడలేదు

మాలతీ మాధనము వై లక్షణములకు విరుద్దము కొకున్నను ఇందు విదూషక విటాదులు లేరు. ఇది కుద్ధ్యపకరణ మగు ఒచే అట్టివానికి తావులేదు అని నాబ్యదర్పణ మళిము నాయిక యగు మాలతి (పాకృతమున భాషించును

భాసుని “్నపతిజ్ఞా' నాటకము (పకరణమని కీర్‌ మహా కయుడు భావించినాడు (ప్రస్తావనలో (ప్రకరణ శబ్దముండుటచే ఆయన (భ్రమపడీనాడు. (పతిళ్షా నాటకమునకు (ప్రకరణ లక్ష ణములేవియు పట్టలేదు అందలి _సకరణ శబ్దము కేవలము జాతి వాచకము,

నమవకారము "సమవ కీర్యన్తే అస్మిన్నర్హా ఇతి సమకారః అవి లి ఇ

దశరూపకావలోకములో నున్నది

నాట్యశానస్త్ర్యపకౌరము : దేవాసురులు; ఉదాత్త (ప్రసిద్ధ నాయకు డుండవలెనుు అంకమున 8 కపటములు, 8 విద్రవములు, 8 శృంగారములు, 12 నాయకులు, !8 నాడికల కాలము ఒక్షాక్క యంకములో కపట, విిదవ, వీధులుండవలెను. _పధమాంకము 12 నాడికలు, ద్వితీయాంకము 4 తృతీయాంకము 2 మొత్తము

లి గీర్వాణ రూసకము 18 నాడికలకొలము పట్టవలెను నాడిక అర్థముహూ_ర్రమునకు సమానము

వస్తువులో వ్నిదవములు మూడు విధములు ముట్టడి; పోరాటము, నీరు; అగ్ని, ఏనుగు వీనినిబట్లి, కపటము మూడు విధములు; అదృష్టము; శ్మతువు; సుఖదుఃఖములను బట్టి. శృంగా రము మూడు విధములు; ధర్మ అర్థకామములను బట్టి.

ఉష్పిక్‌ కాని అనుష్టుప్‌ కాని, దింధకుటిలము లైన వృత్తములు కొని వాడవలెను

దళరూపక [ప్రకారము : విమర్శతస్ప తక్కిన సంధులు, తై శికీవృ త్తి, వీథ్యంగములు వాడవచ్చును, వన్తువు (ప్రసిద్ధము 'దేవాసురాదులు నాయకులు _- 12 వీర రసము (పధానము. మూడంకములు. (పధమాంకమున రెండు సంధులుండవచ్చును.

కావ్యానుశానన (_పకారము ; ఇతివృత్తము (ప్రసిద్దమో, కల్పితమో అయి, అందు దేవాసురు లుండవలెను. కపటము మూడు విధములు. 1. అమాయికుని అన్యుడు మోసగించుట, £. మోసపోయినవాడు దోషియగుట. 8. ఇరువురు దోషరహితులై హతఠాత్సంభవముగా మోసము జరుగుట _ప్రత్యంకమునను నాయక (పతి నాయకులుండ వలెనని కొందరి మతము; నాయకుల సంఖ్య సవరింపవచ్చును

నాట్యదర్చణ (పకొరము శ రసములు వీరరౌ(ద్రములు,. వృత్తములు (సగ్ధరా, గాయత్రి. కొందరు గాయ్యత్రి వలదన్నారు.

భావప్రకాశనము ; (పధమాంకమున మొదటి రెండు సంధులు, ద్వితీయాంకమున మొదటి మూడు సంధులు,

రూపక వివరణము 608 తృతీయమున విమర్శ తప్ప మొదటి నాలుగు సంధులు మండ వలెను శృంగారము ధర్మార్ధకామములనుబట్లి మూడు విధములు,

సంధుల విషయమై సాహిత్య దర్చణము భావపకాళ నము ననుకరించును.

సమకారమున బంధకుటిల వృ _త్తము లుండవలెనని భరతుడన్నాడు నాట్కదర్పణము (సస్ధరావృత్తము నంగికరించి, కొందరు గాయ్మతివి సమ్మతించినా రన్నది. వై దికచ్చందస్సులు వలదనియు, లౌకికచ్చందస్ప్సులు కౌవలెననియు, కొందరు కోరి నట్టుస్పష్టము. ఉప్ణిగాదులలో రచించిన రూపకమును నాట్యశాస్త్రము గమనించి యుండును. (ప్రాచీనకాలమున వై దికచ్చందస్సులు వ్యాప్తిలో నుండి రచనకు సహజముగా నుండె నేమో. సమవ కారము దేవతలయెదుద (ప్రదర్శిత మైనదట,

సమవకౌారములోని అంకములకు పరస్పర సంబంధములేదు.

భాసువి “పాంచర్మాతము, సమవకారతుల్య మని కీఠ్‌ (వాసినాడు. అందు కపటము (పథమాంకమునను, విద్రవము మూడంకములం దున్నను శృంగార మెచ్చటను లేదు. సామా న్యముగా భాసుడు సరళవృత్తములు వాడెడివాడు; ఇందు బంధ కుటిల వృత్తములను వాడినాడు.

సమవకార, డిమ, వ్యాయోగములించుమించుగా సమాన ములు. నాట్యశాస్త్ర, దశరూపక, భావపకాశనములు చెప్పిన వ్యాయోగలక్షణములు పాంచరా(త్రమునకు పట్టినవి. మూడంక ములు, కతఠినవృత్తములు మాత్ర మున్నవి. ఉద్ధత రసమున కను కూలమగు రూపక (పకారమున అవి సహజమే. ఇది పంధి యుగమున రచింపబడిన దేమో.

న! గీర్వాణ రూపకము డీమము

డిమ శబ్దమునకు సంఘాతార్హము కౌవ్యానుశాసనమున డిమ, డీంబ, విద్రవ శబ్దములు సమానా ర్హకములు. ఇందు విదవ ముండుటచే దీనికి డీమ మను పేరు వచ్చినది.

నాట్యశాస్త్ర (ప్రకారము : వస్తువు (ప్రసిద్ధము నాయకులు (= (పసిద్ధులు, ఉదా త్తులు & అంకములు శృంగారహాస్యములు తప్ప తక్కిన రసములు ఆరభటీ, సాత్వతీ వృత్తులు. యుద్ధము, సంఘర్ష ణము, ఇందజాలము, దేవదానవ యక్ష రాక్షసులు ఉందురు పురుషబాహుళ్యము.

దశరూపకము : కై శికి తస్ప తక్కినవృత్తులు, విమర్శ తస్ప తక్కినసంధులు.

ఉదాహరణములు : భావ(్రకొశనమున- వృతోంద్దరణము, తారకో ద్దరణము; నాట్యదర్చణ, సాహిత్యదర్చణములలో- (త్రిపుర దాహము; రసార్జ్మవ సుధాకరమునఎ= పవీరభ్యద విజృంభణము.

ఈహామృగము

దశరూపకావలోకము : మృగము (హరిణము) వలె దొరకని స్త్రీని నాయకుడు అనుసరించుటచే (ఈహతే) ఇది ఈహామృగము.

కొవ్యానుశాసనము ; “ఈహో చేష్టా చృగన్యేవ న్త్రీ మాళక్రార్ధా యత్ర”

నాట్యశాస్త్రము : దివ్యనాయకుడు, దివ్యస్తీ, ఉదత

([ా

పురుషులు కుపితుల్టై న్త్రీకొరకు సంకోభము, సంఫేటము

రూవక వివరణము ఢ్‌ర్‌ చేయుదురు. నాయికను పట్టుకొనుటలో శృంగారము వ్యాయోగ మున ఏనాయకులు, రసములు, వృత్తులు ఉండునో ఇందును అశ్లే యుండనలెను. నాయికా నాయకుల సమాగమము మాత్రము సమకూర్చివలెను

దశరూపకము : వస్తువు మి,శమము. సంధులు మూడు. నాయక (ప్రతినాయకులు దివ్యులు గాని, మానవులు గాని కావచ్చును. (పసిద్ధ ధీరోద్ద్ధతులు అయు క్ష్యక్రియలవలన మానవులు ఫలమును కోల్ప్చ్పోవచ్చును బలాత్కారముగా దివ్యవనితను వరించుట (యదర్శింపవచ్చును

కావ్యానుశాసనము : ఒకే అంకము. 12 నాయకులు

నాట్యదర్చ్పణము ఫి వీళథ్యంగము లుండవలెను. ఒకటి గాని నాలుగు గాని ఆంకములు, దివ్యవనితకారణముగా పో౮ాటము. ఒకే అంక మున్నచో వ్యాపారము ఒకరోజునను, నాలుగంకము లున్నచో నాలుగు రోజులును పట్టవచ్చును.

ల్‌

భావ్యప్రకాశనము- కునుమశేఖరము : రసావర్షవసుధా కరము. మాయాకురంగము; సాహిత్యదర్పణము- కుసుమ శేఖర విజయము. ఉదాహరణముల నిచ్చినవి.

నాట్యశాస్త్రము ; వ్యాయోగ, ఈహామృగములలో ఒక్కసే బేధము ఈహామృగమున నాయికానాయక సమాగమ ముండ వలెను. దీనినిబట్టి వ్యాయోగమున సమాగమ ముండగూడ దని స్ఫురించును.

భాసువి మధ్యమ వ్యాయోగమును వ్యాయోగ మనుట యెటు ? ఇందు నాయికా నాయక సమ్మేళన మున్నది.

6కి గీర్వాణ రూపకము వ్యాయోగమం- దశరూపకొవలోకము : ఇందులో ఒకరితో నొకరు “వ్యాయుజ్య న్హే' విరోధింతురు, కొవున వ్యాయోగము. నాట్యశాస్త్రము ః కథ (పసిద్ధము, నాయకుడు ప్రసిద్దుడు ఒకే అంకము సమవకరములో వలెనే పురుషులు అనేకులు; 12 గురు కా నక్కరలేదు. నాయకుడు దివ్యుడో, (_పభువో కావచ్చును వివిధ యుద్ధము లుండుసు ఉద్ధత రసములు దశరూపకము : నాయకుడు వివ్యాతుడు, ఉద్ధతుడు గర్భవిమర్శసంధు లుండవు, పోరాటము స్త్రీకారణము కాదు. ఉదాహరణము- జఊొమదగ్న్యజయము కాలపరిమితి ఒకరోజే. కావ్యానుశాసనము : ఇది డిమమునకు శేషభూతమువలె నుండును. స్త్రీలు తక్కువ అన్నప్పుడు నాయిక లేదు, పరిచారిక లుండవచ్చును. దీవిని వ్యాయామమని ఒకచోట వాడినాడు హేమచంద్రుడు, భావ్యపకాశనము : నాయకుడు ధీరోద్దతుడు నాయకులు 8నుండి 5 వరకు, 10 మించగూడదు. విష్క్కంభక ముండవలెను భారతి, ఆరథభట్‌ వృత్తులు. ఉదాహరణములు. చశరూసపక, నాట్యదరృ్పణములు - జొమదగ్న్యజయము; రసార్దవసుధాకరము - ధనంజయ _ విజయము; సాహిత్యదర్ప ణము- సొగంధికాహరణము. విర్ణయసాగర ము(దాయం(త్రా లయమువారు (ప్రకటించిన 'సౌగంధికాహరణము' _పేక్షణకము, సమవకార, డీమ, ఈహామృగ, వ్యాయోగములు ఆత్యంత సన్నిపితములు

రూపక వివరణము ర ణడ్‌ొ్‌లద చ అంకము (ఉల్‌ సృష్టికాంకము))

దశరూపకొావలోకము : సామాన్యముగా నాటకములలో మండు ఆంకముకన్న భిన్న మని సూచించుటకు ఉత్‌ సృష్టికాంక మన్నది.

కౌవ్యానుశాసనము : “ఉత్కమణోన్ముభా దృష్పిర్తీవితం పాణా యాసాం తా ఉక్సృష్టికాః; శోచ్యన్హఃత్రియః, తాలి రంకిత” ఇతి తథోక్రః

నాట్యదర్చణము కావ్యానుశాసననము నినువదించుచున్నది.

నాట్యశాస్త్రము ఏ కథ (ప్రసిద్ధము. ఎప్పుడోగాని కల్పితము కాదు నాయకులు సామాన్యులు, దివ్యులు కారు, కరుణము (ప్రధానరసము యుద్ధములు లేవు. స్త్రీవిలాపములు మెండు.

దివ్యనాయకుడు యుద్దము చేయవలసి వచ్చినప్పుడు భారత వర్ష ములో (ప్రదర్శింసవలెను. అంకముననే గాక అన్ని రూపకములలోను ఇదియే పద్దతి.

దశరూపకము : పోరు, జయము, పరాజయము వా(గూప మున నుండవచ్చును.

నాట్యదర్పణము : ఒకేరోజు కావున ఒకే అంకము.

భావ(పకొశనము : ఆరభటీ సాత్వతీ వృత్తులు భరతుని (వకారము ఒకే ఆంకము, కోహలుని (ప్రకారము రెండంకములు, వ్యాసాంజనేయగురు (ప్రకారము మూడంకమాులు. కోహలుని (వకౌరము ముఖవిర్వహాణసంధులు : మరణము చూపరాదు, ఉజ్జీవ మున్నచో చూవవచ్చును. 'రామానుజాహ్వయమున లక్మణ "నేనునివలె, 'నాగానందమున' జీమూతవాహనునివలె. దివ్యులవలన

పు! గీర్వాణ రూపకము మానవులమృతి (పవేశకమున సూచింపవలెను: ఉదాహరణము ; గంగాభగీరథమున కపిలుని వలన సగరప్ముతులనాశమువలె. సాహిత్యదర్చణము - “శర్మిష్టాయయాతి '; రసార్ధవ సుధాకరము కరుణకుండల' ఉదాహరణములుగా చెప్పినవి. (పహసనము నాట్యశాస్త్రము : శుద్దము పకీర్తము అని రెండు విధ రా ణి ములు శుద్దములలో భగవత్‌, తాపస, ఏప్మప్రభృతుల (పసంగ ములు, కొౌపురుషుల వింతపలుకులు, భావపూర్ణ్మ పద్యాదులు, అవికృత భాష ఉండును. లశ్యమువంక ఇతివృ త్తము నడచును, పకీర్ణకమున గణికలు, పరిచారకులు, ధూర్తులు, షండులు, బంధకి- ఇత్యాదు లుందురు. మోటు వేసములు, అభినయము లుండును. జనరంజకమైనకథ కౌని, దంభయు_క్ర్తమైనకధ కాని (పహసనమున కూర్చవలెను. ధూర్లో క్రవివాదము, వీధ్యంగములు నుండవచ్చును. దళరూపకము : శుద్ద, వికృత, సంకీర్ణ భేదములు, శుద్దము నాట్యశాస్త్రములో నున్న ప్లే; _వికృతము అందలి (పకీర్ణము. సంకీర్ణము ఇందు ప్రత్యేకము. వీధ్యంగము లుండును, 4 విధముల హోాస్యము= కావ్యానుశాసనము ; నాట్యశాస్త్రములోని అవికృత భాషా చారము వికృతము కాదు- అనగా అసత్యము, అఆశళ్లీలము కాద్దు నాట్యదర్పణము : భాషణములోవలె అంక, సంధి, వృతు వాలటీ లుండును,

రూవక వివరణను ర్‌$ సాహిత్యదర్చణము : సంకీర్ణమున రెండంకము. లుండ వచ్చును. ఉదాహరణములు-భావ్యప్రకాశనము- వై రంధిక (సంకీర్ణము) సాగరకౌముది (శుద్దము); కలికేశ (వికృతము. సాహిత్య దర్బణము-కందర్ప కేళి (శుద్దము); ధూూర్తచరితము (సంకీర్ణము); లటక మేలకము(సంకీర్ష ము - రెండంకములు) :రసార్హ వసుధాకరము- ఆనందకోశము,. నాట్యశాస్త్ర్రప్రకారము భగవత్‌ ప్రభృతులు శుద్ద (పహసన మున నుందురు. ఇట్టిదానియందు భగవత్‌పా్యత యుండుట అసా మాన్యము. భగవత్‌ అన్నప్పుడు భగవదజ్ఞ్జుక్యపహసన మగునా? భగవత్సాాతకలిగిన (ప్రహసనము ఏదేని యగునా ? దామక 1పహసనము ఇది ధనంజయ విజయములోవలె అన్య్యగంథముల నుండి అరువు తెచ్చుకొన్నది. దామకుని గూర్చిన ముఖ్యసంఘటనలు "= మూడు ప్పటలు మించవు. రెండు చిన్న సంఘటనలు మొదటి దానితో గూర్చబడినవి. వీనిలో హాస్యము లేదు. మొదటి చావీలో దామకుడు విదూషకునకు _- స్వపస్నవాసద త్తములో మన్నట్లు పళివీందిము. దీనిని న్యాయముగా (ప్రహసన మనరాదు, ప్రస్తావన యున్నది. సంభాషణలు నేటి పాఠశాలానాటికలలోవలె నుండును. భాసనాటకములోని చమక్కారమునకు ఇం దను సంధానము కలదు, కౌబట్టి ఈ (ప్రహసనము భాసునిరచనలకు తరువాతిది. ఇందు

(00 గీర్వాణ రూపకము పూర్ణముగా సంస్కృత మున్నది శుద్ధము ఇయ్యది భాసుని 14 నాటకము కాదు. నాటవాట _పహసనము

అంకములు చేవు రెండు సంధుబు కలవు. వీనికి పరస్పర సంబంధము లేదు 'రామలీలి, “'భవాఈ' (_పభృతుల వంటిది శిధిలబింధము చాలచోటుల నియమముల ననుసరింపదు ఒకచోట ని(ద్రాుుక్కురుడు “కరటా ః పూూణము చెప్పుము” అనును అచ్చట లేని కరటుడు యజమానుని వాక్యము పూర్తి కాగానే చప్పున (ప్రవేశించును ఇందు (ప్రవేశ నిష్క్రమణములు ఆకస్మికముగా జరుగుచుండును.బపిరం గ్మ్యప దేశమున ప్రదర్శనమునుతోపించును:

(ప్రస్తావనలో స్యూతధారుడే ఆకాశభాషితిము నవలం వీంచును. ఇది సంకీర్ణ మార్గములోనిది. సర శేతరము వినోదార్థిమ చూప్ముపదర్శనము (0౬844110 5020624039) కావచ్చును

లటక మేలకము

నాట్యశాస్త్ర పకారము సరశేతరము, కావున (పకీర్ణము

(ప్రస్తావన స్మకమము : స్యూతధారుడు రంగముమీద ఒక్కడే యుండును (ప్రవేశ న్నిష్కమణములు ముందుచెప్పుట వలన గొని, ఆకస్మికముగా గాని జరుగుచుండును ఉదాహరణము:

“కులవ్యాధె!: సమాహూయతాం జంతుకేతు నామా మహావైద్యః”'

కులవ్యాధిః (జంతుకేతు మాహూయ).___

కులవ్యాధి రంగస్థలమును విడువలేదు. కూడలేని జంతు 'కేతువును పిలిచినాడు. ఇది అసామాన్య అనుచిత విధానము,

రూపక వివరణము 61 హాస్యా ర్లవము ఇది సంకీర్ణ ము. ప్రవేశ న్నిషామణములు తక్కిన వానిలో వలెనే యుండును. మత్త విలానము ఇది శుదము పైవానిలో దరె మోటుదనము లేదు. కాపాలికుడు, అతని భార్యయు ఉన్నను ఇతివృత్తములో చమత్కార సంఘటనల వలన హాస్యము స్ఫురించుచుండును భగవదజ్జు కము శుద్దము ఇందు గణిక యున్నను వసంత నేన వంటిది స్టితిగతు లుదా త్తములు. గురుశిష్య సంవాదము సరళమే.. వికృత ఛాషరేదు. (పేమ పరిళుర్టము. సహజ చమత్కారము మెండు అన్యవ హననములలో వలె ఐహిరంగ (పదేశమును కాక, (ఫేక్‌ గృహమును స్టూచితమగును. ఇందులో గురువును భగవన్‌ అని శిష్యుడు సంటోధించి నాడు. భగవచ్చదబ్రిము 40 పర్యాయములు కానబడును భాణము నాట్యశాస్త్ర (ప్రకారము: భాణము రెండు విధములు. నాయకుడు తన యనుభవములను గావి, అన్యుల యనుభవములను గాని, చెప్పును. ఒకే అంకము, ఒనేపాత అకాశభాషికములు తగిన హావభావములతో నుండును. ధూర్త, విటాదులు వత్తురు. దళరూపకము ; నిపుణుడైన విటుడు తనకుగావి సెర వారికిగాని జరిగిన నీచ సంఘటనలు ఆకాశమున కల్పిత పురుషవి

61 గీర్వాణ రూపకము సంబోధించి, వర్ణించి చెప్పును. భారతీవృతత్తి న్నాశయించి శృంగార వీరములను సూచించును. ఒకే అంకము, కల్పిత కథ, ముఖ నిర్వహణ సంధులును, వాని యంతర్భాగములు నుండును. పది లాస్యాంగములు కలవు

కొవ్యాను శాసనము : సామా న్యజనులకు (షృధగ్గనులు) వినోదార్థమిది యుపకరించును.

నాట్యదర్చణము ఇది జనవరంజకము. శృంగార రసము (పధానము, వీరహాస్యములు ఉపాంగములు., ఒకే అంకము వ్యాపార మొకేరోజు వాచికాఖభినయమే కాని, సాత్వికాంగి కాభినయములు పనికిరావు. కథకల్పితమై నాయకుడు విటుడు కావలెనని కొందరి మతము,

భావ(పకాశనము : కోహలాదుల మత(పకారము ఇది శృంగార్టై క రస్యాశయము కావలెను. ఖభోజు9) మతముకూడ నిదియే.

రసార్డ వ నుధాకరము “శృంగార మంజరిని' ఉదాహర ణముగా _ బెప్పినది. ఇందు విదిలాస్యాంగములు కలవు సాహిత్యదర్చణము *“లీలామధురకము” నుదాహరించినది.

ఈఅడ్య పద్మ పాభృతకము

ఈ భాణమున స్టాసన చిత్రముగా నున్నది. సూ(తధారుడు వరునగా అయిదు పద్యములు చదువును ఇందు వచనము లేదు, మొదటి పద్యము ఆశీరూపక మగుటచే నాంది తక్కిన వానిలో బుతువర్తము ఆ పిమ్మట నై నను పాత (పవేళింపదు. సూత్రధారు

త్త యా డొక్క_డే యుండును. మారిషుడయినను రాడు అన్ని విషయము

రూపక వివరణము (08 లను స్తూతధారు డయినను చెప్పడు శృంగార మొక్క టే. వీరహాస్యముల సూచనలేదు

విటుడు వివిధ గణికలతో చమక్కారసంభాషణలు చేసినను, నడుమ నడుమ తగులు తనమి(తులతో [పనంగించును. వారికి వివిధ గణికలతో సంబంధ ముండును ఒకే అంకము, రెండు సంధులు. భరతవాక్యము గాని, తి త్తుల్యము గాని లేదు

ధూర్త విట సంవాదము

నాంది లేదు. స్థాపన కొలదిలో సూటిగా నున్నది. స్మూత ధారుడు (పవేశించి, రంగముమీద బేని భార్యను 'ఆర్యే' అని సంబోధించి, వర్షబుతువునుగూర్చి పాడు మనును కాని తానే వానకాలమునుగూర్చి పాడును నటి రానే రాదు సూత్రధారుడు అకాశభాషితము నవలంబించివట్లు తోచును 'కిం (వీషి” అను మాటలు మ్మాతములేవు ఇందు చేవల శృంగారమే.

విటుడు వేశవాటమునకు పోయి. కొలది వేళ్యలతో మాటాడును, వెంటనున్న మితునితో గోష్టీశాలలో పర్యటించుచు విటుడు వేశ్యావృ త్తము మొదలగు విషయములను చర్చించును. ఇయ్యదిఉ క్షి పత్యు క్రికి ఉదాహరణము, ఇందు రచనావిధానము కానదిడదు. ఇతివృ త్తకల్చ్బనము లేదు. ముఖనిర్వహణములకు భేదము గోచరింపదు ఏదో సంఘటన జరిగి, నిరుద్దేశముగా విటుడు వేశవాటమునకు పోయి అక్కడ కానబడిన మిళుని "వెంట బెట్టుకొని విషయములు చర్చించును. అంతే

ఉభయాభినారిక

శృంగార(పధానము. తవ్వాతి భాణములకం కె కూర్పులో

సారళ్యము కలదు. తక్కిన వాటికి లక్యప్రాయము . విటుడు

84 గీర్వాణ రూపకము బయలుదేరి అపోహవలన విడిపోయిన ఇద్దరు (పియులకు సమాగమము సంఘటించును మార్గమున కౌనపడిన ఆరుగురు గణీకలతో చమత్కార సంభాషణము చేయును. పాదతాడితకము

ఇందు కేవలళ్ళంగారము శృంగారభూషణ, రససదన, శృంగారతిలక, శృంగారసర్వస్వ, ముకుందానంద భాణములు ఇదే పద్ధతి నుండును ఒకే అంకము రెండు సంధులు. శృంగారము (పధానము. వీరరససూచన లాస్యాంగములు మెండు (పస్తా వనలో ముకుందానందము మి(శ్రభాణ మని యున్నది. అట్టి భేదము లక్షణ (గంధములో కానరాదు సంస్కృత (ప్రాకృత సమ్మేళన మును సూచించునా +

“కర్ఫ్చూరచరితము"న వీరరసము మా(తతము కలదు, అది చతుర్చాణీని (ఈ నాలుగు భాణములను) రచనలో పోలియున్నది.

ప్రాచీను అయిన కోహలాదులు శృంగారమునే అంగీ కరించిరి తరువాతివారు వీరమునుకూడ సమ్మతించిరి. చతు ర్భాణిలో కేవలళశ్యంగార మే, వీంసూచనకూడ లేదు.

వీథి

దశరూపకావలోకము. వీథివలె నుండుటచే వీథి యని పేక. అనగా వీథివలె, వరనవలె నుండుఐ.

నాట్యదర్చ్పణము; “వకో క్రిమార్గేణ గమనాత్‌ వీదీవవీధీ”.

నాట్యశాన్తము : ఒకే అంకము. ఒక రిద్దరు నటులే యుందురు. 18 వీధ్యంగము లుండును.

రూపక వివరణము 605 దశరూపకము : కై శికీవృదత్తి. భాణములోవలె సంధులు అంకములు నుండును. ఒకటి రెండు పాతలే, కావ్యానుశాసనము £ నాట్యశాస్త్రము నందలి ఏకహార్య, ద్విహార్య అనుళ బములకు ఒకరో యిద్దరో పాాతలని యఖి (ప్రాయము. ఒకేనటు డున్నపక్షమున ఉక్రి ప్రత్యుక్తి రూపమున భాషణ ముండును. నాట్యదర్పణము ; అన్ని విధముల నాయకులు, అన్ని రసములు నుండును. ముఖనిర్వహణ సంధులు మాత్రము. ఇచ్చట కోహలుని లక్షణము ఉత్త మాధమ మధ్యాభిః । యుక్రా (ప్రకృతిత స్త్రిధా ఏకహార్యా ద్విహార్యా వా సా వీదీ త్యభిసంబ్లి తా. కావున కోసహ్లాచార్యుడు అన్నిరకముల నాయకుల నంగీికరించినాడు. వీధియందు అధమనాయకులు వల దనియు, భాణ _పకర ణములం దుండవచ్చు నవియు శంకుకుని మతము. భావ(ప్రకాశనము : వీధ్యంగములు, లాస్యాంగములు ఇందు సముచితములు, కోహలుడు లాస్యాంగములు వై కల్చికము లన్నాడు. శృంగారము (ప్రధానమగుటచే లాస్యాంగము లుండి తీరవలె నని భోజు గన్నాడు. రసార్జివసుధాళరము ; సామాన్య గాని, పరకీయగాని నాయిక. కులజ నాయికగా కూడదు ఉదాహరణములు ; భావ్యపకాశనము _ “వకుళవీధి' “"ఇందులేఖి'. సాహీిత్యదర్చణము ; మాలవిక. రసార్డ్మ వసుధాకరము :; మాఘవవీథిక. న్‌

త రో జాం 8. వ్యృుత్పన్న రూపకములు నాటక, (పకరణములనుండి ఇయ్యవి వ్యుత్చన్నము అయినవి. నొటి (నాటిక)

నాట్యశాస్త్రము :; నాటక, _పకరణముల కలయిక వలన నాటిక ఏర్పడినది. ఇందు స్త్రీలు మెండు. అంకములు నాణగు. సరసమైన యభికయము, అభినయాంగములు, సంగీతము, నృత్యము నుండును. రసము శృంగారము. రా జుండవచ్చును. ఇందు దంభము, కోపము, (ప్రసాదనము, ఉండును. నాయకుడు, దేవీ పరిజనులు నుందురు.

అభినవ భారతి ; అంగములు అనగా శై శికీ.ఆంగములు. నాటికలోని నాయిక ముగ్ద యయినప్పుడు రతిసంభోగాదికము, దేవి (రాణి యగునపుడు కోప్యప్రసాదనాదికము అన్వయించును.

దశరూపకము : (ప్రకరణమునుండి వస్తువు, నాటకము నుండీ నాయకుని (గహింపవలెను. 1, 2, 8 4 అంకము లుండవచ్చును. దేవి యనగా పెద్దరాణి, అవ్యపభుపుతికం మానిని, శాంతచిత్త, నాయిక తరుణి, ముగ్ధ, సుందరి, దివ్యం నాయిక అంతఃపురమున రాజుకు కొంత సమీపమున ఉండవచ్చును. నాయకుడు రాణివలన జంకుచెంది యుండును. నాలుగంకములలో శ్రైశీకి-ఆఅంగములు నాలుగుండవలయును.

నాట్యదర్చణము ; ఇరువురు నాయికలలో (కన్య, రాణీ ఒకరు గాని ఉభయులు గాని (ప్రసిద్ధి నొందినవారు. దీనివలన నాలుగు రకముల నాటిక యేర్చడును, కధావస్తువు స్వల్పము.

వ్యు ఎన్న రూపకములు 87

భావ్యపకౌశనము ; నాయకుడు ధీరలలితుడు, (పసిద్రుడు. రసము శృంగారము. క్రైశికీవృత్తి. అవమర్శతప్ప తక్కిన సంధులు, విటుడుండరాదు. విడూషకు డుండవచ్చును.

ఉదొహరణములు : భావ్యపకాశనము ణు (పియదర్శిక; సాహిత్యదర్పణము అ విద్రసాలభంజిక; రసార్జ వసుధాకరము-= మాలవికాగ్ని మ్మతము.

(పకరణి (,పకరణికు

నాట్యదర్చణ (ప్రకారము : ఇది నాటికాభేదము. (ప్రకరణము నుండి నాయకుని (గహింసవలయును నాయిక నాయకుని జాతికి చెందినది కావలెను. నాటికా (ప్రకరిణికలలో శృంగారవిలాసములు ముఖ్యము. మొదటి దానిలో (ప్రభువుల _సేమ, రెండవ దావిలో వణిక్కుల (పేమ (చదర్శితము.

సాహిత్యదరృణము నాట్యదర్చణము ననుసరించును.

తోటక్‌ము (తోటకము)

భావ్యపకాశనము : ఇది నాటకభేదము. హర్షుని (సకారము ఇందు దివ్య, మానవుల సందర్భ ముండవలఠెను. విదూషకుడు లేడు. కొందరు దివృమానవసమ్మేళశనమును, 5, 7, 8, 9 అంకము లుండుటకును నమ్మతించిరి.

సాహిత్యదర్పణము : (ప్రతి - అంకములోను విదూషకు చుండవలెను,

భావ(ప్రకాశనము- ఉదాహరణములు : మేనకానహుషము (9 ఆంకములు); మదటేఖ (8 అంకములు); _స్తంభిత రంభకమః

08 గీర్వాణ రూపకము. (7 ఆఅంకములు) రెండిటిలోను విదూషకులు లేరు వి(క్రమోర్వ శీయము (5 అంకములు). నట్ట కము

భావపకౌశనము : ఇది నాటకభేదము. నృత్యాాశయము. శైశికీ, భారతీ వృత్తులు. రొదాదు లుండవు సంధులు లేవు కౌర నేనీ, మహారాష్ట్ర (ప్రాక్సతములు కలవు. రాజు [ప్రాక్సతమున భాషింసరాదు. కొందరు మాగధీ, శౌరనేనీ _పాకృతము లంగీక రించిరి

భాదనము, స్టలనము, (భాంతి బేకుండుటచే అంకములకు మారుగా యవనికాంతర ముండును.

నాట్యదర్పణము : విష్కంభ, (ప్రవేశకము లుండరాదు. సంస్కృత 'పాక్సృత సమ్మిిశణ ముండరాదు.

సాహిత్యదర్పణము * (ప్రాకృత మే యుండవలెను. (పథాన ముగా అద్భుతరసము. అంకములకు జవనికలు అని పేరు.

నాట్యదర్చణ భావ్యప్రకాశనములు దీనిని నృత్యభేదాత్మక మనియెంచి; నృత్యపకారముగా పరిగణించినవి.

ప్రాచీన కాలములోనే *నాటి' అంగీకృత మయినట్టు స్పష్టము. (_ప్రకరణి కాత్కాలికామోదమే సొందినది, ఉదాహరణ ములు లేవు. నాట్యదర్చృణములో మాత్రము సమ్మతి గాంచినది. (ప్రకరణిని విలుపుటకు కొందరు చేసిన (సయత్నము ఫలింపలేదు.

హర్షుడు తోటకము నంగికరించినాడు. తోటకములో విశిష్ణత లేదు.

వ్యుత్చన్న రూపకములు 69

భావ్యపకొశనము సట్టకమును, నాటకవిశేష మన్నది; కాని, స్వతంత్రముగా ఆవిర్భవించినట్టు తోచును. (ప్రకాశనము దీనిని తరువాత నృత్యటప్రకార మన్నది,

సంస్కృృతనాటక రంగస్థలమున తెర ౬౦9 ౦౮౫411) వేసియున్న సూచన కానరాదు సట్రకము అను పేరును, జవనిక అను శబ్రమును బట్టి ఇది (ప్రాకళ్సుతనాటకమని తోచును. కాషా విషయమున లాక్షణికులు భీన్నాఖ్యిప్రాయు లగుటచే సట్టకమునకు తగినంతవ్యవస్థ చేదనిపించును ఇది జనరంజకమెన (ప్రదర్శనము కావచ్చును. (పకీర్ణఠము

కీత్‌, దేవ మహాశయులు "'మహానాటకమును' పేర్కొని (కమబద్ధ (శేణిలోనిది కాదన్నారు. (ప్రబోధ చందోదయాది రూపకములు (ప్రత్యేకముగా నున్నను లాక్షణికులు వాని విశిష్టత నంగీకరింపలేము,

డమరూ అనురూపక ముండినా ? ఘనశ్యామకవి-

(ప్రహసన, డమరూ, నాటక” సటక, కావ్య, ద్విమంజరీ, భాణాన్‌,” శో! ల

అవి తన నవ్యగహచరిత మను రూపక (ప్రస్తావనలో అన్నారు ఇది చ్మితమైనది. ఇంది పది అంకములకు బదులు పది అలంకారము లున్నవి. రాజాను రంజనము, కవిదూషణము, సుకవి సంజీవనము, కుకవి సంతాపనము, అటోధాకరము శౌబ్రిక భంజనము, పండిత సర్వస్వము, జాతిసంతర్జనము, (ప్రభువర్థ నము,

70 గీర్వాణ రూపకము, అఖండానందము అవి పది అలంకారముల పేద్ద. దీనినీ లాతణీకు. లంగీక రింపలేదు.

దీనిని నూతన _ప్మక్రియలలో (సయత్నము జరిగినట్లు తోచును.

“యయాతి దేవయానీ చరితము, ఎవరో రచించిన రూప కము. ఇందు అంకవిభాగమలేదు; సరియైన 'పస్తావనలేదు. (పస్తావనవంటి దానిలో స్యూతధారునకు మారు వే్యత్రధారుగని యున్నది, భరత వాక్యము కలదు.

ఏతన్నాటక కర్రలు అర్వాచీనులు.

౪. రూపక పరిణావువు

(ప్యవధమమున ఏకాంకరూపక మే యుండెను బుషులు నిత్యకర్మలు నిర్వర్తించిన పిదప వ్మిశాంతిసమయములో వినో దారము రూపక(ప్రదిర్శనము విలోకించెడివారు. (కీ పూ. 8వ శతాబ్రిరో రచింపబడిన “మధ్యమవ్యాయోగము, కేవలసంస్కృృత భాషలోనే యున్నది. ఏకాంకరూపకము విశేషాంకరూసకముగా పరిణమించిన పిమ్మట రూపక మే జీవికగా గలనటులు నగరము లోని సహ్మదయుల సమక్షమున (ప్రదర్శనలు చేనెడివారు. భవన (దర్శనమునకు మాత్రము ఏకాంకిక సరిపోయెడిది. సంధ్యా సమయము (ప్రదర్శనముల 'కేర్పరించుటచే, ఆగేకాంకములతో గూడిన దీర్చరూపకముల కవకాశము లేదు ఇట్లు కె, హెచ్‌. ధువ మహాశయుడు లిఖించినాడు.

(వధానరూపకములో అయిదు ఏకాంకికలు;: భాణము, పీథ, ఆంకము, (ప్రహసనము, వ్యాయోగము. ఇవి యేకాంకికలని లాక్షణీకుల మతము ఇయ్యవి ఇతివృ త్తమునను, నిర్మాణమునను సరళము లగుటచే వీనినుండి తక్కినసంకీర్ణ జాతులు పరిణమించి యుండవలెను.

ఈ మైదు రకములలో భాణమున ఒక్కటే పాత. తక్కిన వానిలో పాతలు మెండు. ఇందు సంభాషణము లేదు. తక్కిన వానితో నుండును. భాణమున కేవలము స్వగత మే. విసుగు తొలగించుటకు విచ్శితమైన “ఆకాశభాషితము' అను విధాన మవలంభింపబడినది, ఉ క్రి,పత్యుక్తి లేకున్నను, ఆకాశ భాషితమువలన సభాసదులకు సమ్మోదము కలిగెడిది. నృత్య

72 గీర్వాణ రూపకము (ప్రకారము లోనికి దిగకుండ, భాణము స్వగత మయ్యును, 'పెవిధానమువలన సంభొషణ్యక్రమమును సంతరించుకొన్నది, భోణము రూపక (శేణిలో (ప్రథమము.

వీథి భాణభేదమే అనవచ్చును. రెండింటిలోను ఒక్క కే అంకము. రసము శృంగారము, లాన్యాంగములు సమావనులు, భాణము గణికల రూపకము, వీథికూడ అటిచేయను సూచనలు కలవు రసార్హవసుధాకర (గ్రంధము. వీధి యందు సామాను గాని, పరకీయను గాని అంగీకరించును. కుల త్తీని అంగీకరింపమ. కోహలావారులు వీధిలో అధమ నాయకులనుహూడ అంక రించెను. శంకుకుడు మాత్రము అధముల నంగీకరింప లేదు. భాణములోని ముదుకతవమును విడిచి కొంచ ముదాత్త మెన విశిష్టతను గడించుకొన్నది. 'వీధి వృద్ధి గాంచుచు రెండు ప్యాతలను [గహించినది. కావ్యానుశాసన మత (ప్రకారము ఏధిలో ఒవేప్మాత యున్నచో ఆకాళభాషితము న్నాశయి౨చుకు. రెండు పాత లున్నచోఉ క్తి. పత్యు క్తి నమసరింపవలెను భొణమువకు ఉ_త్తమాదినాయకులను రెండు పాలను చేర్చినచో వీధి యగును.

దూపకశిల్చ్పము మరియొక యడు* ముందరికి చేసిది, ఒకటికన్న రెండు ప్మాత లుండుఎచే స్వారన్యమధిక మై, డూపకదము నకు వై విధ్య మొదవృుట గహించి నటులును, రచయితలును మార్పులు కూర్చిరి ఈ సమయమున భాణమునుండి“పహపనము"”, వీధినుండి 'అంకము' బయలు వెడలినవి. భాణములోని పారుష్య మును, హాస్యమును వృద్ధి చేసి, శృంగారమును తగ్గించి "'పహసనము” పుట్టినది. అందలి సుఖేతర భాగమును నొక్కిపట్టి, “ఆఅంకము' ఆవిర్భవించినది.

శూపక పరిణామము 7౫

శుద్దము, సంకీర్ణము అని (పహననమున (పధానవిభాగము కలదు. తిక్కిన రూపకములలో లేని కొన్ని వింతలు ఈ సంకీర్ణ (పహసనమున కలవు. పాత్రము ఇందులో మూడు విధముల (ప్రవేశించును. ఒకప్పుడు రంగము మీదికి రాక పూర్వమే ఒకటి రెండు పద్యములలో దాన్నిపవేశము _పకటింప బడెడిది ఒకప్పుడు ఒకానొక ప్మాత సందర్భము బేకుండనే త్వరితిగతి కాని,. అవ నరము కాని లేకుండ, "ప్రవిశ్య" అను సూచనతో (ప్రచెశించును. ఒకప్పుడు రంగముమీద నున్న పాత అన్నఎ గాని, సమీపమున గారి తేని వేరొక పాత్రను బిగ్యరగా. బిలుచుగు, దీవినిబటి, వత్యేకరంగ గృహము వక ఏయాలయ (పొంగణమో (ప్రదర్శన (పదేశ మనిపించును. నేటికిని ఘూర్షరచేశమువ “భదాఇ” అను (గ్రామ్యపదర్శనములలో ఇదియే పద్దతి. శుద్దముకన్న సంకీర్ణ (ప్రహసశమే ముందు పుట్టినది.

తొలుత “అంకము ఏకొంకరూపకము. కాలక్రమమున అరము మారిపోయి, రూపకములో భాగము లేర్చడినప్పుడు అంకదయువకు శేటియ్టము (గల1) వచ్చినది.

ఇవి యన్నియు ఇతిన్స్నత్తమునకు అనుగుణముగా వృత్తులు కూర్చువూశ్నవి,

వ్యాయోగమున ఒకపేమాప్ప యుద్ధము మతము కథ్యాకిమమున వచేరిపది,

అంక, (ప్రహసన, వ్యాయోగములలో ఎన్ని ప్మాకరైన నుండవచ్చును కావున కార్యకలావమును ఒక యంకమునుండీ కొన్నియంకములకు వ్యాప్తి చేయవచ్చును. అందు మరఠి కొన్ని రూసకభేదము లేర్చ్పడినవి. చాలపాటత్రలు, చాలరోజులు, చాల

శ గిర్వాణ రూపకము ఆంకములు, సమకూడినవి డిమ, ఈహామృగ, సమవకారములు బయలువెడలినవి ఈహామృగము వ్యాయోగముపై వృద్ధి. వ్యాయోగమున ఒకేఅంకము; ఈహామృగమున నాలుగంకములు, ఇతిస్ఫ త్తములో కొంతిభేద మున్నను నియమములు రెంటికిని సమానములే. రెండింటను ఉద్భృతరసములు కలవు. వ్యాయోగమున నాయకులు మెండు; ఇందు కొంత మృదువైన పోరాటములు. డిమమున అన్నిరకముల గడవిడలు; భీకర యుద్దములు కలవు,

సమవకారముకూడ వ్యాయోగ డిమములకు సదృళమే ఇందు ఉద్దతరసములు, ఉపస్లవములు ఉన్నను ఇతివృ త్తమున శృంగారరసము స్యూతరూపమున నుండును మూడు ఖండములటో మూడు వేర్వేరు స్మూతములు _- మొత్తము తొమ్మిది సూూతము లుండవలె ననుటను బట్టి పై యెనిమిది రూపకములలో సమవ కారము మిక్కిలి సంకీర్థ మని తోచును. ఇందు 12 నాయకులు, 8 కపటములు, 8 విద్రవములు, 8 శృంగారములు, 18 నాడికల కాలము ఉండుఏచూడగా శీఘముగా నాటక, (పకరణములకు దారి తీసిన దనవచ్చును.

ప్రహసనమే ఆద్యపకృతి యనియు, భాణము దాని నం్యగహరూప మవియు కొంద రనవచ్చును

భాణము (ఛ్రహసనము

ఒకే ప్యాఠతము బహు పాత్రలు

ఆకౌశ భణితము ఆకాసభణితము లేదు

ఒకే ఆంకము 'రెండంకములు

రూపక పరిణామము 76

దీనినిబట్టి ప్రహసనము భాణవివరణము గాని, భాణము వహసనసం్థగహము గాని కావచ్చును సహజపరిణామము. సాకల్యమునకు గాని, సంకీర్షతకు గాని దారి తీయవచ్చును

బహుపా(తలను సంగ్రహించి ఒకపాాతగా సంతరించుట సహజము, సరళము, సుందరము కాదు. కావున భాణమే ఆద్య పకృతి యనవచ్చును అయినను, స్వగతము కలది యొకటి, సంధాషణము కలది యొకటి ఏకకాలముననే జనించి, వ్యాప్తి నొందవచ్చును. స్వగతము భాణ, వీథులతో ఆగి ఉక్తి, (ప్రత్యుక్తి ఉన్నత టాపకములలో పరిణమించి యుండనోపును.

కాని అంకములు, అధమవిషయములు మొదలగునవి (ప్రహసనమున నుండుట దీనికి కొద్దిగా విరుద్దము,

బుగ్వేదమున స్వగతములు, వాకోవాక్యములు కలవు, ఈ 'ఠెండును (ప్రాచీనులకు తెలిసినను, స్వగతరూపమే _(పథమమున రూపకొకారము పొంది, (పదర్శిత మయ్యె నవి భావింపవచ్చును.

ఈహామృగము, డిమము, నాలుగంకములతో ఆగినవి. నాటక (పకరణములు ర అంకములతో [ప్రారంభమై 10 అంక ములతో సమ్హాప్త మగును (పకరణమున ఉదాత్తనాయకుడు కాని, దివ్యవిషయము కాని, రాజ్యపాభవము కాని ఉండరా దనియు, బాహ్యజనులు (దాస, విటులు, వేశ్యలు) ఉండి, కుల శ్రీలు స్వల్బముగా నుండవలెనను లక్షణముచే, భాణ, _పహసన ములలోని మోటుదనము దీనిలోనికి సం్యకమించినట్టు కనదిడును. (ఫకరణాకారము పరిపూర్ణత నొందినది. లాక్షణికులు కులజి నాయికగను, (బాహ్మణాదులు నాయకులుగాను ఉండవచ్చు నని వికల్పము చేసినారు. సామాన్యులు నాయకులుగా నుండవచ్చు

76 గీర్వాణ రూపకము నవియు, వేశ్యావిషయమే హెచ్చుగా నుండవలె ననియు నాట్య శాస్త్రము విధించుటచే సామాన్యజనుల సరశ్రేతరవృ త్తము దీనికి సరిపోయినది. నాటకము రూపకములలో ఉత్తమము. వ్యాయోగ, అంక, డిమ, ఈహామృగ, సమవకారములలోని వృత్తముల నుదా_త్తము కావించి, నాటకము ఒకొనొక విశిష్తతనుగూడ ఆపాదించుకొచ్నది. ఇందు శృంగార, వీర, కరుణములరో నేదియినను (పధాశసరసము కావచ్చును. వస్తువు (సిద్ధమై ఉదాత్తనాయకున కివకాశము కల్పించును నాట్యశాస్త్ర (పకొారముగా ఇండు దివ్యనాయకుని చర్విత కొని, రాజ జీవిముకొని, విశేష సౌధాగ్యముతో (పదర్శింప వలెను దళరూపక (గ్రంథ మింతకన్నను పైెయటుచేరి, నాయకుడు ఢీరోడాత్తుడై , శాంతుడై , గుణవంతుడై , కులీనుడై , వేదరషకుడై శక్తిమంతుడు కావలె నవి విధించినది. దీనినిబట్టి నాటకము ఉత్తమ్మశళేణికి చెందినవారి కనియు, రవన ఉదా తము, సుంద రమునై, పదర్శనము మనోహరము కావలెననియు. స్పష్టమగు చున్నది నాటక, (పఠకరణములనుండి తక్కినని యుదృవించినవని భగవదజ్ఞుకుపహసనము నావకప్రకరణోదృ్భవాసు' అన్నది. దీని వలస విశషాపత్తి చేదు నాటకము లక్ష్యప్రాయ మగుఏడే, దాని నుండి తక్కినవి ఉద్భూతము అయ్యె నని చెప్పుచుండుట నాఎ్య శాస్త్ర కాలమునందే కలదు సంక్షేపార్థమున క్రై లాక్షిణికు లిట్లన్నారు : అంతకంటె విశేషము రేదు. ఉ_త్తమరచనలు బయలుదేరినపుడు తత్పూర్వమున నున్న ఏకాంకికాదు. లుత్సన్నము లగును. స్నుపసిద్ధము లయినవి

ఈశూపక పరిణామము 77 మాత్రము మిగులును. (ప్రాచీన భాష, వీథి, (పహసనము లిప్పుడు లభ్య మగుట లేదు ఒకప్పుడు విరివిగా నున్నను, ఇప్పుడు. నామమా శ్రావశిష్టములే. దశరూపకమునను, అభినవ భారతిలోను. "పేర్కొన్న రూపకముల నామములు తెలియుచున వి.

(పాచీన కాలమున రూపకమునకు నాట్య మను పేరుండె. డీది. నృత్య్యప్రకొరమునుండి (క్రమముగా నాట్యము విడివడిన వెంటనే నూతన పరిభాష యేర్చడియుండదు, ఎనిమిది రకముల రూపకములను, (పకరణములను గూడ ఏదో సామాన్య నృత్త నృత్య(ప్రకారమునకు అనుసంధింపవచ్చును. ఈ నూతన విధాన ములు నాట్య్యవకారములుగా పరిణమించి నపుడు భాణాదిపదముల చేతనే వ్యవహృతము అయినవి.

భాణ, వీథీ, (ప్రహసనములు (_పరమసంపూర్ణ రూపకము నకు పూర్వమే కలవు. భాణము నృత్త (ప్రకార మని సంగీత రత్నాకరమున కలదు. (పహసనము, వీథి, నాట్యాంగము లని నాట్యశాస్త్రము చెప్పుచున్నది. పదముల యర్ధము మారినది. నాట్యపకారములు నాటక, (పకరణములుగా పరిణమించినపుడు రూపకపరిభాష యేర్చడి యుండును ఆంతవరకును రూపకముగా నున్నదంతయు నాట్య మనియో, నాటక మనియో వ్యవహరింపబడి యుండును. (ప్రకరణళబ్దము కూడ జాతిపరముగా వాడినట్లు కన బడుచున్నది. సంపూర్ణ నాటకములు చూచినపిమ్మట తక్కిన వానిని ఉపరూపక (శేణిలో జేర్చి యుందురు. నాట్యపరిభాష (ప్రాచీన కాలమున స్పష్టముగా నిర్జీతము కాకపోవుట కిదియే కారణము,

74 గీర్వాణ రూపకము

వివిధ రూపకములకు వివిధ _పధానరసము లున్నట్లు వస్తు వుకుగూడ వైవిధ్యము కలిగియుండును. ఏకాంకిక లగు అయిదు రూసకములలో ఇతివృత్త ముత్పాద్యము. అంకమునకు మాత్రము (పసిద్ధవస్తు వుండవలెను; కాని, కొన్ని యెడల ఉత్పాద్యవ న్తువును గూడ లాక్షణికు లంగీకరించినారు. అయినను వ్యాయోగమున వస్తువు (ప్రపిద్దము. వ్యాయోగపరిణామము లయిన ఈహామృగ, సమవకార, డిమములలో నస్తువు ప్రసిద్ధము.

10. ప్రెజెగృుహ ము

భరతుని నాట్యశాస్త్రము మహాగంధము, భరతముని యెప్పటువాడు ? శిలాలిశాళ్వులు భరతుని సమకాలికులవలె గాన వచ్చుచున్నారు పాణినిమహర్షి ఏరిని బేర్కొన్నాడు పాణిని క్రీ. పూ. 9000-2500 సంవత్సరములనాటి వాడని బాలగంగాధర తిలక్‌ మహాశయుని మతము 60103౮0528 పండితుడు (క్రీ. పూ $ శశాన్లిలో పాణిని యుండె నని నిర్ణయించినాడు. శ్రీ. పూ. 5 శతాబ్రి నాటికి ఈగ్గగంథ మున్నట్లు ఆజేకుల మతము, ఇట్టి (గంధము సంతరింపవలె నన్న ఆంతకు పూర్వము బహు కాలమునుండి వివిధ రూసపకములు (_ప్రదర్శితము లగుచుండవలెను.

భరతుడు మూడురకముల (పేక గృహములను (గారూశగ[85) చెప్పినాడు.

“*వికృష్ణ, శృతురశ శృ, (త్యథశ శైవ తు మండపః తేషాం (త్రీణి ప్రమాణాని, జ్యేష్టం, మధ్యం, తధావరమ్‌, (ప్రమాణ మేషాం నిర్దిష్టం హ_స్తదండ సమా్య్రయమ్‌ శతం చాషా చతుష్షషి రసా, ద్వా(తింళ దేవవా.

లృ యాం అషహ్హాధిక శతం జ్యేష్టం చతుష్షష్టి స్తు మధ్యమమ్‌ కనీయస్తు తథా వేళ్ళ హస్తా ద్వాతింశ దిష్యతే దేవానాం తు భవేద్దేష్టం, నృపాణాం మధ్యమం భవేత్‌ 'శేషాణాం (పకృతీనాం తు కనీయళ్‌ చ విఢీయతే.

1. వికృష్ణము (20140160ఓ4%) వెడల్పుకన్న పౌడవు హెచ్చు ఇందు జ్యేష్టము 108 మూరల పొడవు, 5॥4 మూరలు వెడల్పు; మధ్యమము 84౫082; అవరము 42౫% [6;

ఓ. చతుర్య్శశమము (500౮48) నాలుగు (ప్రక్కలు

80 నీర్వాణ రూపకము సమానము, వ్యేష్పము 108 హస్తములు ఒక్కొక్క (పక్కన; మధ్యమము [1; అవరము 82 హస్తములు. లి తనము (౨౪౮11454 2146182) మూడు పార్శ్గణములు కలది. అన్ని భాగములు సమానములు జ్యేష్షము 108, మధ్యమము 84, అవరము 82 మూరలు, ద్మేష్టరంగ స్థలము, (పేకిగృహము 'దేవతలకును, మధ్య మము; రాజులకును, అవరము మిగిలిన _పజలకును ఉద్దేశింపబడి నవి. వికృష్ణము, మధ్యమము అగు రంగస్టలమే ఉత్తమ మని భరతునియభిహ్రయము. (పేకిగృహాణాం సర్వేషాం తస్మాన్‌ మధ్యమ మిష్యతే యావత్‌ పాఠ్యంచ గేయంచ త్మత (శవ్యతరం భవేత్‌. సామాన్యముగా రంగము రెండస్తుల మేడ. పై భాగము దివ్య వ్యాపారమునకు, క్రింది భాగము భూలోక వ్యాపారమునకు నుపయోగ పడెడీది పూర్వకాలమున సంగీతశాల _ (భవన్నపాంగణమున) రంగభూమిగా నుపయుక్త మయ్యెడిది క్రింది భాగము రంగ స్థరమునకును, పై భాగము రాజి, రాజు, 'ప్రసిద్దస్తీ,. పురుషుల కును నిర్షిష్టములు. రంగభూమికి నేపథ్య మని నామాంతరము. భారతీయులకు బహిరంగ (యేజిగృహములు లేవనియు, రూపకములను వారు రాజకుమారుల నృత్యశాలలో (ప్రదర్శించెడి వారనియు మకీడోనల్‌ మహాశయుడు (వాసినాడు. ఇది (ళమాత్మకము. నాట్యశాస్త్రమును జూచినచో ఎట్టి (పేకిగృహము. లుండెడివో స్పష్ట మగును.

11. ఉపరూపకములు నాట్యశాస్త్రమున ఉపరూపకముల సంగతిలేదు; కాని నాటిని (నాటికను గూర్చి చెప్పియున్నది నాట్యశాస్త్రమున స్పష్టముగా చెప్పకపోయినను, ఉదాహరణములనుబట్టి 15 రకముల రూపకములు భరతునకు తెలియునని 12011) కీత్‌ పండితుడు చెప్పినాడు అర్వాచీన్నగంథములలో ఉపరూపకము లని పేరు పొందిన కొన్ని పదములు నాట్యశాస్త్రమున గానవచ్చును. అగ్నిపు=ణము 1” పేర్లు చెప్పినది, కాని ఉపరూసకము లవబేదు, లక్షణము తెలుశలేడు: అవి తోటకము, నాటిక, సట్టకము, శిల్చకము,'" కర్ణము, దుర్మల్లిక, (పస్థానము; ధాణికా, భాణీ, గోషీ, హల్లీసక, కొవ్య, (శ్రీగదిక, నాబ్యరాసక, రాసక, ఉల్లోప్య, (౨ వన న్‌్‌ (పేకణములు. దశరూపకావలోకము ఏడిటిని పేర్కొని, ఈ ప్రావీన శ్లోకము నుదహరించినది : డోంవీ, ్రీగదితం, భాణో, భాణీ. పస్థ్రాన రాసకాః కావ్యం చ సప్త సృళ్యస్య భేదాః స్యుః తేపి భాణవత్‌. అభినవభారతి : (పాసంగికముగా తొమ్మిది పేర్కొన్నది, కాని ఉపరూపకము లనలేదు డోంబికా, భాణ, (పస్థాన షిద్గక, భాణీకా (పేరణ, రామాక్రీడ, హల్లీసక, రాసకములు. దశరూపకము, (పళాపర్నుద యళోభూషణము, రసాొర్హవ సుధాకరము ఉపరూపకము లని నిర్ణయింప లేదు. అభినవభారతిలో చెప్పినవావికి కావ్యానుశాసనము గోష్టివి, శ్రీగదితమును చేర్చి నది శృంగారప్రకాశము 14 రకములు చెప్పి, లక్షణము లిచ్చినది. 6

82 గీర్వాణ రూపకము

భావ్యపకాశనమున 20 యున్నవి. తోటక, నాటిక, గోష్టీ, సల్లాప, (శ్రీగదిత, శిల్చక, దోంబీ, భాణీ, కొవ్య, (పేకణక,

నన. సట్టక, _నాట్యరాసక, రాసక, (లాసక, ఉల్లోప్యక. హల్లీస, ల క్‌ ఉం దుర్నల్లికా, కల్చవ లీ, పొరిజాతకములు. లి శః ౮

నాట్బదర్చణము 14 విధములు చెప్పినది : సట్టక, (శ్రీగదితి,

దుర్మల్లికా, (పసాన, గోషీ, హల్లీసక, పర్తనక, (పేక్షణక, ళా ఖః | న వాది

రాసక, నాట్యరాసక, కావ్య, భాణ, (భాణర) భాణికలు

సాహిత్యదర్చణము 18 చెప్పినది : నాటికాా తోదక, గోష్టీ, సట్టక, నాట్యరాసక, (ప్రస్థానక, ఉల్లాప్య, కావ్య, (కేక్షణక, రోసక, (శ్రీగదిత, శిల్చ్బక, విలాసికా (నాయిక్సా, దుర్శల్లి కా, (పకరణికా, హల్లీస, భాణికలు.

భావ్యసకాశనములో ఉపరూపకముల సంఖ్య హెచ్చు పరి శీలించినచో ఎప్పుడో ఒకప్పుడు అన్యమత (ప్రకారము మరికొన్ని యుపరూపకములు అభించుచున్నవి అగ్నిపుూణమున "కర్ణము. నాట్యదర్చణమున 'దుర్మీలిత' కానవచ్చుచున్నవి. దుర్మీలిత భావ (ప్రకాశనములోని దుర్మల్లిక" కావచ్చును నాద్యదర్చణమున నర్హనకము, సాహిత్యదర్చణమున విలాసిక, అభినవభారతిలో షిద్గక, రామ్మాకీడ, (_పేరణము కొన్ని కలవు. మొత్తము 20 +6 = 26 సాహిత్యదర్చణము నందలి *సకరణిక' ఉపరూప కము దీనిని కొందరు _పకరణజాతముగా నెంచిరి.

లాక్షణికులు రూపకశబ్దము నంగీరించిన పిమ్మటనే ఉప రూపకళబ్ద ముదృవించినది. నాట్యశాస్త్రమున రూపకళబ్రము కాన వచ్చినను, దశరూపక (గ్రంధానంతరమే రూపక శబ్దమునకు (ప్రాచుర్య మేర్చడినది. ఉపరూపకళబ్దము దానికం ఇ అర్వాచీనము.

ఉపరూపకములు 88 భాణము

అభినవభారతి : భాణకమును ఉద్దతముగాను, భాణింను ఉద్ధతమసృణముగాను నిరూపించినది.

భావ్యసకాశనము : భాణము 9 విధములు. కేవల సంస్తృత మున్నచో శుద్దము, సంస్కృత (ప్రాకృతము లున్నచో సంకీర్ణము, వివిధభాష లున్నచో చ్మితము. వేరొక మూడు రకము లున్నవి : వస్తువు భీకర మైనచో ఉద్దతము, కోమల మైనచో. లలితము, శెండును కలిసినచో లలితోదతము.

ఇతివృత్తము థి వర్ణనలు దేవతాస్వతులు _ హరిహర భవానీ స్కంద (వమథాధిపుల స్తుతు లుంగవచ్చును భయానక సంఘటన లుండవలెను స్త్రీ లుండరాదు. వర్ణనలు చేయవచ్చును. రాజగుణ(పళ స్త్రి గాథలలో ఉండవలెను. గానము, సంభాషణము (సహో క్రి), ఉదా త్తరంగములు నుండును కఠిన మైనదియు, కష్టముతో గూడినదియునగు ఘటనమును భాణములోగూర్చవలెను,

సంగీతము : శుద్ద్రభాణమున ఏడు విశామములు.

నాట్యదర్పణమున ఆరు రకముల భాణములు కలవు. ఇందలి భాణకమున విశేష మేమియు లేదు,

థధాణీర్‌

ఇతివృత్తము ; భాణమున హరిచరితము, గాథలు, మొద లై నవి యుండి, లలితాభినయయు క్ర మైనచో భాణిక యగును.

ఇతివృ త్తిము కొలదిగా నుండి, చిట, పీఠమర్ద, విదూష కులతో నిండి, వాక్సృమత్కృృతివలన సామాజికులలో ఉ్యదేకము కలిగింపవలెను.

84 గీర్వాణ రూపకము

రసము శృంగారము శక్ర నేపథ్యనాయిక, గర్భ, విమ ర్శలు తప్ప తక్కిన సంధులు పాంచాలీ రీతి. భాణములోవలె 10 లాస్యాంగములు స్త్రీలే నబింపవలెను, ఉచితస్టానములలో కాళ, లయ లవలంవింపవలయును

ఉదాహరణము. వీణావతి "

నాట్యదర్చణము ; ఈ భేదము నంగికరించినది విశే షము లేదు.

సాహిత్యదర్చణము ; ముఖ, నిర్వహణ సంధులు. కైళికీ, భారతీవృ త్తులు ఒకే అంకము నోయిక ఉత్తమురాలు, నాయ కుడు మందుడు ఇందు 7 అంగము లుండును ; ఉపన్యాస, విన్యాస, విటోధ, సాధ్వస, సమర్పణ, నివృత్తి, సంహారములు.

ఉపన్యాసము న కార్యము యాదృచ్చికముగా వరి౦చుట.

ణ

విన్యాసము క విషాదవాక్యము లుచ్చరించుట.

విటోధము = సంశయము తీరిపోవుట.

సాధ్వసము జ (ప్రగల్భములు పలుపటం

సమర్పణము = కోవముతో దెప్పిపొడుచుట,

నివృత్తి = నిదర్శనప్రారంభము.

సంహారము = ఫలితము నొందుట.

ఉదాహరణము- 'కామదత'.

న!

అభినవభారతి : భాణీక ఉద్ధతమసృణము. ఇందు వీడ్త లతో క్రీడవలన వినోదము; యుద్ధము (సింహాది జంతువులతో), ధ్వజాదికముతో ఖేలనము నుండును.

ఉపరూపక ములు కిక్‌ డోంవి (డోంవిక) అభినవభారతి ; డోంబికను చెప్పినది. ఛన్నానురాగ గర్భాభి ర్యుక్తిభి ర్య భూపతేః ఆవర్య్యతే మన స్సా తు మసృణా డోంబికా మతా బు భావపకాశనము :; ఒకే అంకము కైెఖికీ భారతీ వృత్తులు. శృంగార, వీరరపషములు. నాయిక క్లుక్షేపథ్య, మందోత్సాహ, క పరుషక. ఉదాహరణము. 'కామద త్తి * పై లోంధరనంపాదకుని విమర్శ : కొందరు డోంబిని భాణిక అన్నారు. డోంబ్యేవ భాణీ కోదా త్తనాయికౌ విశ్వనాధ కవిరాజు ఈ యభిప్రాయము ననువదించి, ఇట్టి దానిని 'భాజీక' అన్నాడు; “కామదదత్త' ఉదాహరణముగా నిచ్చినాడు కారదాతనయుడు, భోజుడు, చెప్పినదానికిని, విశ్వనాధుని లక్షణమునకు బేధమున్నది. రాసకము భావ్నపకొశనము ; ఒకే అంకము; సూత్రధారుడు లేడు; సుళ్లిష్టనాంది యుండును; అయిదు పాత్రలు. మూడు సంధులు; వివిధ భాషలు; కైళికీ భారతీ వృత్తులు; వీధ్యంగములు; ప్రసిద్ధ నాయికా నాయకులు; ఉదాత్తభా గములు; ఉత్తరో త్తరము. సాహిత్యదర్పణము ; అయిదు పాతలు : ముఖ, నిర్వ హణ సంధులు : వివిధ భాషలు; క్రైశికీ భారతీ వృత్తులు: సూతధారుడు లేడు; ఒకే అంక ముండును; వీధ్యంగములు; కళ; శిషనాంది; (పసిదనాయిక; మూరనాయకుడు; ఉదాత భావ స! (నో ఖు అవ్‌ ములు; ఉత్తరో త్తరము.

860 గీర్వాణ రూవక్రము

ఇందులో మూర్థనాయకు డనుటకంట ముఖ్యనాయకు డనుటయే సముచితము, దీవిలో (పతిముఖ సంధినిగూడ కొంద రంగికరించిరి. ఉదాహరణము.- మేనకాహితము.

నాట్యదర్చణము : 8, 12, 18 నాయికలు ఉండి, పిండ బంధాదులతో గూడిన నాట్య మున్నది. రాసక మనబడును.

నాట్య్టరాసకము

భావ్మప్రకౌశనము : తెరవెనుకనుండి పాతలు పరించు పూర్షనాంది;ః ముఖాదిసంధులు; ఒక్కొకప్పుడు నాలుగు వృత్తులు; ఏకపా్య(త (పవేశింపరాదు;స్యూతధారువి కొనిరావలెను; ఆముఖము నటుడు, నటి కానబడవలెను; వస్తువు దివ్యము, మానుషము కావచ్చును; మ్మిపలంభళ్ళంగారము; (ప్రసిద్ధనాయకుడు; త్తీలు రాజచర్యలను కీ ర్తించుచు గానముతో నృత్యము చేయవలెను.

సాహిత్యదర్పణము : ఒకే అంకము; బహుతాళలయ స్పితి; ఉదా_త్తనాయకుడు; ఉపనాయకుడు పీఠమర్హుడు; శృంగారముతో గూడిన హాస్యము (పధానము; నాయిక వాసక సజిక; ముఖ, నిర్వహణ సంధులు; అన్నిలాస్యాంగములు; (పతిముఖము కొక తక్కిన సంధులు (ఇట్లు కొందరు.

ఉదాహరణములు ; వీణావతి (రెండు సంధులు); విలాస వతి (నాలుగు సంధులు).

(ప నొ నకఠము

భొవ(ప్రకాశనము : ఏనుగు నడకతో బయలుదేరుటచే నిది (పస్తానకము, ఇది అల్బవిద్ధము, మసృణము, ఇయ్యది (పథమ విభాగము

ఉసరూపకములు 8

ద్వితీయ విభాగము (రాసకశీర్షికతో) ఒకే అంకము. ముఖ నిర్వహణ సంధులు (పయాణమువలన గాని, _పధమాను రాగమువలన గాని శృంగారము ఉద్బుద్ధమై, వరమున పరిణ మింపవలెను వసంత వర్షబుతు వర్ణనలతో నిండి, అపసార చతుష్కముతో గూడి యుండవలెను.

తృతీయభేదము : రెండంకములు; కై శికీవృదత్తి; హీనోప నాయకము (అనగా నట, విట, చేట, (పభృతులు నాయకులు); పానగోష్టి, అన్యవినోదాదికముచే మనోహరమై; ముఖనిర్వహణ సంధులతో గూడి యుండవలెను.

ఉదాహరణము - శృంగారతిలకము,

నాట్యదర్చణము : భావపకొళశనములోని 'రెండవ రకము. ఈష ద్భేదములు కలవు. అపసారములను 'నృత్యచ్చన్నాని ఖండాని" అన్నది. (పయాణవిషయమునుబట్టి పస్టాన మన్నది

సాహిత్య దర్పణము, నాయిక దాసి, కై సికీ భారతీవృత్తులుం

శృంగార (పకాశమున భావ్యపకాశనములోని రెండన రకము మాత్రము కలదు.

నర్తనకము

ఉపరూపకములలో దీనిపేరు చేరకున్నను ఒకానొక కాలమున దీని కంగీకృతి కలిగెనవి తోచును నాట్యదర్చణము నను, భావప్రకాశనములోని (ప్రస్థాన లక్షణమున (ప్రథమ ల్లోకము స్పష్టముగా న_ర్తనకమున కన్వయించును.

“పదార్జాభినయం యత లలితం చ లయాన్వితమ్‌

కురుతే నర్తకీ య్య్మత సోపి నర్తనకః పునః

88 గీర్వాణ రూపకము నాట్యదర్పణము వినరణ మీవిధముగా నిచ్చినది. "యన్యపదార్థాభినయం లలితలయం సదసి నర్తకీ కురు తేతన్నర్తనకం" శమ్యా, లాస్య, చృలిత, ద్విపద్యాది' శమ్య కిన్నరవిషయమైన లాస్యము; ఛలితము శృంగార

చూ వీర ర్మాదమయము; ద్విపది ఛందోభేదము; లాస్యము శృంగార పూర్ణము నేపధ్యమున నాంది, (ప్రరోచన పాడుదురు. శృంగార (ప్రకాశము : నర్తినకము, (సేకణకము అను విభాగముచేసి, నాబ్యదర్చణములో నున్న శే లక్షణములు చెప్పినది.

భావ్యపకాశనము- ఆఢ్యప్రాయం యేక్షణకం స్యాశ్చ హేలిక యాన్వితమ్‌-అన్నది ఇయ్యది అభివవభారతిలో (_పేరణ లక్షణము హోాస్య్మ్పప్రాయం టేరణం తు...అనియు కలదు

ఈ రండు _(గంథములను బట్టి, ఒకే రూసకమునకు రెండు భేదము లున్నట్లును, స్పషముగా భిన్నరూపము లేర్పడ నట్లును

డం =ంచి మ

తోచును. భావ (వ) (వ్రకాశనమును బట్టి రెండు రూపములును కలిసిపోయి, నర్తసకము ఉన్నవిశిషతను కోల్పోవుచున్నట్లు కాన బడును సాహిత్యదర్చణమును బట్టీ న్వర్రనకము లోపించి (_పేతణ కము (ప్రబుద్ధమై, రెండు భేదిములను తనలో లీశము. చేసికొని, ఒక్క టయినట్లు గోచరించును

నాట్య సర్వస్వదీపికలో నాట్యభేదమగు (ేంఖణకమునకు లక్షణము చెప్పబడినది విశ్వనాధ కవిరాజు నిర్వచించిన (పేంఖ ణము ఇదియే కావచ్చును,

ఉపరూపక ములు 89

భావ్యపకాశనము : గర్భవిమర్శ సంధులు లేవు అన్ని పృ క్తులు కలవు. మాగధి, శౌర నేనీ (ప్రాక్సుతములు మెండు, రెండు సంధులున్నప్పుడు ఉత్తమ, అధమ నాయకు లుండవచ్చును. ఆరభటీ, భారతీవృ త్తులు.

ఉదాహరణములు : వాలివధ, నృసింహవిజయము

5 కణకము అగ్నిపుంణము దీనిని పేర్కొన్నది,

భావ్యపకౌశనము : నర్తనకము కొన్నియెడల గర్భ అవ మర్శసంధులు కలిగి, నేపథ్యధాషితిములతోనుండి,నాలుగు వృత్తులు కలిగి, సూత్రధారుడు లేకున్నచో _పేక్షణక మగును

ఉదాహరణము : (తిపుర మర్దనము

నాట్యదిర్పణము : వీధిలోగాని, సమాజమున గాని, చత్వ రములోగాని, దేవాలయాంగణములో గాని, అనేక పాాతలు (దర్శించు రూపకము (యేక్షణకము.

ఉదొహరణము ; కౌవమదాహ నము.

సాహిత్యదిర్వణము దీనివి (పేంఖణ మన్నది.

గర్భవిమర్శ సంధులు, స్వూతధారుడు, విష్కంభక ప్రవేశ కములు లేవు. ఏకాంకము, అన్ని వృత్తులు, హీననాయకులు, వియుద్దసం'ఫేటములు ముఖ్యములు (పేకిణకమును నరనారీగణము శృంగాటకమున (పదర్శించును ఇదికూడ దానిని సూచించునే మో.

హర్లీసకము

అగ్నిపురాణము దీనిని పేర్కొన్నది. భావ్యప్రకొశన

ఇపకారము ఇందు 78,989.10 నాయికలు. 1,2 అంకములు, ముఖ,

ఫ్ర గీర్వాణ రూపకము విమర్శ సంధులు. నాయకులు 5,6 లలితులు, దకీణులు విభ్యాతులు. విస ఆమాత్య, క్షత్త వణిక్కులు ఒకే అంకమున్నప్పుడు గర్భ నిర్గమ సంధులు, రెండంకము లున్నప్పుడు ముఖ; అవమర్శ సంధులు నుండవలెను. యతితో లాస్యము, ఖండ, తాళ, లయ, విిశామములు నుండవలెను. ఉదాహరణము-_ కేలిరై వతకము యన్మండలేన నత్తం శ్రీణాం హాలీ సకం తుత స్యాహుః త తెకో నేశాస్యాత్‌ జూ గోపన్తీణా మివ మూరిః ఈ శ్లోకము భావ(పకాశనములో హల్లీసకమునకు బదు లుగా రాసకమునకు చెప్పబడినది. సాహిత్య దర్చ్బణము : ఒకే అంకము నాయకుడు ఒకడు వాక్సృమక్కారము కలవాడు. కై శికీవృతి, ముఖనిర్వహణ సంధులు ?8,10 బహు తాళ లయస్టితి. ఉలో ప్య కము డా భావ్యపకాశనము ; ఒకే అంకము, అవమర్శసంధి లేదు. హాస్య శృంగార కరుణరసము లుండును నాయికా నాయకులు చతురోజ్జ్వలులు శిల్పకమున చెప్పినట్లు అంగము లుండును. గాంధర్వనిర్ణయమున వివరించినట్లు మూడు భాగముల గేయము ఉల్లోప్యక మనుపేరు కలది యుండును. దేవీమాధవము ఉదాత్త కుంజరము ఉదాహరణములు,

ఉపరూపకములు |

సాహిత్యదర్పణము ; కొందరి మళతప్రకారము నలుగురు నాయికలు, బహుసం(గ్రామము, మూడంకములు నుండవలెను.

శృంగార(ప్రకాశము : ఉల్లోపస్యకమును ఉపరూపకములలో జేర్చలేదు.

కావ్యము

అగ్నిపూణము ; దీనిని పేర్కొన్నది,

భావ్యపకాశనము ; హాస్యశ్ళుంగార రసములు. అన్ని వృత్తులు గర్భ, అవమర్శసంధులు లేవు, తక్కినవి కలవు, ఒకే అంకము నాయకుడు లలితోదా త్తుడు విపుడో, అమాత్యుడో, వణిజుడో కావచ్చును నాయికలు కులజ, వేశ్య ఇందు భగ్న శాళము, ద్విపద, ఖండము, మ్మాళలు, ఎడనెడ లాస్యము ఉండును, విట, చేటులు స్త్రీల చమక్కారవినోద భాషణము లుండును. ఉదాహరణములు : గౌడవిజయము, స్యుగీవఖేలనము

నాట్యదరృణము ; ఆరభటి తప్ప తక్కిన వృత్తులు ఉదాహరణము- యాదవోదయము.

శృంగార్నపకొశము. శుద్రము, చిితము అని రెండు విధములు, ఐం

నాయకుడు లలిశుడు, ఉదా త్తుడు అగుటను బట్టియు; నాయిక కులజి, వేళ్ళ ఆగుటను బట్టియు; నాయకుడు విపాదుల లోనివాడగుటం బట్టియు కావ్యమును భావ్యపకాశనము కూడ రెండు విధాగములు చేసినది,

పారిజాతకము (పారిజాత లత)

భావ్యపకొాశవనము : ఒకే అంకము. ముఖనిర్వహణ

సంధులు శృంగారవీరరసములు, నాయకులు దేవ, క్‌,

ఫి గీర్వాణ రూపకము ఉదాత్తులు నాయకలు : కలహాంతరిత, స్వీయ, గణిక; 8 మంది కావి నలుగురు కౌని ఉండి, దండరాసకమున నిప్పుణులు కావలెను.

ఇది వర్ష మాత్రా, ఖండకాళ, గాధా, అపసార్యతయ, చి్యితకథాన్వితము. కావలెను విదూషక వాక్కులవలన చమ త్కారము ఉదాహరణము : గంగాతరంగిక.

స లాప కము

భావ్యపకాశనము. కథ (పసిద్ధమో, ఉత్పాద్యమో, రెండింటి సమ్మేళశనమో కావచ్చును శృంగారహాస్యము లుంగ రాదు వీరరౌ(దసమ్మి[శ్రణము అంగీకృశము తక్కిన రనములు అ_పధానముగా నుండవచ్చును. మూడంకములు మొదటి దానితో విదవము, రెండవ దానిలో నిండుగా తాళము, మూడవ దానిలో కసటము ఉండవలెను (వతిముఖిముతప్ప తక్కిన నాలుగు సంధులు. నాయకుడు కుపితుడు, ధూదర్తుడు, కపబయుద్ధమును ఎదుర్కొనుచుండువాడు శ్యతువువలన గాని, దురదృషమువలన గాని కపటయుద్ధము కలుగు చుండును. సాత్వతీవృ శ్రి.

సాహిత్యదర్చణము ; లీ=, 4, అంకములు.

ఉదాహరణము ; మాయాకొపాలికము

వ్ధి లృకఠము

భావ్యపకాశనము : నాలుగంకములు, నాలుగు నృత్తులు, హాస్యము తప్ప తిక్కిన రసములు నాయకుడు (దాహ్మణుడు ఒక్కొక్కప్పుడు శ్మశానసంబంధము కల హీనోఎనాయకు డుండ వచ్చును. నాయికలు: ఊఢ, పునర్భువు, కన్య “బాహ్మణ పుత్రిక. ఉదాహరణములు ; మాధవుని మాలతి, కమలక కమలావతి.

ఉపరూపక ములు శ్రి సాహిత్యదర్పణము ; హాస్యశాంతములు తప్ప తక్కిన రసములు. ఉదాహరణము- కనకావతీమాధవము.

“తన సఖితో విజభర్త ధూర్తవ_ర్తవమును, కొన్ని యెడల మృదువర్తనమును వర్షించి చెప్పినచో అది శిల్పకము” అని అభినవభారతిలో షిద్గకమునకు చెప్పిన లక్షణమును భావపకా శనము దీనియెగడ నుదాహరించినది

గోష్టి

భావ్యపకాశనము : ఒకే అంకము శృంగారరసము నాయ కులు 9, 0 ప్రాకృత నాయకులు నాయికలు 5, 6, అంద గ్‌ త్రెలు కథ కల్పితము; ఉదాత్తము కాదు. వృత్తి కైళకి అవనుర్శసంధి, గర్భసంధి లేవు.

సాహిత్యదర్పణములోని ఉదాహరణము ; రె వతమదనిక,

య్‌ కల్చ్పవ లి

భావ్యపకాశనము వ హాళ్య శృంగారరసములు- నాయకుడు ఉదాత్తుడు ఉపసాయకుడు పీఠమర్దుడు. నాయిక వాసవసబ్జిక, కాక అభిసారిక. ముఖ(ప్రతిముఖ నిర్వహణసంధులు. కథలో ఉదా_త్తవర్డ నలు.

ద్విపది, ఖండ, రథ్య; వాసకళాళము, లయ్మళయము, దళలాస్యాంగములు నుండును.

ఉదాహరణము : మాణిక్య వల్లిక. ళా థీగదితము న్‌ అగ్నిపురాణము దీనివి పేర్కొన్న ధి.

$4 గీర్వాణ రూపకము

భావ్యపకాశనము : నాయకుడు (పసిద్దుడు. భారతీ వృత్తి, గర్భ విమర్శ సంధులు లేవు. ఒకే అంకము. రసము విపలంభ సాయము నాయిక కులజ.

ఇందు (శ్రీ శబ్దము మెండుగా నుండవలెను

ఉదాహరణము : ,(క్రీడారసాతలము.

షిద్దకము అభినవ భారతి : సథ్యాః సమక్షం భర్తు ర్య దుద్ర్దతం వృత్త ముచ్యతే మసృణం చ క్వచి దూ రవరితం పినక న్తుసనః ఇ ౨వ గ్‌ వా.

ఇది భావ్యపకాశనములోని (శ్రీగదిత లక్షణమును పోలి

యున్నది భావ్యసకాశనము (_పస్టానకమునకు ఈళ్లోక మే చెప్పినది దుర్మల్లి ర్‌ (మతల్లిక)

నాట్యదర్చణము దీనిని దుర్మీలిత అన్నది

అగ్నిపుూణము దీనిని పేర్కొన్నది

భావ(పకౌశనము నాయిక (పొఢ, నాగర నాలుగంకములు గర్భనంధి లేదు. చౌర్యరతము, (ప్రతిభేదము, (గామ్యపద్ధతిలో దూతిక రహస్యముగా పర్టించి చెప్పును; చెప్పుచు ధనము కోరి, పుచ్చుకొని మరింత కావలె ననును

మొదటి యంకమున విటుడు మూడు నాడికలు, రెండవ యంకములో విదూషకుడు 3 నాడికలు, మూడవయంకమున పీఠమర్దుడు 7 నాడికలు, నాలుగవ యంకములో అందరు 10 నాడికల కాలమున నటింపవలెను.

ఉపరూపకములు ఠి

దీనికి మతల్లిక యను నామాంతరము కలదు. ఇందు అమాత్య, పురోహిత, తాపసులు చిక్కులలో నున్నట్లు వర్తింప

ల ణ

వలెను మహార్నాష్ట్రిలో దీనికి వమ్యదకథ అని పేరు

సాహిత్యదర్చణము : కైశిక! భారతీవృ త్తులు, నాయకులు కొలదిమంది, వారు నాగరికులు ద్వితీయాంకమున ఆరుగురు నాయికలు, తృతీయాంకమున ఒక నాగరకుడు నటింపవలెను. ఉదాహరణము- బిందుమతి

శృంగారప్రకాశము _భావప్రకాశనములోని మళల్లిక (శ్రవ్యకావ్యముగా ఆ శ్లోకములోనే వర్ణింపబడినది.

కావ్యానుశాసనము ; దీవిని వచన కథగా నెంచినది

మల్లిక (మణికుల్యు)

భావ్యపకాశనము ; భోగళ్ళంగారము. కై శకీవృత్తి కథ మొదట స్పష్టముగా నుండక, చివరలో స్పష్టము కావలెను. గర్భం విమర్శసంధులు లేవు. రెండంకములు. మొదటి దానిలో విదూషకుడు, రెండవ దానిలో విటుడు నటింతురు.

శృంగార్మపకాళశము; దీనిని _శవ్యకావ్యముగా గణించినది.

కొవ్యానుశాసనము : దీనివి గద్యగా గణించినది.

విలాసిక

సాహిత్యదర్పణము : కొందరు దీనిని “వినాయిక' యనియు, కొందరు దుర్మల్సియు అన్నారు.

రసము శృంగారము. ఒకే అంకము. గర్భ, అవమర్శ సంధులు లేవు, నాయకుడు హీనుడు. కథ, (ప్రపిద్దము, విరళము.

జ! గీర్వాణ రూపకము

ఇందు 10 లాస్యాంగములు, విదూషక, విట, పీఠమర్హులు నుందురు.

రామ్మాక్రీడము (పేరణము

అభినవభారతి : హోస్యప్రాయము, వహే?3ఈ బుతు

వర్షన సంయుతము రామా క్రీడము. ణ

నాట్యసర్వస్వదీపికలో _పేరణ మను పేరు గల. నాట్య మున్నది. ఈ రెంటికిని సమానధర్మ మున్నది. హాస్యము దీనిలో చెలరేగును. రామా,క్రీడ మనుదానిని దీపిక అంగీక రించిసాదె- ఇది శృంగారగర్భితము. ఆరామా[క్రీగకు, ఈ రామ్మాకీడకుసు సంబంధ మున్న 'దేమో.

1న. కొందరు నాటక కర్తలు హర్షుడు

(క్రీ. పూ 6 ళతాబ్లీలో భరతుని నాట్య శాస్త్రమునకు వ్యాఖ్య రచించుటయే. కాక రూపకములు కూడ హర్షుడు రచించినాడని కొందరన్నారు. క్రీ పూ. ప్రథమ శతాబ్దిలో వర్ధిల్లిన హర్ష వ్మికమాదిత్యుడే ఇతడని కొందరన్నారు. ఆ

సనుబ౦ధువు

ఆలంకారికుడే కొక యీతడు రూపక నిర్మాత, శారదా తనయుని (ప్రకారము ఈతడు నాటకమును పూర్ణ (ప్రశాంత, భాస్వర, లలిత, సమ్మ్యగములను విభాగములు చేసినవాడు. వాసవ దత్తా నాట్యపారము అను నాటకము రచించినాడు. పతంజలి మహర్షి పేర్కొన్న వాసవద_త్తయను నాఖ్యాయికను ఈతడే రచించి యుండవచ్చును. ఆచార్య దండి వామనాచార్యుడు, అభినవగు_ప్పపాదులు కూడ సుబంధువును పేర్కొన్నారు [కీ పూ. మూడవ శతాబ్షిలోనివాడు కావచ్చును.

రామిల, సొమిలులు

వీరు సోదరులు కావచ్చును వీరి నాటకము లిప్పుడు లభింసపు వీరు శ్యూదక కధను రచించినట్లు రాజశేఖరు డన్నాడు. కాళిడాను పేర్కొన్నవారు పీరు కావచ్చును. ఆత్మటో ధేంద్ర సరస్వతీస్వామి తన గురురత్నమాలికా వ్యాఖ్యలో రామిలకుని "మణ్మ్శపభా' నాటకమునుండి యుదాహరణ లిచ్చినాడు. అందు ఈ కవులు అర్భక శంకరునకు సమకాలికు లన్నాడు. ఆది

7

న! గీర్వాణ దాపకము శంకరులకు అర్భక శంకరుడు ఇరువదియన తరమువాడట, వీరు (క్రీ పూ. రెండవ శతాన్దీవారు కావచ్చును. భాసుడు

ఈయన మునిశబ్దవాచ్యుడు, “ప్రధిత యళశసాం భాస, సౌమిల కవిప్ముతాదీనాం” అన్నాడు కొళిదాసు. (క్రీ పూ. అయిదవ శళాబ్దిలోని వారు భాసుడని (౮610[2014ఓ2) మతము ఘనశ్యాను మహాశయువి మఠ్యప్రకారము భాసుడు [క్రీ. పూ. మూడవ శతాద్ది లోని చందగుప్తుని కౌలమువాడు ఒకడు భానుని (కీ పూ 8వ శతాబ్దిలోనికిని మరి యొకరు ఆరవ శతాబ్లిలోవికిని చేర్చినారు. అన్ని విషయములు విచారింపగా భాసుడు (కీ పూ. రెండవ శతాబ్దికి పూర్వుదేకాని తరువాతివాడు కాడని స్పష్ట మగును.

గణపతి శాస్తి మహాశయులు 1010 వత్సరమున భాస నాటక చక్రమును కనుగొన్నారు అందు [13 రూపకములు కలవు. 'భామడు మొత్తముమీద 24 రూపకములు రచించినట్టు (పతీతి.

1. న్వప్నవానవ దత్తిము ఇది ఆరంకముల నాటకము.

లి (పతిళ్షా యౌగంధ రాయణము ; నాలుగంకముల నాటిక

$. దర్శిదచారుదత్తము : నాలుగంకములు మా(శ్రము కలవు. ఆద్యంత లోకములు లేవు. (గ్రంథము అసంపూర్ణ ము,

శీ. (ప్రతిమ : నాటకము, రామాయణ కథ.

5. బాలచరితము : అయిదంకములు; కంసవధాంతకధ.

6 ఊరుళంగము , ధుర్యోధనువి తొడలు లీముడు విరుగ గొట్టుట,

కొందరు నాటక కర్తలు 00

7. పాంచర్యాతము : పాండవ కథ.

8. దూతవాక్యము : ఏకాంకిక. కృష్ణుడు పాండవ పక్షమున కౌరవుల కడకు దూతగాటోవుట.

9 మధ్యమ వ్యాయోగము : (బాహ్మణులను ఫీమ'నేనుడు రక్షించుట

10. కర్ణ భారము థి కర్ణుడు నిజ కవచ కుండలములను ఇందుని కిచ్చుట దీనికి 'కవచకుండ లాహరణము' అను పేరు కొన్ని (వాత్యపతులలో కలదు.

11. దూక ఘటోత్కచము : అభిమన్యుని ధా_ర్తరాష్ట్రలు వధించిన తరువాత పాండవులు ఘటోత్కచుని కౌరవ శిబిరము నకు శాంతిదూతగా పంపిరి, అతనిని కౌరపు లవమానింపగా ఘటోత్కచు డెదిర్చెను ధృతరాస్త్రు డడ్డుపడి, అతనిని శాంత పరచెను

18 అభిషేక నాటకము :; రామాయణములోని కిష్క్‌౦ధ, నుందర, యుద్దకాండలలోని కథ. వాలి పోరుతో _పారంభమై. రావణ పతనము, సీత అగ్నిపరీక్షతో సమా_ప్త మయినది

1$. అవిమారకము * ఉత్పాద్య కథ.

దామక, (తయి మ్మికమములు

ఈ రెండు రచనలు మిక్కిలి చిన్నవి. కొందరు ఇవి భాసుని నన్నారు. యధార్థమునకు కొవు.

వరరుచి

పతంజలి ఇతనిని కవి అన్నాడు; ఆలంకారికు డని శ్యామి లకు డన్నాడు. ఈయన “'ఉభయాలి సారిక, అను భాణము రచించినాడు.

100 గీర్వాణ రూపకము ఈశ్వర దత్తుడు, (వీ రేశ్వరదత్తుడు) ధూర్తవిట సంవాదము అనుభాణము రచించెను.

కశ్యామిల కుడు

ఈతడు ఈశ్వరదత్తుని కుమారుడు ఉదీచ్యుడ నవి చెప్పు

కొన్నాడు. పాద తాడితకము అను భాణము రచించెను, వ త్స రాజ చరితము

దీనికి వీణావాసవదత్తమని నామాంతరము కలదు. కర్త

"పేరు తెలియదు. కొని భాసనాటకములను పోలియున్నది. పద్మ (పాథృతకము ,

ఇది హాస్య్యపధాన మగు భాణము. ఇందు దేవదళ్తా మూల దేవుల (పణయము, మి(త్రము శశుని వలన వారిసమా గమము వర్ణింపబడినవి. ఇందులో దృత్తకలశపాాత కాతం్యత

'వై యాకరణులను ఖండించి, పాణీనిమతము నుద్దరించును.

'వై శక సూత్రములను, ఓంకారములతో (ప్రారంభించిన దదత్తకుని

"పీరు ఇందు కలదు.

పుష్పృదూషితకము ఇది (సకరణము. ఇందులో నాయిక కులజ. అభినవ గుప్తుడు, ధనికుడు, దీనివి పేర్కొన్నారు కాళదాను (శ్రీ. పూ. (ప్రథమళతాబ్టిలోని వాడు. మూడు నాటకములు రచించినాడు. మాళవికాగ్ని మ్మితము, వ్నిక మోర్వశీయము, అభిజ్ఞాన శాకుంతలము.

కొందరు నాటక కర్తలు 101

మాళవికాగ్ని మ్మితము: అయిదంకముల నాటకము. సంగవంశజుడైన అగ్నిమ్మిత్రుడు విదిశా (ప్రభువు. తన రాణికి పరిచారిగా నున్న మాళవిక నొకనాడు చూచును. ఇరువురకును (శేమోచృవ మగును సమాగమమున కనేక తం్యతములు జరుగును, తుదకు మాళవిక ఒకానొక రాజపుత్రిక యనియు, ఘటనా[క్రమమున తన రాణికి పనిక_త్తెగా తెచ్చిరనియు రాజుకు తెలియును. మాళవికకు, అగ్నిమ్మితునకు వివాహము జరుగును.

ఇందలి విదూషకుడు మిక్కిలి నేర్చరి,. గీర్వాణ రూస కిములలో ఇంతటి చతురుడు కానరాడు. మాళవికాగ్ని మిత మును మనసునం దుంచికొవి, సంస్కృతమున అనేక నాటికలు బయలు వెగలినవి.

విక్రమోర్వశీయము : ఇది (తోటకము పురూరవుడు అను రాజు ఇం్యదునకు యుద్ధమున తోడ్పడి వచ్చుచుండగా (తోవలో రాక్షను దెత్తుకొని పోవుచున్న ఊర్వళిని రక్షించును. తోడనే వారికి పరస్పరానురాగ ముదయించును. ఇందుని యానతివలన ఆమె దేవలోకమునకు జనును. రాజు విరహాతురు డగును. ఊర్వళి తన యనురాగమును వ్యక్తము చేయు లేఖపైనుండి రాజు పాదములకడ పడవేయును. ఆ సమయమున నచట నున్న ాణి దానివి దీసి చదివి, ఉ(గురాలగును

'దేవలోకమున ఊర్వశి లక్ష్మీస్వయంవర నాటకములో లక్ష్మీపాాతను ధరించినది, సంభాషణలలో “వరుడు ఎవరు" ? అను (పశ్నకు ఊర్వశి 'పురుషోత్రముడ్డు వైప్పుటకు మారుగా 'పరూరపుడు' అవి ప ఒ_అమై రాజు ల పోయుచుండుటచే. అట్లు ల్‌ భరతాచార్యుడు 'నీవధోలోకమ్లోన. ఐడుము"_ తనీ శపించినాగర

102 గీర్వాణ రూపకము ఇంగదుడు కనికరించి పురూరపుని వలన ప్యుతుడు కలుగు నంతవరకును అతనికడ భూలోకమున ఆమెయుండు నట్లను ఆహించినాడు

వారిరువురు నొకనాడు విహారము చేయుచుండగా అడుగిడ గూడని కాననమున ఊర్వశి పొరపాటున _పవేశించుటచే లతగా తోడనే మారిపోయెను. రాజు విచార్యగస్తుడై, ఉన్మ త్తపాయుడై ఊర్వశికై వెదకి వెదకి, తుదకు దిన్య మణి(సభావమున కను గొనును. వారికి ఆయువు అను కుమారుడు కలుగుమ. ఊర్వళి భూలోకముననే రాజుకడ నుండునట్లు ఇందు డను.గహించును.

ఈ (_తోటకము మిక్కిలి రమణీయమైనది. ఇందు చతు ర్థాంకమున రాజు విరహము విచ్శితముగా, హృదయంగమముగా విరూపింప బడినది.

అభిజ్ఞాన శాకుంతలము : చం(ద్రవంళశ(పభువు దుష్యంతు డొకనాడు వేటకుటోయి, కణ్వాశమము చేరి యాదృచ్చికముగా శకుంతలను చూచును. చెలికత్తెల తోడ్పాటుతో వారి సమాగమము జరుగును. రాజధానికి వెడలిపోవునప్పడు రాజు శకుంతల కుంగర మిచ్చి, త్వరలోనే ఆంతఃపురమునకు పిలిపింతునని ఒప్పించి 'వెడలును.

పతిధ్యానపరాయణయమైన శకుంతల దూర్వాసుడు వచ్చుట గమనింవ లేదు. 'నిన్ను భర్త మరచిపోవునుగాక” యని బుషి శాపమీయగా, చెలికత్తె లాయనను వేడుకొవిరి. అంగుశీయ కమును చ్హూచ్రిన్తఘ్షుడు రాజుకు స్మరణ కలుగునని బుషి యన్యుగ హి౭టోవెడలి పోయెను.

ఆమె గర్భవతి యగుఖ (గహించి పెంపుడు తండ్రి కణ్వుడు తోడిచ్చి శకుంతలను దుష్యంతుని కడకు బంపును,

కొందరు నాటక కర్తలు 108 శాపవశమున ఆతడు భార్యను గుర్తింపలేదు. ఉంగరమును చూపుటక్రై శకుంతల (వేలు చూచుకొనగా అంగుశీయకము లేదు? ఆమె శ(క్రతీర్థమున స్నానము చేయుచుండగా ఉంగర మామెకు తెలియకుండ నీటిలో జారిపోయినది ఆ సమయమున చేప దానిని (మింగినది.

రాజు నిరాకరించిన పిమ్మట శకుంతలను తల్లి దేనలోకము నకు గొవిపోవును.

కొలది రోజులకు రాజభటులు జాలరిని రాజు సవ్నిరికి పట్టుకొవివచ్చి, రాజొంగుళీయకమును అపహరించి నారవి అలి యోగము తెచ్చిరి, చేప కడుపును తరగుచుండగా నిది దొరికిన దవి వాడు విన్నవించుకోగా, వానిని దుష్యంతుడు విడిపించి, అంగుళీయకమును చూచి, శకుంతలను స్మరించి విచారపడును

కొంత కాలమునకు దుష్యంతుడు ఇందదుని కోరికపై దేవలోకమునకు బోయి వచ్చుచుండగా మారీచాశ్రమమున భార్యా ప్యుళకులను గలుసుకొనును. కథ శుభాంతము.

విశ్వజనీన సాహిత్యములో అఆ(గ(శేణికి జెందిన యీ నాటకము సర్వవిధముల రమణీయమైనది.

ళూ[దకుడు

ఇతవికి ఇందాణీ గుప్తుడను నామాంతరము కలదు. ఈతడు అశళ్యకదేశ (బాహ్మణుడు, బుక్సామములు, అధ్యయనము చేసి గణితశాస్త్ర, నాట్యశాస్త్రములందు (ప్రవీణురై ఏనుగులను సస్రైడివాడు. కాలక్రమమున ఈతడు ఉజ్జయినికి వభువై, 100 సంవత్సరముల 10 రోజులు జీవించినవాడు; అశ్వమేధ (క్రతువు చేసినవాడు

104 గీర్వాణ రూపకము

కొందరు నై ఘంటికులు, శూద్రక, మ్మికమ, సాహసాంక శబ్దములు సమానార్ధ్థకము లన్నారు.

శూ(ద్రకుని జీవితము ఆనేకులు (గంథరూపమున రచించి నారు. ఆభ్యాయికా రూసమున కూ దక చరిత్రము, కూ ద్రక కథ, రామిల సౌమిలులు, ప్రాకృతమున పంచళిఖుడు, కూ(ద్రక కథ, వి(క్రాంత శూదకము అను నాటకము నొకరు (వ్రాసినారు.

శూదకుని కాలమును గూర్చి బహువిధముల చర్చలు జరిగినవి అన్నిటిని పరిశీలింపగా నితడు (క్రీ. త, (ప్రథమ శతాబ్ది లోని వాడని తేలినది.

ఈతని రచన మృచ్చకటికము అన్నుపకరణము. చారుదత్తు డను ఉత్తమబాహ్మణుడు సంపద కోల్పోయినాడు అయినను వసంత సేన యను గణిక ఇతనవివి (పేమించినది. ఒకనాడు తన నగలు చారుదత్తుని కుమారుడు ఆడుకొను చిన్న మట్టీబండిలో పెట్టి ఇతని యింటికి పంపినది. నాటిరాజు బావమరిది శకారుడు వసంత వేనను వరించి, తిరస్కృృతుడై. ఒకనా డామెను ఒంటరిగా జూచి గొంతు నొక్కినాడు. ఆమె స్మృతి తస్పిపడిపోయినది. అంతట శకారుడు చారుదత్తుని పై హత్యాభియోగము తెచ్చినాడు తతృ్ఫలితముగా చారుదత్తునకు మరణదండన విధింపబడినది. కూలా ఠోపము జరుగనున్న సమయమున వధ్యస్థానమునకు వసంత నేన పోవుటచే శిక్ష తప్పినది.

ఇంతలో రాజ్యమున ఉపప్తవము బయలుదెరినది. ఆర్య కుడు ఉజ్జయినీ పభు అయినాడు. తత్పూర్వము తాను చెరనుండి తప్పించుకొనుటకు తోడ్పడిన చారుదత్తుని కృతజ్ఞతా సూచకముగా నిజ్యపథానోద్యోగులలో జేర్చుకొన్నాడు.

కొందరు నాటక కర్తలు 105

చారుదత్తుని చిన్నకుమారుని మృచ్చకటికను బట్టి ఈ (పకరణమునకు మృచ్చకటిక మను పేరు వచ్చినది. (ప్రపంచము నందలి ఉచ్చకోటినాబకములలో ఈ (_పకరణము చేరినది ఇందు (0440 1౫158550) చాల హెచ్చు. రంగస్థలమున (ప్రదర్శ నమునకు అనుకూలించు రూపకము (7)

అళ్వ 'ఘోషుడు

సారీప్యుత పకరణము : 8 అంకముల రూపకము ఇందు సారీపుతుడు అళ్వజిత్తుతో మాటాడినాడు. అనంతరము తన మిక్రము విదూషకునితో బుద్దుడు గురుస్థానమునకు తగినవా డచునుటకు (ప్రయత్నించును. (బాహ్మణుడు క్షత్రియుని ఉప 'దేశము (గహింపరా దవి విదూషకు డనును. బౌషధము హీనకులజు డిచ్చినను మేలు చేయునట్లును, దప్పి గొన్నవానికి అవరకుల జుడు ఉదక మిచ్చినను, దప్పి తీరునట్లును, బుద్దుని యుపదేళ ముపకరించు నవి యతడు చెప్పి, మి్యతుని సంతృప్తి పరచెను. ఇంతలో హౌద్గల్యాయనుడు వచ్చి, సారీపుతుని పలుకరించి, అతని యుల్లాసమునకు కారణ మేమని యడిగి విషయము (గపాంచెమ. అంతట నిరువురును బుద్దుని కడకు బోవగా, ఆయన వీరి నాదరించి, తన శిష్యులలో వీరు జ్ఞానమునను, శక్తులందును (ప్రముఖులగుదురని భవిష్యత్తు తెలిపెను. అనంతర సంవాదములో బుద్దుడు సారీప్ముతునికి తత్త్వవిషయములు తెలుపుచు, శాళ్వ తాత్మ యుండదవి విరూపించినాడు. మి[ఠతు లుభయులు బుద్ద శిష్యులై, ఆయనను స్తుతించి, ఆశీర్వచనము పొందుదురు. కథ సమాప్త మగును.

106 గీర్వాణ రొసకము అశ్వ ఘోషువి వానివలె గానవచ్చు మరి రెండు నాటక భాగములు కలవు ఆందు మొదటిది _పబోధచం.దోదయము వంటిది, బుద్ది, కీర, ధృతి ఇత్యాది పాత్రలు కలవు, రెండవది ధర్మ్యపథానరూపక మయినను, శృంగార భూయిష్టముగా గాన చిడును మగధావతి యను గణీకకు, సోమదత్తు డను ధూర్వునకు, ధనంజయు డను రాజకుమారునకును గల సంబంధము చూపదడి నది (గంథము ఖండ మగుటదే ఏమి చెప్పుటకును అవకాశము లేదు. ఆశ్వ ఘోషడు [క్రీ త. ద్వితీయ శతాబ్టిలోనివాడు, చందకుడు ఈతడు కాళ్మీరక నాటక కర్నయని అభినవగుప్తుడు అభి నవ భారతిలో చెప్పినాడు. అతడు చంద్రగోమి యగునో కాదో, చంద్రగోమి (ప్రాదీను డేమో యనిపించును. వివిధ సభాసదులను సంతోష సరచు రూపకములను చంద్ర కుడు రచించినాడనీయు, గొప్పకవియనియు కల్పణుడు (వాసి నాడు. ఈళడు కాశ్మీర (ప్రభువగు కుంజీ (డీ నువి సభలో వర్ధి ల్లినాడు. కావున క్రీ. అ. 108 సంత్సర (ప్రాంతమువాడు కన్నిం ఘామ్‌ మహాశయుని మత (ప్రకారము [క్రీ. అ. 819 ప్రాంతము లోనివొడు. నాట్యం సర్వజన (పేక్యం యళ్చ్యకే స మహాకవిః దైైపాయన మునే రంళశ న్తక్కాలే చంథద్రకో భవత్‌. ఎ=ారాజ తరంగిణి 2 11; 16.

కొందరు నాటక కర్తలు 107 ధీరనాగుడు (దిజ్బాగుడు)

భదంత ధీరనాగుడు క్రీ అ. 5 శతాబ్టికి ముందే ఆరాల పురమున నున్నవాడు. ఈతని “కుందమాల' 6 ఆంకముల నాట కము. ఉత్తర రామచర్వితకథ కరుణము (పథాన రసము భవ భూతికి పూర్వమే యీతడు రమణీయ రచన చేసినాడు భోజాదు లాదరముతో నితనిని పేర్కొన్నాడు వల్లభదేవ, (శ్రీధర దాసులు నుభాషిత కోశములలో నీతనీనని యుద్ధరించిన శ్లోకము లిందు గానరావు. కుందమాల ఉత్తమ నాటకము కాని ఉత్తరరామచరిత మునకు సాటి కాదు

విజ్హిక ((విజ్ఞక 0)

ఈ శబ్దము విజయా శబ్దమునకు (ప్రాకృత రూపము. “కౌముదీ మహోత్సవము” అను నాటక (ప్రతిలో పేరు సరిగా కనబడలేదు. అయినను ఊహించి ఆ నాటక సంపాదకులు విజ్లీక కావచ్చు నన్నారు. ఈ ళ్లోకము కొంత ఉపకరించినది.

జయతి (ప్రధమం విజయా

జయన్ని దేవా స్ప్వ్యయం మహాదేవః

శ్రీమన్నౌ భగవన్నా

అనన్త్న నారాయణొ జయతః

ఇందలి విజయా శబ్దము (పధానముగా టహపించినారు. విజ్జిక చంద్రాదిత్య నృపాలువి రాణీియను పక్షమున

శ్రీ. ఆ. ఏడవ శళతాబ్దిలోనిది కావలెను. దదత్తక, గణీకాప్యుత మూల దేవుల (ప్రశంస యుండుటచే ఈ నాటకము 'చతుర్భాణి" నాటిదే యనిపించును. తొలుత విజ్జిక యనునామమే సంశయా

108 గీర్వాణ రూపకము స్పదము నాటకములోవి విషయములను బట్టి చూచినచో క్రీ. అ, కవ శతాబ్దికి చాల పూర్వమే రచన జరిగినట్టు భావింపవచ్చును.

(వాత ప్రతిలో నాటకమునకు పేరులేదు కాని సూత ధారుని వాక్యములోని 'శ్లేషనుబట్టి సంపాదకులు దీనికి కౌముదీ మహోత్సివ మని పేరు పెట్టినారు

పాటలీప్యుళతమున కల్యాణవర్మకు అభిషేకము జరుగు సమయమున ఈ నాటకము నాతని యెదుట (పదర్శించినారు, లిచ్చవీప్రభువు చండ నేనుడు కల్యాణవర్మ తండ్రి సుందరవర్మను సంహరించుటయు, మంత్రి మంతగుప్పుడు కల్యాణవర్మకు మరల రాజ్యసంపాదనము చేయుటయు ఇందలి యితివృత్తము.

సుందరవర్మ 'నేనాధిపతి యగు చండ నేనుడు తన [(పభువు నకు పారంపర్యముగా శ్యతువు లగు లిచ్చవీయులతో కుుటచేసి నాడు. వారు వచ్చి పాటలీప్యుతము న్యాకమించి, యుద్ధములో సుందరవర్మను సంహరించి, మగధరాజ్యమున చండవర్మను (ప్రతి ష్టించిరి నసుందరవర్మమం[తి మంగతగుప్తుడు, రాజు విద్దడు. కల్మాణవర్య్మను చాటుగా గొనిపోయి వింధ్యపర్వతములలో పంపా (ప్రదేశమున సురక్షితముగా నుంచి తాను మారువేషములతో మగధ రాజ్యమున_ దిరుగుచు, మంచితరుణమునకైై వేచియుండెను. కొలది సంవత్సరములకు 'వేనలు సమకూర్చుకొని, మంతగుప్తుడు చం్యద్రవర్మను సంహరించి, కల్యాణవర్మను పిత్యమైన మగధ రాజ్యమునకు (ప్రభువుగా (ప్రతిష్టించెను

కీర్హి నేన నృపాలుని పుత్రిక కీర్తిమతిని పంపాాపదేశ మున నున్నకాలమున కల్యాణవర్మ చూచియుండెను, వారికి (కమ ముగా అనురాగము వృద్ధి యయినది,. రాజ్యమునకు వచ్చిన

కొందరు నాటక కర్తలు 109 తర్వాత కీర్హిమతిని కల్యాణవర్మకు ధర్మపత్నిగా కీరి నేనుడు రాయబారిని పంపును. విశాఖదత్తుడు

(క్రీ అ. 5 శతాబ్షిపారంభములో నున్నవాడు. ముదా ౮క్షసమను 7 అంకముల నాటకమును రచించినాడు ఈతడు పృథుమహారాజు కుమారుడు; వకేశ్వరదత్తుని మనుమడు, పరి పాలకుల నంశములోని వా డగుటచే రాజనీతి (ప్రధాన మగు నాటకమును రచించినాడు.

చాణక్యుడు (పతిజ్ఞ చేసి నందవంశమును నాశనము చేసి, శిష్యుడు చం్యదగుప్తుని రాజసింహాసనముపై నిలిపినాడు రాక్షసు డన్నుబాహ్మణమం త్రి నందపక్షపాతి ఒకచో నుండి, చంద్రగుప్తుని పద్మలఠష్ణుని జేయ యత్నించుచున్నాడు. నీతికో బృహస్పతిని మించిన చాణక్యుడు, వేగులను నియోగించి, ఆవలిపకమువారి రహస్యములను [(గహించునపుడు,రాక్షస మంతిముద (ఉంగరము) ఇతనికి చారువినలన లభించినది దానివలన కథ తిరిగిపోవును. కావున నాటకమునరు ముదా రాక్షస మనుపేరు వచ్చినది చాణక్యుడు అవలిపతము వారిలో అంతఃకలహములు కల్పించి, రాశ్షసమర్శతిని వారు విడిచిపెట్టునట్లు చేయగలిగెను. రాక్షనునకు (పాణమి(త్రమయిన చందనదాసునకు తనమూలమున మరణశిక్ష విధింపబడిన దని తెలిసి, రాక్షనుడువచ్చి చాణక్యునకు స్వాధీన మగును. నంద్‌ పక్షమును విడిచి, చంద్రగుప్తుని సక్షము నహించి (పథానమంతిత్వము నంగీకరింపు మనవి మహానీతివేత్త చాణక్యుడు కోరగా, ముగ్దుదై రాక్షసుడు సమ్మతించును. ఎల్లరును మికు లగుదురు,

110 గీర్వాణ రూపకము

ఈ నాటకమున ళ్ళృంగార మేమ్యాతమును లేదు ఒక్కకే శ్తీపాాత కలదు. అందును కరుణరసమే కానవచ్చును. ఈ రూపకము మహా(్రసిద్ధి కలది ఐతిహాసిక విషయములు తెలిసి కొన్నపిమ్మట మ్యుదారాక్షసము బాగుగా (గహింప వీలగును.

విశాఖ దేవుడు

గుప్తస్యమాట్‌ చంద్రగుప్తుని కాలమున ఈ నాటకకర్ధ వర్చి ల్లి నట్లు ఊహింపవచ్చును. అవగా ,క్రీ అఆ 5వ శతావ్టీలో ఈతడు దేనచంద్రగు_ప్పము అను శ అంకముల నాటకము రచించెను. భోజుడు శృంగార (పకాళమునను, రామచందుడు నాట్యదర్చ ణఅమునను ఉదాహరించిన విషయములను బట్టి ఈ యూహ కవకొశము కలదు

వేసవి కాలమున హిమాలయ (ప్రాంతమున కొలది పరివారముతో (ధువాదేవి యుండగా శక్యపభువు ఆమె నపహ రించుకొని పోయి. తనను పెండ్తియాడు మని బలవంత పెట్ట నారంభించెను. చంద్రగుప్తుని సోదరుడు కుమార చంద్రగుప్త డామెళర్త అతడు నటసంఘము నేర్పాటుచేసి, తాను స్తీ వేషము ధరించి స్త్రీలంపటుడై న శకనృపాలుని మనస్సు నాకర్షించి నాడు, ఈ సమయముననే ఘటనాక్రమమున (ధువాదేవి తప్పించు కొని పోవును. సంకేతస్టాన మేర్పరచి, శకుని రప్పించి స్తీ వేషమున నున్న కుమార చంద్రగుప్తుడు, వానిని సంహరించుము ఇది కథ.

అలిసారికా వంచితకము (అలిసారికా బంరితకము) ఇదియును విశాఖ దేవుని నాటకమని అభినవగుప్తుడు; భోజుడును తెలిపినారు.

కొందరు నాటక కర్తలు 111

పద్మావతికిని ఉదయన మహారాజునకును ఎడబాటు కల్చించుటక్రై యెవరో ధూ రులు ఉదయనప్యుతుని పద్మావతి నంహరించిన దని (ప్రవాదము సృష్టించినారు. రాజు నమ్మి, పద్మావతిని విందించి బెదరించినాడు. ఆమె యంతః పురము నందుండి రాజుకు విశ్వాసము కలిగింపబజాలదు; కొవున రాజధాని విడిచి, వేటకత్తె వేషము ధరించి (క్రమముగా రాజు సన్నిధికి జేరి, ఆయన మనస్సు నాకర్షించి, కొంతకాల మళథభిసారికగా నటించి, రాజుకు తనయెడ సంపూర్ణాను రాగము కలదని ల్‌పొంచి, నిజస్వరూపము చూసి, దోషరహిత యని నమ్మింప గలిగెను. అభినవ భారతిలో చెప్పినట్లు ఇందు నష్టరాగ (యపత్యానయనము కలదు అభిసరణమువలన రూపకమున కీపేరు వచ్చినది

శ్రీహర్జ్షుడు

(వతాపళీల, శీలాదిత్య అను బిరుదులు వహించిన మహా రాజు. (క్రీ. అ. 604 వత్ప్సరమున సింహాసన మెక్కి నాడు ఈతని కౌలమున చీనాయ్యాత్రికుడు యువాన్‌ చాంగ్‌ భరతఖండమునకు వచ్చి, పఠ్యటనములో ఈతని కొలువుకూటమును చూచినాడు. బాణ, మయూర, డివొకరు లీతని యాస్టానములోని (ప్రసిద్ధ రచ యితలు. ఈయనపేర నున్నవి మూడు రూపకములు : (పియ దర్శిక, రత్నావళి, నాగానందము కొందరి మత(ప్రకారము భాసుడో ధావకుడో, బాణుడో ఈ రూపక్యతయమును చేసి (శ్రీహర్డువిపేరు పెశ్లైనని (ప్రతీతి. నాట్యశాస్త్ర వ్యాక్యానకారుడ్రై న హర్షుడే వీనిని రచించెనవి కొంద రందురు. ఇవి విశ్వాసయోగ్య ములు కౌవు,

112 గీర్వాణ రూపకము

(శ్రీహర్షడు రూవకత్రయమునే కాక అన్యరచనలు కూడ చేసినట్లు తోచును. సుభాషిత కోశములలో ఈతనివి 12 ళోకములు కానవచ్చుచున్నవి ఇవి కాక 'స్ముపభాత స్తోతము' (24 లోక ములు), అష్టమహాశ్రీ చైత్య సంస్కార ప్తోతము (5 ళ్లోకములు) ఈతనివని (పతీతి.

(పియదర్శిక : నాలుగంకముల నాటిక. అంగదేశ (వళువు దృఢవర్మ తనప్యుతిక (పియదర్శికను ఉదయన మహా రాజున కిచ్చుటక్రై యత్నించుచుండగా, కళింగరాజు అకని నోడించి, చెర నుంచినాడు. కొన్ని సంఘటన లయిన వెనుక అతని నేనాని 'పాయదర్శికను ఉదయనుని రాజధానికి గొనిపోయి ఆరణ్యిక అను "పేర మహారాజ్షికి పనిక_త్తెగా చేర్చినాడు. ఒకనాడు ఉదయను డామెను అంతఃపురమున జూచుటయు, అన్యోన్యానురాగము కలుగుటయు సంభవించెను, తుదకు రాణికి ఆరణ్యీక తనబంధు రాలని తెలిసినది. అప్పుడు రాణీ సంగతులు (గ్రహించి స్వయ ముగా (ప్రియదర్శికను రాజుకిచ్చి, వివాహము చేయించినది.

రత్నావళి ; 4 అంకముల నాటిక. నాయకుడు ఉదయన మహారాజు, ఘటనా[కమమున సము[దమున నౌకమునికీ, సింహళ రాజప్ముతి రళ్నావళి, ఎట్లో ఒడ్డు చేరి, (క్రమముగా ఉదయనునీ రాణీ వాసవదత్రాదేవికి నాగరిక అనుపేర పరిచెరికగా చేరినది. ఒకనాడు ఉతృవసమయమున రాజు నాగరికను చూచినాడు పర స్పరము (పేమోదయ మయినది. వారి సమాగమమున కెన్నో యత్నములు జరిగినవి. రాణీకి తెలిసి నాగరికను బంధనమున నుంచినది. అనంతరము కొన్ని ఘటనల వలన నాగరిక తన బంధువు రత్నావళి యని రాణికి తెలిసినది. ఆమె సమ్మతితో రత్నావళికి ఉదయనునకు పరిణయ మయినది.

కొందరు నా, క్ర్రల్పు 118

ఈ కథ త్రికము కౌక ఐతిహాసికము; కొని చర్మితను కవి యెంతవర కస.:గంచైనో తెలియదు. ఇది ప్రసిద్ధ నాటిక, ధనంజయుడు దశరూపకిఒన్య ద్రీనిని చాల సొరులన సంధించినాడు.

నాగానందము 4 అంంభ్వల్లు, కథానరిత్సాగరములోని జీమూరదాహను డను విద్యాధర ర +క్సమూరుని కథ ననుసరించి రచింపబడీ నది. ఆతడు రాజ్యము విడిచి *డవిలో తలిదండ్రులకు: సపర్యలు శేయుచుండును. ఒకనాడు గంధర్న రాజప్లుత్రిక మలయ వతిని చూచినాడు అనంతరము వారికి వివాహ మయినది.

గరుడునకు దినమున కొక నాగుని సమర్పించునట్లు నాగ రాజు వ్యవన చేసుకొన్నాడు. ఆనాటివంతు నాగు డొకడు వధ్య స్థానమునకు బోవుచుండ జీమూతవాహనుడు చూచి, జాలిపడి, తానే యతని స్థానమును జేరెను. గరుడుడు అ౭నిని ముక్కుతో పొడివి, గాయపరచి తర్వాత చూచి పొరపాటు (గహించి, సత్త్వ గుణమహిమను కొవియాడును గౌరీదేవి సాక్షిత్మరించి, జీమూత వాహనుని రడించును నాగకులముఇకుగూడ నాటినుండి సంరక్ష ణము సంఘటిల్లి నది

బౌస్టధర్మ వ్యాప్తిశే యీ నాటకము రచింపబదె ననుబకు వీలులేదు. ఓద్దుకకు బహుకౌలము (కిందఓనే ఆర్యధర్మములలో అహింస (పతిపాదిత మయినది. గరుడుడు ఆర్యదేవతలలోని వాడు. గౌరీదేవి సాక్షొత్మరించుట, అమృళవర్షము కురియుట ఆర్యసం,పదాయములోనివి.

ఈ రూపకమునకు విశేషభ్యాతి కలదు,

8

114 గయ 'రూసకము భట్ట నారాయణురో

శాండిల్యసగో (కుడు, మృగఠా లాంఛితుడు తీ అ. 7 శతాబ్లి పూర్వార్థముతోని వాడ్తు గో కొలమున వంగదేశమును పరిపాలించిన ఆదికూర వృషానడు. కన్యాకుబ్దమునుండి ఆహ్వా నించిన (బ్రాహ్మణ కుటుగములలోని వాడు. నిశావర్శ ము రమ ణశీయముగా చేయుటేేనితనికి నిశానారాయణుడను లాంఛనము కలిగెను. భట్దబాణుని కోరికపై నారాయణుడు బౌద్ధభితువుసకు శిష్యుదై , టరితత్వము (గ్రహించి, ధర్మకీర్మియను బౌద నై. యాందకా చార్యు నోడించెనట.

ఈతడు మూడు (గంధములను రచించెనని (పతీతి యవేశీ సంహార నాటకము 8 అంకములు కలది. నిండు సభలో (రొవటీ- శేశ్ళగహణమను దుశ్శాసనుడు చేసినప్పుడు, వానిరక్వ ముతో ఆమె శేశములను సవరించి ముడి వేయుదు నని భీముడు (ప్రతిజ్ఞ జేసి నాడు. ఈ నాటకము భారతయుద్రముతో (ప్రారంభమయి, (ద్రౌపది వేణీసంహారముతో.. (కురులు ముడుచుబతో), ముగియును. ఇయ్యది వీరరస (_పధానము, దశరూపకాది (గంధములు నాబక లక్షణముల కుదాహరణముగా వేణీసంహారము. నుర్హాటించునుం మిక్కిలి (ప్రసిద్ద మైన నాటకము. యవద్వీపమున బహుకాలము (క్రిందటనే దీనికి వ్యాప్తి. (ప్రభావములు కలిగినట్లు విశదము

భవభూతి

మహానుభావుడు ; ఇతనితల్లి జాతుకర్షి , తండి నీల కంరుడు, తాతి భట్ట గోపాలుడు వాజపేయయాగము. చేసిన వాడు. ఆప్తంభస్మూకుడు. కాశ్యపసగో,కుడు, కృష్ణయ

కొందరు స కరలు 110 జుళ్ళాఖాధ్యాయి శ్య్యాని వంశమువాడు ఉదుంబరులు, సోమ పీధులు, పంక్తిపావి బా నృరువు చ్తాననిధి యతి కానోపును సవ్యితవై దిక కుటుంబ _జ్లాత్చడగు నీతడు వేదాధ్యయనము, ఉపనిషత్సరనము, సాంఖ్యంం ఇములు నభ్యసించినాడు వతి హ్యాము (ప్రకార మీతడు జగద్వి*-శ్రుడగు మీమాంసా చార్యుడు కుమారిలభట్లు శిష్యుడు, బంధువు క్షు పద, వాక్య చమాణ డ్దాగగు మహాోవిద్వాంనుడు మొదటిపేరు శ్రీకంరుగని 'ుతీతి; శని శ్రీకంరధాష్యము (వాయుటచే ఆపేరు వచ్చినదని కొంద శండురు. ఉందేకాచార్కుడనియు,. విశ్వరూపుడణయు, మండన మ్మషడనియు, సురళ్వరా దార్యుడనియు, వివిధ నామములు అరయ: కన్వయించినారు. ఇందలి యా థార్చ్యమెట్లున్నను, భవ భూతి శబవాచ్యుడగు మహాప్పరుషుడు విద్వద్వరేణ్యుడును, మహా కవి మార్రాండుడు నగుచ నిస్స్పంశయము ఈతడు వెప్పిన "గిరిజాయా న్తనొ వేభవ భూతి సికాననా తపస్వీకాంగతోవస్టా మితి న్మేరాననా వివ,

అను ళోకములోని భవభూతి పదమువలన భవభూతి యను నామము నిలిబనని సంప్రడాయనేత్త అందురు.

భవభూతి విదర్శడేశములోవి పద్మపురమున జన్మించిన ఆంధ్రుడు. చిన్నతనమున దేశాటనము చేయుచు, నటులతో సాంగత్యము కలిగి స్వయముగా వేషధారణముచేసి రంగస్థల ముప్రై నాటకములలో నటించినట్లు తోచును.

నడివయస్సున కన్యాకుద్దాధిపతి యగు యళోవర్మ ఆస్థానములో నుండి భవభూతి తుదకు కాళ్ళీరము చేరెను (క్రీ అ. 8వ శతాబ్దిలో వర్ధిల్లినవాడు.

116 గిరా శూపకము

ఈతడు రచించిన వానిలో మూడు _ ీములు లభ్య ములు. మాలతీ మాధవము, మహావీర చ్త ు ఉంత్తర రామ చరితము,

మాలతీమాధవము . 10. “రకముల (ప్రకరణము ఉత్పాద్య విషయము ఉజయినిలో త్యుని ప్ముతిక మాలతిని, అన్య దేశామాత్యుని లా ఉజ్జయినిలో విద్యార్థిగా నుండి చూచినాడు; ఇరువర(యేమభరితు లయినారు. 6౮౫ తన యను (గ్రహపా్యతుడగ “నొకనికి మాలతి నిప్పించి వివహము చేయ దలచినాడు. "మాధవమ్మిత్రుడగు మకిరందుడు మాలతీచేషము ధరించి-చవాహోత్పవము జరుగ నిచ్చినాడు ఈ నడుమ వివిధ సంఘటనలు జరుగును తుదకు బౌద్ద పరివాజికల తోడ్పాటు వలన మాలతీ మాధవులకు సమామగము జరిగి పరిణయ మగున

(వథమానురాగము, తత్పిరిణామములు; అవరోధములు, అధిక యత్నములు, సమాగమము ఇత్యాదులు పర్ణించుటలో మాలతీమాధవము మహీవలయము లోని మహోన్నత రూపక (శేణి కెక్కినది.

ఈ కథను పద్యములో సం్యగహముగా 'బుజలమ్బుయను" "పేరుతో మైథిలశర్మ రచించినాడు. ఉద్దండకవి తన "మల్లికా మారుతము" అను (ప్రకరణమున మాలతీ మాధవమును విశేష ముగా ననుకరించినాడు

మహా వీరచరితము :; 7 ఆంకముల నాటకము రామా యణకథ కొలది మార్పులతో రాముని మహాపీరునిగా వరించి నది. తుదియంకములో పుష్పకవిమానమున సీతారాములు (థ్రయాణము చేయునపుడు భరతఖండ నర్ధనము కలదు

కొందరు శ కర్తలు 112

ఇందల స శ్రెంగంకములు లభింపనందున సుుబహ్మణ్య కవి పూలర్తిచేవెను: ష్య బహుకొలమునకు భవభూతి రచనయే లభ్యమమ్మెను.

ఉత్తరరామచర్వితము * ఆంక్రముల నాటకము. రామౌ యణోషత్తర కాండలోని కథ, సీల4బ్ర్యాగము, వాల్మీకియా(శమ మున ఆమె శిశువులకు కనుట; లవకుళ, "పెరుగుట సీతారాముల సమాగమము ఆతిహృద్యమయుగా వర్ట్మింపబ ల్లి,

ఈ నాటకము విశ్వజనీన రూపక శేణిలో మహోన్నత పానము కొందినది కరుణరన (పతిపాదకము.

యళోవర్మ

రామాభ్యుదయిము : 0 అంకముల నాటక మనియు,

రామాయణకథ యనియు శారదాతనయు డన్నాడు. “షడంకం దృళ్యతే లోకే రామాభ్యుదయ నాటకమ్‌”.

అభినవగుప్తుడుకూడ ఈ నాటకము యళోవర్మ విరచిత

మన్నా రాజశేఖరుడు

యామయావరీయుడు : ఈతవితల్లి శీలవతి, తండి దుర్గ కుడు. ఇరనీ కాతతాత అకాలజలదుడు గొప్పకవి. రాజపుత్ర శాజకన్య చౌహూణవంశీయ అవంతిసుందరిని సెండ్దియాడినాడు. ఈమె ఆలంకారికురాలు, ఈమె యభిపాయములను భర్త తన “క్రావ్యమీమాంస”ొ లో ఉగ్గడించినాడు. ఈతడు విదర్భ, కుంతల

118 గీర్వాన్హు శ్‌ము [(పాంతమువాడు. భరతఖండమున విశేషముగా ము చేసి నాడు మహేందపాల (ప్రభువునకు, అతని “మొరుడు మహీ శతాబ్ది _పారంభమున వర్టి ల్లినవాడు

తాను ఆరు (గంథము రచించినట్లు రాజశేఖరుడు దాల శామాయణ (ప్రస్తావవల్‌ చెప్పినాడు. నాలుగు నా-నములు, “కావ్యమీమాంన" మాణము కాళంవచ్చుచున్నవి. రత్నవంజరియను. నాటకమును రళోచియుండవచ్చును హర విలాసకావ్యము. ఈతడు చేస్తిశ్లు అనేకులు చెప్పినారు.

బాలరామాయణము : 10 అంకములు. తరచుగా మార్చు లతో రామాయణకథ ఇందు రావణుడు తెలుతినుండియు సీతను వరించి రామునకు (పతిస్పర్సి. ధీకరుడుగా కాక అనురా గవంతుడుగా చ్మితింపబడినాడు రాజశేఖరుడు ఉపజ్డాన్వితుడు

బాలభారతము : _పచండపాండవ నామాంతరము కలది. 'రెండంకములు మాతము లభించుచున్నవి. దపదీ వివాహము. ద్యూతము, పరాభవము, పాండవ వనగమనము మాాళము కలవు.

విద్దసాల భణికము : (విద్దసాలభంజిక) నాలుగంకముల నాటిక. లాటప్రభువు చంద్రవర్మ తనపుతిక మృగాంకవతికి పురుష వేషము వేయించి కేరళ్ళపభువు విద్యాధరుని రాణివద్దకు బంపును,. రాజుకు మృగాంకవతి సంగతి [క్రమముగా తెలియును తుద కిరువురకును రహస్యముగా పెండ్లి జరుగును పుతోత్పత్తి యయిన దను సంతోష వ్నార్తతో కథ ముగియును,

కొందరు టక కర్తలు 110

కర్పూరిమంజరి : శీ అఆంకముల సట్టకము. కుంతలరాజ ప్యుతికిని, చంద్రపాల (పభువువకును వివాహము

ఫీవుట ((ఫీమదేవుడు)

కాలింజర శభువు= అయిదు రూపకములు రిచించెనట ; స్వప్నదళాన వము; (పకిభాచాణకృము, మనోరమా వత్సరాజము ఇత్యాదులు, అల్నాయు లోపించినవి.

పూయురాజు (మ్మాతరాజు)

అనంగవార్డ డను నామాంతరము గలయీ కాలచురి (వభువు మాహిష్మతి రాజధానిగా చేది దేశమును పరిపాలించిన వాడు.- ఈతడు ఉదా_త్తరాఘవము, తాపనవత్సరాజము అను నాటకములు రళచించినాగు

శ కిభదుడు

దకిణాపధ నివాసి. ఒకానొక శంకరా చార్యులవారి శిమ్య డవి (ప్రతీతి. క్రీ. అ 0వ శతాట్టిలోనివడు ఈవడు ఆళ్ళర్య చూచామవనీ యను నాటకము రచించినాడు 7 అంకములు, కామాయణ:

కూర్చుణఖి రామువివద్దకు వచ్చును. ఆమె ముక్కు, చెవులు లక్ష్మణుడు చెక్కును. రావణుడు సీఠకః నపహరించును హనుమంతుడు లంకకు టోవును. [కమముగా రావణ వధ, సీతా పరీక్ష జరుగును. ఇందు అశ్చర్యచూడామణి, అద్భుతాంగుళీయ ముల సంఘటనలు కలవు వానివలన మాయావేషధారులు బయలు పడుదురు

120 గీర్వాణ “రూపకము మురారి మౌద్గల గోకుడు, తంతుమతీ వర్చిమానుల ప్యుతుడు (క్రీ అ. తొమ్మిదవ శతాబ్ది పారంభయులోని వాడు ఈ*9కి బాలవాల్మీకి, ఇందు ముూూరి యను వీరుకులు కలవు, ఈతడు మహావ్రై యాకరుణుడు, (ప్రామాణీక కవివరేణ్యుడు, అనర్హృరాఘవము - అంకముల చాంఎకము రామాయణ కథ ఇందలి కల్చ్పనతు గొప్పవి సుళబ్ద్బపయోగము, మాధుర్యము మెండు విద్వాంసులు మెచ్చి శిరఃకంపనము చేయు నాటక రాజము అశల్ర్ర్‌రాఘవము నాటక లక్షణముల కీది లక్యభూతము, మహానాటకము 'రెండు పారములు కలవు. నము_దతీరమున" శిలల్మపె జెక్కిన యక్షరములకు భోజమహారాజు పతి (వాయించినట్లు (ప్రతీతి ఇది బహువిధకవుల రచనలతో నిండియున్నది. దామోదర మిత్రుడు రచించినదో, సంతరించినదో యొక (పతి మహానాటకము 4 అంకములలో సంపూర్ణ రామాయణ కధ. ఆశీరూపక మైన రెండు శోకములకో చాటకము ప్రారంభ మగును, (పస్తావన గాని, సూత్రధారుడు గాని కానబడుట రదు. ఈ కవ క్రీ, అ. 10వ శతాబ్షిలోని వాడు. ౧ కేమీ శ్వరుడు విజయ (ప్రకోష్టుని మనుమడు, మహేశ్వరుడు, కన్యా కుజ్జమున, మహీపాలదేవుని యాస్థానమున క్రీ. అ. 9, [0

కొందరు పాటక కర్తలు 121 శతాబ్దులలో 'నున్నవాడు. ఈతని రచన “చండకౌశికము'. ర్‌ అంకముల నాఎకము. హరిశ్చంద్రుని కథ పౌరాణిక మైన హరిశ్చంద్ర కధకును, దీనికివి భేదమున్నది. తెలియక అమా యికముగా కోపము తెప్పించుటచే హరిశ్చంథదుని కౌశికుడు శపించును, కాన ననేక కష్టములు కలుగును. భగవదన్యుగహము వలన తువకు శుభములు చేకూరును.

కేమిళ్వరుడు "నై షధాగందము' అనుపేర నలచరిత్రము "నాఎకముగా రచించినట్లు తోచును

కేమేందుడు

విఖ్యాత కవీర్గదుడు ఈతని నాటకములలో రెండిటి

'పేప్ల తెలియవచ్చుచున్నవి :; లలితరత్నమాల; చి్వితభారతము, జ కృష్ణ మి్మకుడు

ఈతడు హంసయతి తన శిమ్యలలో నొకనికి తత్త్వ శాస్త్రము తల కెక్కనందున భాగవతములోని పురంజనో పాఖ్యాన విధానమువ పడోధచంటోదయము' అను జగత్పసిద్ద నాటక మును -ఈళిరాదిన-జావి వదైైతము సులభ(గ్రాహ్యాము చెసినాడు, ఇండు నుహామోహుడు, దంభుడు, (కోధుడు (శద్ధ- ఇత్వాది ప్మాతలు కలవు,

కీర్రివర్మ, అతని నేనాపతి గోపాలుడు కర్ణ దేవుని 1065లో యుద్ధమున నోడించిన పిమ్మట, ఉత్సవములో ఈ నాటకమును (చదర్శించినారు కావున కృష్ణమ్మిళుడు శ్రీ అ 1045 ప్రాంతము లోని యతీశ్వరుడు.

122 గీర్వాణ రోపకము జయదేవుడు

గీతగోవిందక_ర్త జయదేవు డితడు కాడు. పక్షధరుడను విరుదు వహించిన నై యాయిక జయదేవుడును ఇతడును ఒకే కావచ్చును. ఈతడు కౌండిణ్యగో[తుడు సుమితా మహాదేవుల ప్యుతుడు. హరిమ్మిళుని శిష్యుడు కౌనోపును విదర్భదేశములోని వాడు కావచ్చును. (క్రీ అ. !£ శతాబిలోని వాడు.

(ఈ

(పసన్నరాఘవనాటక మీతని రచన ? అంకములలో రామాయణకర, మనోహరముగా నూతన కల్పనలో వర్ణింప బడీవది రసప్పష్టికొరకు మూలకథను బహుస్టానములలో జయ 'దేవుడు మార్చినాడు బాణాసుర, రావణాసురులు (ప్రధమాంకము ననే సీత్రాస్వయంవరార్థము వత్రురు తుదియంకములో పుష్పకము నుండి భూమార్షవర్ష వము కలదు

౧౧౭ విలణుడు

శ్రీ. అ. 11-12 శతాబ్దుల వాడు కాశ్మీరములో భోనముఖ (గామమున జన్మించినాడు. తల్లి నాగా దేవి, తండ్రీ జ్యేష్టకలళుడు బహు విద్యావంతుడు, బహురాజాసా-ములు చూదినదాదు కిర్థి

! సుందరీనాటిక రచించినాడు విశేషము పద్యకవిత్వమున పటుత్వము కలవాడు. రామభ్యద దీకితుడు

జానకీపరిణయ నాటకము రచించినాడు (00100649 0

5005 పద్ధతిని కొంతవరకు నడచినది, కల్పనలు, చిత్రములు,

కొండరు కటక కర్తలు 128 రామాయణకథకు రమణీయత చేకూరినది. విద్వల్లోకాంగీకారము. పొందిన నాటకము.

గీర్వాణ భాషలో రూపకములు వేలకొలది కలవు. కొన్ని నామా వశష్టములు. రమారమి మూడువేల సంవత్సరముల నుండీ ఎంద రెంద ౭న్నిరూపకములు రచించిరో । అనేకము కాలగర్భ మస లీల మైనవి.

$08౮82 మహాశయుడు గవేషణచేసి, గీర్వాణ రూపకముల పట్టిక నిచ్చినాడు. అది యెంతయు నుపయోగకారి.

183. పరిభాషలు

అను భావములు = స్తంభ, _పలయ, రోమాంచ చేద వై వర్ష్యం వేపధు, అకు, వై స్వర్యములు, అనుసందధి = సంధిలో అంతర్భాగము.

అపవారితము = అన్యుల కడ్డముగా దిరిగి, ఒకరితో రహస్య మాలోచించుట,

అపసారము = నృత్యరంగము.

ఆఅభినయము = ఆంగిక (కాయిక) వాచికే, ఆహార్యం సాత్వికములు,

అర్థ(ప్రకృతులు = వీజ, విందు;పతాకొ, _పకరీ, కార్యములు.

అవస్థలు 2 ఆరంభ, [పయత్న, పాప్యాశా, వియతా్తి, ఫలాగమములు.

అకాశభాషిళము = పా్యత్రాను కృకథనము. “ఏ మంటివి ? లోకు లిట్లనుచున్నారు' అని ఆకాశమువంక చెవి యొ, ఎవ్వురును మాటాడకున్నారు, వినినట్లు అభినయించి చెప్పుట

ఉత్తరోత్తరము = (ఫశ్న, సమాధానముః ఆకాశ భణిత చిధానమున సంభాషణము.

ఉపహనము = అద్భుతార్హ్మప్రా పి.

థా = గాథ = వృత్తము; ఒకవిధమైన గీతిక,

పరిభాషలు 120

గర్భాంకము = ఒక యంకములో ఇంకొక యంకము. ఉదాహరణములు-ఉత్తరరామచరితములో, బాలరామాయణములో చూడనగును.

జనాంతికము = (త్రిసతాకాహ_స్తముతో ఒకనివ్వైప్ప వీపు (తిప్పి, ఇతరునితో మాటాడుట.

ద్యుతి = అదలించుట, బెదరించుట.

(దవము = పెద్దలను తిరస్కరించుట.

ద్విపద = ఒకానొక వృత్తము; గీతము.

వాంది -- ఆశీ ర్నమ్యస్కియారూసః శ్లోకః కొవ్యార్ప సూచక!॥.

నాట్యాలంకారములు జ కావ్యములో నున్న శ్రే రూపకమున గూడ అలంకారములు కలవు. అవి 8%.

నాయకులు = ధీరోదాత్త, ధీరశాంత, దీరలలిత, ధీరోద్ద ఈలు షషవ రనమునుబట్టి వ్‌ దకిణ, అనుకూల దృష్టః శరులు.

నాయికలు = స్వీయ, సరకీయ, సామాన్యలు వయస్సును బటి ; ముగ, మధ్య (పౌఢ. అవసలను బట్లి స్వాదీన పతిక,

౬ ళల 6 ల

వాసకసడ్డక, విరహోత్కంళ, ఖండిత, కలహాంతరిత, విప్రలబ్ధి, (పోషిత(ప్రియ (భ_ర్సృక), అభిసారిక.

పీరమర్షుడు = కించిదూన నాయకుడు, పతాక నాయకుడు, నాయకసహచరుడు,

196 గీర్వాణ రూపకము (శ్రకౌశము గ శాొవ్యము, బహిరంగము. భరతవాక్యము = ఆశీర్వచనరూపకమై, రూపకము చివర నుండు శోకము. లి భావములు = విభావ, అనుభావ, సొత్విక,సంచారీభావములు. రసములు =శ్చంగార, వీరు హాస్య, కరుణ, రొద భయానక, బీభత్స. అద్భుత, శాంతరసములు.

లాస్యాంగములు ; గేయపదము = కేవలగితము; సిత పార్యము ః నిలుచుండి పఠించుట; ఆసీనము. కూరుచుండి* పఠించుబ; పుష్పగండిక : వివిధ వాద్యములతో కరిపినవృత్యము; ఉపచ్చేదము వ ఖండితనాయికా వియో"గీకక, (కిమూఢము

(ఉతిగూఢము వి సమవృ త్తములతో, మృదుశబ్రములతో (వదర్శ

నము ; వైంధవము * హృదయములు, మేఖలలు కదలుచుండగా

'దేళశభాషలో నృత్యము; ద్విమూఢకము /(ద్విగూఢకము) : వివిధా

భినయములతో విస్పష్టభావములతో, వివిధచారీ సందోహముతో

కూడిన నృత్యము; ఉత్త మో త్తమము = ఆసన్నులను గమవింపక ఆతురతతో పలుకునది; ఉక్త్మపత్యు క్తము ః కోపమున ఖీకరముగా చేయు సంభాషణము.

విటుడు = ఏకవిద్యో విటః, తన్య కామతం౦్య శేషు కౌళలమ్‌.

విదూషకుడు = వికృతాంగవచో వ్నేషెః హాస్యకృత్‌ స్యాత్‌ విదూషకః.

వ్మిదవము అ చంపుట, బంధించుట, అగ్ని_పవేశము మొద లగునవి.

పరిభాషలు 127

వ్మిశానము జ రంగము,

వీవ్యంగములు జు ఉద్భాత్యము, అవలగితము, (పపంచము, తిగతము, ఛ్యతము, వాక్కేళి, అధిబలము, గండము, అవస్యంది తము, నాళిక, అన్న్మశ్చలాపము, వ్యాహారము, మృదివము, మొత్తము 18

వృళ్తులు = కై శకి, ఆరభటి, భారతి, సాత్వతి, క్రైళికి మృదువుగా, ఆరభటి ఆడంబరముగా, ధారతి ఉజ్జ్వలముగా, సొత్వతి గంధీరముగా నుండును.

కశ కా విరోధళమసము.

సింవారీధావములు =నిర్వేద, గ్లాని శంకౌ, అసూయా, మద, (శమ, ఆలస్య, దైన్య, చింతా, మోహ, స్మృతి, ధృతి, క్రీడా, చపలకతా, హర్ష, ఆవేశ జడకా, గర్వ, విషాద, బౌత్సుక్యం నిద్రా, విర్మృతి, (తాన, వితర్క, స్వప్న, విజోధ, అమర్ష ఆవిహోత్తే, ఉగతా, మతి, వ్యాధి, ఉన్నాద, మరణములు.

సరధూడు ఎవనిత?. (ప్రతిముఖ, గర్భ, అనమర్శ నిర్వ పాణములు,

సంశేటము = రోషభాషణము.

సంజోధనములు జ తాపసాదులను. మునులు, దేవక్షలు, సన్యాసులు, విద్వాంసులు- వీరిని భగవన్‌ అవవలెను. వ్నిపాదు లమ- విప్ర, మంత్రి, జ్షేష్టసోదరులను- ఆర్యా అనవలెను. పూజ్యులను- గురు, జనో, తాతలను- పూజ్యపాద అనవలెనుం

[28 గీర్వాణ రూపకము నటీ స్కూత్రధారులు అన్యోన్యము ఆర్యా అవి సంబోధింపవలెను. సూ(్రధారుని భావ అనవంను. స్యూతధారుడు పారిపార్శ్వకుని మారిష, మార్ష అనును. సూతుడు రదికుని ఆయుష్మన్‌ అనును.' నాయికా వయస్యలు అన్నోన్యము సఖి అనుకొందురు నాయిక నాయకుని ఆర్యపుత్ర అనును రాజును అందరు సామాన్మముగా దేవ, స్వామి, మహారాజ అందురు, తక్కువవారు భట్టారక, మహాప్రభు అందురు; విదూషకుడు వయస్య అనును. స్వగతము = అ(శ్రావ్యము_ ఇతరపా(త్రలు వినదగనివి స్టాయీభావములు = రతి, హోన, కోక, క్రోధ, ఉత్సాహ, భయ, జుగుప్పా విస్మయ, నిర్వేదములు. న్‌ు. రా మ లో నన్‌ మా తము