Telugu garimella sahithyam jathiyodhyamam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గరిమెళ్ళ సాహిత్యం - జాతీయోద్యమం (గరిమెళ్ళ అలభ్య రచనల సంపుటి - 2) పరిశోధక సంపాదకుడు కెముత్యం ప్రచురణ గరిమెళ్ళ శతజయంతి ఉత్సవాల సారధ్య సంఘం శ్రీకాకుళం

చ్న్నా య. గ్గ శ (60౫1 2ముట. * తీ (ఉ( బ్‌ | ప్రధమ ముద్రణ : అక్టోబరు, 2003 భా వెల ; 50/- అట్టమీద : 1938 అక్టోబరు 25, 26 తేదీలలో కేశవరంలో జరిగిన “ప్రోగ్రెసివు రైటర్ల సభికు గరిమెళ్ళ అధ్యక్షత వహించారు. ఆ సందర్భంలో తీసిన ఫొటో. వుస్తకాలకు ఎ 1 డా॥ బి.ఏ.వి. రామారావు నాయుడు అధ్యక్తుడు, శ్రీకాకుళ సాహితి 3-67, హరిత, విశాఖ “ఏ” కాలనీ, శ్రీకాకుళం. 532 001. 2. విశాలాంధ్ర బుక్‌ హౌస్‌ అన్ని బ్రాంచీలలో 3. దిశబుక్‌ హౌస్‌ చిక్కడపల్లి, హైదరాబాదు. 4, నవోదయ బుక్‌ హౌస్‌ ఆర్య సమాజ్‌ మందిర్‌ ఎదురుగా సుల్తాన్‌ బజార్‌, హైదరాబాదు. 590116 అఆ౧|[౧౦౪/౧ ౪౦౧5 0% 62౧౧6112 206 116 1116012146 01 ౧1400౧8! [10౪769౧6౧1

• అ౦గ౫౧|౪6౮ 2౧౮ 66/60 0/ 5౧ గ గోటటిచిగా గ్‌0! 6౦౧169 |

1. 5021206౧౧4 కం0గ 10656, శ్మీర0ి165, 11/66/4026. ౧|౧౧|8౮ 48: 2౧/2 ౧౧౧19౧5, [౧4| 8౧౭౫౬౧ ౧0౭౮౦, [౪706/2080. (౨ 23223672

కృతజ్ఞతలు ఇ లు! తెలుగు సాహిత్యంలో, సమాజంలో ఆధునికతకు దారి తీసిన పరిణామాలను కళింగాంధ్రకు పరిమితమై పరిశిలించాలనే ఉత్సాహంతో గత పదేళ్ళుగా విషయాన్ని సేకరిస్తున్నాను. ఈ సేకరణలో ఆ ప్రాంత జమిందారీల, జాతీయోద్యమ కాలపు ఎంతో సాహిత్యం లభ్యమైంది. ఈ క్రమంలో వచ్చిందే నా “జాతీయోద్యమ సాహిత్యం - గరిమెళ్ళ” (1996). (జమిందారీలపై చేసిన నా అధ్యయనం “సునాముది జీవధార” (మందస రైతుల ప్రతిఘటన - చరిత్ర - కధనం) అచ్చులో ఉంది.)

ఆ తర్వాత కాలంలో గరిమెళ్ళ అలభ్య రచనలెన్నిటినో సేకరించినా ప్రచురించ లేకపోయాను. వాటి ప్రాధాన్యతను తెల్పుతూ వ్యాసాలు రాసినా ఎవరూ స్పందించలేదు. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించడానికి తన అశక్తతను వ్యక్తం చేసింది. చివరకు “గరిమెళ్ళ శతజయంతి ఉత్సవాల సారధ్య సంఘం' దీన్ని బాధ్యతగా తీసుకోవడంతో ఇప్పటికి మీ ముందుకు తేగలుగుతున్నాను. ఆ సంఘ నాయకులకు నా కృతజ్ఞతలు -

గరిమెళ్ళ రచనల్ని సేకరించడంలో ఎందరో మిత్రులు ఎన్నో విధాల తోడ్చడ్డారు. వారందరికీ, ముఖ్యంగా “భక్త గీతములు" అందించిన మిత్రులు, డా॥ కఠెవరపు వెంకట్రామయ్యగారికీ -

నా ప్రాజెక్టు గూర్చి వినగానే వాత్సల్యంతో గరిమెళ్ళ “మాణిక్యం'ను అందించి, ఆ నాటకాన్ని సరిచయం చేసిన నా ఉపాధ్యాయులు, తెలుగు నాటక రంగ పరిశోధకులు, ప్రయోక్త, 'షగిగగ4' (నాటకరంగ అధ్యయన పత్రిక) సంపాదకులు ఆచార్య మొదలి నాగభూషణ శర్మ గారికీ -

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ స్టేట్‌ ఆర్కెన్స్‌, తమిళనాడు స్టేటు ఆర్కైవ్స్‌ అధికారులకు, టౌను హాలు గ్రంధాలయం (రాజమండ్రి) నిర్వాహకులకూ-

ఈ పుస్తక ప్రచురణ అవసరాన్ని గుర్తిస్తూ , దాన్ని ప్రచురించడానికి గత మూడేళ్ళుగా ప్రయత్నిస్తూ, ఇలా పుస్తక రూపరిలో రావడానికి ప్రత్యక్ష కారణమైన మా డా బి.ఎ.వి. రామారావు నాయుడు మాస్టారు గారికీ -

ఈ పుస్తక ప్రచురణకు పూర్తి సహకారాన్నందించిన గౌరవనీయులు శ్రీ ధర్మాన ప్రసాదరావు, శాసన సభ్యులు, గౌరవాధ్యక్షులు, గరిమెళ్ళ శతజయంతి ఉత్సవాల సారథధ్యసంఘం గారికి ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు.

అలాగే శ్రీ ఎస్‌.డి.యం. రావుగారు, వారబ్బాయి శ్రీ కిషోర్‌ 544౧౮ ౧190115 & ౧౫65 , వరిశం, శ్రీకాకుళం గార్లకు కృతజ్ఞతలు.

నా సన్నిహితమిత్రులు, విద్యాభూషణ్‌, గొర్రెపాటి మాధవరావు, బండ్ల మాధవరావు, రాజేందర్‌ భాయి, ప్రభాకరొరెడ్డి, డొ॥ లింబాద్రి, డా॥ జైకిషణ్‌, సుధాకర్‌ - రమణారెడ్డిలకు, పెద్దలు కానూరి వెంకటేశ్వరరావు, కొల్లి సత్యనారాయణగార్లకూ -

ఈ పనిలో పూర్తి తోడ్పాటు నందించిన అపర్ణకూ, మరదలు అనితకూ ..

ఓపికతో కంపోజు చేసిన సూర్యకుమారికీ, కవరు డిజైన్‌ చేసి, అచ్చు బాధ్యతను తీసుకున్న నామిత్రుడు తుమ్మలపల్లి బాబూరావుకూ, నవ్య ప్రింటర్స్‌ ఆర్కెఆర్‌కూ =

• పరిశోధక సంపాదకుడు

ర్‌. ఇంతవరకు అలభ్యంగా వున్న గరిమెళ్ళ ముఖ్య రచనలు నాలుగు చేర్చబడ్డాయి. 1 అర్ధత్రయ సర్వస్వము (మొదటి భాగం) దీని గూర్చి గరిమెళ్ళ స్వయంగా ఇలాగన్నాడు. “మా గ్రంధమాలలోని గ్రంధములకెల్ల తలమానికమనదగునది ఈ అర్ధత్రయ సర్వస్వము అని మా విశ్వాసము”. ఆ గరిమెళ్ళ ఆలమాల50 ఇంతకాలం మరుగున పడి ఇపుడు మీ చేతుల్లో ఉంది. 2, మాణిక్యము (నాటకం) “మన ఆంధ్రభాషలో నిదియొక నూతన సాహసప్రయత్తం.... ప్రస్తుతంనాటక రంగము యొక్క అనేక లోపములనిది సమ్మార్దన చేయునని దీనికి గడంగితిని.....”

• గరిమెళ్ళ (మాణీక్యంను పరిచయం చేస్తూ)

3. భక్త గీతములు శ్రీశారదా గ్రంధమాల మొదటి ప్రచురణ ఇది.
4. ఆంధ్ర రాష్ట్రము - జంగం కధ ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పడనీయకుండా “కమిటీల పేరున సాగించిన జాతీయ రాజకీయ నాయకుల లోగుట్టుల్ని బయటకీడ్చి 'జంగం కధ' గా జనులకు విన్నించిన గరిమెళ్ళ రాజకీయ రచన. ఇదే గరిమెళ్ళ లేఖిని నుంచి జాలువారిన చివరాఖరి సృజనాత్మక రచన. = ఇక్‌ గరిమెళ్ళ భావప్రపంచంలోకి అడుగిడండి.

రిషయు నూ+రిక. సంపాదకీయం ; ౪1 అలభ్య రచనల పరిచయం ౫111 వినూత్న పద్ధతిలో చేసిన సరికొత్త ప్రయోగం - గరిమెళ్ళ “మాణిక్యము” ౫౫|| = అచార్య మొదలి నాగభూషణ శర్మ అర్ధత్రయ సర్వస్వము (మొదటి ఖాగం) 1926 శ మాణిక్యము (నాటకం) 1926 75 భక్త గీతములు 1926 148 ఆంధ్రరాష్ట్రము - జంగం కథ 1949 162

_ (4/74 0656 6౦/౧౦/౧౭౮౮ ౧౧౦౧) ... 34/5 కగీ0414%6 2150115 1 11165 111, (౧9 9000/ $09002 ౧0౧౧౧2౧ /4౧|8411/ 5[%4141&0) |9ఓ లో

౪ నంరాదోయం

ఈ పుస్తకంలోని నాలుగు గరిమెళ్ళ రచనల్లో మొదటి మూడు ఆయన రచనా జీవితపు రెండో దశ(1922-37)లో వెలువడ్డవే. అదీ అసహాయోద్యమం విరమించబడిన నాలుగేళ్ళలోపునే.

' మొదటి రచన అర్ధత్రయ సర్వస్వం (మొదటి భాగం) అనువాద రచన. భక్తిగీతాలు దేవతాస్తుతి గీతాలు. మాణిక్యం ప్రయోగాత్మక నాటకం. నాలుగో రచన ఆంధ్రరాష్ట్రం

• జంగం కధ(1949) ఆంధ్రులు ప్రత్యేక రాష్ట్రంకోసం చేసిన ఆందోళన సందర్భంలోంచి వచ్చింది. ఇదొక్కటే గరిమెళ్ళ రచనా జీవితంలో చివరిదైన విశ్లేషణ (1938-52)దశలో చేసింది. ఇలా ఈ నాలుగు రచనలు గరిమెళ్ళ రచనా, వ్యక్తిత్వ, దృక్పథాలను ప్రకాశవంతం చేసేవి. సాహిత్య ప్రక్రియ, ప్రయోగశీలత, దృక్పథాల రీత్యా ఎంతో ప్రాధాన్యత, వైవిధ్యం కల్గినవి. ఇవి తప్ప గరిమెళ్ళ రచనలు పుస్తకరూపంలో అచ్చయి, విస్పృతంగా వున్నవి లేవనే చెప్పాలి.

పెట్టుబడిదారీ విధానం వృద్ధి చెందిన యూరప్‌ దేశాలలో అక్కడి ఆర్థిక వ్యవస్థ, దానిననునరించిన అఆ రాజకీయ వ్యవస్థలలో కొత్త విధానాలు, మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. రాజకీయ రంగంలో రాజ్యం, రాజ్యాంగం లాంటి నిర్మాణాలు, ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం అనే భావనలు వేళ్ళూనాయి. అదే సామాజిక రంగంలో వ్యక్తి స్వేచ్చ, తాత్విక రంగాలలో మానవతా వాదం, హేతువాదాలు-విస్తరించాయి. ఈ మొత్తాన్నే ఆధునికత అనీ, ఆధునిక చైతన్యం అని పిలవడం జరుగుతున్నది.

ఈ చైతన్యం వల్లనే భారతదేశంలో 'జాతి' భావన, విదేశీ పాలన నుంచి 'జాతి విముక్తి అనే భావన తలెత్తాయి. వీటివల్ల తెలుగులో జాతీయోద్యమము, అ ఉద్యమ కవిత్వమూ వచ్చాయి. అయితే యూరప్‌ దేశాలలో పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ ఒక క్రమ పరిణామంలో రావడంతో దాని ఫలితంగా వచ్చిన పై ఆధునికత కంటే భిన్నంగా మన దేశంలో బ్రిటన్‌ లాంటి యూరప్‌ దేశపు విస్తరించిన పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ ఫలితమైన వలస ఉత్పత్తి విధానం - పాలనల వల్ల మనకు ఆధునికత వచ్చింది.

అందువల్ల భారతదేశంలో ఆధునికతా పరిణామంలో ఎన్నో భావ వైరుధ్యాలు కనిపిస్తాయి. వలసవాద ఉత్పత్తి ద్వారా దేశంలోకి ప్రవేశించిన ఆధునిక భావాలకు భిన్నమైన వలస వాదాన్ని వ్యతిరేకించే ప్రతిస్పందనలు మన సమాజంలో, సాహిత్యంలో దర్శనమిస్తాయి. జాతీయోద్యమంలో కనిపించే ఇలాంటి ఒక ముఖ్య ప్రతిస్పందన వలస పాలన నుంచి విముక్తి కోసం సాగిన ఉద్యమాల్లో ముఖ్య పాత్ర వహించింది. ఇలాంటి కవులు స్వయంగా ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్న వాళ్ళు. జాతికి స్వేచ్చా స్వాతంత్ర్యాలు, ప్రజాస్వామ్యం, వలన దోపిడి నుంచి విముక్తమయిన స్వతంత్ర అర్థిక విధానాల్ని వీళ్ళు

౪1|| కోరుకున్నారు. ఇవే వీళ్ళ కవితా వస్తువులు. ఈ దృక్పథం గల కవులు ప్రజల నైతికత, ధార్మికత పెంపొందించడానికి పూనుకున్నారు. వాళ్ళ జీవన పరిస్థితులు మెరుగు పడడాన్ని కోరుకున్నారు. వాటికోసం వారి శక్తియుక్తుల్ని, సృజన శీలాల్ని ధారపోశారు. అలాంటి ఆధునిక కవుల్లో ప్రముఖుడు గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ. (వలసవాద ఫలితమైన ఆధునిక భావాలకు భిన్నమైన మరో ప్రతిస్పందన ఏమంటే వలస పాలన సంప్రదాయ ఆర్థిక, సామాజిక వ్యవస్థలను విచ్చిన్నం చేసిందని, దాన్ని నిరశిస్తూ గత బె న్నత్యాన్ని కీర్తించే ధోరణ్‌. ఈ ప్రతిస్పందనకు ప్రాతినిధ్యం వహించే ప్రముఖ కవి విశ్వనాథ సత్యనారాయణ.) జాతీయోద్యమ కాలంలో గరిమెళ్ళ తిరక్కురుళ్‌ను అనువదించి, ప్రచురించడానికి రెండు కారణాలు స్ఫురిస్తాయి.

1. దేశీయులు ధర్మబద్ధ జీవితం గడపడం వల్ల, వారి నైతిక శక్తి పెరుగుతుంది, వారు ఆ శక్తితో శ్వేత పాలకుల్ని తేలికగా ఎదిరించగల్లుతారు. తిరుక్కురుళు ధర్మబద్ధ జీవనానికి ప్రోత్సహిస్తుంది.

2. భాషా సేవ: తిరుక్కురుళ్‌ ధర్మబద్ధ జీవితాన్ని 'ప్రోత్పహిస్తుందని మున్నుడిలో ఇలాగన్నాడు.

ధర్మసిద్ధమగు జీవనము. నడుపగోరు ్రతీమానవుడును, మానవతియు మొదటి భాగమును పఠింపక తీరదు. అట్టుకోరని వారికి గూడా ఇది యొకసారి చదివిన యెడలగాని, వినిన యెడలగాని ధర్మమ చేయవలె ననెడ్తి వేడ్తి యుత్సాహమును పుట్టించి, కుత్సితముల నుండి, బూటకములనుండ్ప సందేహములనుండి తొలగించి ఆ కళంక స్వాంతులను చేయును, గన్సుక్ర సకల గృహస్థులకును, సన్యానులకును గూడ ఇవి అవళ్యపఠళనీయములని వక్కాణింపక తీరదు. అని తిరుక్కురుళ్‌ అనువాద ప్రచురణ అవసరాన్ని వివరించాడు. ఈ అనువాద ప్రచురణలను “ధర్మోద్యమం'గానూ భావించాడు. గరిమెళ్ళ జైలునుండి వచ్చిన తరా త అనహాయోద్యమం విరమించబడిన నేపథ్యంలో నత్యాగ్రహుల్తో, ప్రజలోసల అవకాళవాదాన్నీ గుర్తించాడు. ఇలాంటి పరిస్థితిని ఎదుర్కోవడానికి కూడా ఈ అర్ధత్రేయ సర్వస్వ ప్రచురణ ద్వారా ప్రజల్లో ధర్మబద్ధ జీవితాన్ని ప్రబోధించాడు గరిమెళ్ళ

'మున్నుడి'లో గరిమెళ్ళ ఈ అర్ధత్రయ సర్వస్వం “బహుజనులకు సుబోధక మగు సామాన్య భాషలో రచించబడింద"”ని రాయడంవల్ల ఆయన సామాన్య పాఠకులను దృష్టిలో ఉంచుకున్న సంగతి విశదమవుతుంది. అయితే, గరిమెళ్ళ దీనిని సరళ గ్రాంథికలీలో అనువదించాడు.

ఆస, కోపంబసూయ కరకు నుడి నాల్గు

బాసి వర్తించధర్మంబౌా.

చెడుగు బెదరుచు తనర్చెడు వారితో భుజిం

1౫ చెడు వానికులము సుస్థిరమౌ. హాని పన్నకు మరచియైన నన్యులకు పెను హాని ధర్మము పన్‌ నీకున్‌ . తాసు కట్ట వదార్థతతి దూచు సరిచేసి వీసమెజుగ మెలగు ఘనుడు. పై అనువాద పద్యాలను చూస్తేనే ఇవి సామాన్య పారకులకు అర్ధం కావడం కష్టమని తెలిసిపోతుంది. ఆ మాటకొస్తే సరళ గ్రాంధికంలో సాగిన ఈ అనువాదం కొరుకుడుపడని తమిళ కురళ్లను కొంత సరళతరం చేశాయనడం నిజమే! అయితే ఈ సరళతరం పండితులకు అర్ధం కాగలిగేంత వరకే, కాని గరిమెళ్ళే హామీ ఇచ్చినట్లు 'బహుజనులకు సుబోధకమగు సామాన్య భాషలో' మాత్రం లేవు. కురళును 'వ్యవహారభాషలో అనువదిస్తే పేలవమవుతుందనే గరిమెళ్ళ అభిప్రాయంవల్ల ఈ అనువాద పద్యాలు ఆయనే ఆశించిన (ప్రయోజనాన్ని సాధించలేకపోయాయి. ఈ దశలో భాషకు సంబంధించి గరిమెళ్ళ పరిమితి ఇది. ఆనాడు నాటక కళలో ప్రధాన ్రవంతిగా ఉన్న పద్య నాటకాలను “రోకళ్ళ పాటల నాటకాలింటూ ఎద్దేవా చేశాడు గరిమెళ్ళ. వాటితో నాటక కళకు నష్టమే కాని ప్రయోజనం లేదన్న నిర్ణయనికి వచ్చాడాయన. అభినయమే కాని సంగీతం నాటక లక్ష్యం కాదని, యతిప్రాసలతో కూడిన పద్య రూపంలోని గద్యాలను వచనంలాగా చదవడం వల్ల భావం శక్తివంతంగా వ్యక్తమవుతుందనే నిర్ణయంతో గరిమెళ్ళ ఈ తన భావాలకు లక్ష్యంగా 'మాణిక్యం' అనే నాటకం రాశాడు. ఈ ప్రయోగం నాటక రంగాన్ని మార్చే ఉద్దేశ్యంతోనే కాని “... ఏదియో యొక క్రొత్తదనమును జొప్పించి, పాఠకులకు వింత గొల్బవలెనను బాల్య భావంబుతో నేను దీనికి బూనుకొనలేద”న్నాడు గరిమెళ్ళ. పాఠకుల దృష్టి నాకర్షించే ప్రయోగం బాల్య చేష్ట లోపాల్ని సరిదిద్దడానికే ప్రయోగం గరిమెళ్ళకు ఇదే గరిమెళ్ళ సాహిత్య దృక్చధం. ఆయన దృష్టిలో నాటక ఫప్రయోజనమిది. నాటక కళకు ఇక విశిష్టమగు వన్నెయు, ప్రదర్శనమునకొక సహజమగు తేటును, రచనకొక ఉత్తమమైన నడకయు జూపి, దృళ్య సాహిత్యమును, తన్మూలనమున దేశీయ మానసమునకు నౌన్నత్యమును దెచ్చుటయే కాదా?! దేశీయ మానసాలకు బె న్నత్యం కలిగించడమే ఈ దశలో గరిమెళ్ళ తపనంతా. అది మాణీక్యంతో నయినా, తిరుక్కురుళ్‌ అనువాదంతో నయినా. 1924లో గరిమెళ్ళ జైలునుండి విడుదలయేనాటికి 1921నాటి అసహాయోద్యమం విరమించబడింది. దానిలో పాల్గొన్న ప్రజల్లో నిరాశలు అలుముకున్నాయి. ఆ ఉద్యమ నాయకులు వారివారి పూర్వాశ్రమాల్లోకి వెళ్ళిపోయారు. వాళ్ళు ఆ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు ప్రభుత్వానికి పశ్చాత్తాప పత్రాల్ని పంపసాగారు. నిజాయితీగల ఉద్యమకారుల ఒంటరితనం, పైగా సమాజం వాళ్ళను నిరాదరించడమేగాక గేలి చేయసాగింది.

గ దేశభక్తుడన తెల్విహీనుడని తీసిరెల్లరు అర్ధము కాసు తెచ్చేడి శుద్ధ జ్ఞానములేదని కసరి యెదరనె యందురు పామ్మందురు త్యాగమన్నను నవ్వతగిన హీనతవోలె తలయెత్తీ కని నగుదురు... చే సాయమింతైన లేదు - నీవు చేసేవనుచు బ్రియము లేదు ఏ సుంత జారినాను - రాసులుగాను గూడి ఘోషింతు రితడె- కొంప కూలదీసెవనుచు... ఇలా ఉద్యమంలో నిరాశా, సమాజంలో గేలి, నిరాదరణలు. కుటుంబంలో దారిద్యతాండవం, బాధ్యతల బరువులు... గరిమెళ్ళ మనసు మాత్రం “ఐనా ధర్మంబు వీడకు - ఆపైన నీశ్వరుండు నీకు దిక్కు” అన్నట్లుంది. అత్మస్టైర్యం కోసం అదిభౌతిక శక్తుల్ని వివిధ రూపాల్లో వేడుకుంటూనే స్వాతంత్ర్య పథానికి దీక్షాబద్ధుడైయ్యాడు. శ్రీ శారదా గ్రంధమాలను ప్రారంభించి తన రచనల్ని ప్రచురించే బాధ్యతను తీసుకున్నాడు. అలా సాహిత్యం ద్వారా రాజకీయాల్లో కొనసాగదల్బుకున్నాడు గరిమెళ్ళ. అందుకే “భక్త్షగతాలు" రాశాడు. శ్రీశారదా గ్రంధమాలలో అది మొదటి ప్రచురణైంది. విషయం రీత్యా చూసినా ఈ గీతాల్లో కొత్తదనం వుంది. కవి తానెదుర్కొన్న సమస్యల్ని తీర్చమనడంతో బాటు పేదల కష్టాలను బాపమనీ, దేశదాస్య శృంఖలాల్ని తెగ్గొట్టాలని దేవతల్ని వేడుకున్నాడు. "పేద సాదల మొ్జలెల్లను - బ్రీతితో నాలింపగా వేదనలు రోగములనెల్లను - విచ్చుకత్తుల గోయగా భరత భూమీతలిని స్వేచ్చా - భాస్కరుండుదయింపగా దురిత దుర్భర దాస్యతమములు _ తూలి దవ్వుగ మాయగా రండు చేతులు మోడ్చి - త్రిభువన రాణి భక్తిని మొక్కగా... రమ్మంటాడు. తన దారిద్ర్యాన్ని బాపమని, దేశాన్ని మార్చమని లలితాంబను వేడుకోవడం నిజానికి గరిమెళ్ళ ఆ కాలంలో అనుభవించిన దారిద్ర్య పరిస్థితికి వ్యక్తీకరణే। దారిద్యమెమో - దండను నిల్చుచునున్న తరియింపరాక సం - సార పయోనిధి ముందు వ్యాప్తమై యున్న - తిన తిండి లేకయే హోరున తల్లులు పిల్లలు - ఏ దారిగన్న తోరపు సౌఖ్యము - తోచకయున్నను మీరుచు దుఃఖము - మేకొనుచున్నను' కోరి నీదు పాదములను - గొలిచెడి తల్లీ నిన్నే నమ్మితీ! అంటూ భరించరాని దారిద్ర్యం మధ్య సంసారాన్ని ఈదుతూ, ఏ దారి తెన్నూ తోచనపుడు గరిమెళ్ళ గుండెనుండి వెల్లువెత్తిన ఆర్తీ, అవేదనలే ఈ భక్త గీతాలు. ఇలా గరిమెళ్ళ 1924 నుండి రాసిన రచనల్లో సంస్కరణశీలానిదే ముఖ్యపాత్ర.

గ తిరుక్కురుళ్‌ అనువాదం ద్వారా దేశీయుల నైతికత పెంపొందించడం, “మాణిక్యము” మాధ్యమంగా నాటక రంగ సంస్కరణా, తద్వారా ప్రజలకు నాటక కళానుభవాన్ని అందివ్వడం, అఖండ కావ్యాల రచన వల్ల కవితా కళను సంగీత ప్రమేయం లేని సహజ కళగా ఉండనీయాలనడం, బాల భక్తగీతాలతో ప్రజల్లో ఆధ్యాత్మికతను పెంపొందించడం, అలాగే దేశ దారిద్ర్య నిర్మూలన ఈ దశలో గరిమెళ్ళ దృక్పథం.

ఆంధ్రరాష్త్రంకోసం సాగిన ప్రజాందోళన నేపథ్యంనుండి వెలువడ్డ “ఆంధ్ర రాష్ట్రం జంగం కథ'(1949) తెలుగువాళ్ళకు ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలనే గరిమెళ్ళ అభివ్టాన్నేగాక, ప్రజాభిప్రాయాన్ని తీర్చడానికీ, ఉద్యమాలకు ఆలంబనగా ప్రజా కళారూపాలను ఉపయోగపెట్టుకోవాలన్న గరిమెళ్ళ ముందు చూపునూ, అలాగే సాహిత్యాన్ని ప్రయోజన శీలంగా (4౧010౧4) మలచే కౌశలాన్ని తెల్చేవి. ఇదే ఆయన చివరి సృజనాత్మక రచన (0182776 */గ18)

ప్రజల ఆకాంక్షల పట్ల వున్న ఆయన నిబద్ధతే ప్రజలకు సరైన నాయకత్వాన్ని అందించేవాళ్ళను గౌరవించేలా చేసింది. అందుకే ఈ “ఆంధ్రరాష్ట్రం' ను “శ్రీ ప్రకాశంగారి గౌరవార్థం' ప్రకటించాడు గరిమెళ్ళ.

అర్ధత్రయ సర్వస్వము ప్రచురణకు “భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్యగారు బందరు పెద్దలు కొందరకు నన్ను పరిచయము పరచి పోషకులను చేర్పించి యీ భాగమునకు సరిపడ ద్రవ్యమును జతపరిచినారు” గదా అని పట్టాభిని ఈ సందర్భంగా విమర్శించకమానని ధైర్యం, నిష్కర్షశ్రీలం గరిమెళ్ళది. ఈ వైఖరికి స్వార్ధ త్యాగదృష్టి ఎంతకారణమో, ఆయన సామాజిక నిబద్ధత అంతకుమించిన కారణరా

నిజానికి - గరిమెళ్ళ, అప్పటి తెలుగు ప్రజలు కోరుకున్న భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల సాధన ఆనాడు భారతదేశంలో నూతన సమాజ స్థాపన అనే లక్ష్యంతో ముడిపెట్టబడింది. దీన్ని కమ్యూనిస్టులు సమసమాజంగా భావిస్తే మిగతావాళ్ళు సాంఘికన్యాయంతో కూడిన ప్రజాతంత్ర సమాజాన్ని ఆదర్శంగా స్వీకరించారు. తెలంగాణా రైతాంగ పోరాటంతో మొదలైన సకల జనుల అభివృద్ధి, ప్రజారాజ్యం, సమసమాజం అనే ఆదర్శాలు ప్రత్యేక రాష్ట్రోద్యమంలో భాగమై తెలుగు ప్రజాసంస్కృతిలో కలిసి పోయాయి. వాళ్ళ సామాజిక జీవితాన్ని బలంగా ప్రభావితం చేశాయి. ఇవే ఆదర్శాలు రాజకీయ విలువలుగా, సామాజిక విలువలుగా కొనసాగి తర్వాతి కాలంలో అంధ్ర రాష్త్ర పాలకులకు, భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా సాగి, అనేక ఉద్యమాలను ప్రభావితం చేశాయి.

అయితే, గత 50 ఏళ్ళ కాలంలో ఈ ఆదర్శాలు అమలులోకి రాలేదు. తెలుగు జాతి ఆస్తిపరులు, బలవంతులకు అభివృద్ధి చెందే అవకాశాలు దొరికాయి. సామాజిక, ఆర్ధిక వ్యవస్థలో అస్తుల ప్రాముఖ్యం పెరిగింది. అభివృద్ధిలో ప్రాంతీయ అసమానతలు "పెరిగాయి. సామాజిక జీవితంలో కులం ప్రాముఖ్యత పెరిగింది. అలాగే ఈ గడిచిన 50ఏళ్ళ ప్రగతి తొలినాటి తెలుగు జాతీయతలోని సామ్యవాద, హేతువాద, కులవ్యతిరేక ఆదర్శాలకు తెలుగువాళ్ళ సామాజిక జీవిత నిర్మాణంలో స్థానం లేకుండా చేసింది.

౫1

ఫలితంగా గ్రామీణ పేదల తరపున నక్సలైటు ఉద్యమం , వెనుకబడిన ప్రాంతాల తరపున (ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమం, అణగారిన కులాల తరపున దళిత ఉద్యమం తొలినాటి ఉద్యమాలకు వారసులుగా ముందుకొచ్చాయి. ఇవి తెలుగు సమాజాన్ని ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ దెిశగా పురోగమింపచేస్తున్నాయి

ఒక్కడు సూక్ష్మబుద్ది కలిగిన - యోధుడుంటేను

సర్వము సౌభాగ్యమయంబగు - సరసమొలక గలదు

పెక్కు సారిలిటువంటి యోధులీ - పృధివిని పుట్టారు

అందువల్లనే ఇటులైన మన - మలరుచున్నవారం

అట్టి యోధులీ సమయమునందే - అలరు చుందురేమో

సమయము జూచి బయటకు - రాగను వేచియుందురేమో

నేటి సామాన్య మానవుడొకడు - రేపటు మారేనో

అంటూ భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్ర సాధనలో అంతర్గతంగా వున్న ఆదర్శాల పరిపూర్తి కోసం ఉద్యమాలనుంచే, ఆ ఉద్యమించే సామాన్యుల నుంచే సూక్ష్మబుద్ది కలిగిన నాయకులు పుట్టి లోకకళ్యాణం చేస్తారని గరిమెళ్ళ విశ్వసించాడు.

“ప్రపంచమే అత్యద్భుత రీతిని పరిఐమించుతోంది” అని ఆనాటి ప్రపంచ పరిణామాల్ని చాలావరకు శాస్త్రీయంగా విశ్లేషించుకున్నాడు గరిమెళ్ళ. ఈ దార్శనికకే ఆయనను “మాకొద్దీ తెల్లదొరతనం” కవిగా చూసే ప్రజల చూపును మార్చి గరిమెళ్ళను దార్శనికునిగా, ఆలోచనా శీలిగా భావించేలా చేస్తుంది.

అలా అప్పటి ఆంధ్ర రాష్ర్రోద్యమ సందర్భంలో గరిమెళ్ళ చెప్పినట్లే ఆయన కలగన్న నాయకత్వం నేటి వర్తమానంలో సాగే ఉద్యమాల నుంచి పడుతూ లేస్తూ ఎదిగి వస్తున్నది, అయితే “ఆ వచ్చే మంచికాలం దాకా ఆగుదామి నే లౌక్యం, నిశ్చింత గరిమెళ్ళకు అలవాటు లేదు. గొప్ప నాయకత్వం వచ్చే మంచికాలం దాకా 'మెట్టవేదాంతం వల్లిస్తూ న్తబ్బుల్లా కూర్చోక, ధర్మబలం, న్యాయబలం పొందడానికి ప్రజాభిప్రాయం కూడగట్టాలన్న ఉద్యమాల విజయ రహస్యం తెల్సిన జాతీయోద్యమ నాయకుడీయన.

హరికథలు మరి బుర్రకథలతో తందానా తానా

జానపదుల గీతంబులతోను తందానా తానా

పగటి వేషగాండ్ర హాస్యములతో తందానా తానా

వీధి బిచ్చగాండ్ర నృత్యములతో తాందానా తానా

రైలుపెట్టెలు ప్రతిధ్వనించ ప్రచారము చెయ్యాలి వీర పౌరుషము ప్రజలందరిలో విస్తరించవాలి. ఈ కార్యశీలి గరిమెళ్ళ ఆలోచనల అవసరం నేటి ఉద్యమాలకున్నది.

౫|| లింగు రన రరిచయం అర్ధత్రయ సర్వస్వము క్రీస్తు శకం రెండో శతాబ్దంలో తిరువళ్ళువర్‌ అనే కవి తమిళంలో “తిరుక్కురుళ్‌ పేర నీతిగ్రంథాన్ని రాశాడు. ధర్మం, అర్ధం, కామం అనే మూడు పురుషార్థాలపై రచయిత సంకలనం ఇది. దీనిలో తెలుగు ద్విపదలను పోలిన “కురళి ఛందంలో 1330 పద్యాలున్నాయి. తమిళవేదంగా పేరుకెక్కిన ఈ గ్రంథం తెలుగు, హిందీ లాంటి భారతీయ భాషలతో పాటు, ఇంగ్లీషు, ఇటాలియన్‌, జర్మనీ లాంటి భాషల్లోకి అనువాదమైంది. తిరుక్కురుళ్‌ గూర్చి అనేక వ్యాసాలు రాసీ, అనువాదం చేసిన చల్లా రాధాకృష్ణ శర్మగారు తెలుగు సాహిత్యంపై ఆ గగ్రంథప్రభావాన్ని గురించి, ఇలా అంచనా వేశారు. “తిరుక్కురుళొ వంటి నీతి గ్రంథం ప్రభావం ప్రాచీన సాహిత్యం (తెలుగు)మీద లేదని చెప్పడం సముచితం.” ఈ అంచనా సరైంది. తెలుగులో, నీతిని బోధించే సుమతి, వేమన శతకాల్దాంటి వాటిపై తిరుక్కురుళ్‌ ప్రభావం లేదు. దీన్ని తెనిగించే ప్రయత్నం ఆధునిక కాలంలోనే మొదలైంది. తెలుగులో మొదటిసారి కనుపర్తి రామ విద్యానంద నాథులు (1887, 92) తర్వాత చొక్కం నరసింహులునాయుడు (1892)గారలు కురళ్‌ను అనువదించారు. జాతీయోద్యమ కాలంలో గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ(1926), పూతల పట్టు శ్రీరాములు రెడ్డి((948)గార్లు కురుళ్‌ను తెనిగించారు. తర్వాత మరెందరో కురళ్‌ను అనువదించారు. వీరిలో కొందరు కురళ్‌ను పూర్తిగానో, లేదా దానిలోని కొన్ని అధ్యాయాలో అనువదించారు. గరిమెళ్ళ కురళ్‌ను వ్యాఖ్యానంతోపాటు అనువదించి ప్రత్యేకత కనబరిచారు. గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ జైల్లో వుంటూ తమిళం నేర్చుకొని 1924లో తిరుక్కురుళ్‌ను అనువదించాడు. ఆ యేడాది చివర్డో విడుదలై, 1926లో “అర్ధత్రయ సర్వస్వం(మొదటి భాగం)” పేరిట ఆ అనువాదాన్ని ప్రచురించాడు. దాన్ని తానే ప్రారంభించిన “శ్రీశారదా గ్రంథమాల" ఏడవ ప్రచురణగా ముద్రించాడు. 107 పేజీలున్న ఈ పుస్తకంలో 250 కురళులు వ్యాఖ్యానంతో పాటు అనువదింపడ్డాయి. దీని ప్రాముఖ్యాన్ని తెల్పుతూ, గరిమెళ్ళ ఇలా అన్నారు. “మా గ్రంథమాలలోని గ్రంథముల కెల్ల తలమానికమనదగునది ఈ అర్ధత్రయ సర్వస్యము". ఈ గరిమెళ్ళ తలమానికం ఇంతకాలం మరుగున పడింది. నా పరిశోధనలో లభ్యమైంది. తిరువళ్ళువరు మొదటి పురుషార్ధమైన 'ధర్మం'ను గృహస్థ సన్యాస భాగాలుగా విభజించాడు. దానిలో గృహస్ట భాగానికి సంబంధించిన కురళులను ఈ అర్జత్రయ , సర్వస్వంలో చేర్చాడు. ఈ గార్హస్ట భాగంలో 24 అధికారాలు (అధ్యాయాలు) న్నాయి. ఒక్కో అధికారంలో 10 కురళ్ళున్నాయి. ఆ అధికారాలు ఇవి;

౫౪ దైవస్తుతి, వర్ష ప్రశంస, యతుల మహిమ, ధర్మ మహిమ, గృహస్ట ధర్మము, గృహిణి గుణము, సత్సంతతిని బడయట, (ప్రేమశీలము, అతిధి సత్కారము, ప్రియము మాట, కృతజ్ఞత, సూటి నడక, శమము, సద్వర్తనము, ఒరుని భార్యని మోహింపమి, క్షమ, ఈర్వ్యా పరిత్యాగము, ఒరులసాత్తు గోరమి, పరోక్షదూషణపరిహారము, వృధా ప్రసంగ పరిహారము, పాప భయము, ఉపచరించుట, ఈవి, కీర్తి అనేవి. దైనందిన జీవితంలో ఎదురయ్యే సన్నివేశాల్లో మనిషి ప్రవర్తించాల్సిన తీరు, మంచినడవడి అవసరాన్ని ఈ కురళ్ళు బలంగా ప్రతిపాదిస్తాయి. తిరుక్కురుళ్‌ తెనిగించడం గరిమెళ్ళ 'భాషకు చేసిన కొత్త సేవ". ఇతర భాషల్లోని ఉపయుక్త రచనలను తెలుగు ప్రజలకు అందించడం భాషా సేవే అవుతుంది. సెగా, తమిళం -తెలుగు సోదర భాషలు, ఒకే చరిత్ర, సంస్కృతిని వారసత్వంగా గలవి. రెండు విదేశీ పాలనలో మగ్గుతున్నట్టివే. ఉత్తమ సాహిత్యం నుంచి పరస్పరం (ప్రేరణం పొందడం అనాడు రెంటికీ అవసరమే. ధర్మబద్ధ జీవితాచరణకు తమిళ సాహిత్య వారసత్వం నుండి 'పేరణ నందించే లక్ష్యంతో గరిమెళ్ళ అర్ధత్రయ సర్వస్వ అనువాదానికి పటిష్టమైన ప్రణాళిక వేసుకున్నాడు. అతి సంక్షిప్తంగా ఉండే తమిళ కురళ్‌లను అదే ఛందస్సులో, మూలానికి దగ్గరగా అనువదించాడు. విసృతమైన విషయాన్ని కురళ్‌లో ఇమిడ్చడంలో వచ్చే అస్పష్టత, సందర్భం తెలవనీయని నీతిబోధ, అన్వయ కఠినతలకు చోటులేకుండా చేయడానికి గరిమెళ్ళ ఓ పద్ధతి పాటించాడు. తమిళ తిరుక్కురుళ్‌కు 11వ శతాబ్దంలో పరిమేలళగర్‌ అనే పండితుడు వ్యాఖ్యానం రాశాడు. ఈ వ్యాఖ్యానం కురళ్‌ అంత కఠినమైందే! అయితే దీనికి ప్రమాణవ్యాఖ్యానంగా "పేరున్నది. గరిమెళ్ళ కురళ్‌ అనువాదంతో బాటు ఈ వ్యాఖ్యానాన్నీ.అనుదించాడు. (ఇతర ఆంగ్ల అనువాదాలను సంప్రదించాడు కూడా) ఇది కురళ్‌ను పాఠకులకు అర్ధం చేయించే మేలైన పద్ధతి. వ్యాఖ్యానంతోపాటు కురళ్‌ను అనువదించడంలో గరిమెళ్ళ మొదటివాడు గరిమెళ్ళ ఈ అర్ధత్రయ నర్వస్యం (మొదటి భాగం) తప్ప మిగతా తిరుక్కురుళ్‌ భాగాలను ప్రచురించిన సమాచారమేదీలేదు. అయితే, గరిమెళ్ళ మొత్తం తిరుక్కురుళ్‌ను అనువదించి ఉంటాడు. భాగభాగాలుగా ప్రచురణకు సంకల్పించీ ఉంటాడు ప్రచురింపబడ్డ ఈ పుస్తకం పేరు (అర్ధత్రయ సర్వస్వం మొదటి భాగం) చూసినా ఆయన ప్రచురణ పథకం స్పష్టమవుతుంది. ఆయన ఈ సర్వస్యం ముందు మాటలో “4,5 వేల రూపాయలు పోగుకానిదే ఈ గ్రంథములు ముద్రణాలయములుండి బయటకు రావు” “సగము వరకు ప్రారంభించిన ఈ ధర్మోద్యమము'” పూర్తి కాదని చెప్పడంతో ఈ అనువాదం పూర్తయి, వాటి ప్రచురణకోసం తంటాలు పడ్డాడని తెలుస్తుంది. ఆ పుస్తకాలేవీ తర్వాత ప్రచురణకు నోచుకోలేదు. 1933 తర్వాత గరిమెళ్ళ మద్రాసుకు మకాం మార్చడం, జీవన సంఘర్షణలో తలమునకలవుతూ “శారదా గ్రంధమాలినుండి (గ్రంథాల్ని ముద్రించలేకపోయాడు. "

౫/ ఆయన మరణానంతరం ఇంట్లో “కొన్నాళ్ళువరకు కొన్ని వ్రాత పుస్తము లుండెను. కాని అవి కూడా ఈ పదకొండు సంవత్సరాల్లో నాశనమైనవి” అని గరిమెళ్ళ బావమరిది శ్రీ మేడేపల్లి నరసింగరావు గారు 1963లో రాయడాన్ని చూస్తే వాటిలో ఈ అనువాద తిరుక్కురుళ్‌ ప్రతులూ అదృశ్యమయ్యాయని పిస్తుంది. మాణిక్యము

తెలుగు నాటక రంగాన్ని పద్యనాటకం ఏలుతున్న కాలంలో నాటక కళలో మార్చుల్ని ఆశిస్తూ గరిమెళ్ళ చేసిన ప్రయోగమే “మాణిక్యము నాటక రచన. ఇది విషాదాంత నాటకము. దీనిలో నాయిక మాణిక్యము. పాత్రల స్వభావాలను సహజంగా చిత్రించిన నాటకమిది. అభినయం సంగీత కళ కంటే భిన్నమైన కళ అని, నాటకంలో రాగయుక్తంగా పాడే పద్యాలు అభినయాన్ని మరుగుపరుస్తాయనే గ్రహింపుతో గరిమెళ్ళ ఈ ప్రయోగం చేశాడు. రాగ సరళుల్లో కాక వచనంలాగా పద్యాల్ని చదవడం వల్ల భావం శక్తివంతంగా అభివ్యక్తమవుతుందని ప్రతిపాదిస్తూ మాణిక్యాన్ని యతిప్రాసలతో కూడిన 'బ్లాంక్‌ వర్స్‌'లో రాశాడు. గరిమెళ్ళే అభిప్రాయపడ్డట్టు ఇది “నూతన సాహస ప్రయత్నము”.

భక్త గీతములు

1926లో ప్రచురించబడి ఇంతకాలం అజ్ఞాతంగా వున్న గరిమెళ్ళ రచన “భక్త గీతములు” - ఇది శ్రీ శారదా గ్రంధమాల తొలి ప్రచురణ.

ఇది 24పేజీలున్న 16గీతాల, పాటల పుస్తకం. మొదటిసారిగా 1926లో మద్రాసులో వావిళ్ళ ప్రెస్సులో అచ్చయింది. దీనిలో గణపతి, సరస్వతి, లక్ష్మి శ్రీలలిత, శివ, పార్వతులపై స్తుతి గీతాలు, బాలికల కోసం ఉద్దేశించిన బొమ్మల కొలువు పాటలు, భరత మాతపై రాసిన గీతాలూ వున్నాయి. మంగళహారతి చివర్గో ఉంది.

ఈ పాటలన్నింటికీ అనుపల్లవులున్నాయి. ఇవి వివిధ రాగతాళాల్లో -- హంసధ్వని, తోడి, ధన్వాసి, సింధు కమాచి లాంటి రాగాల్లో, ఆది, రూపక, చాపు తాళాల్లో -- నిబద్ధించబడ్డాయి. కొన్నిటికి పాడే వరసలు తెల్పబడ్డాయి. ఓ లావణి మెట్టూ ఉంది. ఈ గీతాలను ఆ రోజుల్లో నిష్టల చిన్న రమణ, వేంకటేశ్వర గాయక సోదరులు రాగసరళుల్లొ పాడేవాళ్ళని గరిమెళ్ళ ముందు మాటలో తెల్పారు. అలాగే గరిమెళ్ళ కుమార్తె ప్రభావతిగారు తాము చిన్నప్పుడు లక్ష్మీ గణపతులపై స్తుతిగీతాలను పాడేవాళ్ళమని, వాటిని గుర్తు చేసుకొని విన్పించడాన్ని కీ.శే. చల్లా రాధాకృష్ణ శర్మగారు నమోదు చేయడాన్ని చూసినా అవి ప్రచారంలో ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. కన పాటల్ని పిల్లలకు నేర్చించే గరిమెళ్ళ శ్రద్దా వెల్లడవుతుంది.

ఈ గీతాలను గరిమెళ్ళ 1924 చివర్గో జైలునుండి వచ్చిన ఏడాదికి ప్రచురించాడు

స

ఓ వైపు ఉద్యమాలు తెచ్చిన నిరాశా పరిస్థితులు, మరోవైపు కుటుంబ దారిద్ర్యం, ఒక్కుమ్మడిగా కవిని ఎదుర్కొన్నప్పుడు ఆసరాకోసం, ఆలంబన కోసం వెలువడ్డవే ఈ గీతాలు. కేవలం పలాయనం కోసమో, మోక్షం కోసమో రాసే సాధారణ స్తుతిగీతాలు కావివి. ఈ రీత్యా ఈ భక్త గీతాల ప్రత్యేకత ఇది. రూపం రీత్యా చూసినా ఆయనలోని సంగీత జ్ఞానం, దేశీయ వృత్తాల పట్ల మొగ్గును ఈ గీతాలు చెపుతాయి.

ఈ చిన్ని పుస్తకం 1926లో, ఆ తర్వాతా, మళ్ళీ 1953లో - ఇలా మూడు ముద్రణలు పొందింది. చివరిసారి వావిళ్ళవారు ముద్రించడం గరిమెళ్ళవారిని చరమదశలో ఆర్ధికంగా అదుకోవాలనే ఉద్దేశంతోనే అయి వుంటుంది. ఇది గరిమెళ్ళపట్ల వారి మానవీయ దృష్టినే తెల్చుతుంది.

ఏమైనా మూడు ప్రచురణలు పాందినా నేటికీ గరిమెళ్ళ భక్తగీతాలు తెలుగు సాహిత్యలోకం దృష్టికి రాకపోవడం గరిమెళ్ళ విన్నపాల్ని దేవతలనేవాళ్ళు విని మనదాకా రానీయక పోవడం వల్లే అయి వుంటుంది.

ఆంధ్రరాష్ట్రము - జంగం కధ

ఇంతకాలం విసృతంగా వున్న గరిమెళ్ళ మరో రచన ఆంధ్రరాష్ట్రం - జంగం కథ (1949). ఆంధ్ర రాష్ట్ర సాధనకోసం అప్పటి తెలుగువాళ్ళ తపనను చిత్రించేది. రాష్ట్రం ఏర్పాటుపై ఆనాటి కాంగైసు నాయకుల పిల్లిమొగ్గలను, గుంపు తగాదాలను రూపు కట్టేది.

అనాడు దేశవ్యాప్తంగా ప్రజల స్వాతంత్ర్య వాంఛ ఆందోళన రూపం తీసుకోవడంత్తొ ఆంధ్ర రాష్ట్రంకోసం సాగిన కృషీ స్తబ్బతతకు లోనైంది. ముందు స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధిస్టై తర్వాత ఆంధ్రరాష్ష్రాన్ని అవలీలగా పొందవచ్చనే నాయకుల బోధనలు విన్న అంధ్రుల్చ్స తమ వాదాన్ని వాయిదా వేసుకొని స్వాతంత్ర్యంకోసం కదిలారు. 1947లో స్వాతంత్ర్యం తెచ్చుకున్నా ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని మాత్రం తేల్చుకోలేకపోయారు. 1947 తర్వాత కాంగైసు నేతలు తాము రాష్ట్రం ఏర్పాటుకు కృషి చేస్తున్నామని ప్రచారాలు చేసుకుంటూ, మరోవైప్పు ఆ ఏర్పాటు తమ ప్రయోజనాలకు భంగకరం అనుకున్నప్పుడల్లా దానిక్రి తూటు పొడవసాగారు. వారి రెండునాల్కల, వెన్నుపోట్ల, మాటల వరకే పరిమితమైన ధోరణిని “జంగం కథిలో గరిమెళ్ళ ఘాటుగా, బహిరంగంగా విమర్శించారు. నాయకులసై ఆయన విమర్శలు ఇలా ఉన్నాయి.

పట్టాభి సీతారామయ్య - కర్ర విరవకుండా కార్యం సాధించాను. తాను అన్నమాట దక్కితే చాలు అనుకునేవారనీ, ఆంధ్రులు చేతకాని అల్బసంతోషులనీ, తాను జె.వి.పి, కమిటీలో వుండటం అనే మహత్య్యానికి బ్రహ్మరధం పడతారని భ్రమపడ్డారని వ్యాఖ్యానించారు.

ఆనాడు కాంగ్రెసు హైకమాండు వారికి భాషా రాస్త్రవాదుల ప్రార్ధనలు దేశవిచ్చేదక

౫/11 కుతంత్రఘోషలుగా కనపడ్డవి. (ఏే.3) వారు భాషా రాష్ట్ర సిద్ధాంతవాదం పాపకార్యమని, కాదూ పోదూ అంటే ఒకటి రెండు ప్రాంతాలను ఆ సిద్ధాంతం ప్రకారం కాక ఇతర పరిపాలనానుకూల సూత్రాల ప్రకారం విభజిస్తే విభజించవచ్చునని ప్రేలి. పేలి, ఎస్‌3.ధార్‌ కమిటీ చేత ఒక రిపోర్టు తయారుచేసి ప్రకటించారు"”.గు.3)

అంధ్ర ప్రజల్లో తీవ్ర అసంతృప్తిని ఈ ధార్‌ కమిటీ రగిలించిందని తెల్సుకుని, జయపూర్‌ కాంగ్రెస్‌ సమావేశాల్లో (1948) జవహర్‌లాల్‌, వల్లభాయి, పట్టాభిలతో(జె.వి.ఏ.) మరో కమిటీ నేర్పరచింది కాంగ్రెస్‌. భారతదేశాన్ని భాషా ప్రాతిపదికన విభజించే విషయాన్ని కొన్నేళ్ళపాటు వాయిదావేయాలనీ, మద్రాసు వదులుకుంటేనే ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటును ఆలోచిస్తామని ధార్‌ కమిటీ పాటనే జె.వి.పి. కమిటీ కొత్త రాగంతో పాడింది. దాంతో ఆంధ్ర కాంగ్రెస్‌ నాయకుల్లో ఎన్నో అనుకూల, ప్రతికూల వాదనలు తలెత్తాయి. కాంగ్రెస్‌ "హైకమాండ్‌ ఆంధ్ర కాంగ్రెస్‌ నాయకుల్లో చీలికలు, పోటీలు ముఠాల్ని బలపరచసాగారు. అలా ఆంధ్రోద్యమం చిన్నాభిన్నం కావడానికి వారు శక్తివంచనలేకుండా పాటుపడ్డారు.

వీటికి భిన్నంగా అనాటి కెలుగు ప్రజల ఆకాంక్షలకుఅనుగుణంగా టంగుటూరి ప్రకాశం దృథ వైఖరి తీసుకున్నాడు. అందుకే గరిమెళ్ళ “ఆంధ్రరాష్ట్రం'ను ప్రకాశం గౌరవార్ధం అచ్చు వేశారు.

16పేజీల ఈ జంగం కథ రాష్ట్ర సాధనకే కాదు, దేశాభివృద్ధికీ గొప్ప నాయకత్వం అవసరమనే గరిమెళ్ళ దృక్పధాన్ని బలంగా వ్యక్తీకరించేది. “ఇలాంటి నేతలను నమ్మక్రుండా, స్వంత శక్తితో ఉద్యమించి రాష్ట్రాన్ని సాధించాలని” ప్రజలకు సందేశమిచ్చాడు గరిమెళ్ళ.

శ్తావాజా ఆకడా

న. వినూత్న పద్ధతిలో చేసిన సరికొత్త ప్రయోగం... గరిమెళ్ళ “రూబీక్చ్యరం/ శ్రీగరిమెళ్ళ సత్యనారాయణగారిని గురించి తెలుగు పాఠకులకు ప్రత్యేకంగా ఇప్పుడు పరిచయం చెయ్యవలసిన అవసరంలేదు. జాతీయవాదిగా ఆయన చరిత్ర ప్రసిద్భుడు, చరితార్భుడు. అయితే ఆయన రాసిన ఇతర సాహిత్య ప్రక్రియలు జనానికి అంతగా తెలియవు. దేశభక్తితోపాటు భగద్భక్తిని, దానితోపాటు సంఘసంస్కార భావాలను ముప్పేటగా జీవితాంతం సాధన చేసినవాడు గరిమెళ్ళ. ఆయన జాతీయవాదిగా, “మాకొద్దీ తెల్లదారతనము” అనే మహోత్మష్టమైన గేయం (ఆనాడు కార్యకర్తలకు మరో “గీత”) మరెన్నో ఉత్తేజ పూరితమైన గేయాల్స్ని ఆయన దేశానికి అందించారు. అలాగే ఆయన నాటక విమర్శలు రాశారు. 1930 ప్రాంతాలలో అనుకొంటాను -_ “ఆంధ్ర పత్రిక లో ఉప సంపాదకుడి హోదాలో ఆనాటి ఉత్తమ నాటకప్రదర్శనలను చూస్తి, ఆ నాటక ప్రదర్శనలను గురించిన విమర్శలను రాశారు. స్థానం నరసింహారావు గారిని గురించి “శాకుంతలం” లోని ఆయన నటనను గురించి చాలా గొప్పగా వివేచన చేశారు. ఆనాటి నాటకరంగాన్ని కూలంకషంగా అధ్యయనం చేసినందువల్ల రంగస్థలంమీ గ జరిపే ప్రదర్శనలలోని కొట్టవచ్చినట్టు కనిపించే అనివార్య సాధ్యమనిపించే కొన్ని లోపాలన్స అయన గమనించాడు. వాటిని గురెంచి, వాటిని నివారించడానికి అవసరమైన పద్ధత్సృలన్సృ గురించి ఎంతో అంతర్మథనం పొందాడు. వాటి అన్నింటి పర్యవసానమే యీ “మాబిక్యము” అనే నాటకం. “మాణిక్యము ”(1926) కొన్ని నాటక సంస్కరణలను దృష్టిలో ఉంచుక్షొన్సి రాసిన నాటకం, కథలో అంతా కొత్తదనం లేదు. కమలనాభనాయుడు అనే భాగ్యవంతుడు మాణిక్యం అనే ఆయన భార్య - ఇద్దరూ అన్యోన్యంగా ఉండే దంపతులు, వాం దగర పనిచేసే భీమరాజు - మనిషి యోగ్యుడే అయినా చంద్రముఖి అనే వేశ్యను చేర్రదీశాడ్డు. నాయుడి దగ్గరపనికి కుదిరిన నాగన్న తన స్వలాభం కోసం నాయుఖ్ణి భ్రీమరాజు అయోగ్యుడిగా చిత్రించి, నాయుడి డబ్బు సంచులను చంద్రముఖి యింటిలో ఉండేటట్లు చేస్తి వాటిని నాయుడికు చూపించి భీమరాజును చంపేటట్లు చేశాడు. భీమరాజు తల్లికొడుకు మరణవార్త విని మరణించింది భీమరాజుకు ఆ ధనం మాణిక్యం వల్లనే లభించిందని, భీమరాజు, మాణిక్యాల మధ్య అయోగ్యమైన సంబంధం ఉందని నాగన్న

౫౫ నమ్మబలికితే, దానిని నమ్మిన నాయుడు భార్య మరణానికి కారకుడవుతాడు. చివరకు తానూ మరణిస్తాడు స్థూలంగా ఇదీ కథ. ఆంగ్ల సాహిత్యం చదువుకున్న వారికి ఈ నాటకానికీ షేక్స్‌పియర్‌రాసిన “ఒథెల్గో”కు ఉన్న సంబంధాన్ని గ్రహించడం కష్టంకాదు. అది కేవలం అనుమానంతో భార్యను చంపడం వరకే! ఈ నాటకంలో పెద్ద కారణం లేకుండా మాత్సర్యం వహించే నాగన్న, ఆలోచన లేకుండా ఉద్వేగాలకు లోనయ్యే నాయుడు, అభం శుభం తెలియని ఆదర్శమూర్తి అయిన భార్య, మంచి హృదయం ఉన్న వేశ్య - ఈ పాత్రలన్నీ గరిమెళ్ళవారి కల్పనే! చెప్పుడు మాటలు విని ఎంతటి వివేకి అయినా క్షణికమైన కోపంతోనూ, అసూయతోనూ ఎంతటి క్రూరమైన కార్యాలుచేస్తాడో చెబుతుంది ఈ నాటకం,

అయికే ఈ నాటకంలో గరిమెళ్ళవారు కొత్త కథను స్వీకరించి నాటకం రాయ సమకట్టలేదు. నాటక రచనలోను, ముఖ్యంగా ప్రదర్శనలోను ఆనాడు తనకు కనిపించి కొన్ని లోపాలను సరిదిద్దాలనే సదుద్దేశంతో ఆయన ఈ నాటకం రాసినట్లు కనిపిస్తుంది. 20 పేజీల సూత్రధారుడు - నటి సంభాషణల్లో ఆయన ఏ విధమైన మార్పులు నాటకరంగంమీద రావాలని కోరుకున్నాడో స్పష్టమవుతుంది.

అనాటి రంగస్థల ప్రదర్శనలను గురించి గరిమెళ్ళ భావాలను ఈ విధంగా సూత్రీకరించవచ్చు! 1. నాటి పద్యాల ఆలాపనా విధానం నాటక ప్రదర్శనలకి ఎంతో కంటకంగా తయారయ్యాయి. రాగాలాపనలను ఆస్వాదించాలంటే సంగీత కచ్చేరీలకు వెళ్ళాలి గాని నాటకాలకు కాదు. 2. అయితే నాటకంలో పద్యాలు ఉండకూడదా? అంటే ఉండాలి అంటారాయన. నాటక గద్యం కన్నా నాటక పద్యం ఉద్వేగ పూరితంగా ఉంటుంది అంటాడాయన. 3. మరి పద్యాలూ ఉండి పాడకుండా ఉండడం ఎట్టా - అనే ప్రశ్నకి సమాధానం ఈ నాటకం.

ఈ నాటకంలో ముప్పాతిక మువ్వీసం సంభాషణలన్నీ పద్యాల్లో నడిచాయి! అయితే అవి అన్నీ చాలా మామూలు మాటలతో, నిత్య జీవితంలోని సంభాషణలకు అతి సన్నిహితంగా ఉంటాయి. అదీ ఆయన ఆశించిన మొదటి మార్చు. ఈ మార్చు (మళ్ళీ “ప్రభావాల సంగతి అలోచిస్తే) షేక్స్‌ పియర్‌ లేదా ఇతర ఎలిజబెత్‌ కాలంనాటి నాటక రచయితలు వాడిన “బ్లాంక్‌ వర్స్‌"కు దగ్గరగా ఉంది! యతిప్రాసలను అంతగా పట్టించుకోకుండా గణాలను మాత్రం పాటిస్తూ రాసిన పద్యాలు అవి! అంటే పద్యరచనలో గణాల వల్ల స్ఫురించే “కావ్యత్వం' '“లయ' కొద్దిమాటలతో ఎక్కువ అర్జాన్ని సాధించడం

• ఇటువంటి లక్షణాలను మాత్రమే స్వీకరించి వానిని ఆనాటి నాటకాలలో లాగా "పాడకుండా గణబద్ధంగా చదివితే నాటకానికి ఎక్కువ నాటకీయత సమకూర్చవచ్చునని ఆయన భావం. పాడడానికి వీలు లేకుండా పద్యాన్నిరాసిన వాళ్ళలో పానుగంటి ఘటికుడు. గరిమెళ్ళ మరొక అడుగు ముందుకు వేసి, సంభాషణని అర్ధపాదంతో ముగించడం, పావు పాదంతో మొదలుపెట్టడం - వంటి ఎన్నో కొత్త పద్ధతులకు అవలంబించాడు.

౫0%

ఈ నాటకం ప్రదర్శింపబడ్డదేమో నా దృష్టి కింతవరకు రాలేదు. నిజంగా గరిమెళ్ళ రాసుకున్నట్లు ఈ రకం రచనా విధానాన్ని యితర నాటక రచయితలు అనుసరించినా, గరిమెళ్ళ ఊహించిన పద్ధతిలో నాటక పద్యాన్ని భావస్ఫోరకంగా చదవడం (పాడడం కాదు) చేసి వున్నా తెలుగు నాటకం ఇంతకన్నా బాగుండి ఉండేదనడం నిస్సందేహం.

గాంధీ గారిమీద పాటరాస్తే స్వరాజ్యం రానట్టుగా వినూత్న పద్ధతుల్లో సరికొత్త ప్రయోగంగా రంగస్థలంమీద ఈ నాటకం (మరి ఇటువంటి చాలా నాటకాలు) ప్రదర్శింపబడడంతో నాటకరంగం అంతా బాగుపడి పోయి వుండేదని చెప్పలేం. అయితే జాతీయోద్యమంలో గాంధీపాటకు ఉద్విగ్నులైన ప్రజలున్నారు. వారి నేతృత్వం మనకు స్వరాజ్యాన్ని సంపాదించి పెట్టింది. గరిమెళ్ళ రాసిన నాటకం ధోరణిలో మరెవ్వరూ నాటకం రాయకపోవడం, ఆయన ఆశించినట్లు పద్యాన్ని చదవకపోవడం తెలుగునాటక రంగానికి ఇంకా రావలసినంత స్వాతంత్ర్యం రాలేదన్న నిజానికి సూచన అనే అనుకుంటాను.

తనకు తోచిన నిజాన్ని నిర్భయంగా చెప్పడం, ఆ చెప్పడంలో కూడా ఎక్కడా తన గొప్పతనం సంగతి ప్రస్తావన వశాత్తు కూడా చెప్పకపోవడం, అవతలివాడి గొప్పతనాన్ని ఒప్పుకోవడం, ఆలోచనా విధానంలో తన తరం కన్నా మరో యాభైయేళ్ళు ముందు ఉండడం - ఇవన్నీ స్థితప్రజ్ఞుల లక్షణాలు. అవి అన్నీ మూర్తీభవించిన మహానుభావుడు గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణగారు.

_ అచార్య మొదలి నాగభూషణశర్మ

నట న. న శో రం జ వాం భాస మం. రు సనన టగ్‌ న తం ర్ల హహ చు లట నలిన లం టా . 0 వ... వడవమముదుము కం స గీ! (కారకా గిర్రింధమ్యూల్లు. [గ నం ను ము ళా స సట పాటి న టో న | వం లుం లకి స మంటలు గ హో / టన ల కూ క త్త లవ నప ళ్ళ ష్‌ న! మ! హం వ న ల్‌ో మను సరా నో స్తన! న్యు ష్‌ పన్తు మ న స ర న న నో. న క శమ! రు సా] చనం ల వ మి వప వం గాన ముని న! " నాం రం నుల టు యాన్‌ సంచల భరయ స ను న మ నా స ల న్నన తు ల! మం సయ్యేవ వనము 4 నన య యాను ర ల పసన న | పం హు. యపల్‌ సూర స స్‌ గోయి టు మ పస వన గ. న న ర మ.ళ్‌ న (స లం” ను గ్య భం చై సన స్‌ సం టూ రు ప . తా. అగును. యమ రడ నో సం! ॥ స ు టా న ఫ్‌ సల మళ మ న మో త! స్‌! న టు స (న్‌ టం త య్‌ ల రే కన న్‌ నర స... వై మం నో ఓడ యన సళ [1 ప యు స్ట్‌ వ్ల చచ ల (టి లా న న షై క నో చర చే మ ను ఉన ల స ల స మం? గ నేత సు న న స క రా యును టన జర్‌ మ్‌ మే పన న న న. వసన ప ల టా ను. ర న. మట మ ప వ పో న టు ల క టా టు న మ్‌ న. న నేక ఫం రై ప ల్‌ వరల? స న సుప ుక మమ! టు ను నాయనో న యాట ర లన న _ న సనమ హు సళ పాని స్తన మ న | నన న న న టి ల ప [నరము న ను స మ్‌ క న స యం న మును ము గ 1 మయా న న న ల ల! న రం నను గ్‌ | న ర న ప గ న మం? నం న మ! ల సమా నం న క న న న! ష్‌ ల వం పు పష షన ర మట న నం సర యయ య చ త

2 శ్రీ శారదా గ్రంధమాల, ప్రియా అగ్రహారం, కళింగపట్టణము, గంజాం జిల్హా. శాశ్వత రాజపోషకులు శ్రీయుత రావూరు శ్రీశైలపతిగారు, "పెద్ద చెలుకూరు, గుంటూరు జిల్లా. శ్రీయుత దేశోద్ధారక కాశినాధుని నాగేశ్వరావుగారు రాజపోషకులు శ్రీయుత వరదా కామేశ్వరరావు నాయుడుగారు, పూండ్తి, గంజాంజిల్డా. కన్నేపల్లి రామావుధానులుగారు, లఖందిడ్డి, గంజాంజిల్లా. కన్నేపల్లి వెంకటచలమయ్య శాస్త్రిగారు. లుకూలాం, గంజాంజిల్లా. పోషకులు శ్రీయుత టంకాల రంగన్న శ్రేస్టిగారు, కోటబొమ్మాళి, గంజాం జిల్లా. శ్రీయుత మామిడి బుచ్చెయ్యగారు, రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి జిలా, శ్రీయుత జోశ్యుల రామచంద్రరావుగారు, రామచంద్రాపురం, గోదావరి జిల్లా, శ్రీయుత బిక్కిని వెంకటరత్నం గాను (111౬0), రామచంద్రాపురం గోదావరి జిలా. శ్రీయుత కొమ్మారెడ్డి పట్టాబిరామయ్యగారు, మచిలీపట్టణం, కృష్ణాజిల్లా ” శ్రీయుత పినపాల వెంకటదాసుగారు, మచిలీపట్టణం, కృష్ణాజిల్లా. శ్రీయుత పురాణం సూరిశాస్త్రిగారు, బి.ఎ. మచిలీపట్టణం, కృష్ణాజిల్లా. శ్రీయుత వావిళ్ళ వెంకటేశ్వర్‌ శాస్త్రిగారు, మదరాసు శ్రీయుత రావి రామమూర్తి పంతులుగారు, యెలమంచిలి, గంజాం జిల్టా, అభిమానులు శ్రీయుత బంగారు రాఘవయ్యగారు, రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి జిల్లా, శ్రీయుత తరవ ఆదినారాయణగారు, రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి జిల్దా, శ్రీయుత చావల సూర్య నారాయణగారు, రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి జిలా, శ్రీయుత డాక్టర్‌ ఎన్‌.వి.రామారావు, రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి జిల్లా. అ శ్రీయుత డాక్టర్‌ పి. గురుమూర్తిగారు, రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి జిల్లా. శ్రీయుత మాజేటి నాగభూషణరావుగారు, జనరల్‌మర్చంట్‌, మచిలీపట్టణం, కృష్ణాజిల్తా శ్రీయుత చిట్టూరి నరసింహంగారు, మచిలీపట్టణం, కృష్ణాజిల్లా. అ శ్రీయుత శెడింబి హనుమంతరావు పంతులు గారు, బి.ఎబియల్‌ మచిలీపట్టణం, కృష్ణాల శ్రీయుత దేశిరాజు హనుమంత రావుగారు, వకీలు, గుంటూరు, గుంటూరు జిలో శ్రీయుత దివాకర్ల లక్ష్మీనారాయణగారు, వకీలు, గుంటూరు, గుంటూరు జిలా శ్రీయుత మద్ది సుదర్శనం అండ్‌ కో....గుంటూరు, గుంటూరు జిలా “= శ్రీయుత నడింపల్లి నరసింహారావుగారు గుంటూరు, గుంటూరు జిలా. శ్రీయుత బెల్లంకొండ రాఘవరావు దొరగారు పమిడిపాడు, గుంటూరు జిలా. శ్రీయుత ఛావలి వెంకట క్రిష్ణయ్యగారు, నరసారావుపేట, గుంటూరు జిల్ల శ్రీయుత గొర్తి గోదావరి శర్మగారు, హరిశ్చంద్రపురం, గంజాం జిల్లా.

3 మున్నుడి ఈ గ్రంథముతో నేడవకుసుమమును మా చందాదారుల కందరికి నందజేయు చున్నాము. మా గ్రంథమాలలోని గ్రంథములకెల్ల తలమానిక మనదగునది యీ అర్ధత్రయ సర్వస్వమేయని మా విశ్వాసము. ఈ గ్రంథము అజవభాషలో క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దములో తిరువల్లువరు నాయనారు అను ఒక సాలె కులస్టునిచే రచింపబడినది. ఈ గ్రంథమును సదరు కవీంద్రుడు సన్యాసాశ్రమము పుచ్చుకొనిన తరువాత రచించినాడట. మానవ జన్మమున కవశ్యసాధన నీయములగు చతుర్విధ పురుషార్ధములను గూర్చి శ్రుతి, స్మృతి, శాస్త్రము అనుభవము అను నాలుగు విధములగు జ్ఞానములను గల అ మహనీయున కెట్టి పరిచయమును అభిప్రాయములును నున్నదియు ఈ గ్రంథము వలన పాఠకులకు విదితము కాగలదు. చతుర్ధ పురుషార్థమగు మోక్షమును గూర్చి వివరముగ నతడీ గ్రంథమున చర్చించగడగకపోయినను ధర్మభాగములో రెండవ విభాగమగు నన్యాసొశ్రమమును గూర్చి ప్రశంసించుటలో ఆ నన్యాసికిగల మోక్షపరిజ్ఞానము కూడ మనకు విదితము కాగలదు. మోక్షమును గూర్చి వివరముగ చర్చించబడని కారణము ఈ గ్రంథము యొక్క ఉపోద్ధాతములో గాననగును. తక్కిన మూడు పురుషార్థములను గూర్చియు నమగ్రమగు జ్ఞానమును సుందరమగు కవిత్వముతో నింత సూక్ష్మముగ విరచించిన గ్రంథము ప్రపంచములో నింకొకటి లేదని విజ్ఞులనేకులంగీకరించిన విషయము. ధర్మమును గృహస్థభాగము సన్యాస భాగము అను రెండు పాయలుగను, అర్థమును రాజ్యాంగ భాగము సామాన్య ఖాగము అను రండు పాయలుగను, కామమును సంస్కృతములోని సంభోగ భాగము విప్రలంబ భాగములకు గ్రమముగ నొప్పెడి చౌర్యభాగము సతీత్వభాగములను రెండు పాయలుగను విడదీసి యందముగ వర్ణించినాడు. నీతి గజపుటలో మొదటి భాగమును వివేకమును గల్పించుటకు రెండవ భాగమును భోగరుచి చూపించుటకు మూడవ భాగమును అనుపమానములైనవని చెప్పవలెను. ధర్మసిద్ధమగు జీవమును నడుపగోరు ప్రతి మానవుడు మానవతియు (అట్లు నడుపుటకు గోరనైనగోరని యభాగ్యులను గూర్చి మనమాలోచింపవలసిన పనిలేదు) మొదటి భాగమును బఠింపక తీరదు. అట్లు కోరనివారికి గూడ యిదియొకసారి చదివినయెడలగాని వినిన యెడలగాని ధర్మముచేయవలెననెడి వేడిని, ఉత్సాహమును పుట్టించి కుత్సితములనుండి, బూటకముల నుండి, సందేహములనుండి తొలగించి అకళంక స్వాంతులను జేయును గనుక సకల గృహస్ఫులకును సన్యాసులకును గూడ ఇది అవశ్యపఠనీయంబని వక్కాణింపకతీరదు. అర్థభాగములో రాజులు, మంత్రులు, సైనికులు, సేనలు, వేగులు, స్నేహితులు, బందుగులు మొదలగు రాజ్యాంగ నిర్వహణమునకు బధానులగు జనులెల్లరును గలిగియుండవలసిన లక్షణములు విడువవలసిన గుణములు. జకరియెడల నొకరు మెలగవలసిన రీతులు అతి వివేకవంతముగను సారస్యముగను

టే

వర్ణింపబడుటయేగాక, దేశము, కోట, మొదలగు సంస్థలె... అమర్చబడవలసినదియు గూడ సూచింపబడినది. మరియును సశేషభాగమను రెండవపాయలో రాజ్యాంగ సంబంధములేని యితరులు గూడ తమ తమ స్వంత రాజ్యములగు సంసారములను; నిర్వహించు విషయములోనున్ను ద్రవ్యోపార్ణనాది యితర విషయములలోనున్ను యెట్టి మెలకువ కలిగి ప్రవర్తింపవలసినదియును మిగుల క్రమముగను నింపుగను. వర్ణింపబడినది.

ఇక మూడవ భాగమగు కామభాగమునందా, ప్రియుడును, ప్రియురాలును,

తొలుదొల్త నొకరినొకరు చూచుకొనుట మొదలు, కామోద్రేకముచే నాకరితోనాకరు భోగించుట, నానాటికి ఆ సౌఖ్యమునందు మత్తులగుట, గుట్టు బయలుపడనుండుట, లేచిపోవుట, విమర్శించుకొనుట, తిరిగి గృహంబు చేరుకొనుట వివాహబంధితులగుట మొదలుగాగల ద్రవిడశృంగారరస సంప్రదాయ ప్రకారమగు సంభోగ శృంగార పరిణామ ప్రకరణములును, వివాహానంతరమున నాయకుడు ధర్మార్థకామములలో నేదేని యొకదానిని గాని లేదా యొక్కొక్కప్పుడొక్కొక్క దానినిగాని సేకరించు నిమిత్తం నాయిక నెడబాసి యుండునప్పుడు ఒకరినొకరు విడబాసియెట్టు కాలము గడుపంగలిగిరను నంశములును మిగుల శృంగారముగ వర్ణింపంబడినవి. ధర్మభాగములో భార్యాభర్తలకు సంబంధించిన ధర్మజీవమును సాంసారిక జీవనమును నడుపవలసిన విధానమును వర్ణించి వారి భోగమునకు సంబంధించిన శృంగారరసము నిందు చిత్రించినాడు. ఈ శెండు భాగములలోను నెచ్చటనుగాని సంస్కృత గ్రంథములనేకములోవటె శృంగార రసమున్సు పచ్చిచేయక భావముయొక్క సూక్ష్మ సౌందర్యమును క్రొంగొత్త కళలతో వర్ణింపంగల్పుగ ట అతని అసమాన ప్రజ్ఞకు నిదర్శనము.

తిరువల్లువరు నాయనారు జీవచరిత్రమును, వారు గ్రంథమును రచించి త్ర్బ్యి

సంఘము లేక తమిళ పరిషత్తు దగ్గర పఠించుటకు పోయిన ప్రకారము, ఆకాశవాజ్లయ్సు తమిళ సంఘమును వారిని సన్మానించిన రీతియు, యుగయుగముల సంఘ పండితులును కవీంద్రులును వారిని ప్రశంసించుచు వ్రాసిన పద్యములు మొదలగున వెల్లయును వాటంతట నవియే యొక సంపుటము కాంగలవు. ఈ “తిరుక్కుజళు” ఆరు సంపుటములును ముద్రించిన తరవాత నేడవ సంపుటముగా దానిని ముద్రించి ఆంధ్రుల కరపద్మములకు దానిన గూడ అర్చించంగలవాడను.

“తిరుక్కుజళు” శబ్బముయొక్క వ్యుత్పత్తిని గూర్చి కొంచెము చెప్పవలసియున్నది. తిరుళబ్దము శ్రీ శబ్దభవము - శ్రీశబ్దము ఆంధ్రభాషలో 'సిరి” యగునట్లే తమిళ ఖాష్లల్రో “తిరు'అగును. తిరుమణి, తిరువీధి, తిరుపతి, తిరువల్లిక్కేణి, తిరువెబ్సామలి, తిరువల్లువరు మొదలగు పేరులలో నింకను నది యలరారుచున్నది. శ్రీయనగా శో ప్రదమైన లేక దైవసంబంధమయిన యని యర్థము. కుజళనగా యించుమించు సూత్రమని యర్థము - విస్తారమగు అర్హమును భావమును నొక చిన్నివాక్యము లేక పద్యములో నిముడ్చబడినచో దానికి కుజళు అని అర్థము-కుణళు శబ్దమునకు వ్యుత్పత్తి

క్‌

యర్ధము“పొట్టిదైన యని. అయినను తిరువల్గువరు నాయనారు ఈ గ్రంధమును రచించిన నాటనుండియు ఆ శబ్దము ఈ గ్రంధమునకు మాత్రమే చెందుచు వచ్చినది. గీతయనగనె భగవద్గీత యగునట్టు, బైబిలు (అసలు అర్ధము పుస్తకము అని) అనగనె క్రైస్తవ మత గ్రంథమగు బైబిలు అగునట్లు, వేదము (అనగా చెప్పంబడినదియని! మొదటి యర్థము. మాట)అనగనె మన ఆర్యవేదములగునట్లు కుజళు అనగనె వల్టువరుగారి కుజలే యగుచున్నది.

ఇది యెల్లయును పద్యములలో చ్రాయంబడిన కావ్యమైయున్నది. ప్రతిపద్యమును శిండేసి చరణములుగలది- అందులో మొదటి చరణము రెండవదాని కన్న పొడుగైనది. తమిళ సాంప్రదాయ ప్రకారము యతితోనో ప్రాసయతితోనో అది కూడుకొని యుండును, మొదటి చరణము నాలుగు గణములతోను రెండవ చరణము సుమారు రెండున్నర గణములతోను కూడియుండును. తిరువల్లువరువారు ఈ గ్రంథము వ్రాసిన నాటి నుండియును ఆ ఛందస్సునకు కుజళు ఛందము అనుపేరు రూఢియైనది. తెలుగులో గూడ నేనును అట్టే గ్రంథమునెల్ల వ్రాసి ఆ ఛందస్సుకుగూడ కుఅళు అను శబ్దమునే ఉపయోగించుచు వచ్చితినని యీ గ్రంథమును పఠించెడి వారికి విశదము కాగలదు. అది స్రీలు మొదలగువారు పాడుకొనుటకు పండితులు చదువుకొనుటకును గూడ వీలుగనుండును. అజవ కుజళుకు సామీప్యముగల ఛంద మింతకన్న వేజొక్కటి లేదు.

ఛందోబద్దములగు చిన్న సూత్రములలో విస్తారమగు అర్ధములను గూర్చి సూక్ష్మముగ నుపన్యసించిన కావ్యమేది యనిన తిరుక్కుణళు అనియే చెప్పవలెను. ఆ మూడు పురుషార్ధములను గూర్చియు సకల సమాచారమును నిందు క్రమ నియమము తప్పిపోకుండ చెప్పడియున్నది గనుకను, ఇందులో లేని సమాచారము మజీయొక దానిలో లేదని చెప్పబడుటచేతను ఇది మహోత్కృష్ట గ్రంధమని నిర్వచించుట కెట్టి యాటంకమును లేదు. ఇట్టి గ్రంధమును వ్రాయుటచేతనే కవి దైవముగ భావింపబడి దైవత్తిరువల్లువరు అని పిలువబడుచున్నాడు. అట్టి గ్రంధములో నెట్టీదైన లోపముగాని చెప్పబడని సమాచారముగాని యున్నదని మనమెంచితిమేని అది మన బుద్ధిలోపమును నగునుగాని కవిలోపముగాని గ్రంధము యొక్క లోపముగాని యెంతమాత్రమును కాదు. కనుక గ్రంధము యొక్కనిజమైన రహస్యమును మహత్వమును మనకు గ్రహింపవలెననిన మహామహుడగునొక వ్యాఖ్యాత సహాయము మనకత్యవసరమైయున్నది.

ఇట్టి మహోత్కృష్టమగు గ్రంధముమీద ననేకము వ్యాఖ్యానములు అజవ భాషలో వెలసినవి. అవియన్నియును బండ్లను పట్టును. అయినను పరిమేలజగరు అను నొక బ్రాహ్మణపండితోత్తముడు, సంస్కృత విద్వాంసుడు, కాంచీపురవాస్తవ్యుడు. శ్రీవె. పదునొకండవ శతాబ్దములో దీనికొక చక్కని వ్యాఖ్యానమును వ్రాసెను. ఇతను తనకు పూర్వము (వ్రాసిన నలుబదిమంది వ్యాఖ్యాతలలోని తప్పుటభిప్రాయములను ఖండించి సరియైన వ్యాఖ్యానమును వ్రాసినాడు. అతని అభిప్రాయములను కాదను శక్తిగొని, యిట్టి వ్యాఖ్యానముతో సరియగు వ్యాఖ్యానమును వ్రాయగల మహిమకాని తరువాతి వారి

6

'ఇవరికిని లేకపోవుటచేత, దీని తరువాత “తిరుక్కుణళు”మీద కొత్త వ్యాఖ్యానములు పుట్టుట మానివేసినవి. తిరువల్లువరు వారే తమ గ్రంథమును లోకులకు స్పష్టీకరించు నిమిత్తము పరిమేళగజరుయొక్క అవతారము నెత్తి ఈవ్యాఖ్యానమువ్రాసి పరమపదించిరని వాడుకు అయినను వీరి వ్యాఖ్యానము పండిత వ్యాఖ్యానమై మూలము కంటెంగూడ కష్టమగు భాషలో వ్రాయంబడి పండిత జన సుబోధకమై మాత్రమే వెలయు చున్నది. శంకరభాష్యములవలె ఇదియును పాఠము చెప్పించుకొననిదే వశీకరణమగున దెంతమాత్రమును కాదు.

• అయినను ఇట్టీ వ్యాఖ్యానమొకటి లేకున్నచో తిరుక్కుజళు అగమ్యగోచరమై, పూర్వాపర సందర్భశూన్యముగ నోటికివచ్చిన వివేకములనెల్ల నెవడో యొక ధీమంతుడువచ్చి కూసిపోయినట్లువలె, నుండకమానదు. అయినను వీరు వచ్చి తిరుక్కుజళులోని అధికారమునకు నధికారమునకును, సూత్రమునకు సూత్రమునకును గల సంబంధమును చూపుకొనిపోయి ఆది ప్రత్యేక మొక సంకల్పముతో వ్రాయబడిన మహాకావ్యమని నచ్చంేసినాడు. కుజళులను ముత్యములలోను, కెంపులలోను, పచ్చల లోను నంతర్గతమమై వ్యాపించియున్న సూత్రమును మనకు చూపించి గ్రంధము నాక అద్భుతమగు నవలవలె పఠించి సారస్యముగ గగ్రహింపజేసిన పరిమేలజగరుగారి ప్రతిభయేప్రతిభ. వ్యాఖ్యానము చెప్పవలసిన సంగతులు వేనినిగాని విడువక విడచి పెట్టవలసినవి చాదస్తముగ విస్తరించి చెప్పక, సమగ్రముగను, సూక్ష్మముగన్సు, మహిమాబోధకమునై యలరారుచున్నది. నేను పఠించినంతవరకు ఆంగ్లేయులల్రో నెచ్చటనునిట్టి వ్యాఖ్యాతలేడు. సమస్తభాషలలోని వ్యాఖ్యాతలకును నిది యాదర్భ ప్రాయమని రూఢిగ చెప్పవచ్చును.

మొట్టమొదట మూలమొక్కటియే నేను భాషాంతరీకరించియుండియు, యిటి వ్యాఖ్యానము యొక్క సహాయము లేకున్నచో, అది అసమగ్రముగను, అబోధకముగన్వ, దుర్తాహ్యముగను నుండునని యెంచి దానినికూడ భాషాంతరీకరించినాన్స. ఆ మూలమునకీ మూలమును, అ వ్యాఖ్యానమున కీవ్యాఖ్యానమును భాషాంతరీకరబ్పన్స లనచో, ఆ మూలమునకీ మూలమెంత సరియైనదైయుండవలెనో పండితులు గ్రహించి యుండకపోరు. ఇట్టి వ్యాఖ్యాత కావ్యములను భాషాంతరీకరించునెడ్రల మూలమునకు సరిగనుండుట మొదటి యావశ్యకతయు జాతీయతయు సౌందర్యమును చెడకుండుట రెండవలక్షణముగ మాత్రమేయై యుండవలయుననియు, పెక్కురి విశ్వాసమును నా విశ్వాసమును బట్టియే దానిని పూర్తిచేసుకొనవలెను. గంభీరార్థములను సూక్ష్మ నూత్రములలో నిమిడ్చెడి ప్రతికావ్యమునకును నిది తప్పనిసరి. అఅవములోని వల్లువరువారి గ్రంధమునకును నిట్లే - దీనికిని నిట్లే కాకమానదు. ఒక్కొక్క కుజళులోని భావమతివిస్తారమై, ఆ చిన్న ఛందస్సులో నిముడక యిడుములు పడుచు పాఠకునికి ఊహ్యము మాత్రమేయగుచు సామాన్యులకు “ఇంకను విపులము చేసి చెప్పిన నెంతయో బాగుండును గదా” యనిపించుచుండును. దవిడదేశ

క గ్రంథములలో నిది ప్రప్రధానమైనదనియు ముందే చెప్పియుంటిమి. ధర్మజిజ్ఞాసకు లెల్లరును ధర్మభాగమును దినదినమును పారాయణము నొనర్భ్చుచుందురు. రాజులెల్లరును నర్ధభాగమును చెప్పించుకొని దానిలో శిక్షితులగుదురు. మంత్రులు మొదలగు వారికదియే యాదర్శము. శృంగారరసాభిలాషులు కామభాగమును పఠించుచు మైమజచిపోవుదురు. ఈ కారణముచేత అనేక రాజులు తమకు తమకై ప్రత్యేకముగ నీ సూత్రములను పండిత కవీంద్రులచే విపులీకరము చేయిపించుకొని పరించుకొని ఆనందించుచుండెడివారు. మన ఆంధ్రదేశమున నవీనకవిత్వపు పోకడలలో మున్ముందు త్రోవలు తీసిన రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు దీనిని విని ఒక్కొక్క సూత్రమును ప్రత్యేకముగా పెద్దపెద్ద ఉత్పలమాలలు మొదలగు పద్యములలోనికి విపులముచేసి వ్రాయవలసిన ఆవశ్యకతయున్నదని వక్కాణించి, గ్రంధమచ్చుపడి తమకు పంపించంగానే తామట్లు విపులము చేసి వ్రాతుమని చెప్పియున్నారు. అజవభాషలో నట్లు చేసికొనినారు. ఈ గ్రంధమహత్వమును గుజ్లెరిగి తమ తమ భాషలలోనికి తర్జునూ చేసుకొనిన ఆంగ్లేయులు, పరాసులు, గ్రీకులు, లేటినులు, జర్మనులు, ఇటాలియనులు మొదలగు పాశ్చాత్య జాతుల వారెల్లరును నట్లే పద్యములలోనికిని గద్యములలోనికిని విపులము చేసుకొనినారు. రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు తలచినట్లు చేసినచో, ఇదినిజముగా వ్యాఖ్యానము కాకుండానే చాలా పెద్ద గ్రంధమై, వ్యాఖ్యాన సహాయము లేకుండానే సుబోధకమగుచు నలరారకమానదు.

ఒక విధముగా జూచిన యెడల తమిళ తిరుక్కురళుకంటి ఇది మన ఆంధ్రుల కెక్కువ ప్రయోజనకారియని చెప్పకతీరదు. తమిళు తిరుక్కుణళు పురాతన భాషారచితమై వ్యాఖ్యానము కూడ కఠిన శబ్దజాల సముసపేతమై పండిత జనంబులకు మాత్రమే తప్ప సామాన్యులకు దుగ్రాహ్యమై యెప్పుచుండును. ఇదియన్నచో నట్లుకాక బహుజనులకు సుబోధకమగు సామాన్య భాషలో రచింపబడినది. అట్టునుటవలన నిది కేవల వ్యవహారిక భాషయని కాదు. ఈ (గ్రంధమును (గ్రహించుటకు విస్తారమగు పాండిత్యమేమియు నవసరము లేదు. సామాన్యముగా మన నవలలు నాటకములు చదువుకొనుటకును పత్రికాపళనమునకును నెంతజ్ఞాన మవసరమో యంతజ్ఞానము దీనిని గ్రహించుటకు గూడంజాలును. అంతకన్న గూడ పేలవము జేయుటనాకు సాధ్యమును గాదునా తలంపును గాదు. బాగుగా పరిశీలించినచో స్రీల పాటల కంటెను ఏలపదములకంటెను గూడ నెక్కువ కాఠిన్యమిందులో లేదు. నేను మ్రహాపండితుడను కాకుండుట సామాన్యజనుల కొకవిధమగు నుపకారమే. ఇది చదువుకొనుటకు గూడ తగినంత భాషాజ్ఞానమాంధ్ర సామాన్య పాఠకునకు లేదన్నచో ఆంధ్రజాతికే యది కళంకమనక తీరదు.

కుజళులలో మాత్ర మన్వయ కాఠిన్యమును సంధుల కలయికలును అపురూప పదముగల ప్రయోగములును లేవని నేను చెప్పను.కాని ద్రావిడ మూలమునకిది సరియైన తర్జుమాగానుండి సాధ్యమైనంత వరకు ఆ వ్యాఖ్యానమునకివి అతుకుకొని యుండ వలెననిన నేనామాత్రము యిబ్బందులు పడక తీరదు. ఆంధ్రుల నామాత్రము కష్టపెట్టక

8 తీరదు. వ్యాఖ్యానమా కష్టముల ననేకములను పటాపంచలు చేసి మనోహరముగ చేయకమానదు. గ్రంధము కష్టముగనున్నదని భావించువారు కూడ తమిళ కుజళ్ళు తమిళులకుకన్న ఆంధ్ర కుజఐళు ఆంధ్రులకు ఎక్కువ అందుబడిలో నున్నదని (గ్రహించి. సంతోషించక మానరని నమ్ముచున్నాను. ధర్మార్ధ్థభాగములలోనున్న అనేకము సంగతులు మన దేశీయుల కెంతమాత్రమును! క్రొత్తవికావు. సంస్కృత సాహిత్యమునందు అంతర్గతములై యుండి ఆంధ్రపండితుల: వలన వాంధ్రగ్రంధముల ద్వారానూ ఇతర విధములను మన దేశీయుల విజ్ఞానమునకు; పరిచితములయియే యున్నవి. అయినను ముఖే ముఖే సరస్వతి యనునట్లు ఒకే ధర్మము వాక్కులనుండియు కవీశ్వరుల లేఖినుల నుండియు ప్రవక్తల వాక్కులనుండియు; బహిర్గతమగునప్పుడొక్కొక్క విధమగు క్రొత్త తనమును నాజూకును మనకు గోచరమగుచుండును. అట్టి సౌందర్య మీ భాగములలో నెల్ల విదితమగుచునే యున్నదని: మావిశ్వాసము. ఇదియును గాక మనవిజ్ఞానమునెల్ల సంస్కృతభాషలో మూసిపెట్టి రాజుగారి కోటలోని ధనమువలె సామాన్యజనుల '!కందుబాటులో లేని దుస్థితిని మన పండితులు కల్పించినారని మన దేశములో ననేకులు ఫిర్యాదు చేయుచున్నారు. ధర్మార్ధములక్రు సంబంధించిన సమస్త సంస్కృత జ్ఞానమును నేదోయొక సందర్భమున న్‌ రెండ్సు భాగములలోను ఫాక్తుగా విరజల్లబడియేయున్నది. మనమించుక కష్టపడి దానిన్సి 'సేకరించుకొనుటయే తరవాయి. సంస్కృతములోనుంచి వలెనే సంపాదించు కొనుటక్ర కష్టమైనచో అది మహాజ్ఞానమని మనమంగీకరించియే యుందుము. మిక్కిలి తేట తెలుగుగా జేయబడుటయే దానిలోని జ్ఞానము యొక్క బెచిత్యమును ఉచ్చత్వమున్స మనము. బాగుగ నూహించుకొనలేనట్టు చేయునేమో అని మాకనుమానమ్స్స గ గూడనున్నది. కామభాగములోని విజ్ఞానము కేవలము ద్రవిడ విజ్ఞానమనియ్ర్య మనమొప్పుకొనవలెను. ఏలన దానికిని ఆర్యశృ్శంగార ప్రకరణములకున్సు గల విభేదమట్టిది. ఈ కారణము చేతనిదియొక రీతి భారత విజ్ఞాన సరస్వమని మన మంగీకరించవలెను. ఇట్టి విజ్ఞాన సర్వస్వమగు గ్రంధరత్నమును, నాయోపినంత మట్టుక్చ శక్తితో నాయెను భాషాంతరీ కరించినందుకు నాకొకరీతి ఆనందము లేకషోబేద్దు. ఇటే ఆంధ్రులెల్లరికి. గూడ నీ గ్రంధమువలన నిట్టి యానందమును నేనొనగూర్చగలుగుదునన్ది ధన్యుడను. శ్రీమంతులగు ఆంగ్లేయాధికారి వర్గమువారు నాకు దీర్జకారాగార కలఠినశిక్ష విధించియు చివరి సంవత్సరభాగములో విడి ఖైదీనిచేసి పుస్తకములను వ్రాత పరికరములను తెప్పించుకొననిచ్చి నాకీ సనాతన భాషను మాత్రమేకాక మజికొన్ని భాషలను గూడ నేర్చుకొనగల మహాభాగ్యమును కల్పించినారు. హాలస్యమయ్యరు గారును, ఎ.యస్‌.కృష్ణస్వామి అయ్యంగారు నాకు తమిళ భాషను నేర్చి వారి యుత్కృష్ట గ్రంథములను గ్రహించి భాషను గహించి తెలుగులోనికి భాషాంతరీకరణము

9 చేయగల సామర్ధ్యము నొసంగినారు. విక్రమదేవవర్మగారు, ప్రభల లక్ష్మీ నరసింహం పంతులుగారు, మారేపల్లి రామచంద్రశాస్రి కవిగారు, రావు బహదూరు తాడేపల్లి వెంకట క్రిష్ణయ్యగారు మొదలగు విద్వత్శిఖామణులు దీనిని విని (నా యల్బపాండిత్యము వలననేమి భాషాంతరీకరణ నందర్భమున నేమి యుండక తీరని పెక్కు నలుసులున్నప్పటికిని)ి గ్రంధము యొక్క మహోత్కృష్టతను గూర్చియు నేను పఢియుండిన శ్రమను గూర్చియు ప్రశంసించి దీనిని తెలుగు చేయుటలో నేను భాషకు చేసిన క్రాత్త సేవను గూర్చి యుత్సాహ వాక్యములను పలికి అచ్చు వేయించవలసినదేయని యంగీకరించినారు. భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్యగారు, బందరు పెద్దలు కొందరకు నన్ను పరిచయము పరచి పోషకులను చేర్పించి యీ భాగమునకు సరిపడు ద్రవ్యమును జతపరచినారు. , నడింపల్లి నరసింహారావుగారు మొదలగు నితరుల సహాయమున కొంతమంది చందాదారులు చేరినారు. శ్రీయుత రావూరి శ్రీశ్రైలపతి గారును , శ్రీయుత దేశోద్ధారక కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారును శాశ్వతరాజపోషకులుగ జేరినారు. ఇట్టు నా ముఖమును జూచియేమి, నా గ్రంధముల ముఖమును జూచియేమి, నాకును నా గ్రంధమాలకును నొకేసారిగ సహాయము చేయుచున్నారని చెప్పక తప్పదు. ఇంకను 'పెక్కుటు చందాదారులుగను, పోషకులుగను చేరనిచో భాషకును దేశమునకును (కాదననేల నాకును) నభివృద్ధికరమగు ఈ యుద్యమము నెరవేరజాలదని ఉదారళీలురును విద్యాభిమానులునునగు దేశభక్తులెల్లరును (గ్రహించియేయుందురు. ఈ కాలములో సద్దంధ రచనము, ప్రచురణము, విశత్రయము మొదలగునవి యెల్లయు యెంతకష్ట సాధ్యములైనవో ఆంధ్రులెల్లరును గ్రహించవలసియున్నది. నేనింకను భాషయందుగల అభిమానముబే దేవులాడుచు దానికి ద్రోహమొనర్హునేమోయను పాతకమునకు వెజచి తదేక దీక్షతో దానియందు కొట్టుకొనుచున్నాను గాని ఇంతకన్న ధనలాభప్రదములగు వ్యవసాయములను ఉద్యోగములను చేయనేరక కాదని విజ్ఞానులు గ్రహించవలెను. “వ్యవసాయము చేసుకొనగూడదా? ఉద్యోగములు స్వీకరింపగూడదా? ఉదారుల ఉదారత నెన్నాళ్ళిట్లు పీడించుచు ఈ సోమరి వృత్తికై గడంగెదవు. గాంధి మహాత్ముడు ఒడలు వంచి పనిచేయమన్నాడుగాని యిట్లు పుస్తకముల పేరిట యాచించుకొనుమన్నాడా? ఈ కాలములో డబ్బు తెమ్మంటే గ్రంధములెవ్వరికి గావలయు?”నని డెప్పిపాడచెడి మహనీయులకిది సమాధానముగ చెప్పవలసివచ్చినందుకు క్షమింతురు గాక.

“బ్రతుకువారలు దున్ని + బ్రతుకువారలు; పెజలు

బ్రతుకుదురు వారి నదుకుకొని”

యని మా తిరువల్లువరు నాయనారే యీ గ్రంధమునందు వచించియున్నారు. నిజముగా నీపుడమిపై బ్రతుక వలసిన యోగ్యరీతిని బ్రతుకువారు వ్యవసాయవృత్తిచే బ్రతుకువారే. తక్కినవారిలో కొందరువారికి సహాయకరములగు నితర వృత్తులలోను కొందరు వారినిగికురించి లాభము గ్రహించెడి యితరవృత్తులలోను కొట్టుకొనుచు వారు పండించిన యన్నమునే తినుచు ప్రత్యక్షముగ గాకున్న పరోక్షముగనైనను వారిపై

10 నాధారముపడి బ్రతుకుచున్నవారే. ఈ కారణము చేతనే ఆ కవీశ్వరుడే.

“ఆణి కృషికుడు లోక + మంతకు ఆతడె ప్రోవం

బూనె పెరవృత్తి వారలను”

అనగా “*లోకమనెడి రధమునకు అతనే శిలవంటివాడు. అతను తన్నుందాన్ను పోషించుకొనుటయేగాక తన వృత్తికాని పెరవృత్తికి బూనుకొనిన వారినందరినిగూడ. బోచుటకు కంకణము కట్టుకొనినాడు” అని వచించినాడు. అట్టి సర్వోత్తమమగు వృత్తి! పోవుటకంటె నాకు శాశ్వతానందదాయకమగు సంగతి వేళొక్కటి లేదు. అయినను, అట్టి వృత్తిలోనికి బోవుటకుంగూడ సర్కారువారి కృపాకటాక్షమువలన సగమువరక్షు ప్రారంభించిన యీ ధర్మోద్యమమును విసర్జించినచో, నాకు క్షమాపణముండదనే విశ్వాసముతోనే కష్టములకును, నవమానములకును దెప్పిపోటులకును గూడ వెనుక్ష తగ్గక అయిష్టులుగ నుండెడి అనేకులు శ్రీమంతుల అనంత సంపదల పై, చిన్నదైనన్ను ఈ తప్పని భారమును వైచుటకు సాహసించుచున్నాను. నాలుగైదు ద రూపాయలు ప్రోగుకానిదే యీ గ్రంధములు ముద్రణాలయముల నుండి ల రావు. ల్మ సహాయము నాకెంత వేగిరము చేకూజిచినచో నన్నంత వేగమీ సదుద్యమమునుంచ్చ ముక్తుని చేసి భారము తగ్గించి విశ్రాంతి ప్రసాదించిన కీర్తి యాంధ్రలోకమునకుం జెంద్రు న్ను అంతవజకు నొాంటరిగా ఈ యుద్యమమును బూని తేనెటీగవలె సామ్ము మూర్త "పెట్లుకొనుచు, మధ్యంతరములో దానిలో నుంచి నాకును గాక (గ్రంధములక్రున్స గాక రైళ్ళు హోటలు మొదలగు అగుపించరాని శుష్కఖర్చుల క్రింద కొంత జారిపోవుచ్చు రెండేండ్లలో తీరవలసినది పదేండ్లకైనను తీరునో, తీరదో తెలియక, నాలుగువేలలో త్రిర్తన టి పదివేలతో గాని ముగియక, అంతయును పూర్తిగాక సగములో నాగిపోయినచో కార్యమున్ను సాగించ లేకపోయిన కళంకమునకు ధనమున దుర్వ్యయము చేసిన అపదూజునకుని నెణయై క్రుంగవలసిన అగత్యము నాకు కలుగును. ఏది యెట్లయినను కార్యము కొనసాగించనిదే విరమించవలెనను నుద్దేశ్యములేదనియు, అంతవరకు ఫుస్తకములక్రు వాడై రాజపోషక విరాళములు కోరుచున్నను, నేను పొందుచుండు కఠిన దూషణములకు బదులుగ నప్పుడప్పుటిట్టి మృదులములకు సమాధానములనిచ్చుచున్న క్షమింపవలసిన ధర్మమాంధ్ర పూజ్యులెల్లరి పైనున్నదని మనవిచేయుచు, యిదివరకు సహాయము చేసినవారికి వందన శతము లర్చించుచు, వారిని నితరులనుగూడ ఇకముందుకూడ ఇంతకన్న నెక్కువగ చేయుచుండవలయునని ప్రార్ధింపుచు, నేను చేసిన యీ యపరాధమునక్తు క్షమింపవలయునని ఈశ్వరుని గూడ వేడుకొనుచు విరమించుచున్నాను. 3.9.1926 ఇటు మచిలీపట్టణము. గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ

11 శ్రీగణపతి సహాయము అరత్రయ సర్వస్వము న్‌ వ్‌బ్‌ తిరువళ్ళువరు కుజళు పరిమేళ జగరు వ్యాఖ్యానము ధర్మభాగము - ఉపోద్దాతము

దేనేంద్రాది పాలక పదంబులను, అనంత సౌఖ్య స్వరూప మగునట్టియు అవినాశనకరమగునట్టియు మోక్షమును, (బడయుటకు) తగిన మార్గములచేతం దెలసుకొని, బడయవలసిన మానవులకు. బ్రధానములని యోగ్యులవలన నెన్ని గ్రహింపంబడిన యర్ధములు నాలుగు. అవి ధర్మము, అర్ధము, కామము, మోక్తము. వానిలో మోక్ష్తమనునది చింతయు వాక్కును జలింపని స్థితియగుటచేత, సన్యాసధర్మమైన కారణరీతినే చెప్పంబడగలదు. కాని లక్షణరీతిని చెప్పంబడదు గనుక శాస్తరీతిచే చెప్పంబడనొప్పునవి తక్కిన మూడేయగుచున్నవి.

వానిలో ధర్మమనునది మను మొదలగు శాస్త్రములలో విధించినవి చేయుటయు. నిషేధించినవి మానుటయు. అది ఆచారము, వ్యవహారము, దండము (ప్రాయశ్చిత్తము) అను మూడు విభాగములు గలది.

వానిలో నాచారమనునది బ్రాహ్మణాది వర్ణముల వారు తమతమకు విధింపంబడిన బ్రహ్మచర్యాద్యాశ్రమములలో నిలచి వాటికి విధించంబడిన ధర్మములలో నప్రమాదముగ వర్తించుట.

వ్యవహారమనునది ఒక యర్ధమును (ప్రపంచములోని భూధనాది పదా౭ములను) ప్రత్యేకము. నాది నాదియని భావించుకొని వర్తించువారు, ఆ అర్ధకారణముగా తమలో తామొకరిపై నొకరు భేదభావమును పొంది అ అర్ధముమీదికిం బోవుట. అది అప్పు పుచ్చుకొనుట మొదలుగాగల పదునెనిమిది భాగములు గలది. అవి (1) అప్పుపుచ్చుకొనుట (2) ఉపనిధి (3) కలసి యొప్పుగానుండుట (4) మేలు పొందినవారికి మేలు తలచుకుండుట (5) ఒప్పుకొని సేవచేయకుండుట (6) పనిచేయించుకొని కూలి యివ్వకుండుట (7) స్వంతదారుకాక యొక వస్తువును విక్రయించుట (8) ఒక వస్తువు యొక్క క్రయము పుచ్చుకొని దానినీయకుండుట (9) తన సమ్మతికి తానే నిలువమి (10) కట్టుపాటు దాటిపోవుట (11) భూ వ్యవహారము (12) స్రీ పురుషుల ధర్మములు (13) దాయ భాగము (14) కఠిన కార్యము (15) క్రూర వాక్యము (16) కరిన దండనము (1౧జూదము (18) ఇవికాక శేషము.

12

దండమనగా ఆచార వ్యవహారముల నుండి జాజీన వారిని ఆయా మార్గములలో దిరుగా నిలబెట్టుకొరకు బాగుగ విమర్శించి వారికి దండనమొసగుట.

వాటిలో వ్యవహారమును దండమును ప్రసంచగక్రమమును నిలువబెట్టుట యను నుద్దేశ్యము కలవి. కాని, ఆచారమువోలె మానవజీవితములకు యోగ్యత్వములను ఫలింప6 జేయు ్రాశస్త్యముగలవి కాని కారణముచేతను, అవియు శాస్త్రముల వల్లనే కాక బుద్ధివిశేషము వల్లను దేశస్వభావము వల్లను దెలియబడుచుండుట చేతను,అవి విడచిపెట్టబడి దైవస్వభావులగు తిరువల్డువరు వారిచే ప్రశస్తమగు నాచారమే యిచట ధర్మముగ గ్రహించంబడి లిఖించబడినది.

అదియు, చతురాశ్రమ విభాగమై వర్ణ వర్ణమునకు దగినట్టు వేబుపాటుకలదైనను, కొంచెము భాగమైన ఆ ప్రశస్త భేద లక్షణములను విడచిపెట్టి ఎల్లరకు సమానమగుటచేత మిక్కిలి పెద్దభాగమ్టైన ప్రశస్తమగు ఆ మొత్తపు లక్షణములనే దీసుకొని తిరువల్డువరు వారు గార్హస్థ్యము, సన్యాసము అను రెండు భాగములుగా. (బ్రశంసించినారు.

వాటిలో గృహస్థ ధర్మనునునది, ఇల్లుకట్టుకొని నివసించు జీవనము నిమిత్తమై చెప్పంబడిన మార్గమున నిలచి ఆ జీవనమునకు సహాయమై సతీత్వభూషితంబగు భార్యతో గూడి చేయబడునదియగుటచేత దానిని ముందుగా ప్రశంసింపందొడంగి తాను రచింప! బూనిన కృతి శుభకరముగ ముగియుట కొజకు దైవ స్తుతిని కవి వచింపుచున్నారు.

• దైవస్తుతి -

అనగా కవి తాను పూజించు దైవమునుగాని, తాను గైకొనిన కృతికి తగిన దైవముగాని స్తుతించుట. ఇష్టదైవముకన్న కృతికి తగిన దైవమునుగూర్చియే ఆయన స్తుతి చేయుచున్నాడనుట సమంజసము. ఏలయన, సత్వ రజస్తమోగుణములలో నేదో యొక గుణమును మాత్రము ప్రధానముగాగల యేయొక్క దైవమునోగాని, ప్రత్యేకముగా మువ్వురు. దైవములను గాని నుతించిక మూడు గ్రణములను గల ఆది భగవానుని నుతించుచున్నాడు. అతని కృతియు ఆ మూడు గుణములను గూర్చియే చెప్పుచున్నది. మొదటి భాగము ధర్మమును గూర్చియు, రెండవ భాగము అర్ధమును గూర్చియు మూడవ భాగము కానుమును గూర్చియు చెప్పుచున్నది.

అది భగవానుడే అది సృష్టి క కార

మౌదియక్షరతతికింబోలె ణ

భగమనగా శ్రీ, ఐశ్వర్యము, వీర్యము, కీర్తిజ్ఞానము, వైరాగ్యము. ఇవి యెల్లయు గలవాడు భగవానుడు. అకారమునకు ప్రధమత్వము వ్యాకరణము వల్లనేకాక నాదమాత్రయైన స్వభావము వల్లనే యెట్లు సిద్ధించుచున్నదో అట్లే ఆది భగవానునకు ప్రధమత్వము సృష్టిమాత్రముననే గాక స్వభావమువల్లనే సిద్ధించుచున్నది గనుక ఇది

13 సంపూర్ణోపమానము. అకారము ద్రవిడభాషకేకాక సంస్కృతభాషకు కూడ ప్రధమాక్షర మగుటయు, అది అక్తరములకు మాత్రమే కాక ధ్వనికికూడ మొదటిదై, తక్కిన ధ్వనియెల్ల తద్వికారమును తజ్జన్యమగుటయు గూడ గాంచునది. కనబడుచున్న సృష్టివలన కనబడని ఈశ్వరుని యొక్క సత్యమును అతని యొక్క మొదటి తనమును నిరూపించుచున్నాడు. దీనివలన ఈశ్వరుడున్నాడను సత్యము దృఢపరచినాడు.

చదువులకు నెలవయిన + సామి సత్పదపూజ

మదిలేక వేత్తయవనేల అ

నిజమయిన జ్ఞానస్వరూపుడగు భగవానుని సత్పద పూజను జేయనివాడు ఎన్ని చదువులు చదివినను వాటి ఫలమేమి? భవరోగమునకు మందు గనుక సత్పదమనినాడు. వేదాది విద్య లభ్యసించినందుకు ఫలమీశ్వరుని పూజ చేయుటయేయని ఈ కుజళు తెలియజేయుచున్నది.

సూనములందిరుగు నీ + శుని వూతపదము శర

ణూను నరులగుదురు జీవులొ ౩

పూవులయందు సంచరించు ఈశ్వరుని యొక్క వవిత్రమైన పదమును శరణుజొచ్చినవారు ఉరుజీవులగుదురు.

పూవులనగా నీశ్వరుని (ప్రేమపూర్వకముగా( పూజించు వారి హృదయములు. ఊరుజీవులనగా ధన్యమైన జీవనము లేక గొప్ప జీవనముగలవారు, అనగా స్వర్గములో నివసించు జీవనము.

(తిరువళ్ళువరువారు “భూమిమీద చిరాయువులగుదు”రను నర్థము వచ్చునట్లు తమిళభాషలో వ్రాసినారు. వి.వియన్‌. అయ్యరుగారు దానికి భూలోకములోనని యర్థము చేసినారు. పరిమేల అజగరు భూమిమీద ననగా భూమికి అతీతమైన స్వర్గమునందనియు చిరాయువులనగా దీర్చాయుష్కులనియు. అర్ధము చెప్పినారు. తెలుగుకుజళు ఈ అర్ధమునకు సమీపమున నున్నది.)

ఇచ్చయేవలులేని + యీశు పదవాసులకు

నిచ్చలును లేవు దుఃఖంబుల్‌ ౪

ఏ. పదార్ధమునిమిత్తమైన ఆశకాని దానిమీద అసహ్యముకాని లేనటువంటి ఈశ్వరునియొక్క పదములు అనేలోకమునకుం జేరినవారి కెప్పుడుగాని జన్మసంబంధమైన దుఃఖములు కలుగబోవు.

జన్మసంబంధమైన దుఃఖములు మూడు విధములైనవి. తనను బట్టి వచ్చునవి, పరులను బట్టీ వచ్చునవి, దైవనిర్ణయమునుబట్టి వచ్చునవి. అవి ఇచ్చ ఏలనగా ఆశను బట్టిగాని అసహ్యమునుబట్టిగాని వచ్చును. ఈశ్వరుడవి రెండును లేనివాడు గనుక అతని పదములు చేరువారికీ దుఃఖములు కూడ లేవు.

14

ఇరులొసగు నిరకర్మ + లెనయంబోవు మహేశ

వరదస్తుతీ పాఠరతులన్‌ గ

అవిద్యనుబట్టి వచ్చి అవిద్యకు జేర్చు మంచి కర్మలు చెడ్డ కర్మలు అనునీ రెండు విధములైన కర్మలును ఈశ్వరుని యొక్క వరములను బ్రసాదించు సంస్తుతులను జేయుటయం దాసక్ష్తి కలవారి కంటవు.

అవిద్య యీ విధమైనదియని యెవరును నిరూపింపంజాలరు కాబట్టి 'ఇరులు” అనుళబ్దమును మంచి కర్మలు కూడం బుట్టువుకుం గారణములు గనుక “ఇరుకర్మ' లనియును, భూలోకములో నితరులను గూర్చి చేయు పొగడికలు వరముల నీయవు గనుక “వరదస్తుతు”అనియును సదా ఈశ్వర స్తాత్రమును విడువక చేయువారనుటకు “రతు”లను శబ్దమును బ్రయోగింపంబడినవి.

స్థిరజీవమగు నిం + ద్రియహరుని నిర్వక్ర

వరమార్గ సంచారులకును ఇ

పంచేంద్రియములకు వశులగుటవలన నరులకు గలిగెడి వక్రతలు పంచేంద్రియ ములను హరించిన యీశ్వరునికుండవు. కనుక నతని మార్గము నిర్వక్రమైనది లేక ధర్మసిద్ధమైనది. ఆ మార్గమున నడబెడివారిక్రి స్థిరజీవనమనగా అమరత్వము సిద్ధించును. ఈ నాలుగు కుళులలోను, కవి ఈశ్వరుని తలంచి స్తుతించి, అతని మార్గమున నడబెడి వారికి స్వర్గ జీవనము లభించుననికెలియజేసినాడ్లు,

ఎద కలత! జెరుపటే + రెవరద్వితీయ శుభ

పదములను గొనువారు తప్ప ౭ జై తనకింకొకరు సాటికానటువంటి ఈశ్వరుని యొక్క మంగళకరములైన పాదములను ఎల ననవారు వ్రష్త్రరకరులు వారి మనోవ్యధలను చెరుపుకొనలేరు. అనగా అతని తొక్కుకొనలేక వాటి ఫలము లన్న కము, అరిదయను వీటినణగు లెల్దయు- గుడుచుచుందున 6 గాం బట్టి పుట్టుకతో వచ్చెడి దుఃఖము

ధర్మాబ్సి పదమునం + బని వారు తరియింప

రర్మిలిని నర్థకామాబుల్‌ లా వళ యన ప్రమేభ్ధమగు సప. యొక్క పదమను నావనుకొన్నవారే తప్ప మునిగిపోదురని యర్థము. ట్రమును దాటజాలరు. అనగ్గా వాటిలో

ఎనిమిదిగుణము లతని+ కెళింగని శిరము పస చై

డిన యింద్రియములట్టుల వృధా

15

ఎనిమిది గుణముల చేత నలరారెడి యీశ్వరుని యొక్క పాదములమీద వంగని శిరము, తమతమకు విధింపబడిన పనులను చేయంజాలనట్ట్లు చెడిపోయిన యింద్రియముల వలె వృధా న

ఎనిమిది గుణములు:- శైవవేదములో న్వతంత్రత్వము, విశుద్ద దేహము, నిరామయాత్మ సర్వజ్ఞత్వము, అనాదిబోధము, అలుప్రశక్తి, అనంతశక్తి తృప్తి ఇవి అష్టగుణములని వర్ణింప6 బడినవి.

అణిమాద్యష్ట సిద్ధలని కొందరందురు. అవి అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్యము, ఈశత్వము, వశత్వము.

జైను వేదములో వచింపంబడిన అనంతజ్ఞానము, అనంత దృష్టి, అనంతవీర్యము, అనంత (ప్రేమ, అనామత్వము అగోత్రత్వము, అనాయుస్సు, అనాశము అని కొందరందురు. అట్టి ఈశ్వరునికి వంగనితల యెట్లు వృధాయో చూడని కన్నులుపాగడని నాలుక అతని నామమును వినని చెవియట్సే వృధాయని గ్రహించునది. ఈ మూడు కుజళులను ఈశ్వరధ్యానము. స్తుతి, తత్రియమగు వర్తనము _ లేనివారికగు కష్టములను గూర్చి చెప్పినవి.

భవ మహాజలధిక + వ్యలయౌదు; రవలేరు

భవృపాదమును గొననివారు ౧౦

ఈశ్వరుని పాదమనెడి నావను బట్టుకొనినవారు పుట్టుకయనెడి కడలిని దాటుదురు. పట్టుకొననివారట్లు దాటలేరని యీ కుజళు చెప్పుచున్నది. కారణకార్యముల గొలుసై యొడ్డులేనిది గనుక భవ మహాజలధియని వచించినాడు. పా

రెండవ అధికారము జోషి వర్ష ప్రశంశ

అనగా గత అధ్యాయములో చెప్పబడిన పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞ ప్రకారము ఈ సృష్టియు దానిలోని ధర్మార్థకామములును గ్రమముగ నడచుటకు హేతువైన వానను గూర్చిన ప్రశంశ. వర్షప్రశంశ రెండవ అధ్యాయముగం దీసుకొనంబడుటకు హేతువుకూడ మనకిప్పుడు గోచరించుచున్నది.

వాన వలనన జగము + వర్ధిష్ణువగు కతన

దాని నమృతం బంద్రు జనముల్‌ ణం

సకాలమున తప్పకుండ కుజియు వానవలననే జగము వర్ధిష్తువగుచున్నది కనుక, ఆ వానయే యీ ప్రపంచమున కెల్ల జనములందురు.

వాన: సకాలము అతివృష్టియు. అనావృష్టియు కాకుండ కురియు వాన.

16 జగము : జగములో నుండెడి జీవకోటి యెల్లయు వర్దిష్టువనగా జీవకోటియెల్లయు శరీరము బేక యుండుటకు బదులుగా పుట్టువుటెత్తి శరీరములు దాల్బుచు మన సర్వదా గోచరించుచు వృద్ధియగుచుండుట. సృష్టిని సర్వదాయుండునట్టు చేయుచున్నది గను అమృతమనినాడు. తినువారికింపు భో + జనమిచ్చు గదవాన తినువారి తీండియును దొనే ని వాన భోజనమునకు కావలిసిన పదార్థము లెల్లయుత్పత్తియగుటకు హేతువు మాత్రమేకాక, ఆ వాననే అనగా ఆ నీటినే జీవులెల్లరుం 'ద్రావుచున్నారు. ఇట్లు వాన జీవులయొక్క ఆహారవాంఛయు. పానవాంఛయు. గూడే తీర్చుచు వాటీని వర్ధిల్లు జేయుచున్నది వొనలాగిన విపుల + వారి పరివృత జగము స్థానవుగుం బసికి క్రామముకు ౩ కావలసిన కాలములో పడకుండా వానలాగిపోయిన యెడల చతుస్సముట సరీవృతంబయిన యీ భూమి తలముపై ఆకలియు కఖవును బ్రయాణము చేయుచు జీవులను పీడించుచుండును. 'ప్రపంచమెల్లయు నీటిచేత చుట్టలడియున్నను నీరు వానలోనుంచి పడకపోయిన యెడల కజవు వచ్చుననియు కజవు వచ్చిన జీవులు చనిషోవుననియు తెలియుచున్సది. మబ్బుజల కొలయయిన + మహినిదున్నరు కృషికు లుబ్బుచును నొగండ్లతోడన్‌ ల వ్యవసాయమునకు వర్షమాధారము, ఆ వర్షమును గుజియు మేఘము కాఅతపడుట యనగా వ్యవసాయమునకుం దగినంత వర్షము లేకుండుట. కరకులు భూమిని దున్నని యెడల గత కుఅళులలో చెప్పయిడిన క్షామమునకుం గారణమేదియని యడుగవలెనొ? చెరచునది మరల నా + చెచువారలను వృద్ది పరచునది యెల్లయును వానే ణే వాన నస టల పోయిన యెడల భూమిమీదనుంఢు జీవులనెల్ల చెడుపును. తిరిగీ హనయ. పులెల్లయు తిరిగీ వృద్ధి పొందును. ఈ సర్వమును జేయునది జలదములనుండి చిం + దుల్సరాలవే నెచటః దలనెత్తలేదు పచ్చికయు జ వ్‌ పంచేంద్రియములు జజ ఒక్క ఇంద్రియము

17 మాత్రమే యున్నది. ఒక్క యింద్రియమున్న జీవమే తలయెత్తలేకపోయిన యొడల పంచేంద్రియములుగల జీవులు బ్రతుకనేరవని వేజే చెప్పనక్కరలేదు.

తబ్బిబ్బుపడు కడలి + తనమైన జలమెత్తి

మబ్బుకుణవదయేని భువికి ౭

మేఘము వట్టిపోయి వర్షమును గుజియకున్నచో అనంతమైన సముద్రము కూడ తన గంభీరతను సహజ ధర్మమును గోల్పోవును.

కడలితనమును గోలుపోవుట యనగా సముద్రములో నివసించెడి జీవ జంతువు లెవ్వియు పుట్టకపోవుటయు, మణులు ముత్యములు మొదలైనవి దొరకకపోవుటయు, వర్వమునకు హేతువైన సముద్రునకు కూడ వర్వమత్యవసరము. ఈ యేడు కుజళులలోను ప్రపంచము నడచుటకు వానయెట్లు హేతువోయను సంగతి స్పష్టముగ వచింపంబడినది.

జలదమెండినను బూ + జలు యజ్ఞములు దేవ

తలకుంజెల్లవు గదా పుడమిన్‌ ౮

వణపు సంభవించిన యెడల భూమిమీద నివసించెడి మనుష్యుల వలన దేవతలకు జెల్లెడి పూజలను యజ్ఞములును సలుపంబడవు. పూజలు నిత్యవ్రతములు. యజ్ఞములు నైమిత్తిక వ్రతములు.

దానతపములు విపుల + ధరణిపై మనలేవు

వాన దివినుండి కుజతీయక యే ౯

శఈ విశాల భూమీతలమున స్వర్గమునుండి వర్షబిందువులు పడకపోయిన యెడల దానము కాని తపము కాని జరుగనేరవు.

దానమనగా ధర్మమార్హార్జితమైన ద్రవ్యమును తగినవారికి సంతోషముతో నర్పించుట. తపమనగా మనస్సు తన్నింద్రియములీడ్చుకొని పోవునల్లైెల్ల కొట్టుకొనిపోకుండునట్లు వాటిని వశపరచుకొనుటకు(గా వ్రతములు, ఉపవాసములు, ఒంటి ప్రాద్దులు మొదలగునవి సలుప్తట. దానము ముఖ్యముగ గృహస్థుల వ్రతమును, తపము యతుల వ్రతమునునై యున్నది. క్‌

నీరులేక జగంబు + నిలువదటులే వాన

నీరులేక ప్రవాహగుణము ౧ం

నీరు లేకపోయినచో ఈ జగము అనగా ఈ జగములో జీవించు జీవులెవ్వియు నుండజాలవని యింతకుముందే తెలిసియున్నది. ఆ నీరు లేకుంటచే తక్కిన సృష్టి యెల్లయు మాత్రమేకాక ఆ నీటి ప్రవాహమే కూడ భూమిపై మనం జాలదు. నీరు జగత్తున కంతటికి మాత్రమే కాక తనకు తానుగూడ అంత 'ప్రాముఖ్యమైయున్నది. ప్రవాహగుణ

18

మనగా ఎడతెగక కొజంతలు లేక సర్వసమముగ( బ్రవహించెడి మనుజుల యొక్క గుణసంపద లేక ప్రవర్తనమని కూడ తీసుకొనవచ్చును. నీరులేక భూమిపై నెల్లలేమి బ్రాముకొన్నప్పుడు మనుజులు తమ సత్రవర్తనమును గాపాడుకొనలేక జాజి పోవుదురు. “లేమి నీమమును జెజచును” గదా,

ఈ మూడు కుజళులును వాన జగము యొక్క ఆకారమునకు జీవనమునకు మాత్రమేకాక, దానియొక్క గుణసంపదకు(గూడ నట్లే యాధారమని చెప్పుచున్నవి. మూడవ అధికారము యతుల మహిమ

అనగా సంవూర్ణముగ లోక్షమ్సున్స సన్యసించిన వారి మహిమ. ధర్మాది సకలార్థములు లోకములో నొప్పారునట్లు చెసెడివారు కనుక వారి మహిమ వర్షప్రశంశ తరువాత నుంచంబడినది. శృతులు లోకమ్స సన్య + సించువారల "సెరిమ నతులమని నోరెత్తిఛ్రాట్టున్‌ ర త్తమ మరుల భరము వర్తించి తరువాత్ర ఆశాపాశములను త్యజించిన వారి మహిమము,” ప్రశర్రశ యమగు వానిలో నైల నిదియే ప్ర ని సమస్త వ వల య రర్మముల ప్రకారము వరించి త్యజించుట యనగా : తమ తమ వముల కుచితమైన మార్గములం బ్రవర్తించిన ధర్మము వృద్ధియగును. ధర్మము శద్ధయయిన. బాపము నసించున్సు. - పాపమ్స నసించిన అజానము తొలగును. అజ్ఞానము తొలగిన నిత్యానిత్యమ్రుల యొళ్ల వ సు టు తెలిసిన ఈ జన్మయందును పరజన ప ఎలుపాటు తెలియను, అట్టి వేజుపొ దుఃఖములు తోచ్చున్స అవితోచ్రిన శ్రమునందున్సు గూడ నసహ్యకరములగు పుట్టువు స చిన మోక్షమునంద్రా కలుగును. అదికలిగిన జన్నమునకు వాతువగునట్టియు నిష్పయోజనకరమ్సులగ్వ లల బన కారణమైన యోగ ప్రయ్రత్ర నట్టియు యత్నములెల్ల వదలి మోక్షమునకు జనియించి బహిస్టమ; మచంన్చు నిరంచును. అది సిద్ధించిన తత్వజ్ఞానము స! న అందుచేత నీ రెండు పాళములనుండియ చ నీమేగు నహంకారమును తాలగును. యెంచవలెను. శ్రుత్సులన్స శబ్దమునకు జన్మమృ్సన్వంద్రే అసక్తుడగుచున్నాడని మత గ్రంధములను జద్వి పారంగతులైన “నీ బాతుల యొక్క ధర్మశాస్త్రములను గ్రహించవలెను. వ పారి యభిప్రాయములున్సి యభిప్రాయము మృతక సంఖ్యను లెక్క + పెట్టువలి, జగము స్తం గతి విడచు ఘనులఘనమెన్న వి

13

అహంకార మమకారములను విడచిపెట్టినవారి మహిమమింతయని గ్రహింపంగోరుట వంటిది. అనగా సాధ్యముకానిది.

ఇరు వగలెటిగి మోక్ష + పరులయిన యతివరుల

గరిమ వెలిగెడిది భువినెల్ల వ

జన్మము, మోక్షము అనెడి రెండింటి యొక్క దుఃఖసుఖముల నెజింగి, ఆ జన్మ బంధమును గోసివేయుటకుంగా ఈ జన్మమునందే సన్యాసము పూనినవారి మహిమమే ఈ ప్రపంచమున ప్రకాసించునదెల్లయు. ఈ మూడు కుజుళులును సన్యాసుల మహిమయే యెల్ల మహిమల కంటె గొప్పదని చెప్పుచున్నవి.

పంచేంద్రియంబులను+ బలమంకుశముళతో జ

యించునాతండు దివికీ విత్తు ౪

బలమనెడి యుంకుశమును దాల్చి పంచేంద్రియములనెడి యనుగులను తమతమ కిష్టములైన మార్గములలో. బోకుండ గాపాడంగలవాడే ఎల్లలోకముల కంటెను గొప్పదనిం చెప్పం బడెడి మోక్షమునకు విత్తనము వంటివాడు. బలమనగా ధర్మము యొక్క ప్రాశస్త్యము. మోక్తసీమయందింకను మొలచి వృద్ధియగును - కవిత్తు అని చెప్పం బడినాడు. ఆయన తిరిగీ పుట్టువు నందడని యభిప్రాయము.

ఏనింద్రియముల ని + ర్జించువారల గరిమ

బూవి సురపతె బుజువు పరచున్‌ గో

తమ యిష్టము వచ్చిన మార్గములఃబోవు స్వభావములుగల పంచేంద్రియములను స్వాధీనము చేసుకొనినవారి మహిమను గూర్చి విశాల న్వర్గలోకాధీశుడైన దేవేంద్రుడే సొక్ష్యము చెప్పును.

ఇంద్రియముల స్వాధీనములేని దేవేంద్రుడు ఇంద్రియ నిగ్రహుండైన గౌతమునిచే శవంపలుడిన కధ యెల్లజకును దెలిసినదే.

అతికష్టమగుదాని + నాచరింతురు పెద్ద;

అతికష్టమును జేయ రల్పుల్‌ జు

పుట్టువునందును రూపమునందును నొక్కరి నొక్కరు పోలిచుండెడి జనులలో సలుప్పుటకు సుళువైన పనులుమాని కష్టమైన పనులు చేయువారు పెద్దలు. ఆ సుళువయిన పనులు చేసి కష్టసాధ్యమైన వాటిని చేయనివారలు అల్సులు.

చేయుటకు సుళువైన వనగా, మనసున కిష్టమైనయట్లు దాని నింద్రియ మార్గమున బోనిచ్చుట, క్రోపగించుట మొదలగు పనులు చేయుట - చేయుట కతికష్టమైనవనగా యమము నియమము మొదలగు నెనిమిది యోగాంగములను సాధించుట.

స్వనము, చవి, వెల్లు, వా+సన, తొకుడు. లెటుంగు

మనుజులకె గద లోకమెల్ల 2

20

రుచి, వెలుగు, తాకుడు, వాసన, ధ్వనియను నీ లైదు తన్మాత్రల యేర్పాటును సంపూర్ణముగ నెజింగిన వారిదే ప్రపంచ మెల్లయు. "

పంచతన్మాత్రలు, వాటిలోనుంచి పుట్టిన పంచభూతములు వాటి నెజింగెడి పంచ జ్ఞానేంద్రియములు పంచకర్మేంద్రియములును గలిసి యిరువది యగుచున్నవి.

ఈ తన్మాత్రల నెజింగివాడే యనగా ఈ శరీరముతో తెలుసుకొనుచున్నాము. కనుక తెలుసుకొనుచున్న పురుషుండును, తెలుసుకొనుటకు సాధకములైన మహాతత్వమును, అహంకారమును మనస్సును, వాటికెలయు మొదలయిన మూలప్రకృతియును గూడ మనము తీసుకొనవలెను - ఇట్లు ఇరువదియైదు తత్త్యములగుచున్నవి - ఈ యిరువది మైదు తత్వములను దెలుసుకొనుట యనగా మూలఫ్రకృతి యింకొక దానిలోనుంచి పుట్టలేదు కనుక అది ప్రకృతియేకాని వికృతి కాదనియు, దానిలోనుంచి పుబ్జెడి మహతత్త్వమును, దానిలో నుంచి పుట్టెడి యహంకారమును దానిలోనుంచి పుఖ్టెడి తన్మాత్రలును, ఈ యేడును తమకు హేతువైన మూల ప్రకృతిని బట్టి చూచిన యెడల వికృతియనియు, తాము జనింపంజేసెడి వానిని బట్టి చూచినయెడల ప్రకృతియనియు, వాటిలోనుంచి తోచెడి మనస్సు, జ్ఞానేంద్రియ కర్మేంద్రియ పంచ భూతములు వెరళి పదునారును తాము జనియింపంేయు నదొకటియు లేదు గనుక వికృతియెకాని 'ప్రకృతికాదనియు, పురుషుడు తానాకటినుండి జనింపమియు తననుండి యింకొకటి జనియింపయేయమియు ప్రకృతియు వికృతియుంగూడ (గాదనియు సాంఖ్యశాస్త్రము వల్లం దెలియుచున్నది.

ఈ యిరువది యైదును తప్ప లోకము ప్రత్యేకముకాదు. గనుక ప్రపంచము యొక్క సత్యము నెలుంగుట ఇవియన్సియు నెజింగినవారి వదనే కలదు. ఈ నాలుగు కుజళుల వల్లను మహిమకు హేతువులు పంచేంద్రియ నిగ్రహమును, యోగసాధనమును తత్త్వజ్ఞానమును అని చెప్పబడినది.

ఘన చన్కుల గరిమం+ గనుపడగంజేయ బ్రా

మినుకు వీలోకమునెల్ల రా

వచస్సమర్ధతగల యతివరుల మహిమను, వారి యాజ్జలుగొ చెప్పంుడెడి మంత్రాదికములే ప్రత్యక్షముగ ఈలోకమునం జెప్పుచున్నవి - వచన్స మర్ధతయనగా నిగ్రహాను గ్రహ సమర్ధత,

గుణనగ స్థితుల యో + గ్యుల కోపము సహింప

క్రణమైనంగాదు భూతలికి ౯

సన్యాసము, తత్త్ప్వజ్ఞానము, ఆశారాహిత్యము మొదలెన సద్గుణములనెడి కొండల శిఖరముల మీద నిలచుండిన మునివరుల కోపము తానుండునది క్షణమేయయినను, ఆ కోపమునకు గుజియైన వారా క్షణమునైనను సహింపజాలరు.

చలింపమియు, ఘనత్వమును నుండుట చేత యతుల గుణముల కొండలతో.

21 బోల్బబడినవి. అనాదినుండియు వచ్చు చుండెడిది గనుక కోపము సర్వశూన్యముగ పోక యెప్పుడో మాత్రము తోచునదియనియు, అది పొడమిన వెంటనే తత్వజ్ఞానము దానిని ముంచివేయుననియు. ఈ రెండు కారణముల చేతను, ఆ కోపము క్షణికమని వచింపబడినది. ఈ రెండు కుజళుల వల్లను వారి యాజ్ఞాబలము చెప్పం బడినది.

పారులన్నను ధర్మ + వరులు; వారలు జీవ

కారుణ్యయుత ప్రవర్తకులు 0౦

ఎల్జ్లజీవుల మీదను మంచి దయాశీలముకలవారు గనుకను నన్యాస ధర్మమునందాసక్తికలవారు కనుకను బ్రాహ్మణులు బ్రాహ్మణులగుచున్నారు.

జీవకారుణ్యయుత ్రవర్తకులు భూతదయయే వ్రతముగాం గలవారు. బ్రాహ్మణులు శాపశక్తి కలవారైనను వారికి భూతదయయే (వ్రతముగా నుండవలెనని యీ కుజళు చెప్పుచున్నది. -

నాల్గవ అధికారము ధర్మమహిమ

'పై అధికారములో చెప్పంబడిన యతివర్యులచేత బోధింపబడ్డ ధర్మార్థకామములను మూడింటిలో ధర్మము అర్ధకామముల వంటిది కాక ఈ జన్మము పరజన్మము మోక్షము అను మూడింటికిని సహాయకారి కనుక దాని యొక్క బలము నిచ్చట. జెప్పుచున్నాడు. ఈ యధ్యాయము యతుల అధ్యాయమునకు తరువాత జెప్పబడినందుకు6 గారణము కూడ మన కిప్పుడు గోదరమగుచున్సది.

కోరందగినది ధర్మ + గుణము కన్ననునేది?

కూరుచును సిరియు మోక్షంబున్‌. ౧

మోక్షమును తెచ్చును, స్వర్గమును కూర్చును. మనుజులకు ధర్మగుణము కన్న మించిన సంపదయేది?

సిరియను పదము స్వర్గమను నర్ధ్థములో నుపయోగించంబడినది. ఈ కుఅళు ధర్మమును మించిన గొప్పది మజియేదియును లేదని తెలియజేయుచున్నది.

మేలు ధర్మముకన్న +మించి, కీడది మఅచి

కోలుపోవుట కన్నలేదు- చ

ఒకనికి ధర్మము చేయుటకన్న మించిన సంపదయు లేదు - మైకము చేత దానిని మజచి జాజిపోవుట కన్న కీడును లేదు. ఈ కుఅళు ధర్మము చేయకపోవుట వలన గీడు వచ్చుటను గూర్చి చెప్పుచున్నది.

చేయనగు ధర్మంపు+ చెయిదలయు.౬ దప్పకయొ

22

చేయు తెరవుల నెల్లంజేయి ౩

మనుజులు వారికి సాధ్యమయిన మార్గముల ధర్మకరములైన మంచి కార్యములను తప్పకుండ అవిచేయవలసిన మార్గములనెల్ల జేయవలయును.

చేయనగు - చేయుటకు తన సమర్ధతను బట్టి సాధ్యమగు. గృహస్టులకు తన ధనము పరిమాణమును బట్టియు, యతికి తన శరీరము లేక ప్రయత్నము మొక్క పరిమాణమును బట్టియు సమర్ధత నిర్ణయించునది. తప్పక -యెడతెగక. చేయు తెరవులు మనోవాక్కాయములు. సచ్చింతనలు, సద్వాక్యములు, సత్కర్మలు చేయవలెను. ధర్మము చేయవలసిన రీతిని యీ కుఅళు చెప్పుచున్నది.

చిత్తశుద్ధిని గొనుము + చిర ధర్మమయ్యదియ

ఉత్తగోలయు గోటుపెజది ళీ

పై విధముగ ధర్మమును చేయబూనుకొనిన యాతడు తన మనస్సులో కల్మషముండని వాండగును గాక -- అదే ధర్మమగును. అట్లు కాని మాటలును వేషములును ధర్మమనంబడదు. అది దంబమ్ము, గోటు.

కల్మషము, చెడ్డపని చేయుదమను తలంపు. పరులెరుగవలయునని ధర్మము చేసిన యెడల అది గోటనం బడును. మనస్సులో మసియున్న యెడలందత్రృకారము చేయం బడిన మాటలును క్రియలును లాభకరములు కాదని యీ కుజళు చెప్పొచున్నది.

ఆస, కోపం బసూ +యయు కజకునుడి నాల్గు

అసూయ = పరుల సంపద కోర్వలేమి, ఆస = ఇంద్రియము లీడ్చుకొను పోవునట్లే కటకునుడి = తత్కారణము చేతను వచ్చెడి కఠినవాక్యములు. ఈ నాల్గంటిని గడచి యెడతెగక నడచునది ధర్మము.

దీనివలన ఈ గుణములచే మిళితములైన కార్యములు కాని చింతనలు కాని ధర్మమనబడదని తెలియుచున్నది. ఈ రెండు కుజళులును ధర్మస్వభావమును గూర్చి పలుకుచున్నవి.

నాడు చూచెదననక +ఉనయము చేయుము; చచ్చు

నాడు చావని సాయమద్ది. ల

మేము నేడెల ప్రాయపువారము, చచ్చిపోవునాడు చేసెదము గౌక యనక ధర్మమును కాలమున దానికి నమర సహాయమై వుండును.

అమర సహాయము, జీవ మేయే శరీరములలోని కేగిన తానును నేగును గనుక

23 ఇట్టి స్వభావమున్న ధర్మమును అస్థిరమగు శరీరము సుస్థిరముగ నిలచిన యీ క్షణమునందే చేయవలయునని చెప్పబడినది.

పల్లకీ బోయీల + వ్రభులగనుచును నయము

నవల్ల నిదిఫలమనగనేలా? ౭

ధర్మముచేసినందువల్ల యీ ఫలము గలుగునని వేదములు చదివి తర్భములతో వాదించి చెప్పవలసిన పనిలేదు. అది పల్లకీ మోసెడి వారిని, దానిలో. గూర్చుండెడి ప్రభువులను చూచినప్పుడు దానంతట నదే ప్రత్యక్తముగం దేటయగుచున్నది.

రిత్తనాడుంచక, సు + వృత్తులొనరింప, ను

తృత్తి ఆెరవును మూయుశిలయౌ ౮

ధర్మము చేయకయే యీదినము పోయెననుకొనుటకు వీలు లేకుండ ఒకడు ధర్మము చేసిన యెడల, ఆ సేత అతను తిరిగీ శరీరముతో. గూడి యీ లోకములో పుట్టెడి మార్గమును మూయునట్టి అాయియగును.

ఈ లోకములో జీవి పుట్టినయెడల అయిదువిధములగు దుఃఖములును, ఇరు విధములగు కర్మలును తిరిగి కలుగును. వాటి వలన నిరువిధములగు ఫలములను తిరిగీ కలుగును. ఇట్లు పుట్టువులకంతముండదు. అయిదు విధములయిన దుఖముబలు లేక పంచక్షేశ్రములనంబడునవి అవిద్య, అహంకారము, ఆశ, మోహము, అసహ్యము. ఇరుకర్మలనంబడునవి సత్కర్మలు దుష్కర్మలు. ఈ కుజళు ధర్మము వలన మోక్షము కలుగునని తెలియజేయుచున్నది.

థర్మజనితమె యింవు +తక్కినది పై డాబు కర్మంబు, పొగడికయు6గాదు ౯

గృహస్తధర్మము వలన కలుగునదే యింపనంబడినది. ధర్మమువలన కలుగనిది యింపుగ అప్పటికి తోచినను, తరువాత దుఃఖమయి తీరును - అది మనుజునకు కీర్తి తెచ్చునది కూడ కాదు.

యింపు అనగా కామ సౌఖ్యము - అర్ధమెట్టువచ్చునో కామభాగము టబేక మూడవ భాగము యొక్క యుపొద్దాతములో వివరించెదము. డాబు కర్మంబు అనగా పైకి మాత్రమే యింపుగ నుండునట్లు తోచును. కాని లోలోన దుఃఖము. పాపకలితములైన పరభార్యాగమనము మొదలగు వాని వలన గలిగెడి క్షణిక సౌఖ్యములు కేవలము దంబములని వచించినట్లు. ధర్మముతోడరానిది కీర్తి కాదని చెప్పుటలోనె ధర్మముతో వచ్చెడి దెల్లయుంగీర్తియని స్పష్టము జేయుచున్నాడు. ఇందువలన ధర్మము బేయువారికొక్కరికే నిజమైన యింపులేక సౌఖ్యమును పొగడికయుం గలుగునని తెలియుచున్నది.

ధర్మమొకటియ చేయం + దగున దెవరికి, పాప

కర్మమొకటియ మాననగును. ౧౦

24 ఒకనికి చేయందగినది ధర్మమొక్కటియే విడువవలసినది పాపకర్మ మొక్కటియే. పాపకర్మమునిందను గూర్చును. ఈ కుఅళు చేయవలసిన పనులేవో మానవలసినవేవో నిర్వచించుచున్నదీ. ఈ నాల్గును నుపోద్దాతము - సమాప్తము. గార్హస్త్యృ భాగము అయిదవ అధికారము ఆల ఆ గృహస్థ ధర్మము అనగా ఇల్లాలితో గూడి జీవించెడి జీవనము యొక్క ప్రాశస్త్యమును తెలియంజేయు అధికారము. ధర్మము చేయుటకు. గల రెండౌశ్రమములలోను మొదటిది కనుక యీ అధికారము ధర్మమహిమకు తరువాతనుంచబడినది. మూడొశమముల జన +ములు సద్గత్రిని నిల్వ నేడీ గృహమేధి గద యూత ౧ గృహస్థ ధర్మమును నెరపునతను ధర్మము ప్రకారము తమ తము ఆశ్రమముల నడుపుచున్న తక్కిన మూడు రకముల మనుజులను తమ తమ మార్గములలోం జక్కగ నడిపింప(గల సహాయమై యున్నాడు, శ్‌ మూడు ర్రముల మనుజులెవరెవరనంగ్గా + ఆచార్యుల యొద్ద విద్యనభ్యసించుచుం ర ర న ఇట కుని ట్రహ్మచారులును, ఇల్లువిడిచి యగ్ని హోత్రములతోను చి యోగా స (మే సేయు వానవ్రస్థలను, సంపూర్ణముగ లోకము వనం? నాన రతులగు నన్యాసులును. వీరిలో బహ్మచారులను వానప్రస్థులను న లు, ఈ] (ఆకారము గైకాన్స తిరువల్లువరు వారిచ్చట నుదహరించినారు. యిల్లు మొదలగునవి మసి చలి మొదలుగనవి కలిగిప్పూడు భోజనము మందు నుడివినారు. డువారును నగుటచేత వీరెల్లరికిని సహాయులనియు దిక్కణినవారికిని + ద్వీన్సలక్ట మృత్తులక్షృను నెక్కడను గృహమేధి యండ్వ తమకు సహాయమృత్లేస బ్బ. చే కట్టుటకును లేని పేదలకున్స తన రనవారిచే విడువ 6బడినవారికిని, తినుటకును, గృహస్థుడను నతండే ప్రోవు. వారెవరును లేకుండం జచ్చిపోయినవారికిని తమ వారిచేతనేదైన (ద్వ ద ట్‌ మునకుగ్గా వి ఏ గౌ విడువంబడిన వారిన్సి మంచి మార్గములోనికి

25 దిద్ది సహాయకుండుగా నిలువబడి వారికీ. గావలసిన వెలయు/శేయుటచేతను, దీనులకు తిండిమొదలయినవి యిడుటచేతను, చనిపోయినవారికి నుదకక్రియలు మొదలగునవి చేసి మంచి కల్పించుట చేతను, వీరెల్లరికి సహాయమనంఖడినారు. ఈ రెండు కుజళుల వల్లను, ఈ యాశ్రమమే యెల్ల ఆశ్రమములలోను శ్రేష్టుని తెలియుచున్నది.

'పెతరు అతిధులు తాను +వేల్పు బందుల యెడలం

గృతకృత్యుండనవలయు నతండు ౩

పితృదేవతలు, దేవతలు, తాను, విందులు బందుగులు అను నవైదుగురి యెడలను ధర్మమును తప్పకుండ బ్రవర్తించుట గృహస్టునకు( బ్రశస్తతను( గూర్చును.

పితృదేవతలను వారు సృష్టి సమయమున బ్రహ్మవలన సృష్టింపండిన యొక దేవజాతి. వారు దక్షిణ దిక్కున నుందురు. విందు అనగా ద్రవిడ భాషలో క్రొత్తదని యర్థము. క్రొత్తగా వచ్చినవారని యర్థము. విందులు రెండు తెగలనారు. పూర్వ పరిచయ ముండి ఆ గుర్తున వచ్చువారు, పరిచయములేకయే వచ్చువారు. ఎల్లధర్మముల నాచరించుటకు తాను మూలము కనుక తనను రక్షించుకొనుట కూడా యొక ముఖ్య గృహస్థధర్మమైనది. ఈ అయిదును ధర్మము చేయుమార్గములని దీని వలన. దెలియుచున్నది. రాజునకు బన్ను ఆరువంతులలో నొకటి యగుటకు6. గారణమిదేయని యెజుంగవలయును.

చెడుంగు. బెదరుచు, తన + ర్పెడు వారితో భుజిం

చెడి వాని కులము సుస్థిరమౌ ౪

ధనము సేకరించునప్పుడు పాపభయము పొందుచు ధర్మమార్గమున నార్జించి, ఆ ధనమును మూడాశ్రమములవారికిని, పెతరులు మొదలగు నేవురకును సరిగా ౧బంచి తన వంతు తాను భుజించెడి వాని కులమీ భూమిపై నెప్పుడును నిలచి యుండునే కాని తెగిపోదు.

పాపము వల్ల వచ్చినయితరుల సొత్తును పైవారితో. బంచుకొని తన వంతే తాను తినినను, తత్పుణ్యమాసాత్తు హక్కుదారులకు€ బోయి అ పాపమే తనకు దక్కి వంశముకూడ నీలువదు. గనుక “చెడుగు బెదరుచు” అనినాడు.

ప్రీతియును ధర్మంబు + వెలయుచుండిన నవియె

రీతిఫలములు గృహస్థునకున్‌ గ

ఎవని గృహన్ధజీవనమునం దన సహధర్మిణి యెడలం బ్రీతియు పెరల కుపచరించుట వలన ధర్మమును నలరారిన, నవియే యా యాశ్రమమమునకు రీతియును ధర్మము నొనర్చిన ఫలమును అని సూచింపంబడినవి.

ధర్మపధమున గృహ + స్పత్వ మమరిన పుణ్య

కర్మపధమరయ వేటేల? ౬

26 ఒకడు ధర్మనిద్ధముగా గృహస్థాశ్రమమును నడవినయెడల, పుణ్యము నార్జించుటకు(గా నతండు వేలుమార్గముల వెళ్ళవలయునా? ధర్మపధమనగా చెడుగు బెదరి యార్జించుట, తనది విభజించుకొని తినుట, (ప్రేమగలిగి యుండుటయని పైని చెప్పంబడినది. వేణుపదముగా ఇల్లువదలి వానప్రస్థమునకు( బోవుట. ఆ ఆశ్రమమునకు పోవలసిన పనిలేదని చెప్పినాడు. తగిన రీతిని గృహ +స్థత్వ్యమును నెణప్పుటయె మిగుల౬ బుణ్యపధాల వలంతి ౭ గృహస్థాశ్రమమున నిలచి దానికి దగిన రీతిని ధర్మముతో. జరించెడివాడు, పుణ్యముల నార్జించుటకు వేజువేటు ప్రయత్నములు చేయువారిలో నెల్ల నుత్తముడు. సంపూర్ణముగ సన్యసించినవారిని మనమిచ్చట నాలోచింపవలసిన పనిలేదు. కనుక దక్కిన మూడాశ్రయముల వారిలో శ్రేష్టుండని చెప్పవలెను. ఇతరాశ్రమముల నడి +పించు ధర్మ గృహస్థ గతి తపములందెల్లం దపము లా తపములు చేయువారిని తమ తమ ధర్మములకుం దగినట్లుగా ప్రవర్తింజంజేసి తానును తన ధర్మమునందు వర్తించెడి గృహస్థుని యొక్క జీవనము, అ తపము చేయువారి ధర్మము కంటెం గూడ గొప్పది. ఆకలి మొదలగు బాధలుడిగించుట వలన వారిని తమ తమ ధర్మముల యందు నడిపించుచున్నాడు. ఆ భారమెల్లయు నితని భుజముల మీద మోసియున్సది. గనుక ఈ జీవనము వాటికంటెంగూడం బశస్తమైనదని శలవిచ్చినాడు. పొసగు ధర్మంబు కా +పురమె; ఇతరంబెట్టి దొసగులేకున్న సుందరము ౯ రెండువిధములైన ధర్మములలోను శాస్త్రజ్ఞులు ధర్మమని చెప్పునది. గృహస్టాశ్రమమే. ఇతరమగు సన్యాసమా అదికూడ ఇతరులెవ్వరును దూషించకుండునట్లు తిన్పగనున్న యెడల అదియును దీనితో సరిపోలి మంచిదగును. సన్యాసము మనస్సును నింద్రియములను నణచుట యనెడి కష్టసాధ్యమైన ధర్మముతోంగూడి యున్నది. వాటి నణచనక్కరలేకయే, పంచేంద్రియములతో సౌఖ్యము. గొనుచునే గృహస్థాశ్రమములో ధర్మమును సేకరింపవచ్చును. ఈ నాలుగు కుజుళులలోను, ఈ ఆశ్రమమే యన్నింటిలోను బ్రశస్తమని యా రీతి చెప్పంబడినది. సరిత్రోవ కొపురము + సలుప్పు నతడుంచంబడు సురలోక దేవతలలోన. ంం గృహస్థ ధర్మముతోంగూడి తన యాశ్రమమును నడప్పు వాడు భూలోకములో

27 నివసించువాడే యయినను వానిని స్వర్గములోనుండుదేవతలలో నొకడు6గా జనులు పరిగణీంతురు

అతండు చనిపోయిన వెనుక దేవలోకములోనికి. దప్పక పోయి దేవతలలో నివసించును. గనుక వానిని. ప్రజలు ముందుగనే దేవలోకములో నుంతురని యర్థము. ఈ కుజళువల్ల గృహస్ట్థాశ్రుము వలన. గలిగెడి జన్మాంతర ఫలముకూడ తెలియుచున్నది. ఈ జన్మములో దాని ఫలము కీర్తి ఈ సంగతి కీర్తి యనునధ్యాయములో. దెలుపబడును.

ఆరవ అధికారము గృహిణీ గుణము

అట్టి గృహస్థాశ్రమమునకు సహచారిణియైన గృహిణి యొక్క గుణములిందు. జెప్పబడును. ఈ కారణము చేతనే ఈ అధికారము “గృహస్థ ధర్మము” తరువాత నుంచంబడినది.

ఇంటి కనువగు గుణము + లెసగి, తన్గానినతని

పంట కమరెడియామె పత్ని ం

గృహస్థ ధర్మమునకు. దగిన మంచిగుణములును మంచి చెయిదములును నలరునట్టిదై, తనను బెండ్లియాడి నతని రాబడికి. దగినట్ట్లుగా ఖర్చులను జరుపుకొనుచు వచ్చెడి యామె నిజమైన సహచారిణి.

మంచి గుణములు యతుల నాదరించుట, అతిధులను సత్కరించుట, బీదవారియెడల దయావతియగుట మొదలగునవి. ఈ గుణములు రెండును మిగుల బ్రశస్తములని దీనివలన దెలియుచున్నది.

ఇంటి గుణములు పత్ని + కెసగకుండినను నెటు

వంటి గుణముల ఫలంబేమి? అ

గృహస్ట ధర్మమునకు దగిన మంచి గుణములును మంచి చేతలను పత్నియొద్ద లేకపోయినప్పుడు, ఆ కాపురమున కట్టి సంపదలున్న నేమి ప్రయోజనము. ప్రయోజనము లేదని భావము.

ఇల్లాలు కుదురైన + నెసగదెది? లేక విల

సిల్లగల దెద్ది లోకములో? ౩

ఒకనికి. దన యిల్లాలు మంచిగుణములును మంచిచేతలును గలదైన యెడల లేనిదేది? ఆమె అట్టిదికాకపోయిన యెడల నున్న దెద్ది?

ఈరెండు కుజళులవల్లను గాపురమునకు ముఖ్యముంగ గావలసినది యిల్తాలి (ప్రాశస్త్యమేకాని పెజదికాదని తెలియుచున్నది.

28 ఉవిదకన్నను యోగ్య + యుతమెది నతీత్వబల సువిలసితయై యొప్తునేల? ౪ ఒకండు పొందవలసిన సంపదలలో సతీత్వమను నచంచలమైన బలమున్న యిల్లాలి టె యోగ్యమెన దెచ్సట నున్నది? క ఛర్మార్టమములు మూడింటికిని సతీత్వమున్న ఫత్నివంటి సాధనమును కారణమును వేయలేదు. దీనివల్ల సతీత్వము యొక్క ప్రాశస్త్యము చెప్పబడినది. సురలనెంచక నిజే +శుని మొక్కిలేచు సతి కురియుమన్నను వాన కుజీయున్‌ గ పరదైవములను బూజింపక తన దైవమైన భర్తను మ్రొక్కి పూజించుచు పడకనుండి లేచునట్టి సతి కుజియుమని చెప్పగనే వర్షము కురియును. దైవపూజ చేయుటకు దగిన సమయము వేగిప్రొద్దు గనుక “మొక్కిలేచు యనినాడు. దైవము కూడ ఆమె యాజ్ఞను మన్నించునని చెప్పుచున్నాడు. ఇందువలన పాతివ్రత్యము యొక్క బలము స్పష్టమగుచున్నది. తనుగొచి తనుగొన్న +తనింజూచి జనులెన్ను ఘనతబ్రోచున దెప్పడు కొంత. ౬ సతీత్వమునుండి చలించకుండ తన్ను దాను కాచుకొని ఆహార నిద్రాదులు సరిగ జరుగునట్లు తన పతి సౌఖ్యమును జూచి, తమ యిద్దరి యనుకూలతను గూర్చి జనులు చెప్పుకొను కీర్తి కళంకముకాకుండునట్టు మెలగుంచు, "పై చెప్పిన మంచి గుణములు మంచిచేతలనుండి యెప్పుడును పొరపాటున గూడ జాఅనిది కాంత. స్రీ యొక్క కీర్తి ప్రాతివ్రత్యము. ఆమె యొక్క కీర్తి నామె కాపాడుకొనురీతి కూడ ఇక్కడ వచించంబడినది. చెజకొాదు సుగుణము సృ +జించునది కొామినుల నెజతనమె మాననుగు రక్ష ౭ స్త్రీలను పతులు చేజిలోపెట్టి కాచెడి కాపుల వల్లగబ్రయోజనమేవమి? వారు తమ సతీత్వముతోం దమ్ముతాము కాపాడుకొనుటయేమిక్కిల్‌ శ్రేష్టమైన రక్షయని ఇది తెలియః జేయుచున్నది. చెజయనగా, దలుపులు మూసియుంచుట, కోటలలో బందుబస్తు చేయుట, వాకిట కావలియుంచుట, మొదలగు పనులు, నెఖతనము హృదయము సర్వదా పాతివ్రత్య పథమున నిలచి యుండుట. రెండు విధములకు కాపులలోను చెజకాపు నిష్ప్రయోజనకర మైనదనియు, అమె యొక్క నెజతనమే శ్రేష్టమైనదనియు శలవిచ్చినాడు. పత్పీత్వవ్రత సంరక్షణము యొక్క ప్రాశస్త్యమిచ్చటంచెప్పంబడినది.

29

వరుని పూజలు సలుపు + వనిత కీర్తిని బాడు

దురు స్వర్గమున నమరులెల్ల ౮

స్త్రీలు తమ్ముగొనిన పతులను పూజించుచు వచ్చినయెడల, స్వర్గములోనుండు దేవతలచేతం గూడ వారు మిక్కిలి ప్రశంసింపంబడి కాపాడంబడుదురని యీ కుజుళు దెప్పుచున్నది.

వినుత గేహములోని + విభుడు మృగపతి రీవి

జనలేడు నడినోళ్ళ నడుమన్‌ ౯

స్వచ్చంద క్రీర్తి కాముకత్వమును, తదనుగుణమై పాతివ్రత్య పోషణమును లేని యిల్గాలుగలవారలకు, తమ్ము గేలిసేయు. శత్రువుల ముందర సింహమువలె గర్వముగ నడువంగల యదృష్టము లేదు.

మగసింగముయొక్క నడక ఠీవికి. బ్రసిద్ధిచెందినది. దీని వలన యోగ్యత చెడి పత్సీత్వమునుండి స్రీలు జాబుట వలన గలిగెడి యుపద్రవము చెప్పయుడినది.

పొసగు మంగళము సతి + పూత గుణమే, ఆమె

ససిభూషణంబు సంతతియే ౧౦

భార్యయొక్క మంచిగుణములను, మంచి చేతలనే, ఒకనికి మంగళమని తెలిసిన జనులు వచింతురు. అట్టి కాంతలకు మంచి సంతతిని గాంచుటయే మంచి నగలని కూడ వారు వచింతురు.

కవియిట్లు గృహిణీకి అలంకారమెద్దియో చెప్పుచు రాబోవు అధికారమును సూచననొసగినాడు.

ఏడవ అధికారము సతృంతతిని బడయుట

బ్రహ్మ క్షత్రియ వైళ్యులను మూడు జాతులవారికిని విధితములైన విది మూడు విధములకు కర్మలు. మొదటిది మునీశ్వరుల పట్టను రెండవది దేవతల యెడలను మూడవది పితృదేవతల ప్రీతికిగాను నెరవేర్చవలసినవి. శ్రవణమువలన వారు మునీశ్వరులకును, యజ్ఞమువలన దేవతలకును, సంతతి వలన పితృదేవతలకును తృప్తికలుగంబేసి కృతకృత్యులగుదురు. ఈ కారణముచే సత్సుత్రులను బడయవలసిన బాధ్యత వారిమీద నున్నది గనుక,ఈ అధ్యాయము “గృహిణీ గుణము” తరువాత నుంచంబడినది.

బుద్ధ్గిగల సంతతియె + పొందదంగు సిరులను బ

సిద్ధి గలదెది యరయరాదు ౧

30 ఒకడు పొాందం(ల భాగ్యములన్నిటిలో, తెలుసుకొనవలసిన సంగతుల్లెయు. దెలుసుకొనంగల సంతతిని గనుట యనునదియే తప్ప, మటియేదైనను పొందవలసిన దున్నట్లు మేము తలచము. ఈ కుజిళువల్ల పుత్రులను గనుట వలన ్రశస్తత తెలియుచున్నది. అకలంక సంతతిని +నందు నాతనింజేర దొక కీడు సప్త జన్మములన్‌ అ ఇతరులవలన నిందింపంబడుటకు వీలీయని సద్గుణ సంపదను గలిగినట్టి సంతతిని గొనిన నరునకు, వాని కర్మవలన గలిగెడి యేడు జన్మములయందును నొక దుఃఖమైనను జేకూజదు. సంతతులు తమ తల్లిదండ్రుల యొక్క లోపములు మొదలగునవేవైన నున్న యెడల వాటిని తమ దాన ధర్మముల వలనంచెజుగనీయక అపి, వాటియంతట అవే నశించునట్లు చేయుదురు. ఇందుకొఅకుగా వారికి సద్గుణములుండవలసిన యవసరము లేని శ వారాకృత్యములను జేయ జాలరు. ఏడుజన్మములు నేవన సరీసృపములు, జంతువులు, చతుష్పాదములు, న్థావరములు, మనుష్యులు దేవతలు. తన సిరియటన్న సం + తతియె, వారల ఫలము లెనయువారల కృతుల వలనన్‌ ౩ జ్ఞానులైనవారు సంతతిని మాత్రమే సంపదయని వచింతురు - ఏలయన పుత్రులు తమ తండ్రులు తరించుటకుగాను వారు చేయు కర్మలెల్లయు, వారుచేయు కర్మలవల్ళని తమ తండ్రులకు చెల్లుచున్నవి. ఈ రెండు కుజళుల వల్లను మంచి సంతతిని గనినివా మజుజన్మలయందు గలిగెడి మేలు వచింపంబడినది. తనువు సుఖపడు శివుల + తనువు తగిలిన, చెవులు వినిన వారలముద్దుపలుకులొ ళీ ఒకని శరీరమునకు సుఖము తన పిల్లలు తగులుటయు, చెవుల కానందము వారల పలుకులు వినుటయు, తలిదండ్రులకు తమ పిల్లలయొక్క చిన్నప్పటి ముద్దుపలుకులు మాత్రమే కాక వారు విద్యావంతులై జ్ఞానశోభితులై యాడుచుండు శాస్త్ర సహితముల వాక్యములుగూడ ముద్దును బ్రేమను గొలుపును. తమ శివుల ముద్దుకూ +తలు వినివారంద్రు సుమధురములని వేణువీణల్‌ ! వీణ మధురమనియు వేణువు ఇంపనియు చెప్పుదురు. వారు తమ పిల్లలయొక్క ముద్దమాటలను వినియుండనివారే. క అనగా పిల్లల ముద్దుమాటలు వీణావేణువుల గానములవల్లను గూడ మనోరంజ

ఏ] ములని భావము. ఈమూడు పాఠముల పిల్లలను గనుటవలన యీ జన్మములోని ఫలము వచింపంిడినది.

సుజనసభ ముందు కూ + ర్చుండంజేయుట తండ్రి

నిజ సుతున కొనరించు విధియౌ ౬

తండ్రి తన పుత్రునకుండేయవలసిన మేలేదియనగా తగు మనుష్యుల సభలో ఆయన ముందుగా గూర్చుండంబెట్టబడి, ఘనముగా నెంచంబడునట్లు విద్యావంతునిగా నొనర్బుటయే.

ధనాదులను దాచిపెట్టి యిచ్చిన! బ్రయోజనములేదనియు, అది దుఃఖమునుగూడ గూర్చుననియు ఈ కుజళు చెప్పుచున్నది. ఇది కుమారుని యెడల దండ్రియొక్క కర్తవ్యమును జేప్పుచున్నది.

తమ్ము. దమ సుతులు వి +ద్యను మించు, కీర్తి లో

కమ్మునకు తమకంటె భియము ౭

ఒకని పుత్రులు అతని కంటె నెక్కువ తెలివైన వారగుట అతనికి మిక్కిలి ప్రియమయిన సంగతి. అది అట్టుండ ఆ సంగతి చెప్పుకొనుటకు, కనుటకు వినుటకు లోకమెల్లరకు. దమకన్న నెక్కువ ఆనందము.

తమ పుత్రులు తమను మించుట అనగా తండ్రులే మిగుల విద్యావంతులై పుత్రులంతకన్న విద్యాధికులైన యెడల అని భావము. స్వభావసిద్ధమయిన తెలివితేటలకు సాయముగా విద్య, బుద్ది, యీవి మొదలగు గుణములు కూడ కూడియుండుట. సహజ బుద్ధిలేని విద్యరాణించదు. సభవారు తండ్రి విద్యకన్న కుమారుని విద్యను గనుట కెక్కువ కుతూహలురని యీ కుజళు చెప్పుచున్నది.

ఘనుండనచు విన్నందా + కనినవుడు కన్న హె

చ్చిన మక్కువగును తల్లికిని ౮

తన పుత్రుడు విద్యా విశారదు6(డని పెరలను కొనుచుండగా వినెడి తలి, తాను వానిని కనినప్పుడుకాంచిన మోదముకంటె నెక్కువ మోదమును గాంచునని ఈ కుజళు చెప్పుచున్నది.

తల్లి విద్యావంతురాలైన ఆమె. అతని విద్యా విశారదత్వమును గనుట వల్లనేకాక 'పెజలుత్కర్హతో ప్రశంసించుచుండగా వినుటయనియు, ఆమె విద్యావంతురాలు కాకపోయి తానుగా ఆతని ప్రకర్షనెరుంగ లేకపోయినను పెఅలు చెప్పుకొనుట విని ఆనందించు ననియును ఈ కుఅళుయొక్క భావము. చదువు రాకపోయినను తల్లులు తమ పుత్రుల ప్రశస్తతనుగూర్చి విని యానందింతురనుటకు, తల్లులను గూర్చి ప్రత్యేకముగ నొక కుజళను కవి వ్రాసినాడు.

32

సుతుడు తండ్రికి. చేయు +శుభ మీతండే తపో

వ్రతఫలంబని జగంబనుట ౯

విద్యావంతునిగాండేసిన తండ్రి యొక్క మేలునకు బదులుగా కుమారుడు తండ్రి కొనర్పవలసినదేమనగా తన యొక్క విద్యయును సత్రవర్తనమును గనినవారు ఇట్టి సుతునిగనుటకు వీని తండ్రి యెట్టి తపము చేసెనో గదాయని భావించునట్లు వర్తించుటయే. ఈ కుజళు వలన తండ్రి యెడలం బుత్రుని కర్తవ్యము చెప్పబడినది.

ఎనిమిదవ అధికారము ప్రేమశీలము

'ప్రేమశీలమనగా గృహస్థ ధర్మమున కొప్పెడి గృహిణి, పుత్రులు, బందుగులు మొదలగు వారియెడలగల గ్రేమ. ఈ అధ్యాయము 'సంతతి' అనునధ్యాయము తరువాత వచ్చుటకు. గారణముగూడ ఇదియే. గృహస్థధర్మము గ్రేమనుబట్టి నడచు నదియును, ఇతర జీవములపై కరుణ గలుగుట గ్రేమ మూలముగనే గనుకను, (సేమగూర్చి యొక అధ్యాయము చెప్పవలసి వచ్చినది. భర్తకు తనపై శ్రమ లేకపోవుట చేతను, వారాంగనను మరగియుండుటచేతను “శిలప్పదిగార” మనునాక గ్రంథములో నొకయంగన యిట్లు విలపించుచున్నది. “ధర్మాత్ముల నాదరించుట, బాహ సైణులను పోషించుట, యతులను పూజించుట, సనాతన ఫదాచారమగు అతిధి సత్కారము వానర్చుట, ఈ మొదలగునవి యెల్లయు. నాకు లేకపోయెనే”. డెబ్బదియారవ అధ్యాయములో “*[ప్రేమ యీనెడి కరుణ +పిలొ యని చెప్పి కరుణకు పేమ మెట్టుల కారణమో తిరువల్టువరు చూపించినారు. కనుకే ప్రేమకును. గృహస్థ ధర్మమునకును అవినాసంబంధమున్నది.

ఏ గడెయు మూయగల +దే ప్రియుల? వారికను

పూగంములె జగమునకుం జూటున్‌ ౧ గడియలును గలవా? తామెవ్వరిని [పేమింతురో వారి దుఖములను జూచినప్పుడును, వారి హర్షములం దిలకించినప్పుడును, తన కండ్లలో6 బొడమి ప్రవహించు పూవుల వంటి బాష్ప బిందువులే వీరు ప్రేమ శీలురని యెల్లరకు. జాటిజెప్పును.

(ప్రేమయనునది ప్రత్యక్షముగం జూడంబడు వస్తువు కాదు. గనుక అనుమాన మూలముగ బయలుపడును. దీని వలన ప్రేమయున్నదన్న సత్యము తెలుపబడినది.

తమకె యప్రియ జీవి + తములు, (ప్రేమగలారి

యెముకలును నొరుల కర్పణముల్‌ లి సంపద

అణ (పేమలేనివారు పరులకెవ్విధముగను నుపయోగించరు కనుక వారి న

33 లెల్లయును కేవలము వారికొరకు మాత్రమే. ఇక ఢ్రేమ కలవారన్ననో వారు తమ సంపద చేతలనేగాక తమ శరీరము చేతంగూడ ఇతరుల కుపయోగింతురు. దీనికి పక్షిరూపమున వచ్చిన ఇంద్రునికి తన యెముకలను కోసి యిచ్చిన శిబిచక్రవర్తియే నిదర్శనము.

జీవి యెముకలంగూడి +క్షితికి వచ్చుట (ప్రేమ

భావ వాసనలంద నంద్రు ౩

ఎత్తుటకు కష్టమైన నరజన్మము నెత్తి, మానవశరీరముతో జీవమీలోకములోనికి వచ్చుట ప్రేమతో 6గూడ నెసక మెసగుద మనుతలంపుతోనే యని కోవిదులు వచించెదరు.

(పేమానుభవములు పొందుటకు శరీరమును దాల్బక తీరదు గనుకనే శరీరమునకు జీవమునకును ఈ సంబంధము సిద్ధిమైనది. కనుకనే ఈ సంబంధమునకు ఫలము ఢేమానుభవము.

యేమ యాను దయార్హ + హృదిని; అద్దియ యీను

భూమిని ననర్హ స్నేహంబు ౪

ఒకనికి బంధుత్వమున్న వారియెడల మట్టుక మాత్రము చూపు ్రేమము పరులందరి యెడలను దయను గూడ గలుగం జేయును. దానివలన స్నేహమనెడి యనర్హ పదార్ధము గూడుచున్నది. అట్టి అనర్థ 'స్నేహమున్న వారికి భూమిమీద పగవారని కాని పయివారని కాని లేక యెల్లరును మిత్రులగుదురు. అందరు 'స్నేహితులగుట యెల్ల సంపదలును బొందుటకు హేతువు గనుక అనర్ధృ స్నేహమని యన్నాడు.

ధరణిపై సుఖధన్య+ తలకు హేతువు (డ్రేమ

సరళ శీలంబంద్రు విబుధుల్‌ గ

ఈ ప్రపంచంలో గృహస్థధర్మములోనుండి సౌఖ్యమనుభవించి పిమ్మట స్వర్గమునకు వెళ్ళి అంతకన్న నెక్కువ సౌఖ్యమును జనులనుభవించ గలుగుటకు. గారణము (ప్రేమ శీలురై గృహస్థాశ్రమమును నడుపుటయే యని పండితులు వచింతురు.

గృహస్థాశ్రుములోనుండి భార్యతోను, పిల్లలతోను బందుగులతోను ప్రేమ శీలముతో ప్రవర్తించి యాగాదులను జేయుట వలన నరుడు దేవతలలో. జేరి స్వర్గమున నివసించును. స్వర్గములోంగూడ (ప్రేమశీలియై యుండుటవలన మజీయు ధన్యుడగును. తపస్సువలన దుఃఖములనుభవించి గొనెడి స్వర్గము దుఃఖము లెవ్వియును లేకయే కలుగుటకు. గారణము (్రేమ కాని వేఖేదియును కాదని కవి యభిప్రాయము.

ధార్మికులకే శ్రేమ+ తగునందు రజ్ఞాలు; అ

ధార్మికునెడను నదే బలము

కొందరజ్ఞానులు మనము ప్రేమ పూర్వకముగ వర్తించవలసినది ఒక్క ధర్మాత్ముల యెడలనే యని యందురు. కాని అధర్ముల యెడలనుగూడ అదియే మిగుల ప్రయోజన కారియైనది.

34 ఒకడు మనకు6 జేసిన యపకారమును, పూనిన పగను, మదిలో. దలచుకొనక, అతనిని స్నేహితునిగానే తలచి అతని యెడలనునెప్పుడును అధర్మముగాని కోపమును గాని చూపక, (ప్రేమ చూపిన యెడల, మనలోం గలిగెడి విరోధభావము పోయి, యెదుటివాని అధర్మమును పగను పోగొట్టుటకు హేతువగును గనుక “అధార్మికుడ నెడను నదియె బల”మనిం నాడు. ఈ అయిదు పాఠములవల్లను (ప్రేమయొక్క థ్రేష్టత్వము వచింపం బడినది. భానుండెటుల సరీసృ + పములః గాల్చునొ, శ్రేమ హీనులను ధర్మభాస్కరుండు ౬ ఎముకలు లేని శరీరమున (సరీసృపమును) సూర్యుండెట్లు కాల్చివేయునో ప్రేమలేని జీవనము గూడ ధర్మదేముడట్లే కాల్చి వేయును. అసహ్యాచి భావములేక, ఎల్లరియెడల సర్వసమ ప్రవర్తన గల సూర్యుని కాంతిలో, ఎముకలు లేని దేహములు వాటి స్వభావము కొలది నెట్లు మాడిపోవునో అట్లే ధర్మమనియెడి యెండలో ' డ్రేమలేని జీవము కూడ తన నైజము చొప్పున చెడిపోవును. “అపకారము చేయువారికి ధర్మమే యము” డని అజఅవములో నాక సామెతయున్నది. వాడు వృక్ష మెడారి + వర్ధిల్లునటు (ప్రేమ గూడని మనుష్య జీవనము ౮ా హృధయములోం బ్రేమలేని మనుష్యుడు ఈ లోకములో సుఖజీవనము చేయం గలుగుట, వాడిపోవుచుండు మొక్క యెడారిలో వృద్ధియగునట్లే. కాదని భావము. మదికి నంగంబు యే+ మము లేనివాన్కి, పయి పొదుపు సంగముల ఫలమేమి? ౯ ఎవని హృదయములో గృహస్థ ధర్మమునకుం (బ్రధానాంగమయిన (ఢ్రేమ విలసిల్లదో అతనికి బహిస్థముగ నవయవములై యెప్పున వెలయు నెంత బాగుండినను, ఆ ధర్మమును నెరవేర్చుట కేమి సహాయము చేయగలవు? బహిరవయవములు ఇల్టు సంపద, 'సేవక్రుల్ప మొదలగునవి. వాటికన్సిటికి మూల సహాయమైన ్రేమలేకపోయిన నవి యేమి చేయంగలవని యర్థము. పయి పొదుపు అంగములనగా కన్ను ముక్కు మొదలగు పయియంగముని కొందరర్ధము చ కాని ఆ అర్థమునకు గృహస్థ ధర్మముతో నెట్ట సంబంధమును లేదని యెజుంగవలెను. జీవనము ప్రేమ సం+ కీపే; మెముకలు తోలు ప్రోవు ప్రేమ నిహీనతనువు ౧ం ప్రేమ విహీనుని శక అది యెముకల క్‌ వానుని శరీరము జీవముతో కూడినట్టుగే కాదు. ట్‌ గ్రేమలోం యొక్కయు, తోలుయొక్కయు ప్రోవు. ఏలనన డ్రేమలోం బుజ

35 బెరుగునదియే జీవముతో నిండిన శరీరము. గృహస్థ ధర్మము, అట్టివాని యెడం బ్రయోజనకారి కాదు గనుక అతనిని యెముకల ్రోవనినాడు. ఈ అయిదు పాఠముల వలను గ్రేమ పధమునుండి జాజబుట వలన గలిగెడి నష్టము వచింపంబడినది.

తొమ్మిదవ అధ్యాయము అతిధి సత్కారము

అనగా రెండు విధములగు నతిధులను సత్కరించుట. గృహస్థుడు నెరవేర్చవలసిన అయిదు విధములగు కర్మలలో మొదటి రెండును పితృదేవతల యెడలను, చివరి ౭ెండును బందుగులు తాను అను సంబంధికుల దగ్గిరను అగుటచేత నడుమదియగు అతిధి సత్కారమే నిజమగు పరోపకారమును మిగుల ముఖ్యమును గనుకను, ్రేమశీలురగు నిరువురుకూడి గృహస్థాశ్రమము నెరపిననేగాని ఈ ధర్మము నెరవేర్చంబడదు గనుకను ఈ అధ్యాయము ఢ్రేమశీలమను అధ్యాయము తరువాత నుంచంబడినది.

ఇల్లు కట్టుకొని నివ +సించు టభ్యాగతుల

కెల్ల నుపచార మొనరుపనే -

భార్యతోంగూడి వానప్రస్తమునకుగా వనమునకు బోక, ఇల్లును కనిపెట్టుకొని నిలచి, సంపదలను సేకరించు కొనుకు, కాపురము చేయుట యనునది అతిధులను గౌరవించి వారికుపచారమొనర్పుట కొరకే. అనగా ఇట్టి ఉపకారము చేయని యెడల, ఇంటియొద్దనుండుట వలన, సంపదలను చేర్చుట వలన సంభవించు దుఃఖములే యతనికి దక్కుడుగాని గృహస్థాశ్రమము యొక్క ఫలమాయనకు లేదని భావము. ఇల్లు కట్టుకొని = సంసారము వృద్ధి చేసుకొనుచు,

విందు గుమ్మమునందు + వేచియుండగ నమృత

బిందువు న్నాపడరు పూజ్యాల్‌ అ

భుజింపవలసిన పదార్థము మృత్యు సంహారకమైన యమృతమే యయినను తన యింటికి వచ్చిన యతిధి తన గుమ్మమునందు వేచియుండగా ఆతనికి. బెట్టకుండా తినుటకు పూజ్యులైన వారెవ్వరును అంగీకరించరు. అనగా అమరత్వమును గోల్పోయి సామాన్య మానవ మాత్రులుగ నుండుటకైనను నంగీకరింతురుగాని అతిధి సత్కారమును నిరాకరించరని కొందరర్థమును చెప్పుదురు. అమృతమువంటి అరుదైన పదార్ధము నైనను ఇంటికి వచ్చిన అతిధితో పంచుకొననిదీ తాము తినరని సామాన్యమైన అర్థము. ఈ రెండు పాఠముల వల్లను విందులను సత్కరించుటవలని ప్రాశస్త్యము తెలుపంబడినది.

వచ్చు విందలు దినము + వార కోమెడి యింటి

కెచ్చటను నాశనము లేదు. ౩

తనపై నాశపెట్టుకొని వచ్చు అతిధులను దినదినమును బోషించునాతని కులము

36 నకును, సంపారమునకును ఏ కాలము నందుంగాని పేదతనము వచ్చి చెడిపోవుట సంభవించదు. దినదినమును అతిధులకు బెట్టుచున్నను, అందువలన నతని సిరి నశింపక పైగా వృద్ధియగుచు వచ్చునని భావము. చిత్తమలరుచు శ్రీవ +సించు నవ్వుచు నత్తిధి సత్తముల గొలుచువానింటన్‌ ౪ ॥ మొగమునందింపు నవ్వులాలయ, యోగ్యులగు నతిధులను గొలచి గౌరవించు వాని యింటిలో లిబ్బిసడితి తన మన సానంద పూర్ణమవునట్లు నిలకడ తప్పక వసించును. ఆమె మనమానందమగుటకు కారణము తనకు యోగ్యమయిన వెచ్చము జరుగు చున్నడని భావము. అతిధి సత్తములనగా జ్ఞానమును సత్ర్రవర్తనమునుగల విందులు. అతిధి సత్కారము సేయువాని సిరి వృద్ధియగుటకు. గారణము వివరింపం బడినట్ట్లు. అతిధి సాపడ మిగులు + నది భుబించినం జాలు నతడు విత్తగనేల పొలమున్‌ గ్య ముందుగా నతిధులను తృప్తిగా భుజింపంచేసి ఆ మిగులు నది తొను భుజించెడి నతను, తన పొలము పుష్కలముగా. బండుటకు దున్నుటయు విత్తుటయు వవ కావలెనా? అట్టి వెవ్వియును జేయకయే వాటియంతట నవియే పండునని భావము. ఈ మూడు పాఠముల వల్లను అతిధి సత్కారము చేయువారికి ఈ జన్మమున గలుగు ఫలము వచింపంబడినది. అరుగు విందులం టబో+ చి మథతీ యితరులక్ష వేచు నరుడు తగువిందు వేల్చులకున్‌ ౬ వెనుకం తన యింటికి ముందుగ వచ్చిన అతిధులను తృప్తిగ సత్కరించి వారేరి క గొత్తగ నెవరు వత్తురోయని వేచి, ఆ వచ్చినవారి పంజ్హిని భుజించు న నటియు తానుచనిపోయిన వెనుక దేవతలకెల్ల మిక్కిలి యరుదైనట్టియు, ప్రియ లై ఫలము విందగును. దీని వలన అతిధి సత్కారులకు కల్లు జన్మమునందుః గలుగునటి వచింపంబడినది. ఇది ఫలము విందుకన+ నేల? యాగఫలంబు ముదితుడగు విందు యోగ్యతయ ౭ నలసిన అతిధి సత్కారమను యాగము యొక్క ఫలము ఇంతటిదని తలియళజేయవల పనిలేదు. దానికి" ఆ అతిధి యొక్క యెగ్యతయే ఫలము. “అతిధి పంచయజ్ఞములో నతిధిసత్కార మొకటి గనుక యాగఫలమనినాము బడిన సత్కారము దానంతట అది కొంచెమేయయినన్ను, అద్ర యోగ్యులైనవారికి

ఏం

యెడల ఆకాశముకంటెను విశాలమైన'* దని యొకకవి వచించినాడు. ద్రవిడ రామా యణమును రచించిన కంబను అను మహాకవి వామనమూర్తి యొక్క విజృంభణము నొకచో వర్ణింపుచు యోగ్యుండగు అతిధికి చేయంబడిన సత్కారముయొక్క ఫలమువలె అనంతమయినాండని చెప్పినాడు. అందుచేత దాని ఫలమింతయని చెప్పలేమనినాడు. దీని వలన ఉభయ జన్మములను గలుగు ఫలము వచింపంబడినది.

పంచ యజ్ఞములలో బ్రహ్మయజ్ఞము వేదపఠనము, దేవయజ్ఞము వేలిమి, మనుష్య యజ్ఞము అతిధిసత్కారము, పితృయజ్ఞ ముదకక్రియలు, భూతయజ్ఞము బలి యిచ్చుటయు.

అలసికూరిచి నష్టమైతి + మందురు సిరిని

పిలచి యతిధుల కిడని వారల్‌ ౮

శరీరకష్టమునుపాంది, అధికమగు సంపదలు కూర్చి పిమ్మట దానిని గోల్పోయి అయ్యో నేడు మేమానుకొనుటకు6 దావులూని వారమైతిమే యని వగచువారెవరు? ఆ సంపదలతో అతిధులను పూజించి మనుష్య యజ్ఞము యొక్క ఫలమును సేకరించుట నెజు6 గనివారే.

లేమి యతిధులకీయ లేమి; + మూర్గులెయట్టి

శ్రీమంతులగు లోభిజనముల్‌ ౯

సిరి కలిగిన దినములలో ఒకనికి దారిద్ర్య మేమనంగా అతిధులకు పెట్టుటకు మనస్సాప్పని మూఢతయే. అట్టి మూఢత జ్ఞానులకడ నెప్పుడును నుండక మూర్ముల వెంతనే వసించును.

సిరి వలన గొనవలసిన ఫలమును గొనకుండ దాచిపెట్టుకొనుట పేదతనము గనుక అట్టీ అనవసరపు 'సేదతనమును మీద వేసుకొనువారిని మూర్చులనినాడు. మూర్థత్వము వలన విందులను పోషింపక మానివేసిన యెడల వానిసిరి తరగకున్నను ఆ సిరితన శెట్టును బ్రయోజనకారి కాదని భావము. ఈ రెండు పాఠముల వలనను అతిధి సత్కారము చేయకుండుట వలని నష్టము వచింపంబడినది.

వాసన ననిచ్చంబు+ వాడు కొటకొజ నతిధి6

జూసినను గుండియలు వీలు ౧౦

అనిచ్చము పూవు ముక్కు చెంతకు తెచ్చివాసన చూచిన కాని వాడదు. కాని అతిధియొక్క హృదయమో గృహస్థుని మొగములో నించుకంత మోడ్చుకాని చూపులో కాఠిన్యము కాని కనినతోడనే బ్రద్దలగును.

అతిధి నాదరించవలసిన విధము. దూరముగ నతనిని గనినప్పుడు ప్రసన్న వదనము, ఈ ప్రసన్న వదనమునుబట్టి ఆయన సమీపమునకు వచ్చినప్పుడు మధుర వచనము, ఆ మధుర వచనము వల్ల నుత్సాహియై యాతను సత్కారమును గోరినప్పుడు గౌరవించి

38 కాపాడుట - ఇవి తప్పకయుండి తీరవలెను. వీటిలో ప్రప్రధమమగు ప్రసన్న వదన మగుపించక పోయినయెడల దూరముగ నున్నప్పుడే అతిధి గుండియలు వ్రీలును. కొజకొణ చూసినచో ఇక నడుగవలెనా? అందుచేత వాసన చూచినం గాని వాడని అనిచ్చము వూపుకంటెం గూడ అతిధి హృదయమతి మృదువైనదని కవి యభిప్రాయము. దీని వలన నతిధిని పోషించుటలో. గూడ ముందుగ ప్రసన్నవదన మవసరమని తెలియుచున్నది.

(అనిచ్చము పూవనిన కొందరు శిరీషకుసుమమని వాడినారు. ఆయినను నా కనుమానముగనుండి యాపదమునట్లే వాడినాను.)

పదియవ అధికౌరము ప్రియము మాట

అనగా మనస్స్ఫులోనున్న సౌఖ్యమును వెలిబుచ్చు సాంత్వవచనమును పలుకుటను గూర్చిన అధికారము. అది విందులను బ్రోచుట కుండక తీరనిది గనుక, దానికి తరువాతనే ఈ అధ్యాయ ముంచంబడినది.

కరుణార్థ మనృత సం + గతము కా దురు ధర్మ

మెజిగినతనిది ప్రియము మాట ౧

ప్రియము మాటయనగ్మా ప్రేమతో లేక కరుణతోంగలసి యుండుటయేకాక తశ్రేమమును తత్కరుణమును బైకి బ్రసరించుచు, అనృతము వంచనము అనునని లోనకూడ లేక ధర్మము నెతింగినవారు వచించెడి మాట. ధర్మము నెజింగిన వారనగా సూటియైన మాటలను తప్ప వచింపనివారు. దీనివలన సాంత్వవచనము యొక్క లక్షణము చెప్పండినది.

మనమార నిడు + దానమైన మొగములర నా

డిన ప్రియము మాటకీడవదు అ

చూచిన వెంటనే మనస్సులో సంతోషము పొంది తత్కారణముగా మధురవాక్యము లాడిన యెడల, ఒకనికి తనకు కావలసిన వస్తువులను మనంపూర్వకముగ నిచ్చుటకంటెం గూడ గొప్పది,

మధుర వదనముతో గూడిన మధుర వచనము, ఈవి పోలెధన స్థితమైనదికాక దానిలానదే స్థితమైనను ధర్మస్వభావము కలవానికి,తప్ప సాధ్యము కానిదగుటబేత ఆ యీవి కంటెం గూడ అరుదైనదని వచించినాడు.

మొగమలరం గన్ను లా +మోదమవ హృదినుండి

దిగునుడినె ధర్మమని యిందుర్‌ ౩

39 కనిన వెంటనే ముఖమువికసించి, మధురముగంజూచి, పిమ్మటనతను దగ్గణకు రాగానే మన;పూర్వకముగా మధురవాక్యములనాడు నతని కడనే ధర్మమున్నదని కవి యభిప్రాయము. కేవలము ఈ విలోనే ధర్మములేదని చెప్పుట. ఈ రండు పాఠముల వల్లను ప్రసన్నవదనముతో నింపుగం జూచుటయు, మధురముగ మాటలాడుటయు,ఈ రీతిగా అతిధుల నాకర్షించుటయు,అతిధి సత్కారుల కుండక తీరని సద్గుణములని కవి చెప్పినాడు. సొగుసు ప్రియమెల్ల మను +జుల కాడువానికిని నొగిలించు కీడు దరిరాదు ౪ ఎల్లరియెడలను (ప్రేమమించునట్లు సొంత్వవచనము లాడువానికి దుః ఖములనెచ్చించు దారిద్ర్యము దాపురించదు. నొగిలించులేమి: లేమియందు మనుష్యుడు తన యిష్టములెవ్వియును. దీర్చు కొనలేడు. నాలుక మంచి రుచిని గాని, కనులు సుందరమైన పదార్థమును గాని, వీనులు మధురములగు నుడులను గాని యనుభవింపజాలవు. ఎల్లరి యెడలను (ప్రమము మించంలుకుట వలన శత్రువులు కాని లాతివారు కాని లేక ఎల్లరును మిత్రులగుటచేత నెల్ల సంపదలును గొనగలుగునని యర్థము. అణకువయు తీపినుడి + యవియె యొకనికి యాభ రణము; లితరము లెవ్వి కావు ల! ఒకనికాభరణములు తనకు అణగి వర్తించవలసిన వారి యెడలగూడ తానణగి వర్తించుటయు ఎల్లరికిని శ్రీయవాక్యములను బలుకుటయునే ఇది రెండును గాక శరీరముపై తగిలించుకొను నగలు నగలు కావు. మధురవచనమునకును సమ్రవర్తనమునకును దగ్గణ చుట్టరికము గనుక అణకువను గూర్చికూడ ఇక్కడ వచించినాడు. ఈ నగలవంటివి కాకపోవుటచేత ఇతరములనియు, వీనివలె నందములైనవి కాకపోవుట చేత నగలే కావనియు వచించినాడు. ఈ రెండు పాఠములవల్లను మధుర వచనములను వచించెడి వారికీ జన్మమున గలుగు ఫలము వంచింపంబడినది. ఎంచి మేలింవు వచి + యించెదేనియు. పాప సంచయము చెడి పుణ్యమెదుగున్‌ ౬ నీవే మాటలు వచించినచో వాటి భావము వలన నొరులకు6 బ్రియము వొడవునో, అట్టి మాటలను యోచించి యెంచి, వారికి నింపుగా వచించునెడల, నీయొక్క పాపములు నశించి పుణ్యము వృద్దియగును. పాపము నశించుటయనగా, పుణ్యము వృద్ధియగుట వలన పాపము దానంతట నదియే క్షీణించుట. మంచి మాటలనే వంచించినను అవి కఠినముగంజెప్పిన యెడల

త నది ధర్మము కాదు, గనుక “ఇంపువచియించెదేనియు” అని వచించినాడు. దీని వలన జన్మాంతర ఫలము వచింపంబడినది.

కరుణతో నుపకొర ,.+ కరమైన నుడియొసగు

ధరణి నీతియు దివిని ముక్తి గా!

ఇతరుల కుపకారకమ్రైననుడి, రుమనుండి తప్పిపోకుండునట్లు మాటాడ గలుగు దువేని, నీకీ జన్మమునందు నీతియు పర జన్మమున ముక్షియు నొసంగును.

నీతియనగా ప్రపంచములోని జనులతో (గలసి మెలసి వర్తించంగలుగుట.

ఇంచుకతనములేని +యింపైన నుడి యీ ప్ర

పంచమున దివి ఛుభమునొసగున్‌ లా

ఇతరులకు చిన్నతనముగాని నొప్పిగాని కలుగంచేయని మధురమైన మాట మలు జన్మమునందును గూడ నీకు శుభము నొసంగును.

ఈ జన్మములో శుభము నొసంగుటయే కాక ఇంతకంటెను గొప్పదైన మజుజన్మ సుఖమనగా స్వర్గసుఖమును గూడ నొసగును. ఈ రెండు కుజళుల వల్లను మధుర వచన మొకేసారిగా యుభయ జన్మ శుభప్రదమని తెలియుచున్నది.

కనికూడ మధుర వా + క్యపుటింపు, కజకునుడి

మనుజుండేలనా మజగియుంటల్‌ ౯౬

ఒకడు ఇతరులు వచించుముధుర భాషణము వలన తనకు ప్రియముద్భవించుట లోనెజీంగి గూడ, ఇతరుల యెడల తాను కఠినమైన వాక్యముల నుపయోగించుట యేమి లాభమును బొందుదామనియో।

కఠినవాక్యమితరులకు నొప్పింగలుగంజేయును. గనుక పలుకుటకు నిషిద్ధమని యీ కుణళు యొక్క భావము.

తీయనుడియుండ మెయి + తీప్పనుడి యంట కసు(

గాయం గొజకుట పండెయుండ ౧౦

ధర్మవృద్ధికరమైన మధుర వచనములు తన యొద్దనుండగా, వాటినుపయోగించక, పాపదాయకములైన కఠినవాక్యముల నొకండు పలుకుట, మధుర తరములైన ఫలములు తన చేతనుండగా వాటిని గాదని కసుగాయలు కొజకుటకు కోరిక పుట్టినట్లే యుండును.

పండనగా అమరత్వదాయకంబగు దివ్య ఫలంబనియు, కాయయనగా మృత్యు దొయకంబగు విషశలాటువనియు నెజుంగునది. కఠినవాక్యము లాడుట వలన చివరకు తనకే నష్టమువచ్చునని భావము. ఈరెండు పాఠముల వల్లను కఠిన వాక్యములనుట వలన గలిగెడి నష్టములు వచింపంబడినవి.

శ] పదునొకండవ అధికారము కృతజ్ఞత

అనగా నితరులు తనకు. జేసిన యుపకారమును మఅవకుండుట. మృదు వచనముతో గృహస్థధర్మమును నెరవేర్చువారలకును క్షమింపందగని పాపము చేసిన మెలు మఅచుటయే. అట్టిపాపమునుండి కాచుకొని దానిని తొలగం జేయుటకుగా ఈ అధికారము “ప్రియము మాట” యను యధికారమునకు. తరువాత నుంచంబడినది.

ఒదవకయే యొరులొరుల + కొదవుటకు సరికాదు

గద ప్పధివియును స్వర్గమైనన్‌ ౧

తన కితరులు సహాయం చేసియుండనప్పుడు, తానితరులకు సహాయము చేయువానికి పృధివియు స్వర్గమును గూడ దానికి బదులుగా నిచ్చినను అతని తాంటి యుపకారమునకు సరింగాదూగవు.

ప్రత్యుపకారమునకు కారణమున్నది. అనలు సహాయమునకుం గారణమే లేదని భావము.

కాలమున. జేయునుప + కారమించుకలైన

నేలకన్నను జాలగొప్ప ల

ఒకనికి కష్టములో నున్నప్పుడొకడు “సేయు యుపకారము, ఉపకారమును బట్టి చూచునెడలంజాలచిన్న దేయైనను, ఆ కాలమునుబట్టి చూచునప్పుడది భూ ప్రపంచము కన్నను మిగులం బెద్దది. "

బదులు చూడక సాయ +పడున దొరులకు, నరయ

నుదధికంటెను జాలకడుది 3

వీని కిది చేసినచో నింత లాభము వచ్చునని యంచనావేయకుండ దయార్ధ హృదయముతోంజేసిన యుపకారము సముద్రము కంటె గూడ జాలపెద్దది.

ఈ మూడు కుజళుల వల్లను క్రమముగా అకారణముగాంజేసెడి యుపకారము, కాలోచితముగాంజేసెడి యుపకారము, బదులాసింపక చేసెడి యుపకారము అను మీ మూడింటికిని పరిమితియే లేదని వచింపబడినది.

విత్తంతమేలు ఫల + విదు లరయుదురు వృక్ష

మెత్తంతకును బెద్దదిగను ౪

తననొకడు నువ్వు గింజంత యుపకారము చేసినను, దానిని విత్త్తతయని భావించక ఫలవిదులు తాటిచెట్టంత యెొత్తైెనదని భావింతురు.

ఫలవిదులు : ఫలమనగాం గేవలము వస్తు రూపమైనదికాదు. ఉపకారము చేసెడి

త2 వారి హృదయము నెటింగిఫలము తదనుకూలముగ గ్రహించుటయే ఫలవిదితత్వము. విత్తంత చెట్టంత యనుపదములు చిన్న పెద్దయను భావములను సూచించును. విత్తంత మేలును చెట్టంతయని భావించుట వలని ఫలము అట్లు భావించంగల ఘనతయే. మేలుకొలువగ రాదు + మేల్వలన, నరయునది మేలుకొనువారి ఘనమతిచే క! ఎవరైనను మనము చేసెడి యుపకారమునకుంగా ప్రత్యుపకార మొనరించిన యెడల మనము వారికి ముందు మేలు చేసినామను కారణముచేం గాని, కాలమున కుపచరించితి మను తలంపుచేతంగాని, ధనము నొనంగినామనుభావము చేతంగాని, ఈ మూడు విధములుగా మనము వారికి చేసిన యుపకారమునకుంగా వారు టదులు తీర్చుచున్నారని యెంచుకొనక వారు తమ కృతజ్ఞత్వము చేతను, ఉన్నతమగు మనస్సు చేతను మన కొనరించినారని భావించవలెను. వారి మన్రోప్రాశస్త్య మెంతయున్న, వారు మన కుపకార మొనరించుటయు నంత యుండునుగాని, మనకు వారికి. బూర్వమొనరించిన యపసకారమును బట్టి యుండదని యెజుంగ వలెను. ఈ మూడు పాఠముల వల్లను మన ముపకారము చేయవలసిన మూడు విధములను ఘనుల కుపకారము చేసిన యెడల, వారది పెద్దదిగా నెంతురని చెప్పంబడినది. అకలుషుల చెలిమి మజు+వకు మాపదలంబోచు సుకృతులను వీడి నడువకుము, ౬ దుఃఖ సమయమున నీకుల బట్టుకొమ్మయైన వారి సంబంధమును విడువకుము. విద్యయందును, ప్రవర్తనమునందును నకలంకులైన వారి "స్నేహము నెప్పుడును దొలగుకుము. అనగా ఈ జన్మమునను మఖుజన్మమునను గూడ మజువకుమని జ్ఞప్తి దాల్లురు దుఃఖ +సమితి. గడిగిన జనులు ళ్లెస్త జన్మంబులందైన ౭ జనులు తమకొదవిన దుఃఖములను గడిగి పారద్రోలిన వారి మేలును, వారి వారికర్మల వశముననెత్తు ఏడుజన్మములందును జ్ఞాపకముంచుకొందురు. కడుగు అను శబ్దము దుఃఖమును వెంటనే నిశ్ళేషముగం దాలగించు అను అర్హములో నుపయోగింపంబడినది. వారు సప్తజన్మములందును తమ యుపకారిని బ్రేమింతురని భావము. ఈ రెండు పాళముల వల్లను ఉపకార మొక జన్మముతో దీరునది కాక, శాశ్వతమైదను అర్ధము తెలుపబడినది. కృతిని మజచుట చాల+ కీ, డపకృతిని నాండె మతిని మజచుట మిగుల లెస్స ౮

తప ఒకడు మనకు ముందుచేసిన యుపకారమును మజచుట ధర్మవ్యతిర్తిక్తము. అతను చేసిన యుపకారమప్పుడే మజచుట మిగుల ధర్మము. ఈ కుజళు ఇతరుల మనకొనర్చిన వానిలో మనము మణజువవలసినవేవి మజువరానివేవి యను సంగతిని స్పష్టముగం జెప్పుచున్నది. ఇంపొకటి నరుండు రచి+ యింపం బోవును వాని చంపునంతటి దొసంగైనన్‌ ౯ మనకు మున్నాకమేలు చేసినవాడు, ఇప్పుడు మనను చంపునంతటి దొసంగుచేసినను, అతను మునుపు జేసిన యుపకారమును జ్ఞాపకమునకు. దెచ్చుకొని మజచిపోవలెను. ఘనులైనవారికి మరచిపోవడమను ప్రయత్సము లేకయే ఆ దొసంగు మజపువడును, ఏలనన మేలుయొక్క మహత్వమట్టిది. విత్తంత మేలును చెట్టంతగా నెంచెడి ఫలజ్ఞులు, ముందు మేలు చేసినవారు తరువాత నెంతటి కీడులానరించిననులెక్కగొనక, వాని యుపకారమునే జ్ఞాపకముంచుకొని గౌరవింతురని భావము. అపకృతిని నాడే మజచుట లెస్సయను వాక్యము కూడ నిక్కడ నొక్కి చెప్పంబడినది. ఏ సుగుణ హంతకున+ కెసగు6. బ్రాయళ్చిత్త, మాసలేదిక కృతఘ్నునకు. ౧౦ గొప్ప గొప్ప ధర్మములను సంహరించినను ఆ పాపములనుండి తప్పుకొనుట ('ప్రాయశ్చిత్తములున్నవి కాని, తనకితరులు చేసిన యుపకార జ్ఞానమును సంహరించిన కృతఘ్నుని పాపమునకు ప్రాయశ్చిత్తమను మాటయే లేదు. గొప్ప ధర్మములను సంహరించుట యనునవి; ఆవుల పాొదుగులను -గోయుట, స్త్రీల గర్భములను నశింపజేయుట, బ్రాహ్మణుల కపచార మొనరించుట మొదలగునవి. ఈకుజళులో కృతఘ్నతయొక్క దుష్ఫలమును గీడును వచింపంబడినది. పన్నెండవ అధికారము సూటి నడక అనగా శత్రువులు, మిత్రులు, తటస్థులను నను మూడు విధములైన మనుష్యుల యెడలను ధర్మమునుండి జారకుండ ప్రవర్తించుట. మనకు మేలు చేసిన వారి యెడల వారు మనకు చేసిన మేలును దలచుకొని తత్కృతజ్ఞతా జాజిపోవుట కవకాశమున్నది గనుక, అట్టివారి యెడలంగూడ మనము నిష్పక్షపాతబుద్ధితో6 జరింపవలయునను భావము మనకు నచ్చంజెప్పుటకుగా నీ అధికారము “కృతజ్ఞత కు దరువాత నుంచ బడినది. సూటి నడకయె యొక్క+ సుగుణ; మరి నొరుని హిత కోటి నొకగతి చూచుటదియు ౧

లగే

సూటి నడక యనునది యొక్కటియే ధర్మము. తరితరము ధర్మము కాదు. పగవారు. హితులు, ఒరులు అను నీ మూడు కెగల మనుష్యుల యెడలను నిష్పక్షపాతముగ౦ జరియించుటయే సూటి నడక యనుట కర్ణము.

ఇది మిగుల కష్టసాధ్యమనియుమిగుల ప్రశస్తగుణమనియు, గనుక ధర్మమనియు గ్రహింపవలెను.

నాటమగుం దరతరము+ వణకు నశియింపకయె

సూటినడకగలాని కలిమి వి

సూటి నడకగల వాని సంపద, తదితరుల సంపద వలె(గాక అవినాశమై తరతరము వజకు జాజుచు6 బ్రకాశించుచుండును.

తన తరము వారికి (గూడ వాటమగుచో, చనిపోవువఅకు దనకుంగూడ సాబగుం గూర్చునని వేఖే చెప్పవలెనా? ధర్మసిద్ధమైన సంపద గనుక అట్లు స్థిరమగుచున్నదని యెణుంగవలెను.

విడుపు మప్పుడె లాభ + నిధమె వెలసిన,

సూటి నడక చెబుపగ వచ్చుసిరిని ౩

నీకు ఎట్టికీడును లేని లాభమునే తెచ్చునదైనను సూటి నడకనుండి జాయుట వలన వచ్చెడు సిరిని అప్పుడే విడచిపెట్టథలయును.

నీకుం గీడు చేయునేగాని లాభమున కూర్చనే కూర్చదని లోపలి భావము. ఈ రెండు పాఠములవల్లను సూటినడకవలన వచ్చు సంపద శుభప్రదమగుటయును, తద్వ్యతి రిక్తమైనది ముప్పును గూర్చుటయును జెప్పయడినది.

తమ తమవియైన సం+ తతులచే/ దెలియును

త్తములెవరో కాని వారెవరొ ౪

వీరు సూటినడక కలవారు వీరులేనివారు అని వారివారికి మంచి సంతతు లుండుటయు నుండకుండుటయు వల్లనే తెలియును.

దీని వలనం దగు మనుష్యులను, కానివారలను విమర్శించు భేదము చూపెట్టం బడినది.

మేలుకీడులు కలుగ +వేల? హృది సతృధము

వాలమియ ఘనుల భూషణము క!

మంచి కర్మవలన మేలును, ముందు చేసిన చెడుకర్మల వలన గీడును, ఎల్లరకును ముందే విధించంబడియున్నది. అదితప్పదు. ఈ సంగతి నెజింగి మేలు పొందుటకు.గాని, కీడును తప్పుకొనుటకుంగాని సూటి నడకనుండి జాజకుండుటయే జ్ఞానుల కలంకారము.

ఆ మేలు కీడులు మన మీ ప్రొద్దచేయువాటిపై నాధారముపడియున్న వనుకొన

తీర్‌ రాదు. మన మేలుకీడులకు. గారణము మన ప్రాతకర్మమేగాని, ఇప్పుడు ధర్మము నుంచి జాజుట కాదని భావించవలెను. ఎద సూటి తప్పి కీ + డెంచినను, పడియె నొ పదలంచు నపుడె తలచవలె ౬ ఒకని హృదయము సూటినడకనుండి కీడువైపున కొరగినంతనే ఆ భావమే తనను నాశనము చేయుటకు వచ్చెడిముందథి యుత్పాతమని యెంచవలెను. సుగతియగు సన్మార్గ + సుస్థితుని యాపదను జగము కీడుగం దలచంబోదు. ౭ సూటిమార్గమున నిలచి ధర్మమునుండి యించుకైనను జాఅనివారికి లేమి సంభవించిన యెడల, జ్ఞానులెవ్వరును దాని లేమియని భావించరు. ఉన్నతులైనవారు, అట్టి సూటినడక చేత బేదయైనవారిని యున్నతులనియే భావింతురనియు, వారి లేమిని గూడ భాగ్యముగానే యొంతురనియు భావము. ఈ మూడు పాఠమువల వల్లను, కీడును మేలును ఇప్పుడు సూటి నడకనుండి జాణుట వలన రావనియు, సూటి నడక చెడుట కీడుకు హేతువనియు, సూటినడకచెడని వారు, పేదస్థితియందున్నను లోకుల వారి నల్చులుగా భావించరనియు. దెలుపంబడినది. త్రాసు కజ్జ పదార్ధి + తతి దూచు సరిచేసి వీస మొజగక మెలగు ఘనుండు ౮ మున్నేతాను సూటిగ నిలచి, తనలో. దూచుటకుగా వేయంబడిన పదార్థములను త్రాసు కజ్జి యెచ్చు తగ్గులు లేనట్టు సమానముగ నిర్ణయించి చెప్పును. అట్లా తాను సూటి వర్తనమను గుణరాజముతో నలరారుచు, ఎటు ప్రక్కకును నాజగక, నిష్పక్షముగం దీర్పు చెప్పుట ఘనులకలంకారము. అనగా తన్నెవరైన నీ తీర్చెట్లు చెప్పితివని యడిగిన యెడల శత్రుత్వ, మిత్రత్వ, అన్యత్వ కారణములచేత6 గాక ధర్మాధర్మ విచక్షణనును సుగుణభారము చేతని యాతడు జవాబు చెప్పవలెను. లోన నేవైపునకు + లొంగ కీవల చెప్పు నూనృతంబే సూటిమాట ౯ సూటిమాట లేక తీర్పు అనగా, తీర్పులో నెట్టి పక్షపాతముకాని వాల్చుకొని లేకుండుట. అది యెట్లు సంభవించున మనస్సులో నెట్టి పక్షపాతముగాని వాల్చుకాని లేకుండుట వలన తటస్థించును. నిష్పక్షపాతమననేమియో, అదియెట్లు సంభవించునో యీ కుజళులో! జెప్పబడినది. అది యేదనగా, పగవాండు పయివాడు తనవాడు అను కారణములను తీర్చుచెప్పువేళ మనస్సులో నుంచుకొనకుండుటయే.

వీ

తనవి వలె యితరుల ప+దార్థముల్గనునట్టి

ఘనుని బేహరము బేహరము ౧౦

పరుల సొత్తును. గూడ తన సొత్తు వలెనే భావించి, వాణిజ్యము చేసిన యెడల అదియే వర్తకునకు. దగిన వర్తకము.

పరులది తనదివలెనే ఖరీదుకంటె యెక్కువగా తీసుకొనకుండుటయు, పదార్థము నిచ్చునప్పు డతనిచ్చిన ఖరీదుకు6 దగిన పదార్థము కంటెం దక్కువగా నొసంగకుండుటయు.

ఈ మూడుపాఠములలో మొదటివి రెండును సభవారి యెదుట ధర్మాభిప్రాయమును జెప్పువానిని గూర్చియు, చివరది వర్తకము చేయువారిని గూర్చియు. జెప్పంబడినవి. ఆ యిర్వురకును గూడ ఈ ధర్మము మిగుల. ప్రధానమైనది గనుక నిట్టు చెప్పంబడినది.

పదమూడవ అధికొరము శమము

శమము అనగా మనోవాక్కాయములచే, చెడుమార్గము. వైపునకు బోక నడగియుండుట. ఈ నుగుణము సైవారి లోపముల వలెనే నిష్పక్షముగం దమలోపములను గూడ విమర్శించు కొనంగల సూటి నడకగలవారికే సాధ్యము గనుక, ఈ అధ్యాయము “సూటి నడక”యను నధ్యాయమునకు€ దరువాత నుంచంబడినది.

మనసు తమకు అధీన + మైన వారమరులను,

ఘనతమిని పెజలుం జేలుదురు ౧

శమముగలవారు చనిపోయిన వెనుక స్వర్గమును, తదితరులు నివసించుటకు బాధాకరముగ నుండు నరకమును జేరుదురు.

మనసు నడకను ధనము +మాద్రి పట్టుము, జీవి

కిని దీనిమించి సిరిలీదు వ

జీవికి అనగా మనుష్యునకు శమమును మించిన సంపదలేదు. కనుక ఆ సుగుణమును మహాధనము వలెనే కాపాడు కొనవలెను.

ఎఅీగి శమమునకు వ + ర్రించువారికి€ గీర్తి

భరితంబులకు శభములెల్లన్‌ 9

శమముతో వర్తించుటయే యత్యంత జ్ఞానమని యెజింగి, తన్మార్గముననే వర్తించు వారికి ఆ గుణముయొక్క ్రశస్తత నెఖింగిన వారెల్లరును గ్రహించి యొసంగెడి కీర్తియు, తత్సంబంధమగు శుభములును కలుగును.

గృహస్థులకు శమమనగా మనోవాక్కాయములను మూడింటికిని తాము దాసులు గాక వాటిని తమ స్వాధీనములో నుంచుకొని యనుభవించుట.

ల్తిగ

నిలువు వదలక మనసు + నిలుచు నాతని మేను

మలకంటెనుం జూల పెనుది ఇ

గృహస్థ ధర్మమున కుచితమగునట్టు మనస్సుయొక్క సవ్యమార్గమునుండియు, గంభీరత నుండి తొలగక వర్తించు వారి జన్మమును జెన్నత్యమును, పర్వతము కంటెను నెత్తయినదని భావించవలెను.

తొలగక వర్తించుటయనగా ఇంద్రియములు సౌఖ్యము ననుభవించుచుండగనే మనస్సు శమము నుండియును ధర్మము నుండియును జాజకుండుట.

అణకు వెల్లరికి యో+ గ్యంబె; అయినను మజీయు

ధనికులకు నదె తగినధనము గె

గర్వము లేక యణగియుండుట యొల్లరికి నొప్పుగూర్చెడి సుగుణమేయయినను వారెల్లరిలో ధనముగల వారికి మాత్రమే వేజాక ధనమువలి6 బ్రశస్తతం గూర్చును.

గర్వమును గూర్చిడి విద్యయును వంశమును గవాఆరు అట్టి గర్వములేక అణకువతో బ్రవర్తించిన యెడల అట్టి వర్తనము వారికి సహజముగ నుండవలసినదియు, ఉన్నదియునగుటచేత వారికి ప్రత్యేక ప్రాశస్త్యమును తేదు. ధనవంతులు గర్వపడుట సహజము గనుక వారు గర్వపడకున్న యెడల నణకువ వారికొక సంపదయైై, వారితొంటి సంపదతో గలసి రెండవ సంపదవలె. బ్రకాశించును. ఈ అయిదు పాఠముల వల్లను మొత్తముమీద శమము యొక్క ప్రాశస్త్యము తెలుపంబడినది. శ

ఎవడివుడు బిగపట్టు +నేను తాబేలువలె

తవు లతని శుభ మేడుజనులక౯ా ౬

తాబేలు తన యవయవములనువలె నెవడు తన పంచేంద్రియములను ఈ జన్మములో స్వాధీనము నందుంచుకొనునో, అతనికి నట్టిశమము తన సప్త జన్మము లందును పెట్టని కోటవలెనుండి సకల శుభములనొాసంగి పోషించును.

తాబేలు తన యవయవములను లోనికి ముడుచుకొనునప్పుడు దాని శరీరము కెట్లు హాని కలుగదో, మనుష్యుడుతన పంచేంద్రియములనట్లు ముడుకొనిన యెడల వానీని పాపమట్లు చేరనేరదు. ఏడు జన్మములయందును నతనికిబాపమంట కుండుటకు. గారణ మీపాప రాహిత్యమే యని యెజుంగునది. దీని వలన శరీరస్వాధీన రాహిత్యము తెలుపంబడినది.

కావునాల్కను దేని.+ గాకున్న;దుఃఖముల

త్రోవ కీడ్చును దుడుసు వాయి ౭

మనము కాచుకొని యుండవలసిన యన్నింటిని. గాయక విడచి పెట్టినను, నాలుక నొక్కటియైనను కాయవలెను. దానిని కాయకపోయిన యెడల నోటి తప్పుల వలన మనమే దుఃఖముల పాలగుదుము.

48 ఒక్క చెడు నుడి హాని + నొనరించినను, వాడి ముక్కుజుమి నీమంచి యెల్ల ౮ చెడుగు చేసెడిమాట యొకటైనను నోటినుండి యెప్పుడైనను వెడలిన యెడల, నీకు ఇంతకుముందితర ధర్మములు చేయుట వలనం గలిగెడి పుణ్యమెల్లను దానివలన చెడిపోయి నశించును. చెడునుడి యనగా చెడుగు చేసెడి యబద్ధము, చాడీలు,పరుషవాక్యము మొదలగునవి. నీవు వచించెడి మాటలలో నొకటియైనను హాని చేసినయెడల నీవు చేసిన పుణ్యము లెల్ల నశించునని యర్థము చెప్పెడివారును కొందరుగలరు. నిష్తు తగిలినవుండు + నిముసమాలజును, నాల్క నొప్పి తగిలిన మాయ దెప్పుడున్‌ ౯ ఒకనికి నిష్పువలన6 గలిగెడి పుండు శరీరముమీద నాక మచ్చను గలిగించినను మనస్సులో నప్పుడే ఆరిపోవును. కాని నాలుకతో, కఠినవచనము నాడుటయనెడి నొప్పిని గలుగ జేసిన యెడల, ఆ నొప్పి యెప్పటికిని ఆరదు. ఆరిపోవుదానిని పుండనియు ఆరనిదానిని నొప్పి యనియు వేజుపరచినాడు. నిప్పును కఠిన వచనమును బాధను గలుగ జేయుటలో నొక్కటియే యైనను, ఆ బాధలు మానుట అను విషయములో. జాల హెచ్చుతగ్గులు గలవని భావము. కోపమెంచి యెటింగి + కుదిరి యణగిన వాని సేపు వెదకుచు ధర్మమేగున్‌ ౧౦ మనస్సులో కోపము నొడమకుండ కాచుకొని, తన యొక్క జ్ఞాపకశక్తి వలన ఆ వికారము నుండి తప్పుకొని, శమశీలుడై యలరారెడివానిని పాందుదమని తదనువగు మార్గము నందు ధర్మదేవత నిలిచి వాని వైపునకుం బ్రయాణము చేయును. అణగుట యనగా మనస్సు ఇంద్రియము లీడ్చుకొని పోయెడినట్లు పోకుండా ధర్మమార్గముననే నిలచుట, సేపు అనగా అతనిని చూచుట కనుకూలమైన మనస్సు, ముఖము, వచనము మొదలైన వతని కెప్పుడమరి యుండునో అట్టి కాలము. ఇట్టి మహానీయుని ధర్మదేవత తనంతట తానే యవలంబించునని భావము. దీని వలన మనస్స్వాధీనతను గూర్చి చెప్పంబడినది. పదునాల్గవ అధికారము సద్వర్తనము అనగా తమతమ వర్ణములకును ఆశ్రమములకును నుచితమగురీతిని జనులు

త్రి ప్రవర్తించుట. ఇది మనోవాక్కాయములు స్వాధీనమై శమముగల వారికి. దక్క సాధ్యము గాదు కనుక “శమము” తరువాత నీ యధికారముంచఃంబడినది సద్వర్తనము ప్రశ+ స్త్రతంగూర్చు, ఓ మవలె. దద్విధము నసువులనుమించి ౧ సద్వర్తన మెల్లరకును బ్రశస్తతనుగూర్చునది గనుక, పెద్ద కులమువారు చిన్న కులమువారు ఎల్లరును బ్రాణముకంటె నెక్కువుగా దీనిని కాపాడవలెను. జీవమన్నిటికంటె ముఖ్యమేయయినను సద్వర్తనమును మించి ప్రశస్తతను గూర్చంజాలదు గనుక ప్రాణము కంటెను నెక్కువగానని చెప్పినాడు. ఉచితవర్తన మెజీగి + యోము; మెట వెదకినను రుచిర మిత్రంబడియె సుమ్ము వ ఉచితవర్తనమునకు దేనివలనను హాని కలుగకుండునట్లు పెక్కు కష్టములు పొంది దానిని గాపాడుకొనుము. ధర్మములను బెక్కింటిని విమర్శించి, వాటిలో నుభయ జన్మములకు సహాయకారియైనది యేదేనియున్నదేమోయని నీవెంత వెదకినను, నీకు మతియేదియు నగుపించక ఇదియే పాడచూపును. ఈ రెండు పాఠముల వల్లను సద్వర్తనము యొక్క ప్రశస్తత వచింపంబడినది. సుకుటుంబమును దెల్పు + సుగుణంబు; దుష్కుల ప్రకటనము తత్పతన మెజుంగు త ఎల్లరకును తమ తమ వర్ణము కుచితమైన సద్వర్తన ముండుటయే మంచి కులమును జాతిత్వమునునైయున్నది. ఆ సుగుణమునుండి జాబుటయే తమ వర్ణము కంటె నీచత్వమును కులహీనతయునై యున్నది. పుట్టిన వర్ణము తక్కువది యైనప్పటికిని సద్వర్తనముండుట చేత నతడుత్తమ కులము వాడగుచున్నాడు. గనుక నక్కడ కుటుంబమును శబ్దమును, పుట్టిన వర్ణము పెద్ద దైనప్పటికిని తన సద్వర్తనమునుండి జాజీపోయిన యెడల తక్కువ కులము వాడగు చున్నాడు. గనుక అక్కడ కులమను శబ్దమును నుపయోగింపంబడినవి. సద్వర్తనము సత్కులమునకును, దుర్వర్తనము దుష్కులమునకును హేతువులని గ్రహించునది. పారుండు మఅచి జ్ఞా+ పకము పొందును శ్రుతిని తోరంపు గుణము బచెడిజాటున్‌ ౪ీ అభ్యసించిన వేదవిద్యను మజచినచో బ్రాహ్మణునకు వెంటనే కులము పోదు గనుక తిరిగి పఠించుకొనుట కవకాశమున్నది కాని తన సద్వర్తనము నుండి జాజీన యెడల బ్రాహ్మణుడు వెంటనే జాతి బభ్రష్టుండగును. బ్రాహ్మణుడు వేదమును మలణువరాదు.కనుకరిమలఅచిన' ననివాడు. ముఖ్యమైన

50 (బ్రాహ్మణ వర్ణమును గూర్చి చెప్పినాడు. కనుక తక్కిన వర్ణములను గూర్చి కూడ మన మట్లె గ్రహించవలెను.

భాగ్య మీర్వాళువులం+ బాయునెట్టుల; అట్ల

యోగ్యులను కులగరిమ వీడున్‌ గ్య

ఈ ర్వ్యాళువులకు లక్ష్మి నిలువదు. అట్లే సద్వర్తనకు బాహ్యులైన వారికి కులోన్నతి లేదు. 17వ అధికారము ఆరవ కుఅళులో ఈర్వ్యాళువుల చుట్టములుకూడ కూడును గుడ్డయును లేక చెడిపోదురని చెప్పంబడినది. అట్లే సద్వర్తనహీనుని చుట్టములకు. గూడ కులముండదని మనము గ్రహించవలెను.

చెడునడత పెనుముప్పు + చేయుటెలుంగుచు, మంచి

నడవడిని తొలగ రురుజీవుల్‌ ౬

మనోబలమున్నవారు సద్వర్తనము సలుపుట కసాధ్యమైనదని భావించి దానినుండి జాతీపోరు. ఎందుచేతననగా అట్టు జాజబుట వలన తమ కులమునకు. గలిగెడి మహాహాని వారికి బాగుగా తెలియును. తాము గైకొనిన వ్రతమును విడువనివారు కనుక ఉరు జీవులనంబడినారు.

లలితవర్తన శుభము + లందుదురు చెడునడత

వలన పొందగరాని నిందలొ ౭౬

ఎల్లరును సద్వర్హనము చేతనే మేలును పొందుదురు. ఆవర్తనము నుండి జాజుట వల్లనే తాము ఫొందరాని నిందలు కూడ పొందుదురు.

అట్టి దుర్వర్తనముగల వారిమీద శత్రువులు అయోగ్యములైన నిందలు వేయుచున్నను, వారి సద్వర్తనమునుండి జారిన వారు గనుక లోక్సులు వాటిని నమ్ముదురు. గనుక పొందగరాని నిందలనినాడు. ఈ అయిదు పాఠముల వల్లను సద్వర్తనము కలుగుట వలనం గలిగెడి గుఖమును దాని నుండి జారిన యెడల వచ్చు దోషమును జెప్పంబడినవి.

సుగుణ వృత్తము విత్తు +శుభములకు, నెచ్చటను

నెగులు తెచ్చును బెడ్డనడకల్‌ ౮

ఒకనికి సద్వర్తనము ధర్మమునకుం గారణమై ఇహపరములు రెండింటియందును 'ప్రేమగూర్చును. చెడునడత పాపమునకు గారణమయి శెండింటియందును దుఃఖమును గూర్చును.

సుగుణవర్తనము శుభమునకు విత్తెట్లో చెడ్డనడత నెగులున కట్టే విత్షగమనియు, చెడ్డనడత నెగులును గూర్చునట్లే మంచినడత యింపుకూర్చుననియు కార్యకారణ ఫలముల నెజుంగునది.

పొరపాటునను తుచ్చ+ పుం బల్కు రాదుగాని

ఉపగుణముగల వారి నోటన్‌ ౯

“ని స

• (109. వమమి గ గగ నా కయ 51

మజచుట చేతనయిను చెడ్డమాటల నోటినుర జజ్లాపంం నడక కలవారికి సాధ్యముకాదు.

చెడ్డమాటలనగా ఇతరులకు హాని చేసెడి యసత్యములు మొదలగునవియు తమ తమ వర్ణముల కనుచితములైన మాటలును. పలుకురాదుగా యనునర్ధమే సరిపోవు చుండగా, ఉరు గుణముగలవాని “నోట” యని ప్రత్యేకముగా వచించుటకు కారణము ఆ నోరెప్పుడును అట్టిమాటలనాడునది కాదని దాని ప్రశస్తతను జూపుటకు.

పలు చదివి జగమెప్పు + వర్తనము చదువ ర

జులు వారలే కదా తలపసన్‌ ౧౦

ప్రపంచముతో నింపుగా మెలంగెడి సద్వర్తనమును చదువనివారు పెక్కు శాస్త్రములను జదివిన వారే యైనను అజ్ఞానులే.

ప్రపంచముతో నింపుగా అనగా, ఉన్నతులు పెక్కుజు వర్తించిన ప్రకారము, ధర్మ శాస్త్రములు చెప్పిన వాటిలోనుండి ఈ కాలమున కొప్పనివాటిని విడిచి, చెప్పని వాటిలోనుండి యీ కాలమున కుచితములైనవి గ్రహించి వర్తించువారు న్నతులయినారు. చదువుటకు ఫలము జ్ఞానమును, జ్ఞానమునకు ఫలము సద్వర్తనమును గనుక, ఆ సద్వర్తన” మును చదువని వారు ఎంత చదివినను చదువని వారేయని చెప్పినాడు. సద్వర్తనము చదువుట యనగా సద్వర్తనములో సంతతాభ్యాసముండుట. ఈ రెండు పాఠముల వల్లను మాట వల్లను కర్మవల్లను గలుగు మంచి వర్తన మెల్లను క్లుప్తముగా చెప్పంబడినది.

పదునైదవ అధికారము బరుని భార్యను మోహింపమి

అనగా కామావేశముచేత నితరుని భార్యను మోహంపమి. ఈ గుణము సద్వర్తన శోభితులయందునే స్థిరముగా ఉండును. గనుక “సద్వర్తనము” తరువాత నీ యధికారముంచ. బడినది.

పరుని సుదతికి మోహ +పడుట మూర్థత. దాని

దరియరే ధర్మార్ధ విదులు ౧

పరునికి హక్కయిన సుందరుని కామించుట మూర్ధత. ధర్మశాస్త్రములు అర్థ శాస్త్రములు సంపూర్ణముగ బఠించిన జ్ఞానులయొక్క నట్టిగుణమెప్పుడును నుండదు.

కామసొఖ్యము నొక్కటియే పాటించు శృంగార రసశాస్త్రజ్ఞులు ఈ దుర్వర్తనమును గూడ “పరకీయ” యను నాయికతోడి సొఖ్యమువలె ప్రశంశించినను ధర్మార్ధశాస్త్ర విదుల కడ నట్టి దుర్గుణము లేదు. ఇందువల్లనే అట్టి దుర్గుణము కలవారికి ధర్మముకాని అర్థము కాని లేదని గ్రహించునది.

52 పరుని గడపను నిల్చు + వానిబోలోడి మూర్గు డరిది ధర్మచ్యుతులనెల్లన్‌ వి కామము కారణముగా పాపాత్ములై ధర్మము చివర నిలచున్న వారిలో నెల్ల, పరుని యిళల్దాలిని మోహించి అతని గుమ్మము ముందర కాచుకొని నిలుచుండు వాని వంటి మూర్ప్తుడు లేడు. చెడిపె, గడనకత్తై హీనకుల స్రీ అనువారితో పోవు వారివలె ధర్మమును, అర్ధమును గోలుపోవుటయె కాక, భయముచే కామసౌఖ్యమును గూడ అనుభవించలేరు. గనుక మూర్చులనినాడు. కామ సౌఖ్యము కూడ వారికి లేదని వచించినాడు. మృతుల కంటెను కారు +వేజు; నమ్మిలు చేర్చు నతని సతికై వెదుకువారు ౩ తమను అనుమానించకుండా ఇంటిలోనికి రానిచ్చిన వారి యిల్గాలినే మోహించి వెతుకులాడువారు, జీవించి యున్నను మృతించిన వారిలో జమయే. ధర్మార్ధ కామములో నొకటియైనను వారు చేకొనలేరు. గనుక చచ్చిపోయిన వారికంటె వేజుకారనినాడు. ఎంత వాడవనేమి +యితరు నిలు చింతర వ్వంత చేయక దూరువాడు ౪ ౧ ౨౨లీటి ఘనత కలవాండైననేమి? కామావేశముచేత జ్ఞానమును గోలుపోయి పరభార్యను మోహించినవాడు తన మహిమ నెలయుంగోల్పోవును. ఇంద్రుడే సాక్షి సులభమని పయియిల్లు+ చొచ్చు వాడిణయౌను కలకొలమును దుర్యశముకున్‌ ౫ పరుని భార్య మాకు స యని భావించి దాని వలన ముందు ము స్ట సులభముగ సాధ్యమగును గదా ట (టవేశించువారు న ౦దు వచ్చు అపత్తులనెల నూహించక పయియింట & ॥ ఎప్పటికైనను మాయని కులకలంకమున బొందుదురు. పగయు పాపము భయం+ బపకీర్తియు కలంచు€ ధర్మము తప్పి యితరునింటిలోనికి దూరువానిని పగయు, పాపపు, భయము కులకలంకము అను న్లీ నాల్గును ఒక కాలమునను గూడ విడువక పడించును. ఆరు కుజళుల వల్లను పరదారాగమనులకు ఉభయ జన్మములను గలుగు ఆపదలును దోషములును వచింపంబడినవి. పరులి యిల్గాలి ప్రీ + త్వమ్సును మోహించ న ట్పిరు గృహస్థుల ధర్మనిరతుల్‌ జ

53 పరునికి హక్కయి అతని స్వభావము ప్రకారమే వర్తించు సతీత్వముగల స్హ్రీని మోహించని వాడెవడో, వాడే గృహస్థ ధర్మమును సరిగా నడుపుచున్నాడని మన మెజుంగ వలెను. ఇతరుని సతింగనని+ యెచ్చు మగటిమి ధర్మ మతియొండో? నుత శీలమదియు లా ఇతరుని యిల్త్లాలిని లోబర్చుకొనం బ్రయత్సించని యుత్తముని సుగుణము ఘన మతుల దృష్టిలో కేవలము ధర్మమే కొక, నిండు శీలమని కూడ చెప్పవలెను. పయి శత్రువుల నణంచిన వారికి. గూడ నంతశ్ళత్రువగు కామము నడంచుట దుస్ఫాధ్యము కనుక అట్లండచెడి మగటిమిని ఎచ్చు మగటిమి యనినాడు. చేయుటకు. గష్టమైన ధర్మమును శీల సంపాదనమును, ఈ దోషము నుడుగుట వలనే లభించునని భావము. భయద జలవృత భూమి + వరశుభార్తు ండన్య నయవతీ భుజ నిరసనుండే ౯ భయమును గూర్చిడి సముద్రము చేతం జుట్టంబడిన యీ భూలోకములో, ఎల్ల శుభములను బాందుట కర్డులెవరనిన పరుని హక్కయిన స్రీ యొక్క భుజములను స్పర్శించి యానందమును బొందంగోరని వాడే. వెడల్పును లోతును పెక్కు జంతువులను నుండుట చేత భయదజలమనినాడు. ఉభయ జన్మములలోను శుభమును గూర్చునని దీనివలనంతెలియుచున్నది. ఏ ధర్మమేది యఘశ+ మేదిబేసిన పర ప్రీ ధూర్తుడవకున్న నయము ౧౦ ఒకడు తాను చేయవలసిన ధర్మములను జేయక పాపములే చేసినను అతని పరుని సాత్తయిన సతిని మోహించుట యనెడి పాపమును జేయకున్నచో అదే నయము. ఈగుణమే తక్కిన గుణములన్నిటికన్న నుత్తమమైనదని భావము. ఈ నాలుగు పాఠముల వల్లను బరస్త్రీని మోహింపమి యందలి మాహాత్మ్యము తెలుపంబడినది. పదునారవ అధికారము క్షమ సకారణముగంగాని మూర్థత వలనంగాని యెొవ్వరైనను తనకు సైచరాని పనులు చేసిన యెడల, తాము తిరిగి యట్టి పనులు చేయక సైచుట క్షమ. ధర్మపధము వీడి తమ యెడల నత్యాచారము చేసినవారి నైనను క్షమించవలెననుటకు అధికారము “ఒరుని భార్యను మోహింపమి” అను అధికారము తరువాత నుంచబడినది. తను ద్రవ్వువారలను+ దాల్చు భువి; హానివే సినవారి సైచునది ఘనత ౧

54

భూదేవి తన్ను త్రవ్విన వారిని గూడ విడచి పెట్టకుండ బ్రోచునట్లే తమ్మనుమతించిన వారిని సహించుట మనుజునకు శ్రేష్టత్వము. హానిచేయుట యనగా బాధ పెట్టటయు దూషించుటయు.

హానిచేసిన సైచు+ నది, మజచిపోయినను

దానికంటెను గూడ నయము చి

క్షమయే గొప్పది కనుక, తామొకరికి హానిచేయుటకు సమర్భులైన యున్నప్పుడు కూడ్కహాని చేయక యితరులు చేసెడి హానిని సహింపవలెను. అది మనస్సులో నుంచుకొనకుండ అప్పుడే మజచిపోయిన యెడల ఆ క్షమ కంటెంగూడ మంచిది.

అతిధినోమమిలేమి+ నతిలేమి; బలములో

నతిబలము మూఢు 'సైచుటయే 3

అతిధికి అన్నము లేదనుట ఒకనికి దారిద్యముల కంటెను దారిద్ర్యము. అట్లే అజ్ఞానము వల్ల నొరులు తనకు జేసిన హానిని సైచుట బలములలో నతిబలము.

సంపదలున్నను అతిధినాదరింపకుండుట ఎట్లు దారిద్ర్యమో అట్లే మూర్చులను క్షమించుటయు బలహీనతవలె నున్నను అది బలమే.

వినుత ఘనతను నిల్ప+ వేడృయిన, జాగ్రత్త

గను సైరణను నోనువలయున్‌ ౪

ఒకడు శ్రీమంతమును, కీర్తివంతమునునగు ఘనతనుండి జాజిపోకుండ నుండ వలెనని కోరిన యెడల అతను క్షమ తననుండి యే క్షణమునను బాసిపోకుండునట్లు దానిని గాపాడవలెను.

క్షమాశాలులకు6 దక్క కీర్తియు, ఘనతయు బేవు. ఈ నాల్గుపాఠముల వల్లను క్షమా గుణముయొక్క ఘనత చెప్పబడినది.

ప్రతి చేత జగమొక్క+ పాటిసేయదు, క్షనూ

మతిని కాంచనమట్టు లెంచున్‌ ణా

పరులు తమకు హాని చేసినప్పుడు ఆ హానిని సైచక ప్రతిక్రియ సేయువారిని జగమొక లెక్కగానెంచి భావించనే భావించదు. దానిని సహించు వారినో బంగారము వలె తలచుచు ప్రశస్తులని భావించును. ప్రతిజేయువారును వారికి మొదట నేగిసేయువారును తుల్యులే గనుక యొవ్వరిని కూడ లెక్కింప నక్కరలేదు.

పగతీర్చుకొనువారి + భరమొక్క తృటి; సైచు

సుగుణులకు మృతిదాక కీర్తి ౬

తమకు హాని చేసినవారికి ప్రతిక్రియ చేసిన యెడల కలుగు ముదము అ నిముషము మట్టుకే. దానిని సైచువారికి జగమొసంగెడి కీర్తి జగము" పోవు వజకు6 గూడ నిలచును.

55 ఒకనాడుండిపోవు ముదము కల్లముదము. కీర్తి శాశ్వతమైనది కనుక అది తాను చనిపోవు వణకు కాక జగత్ర్రళయము వఅకు6 గూడ నుండునని యెజుంగవలెను. అహితంబొరుల వల్ల+నైన నొచ్చుక, ధర్మ

రహితంబు సేయమియె మేలు ౭

చేయకూడని క్రార్యమొకడు చేసిన యెడల “అట్టు చేయుట వలన పాపము వానికి ఛీలము పోయినదే, నరకము సిద్ధించునే” యని లోపల నొచ్చుకొనుచు తాను ధర్మదూష్యమైన ప్రతిక్రియ చేయకుండుటయే మేలు,

గరువంబు చేత నప +కొారంబు నొనరిచిన

కరుణించి గెలువవలె జనులన్‌ లొ

తమ మనోగర్వముచేత నితరులొకనికి హాని చేసిన యెడల, తాను వారిని క్షమా గుణము చేత జయించవలెను.

తాను తిరిగి హానిబేసినయెడల నోడిపోవుటతో సమానము. అట్టు ఓడిపోక క్షమించి గొప్పవాడై తజ్జ్ఞయము నొందవలెను. ఈ నాలుగు పాఠముల వల్లను ఇతరులు చేసిన హానిని క్షమించుటను గూర్చి చెప్పంబడినది.

పూతమగును మునిత్వ + మును మించి హీనగుణ

పాతకులనింద సైచుటయే ౯

ధర్మచ్యుతులైన పాతకులు తమ్ము నిందించునప్పుడు సైచువారు గృహస్థాశ్రమ మునందే యున్నను సన్యాసుల కంటెను పవిత్రులు,

ఉపవాసపరులు పూ+జ్యులే. పెరలు పై వేయు

అపవాదు సైెచు ప్రజవెనుక ౧౦

వ్రతముల వల్ల నాహారమును విసర్జించుచు, హానులను సైచువారు ఎల్లరి కంటెను గొప్పవారె. కాని వారి గొప్ప తనము తమ్ము పెజల కారణముగ6 గరిన వాక్యములాడిన సెచు మహానీయుల గొప్పతనమును వెనుకను మాత్రమే వచ్చును.

'పెఅలు అనగా అజ్ఞానుల వలెను, తపస్సునకు ప్రతి బంధములగు అహంకార మమత్వములను విసర్జించి తపస్సే చేయుచున్నను అపవాదములు సహించువారి వెనుకను మాత్రమే వారు వత్తురని యర్థము. ఈ రెండు పాఠముల వల్లను పరులు తమ్ము నింద చేయుచు, కరినముగ వాడినను సైచ వలెనను భావము తెలుపబడినది.

పదునేడవ అధికారము ఈర్వ్యాపరిత్యాగము

ఈర్ష్య యనగా అసూయ - ఈ అసూయ క్షమకు విరోధమగుట చేత దీనినుండి తప్పుకొానవలయునని ఈ అధికారము “క్షమ”కు తరువాత నుంచంబడినది.

56

హృదయమును నీర్వ జని +యించనట్టి తెఅంగుం

బదిలపరుచుము సద్గుణముగ ౧

ప్రతివాడును తన హృదయమునందసూయ యుండని తెలంగును సద్గుణము

లేక సద్వర్తనము వోలె అనగా బ్రాణము కంటె నెక్కుడుగ భావించవలెను.

ఉపమాసమున దీని + కొప్పదెది; యెవరి యెడ

నుపహరింపుమి యోర్వ్యలేమి అ

యెవరి యెడనైన నసూయ గొనుటయన దానిని సంహరించితివేని నీకు సంభవించెడి శుభమునకు సాటి నీకితర విధముల సంభవించెడి శుభములలో నెచ్చటను లేదు. అనగా నిదియే అన్నిటికన్నను గొప్పది.

ఎవరి యెడనైనను అనగా శత్రువుల యెడలను గూడను, ఈ రెండు పారముల వల్లను అసూయారాహిత్యము యొక్క ప్రాశస్త్యము చెప్పంబడినది.

తనకు సిరిధర్మంబు+ తనరంగోరని వాడె

కనునొచ్చు నొరకల్మిగాంచి ౩

ఈ జన్మమునకు పరజన్మములకు సంగములైన సిరి యను ధర్మమును తనకుం గోరుకొనని వాడే, పరుల కల్మినిగని సుఖపడలేక అసూయ గొనును. అసూయ కలవానికే అసూయ వలన ననర్ధమగునని యర్థము.

ఈర్వ కూర్చెడి యెగ్గు+ నెజిగి నలువరు పూజ్యు

లీర్వనగు హాని యేరికిని ౪

ఈర్చ్వ్యయను నధర్మ మిజణుజన్మములకును సరిపడ దుఃఖమును గూర్చగలదని యెజుంగువారు తామొరుల మీద నీర్య్యను గొనరు. కనుక ఇట్టి హానిని గూడ వారు చేయరు.

ఈర్చ్యనగు హానియనగా నితరుల సంపద జ్ఞానము మొదలైనవి గాంచి సహించలేక వారిని గూర్చి చెడ్డగాం. దలచుట చెప్పుట, చేయుట.

చాలు నీర్వాళుం దో+షంబెి విడచిన రిపులు

జాలింగూర్పెడి నదియె కీడు న!

ఈర్వ్యాళువులను గూల్చుటకు వేఖే శత్రువలక్కజి లేదు. వారికి నాశనము తెచ్చుటకు వారి యీర్మ్యయే చాలును. ఒక వేళ జాలి6గొని వారి శత్రువులు వారిని విడచిన విడుతురు గాక ఈర్ష్య మాత్రము విడువదు.

ఈవినోర్వక యాపు + హీనుండును జుట్టములు

త్రావందాల్పగలేక చెడుదుర్‌ ౬

క్‌7 ఒకండు పెరలకు దానము చేయుచుండగా అదిచూచి సహించలేక యాపువాడు తొను మాత్రమే కాక తన చుట్టములు కూడ త్రొవుటకు నీరు, దాల్బ్చుటకు బట్ట లేక నశింతురు. త్రావేటందుకు నీదీ బేకపోయిన తినేటందుక న్నముండదని వేటే చెప్ప నక్కరలేదు. ఈవినోర్వమి, తన చుట్టములకు. గూడ చేటు తెచ్చునని ఈ కుజళు చెప్పుచున్నది. గుణము చెడి యీర్యలో + గూలు నతనిని లక్ష్మీ +" తన యప్పకే యొప్పచెపున్‌ ఓ పరుల సంపద కోర్వలేక అసూయ గొనువానిని లక్ష్మీదేవి తానును ఆదరింపకు, తన యప్ప దయకే తగినవాడని యామెకుంజూపించి విడిచిపెట్టును. అసహనంబను పాప్‌ + యడచు సిరిం ధర్మమును పొసగ నీకొపె దొనులను చౌ అసహనమను గుణహీయగు పాపి, తనకు వళ్యులయిన దాసులకు యీ జన్మములో సిరియను మజుజన్మములో ధర్మమును లేకుండ చేసి క్రమముగ దారిద్ర్యమును నరకమునకు నొప్పంజెప్పును. తనకు సగుణములేక పాపియగుటయేకాక, తన్ను చేరవచ్చిడి వారిని గూడ పొడు చేయును గనుక యసూయను పాపి యనినాడు. ఈ ఆరుపాఠముల వల్లను ఈర్మ్య గలవారికగు దోషములు వచింపంబడినవి. అసహనుల కొప్పు భా+గ్యముకు, సుజనుల లేమి, కెసగు హేతువు లెంచవలయు ౯ దుశళ్ళీలము కలవారి భాగ్యమునకును, నుశీలము కలవారి కడగండ్డకు పారి శీలములు కారణములు కావు. వారి పూర్వ జన్మకర్మమువల్లనే యవివచ్చును. కను మనము మోసపోక వారి దుశ్ళీలములేక సుళశీలము వారి బాగోగులకు. గారణములు కావని యొబుంగవలయును. అసహనంబున బేర్మి+నందుటలు, అది కొలగీ డొసంగ పొందుట, లెచటలేవు ౧౦ అసహనము చేతల గొప్పతనము పొందినవారును, అసూయను విడుచువారిలో నట్టిపేర్మికి దూరము చేయంబడినవారును లేరు. న ఈరెండు పాఠముల వల్లను మనుష్యులకు. గీడును భాగ్యమును నెట్టువచ్చు చెప్పబడినవి.

58 సదునెనిమిదవ అధికారము జరుల సొత్తు గోరమి

అనంగా ఇతరుల సాత్తుగాని పదార్ధముగాని కొనవలెనని కోరకపోవుట. పరుల (ద్రవ్యమును జూచినప్పుడు లోపల నసహనము పొందుటయేకాక దానిని గైకొందమను వాంఛకూడ నుండకుండుట అవసరము గనుక ఈ అధికారము “ఈర్వ్యా పరిత్యాగము నకుతరువాత నుంచబడినది.

సుగుణంబు చెడి పరుని+ సొత్తుగోరెడి వాని

సుగతి చెడును కులంబు కూలున్‌ ౧

పరులకు హక్కయిన వస్తువును మనము తీసుకొనుట ధర్మము కాదని భావించునట్టి సుగుణము వదలి వారి సంపద నొకడు కొనంగోరినయెడల, అట్లు కొనంగోరుట అతని కుటుంబము యొక్క ఘనతను జెడగొట్టి, అతని కప్పుడే పెక్కు దోషములు గూర్చును.

సుగుణంబుబెడు. సిగ్గుళచూచి చేయరు ఘోర;

మగు లాభమని యోగ్యులెపుడు అ

ఇతరుల సొత్తును గొనిన యెడల తమకు కొంచెము లాభము కలుగునని యెంచి, ఆ లాభమునకుగా అది పొందుటకు( జేయవలసిన ఘోరమును (పెద్ద తప్పిదము) యోగ్యులైన వారెవ్వరును నెప్పుడును జేయరు. ఏలననః బై కుజళులో౬ జెప్పబడిన సుగుణము చెడిన యెడల వారికి. కలుగు ముప్పును సిగ్గును నెట్టివో, వారికి ముందే తెలియవచ్చును. ఇక్కడ సుగుణమనగా ఇతరుని సొత్తు నాకుందగదను భావము.

చిజు మోదమున కాస+ చేసి ధర్మము విడరు

పరమోదమును గోరువారు ౩

పరులవంతయిన సంపదలు గొనుట వల్లతమకు వచ్చెడి యశాశ్వతమైన సాఖ్యమున కాశపడి, అధర్మమైన పనులను, ధర్మాచరణము వలనం గలిగెడి శాశ్వత సౌఖ్యమును గోరువారెప్పుడును నాచరింపరు

పాపజనితమును, అనతికాల పర్యతరమును నగుటచేత చిలుమోద మనినాడు. శాళ్వతానందమునకు పరమోదమనినాడు.

ఆసింపరెదియు లే+దని తమకు; నింద్రియా

ఖ్యాస విజయులు నమల దృష్టుల్‌ ౪

పంచేంద్రియములను జయించిన యమలిన దృష్టిగల వారెవ్వరును, మేము బీదవారము మా లేమిని పరులసాత్తువలన తీర్చుకొందుము' అని భావించి పరుల సాత్తున కాశపడరు.

59 పంచేంద్రియములను జయించిన యకలంక దృష్టికల వారికి లేమియును లేదు. వారు పరులసాత్తును గోరుటయును లేదని భావము. అమల దృష్టియనగా నాకటి నింకొకటిగా ప్రమాదపడి గ్రహింపని దృష్టి. జ్ఞాన సూక్ష్మంబును వి+శాలతయు నేల థీ హీనకృతులొరుల కొనరింపన్‌? గ సూక్ష్మమయి యెల్ల శాస్త్రములను బఠించిన బుద్ధివల్లను బాండిత్యము వల్లనునేమి ఫలము? తద్భుద్దికిని తద్విశాల జ్ఞానమునకును తగని పనులను సంపదలకుగా నాసించి జ్ఞానులైన వారి తరులపట్టున నొనరించిన యెడల నవి ని్ప్రయోజనములని భావము. ధీహినకృతులనగా6 తగినవారి కవమానకరములగునట్టియు, తగనివోరికి కరినము లగు నట్టియు చర్యలానరించుట. జ్ఞానమునకు ఫలమిట్టివి చేయకుంఢుటయే యగుట చేత జ్ఞానము వలన నేమిఫలమనినాడు. ముక్తి వాంఛను మార్గ + మున బడినవారు నా సక్తికొని చెడుదురోరు సిరిపై ౬ ముక్తియనెడి ధర్మము నాసించి, దానికి మార్గమైన గృహాస్థాశ్రమమున నెలకొన్న వారును, పరుల సాత్తునాశించి అది వచ్చుటకు మార్గముల నాలోచించి నశింతురు. గృహస్థాశ్రమమున ధర్మములార్జించి చివరకు సన్యాసమును ముక్తిని పాందుదురు గనుక గృహస్థాశ్రమమును ముక్తికి మార్గమనినాడు. ఆసించియే చెడుదురనగా అట్టి పని చేసినవారి మాట వేజే యడుగనేల? ఆడియాన సిరిగోర+ కది యనుభవించున ప్పుడు చిక్కనట్టి దుషృలము ౭ పరుల సాత్తును జూచి, దానివలన వచ్చు సుఖము ననుభవింతమని లోన వాంఛింపకుము, పిమ్మట ననుభవించుదమను సమయమున నది నీకు మేలుకాక చెడుగులు కూర్చునట్టిది. ఈ యేడు పాఠముల వల్లను పై వారి సాత్తు నాశించుట వలన నష్టములను దోషములను వచింపంబడినవి. సిరికి. దజగని దారి +చెప్పెదను; ఎపుడును పరధనంబుల కాసపడమి ౮ అస్థిరములై సంపదలు స్థిరముగ నుంచుకొనంగల మార్గమేదనిన, అది పరుల సొత్తునకు. దానాశపడమియే - అడియాసకులో. బడని సంపద చిరకాలముండునని భావము. ఎజీిగి ధర్మము నెవ్వ+రి తరు సొత్తును గోర రెజిగి సిరిచేరు వానిల్లున్‌ ౯

60

పరుని సొత్తును గోరుట ధర్మముకాదని యెజిగి, ఎవ్వరితరుల సాత్తును గోరరో అట్టివాని యిళల్లే తాను నివసించుటకు. దగిన తావని లక్ష్మీదేవి యెజీగి ఆ యింటికి చేరును.

ఎబజుగుట యనగా కాలము, స్థలము, సేపు మొదలయినవి యెజుగుట. ఈ రెండు పాఠముల వల్లను “పరుల సాత్తున కాసింపమి” యొక్క ప్రశస్తత తెలుపంబడినది.

అసకోసిన గర్వ+ మదియ జయ; మరయ కడి

యాస చెందుట నా శపధము ౧౦

ఇరుల సొత్తు మాకక్కర లేదను ప్రశస్తభావము జయమును గూర్చును- ముందు వచ్చెడి పరిస్థితుల నూహింపక యితరుల సొత్తుగోరువానికి నాశనము వచ్చును.

పగయు పాపమును బెరుంగును గనుక నాశనపధమని నాండు. ఇతరుల సొత్తును గోరనివాడు ధర్మబలముగలవాండై సాత్తునాశించెడి వారందజును తన క్రిందివారై, యుండుట చేత అతనికిది జయమని వచించినాడు. ఈ కుజళు వల్ల ఇహపరములు రెండింటికి నితరుల ధనమును గోరమి యెట్లు సహాయకారియో వచింపంబడినది.

పదితొమ్మిదవ యధికారము పరోక్ష దూషణ పరిహారము

అనగానొకరు ఎదుటలేనప్పుడు, అళనిని గూర్చి యల్బముగ మాటలాడకుండుట. మాట మంచితనము, మనస్సు మంచి తనము తరువాత వచ్చుచున్నది గనుక అది “ఈర్వా పరిత్యాగము”, “పరుల సాత్తుకోరమి” అనునధికారములకు6 దరువాత నుంచబడినది.

అనయ మొనరుచు, ధర్మ+మనడన్న (, వెనుక దూ

షణ చేయడనంబడుట సొంపు ౧

ఒకడు“ధర్మమను మాటనైన ననడు, ధర్మ బాహ్యములయిన పనులనే యొన రించును” అనుబడునంతటి హీనవర్తనుడైనను “పరులు తన చెంత లేనప్పుడు వారిని గూర్చి నిందా వాక్యములన” డనయిడుట మిక్కిలి యింపు కూర్చును. అనగా ఈ సుగుణ మా పాపములన్నిటి మీదనుండి ప్రకాశించంగలదని భావము. ఈ కుజళులో6 పై సుగుణము యొక్క ప్రాశస్త్యము వచింపంబడినది.

కనకధర్మముగ చెడుగ+ కొవించుకంటె, వెను

క ననుచు ఎదుటనగుట తప్పు అ

ధర్మమనంబడున దొకటి లేదని వాదించుచు, తద్బాహ్యములైన పనులనే ఒకడు చేయుచుండుట కంటెను గూడ పరులెదుట లేనప్పుడు నీచముగ మాటలాడుచు, ఎదుటనున్నప్పుడు మిత్రుని వలె నవ్వుచు నటించుట యొక్కువ దోషము. వెనుక ననుటయనగా ఒకని యశమునకు హాని కలుగునట్లు పలుకుట.

61

వెనుకనను కల్ల జీ+ వితము కంటెను ధర్మ

వినుత ఫలమును మరణ మొసగున్‌ ౩

ఇతరులను ఎదుట లేనప్పుడు నీచముగ మాటలాడుచు ఎదుటనున్నప్పుడు మిత్రుని వలె నటించుచు. గపటము జరించుట కంటె, అది విడచి చచ్చిపోయిన యెడల నొకనికి ధర్మశాస్త్రములలోః జెప్పబడిన పుణ్యము సంభవించును, పరోక్ష దూషణమును విడచి 'పెట్టవలని ఫలమిచ్చట చెప్పంబడినది.

కన్నెదుట కన్నెజ్జు+ గను దిట్టినను, వెనుక

తెన్నునను దూషింపకెవని జో

ఒకనియెదుటనే నిలచి నిర్జాక్షిణ్యముగం గోపము మాటలాడిన నాడుదువు గాక, అతనెదుట లేనప్పుడు అతనికి హానికరములైన మాటలన బోకుము. ఈ మూడుపారముల వల్లను బరోక్ష దూషణము యొక్క క్రౌర్యము వచింపబడినది.

నోట ధర్మం బెదను+ లోటితనికని మొగము

మాటునుడి నీచతను నెజుగు గో

పరోక్ష దూషణాపరుడు, నీ యెదుటనున్నప్పుడు ధర్మ ప్రసంగములే చేయుచుండినను, అది వాడు మనఃపూర్తిగా చేయలేదనియు, వాని మనస్సు ధర్మశూన్యమనియు, అతను, మనుజుల మొగములు మాటుకాగానే వారినిగూర్చి చేయు అల్ప ప్రసంగము వల్లినే తెలుసుకొనుము.

తన లోపములను+ పెద్దవి బయలు చేయు, నే

జనుని నైనను నింద సలుపన్‌ ౬

ఒకనినెవరైనను వెనుకనుండి దూషణము చేసిన యెడల వాడు ఇతని లోపము లన్నిటిలోనుంచి సపెద్దవైనన్నియు నెత్తి తన యెదుటనే హృదయ ఖేదకముగ బయలు పెట్టును. అనగా నొకనికి పకోక్షదూషణము వలన నీవు కొంచెము హానియే చేసినను వాడు నీకు ప్రత్యక్ష దూషణము వలన నంతకన్న నెక్కువ హాని సేయునని యర్థము.

పగచెప్పి మిత్రతలు+ పాపుదురు, చెలిమిన

ల్లగలేనివారు నగునుడితో ౭

చెంతచేరి సరససల్హాపములుసలిపి, నగుమొగంబుతో నిరువురి కెవరికైన చెలిమిని కలగంజేయు నేర్చులేనివారే తమ పరోక్షదూషణము వల్లను తమకు మిత్రులైన వారిని గూడ దూరము చేసుకొందురు. వారిమిత్రులే వారిని బాయుదురని యెడల నన్యుల మాట యిక చెప్పనేల? పరోక్షదూషకుల కెల్లరును శత్రువులేయని దీనివల్లన దెలిసి యునున్నది.

చెలికాండ్ర లోపము + ల్పెరగ మర్గగినవార

అలయ కెది చేయ రన్యులకు? ౮

62 తమతో కలసిమెలసి యుండినవారిని గూర్చియే పరోక్షము నల్బపు మాట లాడెడివారు, తమ మిత్రులు కాని యన్యులపట్ల నేమి చేయంజాలరు? మొదటిదే క్రూరతరము గనుకను, రెండవ దంతకంటెను గ్రూరతమము గనుకను, అంతటి క్రౌర్యము నూహించలేక “ఏది చేయరు?” అనినాడు. ధరణి ధర్మము+ చూచి తాల్చునేమో వెనుక మొబజుగు నీచుని మేని బరువున్‌ ౯ ఒరులెదుట లేకుండ చూచి వారిని గూర్చి దూషణలాడువాని శరీరము యొక్క బరువును ఆ పాపమును మోయుటకూడ తనకు ధర్మమని యెంచి భూదేవి మోయుచున్నదా? అన్నిటిని మోసి ధరించుట ధరణికి ధర్మమే యయినను మోయుటకు సాధ్యము కాని దీనిని గూర్చి యాలోచించవలసి వచ్చెననియు, తన ధర్మమును తాను తప్పుపోవునేమో యను భయము చేత నట్లు వానిని మోయుచున్నదనియును భావము. ఈ అయిదు పాఠముల వల్లను బరోక్షదూషకులకు కలుగు దోషములు వచింపబడినవి. ఎదుటి నరులోపముల+ నెటులొ, తనవటు చూడఈ కొదయున్నె నరుని జీవమున ౧౮ తాము దూషించుచున్న అన్యుల లోపముల నెట్లో వారిని దూషించుచున్న తమ లోపములను నట్లే జనుల తిలకింపగలిగిరేని అట్టివారి జీవనమును నెట్టి యిడుమ కాని సంభవించునా? ఎదుటివారనగా తమ యెదుట ప్రత్యక్షముగనున్న వారుకాక తమదూషణకు' గుజీయయినవారు. ఎదుటివారు లోపములువోలె తమ లోపములను జూచుట నిష్పక్ష పాతత్వము. అట్టి గుణముకలవారు తమలోనున్న దుర్గుణములనుండి తొలగుదురు. అట్లు తొలగుటచేత నీ జన్మములోనే కాక పై జన్మములో6 గూడ నతనికి దుఃఖమురాదు. కనుక నతని జీవమునకు కొదయుండునాయని యడిగినాడు. దీనివలనం బరోక్ష దూషణ పరిహారులకగు శుభము చెప్పబడినది. . ఇరువదియవ అధికారము వృధా ప్రసంగ పరిహారము అనగా తనకు గాని ఇతరులకు. గాని ధర్మార్ధకామములలో నొకదానికి. గూడ నుపచరించని ప్రసంగములను జేయకుండుట. అసత్యము, పరోక్షము, పరుషము, నిష్ఫలము అను నాలుగు విధములగు మాటతప్పులలోను, అసత్యమనునది సన్యాసుల యెడల దప్ప సంపూర్ణముగ నిషేధింపంబడినది కాదు. గాన దానినిగూర్చి యిప్పుడు చర్చించక,గృహస్థులకు సంపూర్ణముగ నిషేధింపంబడిన తక్కిన మూడింటిలో పరుషమును

653 గూర్చి “ప్రియము మాట” యను పదియవ అధికారము నందును, పరోక్షముగ గత అధికారమునందును జర్చించంబడినవి. గనుక ఆ మిగిలిన నిష్ఫలవాక్యమును గూర్చి యిక్కడ చర్చకు బూనుకొనినాడు.

పలుమందికి నియ ని+షృల వాక్కులని గేలి సలుపంబడు నరుడు జనతతిచే ౧ విద్యాంసులెల్లరు నసహ్యించుకొని కోపించునట్లు నిష్టల వచనములాడు మనుష్యుడు, జనులందజిచే( గూడ గేలి సేయబడును. పలుజనులకడ వృధా+ పలుకుటలు హితుల కె గ్గులు నల్పుట కంటెం గీడు తి నిష్ఫల ప్రసంగములు జ్ఞానుల యెదుట నొకడుచెప్పుట హితులకు హాని చేయుట కంటెంగూడ చాల దోషకరమైనది. అనగా మిత్ర హాని కంటెంూడ నెక్కువ హాని దీనివలన చనొనగూడునని భావము, వట్టి మాటలు పెంచి+ వాదించుటయె తెల్పు వట్టిగొడ్డని జగములకును ౩ లాభములేని మాటల నొకడు చిలువ పలవలుచేసి చెప్పగలుగు నెడల, అతను నీతిలేనివాడని దాని వల్లనే తెలియును. వట్టిగొడ్డు, నీతియు వివేకము లేనివాడు. నయము బేరదు, మంచి+ నష్టమగు, సభల వా గ్య్యయము చేసెడి వాని చెంతన్‌ ఆ పలుమంది యెదుట వృధా ప్రసంగమును జేయునేని, అతని యొద్దకు నితి రాకుండ తొలగిపోవుటయేకాక, అతని సద్గుణములు కూడ అతనిని విడచిపోవును. వాక్కుయొక్క లక్షణములు, ఫలము, మాధుర్యము, సత్యము మొదలగునవి. అవి లేనివే వృధా వాక్యములు. వట్టి మాటలు ఘనులు+ పలికినను, చనుకీర్తి పట్టంబు. శన్త గౌరవమున్‌ ణి మంచి స్వభావమును సద్వర్తనమును గలవారే నిష్ఫలములగు ప్రసంగములు చేసినను వారి సద్వర్హనము క్షీర్రియును దానివలన వారికింగలిగెడి గౌరవమును రెండును నశించును. పనిలేనినుడి పెంచు+ వాని మనుజుండనకు మనుజులను పొల్లనగవలయున్‌ ౬ లాభములేని మాటలనూరక చెప్పువానిని మనుజుడంనరాదు. మనుజులలోం బొల్లన

64 వలెను. మనుజులకు ముఖ్యమైన వివేకమను గింజలేనివారు గనుక పొల్లు అనినాడు. ఈ ఆరుపాఠముల వల్లను లాభములేని మాటల నాడుట వలనం గలిగెడి లోపములు వచింపం బడినవి. కఠినమాడును గాక+ఘనమతి వృధావాక్య “పఠన మానుట మిగుల లెస్ప 2 నీతితోంగూడని కఠినవాక్యములనైన నొకప్పుడాడును గాక, బుద్ధిమంతుడు వృధా వాక్యము లాడకుండుట మిగుల లెస్స. నీతి దూరములగు కఠినవాక్యములు కూడ నాడకూడదనియు, నీతిలేని మాటల కంటె లాభములేని మాటలెక్కువ హానికరములనియు కవియొక్క అభిప్రాయము. మోరింత ఘన ఫల+ జ్ఞులు కదల్పగంబోరు ఊారంత ఫలమున్నందక్క ౮ా జ్ఞానము కలవారు, పాందయోగ్యములైన ఫలములు పొందుట నెరింగినవారును, అట్టి ఫలములు సమకూరునని తోచి నప్పుడు తప్ప పెదవులనైనం గదల్బరు. ఊరంత స్తుయయిన పాందయోగ్యములైన ఫలములు : స్వర్గము, ప్రశస్తమైన సంపద లగునవి. ఆ మాత్ర మీమాత్రము ఫలమునకు నాలుక నూరక వెచము పచరని యర్థము. బా బబ మజచియును పనిలేని+మాటనరు మైమయిక మజీన జ్ఞాన విశాల దృష్టుల్‌ ౯ మయికములేక అవిద ట్ల శ తొలగిపోయి, శుద్ధమయిన జ్ఞానదృష్టగలవారు మజచిపోయి కూడ అలరహితములగు మాటలననరు. జ్‌ శా రృ నవ శుద్ధదృష్టిలేక జ్ఞానదృష్టి సత్యము నెబుగంగల దృష్టి ఈ మూడు పాఠముల వలను బృల వాక్కు లనకుండుట వలని ప్రాశస్త్యము తెలుపంబడినది. ” పలుకు లాభంబైన+ పలుకు; లాభములేని పలుకునెప్పుడు తొలుకంోకు ౧౦ పలు ప్రాపీలోనేవి లాభప్రదములైనవో అవియే పల్కుము లాభములేని వాటిని ౦డ మానుము, శ కుజళువల్ల పలుకవలసిన మాటలెవ్వియో పలుకంగూడని వెవ్వియో తెలుపంబడినది. వ్‌

65 ఇరువదియొకటవ అధికారము పాస భయను అనగా పాపము చేయుటకు భయపడుట - కాయికముగా జేయు పాపములెల్ల నిందు క్లుప్తముగా వచింపంబడినవి: కనుక “వృధా ప్రసంగ పరిహారము” తరువాత నిది యుంచ. బడినది. చెనంటి వెజవండు, ధర్మ+ చింతకుండు వెజచు నఘ మును గూర్చి కార్యముల బిరుదున్‌ ౧ పాపకార్యమును సగర్వముగ చేసెడి మైకమునకు దుర్మార్గుడు భయపడడు. సజ్జనుడో తనకెప్పుడిట్టి దుశ్చింతన వొాడమునోయని భయపడుచుండును. పాపులు వారి పూర్వజన్మమునుండియు అట్లు చేసెడి యభ్యాసము కలవారనియు సజ్జనులెప్పుడుం గూడ నట్టి చింతనల కలవాటు పడినవారు కారనియు కవి భావము. చెడు కార్యములు కూర్చు+ చెడుగు; భయవడవలెను బడబాగ్ని కంటెయును వానిన్‌ వి మనకు లాభము కలుగును గదా యని యెంచి మనముచేసిన చెడు కర్మలు లాభము గలిగించక దుఃఖమును గూర్చును. అట్టి స్వభావము గల చెడుకర్మలను నొకడు నిప్పు కంటె గూడ నెక్కువగ భయపడవలెను. నిష్పు అది మండుచున్నప్పుడు మండుచున్న దగ్గర దానికి తగిలిన వస్తువునే కాల్చును కాని చెడు కర్మము మన సకల జన్మములను వెంబడించి మన సుకృతముల నెల్ల చెడగొట్టును. జ్ఞానంబులను వ్రశ+ స్తము హాని పరులకును కాను బదులుగ నొనర్శమియే ౩ తమకు సర్వదా హాని చేసెడి వారిపట్ల గూడ దాము తిరిగి హాని చేయక విడచి పెట్టుట, శుభము కూర్చిడి జ్ఞానము లలో నెల్ల శ్రేష్టమైన జ్ఞానమని సజ్జనులు వచింతురు. చేయక విడచి పెట్టవలసిన పనిని విడచి పెట్టుట చేత నెట్టి దుఃఖమును రాదు గనుక ప్రశస్తజ్ఞానమని వచించినాడు. ఈ మూడు పాఠముల వల్లను పాపకర్మలకు భయపడ వలయునని వచింపంబడినది. హాని పన్నకు మజచి+ మైన నన్యునకు పెను హాని ధర్మము పన్ను నీకున్‌ ౪ ఇతరులకు హాని కలుగంచేసెడి పనులను మచి కూడ నీవెప్పుడును జేయ నెంచకుము. అట్టి యత్నములు చేసిన యెడల ధర్మదేవుడు నీకు హాని కూర్చోడి పనులను పన్నును.పిమ్మట నీ పనిని నెరవేర్చుటలో నీవు వెనుక పడినను ధర్మ దేముడు వెనుక

66 పడడని చెప్పుటకు 'పన్ను అను శబ్బముపయోగింపంబడినది. పాప కర్మము తలచుట కూడ దోషమని యీ కుఅళు చెప్పుచున్నది నివ్వయిన కీడితరు+ నికి చేయకుమి, పెక్కు నివ్వలది కూర్చెడిని నీకు గో నీవు బీదవాడవని తలచి నీ బీదతనము తీరుటకుంగా నితరులకు హాని సేయకుము. అట్టు చేసిన యెడల నంతకన్న నెక్కువ హాని నీకు సంభవించును. ఎక్కువ దారిద్యమనగా ధనము లేమియేగాక సద్గుణము. లేమి, సత్కార్యము లేమి మొదలుగనవి కొందరందురు. బాధతన్ను విచార + పజుప కోరనివారు బాధింపంగా గూడ దొరులన్‌ ౬ దుఃఖములు కూర్చెడి పాపములు తమ్మువెంటాడి పీడించవలెనని కోరని వారు దుఃఖములు గూర్చెడి పాపకర్యములను తామమితరులకు శేయంగూడదు చేసిన యెడల పాపములు వచ్చి వారిని పీడించుట నిశ్చయమేనని భావము. ఏసూడుంతప్పుకొని+ యేగనగు, విడక మెయి రాసుకొని కూల్చు పరహాని ౭ ఎటువంటి శత్రువునుండియు హాని కలుగకుండ తప్పుకొనవచ్చునుగాని ఇతరులకు చేసిన హానివలన కలుగు పాపమనెడ్రి శత్రువునుండి తప్పుకొనుటకు వీలులేదు. అది తొలగని పగయైై జన్మజన్మములకు వెంటపెట్టుకొని వచ్చి పలుబాములు కటి కుడుపునని భావము, న చెడుగు చేసిన, దాని +చేటు నీడను బోలె విడక వెంటాడి కూల్చెడ్డిన్స ౮ ఇతరులకు హాని సేయుట వలనం గలిగెడ్డి చేసెబెటువంటి దనిన, ఒకనినీడ నిదుదై పరుగు వాని పాదముల దగ్గర నుంచి కదలక్ష వెంటబెట్టట వంటిది. గు వానిని విడువక జన్మజన్మములలోను అలన ు చెడు కర ట్రై కి నాశనమును గూర్చునని ఇంత నిజలాభ మా+సించి పరులకుం గీడు చింతింప కొక్కరవ్వంత ౯౬ ఒకడు తన్ను తాను కాచుకొనవలెనన్సి సుంతైనను గ్గో తై రన రవ్వభైనను బరులకుయేయరాదు. యెడల చెడుకర్మ నాక పరులకు చేసెడి హాని తనకుంగూడ్ర దుఃఖముగ మారును. కనుక అట్టి పరహానిని విసర్జించిన యెడల. దన్ను కాచుకొనగలడని భావము. ఈ ఆరు పారముల వల్లను

67 పరులకు హానిచేయంగోరినవాడు తానే చెడునని స్పష్టపడినది. ఇంచు కొరకగ హాని+ నెవడు సేయండొ, విశ్వ సించు; కీడును బొందండతడున్‌ ౧౦ ఒకడు మంచిమార్గము నించుకము విడువక, చెడ్డకించుకయు వెళ్ళక పరులకు హాని సేయని యెడల అతని కెప్పుడును చేటు కలగదని నమ్ముము. బాధకరములగు కార్యములు చేయనిచో కీడెన్న్షడును రాదని దీని వలన తెలియుచున్నది. ఇరువది రెండవ అధికారము ఉపచరించుట అనగా ప్రపంచ సరళి యెరిగి యితరుల కుపకారపరుడగుట. ప్రపంచసరళి వేదముల వలె ధర్మశాస్త్ర లిఖితము కాక, జనులు తమంతట తామే తెలుసుకొని ప్రవర్తించు రీతిని గలిగినది. పై అధికారములోమనస్సు, మేను వీనివలన విసర్జింపవలసిన వన్నియు చెప్పినాడు. చేయవలసిన వాటిలో నింకను మిగిలినవి చెప్పంబోవుచున్నాడు. గనుక ఇది “పాప భయ” మను నధికారమునకు. దరువాత నుంచంబడినది. హితబుద్ది చెయిమార్పు+ నెదురుచూడదు జగము ప్రతిదీర్చంగలదె మేఘునకు న్‌ తమకు నీటి సహాయము చేయుచున్న మేఘము యొక్క మేలునకు బదులుగా జీవులు ప్రత్యుపకారమేమి చేయగలరు? ఆ మేఘములెట్టి బదులును కోరును? అట్లే అమేఘములను బోలు హితబుద్ధి గలవారు తాము చేసెడి మేలునకుంగా నితరుల యొద్దనుండి బదులు నెదురు చూడరు. అలసి కూరుచు కల్మి+ యంత తగు జనములకు నెలయించు హితము కో సరమే వ కష్టబ డి యార్జిం చిన ధనమునకు సొర్థకత్వము ప్రపంచపు జనులకుపచరించుటయే. అటుకాక తామే తినుటకు తామే నష్టపోవుటకును గాదు. "క్షితతలంబున స్వర్గ+ సీమం గన్గానల బడదు హిత బుద్ధికంటి ఘనతరము త దేవలోకములోను భూలోకములోను గూడ ఉపచరించుట వంటి సద్గుణము వేజొకటి యగుపించదు మ అచ్చర కదు భూమి మిదనూ లేదు ఈ లను ఉపదరించుటయొక్క ప్రాశస్త్యము చెప్పబడినది.

68 ఉచితజ్ఞాడే బ్రతికి + యుంట; చచ్చినయట్లె ఉచితమెజు౧గని వాడు పుడమి ళో సజీవుడన. బడువాడు ప్రపంచ సరళి యెజిగి యితరుల కుపచరించెడివాండే. అట్లు కాని వాడు జీవించి యున్నయు ప్రపంచము వానిని చచ్చిపోయిన వారిలోనే లెక్కపెట్టును. జిపలక్త్షణములు జ్ఞాసమును సత్కార్య రచసముసు. ఈ రెండిటితో. గూడినదే యుపచరించుట. అది లేనివాడు బ్రతుకులేని వాడషేయని చెప్పంబడినది. దీని వలన వేదలిఖతమగు నడవడిని మీజినవారికి 'ప్రాయశ్చిత్తమున్నది. కాని ప్రపంచ సరళమగు వర్తనము జాటినవారికి లేదని చెప్పబడినది. ఊరి కోనెజునిండి + యుంట కాదె, జగంబు కోరునతనికి కలిమి యుంట ణి జవం పంటలు మయం న యూరిలో ౦చు జనులెల్లఖు6ద్రా పయోగించుకొను మంచినీళ్ళ చె శుద్దములగు జలములతో గూడి యుండుట వంటిది. ౪ చటువు శుద్ధముల వుడమి జనుల హితంబు6+ బోల్చునాతని లక్ష్మి నడియూరి ఫలవృక్ష మరయ ౬ ఒరుల కుపచరెంచువానికే సంపదలుండుట, ఫలవృక్త మొకటి యూరినడును నున్నట్లే. అందథికి ఫలము సులభముగ దొరకునని యర్థము మందువృక్షం బెండి + మాడమి జగయు నిం పొందించు వాని సంపత్తి ౭ లక్ష్మీదేవి లోకమున కుపచరించు స ణీ జ్ఞనుని యొద్దనే యుండుట తన స లును నౌషధమున కుపయోగించు తప్పని వకవ తన సకలాంగము యనుపయోగకరము కాక సదాయొప్పునది. తాను గంట్టుపడి యితరుల నోదార్చునని " ఠముల వల్లను నుపచరించెడి వాని సిద్రి ఆచి ఆచి లాభకారియో తెలుపబడినది. రి ప్రపంచమునకెట్లు హితదృష్టి కలవార + లెడబాయ రుచితంబు నతికష్టములః జిక్కియున్నన్‌ గా తాము చేయగల ధర్మమును నెజ న కాలములో గూడ లోకమీన కుపచరించు సును గలవారు తమ సంపదలు తగ్గిన ఇది పోగొట్టుకొనరని యర్థము. నుండి జారరు-- ఏదిపోయినను

69

ఉపకారి తానొరుల+ కుపచరింపగ లేని

యపుడి లేమియటంచు నొచ్చున్‌ ౯

ఉపకార శీలికిం బేదరికమేమనగా, తప్పక చేసెడి తన యుపకారము సాగలేక తాను నొచ్చుటయే. తాననుభవించుటకు సిరిలమియతనికి దారిద్ర్యము కాదు. ఈ రెండు కుజఅళుల వలను ఉపకార శీలము దారిద్రమువల్లన వెనుకకు. తగ్గదని తెలుపబడినది.

ఢా (1 ళా గి

కొలుప్తు మేలుకు. గీడె+ కూడినను దానికై

విలుచుకొందురు తమ్ము ప్రాజ్జాల్‌ ౧౦

ఉపచరించు వానికి తన యుపచరణము వల్లనం గీడేవచ్చినను ఈ కీడ్రునకే తాను విక్రీతుండగును గాని ఉపచరించుట మానడు. స్వయం విక్రయము ప్రశస్తము కాకపోయినను అట్టొనరించుట పరుల కుపచరించుట వలని గీర్తిని జూచియే దీని వలన నుపచరించుట నొకడు చెడిపోవుట చెడిపోవుటయే కాదని తెలుపబడినది.

ఇరువదిమూడవ అధికారము ఈవి

అనగా పేదలై యాచించువారికి కలవారొండొసగుట. ఇది ముఖ్యముగా పరజన్మ సౌఖ్యమునకు( గారణము కనుక ఈజన్మములకు సంబంధించిన “ఉపచరించుట తరువాత నుంచంబడినది.

'పేదకిడునది యీవి+ పెజది తన లాభంబు

మీది దృష్టిని నిచ్చునదియే ౧

ఏ వస్తువును లేనివారికి వారుకోరిన పదార్ధము నొసగుటయే ఈవి. తక్కిన యీవు లెలయు నెదురు వచ్చెడి లాభమును జూచుకొని యొసగువే. తక్కినవి యనగా, బీదవారు కాస వారికి మాజు వచ్చు నుపకారమును జూచి యిచ్చుట, ఇదివణకితరుని యొద్దంగాంత యుపకారమును పొంది ఆ యుపకారమునకు6 దగినంతయే తిరిగి యతని కుపకార మొనరించుట మొదలగునవి. ఇదివరలో యిచ్చినది తీర్చుట, ఇప్పుడిచ్చినది తీరవలెనని కోరుట బుణసొంబంధికములు కాని యీవి కాదనుట. దీని వలన ఈవి యొక్క లక్షణము చెప్పంబడినది.

చెడ్డ గైకొనుట దివి+ చేరువైనను ఈవి

దొడ్డ నజకంబె. రొనున్న వి |

ముషి యెత్తుకొని వస్తువులను గొనుట వలన స్వర్గము ప్రాప్తించుగాక , అది చెడ్డదే. అకక మ ుటవలన నరకమే సంభవించునుగాక ఈవి మంచిదే. గాక యనుటలోన అటు కానేరదను భావమున్నది. దీని వలనతక్కిన ధర్మముల కంటె యిది యెంత ఆచరణయోగ్యమో తెల్పంబడినది

70

లీదనెడి వగమాట + లేకుండనిడుట, మరి

యాదవంశము వారి యెడనే 3

“నేను లేనివాడను నా కొసగు”డని పేదవాడు తన యొద్దననిన మాట తానితరులతో చెప్పక అడిగిన వా కోరిక నప్పుడే తీర్చినవాడు యోగ్యకులములో. బుట్టినవాడని వాని లక్షణమువల్లనే తెలియును. ఏలనన నట్టివానికి తప్ప ఆ గుణము సాధ్యము కాదు.

ఇతరుడువచ్చి “నాకులేద”ను మాటననకుండ ముందుగ నిచ్చువాడనియు, ఇతనిచ్చిన తరువాత కూడ “నాకులేదు” అని యాచకుడననట్లు నిండుగ నిచ్చు వాడనియు, తరువాత పేదవారెవరైన తొంటి యాచకుని యాచించిన నతడు లేదను కుండునట్లు పుష్కలముగ నిచ్చువాడనియు, నా యొద్ద నిప్పుడు లేదని చెప్పకుండ తప్పక యిచ్చువాడనియు కూడ నర్థము తీయుదురు. దీని వలన నవి చేయవలసిన రీతి వచింపః బడినది. అనగా అది ధనము నొసగుటయే కాక ఆ యొసగుటయు నిట్టి మర్యాదలతో. గూడుకొని యుండవలెను.

యాచకుని మొగము దర+ హాస యుతమగుదాక

యాచింపంబడుట దుఃఖంబు జై

యాచించుటయే కాక యాచింపబడుటకు, తనను యాచించువాడు తన యిష్టార్ధమును పొంది దరహాసయుత వదనుడగువరకు కష్టముగానే యుండును. “యాచింపం బడుట” యనగా యాచకుల కీయలేకున్నామే యను మనస్సులోని దిగులు. ఒక (ద్రవిడ గ్రంధములో నిట్లు చెప్పంబడినది. “గౌరవము కాని కుటుంబములో బుట్టినవారు చదువు నేర్వనందుకు భయపడరు. నీచపు కృత్యములు చేయుటకు భయపడరు. యుక్తమైన తమ మాటను వాదించి నిలబెట్టుకానకుండుటకు భయపడరు. మాకు కలిగియుండగా పేదవారి కీయకపోతిమే యని భయపడరు”-

బలుల బలము క్షుధా ప్ర+ భంజనము, పేద

వారల క్షుదాభంజనము వెనుక గె

తపో బలులకు బలము ఆకలినోర్చుట, ఆ బలము కూడ ఇతరుల ఆకలిని దానము మూలముగ దీర్చంగల వారి బలమునకు తరువాతనే వచ్చును.

తామాకలినోర్చి యితరుల యాకలిని తీర్చలేనివారి బలము కంటె తామలిలేక యితరుల యాకఠి తీర్చంగలవారి బలమెక్కువయని యర్థము.

ధనవంతుండర్ధమ్ము + దాచుకోశం బాక

లిని గొన్నవారిందన్పుటయే ౬

బీదవారియొక్క సహింపరాని యాకలిని ధర్మదృష్టిచే వారంచుటయే ధనవంతుడు తన ధనమును దాచుకొనుటకు! దగిన కోశము. ఎల్ల చెడుగులను జేయించు ఆకలి

71

నార్చుట యెల్ల చెడుగుల నాపుటయగును. అట్టి ధనము తిరిగీ ఇతనికేవచ్చును.

భాగించి తనది సౌ+ పడు నెవ్వండతని క్షు

ద్రోగమెన్నం డంటం బోదు ౭

-పెతరులు మొదలగువరికి వారి వారి వంతు లిచ్చి తన వంతు తాను తిను గృహస్థున కాకలియనెడి చెడురోగమెన్నడునంటదు. ఆకలి ఈ జన్మములో చెడ్డపనులు చేయించి చెడ్డ పుట్టవులు పుట్టించి తిరిగి యిట్లే చెడ్డపనులు చేయించును. గనుక చెడురోగ మనినాడు. ఈ రోగమునకు తనకు తానే వైద్యుడు కనుక ఆపుకొనవచ్చునని యర్థము. ఈ ఆరు పాఠముల వల్లను ఈవి యొక్క ప్రాశస్త్యము వచింపంబడినది.

ఈవి సొంపింత తా+మెరుంగరే సంపదలు

ప్రోవిడుచు కోల్పోవు వారల! లా

కరుణా విహీనులు సంపదలు ్రోగుచేసి దానము చేయక గోల్పోదురు. పేదవారికి స్టార్థము లొసంగుటచే కలుగునానందమును కరుణామతులెట్లు అనుభవింతురో వారికి దెలియదు. ఎరిగిన వారును నట్టి సాంపును జూఅగొందురే కాని సంపదలు పోవుచేసి నిష్కారణము గోల్పోరీయని భావము.

తిరిపెంబు కంటె మది +తీపు, నిండెడి సిరిని

నొరుని కిడకయె తాను తినుట ౯

సంపదలలో కొజతలు పూర్తియగుటకు “దవారికి ఖర్చు పెట్టక తాము మాత్రమే తినుట ముష్టి యెొత్తుకొనుట కంటెగూడ కష్టమైనది. సంపదలో కొజత వుూర్తి చేయుట యనగా నెంలో కొంతవరకు పూర్తి సేతమని మనస్సులో హద్దుపెట్టుకొని అదికూడువరకు పోగుచేయుచు లోభితనముతో నుండుట.ముప్టైత్తుకొనువానికి ముష్టెత్తుకొనుచున్నప్పుడే మనసునొచ్చును. లోభికి ఈ జన్మములోను మణుజన్మములోను దీని ఫలితముగా మదితీపు ఉండును.

మిత్తికంటెను +దుఃఖ మెదిలేదు, అదియు. జే

యెత్తి యీలేని తజినింపు ౧౦

ఒకనికి మరణము కంటెను కఠినమును పీడాకరమునునగు నదిలేదు. కాని అట్టి మరణమును నొరునకిచ్చుటకు చేత రొక్కము లేనప్పుడు మధురముగ నుండును. ఇతరుల కుపచరించని శరీరము యొక్క బరువు ప్రాణమునకా శరీరమును తాలగిపోవగానే తీరునని భావము. ఈ'మూడుపాఠముల వల్లను ఈయకపోవుట వలని దోషము వచింపబడినది.

72 ఇరువది నాల్లవ అధికారము క్రీర్త అమ అనగా గృహస్థ ధర్మము మొదలు ఈవి వరకు! సెప్పబడిన అధ్యాయములలో. జెప్పబడిన గృహస్థాశ్రమ ధర్మ ప్రకారము వర్తించువారికి ఈ లోకమునకు సంబంధించి వర్ధిల్లి నాశనమందనట్టి పాగడిక. ఇది చాలమట్టుగ నీవి వలన గలుగును. గనుక ఈవి తరువాత నీ యధికారముంచంబడినది. ఇచ్చి కీర్తిని గొనుమిం+ ఇలను జీవికి దీని కెచ్చు సఫలత యొద్దిలేదు ౧ పేదవానికి దానము చేయుచు కీర్తిని గొనుము. మనుజులకు గీర్తిని మించిన పదార్థమెదియు లేదు. జీవియన నిచ్చట మనుజుడు. కవుల కథలెల్ల భి+క్షకుల కయి దాతలిం పవగ నిడు నీవి పొగడికలే ఎ ప్రపంచములో. గవులు వ్రాసెడి గ్రంధములెలయు. గద్యములే కానిండు పద్యములే కానిండు పేదవారికి దాతలు కోరిన వదార్థముల నాసగుటను గూర్చి చేసిన పాగడికలే, ఉత్తమవు సత్కీర్తి + యొకటి తప్ప జగాన మిత్తి కెజకొని దెదలేదు ర సర్వోత్తమమై అసదృశ్యమైన సత్కీర్తి యొక్కటి తప్ప భూలోకములో నవినాశమైన దొకటియు లేదు. సత్మీర్తియనగా నితరులకు కావలసినది తన శరీరమునైన గోసి యిచ్చిన శిబి చక్రవర్తి మొదలగువారి కీర్తి వంటి కీర్తి ఈ మూడింటి వలనం గీర్తియొక్క ప్రాశస్త్యము వచింపంబడినది. ఆశాంత పర్యంత + యశుని స్వర్గంబునా శ్లేషంచు యతివర్యుమించి ౪ జగమెల్లయు వెల్లి విరిసిన క్తీర్తగలవానిని మునులైన యతీశ్వరు కంటె కూడ నెక్కువగా గౌరవించి స్వర్గలోక దేవతలు కౌగలించుకొందురు. యతీశ్వరుల కొక్క స్వర్గమే కలదు. కాని కీర్తిపరుల కుభయలోకములును గలవని ఈ కుజళు తెలియజేయుచున్నది. యశముతోడి ధనక్ర4యంబు, శాశ్వత కీర్తి వశ మృతియు, రా వప్పుఖ్యులకు గె మనుజుని యశశ్శరీరము పోషింపంబడుటకుగా భౌతిక శరీరపోషణకు. గావలసిన సంపదలు వగైరాలు క్షీణించుటయు, యశమర్త్యమును చిరస్థాయి యునగుటకుంగా

73 ఈ భౌతిక శరీరమే మృతించుటయునను భాగ్యము జ్ఞానాలంకృతులు గాని పుణ్యహీనుల కెన్నండును దటస్థింపదు, యశోమూర్తులకు ధనక్షయము క్షయము గాక శరీర పోషకమును, మృత్యువు మృత్యువుకాక జీవమునునై యున్నవని మన మెరుగ వలెను. ఈ రెండు పాఠముల వల్లను కీర్తివంతులకగు ్రేష్టత్వము వచింపబడినది. పుట్టినను యశముతో6+ పుట్టవలె; వేర్నరులు పుట్టిమియె మేల్‌ పుట్టి కంటె ౬ మానవుడై పుట్టుదుమో, యశం కారణములైన గుణగణముతో6 గూడ నీ భూమిపై పుట్టము. అట్టి గుణములు నీ యొద్దలేనిచో నీవు మానవుడవై పుట్టుటకన్న మరి యే యితర జంతువుగానైనను పుట్టుట మంచిది. జంతువుగా బుట్టిన యెడల గీర్తి సంపాదించనందుకు నిన్నెవ్వరును నిందింపరని యర్థము. నుతిపాత్రముగ బ్రదుక నోడి+ యెరియక తమ్ము నితరులేమన రేంగనేల? 2 తమకు యశము కూడునట్లు బ్రతుకనేరనివారు వారి యయోగ్యతకై తమ్ము తామే దూషించుకొనక, వారి నితరులేమైన నల్పపు మాటలనిని యెడల, వారిపై కోపగించిన నేమి లాభము? యశము సంపాదించలేకపోవుట మనుష్యుని తప్పు గనుక లోకులు ఆ తప్పును వచింపక, మానరని భావము. జగతి జనులకు నవయశంబు + యశమను మిగులు మిగుల సంపాదింపలేమి ౮ యశమను మిగులును జనులెక్కువగా సంపాదింపః జాలరేని వారికపయశంబని జ్ఞానులు వచింతురు. యశకరములైన పనులు చేసినవారు చనిపోయిన తరువాత భూమిపై మిగులునది యశమే గనుక దానిన్‌ “మిగులు” అనినాడు. యశము సంపాదించని వారిని లోకులూరుకొనక యేమైనననుటకు6 గారణమిక్కడ వచింపబడినది. యశహీను మెయి మోయు + అవని తన పక్వఫల ప్రసవత్వమును గోలుపోవు ౯ పాగడిక లేని శరీరమున మోసెడి భూదేవి, పరిశుభమై జీవనపోషణ కరంబులైన తనపంటలు తగ్గిపోవ క్షీణఖమానమగును. యశోవిహీనునిది ప్రాణములేని శరీఠతమని భావము. ఆ కారణము చేతనే భూమికి భారము. పంటలు తగ్గుటకు కారణము పాపాత్ముని మోయుచున్నానే యనెడి యసహ్య భావము. ఈ నాలుగు పాఠముల వల్లను పొగడిక లేనివాని నీచత తెలుపబడినది. బ్రతుకన్న మసిలేని + బ్రతుకె, మరణంబన్న స్తుతిపాత్రమనని జీవనమె ౧౦

గ4

తమయెడ నెట్టి కళంకమును లేకుండ బ్రతుకువారే బ్రతుకువారు. కీర్తి సంపాదించకుండ బ్రతియున్నవారే చచ్చిపోయినవారు.

మసిలేకుండ బ్రతుకుటయే కీర్తిని సంపాదించుటయైనను ఆ కీర్తి నించుక తొలగుటయే మసియగుచున్నది. ఇది ఇహలోక ఫలము. ఇట్టి గృహస్తుడు “సురలోక దేవతల”లో నుంచంబడని యింతకుముందే చెప్పంబడినది. ఇట్లు గృహస్టున కిహ పరములు రెండును సిద్ధించును.

మను మొదలగు ధర్మశాస్త్రములలో నెల్లంయేప్పబడిన గృహస్థ ధర్మములెల్లయు, సంక్షుప్తముగ తిరువల్లువరు వారిచే చెప్పబడినవి. అవి యెల్లయు సరిగ గ్రహించునది. (గ్రంథ విస్తరణ భీతిచే మేమిచ్చట వాజితో6 బోల్చి చర్చింపంజాలము.

లావా నమశవసటీటమొల......లులు-..

శు వరహాల స్తు లు గా క న! వు? న?! న గ. న ్ట | [ర రల ర్‌ మే స కా! న .. వ న మ. పరు మ. ్ల స సయ న. న. (నస సం. న్‌. స స ళ్‌; స! ్దే ర 41 ట్‌ న నో వ. ర చ వం ల స మ. మ. వ్ల స . న! గ న స వ న ర వ గ. ష్‌ వ మ స్‌ | స న్‌? టి నం! (వ వ పరి యా ల దప ట్ల రా. న వ మ స న గ ల వా? కమ స. మ చం న వ నను. [ క) రం పగ హాటే శూ! సై వ (17 క స ాంే నళ మనిప యల స స న న న . _ . న వ ప స నం వట త న? లి న న్‌ ఫాను! సు చ న న న. లు తి నం త | న దళ్‌ గ నన. వ ప న్న ప. ను. న నా ను ము! క స 4 న న న్‌ మం? సను | నై న | స న ( న మ సి స్‌ సన స్ప సా సట అపాన వ వ. నే ల ట్‌! యో ణీ గగ టు ప్‌ న న్‌ తం. హల రట! యమ్‌ రక్‌ భ్‌ుగ ల శ్‌ ప య. వం న నా య గ. ( న మ యళ టి స వ న టు నళ. య గ | శ్ర సు. |. న న | న రా చర న గుల్‌. చ క! స్టే స్‌ స శ చ ర షన మ. న. మ . . “01 గ ఫేన్‌ ట్‌! సరన న లు 1 న స న గర్‌. . న! య. న. మ. య న. క స ను హు న! న గలరు. ్గ సగ సుప? ల? న న... మ వ ప. . వ. య. ఏ న న ము హు న టన లా పే షస ర గో గ్ర మేం చట రై . వ మ ఎం. సం స శ్‌ న న ట్ర న న! ల న టక గే రస 1 న ప మ. సనన. న ష్‌ మం ం ప ప న న. న న ష్స్‌ మ సప న హి ల పు సన న స్‌ న మ 1. స్‌ ర కట సెట్టు ర ల ల న లిన స్ట వ స, నం! (న సళళ న గ టా బం నష న్‌ లీ మ్‌ స్టే ఓ న న లో న న్‌ స సద న వ నై 4 శ

సమర్పణము లాలిత సీ. ఆంధ్రభాషాలత + కల్లిబిల్లినిగొల్పి వ్యాపింపనేర్చిన+ వలంతియెవండు ఆంధ్ర సదాచార+ మతిసంస్తుతిని జెంద నాచరించిన యట్టి+ యార్యుడెవండు ఆంధ్ర జనులకీర్తి+ యన్నిదిక్కులనొప్ప వెల్లించి మించిన+ వీరుండెవండు ఆంధ్రోద్యమధ్వ జ+ మతిరాణమెయినాడ బంధించిన స్వదేశ+ బంధుండెవండు అభినవాంధ్రత్వ నూ+ త్నావతారుండు దే శోద్ధారకాంకితుం+ డూర్జితుండు తే.గీ. కాసినాధుని వంశరా+ కాశశాంకు. డిద్ధనాగేశ్వరాఖ్య ప్ర+ సిద్ధయశుడు అతని కర్చ్పింతు నీనూత్న+ మైన కృతిని అతని కీర్తినిబోలె శా+శ్వతనుదాల్బ

౮0 మనవి ఆంధ్ర మహాజనులారా, మన ఆంధ్రభాషలో నిదియొక నూతన సాహసప్రయత్నము. ఇట్టి ప్రయత్నమునకు నేను గడంగిన కతమెల్లయు నటీసూత్రధార సంభాషణము వలనపాఠకులెజటుంగం గలరు. నాటక కళకీ నూతన ప్రయత్నము శ్రేయస్కరమగు శుభమును బొసంగం జేయుననియు, ప్రస్తుత నాటక రంగముయొక్క అనేకము లోపముల నిది సమ్మార్దనము చేయుననియు నిండు. విశ్వాసముతోనే దీనికిం గడంగితిని గాని ఏదియో యొక క్రొత్తతనమును జాప్పించి, పాఠకులకు వింతపురిగొల్పవలె నను బాల్య భావంబుతో నేను దీనికి. బూనుకొనలేదు. ఇది యెంతవజకు జయప్రదమగునాయన్న సంగతి ప్రప్రధమమున నటక శ్రేష్టుల యొక్క వైదగ్ధ్య వైపుణ్యముల సైనిన్నీ, తరువాత నేను ప్రచురింపందలచుకొన్న యీ మాదిరివగు నితర నాటకముల పైనిన్నీ ఇంతకన్ననూ ముఖ్యముగా, మన నవీనాంధ్రకవీంద్ర హృదయపుంజముల కిది రుచించి, వారి ప్రశంశ నాకర్షించి, వారి నిమ్మార్గమును త్రొక్కయేయంగల చేవపైనిన్నీ ఆధారము పడియున్నది. ఈ నాటకము లోపరహితమని నేను నుడువ సాహసింపను గాని, అందులోని లోపముల యొక్క భారమును నాపైని వైచుకొని, త్రొక్కిన మార్గము మాత్రము సుప్రశస్త సౌందర్యవంతమనియు, నా కంటె నుతృష్టులైన వార లిట్టి 'ప్రయత్నమునకుంబూనుకొనుచో ఈ మార్గమున కింతకన్న ఘనతరమగు బెన్నత్యమును గాంభీర్యమును ప్రసాదింపంగలరనియు నిస్సందేహముగా. జెప్పుచున్నాను. ఇందలి భాషను గూర్చి యించుక చెప్పవలసి యున్నది. రాజకీయముననేమి, సాంఘికముననేమి, ఆర్థికముననేమి, సాహిత్యముననేమి భారతజాతీయ సనాతన ప్రవాహమునకు భంగము కలుగనీయకుండ యోగ్యమైనంత అధునాతనత్వమును జొప్పించి తత్తద్రంగములను సజీవములును, సాంప్రదాయ సిద్ధములును, వండిత పావురజన (వ్రళంశనీయుంబులును, శ్రే్యయన్కరంబులును, సౌందర్యవంతములును, కళ్యాణదాయకంబులునుగాను జేయవలయుననియే నాయాశయము. ఈ విధానము నిదమిద్ధమని నిర్వచించుట యేరికిని సంపూర్ణ సాధ్యము కాదు. మజీయును మనము జీవించుచున్న ఆ కాలము పెక్కు సత్సంకల్చ్పంబులతో చంచలంబుగనున్నది. అవి పరస్పర భిన్నములట్ట్లగ

78

పడుచుండినను, వాటి యన్నిటియందుంగ సంకల్పశుద్ధియే వాటికన్నిటికి నేకసమానత్వమును గూర్చం గల దక్షతను గలిగియున్నది. ఈ పెక్కుమందియొక్క సమ యోచితత్వమునుగాని దీర్షదర్శిత్వమును గాని, బుద్ధిసూక్ష్మత్వమునుగాని నిర్ణయించునవి మన వాదప్రతివాదములును, సాహసాహసములును మాత్రమే యెంతమాత్రమును గావు. మనము నెరవేర్చి చూపం గల పనియొక్క ఆధిక్యమును, మన జీవితావసరములయందు మన తరువాతి తరమువారు మనపై గలిగి యుండు( అభిప్రాయగౌరవమును వైయున్నది. ఇట్టనుట సమకాలికుల అభిప్రాయము తృణీకారపారత మనుట కాదనీ పెద్దలుగ్రహించియే యుందురు. ఈ భావములను మనస్సులో పెట్టుకొని నా సాహిత్య ప్రయత్నములలో నెల్ల మన భాషయొక్క సాంప్రదాయ సనాతనత్వమును కుంటితనమును విచ్చిన్నత్యమును గలుగునీయకుండ సాధ్యమయినంత సౌందర్యవంతమగు అధునాతనత్వమును జొప్పించు చున్నానని నా నమ్మకము. నే నింకను ప్రాత గిలులలోనే చుట్టుకొను చున్నానని భావించు వారికిని, వాటిని చెక్కలుచేసి ఒక సూత్రమంటూ లేక విచ్చలవిడిగా విహరించు చున్నానని లోనెంచువారికినిం గూడ నేను సమాన కృతజ్ఞుడను.

ఈ గ్రంథము నింత ఆలస్యముగ. బ్రచురించినందుకు క్షమింపవలయు ననియే మా శారదా గ్రంథమాల చందాదారులను నేను ప్రార్థింపవలయునే గాని అందుకగు కారణములను చెప్పం గడంగుట వలన ప్రయోజనము లేదని మాని వేయుచున్నాను. అనివార్యములగు కుటుంబ కష్టములభును, తన్మూలకముగ మనస్థిమితము లేమియు నిట్టి యాలస్యమునకు జవాబుదారీ లనియు, ఇకముందె రాబోవు గ్రంథములు తొందర తొందరంగ6ంబ్రచురింపంబడంగలవనియు విన్నవించుచున్నాను. ఈ నా సదుద్యమమునకు సహాయము చేయంగల వారెల్లరును జేసి చిరంజీవిగా చేయుదురుగాక యని ఆంధ్ర లోకమును ప్రార్థించుచు ఇంతతో విరమించుచున్నాను.

1-4-1926 గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ మకాం రాజమహేంద్రవరం సంపాదకుడు

79 మాణిక్యము నాంది సూత్రధారుడు వ్రవేశించి ఉ. శ్రీరమణీ, శిరోమణికి+ జెల్వును గూర్చెడి ముద్దకోడ, లూ హారమణీయ సౌధముల + హాళింజరించునాయారి, లేఖినీ ద్వారములనుండి సర్వరస +ధారలువడ్డన సేయుతల్ల,మా శారద, ఆంధ్రదేశజుల +జ్ఞాన శారదులంబొనర్చ్భుతన్‌, పుష్పములను సభికుల పైంజల్లును. (సభికులకు నమస్కరించి) ఆహా ఏమి నా భాగ్యము! ఎట్టి పూజ్యులగు సభ్యులకు సమస్కరించంగలిగినాను. డ్రేయసీ! ప్రేయసీ! ఒకసారి యిటు రమ్ము నటి - (ప్రవేశించి) ఏలనాధా! అంతహశ్చర్యకరముగ పిలచినారు? సూత - హాశ్చర్యము కాకేమీ?విద్యావిశారదులు, విమర్శనా దర్శకులు, బహునాటక (ధ్రేక్షకులు, అత్యనుభవశాలురు,నూతనతా కుతూహలురు నగుసభిక బృందము మన భవనమున నిండా నేడు చెన్నారుచున్నారు. మనమెంతపుణ్యము చేసుకొని యుండవలెను? నటి - వీరిని సంతృప్తిపరచి పంపించంగల భాగ్యము మనకు పట్టియున్నదో లేదో గదా? సూళత్ర- ఒక అపూర్వమగు నాటకమును ప్రదర్శించినగాని వీరు సంతృప్తి పొందుదురా? నటి-అయ్యో మన నాటకములన్నియు పలుసారులు ప్రదర్శింపబడి పొగడ్డలందినవే కాని క్రొత్తవి యెక్కడనున్నవి? ఉన్న మట్టుగ వాటిలో కొత్తదేదైన బ్రదర్శింతమా? సూత్ర - ప్రేయసీ, ప్రాత ఫక్కీ ననుసరించియే యున్న యెడల క్రొత్త నాటకమైనంత నేమ ప్రయోజనము? పేరులును, కధాక్రమమును. కొంత మారినను అది. ప్రాత నాటకములలోనే లెక్క. అట్లయిన సర్వమును కొత్త మాదిరిగనుండు నాటకము నాడవలయు ననియా మీ యుద్దేశ్యము? అట్టి నొటకములు మన యొద్ద నేమి యున్నవి? ఉన్నను అవి ప్రస్తుత సమాజమునకు రుచించునా? సూత్ర - అట్టినాటకము లుండనూ ఉన్నవి అవి సమాజమునకు రుచించనూ రుచించును. విద్యాధికులు క్రొత్త పద్ధతి యనినంత మాత్రమున పెడచెవియు పెడకన్నును నెప్పుడును నీయంబోరు. అది నాటకకళలలో నొక క్రొత్తత్రోవను తీసి, క్రొత్త

80 జెన్నత్యమును తెచ్చి, సాహిత్యమున కొక అమూల్య మగు అలంకారమై, జనులయొక్క జ్ఞానమునేమి విమర్శనాదృష్టి నేమి సవ్యమగు మార్గములోనికి నడిపింపగలుగునేని, వారు దానిని అత్యంతమగు నుత్సాహముతో! దిలకించి, తగినంత ఆదరణము నీయ(గలరని నా నమ్మకము. నటి - మీరు చెప్పిన షరతుల వెలయు మిక్కిలి కరినముగ నున్నవి. ఏ నాటకమైనను అట్టి షరతులన్నియు చెల్లించంగల దున్నదా? అంత కఠిన్సమగు క్రొత్త మార్గములో టద్రొక్కి అది జయప్రదముకాకున్నచో బుజ్జవంచుకొని యూరకుండుటకన్న మనకు ప్రావీణ్యము కలిగియున్నట్టియు చిత్రవిచిత్రములగు పద్యములతోను, స్వరముల పాటలతోను గూడి యుండి గ్రేక్టకుల నిదివరకే యెన్నియో సారులు హాయిహాయి యనిపించిన్నట్టియు ప్రాత్ర నాటకమునే దేనివైన ప్రదర్శించినచో బాగుండదాయని నేను మిమ్ముల నడుగ (గోరు చున్నాను. సూత్ర - చెలీ, అట్టి రోకళ్ళ పాట నాటకముల వలన నాటకకళకు వచ్చిన క్రొత్త 'ప్రయోజనమేమి? నాటక సభలయొక్క ప్రయోజన మెంతసేపును ప్రజల యిష్టములు ఊహలు యెటు వైపున నున్నవో కనిపెట్టి, వాటికి సరిపడునట్టు పద్యములు, రాగములు, పాటలు , హార్మనీలు, మద్దెళ్ళముక్తాయింపులు మొదలగువానితో గలగలలాడి, వన్సుమోరు లనిపించుకొని, ధనమును మూటకట్టుకొని పోవుటయేనా? నాటక సమాజమునకు కీర్తి తెచ్చునది నాటక కళకు ఒక విశిష్టమగు వన్నెయు, ప్రదర్శనమున కొక సహజమగు తేటును, రచనకొక ఉత్తమమైన నడకయు చూపి, దృళ్య సాహిత్యమును, తన్మూలమున దేశీయ మానసమును నౌన్యత్యమునకుం దెచ్చుటయే కాదా? 6 నటి - ఇది బాగున్నది. పద్యములు, రాగములు, పాటలు, హారునీ స్వరముల జోడింపులు, మద్దెలల మేళవింపులు మొదలగునవి యెల్లయు నాటికము నీకవసరములు కావను కొత్త వాదమును తీసుకొని వచ్చుచున్నారా యేమిటి? జాగ్రత్త మీ వాదమనకెంత ప్రాతికూల్యము సేద్దమయియున్నదో ఇంకనూ సిద్ధము కాగలదో చూచుకుందురుగాక. ట్టమొదట దేశమెల్లయు ప్రాత పద్ధతి నామోదించి దానిమీద దాని సమ్మతమును ముద్రించుయున్నది. రెండవది, రాగము, తాళము పాట, సంరసహకారము మొదల గునవి భరతము(అభినయము)వలె . నాటకమునక్తు ప్రభానంగవ ననియు వాటి మేళవింపు లేని నాటకము నాటకమే కాదనియు, కొత్త క్రొత్తగా కొందరు వెళ్తీవాళ్ళు: కేవల నూతనతా ప్రియులు, అయిన విమర్శకము ను లు విజాతీయ పద్గతులకు వాచిపోయి తల్లడిల్లెడివారు మన పురాతన సిదాంతవీ వ్‌ ణీ తకు వ ఆందోళనము చేయుచున్సారనియు నవం న శమము న్చారనియు, వారి త్రోవనవలంబించినచో నాటక కళయొక్క ట తగ్గి పిమ్మటనది రూపుమాయుననియు టకసభ వారి యభిప్రాయమై యునుది. మూ ఆంధ్రధాటక ౦ మ వ డఉవది, ముంజేతి కంకణమున కద్దమేలయన్నట్ట్లు, పద్యములు, రాగములు, పాటలు, హార్మనీలు లేని ప్రదర్శనమొక్క మూలచేయుడు.

81 అవి అన్నియును గల నాటకమునొక భాగమున! బ్రదర్శింపుడు. దేనికి సభికులెక్కువ వచ్చి, దేనికెక్కువ ప్రశంసవచ్చునో పరికింతురుగాని, ఈ కారణముల చేత కేవల గద్య నాటకము కాని, పాటలు, రాగములు, లేని నాటకముకాని దేశీయ నాటకరంగముపై వన్నెకెక్కదని నా యభిప్రాయము. లా

సూత్ర - అయ్యో బేలా, నిన్నవలసిన పనియేమియున్నది? నీ వలెనే భావించువారు పెక్కుమంది విద్యాధికులలోనే యున్నారు. అందులో ముఖ్యముగా ఈ విషయము పై నభిమ్రాయము నిచ్చువారు నటకులు. ఆ నటకులెల్లరు శ్రమపడి రాగములు సర్దుకొని, పాటలను వ్రాయించుకొని, హార్మనీలను కుదుర్చుకొని, పార్మీ కంపెనీలవారలవలె ప్రకాశింతమని పలుపొట్టుపడి ఆ విధముగా “పేరుపొంది పెక్కునాళ్ళాయను ప్రకాశించు చున్నారు. వారి కామార్గమున వచ్చినంత క్రీర్తి క్రొత్తమార్గమున రాదేమోయని భయముగా నుండవచ్చును. కొక రాగము రంభపాట బానిశయన్నట్టు, కేవల గద్యము నుచ్చరించుట యందును అభినయమునందును లోపములున్నను, పాటదానిని సరిపెట్టను గదా యని యనేకులు రాగమును శరణుజొచ్చుచున్నారు. నాటకము కంపెనీల మేనేజరులు కూడా అట్టి వారినెత్తి యాదరించుచున్నారు. నా అభిప్రాయమేమన నీ రాగములకు, పాటలకు వచ్చిన గౌరవమెల్లయు, ప్రస్తుత స్థితియందుంగల అభిమానము. అభినయ కౌశల్యము నందలి శంక, అభినయ లోపమును రాగసరళిలో దాచివేయవలెననెడి ఆశయునని. నటి - అట్లే అవుననుకొందము. అయినంతమాత్రమున తప్పేమి? ్రస్తుతస్థితి యందభిమానముంటే దోసమా? తమ అభినయ శక్తిపైని అతినమ్మకము పెట్టుకొని చెడగొట్టుట కంటె, శంకపడి మీరు చెప్పుచున్న క్రొత్తపద్ధతికై ప్రాకులాడక, ప్రాతపద్ధతియందే రాణించుట నేరమా? అభినయ కౌశల్యమునందలి లోపమును రాగసరళి ముసుగులో నైన కప్పి ప్రజల మనములను రంజిల్లంటేయుట తప్పా? నూత్ర- అట్లు తోవలోనికి రమ్ము ఈ సంగతులెల్లయు ప్రస్తుత నటకులెల్లరును స్పష్టముగా నిర్వచింతురుగాక! ఈ లోపములవలన దీనిని మేమవలంబించుచున్నామని వారల నననిమ్ము! అంతియే కాని ఇదియే ప్రశస్తమార్గముని యద్దోషించుట, మరియొకటి తప్పుత్రోవయని తీర్మానించుట, నిరంకుశత్వ చిహ్నము. నటి - అట్లయిన నవియెల్లయు, ననావశ్యములని వాదించుట వానిని విసర్లించ నలెననుట, గద్యనాటకమును తత్ర్రదళ్ళనమును సుప్రశస్తమనుట అవివేకము కాదా? సూత్ర - నెచ్చెలీ! నాటక కళకును సంగీత కళకును ముఖ్యమగు భేదమును నీవు గమనింతువుగాక! బాగవరుసను పద్యము చదివి దానిలోని భావములనెల్ల ప్రదర్శించుటయు ప్రశస్తమైనదే స్వరసహాయమున పాటలు పాడి ఆ పదములలోనున్న అర్ధ గౌరవమును భావ గౌరవమును విలిబుచ్చి సభికుల మనములను జూరగొనుటయు సుప్రశస్తమ యినడే. అవి రెండును ప్రత్యేక కళలు. వాటి ప్రత్యేక సభలలో ప్రదర్శించి ప్రవీణులు ప్రత్యేక బహుమాన పతకముల నందినచో నాకెట్సి యభ్యంతరమును లేదు అ ప్రత్యేకకళ యందు

82 వారికున్న ప్రజ్ఞకు వారిని నే నభినందించకమానను. కాని వానిని నాటకములోనికే తీసుకొని వచ్చి, అందులోని ప్రధాన పొాత్రములయొక్క ప్రధాన లక్షణముగా జేసింనాటక కళతో కలిపి మెలపియుంచుట వలన, ప్రేక్షకులు నాటకుల అభినయకౌశల్యమున కియ్య వలసిన గౌరవము నెల్లయు సంగీత ప్రతిభకు ఒసంగుచున్నారని వక్కాణించక తీరదు. సంగీతకళ ్రశస్తమైనదన్నంత మాత్రమున దానిని నాటకములోనికి జొప్పించుట, కమ్మరిపని, చిత్రకారిపని త్రాళ్ళునల్డుపని, బట్టలు కుట్టుపని మొదలగునవి ప్రశస్తమైనవన్న కారణముచే వాటిని నాటకములోనికి (జొప్పించి నాటకములోని పాత్రములచేత చేయించుటవలె నుండును. పాత్రము గాయకుడో, కమ]రియో మర యే శిల్సియో గ్ర ట యైన యెడల ఆయా లక్షణములు వాని కుండవలసినవి కనుక వానియందవి చొప్పించి వాటకములో కలుపుట మేలుకాని తీర కూర్చుండి వాటినందులో జౌప్పించుట ప్రశంస నీయము కాదు. సంగీత కళయు తక్కిన కళలన్నిటివలెనే అభినయ ప్రధానమగు నాటక కళకు ఉండక తీరని దెంతమాత్రమును కాదు. అవి యెంత అనావశ్యకములో ఇది యంత యనావశ్యకమే. అవి యెంత భంగకరములో ఇదియును సూక్ష్మదృష్టితో చూచినయెడల నంత భంగకరమును కాకమానదు, నటి - అభినయమభినయమని శలవిచ్చుచున్నారే. రాగమును పాటయు అభినయమునకు సహకారములు గనుకనే అవి నాటకములో కల్పింపబడుచున్నవి మీరెరుగరా? _ గూఠీ - అవి అభినయమునకు సహకారులు కావని నేన్స చెప్పలేదు. అవి తప్పక సహకారులే యనియు, పద్యమును కాని పాటను కాని రాగవరసతో పాడిన యెడల దాని బలమెల్లయు బయల్పడుననియు నేను ముందే చెప్పియుంటిని, అందుకే గదొ త్యాగరాజును, క్షేతయన్సు, దీక్షితులు గారిని మనము మన్నించుచుండుటయే గొక వారి సాటలను పాడగలవారిని గూడ్ర గౌరవించుచున్నాము. నేను చెప్పున దెల్లయు ఆ క గా స్వయ. నాటక కళకు కావలసిన అభినియము అది కాదనియం, నాటక ణ౧గుఉ బి మాత్రమే గ్రుక్షకు ము ప్రత్యేక తరగతిదనియు,అట్టి అభినయమును కొరకు నన న కనియు. అట్టి అభినయముని మతడు నాంకులొసగ వలయుననియు నేను చెప్పుచ్సున్నాన్సు = 6 నటి - అది కూడ మంచిదైన య్వెడ్ర న కన ల దానిని నాట. డనిచ్చిన నష్టమేమి? దానిని ప్రజలు 'ప్రథంస ంచలేలా!. ” ఉకగంగము మీదనడయాడనిచ్చి సూత్ర - బోగముకత్తెలు ప్రద్వ్బృ . సౌందర్యమును ఆ భావములలోన్స మారవు ములు పట్టుదురు. ఆ పదములలొని యొక్కతరగతి, ఆమె స్థితి, ఆమ్సై గ్ర మయొక వారు చక్కగా ప్రదర్శింతురు. నాయి ఆమె లజ్జ లేక ప్రొఢతనమ్సు, బ్రన్హ్హ యకల్నమ లే హము క్క ముగ ప్రేక్షకునికి హృదయంగమము ఏయి లేక జాణతనము అతి సుం న్‌ వుట ఆమె సంగత పటిమ వల్లను, భరత చాతుర్యము

83 వలననే గదా! ఇది సుప్రశస్తమైన కళయని నిర్ణయించుటకు నీవు సందేహంము పడెదవా? అయినను ఆమెను తదుచితమైన స్టానమునుండి తప్పించి నాటకరంగంమీది కెక్కించి అభినయమును పట్టించుచున్నావా? లేదు. ఎందుచేత? దాని స్థానమది కాదను కారణము చేతనే గదా? ఇట్లే, సూక్ష్మముగా నాలోచించుకొనుము, రాగవరసను పద్యము చదవడము, హార్మనీతో పాటలు పాడడము, నాటక కళకు 'ప్రధానముగ నావశ్యకము కాదనియు, నాటిక కళకు కావలసిన అభినయము, అనగా కధా ప్రస్తారమునకు కావలసిన అభి నయము సంగీత కళతో కూడియుండవలసిన అభినయము కాదనియు, దానికి వ్యతిరిక్తమైన అభినయమనియు నీకు గోచరించును. అట్టి అభినయం ఎంతనేర్పుగానున్న నాటకకళయొక్క సౌందర్యమంత చక్కగానుండును. ఆ నేర్చును పోషించుట నటకుల యొక్కయు నాటక సభలయొక్కయు విద్యుక్త ధర్మమై యున్నది. వారిది చేయుట మాని తమ కాలమును ధనమును ప్రజ్ఞయును సంగీత కళా విశాలత్వము కొజకు ఎంతవరకు వినియోగింతురో వారు నిజమైన నాటకకళకంతవరకు అపచారము చేసిన వారగుచున్నారని నాయభిప్రాయము.

నటి - మీరింత కాదంత చెప్పుడు. సంగీతము పాటలు లేని నాటకమున కెవ్వరును రారు. ప్రశంసింపరు.

సూత్ర - అట్టయినచో వారు సంగీత విద్యా ప్రశంసకులే కాని నాటక కళా ప్రశంసకులు కారని యర్థము. పద్యములు పాటలు మొదలగువానిలో సాహిత్యము సంగీతముయొక్క సహకారమునెట్ల పేక్షించుచుండునో, శుద్ధస్వరమును కొంతవరకు ప్రశస్తమైన సాహిత్యము యొక్క సహకారమునునట్లే అఫేక్షించుచుండును. స్వరమున కేదోయొక అవలంబన ముండవలెను. పాటలు,పద్యములు మొదలగునవలంబనముతో కూడిన నాటకమనెడి మజియొక కొత్తే యవలంబనమును నీవు సంగీతమున కొనగుచున్నావనుట. అట్టి ప్రదర్శనము సంగీత ప్రభానమగునొక యేదో ప్రదర్శనము కాని అభినయ ప్రథానమగు నాటకప్రదర్శనము కాదనుట. సభికులిచ్చుచున్న ప్రశంస సంగీత గౌరమునకు కాని నాటకమునకు ప్రధానమగు అభినయ గౌరవమునకు కాదనుట. అట్టి సభికులు రావడము గాకపోవడము, ప్రశంసింపడము (ప్రశంసింపకపోవడము నాటకకళయొక్క గౌరవా గౌరవ రచకములు కావని యెరుంగునది. అభినయము బాగుండినప్పుడు సంగీత కళాభి సౌలగు ప్రజలు రాకపోయినను, ఆ అభినయమును ఆ నాటకమును బాగుగాను గౌరవముగానునున్నట్లే.

నటి - ప్రజలు రాకపోయిన యెడల నింక యెవరిని పెట్టి అనాటకము ఆడుట?

సూత్ర - ప్రజలు సంగీత గౌరవమునందు మత్తులై యున్న కారణముచేత అభినయ గు సౌటకములకు మిక్కిలిగౌ కొంతకాలము వరకు రారనుట హాశ్చర్యము ట్రధా ఈ తప కొంతవరకు నటకులది నాటక సమాజములవారిది. వారుకష్ట సాధ్యమగు కాన మున కలవాటుపడి ప్రజలకీరుచిమప్పక, గొంతుగసుళువును రాగ జ్ఞానము

84 నున్నచో, సులభసాధ్యమగు సంగీతకళకు వశ్యులయి, అనవసరగు దాని నలవాటు వ రంగంమీదికి తెచ్చి, అక్రమమగు అభిరుచి దానియందువారు ప్రజలకు కల్పిం ర తప్పునిప్పుడైన దిద్దుకొని ప్రజలకు సరియైన అభిరుచి కల్పించివలసిన బాధ్య శయ యందున్నది. నటకుల యొక్కయు నాటక సమాజముల యొక్కయు పని ప్రజల నము అభిరుచులున్నవో ఆయా అభిరుచులను పట్టి ఆటలాడి రంజింపంచేసిన ధ న చేజిక్కించుకొనుట కాదు. ఈ నాటక కళయొక్క ధర్మములేవో గుర్తెరిగి, వాటి యం కా ప్రజలకు అభిరుచి పుట్టించుటయే. కొన్ని నాళ్ళవరకు ప్రజలకు ఈ క్రొత్త పద్ధతియున్న వెగటుగానుండునుగాని తగిన గ్రంధకర్తలు నాటకములు వ్రాసి, నేర్పరులగు నటకులు ప్రదర్శించి, సదాశయ సంకలితములగు కంపెనీని వీనిని నడిపించినవో ప్రజల మనము లిటువైపునకు మరలకమానవు. నటకులు తమయావచ్చక్తిని రాగములు, ముక్తాయింపులు, మొదలగు వానినుండి మళ్ళించి కేవలము గద్యమునే కానిమ్ము గద్య సరళిలో చదువదగు పద్యమునే కానిమ్ము సహజధోరణిలో నెట్లు వచించి దాని బలమును బయలుపెట్టుట అను దృష్టితో తమ తమ పాత్రములను తయారుచేసుకొనినచో, ఆ అభినయ కౌశల్యములో వారికి ప్రభుత్వ మలవడును. వారి కలవడగానే ప్రజలును అంతకుముందు వారి పాటలను రాగములను వినుటకు వచ్చినంత మందికంటె యెక్కువగా నాటకరంగమునకు వత్తురు. ప్రజలకు మంచి రుచిమప్పకుండుట, నాటక సమాజములలోపము. నటి - ఇంత తర్కము వినిన పసిమ్మట6గూడ పాటలు పద్యములు హార్మనీలు రాగములు లేని నాటకము రక్తికట్టదను నా విశ్వాసము పోవకున్నది,. సూత్ర - అయ్యో ముద్దరాలా? నీ కింకను విశ్వాసము కుదరకున్నచో ప్రపంచ నాటకరంగములనెల్ల నొక్కసారి తిలకింపుము. ఆగ కవుల నాటకములు నాటక రంగముపై పాడవబడుచుండునా? పద్యములేమి గద గములేమి గద్యమువలె సిర్వచింపంయడి అభినయబలమంతటితో బ్రకాశింపలేదా? వంగదేశపు ద్విజేంద్రలాలు రాయిగా నాటకములు గద్యచరితములయ్యుమన దేశపు నాటకములను మించి యుండలేదా. మన రాష్ట్రమునందుకూడ్ర ఇప్పుడిప్పుడు గద్య నాటకములు ప్రదర్శింపయిడి ప్రళంశింపంబడుటలేదా? సాహసించి ప్రయత్నించినచో గద్య నాటకములును గద్య సరిణిలో, వచింపంబడెడి పద్యనాటకమ్సలున్సు పద్య గీతయుక్ష ముల కంటె నెక్కువ నటి - సరే అట్టే కానిండు, ఇప్పుడు మీరాడించ్చుదా మనుకొనుచున్న నాటకమేది? సూత్ర - నీవింకను చూడలేదు, కాబోల్సున్సు మాణికకమను నొక విషాదాంత నాటకమును రి సంపూ సద్య సరళిలో వ్రాయబడినను లీ పన ము గద్యమునకు సబిప సంబం ఊఉ గద ది ఆడించవలెనని నాకు కుతూహల క్ష నని వరించుట కెంతయు వీలుగానున్నది. అ నటి - కేవల గద్యనాటకమైన్సన్స క ని ఈ క్రొత్తపాకము నాకు మజియ్వ హ్యర్యట మనవ కొంక బాగుండునేమో కా

85 సూత్ర - నీకే కాదు. పెక్కుణకట్టుండవచ్చును. అయినను ఆ నాటకకర్త అట్లు వ్రాయుటలో నతని అభిప్రాయమేమియో నీకు చెప్పుచున్నాను, వినుము. కేవలము గద్యమునకు పద్యకవిత్వమందగల బెన్నత్యమును భావ సూక్ష్మత్వమును నందుటకు ఒక్కొక్కప్పుడు సాధ్యము కాదు. గద్య కవిత్వమను నెపమున రచన కట్టి బె న్నత్యమును సూక్ష్మత్వమును సౌందర్యమును తగ్గింపజేయుట అతని ఉద్దేశ్యము కాదు. అందుచేత పద్యకవిత్వమున కుండవలసిన గౌరవముతో గద్యమువలె వచింపబడుట కొప్పెడి రచనను మన ఆంధ్రభాషలో ప్రవేశపెట్టవలెని ఆతని యుద్దేశ్యము. అందుచేత నిట్లు వొసినాడు. నటి - పద్యము గద్యమువలె చెప్పుకొని పోయినచో తగినంత పటిమతో ప్రకాశింప గలదా యని నాకు సందేహము గానున్నది. సూత్ర - ట్రేయసీ, ప్రస్తుతము మన అంధ్ర కవిత్వములోనికిని నాటక రంగము లోనికిని ప్రాత పద్దతులను ఒసులు చేసుకొనుచు దూరుచు వచ్చుచున్న మార్చుల చరిత్రమంతయు నీవు చూడకుండ కండ్లుమూసుకొని నట్టున్నావు. ఇప్పుడనేకులు పద్యములను రాగసరళిని విడిచిపెట్టి గద్యమువలె చదివి పద్య సరళిలోకంటె. గూడ నెక్కువ పటిమ చూపంగలుగుచుండుట నీవు చూడలేదా? ఇట్టి ప్రయత్న్సయు లెల్లయు ముదిరిముదిరి ఇట్టి నాటకములుగ మారుట సహజము. నటి - ఈ నాటకము రక్తికట్టవలయుననిన మంచి విద్యాధికులును అభినయ కౌశల్యమును, కవిత్వ జ్ఞానమును, అర్జ్ధగౌరవమును గల ధీమంతులు నటకులుగా నుండవలయునుగదా! సూత్ర = కవి యుద్దేశ్యమును నదియే. నిరక్షరకుక్షులును వారు కంఠతాపెట్టిన పద్యములకు అర్ధమేమో వారిేతెలియని వారును. పద్యము చదువుచున్నప్పుడు అక్షరములే తప్పి పోయినాయో, మాటలే ఎగిరిపోయినాయో, పాదములే పడిపోయినాయో, గణములకే భంగమగుచున్నదో చూడలేనివారును వారు ధరించుచున్న పాత్రములయొక్క గౌరవమును వారే గ్రహింపలేనివారును, చక్కగా శృంగారించుకొని రంగము మీదికి వచ్చి రాగమను మాత్రము రమని విసరుచు, చేతులతోను కళ్ళతోను వెళ్ళిమొజ్డిచేష్టలు చేసి మంచి యభినయమని గర్వించి అనుభవహీనుల నుతింపులు పొందువారును, పోర్షను కంఠతారాక 'ప్రావ్టరుమీదనే ఆధారముపడి ఆ రాత్రికి మాట దక్కించుకొనువారును, మొదలగు వారినుండి నాటక రంగమునకు కళను తప్పించి విద్యాధికులకును ప్రజ్ఞావంతులకును అందులో అభిరుచి కల్గించి నాటక కళకు గౌరవము తేవలయుననియే అతనియుద్దేశ్యము. నటి - ప్రదర్శన కళ యెప్పుడైనను సామాన్య జనులకొరకు నిర్ణయింపబడినదియు, సామాన్య విద్యావంతులు ప్రదర్శించునదియునై మాత్రమే యుండునుగాని విద్యాధికులు దానిలో చేయి కలిపించుకొని పాల్గానునంతటి యత్కృష్టమైనది కాగలదా? సూత్ర - ప్రేయసీ, విద్యాధికులందులో ప్రవేశము కలుగ జేసికొనినచో దానికి

686 గౌరవము రాదని నీవెరుగవా. సకల దేశములలోను నటకులు విద్యాధికులును విమర్శకులును, కవులునునై యుండుట నీ వెజుగవా? వారట్లు శ్రద్ధ తీసుకొననిచో సాహిత్యమునకును నాటక కళకును వారపచారము చేసినవారును కారా? నటక వృత్తికి బూనుకొనెడి సామాన్యులు కూడ విద్యాధికులును, కవిత్వ లక్షణము తెలిసినవారును గణభంగము చేయనివారును, అర్ధగౌరవమును నమలివేయనివారునై యుండ! గలుగుటకు ప్రయత్నము చేయవలదా? నాటక కళయన్నను నటక వృత్తియన్నను అంత పేలవమైనదా? అన్యదేశములలోననేకులు దాని గౌరవము నిమిత్తము తమ జీవనములను బుద్ధిని ధారపోయుచున్నారని నీవెబుగవా? నాటకము నాడు పుస్తకమును తిరగేసి రంగమునెవరో యొకరెక్కిపోయి నాలుగుపాటలు గట్టిగా పాడగానే నాటకమై పోవుచున్నదా? నటి - సరే అట్లయిన ఈ “మాణిక్య” మను నాటకము నాడించుట కట్టి నటకులు సిద్ధమైయున్నారా? సూత్ర -నాటక కళయందేమి, మనకంపెనీయందేమికవివర్యుని యందేమి అభిమానముగల విద్యాధికులు కొందరు దీనిని ప్రదర్శించుటకు పూనుకొని నాకు తెలియంయేయగానే నీరాత్రి రంగమును వారికి అర్పించియున్నాను. నటి - విద్యాధికులగు నటకులంతటి యభిమానమును పూని ప్రదర్శింపంగల ఆ నాటకమును వ్రాసిన కవి యెవ్వరో శలవిచ్చెదరా? సప - నీ వెటుగవా? గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణగారని ఒక గంజాంమండల నివాసి దేర! వలనా. కవిత్వమునందు వాంఛగలవారు. అన్నిటికన్నను అతని అత్యంత చేసినది అ త్త పన దేశస్థలందరి హృదయకమలముల యందును నెలకొనునట్లు మానురుకు న వల యందు అతనితో నేకీభవించిన వారేకీభవింతురు గాక, లేనివాళ్ళు ఐసయవరిన్‌ అతని త్యాగము, దేశభక్తి సుద్చుఢవిశ్వాసము, (ప్రజాభిమానము, నొకటి స లగు సుగుణముల నిమిత్తమాతనిని గౌరవించి అతనికగ్రస్థానములలో నొక సంగుటకు వెనుకతీసెడివారు మన ఆంధ్రదేశమునందు చాలా తక్కువమంది న్నారు. నటి - ఆ మధ్యన జయిళ్ళలోకి యేమేమో బాధలు పడినారని యెవరెవరో అనుకుంటూ వుంటే విన్నాను. అతనేనా యేమిటి? యలు న్రీనేనవును, అతని జాతీయగీతములు భక్తగీతములు మొదలగునవి న వకవ తీయు విజ్ఞానురాలవును దేశభక్తురాలవును కాకుండుట నీ పొరపాటు. కమక్రమముగ ఆయనను గూర్చి నీకే తెలియంగలదు. ఆ ప్రశంసలనిప్పుడు చేయుచు గూరుచుండిన కాలాతీతమగును. నటి - అతను పద్యకవిత్వమును గూడ చెప్పంగలరని నేను నేడు తెలుసుకొంటిని.

87 సూత్ర - అతను వ్రాసిన పద్య గ్రంథములు కూడ పెక్కుగానున్నది. ఆ సమాచార మాయన మిత్రులెరుంగుదురు. ఆతని ప్రధాన మిత్రులను శ్రీశారదాగ్రంథమాల యొక్క రాజ పోషక అభిమానవర్గము వారు అతని యెడలం గల నభిమానము కలిమి నీ నాటకము నచ్చాత్తించినారు. నటి - అట్లా? నాకీరాత్రి అనేక క్రొత్త సంగతులు తెలిసి మిక్కిలి విజ్ఞానము కలిగినదనుకొనవచ్చును. నేను కూడ నా చేతనయినంతవరకు నాటక కళయొక్క గౌరవమునకు తన్మూలమున నాంధ్రసాహిత్య, ఆంధ్ర దేశీయ, భారత జాతీయాభివృద్ధికిని పాటుపడెదను. ఈ వివాదములో మనమింత కాలయాపనము చేసినందుకు సభికుల నందరిని క్షమాపణము వేడుకొనుచున్నాను. సూత్ర - ఇంతలో పాత్రములెలయునుగూడ తయారైయున్నవి (తెరలోనికి తొంగిచూచి) కమల నాభనాయుడును మాణిక్యమున్సు నేదోసల్ట్లాపములను ఏవో విచార ప్రసంగములును చేసుకొనుచునదిగో అచ్చట గూర్చునియున్నారు. నీవీ శరదృతువును గూర్చి కొంచెము సేవు పాడి సభికులను రంజింపజేయుము. నటి - (పాడును) హిందూస్తాని తోడి - ఆదితాళం విరచి వర్ణింపగా వశమా! ఈ | శరదృతువు సొగసు కనులు తెరచి చూడవలెగాని వి॥ నింగి ముసుంగును తిసెనవ।నీరేజంబులు పూసె గంగయు నసళ్ళు మాసెనిశాకాంతుని మది దుఃఖంబునుబాసె (వి॥ బాటలు చదునయి తెరువరి బృందపు॥ పయనము లందము లలరె । నీటగు పంటలు కనులకు సపండువు । నింపుచు నెల్లడశాలగె పాటవమెచ్చ యిపరిపంధుల బరి। మార్చనృపకులముకోరె కాటక భీతులు తొలగి జనగణము । కమనీయంబుగ తార నీటులు గోటులు మీరె తెరవాటుకాండ మదులూరె పొర పాటుకైన నొకపంచ కూరి బహు ;నాటకములకు మనంబులుంకువయె॥విరచి॥ సూత్ర - ప్రేయసీ, శరత్కాలపు సెలయేజు వలె నిర్మలముగ కలకలారావముతో ౧బ్రవహించుచున్న నీగావాహినిలో మునిగి ముచ్చటలూరుచు నాటకమును జూచుటకు. గుతూహలాయత్తచిత్తులగు సభిక శ్రేష్టులకు నమస్కరించి శలవు గైకొనుము, ఇద కథాక్రమమునకు ౧గడంగలవలెను. (ఇరువురును సభికులకు నమస్కరింతురు. తెర నవ్రాలును)

నాటకములో వచ్చు పాత్రలు కమలనాభనాయుడు కథానాయకుడు భీమరాజు నాయుడిగారి యొద్దనొక యుద్యోగి నాగన్న నాయుడుగారి. సేవకుడు బారికి దొంగలనాయకుడు స్రీ పాత్రలు మాణిక్యము నాయుడుగారి భార్య చంద్రముఖి భీమరాజుగారి వేశ్య అవ్వ భీమరాజుగారి తల్లి భీమయ్య, డొంకయ్య, పుల్లయ్య మొదలగు కొందలు దొంగలు.

89 ఆళి ప్రథమాంకము మొదటి రంగము స్థలము : నాయుడి యింటిలోని వరండా ప్రవేశము : కమలనాభనాయుడు, మాణిక్యము మాణి - మీరిటు సౌఖ్యమైన సర+ సంబుల నాడుచునుంద్రుగాని,మీ మనసులునెల్ల యొద్దొయొక చింత+ కలంచెడినంచుదోచు మీ రిపుడు వచించునట్టి పలు+ కేదియొ యొక్క నిమేషమైనచో మజతురు నేను మీకడకు+ వచ్చిన క్రొత్త దినంబులందుమీ చెయిదములెల్ల నిట్టులనె + నుండెనె? కమ - నెచ్చెలి, సర్వమానినీ మణీవగునీవు నాయజుత + మానికమై తనరారుచుండ, నా కితరములైన చింతలెటు + లుండగ నేర్చును? చింతలెల్ల నీ జనకుడు నిన్ను నా కొఅకు + దానముగా నెపుడిచ్చె,నాటితో తరలెను నిన్ను బాసిన క్ష+ణంబున తప్ప యింకెప్పుడైన నా మనమున చింతయున్న దణు + మాత్రము నుండదు. . మాణి - ప్రాణనాయకా నిరతము సర్వసౌఖ్యముల + తో తులందూగెడినటు చేసి యా పరుడు శివుండు తామనల + బాపక యెప్పుడునుందుగాక నే నెప్పుడు మిమ్ము నీ ప్రశమి + శంగ దలించిన, నిట్టిరీతినే మిగుల బహూకరించి మజ + పించగంజూతురు ఇంకమీద మీ పాగడిక కేనులొంగి మరి +పింతలు పొందెడి దానంగాను మీ హృది గలగించునట్టి వెత + లం దగుబాలును పాందనేని, నే నెంచుకొనంగలానె యర +మేనుగ మీకును? అట్టి భాగ్యమీ యంగను మీకు నిష్టమ + దేని, వచింపుడు. ఏమి చేయునౌ? కమ- తరుణీరొ యేమిలేదు నను + పొందిన చింతకుంగారణంబు నీ వది వినినంత నెట్టిదగు హానియు + గూడను గూడబోదు నే చిరముగ నెట్టి సంగతియు + దాచగజాలను నీకు తప్పి ఈ గృహమున రెండుమూడుపరి + యాయము లెవ్వరొ ఐదువేలకున్‌ మించిన ద్రవ్యమెత్తుకొని + పోయిరి వారలంబోల్చిపట్టగా జతనము చేయుచుంటినిసు + మా (ఇటులిష్పాుడ యూరకున్ననే పగిదిని హాని కూడునావ + చింపగ సాధ్యము కాదు

90

మాజి = లక్షలన్‌ మించినయాస్తి గల్గినటు + వంటి జనంబుల మీరు. మీకు ఈ వేలొక తెక్కయే? మదిని + చింతలు మానుడు ఇంకమీద మీ తోడను బాటు నేను నతి+ జాగ్రత్తనుందును. రాజశేఖరుల్‌ నిలచెడి కోటలైన భవ +దీయ గృహంబుకు మించినట్టి దా ర్యతను చెలంగబోవు ఇక + నెప్పుడు నెద్దియు బోవదిచ్చటన్‌ భీమనగారి నింక నిట + మీదను జాగ్రత్తనుండ నిత్తు

(భీమరాజు ప్రవేశము)

భీమన వింటిరయ్య యొకఓవింతను? ఈ గృహమందు రెండసా ర్లెవరో వచ్చి యైదు పదిఓవందల ద్రవ్యము దోచిరంట ఆ యధములం బట్టకున్న సమఓకూడక మానదు సుమ్ము ముప్పు

భీమ - ఈ యయిదొకలెక్కకాదు నిజ +మే యెటులైననునెట్టివానికిన్‌ గుండెలు కల్గెనేని యిలు + దూరగ, వానిని పట్టి కొట్టకే విడచితిమేని, ప్రాణముల +కేనియు హాని చెలంగు/గాన, నే మిగులగ జాగ్రత న్మెలగు + చుందును. నాయుడుగారు, ఎప్పుడీ సంగతి తేలె చెప్పుడు.

నాయు - ఒక + రాతిరి తల్చులు తీసియుంట, వే రొకపరి తాళముంబడక + యుంటయు గంటిమి వెన్క కొట్టుకున్‌ అది పారపాటె యంచు మది +నెంచితి, కాని ఒక శర్చు లెక్కలన్‌ తరచి పరీక్షసేయమును + చెప్పిన (ద్రవ్యము కానరాదు, అ త్యధికపు యోచనం బరచి + చూడగ సంచులు రెండు లేవు దీ నిని బరికించి చూడ నిరు + సారులు పోయెనటంచుందోచు ద్‌ నికిగలకారణంబది మ + దీయప్రమత్తత సుమ్ము ఇంక నా కన్నులు రెండు విచ్చి పరి + కించెద ఎవ్వరు ముట్టవత్తురో చూచెద - నీవు కూడ కడు + జాగ్రత ఉండగ నొప్పు.

మాౌణి - కనీ సౌధము వజ్రనిర్మితమ ఇం సారు ఏలనర్క +*యంచును నమ్ముడు చ్రింత్ర దక్కుడ్తీ,

య లు |

భీమ ౦ స ల? ఇక + చింతలు చూడుడి, అట్టివాడు క్ర న్పించి యంతంబట్టి వధి+యించ్చి దహింఛచగ

నాయు - చింతలు కూడనా? వ అట్టివానిక్రిన్స

నుల + జిత్తులమారి మ న్‌ బందులులేవా వాని మెయి + ముక్త ల ఫ్రగౌలులేవా? రా 6లు చేసి వధిం్చ మెక్కగా,

9్రశ్రే రెండన రంగము స్థలము _ నాయని పూవుల పెరడు. ప్రవేశము - నాయుడు కుర్చీపై కూర్చుండును. నాగన్న ప్రవేశము నాగ- ప్రభువర, వేయికన్నులను+ పెట్టుక చూచుచునుంటింగాని, యా యధముని గూర్చిజాడ యొక+శయింతయు. దోచగలేదు నుండునా ప్రభుపద భక్తి చూపెడి యు+పాయము నెంతకలచి చూచినన్‌ తలపడదేమిచేతు, నిదె+ కాలమహాత్మము. మా గృహంబులో గలిగిన పుల్లలెల్ల పిడు+కల్మణి యూకయు కూడ పోయె మా ముదుసలి తల్లి వీనులను+గల్లిన నాగులు త్రంచినారు, ఇ య్యది యొక పెద్దగాగ కని+ పించకపోవును మీకుంగాని, నా చిన్నరి కాపురంబు దిగం+దీయుట కియ్యది చాలదొక్కొ? నాయు- న్‌ కాపురమౌర గడ్డలయి+ పోను; ఇదెగొన్మువరాలు నాలు నీ లోపములెల్ల పూర్తి గను+ సల్పుము కాని మదీయ ద్రవ్యమున్‌ బాపిన పాపిందెచ్చి మును+పెట్టెదవేనియు నీకు నిత్తు ని క్లేపధనంబు, వానికిని+నిచ్చెద నాదగు కత్తివేటు నీ చాతిరి, ప్రభ్వుభక్తి కని+ పింపుము నూరుదినాలు నిచ్చితిన్‌. నాగ- జఒక్కదినంబు చాలు గని+పింప నెజింగితినేని దొంగ నా కొడు కెవడోను, కాని యెవ+ డోను నెణుంగనయేని యెన్ని నా ళృయినను నేమి చేయనగు? నాయు - ఏమిటి చేతునటంచు నన్నునీ వు మరల గోరువాడవుర? + జాగ్రతబూను. ఇక నూరునాళ్ళలో చూపవయేనివాని, చవి+ చూతువు నాదగు కోపరేఖ నాగ - మీ క్రోపము రెండుసార్లు చవి+చూచినదో ప్రభు నాదువీపు నే నరమర లెన్నియేని పడి + యాతనిందెల్పెదమీకు. కానిచో ఉరి తగిలించి నాశిరము +నూడగనిత్తును కాని, మీకు నే నగపడంజూల. కాని, యుక+ మాట నొసంగుడు, నాకు, మీదును ప్పును మజీమీదు కారమును+ మీదగు నన్నముంగాని వేరునే నెరుగను నాదు జీవనమున+ నెల్లను. నాపయి మీకు నెట్టిదౌ

82 సందియమున్న నేను మర+ణింతును వేతొక రీతి లేకమీ చిరతర భృత్యువంచు మది+నెంచి ప్రయత్నము సర్వరీతులన్‌ జరుపగ నాజ్జయిచ్చెద+యేనియు నన్ను నుబోలు భృత్యు మీ "రెరుగరటంచు బల్కగ న+టించెద, దండ మహోమహాప్రభో!

కను- పోపాము. మూర్చ నీపయిని ఓ సందియ మెవ్వరికుండనేర్చు, నీ బుజ్జయ వేలద్రవ్యమును+ మోసుకపోయెడి దొక్కొ? నీ నడవడి నట్టిరీతి కని+పించిన నించుక, నల్లివోలె, నా బొట్టన వ్రేలిక్రింద వడి + రాయనె? కూల్చనె? నీదు సంగళుల్‌ తెలుసును నాకు నేనిడినళ€యాజ్ఞను నౌదలందాల్సి, సత్యముం దెలియగంేసి, నేనిడెడి +మన్ననలందుము లేకయున్న నీ పరిమితి చాలెనంచు మది + నెంచుము. ,

నాగ - ఆయువుందీయవేయ ఆ పరుడె కలాడు, మీర లణు+మాత్రముగా నెపమౌటకాని. నా కర్మముమీర లేగతిని+ తప్పగ జేతురు? ఎట్టులైన, నే ప్రభువరు పాద పీఠమును+ బాయని డెందము గల్గినట్టి వా డననుచు మీకు నచ్చందగి +నంత ప్రయత్నము సేతుజుండు, రూ కలు నశియించెనంచు వచిశయింతురు వానిని బోల్చుటెట్టు, లే యధముని నింటనుండినను? +పెట్టెను గల్గిన సొమ్ము వారి సం చులంగొనిపోయినారొ మతి+సంచులతోడను దీసినారొ చె ప్పగంగలరే?

నాయు - సమంబయిన ఓ యోచన చేస్తివి నాదుసంచులే గయికొని పోయినారు అల+సంచులమీదను నాదుపేరు ని ర్మలమగు నక్షరంబులను+ వ్రాయబడెంజుమి, యోచనా తతిన్‌ వలయును గాదె యీగతిని+ సల్పగ ఆదికి ముందు నీకె ఈ చరిత మదెల్ల€ జెప్పుటకు+ గారణమిద్దియె సుమ్ము పంతులిం దాకను విన్నవాడు చరి+తం బదియెల్లను ఏమి లాభ? మీ వరుసదియైన ప్రశ్న నొక+మాత్రము వేసెనె?

నాగ- భీమ మంత్రితో పలికిన వారె యీకథను + బాగుగ? అతడు నాలకించెన? సరియగు నింక నెలయును+సర్వవిధంబుల నప్రమత్తునై జరిగెద నేనుమీ పనియు+సొంతము నొందెనుజుండ, నమ్ముడీ

93 మూడవ రంగము రంగము - ఊరి వెనుక బయలు (ప్రవేశం - నాగన్న) నాగన్న - గొడ్డు గోతిలో పడ్డది! ఈ నాయుడుగారు నన్ను నమ్ముకుని వ్యవహారం నడిపిస్తాడనుకున్నాను, కాని యీ సంగతి కాస్తా ఆ భీమన్న మంత్రి చెవిలో నూదినాడు. ఆ భీమన్న మంత్రి అవులిస్తే (ప్రేవులు లెక్కపెట్టుతాడు. నా సంగతి కనిపెట్టి తీరుతాడు. నా గుటికెడు ప్రాణమును గుటుక్కుమని పోతుంది. ఇకను దీని కేమిటుపాయం? - భీమన్న మంత్రి చెప్పిన దెల్లయు నాయుడుగారు నమ్మనటువంటి మోస్తరును చూడవలెను. అనగా భీమన్న.మంత్రిమీద నాయుడుగారు మనస్సేలాగుననైనను విఅచివేయవలెను. ఒక్కసారి అది తటస్థించినదంటే నాయుడుగారు నన్ను అక్కడనుంచి నమ్ముతాడు. ఇదివరకే ఆయనకు నామీద నమ్మకమున్నది. చంపేస్తాను పాతేస్తాను అన్న బెదిరింపా? అది నేను జాగ్రత్తగా నుండవలెనని యదలింపు. అంతేకాని దొంగను పట్టుకొనలేక పోయినా నన్నంత కారణముచేత నన్నాయన చంపేసేలాగుంటే ఆయన గొప్పతనమేదీ? కాని నామీద అనుమానం కల్గినదిరాయంట్సే అంతకు ముందు బ్రహ్మ ఒక వేళ నా నుదుటిమీద ఆయుర్ధాయుం 'వ్రాసినప్పటికీ, ఆయన వచ్చి మళ్ళీ చెబుపుకోవలసినదే. నామీద అనుమానం లేకుండా వుండేటందుకు ఇంకెవరిమీదనైనా ఆ అనుమానం పెట్టివేయవలెను.... ఆ (- ఈ భీమన్న మంత్రిమీద పెట్టిస్తే! బాగానే వుంటుంది కాని, అంత గొప్పవాని మీద ఆయన అనుమానం పడతాడా? కాక, మాణీక్యాంబకు కూడా అతని మీద నిండా అభిమానం. అతని పక్షం వాదించుతుంది కాని మానదు...సరే! ఆవిడ మీద కూడా అనుమానం పెట్టివేయవలెను. కాదుకాని, సాటిజాతివాళ్ళందరిలాగా, ముసుగువేసుకొని మూలదాగోకుండా, పై మనుష్యుల దగ్గర నేమిటా తక్కుతూ తారుతూ నిలబడడం ! టింగు టంగు, టంగుటింగు మని వీణ వకటి పట్టుకుంటుంది యెప్పుడున్ను. అవతరించీసింది మళ్ళీ శారద! పడపడమని పుస్తకాలులాగ మాట్లాడుతుంది. ఈ లాంటి వన్నీ నాకు సర్వాసహ్యం. ఇప్పటి మట్టుక ఇవన్నిన్ని ఆవిడ కుండడమే మంచిదిలే. ఏమంటే వీటి అన్నిటిమీదా అనుమానం వేగిరం ఎక్కుతుంది. చదువు వచ్చినవాళ్ళను పతివ్రతలంటె నాలాటివాళ్ళు అనేకులు నమ్మరు. చదువురానివాళ్ళను పతివ్రతలంటే జనులందరూ నమ్ముతారు. ఇంతకూ ఇదిగో బారికి వస్తూవున్నాడు. వీడితో మాటలాడి ముందు బేరం తెమల్బుకోవాలి. (బారికి ప్రవేశము) ఏమిరా, బారికీ! రెండుసారులీయింట్లో జొరంబడి యెంత తీసికొనిపోయినావో నాకుతెలియదు. రెండుసారులూ రెండు యేభైలకంటె యెక్కువ యిచ్చినావు కావు. గట్టిగా అడిగితే కోపగిస్తావు. అడిగడానికైనా, అసలు నాకగపడకుండా నీవెక్కడివో పారిపోయినావు.

94 బారికి - ఛీ యూరుకో, నీ దగ్గి భయముకొద్దీ పారిపోయేననుకున్నావా యేమిటి. నాకవతల అర్హంటుగా కన్నం తగిలింది నేను వెళ్ళిపోయినాను. నా దగ్గర నుండే భృత్యులెల్తా నేను చెప్పే పనియెల్లా చేయుచుండడం, నేను యిచ్చినది పుచ్చుకొంటూ, ఇవ్వని అడగకుంటూవుండడం తప్ప, మారుమాటాడితే పీక నులిపివేయడం నాకలవాటు. నీకు మా పద్ధతులు తెలియవు గనుకనూ, నీ వల్ల మాకింకా అవసరం వున్నది గనుకనూ నిన్నింకనూ విడచిపెట్టుచున్నాను. కాని, నీవ ఎక్కువ ద్రవ్యం కోరినందుకు, లేకుం, నిన్నీపాటికి యమసట్టణం పంపవలసినదే - నా దగ్గరనున్న వాళ్ళలో కొంచెము. బుజ్టాలెలి గల వాడవు నీవు కనుక నీకు చెప్పుచున్నాను విను. నాపమీ దీనిలో మహాలాభమున్నదని నీ వూహించుకోక్తు. పంపకములక్రు దేవతలకు దానములకు ఆ సామ్మంతయు ఆయే పోయినది. నేనే డబ్బు కూడపెట్టుతూ వృంటే ఆ పాటి కొక జమీందారు నౌదును. కొని నాకు వెధవడబ్బంటే ఒక లక్ష్యము లేదు. దానికి శాశ్వతములేదు. నేనెవరియింటి నుంచియో యెత్తుకొని వచ్చినట్లు నా యింటనుంచి యెవంన నెత్తుకొని పోయిన యెడల బుజ్జగోకుకొనుచు ఊరకుండుట తప్ప నేనేమి చేయగలను -నా జీవితకాలము నాకీరీతిని కన్నములు బారుచూ, ద్రవ్యము చేకూరుచున్నవచ్రో అంతే చాలును. నేనేమీ నీ నాయుడు ఇంటినుంచ్చి యెంతయో యెత్తుకొనిపోతినని నీవెంచుచున్నాను' అమాము బాబ్బతూ, అది యెల్లయు నొక యిరువది వేలకుమించి యెక్కువ ఉండదు. ఈ బారికి ఒకయిరవై వేలకు ఆశించి బుజ్జనొడ్డేపాటి నీచుండని యూహించకు. ఏబదివేలకు తక్కువైనచో నాకొక లెక్కయే గాదు. ఒకలక్ష యిక్కడ పారుతుంది. బంగారము కాసులు చూపెట్టుతానని నీవు చెప్పుట చ్రేశ్ర నట్టు నిన్ననుసరించుచున్నాను కాని లేకున్న నీవె నాకొక యూగకంటి నెక్కువ విలువైనవాడవు వ్యా, నీవు నాకిచ్చిన వాగ్దానము జ్ఞాపక మున్నదొ? నాగ్‌ ఉన్నది మహాప్రభో ఉన్నది. కాని మీరంతేసి కేకలు వేసి నాపరువు తీసివేయకండి. దానివలన వు యిద్దరిక్షిని నష్ట లు బారి - నామాటలు వ ష్టము చేకూరును. నినవాడెవడ్షు? వానినియిష్టుడే మంటిలో కలిపివేసెదను* నొగ = మీకంత సాహసమ్సృత్రేద్య రు సాముపోతూ గ కాదు. నేను చెప్పినది మా నాయుడుగొ శపోతూ వున్నదన్న సంగతి కనిపెట్టినాడ్డు ఏ ళు యేలాగున నైన పట్టి పగతీర్చుకాన్వల[ * ఆ దొంగను ఆ సంబంధం కలవా ల యేమీ లేదు. ఆయనద్ద రాక్షసిప్ట్టు ఖమ చుచున్నాడు. కాని అసడ్డచేసే మల ఆలోచించినాడు. ఆ నియ్యెగ బ్యా వ .. పంతులుతో ఈ సంగతిని గ / బుద్ధియు యంత్రముల్సున్స అసామ్హ కనుక్కాన్సి తీరుతాడు అనుకొండి. ఆ ము పన్నినాడంటే మనన్సి బోనులాగ్స ఆ మైనవి సుమండి. ఆయన వ్యవ” గొ నేలాగుననైన తప్పుకొంద్దువేవ్పైగ్స్స సై గలినుంచీ చుట్టపెట్టంగలడు. నీవు మెళ్లి కు బలికాక తప్పదు. నేన్సు లేకన్త్య్బ్బ్య్య డు లమకం మా నాయునియొక్క కత్తివేటు క మోస్తరుగా వచ్చునేమో క్షా ఈ వ * లుకు 'ప్రాప్తమున్న (ద్రవ్యము మీకు మజీయో ౦టిలోన్సి మీకంత సులభముగా రాదు. మీకు

95 సాహసమే ప్రధానమై కాని, మీ పటాటోపమే ముఖ్యమై నేను చచ్చిపోయినను సరేయని యుద్దేశ్యమున్న యెడలగాని దొంగతనము చేసి నాయుడు ముందర పడడమే మీతలంపై యున్న యెడలంగాని నేను మీకధికము చెప్పవలసిన అవసరములేదు.

బారి - అయితే నన్నిప్పుడేమి చేయమంటావు?

నాగ - ఇప్పటి యుద్రేకము మా నాయుడిగారి మనస్సులో తగ్గిపోయేవరకూ మన యేర్చాటులు అమలు పెట్టకుండా వుంచవలెను. ఈ అనుమానం మనమీద కాక యింకెవరిమీదవైనా పడి ఆకోపం అటువైపుతిరిగేటట్లు నేను చేసెదను. కాలమానం చూసుకొని, పన్నుగడ అంతయూ పన్ని యుంచుకొని నేను నీకు సంజ్ఞ చేస్తాను. అప్పుడు నీవు పూనుకొన్న యెడల ఫలితము సుసాధ్యమగును. ఈ లోపల నీవు పదే పదేనీ వాగ్దానము జ్ఞాపకమున్నదాయని కేకలు వేయరాదు.

బారి - సరే అట్లే వేచియుండెదను. నీవు మాటమీరిపోవని నాకు నమ్మకమున్నది. మీరి పోయినయెడల కత్తి యెక్కడికిని పోదుగదా! నేను వెళ్లెదను. (నిష్క్రమణము).

నాగ - అబ్బే! కత్తి అవసరములేదండి....నిజమే నాలాటివాడికి కత్తి అవసరంలేదు. పెద్దయేనుగలాగ బలిసి, కన్నములు మరిగి, నరకడములలో సాపుదేరి, ఈ పసువు నన్ను బెదిరించంజూచుచున్నాడు. తానేమహావిద్వాంసుడనుకొనుచున్నాడు. దేహబలం, దొంగతనం నరకడముశక్తి వుంటేసరా? బుద్ధిబలం వుండవలె. అదివుంటె ఎంతటి దేహబలమునుంచియైనను తప్పుకొని పోవచ్చును. దొంగతనము అంటేఎత్తుకొనిపోవుట ఒక దొంగతనమా? ఎవ్వరూ చూడకుండా వుంటే ఆడమనిషి యెత్తుకొని పోతుంది. 'స్నేహితునివలెను,విశ్వానయుతుండగు సేవకునివలెను నంచరించుచూ, తన కుచ్చితములను ట్రోహపు తలపులను సమయము వచ్చేవరకూ దాచుకొనేవాడెవడో వాడు బలే దొంగ. పొగడుతూ, పొగడుతూ, సేవలు చేస్తూ చేస్తూ తన రహన్య ప్రయత్నముల వల్ల తనను నమ్మకమైనవాడూ అని యెంచుకొనే వాళ్లందరూ పదబ్రప్ప్రలై పాడైపోవడము చూచిసంతోషించేవాడు బలే హంతకాడు కత్తి పట్టుకుంటే ఒకటే దెబ్బ. రెండేముక్కలు, నా తాలూకు రహస్యశస్త్రములు ప్రయోగిస్తే నా శత్రువులు పడే బాధ యెంత! అది చూస్తే నా సంతోషమెంత! ఈ బారికి కొంత చక్కపడితే సరే. లేకుంటే వైరిమర్దనుడైన మా నాయుడి దగ్గరకు వాడిని చేర్చలేక పోతానా?

నాల్గవ రంగము (భీమరాజు - ఒక రోడ్డుమీద) భీమ- అయ్యం, ఆమెతోడ సర+ సంబులనాడెడి యట్టిసందడిన్‌ మవ్వపుటుత్తరీయమును+ బాసియెవచ్చితి. నెట్లుపోదు నీ బాటను నల్వురుంగనుచు +నుండగ ? - ఏరది?

$గ్ర రెండవ అంకము మొదటి రంగము స్థలము = నాయుడుగారి చావిడి (ప్రవేశము - భీమరాజు) భీమ - రాజులు భూప్రభుల్మరి ధ+నాఢ్యుల సేవలు చేయుచుండుట బృబ్బ యదెంత కష్ట మొక +కాలము నీమమునుండబోదు. ని శ్చయత చెలంగ దింకకొలు+వందున నిచ్చెడి డబ్బునిచ్చియున్‌ ఈయక, రాసిరంపమున+బెట్టుచుంనుందురు - ఎవ్వరెద్ది వీ నుల వచియించిన న్మిగుల+ గా ననుమానము పొందుచుందు. ర ల్లప్పుడు నిచ్చకంబులును+వీనులకింపయినట్ల వర్ణనల్‌ సలుపుచు వారి సన్నిధిని +చబాయకయుండవలెన్‌, త్వరంజన వ్వలయునటన్న నెంతటిద +వుంగల తావునకైనం గాళ్ళతో పరుగిడగావలెన్‌ - సొగసు +గా నలచంద్రముఖి న్సృశించి నే నరగడియైన యంటినొకొా+ అక్కట లేదొకొ మించిపోవున ట్లురవడి వచ్చినాడ పప్రభు+వెద్దియొ నాకయివేచునంచు, ఆ గొడవయె చేదు.ఇక్కడెట+ కో చనినాడత, డొతడేగు దా కనునసల్వలె న్విసుగు+తో నిటఛచావడియందు - అయ్యారే సురసతులెల్ల తీయనగు+చొక్కప్పు కంఠము లొంటచేర్చిమం జులుగం బారజేయు రస+వాహిని యోయన, విన్నవారలె (నాగన్న ప్రవేశము) ఓరినాగనా, ఒంటిగ నిచ్చటం దిరుగుచుంటివదేమిర | అమ్మయింట నౌ జల్పరుకండువా మజచి +వచ్చితి. వేగమతెమ్ము ఇచ్చటన్‌ వేచియెయుందు నంతదను+క్షన్‌ నాగా ఏయమ్మగారు బాబూ! భీమ - ఏఎయమయటంచు నన్నడిగె+దేమిర | యెర్గవా అమ్మగారినిన్‌ నాగ - అదికాదు బాబూ, సాని అమ్మగారా? - సంసారమ్మగారా? భీమ - _చంద్రముఖమ్మ యెర్తె యిచ+టంగల. దింకొక యమ్మయేరునీ కుష్పురియందు?

9/7

నాగ - నాకసలు అమ్మయేలేదులెండి.మిమ్ములను పట్టియే నాకెవరైనా అమ్మ అవుతారు. మాణిక్యాంబ దగ్గర కప్పుడప్పుడు వెళ్ళి వస్తూవుంటారు. అక్కడ కాని మజచినారేమో యని అడిగినాను. ఆ యిల్లయితే యిక్కడకు చాలాదూరము లెండి. మెట్టనీధి అయితే ఇక్కడకు చాలా దగ్గర.

భీమ - పొమ్మొరి మూర్చ నాభుజము+ పై గల వస్త్రము దీసి యెప్పుడే నా సరసిజనేత్రీదర+నుండుట చూచితివేమొ! ఎప్పుడున్‌ “సళపెళవాగుచుందువొక+కొంచెము గుట్టును మట్టువద్దె? వే వేగముపోయితె. మ్మృచట+ జాలము చేసిన నే సహింప. పల్‌ గురుతులు కోరుచుందు విపు+ డేని యొజంగుదా ఆమె యిల్లు?

నాగ - వేనొకణ్నేయేమిటి బాబూ, ఈ వూళ్లో అందరూ యెరుగుదు రాయిల్ను. గుడి శెదురుగావుంటుంది.....(తనలో) ఆం, నా పుణ్యము బాగుంది. ఈ సంచులు శెండున్ను మెల్లిగా దాని యింటిలో పెట్టుటకు ప్రయత్నం చేస్తాను. (నిష్కమణము).

భీమ- టేలరి, రాలుగాయ, మరి+ పెద్దల లక్ష్యము లేనివాడు |! ఏ సంగతి పట్టుకొన్న వెటకారపు హాస్యములాడుతాడు! ఎట్టయినను చాలనమ్మకము+గా చరియించుట చేత మాదునా యిని కధికంపు శ్రేమగల+దీనరుపైని. నెవరేమి చెప్పినన్‌ గుసగుసలాడియైన వడి+చేయకమానడు. నమ్మకంపు బం టౌతన వీడె యన్నటుల+నుండును. పల్వురు వచ్చుచున్న నీ బడుగది యేలరాడు ఒక +సారిగ నేనును బోవ మేలొ! ఆ సరసిజనేత్రియు న్మరల+ నీయదు వెళ్లిన.....ఎందుకోరి, ఆ లస్యము చేసి తింతదను+ కన్‌

నాగ- బాబు-ఆ అమ్మ మరి తలుపు తియ్యవలెనా?

భీమ - ఏగకపోయినావె అల + గంత దువారములోన నుండి

నాగ - తలుపు లన్నియు మూసియున్నవి. శలవండి బాబు దండము.

భీమ- ఏమి క్రతంబు తల్చులవి + యెల్లియ మూసియెయుంట కిప్పు. డి ప్పట్టున నేగినన్‌ జెలియ+ నైజ మెజటుంగగ నౌను, ద్రవ్య మెంతో కురిపించుచున్న వెల+ నాతికి మక్కువయుండదేమొ. ఎ ట్లయినను నెద్ది, యిప్ణుచన జాలను+నచ్చటి కింటి నానిమి తంబయి వేచియుండు నల+ నాయుడుగావున, ఆలసించకే చనియెద, లేకయున్న పెను+కోపి, వచించుకడింది వాక్యముల్‌

ల పేజీ 16లో శ్రీంది (నోట్‌ : నాకు లభ్యమైన మాణీక్కం జిరాక్స్‌ కావీలో పేజీ 15 తర్వాత న పె భాగం ఉంది. అయితే దీనికి ముందు విషయంతో అన్వయం లేదు, = నం॥ ల్లరి మనము ల్చిగిర్చి ఫలి+యింపకగ, నింపగు గానమెండు నా చెవులను సోకుచున్నదది + మా ప్రభురాణి స్వరంబుసుమ్ము పద్మభవుండ, సుందరుల+పావన కంఠములందు (వార మున్‌ జాతికి చెందియుండినను +నేమయె) యెంతటి మంజులత్వ న్‌ మిళితము చేసినావు సుమ+ము ల్చివురుల్‌ మృదు భాషణంబులు ప్రియపు పొగడ్తలుం గనుల+ వీనుల నట్టుకణించజాల వా సరస వచప్రభాగములు రాగముల+ నట్టాకసారి నేన యా సరసను గూరుచున్న మది సంతస+మింకను పాంగ నింకని ర్మలముగం బాడునాపె. (గ్రహి+యించినుతించెడివారలున్న య న్పుడు గద సత్కాళావళుల +సారము తేరును _ నేను పోదు, సరసనె గూరుచున్న దల+ చానయు వీణను పెట్టి పెందొడన్‌॥ రెండవ రంగము స్థలము - నాయుడుగారి యింటనొకగది) (ప్రవేశము మాణిక్యాంబ వీణ వాయించుచుండ భీమరాజు ప్రవేశము) మాజభీ- వచ్చిన వాడవయ్య, యహా + భీమన మంత్రి యిటగూరుచుండుమీ కుర్చిపయిన్‌. మనం బాక్ష వి+చారమున ౦గడుం గ్రుంగియుంట నే కూర్చితి నొక్కగీత్రిమ్సుం దదీయ +పదంబు స్ఫుటంయు చేసి.నీ వీనుల దాల్చి యయ్యది వ4 చింపుము దాని గుణాగుణంబులన్‌ భీమా. చిత్తము దేవి నేనివుడ *చెప్పెద నీదు కవిత్వ గానముల్‌ సరసములంచు, వేను ప్రలు +సారులు వాని గ్రహించి వింటచే మౌణి- భీమన, నాదు చెంతకును+ లేవ్రొక్ష కారణమంచు నెంతువా? కామినినిం బురూష వరుం+గట్టి యొకండుగం జేయునట్టి దీ పావనమౌ వివాహమను+బంధము కాదొక్షా అట్టి బంధనం స్థగితులు చింతలందు మళణి+సంతసమందును' భావమందు. గా ర్యములను నొక్కటై మెలగ్స, చుండుట యొప్పును గాని యొక్కరిన్‌ మఠీయొక రింత దవ్వుగను4 వింతగనుంచిన, దుర్భరంబు వై దుష విభూషి తాత్మలక్రృ + నేనిది యెల్లయు నూస్తుషోక క్ర ల్పనము నొనర్చుక్రొన్న స్వన్స్య గాధయటంచుం దలంచకయ్య భీమ- యింతిరొ నీదు భావముల కించుక్ర4 భేదములేమొ న్నా! స్య

99 త్కాంతుడు ఎొని డెందము! గ+ లంచెడి కష్టము లెవ్వియుండినన్‌ సాంతముగొ ప్రియాంగనకు.+ జాటి కలంచక, యవ్వియన్ని యున్‌ సాంతములయ్యెనేని మన+సార వచించి ముదంబుగొంట భా స్వంతమటంచు నెంచెదను.+ కాంతలు కూడను, వారి డెందముల్‌ చించి యెబుంగంగోరుటలు+శ్రేయములంచు.౬ దలంచనేను. ఆ మంజుల మానసంబులు సు+మంబులు -తొవుల కోర్చుంగాని యెం డలకును వేడిగాడ్పులకు + నాగవు, పాలును జేయరాదు

మాణి - పంతులు నీవుపల్కినటు+వంటి పదంబులు పూరుషుల్బలెన్‌ కాంతలు కష్టనష్టముల+ కాణీయ నోర్వగలేరటంచు, దు ర్భాంతిని, స్వీయగర్వమున + కామినులం దభిమాన సంపదన్‌ బాగుగ మానవావళుల + భావపురీతులెబుంగనట్టి యే యోగులొ,రోగులో, మజీయు +భోగులా చెప్పినవయ్య నిశ్చయం బేమన, కొన్ని కార్యములు + వారును, కొన్నిటి వీరు తీర్చుటే

హిందుస్తానీ = కాపి- అదితాళము

మాణి- తగవా యిది మగవారికి + మగువల మది గలచన్‌

మగవారలమది చింతల+మరలింతురు గద యింతులు ॥తగవా॥ చరణములు

శ గజగామిని నిజమియ్యుడ + త్రిజగంబులు నీవంటి వి భజియించిన బల్రీకుల + బడద్రోయవు నీ చింతను ॥తగవా॥

లై సతి యొక్కతే పతి చింతల+ జాలించెడి మందందురు

. సతి మిన్నను నేగొనొకొ + పతితరహిత, పతి మీరలు తగవా॥

కె పతి చింతలంబోంజేయని+ సతి యెందుకు మే6 దాల్బగ

“జతర నతులకును నా పెకు+ నెట్టుల భేదముచేయగ 1తగవా॥

భీమ- చానరొ నీదు గొనము మ+దీయ శరీరమునందునుండు చై తన్యము నూడందీసి, భవ+దీయ వినిర్మలమౌ స్వరంబదే రితిని, ఎంత యింపయిన+ యెన్ని పథంబుల సంచరించె నా రీతిని, అంత యింపయిన +యన్ని పధంబుల6ద్రిప్పి త్రిప్పె సం తోషమునందు ముంచెనని + చెప్పిన నించుక తప్పులేదు సూ.

జా మనుజ వరేణ్య నీకు నిజ+ము న్వచియించుచునుంటి సూవె.నె

నూ మ్మనమున మన్మనోహరుని + చింతను మాన్సగంజాలనైతి న

న్పట్టి విచారమొక్కటియె +తక్క మజొక్క ముదంబుఖేదముం

100 బరగగ లేదుసుమ్మి ఒక + పంచ సహస్రము రూక లెప్పాడో పోవుటయేమి? దాని కయి+యిట్టల దిర్ణపుచింతయేమి? వేటలు సేయునట్టి నిజ + కాంత మరల్చుము చింతనంచు బా ర్థించుట యేమి? వీనుల వి+సృత్వము గోల్బడినట్టు లాత డా భెడను గ్రహించకుండుటది + యేమి? ఇదెల్లయుంజూడ,నాదునే ర్పుననొ పనిత్ర ధర్మమున+ నేసి మనోహరు జూరగొంటనో కలదొక 'పెద్దబోపమని తోచెడి నాగ = (ప్రక్కనుండి) అప్పుడే ఒక పావు గంట సేపాయను వచ్చియిక్కడే నసులుతూ వీరి సంగతి కనిపెట్టతూ వున్నాను. మఠికొంచెంసేపు కనిపెట్టియుండెదను. నాయుడుగారు భీమ రాజును తీసికొని రమ్మని చెప్పినారు. ఈయన అక్కడే వెళ్ళడములో కొంత ఆలస్యమయిందిరా అంటే అందులో కొంత లాభం ఉంది. ఫీ - కాంతరొ, ఇట్టి చింత నీ హృడయము వ్రేల్చునట్టుగను*పెంచుట సుంతయు మేలు కాదు, సౌ ఖృంబును నుక్చుకంబు దెస + కున్మరలించుట యొప్పుగాని, జా 'గ్రత గొనుమమ్మ చింతయను + సింహమును అద్ది భ్రమానురూపమై దినదినముం గృశింపంగను + జేయును జీవుల. నొక్కవేళ భి కరమయి తీయు జీవనముం+బూవుటవస్థయు దాటకుండనే. సంతస మొక్కటే యవుష+ ధంబుసుమా, మనుజాళి కట్టి క్రూ రురుజం దొలంగణయేచుటకు+శకారణమింతకు నేమిటమ్మ నీ ఘనతరచింత, కీవుగనె +కారణమిట్టు సృజించు కానిచో నాగ = ఏడిసినట్టుగానే ఉంది నీ యోదార్చు - నిన్నెవరు ఓదార్చడానికి వస్తాో చూతువు గాని! మేలును శ్రేయమంచు మును+పూర్వులు నీమ మొనర్చి యుంచుటం వారును వీరు నా పథములం +బడిపోవుచు నుండ్రిగొని, య వ్వారల కార్యజాలముల + వీరలు కానియు, వీరి కార్యముబ్‌ వారలు కాని చేయగను + లేరని యెంచుటకాని, కాక యా తీరులెరుంగ లేరనుచుం. + దెల్పుట కానియు, ఏరి గుట్టులన్‌ వారలె దొచియుంచుటలు + లెస్సయటంచు వచించుబేనియున్‌ కాంతలు కష్టనష్టముల కారియ+ నోర్చరటంచు నెంచుటల్‌ పూవులుసండులుం జివురు + లంచు గవీంద్రులువోతె పల్కుటట్‌ "కేవల షాక్షికంబవును + అట్టి రహస్యపు చర్యలెప్పా డే నెరుగుదొ నీవు లేదొ, కలి +గించును నెక్కువ కీడు తెల్పుట ల్కంటెను.

101 నాగ - నేనెరుగుదునులే. చాలించా ఉపన్యాసం - చాలా కాలం చేసేవు భీమ - _ నేనుపాండితిని+పట్టి కనుంగొన చాలచిన్న మీ కంటెను గాన నెక్కువ వ +చింపను, చింతను మానుడంటకున్‌ నాగ - నీ కింతకన్న పాండిత్యము లేదు. వెనకపడతావు అని నేను అనుకుంటునే యున్నాను. మాణి- పంతులు, నీవు కూడను నె+యుంగవా, ఆతను ఐదువేల రూ పాయలు పోయినందుకయి+యెన్నడు గుందనిరీతి యోచనా ఫణతిని దేలి నల్వుర స+మంబుగనుండమి కెద్ది హేత్తువో. భీమ- ఇంకను మీరెరుంగరొకొ +యిర్వదినేలు గతించె. మొన్ననే యిరువురము నృమంబుగను + జూడగ నిట్టులందేలె మాణి - ఐననే గుందుదునంచునేమొ వచి+యించె నసత్యమునట్టు లాతడున్‌ భీమ - అమ్మరొ నాటికింక నొక +లెక్కయు పైసలు కామి నంతయే పోయెనటంచు నెంచి వచి శయింపగంబోలును నట్టు లాతడున్‌ మాజి. అంతయు పోయెనేని యది + యెంతకుంగూడే విచార హేతువే నాగ _ ఇదంతయు విచార హౌకువేః నీకింకా తెలియకుండా వున్నది కాని 7 ((ప్రకాశముగా)_ బాబు నాయుడుగొరి వచ్చినారు. చాల సేప్రాయెను గూర్చున్నారు. భీమ - అన్నట్టుగ, ఈ సం భాషణములో పడి, అక్కడకు వెళ్ళడమే మరచిపోయినాను, శలవమ్మ, (నిష్కమణము) తరద్రాలును మూడవ రంగము గది _ నాయుడుగొరి కచ్చేరి రంగము భరాయడు, ఖీమనమం త్రి) (ప్రవేశము - కమలగౌ క్ష స్వ నట్టులి, పోయినట్టి దె మ- నేటికి లెక్కలెల్లయు స+మంబర సొమ్ముకు! గూడనంతనే వగవను భీమనార్య ఒక + ధర్మో

102 గుందెడి వాడగాను. పలు+సారులు నాకడకేగి, యిందు జా తీయ కళాభి వృద్ధికని+నిమ్న జనంబుల పోషణార్థమం, చాంధ్రుల గ్రంథ రాజముల +నారసి తీసిన పైని సంఘ చా రిత్రము నాగరీకతయు,+గూరిచి వ్రాయుట కంచు, దేశమం దుండిన యట్టి యార్యజన+ముల్‌ సుకళాలి విరాజమానసుల్‌ వేడిన, ముందు వత్సర మొళ+సంగెదనంచును మంచి మాటలన్‌ గౌరవమిచ్చి పంచితిని,+నా కయి కాకను లేక దేశముం కోసము గాక యూరకయె+వ్యర్ధమయెంగద యంచు చింతలన్‌ వెసరుచుంటినయ్య,......

భీమ - పృధి+ వీవర దేశము కొసము న్మజిం దయ్యము కోసమింటంగల+యంతయు నిత్తురె సజ్జ్ఞనాళి? ఏ రీసము లిందు బల్వితర+ణంబు నీవిని మీకు? ప్రాప్తముల్‌ లేనిధనంబులున్‌ దొరల+ కేనియు దొంగల కేనియౌను. మీ రిరువదివేలు ఇవ్వియొక, +ధర్మము చేసిన, ఇంకలేవె మీ

గృహమున వేలు - అవ్విగొని+శపోయిన దొంగలికేమి సేతు? ర

చింతను మాని మోమును ర+చింపుడు సమ్ముదదామమట్టులన్‌

కమ- నేనుగ నింత చింతపడి+శయోచన సేయుచునుంటం గాంచి మా ణిక్య మదెంత చింతపడు+నో యనినాయెద విచ్చి చెప్పగా (6 జాలనివాడనైతి. గల+సంగతి యెల్లయు. ఆపె నీయెడన్‌ వింతగంజూతునంచు నను+మానము పొందునా యేమొ? చెప్పినన్‌ చింత మజింత యెక్కువగ + చేకురెనంచుం దలంచెదన్సుమా.

భీమ - ప్రభువర మీరలిట్లు పొర+పాటును పొందుచున్నవారు. వి ధ్యాయుతులైనయట్టి తరు+ణీమణులందరివోలె నాపయున్‌ ధనమును నొక్క దైవతము+వోలె తలంచక, ఖర్చు వెచ్చముల్‌ జరిపెడి వేళ జోరుగను+ద్రవ్యము పోయెడి వేళచింత త క్కువగ మెలంగుచుండుటయె+గాని, తదీయమునూని చింతలన్‌ జివికెడు నాతికాదు. మజీ+యొక్కటి వీనుల నాలకించుడీ ఈయెడ సొమ్ము పోయెనను+ చింతకు మించియుంగూడ మీరలా చానకు మీమన:పథముము +చక్కగ6 దెల్పరటన్న చింతయే యెక్కువ యౌచు నామెను గృ+శింపగంజేసెడి, గాన నా పెసం దియములనెల్ల దీర్చి భవ+దీయ మహాదర బుద్ధిచూపుడీ.

నాయు - నిజముగ నాకుంగూడ నొక + లెక్కయె కాదుగదయ్య యింతన

103 ష్టము అది సద్య్యయంబవగ +లేదని యొక్కటి చింత, కాంతయీ నష్టము విన్న నెంతయు వి+ చారత గుందునటన్న చింఛథ, నా గృహమున , నాదు కంఠమున + ప్రాణములుండగ, నన్ను మోసముం బుచ్చి, మదీయ ద్రవ్య మధ+మాధము డెవ్వడా దోచెనంచు మ త్సరమును వాని కంఠమును+బట్టీ మదీయ కరంబుతోడ మె త్తగ నలిసేయునాడుగదా +నా కివి యెలయు6గూడ తీరుటల్‌. జలనిధి డొగనిమ్ము గహ+నాంతర పర్వతకందరంబులన్‌ అడగియెయుండనిమ్ము నిజ+వేషము మాజీచి దూర సీమలన్‌ తిరుగుచుండనిమ్ము అప+రాధ మెలుంగని బేలవోలె నా కనులకు ముందు6గూడ తిరు+గాడగని, మ్మల వాని కంఠమున్‌ నజకెద శాతమైన కర+వాలపుధారకు హార మౌనటుల్‌.

ఖీమ - మీరిటు క్రూరమైన పగ+పట్టగ దాగుట వల్ల ప్రాణముల్‌ దాచుకొనంగలట్టి ఘన+దార్జ్యుడెవాడు? ఇక కొన్ని నాళ్ళలో దొరకకమానడక్కటిక+తుంటరి అంతటి దాక 'పైపయిన్‌ శాంతి వహించినట్టు కని+ పించుట శ్రేయము మీకు కొంతకున్‌ కమ - _ రాతిరి మీరుచున్నది వి+ రామమెజుంగవు పాప మీవు, ఈ వాతల కోతలంబడి, ర+యంబున నింటికిం బోయి జిహ్వకుం ప్రీతియొసంగు హారము భు+జించి, పరుండుము తెల్లవార్లు. ఈ రాతిరి నీకు రమ్యమగు+ నిద్రయు హాయియు నుండుగావుతన్‌. భీమ - శలవునొసంగుడీ మరల+జూతును రేపటటమిమ్ము సత్ర్రభూ! (న్నిష్కమణము) కమ - తీసితిం గొంతజాడ యని + దెల్పితి విచ్చటి కేగునప్పు.డా రీతియదెల్ల రేపట నె + అుంగుదు. నిప్పుడు నా నిమిత్తమా నాతియు వేచియుండెడి న+ీవశ్యము నిద్దురవొందకుండ. ఈ రాత్రికి నీవు పోయి సుక +రంబుగ పండుము రోరి నాగనా (నిష్కమణము) నాగ - చిత్తము బాబు. నేనే చెప్పంబోవునది కడు ప్రమాదమయినది. దానిలోనుంచి తేలి యవతల పడేవరకు నన్ను గురించి నాకే భయము వేస్తూ యున్నది. ఇంతకూ దేముడు న్నాడు మీదన - నేను కూడా నాలుగు మారులు ముందు మరీ ఆలోచించుకొని, కట్టుదిట్టములు, బందు బస్తులు అన్నీ అడ్డు పెట్టుకొని మజథీ చెప్పుతాను రేపు ప్రొద్దున. (నిష్కమణము)

104 నాల్గవ రంగము మాణిక్యాంబ గది

కమ - కాంతరొ కృష్ణ చంద్రుడుద +యంబవుచుండెను నేడు సప్త మీనిశన దె, జాలమార్గమున, + జూడుము అద్దమ రేయిదాటె. ఈ వరుసను కండ్డ రెప్పలకు+దాపులు పెట్టుక మేలుకొంటి వి ట్లేల? అనిద్ర తాపమును+దాల్బునె నీ సుమదేహమింతి? నీ చెంతకు వచ్చి లేపనొకొ + చేడియ నిద్దురపట్టియుండినన్‌. కాంతరొ నీ ముఖాంబుజము+కాంతికి పున్నమనాడు కూడ దా నోడినయట్టి చిన్న తన +యొప్పుకొనంజుమి, చింత చేత చి క్కియు మఠి చిన్ననయ్యు, నతి+దీనత వేచియెయుండె నక్షపా కాంతుడు తూర్పు దిక్కున ద్వ+ర న్వినుమెట్టల నెక్కకుండనే అతని క్షమించితంచు వచి+యింపక సాగవు ముందు సౌఖ్యముల్‌

మౌణి - ఎంతటి మాయగాండ్రు దివి+ జావళి! అక్కరయున్న వేళలన్‌ చింతనుగుందునట్ట్లు ముకు+ళింతురు మోములు, దీన దృష్టులన్‌ స్వాంతములం గరంతురు క్ష్ర4మాపణంబొందెడిదాక. కానిర వ్వంత కృతజ్ఞతాఫణతి+యున్నదెవారికి?నిండుపున్న మే వచ్చిన దేని, యెల్లరును+నొక్కట వేతురు వారి కెల్లనా యకుడవ రేయిజేడు - శర+ణోయని వేడిన వీడబోవరా కొంతను పాపమాయె నిజ+ కాంతుడు వచ్చి తెమల్బ్చు దాకయున్‌ అంతటి క్రూరు నీశళిని+ యింతట నంతటన్‌ క్షమింతునే? కాంతుడ, కాని యాశశిని+మించిన మాయల వార లీక్షమా కాంత వహించు మానవుల +శయందును గూడనునున్న వారు -లో 6 గల్గిన చింత లెల్ల నడ+గంగను ద్రొక్కి సుహాసవేశముల్‌ పెదవుల, కండ్ల నుండి +యొలి కించుచు, చేతులు త్రిప్పుకొంచు వ ర్హనల మీరు కొంచు రచి+యింతురు నృత్యముకాంతముందు. ఆ బేల యుపేక్ష్ససేయు నల+కాలమునందునంగాని, పూరుషుల్‌ మనసుల విచ్చి, వారికిని+మానవతీమణి రాజి కింతయున్‌ భేదములేని యట్టుల ని+ జాశలు, చింతలు, సౌఖ్యజాలముల్‌ కాంతలకు న్వచించి, యొక+టై యలయిర్వురు నుండు దాక, ఆ కాంతల. బూరుషాళి, సుమ+కార్ముక బాధలనుండి తప్పుకో కవచలములంచు మాత్రము త+లంచక నుండెడిగాక, సత్సతీ పతులకు నుండు బాంధవము+ కేవలమాటలు చిద్విలాసముల్‌

105 మించినదంచు, వారు మది+నెంచుచు నుండెడిదాక, డెందముల్‌ మైనము. బోలె నిట్టె కర+గించుట పాడియటంచు నెంచు సూ.

కమ - _ త్రరుణిరొ ద్రవ్యనష్టమను+చింత యొకండును , దానినెల్ల నీ వెఠింగిన నీదు చింత యధి+కంబగునన్న మజొక్కచింత, ఆ నరపశువైన దొంగ నెటు+ లం గనుగోనగునన్న పెద్ద యా లోచనతక్క, నా మదిర+హాస్యపు చింతలు లేవు నమ్ముమీ. ఇయ్యవికూడ నీ వెలుగ +కూడని సంగతులెవ్వొ దాచుటల్‌ కాదు సుమా, మరి న్మిగుల+మోసపుచ్చుట నిన్నుకాదు - నీ యతులిత గ్రేమారాసి యొక +న్షున్‌.నిను నిత్యము సంతసంబుతో గనవలెన నృదూహ మజీ+ యొండును, ఇట్టుల నిన్ను గూర్చిబల్‌ వింతగ, జూచుచుంటి నను +నూహయొసంగెను నీకుంగాని, నా హృదయమునుండి ప్రేమమయ + కోశము నుండియు సూడదీతునే నాటనా నిన్ను నాడు గద+నామరణంబు ధృవంబు పేయసీ! మాణి - చఛాయక యుంద్రుగాక నను +భావజరూపతదీయ భావమం దావిధిగానె. మీకును న+మర్త్యతకూడును గాక. ఆ గతిన్‌ మీకును నాకునీ హృదయ+మేళన మెప్పుడ్తు పోక యుంటయే నాకగునట్టి శాశ్వత సు+ ఖంబదియెల్లయునంచు నెంచుడీ 'దవ్యము పోవనిండు మజీ+దొంగయు తోచకపోవనిండు, దో చియు మజివాని కేగతిని+ శిక్రయొనర్రో యొనర్చుకొండు, నే నది యెదివిన్న మిమ్ములను +మించిన చింతంగలంగనంచు, మీ చెప్పుట చెప్పకుండుటను + మించిన చింతను నీయదంచు మీ రెజీగిన నంతెచాల, పది +వేలు, త్వదీయ తటస్థభాన మీ గరితకు నెంత యొంటరి ఈనంబును గూర్చెనా, ఎంత చింత చే ర్చినదొకో యెట్టి భావపథ, +మందున గ్రుచ్చెనో, వ్రాసినట్టి య ప్పటి యొక గీతివల్ల విశ+దంబగు మీకును పాడుమంచు మీ శలవయెనేని వీణియను + మేళనసేతును నాదు కంఠమున్‌ కమ - వెలదిరొ నీదుకంఠమును + విప్పుము వీనులు విందు పొందగన్‌ మాణి - తగునా యిది - అనుపాట కమ- నీ వహ క్రొత్త సంగతులు + నేర్చుచునుంటివా రోజురోజుకున్‌ లేకయు గానవిద్య యొక + యొక్క వినూత్న కళానుభోగమన్‌ పాందుచునుండె నీయెడల+నో వచియింపంగజాల నేను, తు

106 ఇిక్యమ, నీదుపాట చవు+ లూరును క్రొత్తగ రోజు రోజుకున్‌ కైతయు రోజురోజుకొక + కాంతిని దాల్చుచునుండోను సుమ్ము డెన్యూస్‌ పేపరునందు వేసినను + వేయగనొప్పు నీదు గీతమున్‌ చెైలియరొ చక్కగాన విడిగా లిఖియింపుము దాని రేపెయే "పేపరుకేని పంపెదము + వేగము

మాజి - హాస్యముసేయువారె నా తోడను వారపత్రికను+ నుండగలంత మహత్య మున్నదే దీనను? లేకయేమి? ఇపు+డందుల దోచుచునుండు పద్దెముల్‌ పాటలు నింతకంటె వెల+ యైనవా? నల్వురు స్వీయనామధే యము ప్రచురించుకోసమటు + వ్రాయుచునుందురు - వాని కంటెమే ల్తరమిదిగాదె యున్న తన స+ తీమణి యూహలు నాశయంబు శృం గారముగా రచించంబడె+ నిందున రేపట పంపగానగున్‌

కమ - _ చెలియరా నీదు గానములు+ నీదు కవిత్వము, నీదు నుత్తమా శయములు న్యూసుపేపరుల+ గోలను నిర్వురముండ, అల్ల దో షాకరుండయొ్య్య మెల్లగనె + మెల్లగనే విను మెట్లనెక్కె నీ భీషణమౌ క్షమాపణము + పొందకయుండనె.

మౌణి - నాధ, నాదుళి క్షల లతిభీకరంబులును + గావు , క్షమాపణ లింకజూలముల్‌ కావు. మనంబన దపుడో+ పొమ్మని యాజ్ఞనాసంగియుంటినా శశికిని పూర్ణమైన సదు+ దారక్షమాపణబుద్ధితో చుటన్‌

కమ = ధన్యులు సుమ్మి నీదగు క్ష+మాపణ పొందినవారు, మా వలెన్‌.

(ముద్దుపెట్టుకొనెను) తెరవ్రాలును అయిదవ రంగము నాయుడుగారి తోట - పెరటిలో ఒక మూల

నాగ - _ ప్రభువర।! కత్తిపట్టి పలు+మారులు నన్‌ యుళిసించి మించినన్‌ గఠినతరంపు మార్గమున + గాలిసి చేసినవారు. నాకు నె య్యది హితవింత కాదా వచి+ యించుట అయ్యది పల్కునట్టులన్‌ ప్రబలము చేసినారు. అతి కష్ట +మపాయకరంబు నాపథం. బనలను నేనే క్షేమముగ మళ్ళి+పడేవర కేకభీతియై యుండును నాకు. ఎన్నయిన +నోరిచియుండెద తండ్రి,మీకు నా

10/7 పయిని గలట్టి గాఢమగు +నమ్మక మింతయువాడనీయనం చురవడి మీమనంబు శర+ఐంబుగ నాకు నాసంగి యుంచినన్‌

కమ-= ఎంత భయంబు నామది స్పృ+శించుచున్నది, నీదు విన్నపం వెంతొ భయంకరంబుగ నె +నుండగ నొప్పును నీ చరిత్రమున్‌ ఎంతయు తెచ్చిన్సరియె +యింతయుజంకక, నాదు ద్రవ్యమున్‌ పంతముమీర పట్టుకొని+పోయిన యానరుంగూల్చుదాక నా చింత యొకింతయు న్సడల+ జాలదు. చెప్పుము రోరి వేగమే పురుషునిపైని నెట్టియును+ మాన మదున్నదొ యేలనున్నదో

నాగ- ప్రభువర, రెండుసారులు, ధ+నంబు నశించుట, రెండుసారులున్‌ గడబిడ యెొద్ది లేకయనె + పోవుట, ద్రవ్యము తీసుకొంటకున్‌ పనివడి చేతిబత్తెములు + కట్టుకవచ్చిన వేజ యూరిదొం గ లెవరు లేరటంచును గృశహంబుకు బల్మరె వచ్చిపోవుయే పురుషులొయేని గావలె+ టంచును లేకయెయున్న నమ్మకం బుగను జరించు సేవకుల నెవ్వరి దెబ్బయొ లేక సాయమో జరిగియెయుండునంచును మ+ దిందలపోసితి. నో ప్రభూత్తమా నిజముగ జెప్పుచుంటిని. త్వ+దీయపదంబులు రెండునాన, నే పగలును రాత్రి యియ్యదియ+ తప్ప మజొక్కటి నా మనంబునన్‌ యోచన సేయకుండమిని+ తోచిన యూహలు చెప్పుచుంటి, మీ మనమున తూచి తూచి పది+లంబుగ వర్తిలుటొప్పుసుమ్మి

కమ - నీ కెట్టి భయంబువద్దు వచి +యింపుము తోచినరీతి. నాదునూ హలను సమీపమందుచునె+ యున్నవి నీయవి - ఏ నిదర్శనం బలవడకుంట నెట్టి యను+మానమునకు న్మదిందావునీయనైతిని

నాగ- ప్రభువర్య, బాగుగను + మీరలు చూచుచునుంద్రాలేదా ఖీ మన మును పెప్పుడు నవ్వలెనె+ గాక ధనంబును జోరుగాక వె చృ్చంబునొనర్చ్పుచున్‌ సాగసు+పంచలు, కోటులు, కండువాలు,ముం డలయెడంజాల ప్రీతిమెయి+ వర్తిలుచుండును. మీదుజీత మ త్యధికము సేయలేదుగద + యింతనె? ఎచ్చటనుండి వాన్కి చే కురునొకొ యంత ద్రవ్యమును + నూహయొనర్చగలారె

కమ - నాదుమా ఇణిక్యము కాతడన్న నభి+మానము - అప్పటికప్పుడామెచే తనుగల ద్రవ్య మేయిన +నిచ్చుచునుండును, అద్ది పెట్టి యిం

108 తలయిన పెద్ద వేషములు+ వేయుచునుండునతండు.

నాగ - మీదు మా ణీక్యమును గూర్చి పిమ్మటను+ నెంచగవచ్చును లెండుకాని, ఈ మనుజనివర్తనంబున న+నూనధనంబెటులేని కూడిన ట్లు గురుతుగాన రాదె, మది+నెంచుడు బాగుగ, యిట్టి యూహలం గలంగుచు రెండు సంచులును+ వాని గృహంబున నుండునేమొయం చతినయ మొప్ప నేను చరి+యించుచునుంటిని, కాని వాని గే హంబునం గానంజాల్లని + రెండును

కమ - ఐన నతండు దోషికా డని తలవంగవచ్చు, నటు+ కాదొకొ?

నాగ = అంతటితోనె భావము న్మార్చుకొనంగంజూతురయ+ధీవరు లెచ్చటనేని. దొంగ తా దోచిన ద్రవ్య మాగురుతు + నెన్నడు నింటను నుంచంబోడు. వే ఉక్క స్థలంబునందున ర+హస్యపురీతిని దాచు, కాకయుం డిన మరియొక్క మానవుని + పైని సమస్తము మోపంజూచు. ఈ మనుజుని యూహలేగతిని +సన్నుచునున్నవి యొక్కొయంచునే ననుకొనుచుంటి నొక్క దివ+సొంతమునందున మీది కండువా లేకయె రోడ్డుపై దిరుగు+లాడుచు, కర్ణపుపిల్ల గావునన్‌ సిగ్గున నట్టునం జనగం +జాలక కండువ “అమ్మ యింటిలో” మరచితి వేగ తెమ్మునుచు + నన్చతిమాలగ వెళ్ళినాడ. ఆ యమ్మ యెవారొ మీమదిని+ పోల్చగలారె?

కమ - వివాహ మింకంగా లేదట వానిక్కగాన నల + నాతియు నాతని యమ్మయేమొ

నాగ - _ నీతి విదూరజాతికిని+ చెందిన నాతికి నమ్మయంచు. దా6 కడుపున కన్నవారు పిలు+వంగల భాగ్యము గూడబోదు, దు ష్కర్మము వల్ల వారలకు+ నమ్ముడు పెంపుడు పడ్డ బాలలో పాపవశాన దాస్యముకు6+ పాల్పడు నన్నును బోలువారలో అమ్మయటంచు బిల్వకయె+ యుండిన , సానినొకర్తుక నుంచె నా బాపడు, ఇంకమీద విశ+దంబొ క సర్వము?

కమ - వాని యార్జనా ఫణితికి వాని రూపముకు+ ముండ యొకర్తుక కూడనాక్కొ!

109 నాగ - ముండ యొకర్తులేక యధ+ ముండెవడేనియు చౌర్యమాదిగా గలిగెడి దుష్కియావళులు+ “ససేయునె? యింతియెసుండి ఎల్లపా పములకు సాహసంబులకు+ దుష్కియకోటికి పట్టుకొమ్మ. ఈ ముండయె లేనిచో ధనము+ పోవక యుండదె మీ గృహంబునన్‌ కమ- నాతి యెలాగు నీ ధనము+ నష్టముకయ్యెడి హేతువో వచింపంగదె నాగ - ఆమెకిచ్చుటకె + ఆతడు నింతటి సాహసంబు తా( బనివడిపూనె, నాడటు ర + యంబున నాయిలు చేర వానికం డువం గొనితేర నచ్చటగ + నుంగొనినాడను రెండుసంచులన్‌ కమ - కనుగానినావె యామె గృహ + మందునసంచులు రెండు నీవు?అ ట్ల్ణయినను ఆ నరాధముడె + తస్కరు6 డిందున కల్లలేదు నాగ్‌ - ని య్యోగిని నింటంజేర్చుకొను+వారు గలారి ధరాతలాన? తి న్నట్టి గృహంబువాసములు శ నమ్మయటంచను వారి మానముల్‌ బ్రీసెడి జాతియద్ది, మొగ + ముంగని చేసెడి తీపివర్ణనల్‌ వినయములు న్విలాసములు +చూచుచును వ్విళులూరినాను.నన్‌ గల్లలవాడటం వచి+యించిన వద్దియు మేలెగాని,మీ రామె గృహంబునందు గను +లార గనుంగొనుడయ్య సంచులన్‌ కమ _ ' శేప యొనర్త మాపనిని+ రేపకడ న్వడిరమ్ము పొమ్మికన్‌ నాగ- శలవు నాసంగుడయ్య పరు+ సబును పూనుకుడయ్యనాయెడన్‌ (నిష్కమణము) కమ - వీనికి ప్రభ్వుభక్తి కడు + మెండు. ప్రభూత్తము కార్యమెద్దియే తీర్చెడి వేళనిద్దురయు + హాయియు హారములెక్కసేయ, డీ _విషయమునందు నిశ్చయము +గాననుమించిన కష్టమక్కటా పడియెనువీడు. కల్లలు వ+ చించినంగబ్లెడి లాభమెట్టిదో యెలుంగని బేల. ఆహంన నుం+ బోలినమూర్డుడుచూడనెచ్చటం గలడు ధరాతలంబు వెత + కంగ6 గడంగిననెల్ల? ఇంటిలో తిరుగుచున్న యాకటిక +ద్రిమ్మరి డెందమెజఖుంగనైతి. కలయగునె యింటిదొంగ నల + యీశ్వరుడైనను పట్టంజాలడన్‌ వాక్యము?వీనివల్ల వసి + వాడే నంటచును నెంతుంగూడనా కులమును కాకయున్నః బలు+మారులు చెప్పగడంగి కూడలో నడచుకొనం బ్రయత్నమును సల్పెను నాపతిగూర్చి యెద్దియో

110 నాగన. ఎట్టిచింత సమ + కూడునో నాకని చెప్పడయ్యె. ని య్యోగిని నింటకజేర్చుటయు + దోషమొయేమొకొ? పాపమాతడున్‌ పేదయటంచు తెల్వియును+ తేటయు గల్గినవాడటంచునే నరసి ప్రేయంబుమీరం దిరు + గాడగనిచ్చితి పాలువోసినన్‌ విషమెటుపోవు పామునకు? + దీనిని గూరిచి కూడ నేడెయా నాగనతోడ యోచనను+ సేతు, నాకంతకుంగానియిద్ది యా పురుషుడు చెప్పంబోడు, ప్రియు +లంబ్రియురాండ్రను గట్టు పూలపా శములను దైంచునట్టికటి + కుండలమానిసికాడు. అయ్యయో ప్రియుడు - ప్రియురాలును + గూడన- అయ్యొ అయ్యయో మూడవ అంకము బకటవ రంగము పురోపాంతమున ఒక బాట నాగ - _ పోసినవాడ నాచెవుల+ నిండగ సీసము కడ్డి. అద్దికన్‌ తీసినయంత వేగముగ + వచ్చెడి దింతమయు.(గాదు. ఆతడున్‌ వాసిగ దానిందీయగ ప్ర+ యత్నము సేయంగలాడె! వాడెగా దొంగయటంచు నాతనికి + తోచియెయుండును నిశ్చయంబుగా తోచదయేని, నాతికిని+ వానికి. గల్గినదంచు నేను వా క్రువ్వగ తెల్పినట్ట్‌ యను+ మానప్పురీతి దృఢంబు "సేయకే మానదు. ఇంతనుండి ధన +నష్టము నొక్కకడింది సేయడా నరుడు.కులంబు వేడుకయి +కుందుచునుండును దీని గూర్చిన న్మరల ప్రశంస సేయకయె +మానడు. అప్పుడుగాదె నాదు ప్ర జ్ఞా విభవంబు కేటగను + జేయుట. సంచులు చూచెనేని యా దొంగతనంబు దానికిని + తోడుగ రంకుతనంబుంగూడ ని శ్చయమయితీరు నాతని మ+ ననంబున ఇంతటిలోన దొంగలన్‌ గల్పియెయుంచి భీిమనను+ చూపిన నాయుని కెంతో మేలునౌ. అడుగో భీమన వచ్చుచున్నాడు. ఆయనను కొంచెమిప్పుడు పొంగవేసి దొంగల సంఘములోకి ఒక్కమాటు పెట్టవలెను. దొంగలందరును ఈ యూరి ప్రక్కననున్న కొండల వద్దకు రోజూవచ్చి నసులుతూ వున్నారు. నేను ఫలానా రాత్రి యని యెప్పుడంటే అప్పుడు వచ్చి పడతారు మా నాయుడు ఇంటిమీద. (ప్రకాశముగా) ఏమండోయి పంతులుగారూ! దండములు. (భీమన్న మంత్రి షికారుపోవుచు ప్రవేశము)

111

భీము - ఏమిరా నాగన్నా! నిమ్మళంగా వున్నారా మీరందరున్ను?

నాగ = చిత్తంబాబు. మీరున్ను నాయుడుగారును చల్లగా చూస్తువుంటే మాకేమిటి కొదవ?

భీమ - నాయుడుగారికి దొంగను పట్టుకొనడపు కుతూహలము, ఆ తీవ్రత, యేమైనా చల్తారిందా? చల్తారుతుందా? ఆ పేరు తలుచుకుంటే మండిపడి పోతున్నాడు. ఇంకముందు జాగ్రత్తగా వుంటే మంచిది. కాని, పోయినదానికి అంత ఘర్షణ పెట్టుకోవడం అంత భావ్యం కాదు.

నాగ - నాయుడుగారు అ సంగతి మరవడం, ఆ కోపము చల్జారడం తటస్థించదు కాని, దొంగలు ఒక వేళదొరకడం తటస్థిస్తుంది. వారు రోజూ రాత్రిళ్ళు ఈ వూరి పక్కఅడవికి వచ్చి మర్‌ వెళ్ళి పోతున్నారు. వాళ్ళ సంగతి చూస్తే యెక్కడో ఒక "'పెద్దకన్నము వేసే సమయము కొణకు నిరీక్షణ చేస్తూ వున్నట్ట్లున్నది.

భీమ - అయితే ఈ రాత్రి మనమిర్వురము ఒకసారి అచ్చటికి వచ్చి, వాళ్ళను చూసి, వెళ్ళిపోదాము, రేపు రాత్రి నాయుడుతో నేను వచ్చి ఆయనకు ఇది చూపెట్టుతాను. బహుళ: నీవు చెప్పిన ఆ నిరీక్షణము నాయుడుగారి యింటినిమిత్తమే అయి వుండును. అట్లయిన యెడల, నాయుడుగారి కోసము ప్రస్తుతము కొంత శమించుటయే కాక, కలుగంబోయెడి అధికమగు ద్రవ్యనష్టము కూడ ఆపంబడును.

నాగ ఇంకా రేపటిదాకా ఓర్చమంటున్నారూ? ఈ రాత్రి వాళ్ళదగ్గరకు వెళ్ళి, రసాభాసచేసి, వాళ్ళనాయకున్ని పట్టి జుట్టుపట్టుకుని, జరజర యీడ్చుకొని వెళ్ళి నాయుడుగారి కాళ్ళమీద పడవేయనూ? మీరణుమాత్రం నిలబడితే చాలును.

భీమ- నీ పుణ్యముంటుంది నీవలాలంటిదేమీ తలపెట్టకు. ముందువెనుకలు ఆలోచించ లేరు కనుక మీ కల్దాంటి సాహసములుంటాయి. కాని మాలాంటి జాగ్రత్త పరులు ఆ మోస్తరుగా పడలేరు. నీవేమీ రసాభాసు చేయనంటే కాని నేను రానేరాను. ఆ పదిమందీ పట్టుకొని మన పీక పిసికి వేస్తారు. దొంగలకు తక్కిన వాళ్ళకంటె. తెగింపు సాహసము ఎక్కువ.

నాగ- మీ దయ యేలాగు శెలవిస్తే ఆలాగే చేస్తాను. నేనెప్పుడైనా మీమాటకు జవదాటి నానా? రాత్రి పదకొండు గంటలకు మిమ్ములను పిలువవస్తాను. అమ్మగారింట వుంటారా మీ యింట వుంటారా?

భీమ - రెండు చోట్లనూ చూడు. ఎక్కడ వుంటానో చెప్పలేను.

112

నాగ - చిత్తము బాబు. శలవిప్పించండి.

భీమ - మంచిది. వీడు మంచి తెలివైనవాడు. ఏదైనా పనిలో పెట్టితే చిచింద్రీలాగ పనిచేస్తాడు. వీడు అడద్ధమాడడు. నిజముగా దొంగలక్కడకు వచ్చియే యుంటారు. అయినను ఈ రాత్రి నేను స్వయముగా చూచి, రేపు రాత్రి నాయుడుగారికి చూపించిన యెడల నాయుడుగారికి నా మీద విశ్వాసము ఢేమ యొక్కువగును. ఇదివరకే నామీద మాణిక్యాంబకు అభిమానము. వారిద్దరి దయావుంటే, ఈ పట్టణములోనే నేను యిల్లూ వాకిలి పెళ్ళిము పిల్లలూ కలిగి గౌరవముగా కాలక్షేపము చేయవచ్చును. నియ్యోగి జనములో పుట్టి అప్రయోజకుండైన వాడేడీ? అప్పుడు నాకు సాని కూడ అంత అవసరముండదు. అవసరలేకపోతేనేమి? సానిది ఉండక తీరదు. పెడుతున్న అన్ని ఖర్చులలోనూ అది వకఖర్చు శుష్కఖర్చు అనుకోండి. దానివల్ల ఎంత గొప్ప, ఎంత వేషం, ఎంత డాబు, ఎంత మర్యాదా! నిజంగా, గొప్పవాళ్ళు సానిదాన్ని ఉంచుకోవడం మానివేస్తే తప్పులేదు కాని, తగినంత గొప్ప వచ్చే దాకా వేషభాషలు మానేస్తే మననందరూ నీరసిసారు. పరమేశ్వరుని దయనవంటే రోజులీలాగున కలిసి వస్తాయి. న్‌

రెండవ రంగము నాయుడుగారి పెరడ్షు

నాగ - _ దేవర, రేపుప్రాద్దుననె రమ్మని+ మీశలవాయెంగాన నే రాకయెయుంటినింతదను + కం దమగేహమ్సు చాయ శెనమీ _రంపించిన సేవకుండు వచి+యించిన మాటలనాలకించి నే

వేగమె వచ్చినాడ+శలవీయుడు, దేవరకార్న మెద్రియేన్‌ దీర్చగ మీగులామయిన +నాగన యిచ్చటీన కంఠము పోయినం మరి + కార వాడు. నా శము త్తీర్పుటై నాదుకోర్కె.

కమ - ఓ శ్వాసయుతుండవీవు, తిను+ నింటిక్షి వాసము లెన్ను పాతకుల్‌ నాయిలు దూరియిండిన క+ీతంబున సుమ్మి మదీయ జన్మమి ట్లా పద పాలునయ్యె ధన+ మన్నను లెక్కయెకాదు నాకుననే పిలచి యొసంగు దీయెడల+ వేలకు వేలుగ, మంచికార్యమే జనముల యేని పూనుకొని+ సాగగనిత్తురయేని కానినే నిచ్చెడి జీతమందు రచి+యించెడి గౌరవమందు నింకలా

113 లించెడి (ప్రమయందు+నొక లేశము చూపకయెప్పుడుండినన్‌ నన్నును గూర్చి ద్రోహము+ద లంచెడి నీచుడు కల్గియుండినన్‌ వానిని పట్టి పీక నులి పెట్టక+ నా కసిదీర దోరి

నాగ్‌ - మీ 'ఢ్రేమయు మీదు జీతమును + ప్రాప్తములేని వినాశకాలమం ద్‌మెయి యల్పబుద్ధులు జ +నియించుచుండును దుర్దనావళికిన్‌ నిజము సమస్తముందెలిసి + నప్పుడు కాల్వును నూడదీసి, యీ యిలు వెడలించిరేని యదె + చాలును. మృత్యువు కంటె నీచమౌ కాదొకొ యున్న పాట మరి + యాదయు నూడగదీసి యుంచుటల్‌

కమ - ఘనుల గురించి యట్టుల+ ని జంబగుంగాని, ఘనాళి యెన్నడే నట్టి యసహ్యకార్యముల. +జేతురె?చేసెడివారు నీచులే కావున వాని జీవము మి + గుల్చుమటంచును చెప్పబోకు. ఆ దోసపుకాడు నా గృహము + దోచుటతోడను తృప్తి పాందెనే? నాయిలు రాఖీ(గూడ నొక +యించుక దోచెనటంచు.ందోచు. ఆ టిక్కుల కట్టి నీల్లులకు +నట్టి విలాస చయంబు, కట్టిన వువ్వులకును నేడుగా నిజ+మైన సమన్వయ మెల్లతోచు. నీ విందున నీ వెణీంగిన ని+ జంబును నా కెజిగింపవేని నీ ప్రభుపయి నీకు నుండగల + యంత సమున్నత భక్తి లేదునూ!

నాగ - జట్టును పెట్టకం డటుప్ర +భూత్తమ, మీ సతిగూర్చి మీరలే యెజీగినకంటె నేనెటుల+ నెక్కువగా గ్రహియింపనేర్తు? ఆ తుంటరి యెట్టింజైనను స+తీమణీ మంచిదయేని యాతడే విధమున నెట్టిహాని యొన+ రింపగలాడొకొ, చెప్పుమయ్య. ఈ చింతను మాని ఆపెయెడ+ చిత్తము లగ్నముసేయు టొప్పగున్‌

కమ - _ వినయములింకమాని వచి+యింపుమునీ మదిరీతి యెల్లయున్‌ మనుజుల ప్రమబంధముల +మాన్సెడి బుద్ధియొకింతలేదు నీ మనమున, గాన చెప్పుటలు,+ మానుట కిటు ప్రయత్న మీవుబల్‌ సలుపుచుంటిగాని, విర+ సంబగు నామె ప్రవర్తనాగతిన్‌ నలుసులు నీకు కన్నులంగ +నంబడె యుండును. లేకయున్న నీ మనసుకు గొంత లోపమును+ తోచియెయుండెను. చెప్పుమన్న నీ మదికిని తట్టినట్టి చెడు+ రీతి యదెల్లయు నేలతట్టెనో

నాగ- ప్రభువర మిమ్ముంబోలెడి మ+హాత్ముల కింతయుంబాడిగాదు మీ వనితల6గూర్చి సంశయము + నందుననూగుటొకప్పుడూగియున్‌

114 కొలువుననుండునట్టి +యొక కూనను బట్టి వచింపుమంచు బల్‌ ప్రబలము సేయుచుండుటయు +మానవవర్య, జనంబులెల్లరున్‌ కాకులు. వారు వేగతుల +కావని యార్చుచునుంద్రు. వారి వా క్యము లాకటాక్కటంటయె + యెక్కువ భేదము చూపుచుండువా రినిటుల నమ్మబూనుటలు+ కూడదు మిమ్ములబోలువారికిన్‌ పలువురు పల్వివిధంబులను+ పల్కుచుండిననేమి? పవిత్రమైనదీ మ్మ్మనమున నెంచుచుండినను + నేమిటిమించె, లేక నె నాతియటంచు మీ మదికి + నమ్మకముండిన బాగ? ఆర్య, మా నసమెసగ దాసమస్తముకు +ముఖ్యము. దానికి నాధుడెవ్వడో మనుజులకుం బ్రపంచముల + కెల్లయు నాధుడతండుగాడె? మీ మనమున నమ్మకం బెలమి + మానకు డీమె పతివ్రతాసతీ మణీయని.తక్కువారు పలు + రీతులం బల్కినవెల్లలెక్కనే యని ఘనతా ప్రపూర్ణ మతి+ యట్టులె మీకు లభించు దేవరా? 'శకమ- లోకులపాట నాకు నొక + లెక్కయెకాదు సుమా నిజంబుగా నాతియె నన్నుకాక యొరు+నిం గమనించనిదంచు నామదిన్‌ గాధపునమ్మకం బొకటి+ క్రాలియెయున్నను. కాని నీవు చె ప్పిన గ్రుడ్డినమ్ము + పెట్టిచెలంగిన నేమి లాభమో? పాపి, కురూపి, యింటంగల + ద్రవ్యముదోచిన యట్టిద్రోహి, వా డేపని చేయబూనుటకు + నింతకు సాహసమూనకుండునో! పాటయటంచు నాటయని +పల్మరు దగ్గరకేగి యాతడే పాపమునైనం జేయగల నీచుడు.+ నీచుల సంగతిన్‌ ఘనా మోదము. చూపువారలొక + కాంతలె? క్రాంత్రత్రనంబె వారికిన్‌ నాగ - _ ధీయుతులీరు మీకుంగల + తీవ్రత కూడ సమానమౌటనే నీయెడల న్విరుద్ధముగ + నెద్ది వచింపగంజాలగాని, ఈ చదువుతె యెల్లధర్మముల + సాంతము చేసెగదయ్య యిబ్బువిన్‌ బొట్టులు పెట్టుకోరు నన + బోడులు. కుచ్చెళులం ధరింత్రు. జౌ కెట్టులు వేలవేతు రర + చేతులదాకను+ ఇంకయన్‌ సిగల్‌ చుట్టుదురయ్య బుజ్జలను + జుట్టుల వప్పలవోలె నల్లిపై చుట్టుదురయ్య మొగ్గలను. + సూటిగ మాటలు పాటలాటలున్‌ వీజెలు హార్మనీలును ఫి +డేలులు కుల్కులునింక వారి పిం డాకూడు లెన్నా పెట్టి వడి + తక్కుచునుందురు, తారుచుంద్రు వీ ధుల మరి కాన్ఫరెన్సులను + నాధునిముందు పరాయివాని ము? దర నొకరీతిగానె వెల +నారి విధంబున అటివారి గూ

115 రిచి వచియింప నాకగు.€ జి + కాకును సిగ్గును. వారి వర్తనా ఫణితిని నాగరీకత య+ దెంతయొ, జారతయెంతొ అంతొనా కెరిగి విభేదముంబరుచు + నేరుపు నాయెడలేదు సత్రభూ.

కమ- ఎవరికి నెట్ట వేషమది+ యింపగునట్టిది వేసుకొంద్రు. దా నికి నిటు చీదరంబడగ + కారణమింతయులేదు. వారి కా మాత్రము స్వేచ్ళనీయక య+మానుషరీతిని ఏల పెత్తనం బురవడి పూనగా మనకు?+

నాగ్‌ = ఇంళటి స్వేచ్చనాసంగు వారలిం కొక పినరీయలేరె? హితు + డైచరియించెడి వాని ముందరన్‌ నెరవుగవీజణో మీటుచును +నేర్చుంగబాడుచుటైత సెప్పుచున్‌ మురిపెము గొల్పుచున్మరియు + ముద్దలు గుల్కుచు, తళ్కులాడుచున్‌ వెరవయినప్పుడెల్ల దన +విత్తమునిచ్చుచు చిత్తమిచ్చుచున్‌ సరసత సంచరించుచుటకు+

కమ- సత్యము, దాననుగూడ దోషమొ క్క రవయులేదు.

నాగ- చిత్త మిక +దోషము దేననొ చెప్పు మిత్రమా.

కమ - పసుపుమెజంగువంటి మును + పార్వ్వము కౌగటికిచ్చె నేనిక్రొం బసలనునీను క్రీబెదవి + పానముసేయుట కిచ్చెనేనియున్‌

నొగ - దొరలను నివ్వికూడ ఒక + దొడ్డగు తప్పుగ నెంచరేమొ. గౌ రవపు గురుంతులేమొ మధు+రంబుగ నట్టలనుంట? నేను మీ వలె మును చెప్పినట్టీ ఘనత + 'స్వేచ్చయె యిచ్చినవాడనేని తె ల్లజనమువోలె, దీనను జె+లంగదు తప్పని యెంతు నత్ర్రభూ!

కము - దొరలము కామురా మనము + తోయజనేత్రికి స్వేచ్చయిచ్చునటుల్‌ దొరలుచరించు మార్గములు + త్రొక్కుట కాదుర. మానవ స్వభా వమునకు సవ్యమిద్దియని+ తోచుట చేతను నిచ్చినట్టి యౌ దార్యమురా యదెల్ల. అప+ సవ్యమంటంచును నొప్పనట్టి దు ష్టత మటి జారిణీఫణితి. + ముద్దులు కౌగిళులెంతొ దూరముల్‌ కానివియట్టి దుష్కియల + కిందుకె తప్పని యంటిగాని య కార్యములందు గూడవెదు+కంగ తమంతనె తప్పులేదునూ.

నాగ *- చిత్తము నాధునిపైని తగ + జేరిచి యల్ల వరూధిని న్వలెన్‌ పుత్తిడి మను వేజొక పురూషుని+ భోగము కిచ్చెనేని మీ

116 రత్తరళాయ తేక్షణను + నాడగలారాకొ జారయంచు

కమ - పి ట్టకథలునింక+ పుక్కిటి పురాణములిట్టులం దేవంబోకయే సరసిజనేత్రి కేమనుజ + సత్తము కట్టులనుంట సాధ్యమో చెప్పుమురోరి! హాస్యముల+ క్రిందికి తెచ్చితె నాచరిత్రమున్‌

నాగ - ప్రభువర, మానవావళులు+ కన్నులు విచ్చుక చూడలేనియీ తరుణికి, నల్ల పూరుషున + కిట్టి విచిత్రపు బంధనంబులే ర్పడిన వటంచు చెప్పగను, జాలనియట్టి మహాప్రశంశమీ మనమునంబూని, యీ గతిని + మార్పులు పొందియు పొంది, నన్నున క్కజముగ. బట్టిపిండినను కాగల కార్యములెవ్వి? వారుద గ్గరగను కూరుచుండుటలు +నవ్వులు, పాటలు, ఒక్కవేళ ద గ్గరగను నిల్చి ముద్దులనె + సంగిరొ యేనెరుగన్‌ మహాత్మ యిం తకున ధికంబు నా కెలుక + లేదు క్షమింపుడునన్ను సత్కపన్‌.

కమ - చూచినదింఠెకాని, మది +జోచిన దెట్టల? యేల? చెప్పుమా కల్ల వచించికేని నిన్ను + గాసిలి చేసిన పాపమౌను నీ వల్ల నసత్యముండదని+కాదె వచియింతును నిన్ని సారులున్‌.

నాగ - ఇట్టల నన్ను మీరు బల + వంతము సేయుచునుండ్రు గాననా తట్టిన యూహలెవ్వియొ ఏ+ చింతును, బాగుగ నాలక్షించుడీ కట్టిడి క్రూరుడంచునను + క్రౌర్యముతోడను జూడకండి, యె ప్పట్టున మీదుచింతలకు + పట్టని నన్ను తలంచకండి. ఆ బొట్టియ సాయ మించుకయు.(+బుట్టక వేలకుమించుసంచు లి ప్పట్టుననుండి యా గణన + భామిని యింటికి రెండు సారులా దిట్టరి యిట్టెతీసి యరు + దేరగలేడని యెంతునయ్య మా పట్టపు దేవి యీధన వప్ర+* వాహము గూరిచి యెట్బ చెప్పు.

కమ - లక్షలవారల లీరయిదు +వేలెటుపోయిన చింత వద్దు బల్‌ చిత్తమునందునంచు వచి+యించును.

నాగ - లక్షల వారికిట్టు వేల్‌ పోయిన లక్ష్యముండదొకొ? + మీమది వేణమరల్చి' సంగతిన్‌ మరువగ జేయుయత్నములు+ కావొకొాయయ్య విజ్ఞప్షియున్న మీ రెప్పుడయేని యాతని వ+ధింతురొయన్న కడింది భీతీచేన్‌ పరులు వచించు వాక్యముల + లోపలియర్థము గ్రుచ్చితీయు అ

117 న్నియు లలితలంపు క్షీరములు+ నల్లని వెలయు నీఠరనుంచు నూ రక భ్రమమందియుండి రిటు + కాని యొకానొక నాడుమీదు భీ నునవచియించు వాక్యములు + జ్ఞాపకమున్న వె? ద్రవ్యమున్న దై వతముగంజూడ దాపెయని + పోయిన చింతనుబొంద దెల్ల వి ద్యావతులట్టయంచు వచి+యింపగ లేదొకొ కమ- బొను!

నాగ = దొనియ ర్థము మతీయెద్ది? యా 'పెమన + సాగర గొమ్మని యాజ్జ్ఞయిచ్చెనం చనుటయొ కమ- అయొ్య్యె! నాగ - మీరలు మ + రివ్వినుడీ యల భీమరాజుతో ననియెను నాపె ఆపె పెనులక్షల+ కంటెను నెక్కువైన స *. త్రియమని మీకునట్టవుట + భీతిని పొందకుమంచు నాత్మలో కమ - అయ్యయొ నాదు పేమ నిటు +లా వినియోగము చేసెనాకెయున్‌? నాగ - నెత్తిని నెత్తుకున్న తరుణీమణి యిట్టుల కాక యెట్టులన్‌ బత్తినెసంగనేర్చు? జల + జాననకెంతగ మీదు చిత్తపు న్వృత్తిని దాస్యమిచ్చినటు+ వంటి ఘనంబగు నమ్మకంబుబల్‌ హత్తియొ యుండునొక్కొ యెజు + గంగను నొప్పును దీని వల్ల కమ - నా నెత్తికి రెండు చేతులిక + చాలవు సాయము తెమ్ము నీవినే మొత్తుక చచ్చువాడ నహ + మూర్భుడ మూర్చుడ మూర్ముడన్‌ నాగ - కృపా యత్తత నాలకించు, డీటు + కీడ్పడ 1జేయునుమిమ్ము నంచు నా చిత్తమునందు తోచినను + చెప్పిడివాడనె యిద్ది యెల్లయున్‌? కమ - _ నిజమవురోరి నాదుమది + నిర్మలమార్గము గోలుపోయెనే భజన యొనర్చుచుండు అల + భామిని యిట్టుల మారెనంచు న క్కజముగవింట నాగ - _ మారెనని +పల్కెదె” యయ్యధది యెట్టినీతి? ఏ మనుజుడునైన మానవతి + యైనను పుట్టకతోడవచ్చు ఆ బుద్ధినె చచ్చు దాకధరం + బొల్లురు - మారరు విద్దెగల్లు ఆ

116 ముద్దియ లెల్ల లోపముల + ముచ్చటమీరగ దాచిలోకమున్‌ మొద్దుగంజేయువారు తమ + మోసమువల్లను. విద్దెలేని యా యెద్దులు దాచలేక, నరు + లెప్పుడు. దిట్టెడి దూషణంబులన్‌ బద్భులరై యెసంగెదరు + ఇద్దియె విద్దెఫలంబు మిత్రమా కమ - విమల గుణప్రశోంభయగు + నట్టి సరస్వతి కాంచినట్టి యా బిడలయందు లోపములు+ కప్పి చెలంగిడిరీతి యోర్తుకా? క్షీరములందు దుర్విషము + పుట్టదె తొల్లిట? నేమి సేయనౌ నాగ = ఏమి సేయనేల తరు+ ణీమణి సేసెడి యెల్ల దోషము ల్మరచుచు తొంటి యట్లు పలు+మార్లు సుఖంబున సంచరించుటే. ఎందరు లేరు పై పురుషు+ నెట్టెదుటం గడుంగుల్కువార? లిం కెందరు లేరు పూరుషులు,+ ఎల్లయెజింగి యెజుంగునట్టులన్‌ గుందుచు, పైకి మోదమును + గ్రోలెడినట్టు నటించువారు? ఏ నుందరినైన గైకొనిన + శూరునికిట్టి విచిత్రబాధ, యా క్రందన, మెంతో నైజము గ+దా! మథీపెద్దదుటుంబమందు జ న్మించిన వారి సంగతులు + వేజుగ6 గోరగనేల?చింతల న్మానుడి యామెంగూర్చి రచి+ యించుడు తోచిన రీతి వానితోన్‌ కమ - వానిని గూర్చి చెప్ప సుల+భంబగు సర్వము, నాపె గూర్చియా! వచ్చియుపోవు పాంధులొక + పానము చేసి రయానవీడు ఆ పచ్చిన వోష్టమందు రుచి + పొకములుండవు నాకు. విన్మునే మెచ్చిన మించు బోడినను+ మెచ్చిన నింకొరు మెచ్చనటులన్‌ తల్లె. అమల్పొనర్పగను + లేనిదయేని మనంబుకిష్ట. మౌ పల్లవు లెల్లరుందనియ+ వల్లియంబోలెనునెల్లవారి పై నల్గుక పోవనిమ్ము శల+విచ్చెద నన్నిట విడి వేజుగాం బోవగ. కానివారికయి నన్నిటు మోసము చేసి నీచమౌ గొడిద ఏయుటెల్ల తెగు+కాలము కూడుటె కాని వేజుగా కాందుర, నేను నాతికిడు + "స్వేచ్ళకు నర్ధమునిద్దెఆపె క్‌ నిష్పుడం గానయేని విడ+నాడగనన్ను ననుజ్ఞయిచ్చెదన్‌ పిమ్మట శక్తియున్న మది+లోపుల. బ్రేముడిగల్ల్గునాటియా శ్యామనునిల్పి సంతసము+ నందుదు. కాకయెయున్న నన్ను నా భామయెటో అటుల+ నాపెను డెందమునుండి బాపి నా డెందము కింపు గూర్చిడిత+టి న్ని భగాత్రిని బెండ్లియాడెదన్‌ అంతియగాని వక్రపధ + గామినియౌ అలకాళ నాగమున్‌ శిరమునుద్రచ్చకుండ సమ+ కూడదు నాకెద తృప్తి నమ్ముమా

119 నాగ - ఏలయ కారణంబు సతి +హత్యకు-బూనెడివారు మీర? లే బాలకు నే పూరుష వరుపైను+దయించు ననూన రాగమా బాలయు నప్పారూషవరు+ బొంది సుఖించుట యిష్టమై మీ మనసున, కామె వీడుటయె - మాన్యము కాని కమ - ఇకనోరు మూయుమో పతితుడ. ఇంక గ్రేలకుము + బాలకు నిండెను నూరు వర్షముల్‌ వైళమనాకు వారసతి+ యింటను సంచులు చూపసవేని, వే యేళులు నీకు నిండె, నను+మానము మానుము.దవ్య్యమెచ్చటం గుదువగ పెట్టినాడొ వచి +యింసగం జూాలుదె? నాగ - కొన్ని నాళులా వెలసతియింటనుంచె నటు+ లైనను సత్యము తేలునే మొయం .చునుమతి భీతి పాందియొక + దొంగల సంఘముతోడ నేస్తమున్‌ జరిపి యదెల్లవారికడ + నుంచుచు వచ్చుచుంబోవుచుండగా వలసిన యప్పుడెల్ల నని+తోచును, కాకయెయున్న, వుట్టువుం బిజికియతండు అర్ధనిశి నెట్టులనేగంగలాడు పట్టణం బున కల తూర్పు జాడంగల+ కొండలచాయకు వారిశోసమై? ఒకపరి రెండు సొౌరులటు+లేగుట కాంచితివాని. నేడుకూ డను జనునంచు౯దోచెడిని + మిమ్ముల6 దోడ్కొనిపోయివాని చూపెదనటు రాంగలారే? కమ - అహ హా +తన ద్రవ్యముకాని వేళలన్‌ నునుజుడుదాని జూచుటకు+బాల్పడు కష్టములెన్ని[యెన్ని 1ఈ ఘనమగు కష్టజాలముల+ కైనను నోర్చెదరెల్లవారు భూ. తలమునగాని, నిన్ను విడం+జాలరు ద్రవ్యమ! యెట్టిమాయ మా ధుర్యముగొల్చె నీ సాగసు+రూసమునందున పాడు దేముడో నాగన, నన్ను బిల్వుము త్వ+రంజనవచ్చును నేటి రాత్రియే నాగ - చిత్తముదేవ, ఇంక దయశ+సేయుడనుజ్ఞను నాకు నేగగన్‌ మూడవ రంగము నాగ - క్రిందటికి రంపపుకోతవాళ్ళ బల్లల మధ్యనున్న సీల నూడతీసుకొన్న మర్కటరాజమున కేగతి పట్టిందో ఆ అవస్థ నాకు కూడ వచ్చి వూరుకుంది. అనవసరపు ప్రక్రియలో జొర పడినవానికెల్ల శరీరానికి హైరాణి, మనస్సు

120 కాందోళన, ఈ విధముగా తగిన ప్రాయశ్చిత్తం అవుతుంది కాని మానదు - కొఠు౦టే ఆ బారికి గాడిద కొడుకు చెప్పిన మాట విని స్వామిద్రహమునకు వెనుతియ్యకుండా, వాణ్ని యింట్లోపెట్టి యిరవైవేల రూపాయీలు నేనేల దోపించవాలి? నా కందులో యేమి లాభంవచ్చింది? నాకు బారికి యిచ్చిన నూరు రూపాయీలు ఆ ముండ యింటిదగ్గర్య ఈ కల్లుదుకాణం దగ్గర ఈ రీతిగా నిచ్చుట చేత అవి నాకేమీ అసి రాలేదు. నేనెందుకు అన్ని వేలరూపాయలు దోపుడు లోనికి దిగవలెను? నాకెందుకన్ని రూపాయీలు? బుగర్రమీదవేసి రుద్దుకుంటానా? అవేమి కుంకుడు కాయలా? మళ్ళీ పాపము నాయుడుగారు నాలుగు రూపాయీలు నాకిస్తేనే గాని అందులోవి అణా డబ్బులుపెట్టి కుంకుడుకాయలు కొనుక్కొని ఈ బుర్ర

(నాకు లభ్యమైన 'మాణిక్కం' జిరాక్స్‌ కావీలో పేజీలు 49, 50, 57 లేవ. - నం

కిత్త- బాబూ, బండిమీద యెళ్ళిపోతున్న కోమటోళ్ళ అమ్మికి బంగారం ఒలిసీసి యిడిసిపెట్టీకుండా, ఆయిడని డొంకలలోకి యీడిసి కెళ్ళి కులం సెరిసినాడు, కనుక చంపినారు.

బారి - నీ వెప్పుడైనా అట్టి అకార్యం చేస్తావా?

ర్‌త్త - చెయ్యను బాబూ చెయ్యను.

బారి - _ ఓరీ పిచ్చయ్య, వీడా మాట మెల్లిగా అంటున్నాడు. ఒళ్లు ఊనంచేసి వేయుము.

పిచ్చ - (కొట్బను) గట్టిగా చెప్పు - చెప్పు గట్టిగా చెప్పు.

క్‌త్త = చెయ్యను బాబూ చెయ్య(నని గట్టిగా యేడ్చును)

బారి - ఏడ్చుచున్నాడు. కళ్ళ వెంబడి నీళ్ళు తిరుగుచున్నవి. ఆ నీళ్ళు యింకిపోయే దాకా తగలనీయుము.

పిచ్చ - కిత్తయ్యను కొట్టును.

బారి - ఓరి భీమయ్యా నీవు మోటవాడివి. మాటాడితే కత్తి పట్టుకుంటుంటావు. నీ కత్తి నెప్పుడు పట్టుకోవలెనో నీకు తెలుసునా?

ఖీమ - తెలుసును బాబు. నామానం పోయేటప్పుడు తప్ప యింకొసారి ప్రాణము నేను తీయను.

బారీ - ఓరీ పిచ్చయ్య వీనిని పది దెబ్బలు కొట్టుము (పిచ్చయ్య కొట్టు చుండగా) నీ కత్తిమీదికి నీ చేయి వెళ్ళునప్పుడెల్ల ఈ దెబ్బలు జ్ఞాసకముంచుకొని మరీ కత్తిని పట్టుకొనుము. కేవలము ద్రవ్య నష్టమైన యెడల కొన్ని నాళ్ళ కెవరైన

121 మరతురు. కాని, మనుష్యులు తరుచుగా ప్రాణనష్టముకోర్చరు. చుట్టాలు, స్నేహితులు పలుకు(బడికల బంధువులు అందరూ కలిసి విశ్వ ప్రయత్నము చేసి ఆ హత్యకు మూలము కనుక్కొందురు. గోళ్ళతో పోయేది గొడ్డలితో మన మెందుకు తవ్వవలెనూ?

(నాకు లభ్యమైన 'నూణిక్వం' జిరాక్స్‌ కావీలో పేజీ 54 లేదు. - నం

ఒప్పచెప్పి బహుమానం పొందుదామని నేను వచ్చినాను. తానొకటి తలచిన దైవమొకటి తలచుచు కాబోలును. ఈ గండము దాటి యింటికి వెళ్లిన యెడల నింకెన్న డును వీడిని నమ్మి పేరాసపడి వీనితో రాను.

నాగ - _ (రెండవ ప్రక్కన నిలిచి) ఈ భీమన్నను ఇక్కడ చంపివేసిన యెడల నాకేమైనా లాభముంటుందా? చావు కబురు దాగిపోదు, చల్లగా తెలిసిపోతుంది కాని, నేనితనిని వీని యింటివద్దనుండి పిల్చుకొని వచ్చినాను. కనుక ఆ అనుమానం నా మీద స్థిరపడి పోతుంది. ఇదివరకే నామీద అనేకం అనుమానములందరికీ వున్నాయని నాకే అను మానంగా వుంది. ఇట్టి కార్యంవల్ల నాకు ముప్పేకాని యొప్పులేదు. ఇంతకూ నేనిక్కడ ఇతనిని ఎదిరించగలనూ? చంపంబోయి చావడం తటస్థించిందిరా అంటే నా దొంగ యెత్తులన్నీ తెలుసుకొని వస్తాయి. ఈయన నాయుడుగారి కత్తికి తప్ప నాలాంటి పిరికివారి చేతులకు తగడు. ఇప్పుడు రూపాయి దొరికినదని సంతోషించుతూ వెళ్ళి ఆయనకు ధైర్య మిచ్చిన యెడల, మన యెడల నతనికి నమ్మకం కుదురును. నాయందు అందరికి గల నమ్మకమే గదా నా యెత్తులింతవరకు నవిచ్చన్నమగు సాగుటకు కారణమైనది. అదే నా కిప్పుడు శరణు. అది పోయేమార్గమేదీ తలచకూడదు. వాళ్ళనీ ఈయననీ ఒక దగ్గరనుంచి నాయుడుగారికి చూపించడం ఎన్నివిధములా సాధ్యము కాదు. తెల్లవార కుండా ఈయన నింటికి దిగబెట్టి నాయుణ్జి ఇక్కడికి తీసుకొనివచ్చి, ఆయనకు భీమన్న వారిలో వున్నాడన్న అనుమానం కలిగించి మరీ విడచిపెట్టవలెను. తొందర పడవలెను. (ప్రకా) బాబూ భీమన్న పంతులుగారు, రూపాయి దొరికినది. రేయెల్ల నిద్దుర లేదు మీకు. ఇంటికెళ్ళి వెచ్చగా తొంగుందురుకాని పదండి.

భీమ - బెరా! నిష్కారణ మీ మనుష్యునిమీద ననుమానము పడ్డాను. విడట్టి ద్రోహములెన్నడును తలపెట్టడు. ఎంత నమ్మకమైనవాడూ కాకుండే నాయుడుగారి కొలువులో నిన్నాళ్ళూ ఉండంగలడా? (ప్రకాశముగా) రా, వేగము రా. ఇంటికి పోదము.

(నిష్కమణము)

122 ఐదవ రంగము నాయుడుగారి వూలసెరడు కమ - ఎంతటిమాయ మీకొసగె +నీశ్వరుడో యెలనాగలార! మీ

స్వాంతములందు నొక్కని తృ+ణంబుకు తక్కువగా నెంచి వి భ్రాంతుని శేయుచుండెదరు + భాస్కరుంబోలె భజించునట్ట్లు హా గొంతుక కోయుచుండెదరు+ కోమలరాగము పొందుదాక. హా గొంతుక కోయుచుండెదరు + కోమలరాగము పొందువెన్క. మీ డెందము కెద్ది కూర్చునాక+డింది ముదంబును చెప్పంజాలసూ అందమొ చందమో చందమో+ ఆస్తి యొవిత్తమొలేక కీర్తియో మందులు మీరు, మీ మనసు+ మంటికి మించిన నీచమింక మీ పొందున సౌఖ్యజాలములు + పొందగ గోరెడి తెల్వి హీనులన్‌ విందులు సేయంగావలయు +వీథుల కుక్కల వెల్ల మెక్కగా చదువులెజింగియున్న నెజ+ జాణయటంచునుగాణయటంచు, మ ప్పిదమును ముద్దుగొల్పెడి స+మానవస్కయటంచు, నున్న తం బయిన కుటుంబమిచ్చిన మ+ణిప్రభయంచును, చంద్రరేఖ, తా రక, సిరి, రాజ్యము న్మజీ శ+రీరపుసామని యెంచి మించి యూ అక మళథీ పొంగిపోయితిని +ఊరక కాని, మదీయమైన మా ణిక్యము నాకు చూపు నవ+మానము చూడుడు దేములార! నా తలకును మించినట్టి ఘన+తం బురికొల్పెనె ఆమెయందు . ఆ యలతినరుం బ్రమోదమున+ ముంప నాయిలుదోచి, నాదుహృ తృలకమునందు నారనటు+వంటి విషాగ్నిని సెట్టిపోయె. నీ పాటలు భగ్నమౌను, మరి + మాటలు నీటనుమున్గ, విద్ధెలున్‌ బ్రద్దలుగాను, నేరుపులు + నిప్పుల (గూల, ఇరటెన్ని నాళ్ళు నీ వలవని బాంధవంబునను +వంతలు బొందెదు! కాంతయందు నా గొంతుక నొక్కి పట్టుచును + కోమలి నాదు కరద్వయంబునన్‌ పంతము మీర నీశిరము + బ్రద్దలు చేసెడివాడు నాదు హృ ర్వాతములందు నీసలుప + పాపము లెళయు నెట్టి తివమౌ

ంతనొసంగెనాక్కొ యొక + చిహ్న్హమయేన యెజుంగకుందువో

నాగ = ఉత్తము డిత, డీతనికి + యూరక నేనిడినట్టి మందు ఉ

న్మత్తుని జేసె నిప్పటికె + మాటికి నీతనిం బట్టు నేర్పు నా చిత్తమునందునున్నదొ వి+*శీర్ణయయె్యనా! ఊసుపోక యీ మత్తగజంబు నీగతిన + మాన్యత వేపితి. నేరిందన్నునో యొత్తున నేరింద్రొక్కునొకొ ఓ యూడ్చెడి నెవ్వని ప్రాణకోశమో

123 (ప్ర) -

చిత్తము తండ్రి మీదు ప్రియ+ సేవకుడీ యెడ నిల్చెనమ్రుడై

కఠకమ- నాగన, నీవ! నీదువయి+నంబదియేమి? అల భీమనాగమా భాగమునందు దొంగలను + బాగుగ సంచలనం బొనర్చునా? ఏగగమంచి కాలమిపు+డేర్పడెనా? యొక నిన్ను 6దక్కయే బాలిశంగన్న నామనసు+ పాటమణంగని పామువలె క్రో ధోజ్వలయై విషంబు ప్రస+రించుచున్నది.

నాగ - ఓయి నత్ర్రభూ కోపమెయున్న లేక విష + కోశమెయున్నను నన్ని తెచ్చినా వీపున పెట్టు డబ్బురువు + వేసట నొందక మోయువాడ. మీ రి పగిదిన్ముఖంబుపయి ఓ నీరికలెత్తగ మీమనంబు, మీ శిపని. జేయంజాలరు. గ్ర+శహించుడు కోపము పొందకుండనే నేపలుకేన్వచించినను. + ఏవును పొందగ నెట్టి కార్యమున్‌ చూపగ నొప్పు తాలిమిని+ జోడ్పడం జేయుచులోన క్రోధముల్‌. భీమన నాకు నచ్చట6గ +నంబడెదొంగలలోన గాని మీ శేగెడిలోన నింటిదెస + కేగునా యేగుచుండు నెక్కొ? మీ ప్రతిపని కొక్క కాలమును + నేతరి యందుననట్టి కార్యమున్‌ హితమనియు యందు రార్యజను.+ లియ్యెడ కోపముమాని మెల్లగా నడువుడు నాదు వెన్క నణు+ మాత్రము నల్కుడు సేయకండి. ఆ బడుగెటనేని దాగునొకొ + బారునొయింటికి, కాంచి మిమ్ములన్‌

ఆరన రంగము కొండ ప్రక్కను

నాగ - ఇక్కడనున్న నాలుగు గడియలసేపూ, నేనేలాగున చెప్పిన నాలాగున వినవలెను. ఇక్కడ మీరేమి తొందరపడి నను, ఈ దొంగల మధ్యనా ప్రాణములు నాకు దక్కవు, ధైర్యసాహసములు లేనివాడను _ నేను పరుగిడిపోయెదను. మీ యిష్టము వచ్చినట్టు మీరు చేసుకొనవచ్చును (పారిపోవజూచును)

క్రమ _- నిలువుము. నిలువుము. నేను తొందరపడిన లాభము లేదు. తొందర పడను. నీవెట్లు చెప్పిన నట్లు నడచెదను.

నాగ - అట్లయిన ఆ వెల్తురులో నుంచి యిటువైపు చీకటి లోనికి రండు. ఈ రెండు కొండలకు మధ్యనాక మజ్జిచెట్టున్నది. దానిక్రింద నొక గుర్గావిగ్రహమున్నది.

124 ఈ దినమున నేకాదశి కనుక దొంగలందరు నుపవాసముండి దుర్గకు మేకపోతును బలియిచ్చి నైవేద్యము చేయునున్నారు. ఈ వెల్తురు, ఆ దీపములకు సంబంధించినది. ఆచాయను మన మగ పడితిమేని వారు మనలను బట్టుకొని, వారి గుట్టులను కనిపెట్టవచ్చినామని మనలను చంపనైన చంపుదురు. లేదా ఆ దుర్గకు బలినైననిచ్చి వేయుదురు. జాగ్రత్తగా వినుడు. ఏదో వినవచ్చుచున్నది. , | తెరలో (హే దుర్గా, కాళీ, అంబా ముహూర్తమయ్యోరు పెట్టిన మూర్తమమాస. ఆ యేల నాయుడోరిల్లు దోసుకుంటాము. నీసాయం మాకు తప్పకుండా "'సేయవాలి. ఓరీ పిచ్చయ్య, పుల్లయ్య, డొంకయ్య, భీమయ్య, మీదందరు ఆ యేలకు సిద్దంగ వుండవాలి,

కమ- నా యిళల్లే

నాగ- ఆ మీయిళ్లే. విన్నా రా ఆ పేర్డు, భీమయ్య పేరు. ఆయన అందులో వున్నాడు.

కమ - పిలకపట్టుకొని యీడ్చూకొని వస్తాను.

నాగ - వద్దు వద్దు. ఇప్పుడు నిష్కారణముగా ప్రాణములు పోవును. ప్రాణములు వుంచుకొని రేపు చేయవలసిన పనులు చాలావున్నవి. భీమయ్య పిలక యెొక్కడికీ పోదు. రేపు ప్రొద్దున్న ఆయనని మీరడగవచ్చును, “రాత్రి దొంగలలోకి వెళ్ళేవాలేదా?” అని. మీ దగ్గర ఆయన అబద్ధం ఆడలేడు. వప్పుకుంటాడు. (నిష్కమణము)

నాల్లవ అంకము జకటన రంగము చంద్రముఖి యింటికెదుర

నాగ = మొన్నన కండువా వడిగ + తెమ్మని పంపినవాడు, సానిని ద్రించెడి యింటిభాగముకు+ ముందుగ వాకిలిలోన, కజ్జలున్‌ చెత్తలు నుండుచోట నారు+ లేరు బరీక్షయొనర్చి నట్టి చీ కాకగురీతి సంచులను + రెంటిని నక్కడనుంచినాడ, వా నిని కదిలింతు రెవ్వరని + యెంచగరా. దిరువత్సంబులున్‌ దాటియయుండు నా న్ధలము+ దారత నూడిచి బాగుచేసి. నా కర్మము కూడునాడుగద+ కాంతయు దానిని బాగుసేత. ఈ లోపులం బిట్టగోడ యది + గావున ప్రక్కన త్రోవనుంచి నే

125 చూచుచునుంటి . చెక్కుచెద+రంగనె లేదలనాటగోలెయున్‌, 'ప్రభువరుః డిష్పుడేగినం గ+నంబడు ముందుగ నవ్వి, అవ్వియే మనమునంయబూని యాతండటు + తప్పక చూచునుగాన నాయుడుగారి ప్రవేశము సత్ర్రభూ నేనిటనుందు. లోపలకు + నిర్వురమేగ నవశళ్యమేమి? మీ రేగుడు. గోడపక్కగనె, + కజ్జలు గత్తములుండుచోట' నా సంచులు రెండునెంతయు. జి+ కాకు గతింబడియుండు. ద్రవ్యమున్‌ వెచ్చము చేసి, సంచులంబ్ర, వీణత +మాపెడి చింతయేని యా కూళకు లేదు. వానిమది + కూడిన నమ్మకమట్టి. దిట్టు మీ రేగుదురంచు నెమ్మదినొ+ కింతయు నెంచెనె? కము - సాని కొంపలో నిన్నటిదాక నేనెపుడు + దూరగలేదు. అటు నెవ్వరుందురో? ఏగతి నాజ్జపెట్టుదురా? యేమి +యొనర్చుచునుందురాక్కొ? నే నేగిన నిట్లు పాడియగు + నే? నాగ - వెలనాతి గృహంబులోపులం దూరుట కింత సందియము + దోచుచు మీమదినేల? ఏరికిన్‌ అబ్బ గణించిపెట్టు మగ + నాదికా. దిక వట్టి దుగర్షమం జాబ్బిలి, ముందులోంజనిన + పూరుషుడెవ్వరు వారలంచుత బ్బిబ్బును పొందంజేయుటకు+ జూచుచు సెన్కగవచ్చువానినిన్‌ జబ్బల బలంబు తక్క పెర+సాధన మక్కజలేదు. మీర లీ జబ్బును మాని ముందు6గల+ కార్యము సేయుడు. తల్ప్చుకూడంగం దే? యదె తీసియున్నది కమ - సరే యటులేగెద. నాగ - _ నేనిపుడు భీమన్న ముందగపడితే యిదంతా నా యంత్రమే అని కనిపెట్టి నన్ను పట్టి పిండి నిజం చెప్పించగల తెల్వియున్న దాయనకు. ఇదంతయు నాయుడుగారి స్వబుద్ది ప్రతాపమే కాని అన్యుల (ప్రేరేపణ కాదని ఆయనకు తట్టవలెను. అందుకొజకు నేనివతలనుంటేనే మంచిది. (తెరవాాలును)

126 ర6ండవరంగము చంద్రముఖి యింటి మొదటి భాగము

కమ - అయ్యరె, సంచులీయెడల + నారయైనవి దీనిబట్టి యే

యయ్య గ్రహింపంజాలడల + నీచుడు మిండడు లంజకాడు నా

వెబ్టెను గల్గినట్టి ధన మెల్లయు దోచియు దాచిపెట్టె నీ

ముండ గృహంబునందనుచు+ మూర్ముడ! ముండల పాలు చేతెనా

పండునుబోలు భాగ్యమును? + పొపుడ! నా కలవాల ఘాతలం

కండలుచేసి నీమెయిని కాకులు+ నక్కలు మెక్కునట్లు సెన్‌

పండువు సేయకుందునొ? కృ+ పానను వీడుమి. ఏడివాడిటన్‌?

(తెర వ్రాలును) మూడవ రంగము పడకగది భీమ - అయ్యో చంద్రముఖి, నా యెడమ పార్వృమెల్లయు నిప్పుడెంతయు నదురు చున్నది నాకేమీ కీడుమూడనున్నదో! అయ్యో యిదేమి? ఎన్నడూ లేని సంగతి! నాయుడు గారు ఇచ్చటికి వచ్చినారు. ఇక్కడ కెప్పుడైనా వచ్చుచుండెడివాడుక యున్నదా యేమి? ' ఆ ముఖము చూడగానే నాకు భయముగా నున్నది. చంద్ర- వన్నెకాడా? మీ భయమును నేను తీర్చదను. సొనిపిల్ల యింటికి వచ్చిన

తరువాత అందరికీ క్రోధాదిదుర్భావంబు లణగి, వారొకతృటిలో పేమ మయులగుదురు. మీరీమంచము క్రింద దాగియుండుడు. నేను గంధము పూస్కి తాంబూల మిచ్చి, యీతని నిట్టె శాంతుని చేసెదను. ఆహా! యేమి నా భాగ్యము! చంద్ర - ఎన్నడురాని వార లరు + దేరిరి మాదుగృహంబుదిక్కు. మీ

మన్నన నేడు పొంది కడు + మాన్యనువైతిని నేనుసుండు . నా

పున్నెము కుప్ప, యీ స్థలము+ పోవిడి రమ్మల మందిరంబుకున్‌

కన్నుల కీవు పూవునిలు+కాడవు. మీరలుగూరుచున్న మీ

సన్నను నెల్ల కార్యములు + సాగక మానవు. తమ్మలమ్ము మీ

పన్నుల నిండందాల్బంజెలు+వారెడి మీదు పసిండి మేనుకున్‌

వన్నియ బెట్టుగంధమున +వారిగయబూతును. కమ - ఓసి బంధకీ

(ప్రేలకు మిట్టెబూతులను + వ్రైల్చెద నిన్నల భీముతోడుగన్‌

ఏలగృహంబునం దెచట +నేని కనంబడ డల్ల నీచు? నీ

12/7

మైోలనునుంచగాదెనను + మోసము చేసెను. రాదనంబునున్‌?

చంద్ర - భీముడెవండు నాప్రియుడ? + పేరది యెన్నడు నేనివింటినా? కాముడొకండె యిచ్చటను + కాలును నూనుకకూరుచుండి, ఈ భామపయి నృ్మరంబులను + బల్మరు నిర్ణయుడౌచుగ్రుచ్చు. నా నీమ మదెల్ల మీ కొజకె + నిచ్చలు జన్నియగట్టియుంటి, నా మోమున మీదు మోమునిడి+ ముద్దుల నద్దిననాడుదక్క, ఆ గామిడు బాధలందొకస+గంబును వీసముగానిపోదు.

కమ = నిన్‌ బ్రామెడిగాములుంగలవె+ బంధకి యెల్లరికిం గ్రహంబువై బాములు దెచ్చు పాతకివి + పాతకి, నీకయి కాకయున్ననా బాహ్మణుడిట్లు నా గృహమ + పావనముంబొనరించి (ద్రవ్యమున్‌ దోచక యుండునేమొ ? + అల భీముని జూపుము.

నాగ - వాడులేడు ఈ స్థలమున, వద్దు, లోపలకు + నాగతి నేగగవద్దు - వద్దటం చుద్దిగం జెప్పుచున్న విన + నోపరు. వీనుల లోపమున్నదా?

(అడ్డుకొనంబోవును)

కమ = కామిని నాకు నిట్టులన + కారణమంగన హత్య చుట్టకే వేగముపొమ్ము త్రోవనిడి + చూచితె నా కరవాలమిద్ది?

నాగ్‌ - మీ కొసమెయున్న నీ స్థలము + వీడినపిమ్మట మీదునిష్ట, మీ లోపల కానికృత్య మొన+రించిన (కత్తినడ్డుకొనబోవును)

కమ- (కత్తిని తీసి జళిపించుచు) వేననువీడు పాతకీ

చంద్ర - ఏమిటి మూడునో యిచట? + నెద్దియు నేనిట నాపనేర్తునే? _

కమ - నిజముగ దాగియుండు నల + నీచుడు నేడిట, నీచ, రమ్ము

భీమ - నే నీచుడంగాను సత్ర్రభుడ! + యేటికి నాపయిమీకు కోపమో చూచెడి శక్తి లేదు. వెల+ సుందరి యింటనుంటయైన నన్‌ బోచి క్షమింపుడియ్యెడల+ పోవమనింకెపుడిట్లు

కమ - నీచ నీ ముండలు నీదు దండుగలు + నీ యవినీతులు నాకునేల?నా

128 పోయిన (ద్రవ్యమెల్ల గొని + పోయిన పాతకిలీవు. పాపి, నీ లంజకు నీయంగాదె, నను + లక్ష్యము చేయకదోచిదోచి, హో! లంజను చేసినావు లల + నామణింగూడను. భీమ - జార చోరకా ర్యములను నాకు నిట్టుల ద + గల్బకు. డట్టిడుకాను నేను. నే పలుగతు లట్టుమీ ధనము+ పోవుట కెన్నో విధాల కారణం బును గనుగోగ యత్నములు + చేయుచునుంటిని. నిన్న రేయినా కనులకు కూర్కులేదు.గిరి + ప్రక్కన దొంగలం జూడనేగి నే6 తెలతెలవేగు వేళంగద + వచ్చితి కమ - పోతివె దొంగలందరం గనుగొన? నింకనట్టయిన+ సందియ మేటికి నీవె దొంగవా. భీమ - కొను మహాప్రభో. అచట + నుండిరి వారలటంచు దెల్పనా నాగన.. కమ - రామరామ యల+ నాగనమీదను పెట్టజూతువా యీమెయి నిట్టిఘోరమును.+ఘోరుడ, సంచులెట్లు వచ్చెనీ భామగృహంబు మధ్యకును,+ భామకు నీయగ దొంగయెత్తునీ రీతిగ నీవె వేయకయె+ యున్నను? భీమ - మీరును నమ్మగారు మీ గౌరవడ్రేమ లిట్ట జరి+గించుట గాదొకొ మందునిట్లు గౌ రవమున. మీకు ద్రోహము ద + లంతునటంచును నెంచకండి. కమ - నే నిడు ఘనగౌరవంబును ధ+నంబును, బ్రేమయె, నాకు లేక జే 'సెను ఘనగౌరవంబును ధ+నంబును గ్రేమయు. నాతి నీవెనా దనమును గౌరవంబు పెడ+దారిని బట్టగ మూలకారణుల్‌ పాతకి, యింక నీవగున+ బద్ధములెల్బయుమాని యింకనీ నొతిగృహంబుమధ్యకును +సంచులవెట్టుల వచ్చె చెప్పు భీమ - ఈ నాతి గృహంబు మధ్యన గ+నంబడెనే యవినిశ్చయంబుగా? కమ - నాతి గృహంబు మధ్యన గ+ నంబడేనే యవినిశ్చయంబుగా? ఏమి యెజుంగునట్టుతులు+ వాయిటులేలరపల్కజూచెదె?

129 ఖీమ = (చంద్రముఖితో) పాతకి, నీ గృహంబునకు.+ బల్లవు లెవ్వరువచ్చిగాని యీ రీతిని సంచులిట్టుల వ+ డిన్విడిపోయిరె? దొంగలందు నీ మిండలుగాని యెవ్వరు గ+ లారొకొ? పాపి, ప్రమాదమెంతవా టిల్లెంగదే త్వదీయ గృహ+ వాటిక వీడని నా యఘంబుకున్‌ కమ- బెనుర పాపి నీకు వెల+యాలదియేల కులంబుకూల్చు సం సారి వెలంది యోర్తు అభి+సారికయై తిరుగాడుచుండగన్‌ చంద్ర - (భిమన్నతో) ఇట్లనుమానమొందియె మ+దీయ పవిత్రయశంబు నెల్లవా కట్లకుందెచ్చినారు. నిజ+మేను వచించుచుంనుంటి.గాదె, మీ గోటును మీదు నీటులును + దక్కయి కెద్ది యెటుంగనంచు. నా పొట్లను నిట్లు తిచ్చితి? + పాపులు దొంగల6గూడుదాననా? మీరలుదక్క యింకెవరు + మేదిని నీయిలుసేలేదు. ఆ సంచులు చాపలెవ్వియిట + నుండిననన్ని యుమీవె. నాపయిన్‌ లేనియుపోని సందియము+ లెవ్వి సృజింపకు!డయ్య యీయెడన్‌ క్షమ =. పాపుడ, నీకు కాకమజీ, + పల్లవులెవ్వరాయీపె? కుండినన్‌, దోపుడుచేసి నా ధనము+ దోసిట నెవ్వరు బెట్టువారు? నీ వేపున నిట్టు తప్పుకొన + నెంచుచు నుంటివికాని,పాపి, నీ చూపెడీ మాయలన్నియును+ చూడని మూర్చుడనేను గానురా కపమునెల్ల రేపితివి + కోశముదోచిన దెబ్బయిద్ది! నా పాపకు మానభంగ మొన +రించిన పాపికి నిద్దెదెబ్బరా! భీమ - అమ్మా! యెంత మోసము. ఈ నాయుడు, నాపై నేవో రెండుకారణములు కల్పించి రండు దెబ్బలు కొట్టినాడు. నా ప్రాణములింక యెగిరిపోవుచున్నవి. ఒక నేరముయొక్క స్వభావమెట్టిదో నాకిదివరకును స్పష్టముకాలేదు. రెండవది నేను దొంగనని. హా పరమేశ్వరా! నేను కాననుటకు నీకంటెనాకు ప్రబలసాక్షి యెవరు? హా! అకాశవాణీ,! నీ నాలుక తెగి పోయినదా? ఊరుకొనెదవేమి? అయ్యో! యెంత సత్యకాలము. నావంటి వేశ్యా భుజంగు నకుల గూడ ఆకొశవాణి నాయము చేయవచ్చునా? హా చంద్రముఖి, నీ సంగమమను మహాపాతకమునకు దోడు నీమీద నేరారోపణమను మరియొక పాపమును గూడ ననారించినాను. ఇదినిజముగా నీ పల్లవులెవరైనం దెచ్చి యిచ్చినది కాకున్న నన్ను క్షమింపుము. ప్రభువర్యా, ఎవ్వడో దుర్మార్గుడు మీమది విరచియుండును. లేకున్న మీకెవరి మీద నకారణకోపము జనింపదు. కాలము

130 మించిపోవుచున్నది. నాకు నాగన్నపై ననుమానము పొడముచున్నడి నాగన్నా! నేనే మట పదునైదు నిమిషములు జీవించి యున్నచో, నీవే నిజముగా దొంగవైనచో, నిన్ను నావలె నాయుడుగారి కత్తి కెరచేయ కుందునా నిజముగా దొంగవైనచో, నీ పుణ్యము బాగున్నది. నీ పాపములు నిన్ని గ విధముల గట్టికుడుపునేమో కాని నా బారినుండి తప్పుకొని పోతివి. హా న్‌ నీకింక దిక్కెవ్వరు? హా! పరమేశ్వరా, నావంటి పాపికి నీపాదద్వందము య రేణువైనను పడెడి తా వెచ్చటనేని వున్న యెడల నచ్చటనుంచుము. లేకున్న నన్ను సర్వశూన్యత్వమున సమ్మేళింపుము - నాకడసారి వందన మిదే- నొ -'ప్రా-ణ-మూ-లు-పో-యి- న-వి. (తెరవ్రాలును) మూడవరంగము చంద్రముఖి శవమును పట్టుకొని ప్రవేశము చంద్ర - దైవమ, యొట్టిరీతి, ధన+ పొాతకులం బొనరించినావు మా జాతిని, అశాశ్వతంబులగు+ ద్రవ్యము, వేషము, నీటు, గోటుకై నాతితనంబు నమ్ము అథ,+మాథములన్నను మేమే. ద్‌ననౌ పాఠకజాల మింతయని + పల్కగనేర్తురెవారు? చౌర్యముం జ్యూతము దూతకత్వమును+ సూటిగ మాళకయి పుట్టెంగాదె! మా రీతి యదెల్ల సిగ్గజీత+ నంబును, మోసము, మాయ, గోయిగా శేతెరగు న్వచించినను+ నెంతయు స్పష్టమునౌను? ఎందరో ధనికులు మేడలమ్ముకొని + వీధుల జోలెనుబట్టువారు ఇం కెందరా కాయపుష్టిగల+ యోధులు దేహములెల్ల క్రుళ్ళిపో రోగములందు. జిక్కుకొని + లోగుచునేడ్చెడివారు! కాకయిం కందరొ పౌరుషంబుగల+ వారలు మత్సరవంతులై శిర చ్చేదము లాదిగాగబలయ+ నేకము దుష్కృతులంబొనర్చుటలి్‌! మేమెట నిల్తుమా పరిస+ రంబులయందు న నీతి సంతతుల్‌ వాసనగొట్టుచుండు. నివి + యన్నియు౯దామొక వైపునుండ, ము న్ముందుగంజేతలంగొనిన + ద్రవ్యము లెక్క యొనర్చకుండ, ప ల్లవులకు మాపయింగబగు+ రుత్వము ప్రమయు మిక్కుటంపువి శ్వాసము నెంచకుండ, అర+ మోసముతోడను మేము చూప్పు బల్‌ బాసలనెల్ల పాల్గుగతి+ పామరరీతిని లోనడంచి చే "సేతల మృత్యుదేవతకు చేర్చిన+ పాతక మొక్క ప్రక్కకుం

131 జాలదె? ఇంక వేణు ధన+ నాతిని, నాతి నెరుంగకుండ, నా రీతి యదేమొ మేలనుచు+ ప్రీతి మెలంగుచునుండెనీత, డీ పూత మనస్కుడెన్నడను + దొంగతనమ్మును సేయడమ్మ, ఆ సంచుల నాతడన్నటుల+ నాద గుపల్లవు డెవ్వడేని యా రీతిని దాచి వీని పయి +నేరమె మోపియె యుండునేమొ!నా పాతకమెల్ల దాచుటకు+ పాపము పల్లవులెవ్వరిట్లునా గేహము చేరరారనియు + నాతడ సంచులు తెచ్చెనంచు, నా నోటన బద్ధమాడి మడి +యించితి నిన్నిటం బ్రాణనాయకా! భీతి చెలగు నీ పృధివి + పేరుతలంచిన నాకునింక! నా జీవన మింక నాకు భర +మయ్యె, భరింపజాలగ నేను. నేన్‌ మీగతి మీరలుండి నయ + మూల్యపు లోకములందునుండగా నర్తనె కాఠకయున్న, నెటు +లో యిలనుండిన వాళ్ళు నన్ను మీ శేగతి మోసి పోషణమొ + నర్చిరో, అట్టులె, చచ్చు వెన్క, నీ మోతను మీకు తప్పనటు + ల న్వెను వెంటనె వచ్చుచుంటి. నా చేతము నుస్సురం చనగ6 + జేయక మోసుక పొమ్ము ధీవరా

(పొడుచుకొని మరణించును) (తెరవ్రాలును) అయిదవ అంకము ఒకటవ రంగము నాయుడు యింటిముందు

అన్వ - అయ్యయొ, యెట్టి బాధ సమ +కూడెను నాకిపుడింతి! నాకిలన్‌ దిక్కని యేని ప్రాణముల+ దీవ్రపు మోహమునుంచి యుంటి నా కొమరుడు భీముడయ్యొ నను+ వీడి ధరాతలమందు, స్వర్గపుం బ్రోలుకుంబోయినాడట. అ+యో యిక దిక్కెవరింతినా కిలన్‌? మొక్కులు (ప్రార్ధనంబులును+ నోములు నీమములన్ని మొక్కవో అక్కట నన్ను కష్టముల+ పండ్లకు మెక్కగనిచ్చి, దేముడా చక్కని నాకుమారకుని + చంపితి వయ్యయొ! నీకు దేముడా! అక్కటికంబు, ప్రే మయు,ద+ యాళుత కూడను నున్ననయ్య! ఈ పక్కి యికేరిపంచ వసి + యించును? బ్రోచెడిదింకనెవ్వ? రే ఫక్కినిజచ్చు? నీమ దహ+నంబునొనర్చెడివార లేరు? నా ప్రక్కన బల్లెముంచి వడి+ ప్రాణములూడ్చగ రాద నాయుడా!

132

మౌణి - అమ్మరొ యేరు చెప్పిరిటు + వంటి ప్రసంగము నీకు? నీ సుతుం డెక్కడ చచ్చి? ఎవ్వరిల + చంపిరి? యెందుకు చంపిరమ్మ? నా డెందము వ్రక్కలయ్యెడిని +తెల్చుము వేగము యెల్ల సంగతిన్‌

అవ్వ - అమ్మరొ నాదునాల్క నటి+యించకయున్నది! నాదు గుండియల్‌ జల్లునంగొట్టుకోంగలగె+ చయ్యన జీవముంబాపడేమి యా దేముడు? నాదుపాతకము+ లింకను నిద్ధర నెన్నిగల్లు నా యనుభవమెల్ల చెల్లకయె+ యార్చడొ యేమొకొనాదు దీపమున్‌?

మౌజీ - ఊరట నెందుమమ్మ జన+ నీమణి ఆతని చావు కోసమై నీవెటో నేను నట్లె పలు+ చింతలు పొందుచునుంటినమ్మ, ఆ కొమరుని గొంతుక న్మజియు + నాగతి నీదు శిరంబు నిట్టులన్‌ నరకిన ఘోరుండెవ్వ? డిపు+డిప్పుడు నాయుడుగారింగూర్చి నీ మనమునంబల్కియుంటి. వత+డేమియు నీకు నానర్చలేదుగా! అమ్మరొం నాకునిష్పు కుడి + కన్ను పార్వమునాచ్చుచుండె. నీ విధమును వేగంజెప్పగద+వో, మది సందియ మింక మానవో

అవ్వ - విధమున కేమితల్లి? మెయి+నుండిన జీవుడు వోవువేళ నా విధి నెపమేదియే న్నృజన + చేయకమానడు. ఎన్నినాళ్ళు మీ గృహమున నమ్మకంబుగ జ +రింపగ లేదలకుజ్జవాడు? మీ రెరుగరె వానివర్తనము+ నమ్మకమున్సుగుణంబు లన్నియున్‌? నేటికి శత్రువయ్యెనట+ ఇర్వదివేల ధనంబు మీ గృహ ద్వారమునుండి యావలకు( + దీసుకుపోయినవాడ. టయ్యయో సాటిని యోగులందు వచి +యింపగ సిగ్గగుంూడ. ఆయ్యయో పప్పును వణ్ఞమైన కడు+ పాఠ భుజింపగలేదు మేము. ఆ రూకలు తీయుటె నిజమ+ యేని గృహంబున కూరయేనియున్‌ గొనడొకొ? లేమియేయనుచు + కుందుచునుండగ, దానితోడుగా అపయశళశ మొండుపంచిధరం+ గ్రుంగగం జేసితివయ్యొ దైవమా. ఇన్నిటికన్న నెక్కువగ +పుత్రవియోగము నెట్టులోర్లు? నా! పన్నను, నన్ను నీయెదను+ వేగము చేర్చగరాదె హా విధీ!

మాజి - దొంగతనంపు నేరమది+ త్రోవను దప్పి కుమారుమీదనే వాలెనే? అద్దికరాణము+ గావధించెనయేమి యాతడే!

అవ్వ - నిజము నిజంబు తల్లి వధిశ+యించెను వానిని నీదు భర్త, ఈ కధయది యెల్ల కోవెలను +వీడి గృహంబుకు( బోవుచుండగొ భోగముదాని దాసి +వచియించెను. అమెయుంజచ్చెనంట ఆ

133 సాగసరికోసమై మిగుల + దఃఖము పాందుచు. నంతకన్న నీ రసమయె నాదుజీవన. మ+యో సుతు. బాసియు ప్రాణముండెడిన్‌. పాపులప్రాణముల్దరను+ బాయవాకింతకుగాని, పుణ్యులం గోపము పట్టి స్వర్గమునకుం+ గొను దేముడి దేమి న్యాయమో? ఈయెడ, గాళులీడ్చుకొని+ యేజనంజాలను నంతదూర? మే లాగునైననైన నాసుతు+ కళేబము స్పృశియించి యేడ్వగా నామదిగోరుచున్న దయ+ యో యపవృద్ధుకి కేదిత్రోవ. నా బాధను జూడ, నంబరమ! భూమి గృహంబులు. చుక్కలార మీ కేమియుజాలియే పాడమ+ దా? ననునింతట భూమి మాన్చి,నా భారము మాన్చరాద! అప+ రాధము నేనిటు లింతచేస్తినా?

మాణి - ఏడ్వకుమమ్మ నేనిపుడ బండికుదిర్చియు నిన్నుబంపు దా బాహ్మణ పవుత్రుడుండిన స్థ+ లంబునకు

అవ్వ - అయ్యయొ యెొక్కడుండెనా బాహ్మణపుత్రకుండు? విడ+ నాడి యిలాతలి బ్రహ్మలోకముం గౌంచగ్‌ నేగినాడు. ఉద+యంబున మేల్కని స్నానసంధ్యలుం దీరిన వెన్క చల్లనగు+ నోగిర మింత భుజించి, వీడెముం జేసియు, చక్కనైన కల+ దుస్తులనెల్లయు దాల్చియేగు నా వేళను క్రొత్త పెండ్లికొడు+ కట్టుల నామదిందోచ, తండ్రి, నా పుణ్యము పండి, యీ గృహపు + వాకిట పందిలి యుండి, పెండ్డినీ కెప్పుడు కల్గునుత్సవము+ గానని యువ్విళులూరియుంటి. నా యాసలు బూదిసేసి, యర+యంగను నేగితె స్వర్గకాంత? నీ "పెండిలి యిట్లురా పరిణ+ మించెం గుమార కుమార కుమార పుత్రుడా! పుత్రుడా!

మాణీ - ఎవరురా అక్కడ బంట్రోతులు? ఆమెను బండిమీదంగూర్చుండంబెట్టి ఆమె కుమారెక్కడో మృతుడై పడియున్నవాడట. అక్కడకు దిగంబెట్టి ఆ సంగతిని వేగము మాకు .(దెలియంజేయవలెను. బం- చిత్తమమ్మా!

మాణి - ముదుసలి చచ్చిపోవు. మజి + మోయగజాలదు కాయమందు నా యసువులు చచ్చుకాలమున+కెంతటి చిచ్చును పెట్టి పోయె సాం బసీవుడు రామ[రామ!1+ నెపమెల్లయు నాయునిమీద ్రాలె. నీ ప్రభువున కంతకోప మొక+ సారిగకల్గుట కేమి హేతువో! దొంగ యెవండా నామదికి+ తోచక యుండినయన్ని నాల్ఫు, నా

134

పందను పీకపట్టి మెలి+ పెట్టక యుండినయన్ని నాళ్ళు నా

డెందమునందు శాంతియొక+ యింతయు నుండదటంచుంబల్కె. తా

తొందరగానిపొంది, యెవ+ రేని వచించిన కల్లలూతగా

గైకొని వాని దొంగయను+ కొంచును, చంపెనయేమి దైవమా!

ఎవడిటువంటి మందుతన+ కిచ్చెను? నాకు వచింపకుండయెం దులకయి క్రూర కార్యమును + నిట్టులంజేయగంబూనినారా? ఏ మందులనింక నాతని చె+విం బసరించెనా? వానినెల్ల నా ముందర చెప్పకున్న మును+ ముందు సహింపగ నేర్తునే ధరన్‌

రెండవ రంగము నాయుడుగారి పూల పెరడు. కమ- నిజముగ నాపై ప్రాణఖముల +నీటను గల్పినవాడ నేనె. అ క్కజముగ నట్టులేడ్చి మొఅ + పెట్టుచు, దిట్టుచునున్న దన్న, ఆ ముదుసలి నేరమేమియును +లే. దహ! గోడలు రాళ్ళు పట్టగా నేడ్చెడి నాపె నాచరిత +మెల్లందలంచుచు. నెల్లవారు న న్నాడకమానరీ కటికు+ డెంతటి కూరుండటంచు నాగనా! నాగ = ఎలుగుదురొక్కొ యెల్లరును + నెంతటిద్రోహము నెంచి నాడొమీ

సంచికి మీదు మంచమున? +కెల్లరికిం దెలియంగ యెప్పచి నృతనముచింతకూడు మన+ కేయని యూరకయుంద్రుకాని, మీ రేడ్చిన మీదు రాగములు +మిన్నును మన్నును నేక మౌనటుల్‌ చేయవె? లో రహస్యముగ + చీలిచి చిచ్చును పెట్టుచున్న మీ చింత శమింపంజేయగల +చింత యదేరికి నున్నదయ్య? లో కుల మొరలాలకించు + అల కూళలు ధర్మ పదప్రవృత్తిలో లోపుల సేయుబోధన శ+మింపుల లెక్కయొనర్చలేరు. మీ డెందమునందె వారలకు +హాని యొనర్చుట పాపమక్కటా పాపులెమైననేమి మతి + ద్రోహులునైనను నేమి, బందుగుల్‌ పేదలు, తల్లి దండ్రులు గ+లారు గదాయని యున్న మాత్రమీ రీవిధి మీ ప్రయత్నముల +నెల్లయుమాని, భవంబులో నప ఖ్యాతి, విశేషమై వెలుగు+ ఖ్యాతి గలారికింూడ సాజమం చూహ యొనర్చి యూరకొను+ టావ్చగు నిప్పగిది న్వచింపలే దా తొలుదొల్తనేను? మను+ మధ్యను నిట్టి విచారముద్భవం బైననుదానంగల్లుఫల+ మేమి? సగంబులతె ధీరకృత్యముల్‌?

135 కమ - వీణెను బూనెనేమి యలి+వేణి యధ:కరణంబు సేయునా వాణీని - కంఠమెత్తినను+ స్పష్టతందాల్చిన మంజులత్వమో యనగనునొప్పు...గన్నులు చి+ గిల్చిన నేలనురాలు లక్ష్మి యా జలజ యుగంబునుండి నగ+లా? జిగలా? వగలా? మదీయమా నసమును నిట్టెజూరంగొను.+ నోరుకదల్సిన నెక్కభీతి లో పాడముచునుండు, గ్రుముడిని+ చిల్కుపదంబులు పల్కకుండినన్‌ అట్టినెలంత, నాసరసి,+ జాక్షిని, యాయలినీలవేణి, నా మత్తగబేంద్రగామినిని+ మార్కొనుటెట్టుల నాదుకత్తితో! నాగ- మార్కొననేల సామి? +మా యటువంటి ప్రయత్నమెల్ల. ఆ సామజయానతోడ మన+ సార సుఖింపుడు. డెందమిచ్చినన్‌ డెందమునిచ్చుటెల్ల, అది+ మధ్యమ పూరుషరీతి, డెందమీ యక యొరుకిచ్చిన న్మనసు+ నిచ్చిమెలంగుట ఉత్తమోత్తముల్‌ మెలగెడిరీతి - సర్వజన + స్తుత్యము. డెందము డెందమన్స్న్కక న్పడని పథంబు -కొప్పువలె+ చేతులకంటునొ? వాతెర న్వలెన్‌ "సేదను దీర్చునో? పలుకు+ పోలిక పాటల పోలిక న్మదిన్‌ ముదమునునించునో? మనను+ మాటతలంచక, దేహసొఖ్యముం గొలిపెడి దేహమెల్లయును+ మీదయియుండగ వంతయేల. ఈ తెరంగున గాక నాతి యిది+నాదియటంచును దెల్పనేర్చ కో విదులెవరయ్య? నాతినిమి+ గుల్చుట న్యాయమటంచు దోచెడిన్‌ కమ- కొప్పును కప్పుం జూచిగయి+ కోనురనాతిని నేను. దేహముం ద్రిప్పెడి యంత్రమెల్ల మన +సేగదరా? అది లేకయుండినన్‌ పిప్పిర యెల్లసుందరత+ పిప్పిర మాటల నేర్చు, పాటలున్‌ పిప్పిర విద్యలెల్ల మరి+ పిప్పిర డెందములేని జీవనం బిప్పగిదిం బెనంగుటకు + జీమనుగానుర నేను. నాకిటుల్‌ ముప్పును దెచ్చినట్టి నన+ బోణిని కాలున కొప్పగింతు. నా తిప్పలు దేముడేయెరుగు.+ తీరిన వెల్లసుఖంబులింక. నా యబ్బురమైన యాస్తి, విడ+నాడుమ నన్ను, సుఖంబె కోర్కె. నీ యబ్బను జేర, నన్నువిడ +నాడుము, మిత్రులు, బంధువర్గముల్‌ గొబ్బున నింకనన్‌ దలచు +కోకుడు. ఆశలు ఆశయంబులున్‌ మబ్బునంగప్పుకోబడిన +మాడ్కిని దాగుడు వేజుచోట. నా యబ్బయు తల్లి నన్ను గన + లేదనియెంచు జగంబ, నాతి, నీ జబ్బును చంపి మాన్సగల+ సాధకుడంచుదలంచు నన్నెదన్‌.

136 మూదడవరంగము నాయుడుగారి గది మాజి - అయ్యయొ యెట్లు మారె హృదయ+ యేశ్వరుడెందము భీమమంత్రినిన్‌ జయ్యన జంపి కాలుపురిం జేర్చెను. + ఆతని తల్లి నప్పుడే కొయ్యను జేసె. నొక్కవెల నాతికి+ ప్రాణముపోవు పాతకం బాతనిదే గదమ్మ. ఇక + నెంతటి ఘఫోరతరంపు కార్యముల్‌ లోనదలంచి చింతలను + లోగునో? యెొవ్వరి ప్రాణమానముల్‌ తీయొనో? లోనిచింతలను +పైకి వచించి ప్రియాంగనామణీ యోచనలస్పహాయముగ + నొల్లనివారి మనంబు లిట్టులన్‌ మారుట వింతయేమి? పలు +మారులు నేగనిపించినట్టి నా ప్రజ్ఞయదెల్ల వ్యర్థమయె + నాతని నాదెసం ద్రిప్ప గోరుటన్‌ ప్రబలము చేసినప్పు డెవి + యోవచియించుచు ప్రీతి వాక్యముల్‌ గుబులు కొనంగం జేసె సహ+ క్రాత్తగు చింతల వెన్నా నెమ్మదిన్‌ ఆతని జూడ నిప్పుడతి+ యాతన బెందోడి నా మనంయబు. త ద్రీతి యదెల్ల నీయెడల + స్పష్టముగా వచియింపవల్లె, కా కున్ననునట్లు _ కమలనాభనాయుడు ప్రవేశం 'ప్రాణపతి + యెంతటి మార్చును బాందిరయ్య, మీ చిత్తమునందు? భీమనను+ తల్లిని రోవెలది న్వధించియే పాతకమీరు కట్టకొని+ నారలు మీమెడయందు? దొంగయే యాతడటంచు మీరు భ్రమ పొందిర? యాతడు కాడు,కాడు.త ద్రీతిని మీరరుంగరాకొ? కమ - లెమ్మొసి బంధకి నోరుమూయు. మా భీమనరీతి యెల్ల కని+పించుటనాకది యెట్లు? వానితో బ్రీతిగపండుకొంటివాకొ + (ప్రేమను నాయధరంబునిస్తినో. నాతిని నేనెగానులల + నా. నినుబోలెను నట్టి రీతులన పూత మెజంగుచన్ను గవ+ పాంగ గం గౌగిట గుస్తరిస్తినో బాతిగ నేనులుంగుటెటు+ భవ్యము? పాతకి మూతిత్రిప్పి యా పాతకి గూర్చి యింకనిటు+ పక్కల సాహసమంది తెట్లు? నా చేతము నీకు సేవకుడు + బానిస, బంటును, యంత్రమంచునీ వెంచితో? నీదు విద్యలును,+ నీదగు నేర్చులు నీదు కూర్చులున్‌ కాసు ఖరీదు చేయవహౌ+ కామిని టక్కులు మాని చెప్పుమా మానము నేలయిచ్చితివా+ పాతకి యౌ అల భీమరాజుకున్‌

137 మాణి - హరహర! యెట్టి మాటలను +చుంటిరి మీరలు? ఏరు చెప్పిరీ పాటలు మీకు? నిట్టిపొార+పాటును నెవ్వడు నూరిపోసె? న న్నాట పదార్థమించు మది+ నెంచకుడీ అల భీమరాజుపై పోటులుగగ్రు న్చినారు వధి+యింతురె నన్నిట మీరు? అట్టులే యైనను మీకు కత్తికి జా+హారిదె చేసెద. ప్రాణఖమన్న పె ల్లూటలు గొల్పు నాసవము+ నాకొక యింతయు. గాదు. కాని యా నోట్‌ను మీర లివ్హు వచి+యించిన మాటల నాడకుండుడీ! కమ - _ చదువులు నేర్పినందుకయి+ సార్ధకంతమెంతగ( జేసినావు.మ ప్పెదమును ముద్దునట్టుపలు+ మారులు 'పైనయింజూపి, యెట్టిదౌ మది నటులందమైన మెయి + యందున దాచగం గల్గినావు! నీ పదిలమదెంత యిత్తరిని + వాదనకుం దిగజాచ్చినావు? నా తోడను!నీదు మాటలకు + మోసముపోనిక పోను సుందరీ! మందమతీ ధనంబ మరి +మాన్యతయా నిజమైన యందమా ఎందున నన్ను మించె నధ +ముండత? డాతని నన్నుంగాకనా మందిరమందు నాదయిన + నామము మోయుచు దాల్చినా. వహో చిలకలకొల్కి, నీకు వల+పుల్మురిపించిన నన్ను మాని మా ర్మనువువకు పోవరాదె యల+ మానిసితోడను? ఓసి పాతకీ నాదగు కీర్తి కెల్లను క+ళంకముతెచ్చితె! నన్ను వ్రచ్చితే మాణి - నిజముగనట్టి మానిసిని +నేనొక యింతయుగాను. కట్టుచున్‌ ..... విప్పెడి చీరెవంటి యొక +పైపయయందము కాదు భర్త, యే నాతికినైన. నాక్కపుడు +డెందము నిచ్చిన పూరుషుండు తా మదిని బహూకరిచినను+ మానిన, డెందము నీయకుండినన్‌ ఇచ్చుచునున్న, జీవమును+ దాల్చిన దాల్బకమున్న నాతనిన్‌ స్మరణమొనర్చుచుండుటయె+ దక్క యింకెవ్వరి నెంచరాదు. ఈ సూత్ర మె సుమ్మి మంగళపు + సూత్రము, ఇద్దియెకట్టి నారు నా 'పెండిలి నాడు మీరు, మరి +కట్టగంబొంగితినాడు నేను నా గళముననిద్దె. ఇద్ది మెడ +నుండగ జార పథంబు శ్రొక్కు ఆ నాతిని కత్తి వట్టి పర+లోకంబునంద్రోయగ వచ్చుంగాని ఈ రీతి యదెట్ట్లు మీ మదికి + స్పష్టము చెప్పంగలారె నాయకా! కమ - ఎంతటి నంగనాచి వెల+నాగరొ, యేమి యెరుంగనన్న నీ గొడవ యదెల్లందీరునను+ కొంటివా? నీదు సహాయమింతయున్‌ లేకయె యంత ద్రవ్యమును+ భీమన మోయంగలాడె యీ గృహ ద్వారమునుండి యాగణన + భామినియింటికి? ఆమె యింటనే

135 సంచులు రెండు గన్చడెను +కావున, నామెకు నీయ నాతడే దొంగతనంబుచేసెనని +యంటకు సందియ మెద్దిటేదు.మీ రిరువురు తోడి దొంగలును + నీవు సతంబును నేను జూపుని స్తులప్రణయ ప్రసూత్ర మప+ వ్యాఖ్యయొనర్చిన పాండితి విలా సితవును.మీదురోగముల+ కత్తియె మాన్చును ఉత్తమాటలా?

మాణి - బోగముదాని యింట నల+ సంచులు రెండులు నున్నవంచు వా క్రుచ్చిన మానవుండెవడు?

కమ - కన్నులు రెండును మూసి +పిల్లి యీ జగ మదియెల్ల చీకటిమ+యంబని యెంచినయట్టు, గుస్తతన్‌ మీరలొనర్చు మాత్రమున,+ నయ్యదిలోకము. గ్రుడ్డిసీయునో? చారుల: బంచియాదగు వి+ చారణ "సేయగలేకయున్న నీ చక్రమదెల్ల నేనెటుల +జక్కగ 6ద్రిష్పంగంగలాడ?

మాజి - అయ్యయో తప్పు వచించె చారుడెవ +డో, మజి తప్పయె మీదు చర్య

కమ - _యొప్పులనెల్ల మూటనిడి +యుట్టిని బెట్టము నాతి! పాపి, యో యొప్పులకుప్ప నీదగు విశవేకము నాకడలేక్ష యుండెనా? నాగన మీదు చర్యల ధృ+వంబుగంచేసేను సుమ్మి పాతకీ.

మాజీ - నాగన, యెంత ద్రోహమొన +రించితి నాయెడ, వాని పక్షమం దయధముండ! నాగముర+ నీదగు నామము, నాగ నాఖ్యయా నామ వికారమేమొ! అహ + నాగమటంచును చెంచకుండ మా తలలకు గ్రిందబెట్టుకొని + ధైర్యముతోడను నిదవోవ చూచిరహస్యమైన యెటు+ వంటిది కాటునాసంగినావు? నీ విషమది యెంతమందికిని+ బ్రాణము మానమునూడ్చె జెప్పుమా

కమ- అందథీ కొక్క కాలమిటు +పోగయె, వారతె సత్యవర్తనా యుతులని చాటు కొంటయును,+ పాపము వాగనంబట్టీ తిట్టుటల్‌ నాతిరొ నీవు క్రొక్కళగల+ తప్పుడు త్రోవల నెల్లద్రొక్కినా. వీ తెరుగల్‌ మనంబు నెటు+ లింతయు ద్రిప్పగలేవు.దేవునిం బ్రీకుని జేసుకోగలుగు+ దేనియు నట్టులం జేసికొమ్ము నా చేత వెలుంగు కత్తి కొన + రింతును నీమెయి నక్క హారమున్‌

మౌణీ = ప్రభువర మీరు పల్కినటు+వంటి పదంబులు, మీరు పాందు ని ష్కారణమైన యట్టియను + మానములు, న్సగమప్టెచంపె నీ

139 చానను. నింక తక్కిన స+గంబును నే గతి చంపినన్సరే! మదికిని మీరు తప్ప మజి+ దైవతమైనను లేడు నాకు. ని శ్చయ మది యెంతకాలమున+ కైనను మీదికి. దేరునంచు, క ల్లలు మజతీపాల్లులెల్ల నడు+గంటును కొండొక కాలమందునం చనుపమమైన నమ్మకమొ+ కండు దురంత విచార కళ్మలం బయిన మదీయ మానసప+ ధాంతర మౌతమ మెల్లంబాపిని ర్మలముగ వెల్లయేయుటను+ గందును నేత్రములింపు వొంద, ఆ సుందరమైన ఆ దినము + నుండియు, నింపులు గుల్కునట్టి మీ సుందరి మీదు సుందరత +మీదగు మంజులతా ప్రభావమున్‌ అందము చందము జదువు + ఆస్తియు శ్రీర్ణియు (ప్రేమకాక తా డెందమునందు నింక మజి+దేని€ దలంచగ లేదంటూ మా డెందమునందు దట్టి స్మరి+ యించుట యొండెమదీయ వాంఛ .నా వాంభ యుందీరునంచు ఘన+ మైన ముదంబును నమ్మకంబునా “నందము నన్ను వీడకయె+ యున్నవి.సత్యము. ఇట్టిదైనయా నందపు6 గొలమందె తెగ+ టార్చుడు నాదుశిరంబు దేవరా! కమ - _ మందులవెన్ని పెట్టినను + మానసమింతయు మారదింక నో సుందరి! నిన్ను నెత్తినిడు+ కున్న సుఖంబిక నాకు చాలు! నీ చందమదెల భోగిమణి + చందమునం గడుదూరముంతు నా సించక, సానిముండయొక +యించుక మేలుగందోచుకాదె నీ కంటెను. కట్టుకొన్న నిజ+ నాధుని మోసము చేయుటాండెకా, దడజరునరో, తగులు +కున్న నరాధముంబాని కూడ నీ (ప్రాణము. బాయనట్టి యొక+ నీచువు. సానిది చచ్చెంాని, నీ వాయన ్రేమ నింతయిన + నాత్మందలంచక సత్యమాదెదే, మనసును నిచ్చుకున్న నరు+ మౌన! జూడని యట్టినీకు ని గళమున (చాళిగభై నను మాత్రన* నే ప్రణయంబునొప్పు, నీ ఉల సలపరాదు, చన+వే యల భీముడు మూల్గుచున్న యా నరక పధంబు చాయకును.+ నాగన, యౌ శవమిక్కడుంచకే కలుపుము ఖిమ మంతి చెడు కాయముతోడను. వాని నాతితో పని యిక నేమిలేదు. పద+మా యిక నాపలందు మున్లెదన్‌. నయీ జనాపవాదుఅనుమచ్చనుండి నన్ను మూత్ర _ హా నాధా! నొ జన్మమున కటి లయే. ఫవిత్ర ృెదయనైన నాయాత్మ క పవిత్రురాలిన చేసిన ంకను “విడిపారలేదు. నీవాపదలందు మున్గక, యుందక, మనవలెనను నొక్క కోర్కెతక్క, నేను విడనాడుచున్న

140 యీ భూతలంబున నాకు దేరవలెనను కోర్కె యింకొక్కటి లేదు. అయిన వాళ్ళకంటెను కాని వాళ్ళ యందెక్కువ యుదారవంతుడవై యుండుట వలనం గలిగిన పొరపాటు కాని ఇందులో నీవల్ల నేరమేమియును లేదని నేను నామరణ సాక్ష్యమునిచ్చుచున్నాను. నీవిడిన దూషణలకెల్ల నా చెవిని బిరడాలు 'పెట్టుకొనియుండ -- నాయాఖరు శ్వాస మిదిగో పోవుచున్నది -

కమ - చీకటియయ్యె నీ జగము+చీకటియయ్యెను సూర్యకాంతి, పెం జీకటియయ్యె నాత్మగత + తేజము కూడను, కన్నులేల యీ కొయ్యకునింక? వీనులను+ ఘోరరవంబులు మైాయుచుండె హా సుందరి! అయ్యొ నా భువన+ మొహిని, హాయజురాణి,రాణి, నీ కెందున కట్టిబుద్ధి యుద+ యించెను? డెందమ! మత్సరంబునన్‌ ఎందుకు నీవొకింత వెను+దీయని వైతివి కాంత హత్యకున్‌? కొండలు, నేళ్ళు, నేనిటను+ గూలెద నాపయినుండి పొండు. ఓ సంద్రమ, తుంగభంగకర సంఘము+ నామెయివిండం. బంచినీ భీకరమైన లోతునకుం జేకొని పొగదె. కాంత[కాంత! ఆ సప్తమినాడు నీదు మెయి+ చాయను నేను పరీక్ష సేయ, చూ లును ధరియించినట్టునును +సిగ్గునం బల్కికితి. వయొ్యొ! కాంత నీ పిండము పెట్టంగల్గుదునా + పెట్టలేనాకొ? లోననున్న యా పిండము. ద్రుంచినట్టి పెను+ ఘోరము నా మెడంగట్టుకొంటి. నో సుందరి నీకు దెబ్బలనా + సంగతినంచును వంతనొందకే. వందలు వేలునా హృదయ +మందునం గొట్టిన వెన్క6గాదె నీ యందము! జంపినాను. తరు+ ణీ, మరణించితి వీవు. భూతలం బిచ్చెడి చింతలందు మథీ + పొల్గొనంజాలవు. నేను కూడని దించిన వారలందె యిక+ లెక్క. వినిర్భర మృత్యువేదనల్‌ గందంగ జేయుదీర్థ దిన + రాజములెన్నియొ యన్నిమీరకే మందుడు దేముడీ తనువు! + మాన్చునో? నా కిక మాన్సడొక్కొ? మా ణిక్యమ నాదు మానికమ+ మానికమా! ధరంగూలువాడ. నే సోలితి! ప్రాణవాయువులు+ తోడనె దేహమునుండి తూలుతన్‌! తూలుత!తూలుగాత!!

నాల్గవ రంగము నాయుడి యింటి దగ్గర నొగ- కడుపుబ్బినవాడికి ఒక వాంతి అయినా అయిందే అంటారు అట్టాటిది కడుపులో వున్న కల్మషమల్లాపోతే మరేమున్నది నాకు కడుపులో గాబరా కొంత తగ్గింది.

141 నిజమేనాటికైనా యెవరి వలన బయలుపడుతుందని నేను భయపడ్డానో వాళ్ళిద్దరూ చచ్చిపోయినారు. వాళ్ళతోంబాటు మరియిద్దరు చచ్చినారు. వాళ్లచావు నేను తలచుకొనలేదు. ఆయుర్దాయం చెల్లినవాళ్ళందరూ చస్తూ వుంటారు. వాళ్ళను మనమేమి చేయగలము? నా చర్యవాళ్ళ చావుకు కారణమయింది కనుక నేనే వాళ్ళ చావు కుత్తరవాదినని కొందరంటారేమో! అలాగయే లాగుంటే కొందరి చావులకు వైద్యులు కారకులు. వాళ్లిచ్చేమందులో కొంచెమెచ్చూ తక్కువ లుండవచ్చును. కొందరి చావులకు పథ్యము పెట్టే వారు కారకులు. తెలియక కొందరూ అభిమానంచేత కొందరూ కొంచెం అపథ్యం పెట్టుతారు. అందుచేత వాళ్ళ నెప్పుడైనా చచ్చిపోయిన వారి చావుల కుత్తరవాదులుగా మన మెంచుచున్నామా? లేదు. ఎందుచేత? వాళ్ళ మనస్సులో రోగులు చచ్చిపోవలెననెడి దురుద్దేశ్యం లేదు కనుక, ఇటువంటి కారణము లెవ్వియో చెప్పి సమర్ధించుకోవచ్చు. తక్కిన వాళ్ళిద్దదూమాత్రం నీకేమి విషము పెట్టినారా? వాళ్ళ ప్రాణముల వూసు నీకేమి అని యెవరైనను నన్నడుగ వచ్చును. వాళ్ళకేమిటంటే జవాబు- కొన్ని కార్యములు మనుష్యులు పూనుకొన్నప్పుడు, వాటి నిర్వహణము కొరకు చావుబ్రతుకులు లెక్కచేయగూడదు. తనవైనాసరే ముఖ్యముగా పై వాళ్ళవి. లోకములో ఎవడి మట్టుగవాడు బాగుపడవలెనని మనము ఒప్పుకొన్నప్పుడు వాడు, సమర్ధత వుంటే అట్టి కార్యములు పూనుకోవాలి అని కూడా ఒప్పుకోవాలి. ఈ విధముగా ఆ రెండు చావులను కూడా నేను సమర్ధించుకుంటాను. నా దగ్గరకు తీసుకొని వస్తారూ, ఎ లాచారీపనియైననూ సరే, దానికి నేను కొంత తృప్తి పొంది, అంతాతృప్తి పొందినట్టు నటించి యుక్తులు కుయుక్తులు పెట్టి సమర్ధించి, అతి తెలివైనవారూ, అతి దయాళురూ అయితే నేను చెప్పలేను కాని,లేకుంటే తక్కినవాళ్ళ నందరిని సమ్మోహనాస్త స్థగితులను చేస్తాను. ఈ చావుల కన్నిటికీ యేమికాని, ఒక్క గాడిదకొడుకు నీ రాత్రిని చంపించి నానంటే నాకు నిజమైన సంతోషంబు పట్టుతుంది. వాడు బారికి. ఈ రాత్రి నాయుడు గారింటికి కన్నము వేస్తాడు. ఆ సమయములో నాయుడుకు, వానిని చూపించితే ఇదివరకు చచ్చిన వాళ్ళందరికీ సాయము వెళ్ళుతాడు వాడు.

అయిదవ రంగము నాయుడుగారి పెరటి వైపును నాగ*- నాయుడుగారు , మీరు విని + నారలు గారొకొ నాటిరేయి, ఆ

భీమన మంత్రియేమొ పెను+ సాయము చేయునటన్న యాసతో దొంగలు మీదు గేహమును + దోచుటకుం బరతెంతురంచు. ఆ భీమన పోయెనంచు నల+ బేల లెరుంగరు గాన, నేడుమీ 'గేహము దోచుకుంటకిదె + వచ్చిరి. కన్నము వేతురింక.మీ (ద్రవ్యము పోని జాగ్రత్తను + బూనుడు. ఆశ్రిత బంధువర్గములం

142 జంపుట కీర్తివంంతమని+ యెన్న రెవారు ధరాతలాన. ఆ యూళ్ళను దోచుబారికికి + నూడ్చిరి ప్రాణములేని, మీదుమేల్‌ 'మోసెడి కంఠనాళముల + బాడకమానునె మీ జగంబు? మీ రాపని పూనుడయ్య. యటు + కాకయెయున్నను, నేన, పుణ్యమో పాపమొ, పెక్కు కార్యముల + జేయగంజేసితి మీకరంబులన్‌ గావున, వాటికెల్ల మజి + యొక్కయఘంబు దగిల్చియైన నా దొంగను చంపుటాండె, బల+ హీనునిగావునం జచ్చుటాండె, నే సేయక మాననయ్య, యిటు+తెం డలకత్తిని కమ - చావవద్దురా నాగన, నీవు నేరమది+ యెల్లయు, నాదిర, నిన్ను కత్తితోం ('బ్రబలము సేయకున్న నిటు + వంటివి చెప్పవునీవు. నేనె నా మత్సర ముత్సుకింప, బల + వంతము సేయ, నిజంబు చెప్పినా. విదియొక నేరమంచు, నఘ + కారణమంచుచు, నెంచనోరి. యా దొంగకరంబులందు.బడి + దోషము చుట్టకు నాకు. నేనెయా. తస్కరునంటి, పోవలసి+ యుండిన ప్రాణము నిట్టె బాపెదన్‌ నాగ - భుజబలదర్చులైన మిము + బోలెడివారలు వోపుటేడ? ఆ దొంగ భయంబుతీరి యొది + రించుట మిమ్ములనేడ? అట్టు సా హసమును బూని నిల్పినను +మీరలు తగ్గుటలేడ? వానికీ దినమున నాయువెల్లయును+ దీరుటచేంగద, మీదు మందిరం బున జొలుబుద్ది పుట్టె తెగ + టార్చుడు వేగము. రండు, వానినే జూపెదం (కొంచెము తప్పించి తీసుకొని వెళ్ళి) జూచినారె యల+చోరుని గోచినిదాల్చి నల్లనౌ మేనున, చల్గచల్లగను + నాజ్ఞయొసంగుచుండె వారికిం గన్నము వేయుడంచు. జన +వయ్య, కటారిని దూయవయ్య, ఆ పాడవరి ప్రాణజమీయెడను + బూడిద గల్బగదయ్య, మీదుకీ ర్తియు మతియాస్తి యెల్లయును + మేలును పాందుంగదయ్య నేటితో (నాయుడు నిష్కమణము) పాప మీనాయుడు భార్య పోయినప్పటినుండియు చిక్కినగమై పోయినాడు. హంతకుడన్నవాడు తెలివితేటలులేని మూర్చుడైనా పూచీలేదు. ఆత్మ లక్ష్యములేని దుర్మార్గుడు, దుర్చీతిపరుడైనా ఫరవాలేదు. కాని, జాలి, ధర్మచింత కలవాడు న్యాయ మైనను సరే, ఒక హత్యను చేసినను, చేదామని ఆలోచించినను, వానికి రొత్రీపగలూ అదే భయంకరముగా అగుపించుచూ చింతచే కృశింపంచేసి నశింపజేయును. కొందరు

143 ఒక హత్యకాడికి మరి ఒక హత్య నాటికి, గుండె దిట్టపడి, జాలిగ్రుడ్డిపడి, ధర్మము కుంటుపడి, కటికతనము గట్టిపడి, సాహసము బిట్టుపడేవాళ్ళు కూడా వుంటారు. వాళ్ళు పూజ్యులే. నాయుడు బహుశ: ఈబారికి చేతిలో చచ్చునేమో! చచ్చిపోయిన నన్ను పోషించేవారెవరు ఈ మోస్తరుగా? అయ్యా! కాని చచ్చినాడంటే నాగుట్టు కనిపెట్టగల ఆఖరువాడుకూడా ఈ భూమిమీదినుండి పోయి నన్ను నిశ్చింతునిగా జేయును. (బారికి ప్రవేశించి మెడకోళ్ళు పట్టుకొనును) బారి- తుంటరి, తుల్వ, యింక మథజీ+ దొంగలకన్నను దొంగ! ఇట్లు ని

వెంటనెమమ్ము తెచ్చి, యిలు + వేగమంజొచ్చి, గృహంబు నాధుమై యంటుచు లేపి, మా పయికి+నంసపెదె? ఎంతటివాడివోరి! నీ బంటుతనంబు తేటపడె + బాగుగ నాకును. నాడె, నా జగ త్కంటకమైన యట్టి కర+ వాలముకుం బలినీయనైతినీ కంఠము, నేడురార. ఇరు+ రీతుల ద్రోహివినీవు, నాయుడుం గారికి నాకు గూడ నెవ+రో యొకరిత్తురు నీదు కంఠమున్‌ గానుకగాక దుర్గమకు+ కాళికి దొంగలకన్న ద్రోహులం జూచిన మిక్కుటంబయిన+ కోపము, శిక్షణ సేయు ప్రీతియున్‌ రక్తము గ్రోలురక్తియును+ రాక్షసభావము ప్రస్ఫుటించుటల్‌ నాగ - నూర్గురు మానవోత్తముల + నూదిన పామున కొక్క పెట్టుచేం గూడెను నెత్తిపైని సమ + కూడక మానునె యట్టులెన్నడేన్‌? ఆరవరంగము బారి- నాయుడుగారు, మీరుమది + నచ్చిన యట్టుల మమ్మునెల్లరిం జేయగవచ్చు, గాని తెగం + జేయుడు వీనికి కంఠ మింతతోన్‌ నాయు - ఏమిటి చేసె నీ మనుజు+ డెందుకు. జేసినాడు చెప్పుమూ. బారి- ముందుగమీదు గేహము జా+అంబడనూహయొసంగె వీడె. ఈ మందిరద్వారము ల్తెరచి + మమ్ముల లోపులంబెట్టె వీడె. మే మందున రెండుమారులుగ + విర్వదివేలు గ్రహింప సాయముం జేసినవాడు వీడె. తగు + మాత్రము లంచముపొంది సంగతిన్‌ గుప్తము చేతునంచు గడు +నొట్టును పెట్టినవాడు వీడె. నా వెంటనె రండటంచు నిటు6+ దీసుకవచ్చియు, లోనికేగి, మీ బంటువలె న్నటించుచును +మమ్ముల మోసము చేసె వీడె. ఈ దోసపుకాని కంఠమును+ కత్తిని చేతనుబట్టి దోసకా

1144 యపగిదిం గోయుడయ్య. ఇటు+ నంటి జవంబువఠె గొప్పవారికిన్‌ బంటులు? వీనింజంపి యమ +బంటుల కీయగ నొప్పు నీయడన్‌ కమ - _ మీరొకొ ద్రవ్యమప్పగిది+ దోచిన చోరులు! వీడ, ద్రవ్యమున్‌ దోచగమీకు సాయమును + సల్పిన పాతకుండయొ్య్యు అయొ్యు! ఆ భీమన చోరుడంచు సుద+ తీమణి సాయము చేసనంచు నా మనసు నమ్మకం బొదవు +నట్టులం గల్బన చేసి యిర్వురం గొంతులు కోయంజేసితివి + కొండల నుండెడిబోయ! నీకు నీ దుండగ మెట్టులబ్బెనుర ? అబ్బవటంచును జెప్పినావు దు ర్గుణములు. పుట్టువుం జెనటి + కోకిలవాణిని వాదు నాతినిన్‌, గుణియగు భీమనార్యుని, గ+నుంగొన జాలక నిన్ను నమ్మినం దులకయొ యొట్టిపొట్టు తగి+లిస్తివి నామెడనిండం. బాపి. మా ఇిక్యమ! నీవు నాదుపొర +పాటును బాగుగం బోల్చినావు నీ రీతి యొకింత నమ్మగను + లేనటు చేసెను వీడు నాతింనా కాంతయు నేను మాదుగృ్గహ + కృత్యము లేగతినున్న నేమి? న జీతము పుచ్చుకొంచుందగు + సేవయొనన్చెడి బ్రాహ్మణోత్తమా చూడగవచ్చు నుట్టమును+ దయ్యమొయౌచును (మింగురీతి మీ కొల్యున కెట్టి క్రూరమగు + జీతమొసంగినవాడ! ప్రాప్తి! బా హ్మణవధ, కాంతహత్య, శిశు+ పిష్టవినాశన పాతకంబులన్‌ కంఠమునందుంగట్టుకొని + (గగ్రాలెడి నాక్రొక్ర పుణం మబ్బునీ కంఠముదున్నినన్‌ ట్ర్‌ ఎల గినబ.. మెడను+ దాల్చిన దుమ్ముల మాలకెల్ల నౌ యకమజి నిన్ను జంపిన య+ ఘంబవురా! అవురా! నరాధమా (చంపును) బారికి, నిన్ను చంపవలెం+ నంచును నున్నది యుత్సుకంబు నొ డెందమునందు. ద్రవ్యమును + దోచుట య జ డ, దేహపుం బలమును దుష్టమానవ స ట్రైలనుంద, సల ప్రటానఐ స +హాయముగైక్రొనిపల్సె గ్రామముల్‌ పురములు కొల్లగొట్టుకుటి + లుండవు నీవుర. నీవు లేని యౌ జనములు అంకె ముందెసగ + నట్టి యనేకము సునులౌ సువౌ' కావున రమ్ము కత్తినిటు + దూయుమ్సు, పౌరుషర్‌ గాకు నీ వూరకయున్ననీదుమెయి + నంటగజాలన్సు కతిదూయుమా ' బారి - ప్రభువర్య మీరు బాప న ై ముల [మయ ల. పౌర్గులు. దొంగలమేము నేడు వ చ గల క్షమియింతురేని జను+ దేరుదు. మెన డుమీ గృహంబుకం రము . నాదు వాక్యముల + నంతగ నమ ఆ మీ డెందమునందు. మీ. కెదుర+ ని ప్రముంచవచ్చు:

• ల్చి రణంబునానర్చనిట్లు నే

145 జాలను. నేనునొల్ల. క్షమి+యింపుడు. కాకయెయున్న జంపుడీ కమ - పిటికివి. పాఖుబోత! జను లెల్లరు+ బారికి 'యేమొ యెంతయో బలయుతుడంచు దర్పముగ + బల్కిన చేతులకాళ్లయందు బల్‌ లాఘవమెంతో గల్గిన నరుండన + వింటిని, మోసపోతి. నీ పనియదియెల్ల, యొల్లమీ, క్ష + మాపణ క్రిందికి జాజివయ్య! నా యకతనమేల బూనితిని?+ దొంగతనంబును మానరాదా? యె ల్లరుంగడుదోచిపెట్టినను+ తిండికె పెద్దరికంబునీది?నీ జనులకు వీర లెల్లరిక + నేమనువారలు నీదు చర్యకున్‌? బారి - పిరికితనంబు గాదు, పరు+ వెళ్తు తనంబునుగాదు. మిమ్మునే నెదురగంజాల నంటకును+ హేతువు. నాయుడ, ప్రాణమందుతీ పియు మఖజీయాశకాదు+ లఘువృత్తులమెము. ఘనంబుగల్లు పెద్దలు మజీమీరు, నేనిడెడి + గౌరవరీతుల కెల్లయిట్టి య ద్లంబునె దీయువారు? ఇది+గో యిదె దూసితికత్తి. రమ్మునా శెదురుగ నిల్వ. చంపిన య+శంబున కింకను నీడులేదు. చ చ్చినయెడంగూడ గౌరవము+ కల్గకమానదు. రమ్ము కత్తితో (పోరుదురు. బారికి గట్టీగా దెబ్బకొట్టును) క్షమ -.. చాలును. చాలునింక. తగి+నంతగ గాయము కల్గెనప్పుడే చచ్చెదనింక యింతకును + ముందునె చచ్చినయట్టినేను. నన్‌ జంపిన కీర్తిగైకొనుము+ బారికి. నీచెయియందు. జచ్చు ఆ మలినత నాకు నిమ్ము తగ+దింతకు మించిన గౌరవంబు క్రీ కాయము. భార్యదున్మి శిశు +హత్యయు స్రీ వధజేసె. బ్రాహ్మణుం దునుముట బ్రహ్మహత్యకును + బాల్బడె కారణమెద్ది లేకయే ఆత్మవధాఘభార మొక + టంటకయుంచిన నీదుమేలుకే మిగుల కృతజ్ఞునైమెలగు+ చుండెద. దోచుకపామ్ము సర్వమున్‌. పున్నెము నీకుగల్లు నన+ బోడి పరుండిన యల్ల బోగపు న్వనిత గృహంబునందునను+ నుంచిన. వేగమకొంచుబోగదే. వనితరొ నీదు వెన్క నిదె. + వచ్చుచుంటిని. పోకు ముందునా నందమయంబటంచు వచి+యించుచు నీవరుదేరినట్టి యా సీమకు నన్ను గైకొనక +శయే. సయిదోడ ఒకింత యాగుమా! బారి- నాచేత నెట్టయిన మీరిట్ట్లు పన్నిన యంత్రమిదియని నేనొకింతయును నెజుగనైతి నో ప్రభువా! మీమాట జవదాటఃజాలను. దొంగలారా, మీ యిష్టమై చోటికి. బొండు. ఈ యింటి యూసు మీరింకెన్నడును బెట్టగూడదు.

146 ఏడవరంగము (చంద్రముఖి యింట్లో శవముల దగ్గర నాయుడు మాణిక్యము మీదంబడి విలపించు చుండును)

కమ - కమ్మిన చీకటెల్ల నాక +యింతగం బాపితివోరి బారిక్రీ నిజము సమస్తమీవు వచి+యించుట చేతను. నమ్మరాదు దు ర్థాతియు దుష్కులంబుమరి+దుష్ట కుటుంబమునుండి వచ్చుదు ష్టులయిన నీచ సేవకుల +వానిని నమ్ముటచేతంగాదె హా క్రమ్మెను చిమ్మ చీకటులు + సత్యము నిళ్చిన తావునెల్ల. నో ముదుసలియవ్వ, మిన్నులను+ ముట్టెను నీపెనురోదనంబు, దే ముని చెవులందు దూరి కర + గింపకమానదు సుమ్మయద్ది. ఆ పరమదయాళు, నీకిడిన + బాధకు నెల్లను నెట్టిరీతి న న్నరమర పెట్టినం దగుదు + నేను గగమ్మ, క్షమింపుమమ్మరో! భీమన, యుక్తమార్గ మొక + యింతయు నెంచక, నీచరించు ఈ గేహమునందుంజొచ్చి, యొకశ+యింతయు నీవు నెలుంగనటి బ ల్నేరము లిన్ని మోపి, వధి+యించితి. నీవు క్షమింపకున్న నా యాత్మ మనోహరంబును + స్వేచ్చగ నైక్యత చెందంజూలదా యాత్మను. జీవనద్వితయ + మా, నలినాక్షీరో, జీవముండనిన్‌ గాసిలిచేసి తట్టులను + గాని యజీవవునైన నీవు నీ యాత్మను జూడగాం గలుగు +దేనియు, నన్నెపు డెంచంబోవు నీ పయి నభిమానహీనుని + పల్మరు నీకివె ముద్దులింతి! నే విడచి చరించచేను భవ+దీయత నందుకు(గాదె చచ్చితీ నీచపు జూవు. నీవరుగు+ సీమల వెలయు శూన్యమైన, చీ కటిమయమైన, వెల్తురున + నిండిన, నెయ్యని యడ్డమైన, నా జీవుడు నీదు జీవుడును వెంటనె + యంటకమానదింతి! నీ గౌరవముండె యెచ్చటను + నైనను గాంక్రయొనర్హు నింతిరో!

(మరణీంచును)

బారి - అయ్యయొ! యుత్తమోత్తమపు + జీవనమిప్పుడు పోయె[నయొ్య్యొ ఈ శవములపుట్టంజూడ మున + సెల్ల్ణయు నీరగునాకుంగూడ. మా నవజననం బదెంతగను+ నస్థిర! మయ్యయొ యెలవారు నీ ప్రొద్దున నెంత సంతసము + పొందిరి! ఏమి తలంచెనారా! హా ప్రొద్దున లేదు మీకికను, + పొద్దిక నెన్ని యొసార్లు తూర్చునం బొడమిన. నద్దెతూర్చున న+ిమాసతమంబు ల వెల్ల మాసె, తె

147 ల్లదనము బూసె కాలమరు + దేరును భానుడటంచు దెల్బ . ఈ జనులకు బంధువర్గము లె +వారా కనుంగొని దాహనాది యం త్యక్రియలు కల్గుమార్గమును+ జూచెడి భారము, దొంగవృత్తిదో చుకొనగవచ్చు నాదు తల+పైంబడె హా విధి యెంతచోద్యమో సమాప్రము శ్రీశారదా గ్రంధమాల ప్రియా అగ్రహారం, గంజాం జిల్లా. సంపాదకుడు - గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ ఈ గ్రంధములలో పెక్కుభాగము సంపాదకునిచే వ్రాయబడిన గ్రంధములును, కొలదిభాగము తత్తుల్యములైన యుత్క్యుష్ట గ్రంధములును ప్రచురింపంబడును. ఆంధ్రజాతి యభివృద్ధి పాందవలెనని, వీనిని పరించి, వీనిలోని జ్ఞానమును స్వీకరించి, వీని ననుసరించిక తప్పదు. ఆంధ్రసరస్వతికి నవ్యాభరణములెవ్వియనిన నివ్వియే యని పెక్కుజు లభిప్రాయముల నిచ్చి యున్నారు, అభినవాంధ్ర భారతి త్రొక్కవలసిన మార్గము లెల్లయు నిందు సూత్రప్రాయములుగా. గాక ప్రత్యక్షముగంగాననగును. ఆంధ్రులు చవి చూడవలసిన నూతన సాహిత్యపాకములెల్ల నిందమర్చంబడును. రసధారులు కాని పదములు ప్రోవులు కావు! ఇంతవరకు ప్రచురించిన గ్రంధములు రూ.అ.పై భక్త గీతములు 0-4-0 బాలగీతములు 0-2-0 మాణిక్యము 1-0-0 చందాదారుల వివరము చందాదారులు సంవత్సరమునకు రు. 6-0-0 ముందుగా చెల్లించవలెను. వారికి తక్కిన గ్రంథములెల్లయు వీ.పి.పి. ఖర్చులు లేకుండా ఉచితముగా పంపబడును. అభిమానులకు 12-0-0 పోషకులకు 25-0-0 రాజపోషకులకు 50-0-0 రాజమహేంద్రవరమున “దేశబంధు” ముద్రణాలయమందు భమిడిపాటి సత్యనారాయణచే ముద్రింపబడీ, ప్రచురింపబడినది - 1926.

లు ల. మ. న! నై న స్త యత స సా ర. వ టు ర య. మ గ న ల న ప వ. మ న. మ న న. న న. వ. న. య. య న. మ మ. వ . స. ప సా యస న స్ట ము లలో న వం యమం లోపు న చ త్న మ. న. వ. మంట. న నళ న. నాం . ప. న. మ నం నం ప న. న. టు వు. ల ప ల ము యయ స త స నం? స సన మ. న! న ళ్‌ జ లట. సోన సను మ? న య్‌ ప స ఆతా ళు జ ప ప ప న న సం టు ౮5) ఉం పడ క పు. ను న ప్త ప తా న్న నాలో సన నో స వా న టన ల లు. లం. నన నడమ వట ర స గ హ్‌ మ. స వ మ ( న ము నం మ గ్‌ మ మ సోన. ను? ర? కో, ₹7 ళా న నాం. మమ న న స్‌ న (న వం చు న. ట్‌ పు మ ల నట / స హం స సము టా? శ ప్రే" సు చ ము. ప సరం న. ప న న న మ స ప. న. న కన క న. న! ను న్‌ / వ. . ప వ న న్స మ. మ న. గ వ టు మ మ వ. ఫం మ. సో మ. మ ప. ్ష ప న. మ. మ! న న. న. న మ వ వ. న. నన న నం టన? న నళ చను [హో న. స వ మ న. న ప న, ప య య. 1 న మ! న ననే న్‌ య వ న న మ నం. స. న న మ. మ ప స న స న చ స నం మ న న 1. రం మ! మ. మ! ను న న. సం. స న స ం వ: మ. టా నం. న. సు ప. ము ప ప. మము హం న టం స నహ ను ర్‌ న్‌ా గళ టు స న మ మా ం. వ న. ర మ నశ, న. న వ న వ. మ న న మ. చ న మ ల లై స్తు నల ళా న న న య గ్‌ మ ప వ స న "| [0 సో య. న. న న! నం | వు న య . ర. న స న. ల ు స ప మ మ న న నం ణా న న స్‌ మ మ. నో వ. ప వ. చ. | వ. న్‌ మ. వ్‌ మ. న. న న్‌ నం వే ల మ న. న ర, నం సును! న! ట్‌ న న్‌ రు, క. ను ప మ న. . న న వ మ న స ..! చ ల న స్‌ న న మ. ్నం సు ల స్ట స వ ప న. ప? న మం ప. మ న న లు మ్‌ నే క హస నం నా 10 1 ల టో మం! య. న ప. చట న వ న. య. మ. స్ట మ... మ ప. స త . స స న మం. మం నం! చ మ. య . వ. న వ చ న న. వ. స. మ ్న ప. . న న. న ప. .. స స న త న. వ న స. స ప సంగ ని ల ర! న మ స మ న నో మో హం టు గ! ల! శు నం! ల్‌ ర స ప. న ను నళ... .- న న న్‌ మ స్ట వ వ య మ ల. మ. చ. యను న ధ. ర త లగా టి ము మ వ. న. య రే. న్‌ స గో న ల నో. ని ను న వ చ వ వ .. య ప. ప. నన్‌ వం న రు న టన. న. న న న వ స! న న! వ. న. న . య . ను ు ౧6 న... ను టన న మ న స న లే రేట్‌! . . మ న స వ. ళ్‌ న ర స. ట్‌ గ స పా? శ్‌ మ పా మం టు న న. య మం ళం 11 చేసట స. మ ్న్‌ మ వ రండ. ర. య. బ్‌ తో ప న నం మ వ సై. న న న ల

భక్త గీతములు ఇటీ పీఠిక

ఆంధ్ర మహాజనులారా!

శ్రీ శారదా కృపా కటాక్షంబు వలన నేను అంధ్ర పద్య గద్యగీత రచనమునం దించుకంత నైపుణ్యమును సంపాదించి, ఆంగ్ల సారస్వత సముద్రము నందు మును కలుగానుచు కూడ మన తెలుగుభాషకు జీవకళలు, క్రొత్త నడకలు, అభినవ సౌందర్యములు, ఆధునాతన శక్తులు వరలించి జగన్మోహనంబుగంజేయు. వెరవులనే గమనించుచు, అనేకము గీతమాలికలు, నృత్తమాలికలు, నాటకములు, పాటలు మొదలగునవి విరచించుచుంటిని. వాటిలో సహాయ. నిరాకరణోద్యమమునకు సంబంధించిన నా తా॥ కొన్ని పాటలను సాహిత్య గ్రంథములను మాత్రమేయైనను ఆంధ్రజను లెల్లరును పఠించి, వల్లించి, అనుసరించి నాకు అపూర్వమైన ఉత్సాహమును, గౌరవమును, 'శ్రేమను, ఆదరణమును నొసంగిం నందులకు వారికి నేను అనిర్వచ నీయమగు కృతజ్ఞతను బాకీయున్నానని వేరుంగ జెస్పనక్కజలేదు. దైవకృపవలన నేను దేశ సేవావ్రతుండ నగుటయు, దీర్ధకాల కారాగార నివాసపీడితుండ సత్ఫృలంబు పడసి తిరుక్కురళు, నాలడియారు మొదలగు ఉత్కృష్ట సనాతన తమిళ గ్రంథములను ఆంధ్రీకరించుటయు, వాటిని అచ్చు వేయించి మీ అందరి కర పద్మంబులకు అర్చించుట కువ్విళులూరుచుంటయు మొదలగునా చరిత్రమంతయు అభినవ వార్తాపత్రికా పాళకులగు మీకు ప్రత్యేకించి మనవి చేయనక్కరలేదని యెంచెద. మీకు నా కిదివరకే యొసంగిన ఆదరణము వలననే నా కలమున కొకశక్తియు, నా హృదయమున నొక జ్వాలయు, నాయాత్మలో నొక జ్యోతియు కలదని విశ్వసించి, అది వర్ధిల్లుటకని ఆనందించెదమని ఆశీర్వదించియున్నారు. కనుక నా ఈ॥ ప్రాత గ్రంధములు వాయబోవు గ్రంథములు ఎల్లయు “శ్రీశారదా గ్రంధమాల"యను పేరట నొక్కొక్క గ్రంథమును మీ కర్పించవలెనని సంకల్పించుకొని యున్నాను. సాహిత్యములో నేమి రాజకీయములో నేమి సాంఘికవిషయములో నేమి అంధులకును భారత దేశమునకును నవ్య చలనమును క్రొత్త తళుకులను ప్రసాదింపంజాలని భావములను కలిగింపనట్టియు, మార్గములను

150

సూచింపనట్టియు పనికిమాలిన గ్రంధముల నేవియో వ్రాసి తెలుగు సాహిత్య నిర్మల వాతావరణమును ధూళి ధూసరితమును జేయువాడను గానని నాయెడల మీకు విశ్వాసమున్నచో అదియే పదివేలు. నాకు పెక్కుమందియొక్క ్రోత్సాహమున్నచో గ్రంథ మూలముగను, సంచికల మూలమునను వార్తాపత్రికల మూలమునను నేను మన సంఘమునకును తన్మూలమున భారతదేశమునకును నెక్కువ సేవచేయంగలుగుదును. ఇదివరకే కారాగారమునుండి బయటపడి యొక సంవత్సరమైనను ధనలోపముచే మన దేశమునకు నేను చేయంగల యొకే మార్గమగు నా లేఖిని ద్వారా నేనెట్టి సేవయు చేయంజాలకపోతి నని వచించుటకు నాకే సిగ్గగుచున్నది. మొట్టమొదట నేను ఇంతకన్న పెద్ద గ్రంథము ప్రచురింపలేకపోతిని.

ఈ పుస్తకమును సత్వరముగ నచ్చాత్తియొసంగిన శ్రీ వావిళ్ళ వారికిని ఈ పాటలను రాగసరళిగ పాడి జనులకు హృదయరంజకత్వము గూర్చుచున్న శ్రీ నిష్టల చిన్న రమణ, శ్రీ వెంకటేశ్వర గాయక సోదరులకును నా కృతజ్ఞతలను వెలిబుచ్చుచున్నాను.

ఇట్లు విశాఖపట్టణము, గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ, బి. ఏ, 111920. సంపాదకుడు

151 శ్రీరస్తు భక్త గీతములు క జ విఘ్నెశ్వరస్తుతి హంసధ్వనిరాగము - ఆదితాళము పల్లవి శ్రీ గణేశ నిన్నె నమ్మికిరా - సకలాగమ సన్నుత - శ్రీ గణేశ నిన్నె నమ్మితిరా॥ అనుపల్లవి భోగరాగములెల్ల మాని వి - రాగినై నీ పాదయుగ్మ ప రాగమును తలంబూని స్వార్ధ - త్యాగివై వెలుగొంద6గోరుచు ॥శ్రీ॥ చరణము సర్వశుభములు - ఈ జగంబున । చక్కగా నెరవేరంగా గర్వముడిగి య-ఖండ ఖలసం । ఘంబులెల్లయు.6 గూలంగా | పర్వముగ ఈ - భూమియెల్లయు! పండి సంపదలీనంగా । సుఖ ధూర్వహంబుగ- సత్య గీతము । దు:ఖగణములం 'ద్రోయగా ॥శ్రీ! థ్‌ తోడిరాగము - రూపకతొళము పల్లవి నిఖిల దేవసన్నుత-నిన్ను గొలుతు గౌరీసుత ॥నిఖిః అఖిలాంతర్యామివగుచు -అఖిలమునకు+€ బభువగుచు- సుఖముభువికింగూర్చిడి గజ-ముఖమునిసఖ- దురితవిముఖ ॥ని॥ చరణము పనిచెజబుపుల నెల్ల చెటుపుుఘన బలమది నీదేకద! ఘన సుజన సుధీనజనదీన-గణముదొరవు నీవేకద! అనయము నీ మృదుపదముననె।మనమున గదించిసార్థక। జననుంజైన సత్యమునఃక్కున నిడుకొను దీవెగద 1నిఖిల॥ తీ

152 సరస్వతీ స్తుతి జీహాగురాగము - ఆఅదితాళము అంబా జగదంబా జోహారు శారదాంబా డంబానను బ్రోవ విళం! బంబా దోసంబా ॥1అంబా॥

1. తరుని భవచ్చరణమె భవః। శరనిధికిని నావ కరుణామయి నీక్సృపమం1గళకరమగుగ్రోవ (అంబా॥
2. జలజాతాసనునకు నీ 1పలుకే హారంబు కలుముల యిల్తాలికి నీ | చెలిమయె తోరంబు ॥అం॥
3. పొత్తము మొత్తంబే నీ | పుత్తడిపాధంబు- నీ చిత్తము గుర్తెటుంగ విరిం ఃచికిని నసాధ్యంబు 1 అం1॥
4. వాణీ శర్వాఖీ యజు!రాణీ యలివేణీ మానిత సత్యార్పిత మధు 1గానామృతపాణీ 1అం॥ జ శంకరాభరణము - అదితొళము తల్లీ నీ సందర్శన భాగ్యము । తనరంేయమమ్మా వల్గెవేతు నీనామ మంత్రమునె। వాణి, నలువకొమ్మా 1తల్లీ॥ 1 పుల్దాంభోరుహ నేత్రీ ననువడి ॥బ్రోవరాగదమ్మా సల్లలితంబగు నీదు కృపామృత। సార మొసంగవమ్మా ॥ తల్లీ॥
5. విల్వమ్ములు కయియూని యవిద్యా। వితతిద్రుంచవమ్మా। కల్లవిద్యల ననామకమ్ముగా€ !గాల్చి వెలుగుమమ్మా ॥తల్లీ॥
6. నీదు ప్రసాదము కలిగిన జేయిలు; నీదు సేవకాదా। వాదులాటలో పడితే దేశము 1వంధ్యమెయై పోదా తల్లీ!
7. ఏమి పూజచేసితినో నీకృప, యింతవజకుంగల్లె। భూమినీపను చెడుషోకలంఛెట్టక1పాలతి బ్రోవగదవే ॥తల్లీ!
8. పొట్టకోసమయి యేరిసేవలకు. బోవలేనెయమ్మా వెట్టన నినుంజేపట్టీతినా చెయి! పట్టవిడువకమ్మా ॥తల్లీ॥
9. ధర ప్రియాగ్రహారమునం జెలంగునీ ;దాసుండనోయమ్మా। స్థిరకృపమెయి నీక్షింపుము సత్యక్షితిసురుండమ్మా ॥తల్లీ! టీ

153 ధన్యాస్‌ రాగము - ఆదితాళము గోపరాకుసేయుట పాడిగాదురా” యనువరుస.) ఏయపరాధము నెపుడొనర్చితినా,యెజుంగనైతి తల్లీ | నాయెడనిటు కృప తప్పినావుగద(నయమె కల్పవల్లి ఏ! గ కామక్రోథాద్యరివర్గము నను 1కష్టపెట్టునమ్మా! నీమముగా నీపదములు గొలిచెడి - నేర్పు నిడవెకొమ్మా ॥ఏ॥ 2. పంచేంద్రియములు నామనంబుపయి -సగనుబూనెంగనవే మించుంబోణిరో వానిగర్వమును చించు టెటుల(థెపవే ॥ఏ॥ 3. ఏదెసంగాంచిన నా కొఠింతయును-నేండు గడయెలేదు! నీదగు పూర్ణకృపామృత దృష్టిని | నెజప నేల వాదు ॥ ఏ॥ 4. పాపాత్మ్శుండని సరిభవించుటే -పరమకృపకు బిరుదా? 1ప్రాపునాసంగుచు నుద్ధరించెడి - భవ్యశక్తి యరుదా? ॥1ఏ॥ 5. ప్రహ్ధాదాదుల గాచిబ్రోచిన-పడతి వీవెకావా! ఆహాదార్ట మనోహర దృష్టుల -నమ్మయొసంగలేవా॥ 6. ఎంత యఘమునే నాచరించితే - అంత కృపనుజూపు! పంత। గొండితనమీవు పూనునెడ-సుంతలేదు ప్రాపు ॥ఏ॥ 7... దేశముకోసము జైలులందుంబడీ -తిరిగివస్తి నమ్మా శ్రీ సంపదలను బ్రజలలరారంగ సేవ చేస్తినమ్మా ॥ఏ॥ 8. శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీ నా। చేయు మనవి వినుమా! రామా అన్యుండగాను సత్యనా _నారాయణుండ6ంగనుమౌ ॥ఏ॥ జీ రాగమాలిక భరతమాతృస్తవము రూపకతాళము శ్రీ సమేత, భరతమాత ! శ్రిత సజ్జన పారిజాత భాసుర కరుణాసమేత ! భారతభాగ్య విధాత ॥ శ్రీ॥ చరణములు హంసా రహితముగ దేశ 'పొతము గూర్పనున్నారము హంసధ్వని బోలునడక ! లలరవచ్చి మముజూడుము ॥ మా భయములనెల్లు బాపి ;మమ్ములంగాపాడుము, శంక- రాభరణ మనోజ్ఞివేణి ! అభయట్రద | అబ్జ్బపాణి ॥శ్రీ!!

154 రాణమెయిన్నీదుపాద । రాజీవము గొల్తుము, క ళా్ర్ధణు కరంబైననుస్వ 1రాజ్యసుఖము మాకొసంగుము ॥ దుర్చ్వలులమె యయ్యుునీదు ;దోర్చ్భలమును నమ్మిన, మా దర్చారది లోకము కుముద [దంబుంగూర్చంగా. జేయుమి॥ నీపూర్వపు సభ్యతనిల (నెలకొల్చ్పంగయూనినాము కాపీ వేయవలెసుమి ।జ్ఞాపకమును గొసుమతల్లి ॥శ్రీ॥ శ్రీ రమ్మము నీదు మేను ;శోరంబే నీదుమహిమ సారంగేక్షణ కరుణా 1పారీణ శుభాంతరంగ ॥శ్రీ॥ బాహాటముగా చెప్పితిమి । భరతదేశమా నీకెన ఆహా లేరనుచు భువనమోహన గజరిపు వాహన ॥శ్రీ॥ తోడిదేశములను నీ |;వాడినమాటయె చెల్లెడి నాండుగదా శ్రీ సత్య। నారాయణునకు హితంబు॥శ్రీ॥ కాంభోజిరాగము - ఆదితాళము పల్లవి ప్రత్యక్షమగుమమ్మ- పరమపావనీ జననీ - బ్రాహ్మీ శ్రీ లలితాంబికా అంబా ॥ప్రత్యక్ష। అనుపల్లవి నిత్యమునీపద । నీఠేజముతె నమ్మి, అత్యంతముగ పూజ లాచరించుచునంటి ॥ ప్రత్యక్ష చరణములు

1. సత్యము పలుకని । స్వామిద్రోహి యటంచు; స్వాంతములో నెంచవే। అత్యంత భవసాగ। రాంతరమునంజిక్కిగత్యంతరము లేక కపటములకు లోనై! కాత్యాయని నీ ముఖాంబుజ । కాంతి సౌరభమెల్ల మజుంగవ । శ్రుత్యనుశ్రుత పధము వీడి! సూటిదక్కి చరించుచుండిన ॥ ప్రత్యక్షః
2. కలనైన ధర్మ సం। కల్చంబులేనట్టిః కటికుండనని యెంచకే।; ఇలలో సద్భావంబు। ఫలియింపవలె నన్న। సలలిత సాధన, లలరవలయుం.గాదె। కలుష సంసారాంబునిధి. బడి $కడయెలుంగని దుంఖములయిడి బడలుచుండెడి దీనుండను నా భావముల ఫలమేమి చెప్పుమ ॥ ప్రత్యక్ష॥

155

3. తులువయంచును నన్ను । తూలనాడుచు దుఃఖ జలనిధిలో ముంచకే । కలుషముల్‌ హరియించి! కలుములనిలంబెంచి ఖల సంతతుల 'సైచిఘన భర్తులను బ్రోచి (సలలితంబుగ లోకసంగ్రహ। చర్యలను జరిపించి పుణ్యము[లెలమి నెల్లెడనల్లు తల్లివి ।! జలజసంభవ వీవు గనుకను 1ప్రత్యక్షః

4. కస్తూరి తిలక సం॥కిలిత పంకజకల్ప 1కమనీయ వదనంబుతో ;నిస్తుల రత్నరమణీయాంబరము తోడ[గుస్తరించుచు ముద్దుగులుకు మున్మెయి తోడ[హస్తగత భువనములతోడ స।మస్తభో గైశ్వర్యములతో ।1అస్తమిత దు;ఖములతో నమః రాదులాసగొడి సంస్తుతులతో ॥ప్రత్యక్ష॥

5. అజ రుద్రాదులకైన (నరయంగరానికో।[ట్యరు ఇాంశతేజంబుతోోభజనచేసెడివారి భావము లుపష్పాంగు । పరమ కళ్యాణ వైభవమైన మోము తో 1గజము లచ్చెరువందు నడతో[విజయ దుందుభింబోలు నుడితో। సుజనుండగు సత్య నారాయణ$చాక్కి పాడెడి సాగసువగతో 1ప్ర॥

య్‌ శ్రీరాగము - అదితాళము పల్లవి

తల్లీ నిన్నేనమ్మితి; కారుణ్య కల్పవల్లీ నిన్నే నమ్మితి॥

1. సెళ్ళు ఫెళ్ళుమని యుజుములు మైోయుచును న్న। లోకంబులుబెగ్గిల ।గొల్లుపెట్టి యూ సంద్రం బేడ్చుచున్న ;పర్వతములు కూలంగ ।తల్లడిల్లి భువి కంపమునాందుచునున్న । ఓ యన్నులమి న్నా! తిన్నంజేసి యీలోకంబున తొలితెల్వి నించి యీ సృష్టిమణల మా 1కన్నుపండువవగా వెలింగించుచు। చెన్ను దాల్చునటు చేయుశక్తివని॥ త॥

2. కల్లదేమునే జనములు నమ్మునుగాక !పట్టణంబుల పల్లెల। కల్టుపాకలే ప్రబలుచు మత్రిడిగౌక, మా న్యంబులు విల్చుచు ;పాల్టువిద్యలనె నిచ్చలు పు

156 చ్చునుగాక।, యుగయుగములుదాక। జగమునం దునీ | సౌరభరాసులు1జల్లుచు పుణ్యపు। సాగ సులు దిద్దుచు [తగవు నిల్చుచును ।;ధర్మమునింపు చుఃభగభగపాపము। మండంజేతువని తల్లి

3. దారిద్యమె మా;దండను నిల్చుచునున్న ।తరి యింపరాక సం।1సార పయోనిధి ముందువ్యాప్త మైయున్న తిన తిండిలేకయే ।[హోరున తల్లులు పిల్లలు నేడ్చుచునున్న । ఏదారిని గన్న | తోరపు సౌఖ్యము తోంచకయున్నను 1మీరుచు దుఃఖము మేకొనుచున్నను । కోరి నీదుపాదములను గాలి చెడి; వారి మానకయె బ్రోచెడి సతివని ॥తల్లీ॥

4. మొగముల నమృతము చిలుకు హాసములతోడ। ఆపదలను త్రోయగ । బిగువుగలుగునీ । సితఖడ్గం బులతోడ । శాంతంబున బెంచెడి। సొగసుగా న్న ముక్తాహారంబులతోడ 1 సౌఖ్యంబులుగూ ర్చెడి ।! వగలు గుల్కు నీ మృదువచనంబున తోడ! అభయంబునాసంగెడి ! శుభప్రదములౌ సోగ కన్నుంగవతోడ । శ్రీ విభవము తోడ। భూనభోం తరంబుల కడునిండుచు। ధ్యానధ్యేయాత్మకవై వెలుంగుచు | మానమంగళంబులు భువినింపుచు మా నిమిత్తమై యలరుదువీవని ॥తల్లీ॥

5. పాయకనీ పదపంకజములతె గొలుతమ్మా ఉస చారవిధులనీ | శ్రియ:కాముక మూర్తిని చిం తింతమ్మా। కరయుగ్మముమోడ్చుక 1నీయమ లామృతదృష్టికి వేచితినమ్మాగరిమెళ్ళ సత్య నా రాయణ నాయఖభిధానము వినవోయమ్మా! నీపదయుగ భక్తిప ఢరాయణులను నేనగ్రసరుండ నోయమ్మా ఓ బంగరుబొమ్మా, ఏ యఘము లు నేనెప్పుడుచేసిన |; ఏయపచారము నెపుడొన రించిన। నాయెడ పూర్ణకృపామతివై నా । శ్రే యము చేసెడి భారము నీదని ॥తల్లీ॥

థీ

15/7 హిందూస్తానీ కాఫీ - ఆదితాళము శ్రీదేవీ నాదు .పాదాంబుజంబు।పూందేనె మాకు నీ వమ్మా! ఈ దీర్ధబాధ యేదేని లేకమోదాన నందుమోయమ్మా ॥శ్రీ॥

1. నిరతంబు నీదు ।;చరితంబుపాడి ।; దురితంబు బాయ దలకొంటి।ః వరకంబుకంఠి।; నరకంబుబాయు। తెరవుం బరిగ్రహము గొంటి॥ శ్రీ॥

2. ఇహలోక చింతలు హరించు శక్తి! విహరించు నీదు! కనులోన । అహ నాదు దు:ఖఃమిహిరంబు బా పు [మహితాత్మనీవె ।! మహిలోన ॥శ్రీ॥

3. ఎది త్రోవచెప్పు | సుదతీ త్వదీయ |1పదతత్సరత్వ। ముదయింప [మదిలోన వేణు; మదమేదిమాని। గదియింతు నీదు! వదనంబె ॥శ్రీ॥

4. గేహంబు ద్రవ్య। దాహంబు దాని । మోహంబు గోయంబడరాదు। ఓ హంసయాన। నీ హస్త యుగ్మ । మేహాయి౭ గూర్చం। గల రక్ష ॥ర్రీ॥

5. కరుణాతరంగ సరళార్ధ దృష్టి । కురిపించు భూరి। ధరలోన। నిరుపేదవాని కరముత్తపోని। సరణి స్వదాన్య | తనుబూను ॥శ్రీ॥

6. ఓ రాజవదన । నీ రాజదంఘి। నారాధనంబు। నానరింతున్‌। వేరావె సత్యః నారాయణాఖ్యు. గారుణ్యదృష్టి. ;దిలకింపన్‌ ॥శ్రీ॥

బిలహరిరాగము - రూపక తాళము కరుణగల తండ్రివని నీ ;చరణమునె నమ్మియుంటే అరమరలు చేసిపోయే 1 వేమయ్యా

దొరతనపు టెక్కొలేక । గరువమగు నిక్కొ! కాక

విరసమగుమాయ మొక్కొ।; రామయ్యా ॥ కరుణ॥

1. పరమ పావను(ండ!నేనీ । వరకృపకు పాత్రమవనో తొరగి మణుగయ్యెదట్టు; లేలయ్యా కరమువగ నొంది భవసా। గరమునను మున్లి పుణ్య పురుష యిటుదూరముండ । లేనయ్యా॥శ్రీ॥

2. బత్తినీయెడను గలిగి । చిత్తము నీపయి6 దవిల్చి సత్తెముగ నిన్నీ నమ్ములేదయ్యా?

156 చిత్తరువు బోలె నిన్నీ ।క్షించుచును ముక్తి నిడక తత్తరముసేత పాడి | గాదయ్యా॥ కరుణ॥ 3. పరుల గడపలను జేరి | బురుడు కబురులను జెప్పి కరమును చాచివేడం1గా లేను పరమ కరుణాంతరంగ। సిరిపాలతి యెడదదొంగ కఅవుదురితముల గొంగ । వీవేను ॥కరుణ॥ 4. నిత్య పదవి నిససంగి యా ; దిత్యులను జేర్చి కష్ట కృత్యముల నన్ను కుళ్ళ । నీకయ్యా సత్యనారాయజార్య | స్తుత్య నీ పాదయుగ్మ భృత్యుండను నన్ను విడిచి | పోకయ్యా ॥ కరుణ ॥ మోహనరాగము - ఆదితాళము వడివడి నను గా | వంగ రమ్మోహో | జడదారీ పొడమెడి జడనిధి । కడచేర్చు మన । న్మదనారీ ॥1వడి॥ 1 పులితోలును ము మొ్మొునవాలును నిమ్ముగందాల్చి ఖలసంళతతి దు । రృలమైకూలంగ6 బరిమార్చి ॥వడి॥ 2. భక్తులకును వర। ముక్తినాసంగెడి। పరమేశ, శివ శక్తిమ హేశ్వరి; తోరమ్మో సుం; దరహాసా ॥వడి॥ 3. గడగడనీ లో । కళ్రయి వడకం । గానిమ్ము ప్రళయ భయంకర । రీతిని సలుపుమ | నటనమ్ము ॥వడి॥ 4 నీ పాదంబులు | నమ్మినవారికి । నిరయాన ల్రోపుడు పడంగ | నగత్యము లేదే । సమయాన ॥వడి॥ 5. మాయా యవనికం॥ ద్రుంచివేయుమో | నటరాజా పాయంజేయమి ద్వైతాజ్ఞానము । పటు లేజా ॥1వడి॥ శంకరాభరణము - ఆదితాళము నిన్నె నమ్ముకున్నందుకిప్పుడో । పన్నగపతి శయా న నన్‌ । సన్న సన్నముగాను విడచి ; పోఠేను | కన్న వారు మజీవిన్న వారు | నిన్ను నన్ను కూడాను చేరిచి | ఎన్ని మాటలాడి పో | సిరో । చూచేవా ॥నిన్నె॥

1. తల్లి తండ్రి వీవేయనుకొని । దాతదైవ మీవేయను కొని | వల్లభుండవీవే యనుకొని । నేనుంటే కల్లంజేసి నా కోర్కెలెల్ల | పాల్గుంజేసి నీ శీలమెల్ల | వల్లకాని దుఃఖముల ముంచి । రాకుంటా నిన్నె॥

159 2. రక్తమాంసముల కుళ్ళి కుళ్ళి । ముక్తి ధామమునకి ట్లుదవ్వై 1ర్యిక్త జన్ముండనునిట్టునౌచు । చెడిపోతూ భక్తవరదుండీవందునెట్లు । పాపహరుండవీవందు నె ట్లు! శక్తి యుతుండ వీవందునెట్లో | సర్వేశా ॥నిన్నె॥ 3. నీకు నాకు మదిలోన భేద । శ్రీకర భావంబెయున్న లోకనటనకై నాను జూడ । వద్దయ్యా లేకయున్న నిటుపైని జనులు । నీకు పూవులనుపూజ చేసి - ఓ కృపా వారాశియనుచు | శ్ఞోకింత్రా? నిన్నె! 4. సుగుణసుందర సుఫ్రతాప । తగవుకాదు నీకును నాకు । జగములో వివాదపడనీ ; సమయాన అగణిత ప్రజలెల్లంగూడి ॥ నగెడివారెకాని యేరు . తెగిన బం[ధమును గూర్చ - నరుదెంత్రా ॥నిన్నె॥ త్తు బాలికల కొరకు బొమ్మల కొలువు పాటలు సింధుకమాచి రాగము - రూపకతాళను కొలు పమరిను భరతమాత । గురుతర సుథ్రి సమేత । పరమకరుణా సమేత । భారతభాగ్యవిధాత ॥కాలు!॥

1. నిరుపమ సద్భక్తింగూడి । సురుచిర గీతములు పాడి వరములిమ్మనుచు వేడి | ప్రఐమిల్లుదాము రండు ॥కొలు॥
2. 'ప్రాణకోటి మునుచేసిన ।; పాపాొఘంబులు త్రెళ్ళగ రాణమెయిం బుణఖ్యములు ధ । రాతలమున వెదజల్లంగ ॥కొలు॥
3. సత్యనాయణ మనవిని । సాంతముగా నాలకించి నిత్య సొఖ్యములనిడి ధర ; ణీ జనమును గాపాడంగ ॥కొలు॥ శు బీహాగు - చొపుతాళము రండు చేతులు మోడ్చి త్రిభువన । రాణి భక్తిని మొైక్కంగా | దండిగా కొలువుండె నిండు ము। దంబుతో నేడిక్కడ ॥రండు॥
4. పండితులకు నఖండ మోద ! ప్రాప్తి వడి సమకూర్చంగా | మండలములను నెల్ల జ్ఞాన | మండితములుగ జేయంగా 1రండు॥
5. సిరియు సౌభాగ్యంబు సాొంపును । క్షితిని నెల్లెడం జల్లంగా |

160 కరుణయును సంతృప్తి సజ్జన | గణముకెల్లయు నింపంగా ॥రండు॥ 3. పేదసాదల మొ్జలెల్లను । బ్రీతితో నాలింపంగా | వేదనలు రోగములనెల్లను ॥ విచ్చుకత్తులం గోయంగా ॥రండు॥ 4. భరతభూమీతలిని స్వేచ్చా | భాస్కరుండుదయింపంగా । దురితదుర్భర దాస్యతమములు । తూలి దవ్వుగమాయంగా 1రండు॥ 5. దేశిరాటపు నూలుబట్టలు | తేపమెయి మెయిదాలిచి । దోషయుతమగు నన్యదేశపు । దుస్తులను వడి చీలిచి ॥రండు॥ 6. సత్యనారాయబణుని మనవివి 1 చక్కగా చెవిలో నిడి । నిత్య మోదావహ స్వదేశీ । నియమములకు లోంబడి ॥రండు॥ టు లావణిమెట్లు బాలికలమెల్లంగూడీ | ప్రార్థింపవచ్చినాము పరమకృపతోడంజూడ | వమ్మా అమ్మా జాలిలో(బూని దుఃఖ । జాలంబులను ద్రుంచి పాలింపంగాను వేగ । రమ్మా రమ్మా॥

1. విద్యావినయంబులును । విమలశీలంబులును వినుత దేశాభిమాన | మిమ్మా యిమ్మా ఆద్యంతమును మంద । హాస వదనమ్ముతోడ ఆయుర్భాగ్యమ్ము లీయ | వమ్మా అమ్మా ॥ 2, తరతరముల్టాక నీదు । సురుచిరమైన కొలువు ధరణి మాయిండ్ల జరుప | వమ్మా అమ్మా పరమ(ప్రేమనుమాదు । కరము మోడ్పులును పూజ లరసి మాన్తుతులనంద । వమ్మా అమ్మా ॥ 3 నిత్యము నీదు మహిమ | నెమ్మిగతములనల్లి భృత్యుండై మెలంగుచుందు | నమ్మా అమ్మా సత్యనారాయణఖుని | జాలి వీక్షించి సర్వ సౌఖ్యము లిచ్చి బ్రోవ । వమ్మా అమ్మా ॥ థు శ్రీరాగము = ఆదితాళము భక్తి. గొలుతాము రారమ్మా పరమేశ్వరిని భ॥ క! ముక్షినొసంగున్సు సౌఖ్య (ములను గూర్చును, సర్వ

161

శక్తులొసఃగును లోక । సంగ్రహము(జేయును ॥1భ॥ లి సిద్ధసాధ్యులు తన్ను | చేరి కొలువంగ, అష్ట

సిద్ధులు నాజ్జకై యీ | క్రించుచుండగనుండు , 1భ॥ 3. బ్రహ్మాదులను గన్న 1పరమపావని, పర

బ్రహ్మాత్మికంబయిన 1ప్రణవ స్వరూసపమదుగో (1భ॥ 4. పంచేంద్రియమ్ములకు । పంచభూతములకు, ప్ర

పంచములకునెల్ల । పరమై యుండెడి తత్వము 1భ॥ 5. తన్ను ధ్యానించు వారిం | దానే గాంజేస్‌ కొనెడి

విన్నాణమైన లీలా । వినోద రూపమదుగో ॥భక్తి॥ 6. చాక్కి నారాయణుండు | తక్కి చైతన్యమెల్ల

మక్కువ నందుచుండు । మంగళానందమదుగో ॥భక్తి॥

ఖ్‌ మంగళహారతి పల్లవి

సర్వశుభ | సంపత్షద । సామి యిదే మంగళం॥ శ గర్వ సంహరణ య । ఖర్వ సుగుణాభరణ

శర్వ, పరిపాలిత సు] పర్వ, పరనిర్వహణ 1 సర్వ॥ 2. నీ పాదములే నమ్మితి । కాపాడుమని వేండితి

తాపత్రయముల నెడ ! బాపగల హే ప్రభువ ॥న॥ 3. నిన్నే నెజనమ్మితినే | తెన్ను మజి చూడంబోను

వెన్న నిడినసరే | మన్ను నొసగిన సరే॥సర్వ॥ 4, దీనుండను హీనుండను । జ్ఞానలవ శూన్యుండను

నీ నామమె నాదిక్కని । ధ్యానింపుచునున్నాండను ॥ 5. సీతాపతి నన్వీడక । ఏ తప్పులలోంద్రోయక "

పూతమ్మగు నీ మృదుపద । గీతారతుగాంేయుము॥ 6. సత్యుండను తపపద 1 భృత్యుండను పుణఖ్యకృత

కృత్యుండను సూరిజన । స్తుత్యుండనుగాం జేయుము ॥స॥

త్త

అర క ఆ౦ధ్రరాస్ట్రము-జం.గంకథ శీ.త్రణాతయిు గాకి గగారయాలర్థుం.

గ రి మెళ్ల సత్యనారాయణ కలం త్నం0.2.0

163 ఆ ఆంధ్ర రాష్ట్రము = జంగం కథ

ఓహో ఆంధ్ర దేశజనులారా ! ఓహో ఆంధ్ర శూరులారా! నలువది యేడులు రమారమిగ మన +నాల్లుకోట్ల జనులు భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్ర విభజనకు+పాటుపడుచునుండి

ఆంధ్ర రాష్ట్రము కావలెనంటూ + ఆందోళన చేస్తే

బ్రీటీష్‌ ప్రభుత్వము హయాములోనే +సింధు ఒరిస్సాలు లోటు రాస్ట్రములయ్యుండి కూడా+ రూపు నొందెగాని ఆంధ్రరాష్త్రము క్షణక్షణమునకు+అడుగున పడిపోయె,

ప్రశ్న : ఏమిటయ్యా, అల్లాటి కర్మం పట్టింది మనకు?

ఉ : ఆంధ్రులు సహజంగా విశాల దృష్టిగలవారు. దేశానికి ముందు స్వరాజ్యం ముఖ్యమా లేక మనకు ముందు స్వరాష్ట్రం ముఖ్యమా అన్న ప్రశ్న ఉదయించింది. తక్కిన వాళ్ళు స్వరాజ్య సమస్యను వెనుకకు నెట్టి బ్రిటీషు ప్రభుత్వంతో సహకరించి నందువల్ల ఒక్క కలంపోటుతో వారికి రాస్ట్రం సిద్ధించింది. అప్పుడు మనము వ్యతిరేకించి నందువల్ల ఇప్పుడు కూడా దుస్సాధ్యమగుచున్నది.

ప్రశ్న: ఆంధ్రులెందుకయ్యా అంత తెలివితక్కువ పని చేశారు? ఉఊ. తెలివితక్కువ పనియా? ఎంతమాత్రమును కాదు. స్వరాజ్యమును ప్రప్రధమ సమస్యగ తందానా తానా స్వరాష్త్రమును తరువాత సమస్యగ తం॥ భావించుటయే నిర్మలమైన తం॥ జాతీయత సూత్రమటంచెంచి తం॥ ఆంధ్రులందరూ అతి మోదముతో తం॥ గాంధీ మహాత్ముని నిరాకరణము త౦॥ అదిగాగల ఉద్యమములలో +అందరికంటేను ముందరకురికి పసందుగ పోరి+ విందు గొలిపినారు కాళ్ళు చేతులను కాల్చుక జెయిళ్ళను+కమిలి కుమిలినారు స్వరాజ్య మెప్పుడువచ్చునని నిరీ+క్షణము చేసినారు. ప్ర వచ్చేసిందే స్వరాజ్యం! ఉ' అవును. వ చ్చిందయ్యా వచ్చిందయ్యా తందానా తానా ముచ్చటతీరు నింక అనుకొన తం॥

164 మూడు ముక్కలుగాను విరిగిన తం॥ పిచ్చి కుంచపు స్వరాజ్య మొకటి తం॥ గాంధిమహాత్ముని అహింసా వ్రత+ కాంతారత్ప్సంబు కడుపువాపి తీరంగా కాంచిన+4ఘనమగు సత్చుత్రి! ఏదో వచ్చేసింది, జరుగవలసింది ప్రజా ప్రభుత్వం, దానికి ప్రజా భాష పునాదు వంటిది, కనుక ఇప్పుడు తప్పక స్వరాష్ట్రం వచ్చేస్తుందని ఆంధ్ర నాయకులందరూ మహానందం పొందారు.

ప్ర: పొందికే యేమయింది?

ఉ: ఏమిటవుతుంది? మళ్ళీ కథ అంతా మొదటికి వచ్చేసింది. దేశాన్ని రెండు ప్రత్యేక స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా చీల్చేడానికి చేతులు వచ్చిన కాంగ్రెస్‌ హైకమాండు వారికి, కేంద్ర ప్రభుత్వ విధేయంగా వుండీ వ్యవహరించుకుంటామన్న భాషా రాష్ట్రవాదుల ప్రార్ధనలు దేశవిచ్చేదకర కుతంత్ర ఘోషలుగా కనబడ్డనవి.

భాషా రాష్ట్ర సిద్ధాంతవాదం పాపకార్యమనీ, కాదూ పోదూ అంటే ఒకటి రెండు ప్రాంతాలను అ సిద్ధాంతం ప్రకారం కాక ఇతర పరిపాలనానుకూల సూత్రాల ప్రకారం విభజిస్తే విభజించవచ్చుననీ ప్రేలి, ప్రేలి దార్‌ కమిటీచేత ఒక రిపోర్టు తయారు చేయించి ప్రకటించారు.

ప : ప్రకటిస్తే మన నాయకులూరుకున్నారా?

ఉ ; ఎందు కూరకుంటారు? నలఖై సంవత్సరాలుగా కాంగైసు మహాసభ ఆమోది స్తున్నటువంటిన్నీ ఇంకా కాంగైసు కమిటీల వ్యవహారాలలో ఆచరింపంబడుతున్నవంటిన్నీ సూత్రాల కిది విరుద్ధమని ఖండించాడు.

ప్ర: ఇంకా ఏమి చేశారు?

సల కమిటీ వ్యవహారం పిల్లను చూచిరమ్మంటే, పెళ్ళాడి వచ్చినట్టుందన్నారు. లి కమిటీ యేయే ప్రాంతాలను భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలుగా నిర్మించడాని ్రూడవకాశం వున్నదో తనిఖీ చేసేటందుకు నిర్మించబడినది. అదో, దాని తలకు మించిన బ్రరారమును నెత్తిని వేసుకొని, అసలు సిద్ధాంతమే ప్రనిక్రి రాదని ఒక అధిక ప్రసంగపు ట క తీర్పును సృష్టించింది. అందుకు గాను క్రూడ్రా దానిని ఖండించారు. ప్ర: తరువాత ఏమి జరిగింద్రి? ఉ : విను; ఓయీ, జయపూరు కాంగ్రైెస్సు సభా+సమయమ్షుర్రా అద్ది వైగొ భాషా రాష్ట్ర ప మునకు+మూలపురుషుడైన డౌక్టరు భోగరాజు పట్టాభి4 సీతారామయ్య

165 రాస్ట్రపతిగ గద్దెకిన ఐశ్వ+ర్యంబునకు కలిగె. డు పట్టాభిరాముడు+ రాష్ట్రం తెసాడు ఇదుగో అదుగో వచ్చేస్తుందని+యెదురు చూస్తువుంటే అనుకున్నట్లే నాయకత్రయ+ కమిటీ యేర్చడియే రాస్ట్రపతియే దాని కధ్యక్షుడై* రమ్యత మీరాడు ముగ్గురు కూడ బలుకుకొని ఒక+ముక్కవిరుపు తీర్పు చెక్కి చెక్కి విసరేశారాంధ్రులిరముల మీదగను. ఒక్కడు సాక్షాత్‌ + రాష్ర్రపతియట తందానా తానా ఇంకొక్కక్కడు కేం+ద్ర ప్రధానిరా తం॥ మూడోవాడు +ఉపప్రధాని ఈం! ఈ మూర్తిత్రయము రిపోర్టును చూచి+ముక్కుమీద వేలు ఆ త్రిమూర్తులను కూడాను బెట్టుకొని+ త్రివిష్టమునందు అక్కజపడుతూ అనందముతో+హడలిపోయినారు ప్ర: ఏమిటయ్యా, అంత గొప్ప తీర్పు? ఉ : విను, ఒరిస్సాలోను అన్యాయముగా+ కలిపివేయబడిన ఆంధ్ర భాగములు మీర లిప్పుడు+ అడుగరాదు సుండీ హైదరాబాదు బస్తరు చాందా+ ఆదిప్రాంతములపై ఆశలన్నిటికి మీరలిపుడు* హారతీయవలయు చెన్న రాషస్ట్రమున ఒక్కండైనా* ఆంధ్రేతరుడుండి ఆ ప్రాంతంబాంధ్ర రాష్ట్రమందు+ అతుకవద్దటంచు ఆందోళనమును చేస్తే దానిని ల్సి విడువవలయు. మిగిలిన తలయ తోకయు లేని + సగము సగము ముక్కల్‌ ఆంధ్ర రాస్త్రముగ నిర్మించుటకు+ అలోచిస్తాము అయినా ముఖ్యంబగు షరతుకు మీ+రొప్పాకొనగవలయు చెన్నపురి పయి మీకు గల్గిన * సమస్త హక్కులను అరవలకును భా రాదత్తముగ+అర్పింపగవలయు మునుముందెప్పుడు దానికోసమే +తకరరు సేయమని ఇప్పుడే బాండు వ్రాసియిండని+హచ్చేరించినారు ప్ర: అదేమిటది? పూర్వపశ్చిమాంధ్రముల కది నడిగడ్డీ. దొనిని తెంచేస్తే అవి రెండు కలియడానికి వీలే లేకపోతుంది. అసలు చెన్నపట్నం ఆంధపట్నుం- అక్కడి అరవలందరూ దర్శ్మిలాసు ఉద్యోగాలకోసం వచ్చి ఇళ్లూ వాకిళ్లూ నిర్మించుకున్నపారే. ఇప్పటికీ నగరమంతా ఆంధ్ర సంస్కృతితోనూ ఆంధ్ర వాజీజ్యంతోనూ కలకలలాడులోందే. అక్కడ అయిదు లక్షల

166

ఆంధ్రులున్నారు. ఒక లక్ష గుజరాతీలు మళయాళీలు కన్నడులు మొదలగువారు ఉన్నారు. అరవలారు లక్షలుంటూ ఉండవచ్చు. అంతమాత్రాన ఆంధ్రులు తమ హక్కులు నన్నిటినీ వర్ణించాలా? దాని చుట్టపట్టగల ఆంధ్ర తమిళ మిళ్రమ ప్రాంతాలన్నిటినీ చేర్చి ఒక ప్రత్యేక ద్వెభాషా రాష్ట్రంగానో కనీసం ఒక కేంద్ర ప్రభుత్వాధీనరాస్త్రంగానో చేస్తే అందరికీ సదుపాయంగా ఉండేదే! ఎవరికీ అన్యాయం జరిగిందన్న గోల వుండేది కాదే!

ఉ : మన అంధ్ర నాయకులు చేసిన న్యాయమైన వాదనకూడా ఇదే. కాని ఈ కపట ప్రజా ప్రభుత్వ యుగంలో న్యాయమెవడికి కావాలి? ప్రతీవాడికి తన అన్యాయం పట్టుదల గెలవాలనే ఆశే. అందుకోసం అధికార్ల నాశ్రయించి యిచ్చకాలాడి నెగ్గడం వారి అనుగ్రహమును పొందడం తప్ప వేరు శరణ్యం లేదు. మనకది చేతకాదు. కనుక మన పొట్టు మనం పడవలసిందే.

(ప్రశ్న: డాక్టరు పట్టాభి సీతారామయ్యగారు ఆంధ్ర వీరుడే. అతని మేధస్సు అక్షరాల అంకెల ప్రాత చరిత్రా సంపుటాల స్వర్ణపేటియే. నిన్నటి దాకా చెన్నపురి కార్పొరేషన్‌ భవనం చూసినా, విక్టోరియా పబ్లిక్‌ హాలు చూసినా, హైకోర్టును చూసినా వాటి విన్నాణముకు_ ప్రతిభకు ఆంధ్రులర్పించిన త్యాగ సహకారాలు చూసినా మరపురావని కీర్తించాడే. వాటిని విడచిపెట్టి తలమీద కొంగు వేసుకొని ఆంధ్రులు పోరనీ, అది అందరి సమిష్టి పట్టణమై వుండాలనీ, అంటూవుండే వాడే. అతను కనీసం రాధా వినోదపాల్‌లాగ ఆ రిపోర్టులో

ఒక మినుటు ఆఫ్‌ డిస్సెంటు అయినా వ్రాసి వుండవలసిందే. అదేమిటి అల్లాగ చేశాడు?

ఉ: అవన్నీ బ్రహ్మరహస్యాలు. రాజకీయపు పుంతలో టిక్కడ్డ వారికి తప్ప నీవూ నేనూ లాంటి అమాయకుల అనుభవానికి రావ, అవగాహన కావు. ఇంతకూ అతను రాధా వినోద పాలతంటి స్వతంత్రాభిప్రాయ గౌరవప్రియుడు కాడని మనమందరము ఎరుగుదము. అతని కట్టికీర్తి యేమీ అక్కరలేదు. కర్ర విరవకుండా కార్యం సాధించాలన్న మాట దక్కితే చాలుననుకొనే కార్యవాద ప్రియుడు. ఆంధ్రులేమీ చేతకాని అల్బ సంతోషులనీ, తాను చేసిన ఈ మహత్కార్యమునకు గాను తనకు బ్రహ్మరథం పడతారనీ పొరపాటున భ్రమపడ్డాడు. ఆంధ్రులలో కలిగిన ఈ రియాక్షన్‌ చూస్తే అతనికే ఆళ్యర్యం వేసింది.

క. - న! ప్‌. చేయకల భయిచే మన మీ ట్రంకేటెడు ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని తీసుకొని స్మశానంలో పట్టాభి షకం

ఉ : నిన్నెవరు చేయమన్నారు? చేస్తామన్నా అ శవాన్నైనా నీకిస్తామని వాగ్ధానం చేసినవారెవరు? ఇది నీవు అంగీకరింపవని తెలిసే, నీ చేత ఒప్పించి ఊరుకోపెట్టడానికై కాంగ్రెస్‌ హైకమాండు వేసిన యెత్తు, మన పట్టాభి కళాలు ఆ యెొత్తుకు పై యెత్తు ఆలోచించారో లేదో అది యింకొక బ్రహ్మ దుల్ళేద్యమైన రహస్యం. దానిని నమ్ముకుంటే ముప్పు. నమ్మకుంటే తప్పు. కనుక తప్పునే చేదామని ఆంధ్రులు నిశ్చయించారు.

అయితే గియితే ఇందుకు మనము+అంగీకరిస్తేను

అధవా గిధవా వారలు మనకు + రాష్ట్రం యిస్తారు

167 ఆ అధవాత్వంకోసం మనమిప్పుడు+విధవత్వం పొంది ఇంట్లో కూర్ప్చోమంటూ వారలు+ హెచ్చరించినారు. ప్రశ్న: వీరి సలహా మహాబాగా వుంది. తరువాత ముండమోదువుగాని కాని, ఇప్పుడే బు(ఆ్ర గొరిగించుకో అన్నట్లుంది. మనం క్షురకుని పిలుచుకోవలసిందేనా?లేక వారేమైన పిలిపించిపెడతారా. ఉఊ : పిలిపించడం కర్మమేమి? వారికి చేతకాదా? వారి చేతులు వారికత్తులు అందులో ఆరిజేరినవి. అసహోద్యమ నాయకులు గనుక, ఇంకొకరి సహాయం అవసరం లేకుండానే అసహాయ అనాధ అతి దీనులనుకున్న వారందరికీ వారు అతిచురుకుగా అతి వేగంగా సంపూర్ణ క్రవరము చెయ్యగలరు. అసహాయోద్యమం నాటినుంచీ అరవలు ఒరియాలు మొదలగువారికంటె మన మెక్కువగా ముందుకురికాము గనుక మనకే ముందుగా ఈ క్షవర కల్యాణంచేసి సత్కరించడానికి ఆ అసహాయశూరులు తలపెట్టారు. ప్రశ్న: అయితే మనగతి యింతే అంటావూ? ఊఉ: ఈ "హైకమాండు ప్రాజాపత్యం ఇల్లాగ వుంటున్నన్నాళ్లు మనలాంటి త్యాగులందరికీ ఇదేగతి. ప్రజలేమైనా చేదామనుకున్నా మీసంపై చేయివేసి నడుపగల ఆంధ్రనాయకుడొకడూ లేడు. వారందరూ తమ తమ గూడుపుఠానీల బలములను పునర్నిర్మించుకోగోరేవారే కాని నిర్దుష్ట కార్యదీక్షా నిరతులు కారు. కర్మం జాలక యే మహామహుడైనా అందుకు తలపెట్టినా, తక్కిన నాయకులు సొడ్డు పెట్టీ భంగం చేసి 'హైకమాండు'మెప్పులను జూరగొన అసిస్తున్నవారే ..కనుక మంచి కాలం వచ్చేదాకా పిర్చి వుండవలసిందే కాని ఈ నాయకుల పౌరోహిత్యం క్రింద సంకల్పం చెప్పుకొని ఈ మురికి గుండాంలో మనం స్నానం చేయ తలపెట్టకూడదు. ప్రశ్న : అయితే ప్రకాశంగారి మాట యే మంటావు? ఊఉ: అతని విశ్వాసం ధైర్యం చూస్తే మాత్రం సామాన్యులకు ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. ఆంధ్రులు బుజ్జి గారిగించుకోవద్దని సలహా యిస్తున్నవాడు ఆయనాక్కడే కనిపిస్తున్నాడు. ఆ మూర్తి త్రయం రిపోర్టును చూచి అతనేమన్నాడో తెలుసునా? ప్రశ్న: ఏమన్నాడు? ఉ : అఆ మూర్తి తయము స్వర్గములోని+ తిమూర్తులే యైనా దారు కమిటీ పోలికగా సా+ధారణమైనట్టి విచారణైనా సలుపకుండనే + విడిదిని కూర్చుండి దారు కమిటీ సిఫార్సు కూడా + చిత్తగించకుండా మద్రాసు పయి తమకు కల్గిన+ హక్కుల నన్నిటినీ తమిళులకై ధారపోయకుంటే+ రాష్ట్రం రాదనుచు ఆంధ్ర మహాజను లందరికిన్ని+ హడలు పుట్టునట్లు

166 తమకు తోచిన సిఫార్సులను వ్రాసి ని+వేదిక యనియనడం జగములోపల నెవ్వరుగాని + సమ్మతింపదగిన కార్యక్రమము కాందటున్నూ+ ఖండన చేశాడు. ఎవరు న్యాయముగ వర్తిస్తుంటే తందానాతానా సమాధానవీనకు యత్నిస్తుంటే ॥తం॥ వారేదుర్చలు లనుకుంటున్నూ తం॥ మెత్తనివారని భావించుకొన తం॥ మొత్తేబుద్ది అక్రమమంటూ + ముచ్చటించినాడు చెన్నపట్నము+ఆంధ్రులకిస్తే నగర వీధులందు రక్తవాహినులు పారుననుచు బు+జాలు తట్టుచున్న తమిళువాదన మొకటి సవ్యమని+ భావించుచు నుంట పూజ్యపాలకుల సల్లక్షణము+కాదని యన్నాడు ప్రశ్న : తరువాత నేమి జరిగినది? ఉ: ఆంధ్ర కాంగ్రెసు కమిటీ ఆంధ్ర కన్వెనను సమావే క! యేకగ్రీవముగా ఖండించారు. వే ములై ఆ నివేదికను ప్రః ఖండిస్తే ఆలిండియా కాంగ్రెసు వర్కింగు కమిటీ వారు లక్ష్యం చేశారా? ఉ :జె.వి.పి.ని. అధ్యక్షుడే కాంగ్రెసు స్రెసిడెంబెతే . లి తె, తక్కిన సభ్యులే కాంగైసు హై కమాండుళు జీవకర్రయెతే వీరి తీర్మానమును లక్ష్యం చేయడం ఎలా లద, తమ పట్టే గెలవాలనీ అంధ్రులకు పరాభవం చెయ్యాలనీ ఏ ఆంధ్ర మహా సభచేతనో ఒక అనురూలంలాంటి డెప్యుటేపను తెప్పించుకొని, ఆ తీర్పుకు తీరుగులేదన. దాని కనుగుణంగా వ్రందేటట్లు అంధ్ర రాష్ట్ర కాంగ్రెసు కమిటీ, తమిళనాడు కాంగ్రెసు కమిటీ మద్రాసు శాసన సభలు, యేకగ్రీవంగా ఆమోదిస్తూ నవంబరు 14వ ేదలోగ “రిపోర్డు పంపితే వెంటనే ఇంధ్ర రాష్ట్రం యేర్పాటవుతుందనీ ఆల్‌ఇండియా గా స్టలు కమిటీవారు తీర్మానించారు. కాంగ్రెసు వర్కింగు ప్రః దానికేమికష్టం? తమిళనాడు క్రాంఛెళ సనన గైస్‌ కమిటీ కోరికయే రాజా శాసనసభ కూడా ఆమోదించవచ్చు., ఆంధ్ర రాష్ట క్రా అదె. కుమారస్వామి ఆమోదిస్తుందా అన్నదే ప్రశ్న. ఆ్ర కాంగైసుకమిటీ కూడా ఉ: ఏ మద్రాసు కోసమో విస్తరంటలో ప్వ ఆపే పడబోత్ర్రై అ ల మళ్ళా వడ్డనవేళ వచ్చేదాకా వేచియుండక్ష, పెట్టినంత మరీను బోర్లా దోసుకొని మాడ్చుకోండని కొందరు సలహాలిస్తున్నారు. రాష్ట్రపతిగా చ కరగదానికై కడుపు మరికొందరు ఇంకోపు కారుకూడా లేవనెత్తిన గౌరి ఊహకూడా అల్లాగే వుంది. ప్ర: ఏమని? న.

169

ఉ: చెన్నపురిని ఆంధ్రులు విడచుటకు +చిత్తగించినాను,

చిత్తగించకే నెత్తిని చేత+ మొత్తుకుంటువున్నా

ఆ విషయములో వారల యిష్టా +యిష్టములను గనక

గవర్నరు జనరలు తన సర్వాధి+కార బలముతోడ

చెన్న నగర రహితంబైనట్టి+ ట్రంకేటెడు రాష్ట్రం

నవం బరిరవై తేదీనాడు+ఆర్డినెన్సు ద్వారా

ప్రకటించేసి ఆంధ్రులమీదను+విసరివేయుననుచు

ప్రః అదెంతవరకు నిజం?

ఉ: రాజాజీ అధికార మిపుడపా + రంబైనా గాని

అతనికి గలిగిన తమిళభిమానం+ అంకతులేనిదైనా

అంతటి దారుణ సాహసమునకు+ అవధరించజాల

డనుచు ప్రకాశం సంతులుగారు+ అభయం బిచ్చారు

ఎవరో ముగ్గురు ఎచటో కూర్చుని+ ఎట్లు వాసినాను

అఖిల భారత కాంగ్రెసు వర్కింగ్‌ +శకమిటీ యన బరిగి

న్యాయాన్యాయ విచక్షణ సలుప+వలసినట్టి సంస్థ

కళ్లు మూసుకొని వారి నివేదికశ+ నామోదించుటయే

హక్కులేని కార్యంబంటున్ను + ప్రకటన చేశాడు

ప్ర: జరిగే కార్యమేదో జరుగని కార్యమేదో ఆంధ్రులందరూ ప్రాక్టికల్‌గా బుజ్ఞ పెట్టుకొని ఆలోచించి జె.వి.పి. రిపోర్టు నామోదించుమన్నారే! దాని కేమి సమాధానం?

ఉ: ఆంధ్రులందరూ ఒక్క ప్రాక్టికల్‌ బుజ్జయే పెట్టుకొని ఆలోచించి యేది జరుగుట సాధ్యమో న్యాయమో నిర్ణయించుకొని తమ కాంగ్రెసు కమిటీలోను కన్వెన్సనులోను ప్యాసు చేసిన తీర్మానములను, కాంగ్రెసు. వర్కింగు కమిటీవారు తిరస్కరించడం ఏకముఖంగా ఆలోచించుకొని న్యాయం చర్చించుకొని చేసిన నిర్ణయమేనా అని ప్రకాశంగారు ప్రల్నిస్తున్నారు. అనేక రాజకీయ సమరాలలో భారతదేశ స్వాతంత్ర్యంకోసం ముందంజవేసిన ఆంధ్రవీరులు ఈ మోస్తరుగా జరిగే అన్యాయమును ప్రతిఘటించుటకై వెనుదీయరాని ఘంటాపథంగా చాటినారు.

ప్ర: అయితే ఆంధ్ర రాష్త్రం యెలాగువస్తుంది?

ఉ. రాష్ట్రం రాదంటున్నూ ఓ ఆం+ ధమహాజనులారా!

అవకతవకగా భయపడి మీరు+ అన్యాయంబునకు

దాసులు కాకండోయని ఆఅంధ్ర+ కేసరి బోధించె.

న: ఇంకా యేమన్నాడో తెలిసిందా?

ఆంధ్ర రాష్ట్రము ఇప్పటికపుడే+అవతరించి వుంది

అఆవిష్కరణము చేయుటయొకటే+కావలసిన కార్యం

170

అసలేరాదను భయ మెవ్వరును+పాందవద్దటంచు

మంచిముహూర్తమును చూచుకదానిని తందానా తానా

మనమే వేగము స్టాపించగలము తం॥

తొందరపాటు వివేకహీనుల తం॥

తుచ్చగుణమని తోరముగాను తం॥

పటుసాహసము 'పేతమైన వా+క్యములు పలికినాడు

న్యాయమైన మార్గమును ఆంధ్రులు+ అవలంబించినారు

క్ర్‌యుబ్టు

ఆ మార్గమునే శాసన సభలును తందానా తానా

తమిళనాడు కాంగైసు కమిటీయు తం॥

అవలంబించాలను బోధన ప+ట్టాభి చేయకుండా

మాటిమాటికి ఆంధ్రుల నొకరినె+దిగనాడుచునుంట

ఇతరుల వైఖరి న్యాయమైనటు+4+ సమర్ధించుచుంట

ఆంధ్రులు ముందు తలను గొరుగుకో+వాలనెడి ప్రచారం

రాష్ట్రపతి యిపుడు వర్ణించాలని+ 'హెచ్చరించినాడు

ఇది యొక్కటియే న్యాయంబైన తందానా తానా

సత్వరంబుగా సాధ్యంబైన తం॥

ఉత్తమంబగు ఉపాయమంటూ తం॥

నొక్కి నొక్కి ఆ కేసరి చెప్పిన +నుడివి వినాలంటూ

రాష్ట్రపతిని బ్రతిమాలుకొనుట ధ+ర్మంబిప్పుడు మనకు.

వ: ఇంతవరకు మనము బోధించిన తరువాత కూడా ఫలం కలుగకపోతే, మంచి కాలం వచ్చే దాకా ఓర్చియుండవలసిందే-

ప్ర: ఈ దేశానికిగాని రాష్షానికి గాని యింతక్రంటె గొప్ప నాయకత్వం వస్తుందనే ఆళ నీకేమైనా వుందా?

ఉన “రాదు గాక రాదు. మేము తొలిగితే దేశానికింతకంటే పెద్ద అరిష్టం వస్తుంది. కనుక మేము ఎన్ని తప్పులు చేసినా ఒప్పులుగా భావి మక వోట్లిస్తూ అనుభవిస్తు వుండం డని కాంగైెసు నాయకులు హెచ్చరిస్తున్నారు “క్షాదు కాదు మేము పాడిచేస్తా

1171 మని కమ్యూనిస్టు సోషలిస్టు ఆది లిష్టుల శిష్టుల వశిష్టులు ప్రగల్బాలు కొడుతున్నారు. ఎవరి అదృష్టం యొల్తాగ వుంటుందో లేక మన అరిష్టం యిల్త్లాగే వుంటుందో యెవరు చెప్పగలరు?

ప్ర: “యదాయదాహిధర్మస్య” అను శ్రీ కృష్ణ పరమాత్ముని సందేశమును మనము నమ్ముకొని కూర్చుందాం.

ఊఉ : అల్హాగని మెట్ట వేదాంతం మాటలాడి స్తబ్బులవలె కూర్చోక, ఆ అవతారం వచ్చేటప్పటికైనా మనం ధర్మబలం న్యాయబలం పొంది.

ఈ లోపల ఢిల్లీ యాత్రలకై తందానా తానా

వడ్డిగొడ్డుల ఆశ్రయింపుక్రై తం॥

డబ్బునెల్లను దిబ్బ చేసుకొని తం॥

అడియాసల పాలవకుండానే తం॥

యధాశక్తిగా కార్యద్‌క్షకై + యెదురు చూడవలయు

హరికథలు మరి బుజ్జకథలతో తందానా తానా

జానపదుల గీతంబులతోను తం ॥

పగటి వేషగాండ్ర వేషములతో తం॥

వీధి బిచ్చగాండ్ర నృత్యములతో తం॥

రైలుపెట్టెలు ప్రతిధ్వనింప ప్ర+చారము చెయ్యాలి .

వీర పౌరుషము జనులందరిలో +విస్తరించవాలి

జ్ఞానతేజము జనముల (్రవ+హించంగ చేయవాలి

ప్లాటు ఫారము డబ్బా కూతలు+పరువు నణచవాలి

శుష్కలెచ్చరులు జనులు నమ్మనుట+ సొగసు దిద్దవాలి

మరియును ఒక్క+మాటను కూడా తందానా తానా

మదిలోపలను+ జ్ఞప్తిపెట్టుకో తం॥

ప్రపంచమే అత్యద్భుతరీతిని+ పరిణమించుతోంది

నిన్నటి లక్షాధికారులెల్లరు + నేడు బికారీలు

నిన్నటి కిరీట మాంథాతలును + నేడో సామాన్యుల్‌

నిన్నటి ప్రధానమంత్రి వర్యులే నేడు నేరగాండ్రు

నిన్నటి ప్రెసిడెంటు చ్యాంగ్‌ క్యాంగ్‌ షేక్‌ + నేడువారు క్రిమినల్‌

నిన్న జైళ్ళలో వున్న వారలే + నేడు సత్రధానుల్‌

గాగపలతుల న్యాయము దెసకో + అన్యాయము దెసకో

172 'ప్రపంచమంతా షయనమించుతూ+ పరిణమించుతోంది ఒక్కడు సూక్ష్మబుద్ధి కలిగిన ; యోధుండుంటేను సర్వము సౌభాగ్యమయం బగుచు | సరస మొలకగలదు 'పెక్కుసారులటువంటి యోధులీ ; పృధివిని పుట్టారు అందువల్లనే ఇటులైనా మన | మలరుచున్నవారం, అట్టి యోధులీసమయమునందే 1 అలరుచుందురేమో! సమయముచూచి బయటికి రాగను । వేచియుందులేమో! నేటి సామాన్య మానవుడొకడు శే । పటుమారేనో! రేపో యెల్టుండో అటువంటి । వీరుడు పుట్టేనో! ఎవరు చెప్పగలరోయీ యీ; ఇహలోకమునందు? భరతమాతయది తిలకు గాంధీ తందానా తానా వీరసవర్కార రవిందఘోషు ; తం॥ నెహ్రూ పటేలు సుభాస చంద్రుడు- తం॥ శరచ్చంద్రుడు 'ఆదిగాగల చనలను కనలేదా? లే వే " అట్టివారిలో కొందరిప్పుడు , జ్ఞల్లరుచుళిద్రు కాదా? న్‌ స్వగటా న కో ” పవరు పాలిటిక్ళు ట్రిక్కు 1 త్‌న్నీ సమసిషోయెనని ఒకరితత్య మెటకైకరూ-్రహిదచిశ యిచ్చ మెత్తురేని జ ని న్యాయము జ్ఞానము సీరియును తృప్పియు తందానా తానొ శాంతియు దాంతియు | శౌర్యము కీర్షియు తం। (ద్రవ్య దురాశా దౌస్యవిముక్షియు తం॥ సుజనగణ సమా ।; రాధనసక్తియు తం శిల్పకళా సత్కారప్రశస్తియ్సు ఒకటితో నక ఒకటి తలదూగ్పచ్రు శ్ర -యుర్వీతలమందు హరించునని ఆశించుటయే. వెజ్టీతనంబొక్షో? వెళ్ళితనంబేలైైనా నేనాక్ర -వెళ్టి నగుదుగాని . ఆక్షేపించే “జ్ఞానుల” జ్ఞానం - చెప్పుడు నాకొద్దు. 5/16 ఇ 1 12 గ ౧6/11 ౧7౦౬౩ ప గీషర?29 :1949.

వ్‌ ర! న సమ ాహో