Telugu eshwaraarchana kalashiludu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ను ల్ట్‌ స . 2 స్‌ య | సహజ కవి మల్లెమౌల .. . లం న క ససుపది మక్కువతో సేకరించిన

. . | స. మస న్నిసాహత్యాభమానుల కోసి వ. ఈ. సుందరయ్య విజ్ఞాన కేందొనిీ బన. | 1. ప ళ్‌. / ఆనందంతో బహూకరిస్తునావి'

.. . మ! లా షు. _ చుల్లెమాల కుటుంబం , . దిలిటథీనిన్‌.... హార్ట్‌ కార్య నటూ

ఆచార కర్ల పాటి శ్రీరామమూర్తి తెబగులౌశి. ఆంధ్ర విశ్వరలాసరిషత

రనుణ [1] ద్రచురూ

విశాఖపట్టణము

4224 దృణ్మకో నం కో (వథమ ముుదఐ : శివర్యాత్సి 1974 ద్వితీయ మ్ముదణ : శివర్యాత్కి 1985 వేయి వతులు వెల రూ, వర/- చ వశ ౧7 ౮ తలప : య్య ల్‌ ఛ్‌. శ్రీమతి కె.వి, రమ సంతో న్‌ సు 9 అం ణి క! రిక ళ్ళ యు ళం

నేం 1 సీశేండ్స్‌ శ్వార్టర్స్‌ తీ గీ 61 ౨. | ఫి ఎొయు,, వాల్తేరు [నూ ర రల

లీ పౌ టం -పిటే యా మ్మదబ : ఆం(ధా యూనివర్సిటీ టెన్‌ వాల్తేరు

అడు బాలకృష్ణథారతి

ఇది నేను 1962వ నంవత్సరమునుండి [వాయుచున్న, మాటాడుచున్న విషయము. ఇందు మొదటి రెండు (పకరణముల నం[గ్రహరూపము 1965వ నంవత్సరమున డాక్టర్‌ కేతవరవు రామకోటికా స్త్రిగారు నంకలనము చేసిన “వ్యాసావళి” అను వ్యాసనంవుటిని (పకటింప(బడినది. అది 1967, 68 నంవత్సరముల ఆంధవిశ్వకళావరిషత్తు వట్టభద్రవరీక్షలకు పాఠ్య[గంథముగ నిరయింప(బడినది. ఇందులోని చివఠి (ప్రకరణము కొంతవలకు 6-10--1964వ తేదీ ఆంధ్రప్రభ దినవథతిక ఆదివారము సంచికలోని సారన్వతానుబంధమున (వచురింప(బడినది. మూండవ (పకరణము చాలవణకు 1972వ నంవత్సరము నెల్లూరు వురమందిరమున వర్థమానసమాజము వారు నిర్వహించిన శ్రీనాథజయంతి నందర్భమున, డాక్టర్‌ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారి అధ్యక్షతను జరిగిన నభలో ఉపన్యసించితిని.

నెల్లూరు వర్ధమానసమాజమువారు నిర్వహించు శ్రీనాథజయంతికి ముఖ్య కారకులు శ్రీ వై. ది. రెడ్డిగారు - శ్రీ యగ్రంరెడ్డి బాలకృష్ణారెడ్డిగారు - వీరు స్వీయవుత్తిక న్వర్గ్లీయ యళోధర. న్మృత్యంకముగ యళోధరమైన_ శ్రీనాథ జయంతికి నిధివదానము చేసిన సాహిత్యవ్యవసాయ నవ్యసాచులు. టప్రతి సంవత్సరము శ్రీనాథజయంతినభలో (ప్రనంగించు సాహిత్య(వ్రతునికి రెండువందల రూపాయలు పారితోషిక మిచ్చుటకు, నభాకార్య[కమమును నలక్షణముగ జరిపించుటకు వలయు ధనమునకు నరివడు మూలఠనిధిని సమకూర్చిన శ్రీ వై. బి. శెడ్డిగారి సాహిత్యప్రియంభావుకత్వము, సొమనన్యక్రియాసమువితత్వము సొరకము ; నవలము. శ్రీనాథుని కవితానుధారసధారలో నుస్నాతవులకితహృద యులైన శ్రీ వై. చి. రెడ్డిగారి (పతినంవత్సర శ్రీనాథకవితాసమారాధనము ఆంధ నరస్వతికే అనర్హరత్ననీరాజనము. అంతేకాదు. అది శ్రీనాథునికి అలనాడు కొండవీటిసా[మాజ్యాధిపతి పెదకోమటివేమారెడ్డి కల్పించిన విధ్యాధికారిపదవి కంటె రాజమహేం[ద్రవరరాజ్యాధిపతి అల్లాడ వీరభద్రారెడ్డి ఇచ్చిన రత్నాం బరముల కంటె, విజయనగరసా(నూజ్య(పతినిధి పంటమైలారురెడ్డి తీర్చిన దినవెచ్చము కంటె, ఈనాండు ఇందుకూరుపేట వ్యవసాయకళొనిధి శ్రీ వై.వి, శెడ్డిగారు ఏర్పాటు చేసిన ఏంటే(ట జయంతి అత్మశాంతి[పదము.

అనలు (శ్రీనాథజయంతి అనువుపజివిన విశేషము శ్రీ వె. బి, రెడ్డిగారి యెడ నాకు అమితగారవము కథించినది. ఆమో(ద వారు అనాడు శ్రీనాథ జయంతి అమలువణిచిస విధానము ఆనందతన్మయత్వము కల్పింవినది. అంతే,

నభానంతరము -- విశ్రాంతినమయమున -- ఏకాంతసందర్భమువ “ఈ రెడ్డిగారికి ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు” అంకితమోయవలెను ; అది జొవిత్యవిలసితము.” అని మనస్సులో అనిపించినది. మలునా(టి ఉదయము మాటలో అనగానే, వారు ఆమోదము తెలుపుట అదృష్టము. అంతేకాదు. ముదణవ్యయమును భరించుట ముదావహము. అనా(డు శ్రీనాథుని అక్షరమూర్తిని చేసినది రెడ్డి (ప్రభువులు ; ఈనా(డు శ్రీనాథకవితారసపిపానువును అక్షరమూ ర్తిని చేసినదిరెడ్డి (సముఖులు. శ్రీనాథుని కవిత్వమునకు రెడ్డిమహోదయుల వదాన్యతకు ఏమి అవినాభావము ! అంతేకాదు. శ్రీనాథకవితానుధారనధారలను తృష్తాస్టగ ఆస్వాదించు శ్రీ వై.వి. రెడ్డి గారు శ్రీనాథపరిశీలనానవబిందువును రువి గొనుట నా సాహిత్యవ్యవసాయము నకు సాఫల్యము. పది పంథడెండు నంవత్సరములుగ ప్తత్రశయనము, జిహ్వానట నము చేసిన ఈ బాలకృష్ణ భారతి ఈనా,టికి (గంథనృష్టిసౌాభాగ్యమును గైకొను టకు సిద్ధసంకల్ప శతానందులైన శ్రీయగరంరెడ్డి బాలకృష్ణారెడ్డి కృతిభర్హృ మహోదయులకు ఇదే కృతజ్ఞతాభివందనకునుమావళితోడి కృతినమర్చణము.

ఆచార్య కొర్లపాటి (శ్రీరామమూర్తి

తెలు(గుశాఖ ఆం(ధ్రవిశ్వకళాపరిషత్‌, వాల్తేరు

అ౦కితము శ్రీనాథకవీశ్వర కా వ్యానేక మహారసామృతార్దేందుకళా మానోజ్జక దివ్యజ్యో త్స్నా నిత్యచకోరపారణచణాత్మునకున్‌ - గౌరవపథ నుఖమయ నం సారోద్టీపనవిభావ నహధర్మ విధా సారన్వతసాభాగ్య న మారాధనమగ్నరంగమాంబాపతికిన్‌ - నత్సం్య(ప్రదాయగుణనం పత్సమువిత సింహవి[కమవుర్మపతిసం వత్సరశ్రీనాథభజయం త్యుత్సవనంస్మ్కృతయళోధరో త్తమపితకున్‌ -- కవిసార్వభౌమభాషిత కవితాభూషితవిశేషకథనార్థాహూ తవిబధనక్కారనిమి త్తవిత్తశాశ్వతనిధిపదాననుకృతికిన్‌ - ఉడ్డీనకృతొఖిల నీ వృడ్డంబరకీ ర్రిహంసవృత్తాంతవిరా జడ్డంభరహిత య(ర్ర౦ రెడ్డి శ్రీబాలకృష్ణ రెడ్డి వరునకున్‌ -

కృతిభర్త శ్రీ య్యరంరెడ్డి బాలకృష్ణా రెడ్డిగారు డె ౯ా టె

జననము : 18-12-1902

జన్మన్థలము : ఇందుకూరు పేట, నెల్లూరుజిల్లా

విద్యావ్యానంగము : అం[ధజాతీయకళాశాల, బందరు

సాహిత్యవ్యానంగము : _అభిమానకవి శ్రీనాథు(డు ఏకైకవుత్తిక న్వర్గీయ యశోధర న్మృత్యంకముగా, గ్రతిసంవత్సరము శ్రీనాథజయంతి నిర్వహించి, ఒక పండితుని సత్కరించుట - (ప్రారంభము 1968 --

కృతిస్వీకారము : 1. గంగాదేవి రవించిన మధురావిజయమునకు శ్రీ బండ్ల వేంకటరమణయ్యగారి అనువాదమైన, ఆంధ మధురావిజయము అను పద్యకావ్యము. కృతినమర్పణము 1971. బి ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు అను ఈ పరిశీలన (గ్రంథము, కృతిసమఠ్సణము 1974. ఈ రెండు కృతులకు ముద్రణవ్యయ।పదానము.

చిరుదస్వీకారము ; నెల్లూరు వురమందిరమున నిండుసభలో నమ స్తలాంభ నములతోడి నక్కారమున, ము[రపలక పె వెండిరేకు మో(ద అక్షరాకృతి కల్పించిన “కృషిక్‌ పండిట్‌" అను సాహిత్యవ్యవసాయసవ్యసావిత్వసూచకమైన చిరుదము. 17-8-1968.

ఓ ॥ షు ఇ ప | ఆ 1 | క. - . కృ తిపతి శన్ఫీ యరంలెడి దా శ్రీ య్యరంతెడ్డి డాలకృమ్ణోరెడిగారు కా లా ఇందుకూరుపేట

య స మ య. ప వ. వ. ప య... య లు... గ చ గ య సు ॥| .. మ ము న / శ మ ్శ్యా |. ఇ? ం / ..... న . స స త. య. మ న న య ల

కృతజ్ఞతలు ల్తా వీహెచ్‌.డి. వట్టము తదుపరి డి.లిట్‌. పట్టము కొణకు నమర్ప్చించుటకు అనుమతింవిన ఆం(ధవిశ్వకళావరిషదుపాధ్యక్షునకు డి.లిట్‌. వట్టమును ఇచ్చుటకు ఆమోదమును తెలిపిన పరీక్షాధికారులు ఆవార్య శ్రీ ఖండవల్లి లక్షీ రంజనము గారికి - శతావధాని శ్రీ గడియారము వేంకట శేషకాస్త్రిగారికి - ఆచార్య శ్రీ దివాకర్ల వేంకటావధానిగారికి - డిలిట్‌. వట్టవ్రదానము చేసిన ఆం(ధ్రవిశ్వకళావరిషదధ్యక్షులకు - అడిగిన వెంటనే ఆభిపాయము లొనంగిన , మహనీయులు డాక్టర్‌ శ్రీ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారికి - గురుదేవులు ఆచార్య శ్రీ గంటి జోగిసోమయాజిగారికి - గుర్ముప్రాయులు ఆవార్య శ్రీ ఖండవల్లి లక్షీరంజనముగారికి - శ కళాప్రవూర్ణ శ్రీ నిడుదవోలు వేంకటరావుగారికి - 99 ఆవార్య శ్రీ దివాకర్ల వేంకటావధానిగారికి - ॥ం మాన్యశ్రీ శిష్టా రామకృష్ణశాస్రిగారికి - ఃం ఆచార్య శ్రీ కె నుబ్బరామవ్పగారికి - ంం డాక్టర్‌ [శ్రీ పల్లా దురయ్యగారికి - గురువర్యులు కళ్ళవపూర్ణ (శీ దువ్వూరి వేంకటరమణశాస్త్రిగారికి -- గ్‌ వూజ్యశ్రీ కొల్లి అనంత వద్మనాభశాస్ర్రిగారికి - గురుకల్చులు కళాపవూర్ణ వెంపరాల నూర్యనారాయణకాస్త్రిగారికి - గ్‌ మాన్యశ్రీ దిపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రిగారికి - 9 మాన్యథ్రీ రాంభట్ల లీ శనారాయణగా్రిగారికి - 19 మాన్యథ్రీ ఓరుగంటి నీలకంఠశాస్త్రిగారికి - మహోదయులు మాన్య మరువూరు కోదండరామరెడ్డిగారికి - ం మాన్య కొమ్మనమంచి జోగయ్యశర్మ గారికి - ఃం డాక్టర్‌ వివుకుల మార్కండేయశాస్రిగారికి - గురుమి(త్రులు అబౌర్య (శ్రీ యస్‌. వి. జోగారావుగారికి - డాక్టర్‌ శ్రీ టి.వి. నారాయణశాస్త్రిగారికి - (్రియమిత్రులు డాక్టర్‌ శ్రీ పోణంగి శ్రీరామఅప్పారావుగారికి - ఆబార్య శ్రీ కేతవరవు రామకోటిశాస్రి,గారికి - ముఖవ(తమును భావవిత్రముగ నంతరింవిన (్రియమి(తుడు విరంజీవి రామచంద్‌కు -- ముద్రణదోషములు నవరించుటలో నహకరించిన నహ్మవ్రళులు డాక్టర్‌ వేదుల నుబహ్మణ్యళాస్ర్రికి - - డాక్టర్‌ కోలవెన్ను మలయవాసినికి - ము[ద్రణ కావించిన మ్ముదణాలయాధికారి మృతులు జి. మదనరాజ్‌గారికి -

విషయసూచిక

"పేజీ ౧. ఆగమణనకారము క్షే ౨. అత్మానునంధానము | ౩. భావనీరాజనము' త్తని ౪. రూవసాక్షాక్కారము “65 ౫ _స్రోతపారాయణము 86 ఒ. 'హరిహరాఖేదము 105

(ొఫెనర్‌ ఫ్రీ గంటి జోగిసపోమయాజి కతపష్మతము. విశాఖపట్టణము డాక్టర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి రీడర్‌, తెలుగుశాఖ ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు

అని చదువగనే నుమారు పాతిక నంవత్సరములు వెనుకకు వెళ్లినది నా న్మృతి. ఆంధ్రవిశ్వకళాపరిషత్తులో ఇంటర్మీడియట్‌, బి. ఏ. పరిక్షలకు పోఠ్యములైన నవలలు (వాయింప నమకట్టి ఆ పనిని నిర్వహించు (పథమ (ప్రయత్నములో నొకానొక (గ్రంథమును బహుమాన యోగ్యముగ నెంచి తత్క ర్తను బిలిపించి సవరణలు చేయింప( (బయత్నింవినాను. ఆనా(డు కఠిసిన యువకుడు శ్రీరామమూర్తి. మణునటి యేడే ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయము తెనుగుశాఖలో వి. ఏ. అనర్సులో చేరి, ప్రథమశ్రేణిలో ప్రథము(డుగా కృత కృత్యుడయినాడీ యువకుడు. తరువాత, తాను పిహెచ్‌. డి, కి విమర్శనవ్యానము [వాయవలెనని నన్ను విషయనిస్టేశము చేయవలెనని యడుగగా “*శ్రీనాథు(డు” అను విషయమును జెప్పగా, చొలకాలము. డ్రమింవి తరువాత శ్రీనాథుని గూర్చి పరిశోధనవ్యాసము (వ్రాసి, విరంజీవి శ్రీరామమూర్తి పరీక్షకుల మెప్పును పొంది పిహెచ్‌.డి. అయినట్టు తెలిపెను. నేడు 1974వ నంవత్సరమున శ్రీరామమూర్తి అభి (పాయమును (వాయవలసినదని యా (గంథమును నా కొనంగియున్నాడు. ఇది మిక్కిలి అనందకరమయిన విషయము. తాను సంపాదించి మథించిన అనుభవదుగ్గమునుండి బయలు వెడలిన యీ నవనీతమును తెలుగువారికి ఈతడు సమర్పించుకొన్నాడు.

అంధధ్రోక్తి మయ్మవపంచమును (పోవియన్నవాడు శ్రీనాథు(డని రామరాజ భూషణుడు స్తుతింవిన శ్రీనాథుని రచనానమూహము విశాలము, వివిధవిషయ నంభరితము, అనేకస్వతం్యతమార్గవిలసితము, బహుశాన్త్రవు రాణనమన్వితము అయినది. లౌకికవైదిక సం్యపదాయములకు, సకలరనములకు, ఫొరజానవద జీవనవిధానములకు, జనుల దినచర్యలోని మతసాంసారికసంఘటనలకు నిధి. నంన్కృతాం[ధభాషల నమరనమయ్యు కర్ణాటభాష యని వెలసినది.

ఇక శ్రీనాథుని గూర్చి అనేకపండితులు అనేకవిధములయిన విరుద్ధాభి (పాయములను వెలయించుదు ఆయన కవితను మెచ్చుకొనుచు విమర్శిందిరి.

క్ష శ్రీనాథుడు శృంగారి యనియు కాడనియు, బౌవిత్యపటిష్టుడనియు కాడనియు నంపదల వెలసెననియ, చీదతనమున బాధింపబడి నాడనియు వివరించిరి. ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు అనగా శ్రీనాథుడెవ్వరికేని స్ఫురించునని నేననుకొనలేదు. కాని వయివిషయమును స్టాపించుటకు మిక్కిలి [పతిభావిలసితమయి, యనేక (పామాణసంభరితమయి, విషయముల నూచముట్టుగ పరిశీలించి (వాసిన యీ (గ్రంథము నిరుపమానము, స్యోపజ్జము. విషయము, “ఆగమ (పకారము, ఆత్మానుసంధానము, భావనీరాజనము, రూపసాక్షాత్కారము, స్తోత్రపారాయ ణము, హరిహరా భేదము” అను శీర్షికల [క్రింద విభజించి [వాయబడినది. శ్రీ శంకరులు రవింవిన నిర్ణణమాననపూజాస్తోత్రమును దలపించుచు “ఆరాధయామి మణినన్నిభ మాత్మలింగమ్‌” అను కర్షికను దనహృదయాబ్దమున స్థాపించు కొన్నవాడేమో శ్రీనాథుండనిపించుచున్నది. పయి విభజనము. ఉపోద్దాతములోనే “బ్రాహ్మీదత్తవర (పసాదు(డవు .... ....” అను పద్యములోని విశేషణములన్నిటిని వివరించి ఈశ్వరార్చనకళాశీలుడు అను విశేషణము యొక్క సార్గక్యమును శంకించి దానిని సోదాహరణముగా స్థాపించి కృతకృత్యుడయినాడు ఈ విమర్శకుడు. శ్రీనాథు డెట్టివాడో యెటింగిన సీంగనామాత్యుని వాక్కుగా, తానే తన విష యమును ఆత్మానుభూతమయినదానినిగా కవి వెప్పుకొన్నాడు. కాని ఆతని ఈశ్వ రార్బనకళాశీలతను శ్రీరామమూర్తి వలె ఏ విమర్శకుడు నింతకుముందు వివరించి* స్టాపింపలేదు.

శ్రీవాథుడే నేడు వచ్చి తన్ను గూర్చి విమర్శకులు చేసిన వాద (పతి వాదముల నన్నిటిని జదివినవచో “నాయనా! నా యాత్మస్వరూపమును, శివ తా దాత్మ్యమును, ఆధ్యాత్మికచింతనను ఈరీతిని నన్నెణుంగలేని వారి కెజింగించి

తివి” అని శ్రీరామమూర్తిని ఆశీర్వదించియుండునని నా విశ్వానము. చే వాగమనము[దమును మధథించినవాడు, శివన్వరూవుడయి. అత్మలింగొ గ్థునమును శద్ధా నదీ విమల జలాభిషేకముచే” నలరించుకొన్నవాడు, భొవ

• అదవాక్కుల కతీతుడయిన వానిని హృద యంగమముగ సోతుము చేసినవాడు, హరిహరాభేదమును. వెలయించుచు “అవస్థాభిః ఏకః కారణతాం గతః అను క్షాళిచానుని వాక్యమును పరమేశ్వరుని పట్ల సార్థకపరచుకొన్నవాడు శ్రీనాథుడు అని మన విమర్శకుడు నిరూపించినాడు.

• “షానీయంబులు (ద్రావుచున్‌...* అను పోతన పద్యము శ్రీనాథుని పట్ల శివభక్తి విషయమున అన్వర్థము” అని యా విమర్శన చదివినవారికి తోపకతప్పడు. “తనయందు నభిలభూతములందు” నిరంతర శివసాక్షాత్కారముతో నుండినవాడు శ్రీనాథుడని యిందు స్థాపితమయినది. ఈ యభిప్రాయము నిజముగా (ప్రాచీన

111

మయ్యును, నవ్యముగా నిరూపించుటకు (గంథస్థమయిన దానిని తవ్వి తీసినది. అనున్యూతముగ నమన్వయపజవినది. శ్రీనాథుని (గంథములయందలి సంఘటన లెల్లను ఇందు నం్యగ్రహింప(బడి ఏకసూ(త్ర[గథితములయిన మణి(సవాళముక్తాదుల నడుమ నొక (క్రమమున ళోభిళ్లుచుండు రుదాక్షల మాలవలె విరాజిల్లుచున్నవి.

ఇక ఈ రచనలోని భాష మిక్కిలి మనోహరముగానున్నది. నమత, శయ్య, తూగు, బాగు అన్నియును గలిసి శ్రవణపేయము మనోభోగ్యముగానున్నది. తాను చేసిన శ్రీనాథ(గంథపరిశోధనమను దేవకులమున కిది శిఖరమని శ్రీరామ మూర్తి నభినందించుచున్నాను.

ఒక్క తైలచిందువు జలోపరిభాగమున నెల్లడల వ్యాపించునను భవభూతి యువమానము, “నహనావవతు” అను ఉపనిషన్మార్గము ననుసరించు గురుశిష్య సంబంధము వట్టున ఎల్ల కాలమునకు నత్యము ! సర్వధా వాంఛభనీయము.

ఇతిశమ్‌.

డాక్టర్‌ ఫ్రీ బెజవాడ గోపాల రెడ్డి అఖ్మిపాయము నెల్లూరు

డాక్టరు కొర్హపాటి శ్రీరామమూర్తి పరిశోధించి, నంకలించిన సామగ్రి ఈ

• క్రశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు.”

శ్రీనాథుడు ఈశ్వరార్చనకళాశీలుడు అని రూఢి చేయుటయే దీని ఉద్దేశము. శ్చరోలగమున సింగనామాత్యుడు సంబోధించిన శబ్దములు సార్థకము లని ఆంతరంగిక సాక్ష్యములతో శ్రీనాథుని పరమశైవుడని 'చాటుచున్నాడు (గంథకర్త. ఈ అర్చన ఎటుల కళయైనదో కూడ నిరూపించెను. కృతకృత్యు డాయెను డాక్టర్‌ మూర్తి.

శ్రీనాథుడు నష్టజాతకుడు. అథశ్రయించిన రాజ్యములు చిన్నాభిన్నము లాయెను. రవించిన మూడు (గ్రంథములు అలభ్యములు. జీవన సంధ్యాకాలమున ఏ కవి పడని కష్టముల అనుభవించి అస్తంగతుడాయెను. అయినను సాహిత్య పీథులలో విహరించిన పట్టవుటేనుగే శ్రీనాథుడు. తాను అర్చించిన శివునివలెనే ఐశ్వర్యములకు అధిపతి, అదిభిక్షవు ఆయెను.

శ్రీనాథ అనురక్తుడు ; పురాణమిత్రుడు శ్రీ యర్రంరెడి బాలకృష్టారెడి (వె. బి. రెడ్డి) దీని కృతిభర్హయగుటకు అన్నివిధముల యుక్తుడు.

సాహిత్యలోకమున ఈ (గంథమునకు ఉచిత(ప్రచార మగుగాత !

(ొఫెనర్‌ ఫ్రీ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనము అనురంజనము హైదరాబాదు డాక్టరు కొర్లపాటి శ్రీరామమూ ర్తిగారు (వాసిన 'ఈశ్వరార్చన కళాశీలుండు- అను [గ్రంథమును చదివి యానందించితిని. ఈ తరములో మహాకవి శ్రీనాథునికి న్యాయము చేకూర్చినవారిలో ఇద్ధరు ఉత్తమ విమర్శకులు నాముందు ప్రత్యక్ష మగుచున్నారు.. ఒకరు శ్రీ విలుకూరి పావయ్య శాస్త్రిగారు. రెండవవారు డా. శ్రీరామమూ ర్తిగారు. కాస్త్రిగారు శ్రీనాథునకు గల్గిన యపఖ్యాతులను పరి మార్దన చేయుటకు శ్రమించినారు. శ్రీరామమూ ర్తిగారు శ్రీనాథుని యాధ్యాత్మిక జీవితనర్వన్వమును నిశితముగా పరిశీలించి లోకమునకు బాటి ధన్యులైనారు. శివపూజాపరాయణులు మన వాజ్మయములో పలువురున్నారు. వారందరును ఈశ్వరార్చన కళాశీలులని గృతివతులచేతను లోకముచేతను సంభావింవబడలేదు. “ఓలలాటేక్షణ భక్తిశల యని నంబోధింపబడిన పింగళి సూరనార్యుడు జ్ఞప్తికి వచ్చుచున్నాడు. ఐనను శ్రీనాథుని వలె పింగళి నూరన తన శివభక్తి తత్పరతకు వాగుపహారము సమర్పింపలేదు. శ్రీనాథునిది ఒడలెల్ల శివభక్తి, నో రెల్ల శివభ క్రి మనసెల్ల శివభక్తి, దీనిని శ్రద్ధతో వెలికిదీసి వూజాపరత్వముతో అక్ష్యరబద్ధము జేసినవారు కొర్గపాటి శ్రీరామమూ ర్రిగారు. శ్రీనాథుని సాహిత్యముమై (పత్యేకాధ్య యనము చేసి డాక్టరేటు పట్టము పొందినవారు కొర్లపాటివారు. కాశీఖండము పె సమ(గ్రవ్యాఖ్య వ్రాయదలవిసట్లు వీరివలన ఒకప్పుడు వింటిని. (పన్తుత (గ్రంథము చూవిన తరువాత శ్రీరామమూ ర్తిగారు ఈ దుష్కరకార్యమునకు నర్వథా నమర్థులని విశ్వసించుచున్నాను.. ఈ వ్యాఖ్యానకార్యమును వారిదివరలో ఆరంభింవకున్నచో ఇప్పుడైనను పూనుకొని సాహిత్యలోకమునకు_ చేసిన వాగ్దానమును నెరవేర్చగలరని ఆ౭ింతును. శ్రీనాథుడు శవమును గుతించి (గ్రంథము వ్రాయలేదు. ఆతడు వేవేతరులను అధిక్షేపించిన వాడును కాదు. ఆతని శివభక్తి హృదయ నిష్ట్రము. అది కవినివిద్ధ వకృృముఖముననే ఉన్మీలింపబడినది, ఆతని వక్తలు మహాపా[త్రములు. నలుడు, అర్జునుడు, విజుతొండనంచి, వ్యాసు(డు, అగస్త్యుడు, వైశ్వానరుడు, దండ ధరుడు మున్నగు లోకాతీతవ్యక్తులు, వారందరును పావపత(వతులే. కొందరు వీరపాపపత(వతనిష్టులని (గ్రంథకర్త, వీరి శివపూజావిధానము ఉదాత్తము, అంగుళమంగుళము ఆగమో।క్తమని శ్రీరామమూ ర్తిగోరు వివిధశైవాగమముల నహాయమున చక్కగా నిరూపించిరి. పరమేశ్వరుడు ఆ యా భక్తులకు వారి వారి

ఇ ఛ్యాననిష్టానుగుణముగ రూపసాక్షాత్కారము (వసాదించి వారిని అను(గ్రహింఛి నాడు. 'యే యథా మాం (వవద్యంతే తాం న్తథైెవ భజామ్యహమ్‌ ' అని కదా భగవంతుని అభిభాషణము. ఆంధధ్రదేశమునందలి పెక్కు శైవక్షే[(త్రములను, వారణాసిని గూడ న్వయముగ నందర్శించి భక్తివులకితుడయి. శ్రీనాథు డెట్లు వాబ్మయమైన వునరుక్తి లేకుండ, ఛందన్సంబంధమైన వెవిధ్యముతో తన పాతల ముఖమున మహానటుని ఎబ్లెట్టు స్తుతించి తరింవినాడో (వకృత(గంథము నందు వివులముగా ప్రతిపాదింప నైనది. లోకముల స్థితియంతయు ్త్రీవుంన యోగోద్భవమని నిక్కముగా తెలిసిన అచ్చవు వేదాంతియైన శ్రీనాథుడు అర్థనారీశ్వరుని స్త్రీపరమైన మూ ర్తినిగూడ యథార్లముగా ఉపాసించుట విన్మరింప లేదని డాక్టరుగారు నిరూపించినారు. ఇదివలలో ఎవ్వరును అంతగా లోకమునకు చాటని శ్రీనాథుని ఆధ్యాత్మిక నమదర్శిత్వమును గూడ శ్రీరామమూ ర్తిగారు (వకటింవి నిక్కముగా ఆ మహాకవికి న్యాయము చేకూర్చినవా[రైనారు. శ్రీనాథుడు శివవరాయణుడనుట వాస్తవము. కాని ఆతడు విష్ణు పరాజ్ముఖుడు గాడు. హరిహరాభేదము నుపాసించిన మనీషి యని (గంథకర్తగారు ఉవితముగా నిరూపింవినారు. అది తిక్కన గానిండు, ఎట్టిన కానిండు, పోతన కానిండు, సూరన కానిండు మన గొవ్ప కవులందరును నమదర్శులే. ఇట్టి. యుత్తమ(గంథమును (ప్రకటించిన డా. కొర్లపాటి శ్రీరామ మూ ర్తిగారును నమదర్శులే. కళాాపపూర్ణ శ్రీ నిడదవోలు వేంకటరావు అనుకశీలనము మహైదరాబాదు “వేదాంతేషు యమాహు రేకవురుషం వ్యాపష్యస్థి తం రోదసి యస్మిన్నిశ్వర ఇత్యనన్య విషయశళ్ళ్శట్టో యథార్ధాక్షర £ ఆంతర్యశ్చ ముముక్షుి ర్నియమిత (ప్రాణాదిభి ర్మృగ్యతే నస్థాణుస్థిరభక్తియోగనులభో నిశేయసా యాస్తు వః” వ్మికమోర్వశీయము = నాంది అను కాళిదాసోక్తి ఈశ్వరశబ్దము, శివునియందే నిర్నిషముగా పర్యవసింప జేసినది. శివునికి మహేశ్వరుండుని పేరుండుటవే, వులు మాహేశ్వరు లైనారు. భక్రిపరతచేత వీరమాహేశ్వరులైనారు. ఈశ్వర, శవ, మహేశ్వర

ఇ

శబ్దములు సమానార్ధకములగుటచే శ్రీనాథమహాకవి వీరమాహేశ్వరుడై శవ భక్త్యాచార నంపన్నుడైనాడు. ఇందువలన ' శ్రీనాథుని కృతు లన్నిటియం దను న్యూతముగా శకైవమే (ప్రతిపాదితమైనది. దాని నావిష్కరించునదియే (ప్రస్తుతము వెలువడిన “ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు ” అను [గంథము.

ఆం(ధసాహిత్యజగత్తులో కవిత్రయకవితాసం్య[పదాయములను శివ కవిత్రయ కావ్యకథావస్తుకవితను సమ్మేళనము చేసిన! శ్రీనాథుని కృతులను కావ్య కళా దృష్టితోడనే గాక, శెవమతసంపదాయదృష్టితో సమ్మ్యక్పరిశీలన చేసిన వారిలో డాక్టరు కొర్లపాటి శ్రీరామమూరర్తిగారు (ప్రథమ గణ్యులు. వారి, *శ్రీనాథు,డు" అను సిధ్ధాంత[గంథము నమ్మగ్రమై, న్యప్రమాణికమై, శ్రీనాథచారితకవాజ్కయమునకు, తలమానికమైయున్నది. వారిదే ద్వితీయమైనను, అద్వితీయమైనది. “ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు” అను (పస్తుత్య[గంథము.

శ్రీనాథకవి కృతులన్నింటిని నామూలచూడముగా నవలోడనము చేసి, అందలి శ3వసం[పదాయములను (ప్రపంవింప(జేసిన ఈ [(గంథములో 1. ఆగమ (పశారము, న. ఆత్మానునంధానము, 8. భావనీరాజనము, 4. రూపసాక్షాత్కా రము, 5. స్తోత్రపారాయణము, 6. హరిహరాభేదము అను నాలు శీరికలున్నవి. ఇట్టాటే శీర్షిక లీ కృతియందుండుట నిది ైవమే అయినది. శివుడుషడక్షర మంత్రాధిదైెవము. షడక్షరీమం[త మనంగా (పణవముతో కూడిన పంచాక్షరి శీర్దికలే గాదు ; (గంథవుటల సంఖ్య 152 శైవమే సూవించును. 1రని = శ + ల్‌ + వి = తీ - ఎనిమిది అష్టనంఖ్య. శివుడష్టమూర్తి. (పృథివ్యాపస్తే జోవాయురాకాశములు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, యజమాని.)

ఈ (గంథమునందలి విషయములన్నియు విస్తరించుటకు తావులేదు. కావున ఈ యనుశీలనము రేఖామాత్రమే. అష్టవిధశ్తైవ భేదములు, వీరశైవము, శివ దీక్ష, (పాపవతదీక్ష్ర, షట్కాల శివలింగార్చన, భన్మరు(దాక్ష ధారణ, పంచాక్షరీ మంత్రము, [వణవవంచాక్షరి, [పాసాదపంబాక్షరి మున్నగు శైవమత సంప దాయక విషయములన్నియు నాగమ (పామాణ్యమున సిద్ద్ధాంతీకరింపబడి, శ్రీనాథకృతులతో సమన్వయము చేయబడినవి. ఆగమములలో చంద్రజ్ఞానాగమ మునుండి విశేషముగా (సమాణపంక్తు లుదాహృతములైనవి, కారణోత్తర మకు టోత్తరాగమములు నుట్టంకింపబడినవి ఇందువలన శ్రీనాథు(డు “ఆగమజ్ఞాననిధి” అన్ననూక్తి సార్ధకమైనది. శ్రీనాథుని కవితను 3ైవనం్యపదాయదృష్టిని, మూల

1 దీనిని తొలుత నేను కీ, శే, బండారు తమ్మయ్యగారి శ్రీనాథకవి ఆను ([గంథము పిఠికతో వెల్లడించితిని, కవ్మితయము ,(పసిద్ధమే, శివకవ్యితయమనంగా పండితాఠరాధ్యులు నన్నెచోడకళవి పాల్కురికి సోమవాథకవి, లు

ఇ ముతో నంటప్రదించుచు మూలానువాదములను తలన్బర్శిగా నమిక్షించుట ఈ విమర్శ[గంథ (వత్యేక విశిష్టత.

ఆగమ ,(పకారమున ఆత్మానునంధానమొనర్చి భావనీరాజనమివ్చి స్తోత పారాయణము చేసిన రూపసాక్షాత్కారము గలుగును - అనునదియే (శ్రీనాథకవి ఈశ్వ రార్చనకళానం దేశము.

విషయ (ప్రతిపాదనమునందు వలె వీరి శైలియందును నొక (ప్రత్యేకత గలదు. అది నమాసయు క్రమైనను నమవిభక్తమై (ప్రనన్న గంభీరమైనది. “శ్రీనాథుడు” అను వీరి (గంథము వలె నిందును వీరి స్వీయవాణిభణితి (వతివుట యందు వ్య క్రమగుచున్నది.

కృతినేత శ్రీనాథుడు కృతికర్త శ్రీరామమూర్తి

శ్రీనాథ శ్రీరామ శబ్ధిముల సాదృశ్యము నామమాత్రము గాక, ఆత్మాను భూతిచే శ్రీనాథుని కవితా “మూర్తి”ని మనకు సాక్షాత్కరింప జేయుచున్నది.

ఈ [గంథము వ్యాఖ్యానసా పేక్షి తము. ఇందలి శైవమత పారిభాషికములు వ్యాఖ్యానము లేక సుగమము కాదు.* ఈ (గంథమునకు మూలమైన శ్రీనాథుని కృతులన్నింటికి అట్టి వ్యాఖ్యాన మావళ్యకమే.

ఇదివజలో హరవిలానమందలి యొక ఫఘట్టమున కట్టి వ్యాఖ్యానము వివరించినాను.ి

శేవమతనం[పపదాయములను నంవూర్ణముగా నాకళించుకొన్న గాని శ్రీనాథుని కవితాత త్ర్వమును జీర్ణించకొనలేము- అన్న సిద్ధాంతమును (ప్రతిపాదించి, శ్రీనాథ కావ్యకవితా విమర్శనమున నొక నూతన ద్వారము తెజచినదీ విశిష్టకృతి. ఇట్టి యుత్తమవిమర్శన (గ్రంథము రవించిన రచయిత నత్యంతము నభినందించుచు వారికముందు శ్రీనాథకవికృతులను శవమత నంపదాయిక వ్యాఖ్యానములతో నవతరింపజేయ వూనుకొందురుగాక అని మంగాళాశాసనము గావించుచున్నాను.

శివం భూయాత్‌ 1 ఈ (గంధ డ్వితీయము.దణమున నట్టి పారిభాషిక పదవివరణము చేయుదురు గాక, 2 హరవీలాన కిరాకాద్డనీయము - వీఠశ్రైవ నం్యపదాయములు, భారతి, నవంబరు, 1954

(ఫొఫెనర్‌ శ్రీ దివాకర్ల వేంకటావధాని సమీక్షణము హైదరాబాదు

మిత్రవర్యులు శ్రీ డా. కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు రచించిన “ఈశ్వరార్చనకళాశీలు'(డను (గ్రంథము నాద్యంత మాదరముమై! జదివి యానందింవితిని. వారు శ్రీనాథుని గూర్చి రచించిన సిద్ధాంతవ్యాసమునందే యా మహాకవి యీశ్వరార్చనకళాశీలత్వమును (బతిపాదించియున్నారు. ఇప్పుడీ (గ్రంథమున నాతని రచనలన్నిటినుండియు నిశ్చాయకము లైన యుదాహరణము లొనంగుచు నా విషయమును చక్కగా సిధ్ధాంతీకరించియున్నారు.

ఆగమ్మనకారముు ఆత్మానుసంధానము, భావనీరాజనము, రూవ సాక్షాత్కారము, హ్రోతృపారాయణము, అను వైదధ్యాయములందును వారు శ్రీనాథుని ైవాబారపరాయణతను, శివాగమపరిజ్ఞానమును వినృష్టముగా వివరించియన్నారు. శ్రీనాథుని రచనలు [పాయికముగా ననువాదములే యగుటచే వారు మూలానువాదములను బోల్చి, మూలమున లేకుండ శీనాథుండు చేర్చిన చైవసం(ప్రదాయ స్ఫోరకము లైన పదవాక్యసందర్భములను దేల్చి వారాతని యీశ్వ రార్చనకళాశీలత్వమును నిరూపింవినారు. ఆయా సన్నివేశముల వారు (ప్రదర్శించిన ఆగమళాన్త్ర, శవనంపపదాయపరిజ్ఞాన మచ్చెరువు గొల్పుచున్నది.

హరిహరాభేదమను వివరి యధ్యాయమున వారు శ్రీనాథు(డు శివారాధన పరు(డయ్యు దురావేశపరు(డు కాండనియు సహనముతో నమదృష్టిని (బదర్శించె ననియు నాత(డు గావించిన లక్ష్మీనారాయణ స్తుతివర్ణనాదుల నుదాహరించుచు నుసన్పష్టము కావించియున్నారు.

వారి _శెలి [పొఢమై, యనవద్యమై, శక్తిమంత మై, నృష్ట మై, నుబోధమై నర్వహృదయంగమమై యలరారుచున్నది.

వారి పరిశోధనా (ప్రావీఖ్యమును, పరిశీలనపాటవమును, సిద్ధాంత నిరూవణ, వైవుణ్యమును హృదయపూర్వకముగా నభినందించుచున్నాను.

రీడర్‌ జర అద ఫ్రీ శిష్టా రామకృష్ణ కొ స్త్రి, సమున్మీలనము = గుంటూరు

ఏభాషలో _నెన నుదాత్తకావ్యము (0129591021 066౮) లను గూల్చి ఎందజెన్ని యుద్గుంథములు రవించినను, విషయము తలుంగునది కాదు. ఎప్పటికప్పుడు వానిపై నూతన విషయములు న్ఫురించుచునే యుండును. వానిని (గంథరూపమున వారు వెలువరించుచునేయుందురు. అందుచే నవి నిత్యనూతన ములును అనంతములును గూడ. ఆంధ్రభాషలో శ్రీనాథునిపై (వాయంబడిన (గంథములును వ్యాసములు నే యితరాంధధకవిపై వెలువడలేదని చెప్పవచ్చును ఇన్నియున్నను మజికొన్ని విషయము లఅతనింగూర్చి (వాయవలసినవి మిగిలి పోయినవిగనే తో(యచున్నది.

సంస్కృతసారన్వతమున కాళిదాసు శైవపారమ్యమును, శృంగారరన పోషణము లెంత యుత్కృష్టములైనవో, ఆం(ధ్రవాజ్మయమున శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చన్మపభావమును _శృంగారరసాభివర్థనము నంత _[వగాఢములెనవి. శ్రీనాథు(డు వీర శైవుండనుటకు నాకు మనస్కరింవదు కాని యతని శవమతాఖి మానమును, అఖినివేశముగూడ నిరూపమానమానములు. ఇది నంప్రదాయ సిద్ధమును, నమివీనమును, ఆగమోకక్త ప్రకారమును, వేదనమ్మతము,నైనది.

(ప్రతికవి స్వభావవిశ్వాసాత్మాతీయత (6150021197) లతని కావ్యములందు (ప్రతిఫలించునని పాళ్చాత్యవిమర్శనంప్రదాయసరళినిబట్టి స్పష్టమగుచున్నది. ఈవిషయమును [(పథమ[పకరణమగు ఆగమప్రకారమను వ్యానవూర్వభాగమున కవిత్రయము. వారి ఆత్మీయత వారి కవితలో నెట్లు (ప్రతిఫలించినదో సోదా హరణముగ నిరూపించి, అట్టే శ్రీనాథకవి యాత్మీయత యతని కావ్యములందెట్లు పతివించింవినదో నిరూపించుటయే డాక్టర్‌ కొర్తపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు ఈ (గగ్రంథమున6 దలపెట్టినది. ఈ విషయమున వీరు బహునిశితపరిశీలనజేసి కృతకృత్యు లైెరి,

ఏ నూత్నవిషయమునైనను _ [ప్రతిపాదించటకు రచయిత రెండు సూత్రములను ముఖ్యముగా పాటింపవలెను. ఒకటి, చక్కని [ప్రమాణమును జూవుట. రెండు, సక్రమమైన హేతువాదము చేయట. ఈ రెండు విషయములను జా(గత్తగ గమనింపకపోయినచో విమర్శ నిరర్ధకమగును. (ప్రమాణరహితమైన నిర్ణయము ఇసుకమైన నిర్మింప(బడిన సొధము వంటిది. ఇ(క హేతువాదహీనమైన రచన బీటలువారిన గోడవంటిది. డా. శ్రీరామమూ ర్తిగారు (సథమ(ప్రకరణమైన

ని

యాగమ(ప్రకారమున వివిధ శవాగమములను న్య్వపమాణముగా నొస!గిరి. వీరు ముఖ్యముగా చంద్రజ్ఞానాగమము, కారణో త్తరాగమము, [క్రియాసారాగమము, మకుటోత్తరాగమముల నుండి (ప్రమాణములను స్వీకరించి, వానిని తన కావ్యములలో శ్రీనాథు( డెట్లనుసరించెనో చక్కగ నిరూపించిరి.

అత్మానునంధానమను ద్వితీయ్మవకరణమున భ క్రిత త్త్వమగు అత్మార్చణము 'వ్రతిపాదింపబడినది. షట్కాలములందు ఆవాహనాది దశవిధ సంస్కారములతో ఆగమోక్త (పకారమున ఈశ్వరపూజావిధానము వివరింపంబడి, కావ్యపాత్రలగు నలవ్యాసార్టునాదులచే షట్కాల లింగార్చనము, అఘమర్షణస్నానము, ధూవ నంపాదనము మొదలైన యాగమోక్త విధానములు [్రీనాథు' డెట్లు (పదర్శించెనో శ్రీరామమూర్తిగారు నిరూపించినారు. భావనీరాజనమను తృతీయ్యపకరణమున (శ్రీనాథుని మనోవీథిలో( గల యీశ్వరభ క్రిభావ్యపభావము నంతయు కావ్య పాత్రలచే వెలువరింప(జేసి మూలమున లేని. భావములను గూడ కలిపి మెలుగు పెట్టి తన కవిత్యాపభావము నెట్టు (పదర్శించినాడో రచయిత విశదవఅచెను. ఇందు (ప్రకృతివర్షనలు చేయనవుడుగూడ శ్రీనాథుడు ఈశ్వరత త్త్యముతో అనుసంధానము గల్పించెను. ఈ సందర్భమున రచయిత వివిధ కవు లెట్టు (ప్రకృతిని తిలకించి యారోపించిరో వివరించిన రీతి, వీరాంధ్ర వాబ్మయము నెంత సూక్ష్మముగా పరిశీలించినది ద్యోతకముచేయును (చూ. వుట. రి). రూపసాక్షాత్మారమను (పకరణమున పార్వతీ వరమేశ్వరుల _ బాహ్యాకారముల పకరణానుసారముగా _ వివిధ పరిస్థితు అందెట్లు శ్రీనాథుడు చిత్రించెనో తెలుప(బడినది. ఇది కవితాచిత్రలేఖనము ఏటు16019). ఇందుకూడ శ్రీనాథుడు మూలాతిశాయిగ చేసిన వర్ణనలు మూల మునకు _మెజుంగు పెట్టినవి. భక్తిని భగవన్నామస్తోత్రము మూలమున (ప్రత్యక్షముగా (41600) వెలువరించుటకు వీలుపడును. ఇది నవవిధభ క్త్మిపతి పాదనలలో నొకటి. దీనిని వివిధ్యప్రక్రియలలో శ్రీనాథుడు కావ్యప్యాతల మూలమున వ్యక్తికరించి తన ఈశ్వరార్చనకళాశీ లత్వమును ఎట్లు (వదర్శించినది శచయిత న్పష్టవజవెను.

మలియొక ముఖ్యవిషయము. శ్రీనాథుడెంత శివభక్తు(డైనను వీరశైవుల చలె విష్ణుద్వేషి యెంతమాత్రము గాడనుట కత,డు తనకావ్యములలో!( జేసిన విష్ణున్దుతులును, వర్దనలే నిదర్శనము. శ్రీనాథుడెంతమా[తము ' వీరశైవుండు గాడనుట (ధువము. ఇ(క భూతిరు(దాక్ష ధారణములు, పంచౌక్షరీమంటత్రపారా యణాదులు స్మార్త ]వులకు గూడ సమానమే. కొందజీతడు ఆరాధ్య శై వుడని వాదింతురు. కాని ఇది యొక (ప్రత్యేకకాఖగా నున్నట్లు దో(చదు. అంతియ కాదు. శ్రీనాథుడు హరిహరారాధనతత్పరు(డుగా [నిరూపించి “విష్ణురూపాయ

న.

నమశ్శివాయ” యని యర్చించు స్మార్త వమతన్థుడుగా (నతిపాదించుట ఐహు నమంజనముగను [(వశంననీయముగ నున్నది.

ఇట్టి (హోన్తమైన ఈశ్వరార్చనకళాశీలు/డైన శ్రీనాథమహాకవి స్తీ లోలు(డని కొందలు వాదించుట బహుళోచనీయమైన విషయము. ఏవంవిధ శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చనకళాశీలత్వనిరూపణ మతని పవిత్రశీలమును నిర్ధా రించి, యతండు స్త్రీ లోలు(డను అవ్యపథను సర్వవిధముల ఖండించుచున్నది. ఇట్టి కూలంకషమైన నిశితవిమర్శనము చేసిన శ్రీరామమూర్తిగారిని సర్వవిధముల (శంసించి, యిట్టి యుత్తమవిమర్శ(గ్రంథము _ లింకను రబించి సారన్వత సమన్యలను పరష్కరింతురని ఆశించుచున్నాను. పొఫెనర్‌ శ్రీ శ. సుబ్బరామప్ప (ప్రళంన మైసూరు

డాక్టర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి గారు రచింవిన “ ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు” అనే (గ్రంథాన్ని ఆమూలా(గం చదివినాను. శ్రీనాథుని శివార్చనాతత్పరతను అనేక (గంథస్థ ఉదాహరణాలతో (106521 6716462069) నిరూపించినారు. ఇది శ్రీనాథుని కావ్యాలపై ఒక ఉత్తమ పరిళశోధన్యగంథమని విమర్శకులు ఒవ్వు శొనకపోరు.

ఆగమ(ప్రకారము, ఆత్మానునంధానము, భావనీరాజనము రూవసొక్షాత్కారము

సోతృపారాయణము అను శీర్షికల క్రింద శ్రీనాథుని యీశ్వ రార్చనకళాశీలతను 'సోవ పత్తికంగా విశ్వసనీయంగా వివరించారు.

కర్ణాటకంలోని శైవులకు యీ శ్రైవాగమ (ప్రకారాలు మిక్కిలి ప్రియంగా వుంటాయి. ......... శివావారాలు, విధులు పాల్కురికి (పాల్కుర్తి కాదు సోమనాధుని ద్వారా కర్ణాటకంనుండి తెలుగు దేశానికి వచ్చినాయి. వాటిని శ్రీనాథుడు బాగా _ జీర్ణించుకున్నాడు. కర్ణాటకటకపద్మవనహేశి అయిన శ్రీనాథభట్టనుకవి తల్లీ ! కన్నడ రాజ్యలక్ష్మీ దయలేదా యేను శ్రీనాథు(డకా అని గుర్తుకు తెచ్చి నా కవిత్వంబు నిజము కర్ణాటభాష అన్నాడు. కర్ణాటసార్వ భౌముడు (పొఢదేవరాయలు శ్రీనాథుణ్ణి తన ఆస్థానంలోని ముత్యాలశాలలో కూర్చుండ బెట్టి కనకాభిషేకం చేశాడు. కర్ణాటము, కన్నడభాషల పై ఎందుకో .యూీతనికి యింత(శేమ ! ఆయన కృతులలో కూడ కన్నడవదాలు కనిపిస్తాయి. ఇది కూడా పరిశోధన చేయతస్గ్‌ విషయం.

211

తెనాలిరామకృష్ణుడు ఉధృటారాధ్యచరిత్ర (వాసినప్పుడు రామలింగడై నట్టు హరవిలానభీమేశ్వరవురాణాదులను నవాసిన శ్రీనాథుడు శ్రీకంఠుడు కాలేదు. ఇది హరిహరాభేదముమై ఆయనకు గల విశ్వాసాన్ని తెలియజేస్తుంది.

డాక్టర్‌ శ్రీరామమూర్తిగారి యీ అమూల్యపరిశోధన(గంథం సంళోధన విద్యార్థులకు మార్గదర్శకంగా ఉండగలదు. డాక్షర్‌

బ శ్రీ పల్టా దుర్మయ్య పరిశీలనము 'పూదరాబాదు

మి(శ్రులు డాక్టరు కొర్లపాటి శ్రరామమూర్తిగారు ఇటీవల రవించిన “ ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు” అను గ్రంథమును ఆమూలా([గముగ చదివి ఆనం దించితిని. ఇది శ్రీనాథుని శివభక్తి శీలమును ఆవిష్కరించుటకు ఉద్దేశింపబడి నది. పరిశోధనాత్మకమయిన ఉత్తమవిమర్శన(గ్రంథము.

శ్రీనాథుని జీవితమును ఆయన అనువాదపద్ధతిని పురన్కరించుకొని సుమారు రెండు వేల వుటల సిద్ధాంతవ్యానమును రచించి శ్రీరామమూరిగారు ఆం౦ం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయము డాక్టరేట్‌ పట్టముచే బహూకృతులయిరి. శ్రీనాథుని నమస్తకృతులను వీరు నమ(గ్రముగను, సమాతృకముగను, సవిచక్షణముగను బహువారములు పారాయణము గావించి కవిసార్వభౌముని కవిత్వమర్మములను కరతలామలకము గావించుకొన్నారు. శ్రీనాథుని కావ్యములను పొనఃవున్యముగా పఠీంచు సమయమున మనఃఫలకమున భాసింవిన ఒకానొక భావవిద్యుత్కళయే (ప్రస్తుత్యగంథరచన కాయనను వురికొల్పియుండునని తోచును. శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలత యతని సకలకృతులలో మూలానుసరణముగను, మూలాతిరిక్తముగను బహుముఖీనముగా (ప్రతిఫలించి యండుట శ్రీరామమూర్తి గారు గమనింవి, తాము దర్శించిన ఈ యథార్థమును (ప్రకటించుటకే వారీ (గ్రంథ మును రవిందిరి.

ఈ (గ్రంథమును రచించుటకు డా. శ్రీరామమూర్తి గారు శ్రీనాథకవి కృతులనే కాక 3వాగమములను (శ్రద్ధతో పఠించిరి. శ్రీనాథుని కృతులలో నతని ఈశ్వరార్చనకు సంబంధించిన మూలానుసారములును, అమూలక్ర ములును, అన్యథామూలకములు నగు నందర్భములను వీరు జాగరూకతతో సేకరించిరి. అట్లు సేకరించిన పద్యాదికమును, విషయసామ్యమును బట్టి షడ్వి

౫|11

ధముగా విభాగించిరి. అట్టి వానిని శ్రీనాథుని కావ్యముల ననుసరింవి వునర్వి భజనము కావించుటేకాక, తత్కావ్యముల యందలి పాత్రల ననుసరించియ విశ్రేషణము కావింవి ; ఇట్టి సామగ్వి ననునరింవి ఆయి విభాగములతో నీ[గ్రంథ మును రవింవిరి. ఈ రచనా (పణాళిక వీరి కృషిని న్పష్టీకరించును. ఇందు వీరు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు6 డనగా ఆగమోక్ష్మపకారముగా శివార్చనము చేయు శీలము గలవా(డని యర్థమును చెప్పి (శ్రీనాథు(డట్టి ఆగమోక్త(పకారమయిన ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండని తెలిపియున్నారు.

శ్రీనాథు( డిట్టి ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు కావుననే ఆతని కావ్యపాతు లగు వారు పావపత(వతదీక్షాతత్పరులుగా గోచరింతురు. వారు శివలింగ మూర్తిని అంతరంగమున భావించి ధ్యానించుచుందురు. తారకామేఘతటా కాదులను సంధ్యారాగాంధకారచం[దోదయాదులను శ్రీనాథుడు పరమేశ్వరనంబం ధులుగ వర్ణించును. (వక్రియాభేద విలసితములయిన శివస్తోత్రములను శ్రీనాథుండు స్వతంత్రించి రచించెను. శివస్తుతివలెనే విష్ణుస్తుతినిగూడనొనరించును. ఇట్టి వన్నియు శ్రీనాథుని విష్ణుద్వేషరహితమయిన ఈశ్వ రార్చనకళాశీలమును సున్నష్టమొన శించును. ఇట్టి సందర్భముల నన్నింటిని శ్రీరామమూర్తిగారు వివరించి శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలమును నయుక్తికముగ నషపప్రమాణముగను నిరూపించి యున్నారు. ఇట్టి యత్తమవిమర్శన (గంథమును రచించిన వీరికృషి కడుంగడు (ప్రశంసా పాత్రము.

ఇందలి భొాషాశైలులు నసరళమనోహరములు ; విమర్శ తత్త్వాన్వేషణపరా యణము, తర్కనహము, నూక్ష్మదృష్టిసమన్వితము. (శ్రీనాథుని శివభక్తి ఆతని కావ్యముల యందడుగడుగున (ప్రతిఫలించునట్లే శ్రీరామమూర్తిగారు పరిశోధనా త్మకమయిన విమర్శనశక్తి ఈ (గంథమున (ప్రతివుటయందును పరవళ్లుతొక్కుచు పారాడుచున్నది. ఇట్టి యుత్తమ (గంథములింకను రవించటకు వలయు ఆయు రారో గ్యైశ్వర్యములను భగవంతు(డు వీరికి (ప్రసాదించుగాక 1 కళ్ళాపపూర్ణ ఖీ దువ్వూరి వేంకటరమణశాస్ట్రి, [పమోదము మనకపల్లి

శ్రీరామమూర్తి ! నంకల్పింవిన సారస్వతపరిశోధనమున పరమార్థము నందుకొని కృతార్థత( జెందినా,డవు. సంతోషము. ఆత్మీయల కృతార్థత ఆత్మతృప్తి సంధాయకము.

ఇళ

ఈనడుమ “ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు” (గ్రంథము చేతికందినది.! ఇటీవల దేహము శరీరముగ వరిణమించినది. పాటవము నన్నగిల్లినది. [పాలుమాలిక (వ్రబలినది. (గంథావలోకనదృష్టి మందగించినది. ఈ తరుణమున నేను పుస్త కములను పట్టుగా పరికించుట నామట్టుకు ఆనాండు పావవతాన్త సిద్ధికయి శ్రీనాథు(డు అర్జునునిచే/ జేయించిన అతి ఘోరతపస్సువంటిది - కాదుకాదు- అతి ఘోరవీరతపస్సువంటిది. అయినను[గంథనామము కాంవినతోడనే ఏ కొంచెమో ఈశ్వరారాధకులతోంగల _దూరవు( జుట్టణికమునుబట్టి కాబోలు. ఇంచుక చూతమని నంకల్పము కలిగి ఆరంభించితిని. కొంతమేర పరికించి యింతతో విరమింతమనుకొనుచుండ ; అంతేకాదు, అంతేకాదు అను పలుకులు పదేపదే కానవచ్చుచు నన్ను (ప్రలోభించుచు చేయి పట్టి మెల్ల మెల్లన తుదిపుట దా(క నడి పింవినవి.

అచ్చో నిలివి సింహావలోకనముగా వెనుకకు చూతునుగా ; ఆశ్చర్యము కలిగినది. శ్రీనాథుండు తన [పబంధరచనాసంచారమున (తోవలో ఎదురుపడిన గ్నృహస్థులు, మునీశ్వరులు, దేవతలు, శ్థాలు, వురుషులు- వారు వీరనక అందఅను భస్మోద్ధూశితులం గావింవి, రుగదాక్షమాలాభూషితులం జేసి, పాపపత దీక్ష వహింపంజేని శ్రమసాధ్యమగు షట్కాలలింగార్చనమునకు( గూర్చుండ( బెట్టి ఆత్మానునంధానము నందించినాండే ! ఈతని కీశ్వరార్చన యందెంత విశ్వానము ! ఎంత కుతూహలము ! ఎంత యాసక్తి ! ఎంత యఖభినివేశము ! ఎంత తన్మయత ! వీరైశైవులని పేరుగాంచిన పాల్కురికి (ప్రభృతులను (ప్రక్కకు వెట్టినా(డే! దేవతలే కాదు ! మానవులే కాదు ! తుదికి చెట్టు, పుట్ట, కొండ. బండ ఏది యగపడినను దానియందు ఈశ్వరసాక్షాత్యారానుభూతిని పొంద గలిగినా(డే ! ఎంతటి యదృష్టము ! అని తోచినది.

ఆగమో కృ శివార్ననావివిధ విధానసాంప్రదాయికవిశేషము లన్నిటిని ఆకళిం చుకొని, అవన్నియు శ్రీనాథుని కృతులలో ఏయే తావులందు ఏయే రీతుల (ప్రకాశితములయినవో కనుగొనుటకు ఆతని కృతులన్నింటిని అక్షరమక్షరము పలుమాటు సావధానముగ( బరిశీలించి, తుదికి శ్రీనాథుని సాధారణశివభక్తిని మా[త్రమునేగాక అభినివేశముగల యాతని * ఈశ్వ రార్చనకళాశీల'త్వమును, అతని యాంతర్యమును (గహించి విశదముగా వెలడి యగునటులు నవిస్తర ముగ నవ్రమాణముగ ప్రతిపాదించుటకయి , ఎన్నినాళ్లు ఏకాగ్రతతో ఎంతగా శ్రమించితివో అనిపించినది. అంతేకాదు. కవితో ఏ కొంతో తాదాత్మ్య్యము నెల కొన్నంగాని తదాంతర్యము గోచరించుట కష్టముగదా అనియు ననుకొంటిని.

శ్రీనాథునికి అంతా శివమయము. నీకో అంతా శ్రీనాథమయము.

2

ఈశ్వరార్చనాతత్పరు(డు శ్రీనాథు(డు. శ్రీరామరామరామేతి నిరంతర శ్రీనాథన్మరణ గావించువా(డు ఈశ్వరుడు. హరిహరసాంగత్యమును హరిహరా భేదమును అనేకవిధముల తెల్లమగును. (వ్రకృతము :

ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు శ్రీనాథు(డనుటకు సందియము లేదు. శ్రీనాథ శీలావిష్కరణకళావేది శ్రీరామమ్లూరి యనుటకు అసలే నందేహము లేదు. నాకే కాదు, ఎవ్వరికిని ఉండదని నా తలంవు. యుక్తినహములగు నుపపత్తులను సమ్మతింపని వారుండరు. ఉభయభాషా[వవీణ శ్రీ కొల్లి అనంతపద్మనాభ కాసస్త్రి, ఆమోదము రాజమహేంద్రవరము

డాక్టర్‌ కొరపాటి శ్రీరామమూర్తి సాదరగౌరవముగ( బంపిన “ఈశ్వ రార్చన కళాశీలుండు” అను నునిశతవిమర్శనాత్మక([గంథమును సొంతముగ( జదివితిని పరమానందమును బొందితిని. ఈ విమర్శన([గంథము అమాత్య శేఖరు(డు మామిడి సింగనామాత్యుండు పేరోలగమున శ్రీనాథమహాకవిసార్వభౌముని గూర్చి పల్కిన “ఈశ్వ రార్బ్చనకళాశీలుండవు” అన్న నూక్తిని (బత్యక్షరము నన్వర్థముగా6 జేయుము శ్రీనాథమహాకవి [గంథము లాధారముగా నయుక్తికముగ్క న్యపప్రమాణముగ నిర్ధారణ చేసి వివుఠలీకరణముగా నొనర్చిన (గంథరాజము.

ఈ(గ్రంథము షడ్విభాగాత్మకము. ఈ విభాగములన్నియు శ్రీనాథమహా కవి “ఈశ్వ రార్చనకళాశీల'త్వము విభిన్నప్రస్థానములలో వివిధరీతులుగ నిర్బ యించిన కళాఖండములు.- ఈ (గ్రంథరచనకు(గావలసిన సాధనసామ[గి నర్వ సాధారణము గాదు. కేవలము సంన్కృతాంధ్రభాషాపాండితీ పరిమితమును గాదు. ఉభయభాషలయందును సునిశితసాహితీసమృద్ధియే కాక ]వాగమము లందు నమగ్యవిజ్ఞానమును ఆవశ్యకము. ఈ (గంథరచయిత డాక్టరు శ్రీ శ్రీరామ మూర్తి శ్రైవాగమ (గంథరాజము లన్నింటిని నంవూర్ణముగ(జదివి వానిలోని గంభీ రములగు మర్మములన్నింటిని నమ(గ్రముగ సవిమర్శముగ( దెలిసికొనిన (పశన్త విమర్శకు(డు గనుకనే శ్రీనాథుని * ఈశ్వ రార్చనకళాశీలొ త్వమును ఈ (గంథ రాజమున నిరూపింవి, ఆంధ్రపండిత మండలికి నందించి యాం(ధ్రభాషా (ప్రాచీన

271 (ప్రొథ (గంథవిమర్శకుల య్యగ(శేణిలో( బ్రధానస్థానము నందుచున్నాండనుటలో నత్యుక్షి లేదని నా నంపూర్ణవిశ్వాసము.

ఈ (గ్రంథములోని వథమభాగమగు *'ఆగమపకారము'న హృద్యముగ శ్రీనాథమపోకవి ఈశ్వరార్చనకళ నంవూర్ణముగా( (బ్రదర్శింవ(బడినది. రెండవ భాగమగు '“ఆత్మానునంధాన, (ప్రకరణమున శ వములోని భేదాష్టకము విశేషవీరశైవ వైశిష్టుము సోదాహరణములుగ నుప్రనన్నముగ నిరూపింప(బడినవి. మూడవ భాగమగు భావనీరాజనమున” ఈశ్వరుని యెడ శ్రీనాథుని ఆంతరభక్తి పారవశ్య మును ఈ రచయిత పరిస్ఫుట మొనర్చెను.

నాల్లవ భాగమగు “రూపసాక్షాత్కారము'న సంస్కృతమూలములలో లేని శ్రీనాథుండు సంతరించిన పార్వతీపరమేశ్వరుల బహురూపములు వివరింప బడినవి. అందు (ప్రత్యేకముగ పార్వతిని నకలజగదధిష్టాత్రిగ వర్ణించిన పద్యము ఈ (గ్రంథమున (వుట 81) “శివళ్శక్త్యాయుక్తయది భవతి శక్త ః (ప్రభావితుంనచే

దేవం దేవో నఖలు కుశలః స్పందితుమపి-” అను శ్రీ ఆదిశంకరావార్యుల వారి సొందర్యలహరిళ్లోకార్లమును స్ఫురింప జేయుచున్నది. మజియు “ఇచ్భాళక్తి జ్ఞానశక్తి [క్రియాశక్తి స్వరూపిణొ అను లలితా నహస్రనామళ్లోకార్థమును “మిథ్యాజగదధిష్టానా” అను దేవీనామసహ[నమును, హృల్లేఖామం(డత్రమును న్ఫురింప(జేయును. ఇట్లు ఆదిమశక్తి రూపమును వర్ణించుటచే నా మహాకవి దేవీభక్తుండనియు వ్యక్తమగుచున్నది. ఇవన్నియు శ్రీనాథుని కవితారంగస్థలమున నాట్యమొనర్చి యా కవిచంద్రుని భక్తి పారవశ్యమును వ్యక్తముచేసిన రితిని (గ్రంథకర్త కరతలామలకముగ నిరూపించి కృతార్థు;డయ్యెను.

అయిదవ భాగమగు 'స్తోతపారాయణము'న మహాకవి న్వతం్యత్రరచనారూవ స్తోత్రములు శ్రీనాథుని అత్మీయతగా భాసించుటను రచయిత హృద్యముగా నిరూ పించియున్నాడు. ఆరవ భాగమగు “హరిహరాభేదమున శ్రీనాథు(డు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డే కాక హరిహరధ్యానపరాయణుడుగను నాతని (గంథముల పరమకాత్సర్యముగ నిర్ణయించి తన పరిశోధనవిజయపతాక నీ (గంథరూవముగా

నెలకొల్పినాడని నా భావము.

ఈ రచయిత శ్రీ శ్రీరామమ్వూర్ధి యింకను నిట్లే అపూర్వవిమర్శన (గ్రంథ ములను వెలయించి యాంధధసరన్వతికి వరివస్యాపనూనములుగా నర్చించి, యాం(ధ(గంథవిమర్శన పథమున నగృగణ్యాధ్వనీనుడైయుండుగాక యని వరమేశ్వరుని. బ్యార్థింతును.

కళాసవూర్ణ వెంపరాల నూర్యనారాయణఃొ స్త్రి, ఆళభా సననము కాకినాడ

చిరంజీవి కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి శ్రీనాథసారన్వతము. పైని ఇంతకు మున్ను చేసిన పరిశోధనవ్యానములు గాక, నేండు (వకటించిన ఈశ్వ రార్చన కళాశీలుడు. (శ్రీనాథుండు) అను (గ్రంథమును జదివి యొన్నియో కొత్త కొత్త విషయము లవగాహించుకొన్నాను.

“ఆగమజ్ఞాననిధివి తత్తార్థఖనివి” అని హరవిలానకృతివతి యగు నవవి తిప్పయసెట్టి చేత కొనియాడంబడిన శ్రీనాథు(డు నకలాగమసారజ్ఞాండ అని యక్షరాక్షరము నీ (గంథమున (ధ్రువపడినది. మఖియు “హరిహరాభేదము” అనెడి (పకరణమున శివపారమ్య మంగీకరించిన యద్వైతిగా నిర్ణయించి ముగించుట (గంథమున మకుటాయమానమై “మహేశ్వరే జగతా మధీశ్వరే, జనారనే వా జగదంతరాత్మని, న వన్తుభేదపతివత్తి రస్తి మే! తథాపి భక్తి స్తరుణేందుశేఖరే' అనిన భర్తృహరి నూక్తికి లక్ష్యమై సొంపారుచున్నది.

శ్రీనాథుని నూ కక్తివైచితిని కనివట్టుట కష్టము, అతని కృతులు స్వీకరించిన వా రించుమించు పరమ.శైవమతదీక్షాపరులు. వారి కోరిక కనువుగా శివకథా నంబంధికావ్యములనే రచించి వారి కానందముం గూర్చిన వాండు. అతని కవితలో! గల యవూర్వవిశేషమేమన, _ ఏది చెప్పినను పాతాళమునుండి బ్రహ్మలోక వర్యంతము గల మర్మములను వివరింపనిదే తృ ప్రివడని వివిత్రవ్య క్తి. కావుననే శివభక్తుల కథలందు శైవాగమరహన్యముల నెన్నింటినో పరమనూ హేశ్వరులకు( గూడ నాశ్చర్యజనకములగు వాని నెన్నిటినో చెవ్ప(గలిగిన దంట శ్రీనాథుండు, ఈశ, ' రార్బనకళొశీలుండు మాత్రమే కాదు; అభిలశ్రీవిద్యా (మంథ్ర) శిరోభూవణ మని కా క్రేయ లెంచు హృల్లేఖికామంత్రము జపించి సిద్ధినొందిన మహాశా క్తేయ చూడామణి యని యొక శ్రీవిద్యాధురీణు(డు నిరూపించినాండు. ఏది కాదన(గలము ? శ్రీనాథుండు (శతిన్మృతివురాణాగమములే కాదు; తర్కవ్యాకరణాదినకల శాస్త్రముల నాపోశించిన అలోక్మపజ్ఞాకాలి. ఒక్కమాటలో చెప్పవలసినయెడ “నర్వజ్ఞుండు కానివాండు సత్కవియగునే. అనిన కొఅవి గోపరాజు నూక్త్తికి సరియైన లక్ష్య మొక్క శ్రీనాథు(డే అనినంజాలును. అటి శ్రీనాథుని యావ త్కృతుల నక్షరశః పరిశీలించి ఆతని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలమును సోవవత్తికముగ నిర్ధరించి యాంధ్రమున కొక నూత్నదీప్తి సమకూర్చిన మా శ్రీరామమూర్తి నభినందించుచు, సారన్వతమున మాటువడిన యిట్టి మేటిరత్నము లాతని లేఖిని నుండి బయలు వడు(గాక అని ఆశాసించుచు-నంతతాభ్యుదయముతో “విరంజీవి యని ఆశీర్వదించుచున్నాను.

పండితవతంన (శీ దీపాల విచ్చయ్యకాస్ట్రి ఆముఖము నెల్లూరు

భాష్మాతయకోవిదులు విమర్శనకళావిశారదులు శ్రీ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి మహాశయులు అభిప్రాయారము పంపిన “ఈశ్యరార్చనకళాశీలుండు” అను (గంథమును ఆసొంతము చదివినాను.

శ్రీనాథు(డు ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు అనిన సందేహించు వారికొజై అ మహాకవి (పబంధ[(పసంచమును సూక్షేక్షికతో పరిశీలించి, వానిలో, అతని శివభక్తి తత్పరతకు నిదర్శనము లైన పట్టులు - ఆనువాదములనుండియ, సొంత రచనల నుండియు అనేకము సేకరింవి, తార్కాణించి - (శ్రీనాథుడు ఈశ్వ రార్చన కళాాలుడే - అని చక్కగా నిరూపింవినారు.

ఆ నిరూపణము వీరి బహు[గంథపరిశోధనపరిపాటిని, 3వాగమ పరిజ్ఞానమును, _ నునిశితవిమర్శదృష్టిని వ్యక్తము చేయుచు, శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చనకళాశీలతను సందేహించు వారికి కనువిప్పు కలిగించుటకు చాలియున్నది. అందుకు నందేహము లేదు.

ఈ యుత్తమవిమర్శన(గంథము, సాహిత్యరసికులును, వితరణగుణ శోభితులును, _ శ్రీనాథమహాకవికవితాకళా ప్రొఢి[ప్రియంభావుకులును, _ నాకు చిరకాలమ్మితులును అయిన శ్రీ వె. బాలకృష్టారెడ్డిగారికి అంకిత మగుట నర్వధా శ్లాఘ్యము. నాకు అత్యంతసంతోషదాయకము.

ఈ (గ్రంథము విద్వత్పశంసాభాజనమై విరాజిల్లుగాత,

(టాహ్మీభూషణ శ్రీ రాంభట్ల లక్ష్మీనారాయణ?ా స్త్రి, ఆశీర్వాదము విశాఖపట్టణము

శ్రీనాథుండు -- ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు. చక్కని నామకఠణము. శీవకేశ వత మా నామమందేకలదు. ఈశ్వ రార్చనకళను శ్రీనాథుండభ్యసింవినాడు. (నాథార్చనావిధానముల శివు( డాచరించినా(డు. (గంథమట్లు పరిసమాప్తము. (పకృతమున కవిసార్వభౌము(డు శ్రీనాథుండు పరమమాహేశ్వరుడు. పరమేశ్వరా రాధనాన కచిత్తుడు. ఇదెంతయో _ నమంజసము. (గ్రంథమంతయ 'నిట్టి యు త్తమాళయనంక్లిష్టము.

౫125

ఇందలి విషయమంతయు కవిసార్యభౌముని కవితావిశేషములను కూలం కషముగ నాపోశనము పట్టినది. కవిసార్వభౌముని కవితాసా(మాజ్యమున కెత్తిన పతాక, నంనృతమందలి హర్ష నైషధకాశీఖండాది[గగంథములను మథించి వెలికి తీసిన నవనీతము. ఇట్లు నర్వంకషవిమర్శనమును గావించిన వా రరుదు. శ్రీ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు గావించిన యీ నిశితవిమర్శనము _ పండి తైక (గ్రాహ్యాము. పరమానందదాయకము. బహుధా పాండిత్య(పతిభాస్ఫోరకము. అనితరసామాన్యము. శ్రీనాథుని హృదయమును నమ్యగముగ నాకళించుకొనిన వారు శ్రీరామమూర్తిగా రనుటలో నతిశయ్లోకి లేదు,

శ్రీ శ్రీరామమూర్తిగారు (పజ్ఞాపాభవమునకు పాండిత్యవరిణతికి పట్టు కొమ్మలు. స్వయంకృషి (పభావమున నుభయభాషలందును పండితులు మెచ్చ దగిన (ప్రజ్ఞను నంపాదించిన ప్రొాఢమనీషులు. వీరు గావించిన యీ విమర్శనమున కభిిప్రాయమొసంగుట యకించిత్మరము. ఇది (శ్రీనాథుని కవిత్వపు మర్మములను (గ్రహించుటకు ఒక చక్కని కరదీపిక. ఇట్టి యనర్హములగు (గ్రంథములను రచింప నీ మనీషి కశేషముగ నాయురారో గ్యైశ్వ ర్యాదుల శ్రీకంఠ శ్రీనాథు లొసంగుదురు గాతమని యాశీర్వదింతును. వేదాంతపారీణ శీ ఓరుగంటి నీలకంఠళొ స్త్రి, ఆశంసనము గుంటూరు

శ్రీనాథుడు మహాశివభక్తు(డు. ఆ భక్తి యన్యదేవతానిందాపరముగాదు. కేవలసా త్త్వికభక్తి. వైదికభక్తి. ఆతని భక్తిపారమ్యుము విశ్వవస్తుజాతము నందంతటను పరమశివుని నంపూర్ణరూపమును గాంచ(గల్గినది. అయినను ఆతని నూక్తులన్నియు స్వేబ్భావినర్గశితములు కావు. ఆగమ(ప్రమాణనిబద్ధముల్లు. ఆతని యాగమములు పాషండజల్పితములు గావు. వైదికమార్ధానుయాయులు,

అనలు వ, వైష్ణవ, కాక్త, సొర, గాణాపత్యాద్యాగమము లన్నియు నాయాదేవతల నర్చించి యుపాసించు విధమును దద్భేదములను నంవూర్ణముగ( దెలువునవియే. కాని యివి వైదికా వైదికభేదముచే ద్వివిధములు. వైదికాగమములు (పకరణభేదముచే నొకానొక దేవత నుత్తమముగా! దెల్పినను ద త్త్వమువే దాని కంతమా(త్రముననే తాత్సర్యము లేదు. (శ్రీనాథుని భక్తియు నిట్టిదే. “తథాపి భక్తి న్తరుజేందుశేఖరే” యను సుభాషితమూర్తి భర్హ్పృహరిసన్నిభు(డే మన శ్రీనాథ మహాకవిగూడ. అత( డట్టి యీశ్వ రార్చనకళాశీలుండు.

మంటి

వరమేశ్వ రార్చనమున భస్మోద్ధూశితావఘనత్వము, నంతత రుదాక్షమాలి కాలంకరణను, అనవరత పంచాక్షరీ మహామం(త్రపరిపూతవదనత, ము, పర మేశ్వర నుందర విశ్వన్వరూప నిరతధ్యాన పావనవిత్త వృత్తిత్వము అనునవి (వధానాంగములు గావున అవశ్యక రవ్యములు. ఇవియే యీశ్వ రార్చనకళాశీలతా నిర్ణయములోని నియమన్యూతతంతువులు. మజియు వైదికోపాసనా(ప్రధానాధికార నిర్రాయక సూత్రమగు “నాశివ శ్శివ మర్చయే” త్తను దాని నుస్టిర(పతిష్టారత్న శిలలు గూడ నియ్యవియే. అట్టి శివన్వరూపమును స్థావరజంగములయందంతటను భావింవంగల్గుటయే భక్తివరాకాష్ట. భక్తునికి జగత్సృష్టిస్టితిలయకారణ మగు తన యుపాన్యదైవము సర్వత గోచరించును. మహాధ క్తుండు మహాకవిసార్వభౌముండే మైనబో నాతని పరమేశ్వరసందర్శనము కవితా సామగ్రితో వెలయును.

పై విషయము లన్నియు నమగముగ శ్రీనాథుని కృతులయందన్నింటను ఎట్టు (వస్ఫుటములగుచున్నవో యయ్యది యంతయు నంగ(్రత్యంగ సునిశిత వరిశీలన మొనర్చి హృదయంగమముగ ఉఊత్తమవిషయ విభాగముతోడను నిర్దుష్టరుచనా (పణాళికతోడను నుహృద్వరులు శ్రీ శ్రీరామమూర్తిగారు సోదా హరణముగ్‌ నిరూపించిరి.

శ్రీనాథుని (గ్రంథమున అగాధతల (ప్రవేశము కష్టతమము. హేతువు ఆతని (వాతలు సామాన్యవ్యవహారాతీతములగు నాగమశాన్హ[పభావితములగుటయే. అట్టి (గంథపరిశీలనమునకు నం(ప్రదాయాభిజ్ఞత తచ్చాన్త సంస్కారము నాన్గరీయకములు. అట్టి సామ[గ్రినంతను బూర్జముగ నం(గ్రహించి శైవభేదములు, అర్బ్చనానానాత్వము, తపో వైవిధ్యము, నమయవరిశీలనము మున్నగు వలయు వరివస్యారహన్యముల నన్నింటిని లోంతుగా మథించి శీనాథహృదయసుధను లోకమునకు శ్రీ శ్రీరామమూ ర్తిగారు అందించిరి. ఒకానొక విషయ నిరూపణమున ఇతరకవుల కంటె శ్రీనాథునికి, గల వైదగ్య్యమును ఈ విమర్శనగంథము లోకము నకు దెల్ల మొనర్భ్చుచున్నది. (గ్రంథకర్త కళ యనునది కేవలప్రసిద్ధమకుమార శిల్బ్పమునందేగాక్క రమ్యమగు క్రియానిర్వహణమున( గూడ నెట్టు వర్తించునో అది యా యర్చనకళయందు లెన్సగ సమన్వయింవిరి.

అర్చన ప్ర కియానభినజ్ఞులు గూడ దీని పరిశీలనము అర్హ ణన్వరూపమును దైలిని తద్విజిడ్దాసోత్కంఠత్వము నందుదురు. ఇట్టి విమర్శ[గ్రంథము లధునాతనుల 'కెంకేని ఊపాదేయములు ఆవశ్యకములును గూడ. ఇటి యుత్తమకృషికి శ్రీ శ్రీరామమూ ్తిగారెంతయో యభినందనీయులు, న్‌

సాహిత్యవేత్త [శీ మరుపూరు కోదండరామ కెడ్డి చిన్నపొగిడింవు నెల్లూరు

కవిసార్వభామ--శ్రీనాథుడు తన మహిమోన్నతకృతులలో అక్కడక్కడ (వతిష్టించి ఆరాధించిన శివలింగములన్నిటిని ఏరి కూర్చి ఒక పవిత్రవూజా మందనమున నెలకొల్పి, ఆ మహాకవి అర్చించిన ఈశ్వరార్చన పూజా సుమాలన్నిటిని అపచయించి దండగట్టి అలంకరించి, ఆ (పొఢశాన్త్రకవి వెలు వరింవిన కవితాకాంతికిరణాలన్నిటిని ఒడిసిపట్టి అరుణాచలదీవమంత పెద్దదిగా జేసి తరుణేందుశేఖరునికి హారతి ఎత్తినాడు ఈ (గ్రంథకర్త, మిషతుడు కొర్లపాటి శ్రీరామమ్వూరి,

శ్రీనాథుడు (బాహ్మీదత్త వర్యప్రసాదుడు ! విలరమల్లర దేవతలవరమై యుండిన, అది విద్యావిషయంలో చేబదులు నరుకు అయ్యేది. చదువులరాణి- (బహ్మగృహిణి-నరస్వతియే ఆ కవికి (పసాదించిన వరాలివి. కాబట్టే నిగ్గుగలవి. అప్పటమైన ఆత్మానుసంధానంతో ఆయన కవిత్వంలో లీనమైపోయి, ఆయన పాండిత్య(వకర్ణను, ఆయన కవితాశిల్పనుధను, ఆయన చిత్రీకరణ వైభవమును, ఆయన పదసారన్యరసికతను శాస్త్రీయరీతులలో శ్రీరామమూర్తి (త్రాగి చదువరిచేత (తాగిస్తున్నాడు. ఇంతెందుకు ఈ వ్యానం శ్రీనాథుని వివిధకవితారీతులకు, భ క్తిపారవళశ్యమునకు ఉపచారవిధులకు, ఆగమశాన్త, పాండిత్యమునకు వివుల విషయపూర్ణ వ్యాఖ్యానము ! అందువల్లనే ఆంధభారతికి విమర్శనాత్మక అలం౦కా రములలో దీప్రమణి.

(గ్రంథకర్త వండిన పరిజ్ఞానంతో [పతి అంశమును అర్ధంచేనుకొని అర్థ మయ్యేటట్లు (వాసినాడు, ఈ (వ్రాత విషయం బాగా జీర్ణమైతేనేగాని అలవి అయ్యే పనిగాదు. “మంత్రాంగము స్వేబ్భానుసారము కాదు, నీతికాన్త, [పకారమగుటచే అది కళ. ఈశ్వ రార్చనము ఇష్రానుసారము కాదు ; ఆగమశాస్త్ర[ప్రకారమగుటచే అది కళ” అనిన నిర్వచనంతో ఉవడ్రమించి, పాఠకుని మాననమునుగూడ తీసికొనిపోయి తనతోగూడ వుస్తకమంతా విహరింపజేస్తున్నాడు ఈ రచయిత. అఘమర్షణస్నానము, శంభులింగవూజ దీక్షానంస్కారము, దాని విహ్నములు, పావపత్మవత విధానము, పంబాక్షరీనంతతాభ్యాసపరాయణత, వీర శైవవివరణాలు ఆగమశొన్హ్రంలో శ్రీరామమూర్తి గారి' డొక్కశద్ధిని బయట _ చెట్టుచున్నవి. విషయాలను నమలఠి, నెమరువేసికొని, అరాయించుకొని పాఠకునికి నచ్చ జెప్పుచున్నాడు. అందువల్లనే శ్రీనాథుని శాస్త్ర వైదుష్యము, కృతులన్నిటిలో ఎట్లా పరచుకొని పోయి ఉన్నదో చదువరి తెలిసికొని వరవశించి పోగలుగు చున్నాడు.

ఇం

తెనుగుకవులలో వేదవేదాంగాలు సళ్వశాస్త్రాల, నమస్తపురాణాల, వివిధకళల లోతు పరవు ఎరిగిన మహాశిల్చి తిక్కయజ్వ తర్వాత అంతటి వాడు శ్రీనాథుడే! అన్న వండితుల మాటను శ్రీరామమూర్తి ఈ (గ్రంథంవల్ల నిల దొక్కుచున్నాడు.

ఈ రచనలో ఇంకొక గొప్పపయోజనం-- శ్రీనాథుని తెనుగు 'సేతలను మూలనంస్కృతాలతో పోల్చి, తూచి, మెరుగులు తేల్చుట ! ఇది ఆంధపాఠకునికి మహోపకారి. కవిసార్వభౌముని వాథ్రౌఢి, రచనా విన్యాసన్నిగ్ధత, స్వతంత రీతులు, అందలి చేర్పులు మెరుగులు, బౌవిత్యపోషణ మొదలగువాటిని ఏరి చూపినాడు. ఇది నిజమైన తులనాత్మక అనుశీలనము. తెనుగువారికి అరిది గుణము! శ్రీనాథుని పాత్రచితీకరణవైభవమును విప్పివెప్పి, ఆ పాత్రలు జీవ కళతో ఠంగముమోిద నడయాడునట్లు చేస్తున్నాడు ఈ వ్యాఖ్యాత, (పతిఘట్రాన్ని (ప్రతివద్యాన్ని కూలంకషవ్యాఖ్యతో వివరించుట రచయిత పాండిత్యమును రచనా కౌశలమును వాటుచున్నది.

శ్రీనాథుడు సూటికి నూరుపాళ్లు తెనుగువిడ్డ. , ఇంతవరకూ హిందూ దేవత అందరూ ఉత్తరహిందూస్థాన క్షేత్రాలలోనే తీర్ధమాడే వారు. శ్రీనాథుడు వారినందరిని గోదావరి ఒడ్డుకు, దక్షారామానికి దించుకొనివచ్చి తెనుగుదన చమబ్బజేసి, మగధ నేలిన ఆంధ్రులను మహితపరచినాడు. అమృతమథనాన్ని గూడ తూర్చుప్రక్కననుండే రత్నాకరంలో (బంగాళాఖాతంలో) జరిపించి నాడు. చుట్టుపక్కల తెనుగు పట్టణాలలో వెలసిన అనేక దేవతలకు ఆలయములకు శాస్త్ర పురాణ గౌరవమును కల్పించి ఆంధధభూమిని పవితతం చేసినాడు. అందువల్లనే ఆంధ్రులైన వల్నాటివీరుల గండ గొడ్డండ్ల రోషపదాలను శౌర్యలక్షి ఠి నారు చోసినట్టు చదువరికి ఒళ్ళంతా. వులకలెత్తేటట్లు చైరగీతం పాడినాడు, శ్రీనాథుని యీ తత్త్య(గంథమంతా శ్రీరామమూర్తి బాగా ఒంట అలదుకొని, శ్రీనాథుని (ప్రియ మైన కస్తూరివాననలు గుబాళించేటట్టు తెనుగుదనమును పిండారబోసినట్లు వెన్నె లను వెలయింపజేసినాడు.

శ్రీనాథుడు జగజ్జనని కాశీవిశాలాక్షిని అభివర్ణించేటప్పుడు తెనుగు నగలతో సరిగ కమ్ముల వీరతో, తెనుగునాట పూసి గుబాళించిన పూలతో నరాలుగట్టి అలంకరించినాడు. ఈ విశాలాక్షి తెనుగు వడవై కనువట్టి తరింపడేస్తున్నది, రచయిత ఈ దివ్యసాక్షాత్కారాన్ని కమ్మగా వివరింవినాడు. ఆయా పట్టుల వర్ణనములందు [గంథకర్త తన్మయత గోచరించుచున్నది. భీమఖండం శ్రీనాథుని శనుగురచననుండి నంస్కృతీకరించబడినదన్న వాదాన్ని యీ రచన గట్టిచేయడం గమనింవదగియున్నది,

.

నంన్క్సృతమూలమును ఉదాహరించి దానికి అర్థం చెప్పి తెనుగు వద్యాల లోని సొబగును చూవి పోల్చివెవ్పడంవల్ల యీ (గంథం శ్రీనాథుని వివిధ (గంథా అకు నిండు వ్యాఖ్యానమగుచున్నది. ఇందు ఒకచిన్న కొరత : శ్లోకాలలోని వద్యాల లోని నమాసాలను పదాలను చొలవోట్ల అట్లే తెనుగులోనికి దింపడం, అర్థ్ధవంత మైన వ్యాఖ్యానవైఖరికి చిన్నదెబ్బ. వాటిని తెనుగుమాటలలోనే, భిన్ననంన్కృత వపదాలలోనో అతికించుట యీ విద్వాంనునికి చేతికి మించిన పనికాదు ; చేసి ఉంటే చాలా బాగుండేది.

శ్రీనాథుడు చేపట్టిన స్తోత్రములు, భక్తిరచనారీతులను పొల్లు లేకుండా చెరగి మెరికల నరిచూవినది యీ రచన. (ప్రతి వురాణాన్ని శివమయం చేసినాడు ఈశ్వరార్చనకళాశీలుడైన శ్రీనాథుడు. దానినంతా వివరించి అంతటి భక్తుడే అనిపించుకొన్నాడు శ్రీరామమూర్తి. ఈ ఇద్దరి పేర్లు విళ్టుపరము లగుట ఆంధ్రుల స్మార్త ఆరాధననే న్గూవిస్తున్నది. శివకేశవుల భేదమును పాటిం చక - కలగలువువేల్చు - హరిహర మూర్తిని సేవించిన తిక్కన్న అత్మానుభూతి శ్రీనాథుడు పెంచుకొన్నాడు. ఈ వివరణమును గూడ (గంథకర్త చివరన నసందుగావేనినాడు,

బలసి కారెలు దీరిన ఆబో తెద్ధు గంభీరమైన నడక శ్రీనాథుని సంన్కృతాంధ ములది. తెనుగు [క్రియలే ఇంపున కరగి పొయ్యేటట్లుచేస్తవి. ఈ రీతి శ్రీరామ మూర్తిగారికి అబ్బడం వూర్వజన్మలో చేకూర్చుకొనిన వుణ్యవు పెట్టుబడి, ఈయన .లిలో గూడ మల్లికామాలతీలతలు పెనవేనుకొన్నట్లే నంన్కృ తాం(్రములు పెడమల్లి వూసినట్లు నిలువెల్లా రాణిస్తవి. ఇట్లా శ్రీరామమూర్తి శ్రీనాథుని కీర్తి మూర్తిని సేవించి ఆచార్యవిరుదటప్రాప్తికి (డాక్టరేట్‌) సాధనమైన రచనముతో కవిసార్వభౌముని మన్నన అప్పుతీర్చుకొన్నాడు. ధన్యుడు !

ఇట్టి పాండిత్యప్రకర్షకమైన _ కృతికి, మాబాల్యసఖుడు---కృషిక పండితుడు--ఆదరరసపూర్ణ హృదయుడు యర్రంరెడ్డి బాలకృష్ణారెడి కృతి భర్త యగుట ఆయన విద్యాభిరువికి పండితపోషణరతికి విహ్నాపతాక. బాల కృష్ణయ్య జీవితపథమును మనోజ్జదీధితులతో వెలిగించి సహధర్మచారిణియై, యోచనలకు మంతతిణియై, కీర్తికిగూడ భాగస్వామిని అయిన సౌభాగ్యవతి రంగ నాయకమ్మకు యీ కావ్యకన్యక నవతిపోరునుగాక సర్వనుఖముల నొనంగుట యీ దంపతుల వపుణ్యవిశేషము,

వీరందరికి హృత్‌ పూర్వక అభినందనములు.

ఉభయభాషా(ప్రవీణ శీ కొమ్మనమంచి జోగయ్యళర్మ అభినందనము వాల్తేరు

ఆంధధ్రకవిప్రపంచములో కవిత్రయము తరువాత పెద్దగా పేర్కొనదగిన వాడు' శ్రీనాథుడు. అంతేకాదు. పాండితీప్రకర్షలో, వివిధశా్త, పరిజ్ఞానములో, కవిత్మాపాగల్భ్యములో ఆ కవిసార్వభౌముని వంటి కవి *న భూతో న భవిష్యతి యన్నను అత్యుక్తి కాదనుకొందును. అ విషయ మాతని రచనల నన్నిటిని నిదానముగా పరిశీలించినవో తేట పడగలదు. అ మహనీయుని గుఖించి నాటినుండి నేటిదనుక నెందరెందరో మహానుభావు లెన్నియో రచనలు వెలయించిరి.

అట్టివారిలో తలమానిక మనదగినవారు మిత్రశ్రీ డాక్టరు కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు. ఈయన ఆ మహాకవిని గూర్చి అంధ్ర విశ్వకళాపరిషత్తు నందు నమ[(గ్రపరిళోధన చేసి డాక్టరేటు బిరుదమునందిరి (1965). అ పరిళోధనవ్యాసములో శ్రీరామమూర్తిగారు చూవి చెప్పినంతవరకు గల విషయములు, ఇంచుమించు వేయిపుటలలో ముద్రణభాగ్యము నంది (1972), అఖిలాం(ధ్రకవిపండిత విమర్శకుల అమోదము[ద్ర నందినవి. ఆ (పచురణము ఈ వర్థమానాంధ్రవిద్యాధరుని విమర్శన పటుత్వమునకును, నునిశిత పజ్ఞాదురంధ రత్వమునకును,' నిష్పక్ష పాతమైన నిర్ణయమునకును, నిష్కళంకమైన [పతిభకును తార్కాణము.

“శ్రీనాథు(డు' అను అనాటి విమర్శనవ్యాసమునకు అనుబంధముగా వెలువర్చిన రచనమే నేటి యీ “ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు.” ఈ (గంధము నంతను నిర్విరామముగా ముచ్చటవడి చదివితిని. తత్పఠనావనరమున గలిగిన యౌానందానుభవమే యీ అభినందనము.

శృంగారనైషధపీఠికలో కృతిపతి సింగనామాత్యుడు గ్రీనాథునగ్గించుచు “బహ్మీదత్త వర్యప్రసాదుండ' వను పద్యములో వీజ[ప్రాయమగు 'ఈశ్వ రార్చన కళాశీలుం'డ వన్నమాట కారణము నుద్భోధకము కాగా, శ్రీరామమూ ర్రిగారు కవిసార్వభౌముని రచనల నన్నిటిని పునఃపరిశీలన చేసి, ఆ మహితాత్ముని శివార్చనా భావనారూవకల్పనాది వివిధవిషయములను స్యప్రమాణముగను నలక్షణముగను నమ(గ్రముగను ఇందు వివరిందిరి, ఇపుడుపలభ్యమానము లగుచున్న శ్రీనాథుని కృతులలో అర్ధాధికములు శివలీలలను నిరూపించునవే. ముఖ్యముగా భీమఖండ కాశీఖండ హరచిలానములను చదువునపుడు, ఆతని శైలిలో శివజటాజూటనిన్సర భంగా(స్రవంతి, సమాసపదగుంభనములో ఆ మహాదేవుని ఢమరుకధ్వానము, సీసపద్యపు టొయ్యారములలో సంధ్యానటచ్చండీశపదతాండవము, శార్గూల

టీ

మత్తేభాదివృత్తములలో ఆ మహానటనటనారంభ వేశొానముజ్ఞృంభమాణమర్దల నినాదము, తెలుగువలుకుబడిలో “'హరచూడా హరిణాంకవ[క్రత," గీర్వాణవాణీ పాణింధమనరననంన్కృతపదనరణిలో కాలాంతస్స్సురచ్చండికా పరుహోబ్ధాఢ పయోధఠస్ఫుటతటీవర్యంతకాఠిన్యము'ను అంతరింద్రియములకు గోచరించుట నా యనుభావము. డాక్టర్‌ శ్రీరామమూ ర్తిగారింకను కొన్ని యడుగులు ముందునకు వైవి శ్రీనాథుని కృతులను నిదానముగను నిశితముగను పరిళో ధించి, వానికి ఉవస్కారకములుగా కతిపయశైవాగమములను గూడ పరిశీలించి, శ్రీనాథుని 'ఈశ్వ రార్చనకళాశీలమును' వివిధరీతులలో వివరిందిరి. ఈ వివరణము శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చనకళాశీలమును కూలంకషముగా నిరూపించుటయేగాక, అ మహానీయుని పరమమా హేశ్వరథీరగభీరమూ ర్తిని మన కన్నులయెదుట సొక్షాళ్ట రింపజేయునదిగా నున్నది. అంతియే గాదు. సమగ్రసుందరము, నరసమనో హరము, న్యప్రమాణపటిష్టమునైన యీ రచనము శ్రీరామమూర్తిగారి కింకొక డాక్టరేటు లిరుదము నీయదగినదిగా గూడ _నున్నదనియ రనజ్ఞులగు సహృదయులే [గ్రహింపగలరు.

శ్రీనాథుని శీలమునకు మూలమైన “ఈశ్వరార్చనకళాశీలము'ను ఇంత నిండుగా నివుణముగా నిరూపించిన మ్మితుల యుద్యమమును మనసార నగ్గించుచు శ్రీరామమూర్తిగా రింతతో విరమింపక అ కవిసార్వభౌముని పాండితీప్రతి భాదులనుగూర్చి కూడ రనవత్తరములగు రచనలను సంతరించి శ్రీనా థేయులకు కడువునిండార నామెతలు పెట్టుదురుగాక యని కోరుచున్నాను. డాక్టర్‌ శ చివుకుల మార్కండేయకా స్త్రి ఉద్దీపనము హైదరాబాదు

ఈ [గంథమును కుళుకముతో నామూలా[గము వదివితిని. అదియే నన్ను చదివించినది. విషయ మెంత గహనమో దాని నంత నులభముగా డాక్టర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు (ప న్తరించినారు.

శ్రీనాథుని (ప్రతిప్రబంధమున ఈశ్వరోపాసన (పతిఫలించుచునేయున్నది. శ్రీరామమూర్తిగారి వరిశ్రమ ఈ యుపాననలో గల కళాశీలత్వమును ప్రన్ఫురింప( జేయుటలో కృతార్ధమని భావించుచున్నాను. ఈ [ప్రయత్నములో గల వైశత్యము వివేచనము నెన్నదగినవి.

22071

శ్రీనాథుని క్షుణ్ణముగా వరిశీలించిన మేధావు లెందరో గలరు. కాని (ప్రత్యక్షరము ఈ మహాకవిని భావనజేసి, జీర్ణింప జేసికొన్ని వునఃవకాశింవచేసిన వారు డాక్టర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగా రొక్కరే నేమో!

(శ్రీరామమూ ర్తిగారి విమర్శనపరద్ధతి కూలంకషము. ఫొఫెసర్‌ శీ యస్వీ జోగారావు ఒకమాట గుంటూరు

శ్రీనాథకావ్యశిల్బానుశీలనసిద్ధసంకల్పుడు మా _ శ్రీరామమూర్తిగారు. శ్రీనాథుని జీవితమును వ్యక్తిత్వమును పరిపాలించిన యొక మహాశక్తి కవిత్వము. ఆ కవితను పరిపాలించిన మహత్తరశక్తి ఆతని యీశ్వ రార్చనకళాశీలత. దానిని గూర్చిన బంధుర రచనాధురంధరమైన పరిశోధననిబంధ మో (గంథము.

తన మనుగడను సాహిత్యమహేతిహాసమున ఒక (పశస్తపర్వముగ సంతరించుకొన్న ఒక మహాకవి చేసిన పరిశ్రమ యొక్క పరిణాహసీమలను దర్శింపదలచిన వ్యక్షికడ తలస్పర్శమైన సామ[గగి యుండవలెను - అను నిత్యసాహిత్యానుశీలనక్షమమైన సునిశితదృష్టి, సువిశాల లోకజ్ఞత ఆలోచనాశీల మైన బుద్ధి, స్పందనకీలమైన హృదయము, అఆకళించుకొన్న అనుభూతిని వ్యాకరించగల హేవాకము -- శ్రీరామమూర్తిగారికడ ఈ సామ[గ్రియంతయు సమృద్ధిగనున్నది. దానికి తోడు విరపరిశోధనశిరోవేష్టమైన (పజ్ఞయు, [పవచన శాణోల్లీఢమైన వాక్కును గలవు. ఆ మహాకవి యెడల (ప్రగాఢ (పతిపత్తియ గలదు. ఇంకేమి కావలయును !

అయితే ఒకమాట -- (ప్రతిసాహిత్య(ద్రష్టయు (నష్ట కా నవనరము లేదు. కాని మహాకవుల మార్గములందలి గుట్టుమట్టులను లోతుపాతులను ఆత్మసాక్ష్మి కముగ దర్శించి అధికారికముగ ఆవిష్కరింపదలచినవారు (నష్టలు నైనవో మరింత మంవిది. శ్రీరామమూర్తిగారు విదగ్ధవిమర్శకుడే గాక (క్రాంతహృదయుడైన కవి. ఏవంవిధసమిోక్షకుని నుండి అన్మదాదులు నిరీక్షింపదగిన విమర్శనిబంధన మెట్టుండవలెనో అచ్చమట్లున్నదీ (గగంథము.

తాక్టర్‌ ీ టి. వి. వి. నారాయణశొ స్త్రి సంవీతణము హైదరాబాదు డాక్టర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు శాస్త సొరభమును ధర్మ తేజన్ను అను వెదజల్లుచు అవూర్వ భౌవోదాత్త నవ్యసిద్ధాంత నముల్లనితముగా శ్రీనాథ కవిసార్వభౌముని *ఈశ్వ రార్చనకళాశీలతను (బకటించిరి. పాండితీ (ప్రతిభా నముజ్బృంభితమగు నీ పరిశోధన రచనము తెలుంగు వాణికి ఒక క్రొత్త వెలు(గు (వసాదించినది. అత్యున్నత కవితా గురుపీఠముల నలంకరించిన మహావురుషుల కోవకు 'జెందినవా(డు శ్రీనాథు(డు. అ మహాకవి భాషావతార పవిత్ర (వతిభను గుర్తింవ నేరని నేటి వాబ్యయవిమర్శకలోకము అతని నొకలౌకిక కవిగా భోగవిలా సోద్వృత్తరసిక కవిగా నెన్ని వింతచూవు విసరుచున్నది. “విద్వానేవ విజానాతి విద్వజ్ఞన పరిశ్రమమ్‌”. విద్వాంనుండే విద్వత్పురుషుని, దద్దనతను కను(గొని సంభావించును. డాక్టర్‌ శ్రీరామమ్వూర్తిగారు శాస్త్ర, విజ్ఞాన సముద్దీపితమగుధిషణా శక్తితో శ్రీనాథుని కవితాక్షీరనిధిని మథించి యందు( బృతిఫలించు నాత్మీయతా ముద్రను నువ్యక్త మొనర్చి యా మహాకవిని పరమభాగవతో త్తముండగు ఫోతనకు గురుత్వము నెలవు పరమశివభక్తునిగా. (బకటించిన నిశితభావనా నంవద్వరులు. భాషావిమర్శకాచార్యులలో( గొందతికి. బాండిత్యముండును. మజికొంద అికి. బతిభయుండును. మతధర్మ రహన్య జిజ్ఞాన యుండుట బాల యరుదు, శ్రీ శ్రీరామమూర్తి గారియందు ఈ మూండు శక్తులు పుష్కలముగా నుండు టచేం బండితులు తలలూఃంపునట్టి యిట్టి సద్విమర్శన [గంథము పుట్టినది. శ్రీనాథుని దివ్యాత్మను, విస్పష్టరేఖలతో గుర్తించి యా మాహాకవి యీశ్వ రార్చన కళాశీలు(డని యుద్దాటించిన ఈ యుత్తమరచన సాధువిద్వన్మానన వీథులలో విహరింప€ గలదు. పరమేశ్వరుడు శ్రీ శ్రీరామమూరర్తిగారికి విశేషామూల్య విమాత్న కృతులు ' రచించు నుత్సాహళక్తులను దీర్దాయరారోగైైశ్వర్యములను పుసాదించుగాక 1

డాక్టర్‌ (శ్రీ పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు సంవేదనము హైదరాబాదు

వాగనుశాననుడు నన్నయ “అవిరళజపహోమతత్పరుడు,” కవిబ్రహ్మ తిక్కన “హరిహరనాథపాదనిరంతరన్మరణతత్పరుడు” (ప్రబంధపరమేశ్వరుడు “గిరిశపదభక్తిరసతత్పరుడు” ఇంక శ్రీనాథుడో *ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుడు” - ఇవి అయా కవులు స్వయంగా వేసుకొన్న ఆత్మీయతాముద్రలు, ఇవి ఆయా కవులపట్ల ఏవిధంగా అన్వర్ధములో ఇంతవరకు కూలంకషంగా పరిశీలన జరిగినట్లు లేదు. ఈ పరిశీలన ఎప్పుడో జరిగి ఉండవలసినది. ఆలస్యంగా అయినా ఈకృషికి శ్రీకారం చుట్టిన వారు డాక్టర్‌ కొర్ణపాటి శ్రీరామమూ ర్తిగారు అందునా వీరు డాక్టర్‌రేటు పట్టం కోనం (వ్రాసిన సిద్ధాంతవ్యాషానికి విషయ మైన శ్రీనాథునే ఇప్పుడు కూడ ఎన్నుకొని, (శ్రీనాథుడు “ఈశ్వరార్చనకళాశీలుడు” అనే పరమసత్యాన్ని అసందిగ్ధంగా నిరూపించినారు.

అయితే శ్రీరామమూ ర్తిగారే పేర్కొన్నట్టుగా శ్రీనాథుడు “ఈశ్వ రార్చ నకళాశీలుడు” కావటం అందరికి సందేహమే ; అంతేకాదు. కొందరికి అనిష్టం కూడా. అందువేత [శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చనకళాశీలతను నిరూపించటంలో ఎటువంటి ఊహలు కల్పనలు చేయటానికి అవకాశం లేదు. అసందిగ్ధమైన, బలమైన అధారాలు సాక్ష్యంగా ఈ నిరూపణ చేయవలసి ఉన్నది. అటువంటి [ప్రయత్నమే చేసి, శ్రీరామమూర్తి గారు కృతార్జులైనారంనటంలో ఎటువంటి వి(పత్తిలేదు,

శ్రీనాథుడు నిజజీవితంలో ఎటువంటివాడో మనకు తెలియదు ; తెలిసే. అవకాశం కూడా లేదు. శశ్రీనాథునివిగా చలామణి అవుతున్న వాటువులు, ఆనాటి శాసనాలు, శ్రీనాథుని స్వీయరచనలు మాత్రమే మనకు అధారాలు, వాటువుల మోద అధారపడి ఒక నిర్ణయానికి రావటం వాలా (ప్రమాద కరమని నా విశ్వానం. అనాటి శాననాలవల్టకూడ (శ్రీనాథుని స్వభావం ఆవిష్కృతమయ్యే అవకాశం లేదు. ఇంక ఆయన రచనలు మీదనే ఆధార పడకతప్పదు. ఇంచుమించుగొ లభ్యమైన (శ్రీ నాథుని (గంథాలన్నీ అనువాదాలే. అయినప్పటికీ కవులు నిరంకువలు కావటంచేత, శ్రీనాథుని ఆత్మీయత అమూలకస్టలాలలో, _ అన్యథాకల్చ్పనస్థలాలలో” (ప్రతిఫలించింది. (శరామ మూర్తిగారు అటువంటి స్థలాలన్నింటిని గుర్తించి, వింగడించి, నేర్పుగా ఆరు (పకరణాలలో కూర్చినారు. (శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలత ఎట్లు వెళ్లి విరిసినదో ఈ ఆరు (వకరణాలలోను శ్రీ రామమూర్తి గారు సోదాహరణముగా వివరించినారు.

222

(శ్రీనాథుడు (ప్రతిపాదించినది లేదా పాటించినది ఆగమోక్త (పకారమైన ఈశ్వరార్చన. ఈ అర్చన కేవలము శాస్త్రోక్త _పకారమైనదే కాక, కళవలె, ఆత్మానునంధానమున “హృదయమునుండి ఉద్భూతమై, హృదయమును ఉత్తేజ వఖజుచునది.” కాగా అగమోకక్త నిధి తొల్మిపకరణమునందును, అత్మానుసంధానము మలి (ప్రకరణమునందును వివరింపబడినవి. ఈశ్వ రార్చనకళాశీలికి థావాంబర వీథిలో చరాచర జగత్తు నర్వమును ఈశ్వరాంశళగానో, ఈశ్వరమయముగానో భాసించుచుండును. ఇట్లా భాసించటం భావనీరాజనముగా తృతీయ[వకరణమున నిరూపితమైనది. ఇంతటి ఈశ్వరార్చన కళాశీలికి ఈశ్వరసాక్షాత్కారము అవరిహార్యము,. ఇట్లు సాక్షాత్కరించిన శివపార్వతుల న్వరూపములను శ్రీనాథుడు పలువిధములుగా తన రచనలందు వర్ణించినాడు. ఈ రూపవర్ణనలు తురీయ (పకరణమునందు కలవు. ఈశ్వరసాక్షాత్కారమైనప్పుడు భక్తుడు ఆనందో[దేక మున అనేకవిధములుగా స్తుతించుట అనివార్యము. ఈ స్తోతుపారాయణము పంచమ [పకరణమున విశదీకరింపబడినది. అయితే శ్రీనాథుడు కేవలము శైవపారమ్యవాది అనే ఆశంక గలుగవచ్చు. ఇది నిజం కాదని అరోవ్రకరణంలో నిరూపించినారు శ్రీరామమూర్తిగారు. శ్రీనాథునికి హరిహర ఛేదం లేదు.

లక్ష్యసాధనలో కృతకృళ్యులైన డాక్టర్‌ శ్రీరామమూర్తి గారిని అభినందిన్తూ శ్రీనాథుని శీలమును గూర్చిన తర్కవితర్కములు ఇంతటితో అయినా సమసి పోగలవని విశ్వసిస్తున్నాను.

డాక్టర్‌ శీ కేతవరపు రామకోటిళాస్త్రి పర్యాలోచనము వరంగల్లు

శృంగార నైషధమున శ్రీనాథుడు తన్నుగుజింవి చెప్పుకొన్న ఈశ్వరార్చన కళాశీలుడన్న విశేషమును (గ్రహించి ఆ శీలసాౌభాగ్యము ఆయన కృతుల యందెంతగా పరిమళించుచున్నదియు డాక్టర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు తమ (గంథమున నిరూపింవినారు. ఈ నిరూపణ మింత సుష్టగా నుండుటకు శ్రీనాథుని కావ్య వన్తువులన్నియును శవము లగుటయు పాత్రములన్నియు శివపారమ్యమున పరవశించనవియగుటయు కారణము, అందువలన శ్రీనాథుడు చెప్పుకొన్న శీలము ఆయన కృతుల తాత్పర్యమునకు అనుకూల (పతిచింబమే యగుచున్నది. ఆ రహస్యమును గుర్తించి శ్రీ శ్రీరామమూ ర్తిగారు తమ ఈ కృషిని నల్లేరు మిద బండి నడకగా కొనసాగించినారు. ఉదాహరణముల ేరుమోద శ్రీనాథుని కృతులను (శ్రీ శ్రీరామమూర్తిగారు ఆపోళనమెత్తి నారని చెప్పవలయును.

శ్రీనాథుడు వీర_శైవుడా ? శ్రీనాథుని కృతులు పావపత [వత్మప్రాధాన్యమును (ప్రవారము చేయుచున్నవా ? ....శ్రీనాథుడు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుడనగా పాపవపత వ్రతదీక్షానసంస్కారమహితుడనియే అర్థమా ? శ్రీనాథుడు శివాద్వైతి యగునా ? శ్రీనాథుడు స్మార్తుడు కాడా ? -- ఇంత జిజ్ఞాసాత్మకముగా ఈ [గ్రంథమును రచించుటకు శ్రీ శ్రీరామమూ ర్తిగారు చేసిన కృషి ఈశ్వ రాను[గ్రహమునకు పాత్ర మైనదని చెప్పవలయును.

ఇంతవరకు శ్రీనాథుని గూర్చి [వాయబడిన విమర్శన([గంథముల యందు నుష్టుగా నిరూపింపబడని అఆ మహాకవి ఆంతర్యమునకు సంబంధించిన ఒక (వధానాంశమును ఎంతగా వెప్పవలయునో అంతగా శ్రీ శ్రీరామమూర్తిగారి ఈ (గ్రంథము వెప్పుచున్నది. ఒక అఆంధ్రభాషామహాకవి ఆత్మీయతను న్మ్వపమాణముగా నిరూపించుచు వచ్చిన ఈ వు స్తకమే ఈ విమర్శనపద్ధతిలో మొదటిదిగానున్నది. ఇట్లు మార్గదర్శకమైన మంచి పనిని చేయవలయునని ఆలోవించి చేసిన శ్రీ శ్రీరామమూర్తిగారి కృషికి ఇది అభినందనము,

ఆవిష్కరణ మహోత్సవము

శ్రీ కొర్లపాటి శ్రీరామమూరర్తిగారు రవించిన “ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు” అను (గ్రంథము నెల్లూరు వురమందిరమున 20-2-74 మహాశివరాత్రి పర్వ దినమున ఆవిష్కరింపబడి, శ యగరంరెడ్డి బాలకృష్ణారెడ్డిగారికి అంకితమోయ బడినది.

వి, అర్‌. కాలేజి ఆంధ్రోపన్యాసకులు శ్రీ గోసుకొండ వేంకట సుబ్బయ్య గారిచే అహ్వానితులై, అధ్యక్షులు శ్రీ రేబాల లక్ష్మీనరసారెడ్డిగారు, అవిమృర్తలు డాక్టర్‌ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు, కృతిస్వీకర్తలు శ్రీ య్యరంరెడ్డి బాలకృష్ణారెడ్డి = గారు, కృతికర్తలు డాక్టర్‌ కొర్లపాటి (శీరామమూర్తిగారును సభావేదిక నలంక రించిరి.

యమ్‌. కె. ఆర్‌. హైస్కూల్‌ ఆంధపండితులు శ్రీ వట్టిపల్లి మల్లినాథశర్మ' గారి దైవ్యపార్థనతో నభ [పారంభమైనది, అధ్యక్షులు “ఇట్టి సారస్వతనభలు మనపురమున( దఅబుగా జరుగుట నంతోషము. శ్రీ వై. బి. రెడ్డి శక్తికి మింది ఈవిధముగ (పజోపయోగకార్యములకు వూనుకొనుట ఇతరులకు మార్గదర్శకము కావలెను” అనిరి.

డాక్టర్‌ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు. కావ్యము నావిష్కరించుచు శివ - శ్రీనాథ - కృతికర్త - కృతిభర్రలకు ఏదో అవినాభావ సంబంధ ముండియుండుట చేత నిట్టి పరంపర సిద్ధించెనని (వాకుచ్చిరి. శివుడు పవపతియు, గంగాధరుడు నగుట వలన కృషీవలులగు శ్రీ వె. బి. రెడ్డిగారికి ఈ రూపమగు శివార్చన అత్యంతావళ్‌ ్యకమని, కృతిపతికి పపసంపద, జలనమృడ్సి ఇతోధికముగ నమకూర గలవనిఅనిరి. శ్రీ కొర్దపాటి శ్రీరామమూ ర్తిగారిని ఇట్టి పరిశోధన్యగంథములను ఇంకను రచింప వలసినదిగ కోరిరి.

డాక్టర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారు ఈ [గంథమును రవించుటకు 'హేతువులను వివరించుచు, “శ్రీనాథుని యాత్మీయత యాతని [గ్రంథములలో నిశతముగ పరిశీలింపగ శ్రీనాథుడు ఈశ్వరార్చన కళాశీలు(డని న్పష్టపడినది. ఈ సత్యము నాధారముగా ఏతద్ధ్రంథరచనకు పూనుకొంటిని. ఈ (వ్రయత్నమునకు శ్రీ వై. చి. రెడ్డిగారి శ్రీ నాథకవిత్వాభిరువి, సొాశీల్యనంపద దోహదమొనంగినవి. శ్రీ రెడ్డిగారి కృతిపతిత్వము అదృష్టవిశేషము, ఆనందదాయకము” అని తెలిపిరి. అంకిత విహ్నములైన షష్ట్యంతపద్యములు చదువుచు “దంపతులు ఉభయులు సాహిత్య(వతులగుట అరుదైన విషయము. అవంతీసుందరీరాజశేఖరులు అట్టి

2011

ఆలంకారికులు. అట్లు నేడు రంగమాంబా బాలకృష్టారెడ్డి దంపతులు సాహిత్య్యవత నిష్టులు, నిష్టాతులు అగుట గొప్పవిశేష”మని పేర్కొనిరి.

శ్రీ య(రంరెడ్డి బాలకృష్ణా రెడ్డిగారు కృతికర్తను నూతనాంబరములతోను నూటపదార్లతోను సత్కరించి, ఈ (గంథస్వీకరణ వ్యాసంగమునకు ఆంధ మధురా విజయకర్త [శ్రీ బండ్ల వేంకటరమణయ్యగారు తొలుత మార్గము చూపిరనియు, అ దారినే పయనించుచు, ఈ రెండవ కృతిని స్వీకరించుట జన్మాంతరసుకృత విశేషమనియు, ఇట్లే సాహిత్య సేవ చేయగల భాగ్యమును తమ కొసంగుటకై పరమేశ్వరుని (షార్ధించచున్నామనియు విన్నవించిరి. (శీ శ్రీరామ మూర్తిగారు నన్మానమునకు శ్రీ రెడ్డిగారికి కృతజ్ఞతను (పకటించిరి.

శీ వె వి. రెడ్డిగారి దౌహిత్రి సాొభాగ్యవతి సుమతి పండితులొన(గిన కతిపయాభిప్రాయములను చదివిరి, (ప్రభుత్వమహిశాకళాశాల అఆఅంధ్రోపన్యా సకురాలు కుమారి జి. ఉమాదేవి తమ గురువర్యులగు (శీరామమూర్తిగారు (శ్రీనాథుని పరమమా హేశ్వరునిగ నిరూపించిరనియు, ఈ కృతినమర్ప్చణముతో నెల్లూరివారైన శ్రీ రెడ్డిగారితో వియ్యమందుట మిక్కిలి మదావహమనియు పలికిరి, (శ్రీ గుజ్జము వేంకట నుబహ్మణ్యముగారు “ఈ [గంథమునందలి ద్వితీయ (ప్రకరణము పెక్కు (ప్రమాణములతో, ఆగమవిధానముతో నిండియున్నది. తృతీయప్రకరణమైన భావనీరాజనము భావమున మరువజాలని ముద వైవిన” దనిరి. శ్రీ బండ్ల వేంకటరమణయ్యగారు హరిహరాభేదభావమును (పతిపాదించు చివజి అధ్యాయము మిక్కిలి బాగున్నదని, తిక్కన వలె శ్రీనాథుడును హరిహరా భేదమును భావించుట యాతని యాత్మపరిపాకదశళకు చక్కని నిదర్శనమని నుడివిరి.

ఈళ్వరార్చ్పనకళాళీలుండు ళల ఆగమప్రకారము శ్రీనాథుడు ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు. ఈ మాట నేను కల్పించినది కాదు. అంత శక్తియు నాకు లేదు. అంతేకాదు. మజొక శ క్రిమంతు(డును కల్పించిన మాట కాదిది. ఏకాంత సేవలోని క్తైవారగానమును కాదు. మజి? సాహిత్యగోష్టిలోని సార్థకమైన కతవ(త్రము. ఒకవంక వాగీశ్వరులైన కవీశ్వరులు, మజొకవంక శౌన్త్రసిద్ధాంత కమల వనహంసులైన విద్వాంసులు, ఇంకొకవంక వైజ్ఞానికస్వాంతులైన కళావంతులుు వేజొకవంక రాయబారులు, కొండొకవంక పొరాణికులు పరివేష్టించిన నిండు కొలువులో నకలవిద్యాపారీణు(డు, నవివశేఖరుండు అయిన మామిడి సింగనా మాత్యు(డు అన్న మాట ఇది. నిండునభలో ఇచ్చిన నీరాజనమది కన్నుల కద్దుకొని, కావ్యముఖమున తిలకించుట సం్యపదాయము. ఆ పద్యమిది : “వ్రాహ్మీద త్తవర(ప్రసాదు(డ వురుపజ్ఞావిశషోదయా జిహ్మస్వాంతు(డ వీశ్వరార్చనకళాశీలుండ వభ్యర్షిత (బబ్రహ్మాండాదిమహావు రాణచయతాత ఏర్యార్ధనిర్ధారిత (బ్రహ్మజ్ఞాన కళానిధానమవు నీ భాగ్యంబు సామాన్యమే ?” (18వ. 1ఆ.ళ్ళం.వై.) ఇది ఎందజో కవుల, మజెందతో మహావిద్వాంనుల మధ్య ఒక మహామంత్రి గంభీరవా[క్ర్పైఢిమను గారవించి పలికినది. ఇందు, శ్రీనాథుడు (బాహ్మీద త్తవర్మపసాదు(డు అనిన ఎవరికిని అభ్యంతరము లేదు. ఉరుటప్రజ్ఞా విశేషోదయాజిహ్మస్వాంతు(డు అనిన ఎవరికిని [ప్రమాదము రాదు. అభ్యర్హిత (బబ్రహ్మాండాది మహావురాణచయ తాత్పర్యార్థ నిర్ధారిత బ్రహ్మజ్ఞానకళానిధి అనిన ఎవరికిని (వతిబంధకము కాదు. ఇ(క శ్రీనాథుడు ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు అనిన మాత్రము అందటికిని సందేహమే. అంతేకాదు. కొందథికి అనిష్టము కూడ. అదివారి అభీష్టము. శ్రీనాథుడు మాత్రము ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు. క

ల్లి ఈశ్వరార్చవకళాశీలు(డు ఆదికవి నన్నయ్య “అవిరళజప హోమతత్చరుండు'' అను విశేషణము (ప. 1ఆ. ఆ. ప. 7) తిక్కన సోమయాజి “హరిహరనాథ పాదనిరంతరన్మరణ: తత్చరభావము కల్మి నాత్మనమ్మోదము( బొందు” ను అను విశదీకరణము, (15ప. 1ఆ.వి.పఎ ; ఎల్జ్టిన “శివపదాబ్బసంతత ధ్యాన సంసక్తవిత్తుండు” అను వివరణము (409. ప. 7ఆ. ఆర. పు) ఎట్టివో, శ్రీనాథుడు *ఈశ్వరార్చన కళాశీలు/డు” అను (ప్రతిపాదన కూడ అట్టిదే. కవి ఆత్మీయత కావ్యదర్చణమున (ప్రతిఫలించుట సహజము. ఆ (ప్రతిఫలనము బహుముఖీనమైనది- కావ్యము స్వతం[తరచనమైన సర్వత కనిపించును. ఆంధ్రీ కరణమైన అమూలక స్థలములందు, అన్యథా మూలకస్థలములందు, అన్యథాకల్పన స్ధలములందును ్రతిఫలించును. నన్నయ అవిరళజప హోమతత్పరు(డు. అవిరళ జపహోమతత్చ్పరత అనునది వేదమతలక్షణము. నన్నయ తెను(గున రవించినది మహాభారతము. అదే పంచమ: వేదము, అందు వేదమతసంబంధమైన విశేషములు అనేకము మూలాతిశాయిగాను, అమూలకముగను భాసించును. అది నన్నయ అత్మీయతాము[ద. భీష్ముని అనుశొసనమున కౌరవరాజ్యము వెలు(గొందినది. అప్పుడు (ప్రజలు అభివృద్ధినందిరి. పండితులు సుఖావహులయిరి. సన్య సమృద్ధి కలదు ఇత్యాదిగ వర్జితమైన వ్యానభారతమున ఒక శ్లోక మిట్ట్లు కలదు. “దాన[క్రియా ధర్మశ్రీలా యజ్ఞవతపరాయణా ః అన్యోన్య (ప్రీతినంయుక్తా వ్యవర్థన్త (ప్రజా స్తదా” (6ల్లో. 102ఆ.అ.ప్ర) ప్రజలు దాన క్రియానిరతులు, ధర్మశీలురు, యజ్ఞవ్రతపరాయణులు, అన్యోన్య (ప్రీతినసంయుతులు అయిరని తాత్పర్యము. ఇందు “యజ్ఞవతపరాయణాఃొ అను మాట ఆధారముగ నన్నయభట్టు సంతరించిన పద్యమిది : “అమలాచారపవితభూసురవరేణ్యాగారవుణ్య (ప్రదే శములం దధ్యయనారవంబు విధివత్స్వాహాస్వ ధాస్వస్తి శ బ్బములున్‌ మంగళతూర్య ఘోషములు నుద్యత్కౌతుకాశీర్నినా దములున్‌ రమ్యతరంబులయ్యె ధరణిం ద(ద్రాజ్యసంవృద్ధితోన్‌.” (శీవ. క5్‌ఆ,ప.) ఇందు బ్రాహ్మణులు అమలావారపవిథడత్రులు. అగ్రహారములు వుణ్య (వదేశములు. అంతేకాదు. అవి అధ్యయనారవముతో, విధివత్స్వాహాన్వ ధాస్వ స్తి శ బ్లములతో, మంగళతూర్యఘోషములతో, ఆశీర్నినాదములతో రమ్యతరము

ఆగమ్మవకారము ఫీ లైనవి. ఆ రమ్యత వైదికధర్మనిష్టాగరిష్రమైన నన్నయ అవిరళజప'హోమతత్పర తను [పకటించునది. ఇదిమూలాతిశాయిగ ము[దితమైన నన్నయ ఆత్మీయత. ఇ(క విప్రనభనుండి వెలువడిన విజయు(డు మత్స్యయం[తమును ఊరులనేసినవుడు జనులెల్ల విస్మితులయి పలికినట్లు నన్నయభట్టు స్వతంత్ర ముగ రవిందవిన పద్యమిది : “ఫలవవనాంబుభోజనవభ (వతవృత్తుల(జేసి చూడ దు రృలతనులయ్యు (బాహ్మణు లపారతపోబలనంపదన్‌ మహా బలయుతు లట్టివారలకు భవ్యుల కెందు నసాధ్య మెద్దియుం గలదె చరాచరాఖిలజగంబుల( బెద్దల కారె సద్ధ్విజుల్‌” (188ప. 7ఆ.వం) ఇందు (బాహ్మణుల అపారతపోబలసంవద అభివర్జింప(బడినది. అట్టివారికి అసాధ్యము లేదని చాట(బడినది, అంతేకాదు, చరాచరాఖిల జగముల నద్ద్విజులు పెద్దలని సిద్ధాంతము చేయ(/బడినది. ఆ పెద్దతనము, అసాధ్యసాధనము, అపారతపోబలనంపద నన్నయ అవిరళజపహోమ తత్పరతను అభివ్యక్తము 'సేయునవి. ఇది అమూలకమైన నన్నయ అత్మీయతా(పతిఫలనము. మూలాతి శాయిగాను, అమూలకముగను ఛారతాంధ్రీకరణమణిదర్పజమున (వతిఫలింవి నది నన్నయ అత్మీయత. - తిక్కన ఉత్తరరామాయణరచనాకాలమునందు మహేశ్వరాం([ఘి. కమల ధ్యానైకశీలు”.డు (18వ. ఆ. తల్లక్షణము ఉఊత్తరరామాయణమునందు కలదు : “వివిధ వర్ణమై యసురేందద్రు వీడువిడిసి యుండ!( జం(దిక పర్వ నక్కొండ యొప్పె మెజయు వులితోలు గట్టి మై దఅుచు గాంగ భూతి యల!దిన భూతేవ పొలువు దాల్చి (55ప. 6ఆ.) ఇది వెన్నెల వర్జ్దన. ఇందు వర్ణనైవిధ్యము కల రావణుని సేన విడిసి యున్న క్రైలాసపర్వతము, వెన్నెల విరియగా వులితోలు ధరించి, ఒడలెల్ల విభూతి అల(దుకొన్న శివుని వలె ఉన్నదని తిక్కన కల్పన. మహెశ్వరాంిి కమలధ్యానమునకు నిదర్శనము. మజితిక్టన మహాభారతరచనాకాలమునందు హరిహరాభేదతత్తోపానకు(డు. అనలు హరిహరాభేద తత్త్వము అనునది వురాణవూజితమైనను తిక్కన వునరుద్ధ రించిన నమకాలికపుబోధమైన నమన్వయ సిద్ధాంతము. అది తిక్కన అవతారిక

గ్‌ ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు లోను ఆశ్వాసాంత పద్యములందును (పకాశించటయేకాదు ; మహాభారత సువర్ణ ఫలకమధ్యమున రత్నశకలమువలె (ప్రతిఫలించినది. అది తిక్కన ఆత్మీయతా కళ. ఇది గమనింపవలసిన విశేషము.

అభిమన్యువధ జరిగినది. అందుకు ముఖ్య కారకు(డైన సైంధవుని,

“తునుముదునెల్లి ........ తోయజమితు(డు [గుంకకుండు మున్న అని గాండీవి (పతిజ్ఞ చేసెను. ఆ రాత్రి అర్జునుండు “పతిజ్ఞోత్సాహంబు నిర్వ హించు తెజంగు దలంచుచు .... నిద్రావివవ(డ”"య్యెను. అ న్నిదలో ఒక చిత్రమైన కల వచ్చినది. పాశపతాన్త్రము (వన్ఫుటపరిజ్ఞానమగుటకు కృష్ణుని ఆదేశమున కృష్ణునితోపాటు అర్హునుండు కైలాసమును సందర్శించును. కృష్ణార్ణునులు అనేక (పకారముల అవాజ్మనస గోచరు(డైన పరమేశ్వరుని (ప్రస్తుతింతురు. అనంతరము వ్యాసభారతమున ఇట్లు కలదు ; “తతః పార్టః (పనన్నాత్మా (ప్రాంజలి రృృషభధ్వజమ్‌ దదర్శోత్సులనయన సృమనస్త తేజసాం నిధిమ్‌” తంచోపహారం స్వకృతం నైశం నైత్యకమాత్మనః దదర్శ (త్యంబకా భ్యాశే వాసుదేవనివేదితమ్‌ ॥ తతోఒభిపూజ్య మనసా కృష్ణం శర్వంచ పాజ్ఞివః ఇబ్బ్భామ్యహం దివ్యమన్త్ర, మిత్యభాషత శంకరమ్‌॥ (1-8 ల్లో, 81 ఆ. _దోణపర్వా న్తర్గ్ణత్యపతిజ్ఞాపర్వణి) పార్టుండు (పనన్నమైన ఆత్మతో, (ప్రాంజలియై, ఉత్భులనయనములతో సమన తేజోనిధియై న వృషభధ్వజుని వీక్షించెను. త్యంబకుని సమోపమున తాను నిత్యవిధిగ వానుదేవునికి నివేదించిన ఉపహారమును కాంచెను. అవ్వడు కృష్ణుని, శర్వుని మనస్సులో మిక్కిలి వూజించి, అర్జును(డు శంకరునితో “దివ్యానస్త్రమును వేడుకొనుచున్నాను,” అని పలికెను.

ఇది మై శ్లోకముల తాత్పర్యము, ఇట తిక్కనసోమయాజి తీర్చి దిద్దిన

విధానమిది :

“అప్పు డచ్యుతుండు పార్థునిం బాశపతం బర్థింపుమని కజిపిన నతం డవ్వరంబు వేడుటకై విశ్వేశ్వరుం దవ్పక చూచి తాను మున్నుముకుందు నందు సమర్పించిన నిశాసమయ పూజాద్రవ్యంబులగు మాల్యానులేపనంబు లధ్దేవుని దివ్య దేహంబునం గాంచి యచ్చెరువంది యమ్ము రహరవురహరుల యేకత్వంబు మనంబునం గొనియాడి దేవా భవదీయ దివ్యాస్త్రంబు దయ 'సేయుమని విన్నవించుటయు.......”

(868వచ. 2ఆందో,వ.)

ఆగమ్మవశారము క్‌ అర్జును(డు వానుదేవునికి నివేదించిన ఉపహారము ఈశ్వరుని నమోపమున కాంచెననియే మూలము, ముకుందునందు సమర్పించిన పూజాద్రవ్యములైన మాల్యానులేపనములు విశ్వేశ్వరుని దివ్యదేహము నందే కాంచెనని తిక్కన మార్చు. అంతేకాదు. కాంచి “అచ్చెరువందె” ననికూడ తిక్కన చేర్చు. తదుపరి, అర్జునుండు కృష్ణుని, శివుని మనన్సులో వూజించెననియే మూలము. “అమ్మురహరవురహరుల యేకత్వంబు మనంబునం గొనియాడి” అని తిక్కన కూర్చు. ఇందలి “ఏకత్వము” తిక్కన బంగారుపలుకు. వాసుదేవునికి నివేదించునది మహాదేవునికి అందునని మూలభావము. వాసుదేవు(డు మహాదేవు(డు ఒక(డే అని తిక్కన తీర్చు. అంతే కాదు. వాసుదేవశబ్దము కంటె ఈ వాక్యమున తిక్కన (పయోగింవిన “అచ్యుత, ముకుంద, మురహర' శబ్దములును మూలాతిశాయికములు, మురహరపురహరుల ఏకత్వమే హరిహరాభేదతత్త్వము. అది తిక్కనకు అభ్యస్తవిద్య- అంతేకాదు. అవతారికనుబట్టి తిక్కనకు న్వపష్నమునందును హరిహరాభేదమూర్తి సాక్షి త్కారమే. ఇట అర్జునునికిని న్వపష్నమునందు హరిహరాభేదతత్త శనందర్శనమే. ఇది తిక్కన అత్మీయకా(పతిఫలనము. ఎజ్జిన శంభుదాసు(డు. “గిరిశపదభక్తి రసతత్పరభావము కలిమి శంభు దానుం డన(గా( బరగి” నట్లు ఎజ్జున నృష్టీకరణము కలదు (18ప. 1ఆ. నృ. వు. “శివపదాబ్బసంతత ధ్యానసంస క్త విత్తు;డు” అను వివరణమును అదే. అది ఎజ్జిన భారతాం(ద్రీకరణమున భాసింవినది. కుమారస్వామి సప్తమాతృకలను బాల (గ్రహములు చేసిన నందర్భమున మూలమునం దిట్లు కలదు. “న స్పృశన్ని (గహా భక్తాన్నరాన్‌ దేవం మహేశ్వరమ్‌” (58 ల్లో. 219 అ, ఆర. వ్య దేవ(డైన మహేశ్వరుని భక్తులను [గ్రహములు తాకవని తాత్పర్యము. ఇది ఎల్జిన తెను(గుసేంతలో ఇట్లు తేజరిల్లినది. - “ఆది దేవు/డగు మహాదేవుమో(ద నె వ్వాని మనను భక్తివై భవమున నుల్లసిల్లు నతని నెల్లకాలముల డ గ్గజదు సూవె (గ్రహవికారవితతి,” (257 ప. కఆ. ఆర, ప,) ఇట మహాదేవుని ఆదిదేవు(డనుట శంభుదాసుని అభినివేశమే. అంతేకాదు. “ఎవ్వాని మనను భక్తి వై భవమున నుల్లసిల్టు” ననుటలో ఎజ్జిన మనసు శివభక్తి వైభవమున ఉల్లసిల్లుట ద్యోతకము. క

6 ఈళ్వరార్చనళళాశీలుండు ఎజ్జిన మజొక కృతి నృసింహపురాణము. అది విష్ణు పరము. అందును ఎజ్జిన ఆత్మీయత (ప్రతిఫలించినది. “కడలు చేతులార్చుచు ఫేనఘనతరాట్ట హాసరువితో( (బ్రవాళజటాలి విదిచి యౌర్వశిఖి ఫాలలో చనం బన(గ సింధు వమరు( దాండవమాడెడు హరుని, బోలె.” (84వ, ఆ) ఇది దుగ్గాబ్ధివర్ణన, ఇందు సముదము ఎల్జనకు తాండవమాడు శివుని వలె తారాడినది. కెరటాల కదలికలు కరచాలనముగ, నురుగుతెట్ట అట్టహాస రువిగ, పగడవుతీగిలు జడలుగ, బడబాగ్ని నిటలాగ్నిగ, సముద్రము తాండవ హరుని తలపించినది. అది శంభుదాసుని అనుభావమే. అన(గా ఆత్మీయతయే. ఇట్టు కవిత్రయము వారి ఆత్మీయత వారి కృతులలో - తేటతెల్టము. అట్లు శ్రీనాథుని ఆత్మీయత శ్రీనాథుని కృతులలో శిఖరశేఖరము, ఇందుకు శ్రీనాథుని ఇతివృత్తస్వీకారమే శ్రీకారము చుట్టును. అంతే కాదు. ఇతివృత్తనిర్వహణము ఆద్యంతము నిర్మాణమార్మికతను అఖండజ్యోతీరూపమై తేజరిల్లును. శ్రీనాథు(డు చిన్నారి పొన్నారి చిబుతకూ(కటినాడు రచియించినది మరుత్త రాట్బరిత. అది నేడు అనుపలబ్ధిము. అయినను మరుత్తరాజు చరిత మహాభారతమున కలదు. మార్కండేయపురాణమునందును కలదు. అది శవ భక్తి మహిమను నిరూపించు కథ. అంతేకాదు. అర్హ (పనూనము. అటుదృష్టి (వనరించుటయే అపూర్వము. అట్టిది వటుదశలోనే శ్రీనాథుండు ఆఘాణించుట అంతకంటె విశేషము. శ్రీనాథుడు నూనూ[(గు మిసాల నూత్నయౌవనమున నుడివినది శాలివాహననప్తశతి, అది (పాకృతశ్ళంగార గాథాలహరి. (పతిగాథయు ధ్వని (ప్రధానము. నాలుగైదు గాథలకు అనువాదములు వినా (గ్రంథము ఉవలబ్ధిము_ కాలేదు. ఉపలజఒములైన పద్యములు ఒజ్జబంతులే నూత్న యౌవనము నూతగొన్నవే. ఆ తరువాత నంఘటించినది పండితారాధ్య చరిత్ర. అదికూడ అనుపలభ్ధిము. కాని, తన్మూలమైన పాల్కుఖికి సోమ నాథుని పండితారాధ్యచరిత్రను బట్టి తత్స్వరూపము స్పష్టము. అది పరమ వ్రైవ (ప్రామాణిక గృంథము. ఆ ద్వివదకావ్యము పద్యగద్య (పబంధముగ నిబంధించుటలోనె _ శ్రీనాథుని స్వభావము నిబిడీకృతమైయున్నది. మజి శ్రీనాథు౦డు నిండుజవ్వనమున నంతరించినది శృంగార నైషధము. అది శ్రీహర్జుని నైషధీయ చరితమునకు ఆంధ్రీకరణము. హర్షనైషధము విద్వ

ఆగమ వకారము 7 దౌషధము. కాన్త్రకావ్యము. అంతేకాదు. శృంగారకావ్యము. ““కవికులాదృష్టా ధ్వ పాంథుండొనర్చిన నైషధ శృంగార కావ్యంబు” (2082 వవ. ర8ఆ. శృం.నై.) అని శ్రీనాథుడు అనుటయేకాదు ; “*శృజ్లార భజ్యా మహాకావ్యే వారుణి నైష ధీయ చరితే”(145 ల్లో. 1న. నై. చ.) అని శ్రీహర్హుని కంఠో క్షియే. అంతేకాదు అందు శ్రీహర్జుని శృంగారవర్ణనము వాత్స్యాయనుని కామశానస్త్రమునకు మహా భాష్యమువలె సాగినది. అదియెల్ల శ్రీనాథుని ఆంధ్రీకరణమున కేవలము ఆధ్యాహార్యమైనది. _శ్రీహర్జుని నైషధీయ చరితము నందలి శృంగారము ముందు. శ్రీనాథుని శృంగారనైషధమునందలి శృంగారము నామమా(త్రము. అయినను శృంగారరస (ప్రధానమే. అందు శ్రీనాథుడు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు అని (ప్రనక్తము. అది శృంగార నైషమధమున (పతిఫలింవినది. అనంతరకృతి హరవిలానము, ఆద్యంతము హరవిలానమే. అంతేకాదు. శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చన కళాశీలవిలానమే. తదుపరి శ్రీనాథుడు రచించినది ధనంజయ విజయము. అది కూడ అనువలబ్ధిము. పేరునుబట్టి, భారవి కిరాతార్డునీయమునకు ఆంధ్రీకరణము కావచ్చును. కిరాతార్జునీయకథ శివసంబంధమే కద. ఇక ఛ్రీనాథుండు (పౌఢనిర్భరవయఃపరిపాకమున _ కొనియాడినది భీమనాయకుని మహిమ అన(గా భీమఖండము. దక్షిణకాశి అయిన దక్షారామములోని భీమేశ్వరుని మాహాత్మ్యమును ఉగ్గడించునది. [పాయ మింతకు మిగుల(గైవాల కుండ తెను(గు చేసినది కాశీఖండము. అసలు కాశి అయిన వారాణసిలోని విశ్వేశ్వరుని మాహాత్మ్యమును ఉద్దాటించునది. ఆ [(ప్రాయమును కై(వాలిన కాలమున శ్రీనాథుడు కవిత్వోపన్యాసము కావించినది శివరాత్రి మాహాత్మ్యము, అది శ్రీశైలక్షే[(త్రమునందలి శ్రీమన్మల్లికార్డునమహా దేవుని ముఖమంటపమును మూదలించునది. నాగేశక్షేత్రమునందలి నాగేశ్వరుని మాహాత్మ్యమును (ప్రతి పొదించునది. ఈ మూడు కావ్యములును శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలము నకు ముంజేతి దర్పణములు. అంతేకాదు. శ్రీనాథుండు అలవోకగ చెప్పిన పలనాఃటి వీరవర్మితమును ఇందుకు మూదలయే. చిన్నారి పొన్నారి చిబుత కూ(కటినాండు మొదలు చిట్టవివణిదశవజకు శివునికి కావ్యపూజ కై సేసిన శ్రీనాథు(డు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు.

ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు అన(గా నేమి? ఈ సమానమున కళాశబ్దము గమనింప(దగినది. అది క్రియార్ధకమే కాని కవిహృదయము తావన్మాత్రము కాదు. అదే పద్యమున “బహ్మజ్ఞానకళానిధానమవు” అని కళాశబ్దము ద్విరుక్ష మయినది. అంతేకాదు. “రాజ్యవిభవకళారక్షామణి” అని శ్రీనాథుని మజొక (ప్రయోగము. (44ప. 1ఆ. శృం. నై) రాజ్యవిభవము [క్రియ కాదు. అదొక కళ. “నత్రియాబార విధికళానరణి” అని శ్రీనాథుని వేలొక (ప్రయోగము.

8 ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు (ేల్‌ప. అ. శృం. వై) ఈసమానమున [క్రియాశబ్దమే కలదు. ఇంకను క్రియార్థకమైన కళాశబ్దమెందుకు? పునరుక్తియే అగును, ఇంతకు, అతిథి తన యింటి కేతెంచునవుడు, [పణతమౌళిని అర్హ్యపాద్యము మొదలైనవి ఇచ్చుట. ఆతిథేయులకు సత్కియాచారవిధికళాసరణి అని “ధర్మశాస్తోపనిషదర్ధధర్మ విదులు” అందుర(ట! ఎందువలన? అతిథినత్కారము ఐచ్చికము కాదు. ధర్మవిధి, ధర్మశాన్త్ర్మపకారము ఆచరింపవలసినది. ఆ విధి కళ. అసలి కళాశబ్దమును (వథమతః శ్రీనాథుడు (ప్రయోగించిన సందర్భము ఇంతకంటె సృ్పష్టమెనది. కృతిభర్త _ అయిన సింగనామాత్యుడు “పంబాంగస్థిరమం[త్రరక్షణకళా (ైౌఢుండు” అని శ్రీనాథుని అభిభాషణము. (10ప. 1ఆ. శృం.నై) కృతికర్త అయిన శ్రీనాథు(డు “ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు” అని సింగనామాత్యుని సంభాష ణము. ఇది పరన్పరస్తోత్రపారాయణము కాదు. (పత్యక్షరనత్యము. సింగనా మాత్యుడు పంచాంగస్థిరమం[తరక్షణ కళాపహైఢు(డే. పంచాంగస్థిరమండత్రము లన(గా పంచాంగములోని తిథివారనక్షత్రయోగకరణాదులుకావు ; రాజ్యాంగ ములోని కార్యారంభోపాయ, పురుషద్రవ్యసంపాదన, _ దేశకాలవిధాగ, విని పాత(ప్రతీకార, కార్యసిద్ధులు. ఈ అర్ధమున భారవి కిరాతార్జునీయమున “కృత పజ్ళాజవినిరయోనయః' అని (సయోగించెను. (గేనిళ్లో, జస ఇదే అర్దమున శ్రీనాథుని అనునరించి, “ఆ వెల్మదొరబిడ్డ య(ప్రతీపవివారపంచాంగనిర్ణయ (ప్రొఢథి యరసి” అని దిట్టకవినారాయణకవి రంగరాయచరిత్రమున (సయోగిం చెను. (182ప. 1 అ) ఇంతకు సింగనామాత్యు(డు 'పెదకోమటివేమారెడ్డి మంత్రి. మంత్రాంగము 'స్వేద్భానుసారము కాదు; నీతిశాస్త్రపప్రకారము. కనుక అది కళ. శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చృనమును ఇష్టానుసారము కాదు; ఆగమశాశ్త్ర, (ప్రకారము. కనుక ఇది కళ. ఈశ్వరార్చన కళ. కేవలము శాస్త్రానునరణమే కళాధర్మముకాదు. హృదయమునుండి ఉద్భూతమై హృదయమును ఉత్తేజపణుచు నదియే కళ. ఆతిథ్యము అఆతిథేయునికి హృదయపూర్వకము. అతిథికి హృదయాహ్లాదకము. అట్లే మంత్రాంగము అమాత్యునికి మనఃశ్రేరకము. (పజలకు మనోరంజకము. ఇట్లే ఈశ్వరార్చనము అత్మార్పణసమేతము ; (బ్రహ్మజ్ఞానము పరమాత్మైక్యపరమావధికము. ముముక్షువులకు మోక్ష్రదాయకము. కనుక ఇవి కళలు. ఆతిథ్యము కాని, మంత్రాంగముకాని. ఈశ్వరార్చనము కాని, (బ్రహ్మ జ్ఞాసము కాని చతుష్షష్టికళలలో చేరలేదు. అయినను ఇవి శ్రీనాథుని దృష్టిలో (పత్యేకకళలుగ (పతీయమానము. అట్టి ఈశ్వరార్చనకళ శ్రీనాథుని శీలము. అన(గా ఆగమోక్త(పకారమైన ఈశ్వరార్చనము శీలముగా కలవాడే ఈశ్వ రార్చన కళాశీలుండు. ఆగమోక్తప్రకారమైన ఈశ్వరార్చనమే. శ్రీనాథుని అత్మీయతానిధి. అది శ్రీనాథుని ఉపలబ్ధకృతులన్నిట ఉజ్వలలనత్తరతార హారము.

ఆగమ్మవకారము గ్‌. “ఆగమోక్షపకారంబు ననునరింవి శొంభులింగంబు( బూజించె జనవిభుండు.” (104వ, 8ఆ.) ఇది శృంగారనైమధమునందలి శ్రీనాథుని అమూలకవాణి, ఆగమములన ౩ వాగమములు, అందలి పానపత (వతమే ఆగమో క్తప్రకారమైన ఈశ్వ రార్చనము. నంసారవశవర్తులై న (పాణులందజు పజళవులు. అ పజవవులకు అధిపతి ఈశ్వరుడు. కనుక అతడు పజపతి. ఆయన జీవులను మాయ మొదలైన పాశములతో బంధించును. అంతము లేని జననమరణములకు ఆలవాలమైన ఆ పాశములనుండి ముక్తి నందవలెనన్న పాశకృంతనమైన శాంభవదీక్షను (గ్రహింప వలెను. అది శొంభవ[వతము. ఈ ([వతము అత్యాశమము, పాథఏపతము +రో (వతము, అని ఉపనిషత్తులయందు ఉట్టంకింపబ(డినది. “బహ్మాద్యాస్థావరాన్హాశ్చో దేవదేవన్య హూలినః॥ పశవః పరికీర్త్యన్తే నంసారవళవ ర్తినః తేషాం పతిత్వా ద్విశ్వేశ శివః పచవతిః న్మృతః॥ మలమాయాదిభిః పాశ్రై నృబధ్నాతి పూ న్పతిః స ఏవ మోచక స్తేషాం భక్త్యా సమ్యగుపాసితః॥ అనన్త జన్మ మరణ కారణా త్చాశ సఖ్బయాత్‌ ముముక్షు రారే ద్ధీక్షం శామృవీం పాశకృన్ననీం॥ (10-18, క7ళ్లో. 1ప. చం్యదజ్ఞానాగమము) “అత్యాశ్రమం పావపతం శామృవ౦ తవ్భిరో వతం ఇతీద౦ నామఖిః పుళ్వై ర్నిగమాన్తేషు గీయతే[”. (10 శ్లో. 1 ప, కారణొత్తరాగమము) నలు(డు ఆగమోక్ష్త్మపకారమును అనుసరించి, శంభులింగమును పూజించె నన(గా పావపత(వతమును నమాచరించెనని తాత్పర్యము. ఇట్లు వ్యానభారతమున లేదు. నన్నయ భారతమున లేదు. శ్రీహర్హుని నైషధీయ చరితమున లేదు. శ్రీనాథుని శృంగార నైషధమునందే కలదు. కారణము ? ఒక్క నలు!డే కాదు ; పార్వతీదేవి సహితము పాపపతదీక్షను చేపట్టినది శ్రీనాథుని హరవిలాసమున ! “యథా (ప్రసిధై ర్మధురం శరోరుహై ర్హటాభి రప్యేవ మభూ త్తచాననమ్‌ న షట్బద (శేణిభి రేన పజ్కజమ్‌ స శ్రైవలా సంగమపి (పకాశతే” (ఖై, 5న, కు,నం,)

కేం ఈశ్వరార్చవకళాశీలుండు అని కాళిదాను అభివర్జ్దన. పార్వతి తపోవేషము ధరింవినది. ఆమె వదనము అలంకరించిన శిరోజములచే ఇదివజకెంత సుందరముగ నుండెనో, ఇప్పుడు జడలుగట్టినను అంతసుందరముగనే ఉన్నది. అరవిందము తుమ్మెదల పిండుచేతనే కాదు ; క్రైవలనంనర్గమున(గూడ (ప్రకాశించును అని భావము.

ఈ ల్లో కము నిమిత్తముగ శ్రీనాథుడు రచించిన పద్యమిది :

“చంచరీకాంగనాగరుబ్భాయ నలరు కుటిలకోమలతరదీర్ష కుంతలములు మడమ లంటః!గ నిడుపాటి జడలుగట్ట( వావపతమంత్రదీక్ష్య చేపటై గౌరి 1”

(10 ప. క ఆ,హ.వి.) కాళిదాను శ్లోకమున రమణీయమైన సాదృశ్యకల్పనము కలదు. శ్రీనాథుని పద్యమున శాస్త్రీయమైన పాఠపతవతము కలదు. శ్లోకమున “ఉపమా కాళి దాసన్య” అను అభాణక మెంత అన్వర్జమో, పద్యమున “శ్రీనాథు(ఢు ఈశ్వరా రృనకళాశీలుండు "అను కతప్మ[త్రమంత సార్లకము. అంతేకాదు. ఈశ్వ రార్బ్చనకళా త్మకమైన పావపత (వ్రతము కొజకు సారస్వతకళాత్మకమైన సాదృశ్యకల్పనమును వెల్లు పెట్టిన శ్రీనాథుని ఆంతర్యము గమనింప( దగినది. పార్వతి, పాశుపత మంతదీక్ష వలన “దివ్యతేజోవిశేషనందీప్తమూర్తి” అయినదని కూడ శ్రీనాథుని అభవర్జనము. (18వ, 4. అ.) హరవిలాసమున పార్వతియే కాదు ; పార్టుండు కూడ “పావపతదీక్షాధురంధరుండు” ! (36వచ. 7ఆ.) భీమఖండమున “పాపపత చుట మి(దను బదిలపడును ముక్తి అతికకునదిగదా మూలదుంప” అని వరమేశ్వ రుని ప్రబోధము. (157వ. 5ఆ.) కాశీఖండమున అగస్తు౦డు నహితము “పావవతవిద్యారాజ్యపీఠస్థు డు.” (60వ. 2అ.) అన్నిటికంటె చమక్కారావహ మైనది అందలి దమనుని పావపతదీక్ష, దమనుండు భారద్వాజుని తనయు(డని మూలమున కలదు. “భారద్వాజన్య తనయో దమనో నామ నామతః” (విల్లో. 7కఅ,) కాని శ్రీనాథుని కాశీఖండమున భారద్వాజుని తనయు(డు భరద్వా జగోశత్రు(డయ్యెను. “దమను(డను (బాహ్మణు(డు భరద్వాజగో(తు( డాదిమాశ్ర మమునను వింధ్యా[దిదమన ! పహావపతదీక్ష గైకొని” (258వ. 6ఆ.) శ్రీనాథుండు భారద్వాజగో[తుండు. గోత్రసంబంధము కలిసివచ్చినట్లేకద ! ఇక రథంతర కల్పమునందలి వసిష్టని వృత్తాంతము మూలమునందు సుమారు ఏ(బది శ్లో కము అందు కలదు. అది శ్రీనాథుని అభ్మిపాయఘటనమున ఒదిగిపోయినది. అయినను పాపపతదీక్ష అంతర్థానము కాలేదు. ఆ వాక్యమిది : “తొల్లి రథంతరకల్పంబు నందు వసిష్టండను విప్రుండు హిరణ్యగర్భాబార్యువలనం బాశుపతదీక్ష వడసి కేదారేశ్వరుని సేవించి ముక్తుండయ్యె.” ($08 వచ. 6ఆ.) మటి శివరాత్రి

ఆగమ(వకారము కేకే మాహవాత్మ్యమున హరివిరించులు స్వయముగ మహాదేవునితో “వవవులము మేము హర ! వవపతివి నీవు” అని వలుకుదురు. (110వ. 1ఆ.) శివు(డు వివరించిన శివర్శాతివతచర్య (ప్రకారము పావపత[వతమే. (117వచ. 1ఆ.) అంతే కాదు, తైలానసమున హరుని అభ్యంతరమందిరమున “వేదోక్తమగు [క్రియావిధి. బావపత మహా(వతదిక్ష( గ్రైకొన్న (నతుల”కు (ప్రత్యేక పీఠము కలదు. (19వ. 5ఆ.) ఇదియెల్ల ఈశాననంహితను అనునరింవినదే, (58, 82-108; 387ఆ.) ఇట్లు నమూ లకముగను, అమూలకముగను శ్రీనాథుని కృతులలో పాశపత (వ్రతము (పాధాన్యము వహించినది. అనలు పాపపత్మవతమునకు అంగము లెనిమిది కలవు. వానికి “అష్టా వర ణము” లని ఆగమవ్యవహారము. అందు గురువునకు అ(గతాంబూలము. గురువు లేనిచో సిద్ధియే లేదు. దీక్షానంస్కారమున కేమి, మోక్షమున కేమి గురువే మూలకారణము. ఆ గురువు శైవ సిద్ధాంతతత్త్వజ్ఞుండు, (పతిష్టామంథత్రపార గు(డు, వీతరాగు(డు శైవాగమ వేత్త, శివైకకానవిత్తుడు కావలయును. “గురు ర్లిజ్లం జజమశ్చ తీర్ధంవైవ వసాదకః భన్మరుదాక్షమన్తశ్చే త్యష్టావరణ సంజ్జితాః॥ మోక్ష్మన్య దీక్షానంపాసప్తే గురు స్యా న్మూలకారణం న వినా గురుణా సిద్ధ్యె సాధనాని భావన్యలం॥ శె వసిద్ధాన్న తత్త్వజ్ఞః (పతిష్టామన్త్రపారగః మోక్ష్రదః కరుణో పేతో వీతరాగో విమత్సరః॥ క్రియాది జ్ఞానపర్యన్నం శివతత్త్వవినిశ్చయః నం్యపదాయాగతజ్ఞానో లోభదమృవివర్ణితః॥ శివస్య చ గురోర్భక్షళ్శివైకాహిత మాననః శివార్చనానక్తవిత్త శ్నివధ్యానైక తత్పరః॥ (2,5, 49, 60, 5£ ల్లో కిప చం్యదజ్ఞానాగమము) ఇట్టి గురువు ఉపదేశించిన విధముగనే శిష్యుండయిన శివభక్తు(డు శివుని వు+జింపవలెను. “గురూపదిష్ట మార్గేణ ద్వాదశాన్తేఒథవా హృది దివ్యరూప మరూపంవా విన్త యేన్మామనన్యధిః॥” (8ళ్లో, 8 వ, కారబూత్తరాగమము) అట్టి గురువు అర్జునునికి కల(డని శ్రీనాథుని. కల్చ్పనము. “అంచిత భక్తితో శివుని ... సేవించు గురూపదేశ వదవీ పరిపద్ధ సమర్చనా విధిన్‌ ... పార్టు(డు నంస్కృతార్థు(డై. (85 ప. 7 ఆ.) ఇట సంస్కృతార్థము దీక్షానసంస్కారము.

కల ఈళ్వరార్భనకళాశీలుండు అది గురూపదేశపదవి. అట్టి దీక్షానంప్కారమును అర్జునునికి ఒన(గిన గురువు ఎవ్వరో ? వ్యాసుడు చెప్పలేదు. భారవియు భావింపలేదు. కవిత్రయము వారును కనిపెట్ట లేదు. నన్నయ భారతము నందు “పరమగురూవ దేశమున( _ బార్జుండు పార్థివరత్నశేఖరుం

డరిది తపంబునన్‌ భుజబలాతిశయంబున నీప( బన్నగా

భరణు( (బసన్ను(జేసి దయం బాశపతాదికదివ్యబాణముల్‌

హరసురరాజదేవనివహంబులచే( బడసెం బియంబునన్‌”

(18ప. 8ఆ, ఆప.) అని స్థలాంతరమునందు కలదు గాని, పరమగురూపదిష్టమైన అరిది తపమది ఆగమోక్త ప్రకారము కాదు. కనుక ఇది శ్రీనాథుని గురూపదేశమే. ఏ గురు. శంకరమౌని కృపావిలననమో !

“శ్రీ గురుశం కరమౌని ద యాగౌరవ నిత్యవర్ధితాన్వయ !”"

(1వ. 6ఆ, శృం.నై.) అని సింగనామాత్యునికి శ్రీనాథుని నంబుద్ధి. అంతేకాదు. ఈ గురుశంకర మౌని కొండవీటి స్మామాజ్యాధిపతి పెదకోమటి వేమారెడ్డికిని గురువే. గురువైన శంకరమౌనికి పెదకోమటి వేమారెడ్డి శివర్యాత్రిపర్వదినమున శ్రీశైలక్షే[త్రమునందే పినపాడు అగహారమును దానము. చేసెను. “ఆదానశాననమును రచించినది "పెదకోమటి వేచూరెడ్డి విద్యాధికారి అయిన శ్రీనాథుడు. ఆ కానన శ్లోకమిది :

“కాకాట్టే గిరి నేత్ర మూరి విధుకే సంవత్సరే పార్ధివే మా ఘేఒస్మిన్‌ శివరాత్రి పుణ్యదివసే శ్రీవీరనారాయణ: తస్మై శంకరదేశి కాయ విదుషే భ(ద్రానదీ[పా కట”. (గ్రామం శ్రీపినపాడు ముత్తమ మదా దాచన్ద మాతారకమ్‌” (91. 06. *0]. స. (వభువైన పెదకోమటి వేమారెడ్డిక్రి మంత్రి అయిన సింగనామాత్యునికి గురువైన శంకరమౌని, విద్యాధికారి అయేన శ్రీనాథునికిని గురువు కావచ్చును. గురుముఖతః దీక్షానంస్కారమునందిన శివభక్తుడు శివలింగమునే వూజింవవలెను. అనంతము, అజరామరము, గుణత్రయాత్మకమునైన మూల (పకృతియే లింగము. లింగమే నృష్టిస్రితిలయకారకు(డైన ఈశ్వరుడు. అంతే కాదు. శివలింగము సర్వదేవాత్మకము. అందు ఈశ్వరుడు లోకాను[గ్రహార్థము అధివనించును. కావున శివలింగమును వూజింపవలెను' నిత్యము శివలింగమును. పూజించువాండు మోక్షమునందునని అగమసూ(త్రపంక్తి.

ఆగమ్మవకారము న! “అవ్యక్తం లిజమాఖ్యాతమన న్త మజరం (ధువం గుణ్యత్రయం తదేవేశ స్పృజత్యవతిహన్తి చ॥ సర్వదేవమయం లిబ్గం తస్మిన్‌ సాక్షాత్‌ శివన్నయం అను[గహాయ వనతి తస్మాల్లిజం (ప్రవూజయేత్‌॥ యన్తు వూజయతే నిత్యం లిజం (తిభువనేశ్వరం న నర్వమోక్ష రాజ్యన్య క్షిిపం భవతి భాజనం! (9, 5, 57, క్లో. 8ప, చం(దజ్ఞానాగమము) ఇట్టి శివలింగార్చనము శ్రీనాథుని పాత్రలకు విహితమైనది. నలుండు ఆగ మోక్ష్మపకారమును అనుసరించి పూజించినది “శంభులింగము” ననియే శ్రీనాథుని తిపాదన. అంతేకాదు. “ఆనందజలధి నోలలాడి” న నలుడు (ప్రాతఃకాలమున మిన్నేటి కే(గినవుడును “గాంగేయవాలుకాలింగమూ ర్తిని నిల్పి కాంచనాబ్దముల! బూజించె” నట “శివుని.” (29ప. ర) హరవిలానమున చిజబుతొండనంది దంపతులు ఎట్లును “లింగార్చనంబుల” కాలము గడుపువారే. (12 వచ.1అఆ.) పరమేశ్వరు(డును దేవదారువనముల “(ప్రమథుల నొక్క నరస్పమిపంబున లింగార్బనంబు! జెల్లింప నునివి”మజియు భిక్షాటనకు వెడలెనట ! (41 ప. ర్‌ ఆ,) అర్జును(డు చేసిన తపస్సెల్ల శివలింగార్చనమే. అంతేకాదు. వాదాడ వచ్చిన మాయాకిరాతుని, “తడ వాదెంచె( బుళింద రాజ! చను మధ్యాహ్నంబు డాయంగ నయ్యెడు నీ వేళ శివార్చనంబునకు మా కేకాంతమై యుండ(గాబడు” ను అని వారించెను అర్జునుడు! (59 ప. 7 ఆ.) “శివలింగార్చన మెందువోయెడు( చవస్విత్వమ్ము నెందే నుషద్రవముం బొందదులే యొకింతవడిలో” అని మాయా కిరాతుని అభయ హస్తము. (65 వ. 7 ఆ) తపస్సు ఫలించిన తదుపరి కూడ అర్హును(డు “శివలింగార్చనంబు” తీర్చెను. (112 ప. 7 ఆఅ) భీమఖండమున ఏడునాళ్లు నిట్రపానమున్న వ్యానుండు. ఎనిమిదవనాంయ ఉదయమే గంగానది కేగి, “అత్తీరవాసి జనవిరచిత వాలుకాలింగంబులకు( బీఠార్చనా శంభులింగ ములకు మంత్రాక్షతవూర్వకంబుగా నభివాదనంబు౮ొ జేసెను. (101 వచ. నిఆ) కాశీఖండమున అగన్త్యు(డు, “నిజధామంబున శంభులింగము భవానీదృక్కరంభంబు నంబుజగర్భాది నురేంద్రవందిత పదాంభోజంబు గల్పింది మంత్రజపధ్యాన పరాయణుండగుచు” నుండెను. (603. శఅ.) వ్యాసు(డు, “నియతిగ లింగార్బనంబు గల్పించొట మాృాతము యథామూలకము (1నిరీ ప.7 ఆ.). ఇందలి శివలింగార్చనమును శ్రీనాథుని వర(ప్రసాదమే. గురుముఖతః దీక్షాసంస్కారమునంది, శివలింగార్చనపరాయణులగువారికి కొన్ని విహ్నాములుండును. అవి బాహ్యాభ్యంతర ఛేదమున ద్వివిధము. బాహ్య విహ్నములు పది కలవు. అందు మొట్టమొదటిది, ముఖ్యమైనది భన్మరు(దాక్ష్మ

14 ఈశ్వకార్భనకళాశీలు(డు ధారణము. ఇందు భన్మధారణము మజల టత్రివిధము. ఉద్ధూళనము, అవకు౦ఠ నము, త్రిపుండ్రము అని వాని అభిఖ్యలు. పొడి విభూతిని సమంత్రకముగ నర్యాంగీణముగ అల(దుట ఉద్దూళనము. అట్లే తడి విభూతిని అలదుట అవ కుంఠనము. శరీరమున ముప్పదిరెండు లేక పదునాలు లేక ఎనిమిది లేక అయిదు స్థానములందు భస్మమును సమంత్రకముగ మూండు రేఖలుగ (ఊర్థ్వ, మధ్యః అథఃవుండ్రములు) ధరించుట (త్రివుం్యడ్రము. పిడికెడు భస్మమును సమంత్రకముగ శిరస్సుమొదలు పాదముల వజకు చల్లుకొని ధరించుటకు భన్మస్నానమనియు వ్యవహారము. ఇ(క రుద్రాక్షధారణము -- సిగలో నొకటి, శిరమున ముప్పది కంఠమున ముప్పదిరెండు, బాహువులందు పదునాటేసి, మణిబంధములందు పండెండేసి, స్కంధమున ఏ(బది ధరింపవలెను. నరే, జపమునకు నూటయొనిమిది. రుుదాక్షలు కల మాలిక ఉండవలెను. ముత్యములు, పవడములు, సృటికములు, వైడూర్యములు, వెండి బంగారు పూసలు మొదలగువానితో రుదాక్షలను కూర్చి, ధరింపవచ్చును. “తేషాం బాహ్యచిహ్నాని దళ సన్తి బృహస్పతే ప్రథమం భస్మరు(దాక్ష లిబ్లధారణ మోరితం॥ ఉద్ధూళనం తతః కార్య మవకుణస మేవచ త్రివు_జ్ఞం చేతి విఖ్యాతం (తివిధం భన్మధారణం॥ పజ్బుఖభి రృహ్మభి ర్వాపి మూలమ న్లేణ వొవునః నమ్మ_న్మ్య నిర్ణలం భన్మ తేన లిమ్చే త్పుసంయుత:ః ॥ భస్మనా మజన్తితే నైవ సజలేనానులేపనం అవకుణన మాఖ్యాతం (తిపు_జ్జ మథ కీర్త్యతే ॥ ద్వాథత్రింశజ్ఞానకే వాథ హోడశస్థానకేఒథవా అష్టస్థానే తథా చైవం పజ్బుస్తానే చ యోజయేత్‌॥ భస్మస్నానవిధిం వక్ష్యా మ్యశేషాఘౌఘనాశనం భస్మముష్టిం సమాదాయ నంహితామ్యన చ్యున్తితం ॥ మన్తకా త్పాదపర్యన్త్నం భస్మస్నానం సమాచరేత్‌ - ” (18, 45-18, 41లో. 4వ. చం్యదజ్ఞానాగమము): “శిఖాయా మేక రుదాక్షం (తింశత్తు $రసా వహేశ్ర్‌ ద్యా(త్రింశత్తు గళే దద్యాత్‌ చాహోో ష్టోడశ షోడశ ద్వాదశం మణిబస్ధేఒపి స్కన్ధే పజ్బశతం పహేత్‌ అహ్టైత్రరశతై ర్మాలాం జపయక్జే ప్రకల్బయేత్‌ ॥ ముక్తాపవాళ నృటికరౌప్యవైడూర్యకాఖ్బనై ణి ఛారయే ద్యస్తు రుదాక్షా స్సరుదో నాత్ర సంశయః ॥ (20, 21 48, ల్లో, ?ప. చం్యదాజ్ఞానాగమము]

ఆగమ(వకారము కేక్‌ ఇట్టి భన్మరుదదాక్ష రణము శ్రీనాథుని అనేకపాత్రలకు అలవోక సింగా రము. హరవిలాసమున అర్జునుండు “భసితోద్ధూళితనిర్మలావయవు(డు”. (29 ప. 7ఆ) అంతేకాదు. “మృదుల భన్మరజశళ్ళయ్య మేలుకాంవి, యమల రుదాక్షధార ణంవాచరించు” ను. (80 ప. 7ఆ.) చిబుతొండనంబి “తన దేహమునిండ విభూతి మంగళస్నానము చేసి........ (తివుండ్రధారిమై” వాకిటికి వచ్చును. (త86ప. నిఆ). అంతేకాదు. జరాజర్దరిత దేహు(డు, పలితపాండుజటామండలు(డును అయినట్టి అయ్యంగారును “రుద్రాక్ష మాలికాభసిత తివుండ్రాలంకృతులే” (47వ.చ. 2ఆ.). వదియాటేండ్ల పచ్చిబాలెంతరాలు కూడ “ఫాలపట్టిక యందు భన్మ (తివుండ్రంబు” నంతరించినది. (98ప. 2 ఆ) భీమఖండమున వ్యాను(డు “భస్మథత్రివుండ్రాంకఫాల్నపదేప(డు.” ఉపరి, “రుదాక్ష మాలికారూఢపక్షు(డు” (88 ప. 2 అ.). కాశీఖండమున - “కదావిన్నారదః (శ్రీమాన్‌ స్నాత్వా శ్రీనర్మదామృసి శ్రీమదోంకార మభ్యర్చ్య సర్వదం సర్వ దేహినాం” (ళ్లో. 19) అను శ్లోకము అధారముగ శ్రీనాథు(డు దిద్దితీర్చిన నారదుని వేషమిది : “ద్రివిజముని నర్మదానది! దీర్ధమాడి విమలభస్మంబు నిఖిలాంగకముల నల$ది యజుత రుద్రాక్ష్షమాలిక లనువుపజివి భవుని నోంకార నాథుని భక్తి/గొలివొ”

(95ప. 1ఆ,) ఒక్క నారదు(డేకాదు : (బ్రహ్మలోకమునుండి దిగివచ్చిన దేవతలు, బుషులు కాశీక్షేత్రమున “భస్మోద్ధూశితాంగులు, రుదాక్ష్మమాలికా లంకృతాంగులు నై విశ్వేశ్వర శ్రీమన్మహాదేవుని సందర్శింవి (ప్రణమిల్లోొ రట (86 వవ. 2ఆ.). ఆ మునులు. బృందారకులు దర్శించిన కాశీనగరవాసియైన అగన్త్యుండును “రు(దాక్ష భూతిము[దాము[దితనిఖిలావయవుండు * (59వ, 2ఆ.) అంతేకాదు. “లీల రుదాక్షమాలిక దక్షిణశ్రవళ్శష్కులీశఖయందు సంతరించె”ను (64 ప. నఅ.). కాశీవిరహ నంతప్తు(డైన, వింధ్యాచలేంద్రము విలోకించిన అగ స్త్యు;డు కూడ “పాండుభసిత(తిపుం (డాంకఫాలభాగు(డు ; భద్రరుదాక్ష మాలికాభరిత వక్షుండు” (160వ. విఆఎ. ఇంక విశ్వానరుండు “విరజానలస్రంభ వంబయిన భన్మంబున నర్వాంగోద్ధూళనం బొనర్చి తిర్యక్పుండ్రంబులురళిరో బాహు మూలంబుల ధరియించి రు(ాక్షమాలికాధరుం” డయ్యెను (240 వవ. 8ఆ). అంతేకాదు, “బాహ్మముహూ ర్తంబున మేల్కాంచి, భస్మోద్ధూళనంబును భసితతిపుండ్రధా రణంబునుం బొనర్చి రుదాక్షమాలికలు ధరియించి” (పార్ధనము చేయవల

కం ఈళ్వరార్చనకళాశీలుండు యునని కుమారస్వామి (ప్రబోధము (191వచ,. 5ఆ) వ్యాసు(డు సహితము “భూతి నర్వాంగీణముగ సముద్ధూళించో ను. అంతేకాదు, “*ధరియించు రుదాక్ష్రదామకములు.” (గ2ి8రిప. 7ఆఎ) వాల్మీకి అను పేరు కల ఒక వ్యక్తి “అపాదమస్తకంబుగా భస్మోద్దూళనము సేయు ” ట యథామూలకమే కాని, “రుదాక్షమాలికలు ధరించుట మాత్రము అమూలకము. అంతేకాదు. ఆ వాల్మీకి కట్టెదుట వచ్చి నిలివిన రాక్షనునితో,

“అస్మాకం తాపసానాంచ నభయం త్వద్విధాన్మనాక్‌

శివనామనహసాణాం విభూతికృతవర్మణామ్‌”.

(శో2ఓ. 54,అ) అని మాత్రమే అన్నట్టు మూలమున కలదు. ఇందు విభూతి మహిమయే కాని, రుదాక్ష్మప్రభావము లేదు. అది శ్రీనాథుని అనుసరణమునకలదు. ఆ వంక్తులివి :

“ఏము తవస్వులము. శివనామజాపకులము. మంథకనులము. భస్మోద్ధూ ళనవర్మ ధారులము, రుదాక్ష మాలికారక్షా వజపంజరమధ్యస్థితులము. ”

(కీకివచ. 6ఆ,)

ఇట విభూతికవచము కంటె రుదాక్ష మాలికారక్షావజపంజరము పటిష్ట మైనది. ఇంకను విశ్వేశ్వరుని సందర్శించిన విప్రులందణును ఎందబజు ? *పదియు నెనుబది వేలును బంచశతియు నే(బదియు నైదు సంఖ్యల యిండ్లవారు”- (18, 555 గృహస్థులు) భూతిరుద్రాక్షధారులే (151 వ. 6 ఆ.). మఠి శివరాత్రి మాహాత్మ్యమున నాగేశక్షేత్రమునందు “భస్మోద్దూళనంబు లొనర్చువారు” కలరు. అచటి “భృంగిరిట నికుంభ కుంభోదర(ప్రముఖసీభిలగణపరిషత్తు” కూడ “ ఉద్దూ శితభసితధూళికా విసర” విలసితమె (47 పవ. 4అ). అంతేకాదు. “అఖిలాఏగ కముల భస్మాలేవ మొనరించు నతని నా భక్తుగా నాత్మ( దలవు, భనిత (తివుండ్రంబు భాలపట్టిక( దీర్చునతని నా భక్తు(గా నాత్మ( దల(పు, రుదాక్ష పవ రాగా రియుంచు నతని నా భక్తు(గా నాత్మ(దల(పు” మని యమునికి న వ ము, (46 ప. ర్‌ఆ). “భస్మోద్ధూళన త్రివుండ్రమాహా ళ్‌ = ర్యుదాక్ష మాహాత్మ్యంబును నెజింగితి(గృతార్థుండ నైతి”నని యముని

ధానము (47 వచ, 5ఆ.). ఇదియెల్ల శ్రీనాథుని కరాభ్యసనమే.

హరవిలాసమున అర్జును(డు “ఆపాదమన కం బఖిలాంగకంబుల. గమ్మని భసితంబు గలయ నల$ది, వెడద ముత్యములతో నెడవెట్టి (గుచ్చిన మంచి రుద్రాక్ష దామములు దాల్చి” నట్లు శ్రీనాథుని వర్ణనము. (111వ. ?ఆ.) కాశీఖండ మున వేమారెడ్డి “మూలమంత్రాక్షరంబుల భూతి మంత్రించి వుండ్రకం బొగి ఫాలమున ధరించి, కొత్త ముత్తెమలతో రుదాక్షమాలిక అష్టోత్తరశతంబు

ఆగమ(వకారము కె? లఖుత( దాల్చి” నట్టు శ్రీనాథుని ప్రతిపాదనము, (89ప. 1ఆ.) అర్జును(డు వురాణ పురుషు(డు. వేమారెడ్డి బారిత్రికవ్యక్తి. ఉభయుల ముత్యాల రుద్రాక్ష మాలికల నంవాదము ముచ్చట గొలువునది. అంతేకాదు. చారిత్రికసత్యము పొరాణికతత్త్వమైనట్లు వరిఢవించునది. అంతేకాదు. రెడ్డిరాజుల అఆస్థానియెన శ్రీనాథు(డు ముత్యాల రుదాక్ష్షమాలిక ధరించుటను మూదలించునది. ముత్యాల రుదాక్ష్రమాలికను ధరించుట ఆగమోక్తపకారమే. అది వూర్వోక్తము. ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలమునకు చిహ్నపతాక, పాపపత[వతమునకు ప్రధానములైన మంత్రములు కలవు, అవి పంచ (బ్రహ్మమంత్రములు, [పాసాదమంత్రములు, షడంగవీజములు, అఘోరపాశ పతము మొదలైనవి. వాని న్వరూపము వాతులాగమమున నువివరము. అన్ని మంత్రములకు అనలు మూలమం[త్రము పంచాక్షరీమం[తము. వంచాక్షరిమం[త మునకు మూలవిద్య, శివము, సూత్రము అనికూడ అఆగమవ్యవహారము. పంచా క్షరీమం[త్రము పరమేశ్వరుని హృదయము. ఆ మహామం్యత్రమును దీక్షాపూర్వక ముగా (గహింవి, గుర్వాజ్ఞి నంది, వునశ్చరణము చేసి (పతిదినము జపము చేయవలెను. (పత్యహము అస్టోత్తర నహ(స్రమును యావజ్జీవము జపము చేసిన మోక్షము సిద్ధించనని ఆగమోక్తి. “మూలవిద్యా శివం చైవ సూతం పఖ్బాక్షర స్తథా నామాన్యస్య విజానీయా చ్ర్ఫైవం తద్ధ్భ్రృదయం మతం॥ దీక్షావూర్వం గురో ర్లభ్ధ్వా మన్త్ర మాజ్ఞాం సమాహితః నంకల్చ్యచ జపే న్నిత్యం వునశ్చరణవూర్వకం॥ యావజ్జీవం జపే న్నిత్య మషైాత్తరసహ(నకం అనశ్న౦ స్తత్సరో భూత్వా న యాతి పరమాం గతిం॥ 20, 54, 55 ల్లో, 8 ప, చం్యదజ్ఞానాగమము వరమేశ్వరహృదయమైన పంచాక్షరీమం[డత్రము శ్రీనాథుని హృదయమున (వతిక్షణపారాయణము. దమయంతి స్వయంవరమునకు మూడు లోకముల నుండి వచ్చిన రాజులు కుండిననగరమున కిక్కిరిసిన విధము శ్రీహర్డునికి “పృండరీకాక్ష జఠరంబునందు భువన్యత్రయంబు” వలె, “కుంభనంభవు హస్తాంభో రుహంబునందు నంబోధి చతుష్టయంబు” వలె తోంచినది. అది శ్రీనాథునికి అట్లేగాక “పంవాక్షరంబునందు పరమేశ్వరు(డు” వలె భాసించినది (181 వచ. 4ఆ.). అంతేకాదు. శ్రీహర్జుని నైషధీయ చరిత్రమునందు పంచాక్షరీమండత్ర ప్రనక్తి లేకపోయినను, శ్రీనాథుని శృంగారనై షధమునందు నలు(డు, “పంచాన్యు [మోల ... పంచబ్రహ్మ పంచాక్షరంబుల( బరమనియతి జపించె”ను (110 ప. 8 అ.). హరవిలానమున అర్జును(డుకూడ “పంవాక్షరీసంతతాభ్యననవ్యాప్తి వరా (2)

18 ఈశ్వరార్భనకళాశీలు(డు యణుండు” (29 ప. 7 ఆ.). భీమఖండమున వ్యాసు(డు, గోదావరీ మండలము నందలి సంగమేశఘటోద్భవ శంకరులను “(వణవపంవచాక్షరముల ... అర్చనము 'సేయును (71ప. 2ఆ.). అంతేకాదు. ఆ వ్యాసుడు సొంపరాయణ [గ్రామమున ముకక్తిశ్వరుని సందర్శించి, “పంచబహ్మమునను వంచాక్షర మం్యతతమునను పంచాననుని” వూజించెను. (75 ప. 2 ఆ.) అనలు వ్యాసు(డు కాశిలో నిష్కారణ ముగ ఏడు నా(డులు నిట్రుపానముండి ఎన్మిదవనాండు “పంచబహ్మ పంచాక్షరీ మంత (ప్రధానంబులు జపియించియే మజణల ఛిక్షాటనమునకు వెడలెన(ట (101 వచ. 2 ఆ.) మజి గగన్నాగమాణిక్యమైన అగస్త్యుండు “శివునిచే ప్రణవవంచాక్షరోపనిష(త్చపంచంబు నెటి(గ కొనియె”ను. (773. ఓ2అఎ దక్షా రా మమునందలి “శారికాసముదయములు” సహితము * పంచాక్షరీమం[తపారాయణ ములు జపియించు” న(ట ! (శిరిప. 8ఆ.) ఇంద్రపదవి కోరి ఇం(దేశ్వరాల యమున * (పణవపంచాక్షరీమండత్రపాఠనియతి '” నందిన * అమ్మహాఫలము ” నొందునంట ! (190 ప, 8ఆ.) కాశీనిష్కాసితు(డైన వ్యాసు(డు దక్షిణకాశీవాసియై దక్షారామ భీమేశ్వరుని “పాసాదపంచాక్ష రము జపింవి" అనుదినార్చనము 'సేయను (190ప. 8ఆ.). అసలు భీమేశ్వరుడు “పంచాక్షరీ మూలమంత్ర కారణ పాంచభౌతిక వ్యవహారుండు” (న1వివచ. $. ఆఅ.) అంతేకాదు, (త్రివురదైతేయల _ కులదైవతమైన దివ్య లింగము “పంచబ్రహ్మవంచాక్షరీ పంచతత్త్వ పంచభూతమయం బగుటం జేసి”యే పంచఖండములుగా ఈశ్వ ఈడు ఖండింప(గా అవి (పతిష్టితముల్తె పంవారామము లేర్చడెన(ట | (151 వ. *ఆ.) నారదుని హితోపదేశమున న కంచరులు కూడ ఈశ్వరుని “పంచ బ్రహ్మ షడంగమం[తములనుం[బ్రాసాదపంచాక్ష రన్‌” అభ్యర్చింతురు (10వ. శీ ఆ.). హరి విరించులు సహితము హరునకు “పంచాక్షరీపంచ(బ్రహ్మమం (తంబుల మం(త్రోచ్చారణపూర్వకంబుగా సాషాంగ దండ(పణామంబులాచరింోొ తురు (106 వచ. ఆ.) నప్రర్లులు “సంట్రతిష్ట యొనర్పంగ సమ్మతించిన శివలింగము _“పంచాక్షరీమహాపరమండత్రమూలము” (160 వ. 4.అ) ఆ బుషులు, “పంచాక్షరీమంత్ర పారాయణంబులు పఠియించుచును స్పష్టఫణితి తోడు నెచ్చటి కేగితో యొలు(గకున్నార మెచటికి విచ్చేయకిచట నుండుమ నుచు! (బార్థింప(గ” పరమేశ్వరుండు “మెలు(10 మెజసిన పగిదిని దీపిమెజయ.” దశ్షారామమునందలి ఖీమేశ్వరుని “దివ్యలింగము( జొచ్చె” నట 1! (19వ. 6. ఆ.) కశోఖండమున [బహ్మలోకమునుండి దిగి వచ్చిన దేవతలు, బుషులు కాశీక్షత్రమున విశ్వ శ్వేర శ్రీమన్మహాదేవరను “పంచబహ్మ పంచాక్షర (ప్రణవ మంత్రంబుల .... నువచరిందొరి (86వచ. నిత), ఆ దేవర్షులు “పంచాక్షరీ మంత్ర పారాయణమునకు నెవ్వాని మావనం చేడుగడ”*యో, ఆ అగస్త్యుని , కొణకు అన్వేషించిరి (40వ. 2,ఆ.). 1 అంతేకాదు. వారు కను(గొనిన అగస్త్యుడు

ఆగమవకారము 19 “పంచబహ్మంబును శ్రీవంబాక్షరమును .... .... జపముసేయు నాదిమశైవు(డే (62వ. ఆ). (వణవవంచాక్షరీమంత్ర పరమసిద్ధుంొడే (64ప. 2అ.). అగస్త్యుని గుజింవి “ప్రణవవంచాక్షరీ (బహ్మవిద్యామహోపనిషత్తు నీపాణిపల్దవా[గ్రము” అనియే, వారి ఆఅమంటత్రణము (569ప. 2ఆ.). ఇంకను అగస్త్యుడు “నాతల్లి” అనుకొన్న కాశినివదలి, “నయనాంబురుహంబు బాపష్పవిందువుల్‌ వినుక(గ వెక్కి వెక్కి యేడ్చి. మిన్నున (మోవ నుద్ధురద్వని(” బఠియింప( జొవ్చిన *“వణవంబున( గూర్చిన మంత్రరాజము" పంచాక్షరియే (147వ. శిఆ). అంతేకాదు. “మూర్ధమొగి నూర్ధ్యాండంబుతో రాయ, విజృంభించిన వింధ్యవర్వ తము “తనమేటి పొడవు నేలసపాటంబుగా వంవి వురుషాకారంబు దాల్చి కొన్ని యంజలం టబ్రత్యుధమించి కాంవినది (పథమతః *(వ్రణవ పంచా క్షరోపనిషత్చపంచంబు( గడదాక నెఅి;గిన కరతలానినే (159ప. నీఆఎ, ఆ అగస్త్యుడు. శ్రీశైలమున “పంచధారాపల్లధారలను నిర్షర్మవవాహంబుల( గృతావగాహు(డయ్యె” ననుటకు “పంచాక్షరీమంత్రసిద్దుగ డనియే శ్రీనాథుని (పాతిపదిక (57వచ. తఆ), ఇంక (ధువు(డు. “పాంచాక్షరీమంటత్ర పారాయణం బును (బణవమంత్రంబులును బరిచరింవి" విశ్వనాయకు కృపావిభవం౦ంబు పెంవు నగబరమోన్నతంవైన వదముగాంచె"న(ట (శిరి8ివ. &ఆ.). ఈశానుడు నహ(్ర ధారాకలశమున సహ(సవారములు “పంచాక్షరీ వపంచబ్రహ్మ శతరుదియ (పణవాఘోర పావపతాది మంత్రంబు లుచ్చరించుచు శ్రీమన్మహాదేవు దివ్యలింగంబు నభిషేకించి' నీర్వట్టు పాసెన(ట! (189వచ. 5ఆ.) నరే (ప్రమథులును [పంచాక్షరీ మం(త పఠనపరులే (279వచ. 5ఆ.). దివోదాసు వలన మహీమండలమెల్ల సర్వ దేవతాజూన్యమైన నమయమున శివస్థానములందు “పంచాక్షరీ పంచ(బ్రహ్మ పాశుపతా ఘోరశారభాది విద్యానుసంధానములేక” పోయెనని శ్రీనాథుని ఆవేదనము, (290వచ. 5ఆ.) అంతేకాదు. కట్టెదుర వచ్చి నిలిచిన రాక్షసుని, “ఓరి యెవ్వ( డవు?” అనుటకు వాల్మీకికి “*పంచాక్షరాఘోర పాశుపత మంత్రాభ్యాన వశంబునం బుట్టిన దిట్టతనము”” శ్రీనాథుని అనుగ్రహమే. రాక్షసుండు తనవృత్తాంతము తెలివి రక్షి౦పుమన(గా వాల్మీకి విభూతి మావా త్మ్యమును వివరించి సాధారణముగ విభూతిధారణము చేసినట్లు మూలమున కలదు. ఆ శ్లోకమిది : “గృహీత్వాధార మధ్యా త్స భన్మ (ప్రేతకరేఒర్చయత్‌ సోఒప్యాదరాత్సమాదాయ ఫాలదేశే న్యవేశయత్‌.” 68క్లో, క4అ, ఇట శ్రీనాథుని (పక్రియ, పర్విష్కియ వేలు. “వాల్మీకి కక్షపాలంబులోని విభూతి హస్తంబున ధరియించి డగ్గణింజని పంచాక్షరీ మంత్రంబున నభిమంత్రింవి లలాటంబున రక్షాతిలకంబు లిఖించె”ను (47 వచ. 6ఆ) మజథి,

20 ఈశ్వరార్భవకళాశీలుండు “నిత్యం (తిషవణస్నాయీ నిత్యంభి క్షాకృతాళనః లిజ్లపూజార్చకో నిత్య మిళ్టం వ్యాసో వసేత్చురా”

(81ళ్లో. 96అ,) అని....మాత్రము మూలమున అభివర్షితు! డైన వ్యానుండు శ్రీనాథుని ఆంధ్రీ కరణమున “భూతి నర్వాంగీణముగ సముద్ధూళించ”ట, “రుదాక్షదామక ములు ధరియించుటొ మాత్రమేగాక “పంవాక్షరంబు జపంబు సేయు” టయు( గలదు. (12ి8ప, 7ఆ,) శివర్శాతిమాహాత్మ్యమున నాగేశక్షే[త్రములోని నాగేశ్వో రుని గుడిలో శివరాత్రినా(డు, “వంచాక్షారీ పంచబ్రహ్మాదిమండత్రంబులు జపించు వారును" కలరని శ్రీనాథుని కల్చనము. (ఉ7వచ. *4ఆ.) ఏవంవిధమైన పంబా క రీమంత్రపారాయణము శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాపరాయ ణము,

అగనస్త్యుండు శ్రీ 3 లమునహృల్లేఖాదిమం త్రాభ్యనననిరతు(డై _..భ్రమరాందా దేవిని........అర్చించ” ననికూడ శ్రీనాథుని (ప్రత్యేక వివరణము (58ప. 8ఆ, కా. ఖం). అంతేకాదు. “ మహితహృల్లేభికా మంత్రమునకు........ముఖ్యాధి దైవ తంబు నకలజగదధిష్టాతి అయిన “శలపుత్తి” అనికూడ శ్రీనాథుని న్పష్ట(పతి పాదనము.. (150వ. 4ఆ.కా. ఇం), దివోదాస న ్‌ం

= కా. ఖం.), దాసు వలన “కాళికాకటకంబుల

హృల్లేఖాదిమం త్ర జపంబును...లేక్ర * పోయొనని శ్రీనాథుని ఆవేదనము కూడ. (290వచ. 5ఆ. కా. ఖం) అగస్త్యుని శ్రీశైలయాతలో శ్రీనాథుని ఆంధ దేశాఖి మానము వలె, అగస్త్యుని హృల్లేఖాదిమం త్రాభ్యసననిరతిలో నాథుని పార్వతీ దేవి వదాబ్దధ్యానమును (పతిఫలించినది. క

ఇట్టు శ్రీనాథుండు ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు.

అత ఆత్క్మానుసంధా నము అనలు శైవము అష్టవిధము, అనాదిశై వము, ఆదిశైవము, వూర్వశై వము, మిశ్రవైవము, శద్ధశైవము, మార్గశైవము, సామాన్యశై వము, వీరశ్లైవము అని వాని అభిఖ్యలు, అనాదిశైవం పథమ మాదిశైవం ద్వితీయకం ॥ పూర్వశైవం తృతీయం స్యా న్మిశ్రశైవం చతుర్ధకం శద్దశెవం పజ్బమం స్యాత్‌ షష్టం వై మార్గశెవకం ॥ సోమాన్యం నప్రమం జ్లేయం వీరశైవ మథాష్టమం- అథ తల్లక్షణం వక్ష్యే యథా వ దనుపూర్వతః [” శీ-6 ల్లో. 10 ప. చం్యదజ్ఞానాగమము అమ్టవిధ్యవై వమాదాందో త్భాగేవర్వమైనది వీర్య] వనము. ఇష్టలింగము నష మైనను, (వతములకు లోపమువచ్చినను తృణమువలె (పాణమును వరిత్యజించుట వీర(వతము. భక్తుత్సాహవిశేషమును వీర్మవతమే. అట్టి వీరవ్రతముతో కూడినది వీరశే వము. అది మజల (త్రివిధము. సామాన్య వీరశైవము, విశేషవీరశై వము, నిరాభారివీరవై వము అని వీని అభిధలు. ఇందు విశేషవీరశైవము ఇతోధిక విశేషము. (పతిదినము ఒక్కరు లేక ఇద్దలు లేక ముగ్గురు శివభక్తులను భుజింప( జేసి శేషమును భుజించుట, షట్కాల లింగార్బ్చనము సేయుట విశేషవీరశై వము నందలి విశిష్ట ధర్మములు. “ఇష్ట లి్లవియోగే వా వతానాం వా పరిచ్యుతా ॥ తృణవత్ప్రాణసంత్యాగ ఇతి వీర్యవతం మతం భక్తుత్సాహ విశేషోఒపి వీరత్వమితి కథ్యతే ॥ వీర్మవతసమాయోగా ద్వీరశై వం (పకీర్తితం వునస్త్రివిధ మేతద్ధి సామాన్యాది [1ప్రభేదతః ॥ సామాన్యం చ విశేషళ్చో నిరాభారీతి చ (త్రిథా 21

వల్లి ఈశ్య్వరార్చనకళాశీలు(డు విశిష్ట ధర్మానుష్టానా ద్విశేషశ్చ స ఏవహి ఏకం మాహేశ్వరం వా పిద్వాౌ వా తీ నృతివాసరం ॥ భోజయిత్వాహి తచ్చేషం భుజ్జుయా ద(స్రమాదత।ః షట్కాలం లిజవూజా చనియతై స్తు పదార్థకైః 1” ఉ0-48, 46, &7 క్లో, 10 వ. చం్యదజ్ఞానాగమము ఇట్టి వీరశైవమునెడ ఎట్టి వ్యక్తికి గట్టి మక్కువ కలుగునో నులభ (గాహ్యము. అట్టి వ్యక్తి శ్రీనాథు(డు. ఆతని కవితాసాామాజ్యమున ఎందతో వీరమాహేశ్వరులు ! మజెందలో పరమమా హేశ్వరులు !! అంతేకాదు. విష్ణుభక్తు(డే వీరమా హేశ్వరాచారపారగు(డు ! !! -- నలదమయంతుల పరిణయవేళ, భీమ భూపాలు(డు తనకు అగ్ని దేవు డొసంగిన రథమును అల్లునికి ఇచ్చినట్లు శ్రీహర్జుని వర్ణనము. ఆ రథమును ఈశ్వరు(డే ఇచ్చినట్లు శ్రీనాథుని కల్పనము. అంతేకాదు, భీమభూపాలు(డు వీరమాహేశ్వరాచారపారగు(డు అని శ్రీనాథుని వితణము. ఆ శ్లోకపద్యము లివి : “పురైవ తస్మి నృమదేశి తత్పుతా ఛికేన యః సొహృదనాటినాగ్నినా నలాయ విశాణయతిన్మ తంరథం నృపః సులజ్ఞ్యా[దినము[ద్రకాపథమ్‌.” 28 క్లో, 15వ. “వీరమా హేశ్వ రాచారపారగునకు+ దనకు శశిమౌళి యిచ్చిన కనకరథము కామగమనంబు నై షధక్ష్మావరునకు మామ యిచ్చెను మా యని మహి నుతింప” 956వ. 6 ఆం అగ్ని దేవు( డిచ్చిన రథమును ఈశ్వరు( డిచ్చినట్లు, విష్ణుస్తోతుమున నరన్వతీ సాక్షాత్కారమునందిన భీమభూపాలుని వీరమా హేశ్వ రావారపారగు డయినట్లు అన్యభాకరించిన (శ్రీనాథుని ఆంతర్యము గమనింప(దగినది. అంతేకాదు, వీర మాహేశ్వరులలో మహామహోపాధ్యాయుడైన పాల్కుజికి సోమనాథు(డు (ప్రత్యేక ముద్ర వేయకపోయినను, (శ్రీనాథు(డు చిబుతొండనికి “శద్ధవీర శ వాబార వరాయణు(డు” అని స్థిరముద్ర వేసెను (14 వచ. 1ఆ.). అంతేకాదు, బిజు తొండనంవి “వీరమాహేశ్వర సమయ సిద్ధాంత మార్గానుసొారంబుగ”నే (36వచ. శిత) “జగదైత్య భంజనునకు( (బ్రణమిల్లి, జంగమారాధన(క్రియాసమయమున కాని యపహార మీరాని కారణమున” (88ప. 2ఆ.) “గారావు సుతు వధింవి.... వీరశైవ్యవతంబు” నడుపవలసివచ్చెను (1193. ఏఆఎ ఫలితముగ (ప్రత్యక్ష

ఆక్మానునంధానము వి మైన వరమేశ్వరునితో “వీరమా హేశ్వ రావారంబు వదలక యేడువాడలవార మేము గలసి వర్తిల్లుదుము” అనియే చిలుతొండనంబి నివేదనము (1189ప. 2ఆ.). కాంచీవురమునందలి ఏడువాడల వైచ్యలేకాదు ; కాశీపట్టణమునందలి పదియు నెను(బదివేలు ఫై(గా వివ్రులు కూడ “వరమమా హేశ్వ రాబారనిరతులే.” వరమే శ్వరు(డు కాశీనగరము (వవేశించి,. బ్రహ్మవిష్ణువిహితవట్టాభిషిక్తుడె 'సేరోలగ మున్న నమయమున వచ్చిన వివుులకు అభయమిచ్చి కుశలమడిగినట్టు మాత్రము--"తేభ్యో దత్తాభయః శోమ్భుః పష్యపచ్భ కుశలం ముదా”-మూలమున కలదు (న6ిళ్లో, 64అ.). “శృమ్సమే వి[వ్రలార ! యనామయంబె పరమమా హేశ్వ రాబారనిరతులార ! కుశలమే ? కాశికాతీర్థకోటిదివ్య లింగవూ జెకతానాంతరంగులార !” 158ీపం 6 ఆం అని శ్రీనాథుని అనునరణము. కాశీఖండమున ఈ సాధారణవివులే కారు ; భీమ ఖండమున అగన్త్యమహర్షియు “వరమమాహేశ్వరు(డు” (82 వచ, 2 ఆ, వ్యాను(డు “వీరమా హేశ్వ రాబారవీథివథికు(డు” (88ప. నిఅ). కాశీఖండమున దధీవి పైతము “పరమమాహేశ్వరు(డు” (563, 7ఆ.). ఇది శ్రీనాథుని సంజ్ఞాధికారము. పరమమా హేశ్వ రాబారమున పరమరమణీయమైనది షట్కాల లింగార్చ నము. అది ఆగమోక్త (ప్రకారమును అనుసరించునది. “మత్చూజా (తివిధా బేవి గుర్వీ చ మహతీ అఘుః అని కారణోత్త రాగమమున ఈశ్వరుని కంఠో క్రి అన(గా హరపూజ - మహాపూజ, గురుపూజ, లఘుపూజ -- అని మూడు విధములు. ఉత్తము(డు మహావూజను, మధ్యముడు గురువూజను, అశక్తుండు అఘువూజను చేయవలయునని ఆగమోక్తి, “ఊ_త్తమో మహతీ కుర్యా ద్ధుర్విం మధ్యమ ఏవ చ లఘ్వీ మళ క్తః కుర్యాచ్చ........”. అది టత్రికాలములందు. లేక షట్కాలములందు అచరింపవలెనని ఆగమ విధి. అంతేకాదు. ఉత్తము(డు షట్కాలములందు ఈశ్వ రార్చనము చేయవలెనని నిష్కర్ణ. (తికాలపూజకంటె షట్కాలవూజ గరీయసి, అదియే షట్కాల లింగార్చనము. అరుజోదయ, నూర్యోదయ, నంగవ, మధ్యాహ్న, సాయంసంధ్య-అర్ధర్మాత్రములు షట్టాలములు, “అరుణస్యోదయే సూర్యస్యోదయే సంగవే తథా మధ్యాహ్నే చ తత స్పాయ మర్ధరాతతే చ న్యువతా॥” ఇ(క షట్కాల లింగార్భ్చనమునకు మొట్టమొదట చేయవలసినది అఘమర్షణ స్నానము. (బాహ్మముహూ ర్తమున లేచి, ఇష్టలింగమును కన్నులకద్దుకొని, అంబికా

య! ఈశళ్వరార్చవనకళాశీలు(డు నహితు(డైన పరమేశ్వరుని ధ్యానించి, ముఖమార్జనాదికము ముగించుకొని, (పవాహ జలమునందు అఘమర్షణపూర్వకముగ చేయునది అఘమర్షణస్నానము. అఘమర్షణ లక్షణము కారజో త్తరాగమమున ఇట్లు వివరింప(బడినది : “అస్తేణ మన్రితం తోయం వామనాసొ([గ మానయన్‌ ఇడయాన్తర్గతం తేన దగ్గమేనో వివిన్తయేత్‌ బహిర్గతం పిజళయా భావయన్‌ దక్షిణే కరే ధృత్వా జలం తత పాపవురుషం భావయే త్తతః॥ వామభాగే వజశిలాం ధ్యాత్వా తత్ర కీ. పేజ్జిలం చూర్ణితం భావయే త్చాపనర మిత్యఘమర్హణం!” 98-40ళ్లోం కినం [ “అన్ర్రమంత్రములచే మంథ్రింప(బడిన జలమును ఎడమ ముక్కుకొనను జేర్చి ఇడ యను నాడిచే నా జలము లోన( (బవేశించునట్లును, అధానివే లోని పాపము కాలిపోయినట్లును భావించి, తరువాత పింగళయను కుడిముక్కు నాడిచే నా జలము వెలుపలికి వచ్చి కుడిచేతి యందున్నట్లు భావించి, అందు పాపవురుషు( డున్నట్లు ధ్యానించి, ఎడమ ప్రక్కను వ(జశిల యున్నట్లు భావించి, యా జల మునందు వైవి, పాపపురుషు(డు చూర్దమయ్యెనని యెంచవలయు.. ఇదియె అఘ మర్షణ మగును.” ] ఇట్టి అఘమర్దణస్నానము శ్రీనాథుని పాత్రలుచేయును. నలుడు గంగానదిలో ప్రాతఃస్నానము వేసినట్లు శ్రీహర్జుని వర్ణనము. “న్వర్లజ్లామ్చుని........కృతది నారమృష్తుతి ర్భూపతిః” (66ళ్లో. 19న.) మజి నలుడు మందాకినిలో -అఘమర్షణస్నాన మాచరించె” నని శృంగార నైషధమున శ్రీనాథుని విత్రణము (29వ. రఆ.). అంతేకాదు. హరవిలానమున నప్రర్తులు “ఆకాశగంగలో నఘ మర్షణస్నాన మహరహంబును జేయనటినారు” (4న. 4ఆ.). అర్జునుడు కూడ -పావననిర్ణరాంభః[వ్రవాహంబున _నఘమర్షణ స్నాన మాచరింవి నట్టు (11 ప. 7 అ.). భీమఖండమున ఏడురోజులు భీక్షాన్నములేక కటకటలాడిన వేదవ్యానుండు నహితము ఎన్మిదవరోజున “మణికర్పికాంభః[పవాహంబున నఘమర్షణస్నానం బాచరింవోనట్లు (101వచ. 2ఆ.), కాశీ ఖండమున అగన్వుండు “పాతాళగంగయం ధఘమర్షణస్నాన మాచరింవి'నట్లు (శ4ప. 8ఆ.), విశ్వానరు! డును 'గగనగంగాప్రవాహంబున నఘమర్హణస్నాన మాచరించొనట్టు (288 వచ. శీఅ.). శ్రీనాథుని అభివర్షనము. వునఃపునరుద్దాటనమిది అనుభవవురస్కారమే, అనమర్హణస్నానము అయినత ర్వాత 'దేవర్షిపితృతర్పణాదికము నిర్వర్తించి, నంధ్యాద్వయోపాననము చేసి, అరుణోదయకాలికమైన ఈశ్వరార్చనము చేయ వలెనని ఆగమవిధి.

'ఆక్కానున్‌ంధానము 25 “*దేవాదీం స్తర్పయిత్వా ఒథ శివతీర్ధం తు సంహరేత్‌॥ 10 నంధ్యాద్వయ ముపాసీత సావిితీ మూలమంథతగం॥ 16 అర్బాం నిర్వర్హ యే తృ్పళశ్చా దరుణోదయకాలికీం”॥ 17

ఇట్లు కారణోత్త రాగమమున, మకుటోత్త రాగమమునకూడ కలదు. నరిగా ఇళ్లే నలుడు అరుణోదయార్చనము చేసినట్టు శ్రీనాథుని శృంగొరనై షధమున కలదు. శ్రీహర్దుని నైషథీయచరితమున లేదు. శ్రీనాథుని వివరజమిది : “దై వతబుషిపితృతర్చణం బొనరించె సంధ్య నారాధించె సవిత( గొలిచె గాంగేయవాలూకాలింగమూర్తి ని నిల్చి కాంచనాబ్ధముల బూజించె శివుని.” 29 పరి ఆం ఇట వాలుకాలింగమన ఇనుకతో చేసిన లింగము. నృటికాది లింగముల అభావమున వాలుకాలింగసమర్చనము ఆగమనమ్మతము. ఇక నలుని మాధ్యాహ్నికవిధి. ఇది శ్రీహర్జుని నైషథధీయ చరితమున కలదు. శ్రీనాథుని శృంగారనైషధమున కలదు. ఆ రెంటికి ఎంత అంతరమో ! నైషధీయచరితమున _శ్రీహర్జుని అశేషశేముషీవిశేషము బౌషధకషాయమే అని పించును. శృంగారనైషధమున శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చనకళాశీలము అమృతరసా యనమై కనిపించును. అనలు నలుని వూజాగృహ్రవేశము వర్ణించుటలోనే ఆ భేదము కలదు. “*వూతపాణి చరణః ఉవినోవ్చై రధ్య నానితరపాదహతేన బహ్మచారిపరిబారిసురార్చా వేళ్ళ రాజబుషి రేష వివేశ.” ఇఓ క్లో 21 నం రాజబుషియైన నలు(డు కరచరణములు కడిగికొని, చవియైన, అనితర పాదహతమైన సోపానమార్గమున, (బ్రహ్మచారి పరిచారియైన నురార్చావేశ్మమును (వవేశించెనని తాత్పర్యము. మటి శ్రీనాథుని విత్రణ- “పీముంత మేర్చడ( జికురభారమున సు శ్లిష్టుంధమ్ముగ శిఖ యమర్చి గన్నేరు! బూ(జాయ! గనుపట్టు జిలుగైన టబ

తిం ఈశ్వరార్చనక ళాశీలు(డు చంద్రాతపముతోడ సరివచ్చు వెలిపట్టు( బుట్ట ముత్తరవాసముగ ధరించి పక్షాళతములైన పదియాలు వన్నియ కనకంపు గొడుగు(బాగాలు దొడిగి శేవు(డగు బాహ్మణబ్రహ్మచారి యిచ్చు హస్త మవలంబనంబుగ నల్ల నడిచి నియతమౌన్యవతంబుతో నృపతి సొచ్చె కాంతవిత్తుండై దేవపూజాగృహంబు.” 108ప. 8 ఆ. ఇందు నలుని వేషము ఈశ్వరార్చనకళాశీలుని వేషము. అంతేకాదు. చేవపూజాగృహమును (ప్రవేశించునెడ మౌన్యవతనియమము, శాంతచిత్తము శ్రీనాథుని మా హేశ్వరహృదయమాహాత్మ్యము. అంతేకాదు. శ్రీహర్జుని దృష్టిలో పరిచారకు(డైన బ్రహ్మవారి, శ్రీనాథుని నృష్టిలో శైవుండు. నలుడు కట్టిన సలిల కాషాయవస్త్రము తెను(గు నీర్కావి దోవతియే.

ఇ(క నలుని పుష్పార్చనమున “ హేమనామకతర్ముపసవేన... ఉపకల్పిత వూజః” అని శ్రీహర్జుని స్టూలనిర్దేశము (84 ల్లో. 21 నం, “వసిండి దుత్తూర వుష్పంబు ఫాలనయను పానవట్టంబు ఫై, బెట్టి--” అని శ్రీనాథుని సూక్ష్మ నిరూపణము (165 ప. 8 ఆ.) అంతేకాదు. ధత్తూర, నాగకేనర, నీలోత్పముల నమర్పణము శ్రీహర్దునికి నరిపోయినది. తావన్మాత్రము నంతృప్తి గొలుపని శ్రీనాథుని వుష్పార్భనమిది :

“ఖట్వాంగపాణి( జెంగల్వ ' వుష్పంబుల

ఫాలలోచను బిల్వపల్దవముల నాగేంద్రకేయూరు నాగకేసరముల

_ _బాలేందుకోటీరు! బాటలముల

గుసుమకోదండారి. గుండవర్థనముల

గాంచనాచలవాపవు( గాంచనముల నంచికాహృదయేశ నసితాంబుజంబుల

దక్షాధ్వరధ్వంసి దమనకముల బొండుమల్లియ విరిదండ ఖండపరశ నభిలనసురసార్వభౌము దూర్వాంకురముల బంతి శ్రీవత్పలాంభన[పాణబంధు శివునింజేమంతి బంతి( బూజించె నలు(డు.”

107ప.8 ఆ

ఆక్మానునంధానము ఖై? ఇందలి వుష్పములు, వత్రములు ఈశ్వరార్చనమునకు ఆగమోక్త(వకా రములే. అందు అసితాంబుజములు (నల్దగలువలు), బిల్వ పష్యషత్రములు (మారేడు దళములు) అతిముఖ్యములై నవి. “నీలోత్పలంచ వుప్పేషు తేజసాహ్యుత్త మో త్తమం” అని కారణోత్తరాగమమున (రి శ్లో. 5 వ), “బిల్వప్యతం హి కథితం నర్వప(త్రోత్త మోత్త మం” అని మకుటోత్తరాగమమున కలదు. అంతేకాదు. శ్రీనాథుని వ్యతవుష్పార్చన వర్ణనమున నామార్చనవర్జనమును గమనింవదగినది. అనంతరము ధూవనంపాదనము చేయవలెనని ఆగమవిధి. అందు గున్గులు మహిసాక్షి ధూపా[ఘ్రాపణము అ(గేసరము. అది శ్రీహర్డుని నై షధీయచరితమున (పసక్షమే కాని, ఆ శ్లోకము క్లిష్ట క్లిష్టము. అంతేకాదు. కల్పనానల్పజల్ప్సితము. అట్టి శ్లోకమును ఆంధ్రీకరించుటకు ముందు శ్రీనాథు(డు స్వతం[త్రముగ రవించిన పద్యమిది. “డగ్గజి మేదినీపరిబ్బఢ(పవరుండు సువర్జపాత్రలన్‌ బుగ్గన దివ్యసొరభవిభూతి యెలర్బ(గ సాత్కరించె( బెం వగ్గలమైన భక్తి మహిషాక్షరజన్హనరేణునమ్మిళ భుగ్గులుధూపధూమములు గోమలతారకరాజమౌళికిన్‌” 108ప. రఅ, ఇందు సువర్ణ పాథత్రలు రాజలాంఛనములని, దివ్యసొరభవిభూతి కవితాకల్బ నమని తోచుట సహజము. కాని అవి తన్నిమిత్తకములు కావు. “నువర్టపాత్రం.... సంపాద్య పూజనీయ_స్ట్వహం శివే”--నసువర్ణపాాత్రమును నంపాదించి తన్నుపూజింప వలెనని కారణోత్తరాగమమున ఈశ్వరుని కంఠోక్తి . “సాజ్యగుగ్గులు ధూవస్తు మహాభోగ (ప్రదాయకః -- ఘృతముతో కూడిన గుగ్టులు ధూపము మహాభోగ (వచాయకమని మకుటోత్తరాగమమున కలదు. అంతేకాదు. ఘృతముతో కూడిన మహిసాక్షిధూపమున కొలిచిన (ప్రమథు(డగునని క్రియాసారాగమమున కలదని శైవావార నంగ్రహమును బట్టి తెలియచున్నది. మటి ఘృతముతోడి గుగ్గులుమహిసాక్షి. ధూపము. గుబాళించునది దివ్యసారభవిభూతియే కదా 1 ఇందుకు శ్రీనాథుని ఈద్భశమైన కల్చనము. అందుకు శ్రీనాథుని “అగ్గల మైనభ క్తి” యే అంతర్వాణి. జ(క నలుడు ఈశ్వరునికి సొష్టాంగవడుటను వర్ణించిన శ్రీహర్దుని శ్లోకమిది : “*త్ర్యమృకన్య పదయోః కునుమాని న్యనస్యసైష నిజళశ్రనిభాని దజ్ఞవద్భువి లుఠన్కిము కామ స్తం శరణ్య మువగమ్య ననామ.” - 81లో, 21న

తం ఈశ్వకార్భవకళాశీలు(డు ఈశ్వరుని పాదములమై వుష్పములుంచి నలు(డు సాష్టాంగపడి నవుడు, మన్మథు(డు తన శన్ర్హ్రములను ఈశ్వరుని పాదనన్నిధినుంచి శరణు సొచ్చినట్టు కలద(ట. ! పరమేశ్వరునికి సాష్టాంగదండ(పణామము సేయునపుడు కూడ శ్రీహర్జుని మనఃపీఠమున మఠమువేసినది మన్మథు(డే. శ్రీనాథుని అంతరంగ మున మాత్రము ఆగమోక్ష్మపకారమే అధ్యక్షించినది. “పద్మాసనస్థు(డై భావించె మానన కమలకర్ణికయందు? గాలకంఠు( బంచాన్యు (మోల జపించె. బంచటబహ్మ పంచాక్షరంబుల( బరమనియతి భక్ష్యభోజ్యాదికబహుపదార్థంబుల ననమాక్షునకు నుపహారమిచ్చె రాజదేవోపవార(పకారంబుల నతిభక్తి/గొలిచె రాజార్ధమౌళి మం(తవుష్పంబు( బెట్టె మన్మథవిరోధి మూర్ధభాగంబునందు సమ్మోదమెస(గ నవని సంనృష్టసకలాంగు(డగుచు (మొక్కె నిఖిలలో కైకభర్తకు నిషధరాజు.” 110వ, 8ఆ, నలు(డు పద్మాసననస్థు(డై, మాననమున -- కాదు - మానన కమలమున - కాదు కాదు - మానసకమలకర్ణికలో కాలకంఠుని భావించెన(ట ! మానస కమల మన(గా కమలము వంటి మానసమని అలంకారార్థము. కాదు. మాననకమల కర్ణిక అన(గా “సుషుమ్నానాడీ మధ్య మందలి ద్వాదళశదళ పద్మాకారమైన అనా హతచ(క్రము యొక్క నడిమి భాగ” మని తాంత్రికార్థము. అట్లు భావించిన అనంతరము, నలు(డు పంచ(బ్రహ్మ పంచాక్షరీ మంత్రములు పరమనియమమున జపించెన(ట ! ఆమింద భక్ష్యభోజ్యాదిక బహుపదార్థముల నైవేద్యము ; రాజ 'దేవోపచార(పకారముల నంసేవనము. అవి కూడ ఆగమోక్ష్తపకారములే. అట్లే మంథత్రపువ్చృనమర్పణమును, భస్మాభ్యుంక్ష్య మహాలిజ్లే ఈశాన ఇతి మ్మ న్తతః మూలమ న్తేణ వాప్యేవం మ్మన్తవుష్పం నమర్పయేత్‌” కీశక్లో, 6ప,కారణోత్తరాగమము_ శివలింగమున భన్మముంచి, సమం(త్రకముగ మంటత్రవుష్పృమును నమః ర్చింపవలయును. అట్లు నలు(డు మంత్రవుష్పమును సమర్పించినట్లు శ్రీనాథుని న్వతంతకల్చ్పనము. అందుకు, "మన్మథవిరోధి మూర్ధభాగమున” అని శ్రీనామని

ఆక్మానమనంధానము 29 ఉపసక్రమణము. ఇది ఛ్రీహర్దుని మన్మథసాదృశ్య కల్పనకు పరోక్షవిమర్శ. అంతేకాదు. మంటత్రవుష్పమును నమర్చింస వలసినది మూర్ధాగమునందే. అనలు శ్రీహర్జుని దృష్టిలో శివలింగము లేదు. శ్రీనాథుని నృష్పిలో ఉన్నది శివలింగమే. అంతేకాదు. “దణ్జ్ణవద్భువి లుఠన్‌ కిము” అను శ్రీహర్డుని అందింవునకు అవని నంన్పృష్టు సకలాంగు! డగుచు (మొక్కె” అను శ్రీనాథుని నృష్ట(వతి పాదనకు అంతరము కలదు. అంతేకాదు శ్రీహరుని నైషథధీయచరితమున నలుని అరుణోదయార్చనము లేదు, ఉన్న మాధ్యాహ్నికవిధి ఉఊ(త్సేక్షావల్లరి. మథి శ్రీనాథుని శృంగార నైషధమున నలుని అరుణోదయ మధ్యాహ్న నమయార్చ నములు కలవు. అవి కేవలము ఆగమోక్తప్రకారమును అనుసరింవినవి. అంతేకాదు, అరుణోదయ మభ్యా హ్ననమయ శివలింగార్బనవిధానమది షట్కాల లింగార్చనమునకు ఉఊఉపలక్షణము.

ఇ(క హరవిలానమున బిబుతొండనంబిద ౦వతులు“షట్కాల లింగార్బనంబుల కాలము గడువుచుండిరి.” అనిక్రీనాథుని అధికారనూత్రము. (12. వచా 1.అ) ఆ నూత్రమునకు శ్రీనాథుని కవితాభామ్యమే అర్జునుని షట్కాలలింగార్చనము.

వ్యానుని ఉవ దేశమున, ధర్మ రాజు ఆదేశమున దివ్యాన్త్హ్రములు పడయుటకు అర్జునుండు తపన్సునకు ఉవ(్రమించెను. హిమాలయము దాటి, గంధమాధ నము గడవి ఇందకీలాదదిపై తవన్ను చేసెను. ఎట్లు చేసెను ? “దర్భచీరం నివస్యాథ ద్లాజినవిభూషితః శీర్ణం చ పతితం భూమౌ పర్షం నముపయుక్తవాన్‌ వూర్దేవూర్లే (త్రిరా(తేతు మాన మేకం ఫలాశనః ద్విగుణేన హి కాలేన ద్వితీయం మాన మత్యయాత్‌ ॥ తృతీయమపి మానం న పక్షేణావార మాచరన్‌ చతుర్ధేత్వథ నంటప్రాస్తే మాసే భరతనత్తమః ॥ వాయుభక్షో మహాబాహు రభవత్‌ పాజ్ఞునన్ననః ఊర్థ్వ్యబాహుర్ని రాలంబః పాచాంగుష్టాగవిష్రితః నదోవన్పర్శనాబ్బాన్య బభూవురమితౌజసః విద్యుదంభోరుహనిభా జటాన్తన్య మహాత్మనః తతో మహర్షయః సర్వే జగ్ముర్దేవం పినాకినమ్‌ 28. 27ళ్లో38 _ ఆ, ఆక, వం ఇత్యాదిగ వ్యాసభారతమున కలదు. ఇది నరిగా ఇట్లే నన్నయ భట్టు తెను(గున రచియించెను.

న! ఈళ్వరార్చనకళాశీలుండు “అందు మనోవాక్కాయకర్మనియతు(డై పరమేశ్వరుం దనవిత్తంబున నిలిపి నిరంతరతత్రిరాతోపవాసంబుల నొక్కమానంబున! జలిపి ద్విగుణిత(తిరాతో పవాసంబుల రెండవమానంబు( జలిపి పక్షోపవాసంబుల మూ(డవమానంబు నలిపి యూర్ధ్వ్యబాహుండై యేకపాదాంగుష్టాగంబున నిలివి వాయుభోజ - నంబు సేయుచు నాల్గవ మానంబు సలిపి యిట్లతిఘోరతపంబు సేయుచున్న”

297వచ. 1ఆ, ఆర, ప, శ్రీనాథుండు భారతకథను అనుసరించియే హరవిలాసమున కిరాతార్జునీయ కథను రచించెను, అర్జునుని తపస్సు మాత్రము ఆగమోక్త[పకారము ఘటించెను అంతేకాదు. నన్నయ దృష్టిలో అర్జునుడు చేసినది అతి'ఘోరతపము. శ్రీనాథుని సృష్టిలో అర్జును(డు చేసినది అతి ఘోరవీరతపము. ఆగమమైన వీరశబ్దము ఆగమవిశేషమే. పావపతాస్త్రముకొలకు అర్జును(డు చేపట్టినది పావపతదీక్ష. అచరించినది పరమమాహేశ్వరాబారపరాయణమైన షట్రాలలింగార్చనము. “వథమనంధ్యారాగపరిపాటి మిన్నేటి కనకపంకజకోరకములు దెలుప గందువాజిన మించు(గంచుటద్ధము వోలె విధుమండలము కాంతి వీడుకొన (గ దరమైన వే(బోక తఅపివెన్నెల( (గోలి దివి జకోరములు మత్తిల్లియాడ మంద రాచలకటమధ్యభాగమ్ము న( గృత్తికాొనక్షత్ర మత్తమిల్ల మృదులభన్మరజశ్ళయ్య మేలుకాంది యమలరు(దాక్ష ధారణం బాచరించి యర్దును(డు పర్ణశాలికాభ్యంతరమున హారున కొనరించు నరుణోదయార్చనంబు”” 80వ. 7ఆ. ఇందు సీసభాగము అరుణోదయవర్ణనము, మిన్నేటి తరగలలోని పసిండి తామర మొగ్గలు (పథమనసంధ్యారాగపరిపాటిని పగటుచున్నవి. కందువాజిన మించుకంచుటద్దము వలె చంద్రమండలము కాంతిని వీడుచున్నది. వేగు(బోకలోని తటిపివెన్నెలత్రావి చకోరములు మత్తిల్లి యాడుభున్నవి. కారణమది అరుణో దయనమయము. అరుణోదయము కా(గానే అర్జునుండు మృదులభన్మరజశ్శయ్యను మేలుకాంచి, ర్యుదాక్ష ధారణ మాచరించి ఇందదకీలపర్వతముపై (క్రొత్తగా వేసి కొన్న పర్ణశాలలో అరుణోదయార్చనము సేయుట అతి ఘోరవీరతపమున తొలి విశేషము. అరుజోదయవేళ లింగార్చన్మవథమకాలము. తదుపరి,

ఆళ్మానునంధానము న! “కప్రికేతు( డింద్రకీల (వపాతపతయాళనిర్షరస్నాతుండై యుపబారవిధుల నన్నిట( దవపనోదయవేళవ్యాళధరు(బూజించున్‌.” , ఏ1ప, ఆం తపనోదయ మన(గా సూర్యోదయము. ఆ సమయమున అర్జునుడు

• ఊప్రచారవిధుల నన్నిట” ఈశ్వరుని పూజించుట అతిఘోర్ర వీర తపములోని మలివిశేషము, ఉపచారములు షోడళోపబారములని షట్ర్రింశదుపచారములని కలవు. అంతకంటె అభ్యధికముగ ఉపచారములు కారణోత్త రాగమమున వివరింప(బడినవి. అవి మహావూజావిధులు, అర్జును(డు తపనోదయవేళ “ఉప చారవిధుల నన్నిట” వూజసేయునన(గా మహావూజ చేయునని అర్ధము. ఇంతకు, నూర్యోదయవేళ లింగార్బనద్వితీయకాలము. అనరతరము, *అవధానంబున( బాకశాసనసుతుం డర్టేందుకోటీరు సం గవకాలంబున( బూజసేయు హిమవాఃకర్పూరకస్తూరికా దవకాలాగురుగంధసారనురభిద్రవ్యంబులం బూవులన్‌ అవలీనర్జరసాగురు[ప్రముఖనానాధూపధూమంబులన్‌” శ8వ, 7ఆ. అర్జును(డు ఇంధదకీలా[దిపై “హిమవాఃకర్బూరకన్తూరికాద్రవ కాలాగురు గంధసార” పరిమళద్రవ్యముల, పూవుల, “లవలీసర్జరసాగురు (పముఖనానాధూప” ముల నంగవకాలార్చనము సేయుట అతి ఘోరవీరతపమున మూ(డవవిశేషము. సంగవకాల మన(గా “నూర్యోదయా(త్పభృతి ఏడుఘడియల కాలము” ఆగ మోక్త(ప్రకారమైన అహ్నికవిధానమున ధూపసంపాదన మొక ప్రత్యేకమైన (వ్రక్రియ. అందుకు చందనాగురు కర్చూరకస్తూరీకుంకుమముల, నర్జరసాదుల నమ్మిశ్రణములు బహువిధములు. దశాంగయక్ష కర్టమాదులవి మకుటోత్త రాగమ మున వివరింవ(బడినవి. మథి అర్జునునికొజకు, హిమాలయము ఆవలి ఇంద్రకీల పర్వతమునందు సర్వసంసిద్ధముగ అరణ్యవాననమయమున “హిమవాఃకర్పూర కస్తూరికాద్రవకాలాగురుగంధసార”ములు, “లవలీనర్దరసాగురు” (ప్రభృతులు ఎక్కడివో !1-- ఇవి శ్రీనాథుని ఇంటి నుండి ఎగుమతి అయినవే. ఆమాటకు వచ్చిన, అవి శ్రీనాథునికి నుగంధశాలాధ్యక్షుండు అవవచితిష్పయసెట్టి అందజేసి నవే. ఇంతకు నంగవకాలము లింగార్చనతృతీయకాలము, తరువాత, “పంచబహ్మషడం౦ంగబీజనహిత [పాసాదపంచాక్షరి చంచన్మం(త పరంప రాపరమనిష్టాతతృ్పరత్వంబునన్‌ మంచుంగొండ యనుంగు(బెండ్లికొడుకున్‌ మధ్యాహ్నకాలంబు స్స వించున్‌ నిరరరాజనూను(డు మనోవీథీనదాధ్యాసితన్‌.” లకిప, 7ఆ,

32 ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు అర్జునుడు మనోవీథీసదాధ్యాసితను పంచాక్షరీమంటతపారాయణమున ఈశ్వరుని మధ్యాహ్నకాలము సేవించుట అతిఘోరవీరతపమున నాల్లవ విశేషము. ఇందలి “పంచబహ్మ షడంగవీజసహిత [ప్రాసాదపంచాక్షరీ” మంత్రపారాయణము ఈశ్వరార్చనకళాశీలుని అనుభావమే. మధ్యాహ్నవేళ లింగార్చనతురీయకాలము. ఆమాంద, “వై యా(మ్రూజినఖండమధ్యమున ఠేవన్‌ బద్ధపద్మాననుం డా యింధద్రాత్మజు6 డిందక్‌ల శిఖరీంద్రారూఢ విల్వద్రుమ చ్భాయానిర్మల చంద్ర కాంతమణిపాషాణ(ప్ర దేశంబునన్‌ సాయంకాలము వూజసేయు నభవున్‌ నంధ్యానటున్‌ ధూరటిన్‌.” $కప. 7ఆ, అర్జును(డు ఇంద్రకీలాద్రి మంది బిల్వద్రుమచ్భాయలోని చంద్రకాంతశిలా వితర్దిపై వ్యా[ఘాజినమున పద్మాసనము వేసికొని, సాయం సంధ్యలో నంధ్యానటుని సమర్చించుట అతిఘోరవీరతపమున అయిదవ విశేషము. హిమాలయపర్వతము ఆవలి ఇందద్రకీల్మాదిమోంద బిల్వ[ద్రుమము, అ బిల్వ (దుమబ్భాయలో చం(ద్రకాంతశిలావితర్జి, ఆ వితర్ధిపై వ్యాఘ్రాజినము ఏమోగాని ఇది నలునిచేతను, అర్జునునిచేతను పద్మాసనము వేయించిన శ్రీనాథుండు తిర గాడిన కొండవీటికొండను, ఆ కొండమింది మారేడుచెట్టును గుర్తుకు తెచ్చునది. ఇంతకు సాయంకాలము లింగార్చనపంచమకాలము, అటుపై -- “అంవితభ క్తితో శివుని నరనిశాసమయంబునందు సే వించు గురూప దేశపద వీపరిపద్ధనమర్చనావిధిన్‌ గాంచనకోరకంబుల శక్కపసవంబుల6 గొండగోంగులన్‌ గాంచనకంద రాగృహముఖంబుల6 బార్జుండు నంన్కృతార్జ్డు.డై.” ౧ ల 8వ, 7 ఈ. అర్జునుండు గురూప దేశమార్గమున అర్భనిశాసమయమునందు శివుని "సేవించుట అతి ఘోరవీరతపమున అఖరివిశేషము. అర్జునుని గురూపదేశపదవి ఎట్టిదో వూర్వోక్తము, అంతేకాదు, తత్పదవీపరికద్ధసమర్చనావిధి లోని కాంచనకోరకములు (సంపెంగ మొగ్గలు) శకపసవములు (దిరిసెనవువ్వులు) కొండగోంగులు ఆగమో క్ష్మప్రకారమైన వుష్పావళియే. ఇంతకు అర్థనిశాసమ యము లింగార్బనసషష్టకాలము. సమష్టిపై ఆగమోక్త(ప్రకారమైన షట్కాల లింగార్చనమే అర్జునుని అతి ఘోరవీరతపముగ శ్రీనాథుని అభివర్ణనము. అది ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుని అభ్యాసవళమే. కనుకనే, మజొకమాణు అర్జునుని మధ్యాహ్నకాలశివలింగార్చనమును (శ్రీనాథుండు వర్ణించెను. అది కూడ పర మేశ్వరుండు (ప్రత్యక్షమై అభిమతార్థమైన పాథపతాన్త్రమును (ప్రసాదించి అంతర్థాన

ఆక్మానునంధానము లలి మైన అనంతరము ! అంతేకాదు. ఇంద్రుండు అమరావతీపట్టణమునకు అహ్వానిం చిన తదుపరి! ఆ వర్జనమును ఎట్లు? సమగ్రమైన శివలింగార్చనకు సంగ్రహ రూపము. “పావననిర్ష రాంభఃప్రవాహంబున నఘమర్షణస్నాన మాచరింవి కసటువో. దెలినీటం గడగి యీటార్చిన సలిలకాషాయవల్కలము గట్టి యాపాదమ న్తకం బభిలాంగకంబుల€ గమ్మని భసితంబు గలయ నలంది వెడంద ముత్యములతో నెడవెట్టి (గుచ్చిన మంచి రుదాక్ష దామములు దాల్చి పులి కళొనంబు గద్దె పై బూనకమున6 బంచఫద్ధులు గావించి పాండుసుతు(డు హోడశోవచారంబుల సొౌరది దీర్చె నీలగళునకు మధ్యాహ్నకాలవేళ. ”

(111వ. 7ఆఎ) ఇట్లు శివలింగార్బనంబు దీర్చి కందమూలఫలోపహారంబులు నమర్చించి, తటతృ పొదంబునం దానును దేహయా[త నడిపి”

(112 వంచ, 7అ) ఇందలి పవిత్రమైన (పవాహజలమున అఘమర్షణస్నానము, పరివభ్రమైన సలిలకొాషాయవల్కలధారణము, సర్వాంగకముల భూతిసముద్ధూళ నము, ముత్యాలు కుస్తరించిన రుదాక్ష్యమాలికాధారణము, వ్యాఘాజినాసీనత, వంచశద్ధులు, హషోడళోవచారములు, ఉపహారములు, [వసాదము మొదలైన సమ స్తము ఆగమోక్ష (గ్రకారమే. శృంగారనై షధమున నలుడు, హరవిలాసమున అర్జును;డు మాత్రమే కాదు ; భీమఖండమున వ్యాను(డు సహితము “షట్కాల శంభూపూజా విధానము లకు( బల్లవ్యపనవదర్భలును గలవె ?” అని లోపాము[దా సమేతు(డైన అగస్త్యుని అడుగును (7ప. 3ఆ.). అంతేకాదు. అనురులుకూడ షట్కాలలింగార్చన పరా యణులు. శివభక్తుల దృష్టిలో శివభక్తులైన బాలు అనురులైనను అమరులే. కానివో అమరులైనను అసురులే. అమృతమును గోలుపోయిన విబుధారులు నారదుని హితోప దేశమున పావవతాచారనిరూఢిని ఈశ్వరుని సేవించిన విధము షట్కాల లింగార్బనమే. (3)

ర 4 ఈశ సరార్చనకళాశీలు(డు “అరుజోదయంబున నాకాశవాహినీ హమాంబుజంబుల నిందుధరుని మిహిరోదయంబున మహిసాక్షి గుగ్గులు ధూపధూమంబుల దురితహరుని సంగవంబున గంధసారకుంకుమచం[ద జంబాలమున( బుష్పబాపమథను మధ్యాహ్నమున( బక్వ్యమధురాన్నపాయసా పూపాజ్యదధిఫలంబుల (దినేత్రు( బరమనంధ్యాగమంబున( బటహశంఖ రుల్లరీ మడ్డు డమరు ర్సుర్దరుల (మో(త నర్ధరాత్రంబులందు వీణారవముల హరుని! బూజింతు రతిభ క్తి ననసురవరులు.” (104ప. ఓ1ఆ,) అనురవరుల ఆకాశవాహినీ హేమాంబుజములు, మహిసాక్షి గుగ్దులు ధూపములు, కుంకుమాగురు కర్బ్చూరచందనములు కంటె, పక్వమధురాన్న పాయసావూపాజ్యదధిఫలములు అపూర్వములు. వీణారవములు మజథి వివికిత్సా "హేతువులు. ఇట్టు అసురులు పూజించిన శివు(డు ఎవరో కాదు ; సాక్షాత్తు దక్షారామ భీమేశ్వరు(డే. అమృుతోదయకాలమున అనురులు దక్షారామభీమేశ్వరుని అర్చించి రనుట ఎట్లు క్షే[త్రమాహాత్మ్య (ప్రతిపాదనమో, అట్టు వారి షట్కాల లింగార్పన మును శ్రీనాథుని స్వీయసిద్ధాంత సమాపాదనమే.

ఇ(క శివలింగార్చనమున ఇతోధిక విశేషము దశవిధ నంస్ర్రియా కలాపము. అదికూడ శ్రీనాథుడు అందిచ్చిన విషయమే. కాశీఖండమున (బ్రహ్మలోకమునుండి దిగివచ్చిన దేవర్జులు కాశీ విశ్వేశ్వరుని నుతించినట్లు పునఃపునః విశ్వనాథుని విలో కించి, స్తుతించి, నమన్కరించినట్లు మాత్రమే మూలమున కలదు. అ శ్లోకము లివి :

“దీనానాథంశ్చ నంతర్చ్య నత్వా విశ్వేశ్వరం విభుం (బ్రహ్మచర్యాతి నియమై స్రీర్ణ మేవం (ప్రసాద్యచ ॥ వునఃవున ర్విశ్వనాథం దృష్ట్వా స్తుత్వా ప్రణమ్య చ "జగ్ముః పరోపకారార్థ మగ స్లి ర్య తిష్పతి 1” (26. 27ళ్లో. 8అ) ఇట దేవతలు, బుషులు “భస్మోద్ధూళికాంగులు, రుద్రాక్ష మాలికాలంకారులు” అయి, “విశ్వేశ్వర శ్రీమన్మహాదేవు "సందర్శించి ప్రణమిల్లి” రనియేగాక, “పంచ (బ్రహ్మపంచాక్షర [ప్రణవ మంత్రంబుల నావాహనస్థావన సాన్నిధ్యసన్నిరోధసకలీ

ఆక్మానునంధానము తక్‌ కరణాదులగు దశ విధ సంస్ర్రియా కలాపంబుల నుపవచరించిరి.” అనికూడ శ్రీనాథుని అభివర్ణనము ($86వచ. శిత). ఇందలి ఆవాహనాది దశవిధ సంస్టారములును ఆగమోక్త (పకారములే. “...స్యా త్కర్తు ర్భృావననయా పరం లిజ్ఞా ద్యభిమతే దేశే యదభివ్యజ్ఞునం మమ ॥ తదేవావాహన మితి భావయన్వ మహామతే లిన్గాదిచేరాఖిమత సదాశివ హృదమ్బ్చుజే మమావస్థాపనం యత్తత్సం స్థాపన మితీర్యతే నన్నిధాన మిదం పోక్ష మాత్మనోభిముఖీకృతిః ॥ అపూజాన్తం సన్నిధాన (పార్ధనం సన్నిరోధనం హృదయాదిన్యాస ఏవ నకలీకరణం మతం” (2-9ళ₹ి. 5ప మకుటో త్త్రరాగమము) అర్చకుని భావనచే లింగము మొదలగువానియందు శివుడు అభివ్యక్తి నందుట ఆవాహనము. లింగాది నన్నిహితు(డైన నదాశివుని హృాదయకమలమున భావించుట స్థానము, తనకు అభిముఖముగా చేసికొనుట సాన్నిధ్యము. వూజాం తమువణకు నన్నిధానమును (ప్రార్ధించుట సన్నిరోధము. హృదయాదిన్యానము నకలీకరణము. " మఠతొక విశేషము. వాల్మీకి అను హరభక్తుండు విమలోదకమున స్నానము చేసి, అపాదమన్తకము భన్మస్నానమును ఆవరించి, పంచాక్షరీ మంత్రమును జపింవి, (పదక్షిణ (పణామములు కావించి, షడ్డాది స్వరభేదముల (ప్రణవమును ఊపాసించి, గీతమును పొడి, ఆనందన్ఫత్యమును ఆడి మధ్యాహ్నవిధి నిర్వర్తించు నట్టు మూలమున కలదు. ఆ శ్లోకము లివి : “ఏకతా నహి హేమంతే మార్చే మాసి తపోధనః స్నాత్వా తత మహాతీర్జే మధ్యాహ్నే విమలోదకే ॥ చకార భన్మనా స్నాన మాపాదతలమ స్తకం లిజ్లస్య దక్షిణే భాగే కృతమాధ్యాహ్నిక [క్రియః ॥ న్యస్త మస్తక పాంసుశ్చ సన్ధ్యా మాధ్యాత్మ కిం స్మరన్‌ జపన్‌ పజ్బొక్షరీం విద్యాం ధ్యాయన్‌ దేవం కపర్షినమ్‌ ॥ కృత్వా సంహార మార్టేణ నృపమాణం (ప్రదక్షిణం హుండుంకృత్య హుడుంకృత్య హుడుంకృత్య తిరుచ్చకై,ః ॥

తె ఈళ్వరార్చవకళాశీలుండు (పణవం వురతః కృత్వా షడ్డాది న్వరభేదతః గీఠం విధాయ సాననం నన్ఫత్యం హ స్తకాన్వితమ్‌ ॥ అబ్గహారై ర్మనోహారి చారీమణ్ణల సంయుతం క్షణం తత్ర సరస్తీరే ఉపవిహ్టో మహాతపాః” (0-11ళ్లో. క4అ.) ఇది శ్రీనాథుడు ఇట్లు తెను(గు(జేసెను : “ఒక్కనాండు మధ్యాహ్నవేళ నవ్వాల్మీకి విమలోదకుండంబునం [గుంకు వెట్టి యనంతరంబ యాపాదమ స్తకంబుగా భస్మోద్ధూళనంబు సేసి రుదాక్ష మాలికలు ధరించి కపర్దీశ్వరమహాదేవు సమ్ముఖంబునం బంచాక్షరీ పంచ (బహ్మశతర్ముదియాది మంథత్రంబుల (ధువమఠ [ప్రతిలంబకరానకాదుల వేలా కరణాకీవర్తన్యాదులగు గూఢశబ్దభేదంబులు నెడనెడ రుంరుంహుంహుం ప్రధాన నానాస్తోత్ర శద్దాక్షరంబులు నరిగమాది న్వరంబులు దివ్యస్తుతి పదంబులు (త్రిపురవిజయదక్షాధ్వరధ్వంసాది బిరుదంబులు_ శంఖమురజాది వాద్యంబులు ధేవంబులు నంఘటించి (పన్ఫురితాందోళిత తంత్ర భిన్నాది గమక భేదంబులతోడ నయ్యయి [ప్రయోగంబుల నాహత (పత్యాహతంబులు వుట్టించుచు! జంచత్పుటవారవుట షష్టితావుట నంపద్వేష్టకోద్దట్టాది తాళం బుల ఘంటారావ శంకరాభరణాది ([గామంబులను రాగరాగాంగ భాషాంగ క్రియాంగోపాంగాది దేశిరాగంబులను సంఘటించి ద త్తిలకోహళభరత మళంగ నందికేశ్వరాది మతానుసారంబున వివిధ (వబంధంబుల నిర్మింవి వానికి బహువిధ స్థానక మండలవారీకరణాంగహారరేచక ధవళ నర్తనాది శిరోభావ చక్షుర్భావ బాలనంబులు మెజియ దేశిమార్గ లాస్యతాండవంబులు పరిఢవించుచు నిట్టు దానతూర్య[తయంబు ననునంధించుచు( గొంతతడ వవ్విరూపాక్షుని, జాక్షుషంచైన యోగంబున యజించుచుండె.” (40వచ. 6ఆ.) ఇందు భస్మోద్ధూళనము, రుద్రాక్షమాలికలు, పంచాక్షరీ పంచబహ్మముల తోపాటు, ఇతోధికములైన శతరు[ద్రియాది మంత్రములు, శబ్దభేదములు, పదములు, బిరుదములు, వాద్యములు, తాళములు, (గామములు, రాగములు, (ప్రబంధములు మొదలైనవి ఆగమో క్త (ప్రకారములే. అమూలకములే. ఇవి శ్రీనాథుని ఈశ్చరార్చన కళాకాశలములే. ఇట “చాక్షుషంచైన యోగంబున యజించుచుండె” నను మాటయు ఇతో ధికవిశేషమే. అన్నిటి కంటె అగేసరమైనది ఆత్మానునంధానము. అన(గా ఆత్మయందు జ్యోతిర్లింగమును అనుసంధానము చేయు అచంచల ధ్యానము. బాహిరమైన

ఆక్మానునంధానము 87 పూజాడంబరముకంటె అంతరమైన ఆత్మానుసంధానమే అచ్భవు భక్తిపరతత్త్వము. అది కూడ ఆగమోక్ష్తప్రకారమే. ““జ్యోతీరూపం (పాణలిజ్ఞం హృదయాచ్దే (పతిష్టితం హృదయే వా భూమధ్యేవా తురీయే ధ్యేయ మాస్తికైః ” (47ళ్లో, 8.ప.చందజ్ఞానాగమము) హృదయాబ్ధ (పతిష్టితమైన జ్యోతిర్లింగమును హృదయమునందు గాని (భూమధ్యమునగాని ధ్యానము చేయవలెనని తాత్పర్యము. వాపక్షమైన (భూ మధ్యధ్యానముకంటె హృదయధ్యానమే ఉత్తమము. అది శ్రీనాథుని అనుభూతి విశేషమే. శృంగారనై షధమున నలుడు పద్మాసనమున( గూర్చుండి మానన కమలకర్ణికయందు కాలకంఠుని భావించుట, హరవిలాసమున అర్జునుడు బద్ధ పద్మానను(డై మనోవీథీనదాధ్యాసితను ఈశ్వరుని సేవించుట అట్టిదే. అంతేకాదు. కాశీఖండమున విశ్వానరు(డు (వతముల నొకవత్సరము గడిపి, (త్రయోదశమాన మున గంగానదిలో స్నానముచేసి, వీరేశ్వరుని దర్శించిన వెంటనే తల్లింగమధ్య మున బాలరూపవు(డైన ఈశ్వరు,డు కన(బడెనని మూలమున కలదు. ఆ శ్లోకము లివి : “అథ (త్రయోదశే మాని స్నాత్వా (త్రిపథగామృసి (ప్రత్యూష ఏవ వీరేశం యావ దాయాతి నద్ద్విజః ॥ తావ ద్విలోకయాం చ(క్రే మధ్యే లిజం తపోధనః విభూతివిభూషితం బాల మష్టావర్జాకృతిం భం 11” (121, 122ళ్లో. 10అ.) ఇంతమా[తమున(గొక, అఘమర్హణస్నానము మొదలు ఆత్మానునంధానము వజకు ఈశ్వ రార్చనకళావిధానము నెణిప(గా విశ్వానరుని ఎదుట వీరేశలింగ మధ్యమున బాలరూవు(డైన ఈశ్వరు(డు తేజరిల్లెనని శ్రీనాథుడు నంతరించెను. ఆ సన్నివేశమిది : “త యోదశమానంబునం బథమదినంబున ....... విశ్వానరుండు ....గగన గంగా (వవాహంబున నఘమర్షణస్నానం బాచరించి, వైదికానలసంభవం బైన భన్మంబున సర్వాంగోద్దూళనం బొనర్చి తిర్యక్చుండ్రంబు లురళ్ళ్శిరోబాహు మూలంబుల ధరియింది రుదాక్షమాలికాధరుండయి. .... వుండరీకచర్మా సనంబునం (బాజ్మాఖుండై దక్షణజానూరుమధ్యంబున వామపాదంబునువామ జానూరు మధ్యంబున దక్షిణపాదతలంబును విన్యసించి, సమగీవామూర్ధ కాయుండును నసంభృతాస్యుండును నిశ్చులుండు నై నాసాాగంబున సుధాధారా విందునిష్యందంబునందు నిందుబింబంబు వీక్షించుచుం [బాణాయామంబు

58 ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు చేస్కిపాణాయామంబు వలన+జిత్త ద్ధి వడి, చిత్తపద్ధివలన వేదాంతజ్ఞానంబు విశ దీకరించి, విశద్ధవేదాంతజ్ఞానవాసనావళ 0బున (శోతవ్యుండును మంతవ్యుం డును నిదిధ్యాసితవ్యుండును నిరస్త సమస్తోపాధికన్వ (ప తిష్టాఖండనచ్చిదా నందైక రపాద్వితీయ న్వరూపుండును పరమశివ పరమ జ్యోతిర్హింగ మూర్తి యునైన యవిముక్త విశ్వేశ్వర శ్రీమన్మహా దేవునందు భావింది భావించి చూచు చుండం (బాబీనంబు పచేశిమం బైన భవ్యంచై భాగ్యాతశయంబున.

(£క0 వచ. 8 ఆ,) “శీపాదముల! భైడి చిలుగజ్జియలతోడ ఠవణించు గండ పెండార మమర వెలిదామరల( బోలు వెడ(ద (క్రాల్గన్నులు మద్ధికాయలతోడ నుద్ధివడయ మొలక కూ(కటి( (గాలు ముత్యాల ర్నావేక భసితంవు బొట్టుతో బాదరింపః బాలబుగ్గల దీప్తి పల్దవంబులతోడ( జిన్ని లేనగవుతో( జెలిమి సేయ లజ్జయెజు(గని కటిమండలంబు మిద వలుదవ(జాల కమరు గర్వంబు సూప దివ్యబాలకు( డొకరుండు తేజరిల్లె( గా+ి విశ్వేశశంభులింగంబు నడుమ.” (241 వ, 8ఆ,) ఇట దివ్యబొాలకు(డు ధరించిన విబుగజైైలు, గండ పెండారము, మద్ధికాయలు, ముత్యాల రావిరేక, వజ్రాల కమరు తెను(గు నగలు. అవి శ్రీనాథుని ఆంధ దేశాభిమానమును (ప్రకటించునవి. అట్లే విశ్వానరుని అఘమర్హణస్నానము, సర్వాంగ భూతిసముద్ధూళనము, తిర్యక్పుం[డధారణము, రు[దాక్షమాలికాధారణము, వుండరీకచర్మాసనము, పద్మాననము, (ప్రాణాయామము, చిత్తశుద్ధి, వేదాంత విజ్ఞానము, “పరంజ్యోతిర్లింగమూరి భావింవి భావించి చూచు” ఆత్మానుసంధానము శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చనకళాశీలమును విశదీకరించునవి. అంతేకాదు. ఆత్మాను నంధాన విశేషమునకు ఇంతకంటె స్పష్టమైన సందర్భము మజొకటికలదు. అది కళింగాధివతి అయిన యాజ్ఞదత్తి విషయము. యాజ్ఞదత్తి కా కే(గి అనన్యభక్తి స్నేహాఢ్యము మహాధ్యాననిశ్చలము, శవైక్యసుమహాపా(త్రము, తపో గ్నివరిబృంహితము, కామడక్రోధ మహావిఘ్న పతంగాఘాతవర్ణితము, శివైకదళశము నైన విత్తరత్నపదీపకమును ఉద్బ్చోధించి, సద్భావకుసుమార్చితమైన శాంభవ లింగమును సంస్టాపించి, అయుతశతము త్వగస్థిపరిశేషకముగ తపన్సు చేయగా

అఆత్మానునంధానము తి విశాలాక్షితోనహా విశ్వేశ్వరు(డు (పనన్ను( డయ్యెనని మూలమున కలదు, ఆ శ్లోకము లివి: “శివైెకదశ ముద్భోధ్య చిత్తరత్న్మపదీవకం అనన్యభక్తి స్నేహాఢ్యం తన్మహాధ్యాన నిశ్చలం ॥ శివైక్యసుమహాప్శాతం తపోఒగ్నిపరిబృంహితం కామ[కోధమహావిఘ్న పతశ్ఞాఘాతవర్ణితం ॥ (పాణసంరోధనిర్వాతం నిర్మలం నిర్మలేక్షణాత్‌ నంస్థావ్య శామృవం లిం సద్భావకుసుమార్చితం ॥ తావత్తతాప న తపస్త్వగసిపరిశేషితం యావద్చభూవ తద్వర్షవర్దాణా మయుత్తం శతం ॥ తతః సహ విశాలాక్ష్యా దేవో విశ్వేశ్వరః న్వయం అలకాపతి మాలోక్య (ప్రనన్నే నాన్తరాత్మనా ॥” (87-143 బ్లో. 39) ఇది నిమిత్తమ్యాతముగ శ్రీనాథు(డు నంతరించిన ఘట్టమును పరికించునది. “అవిముక్తంబున యాజ్ఞదత్తి శివు నీహార్మాదిరాట్కన్యకా ధవునిం దస్పక చూచుచుండె నయుతాబ్దంబుల్‌ నిమేషక్రియా వ్యవహారనృహ లేని న్యేత్రముల( జర్మాస్టు ల్సిరావల్లరీ నివహంబుల్‌ పరిశుష్కముల్ల నభివర్ణింపంగ( ద్రైలోక్యమున్‌” (189 వ. శఆ.) యాజ్జదత్తి త్వగస్థులేగాక సిరావల్లరీనివహములును పరిపష్కములగు నట్లు వదివేల నంవత్సరములు నిమేష [క్రియావ్యవహార స్పృహయేని లేని నేత్రముల విశ్వేశ్వరుని తప్పక చూచుుండెను,. అనగా ఇది వూర్వోక్రమైన చాక్షుష యోగయజనము. అయినను విశ్వేశ్వరుడు అను[గహింపలేదు. శత్రైలోక్యము మాత్రము అభివర్ణించినది. అందుకు యాజ్ఞద త్తి మజొక (ప్రక్రియ అవలంబించెనని శ్రీనాథుని సంస్కరణము. ఆ పద్యమిది : “గజదైత్యదమనుండు కార్పాసఫలతూల వర్తిపరోహభావము భజింప వడ/(కు గుబ్బలి రాచవారి కూరిమికన్య యాలంబన న్తంభయప్షి కాగ బరమవిశ్వానతాత్పర్యనిర్భరభక్తి నంపద్యిశేషంబు చమురు గా(గ బ్రవితత ధ్యానధారానము[బ్భాయంబు నమధికోజ్వ్వలత రజ్వాల కా(గ(

క్ష ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు గామమును [గగోధమును నాదిగా(గ( గలుగు శాత్రవులు పాతకములైన శలభములుగ విమలసుజ్ఞానదీపం౦బు వెలు(గ(జేసె న్మపతిమధైర్యసంపత్తి యాజ్ఞద త్తి.”

(110 ప. ఆం)

అయుత వత్సరములు అయిన తర్వాత యాజ్ఞద త్తి అ,పతిమధైర్య

నంపత్రిని వెలు(గంజేసినది విమల సుజ్ఞాన దీపము. ఈ దీపమునకు గజదైత్య దమను+డైన శివుండు (ప్ర త్తికాయనుండి తీసిన దూదితోడి వత్తి. వడ(కు గుబ్బలి రాచవారి కూరిమికన్య అయిన పార్వతి ఆలంబన స్తంభయపష్టి. అన(గా సెమ్మె. పరమ విశ్వాన తాత్పర్య నిర్భరమైన భక్తి సంపద్విశేషము చమురు. (పవితతమైన ధ్యానధారా సముచ్భాయము సమధికముగ ఉజ్వృలతరమైన జ్వాల. ఆ జ్వాలలో కామము, (క్రోధము మొదలైన అరిషడ్వర్గములు శలభములు. ఇది మూలము నంచలి విత్తరత్న _పదీపముకంటె విత్రమైనది. అంతేకాదు. ఇది శ్రీనాథుండు పెట్టిన దీపము. ఇంతకు, “విమల విజ్ఞాన దీపంబు వెలు(గుచుండ

శాంతిధారాజలంబుల జలకమార్చి

భవుని( బూజించె భావపుష్పముల భక్తి

నతివిశద్ధమనోవృ త్తి యాజ్ఞద త్తి,”

(141ప. కీఆ్ర) అనికూడ శ్రీనాథుని అభివర్ణనము, విమలమైన విజ్ఞానదీపము వెలి(గినది. ఆ కాంతిలో జలకమార్చుటకు సాధారణమైన ధారాజలములు సరిపడవు. శాంతిధారాజలములే సముచితములు. అంతేకాదు. ఇంక భవుని పూజించుటకు భౌతికమైన పుష్పములును అనావళ్యకము. భావవుష్పములే భక్తి నివేదనములు. అందుకు (ప్రాతిపదిక అతి విపద్ధమనోవృత్తి. విశ్వానరుండు అతివిశద్ధమనోవృ త్తినంది, విమలవిజ్ఞానదీపము వెలు(గ, శాంతిధారాజలముల జలకమార్చి, భక్తివూర్వకముగ భావవుష్పములతో భవుని పూజించెను. అయినను, పరమేశ్వరుడు (ప్రత్యక్షము కాలేదు. అందుకు యాజ్ఞద త్తి పరమమైన (ప్రక్రియను అనుసరించెనని శ్రీనాథుని అమూలకవాణి. ఆ పరమవచనమిది :

“అవ్విధంబున యాజ్ఞద త్తి విజాతీయ (పత్యయావ్యవహిత సజాతీయ (ప్రత్యయ సంతానానువృ త్తి రూపంవైన నిదిధ్యాసంబున నివాతనిష్కంప దీపంబునుం బోలె! బెద్దకాలంబు కాలకంఠు మంగళజ్యోతిర్లింగమూ ర్తి నంత రంగంబున నాలింగనంబు సేయచుండ, ఆ ఖండేందుమౌళి వనన్ను(డై--”

(18ివచ. శీఆం)

ఆక్మానునంధానము న!

యాజ్ఞద త్తి భావవుష్పములతో భవుని వూజించుచు, బహుకాలము నిది ధ్యానమున జ్యోతిర్లింగమూ ర్తిని అంతరంగమున ఆలింగనము చేయ(గా చేయంగా ఈశ్వరుడు (పనన్ను(డయ్యెనని శ్రీనాథుని న్వతంథత కల్పనము. అంతరంగ జ్యోతిర్లింగపరిష్వంగమే అ(గేసరమైన ఆత్మానునంధానము అది శ్రీనాథుని అనుసంధానము. నిదిధ్యాననిరూపణమున తర్కమువలెనే తత్త్వమును (శ్రీనాథుని న్వత్వము.

అఘమర్హ్షణస్నానము మొదలు ఆత్మానుసంధానము వజఅకు అగమోక్త (్రకారమైన అహ్నికవిధానము శ్రీనాథుని కృతులలో శరజ్ఞ్యోత్స్సానదృశమై వెల్లి విరిసినది. నలుని అరుణోదయ మధ్యాహ్న శివలింగార్చనము, అర్జునుని అతి -ఘోరవీర తపమైన షట్కాల లింగార్చనము, వ్యానుని షట్కాల శంభుపూజా విధానము, అసురుల షట్కాల లింగార్బ్చనము, దేవర్దుల దశవిధ నంస్క్రియా కలాపము, వాల్మీకి చాక్షుష యోగయజనము, విశ్వానరయాజ్ఞదత్తుల అంతరంగ జ్యోతిర్లింగ పరిష్వంగము సర్వము ఆగమోక్త(ప్రకారమే. అంతేకాదు. అది (శ్రీనాథుని అనుభవరసోధ్ధారము.

ఇంతగా (శ్రీనాథుడు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు,

తె భావనీరాజనము ఇంతగా శ్రీనాథుండు ఈశ్వరార్చన కళాశీలుండు. అన(గా అఘమర్షణ స్నానము మొదలు ఆత్మానునంధానమువఅకు ఆగమోక్త (పకారమైన అహ్నిక విధానము నెజివువా(డని అర్థము. అంతేకాదు. శ్రీనాథుని మనోవీథిలో సదా “ఈశ్వరుడు ధ్యాసితవ్యు(డని తాత్పర్యము. అయిన శ్రీనాథుని భావాంబరవీథిలో ఈశ్వరసాక్షాత్కారము అపరిహార్యము. అందుకు శ్రీనాథుని కవిత్వమెల్ల అచ్భవు మణిదర్పణము. అ దర్పణమున (పతిఫలించిన శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళా కాంతులు అనేకము. శ్రీనాథుడు నిండు జవ్వనమున నంతరింవినది శృంగార నైషధము, అందు వలుని అదృష్టము పండినది; దమయంతి వరించినది. అప్పుడు నలునికి ఇం(దాగ్నియమవరుణులు వరములిచ్చిరి. భారతీదేవి చింతామణి మంత్రమే ఉపదేశించినది. ఇట్లు శ్రీహర్జుని నైషధీయచరితమున కలదు. అది గ్రీనాథుని ఆం(ధనైషధమున అమరినది. మణి దమయంతి మాట? ఇది శ్రీహర్జునికి పట్ట లేదు. శ్రీనాథునికి పట్టినది. ఇంద్రాగ్నియమవరుణులు, భారతీదేవి కలిసి అందఖును దమయంతిని ఆశీర్వదించిరి, ఏమని ? “ఆదిమళ క్రియైన తుహినాచలరాజతనూజ వోలె ము క్రైదువవై నిజేశ్వరుని యర్ధశరీరము పాలుగొమ్ము నీ పాదనరోరుహంబు అతి భ 'క్తి భజీంతురుగాక యొఫ్టు బ్ర హ్మాదికదేవతాసదృవలై న మహామహిమండలేశ్వరుల్‌” (14ప. 6అ,) ఇది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత్వము. ఇంతకంటె దమయంతికి మజొక వరము, యంత్రము ఎందుకు? శ్రీనాథుని ఆశీర్వచనమున ఆదర్శమైన దాంపత్యము, ఆరాధ్యమైన దివ్యత్వము దమయంతికి అందిన ఫలము. అందుకు శ్రీనాథుని అంతరంగమున అర్థనారీశ్వరమూర్తి సాక్షాత్కారము ! నలదమయంతుల వివాహమైనది, కలివురుషుని కాలచ(కము కదిలినది. 'చమయంతి స్వయంవరమునక్రు బయలుదేరినా(డు. స్వయంవరమునుండి తిరిగి వచ్చు ఇం(ద్రాదులు ఎదురై, జరిగిన సంగతి చెప్పిరి. అంతేకాదు. “ఈశ్వ రాజ్ఞ 42

భావనీరాజనము క్షత బలీయసి....మఅలి రమ్ము” అని హితోవదేశము చేసిరి (101వచ. 7ఆ.). కాల దోషము పోయినను కలిదోషము పోదుకదా ! నలునికి (ప్రత్యవాయము గొలువుదు నని కలివురుషుని (పతిజ్ఞ. అందుకు, కామ(కోధలోభమోహ పరివారవరివృతు(డై నిషధ దేశమునకు వచ్చిపర్యటన కార్యక్రమము మొదలు పెట్టెను. ఆ నందర్భమున, “న పాషజ్దిజనాన్వేషీ ప్రావ్నువన్‌ వేదవణ్ణితాన్‌ జలార్థీ వానలం (ప్రాప్య పాపస్తాపా దపానరత్‌” (185ళ్లో. 17నం ఇని శీ హర్జుని శ్లోోము. కలివురుషు(డు స్వపక్షియులు వేదదూషకులు అయిన పొషండులను వెదుకుచు, ఎక్కడైన వేదవండితులు తటస్థపడినవో నీటికి బదులు నిష్పులు దొరికిన, దప్పికగొన్నవానివలె పాణిపోవునని తాత్పర్యము, ఇది నిమిత్తమాతముగ గైకొని శ్రీనాథుండు న్వతం్యత కల్చ్పనమున సనంతరించిన పద్యమిది : “బౌద్ధుల బాటించు( బరమబంధుల(దోలఠె( జార్వాకులకు( గరాంజలి ఘటించు జైనులం బొడగన్న నంతోషమున( దేలు జేయని [మొక్కు లోకాయతులకు వైతండికుల కభివాదనం బొనరించు( చాషండులకు.( జాల భక్తి సేయు( గాపాలికులకు నత్కారంబు!( గావించు( బరిచయించదును దిగంబరులతోడ' చాథపతకక్ష పాలికాభస్మధూళి పాళి యుద్దూళన[కియావేళలందు గాలి వెంబడి( చై రాల( గళవళించు గలియుగము పావకస్ఫులింగంబు లనుదు” (128వ. 7ఆ,) కలి పురుషుడు - అదే - కలియుగము బౌద్ధులను పరమబంధువుల వలె పాటించున(ట ! బౌార్వాకులకు అంజలి ఘటించునంట ! జైనులు కనిపించిన చాలును నంతోషించున(ట ! లోకాయతులకు జై కొట్టి మజియు (మొక్కునంట ! వైతండికులకు వందనము చేయనంట ! పాషండులకు భక్తి (వకటించునంట 1 కాపాలికులకు సత్కారము కావించున(ట ! దిగంబరులతో చెలిమి చేయునంట ! కాని పాపపతులకు మాతము కళవళపడునంట ! ! కారణము? పావపతులు

గ! ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు. బూదిబొక్కణములోని విభూతిని సముద్ధూశించునవుడు అది గాలి కెగిరి మా(ద వడిన కలియుగమునకు అగ్నికణములు అనిపించునంట ! పాఫపళతులెవరు ? గురుముఖతః దీక్షానంస్కారమునంది, భన్మరు(దాక్ష ధారణము చేసి, పంచాక్షరీ మంత పారాయణమున, (త్రికాలముల లేదా షట్కాలముల శివలింగార్చనము: చేయువారు, అనంగా వారు ఈశ్వరార్చనకళాశీలురు. శ్రీహర్హుని వేదపండితుల స్థానమున శ్రీనాథుండు ఈశ్వరార్చనకళాశీలురైన పాశపతులను ఫై కెత్తెను. అంతేకాదు. పాశపతుల భస్మధూళికి కలియుగము అగ్నికణములని కలవరపడు నని శ్రీనాథుని కల్పనము. కలియుగమున బౌద్ధము, చార్వాకము, జైనము మొదలైనవి కాక పాపపతము శరణ్యమని ధ్వని. ఇది శ్రీనాథుని (ప్రబోధము, ఇంతకు శ్రీహర్జుని నైషధీయచరితము నలదమయంతుల శృంగారమును. వర్ణించు కావ్యము. అందుకే శ్రీనాథుని ఆం(ధ్రీకరణము శృంగార నైషధము. శృంగారనై షధమునందలి శృంగారము మనకు అతిమా[తము. అది హర్షనైషధ మును ఆద్యంతము పరికించిన అంతంత మామే. అతివేల శృంగారవర్జ్షనములై న శ్రీహర్షుని అనేక శ్లోకములను కుండలీకరించి, రనగుళికలను మాత్రమే రంగరించిన కవిరాజు శ్రీనాథుండు. “యౌ కురజమదకుజ్కమాజ్బితౌ నీలలోహితరుచౌ వధూకుచౌ న (పియోరసి తయోః న్వయంభువో రాచవార నఖకింఛకార్చనమ్‌.” (101, 1ే8ిన,) ఇది శ్రీహర్దుని శ్లోకము. ఇందు నఖక్షతము శృంగారవిషయము. కించకార్చనము శివపూజావిశేషము. అది, ఇది, శ్రీనాథుని ఆంధ్రీకరణమున కలదు. అంతేకాదు మజొకవిశేషమును కలదు. ఆ పద్యమిది : “కుతుకమునం గురంగమదకుంకుమచర్చ వహించి నీలలో హితరుచులై స్వయంభులయి యీప్సితసొఖ్యవిధాయులైన య య్యతివ పయోధరంబులకు నర్ధనిశాసమయుంబునన్‌ సమం చితనఖకించకార్చనము చేసె మహీపతి భక్తి యేర్పడన్‌.” (178వ, 7ఆ.) ఇందు “అర్ధ నిశానమయంబునన్‌” అన్నది శ్రీనాథుని అమూ లకవాణి, అది నఖక్షతమునకు అనువైనది. అంతేకాదు. శివలింగార్చనకు అవసరమైనది. ఆగమోక్త(ప్రకారమైన షట్కాలలింగార్చనమున అర్జనిశాసమయ మొకటికదా ! ఇట అర్ధనిశాసమయార్చనమును న్మరించుట మాత్రము కాదు ; సమయము కలిసివచ్చిన బాలును శివలింగార్చ్సనసమయమును జ్ఞప్తికి తెచ్చుట శ్రీనాథుని.

ఛ్రావనీరాజనము శక్‌ లక్షణము, ఈ అర్ధనిశానమయము గడివిన తర్వాత (పభాతనమయము కాంగానే నలమహారాజును మేల్కొలుపు ఘట్టము కలదు. అందు,

“యదతిమహతీ భక్తి ర్భానౌ త దేనముదిత్వరం

త్వరితముపతిష్ట స్వాధ్వన్య (| త్వమధ్వరవద్ధతేః

ఇహ హి నమరయే మన్టేహేషు వ(జన్త్యుతవ(జతా

మభి రవిముపస్థా నోత్తిప్తా జలాజ్టులయఃకిల.”

(41ళ్లో. 19న,)

అని శ్రీహర్జుని ఒక శ్లోకము.

“మహాయాజ్ఞికు(డవై న నలమహారాజ ! అధ్వరపద్ధతిని అనునరించి, మహత్తరమైన భక్తి ని యథా_పకారము సత్వరమే ఉదయ సూర్యుని పూజింవుము. వలన అప్పుడే సూర్యుని ఉదేశించి నమం(తకముగ ఉళ్టేపముచేసిన అర్హ్యాంజలులు మం దేహులయెడ వ(జ్రాయుధములగుచున్నవి ” అని తాత్పర్యము.

ఇది నిమిత్తముగ శ్రీనాథు(డు నంతరింవిన వద్యమిది :

“నమువిసూదను వీటి నడువీథి చక్కటి నింతకు నేతెంచు నినునితేరు కట్టుపకానులై గగనాంగణంబున మందేహు లింతకు మాలుకొం[డు (నవియించు నింతకు( (బ్రథమా[ది చలులలో నూష్మ సో(కి శిలాజతూత్కరములు టీకి నింతకు నే6గు6 బిచ్చుకుంటుకు (మొక్క వినుతస్తాభా్యతుండు వినతపట్టి మేలుకొనుమిదె రాజన్యమినలక్ష్మ ! కాలకంఠనమర్చనాకాలమయ్యె ! విశ్వవిశ్వంభ రాభార విధృతిదీ క్ష! దీర్చతరనే(త ! నిషధధాత్రీకళత్ర |” (18వ, 8ఆ,) ఇట నలునికి “అధ్వన్య !” అను సంబుద్ధి లేదు. అధ్వరవద్ధతియు లేదు. అంతేకాదు. నూర్యోదయవిషయమును లేదు. మజి ? ఇంతకు ' విఘువదమైన గగనవీథిని నూర్యుని రథము బయలు దేరును ; గగనాంగణమున కట్టువకానులై మంచేహులు మార్కొందురు ; (పప్రథమ్మాది చజులలో వేండి సోకి గ్రైరికాదిధాతు వులు (నవించును ; సూర్యరథసారథి అయిన జ్ఞా తిసోదరుండు అరుణుని (మొక్కు టకు వినుతసాౌభాత్రము కల వినతపట్టి గరుత్మంతుండు ప్రీతితో వచ్చును”

శీఢ ఈళ్వరార్చనక ళాశీలు(డు అని అరుణోదయవర్ణనము కలదు. అంతేకాదు. అది కేవలము అరుణోదయ సమయము కనుక అంతవలఅకు రాజమన్మథు(డు అయిన నలు(డు మేలుకొనవలె నని మేలుకౌలుష్పు కలదు. ఎందుకు ? “ఇదె .... కాలకంఠసమర్చనాకాలమయ్యె” అని శ్రీనాథుని అమూలకవాణి. అంతేకాదు. అధ్యాపకవాణి. ఉపరి, “విశ్వవిశ్వం భరా భారవిధృతిదీక్ష ! .... నిషధధాతత్రీకళ(త 1!” అని శ్రీనాథుని నంబుద్ధులు నలుండు దమయంతీకళ(తుండు మాత్రమే కాదు ; నిషధధాత్రీకళతుండు కూడ. కనుక విశ్వవిశ్వంభరాభారమును వహింపవలసిన బాధ్యత కల నలమహారాజు అరుణోదయము కాంగానే శివలింగార్పనము చేయవలెనని శ్రీనాథుని హెచ్చరిక. అంతేకాదు. నలుండు అరుణోదయశివలింగార్చసము చేసినట్టును శ్రీనాథుని విత్రణమే. అది పూర్వోక్తము. ఇది (సబోధమాతపయోజని కాదు; శ్రీనాథ హృదయావిష్కరణపరమావధికము. ఇ(క (పకృతిసాందర్యపరవశమునందును ్రీనాథునికి (ప్రత్యక్షమగునది పరమేశ్వరన్వరూపమే. “అభినవనంధ్యాతాండవ రభనరయన్శిన్న హిమధ రాధరకన్యా (పభుహారాస్టుల భంగిన్‌ నభస్థ్రలిం దారకాగణంబులు వొడివెన్‌” (1583, 8ఆ,.): ఇది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత. నీలాకాశమున తారకలు మెజసినవి. అవి శ్రీనాథుని భావనలో అభినవసంధ్యా తాండవరభసవేగమున భిన్నాభిన్నమై వెదరిపడిన పరమేశ్వరుని హారాస్థికలు 1 అంతేకాదు. “ఉడువులో యివి ? గావు మృడునంబరంబున( దాపింవినట్టి ముత్యాలు గాని” (161వ. 8.) అని కూడ శ్రీనాథుని అపహ్నవము. నక్షత్రములు నన్నయకు ముత్యాలనరాలు (141 ప. 8ఆ. ఆర. ప్ర పాల్కుజికి సోమనాథునికి బసవేశ్వరునికొణకు ముక్తిసతి ఎత్తిన హారతి దీపాలు. (192 ద్వి. 8 ఆ.బ.పు.). తిక్టనకు యుద్ధ్మపేక్షకులు (14వ, 1ఆ.సౌ.ప.). ఎజనకు: అనూర్యంపళ్యలు (109వ.8ఆ. నృ.వు.), నాచన సోమనా థునికి వువ్వులు(276 ప. $్‌ ఆ). శ్రీనాథునికిమాతము వరమేశ్వరహారాస్థికలు, అంతేకాదు. పరమేశ్వర గజ చర్మాంబరస్థగిత ముక్తావళి. ఇందు పాల్టుజికి సోమనాథు(డు బసవేశ్వరుని భక్తు(డు. శ్రీనాథు(డు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు. బనవేశ్వరభక్తు(డైన పాల్కుజికి సోమ

భావనీరాజనము శ? నాథునికి నక్షత్రములు బనవేశ్వరున కిడిన హారతిదీపాలుగా కనిపించినవి. ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు,డైన శ్రీనాథునికి నక్షత్రములు పరమేశ్వర హారాస్థికలుగ వరమేశ్వర గజచర్మాంబరస్థగితముక్తావళులుగ భాసింవినవి. అది పాల్కుజికి సోమనాథుని అనుభావము. ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీల్మపభావము. శృంగారనైషధమున చుక్కలు పరమేశ్వర నంబంధముగ _ భానింవిన

శ్రీనాథునికి నైషధానంతరకృతియైన హరవిలాసమున కారుమేఘములును అట్లే కనిపింవినవి.

“పుష్కలావర్తకాదికంధరంబులు ....... కారుకొని .... ఒండొండ మెండు

కొని ఖండపరపకంఠమూలకలోరకాలకూటవిషమషీకళంకవంకచ్భాయా

చృటావటలంబు భంగి నంగీకరించుచు ...”

(వ1ేవచ, £ిఆ,) అని శ్రీనాథుని అభివర్ణనము. అంతేకాదు. పరమేశ్వరుని కోరి పార్వతి చేసిన తపస్సు శ్రీనాథుని దృష్టిలో పాపవత(వతము. మఠి పాపపతాస్త్రము కొజకు పరమేశ్వరుని గుణించి అర్జునుడు. చేసిన తపస్సు శ్రీనాథుని సృష్టిలో షట్కాలలింగార్చనము. ఇది వూర్వోక్తము. అర్జునుని అతి ఘోరతపమునకు, బుషులు భయమంది వరమేశ్వరుని ప్రార్ధింప(గా ఈశ్వరుడు కిరాతరూవమున అర్జునుని నన్నిధికి వచ్చినట్లు భారతకథ. అర్జునుడు అతి ఘోరతపము కాక అతివీర ఘోరతపము చేయుచు శివలింగార్చన [ప్రయత్నములో ఉండ(గా శివుండు. కిరాతరూపమున వచ్చినట్లు శ్రీనాథుని కల్చన.

“జఒకనా( డింద్రతనూభవుండు గిరికూటోత్సంగభాగంబునన్‌ రకముల్‌ గోయుదునుండ(గా విన(బడెన్‌ (శ్రవ్యంబులై కుర్కుర (వకరోదంచితకంఠనాళ కు హళీబౌచౌమహారావముల్‌” (97వ, ?ఆ,) ఒకనాండు అర్జునుడు కొండచజియముందు. వికసించిన తరులతలనుండి దైవార్చనకు వువ్వులు కోయుచున్నా(డ(ట ! ఏ కొండచజియ ముందు ? హిమాలయపర్వతమునకు ఉత్తరదిశనున్న ఇంద్రకీలాదిసానువు ముందు! ఇంద్రకీలా(ది మంచుకొండ. అ మంచుకొండ చజియను తరులతలు, వూజా వుస్పములు ఎక్కడివి ? ఇవి శ్రీనాథునికి సుపరివితమైన కొండవీడు కొండచథి యలనుండి బదిలీచేయ(బడినవియే. ఇది యథార్థము, మఖి కథార్థమునకు ఇం(దకీలాదిమో(ద సమస్తతరులతలు కలవని ముందే శ్రీనాథు(డు జాగరూ కత వహించెను (8 ప. 7ఆ.). సరే, అర్జునుడు పూజావుష్పములు కోయు బుండ(గా ముందు వేదమూర్తులైన కుర్కురములు, తర్వాత కిరాతరూపమున

శతి ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు శివుడు, వరాహ రూపమున మూకానసురు(డు వచ్చుట జరిగినది. ఆ వరాహ మును చూచి అర్జునుడు గాండీవము ఎక్కుపెట్టినాండు. కిరాతు౦డు ఓంకార చాపమును ఎక్కుపెట్టినా౦డు. ఓంకారచాపముకూడ శ్రీనాథు(డు నృష్టించినదే. కిరాతార్టునుల శరనంధానమునకు వరాహము దెబ్బతిన్నది. చెంచెత, కిరా తుండు వేసికొన్న పందెము పాడైనది. అందువలన కిరాతునికి అ్యగహము వచ్చినది. అర్జునునిమో(ద కారములు మిరియములు నూఖఅినా(డు కిరాతుడు. అందుకు సమాధానముగ అర్జును(డన్న మాటలివి ; “కడ వాదెంచె వుళిందరాజ ! చను మధ్యాహ్నంబు డాయంగన య్యుడు నీ వేళ శివార్చనంబునకు మాకేకాంతమైయుండ(గా( బడు నీవుంగడు డస్పినా(డ వటవీపం క్ష్మపచారంబులన్‌ విడు కోపంబిదె కాంతి గైకొనుము వాగ్వివాదమింకేటికిన్‌” (59పం 7ఆఅ) కిరాతు(డు చేయుచున్నది వాగ్యుద్ధము. అర్జును(డు చెప్పుచున్నది శివ వింగార్చన నమయము-= “మధ్యాహ్నము కావచ్చినది. ఏకాంతముగ శివలింగా రృనము చేసికొనవలయును. ఇప్పటికే ఆలస్యమైనది. కా(బట్టి వాగ్వీవాదము మానుము” అని కిరీటి జవాబు ! “* నాపంది సంగతి యేమిటి ? నాపందెము మాట వమిటి "”” అని పంతమాడుచున్న కిరాతునికి! అది శివాలింగార్చన సమయమని కిరాతుండు పంతము విడివిపెట్టండు. అయినను మధ్యాహ్నము కావచ్చినది కనుక అది మధ్యాహ్నశివలింగార్చనసమయమని జాగరూకత వహిం చుట పాథపతదీక్షాబంధురు(డైన షార్టునికి సహజము. అంతేకాదు. ఇది ణీ నాథుని కవిత్వము. ఇందు “వాగ్వీవాద"”' మను (ప్రయోగము శ్రీనాథుని పాండిత్య మునకు ఎంత విహ్నాపతాకయో, “శివార్చనంబు” అను మాట శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలమునకు అంత కరదీపిక.

ఇ(క అనంతరకథలో అర్జునుని తపస్సు థలింవినది. పాథపతానస్త్రము లభిం చినది. వెంటనే ఇంద్రలోకమునకు రమ్మని ఆహ్వానము వచ్చినది, ఆహ్వానమే కాదు ; ఇంద్రుని రథమే వచ్చినది. మాళలిసారథికమైన రథము మింద అర్జునుడు అమరావతికి వచ్చినాండు. మహేంద్రుని ఆస్టానమండవమున అనేక మర్యాదలు జరిగినవి, అంతేకాదు, ఆ రాత్రి అర్జునుని విడిందికి నీలిమేలి మునుంగు వేసికొని, గాజులు చప్పుడు గాకుండ ఊర్వశి వచ్చినది. ఊర్వః వచ్చి ఊరకుండ లేదు, నిద్రపోవుచున్న అర్జునుని పాదము లొత్తినది. పగడ ములల బోలు పాణిపల్లవములతో ! ఆ సుకుమారస్పర్శకు అర్జునునికి మెలకువ వచ్చినది. అర్ధమయినది సంగతి. ఆమెను చూచి, పానుపు దిగి, అభివందనము చేసి అర్జునుడు నిర్వికారముగ అన్నమాటలలో ఒకటి--

భావనీరాజనము శం “ఆడంగంబోవు తీర్ధమెదురైన విధంబున నెల్లి యేను రే పాడియ చం[దశేఖరు నుపాస్తి యొనర్చి యుపాయనంబుతో. జూడంగ వచ్చువా( డనయి చూచుచునుండంగ నీవవచ్చితో చేడియ ! యెట్టివుణ్యములు చేసినవాండనొ (ప్రాగ్భవంబునన్‌.” (184వ. 17ఆ) అర్జునుండు తెల్లవాఅంగనే చంద్రశేఖరు నుపాస్తి చేసి, అన(గా అరుణో దయసమయశివలింగార్చనముచేసి, కానుకలు తీసికొనివెళ్లి మజియు ఊర్వశిని చూడవలెనని ఉవ్విట్లూ రుచున్నా(డ(ట ! ఎందుకు ? ఊర్వశి వురూరవుని ఇల్లాలు. పురూరవుడు అర్జునునికి ముత్తాతగారు. అన(గా ఊర్వశి అర్జునునికి ముత్తవ్వ. అమెను చూచుటకు తెల్లవాజ(గనే వెళ్లదలంచయట మంవిదే. కానుకలు తీసికొని వెళ్ల నెంచుట కూడ మర్యాదయే. “చంటశేఖరు, నుపాస్తి యొనర్చి” అని చెప్పుట కూడ అవశ్యకమా ? అరరాతత్రి గడివి అకస్మికముగ మెలకువ వచ్చిననునరే అర్జునునకు అరుణోదయనమయ శివాలింగా రృనన్మరణమే. ఇట్లు వ్యానభారతమున లేదు. థారవి కిరాతార్డునీయమున లేదు. మజి నన్నయ భారతమునందును లేదు. కేవలము శ్రీనాథుని హరవిలానమునం దేకలదు. కనుక ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్బ్చనకళాశీల్మపమేయమే.

ఇ(క శ్రీనాథుడు (ప్రొఢనిర్భరవయఃపరిపాకమున కొనియాడినది భీమ నాయకుని మహిమ. భీమనాయకుని నెలవు దక్షారామము, దక్షారామము లోని చెబువులను చూచినను శ్రీనాథునికి లభించునది ఈశ్వరసాక్షాత్కారమే.

“వ్రీట్రికి నాల్లువంకలను వెన్నెల తేటల/బోలు నీళ్లతో హాటకపద్మమండితములైన కొలంకులు చూడనొప్పగున్‌ జీటికి మాటికిన్‌ హరుండు జృంభితలీల నటింప మౌళిమి న్నేటికృవీటనిర్ణరము లింతట నంతట(జిందెనో యనన్‌” (97వ, 1) దక్షారామమునకు నలువైవుల చెలువులున్నవి, ఆ చెబువులలోని నీరు వెన్నెల తేటలను పోలును. అంతేకాదు. ఆ చెలువులనిండ పసి(డి తామరలే. ఆ చెలువులు చూడముచ్చట. ఎందుకు ? వీటికి మాటికి శివు/డు తాండవము చేయ ఆయన జటాజూటము కదలి, అందలి గంగాజలము చెదరి దక్షారామ "మున చెలువులైనవంట ! అందుకు చూడ ముచ్చట, తటాకమును చూడంగా శ్రీనాథుని మనోవీథిలో తటిల్లతవలె మెజిసినది శివతాండవము. అంతేకాదు. శివతాండవమును వర్ణించు పట్టున శ్రీనాథుని కవితాలేఖిని తాండవమాడినది. (టీ

కం0 ఈళ్వళార్భనకళాశీలు(డు “*అడెం దాండవమార్భటీపటహలీలాటోవవిన్ఫూర్జిత క్రీడాడంబర ముల్లసిల్ల గరళ (గివండు జూటాటవీ (కోడాఘాటకరోటికోటరకుటీకో టీలుఠత్సింధువీ వీడోలాపటలీపరిస్ఫుటతరప్ఫీత ధ్వనిపొఢిమన్‌--” (1కీ8ిప. కీఆ.) ఇది సంస్కృతభీమఖండమున “డిఖ్జిమారావకలితం డమరుధ్వని మజ్డు లమ్‌--” ఇత్యాదిగ సామాన్యముగ సాగినది (55-57 శ్లో. 19 అ. (త్రివురము అను దహించి భీమేశ్వరు(!డు (ప్రమోదాతిశయమున చేసిన తాండవారభటికి శ్రీనాథుడు నైపథ్యకల్చ్పనము చేసినది పెదకోమటి వేమారెడ్డి సాహిత్యచింతామణి లోని శ్లోకము. ఆ ళశ్లోకమిది : “ఆటోపాయనటన్మహానటజటాసంఘాటశ్ళంగాటక (కోడాఘాటకరోటికోటర కుటీవాచాటవీవీఘటా అస్తు స్వ స్తటినీ విశజ్కటతటీవాటీకవాటీభవ క్రాటీకోటిలలాటపాటలనటాపాటల్యపాటచ్చరీ్‌”

ఇది గంగానది స్తుతి, ఇందు పూర్వార్ధమున శివతాండవ(పసక్తి కలదు. గంగొనది, ఆటోపముతో నటించుచున్న మహానటుని జటల నమూహము అను చతుష్పథముయొక్క తలమున (ప్రతిబంధకమైన కపాలముయొక్క కోటరము అనెడి కుటీరమునందు [మోగుచున్న కెరటాల సముదాయము కలదని తాత్పర్యము. ఇందలి “అటోపాయ” అను శబ్దమును నందర్భమునుబట్టి “ఆర్భటీపటహలీలా టోప విన్ఫూర్దిత [కీడాడంబర”ముగ తివ్వతీని, “*(కోడాఘాటకరోటకోటరకుటీ” నమానమును అబ్లే “కోటి” చేసి, “వీవీఘటా” పదబంధమును “వీవీడోలాపటలీ” పదబంధముగ విన్యసింవి, “వొబాట” శబ్దమునకు (ప్రకరణోవితముగ “పరిస్క్ఫుట తరస్ఫీతధ్వనిపైడిమ”ను శ్రీ నాథు(డు పరిఢవించెను. అంతేకాదు, మొత్తముమి(ద శ్రీనాథుని వద్యమునందు ఉద్ధతమైన శివతాండవము ఉజ్ఞ్వలము. అది శ్రీనాథునికి శివతాండవమునెడ(గల అఖభినివేశమును అభివ్యక్రము చేయునది.

ఇ(క వ్యాసు(డు దక్షిణకాశికి (ప్రయాణము కట్టి, అనలు కాశిలో గంగానది సమోపమున ఉండ(గా సూర్యా స్తమయమయినది. ఆ సూర్యా స్త్రమయమును వర్ణించునెడ శ్రీనాథుని దృష్టిలో నిలివినది శివాలయము. ఆ శివాలయమును (వకరణముబట్టి కాశీవి శ్వేశ్వ రాలయము.

“క్తూడి యొప్పారె నస్తాద్రికూటకోటి భానులింబంబు కన్నుల పండువుగను విశ్వనాథుని గుడిమో(/ది విమలకాంతి భాసురంబైన హేమకుంభంబువోలె.” లా (26వ. ఆం

యో గ యా ॥ కట. భావనీలాజనము మాం క నూర్యా స్త్రమయమయినది. అన్తగిరి శిఖ నూర్యవిందిము కన్నుల పండువుగ ఉన్నది. ఎట్లు ? విశ్వనాథుని గుడిమో!ది వసి,డికుండవలె, ఉపమేయ మైన నూర్యవింబము అందలికి వలె, ఉపమానమైన విశ్వనాథుని గుడిమో/ద్‌ పని(డి కుండ శ్రీనాథునికి కన్నుల వండువు. అంతేకాదు. సూర్యవింబమును చూడ(గానే శ్రీనాథునికి విశ్వనాథుని గుడి కన్నులకు( గట్టినది. విశ్వనాథుని గుడి శిఖరము మాత్రము కాదు. నమన్తమును. పరికించునది. “సిద్ధవాహిని నీట( జిబుబంతి పనుపాొడి శ్రీవిశాలాక్షి. గై సేయం దొడ(గె మొరసె నంతనేహమున విశ్వనాయక తాండవ్యారభమర్దలరవంబు మందారతరువుష్పమధుపొనగోప్టికి/ (టారంభ మొనరించె భైరవుండు కొక్కొరోకోయని కొమరసామి రథంబు కంఠంబు సా(వి (కేంకారమిచ్చె మొగుడ(బాజిన యరవిందములను బాసి గములు గములుగ మ త్తభృంగములు గూడి డుంఠివిఘ్నేస్‌ చెక్కు లుత్కంఠ( జేరె నభినవంవైన యపరనంధ్యాగమమున” (88వ. 8 ఈ) ఇందు అపరనంధ్య కా(గానే అవిము క్తక్షే[త్రమున జరుగు అహ్నికవిధులు కలవు. అంతేకాదు. కాశీక్షే[త దైవతముల (ప్రనక్తి కలదు. కాశీక్షే(త్రమున నంధ్యా నమయము కా(గానే శ్రీవిశాలాక్షికి సిద్ధవాహిని నీట అభిషేకము చేసి ఆభరణములు కైసేయట ఒక విశేషము. “శిశిరభూధరకన్య విబుబంతి పనుపాడు నెందు సాయంకాల మింపెలర్ప అది విముక్త్రవధూకంఠహారలతిక దివ్య కేదారలింగేశతీర్థభూమి”

(80వ. 6) అని కాశీ ఖండమునకూడ శ్రీనాథుని అమూలకవాణి. కేదార తీర్థమునందలి జలముతో విశాలాక్షికి సాయంకాలము అభిషేకము చేయదురని అర్థము. ఆది “విలుబంతి పనుపాడూోటగ శ్రీనాథుని వితణము. +ివు(డు నంధ్యానటు(డు. కనుక సాయం కాలము కా(గానే కాశీక్షేే(త్రమునందు విశ్వేశ్వరాలయమున “గర్భగుడి”లో తాండ

గ్‌2 ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు వారంభమును సూచించు మర్దలము (మోగించుట మజొక విశేషము. ఇ(క భైరవు(డు, ఇత(డు “వీటి పెద్ద తలారి” (88 ప. 2ిఅ, కా,ఖం.). అంతేకాదు. “కాళికా స్థానమున కేడుగడ” (128 ప. 5్‌ ఆ.). అన(గా క్షే(త రక్షకుడు. రాత్రి (పహరిని తిరుగుచు కాశీక్షేత్రమున కావలికాయును. అందుకు మధుపానము. రాత్రి చేయ వలసిన రక్షణ కృత్యమునకు సంజవెలు(గులో మంచదారళరుపుష్పమధుపాన గోష్టికి (పారంభ మొనరించును. ఆ సంధ్యాసమయమున కాశీక్షే[త్రమునందలి నెమలి కొక్కొరోకోయని కంఠము సావి (క్రేంకారము సేయును. నెమలి కుమార స్వామి వాహనము. మటథి సూర్యా స్త్రసమయము కా(గానే ముకుశీభూతములగు పద్మములను వీడి తుమ్మెదలు గుంపులు గుంవులుగా ఉత్కంఠ కొల/(ది డుంఠి విఘ్నేశ్వరుని చెక్కిలి చేరును. డుంఠిగణపతి చెక్కిలి అన(గా వేదండగండన్థలము. అది మదస్యంది. కనుక తుమ్మెదలకు కమనీయము. అంతేకాదు. కా+ీక్షే[త్రమున డుంఠివిఘ్నేశ్వరుని కంఠమునిండ వుష్పహారములే. అవి ఉదయమునుండి అర్చించినవియే గాక సాయంకాలమును నమర్పితములగునవి. ఆ నూత్నవుష్పము లకును తుమ్మెదలు అకృష్ణములగును. ఇట్లు కాశీక్షే[తమునందలి సంధ్యానమయ విశేషములు శ్రీనాథుని భీమఖండములోని నంధ్యావర్షనమున సాక్షాత్కరింవినవి. అంతేకాదు. కాశీక్షేత్రదై వములైన శ్రీవిశాలాక్షి, విశ్వేశ్వర శ్రీమన్మహాదేవు(డు. తన్ముఖ్యులై న కాలభైరవుడు, కుమారస్వామి, డుంఠివిఘ్నేశ్వరు(డు శ్రీనాథుని న్మృతిపథమున స్థిరముద్ర వైవిరి. స్థానికృపకృతిచిత్రణమిది శ్రీనాథుని కాశీ క్షేత్ర సాక్షాత్సరిచయమునకు సాక్ష్యము. నూర్యవింబము విశ్వనాథుని గుడిమో(ది పసిడి కుండగ కనిపించుట, నంధ్యానమయము అన౪(గానే కాశీక్షేత్ర స్థానిక (పకృతి సాక్షాత్కరించుట మాత్రమే కాదు; సంధ్యారాగమును శ్రీనాథునికి పరమేశ్వరపరముగ (ప్రకాశించినది. “భద్రం వక్ష్మ్మలయంతు వో నరహరే రక్షద్రశార్యాః నఖాః షాకోన్ము దిత పారిభ(ద్రకలికాపాణ్ణిత్యృపాటచ్చరాః” అని భట్టగోపాలుని శ్లోకభాగము. పాకోన్ను(దిత పారిభ(దకళికా పాండిత్య పాట చృరములైన నృసింహస్వామి తీక్ట నఖములు మిమ్ము కాపాడుగా(త -- అని తాత్సర్యము. ఇందలి శబ్దమును అనుసరించి, భావమును ఉవలక్షించి శ్రీనాథుండు నంతరించిన పద్యమిది : “ఆకాశాంచలవీథుల న్నిగిడె సంధ్యారాగరేఖావళుల్‌ పాకోన్ము దత పారిభదకళికాపాండిత్యవైతండికో క్సేకస్ఫూర్జిత చండతాండ వరయో(దేకారభట్యుదృట శ్రీకంఠస్థిరదీర్ణ్పపాటలజటాశ్రే ణిన్‌ విడంచించుచున్‌” (98వ. కిఆ.)

భావవీరాజనమ శ్‌తి అకాశాంచలవీథులలో నంధ్యారాగరేఖావళులు వ్యాపింవినవి. అవి పాకో న్ము[ద్రిత పారిభద్రకళికాపాండిత్య వైతండికములై న ఉ(దేక న్ఫూర్జితచండతాండవ రయో(దేకారభట్యుద్భృట శ్రీకంఠస్థిర దీర్ణపాటల జటా(శేణిని విడంబించునవి. షపాకోన్ము[దితపారిభద్ర కళికాపాండిత్య పాటచ్చరములైనవి భట్టగోపాలుని భావనమున నృసింహస్వామి తీక్షనఖములు ; శ్రీనాథుని దర్శనమున (వ్రచండ తాండవపరాయణు(డైన పరమేశ్వరుని దీర్ణపాటలజట్యాశేణి. అన(గా నంధ్యారాగ సందర్శనమున _ శ్రీనాథునికి సాక్షాత్కారమైనది పరమేశ్వర న్వరూపము. సంధ్యారాగము సడలి, అంధకారము [వబలినను [శ్రీనాథుని అంతరంగమున

• భాసించునది వరమేశ్వరసంబంధమే. “గ్నిర్రినికుంజముల( గుంజరవుంజ మను శంక గంఠీరవంబు లుత్మంఠ నెగయం బల్వలంబుల! గిర్మిపకరంబు లను శంక నెలుకు రాజులు విండు లెక్కువెట్ట( గడలి మధ్యంబున( గాకోల మను శంక జలదేవతలు భీతి సంభమింస నదముల( గువలకాననవాటి యను శంక నిందిందిర(శ్రేణు లెదురు కొనంగ రజతగిరియందు( దాండవారంభరభన భంగివతితపరశ్వధపాణివికట కంధ రారుద్ధగజకృత్తి కంథశంక (పమథులకు( దో(వ నంధకారంబు (ప్రబలె.” (85వ. ఓఆ,) కటికవీ(కటి కదలియాడినది. కొండపొదలు గున్నయేను(గుల గుంపను శంకను సింహములు ఉత్కంఠతో ఎగసినవి. గుంటలు పందుల పిండను (భ్రాంతిని ఎజుకరాజులు బాణములు ఎక్కుపెట్టిరి. కడలి నడుమను కాకోల మను శంకను జలదేవతలు భయపడి సంభ్రమింవిరి. (వ్రవాహములు కలువతోట లను (భాంతిని తుమ్మెదలగములు ఎదురుకొన్నవి. అన(గా నమన్తభూతలము నంతమనబంధుర మయినదని స్పష్టము. ఇంతవజకు నర్వకవిసాధారణమైన కల్చ్పనము. ఈదుపరి మన చుట్టును మాత్రముకాదు ; క్షైబాసపర్వతము మోద కూడ వీటి [పబలి నదని శ్రీనాథుని కల్చ్పనము. అదికూడ ఎట్లు? తాండవారంభనమయమున రభన భంగిని రజతగిరిమోంద వడిన పరశ్వధపాణి (పరమేశ్వరుని) గరళ [గ్రీవమున చుట్టిన గజచర్మకంథ (ఏను(గుతోలిబొంత) అనుళంక అచటి (వమథులకు కలుగు నట్టు. రజతగిరి తెలుపు. గజచర్మకంథ నలుపు. గరళ (గగీవమున చుట్టిన

స్‌ ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు గజచర్మకంథ అంతకంటె నలువు. తెలువుమో(ద నలువు మఠింత నలువుగ కనిపించుట సహజము. కనుక వీంకటిని (ప్రమథులు అట్టు శంకించుట అవకాశము. అనంగా వీ(కటి కాలకంఠుని కంఠకాళిమ అంటిన గజచర్మకంథ వలె శ్రీనాథునికి న్ఫురింవినది, అంతేకాదు. కైలానపర్వతము, పరమేశ్వరుడు, తాండవారంభము, (పమథగణము-మొత్తము సన్నివేశము శ్రీనాథుని నమ్యగ్దర్శనము. “థ్రీవారాణసి విశ్వనాయకగళక్షేశానుకార(క్రియా

హేవాకోద్ధతిం జీకువా (ల్పబల(గా హేలావతీకోటిమై(

బూవుందూవులజోదు వుచ్చుకొనియెన్‌ భూపాలలీలావతీ

(భూవల్లీనిభశ్ళ్శంగకంబగు లసత్చుం(డేక్షుకోదండమున్‌.”

(87వ. 2ఆం అనికూడ _ (శ్రీనాథుని అభివర్ణ్షనము. ఇందు రెండు విశేషములు కలవు. ఒకటి-వీ(కటి వడ(గానే హేలావతీకోటిపై వూవుందూవుల జోదు పుం(డేక్షుకోదండ మును వుచ్చుకొనుట. ఆకోదండము భూపాల లీలావతి (భూవల్లి వలె శృంగక మయినది. ఇది సాధారణవిషయము. ఇంక రెండవది-వీ(కటి కాశీవిశ్వేశ్వరుని కంఠసీమలోని కాలకూటమును అనుకరించుట, సాదృశ్యకల్పనమిది సాధారణవిష యము కాదు. అంతేకాదు. ఎక్కడ నలువు (ప్రసక్తి వచ్చినను సాధారణముగ శీనాథుని దృష్టికి వచ్చునది కాలకంఠుని కంఠకాళిమయే. ఇది శ్రీనాథుని (వత్యేకతను వాటునది.

ఇట్లు సంజకెంజాయలు, వీ(కటి, చుక్కలు మాత్రమే కాదు; మజి చందదో దయమును శ్రీనాథుని మనోవీథిలో పరమేశ్యరమయము. “కాదుకా దుదయాదదికనకకూటం బిది డంటైన పానవట్టంబు గాని కాదుకా దిది సుధాకరపూర్ణవింబంబు కాళ్మీరశంభులింగంబు గాని కాదుకా దుదయరాగ్మప్రకాశం బిది నవకుంకుమాలేపనంబు గాని కాదుకాదు కళంకచ్భటారింఛోళి పూజచేసిన కల్వవువ్వు గాని యనంగ సప్తా ర్గవములు మిన్నందికొన(గ6 జంద్రకాంతోపలంబులు జాలువాఆ ననమశరసార్వభౌము ముత్యాల గొడుగు విధుండు విశ్వంబు వెన్నెల వెల్లి దేల్చె.” (12వ. 2ఆ)

భావనీరాజనము వ్‌న్‌ నవ్లనము[దములు మిన్నందుకొనునట్లు, చం(ద్రకాంతళిలలు (దవించునట్లు వెన్నెల కాసినదనుట సామాన్యవిషయము. చందదు(డు మన్మథుని ముత్యాల గొడుగు అనుట ముచ్చటగొలువు అంశము. అంతకంటె, ఉదయాది శిఖరము పానవట్టము, నంవూర చంద్రబించిము నృటికలింగము, చం[దోదయరాగము ఆ కాశ్మీరశంభులింగమునకు కె సేసిన నవకుంకుమాలేపనము, చం(ద్రబింబములోని కళంకము వూజచేసినకల్వవువ్వు అనిపించుట ముఖ్యవిశేషము. అంతేకాదు. అవూర్వమనోజ్ఞమైన, అనన్యసామాన్యమైన శ్రీనాథుని అద్భుతకవితాదర్శనము, ఇందు పానవట్టముతోడి శివలింగము పరిపూర్ణమైన శివన్వరూవము, కుంకుమా లేపనము, వూజచేసిన కల్వపువ్వు ఆగమోక్త్షవకారమైన శివలింగార్చనమునకు జ్ఞాపికలు. ఇంతకు చందోదయము శ్రీనాథునికి పరమేశ్వరమయము, ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్బ్చనకళాశీలమహిమ. పరమేశ్వరమయమైన చంద్రోదయము పరమేశ్వరనిలయమైన అనంద కాననమున వెన్నెల వెళ్లి. దేల్చుటయు శ్రీనాదుని కన్నుల పండుగే. “అభిషేక మొనరించు నమృతధారావృష్టి మదనాంతకుని ము క్తిమంటపికకు నలవోకగా విశాలాక్షీ మహాదేవి నిద్దంవు( జెక్కుల నీడ( జూచు నెరియించు మిన్నేటి యిసుకతి న్నెలమో(ద జ[కవాకాంగనానముదయంబు డుంఠివిఘ్నేస నిష్టరశంఠవేది మై గొదమచుక్కలరాజు6 గుస్తరించు( గాయు వెన్నెల యానందకాననమున+ గాల ఖైరవు దంష్ణకు డాలు కొలువు నిధుండు వారణాసీసోమవీథి చక్కి న్యభఘంటాపథంబున నరుగునవుడు.” (కీక్కవ. కి అ) చందు(డు వారణాసిలోని సోమవీథి.[ప్రదేశమున ఆకాశమార్గమున అరుగు నపుడు విశ్వేశ్వరుని ముక్తిమంటపమునకు అమృతధారలు కురిసి అభిషేకము చేయును. అంతేకాదు. అలవోకగా విశాలాక్షీమహాదేవి న్వచ్భృమైన కపోలస్థల మున టప్రతిబించించును. గంగానది వులినతలముల చ(్రవాకాంగనల నమూ హమును బాధపెట్టును. డుంఠివిఘ్నేశ్వరుని నిష్టరకంఠవేదిపై కొదమచుక్కల రాజును లాలించును, ఆనందకాననమున వెన్నెల కాయును. కాలభైరవుని

స్‌6 ఈళ్వరార్చవకళాశీలుండు దంవ్దకు డాలు కొలువును. అని తాత్పర్యము, ఇందు విశ్వేశ్వరుడు, విశాలాక్షి, డుంఠివిఘ్నేశ్వరు(డు, కాలైరవుండు. గంగానది కాశీక్షేత్రసామ స్త్యము శ్రీనాథుని కవితాచక్షువులకు [క్రాంతదర్శనము. అంతేకాదు. చర్మచక్షువులకు చారుదర్శనము. అందుకు “డుంఠివిఘ్నేశ్‌ నిష్టర కంఠవేదిమై( గొదమ చుక్కలరాజు( గున్తరించు” అను పంక్తి మూదల. కాశీక్షేత్రములోని డుంఠివిఘ్నేశ్వరుని విగ్రహమును పరికించిన కంఠసీమయే కనిపించదు. కంఠము మోది వేదికగ వేదండవదనము కనిపించును. ఆ కంఠవేదికను తీర్చిదిద్దిన నెలవంక 'శేక కలదు. ఆ నెలవంకరేకయే కొదమచుక్కల రాజు. చంద్రు(డు వారణాసిలోని సోమవీథి (ప్రదేశమున నందరించునవుడు అలవోకగా విశాలాక్షీ మహాదేవి నిద్దంపు జెక్కుల నిగనిగలాడును గాని, డుంఠివిఘ్నేశ్వరుని నిషఘ్టరమైన కంఠవేదికను నెలవంకయే యున్నందున ఆ కొదమచుక్కల రాజును కుస్తరించునని శ్రీనాథుని చమత్కారము. ఇదికూడ స్థానికప్రకృతి వితణమే. అంతేకాదు. శ్రీనాథుని కాశీ క్షేత్ర సాక్షాత్సరిచయమునకు (ప్రబల సాక్ష్యమే. సూర్యా న్త్రమయమున, అంధకారవ్యాపనమున చందికా విహరణమున మాత్రమే కాదు : చందా న్తమయమున కూడ శ్రీనాథుని (పకృతి దర్శనమున కాశ క్షేత్ర సొక్షాత్కారమే. “కాలఖైరవు(డు ఢక్కాడిండిమము (యోయ బహుభూతములు/ దాను( బహరి( దిరుగ( జం(దికామధు వాని బాకోరము ల్నిక్కి దేవతాసాధవీథికల సొాగయ నానందకాననాభ్యంతరంబులయందు సిందువారమున( బూ శిథిలవడ(గ( గడు నివాతములైన కలుమఠంబులయందు యతులు [ప్రాణాయామ మభ్యసింప దొడ్డ వయనున శీతాంచ( డొడ్డగిల్లె చజపి చం్యదాతపము నేల చజచి కాయ వంత దురపిల్లి వెన్నెల వగచి వగవి గంధవతిపట్టి యొకభంగి. గన్నుమోడ్చె” (47ప, &ఆ) దొడ్డ వయనున శీతాంచ( డొడ్డగిల్లువణకు అన(గా చంద్రుడు అస్తాదదిని (వాలువజకు --- కాలభైరవుడు ఢక్కాడిండిమము (మోగించుచు భూతగణ నరివృతు(డై (పహరిని తిరుగుచున్నా(డు. అనగా కాశీక్షే[తమంతయు కన్నులకు( గట్టును. వెన్నెల అను మధువు సేవించి చకోరపక్షులు కైపెక్కి దేవాలయోపరి

భావనీరాజనము ఫ్‌? భాగముల సొగయుచున్నవి. అన(గా కాశీక్షేత్రమునందలి దేవాలయములన్నియు హృదయమున పొడకట్టును. అనందకాసనాభ్యంతరములయందు సిందువారతరు వున పూవు శథిలవడుచున్నది. అన(గా కాశీక్షే(త్రములోని దేవాలయ నంబంధి వుష్ప వాటికలు దృష్టికి వచ్చును. కడు నివాతములై న కలుమఠములయందు యతులు ప్రాణాయామము చేయుచున్నారు. అనగా కాశీక్షే[త్రములోని మఠములన్నియు మనసన్సులో మెదలును. ఎవరికి ? “తఅపి చందాతపము నేల చఅవి కాయ వంత దురపిల్లి వెన్నెల వగచి వగవి....ఒక భంగి కన్ను మోడ్చు గంధవతివట్టి”కి కాదు. మథి? ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు,డైన శ్రీనాథునికి ! ఇట్లు వ్యాను(డు కాశిలో గంగానది సమివమున ఉండ(గా సూర్యా న్రమయ మయినది మొదలు చం(ద్రానమయమగువఅకు శ్రీనాథు(డు చేసిన (ప్రకృతి వర్ణనము వరమేశ్వరపరము. అంతేకాదు. వరమేశ్వరుని పరమనిలయమైన కాశీక్షేత్ర రేఖా చిత్రము. అది కేవలము (పకరణోచితము కాదు ; స్థానిక (పకృతి విత్రణము. కేవల (వకృతివితణముకూడ శ్రీనాథుని ఈశ్య్వ రార్చనకళాశలపరాయణమే. ఆయీ (వకృతి వర్ణనమే కాదు; భీమఖండమునందలి బుతువర్షనమును ఇందుకు నిదర్శనము-- “నకలదై వతమండలసార్వ భౌము దక్షిణాపథ కాశికాధవుని(. గొల్వ గుసుమవినరంబు( గానుక(గొంచు వచ్చె నభిలబుతుచ[కవర్తి మధ్వాగమంబు” (98వ. 5ఆ.) వనంత బుతువు అఖిల బుతుచక్రవర్తి. ఆచ(కవర్తి ఆగమనము నకల దైవత మండల సార్వభౌము!డై న దక్షిణావథ కాశికాధవుండు భీమేశ్వరుని 'సేవార్థము. అందుకు కునుమ వినరము కానుకగ తీసికొనివచ్చెను. ఎంత చక్రవర్తి అయిన నకల దైవత సార్వభౌముని సేవింపక తప్పదు. 'సేవార్థము వచ్చునవుడు రిక్తహస్త ములతో రా(గూడదు. వనంత బుతువు రా(గానే వసుధయెల్ల కునుమ వికననమునందును. కనుక బుతుచ[కవర్తి కుసుమ విసరము కానుకగ తీసికొని వచ్చెనని చమక్కారకల్పనము. అంతేకాదు. వసంత బుతువును భీమేశ్వరుని క్రాలుచుటకు వచ్చినదని శ్రీనాథుని వక్కణ. ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చన కళాశీలము నకు సూవికయే.

ఇ(క శ్రీనాథుడు ప్రాయమింతకు మిగుల(గై(వాలకుండ తెను(గుజేసినది కాశీఖండము. సంస్కృత కాశీఖండము ఆయఃపిండము. అన(గా ఇనుప ముద్ద. శ్రీనాథుని కాశీఖండము కవిత్వపు ముద్ద. ఆ కవిత్వపు ముద్దలోను రసకర్బూరము. వలె అద్దుకొన్నది శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చన కళాశీలము. ఒకానొకవ్వుడు నారదుండు

క్‌8 ఈశ్వరార్చనక ళాశీలు(డు నర్మదానదిలో స్నానముచేసి, ఓంకారనాథుని "సేవించి వింధ్యపర్వతమును సమో పించెను. ఆ నందర్భమున వింధ్యపర్వత వర్ణనము నంస్కృత కాశీఖండమునందు వివులముగ ఉన్నది (8-85 శ్లో. 3 అ.). అంతేకాదు. అది కేవలము నానావృక్ష లతల నామపట్టికయే. అందలి కొన్ని శ్లోకము లివి : “నురజ్డై శ్చాపి నారజ్జై రబ్గమజ్జవ వచ్చియః వానీరైశ్చాపి జమ్బారై ర్చీజవూరైః (ప్రవూరితం ॥ తటీతటపటువటై రువ్చైః పటకుటీవృతం కుటజన్తబకైః భాన్త మధిష్టిత బక్తై రివ ॥ ద్రాక్షవల్లీనాగవల్లీకణావల్లీ శ తావృతాం మల్లికాయూథికాకున్సముదయ న్తీ సుగస్థినం 1” €1, 22 92 క్లోఎ ఇట్టి పట్టికా రచనము వురాణ సాధారణము, కావ్యపద్ధతి కాదు. కల్పనా చమత్కారము, రసరామణీయకము కల వర్ణనమే కావ్యోచితము. అట్లు శ్రీనాథుండు నంతరించిన వింధ్యసర్వత వర్ణనమిది : “కర్ప్చూరకదళికాకాంతారపవనంబు లధ్వనీనశ్రాంతి నవనయింప మదుర౦ంగ( బండిన మాలూరఫలములు చెంచుకన్యల కుచథశ్రీల. జనయ నురగవల్లీగాఢ పరిరంభణంబులః బో(శ్మమా(కుల! గెంవు పొదలు కొన(గ( షపాటలీవకుళచంపకపొరభముతోడ వివికిలామోదంబు వియ్యమంద గమియ నామూలచూడంబుగా ఫలించి యంబరము మోచియున్న యుదుంబరములు లీల బహ్మాండభాండమాలికల భూష లఅవధరించిన వృషభాంకు ననుకరించె” (91వ, ఆ) ఇది శ్రీనాథుని స్వతంత్ర కల్చ్పనము. ఇందు కథాంశానుగుణమైన ఉప(క్ర మణము కలదు. కథాంశము నారదాగమనము, నారదు(డు, అతని శిష్యురాలు (వకృతము బాటసారులు. వింధ్యపర్వతమునందలి కర్పూర కదళికా కాంతార పవనములు బౌటసారుల శ్రమను అపనయించునవి. అంతేకాదు. అబటి “మదు రంగ( బండిన మాలూర ఫలములు చెంచుకన్యల కుచశ్రీలతో సావత్న్వము

భావనీరాజనము క్‌9 నెణవునవి. ఉరగవళ్లీగాఢ వరిరంభణముల పో(క్మమాకులు కెంవు సొంపారును. పాటలీవకుళచంవకముల సౌరభముతో వివికిలామోదము వియ్యమందును. ఇవి నహృదయ హృదయంగమమైన నరనభావములు. అంతేకాదు. నర్వకవి సాధారణ ములు. ఎత్తుగీతము శ్రీనాథుని (వత్యేకతను పగటునది. నిలువెల్ల కాయలుకావి నింగిని ముట్టుచున్న మేడిచెట్లు (బ్రహ్మాండ భాండమాలికల ఆభరణములు విలాస ముగ అవధరించిన శివుని అనుకరించున(ట ! చెట్టుకూడ శ్రీనాథునికి ?ివమూర్తియే. విలక్షణమైన మతొక విశేషము. విశ్వానరుండు ఒక ముని. ఆయన భార్య పవివ్మతి. వారికి సంతానము. లేదు. శచిష్మతి నంతానము కోరుట నహజము కద ! కోరినది. విశ్వేశ్వరుని కొలిచి నంతానలబ్ధి కలిగింతునని విశ్వానరుని సమాధానము. అయిన విశ్వేశ్వరునివంటి కొడుకు కావలెనని శచివ్మతి మజల కోరినది. మజణిల కోరుట మహిళాన్వభావము. నరే అని విశ్వానరుండు కాశీక్షేత్రమున కే(గి తవన్సు మొదలుపెబ్టెను. ఆ తవన్సు వరాకాష్టనందిన ఆగమోక్త(పకారమైన శివలింగార్చ్పనముగ శ్రీనాథుని విత్రణ. అది పూర్వోక్తము. అంతేకాదు. అతపన్సు ఫలింవినది. విశ్వేశ్వర వర్మపసాద మున శవిష్మతి అంతర్వత్ని అయినది. “తద్యోషి దన్తర్వత్నీ బభూవ” అనియే మూలము (ని ళ్లో, 11 అ). అది శ్రీనాథుని తెలుంగు సేంతలో మూ,డు పద్యముల ముచ్చట. అందు ముఖ్యమైన వద్యమిది : “నరసిజానన యహర్విరతి సంధ్యాకాల మానందతాండవ మాడ6దలంచె జంతుకోటికి ముముక్షావేళ6 గాశిలో నోంకార మానతీ నువిద గోరె( బసిండి కమ్ములతోడి వచ్చియేనిక తోలు పచ్చడ్‌౦బు ధరింప భామతివిరె నతివ యువ్విళట్లారె నారకూటపిళంగ మకుటా([గ్రమునం జందమామ'. దుజఖుమ ముదిత కాంక్షించె నేనిక మోము కొడుకు నంకపీఠమునందుంచి యాదరింవ నహరహంబును గర్భంబునందు( బెరుగు కాలకంఠుని యనుభావగారవమున” (5వ. శీఆ.) శవిష్మతి గర్భవతి. గర్భన్థశినవు శివుండు. కనుక ఆమె వగలు ముగిసి నంధ్యానమయము కా(గానే ఆనందతాండవమాడం దలంచునంట ! అంతేకాదు. క్రాశీన్లే(త్రమున జంతుకోటికి ముముక్షావేళ ఓంకారమానతీ6 గోరునంట ! పైంగా

థి ఈళ్వరార్చవక ళాశీలు(డు పసిండి కమ్ముల పచ్చియేనికతోలు పచ్చడము ధరింపనెంచునంట ! ఆమింద ఆరకూటపిశంగ మకుటా[గగమున చందమామను తుజుమ ఉవ్విళ్టారునంట ! ఉపరి, అంకపీఠమునందుంచి విఘ్నేశ్వరుని ఆదరింప కాంక్షించునంట ! ఒక నాండు కాదు; ప్రతిరోజును. ఇవి పచిష్మతి నూడిదలు అని శ్రీనాథుని అభివర్జన. ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చన కళాశీల వర(ప్రసాదమే. నంధ్యాకాలమగునరికి శ్రీనాథుని న్మరణము శివతాండవము. అది (పకృత పద్యమున (పథమ విషయము. అంతేకాదు, శివతాండవము నెడ శ్రీనాథుని పారవశ్యము భీమఖండమున సువిశదము. ఉక్తవూర్వము. అది కాశీఖండము నందు అ(గేసరభాసమానము. కుమారస్వామి అగన్యునికి జ్ఞానవాపికాతీర్థ చర్మితమును తెలువును. అందు ఈశానుండు పూర్వము అనాదిసిద్ధమైన సంసారమును పొంది, ఒకసారి స్వైర విహారము చేసి, వర్దాభావమున ఎక్కడను స్వాదుజలము లభింపక కాశీక్షే[త్రము నకు వచ్చెనని మూలమున కలదు. అఆశ్లోకము లివి : “అనాదిసిద్ధే సంసారే వురా చేవయుగే మునే (పాష్తః కుత శ్చిదీశాన శ్చరన్‌ స్వైర మితస్తతః ॥ న వర్ణన్తి యదాభ్రాణి న పావ రంత నిమ్నగాః జలాభిలాషో న యదా స్నానపానాది కర్మణి ॥ వారస్వాదూదయోరేవ యదాసీ జలదర్శనం పృథివ్యాం నరనంచారే వర్తమానే క్వవిత్‌ క్వవిత్‌ ॥ నిర్వాణ కమలాక్షేతం శ్రీ మదానన్థకానన౦ం (సవిశ్య క్షేత్ర మేత త్స ఈశానో జటిలస్తదా |” (8,5, 6, 10 క్లో, 10ఆ.) ఇట, శవుండు కాండవమాడి, డస్పి, డప్పిగొని........సప్తలోకములందు తియ్యని, జిహ్వకింకైన తేటనీరు కానక, [1పళయకాలమునందును పసిమి చెడక నిలివినది కాశికాపురమ కా నిశ్చయించి ఈశానుండను సమాహ్వయము దాల్చి కాశికానగరము (ప్రవేశించినట్లు (181-185వ. 5 ఆ.) శ్రీనాథుని అన్యథా కల్చ్పనము. అంకేకాదు. శివునికి 'ఘునపిపాసా ర్తి” (182 వ.) కలిగించిన తాండవ మును శ్రీనాథుని అద్భుత వర్ణనమే. ఆ పద్యమిది : “పాదాభిహతి స ప్త్రపాకాళములతోడ నుర్వీకటాహ ముళ్టూత లూంగ నిర్భరతరజటానికురుంబకంబుల చెదరి బుహ్మాండంబు చెంవంబెట్ట

భావనీరాజనము వ! బాహార్గళా స్తంభపరివ ర్తనంబుల దిక్స(కవాళంబు (తెవ్వివడంగ వితతవిశ్వానమారుతవ ర్తనంబున 6 బృథ్వీధరంబులు పెల్లగిల్ల ఢమరుఢాన్నాదముల సము(దములు కలంగ నారభటివృత్తి. దాండవం బవధరించె. (బళయవేళ మహాకాలభైరవుండు కాళరాత్రి కుచంబులు గగురుపొడువ.” (180వ. 5ఆ.) ఇది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత. అంతేకాదు. శివుని [పళయతాండవము. [వళయ రుద్రుని పాదాభిహతికి నవ్రపాతాళములతోడ ఉర్వీకటాహమెల్ల ఉఊజ్జూత లూగినది. అంతేకాదు. దట్టమైన శివునిజడల నమూహము చెదరి బ్రహ్మాండమునకు వెంవ "పెటు పెట్టినది. ఇనుపకంబములు వంటి ఈశ్వరుని బాహుబాలనములకు దిక్చ(క వాళములు తత్రెవ్వి పడినవి. దీర్జ నిశ్వాన పవన (ప్రసార మాత్రమునకు పృథ్వీ ధరములు పెల్లగిల్లినవి. ఢమరుకముయొక్క థాంకారములకు న వ్రనము[ద్రములు కలంగినవి. అంతేకాదు. కాళరాత్రి కుచములు గగురుపొడివినవి. అనంగా కాళ రాత్రియే భయపడినదని అర్ధము. అంత ఉద్ధ్భృతమైన ఆరభ ట్యుద్భుటమైన (సళయ తాండవము ! కనుక శివుండు “డస్సి డప్పిగొని” కాశీక్షేత్రమునకు వచ్చెను. ఈశానుని కాశీక్లే[తమునకు రప్పించుటకు శీ నాథుండు కల్పించినది శివుని [ప్రళయ తాండవము. ఇది శ్రీనాథుని శివతాండవ పారవశ్యమునకు విహ్నవతాక, ఇంక (ప్రకృతి వర్ణ్షనములందును శ్రీనాథుని కవితలో వరమేశ్వరు,డు (వభుత వహించును, విశ్వానరుని తపన్సు సంవత్సరము గడివినది. (త్రయోదశ మానమున (ప్రథమ దివసమున సూర్యోదయమయినది. ఆ సందర్భమున నూర్యోదయ వర్ణనము శ్రీనాథుని న్వతం[త కల్చనము (285-289 ప. 4ఆ.). అందు. కాశీ క్షేత వితణము అమూలకము. “పుథమనం ధ్యాకాలబలిశంఖనినద౦ంబు పుభనించె శ్రీవిశ్వవిభుని నగరం గదిసె నంగుశియుగ్మకం బంతరము గాంగ గగనగంగారథాంగద్వయంబు నెలయంగ గై సేసి నిలవుటద్దము చూచె నవిముక్తమున విశాలాక్షి గౌరి కొశ్కారోకోయని కుక్కుటంబులు మోసెం గడ(గి చతుష్కటకంబు నడుమ

నకి ఈళ్వరార్చనళళాశీలు(డు బహరిం దిరుగుట వాలింది థైరవుండు గవని మొగసాల యరుంగుఘైం గన్ను మొగిచె డుంఠివిఘ్నేనం డొనర గండూవ సేసి యుమిసె వినువీథి. జం(దద్రకుండోదకములు.” (286ప. 8ఆ.) ఇది (ప్రభాత నమయమందలి కాశీక్షేేత్రమునకు వాస్తవిక రేఖావిత్రణము. విశ్వేశ్వరు నగర బలిశంఖము (మోగుట, గంగానదిలో చ్మకవాకమిథునము విజ్ఞోడు వడుట, శ్రీవిశాలాక్షి నర్వాలంకార సమలంకృతయగుట, కుక్కుట చతుష్కమున కుక్కుటములు కూయుట సహజమైన (ప్రభాత కలాపములు. రాత్రి కావలియుండు ఖైరవుండు పగలు నిద్రకు ఉపడక్రమించుట, డుంఠివిఘ్నేశ్వరు(డు చందుకుండో దకములు గండూషింది ఉమియుట నహజసంఘటనములకు చమకత్రారకల్పనములు- థైరవు(డ్కు డుంఠిగణవతి కాశీక్షేత్రమునందలి ముఖ్యదైవములు. అంతే కాదు. ఖైరవు(డు రాషత్రిప్రహరిం దిరుగుట అన(గా రక్షణభారము వహించుట పగలు విశ్రాంతిగొనుట, _ డుంఠివిఘ్నేశ్వరునికి చర్యదకుండోదకాభిషేకము స్థానిక విషయములు. మొత్తముమో(ద ఇది (ప్రభాతనమయమందలి కాశీక్షే[తమును కన్నులకు(గట్టించునది. స్టానిక్కపకృతి చిత్రణమిదియు శ్రీనాథుని కాశీక్షే (త్రసాక్షా తృరిచయమునకు సాకిరియే. “ముక్తి [ప్రయోజనంబున( గుటీచకకోటి సావి(త్రితత్త్వంబు నం[గ్రహించెం బరమహంసలు పర[బహ్మారమిోమాంన శోధించి రుపనిషద్వీథులందు నిగమాంతవాననానిర్భృతస్వాంతులై హంన లుండిరిదృఢైకాంతపర త (బత్య్యగగోపాలరజ్ఞునంబంధంబు దండంబును బహూదకుండు దాల్చె భసిత ముద్ధూళనము చేసి పావపతుండు దీర్ణపాటలజటల బంధించె మౌళిం గలుమఠంబుల మి(ద శ్రీకాశి నడుమ! గొక్కొరోకోయనుచు( గోడి కూయుటయును.” (287వ, కిఆ) కాశ నడుమ కలుమఠముల మింద కొక్కొరోకోయని కోడికూయుట తోనే, కాశీక్షేత్రమునందలి కుటీచకులు ముక్తికొజకు సావిత్రితత్త్యము నంగ హింవిరి, వపరమహంనలు పర బహ్మముకొఅకు ఉపనిషత్తులు ళోధించిరి. హంనలు

భావనీరాజనము 6కి వేదాంతవానన నిలువుకొనిరి. బహూదకు(డు జోలె, కట్టి వుచ్చుకొనెను. పాన పతు(డు భస్మోద్ధూళనమువేని మౌళి దీర్పపాటలజటలు బంధించెను. ఇందలి మునులు, హంనలు, పరమహంసలు, ిక్షువులు, పావవతులు కాశీక్షేత వాసులే. కలుమఠముల వారే. అంతే కాదు. అందు పావవతులు [శీనాథుని అత్మీయులే, వారు చేసిన వనులు (పభాతకాలికములే. స్థానిక (పకృతి నహజి విత్రణమిది కూడ శ్రీనాథుని కాశీక్షే(త్రసాక్షాత్సరిచయమునకు బుజువే. అంతే కాదు. భీమఖండమున సూర్యాస్తమయము మొదలు చం(దాన్తమయమువజకు వలె కాశీఖండమున నూర్యోదయముగుజించి (శ్రీనాథుడు చేసిన (పకృతివర్ణన మిది పరమేశ్వరపరము. ఇ(క ముక్తి మంటవవర్దనమును ఇతోధికవిశేషము. “గవాక్ష వివరోద్ధి ర్ల గుగ్గులు మహిసాక్షి ధూపధూమ రేఖాస్మారిత స్మరహర కంఠమూలకలఠోరకాలకూటవిషబ్భాయాచ్భటాగుళుచ్ళంచై యుండు” (శీవచ. 7ఆ,) ఇందు ముక్తిమంటపము గవాక్షవివరములనుండి వెలువడు ధూప ధూమ శేభావసలు, ఈశ్వరుని కంఠమూలమునందలి కలోరకాలకూటవిషబ్భాయాచృటా గుభుచ్భమును శ్రీనాథుని న్మరింవంజేసినవి, ముక్తిమంటవము గవాక్షముల నుండి వెలువడు ధూపధూమములేకాదు ; రాజ మందిరము గవాక్షములనుండి వెలువడు ధూపధూమములును శ్రీనాథునికి కాలకంఠుని కంఠసీమను [పత్యక్షీ కరించును. “విలసితకీర్తిశాలియగు వీరమహేశ్వరు దేహరంబు శ్రీ నిలయమునం (ద్రిసంధ్యమును నిర్మలసాధసువర్జజాలకం బులవెడలున్‌ గిరీశ గళమూలహలాహలకాంతి( బోలి గు గ్గులుమహిసాక్షి వాసనల! (గ్రొవ్విన మంగళధూపధూమముల్‌” (క9వ, 1ఆ్ర) ఇది కాశీఖండ కృతిభర్త అల్లాడ వీరభ(దారెడ్డి (త్రికాల శివలింగార్చనమును వర్ణించునది. ఇందు వీరమాహేశ్వరు.డైన వీరభ(దారెడ్డి శ్రీనలయమున వూజా గృహమునుండి (తినంధ్యల సౌధగవాక్ష ముల ద్వారా వెలువడుగుగ్గులుమహి సొక్షి ధూవధూమములు ఈశ్వరుని కంఠమూలమునందలి కాలకూట విష కాంతిని పోలునని (శ్రీనాథుని సాదృశ్యకల్పనము. ఇటకూడ ధూపధూమములు శ్రీనాథునికి స్ఫురింప(జేసిన వి కాలకంఠుని కంఠకాళిమయే, అంతేకాదు. వీరభ(దా రెడ్డి శ్రీనలయము రాజమహేం్యదద్రవళ రాజమందిరము, విశ్వేశ్వరుని ముక్రిమంట పము కాశీ క్షే(త దేవమందిరము. రాజమహేంద్రవర రాజమందిరము (్రీనాథునికి నిత్య నందర్శన నిరాఘాటము. కాశీక్షే(త్రదేవమందిరము శ్రీనాథునికి యాతా నం

కక ఈళ్వరార్చనకళాశీలుండు దర్శన సావకాశము. విశ్వేశ్వరుని ము క్రిమంటపమున, వీరభదారెడ్డి శ్రీనిలయమున గుగ్గులు మహిసాక్షి ధూపధూమములు నిత్యనీరాజనములు. అంతేకాదు. ఆ “గుగ్గులు'మహిసాొక్షి ధూపముల ఆ(ఫఘాపణము శ్రీనాథునికి అమ్నాతపూర్వమే, కనుక, గుగ్గులు మహిసాక్షిధూపధూమము శ్రీనాథునికి ఈశ్వరసాక్షాత్కారదోహద (క్రియ. ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలపరిశీలనము. మథి శివరా(త్రిమాహాత్మ్య్యమున మతొక విశేషము. ం “పరలోకస్థు( బతిన్‌ రుషాంకు (బతికింపంగోరి యోంకారశం

కరు (మోలన్‌ రతి ముక్తకంఠముగ నా[కందించునా నొప్పున

ప్వురబాహో్యోపవనాంతదీర్షికల (రేవున్‌ మావు వీతెంచు వు

ష్కరకింజల్కభుజి[క్రియానుఖితహంస (క్రేంక్రియారావముల్‌.”

(కప, 2ఆ,.) అని శ్రీనాథుని వురవర్ణన. తామరవుప్పొడి తిని సుఖపడిన హంనలరొద, ఓంకార శంకరుని సన్నిధిని, పతిదేవుని ప్రాణభిక్షకు రతిదేవి చేయు రోదనము వలె ఉన్న దంట ! అన(గా హంసలరొద శ్రీనాథునికి పరమేశ్వరుని గుజింవిన పరిదేవనము, ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీలమాహాత్మ్యము.

ఇంక వలనా(టి వీరచర్శిత కూడ ఇందుకు అపవాదము కాదు. బాలచంద్రుని

యుద్ధము ముగిసినది. బాలచం[దుడు వీరన్వర్గమును అలంకరించుట జరిగినది. బాలచందునితో పాటు భాస్కరుండును అస్తా[దిని అలంకరించుట జతపడినది. ఫలితముగ వీ(కటి దట్టముగ వ్యాపించినది. చరాచరజగత్తు నల్దయడిపోయినది అప్పడు,

“శివు(డేడి ? కైలాసశిఖరంబు నేది ?

సోము(డు వృషభంబు నురనది యేడ ?

యొక్కడి కేంగెనో యెలుంగ రాదంచు

సంశయస్వాంతయె శేలజ వెదకె””

(₹5/186 ఎకే9ి0) అని శ్రీనాథుని అభివర్ణన. అప్పుడు లజ ఈశ్వరుని వెదకెనో లేదో కాని, మాయాంధకారబంధురమైన ఈ జగత్తున ఎప్పుడును ఈశ్వరుని వెదకినది శ్రీనాథుండు. ఇది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చనకళాశీల చరిత్ర.

ఇట్లు శృంగారనై షధమున, హరవిలానమున, భీమఖండమున, కాశీ ఖండమున, శివరాత్రిమాహాత్మ్యమున, పలానాంటివీరచరిత్రమున శ్రీనాథుని భావాంబరవీథిలో ఈశ్వరార్చనకళాకాంతులు ఉజ్వలలనత్తరతారకహారపంక్తులై (ప్రకాశించినవి. ఇంతగాను శ్రీనాథు(డు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు,

ల రూపసొక్షాత్య్కారము ఇట్లు శ్రీనాథుని భావనలో శివన్వరూపము అంతర్లీనమైనది. అది శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్చన కళాశీలమునకు అచ్భపు మణిదర్పణము. అంతేకాదు, శివ స్వరూవ మును బహురూపముల భావించి భావించి వర్ణించుటకూడ శ్రీనాథుని కవితా విలా నము. అదికూడ శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చన కళాశీలమునకు అనర్హమణి దర్చణము. హరవిలానమున విలుతొండనంచి దంపతులకు పరమేశ్వరుండు ప్రత్యక్ష మయ్యును. అప్పటి శ్రీనాథుని ఈశ్వర వర్ణనమిది : “రక్షాపాండురమైన దేహము నహిగ్రైవేయముం గంధరా కుక్షిం గవ్వును బనస్ఫురద్దనజటాకోటిన్‌ శశాంకార్థముం జక్షుఃవద్మముతోడ ఫాలతలమున్‌ నంధిల్ల శంభుండు వ త్యక్షందియ్యె సిరాలు తండ్పికి వృదాహ్హాదంబు సంధిల్లంగన్‌ ః (కశికవ. ఓఆ.) విభూతితో తెల్లనైన శరీరము, నర్చమే అయిన కంఠాభరణము, కంఠ మధ్యమున కాళిమ, పుకాశించుచున్న పెద్ద పెద్ద జడల నమూహము. అర్ధేందురేఖ, నొనలి కందామరలతో శివుడు పుత్యక్ష మయ్యెను. ఇందు శివుని ప్రత్యేక లక్షణము లన్నియు పున క్తములైనవి. అంతేకాదు. నొనలికన్ను వద్మమువలె ఉన్నదని శ్రీనాథుని రూపకము. ఆ యీ రూపము సిరాలు తండికి మాతృమే కాదు; శ్రీనాథునికిని హృదయాపహ్లాదము కలిగించునది. ఇది శ్రీనాథుడు వర్ణించిన శివుని పృత్యక్షరూపము. శివుని పృత్యక్షరూపముతోపాటు శివుని తపస్విరూపమును _ శ్రీనాథుడు వర్ణించెను. “కలుద కెంజడ కొప్పు వదలి వీడకయుండ( బెనుపాంప తలపాగ బిగియం జుట్టి మెడకప్పుతో( గూడి మిక్కిలి నలుమైన కమనీయ కృష్ణాజినము ధరించి ళ5్‌ ($)

66 ఈశ్వరార్చ్భవకళాశీలు(డు భ్రూవికారములేని పొడవు జెప్పలలోని ఘనదృష్టి నాసికాగ్రమున నిలిపి యోగపట్టికం జెంది యొజఫైన నిలుకడ నాననస్టిరబంధ మనువు పజివి నిన్తరంగకమైన మున్నీరు వోలె గర్జితము లేని ఘనఘనాఘనమువోలె ధ్యాననిశ్చలుండగు నిందుధరుని--.” (05వ. 8ఆ.) ఇది స్థాణ్వాశృమమున మన్మథుండు చూచినప్పటి శివుని తపస్వి వేషము. కాళిదాను శ్లోకములకు అనుసరణము (46-48 శ్లో, 8న. కు.సం). అయినను ఇందు “పాము తలపాగ” శ్రీ నాథుని ముచ్చటయే. “భుజబ్గమోన్నద్ధ జటాకలాపం” (46 భ్లోఎ) అనియే మూలము. “ఉన్నద్ధ” ఆన(గా “బిగియ(జుట్టి” అనియే. అది “'తలపాగ' అనుట శ్రీనాథుని అనుభావము, ఇది శివుని తపస్వి రూపమునకు శ్రీనాథుని నంస్కరణము. అందువలన శివుని అందము. శ్రీనాథుని చందము స్పష్టము. ఇది శ్రీనాథుండు సవరించిన శివుని తపస్విరూపము, శివుని తపస్విరూపముతోపాటు శివుని పెండికొడుకు రూపమును శ్రీ నాథుండు వర్ణించెను. అది కాళిదాసు శోకములకు అభిప్రాయ ఘటనము (38285ళ్లో. 7న. ఆ పద్యమిది : “భసితంబు కర్బూరపాళికస్తూరికా భరితాంగరాగసంపద వహించె పచ్చి యేనుంగుతోలు వసిండికమ్ములతోడి పట్టుపచ్చడము విభృమము దాల్చె భుజమధ్యమున( గ్యాలు భోగిభోగంబులు తారహారముల చందంబు నొందె చికిలించు నెజగంటి చిగురుమోడుపు లెప్ప హరితాళతిలకంబు గరిమ వడసె దినమునందును వెన్నెల దీటుకొనంగ శెళవంబున విగతలాంభనత. జెంది వాల నొషప్పారు సుకుమారచంద్భరేఖ తనకు( దాన చూడామణిత్వము వహించె.” (91వ. శీఅ.) ఇందు అంగరాగనంవదకు కర్పూరపాళ, కస్తూరికాదృవము శ్రీ నాథుండు కల్పించినవి. భస్మము సితాంగరాగమైనదనియే మూలము. “బభూప భమ్మైవ

టావపొక్షాత్కారము 67 సితాజరాగః” (8ిజిళ్లో). పట్టు పచ్చడమునకు పసిండి కమ్ములును శ్రీనాథుండు పెట్టించినవి. గజొజినము దుకూలభావమందినదనియే మూలము. “గజాజినమ్యైవ దుకూలభావః” (8ిని ల్లో). శివుని దేహమున ఆ యా తావుల అహిరాజములు అ యా ఆభరణములైనవని మూలము. “యథాపు దేశం భుజగేశ్వ రాణాం కరిష్యతా మాభరణా న్తరత్వమ్‌” (88 శ్లో). భుజమధ్యమునందలి భోగిభోగములు తార హారములైనవని శ్రీనాథుని అనునరణము. అంతేకాదు. చూడామణి ఆయిన చంద్ర రేఖ నుకుమారమని శ్రీనాథుని నూచనము. కనుక శృంగారనై పథ్యమెల్ల నుకుమారము, సొౌకుమార్యము సొందర్యమునకు నయిదోడు. మణి పెండ్లికొడుకు సుకుమారుండైనపుడే సొగసు. ఇది శ్రీనాథుండు సంస్కరించిన శివుని పెండ్లికొడుకు రూపము. శివని పెండ్లికొడుకు రూపము శ్రీనాథునికి తృ ప్రింగొలుపలేదు, మనుగుడువు 'పెండ్రికొడుకు రూపమును మజణల న్వతం్యత్రముగ మననుదీర వర్ణించెను. ఆ వర్ణన మిది; “జమిలిపాములతోడి సాకతం బొల్లక సవరించు బంగారు జన్నిదములు పచ్చియేనిక తోలు పచ్చడంబు. ద్యజింవి జగజంవు€ బట్టు( బచ్చడము. గట్టు భస్మాంగరాగంబు పని కట్టువడ(జేసి కస్తూరితోడ శ్రీగంధ మలందు నస్థిమాల్యముల పె ననురక్తి వర్ణించి రమణీయకారహారములు దాల్చు జడల6 బాగడ6 జొళ్లింబు సంతరించి లేంతరిక్కల రాయు. గీలించు నడుమ మంచుగుబ్బలి యింట సమ్మదము మోజి మనువు గుడువంగ నున్నష్టు మదనవైరి.” (5ప, క్‌ఆ.) ఇదివఅకు శివుండు జమిలిపాముల జన్నిదముతో తృవ్తిపడెను. ఇప్పుడవి తృ ప్రి(గొలువక బంగారుజన్నిదములు అందముగ నవరిందును. ఇదివణకు శివు(డు కట్టినది పచ్చి యేనికతోలు పచ్చడము. ఇప్పుడది వరిత్యజింవి ముత్యాలు తాపించిన పట్టుపచ్చడము మురిపెముగ కట్టును. ఇదివజకు శివుండు ఒడలెల్ల బూడిద వులి మెను. ఇప్పుడాపని పూర్తిగా కట్టివేసి కస్తూరితో శ్రీగంధము చక్కంగ అలందును. ఇదివజకు శివుండు అస్థిమాలికల యెడ అనురక్తి చూపెను, ఇప్పుడవి వర్ణించి

70 ఈళ్వరార్భవనకళాశీలు(కు కిరాతవేషధారి అయిన శివుని ఒక భంగిమను శ్రీనాథుండు చిత్రించిన విధమును గమనించునది.

“అప్పుడు, గిరాతవేషధారి యగు పురారి యోంకారచాపంబు నేల నిలువంచెట్టి, తదీయశిఖరంబున నజిచేయి మోపి యొరగి యొయారంపు నిలుకడ నిలిచి వలకేల వాలమ్ము( దిష్పుచు--”

(49 ప, ? అ.హ,వి.)

ఇందు శివుని ఓంకారబాపము, అది నేలమి(ద నిలంబెట్టుట, ఆ వాపశిఖర

మున అరచేయి మోవుట, ఒరుగుట, ఒయ్యారముగ నిలుచుట, వలకేల వాలమ్ము

(తిప్వుట మొత్తము రీవితో కూడిన దివ్యభంగిమ. అందు స్థిరము[ద్ర, చల్యదేఖ

అగ్రేసరభానమానము, అంతేకాదు. అది జీవకళ ఉట్టివడు చిత్రకళ, (పాణపతిష్ట

పాదుకొను శిల్పకళ. విత్రలేఖనము, శిల్చ్పవిన్యాసము యుగపద్భావము నందిన రసాత్మకవాక్యమిది. శ్రీనాథుని వరమేశ్వరభక్తి పారవశ్యమునకు చిహ్నపతాక.

ఇ(క భఖీమఖండమున ఇతోధికముగ శ్రీనాథుడు సంతరించినది సర్యేశ్వరుని

నర్వకళారూపము. అది నర్వకళారూపమని శ్రీనాథుని న్పష్టవతిపాదనము. ఆ సర్వకళారూపమిది :

“_-దివ్యన్వయంభూజ్యోతిర్లింగమూర్తి భీమేశ్వరుండు నిర్వికల్బంబును నిరస్త నమస్తోపాధికంబును నైన నిష్కళంకస్వరూవంబు విడివి యారకూట పాటలంబై కుసుంభబ్భాయ నగు జటాపటలంబును, బాండురవుండరీక ముకుళ డుండుభంబులను శంక నంకురింపంజేయంజాలు (బహ్మకపాల మాల్యంబును, జిజునవ్వు జిగి మెజుంగిడిన చెక్కుటద్దముల నీడ చూచు నిద్ధంపు నాగకుండలంబులును, (గొత్త యజ సంజ కెంజాయ రంజిలు కాబుమొగులు కైవడి. జిలుస విలుపని నెత్తురుల జౌత్తిల్లిన పచ్చియేనిక తోలు పచ్చడంబును, గంఠోత్కంఠ భువన భవనరక్షణ దాక్షిణ్యలక్షణ కస్తూరికాలేప నైపథ్యంబునుం బోని కాలకూట విష మషీకంఠంబును, సాయాహ్నసమయనంవుల్లమల్లికా కుసుమనముల్లాసంబు నులనం బాడు తెల్లని మేనును, మొఅజకు(దనంబున నేతెంచిన కజకు వెజకువిలుని జూజి( బుబ్చినదై చిగురుజేలన నుష్పతిల్లుచు మినుకు మినుకు మను నులివెడి చూవువలన( గోపాటోపావార్యహవ్యవాహనాడంబరంబగు లఅలాటలోచన జ్వలనంబు (పజ్వలించి నికటజటాటవీవాటంబు నాస్ఫోటించునో యని యవధరించిన చందంబున నందంబగు మందాకిని సలిలపూర సంభరితంబైన శాతకుంభకుంభంబునుం బోని కిరీట కటాహంబును, జం(దఖండంబులు మూగఃగిన భంగి నంగీకరించిన యకించన శశాంకరేభాలంకారంబును, జెంగ అువ బెక్కడాలు. జక్కనేలిన కేలియంగుటంబునం జవమళ్ధరవపుటంబుల

రూవపొక్షాత్కారము 72 మోపి నింగికి నెగయ నంజ చా(య లీలాకురంగ శాబకంబును గనుపట్టు సర్వకళారూవంబు ధరియింవి--”

(128 వచ, క ఆ)

ఇది నర్వేశ్వరుని సర్వకళారూపము. అంతేకాదు. ఇది శ్రీ నాథుని సర్వకవితా వచనము. ఇందు సర్వేశ్వరుని (ప్రతికళ, శ్రీనాథుని కవితాముద్రను రసజీవము నందినది. ఇందు మొదటి కళ జటావటలము. అది మజి ఆరకూటపాటలము,. అనగా లోహభన్మము వలె ఎజ్జినైనది. ఇది సాదృశ్యకల్చ్పనము. అంతేకాదు. కునుంభబ్భాయను నవ్వునది, అన(గా కుసుంబవువ్వు రంగును అతిశయించునది. ఇది అతిశయోక్తి కల్చనము. రెండవకళ (బ్రహ్మకపాలమాలిక. అది తెల్లని తామర మొగల లోని రెండుతలల పాములను శంకను కలిగించునది. కపాలము తెలుపు. కపాలనూతుము నలువు. కనుక తెల్ల తామర మొగ్గలలోని రెండుతలల పాము అను (భ్రాంతి కలుగవచ్చును. ఇది (భాంతిమదలంకారకల్పనము. మూ(డవకళ నాగకుండలము. చిజునవ్వు కాంతి మెజు(గు పెట్టిన చెక్కు టద్ధములయందు నీడ(జూచునది. అన(గా నాగకుండలము న్వచ్భమైన శివుని కపోలతలమున

(వతిఫలించునది. ఇది అతిశయోక్తి సహిత స్వభావోక్తికల్పనము. నాఖవకళ

వచ్చియేనికతోలు పచ్చడము. వచ్చితోలు కనుక నెత్తురు బారలు కల పచ్చడము.

అది సరి[కొత్త సంజకెంజాయలచే రంజిల్లు నల్లమబ్బు వలె ఉన్నది. ఇది సాదృశ్య కల్పనము. అయిదవ కళ గరళకంఠము. అది భువన భవన రక్షణ దాక్షిణ్య లక్షణ లక్షితము. అంతేకాదు. కస్తూరికాలేపన నైపథ్యము వఠె కలదు. ఇదికూడ సొదృశ్యకల్పనము. ఆరవ కళ శరీరము. అది సాయంకాలసమయమున సంథవుల మెన మల్లికా కుసుమముల కాంతిని అపహాన్యము చేయునంత అవచాతపువరము కలది. ఇది అతిశయోక్తి కల్పనము. ఏడవకళ కిరీటకటాహము, అది మజటీంత చిత్రమైనది లలాటలోచనము ఒక అవాంతరకళ, అది మన్మథుని బూడిద చేసినది. అంతేకాదు. జేలవిగురు వలె అతిశయించునది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము, లలాటలోచనమునుండి వెలువడునది నులివెచ్చని చూవు, ఆ చూపువలన (ప్రజ్వ లించునది (క్రోఛాగ్నిజ్వాల. అ జ్వాల సమిపమునందలి జటాటవ్షీప దేశమును దహింవవచ్చును. అందుకు ముందే నీళ్లకుండ. మందాకినీసలిలవూరము నింపిన వసిండికుండ. అది కిరీటకటాహము, అన(గా నెత్తిమో(ది గంగాదేవి. ఇది వమ త్కార -హీేతుకల్చ్పనము. ఇక ఎన్మిదవకళ అర్జేందురేఖ.] అది చందఖండములు మూళగినట్లు కలదు. ఇది సంభావనము, తొమ్మిదవకళ లీలాకురంగము. ఆది ఎజ(గలువరేకు తళుకును మించిన శివుని పాణితలమున వడి గల గిట్టలు మోపి నదె, అంతేకాదు ఆకాశము మోగదికి ఎగురుటకు అడుగు సాచునది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము అన్ముప్రాణితమైన అతిశయో క్రికల్బనము, ఇట్లు సర్వేశ్వరుని వ్రతికళ శ్రీనాథుని కవితాముద్రను రనజీవము నందినది. సంస్కృతభీమఖండ

70 ఈళ్యరార్భవకళాశీలు(డు కిరాతవేషధారి అయిన శివుని ఒక భంగిమను శ్రీనాథుండు చిత్రించిన విధమును గమనించునది.

“అప్పుడు, గిరాతవేషధారి యగు పురారి యోంకారబాపంబు నేల నిలువంబెట్టి, తదీయశిఖరంబున నఅచేయి మోపి యొరగి యొయారంవు నిలుకడ నిలిచి వలకేల వాలమ్ము( దిష్పుచు--"

(49 ప? అ.హ.వి)

ఇందు శివుని ఓంకారబాపము. అది నేలమోి(ద నిలంబెట్టుట, ఆ బాపశిఖర

మున అరచేయి మోవుట, ఒరుగుట, ఒయ్యారముగ నిలుచుట, వలకేల వాలమ్ము

త్రిప్పుట మొత్తము ఠీవితో కూడిన దివ్యభంగిమ. అందు స్థిరము[ద్ర, చలదేఖ

అ(గేసరభానమానము. అంతేకాదు. అది జీవకళ ఉట్టిపడు విిత్రకళ. _పాణ(ప్రతిష్ట

పాదుకొను శిల్పకళ. చిత్రలేఖనము, శిల్పవిన్యాసము యుగపద్భావము నందిన రసాత్మకవాక్యమిది. శ్రీనాథుని వపరమేశ్వరభక్తి పారవశ్యమునకు చిహ్నపతాక.

ఇ(క భీమఖండమున ఇతోధికముగ శ్రీనాథుడు నంతరింవినది సర్వేశ సరుని

నర్వకళారూపము. అది నర్వకళారూపమని శ్రీనాథుని స్పష్టపతిపాదనము, ఆ సర్వకళారూపమిది :

“*-దివ్యన్వయంభూజ్యోతిర్లింగమూర్తి భీమేశ్వరుండు నిర్వికల్బంబును నిరస్త సమస్తోపాధికంబును నైన నిష్కళంకన్వరూపంబు విడిచి యారకూట పాటలంబై కునుంభబ్భాయ నగు జటావటలంబును, బాండురపుండరీక ముకుళ డుండుభంబులను శంక నంకురింపంజేయంజాలు (బహ్మకపాల మాల్యంబును, జిలునవ్వు జిగి మెలుంగిడిన చెక్కుటద్దముల నీడ చూదు నిద్ధంపు నాగకుండలంబులును, (గొత్త యజ సంజ కెంజాయ రంజిలు కాణుమొగులు కైవడి. జిలుప విలుపని నెత్తురుల జొత్తిల్లిన పచ్చియేనిక తోలు వచ్చడంబును, గంఠోత్కంఠ భువన భవనరక్షణ దాక్షిణ్యలక్షణ కస్తూరికాలేప నైపథ్యంబునుం బోని కాలకూట విష మషీకంఠంబును, సాయాహ్ననమయనసంవుల్లమల్లికా కుసుమనముల్లాసంబు నుల్లనం బాడు తెల్లని మేనును, మొజకు(దనంబున నేతెంచిన కజణకు చెలకువిల్తుని జూఅ( బుచ్చినదై విగురుఖభేలన నుపష్పతిల్లుచు మినుకు మినుకు మను నులివే(డి చూవువలన( గోపాటోపావార్యహవ్యవాహనాడంబరంబగు లలాటలోచన జ్వలనంబు (ప్రజ్వలింవి నికటజటాటవీవాటంబు నాస్ఫోటించునో యని యవధరించిన చందంబున నంద౦బగు మందాకిని సలిలవూర నంభరితంబైన శాతకుంభకుంభంబునుం బోని కిరిట కటాహంబును, జం[దద్రఖండంబులు మూః!గిన భంగి నంగీకరించిన యకించన శశాంకరేఖాలంకారంబును, జెంగ లువ టెక్కడాలు. జక్కనేలిన కేలియంగుటంబునం జవమళ్థురపుటంబుల

రూవసాక్షాత్కారము 71 మోపి నింగికి నగయ నంజ బాయ లీలాకురంగ శాబకంబును గనుపట్టు సర్వకళారూవంబు ధరియించి--”

(128 వచ, 4 ఆ.)

ఇది సర్వేశ్వరుని నర్వకళారూపము. అంతేకాదు. ఇది శ్రీ నాథుని సర్వకవితా వచనము. ఇందు నర్వేశ్వోరుని (పతికళ. శ్రీనాథుని కవితాముద్రను రసజీవము నందినది. ఇందు మొదటి కళ జటాపటలము. అది మజి అరకూటపాటలము. అన(గా లోహభన్మము వలె ఎజ్జినైనది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము. అంతేకాదు. కుసుంభబ్భాయను నవ్వునది. అన(గా కునుంబవువ్వు రంగును అతిశయించునది. ఇది అతిశయోక్తి కల్చ్పనము. రెండవకళ (బహ్మకపాలమాలిక. అది తెల్లని తామర మొగ్గల లోని రెండుతలల పాములను శంకను కలిగించునది. కపాలము తెలుపు. కపాలసూతృము నలువు. కనుక తెల్ల తామర మొగ్గలలోని రెండుతలల పాము లను భ్రాంతి కలుగవచ్చును. ఇది (భాంతిమదలంకారకల్పనము. మూ/డవకళ నాగకుండలము. చిజునవ్వు కాంతి మెజు(గు పెట్టిన చెక్కు టద్ధములయందు నీడంజూచునది. అన(గా నాగకుండలము న్వచృమైన శివుని కపోలతలమున

(్రతిఫలించునది. ఇది అతిశయోక్తి నహిత న్వభావోక్తికల్పనము. నానివకళ

వచ్చియేనికతోలు వచ్చడము. పచ్చితోలు కనుక నెత్తురు బారలు కల వచ్చడము.

అది నరి[కొత్త సంజకెంజాయలచే రంజిల్లు నల్లమబ్బు వలె ఉన్నది. ఇది సాదృశ్య కల్చనము. అయిదవ కళ గరళకంఠము. అది భువన భవన రక్షణ దాక్షిణ్య లక్షణ లక్షితము. అంతేకాదు. కస్తూరికాలేపన నైవథ్యము వలె కలదు. ఇదికూడ సాదృశ్యకల్పనము. ఆరవ కళ శరీరము. అది సాయంకాలనమయమున నంవుల్ల మైన మల్లికా కునుమముల కాంతిని అవహాన్యము చేయనంత అవదాతవువర్ణము కలది. ఇది అతిశయో క్తి కల్చ్పనము. ఏడవకళ కిరటకటాహము, అది మఖింత చిత్రమైనది, లలాటలోచనము ఒక అవాంతరకళ. అది మన్మథుని బూడిద చేసినది. అంతేకాదు. జేలబిగురు వలె అతిశయించునది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము. అలాటలోచనమునుండి వెలువడునది నులివెచ్చని బూవు, అ చూవువలన (పజ్వ లించునది (కోధాగ్నిజ్వాల. ఆ జ్వాల నమాపమునందలి జటాటవ్మీప దేశమును దహింపవచ్చును. అందుకు ముందే నీళ్లకుండ. మందాకినిసలిలపూరము నింపిన వసిండికుండ. అది కిరీటకటాహము, అన౪(గా నెత్తిమో(ది గంగాదేవి. ఇది చమ త్కార హేతుకల్పనము. ఇక ఎన్మిదవకళ అర్జేందురేఖ.1 అది చం్యదఖండములు మూఃగినట్టు కలదు. ఇది నంభావనము. తొమ్మిదవకళ లీలాకురంగము. అది ఎఅ(గలువరేకు తళుకును మించిన శివుని పాణితలమున వడి గల గిట్టలు మోపి నది, అంతేకాదు అకాశము మో!/దికి ఎగురుటకు అడుగు సొచునది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము అను.ప్రాజితమైన అతిశయో క్తికల్పనము, ఇట్లు సర్వేశ్వరుని (ప్రతికళ శ్రీనాథుని కవితాముద్రను రనజీవము నందినది. నంస్కృతభీమఖండ

68 ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు రమణీయ తారహారములు విలానముగ ధరించును. ఇదివలకు శివుండు ఊడలవలె జడలు పెంచెను. ఇప్పుడవి ముడివేసి నూలు బిగించి నడుమ నెలవంకను ఒయ్యా రముగ తగిలించును. కారణము ? అన్ని సదుపాయములు కల అత్తవారింట ఇప్పుడు శివుండు మనుగుడుపు పెండ్లికొడుకు ! కనుక బంగారు జన్నిదములు ముత్యాల దుకూలము మొదలైనవి కై సేయును. అమర్చిపెట్టు అత్తమామలు ఉన్నప్పుడు మనుగుడువు పెండ్లికొడుకు ఏమైన కై సేయునుగదా! అట్లే మనుగుడువు పెండ్డికొడుక్తైన శివుండును. ఇది శ్రీనాథుండు తీర్చిదిద్దిన శివుని మనుగుడువు పెండ్డికొడుకు రూపము. మనోహరమైన హరుని మనుగుడువు పెండ్లికొడుకు రూపము మాతృము కాదు ; యథాపూర్వమైన శివుని ఆదిభిక్షురూపమును శ్రీనాథుండు వర్ణించెను. ఆ వద్యమిది : “మువ్వన్నె వులితోలు మొలదిండుగా( గట్టి కర్కోటకాహి పాగా బిగించి చిలువ పోంగులను (వేల్చెవులం గీలన చేసి వలరాచనీజు మై(గలయ నలంది చిన్నారి పొన్నారి *8రాంచ( దలందాల్చి కొనగోటి జత లేటికొదమ( బూని వవ్చియేనికతోలు పచ్చడంబు ధరింవ గిలుకు మువ్వల కోలం గేలం బట్టి పసిండి జలపోసనముతోడ నెనకమెసన(గు బినరుహానను వుఖియ కప్పెర ధరించి పెద్ధ నడువీథి నిలుచుండి భిక్ష యడుగు నాశ్రమంబునయందు ఖట్వాంగపాణి” (67వ, 5ఆ,) ఇది దారుకావనమున శివుడు భిక్షాటనము చేయునప్పటి స్థితి. పసిండి కమ్ముల పట్టువచ్చడము పోయి వచ్చియేనికతోలు వచ్చడము వచ్చినది. మైంగా మువ్వన్నె వులితోలు మొలదిండు అయినది. జటా జూట సంస్కారము బదులు కర్కోటకాహి పాగా అయినది. తారహారముల మాలు కొండవిలువలు కర్ణాభరణము లయినవి. కస్తూరితోడి శ్రీగంధము కాక మన్మథుని భస్మము విభూతి అయినది. నెలవంక మాత్రము నెలకొన్నది. కొనగోటికి సాయము లేటికొదమ చేరినది. అంతేకాదు. గిలుకు మువ్వల కోల కేల నలంకరిందినది. బంగారువూంత తోడి (బహ్మకపాలము భిక్లాపా'త అయినది. ఇందు శివుని సహజలాంభఛనములైన గజవ్యా(ఘాజినము, భుజగభూషణత్వము మొదలైనవానితో పాటు ిక్షువునకు

రూవసాక్షాక్కారము కళకి నహజలక్షణములైన భిక్షాపాత్ర - శివుడు కనుక (బహ్మకపాలము -- వేతికట్టి కూడ చెప్పంబడినవి. ఇది శ్రీనాథు(డు నంతరించిన ఆదిభిక్షురూవము. ఇక శివుని కిరాతరూవమును శ్రీనాథుని విిత్రణమే. అ వద్యమిది : వికటపాటల జటామకుటికాభారంబు కజకైన జుంజులు నెలులు గాంగ జారునుధాధామశ కలావతంనంబు పెడకొవ్వుపై నుండు పీ/3 గాంగ ఘనలలాటంబున6 గనువట్టు కనువిచ్చు గెరిక్కదవతిలకంబు గాంగ భుజమధ్యమున+ (గాలు భుజగహారంబులు గురిజవూనల గుబ్బనరులు గాంగ శంకరుండు గిరాతవేషంబు దాల్చి యగజ చెంచెతయై తోడ నరుగుదేర( బాణి నోంకారదివ్యబాపము ధరింవి వచ్చె వివ్వచ్చు వరతపోవనము కడకు. (41వ, ?ఆ.) అర్జును(డు పాపవతాన్త్రముకొణకు అతి ఘోరవీరతపము సేయుచున్న ఇం(ద్రకీలాదివనమునకు విచ్చేసిన ఈశ్వరుని కిరాతరూపమిది. ఇందు ఈశ్వరుని అత్మిపసిద్ధమైన “*ర్సికటపాటలజిటామకుటికాభారము” అమాంతము “కటకైన జుంజులు నెటులు” గ మాజిపోయినది. సర్వవిదితమైన “చారునుధాధామళకలా వతంసము” ను ఆకన్మికముగ “పెడకొవ్పుమై నుండు వీ(3” గ రూవు(దాల్చినది. అత్యంత్యప్రమాదకరమైన “ఘనలలాటంబున( గనుపట్టు కనువిచ్చు” కూడ హఠాత్తుగ “గైరికదవతిలకముగ” అమరిపోయినది. జగద్విదితమైన “భుజ మధ్యమున( (గ్రాలు భుజగహారములు” సహితము బిితముగ “గురిజపూనల గుబ్బనరులు” గ కుదురుకొనినవి. కిరీటికి ముందే కిరాతరూపము ఈశ్వరుని వేషమని తెలియకుండుటకు జరిగిన ఇం(ద్రజాలమిది. అంతేకాదు. అగజ కూడ చెంచెత అయినది. ఓంకారదివ్యబాపమును శ్రీనాథుడు నిద్ధముచేసి పెట్టెను. జటాజూటము, అర్జేందురేఖ, ఫాలలోచనము, భుజగభూషణములు, పార్వతి, (వణవము శివునికి ఎంత నైనర్గికములో - కటుకు జుంజులు నెలులు, కొప్పువీ/కె. గైరికద్రవతిలకము, గురిజవూసల గుబ్బ నరులు, వెంత చెంచెత, చేత విల్లు కిరా తునికి అంత వాస్తవికములు, అటు ఇటు నసహజ(ప్రకృతి అతిశయించినది. ఇది శ్రీనాథుండు విత్రించిన శివుని కిరాతరూపము,

70 ఈళ్య్వరార్భవనళళాశీలు(డు కిరాతవేషధారి అయిన శివుని ఒక భంగిమను శ్రీనాథుండు విత్రింవిన విధమును గమనించునది.

“అప్పుడు, గిరాతవేషధారి యగు పురారి యోంకారబాపంబు నేల నిలువంచెట్టి, తదీయశిఖరంబున నఅచేయి మోపి యొరగి యొయారంపు నిలుకడ నిలిచి వలకేల వాలమ్ము( దిష్పుచు--”

(49 ప. ? అ.హ,వి.)

ఇందు శివుని ఓంకారబాపము. అది నేలమి(ద నిలంబెట్టుట, ఆ చాపశిఖర

మున అరచేయి మోవుట, ఒరుగుట, ఒయ్యారముగ నిలుచుట, వలకేల వాలమ్ము

(తివ్వుట మొత్తము ఠీవితో కూడిన దివ్యభంగిమ. అందు స్థిరముదద్ర, చల(దేఖ

అ(గేసరభానమానము. అంతేకాదు. అది జీవకళ ఉట్టిపడు 'విత్రకళ. (పాణ్యపతిష్ర

పాదుకొను శిల్పకళ. విత్రలేఖనము, శిల్చవిన్యాసము యుగపద్భావము నందిన రసాత్మకవాక్యమిది. శ్రీనాథుని పరమేశ్వరభక్తి పారవశ్యమునకు విహ్నాపతాక.

ఇ(క ఖీమఖండమున ఇతోధికముగ శ్రీనాథు(డు నంతరింవినది సర్వేశ్వరుని

నర్వకళారూపము. అది నర్వకళారూపమని శ్రీనాథుని న్పష్ట్య్రపతిపాదనము. ఆ నర్వకళారూపమిది :

“_-దివ్యన్వయంభూజ్యోతిర్లింగమూర్తి భీమేశ్వరుండు నిర్వికల్పంబును నిరస్త నమస్తోపాధికంబును నైన నిష్కళంకన్వరూపంబు విడిచి యారకూట పాటలంవై కునుంభచ్భాయ నగు జటాపటలంబును, బాండురవుండరీక ముకుళ డుండుభంబులను శంక నంకురింపంజేయంజాలు (బహ్మకపాల వమాల్యంబును, జిలునవ్వు జిగి మెలుంగిడిన చెక్కుటద్దముల నీడ చూదు నిద్ధంపు నాగకుండలంబులును, (గొత్త యజ నంజ కెంజాయ రంజిలు కాణుమొగులు కైవడి. జిలుప విలువని నెత్తురుల జొత్తిల్లిన పచ్చియేనిక తోలు పచ్చడంబును, గంఠోత్కంఠ భువన భవనరక్షణ దాక్షిణ్యలక్షణ కస్తూరికాలేప నైపథ్యంబునుం బోని కాలకూట విష మషీకంఠంబును, సాయాహ్నసమయనంవుల్లమల్లికా కుసుమసముళభ్రాసంబు నుల్లనం బాడు తెల్లని మేనును, మొఅకుందనంబున నేతెంచిన కజకు చెలకువిల్తుని జూజ( బుచ్చినదై విగురుజేలన నుప్పతిల్లుచు మినుకు మినుకు మను నులివే(డి చూవువలన( గోపాటోపావార్యహవ్యవాహనాడంబరంబగు లలాటలోచన జ్వలనంబు (ప్రజ్వలించి నికటజటాటవీవాటంబు నాస్ఫోటించునో యని యవధరింవిన చందంబున నందంబగు మందాకిని సలిలవూర సంభరితంవైన కశాతకుంభకుంభంబునుం బోని కిరీట కటాహంబును, జం[ద్రఖండంబులు మూః(గిన భంగి నంగీకరించిన యకించన శశాంకరేఖాలంకారంబును, జెంగ లువ జెక్కడాలు. జక్కనేలిన కేలియంగుటంబునం జవమత్థురపుటంబుల

దూవపొక్షాత్కారము 71 మోపి నింగికి నెగయ నంజ బా(య లీలాకురంగ శౌబకంబును గనుపట్టు నర్వకళారూనంబు ధరియింవి--”

(128 వచ, క ఆ,)

ఇది నర్వేశ్వరుని నర్వకళారూపము. అంతేకాదు. ఇది శ్రీనాథుని సర్వకవితా వచనము. ఇందు నర్వేశ్వరుని (పతికళ. శ్రీనాథుని కవితాముద్రను రసజీవము నందినది. ఇందు మొదటి కళ జటాపటలము. అది మజి అఆరకూటపాటలము. అన(గా లోహభన్మము వలె ఎజ్లనైనది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము. అంతేకాదు. కునుంభబ్భాయను నవ్వునది. అన(గా కునుంబపువ్వు రంగును అతిశయించునది. ఇది అతిశయోక్తి కల్చ్పనము. రెండవకళ (బహ్మకపాలమాలిక. అది తెల్లని తామర మొగ్గల లోని రెండుతలల పాములను శంకను కలిగించునది. కపాలము తెలువు. కపాలనూత్రుము నలువు. కనుక తెల్ల తామర మొగ్ధలలోని రెండుతలల పాము అను (భ్రాంతి కలుగవచ్చును, ఇది (భాంతిమదలంకారకల్పనము. మూ(డవకళ నాగకుండలము. బిలునవ్వు కాంతి మెజు(గు పెట్టిన చెక్కు టద్ధములయందు నీడ(జూచునది. అన(గా నాగకుండలము న్వచ్భృమైన శివుని కపోలతలమున

(గ్రతిఫలించునది. ఇది అతిశయోక్తి నహిత న్వభావోక్తికల్పనము. నాలఖ్లివకళ

వచ్చియేనికతోలు వచ్చడము, పచ్చితోలు కనుక నెత్తురు బారలు కల వచ్చడము.

అది సరికొత్త సంజకెంజాయలచే రంజిల్లు నల్లమబ్బు వలె ఉన్నది. ఇది సాదృశ్య కల్చనము. అయిదవ కళ గరళకంఠము. అది భువన భవన రక్షణ దాక్షిణ్య లక్షణ లక్షితము. అంతేకాదు. కస్తూరికాలేపననైవథ్యము వలె కలదు. ఇదికూడ సొదృశ్యకల్పనము. ఆరవ కళ శరీరము. అది సాయంకాలనమయమున నంవుల్ల మైన మల్లికా కునుమముల కాంతిని అవహాన్యము చేయనంత అవదాతవువర్ణము కలది. ఇది అతిశయోక్తి కల్చ్పనము. ఏడవకళ కిరీటకటాహము, అది మజింత చిత్రమైనది, లలాటలోచనము ఒక అవాంతరకళ, అది మన్మథుని బూడిద చేసినది. అంతేకాదు. జేలవిగురు వలె అతిశయించునది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము. లలాటలోచనమునుండి వెలువడునది నులివెచ్చని బూవు, ఆ చూవువలన (పజ్వ లించునది [కోధాగ్నిజ్వాల. ఆ జ్వాల సమోపమునందలి జటాటవ్యీవ దేశమును దహింపవచ్చును. అందుకు ముందే నీళ్లకుండ. మందాకినీసలిలవూరము నింపిన వసి(డికుండ, అది కిరిటకటాహము, అన(గా నెత్తిమో(ది గంగాదేవి. ఇది చమ త్కార హేతుకల్పనము. ఇ(క ఎన్మిదవకళ అర్ధేందురేఖ. అది చంద్రఖండములు మూగ!గినట్టు కలదు. ఇది సంభావనము. తొమ్మిదవకళ లీలాకురంగము. అది ఎఅ(గలువరేకు తళకును మించిన శివుని పాణితలమున వడి గల గిట్టలు మోపి నది, అంతేకాదు ఆకాశము మో!దికి ఎగురుటకు అడుగు సాచునది. ఇది సాదృశ్యకల్పనము అనుప్రాణితమైన అతిశయో క్రికల్పనము. ఇట్లు నర్వెశ్వరుని (వ్రతికళ శ్రీనాథుని కవితాముద్రను రనజీవము నందినది. సంన్కృతభీమఖండ

79 ఈశ్వరార్భనకళాశీలుండు మున కవితాసంవాదము లేదు (68-68 ల్లో. 18అ.). అంతేకాదు. సర్వకళా రూపమును సముజ్వలముగ లేదు. అదెట్టును శ్రీనాథునికి ఆధారము కాదు. రనసవత్తరమైనది శ్రీనాథుని రచనము. అంతేకాదు. ఇది శ్రీనాథుడు కవితావచన మున అందిచ్చిన శివుని సర్వకళారూపము.

శివుని సర్వకళారూపమును ఒకసారి వర్ణించుట శ్రీనాథునికి సంతృప్తి/

గొలుపలేదు. మఠజొకసారి శ్రీనాథుండు మననుదీర వర్ణించెను. అదికైలాన వాసరూపము., అంతేకాదు. శివుని సర్వకళారూపమునకు శ్రీనాథుని కవితావచ నము. ఆ కవితావచనమిది :

“వేదవేదాంత విద్యావందిత చరణారవిందుండును జండకిరణ శశి మండల (పభావిభానమాన ఫణామణిగణాభిరామ కుండలిత కుండలా లంకారమండిత గండస్థలుండును [బబళయకాల దహన దగ్గ భువన భవన భస్మాలేవ ధవళితదేహుండును నఖండ (బహ్మాండ భాండ శతకోటి విలయ కాలామృత శతధృతి రుండమాలికా భూషణుడుంనునైయున్న నప్పుడాపదీ పంబుగా( గొన్ని నచరాచర బహ్మపారాయణంబులు సఠియించునవియును గొన్ని బుగ్వేదంబు గుణియించునవియును గొన్ని యజురామ్నాయం బాామేడించునవియును గొన్ని సామవేదంబు( జదువునవియును గొన్ని యధర్వణవేదం బాధ్యానం బొనరించునవియును సంస్తుతించునవియును నట్టహానంబు "'సేయునవియును నైనయా విధి శిరంబులచేతం(గుచ్చిన దండ వుండరీక ముకుళ మండిత డుండుభంబునుం బోలె (్రకాశింప( గంఠకో ణంబున6 గంఠికోపరినీలంబునుం బోని కాలకూటంబున నంఘటిల్లు భాంతి సంతమసంబునకు ఖద్యోతంబులునుం బోని విద్యోతించు కంకణాశీవిష విషానల విన్ఫులింగంబులవలన దుర్నిరీక్ష్యుం డగుచు వికటజటాటవీ జూట కుహరవిహరమాణస్నిగ్ధ పరిముగ్ధతర లహరి పవనపూరితంబులైన యౌ వీడ విధి శరఃకరోటి కందర[కోడంబుల( బాటిల్లు ఘుమఘుమా ఘోషంబు భీషణ భూషా భుజంగంబుల నిిదాము(ద్నాగంథి నిగ్రహింప( గెంజడముడి బిగియించి నెట్టియంబు చుట్టిన జగజెట్టి పా;పజేని యాదల మాణిక్యంబుల తురంగలి మెజుంగులు వెనువెంట మింటదా(కను జరిగి ధగదగ నిగనిగ వెలుగుటండేసి యష్పుడప్వుడ యనల స్తంభంబున నావిర్భవించిన భంగి నంగీకరించుచు నగగరళ పరిమళా[ఘాణంబునం జేని మూర్చ్శిల్లిన విధంబున నిరంతరధ్యాన స్తిమితలోచనులై యుభయపార్శ వింబుల ననక సనందన ననత్సుజాతాది యోగీశ్వరులు పరివేష్టింప శేఖభరశశాంకునకు( (గొత్తగా( గాళరాతికళ్యతంబును గల్పింబినట్టు పొలిసిన పచ్చియేనికతోలు వచ్చ డంబు జంగాళంబుగా వైచుకొని చరణభూషణ శేషాహి శిఖామణి (పతిబింది

రూవపాక్షాత్కారము 73 తాంబరుం డగుటంజేసి ఘోరవిషవితరణ మహావరాధక్షమకె వయోధి వచ్చి పాదంబుల వయింబడిన భావంబు భజియింప ధారాజలబిందు దంతు రంబును( బోని వారణానుర కుంభకూట విదారణంబున హత్తిన ముత్తి యంబులతోడ( జాల నాభీలంబగు (తిహూాలంబు కేలంగీలుకొల్పి కఠరినశమన శిరఃస్భాలనంబునం గట్టిన శ్రీపాదారవిందంబునం దాపించిన విరుదుకట కంబున ఘటియింప(బడి వెలుంగు యాదఃపతి మేదోమృతంబు జిడ్డున గడ్డుకొనిన వూషాదిత్యు పలువరున యంతం౦ంబున నుప్పతిల్లు తుళ్లుమెలు(గులు 'పెళ్లుగ నుల్లసిల్లుచు విశ్వజగదుత్పత్తిగు ప్రివివ త్తికారి యగు వురారి....”

(9వచం 5ఆ,)

ఇది నూర్యుండు నిజపుతిష్టితమైన దక్షారామములోని భీమేశ్వర లింగము నందు శివనన్నిధానము సేయందలంవి, కైలానమున కరిగి, నందికేశ్వరుండు కొనిపోవ, కక్ష్యాంతరములు దాటి, కాంవిన శివుని నర్వకళారూవము. అంతేకాదు. కవితాదర్శనమున శ్రీనాథుండు కై సేసిన కైలానవానరూవము. ఇందు పూర్వో దాహృతమైన నర్వకళారూపమునందుకంటె శివుని ఇతోధిక విశేషములు కలవు. ఆంతేకాదు. వూర్వోక్తమైన కవిత్వమునందుకంటె శ్రీనాథుని అపూర్వకల్పనములు

కలవు, అవి నంన్కృత భీమఖండమున అంతగా సంవదించునవి కావు (0-86

శ్లో, 22 అ). సంన్కృత భీమఖండమెట్లును శ్రీనాథునికి మూలము కాదు, అంతే

కాదు. ఇది శ్రీనాథుని కవితావచనమే. ఇందు శివుని చరణారవిందములు వేద వేదాంత విద్యావందితములు. ఇది నూతన పుశంన. శివుని గండస్థలము కుండల వతికుండలాలంకారమండితము. ఇది పూర్వోక్తము, అలంకారమది “చండకిరణ శశిమండల పుభావిభానమాన ఫణామణిగణాభిరామ కుండలిత”ము, ఇది అవూర్వ మైన అతిశయోక్తి. శివుని దేహము “ప్రళయ కాలదహన దగ్ధభువన భవన భస్మా లేపధవశిత”ము, ఇందలి భస్మాలేపము అభినవమే. శివుని భూషలు “అఖండ బృహ్మాండభాండ + తకోటి విలయ కాలామృత శతధృత రుండమాలిక” అపూర్వ ములు, ఇవి నూతనాలంకారములు. అంతేకాదు. బృహ్మకపాలమాలికియు శివుని భూషణమే. ఇది పూర్వో క్తము. కాని బృజ్మాకపాలమాలిక 'సీయు పనులు అపూర్వ రమణీయములు, ఆ మాలికలోని శరములు కొన్ని నచరాచర బృహ్మపారాయణ ములు పఠించునవి. కొన్ని బుగ్వేదమును గుణించునవి. కొన్ని యజురామ్నాయ మును అమేడించునవి. కొన్ని సామవేదమును చదువునవి. కొన్ని అధర్వణ వేదమును అధ్యయనము చేయునవి. కొన్ని నంస్తుతించునవి. కొన్ని అట్టహానము చేయునవి. ఇవి కేవలము ఇతోధిక విశేషములు. అంతేకాదు. శ్రీనాథుడు గమ నించినవి. అట్టి శిరముల గుచ్చిన దండ పుండరీకముకుళ డుండుభమువలె పకా శించునది. సాదృశ్యమిది పూర్వో క్రము. ఇక శివుని కంఠసీమను - కంటెమోంది నీలవురాయివలె - కాలకూటమున్నది. అది వీంకటి భృమను కొలువునది-. ఆ

ళు ఈళ్వరార్చ్భవకళాశీలుండు (థాంతి సంతసమున మిణు(గురు వురుగులవలె సర్చకంకణముల విషానల విన్ఫు లింగములు మిలమిలలాడును. అందువలన శివుండు దుర్నిరీక్ష్యుండగును. ఇది నూతనమైన చమత్కార కల్చ్పనము, మథి శివుని జటాజూటమునందలి గంగాలహరి మోందుగ గాలులు వీచును. అవి బృహ్మకపాలరంధృమున దూఖజి ఘుమఘుమ లాడును. ఆ ధ్వనికి శివుని భూషణములైన భుజగములకు నిద్రాభంగము కలుగును, అప్పుడు శివుండు కెంజడముడి బిగించి తలపాగ చుట్టిన సర్పరాజు ఫణాగృరత్నప్రుభలు దిగంత విశ్రాంతములయి, శివుండు పావకలింగమునుండి ఆవిర్భవింవినట్లు న్ఫురించును. ఇదికూడ ఇతఃపూర్వములేని చమత్చార కల్పనము. ఇ(క శివునికి ఇరుపార్వముల సనకసనందనాదియో గీశ 3రులు! వారు నిరంతర ధ్యాన స్తిమితలోచనులు. ఆ స్తిమితలోచనత్వము శివుని కంఠాగృగరళ పరిమళ మును అఘ్రాణించుటవలన మూర్చిల్లిన విధము. ఇదియు నూతన చమక్కార కల్చనము. శివుండు వదులుగ మేనవైచుకొన్నది పచ్చియేనికతోలు పచ్చడము. అది నెత్తిమోంది చంద్యునికి కొత్తగా కల్పించిన కాళరాతికళతృమంట ! ఇదికూడ నూతన చమళ్థార కల్పనము. మలి శివుని చరణభూషణమైన శేషాహియొక్ట శిఖామణి యందు నీలాకాశము పుతిబించించినది. అది "ఘోరమైన విషము నొన6గిన అపరాధ మును క్షమింవుమని పయోధివచ్చి పాదములమింద పడినట్లున్నదంట ! ఇది అపూర్వమైన ఉ క్పేక్ష, ఇంక శివునికేల త్రిహాలముకలదు. అది ధారాజలబిందుదంతు రమువలె ము త్రియములు హత్తిన త్రి హలము! త్రిశూలమునకు ముత్యము లెక్కడివి? గజాసురుని కుంభస్టలము ఛేదించినప్పుడు హత్తుకొన్నవ౭ట ! ఇదికూడ నూతన చమత్కార కల్చ్పనము, అంతేకాదు. తిళూాలమునకు ముత్యాలు శ్రీనాథుని ముచ్చట. అంతేకాదు. శివుని శ్రీపాదారవిందమున బిరుదు కటకమును శ్రీనాథుని కై సే(త. అది యముని శిరస్సు తన్నినపుడు శివుండు తాపించినద(ట ! ఆ బిరుదు కటకమున ఘటియింపంబడినది యాదఃవతి. అతని మేదోమృతము జిడ్డున పూషాదిత్యు పలు వరుస గడ్డుకొన్నది. ఆ పలువరున కొసను త్యుళ్ళుమెబుంగులు తులకించును, “డాకాలి గండ పెండారంబు దాపున బొమ్మలై వైరిభూభుజులు వ్వేలు”ట శ్రీనాథుని నాంటి సమకాలిక సమాచారము (45 ప. 1 ఆ. కా. ఖం.). అది శివుని పరముగ శ్రీనాథుని అన్వయము, అదికూడ అవూర్వమైన చమత్కార కల్పనము, ఇట్లు నృష్టి స్థితిలయకారుండైన ఈశ్వరుని కైలానవానరూపము కలదు. ఇది శివుని సర్వకళా “రూపము కంటె నముజ్వలముగ శ్రీనాథుండు సంతరించిన శివుని క్తైలానవాన రూపము. హరవిలానమునందు చిబుతొండనంబి దంపతులకువలె, కాశీఖండమున వైశ్వానరునక్యువిశ్వేశ్వరుండు పృుత్యక్షమయ్యెను. అప్పటి సంన్కృత కాశీఖండము నందలి వర్ణనమిది ;

తూవసాక్షాత్మారము 75 “ఫాలీ లోచన మాలోక్య కజ్టేకాలం వృషధ్వజం వామాఖ్లనంనివిష్టాదితనయం చంద శేఖరం ॥ కవర్దేన విరాజన్తం (తిటాలాజగవాయుధం న్ఫురత్కర్పూరగారాంగ పరిణద్ధ గజాజినం 1” (48. 49 ల్లో, 11అ.) వైశ్వానరుండు ఫాలలోచనుండు, కంఠేకాలుండు, వృషధ్వజుండు, వామాంగ నంనివిష్టాాదితనయు(డు, చంద్ర శేఖరుండు, కపర్దవిరాజి, త్రిజకూలాజగవాయుధుండు, న్ఫురత్కర్పూరగౌరాంగవరిణద్ధగజాజినుండు అయిన విశ్వేశ్వరుని చూచెనని అర్ధము. ఇది నిమిత్తముగ శ్రీనాథుండు రచించిన వద్యమిది ; “వికటపాటలజటామకుటపినద్ధ ముగ్ధచంద్రుండు జగన్మోహనుండు కంఠమూలకఠోరకాలకూటకళంక కజ్ఞలుం డర్థార్ధి కల్పతరువు కుటిలకుండలిరాజకుండలాలంకార మండితుం డానతాఖండలుండు భసితధూళిచృటాపాళినముద్ధూళి తాభిలాంగుండు విద్యాధికుండు విశ్వనాథుండు కాశికాధీశ్వరుండు లీల6 బత్యక్షమై' వచ్చి లెమ్ము వత్స । యనంగ జైతన్యమంది డిగ్ధనంగ లేచె శంభుభక్తిపరుండు వైశ్వానరుండు” (5కీవ, కీ ఆ) ఇట శంభుభక్తి పరుండైన వై శ్వానరునికి పుత్యక్షమైన విశ్వేశ్వరుని రూపము, ఈశ్వ రార్చన కళాశీలుండైన శ్రీనాథునికి సహజ గోచరమగు శివరూపమే. శ్రీనాథుని వర్దనమిది మూలక్లోకములకు విథఖేయమైన తెనుంగుసేంత కాదు. న్వతంత) మైన అనుసరణము. అందు మూలమునలేని 'వికటపాటలజటామకుటము,” “కుటిల కుండలి రాజకుండలాలంకారము,” “భసితధూళిచృటాపాళి సముద్ధూళనము" శ్రీనాథునికి వరమాహ్హాదము కలిగించునవి. ఇది శ్రీనాథుండు ఇష్టార్ధముల నంఘ టించిన శివుని పృత్యక్ష రూపము. శివుని నిసర్గరూవము వర్ణించిన శ్రీ నాథుండు గృహమేధిరూపమును వర్ణించుట కాశీఖండములోని మజొక విశేషము. అది శిష్యనమేతుండైన వ్యాసునికి వడ్డన చేసి నప్పటి విశ్వేశ్వరుని గృహమేధిరూపము. ఇది సంస్కృత కాశీఖండమున లేదు.

76 ఈశ్వరార్చవనళళాశీలుండు వ్యాసుండు శిష్యనమేతముగ భోజనమునకు కూర్చుండి, దివ్యపాక సంభారములను చూవి వెంటనే సంతుష్టులె వాననలు పీల్చి పరితృప్తి నందినట్లు, అన్నము తిని అతితృప్తినందినట్లు మాత్రమే మూలమున కలదు (169 బో. 96 అ.). అన్నపూర్ణ బంతి వేయంగా విశ్వేశ్వరుండు వడ్డించినట్లు శ్రీనాథుని న్వతంత కల్చ్పనము. ఆ కల్చ్పనమున విశ్వేశ్వరుని గృహమేధి రూపవర్జ్దనము ! ఆ వర్ణనమిది : “తరుణకంకోలపాదపవల్లవము చాయ ఠవణేంచు జడల జూటంబు ముడిచి హమంబులైన రుద్యొక్ష కుండలములు శృవణపార్శ్వములందు సంతరించి నిర్నాభివిలముగా నెవ్వీ6ంగు బొజ్జపై నలిలకాషాయవన్త్రము ధరించి యాపాదమ స్తకం బభిలాంగకంబుల నవ్యభస్మోద్ధూళనంబు "సేసి పావపతదీక్ష రూపంబు పడిసినట్టు శాంతి వుంభావమొందిన సౌష్టవమున బంతి నడిమికి నేతెంచి భవనభర్త తపసులకు భక్తి నన్నంబు ధారవోసోొ (187వ. 7? ఆ) విశ్వేశ్వరుండు లేత అళోకపతృము రంగుతో ఒప్పు జడల జూటమును ముడివైచెను. బంగారు రుద్యాక్ష కుండలములు చెవులకు తగిలించెను. నెవ్వీంగు బొజ్బపై పైకి నీర్కావిధోవతి కట్టెను. ఆపాదమస్తకమును విభూతిని నర్వాంగ నముద్ధూళనము చేసెను. అంతేకాదు. పాపపత దీక్షయే రూవుందాల్చినట్లు, శాంతియే పుంభావ మొందినట్లు ఒప్పెను. ఇందు బంగారు రుద్యాక్ష కుండలములు, సర్వాంగవిభూతి నముద్ధూళనము శైవుండైన గృహమేధికి బాహిరమైన విహ్న ములు. కనుక గృహమేధి అయిన శివునికిని విహ్నాములయినవి. అంతేకాదు. శివుని గృహమేధి రూపము శ్రీనాథుని దృష్టిలో పావపతదీక్షారూపమే. ఇది శ్రీనాథుండు వర్ణించిన శివుని గృహమేధిరూపము. శివుని గృహమేధి రూపముతోపాటు, త్రైలోక్యాధిపతి రూపమును శ్రీనాథుండు వర్ణించెను. అది శివరాత్తి మాహాత్మ్యమునందలి విశేషము. పాపాత్ము6 డైన సుకుమారునికి ఉత్తమ పదప్వాప్తి కలిగించినందుకు యముడు తన పదవికి “రాజీనామా చేసి, మహాధ్యక్షత్వచిహ్నము త్రైలోక్యాధివుని పాదపద్మమణి పీఠమున పెట్టుటకు కైలాసమునకు వెళ్లి, నందికేశ్వరుని పర్యవేక్ష ణమున కాంచిన రూపమది. కై లానమున తూర్చుదెసను పరమమా హేసలు, పాపపతులు మొదలైన

రూవపొక్షాత్కారము 77 వారు (15వ, త్‌ ఆ), దక్షిణదిశను బృహ్మ, బుషులు (16 వ, ర్‌ ఆ), పడమటి యెడ నస్తమాతృకలు, (నమథులు (17 ప. 5 ఆ.), ఉత్తర దిగ్భాగమున లక్ష్మీ నారాయణులు, అష్టవసువులు, ద్వాదశాదిత్యులు, దేవతలు (8 వచ 5 ఆ) కలర(ట ! అంతేకాదు. అభ్యంతర మందిరమున --- “వేదో క్రమగు క్రియావిధి. బావపతమహా వుతదిక్షగె కొన్న వృతుల€ జూచె వివ్ఫిన్నపానలై విరహితద్వంద్వులై విమలాత్ములైన యుత్తముల జూచె నద్వైతత త్త్య విద్యారహస్యజ్ఞాన నంపన్నులగు యతీశ్వరులం జూచె నిగమాంతవివిధోవనిషదర్ధవాననా ఘనులైన యోగివుంగవుల. జూచె దివ్యనసింవాననానీనుం ద్రివురహరుని బర్వతోద్భవాపరిపూర్ణపార్శ్వభాగు. గాలకంఠుని. జందరేఖాకిరీటు శ్రీమహాదేవు నభవు వీక్షించె యముడు” (19వ, 5 ఆ) యముఃడు వీక్షించిన త్రైలోక్యాధిపతి రూపమిది. ఒకవంక పావవతమహా వుతులు, మజొకవైవు విమలాత్ములు, ఇంకొకపుక్క యతీశ్వరులు, వేజొకదెన యోగివుంగవులు పరివేష్టింప(గా - అభ్యంతర మందిరమున అభవుండైన శ్రీమహా దేవుండు, చందృరేఖాకిరీటుండై దివ్యసింహాసనమును అధిష్టిం చెను. అంతేకాదు" నలువైపుల కొలువుకూటము. అందు బృహ్మ విష్ణులు. అంతకంటె శివుండు అధికు€ డనుటకు (తివురహరు(డు, కాలకంఠుండు అని నిర్దేశము. అట్టి శివుడు అధిష్టించు నది దివ్యసింహాననము ; ధరించునది చండద్రరేఖాకిరటము. ఇది శివని తలో క్యాధిపత్యమునకు అనువైన నన్నివేశము. అంతేకాదు. ఈశాన నంహితలోని శ్లోకములకు (17-40 ల్లో, 78 అ) (ప్రవంవీకరణము. ఇది శ్రీనాథుడు తీర్చి దిద్దిన శివుని త్రైలోక్యాధిపతిరూపము. ఇట్టు శివుని (వ్రత్యక్షరూపము, తవస్విరూపము, పెండ్లికొడుకు రూపము, మనుగుడువు పెండ్లికొడుకురూపము, ఆదిఖిక్షురూపము, కిరాతరూపము,' నర్వ కళారూవము, వైలానవాసరూవము, మజల (వత్యక్షరూవము, గృహమేధి రూపము, త్రైలోక్యాధిపతిరూవము. భావించి భావించి వర్ణించిన శ్రీనాథు/డు బాహాటముగ ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు. అంతేకాదు. వరమేశ్వోరుని బహురూవ ముల వలె పార్వతీదేవిని బహువిధముల శ్రీనాథు(డు భావించి భావించి వర్ణించెను.

78 ఈశ్వరార్భవనకళా కీలుడు అది ' శ్రీనాథుని పార్వతీదేవి పదాబ్బధ్యానమునకు నిదర్శనము. అంతేకాదు. శ్రీనాథుని ఈశ స రార్చనకళాశీలమున అంతర్భాగము. హరవిలాసమున చవిలబుతొండనంబికథలో చిజుతొండని భార్య తిరువెంగ నాంచిని పరీక్షించుటకు, పార్వతీదేవి పచ్చిబాలెంతరాలయిన జంగమదేవి రూపము ధరించును. ఆ జంగమదేవి రూపమును వర్ణించిన శ్రీనాథుని పద్యమిది : “ఫాలపట్టిక యందు భన్మటత్రివుండ్రంబు గర్జంబులను రాగి కమ్మదోయి కంఠమం దిత్తడి కంబంపు( గంటియ ఘనకుచంబుల మో(ద( గావి గంత కటిమండలంబున( గరకంచు వుట్టంబు మడ'వి కట్టిన మేలి నడిమి కట్టు కేలుదామురయందు( గేదారవలయంబు జడకుచ్చు మోద బచ్చడవు! గండ సంతరించి పదాజు వర్ణముల వయసు పచ్చి బాలెంతరాలు తొపసపుర౦ధధి నంబిభామిని! దిరువెంగనాంవి(జీరి పాలు వోయింపు వబిన్ని పాపనికి ననియె.” (98 ప, 8 ఆం) ఇందు “కటిమండలమున కరకంచు పుట్టము మడి కట్టిన మేలి నడిమికట్టు” పచ్చి బాలెంత క్షణము. “ఫాలపట్టికయందు భన్మ(త్రివుండ్రము, కర్ణములందు రాగికమ్మల జత, కంఠమునందు ఇత్తడి కంటె, కేలు/(దామరను శేదారవలయము, జడకుచ్చుమో(ద వచ్చడవు(గండ కేవలము జంగమవేషము.” ఇది శ్రీనాథు(డు వర్ణించిన పార్వత్రీదేవి జంగమదేవి రూపము. హరవిలాసమునందలి గౌరీకళ్యాణమున పార్వతీదేవి యువతీ రూపము వర్ణిం ప(బడినది (జికివచ, 8 ఆ.). అది కాళిదాసు కుమారనంభవములోని శ్లోకము లకు (80-48 శ్లో. 1 న) అనునరణము. అందు శ్రీనాథుని అమూలక వచన మిది;

“నూ(బూవుంబోలు నాసికయు, నిద్దంవు టద్దములకు( దోడి ముద్దులగు ముద్దు(జెక్కులును, సుమకోదండవళ్లీమతల్లులకుందల్లులగు కఠివంక బొమలును, విదియనా(టి చందురునకుం గదిసిన చుట్టంబగు లలాట పట్టంబును, గొదమతుమ్మెద బాలు! బురడింపంజాలు నీలాలకంబులును నొవ్చ-ా”

(29 వచ 8 అ)

జావసిక్షాత్కారము 79 ఇందు నాసిక నువ్వువువ్వును పోలుట, కపోలములు నిద్దమైన అద్ధములకు తోడిముద్ధులగుట, కజివంకబొమలు సుమకోదండవల్లీమతల్లులకు తల్లులగుట లలాటపట్టము విదియనా(టి చందురునికి చుట్టమగుట.నీలాలకములు కొదమ తుమ్మెద చాలును వురడించుట తెను(గు నుడికారమును తేటపజుచునవి. ఇది శ్రీనాథు(డు తుదిమెజు(గులు దిద్దిన పార్వతీదేవి యువతీరూపము. పార్వతి తరుణవయన్సున వరమేశ్వరుని కొణకు తపస్సుచేసినది. అవ్పటి పార్వతి రూపమును కాళిదాను అభివర్డించెను. ఆ శ్లోకములను (శ్రీనాథు(డు గౌరీ కల్యాణమున అనుసరించెను. అంతేకాదు. న్వతం్యతకల్చనమును నంతరించెను. ఆ వద్యమిది : “ముత్యాల మొలనూలి మురువు సూ పెడునట్టి జఘనంబుపై మౌంజి నవదరి౦చె( గందుక[కీడకై గారాబు వచరించు హస్తాభిములః బూనె నక్త్షమాల కన్తూరికాంగరాగములతో విలసిల్లు తనువల్లి హత్తించె ధవళభూతి బొమ్మ పెండిలి పాట! (బొద్దువుచ్చు నెలుంగు నీలకంఠస్తోత్రనియతి( గూర్చె! బసి(డి కమ్ముల యందంపు( బట్టుచేల కొంగువాటున వర్ధి్టు కుచభరమున గంతగా వైచె. బులితోలు కళవనంబు పరమకల్యాణి గిరిసార్వభౌామతనయ” (11వ. 4ఆ) ఇందు మౌంజి ధరించుట, అక్షమాల పూనుట మా[తము కాళిదాను శ్లోకములను అనుసరించినవి. (10. 11. క్లో. 5. న. ). కస్తూరికాంగరాగములతో విలసిల్లు తనువల్లిని ధవళభూతి హత్తించుట, బొమ్మ పెండిలి పాట (బొద్దువుచ్చు నెలు(గున నీలకంఠస్తోత్రమును పారాయణము చేయుట, పసి(డి కమ్ముల అందంవు వట్టుబీరకొంగు బదులు వులితోలు కళవనము గంతగా వైచుట. శ్రీనాథుని న్వతంత్ర కల్చ్పనములు. ఈ కల్చనముల వలన పార్వతి తపోవేషము సమగ్రత నందినది. ఇది శ్రీనాథుడు నవదరించిన పార్వతి తపస్వినీరూపము. పార్వతి తపస్సు ఫలింవినది. పరమేశ్వరుని పరిణయమాడినది. పార్వతీ పరమేశ్వరులే కాశీక్షే(త్రమున విశాలాక్షీ విశ్వేశ్వరులు. కాశీక్షే(త్రమును వేద వ్యాను(డు శపింప(బోవునెడ కాశీవిశాలాకి వృద్ధసీమంతినీరూపమున వచ్చి వారించి

80 ఈళ్వరార్చవక ళాశీలుండు నది. ఆ వభరూపమును వ్యాను(డు వివరించినట్లు భీమఖండమున శ్రీనాథుడు వర్ణించెను. ఆవర్దనమిది : “* - ఒక్కయింటి మచ్చెకంటి పంచాశద్వర్దపలితసారంచైన వేణికా భారంబు గైవడ ముదునలి చక్రవాకంబులతో నెకనక్కెంచాడు వీంగుచన్నుల (వే/(గుదనంబునం దన తనూవల్లి జలదరింప( గంకణరుణరు ణత్కారంబు దోరంబుగా( (గ్రక్కున గోవురద్వారంబు బోరుతలుపు వాయందట్టి యంది యల రవళి తోడం గూడిన మట్టియల [మో(త( .[ద్రిభువనంబులు నులివి గొనం దెరువుగడపయోరం జరణవల్లవంబు( జా(వి యనంగధ్వజపటకలోర పాఠీన చ్భాయా దాయాదంబులైన వెడ(దకన్నులు తలచుట్టునుం బలిసి హిలయకలమధురవీణా క్వాణపాణింధమంచైన యొలుంగునెత్తి -” (110వచ. లి) ఇందు సుమారు ఏ(బది సంవత్సరముల వయస్సు, వీ(గు చన్నుల (వే(గు దనంబున జలదరించు తనూవల్లి కేవలము వృద్ధసీమంతిని సామాన్య వెఖరి అది కథకు ఆవశ్యకము, అందియల రవళితోడ( గూడిన మట్టియల (మో/తకు (తిభువనములు ఉలివిగొనుట, అనంగధ్వజపటకఠోరపాఠీనచ్భాయాదాయాదము లైన వెడంద కన్నులు తలచుట్టును బలిసి పొలయుట కలమధురవీణాక్వాణిపాణిం ధమమైన ఎలు(గు కాశికానగరమధ్యనివాసిని అయిన విశాలాక్షికి అనువైన విశేష వెఖరి. ఇది శ్రీనాథుడు ఉభయకుశలముగ రూపొందించిన పార్వతీదేవి వృద్ధ సీమంతినీరూపము. ఇదే సన్నివేశము కాశీఖండమునందును కలదు. పార్వతి (పాకృత స్త్రీ న్వరూపిణి అయినదనియే మూలము. “ (పాకృత స్త్రీ న్వరూపిణ్యా” (189 ల్లో, 96 అ). కాని పార్వతీదేవి (ప్రాకృత స్త్రీన్వరూపమును శ్రీనాథు(డు వర్ణించెను. ఆ వర్ణనమిది : “వేనలి పాటపాట నరవెండ్రుకతో( దిలతండులాన్వయ శ్రీ నటియింప! గై సడలి వే(కని చన్నులు పాలవంకలై కౌ నసియార్చ వాలు! దెలికన్నులు కల్కితనంబు వీడ్కొనన్‌ మానిని హస్త మూది యొక మంజులభాషిణి వచ్చె వీథికిన్‌ వేదవురాణ శాస్త్రపదబీనదవీయసికమైన పెదము శ్రైదువ కాశికానగరహాటకపీ ఠశిఖాధిరూఢ య య్యాదిమళక్షి నంయమివరా యిటు ! రమ్మని పిల్చె హస్తనం జ్ఞాదరలీల రత్నకటకాభరణంబులు ఘల్ల ఘల్లనన్‌.” (160.161వ, 7ఆ)

శూవపాక్షైత్కారము 481 ఇందు మొదటి పద్యమున వేనలి నగము నెజనసినది. నల్లవెండుకలు తెల్లవెం్యడ్రుకలు కలిసి తిలతండులన్యాయము వలె ఉన్నవి. చేయి నడలినది. కాను వణకును. కన్నుల కల్కితనము పోయి. తెల్లదనము వచ్చినది. ఇది (పాక్సతత్తీవరమైన వార్థక్యలక్షణము. (వే/కని చన్నులు పాలవంక అగుట జగన్మాతృలక్షణము. పార్వతి జగన్మాత. అంతేకాదు. వేదవురాణకాన్ర, వదవీ నదవీయసియైన _ పెద్దముత్తైదువ. కాశికానగరహాటక పీఠశిఖాధిరూఢ. ఆదిమ శక్తి. అని శ్రీనాథుని అభివర్ణనము; ఇది శ్రీనాథుడు వర్ణించిన పార్వతీదేవి (పాకృతత్రీరూపము. పార్వతి ఆదిమశక్తి అనియేకాదు ; సకలజగదధిష్టాత్రి అనికూడ శ్రీనాథుని అభివర్ణనము. అది కేవలము అమూలకవాణి. ఆ వర్ణనమిది : కృత్యపంచకము సాగింపలే డే యింతి (పావు లేక కృతాంతభంజనుండు నిండు(జందురుని జం[దిక వోలె నే భామ వపంచవాణవిరోధి. బాయకుండు నే లేమ శశిమౌళ కిబ్భా(క్రియాజ్ఞాన శక్తియై కల్పించ నకలజగము నే గంధగజయాన హృదయ మువ్విళ్ళూర్చి భవునిమై చక్క సాంబాలు6 గొనియె మహిత హృల్లేఖికామహామం(త మునకు నేవరారోహ ముఖ్యాధిదైవతంబు సకలజగదధిష్టాాతి యా శెలవుత్తి విభుని కిట్లని మధురోక్తి విన్నవించె” (150 ప. కఆ.) ఇది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత; ఇందు పార్వతి - చందుని చందదిక వలె- వరమేశ్వరుని విడివి పెట్టదు. అంతేకాదు. హృదయపూర్వకముగ శివుని శరీరమున నగముపాలు నంపొదింవినది. అనలు ఈశ్వరుడు అమె సహాయము లేకుండ కృత్యపంచకము సాగింవలే(డు. అంతేకాదు. ఆమెయే ఇచ్బ్భా(కియాజ్ఞానశక్తి అయిన ఈశ్వరుండు నకలజగమును నృష్టించును. అట్టి పార్వతీదేవి హృల్లేఖికామంత్రము నకు ముఖ్యాధిదైవతము. ఒక్క మాటలో ఆమె సకలజగదధిష్రాతి. ఇది శ్రీనాథుడు వర్ణించిన పార్వతీదేవి సకలజగదధిష్టాతి న్వరూపము. ఇ(క నిత్యము కుతవకాలమున కాశీశ్షేత్రమునందు “అరసి ఆ(ొన్న వారికి అమృతభిక్ష, కరుణనిడు” కాశీవిశాలాక్షి, రూపమును శ్రీనాథు(డు కన్నులకు( గట్ట (6)

892 ఈళ్వరార్చనకళాశీలుండు నట్టు వర్ణించెను. ఇది నంస్కృతకాశీఖండమున లేదు. శ్రీనాథుని స్వీయకల్చనము. అ కల్పనమిది : “పసి(డి కమ్ముల తోడి కునుమపూవన్నియ నిద్దంవు( బుట్టంబు నెతిక గట్టి యింధద్రనీలములతో నెడకట్టి (గుచ్చిన రమణీయకారహారము ధరించి పారిజాతకతరు[పసవగర్భితమైన కబరిమై( జెంగల్వ కచ్చు నిలిపి ఫాలభాగంబున( ఐన్నీట మేదింది కమ్మకస్తురి తిలకమ్ము దీర్చి వలు(ద చన్నుల జిలుగు. గంచెలను దొడిగి కటిభరంబున వాల కమరు దాల్చి యరసి యా(కొన్నవారికి నమృతభిక్ష( గరుణనిడు శ్రీవిశాలాక్షి కాశియందు.” (5వ, 7ఆ.) ఇందు శ్రీవిశాలాక్షి పసి/డికమ్ములు, కుసుమపూవన్నె కల పట్టువుట్టమును కుచ్చెళ్ళు పోసి కట్టినది. జిలుగు(గంచెల దొడిగినది. అంతేకాదు. ఇంద్రనీలములు నడుమ గుప్పిన మంచిముత్యాలసరమును ధరించినది. ఫాలభాగమున పన్నీట మేదించిన కమ్మకస్తురిని తిలకము తీర్చినది. కటిభరమున వ(జ్రాలకమరు తాల్చినది. అన(గా ఆ(కొన్న వారికి అమృత భిక్ష పెట్టుటకు శవిసుందరముగా, నహజసుకు మారముగ అలంకరించుకొన్నది. అంతేకాదు. సహజనుందరమైన దేవీవిగహ నైపథ్యము. ఇది శ్రీనాథుండు అభివర్ణించిన పార్వతీదేవి అన్నపూర్ణాదేవి రూవము. శృంగారనైషధమున పాయసాన్నములు అన్నవూర్జాదరహాసచందకిరణ ములై (125 ప. 6ఆ) భాసించిన శ్రీనాథునికి కీ ఖండమున అన్నపూర్ణాదేవి రూవమును ఒకసారి వర్ణించుట తృప్తి/గొలువునది కాదు. అందుకు మజిల అమూలకముగ వర్ణించెను, ఆ వర్ణనమిది : “జిలు(గుసంధ్యారాగవీనాంబరము గట్టి కునుమగర్భముగ( గీల్కొపవ్పు దనర కస్తూరితో గూర్చి గంధసార మలంది ముత్యాల తాటంకములు ధరించి

రూవపాక్షార్కారము 88 సీమంతపథమున. జేర్చుక్క నవరింవి కురులపై/ జిన్నివూ గున్తరింవి శ్రీపాదముల హేమనూపురంబులు దాల్చి కటిమో(ద వజ్రాల కమరు నిల్చి యన్నవూర్ణ విశాలాక్షి, యనెడు పేళ్ళం గాళశికామధ్య శృంగాటకములయందు విశ్వపతి దేవి మధ్యాహ్నవేళ( బెట్టు నమృతపాయన దివ్యాన్నమనుదినంబు.” (148వ 7౪.) ఇందు విశాలాక్షి జిలు(గు నంధ్యారాగచీనాంబరము కట్టినది. కుసుమ గర్భముగ కీళొప్పు "పెట్టినది. కస్తూరి మేదించిన మంచిగంధ మలః/దినది. ముత్యాల తాటంకములు ధరింవినది. సీమంతపథమున చేర్చుక్క నవరింవినది. కురులమై విన్నివువ్వు కున్తరించినది. పాదారవిందముల పని,డి అందెలు తాల్చినది. కటిమోంద వ(జ్రాల కమరు నిలిపినది. ఇట్లు కైసేసి (ప్రతిదినము మధ్యాహ్నవేళ కాశికామధ్యశృంగాటకములందు అమృతపాయనదివ్యాన్నములు 'పెట్టునట ! ఇదికూడ శ్రీనాథుడు వర్ణించిన పార్వతీదేవి అన్నవూర్జాదేవి రూపము. ఇట్లు పరమేశ్వరుని ఐబహురూపముల, పార్వతీదేవిని బహువిధముల వర్ణిం చుట మాత్తమే కాదు ; పార్వతీపరమేశ్వరులను కలిపి వర్ణించుట కూడ శ్రీనాథుని ముచ్చటయే. భీమఖండమున శిష్యనమేతముగ వ్యాను(డు అన్నవూర్ణ పెట్టిన అమృతాన్నమును ఆరగింవి “విమలసాధమధ్యవేదికా స్థలమున విశ్రమింవియన్న వేళయందు, అభ్యంతరభవనమునందుండి అరుదెంచిన పార్వతీపరమేశ్వరులను వర్ణించిన శ్రీనాథుని పద్యమిది : “చం[ద్రబింబానన చంద్ర రేఖామౌళి నీలకుంతలభార నీలగళుండు ధవళాయకేక్షణ ధవళాభిలాంగు(డు మదననంజీవని మదనహరు+డు నాగేంద్రనిభయాన నాగకుండలధారి భువనమోహనగ్యాత భువనకర్త గిరి రాజకన్యక గిరిరాజనిలయుండు నర్వాంగనుందరి సర్వగురు(డు

84 ఈశ్వరార్భవకళాశీలు(డు గౌరి శ్రీవిశ్వనాథుండు కనకరత్న పాదుకలు మెట్టి చెట్టలు పట్టికొనుచు శే(గు(దెంచిరి యొయ్యార మెనక మెన(గ విహరణ[్రీడ మాయున్న వేదికపుడు.” (148ప, 2అం) ఇందు పార్వతీవర మేశ్వరులకు విశేషణ సామ్యము చక్కనికల్చ్పనము. పార్వతి చం(ద్రబింబానన అయిన పరమేశ్వరు(డు చంద్రరేఖామౌళి. పరమేశ్వరు+డు నిలగళు(డు అయిన పార్వతి నీలకుంతలభార. పార్వతి ధవళాయతేక్షణ అయిన పరమేశ్వరు(డు ధవశాభిలాంగు(డు. పరమేశ్వరు(డు మదనహరు(డు అయిన పార్వతి మదననంజీవని. పార్వతి భువనమోహనగా(త్ర అయిన పరమేశ్వరుండు భువనక ర్త. వరమేశ్వరు(డు గిరిరాజనిలయుండు అయిన, పార్వతి గిరిరాజకన్యక. పార్వతి నర్వాంగనుందరి అయిన, పరమేశ్వరుండు సర్వగురుండు. అన(గా చంద నంథఫర్కము, నీలత్వము, ధవళత్వము, మదన (ప్రమేయము, నాగశబ్దము, భువన విషయము, గిరిరాజసంబంధము సర్వవిశేషములు పార్వతీపర మేశ్వరులకు సమానము. అంతేకాదు. పార్వతీపరమేశ్వరులు కనకరత్నపాదుకలు ధరించి ఒయ్యార మెనకమెన(గ వచ్చిరంట ! సమానత్వముతోపాటు సమైక్యము. ఇది శ్రీనాథుడు వర్ణించిన పార్వతీపర మేశ్వరుల అన్యోన్యతావిలానరూపము. పార్వతీపరమేశ్వరుల అన్యోన్యతావిలానము శ్రీనాథునికి ఆనందము కలిగించు నది. అది కశోఖండమునందును కలదు. మూలమున లేదు. కళింగాధిపతి అయిన యాజ్ఞదత్తి ఉమాదేవిని చూచెననియే మూలము. “'వ్రసార్య నయనే పూర్వ ముమా మేవ వ్యలోకయత్‌ --” (48 శ్లో, 18 అ). అట శ్రీనాథు(డు కల్పించిన నన్నివేశమిది : “* అయ్యవసరంబున, వకుళఫలానుకారులయి వ్యటువలై మెటు(గారు కొత్తమౌ క్షికముల పేరొకింత తళుకింప(గ వీనుల హేమరత్నక ర్దికలు చలింప నందియల శ్రేంకృతి. గంకణమేఖలాధ్వనిం (బకటము సేయ మందగతి భాస్వరనవ్యవిలాసమేర్చడన్‌ అసమబాణ వునర్జీవనౌషధంబు రాగజలధి విధూదయారంభవేళ సకలజగ దేకసాభా గ్యజన్మభూమి శంభు డాయంగ వచ్చె నా శైలకన్య

ధూవపొ క్రాత్కారము 8ఫ్‌ ఇవ్విధంబున డాయవచ్చి కాలోన్మీ లితశిరీషకునుమ కేనరమాలా సుకుమారంబు కన్తూరికాస్థానకము(దాభిము(దితంబును నైన భుజంబు భుజంగాభరణభూషితంబై న ఫాలలోచను భుజం బొరయునట్లుగా నిలిచినం జూచి-ా” (147-144 వచ, ఆ.) ఇది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత్వము. ఇందు అనమబాణవునర్జీవనాషధము. రాగజలధివిధూదయారంభవేళ, నకలజగ దేకసాభాగ్యజన్మభూమి అయిన పార్వతి, భుజగాభరణధూషితు(డు, ఫాలలోచను(డు అయిన పరమేశ్వరుని నమిపించినది. ఎటు? పొగడకాయలంత గుండ్రని మెజు(గారు (కొత్త ముత్యాల హారము తళుకు లీన, సువర్జ్ణరత్నతాటంకములు కదలియీడ, అందియలు కంకణములు మేఖలా కింకిణులు ధ్వనులుసేయ మందగమనమున తేజోవంతమైన నూత్నవిలాసములతో నమిపించినది. అంతేకాదు. కాలోన్మీలితశరీషకునుమ కేనరమాలాసుకు మారము, కస్తూరికాస్థానకము(ద్రాభిము(దితము అయిన పార్వతి భుజము పరమేశ్వరుని భుజ మును ఒరసినది. పార్వతి నకలజగ దేకసాభాగ్యజన్మభూమి. పరమేశ్వరుండు భుజగాభరణభూషితు(డు. అయినను పార్వతీపరమేశ్వరుల అన్యోన్యతావిలాన మట్టిది. ఇది శ్రీనాథుడు కల్పించిన పార్వతీపరమేశ్వరుల అన్యోన్యతావిలాన రూపము. సమస్టిపై పార్వతీ దేవి జంగమదేవి రూవము, యువతీరూపము, తపస్వినీ రూపము, వృద్ధసీమంతినీరూపము, (పాకృతస్త్రీరూపము, సకలజగదధిష్టాతి స్వరూపము, అన్నపూర్ణాదేవి రూపము ; పరమేశ్వరుని (ప్రత్యక్షరూపము, తపస్వి రూపము, పెండ్డికొడుకురూపము, మనుగుడువు పెండ్డికొడుకురూపము, ఆదిభిక్షు రూపము, కిరాతరూపము, సర్వకళారూపము, శైలానవాసరూపము, గృహమేధి రూపము, త్రైలోక్యాధిపతిరూపము ; పార్వతీపరమేశ్వరుల అన్యోన్యతావిలాస రూవము వర్ణించిన కవిసార్వభౌము/డు శ్రీనాథు(డు. కారణము పార్వతీపరమేశ్వర తన్మయత్వము. ఇంతగా. కూడ శ్రీనాథు(డు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలుండు.

ధో సోతపారాయణము శివరూపమును వర్ణించుట మాత్రము కాదు ; 'శివస్తోతములను రవించుటయు శ్రీనాథుని కవితావ్యాసంగము. (వసిద్ధమైన శతరుద్రియము (8 ప.8 ఆ. భీ, ఖం. 109 వచ. 5ఆ. కా. ఖం.) నీలకంఠ న్తవము (11వ. 4ఆ. హ,వి; 28 ప. 8ఆ. ఛీ. ఖం. 47 వచ. కేఆ. శ. రా. మా. శంకర గీతములు (192 వ. 8 ఆ. భీ. ఖం.) మంద్రకమహా(సబంధములు (873. 2ఆ. కా. ఖం.) మొద లెనవి న్మరిం చుట కాదు; న్వయముగ శ్రీనాథు(డు నంతరించిన శివస్తోత్రములు అనేకము కలవు. అందు (వ[క్రియాభేదము కల (పత్యేకస్తోతములు బహుళము. దూర్వాసుని శాపమున మూడు లోకముల రావసిరి సనము[దమున మునిగి పోయినది. అది వివరించుటకు అరుదెంవిన (బ్రహ్మ, విష్ణువు స్తుతించినట్లు శ్రీనా థు(డు రచించిన పద్యపంచకమిది : “జయ పార్వతీమనోహర ! జయ పరమానంద ! జయ నిశాకరమౌళీ ! జయ భూమినలిలపావక వియదనిలార్కేందు హోతృవిలసితమూ ర్తీ | (తిభువనభవనారంభా రభటీసంరంభమూలరత్న స్తంభా | యభినవహిమకర రేఖా శభికాలంకార ధామళోభితమకుటా ! దివసావసాననంధ్యా నవవరమానందనందినాందినాథ వ్యవహారరుం[క్రియావధి వివిధమహాతాండ వెకవిద్యాభిరతా ! తరుణహిమకిరణరేఖా భరణా ! సురనికరమకుటభాసురరత్న స్ఫృురణావరిచయరంజిత చరణా! నిరుపాధికాభిసంనృతికరుణా ! 86

స్తోతపారాయణము 87 అజర ! యవ్యయ ! యనపాయ! య్యవమేయ ! యాద్య ! యనవద్య ! వేదవిద్యాభివంద్య ! నిర్మలాకార ! నిర్ధ్యంద్వ ! నిరువమాన ! నిత్య ! నిజభక్తవైకుంఠ । నీలకంఠ ! ”

(101..7వ. 6ఆ. వా. వి.) ఇది శతక్కపాయమైన రచనము. ఇందు శివుడు పార్వతీమనోహరుడు. పరమానందస్వరూపము. అంతేకాదు. అష్టమూర్తి. నూర్యచంద్రులు, వృథివ్య ప్రేజోవాయ్వాకాశములు, హోత, శివుని అష్టమూర్తులు,ఇంకను శివుడు జరావ్యయా పాయ్యప్రమేయరహితు(డు. ఆద్యు(డు. అనవద్యుండు. వేదవిద్యాభివంద్యుడు. నిర్మలాకారు(డు. నిర్వంద్వు(డు. నిరువమాను,డు. నిత్యుడు. నిజభ క్రవెకుం ఠు(డు. నీలకంఠు(డు, నిశాకరమౌళి. నిఖిలదేవతా శిరోవందిత చరణుండు. ఇట్లు శివుని నమస్త లక్షణములు నంన్తుతింప(బడినవి. అంతేకాదు. శివుడు (త్రిభువన భవననిర్మాణవటునంరంభమునకు మూలరత్న న్తంభమని శ్రీనాథుని ముచ్చట. శివతాండవము శ్రీనాథుని పండుగ. అర్జును(డు (ప్రత్యక్షమయిన శివుని, కేలుదోయి ఫాలభాగమున కీలుగొల్పి స్తుతించినట్లు శ్రీనాథు(డు రచించిన సా్తవిభ క్రిక న్తవమిది : “*న్సీవ్లా పరబహ్మంబవు నీ వఖిలాజాండపతివి నీవు (నన్న శ్రీవిభవారోగ్యాయు ః (ప్రావీణ్య(ప్రాభ్యవైకఫలదు(డవు శివా! నిన్ను( (దిజగన్నివానుని( బన్నగకంకణుని భక్తవరతం(త్రుని న భ్యున్నతకరుణాగుణనం పన్నుని(గను( గొంటిమంటి బాలేందుధరా | నీచేత( గృపానిధిచే వాబాగోచరవివేకవైయాత్యునిచే . నో చంద్రకళాశేఖర ! యావించి మనోరథార్థ మర్థింగందున్‌ నీక్షై యేను దప౦ంబు సేసితి మహానిష్టాగరిష్టాస్థితిన్‌ నీకై నంస్తుతి సేయుదుం గడ(గి నానేర్పొప్ప(గా .నెంతయున్‌ నీకై వూజయొనర్లు! (గొత్తవిరుల న్నిత్యంబు నద్భక్తతో " నీక్రై సేవ యహర్నిశం బొనరుతున్‌ వేదండచర్మాంబరా.!

88 ఈళ్వరార్భవకళాశీలుడు సాటి యెవ్వరు నీకు నిశ్శాటజఘన ! వైటభారాతిహాటకగర్భవంద్య ! ఫఘనజటాజూటవాటికాఘటిత వికట గగనగంగాాసవంతిక 1! కరటివైరి 1 నీయందు జగములుండుం బాయక, యా జగములందు(6 బాయక నీవుం దీ యనువు దెలియ నజునకు( దోయజనేత్రునకు నైన( దోపదు శర్వా !

జయ సర్వేశ్వర ! సర్వలోకజనకా ! చంథద్రార్ధూడామణీ ! జయ కామాంతక ! కామితార్థఫలదా | చక్షుశ్శవఃకుండలా / జయ సంపూర్ణకృపాగుతైకవనతీ ! శైలేంద్రజావల్లభా ! జయదక్షాధ్య్వరమర్దనా ! జయ గిరీశా ! యీళ ! రక్షింపవే.”” (98-99ప్క 7ఆ. హ. వి.) ఇది ఉదాహరణ్మప్రాయమైన రచనము, ఇందు మొదటి పద్యము [వథమా విభక్తి. రెండవ పద్యము ద్వితీయావిభక్తి. మూ(డవ పద్యము తృతీయావిభక్తి. నాల్గవ పద్యము చతుర్ధీవిభక్తి. ఐదవ పద్యము షష్టీ విభక్తి. ఆరవ పద్యము నప్తమి విభక్తి. ఏడవ పద్యము నంబోధన(ప్రథమావిభక్తి. పంచమివిభక్తి లోని పద్యము లేదు. నంబోధనతోడి నప్తవిభక్తులు కలవు. “సంబుద్ధితోడ విషమవిభక్తులతోడ పలికిన కృతి విద్దశి” అని వ్యవహృతము, (అప్పకవీయము 806వ. &ీఆ.). ఇందు అర్జునుడు తపన్సుచేసి శివుని కను(గొనుట కథావిషయము, శివుని నిత్యము (కొత్త విరుల పూజయొనర్చుట, సంస్తుతిసేయట, అహర్నిశము సేవచేయుట శ్రీనాథుని అనుదినచర్యలే. అంతేకాదు “పరమేశ్వరునియందు జగములుండును ; జగము: లందు పరమేశ్వరు(డు ఉండును. ఈ అనువు బ్రహ్మకు విష్టువునకు కూడ తలియదు” అనుట నరనారాయణులలోని నరుని నోట ఈశ రార్చనకళాశీలు( డైన శ్రీనాథుని మాటయే. ఇది అర్జునుని స్తవమున శ్రీనాథుని ఆత్మీయకాముద్ర. ఇ(క వ్యాసు(డు శివభక్త్యావేశమున తాండవమాడుచు భీమేశ్వరుని నుతించి నట్టు శ్రీనాథుండు రచించిన వచనగితమిది ; "ఓం జయజయ దేవదేవ ! గంధర్వసిద్ధ విద్యాధర వారణకిన్నర కింపురుషు లహంపూర్వికా నంఫుల్ల వుటంబులగు చేతన్సంపుటంబులం బుటబుట నగు భ క్తివిశేషంబుల శేషాహి కటకభూషావి శేషాభి రామంబులగుమోకోమలశ్రీపాదకినలయంబుల ఘున్ఫణ మజికోటీరకోటీవిటంక సందానితమందారమాలికామక రంద బింధు ధారా ధోరణి (సవాహంబులనహరహంబును నభిషేకింతురు ;

స్లోతపారాయణము తం కంఠేకాలా ! మో కంఠమూలంబునం గలువదండ కైవడిం గనువట్టు కరాళకాలకూట విషమషీకళంకపంకచ్భాయాచ, సృటాగుళుచ సృంబులవలన నిఖిలలోకనంరక్ష నిగమ వ్యాఖ్యాతంబు ; మహానటా |! మో జటాజూట పటలంబున డిగిన వియద్గంగానిర్ష, ర(స్రోతశ్శలాకానికాయం బుల((దిలోకీకంలోవకంఠంబులు తారహారవల్లీమతల్లి భంగి నంగీకరించు ; శంకరా! నీవు నంకర్షణరు(దావతారంబున( బాతాళ గోళంబు వెడలి విషదహన విన్ఫులింగవికటదంష్ట్రాటంకకిటకిటత్కార ఘోరంబును జిహ్మలంబును నగు వదన గహ్వరంబునయుండరీక భవాండపిండంబు లొండొండ నణంగ6 గవిసిమింగుదు ; ధూర్దటీ | విలయపర్ణన్యగర్జాడంబరంబున విడంబించు కహకహాట్టహానంబునన్‌ బట్టు ధట్టించి యవష్టంభ సంభారదుర్వార గ ర్వారంభసముజ్బృంభితుండగు జంభారి భుజార్గళవిజృంభణంబు హస్తధృతదంభోళితోడన సంన్తంభించితి ; ధనదసఖా ! “నిఖిలకకుభవధిపరిధివలయంబుల! గలయ! గనత్కనక నఖిశలాకానికాయ చ్భాయా చాయాదంబులగు సముజ్వ్వల జ్వాలాజాలంబులు విజృంభింప ననలన్తంభ దివ్యలింగాకారంబున నావిర్భవించి నిలువు భూభువనచ[కవాళ పర్యంత౦ బాక్రమించి 'పెరి(గినప్పుడు విరించి రాయంచయు!నై గైటఛారి కిటియునై యొగసి యుడిగియును దుది మొదలు! దెలియరైరి; రుద్రా! “సీన్స భద్రదేవద్రుమాటవీవాటియందు దినమొల దూ(బఅదిండి మిండజంగం బనై బుషుల వుణ్యాంగనల యీలువు లపాంగరంగస్థలీలాన్యలంపటం బులగు కటాక్షవీక్ష ణంబుల హరించుచు భిక్షాటన్మకీడను నటించితి ; చండీశ్వరా ! నీవు మేరుకోదండంబున( బుండరీ కాక్షకాండంబు దొడిగి కుండలిజ్వాలా వల్లరీరుల్లరీరుంకారంబున' బంకరుహభవాండంబు వీ(టగిల్ల నిశాటవుట భదనంబు లొక్క యేటున భటచ్భట నేసితివి ;

తద్ది ఈశ్వరార్చవనకళాశీలు(డు సీలలోహితా |! ఆహర హోవధినంధ్యానమయారంభంబుల నుధ్ధేశదినావసానంబుల సానం దంబుగా( బరిఢవించు జగరుంకారం బైన యారభటితాండవనముద్దండపాద (ళఛభమణవి[భమంబున([దిభువన భయంకరంబు గావించితి ; నర్వజ్ఞా | నిర్వికల్పంబు నిరస్త నమస్తోపాధికంబును నత్యజ్ఞానానందంబునకు నికేతనంబు నగు నిష్కళంకన్వరూపంబును వేదానువచనకాంతిదాంతిక్షాంతి శ్రవణనిది ధ్యాననాదులగు సాధనంబుల నిర్జిరోధ నిరవగాఢనిరవబోధ కవ్ష్యావిభొాగంబునం చక్షీభవించి ముముక్షులు లాభలక్ష్యంబును నఖీక్షణంబును నభీప్పితంబును ననుభవింతురు ; భవా | భార్గవ భృగ్వంగీరస్యపధాన నానాముని సమూహవిహితచరితాఘమర్షణ స్నానాహ్నాకాఘయు నిజజలావగాహాపహనిఖిలాఘయు జాహ్నవీనపత్నియు నగు గోదావరీమహానది నీకుం గేలీవిహారంబగు కేళాకూళి ; నిటలనయనా |! గిటగిటని నడుగు నడుగు నడు(కు నడుములు వెణ(దలగు తెలికన్నులును, నెళికురులును, వలుదకుచములును గలిగి ననవిల్తునకు( బన గల పసిండి మెజింగు ములుకులనం గలికి చిలుకల కొలుకులగు బిసరుహదళనయనలు ముసురు కొని బలసి నిలివి కొలువ( (బతినం[కమణవారోత్సవాదుల యందు బేరోలగం బవధరింతువు ; శర్వా! నీవుశర్వరీసార్వభాము నొక్క హజ్ఞున గుజ్జురూపంబున మట్టితివి ; కుసుమశరమథనా |! బిసరుహభవుని కిసలయోషినాసికాతిల్మపనూనంబు నఖశిఖరా[గంబున మొద లంటం జిదిమితి ; వృషభధ్వజా ! నీవు వూమండను పేరి రవి వండ్రురాల[గుద్దితి ; ఈశ నరా | నీవు వైశ్వానరుని నప్తజిహ్వాపల్లవంబులు పెల్లగిల గిల్లితి ;

ప్తోోతపారాయణము ల!

విరూపాొక్షా !

నీవు దక్ష[(వజావతి కంఠంబున మేషంబు తల నిల్పితి ; ॥ మృగవ్యాధా !

నీ పధ్వరమృగంబు మన్తకంబు నభస్ధృలంబున (వేల(గట్టితి ;

ముక్కంటీ ! నీకు (మొక్కెదను ;

శివా! నీకు నవాంజలి ;

భవా! నీకు నభివాదనంబు ;

పాండురాంగా ! నీకు దండంబు;

రాజశేఖరా! నీకుజేజే;

హరా! నీకు జోహారు;

గిరిశా ! నీకు వరివన్య ;

అష్టమూర్తీ ! నీకు! బితిష్ట;

ఈశానా! నీకు దాన్యంబు;

(త్రివురహరా ! నీకుపానన ;

మృడా 1. నీకు శరణు;

మృత్యుంజయా ! నీకు! బ్రివత్తి ;

(ప్రమథాధిపా! నీకు నారాధనంబు ;

పినాకీ ! నీకు నమస్కారంబు ;

కై లాననిలయా ! నీకు! గోవులు;

పశ్యల్లలాటా 1 నీకు నేటికోళ్ళ;

గౌరీమనోవరా! నీకు నమస్కారంబు. జయజయ జలంధరాంతకా ! గంధసింధురాదిదనుజకంధ రాపీఠధమనీ గళితరక్త ధారాభిషిక్త (పచండఖండపరచభిం డివాల శూల్యపముఖబహువిధ _ (వహరణపరంప రాభీలమహాకారా | జయజయజగత్సంభారకుంభకల్పనాకుంభకారా ! కుంభీననభూషణభీషణ భూత (క్రేతపిశాచకాకినీఢాకినీప్రొాఢవరీవారా ! జయజయవియద్వా యుధరణీతరణిశీతభానుబృహద్భానునలిలయజమాన మూ ర్తికల్పితాష్టభేద(పపంవిత విశ్వ[వపంచ పంచవదన పంచాక్షరీ మూల" మం(కకారణ పాంచభౌతికవ్యవహార ! నిర్మలజ్యోతిర్లింగమయ మంగళాకారా !

ఫలి ఈళ్వరార్భవకళాశీలుండు జయజయ నప్తపాతాళభువన విష్కంభ నిర్చేదన సమాసొది తావిర్భావ భావజ సంహారా ! సర్వమంగకాకుచకలళ పాళి కేశీతూలికాకారమ కరికము[దికాభీమము[దితోరః(పదేశమహే* ! జయజయభక్తభావనాసులభస్వభావనాతీతపావనాకార ధావళ్యవి(గ్రహా! శ్రీమన్మహాదేవ ! దేవదేవతారాధ్య! దక్షవాటీవురాధ్యక్షః ! ఆవధ్ధ్వాంత దివాకరా,! పరమదయాకరా ! జయజయ శ్రీ భీమేశ్వరా ! నమస్తే నమప్లే నమః” (12 వచ. 8 అ. భీ, ఖం,) ఇది వచన(ప్రక్రియ. చూర్ణిక, గద్య, బిరుదుగద్య, వచనము, విన్నపము అని వివిధనామముల విలసిల్లిన (ప[క్రియావిశే షము. అంతేకాదు. భక్తివాజ్మ యమున భ(దాసనమున భాసించునది. శివకవులై న మల్లికార్జున పండితాఠాధ్యుని గద్యలను, పాల్కులికి సోమనాథుని గద్యలను, వైష్ట్ణవకవి కృష్ణమాచార్యుల వచనములను అనుసరించునదియేకాదు ; శ్రీనాథుని వచనగీతమిది అతిశయించునది కూడ, పాల్కుటికి సోమనాథుని పంచ(ప్రకారగద్య కంటె శ్రీనాథుని వచనము బహుప్రకారభానమానము. అంతేకాదు. భావవై వుల్యము, రచనావైవిధ్యము పరాకాష్టనందినవి. అంతేకాదు. శై లీవిన్యానము భక్త్యావేశమును (పన్ఫుటీకరించు నది. అది వ్యాసుని భక్త్యావేశమనుట కథారము. శ్రీనాథుని భక్త్యావేశమగుట యథార్థము. ఇందు శివుని నర్వ దేవతాసార్వభామత్వము, కాలకూటభక్షణము వలన నర్వలోకనంరక్ష ణము, జటాజూటగంగాధరత్వము, నంకర్షషణరు[దావతారము జంభారిభుజన్న్తంభనంన్నంభనము, పావకస్తంభదివ్యలింగావిర్భావము, భౌవజు భస్మీకరణము, దేవదారువనవిహారము, త్రివురానసురసంహారము, _ (వ్రచభండ తాంశవాడంబరము, నిరస్త: నమస్తోపాధికన్వరూపము, మోక్ష(వదానకలాపము, వీరభ ద్రావతారవిజృంభణము, జలంధరవధ, భీషణపరివారము అష్టమూర్తి ఛేదము, పంచాక్షరీమంత్రవ్యవహారము, నర్వమంగళానహధర్మబారిణీత్వముల తోపాటు దక్షారామభీమేశ్వరుని (ప్రత్యేకలక్షణములై న గోదావరీమహానదీకేళ విహారము, వారవనితా సేవాహేవాకవారోత సవాదివై భవము, న్వయంభూజ్యోతిర్లింగ న్వరూవము కవితాగానము చేయ(బడినవి. ఒక్కొక్క నంబుద్ధిని ఒక్కొక్క విశేషము. అందు సంస్కృత (ప్రొఢి పరిఢవించినది. తెనుంగు నుడికారము తేజరిల్లినది. అంతేకాదు. దేవదేవుని కోమలశ్రీపాదకినలయములకు దేవతల మందారమాలికామకరంద చిందుధారాభిషేకము శ్రీనాథుని ఈ సొభిషేకము, కంఠేకాలుని కంఠమూలమున కరాళకాలకూటవిషమషీకళంకపంకచ్భాయాచ్భటా గుళుచ్భము కలువదండ కైవడిని శ్రీనాథుని కవితాదర్శ్గనము. _మహానటుని జటాపటలమునుండి దిగిన (త్రిపథగాన్వరూపము (త్రిలోకీకంలోపకంఠముల

స్తోతపారాయణము. 939 తారహారవల్లీమతల్లీభంగిని అంగీకరించుట శ్రీనాథుని రమ్యదర్శనము. అనల స్తంభదివ్యలింగాకారమున విజృంభించిన నముజ్వ్వలజ్వాలాజాలముల కనత్కనక నఖిశలాకానికాయబ్భాయా దాయాదములుగ శ్రీనాథుని మధురభావనము. తదువరి, వర్యాయవదార్చనము భక్తితత్పరమైన శ్రీనాథుని భవ్యకవితావేశము. ఆమిీ(ద కట్టలు (తెంచుకొన్న అనర్హ భావనవంతి, నుదీర్ణ నమానశాఖలై న జయ జయధ్వానము శ్రీనాథుని శివభక్త్యావేశలీలార్భటీకవితాతాండవము. మఠి లక్ష్మ్యాదులు భీమేశ్వరుని స్తుతింవినట్లు శ్రీనాథుడు నంతరించిన మజొక భక్తివచనమిది : “థీ దక్షవాటివురాధ్యక్ష ! భీమేశ్వర ! భీమనాథ ! భీమళంకర ! భీమ లింగ ! మహాదివ్యలింగ ! యవాజ్మననగోచర ! ననకననందన ననత్కు మార ననత్సుజాతాదియోగీందులు నపారంబవై న నీ మహిమ! గొనియాడనేర రటుగావున మిమ్ము స్తోత్రంబు సేయ మాబోంట్ల తరంబె ? నిర్గు ణుండవు నగుణుండవు గుణాతీతుండవు గుణాఢ్యుండవు నీ వొక్క గుణంబున బ్రవ్మావై నృజియింతు వొక్క గుణంబున విష్ణుండవై పాలింతు వొక్క గుణంబున రుదుండవై నంహరింతువు. నర్వభూతాంతరాత్మభావనా ! వరమపావనా ! నీవు చంద్రనూర్యాత్మదీధితివై యహోరాడతన్వరూపంబున నర్తింతువు. వృథివ్యాప ప్రేజోవాయు రాకాశాదిపంచభూతాత్మ కజీవాత్మక న్వరూపంబున వర్తింతువు. నర్వభూతాత్మప్రవిష్టుండవు. నర్వేంద్రియ గుణాధారా ! సర్వేంద్రియవర్షిత నర్వనర్వాత్మకరూపంబున నర్వంబు ననుభవింతువు. నర్వశక్త్యాత్మక సర్వభూతగుహాశయ యని నమోనమ శృబ్దంబులతోడ నిన్ను[పతులు సంన్తుతించు. దుండవు బుద్దుండవు నుఖివి నదానందు(డవు నదాముక్తుండవు మము(బోటి. కామిను అల్పబుద్దులు మిమ్ము( టబస్తుతింప( గలవారలా క్షమియింపు క్షమియింవుము. రక్షింవు రక్షింవు మగోచరచరిత్ర ! యగోచరబలాబల ! మహర్షి యోగీంద్రులకు దుర్గ్లభుండవు. సంసారి వనంసారివి, భవుండ వభవుండవు. మంగళుండ వమంగచభండవు. భుజంగభూషణా ! నిన్ను నీవ యెజుంగుదువు నర్వాతీ తుండవు తాపస్నపియుండవు తపోలభ్యుండవు నిజకర్మనిషఘ్టలై న కర్మఠులు నిన్ను భజియింతురు. నీకు( [బణామంబు సేయుదురు. జ్ఞానంబున నొండె నజ్బా నంబున నొండె నీ మహిమార్దవంబున మునింగి దరిచేరం దెరువెలుంగక నీవే తక్కనితఃపరం బెుంగక మా యాత్మవద్ధి కొజకు( దోవినట్టు వర్షించెదము గాని శక్తి కలిగి కాదు. దేవదేవ ! మహాదేవ ! దేవతాసార్వ భౌమ! దేవాదిదేవ ! దేవదేవేశ ! మహాలింగ ! తపోవిశేషంబునం బర్వ తాత్మజ నీ దేహంబున నగపాలు గొనియె. నీ దేవికి నమస్కారంబు, నీకు

| ఈళ్వరార్చవకళాశీలుండు దండ(ప్రణామంబు. కటాక్షింవుము..... ఓ నర్వమంగళా ! భువనేశ్వరీ ! నర్వమంగళదాయిని ! నీకు (మొక్కెదము. మమ్ము రక్షింపుము .... ఓ మహాదేవ ! మహానుభావా 1! శశాంకశేఖర ! నమస్తే నమస్తే నమః” (8 వచ, 5 అంళ్స, విం ఇదికూడ వచన్యస్యక్రియ. ఇతఃవూర్వవచనము ఓంకారముతో [ప్రారంభింప( బడినది. ఇది -శ్రీకారముతో (పారంభింప(బడినది. రెండును నమోంతములే. అంతేకాదు. ఇది శివస్తోత్రముతో పాటు పార్వతీస్తోతమును కలది. రెంటినడుమ (వకరణోవితమైన వివరణములే చుక్కలు. ఇందు లక్ష్మి, సరస్వతి కూడ “మిమ్ముస్తోతంబు సేయుట మాబోంట్ల తరంబె *””ొ అనుట, “మము( బోటి కామిను లల్పబుద్ధులు. మిమ్ము( (బన్తుతింప( గలవారలా క్షమియింవు క్షమియింపుము. రక్షింవు రక్షింపుము.” అనుట శివుని అధిక్యమునకు వ్యం౦జక మేగాక, శ్రీనాథుని ఆంతర్యమునకును బోధకము. అంతేకాదు. “నీవే తక్క నితఃపరంబెజబుంగకొ పోవుట లక్ష్మ్మ్యాదుల పేరిట శ్రీనాథుని హృదయ నివేదనమే. బృహస్పతి ప్రత్యక్షమైన శివుని స్తుతించుట సంస్కృత కాశీఖండమునందు కలదు. అ స్తుతి ఎనిమిది శ్లోకములు (84-41 ల్లో. 17 అ.). ఆ శ్లోకములను వదలి న్వతంటత్రకల్చ్పనమున శ్రీనాథు(డు' రవించిన వృత్తములివి : “జయశంకర ! శాశ్వత 1చందధరా ! భయనాశ ! గిరీశ్వర ! భక్తపరా! నయనతయభాన్వర ! నాగహరా ! యయవర్ధన ! శాంత ! దయామధురా ! భువనావన ! పావన ! భూతవతీ ! భవ! పన్నగభూషణ! భదకృతీ ! శివ! దేవ! మహేశ! విశిషమతీ! భవభంగ ! ఫల్యవద ! పాపహృతీ ! శితపాపవిభంజన ! సిద్ధనతా ! క్షీతిజార్థవవుర్ధర ! విద్విదితా ! మృతిజన్మవిధూత ! హరిప్రణుతా ! నతత(ప్రణవధ్వనిసొధరతా 1” (249-251 ప, కీఆ, కా. ఖం) ఇవి ముచ్చటైన మూడు పద్యములు. తోటక వృత్తములు. ఇట పద్యము తోటకవృత్తమగుట విశేషము. స్తోత్రరచనకు తోటకవృత్తమును స్వీక రించుట వరిపాటి. అది శంకరాబార్యుల కాలము నాటికే కలడు. అదటుంది

స్తోోతపారాయణము 9 తెనుంగున చక్రపాణి రంగనాథుండు తోటక వృత్తముల స్తోతరచనము అధిక సంఖ్యను చేసెను. అము[దితచదృందో[గంథములందు ఉదాహృతులు కలవు. తోటకవృత్తమున స్తోతరచనకు (పత్యేకత కలదు. అది శ్రీనాథుని న్పష్టవతి పాదనము కూడ. న “వాటుకవితాకళాపరి పాటిం బాటింవి యారభటిభక్త్యావే శాటోపంబున గీష్పతి తోటకవృత్తముల( బొగడె/ దుహినాంచధరున్‌.” (252వ. 4 ఆ. కా, ఖం.) బృహన్నతి శివుని 'చాటుకవితాకళాపరిపాటిం బాటింవి తోటక వృత్తముల బొగడె' నట! అంతేకాదు. తచ్చాటుపొఢికి శివుడు మహాళశ్ఞాఘాశిరఃకంపము చేసెనంట! (బిర్‌శీ ప. 4 ఆ.) అంతేకాదు. “పఠియించు వారికి. (బాభవ న్ఫురణంబు దొరకించు నీ బాటుతోటకములు” అని పరమేశ్వరు(డు తెలిపిన ఫల (శతి (255 వ. 4 ఆ.). ఇది యెల్ల శ్రీనాథుని న్వతం్యత్రకల్పనము. స్తోతరబ' నకు తోటకవృత్తమునకు( గల అవినాభావసంబంధమును గమనించి తోటకవృత్త ముల శివస్తోత్రమును చేయుట శ్రీనాథుని భక్తివి శేషము. బ్రహ్మ సహ్గనయుగముల తపస్సు చేయగా అవిర్భవించిన ఓంకార మంథత్రత్వము యొక్క దివ్యలింగన్వరూపమును న్తుతించుట మూలమున నలు బది ల్లోకములందుకలదు. (101-140 ల్లో. 78.అ.). అవి తెనుంగు సేయక, అందలి భావములను (గ్రహించి నంన్కృతభాషలోనే శ్రీనాథుడు నంతరింవిన (వక్రియావిశేషమిది : నమ ఓంకారన్వరూపాయ నమ నృర్వరూపన్వరూపిణే నమో రుదాయ నమో భవాయ నమ శర్వాయ నమ ఉ([గ్రాయ నమ స్పామర్గ్యజున్న్వరూపాయ నమో నాదాత్మనే నమో చిస్టుకళాత్మనే నమో లిజాయ నమో లిబ్గన్వరూపాయ

96 ఈశ్వరార్చవకళాశీలుడు నమో భీమాయ నమః పవపతయే నమ స్తారన్వరూపాయ నమ శి్వాయ నమః కపర్దినే నమ శ్శితికణాయ నమో మిఢుష్రమాయ నమో గరిష్టాయ నమ శ్శిసివిష్టాయ నమో (హ్రస్వాయ నమో బృహతే నమో వృద్ధరూపిజే నమః కుమారగురవే నమః కృష్ణాయ నమః పీతాయ నమోఒ రుణమూర్తయే నమో ధూమ్రవర్థాయ నమః పిజళాయ నమః కిర్మిరవర్చసే నమః పాటలవర్జ్జాయ నమో హరితతేజసే నమో నొనావర్జ్దన్వరూపాయ నమో వర్ణపతయే నమ స్ప్వరరూపాయ నమో వ్యంజనరూపిణే నమ ఉదాత్తానుదాత్తస్వరితరూపాయ నమో హ్రస్వదీర్ణవుతవిసర్ధాత్మనే నమోఒ నుస్వారస్వరూపాయ నమ స్పానునాసికాయ నమో నిరనునాసికాయ నమో దన్వ్యాయ నమ స్తాలవ్యాయ నమ ఓష్ట్యాయ

స్తోతపారాయఐము 97 నమ ఉరస్యాయ నమ ఊహ్మన్వరూపాయ నమోజఒన్తస్టాయ నమః పినాకినే నమో నిషాదాయ నమో నిషాదవతయే నమ స్తారాయ నమో మథన్దాయ నమో మధ్యమాయ నమో ఘోరాయ నమోఒఘోరమూ ర్తయే నమ స్తానన్వరూపాయ నమ స్థాయినంచారన్వరూపాయ నమో లాస్యతాణ్ణవజన్మనే నమ స్తార్యత్రికన్వరూపాయ నమః స్టూలాయ నమ సన్పూక్ష్యాయ నమోఒద్భృుశ్యాయ నమోఒర్వావీనాయ నమః పరావీనాయ నమో వాకృవజ్బున్వరూపాయ నమ ఏకాయ నమోఒనేకథఖేదాయ నమ న్సదనన్పతయే నమ +* విబహ్మలే నమః పర(బహ్మణే నమో వేదాన్త వేద్యాయ నమో వేదపతయే నమః పార్వతీశ్వరాయ నమో జగదీశ్వరాయ నమా దేవదేవాయ నమ + 0కరాయ నమస్తుభ్యం మహేశ్వర (7)

॥ా ఛఈళే సృరార్చనకళాశీలుండు

• నమస్తుభ్యం జగదానంద నమస్తుభ్యం చన్దుశేఖర నమస్తుభ్యం మృత్యుంజయ నమస్తుభ్యం (త్యమృక నమస్తే పినాకహస్తాయ నమస్తే (తిహలధారిజే నమస్తే త్రివురఘ్నాయ నమస్తే ఒ నకనిషూదనాయ నమః కన్టర్పదర్పదళనాయ నమో జాలంధరారయే నమః కాలాయ నమః కాలకూటవిషాదినే నమో భక్తవిషాదహ న్తే నమోనమః " (250 వచ. 6 ఆ.) ఇది సంస్కృత గద్యము. పాల్కుజికి సోమసాథుని నమస్కార గద్యవంటిది. అది నమోఒంతము. ఇది నమ ఆది. అంతేఫేదము. ఇందు (పక్రియావిశేషము. సంస్కృతభాషాసం[గథనము శ్రీనాథుని శివహోత్రపరాయణతను విశదీకరించునవి. సతీదేవి దక్షునికి హితబుద్ధి చెప్పునెడ శివుని వర్ణనము స్లోత్రప్రాయము. అది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత. ఆ రచనమిది. న “మజియత(డు సదానిదిధ్యాసితవ్యుండు మంతవ్యు(డాతండు శ్రోతవ్యుండా తండు దష్టవ్యు! డాతండు జన్మస్థితిధ్వ్యంసనమ్ముల్‌ తిరోభావమోక్షంబులున్‌ గృత్యముల్గా(గ నాతండు లోకంబులం బట్టి పాలార్చు రుద్రుండు విశ్వాధికుం డంచు నామ్నాయసంఘాత మామేడనప్రక్రియం దోరమై యాతనిం జెప్పు సత్యంబు నిత్యంబు పద్ధంబు బుద్ధం బనంతంబు శాంతంబు కూటస్ట మాత్మ (పతిష్టం బఖభిండంబు దత్తద్వితీయం బచింత్యైక మానందమాద్యం బవేద్యంబు దిగ్గేశకాలవ్యవచ్చేదనీయంబు బ్రహ్మంబు దత్తత విమున్‌ వేదవేదాంతవిద్యా మహావాక్యమామాంనహంసు ల్విచారింతు రధ్యాత్మయోగంబునన్‌ షజ్హవత్యం గుళీమానయుగ్దేహ మధ్యాంత రాళశానలావాస కోణత్రయా గేహరోహత్రభా కీలికాస్యూత నిర్భిన్న షట్పుష్కరీగర్భవిష్కంభ నిష్కంపనీవారళూకోపమా ధామధామచ్భటాకోటి శళంపాలతాలంఘితద్వాదశారేందు నిష్యందమానా మృతాసారధారాప్తవాన్సందితానందులై యోగిబ్బంచారకుల్‌ లీలతో లోన గండడాతనిన్‌ నిక్కమై. యాత( డొక్కండు భూతాత్మభూతంబునందుండి

స్రోత్రపారాయణమ ర నానాత్వముం బొంది నట్టుండు నట్లే ఘటాంతస్థితంచై ఫఘటాకాశమయ్యున్‌ వటాంతస్థితంచై వటాకాశమయ్యున్‌ నిజం బొక్క యాకాశ మాకాశముల్‌ "పెక్కు లైనట్టి చందంబులన్‌ (భాంతి౦దోచుంగడా ! (త్రివురమథను ఫాల నే్నేత్రుం(దిలోకీగృహన్థుం (దయీమౌళిమాణిక్కఖండంబు (బహ్మాండకుక్షిం భరున్‌ శంభు( గుంభీనన[గ్రామణీకంఠహారున్‌ గటీభార శాటీభవత్సింధుర శ్రవ్య భుక్క్యృత్తి మృత్యుంజయుం గూఢపాత్కుండలుం బాండు -రాంగుం గురంగాంకఖండావతంనున్‌ గిరీప్‌న్‌ లలాబేక్షణావిర్భవద్భీషజోషర్చుధ జ్వాలమాలానమాలీఢవుం (డ్రేక్షుకోదండునిన్‌ భూర్చువన్సర్ధగ దాహలీలాకనద్దో హలవ్యాళ హాలాహల గానకల్మాషకంఠో పకంఠున్‌ నమదృహ్మవైకుంఠ ముఖ్యా మర(వాత కోటీర కోటీమణీ(శేణిశోణ[ప్రభాజాలబాలాత ప స్మేర పాదారవిందున్‌ భజింపం దగున్‌ సత్కి) యారంభకాలంబునన్‌ ....”

(?4దం. 7ఆ. కాం ఖం.) ఇది దండకము, ఇందు శివుని స్వభావము, కృత్యములు, విశ్వాధిక్యము, తత్త్వము, యోగము, ఏకత్వము, రూపము. నర్వ దేవతాసార్వభౌమత్వమును, నంన్తుతింవ(బడినవి. అమూలకమైన స్తోతప్రాయరచనమిది శ్రీనాథుని అంతర్య మును పట్టియిచ్చునది. శీవరా(త్రి[వతాలోకన(వభావమున కైలానము చేరుకొని శివుని కాంవి చేతులు మోడ్చి సుకుమారు(డు స్తుతింవినట్లు శ్రీనాథు(డు రచించిన స్తోత్రమిది “నమ శృంకరాయ, శశాంకమూర్థాలంకారాయ, (త్రివురవుర ౦(ధ్రినీరం[ధస్తనకుంభనముత్త ంభితకన్తూరీకాస్తానకము(ద్రాదోహి బాహార్గళస్తంభాయ జంభారి[ప్రముఖనిఖిల దేవతాకోటిహాటకకిరీట కోటివిటంకసంధానిత మందార మాలికామకరందచిందునిష్యంద ధారాధౌత చరణార విందాయ, జలంధ రానురకంధ రాపీరికా విఘట్టన క్రియాగరిష్టనిషఘ్టరతాశశ్వద్విభంగ ఖట్వాంగ పాణయేం వశ్యల్రలాటాయ, మదనమదగదాగదంకారాయ, సంధ్యానటాయ. కరకలితఢమరుఢాంకారబృంహిత బహ్మాండమండలాయ, చండికాధిపతయే, నిరస్త సమసహ్తోపాధికాయ, నచ్చిదానందన్వరూపాయ, న్వమహామహిమ(ప్రతిస్టాయ. నిరషాధికనిరవరికని్దిరో ధిర వగాహానిరలినంినిర్భరకృపానంపక్సంపూర్ణ

100 ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు వృషాంకమాలికాభరణాయ నముద్దండపుండరీక [క్రవ్యాద కృత్తి కంథాధురంధరస్కంధభాగాయ భగవతే ధన్యోఒన్మి | కృతపుణ్యోఒస్మి నమస్తే నమస్తే. ” (90 వచ. కీ ఆ, ళి.లాము) ఇదికూడ నంస్కృతగద్యము. ఇందు శివుని (తివురానుర నంహారము ఇం(దాదిదేవతల పాదాభివందనము ; నంధ్యాతాండవము, ఢమరునాదము, వృషాంకమాలికాభరణము, గజవ్యా[ఘ్రచర్మభుజస్కంధకంథ, నచ్చిదానందస్వ రూవము బహుధా శ్రీనాథు(డు భావించునవి. ఇక యముండు శివుని స్తుతించినట్టు శ్రీనాథుండు రచించిన సంస్కృత భాషాస్తవమిది : “జయజయ నచరాచర నర్వజగత్సర్లసైతినంహార తిరోభా వాను[(గ హలీలాపంచవిధవ్యవహారవినో దైకపరాయణ ! జయజయ హాటకగర్భకిరీటస్థాపిత బహువిధమణిఘృణిపటల వ్యతికరకిమ్మా రిత పాదాబ్దద్వంద్వవీఠికోపాంతవసుంధర ! అహరహరహమహమికయా త్వా మభివన్దే పృథుగోధివీథికా దృగూమధ్వజిహ్వారం హో మృత్కణాయమాన [(పసవాయుధ మపొమానం తవ కో వా స్తోతుం (వభవతి విషనిధివిషకల్మాషిత కజ్బమూలకణ్లోకా శేషజిగత్పంరక్షాదాక్షి ణ్యక్షమ శరణం మమ తవ చరణం భూయా త్పరసీరుహపలాశోద రారుణం ఫణిధరపరివృఢకాభరణాంవిత పరమకృపాగుణకింకర ! శంకర ! శంకర ! కురు మయి దాక్షి జ్యం[ప్రాలేయక్షోణీధరదుహితృస్త నకుమృ స్థలకస్తూరీస్తానకము[ద్రాస్థగిత విపులవక్షఃపీఠానర _ హర ! శమ్మో ! విశ్వేశ ! మహాదేవామరవల్లభ ! శివ ! నర్వాత్మన్‌ ! నీలకణ్ల ! వృషభధ్వజు ! నిటాలలోచన |! భర్గ ! పాహిమాం ధరజీధరకోదణశిజ్జ తదనహాక పరివృఢగుణటాంకృతి ధారానిర్భిన్న (తివు రాసురదారహృదయసంవుట మాం పాలయ. నత్యజ్ఞాన మనన్త (బ్రహ్మస్వ (ప్రతిష్టిత మాద్య మనాద్యం తమనాధారం వ్యోమ్ని పతే సంతతం సమస్తోపాధిధువ మితి నిత్యంనిత్యవివేకళశాలినో నియతా శ్ళాన్హా నిరహంకారా ధ్యాయన్తి మహాయోగివుజవా యం తస్మై భవతే నమశ్శివ జ్వాలాజౌలకరాళజ్వలనస్తంభరూప మభిబిభతా త్వయా త్రైలోక్యాతిశయాళుమోహితౌా తామరసాసన కైటభా న్తకౌ

స్త్మోతపారాయణము 101 లీలా యోర్ధ్వ్యభాగాధో భాగోల్లేఖకౌ తహలహలహలపతితౌ కింపబానవిజాన వెభవా కే వయం బ్ఞవతాంజాతుం [భ్రమ నృలితగతి రరద్వ్యావృత్తా యం చకితమభిధత్తే (వతిరపి వాన్‌ కన్య హి వాచా నంస్తోతవ్యః కతివిధగుణకః కన్య హి విషయ।ః హర ! శమో ! వృషభధ్వజ ,టూలిన్‌ ! హాలాహలధర 1 శంకర! గిరిశే ! త్యహరహరహం పఠామి తైః కుఠలారాయుధస్థితై ర్యూయాసుస్థిత మున్నతై ర్యూయాచ్చరణా మ్చురుహమున్నతం దీర్ణాయష్యాయ మమ జటాదివలా మే భూయాను ః మమ ....

(్రత్యాసీదతి నన్ట్బ్యానమయే (ప్రారబ్ధజగత్సం[స్కియావిధా దజ్జ్ఞపాణిచంక్రమణోత్సా హో తాల్జవకేలిశీలినః ” (21వ. 5ఆ.,కామ,)

ఇది రగడ, హరిగతిరగడ. మాత్రాచృందన్సును అనునరింవినది. దేశికవితా విశేషమే కాని మార్గకవితామార్గము పట్టినది. దేశీయమైన రగడయీ నంస్కృళత రఘట.రగడ కూడ (ప(క్రియావి శేషము.పాల్కుబికి సోమనాథుని రగడలు (పనిద్ధము. రగడ కావ్యభేదముగనే విన్నకోట పెద్దన కావ్యాలంకారచూడామణిని (ప్రకాశం వినది. అది (వథమతః శ్రీనాథుని కాశీ ఖండమున కావ్యమధ్యమున (ప్రవేశింవినది. భందోభేదముగ మాజినది. భక్తివాజ్యయమున రగడ (వక్రియావిశేషమే. ఇందు శివుని లీలావినోదము, నర్వ దేవతాసార్వభౌమత్వము, భావజభస్మీకరణము, కాల కూటభక్షణము వలని నర్వలోకనంరక్షణము, భుజగభూషణత్వము, పార్వతీపతి త్వము, (త్రివురానుర నంహారము, తాండవకేళ, పావకదివ్యలింగము మొద లైనవి వచేపదే శ్రీనాథుడు వరవశించునవి. ఇవి మూలమైన ఈశాననంహితయందు లేవు. యముడు. శివుని స్తుతించుట కలదు (45-80 శ్లో. 78 అ.). అందలి విశేష ములు వేలు. అంతేకాదు. యముడు అహరహము శివునికి అభివందనము చేయుట, దీర్దాయున్సు కోరుట శ్రీనాథుని న్వతంత్రకల్పనములే. పా(త్రముఖమైన స్తోత మిది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత్వమే. స్వీయానుభూతి(పతిఫలనమే.

ఇట్లు నంస్కృతాం(ధముల, మార్గదేశివద్ధతుల, జాతివృత్తముల వద్యగద్య ముల శ్రీనాథుని శివస్తోతరచనము బహువిధభానమానము. అంతేకాదు. (వతి స్తోత్రము శ్రీనాథుని ఆత్మీయతను (పతిఫలించునది.

అన్నిటికంటె అ(గేసరమైన వద్యమిది :

“*శ్రీధీమనాయకశి వనామ ధేయంబు( జింతింవ నేర్చిన జిహ్వ జిహ్వ దక్షవాటీవు రాధ్యక్ష మోహనమూ ర్తి( జూడంగ నేర్చిన చూవుచూవు

02 ఈశ్వరార్చనకళాశీలుండు దక్షిణాంబుధిత టస్థాయిపావనకీ ర్తి చే నింప నేర్చిన వెవులు చెవులు తారక(బహ్మవిద్యాదాత యౌదల విరుల వూన్న(గ నేర్చు కరము కరము ధవళకర శేఖరునకు( (బదక్షిణంబు నర్థి. దిరుగంగ నేర్చిన యడుగు అడుగు లంచికానాయక ధ్యాన హర్షజలధి మధ్యమున! దేలి యాడెడు మనసు మనసు.” (198 ప, 8. ఆ-లీ. ఖం.) ఇది' వ్యానుని ముఖతః శ్రీనాథుని సిద్ధాంతము. శ్రీభీమేశ్వురు(డు అను శివుని నామధేయము చింతింప నేర్చిన జిహ్వయే జిహ్వ. దక్షారామములోని భీమేశ్వర లింగమును చూడంగ నేర్చిన చూపే చూపవు. భీమేశ్వరుని కీర్తిని ఆలకింవనేర్చిన చెవులే చెవులు. భీమలింగము మూర్ధభాగమున విరులు వూన్న(గ నేర్చు కరమే కరము. భీమేశ్వరాలయమునకు (ప్రదక్షిణముచేయు. అడుగులే అడుగులు. పార్వతీపతిధ్యానజలధిమధ్యమున తేలియాడు మనస్సే మనస్సు అని శ్రీనాథుని అధ్యాపకవాజి. అన(గా శివనామధేయము వింతింపని జిహ్వా జిహ్వ కాదు. జిహ్వకు పరమ్యపయోజనము శివనామవింతనము. శివలింగమును చూడని చూపు మావు కావు. చూవునకు పరమధ్యేయము శివలింగదర్శనము. శివస్తోత్రము వినని చెవులు చెవులు కావు. చెవుల పరమ లక్ష్యము శివప్రశంసాకర్ణ్షనము. శివ లింగార్బ్చనము చేయని చేయి చేయి కాదు. చేతికి పరమక _ర్రవ్యము శివలింగార్చనము. శివాలయమునకు (ప్రదక్షిణము చేయని కాలు కాలు కాదు. కాలికి పరమాచరణీ యము శివాలయ(ప్రదక్షిణము. శివధ్యానము చేయని మనస్సు మనస్సు కాదు. మనస్సునకు పరమసంభావ్యము శివధ్యానము అని తాత్పర్యము. అంతేకాదు. శ్రీనాథుని పద్యమిది “కమలాక్షు నర్చించు కరములు కరములు” అను పోతన పద్యమునకు ఒజ్జబంతి. _పహ్హాదముఖస్థమైన ఆ పద్యమున పోతన హరిభక్తి పారవశ్యము వలె వ్యానపరమైన ఈ పద్యమున శ్రీనాథుని హరభ క్తిపారవశ్యము డాంతము(దాకము. అంతేకాదు. ఇందు, “శివనామధేయంబు( జింతింప నేర్చిన జిహ్వాజిహ్వ” అను సిద్దాంత(పతిపాదనము శ్రీనాథుని శివస్తోతపారాయణమునకు విహ్నాపతాక, ఇ(క మజొక ఇతోధికవిశేషము “అనంద౦ంబున నర్ధరాత్రముల( జం(ద్రాలోకముల్‌ కాయగా “నానా సైకత వేదికాస్టలములన్‌ నల్లిక్కులన్‌ శంభు( గా

స్త్రోతపారాయణము కలిత శీనాథున్‌ దరుణేందుశేఖరు శివున్‌ శ్రీకంఠునిన్‌ బాడుదున్‌ మేనెల్లం బులకాంకుర్మనకరముల్‌ నిండార మిన్నేటిలోన్‌” (91వ, 2 ఆ. లీ. ఖల) ఇది కూడ వ్యాసుని ముఖతః శ్రీనాథుని ఆత్మనివేదనము. వ్యాసు(డు ఆనందముతో, అర్ధరా_తనమయములందు పిండార(బోసినట్టు వెన్నెల కాయ(గా, కాశీక్షేత్రమున మందాకినీ సైకత వేదికాస్టలములలో విహరించుచు కాశీవిశ్వేశ్వరుని గుఖజించి ఒడలెల్ల వులకరించునట్లు పాడున(ట ! ఇందు శ్రీనాథు(డు అనందముతో అర్ధరా(త్రసమయములందు పుచ్నవువ్వులు విర౦బూసినట్టు వెన్నెలకాయ(గా, రాజ మహేంద్రవరమున గోదావరీ ఫైకత వేదికాస్థలములలో విహరించుచు దక్షిణకాశీ భీమేశ్వరుని గుజించి ఒడలెల్ల వులకరించునట్టు స్తోతపారాయణము చేయుట స్ఫోరకము* వ్యాసుడు కాశీకానగరమున విశ్వేశ్వరుని అపవర్గవదవీకాంక్షి త డగుట పొరాణికవిషయము. శ్రీనాథుండు రాజమహేంద్రవరమున వీరభద్రారెడి విద్వాంను( డగుట చొారిత్రికనత్యము. కవి స్వీయానుభూతి పాత్ర మాటున పరవళ్ళు తొక్కుట కవితాపరిపాటి. కాంబట్టి వ్యానుని గేయానుభూతివిశేషమున శ్రీనాథుని స్వీయానుభూతి విశేషముగ [వతీయమానము. వ్యాను(డు మందాకినీసైకత వేదికా న్ధలముల శ్రీకంఠుని పొడుట కాల్చనికము. శ్రీనాథు(డు గోదావరీ సైకత వేదికా స్థలముల ఈశ్వరుని స్తోత్రపారాయణము చేయుట వాస్తవికము. ఒక్క రాజ మహేంద్రవరములోని గోదావరీ సైకత వేదికాస్థలములం దేకాదు ; దక్షారామములోని నప్త్రగోదావర సం(పవృద్ద వురోద్యాన వీథికాంతము నందును శివస్తోత్రపారాయ ఇము శ్రీనాథుని ఈశ్వ రార్బనకళాశీలకౌశలమే ; కవితాశిల్బ్పకరాభ్యసనమే. “పంచొక్షరీమం[తపారాయణంబులు జపియించు శారికాసముదయములు సీలకంఠప్తోత్రకో లాహల పొఢి( జూపు నున్మ త్తవుంస్కోకిలములు శత రుద్రియ(వతిస్వాధ్యాయపాఠంబు( బరిఢవించు( గిశోరబంభరములు (వణవాక్ష రాభ్యానవరిపాటి( బాటించు నానావిధంబుల నెమలిపిండు సపష్టగోదావరాంబుని వ్రరనసహ్యన సారణీ సేకసాంతత్యసం(పవృద్ధ వివిధతరుగుల్మవల్లికా వేలమైన త త్పురోద్యానవీథికాంత 0బునందు.” (28వ, 8 అ. భీ, ఖం)

104 ఈశ్వరార్భవకళాశీలుండు ఇది లోపాము(దానహితు( డైన అగన్త్యు(డు, కాశీనిష్కాసితు! డైన వ్యాసునికి వివరించిన దవ్షారామవిభవము. దక్షారామము దక్షిణకాశి. శైవక్షేత్రము. క్షేత్ర దైవము భీమేశ్వరుడు. భీమేశ్వరుని ఆలయమునకు ప్రాగ్జ్గిశావపగోవుర(ప్రాంగ ణమున నప్తగోదావరము తీర్థభూతము. ఆ సప్రగోదావరము లోని నీరు వేయి కాలువల ద్వారా వెల్లి వెరిసి, ఎల్ల కాలము తడిసి, ఏవుగా పెరిగిన చెట్లు, చేమలు, లతలు, పొదలు కల ఉద్యానవనము వీథి నడుమ విలుకల గుంపులు పంచాక్షరీ మంత్రమును పారాయణము చేయున(ట్‌ ! గండు కోయిలలు నీలకంఠస్తోతమును కోలాహలప్రాఢిమను చదువున(ట ! కొదమ తుమ్మెదలు శతరుుద్రియమను వేద మును వల్లెవేయన(ట ! నెమలిపిండు అదేవనిగ (పణవాక్షరమును అభ్యాసము చేయన(ట ! ఇందు చిలుకలకు పంచాక్షరీమం[త్రపారాయణము, కోయిలలకు నీల కంఠస్తోోతకోలాహలపఠనము, తుమ్మెదలకు శతరుదియ(శతిస్వాధ్యాయ పాఠము, నెమళ్ళకు (పణవాక్షరాభ్యాసపరిపాటి శ్రీనాథు(డు నేర్పిన విద్యలే. ఆ విద్యలు అనుష్టానవూర్వకములే. అందు శతరుద్రియము నీలకంఠ స్తవము (ప్రసిద్ధ మైన, (ప్రామాణికమైన శివస్తోత్రములు. ఆ స్తోత్రముల తోపాటు, న్వయ ముగ శ్రీనాథు(డు సంతరించిన శతకపప్రాయము, ఉదాహరణకల్పము, వచనగీత ములు, తోటకవృ త్తములు, దండకము, సంస్కృతగద్య, సంస్కృతరఘట మొద -లెన స్తోత్రములును పారాయణపా[త్రములే ; పారవశ్య గో(త్రములే ; ఈశ్వ రార్చన కళాశీల సూత్రములే. ఇంతగా సహితము శ్రీనాథు(డు ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు.

౬. హరిహరాభేదము ఇంతగా శ్రీనాథుండు ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు. అయినను, ఇంతమా(తమున “ఆవగింజంత భూతి మైనలః!దికొనిన .... గుమ్మడికాయంత వెల్దివుట్ట” వాడు కాదు. అంతేకాదు. “*విష్ణుకూపాయ నమశ్శివాయ యని పల్కెడు .... వైదిక ధ్యాయిత” కల హరిహరాధ్యానపరాయణు(డు. ఇందుకును శ్రీనాథుని కృతులు రత్నముకురములు. శ్రీనాథుండు రచించిన కృతులలో వల్లభాభ్యుదయ మొకటి. అది నేండు అనుపలబ్దము. కాని అందలి వద్యమొకటి పెదపాటి జగన్నాథకవి (పబంధ రత్నాకరమున ఉదాహరింవ(బడినది. అది చం్యదోదయవర్దనము. దానినిబట్టి వల్ల భాభ్యుదయవన్తువు గుర్తించుట దుర్దటము. కాని, ఆ వద్యము వల్లభాభ్యుదయము శ్రీనాథకృతమనుట కునిర్థారకసాధనము. పేరునుబట్టి వల్లభాభ్యుదయము విష్ణు వర మైన కావ్యమని ఊహింపవచ్చును. శ్రీకాకుళమునందలి ఆంధవల్లభునిమహిమను కొనియాడునది కావచ్చును. అఆంధధవల్లభు(డు విష్ణువే. అంతేకాదు. నంద నందనచరి(త్రమును శ్రీనాథుడు రవింవినట్టు లాక్షణికోదాహృతవద్యపాద ములు కలవు. లాక్షణికవచనమది పరమ[(వమాణము కాదు. నందేహ[గవన్త మైన నందనందనచరి(త శ్రీనాథకృతమనుటకు భీమఖండములోని రాధామాధవ న్తవము సాధకము, ఆ పద్యమిది : “బాలిక మోము మత్తవనబరికళోరకలాన్యలీల బై వాలివి వచ్చకవ్పురవు వాననతోడి ముఖారవిందతాం బూలవు మోవి మోవిపయి మోపుచు రాధకు నిచ్చుధూ ర్తగో పాలు(డు (పోబు(గావుత మపారకృపామతి మంత్రియన్ననిన్‌.” (8వ, 1ఆఎ) ఇందు రాధామాధవుల శృంగారము కలదు. అది నందనందన చర్మ్శితమే. తత్కావ్యరసోచ్ధారము కావచ్చును. ఆంధధసాహిత్యము సామ్యము మింద (వథమతః రాధమాధవ స్తవము (పత్యక్ష్మమగునది శ్రీనాథుని భీమఖండమునం దే. అంతేకాదు. ఇది (శ్రీనాథుని ఇష్ట దేవతాస్తుతి. భీమఖండమున రాధమాధవ న్తవము వలె, శృంగార నైషధమున లక్ష్మీనారాయణ 'స్తవము (1. ప. 1 ఆ.), కాశీఖండ 105

క06 ఈశ్వరార్చనళ భాశీలు(డు మున కేశవపశంన (ఓ ప.1 ఆ.) శివరాత్రిమాహాత్మ్యమున విష్ణుసవము (2 ప. 1 ఆ), పలనా(టివీరచరిత్రలోలక్ష్మీ నారాయణుల(ప్రార్ధనము (శ ద్వి.) శ్రీనాథుని ఇష్టదేవతాస్తుతులే, (ప్రత్యేకకృతులు, ఇవ్ఫదేవతాస్తుతులు మాత్రమే కాదు; (శ్రీనాథుని కృతులలో విష్ణుపరమైన విశేషములు కలవు. నలు(డు హరవూజతోపాటు హరివూజకూడ చేసినట్లు వై షధీయ చరిత్ర మున కలదు. ఆ సందర్భమున శ్రీహర్జుని శ్లోకమిది : “ఉత్తమం న మహతిన్మ మహాభృ త్పూరుషం వురుషనూక్తి విధా నైః ద్వాదశాపిచ స కేశవమూర్త్తి ర్చ్వాదశాక్షర ముదీర్య వవన్దే. (41.21 వ నలు(డు పురుషులలో ఉత్తము(డైన వురుహోత్తముని వురుషసూకక్త చిధానమున వూజించెను. అంతేకాదు, 'కేశవసంబంధి అయిన ద్వాదశసాల 1గామశిలామూ రిని ద్వాదశాక్షరమం[త్రమున అర్చించెను అని తాత్పర్యము, ఇది నిమి త్తముగ శ్రీనాథుడు నంతరించిన పద్యమిది : “కీలుకొప్పున( వై(డి. గేదంగి రేకులు గొనలు గానంగరా. గుదురు పజిచి కర్ణపాశంబుల గలధాతమయపాండు వుండరీకవతంసములు ధరింవి బొహుమధ్యంబున( బవడంపు( జివుళుల( బచ్చల( దోమాలె యచ్చు పటీివి చరణపీఠంబుల గరుండాకమణిఖండ తులసీదళంబులు వెలవు కొలిపి వురుషసూక్తనిపాఠంబు పరిచయించి పావనాష్టాక్షరీమండత్ర పఠన దగిలి పాంచరాతోదిత క్రియాపథమునందు నలిననాభు సమారాధనంబు సేసె.” (112 ప, £ఆ భలీ.ఐంఎ ఇది నలుడు “వరమవురుషునిం బురుషోత్త ము నారాధింప నద్దేవుని సన్నిధికి వచ్చి” నలిననాభుని సమారాధనము చేసిన విధానము (111 వచ. 8 ఆ.). ఇందు శ్రీహరి కీలుకొప్పున మై(డి గేదంగి రేకులు కుదురు పలుచుట, కర్ణపాశముల కలధాతమయవుండరికవతంనములు ధరింప(జేయుట, బాహుమధ్య

హరిహరాభేదము శే07 మున పవడంపు(జివుచల వచ్చలతోమాలె అచ్బుపజుచుట, చరణవీఠముల గరుడాంకమణిఖండతులసీదళములు నెలవుకొలువుట (శ్రీనాథుని న్వతంత కల్చ్పనము. ఇది నమాలోకనమా[(త్రమున. గాక నమాచరణనూ(త్రమున సాధ్య మనిపించునది. అందు శ్రీ మవావిష్టువునకు తోమాలె, తులనసీదళములు అర్పింవిన (శ్రీనాథుని విష్ణు భక్తి అ్యగేనరము. అంతేకాదు. నలుడు వురుషనూ.క్తవిధానమునే గాక పాంచరాత్రోదితక్రియాపథమును అనునరింవినట్టు (శ్రీనాథుని (ప్రతిపాదన పాంచరాత్రము వెైెష్టవాగమము. మూలమునందలి ద్వాదకాక్షరీమం[(తము బదులు అషాక్షరీమం[త్రము శ్రీనాథుని అనుసరణమున (పన క్త్రమైనది. ఈ రెండు మం(త్రములును శ్రీనాథునికి పారవశ్యము గొలువునవి.

“ద్వాద కాక్షరదివ్యమం[(త్రమున బూన్పె(

జెంగలువ వువ్వుదండ లక్ష్మీధవనకు

(శ్రీమదష్టాక్షరమున నర్చించె( దవసి

భావనారాయణస్వామి వసి(డి విరుల.”

(68వ. 2 అ. లీ. బఖం్రఏ అని భీమఖండమున శ్రీనాథుని వివరణము. అష్టాక్షరీమం[త్రము వవి[త్రమైనది, శ్రీమంతమైనది అని శ్రీనాథుని అభినివేశము. అంతేకాదు. శివపరమైన వంచొక్షరి భ్రీనాథునికి ఎట్టు దివ్యమం(త్రమో, విష్ణుపరమైన ద్వాదశాక్షరి శ్రీనాథునికి అట్లు దివ్యమం(త్రము. అంతేకాదు. శివస్తోతపారాయణము వలె విష్టుహ్లోత్రపారాయణ మును శ్రీనాథకృతము. నలుని మాటున .శ్రీహర్జు(డు చేయని, శ్రీనాథు(డు చేసిన విష్ణుస్తోతమిది ;

“జయ భూర్భువన్న్వస్రిజగ దేకనాయక !

జయ నర్వదేవతాసార్వభామ 1! జయ వూర్వగీర్వాణసంహారకారణ |

జయ కుక్షినిహితవిశ్వ(ప్రపంచ ! జయ జహ్నుకన్యకాజనకపాదాంభోజ !

జయ కోమలాంబుదశ్యామలాంగ ! జయ వైెజయంతికా(స[కృ్పభాలంకార !

జయ పుండరీకవిశాలనయన |! జయ శత [కతుముఖమరుచ్చ(క్రవాళ కనకకోటీరబారుసంఘటిత నూత్న రత్ననీరాజన క్రియారాజమాన చరణపీఠాంతికోద్దేశ ! జయ రమేశ |”

(117. వ. 8ఆ)

108 ఈశ్వరార్భనకళాశీలుడు ఇందు. శ్రీనాథునికి ఈశ్వరుని వలె విష్ణువును భూర్భువన్స్వ స్రిజగదేక నాయకు(డు. సర్వదేవతాసార్వభౌము(డు. వూర్వగీర్వాణనంహారకారణు(డు. కుక్షినిహితవిశ్వపపంచు(డు. అంతేకాదు. శత క్రతుముఖమరుచ్చ[కవాళకనక కోటీరబారునంఘటిత నూత్నరత్ననీరాజన క్రియా రాజమానచరణపీ ఠాంతికోద్దిష్టుడు పై(గా శివుని గంగాధరత్వము వలె విష్ణుని గంగాజనకత్వము, హరుని ధవళాంగ త్వము వలె హరి. శ్యామలాంగత్వము, భవుని భుజగభూషణత్వమువలె ముకుందుని (నథక్పభాలంకారత్వము (పనక్తము. అంతేకాదు. ఈ జయజయ ధ్వానము హరిభక్త్యావేశమును (ప్రకటించునది. ఇది శ్రీనాథుని శ్రీనాథ స్తవము. శివుని రూపమును భావింవి వర్ణించినట్లు విష్ణువు రూపమును భావించి వర్ణించటయు శ్రీనాథుని కవితావిశేషము. హరవిలానమున మందరశై లమును తాల్చిన విష్ణువును శ్రీనాథుండు వర్ణించిన పద్యమిది : “కట్రిమండలంబున( గనకంవు నునుంజీల దృఢముగా బిగియించె దిండుగట్టి కట్టాయితంబైన కం హుంకారంబు గావించె దిక్కులు [గక్కతిల(గ నమధికావష్టంభ సంరంభ జృంభణ సమకూర్చె నిజభుజా స్తంభమునకు! బాదాభిఘట్టన( బార దేశంబుల నదిలించి ధాతి (గక్కదల జేసె వట్టె, గదలించె నసియార్చె( బా తగల్చె నెత్తె వక్షస్థ్రృలంబున నెలియ నొత్తెం. " దోయజాక్షుండు లోకైక ధూరరుండు దాల్చె నవలీల నిట్లు మందరనగంబు.” (4వ. 6ఆ్ర) ఇది విష్ణువు మందర్శాదిని ఎత్తునప్పటి స్థితి. కటిమండలమున “కనకంపు నును(జేల' గట్టిగాచిగింవి దిండుగట్టెనంట. దిక్కులు పిక్కటిల్లునట్లు 'కట్టాయితం బైన కంఠహుంకారంబు" కావించెన(ట. భుజాస్తంభమునకు *“నమధికావషంభసంరంభ జృంభణ'మును నమకూర్చెన(ట. అంతేకాదు. పాదాభి ఘట్టనచే పార్శ్వ దేశములను ఆదలించి, _ ధాత్రిని కక్కదల(జేసెన(ట. అటు మందరగిరిని వటి, కదలించి అనియార్చి, పా(తు అగల్చి ఎత్తి వక్షస్థ్రలమున నెటియ నెత్తెన్‌ ఇంత చేసి మందరాదిని తాల్చినది అవలీలగానే. అవలీలావిలాసమది (సత్యేకముగ మజల శ్రీనాథుని వర్ధన. ఆ పద్యమిది :

వారిహరాభేదము 109 “అంగదచాభరణంబులందు( గలింవిన వజ్రాల కీలును వదలకుండ వక్షస్హ్రలంబున వైవిన నవకంవు( దులసిదండకు వాడు దోవకుండ( గడునొప్ప! దీర్చిన కస్తూరితిలకంబు వెమట బిందులచేత( జెదరకుండ నెట్టెంబు. నుట్టిన నెమ్మి పింఛముదండ కొనరేక యొక్కింత గుదియకుండ శ్రవణకల్లారముకుళంబు జాఅకుండ విరుల కీల్కొప్పు వదలి కై పెక్కకుండ నెత్తె శృంగారకందుకం బెత్తినట్టు కైటభారాతి మందరక్ష్మాధరంబు.” (కీక్‌వ, 8౪.) హరి నిజభుజాన్తంభమునకు నమధికావష్టంభనంరంభవిజ్బంభణ నమకూర్చి నను అంగదాభరణములందు కీలింవిన వజ్రాల కీలు వదులైన కాలేదు. మందరాదదిని వక్షస్థ్రలమున నెజియనొత్తినను వక్షస్థ్రలమందలి తులసి చిగురుదండ వాడిపో లేదు. పాదాభిఘట్టనచే పార్శ్వ దేశములు కదలించిన భూమండలము కదలి పోయినది. కాని, చెమటబిందువులవే/(త నొసటికస్తూరితిలకము చెదరలేదు. పట్టి కదిలించి అసియార్చి పాతు అగల్బ్చినను నెత్తిమో(ది నెమ్మిపింఛము కొలీక అయిన ఒక్కింత జాజలేదు. "శ్రవణకల్లారముకుళమును జాఅిపోలేదు. విరులకీల్కొవ్వును విడిపోలేదు. ఆంత నునాయానముగ అటవస్తువెన శృంగార కందుకమువలె శైటభారాతి మందరపర్వతమును ఎత్తెన(ట. అంతేకాదు. ఈ శెండు వద్యములందు. శ్రీమహావిష్టువుకటిబారమునకనకంవునును(జేల, భుజా న్రంభమున వ(జ్రాలకీలుతోడి అంగదాభరణములు, వక్షస్థ్రృలమున నవక౦వు( దులనిదండ. నొన(ట కస్తూరితిలకము, నెత్తి మో(ద నెట్టెము నుట్టిన నెమ్మిపింఛము! గ్రవణములందు కల్లారముకుళము, కీల్కొప్పున విరులు శ్రీనాథు(డు భావించినవి, అవి శ్రీమహావిష్ణువు రూపమున అబ్బొత్తునవి, ఇది శ్రీనాథుండు భావించిన శ్రీమహావిష్ణువు రూవము. విష్ట్రవతారమును (శ్రీనాథుని విజ్ఞాపనము, “*ధ్యాతి నాండు వరాహావతారవేళ నేకదం[ష్టాాగమున ధరియింవినట్టి తోయజాక్షుండు బాహాచతుష్టయమున మాటమా(తక ధరియించె మందర్శాది.” (48వ 8ఆ)

116 ఈళ్వరార్భనకళాశీలు(డు విష్ణువు వరాహావతారమున భూమండలమునెల్ల ఒకే కోర కొనను ధరించిన వాడు. మందరాది భూమండలమున ఒకటి. అది చతుర్భుజముల ధరించుట ఏమి విశేషము? అందుకు “మాటమా(తక” అని శ్రీనాథుని అవధారణము. ఇది విష్ణువు అవతారలీలకు అభివ్యంజకము. ఇక సముద్రమున ఉదయించిన లక్ష్మీ దేవిరూపమును శ్రీనాథునికి పార్వతీ దేవి రూపము వలెనే కన్నుల పండువు. ఆ వర్ణనమిది : “ఇరు(పక్కియలనుండి సురసింధురంబులు పరివూర హేమకుంభములు దాల్చ్బ నందంద నవనిభానాధి దేవతలును సొరిది బంగారు వీవోపు లిడంగ జయజయధ్వనులతో నర్వదేవతలును గేలు(దమ్ములు మౌళి( గీలుకొల్చ బుష్పవర్ణములకు( (బోదియై వినువీథి దేవదుందుభినాద మావహిల్ల బ్రమరి మున్నీటి నడునీట( బాండువికచ కమలకాంచనకర్ణికాగంబునందు (బహ్మదిక్పాలవందితపాదపద్మ పద్మ యుదయించె! గన్నులపండు వగుచు” (71వ.6ఆఎ) మందరాదదిని కవ్వము చేసి మధింప(గా కాలకూటము పుటినది. అదిశివుని కంఠస్థమయినది. మఅల సముద్రమును మథింప(గా మథింవ(గ౫ జగమెల సురభీ కృతమగునట్లు ఒక్క వద్మము వుట్టినది. అది అష్టదళవద్మము. అందు కాంచన కర్ణికాగ్రమున లక్ష్మీదేవి అవతరించినది. ఎట్లు ? ఇరువైవుల పరిపూర్త హేమ కుంభములు పట్టుకొన్న నురసింధురములు ! ఆద్యంతము (క్రమముగ బంగారు వీవోవులిడు నవనిధుల అధిదేవతలు ! అక్కడున్న సర్వ దేవతల జయజయ ధ్వాన ములు!. ఆకాశమునుండి పూలవాన, వూలవానకు (పోదియగు దేవదుందుభినాదము! అంతేకాదు. (బహ్మాదిదేవతల పాదాభివందనములు ! ఇది లక్ష్మీ దేవి అవతరించి నవ్పటి శ్రీనాథునికి కన్నులపండువైన సన్నివేశము. ఈ నన్నివేశమున అవ తరించిన లక్ష్మీదేవి ఎట్టున్నది ? అదికూడ [నాథుని 'అభివరనమే. ఆ పద్యమిది; న

హరిహరాభేదము కక పవడముల! బోలు (శ్రీహస్తపల్లవములు దనర శోభిల్లు హేమపద్మము ధరింవి కలిమిచూవుల వూంబో(డి కలశజలధి నర్థి గొలువుండె రత షనింహాననమున (78వ. 6౪.) కాంచనకమలకర్ణిక్యాగమున ఉదయించిన లక్ష్మీ దేవి వగడములనుపోలు (శ్రీహస్త వల్బవముల నువర్ణపద్మము ధరింవినది. అది లీలారవిందము. ఆమె రత్న సింహాననాధ్యాసి అయినది. ఇందు లక్ష్మీదేవి శ్రీహన్తవల్లవములు, కలిమి చూవులు ఆమె దివ్యాకృతికి ఉపలక్షణము. ఇది రేఖావితముగ (శ్రీనాథు(డు అందిచ్చిన లక్ష్మీ దేవి రూపము. ఇదే కథ భీమఖండమునందునుకలదు. అందు (శ్రీనాథుడు కథాదినే ఇం(ద్రు(డు నందర్శింవిన, అప్పుడే మేల్కొన్న శ్రీమహా విష్ణువును వర్ణించెను. ఆ: వర్ణనము కాళిదాను శ్లోకములకు అభిప్రాయఘటనము. ఆ ళ్లోకములివి. “దైత్య స్రీగణ్ణలేఖానాం మదరాగవిలోవి భిః హేతిభి శ్చేతనావద్భిరుదీరిత జయన్వనమ్‌ 12 ముక్త శేషనిరోధేనకులిశ(వణలక్ష్మణా ఉపన్థితం (పాఖ్బలినా వినీతేన గరుత్మతా ॥ 9 యోగని(ద్రాన్తవిశదై । పావనైరవలోకనైః భృగ్వాదీ ననుగృష్హాన్తం సాఖశాయనికా న్మునీన్‌ ॥ కేక శ్రియః వద్మనిషణ్ణాయాః క్షైమాన్తరితమేఖలే అజ్కో నిక్షిప్తచరణ మాస్తీర్ణకరపల్దవే ॥ భోగిభోగాననాపీనం దదృళ స్తందివాకసః తతృణామజ్జలోదర్చి ర్మణిద్యోతితవి[గహమ్‌” (క్లో .10న. ఈ. వలి ఇందలి అభిప్రాయమును గుఖించి శ్రీనాథు(డు రచింవిన పద్యమిది : “దివ్యాయుధము లైదు ధృతవేతనంబులై శ్యతుసంహారంబు సంస్తుతింప( బులు(గు ఖేడు కరాబ్ధములు రెండు మొగిడించి (భూలకాదేశంబు పొలువు నరయ సౌఖశాయనికులై ననకాదియోగీందద్రు లనురాగవీక్ష ణం బభిలషింప నూరురంభాస్తంభ యుగళంబుమై నుంవి లక్ష్మి శ్రీ పాదపల్లవము లొత్త(

కషి ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు బన్నగాధీశభోగతల్పంబు మో(ద( దతృణారత్నదీప్తి మై తళుకు(జూప( బాల మున్నీటిలో నిద్ర మేలుకొన్న హరికి. బొడచూప నేతెంచె హరిహయుండు.” (40వ కఅ) “అనురాంగనల గండస్థలములందలి మదరాగమును అపహరించు సుదర్శ నాద్యాయధములు సచేతనములవలె జయళబ్దమును ఉద్దోషించినవి” అను కాళి దాను క్లోకార్థము, “దివ్యాయుధము లైదు ధృతచేత నంబులై శ(తుసంహారంబు నంస్తుతింప” అని శ్రీనాథుని సీనపద్యమున మొదటిపాదమయినది. “భగవత్సన్ని ధానమును విడిచిన శేషునితో విరోధమువలన అమృతాహరణకాలమున జరిగిన ఇం్యద్రునితోడి యుద్ధమున తగిలిన వ(జ(ప్రహారము గుర్తుగ కల గరుత్మంతుండు వినీతు(డై 1పాంజలి ఘటించి ఊపస్థితు(డయ్యెను” అను కాళిదాను శ్లోకార్థమునందలి అంశము, కొల$ది చేర్చున “వులు(గుటీేడు కరాబ్దములు రెండు మొగుడించి భూలఅతా దేశంబు పొలువు నరయ”ొ అని [శ్రీనాథుని సీనపద్యమున రెండవ పాదముగ అమరినది. “యోగని(దావసానమున [వసన్నమైన పవిత్రమైన దృక్కులచే సాఖ శాయనికులైన భృగ్వాది మునులను అను(గ్రహించెను” అను కాళిదాసు శ్లోకార్థము అల(తి మార్చున “హైఖశాయనికు లైన ననకాదియోగీంద్రు లనురాగవీక్షణం బభి అషింప”అని [శ్రీనాథుని సీనపద్యమున మూడవపాదముగ కుదిరినది. “అతసీవిశేష మైన దుకూలమునఅంతరితమైన మేఖలకల శ్రీదేవి వద్మమున ఉపవిష్టురాలై, అంక మున శ్రీమహావిష్ణువు పాదమును ఉంచుకొని కరవల్లవనమున జఒత్తును” అను కాళిదాసు శ్లోకార్థము నగము తీర్చున “ఊరురంభా స్తంభ యుగళంబు పైనుంవి లక్ష్మి శీపాదపల్లవములొత్త” అని శ్రీనాథుని సీనపద్యమున నాల్లవపాదమయినది. “భోగిభోగాననాసీను(డై తతృణామణులచే (ప్రకాశించుచున్న మణిద్యోతిత వ్మిగహు డైన విష్ణువు” అని కాళిదాను శ్లోకార్థము. “పన్నగాధీవ భోగతల్పంబు మోద! దళతృణారత్నదీప్తిమై తళుకుంజూప” అని శ్రీనాథుని ఎత్తుగీతమున వూర్వార్ధ మయినది. ఉత్తరార్థమునందలి “హరికి. బొడచూవ నేతెంవె హరిహయుండు” అనునది కూడ “అట్టి హరిని ఇం(ద్రాదులు చూచిరి” అను కాళిదాను శ్లో కార్థమును అనుసరించునది. సరిగా ఇం(ద్రాదులు శ్రీమహావిష్ణువును దర్శించినపుడు కాళిదాసు వర్ణించిన శ్లోకములను, ఇందద్రు(డు శ్రీమహావిష్ణువును దర్శించినవుడు శ్రీనాథుండు ఆంధ్రీకరించుట, కాళిదాను కవితయెడ, శ్రీమహావిష్ణువు వర్ణనమునెడ శ్రీనాథునికి కల భక్తి (ప్రపత్తులకు నిదర్శనము. అంతేకాదు. కాళిదాసు ళ్లోకములకు అను సరణమైన శ్రీనాథుని పద్యమిది నాలుగు పాదములజంట తోను నడవివెళ్లి సంస్కృత భీమఖండమున చతికిలబడుట గమనింపవలసిన విశేషము. (85-40 ళ్లో 15అ)

వారివారాభేదము క1ే8ి ఇ(క నముద్రమథనమున కల్పతరువు, కౌన్తుభమాణిక్యము మొదలయినవి ఉద్భవించిన అనంతరము లక్ష్మీ దేవి ఉదయించిన విధము --- “నంవూర్హవూర్ణిమాచం(ద్రబింబంబుతో( బుక్లైం దెల్లని. తమ్మి వువ్వుమొగ్గ విరిసె నొయ్యొయ్యన వేలావనీవాటి పవమానకోమలాస్ఫాలనమున వాసించె నభిలదిగ్యలయంబు మధురవి స్తారకేనరధూళిసొరభ ములు నంభోజమధ్యంబునం దుదృవంబొందె మహితకాంతిచ్చటామండలంబు అందు మణికర్ణికా'గసింహాననమున లక్ష్మి యుదయించి హస్త పల్లవమునందు! బసి(డి పూదండ. బూజించె( బద్మనయను నర్ధి వరియించె అీలాస్వయంవరమున” (95ప, కీఆ-) ముందు సంపూర పూర్ణిమాచందద్రచింబము వుట్టినది. అ చం(ద్రబింముతో పాటు తెల్లని తమ్మి పువ్వు మొగ్గ పొటమరించినది. అది (క్రమముగ తీరవనసీమల నుండి వీతెంచు గాలుల సుకుమారమైన తాకిడులకు విరిసినది. విరిసిన కొల(ది మధుర విస్తార కేనసరధూళీసొారభములు దిగ్యలయమంతట వాసించినవి. అప్పుడు పద్మ గర్భమునుండి అద్భుతమైన కాంతిచ్చటామండలము వెలువడినది. అ కాంతి మండలమున మణికర్ణికాగ సింహాననమున అక్షి దేవి ఉదయింవినది. ఉదయ (కమోన్మీలనమిది ఉజ్వ్వలము. హరవిలాసమున లేని అవూర్వకల్పనము. సంన్కృత భీమఖండమును నంవదించునది కాదు (57 శ్లో. 17 ఆ.). కేవలము శ్రీనాథుని మనో జ్ఞదృశ్యసాక్షాత్మరణము. అంతేకాదు. పార్వతి వలె అక్ష్మిని వర్ణించు పరవశళత్వము. ఇట్లు ఉదయించిన లక్ష్మీ దేవి హస్తపల్లవమున ఈసారి లీలార విందము కాక పసి,డి పూదండ కలదు. ఆ పసి,డి పూదండతో లక్ష్మి అక్కడున్న విష్ణుమూర్తిని వూజింవినది. అంతేకాదు. కోరి లీలా న్వయంవరమున వరింవినది. పార్వతీవరమేశ్వరుల పరిణయోత్సవమువలె లక్షీ నారాయణుల, అలీలాన్వయం వరమును శ్రీనాథునికి ముదావహము, విషువు క్షీరాబ్ధిమధ్యమున శేషాహితల్పమున అషాఢవద్ధె కాదశినాండు శయనించునని, కార్తికపద్దెకాదశి నాడు మేల్కాంచునని (ప్రసిద్ధము, అషాఢ ఛదెకాద?కి శయనైకాద! అని, కార్తికపద్ధెకాదశికి ఉత్జానెకాదశి అని వ్యవ హారము కలదు. కార్తికమానము శరదృతువులోనిది. కనుక శరదృతువర్ణనమున (8)

కైక ఈశ్వరార్చనకళాశీలు(డు విష్ణువు మేల్కాంచుటను వర్ణించు సదవకాశము కలదు. ఆ సదవకాశమును శ్రీనాథుడు కాశీ ఖండమున సద్వినియోగము చేసెను. అగస్త్యుడు దక్షి ణాభిముఖు( డయిన సమయము కనిపెట్టి వచ్చిన శరద్వేళను శ్రీనాథుడు వర్ణించట అమూ లకము. అందు విష్ణువర్ణనము అన్యథామూలకము. విశాఖ దత్తుని ముద్రారాక్ష్మ సములోని శ్లోకమును మూదలించునది. ఆ శ్లోకమిది : ““వత్య(గోన్మేషజిహ్మాక్షణమన భిముఖీ రత్నదీప[,పభాణా మాత్మవ్యాపారసర్వే జనిత జలలవాజృమ్మితైః సాబభవైః నాగాజం మోక్తు మిచ్ళోః శయన మురుఫణాచ(క్రవాలోపధానం ని(దాచ్భేదాభిత్యామావిర మవతు హరేర్శృష్టి రాకేకరావః” (21౯. 8ఆం) ఇది నిమిత్తమా[త్రముగ శ్రీనాథుడు స్వతం(తకల్పనమున సంతరించిన పద్యమిది : “అభినవోన్మేషజిహ్మంచైన తొలుచూపు కౌస్తుభాలోకరేఖలకు నల(గ సాంగభంగంచైన యావులింతకు వేల్చు అంగుళిస్ప్ఫోటనం బాచరింప సౌఖశాయనికులై సంవర్తభృగ్వాది మునులు హస్తాంభోజములు మొగుడ్చ ధృతచేతనంబులై దివ్యాయుధంబులు జయజయధ్య్వనులతో సంస్తుతింప గలువ టేకులు! బోలె చెంజిలువ ఖేని యరటి కుబుసంవు( బొరలు మై నంటియుండ నిదుర మేల్కాంవి కూర్చుండె నుదధి నడుమ విష్ణు డఖిలేశ్వరు(డు శరద్వేళయందు. ” (22వ, కీఆ.) ఇట మూలమునందలి రత్న దీష్మవభల కంటె, తెలు/గు సే(తలోని కౌస్తు భాలోకరేఖలు సముజ్ఞ్వలము. సాంగభంగములైన జృంభితములకు జలలవ జననము కంటె వేల్చుల అంగుళిస్ఫోటనము సహజసుందరము. ఇంతవలకు విశాఖ దత్తుని శోకమునందలి మొదటి రెండు పాదములైనవి,. మూ(డవచరణము నిమిత్రమా[త్రముగ ఎత్తుగీతము మఅల శ్రీనాథుని న్వతంత్రకల్పనము. శ్రీనాథుని సీసవద్యమునందలి మూడు నాల్గు పాదములు పూర్వోక్త, మైన కాళిదాసు రఘు వంశములోని శ్లోకముల రనగుళికలు. ఇంతకు అభినవోన్మేషజిహ్మమైన తొలి

హరివారాభేదము కేక్‌ చూవు కౌస్తుభాలోకరేఖలకు నలగ, సాంగభంగమైన ఆవులింతకు దేవతలు అంగుళిస్ఫోటనము ఆచరింప, సొౌఖశాయనికులైన నంవర్త భృగ్వాదిమునులు హస్తాబ్ధిములు ముకుళింవ, ధృతచేతనములైన దివ్యాయుధము లైదు జయజయ ధ్వానముల నంస్తుతింప, కలువ రేకుల వంటి ఆదిశేషువు కుబునము పొరలు మైనంటియుండ -- అఖిలేశ్వరు(డయిన విష్ణువు నిదుర మేల్కాంచి ఉదధినడుమ కూర్చుండెనని (శ్రీనాథుని నమ(గద్భశ్యవిత్రము. నంస్కృతకాశీఖండమున లేకపో యినను శరదృతువర్ణనము చేయుట, అందు ఉతానవిషువర్ధనమును అలరించుట శ్రీనాథుని న్వతం(త్రకల్చనము. శరదృతువర్ణనము [్రినాథుని కాశీఖండ కావ్యత్వసిద్ధికి దోహదము చేయునది. మటి విస్ణువర్దనము శ్రీనాథుని విష్ణుభక్తి పరతకు సాక్ష్యము పల్కునది. అగస్త్యుండు పంబొారామవర్యటనము ముగించుకొని కొల్లావురమునకు వెళ్లి శ్రీమహాలక్ష్మి ్మని సందర్శించును. * “తత్రాగప్యో మహాలక్ష్మీం దదృశే నువిరం స్థితాం” (75 శ్లో. 5 అ.) అను మూలమునకు శ్రీనాథుని అనునరణ శెండు పద్యములు. అ వద్యములివి : శ్యేతవరాహకల్పమున వెన్ను(డు సూకరవేషథారియై , యాతతదంస్టికాంకురమునందు ధరిత్రి వహించియుండ(గొ నాతని మో(ద లే(త పొాలయల్క వహించి తొలంగివచ్చెనో యూ తరలాక్షి ? యండడ్రు బుధు లెప్పడు నా జగ దేకమాతృకన్‌ భద్రకాళిక యై ఘోరపరవధార (గ్రూరదైత్యుని బొరిగొన్న ఘోరమూర్తి శారి వక్షస్థ్రృలీనభశ్చందరేఖ శ్రీమహాలక్ష్మి భక్తివీక్షించె. దపసి” (87, 38వ, 8ఈ) ఇది శ్రీనాథుని స్వీయకవిత. ఇందు మొదటిపద్యము “సుచిరంస్థితాం” అను విశేషణమునకు నహేతుకమైన చమత్కారకల్పనము, అంతేకాదు, వక్రోక్తి వభవము కలదు. కొల్లావురమునందలి లక్ష్మి సొక్షాల్లక్షి అనుటకు చక్కని షజ్రూ(త్సేక్ష.. శేతవరాహకల్పమున విష్ణువు నూకరవేషధారిరై - అతత దంష్రకాంకురమున ధరిత్రిని వహించెను. అంతవఅకు తన్ను వక్షస్థృలమున వపించు విషమవు ఇప్పుడు ధరిత్రిదేవిని దంష్ట్రాంకురమునవహించుట లక్ష్మీ జీవికి కోపము. కలిగించుట నహజము. (పణయకోపము [వళయతావము. అందువలన విష్ణువును విడివిపెట్టి లక్ష్మి కొల్దాపురము వచ్చినది అని పండి తులు అందుర(ట ! అని శ్రీనాథునివక్రో క్తి. అంతేకాదు. పార్వతివలె లక్ష్మియు

116" ఈశ్వరార్భనకళాశీలుండు జగదేకమాత అని శ్రీనాథుని (ప్రతిపాదనము. ఇంక రెండవపద్యమున లక్షి భ(ద్రకాళిక అయినది. అది సాధారణముగ ఆదిశక్తి అవతారము, ఆదిశక్తి అటు పార్వతి, ఇటు లక్ష్మి, ఇద్దలు ఒక్కటే అని శ్రీనాథుని సిద్దాంతము, ఇది తరువాతి పద్యమున వునరుద్దాటింప(బడినది. ఆ పద్యమిది : “కొల్లాపురిలక్ష్మికి. (బణ మిల్లిరి వులకాంకురముల మేనుల! బొడమన్‌ హృల్దేఖామంత్రోపని షల్లతికాకునుమమునకు నతియుం బతియున్‌” (29ప. 8ఆ) అగనస్త్యు(డు, లోపాము[ద కొల్లావురిలక్షికి ప్రణమిళ్లుట మూలమునందలి విషయమే. * (పణనామ నపత్నీక £ ” అనియే మూలము (ఠికిళ్లో 5 అం. (పణమిల్లు నెడ మేనుల పులకాంకురములు పొడముట భక్తినివేదనమే. అంతే కాదు. కొల్లావురిలక్ష్మికి హృల్రేఖామం(తోపనిషల్లతికాకుసుమము” అను విశేష ఇము కేవలము శ్రీనాథుని సృష్టి. “మహితహృ్మల్లేఖికామహామం[త్రమునకు నే వరారోహ ముఖ్యాధిదైవతంబు సకలజగదధిష్టాతి యా ౩ అవుత్రి (1503. 4ఆ.) అని కాశీఖండమునందే న్వతం్యతకల్చ్పనమున సంతరింవిన శ్రీనాథు(డుు అదే కాశీ ఖండమున నస్వతం[తకల్చ్పనముగనే లక్షి శని “హృల్దేఖామంత్రోపనిషల్లతికా కుసుమ” మనుట తదభేదదృష్టికి తార్కాణము, అగస్త్యుండు లక్ష్మిని స్తుతించుట మూలమున కలదు (76-88 ల్లో. 5అ. అ శ్లోకములు అట్లే తెని(గింపక పోయినను అగస్త్యుని లక్షీ శసోతమును థ్రేనాథుండును రవించెను (41-49 వచ. 8. అందు లక్ష్మీ దేవి రూపవరనము శ్రీనాథుని స్వతం(త్రకల్చనమే. ఆ పద్యమిది ; ణి “పరిపూర్ణ హేమకుంభములు హస్తంబుల ధరియించి యిరువంక( గరులు గొలువ బల(గమై వరశంఖపద్మమహాపద్మ మకరాదినిధులు నేమమున( గొలువ వింజామరలు దాల్చి వెనుక దిక్కున దేవ గంధర్వగుహ్యకాంగనలు గొలువ నెలవంక బలువంక నిందాదిదివిజులు 'సేవాంజలులు మౌళి, జేర్చి కొలువ

హరహరాభేదము 117 భర్మపంకజకర్ణికాభద్రపీఠి కా[గ్రమున నిండు కొలువుండి యఖిలలోక రక్షణము సేయు నిన్నేను బస్తుతింతు | ఃం ననమసాభాగ్యగుణధన్య ! యబ్ధికన్య (8వ లు ఇందు లక్ష్మీదేవి కొలువు తీర్చిన విధము శ్రీనాథుని స్వతం(త కల్చ్పనము. పరిపూర్ణ హేమకుంభములు తొండముల ధరింవి ఉభయ పార్శ్య్యముల నుర సింధురములు నియమానుసారముగ బల(గమైన నవనిధుల అధిదేవతలు వింజామరలు దాల్చి, వెనుకవైపు దేవగంధర్వగుహ్యకాంగనలు 'సేవాంజలులు మౌ? ఘటించి ఇంటదాదిదేవతలు కొలువ, నువర్ణపద్మళరికాసింహాసనమున నిండుకొలువుండి కొల్లావురలక్ష్మి అభిలలోకరక్షణము 'సీయున(ట 1! ఇది శ్రీనాథుడు వర్ణించిన లక్ష్మీ దేవి పీలాధిపత్యరూవము. లక్ష్మీదేవి పీఠాధివత్యరూవపముతోపాటు శ్రీమహావిష్ణువు పట్టాభిషేక రూవమును శ్రీనాథు(డు వర్ణించెను. కాశీఖండమున శివశర్మ విష్టులోకమునకు వెడలిన నందర్భమున విష్ణుపట్టాభి షేకము (ప్రసక్తమైనది. శివుడు తన సింహాన నమునకు నమమైన సింహాసనమును సిద్ధము చేసి అందు హరిని ఆసీనునిచేసి విశ్వకర్మ వినిర్మితమైన కోటిశలాకలు కల వనము, స్టూలముక్తావలంబితమైన తెల్లని రత్నదండము, (నకాశమానమైన విచితృకలళము, నహనయోజన విస్తీర్ణము, నర్వరత్నమయము అయిన మనోహరమైన ఛత్రమును చేసెనని మూలమున కలదు. ఆ శ్లోకములివి : “నిజసింహాననమం కృత్వా సింహాననం భం ఉవవిశ్య హరిం తత్ర భతం కృత్వా మనోహరం శ్లక్టం కోటిశలాకం చ విశ్వకర్మవినిర్మితం పాజ్థురం రత్నదణ్ఞం చ్‌ న్యూలముక్తావలంబితం కలశేన వివిితేణ హ్యుపరిష్టా ద్యిరాజితం నహ[నయోజనాయామం నర్వరత్నమయం శభం”' (4 - 45౯. 22) ఇందు భత్రమునకు నంబంధించిన భావముఈఃళములు శ్రీనాథుని భావనా దోహదమున వుష్పగుచ్భమయినది. ఆ పద్యమిది : “మండు వేనవినా6ంటి మార్తాండ బింబంబు గోడగించు పసిండి గుబ్బతోడ దొలుకారు (కొమ్మెలుంగుల ధాళధళ్యంబు ఠవణించు రత్న దండంబుతోడ (9)

118 ఈశ్వరార్చవక ళా లు(తు నచ్చవెన్నెల చాయ హెచ్చుగుందాడెడు వెలిపట్టు జగజంవు వలువతోడ'( గడలియం దేకోదకము వేళ( బుట్టిన వవడంవు( దీ(/గల పంజుతోడ వేనవే ల్యోజసంబుల విరివి నొప్పు లక్షకోటిశ లాకికాలంకృతంబు తారకాస్థూలమౌక్తి క స్థాపితంబు విష్టునకు. బట్టె వెనకయ్య వెల్లగొడుగు.” (296వ 4ఆం) ఇందు భత్రమునకు పసిండి గుబ్బ కలదు. అది మండువేసవినా6టి మార్తాండ బింబమును గోడగించునది. రత్నధండము కలదు. అది తొలకరి [కొమ్మెబు(గుల ధాళధళ్యమును ఠవణించునది. వెలిపట్టు జగజంపు వలువ కలదు. అది అచ్చ వెన్నెలను హెచ్చు కుందాడెడునది. పగడవు తీగల పంజు కలదు. పగడపు తీ(గలవి (ప్రపంచమెల్ల జలమయ మైనపుడు సముద్రమున వుట్టినవి-అని శ్రీనాథుని అభివర్ణనము. ఇవిగొక విరివి, శలాకికాలంకారము, మౌక్తి కస్ట్థాపనము కలదు. ఇట్టున్న వెల్లగొడుగు పట్టాభిషేక లాంఛనము. అది విష్ణువునకు వెనకయ్య పట్టెనని శ్రీనాథుని స్వవచనము. ఎంతయో గాఢమైన విష్ణుభక్తి ఉన్న(గాని విఘ్నేశ్వరుని చేత విష్ణువునకు గొడుగు వట్టించట తటస్థపడదు. అంతేకాదు. పార్వతీదేవి నహితము పట్టాభిషేక సమయమున విష్ణువును " అలంకరించెనని శ్రీనాథుని అభి భాషణము. ఆ పద్యమిది : “హిర్వతీదేవి కై సేసె బహువిధముల బలుకు(దొయ్యలి రత్నదర్పణము చూపె శవి నివాళించె మణిదీపనంచయమున శేషళశయనుని పట్టాభి షేకవేళ.” (227 ప, శీఆ,) ఇది. శ్రీనాథుని న్వతంత్ర కల్పనము. ఇందు విష్ణువునకు సరస్వతీదేవి అద్దము చూపుట, శవీదేవి నివా? పట్టుటకంటె పార్వతీదేవి బహువిధముల కై.సే యుట భావింపవలసిన విషయము. విఘ్నేశ్వరునిచేత గొడుగుపట్టించుట, పార్వతీ దేవిచేత బహువిధాలంకరణము చేయించుట శ్రీనాథుని విష్తపరాయణతను విశదీకరించును. ల -

హారహరాభేదము 119 ఇక శ్రీ మహావిష్ణువు పట్టాభిషేక విలానము-- “వ్రాముండి యొనరించు జం పెతాళమునకు భృంగీశ్వరుం డాడె. (బేంకణంబు వెనుక దిక్కున నుండి కనకభూషలు యోయ సూర్యుండు శశియు వీచోవు లిడిరి వెండి కట్టులతోడ వేశతదండము పూని సందడి నెడ(గల్ల జడిసె జము(డు కాలోవితంబుగా( గైవార మొనరించె6 బలుకు(దొయ్యలి గద్యపద్యసరణి నఖిలలోకములకును (బహ్మాండములకు నాధివత్యంబు వూని సింహాసనమున మునులచే వేలువులచేత _మొక్కుగొనుచు నచ్యుతుం డోలగంబున్న యవసరమున.” (298 ప. 4 ఆ) ఇందు బాముండి యొనరించు జంపెతాళమునకు భృంగీశ్వరుండు ప్రేంకణ మాడుట, నూర్యచం[దులు వీచోవులిడుట, యముడు కంచుకి పాత ధరించుట, నరన్వతి వద్యగద్యోముల కై వారముసేయుట శ్రీనాథుని కల్పనములే. విద్యాధరులు మొదలు సొధారణులు వజకు సమ స్తములైన స్థావరజంగమ స్వరూపములు జయ జయధ్వానములు చేని నమోవాకములు సమర్పించినవని మాత్రమే మూలము (56-57 శో, వితిఅఎ.- ఆ శ్లోకములకు (షతిధ్వనులు కాక (వత్యేక ధ్వనులు నంతరించిన-అందును బాముండి జం'పెతాళము, భృంగీశ్వరుని (పేంభణము సంఘ టించిన - శ్రీనాథుని విష్ణుపట్టాభి షేకవిలాన వర్ణనమిది శ్రీనాథుని హృదయపీఠ మందలి విష్ణువట్టాలి షేక విభవమే. ఇటు పార్వతీపరమేశ్‌ గరులను వలె లక్షీ ్మనారాయణులను బహు విధముల భావింవి ర0చుట మాత్రమే కాదు ; శివభక్తులను వలె విష్ణుభక్తులెన భాగవతులను వర్రించుటయు శ్రీనాథుని భక్తి పారవశ్యము. శివశర్మ ద్వారవతి కేగు సందర్భమున భాగవతుల వర్ణనము కలదు. అందు-- “శ్రీఖజ్జే క్వ న అమోదః స్వర్దే వర్ణః క్వ తాదృశః తత్పావిత్యుం క్వవై తీర్టే తద్గో పీచన్టనే యథా” (107 క్లో, 7? అ)

120 ఈశ్వరార్భవకళాశీలుండు అను శ్లోకమునకు శ్రీనాథుని ఆం(ధీకరణమిది-- “కాంచనకేతకీకునుమగర్భద ళోదరసోదర (పభా భ్యంవితమై పటీరఘుసృణాగురుసౌరభలక్షి శతో! బిసా శించుచు. గమ్మనై పరిమళించు నసముజ్జ్వ్యలగోపిచందనం బింవిన వేడ్మతోడ ధరియింతురు భాగవతో త్తముల్‌ వురిన్‌.” (114 ప. 8 ఆ.) భాగవతోత్తములు ధరించు గోపీచందనము రంగు, బంగారమునకు ఏది ? వానన మంచిగంధమునకు ఏది ? అని మాత్రమే మూలమున (ప్రశ్న. గోపీచంద నము రంగు కాంచనకేతకీకుసుమగర్భదశోదరసోదర(పభ అని శ్రీనాథుని రస వాక్కు. అంతేకాదు. బంగారమునకు తావి అబ్బుట జరుగదు కాని, శ్రీనాథుని కల్చ్పనమున బంగారు మొగలివువ్వు నడిమి రంగువంటి భాగవతుల గోపీచంద నమునకు పటీరఘుసృణాగురుపౌరభలక్షి ] అబ్బినది. ఇది శ్రీనాథునికి విభూతి యెడల ఎట్టి సానుభూతి కలదో, గోపీచందనమునెడ అట్టి స్వానుభూతి కలదనుటకు పాధకము, అంతేకాదు. గోపీచందనము పవిత్రత ఏ పుణ్యక్షే(తములందు కలదని కూడ మూలమున మొక (ప్రశ్న. ఆ పావిత్యము గుజింవి శ్రీనాథుని అభివర్గన మిది-- “రమణి ! ధరియింతు రూర వపుండములు మెజయ ఫాలతలమున నవ్వీటి భాగవతులు కఠినపాపపరంపరాకంఠనాళ ఖండన(ప్రక్రియా[కూరఖడ్డ లతలు” (115 ప+ 8 ఆ.) భాగవతులు ధరించు గోపీచందనముతోడి ఊర్థ్యవుం డ్రములు (పకాశించును. అకృతినిబట్టి అసిధారలవలె కాదు. కఠినషాపపరంపరాకంఠనాళములకు ఖండన (్రక్రియా (కూరములై న ఖడ్దలతలవలె తళ త్తళలాడును. అన(గా గోపీచందనము తోడి ఊర్థ్వవుండ్రము వుణ్యక్షే[త్రమువలె పావహరమని తాత్పర్యము. అది గోపీచందనము (ప్రత్యేకత, పవిత్రత. గోపీచందనలాంభనము, తులసిమాలాలంకరణము ముక్తి హేతువులని మూలము (108, 109 శ్లో,, 7 అ). అది నిమిత్తమాత్రముగ న్వతం(త్ర కల్పన మున భాగవతుల సమగ్ర విత్రమును శ్రీనాథుండు రూపొందించెను. ఆ పద్యమిది :

హరహరాభేదము 121 “కమ్రనీయగోపికాగంధసారంబున నూర్ధ్వవుండ్రములు బాగొవ్చ దీర్చి వక్షస్థ్రలంబుల వనజాక్ష మాలికా చారునై వథ్యంబు నంతరింవి దక్షి.ణ/వణ రంధ్రముల గోమలకృష్ణ తులసీ[పవాళంబు లలవరింది నలినలోచనదివ్యనామనంకీ_ర్రనా భంగికి జిహ్వలు పాలువెట్టి చ్వారవతియందు ముక్తికాంతావిహార మంటవములందు నుందు నిర్మల వివేక నిరభినంధికృపాగుణనిర్దిరోధ పరమభాగ్యాన్వితులు మహాభాగవళులు.” (115వ. 8 ఆ.) ఇది శ్రీనాథుని న్వీయకవిత. _గోపీచందనముతోడి ఊర్జ్వవుం్యడ్రములు, వనజాక్ష మాలికలు, కృష్ణతులసీస్రవాళముతోపాటు దివ్యనామ నంకీర్తనములు (వ్రనక్తమగుట గమనింవవలసిన విశేషము, అవి విష్టభక్తులకు అవళ్యపఠ నీయములైన దివ్య(ప్రబంధములు మొదలైనవి. అంతేకాదు. భాగవతులు పరమ భాగ్యాన్వితులు అని కూడ శ్రీనాథుని (వతిపాదనము. అన్నిటి కంటె అ(గేనరమైనది శ్రీనాథుని హరిహరాభేదత త్త్వ(పతి పాదనము. విష్టుపట్టాభిషేకమునకు ముందు విష్ణువు గుజించి శివుండు అల వోకగ, “యథాశివ న్తథావిష్టు ర్యథావిషుస్తథాశివః అన్తరం శివవిష్టోశ్చు మనాగపి నవిద్యతే” 1భి, 28ఆ,) అన్నట్లు మూలమున కలదు. ఇది *ో పట్టాభిషేకము చేని ఫాలలోచనుండు (పావృషేణ్యవయోధరధ్వానగంభీరంబగునెలుంగున” పలికినట్లు శ్రీనాథుని అనునరణము. అంతేకాదు. “విష్టండ యేను .... నేన విష్టుండ .... నాకు విష్టనకు భేదంబు లేదు. ($00వచ, కీఅ్సి అని శివుడు అనతిచ్బినట్లు శ్రీనాథుని [ప్రతిపాదనము. ఇట మూలమునకు శ్రీనాథుని తెనుంగు సే(తకు. గల అంతరము గమనింపవలసిన విశేషము.

ల! ఈశ్వరార్చవనకళాశీలుండు శివుని ఉత్తమవురుషములోని వాక్యమును శ్రీనాథుని (ప్రథమవురుషములోనికి మార్చిన, “విస్టుండ శివుండు .... శవుండ విష్టుండ. శివునకు విష్ణువునకు భీదంబు లేదు” అని అగును. “శివు( డెటులో విష్ణు వట్లు. విష్ణు వెటులో శివు(డట్లు. శివునకు విష్ణువునకు అంతరము లేదు” అనియే మూలము. “ళివు(డెట్లో విష్ణు వట్లు; విష్ణు వెట్లో శివ. డట్టు” అనుటలో శివు,డు వేలు, విష్ణువు వేలు కాని ఇద్దజణును నదృుశులు అని అర్ధము. శివునకు విష్ణువునకు అంతరము లేదన(గా ఇద్దఅకు హెచ్చుతగ్గులు లేవు, సమానము అని తాత్చర్యము. అన(గా సాదృశ్యము సామ్యము మాత్రమే మూలళ్లోకము సారాంశము. మటి శ్రీనాథుని వచనమున శివుడే విష్ణువు. విష్ణువే శివుండు. ఇట్లనుటలో శివు(డువిష్టువు ఒక్క(డే అని అర్ధము శివునకు విష్ణువునకు భేదము లేదన(గా ఇద్ధటికి అభేద్యపతిపత్తియే ఫలితార్థము. అన(గా సాదృశ్యము సామ్యము కాక ఏకత్వము శ్రీనాథుని (పతిపాదనము లోని విశేషము. ఇది శ్రీనాథుని హరిహరాభేదత త్త్వము.

ఏవంవిధమైన హరిహరాభేదతత్త్వమున శ్రీకూర్మములోని కూర్మనాథుని, సింహాచలములోని వరాహనృసింహస్వామిని, పిఠావురములోని కుంతీమాధవ స్వామిని, సామర్లకోట భీమవరములోని రాజనారాయణస్వామిని, సర్పవరములోని భావనారాయణస్వామిని,కోటిపల్టిలోని సోమేశ్వరుని, కుండలేశ్వరములోని కుండలే శ్వరుని, పలివెలలోని కొప్పులింగేశ్వరుని, ఏడిదలోని సంగమేశ్వరుని, సంపర దగ్గథి ముక్తీశ్వరుని, సామర్లకోట భీమవరములోని బాళుక్య భీమేశ్వరుని, పిఠాపురము లోని కుక్కుటేశ్వరుని, రాజమండ్రిలోని మార్కండేయేశ్వరుని, తాళ్ళపూ(డిలోని తిలసోమనాథుని, పట్టినములోని వీరభ(దేశ్వరుని, పాలకొల్లులోని రామేశ్వరుని, గునుపూడి భిమవరములోని సోమేశ్వరుని, అమరావతిలోని అమరేశ్వరుని, శ్రీశైలములోని మల్లికార్డునస్వామిని, దక్షిణకాశి అయిన దక్షారామములోని భీమేశ్వరుని, అసలుకాశి అయిన వారణాసిలోని విశ్వేశ్వరుని స్వయముగ దర్శించి, సహజముగ వర్ణింవి, ఆలయ సంప్రదాయములు, స్థానికవిశేషములు అనేకము కవితాగానము చేసిన ఈశ్వ రార్చనకళాశీలు(డు శ్రీనాథుడు.

[| ౪ ఉ౧4ల నై వా |

లా " ఆబార. కి శ. . సక్టనామసంవత్సరాశ్వయుజము టం! కి! జననీజనకులు : లతో. కే రత్న్వమణీమణములు. _ | శస క్ష.” | కార్లపాటివారి పాలెము, కోనసీమ . 1976. - వ + ఉద్యోగనిర్వహణము : ట్యూటర్‌ 1958-55 ; లెక్చరర్‌ 1959-66; రీడర్‌. , 1966-83 ; ప్రొఫెసర్‌ 1983. ౫ బహుమానస్వీకరణము : _పట్టభద్రపరీక్షలో సర్వప్రథమమైన "నము శ్తీర్ణతక్సు, స్వర్ణపదకము 1958 ; ఆంధధ్రవిశ్వకళాపరిషత్‌ చారితికనవలా రచన ॥ పోటీలో ఉత్తమరచనకు నహస్రరూవ్యములు 1955 ; రాఘవ నాటకోత్స వముల స్వతంత్రనాటకరచన పోటీలో ఉత్తమ రచనకు- రజతపాత్ర | 1956 ; స్నాతకోత్తర తరగతి పరీక్షతో సర్వ్యవథమమైన నము త్రీర్ణతకు శతాధిక రూప్యగంథములు 1957; ఆంధ విశ్వకళాపరిషత్‌ నాట 1 కోత్సవముల _ స్వతంతనాటకరచన. పోటీలో ఉత్తమరచనకు శత | రూప్యములు 1958. " మేదద్రిత్యగంథములు : 1. చిిత్రశాల - చారితికనవల - ఆంధవిశ్వకళాపరిషత్‌ (ప్రచురణ 1957, 1968; 2. గుడిగోపవురము-కథలసంవుటి 1957 ; - 8. వీణ - కథలసంవుటి 19061; 4. ధర్మజ్యోతి - చార్యితికనాటకము _ 1967, 1968; 5. శ్రీనాథుండు-వారితిక, ఆంధ్రీకరణవిభాగములు పిహెచ్‌.డి. థీసిస్‌ 1970; 6. ఈశ్వరార్చన' కళాశీలుడు - డి.లిట్‌. థీసిస్‌ 1974; ద్వితీయ ముదణము 1985 ; 7. ప్రతిజ్ఞ - భాన నాటకాను | వాదము 1976; 8. సువర్ణరేఖలు - కావ్యఖండికల సంపుటి. 1976; | " 9. కావ్యజ్యోత్స్న - సాహిత్య వ్యాన సంపుటి 1977; 10. నన్నెచోడుని

• కుమారసంభవము (ప్రానీన్మగంథమా ? ! - పరిశోధన (గంథము 1988 ; '

11. పాండవుల మెట్ట - చారిత్రికనాటకము, సంయుక్రరచన 1985,