Telugu dharmavarapu ramakrushnamacharyulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

వసం త పపం టై... [ల ' ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు ఇ. డాక్టర్‌ పి. ఎన్‌. ఆర్‌. అప్పారావు తా ఈ) ఎం్యధ్యపదేళ్‌ సంగీత నాటక అకాడమీ (పచురణ

ధర్మవరం రా వుకృ ష్లమా చార్యులు శా! పి, ఎన్‌, ఆర్‌. అప్పొరొవు? ఎ ఏ వి పాచ్‌. డి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సంగిత నాటక అకాడమీ (ప్రచురణ

అకాశశ్సీ (చచురోు నం, 2 నవంబర్‌ , 1970 (పతులు -- 1600 ర్పిర్మ ర్రైర్తద ౧౯ (గ్రూమీ - - గళస్రి, (4 8. 54౫62204 సకంాతకిత ఉరికి భర. గంధాల యై ర 1 న్‌్‌. (జ్‌ శ ఆ గంథఛాలయ వతి; రూ. ప్ల ను. ౮ ప్ర హవ వత స్థ క “తో ౮౮౭ లెట్యోణ ్రి ఇ. వయు!?292 ఏ2 0 / (వశతులకు వ ఆంధ్రపదేశ్‌ సంగిత నాటక అకాడమీ, కళాభవన్‌, మైదరాజార్‌-.50000%4. కెంంట విమ664 40 ౭ట8క8 14 క63, కమ314(206ఢ 00761 2426 212466 21 4౦2 కంటం 10104, మా463086.

ధర్మవరం రావుకృ ష్షవూాచార్యులు

డాక్టర్‌ పోణంగి (శ్రీరామ అప్పారావు జననం 1925. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుంచి ఎమ్‌. ఏ. పట్టం (1046), ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుంచి. పి హెచ్‌.డి. పట్టం ( తెలుగు నాటక వికాసము--1981[) పొందినారు. పది సంవత్స రాలు తెలుగు ఉపన్య్యాసకులుగా పనిచేసి, కారి నిర్వావాక శాఖలోకి బదిలీ అయినారు, పాఠ్య(గంథ జాతీయీకరణ (వత్యకోద్యోగిగా, సాంస్కృతిక వ్యవహారాల (వత్యేకో ద్యోగిగా, ఆంధ్యవచేళ్‌ సంగితనాటక అకాడమి గౌరవ కార్య దర్శిగ్గా పనిచేసినారు. (ప్రస్తుతం తెలుగు అకాడమి డైరక్టర్‌. వీరు రచించిన “నాట్యశా(న్త్రము" (1959) అనే (గంశానికి 1961 లో కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి వారి “నేషనల్‌ అవార్డు అభించింది.

తొలిపలుకు నంగ నృత్య నాటకోత్సవాలను నిర్వహించటం, ఆ యా కళలలో శిమణాలయాలకు, సాంస్కృతిక సంస్థలకు, నిస్సవోయ స్థితిలో ఉన్న వృద్ధ కళాకారులకు ఆర్థిక సహాయము చేయట, మరు గున పడిపోతున్న మన సంప్రదాయ, జానపద కళారూపాల పునర్వి కాసానికి కృమిచేయటం మున్నగు కార్య[కమాలతో పాటు ఆయొ రంగాలలో వరిళోధన చేయించి, [గంథాలు (వచురించే కార్య [(కమాన్ని కూడా ఆం(ధ(వదేళ్‌ సంగితనాటక అకాడమీ చేపట్టింది. ఈ పథకం (కింద సంస్కృతంలోని (పామాణిక సంగిత, నృత్యశా/న్ర్ర (గ్రంథాలను అనువదింప జేసి (వచురిస్తున్నాము, ఇంతవరకు. “సంగీత రళ్మాకరం" మొదటిభాగం, “నృత్తరళ్నావళి", కళ్నాటక సంగీ అానికి సర్వస్వంగా పేరుపొందిన “నంగీత సంప్రదాయ (ప్రదర్శిని" మొదటి సంపుటము (వ్రచురించాము. పూర్వ[గంథాల అనువాదాలు, పునర్ముదణలు చేపట్టటమే కాక శెలుగునాట సంగీత, నృత్య, నాటక కళా వికాసాలను 'ెలియపరచే స్వతం[త [గంథాలను (వచురించాలని కూడా అకాడమీ సంకల్పిం చింది. మొదట నాటక క _ర్తలను గురించి (గ్రంథాలను (ప్రచురించాలని

|! అకాడమీ నిర్ణయించింది. అపకారం నాటక కర్తలుగా చిలకమర్షిం తిరువతి వేంకట కవులు గురించిన (గంఛాలను [వథమంగా (పచురిం చాము, ఇప్పుడు ధర్మవరం, కోలాచలం గురించిన (గంఖాలను వెలువరిస్తున్నాము. గురజాడ, కందుకూరి, వేదం ప్రభృతి నాటక కర్తలను గురించి (కమంగా (గ్రంథాలను (పచురించ సంకల్పించాము. అదే విధంగా సంగీత, నృత్య కళాకోవిదుల గురించికూడా (గంథాలు (వ్రచురించ తల పెట్టాము. అకాడమీ వెలువరిస్తున్న (పచురణలు కళా కారులకు, కళాభిమానులకు కూడా ఉపయోగకరం కాగలవని మా విశ్వాసము. మేము కోరినంతనే 'పసిద్ధ నాటకకర్తలు ధరవరంవారి జీవిత చ దై, భ్‌, క్‌ ఈత (వ్రాసి ఇచ్చిన డాక్టర్‌ పి. ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పొరావుగారికి ధన్యవాదములు 'ఆలియపరుసున్నాము. 3. ఆర్‌, పరమహంన స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ అంధవ్రదేళ్‌ సంగీత నాటక అకాడమీ

విజపి క్‌ జాం 'శ్రెలుగు నాటకాలను గూర్చి పరిశోధన చేస్తున్న కాలంలో, అంశ 195% డిసెంబరు నెలలో నేను బళ్ళారి వెళ్ళినప్పుడు ఆంధ నాటక పితామహుని మూడవ కుమారులు , శ్రీమాన్‌ రంగాచార్యులు గారి వల్లి, వారి మిత్రులు శ్రీ కవ్పగల్లు సంజీవమూ ర్తి రావుగారి వల్ల అనేక విమయాలు తెలుసుకొన్నాను. అజామిళ, ఉహషాపరిణ యము, యుధిప్పిరయావరాజ్యపట్టాఖి పేకము, న్ముగివపట్టాఖి -షీకము, హరిశ్చంద్ర అనే ఆచార్యుల చారి అము [దితనాటకాలను రంగాచార్యులుగారు, వానునచర్‌శానువాదాన్ని నంజీవమూ ర్తి రావుగారు చదువుకొవటానికి ఇచ్చినారు. మూడు రోజులపాటు నాకు ఆదరంతో ఆతిథ్యమిచ్చిన వారు రంగాచార్యులవారు. అచ్చటి "పెద్దల పరిచయం కలిగించినవారు సంజీవమూ ర్తి రావుగారు. రంగా ఇార్యులు గారికి, వారి కుటుంబానికి, సంజీవమూ రి రావుగారికి కృత ఫ్రాల్లీ ఆ మూడురోజులలో ఆం[ధనాటక పిళామనాుడు సంచ రించిన [పదేశాలను, వారికి సన్నిహితులైన వ్య క్తులను సందర్శించే భాగ్యం లభిం ఛింది,

ఖ/

ఆచార్యులవారి నాటకాలను గూర్చి ఆచార్య దివాక ర్త వేంకటావధాని గారు “అంధ నాటక పితామహుడు” అనేపేర గ్‌ గీ, (1029) పట్టం కొరకు సిద్దాంత వ్యాసం రచఛించినారు; ఇది. ఇటీవల మ్యు[ద్రితమైనది. ధర్మవరం వారిని గూర్చి, కోలాచలం వారిని గూర్చి, (శ్రీ శాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ గారొనంగిన ఉపన్యాసాలు “నాటకోపన్యాసముల.” అనేపేర ము(దితము లైనవి. “పరిశోధన లవ సంచిక “ఆంధధనాటక పితామవా సంస్క రణ సంచికొగా వెలువడినది. ఈ (పచురణలలో ఆం[ధనాటక పిళా మహాుని నాటకాలను గూర్చిన విమర్శ ఉన్నది. అందుచేత నేను నాటకాలవిమర్శకు (వత్యేకంగా పూనుకోలేదు ___ ఒక్క సారంగధర చరిత విషయంలో తవ్ప _ ఆంధనాటకపితామహుని అపూర్వ కృషికి దోవాదం చేసిన ఆనాటి పరిస్థితులను, ఆచార్యులవారి నాటక రంగ జీవితాన్ని వివరించటమే నాధ్యేయం.. ఇది ఈ రచనలో ఫలి సే

నా కృషి సార్టక మైవళ్లు, ఇందులకు సవ్చాదయుళతే (వమాణము. (పమాదీచ, పోణంగి శ్రీరాను అప్పారావు

కార్తీక పౌర్ణమి,

విషయ నూచిక్‌

1. పూర్వరంగం కే ఏ. జీపితపంగవాం ల్‌ $ సమకాలీవవాటకరంగం 9 శ సరవవినోదినీనభ డ్‌ ర్‌. సంచార పదర్శవాలు త్క
2. రామకృన్మవిలాస్‌ తత
3. అభినవసరనవివోదినీనళ 4! న్‌ ము[దితనాటకాలు 50
4. అముదితవాటకాలు ళ్‌
5. విషాదసారంగధరము ట్‌
6. రచనలో సామాన్య లతణాలు 76 “ | 85 అనుబంధను - 8 న

పూర్వరంగం

తలుగు చేళంలో ఆధునిక నోటకరంగవికాసంలో అనేక దళలున్నవి,

అందులో మూడన దశకు చెందినవారు (శ్రీ) ధర్మవరం శామ

కృష్ణమాచార్యులు. ఈ మూడవ దళలో నాటకరంగానికి వీరు చేసీన

శీవను గూర్చి వివరించేముందు, మొదటి. రెండు దశలలో జరిగిన

క్ట భ్బిని గూర్చి దిజా(తంగా అయినా వివరించటం నమంజసం; అవసరం కూడా.

"శైలుగు బేశంలో అధునిక నాటక రచనా... పదర్శనాలకు దారి ఫీనినవాకు కళాశాలలలో, ఉన్నత పూఠశాలలలో వని చేసినవారు; ముఖ్యంగా శెలుగు పండితులు. ఆనాడు ఆ నాటక నమాజాలకు వారే ఆధ్యడులు; దేశికులు కూడా వారే ఆ రచయితలకు అటు పాళ్చొత్య నాటకాలు, ఇటు సంస్క్త్రూతి నాటకాలు మార్షదర్శకా లైనవి, ఇంక నటులకు ఇతర రాష్ట్రాల నుంచి సంచారం వచ్చిన నాటక నమాజాల (వదర్శనాలు మార్గదర్శకాల నవి. ఈ పిధంగా ెలుగు దేశంలో ఆధునిక నాటక రచన కీ. ళ. 1860 ప్రాంతాల, ఆ నాటక (ప్రదర్శన (క్ర ళు 1880 (పాంతాల ఆరంఖథ మైనవి.

తొలి దళలోని తొలినాటక కర్తలు ముగ్గురూ - (శ్రీయుతులు థోళాడ రామచం[దళా(స్త్రి, కొక్కొండ "వేంకటరత్నం పంతులు;

లి ధర్మవరం పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు... కేవలం సంస్క్యృూతాంధధ పండితులు. ఈ ముగ్గురిలో శా్రిగారు. ప్యృపథమంగా స్వతంత రూపక నిర్మాణానికి పూనుకొన్నారు. వీరి స్వతం[త రచన అయిన 'మంజరీ మధుకరీయము' ఆధునికకాలంలో తెలుగులో రచింపబడిన తొలి రూపకము, సంస్కృతంలోని 'పకరణం పద్ధతిలో సాగిన ఈ రూపకం 1860 (పాంతాల రచింపబడినదని "'ఆలుస్తున్నది (ముదా మాతము చాలా అలస్యంగా 1908 లో జరిగింది.) తరవాత వంతులుగారు 18/1 లో “నరకానుర విజయము" అనే సంస్కృత వ్యాయోగాన్ని ఆంధీకరించినారు. ఇది 1872లో (పకటితమెనది, సంస్కృత శ్లోకాన్ని తెలుగు పద్యంగాను, వచనాన్ని వచనంగాను ఆం(ధ్రీక రించటం వంటి నియమాలను ఆనాడు పంతులుగారు పర్పరచు కొన్నారు. ఈ నియమాలు నేటికి అమలులో ఉన్నాయని చెప్ప వచ్చు. ఇంక ఆచార్యుల వారు 1872 (పాంతాల కాళిచాను అభిజ్ఞాన శాకుంతలాన్ని ఆంధధీకరించి, తొలి ెండంకాలు తను పతికలో (పకటించినారు. మూలంలోని (పాకృ్ళతభావ అస్థానంలో ఆచార్యులు గారు అచ్చ తెనుగు 1పవేళపెట్టినారు.

18/5 లో కోరాడవారి శిష్యులు, (శ్రీవావిలాల వానుదేవ శా్రి అనే పట్టభ్మదుల పేక్సి స్ట్రయర్‌ నాటకమయిన జూలియస్‌ సీజర్‌ ను “సీజరు చరిత్రము అనేపేర ఆంధ్రీకరించి (పకటించినారు. అంగ్ల రూపకాం(ధీకరణానికి పూనుకొన్న [పథములు వావిలాల వారే. అంశేకాదు స్వతంత సాంఘిక రూపకరచనకు పూనుకొన్న వథములుకూడా వీకే ఆనాటి సంఘంలో ని అంతఃకలవోలను నిరూ న్‌ పిన్తున్న వీరి 'నందక రాజ్యమ." 1880లో (పకటితమైనది. వావిలాల

ఈ. వారు ఈ లెండు రూపకాలను సంపూర్జంగా శేటగీతిలో రచించి నారు.' అందుచేత పీరు తెలుగులో తొలి పద్య వాటకక_ర్తలుకూడాను.

వూర్వరంగం కి

ఈ నలువురి రచనలు (వదర్శింప బడినట్లు కన్పట్టదు. కాగా, పీరు తొలిదళకు, అంళకే ఆధునిక నాటక రచన్నారంభదళకు చెందిన వారు అవుతున్నారు.

ఇంక లెండవ దళకు--అంకే ఆధునిక నాటక (వదర్శనారంభ దళకు-_చెందిన వారిలో కందూకూరి వీశేశలింగం పంతులు గారు ప్రథములు, 1880-81 [పాంళాల ధార్వాడ నాటక సమాజ మొకటి తెలుగుదేశంలో సంచారంచేని, ఆధునికపద్దతులలో అనేక నాటకాలను (ప్రదర్శించింది, ఆ (పదర్శనల (వభావానికి లోనైన పంతులుగారు 1880 వ సంవత్స రాంతంలో రాజమ పాం దవరంలో విద్యార్థి నాటక సమాజాన్ని స్థాపించి, వారిచేత స్వీయరచనలను వదర్శింవ జేసినారు. ఈ ధార్వాడ నాటకసమాజ[పదర్శనాలవల్లి 'శెలుగు దేశంలో ఒకకొలత్త చై శన్యము కలిగింది. 1566 లోవల గుంటూరు, బందరు, కాకినాడ మొదలైన ముఖ్యపట్టణాలలో నాటక సమాజాలు వెలసినవి. ఈదళలో నాటకక_ర్తలే ఇంచుమించుగా సమాజ స్థాపకులు, అధ్య్ధతులు, 'బేళికులు,

ఫీళేళలింగం పంతులుగారి తొలి స్వతం్యత రచన “వావి వివావాము”, సంస్క్యృాతాంగ్ల నాటకాలకనువాదాలై న రత్నావళీ-చమ త్కార రత్నావళులు 1880 చివర (పదర్శిళాలై నప. చమత్కార రళ్నావళి మేక్సి ఎయర్‌ నాటళ మైన “కామెడీ. అఫ్‌ ష్మరర్‌, న్‌ కు అనునరణము; పంతులుగారు దీనికి అం[ధళాము[ద వేని, స్వతంగత రచన అనే భాంతి కలిగేటట్లు జేనినారు.. తరవాత గుంటూరులో కొండుళ్లాట్ల సు బవ్మాణ్యళా(స్ర్రిగారు 1881-85 (పొంతాల గయో పొఖ్యానము, హరిళ్ళం[ద, యుగంధర విజయము, (చ్రౌపదీ వస్తా్రాప వారణము మొదలైన ముప్పది వచన నాటకాలు రచించి, (పదర్శింప "శేసినారు. (కాని, ఈ (వ్రాత్మవతులన్నీ నళించిపోయినవి.) కొండు

త్త ధర్మవరం భొట్టవారు స్థాపించిన “గంటూరు హిందూ నాటక సమాజము” సభ్యులు రాజము హేందవరం మొదలై న పట్టణాలలో కూడా (పదర్శ నాలిచ్చి, [పళంసలు పొందినారు. రాజమహేంద్రవరంలో వడ్డాది సుబ్బారాయుడుగారు. 18588 (పాంచాల “హిందూ నాటకోజ్జ్‌వక నమాజము” ప్టాపించి 'వేణిఫంవో రాదులను ఆంధ్రీకరించి, స్వయంగా పాతధారణచేసి, (పదర్శించినారు. కందుకూరి వారి అభిజ్ఞాన శాకుంతలానువాదమను (18088), వడ్డాది వారి వేణీసంపోరాను వాదము తెలుగు నాటకరంగాన్ని చిరకాలం పాలించినవనిచెప్పవచ్చు. బందరులో నాదెళ్ళ పురుషోత్రమ కవిగారు *బందరు నేవనల్‌ థీియా (టికల్‌ సొసైటి” వారి కొరకు ముప్పది రెండు హిందూస్తానీనాట కాలను, సత్యవారిశ్చం ద్ర, రామచదాను చరిత్ర మొదలైన 'ఆలుగు నాటకాలను రచించి, (వదర్శింప జేసినారు. కవిగారు హిందూస్తానీ లోను, తెలుగులోను కూడా పాతానుకూల భాషూ [(పయోగంచేసి పాత్రోచిత భాహపావాదానికి మూలపురుషులై నారు, అంతేకాదు 1880-81 (పాంతాల 'కెల.గు దేశంలో విజయ యాత సౌొగ్గించిన ఛార్వాడ నాటక సమాజం వారు 168054.85 లో మరల లుగు 'శేళం వచ్చినప్పుడు కవిగారు తమ హిందూస్తానీ నాటకాలను (వదల్శించి, వారి (పశంసళు పొందినారు. ఇటువంటి పూర్వరంగంతో 1686 (పాంతాల నుంచి తెలుగు నాటకరంగంలో మూడవదళ (పారంభమైనచె. ఈ దళలో (పథమ గణ్యులు (శ్రీధరస్త్రవరం రామకృక్ణమాచార్యులవారు.

జీవిత సంగహం తే, గి. కలండుగాచె "కాశికగోత కథిత కృష్ట నా! మార్యపా(తుండు కృష్ణైార్యున [గ్రసుతుండు ఆంధ గీర్వాణ కర్ణాట కాంగిలేయ గిర్విశారదుండగు రామళ్ళవ్ల సుకవి. ళా ఎ చి(త్రనళీయ నాటక (పస్తావనలో ఆం[భ నాటక పితామవాొ బిరుచాం!తులై న ధరువరం రామకృష్ణ మాచార్యుల వారు కీ. శ 1058లో (పరీఛావి నోమ సంవత్సర క్నారర్తీక శుద్ద పకదశినాడు) అనంతపురం జిల్లా: కాడిష్మతి ఛాలూకా; ధర్మవరం (గామంలో మాతామహుల ఇంటిలో జనిన్టంచి నారు. ఆచార్యులవారి పూర్వుల నివాసం కూడా ధర్మువర మే+ వీరి మాతృమూర్తి (శ్రీమతి ల శీస్తదేవమ్మ; పితృపాదులు శ్రీమాన్‌ కొమాందూరు కృష్ణమాచార్యులు. ఆచార్యులవారి తంగడి ఛాతల చ్చీర్షుకూడా కృష్ణమాచార్యులే. ఆ వంశంలో పెదళొడుకునకు కృష్ణ ళా (౫1 ది మాచార్యులు అని పేరుపెట్టడం ఆచారమట అందుజేత నే అఆచాళుర్టల్‌ వారి పెద కొడుకు పేరు కూడా కృష్ణమాచార్యు లే. టబ ణ

ర్‌ ధరగ్హవరం ఖావి ఆం[ధనాటక పితామహుడు జన్ని చే వాటికే తండి గారయిన కృష్ణమాచార్య్యులుగారు ధరశ్రివరం వదలిపెట్టి, బళ్ళారిలో స్టీరపడినారు. బళ్ళారిలోని వార్డలా కాలేజిలో వాగు ఆం(ధోపా ఛ్యాయులు. కాని, వై ద్యుల.గా వారెక్కువ (ప్రసిద్ధి పొందినారు అందుచేతనే చారిని వైద్యం కృవ్ణమాచార్యులు అనేవారట, ధర్మవరం [గామానికి చెందిన వారు కావటంవల్ల “ధర్టువరంకృవ్లమా చార్యులు" అనేవారు. ఇంటి పేరు 'కొమాండూరు”. మొత్తం మీద పీరిచేరు “వై ద్యంధర్మవరం కొమాండూరు కృష్ణమాచార్యులు" అయి నది. తరవాతి కాలంలో ఆంధ నాటక పితామహుడు మా(తము "ధకస్ట్రవరం" అనే (గామనామాన్ని మాతమే ఇంటిపేరుగా స్వీకరించి నాడు; అందుచేగనే పీరికి “ధర్మవరం ] రామకృ్ళన్నమాచాత్యులు' అనేది వ్యవవోర నామ్నమెనది, ఆచార్యులవారి తాతముత్తాతలు కూడా సంసట్ట్రాళాం ధా లలో పండితులే. ఆ సంసారం వీరిలో వెల్లి విరిసింది. ఆచార్యుల చారు 6 మాసాలు వచ్చేటప్పటికే నడక మొదలు పెట్టినారట. 8వ సంవత్సరంలో అమరకోళము మూడుకాండలు కంఠస్థ్రమైనవట. 6వ ఏట 'ప్రతాపరు దీయాదులు పఠించినారట. ఆచార్యుల వారికి తంగడి గా తే గురువు. నిరుపమానమైన నూతత్హగవాణళ క్షి, అపూర్వమైన జ్ఞావకళక్షి కలవారు కావటంచేత ఆచార్యులవారు అచిరకాలంలోనే బవాు(గంథపఠనం కావించి, చక్కని పాండిళ్యాన్ని, కవిళాళక్షిని 1 ఇట్లా కొందరికి పొత (గ్రామ నామం స్థిరపడితే మరికొందరికి కొత్త (గామనామం స్ర్రిరవడటం గుర్తించవచ్చు. “కళా పపూర్మ” రాఘలా చార్యుల వారి ఇంటిపేరు * తాడిష్మతి") వారి జన్ఫస్థ లంకూడా కాడి పతి (గామమే. శాని వారు బళ్ళారిలో స్టివసడటంచేత “బళ్ళారి రాఘపౌొచార్యులు” అనే పేరే (వసిద్దిలోకి వచ్చినది.

జీవిత నం[గహాం 7 అలవర్చుకొన్న్నారు. అంతేకాదు అష్టావధానం అవలీలగా చేసే క్తి కూడా సంపొదించి (తకొకొ్కాండ వేంకటరత్నం వంతులు నంటి "పెద్దల (వళంసలకు ప్మ్యాతులై నారట

అచార్యులవారికి వై ద్యం కూడా కొంతపట్లు వడింది. జ్యోతి వంలో కూడా మంచి అనుభవం సంపాదించినారు. ఆచార్యులవారి తొలికళ( ళం వివావామైన కొలది రోజులకే చనిపోయినదట. ఇంక “రెండవ వివాహ్మపయత్నంలో ఆచార్యుల వారొక వధువు జాతకం చూడటం సంభవించింది. ఆ జాతకం తనకు చాలా అనుకూలంగా ఉండటంచేత, ఆమెను వివావాం చేసుకోంకే తాను అత్యున్నత స్థితికి కాగల అవకాశాలుండిటంచేత, తన బంధువుల శెవ్వరికీ ఇన్టం లేక పోయినా పట్టుపట్టి ఆమెనే వివాహమాడిశారట. నిజంగా ఆమె కాపరానికి వచ్చిన తరవాతనే ఆచార్యుల వారికి సిరిసంపదలు గౌరవం ఇతోధికంగా లభించినవి, వీరికి చదరంగంలో కూడా మంచి (వవేళం ఉండేది మి్మిితులతో కఠిసి ఒకే ఆటను రోజుల తరబడి ఆడేవారట.

ఆచార్యులవారు సంస్కృళాం ఛాలతోపాటు ఆంగ్లాన్ని కూడా అభ్యసించినారు. మెటిక్యు లేషన్‌ పరీకలో ఉ త్తీర్డులై బళ్ళారి పుర పాలకోన్నత పాఠళాలలో కొంతకాలం ఉపాధాగ్థయులుగా పనిచేసి, తరవాత ఆదవానిలోని తాలూకా కచేరీలో విలేకరిగా కొన్నాళ్ళుపని చేసినారు. ఆచార్యుల వారికి 16 సంవత్సరాలు వచ్చేటప్పటికి తండి గారు పరమపదించినారు. అనలు వీరిది పేదకుటుంబము. వెగాముగ్గురు తమ్ముళ్ళు, మగ్గురు ఇెల్లెళ్ళు ఉన్నారు. ఆదవానిలో జీవనం జరగక మరలబళ్ళారి కే వచ్చి, జఆక్ట్యట్రోీన్‌ మెంటు మేజిస్ట్రేటు కోర్టు” లో వె) వేటు వకీలు గా పనిచేయ నారంభించిరి. భార్య కాపరానికి వచ్చి నది. అప్పటి నుంచీ అదృష్ట దేవత వారిపట్ల అను[గవాము + చూసినది దారి(ద్యము వెనుక పట్టినది. "పై 9 వేటు వకీలు వృత్తిలో లభించిన

ర ధర్మవరం ఉత్తే జనంతో ఫస్టు గేడుప్లీ డరు పరీక్షకు చదవవలెనని ఉళ్సావాపడి నారు. వెంటనే చదువు మొదలుపెట్టి, 168% లో ఎఫ్‌, ప, ప్లీడర్‌ పరీక్షలు రెండింటిలో అవలీలగా ఉ శ్తీర్టులెనారు. ఆచార్యుల చారు ఫస్టు గోడు ప్రీడరు కావటంతో న్యాయవాదవృ త్తి నిరామాటంగా సాగింధి అవృత్తిలో వారు అసమానులన్న పేరుసంపాదించుకొన్నారు. చారి వాద వై పుణ్యాన్ని గూర్చి కథలు చెప్పుకొంటారు ఆ(పాంతం వారు,

తంగడిగారు మరణించినప్పటినుంచీ తము ళ్ళను, ఇెళ్లెళ్ళను ఖించి వెద్ద చేసే భారం ఆచార్యులవారి మీదనే పడింది; వారు ఆ భారాన్ని సంతోవపూర్వకంగా స్వీకరించినారు. "వెద్ద తమ్ముడు (శ్రీగోపాలాచార్యులు "సెకండు (గేడు ప్లీడరు కావట మేళకాక నుపసిద్ధ నాటకకర్త అరి.నారు. ఆడవ తమ్ముడు (8), శేషాచార్యులు, మూడవ తమ్ముడు వేంకటకృష్ణ మా చార్యులుకూడా నా్రయవాదులే అయినారు. పెద్ద చెల్లెలు (శ్రీమతి శేమమ్మగారు. కళాప్రపూర్ణ టి రాఘవాచార్యులవారి మాతృమూర్తి. రెండవ చెళ్లెలు (శ్రీమతి చిన ఆక = అర

గ్‌ శేషమ్మ; మూడవ వెళ్లెలు (శ్రీమతి కృష్ణమ్మ

సవకొలీన నాటకరంగం 'ఉపనౌడు కన్నడ యతగానవాటక నమాజాలవారు ఇతరరాష్ట్రా9లలో సంచారంతేస్తూ (వదర్థునాలు. ఇిన్తు ఉంచేవారు. అటువంటి నాటక సమాజమొకటి (పదర్శించిన యతగ నాన్ని చూసిన సొంగ్షీ నుహోళాజు [క్రి క 15ిఉలి లో “విష్ణుదాసవాచే' అనే రచయిళను (పోత్సహించి, మరాటీ భావలో నాటకాలు ాయించి, (వదర్శింన సేననాడు.. ఆధునిక మళాటీ నాటకాలకచే ప్రారంభము. అన్తే బళ్ళారి నాటక రచయితలకు కూడా కన్నడ యముగా న నాటక (ప్రదర్శ నాలే (పోళ్ళావాకారై నవి. ఆ యతగాన సంగితము బళ్ళారి పొరులను బాగా అకర్షించినది, గోపాలాచార్యులుగారు వోస్పేట దగ్గర ఉన్న నారాయణ జీవరశె 9లో న్యాయవాదిగా ఉంచేవారు, అక్కడ రంగాచారి నాటక కంబెనీ వారు (వదర్శించిన నాటకోలను చూసీ గోపొబా చార్మ్రులుగారు 'ద్రభావితుల్లై నారు, ఆ ఉత్సావాంతో శఆలుగులో ఓక నాటకాన్ని (వాసి ఆ ఊరులోనే (పదర్శింప జేసినారు. కాని ఎందు చేతనో అ (ప్రదర్శనం జయప్రదం కాలేదట. అది శనకు తీరని అప జయంగా భావించి, తెలుగులో నాటకం ఎందుకు (వాసితినొ అనీ గోపాలా చార్యులుగారు ఇాధవడినారట. తమ్ముని అాధ కృష్ణమా

10 ధరన్హవరం చాళ్యుల వారికి ఉ| దేకాన్ని; అభిమానాన్ని (పోళ్చావోన్ని, పట్టు దలను కలిగించినవట. అప్పుడు అచార్యులవాశే స్వయంగా నాటక రచనకు, వాటకప్రదర్శనకు పూనుకొని, [ష్వపథమంగా “స్వప్నా నిరుద్ధము' అనే నాటికను కన్నడ భావలో రచించి, (పదర్శించినారు. ఆ రచన, ఆ (ప్రదర్శన కూడా చాలా రక్షికట్టినవట. అంతటితో ఆచార్యుల వారి ఉత్సాహము మిన్నుముట్టనది. కాన్ని గోపాలాచార్యుల వారి తెలుగు నాటకం అపజయం పొందటంచేత, ఆచార్యులవారి కన్నడ నాటకం చక్కగా రక్కి కట్టడం చేత "తెలుగు భావ నాటక రచనకు పనికిరాదనే భావం (ప్రజలలో 'వ్రబలసాగింది. ఇది ఆచార్యుల వారికి సంజాపళారక మైనది. అప్పుడు వారు "చిత నీయము' అనే నాటకాన్ని రచించి, విజయ వంతంగా (ప్రదర్శించి, ఆ అపవాదును పోగొట్టినారు. ఈ అప వాదును గూర్చి ఆచార్యుల వారు చ్మితనళీయ (ప్రస్తావనలో ఇరు వురు పౌరుల సంచాదరూపంలో చర్చించటమే కాక చిితనళీయ (వథమ ము దణ పీఠికలో ఆ యా విషయాలను విపులంగా వివరించి నారు. ఈనాటి చిితనళీయం ము[దణలో ఈ పీఠిక అదృళ్యంకావటం చేశ, సహృాదయులకు ఆ భావాలను ఆచార్యులవారి మాటలలో నే శెలుపవలెనన్న కోరికతోను ఆ పీఠికలోని భాగాలను ఇచ్చట పొందు పరుస్తున్నాను.

“చేశ భామలందుల. బెకుంగు తెస్సు యని సమంచితముగ నుడువంబడిన ఈ భావవై నాకుంజిన్ననాటి నుండి యున్న యఖిలాష వళంబున, నిరువది యే[డుల యీండు గలిగిన (క్రీస్తుళళము 1874 నంవత్సరమున నేబేని కావ్యము రచియించు. కుతూహలము కఠిమి, గో(తక_ర్తయగు గాధినందను చరితము పద్యకావ్యము సగము (వాసి యసప్పుడు నాకు. గలిగిన నాటకరచనా కుతూపహాలమున నంళతకు నిలిపి

సమశళాలీన నాటకరంగం 11 ముఖ్యమం.గా సంస్క్యూతమునందును, ఆంగిలేయ భావమయందును గల నాటకము. అనాస క్తిమై , జదివి 1869 సంవత్సరమున “ఉన్న్భాదరామ (వే తణికము” *మదనవిలాసము" నను పేరులు గల చిన్న నాటకమ.ల రచియించి యీ చ్మితనళీయ నాటకము వచనభాగము కొంత రచి యించితి. కాని, కా ర్యాంతర్మపనక్తుండ నౌటచే నంతతో దానినుజ్జగిం చితి. మానవళ క్రికి మించిన కొన్ని సందర్భిముల వలన మరల 1886 సంవత్సరమువరక్రు నీ విషయము నిచారింప సాధ్యము కాకయుండె. “బ్చిర్రకాలమునుండి మనవారిలో నాటకములన్న హేయములు గను. నాటకులన్న చూష్య్యులుగను భావించు వాడుక కలదు. ఈ భావము నమంచితము కాదనియు జనసముదాయమునకు నీతిని బోధిం చుటకు నాటకములకం3ు సాధనములు వేలొండు కలుగ నేరవనియు, నీచకులజులొంజె నీతిబావ్య్యూలొంజె నాటకములు (పదర్శించుచు వారు కొన్ని యకృత్యముల నొనర్చుట వలనను, సునీతిని (బ్రదర్శించు టయే ముఖ్యోబ్టేశముగాం గలిగిన నాటకములు మనలో లేకుండుట వలనను నాటకమ.లకు మనలో దూవమణగలుగుటకు. గారణమాయె ననియు. నా యొన్నిక ఈ యొన్నికననుసరించి సమయ మొదవి నప్పుడంతయు.. నా మ్మితులతో సంభాషించుచు నందందుపన్థసింపు చుంటిని, 189 సంవత్సరమున నాకు సవయసుబ్రాలగు మిత్రులతో గొన్నియాంగ్లేయ నాటకములు (ప్రదర్శించు తలంపుగలుగ .వారియం దణ తోడుపాటున లెండుమూలులట్లు (పదర్శించుట సంథవించె. అ యింగ్లీషు నాటకి ములకు( దోడుగ మైనం కెప్పిన చిట్టి తెలుగు నాటక ములు సయితమీ( జడియె. నీతిని మ్యాతము బోధించునుట్టేశమున నొక నాంట, "రెండునాళ్ళ; (పారంభింవంబడి ముగియింపంబడిన యౌ (గంథములే చూడవచ్చినవారు మిక్కి.ల యాదరించునట్లు ఘటిల్లి. మ్లుదటికుండి పాటుపడి సంవిధానములు కుదుర్చుకొని వాటకములు రచియింపంబజె నేని జనసమూహమింకను నెక్కు వగా నాదరింతురుగడా

కవి ధరస్హవరం యని యుత్సాహము జనించుటయు, నన్నె ల్లిప్పుజెడ బాయని మిత్రుం డును నాటకపరిచయము. "వెంపున నదివణకే కర్షాటక భామయందు నాటకముల రచియింపం (శ్రారంభించిన వాడునునగు (_బహ్మ(శ్రీ చిత్తవాడిగి వానుమంత గౌడు నన్నెంతయు నందునకుం. | బోళ్చాహ పజఅచుటయు. గాగా నాంధమున నళనాటకమునకు సూచిక 'నేర్పజచుకొని కొంత వచనభాగము గూర్చితిని. ఆయుద్యమ మప్పుడంతతో నుజ్జగింపవలసి వచ్చెనని యిదివఅకే చెప్పంబజెంగదా? “తరువాత 1886 వ సంవత్సరమున నో మి[త్రమండలి నన్నెం తయు నాటకరచనమునకును, తన్నాటకఖేలనమునకును నుత్సహింప "జేసె. వారందలు బహుతరమ గా నాంధభాష నభిలాషచే నభ్యసిం చిన వారయ్యుుం గర్నాటక భామయందించుక పక్షపాతము కలవారు. గాం బొడకనై. ఆదియుంగాక వారదివజకు నందందుంజూచిన నాటక ములు కర్నాటక నాటకములే కావున దేశభామలలో నాటకములక్రు6 దగిన భాస కన్నడ మే యనియు, తనుంగందునకు(దగదనియు నొక పట్టు వారికి స్థిరముగాం గలిగె, దృష్టాంతయు_కృముగ నేనెంత [పబో ధించినను వారి పట్టుమానదయ్యు. నాకా కన్న డమునందును నొక్కింత పరిచయమున్నందున వారి మతము చొప్పునం జోవలసివచ్చి మొట్ట మొదట స్వప్నానిరుద్దమును "పేర నుషాకల్యాణచర్మితముకు గన్నడ ఖాషమ నాటకముగా నొనశించితి. మామకమి[తకోటి “సరస వినోదిని” యనుపేర నొక్ల సభగానేర్పడియె. ఆ సభవారి వలన నా నాటకము 1886 వ సంవత్సరము స్మెఫెంబరునెల 14 వ శేదినాండు ఖేలనముగావిం పంబడియె. నెలలోపల మూడు మారులానాటకమాడ౦. బడినను ఆ మూడు మాఖులుముు దిద్భృణూగతులకు( గొందరికి వెడమబ్బుటయే కజథవయ్యె ఈ సరసవినోదిని సథయొక్క చరితమంతయు (వాయ వళయునన్న నెన్ని యో (గంథమ లగును. తొలుతం గొన్ని నాళ్ళు విచే

సమకాలీన నాటకరంగం 18 కమున. విమర్శక శక్తియు. జాలని జనులవలన దూషింంవఐబడిన కెజం గును, తనివితీణ దూషించిన భంగియంచయుందరువాతను వేశయందుం బరిణమించిన చందమును, ఆ యువేకు పోయి పిదస నేతకు. దిరిగిన కరణియు, ఆ(గవాన్మిగవాములన్నియు నను[గవామునకు మాజీనశె వడియు, ఆ సనభం జేరిన బా రెట్టివారగుటయు, వాశే మొనర్చి యుండు టయు ఇవియన్నియు నుగ్గడించి (వాయుట కిది చోటునుగాదు, నమ యమునుగాదు.

“ఈ స్వప్న్నానిరు ద్ద నాటకమాడిన. పిదపం. దెనుంగున నొక నాటకమైన రచియించి యయాడటకై నా మ్మితుల యనుజ్ఞ వేడితి. 'తనుంగున నాటకము భంగపాొటునశకుం బరిహోసమునకుం గారణనుగు నని మనసారా నమ్మియుండియు. నాయుత్సావాథంగ మొనర్చుట కిష్ణపడక విధిలేక యందునకు నమ్ముతిం చిరి. అప్పుడి చి్మితనళీయ నాట కము సొంతముగా రచియింపంబడి ఖేలనము గావీంవలఅడియ ఊరి వారును వినోదమునశేని చూడవచ్చికి కాని తమకీ నాటకము వలన ముదము గలుగంగలదనియంచి వచ్చినవారు కారట అయినను, చెలుంగుభానమయొక్క. బళ్ళారియందు గలిగియుండిన దుష్పా_ప్తికడ చను వేళ యొదిగివచ్చినందునం గాబోలు, కన్నడ నాటకమునకంళు నీ నాటకము విశేషాదృతమయ్యె. నాంటినుండి తెనుంగన్న నుజిఫళొం దలు చూడవచ్చునట్లు సంఘటిల్లి బళ్ళారి కన్నడసీమ కాదనుమూట స్థిరము గా నాటుకొనునట్టి ద్భలిల్లె. ఈ మాటవలన(6 గన్నడ భాష "ఆనుంగ నకంశుం దక్కువయని చెప్పనుద్యమించిన వాండంగాను- నాకుం చెలుంగు నందుంబో లిం గన్నడమున విశేషపరిచయము చాల మియే యీ నథవారి తెనుంగు నాటకములకు ( వాశన్షర్ధము గలిగంచె నని ఇస్పీనను 'జెప్పవచ్చును. అమున, మంచిచదువరుల్లై యుభయ భాషల 'నెటీంగియున్న మా మిత్రులకు నాటకములకు. 'దెళంగు తగిన భాషకాదను మతము పట్టువడియుంజెనే యనుట కింతచెప్పవలసి

[డ్తీ ధరస్ట్రవరం వచ్చెను. ఈ చి్మితనళీయ నాటకముననున్న వస్తావన, ఈ సందర్భ ములు ఇలియనివారికి నర్థరహితముగా- ౬ దోపలగలదని యీ విమ యను వా[కువ్వవలని వచ్చి”,

ఈ పీఠికనుబట్టి కింది విషయాలు స్పష్టమవుతున్నాయి- ఆచా ర్యులవారు క్రీ.శ. 1674 లో కావ్య రచన ఆరంభించినారు. 189 లో నాటకరచన ఆరంభమైనది. 1606 లో “*నరసవినోదినీసభ” నెల కొన్నది. 14-90-1086 శేదీన చారి కన్నడ నాటకము '“స్వప్నాాని రుద్ధము" (పథమ (వదర్శనము పొందిందిగ్థ సరనవినోదిని సభవారి (పథమ (ప్రదర్శనము కూడ ఆదే. వెంటనే చిత్రనీయ రచన పూర్తి చేసినారు; ఆది 29._.1_15607 శేదీన (ప్మపథమంగా (పదర్శింపబడింది. చిితనశీయ (వదర్శనము జయ్మపదం కావటంతో తెలుగుభాష నాటక భామగా పనికిశాదన్న అపవాదు పోవటమే కాక, చివరికి "బళ్ళారి శెలుగు సీమి అన్నమాట స్థిరపడింది.

సరన వినోదినీ నభ

"రెండు సంవత్సరాలుగా జేళాన్ని అల్ల క ల్లోలంచేసిన కఠవు 18/8 తో అంతమై నది. కణవు సమయంలో ఆచార్యులవారు, సి. 'పాచ్‌.

ణౌడ్‌్‌ మొదల్వైన మిత్రులు కలిసి. ఒక "వీరసంఘము"గా _ ఏర్పడి (వజలకు "సీవచేసికారు. తకువాశ, ఆ సంఘము, *“డిజేటింగ్‌ సాొవైటీి గామారింది. ఈ సొనైైటివారు 180/9 లో శెండు ఆంగ నాటకాలు, "₹0డు కన్నడ నాటకాలు పదర్శించినట్టు ఇలునుకొన్నాము,. 1884లో మైసూరునుంచి ఒక నాటక కం'వెనీవచ్చి, నృత్యనాటకాలు (పదర్శిం చింది. అందలి నటులు బహుళ ననానాలు పొందినారు. వారి నంగీ తము బళ్ళారి పౌరులను ఎక్కువగా ఆకర్షించింది. అప్పటినుంచీ ఆచార్యులవారు ఒకనాటకనభను స్థాపీంచవలెనని కృషిచేన్తూనే వచ్చి నారు. 1685 సంవత్సరం చివరిభాగంలో వారి కృషి ఫలపదమైః 1888 లో “నరనవిన్లోదినిసభ" స్టాపితమైనది. అనాడు నాటకాలాడే వారంకశే సంఘంలో "గౌరవంలేదు. అయినా సావానంతో 'వ్యవథ మంగా 80 మంది సభ్యులు చేరినారు. ఆచార్యులవానే అధ్యచులుగా ఎన్ను కోఐడిన్తారు సభ్యులంతా "గౌరవకుటుంబీకులతి . కొందరు న్యాయవాదులు, మరికొందరు ఆయా కార్యాలయాలలో ఉద్యో

16 ధర్మవరం గులు; తక్కినవారు వర్తకులు, భూస్వాములు. ఈ ముప్పదిమంది సభ్యులు కాక మరి ముప్పది మంది అభిమానులు కూడా ఉండే వారట. సరసవినోదినీసభను గూర్చి ఆచార్యులవారు. చమత్కరిన్తూ ఉండే వారట. “సరసనినోడిని' లోని మొదటి మూడు అడరాలను (కమ[కమంగా. విడిచివేసినా భావార్థం మారదని -_- సరనవినోదిని: రసవీనోదిని, సవినోదిని, వినోదిని. సరసవినోదినీ సభ ఆశయాలు ఆంగ్ధంలో కింది విధంగా నిర్వ చింప బడినవి. ప కౌం 18156 6 0౯41 5129641764 0౯ 186 54286 72101 పే2రే [21167౯6 10% 11 90110 6618141020; 2. 0 జొం:6 ₹600620100 10 6 పంంల16 జర రు మిశకం కలు కం?861 &2బ2116 6 €0119 206 ఇం:1168 02 116; 3. 10 10010166 పంమింకే మిం819 హి కఠ మిం34 2966- 8016 10? ఓ ౩0 72136 కం కయ 2 ఇమం ఓం 7608202181 న 0661 16164901 900౯. వై ఆళయాలను "నెర వేర్చుకొనటంలోచే కాక ధర్ము కార్యాలు చేయటంలోను, పేదవిద్యార్డులకు చదువు చెప్పించటంలోను సరస నానన వ్‌ సి. హెచ్‌. గౌడ్‌ గారితో సవా ఈ సరసవినోదినీ నభా సభ్యులంతా అ(గవర్డులే-* ఈ నాటకముల (వదర్శించువారు సార్ధక విచ్యావంతు లును, మనీషా విశేక్షులును నగు న్యగ జన్ములు, సరసవినోదిని సభకుం జేరన చారో అని చితనళీయ [పస్తావననమందు ఆఛార్యులవాశే పేర్కొన్నారు.

నరనవినోదినీసభ క్షే వినోడినీసళ ముందంజవేసి వేరుపొందటం [పళంసనీయమైన వివ యము. ఆదిలో బళ్ళారి [వ్రజలు ఈసభయెడ విముఖులై, అనేక విఘ్నాలు కలిగించటానికి [పయత్నించినప్పటికీ, వట్టుదలతో సభ్యు అంతా పనిచేసి ఇాలారిష్టాలను గడచి బళ్ళారి (వజలనేకాక రాష్ట్ర (వజలనందరినీ తమకు నుముఖులుగా చేసుకోగల్లినారు. సరసవినోదినీసభబారు 1886 లో ఆచాక్యులవారి స్వప్నాని రుద్దమును (పదర్శించినారు; 185% (పారంభంలో ఆచార్యులవారి చిశశ్రనభీయమును ప్రదర్శించినారు. 1868 లో మూడు కొత్త నాట కాలు -- వారిశ్చం[ద, మనుచరిత్ర, సుభచావరిణయములు జా (వద ర్భింపబడినవి,. 1889 (పారంథంలో గోపొలాచార్యులవారి కన్నడ ఉత్తరరామచరిత _ [బ్రదర్శితమైనది. తరవాత ఒకవారంలో అచా ర్యులవారి “విషాద సారంగధరము' ప్రదర్శింపబడినది. ఈ (పదర్శనాలతో సరసవినోదినీసభవారి కీర్తి మిన్నుముట్టినది. ఈ విషూదసారంగధరము ఆచార్యులవారి ఆరవనాటకము, తరవాత అచాగర్యుల వారు ఇంచు మించుగా 20 ఆలుగు నాటకాలు రచించినారుు వాటినెల్సి సరనవినో దినీనభవా'కే (పదర్శించినారు. ఈ సందర్భంలో సరసవినోదినీపభవారి (వదర్శనాలను గురిం చి, నటులను గురించి తెలుసుకోవటం సమంజసము. చిత్రనళీయము (వ(ప్రథ క, ఇవి ఎవరి రచనలో తెలియలేదు. ఆచార్యులవారు. హరిళ్చం[ద్రను 1910లో రచించినారు. బహుశః ఇది గోపొలా చార్యుల వారి రచన అగునేమో? ఆచార్యులవారు వరూధిని అనే ేరుతో మనుచరి[త కథను నాటకీకరించిరి. ఈ రచన ఎప్పటిదో శలియదు. “సుభ(చార్జు నీయము” అనేపేరుతో గోపొలాబార్యుల వారొక నాటకము (వాసి నారు; కాని అది 1915 నాటి రచన, లె(

18 ధర్మవరం మంగా (పదర్శింపబడినప్పుడు ఎవ కెవరు భూమికాధారణము చేశనారో (ప్రథమ ము[దణనుందు తెలుపబడినది (చూ. అనుబంధము-1). నాయ క్తుడగు నలుని భూమికను ఆచార్యులవా శే ధరించినారు. నాయిక ఆయిన దమయంతి భూమికను భూస్వామి, పెద్దవ_ర్తకులు అమిన కొరివిశేమ శాస్త్రిగారు ధరించిరి. మునిసిపల్‌ యూనియన్‌ శై ర్ధన్‌, "గౌరవ మేజిస్టేంటు అయిన పానుమంతాడ్‌ గారు కలిపురుషుని భూమిక ధరించిరి. తక్కిన భూమికలను ప్రసిద్ద న్యాయవాదులు, ఉపాధ్యాయులు, గుమాస్తాలు ధరించిరి.

సరనవివోదిసీసభ వారి (వదర్శనాలన్నింటను _ రివేర్సల్సు చేయించేభా రాన్ని ఆఅచార్యులవారే వహించినారు. పదేనా నాటకాన్ని ఛాయ శలవెట్టినప్పుడు అందులోని భూమిళ్ణలకు తగిన నటులను ముందుగానే వే యించుకొనేవారు. తరవాత ఆ నటులను దృష్టిలో "పెట్టుకొని తమ రచనలను కొంతవరకు మలకే వారు. రివోర్సల్‌ సమ యంలో ఆచార్యులవారు. చాలా [కమితణ పాటించేవారట. వమా[తం అలసతను కాన్సీ, అజా(గ_త్తనుకానీ సహించేవారు కారట. ఏదేనా లోపంవ స్తే తీ్మీనంగా మందలించేవారు; చేయిచేసుకొన్న సంద ర్యాలుకూడా లేకపోలేదని అంటారు. ఒకసారి పాదుకలో మంథర వేనం వేసిన. నా గేశళాళస్త్రి అనే యువకుడు రంగస్థలం మీద చాచికం మరచిపోయి. సొంతకవిత్వము మొదలుపెట్టినాడట, ఆ రంగము ముగియగా'నే ఆచార్యులవారు 'నేపథ్యగృవా౨లో వాని చెంపలు వాయించినారట అటు తరువాత మళ్ళాఆటువంటి పొరపాట్లు జరగ బేదని అంటారు. అచార్యులవారి తమ్ముడు వేంకట కృష్ణమా ఇార్యులుగారు నిండైన వ్మిగహము; కమ్మగా పాడగలిగిన చాశే కాని అభినయంలో కొంత తీసికట్టు. “సంగితంలోపడి అభినయం

నరనవిసోదినీనభ 19 ఇెడగొట్టుతున్నా ” వని ఒకసారి ఆచార్యులవారు మందలించగా కోపంతో రివోర్సల్‌ కు రావటం మానివేసినారట. అవ్వుడు ఆచార్యుల వారు ఒక కొత్తనటుని చేరదిసి, సంగీతం అభినయం బాగా నేర్చి, అద్భుతంగా నటింపజేసినారట. అంతటితో తమ్ముడు సిగ్గుపడి, మళ్ళీ అన్నగారితో కలిసినారట.

తాము అనుకొన్నట్లుగా నటులు నటించగలరనే నమ్మకం కుదిరినప్పుడే ఆచార్యులవారు [పదర్శనకు పూనుకొనేవారు. లేకపోతే ఎంతకాలమైనా ఓపికతో కణ ఇచ్చేవారు. ఒకసారి పాదుకలో మంథర వేషం'వేసిన వానిని తయారుచేయటానికి మూడునెలలు పట్టిన దట. ముక్తావళి నాటకంలో నాయిళాభూమిక ధరించినవానికి ఒక ద్‌ర్హ్ప వచనం నేర్చటానిక్మ్య "రండునెలలు పట్టినదట. ఒకొఠాక్రాసొరి నటులమధ్య _ పోటివెట్టి, తగినవానిని ఎన్నుకొనటం జరిగేదట. తొలి సంవత్సరాలలో ఆచార్యులవారు అభినయాని శే (ప్రాముఖ్యమిచ్చే వారు. తరవాత తరవాత దృశ్యానికి కూడా (పాముఖ్యమీయనారం ఖించినారు. ఇంకొక ముఖ్య విషయం--ఆచార్యులవారు ఆంగికాభినయం మీదకంళు వాచికాఖినయం మీదనే ఎక్కువ(ద్ద చూసేవారు. రిహోర్సల్సులో ఎక్కువకాలం ఉచ్చారణ సౌష్టవానిశే వెచ్చించే వారట. ఆచార్యులవారికంళు పెద్దవారూ, 'ఇద్దబావగారూ అయిన శాడిష్మతి నరసింహాచార్యులుగారు (రాఘచాచార్యులవారి పితృ పాదులు) సరసవినోదినీసళకు “ప్రాంప్పర్‌ *. వీరు బళ్ళారిలో సీనియర్‌ 'చెలుగుపండితులుగా. పనిచేస్తూ నభాళార్యకలాపొలలో ఆచార్యుల వారికి చేదోడువాదోడుగా ఉంజేవారట.

నరనవినోదినీసథ మొదటితరం నటులలో ఆచార్యులవాలే నాయక భూమికలను ధరించేవారు. కొరివిశేషళా స్త్రిగారు నాయికా భూమికలను ధరించేవారు, ఆచార్యులవారి సోదరులగు గోపాలా

2౭0 ధర్మవరం చార్యులుగారు కూడా స్త్రీ భూమికలను ధరించేవారట. పడసాల [ శ్రీరాములుగారు ఉపనాయక భూమికలను ధరించేవారు; వీరు తర వాత సబ్‌ మేజిస్టేటుగా పింఛను పుచ్చుకొన్నారు. రాయచూరు ఫీిమారావుగారు రత్నాంగి మొదలై న భూమికలను ధరించేవారు. వోరో్యోనియం మనదేశానికి రావడానికి పూర్వం "రెండు తంబురాలు, "రెండు ఫిజేళ్ళు ఉపయోగించేవారట. హోార్యోనియం వచ్చిన తరవాత రంగనాథ మొదలియార్‌ అనే ధనవంతుడు స్నేవాధర్థుంలో సరనవినో దినీ సభకు మొదటి వోర్ళోనిస్టు అయినారు. రతవాత మదరాను నుగుణవిలాససభలో పనిచేయటానికి రంగనాథ మొదలియార్‌. వెళ్ళి పోయినారు. మొదట్లో బోగంగొల్లప్ప, తరవాత ఆముదాలవేంకట స్వామి ఫిజేలు వాయించేవారు.. తిప్పన తబలా వాయించేవాడు. రాయచూరు ఖీమారావుగారికి కూడా శ్సఓలా చాయించటంలో వవేళం అాగానే ఉండేదట. తరవాతికాలంలో ఆచార్యులవారు దళరథుడు, రాజనళేం (దుడు మొదలగు భూమికలు ధరించగా తమ్ముడు "వేంకటకృష్ణమా చార్యులుగారు రాముడు, సారంగధరుడు మొదలైన పాతలు ధరించే వారు వోళగంజి రామచం దరావు అనే విద్యార్థి నాయికా భూమికలను ధరించేవాడు. కూనూరి నరసింగరావు, మహుబ్బళి న్‌ తీ. ఇతనిని “హొళగంజిరాములు' అనే వారట. ఇతడు స్ఫుర(దూపి. రంగ స్థలంమీద అచ్చంగా ఆఅడుపుట్టువుగానే గోచ6ంజే వాసనని చెబు శారు. చిత్రాంగి, క_ైవంటి భూమికలను నిర్వహించటంలో అటు వంటి వాడింకొకళడు ఉండడని బళ్ళారి "పెద్దల నముకము. ఆచార్యుల ఇారి తర్భీదు అటువంటిది. అతడు అచార్యులవా3తో చేళమంతా తిరిగి వచ్చెను. అతనికి వచ్చిన పతకాలతో ఒక అంగడి ఇెట్టుకోవచ్చు నట! శాని, చివరకు చాలా ేనరికంతో, 60 నంవత్సరాలుచాటిన వయస్సులో న్వస్థలమైన *మం[తాలయము'లో చనిపోయెనట.

నరనవినోదినీనభ ఖల] మాధవళావు, నాగేశ్వరకాస్త్రి, అాదనవాట్టి (శీనివాసరావుం ఇజాదనవాట్టి మాధవరావు (హాస్యనటులు), దొడ్డిగోవిందరావు, రావు బవాదూర్‌ వానుమంతాడ్‌ , కర్నూలు విశ్వనాథ రావు, జోమ్‌గిరి ఆచారి మొదలై నవారుకూడా ఈ నభలో భూమికలను ధరించిన వాలే.

ఆచార్యులవారు సంగీతంలో నిధులట. పాటలకు పద్యాలకు రాగాలు వారే నిర్ణ యించేవారు. సంగీతంవై ఎంత అభినమూనమున్నా రంగస్థలాన్ని పాటకచేరీగా మార్చటానికి వాలెన్నడూ అంగీకరించ లేదు. అక్రాన్ని, అభినయాన్ని చెడగొట్టని (శాన్యమైవ సంగీతాన్నే వారు పొజేవారు; రంగస్థలంమీద అంగీకరించేవారు. “గొాయకునకు తంబుర ఎంతగా ఉపయోగపడుతుందో, నటునకు నంగీఈం అంత మా(తమే ఉవపళయోగపడవలె"నని వారి ఆశయము. మోవాన, జంయూటి, శేదారగాళ, కమాజురాగాలు వారికీ అళ్యంతము ప్రీతి పా్యత్రములట. పొటలనుగూర్చిన తమ అభిప్రాయాన్ని ఆచార్యుల వారు చ్మిశనళీయం (పథమ మ్యుదణ పీఠికలో ఇట్లా ఇలీపినారు--

“క్క నాటకమును, మటియితరములగు నాటకములును, ఆడం బడిన కాలమున జవాటలుళొన్ని రచియింపంబడియుంజె. ఈ పాటల విషయ్మమె యొక్కింత వక్కొ ణింపందగియున్న ది. నాటకములు సామాన్యముగా. బద్యగచార్రత్మకములైై కానంబడియెడి పాటలు గలది యతగానమను పేరున బరంగుచున్నది. ఈ నాటకములు సర్వ విషయముల నింగ్సీషు భబామయందును, సంస్కృత భాషయందునుగల నాటకలతణముల ననుసరించియే రచియింపండినవికాని యతగాన ములవలె రచియింపంబడినవికావు. అయిన నీనాటకములు తత్కాల అమ్రునంగీడించి చూడవచ్చినవారికి సుబోధగలిగించు తలంపు కలిమి . వలనను, జనసామాన్యమునకు. బద్యములయందు విశేపాఖిలావము కలుగకుండుటం 'జేసియు,. అట్టి వారుంలానః మును బాటలను నొద

చా లంతా టై ధం ప. లీ గో

లిల్లి ధర్మవరం రించుటంజేసియు, వారి యాదరణము ముఖ్యముగాల గలుగవల యుటం'జేసియు నాటకముల యందందుం బద్యములుండినను బహు తరముగం కాటలు నెలకొలుపంబడియె, ఈ నాటక 'పస్తాననయంచే యీ విషయమును సూచింపండియె, ఈ పాటలతో నాటకముల నిశ్లు పచురింపింపవలయునని మొదటనుండి నా యుగ్దేశముకాదు. థీరపద్దతిగల నాటకమునంజబాటలుండుట యంతసురుచిరము కాదనియే నా తాత్పర్యము, మాత్యేభాషయందు. నిండుసాహితికలవారి *ోనాట కాంతసాహితిోో కలవారని యాఖ్యగలిగింపంజాలు నాటకములున్న యట్లు, అంధభామయందట్టివి అేవుగాయను లోపమును నాయా వచ్చక్తి సవరించుతలం పే పట్టుపడియుండుటచే సాహిిని వృద్ధిచేయ్య జాలు శక్తి చాలని పొటలనందుంబొందింవవలయునని నాయుచ్చేశము “గాదు. కాంబట్టి పాటలున్నచోట్ల "నెల్లం దగినభంగి. బద్యములం బొందు పఅచియున్నా6డడ పాటలయందును నభిలావమముగల వారి కోరికందీలుప నా పాటలనొక (పక్కన (బచురించినాండ. ఈ మాటల వలన6 బాటలు గర్హణీయములని తెప్ప నెంచినవాండంగాను. వ్యాకరణ దుష్టములగు వదములమాని (పొసొదినియమముల దప్పక రచి యింపంబడిన పాటలు తలుచుగా నుండమిచే సాహితి వెపుణి గల వారికి వానియందు వేకు పొడమియుండు.గాక పాటలేమి పాప మొనర్చినవి? వానియందు రసమొదవచా? పాకము లభింపదా? భావము గలుగదా? ఛందోనియమము చాలదా? అయిన నాటక్ష కుర్ణన మొనరించువారికి రాగమునందును చాళమునందును ఛ్యానము మానకుండవలయుటం జేని పద్యములయందుంబోలెం జబాటలయందు భావ(పకటనము గలిగింప నిర్వంధము గలుగు ననుటమా త మొప్పు కొనందగియున్నది. ఈ కారణమువేతనే మానవలసివచ్చెల్గాని

నరనవినోదినీసథ లికి జీలొండు కారణమువలనంగాదు. అరసిచూడం గొన్ని సందర్భముల యందు వద్యములకం కును, వచనములకంశును జాటలే రసనజనకము లగునని నాకుందప్పుని యఖథి[పాయము. కాంబట్టియే యీనాటకము తృతీయా బ్కము తురీయరంగమున _ వీరనాయకునకు. గావించి యుండిన *మెగంబులను నేవగల్‌” అనుపాట నట్లనే నిలిపి యున్నాండ”

ఉచ సంనార (పదర్శనాలు స్థైనికులందరి అభిమానాన్ని చూరగొని ఇంట గెలిచిన సరనవినోదినీ సభవారు 1881 వ సంవత్సరం జూన్‌ నెలలో (ప్మపథమంగా మ దాసు విక్టోరియా పల్లి క్‌ వోలులో (పదర్శనాలొనంగినారు* ఒకనాటి నాటక (పదర్శనాన్ని గూర్చి, మద్రాసు సుగుణవిలాసభ స్టాప నాన్ని గూర్చి తమిళనాటక పితామహుడైన రావుబహదూర్‌ (శ్రీ పి, సంబందం మొదలియార్‌ ఇట్లా వర్ణ్మి ంచినారు __

“శండు తఠాలనాటిమాట. 1891 వ సంవత్సరం జూన్‌ నెల కడపటివరకు తమిళనాటకాలంజకేు, తమిళనటకులంకే నాకు చాల జుగుప్స ఉండినది. ఆ సంవత్సరం జూన్‌ నెలలో ఒకర్మాతి ఈ జుగుప్ప, నేనే తమిళనాటకాలను రచించి నటించవలెననే ఆశ, అభిలావగా పరిణమించింది. ఈ పరిణామానికి నామనసులో నారులుపోసినవారు

“ఆనాటి నాటకం చిరకారినాటకం. నన్ను అ నాటకం విష యంలో. నేడు వరీకచేసినా ఉత్తమ ళేణిలో ఉశ్రీర్దుడను కాగలను.

5. “"వరిళోధన” (ఆంధధనాటక పితామహ సంన్మరణ సంచిక)-డిళంబరు = జనవర్కి 1955

నంచార (పదర్శనోలు వీక్‌ అంత గాఢంగా ఆ నాటకం నా వృాదయంలో, మనస్సులో, మేధలో వాత్తుకుపోయింది. కృవ్ణమాభార్యులుగారు రాజుప్మాత థరించి నారు, చఛాలబాగా నటించినారు, గోపాలాచార్యులుగారు మోహిని ఇవేవంవేసినారు. వి. మాధవరావుగారు విదూవకవేవం ....,, అంత వరకు నేను చెన్నపురిలో తమిళ ఆకుక్కూత్తు చూచఛినవాణ్ని. అ తెరుక్కూత్తులలో (వీథినాటకాలలో) ఆభాసపు వేషాలతో, ముఖా లకుమూా(తం వారిదళం పులుముకొని దుమికిదుమికి ఆజే నటుల వింత పోకడలకు వెగటు పుట్టిన నాలో ఆర్మాతి చక్కని రంగస్థలంధైన, సరైన, సవాజమైన వేషాలతో, మంచి సంగీతంతో విదాగ్టవంతుల్లు నటించడం చూచి నాలుగుగంటలలో నే పరకాయ వవేళశం జరిగినంతగా మార్చుకలిగింది.. = . నేనుకూడా ఇటువంటి నాటకం (వాసి స్వయం నటించాలనే ఆళపుట్టింది.

“*జ్మద్రి జరిగింది శనివారం. ఆనాటినుంచే కృష్ణమాచార్యులు గారికి. నేను పకలవ్యశిష్యుణ్బయాను. మర్నాడు తమిళంలో ఇలాంటి నాటకాలున్నవేమోనని పరిశీలించినాను,. అప్పటికి తమి శంలో ఉన్న నాటకాలు శెంజే -- వారిళ్చం[ద, డంజాచారి విలానం. శెండింటినీ (శద్దగా చదివాను. కాని యెొొంతమ్మాతమూ తృ బి కలుగ శేదు. నేను వెనుకదినం చూచిన చిరకారిస్థాయికి కాదుగదా, ఆ పరి నరాలకు కూడా రాదగిన స్థలంలో లేవు. =... నావతి ఛిరకారి నాట కాన్ని చూచిన నామి తులు నలుగులై దుగురు బళ్ళారి సభవంటిది మ(దానులోను నెలకొల్పొలని నాతో ఆలోచన జరిపినారు. నాకు అంతకన్నా కావలసింది యేముంది? 1891 జూలై 1వ 'శేదీన “సుగుణవిలాససభ” స్థాపించినాను. బళ్ళారి సభ పేరు సరసవినోదినీసభ కదా! దాని పుటటాకరాలు ఇంగ్లీషులో ఎస్‌, వి. ఎస్‌, అలాటి పుటాడ రాలే ఉండవలెననే దృష్టితో సుగుణవిలాససథ _ ఎస్‌. పి. ఎస్‌ - అని నొమకరణం చేసినాను, అంత వెరిభక్తి మాకా బళ్ళారి నాటకసభవైన,

సుగుణవిలాసనభలో నేకు 638 సంవత్సరాలకు చెగా నాటకాలు వాసి (ప్రదర్శించినాను. దీనికి దోవచూపినవారు కృవష్ణమాచార్య్యులుగారు. కాబక్తే వారిని నేను గురువుగా భావించినొనని ఆరంభంలో చెప్పి నాను 9**=*9,

క టంంంర్‌ లస మాచార్యులవారి అభినయంతోపాటు వాచికం అత్యద్భుతం. తుమిళుడై న నాకుకూడా అర్ధమ య్యేంత స్పష్టంగా ఆ ఉచ్చారణ ఉంజేది. ఆ గంఖీరపద్యాలు కూడా వారు విరిచి చద వడంలో అర్జమయ్యేవి. ఈ విషయంలో తమిళనటులకు -_ వారు కోపం చేసుకున్నా సే. సలవో ఇవ్వదలచాను. ఆంధనటులవలె స్పష్టోచ్చా రణ, స్పష్టవాచికం నేర్చుకోవాలి, నన్నుతిట్టి [పయోజనం లేదు... ..

“19028 లో చేను స్మాల్‌ కాజ్‌ కోర్టు జడ్డిపదవినుండి విరమించి నప్పుడు నాన్నేహితులందరూ “మరల వకీలువృ త్తి చేయండి” అని కో8నారు. కొందరు నిర్బంధించిశారు. కాని కృష్ణమాచార్యులుగారి మాట (వకారం ఆనాడు మొదలు నేటివరకు నాజీవితమంతా తమిళ నాటక రచనకు, (పదర్శనకు అంకితం చేసినాను. ఉదో్యోగంనుంచి విర మించిన తర్వాతనే క5, 468 నాటకాలు (నాసినాను.. ఇదంళా ఆచార్వులుగారి చలవే. ఇంతవరకు 97 నాటకాలు రచించినాను”.

తమిళనాటక పితామహుని వె వాక్యాలనుపట్టి ఆధునిక తమిళ నాటక రచనా (పదర్శనాలకు జెలుగువారే మార్గదర్శకులనే సత్యము స్పష్టమవుతున్నది.

అట్లా 10981 జూన్‌ నెలలో కొన్ని నాటకాలను విజయ వంతంగా (ప్రదర్శించి, నరసవినోదిశిసభవారు బళ్ళారికి తిరిగి వెశ్ళే

నంచార (వదర్శనాలు 27 సమయంలో మచ్రానులోని (వముఖులు కొందరు కిందివిధంగా సన్మాన ప్మతం సమర్పించినారు.._. కరెంటు 5హి, 76 చం అరరేలం!180664 ౧1౪26059 0% వైటషరేవషక 3౪6 మటంపే 1629౪౯6 10 తే6ం03602 706౯. కి౯ంక1రేలం€ ₹1ర0 2 గఆళాల1166 కిళ్‌ంరే3! 28 2 10160 0 ౦౯ 65666మ 206 120198 పల ౪017 12065 6018 చ10ల66 06 061 ఇరేరి[ం2609 ౦ 7002 226 అమరం మ రల పంలగంగ!ం జం 0 0౪9 1638ల కక 51006 0% 90౪5౯ ఆంంటే16006్క కళరుం12666ీ, 6ఉల7ల10968ే .21డే 38621066, &5 16 243 0660, 0 ల 5615 రయ? అలశంమ 208 1255100664 అ౧లళ918800 0% 90౪9 ఇ౪ం9య? 7ఆ1కేలం సట్‌. 0. 1ఈ15స02మ2యజాట[0,. షర రా౭ళల1168 ఏకం?6 70౪ 29రే 7601౯66 28 శంక 0628664. ₹081008 0% ఆం! జడే ₹76 ఇ55ళూర. 704 16 ౦7 206021 బం్రల!అంం6 45 011 ఒ₹6211566ే ౦౯ 2010102610. ఆ [౧ రం 00%903ఓఫం0 0% 6 91295 ఇ౪సం 70౪ 20666 అలేం?6 ౮9, 2 120 ౧౧0121 €006 18 30900 ల10౪517 2210620066, 208 ల6 2099 మంష0. 06007660 లుల కంషం!11ళే. రేశంళంగు. ఇగిరే ల16 వ609]165 9౯716 18 ౩111510 10 2రిరే ఇ014ంలు]? ౦909ల76క్తే, ఇశంమేంటం రం 16156 11056 ళం ఇంయయుడం?, 2194 రుం 100ష6ం%ం లం6 01015664 7041 ౪1718 "౦09906 ఇంటంరి ౦0+ €లే6 5676921 16065 సే29 సం?06 2ఇముం16 ఈంంంంా 60 ?0₹ఇ౯ 8. ఈ సన్య్యానవ( తాన్ని సమర్పించిన వారిలో |శీయుతులు పి. చంచల రావు రావు బవాదూర్‌ పి, ఆనంచాచార్యులు, డా. గష్టప్‌ ఆపర్ట్‌ ః పిఠాపురం కుమారశరాజా మొదలగువారు కలరు. ఈ విషయంతో

• పాటు సభ నంకి_న్స చరిత £-7-190%7 శేడీనాటి “స్టాండర్డ్‌” పతికలో (ప్రకటింప బడింది. చూ. అధన్సూచిక = 10,

నీకి ధర్మవరం ౩మ172116చే. €216065 296 ల సీశరేరేల 3940186465 0 లం కౌంటు 12080186 21టేం6, ”

మ్మదాసుయ్యాత జయ(ప్రదంకావటంతో సరసవిశోదినీసభ వారు ప్రతి సంవత్సరం వేసవి సెలవులలో మదాసువెళ్ళి నాటకాలను (ప్రదర్శించటం మొదలు పెట్టినారు. అటు కన్నడ దేశంలో, ముఖ్యంగా 'బెంగుళూరులోకూడా (పదర్శనాలిచ్చినారు. ఒకసారి నెల్లూరులో కూడా (వదళ్ళించినారట. ఎచ్చటికి వెళ్ళి (పదర్శనలిచ్చినా (ప్రజల, ప్మతికల పొగడ్తలను వారు పొందుతూనే ఉండిరి.

గోపాలాచార్యులు గారు నారాయణదేవర శం విడిచిపెట్టి కొంతకాలం బళ్ళారిలో (పాక్టీ సుచేసినారు, శరవాత, 1900కు పూర్వమే హైదరాజాదు. చేరినారు "రసిజెన్సీబజారులో, బెల్లం కొండ రాజావారి చేవిడీలో నిజ+నము, నాటక రచనలోను, నాస్టయ చాద వృషత్తిలోను గోపాలాచార్యులుగారు అన్నతో సమానమైన చేయి అని చెప్పవచ్చు. గోపా లాచార్యులుగారు బళ్ళారిలోకంళు పాదరాజాదులోచే ఎక్కువ రాణించినారు. పాదరాజాదులో ఒక నాటక సమాజాన్ని స్థాపించి, మరల లుగు నాటకరచన సాగించి నారు. తమని ఆహ్వానంమీదనే 1905 చే నెలలో ఆచారు్రల వారు (ప్మవథమంగా హైదరాబాదు వచ్చి సరనవినోదినీ సభ పజూన (పదర్శనలిచ్చినారు.. ఇంచుమించుగా. 45 రోజులు సనథవారంళతా హైదరాబాదులో నే ఉన్నారు. వారానికి ఈడు (వదర్శనాలిచ్చి "నారు. సికించావాదు "జేమ్సువీథిళలోఉన్న గిరిగిరి బంగళాలో నథ చారు విడిదిచేసినారు.. సికిందరాబాదు నాగన్న చేవిడిలోను, హైదశా జాదు అలీద్‌ సెంటర్‌ (ప్రాంతంలో (ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన నాటక

సంచార (పవదర్శనాలు విం ఛాలలోను (పదర్శనాలు జరిగినవి. పదరా బాదులోని పరదాపద్ధతి వల్లి తొలుత యలు నాటఫాలు చూసేవారుకాదు. కాని నొటక (వదర్శ్థనాలు అతర్ధిద్భుతంగా ఉన్నవనే వార్ష నగరమంతటా వా్యాపిం చటంతో (స్త్రీలుకూడా రావటం మొదలు పెట్టినారు; అష ఏడు వారి కొరకు అడ్డంగా తెరలు క స్హేవారు, (కమ[కమంగా (స్రీ సంఖ "ిరగడంతో తుదకు “ సావి(్రీ చిళాశ్వము ' అనే నాటకాన్ని ఒక రోజు కేవలం (5కోనమే (వదర్శించినారట ; ఆనాడు పురుషులకు (ప్రవేళంలేదు.

నరనవినోదినీసళ వారు 1910 మే నెలలో ఇంకోసారి హైదరా బాదు వచ్చినారు. అప్పుడు మిత్రుల బలవంతంవల్లి ఆచార్యులవారు వారిళ్చం[దనాట కాన్ని 8 రోజులలో (వాసినారు ; 28-5.1910 శేదీన (పారంఖభించి. ౭5_5_.1910 తేదీ మధ్యావ్నాం మూడు గంట లకు ముగించినట్లు దీని (వాత్మపతిమీద ఉంది. ఆచార్యులవారు వచారుచేన్తూ, ఆశువుగా చెబుతూఉంళు కప్పగల్లు భీమసేనకావుగారు (వాత పతిని (వాసినారట, భీమసేనరావుగారు ఆచార్యులవారికి చాలా సన్నిహితులు ; వారితోనే ఎక్కువకాలను గడిపినవారు. అచారుస్థలవారు మొదటిరోజులలో తమ నాటకాలకు తామే (పతు లను (వాసుకొనేవారు.. తరవాత (వాయసగానిని కుదుర్చుకొని, పచార్లుదేన్తూ ఆకువుగా చెప్పేవారు. కొన్ని నాటకాలకు మొదటి (ప్రతులను భీమసేనరావుగా రే వాసినారు, అంతేకాదు, ఫీమసేన శావుగారు “ పాంప్టర్‌ ౩ గా కూడా పనిచేసినారు. బళ్ళారిలో ఉన్నన్పుడు ఆచార్యులవారు తెలి వారుజామున $ గంటలకే కేచి, తమగదిలో నేలమీద (ప్రత్యేకమైన దిండును అనుకొని, నాటకరచన కువకమించేవారట మొదటి ప్రతి తయారుకాగానే మరిఠండుమూడు

తం ధర్మువరం వ్రశులు (వాయించేవారట. అట్లా తయారైన తొలిప్రతులు వచన రూపాలు మాత్రమే! పాటలు, పద్యాలు తరవాత చే శ్చేవారు. ఆచారుభ్భలవారి నాటకరచనా విధానాన్నిగూర్చి కప్పగల్లు సంజీవ ఘూ్తిరావుగారు. (ఫీమసేనరావుగారి కుమారులు) ఇట్లా వర్మించి నారు” __- | ఆచార్యులవారి తరువాతి నాటకరచనా విధానమునందొక (వత్యేకమార్మ మేర్పడుట గమనింపదగినది. తాము మొట్టమొదట (వాసిన నాటకములలో పాలు ధరించు (కొత్త నటకుల (వత్యేక 'యోగ్యతళలను, (పతిభలను గణించి, ఆవల వారికి దగిన పాతముల సృజించి నాటకములు (వాయుచు, ఆయాపా[తధాకులచే ఆనాటక ము లాడించుచుండిరి. ఈ నాట కములు (వాయుటలో నింకొక విశేషము. ఒక నాటకమునకు (ప్రణాళిక నేర్పఆఅచుకొని, ఒక మంచి విలేకరిని వేకువజామున తమ యింటికి రా నియమించి, తాము వచారు చేయుచు ఆకువుగా సంభామణవములు చెప్పుచుండగా, అవాయసకాడు (వాయుచుండెడివాడు. అది అంతయు అప్పటికి వచనరూపము. నాటకము (వాయుట ముగిసినపిదవ, తా మొక్కసారిచూచి అవశళ్యక మేని అందందు ఒళటి శెండు సవరణలు గాపవించీ, తమకు వలన చోట పద్యములను, పాటలను చేర్చి, ఆవై సభ్యులందజిని సమావేశ వజచి ఆనాటకమును చదివి వినిపించి, వారిలో నవర్రైన తెలిసిన వారు పవై న సలవోలిచ్చినయెడల అవి తమకు నశ్చెనేని వాని స్వీక న . * పరిళోధన ” ( ఆం(ధనాటక పితామవా సంన్మరణ సంచిక) - డిశంబరు - జనవరి, 19055, పుట 9,

సంచార (వదర్థ్శనాలు త] రించుచుండిరి తమదే సిద్దాంతమను మొండిపట్టు వారికి లేదు. ఆవల నటులకు పాతల పంచిపెట్టి వారి వారి యోగ్యళానుసారముగ వద్య ములను, పాటలను మటి రఛించి యిచ్చుచుండిరి. 99

19810 సంవక్సరంలో హైదరాబాదులో నాటకాలు (వదర్శి స్తున్నప్పుడే గద్వాల మహారాజావారు ఆచార్యులవారికి “* అంధ నాటక పిళతామవా ” అనే బిరుదు ఇచ్చి నత్కరించినారు. ఈ విష యాన్నిగూర్చి, కప్పగల్డు సంజీవమూ_ర్తిరావుగారు 12-4- [858 "తేదీన నాకు [(వాసిన 'లేఖళో ఇట్లా తెలిపినారు---

“నరనవినో దినీనళ వారు మైదఠాజాదునకు 1910 సం॥ న నాట కమ.ల (పదర్శి-పనరిగి యుండిరి. అకాడ అదివరకే క్తి ఆచార వారి సోదరులు-రామదాసు మున్నగు నాటకములను (వాసిన వారగు. (క్రీ గోపాలా చార్యులుగారు పల్లికు (పాసిక్యూటర్‌. గా ఉండిరి. వారి తోడుపాటున అక్కడ సభచారి నాటకములు అత్యద్భు తముగా (మ్రదర్శింపబడి పండిత పామరుల మెష్పుబడయ గిలిగినవి గచ్వాలమవో రాజుగారికి తొలినుండియు సరనవినోదినీసభానాటకము లన్న మిక్కిలి ఆదరాభిమానములు. ఈ సభవారు సెలవులలో మ(చాసునకు పోయినప్పు'ెల్లి శి రాజావారు అక్కడికే పోయి ముందుగా టికెట్లను రిజర్వుచేసి యుంచుకొను చుంజెడివారట. కావున వారు తమ మెప్పునకంత పాాత్నమెన నభ హైదరావాదునశే వచ్చి యుండుటయు, అ.త జనాకర్ష కముగ నాటకములను (పద ర్ఫించుటయు జరిగినప్పుడు ఆ సన్ని వేళమును వృధాపోనీయకుండ ఎల్లప్పుడును తమతోడనుండు పండితులను, ఇతర పండితులను సమౌ

ఆ భక్‌ జేళవటచి, ఆ సమావేశమున శ్ర ఆచార్లవారికి “ఆంధధనాటక

జ ధరగ్జావరం పిళామువా” బిరుదమ.తోకూడ బంగారు కంకణాదులను అందజేసి రని తెలియుచున్నది. ఆయూరి ప్రముఖులు (శ్రీ ఆచార్యుల వారికి. ఒక రత్నఖచిత కిరీటమును బహూకరించినట్లును తెలియు చున్నది. 8. ఈ లిరుద(పచానము 1910 లోశ గ్‌ జరిగినటు క 0 (పుటలు-111-12 లో సం పా ౦ కూడ కలదు, ఆచార్యుల వారు తమ “ఆంధ నాటకపితామవహ” లిరుదమును ఒక్కా “పొాదుకాపట్లాభిషేక నాటక * ్లపాననలో మాతమే "వేక్కానిర, ౨0-6-1903 శేకిక చిత్ర నః ట్‌ వ్ర ము[దణమునకు (వాసిన పీతికలో. “స+వి(తీ శతా ణి ప (-ై వ దుకాపట్టాఖి మేకను. విషాద సారంగధరము అను నాటముల (ప్రకటింపనుద్యమించి పాటువడుచున్నాండ* అని తెలిపి నారు. ఈ మూడింటిలో పౌదుకాపట్టాభిపేక మదణము 1910 టే (( ఛివరగాని తరచాతగాని జరిగ ఉండున్సు,

రావుకృష్ణ విలాన్‌ ద్రివోర్సల్సు జరిపించటంలో, (పదర్శనాలు సాగించటంలో ఆచార్యుల వారి [క్రమశిక్షణకు చాలామంది తట్టుకో లేకపోయినారు. అందుచేత కొందరు సరసవినోదినీశ్రభను వదలివేసినారు. సొంత మేన ల్లుడు అయిన రాఘ వాచార్యులుగారు కూడా ఇట్లాగే సరనవినోదినీ నభను విడిచి వెళ్ళినారట. ఈ విషయాన్ని గూర్చి ఆచార్యులవారి నాల్గవ కుమారులు శ్రీ వేణుగోపాలాచార్యులుగారు ఇట్లా (వాసి నారు

వ. (శ్రీ రాఘవ మాతం డిగారి న్యాయవాదవనృ త్తిలో చాల సన్నిహితులు, మాతంథడిగారికి మాపినతం(డి వేంకటకృష్ణమా చార్యులకం "ళు (శి రాఘవ అం'కేనే ఎకు్యూవ నమ్మకం, అదరం ఉండేవి. కాని నాటకాల విషయం వచ్చేటప్పటికి (శ్రీ రాఘవ మాతండ్రిగారికి పోటీగా (8, కోలాచలం (శ్రీనివానరావుగారు స్థాపించిన “నుమనోరమవభ 'లో చేరినారు. సుమనోరమ నభవై (శీరాఘవకున్న నుక్కువను మాతండిగారు తరచు ఎ త్తిపొడిచి ఎగ 9. *పరిళోధన” (ఆంధధనాటక వీతామమహాని సంస్మ్రరణసం చిక) డిశంబర్భు-

జనవర్కి 1055. పుట 18,

పి (3)

॥7 ధరగ్జవరం తాళి చేసేవాళే) కాని ఉభయులకూ న్నేవాంమా[తం శెడలేదు. పర స్పర దృక్పథాలను గౌారవించుకొని మై తిచే మెలిగేవారు. రస వత్తరమైన వాచికం, తదనుగుణమైన వోవభావాలను ముఖంలో మూ ర్తి భవించేటట్లు చేయడం ముఖ్యమని [శీ రాఘవమతం, మాతండడిగారు ఈ లెంటినీ అంగీకరిన్తూ సంగితంకూడా జోడించా లవేవారు. శీ రాఘవకు సంగీతం రాదు. కాని మానాయనగారు సంగీతకళానిధి. నాటకాలలో (శావ్య సంగీతానికి పీటవేసినారు- తమ సరసవినోదినినాటకసభలో గాయకులను ఎక్కువగా. [పోత్స హించినారు. మా తం డిగారు మరికొంతకాలం జీవించిఉంచే వారి ద్దరూ--(శ్రీ,రాఘన, మా తండిగారు-సంగితాఖినయాల మేలు కల యికతో ఆ రోజుల్లోనే - ఆంధనాటకకళ శె శవావస్థలో వున్న ఆ రోజుల్లోనే _ అత్యున్నత నవ్యనాటక కళారీతిని రూపొందింబే వాళేమో?”

అట్లా సరనవినోదినీసభ నుంచి వేరువడిన కొందరు శీ పద్మ నాభి వెంకోవాచార్లు అనేవారి నాయకత్వంలో 'మకోరమ'”* అనే సభను స్టాపించినారు, అందులో శీ 'వెంకోజాచార్లు (వాసిన “లోకదర్ప ణము, మరికొన్ని ఇతర నాటకాలు 'వదర్శిస్తూ ఉండేవారు. కాని వారి ్మపదర్శనాలు సరసవినోదినీ నభఐ-8 (పదర్శనాలముందు ఎందుకూ కొరగానివిగా ఉండేవట. అంతటవారు, ఆచార్యులవారితో సమాన మైన వ్యక్తిని వెదుకసాగినారు. అప్పుడు వారికి శీ కోలాచలం (శీనివాసకావుగారు లభించినారు. (శీనివాసరావుగారు సుప్రసిద్ధ నా్రయచాదు లేకాక, మంచి రచయితలుకూడా, మనోరమనథవారుళా కోలా చలంవారిని అధ్యమలుగా ఎన్నుకొని, మనోరమసభ వేరును, “సుమనోరమసభ'గా మార్చుకొన్నార్తు, క్క సుమనోరమకభ 1009 లో స్థాపించబడినట్లు తెలుస్తున్నది.

రామకృష్ణ విలాస్‌ లిక్‌ సుమనోరమనభవారు ెండుమూడు నాటకాలు సరనవినోదినీసభ వారి వోలులో చే వేసినారు. అవి బాగా రకక్తికట్టినవి, తరవాత సరస వినోదినీసభవారు తమవోలు ఇవ్వటానికి అంగీకరించలేదు. అప్పుడు కోలాచలంవారు పట్టుదలతో పనిచేసి, ఒకచక్క ని నాటకళాలను సుమనోరమనభచారికి (వత్యేకంగా కట్టించినారు. దినిపేరు “వాణీ విలాన నాటకళాల'. 1905లో (శ్రీ జాలగంగాధరతిలక్‌ ఈ నాటక శాల (పారంభోత్సవం చేసినారు. బళ్ళారిలో ఇదే తొలినాటకళాల; అంతకుముందు పాకలలోనే నాటకాలు ఆడేవారు. దీనితో సరసవినో దినీసభా సభ్యులు కలవరపాటుతో మేల్కొన్నారు. మొదటినుంచీ సరసవినోదినీ సభవారు తాము [వత్యేకంగా నిర్మించుకొన్న తాటి ఆకుల పోలులోనే నాటకాలు వేసేవారు. ఆ స్థలము ఒక లింగాయత మఠళమువాందిి 60 సంవత్సరాల అద్దెకు తీసుకొన్నారు. . అందు లోనే చక్కని నాటకళాల నిర్శాణానికి వూనుకొన్నారు.. మిలిటరీ వారు వేలం చేస్తున్నప్పుడు కొన్నపరికరాలు చాలా చవకగా గిట్టినవి. మొత్తంమీద నాటకశాలనిర్మ్వాణానికి రూ. 8 చేలు ఖర్బ్చుఆయినవి; ఇందులో రు. 6వేలు ఆచార్యులవారి పెట్టుబడియే (తరవాత నాటక (వదర్శనాలవల్ల వచ్చిన ఆదాయంతో సథవారు ౨, 8 పండ్హలోనే ఆరు వేలలప్పు తీర్చి నేసినారట.) నాటక శాలనిర్యాణము సగంలో ఉండగా ఎవరో స్థిరమైన నాటకళాల కట్టరాదని నిేధపుటు_త్తరువు న్యాయ స్థానంనుంచి తీసుకొనివచ్చినారట; కాని అది నిలిచినట్లు లేదు. ౨7-7.19807 శేకిన డాక్టర్‌ టి. యమ్‌. నాయర్‌ ఈ కొత్త నొటకశాలకు [పారంభోత్సవం చేసినారు.) వారు తమ ఉపనార్థిసంలో పాళ్ళాత్యనాటకచకి తను వివరించి, “బి00 పండ్హలో ఆంగ నాటక న. 10. ఈ [పారంభోత్సవాన్ని గూర్చిన వివరాలు “గౌషల 520614 అనే సతికలో 2-7-190? శేదీళో వివులంగా (వః టితమైనవి,

రిం ధరస్హ్రవరం రంగం సాధించిన ఫలితాలను ఆచార్యులవారు. 90 పండ్లలో సాధించి నారు" అని పళంసించినారు. ఆ మవోనభలో కొ _త్తనాటకళాలకు ఆచార్యుల వారి పేర “రామకృష్ట్రవిలాస్‌ "" అనే పేరు "పెట్టవలెనని ఓక ఫీర్మానాన్ని టి. శామారావుగారు (వవేశెట్టినారు. దొడ్డి గోవిందరావుగారు. బలపరచినారు. ౌడ్‌గారు కన్నడంలోను, ఎమ్‌. సీతా రామారావుగారుతెలుగుళోను మాటాడి ఈ తీ ర్ళానాన్ని బలపరచినారు, తీర్మానము పకగీవంగా ఆమోదింపబడింది. జోమ్‌గిరి ఆచారిగారు వేదపఠనంచేసినారు. ఆచార్యులవారి సోదరులు శేషా వార్యులుగారు కార్యదర్శిని వేదికను చదివి, సభచరి.తను సంటి_ప్తంగా వివరించినారు. తొమ్మిదిమంది సాహిత్యపరులు వరుసగా నవరత్నమాలి కను చదివినారు.1! సభ ముగిసినపిమ్ముట సరసవినోదినీసభవా రిచేత “ఉదసాక ల్యాణము” [వదర్శింపబడినది “ఉి అనగా “ఉపి, “ది అనగా "దమయంతి", *'సా' అనగా “సావి్యత్రి" - ఈ మూడు నాటకాల లోని కల్యాణ ఘట్టాలను చమత్కారంగా కూర్చి, ఆనాడు (పదర్శించి ననారు, “రామకృష్ట విలాస్‌” తో బళ్ళారిలో శెండు చక్కని నాటక శాఆలు ఏర్పడినవి,12 క్లాన్సి (కమకమంగా సరసవినోదినీసభవారికి 11. ఈ నవరత్నమాలికను ఆచార్యులవారే రచించినారు. ము[ద్రితము. తొమ్మిదిపచ్యాలకు నవరశ్నాల వేర్లు "పెట్టినారు. ఒక ఉదావారణము: వై దూర్యము: చం॥ ఇరువదియేండ్ల శే నలువు'కేవురు పుత్తు9లంగాంచి వార్థకం దిరుదుగంజెంది తూంగు నల హైందవ భూసుర భామవోలెంగా కోరసి (పతీచినున్న వనుధాధిపకన్యలంబో లెం బెంప్పుమై నరసవినోదినీతరుణి చంద మెసంగంగ వృద్ధి-జెందుమా. 12, క్ర నాటకశాలలునెండూ నేడు సినిమా. శాలలు అయినవి, రామక్ళష్ణవిలాప్‌. నేటి “స్టార్‌ థియేటర్‌ ఫొ వాణీవిలాస్‌ నేటి “కాక్‌ టాకిస్‌”,

శానుక్ళష్ట్ర విలాస్‌ లి? నసుమనోరమనభవారికి స్పర్థలు పెరిగి, వై మమ్య్యూలకు దారితీసినవి: ఒకరు నాటకము (పదర్శెంపదలచి (పకటన చేసిన వెంటనే, రెండవ చారు కూడా సరిగా అదే రోజున నాటక (పదర్శవకు పర్చాటు చేసే వారు. ఒక నాటకళాలకు వెళ్ళదలచుకొన్న (వేడకులను, చారిలో చిత విచిత్రాల్లైన వినోదాలు కల్పించి, "3ండోనాటకళాలకు మరలు నట్లు చేసేవారట, ఇట్లా ఆంతరంగికంగా వై మమ్యాాలున్నా, అనలు "పెద్దలు మొతము పెద్దమనుషులు గానే (ప్రవర్తించేవారు... తానూ, ఆచార్యులవారు సుహృ ద్భాషణములొనరించుచున్నట్లు కోలాచలం వారు తమ పన్లోదచరి[త నాటక పీఠికలో (వాసుకొన్నారు. రాఘవా చార్యులుగారు. 1905 కు పూర్వమే నుమనోరమసభలో చేరి, నాయక భూమికలను ధరిస్తూ, ఆ సభకు జీవగ్మరగా ఉన్నప్పటికీ అవలు జీవితంలో మాతం ఆచార్యులనద్ద జూనియర్‌ వకిలుగా వని చేసేచారు.

ఈ సభలమధ్యగల స్పర్థ ఊరిలో విచితమూ, నంతోవకరమో ఆయిన ఒక పరిణామానికి దారితీసినది; అచ్చట శేవలము తా నమాజాలు ఆరెండు బయల. జేరినవి. ఒకటి “కృష్ణ మాచార్యులసభ?" శండోది “శీనివాసరావు నభ (అసలు "వేద్ల ఆఠలియరాలేదు). కృష్ణ మాచార్యులు సథవారు ఆచార్యులవారి నాటకాలను, (శ్రీనివాసరావు సభవారు కోలాచలం వారి నాటకాలను (ప్రదర్శించే వారట. తర వాతి కాలంలో ఓక నభవారు వండిత కె. ను బవ్మాణ్యళాస్తిగారు రచించిన కృష్ణ లీలలు, లవకుళ మొదలైన నాటకాలు కూడా ఆడుతూ ఉంటే వారట. ఈనభలు ఆచార్యులవారి మరణానంతరం బయలుబేఠినవని కొందరు చెప్పినారు. కాని, ఆచార్యులవారి జీవిత కాలంలోనే ఇవి వెలసినట్లు, ఒకసారి ఆచార్యులవారి సమకతంలో ఒక స్రీ చబాహుక భూమిక ధరించి, అభినయంలో వారి[పళంసలు పొందినట్లు ఆచార్యుల చారి మూడవ కునూరులగు రంగాచార్యులచారు చెప్పినారు.

వ! ధరస్రవరం ఈ సభా సభ్యులంతా యీలే అందున కళావంతులు మాత్రమే, తే పురుష వేషాలు కూడా ధరించి, చక్కగా అభినయించేవారు. అసలు సభల వారికి పరస్పరం వై రమున్నళ్లే ఈ సభలవారి మధ్య కూడా టైరం ఉంజేదట.

22-6-1911 'ేదిన భారత చేశమంతా ఐదవ జార్జి రాజ్యాఖి "షేకోత్సవం జరుపుకొన్నది. ఆనాడు బళ్ళారి పౌరులు జరుపుకొన్న ఉత్సవంలో నాటక (వదర్శనం అత్యద్భుతమని చెప్పక తప్పదు. ఈ సందర్భం నిమిత్తం అచార్యులవారు (వత్యేకంగారచించిన “రాజ్యాఖి చీకి మనే రరంగాల నాటకాన్ని ఆనాడు సరనవి నోదినీసభవారుచాలా వైళవో వేశతంగా (పదర్శించినారు. ఆ (పదర్శనాన్ని (వళంసిన్తూ 28-6-1911 శేదిన ఆంధప తిక, ౨9-6-1811 'శేవిన హిందూవ్మతిక వ్యాసాలు (పచురించినవి ఇంగ్లండులో జరిగిన పట్టాభి పేక వైభ వాన్ని చూడజాలని భారతీయుల కొరకు “ఇది వరకెన్నడును కనివిని 'యెొజిగి యుండని భంగి ఒక నాటకమును రచించి (వదర్శన కావింతుము.”" అని సరసవినోదినీసభచారు 'వకటించి, అశన్తు (ప్రదర్శన ఇచ్చినారు. ఆ నాటక కథా సం్టగవాము : ఆంగ్లేయ పాలనకు పూర్వము హిందువులు మహమ్యుదీయులచేత పీడింపబడుచు. చికాకు వడుచుండిరి. అది చూచి, హైందవమాత దుఃఖించి, విష్ణువుతో మొర పెట్టుకొనెను.. అంతట విష్ణువు “సుగుణ” అనే కన్యను పిలిచి, నీవింగ్లాండులో శ్రీ విక్టోరయా రాజ్టీగా అవతరింపుము. అని ఆదేశించి పంవెను. “ఆమె పాలనలో ఆమెకు లోబడి, అంతఃకలపవోదులు లేకుండ సుఖముగా నుండుము అని పౌందవ మాతను ఆచేళించెను. ఆ కారణంగా హిందువులు నుఖంచుచు పంచమజార్డి (ప్రభువు పట్టాఖి చేకోత్సవమును చేసికొనుచున్నారు. (ప్రదర్శన సమయంలో మవామ్మదీయులు సోమనాథ దేవాలయాన్ని పాడు చేయటం, &ర

రామకృష్ణ విలాస్‌ శం వారాళి, వై[సాయి సమక్షంలో దర్చారు తీర్చి అభి పేకోత్సవం జరుపుట మున్నగునవి ఆత్యద్భుతముగా (పదర్శింపబడినవి,

మొదటి రోజులలో అసరసవినోదినీసభవారి (వదర్శనాలలో సీనరీ చాలా సామాన్యంగా ఉండేది. తరవాత మైదరావాదులో (వదర్శనాలిచ్చినప్పుడు బొంఛాయి నుంచి చాలా పరికరాలు "తెప్పించుకొన్నారట. నాటకళాల నిర్మించుకొన్న తరవాత దినిని ఇంకా వాగా అభివృద్ది చేసుకొన్నారు. ఆర్‌.. కృన్ణమాచార్యులు అనే చితకారులు "శరలు మొదలయినవి చితించటానికి "నెలకు రు. 40 జీతంమీద నియమితులై నారు. ఈ సభలో వీరికి తప్ప ఇం కెవ్వరికిని జీతాలు లేవు,

ఈ సందర్భంలో ఆచార్యులవారి “పాదుకా పట్టాభి పేక" (వదర్శనాన్ని గూర్చి కొంత చెప్పవలసి ఉన్నది నభవారు (పకటన ష్మతంలో ళు జం 1 10696 ఉగ” (ఈనాటకం చూస్తే కన్నీట తడయని కన్నే ఉండదు) అని సవాలు. చేసేవారట. ఇది అసలే కరుణ రస్మపథానమైన నాటకము; ఇంక సభవారి (వదర్శ్ధునము అత్య ద్భుతంగా ఉండేదట. ఇందులో ఆచార్యుల వాశే దశరథుడు. ఒకసారి మ(దానులో కొందరు పెద్దలు ఆ సవాలు అంగీకరించి వచ్చి కూర్చుండిరట. సీళాళామలత్యణులు అడవి కేగు ఘట్టంలో ఎంతగా శోకముబికివన్తున్నను బిగపట్టి కూర్చుండిరట. కాని దశరథ మరణ ఘట్టంలో మాత్రము ఆచార్యులవారి వాచిక, ఆంగిక, సొ_త్త్వికొలి నయములు అనుభవంలోనికి వచ్చినప్పుడు మ్మాతము వారిక దుఃఖ మును ఆవుకొనజాలక పోయిరట. నాటక (పదర్శునాంతమున, రంగ స్టలను మీద వారీవిషమయమును వెల్లడించి, ఆచార్యుల వారి నటనా (పావీణ్యాన్ని అభినందించినారు. ఆ ఘట్టంలో ఆచార్యులవారి అభినయము చాలా సవాజంగా ఉంజేదనీ, మృతుడైవట్టు పడిపోగానే ఆచార్యుల వారు నిజంగానే చనిపోయినారని తలంచి కొందరు

త్తీ0 ధర్మవరం మతులు దుఃజఖించటం జరుగుతూ ఉంచేదనీ "పెద్దలు చెబుతుంటారు. ఒకసారి చిలంవి ఆది నారాయణప్ప నాయడుగారు (అధికార విరా మముంబొందిన పోలీసు ఇన్‌ న్పెక్టరు)ు ఆ ఘట్టాన్ని చూచి, ఆచార్యులవారు నిజంగానే మరణించినారనే దుఃఖంతో మూర్చ పోయినారట.13 సరసవినోదినీ నభచారు (వతినంవత్సరం సెలవులలో మద్రాసు వెళ్ళి అక్కడ (పదర్శనలిన్తూనే ఉన్నారు. సవాజంగా ఎప్పుడూ (హంసలనే పొందుతూ ఉండేవారు. కాని ఎప్పుడేనా (వదర్శనం వాగా లేకపోయినా, నటులు అ్మశద్దగా ఉన్నా త్మీవ విమర్శకు గురికావటం కూడా జరిగేది. 8-1 _ 19810 శేదిన “864121 వ2ల10లె అనే ప(తికలో ఒక విమర్శకుడు (వాసిన సుదీర్చమెన లేఖ ఇందులకొక తార్కాణము (చూ. అనుబంధము-౨) వృద్ధులుకావటం చేత ఆచార్యులవారు (క్రమంగా వేషధారణము మౌానినారు. కాని ఎప్పుజేనా పురజనుల కోర్కెను మన్నించి జాహుక భూమికను మాతం ధరించేవారట. అంశేు నలభూమికను వేంకట కృష్ణమాచార్యులు గాగు. ధరిన్నే వాహుక భూమికను ఆచార్వుృలవారు ధరించేవారన్నమాట. కాగా ఒశే భూమికను, ఒకే (వదర్శనంలో ఇద్దరు. వేయటం అనేది ఆనాజే (పారంభమైన దన్నమాట. కాని శాహుకుని రూపము నలుని రూపాని! పూ శ్తిగా థిన్న మైనది కాబట్టి, ఇద్దరు విభిన్నవ్యక్తులు ఈ భూమికలను ఒశే (పవదర్శనంలో ధరించటం సమంజసమే.!* మర్యాదలు పుట-58 1ఉ, నలుడు వట్ట్బ[కవర్తు లలో ఒకడు; సౌందర్యనీథి. ఇంక ఇాపహుకుడో నన్నయ్య గారు చెప్పినట్లు. అఅపొజుడు కులుచ చేతులు నొజవళరీ రంబుంగలిగి యొరులకుం జూడం గొజగా కుండిన వాడు _ అరణ్య పర్వము -ద్వొి ఆ. 185

అభినవ సరసవినోదినీనసభ త విధంగా ఆచార్యులవారి నాయకత్వంలో 1918 వరకు సరస వినోదినీసళ నిర్విరామంగా, నిర్విఘ్నంగా కారర్ధకలాపాలు నిర్వహించింది. కాని, ఆ సంవత్సరం కొందరి సభ్యుల అనుచిత 'వ్రవర్తనంవల్లి సభ్యులలో శీలికలు పర్పడినవి ఆచార్యులవారు తమ నాటకాలన్నింటిని సరనవినోదినీ సభకొరశే (వాసీనారు కాబట్టి వాటి. ఆచార్యులవారికి ఎటువంటి అధికారమూ ఉండరాదని కొందరు సభ్యు లొక వాదాన్ని లేవదిసిరి. ఇది ఆచార్యుల వారికి జాూధాకరమయొస్టను. నాటకాలన్నీ ఆచ్యాలవారి స్వీయరచనలే అయినప్పటికీ, ఆ సళ్యాాన్ని లోకమంళా ఎరిగి ఉన్నప్పటికీ సభతో తనకున్న సన్నిహిత సంబంధం కారణంగా అచార్యులవారు (పకటన పాలలో కూడా తనపేరు జీనుకొనేవారుకాదు. ఈ విషయం సథవారి కింది (పకటన షతం పరిశిలి స్తే తెలుస్తుంది. (పకటన ప్రళాలు ఇంగ్లీషు: తెలుగు - రెండు

భావల్లోనూ ఉండేవి,

గాలి. ప్‌ఇా292 10064121 52012 ౨లే14 గల ఇంయకీలుక 0% ళం $00160 ఇట! 86 రేల లకంయు2066 0 గౌసిం తెళటషడ20214 00 & (మెం0ఇ99)

శీ ధరశ్చైవరం (00ణ30566 ౪7 016 ంళ 158 అలంిలః 10 గౌలేషలుి) ఘు రుఠతంంళు ఫజా1100 0౬ ఏజయిరేశ? లల 21 66 సటటం, 1896. గంట. 402502 49 లు ఇ905గ0ళ206కే 98 06 096 ౦1 మల 2208ే686. 0123 0 ఈం 54011 106664 60౧1౨ ౦4 0115292162 తేణు2 62% సల 4కే ఇ యం 9271100 4ంళ 1 మల. ఉంప్‌ 6099. షైడ66క ఆలుళేయిం॥ 126163 కస న. ెంంలాంరే ౧911 2-00 215౬ ద199 612 1-00 0111 1-00 ఏంం0గ6ే లజ తెలం 0-8-0 కంట 0-8-0 గహొరే 6199 641169 0-4-0 జల. 0-4-0 నం న నతన స 0001 09ల 1౯8 0 మ పైలకంయింనం ౪111 ౧ంణుణులంంం ల 9. 15 9.9. $02720. ర రేం దళం నం 6 20110806 ఆ. ౬. ౮౦౪6 * 0. [0204014 5618ల 14 2028అ 164606 5. */. 52012 నాటకాలన్నీ నభవారిశే. చెందుతాయి. అనటం అచార్యులి వారికి మనస్తాపకారణ మైనది. అంతకుముందే గోపాలా చార్యులుగారు హైదరాబాదులో బాగా సంపొదించి, మరల బళ్ళారికి మకాము మౌర్చినారు. తమ్ముళ సతోడ్చాటుతో సరసవినోదినీిసళను విడి చి'పెట్టి

అభినవ సరనవినోదినీనభ శీలి ఇంకో కొ _త్తసభను స్థాపించటానికి నిర్ణయించుకొన్న్నారు.. చివరకు ఆచార్యుల వారు స్వీయపుుతికవంటిదై న సరసవినోదినీసభకు వ్యృాదయ భారంతో వీడ్కోలు ఇచ్చి 1912 ఆగమ్హనెల [పాంతంలో ఈళజ్చార్రానవ నరసవినోదినీసభి” అనేపేర కొత్త సభను స్థాపించి, రిజిష్టర్‌ చేసినారు. ఆచార్యులవారి పాతమి[తులు కొందరు నరనవినోదినీ నభలోనే ఉండి పోయినారు. అందులో, ఆచార్యులవారి శరవాత సి. పాచ్‌. గౌడ్‌ గారు నాయకత్వం వహించి చానికి ఉపాధ్యతులై నారు, ఆచార్యుల వారితో తగవు వచ్చినప్పటికీ వారిమీద "గౌరవంచేత “అధ్యతపదవి"ని చాలాకాలం ఖాళీగానే ఉంచినారటు _ 26 సంవత్సరాల సన్నిహిత సంబంధం తరవాత ఆచార్యులవారు విడిచి పెట్టడంచేత “నరనవినోదిని" తండ్రి లేనివిడ్డ అమినదని ఊరిలోని పెద్దలు చాలా బాధపడినారట. ఆచార్యులవారు పట్టుదలతో మరల కొందరు యువకులను జాలురను తయారుచేసి “అభినవ సరనవినోదినీసభ” పజూన (ప్మపథ మంగా 7-9--1912 శేదీన (పవ్లోదను (పదర్శించినారు. ఆనాడు ఎకుూవగా బాలుళే నటించినారనీ, హిరణ్యకశివునిగా వేంకట కృష్ణమాచార్యులుగారు అత్యద్భుతంగా, అవూర్వంగా నటించినారనీ 14-9-1912 తేదీనాటి “స్టాండర్డు' ప్మతిక (వళంసించినది. క్‌ాత్త సభను స్టాపించిశేకాని సొంత పరికరాలు, నాటకశాల లేకపోవటంచేత ఇంతవరకు తమకు వ్యతిశేకంగా ఉన్న నుమనోరమనథ వారినే ఆచార్యులవారు సాహాయ్యము కోరినారు. చారు నంతోవమంగా అంగీకరించినారు. అందుచేత వె ([వదర్శునము నుమనోరమ సభవారి వాణీవిలాసనాటకశాలలో నే జరిగింది. అప్పుడు పాత సరసవినోదినీ నథవారు తమ సొంత భవనంలో 21.89.1918 "తేదిన అదే 'వహ్ల్హాదను (వదర్శింతుమని (పకటిపగా ఆ 'తేదీననే చిితనళీయాన్ని వాణీ. విలాస్‌లో |పదర్శి:తుమని ఆచార్యులవారు 'ప్రకటించిరి. దీనితో వైర మధికమై “సరసవినోదినీ సభవారి పేరుగాని, ఆ స్తినిగాని ఏ విధంగాను

జ్య ధర్మవరం ఉపయోగించరాదు అని వి. మాధవళరావుగారు ఆ సభ పజాన ఆచా ర్యుల వార్నివె అభియోగము ఇచ్చినారు. ఈ "ఆె.డు సభలవారిని మరల * కలుపుటకు పుర వముఖులెందరో (వయత్నించిరట; కాని ఫలము లేకపో యెనట.

ఇంతలో ఆలూరు సబ్‌ మేకిస్ట్రేటు కోర్టులో పదోశేను ఉండటంచేత, చాదించటానికి ఆచారుర్థలవారు 80.11.1912 ేదిన ఆలూరు వెళ్ళినారు, చాలాకాలం ఆచార వ్రలవారి పవక్య్తాన పొదు కలో. (శ్రీరాముని భూమిక ధరించిన పడసాల (శ్రీరాములుగారు అప్పుడచ్చట మేజిస్టేంటు. అచార్యుల వారానాడు కోర్జులో వాది స్తూనే కాల జారిపడి, “వో! రామచం[ దా!” అంటూ కనులు మూనీ నారు. పలువురు కుమారు లున్నప్పటికీ ఒక్కరూదగ్గర లేని ఆసనుయంతలో పుటత్రతుల్యులగు (శ్రీరాములుగానే ఆచార్యులవారి అంతిమ సమ యంలో ఉవచాళరాలు చేసినారు. అచార్యువారి ఆకన్మికమరణంతో బళ్ళారిపుర మేకాదు, యావదాంధదేళశము మహోాదు;ఃఖసాగరమున మునిగిపోయిన మైనది. బళ్ళారిపుర(పముఖులంళా, తమతమ వైరా లను మరచి, ఆచార్యులవారి ఛాతిక చేహోన్ని బళ్ళారికి తీసుకొని వచ్చి; పౌరులందరి సమకంలో, అంతస్థ్యకియలు జరిపించినారు పిమ్మట మాధన రావుగారు వేసిన దావా కూడా రాజీ అయినదట,

ఆచార్యులవారు శొాము చనిపోవటానికి చాలా ముందుగానే తమ సమాధికొరకు ఒక స్థలాన్ని నిచ్చేశించినారట. ఆవిధంగానే వారి అస్థికలవై సమాధి నిర్మితమైనది. అచార్యులవారి ధర్భవత్ని శ్రీమతి లవ్మీ దేవమ్మగారు మరణించిన తరువాత వారి అస్థికలనుకూడా ఆసక్కనే నిశేపించి దానివై కూడా సనూధి కట్టినారు. ఆ సమా, ధులు ెండూ. దూశానికి గుడివలె. కనిపిస్తాయి. వాటిపక్కనే ఆభార్యులవారి పేర 'రామకృష్ణన్కూలు ఉన్నది.

అభినవ నరనవినోదినీనథ జ్‌

జెక్కు నాటకాలను రచించినస్పటికీ వాటిని _పచురించవలె నన్న అభిలావ చాలాకాలంవరకు ఆచార్యులవారి కలుగ నేలేదు. కాని మితులబలవంతంశేత, దేశంలో అడిగిన నాటక నమాజాలకు (నాతవతులు పంపటం కష్టం గావటంచేత, నాటకాలను ముదించ టానికి పూనుకొని, [ప్మపథమంగా 1694లో చి(తనళియాన్ని (వకటించినారు. ఇది 1906, 1907, 1908 సంవత్సరాలలో వరసగా మరి మూడు ము దణాలు పొందింది. నాటకము[దణ (వయళ్నాన్ని గూర్చి ఆచార్యులవారు. చిత్రనళీయ [పథమము[దణ పీఠకలోనుః విషాద సౌరంగధర [పథమ ము[దణ పీఠికలోను కింది విధంగా (వాను కొన్నారు. (ఈ భాగాలు కూడా నేటి ము(దణాలలో కనిపించటం లేదు.)

“* సరనవినోదినీసభ కై. ెక్కునాటకములు రచియింపవలసిన యావళ్యకము కలిగియున్నందునను, అనాటకములు. గీత భూయిష్టు ములుగా నుండవలసినందునను, ఆగీతములు మాని పద్యములు రచి యించి. [పచురింపించుట కుం. గార్యాంత రాన క్తుండవై నొ కవకాశము చాలమింజేసియు, నూరక చాదాపున నిరువది నాటకముల రచించితిం గాని రచియిం చినవాని సవరించి (వాయుకాలము చాలక యిదివణకు నిన్ని యేంక్షైయున్నను నొక్కదానినైన ముద్రింపం జాలనైతి. ఇప్పుడించుక యవకాశమొదవియుండినందునం [గ్రమముగా నొక్యా టొక్ర్రాటిం (బచురింపం దలుపుగొంటిని,. దోవజ్ఞులగు మధీజనులు గుళైక (గవాణులగుదురని నము్యుచున్నా6డ. 9?

_- చ్యితనతీయ [ప్రథమము[ దణ పీశిక.

“* నా యిశరనాటకములు మ్యుదితములు కాకుండినను “దేశ చేఠమ.లనున్న వారు అనుమతిమీద [(వాతపతులు తెప్పించుకొని యున్నారు. ఈ మూలమున నాటకసంవిధాననుల సంభాషణ

శీర ధర్మువరం విధానముల6 బలువు రెలటుంగుట కాస్పదమయ్యె. దానివలన నా కేమియు లోపము కలుగకపోయినను, నా నాటకములనున్న కొన్ని సంవిధానాది విధానముల నితర కవివర్యులవలనం (బచురితనముతై న నాటకములనే చూచినప్పుడు నాకింత చింత వొడముట కాకర మయ్యు. నాకుందోచిన సంవిధానములే యితరులకు. దోంచి యుండిన నుండవచ్చును అందేమియు దోషములేదు. అయిన నాటకముల. (బ్రచురించినప్పుడు నా సంవిధాన కమ మే యితరుల స్వత్వముగా పాఠకులెక్కడ భావింతురోయను శంకవొదముట కాస్పద మయ్యె, కావున నింక నాటకముల. (బ్రచురించటకు. దడవు "సేయుట సముచితముకాదని దోంచె. “' సావిక్రి చితాళ్వము " “పాదుకా పట్టాభిేకము ", ' విషాదసారంగధరము " అను నాటక ముల ప్రకటింప నుద్యమించి పాటుపడుచున్నా6డనని నాటకాఖి లాషులకు. జెప్పుట కుత్సాహముకలవాండనై తి. ” (చిక్రనళీయ నాటకము - చతుర్థ ముదణపీఠిక = £0-6.1900 )

“నేను రచించిన యాం[ధనాటకమ.లలో నీ విషాద సారంగ ధర మాజవది. "శెండవనాటకమయిన సావితీ చితాశ్వము ముదా శొాలయందున్నది. "నె శెండు నెలలలో 'వెలువడంగలదు. ఈ నాటక మును మటి యితరములును నిదివజకు. (బచురింప(బడకుండుటకు 6 గారణము అనేకములు. కార్య్యాంతర (పవిష్టుండవ్లై నంద.న నాపని

మంతి -వెగడ భుజంగశావుగారి నలనాటకము 1804 లోనే ముదిత యెనది.. సారంగధర చరితను ఇంచుమించుగా. 20 మంది నాటకీక రించినారు.. పానుగంటి నరసింవోశావు, కాళ్ళకూరి నారాయణ రావు, విష్ణుభొట్ల నుబవ్మా ణ్యేశ్వరుడు (పళ్ళతుల సారంగధరులు ఆచార్యులవారి విషాదసారంగధరకంశు మంచే ముదితాలై నవి. ఇళ్లు ఇతరనాటకాలవిషయంలోనూ జరిగింది,

అభినవ సరనవినోదినీనభ త్త సాకితరకార్య్యముల "ఆడమియ్యదయ్య. ఎప్పుడైన నవకాశము కలి నా సరనవినోదినినభక్తై (కొత [కొత్త నాటకములు రనియిం చుచువచ్చితి. గాని రచియించినవాని నృవరించి (వచురింపం జాలనైతి. ఇప్పటికిని నీనాటకము [పచురిశమైయుండదు. నామి[తుల.-పెక్కం(డు నా నాటకము లెత్షైనం [బచురింపుమని మీఅరాని నిక్కాచ్చి యొనర్చిరి,_ తొలుద్తొల్త నీనాటకములు గేయభూయి స్టములై_ యుండుట వానినక్తు (వచురింప సాధ్యము లేదని మమెంతనేం జప్పినను విన్న౭ెరి. నా గ్రే యోభివృద్దిగోరు నొకమితుండు నాయొద్దనున్న వాస్తాథరపతినుండి (వానికొని మొదటిసంచిక (కంక) యచ్చొ త్తించి నాకుం బంపెను. ఆయుద్యమము గాదనంజూలక (ప్రచురించి యున్నాండం” 16

విషూదసారంగధర పీఠికలో పేర్కొన్న మితులు వి. వి, నుబ్బయ్య శెట్టిగారు. ఆచార్యులవారు మ దాసు వచ్చినప్పుడు జార్జి టవున్‌లో వీరి ఇంటిలోనే మకాముచేసేవారట, కొందరు ఆచార్యులవారి నాటకాన్నే చ్మితనళీయము (తామా ' అనే పేరుతో తప్పులతడకగా ముదించి. అమ్ముకొనుచుండగా ఆచార్యులవారు చారివై అభియోగముతెచ్చి, అపఠాధపరిహారము పొందినారు. మొత్తంమీద ఆచార్యులవారి జీవితకాలంలో చితనళీయ = విషాద సారంగధరాలు శెండు మా్యతమే ము[(దితాలైై నవి. ఇంక తక్కిన ము[దిత నాటకాలన్నీ వారి మరణానంతరం వారి సోదరులు, కుమా రులు ము[దించినవే.

ఆచార్యులవారి ఫొటోతోకూడిన ఒక (పకటన షతికలో వారి రచనల.గా 29 నాటకాలు పేర్కొనబడినవి _. అందులో క్త “ ఆచ్చువడినవి " ; తక్కినవి * అచ్చుపడనివి *.

16. విపాదసారంగధర (పథమ మ్యుదణ పీఠిక - ేదీలేదు.

గ ధర్మవరం

అచ్చువడినవి ;

క్ష చిత్రనకీయము రు 1_4-0

2. విషపాదసారంగధరను 1-4-0

3. పాదుకాపట్టాభి మేకము 1.40

క్తి (పవ్లోద నాటకము 1-00

ర్‌. సావిత్రీ చి ళాశ్వము 1-0-0

6. మోహినీ రుక్యాంగదము 1-0-0

"గ, బృవాన్నల నాటకము 1-0-0

8, [పమీలార్జునీయము 1_0-0

9. పాంచాలీ స్వయంవరము 1-0-0

10, ముక్తావళీ నాటకము 1-0-0

1]. చిరకారి నాటకము 1-0-0

కేల్సి చం[దహాన నాటకము 1-0-0

18. రోవనారా లివాజి 1-0-0

19. వరూధినీ నాటకము 1-0-0 అచ్చు పడనివి :

20. ఉమోాపరిణయము

21. నుశీలా జయపాలీయ నాటకము

22. అజామిళ (వచన నాటకమ. )

18, యుధిస్థిర యౌవ రాజ్యనాటకము

19. సీతా స్వయంవర నాటకము

£0 ఘోమయా[త

£1 మదనవిలాస నాటకము

2౨. ఉన్నాదరామ[_వేకణిక నాటకము

వశ, ఉదసా కల్యాణము

అఖినవ నరనవినోదినీనభ జీల విశ రాజ్య్రూభిసేకము 25. నుక్రివపట్టాభి మేకము వరి. విఖీమణ వట్టూభిమేకము ౨7. వారిళ్చంద నాటకము కన్నడ నాటకములు 28, ఉపేంద విజయము జేక వామన చర్విత 29, స్వప్నా నిరుద్ధ నాటకము అచ్చుపడని వాటిలో వామన చరితము. (లేదా ఉేం[ద విజయము), న్వప్నానిరుద్దము అనే "రెండు కన్నడ నాటకాలు, నుదన విలాస, ఉన్నాదఠామ (ైవేతుణ్‌కాలు శండూ 1879 లో రచింపబడిన చిన్ననాటకాలు. ఇవి 18/9 లోనే (వదర్శింవబడినవి. శాజార్ధిి చ్నీకము. ఒకో (వళ్యేక సంచర్భముకొరకు రచింపబడీ, ఒక్కసారీ మాతమే (వదర్శింవబడినట్లు కన్పట్టుచున్నది. ఇంక ఉదసాకల్యాణ మనేది ఒక (వశ్యేక నాటకం కాదనీ, మూడు నాటకాలలోని కలాన్రిణ ఘట్టాల కూర్చు అనీ గుర్తించినాము.. అచ్చువడని నాట ఇాలలో ఇంక మిగిలినవితొమ్మిది, పీటిలోనాకులభించినవి 5 మామే. కాగా. అచ్చుపడని తెలుగు నాటకాలలో పధి నాటళొల (ప్రతులు వ

వు దితనాటకొలు

ఆచార్యులవారి ము[దితనాటకాల రచనా[క మం సరిగాఇళియరావటం

లేదు. అందుచేత వారి నాటకరచనాపరిణామాన్ని నిర్దిష్టంగా

అనునంధించటం కష్టసాధ్యము. అయినొ ఆచార్య ఖండవల్సి లత రంజనంగారు ఊపహాచేసి ఒక (కమాన్ని సూచించినారు--

“*ఫిర్చు త్రవ్స తొలి నాటకములందు గీర్యాణరూవక సంప డాయము (ప్రకారము నాందీ (వస్తావనాది నియమములను పట్టుదలతో పాటించినట్టూహింపవచ్చును. శిండవదళ నాటక ములందు (వస్తావనా భాగము శోషిల్లి ౩ నాందీపద్యమొక్కటిమాూత మే నిల్చ్బుట గాన నగును. తమ చరమ రచనలందు వీరు నాందీసద్యమునుగూడ విడచి క థారంభముళతో నే నాటకమారంఖించుట చూవట్టును. ఈ సూత్రము పర్మిగవాణయోగ్యమైనచో ఈ [కింది రచన్మ్నాకమమును గుర్తింప వచ్చును. ము[దితములలో సుదీర (పస్తావనగల నాటకములు -- చితనళీయము, సావి తీచితాశ్వము, సారంగధర, పాదుకా పట్టాభి "చేకము, అల్ప (వస్తావనగల నాటకములు - (వమీలార్జునీయము, బృవాన్నల, ముక్తావళి నాటకములు. [పస్తావనా రహితములు -- పొంచ్యాఠీ- న్వయంవగము, చిరకారి, (వన్లోద, చం[దవోన, వరూధిని,

ముదిత నాటకాలు ళ్‌ మోహినీ రుక్యాంగద ” (వరిళోధన - డిశంబరు _ జనవరి 1955 _ పుట 17),

ఇక్కడ ఒక వివమయాన్ని గుర్తుచేయవలసీి ఉన్నది. చిత్ర నళఖీయ, సారంగధర నాటకాలను ఆచార్యులవా గే (వకటించినారు.

• సావ్శితీ చితాళశ్వ, పాదుకా పట్టాభిషేక నాటకాలను మ్యుదించు టకు యత్నించుచున్నా "నని వాశే చెప్పినారు. అందుచేత ఈ సాలుగింటికి మ్యాతమే ఆచార్యులవారు. సవరణ లేదా మ్యదణ [వ్రతులను (2౯658 ౮09189) సిద్దము చేసినారన్నమాట. కావుననే వీటిలో ,పస్తావనాదులు యళావిధిగా ఉన్నవి. తక్యిానవాటిలో అట్లా లేకపోవటానికి కారణం ఆచారుస్థలవారు వాటిని (వత్యేకించి సిద్దముచేయకపోవట మే అని చెప్పవచ్చునేమో.

ఇప్పుడింక ఈ వదునాలుగు నాటకాలనుగూర్చి "తలిసినంత వరకు కాలానుపూర్విగా, సంతి_ప్తంగా వివరిస్తాను.

క్షే చి్మితనళీయమ. : ఇది ఆచార్యులవారి తొలి (పొథ నాటకము... రచన 1887 ; [పథమ ము దణము 1894 లో- ఆచార్యులవారి నాటకాలలో ము (దణభాగగ్థమును పొందిన తొలి నాటకమీబదే, 5 అంకాటు; లి£ రంగాలు, నాందీ _ (వస్తావనలు సలవమణంగా ఉన్నవి. ఉ_త్తరరంగంకూడా ఉన్నది. భారతారణ్య పర్వ మందలి నలోపాఖ్యానమే ఈ నాటకమునకు మూలము. పూర్వ భాగమున శృంగార వైమధానుసరణము కొంత కన్పట్టగలదు కానీ (ప్రదర్శన కనుకూలనుగామి, వాంసడజొత్యమును విడిచిపెట్టి నారు. ఇంక ఉ_త్తరభాగమున భారళానుసరణ మే అధికము. మొత్తం ఖ్సీద ఇందులో అచార్యుఆవారు చేసిన కల్పనలు అత్యల్పము ; మూలంలో నూచనమా [తంగా ఉన్న సన్ని వేళాలను బాగా, (పదర్శన యోగ్య్గంగా విపులీకరించినారు, గఆధాల

భా ల్‌ ఏ. థి

కల్తి ధరగ్టైవరం

లి, సావిత్రీ చిళాశ్వము : ఇది తమ శెండవ నాటకమని అచార్యులవారే పేర్కొనిరి. దినిని నవరసభరితముగా రచించినట్లు ఆచార్యులవారు. (ప్రస్తావనలొ" తెల్పినారు. వారి జీవితకాలంలోనే మొదటి. కెండంకాలు ముదితములై నవి. శక్కిన అంకములందు ఆచార్యులవారు. పద్యములను రచింపనేలేదట. అందుచేత వారి సోదరులు - శ శేషాచార్యులుగారు = ఆ భాగాలను పూరించి, 1914 లో సంపూర్ణ ౦గా ము(దించినారు.

8. చిరకారి: చిరకారి నాటక్మవదర్శనాన్ని మ[దానులో 1891 జూన్‌ నెలలోనే చూచినట్లు (శ్రి సంబందం మొదలియార్‌ "తెలిపి ఉండటంచేత ఇది ఆచార్యులవారి తొలి రచనలలోనిదే కాద గును. ఇది 17-1-1891 "తేదిన బళ్ళారిలో (వపథమంగా (వదర్శింపబడి నది. (1919 లే (పథమ ము దణమ.). భారతమునందలి శాంతిపర్వం లోని చిన్నికథను (గ్రహించి, వెంచి, మార్పులు కావించి, ఆచార్యుల వారు ఈ నాటకాన్ని రచించినారు. ఇందు నాందీ (ప్రస్తావనలు అేవు.

ట్తీ బృవాన్నల :; క కొ _త్త విధముగా నవరింవబడిన* (౯60180), ఈ నాటకము 2! _౨8-1506 శేదిన బళ్ళారిలో (పదర్శింప బడినది. అందుచేత మొదటి[పితి అంతకుముంటే రచింపబడినదికావతె. (పథమ ము[దణము 19017 (పాంళాల, ఇందులో (వస్తావనలేదు.

5. వరూధిని: దిని (వాత ప్రతిమీద ఆచార్యులవారి. సంత కము, లికీ-8-1886 అనే శేది ఉన్నాయి. కాగా అంతకుముందే ఇది- రచింపబడి ఉండవఠ. ఇది 10-7-1908 తేదీన మ(దాను నుగుణ విలాసనభలో “వదర్శింపబడినది, ఇందులో మూడు అంకాలు గలవు. మనుచరితలోని పద్యాలిందులో యళాతథంగా (గ్రహింవ

ము దితనాటకాలు 'రఫ్రీ బడినవి. 1817 లో (పథమ ముద్రణము. ఇందులో నాందీ (వస్తా వనలు లేవు.

8. విషూదసారంగధరము : ఇది తమ ఆరవ నాటకమని (వ్యవళమంగా బళ్ళారిలో 1889 లో (వ్రదర్శింసబడినదని ఆచార్యు;ల వాళే. చెప్పినారు. (సారంగధర [పథను ముద్రణ పీఠిక). ఇదె శలుగులోని తొలి విషాధరూపకమని చెప్పవచ్చు. విషోదరూపకళ (వయోజనాన్నిగూర్చి ఆచార్యులవారు పీఠికలో చర్చించఛినారు. ఇది 1908-12 మధ్యకాలంలో ము[దెంపబడి ఉంటుంది.

9. పొాదుకాపట్టాఖి'మేకము : డిని రచన ఎప్పుడో తెలియ రాలేదు. ఇందలి (పస్తావనలోమా[త మే ' ఆంనాటక పితామహా " విరుదము వేర్కొనబడినది. కావున ఇది 1905 తరువాతి రచన అయి ఉండవచ్చును. 1908 క పూర్వమే రచింపబడినదనటం నిశ్చ యము. కామాయణకళావిషయమున గలుగు సవాజ సందేవోల కిందులో (వత్యు_త్తరములు గలవని (పస్తావనలో అచార్యులవారు ీరొన్నారు.

8 ప్రమీలార్డునీయము : ఇందలి కథ తై మినిభారతంనుంచి (గ్రహింవబడినది. 26 12-19005 తేశీన మాను సుగుణవిలాస నథలో (వదర్శితము. రచన అంతకుముంటెప్పుడు జరిగినదో తెలి యదు. 19825 లో [పథమ ముదణము- అంకములైై దున్నవి. అను బంధమున ౪8 పాటలు కలవు. (పపస్తావన లేదు... ఇందులో అతి రథులు, మవోరథులు అయిన వీరులందరు స్రీ సౌందర్యానికి (మ్‌ంచి వోస్యభాజనులగుట నిరూపితమైనది. ళ్‌ (శ్రీవిద్య "మంచి దని ఉత్తరరంగమున (పబోధముకలదు.

రక ధర్మవరం '9. వ్రవ్లోద నాటకము: రచన ఎప్పుడో తెలియదు. నాందీ, (ప్రస్తావనొ; ఉత్తరరంగములు మూడూ లేవు, అనుబంధ మున 40 పాటలు కలవు. వద్యాలను పోతన్నగారి భాగవతంనుంచి గ్రహించి, యభథాతథంగా వాడుకొన్నారు ఆచార్వులవారు.

10. ముక్తావళి: 1815 లో పథమ ముదము, (ప్రస్తా వసా, ఉత్తర రంగములు లేవు, అనుబంధమున 42 పాటలు కలవు. ఇది తొలుత దుఖభాంతంగా రచింపబడినది. కాని తరవాత మౌాదాం తంగా మార్చి, అన్లు మ్యుద్రించినారు. అనుబంధమున 48 పాటలు కలవు. నాయికయగు “ముక్తానళి " నిబట్టి దీనికిపేరు వచ్చినది. ఈమె భూపాలరాజునకు ద్వితీయభార్య కావటంతో కథ ముగిసింది. ఈమె మరణించినప్పటికీ * జీవారి రస్మపభావంతో మరల బ్రతకటం చేత కథ మోదాంతమైనది,

క్షే అభిజ్ఞానమణిముంతనాటకను (లేదా చంచవోస నాటకము) ; ఇది మొదట దుఃఖాంతము 3; తరువాత మోదాం తముగా మార్చి 1916లో అక్షు మ్యుదించినారు. కాని, తరువాత "రెండవ ముదణంలో యథాతథంగా దుుఖాంతంగానే ఉంచినారు, రీనినిగూర్చి 15-8-1916 శేదీనాటి ఆంధపతికలో ఇట్లున్నది -- “ అచార్యులుగారు (శమచేసి (పతి రంగమును గూడ మనోవారముగ నుండునట్లు రచించిరి ... మూడన అంకము మొదలు కడవరకును కూడ చాల మనోవారముగ నుండును. దీనిని దుఃభాంత నాటక ముగ రచించి మదన కుంఖీననుల నిరువురిలిగాని, లేక కుంఖీనసు నొక్కనినై నగాని గతపాణునిగా నొనరించిన దిని నీతిని పేశకులు మజింత స్సుటముగ (గహింప(గలుగుదురని తోంచుచున్నది, గాని

ము[దితనాటకాలు ర్‌క్‌ మనవారట్టి (పదర్శునములను జూచి సహింపజాలరనిగాబోలు ఆచా 'ర్యులవారు. దినిని కలాస్రణాంతముగ - నొనర్చియున్నారు. ఇదివర కాంగ్ధ భావలో నొకరీ నాటకమును (వాసియున్నను ఆచార్యుల వారు చాని నాధారముగ గొనక న్వక పోలకల్పనలనే యొనరించుట కడుంగడు (పోంసనీయము. ” ఇందులో నాంది వస్తావనలు లేవు,

18. పాంచాలీ స్వయంవరము : 1818లో మొదటికూర్చు. ఇందులో “దళరూపుడు " అను పాత నవీనముగా కల్పింవబడినది. అతనివలననే పాండవులలో ఒక్కడైనను లాణూాగ్భవాదవానకాల ములో తప్పించుకోగలడనే అశ అందరకును జనించినది. (బౌపడికి ఒకరు మించిన భర్తలగుదురని సోబెక _త్రెచేత ఓక చిితమగు నంభామ అలో " సూచింపజేసినారు.. బకాసురునకు బలిగా (వావైణ కుటుంబంలో ఒకరు పోవలసి ఉన్న ఘట్టంలో “యువతీ వివావాము'ను గూర్చిన చర్చ కలదు. ఇాల్యవివావాము కూడదని అచార్యుల వారి మతము. ఇందు నాందీ (ప్రస్తావనలు లేవు

19. మోహినీరుక్ళాంగద : మళ్లి నామాత్యకృతమగు “ రుక్యాంగద చరితము ' లోని మనోవార పడ్యాలిందు సంగృపహీ తములై నని; కాని కథాసంవిధానములందు. ఇది దానితో. భేదించు చున్నది. 1920లో మొదటి కూర్చు. ఇందు నొందీ (వస్తావనలు లేవు.

14, రోవనారాశివాజి 2 రచన ఎప్పుడో. తెలియదు. 1922 ప్రాంతాల మొదటి కూర్చు. అనుబంధమున 28 పాటలు కలవు. రోవనారా ఒక నువారాష్ట్రి దంపతుల బిడ్డ. ఆమె తల్ఫిని మోహించిన జొరంగ జేబు, ఆమెను పొందజాలక, అహల్యా

శ్‌6 ధర్మవరం వాయి అనే చారి బిడ్డను దొంగతనంగా ఎ త్తుకొనిపోయి, “రోమ నారా” అనే పేరుపెట్టి "పెంచుకొనుచుంజెను, అమె జొారంగ జేబు పుత్రిక అనియే అందరి అభ్మిపాయము. ఇది పూర్వకథ. రోమ .నారా శివాజీలు వివాహమాడ్రినతరువాత యథార్థ మెకఠిగి మరింత సంతోషిం౦చినారు అన్తే, హాసనల్లీ ఖానుడు వారి కుమారుడైన (త్యంబకుజే అని నాటకాంతంలో తెలిసింది. ఇందు నాంది, (వప్తా వన, ఉత్తరరంగాలు మూడూ లేవు,

అవు దితనాటకాలు ఉముదిత నాటకాలు తొమ్మిదింటిలోను నాకు లభించినవి ఐదు నాటకాలు మా(తమే. కిటి (శాతపతులు ఆచార్యులవారి కుమారులు రంగాచార్యులుగారివద్ద ఉన్న పిలా

1. అజామిళ ; 2. హారిళ్ళంద్రనాటకము; ల" స్ముగీవ వట్టాభి"మేకము ; 4. _యుధిపష్టరయావ రాజ్యము ; రక ఉపా వరిణయము.
2. అజబామిళ : అచారక్యులవారి వచన నాటకంగా (వసిద్ది పొందిన రచన ఇది. అఛార్యుులచారి నాటకరచనా విధానాన్ని ఇంతకుముందే విశదపరచి నాను. వాలెల్ళిప్పుడు పరాటకం అయినా తొలుత శీవలం వచనం గాచే కాగితానికి ఒకపక్క-నే (వాసేవారు.. తరవాత ఎదుటి శేజీలో ఎరసిళాతో సందర్యోచితంగా పద్యాలను, పొటలను( వాసి, చేశ్చే వారు. ఇట్లా (వాయటంలో అయా భూమికలకు ఎన్నిక్లైన నటుల సౌమర్థ్యం వారి దృష్టిలో ఉండేది. కావుననే వచనంలో చెప్పిన భావము పద్యంలోను, అజే పొటళోనూ ఉంటుంది. నాటకం మామూలుగా చదివేవారికి ఇది వింతగా తోచవచ్చు. కాని, నటులు

రర ధరసవరం మాదక్రం సంగీతంవచ్చినవాశై తే పద్యాన్నో పాటనో పొడి వచనం మానివేసేవారు; సంగీతం రానిచారై కే వచనంతోచే త్చ్తి వజేవారు.

ఆచార్యులవారు ఆజామిళనుకూడా వై విధంగానే తొలుత శేవల వచనంగానే (వాసినారు. కాని, తరవాత పాటలను, పదాస్థలను చేశ్చే (పయత్నం చేయలేదు ; అవి అేకుండానే విజయవంతంగా (వదర్శనా లిచ్చినారటకూడాను

అజామిళుని కథ భాగవతంలోనివె. ఆచార్యులవారు కఠనే కాక, ముఖ్యంగా అజామీళ భూమికను కూడా పూర్తిగా మార్చి 'వేసినారు. ఈ నాటకంలో ఐదు అంకాలున్నాయి.

వీచాపాం కాకుండానే రజస్వల అయి, సంఘంచేత వెలివేయ బడిన పద్మావతి అనే కన్యను ఆమె ఆత్మహత్య చేసుకొనబోవు సమ యంలో గతించి, పండితుడె న అజామిళుడు వివావాం చేనుకొనటం (వథమాం$ మందలి కథ. (కాని, మాటలలో ధర్దురథకించు సౌంద ర్య్యోపాసన (పాబల్యం వహించినట్టుగా గోచరిస్తున్నది).

అజామిళ _ పద్శావతులవై న పగబట్టిన హీరాంబా _ శేశవావ ధానులు, తదితరులు అజామిళునివై ఒక దోపిడీ వ్యవహారాన్ని నృష్టించినారు. న్యాయస్థానంలో విచారణ జ౨గినపిమ్ముట అజామిళు నకుర్‌ పళ్ళ శికు విధింపబడింది -_- ఇది ర0డవ అంకంలొని కథ.

అసలు దొంగలు పద్భ్యావతిని ళూరళర్మ అనేవాని బారినుంచి తప్పించి, ఆమె అంగీకారంతో, అజామిళుడు తిరిగివచ్చేవరకు ఆమె సంరతణ భారాన్ని వహిఎచినారు. ఆజామిళుడు తిరిగివచ్చినతరవాత విధిలేక దొంగలతోకలిసినాడు. ఇంతలో అఆరతకాధ్యతుడు (ఏ. 10) ఒక కుట్రపన్ని, మరల అజామిళుని బంధించి తీసుకొని పోయినాడు.

అము[దితనాటకాలు ర్‌ఫ అతడు బంధితుడై నందులకు వాని ఛత్రువులంకా ఆనందించినారు. ఇారి భార్యలు పాచికల ఆటలో తగవులు పడి, ఒకరిదోషూల నింకొకరు చెప్పిపొడుచుకొంటూ, చివరికి సమాధానవడి, ఆలింగనాలుచేనుకొని, ముద్దులు పెట్టుకుని విడిపోయినారు -- ఇది మూడవ అంకమందలి కథ,

దొంగలనాయకుడు అజామిళుని విడిపించి తీసుకొని వెళ్ళి నాడు. హీరాంబాదులు శూరళర్థతో కాశీయాతకు బయలు 'జేరనారు. దారిలో దొంగలు వారిని చావగొట్టి, అజామిళుని ఎదుట నిలబెట్టినారు. అచ్చట వారి పూర్వ దుశ్చర్యలు బయట వడగా కేళశవావధాని, ళూరళర్మలు పశ్చాత్తాపపడినారు. పద్మావతి కలుగ ేనుకొని వారినందరిని విడిపించును. ఇది నాలుగవ ఆంకము.

ఒక [గామకరణము * ఆఖుమారి* అనే వ్యాధిని గూర్చి (పభుత్వపు 'పాచ్చరికను (వకటించును. తమ ముగ్గురు పుుతులు ఆఖుమారికి వాతులుకాగా పదానివతీ _ అజామీళులు దుఃఖించు చున్న సమయంలో ళూరళర్య్యాదులు సీనతో వచ్చుచున్నారనే వా ర్త వచ్చును. తమ్ము బంధించి వీనుకొనిపోవుట శే. వీరు వచ్చుచున్నా రని అనుమానపడిన అజామిళునకు, పకగ్రానే ఉన్న పద్మావతి! ఆఖుమాొరి తగిలి ఇరువురూ విగతజీవులై నారు. నిజానికి వారిని నశిరవంగా రాజ్యంలోకి కొనిపోవలెనని వచ్చిన శూరశళాదులకు దుఃఖమే మిగిలింది. ప్ముతమరణదుఃఖంతో పకాదశినాడుపవసించి, చనిపోతూ చివరి పుుళుడగు " నారాయణు "ని న్మరించటం చేత అజామీళునకు పుణ్యలోకప్రాప్తి కలిగినది. విష్ణుదూతలువచ్చిః యమభటుల నడ్డ గించినారు.. యముజేవచ్చి విష్ణుళటులతో తలపడినాడు. (ఇచ్చట నంవాదంలో భాగవతంలోని పద్యాలే వెనుకముందులుగా స్వీక ఖశము లైనవి,) విష్ణువు వచ్చి యముని మందలించెను. పద్యావతీ -- అజామిళులు. పరమపదమున _ కేగినారు. శూరళర్యాదులు గుడి

80 ధర్భువరం కట్టుటకు నిళ్చృయించుకొని దుఃఖంతో తిరిగిపోయినారు.. ఇది ఐదవ అంకమందలి కథ, ఆచార్యులవారీనాటకో కళథాగతి రజన్వలా వివావా” మనే సమస్య వై ఆధారపడునట్లు చేసినారు. ఇది అమూలకము. దీనికి ఆడువారి అనూయలు, రంకులు, సమావేశాల: తోడ్పడునట్లు చేసి నారు. అజామికుడు సురాపానము వలదని దొంగలకు బోధించును. ఇది ఆంతా ఆధునిక వాళావరగాన్సికి సంబంధించినది ; మరి పొరాణిక వాతావరణానికి కొంత ఎబ్బెట్టుగానే ఉన్నది. ౨వ అంకంలోని 2 వ రంగము న్యాయస్థానము. ఇది సరిగా విషాధసారంగధరలోని నార్టయస్థాన రంగమువలెనే ఉన్నది. ఉద్దండ - సదయులను వారిలో సదయుడు అజామిళుని పథము ; ఇతడు ఓడ (పయాణంచేసి వెలికి గురి అయినవాడట, విషాదసారం గధరమునందువలెచే ఇచ్చటను ఆన్యాయపత మే ెలిచినది. దీనినిబట్టి న్యాయస్థానాలలో శలియ కుండా జరిగే అన్యాయాలను ఎ త్తి మాపట మే ఆచార్యులవాలి ఆశయంగా కనబడుతున్నది ; అంశేకాని తాము న్య్యాయవాదు అలగుటచేత, అవృ్ఫ శ్రిలో తమ (ప్రతిభను వ్య క్తంచేసుకొనుట కు కథ్పించి నవి కావీరంగాలు. నాయక మరణంతో ఆంశనుయిన ఈ నాటకము * విషాద నాటకము ' అగుచున్నది. సంఘమున 'కెదురీదుట, విధిలేక దొంగల గుంపులో చేరుట అనేవి అజామిళుని లోన్సి దోషాలు లేదా లోపాలు, అందులకే ఆతడు బలి ఆయినాడు. అందులకు తగినవద్షతిలో నాట కము జాగుగానే నడచినది. ఇంక చివర రంగంలో “సకాదళి ఉప వాసంచేతా, " నారాయణ " పద సరణచేతా ఆతడు ముక్ష్తుజెనట్లు చెపష్పబడటం శేవలం పౌరాణిక వొాతావరణాకి కి 3ందినది (అనలు భాగవతమందలి అబామిళుడు పరమ దుర్మార్డుడు); ఇది నాటకానికి

ఆము (దితనాటకాలు 61 అతకలేదు. వారి మరణంతోను, కూరళర్యాదులు. దుఃఖంచటం తోను నాటకమంతమైఉంళే కథకు జిగి చేకూరి ఉండేది. ఇంచులో పా(తోచితభాష, పాటింపబడటం ఒక విశేషము. 2 వారిళ్ళంద్ర నాటకము : దినికి * (వచుడ గాధేయము " అనే నామాంతరం ఉన్నది, 5 అంకాలు, 19 రంగాలు ఉన్న ఈ నాటకాన్ని ఆచార్యులవారు 1910 సంవత్సరం మే నెలలో సికిందరాబాదుళల్‌" (వాసినట్లు లిపి చాను. అంతకు ముంచే కోలాచలం (శ్రీనివాసళావుగారు వారి శృంద నాటకం (వాయడంచేత ఛానినే తాను మరల (వాయటానికి తొలుత అచార్యులవారు తల పెట్టలేదు. కాని, చివరకు మ్మతుల (పోళ్ళాహంటో వె విధంగా రచించటం జరిగింది, ఇందు మొత్తం మీద పద్యాలు, అందున వృత్తాలు చాలాతక్కువ ; పాటలు పది కంచు ఎక్కువ ఉండవు. (వాత (ప్రతిలో మొదటి “రెండంకాలలోను రంగాల మార్పు కొంత నూచఛింవబడినది. ఇందలి పద్యాలకు జక ఉదావారణము * వళి.ఉ॥ నీవును నిన్నుటోలెడి ముని(పవరుల్బది వేలుగూడి మా యావనరాశిముంచి వ్యాదయంబు గలంచి మహో (గ్రదుఃఖసం భావితుంగాగంజేసినను భావములో నణుమ్మతమైన యా భూవరవంళవర్థనుడు బొంకడు మాటలు వేయు నేటికిన్‌, ఇందలి కథలో చెప్పుకోదగిన [కొ_త్తమార్చుల నేమీ ఆచార్యులవారు (వవేళపెట్టలేదు. 8. స్ముగీవ పట్టాభి పేకము : దీని రచన ఎప్పుడో ఆెలియదు. సీతా రామలవ్మణులు అ(తేయాళనుంలో ఉండగా కథ ఆరంభమై వాలి వథళో ముగిసినది,

62 ధరజ్చివరం మూడవ అంకంలో రావణుడు సీతనెత్తుకొనిపోవుచుండగా వాలి అడ్డువచ్చి, ఆట్టివని వలదనును. శూర్చుణఖ ముక్క చెవులు కోయటంచేత నేను ('వత్యపళారాన్లికి పూనుకొంటినేజాని వేరుకా” దని రావణుడు సమాధానం చెప్పును. * అబల నట్టు చేయటంత ప్పే శ? అంటూ రావణుడు సీతను కొనిపోటానికి వాలి అంగీకరించి నాడు.

వాలి;. *,.. మీ మీ కలవాములతో నాశేల? రావణా | కొనిపొమ్ము తరుణిని, దుడుకుతనము మా (తమొనర్పనని మాట యిమ్ము. రాముడు నాయెడ శకేశెంచి తఆఠానొనర్చిన (కూర కార్య మునకు సమాధానమొవంెనా 'సేను నీయొద్ద "శేతెంచెదను. అప్పుడు నీవే యీశన్విని గొనివచ్చి అని కప్పగింపవలసివళ్చిడు. ఈలో నీవేమైన దుష్కార్య మొనరించియుంటివా నీలుక నంతయు సము[ద మున పెకలించివై చెద ”

ళ్‌ శూర్చుణఖ రాతసి. లది నన్ను (మింగబోయెో” నని సీత చెప్పగా * ఉండుగాక, పిదప విచారితము. నీ శేమియు జాధకలుగకుండ నేరు _త్తరవాదడ్‌ని "" అని వాలి నమాధానము చెప్పును, ఈ మైకల్చ్పన కొత్తది; ఆచార్య€వారి స్వ్‌యము ఉ్కీ 5 అంకము లలో వాలి - రాముల మధ్య సుదీర్ట్రములై న ఇత్తర [వత్య్యు_త్రరాలు జరిగినవి.

ఈ నాటకమందు పాట లెక్కువ, పవ్యాలు తక్కువ. కొన్ని చోట్ల సంభావణలు వాగుండలేదు [పథమాంకమందు దండకారణ్య వాసులువచ్చి ఖరదూవణాదుల ఇారినుంచి రఠణకోరగా రాము డంగీకరించెను. అవ్పుడు సీత * నాథా! మటియేదో 'బెడదవచ్చు నట్లున్నది. నిష్కారణముగా నీవేల (వణి సంహోరమున కుద్యమింప వలె? *' అని ప్రళ్నించును. అంతట రాముడు “మాట యిచ్చి మానుదునా ? భీరుడనగుదునా ? * అనును, అప్పుడు వారిరువు

అము[దితనాటకాలు 85 రకును సంవాదము జరుగును ; డైలాగు పాటకూడ కలదు. ఇది ఉచితంగా లేదు. శ యుధిప్టిర యౌొవళరాజ్యము :

దీని రచన జూలై 1005 (పారంభించబడి, 81-10-1905 తేదిన ముగిసినట్లు (వాత ప్రతిమీద గలదు. [దోణుడు (ద్రుపదునిచేత అవమానితుడై, శొరవపొండవులకు విద్యగరపి, అర్జునునిచేత (దుప దునివట్టి "తెప్పించినాడు. ఇప్పటికి మూడు అంకముల్రైనవి నాల్లవ అంకంలో (దౌపది పూండవులందరును నచ్చిరనిచెన్పటం, ధృత రాష్ట్ర9డు ధిర్భజునకు యావశాజ్యపట్టాలిపేకము. చేయ నిళ్చృయిం చటం వ్య క్తములై నవి. 5వ అంకంలో యుధిష్టురుని యౌవరాజ్య పట్టాభి మేకము ; దుర్యోధనాదుల అనూయ (వదర్శితములై. నపి.

మొదటి అంకము 8 వ రంగంలో పరశు రామునివద్ద మాకు వేషంతో కర్టుని విద్యాభాస్థసము ; "రెండవ అంకం మొదటిరంగంలో పకలవుభ్ధడు గురుదతిణ ఇవ్వటం అనే ఘట్టాలు కూడా (వదగ్భితము లై నవి. లం విద్యాధికత లేని అొజుకువాడవగుటచే దుస్సాంగత్య మున విద్యను చెడ్డగా ఉపయోగింతువను భయముతో నిన్ను వ్యర్దుని చేయదలంచినాను”” అల [దోణుడు పకలవ్యనితో చెప్పుట కుంటి సాకుగా ఉన్నది

““ హిడింబా భీమసేనీయ ” మనెడి ఇంకొక (వాత(పకి రంగా చార్యులుగారివద్ద ఉన్నది. పట్టాభి మేక మైనపిమ్ముట, వ నాటకను నకు, లాణూ గృవాదవానము, పహిడింజానుర వధ, హిడించా థిముల నమాగమము అనే ఘట్టాలనుకూడా కలవటం చేత టాడింవాఖీమనేనీ యము తయాలైనది. ఈ మార్చు ఎప్పుడు చేయబడినదో తెలయదు. ఈ హిడింబా భీమనేనీయము తరువాతికథయే పాంచాలీ స్వయం వరము ; ఇది ముద్రితము.

84 ధరన్రవరం 5. ఉషపాపరిణయము : దీనికి * స్వప్నానిరుద్ధ ' మనే మారు వేరు కలదు; అచార్యుల వారు ఆదిలో స్వప్నా నిరుద్దమ నే కన్నడనాటకం (వానికండటం గుర్తించి ఉన్నాము. చానికిది ఆనువాదమో, కేదా న్వతంత రచనో 'ఆలియదు. (వస్తావన నంస్కలృృతంలో ఉన్నది. లభించిన (వాత (ప్రతిలో ఉ వ అంకము $ వ రంగంలో సగమువరశే ఉన్నది. సంద ర్యాన్నిపట్ట, ఆచార్యులవారి అలవాటునుబట్టి 5 వ అంకము కూడా ఉండిఉండవలె. భక్తవళంవదుడై జాణపురమున నిలిచియున్న పార్వతీపతిని క్రై లాసానికి తిరిగిరమ్మని బుషలందరూ కోరటంతో నాటకము ఆరంభమైనది. కూచిపూడివారి సంభాషణల పోకడలు కొన్ని ఇందు కన్పట్టగలవు. 6. వామనచరి త్రము (లేచా ఉేంద్రవిజయము) : ఆచార్యులవారి ఈ కన్నడ నాటకాన్ని కప్పగల్లు సంజీవ మూర్తి రావుగారు 1920 లో అనువదించినారు ; ౩ది అము, దితము. ఇందులో 5 అంకాలున్నవి, కొన్ని చాల చిన్నరంగాలు ; మరికొన్ని చాలా పెద్దరంగాలు ; సంభాషణలుకూడా చాలా దీర్చంగా ఉన్నవి. సంజీవమూ_ర్రి రావుగారి అనువాదము నరళంగా నడచినది, ఇంక తక్కిన నాటకాలు నాల.గు -- 1. సుశీలా జయపాలీ యము; 8. సీతా స్వయంవరము; 8, ఘోనయాత; 4 విథీ వణ పట్టాభిషేకము-నాకు లభించ లేదు,

విషాద సారంగధరవను సైరంగధర చరితను తెలిపే (గంఛాలలో, ఇప్పటికి లభించిన వాటిలో, ' నవనాధచరి[తము * మొదటిది ; ఈ ద్విపదకావ్యమును "గౌరన 15 వ శళాబ్దీ పూశ్వార్థంలో రచించినాడు తన రచనకు గిరిరాజకవి వద్య [పజంధము మూలమని అతడు చెప్పుకొనెను గాని అది అలభ్యము. "గౌరన (గంథాన్నిబట్టి సౌరంగధరకథ మాళవదేళ మందఠి మాంథాతపురమున జరిగినది ; సారంగధరుని తండి “రాజ మహేందదుడు ". ఈ కథకు "తెలుగు బేఠంతో ఎట్టి సంబంధమూలేదు- మవోళాష్ట్ర భామలోని * కృష్ణా గరుడిచర్మితము *% కన్నడభావలోని " కుమారరాముని కథ "' సారంగధర చరిళలోని కథాంళాలతో సంవదించటం గమనార్జ్హ్హము. శ్రీ. ళ, 1547 లో * బాలభాగవత "!? మనే ద్విపదకావ్యాన్ని రచించిన దోనేరు కో నేరుకవి “ భానుమతి విమలాదిత్యుల ప్యుతుడు రాజ రాజన రేం్యదుడనియు, ఆతడు రాజ మహేంద్రవరమను వేరి రాజధానిని గట్టించి వేంగి దేశము నేలెననియు , అతని ెద్దదొడుకు, శాంతమూర్తి అయిన సారంగధరుడు పినతల్లి వలన కలిగిన ఆపదను గడచి చౌరంగియను నిద్దుడయ్యెననియు ॥

1. చూ. కోరాడవారి 'నవనాధచర్శితి' పీఠిక ఈ (గంథంలోని ను. (వథమభఖాగము మామే మ్యుదితమయ్యెనట.

66 ధరస్టవరం 'ఆలున్తున్నది. అనగా ఈ కథను 154 ముందే తెలుగు బేళమునకు ముడి'పెట్టటం జరిగినదన్నమాట. సారంగధర చరితను పద్య కావ్యంగా రచించిన చేమకూర వేంకటకవి (రమునాథరాయలకాలము 1614-88) గారనకథనే (గహించినప్పటికీ రాజమ పేం[దుని నూళవపతి అనీ, రాజమహేం[(దవిభుడనీకూడా వేర్కొన్నాడు. అంతేకాక మాంథాత పురాన్ని రాజమ పౌం[ద్రవరంగా మార్చినాడు. దీనినిబట్టి ఈ కథను తెలుగుదేశానికి ముడివెట్టుటయం'దే వేంకటకవి మొగ్గుచూపెననుట స్పష్టము. శ్రీ. శ. 1656 లో అప్పకపీయం రచించిన కాక్తునూరి అప్పకవి సారంగధరుడు రాజరాజన కేందుని కుమారుడనీ, తండి మతిసెడి సారంగధరుని కాళ్లుసేతులు నరికించగా మత్స్యేందుని కరుణచే నవి మొలచెననీ, అంతట సారంగధరుడు సిద్దు డయ్యెననీ (వాసెను. అటుపిమ్మట సారంగధర చరితను చేవట్టిన సముఖము వేంకటకృష్ణప్పనాయకుడు, వాణాల శంభుదాసుడు, కూచిమంచి తిమ్మకవి ఈ కథకు ఆం(ధదేశంతో అవినానావ సంలం ఢాన్ని స్పష్టంగా నిరూపించినారు. మరికొందరి కథను పాటల రూవమున కూడా రచించినారు. వేంకటకవి తరువాతివారు. “ మాళవదేళ ” మన్నమాటనుకూడ పూ రిగా విన్మరించినారు.

ఇట్లు జరగటానికి 'పాతువు, వేంకటకవి సారంగధర చరత పీఠికలో దీపాల పిచ్చయ్యశా, (స్త్రిగారు "వేర్కొన్నట్టుగా * మవ తులకథను __ మవోపురుషుల జీవితములను తమతమ అభిజనములకు._ అనువగుచో అన్వయమ లకు _ ఆతుకు పెట్టుకొని యానందించెడు మానవ స్వభావమే” అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. ఇట్లా పదవోరణాల అలుగు కథగా మారిపోయిన పారంగధరచరి తనే ఆచార్యులవారు చేపట్టినారు, "గౌరన, వేంకటకవి చిత్రాంగి ' భోగనతి * అని చెప్పి నారు, కాని ళంభుదానుడు, తిమ్ముకవి ఆమె రాజుగారి రండవ భార్య అని మొర్చుచేసినారు. “* సారంగధరునికి కన్యల నన్వేషించు

విషూాదసారంగధరము 67 (వయత్నములో రాజు చితాంగి వటమునుచూది మోహించి, ఖడ్గమును పంపి, వివావాకార్యము నెరవేర్చి చితాంగిని భార్యగాచేను కొనినాడు. తాను చ్మితమందు చూచినవాడును, రాజును ఒకరు కాకుండుటచే సందేహించిన చి(తాంగి చెలిక త్తెలవలన నిజ మెరిగి తాను 'మోసగింపబడినట్లు (గ్రహించెను * అని శంభుదానుడు కల్పించి నాడు. ఆచార్యులవారు శంభుదాసుని అనుసరించినారు. ఇందువ ని “ చిత్రాంగి దుకో్యోవామున కించుక తమాపణగలిగడి ” అని ఆచా ర్యులవాశే పీఠికళలా తెలిపినారు. ఇదేకాక, ఇంకా మరికొన్ని కల్పన

లను కూడా వారు చేసినారు. మన సారంగధర చర్మితకు పోలిన చరితలు (గికు - రోమన్‌ “ సాహిత్యములందును కన్పట్టటం ఆశ్చర్య కలిగింపగలదు 18 (గీకు విషాదరూనకకర్తలు మువ్వురిలో మూడవచాడగు యురిపిడస్‌ (2. 6 490-406) రచించిన హిప్పొలిటన్‌' (2109901094) అనే విషాద రూపకమందలికథ, రోమన్‌ నాటకకర్త ఆయిన నెనీకొ (కి. పూ. ఉాక్రీ. ళ. 65) రచించిన * హిప్పొలిటన్‌ "లేదా “ఫీడా " (2199011019 01 కై 1662) అనే విషపాదరూపకమందలి కథ అచ్చంగా సారంగధరుని కథవంటి వే ; అందున నెనీకా రచన తెలుగులోని కథకు

మరింత సన్నిహితంగా ఉన్నది. థీన్యూస్‌ గీనుజేళపు రాజు; హిప్పొలిటన్‌ 'మొదటిభార్య కుమారుడు ; అందగాడు, నీతిమంతుడు. రాజు రెండవ భారి 'ఫ్మీడా. ఆమెకు సవతికుమూరునివైె మోపహముకలిగి తపించు చుండెను. ఇంతలో రాజు కారాష్థంతర వ్యాసంగుడై “దేశాంతర 18 చూ. రుుచాభట్ట (పకాశశావుగారి వ్యానము. = "సారంగధర చరిత వ. కథామూలములు)”. భారతి - (శ్రీముఖ వైశాఖము

|

68 ధర్మవరం మేగినోడు. ఒకనాడా కస్మికంగా రాజకుమారుడు "ఫేడా అంతః పురానికి వచ్చినాడు. రాణి కోరికను విన్న హిప్పాలిటన్‌ మండి పడి ఆమెను చంపదలచి కతత్తినెత్తి కూడా (స్ర్రీహాత్య చేయజాలక ఎ_ఖ్రినక_త్సి నచటనే విడిచిపోయినాడు. చేనేదికక దాసి, తన రాణిని రతించుట్నకె, అల్లరిచేసి, కత్తిని చూపి రాజకుమారున్నియై నేరము మోపింది. రాజు వచ్చి, దాసి, "ఫేడాలుపన్నిన పన్నాగాన్ని నమ్మి కుమారుని చంపించినాడు. ఫేడా క్తి చేబూని దుఃఖ ముతో ప్రవేశించి, [పియుని శవంవైబడి పడ్చి, రాజకువూరుడు నిర్ణోషి. అని చెప్పి, కత్రైపెబడి మరణించింది. దుఃఖంతో రాజు మరణాన్ని. ళోరుకొన్నాడు -- ఇది నెనీకా రూపకమందలి కథ, రాజకుమారుడు ఫే డాగ్భృవోనికేలవచ్చెనో. సెనీకా తెలుపలేదు, ఇంక యురిపిడస్‌ ఆ ఇరువురు కలుసుకొన్నళ్లు చెప్పలేదు. దాసి రాయము తెచ్చినది. రాకుమారుడు కోపించినాడు. ఇది అవ మానకరం కాగా రాణి (పాయోపవేశానికి పూనుకొన్నది. ఇంతలో కల్పించి (వాసిన ఒక ఉత్తరం ద్వారా రాణిని రాజకునూరుడు బలాత్కరించెనని రాజు (భమపడి, కుమారుని చంపించుటకు నిళ్చ యించినాడు. ఇందులో నిజం డయానా దేవత చెప్పినది. హిప్పా లిటస్‌ దుర్శురణానికి కారణము “వీనస్‌ దేవత" యొక్క ఆ[గహమట, ఆమె కోవంవల్ల నే ఫేడాకు తనసవతి కుమారునివై (ేమకలిగినదట. కొని ఇఆలుగులో సహజమైన కారణాలు కల్పితాలై నవి- రాజు చేసీన 'మోసము, పొవురాల ఆట. అనలు, ఇట్టి కథకు మూలము [దావిడులలోని మాతుల కన్యోద్వావా వద్దతి జాత్తరావులై న ఆర్యులకు నచ్చకపోవుటమే ఆయి ఉంటుందని కేతవరపు రామకోటి శా(స్త్రిగారూహిం చినారు.ీ కాని, ఇది తప్ప మన హిందూ వేద జావ్మాణ పురాణాది వాజ్మయ 19. చుం అంధ సాహిత్య పరిషత్న(తిక - మన్మథ వై(తము పుట. ఉర్‌

వీిషూదసారంగధరము 649 ములలో నెక్కుడను ఒక యువలి శన సవతి కుమారుని కామించి కవయగోరిన వృత్తాంతము కన్నట్టదు. ఇట్టి వృత్తాంతము (గికు పాశ్చాత్య చాజ్టయమ.లంద 'నేకములు కలవు. కుమారుడు తనతల్లి నే వివావామాడి సంతానమును బడసిన కథను ఎప్కిలస్‌ నాటకకి రించి నాడు-కె8రేం229 18న. అది ఉత్తను నాటకంగా శేటికిని విముర్శకులతే (పళంసల నందుకొనుచున్నది. ఇట్టి కథ ఒకటి మన (పాచీన ఐతి ప్యాములందును కలదు. కాని తల్డి కుమారుని వఐన సంతానమును వడయుట వంటి భోరమందు లేదు. వేశ్యా గృవానుందున్నది తన తల్లి అనీ శలియక ఆమెను కవయతోవుచున్న రాజూ దారిలో ఖక ఆవుదూడ తోకను (ళొక్కినాడు. అది జాధతో తల్లితో చెప్పుకొన్నది. “తల్ళిని కవయ బోవుచున్న వాడింతకంశు ఘనకార మింశేమి శ్రేయునులే'" అని ఆ గోవు దూడ నోచార్చినది. పళు భాష ఇలిసిన రాజు నిజమెజింగినాడు; [ప్రమాదం తప్పినది- తెన్సే మనవా శేదోఒకటి కల్పించి, ఘోరములను నివారిన్తూఉంటారు. కాని పొళ్చ్ళాత్యుల నీతి (వమాణాలు వేరు. వారి కిట్టివి షసాయములు కావు, అందుచేత (పొచీనకాలమందే అచ్చట ఇట్టి కథలు సాహిత్టమున స్థానము నాక మింకొనుచుట కవకాశము కలిగినది. (కీన్తుళళకము "శండవ శతాబ్లికి పూర్వం నుంచీ రోము మొదలగు పాశ్చాత్య చేశాలతో దడిణావథము నర్తక వ్యాపారములు రపు చుండుట వాస్తవమైన చరి[తాంశము. కావున రు దాభట్ల (వళాళళావుగారు సూచించినట్లు గారన కాలానికి ముంజే ఈ కథ ఇచ్చటికి దిగుమతి అయి ఉంటుంది.

మూల మెచ్చటిదై నా (కళ 15, 16 శజాాల నొటికి ఈ కథ అలుగు దేళొనికి ముఖ్యంగా రాజరాజునకు సంబంధించినదిగా స్థిరపడిన దనటం స్పవ్టము. పాశ్చాత్య రూపక (వభావానికి లోనైన ఆచార్యులవారికీ, విషాదరూపకము రచించటానికీ కథ బాగుంటుందని తోచి, దినిని చేపట్టినారు. సారంగధగుడు తిరిగి బతకటం వారికి

70 ధరన్హవరం రుచించలేదు. అందుచేత కథకు దుఃఖాంక మొనర్చి తదనుగుణంగా కథాగతిని మలచుకొన్నారు. రూపకాలలో నీతి (పతిజాదనను గూర్చి ఆచార్యుల వారు విషాద సారంగధర _వథమ ముదణ పీఠికలో ఇట్లా (వాసినారు- “... ఈ కథయే యప్రశ_స్త మనియు. నవతి తల్లి కునూరుని మోహించుట దుర్నీశిదాయక మనియు నాటకమునకుం దగినది కాదనియు6 గొందఆి యభిపాయము. నీతియు, దుర్నితియు, బర స్పరాధారములు గల్లినవి. దుర్నీతి యించుకై నన్‌ (బకటింపకున్న నీికిం గాంతిగలుగదు. రావణుని దుర్నితి లేకున్న (శ్రీ రామునకంత కీర్తి కలుగునా? దుర్యోధనుని దుర్నీతి లేకయున్న6 ఇాండవుల కంతటి ఖ్యాతి కలిగి యుుడునా? కావున నీతి కుదుర్పువలె నన్న, దుర్నీతి నించుక (వకటించియే తీరవలనని నాసవినయ విజ్ఞాపనము, రుచిఖేదములు వభిపాయ 'ఖదము లున్న నుండు6గాక” అసలు విషాద రూపక రచనాన్ని గూర్చి ఆచార్యులవారు విషాద సారంగధర (వథమ ము[దణంలో నే ఇంకా ఇట్లా (వాసినారు- “6, *4ఈ నాటకము విషాదాంతముగా నొనర్పబడి యున్నది. ఇది (కొత్త పద్ధతి యగుట యెొఖుంగని వాండలాను. అంబ్లేయ భామ యందిట్టి విషాద నాటకములనేకములు కలవు. నీతిబోధ విషాద నాటకముల యంధువలె మంగళాంత నాటకముల యందు గలుగం జాలదని నాకుం దప్పని యభిప్రాయము. కావున నీకా త్త పద్దతి ననుసరించితి. కథలో సారంగధరుని కరపొదచ్చేదమైన పిథప సిద్దుం డొకండరుబెంచి కాలు సేతులు మొలిపించెనని (వాయం(బడి యున్నది. అరసీచూడ విషాదాంతముగాం. గథ ముగించుటకు. గల యనఖథి లాషము సిద్ధుని రాకకు గారణమైనట్లూహింపం దగియున్నది. కాలునేతులు మరల మొలచుట స్వాభానికము 'కాదు కావునను,

వీపాదసారంగధరము 71 సారంగధరుని మృతియే స్వాభావికముగ నుండుట యేకాక కథ యందలి నీతిని పట్టుదలగా 6 గలిగించుట కాధారమగుటం జేనియు* నదియు యాదరింపంబడి యున్నది. సారంగధరుని శితించిన పిదప యాకాశవాణి వలన చితాంగి దుర్నీతి రాజునకు "దిలి సెనని కథలో నున్నది. ఇంత శలిసియున్న యాకాశవాణి సొరంగధరుండు శితితు. డగుట వణకు నీ వృళ్తాంతను వెళింలెట్టని శఇైలాట "మేల యొనక్చినో "శలియదయ్యె. ఇదియు స్వాభావికముకామి నయ్యా కాళతాణి సాహాయ్య పీనాట కమున6 గోరంబడదయ్యె.

“క్రాందంకీ నాటకమున సారంగధరుని మృతి నీరిదాయకము కాదని నాతో వుందలించిరి. ఎందుంగాని నీతిపరులకు సుఖమును, దుర్నితివరులకు దుఃఖమును గలుగుటయే ఫల్మశుతిళో సంతసము నించునది యనియు వచించిరి. లోకమున ననుభవమున నట్లు పరిణ మింపదని నేను వఛచించితి. సత్పురుషుల ందుంగాని (పొాయికముగా జాధలు వచ్చుటయే మనము కనుచున్నారము. అదిగాక లోకమున జరుగు విషయములలో నెన్ని యో పొరంబాటులు కలవు- గదె! సద్దుణము కలవార అెందజికో. చెప్పరాని దుఃఖములు కలుగుట చూడమా? వాని కన్నిటికి గారణములు. చెప్పుటకు సాధ్యమా! అక్ష యియ్యెడ నూహింపవలయు. మంచివాండ్రై, పకవత్నీ[వతు.డ్రై యణుమా[తమైన నపఠాధ మెజుంగని మవోనుభావుండ్రై యున్న వానికి. గొంచెమయినను సుఖముం గలిగింపక చంపినందున. నాటక మును జూచిన వారు సద్గుణముల వలన (బయోజన ముండంజాలదని యథి[పాయపడుదురని ధొందఆటి వాదము. అది యొాదరణియము ఇదని నా విన్నపము, ఇతరనీతు లెన్ని యో దీనియందుంబొడకట్టు చుండంగా నిట్టి యఖి[పాయ మవ్వరికిని గలుగదు. సారంగధరుని యందసరాధ కల్పనమే వలయునన్న తన కెప్పుడు [శేయముంగోరు

19 ధరస్మైవథం 'పాణసఖుండు సుబుద్ధిమాట యింత్రై నను విననిది యపరాధమేయని యూహించఛచిన నూహింపవచ్చు౮(గదా?"”

ఇలుగులో ఇది (వళమ విషూవ రూపకము కావటంచేతను, ఇది విపూదరూపకమని స్పష్టంగా తెలియ జెప్పవలెననెడి కోరికతోను ఆచార్యులవారు “విషూది పదమును ముందుళేర్చినారనీ, చానిని చేర్చ వలసిన అవసరము లేదనీ, _ *సారంగధర' అని కాని, “సారంగధర నాటకము" అనికాని అంకే చాలుననీ సారంగధరుని నాయకునిగా తలంచిన కొందర అభిప్రాయము. కాని, ఇది సరిఅయిన అభి పాయము కాజాలదు, సాధారణంగా నాయకుని బట్టికాని, నాయికనుబట్టికాని, పదేని సన్ని వేళ (పాధాన్యమునుఐట్టి కాని నాటకానీకి శేరు పెడ తారు. ఈ నాటకమందలి నాయకుడు రాజరాజు కాని సారంగ ధరుడు కాడు, ఆచార్యులవారు రాజరాజునే నాయకునిగా నిశ్రేశించి ఉన్నారు, పాతలపట్టికలో “రాజన కేం(దుడు-కథానాయకుండు" అనికళదు. ఈ నాటకము ఆచార్యులవారు. జీవించి ఉండగానే ము[దితమైనది కాబట్టి ఈ వాక శ్రము ఆచార్యులవారు స్వయంగా (వాసినదే ఆనుట నిస్సంశయము. సకైక పుతుడు, సొజన్యమూ ర్తి వంళవర్చనుడు అయిన సారంగధర కుమారుని కోల్పోవటం అనేది రాజరాజు జీవిశంలో అత్యంత (ప్రధానమైన సన్నివేశము. అట్టి మవొద్దుఃఖము (విషాదము) నకు హేతుభూతుడై. న సారంగధరుని బట్టి దీనికి “విషాద సారంగధరము' అశే పేరు సమంజసమే అవ తున్నది.

ఇట్లా రాజరాజు కళానాయకుడు కాగా ఇంక దీనికి విషూద రూపక లతణములన్నీ పట్టినవో లేవో పరిశీలించవలసి ఉన్నది, విషాద రూపక నాయకుడు సత్పరుషుజే అయి.నప్పటికీ ముఖ్యంగా తనదై న ఒక ఆల్బదోమంచేశత పతనం చెందుతాడు. రాజరాజు ఉత్త ముడు; చ్మకవర్తి, కాని, వానిలోని *కామము' అనే దోవము

విషాదసారంగధరము గప కోడలు కావలసిన యువతిని బార్యనుగా స్వీకరింప జేసి, ఆమె మన న్పులో ఆరని చిచ్చును రగులొ్కన "జేసినది. అందులకు ఫలితంగా వంశవగ్ధనుడై న వక్షైక వుత్రుని కోల్పోయి. తతృలమనుభ వించి నాడు. దీనితో ఇతడు జీవచ్యవమే అయినాడు. పచేని కథను దుఃఖాంఛము చేయటం చేతనే అది విషాద రూపకము కాజాలదు కథా గమనమంకా ఆ విషాదాంతమున కునుగ్రఖంగా సాగవలయును; అప్పుజే అది విషపాదరూపకము ((టాజెడ్రీ) అనిపించుకొంటుంది, ఇట్టా కథను నడపుటనే నిర్వవాణశిల్పమంటా రు.

నిర్వవాణశిల్పమందు (వధానమైన అంళాలు మూడు కలవు కే. వస్ర్రైకష్టమును సాధించటం; 2౨. రచన ఇదా _త్తంగా ఉండటం; అనగా శ్ర లిపట.వుగా, సంభాషణలు నివిడంగా, పద్యాలు తగిన ఛందము౯లో రసోద్దీపళాల. గా ఉండటం; లి. పా(త్రపోమూము ఉత్తమంగా ఉండటం; అనగా పా(తవర్మ్మన మత్యల్పవగాను, (ఈమ పాతోన్మిలనమధికంగాను జరగటం శిల్పనమ్మతము. ఈ మూడింటిని వరునగా పరిశీలించుదాము,

1, రూపకమునకు అత్నిపధానమైన వన్మై్వైక్యము ఇందు చక్కగా సాధింపబడినది. కాని శీతవరపుళామకోటి ఇొత్రిగొకి దృష్టిలో (ఆంధసాహిత్య పరిషళ్చ[త్రిక-మన్ముథ వై (తము-పుల్‌లి) తృతీయొంకమందలి నుదీర్ధ మైన న్యాయవిచారణ ఘట్టము వస్తైవ్రోి మును భంజించుచున్నది. ఇచ్చట రాజరాజు (టాకెడీ నాయకుడుగా కాక న్యాయాన్ని పాలించే చ్మక్రవ రిగానే దర్శనమిచ్చుచున్నాడని వారి తలంపు. ఇకాడ ఒక విషయాన్ని మా[తము గుర్తునందుంచు కొనవలసి ఉన్నది. రాజరాజు అప్పటికింకా దుఃఖోవహతుడు కాలేదు. భార్యకు అవమానము జరిగినదను | భమలోపడి (కోధాపిష్టుడు మాిమైనాడు. కాని అతడు నవాజంగా ధీరోదాత్తుడు కావటం చేత ఆ భావాన్ని సంయమించుకొని, ధర్మాసనము నధిప్టించి, దిర్జ విచా

శ్‌ ధర్మవరం రణను న్యాయాన్వేషణ బుద్ధితో సహించినాడనీ, కినివలన ఆతని పా్యతపోమణకు తతికాని, వప్నై్వైక్యమునకు భంగముకాని కలుశ లేదని చెప్పవచ్చు. ఉత్తర రంగము మాతము ఆనావళ్యకమనియే చెప్ప దగును.

£. కాలానుసారంగా శైలి (పాబంధికమైనది. శబ్దమునకు (పాధాన్యమ లభించినది. సంఖామణలు కొన్ని చోట్ల సుదీర్హము లై నవి. ఈ కారణములచేత రచనా శిల్పము నేటి దృష్టిలో కొంత కుంటుపడినదని చెప్పక తప్పదు.

3 ఇంక పాతపోషణము. ఇందు పధానపా[తములు మూడు- రాజరాజు, చితాంగి, సారంగధరుడు రాజరాజు ఉత్తమ విషూద నాయకుడనటం నిర్వివాదము. రాజరాజు పా(తకంశెను చిత్రాంగి పాత మరింత వరిపూర్ణ 06 గాను రమణీయం గాను పోషింపబడి నది. చి(శ్రాంగి పాత పరిపోమీతమెన పదతిని వివరినూ ఆచార్య

కా అ వావ తణి ళ్ళ పీరథ్యదుడు గారు. చక్కని వ్‌మర్శు (వానీయున్నారు. (సారంగధర పూర్వ ము[దణములందు కన్నట్టగలదు) ఇటువంటి విమర్శలకు వీరథ[దుడు గాశే (వథములు. ఇంక సారంగధరుడు. ఇందు వీని ప్యాత్ర రూపు కట్టలేదని రామకోటిశా(స్ర్రిగారు అభ్మిపాయ పడినారు. అద నమంజసంగా కన్నట్టదు.

సొారంగధరునియందీ సుగుణాలు (పస్టుటము లవుతున్నవి- యౌవనము, చక శ్రాదనము, సౌజన్యము, అత్మసంయమనము, ఆత్ము ఖైర్యము. వయోధర్మమునకు మించిన ఇందియ ని[గహమునకు సారంగధరుడు (పతీ? అని చెప్పవచ్చు, సర్వనాళము తన్నె దుర్కొను

అధ టికీ పీన లి ఆశ చున్నప్పటికి పినతల్లి చౌన్ట్యమును (బకటింపని చి _తష్టైర్యము ఉదాత్త లతణమునకు పరాకాష్ట. నాటకమునందలి కరుణరసానికి ఆలంబ నము సౌరంగధరు డే. కావుననే సారంగధరుని పాత్ర రూపుకట్ట లేదనటం

విషాదసారంగధఢరము 75 సమంజనం కాజాలదు. అయిళే సొరంగధరునిలో ఖేలన (సియత్వము అనే వ్యసనాన్ని, మి[తత్రవాక్యాలను 'వెడఇెవిని "వెట్టటమనే మూర త్వాన్ని. దోషాలుగా పేర్కొనవచ్చు. కాని ఇచ్చట విధి ప్రొతి కూల్య మే బలీయమైనట్ల్టుగా 'ేర్కొనవచ్చు. “| పాయః సమావన్న విప త్తికాలే ధియో౭ఒపి పుంసాం మఠినీ భవంతి అన్నట్లు వినత్తు ఆసన్న మై ఉండగా మనీమల బుద్దులును నముందమగు చుండును. కాగా సారంగధరుని చరి[త్ర ఒక (టా జెడీ ఇది రాజరాజు చరిత అనెడి (టాజెడీకి చారి తీసినది. |

ఇట్లా ఆచార్యులవారు విషూదరూవక నిర్యాణమున క్చత కృత్యులై_నారు. అంతకుముందు. ను(వ్రతిస్టితమైన మార్ల మేది. లేక పోయినప్పటికీ, నాడు విషాదరూపకరచన లోకమ.న కెదురిదటమే అయినప్పటికీ సావాసించిన ఆచార్యులవారు తెలుగు నాటక చరి[తలో కే కొత్త అధాస్థ్రయాన్ని సృష్టించినవారై నారు.

రచనలో సావాన్యలక్షణాలు (పాచపాాశ్య నాటక సిద్దాంతాలను జాగా ఎరిగిన అచార్మ్య్యుల వారు పాత కొత్తల సమన్వయానికి పూనుకొన్నారు అట్టి దృష్టికలవారు కావుననే విషాదరూపకమును [వాయగలిగిన (వథములు కాగలిగినారు. వీరి విషాదరూపకాలలో “విషాద సారంగధరము” అగ శేణికి చెందినదే కాక తెలుగువారి [పథమ విషాదరూపకము. తరువాతిది అజామిళనాటకము. పాదుకాపట్టా భిమేకము కూడ విషాద నాటక మే; అందులో దళరథుడే నాయకుడు, ముక్తావళి, అఖభిజ్ఞానమణిమంతము మొదట విషాదాంతాలుగానే రచింపబడినపవి. విషాదరూపకము భారతీయులకు కొ త్త పాశ్చా త్యుల పిషాదరూ*పకముల వంటివి సంస్కృృతళామలో లేవు. వ. అజామిళ తప్ప తక్కిన నాటకాలన్నీ గద్య - పద్య_ "గేయ సమన్వితాలు, కాను పాటల నేల (గ్రహింపవలసి వచ్చెనో అఆచా ర్యులవాశే చితనళీయపీఠికలో చెవ్చుకొనటం గమనించి ఉన్నాము. సంస్కృత నాటకాలన్నీ గద్యపద్య సమన్వితాలైై చంపూజాతికి చెంది నవి; అచ్చటచ్చట "గేయాలుకూడా కన్పట్టగలవు. (విక మోర్వశీయ చతు క్ధాంకమంళా 'గేయమయ మే), ఇంక సామాన్య సంవాద

రచనలో సామౌన్యలమళణాలు ౯77 మంతా వచనంలో జరుగుతుంది. భావము లీకణమైనప్పుడు మాతము పద్యము లుపయుక్రములవుతూఉంటాయి. ఆచార్యులవారు కూడా ఆ పద్దతినే అవలంభించినారు. తొలినాటి తేలుగునాటక రచయితలందరిమీదా ేక్సి ్యయరు నాటకాల [ప్రభావమధికము అవి కూడా చంపూకావ్యతు ల్యాలే. నాటికి పాళ్చాత్యదేశాలలో శ్లీవల గద్య నాటక యుగము నడస్తున్నప్పటికీ దాని (వభావము పీరివై పడ లేదు. కాని, నంగీతము నెరుగని నటులధికమైనప్పుడు ఈ నొటళొలు కూడా వద్య్ర గేయాలు లేకుండగానే (వదర్శింపబ జెడి వని మరువ రాదు. కొండుభొట్ల నుబవ్మాణ్యళాధ్తి గారివీ కేవలం గద్య నాటకొలే కావటం స్మరింపదగినది.

లె, సంస్కృత రూవకాలన్నింటను ఒకొ్క(క్రా అంక మొక్కొక్క రంగము; కాని పాశ్చాత్యులు అంకాన్ని అనేక రంగా లుగా (5062065) గా విభజిస్తారు. ఆచార్యులవారీ పద్దతినే అవలంబించి నారు. అంతకుముందు. వీలేశలింగం పంతులుగారు మొదలగువారు (పన్లోద-వారిళ్చం(దాది న్వతం[త నాటకాలను రచించిశప్పటికీ. వారు సంస్కృత సంవదాయాన్నే అనుసరించి నూటికి 85 పాబ్ళు ఒకొగ్రారలా అంకాన్ని ఒకొక్క రంగంగానే రచించినారుః పక రంగాలైన అంకాలు ఆచార్యుల వారి రచనలలో మృగ్యములనే చెప్ప వచ్చు అభినయానికి, నాట్య్రదర్శికి (పాధాన్య ముశంగిన భారతీయు లకు రంగవిభజన మక్కరలేకపోయినది, కాని, స్వాభావిక తా వాదాన్ని ఆంజ కేవలం లోకధర్శిని అభిమానించే వారికి రంగాల ఆవళ్య్థకత తప్పదు. (వాట్యధరినిలొ స్టలాంతర గమనాదులు ఊవో మాతంగానే జరుగుతాయి)

4. ఆచార్యులవారు తమర చనలనెల్ల “నాటకము” అనే వ్యవహ శించినారు,

75 ధర్మువరం (9 నాటకమందలి కథ (పఖ్యాతం కావలినని ఆలంకారికుల నిర్ణయము; అన్తే ఆచార్యులవారు కూడా (వధానంగా (పఖాక్ర్రతా లైన భారత - భాగవత _రామాయణ కథలనే స్వీకరించినారు రోషా నారా శివాజీ వంటివి చరిత (వసిభ్ధాలు. జౌచిళ్యాన్ని అనుసరించి కాని, కార్యకారణ నంబంధ నిరూపషణంకోనం కాని కవులు (ప్రఖ్యాత మైన కథలలో కూడా మార్పులు చేసి, కొత్త కల్పనలు. చేరుస్తూ ఉంటారు. ఇట్టా చేయటానికి కవులకు అధికారమ.న్న దని ఆలంకారి కులు కూడా అంగీకరించినారు;. ఇది పాశ్చాత్యులకు కూడా సమ్మ తమే. కావుననే ఆచార్యులవారిరచనలలో మార్పులు, చేర్పులు కోకొ కీలుగా కన్పిస్తాయి. కొన్ని చోట్ల అనావళ్యక వస్తువి నరణ ఉన్నప్ప టికీ ఆచార్యులవారు. సన్ని వేశాల కూర్పులో సిద్దవాస్తులని చెప్పక తప్పుదు (19 నాయకుడు (వభ్యాశుడు,ఉదాత్తుడు అయిన 'రాజర్డి కావ లయునని ఆలంకార$ నిర్ణయము, కాని ఆచార్యుల వారీ సూత్రమును యఖథాతరంగా పాటించలేదు. నాయకులు చాలావరకు (వఖ్యాతుతే అయినప్పటికీ అందరు ఉదాత్తులే అని చెప్పటకు వీలులేదు. మన వారు (వధాన వ్య క్తులను కేవలము ఉత్తములుగానో, లేదా కేవలము దుఠ్శా్శార్గులుగానో నిరూపిస్తూ ఉంటారు. కాని, పాశ్చాత్యులు ఉత్తమ వ్య క్తులలోని దుర్గుణాలను, దుర్మార్గులలోని ఉత్తమ గుణాలను కొంచెంగా అయినా నిరూపిస్తారు. మ.ఖ్యంగా ఉత్రములలో పదో కొంచెము దుర్గుణము లేదా లోపము కూడి ఉండటం వల నే వారు నతనం వెందుతూ ఉంటారు, అందుచేతనే అటువంటి కథలు" విషాద రూ+పకాలకు అనువుగా ఉంటాయి. అం'ే (పశ్యత దృష్టికి ఘోరంగా కన్పట్టని లోపంవల్ల నే వారి జీవితం విపాదాంతమవుతుంది. ఒక్కౌక్క ప్పుడు నాయకునకు సంబంధంలేని స్వల్పకారణం వల్ళి కూడా అతడు

రచనలో సామాన్యలమణాలు 79 దుర్గతిపాలు శఛావడం జరుగుతూ ఉంటుంది. ఆచార్యులవారు క పాళ్ళాత్య వద్దతినే ఆవలంబించినారు.

(ఇ నాటకము.లందు ఐదు మొదలు వది అంకముల వరకును ఉండవచ్చు. వరూధిని తప్ప ఆచార్యులవారి తక్కిన నాటకములన్నీ పంచాంక పరిమితములే, ఇది పేక్సియర్‌ మార్గము,

(7) భారతీయులు నాయక వశనమునకంగికరింపర ; పాళ్చాత్యు లకది మాననీయమే. రంగస్థలమందు ఆలింగన చుంబనాదులము (పద ర్థింపరాదని ఆలంకారికులముతము; కాని, పాళ్చాత్యుకిట్టి నిేధ ములు లేవు. ఇట్టి విషయములందు ఆచార్యులవారు పాళ్చాళ్యులనే అనుసరించుట స్పష్టము.

5. నాందీ [వస్తావనా థరత వాక్యాలు సంసక్ర్యాత నాటకాలలో విధిగా ఉంటాయి; అం తేకాకో (ప్రవేశక వివ్రాంభొది ఆర్హ్రోప చేపకాలు క థాసంధొనకాలుగా అంకాల (పారంభంలోఉపయుక్తాలవుళాయి. (గీకు రూపకాలలో ఈ పనులన్నీ కోరస్‌ నిర్వహిన్తుంది. అంకాన్ని రంగా లుగా విభజించటంతో పాశ్చాత్యులకు వీటి అవపగం "లేకపోయింది ఆచార్యులవారు పాళ్చాత్యులను అనుసరించటం చేక అర్జోవ చేపళాలను చాలా విరళంగా వాడినారు. (కొన్ని నాటకాలలో నాందీ (పస్తా వనలు, మరికొన్నింట కరతవాక్యలు కూడా లేవు-- ఇందులకు కారణం ఇదివరకు నూచించినాను ) ేక్సియర్‌ | వళ్ళతులు కొన్ని నాటకాలలో ఆదిలో కాని, అంతంలో కాని కథావివరణం ఆవశ్యక మై నప్పుడు ఆదిలో "పోలోగ్‌ "ను (0౯౦10806 రొమియో జూలియట్‌ నొాటకో (ప్రారంభంలో వలె), అంతంలో *ఎపిలోగ్‌ ' ను (201034౯- యాజ్‌యులై క్‌ ఇట్‌ తోవలె) వాడుచుం జే వారు. ఆచార్యులవారు “ఎవిలోగ్‌ ' ను మాతము “ఉత్త రంగము" అనే పేర అనుకరించి నారు, ెండు నాటకాలలో పూర్వరంగాలను కూడా వాసినారు,

క్ర ధరశ్చివరం

6. ఆచార్యులవారు [వభ్యాతమ.లై న కథలనే (గహించినవ్ప టికివారికి నీతిబోధయందు కూడా దృష్టి ఉండటంచేత ఆధునిక రాజ కియ సాంఘిక సమస్యలను కూడా అందులో చొప్పించినారు. పాంచాలీ స్వయంవరంలోని యువతీ వివాహ(పళంన, వమీలార్జునీయం లోని (స్త్రీ స్వాతంత్య సంబంధి చర్చ, చంద్రవోసలోని ఉప్పువన్ను మీది ఉపర్యాసము, అజామిళలోని రజస్వలావివాహ.-సురాపాన నిషేధ (వశంనలు ఇందుల కుదావారణలు

ఇందులో కొన్ని ఆయా కథలకు అతకలేదు, భారతకథను (గ్రహించిన చిరళారి నాటకంలో ఆంగ్ల పదాలు కలవు (పుట 88). ఇట్టి వాటిని 2020170119089 అనే దోమంగా పరిగణిస్తారు. ఇంక అయా నాటకాలవల్ల _'నేర్వదగిన నీతులను (ప్రత్యేకంగా “ఉత్తర రంగము లనే పేగ అచామ్యులవారు వివఠించినారు.

కా (వస్తావనా_ ఆఅముఖాఎగ--అర్జోప చే పక భేదాల (వియోగం చేశ కథాసూచనము (వథనుపా(తపవేళనూచనము జరుగుతుంది కాబ్ట్టి భారతీయ నాటకాలలో అకసిికారంభము _ కన్పట్టదు పాశ్చాత్యుల పద్ధతిననుసరించిన ఆచార్యులవారు తమనాటకాలను ఆకస్మికంగా ఆరంభించటానికి అలవాటు పడినారు. వారి నాట కాలలో చాలా నాటకాలిందులకు ఉచావారణలే. ఈ విధమైన నాటకారంథం కూడా రమణీయంగానే ఉన్నది

68, (పాచ్య-పొక్చాత్యులు కళా వినయంలో సమ్మపాధాన్యం చూపేవారు అయినప్పటికీ భారతీయులు రసపోమణ మంబెక్కువ మక,%-వ చూవగ్యా పాశ్చాత్యులు పా(తపోమణ మీద, చిత్రవృత్తుల నిరూవణంలోను ఎక్కువ దృష్లీ నిల్పినట్లగా గోచరిస్తుంది కాని నిజం చెప్పవలె నంశు ఇది "పెద్ద భేదమేమీకాదు ేక్సియర్‌ (వళ్ళతుల నాటకాలళో ఎటువంటి పాాతచ్శితణం లేదా పాత్ర

రచనతో సామాన్యలతణాలు వ! పోవమణం కలదో శాకుంతల-మృచచ్చటిక _- ము [చారాతసాదులలోను అటువఃటి పా(తపోప్పణమే కలదు. కావున రాళ్ళపల్సి అనంతకృష్ణ శర్మగారు చెప్పినట్లుగా “పాచ్యులకు ను, పాళ్చాత్యులకును నాటక రచనలో తత్త్వము "నందంతగా భేదములేదు. ఇరువురును రసోపొన కులే, కాని పరిఖామయందు కొంత భేదము కలదు. "”2-ఇంక పాళ్ళ్చా శ్యులు భావ సంఘర్షణకు అధిక (పాము.ఖ్యమిస్తారు; ఇది భారతీ యులలో ఆరుదుగా కానవస్తుంది; కానవచ్చినా తద్విపులీకరణం కన్పట్టదు. ఆచార్యుల వారు అెండు మాన్గాఖను అనునరించి, రన్న పా్యతపోమణలకు, 'భావసంఘర్ష ణలకు సమ ప్రాధాన్య మొశంగినారు.

నిజం చెప్పవలెనంశేే అరిష్టాటిల్‌ _భరతమవార్హులు చెప్పినట్లుగా క (పధానము, దానిని (ప్రతిభావంతుడైన కవి సంస్కరించుకొని, 'సన్ని చేశాలను విభజించుకొని. సంవిధాన మొనర్చి తే రస-పాతపోమణల కాతడింక (పత్యేకించి (శమించనక్కుర లేదు; వాటి అంతట అవే సమ కూడుతాయి. “ఇతివృ త్తము"” అనే పదాన్ని అభినవగుప్తు డిక్తు వివ లించినాడు. ఆచార్యుల వారు సవాజంగా [పతిభావంతులు కావటమే కాక "వె విధంగా సంవిధానం చీకూర్చుకొనటంలో నిపుణులుకూడా కావటం చేత వారి నాటకాలు చక్కగా తయారు కావటానికి అవకాశం కలిగింది.

9. నాటకము [(పదర్శన (వధానం కావటంచేత కథా విషయంలో గాని, భాషూ విషయంలో గాని సామాజికుల పరా లోచనకు అవకాళం ఉండదు. అందుచేత కథలో క్రిష్టకల్పనలు కాని, అసంబద్ధకల్పనలు కాని, భావలో జటిలత్వం కాని ఉండరాదు, ఈ విష యాన్ని 'పాచ్య-పాళ్చాత్య విమర్శుకులంళా అంగీకరించినటే. ఇట్టా

ల. నొటకోపన్యాసములు = పుట. 59 |

89 ధరస్టవరం రీచింపబడీనవే ఉత్తమ నాటకాలుగా పరిగణింప బడుతున్నవి కోడో,. ఊచారుగ్ధలివారు కూడా దీనిని చాలా వరకు పొటించినారు.

10 ఆచార్యులవారిమీద తెలుగు [పబంధాల [పభావమథధికము; అందజేత నోరీ తొలినాటళాలు ముఖ్యంగో వాటిలోని వర్ణ్యనలు, అంచులకు ఉపళయేగిం చిన ఛందన్సులు- తెలుగు (వబంధాలను తల పిన్తోనే ఉంటాయి. కాని వాగు శబ్దాల కిచ్చినంత (పాళానార్ధన్నీ పద్యాతిలో భోవ్‌ గాంథీళ్యాని కివ్వలేదనే చెప్పవచ్చు. ఇంక వచనాలు, తొలి నాటకాలలో, ప్రొబంధిక శైలిలో వే సాగిపోయినవి.

13 కాళిదాసాదులు వోస్యాన్ని వరిమితంగా వాడినారు' కాని అఆధునీక సభ్యులను దృష్టిలో "పెట్ట. కొన్న ఆచార్యులవారు వోస్యానికి ఎక్కువ అవళాళమి చ్చినారు. కొన్నిచోట్ల కథతో అత కనిలి కూడా ఉన్నాయి. మరికొన్ని చోట్ల మాటలు నభ్యతను మీరి నేవి కూడా;

12. చేణీసంపోరాదులందు. సంవాదంతోపాటు, కథనానికి కూడా (పాధాన్యము ఉంది. అట్టిది ీక్సియర్‌ నాటకాలలో కూడా కన్పట్టగలదు. దీనిని విమర్శకులు దోమంగా'నే పరిగణించీరి. అశ్లు షేక్స్చయర్‌. * స్వగతములు "ను విమర్ధ్శుకులోవై నవి. అయి.నా అఆజార్యులవారు ఈ కెండు పద్ధతులను అధికంగా తమ నాటకాలలో ఉపియు క్తం బేనుకొన్నారు.

18, ఆచార్యులవారు కొన్ని నొటకాలలో * మూకరంగ ములు " (3601 86ల68) (ప్రవేశ వెట్టినోరు. సుగ్రీవ వట్టాఖి'మేకంలో

“వాక్రంశ కదన లము”, " అజామ్‌ళలో. "ఇంటినీ. దో పీకిన రంగము " ఇందుల కుధాసారణము,

రచనతో సామాన్యలతణాలు 98 14. అలుగు దేళకంలో నాటకకర్తలే భూమికాధారణంచేయటం వడ్డాది సుణ్భారాయుడుగారితో [పారంభమైనది. చానినీ వరమ కోటికి కొని పోయినవారు ఆచార్యులవారు. అచార్యులవారు నాటక రచయితలు, దర్శకులు, న్వయంగా నటులు. ఈ మూడుగుణములు ఒక్ర్రరిలోనే సమకూడటం చాలా అరుదు. [గీకు నాటకకర్త లయిన సోఫోక్సిన్‌ మొదలగువారు, సేక్పియక్‌ ఇట్టివాశే. ఇంతవరకు ఆచార్యులవారి నాటకాలకు సర్వసామాన్యాలై న

గుణాలను, దోషాలను ఎేరొ్కొన్నాను. దోషాలు అల్బాలనటం స్పష్టము ; ఆచార్యులవారు కొంత జాగ్ర_త్రవహించి ఉంక అవి కూడా లేకుంజేడివేే కాని కాల[పభావమట్టిది. ఆచార్యులవారిక్‌ ముఇదు అెలుగునాటకరచనకు నుపనిద్ధమైన మార్ష్గమేది లేదు సర్కారుజిల్లాలలో నాటక్యవదర్శనాలింకా [ప్రయోగదళలోనే ఉన్నవి. బళ్ళారిలో వ్యతిలేకతఉన్నది. ఆటునంటిస్థితిలో ఆచార్యులవారు సాహసించి, స్వ్యవతిభతో పెక్కు. ఉ_త్తమనాటకాలు రచించి, జి కత్వము వహించి, న్వ్రయంగా నాయక భూమికలు ధరించి, ఉత్తమ సంప్రదాయాలకు చివ్నా మైన సరనవినోదినీనళను స్థాపించి, ఆధునిక తమిళనాటకరంగానికి మార్గదర్శకులై , (ప్రాచ్య - పొళ్చాత్య సిద్ధాంతాలను నమన్వయించటంలో సిద్దవాన్తులై నారు ఇటువంటి మహామనీషి * ఆంధనాటకపితామహా " లిరుదానికి నర్వధా అర్హ లనటం న్వభావో_క్రిమా[త మే.

అనుబ౦ధ ము=1 భేలు0603 0౯ €ం వ్‌జు8ం471006101 52002 1 16086060466 ఈం 0221 ౧1212685 3౯ ళం 012082 25 11 ₹23 1866 0% ఫం 29 2285 1887 12801403 0 ముల 01 ౨834600. చం ఇ189- మంయ0ల3. 12. 1 ౨. కరంకుణజు2ంపేడరు 156 ౮67166 వెం26ేల్‌. ఇ₹పజజర0డ ” ౩. మంయంంబుకు! 10% 204 = షేం[16ల. వపయు& = &. ౨. పషజమం07/ ౧ల| వెశలంంటం. “రంగ వ్‌2667& = వ కబుం!0 ఉ&ం0ఈ6011608[050ష106. 2612 = 0. 7402812207 కల్లలు 35 5యం01 25061, న. ఆ“ కైట్‌ స 25266722 14 001160102900806, స2ర2 = ప చంంయుంంరుడక0ంళ 53ర04. శ? = వ్రర్ర॥॥08205110172587077.400 6016060: 0మ06" వటుడము211 ' 5, ₹7600002107 నంటేం01 శెగ్‌డ5ళలు. ఎతితంంత2 ” షం పై &ంంజ! 10041 తండర 016౧౬ వాజరాస6జ " 0. ఆయుంముజాం?.. 2064. 61866 ౨168601 యయ” వళ ఓ౬కుమమ[08టు్‌36ర్పు. (లేం 60164ట)5 0ష[1006. 0౯414 అ [గ ₹టుం80180మ2080పజమయు ౧160 ౨౬ ౧౦౪౩౬ ఇ₹225ీ3ల2 ” మ, మ8మిడాం? జీంంట 6011606028 ౦06. చం. * 1, 609114002012 22064 6౪866 ౨164661 068 = మ దండ? 0% 206. 618646 వ[6లా. 0012 "= &. ౨ 58మటం? న బ్‌ ]581 = క. 606 మ అ | | కంయంయ82 వేశంకం. 2020162 " 0. ఆటం౫0ముడ?07 ప్‌ 6240ల * మ వడ్‌డర2/8 30 409100 0164 కల, 248 ” 1 ౨ వెళైమంయలుర్వణ న్‌85టా 39... కయంం! వటట. లంజడ98 ” ౨. 7లం818007 వ బారిన” 0 విరం2825యిే0 1జయం1642 & 102661. న! మ శష6ండ78907 5ఘ6ేయా

అనుఐ౦ధము=శి

ఆట్టస్టా గౌ౧6 కెం11213/ 585252 ఇ₹2ంరేట! 52058 ఇమం ౪28 ఆ966640138 48 శిశడరేకక విం0116 10568 115 964505 0% 561- రజ” మం 2షరే ంటకఓ త ౪ వ. పట, 06 411 ఇ85 పం! 226 23 25)” ౬8 200 126169 126 10 20 0801 3200900626 [00 ౪281 0[౭౦౦0మ0మ064403, వ20ంప8!1 వడాజయా8/200 ₹25 76062166 101 కం 960086 ఉగం &వెరే 4 ౪48 8 కరే 8200650002) $66213 ₹ఇల6 పా6ంల01664 80 వెతల 1 ₹ంసత8రు2ంపటరేట, 16 7691664002 16 582018, 2రేరే?885688 ౪66 1686 226 6 ంం-016 నట ౯. 2 100/8 8222022 0066 1490౮168 6 $20512 10 వ౯01002 15 812 0% 2 ౪661 ం76, గౌసే 529వ 113 862500 88276 06౬6 62089 01 ఇమ!ంట మెళటమయడంక్రైకిడడ, వ2క00211 క5రే తు2యలణ ఇలాం కు ఇకలే ళం 0020168 ౧66=€8610రే128452, జ్‌ల027211 206 5212109282= త0222 ఇటాలి 616. 2 211 భ6 20076 6120025, విజాళయ!21 2660609 ఛ23 ౨01 8/ల) 60 ౧6 2౧80800014 6 $00063 806 రే1ందరతటం0 0* ర౯65365. ౦ రేంబ9ి1 6 52014 89 క006 806065 2064 8006 రరం56కు 048 688 66316 ౪|| 009676 28 ఈల 2౯6 ₹6స/ హైఠహ శొలాం04 10 భం56 జటలు!25.. 0[00౪706 ౪62. ఇ ర120006 *10- 0౪1 06198 ౪6|| 56% ఇ. 06 ౨0106 ఇం. 1 షంం6 చం 542012, ఇం 25 50 01 అర్దులం0 0 ౪2! 28 1656 1006 2౯600122 24లుగం1 60 30686 ఖురే తరం. 1 1276 ౦00561౯766 తేలూంజుం మ కబంంల ఖర 36666, డక 103 రూంకు, ₹ 0050౯664 2 3242000210 ౪148 3400385, 2 ఇటారం: ఇ10 2 ఇంకను షే2ళ108 మం 50033, 2 08 ఛఫటే రళ98ూ ఈ1659 ఇగ! పేళం6ర08 206 ఇే!16 116188. ఏట2003 ఇటు 1088 రే658 206 శము89 (౫మసడ1ఏ ఇగరు 0088213 ఇ%రే 50272805 రూంకు వల౪80ట, 21 టగం3 2౨4 వైజ్‌ంటేడ2మి26ే2085 7102 కక 2813 మండలే రే[655 మరే 50 మై ఇంం2మూ21 600901081005. భమ 25 90219 02 లంులడం006 10 6096 01 1 ఘట 3 ముం 1ంాస!ల శే పేంంం కమం 52052 ఇల! 2 70 20027 26లు[011 10 28 ంం6 1301221 26 16065027) 1160005. 16 ౪283 ౬01 0551016 10 286 02 ౪0 & అజాయ! యజా౭యలు 19 టు! శ 2 800 011206 5260 226 శరేటం!6010 10 ంటి బం314109, 1266 6 ఇంళంల.. క శంటకడే 00025 2000664 21 చుం 6120028, 02 0౧6 సజు ఇనే0ం ౪28 ౪60 811ల122 10 211 కంల ఆ ఓ 26 ప26 ౧006 0౪41 ఘం 960 0 07026 రేజు[9ై! 0 006 1200 50౯6 ౪0౪8164 206 276 [ంళం6ే స 0౪36 23 2 యేజంంలు 1413 ఓ6 ఇషం 23 2006866 49 2 12001 40%80026ేటు, 2 2136 615% & షెక్‌ంరం1122 89309362 రే జక 40 ముక 016 196: 206

89 ధరగ్హ్రవరం పంటల. 13 02006 ఇ29 అకియలుల (0 600 ఓం 26410066 1015 02% 16 ౪1౦ 67లా 121066 10 160616 20012056 ఆలు? 106 పే6 6౧4666 09 6 91286. ౧|| 107 016 2515 46 ఉం 126 లుల 00౧10 ఇంటింట ఇల ఈలు- 5016 [ం%000%. 113 ఈం సడే స2ర0272 0%, 6 8ల౦821 020896 0 €ం న్‌20పఏ2, 6 200౪6 10ల 206 పంటలు 0926 అం. చంాంటైైంిటా.. గేం జ5668 26 006 రేలంంం 26 పి 0?6 = 20టుర్టై 206 0 = ఈ01038. తగ. స2ర0872 20% 0ల08 20 రేటం2166 020. 96 6౫066664 ళం ఫైంం0గల్వ/ ఆల 0%-2 910216 00028900. 1/9 26880 1816 202375 ఇం!0006 0౪7 6629 0646 యిర2926 10 20088 10 ౭౫ -ర2ర2 ₹0616 276 జసు ఇషం 26 0202016 0£€ క్రైం06. 20108. 1/6 ంం9 కట ౪2160 ₹6|1 10 29 ఫిజటంల119 21402 10 | ఓంం6 సళుళ. అం, ఎట, 0. 76% 12621000 2మ20200 2064 ఘం ౧౫౦ 1ల0స065 1130 0000108464 తం౭1017 10 6 5800655 06 211 620025. ₹/6 [006 ౬6 52012 ౪11 80 €0 శెత్‌డరేగ&25 67617” 621 206 ఇలు టల 80 ౧ల1 06 1006 టి ౪11 అజారం4125/ 2) 21096010 (0 116 506169 266 61669. -ా౮1460 (6120 వ2౭టశం1 8-1-1910) చదర యక గంధాలు ఫా హో లా లా ప న్‌ ళా స ల సా లో శ్ర న స న సడ డో

ఇ క్‌ లా శః ం ( " తి . ః గ | ॥ న | / స | / - " _ యం చుం

1. ం ల గ | చ్‌ , లః . న ం | | | ఉ | ॥ "| , ॥ . ... న గా . ” స్ట్‌ త టు! లం యల ల తర ట్టి త 2 శ మ్య్‌ శి | ఓం వి మే... ణతో . జె. న. జ "