Telugu dalit kavitham 2 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

తా . ల దవ పా" గ స ద్రీ 9.546 న న ల " శ టా క! , / / .. లగు . టు స్ట స. త్‌ ఫలు... వ న్‌ ట్రే 1 హ్‌ ఎ య ఆల టాం నాన క, ౯ కీ ట్ర ఫ్‌ 1 ౮ స టీ | నం టం స ఠి (1 న! పై సంకలనం : డాః కె. లక్ష్మీనారాయణ

సంపాదకులు డా॥ కె. లక్ష్మీనారాయణ రమా పబ్లికేషన్స్‌ 19-4897ఎ-4?7-ఇ1, వినాయకనగర్‌, పాతూరు, అనంతపురం--ర్‌15 005

౨4౬7 ౧౦౬౧౪ - ॥ ౦౧౫౧6౮ & ౬6/94 5౧ అరగక. 2690౧01 1122/202 ల వ. నిడో ప్రచురణలు - 11 య. - ప్రథమ ముద్రణ: డిసెంబర్‌, 2003 ముఖచిత్రం: జ్యోతిబా పూలే (1827-1690) ౧౭౪౭౯ 985౧ : తిగికణం1 వెల: రూ. 50/- . య. కంపోజింగ్‌ : విశాల సాహితి డి.టి.పి. యూనిట్‌, హైద్రాబాద్‌ . ద లే అవుట్‌ : అంకుష్‌ - 040 - 27669211 రో జే

వ్రింటర్స్‌; (& కర్షక్‌ ఆర్ట్‌ ప్రింటర్స్‌ భర్షభయాకి టె రాలయి స్య

న కు... ల విద్యానగర్‌, హైద్రాబాధ్తో ల్‌ ౯ క ఖ్‌

ప గ్‌ దీ య్గ గ శని న్‌ శ లో సు _ యలు పా బాద్‌ 0కి 0% ప్రతులకు: |

1. శ్రీమతి కె. రమాదేవి, 19-487ఎ-47-ఇ1, వినాయకనగర్‌, పొతూరు, అనంతపురం-515 005

2. విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌ (అన్ని బ్రాంచీలు)

3. ప్రజాశక్తి బుక్‌ హౌస్‌ (అన్ని బ్రాంచీలు)

4. నవోదయ బుక్‌ హౌస్‌, కాచిగూడ, హైద్రాభాద్‌

5. దిశ పుస్తక కేంద్రం, చిక్కడపల్లి, హైద్రాబాద్‌

6. సహచర బుక్‌ హౌస్‌, బాగ్‌ లింగంపల్లి, హైద్రాబాద్‌

| యు నం... | | స్ట. మ... 1 జ్ర మం నా న! వేటి న జ న నాలు. న క మ! . ల స. గల చే క న 121 డ్జ (7 మ... “టా స న | ఫ్‌ శే | లలు (| " గ. (| నం |. | సు 11 | 12 ను 1 | ను ( 1

అంకితం బడుగు వర్ధాల్లో పుట్టి బాప్తిజాన్ని స్వీకరించి మతబోధకుడిగా మారి క్రీస్తు బోధనలు అందిస్తూ దళిత జీవితాన్నీ దళిత సాహిత్యాన్నీ మరువక అడుగడుగునా రాష్ట్ర ఉద్యమాలకు, చేయూతనిస్తూ నన్నూ నా సాహిత్యాన్నీ రోమ్‌ సామ్రాజ్యానికి , పరిచయం చేసి సుదూర తీరాలకు వెళ్లిన ఆత్మీయులు కీ.శే. రెవరెండ్‌ ఫాదర్‌ ఎన్‌. రాయప్పుగారికి అథభ్రునయనాలతో...... -డా॥ 5. లక్ష్మీనారాయణ

దళిత సాహిత్యం ఒక సముద్రం నూతన శతాబ్దిలో సాహిత్య చరిత్ర పునర్‌ మూల్యాంకనం

• బి.ఎస్‌.రాములు సామాజిక తత్వవేత్త కళ్లెదుట ఉన్నా కనబడని చరిత్ర : ఇటీవల ముంబాయిలోని ఆంధ్ర మహాసభవారు సాహీతీ సౌరభాలు పేరుతో, సాహిత్య సదస్సు జరిపారు. 29 -121-2008న జరిగిన ఈ సదస్సులో నేను, కసిరెడ్డి వెంకరెడ్డి, ఐతా చంద్రయ్య పాల్గొన్నాం. 1930లో ముంబాయిలో పనిచేస్తున్న తెలుగువాళ్లతో ఆంధ్రమహాసభ ఏర్పడింది. తెలుగు సాహిత్యం తీరుతెన్నుల గురించి సమకాలీన పరిణామాల గురించి తెలుసుకోవాలని వారికి ఎంతో ఉత్సాహం. అందులో భాగంగా మమ్మల్ని ఆహ్వానించారు. విభిన్న భావధారల వారిని ఆహ్వానించడం ద్వారా వారొక సమగ్రతలో సాహిత్యం గురించి తెలుసుకోదలుచుకున్నారు. ఈ మీటింగ్‌ వార్తను, ఈనాడులో చూసి మూలనివాసి మాల మరి కొందరు మిత్రులు మరుసటి రోజు కలవడానికి వచ్చారు. అప్పటికి మేము ముంబాయిలోని పలు ప్రదేశాలు సందర్శించాం. ఈ సారి పర్యటనలో ముంబాయి రూపురేఖలు సుమారుగా తెలిశాయి అని అనుకున్నాను. మూలనివాసి మాల “అంబేద్కర్‌ నివసించిన రాజగృహ” చూశారా? “అంబేద్మర్‌ సమాధి చైత్యాన్ని” సందర్శించారా! అని అడిగారు. సరేపద అని బయలు దేరాం. ఆంధ్ర మహాసభ భవనం ఎదురుగానే అంబేద్కర్‌ నివశించిన రాజగృహ ఉంది. అక్కడికి సుమారు 2 కి.మీ దూరంలో అంబేద్కర్‌ సమాధి చైత్యం వుంది. అంబేద్కర్‌ సమాధి వైత్యం వద్ద నిరంతరం జనచైతన్య ప్రవాహం. సముద్రప్తు ఒద్దున గల ఈ చైత్యాన్ని మరింత అభివృద్ధి పరుస్తున్నారు. అందుకు ప్రభుత్వం 2 కోట్లు కేటాయించిందని మూలనివాసి మాల చెప్పారు. కళ్ళ ఎదురుగా వున్న “అంబేద్మర్‌ రాజగ్భహోను మళ్ళీ ఒక దళితుడు వచ్చి చూపించే దాక చూడలేకపోయాం. దళిత సాహిత్యం దళితుల చరిత్ర దళితుల సాహిత్య చరిత్ర కూడా ఇంకే. అది మనకళ్ళ ఎదురుగానే వుంటుంది. అది కనపడుతూనే వుంటుంది కానీ ఇదీ దళితుల చరిత్ర, దళితుల సాహిత్యం అని దాన్ని ప్రాధాన్యతలో చూపింఛడం జరగనంతకాలం దళిత సాహిత్యం మన కళ్ళ ఎదుట వుండి కూడా అజ్ఞాతంగా వుండిపోతుంది. ఇలా కళ్ళ ఎదుట వుంటూనే కనపడకుండా పోతున్న దళిత సాహిత్యాన్ని ఒక మూలవాసిగా వెలికి తీస్తూ అచ్చువేస్తూ ఒక్క చోట చేర్చుతున్న లక్ష్మీనారాయణ ఒక దళిత సాహిత్య దిక్చూచి. , లక్ష్మీనారాయణ ఎవరు రాశారు అనే దాని కన్నా ఏం రాశారు, ఎవరి గురించి రాశారనేది లెక్కలోకి తీసుకుంటారు. ఇది సరైన దృక్పధం కూదా. మానవతా దృక్పధంలో దళిత బహుజనుల గురించి ఎవరు రాసినా గౌరవించడం సాహిత్య సంప్రదాయం. దళిత బహుజనుల నుండి ఎదిగిన వారు తమ గురించి రాసుకున్నపుడు దాన్ని మరింత శ్రద్ధతో ప్రత్యేకతతో దళిత బహుజన సాహిత్యంగా గుర్తించడం జరగాలి. . సీస దళిత కవిత్వం + 2 శస జ.

1929లో సైమన్‌ కమీషన్‌ - గాంధీ - అంబేద్కర్‌ :

ఇది జరగకపోతే గాంధీజీ “హిందులందరికీ నేను నాయకుణ్ణి దళితులకు కూడా నేనే నాయకుణ్ణి అని సైమన్‌ కమీషన్‌ సందర్భంగా వాదించినట్లుగా వుంటుంది. జాతీయోద్యమంలో అంబేద్మర్‌, మేదరి బాగయ్య, జగజ్జీవన్‌రాం, కుసుమధర్మన్న, జుషువా మొదలైన వారు దళిత ప్రతినిధులు.దళిత బహుజన ప్రతినిధులుగా ఇతర కులాలవాళ్ళు వుండటం దళితుల్ని అవవాన్యం చేయడం అవుతుంది. దళితేతరులు దళిత చహుజనులను ఎదిగించాలి. ఎదిగిన వారిని కనుక్కోగలగాలి. కళ్ళుండి (గ్రుడ్డివాల్లయ్యే ముద్దుకృష్ణలు, విశాలాంధ్రలు, అరసం, విరసంలు దిగంబర కవులు ప్రీవాదులు ఎందరో మేం రాసిందంతా దళిత బహుజనుల కోనమే అని దబాయిస్తారు. కానీ దళిత బహుజనులు తమ గురించి తాము రాసుకున్న దాన్ని సాహిత్య చరిత్రగా గుర్తించ నిరాకరిస్తారు. గుర్తిస్తే సాహిత్యచరిత్రలో వారిస్థానాన్ని ప్రాధాన్యత లేకుండా ఒక పాయలాగా చూపిస్తారు. ఇది ఒక దుర్మార్గమైన ప్రక్రియ. దళిత సాహిత్యం సంస్కృతి :

“ఐహుజన మందలో గత వందేళ్ళుగా ప్రజాపక్షం వహించిన సాహిత్యం పేరిట రాసిన సాహిత్యంలో బిసి. ఎస్సీ., ఎస్టీ ల జీవితం సంస్థల పరిణామాలు ఎంతమేరకు చిత్రీకరించిబడ్డాయి. అని అడిగితే మాత్రం వీరికి కోపం వస్తుంది. మళ్ళీ తాను మందలో మేక తోలుకప్పుకున్న బ్రాహ్మణవాద తోడేళ్ళు. బహుజన మందలో బ్రాహ్మణవాద తోదేళ్ళు:

“కాళిదాసు నుండి బ్రాహ్మణవాద అలంకార శాస్త్రాల నుండి గురజాడ శ్రీశ్రీ కొడవటిగంటి కుటుంబరావు చలం విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, ఉప్పుల లక్ష్మణరావు, రంగా నాయకమ్మ దాకా అందరూ బఐబహుజనోద్దారకులే అయితే బహుజనుల జీవితం నంస్కృతి భాష విలువలు వారి రచనల్లో ఎందుకులేవు? వీళ్ళంతా నిర్జోషులైతే సమాజంలోని ఎనఖైశాతం ప్రజల సాహిత్యంలో కనపడక పోవడంలో దోషులెవరు? ఎనభైశాతం తెలుగు ప్రజల గురించి రాయని ప్రతిఫలించని సాహిత్యం, సాహిత్యకారులు అశేష తెలుగు సాహిత్య చరిత్రకు జాతికి ప్రతినిధులెట్లా అవుతారు? వాళ్ళకు తెలిసిన జీవితమే చిత్రించినపుడు వారు దాని తాలుకు అగ్రకుల సాహిత్య ప్రతినిధులు కాకుండా బహుజన సాహిత్య ప్రతినిధులెట్లా అవుతారు.

బ్రాహ్మణవాద అలంకార శాస్త్రాలు రాజునో, సద్పాహ్నణ్లో కావ్యవస్తువుగా స్వీకరించాలన్నాయి. బహుజన వాద' అలంకార శాస్త్రాలైన బౌద్ద అలంకార శాపాలు సామాన్యున్ని కథావస్తువును చేశాయి. రెండువేల వళ్ళపైబడ్‌ ఈ రెండుపాయలు సాగుతున్నాయి.?వ శతాబ్ద నుంచి మొదలై 16వ శతాబ్దం దాకా సొగిన భక్తి ఉద్యమాల కాలంలో బీ.సి. ఎస్టీ ఎస్‌.టి., లు కూడా కధానాయకులయ్యారు. ప్రజల్లోకి చేరాలనుకున్న వాళ్ళు ఈ మార్పు తీసుకున్నారు. కానీ అచ్చుయంత్రం ఇంగ్లీషు చదువుల అందుబాటులోకి వచ్చిన తర్వాత ఈ (క్రమం తిరగబడింది. బ్రాహ్మణవాద అ(గ్రకులాలు తిరిగి కథా వస్తువులయ్యాయి. కావ్య వస్తువులయ్యాయి. మార్చువాదం, ్రీవాదం కూడా దీన్ని పూర్తిగా తొలగించలేకపోయింది. పైపెచ్చు సమర్ధించడం ద్వారా బ్రహ్మణవాద అలంకార శాస్త్రాలను కొనసాగిస్తూ భక్తి ఉద్యమాల ముందుకు తెచ్చిన అంశాలను కొనసాగించ లేకపోయాయి.

తేటి దళిత కవిత్వం * 2 + జ.

“విద్యను ఇవ్వనిరాకరించిన (భ్రాహ్మణవాదులు లిపి దొరక పుచ్చుకొని రాసింది మాత్రమే సాహిత్యం, సాపొత్య చరిత్ర అనడం (బ్రాహ్మణవాదం తప్ప వేరుకాదు బహుజనులకు లిపి అందుబాటులోకి వచ్చే దాకా సాగిన చరిత్ర లిపిబిద్ద సాహిత్యం అగ్రకుల మనువాదుల సాహిత్యచరిత్ర కాకుండా మరేమవుతుంది. దళిత బహుజనులకు లిపి అందుబాటులోకి వచ్చాక వాళ్లు తమ స్వీయవచైతన్యంలో రాసిన దళిత బహుజన సాహిత్యంతోనే ఆధునిక సాహిత్య చరిత్ర మొదలౌతుంది. మిగిలినది అల్బసంభ్యాకులైన దోపిడికులాల (బ్రాహ్మణవాదులు మైనారిటీ సాహిత్యమవుతుంది. మెజారిటీ ప్రజల సాహిత్యం మౌఖిక సాహిత్యమే :

మెజారిటీ సాహిత్యం వేల ఏళ్ళుగా ప్రజలనాల్కలమీద జానపదసాహిత్యంగా జానపద ్రదర్శన రూపాల్లో సామెతలు నుడికారాలు సంస్కృతి ఆచార వ్యవహరాలు రూపాల్లో కొనసాగుతూ వస్తోంది. దీన్ని ఒక్కచోట చేర్చడం బహుజనుల కర్తవ్యం. అదే మెజారిటీ (ప్రజల సాహిత్యం చరిత్ర. మిగిలినది దోపిడీ కులాల రాజాథ్రిత వర్గాల మైనారిటీ సాహిత్యం అందువల్ల కాళిదాసు, నన్నయ్య ధూర్జటి, పోతన కందుకూరి గురజాడ, విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, చలం, శ్రీశ్రీ, కొకు, వట్టికోట, మహీధరల క్రమం లిఖిత సాహిత్యం పేరిట రుద్దబడి బ్రాహ్మణవాద మైనారిటి సాహిత్య చరిత్రా తప్ప బహుజన మైజారిటీ ప్రజల సాహిత్య చరిత్ర కాదు. (ఉదయం దిన పత్రిక సాహిత్య పేజి 18-07-1994 నుండి) సాహిత్య చరిత్ర పునర్‌ ముల్యాంకనం :

ఈదృక్పధంతో బి.సి, ఎస్‌.టిల సాహిత్య చరిత్ర పునర్నిర్మాణం చేయబడుళతున్నది. ఆధునిక సాహిత్య చరిత్ర నూతన శతాబ్ధి అవసరాల కనుగుణంగా ఇలా పునర్చిర్మాణం చేసినవారే మెజారిటీ ప్రజలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు. దళిత బహుజన సాహిత్యం మౌఖిక ప్రక్రియల నుండి వెలికి తీయాల్సి వుంది. ఈ పనిని ఈ సంకలనంలో లక్ష్మీనారాయణ చేపట్టలేకపోయాడు. కత్తిపద్మారావు గారు కూడా “భారతీయ సాహిత్యంలో ప్రీ అనే గ్రంథంలో దళిత బహుజన ప్రీల గురించి మౌఖిక సాహిత్యాన్ని సేకరించి వెలికితీసి విశ్లేషంచలేక పోయారు.చాలా మంది దళిత సాహిత్యవేత్తలు ఈ పని చేయలేకపోయారు.

వీరు లిఖిత సాహిత్య చరిత్రలో భాగంగా కొనసాగుతున్న బ్రాహ్మణవాద సాహిత్య చరిత్రలో స్థానంకోసం సంఘర్షించారు. దళిత బహుజనుల మౌఖిక మరియు లిఖిత సాహిత్య చరిత్ర పునర్నిమ్మాణంలో భాగంగా, పునర్మూల్యాంకనంలో భాగంగా వీరు తమ స్థానాన్ని వెతక్కోలేకపోయారు. కొందరు దళితసాహిత్య చరిత్రను తాము దళిత కవిగా మారిన తేది నుండి దళితసాహిత్యం పుట్టిందనే ఒరవడిలో రాస్తూ వచ్చారు. తమ పుస్తకాలు తప్ప ఇతరుల రచనలను అచ్చు వేయలేని వీరు ఇతరులు తనవికాని దళిత రచనలను అచ్చువేసినపుడు కొండంతరాగం తీసి దాన్ని విమర్శించే ప్రయత్నాలు చేశారు అపుడు లక్ష్మీనారాయణ లాంటి వారు పడ్డవేదన ఇంతా, అంతా కాదు. రెండు వేర్వేరు సంస్కృతులు, రెండు ప్రత్యేక జాతి అస్థిత్వాలు:

చరిత్రను, సాహిత్య చరిత్రను, తెలంగాణ, బైటిష్‌ ఆంధ్ర రాష్త్రాల పరిణామాల ననుసరించి వేర్వేరుగా రాయడం అవసరం. ఈ రెండు రాష్ట్రాల 300 ఏళ్ళ పరిణామాలు వేర్వేరుగా కొనసాగాయి. బ్రిటిష్‌ ఆంధ్ర దళిత సాహిత్యాన్ని, (బ్రిటిష్‌ ఆంధ్ర చరిత్రలో ాశీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫస | ఇ

భాగంగా చేర్చాలి. నిజాం రాజ్య దళిత సాహిత్య చరిత్రను తెలంగాణ రాష్ట్ర సాహిత్య చరిత్రలో భాగంగా చర్చించాలి. అలా చేసినపుడు రెండు రాష్ట్రాల ప్రజలకు, రచయితలకు, సంస్కృతికి ప్రత్యేక జాతీయ అస్థిత్వాలకు సరైన న్యాయం చేకూరుతుంది. మొత్తం సాహిత్యంలాగే దళిత సాహిత్యం కూడా తెలంగాణాలో బ్రిటీష్‌ ఆంధ్రలో వేర్వేరు పాయలుగా కొనసాగింది. ఇవి రెండు ప్రత్యేక అస్థిత్వాలు కలిగిన ప్రాంతాలకు, రాష్టైలకు సంబంధించినవి. అందువల్ల దళిత సాహిత్యాన్ని తెలంగాణ రాష్ట్ర పరంగాను, -... ట్రిటీష్‌ ఆంధ్ర రాష్ట్ర పరంగాను రెండు ప్రవాహాలను రెండు నిర్ధిష్టతలను వేర్వేరుగా పరిశీలించాలి. రెండింటి యొక్క చరిత్రను వేర్వేరుగా అంచనా వేయాలి. అది జరగకపోతే ప్రధాన సాహిత్య స్రవంతిలో ఇప్పటి దాకా కొనసాగిన బ్రిటిష్‌ ఆంధ్ర ఆదిపత్యవాదమే దళిత సాహిత్యంలోనూ కొనసాగుతుంది. ప్రస్తుతం దళిత సాహిత్యం పేరిట బ్రిటిష్‌ ఆంధ్ర దళిత వాదుల దృక్పథం ఎజండా తెలంగాణ దళితుల మీద రుద్దబడుతున్నది. తెలంగాణాలోని దళిత ఉద్యమాల పట్ల బ్రిటిష్‌ ఆంధ్ర దళిత ఉద్యమాలు దళిత సాహిత్యకారులు గత 20 సంవత్సరాలలో స్పందించలేకపోయారు. సంఘీభావం ్రకటించలేకపోయారు. బ్రిటిష్‌ ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని సమస్యల్ని మొత్తం రాష్ట్రంలో దళితుల సమస్యలుగా (ప్రచారం చేశారు. అందువల్ల రెండు వేర్వేరు రాష్ట్రాల చరిత్రగానే కొనసాగుతున్నదని స్పష్టమవుతున్నది. స్వాతంత్ర్యానంతర నైజాం, బ్రిటిష్‌ ఆంధ్ర రాష్ట్రాల ఉద్యమాలు: 1950 నుండి నైజాం రాష్ట్రంలోనే బ్రిటీష్‌ ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోనే దళిత దృక్పధంతో సాహిత్య సామాజిక రాజకీయ కార్యక్రమాలు పరిణామాలు కొనసాగాయి. అది స్వాతంత్ర్యానంతరం కాంగ్రెస్‌, తెలుగు దేశం, బిజెపి, కమ్యూనిస్టు, నక్సలైట్‌ చరిత్ర కన్నా తక్షువ కాదు. నాటి యువకులు ఇప్పుడు 80 ఏళ్ళ వయసులో పడ్డారు. నల్గొండ అంబేద్కర్‌, ఎమ్‌.ఎన్‌. బూసి, బోయజంగయ్య, వరంగల్‌ అంబేద్కర్‌ సంఘాల నాయకుడు కట్టయ్య, . కరీంనగర్‌ జిల్లా అంబేద్కర్‌ సంఘాల సీనియర్‌ నాయకులు కొమురయ్య, దళిత మేధావులు యండ్లూరి చిన్నయ్య, పురుషోత్తం, బి.హెచ్‌. తిరుపతి, జ్ఞానేశ్వర్‌, బొజ్జా కారకం దళిత ప్రజల్లోకి వెళ్ళి లిపి బద్దం కాని దళిత ప్రజల 50 ఏళ్ళ సామాజిక చరిత్రను సాహిత్య చరిత్రను సేకరించి ప్రచురించడం వారి చారిత్రక బాధ్యత, కుమ్మరి కులంలో పుట్టిన లక్ష్మీనారాయణ వలు నంకలనాలు వెలువరించారు. దళితులు, అధికారం, డబ్బు ఉన్న వాళ్ళు కూడా ఇప్పటి దాకా ఈ పనిని చేపట్టలేకపోయారు. కనీసం ఇకనుందైనా షా గారిని స్పూర్తిగా తీసుకొని తన రచనలు కాకుండా ఇతరుల రచనలు అచ్చువేయడంలో చారిత్రక కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించాలని కోరుతున్నాను. కొందరు దళిత సాహిత్య చరిత్ర అంబేద్కరైట్‌ దృక్పథంతో కారంచేడుతో (ప్రారంభమైందనే అనేవాళ్ళు ఉన్నారు. వాళ్ళు అప్పటి నుండే రాయడం మొదలు పెట్టారు. ఇది ఇప్పటిదాకా కొనసాగుతున్న దళిత సాహిత్యచరిత్ర నిర్మాణపద్ధతి. రాష్ట్రంలో అంబేద్మర్‌ కన్నా ముందే మేదరి 'భాగయ్య (భాగ్యరెడ్డి వర్మ) వంటివారు దళిత దృక్సధంతో సామాజిక ఉద్యమాలను నిర్మించారు. పత్రికలు నడిపారు. సాహిత్యాన్ని సృష్టించారు. మేదరి బాగయ్య, బి.ఎస్‌. వెంకట్రావు కలసి అంబేద్కర్‌ బెరంగాబాద్‌లో కాలేజీ పెట్టడానికి నిజాంరాజు చేత పదిలక్షల రూపాయలు గ్రాంటు ఇప్పించారని కూడా వీరికి తేలియదు. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారికి భాగ్యరెడ్డివర్మ గారికి పత్రికల్లో కుల సమస్యమీద భీకర పోరాటం జరిగిందని చాలామందికి తెలియదు. అంబేద్శర్‌ క రెడ్డి వర లాాటీసి దళిత కవిత్వం లో + ముందు భాగ్యర్గిడ్మర్థు

మహాత్మాజ్యోతిబా పూలే ఒరవడిలో పాఠశాల స్థాపించారు. ఆది హిందూ ఉద్యమాన్ని నిర్మించారు. అఖీల భారత షెడ్యూల్డ్‌ కులాల మహాసభలకు అధ్యక్షత వహించడంతో పాటు, పలుమార్లు ప్రిసిడియంలో సభ్యులుగా వున్నారు. ఉన్నన లక్ష్మినారాయణ రాసిన “మాలపల్లి నవలలోని ప్రధాన పాత్ర మేదరి బాగయ్యే అని చాలా మందికి తెలియదు. అందువల్ల దళితసాహిత్య చరిత్ర 1985లో ప్రారంభం కావాలా 1910ల నుండి ప్రారంభం కావాలా అని తెలుసుకోవాల్సి వుంది. నైజాం రాష్ట్రంలో దళితుల సంఘసంస్కరణలు :

కుసుమ ధర్మన్న కవి ఈ విషయంలో చాలా స్పష్టంగానే వున్నారు. 1921లో రాసిన కుసుమ ధర్మన్న శతకంలో 42మంది సంఘసంస్కర్తలను ప్రశంసిస్తు పద్యాల్లో పేర్ళొన్నారు. ఆ 42మందిలో 40మంది నైజాం రాజ్యానికి చెందినవారే కావడం గమనార్హం. ఈ శతకాన్ని ఇటీవల హైదరాబాద్‌ బుక్‌ ట్రస్ట్‌ వాళ్ళు పునర్ముద్రించి అందుబాటులోకి తెచ్చారు. దళిత బహుజన సాహిత్యకారులందరూ దాన్ని కొని చదివి మనచరిత్రను మనం తెలుసుకోవాల్సి వుంది. 1920ల్లో ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ “మాలపల్లి నవల రాశారు. అది దళిత బహుజన సాహిత్యంలో భాగమని నేను భావిస్తున్నాను. మైనారిటీ అగ్రకులాల వాదనలు అలా వుంచి యస్సీలు ఎవరైనా, అది దళిత సాహిత్యంలో భాగం కాదని భావించే హక్కు వుంది. చరిత్రను కూడా అలారాసుకోవచ్చు కానీ ఇక మరెవరూ దళితుల గురించి ఇతరులు రాయరు. రాయనవసరం లేదని భావిస్తారు.

తద్వారా ఎవరికులం గురించి వాళ్ళు మాత్రమే కుల సంఘాలకు పరిమితమైన దృష్టితో పరిమిత ప్రయోజనంతో సాహిత్యం కుదించుకపోతుంది. అందువల్ల సాహితీ చరిత్రను పునర్ముల్యాంకనం చేసేటపుడు ఏ కులంలో పుట్టారనే దాంతో పాటు ఎవరి గురించి రాశారు అనేది పరిగణలోనికి తీసుకొని దళిత సాహిత్యంలో ఆధునిక సాహిత్య చరిత్రలో చేర్చవలసి వుంటుంది. అపుడే సాహిత్యకారులు మానవతావాదులుగా సాహిత్య చరిత్రల మానవీయ సాంస్కృతిక చరిత్రగా నూతన తరాలకు ఆదర్శమవుతుంది. డా! కె. లక్ష్మీ నారాయణ ఈదృష్టితోనే ఈ సంకలనంలో యస్సీల గురించి ఇతరులు రాసిన పద్యాలను పాటలను, వచన కవితలను ఇందులో చేర్చారు. సంకలన కర్తగా లక్ష్మీనారాయణ విశేష కృషి :

డా! కె.లక్ష్మీనారాయణ గత వదేళ్ళుగా దళిత సాహిత్యాన్ని సేకరించి సంకలనాలుగా తీసుకరావడలో నిరంతరం తలమునకలవుతున్నారు. 8 దళిత కథా సంకలనాలను ప్రచురించారు. వేల కొలది దళిత కవితలు సేకరించిపెట్టారు. ఆర్థిక సహాయం లభ్యమయిన క్రమంలో వాటిని ప్రచురిస్తున్నారు. అంతేగాకుండా డా! కె. లక్ష్మీనారాయణ ప్రీల గురించి కథలను 1100 పై చిలుకు కథల సేకరించిపెట్టారు. ఆసంకలనాలు వెలువదలేదు. త్వరలో వెలువడతాయని ఆశిద్ధాం. లక్ష్మీనారాయణ గారి సేకరణ లక్షణాన్ని లక్ష్యాన్ని గమనించి కొందరు ఉప్పేసి పొత్తు కూడినట్లుగా తమ పెరిట ఆసంకలనాలను తెస్తే బాగుండునని భావిస్తున్న వారు లేకపోలేదు. ఎవరి కృషి వారిదిగా గుర్తింపునిచ్చి గౌరవిస్తే సాహిత్యంలో సత్సం'్రదాయం కొనసాగుతాయి. గత శతాబ్దిలో దళిత సాహిత్యం:

“హ్హేల్రావతి” అనే దళిత రాజకుమారి జీవితాన్ని చిత్రించిన నవలలో 1909 ఆాాాాాాాాభీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫి ఖే ౫

నుండి దళిత సాహిత్యంతో లిఖిత సాహిత్యం వేగం పుంజుకుందని చెప్పవచ్చు. తెలుగుసాహిత్యంలో హరిజన కథానిక మీద డా! కె.లక్ష్మీనారాయణ, పి.హెచ్‌.డి. చేసి ప్రచురించారు. తెలుగునవలల్లో, అస్పశ్యతా సమస్య అనే అంశంపై డా॥ ననుమాస స్వామి పి, హెచ్‌.డి. చేసి ప్రచురించారు. డా॥ గద్దలభాను తెలుగుదళిత నవలపై పి. హెచ్‌.డి. చేశారు. డా॥ కల్లూరి ఆనందరావు హరిజనాభ్యదయం ఆధునిక ఆంధ్రకవిత్వం అనే అంశంపై పి.హెచ్‌.డి. చేసి ప్రచురించారు. డా! వి.పోతన్న హరిజనాభ్యుదయం తెలుగునాటకం పై పి.హెచ్‌.డి. చేసి ప్రచురించారు. జుషువాపై నెల్లూరు జిల్లా పరిషత్‌ తరుపున 400 పేజీల సావనీర్‌ ప్రచురించారు. జాషువాపై 5 పి.హెచ్‌.డి లు వచ్చాయి. భాగ్యరెడ్డివర్మ గురించి తెలుగులో కాకుండా ఆంగ్ల సిద్ధాంత (గ్రంథాల్లో సంక్షిప్తంగా పేర్కొన్నారు. ఎవరు దళిత కవులు? దళితవాదాన్ని కుదించే తీరుతెన్నులు:

కుసుమధర్మన్న జాషువా దళిత కవులు కాదు. హరిజన కవులు అంటూ ద్వానా శాస్రిగారు. మరి కొందరు చర్చచేశారు. దీనికి బౌజ్జాతారకం గారు స్పందిస్తూ రాసిన వ్యాసం కూడా అసమ(గ్రంగా ఉంది. అంబేద్కర్‌ ఆలోచనా విధానం రూపుదిద్దుకున్న తర్వాత వచ్చిందే దళిత సాహిత్యం అనుకోవడం అమాయకత్వం లేదా చారిత్రక దృక్పథం లేకపోవటం అవుతుంది. దళితులు వేల ఏళ్ళుగా తమదైన స్పష్టమైన దళిత దృక్పధంతో సాహిత్యం కళలను నిర్మించుకుంటూనే వున్నారు. అందుకు సజీవ సాక్ష్యాలుగా చిందుభాగవతం. జాంబవంతుల కథ, దెక్మిలి జాందిపురాణం మొదలైనవి నిలుస్తాయి. ఇవి తెలుగుభాష పుట్టినప్పటి నుండే ఉండే అవకాశం వుంది. తెలుగుకన్నాా పూర్వపు భాష అయిన తెలుగువారి పైశాచి తదితర భాషల్లో కూడా తెలుగువారి దళిత సాహిత్యం మౌఖిక ప్రక్రియల్లో సాగుతూనే వచ్చింది. అణచివేత వున్న చోట (ప్రతిఘటన వుంటుందని ఒక సిద్ధాంతం వుంది. చర్య వున్నవోట ప్రతిచర్య వుంటుందని నమ్మేవాళ్లు చాలామంది వున్నారు. వాళ్ళు అంటరానితనానికి గురి చేసిన వారి చర్యలపై సామాజిక సంస్కృతిపై దళితులు తప్పని సరిగా బాణాలను ఎక్కుపెట్టి వుంటారు. వాటిని తమలో తాము ప్రచారం చేసుకొనే వుంటారు. అందులో భాగంగానే సింధుబాగవతం జాంబపురాణం మొదలైనవాటిని చూడాలి. .- చరిత్ర పొడవునా దళిత సాహిత్యం :;

అందువల్ల దళిత సాహిత్య చరిత్ర అంటరానితనం, కులవ్యవస్థ మొదలైనప్పటి నుండే మొదలైందని చెప్పవచ్చు. ఒక అరుంధతి, ఒక వీరబాసువు, ఇందుకు సాక్ష్యం. ఆది శంకరాచార్యుని ప్రశ్నించిన చండాలుడు మొదలుకొని మాలజంగాలు, మాలదాసర్లు మొదలైన శైవ వైష్ణవ దళిత భక్త కవులు ఎందరో ఎన్నో కవితలు, పాటలు వెలయించారు. లిపిబద్ధం కాకపోవడం వల్ల వాటిలో చాలా మేరకు నశించిపోయాయి. బసవని శైవ సిద్ధాంతం పాల్కురికి సోమన శైవ సాహిత్యం, (బహ్మానాయుని చాపకూడు సిద్ధాంతం ఇస్లాం ప్రభావంతో ఇస్లాంలో చేరుతున్న శూద్రులను, దళితులను అరికట్టి వర్ద కుల సమాజాన్ని సంస్కరించాలని భావించింది.

గురు రవిదాస్‌ చెప్పులు కుట్టే దళితుడు. 12వ శతాబ్దంలో వీరి ప్రఖ్యాతిని విని ఢిల్లీ చక్రవర్తి సికిందర్‌లోడి కాశీకి వచ్చి జ్ఞాన దీక్ష పొందారు. ఆసందర్భంగా కట్టిన జ్ఞానవాపి మసీదు ఇస్పటికీ వుంది. దేశంలో భక్త మీరాబాయి గురించి తెలియనివారు సీస దళిత కవిత్వం + 2 శస క

వుండకపోవచ్చు. కానీ ఆమెకు జ్ఞానదీక్ష ఇచ్చిన గురువు భక్త రవిదాసు అని ఎందరికి తెలుసు. ఎందుకు ఆ చరిత్రను వదిలి వేసారు. మనకు కబీరు తెలిసి కబీరు (ప్రాణ స్నేహితుడైన గురు రవిదాసు ఎందుకు తెలియకుండాపోయాదు. సాహిత్య చరిత్ర రచనలో పాఠ్యపుస్తకాల రూపకల్పనలో అగ్రకులతత్వం వుండటం వల్లనే గురురవిదాసు మనదాకా తెలియలేదు. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గురించి తెలిసిన మేరకైనా భాగ్యరెడ్డి వర్మ, బి.ఎస్‌. వెంకట్రావు అరిగె రామస్వామీగార్లలు మనకు తెలియకుండాపోయారు. అందువల్ల చరిత్ర రచనల్లో సాహిత్య చరిత్ర రచనలో వ వాద కులాధిక్య అగ్రకులాల నీచ దృక్పధం కొనసాగుతున్నది. దాని వల్ల మెజారిటీ ప్రజలు చదువుతున్న పాఠ్యపుస్తకాల్లో మైనారిటీ అగ్రకులాల నీచ దృక్పధంతో రాసిన పాఠ్యాంశాలు చేరుతున్నాయి. తద్వారా మనచరిత్ర మనకు తెలియకుండా చేయబడుతున్నది. దీనికి పరిష్కారం మెజారిటీ ప్రజలయిన బి.సి., ఎస్‌.సి. ఎస్‌.టిలే చరిత్రను పాఠ్యపుస్తకాలను రాయాలి. అందుకు యువతరం చరిత్రను వినయంతో అధ్యయనం చేసి మనముందుంచే నూతన వైతాళికులుగా ఎదగాలి. 1850 నుండి ఆధునిక సాహిత్య చరిత్రలో :

ఆధునిక సాహిత్య చరిత్ర పునర్ముల్యాంకన విషయానికొస్తే 1850 నుండి దళిత సాహిత్యం. మౌఖిక ప్రక్రియల్లో కొనసాగుతు వస్తోంది. విసుర్రాయి పాటలు, మోట పాటలు, కోతపాటలు, హోళీ పాటలు, దనరాపాటలు, నంక్రాంతి పాటలు, రోకలిదంపుడుపాటలు, బరైైలు కాసే పాటలు, నాట్లు వేసే పాటలు మొదలైన పాటల్లో దళిత జీవితం సంస్కృతి విస్తారంగా వుంది. సామెతలు నుడికారాల్లో కూడా దళిత జీవితం సంస్కృతి విశ్వవ్యాప్తమైంది. అయితే తనకు ఇవ్వబడిన హోదాల్లో ఇమిడి దాన్ని అంగీకరించిన వాళ్ళు దాన్ని ప్రశ్నించలేరు. ప్రశ్నించడం వచ్చినపుడు అది ఉద్యమం అవుతుంది. ప్రశ్నించడానికి ముందు ప్రశ్చించిన తర్వాత సమాజంలో మార్చుకనపడుతుంది. దళితులు వర్ణ కుల వ్యవస్థను కూలాధికత్యను ప్రశ్నించిన సాహిత్యం మాత్రమే దళిత సాహిత్యం అనే భ్రమల్లో కొందరున్నారు. ఏది దళిత సాహిత్యం :

1996లో దసరారోజుల్లో నాగపూర్‌లోని “అంబేద్కర్‌ బౌద్దదీక్ష భూమి”లో అఖిల భారత దళిత రచయితల సమ్మేళనం జరిగింది. అక్కడే పక్కనే దళిత స్తీ అఖిల భారత సమ్మేళనం కూడా జరిగింది. వీటిలో ముఖ్య అతిథిగా పాల్గొన్న గంగాధర్‌ పంథావనే అనె మరాఠీ సాహిత్య వేత్త సుదీర్జోసన్యాసంలో చాలా విషయాలు ప్రస్టావించారు. గంగాధర్‌ పంథావనే మరాఠీదళిత సాహిత్యానికి భీష్మ పితామహుడు అంటారు. సృజన అరుణతార, ప్రజాసాహితి గబ్బిలం వంటి పత్రికలను మించిన స్థాయిలో గత 30 ఏళ్ళుగా “అస్మితాదర్భ్‌” అనే మరాఠీ దళిత సాహిత్య మాసపత్రికను వెలువరిస్తున్నారు. కొన్ని వందలమంది రచయితలను తీర్చిదిద్దారు. ఆయన తన ప్రసంగంలో కుల వ్యవస్తను అంటరాని తనాన్ని విమర్శించే సాహిత్యం దళిత సాహిత్యంలో భాగం కాదని అది సామాజిక అన్యాయాన్ని వ్యతిరేకించే సాహిత్యమని నాస్తిక హేతవాద మానవతావాద సాహిత్యంలో అది భాగమవుతుందని పేర్యొన్నారు. దళిత సాహిత్యం అంటే దళితుల జీవితం సంస్కృతి పరిణామాల చిత్రణ అని స్పష్టంచేశారు. తెలగులోగత 15 ఏళ్ళుగా వెలువడిన దళిత వచన కవితా సాహిత్యం చాలా మేరకు అన్యాయాన్ని వ్యతిరేకించిన ఫేసు దళిత కవిత్వం శి 2 ఫస | ౫

సాహిత్యమే. దళితుల జీవితం సంస్కృతి జీవన పరిణామాలు చిత్రించిన కవిత్వం విసృతమయ్యే సమయంలోనే ఆగిపోవడం ప్రారంభించింది.

చరిత్ర తెలిని కూడా కొందరు దళిత సాహిత్యానికి పునాదులు వేసిన వారిని కాలగర్భంలో కలిపేయాలనుకున్నారు. మేదరి భాగయ్య, ఆదయ్య, బి.ఎస్‌. వెంకట్రావు కుసుమధర్మన్న జాషువా ఎండ్లూరి చిన్నయ్య, బోయిభీమన్న బి.హైచ్‌ తిరపతి, గనుమల జ్ఞానేశ్వర్‌, నమ్ముకంటి జగన్నాథం,నూతక్కి అబ్రహాం,సలంద్ర, సుంకం వొడ్డయ్య, బి.ఎన్‌.బి. మొదలైనవారు. దళిత సాహిత్యాన్నికి వేసిన పునాది చిరస్మరణీయమైనది..

నేను ఎండ్లూరి చిన్నయ్య రాసిన అంబేద్కర్‌ జీవిత చరిత్ర, బోయి భీమన్న అనువదించిన కులనిర్మూలన [గ్రంధాలు చదివి, బి.సి., ఎస్‌.సి. ఎస్‌.టి దృక్పధం పట్ల 1976లో ఆకర్షితుణ్ణి అయ్యాను. జలందర్‌లోని భీం పత్రిక పబ్లికేషన్స్‌ నుండి అంబేద్కర్‌ రచనలు తెప్పించేవాణ్ణి, 1977లో నుండి అంబేద్కర్‌ సంఘాలను దళిత సాహిత్య సంస్థలనూ నిర్మిస్తూ వస్తున్నాం. అదే సమయంలో విప్లవ కార్యాచరణ చేపట్టాం ఈ రెంటి మధ్య పొత్తు కుదరని దశను అగ్రకుల నీచత్వం తెచ్చిపెట్టింది దాంతో 1986 నుండి నేను పీసత్తనాగపరీలో విరస్టంలో వుంటూనే సైద్ధాంతిక పోరాటం చేయడం అనివార్యమైంది. మహత్తర కారంచేడు, చుండూరు ఉద్యమాలు :

1985 జులై 17వ తేదిన కారంచేడు దళితులపై అగ్రకులాల హత్యాకాండ సాగింది. దాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ జాతీయ న్థాయిలో దళిత ఉద్యమం వేగం పుంజుకుంది. చుండూరులో 1990 ఆగస్టు 6వ తేదిన దళితుల్ని ఊచకోత కోసారు. దీంతో దళిత చైతన్యం మళ్ళీ విజృంభించింది. సామాజిక ఉద్యమాలతో పాటు దళిత సాహిత్య ఉద్యమం కూడా వేగం పుంజుకుంది. వేలాది దళిత కార్యకర్తలు, నాయకులు ఎదిగారు.

... అయితే కొందరు దళిత ఉద్యమాల చరిత్రను కారంచేడు నుండి చెపుతూ అంతకుముందటి దశాబ్దాల చరిత్రను వదలేస్తున్నారు. గత 60 ఏళ్ళుగా లేదా 50 ఏళ్ళుగా స్వాతంత్ర్యం నుండి అంబేద్కర్‌ ప్రమేయంతో అంబేద్మర్‌ లేకుండాను దళిత సాహిత్యం కొనసాగుతూ వస్తున్నది. అది ఒక సమాజిక అవసరం. ముందు ఎదిగిన దళిత చైతన్యవాదులు మేధావులు కళాకారులు పరిపాలనాధికారులు రాజకీయ నాయకులు దళితులకు సామాజిక ఉద్యమం గురించిన ఒక స్పష్టమైన ఎజెండాను కార్యక్రమాన్ని ఇవ్వలేకపోయారు. దాని వల్ల దళితవాద అధ్యయనంతో కూడిన జ్ఞానం ఆచరణ లేకుండాపోయింది. దీనికి మైదట ఎదిగిన వారే కారకులు.

మనిషి తలచుకుంటే ...

ఒక మహాత్మాఫూలే భారతదేశ సామాజిక రాజకీయ సొంస్కృతిక దృక్పధాన్ని మలుపు తిప్పారు. అలాగే ఒక అంబేద్కర్‌ ఒక పెరియార్‌ రామస్వామి ఒక నారాయణగురు, ఒక సాహుమహారాజ్‌, ఒక భాగ్యరెడ్డివర్మ, ఒక కుసుమధర్శన్ను ఒక జాషువా, ఒక జాన్నీరాం చరిత్రను, దృక్పథాలను ములుపు తిప్పారు. ఇవాళ భారతీయ సమాజం వాటి ఫలాలను అనుభవిస్తున్నది, ఈ ఫలాలు అనుభవిస్తున్న తరాలు వారి కన్నా లోతుగా విస్తారంగా చరిత్రను జీవితాన్ని సంస్కృతిని అధ్యయనం చేసి సమాజంలో దాన్ని అంగీకరింపజేసే కృషి చేయాలి. ఇది తగ్గి తమ వృత్తి ఉద్యోగ రచనా రంగానికి పరిమితమపుతున్న వాళ్ళు ఎక్కువ. అంబేద్మర్‌ వాళ్ళను చూసి ఇందుకా నేను రిజర్వేషన్ల కోసం పోరాడింది అనివాపోయాదు. ఎాాాాభీథీ దళిత కవిత్వం + 2 + | ౫(|

కులం 30 ఏళ్ళలో అదృశ్యం అవుతుందా!

కుల సమస్యని కుల వివక్షతనూ అస్పృశ్యతనూ మానవ (ప్రయత్నం నరిగ్గా సాగితే,

కేవలం 80 ఏళ్ళల్లో పరిష్కరించుకోవడం సాధ్యమే. కులవివక్షతనూ, అస్పృశ్యతనూ, పాటించడం మానేసి, నా కులం గొప్ప, నీకులం చిన్నది అనేభావాలు వదిలేసి వఏకులమూ గొప్పది కాదు. ఏ కులమూ చిన్నది కాదు. అన్ని కులాలూ సమానమే. మనుష్యులందరూ సమానమే అని అందరూ ఆచరించినపుడు 30 ఏళ్ళలో కుల వివక్ష అన్పృళ్యత అదృశ్యమవుతుంది. నిరంతరం అనుక్షణం ఆచరించడం వల్లనే కులమూ, కుల వివక్షా అస్పృశ్యత మానవసంబంధాల మధ్య సామాజిక విలువల మధ్య రాజకీయ ఆర్ధిక ఉత్పత్తి అధికారం సంబంధాల మధ్య కొనసాగుతున్నాయి.

నువ్వు ఆచరించకపోతే కులంలేదు. మనం ఆచరించకపోతే కులం ఆచరణలో వుండే అవకాశమే లేదు. కులం ఉన్నది అంటే దాన్ని మన ఆచరిస్తున్నామని అర్ధం. ఆచరించడం వల్లనే అది ఉనికిలో కొనసాగుతున్నది. ఆచరించని ప్రతిదీ ఉనికిని కోల్పోయి చరిత్రగా గతంగా మిగిలిపోతుంది. అందువల్ల కులం కుల సమస్య ఉన్నదీ అంటే దానిని అందరూ ఆచరిస్తూ ఉనికిలో కొనసాగింపజేస్తున్నారని అర్ధం. కనుక కుల సమస్యను ఎవరో సృష్టించడం లేదు. మన ఆచరణ ద్వారా కుల సమస్యను మనమే సృష్టిస్తున్నాం. దాని పరిష్మారాన్ని నిరాకరిస్తున్నాం. వాయిదా వేస్తున్నాం. అనగా మన ఆచరణనీ మన అలవాట్లనీ మన సంస్కృతినీ మార్చుకోవడానికి సిద్ధంగాలేం అని అర్థం. కులవ్యవస్థలో అత్యధిక విలువపొందుతున్న బ్రాహ్మణవైశ్య క్షత్రియ అ(గ్రవర్ధాలు శూద్ర అగ్రకులాలు కులాన్ని కుల వివక్షనూ ఆచరించడం వల్లనే అది సమస్యగా ఉత్పన్నమవుతున్నది.

1984లో బి.యస్‌.పి. ఆవిర్భావం, 1985లో కారంచేడు, 1990లో చుండూరు, పొలాస ఉద్యమాల పునాదిగా ఒక కొత్త దళిత యువతరం బి.సి. యువతరం ఎదికివచ్చింది. వీరికి వర్ణ స్పృహతో పాటు ఉత్పత్తి కులాల పీడిత కుల స్పృహ జండర్‌ స్పృహ పెరిగింది. అలా 1990 నుంచి రాష్ట్రంలో దళిత సాహిత్యం టేకాఫ్‌ తీసుకొని వేగం పుంజుకుంది.

ఈ సామాజిక నేపథ్యంలో ఒక చారిత్రక అవసరంగా దళిత రచయితల కళాకారుల మేధావులు ఐక్యవేదిక 1992లో ఆవిర్భవించింది. దాంతో అంతదాకా 1000 ఏళ్ళు సాగిన అగ్రకుల దృక్పధం తాలూకు సాహిత్య చరిత్ర సిద్ధాంతాలు అలంకార శాస్త్రాలను ప్రశ్నించి తిరగరాసి బి.సి., ఎస్‌.సి. ఎస్‌.టి.ల అనగా మెజారిటీ ప్రజల జీవితాన్ని చరిత్రనూ సంస్కృతినీ చరిత్రలో, సాహిత్యంలో, కళల్లో వస్తువుగా మార్చడం జరిగింది. అలా 1990 నుండి బీ.సి. ఎస్‌.సి., ఎస్‌.టిల ఆధునిక సాహిత్యం వేగం పుంజుకుంది. వందల వేల కవితలు కథలు, వ్యాసాలూ ప్రసంగాలు పాటలూ సమాజాన్ని ముంచెత్తాయి. మెజారిటీ ప్రజల్లో కూడా పేరుకపోయిన బ్రాహ్మణీయ సంస్కృతినీ దృక్పధాలని ఇన్ఫిరియారిటీలనూ కదిలించి స్వస్వరూప జ్ఞానాన్ని అందించాయి. అలా కొంతకాలం నీచంగా చూడబడ్డ వృత్తులూ పరికరాలూ సేవలూ అన్నీ వస్తువుగా సాహిత్య గౌరవం పొందాయి. 1990 తర్వాత తెలుగు సాహిత్య స్వరూప స్వభావాలు ఇలా దృక్పధంలో వస్తువులో మౌలికమైన మార్పులకులోనయ్యాయి. ఒక ప్రతీకగా ప్రతినిధిగా దరకమే ఐక్యవేదిక ఇచ్చిన స్ఫుర్తితో గురజాడ మొదలుకొని ఆధునిక సాహిత్య వేత్తలందరూ పునఃపరిశీలనకు గురయ్యారు. కన్యాశుల్మాన్ని ఇపుడు ఎలా చూడాలి అనే వ్యాసం ఉత్పత్తి కులా దృక్పధంతో సాహిత్యవస్తువును సాహితి విమర్శనూ సమూలంగా మార్చివేసింది. ఆశీ ్స దళిత కవిత్వం + 2 ఈ ఖ ౫||

దళిత న్డ్‌స్తవ సాహిత్య ఉద్యమం : బిటిష ఆంధ్ర రాష్ట్రం నుండి వెలువడ్డ దళిత సాహిత్య ప్రధాంగా దళిత జైస్తవ సాహిత్యం. దళితులు క్రైస్తవం తీసుకోవడం జరిగింది. వారి అభివ్యక్తి, ప్రతీకల్లో సంస్కృతిలో కైస్తవ ప్రతీకలు అభివ్యక్తి దృక్పధం కనపడతాయి. అందువల్ల ముస్లింవాద సాహిత్యంలాగే దళిత సాహిత్యం నుండి దళిత సాహిత్యాన్ని, దళిత (క్రైస్తవ సాహిత్యాన్ని విడివిడిగా వర్గీకరించడం అవసరం. తద్వారా హిందు మత ప్రభావంలో ఉన్న దళితులకు, కైస్తవ మతం తీసుకున్న దళితులకు గల (ప్రత్యేకతలను, నిర్చిష్టతలను వెలికితీయడం సాధ్యంపడుతుంది. బ్రిటిష్‌ ఆంధ్రలో క్రైస్తవంలో చేరడం వల్ల వారికి కొన్ని ప్రత్యేక విద్యా, ఉద్యోగ సాంస్కృతిక అవకాశాలు పెరిగాయి. ఇవాళ ట్రిటీష్‌ ఆంధ్రాప్రాంతం నుండి దళిత సాహిత్యం గురించి మాట్లాడే వాళ్ళలో చాలామంది దళిత క్రైస్తవులే. తెలంగాణాలో దళితులు క్రైస్తవం తీసుకొన్నది తక్కువ అందువల్ల తెలంగాణా దళిత ఉద్యమంలో దళిత సంస్కృతి వేదన హిందూ అగ్రకుల నైచ్యం దాని దేశీయతలో స్పష్టంగా కనపడుతుంది. ఈ రీత్యా తెలంగాణా యస్సీల చైతన్యంలో దళిత చైతన్యం ఎక్కువని చెప్పుకోవచ్చు. దరకమే ఐక్యవేదిక కార్యవర్గ సమావేశాలను పండగ సెలవురోజుల్లో ఏర్పాటు చేసేవాళ్ళం దసరా దీపావళి, ఉగాది వంటి పండగ సెలవుల్లో ఏర్పాటు చేసినపుడు బాగానే వుంది. క్రిస్మస్‌ రోజుల్లో కార్యవర్గం సమావేశం ఏర్పాటు చేసినపుడు చాలా తీవ్రమైన అభ్యంతరాలు వచ్చాయి. నాకు ఆశ్చర్యం వేసింది. తేదిని మార్చుకున్నాం. అందువల్ల దళిత క్రైస్తవ సాహిత్యం పేరుతో ముస్లింవాద సాహిత్యంలాగే, బిసివాద సాహిత్యంలాగే ఒక ప్రత్యేక వర్గీకరణ, విశ్లేషణ అవసరం. 1998 నుండి మాదిగ సాహిత్యం: మాదిగ దండోరా ఉద్యమం రిజర్వేషన్ల పంపకాల గురించి ఒక సున్నితమైన చర్చను మనముందుంచింది. బెను ఎవరి జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారం వారికి కులాల వారిగా, ఉపకులాల వారిగా కేటాయించ వలసిందే అని మానవతా దృక్సథంతో మిగతా సమాజం అంగీకరించింది. కానీ కొన్ని దళిత కులాలు దీన్ని వ్యతిరేకించాయి. తద్వారా వైషమ్యాలు పెరిగాయి. దాంతో మాదిగ సాహిత్యం ప్రత్యేక దృక్సధంతో అస్తిత్వంతో ముందుకువచ్చింది. దళిత సాహిత్యం అంటే మాలల సాహిత్యమేనా! మాదిగ ఉద్యమం, సాహిత్యం వచ్చాక వందలాది కొత్త రచయితలు, సిద్దాంత వెతలు నాయకలు ఎదిగారు. గోగు శ్యామల సంకలనం చేసిన దళిత ్రీల రచనల “నల్లపొద్దు లో వీటిని చూడవచ్చు. వందేళ్ళ దళిత స్రీ రచనల్ని గోగు శ్యామల ఇందు పాదుపరిచారు. చ్చు. వందేళ్ళ దళిత ప్రి రచనల్ని గోగు శ్యా మాదిగ సాహిత్యం తన ప్రత్యేక అస్థిత్వంతో ముందుకు వచ్చాక దళిత సాహిత్యమంటే మాల సాహిత్యం అనేదిగా, కుదించుకపోయినట్లు కనపడుతుంది. అయినప్పటికీ దళిత సాహిత్యం అనే పదాన్ని మొత్తం దళితుల సాహిత్యంగా ఒక ప్రతీకాత్మకంగా తీసుకోవడం జరుగుతున్నది. మాదిగలకు మద్దనిచ్చిన మిగతా సమాజం పై రిజర్వేషన్ల వర్గీకరణను వ్యతిరేకించిన కులాలు ప్రతీకార వ్యతిరేక దృష్టితో ఆఫీసు దళిత కవిత్వం శ 2 ఫి | గగ

పలుచర్చలుచేస్తున్నారు. చంద్రబాను ప్రసాద్‌ అతనికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నుండి రిసోర్స్‌నందించే మల్లేపల్లి లక్ష్మయ్య, ఘంటా చక్రపాణి వంటివారు మిగతా సమాజం పట్ల తీవ్రమైన వ్యతిలేకతను ప్రచారం చేస్తు, అగ్రకుల నీచ రాజకీయ అధిపత్యంతో కలసి వుండటం ఎక్కువ సౌకర్యమని ప్రచారం చేస్తున్నారు.

దశాబ్ధాల వారిగా దళిత సాహిత్య చరిత్ర రాయాలి :

వందేళ్ల దళిత సాహిత్యాన్ని పునర్ముల్యాంకనం ఎలా చేయాలి అనే (ప్రశ్న మనముందు నిలుస్తుంది. కప్పగంతులు వేయకుండా తమ కిష్టమైన చోటు నుండి చరిత్రను ప్రారంభించ కుండా కాలపట్టికననుసరించి దశాబ్దాల వారిగా పరిశీలించడం సరైన శాస్త్రీయ పద్ధతి. 1901-1910 , 1911-20, 1920-30, 1930-40, 1950-60, 1960-1970-80, 1980-90, 1990-2000. అనే దశాబ్దాల వారిగా సాహిత్య చరిత్రతో పొటు దళిత సాహిత్యాన్ని పునర్మల్యాంకనం చేయడం అవసరం. ఈ ముందుమాటలో అవన్నీ సాధ్యం కావు. స్థూలంగా చూద్దాం.

1901 - 1920 దాకా దళిత సాహిత్యం :

1901 నుండి 1920 దాకా గల దళిత సాహిత్య చరిత్ర మౌఖిమైనది. లిపిబద్ధమైన సాహిత్య చరిత్ర ఇంకా వెలికి తీయాల్సి వుంది. కథలు నవలలు 1909 నుండి వేగం వుంజుకున్నాయని తెలుస్తున్నది. మేదరి బాగయ్య, కుసుమధర్మన్న, జాషువా, అరిగెరామస్వామి మొదలైనవాళ్ళు చలం, తీశ్రీ, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, బసవరాజు అప్పారావు మొదలైన వారికన్నా ముందురాసిన వాళ్ళు కావడమే కాకుండా జాతీయోద్యమాన్ని పట్టించుకున్నవాళ్ళు.

బ్రాహ్మణవాదులు అ(గ్రకుల సాహిత్యకారులు ఉహా (ప్రేయసి తాలూకు భావ కవితా మద్యం మదువులో మనకలేస్తున్న సమయంలో బి.సిలు యన్సీలు, సామాజిక చైతన్యంతో పాటలు, పద్యాలు వచనకవితలు రాశారు. కుసుమధర్శన్న చాలా స్పష్టంగా మాకొద్దీ నల్లదొరతనం అని 1921 లో నిలదీశాడు. భాగ్యరెడ్డి వర్మ హిందువులు మీరైతే. ఆది హిందువులం మేమని నిలదీశాడు. భాషమీద అగ్రకులాల ఆధిపత్యాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. మీరేనా మేం కూడా పెట్టుకుంటాం అని మేదరి బాగయ్య రెడ్డి వర్మ పేర్లను కలుపుకొని భాగ్యరెడ్డి వర్మ అని పెర్లను మార్చుకున్నారు. నిజాం రాజు దగ్గర పని చేసే రెడ్డి మంత్రులు రెడ్డి భూస్వాములు సురవరం ప్రతాపరెడ్డితో సహా చాలా మంది మాలమాదిగలు రెడ్డి అనే పేరు తగిలించుకోవడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తు వ్యాసాలు రాశారు. 1921లో రెడ్డి జన సంఘం ఏర్పడింది. అప్పటి నుండి తమ పేర్లకు చివరన రెడ్డి అని చేర్చుకోవాలని ఒక ఉద్యమం నడిపారు. ఈ రెడ్డి అనేపదం ఇటీవల తెచ్చిపెట్టుకున్నదే. గౌడ్లు కూడా ఇలా తమ పేరు చివరన గౌడు అని చేర్చుకున్నారు. హైద్రాబాద్‌ రాష్ట్రంలో చాలా మంది దళితులు ఆకాలంలో రెడ్డిపేరుతో పిలువబడ్డారు. ఒక దళితుడు రాజిరెడ్డి పేరుతో కలెక్టరుగా రిటైర్డ్‌ అయ్యారు. ఖైరతాబాద్‌ మాజీ ఎమ్మేల్యే పి.జనార్దన్‌ రెడ్డి తన పేరులో రెడ్డె అని పెట్టుకున్న దళితుడు అని చాలామందికి తెలుసు. కోస్తాలో దళితులు రావు అనే పేరుతో తమ పేర్ల చివరన చేర్చుకున్నారు. ముస్లింలలో కలిసింది మొదట బ్రాహ్మణులే ఫి

మొదట ముస్లింలలో బ్రాహ్మణులే కలిశారు. మతం మార్చుకున్నారు. దళితులు ఆాఢీఫ దళిత కవిత్వం + 2 శస | ౫/

ముస్లీం రాజ్యాలు ఏర్పడ్డ తర్వాత సైన్యంలో విరివిగా చేరారు.ముఖ్యంగా మాదిగలు ఎక్కువగా చేరారు. తద్వారా “దండు అనే వదం శతాబ్దాల పాటు మాదిగలకు పర్యాయపదంగా కొనసాగింది. సైన్యంలో చేరిన వారికి కలిగే సౌకర్యాలు అందుకున్నారు. ఇంత వ్యవసాయ భూమి సామాజిక గౌరవం పొందారు. క్రమంగా ఇన్లాంను కూడా స్వీకరించారు. ఇవాళ భారతదేశంలో ముస్లింలు ఏ అరబ్బీస్థాన్‌లోనో పుట్టి వచ్చినవారు కారు. వారిలో మెజారిటీ బీ.సి.,ఎస్‌.సి, ఎస్‌.టిలే,

ఆధునిక చరిత్ర నిర్మాతలు దళితులే :

గత రెండు వందల ఏళ్ళుగా భారతదేశం పారిశ్రామికీకరణలో ఆధునిక పారిశ్రామిక పెట్టుబడీదారి సమాజంలో బి.సి., ఎస్‌.సి., ఎస్‌.టిలు మూలస్తంభాలు. రైలు మార్గాలు, రోడ్డు మార్గాలు, ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం అడవులు నరికి పరిశ్రమలు ఏర్పాటు చేయడం, ఇళ్ళ నిర్మాణం, బావుల త్రవ్వకం, నది ఆనకట్టలు మొదలైన పారిశ్రామిక ప్రాధమిక వనరులను బి.సి. ఎస్‌.సి.,ఎస్‌.టి.లే అందించారు. కానీ అందులోని లాభాన్ని అభివృద్ధిని అందుకోవడానికి హిందూ అగ్రకులాల వాళ్లు అద్దుకున్నారు. హస్తగతం చేసుకున్నారు. దళితులు, పారిశుధ్యం పనిలో ఎక్కువగా ఉండడానికి కారణం ఆధునిక విద్యలో వారి కృషికి తగిన వాటా అందించక పోవడమే. కొద్దిగా అందుకున్న వాళ్లు ముందుకు సాగారు. జాలారంగకవి, కుసుమధర్మన్నృ జాషువా అలాంటి వారిలో కౌందరు. 1921-1940 దళిత సాహిత్యం : జాషువా పద్యాలే ఎందుకు రాశారు :

జాషువా పద్యం ఎందుకు రాశాడు అని ఇవాళ కొందరు ప్రశ్చిస్తుంటారు. వచన కవిత్వం ఎప్పుడు గౌరవించబడిందో చరిత్ర వారికి తెలిసినట్లు లేదు. 1960 దాకా (గ్రాంధిక భాషా వాదమే విభిన్నస్థాయిలో కొనసాగుతూ వచ్చింది. సంప్రదాయక దేశి కవిత్వంలో నిరూవీంచుకోవడం కోనం దళితులు వద్యాన్ని ఆ(శళయించారు. (బ్రాహ్మణవాదుల్లో కొందరు ముందు పద్యాన్ని వదిలేసి గేయ ఛందస్సుకు రాగానే మొత్తం సమాజం మారినట్లు కాదు. నేను ముందు రాశాను, నువ్వు రాయలేదు కాబట్టి నిన్ను ఆధునిక కవిగా గుర్తించను అనడం అహంకారం.

వద్యకావ్యాలు ఇవ్పటికీ వెలువడుతూనే వున్నాయి.వద్యం నరళతను సాధించుకుంటున్నది. ఇవాళ వచన కవిత్వం అర్ధం కావడంకన్నా నేటి పద్యం అర్ధం కావడం చాలా సులభమైపోయింది. అర్దంకాని కవిత్వం వ్యర్ధం. అర్ధం కావడం కోసం ఛందో బంధాలను తెంపుకొన్న కవిత్వం అసలు అర్ధంకాని దుర్దశలోకి మారిపోయి తన వ్యాప్తిని కోల్పోయింది. అయినప్పటికీ ఈ వచన కవిత్వంలో క(గకులాలి వొళ్ళు దళితుల గురించి ఎన్ని కవితలు రాశారో వారికి దళితులు కవితా వస్తువు మేరకు అయ్యారో దా! కె. లక్ష్మీనారాయణ తెస్తున్న ఈ సంకలనాలు స్పష్టం చేస్తాయి. 1950 - 1970 దళిత సాహిత్య నేపధ్యం ;

1950 నుండి స్వాతంత్ర్య ఫలాలతో పాటు నిశ్శబ్దంగా సాగుతున్న దళిత భావజాలం, అంబేద్కర్‌ విగ్రహాల స్థాపన, 1962లో దామోదరం నంజీవయ్య ముఖ్యమంత్రి కావడం, అభిల భారత కాంగ్రేస్‌ అధ్యక్షులు కావడం, బిసి అయిన కామరాజు నాడార్‌ తమిళనాడు నుండి అఖిల భారత కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షులు కావడం, బిసి అయిన ఆఫీసు దళిత కవిత్వం + 2 శస ఏ] ౫||

అన్నాదురై కరుణానిధి డిఎంకె నాయకులు కావడం మొదలైనవి జాతీయోద్యమ కాలం నుండి సాగుతున్న సామాజిక ఉద్యమాల ్రతిఫలనాలనే. జాతీయోద్యమం కన్నా ఏ మాత్రం తక్కువ కాకుండా ఆయా కుల సంఘాలు, కులవృత్తి సంఘాలు వందలాది సామాజిక సంస్థలను, ఉద్యమాలను నిర్మించాయి. అవి కాంగ్రేస్‌ చరిత్రకు ఏమాత్రం తక్కువ కావు. అని గుర్తించుకుంటే మనం రాసే చరిత్ర, మార్చిస్టు, ఆరెస్సెస్‌ వాదులు, (బ్రహ్మణ వాదులు రాసిందానికి భిన్నంగా అదనంగా తిరిగి కొత్తగా చరిత్ర మూలాల్లోకి వెళ్ళి అధ్యయనం చేయవలసి ఉందని తెలుస్తుంది. ఆయా కుల సంఘాల చరిత్రని సామాజిక ఉద్యమాల చరిత్రగా రాసే దృక్పథం అలవరచుకోవాలి. అందువల్ల దళిత ఉద్యమం, దళిత సాహిత్య ఉద్యమం కారంచేడుతోను, చుండూరుతోనూ పుట్టి పెరిగిందని చెప్పుకుంటూ మన గతాన్ని వదిలేయడం మన చరిత్రకు మనమే అపచారం చేయడం. కంచికచెర్ల కోటేశును 1969లో అగ్రకులాలు చంపినపుడు పెద్ద ఉద్యమం వచ్చింది. సమగ్ర సామాజిక చరిత్ర దృక్పథం :

చరిత్ర అంటే ఉద్యమాల చరిత్ర కాదు. ఉద్యమమే చరిత్ర కాదు. సమగ్ర సామాజిక చరిత్రలో ఉద్యమాలు ఒక భాగం. చరిత్ర నిరంతరం కాలాన్ని బట్టి సహజ పరిణామంలో ముందుకు సాగుతూ ఉంటుంది. దాన్ని శాంతియుత పరివర్తన అంటాం. బౌద్ధం శాంతియుత పరివర్తనను ్రాథమికం చేసింది. ఉద్యమాల ద్వారా, ఉద్యమాల చరిత్ర ద్వారా నిర్మాణమయ్యేదే చరిత్ర అనేవాళ్ళు, వర్గ పోరాటాల చరిత్రే చరిత్ర అన్న మార్చ్‌ అసమగ్ర, అశాస్త్రీయ వాదానికి దృక్పథానికి కుదించుకపోతారు. వర్గ పోరాట చరిత్ర మొత్తం సమాజ చరిత్రకాదు. మొత్తం సమాజ చరిత్రలో వర్గ పోరాటాలు ఒక భాగం. మానవ సంబంధాలు సైన్స్‌, టెక్నాలజీ ఉత్పత్తి నంబంధాలు సాధనాలు వాటి పరిణామాలు, సంస్కృతి అన్ని కలిని ఒక సమగ్రతలో చరిత్ర అవుతుంది. వర్గాల మధ్య ఐక్యత, వర్ణాల మధ్య పోరాటం, ప్రకృతితో సహజీవనం, ప్రకృతితో పోరాటం అనే వాటి ద్వారా సమాజం నిరంతరం పరిజామశీలంగా ముందుకు సాగుతుంది. తల్లి కూడా ఒక తల్లి కూతురే :

అందువల్ల ఉద్యమాలు ఆయా చారిత్రక నేపధ్యాల నుండి పునాదుల నుండి పుడతాయి. అనగా చారిత్రక పునాది తల్లి అయితే ఉద్యమాలు దాని పిల్లలు. అందువల్ల ఉద్యమాలు అనేవి ఉద్యమాల కన్నా ముందటి చరిత్ర యొక్క ఫలితాలే. ఉద్యమాల అధారంగా చరిత్రను నిర్మించే వారు తత్‌పూర్వ కారణాలను సామాజిక కారణాలను అప్రధానం చేస్తారు. వదిలి వేస్తారు. అలా కార్యాన్ని కారణంగా మార్చి వ్యాఖ్యానిస్తారు. మార్కిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు, నక్సలైట్లు, దళిత వాదులు, ఆరెస్సెస్‌ వాదులు ఈ పనే చేస్తున్నారు. తద్వారా చరిత్ర సమగ్ర అధ్యయనాన్ని సమగ పరిణామక్రమాలను పరిశీలించడాన్ని పాలకవర్గాల కర్తవ్యంగా వదిలి వేస్తున్నారు. ఇవాళ అరసం, విరసం, జనసాహొతీ, జాతీయ సాహితీ పరిషత్‌ మొదలైనవి మరియు వారి స్కూల్‌ ఆఫ్‌ థాట్‌ పరిధిలోకి వచ్చేవాళ్ళు ఇదే పని చేస్తున్నారు. అందువల్ల సాహితీ చరిత్రలో బిసీ, ఎన్సీ, ఎస్టీల గురించి వచ్చిన మౌఖిక సాహిత్యం లిఖిత సాహిత్యం ఎక్కడా కనపడకపోవడానకి కారణం ఇదే. "

అందువల్ల సమగ్ర సామాజిక దృక్పథంతో చరిత్రను పునర్‌ అధ్యయనం చేయాలి. గత శతాబ్దంలో నేదునూరు గంగాధరం, బిరుదు రామరాజు, తూమాటి దోణప్ప, ాంాఫిట్టే దళిత కవిత్వం + 2 శాస ఏ ౫||

ఎల్‌దండ రఘుమన్న్మ ఆర్‌.వి.ఎస్‌. సుందరం చిలుకూరు నారాయణ రావు మొదలైన వారు సేకరించిన జానపద సొహిత్యంలో దళిత జీవితం ఏమేరకున్నదో పునర్‌ అధ్యయనం చేయాలి. వారు జానపద పాటల్ని ప్రధానంగా బిసి, ఎస్సీల నుండి సేకరించారంటే బహుశా కైకట్టింది కూడా వారే అయి వుండాలి. వాటిలో కులాన్ని వ్యతిరేకించే దృక్పథం లేకపోయినా మొత్తం సమాజం తాలూకు జీవితంలో భాగంగా వారి రోజు వారి జీవితం చిత్రణ, సంస్కృతి, ఆశలు, ఆరాటాలు, కష్ట-సుఖాలు అందులో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. వాటిని వెలికి తీయాలి. దళిత పాట కవుల చరిత్ర: అలాగే ఇప్పటి జానపద పాట గ్రామీణ ప్రాంతాలలో బి.సి., ఎస్సీ, ఎస్టీ కులాల్లోనే సహజంగా బతుకుంది. చదువుకున్న బిసి, ఎస్సీ, ఎస్టీలు పాటలు రాయడం చేతకాక కొంత తక్కువ స్థాయి ప్రక్రియ అనే దృష్టితో పాటలు రాయలేకపోతున్నారు. నిరక్షరాసులైన గడిపె బాలయ్య, అందె శ్రీ మొదలుకొని విద్యావంతులైన మాష్టార్ట, కత్తిపద్మారావు, కలేకూరి ప్రసాద్‌, కె. రామలక్ష్మన్‌, వంగపండు, ఏవై ప్రభుదాస్‌, గూడ అంజయ్య, గద్దర్‌ గోరటి వెంకన్న గ్యార యాదయ్య,రాస భూమయ్య, దొడ్డి రామ్మూర్తి, అంబటి వెంకన్న, వేముల ఎల్లయ్య, రామచందర్‌ భీమవంశీ, రాకుమార, భీమసెన, నల్లాల ల , పులి గోవరగన్‌, పోలిస్మర్‌ అడెల్లు, దామెర రాములు, వపెద్ది రాజయ్య, మన క్‌ నగేశ్వరీరావు, శమ శ్రీ మల్లయ్య, ఎగరశ్రీ, మురళీ అ. జయరాజ్‌ మొదలైనవారు తమ పేరుతోనే తమ పాటల్ని చెలామణి చేసుకుంటున్నారు. వందల వేల దళితుల పాటలు : అలా దళిత దృక్పథంతో వందల వేల పాటలు వెలువడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని మాత్రమే అచ్చు అయ్యాయి. కొన్ని మాత్రమే క్యాసెట్‌లలో వచ్చాయి. దళిత దృక్పథాన్ని చైతన్యాన్ని ప్రజల దగ్గరకు తీసుకవెళ్ళి ప్రజల్ని చైతన్య పరిచింది. పొట, ప్రసంగ ప్రక్రియలే. దళిత వచన కవిత్వం మౌఖిక సాహిత్యం లాగా ఎదగలేకపోయింది. అది సాంప్రదాయక ప్రధాన సాహిత్య ్రవంతిగా కొనసాగుతున్న సాహిత్యంలో తన స్థానం కోసం పోరాటం చేసింది. మరో మాటలో చెప్పాలంటే రాజకీయ, ఉద్యోగ రంగాల్లో తన స్టానంకోసం పోరాడటం వంటివి. గై అండే కాని మొత్తం దళిత బహుజన ్రజానికం కోసం పోరాడే స్థాయికి వాళ్ళు ఎదగలేకపోయారు. కనీసం దళిత పాట కవులను వారి కృషిని కలుపుకొంటూ సాహిత్య చరిత్రను రాయలేకపోయారు. పాట పేరు మీద కూడా వచన కవులే ఊరేగారు. చెట్టు పెరు చెప్పుకొని కాయలు అమ్ముకున్న చందంగా అది మిగిలిపోయింది. చిక్కనవుతున్న పాట, పదునెక్కిన పాట పేరుతో పాట అనే పదాన్నీ కూడా పాట కవులకు అందకుండా హైజాక్‌ చేసి ఒక పాట కూడా ప్రచురించకుండా సంకలనాలు తెచ్చారు. “ప్రవహించే పాట, అం.ప్ర. దళిత పాటలూ 350 పాటల పుస్తకాన్ని కొంచెం అన్నము, కొంచెం పియ్యి కలిపి పెట్టినట్లుగా ఉందని ప్రవచించారు. - దశాబ్ధాల సామాజిక చరిత్ర పరిజామ క్రమంలో భాగంగా 1992లో ఏర్పడిన దళిత రచయితల, కళాకారుల, మేధావుల ఐక్యవేదిక వెయ్యేళ్ళ తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక మలుపు. దరకమే ఐక్యవేదిక వేలాది రచయితలను లక్షలాది ప్రజలను కదిలించింది. బిసీ, ఎన్సీ, ఎస్టీ సాహిత్యం విస్తృతంగా సృజించడానికి ప్రేరణ అయింది. రాష్ట్ర వ్యాస్తింగా లాాాాాాఫీళ దళిత కవిత్వం + 2 శ న.

భావజాల రంగంలో తీవ్రమైన చర్చ జరిగింది. సాహిత్య దృక్పథాలు, సాహిత్య పీఠాలు సమూలంగా కదలబారాయి,.

ఈ సంకలనాలు సాహిత్యాన్ని ఒక చోట రికార్డు చేసి మనకు అందిస్తున్నాయి. లక్ష్మీనారాయణ మొదట తనకు అచ్చులో లభించిన వాటిని సంకలనాలుగా ఒక చోట పోగుచేస్తున్నారు. వాటి గుణ గణాలు స్థల, కాల, దేశీయత చారిత్రక అంశాలను సాహితీ వేత్తలు పరిశీలించాలి. ఆ పరిశోధనలకు ఇది రిసోర్స్‌ అందిస్తుంది. ఒక యూనివర్శిటి చేయాల్సిన పనిని లక్ష్మీనారాయణ చేస్తున్నారు. యూనివర్శిటీలు దీనిని నమూనాలుగా తీసుకొని బిసీ, ఎస్సీ, ఎస్టీల సాహిత్యాన్ని విస్తారంగా సేకరించి తిరిగి అధ్యయనం చేయాలి. పరిశోధించాలి. ,

అంబేద్మర్‌ను అంగీకరించి జ్యోతిభా వూలేను నిరాకరించే దళితవాదులు కొందరున్నారు. అందువల్ల దా॥ క. లక్ష్మీనారాయణ భారతీయ ఆధునిక చరిత్రలో ఆధునిక సాహిత్యాన్ని దృక్పధాన్ని ప్రవేశపెట్టిన సామాజిక విప్లవ కారుడు మహాత్మా జ్యోతిబాపూలే ముఖచిత్రాన్ని ఈ సంకలనానికి ప్రచురించి సరిఅయిన శాస్ర్తీయ చారిత్రక దృక్పథాన్ని కనబరచారు. తర్వాత సంకలనాల్లో అంబేద్కర్‌ జూషువా మొదలైన వారి ముఖ చిత్రాలు (ప్రచురిస్తారని ఈ క్రమం తెలియజేస్తున్నది.

ఈ రెండవ సంకలనాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించడం జరిగింది. మొదటి భాగంలో వెయ్యేళ్ల దళిత సాహిత్యాన్ని పదహారు కవితల్లో ప్రతీకాత్మకంగా చేర్చడం జరిగింది.ఈ భాగంలో పాల్కురికి సోమన, నష్మల్‌ దెక్కలివారు, మంగిపూడి వెంకటశర్మ, మాలపల్లి ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, తిరునగరి వెంకటసూరి “మము వీడి స్వరాజ్యమందుట సాధ్యమా”, జాషువా, గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ, జంధ్యాల పాపయ్య శాస్త్రీ, అత్తోట రత్నకవి, బోయి ఖీమన్న్క జ్ఞానానంద కవి వారి కవితలు చేర్చారు.

1970 తర్వాత 1970-90 దాకా రాసిన పాడిన కవులను పైన పేర్శొన్న వారిని రెండవ భాగంలో పేర్కొనడం జరిగింది. మూడవ భాగం ్రధానంగా 1990 నుండి వస్తున్న దళిత కవిత్వానికి సంబంధించినవి. . ॥

దళిత సాహిత్యం ఒక సముద్రం అది చూసే వాళ్ళ చూపును బట్టి నిశ్చలంగా కనబడుతుంది. గంభీరంగా లోతుగా కనబడుతుంది. సముద్రంలో మహానదులున్నాయి. ఉప్పెనలున్నాయి. అన్నింటిని మించి సహనం ఉంది. భూమిలో మూడు పాళ్ళు సముద్రమే ఆక్రమించింది. బిసీ, ఎస్సీ, ఎస్టీల సాహిత్యం కూడా మొత్తం భారతదేశ సాహిత్యంలో మూడు పాళ్ళు ఎదిగే దాకా ఈ కృషి నిరంతరం సమస్త రూపాల్లో కొనసాగించాలి. ఎన్నోవ వ్యయ ప్రయాసలకు ఓర్చి జీవితాన్ని కూడా త్యాగం చేస్తూ ఈ సంకలనాలను వెలువరిస్తున్న డా॥ కె. లక్ష్మీనారాయణ గారికి సాహిత్య చరిత్ర బుణపడి ఉంటుంది. లక్ష్మీనారాయణ గారికి ఎన్ని అభినందనలు చెప్పినా తక్కువే...

బి.ఎస్‌. రాములు 38-12-2003 సీస దళిత కవిత్వం + 2 సస న ౫౫

దళిత సాహిత్య చరిత్రను పునర్న్చిర్మించే మంచి ప్రయత్నం

= శిఖామణి

20వ శతాబ్దింలో భారతదేశంలో వచ్చిన భావజాలాలు అన్నింటిలోనూ రెండు

భావజాలాలు సమాజాన్ని మొదలంటూ కుదిపేసాయి. అవి ఒకటి ప్రీలకు సంబంధించింది

కాగా, రెండోది దళిత బహుజనులకు సంబంధించింది. భారతీయ సాహిత్యంలో ఈ

రెండు దృక్చథాలు కాస్త వెనకముందుగా బయలుదేరాయి. తెలుగు సాహిత్యానికి

సంబంధించినంత వరకు గత శతాబ్దపు -చివరి రెండు దశాబ్దాలు పై రెండు ఉద్యమాలతో

ప్రభావితమై, స్త్రీవాద, దళితవాద సాపాత్యాలను ప్రధాన సాపొత్య (్రవంతిగా మార్చివేసాయి. "

ఆకాశంలోని సగమైన ్రీలపై లింగ వివక్షతోనూ, జనాభాలో అధికశాతం ప్రాతినిధ్యం కలిగిన దళిత బహుజనులను వర్ణ వివక్షతోనూ ఈ మనువాద హైందవరాజ్యం .వేలసంవత్సరాలుగా అణచివుంచింది. ఈ ఘోర తప్పిదాలను వివక్షను, హింసను, అమానవీయ వ్యవస్థను కళ్ళు తెరచి చూడగలగడం ఈ శతాబ్దిపు మంచి పరిణామం. ఈ ఒక్క పరీనాము 20వ శక్షాబ్టిదని, 21వ శతాబ్దిలోకి వెళ్లే అర్హతను కలిగించింది. అయితే అందుకు స్రీలు, దళిత బహుజనులు చెల్లించిన, చెల్లిస్తున్న మూల్యం తక్కువేమీ కాదు.

(ప్రాచీన కాలంనుండీ భారతీయ సాహిత్యంలో వర్ణవ్యవన్టను నిరసించిన ఉద్యమాలు, లేకపోలేదు. చార్వాకం, బౌద్ధం, మధ్యయుగపు వైష్ణవ భక్తి సాహిత్యం, వేమన, తిరువళ్లువార్‌, సర్వజ్ఞ పోతులూరి వీరబ్రహ్మం, అన్నమయ్య వంటివారు ఆయా సందర్భాల్లో కులాన్ని నిరసించినవారే. (ప్రాచీన సాహిత్యంలో కులసమస్య ఎక్కువగా “భగవంతుని దృష్టిలో అందరూ సమానులే” అనే పరిమిత దృష్టితోనే సాగింది. తెలుగులో కులాన్ని సామాజిక దృక్సథం నుండి చూసిన వారిలో బహుశా వీరబ్రహ్మం, వేమనలే ఆద్యులు కావచ్చు. ప్రాచీన భక్తి సాహిత్యం భగవంతుని ముందు అందరూ సమానులే అని ప్రతిపాదిస్తే, ఆధునిక దళిత ఉద్యమం ఒక మనిషి ముందు మరొక మనిషి సమానుడే అని చెప్పడానికి పోరాటం చేస్తుంది.

జాతీయోద్యమ కాలంలో “హరిజనోద్ధరణ' పేరుతో దళితుల అభ్యున్నతికి కొంత (ప్రయత్నమూ, దానిని అనుసరించి కొంత సాహిత్యమూ బయలుదేరినా అవన్నీ జాతీయోద్యమంలో భాగంగా సంఘ సంస్మరణ దృష్టితో జరిగినవే. గాంధీ రంగ ప్రవేశానికి ముందే తెలుగులో అస్పృశ్యతా నిరసన సాహిత్యం వెలువడడం గమనించదగిన అంశం. గాంధీజీ 1920 నాటికి గాని రాజకీయ రంగ ప్రవేశం చెయ్యలేదు. అయితే అంతకుముందే 1910లో ఆంధ్రభారతి పత్రికలో వెలువడిన అజ్ఞాత కవి రచన లంాాసీసి దళిత కవిత్వం + 2 సస న ౧00

మాలపాట గాని, తర్వాత 1911లో వచ్చిన గురజాడ అప్పారావుగారి “లవణరాజుకల” వంటి రచనలు ఆంధ్ర దేశపు సామాజిక సాహిత్య చైతన్యాన్ని పట్టి ఇచ్చే రచనలు. గాంధీ రాకతో తెలుగులో హరిజనోద్యమ సాపొత్యం ఒక గొప్ప ఊపందుకుంది. హరిజనోద్ధరణతోపాటు సమాంతరంగా వచ్చిన అంబేద్మర్‌ భావజాలం తొలి రోజుల్లో ఆంధ్రదేశపు దళితులకు అందవలసినంత అంతలేదు. అందుకే ఆనాటి మెజారిటీ దళిత రచయితలపై గాంధీజీ ప్రభావమున్నంతగా అంబేద్కర్‌ ప్రభావం కనిపించదు. దీనికి జాషువా సాహిత్యమే మంచి ఉదాహరణ. స్వాతంత్ర అనంతరంవరకు దాదాపు ఇదే స్థితి కొనసాగింది. ఆ తర్వాత దళిత మేధావులు కమ్యూనిస్టు రాజకీయాలవైపు మొగ్గు చూపారు. స్వాతంత్ర్య సిద్ధి తర్వాత కూడా దళితులలో చెప్పుకోదగ్గ మార్పులు రాలేదు. జొషువా స్వాతంత్ర సిద్ధి తర్వాత కూడా దళితుల స్థితిగతులపై “స్వాతంటత్ర్యబను స్వార్ద సౌధమున మాభాగంబు మాకిత్తురో, కాజాలదేని త్రోసిపుచ్చెదరో” అని సందేహం వ్యక్తం చేయడం గమనించతగిన అంశం. మార్చిజం కూడా దళితుల సమస్యలకు పరిషారం కనుగొనలేక రంగనాయకమ్మలాంటి మార్కిస్టు మేధావులు దళిత సమస్య పరిష్కారానికి బుద్ధుడు, అంబేద్మరు చాలదని కుతర్శం చేసారు. మార్చ్‌ వర్గ సమాజాన్ని ప్రతిపాదిస్తే అంబేద్కర్‌ భారతీయ సమాజం వర్గకుల సమాజంగా నిర్ధారించాడు. వర్గ పోరాటం సిద్ధించి సమసమాజం ఆవిర్భవిస్తే వర్గ వివక్షతో పోటీవడి లింగ,వర్జ వివక్ష అంతమ్రైపోతాయని మార్చిస్టు శిబిరం నమ్మబలికింది. దీనికి ఆకర్షితులై ఒక తరం యువతరం జెండా కర్రలు మోసింది. అయితే ఇది ఎంతోకాలం సాగలేదు. అక్కడ కూడా స్రీలు, దళితులు వివక్షనే చవిచూసారు. తమ విముక్తికోసం, అస్తిత్వంకోసం ఆళ్మగౌరవంకోసం ప్రత్యేక పోరాటాలు ఎజెండాలు అవసరమని గుర్తించిన స్రీలు దళితులు విప్లవ శిబిరాలనుండి ఒకరితర్వాత మరొకరు బయటకు వచ్చారు. దళితులు ఫూలే, అంబేద్కర్‌ భావజాలాన్ని తమ సిద్ధాంతంగా ప్రకటించుకున్నారు. మరొకప్రక్క 1967లో కంచికచర్లలో కోటేశు సజీవదహనంతో ప్రారంభం అయిన దళితులపై దాడులు 80ల నాటికి విసృతమయ్యాయి. సరిగ్గా దళితులపై ఊచకోతలు ఉధృతమౌతున్న సమయంలోనే అంబేద్కరైట్‌ల కృషితో అంబేద్కర్‌, వూలేల రచనలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. మరొకప్రక్క మహారాష్ట్రలో 60లలోనే ప్రారంభమైన దళితోద్యమం ఆంధ్రదేశానికి తాకడానికి రెండు దశాబ్దాలు పట్టింది. దీనికి అభ్యుదయ, విష్లమోద్యమాలు అడ్డంకిగా నిలిచాయి. హరిజనోద్ధరణ సాహిత్యానికి గాంధేయవాదం భూమిక అయితే, ఆధునిక దళిత సాహిత్యానికి అంబేద్కర్‌ ఆలోచనా విధానం సిద్ధాంతాన్ని అందించింది. ఇక్కడినుండే ఆధునిక దళిత సాహిత్యం మొదలయింది. 1992లో ఆవిర్భవించిన దరకమే ఐక్యవేదిక అరసం, విరసం లను అధికమించి అంబేద్మరిజం పునాదిగా సాహిత్యంలో దిక్సూచి అయ్యింది. మార్చిజం, అంబేద్మరిజంల మధ్య వర్గ వాదం, బహుజన వాదంల మధ్య సైద్ధాంతిక పోరాటం జరిగింది. తద్వారా దళిత సాహిత్యానికి మార్గం సుగమమైంది. ముద్దు కృష్ణ సంకలించిన వైతాళికులులో జాషువాలాంటి దళిత కవులకు న్థానం దొరకని దశనుండి దళితులే సంకలనాలు తీసుకొచ్చే దశకు దళిత సాహిత్యం ఎదిగింది. ఆ మేరకు తెలుగు సాహిత్యాన్ని ఎదిగించింది. 1995 తెలుగు సాపొత్యంలో సంచలనాత్మకమైన గొప్ప మలుపు, ఒక కొండగుర్తు. 80వ దశకం మధ్యలో నుండి చెదురుమదురుగా, గాసట బీసటగా వున్న ఆధునిక దళిత కవిత్వం మొదటిసారిగా సీస దళిత కవిత్వం * 2 శా ఏ 00

“చిక్కనవుతున్న పాటి పేరుతో జి.లక్ష్మీనరసయ్య, (తివురనేని శ్రీనివాస్‌ గార్ల సంపాదకత్వంలో నంకలించబడింది. దీనికి లక్ష్మీనరనయ్య చారిత్రాత్మకమైన ఆలోచనాత్మకమైన పీఠికను సంతరించి పెట్టారు. తెలుగు సాహిత్యానికి ఎన్నో కౌత్త ప్రశ్చలు సంధించాడు.

చిక్కనవుతున్నపాట రాకతో అంతవరకూ వున్న ప్రధాన స్రవంతి సాహిత్యం ఒకృసారి ఉలిక్కిపడింది. చిక్కనవుతున్నపాట సంకలనంతో ప్రారంభమైన జైత్రయాత్ర నేటికీ అప్రతిహతంగా సాగుతోంది. కవిత్వంతో ప్రారంభం అయిన ఈ సాహిత్యం కథగా, నవలగా, విమర్శగా గుణాత్మకంగా విస్తరిస్తోంది. చిక్కనవుతున్న పొటను సరిహద్దుగా తెలుగు సాహిత్య చరిత్రను పునర్‌మూల్యాంకనం చేయవలసిన అవసరం ఎంతైనా వుంది. అంతవరకూ అమూర్తపీడితుడ్డి అమూర్తబాధల్ని గానం చేసిన దళిత బహుజనులు తొలిసారిగా తమలోకితాము తొంగిచూసుకుని తమ గాయాల్ని తామే స్పృశించుకుని తామే స్పృశించుకుని, పలవరించిన చారిత్రక సందర్భం చిక్కనవుతున్నపాట. దళిత పుట్టుక, దళిత జీవితం, దళిత అనుభవాల పునాదిగా రాసిందే దళిత సాహిత్యం అనే వాదన ముందుకొచ్చినా, పీడనలో సారూప్యత గల బిసి, ఎస్‌టి., మైనార్టీలను కూడా కలుపుకుని దళిత సాహిత్యం విశాలమైంది. విస్తృతమైంది. చిక్కనవుతున్నపాట సంకలనానికి ముందే 1998లో దళిత గీతాలు సంకలనం జయధీర్‌ తిరుమలరావు సంపాదకత్వంలో వచ్చింది. అయితే ఈ గీతాలలో అధికభాగం హరిజనోద్యమ, అభ్యుదయ, విప్లవోద్యమ దృక్పథంలో వచ్చిన గీతాలే ఎక్కువ వున్నాయి. __చిక్కనవుతున్నసాట తర్వాత పదునెక్కినపాట, చిత్తరువు, బహువచనం, విడి ఆకాశం, ప్రవహించేపాట, వెంటాడే కలాలు వంటి ప్రాతినిధ్య సంకనాలతోపాటు, నిశానీ, గుండెడప్పు, దళిత మేనిఫెస్టో, జిహాద్‌, మేమే, మొగి, మాదిగ చైతన్యం వంటి సంకలనాలూ వెలువడ్డాయి. చిక్కనవుతున్నపాట నాటికి ఎస్‌.సి., ఎస్‌.టి., బి.సి., మైనారిటీ వర్షాల నుంచి వచ్చినవారు రాసిందే దళిత కవిత్వం అనే అవగాహన కనబడుతుంది. అయితే తరువాత కాలంలో ఈ సమిష్టి చైతన్యం విడి విడి చైతన్యాలుగా విస్తరించాయి. ఈ నేపథ్యంలో నుండే ముస్లిం వాదకవులనుండి జల్‌జలా, అజా వంటి సంకలనాలు వెలువడితే, ఆతర్వాత బి.సి.లు వెంటాడే కులాలుగా తమ ప్రత్యేక అన్ధిత్వాన్ని చూపుకున్నారు. మరొకప్రక్క దళిత సహానుభూతితొ అగ్రకులాల కవులు రాసిన కవిత్వం“కాస్త సిగ్గుపడదాం”పేరుతో వచ్చింది. స్రీ వాద సాహిత్యంలో విస్మరించబడిన దళిత స్త్రీని దళిత స్రీ వాదం పేరుతో దళిత కవయిత్రులు ముందుకు తెచ్చారు. దళిత ప్రీ వాద కవిత్వం విడిగా ఒక సంకలనంగా రావాల్సిన అవసరం ఎంతైనా వుంది. ఇటీవల వచ్చిన నల్లపొద్దు దళిత ప్రీల రచనల సంకలనం, ఆ దిశగా మంచి ప్రయత్నం. ఈ (గ్రంథం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రకు దళిత స్త్రీల పరంగా కొన్ని కొత్త ఎంట్రీలను అందించింది. విసృత సాహిత్యంపై కొంత వెలుగును ప్రసరింపచేసింది. మరొకప్రక్క ప్రాంతీయ చైతన్యంతో వచ్చిన “పాక్కిలి,*“మత్తడి” తెలంగాణా కవిత్వం సంకలనాలు కూడా తెలంగాణా దళిత కవిత్వానికి చోటునిచ్చాయి. దళిత సాహిత్యంలో ఇది సంకలనాల యుగంగా కవుల విడివిడి సంపుటాలు కాక, రెండు మూడేళ్లకోసారి ఒకటి రెండు సంకలన (గ్రంథాలు రావడం దళిత సాహిత్య ఉధృతినీ వేగాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఇక ఈ దళిత కవిత్వం-2 సంపాదకుడుగా కె. లక్ష్మినారాయణ గురించి ఆాాాసీశ దళిత కవిత్వం శ 2 శఫ | 2061

చెప్పుకోవాలి. “హరిజనాభ్యుదయం -తెలుగుకథానిక” అనే అంశాన్ని పరిశోధించి (గ్రంథంగా వెలువరించిన లక్ష్మినారాయణ పరిశోధన ముగియగానే పట్టాచేతికందగానే కలాన్ని మూసివేయలేదు తన తవ్వకాలలో బయటపడ్డ వందలాది దళిత కథలను వస్తుపరంగా వింగడించి 8 దళిత కథా సంపుటాలు ప్రచురించి, సొహిత్య లోకాన్ని నం(బమాళశ్చర్యాలకు గురిచేసాదు. తను 8 దళిత కథా నంవృుటాలను ప్రచురించబోతున్నాను కథలు పంపి సహకరించండని పత్రికలో ప్రకటనలిస్తే, ఇతనికి పిచ్చా; వెర్రా? దళితులమీద అన్ని రచనలు ఎక్కడున్నాయి అని విమర్శించినవాళ్ళు లేకపోలేదు. అలాంటి సంశయాలన్నీ పటాపంచలు చేస్తూ దీక్షతో 8 దళిత కథ సంపుటాలు (ప్రచురించాడు లక్ష్మీనారాయణ. ఒక సంస్థ చేయదగిన పనిని తను ఒక్కడూ చేసి చూపించాడు. లక్ష్మీనారాయణ పరిశోధనల వలన అంతవరకూ సాహిత్య ప్రపంచానికి తెలియని దళిత రచయిత్రి గొట్టుముక్కుల మంగాయమ్మ వంటివారు వెలుగులోకి వచ్చారు. దళిత కథా సాహిత్యాన్ని రాశిపోసిన లక్ష్మీనారాయణ దళిత కవిత్వంవైపు దృష్టి మళ్లించారు. 2002లో దళిత కవిత్వం-1 సంకలన (గ్రంథాన్ని ప్రచురించాడు. ఆధునిక దళిత కవితా సంకలనాలు విధించుకున్న పరిధులను, పరిమితులను విస్తృతం చేస్తూ దళితులతోపాటు, దళితుల "అభ్యున్నతికి రచనలు చేసిన దళితేతర కవులకూ తన సంకలనంలో స్థానం కల్పించారు. అనేక చారిత్ర సందర్భాలలో సంధియుగాలలో దళితుల గురించిన నమాచారము, నందన నమోదు చేయడానికి ఈ (ప్రణాళిక చాలా తోడ్పడుతుంది. దళిత సాహిత్య దృక్పథం నుండి తెలుగు సాహిత్య చరిత్రను పునర్‌ నిర్మించడానికి ఈ సంకలనాలు ఒక డాక్యుమెంట్‌లాగా ఉపయోగపడతాయి. సిద్దాంతాన్నో దృక్పథాన్నో సాకుచూపి ఎస్‌.సి., ఎస్‌.టి., మైనార్టీ రాసిందే దళిత కవిత్వం అని మిగతావాళ్ళు రాసింది చూడ నిరాకరించడం కూడా ఒక రకంగా సాహిత్య తప్పిదమే. కనీసం గాంధేయవాద దృక్సథం నుండో లేదా మార్చీయ దృక్పథం నుండో ఆధునిక దళిత సాహిత్యం పొందిన గుణాత్మకమైన వరిణామ[్రమాన్ని అంచనా వేయడానికైనా ఆయా రచనల అధ్యయనం అవసరం. చిక్కనవుతున్న పాట వెలువడినప్పుడు పోనీ దళితులలోనైనా ఒక జాషువా, కుసుమ ధర్మన్న, బోయిఖీమన్న శివసాగర్‌, గద్దర్‌, బొజ్జా తారకం, కత్తి పద్మారావులాంటి వారి రచనలు వుండాల్సిందన్న అభిప్రాయం సర్వక్రా వినిపించింది. వీరంతా లేకుండా ఆధునిక దళితోద్యమం, దళిత సాహితోద్యమం ఒక్కసారిగా పుట్టుకురాలేదు కదా! ఈ అంశలను గుర్తించాడు కనకనే లక్ష్మీనారాయణ దళిత కవిత్వం మొదటి నంవుటంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, వేమన, పోతులూరి వీర(బ్రవ్మాం, గురజాడ, త్రివురనేని,జామవా,గడ్డర్‌ల నుండి మొదలుపెట్టి . ఆధునికులమీదుగా సంకలనాన్ని తీర్చి బెదిద్దాడు. జానపద సాహిత్యాన్ని లేదా మౌఖిక సాహిత్యాన్ని ప్రధాన సాపిత్యశాఖగా గుర్తించలేదని శిష్టులమీద ఫిర్యాదులు చేసిన ఆధునికులు పాట విషయం దగ్గరకొచ్చేసరికి అదే తప్పను తామూ చేస్తున్నారు. కవిత్వపు తొలిరూపం అయిన గేయం/పాటను కవిత్వ రూపంగా అంగీకరించడానికి ఇంకా తటపటాయిస్తుండటం విచారకరం. ఈ కారణంగానే దళిత సంకలనాలలో పాటకు చోటు లభించలేదు. ఈ లోటును పూరిస్తూ లక్ష్మీనారాయణ ఈ సంకలనాన్ని ఉన్నవవారి మాలవల్లి నవలలోని గేయభాగాలతో ప్రారంభించి, కుసుమ ధర్మాన్ని గరిమెళ్ల సత్యనారాయణ, గద్దర్‌, వంగపంధ్లు ప్రసాదరావు, మాష్టార్టీ గూడ అంజయ్య, గోరటి ఆఫీసు దలిత కవిత్వం శ 2 ఫస | (||

వెంకన్న కలేకూరి ప్రసాద్‌ వంటి ఆధునిక వాగ్గేయకారుల రచనలకు స్థానం కల్పించాడు. ముఖ్యంగా గరిమెళ్ల సత్యనారాయణ మాకొద్దీ తెల్లదొరతనానికి ప్రతిగా కుసుమ ధర్మన్నకవి రాసిన మా కొద్దీ నల్లదొరతనం విశేష ప్రాచుర్యం పొందింది. ఆ రోజుల్లో నల్లదొరతనం గేయం మారుమోగని దళితవాడ లేదంటే అతిశయోక్తి కాదు.

తెలుగులో వచ్చిన తొలిప్రతివాద రచన నల్లదొరతనం గేయం. ఈ నిప్పులమీద మేమిక నిలువ లేమండీబాబు అంటూ ధర్మన్న చేసిన విజ్ఞాపన దళితులలో పెరుగుతున్న అసహనానికి, ధిక్కారానికి సూచిక. గద్దర్‌ “రాజ్యాధికారానికి మాదిగన్న”, వంగపండు గీతాలు మాల, మాదిగల దయనీయ జీవితాలకు అక్షరాకృతులు, మాష్టార్టీ రచించిన “ఇదేమి ధర్మన్నా” “ఈ దేశంమీదన్నగాని పాటలు దళిత సాహిత్యంలో మనుధర్మాన్ని ప్రశ్నించిన శక్తివంతమైన పాటలు.

శైవయుగంలో పాల్కురికి సోమన రాసిన “పండితారాధ్య చరిత్ర” లోనే “'సూరసానికథి ఈ సంకలనంలో మొదటగా చోటుచేసుకుంది. ఇది దళితేతివృత్తం కలిగిన ద్విపద కవిత 1916లో వెలువడిన తొలి అస్పృశ్యతాకావ్యం మంగిపూడి వెంకటశర్మగారు రచించిన నిరుద్ధభారతం. ఇందులోని కొంత భాగానికి ఈ సంకలనంలో చోటు లభించింది. దళిత్రులను సమర్ధిస్తూ శర్మగారు రాణాలనుండి చూపిన ఉపపత్తులు తర్మబద్ధంగా ఆలోచనాత్మకంగా వున్నాయి. “జాతికి వెన్నెముకయనందగు సంత్య జాతులను సంఘమునకు దైర్యముచేసి, మనకు కానివారిగ జేసుకొనుటకన్న యాత్మహత్య వేరొండులేదు” అని అంటరానితనం పాపం అన్న గాంధీగారి బోధ కంటె ముందుగానే అస్పృశ్యత ఆత్మహత్యా సదృశ్యమని చాటిన తెలుగు కవి మండిపూడి వెంకటశర్మగారు, మము విడిచి స్వరాజ్యమందుట సాధ్యమా అని తిరునగరి వెంకటసూరి ప్రశ్నిస్తే, హరిజనులమట మనము అయిదు కోట్లమంట హిందు సంఘంయొక్క ఇంపైన కొమ్మగా గరిమెళ్ల వర్ణించాడు. అంతేకాదు

“చింకిపాతలవారు చీడ వౌళ్లువారు తెలివి తక్కువ వారలంటూ

మమ్ముకింక పెట్టకండి కించిత్తు డబ్బుంటే ఇంకిపోతాయెల్ల”

అని ఆర్థిక పరిస్థితి మెరుగుపడితే వర్ణ వివక్ష తనంతట అదే అంతరించిపోతుందన్న గరిమెళ్లవారి మాట తప్పని యాఖైయేళ్ల స్వాతంత్ర్య భారతంలో నిన్న మొన్నటి ప్యాపిలి సంఘటనలు రుజువు చేస్తున్నాయి. కరుణశ్రీ, జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి కమెంక్తీద్రానిగ నాడి పోస్తుకును ఈ పాపిష్టి లోకమ్మునీ బాకీ దీర్చుకొనంగ జగదంబా జన్మజన్మాలకునొ” అని పాకీ పిల్లలో జగదాంబను దర్శిస్తాడు. ఈ పద్యపాదం జాషువా అరుంధతీ సుతునిపరంగా చెప్పిన “ఇప్పుపడ్డదిను భారతావని వీనిసేవకున్‌” అన్న పంక్తుల్ని గుర్తుచేస్తాయి. గబ్బిలం,. ఇనాధ, స్మశానవాటిక మొదలైన కృతులలో అస్పృశ్యత వికటాట్టహాసాలను వినిపించిన జాషువా ఖండికలు మాడు ఇందులె చోటు చేసుకున్నాయి. వీటిలో గుసగుసలు, ఇంటిగుట్టు ఖండికలో మాలమాదిగ ఉపకులాల మధ్య గల వైషమ్యాలను ఎండగట్టేవిగా వున్నాయి. క్రైస్తవం స్వీకరించినప్పటికీ ఈ అంతరాలు కొనసాగదాన్ని జాషువా అక్షేపిస్తాడు.

మతములో నొకింత మాట పొత్తేకాని

పొత్తులేదమాకు పొరుగులేదు

సిగ్గువిడిచి హెచ్చుతగ్గులకోసమే లాాాాాాాాఫిస దళిత కవిత్వం + 2 + 0౦(౮/

తన్నుకొంట మాకు తప్పలేదు”

జాషువా కాలంనాటి సమస్య తొండముదిరి ఊనరవెల్లి అయిందని ఇటీవలి పరిణామాలు రుజువు చేస్తున్నాయి. అత్తోట రత్నకవి “హరిజనాభ్యుదయము” అనే యక్షగానం నుండి కూడా కొంత భాగం ఈ సంకలనంలో చూడవచ్చు. ఇక మిగిలిన కవిత్వమంతా వచన కవితా ప్రక్రియకు చెందిందే బోయి భీమన్న “మారనివాడు” కవిత దళితుణ్జి భిక్షాపాత్ర ధరించిన శివుడితో పోలుస్తూ అధిక్షేపంగా సాగిన రచన.

బొజ్జతారకం కవిత “నేను అస్పృశళ్యుణ్జి” దీర్హకావ్య లక్షణాలున్న ఆత్మకథాత్మక కవిత. దళితుల చరిత్రను తారకం కవిత్వీకరించడానికి చేసిన ప్రయత్నం ఇది. నది పుట్టిన గొంతుక కవితా సంపుటి నుండి సేకరించిన ఈ కవిత గురించి ప్రముఖ విమర్శకుడు కె. శ్రీనివాస్‌ అన్నమాటలు “ఆధునిక దళిత కవిత్వానికి తారకంగారి కాంట్రిబ్యూషన్‌ను తెలియచేసేదిగా వుంది” బౌజ్జతారకం దీర్ధ కవిత నేను అస్పృశ్యుడ్డి దళిత చైతన్య వచన కవిత్వానికి నాంది పలికింది. అయికే ఆయన కమ్యూనిస్టుగానే ఆ కవిత రాసారు. స్వయంగా దళితుడు కావడంవల్ల కుల అణచివేతను బలంగా వ్యక్తం చేయగలిగాడు. దళిత కవిత్వాన్ని గొప్ప తాత్విక దృక్చథంతో, 'సౌందర్యాత్మక అభివ్యక్తితో రాస్తున్న ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ కవిత “నీలికొ ఒక్కటే ఈ సంకలనంలో చోటు చేసుకుంది. సుధాకర్‌ కవితలు మరిన్ని చేర్చి వుంటే బాగుండేది.

కొలకలూరి స్వరూపరాణి వంటి సంప్రదాయ కవయిత్రుల నుండి చల్లపల్లి స్వరూవరాణి వంటి ఆధునిక దళిత స్తీ వాద కవయిత్రి వరకూ, మంగివూడి వేంకటశర్శనుండి కేతవరపు వెంకటరమణమూర్తి వరకూ దళితుల గురించి రకరకాల స్పందనలు, అభివ్యక్తులు ఈ సంకలనంలో చోటు చేసుకున్నాయి. కత్తి పద్మారావు, కలేకూరి ప్రసాద్‌, ఎండ్లూరి సుధాకర్‌, జూలూరి గౌరీశంకర్‌, మద్దెల శాంతయ్య, అఫ్సర్‌, ప్రసాదమూర్తి కనకయ్య, డా॥ ఎల్‌.కె. సుధాకర్‌ వంటి విభిన్న తైలుల దళిత కవిత్వం ఈ సంకలనంలో చోటు చేసుకుంది. ఆధునిక దళిత కవిత్వం యొక్క దశనూ, దిశనూ అంచనా వేయడానికి ఇలాంటి సంకలనాలు ఎంతగానో ఉపకరిస్తాయి. ఖాళీలతో, వక్రకీరణలతో వున్న తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర పునర్నిర్మాణానికి ఇలాంటి సంకలనాలు అవసరం ఎంతైనా వుంది. ప్రతీ సంకలనానికి కొన్ని పరిధులు, పరిమితులు వున్నట్టే ఈ సంకలనానికీ వున్నాయి. కథఎంపిక కంటే కవిత్వం ఎంపిక కత్తిమీద సాము వంటిది. దొరికిన కవితలను దొరికినట్లు నంకలనంలో చేర్చడంకంటే కాల(క్రమాన్నో, ఉద్యమాలపరంగానో కవితలను గడిస్తే ఈ సంకలనం మరింత సమగ్రం అయ్యేది. దీనివలన మిగిలిన కవులకు చోటు లభించడమే కాకుండా, (ప్రతీ సంకలనంలోనూ వచ్చే కవులను పరిహరించడానికి వీలు కలిగేది. రాబోయే సంకలనాలలో వాటిని లక్ష్మీనారాయణ అధిగమిస్తాడని ఆశిస్తున్నాను. నామీద అభిమానంతో రెండు మాటలు రాయాలని కోరినందుకు కృతజ్ఞతలు తెలియచేసుకొంటున్నాను.

-శిఖామణి

2, డిసెంబర్‌, 2008

హైదరాబాద్‌ అాటఆాలాాఫిసా దళిత కవిత్వం ఛా 2 శస ఖా 00/

సంపాదకీయం:

దళిత కవిత్వ పునరేకీకరణ నేపథ్యంలో.....

1980 అనంతం స్త్రీవాద, దళితవాద ఉద్యమాల్లో బలమైన మార్పు వచ్చింది. మహిళల స్వేచ్చ, యాల స దళితుల స్వేచ్చా సమానత్వాలమీద విలువైన రచనలు వచ్చాయి. ర్ట సాగాయి. విమర్శల వర్షాలు కురిశాయి. ఉధ్భతంగా దళిత సాహిత్యం వెల్తవదుతున్న త్రర్తుణంలో దళిత సాహిత్యం దళితేరుల దళ్‌త సాహిత్యం అని రెండు వర్గాలుగా చీలిపోయింది. దళితులు రాసిందే దళిత సాహిత్యం అనేలినాదం బలమైంది. ఈ నేపథ్యంలో “చిక్కృనవుతున్న పొటి, 'పదునెక్కిన పొటి, “దళిత మానిఫెస్టో, 'బహువచనం', 'ఎదురుచూపులు' లాంటీ కవితా సంకలనాలు వెలువడ్డాయి. మాదిగ దేండోరా ఉద్యమ దృక్సభంగా కూడా దండోరా కవిత్వం వచ్చింది. ఈ సాహిత్యమంతా వర్ధాలు, కులాల నేపథ్యంలో వెలువడింది. ఈ వైరుధ్యాలవల్లా జం నాయక. దీళిత కవిత్వం నడక మందగించింది. |

ఈ సమాకాలంలోనే స్త వాదం వచ్చింది. స్త్రీల పురిటి నొప్పులు, స్రీలు చెప్పుకోలేని సమస్యలు ప్రీలే రాయగలరనే అనే నినాదంతో బ్‌ స్వేచ్చ కోసం ఉద్యమం మొదలైంది. ఆ దశలో స్రీ వాద కవిత్వం వెల్లువలా వచ్చింది. 'నీలిమేఘాలు' లాంటి కవితా సంక్తలనాలు వచ్చాయి. ఈ నేపథ్యంలో స్త్రీ వాదులు పలు సామాజిక సమస్యలను భుజాన వేసుకొని తిరిగారు. పురుషులతో సంబంధం లేకుండా స్రీలే సభలు, సమావేశాలు జరపడం వాదోస వాదాలు సాగించడం లాంటివి జరిగాయి.ఈ పరిణామం ల్లస్య మూలం కూడా మనస్పూర్తిగా ఆహ్వానించింది. ఈ నేపధ్యంలో మహిళలకు కొ లు కూడా వనగూరొయి. భార పోరాట _పటీమ 'కీరీగింది అనంతరం స్టో కూడా రెందు వర్గాలేర్పడ్డాయని వినికిడి. ఇటీవల 'గోగుశ్యామల'గార్తి 'నల్లపొద్దు! సాహితీ సంకలనం వచ్చింది. ఈ సంకలనం కేవలం దళిత రచయిత్రులకోసం నిర్దేశింపబడినది. అర్జునా ఈ సంకలనంలో తొలి తెలుగు దళిత రచయిత్రి గొట్టుముక్కుల మంగాయమ్మ, ఇటీవలి దళిత కవయిత్రి చల్లపల్లి స్వరూపరాజిలకు చోటులభించకపోవడం విచారకరం. ఇటీవలే శ్రీమతి “అబ్బూరి ఛాయాదేపీగారి సంపాదకత్వంలో “ఇరవయ్యవ శతాబ్లి తెలుగు రృచయిత్రులు రచనలు అను సంకలనం కూడా వెలువీడింది. ఈ సంకలనంలో ఉత్తమ స్టవాద సాహిత్యాన్ని స్థష్టిచిన దళిత రచయిత్రులకు కూడా స్థానం లేకపోయిందని.

వలం అగ్రవర్ణ స్త్రీల నా త్థ సంకలనంగానే ఉందనేది కొందరుసాహిత్తీవేత్తల భావన. దీనివల్లా అసలు చిత్తశుద్ధితో తిసుకరావాల్నిన దళిత స్త్రీవాద సాహిత్యాలు వెనుకపడిపోయి వర్ణాల సమీకరణకోసం, ఆధిపత్య ప్‌హ్ట్స్‌ద సాహిత్యం వెలువడినట్టుగా ఉంటుంది. మేబుంత విలువైన సాహిత్యం ప్రచురించామనే ఆలోచనకన్నా, మేమెంత మంది ఉన్నామనే “మాస్‌ పాలిటిక్స్‌" కన్పిస్తుంది. దీనివల్ల వర్షాల ఉనికి కోసం నిర్మింపబడే సాహిత్యంగా మిగిలిపోతుంది.

ఈ వర్గాల ఆధిపత్య పోరులో అసలు సాహిత్యం సన్నబడే అవకాశం -ఉంది. ఏ పీడిత వర్గాలకోసం సాహితీవేత్తలు ప్రయత్నించాలో, ఆ పీడితవర్థాల సాహిత్యం సృష్టించకుండా పోయే ప్రమాదం ఉంది. అంలేకాదు గతంలో అసలైన సాహిత్యాన్ని

గున పడవేసి, చీకట్లోకి నెట్టి వేయాలనుకున్న సాహితీవేత్తలు, నేడు వర్తమాన సాహిత్య సమాజంచే ఎలా దూషణకు గురవుతున్నారో అలాగే ప్రస్తుత సాహితీవేత్తలు ఎవరైనా ఉత్తమ సాహిత్యం ఏదైనా దొచడానికి ప్రయత్నిస్తారో వారు భవిష్యత్తరాలనుండి మరింత స్స దళిత కవిత్వం + 2 + 06||

దూషణకు గురికాక తప్పదు. ఇలాంటి వర్ల సాహి స్పష్షించడంవల్లా ఉద్యమాలు బలవడవు. వర్మ రాబేశ్రియాలు పాసు చ రువూలు కాదుప్‌డితప్రజలకోసం, పీడితవర్గాల బతుకు బరువును దించే మర్జాలు వెదకీడంకోసం ఉత్తమ సాహిత్యమే సమాజంలో పడి కాలాలపాటు నిలుస్తుంది. లేదంటే కాల ప్రవాహంలో పడి కొట్టుకుపోత్తుంది. ఆ నేపథ్యంలో సాహితీవేత్తలూ కొట్టుకొనిపోతార్సు ప్రస్తుతం కొందరు “సాహితీవేత్తలు ఉద్యమాలను స్వంతం చేసుకొనే ప్రయత్నాలలో ఉన్నారు, ఉద్యమాలకు సంబంధం లేని రచనలకు ఉద్యమ వాసనలు కల్పించడం, ఉద్యమాలకు సంబంధమున్న రచనలను ఆ ఉద్యమాలకు దూరంగా పెట్టడం. కానీ వర్తమాన ప్రజా ఉద్యమాలకు ఏ సాపొతీవేత్తా హక్కుదారుడు కాదు. అణగారిన ప్రజల ఆత్మఘోష ఉద్యమాలను నడిపిస్తుంది.

“జీవితం ఒక (వ్రవావాం దాని మార్గం (సగతిశీలత మానవ మనస్నూ నిరంతరాన్వేషణ కొత్త ఊహలకూ కొత్త పుంతలకూ దాని గమనం. ఆ గమనమే మనిషిని ప్రగతి పథంలోకి నెడుతుంది. ఈ నేపథ్యంలో సాగే మంచి చెడులను చూసి కొందరు జాలిపడుతారు. కొందరు అనుభవిస్తారు. కానీ సాహితీవేత్తలు మాత్రం తమ అపార

._ అనుభవం అనుభూతులతో ఆ జీవితాన్ని పరిశీలించి పరిశోధించి సాహితీ రికార్డుగా అభివ్యక్తీకరిస్తారు. అవసరమైతే పరిష్కారమార్థాన్ని సూచిస్తారు. ఇది సాహిత్యకారులకు తప్ప అన్యులకు అసాధ్యం. సాహితీవేత్తలు సామాజిక బాధ్యతను నెత్తినమోసే బాధిత్టులు వారీకి కులమతాలతో సంబంధంలేని విశాల దృక్పథం వుంటుంది” (అద్దుగోద్దల వర్గాలు అద్దుగోల వాదాలు, డా! కె. లక్ష్మీనారాయణ, 11. 11.2002 ఆంధ్రజ్యోతి డై

ఇలా ఉద్యమాలపరంగా ఎవరికి వారు విడిపోతున్న నేపథ్యంలో అన్ని వర్ణాల కవుల కవిత్వం పునరేకీకరణ కోసం దళిత కవితా సంకలనాలు పాఠకుల ముందుకు వస్తున్నాయి. ఇది రెండవ కవితా సంకలనం. ఈ సంకలనంలో సంప్రదాయకవులు, అభ్యుదయ కవులు, విప్లవ కవులు, స్రీ వాద కవులు, దళిత కవులు, దళితేతర కవులు, వారివారి దృక్సథాలనుండీ రాసిన దళిత కవిత్వం, పద్య కవితలు, వచన కవితలు, పాటలూ ఈ సంకలనంలో వున్నాయి.

ఈ సంకలనంలో దాదాపు 45 మంది కవులు రాసిన 87 కవితలున్నాయి. ఇది దళితుల సాహితీ చరిత్ర. ఈ వంద సంవత్సరాల కాలంలో సమాజంలో దళితులకోసం జరిగిన ఉద్యమాలు చెలరేగిన సంఘటనలు, దళితుల జీవన విధానం, చరిత్ర, సంస్కృతి. జాతీయ, అంతర్జాతీయ సంఘటనలు వీటివల్ల దళితుల్లో వచ్చిన చైతన్యం, విద్యా సాంస్కృతిక రంగాల్లో వెల్లి విరిసిన వికాసం విప్లవ నేపథ్యం రాష్ట్రం జరిగిన కారంచేడు, సందోరు, వేంపెంటి సరఘటనలు, దళిత స్త్రీలపై జరుగుతున్న అత్యాచారాలు, దండోరా నేపథ్యం, పాక్‌ జీవితం, వెలివాడలను నాశనం చేయడం ఇలాంటి సంహ్థుటనలక్తు సంబంధించిన కవితలు ఈ సంలకలనంలో వున్నాయి. ఈ సంకలనంలో మొదటి కవిత్వం “పండితారాధ్య చరిత్రలోని 'సూరసానికథి దళితేతివృత్తం గల ద్విపద కవిత. రెండవది 12వ శతాళ్ధికి చెందిన దెక్కలి జాంబపురాణంలోనిది. ఇది మౌఖిక సాహిత్యం ఇటీవలే అక్షర రూపోన్ని ధరించింది. అలాగే ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణగారి మాలపల్లి నవలలోని రేండు కవితలను చేర్చడమైంది. ఈ కవిత్వాన్ని మాలపల్లివారు నవ అప్పదాసు పాత్రద్వారా చెప్పించారు. మంగిపూడి వేంక్సటశేర్మ, గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ, జంధ్యా పాపయ్యశాస్త్రి, గుర్రం జాషువా, బోయి భీమన్న గద్దర్‌, కత్తి పద్మారావు, మాష్టో లాంటివారి కవితలు, గేయాలు కూడా ఇందులో చేర్చాము. కొలకలూరి స్వరూబేరాణి, సుబ్బమ్మ, చల్లపల్లి స్వరూపరాణ్ని లాంటి కవయిత్రుల కవితలు ఉన్హాయి.

తరాల దళిత్‌ చరిత్రను అధ్యయనం చేయడానికీ, కాలగర్భంలో కలసిపోతున్న దళిత చరిత్ర సంస్కృతులు నేటి సమాజిక అవగాహనీకూ, దళిత దృక్పథం నుండీ ఎాాాాసిసి దళిత కవిత్వం + 2 ఫి న!

దళిత సాహిత్య చరిత్రను, సృష్టించడానికీ, దళితుల భవిష్యత్తు ఆశాజనకం కావడానికీ స్వేచ్చ, సమానత్వ ట్రిపి ఈ సమాజం నడవదానికీ, తెలుగు సాహిత్య చరిత్రను తిరగరాయుడానికీ (దళిత కవిత్వం-1, నంపాదకీయం) ఈ నంకలనం ఉపయోగపడుతుంది.

ఈ, నేపథ్యంల్లో కులాలు, మతాలు వంటి వేరు, కుంపట్లు పెట్టుకుని దళిత

సాహిత్యాన్ని సృష్టించే దళిత దళితేతర కవులంతా పునరేకీకరణ పేరుతో ఒక వేదిక మీదికి రావాల్సి వుంది. ఓ సాహితీవేత్తలారా! మనకు భేషజాలు వద్దు! సంకుచిత మనస్తత్వాలు అంతకన్నా వద్దు! మనమధ్య అడ్డుగోడలు వద్దుగాక వద్దు! మంచి ఎక్కడున్నా ఆవ్యానిద్దాం! అందరం కలసీ దళిత ఉద్యమం వెంట నడుద్దాం! అణగారిన దళితులి ఆత్మగౌరపాన్ని నిలబెడుదాం! రండి! గాడితప్పిన దళిత ఉద్యమాన్ని నడిరాస్తాలోకీ తీసుకవద్దాం రండి! ఈ నినాదాన్ని సాహితీవేత్తలు గుర్తించాలి. ..___ ఈ సంకలనం ఆసంపూర్ణం. ఇంతకు ముందు వచ్చిన “దళిత కవిత్వం-1లోనూ, ప్రస్తుతం వెలువడుతున్న ఈ సంకలంలోనూ తెలంగాణ దళిత కవిత్వానికి నా పరిమితుల ద హరి న్యాయం జరగలేదని భావిస్తున్నాను. ఈ లోటును తర్వాతి సంకలనంలో పూరిసానని విన్నవించుకుంటున్నాను. ఈ సంకలనంలో రాని కవుల కవితలు తర్వాతి నంకలనాల్లో వస్తాయి. ఈ నంకలనంలో స్థలాభావం వల్లా కొన్ని దీర్హకవితలు కత్తిరింపులకు గురయ్యాయి. అందుకు ఆ కవులు నన్ను మనసూరిగా క్షమించగలరని ప్రార్ధన. ఈ సంకలనం (ప్రచురణకు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా తమ కవితలను పంపి, ప్రచురణకు అన్నమతిచ్చిన కవులకు నా కృతజ్ఞతలు. సమయాభావంవల్లా కొందరు కవుల కవితలకు అనుమతి తిసుకోకుండా (ప్రచురించాను. అలాంటి కవులు పెద్ద మనస్సుతో అంగీకరిస్తారని నా భావన.

నన్నూ నా స్తాహిత్యాన్నీ అభిమానించే నా గురువులు శ్రీ రాచపాళెం చంద్రశేఖరరెడి గారి క్థతస్ఞాదను. నాకు బే.ఎస్‌. రాములుగారు ఆత్మీయులు, సాహితీగురువు. 1991లో దరకమే సభ్యునిగా నన్ను రాట్ష్యినికి పరిచయం చేశారు. నేను ప్రచురించిన పుస్తకాలకు తొలి విమర్శకులు. అలా/, ఈ సంకలనానికి కవితలు సేకరించడంలోనూ, ముందుమాట రాయడంలొనూ, ఈ సంకలనం అచ్చులోనూ పూర్తి స్థాయి బాధ్యతలు చేపట్టారు. వీరికి నా పర్థరయపూర్వక కృతజ్ఞతలు.

నా పరిశోధనా గ్రంథం “హరిజనాభుద్యయం-తెలుగు కథానిక పుస్తకాన్ని ప్రచురించిన తర్వాత శిఖామణి గారితో పరిచయమయ్యింది. అది మొదలు దళిత్‌ కథా సంకలనాలు ప్రచురిస్తున్న క్రమంలో వారి ఆత్మీయత, అభిమానాలు నాకుందేవి. వారు నాకు ప్రతి పుస్తకాన్ని చూసి లోటుపాట్లను తెలుపుతూ నైతిక స్కైర్యాన్ని ఇచ్చారు. ఈ క్రమంలో మా స్నేహం మరింత చేరువైంది. ఇటీవల నేసి ఈ! 'వున్తకానిక ముందుమాట రాయమని వారిని కోరగా తక్కువ కాలంలోనే ముందుమాట రాసి ఇచ్చారు.

. వీరికి నేను హృదయపూర్వక కృతజ్ఞుడను. ఈ పుస్తకం అవశ్యకతను గుర్తించి ఆర్గిక సహాయాన్ని అందించిన మేధావులక్షు' ఈ పుస్తకాన్ని కీ.శే. ఎన్‌.రాయప్పగారిడే అంకిత్తీం ఇవ్వడానికి అంగీకరించిన వారి స్నేహితులకూ, నన్ను నా సాహిత్యాన్‌కే వదిలేసి, నా కుటుంబ బాధ్యతలు చేపట్టిన నా తల్లి శ్రీమతి కె.అనంతమ్మ, నా భార్య శ్రీమతి, కె. రమాదేవిగార్లకూ, చస్తాడు నేను కొత్త ప్టస్తకం ప్రచురించిన ఆ పుస్తకాన్ని తరచి, తరచి చూసి ఆనందపడదె. నాకుమారులు కె.హేమంత్‌, కె. యశ (౦త్‌లకు, పుస్తకాన్ని అందంగా డి.టి.పి. చేసిన విశాల సాహితీ డిటిపి యగనిటవాంీ కుమారి రథంతరి గారికి ఈ పుస్తకానికి ముఖచిత్రం డిజైన్‌ చేసిన అంకుష్‌ (గ్రాఫిక్స్‌ వారికి, పుస్తకాన్ని అందంగా (ప్రచురించిన కర్షక్‌ ఆర్ట్‌ ప్రింటర్స్‌ వారికీ, చక్కగా బైండింగ్‌ చేసిన లేపాక్ష బైండర్స్‌ గారికి హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు.

38-12-2008 -సంపాదకులు టీటీ దళిత కవిత్వం + 2 +4 1|)0(/||

విషయ సూచిక

1 సూరసాని కథ - పొల్కురికి సోమనాధుడు 2. జాంబ పురాణం -నష్మల్‌ దెక్కలివారు

ఏ. జాంబ పురాణం -నపష్మల్‌ డెక్కలివారు

4& మాకొద్దీ నల్లదొరతనము -కుసుమ ధర్మన్న

5. నిరుద్ధ భారతం -మంగిపూడి వేంకటశర్మ 6 యాల -ఉన్నన లక్ష్మీనారాయణ 7 తక్కెళ్ళ జగ్గని ధర్మభోదలు -ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ

6. మము విడిచి స్వరాజ్యమందుట సాధ్యమా -తిరునగరి వెంకటసూరి 9 బాష్ప సందేశం -గుజ్జం జాషువా

7. గుస గుసలు -గుజ్జం జూొషువా

8. ఇంటి గుట్టు -గుజ్జం జాషువా

9. హరిజనులం -గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ

10. జ్ఞానోదయం -గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ 14 పాకీపిల్ల -జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి

11. హరిజనాభ్యుదయం -అత్తోట రడ్చకవి

16 మారనివాడు -బోయి భీమన్న

17. ఈశ్వరా! -డా॥ టి.యస్‌. జ్ఞానానందకవి

18. ఉందర్రా మాలపేట -వంగపండు ప్రసాదరావు

19. జ్ఞానమొక్కడి సొత్తు కాదన్నా -వంగపందు (ప్రసాదరావు

20. రాజ్యాధికారానికి మాదిగన్నా -గద్దర్‌

21. ఇదేమి ధర్మమన్నా -మాష్టార్టీ

22. దేశం నీదన్నగాని -మాష్టార్టీ

23. శంభూకుని తల నరికేసి -మాష్టార్దీ

24 దళిత పాట కత్తి పద్మారావు

26. దళిత యుగం -కత్తి పద్మారావు

27. దళితులనగా ఎవరురా? -గూడ అంజయ్య లాలా ీ దళిత కవిత్వం శ 2 శశ స] 00

౨7. హిందు హిందు బంధువంటవు -గూడ అంజయ్య 28. ఎన్నిసార్లు ఈ ఘోరాలు -గోరటి ఎంకన్న 29. పల్లేపల్లెనా దళిత కోయిల కలేకూరి ప్రసాద్‌ 30. సంఘజీవి శతకం -సవ్వప్పగారి వీరన్న 81 హరిజనోద్ధరణ -తరేసా దేవదానం 32, నేను అస్పృశ్యుజ్ణి -బొజ్ఞా తారకం 38. విరుదు -కొలకలూరి స్వరూపరాణి 84. వీడ్కోలు -కొలకలూరి స్వరూపరాణి 35. ఆదిత్యులు -బోయ జంగయ్య ౩6. నలుపు మానేపల్లి 87. జాతీయగీతం -కత్తి పద్మారావు 38. వలువలొలిచి పూజించండి! -జూలూరి గౌరీశంకర్‌ 89. నేను బహువచనం -జూలూరి గౌరీశంకర్‌ 40. నల్లని నాదం -అవ్సర్‌ 41. ఊరవతలి దుఃఖం , -అఫ్సర్‌ 42. వైతాళికుడవై రా! -పగడాల నాగేందర్‌ 43. కడసారి మోసుకొస్తున్నాం! -ఎం. వెంకట్‌ 44. గాయాల్ని విభజించకు -పగడాల నాగేందర్‌ 45. ఎండిన చర్మంపై వార్త -ఎ. దుర్గాప్రసాద్‌ 464. కిర్రు చెప్పుల భాష -శిఖామణి 47. క్షమాపణ -శిఖామణి తీర్చి సహస్రాచ్చి దళిత సూర్యుడు -శిఖ్రామణి 49, చమురులేని కరచాలనాలకు -దాట్ల దేవదానం రాజు 50. వాడబతుకు -కేతవరపు వెంకటరమణమూర్తి 51. దళిత క్రీస్తు -మద్దూరి నగేష్‌బాబు 52. దెక్కలి ఎత -గుండెడప్పు కనకయ్య 53. చిందు మాదిగోన్ని -గుండెడప్పు కనకయ్య 54. నీలిక -ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ 55. అస్పృశ్యతా వ్యాధి -నక్కా అమ్మయ్య 56. దళిత పిలువు -నక్కా అమ్మయ్య వనవయయియియయయిలాలాంాం శీల ద్రళ్ళిత్త కవిత్వం ₹ 2 శస స ౧00

57. ఏదిరా హింస -వాస్తవికుడు

58. దప్పు -సుబ్బమ్మ

59. పిడికెడు ఆత్మగౌరవంకోసం -కలేకూరి (ప్రసాద్‌

60. చుండూరును మండదనివ్వండి =అరుణ్‌

61. దాడి -పినాకపాణి

62. రాండి -మహమ్మదాలి

63. దళిత (బ్రాహ్మణులుంటారు జాగ్రత్త! -మద్దెల శాంతయ్య

64. నాకనిపిస్తుంది -మద్దెల శాంతయ్య

65. మాలపంతులు -మద్దెల శాంతయ్య

66. వేంపెంట సందేశం -(ప్రసాదమూర్తి

67. నల్లకేసు-కెల్లతీర్పు -ప్రసాదమూర్తి

68. జీవనజ్యోతి -జె. రాజగోపాల్‌

69. ఎలా నేస్తం? -జి.వి. రత్నాకర్‌

70. అంటరానివానికంటుకుంది పాపం _నాగారం డి.ప్రకొష్‌

71. అనివార్య సందర్భం - "సంపత్‌

72. ప్రతిచర్య -సంపత్‌

73, మనో దళితం -లోకమి(త్ర

74. గుండె దండోరా -ఎస్‌.ఆర్‌.భల్లం

7 పంచ కడితే -ఎస్‌.ఆర్‌.భల్లం

76. గాయపడ్డ పువ్వు -సి.హెచ్‌.రాం

77. బాపూజీ చెప్పాలి -డా॥ బి.విఠల్‌

78. వివక్షల చీకటి -రెవ.ఫా.సగినాల ప్రకాష్‌

79. గొడ్డు తోలుగాడు -జి. విజయలక్ష్మి

80. సంకేతం -జి.విజయలక్ష్మి

81. అనగనగా మా తాత -జా॥ కె.ఎల్‌.సుధాకర్‌

82. మా ఊళ్ళో కులరక్కసి -లింగాల రాజసమ్మయ్య 83, దళితులు నా ఆస్తే! -యలమర్తి అనూరాధ 84 నిర్వచనం -బొగ్గరపు రాధాకృష్ణమూర్తి

83. నిషిద్ధ చరిత -చల్లపల్లి స్వరూపరాణి

84. అంటరాని అత్యాచారం -చల్లపల్లి స్వరూపరాణి

85. సవతి తల్లి -చల్లపల్లి స్వరూపరాణి ాాాాాఫీథ దళిత కవిత్వం + 2 శో | ౦౮||

సూరసాని కథ (పొండితారాధ్య చరిత్రు

• పాల్కురికి సోమన గోడలుగూల (గ్రక్కున గొట్టుడనుచు దలుపు నెమ్ములు (గగ్రక్కదలదన్నుడనుచు నలుదెసల్‌ వైకెక్కి యిలు ద్రవ్వుడనుచు గడియతోపల గూడి పడ బొడ్వుడనుచు గడగి పెంద్రెలు విర్ణగా దివుడనుచు నెట్టణ యింటిలోనికి నుర్ముడనుచు దొట్టరు భిరువుర బట్టి తెందడనుచు బచ్చి బడ్రెల వారి బడ గొట్టుడనుచు జెచ్చెర నటగూడ జిచ్చిడు దనుచు నందజి విప్రులు నత్తలవరులు సందడింపుచు నాతి జడియ కిట్లనియె నంత్యజు డంత్యజుడనుచు గుయ్యడెద రంత్యజునకు జొర నది యెట్లు వచ్చు నరుదగు మీయట్టి యగ్రజన్ములకు హరభక్తులిండులు సొరగరా దనగ గన్నులంగానరు గా కింటిలోన నెన్నంగ గులీనులెట్లున్నవారు? రుద్రభక్తుల యిండ్ల రూఢి (బ్రత్యక్ష రుద్రులు గాకేమి క్షుద్రులున్నారె? మాహేశ్వరుల నిజమందిరంబులను మాహేశ్వరుల కాక మనుజులున్నారె? ప్రమథకులీనుల పాలినగల్ల బ్రమథులకాక దు ష్పాట్రు లున్సారె లోక వంద్యుని గణానీకాలయముల లోకవంద్యులకాక లోకులున్నారె? శరణగణప్రాణు వరణాలయముల ాీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 శ | 1

శరణులకాక సంసారులున్నార? భవరహితుని భృత్యభవనంబులోన భవరహితులకాక భవులున్నవాం? కులజా[గగ్రగణ్యదాసుల నిలయముల

• 'గులజులకాక దుష్ములజులున్నారె? లింగసన్నిపాతుల యంగణంబులను లింగులకాక మాదింగులున్నారై? పరమేశ సద్భక్తిపరుల నిందించి నరకాగ్ని శిఖలచే నెరియ మర్గెదరు; నిటలాక్ష భక్తుల నిటు సెడనాడి కుటిల భవాంబుధి గూల మర్గెదరు పానలిన్ని యునేల పడతి బట్టినను వాని జూపకపోవచ్చునే యనుచు నాయమ్మ దగ్గజి యదియేమి యింక మాయలు వన్నక మాదిగకొయ్య జూపుము చూపు మెచ్చో టడాచితివో చూపుము చూపు మెచ్చోటి కన్నిచతివో యని సందడించు న య్యధమ పాజులను గని సూరసానమ్మగారు గోపించి మాటిమాటికి గగ్రొవ్వి మాదిగియనుచు నేటికి బలుక ధర్మేతరులార మాదింగియే తొల్లి మహియెల్ల నెలుగ మా దేవుడంత్యజు మార్గంబుదాల్సి చెచ్చెర మటియొక్క చచ్చిన పెయ్య నచ్చుగా మెడనిడి యరిగి కెంబావి భోగయ్య యంటికి బోవుడు నతడు స్వాగతాసనముఖ్య సముచితార్చనలు సేసి ఖండంబుగా జేసి పాకంబు సేసి యాబెయ్యను శివుని మూర్తికిని “పండితారాజ్య చరిత్ర నుండి కొంతభాగం రాోాాాలాాాభీఛీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫి | 2

జాంబ పురాణం

• నష్మల్‌ దెక్కలివారు

అన్నన్నా తెలుగన్నా-నరజాతిలో అంటు లేదన్నా 1 అన్నాన్నా॥

మాదిగ మాదిగ అంటిరి గానీ-మద్దెల డోలుకు నాదే వారు

చేతిల కోలకు నాదేవారు-సంక జోలెకు నాదేవారు

బ్రాహ్మణ జందెము నాదే వారు-వారంతా నావార్రయుందగ 1 అన్నాన్నా॥

చెప్పులు కుట్టి చేతికిచ్చిన-చప్పున కాళ్ళకు వేసికొంటివి

డబ్బులకొరకై ఇంటికొస్తే-దూరంగానే ఉండమంటివి

నా ఎంగిలిగల నా చెప్పులు-నీ ముంగిలిలో ఉన్నవి చూసుకో ॥ అన్నాన్నా!॥

పందిని తింటే హిందులంటిరి-ఎద్దును తింటే సాయిబులంటిరి

దూరం గుండు మాదిగలంటిరి-

రక్తంచుక్కలె పాలుగా మారెను

పాలు కాచిన పెరుగుగ మారును

పెరుగు చిలికిన చల్లగ మారును

చల్లజేసిన వెన్నగ మారును

అన్ని విధంబులు భుజింతురు మీరు

అంటు అనేదెందుకు-పలు తంటలు పెట్టేటందుకు ॥అన్నన్నా॥

అంటులేదు-ఇక ముట్టులేదు-

మనమంతా ఒకటని చెప్పెను జాంబవంతుడు ॥అంటు॥ ాాఫీఫ దళిత కవిత్వం + 2 శస 13

తా అమ్మలక్కలు అందరు కలసి-బావికి నీళ్ళాకెళితేనే నా బావిల నీళ్ళకు వచ్చేరా అని-బిందెను అసుంటా జరిపిరి బిందెకు బిందె అంటుకు తగిలేనని-కంసలి వాడికి ఇచ్చిరి దీన్ని సాపు చేయమని చెప్పిరి 1 అన్నాన్నా॥ కుంటివారిని గుడ్డివారిని కుష్టాదివారిని గులామువారిని బావిల నీళ్ళకు వస్తారు-నీ బావిల నీళ్లు తాగేరు అన్నాన్నా॥ వళిష్టునకు కులమెక్కడున్నాదని-బాస మాదిగ ఇంట్లో ఇనుముతో పప్పు, ఇసుకతో అన్నం జల్లెడ నీళ్ళూ తైనాతిస్తే అన్నము దిని మాతమ్ముల గాంచుకు అరంజ్యోతిని పెండ్లాడెను అన్నయ్యగా వరములిచ్చెను మాలమాదిగల ముట్టకూడదని మైలు దూరము తొలిగిపోదురు అంటూ లేదు-ఇక ముట్టులేదు- మనమంతా ఒకటని చెప్పెను జూంబవంతుడు 1 అన్నాన్నా। సీమలోన నా ప్పులున్నవి-కొలువులోన నా దప్పులున్నవి చచ్చినవానికి పుట్టినవానికి-కర్మ తీరగ డప్పులున్నవి డప్పుల ఉన్నా గొప్పఠనం-జఒప్పుకుంటారా లేదా అండి ॥అన్నాన్నా! సత్యానికి హరిశ్చంద్రుడు-సతీమణి నమ్మి-కాశి కొచ్చెను కాొన్నదెవరూ-కాటికాపరి-మాదిగ వాండ్లే మహారాజులు ఉన్నారంటే కోపమా-ఇది విశ్వామిత్రుని శాపమా 1 అన్నాన్నా॥ మాదిగ మాలలు అంతా కూడిరి-మంచినీళ్ళను అడగబోయిరి దూరముండమని చేతులబోస్తిరి- మీలో ఉన్నది కోపము-ముందున్నది మీకు శోకము 1 అన్నాన్నా॥ (దెక్కలి జాంబ పురాణం” ప్రదర్శన నుండి) జాంబ పురాణం క్రీ.శ. 9వ, శతాబ్దం నుండి ప్రాచుర్యంలో ఉందని ప్రతీతి ఢీ? దళిత కవిత్వం + 2 4 ఫి 4

జాంబ పురాణం -నష్మల్‌ డెక్కలివారు మాదిగ మాదిగ యందురు కాని మద్దెల డోలుకు నాదే వారు చేతిల జంబియ నాదే వారు నెత్తి టోపికి నాదే వారు గౌండ్ల వాడికి నాదే వారు కంసలివాడికి నాదే వారు బాపని జంధ్యము నాదే వారు నీ వారంతా వారులై యుండగ దూరం కొట్టే దెందూకు కులభేదము లెంచే దెందూకు ॥ముట్టకు॥ అమ్మలక్కలు బావికి పోతే . అమ్మలక్కలు బిందెలు పట్టుక బిందెలు పట్టుక నీటికి పోతే నీదే కులమని నీటుగ అడిగిరి బిందెకు బిందె తగిలిన గనుక కంసలివానికి ఇవ్వండి దాని సాపు చేసుకుని దించండి ॥ముట్టకు॥ (డెక్కలి జాంబ పురాణం” ప్రదర్శన నుండి) ఆాలాాాాఫిఫి దళిత కవిత్వం + 2 ఛీ | 5

మాకొద్దీ నల్లదొరతనము మాల-మాదిగలంటె మండిపడిపోతారు

• కుసుమ ధర్మన్న

పన్నెండు మాసాలు పాలేరుతనమున్న

పస్తులుబడుచు బతుకాలండి

ఆలికూలీజేసి తీరాలండి

పిల్లగాడూ పశువుల గాయాలండి

పగలు రేయీ పాటుపడ్డానండి

కట్ట గుద్దా-గూడూ గిట్టదండి

రోగమొస్తే ఆనగ దప్పదండి

అప్పు తీరదీ చిత్రమేమండి

యీ నిప్పుపైనిక మేము నిలువలేమో తండ్రి

మాకొద్దీ నల్లదొరతనము

దేవ-కనికారము లేక కడుపుమాద్చేరండి

మాకొద్దీ నల్లదొరతనము-బాబు

మాకొద్దీ నల్లదొరతనము-దేవ

పదిమందితోపాటు పరువు గలుగకయున్న

మాకొద్దీ నల్లదొరతనము

పాడిపంటలు మేము కూడబెడితె వారు

కూర్చోని తింటామంటారు

నాములిచ్చి నట్టేట ముంచేరు

యెంచి అప్పునప్పు బెంచుతారు వయస ళ్సీ ద్రల్టైక్హ్ర కవిత్వం “పీ 2 శాస్తా ఫి! 6

చెంపగొట్టీ కొంపలాగుతారు

కోర్టుకెక్కించి కుంగదీసేరు

చీలదీసి కులము చెరుపుతారు

దేవ కూడు గుడ్డ కొంప లేకుండ జేసేరు

మాకొద్దీ నల్లదొరతనము

మాలా మాదిగలంటే మండిపడిపోతారు

ఊరి వెలుపనున్న పూరిగుడిసెలె గాని

బారి కొంపలు మాకులేవు

గాలి వెలుగు సుంత తొంగిరాదు

సారమైన కూర కూడు లేదు

కోరికట్ట కోక పంచలేదు

నల్లపూస పుస్తె నగలు లేవు

దున్ని తినగ పొలము దొడ్జిలేదు

దేశమందారికి మేము చేదు

మా దారిద్రియము జూద దయపుట్టగారాదు. ॥మాకొద్ది॥!

ఒంటినిండ గుడ్దెందుకంటారు

గోచిగుడ్డ కర్రే గోటంటారు

చుట్టు గుడిసె చాలా సుఖమంటారు

గంజికూడే గుంజు బలమంటారు

దేవ-నోరులేదని మమ్ము'దూరాన గెంటేరు. 1 మాకొద్ది॥

ఆకలిచిచ్చూచేత అడలి చచ్చినగాని

యన్న సత్రము మాకులేదు

నోరుయెండి దోరిన నీరు లేదు

కుడువ పూటకూళ్ళు గానరావు

యొక్క బండి వక్కటైనరాదు

మొక్క దేవుడొక్కడైన లేడు

(శ్రమను దీర్చ సత్రమొకటి లేదు

(భ్రమలు దీర తాగ బావి లేదు ాాసీ[ీ దళిత కవిత్వం + 2 శ ఫి 7

మేము మనుషులనూ మాట మరచిపోయారండి ॥మాకొద్దిః మాలమాలని చాలా తూలనాడి మమ్ము

అంటరాదని గెంటుతారు

ఆసుపత్రిమందులడుగుతారు

మాల మందూలు చాలా తాగేరు

మాల చనుబాలు మందుకడిగేరు

మాలపొత్తులేక మసలలేరు

మామేలు మెప్పుపొంది మేకై తిరుగుతారు ॥మాకొద్ది॥ కుక్క నక్కలకంటె తక్కువగా జూచి

నిక్క తక్కి నిగుడుతారు

సాని ప్రక్మజేర సాగుతారు

కుష్టురోగి సరస కూర్చుంటారు

కుక్క కోతిని కోరి పెంచేరు

పిల్లి పిట్టాల (ప్రేమించుతారు

• పందిగున్నాల బాధింపరారు

కాకి నీటిని తాకనిస్తారు

మమ్ము దరికి చేరనీరు దడదడ తిట్టేరు ॥మాకొద్ది! రథోత్సవములందు రహదారులాయందు

రాసూకు తిరుగూదురంట

నడివీధిలో నడిచీతె తంట

వంగి తిరుగాకుంటె వళ్ళుమంట

త్రోవ తొలగాకుంటె దోషమంట

నీళ్ళ రేవులందు నిక్కులంట

గుడికి బడికి రానే గూడదంట

దేవ-బజారులందేమి పరవాలేదంట 1॥మాకొద్ది॥ పొలము పనులజేసే తరుణాలలో మమ్ము

తాకీతె తప్పు లేదంట వారు మేమూ కలబడవచ్చునంట

ాఫీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫా | 8

కాళ్ళు తగిలీన తప్పు కాదంట

కలిసి చేతూలు కలపొచ్చునంట

పంట వారింట నింపొచ్చునంట

మాతో యేమిపని లేనపుడు యెడగాలుండాలంట ॥మాకొద్ది॥

దారిలో మముజూచి దూరదూరముగాను

తొలగమంటారయ్యు రామ

వారిసాటి వారము మేము కామ?

తరిమి కరిచే తాచుబాములామ?

సాగిలాగే రేగు కంపలామ?

రేగికుట్టే కందిరీగలామ?

భయము పుట్టించె దయ్యాములామ?

యీ పాపాత్ములతోను పంతామాడగలమా? ॥మాకొద్ది॥

స్వారాజ్యమనుచు సర్మారుతో పోరాడి

స్వాతంత్ర్యము అడుగుతారు

మమ్ము స్వాతంత్ర్యము తాకనీరు

కూడి, నూతీలో తోడుకోనీరు

గుళ్ళు గోప్రాలకు వెళ్ళనీరు

మాలలంటీతేను మయిలౌనంటారు

హక్కుమాలలడుగరాదంటారు

మాకు హకూలేదంటె, స్వారాజ్యమెక్కడ దక్కు?

మాకొద్దీ నల్లదొరతనము

మాల మాదిగలంటె మండిపడిపోతారు

(నల్లదొరతనము-1921)

లాటీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫస | 9

• • మంగిపూడి వేంకటశర్మ

ఉ. వేదమతంబె హిందుమత విశ్రుతిగాంచె ననంగ దీనికిన్‌ వేదములే ప్రమాణమని వేరే వచింపగనేల? బ్రాహ్మణో ప్యాదిశ్రుతి ప్రమాణములు జాతులు నాలుగెయంచు చెప్పగా వైందవజాతియొక్కడిదా? యార్యమహాజనులార, చెప్పరే!

ఉ. భారతవర్షమందు ఘనపండితుండై స్మృతికర్షృ మండలిన్‌ బేరు వహించినట్టి మనువే ద్విజ, బాహుజ, వైశ్య శూద్రులన్‌ వారల జాతులే కలవు “నాస్తితుపంచమియంచు మున్నె ని ర్ధారణ చేసి చెప్పెను గదా! మరి దీనికి ఏల తర్మముల్‌?

ఉ. గీతను బోధ సేయునెడ గ్రీడికి గృష్టుడు చెప్పలేదె! నా చేతనె నాల్గు జాతులు సృజింపబడెన్‌ గుణకర్మ భేదతా హేతువుచేత నంచు మనకెల్లను గీతి ప్రమాణమే గదా! బాతిగ జెప్పరయ్య యిక పంచమజాతి యదెట్ను వచ్చెనో?

ఉ. మనువు మొదలైన పండిత మాన్యులెల్ల వర్ణములు నాలుగనుచును వానిలోని సంకర కులంబె పంచమజాతి యనుచు

__ నిర్ణయింపర? సంకరుల్‌ నేడు లేర?

• తే. మాలలని, పంచము లటంచు, మాదిగలని శ్వపచులని, చెప్పగా రాని వారంటంచు, మరియు జండాలు రని తోడిమానవులను దురలివేయుట సాంఘిక ధర్మమగునె? క. శైలంబుల నివసించెడు ఆఫీసా దళిత కవిత్వం + 2 ఫస | 10

మాలరులను నీచజాతి మనుజులె యిపుడీ మాలలనబదెడు వారని చాలుగ జెప్పుదురు గాదె చారిత్రవిదుల్‌? క. అల్ల మతంగ మహాముని తల్లజు సంతానమేగదా మాతంగుల్‌! తెల్లమగు తెలుగు నుడి సం పల్గ్లాలసులార! వారె మాదిగలు సుడీ! తే. అలమతంగుడు ముక్నోపి యగుట కతన గోపి చండాలుడనబరగుట కతాన నతడు చండాలుడయ్యె; సంతతికి గూడ వరుస జండాలురను పేరు వాడుకయ్యె, క. ఏవపదక నీచమనక వావిరి శునకములదినుచు శ్వపచులయిరి అం తేవాసులైరి పురముల కావల వసియించుచుండునట్టి కతమునన్‌ తే. పరమ చాందసులైనట్టి బ్రహ్మకులులు నియమవేళల వీరి పేరయినగాని చెప్పరాదన్న కతమున జెప్పరాని వారనుచు బంచములకెల్ల బేరు కలిగ ఉ. మానవులందు జాతిపరమావధులున్నవి వాని తత్త్వమున్‌ గానక సంచరించిన వకావకలై చెడు జాతియెల్ల నీ మానవధర్శ్మమైన పరమార్థ మెటింగినవారు కావునన్‌ ధీనిధులై వెలుంగు మనదేశపు బెద్దలు తొల్లి తద్దయున్‌ ఉ. హీనకులంబులందు జనియించిన మానవులైన సద్గుణ శ్రీనిధులైనచో నలుసుచేయక గౌరవ బుద్ధితోడ స మ్మానపుస్సంబుగను మన్నన చేసెడువారు భక్తులున్‌ జ్ఞానులు, మౌనులు, గవులు, సాధ్వులు, యోధులు బ్రహ్మజాతిచం లాాాలాలాలాాాఫీఫ దళిత కవిత్వం + 2 సస ఏ] 11

ఉ. దాన రహించినందుల కుదారణంబులు పెక్కులున్న; వే హాని జనింపలేదు మన హైందవసంతతి కందువల్ల దే శానికి మేలెకల్గె మన జాతి గరిష్టత హెచ్చె నిప్పుడున్‌ మానక పూర్వికుల్‌ చనినమార్గమునన్‌ మన మేగుటొప్పగున్‌

ఉ. ఆదిమ భాషయై బువన మంతట రంజిలు దేవభాషయం దాదిమహా కవీంద్రుడయి యాదిమహాకృతికర్తయై మహేం 'ద్రాది సురార్చితుండగు మహాముని చంద్రుడునైన యమ్మహా వేదనిదుండు వాల్మీకి పవిత్రుడు మున్ను నిష్టాదుడే కదా!

ఉ. వేదవిభాగమున్‌ బలిపె విశ్వము సర్వము బ్రస్తుతింప న వ్రాదశ సత్చు్వరాణములు శస్తమతిన్‌ విరచించె; సర్వలో కాదరణీయమైన యితిహాసము భారతమున్‌ రచించె; న బ్జోదరు నంశ సంభవము నొందెను వ్యాసుడు నిమ్నజాతుడే

తే. వ్యాసమునినంద్రుగన్న పరాశరుండు మాలదానికి బుట్టి బ్రహ్మర్షి యయ్యె వేశ్యకును బుట్టి మాలెత బెండ్లియాడి యావసిష్ట మహర్షి బ్రహ్మర్షి యయ్యె

క. వేదవ్యాసునకును వే శ్యోదరమున జన్మమెత్తి యుజ్బలమతియై యాదిమతత్త్వముగనుగొని తాదీపింపబడె శుకుండు ధన్యుండగుచున్‌

మ. మునిచంద్రుండగు నవ్వసిష్టు సతియై, ముల్లోకముల్‌ మెచ్చు రీ తిని వర్తించి, లపద్గుణాధ్యయయి, పాతివ్రత్య మాహాత్యమున్‌ దనరారన్‌ వరతారయై పొలిచి మింటన్‌ దంపతీలోక వం దనముల్‌ గాంచు వరుంధతీసతియు జండాలాంగనా రత్నమే !

ఆ. భక్తవరదుండైన పండరిపురనాతు దతి నికృష్ట జాతుందైనయట్లి నామదేవు భక్తికై మెచ్చి యాతని యెంగిలన్న మారగింపలేదె?

తే. బ్రాహ్మణ శ్రేష్టుందైన భార్గవుడు తొల్లి

లాఢీ్స దళిత కవిత్వం + 2 ఫి ఖ 12

ద్విజులు లేని యొకానొక దేశమందు సర్వసముదౌచు గైవక్తజాతి జనుల జందెములువైచి వీప్రల జలుపలేదె? జే. పంచములు మ్లేచ్చులును విష్ణుభక్తి మెలసి వైష్ణవులు పూజసేయు నళ్వారులైరి మంగయాళ్వారుడొక మ్లేచ్చపుంగవుండు _ మరి తిరుషప్పాణి యాళ్వారు మాలవాడు అ. క్షేతరాజమై పవిత్రస్థలంబై ప్ర సిద్ధిగన్న యట్టి శ్రీ పెరుంబు దూరునందు మాలవారె రామానుజ స్వామిరథము నడుపవలయుంగాదె తే. అల్లమైసూరు రాజ్యంబునందు వెలయు మేలుకోటను విష్ణు దేవాలయమున నేడునుంగూడ సంక్రాంతి మూడునాళ్లు పంచములె సేయుదురు గాదె స్వామిసేవ తే అల మహారాష్ట దేశంబునందు వెలయు పండరి పురంబునను స్వామి స్యందనంబు " మత్సవావసరంబుల నొప్పుమీఅ నడుపువారలు గోసంగి నరులు గారె? క. పావనమగు పండరిపుర దేవళమున మాహరు లనగ, దేఢధులనంగా లేవే విగ్రహములు మడి భావింపగ నవియు శ్వపచ ప్రతిమలు గావే క. రామానుజ ధర్మస్థుడు ధీమణి క్షక్షోపితుండు తెలియ నవాచ్య గగ్రామణిగాడే? యాతని స్వామిగ బ్రేమింపలేదె వైష్ణవులెల్లన్‌ (“నిరుద్ధ భారతం” నుండి కొంత భాగం) ఫీ దళిత కవిత్వం + 2 శస | 13

యాల (చరమగీతం)

• ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ వుండానిల్లా పంటనేలా-వండపొయ్యా దండానుయ్యా-అండలేకా మాలాలేండేరు ఓ సంగబావా! దండనుండావనుకుండేరు చేతామంటే కూలీ లేదు-పోదామంటే నాలీలేదూ-బిచ్చమంటే మాలీగాదురా, ఓ సంగదేవా! దేవుడీకె జూలిలేదురా. తినబోతే మెదుకేసున్నా-కట్టబోతే గుద్దేదన్నా తాగబోతే నీళ్ళే మన్నారా ఓ లోకాసంగా! పీల్చబోతే గాలే సన్నరా. ఇంటా వాంటా పంటా గబ్బూ చుట్టు గుడిసెలన్నీ మబ్బూ బయటబోతే మాకే దొబ్బురా ఓనిస్సంగా నీకూ! సంగరోఆ బిరుదా మబ్బూరా. ఆసామీలా చరణాకోలా-పోలీసులా పోడూ చాలా-యింతకంటే జైలు మేలేరా ఓ గురునాథా! మా జీవనమే మాకే గోలారా. బాల్యమూనా పాలా పూసా-పడుచూ కుగ్రకైనా సాగసా ముసిలి కైనా బేడకాసారా? ఓ వ్యాసంగాకాయా! ఈ బ్రతుకుమీద యేలా ధ్యాసారా. వెతలా మరపాదిక్కేసారా-పోలీసూలచేతా చెహరా-రాత్రి పగలూ మాకే పహరారా ఓ గురూరాయా! దుఃఖములా నెడా దోయరా, మొక్కాబోతే గుళ్లేలేవూ.........యెక్కాబోతే బళ్ళే రావు-కుడవ పూటకూళ్ళే లేవురా ఓ జ్ఞానాసంగా! చదువనైనా బళ్ళే లేవూరా.

(బ్రాహ్మణూలా కెల్లాదూరం-వైశ్యమణులా కెల్లాబేరం-శూ([ద్ర జనుల కెల్లాసారంరా ఓ ముక్తీసంగా! మేమెందులకీ భూమీ భారంరా. ఆరంజోతీ అమ్మాగాదా? -వసిమ్షడూ తం(డి గాడా? -పారాశరుడు బందువెగాదా? ఓ శివష్టాసంగా! యింతకంటె శిష్టూ లెవరూరా పరాత్పరుడూ అయ్యగాగా-పరమేశ్వరీ అమ్మాగాగా-బేదములా కెడాఏదిరా ఓ అజ్ఞానాదూరా! భేదవాదామూల మేదిరా.” (మాలపల్లి నవల నుండి) ఆఫీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫా ఫ్ర] 14

తక్కెళ్ళ జగ్గని ధర్మభోదలు

• ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ

రామరామ శ్రీరామా రామా-రామా రఘురామా

తక్కెళ్ళ జగ్గని ధర్మ జోధలు-తలుపున నిలపండి

ఆది కాలమున అందరు జనులు-అన్నదమ్ములండి

నదులు వనంబులు నానామృగములు-నాల్టు సంద్రములును

కొండలు వండలు జలములు పొలములు-గుంటలు సెలయేళ్ళు

కాయలుపంద్లు పాడిపంటలు-ఘనమయినా యిండ్లు

అంతరువులా భేదము లేక-అందరి సొమ్మండి

కుడవా గట్టా ఒకరికి బెట్టా-కొదవే లేదండి

నా నీ భేదము లేక లోకము-నడుస్తు ఉండేది

మనసులోపలా చీకుబింతలు-మందుకైన లేవు

తాత్తుల దొరల భేదములేని-తోడుబంటు లండి

అందలమెక్కే మోసేభేదము-లసలే లేవండి

ధనికుల పేదల తారతమ్యముల్‌-లతలు చూపలేదు

అరుకువ ఆకలిబాధ లప్పుడు-అంకురించలేదు

ధనమును గొల్బే దుష్టరోజులు-దాపరించలేదు

తిరిపెముకొరకై ధనికుల బీదలు-దేవురించలేదు

కూటికి గుడ్డకు గుడ్డికుంటులు-గోడు చెందలేదు

మాపులు రేపులు మలమలమాడుచు-మాల లెండలేదు

భోగములెక్కట పస్తులొక్కట-పోందియుండలేదు

దొరలు మత్తులై నీచభోగముల-దొర్హుతుండలేదు

పాటుపడడమే పరువుతక్కువను-భ్రాంతిలో పడలేదు ఆాాాాాళిఫి దళిఠ కవిత్వం + 2 + 4 15

రామరామ శ్రీరామా రామా-రామ రఘురామా తక్కెళ్ళ జరగ్గని ధర్మబోధలు-తలల నిలపండి కృతయుగమందలి ధర్మము లెల్ల-(క్రిందుమీదు గాగ పాపముతోటి కలియుగ మంత-పండిపోయెనండి పాపధర్మములు లోకమంతట-పరిసిపోయెనండి ఎక్కడ జూచిన ఆర్భాటములే-ఎక్కడ ఘోషములతె ఎక్కడ జూచిన పోటీలండి-ఎక్కడ కలవరమె సన్నార్గ్ణంబున జీవయాత్రలు-సలుపుట దుర్శటము లోకమందున చక్రవర్తియె-లోభుడేలుచుండు లోకములోని ద్రవమంతయు-లోభుల పరమయ్యె అంతా నాదే అంతా నాదే-అందుకు జనులండి అంతా మనదే యనెడు రోజులు-అంతరించెనండి పరుగిడు కాకులు-యిండ్లమీదుగా-పారవెజనునండి యెంగిభిచేయీ కాకులవైపు-యిసరదు యిల్లాలు నారాయణమ్మలు యిల్లే యంటు-నడతురు యింటింట యెవరో కొందరు అరువుకొందురు-యెల్ల ద్రవ్యములను కోటికొక్కరై ఉన్నారండి-కోటీశ్వరులంటు కుచేలు లందరు అయినారండి-కోట్లకొలదిగాను కోటీశ్వరుల కునిష్టబిడ్దలూ-కోట్లకు కర్తలట మనుమలెగాదూ మనంతరాలూ-మారుహక్కులంట అరువు జెప్పి అడ్గికూలి-పనికి పొతికెంట రామరామ శ్రీరామా రామా-రామూ రఘురామా తక్కెళ్ళ జగ్గని ధర్మపన్నముల్‌-తలచి బ్రతుకరండి ధనికులు బొగర్రల నిమురుకొందురు-తలప రొకరిబాగు చేతులవేళ్ళ పనులు ముట్టక-చెడి సోమరులయిరి కాలిమీదనే కాలువేసుకొని-కాలం బుచ్చేరు భాగ్యవంతులకు బీదలెల్లరు-బానిసలయినారు పొద్దుగూకులు చాకిరిచేస్తురు-బొక్కెడు కూటికిగా యెంత చేసినా తృప్తిలదయా-యజమానులకెల్ల సీటు దళిత కవిత్వం + 2 ఈ | 16

రోగం రానీ నొప్పీ రానీ-నాగా దప్పదయా

కూలికి విలువ గలదని మీరు-గుట్టు తెలుసుకొండి

కూలికి దగిన విలువ పుచ్చుకునే-కూలికి మరిపోండి

నీళ్ళకూలికి వొప్పుకుంటిరా-నెనరు చెరుపుకొంద్రు

పనివాంద్లందరు యేకమైతిరా-ప్రపంచమేమీది

ఐకమత్యమే అన్ని పనులకు-ఆధారము నుండి

(శ్రేణులు గట్టి సమ్మె గట్టితే-చెల్లును మీ మాట

కొట్టావద్దు తిట్టావద్దు-కోర్కెలు నిడివేరున్‌

అసహాయయోగము తరుణము చూచి-అవలంబించంది

దానీకి మిగిలిన మంత్రతంత్రములు-ధరలో లేవండి

శంకలు దక్కి మీరలెల్లరు-శపథము చేయండి

సమతాధర్మం 'ప్రపంచమందున-స్థాపింతురు గాని

కృతయుగధర్మం లోకమంతటా కుదుటబెట్టగలరు

రామ రామ శ్రీరామా రామా-రామా రఘురామా

(మాలపల్లి నవల నుండి)

ఆాలాశీటీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫస ఫి 17

మమువిడిచి స్వరాజ్యమందుట సాధ్యమా?

• తిరునగరి వెంకటసూరి ఆదిమాంధ్రులమగు మా యస్బృశ్యత, నవలద్రోయుడో' బుధులార సాదరమొప్పగ మీరును మేమును సహ జన్ములమో ద్విజులారా! మీరీతిగ భారత వర్షంబున, మేముదయింపగ లేదా ఆరయమీరును మేమును గలిసియు, భారతీయులమె కాదా ఘనుడు వసిష్టుండను మౌనీంద్రుడు గనుగొన మా యల్లుండుగదా ఇనవంశోత్తములగు రాజన్యుల కెల్ల బురోహితుడతడెకదా! అన్నలార పల్నాటి వీరులలో, కన్నమనీడు మావాదెకదా, పన్నుగ వైష్టవ్రేష్టుడైన తిరు, ప్పాణియు మా సోదరుడెకదా! పూర్వ విధమ్మున మమ్ము బ్రోచుటకును, బూనుట న్యాయము గాదా, గర్వితమతులని గారవిపంకను, కడకుద్రోయు మర్యాదా మీరు నమ్మి కొలచెడి దైవంబుల మేమర్చించుట లేదా, వేరుసేయకను మీతో సమముగ విద్యలు నేర్పగ రాదా! అంధకులై మమువిడిచి స్వరాజ్యం బందు టసాధ్యము గాదా!! నరససూరి రచియించిన గీతము మరువక మదిస్మరియించి, సరగునమా దురవస్థల బాపుడు సాధులార కరుణించి! (దళితగీతాలు' సంకలనం నుండి) 1922 తీసా దళిత కవిత్వం+ి 2 శ |] 18

బాపష్పసందేశము

• గుర్రం జాషువా

ఆలోకింపు మొకింత భారతకుమారా! నిండు పెద్దమ్మచే

గాలింపంబడి దుమ్ముచే మలయు నంగడ్రేణి దూలన్నిరా

శాలంబున నీమహోన్నత సుధాసౌధంబు (క్రీనీడలం

దాలుంబిడ్డలు బిచ్చమెత్త నిరతర బల్లాడు మానుష్యమున్‌

నీ సోదర్యులు వారు కారనుచు సదేహింతువో? వీరి స్వే

చ్భాసామగ్రి గతించి వత్సర సహసంబుల్‌ సనెన్‌ దీని కీ

వే సాక్ష్యంబును, గారణంబు; నిపుడేమీ మించిపోలేదు; ఆ

శ్వాసింపం గదవయ్యా భారతతనూజా; ప్రాతచుట్టంబులన్‌

కుడుమ నొసంగ బందువనుకొందు; రమాయకు లిప్పుడైన నీ

మడులును మాన్యముల్పసిడిమాడువు లిమ్మన; రింటనుండు పెం;

పుడు పసరంబు లట్టులు మముం గణియించిన జాలూో నం నీ

యడుగుల నంటి దీనముగ నంజలి బట్టిరి ధర్మభిక్షకై.

అనుగుం దమ్ములు దిక్కునూలి పురబాహ్య క్షోజిగారాడ, హె

చ్చిన సౌభాగ్య సువర్ణ మందిర సమాసీనుండవై హాయిగా

గనుమూయందగవా పరాకుపడి: యింక న్న్మేలుకొమ్మీ ధరా

జనయిక్రీమణి తమ్ము గుజ్జలకు స్వేచ్చాభిక్ష లర్ధించెడిన్‌

ఆనందంబున నీ సహోదరులు విద్యాస్వీకృతింజెందినా

దీనా డల్లదే శుభ్రవస్తములతో నేతెంచుచున్నారు నీ

తో నిత్యోచిత దైవపూజకని సంతోషంబునన్‌ జేర నీ తీసి దళిత కవిత్వం + 2 + ఫి 19

వేనిన్నీ వాక రాక్షసాకృతివి సుమ్మీ భారతీనందనా!

కరుణావీరుడు భారతీయుడని దీర్మవ్యాసముల్‌ వ్రాసి నీ

కొరకై వైరికి వెన్ను జూపని యనుంగుం జుట్టముల్‌ వీరుదు:

రృరదాస్యంబు సహింప: నీ నోవ రనుకంపం బూననౌ నింక

తరళాపాంగము పేరుగన్నది యభూత న్యాయతాదృష్టికిన్‌

కారణ్యంబున నంటరానితనమున్‌ ఖండింపవా? యి నిరా

ధారవ్యక్తుల ఘోషణంబు వీనరాదా నీకు? నాంగ్లేయులన్‌

మా రాజ్యం బిడంచు వేడుకొనుచున్నాడు విట్టి నీ కిత్తురా

(ప్రారంభంబున నిన్ను దిద్దుకొనుమయ్యా; కోర్కె సిద్ధించెడిన్‌

కరమింపారెడు నీ విభూతికి శిరఃకంపంబు గావింపవా

పరదేశంబులు పూర్వ; మీ దినము నీ స్వార్ధక్రియాపేక్ష సో

దర విద్వేష మెళింగి మూతి విటచున్‌ దద్దేముశల్స్‌ నీ యశో

బరమున్‌ జిమ్మట గొట్టుచున్న దింక విప్పంబోలు నేత్రాబ్దముల్‌

“మా ముత్తాతల నాటినుండి నను సన్మానించి నీ కోసమై

మా మేనంగల రక్షబిందువుల సంపత్తి నృమర్పించినా

మేమో, నీ హృదయంబులో నెనరు లే దీషత్తు, నింకెన్నడ

న్నా మా కష్టము గట్టునెక్కు ననుచున్నా రేమివాక్రుత్తువో!

(ఖండకావ్యము-1' నుండి)

సీను దళిత కవిత్వం + 2 సస | 2౦

గుసగుసలు

• గుర్రం జాషువా

ఇరువురు క్రైస్తవ భక్తులు

నిరతము వేదాంత ఘన వనీవనములలో,

దిరిగెడు వారొక పల్లియ

బరము రహస్యములు కొన్ని ప్రకటించి రిటుల్‌

బాట చూపగలము స్వర్గలోకమునకు

(ప్రేమధనము పంచిపెట్టగలము

మా మతంబు నమ్మి మావెంటబడి రండు

మీకు ముక్తిగల్లు లోకులార?

సోదరులము మన మందర

మీ దేహము నీటిబుడక, యెల్లర మొకటే

లేదు కులంబంతరమని

వేదగ్రంథంబు చదివి పృథకంఠములన్‌.

శుకికిన్‌, గాత్రంబునకున్‌

జతపదనివి, ఛందమునకు జతపడనీవి, వా

రతికించుకొన్న పాటలు

ముతకవి గానంబుచేసి ముదితాశయులై,

పాపులు వీ రెల్లరు నీ

ప్రాపకము లభింప బేయవలయున్తు ల ఈూ్య గళ ధాలరై

స్తాపమున కనులు మోడిచి (హితం ల

న్‌ జే ర్స సా ఛి

ఉ[ ర్రీంకల న) ఫీ? దళిత కవిత్వం శై అసు ఖ్‌ 2ప/

హె క ళో నైల్‌ కతా

పాపము గురుయుగళి మొక్కె భగవంతునకున్‌ కొంత యర్థమగుచు కొంత యర్థముగాక వారి బోధ పల్లెటూరి ప్రజకు తాత వేసికొన్న తాంబూలమును బోలి యుబుసుపోకకోస ముపకరించె మాలక్రీస్తునికన్న మాదిగక్రీస్తుడే . యరవీ సె గొప్పవాడనియె నొకడు మాటభక్తియె కాని మనసులోపల భక్తి బూటకంబని లేచి పోయె నాకడు కరణాల చదువెల్ల కడముట్ట జదివినా రవి మనంబున మెచ్చుకానియె నాకడు మాలమాదిగలకు మతమున్నదాయంచు జాతివిద్వేషంబు జరిపె నొకడు రామస్వామికన్న సామి లేడనుకొని మనసు గట్టిజేసికొనయె నొకడు చదువుకొన్నమాశత్రజాతి రాగలుగునా యనుచుకంటగించుకాయె నొకడు! ఈ సువర్తమాన మిచ్చోట పండించి యేసు మనకు శుభము లీయగలడు పోయి వత్తమనుచు బోధకు లిద్దరు బోయి రెవరి గూడెములకు వారు. మూలబోధకుడెన్నడో మాదిగింట గుడిచినాడని యమ్మాలగూడెమునకు నెడముగా నుంచి దాహంబు నీయరనుచు గుసగుసలు గల్గు, నిది తేల్చికొనుట లెస్స (ఖండకావ్యము-కొ నుండి) లాాాాసీస దలీత కవిత్వం + 2 + | ౨22

ఇంటిగుట్టు

• గుర్రం జాషువా

పంచములలోన మాదిగవాడ నేను

పంచమీయులలో మాలవాదతండు

ఉభయులము జైస్త్రవమతాన నొదిగినాము

సోదరత గిట్టుబాటు గాలేదు మాకు.

దేవుడొకడు; మాకు దేవళంబులు రెండు;

దేశమొకటి; మాకు తెగలు రెండు;

మాటవరుస కొక్క మతమందుమే కాని

కుల సమస్యవద్ద కుమ్ము దుమ్ము.

వాని నేను, నన్ను వాడన్న పడజాల

మితరు లెవ్వరన్న నేమి లేదు;

మాకు సంధిసేయు మాటెత్తదనికాని

మతమునేని మేము మానగలము.

మాల యేసుక్రీస్తు, మాదిగలకు గాడు;

మాదిగేసుక్రీస్తు, మాకు గాడు

ఒకడు చిలువరించు నొకడు స్నానం బిచ్చు

నిరువు రేకమగుట కేదిదారి.

వాని గుడిసెమీద వాలిన కాకి నా

గుడిసెమీద వాలగూడ దెపుడు ఆఫీసు దళిత కవిత్వం + 2 సట ఫి 23

కాకులందు మాలకాకి మాదిగకాకి రూఢిసేయు మా విరోధములను. హిందువులను చూచి యెగతాళి చేసెద మింటనున్న మురికి కేవగింప:; మొరుల తప్పిదంబు లోరుచుకొనలేము సొంత తప్పు నూకు చురుకు లేదు. మతములో నొకింత మాటపాళ్తేకాని పొత్తులేదు మాకు పొరుగులేదు; సిగ్గువిడిచి హెచ్చు తగ్గులకోసమై తన్నుకొంట మాకు తప్పులేదు. చదువువల్ల పగలు సర్దుబాటగునంచు సీముదొరలు చదువు చెప్పినారు కచ్చెరీల కెక్కి గబ్బు గబ్బైనాము చదువు మందుగాదు జాతి రుజకు: అంటరానితనపు టడుసులో బొరలాడు 'పేదవార మండలేదు మాకు; మా కులాల గొడవ మాకుంచి మీలోన గలుపుకొనుడు సుగుణ జలధులార. మమ్ము జూచి మాట పొందిక జూచి నదక జూచి యొడ్డు పొడవు చూచి ఎవరు గొప్పవారా ఎవరు తక్కువవారో తేలబలుకుడయ్య ధీరులార

• (ఖందడకావ్యం-38 నుంది) సీస దళిత కవిత్వం + 2 + | 24

హరిజనులము ఆ గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ హరిజనులము మనము దుఃఖములనుభవించమ్‌కను . సరిసమముగ తక్కిన జాతులతో - సంస్తుతి నందుదము 1హ॥ స్నానము లాడుదము దేహము - స్వచ్చము చేయుదము మానక అలుకుదము ఇండ్లను - మడిగా నుంచుదము హః మునివాడికిళ్ళన్నీ తుడిచి - ముగ్గులు పలుపెట్టి ఘనులందరు దర్శించుటకును ఆ - కర్షణ గూర్చుదము ॥హ॥ వెల్లలు వేయుదము - గోడలు - తెల్లగ జేయుదము సొగసు రంగులతో ద్వారములను - సింగారించెదము ॥హ॥ తెల్లటి బట్టలను దాలిచి - జేటగ తిరుగుదము పిల్లలనందటి బడులకు పంపి - విద్యలు నేర్చుదము 1హ॥ సభలకు వెళ్లుదము - పెక్కు సంగతు లెబుగుదుము విభవమునందే వృత్తులు పూని - విడువ చేయుదము ॥హ॥ భయమును మానుదము దేశ - భక్తిని పూనుదము రయముగ మనమందరము తరించెడి - పనులను చేయుదము ॥హ॥ కల్గును విడుచుదము క్రూరపు - కర్మలు తుడుచుదము ఎల్ల జీవములపై దయ దాలిచి - యింపుగ బోచుదము ॥హ॥ మూర్ధాచారములన్‌ _ మరియును మూఢ మతంబులన్‌ సమూలముగా విడనాడి జగత్త్రభు - సంస్తుతి పాడుదము ॥హా॥ భజనలు సలుపుదము - పుణ్య వ్రతములు సలుపుదము సుజనులతో కోవెలలో శివునకు - జోతలు పెట్టుదము ॥1హ॥ “హరిజనుల పాటలు”, 1988 (దళిత గీతాలు” సంకలనం నుండి) ాాాాాఫీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 + | 25

జ్ఞానోదయం

• గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ ఇన్నాళ్ళ మాలోళ్ళమంటూ మీది మీది కెగిరిపడకుండయ్య మీరు కన్నతండ్రి గాంధి కళ్ళు విప్పేశాడు కనుక్కోండి మీరు మేమొకటె ॥ చెరువుల్లో నూతుల్లో బాటల్లో సత్రాల్లో స్వేచ్చగా తిరుగుతామండి మన్ముర మరపెట్టకండి అందరిలాగే ఆదరముతోడ మాటాడరండి ॥ఇ॥ రెయిలూ బస్ఫూ పదవా - రేయీ షగటిబడులు - రొక్సమిచ్చినవారివల్లా ఇంక హొయలు చూపి మమ్ము - ఎత్తిగిల మనకుండా - ఒప్పుగానే కలసుకోంది. ఇ చింకిపాతలవారు చీడ వొళ్ళువారు - తెలివి తక్కువ వారలంటూ మమ్ముకింక పెట్టకండి - కించిత్తు డబ్బుంటే-ఇంకిపోతా యివ్వియెల్ల | చేసిన కష్టమును వాసిగా కూలిచ్చి - చిరపుణ్యమును కట్టుకోండి మా మాసిన బ్రితుకెల్ల మరియాదలకు వచ్చి - మహిమ గూర్చును మీకు కూడ ॥ఇ॥ పదిమందిలోనికి రానీకుంటే మాకు - పడివచ్చునా మీదు తీరు? త్రుళ్ళ గదిమిత్రోయుట మంచి మర్యాదస్థులకును - ఘనకీర్తి యా చెపుడు మీరు 19|| భక్తులు చూస్తే గుళ్ళు మయిలపడతాయనుట - పరమ సిద్దాంతమటండి? ఇట్టి యుక్తులు పట్టి పెద్ద ఉరిత్రాళ్లు కట్టి మా - ఉసురెల్ల పోసుకోకండి 1౫ జాతీయ జీవతరంగిజి పారెడి - జులైన జూచి పొంగండి వట్టి వ్రత ప్రతిష్టల పట్టి (వేలాడక - పాత కవితతి చెండండి న. హిందూ జాతి సన్నగిల్లి పోవుటమమ్ము - ఈసడించుట చేతనుండి సందేహములు మాని సర్వసమతగొని సౌఖ్య పథమును బట్టుకోండి ఇ మన జాతి కికమీద మంచి దినంబులు మగిడివచ్చుట నిశ్చయంబు ం మసులెల్లరును మాదుమనికి గూర్చి యిట్లు - కష్టపడిన కారణంబు ॥ఇ॥ “హరిజనుల పాటలు, 1988) (దళిత గీతాలు” సంకలనం నుండి) వవవవవవావ[4 4 దళిత కవిత్వం + 2 సాయ ఫి! 26

పాకీపిల్ల

• జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి

(ఉదయం సుమారు వడుగంటలవుతుంది. ఐజారున వస్తున్నదొక

పాకీపిల్ల, చేతిలో చీపురుకట్ట, చంకన చింపిరితట్ట, బాలభానుడు

తన లేత కరాల్లో ఆమెను లాలిస్తున్నాడు. భగవతి వసుంధర

అడుగడుగుకూ ఆమె చిన్ని పాదాలను ముద్దుపెట్టుకుంటున్నది)

తన సుఖము వీడి తోడి సోదరుల సౌఖ్య

మునకె జీవిత సర్వస్వమును వ్యయించి,

ఏవ మెజుగనీ నీ యమాయికపు (ేమ

లో తెబుగజాల దీ స్వార్థ లుబ్ధి జగతి

నీ పవిత్ర ప్రకృతి స్వదేశోపకృతికి

త్రోవ చూపించెలే మహాత్ములకు గూడ

భరత జనయిత్రి ప్రేమంబు పసిడిముద్దు

తొలుదొలుత నీవె అందుకొందువు గదమ్మ

చీపురు నొక్కచేత, ఒక చేతను చింపిరి గంప బూని యీ

పాపు గుప్ప లూద్చేదవు బాలిక చీదర లేదె సుంత నీ

యోపిక చూచి మెచ్చి తలయూచు జగలత్ప్చిత కన్నుగొల్కులన్‌

తేపకు తేపకున్‌ బయలుదేజు నవే నులివెచ్చ బాప్పముల్‌;

అకల్పాంతము నీ పవిత్ర దినచర్యల్‌ నిత్యనిర్జిద్ర వి

శ్వైకప్రేమ మహాగమమ్మునకు “తూచా' పోని వ్యాఖ్యానముల్‌

“పాకీదానిగ” నాడిపోసికొను ఈ పాపిష్టిలోకమ్ము నీ

-. “బ్రాక్టో త్రీర్చుకొనంగలేదు జగదంబా జన్మ జన్మాలకున్‌.

కుక్షిస్థమ్మగు కుళ్ళెలుంగడు - కృశాంగుం డీడ్వలే కీద్వగా

రిక్షాలో జనుచున్న ఆ పశువు దారిన్‌ తొల్గిపో వంచు ని

న్నా క్షేసించును పండుకోతివలె మోమంతా కనుల్‌చేసి, ఏ

మో క్షోభించును కొంప మున్లి నటు లబ్బో: ఎంత బిబ్బోకమో

ఈ గతి నేహ్య మెల్ల సహియించి యుగమ్ములనుండి చేయు నీ ఎాాఫీసు దళిత కవిత్వం + 2 శ 1 27

త్యాగము గుర్తెబుంగదు గదా: నెలకిచ్చెడి రెండణాలకే

యాగముసేయు లోకము, యదార్ధముగా తన సేవకోసమే

భాగవతమ్ములోని భగవంతుడు నిన్ను సృజించినట్లుగన్‌

చెల్లి: నీ బీద మోము దర్శించినంత

విసము గుటిపించు నేమి రక్కసి జగమ్ము

మానవత్వమ్మునే యవమానపఅచు

పసరముల సంత యిది దయారసము సున్న.

ఒక్కరో జీపు వీధుల నూడ్వకున్న

తేలిపోవును మా పట్టణాల సొగసు:

బయట పడునమ్మ: బాబుల బ్రతుకులెల్ల

ఒక క్షణ మ్మీవు గంప క్రిందకును దింప.

పాపనమ్మైన నీ ప్రజాసేవకౌలకు

త్యాగమయమైన నీ జీవితమ్ముకొణకు

కార్చలే దొక్క కరుణాశుకణము కూడ

జార్చలే దొక్క వేడి నిట్టూర్చు కూడ:

ఉక్కు పాదాలతో నిన్ను ద్రొక్కు “దున్న

పోతు సంఘమ్ము”పై సానుభూతి చాలు;

కడువు గడవంగ చాల మార్గములు గలవు

బైటబడుమమ్మ ఈ మూగ (బబ్రతుకునుండి:

“పాకీపిల్లు వటంచు నిన్ను నిరసింపంజూతు రమ్మా! స్వయం

పాకస్వాములు కొంతమంది, ఇది యే పాపంబొ! మూన్నాళ్ళలో

నే కన్నుల్‌ తలకెక్కి వెన్క గన రీ నిర్భాగ్యదామోదరుల్‌ !!

పాక్తీదేగద మాకు మా జనని బాల్యమ్మందు సంజీవనీ!

మాతృస్థానము నందుకొన్న యది యుష్మన్మూర్తి లోకాన ఊ

హాతీత (ప్రణయాధి దేవతకు పుణ్యక్షేత్రమే యయ్యె నీ

చేతోవీధి, పరార్థచింత నుపదేశించున్‌ భవద్వృత్తి, ప్ర

ఖ్యాతంబైనది నీ (ప్రవృత్తి, ఇవిగోనమ్మా ! నమోవాకముల్‌ |!

(ఉదయశ్రీ సంపుటి నుండి)

పాంలాఫేీ దళిత కవిత్వం + 2 సస ఫ్య 28

హరిజనాభ్యుదయము (యక్షగానం)

• అత్తోట రత్నకవి రగడ ఆ వినుకొండకు పడమరదిక్కున - అలవరువాక్క పురము ॥తం॥ ఆ పురిపేరును మరచిపోయితిని - హాస్యగాడ నేడు 1॥తం॥ అందు జరిగిన కథ వినిపింపగ - నాశించితినిపుడు ॥తం॥ అంటరాని తనమనెడు పిశాచికి - ఆశ్రయమాయూరు. ॥తం॥ అట్టి గ్రామములు నాడే నేడు సం - దందుగలవు సుమ్ము ॥తం॥ కొందటిందు దైవముగా దానిని - కొలుచుచుందురెపుడు ॥తం[ కొంతమంది యద్దానిని దటిమి - కొట్టజూచిరిందు తం! పట్టణమ్ముల నుండి తరిమితే - పల్లెటూళ్ళు జేరు 1తం॥ పల్లెల నుండి తన్నిగెంటితే - పరుగులెత్తివచ్చి ॥తం॥ ఈపురాన తలదాచుకొన్నదా - పాపకారిముండ ॥1తం॥ ఆ పురమున ధనవంతులు బీదలు - కాపురమున్నారు ॥తం॥ కలసిమెలసి యున్నారలనేకులు - కలగా పులగంగా తం॥ మాలమాదిగలు మాత్ర మూరికర - మైలుదూరమందు ॥1తం॥ కొంపలు గట్టీ కాపురమున్నా - రింపుసాంపు లేక ॥తం॥ రేయింబవలు శ్రమించుటెకాని - హాయినెజలుగబోరు 1తం॥ అిక్కలుముక్కలు జేసికొన్నను - డొక్కలు నిండవుగా ॥తం॥ అందుకాపురం బొనరించెడు గో - విందను హరిజనుడు ॥తం॥ కాయకష్ట మొనరించి బ్రతికెడు - కష్టజీవియతడు ॥॥తం॥ ఎల్లరిలో తలనాలుకగా విల - సిల్లుచుండెనతడు ॥తం॥॥ మంచివాడనే పేరుపొందెనా - మాలమాదిగలలో ॥తం॥ కరవు రక్కసికి బలియై చితికిన - కాపురస్తుడతడు ॥త౦॥ పేదజికమునకు తోడుగబుట్టిరి - పిల్లలు పదిమంది ॥1తం॥ కూటికి గుడ్డకు నోచక కుమిలెడి - కొడుకుల కూతులతో ॥తం॥ ఎండిన యెముకలు, చింపిరి తలతో - నుండెడి సతితోడ తం ఆఫీ దళిత కవిత్వం + 2 సస ఫస 29

దేవుడు నాకీ వ్రాత వ్రాసెనని - దిగులుపడుచు నెపుడు ॥తం॥ కాలము ద్రోయుచునున్నవాడతడు - గంజికి గతిలేక ॥తం॥ ఒక దినమందాయాలు మగలు పను - లకు బోవుచునుండ ॥తం॥ దారిలోన నిలబడిన చలపతికి - చీర చెంగు తగిలె ॥తం॥ అంతట క్రోధావేశ పూరితుం - డై చలపతిరావు ॥తం॥ బండబూతులాడుచు నాగమ్మను - బట్టి కొట్టసాగె 1తం॥ కొట్టబోకుమను గోవిందయ్యను - గూడ కొట్టెనతడు [తం॥ ఆలుమగలు దుఃఖించుటగాంచిన - యాసాములలోన ॥తం॥ చలపతిరావును మందలింపగా - దలవరొక్కరైన 1తం0॥ అతడు మూర్చుడనియెంచి యూరివా - రందరు బెతరెదరు ॥తం॥ చలపతిరావు చర్యలగొందలు = బలపజచిరినాడు ॥తం॥ అంటరానితన మొక పిశాచమై - యాదిమాంధ్ర జనుల ॥త౦॥ అణచివేసినది యన్నివిధాల = నకిల భారతమున 1తం॥ న్యాయము ధర్మము నొట్టువోయిన - దీయూరిలొనంచు. ॥తం॥ పలు విధముల దుఃఖింపనాగిరా - భార్యాభర్తలును తం అవమానము భరియింపలేక న - ల్లాడి యిల్లు జేరి ॥తం॥ కుక్కిమంచముల గూలబడిరి యా - కుమతి చర్యదలచి. ॥తం॥ 'పేదథికంబొక పెనుభూతంబై - వేధించుచుండ ॥తం॥ గోరుచుట్టుపై రోకటిపోటను - తీరుదో చెనిద్ది తం! అమ్మా! రామారావను బాలుని - అంటుకొంటిననుచు ॥తం॥॥ ఈతబరికెతో నన్ను గొట్టినా - డిదిగో చూడమ్మా ॥తం॥ దద్దురులెక్కేటట్టు గొట్టెనా - మొద్దుపిల్లవాడు తం॥ అనుచువెక్కి వెక్కేద్చెడు కూతును - గని దుఃఖించుచును ॥తం॥ మగనికి దద్దురుజూపి చెప్పినది- మానిని నాగమ్మ ॥తం॥ ఒడలు జూడ గోవిందు శరీరము - గడగడలాడినది ॥తం॥ తండ్రి కుమార్తెను కౌగిలించుకొని - తల్లడిల్లినాడు ॥తం॥ ఆవురావురని యేద్వసాగిరా - యాలుమగలు, సుతులు ॥తం॥ దిక్కులేనివారలకు దేవుడే - దిక్కని తలపోసి ॥తం॥ ఈ (గ్రామం బాపురమున కీసుమం - తేని తీసిపోదు ॥తం॥ సేసి దళిత కవిత్వం + 2 శశ | 30

వారలకర్శ్మము గాలి యీ పురికి - వచ్చి నిలిచినారు తం! హరిజనులన నీయూరివారలకు - అసలే సరిపడదు ॥తం॥ తెల్లబట్ట కనిపింప సహింపరు - యెొల్లవారలందు 1తం॥ కురిచీపై గూర్చున్న పంతులును - గొరకొరజూచెదరు. ॥తం॥ హరిజన పంతులు పంతులమ్మలన - జిరచిరలాడెదరు తం! గోనెపట్టపై గూరుచున్నను - గొప్పతప్పటండ్రు ॥తం॥ నిలబడిలో చదువుచెప్పువా - నిని మెత్తురువారు ॥తం॥" స్వారాజ్యము వచ్చినదనియందురు - సాములు ధీమముగా ॥తం॥ స్వరాజ్యమంటే బీదాబిక్కిని - చావగొట్టుటేనా? (తం॥ అన్నము దొరకని దేమి స్వరాజ్యము - అయ్యలార నేడు ॥తం॥ టెక్కలు ముక్కలు జేసికొన్నను - జిక్కదన్నమింత ॥తం॥ అంటరానితనమనెడి పిశాచిని - గెంటలేనివారు ॥తం॥ మాటలగారడిజేసి మా కడను - ఓటులు కాజేసి తం పదవులనంది పీఠమెక్కి కన - పడరు దొరలు మరల ॥తం॥ మాలమాదిగల బీదజనావళి - జోలి దలపబోరు ॥తం॥ అంటరాని వాళ్లెందుకు రావలె - నయ్యా మీ సభకు ॥తం॥॥ అంటుకున్నదని యా పసిబిడ్డను - అన్యాయముగాను ॥తం॥ ఆ పురమందు బడిలో దు - రాతుజమడొకడు నిరుడు ॥తం॥ కొంగు తగిలెనని నా పెంద్దామును - గొట్టినాడొకండు ॥తం॥ ఈ పురిలో పంతుళ్ల జీవితమె - హీనముగా నుండె ॥తం॥ ఈ గ్రామస్థుల చర్య లెటిగిమే - మిచటికి వచ్చితిమి ॥తం॥ హరిజనులు మనసోదరులంచును - గురుతు జేయుటకును ॥తం॥ వారల తత్వము లెల్లమార్చుటకు - బయలుదేరినాము ॥తం॥ వాడవాడలను జాటిచెప్పుచు - వచ్చితిమీయూరు ॥1తం॥ జిల్లా కలెక్టరు పోలీసులు - నెల్లరు వచ్చెదరు ॥తం॥ వారలసాయముతోడ మిమ్ముదే - వాలయమునకిపుడు తం! తోడ్కొనిపోయెద మిక మీ చిక్కులు - తొలగిపోవునయ్య 1తం॥॥ అంటరానితనమను పిశాచి యిక - నంత మొందు సుమ్ము ॥త౦॥ (హరిజనాభ్యుదయం” నుండి కొంతభాగం) ఆాలాాఛనీ దళిత కవిత్వం + 2 + ఖ 31

మారనివాడు

• బోయి భీమన్న వాడా? వాడు? చచ్చినా మారడు? మనిషి మారినా సమాజం మారినా లోకమే మారినా వాడు మాత్రం మారడు అంత మారని ఆత్మారాముడు ఎవడు అంటున్నారా? వాడు ఆత్మారాముడు కాదండీ! హరిజనుదు! వట్టి అంటరానివాడు! అడుక్కు బతికేవాడు! వాట్ని మీరెప్పుడైనా చూశారా? చూసుండరు వాడు చూడరానివాడు వాడి మూకుట్లో మీరేదైనా వేశారా? వేసుండరు, వాడు చేరరానివాడు! వాడి చేతిలోది అదేమిటనుకొంటున్నారు? అది మట్టిమూకుదైనా కాదు పురై! పుర్రె! సీస దళిత కవిత్వం + 2 శస ఫి] 32

గొగర్రేదో ఐర్రేదో అయినా కాదు

మనిషిది అది మనిషి పుఠై

అబ్బ ఎంత అసహ్యం! ఎప్పుడైనా చూశారా? వాడి కాళ్ళు; ఆ కాళ్లకింద ఎంత చండాలం; అందుకే వాణ్ని చండాలుడన్నారేమో; లోకంలోని సమస్త పంకిలాన్నీ తొక్కేసుకొస్తున్నట్టున్నాడు;

వాడు కట్టిన ఆ మురికి తోలు

ఏనాడు చచ్చిన ఏ జంతువుదో ఉండడానికే కాదు కట్టడానికి కూడ ఏమీ లేనివాడు కావాలంటే మన కంపెనీ గోదాంలో పన్నీట పిండి అత్తరు అద్ది ఆరేసిన తాజా తోళ్ళిన్ని లేవు.

ఒక తోలు వాడి ముఖాన పారేసి

హరిజన సేవ చేసినందుకు

అవార్డు పుచ్చుకోవచ్చు-కాని

అందుకు ఒక పదవి గల (యెళశిదెంటు

ఒక స్వజనుడైన విలేకరి

ఒక తెలిసిన ఫోటో గ్రాఫరు

సమయానికి దొరికి చావాలి కద. లేకపోతే ఎందుకూ దండగ పబ్లిసిటీ లేని ప్రజాసేవ పనిలేని మంగలితనం:

బాబోయ్‌; పాములు, పాములు

వాడికి శృశానం ఇల్లు కానూ-

వాటినిక్కడికే తెచ్చాదేమిటి?

ఎప్పుడొచ్చాడు వాడిక్కడికి

ఇదే తన ఇల్లన్నట్టు కూర్చున్నాడు!

లాలీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫస ఏ1 33

అబ్బా వాడి పాములు కస్సుమన్నప్పుడెల్ల నా వెన్ను పాము బుస్సు మంటున్నదే జడల్లో దేమిటో తెలుసా? గంగా తీరమా? వాడి శ్రాద్ధం! అది కల్లండీ, కల్లు ఆ పకృది లేదూ అది ఏ శ్రీమంతుడి ఇంటి నుంచో కొట్టుకొచ్చిన బాపతు కాక ఈ పాదరసం మగసిరి గాడికి ఆ వెన్నెల వెండి చవకం ఎక్కడిదీ? బహుశా అది నెలవంకలా వంచికట్టిన కల్గ్లుపాయ కావచ్చు మద్యనిషేధం రద్దు చేశారు కాని వాణ్ని ఇప్పుడే చేయించి వుందును చూడండి ఆ ముడులు కట్టిన జదలు ఆ సుడులు చుట్టిన ఒడలు వాటినిండా ఎక్కడెక్కడి ధూలిదూగరో! ఎవళ్ళివళ్ళ బుగ్గి బూడిదో ఈ ఒంటెద్దు వ్యవసాయం గాడు మింగడానికి మెతుకైనా లేనివాడు కడుపూ, కన్నూ నకనక మందుతున్నా ఎదటి దుకాణం నుంచి ఒక్క కబళం లాక్కుతినడమైనా చేతకానివాడు- వీడికి వెంట నాలుగు కుక్కలు కూడానా? అరె అటు వెళ్ళకండి కరుస్తై వాడిలాగే అవి కూడ ఎప్పుడూ మత్తెక్కివుంటై సిన దళిత కవిత్వం + 2 శ జ

వీడు చచ్చు హరిజనుడే కాదు- పచ్చి గిరిజనుడు కూడ; వీడు మారకపోతే-పోయె- మారుతున్న మనిషిని మారుతున్న సమాజాన్ని కూడ తనకేసి మార్చుకొంటున్న పరమధూర్తుడు వీడు ఇప్పటికే మీరు గుర్తించి వుంటారు ఈనాటి నవ నాగరిక అత్యాధునిక హిప్పీ కుంకలందరికీ వీడే ఆది పురుషుడు కాదంటారా? ఇంతకూ ఈ దెస మాలిన దిసమొలవాడు ఈ అంటరాని అవర్ణ భిక్షాందేహీ గాడు ఈ సంపత్ములీన సవర్ణ వీధి కెందుకొచ్చినట్టు? వీడికెన్ని రిజర్వేషనులు కల్పించినా ఎంత సానుభూతితో రాసుకు తిరిగినా ఎన్ని చట్టాల రాజ్యాంగ రథాలపై వీణ్ని కాస్త ముందుకు తోలుకుపోదామనుకొన్నా వీడు ఒక్క అడుగైనా. ముందుకు కదలడు వీడికి తన జీర్జాంధ తమస్సే పూర్ణేందు శ్రేయస్సు వీడి గతి ఇంతే వీడు వట్టి మారనివాడు? (గుడిసెలు కాలిపోతున్నై సంకలనం నుండి) లాలీ దళిత కవిత్వం+ీ 2 యన. ఫి 3ెన్‌

శ్వ |

• డా॥ యస్‌.టి. జ్ఞానానందకవి ఇది గౌతముడు జనియించిన నేలరా! అయినా హింసోన్మాద మడగలేదు ఇది జిన బుషి మౌళి పొదలిన భూమిరా! అయిన కామక్రోధ మారలేదు ఇది నరేంద్రుడు చరియించిన సీమరా! అయిన ధర్మక్రాంతి యలరలేదు ఇది బాపూజీ జన్మమెత్తిన వసుధరా! అయిన సత్యక్షాంతి యమరలేదు “గొంతు చించుకొంచు గొప్పలు సెప్పుచు డప్పు కొట్టుకొను బడాయి జాతి కీసులెచ్చు సాహితీ సౌారభములెట్టు లీశ్వరా! రహించి యేపు మీరు!” “ఇడుముల స్మాములో నిరికి యా బుషి భూమిని సుప్రతిష్టపున్‌ జడనిధి ముంచినట్టి కుహనా పరిపాలకులన్‌ క్షమించు చో పుడమిని గౌరవార్షత్రలు బుగ్గగు రేపటి జాతి కెట్టుల బ్బెడిని నిసర్జ గౌరవపు పీఠము విశ్వమునందు నీశ్వరా!” “వెడలెను దాత! మా తెలుగు వీధుల కొంపలు ముంచి పచ్చగా నడరెడు సస్యరాశులను నాస్తులు పాస్తులు నేల గర్భమం దడగెను పెన్‌ తుఫాన్‌ గడు భయంకర జృంభణ వల్లనెట్లు మౌ ఆటీ దళిత కవిత్వం + 2 + | 36

త. పడిన మహాపదల్‌ తొలగు వైనము దెల్పి నముద్దరింపుమీ!” “ప్రజల గుటించి శాసన సభన్‌ పలు చర్చలు సాగు వేళలో ధ్వజముల నెత్తుకొన్న యిరుపక్షము వారల కీసులాటలో గజిబిజిలోన నుద్ధరణ కల్గునె? జాతికి నచ్చమైన యే యిజములు లేని యేకతల నీవయినన్‌ నెలకొల్పు మీశ్వరా?” “కూర్చరా! జాతికి కుంఖిని కొందాడ

'ప్రియమార స్నేహ పరీమళమ్ము మార్చరా! దేశ సంపద తేరగా మెక్కు నాయకావళి వంచనావిధమ్ము పేర్చారా! విశ్వాన పేర్గన్న నవ్యభా రత సుయశ శిఖరాల దొంతి నేర్చరా! ముని ధారుణీ ఖందమునకును సంస్కార సంస్కృతి సహన విద్య *బ్చెద్రద్రి చెదరిపోయి వేల వర్జాలుగా చీలి దేశగతుల చీల్చుచున్న ఈ కులాల నెల్ల నేకమ్ము సేయరా! ఆదియై హైందవమున కంతరాత్మ “కలిమి కులమ్ముతో కనుల కావరమెత్తిన మత్తులో దరి (దుల వెలివేసి యూరికి సుదూరముగా నివసింపజేసి వా రల శ్రమవల్ల సౌఖ్యముల రాశుల దోగెడు సాములెల్లరీ దళితులకున్‌ బుణస్టులు గదా! (గ్రహియింపరు వారలీశ్వరా!” “ఆగునా? వాదాల యందున జిక్కుకొ నృట్టి రాష్ట్రం పుటాల్మట్టిబెడద సాగునా? రాష్ట్ర ప్రజావసరాలకు చాలినంతగ ఖజానాల పుష్టి వీగునా? భయప్రకంపితులుగా నొనరించు రక్తసిక్తంపు మారణ చరిత్ర దాగునా? పాతాళ ధారుణీకుహరాన ఆాాలాాాసీ్స దళిత కవిత్వం + 2 స జ 5

కులమతోన్నాద శక్తుల గణమ్ము

“దళిత జనుల వేదనలు చట్ట సభలలో

గెలుచునా? యుగాల కలత మాపి

ధార్మికోర్విలోన తల యొత్తునే. మాన

వీయ గుణములీశ్వరా! యుగాది”

“ఏలినవాని దొడ్డ గుణమే జన జాగృతికిన్‌ ప్రతీకయౌ

ఏలిక స్వార్థనిర్హరిని నీతలు గొట్టిన నాశమౌను త

త్పాలిత నీమలెల్ల నిక పాఠము లెందుకు? తెల్లు వారి క

ల్లోల హృదంతరాళములలో వెలయింపుము శాంతి చంద్రికలొ

“దళితుల్‌ సేద్యము సేయమాను నెడ క్షేతాలెట్లు సస్యాలతో

విలసిల్లున్‌ పనిపాట మానిన యెటుల్‌ విశ్వమ్ము జీవించు వా

రలె నిర్మాతలు భావి దేశ గృహ నిర్మాణానికిన్‌, వారె రా

జులు ముమ్మాటికి కాలమే కడకు తీర్చున్‌ యోగ్యతా యోగ్యతలొో

(ధర్మాగ్రహముూ సంపుటి నుండి)

ఢీ దళిత కవిత్వం + 2 4 | 38

తు

ఉందర్రా మాలపేట

• వంగపండు ప్రసాదరావు

ఉందర్రా మాలపేట

ఆ ఊరి చివర

కష్టాలున్నచోట

ఆ ఊరి చివర కాష్టాలున్న చోట

ఇల్లుమీద రెల్లు గడ్డి

ఎగిరిపోయి ఎక్కిపోయె

పచ్చి మట్టి గోడలన్ని

పగిలిపోయి

తడక తలుపు బొక్కల్లో!

కుక్కలు పిల్లులు దూరి

కుండలు దాకలదొంతలు

తిరగేసిన తీరవగా! ఊఉ

ఆ గుడిసెల గడపల్లో!

ముసిలోలూ ముడగోలూ

కుక్కి మంచాలమీద

కోడికునుకు కునకాలని

గొర్రెపొట్ట సీరినట్టు “

గుడ్డ గుడ్డ గంతులేసి

కప్పుకోగ కాలుతగిలి

బ(ర్రుమనే బతుకులతో 1ఉ॥ ఫలి దళిత కవిత్వం * 2 శ వ

ఊరిలోని మురికినీరు

ఈ వీధికి సేరుకోని కుల్లి కుల్లి వాసనేసి

ఇల్లన్నీ కంపుకొట్టి

సిన్నోలుకు పెద్దులుకు

పుల్లూ బూసులుపుట్టీ

ఈగల దోమల కాట్లకు

ఇసురుకొనీ ఉసురుమనీ 1ఉ॥

పాలుతాగె సంటోల్నీ

ఇంటిలోన యిడిసిబెట్టి

తల్లీ దండ్రీ కలిసీ

కూలి పనుల కెల్లిపోతె

పాలూ నీరూ లేకా

కంకటిల్లి గొంతుకెండి!

నిద్దరలో సచ్చిపోయె

దిక్కు లేని పిల్లలకూ! 1ట॥! తతనావాయాయయలా1 41 దళిత కవిత్వం + 2 సాళా ఖ 40

జ్ఞానమొక్కడి సొత్తుకాదన్నా

• వంగపండు ప్రసాదరావు

జ్ఞానమొక్కడి సొత్తుగాదన్న

అది సర్వజాతుల-సంపదోరన్న

లేని దేవుడు-బొన్ములోపలున్నడన్నరు నరుడో ఇన్నావ నరుడః॥

కాలునుండి మాలవాడు పుట్టెనన్నరు 1నరుడో॥

సదువురాదని-ఊరుబైటా ఉండమన్నరు ॥నరుడో॥

మా లఅయినా-జాషువా కవి మహాకావ్యం రాయలేదా 1॥నరుడో॥జ్ఞాన॥

రాజులేమో-భుజంనుండి పుట్టెనన్నరు ॥1నరుడో॥

సూడరాదు-రాజు విద్యలు శూద్రులన్నరు ॥నరుడో॥

కోటలోపల-కోటి విద్యలు నేర్చుకున్నరు ॥నరుడో॥

ఎన్ని నేర్చిన-ఏకలవ్యుడు అర్జునుద్నే తన్నలేదా ॥నరుడో॥జ్ఞాన॥

రాజనీతి కులం హీనులు రాయరాదని ॥నరుదో॥

(బ్రహ్మబుర్రలో-పంతులేమో పుట్టెనన్నరు నరుడో॥

రాజ్యనీతులు-రాయడానికి పెంచుకున్నరు నరుడో॥

చెప్పుదీసి-కొట్టినట్టూ తప్పుదిద్దీ 11నరుడో॥

కులంలేని అంబేద్కర్‌ రాజ్యాంగం రాయలేదా ॥జ్ఞాన॥

చేతితోను విష్ణుచక్రం తిప్పినోడు

కాళిందుని కాలుకిందా తొక్కినోడు

కాళిందుని కాలుకిందా తొక్కినోడు

అవతారాలెత్తుకొని-బతికినోడు

బోయవాని అమ్ముదెబ్బకు బోర్లాపడి చావలేదా ॥జ్ఞాన॥ లాభీ దళిత కవిత్వం + 2 శ | 41

రాజ్యాధికారానికి మాదిగన్నా

• గదర్‌ ద్‌ బాంచెన్‌ బాంచెనంటు గులాపోన్ని దార అంటు ఎన్నాల్లు బతుకుతావు మాలన్నా ఎదురు తిరగవేమిరా-మాదిగన్నా 11బా॥ నీ సెల్లెను నీ తల్లిని అసేతుసే అంటుంటే సినబోయి కూసున్నవ్‌ మాదిగన్న సింహ మోలె లేవరో-మాలన్నా ॥బా॥ పట్టపగలె నీవోళ్ళను పిట్టల గాల్చినట్టు కాల్చిపేల్చి తింటుంటే కన్నీరు బెడతవేల! మాలన్న బా! గుడిసెల సుట్టు ముట్టి గుండెల్లో గుందు దించి పసిపిల్లల ముసలోల్లనుకసపిసా తొక్కితొక్కి్‌ " గొరగొర బయటకీర్చి కరకర కోసేస్తే గొల్లున ఏడుస్తవేమి మాదిగన్న గొడ్డలోలె లేవరో-మాలన్న ॥ బా! నోట్లకోసమొచ్చినోడు వొగల మాటలెన్నో చెప్పి అరుగుమీద గూసోని " అన్నా తమ్మిలే ఆాాాఫీఫీ దళిత కవిత్వం శ 2 సఫా 42

మంచి నీళ్ళు తెప్పించి

పుక్కిలించి ఊంచేసి

వోట్లల్ల గెల్సినోడు-మాలన్నా

వొట్టలు చూపిచ్చెగదా మాదిగన్నా ॥బా॥ మదరాసు రాష్ట్రంలో

మాలోల్పు, మాదిగోల్లు

భూస్వాముల బాధపడక

ముస్లిం మతంలో చేరితే

శంకరయ్య చారిగాడు

వంకర టింకరాయె

హిందూ సమాజ సంఘం

ఎల్లంకల బడిపోయే

ఢిల్లీలో ఇందిరమ్మ

ఆగమాగమయిపోయే

ఉత్తరప్రదేశంలో

ఊర్లన్ని సుట్టిముట్టి

మాలమాదిగల రక్తం

బ్రాంది విస్కీల తాగి

సంపుమాని ఆర్టరిచ్చి-మాదిగన్నా

సావు కర్చు యిస్తననీ-మాలన్నా 1॥1బా॥ నువ్‌ మతం మార్చుకున్న

నీ బతుకు మారదన్న

నీవు కులం మార్చుకున్న

నీకు కూడు దొరకదన్న

నువ్‌ రాజ్యమేలకుండా

నీ రాత మారదన్న

రాజ్యాధికారానికి మాలన్న్నో

నువ్‌ కదలి సాగరో మాదిగన్నా నువ్‌!

టీటీ దళిత కవిత్వం శ 2 శస | 43

ఇదేమి ధర్మమన్నా!

• మాష్టార్ట ఇదేమి ధర్మమన్నా-బుద్దెరిగిన భీమన్నా అధర్మమంటె ఇలలో-మనుధర్మము రోరన్నా అధర్మ సారమేందో-ఇప్పి చెప్పుతానన్నా ఆసక్తి వుంటేనే-ఆలకించుడోరన్నా 1 ఇదేమి॥ వచనం: జగతిలోన జనులంతా (బ్రహ్మ వివిధ అంగాల నుండి పుట్టినారంటా... ఎవరెవరు ఎటునుండి పుట్టారో ఇపుడు వినుడన్నా............ బాపంద్లు పుట్టింది-బ్రహ్మ శిరస్సునుండంటా క్షత్రియులు పుట్టింది-భాతి చేతుల్లోనంటా కోమట్లు బుట్టిందీ-కడుపు తొడల నుండంటా శూద్రులు బుట్టిందీ-చెప్పు కాలినుండటా ఇదేమి! వచనం: పుట్టవలసిన చోటు నుండి పుట్టారు కాబోలు వాళ్ళు పంచముల పేరెత్తలేదు తెలుసుకోండన్నా......... మనిషెట్ల బుడతాదో-మనిషైనోడికి ఎరుకా బూడ్డి గుంటల బొల్లే-గాద్ద్డులకు ఏ మెరుకా ఇదేమి! వచనం: ప్రపంచంలో వున్న ఏ ప్రాణికైన వుందె సహజ
• లక్షణం.....? సుఖంలో ముఖమంతా-వికసించి పూయదడము దుఃఖంలో కన్నీళ్ళు-తన్నుకొని రావటము ఊపిరాడకపోతే-గుందె నిలిచిపోవడము ఇదేర లోకంలో-ప్రాణికున్న లక్షణమూ వచనం: ఇది ప్రాణికోటి ధర్మం. కాని మన మనువిచ్చిన హిందూ ధర్మంలో కులాల పేరుతో మనిషిని మనిషీ దోపిడీ చేయడమే ముఖ్య లక్షణం. తాను బాగుండి-తన తమ్ముడెవరో చెడిపోతే సంకలెగిరేసే గుణం-మనుధర్మములుందన్నా ॥ ఇదేమి॥ ఎల. దళిత కవిత్వం + 2 + 1 44

న వచనం: ్రకృతిలోని ప్రతి జాతి ప్రాణి, తాను బ్రతకడంకోసం మరోజాతి ప్రాణిని తింటుంది చూడన్నా...........? నాచును తినే పురుగును-కప్ప మింగి కులుకన్నా కప్పను పాము నమిలి-చప్పుడు గాకుండన్నా పామును గద్దొచ్చి-తన్నుకొని పోయిరన్నా లొట్టలేసి తింటూ-తన చావు మరచురోరన్నా వచనం: ఇది జంతు ధర్మం........ఒక జాతి జంతువును మరో జాతి తినే నీతి. ...మన మనువిచ్చిన హిందూ ధర్మం........తన జాతి వాళ్ళను తానే తింటు వుందన్నా......... మనుధర్మ కర్మాల-జాతి నరకమౌతుంటే ఇంకేడ మిగులుతుంది-భరతజాతి రేపన్నా 1 ఇదేమి॥ వచనం: _ ప్రకృతిలోని ప్రతి జాతి, తన జాతి ఉన్నతినే కోరు తుందన్నాా..... చెట్టుకు చెట్టెపుడూ-చేటు చేయలేదన్నా పిట్టను పిట్టెపుడు.+ప్రాణమడగదన్నా అదేమి చేటో మరి-మను ధర్మము రోరన్నా తన జాతిని తానే-సంపి తింటుందోరన్నా ఇదేమి! వచనం: ఇలాంటి వికృత ధర్మాన్ని ఆదరిస్తే వోరన్నా....జాతికి వినాశనవే. తవృ్చ (గతి మాతం లేదన్నా..........మనిషిని మనిషి చూసేదే మానవతా మతంతో మనుషులను-కులంతో వర్ణాలను వేరు చేసి ఊరేగే-తరతరాల దోపిడిని ఏ చోట దాగున్నా-వెతికి పట్టి రోరన్నా సమాధి చేసేదే-దళిత ధర్మమోరన్నా ॥సమాధి॥ (మాష్టార్జీ దళితగీతాల నుండి) లస్సీ దళిత కవిత్వం + 2 ఈ ౫ 45

దేశం నీదన్నగాని

• మాష్టార్టీ (యుగాల నుండి ఓ పాలకుడు దళితులతో) పాలకుడు: దేశం నీదన్న గాని-రాజ్యమదగమన్న నా దళితుడ ఈ దేశాన్ని-నిన్నేలొద్దన్ననా ;దళితుదా॥ 1వ పార్టీ: నేనున్న పార్టీల జేరి 2 నా వెంటనే రమ్మంటిరోరి 7 నా అంతటి లీడరు లేడంటూ *7 నిను వూరంత జెప్పంటిరో ఇ నాకెవడన్నెదురంగాసై....? 7? వాని పీక నులుమంటిరోరి * గుండాగిరి జేసైనా న నిను ఫండొసులు జెయ్యంటిరోరి ” జండాలు మొయ్యంటిరోరి నిను జేజేలు గొట్టంటిరోరి 39 వచనం: గియన్నీ జేస్తూ....... క్యాదరులుండన్నగాని-లీదరుగమన్ననా దళితుడ ఈ దేశాన్ని-నిన్నేలొద్దన్ననా ఓట్లను వేయన్నగాని-సీట్లు అడగమన్న నా దళితుడ ఈ దేశాన్ని-నిన్నేలౌద్దన్ననా !! దళితుడా॥ 2వ పార్టీ: బర్లనిస్తా, గోర్రనిస్తా-పాడు బంజరు భూములిస్త బత్కుదెరువు గద్వనీకి-బ్యాంకులోను అప్పులిస్తా ఉండనీకి వూరవతల-కాలనీలో ఇండ్లు ఇస్తా సద్వుకునే పోరలుంటే-స్కాలర్‌షిపు బిచ్చమిస్తా ఎద్దుతున్న లీడరుంటే-రిజర్వేషను సీటులిస్తా అధికారం అసలు లేని-పదవులెన్నంటన్ని ఇస్తా వచనం: కానీ.......... ఆశీ ్స దళిత కవిత్వం + 2 శస శర

అన్ని ఇస్తన్న గాని-అధికారమిస్తనన్ననా దళితుడు ఈ దేశాన్ని-నిన్నేలొద్దన్ననా ఎట్టే సేయన్నగాని-గట్టునుండమన్ననా దళితుడ ఈ దేశాన్ని-నిన్నేలొద్దన్ననా | దళితుదా!॥ తవ పార్టీ: గుడి నువ్వు గట్టాలిరా ॥దళితుదా!! ఆ గుడిలోకి రావద్దురా ణా రామున్ని గొలువాలిరా 0 నువ్‌ బ్రాహ్మణుడవ్‌ గావొద్దురా 70 కృష్ణుని మొక్కాలిరా 10 అష్టదరిద్రంలో ఉండాలిరా దళితుడా॥ రథము నువ్వు జెయ్యాలిరా . ఆ రథమొక్కజూదొద్దురా 92 అన్ని నువ్వు జెయ్యాలిరా ౫ ఎప్పుడనిగి మనిగి ఉండాలిరా ” ధర్మానికి ఎల్లప్పుడు హిందువుగా ఉండాలి కర్మాన్ని కాదనకా కులహీనుడు గుండాలి వచనం: ఏందిరా ఏమో గట్ల జూస్తవ్‌.... నిను పేరుకు హిందువన్న గాని-హక్కులడగమన్ననా దళితుడ ఈ దేశాన్ని-నిన్నేలొద్దన్ననా దేశం నీదన్న గాని-రాజ్యమడగమన్ననా దళితుడ ఈదేశాన్ని-నిన్నేలొద్దన్ననా 1దళితుడా!॥ దళితుడు: మోసి మోసి మీ పల్లకి-మా మెడలు వాసిపోయనాయీ చేసి చేసి మీ సేవలు-మా వయస్సు ఉడిగి పోయ్‌నాది ఇగ గూసుంటామురో-మీరేలే కుర్చీమీద తెగతోస్తామురో-మీరెవ్వరూ లేవనంటె[ఇగ గూసుం॥ (మాష్టార్టీ దళిత గీతాల నుండి) సిసి దళిత కవిత్వం + 2 సస ఫి 47

శంభుకుని తల నరికివేసి

• మాష శంబుకుని తల నరికివేసి జ్ఞాన తృష్ణను హత్యజేసి ఏకలవ్యుడి వేలుకోసి ప్రతిభ ప్రాణం తీసినోళ్ళే మన పాలకులుగా నేటికున్నారా మన పాలిటెములై పొంచి ఉన్నారా నా దళితులారా...... తాత తండ్రుల నాటి నుండి కర్మబాధలు తప్పనోళ్ళు కడకతేరని కష్టాలకు వాళ్ళు కారణాలు అడగబోతే పోయిన జన్మలో మీరు జేసిన పాపమే ఈ బాధలంటూ ఈ జన్మలో మా సేవ జేసితే ఆ పాపం వెల్లిపోవునంటూ బ్రాహ్మణత్వపు వాదులు బహు భావ బోధలు జేసుకొస్తూ కర్మనే మన చేత బెట్టారా-నా మనసర్వమెల్ల దోచుకున్నారా-నా దళితులారా......... 1॥శం॥ యజ్ఞ యాగం పేర మనలను అగ్నికాహుతి చేసినోళ్ళే వేదవిద్యలు నేర్వబోతె నాల్మలను తెగకోసినోళ్ళే ఉపనిషత్తులు విన్నవంటు చెవుల సీసం పోసినోళ్ళే సీత దళిత కవిత్వం + 2 శస ఏ 48

మన హక్కులన్నీ కాలరాసారా........నా కుక్కలాంటి బతుకుజేసారా.......నా దళితులారా.......... ॥శం॥ దుష్టులు దుర్మార్గులు ఈ దేశపు భూస్వాములు తిండి బలిసి కండబలిసి అండనున్న ధనం బలిసి కందగ్లకెక్కిన కామ దాహపు కోర్మెలెల్లా తీర్చుకోను కన్యలను మన దళిత స్త్రీలను కత్తికే పెళ్లంటు జేసి బసవి అంటూ జోగి అంటూ భారతములో కుంతిదేవోలె-నా ఇంటికొక కుంతి జేసారా-నా దళితులారా............ ॥శం॥ వద్దురా ఈ బాదలొద్దు విలువలేని ఐతుకులొద్దు నీచమైన బతుకు పెట్టిన మ్లేచ్చుల ఆచారమొద్దు కులంపేర ఇజ్జతిచ్చే ధర్మమే మనకసలు వద్దు రాజ్యమేలిన జాతికే ఈ లోకమందు ఇజ్జతుంది రాజ్యమేలే రోజుకొరకన్నా-నా రోజుపోరు నువ్వు జేయన్నా-నా దళితులారా.......... శం (మాష్టార్టీ దళిత గీతాల నుండి) ాలాాాాలాలాసేఫు దళిత కవిత్వం + 2 శ | 4

దళితపాట -కత్తిపద్మారావు

నవదర్శన నిర్మాతా

నవ యుగముల నాయకుడా

నవ దర్శన నిర్మాతా

కులమున్‌ మతమున్‌ కూలదోసి

మనిషిని నిలిపి

మానవ విలువలు కూర్చి పేర్చి

మనిషిచేసే......

మానవ దర్శనమే నీవె (ఓ బాబా!

బుద్ధం థర్మం సంఘం

శరణం శరణం

నడిచి నడిచి బోధ చేసి

దీక్షనిచ్చే

అభినవ బుద్ధుడవైనావు ఓ బాబా!

స్వేచ్భన్‌ సమతన్‌ సోదర(ప్రేమన్‌

నేర్చి నేర్చి

మహిళల విలువలు పెంచి

శక్తినిచ్చే.......

ఆశొజ్యోతివి నీవేలే ఓ బాబా॥ ఢీ సీ దళిత కవిత్వం + 2 సాగా ఫి! 50

వీరం, శౌర్యం, ధైరజటియం జాతిని మేలుకొలిపి పీడిత జనులను ఐక్యపరచి రాజ్యపదమ్మును చూపావు ఓ బాబా॥ దళిత పాట పాదాలిరా ప్రజల మేలు కొలాజపలిరా విష్లవ బాటలో-మానవహక్షుకై పోరాట శక్తిగ లేచిరా ॥దళిత॥ చుండూరు మృతవీరుల రక్షజ్యోతి వెలుగుచుండెను అ([గ్రవర్ణ రక్రదాహము రోజు రోజు పెరుగుచుండెను ॥దళిత। మానవ మూర్తివై మానవ హక్షుకై పోరాట శక్తిగా లేచిరా 1దళిత॥ కులతత్వం పెచ్చరిల్లెను మత ద్వేషం పెరుగుచుండెను స్తీలపైన దమనకాండలు రోజురోజు పెరుగుచుందెను అంకితమూర్తివై ఆత్మీయ శక్తివై పోరాట భూమికై కదలిరా ధలిత॥ రీ యి టో = ధాల ర్చ ఖ్హా ఛా న్‌ ల్‌ వల! ఖ్‌ ౯. న్‌. శ్ర ష్‌ వ యో ల్‌ నో ఖ్‌ ఆశి. దళిత కవిత్వం + 2 | 51

దళితుల యుగం

• కత్తి పద్నారావు

లేరా....లేరా....లేరా....లేరా...

దళితుల యుగమిదిరా

దళితుల యుగమిదిరా ॥లేరా॥ దళితులు అంటే కులము కాదుర-

కులము కాదుర

థామికులా జనశక్తేరా-జనశక్తేరా

తరతరాలుగా అణచబడిన-ఓ అణచబడిన ఓ

భూమి పుటారతికా లేచిరా ॥లేరా॥ తల్లి తనమ్ములో పుట్టి పెరిగిన-పుట్టి పెరిగిన

సమాజ నిర్మాతవు నీవే-నీవేనోయి

సమతా రాజ్యం నీకే సాధ్యం-నీకే సాధ్యం

సాహస మహిళా ॥లేరా॥ డప్పులు మోగిన గూడెము నీదే-గూడెము నీదే

పాటలు పుట్టిన గుండెయరా-గుండెయరా

కళలతల్లివి నీవోయి-నీవేనోయి

తంబుర నాదం తోటిరా ॥లేరా॥ -కులరాజ్యమ్మును కూల్చగలేరా-కూల్చగలేరా

నీ రాజ్యమ్మును నిర్మించు-నీవు నిర్మించు

మమతా సమతల సంస్కృతి నీదే-

సంస్కృతి నీదే

దళిత రథమ్ముత్తో'సాగిరా 1లేరా॥

ాాలకాాాాసీసి. దళిత కవిత్వం + 2 ఫా | 52

దళితులనగా ఎవరురా....... = గూడ అంజయ్య

దళితులనగా ఎవరురా!

ధరణిలోని దరిద్రులందరు

దళితులేనురా సోదరా 1॥దళితు॥

పట్టెడన్నము దొరకనోళ్లు

పుట్టెడప్పులున్నవాళ్ళు

బతుకు గడువని బడుగు జీవులు

దళితులేనురా సోదరా ॥దళితు!!

. కల్లకపటమెరుగనోళ్ళు

కాయకష్టం చేసెటోళ్ళు

సకల (శ్రామిక జీవులందరు

దళితులేనుర సోదరా 1దళితు॥

కులం పేరిట మతం పేరిట

మనువు వేరు చేసెరా

వృత్తి పనుల తీరుబట్టి

కులములంట గట్టెరా 1దళితు!!

మొలను కట్టిరి ముళ్లకంప

మూతికేమో ముంతగట్టిరి

నీడవారితే తానమాడిరి

పంచముడివని పారదోలిరి 1 దళితు॥

నిన్ను కోసిన పాలురావు

నన్ను కోసిన నీళ్ళు రావు

నిన్ను నన్ను కోసి చూసిన

ఎరుపు రక్తమె సోదరా ॥దళితు! పాలీ దళిత కవిత్వం శ 2 శశి | 53

హెందు హిందు బంధువంటవు

• గూడ అంజయ్య హిందు...హిందు...బందు వంటవ్‌ బిందు....బిందు...హిందువంటవ్‌ కైస్తవ ఇస్లాము, బౌద్ధ మూలవాసులెందుబోయిరి? హిందు ఏతరులెందు బోయిం(డ్రాయ ఓ హిందు సోదర ఇందుమూలంగిన్నవిస్తావా? ఓ బంధుసోదర ॥హిందు॥ సకల శాస్త్రం సదివినానని ప్రతిభ నాదని పలుకుతున్నవ్‌ వేద వేదాంగాలు సదివిన పండితుడనని పలుకుతున్నవ్‌ బురుక పిట్టలు దొారుకవడుతావా? ఓ పంతులయ్య (కోరస్‌) నేతకాని నేత నేత్తావా? 7 కమ్మరన్న కొలిమిపెడుతావా? 7 కంసలన్న సేత జేత్తావా? 7 జాలపొలముల జంభుగొడుతావా? 2 మిట్టతోటకు మోటగొడుతావా? 77 దాటెద్దుకు దాన పెడుతావా? ౫ దొడ్లైెవున్న పెండ దీత్తావా? సకల సంపద సృష్టికర్తలు దళితులంటె ఒప్పుకుంటావా? ॥హిందు॥ అంటూ ముట్టు నాకు లేదని పొంకనాలుబలుకుతూన్నవ్‌ (కోరస్‌) ఆాటీసు దళిత కవిత్వం శ 2 శా ఖ 54

న. లందలున్న నీళ్ళు దీసి న బ(ైతోలును శుద్ధిజేసి ౫ పొదూక పట్టాభిషేకం ౫ పాదరక్షలు గుట్టినోన్ని ఐా మురికి కాలువ దీసినోన్ని “. ముట్టుబట్టలుతికినోన్ని 27 మలమూత్రా లెత్తినోన్ని ౫7 పందరిపుర పాండురంగని 77 పెద్దపూజారి గుండా నిత్తావా? ల గర్భగుడిలో అడుగుపెట్టి ఇ జ్ఞానబోధలు జేయనిత్తవ? - ఉన్నమాటే అన్నవంటావా? ॥ి ఓ హిందు సోదర 13 కుండ బద్దలు గొట్టానంటావా?

ఓ బంధు సోదర 1॥1హిందు॥ చెవులసీసం వోసినినివే నాలుకలు తెగగోసినోనివే దొంగదెబ్బ గొట్టినొనివే బొటిన వేలు నరకినొనివే ముక్కు చెవులు కోసినోనివే ఆడపడచుల చెరిసినొనివే రామజన్మ భూమి మాదని రంకెలేసి రంకు జేసినొనివే గోతవు సంచుల్లో గుచ్చి తుంగ భద్రలదాక్కినోనివే బందు వంటెనమ్ము మంటావా? ఓ హిందు సోదర నన్ను హిందువంటే ఏందుబోయెనోయ్‌ ఓ హిందు సోదర సీస దళిత కవిత్వం + 2 శస 3౫|| 55

ఎన్నిసార్లు ఈ ఘోరాలు

• గోరటి ఎంకన్న ఎన్నిసార్లు ఈ ఘోరాలు ఎంత మందిమి వొరుగుదాం దళితన్న దండు కట్టకుంటె బ్రతుకలేము దళితన్న బెరిసిలెత్తకుంటె నిలువలేము కట్టె బట్ట తెల్లగుంటె-వాని కండ్లు మండిపాయె కాళ్ళజోడు మెరుపులుంటే- వాని కదుపు మంటబుట్టె వాళ్ల కాళ్ళకాడ అణగమని హద్దులెన్నో గీసినాడు దళితన్న వాళ్లబ్బాసామ్ము తింటున్నామా దళితన్న మరి అదిరిబెదిరి బ్రతుకుదేంది ఎన్నిసార్లు! పసిడిరాలెవత్తిసేలు-పాలుగారే వేరుసెనగ నూనేఆరే నువ్వుదంద్లు- తేనెలూరే సెరుకుసేలు నీసెమట దారపారపోతే- మొక్కలోనే వరిగిపోవు దళితన్న ఆసెమట పారినట్టి సేల్లో- నీ రక్తమెందుకేరులాయె ఎన్నిసార్లు గద్దరెక్కల కోళ్ళపెంచి-గాండమసికి మేకలిచ్చి మెత్తటి మెత్తటి సప్పలకోసి- 4 దళిత కవిత్వం + 2 ఛళి | 56

తు.

మొదటి కుప్పలెత్తిస్తే

తిప్పగ తిన్నప్పుడు కులం-

ఎక్కడ పోయిందో అడుగు

కారిన సెమటతో తడిసి-

కాళ్ళకింద నలిగి నలిగి

కళ్లముల గింజకంచములకొస్తే-

అంటురాదా!

దళితన్న మన కష్ట ఫలముమెక్కినోల్లె

దళితన్న మనమీద కత్తి కట్టినారు ఎన్నిసార్లు!

చెంబుల కొద్దిపాలు తాగి-

చెయ్యి ఆరనినెయ్యి జుర్రి

కమ్మనైన పండుఫలము-

మదమెక్కటి మాంసమంత

కుతికేదాక మెక్కినాక-

ఎరుపురాదా మెరుపురాదా

దళితన్న వాని వంటిలోని-మెరుపులన్ని

దళితన్న నీవొంట్ల రక్తమేనుగదరో (ఎన్నిసార్లు!

గుడిలో బడిలో బజారులో-

సినిమాహాళ్ళో(హో)టలకాడ

మనగాలి తగిలి వాని హోదా!

భంగంపోయేనని

కొట్టుదాయి తిట్టుడాయె-

లెక్కలేని దాడులాయె

దళితన్న ఈ గుళ్ళు బడులు ఎప్పుడు గట్ట

దళితన్న మనకెందుకింత సోటు లేదు

కల్లినోని అగ్రకుల కాపుగాసే పోలీసులు

వెంటబడి తరుముకుంట ఎగదోసిరా శని దళిత కవిత్వం + 2 శస | 57

.. సందుగాక్ళు (ఎన్నిసార్లు.

కత్తులతో కోస్తవుంటే కండ్షి పండుగోల్లె చూసిరి

దళితన్న నీ ఆలీ పిల్లల గోనముట్టి

దళితన్న వాళ్ళు రాలిపోర ఎన్నటికైన ఎన్నిసార్లు!

పురుడు పోసుకున్న తల్లి-

కడుపురగిలి మండబట్టె

పొత్తిల్లున్న పసికూనలు-

పోలికేకలు పెడ్తున్నారు

మనోల్ల పాణం తీసినోల్ల-

మంటకలువ పోరుతమని

దళితక్క నీవు పిడికిలెత్తి బాసచెయ్యి

దళితన్న చెయ్యెత్తి ప్రతినపట్టు ఎన్నిసార్లు!

కౌటిల్యుని రాజ్యం-కార్చే ముసలి కన్నీళ్లకు

కరిగిపోతిమంటె-

మళ్ళి కాటి బూడిద కుప్పలేరా

అదునుకోసమై గుడ్డేలుగు

ఎదురు చూస్తున్నది

నునుపు జంగ పిల్లులన్నీ

మాటుగాసి పొంచున్నవి

దళితన్న వీటి మాడపట్లు పగలకపోతే

దళితన్న మన వాడలల్ల రక్తమేనురా 1 ఎన్నిసార్లు!

తోలుకోసే రంపెతోని వీళ్ళతోళ్ళ చెముడదీసి

జమిడికేసి వీరులకు దండమంటుపాదుదాం

దళితన్న ఇగ గొళ్ళు మంటు ఏద్వకన్న

దళితన్న నీ గోసముట్టి కూలుతరీళ్ళు ఎన్నిసార్లు! ఆాాధీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 శస [568

పల్లి పల్లి దళిత కోయిల

• కలేకూరి ప్రసాద్‌

పల్లెపల్లెనా దళితకోయిలా

బతుకుపాట పాదుచుండగా

గుండె గుండెనా పోరుపుట్టగా

బతుకులోన పొద్దు పాడిచి వెలుగునిండగా

ఆహ సాగే పేదోళ్ళ జూతరా

ఓహో కూరీగుండెల్లో పండగా ॥ఆహా॥ ఆకలితో పేరుగలన్ని కేకలయ్యగా

రగులుతున్న గుండెలల్లో పాటపుట్టగా

కారుతున్న రక్తమంత ఏరులవ్వగా

మండుతున్న డొక్కలన్ని దప్పులయ్యెరా

ఆటలయ్యి పాటలయ్యి డప్పులయ్యి గజ్జలయ్యి

ఘల్లు ఘల్లు ఘల్లునా గుడి సెకొచ్చెరా

బాధలన్ని బాకులయ్యి బాకులన్ని బాసలయ్యి దళితజనుల గుండెపోరు హోరులెత్తగా ॥ఆహా॥ కములుతున్న కూలుతున్న కష్టజీవులు

బతుకు పెనుగులాటలోన పోరుసల్పుతూ

ఆహుకైన అమరులైన దళితవీరులా

ఆశయాల సాధనకై కదం తొక్కుతూ

దిక్కుమొక్కు లేని జనం

ఒక్కటయ్యి కదలితేను

లాాాాాాాాాఫీ+ దళిత కవిత్వం + 2 శ | 59

దోపిడోల్భ గుండెలల్లో వాణుకు పుట్టైరా

దెబ్బతిన్న దళితగుండె దందోర వేయుచుండ

హంతకుల గుండెలన్ని అదిరిపోయెరా ॥1ఆహో॥

అణచబడ్డ బతుకులన్ని అగ్గిరవ్వలై

అంటరాని మంటలల్లో ఉదయతారలై

అలుముకున్న అంధకార మందిరాలలో

భగ్గున భూకంపమై కూల్చివెయ్యగా

ఉరుములాగ ఉరుములై దళితజెండవీరులై

పిడుగులాగ అడుగులేస్తు నాట్యమాడగా

కూలితల్లి బిడ్డలై దళితసీమ దండులై

దళితులంత రాజ్యమేల రణం చెయ్యరా పాలసీస్‌ దళిత కవిత్వం + 2 శళ | 60

న

న

సంఘజీవి శతకము

జా సవ్వప్పుగారి ఈరన్న

1... అడుగు పెట్టవచ్చు-నద్ద్ధాలమేడలో భిక్షగానికులము-పెద్దదైన మాలముట్టనేది-మైలకాదని తెల్పి సజ్జనుండవగుము-సంఘజీవి:

ర అంటరానివాని-అవతారమెట్లుండు? మాలమాదిగలును-మనుజులెగద? అంటరానివార-లంటురోగులు కాదు సజ్జనుండవగుము-సంఘజీవి:

త పంటపొలములూడ్చ-పనికివచ్చెడు మాల మాదిగలను గాంచి-మనజులవని నూరిబయటపెట్టు-టొప్పుకాదని యొంచి సజ్జ్ఞనుండువగుము-సంఘజీవి;

& అంటకూడదంచు-నా బ్రహ్మదేవుండు వారి నుదిటిమీద-వ్రాసేనేమొ? మనుజ రూపమున్న-మనుజులేవారంచు సజ్జనుండవగుము-సంఘజీవి:

5 ముట్టవలదటంచు-కట్టుదిట్టముచేసి వెట్టిపనులకింటి -చుట్టుతిరిగి మానవతను వీడి-యసలుట ఖండించి సజ్జనుండవగుము-సంఘబజీవి:

లాాాాసిట దళిత కవిత్వం + 2 ఛీ | 61

6 _ వింత తెల్లగాంచు-విజ్ఞాన యుగమున మడియటంచు నేల-మసలవలయు? మనసు మలినమైన -మడివ్యర్రమౌనంచు సజ్జనుండవగుము-సంఘజీవి: 7. అంత్యజుండు (శద్ధాయంవలు చదివిన కులము తక్కువంచు-పలుకుచుండ్రు జ్ఞానమునకు కులము-జగతి లోలేదంచు సజ్జనుండవగుము-సంఘజీవి: & కష్టకాలమందు-కాపొాడవలసిన ప్రభువులకలత రేపి-ప్రజలనొాంచు కంచెను మేయ-కాపాడుటెవరంచు సజ్జనుండవగుము-సంఘజీవి: 9. _ మంచి చేయబోవ-మాసముల్‌ గదుచును చెడుగుచేయవచ్చు-చిటికినలోన చేయుకార్యమెల్ల -చిత్తశుద్దిగ చేసి సజ్జనుండవగుము-సంఘజీవి: “సంఘజీవి శతకం” నుండి) సీలు దళిత కవిత్వం + 2 ఛి ఖ| 62

హరిజనోద్దరణ-అస్పృశ్యులెవరు? నాడు-నేడు-రేపు

• తెరేసా దేవదానం 1 అనాటి గాథలే ఈనాటి బాధలే మరునాటి బోదలే మరిచాటే వ్రాతలే

2. _ దేశమంటే ఏమిటే దేశ సౌభాగ్యమేమిటే ఐక్యతయే ఆయువు పట్టే అందరు కలిపినదే జట్టే వ్ర ఆదిమానవుడెవరు? ఆదియాం(ధ్రుడెవరు? అదినెరిగినవారెవరు? ఆరడి చేయలేరు 4 జాతులొక్కటే జన్మలొక్కటే జగములో మిగలదు ఏ ఒక్కటే జరుగరానిదే జరిగెనొక్కటే జనులెరిగిన సత్యమొక్కటే

3. జాతులు రెండే జగమున నుండే జన్మకు కారణములు రెండే ఆడ మగా అని రెండే అందరు నెరిగినవీ రెండే 6 చుట్టము పేరిట చట్టమాయెనే చీడపురుగుల రాజ్యమాయెనే ఛీభీయనుటే ఫేషనాయెనే చివరకు కులాల ఘోషలాయెనే అసస దళిత కవిత్వం + 2 శస | 63

4. స్వార్థపరులాక్కటైరిరా సౌఖ్యముకొరకే మెట్లునెక్కెగా వళ్లు వంచిపని చేయువారినే వంచనతోటి బయటనుంచెనే

& అంటరానివారు వారే అభాగ్యులైరి వారే అడుగున పడినవారే ఆది యాంధ్ర గిరిజనులైరే

9. _ నాగరికతయే పెరిగెనే నాణ్యతయే నిలత్రాక్కెనే నిలువున స్వార్ధము మొలకెత్తె నరునిలో మమత నశియించే

10. కులాలు పెరిగే తరాలు మారే కాలకూటవిషమే తలకెక్కే కల్మష హృదయులు చెలరేగే కపటవేషమే కన్నుకప్పెనే

11 తక్కువ ఎక్కువ బయలుదేరేనే తక్కువ జాతికి తిప్పలు పెరిగినే తెలివి మీరేనే అగ్రజాతులే తల్లడిల్లైనణగారి జాతులే

12. _ పుట్టిన బిడ్డకు మెట్టినగడ్డనే పట్టెడు మెతుకులు పుట్టకుందెనే

• వెట్టిచాకిరి వెలుపల గుదిశెనే ఎందకు ఎండి వానకు తడిశెనే

18. మట్టికుండయే వారికి మిగిలే ముట్టకూడదే వెండిబంగారులే గట్టిగ పట్టికొట్టే పొంసలాయే గొడ్డుకన్న వీరే హీనులాయే ఫశు దళిత కవిత్వం + 2 స | 64

న. 14. మెదకొక ముంత చేతికి గంట ముట్టిన నేల నూడ్చుటకే చీపురా ముంత నూయుచు గంటవాయించుచు మార్గము నడచుటయే వీరి కర్మయా 15. చుక్కకు ముందే లేచుటయా చక్కగ పొలమున కేగుటయా చెమట రక్తముగ కార్చుటయా చుక్క పొడుచు తరిచేరుటయా 16. పితికిన వాలు వారికియా గతికిన మెతుకులు వీరికియా చితకిపోవుతరి సాగుటయా (బ్రతికిననే చాలనుకొనుటయా 17. ఏమి జన్మమిది ఏమి పాపమో ఎన్నరాని బాధలు మాకేలనే ఎన్ని యుగాలీ బానిసత్వమో ఏ దారిలేని అభాగ్యులానాడే 18 _ పెద్దనుకోసిన పాల పిన్నను కోసిన నీరా ఇద్దరిలోనేనిదీ రక్తమురా ఇద్దరిలో నేల బేధమురా 19. ఇన్ని శ్రమలు మాకేలరా ఇలలో మనుష్యులు కామురా ఎన్ని జాతులున్న నేమిరా ఎన్నరానీవా మా జాతులురా 20. ఆ జూతులనుద్ధరించెరా అరివీరభీకర సుధాకరా అంబేద్మరుదే నాతడురా అవనినే మార్చిన ఘనుడురా (ఈ 'కవిళిలో కొంతభాగం) ఆస! దళిత కవిత్వం + 2 + 11 ర్‌

నేను అస్పృశ్యుణ్ణి

• బొజ్జా తారకం

నేను అస్పృశ్యుణ్ణి

నా ఒళ్ళంతా మట్టి వాసన

నా బ్రతుకు నిండా వెట్టి వేదన

నా కళ్ళనిండా ఎందవేడిమి

ఎండకు ఎండి వానకు తడిసి

బిగుసుకుపోయిన

మర్రి ఊడల్లా నా తల.

నన్ను ఊరికి దూరంగా వుంచారు

మట్టి పిసికి ఇటుకలు చేసి

ఇళ్లు కట్టి ఇవ్వమన్నారు

ఇంట్లోకి రావద్దన్నారు

భూమి దున్ని గింజలు పండించి

రాసులు ఏర్చి కూర్చోమన్నారు

రాత్రి పగలు కాపలా కాయమన్నారు

.మీరు విసిరేసిన గింజలు

ఏరుకు తినమన్నారు

పిల్లవాడని అయినా చూడకుండా

తల్లిండ్రుల నుంచి

దూరం తీసుకుపోయి

మీ పాడికి కాపలా ఉంచుకున్నారు

ఒక్క పాల చుక్కయినా

తాగవద్దన్నారు

చచ్చిన మీ గొద్డుల్ని

మోసుకుపొమ్మన్నారు

వాటి చర్మం ఒలిచి

చెప్పులు కుట్టమన్నారు

నేను చెప్పులు తొడగకూడదన్నారు.

అలాగే బ్రతకమన్నారు ఢీ పు దళిత కవిత్వం + 2 శశి | 66

బతకడానికి ఆ పనే చెయ్యమన్నారు.

నా నీడ మీకు తగలకూడదన్నారు

నా గోడు వినిపించకూడదన్నారు

నా జోలి నన్నే చూసుకోమన్నారు.

మూతికి ముంతా

ముడ్దికి ఆకూ

కట్టుకు తిరగమన్నారు.

నేను చేసే పని మలినమని

నాకు మాలిన్యం అంటగట్టారు

పనికి మాలినవాళ్లు

పనిని మాలిన్యమన్నారు

పని పవిత్రం అనుకున్నాను నేను

పనే చేసుకొచ్చాను

పాపం చెయ్యలేదు

నన్నీ పనికి కేటాయించి

అధికారం చేజిక్కించుకున్నారు

మదమెక్కిన మీ అధికారం

కాళ్ళకు కట్టేశారు నన్ను.

ఎత్తుగా ఎక్కడో ఏడు లోకాల అవతల

దేవుడున్నాడని

ఆయనే అందర్నీ పుట్టిస్తాడని

నేనెప్పుడో చేసిన పాపంకొద్దీ

నాక్సీ బతుకొచ్చిందని

మీ కిలా ఊడిగం చేయడమే

దేవునికి ఇష్టమని

అలా నా నొసట వ్రాశాడని

మీరు నాకీ శిక్ష వేశారు

నా బతుకు అసహ్యం కాదని

ఆది దేవుని ప్రసాదమని

అది అంతేనని

నాకు నూరిపోశారు

నా కళ్లు కప్పారు. ఫి దళిత కవిత్వం + 2 శ | 67

నేను నమ్మనేమో అని మీ దేవునికి మొక్కనేమో అని మీరే గుళ్లు కట్టించారు

నన్ను గుళ్లోకి రానివ్వలేదు. దేవుళ్ళలోనూ తేదాలున్నాయని నాకు వేరే దేవుడున్నాడని

మా గూడెం చివర రావిచెట్టు కింద ఒక రాయిని పాతుకోమన్నారు చీకటిలో కొట్టుకున్నాను

రాతికి తల పగులగొట్టుకున్నాను నడిచే కాళ్ళకు, గుదులు వేశారు కదిలే చేతులు నరికివేశారు

పలికే గొంతు నొక్ష్మివేశారు

కదిలే శరీరానికి బండలెత్తారు

మీ వీధుల్లో నడవకూడదన్నారు

మీ వెలుగు చూడకూడదన్నారు

నా శక్తిని తెలుసుకోకుండా చేశారు నా గురించి ఎవరూ తలచుకోలేదు నన్నెవరూ పిలవలేదు

నాతో ఎవరూ పలకలేదు

నా గురించి కథలు లేవు

గాధలు లేవు

నాకై కవిత లేదు

నాకు చరిత లేదు

నాలుగు వేదాలలోంచి

నాలుగు పాదాలలోంచి

నన్ను తొలగించారు

కట్టలోంచి జారిన కట్టెలా

ఒక్కజ్ణే ఎక్కడో ఎండిపోయాను

. (దీర్ణకవితి నుండి కొంత భాగం, 16.01. 1976) జా. దళిత కవిత్వం + 2 | 68

బిరుదు

• కొలకలూరి స్వరూపరాణి

కడివెడు నీళ్ళు పోసి

కాపాడండంటూ

మూర్చరోగి మెడలో

వ్రేలాడే బిళ్ళలాగ

పెద్ద మనుషులంతా

ఉద్ధరించడానికి

పేదవారికి 'హరిజనులనే

బిరుదు ఒకటి తగిలించారు

వారి శ్రమను దోపిడి చేస్తూనే

ఊరి వెలుపల ఉంచేశారు

నాకు తెలియక అడుగుతాను

మనుషులందరూ హరిజనులు కారా?

కాకుందే వారు శివ” జనులైన కావాలి

పుట్టిన కాడ నుంచీ చూస్తున్నాను

సమాజానికి అస్పృశ్యత

పుట్టకురుపులా లేస్తుంది

రాను రాను అది ఒక

సైకలాజికల్‌ ఎఫెక్ట్‌ అంపంది

వారి పొడ అంటేనే

ఎలర్జీ ఐ కూచుంది

విజ్ఞానం వెల్లివిరుస్తున్నా స దళిత కవిత్వం + 2 + ౫1 6

'హేతువాదాలు విజ్బంభించినా అంధ విశ్వాసాలు అంతరించి అంతరిక్షంలో ఉపగ్రహాలు ఎగురుతున్నా నాడులలో తగులుకొన్న అస్పృశ్యత మాత్రం జీడిలాగా వదలకుంది నరనరాల్లో ఈ జబ్బు జీర్ణించిపోయింది ఐనా హరిజనుడికి మరో జనుడికి దేనిలో నంటా భేదం జనన మరణాలు చాటి చెప్తుంటే ఆకలన్నది అరచి చెప్త్పంటే విలువలు అందరికీ ఒకటేనని ఆలోచిస్తే తెలియదేంటీ? చంద్రమండల యాత్రకు సన్నాహాలు చేయవలసిన యీ యుగంలో . అస్పృశ్యతను గూర్చి కవితలు రావాలా? “హరిజనుడు అనే ప్రత్యేక పదాన్ని మానవ డిక్షనరీ నుండి తొలగించకపోతే “సర్రియలిజం” వస్తుంది ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థ చిహ్నాలను చెరపకపోతే “డాడాయిజం” వస్తుంది ఈ పుట్ట కురుపుకు సౌజన్యపు రేడియం చికిత్స చేయాలి ఈ సైకలాజికల్‌ ఎఫెక్టుకు సమ సమాజం లేనినాడు ప్రగతి పువ్వు పుట్టదు మానవత్వం పరిమళించదు (“నల్లపొద్ద” సంకలనం నుంది”) ాసీఫి దళిత కవిత్వం + 2 సస | 70

వీడ్కోలు

• కొలకలూరి స్వరూపరాణి గగన గమన! తెలిసెను మీ జిగ మిష-మరి పోయి రండు క్షేమంబుగ నా భగవంతు డాదరము చూ పగ నీపై కొనుము చాంద్రి పొాధేయంబున్‌ అణు పరిశోధనల్‌ సలిపి యభ్యుదయోదయ రోదసీ పథం బున పయనించు దేశమున బొక్కె డుకూడదును గూడు గుడ్డ నో చని నిరుపేదలుండిన యశంబె సమాజ వికాసరత్న ద ర్పణ! పరికించి చూచినను పైన పటారము లోన లొటారమున్‌ వర వర్డీనీ పరిష్వంగబువలె హాయి నందించు దివ్య సౌధాలలోన మొఖముల్‌ తివాసీల సుకముగా అల్లన కదలాడు బాబుల కాదు గాని చెట్టు నీడకును సామ్రాట్టయి వంటిల్లు భోజన శాలయు భోగ గృహము కోప గృహంబు సంతాప గృహంబుగా అలరెడి యట్టి భిక్షాధిపతిని అడిగినానని చెప్పవయ్యా దయుంచి వాని కన్నీరు తొలగింపదేని దేశ ప్రగతి చిత్ర నాయకునిచే యెగురదన్న బడిన దుర్గమువలె కూలబడుట నిజము. నాలుగు కూరల నవకాయ పిండి వం టల విందులోన నాడంబరముగ కొసవ్రేళ్ళ మన్నించి రసికత చాటించ గా జాలు బాబుల కాదు. కాని ఎంగిలి యాకుల యింపును గూర్చెడి సీను దళిత కవిత్వం + 2 శ | 71

మెతుకులకోస మాతత బలమున కుక్కలన్‌, నక్కలన్‌ ఉక్కడంచగ బూను ఆకలి వీరుల నార్తనగుచు అడిగినానని చెప్పవయ్యా, దయాధ్ధ హృదయమున క్షృత్తు వీరి స్తిరీకరించె లేకివారిగ-మానవులే యటంచు కనుల జూడరు వీరి నాగరిక ప్రజలు అస్పృశ్యు కనుచూపులంటి మైల పడని ముడుపు చెల్లించు భక్తుడును గాదు రాతనాలు పండి దొరల కొట్లు నింపి గం జికి పాట్లు బడు శ్రమజీవి గాని అత్తరు కంపుల యనుభవంబులు వెలా ర్చు మహా విలాస పురుషుడు గాదు ఏవగించు కొనక యెత్తిపోసి-యొదిగి బ్రతుకు పాకీపనివాడు గాని ఎద్దు చాకిరి తోడ-గుర్తింపు లేని యునికితో మానవాళికి యుసురు నిల్పు యజ్ఞమున పాలి భాగస్తు దడిగితినని చెప్పవయ్య మరీమరీ చిత్తమరల అతల సుతల పాతాళముల్‌ వెతికినను -ను పర్ఫువర్గోకముల గెల్చి వచ్చినను - ద రద్ర నారాయణుల - నుద్ధరించకున్న యేటికీ పటాటోపాలు - బూటకాలు కన్ను మునిగెడి కాటుక గాదె తలప. ఆర్యభట్ట! రుచిర విజయ స్వరూప ! వర్మ్యము దొరంగి అత్రభవాన్‌, ప్రశాంత మనసుతో ప్రయాణించు, నమస్మరింతు నోయి సర్వే జనాస్సుఖినోభవంతు “చంద్రగ్రహణము”' సంకలనం నుండి) సీని దళిత కవిత్వం + 2 ఛి | 72

ఆదిత్యులు

• బోయ జంగయ్య ఏమిటా చప్పుడు “ఏడుపులు పొడబొబ్బలు” ఆ తగలబడదేవి “దళితుల గుడిసెలు” ఆ వీధుల్లో పారేది “అది వాళ్ళ రక్తమే” ఓఫ్‌ ఎంత దౌర్జన్యం ఎంతటి నరమేధం వాళ్లెవరో కాదు ఈ దేశపు ఆదివాసులు ఈ నాగరికతకు మూలజనులు అంతేకాదు పంటలు పండించేది వాళ్ళే పాడెకట్ట తెచ్చేది వాళ్ళే వాళ్ళే తిరగబడితే ఊళ్ళకు ఊళ్లే ఉప్పెనలై లేస్తాయి దేశచరి[జ్రే మారిపోతుంది సుమా! =1092 సట దళిత కవిత్వం + 2 44 ఏ! 73

లా నలుపు

• మానేపల్లి నేను నల్లగా వుంటాను నల్లని నేలతల్లి పేగు తెంచుకుని పుట్టేనుగ గనుక నల్లగా, చమట వాసనతో చల్లగా వుంటాను 'నిరంతరం నా కండరాల కష్టంతో పెరిగే మీరంతా తెల్లగా పచ్చగా ఎర్రగా వుంటారు చెమట నా వంటిపై జలవస్తమై నల్లని నాణెమౌతుంది చెమటంటే చలనం కదూ శక్తి కదూ అది నన్ను నిరంతరం గమనశీలంతో నిలిపివుంచుతుంది చెమట పట్టనిరోజు చచ్చిపోయినట్టు వుంటుంది కణకణమండే నిప్పుల నడుమ చెమట వారు పోస్తాను . వర్షరలో నా రక్తయంటత్రంతో ఉష్ణం సృష్టిస్తాను నా చేతిలో విత్తనాలు అన్నమౌతాయి ప్రత్తి వస్తమై వంటికి విలువనిస్తుంది చెరకు చక్కరై నాలుక తీపులూరుతుంది గేదెలు పొదుగుచేసి పాలుగుమ్మరిస్తాయి నా చేతిలో సమస్త ప్రకృతీ ఫలదీకరణం చెంది చివరకు సరుకై మార్కెట్లో మేడలెక్కుతుంది మీ బొక్కసంలో నల్లధనంలా మీరు తిన్న నల్లమేకలా నేను మీ పేగుల్లో మూలుగునౌతాను తమరు పల్లకీ ఎక్కే ప్రభువులు, మోసే బోయీలం మేం ఆాలాాఫీటే దళిత కవిత్వం + 2 శస ఖ 74

న ఒరే అనో, ఒసే అనో అవసరాన్ని బట్టి బూతుల్లోనో ఆదరిస్తారు కూలినాయాళ్ళు కారునల్లగా వున్నందుకు ముఖం ముళ్ళకంప చేసుకుంటారు నల్లగా వున్నా ఇనుంలా నిగనిగలాడే ఆడదాన్నయితే చొంగయినా కార్చకుండా కరువుగా నమిలి మింగేస్తారు నా చెమటతో నేలనాన్చవలసి వస్తే అస్పృశ్యతా నివారణ ఆలయ (్రవేశం అంటూ రఘుపతి రాఘవ రాజారాంలౌతారు మెరుపుల రంగులెవరివో మాంసాహార మొక్కలెవరో మీరు పెట్టిన నికృష్ణపు బ్రతుకే నాకు భోదపర్చింది ఒంటి రంగులో రహస్యం వెల్లడైపోయింది వెల్లదైన రహస్యానికి విప్లవం రక్తశుద్ధి చెయ్యక మానదు అప్పుడూ నలుపులోని నైర్మల్యాన్నే ఎంచుకుంటాను స్వేదశక్తితో నన్ను నేను నిరంతరం వ్యక్తపరుచుకోవాలంటే మనోవాక్కాయ కర్మలా వాంఛిస్తాను

(యోధుడా కౌగిలించుకోనో సంకలనం నుండి) లాాాాలాాాాసీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 శ | 75

జాతీయగీతం

• కత్తి పద్మారావు

ఆకాశంలో నక్షత్రాలన్నీ

నెత్తురు చుక్కలై రాలుతున్నాయి

కళ్ళనీళ్ళు నిప్పుకణికలై మండుతున్నాయి

అడవిలో చెట్లన్నీ జెండాలుగా ఎగురుతున్నాయి

వీధివీధిలో చీకటి నృత్యం చేస్తుంది

దేశం మొఖం నిండా తెల్లని మచ్చలు

విసిరేసిన శవాలు ఉక్కుపిడుగులై

రాలుతున్నాయి

ఆదిశేషుడి వెయ్యి నాలుకల్లో విషఘోష

వాలి పిడిగుద్దులకు

అయోధ్య వ్రయ్యలవుతోంది

ప్లాట్‌ఫారమ్‌ మీద మాసిన తల

బ్లాక్‌ఫ్లాగై ఎగురుతోంది

అంబేడ్కర్‌ చూపుడువేలుకు

దోణుడితల వేలాడుతోంది

తథాగతుడు మళ్ళీ

పాదయాత్ర ప్రారంభించాడు

ర్రిళ్ళు విమానాలు అన్నింటి

ప్రయాణాలు ఆగిపోయాయి

కాళ్ళున్న వాళ్ళొకృళ్ళే నడుస్తున్నారు

వలసజాతులు రూపాయి పడవలమీద

ఖండాంతరాలు చేరుకుంటున్నాయి

కంప్యూటర్లో జీరో వచ్చేసరికి

గుండె నాళాలు కూడా తెగిపోతున్నాయి

ఇతర ఖండాల్లో దాచిన శిశువులు

వారు డాలర్లకే పుట్టినట్టు ప్రకటించారు లాభీ [ీ దళిత కవిత్వం + 2 శశి | /6

జాతులు సొరంగ మార్గాన్ని మూసివేశాయి

మనుష్యులంతా సైనికులవుతున్నారు

మళ్ళీ తల్లే గణ నాయకత్వం వహిస్తుంది సుప్రభాతాల గొంతులు పూడిపోయాయి

మళ్ళీ కోళ్ళే కూస్తున్నాయి

కోయిలలన్నీ ఆత్మహత్యలకు పొల్పడ్డాయి

కాకులు గుంపులు గుంపులుగా

సమర సంకేతాలు పలుకుతున్నాయి

బొటనవేళ్ళు నరికి

బ్యాలెట్‌ బాక్సులు నింపుతున్నారు

“జన్మభూమిని సమాధి పెట్టెగా అలంకరిస్తున్నారు

క్లింటన్‌ మొత్తం సరుకుకు

ధర చెల్లించాడు

జనం తగరపు బూరల్లా ఎగురుతూ

ఈ యుగ (ప్రారంభానికి స్వాగతం పలుకుతున్నారు కవులు మేధావులు

రాజు మరణవార్త ముందుగానే తెలిసి

మృతగీతం ఆలపిస్తున్నారు

ఈ యుగసత్యం ఒక్కటే

సంకెళ్ళు తెగుతున్నాయి

సమరం సాగుతుంది

వలసలన్నీ ఓడిపోయి

జాతులు విముక్తమవుతాయి ' దళిత జాతీయగీతం అందరూ పాడుకొంటున్నారు యుగాలతోపాటు మనుష్యులు ప్రయాణిస్తారు పరిణామమే యుగధర్మం

(ముళ్ళ కిరీటం” సంపుటి నుండి) సి దళిత కవిత్వం + 2 శశ ఖ 7

లా వలుపలొలిచి పూజించండి

• జూలూరి గౌరీశంకర్‌

సాధన చేసిన చేతులకు _బొటనవ్రేళ్లు బలి యివ్వాలని

మట్టి పిసికిన పిడికిళ్లకు

ఎప్పుడూ పశువుల్లా దొడ్లల్లో మగ్గాలని

గీసిన నల్లగీతలు హద్దులని

తెలియదుగాక తెలియదు

చూస్తున్నారా దృశ్యాన్ని

కంటున్నారా కళ్లప్పగించుకొని 11?

చూడండి

గుడిసె బజార్లోకి గుంజబడి

రచ్చబండ వద్ద శీలం ఊరేగింపు

వలువలు వలచబడ్డ సిగ్గు నా నాగరికత

గాంధిబొమ్మ కాడ గొడ్డును బాదినట్లు బాది

మలం తిన్పించిన ఓ క్రియ మీద

ఇంత మట్టేస్తారో

ఇన్ని జరుగుతున్నా

ఆ జెండొకి ఏమీ పట్టనట్లు

సస దళిత కవిత్వం + 2 ఫి 1] 78

జాతీయ జెండాను అవనతం చేయండి ఇక్కడ ఓ గుడిసె చెరచబడింది శాసనాలు నల్లగా హద్దులు దాటుతుంటే అంటరాని ఆకలి అడుగులేస్తుంది అక్కడో నోట్లో మట్టిపోసి ఇక్కడో గుడిసె చీర గుంజే సంఘం రా నాది భీ..........ఏమి దేశం రా ఇది ఏం న్యాయం రా ఇది సామూహికంగా బట్టలూడదీసి పూజించండిరా ఆదిశక్తిని, పరాశక్తిని, కోల్పోయిన శీలాన్ని ఆమె తాటి యాకుల్లో కప్పుకొంటుంది- చించండిరా చించండి చీరెల్ని జాకెట్లను చించండి అవసరమైతే దిగంబర ప్రదర్శనల్ని చేస్తాం- చెడు చూడకు చెడు వినకు చెడు కనకు ఇక్కడ దేవత చీరలిడిపించి పూజించబడుతోంది (పైశాచిత్వం పడగవిప్పిన వేళ మానవత్వం మటుమాయమై కర్నూలు జిల్లా కొసిగి మండలంలోని సజ్జల గూడెంలో ఒక హరిజన మహిళపై సామూహిక అత్యాచారం జరిపి, నడిరోడ్డుపై బట్టలూడదీసిన ఘటన గురించి విని) (ఆంధ్రజ్యోతి డైలీ, నవీన, 26.4. 1995) లాాాాాాలాలాాాఫీఫీ దళీత కవిత్వం + 2 శస | 7/9

నేను బహువచనం

• జూలూరి గౌరీశంకర్‌

వకాల్తా పుచ్చుకొని

మాట్లాడే భాష నీది

నా గూర్చి మాట్లాట్టం కూడా

నీకు బహుమేలన్నమాట నిజం

నా చేత్తోనే నా వాడి గొంతు పిసికించి

న్యాయం జేస్తానని జెప్పే సంభాషణే వద్దంటున్నా

వాలి సాక్ష్యం చెప్పొద్దు

ఎదురుపడితే బలాబలాలు

తీర్చు ఎలా వస్తుందో తెలిసిందే

నిలబడు మరి..........

అంతరాలకు అర్దాలు చెప్పే

వెలివేతల సంఘం నీది

విసృతపరుస్తున్న

విశాల వేదిక గొంతు నాది.

జీర్ణించుకోలేని ఎక్కిరింపుల్ని

ఎదిరించటమే కావాలిప్పుడు

నలిగిన బతుకులు

అడుగునుంచి మొలకెత్తటం చూడాలిప్పుడు

రాటు దేలటమే జీవితమయితే

జీవితమంటే నాదే

రక్తాన్ని చెమటలగూ పాొర్తించేవాడే ళీ దళిత కవిత్వం + 2 శఫ 41 80

మనిషయితే మనిషిని నేనే

చెమట బిందువులకు కూడా

రంగద్ది చూసే చూపుల్ని సూదుల్లా పొడవాలి

దేహాలకు రంగులద్దిన

చరిత్రను తగలెయ్యాలి

నా చిప్పలో పూసినందుకు

వెలివేత వ్యతిరేక విప్లవం తెస్తా

నా బువ్వ గుంజుకున్నందుకు

బువ్వ గింజల పోరాటం జేస్తా-

బువ్వగింజల చాకలి ఐలమ్మ

మొదటి నెత్తురుచుక్క దొడ్డి కొమరయ్యలు

మేమే

నేను బహువచనం

(పొలికట్టె సంకలనం నుండి)

సుని దళిత కవిత్వం ఈ 2 శశి 11 81

లతా నల్లనినాదం

• అఫ్సర్‌ నాకో తల కావాలని (ప్రకటించబడింది వొక మొండిదేహాన్ని నా చేతుల్లో పెట్టి నేనంటే మొండెం తెగిన మనిషినని చాటింపు వేయబడింది నేను చేతుల్ని లోహాలుగా మార్చి రాళ్లని పిండి చేస్తాను చర్మాన్ని సాపు చేసి బలిసిన కాళ్లకి కవచాన్నవుతున్నాను గొడుగునై వానతాళ్ల నుంచి అన్ని దేహాల్నీ కాపాడుకొస్తున్నాను నేను నేను తప్ప అన్నీ అయ్యి అందరికీ వొక అవయవంగా అమరిపోతున్నాను వీళ్లకి నా కన్నీళ్ల విత్తనాలలో విరగ్గాసిన తిండి కావాలి నా చెమటలో తడిసి ముద్దయిన అందమైన వస్త్రం కావాలి ఉపరితలం మీంచి పునాది చూడని ఈ కళ్లకి నా తల మాత్రం అనడం లేదు నా లోలోపల ఢీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫ4 ఫి! 82

న

కదిలే లోలకాల అలజడి వినబడదు

నన్నూ నా చెమటనీ

నన్నూ నా నెత్తుటి శ్రమనీ

చివరికి నా నుంచి నన్నే పరాయీకరించడంలో

ఇంతకంటే అగ్రవిద్య

ఇంకెవ్వరికీ తెలీదంటాను

చరిత్ర పుటలన్నీ

నా చెమట బిందువుల్లో రాస్తున్నవాళ్తే

నన్ను మాత్రం మొండెం తెగిన విగ్రహాన్ని చేస్తున్నారు

పరీక్ష నాళికల్లో

నా రక్తాన్ని ధారగా పోస్తున్నవాళ్లే

నన్ను మాత్రం తలకీ మొలకీ కాకుండా చేస్తున్నారు

నా సర్వస్వాన్నీ తనలో వొంపుకొని

నా శిరస్సుని మాత్రం

వాళ్ల పాదాలకింద నలుపుతున్నారు

వొట్టి తలల వెనుక కూర్చున్న

తలారుల వ్యూహాలన్నీ నాకు తెలుసు

నెత్తురంటని కళ్లతో

చెమట తాకని చేతుల్లో

తెల్లవేళ్లు రాస్తున్న చరిత్రల గురించి నన్నడక్కు

మలుపులో వున్నవాణ్ని

గత చరిత్రకి తలవంచమని చెప్పకు

దారిని మలుస్తున్నవాణ్ని

దారి తప్పుతున్నావని విదిలించకు

లోకం తలకిందులైనా

నేను శిరస్సుపైనే

ఈ శరీరంపై సంచరిస్తానని నినదిస్తాను

(వలసి సంకలనం నుండి)

ఆాలాలాంటేసి దళిత కవిత్వం + 2 సస | ౦

లాలా ఊరవతలి దుణుం

• అఫ్సర్‌

నువ్వు కారణాలు వెతుకుతున్నావు

నేను పోయిన ప్రాణాలు వెతుక్కుంటున్నాను

ఆయుధం చేతికి చిక్కినప్పడు

నువ్వెప్పుడైనా వృధా చేశావా?

యుద్ధం కమ్ముకొచ్చినప్పుడు

నువ్వు ఏ పక్షమో నాకు తెలియదా?

ఇక ఈ చరిత్రని నేను

_ఏకలవ్వుడి తెగిపోయిన బొటనవేలితో రాస్తున్నాను

ఇక్కడ నువ్వు చెప్పే సవాలక్ష కారణాలు

సీకు నిజమైతే కావచ్చు

నాకు మాత్రం అవి

హిమాలయాలకన్నా ఎత్తయిన అబద్ధాలు

వేదశ్లోకాల మధ్య

అణిచిపెట్టిన శోకమే నాక్కావాలి

నీ ఉక్కుపాదాల కింద నలిగిపోయిన

నల్లదేహాల జాడ నాక్మానాలి

ఇప్పుడు

నల్లనినాదంతోనే

ఇక్కడ తెల్గారాలి

నేనెవరైతేనేం

వాంటిరంగు తప్ప

నా గుండెచప్పుడు నీకు వినిపించనప్పుడు

వొంగివాంగి దండాలు పెట్టడానికే తప్ప

నా దేహానికి వేరే దిక్కు లేనప్పుడు

నా వూరేదైలేనేం

ఆను దళిత కవిత్వం + 2 శ ఏ] ఈ

నేనెప్పుడూ ఓ మారుమూల నా చీకటి విషాదాన్ని గూడుకట్టుకున్నప్పుడు నా కన్పీళ్షతో పచ్చబొట్టు పెట్టుకున్న భూమ్మీద నాకే నూకలు చెల్లినప్పుడు ఇక్కడెలా తెల్లారితేనేం నా స్వేదంలో తడిసిన ఎండ నీ ఆకాశాన్ని ఏడు రంగులుగా సింగారిస్తున్నప్పుడు నేనెవరైకేనేం కాల్లూ చేతులూ విరిచికట్టి నన్ను తలకిందులుగా తగలబెట్టడానికి దేహాన్ని చుట్టకట్టి నన్ను ఏ తుంగలోనో పారేయడానికి ప్రతి ఏడూ పంట కోసినట్టు నా ప్రాణాల్ని నువ్వు కోసుకుపోవడానికి నా రక్తంతో తడిసిన కళ్లతోనే ఇంకా అబద్ధాలు చెప్పకు. నా కంఠాన్ని తెగ్గోసే కత్తితోనే ఇంకా నా వెన్ను తట్టకు లోలోపల జాములోయల స్వష్పాల్లో వుక్కిరిబిక్కిరవుతున్న కవీ ఇంకా ఎంతకాలం ఈ తెల్లపద్యాల వెట్టి? అందమైన ప్రతిబింబం కోసం ఎందుకలా తడుముకుంటావు వికృతమైన మొహాన్ని అద్దంలో పెట్టి. నడిరేయి వెన్నెల కనుబొమ్మల్ని ఏ పదచిత్రంతో చెక్కాలా అనుకుంటావా? ఎస దళిత కవిత్వం + 2 శ 0] 85

న విరిగిపోయిన దృశ్యాలమధ్య విశాలమైన ఆకాశాల్ని వెతుక్కుంటావా? వేళ్లు తెగీ కాళ్లు జారీ కీళ్లు సడలిన అక్షరాల మధ్య పూలూ చేలూ కనిపించవేం అనుకుంటావా? కవీ, నాకు పూలంటే భయంగా వుంది అడుగు తీసి అడుగువేస్తే శవమే తగుల్తున్నచోట నాకు పచ్చని చేలంటే భయంగా వుంది అసలే భయమూ పుట్టించని ఈ అందమైన ఆకాశాలంటే మరీ మరీ భయంగా వుంది మెహ్రానా ప్రేమకథలో రాలిన కన్నీళ్ళన్నీ నా అక్షరాలే నీ అహంకారం గోతాముల్లో కుళ్లిన దేహాలన్నీ నా అక్షరాలే నిన్నటిదాకా నీ లాభాల పంటకోసం గుప్పెడు మెతుకులిమ్మని తిరగబడిన ఖాలీకడుపుల కొడవళ్తన్నీ నా అక్షరాలే క్షమించు దొరా కవిత్వం నీ బాంచ కాదు అది శిరసెత్తిన నాగలి

• కవిత్వం నీ వెన్నెల్లో ఆడపిల్ల కాదు అది చీకట్లో నల్లపులి అసలు మాట చెప్పమంటావా చివరికైనా? నిన్ను ఎలాగైనా సుఖపెట్టడానికి నా కవిత్వం ఈ దేశపు రాజ్యాంగం కాదు (వలసి సంకలనం నుంది) సని దళిత కవిత్వం + 2 శశ ఏ] 86

॥ జి వైతాళకుడవైరా! పద్యంలోకి _ పగడాల నాగేందర్‌ తిరిగిరాని గతంలోంచి వేర్లను లాగి కొత్త బతుకులో నాటే ఈరోజు ఈ వెన్నెల మెట్లపై నీ బుర పాదాలతో నడిచి రారా నా పద్యంలోకి ఇప్పుడు ద్విజుడి వేషాన్ని ధిక్కరిస్తూ “ఛండాలుడా! పద్యంలోకి వైతాళికుడవై ర! నిన్ను బహిష్కరించిన చరిత్ర చెవుల్లో సలసల కాగే సీసాన్ని పోద్దువు రా! వర్తమాన మనువు నోట్లో ఉచ్చ పోసేందుకు రా! రా! 20.11.95 (చిక్కనవుతున్న పాటి సంకలనం నుంచి) యిటు దళిత కవిత్వం + 2 శ 1] 87

కడసారిగా మోసుకొస్తున్నాం

• ఎం. వెంకట్‌

బుతువులు తీతువులైన భూమి మా దేహం మా వంటి మీద పగలని పత్తికాయలు మా కంటి తడిమీది నుంచి ఎగిరిపోతున్న పచ్చని శాలువాలు అనాదిగా మీ అరచేతి తీర్ధంలో శవాలమై తేలినా నేలతల్లి సాక్షిగా ఎన్నో ధాన్య సముద్రాలు ఈదిన గజ ఈతగాళ్లం మేం మా వెన్నుముకలమీద బండరాళ్లతో బతుకులు లిఖించినా పాయలు పాయలుగా ప్రవహిస్తున్న పెన్నేటి పుట్టుక మాది మెదపలేని మా బందనాలికల కింద గుండెలోతు బాధ మౌనంగా సమాధి అయినా గిట్టలు లేని మా మనస్సులు లేచి నాడలు కొట్టుకుని నడిచినయ్‌ ఎవడి తలలో మా జాతి రెక్కలు ఖండఖండాలయ్యాయో వాడి కళ్ళల్లోకి జిల్లేశ్తై పుట్టుకొస్తున్నవి మండలు మండలుగా తరతరాల సమ్మెట దెబ్బలకు " అంతరాంతరాల్లో పగిలిన మేము మోసుకొస్తున్నాం కడసారిగా మీకు తోలు తిత్తుల్లో తులసి నీళ్ళు

(ఆంధ్రజ్యోతి దీపావళి ప్రత్యేక సంచిక, 10.11.95)

థన దళిత కవిత్వం + 2 ఛి | ఈ

న గాయాల్ని విభజించకు

• పగడాల నాగేందర్‌ వీధుల్లో తలెత్తుకు నడుస్తున్న గాయాల గీతాలు ఎవరివని ప్రశ్నించకు వర్ణమేదో వర్ణమేదో బాధను ముట్టుకుని గాని చెప్పలేం గాయాల్ని విభజించకు ఇక సందేహపూరిత ప్రశ్చలొద్దు సంశయాత్మక అడుగులొద్దు ఈరోజు చౌరస్తా సమాధుల సాక్షిగా ప్రతీకార వేటుకు చిందిన రక్తం వాడి మందిరంలోకి ప్రవాహంగా పారిద్దాం! గజగజ వణుకుతున్న వాడి భీతావహ అక్రందనలకు బానిసల్లా బతికిన మన తాత ముత్తాతల బాకీ తీరుద్దాం! వాడి కామాగ్ని కీలల్లో కాలి, కమిలిన దేహాలతో నిత్యం కుమిలిన మన కులపు స్రీల పగ చల్లారుద్దాం! తెగిపడిన తలల పిలకల్ని ముడివేసి భవిష్యత్‌ గుమ్మానికి తోరణంగా కట్టి కొత్త జీవితంలోకి కాలూనుదాం! మాల వాడల్లోంచి దొమ్మరి గుడిసెల్లోంచి ఠీవిగా నడిచొచ్చి వర్ణాశ్రమ ధర్మాలమీద, కుటిన నీతి సూత్రాలమీద పవిత్ర గ్రంథాలమీద, పాతివ్రత్య హర్య్యాల మీద వీర్యస్థలనం చేసిపోదాం వాడు చెమట సమూహాల్ని విడదీపి కాలాన్ని మోసం చేసిన రోజులకిక చెల్లుచీటి రాస్తుంటే తరాలుగా గుండెల్లో సలుపుతున్న గాయాలు కన్నీటిని వేరుచేసి నీవు గాయాల్ని విభజించకు 27.495 లాాాాాాాసని దళిత కవిత్వం + 2 శస | ఈ

త

ఎండిన చర్మంపై వార్త

• ఎ. దుర్గాప్రసాద్‌

అది పసిదేగా

బొటనవేలు లేకుందా పుట్టిందనా?

అవి ఉత్తి లేత కళ్ళేననా?

విషబెత్తంలో గుచ్చారు

ఆ కనుగుద్దులో రక్తం తడిని ఎవరూ తాకరు!

ప్రపంచంలో పిల్లలందరి దుఃఖం ఒకటి కాదుగా

అయినా మేం తొక్కెయ్యబడుతున్న వార్తలమే

హైస్కూళ్ళన్నీ కాలేజీలనీ యూనివర్సిటీలని

కదిలించలేని వార్తలమే

అది పసిదేగా

“శ్వేతవర్ణ” కవచాలు, “అగ్రవర్ణ” బాహువులు

రాజకీయసేనల అండలేనిది.

దాంది ఉత్తి మానమేననా?

చిరిగిన చీరలాంటిది చించి అవతల పారేయొచ్చనా?

పదిమందిలో పడేసి చెరుస్తున్నా

ఏ చేతులూ పిడికిళ్ళెత్తలేదు

ఐగ్గుమని రగలటానికి, ఆళ్ళ కళ్ళలో కన్నీళ్ళుంటేగా!!

గుటకలేసుకుంటూ అందరూ చూసినా

“నీకు అవమానమేమిటి? ఆత్మగౌరవమేమిటి?

చిరిగిన మానమేగా డబ్బులు పడేస్తాం ఏరుకో! అన్నా, ఆాాాఫఫు దళిత కవిత్వం + 2 + ౫|| 90

అది మామూలు వార్తే!

“తందూరి మర్దరంత' అలజడి చేయని వార్త

జనజీవితాన్ని జామ్‌ చేయలేని వార్త

వార్తలకు సెన్సేషనల్‌ బాంబులు కావాలి

చీమూ నెత్తురూ లేని ఈ “మీడియా'లన్నీ

పంగనామాలు పెట్టుకున్న

బ్రహ్మముడ్డి కింద పద్మదళాలే!

పుర్రే రెండు ఎముకలున్న చిత్రపటాన్ని

ఈ దేశ ముఖానికి తగిలిస్తున్నాం

ఇక మా డప్పుల చాటింపులతోనే

వార్తల్ని పదునెక్కిస్తాం

148. 1995

యంాసీళి దళిత కవిత్వం + 2 సీసా ఫ] 91

కిర్రు చెప్పల భాష = శిఖామణి

ఇన్ని వర్ణనాత్మక భాషల్లో

నా అవర్జాన్ని వర్ణించగల భాష లేదు

ఇన్ని సౌందర్యాత్మక వర్దాల్లో

నా అసౌందర్యాన్ని

వొడిసిపట్టుకునే అక్షరం లేదు

ఇన్నాళ్లూ

నేనాక ధ్వన్యనుకరణ శబ్దాన్ని మాత్రమే

అరువు తెచ్చుకున్న అపస్వరాల మధ్య

నా అసలు స్వరాన్ని పోగొట్టుకున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

పచ్చి తోలుని చేసి లందెలో వూరేస్తున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

రాకాసి బొగ్గును చేసి

నా చీకటి కొలిమిని ముట్టించుకున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

పారదర్శకపు పటికరాయిని చేసి

నా మంగలి పొదిలో వూరేగిస్తున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

కాల్చిన జీడిగింజను చేసి ఫస దళిత కవిత్వం + 2 శి ఫి! 92

జాతివస్త్రం మీద

నా చాకలి సంతకాన్ని చేస్తున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

తెప్పలాంతరును చేసి

నా వలకు కాపలాగా

చీకటి నది మీదకు వొదులుతున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

అగ్గిరవ్వను చేసి

నా మట్టికుండల ఆవను రాజేస్తున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

కందెనను చేసి

నానేత మగ్గంలో పరుగులు తీయిస్తున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

కంపదడిని చేసి

నా గొర్రెల మంద చుట్టూ నిలబెడుతున్నాను

ఇప్పుడు అక్షరాన్ని

కాళ్లబందం చేసి

కల్గుతాడి ఎక్కిస్తున్నాను

అక్షరాన్ని తోలు వాలిచి

గుప్పెడు తోలు ముక్కల్ని చేసి

నా కిర్రు చెప్పుల్లో కలిపి కుడుతున్నాను

ఇప్పుడు నేను పలకలేని పరుషాలు

నా చెప్పులకు నాదాలు

నేనెక్కలేని బండిజటాలు

నా మట్టిపాదాల మాతంగి మీగాళ్లమీద

కులికే వెండి కడియాలు సీని దళిత కవిత్వం + 2 శ 1|| 93

నాకు నోరు తిరగని వట్రసుడులు

నా ఎడమకాలి బొటనేలి వుంగటాలు

ఇప్పుడు అక్షరాలు పుట్టేవి

శివునిచేతి డమరుక శబ్దం నుంచి కాదు

వీరబాహుని కిర్రుచెప్పుల చప్పుళ్ల నుండి

ఇప్పుడు వర్ణమాల

సవర్జుని చేతిలో రుద్రాక్షమాల కాదు

గూడెం గుడిసె ముందు పచ్చివారుగుల దండెం

ఇప్పుడు మనువు వొంటిమీది జందెం

నా నల్లజాతి చెప్పుకు తెల్లని లేసు అల్లిక

ఇహిప్పుడు సరస్వతి కూడా

పలకా బలపం పట్టుకొని

రాత్రి పాఠశాలకు

నా అరుంధతి ఇంటికి రావాల్సిందే

ఇప్పుడు

మావూరి గొల్లన్న ఎంకన్న

తుమ్మముల్లుతో

కాళికాదేవి నాలికమీద

బీజాక్షరాలు రాస్తున్నాడు

చిన్నయసూరి

తన బాల వ్యాకరణాన్ని

దళిత వ్యవహారంబు దృష్టంబు గ్రాహ్యంబుగా

తిరగరాస్తున్నాడు

_ (కిర్రుచెప్పుల భాషి సంకలనం నుండి)

ాఫీ(ీ దళిత కవిత్వం + 2 ఛా ఏ! 94

క్షమాపణ = శిఖామణి

క్షమించు దళితా! క్షమించు

కవిని పూర్వకవిని ఆ మాటకొస్తే అపూర్వ కవిని

పేరు ఏదైతేనేం ఊరు ఏదైతేనేం

అవస్తంబ సూట్రుణ్జి ఆరు వేల నియోగిని

నన్ను క్షమించు దళితా!

వెయ్యేళ్ల కవిత్వ చరిత్రలో

కన్ను గప్పిన భక్తి వినా

చొంగలూరిన శృంగారం వినా

నీ గురించి ఒక్క వాక్యమూ రాయలేకపోయిన వాణ్ని

మా అలంకారికులు చెప్పినట్లు

నీవు ధీరోదాత్తుడవు కానేకాదు

మా రస ప్రవక్తలు ప్రవచించినట్టు

నీ మాలెత పద్మినీ జాతికి చెందినది కాదు

శూద్రుడు రాసిన కవిత్వం

కాకి ముట్టిన పాయసంలాంటిదన్నాడు మా అప్పకవి

శూద్రుడివైనా కాని

నీ గురించి కవిత్వం ఎలా రాయగలను చెప్పు

నీకు కావ్య గౌరవం ఎలా ఇవ్వగలను చెప్పు

క్షమించు దళితా! క్షమించు

కవిని ఆధునిక కవిని ఆమాటకొస్తే అత్యాధునిక కవిని

ఒక సన్నానానికి శాలువకీ

ఒక పురస్మారానికీ తలవొంచిన వాణ్ని టీటీ దళిత కవిత్వం + 2 ఛా ఫి 95

బంగారు గుద్దు పెట్టే బాతులాంటి ఉద్యోగానికి భయపడిన వాణ్ని నీ గురించి కవిత్వం ఎలా రాయగలను చెప్పు వీర వియత్నాం గురించీ రెడ్‌స్క్వేర్‌ సంఘటన గురించీ బెర్లిన్‌ గోడ గురించీ సొమాలియా ఆకలి గురించీ పద్యాలల్లగలను కానీ చుండూరు రాచపుండు గురించీ కారంచేడు కారం రోకళ్ల గురించి నీరుకొండ కారం రోకళ్ల గురించి నీరుకొండ నిప్పు గురించీ ముమ్మాటికీ కవితలల్లలేను అంతర్జాతీయ కవినైన నేను ముమ్మాటికి మాలవాడల గురించి కవిత్వం రాయలేను అటో ఇటో తేల్చుకోమని అంతమందికీ చెప్పగలిగిన నేను ప్రస్తుతం ఎటూ తేల్చుకోలేకపోతున్నాను ఛారిత్రక అవసర సందర్భంలో సంశయాత్ముడనై నిలుచుండిపోయాను విప్లవవీరుల వీరోచిత మరణాలను గుందెల నిండుగా గానం చేసిన నన్ను తెగనరకబడీ తుంగలో తొక్కబడి గోతాంలో కుక్కబడిన ఏ దళితుడి ఉబ్బిన శవమూ కదిలించలేకపోయింది పరాయీకరణకు కుమిలికుమిలి దుఃభించిన నేను అమానవీకరణకు ఆవగింజంత కూదా చలించలేకపోయాను కర్ఫ్యూని కమనీయంగా కరుణ రసాత్మకంగా ఆవిష్కరించిన నేను కులం ఊచకోతకు టీస్‌ దళిత కవిత్వం * 2 స | 96

త ఒక్క సిరా చుక్కనైనా వెచ్చించలేకపోయాను పూల కుర్రాళ్ల గురించీ గుడ్డి బిచ్చగాళ్ల గురించీ పుప్పొడి పదాలతో పలవరించిన నేను పదిరికుప్పం పరాభవాల గురించి పన్నెత్తు మాటయినా పలకలేకపోయాను పుట్టిన పల్లెకు దూరమయినందుకు నోస్టాల్దియాతో బావురుమన్న నేను మనిషికీ మనిషి దూరమైన వైనాన్ని ప్రచ్నించలేకపోయాను ఈ నేలలో మొలిచిన వేపచెట్టుమీద హక్కులకోసం పోరాడుతున్న నేను ఈ నేలమీద మరో మనిషి హక్కుల కోసం ్రశ్చించడాన్ని ఆమోదించలేకపోతున్నాను సాక్షాత్తూ ఈ దేశపు కులం తక్కున ఉపప్రధాని ఆవిష్కరించిన విగ్రహాన్ని పాలతో శుద్ధిచేసిన సంస్కృతి నాది అయినా ఆర్థిక సమానత్వం వస్తే సాంఘిక సమానత్వం దానంతటదే సిద్ధిస్తుందని విశ్వసిస్తున్నవాణ్ని కుల నిర్మూలన జరగకుందానే వర్గపోరాటం సిద్ధిస్తుందని కలలు గంటూ గాలి కత్తులతో యుద్ధం చేస్తున్నవాణ్నీ క్షమించు దళితా క్షమించు ఈ దేశపు చిత్రపటాన్ని అర్ధం చేసుకోవటానికి నాకో జీవిత కాలం సమయం కావాలి ఆదివారం ఆంధ్రజ్యోతి, 22. 10.1995 ఫీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫశ | 97

నా అఆ త సహస్రాబ్ది దళిత సూర్యుడు

• శిఖామణి అంతటా ఇరుకిరుగ్గా వుంది అంతటా జీబురు జీబురుగా వుంది అంతటా ఏ సంధ్యో సోల్చుకోలేని మసకమసక వెలుతురుగా వుంది మనిషంటే వున్నతమూ విశాలమూ లోతూ అనుకున్నానే మనసంటే పిడికెడు దేహంతో అంతరంత విహంగం స్వేచ్చగా గిరికీలు కొట్టే తుదీ మొదలూ లేని అనంతాకాశం అనుకున్నానే కనుచూపుమేరా పచ్చపచ్చని నులివెచ్చని మైదానాలు విస్తరించాల్సినచోట ఎదారినీ దున్నినట్టు ఒక అవాంచిత దుస్స్వపస్ప్నం తలపైకెత్తి చూస్తే రుతువుల చేతులూపుతూ ఒక మహావృక్ష సంతతి సతతహరితారణ్యంలా పెరగాల్సిన చోట మెదడులో కూచున్న చోటనే ఒక నీటి కప్ప అటూ ఇటూ కదులుతున్నట్టు జీవన పత్రహరితాలను కత్తిరించుకున్న బోన్‌సాయిలు. ఇక్కడ నేనున్నానంటూ ఎప్పటిదో ఎక్కడిదో యోజనాలు వినబడే సెలయేటి జలజలల పిలుపులుందాల్సిన చోట అనంతకాంతి సంవత్సరాల కంటిరెప్పల నుండి తుంపర తుంపరులుగా రాలుతున్న ఇసుకమేటలు మానవ జీవనయాత్రా చెక్కిలి పొడవునా నాచు పట్టిన సన్నటి కన్నీటి చారిక ఏమైనా అడుగు ఎన్నైనా అడుగు చర్మాన్ని తిరగేసుకుని తొడుక్కోగల ఆత్మధైర్యం వుంటేనే లా దళిత కవిత్వం + 2 సస | 98

ల నువ్వెవరని అడుగు పండి పక్వానికొచ్చిన జమ్మిగడ్డి కంకుల నుండి చిరుగాలికే పింజలు పింజలుగా తేలియాడుకున్నట్లు నవ్వు పెదాలుండాల్సింది పోయి రజను రాలుస్తున్న రెండు తప్పు పట్టిన ఇనుప కత్తులు నాలుగు మాటలు మాట్లాడితే విత్తనాలు జల్లిన ఆకుమడిలో నల్లనిమట్టిమీద నవనవలాడుతూ పచ్చని తివాసీ మొలకెత్తినంట్లుండాల్సిందిపోయి నాలుగు మాటలు మాట్లాడితే కుప్పనూర్చిన కళ్లంలోకి పిట్టల గుంపు బిలబిలమంటూ వాలినట్లుండాల్సిందిపోయి నాలుగు మాటలు మాట్లాడితే పూల నుండి పరిమళం వీచినట్లూ చెట్ల మీంచి పక్షులు ఎగిరినట్లూ హాయిగా వుండాల్సింది పోయి అరికాలులో కసుక్కున తుమ్మముల్లు దిగినట్టు తవ్వుతున్న బావిలో అకస్మాత్తుగా బండపడినట్టు వుత్త మంచినీళ్లు మెడపట్టుకున్నట్టు వూపిరాడనట్లు లోలోన వుక్క బోసినట్లు ఇక్కడ మనిషీ అంటే మాటా అంటే నీరూ అంటే నిప్పు అంటే మనిషి నడిచిన పాదముద్రలు నాగరికతకు ఆనవాళ్లు కావాల్సిందిపోయి పులి అడుగులై భయపెడుతున్న భీతావహ సంధ్యా భీభత్సం- సంకుచిశ మానవ మనోవీధుల్ని విస్తరించేందుకు, వెలిగించేందుకు నా కవిత్వపు ప్రొక్షైనర్‌తో ం సహస్రాబ్ది అంచున దళిత సూర్యుణ్మె ఉదయిస్తున్నా! (కిర్రు చెప్పుల భాషి సంకలనం నుండి) లాభ. దళిత కవిత్వం + 2 సశ ౫] 99

చమురులేని కరచాలనాలకు

• దాట్ల దేవదానం రాజు

ఒక లిప్త ఘడియలో

తలకిందులయ్యే

తరతరాల క్రోధం

ముడులు విడివడినట్టు

ఏమిటా పాట

ఒక నిమిషంలో

వాత్తిడికి వొరుసకుని

గుందె బరువై

అణిగిన పీడనలు వేదనలు

స్పృహ పొందినట్టు

ఏమిటా చిక్కదనం-

విసిరిన రాయికి

కల్గ్లోలమైన చెరువు

సద్దుమణిగి నిశ్చలమయ్యాక

మేల్కొన్న ఆలోచనలు

బలమై తేజమై నిలిచినట్టు

ఏమిటా చూపు

అడుగుల ముద్రలు

చేయని నేరాలకు

రొమ్ములపై వొత్తుతూ

పదఘట్టనల భీకర హోరుతో

ఏమిటా నడక

జెండాలు పట్టుకుని వూరేగి

గోలగోలగా నినదించి

చారిత్రక నేరాలు నేలంతా పరిచి

అనువంశిక బెన్నత్యాల్ని

పెటీల్మని కాలితో తొక్సి

జీరబోయిన గొంతు శృతియించి

ఎవరు మీరు ఎక్కడివారు ళీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫి ఖ) 100

కొంకర్లు తిరిగిన భాష

కానవేళ్ళతో సరిదిద్దుకుంటూ

సుషుప్త జనారణ్యపు వాకిలిలో

మైల మౌధ్యాల్ని ప్రశ్చలు చేసి

దోసిలి పిడికిలై

ఎవరు మీరు ఎక్కడివారు?

ఊరవతలి దుఃఖం

ఉక్రోశపు పాటలై

ఆకాశమార్గంలో ్రతిధ్వనించి

మా కలలు సన్నబడుతూ

మా కథలు శిథిలమవుతూ

మా శాసనాల ్రేముల్లోకి దూరుతూ

మా గుండెల్లో గుచ్చడానికి

పాళీల ఆయుధాలు చాలవు

అవగాహనా పత్రాలపై

పరస్పరం సంతకాలు చేయని

షాడో పార్టవర్లం కదా

ఎప్పటికీ చేరని

ఎపుడూ దారిలోనే పయనిస్తున్న

కుశలపు ఉత్తరాలం కదా

సున్నిత దారాలతో కట్టిన

మాలలు పుటుక్కున తెగి

చెల్లాచెదురవుతున్న పువ్వులం కదా

నన్ను నీవు నిన్ను నేను

నిత్యం కాల్చుకుంటూ

వం శక్రుశబిరాల్లో భదర య! టగొదాలల్బ ష్‌

కాపురాలు పెట్టిన సైనికుల్సథ కత్తా” స్టా లా

ఆధీనరేఖలు చెరుపుకుని ం క స

కుళ్ళబొడుసుకునే నిందల వష 64/54 శ

ఇతిహాస పునరుల్లేఖనాలకి షస స టంలో

చమురులేని కరచాలనాలకి మ్మ ల్‌ వాజ్ల్‌ 0046 08

నా స్నేహ హస్తం ఇదిగో

(ఆంధ్రజ్యోతి డైలీ, 28.2. 1996)

టీసీ దళిత కవిత్వం శ 2 ఛి 1౫1 101

లలల వాడబతుకు

• కేతవరపు వెంకటరమణ మూర్తి మీకు బతుకంటే సంక్రాంతి బొమ్మల కౌలువవ్వచ్చు (శ్రావణమాస పేరంటంలా వేడుకై యుండొచ్చు దనుర్మాసుదయాలూ శరద్రాత్రులుగా మీరు భావిస్తుండొచ్చు పండగ భోజనం వడ్డించిన విస్తరై యుండొచ్చు మాకు పావల్డబ్బుల మంచినూనె బేడ కాసుల ఎర్రకారమై నోరంత మండుద్ది గుక్కెడు నీళ్లకోసరం ఇల్లిల్లూ తిరగాడిన అవమానమవుద్ది ఊరి బావిల సేదేత్తే వాతల్జేలిన వీపవుద్ది మీరు వీధిలో పారేసిన పాసిన అన్నమవుద్ది మీ “బొట్టి"కి దిట్ట దీసి ఇసిరేసిన కొబ్బరి సిప్పొద్ది ఎరైర్ర టెండల తాగర్రోడ్డు మీది సెప్పుల్లేని కాలవుద్ది గిలికిన కన్ను అట్టుకున్న సెయ్యి అయ్యగారిదవుతే దెబ్బల్టిన్న సెంప ఇప్పేసిన బట్ట మాదవుద్ది గుంజక్కట్టేసి కుళ్ల బొడిసిన వాళ్లై, కడివెడు కన్నీరవుద్ది 'సవర్తకో సావుకో సేసిన నూగర్రూకల అప్పు పది నూర్తై సావుకారినెప్పెట్టెల ఏలి ముద్రేసిన నోటు పత్రమవుద్ది అందుకే ఈ బతుకేందో ఈ కట్టవేందో మేవు మడుసులవో మట్టి దిబ్బలవో ఈది సివర పోగేసిన పెంట కుప్పలవో దెల్చుకోవాలనిపిస్తోంది మా దారేందో మా కతేందో ఈ పెన్నట్టుక బయల్టేరినంకే అర్ధమైతాంది .- తెల్లగున్న కంట్ల పొద్దు ఎర్రైరైగ పొడుస్తాంది సివరంటా దీనంతు దేల్చుకో బుద్దౌతాంది
• (సెప్టెంబర్‌, 97) ఎాాసిటి దళిత కవిత్వం + 2 ఫస ౪1 102

న అలో దళిత క్రీస్తు

• మద్దూరి నగేష్‌బాబు క్షమించు...........నీకు మాత్రం మూర్చణ్ణే చూపుకి అందమైన డెలీలాలా కనపడుతున్నా " నన్ను అర్య ఫిలిప్తీయులకి అమ్మే నిన్ను మాత్రం (పేమించలేను క్షమించు.........నీ శత్రువునే............! నీ వేలాది సంవత్సరాల రక్తస్రావ రోగనివారణకి నేను ఇంకా రక్తం చిందించి రక్షించలేను క్షమించు........నీకు ద్రోహినే..........! నన్నో వస్తువుని చేసి అమ్ముకుని నన్నొక పస్తుని చేసిన నీకోసం తెలిసి కెలిసీ.......... ముప్పయ్‌ మూడు మిలియన్లకైనా అమ్ముడు పోలేను క్షమించు............నీ పాలిట నేరస్తుడ్ణే...........! తెలివిగా నువ్వు కూలగొడుతున్న నా ఆలయాన్ని తిరిగి నిర్మించడానికి మూడు రోజులు కాదు కదా మూడు సెకన్లయినా ఆగలేను క్షమించు.........నీ గుండెల్లో నిద్రించే పీడకలనే నా రాజ్యాన్ని నువ్‌ లాగేసుకుని శిరోముండనాల్ని నాకు బహూకరిస్తుంటే ఈ ముళ్లకిరీటాన్ని రాజకిరీటంగా ప్రకటించకుండా ఆగలేను క్షమించు.............నిన్నింకా మన్నించలేని ముక్కోపినే నా కాల్లూ చేతుల్లో నువ్వు సీలలు దించినా రాసన దళిత కవిత్వం + 2 శ | 103

నువ్వేం చేస్తున్నావో నీకు బాగా తెలుసుగనక

నిన్నాదిలి కాళ్లూ చేతులూ ముడుచుకు కూర్చోలేను

క్షమించు..........నే నీ మృత్యువుని

నువ్‌ నా పక్కలో బళ్ళెం దించుతున్నా నీ పక్కలో హక్కుల మల్లెలు

పరవలేను

క్షమించు..........నువ్‌ తాకలేని జీవనదినే

నా దాహానికి నువ్వు అంటరానితనపు రిజర్వేషన్‌ చేదు చిరకనిస్తుంటే

నీ మనువాద దాహానికి జీవజలాలనివ్వలేను

అమ్మయ్‌

ఓ.....గణతాంత్రిక అప్రజాస్వామిక లేనిపోని లవ్‌కిక హిందూసుందరీ

మనుసైతాన్‌ (ద్రాక్షారసతిత్తీ

నేను నా తండ్రి పనిమీద మొదలైనవాణ్ణి

ఈ ముర్కి కాలవల్ని యోర్టాను జలాలుగా చేసేవాణ్ణి

ఈ కొయ్యలసై శిలువల్ని కాక

సాతాను శిశిరాలెరగని యేదోనువనాల్ని చెక్కుకున్నవాణ్ణి

రోగులకొరకే వెదుకుతూ వచ్చిన వైద్యుణ్ణి

రోగాల మూలాల్ని మాద్చే వైద్యాన్ని

రాజ్యాన్నీ.........శక్తినీ...............మహిమనీ

నేను దళిత క్రీస్తుని

(నరలోక ప్రార్ధన" సంకలనం నుండి)

సతు దళిత కనిత్వం + 2 + | 104

డెక్కలి ఎత _ గుండెడప్పు కనకయ్య

పేమగా పెంచుకున్న జీవాలు

గురుతొచ్చినపుడల్లా

పెయి రోమాలు నిక్కబొడుసుకుంటాయి

ఎన్ని జీవాలను పొట్టనెట్టుకుందో తోడేలు

పట్టపగలే గుంపు బెదిరేది

ఎంత పోతన సేసినా, ఎన్ని జీవాల పెంచినా

నా అటికె ముక్కెరుగదు

గటుక మాళ్లకోసం ఉట్టి దగ్గరికెల్లినపుడు

సెవులు నికృవెట్టి ఎక్కిరిత్తూ

కూరటికె పరిగాసం సేత్తుంటే

దుఃఖ కట్టలు కట్టుకొచ్చేది

డైరెట్టు దేవుళ్లతో సంబంధముందని

జీవాల తింటూ బొగర్ర నేలకేసి

కిల్లీ సొల్లు కారుసుకుంటూ

సక్కగా కూసాని, దొంగ పంచాంగమిప్పేవాడు

నేనల్లిన సాప విలువ సేయడు

పూటకు పుట్టెడబద్దాలాడే సుండు నోరుగాడే

ఆ పిలక జుట్టు కోరుగాడే

నన్ను డెక్కలోన్ని సేసాడు

పటమిప్పి దొంగ శాత్రాల నిజానిజాలు ఆాాాాాాాాసీథ దళిత కవిత్వం + 2 + 1౫ 105

న

బయటెట్టినందుకే

ఊరవతల దీపంలేని గుడారాన్ని

నాకు శాశ్వతం సేసాడు

నాగులు తిరిగే లోకంలో

ముసిముసి మబ్బులు కమ్ముతుంటే

మోపెత్తుకొని వత్తున్న నన్ను

పాము కరిసి నురుగులు గక్కుతుంటే

అన్నాయమే వాడి రాసబాటని

మోచ్చం వాడి సొత్తని

“సావు నా కొడుకా” అని తిట్టిన తట్టులు

ఇంకా.........

సెవిలో గింగురు మంటూనే ఉన్నాయి

అడుకృతినటం మాని సిబ్చీకున్న మెతుకులు

గంజిలేసుకొని తాగి పానం నిలబెట్టుకొని

వానికొక ఉనికినిత్తే

నేటికీ నాకు తావులేదనే పోరంబోకుగాడి

కుత్త పగలగొట్టి, పుత్తెలు తెంపి

గువ్వ గుయ్యుమనిపిత్తా.........

ఈపు ఇమానం మోగిత్తా..........

మారెత్తితే

పిలకజుట్లు ముడేసి బంజరుదొడ్లో తోలి

ఉపవాసాలు సేయిత్తా...........!

“నిజమైన ఉపవాసాలు సేయిత్తా..........!

(చూదిక్కేక సంకలనం నుండి)

సీసా దళిత కవిత్వం + 2 శ $11106

న చిందు మాదిగోన్ని

• గుందెడప్పు కనకయ్య మూడేళ్లకోసారి మాదిగ నడుక్కుతినే మాదిగోన్ని! సిందు మాదిగోన్ని |! భారత, భాగవత, రామాయణ కథలైదింటిని ఏటా యచ్చగానం సేసేటోన్ని! ఎన్నెన్ని కథల సెప్పినా.....నోరు బొంగురులేగాని కిల్లీ వక్క ఆకు పోకల నెరుగక పెరగని నా తావేమిటో తెలిసింది ఇక “ఏ దాలు” తిరగరాసి నిమ్న జాతుల సేతులు కలిసేటట్లు పంచముని కథలెరిగిత్తూ!............ కదం తొక్కి కాలం మారుత్తా!.............. ఈసారి కలికుండలో సేతులు తిప్పుతూ బలిచ్చేది గొరై మేకల గాదు............ “బాపనిజాన్ని' దళిత బాపనిజాన్ని........... “పేగులు మెడదనేసుకొని 'దొబ్బ' నోట్లో గుక్కి గూడెం సుట్టు తిరుగుతూ రగతపు బియ్యం, ఇల్లిల్లు మీద సల్లి యావత్‌ భారతావనికి “బాప్టిజు మిప్పించి పవిత్ర తానం సేయిత్తా.........! భారతమ్మ నుదుటిమీద రగతపు తిలకం దిద్ది రోదిస్తున్న భూగోళ కన్నీటిని తుడిసేసి తరాన్ని మేలుకొలిపి కలత రుదయాలకు శాంతి సేత్తా............ శాంతి సేత్తా.............! హా........... (చూదిక్కేకి సంకలనం నుండి) లాాాాఫీఛి దళిత కవిత్వం + 2 శ ౫1 107

నీలిక -_ ఎండ్లూరి సుధాకర్‌

ఓ నా చండాలికా!

నీ వెండికడియాల నల్లకాళ్ళముందు

వెయ్యేళ్ళ కావ్య నాయికలు వెలవెలబోతున్నారు

అలంకార శాస్త్రాలన్నీ

నీ పాటిమట్టి మెరుపుల ముందు బలాదూరే

నా నల్లపిట్టా !

నిన్ను వరాంగివనీ కృశాంగివనీ

లతాంగివనీ లతికవనీ మభ్యపెట్టను

నా జాతిపుష్పుమా! నా నీలమణి

నీ అందాన్ని బహిష్కరించిన అక్షరాలను

ఇవాళ నేను వశీకరించుకున్నాను.

నీ బంతిపూలకొప్పుమీద ఒట్టు

నిన్ను ఊరిబయటే నిలబెట్టిన

ఆకాశమెత్తు ఉట్టిని పగలగొడుతున్నాను

నా మాతంగినీ

నిన్నో పతంగ్‌ని చేసి

ఈ సౌందర్యాకాశంమీద ఎగరేస్తున్నాను

నా నెత్తిమీది ఇనుపగమేళం

విశ్వసుందరి కిరీటాన్ని సైతం వెక్కిరిస్తోంది

పదునెక్కిన కొడవలివై

సివంగిలా నువ్వు కోతకు పోతూ వుంటే న దళిత కవిత్వం + 2 +4 1౫ 108

నీ చుట్టూరా ఆవరించిన ప్రకృతివర్జాలు

నీకు పాదాక్రాంతం అవుతున్నట్టే వుంటాయి

తాటాకు గొడుకుకింద

సగం తడుస్తూ నువ్వు నిలబడ్డప్పుడు

నిన్ను పొదుపుకునేందుకు

పొడిమబ్బులు నేలకు దిగుతాయి.

నిన్ను చూస్తే చాలు

బోడికంకులకు కూడా

వెంచని గింజలు మొలుస్తాయి

కాలువలో తేలుతున్న

చందమామమీద నువ్వు కాలుపెట్టినప్పుడు

కలతబారిన నీటిలోంచి కొరమీనులు

నీ వేళ్ళ చంద్రకిరణాల్ని ముద్దాడుతున్నాయి

కాసెబిగించి మంచెమీదుగా నవ్వు వడిసెలు విసురుతుంటే

దిక్కులు ఉలిక్కిపడి

నీ బిగి పిక్కలకు దండాలు పెడుతాయి

నువ్వు భోభోభో అని పిలుస్తుంటే

నీ పిలుపు రుచికి నూకల్నీ ఆకల్నీ మరిచిపోయి

బెరసపుంజులు ఎగర్రజుట్లతో రెక్కలల్లార్పుతూ

నీ ముందు వినమ్రంగా మోకరిల్లుతాయి

ఒక కాలు బయ్యారంగా చాపి

తిరగట్లో నువ్వు రాగులు విసురుతుంటే

కరువుపోసిన నీ నల్లనడుముమీద రాలిన పిండి రేణువులు

వెండి వడ్డాణంలా జిగేలుమంటాయి

నువ్వు తాటికల్లు తాగిన జాతరరేయి

నా కాటుక కళ్ళ ఎరుపు జీరల్లోంచి తొంగిచూస్తే

ఈ ప్రపంచమే చిత్తెపోతుంది

నీ నల్ల రేగడి మేని రంగులో.

వెదురుపొదలకు అల్లుకున్న లాాాాాలాలాలాాాళీథ దళిత కవిత్వం + 2 ++ 4 109

మిరియపు గుత్తుల మిసిమి దోగాడుకుంది ఆరుబయట నులకమంచంమ్‌ద

నీ అందాన్ని చూసిన చంద్రుడు

సూర్యుడి చెవిలో నీ సోకు కబురు

రహస్యంగా చెప్పినపుడు

వాడు నిన్ను ఉదయాన్నే చూసేందుకు ఉరకలేస్తూ తొలివేకువ వజపుటుంగరాన్ని

నీ తలగడ కింద దాచిపెట్టిపోతాడు

నా నల్ల ద్రాక్షపందిరి!

నా అరుంధతీ నక్షత్రమా!

సెగబెట్టిన డప్పు బుగ్గమీద

నా మునివేళ్ళు పాటల గొంతై పలవరిస్తుంటే నులివెచ్చని లతమంటల వలయాల్లోంచి

నీ నీలికళ్ల ఆకాశంలో చుక్కల నాట్యం చూశాను నా నల్లసుందరి!

నీలాలంకార సౌందర్య శాస్త్ర సింహాసనంమీద నిన్ను కావ్య గౌరవంతో అభిషేకిస్తున్నాను

నా నల్ల కావ్యానికి

నిన్ను నాయికగా ప్రకటిస్తున్నాను

(“నల్ల ద్రాక్షపందిరి” సంకలనం నుండి) ఆాాససి దళిత కవిత్వం + 2 శశ | 110

అస్పృశ్యతావ్యాధి

• నక్కా అమ్మయ్య అస్పృశ్యతావాధి అంతరించకపోతే విత్ర్వైక్యతనుమాట హాన్యాస్పదంబగును రోగి లక్షణమెరిగి మందూ ఎవ్వరూ ఇంతవరకేయలే దందూ పై పూత మందిచ్చి వేదాంతులెందరో నేసారి వీసుగెత్తి కాషాయికట్టారు గోసాయిమందెంత తిన్నా దీని పాషాణ ఎదకరగదన్నా భారతీయుల సెంటు మనిషి మనిషికి అంటు ఈ ఘోరవ్యాధికి పూర్ణ స్వస్థత లేదు అస్పృశ్యతా జాడ్యము నిత్యమూ అధికమవ్వుట సత్యము చేతిలో చెయ్యేసి చెప్పిపోవే నిజము కర్మ సిద్ధాంతము కాలిపోయే రోజు స్వార్ధపరులున్నంతవరకూ ఈ వ్యాధి సోకదా స్వర్గంబునకు (రెక్కలచెట్టు సంకలనం నుండి) ఆలా దళిత కవిత్వం + 2 శస 9౫|| 111

దళిత పిలుపు

• నక్కా అమ్మయ్య మాలోడ మాదిగోడ సాలోడ సాకలోడ దయసేయ జీవితాల వారంత దళితులేర యానాది ఎరుకలోద కమ్మరి కుమ్మరోడ దయనీయ జీవితాల వారంత దళితులేర కంసాలి మంగలోడ లంబాడి గౌడలార దయనీయ జీవితాల వారంత దళితులేర నువ్వు గొగరైలాగ వుంటే దొరకొని అమ్ముతాడు నిను తినీ తేన్పుతాడు నువు పులిలాగ వుంటే పడి కాళ్లు మొక్కుతాడు దళితన్న తేరిచూడు నువు కుక్కలాగ వుంటే బిస్కెట్లు మేపుతాడు ళీ. దళిత కవిత్వం + 2 శస ఏ] 112

నీవాని పైకి నిన్ను

ఉసిగొల్పి నవ్వుతాడు

సింగంగ నీవు వుంటే

శిరసొంచి మొక్కుతాడు

కన్నీళ్లు, గంజీనీళ్లు

ఎన్నాళ్లు తాగుతావు

ఆత్న్మాభిమాన ముత్యం

అంగట్లో అమ్ముకోకు

నువు పాలితుడవు కావు

పరిపాలకుడవు దళిత !

(రెక్కలచెట్టు' సంకలనం నుండి)

సళ దళిత కవిత్వం + 2 + 1౫ 113

ఏదిరా హెంస

• వాస్తవికుడు హింసహింసని గొంతు చించుకుంటావు ఏదిరా హింస దళితులు చైతన్యులైనందుకు కారంచేడు, నీరుకొండ, చుండూరుల్లో అగ్రకులాల దాడిరా హింస ఓట్లకోసం, సీట్లకోసం మసీదుల్ని కూలకొట్టి మతకల్లోలాలు సృష్టించడంరా హింస కనీస వేతనాలకై పోరుసలిపే కార్మికుల్ని చంపడంరా హింస నడిబజారులో ఒంటరి స్రీలపై పోలీసుల అత్యాచారాలురా హింస కాళ్ళీర్‌, పంజాబ్‌, అస్సాం, నాగాల రక్తం శత్రాగడంరా హింస విముక్తి కోసం విష్లవిస్తున్న జనాన్ని “ఎన్‌కౌంటరొ హత్యలు చేయడంరా హింస ఒరేయ్‌ విప్లవోద్యమ విద్రోహుల చంపడం ప్రజాప్రతిఘటనరా (ప్రజలను హింసించే పోలీసు జీపులను పేల్చటం ప్రజాప్రతిఘటనరా హింసావాదులెవరో జనజీవన (ప్రవంతిలో కలవాల్సిందెవరో ప్రజా ఉద్యమాల్లో తేల్చుకుందాం రా అరేయ్‌ హింసా వ్యవస్థను కూల్చటమే హింస అయితే మేం హింసావాదులమే........... (గెరిల్లా డైరీ నుండి) లాటి. దళిత కవిత్వం + 2 ఫిఫా ఏ] 114

డప్పు

• సుబ్బమ్మ

దప్పు శబ్దం విన్నప్పుడల్లా దాపరికం లేని డప్పుని చూసినప్పుడల్లా విశాలమైన ఆకాశం గుర్తొస్తుంది (యేమగా కడుపారా పీలుస్తున్న మా మాదిగపల్లె గుర్తొస్తుంది తరాల బహిష్కరణ క్రమమంతా గొంతు చించుకుని మరీ కడుపులోని పేగులో తెగిపోయేలా అరుస్తున్నట్టున్న మా మీసాల తాత గుర్తొస్తాడు అవును మేం ఎంత అరిచినా గోలపెట్టినా దూరని మీ కర్ణభేరీలూ గుర్తొస్తాయి చర్మాన్ని తొలుచుకుని మరీ మా రక్త నాళాల్లోంచీ చొచ్చుకొస్తున్న మా అవ్వ కడుపులోని దుఃఖమంతా ఈ చెవుల్లో గోదాట్లా సాగిపోతూనే వుంటుంది చెరచబడ్డ నా చెల్లెళ్ల ఐతుకు కళ్ల ముందాడ్తది.............

డప్పు శబ్దం విన్నప్పుడల్లా

ఏటా మా వూర్లో జరిగే

అమ్మోరి పండుగ గుర్తుకొస్తుంది

లయబద్ధంగా వరసలు తీరి

ళన దళిత కవిత్వం శ 24. | 115

గజ్జెల మోతతో డాన్స్‌ చేస్తున్న కోయ వేషాలు గుర్తొస్తాయి వేటగాడి నుండి పులి పులిబారి నుండీ వేటగాడు . ఒడుపుగా తప్పించుకొనే పులివేషాలు గుర్తొస్తాయి రక్తం ఉడికిపోతూ నరాలు నాట్యం చేసినట్టునిపిస్తూంది ఊరి సందడంతా తమదే అవుతూ తూనీగల్లా తిరిగే పిలగాళ్ల గుంపులు గొర్తొన్తాయి డప్పు శబ్దం విన్నప్పుడల్లా దొరగారి దయవల్ల - పోలీసుగారి చలవవల్ల కాలి బూడిదయిపోయిన మా పేట కళ్లముందుకొచ్చి నిలబడుతుంది ఈ దారి తప్పిన పట్నంలో నా దారి నాకు తొరికెనట్టుంటుంది పగిలిపోతున్న టివీలు, కంప్యూటర్లూ గొరాస్తాయి అవును నా దారి నాకు దొరికినట్టుంటుంది నా వాళ్ల దారే నన్ను వెదుక్కొచ్చినట్టుంటుంది డప్పు శబ్దం విన్నప్పుడల్లా................ (6అరుణతారి జనవరి 1999) ఫట దళిత కవిత్వం + 2 సస ఏ] 116

పిడికెడు ఆత్మగౌరవం కోసం

• కలేకూరి ప్రసాద్‌

నేను ఎప్పుడు పుట్టానో తెలియదు గానీ

వేల ఏళ్ళక్రితం ఈ గడ్డమీదనే చంపబడ్డాను

పునరపి మరణం పునరపి జననం

నాకు కర్మ సిద్ధాంతం తెలియదు కానీ

మళ్ళీ మళ్ళీ మరణించిన చోటనే పుడుతున్నాను

నా దేహం ఈ దేశంలో కరిగిపోయి

గంగా సింధూ మైదానమయ్యింది

నా కనుగుడ్లు కన్పీరై ద్రవిస్తే

ఈ దేశంలో జీవనదులు ప్రవహించాయి

నా సిరల నుండి జీవధాతువులు (్రవిస్తే

ఈ దేశం సస్యశ్యామలపై సిరులు కురిసింది

్రేతాయుగంలో నేను శంభూకుణ్ణి

ఇరవై రెండేళ్ళ క్రితం నా పేరు కంచికచర్ల కోటేశు

• నా జన్మస్థలం కీలవేణ్మణి, కారంచేడు, నీరుకొండ

ఇప్పుడు కరుడుకట్టిన భూస్వామ్య క్రౌర్యం

నా గుండెలమీద నాగేటి కర్రులతో పచ్చబొడిసిన పేరు చుండూరు

ఇక చుండూరు నామవాచకం కాదు సర్వనామం

ఇప్పుడు ప్రతి గుండె ఒక చుండూరు, రగిలే రాచపుండూరు

నేను జన సమూవాల గాయాన్ని గాయల సమూహాన్ని

తరతరాలుగా స్వతంత్ర దేశంలో అస్వతం్రుణ్జి

అవమానాలకూ, అత్యాచారాలకూ, మానభంగాలకూ, లాలస దళిత కవిత్వం + 2 + | 117

చిత్రహింసలకు గురై

పిడికెడు ఆత్మగౌరవంకోసం తలెత్తినవాణ్ణి

ధనమదాంధ కులోన్మత్తుల రాజ్యంలో

బతకడమే ఒక నిరసనగా బతుకుతున్నవాణ్ణి

బతికేందుకు పదేపదే చస్తున్నవాణ్ణి

నన్ను బాధితుడని పిలువకండి

నేను అమరుణ్ణి, నేను అమరుణ్ణి, నేను అమరుణ్ణి!

లోకానికి సంపదల్ని మిగిల్చేందుకు క్షామాన్ని మింగిన

గరళ కంకుణ్ని నేను =

శీర్షాసనం వేసిన సూర్యోదయాన్ని

నిటారుగా నిలబెట్టేందుకు

సూర్యుడి నెత్తిమీద యీడ్చితన్నినవాణ్డి

రగిలే గుండె కొలిమిలో నినాదాలు సరిపిస్తున్నవాణ్ణి

నాకు జాలిజాలి మాటలొద్దు కన్నీటి మూటలొద్దు

నేను బాధితుణ్ణి కాదు అమరుణ్ణి

ఎగిరే ధిక్కార పతాకాన్ని

నాకోసం కన్నీరు కార్చకండి

మీకు చేతనైతే

నన్ను నగరం నడిబొడ్డున ఖననం చేయండి

జీవన రవళిని వినిపించే వెదురువనాన్నై వికసిస్తాను

నా శవాన్ని ఈ దేశం ముఖచిత్రంగా ముద్రించండి

చరిత్ర పుటల్లోకి సుందర భవిష్యత్తునై పరివ్యాపిస్తాను

మీ గుండెల్లోకి ఆవాహన చేసుకోండి

ఒక పెనుమంటల పెనుగులాటనై

మళ్ళీ మళ్ళీ ఈ దేశంలోనే (ప్రభవిస్తాను

(మండుతున్న చుండూరు" సంకలనం నుండి).

ఫేసు దళిత కవిత్వం + 2 శ ఏ] 118

చుండూరును మండనివ్వండి

• అరుణ్‌ చుండూరును మందనివ్వండి మండే చుండూరులో భూస్వామ్య సంస్కృతిని బుగ్గి కానివ్వండి కంచికచర్ల కోటేశు మొదలు కుళ్ళాయప్పదాక ఏకలవ్యుని మొదలు ఎస్‌.ఐ. చిట్టిబాబు దాక అ(గ్రవర్ణ అహంకార జ్వాలల్లో మాడిపోయిన మానవత్త్వం కాదా అది చుండూరును మందనివ్వంది తరతరాల దాస్యానికి స్వస్తి పలకనివ్వండి (దోణ సంస్కృతిని పెంచి పోషించే భూస్వామ్య భరతం పట్టండి దళిత సోదరులారా! ఏకలవ్యులుగా మిగలకండిక బొటనవేలును కోరే అగ్రవర్ణ అహంకారానికిక అంతిమ గీతం పాడండి అల్లూరికి వారసులుగా, నక్సల్పరీ బిడ్డలుగా మళ్ళీ మొలకెత్తండి జీవించేందుకు మరణించడం నేర్చుకోండి కారే కన్నీళ్ళను కసిగా మలచండి ఓట్ల ఎంగిలి మెతుకులకై కొట్లాడుకునే రాజకీయ కుక్కల్ని తరిమి తరిమి కొట్టండి సాంత్వన వచనాలను నమ్మకండి సానుభూతి ప్రవచనాలను వినకండి మిమ్మల్ని దహించి దానం చేయవచ్చే పాలకవర్గ బ్రోకర్లను దరికి రానివ్వకండి కన్నీళ్ళకు తరుణం కాదిది, కారంచేడు మార్గం మనది మండించే మాటలే తప్ప చేతల్లో చేవల్లేని మొద్దువారిన కత్తుల్ని ఎండిన విప్లవ సాగరాల్ని ఆవశ్యం వర్టించండి 'ప్రజాయుద్ధ పంథాలో దోపిడీ వ్యవస్థను నిర్జించండి (శామికవర్గ కేతనాన్ని సగర్వంగా ఎర్రకోటపై ఎగరవేయండి (మండుతున్న చుండూరు” సంకలనం నుండి) శీ దళిత కవిత్వం + 2 + ఫ్ర] 119

దాడి

• బి. పినాకివాణి రక్త తుఫానులు రేగి బతుకు పునాదులను కదిలించినవేళ....! కన్నీటి జడులలో గుడిసె గుడిసెనా చీకటి పరుచుకున్న వేళ....! మనుధర్శశాస్త్రం భూమ్మీద పుట్టినప్పటినుండి మనుగడ దుర్భరమైపోయిన దళితుల నెత్తుటి ముద్దలు తిని ఎదిగిన సమాజం.... మరోసారి వళ్ళు విరిచి, జంగసాచి నిన్నటి ఘోరం మరపుకు రాకముందే మళ్ళీ నెత్తుటి చిత్తరువులు గీసింది తరాల నుండి కన్నీట తడిసి ఆకలి మంటల్లో మాడిన జనం కాళ్ళూ చేతుల శ్రమ సూత్రం విశ్వ వ్యూహానికి ఛేదనమార్గం వాళ్ళు చిందించిన స్వేదజలం ప్రపంచ దాహానికి పానీయం కాగా వాళ్ళు ...............అడుక్కోవడం, వేడుకోవడం మరచారని తమ ఇంటికి కావలి కుక్కలు కాలేదని వాళ్ళ ఇంగ్లని స్మశానాలుగా చేసి, బతుకుటద్దాలను బద్దలు చేసి చెరిపేద్దామన్నా పోని రక్తరేఖల్లో ఈరోజు మరో చుండూరు. (మండుతున్న చుందూరు సంకలనం నుండి) సిని దళిత కవిత్వం + 2 శస ఖ 120

న. రాండి

• మహమ్మదాలి గంగసాచ్చిగా పంచాయితీ ఎలచ్చన్లలో పెద్ది మా మంచాలపై కూసుంటే మా కడుపుబ్చిపోయింది గంగునాయ్డు మా ముంతతో నీళ్ళు తాగితే మా మనసంతా ఆయెనయ్యె! మాలాటి మనుసులే మీఠరంటె మా జాతంతా మురసిపోయింది వాల్ల పార్టీ తగాదాలలో మా పొనాలడ్డేసి ఇరుపార్టీ పెద్దల్ని బతికించుకున్నాం ఏరు దాటినాక! మా గాలి తగిలిందని మా బుజం రాసుకుందని కారాలు నూరుకానే కామందులేకమై పార్టీలు కాసేపు పక్కనెట్టి, మా తలలు మొండేలుగా నరికేసి గోతాల్లో కట్టి గంగకిస్తుంటే! మాదిగోల్లకి మాలోల్లకి తగినపని జరిగిందని కామందుల కాల్లకాడ గునిసే ఎనకబడ్డ తరగతి ఈరులారా! "పెద్దకులం' ఎండమాయికి బెమిసి కూడు గుడ్డకు నవిసే శూరులారా! మేమెంతో రేపు మీరంతే! వాళ్ళు దప్ప వాళ్ళకందరంతె! అందుకే కులాలు ఇడిసీ, మతాలు మరిసీ కూదులేని బీదజనం కూడి ఒక్కటైతే తులం కులపిచ్చి కూరాత్ముల, దనంకార ఈనాత్ముల, దురంకార దూరాత్ముల బూతాపితం సేద్దాం కల్లు తెరిసి కదిలిరాండి, నిజం ఎరిగి కలిసి రాండి (మండుతున్న చుండూరు” సంకలం నుండి) సీను దళిత కవిత్వం + 2 + 1౫1 121

దళిత బ్రాహ్మణులుంటారు జాగ్రత్త జా మద్దెల శాంతయ్య

జాగ్రత్త దళితులారా

బ్రాహ్మణీకంపై మక్కువ కల్గిన

దళితులుంటారు భద్రం

కపట ప్రవక్తలోస్తారని

ఏసు చెప్పిన మాటలు

అక్షరాల నిజం దళితులారా

రకరకాల సంకరణాలకు

చెందిన దళితులస్తారు

భద్రం దళితులారా

ఉద్యమం ఊపును బట్టి

ఊతమిద్దామనుకుంటున్న

గో డమీది పిల్లుల్లా ఉన్న

దళితున్నారు భద్రం దళితులారా

వెట్టి గురించి కులమతాల అంతరాల గురించి

ఆర్థిక అసమానతల అంటరానితలనం గురించి

అందిన అవకాశాలన్నీ పణంగా పెట్టి

మైకాసురులవుతారు జాగ్రత్త దళితులారా

పేతులారా ముమ్మార్లు బొంకేవారుంటారు

యూదా ఇస్మారియేతు లాంటి వారుంటారు లాటే దళిత కవిత్వం + 2 శస ఫ్ర] 129

అందితే జుట్టూ కాకుంటే కాళ్ళూ పట్టుకునే వాళ్ళుంటారు భద్రం బిడ్డలారా నరసింహ్మావతారంలో ఉన్న మరొ మాల మాదిగలుంటారు భద్రం బిడ్డలారా నా దళితులారా పావలా పారేసి ముషప్పావలా లాభం చూసుకునే నీ జాతిజనులుంటారు భద్రం నా బిడ్డలారా అవసరమైతే అడ్డం తిరిగి అధికారమిస్తే మీ నెత్తిమీది బొచ్చా పెట్టీ కొట్టే అవకాశమూ ఉంది భద్రం నా బిడ్డలారా గూడెం గొడ్డుకూర పందిమెడవారు అమాంతంగా తిన్న నీ జాతీయులే.......... అవసరమైతే ముక్కు మూసుకొని ఛీ ఛీ అసహ్యం అంటూ తపస్సు చేసే వారుంటారు భద్రం నా బిడ్డలారా........... పెటీ బూర్జువా మనస్తత్వం సామ్రాజ్యవాద పోకడల పెట్టుబడిదారి విధానం భూసంస్మరణలన్న పడికట్టు పదాలు నోటిమీదనే ఉన్న దొంగ దళితులుంటారు భద్రంనా బిడ్డలారా........----..- అసలైన దళితులం మేమేనని రాస దళిత కవిత్వం + 2 శస | 123

లేనిపోని హంగామాలు చేస్తారు

భద్రం నా బిడ్డలారా..............

ఏం గూడెం గుడిసెనుండి

వచ్చారో మర్చిపోయే

దళితులుంటారు భద్రం నా బిడ్డలారా

భాషను వేషాన్ని మార్చి

ఎస్‌.సి.లంటే అబ్బెబ్బే నాకేం

తెలవదని నటిస్తారు భద్రం నా బిడ్డలారా..............

అంబేద్కర్‌ రచనా చరిత్రలోనే

డబ్బులు దండుకునే దళితాచార్యులుంటారు

భద్రంనా బిడ్డలారా.........

అఆలు రాకుండానే

అమ్యామ్యాలు చేసి ఆచార్యులై అందలమెక్కి

అందినంత దోచుకునే వారుంటారు

భద్రం నా బిడ్డలారా

తోటి దళితులనే హీనాతిహీనంగా చూస్తూ

ఇంకా మనువు మందలోనే ఉన్నా

మహా దళిత ఘనాపాటీలున్నారు

భద్రం నా బిడ్డలారా

అందుకే బిడ్డలారా

ఆచి తూచి ఉద్యమించండి

రాజీలేని పోరాటం చేయండి

దళిత బ్రాహ్మణులను తరిమేయండి

నా బిడ్డలారా నా కన్న బిడ్డలారా

భద్రంనా బిడ్డలారా భద్రంనా బిడ్డలారా

మన దళితులే టీ దళిత కవిత్వం + 2 + ఫి 124

జాతి జనులతోనే సద్దులు, టిఫిన్లు మోయిస్తున్న దళిత సోదరీమణులుంటారు జా(గ్రత్త బిడ్డలారా నా దళితులారా ముప్పయి ఏండ్లు ముప్పుటలా మనల్ని మేపిన హాస్టల్‌ కూడునే అబ్బెబ్బే నెనెరుగ నెనెరుగ నెనెరుగ అని ముమ్మార్లు అనే దళిత సోదరులుంటారు అందులోనే దెండికొట్టె సోదరులుంటారు మేమే అసలైన అంబేద్మరిస్టులమని జైభీమ్‌లని జైజై అంబేద్కర్‌ అని మేమే అపర దళిత వీరాభిమానులమని ఒక్క అంబేద్మర్‌ జయంతి వర్ధంతినాడే దండేసే దొంగ దళితులుంటారు భద్రం నా దళితులారా (ఓసీ క్రీస్తు సంకలనం నుండి) సీటు దళిత కవిత్వం + 2 స | 125

లా నాకనిపిస్తుంది

• మద్దెల శాంతయ్య మద్దికేర మార్తక్క కోదాడ జంగమ్మక్కా మీ మాంసం ముద్దలపైనే వాళ్ళకెందుకో అంత మక్కువ మర మిషన్లలలో నజ్జునజ్టెయిన మీ మాంసం ముద్దల సాక్షి వాళ్ళ కండలను ఖీమ కొట్టుకొని తినాలనిపిస్తుంది వాళ్ళ మాంసాన్ని కల్గు దుకాణంలో కాల్చిన చీకుల్లా తినాలనిపిస్తుంది జాతి మాంసాన్ని అడ్డమీద అమ్మినట్టు వాళ్ళ మాంసాన్ని అమ్మాలనిపిస్తుంది వేట కొడవళ్ళతో వాళ్లను వేటాడాలనిపిస్తుంది పంది మెడవారును ఒల్చినట్లుగా ఒళ్చి నా జాతి మొత్తానికి బంతి పెట్టాలనిపిస్తుంది వాళ్ళ మాంసాన్ని సీనీ దళిత కవిత్వం + 2 శ ఏ1 126

కోసి ఎండేసి

ఒరుగులు ఒట్టి తునకలు

చేసుకొని చారులో

నంజుకోవాలనిపిస్తుంది

వాళ్ళ మాంసాన్ని

బంగారు తీగలుగా కోసి

నా గూడెంచుట్టూ

తోరణాలుగా కట్టాలనిపిస్తుంది

రకరకాల మాంసాలను

రుచి చూసినోన్ని

నరమాంసం నాకో

లెక్కకాదనిపిస్తుంది

(కర్నూల్‌ జిల్లా మద్దికెర మార్తమ్మక్క కోదాడ జంగమ్మ అనే దళిత మహిళలపై అత్యాచారాలు జరిగిన సంఘటనలకు న్పందించి) (ఓసీ క్రీస్తు సంకలనం నుండి)

సిటి దళిత కవిత్వం + 2 సళ ఫ్ర 127

మాలపంతులు

• మద్దెల శాంతయ్య వాడు మూడవ ఫారం చదువును మధ్యలోనే ఒదిలేసినోడు పక్కగుడోడు పంచన చేరనీయకుంటే పరాయి మాటలు కంఠస్థం చేసినోడు ప్రభుస్తోత్ర గీతాలు మొదలు సుద్దకట్టు సంగీతం వరకు వానికి వాడే సాటి పదిమంది అలగాజాతి జనులనుండి పందిరెక్కి కూచున్న అన్ని జాతులకు వాడే గూడెం అక్షరసూరీడు తప్పొప్పుల పట్టీనుండి సాములోరి సంతతికంతటికి గురువనే గూర్మానాడు సారె అందుకుంటే పెద్దిరెడ్డి పెళ్లాం సిగ్గును దాచుకోమని చేప్పింది వాడే కోమటెంకన్న కూతురు ఇండ్లండ్ల కొస్తుంటే లబ్బరులాసాగే కడుపేసుకుని పోత పోసిచ్చింది వాదే చినిగిన అంగిని పంచుకుందేందిరా తానులోని గుడ్డను గుంజుకొండ్రా అని చెప్పింది వాడే ప్రవృత్తిగా వృత్తి లేనోడు పంచన చెప్పకునేవాడు లేడోయ్‌ (ఓసీ క్రీస్తు సంకలనం నుండి) ాాాాాటే్స దళిత కవిత్వం + 2 ఫా ౫] 128

వేంపెంట సందేశం

• (ప్రసాదమూర్తి

మూడు నెలలైనా

మనసుకు పట్టిన ముసురు వీడడం లేదు

ఇంతకీ ఆ వేంపెంట నరమేధానికి

ఏం పేరు పెట్టారో

అగ్రవర్ణ భూస్వామ్య ఫ్యాక్షనిస్టు కుట్ర

ఎర్రరంగు కొత్త పంట్లాంలో వేలాడుతున్న

పిలకలు చెప్పిన చిలకజోస్యం

వాదని ఒంటరిచేసిన

ఊరుమ్మడి చాన్నాళ్లుగా రుచించడం లేదు

పళ్ళింలో

ఆ అమాయక మాదిగల మాంసం ముక్కలేనా!

ఒక్క బొమిక మిగలకుండా మసీచేసినవాడు

మన శత్రువు మిత్రుడికి మిత్రుడా!

ఏం జరిగినా అబ్బురపడాల్సిన పనిలేదు

మనవాళ్ళ రక్తమాంసాల్ని

మనకే ఆహారంగా పెట్టగలడు మన దుష్టన్‌

ఆత్మకూరు బాధితుల శిబిరం

ఇంకా అలాగే వుందా? "

వేంపెంట మీద ఇంకొంచెం

వేంపెంట గురించి మరికాస్త

వేంపెంటపై ఇంకొంత

తుఫాను తీరం దాటిందా?

ఇప్పుడు ఏ వేషంలో

మనువు విరుచుకు పడబోతున్నాడు?

నిన్న మాదిగలపై మాలలదాడి అన్నట్టు

రేపు మాదిగలపై మాదిగలు దాడిచేస్తారు కాబోలు

కాబోలు ఇది మనుపిశాబీ కపట నాటక రంగస్థలి సీస దళిత కవిత్వం + 2 శ 1౫] 129

తెరవెనుక వేషం మారబోతోంది

ప్రేక్షకులారా కాస్త ఉబ్బరం తీర్చుకురండి

కవుల్లారా కలాలు బయటకు తియ్యండి

మాంచి రంజైన విషయం దొరకబోతోంది

మరింత క్రూరంగా మరింత ఘోరంగా

మరింత వర్ణనాతీతంగా మరింత కొత్త దృక్కోణంలో

ఊచకోత

మాంస ఖండాల జెండాల ఊరేగింపు

విప్లవం “బుడ్డా కింద

శివయ్య లే చితికిపోతారు

కత్తులూ సుత్తులూ వెంగయ్యను వేటాడలేవు

పాతసీసాలో మాదిగల నెత్తురు

కొత్త ప్రయోగం-

బేష్‌ బిడ్డా!

మన గురించి వాడే మాట్లాడతాడు

మన గురించి వాడే పోట్లాదతాడు

నా కుడిచెయ్యి ఎడం చెయ్యిని నరుక్కుంటుంది

నా కుడి కన్ను-ఎడం కన్నులో పొడుచుకుంటుంది

వర్గపోరాటంలో ఇదొక అనివార్య భాగమంటాడు

నమ్మశక్యంగా లేదు కదా

రేపు నీ అమ్మపక్కలో నువ్వే తొంగుంటావు

నువ్వు నిర్దాంతపోతే

ఇది ఫ్యాక్షనిస్టు రాజకీయాల పరిణామం అంటాడు

తమ్ముళ్ళారా

మన తగాదాలేవో మనం తొందరగా తేల్చుకోలేకపోతే

మన బిడ్డలే రేపు మన మొహాలమీద ఊస్తారు

మన చరిత్రను వక్రిస్తూ మన చేతులే రాస్తాయి

ఇది ఒంటెత్తు కులపోరాటాల పర్యవసానం అంటాడు

అందరం అయోమయంగా వాడివంక చూస్తే

వాడు చిరునవ్వు తివావి మనముందు పరుస్తూ ఫస దళిత కవిత్వం + 2 సఫా ఖ| 130

మన చేతికి జెండాయిచ్చి ముందుకు నడుస్తాడు మనం వాడివెనక ఓహోం ఒహోం భోం ఒహోం ఒహోం ఒహోం భోం తండాలు తండాలుగా జెంగాల మోతగాళ్ళంలాగే మిగిలిపోతాం అసలు సిసలు వర్గపోరాటం ఇప్పుడే మొదలైందంటాడు వాడి చుట్టాలు పట్టాలు దేశం తాళం గుత్తిని బొద్లో దోపుకుంటారు వాడు దీనంగా నాకేం మిగిలింది ఈ చిన్న జెండా ముక్క తప్ప అంటాడు మహద్‌ చెరువు నుండి వేంపెంటదాకా ఏరులైపారిన దళితుల నెత్తురంతా బొట్లు బొట్లుగా అన్ని రంగుల జెండాల్లోకి రాజకీయంగా యింకిపోతుంది మనమంతా చీలిపోయి చెల్లాచెదురైపోయి మన శత్రువుగాడి వేటకత్తులతో మనల్ని మనమే నరుక్కుంటాం వాడొస్తాడు-వాడి కొడుకొస్తాడు వాడి తమ్ముడు-వాడి తండ్రి-వాడి పెళ్ళాం ఒక్కొక్కరూ వరసొరసగా వస్తారు కన్నీటి కుండలు భళ్ళుమంటాయి మనం వాడినాక గౌతమబుద్ధుడనుకుని కంధకాశ్వాలమై కన్నీళ్ళు కారుస్తాం మీటింగులు -ధర్నాలు -రాస్తారోకోలు-మెమోరాందాలు తలలు-వేళ్ళు-మొండాలు నాయనలారా ఇకనైనా మీకోసం మీ పిల్లలకోసం ఏడవండి మీ ముందూ వెనకా మీరే నడవండి అక్టోబరు, 1999 (వేంపెంట నరమేధాన్ని మరిచిపోలేక) సస దళిత కవిత్వం + 2 + ౫౫|| 131

నల్లకేసు-తెల్లతీర్పు

• (ప్రనాదమూర్తి గొప్పగా ముగించేడు దొర సిన్నాని మాల మాదిగలు కత్తులు దూసుకుంటున్న మాంచి తరుణంలో దొర సిన్మాని సుఖాంతం చేసిండు వాడు అంబేద్కర్‌ మెడలో చెప్పులదండై చెలరేగిపోతుంటే వీడు జగజ్జీవన్‌ విగ్రహంమీద పిట్టలు రెట్టయి పేట్రేగిపోతున్నాడు అన్నదమ్ములు వాటాల కాడ కాట్లకుక్కలైపోతే నాలుగురోడ్ల కూడలిలో నక్కలు నవ్వుకుంటున్న వేళ సిన్మా ముగింపుకి గొప్ప ముహూర్తం పెట్టి ండు దొర సిన్మాపేరు కారంచేడు
• హౌస్‌ఫుల్‌ కలెక్షన్‌-త్రయోదశ వార్షికోత్సవం ఇదే అదను!దళితుల కేసులన్నింటిమీద దబదబా తీర్పులిచ్చెయ్యండి మా రిజర్వేషన్‌ చొక్కాలకింద చిన్న చెమట బొట్టయినా చిందే అవకాశం లేదు వేంపెంట మాదిగల నెత్తుటి సాక్షిగా కారంచేడులో ఏ ఘోరం జరగలేదు సెషన్స్‌ కోర్టు తీర్పుదేముంది హైకోర్టు హైటెక్‌ న్యాయానిదే అంతిమం దుడ్డు రమేష్‌ మరణ వాంగ్మూలం చెంచు రామయ్య బ్రీఫ్‌కేసు మోసిన వాడి ఖాకీ గుండీకి ఉరేసుకుంది పదమూడు సంవత్సరాల దళితుల ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం సాక్షిగా అసలు కారంచేడులో ఏ నేరం జరగలేదు ఎం2ాసేసి దళిత కవిత్వం + 2 ఈష ఏ) 132

లు ఏం జరగలేదు-అసలేం జరగలేదు ఈ దేశ చిత్రపటంమీద కారంచేడన్న ఊరేలేదు బాధితులే దోషులు దోషులే బాధితులు డామిట్‌ కథ అడ్డం తిరిగింది అంతే అలాగే జరగాలి నా కుండకి వాడు కన్నం పెడితే వాడి గుడిసెకు నేను నిప్పెడతాను చట్టం ఎవడి చుట్టమో తేలిపోయిందా? పోనివ్వండి! చట్టానికి కళ్లుండకపోవచ్చు కులముంటుందా? ఉండనివ్వండి! ముందు వాటామాట తేల్చి అప్పుడు పోరాటం పేరెత్తు ఎత్తను ససేమిరా ఉద్యమం ఊసే ఎత్తను కలాలు మూసుక్కూచున్నాం గొప్పగా ముగించేడు దొర సిన్మాని అన్నదమ్ములు ఒకరి గోచిపాతను ఒకరు లాక్కుంటున్నవేళ నల్ల సిన్మాపేరు దొర నగ్నంగా చూపించేడు సిన్మాపేరు కారంచేడు అన్నట్టు ఆ మృతవీరుల స్మారకచిహ్నం ఉన్నట్టుండి మాయమైపోవచ్చు విజయనగర కాలనీ వికటాట్టహాసం చెయ్యొచ్చు మన నల్లని శవాలమీద దొర తెల్ల గుడ్డ తెలివిగా కప్పెయ్యొచ్చు అద్సరే అప్పుడయినా మనకి బుద్ధొచ్చుద్దా? అక్టోబరు, 1998 (సందు చూసి కారంచేడు కేసుపై తీర్చు చెప్పిన హైకోర్టు సమయస్స్ఫూర్తికి జోహార్సు) లాాాాాాాాలాలాాశీసీ దళిత కవిత్వం + 2 ఫస స] 133

జీవనజ్యోతి

• జె. రాజగోపాలరావు

పచ్చగ ప్రతివత్సరం

పదునాలుగు ఏప్రిల్‌

ఉదయిస్తుంది నీ జన్మదిన పండగ

యావత్‌ పీడితజన కుహరాల్లో

ఆనందం-ఆహ్షాదం నిండగ

చరిత్ర పుటల్లో గణతికెక్కినరోజు

ఏప్రిల్‌ నదునాల్గవ రోజు

దళిత జనవాహినిలో

ఉద్వేగం-ఉత్సాహం

సుళ్ళు తిరిగి-పరవళ్ళు ్రొక్కేరోజు,

పీడిత జాతినేత-నవభారత నిర్మాత

భీంరావ్‌ రాంజీ అంబేద్మర్‌

పుట్టినరోజు

అదే ఏప్రిల్‌ పదునాల్గవరోజు.

అంటరానితనాన్ని

కంఠహారంగా ధరించి

వీరవిహారం చేస్తున్న ఈ

మతమౌధ్యపు దేశంలో

రత్నగిరిలో అంబేద్మరా

నీవు ఉద్భవించావు

అంటరానితనపు తుంటరి

హైన్యాన్నీ-దైన్యాన్నీ

అనుభవించావు

అయినా ధీరోదాత్తుడవై

గమించావు-పురోగమించావు

మా పాలిట విమోచకుడవై నిలిచావు పాటే దళిత కవిత్వం + 2 సశ ఫి] 134

మమ్ము జీవన్మూర్తులుగా మలిచావు. కులజాద్యంతో కళంకమైన ఈ దేశ చరిత్రను స్పృశించి చీకటిలోనే శిథిలమర్యే కోట్లాది దళితజీవుల బ్రతుకుల్లో జీవనజ్యోతుల్ని వెలిగించిన కారుణ్యమూర్తివి నీవు- పీడితజనం పాలిట అవతరించిన బుషివి నీవు మహర్షివి నీవు. సవర్జ్డుల ఆచారాల్లో-భావ కుహరాల్లో కూరుకున్న-పేరుకున్న కులతత్వాన్ని రూపుమాపి సమసమాజంకోసం (శ్రమించిన సారథివి నీవు-సవ్యసాచివి నీవు. కెరటంమీద కెరటంలా హైందవ నాగరాజు-నీ అడుగులకు అడ్డుపడినా వొడ్డునపడి వెలిగిన మహనీయుడవు విద్యాధికుడవు-విశ్రుతుడవు మా అతుకుల టబ్రతుకులకు చుక్కానిపట్టిన నావికుడవు అకుంఠిత కార్యదీక్షాదక్షుడవు మహమ్మారికి మరో పేరైన మనువు ఆచారకాందను మంటగలిపి “సాంఘిక సమానత-అది మా అర్హతి అంటూ మనిషిని మనిషిగా చూడాలని “పోగొట్టుకున్న హక్కులను పోరాటం ద్వారానే సాధించండి” మహద్‌ చెరువు వద్ద మహికి చాటి దళిత జాతిని + లాాాాాోాాఫసి దళిత కవిత్వం + 2 ఈ | 135

తా

దళితశక్తిగా రూపొందించి

వెలుగువంక నడిపించిన

తేజోమూర్తివి నీవు

దివ్యజ్యోతివి నీవు

సంఘ సంస్మర్తవు నీవు

“వ్వేకలను బలి యిస్తారు కానీ

సింహాలను బలి యివ్వరేం” అని

హెచ్చరించిన విజ్ఞుడవు నీవు

వైళాళికుడవు నీవు.

ఓ పీడిత జననేతా!

భారత రాజ్యాంగ చట్ట నిర్మాతా

“హిందూ మతంలో పుట్టినా

హిందువుగా చావనని”

ఉద్దోషించిన నీవు

బౌద్ధాన్ని స్వీకరించి

“బుద్ధం శరణం గచ్చామి

ధర్మం శరణం గచ్చామి

సంఘం శరణం గచ్చామి

అంటూ...........022000.

సత్యం-సమత

కరుణలను (ప్రవచించి

నియమబద్ద్భుడవై

నవబౌద్దుడవై

ఈ తరానికి

సరికొత్త సందేశాన్నిచ్చి

అలరారిన ఓ అంబేద్మరా!

నీవు పుట్టిన పదునాల్గు ఏప్రిల్‌ పర్వదినాన

నీకివే నా శతకోటి నమస్సులు

శతకోటి నమస్సులు

“ఆకలికేకి సంకలం నుండి)

లాటీ దళిత కవిత్వం + 2 + | 136

ఎలానేస్తం లాట్‌ = జి.వి. రత్నాకర్‌ ఎందుకు నేస్తం మన నడుమ ఈ అంతరాలు, వైరాలు ఆ సమాజ నిర్మాణానికి పరిశ్రమిస్తున్న సహచరులమే కదూ మనం మన నడుమ ఉన్నది మిత్రభేదమే శత్రువైరం కాదు మనం వైరి వర్గాలమై పతాక శీర్షికల మవుతుంటే రేపటితరం క్షమిస్తుందా? అణచబడ్డవాళ్ళ సాక్షిగా మనం కలిసే నిలబడాలి కంచికచెర్ల కోటేసు నుండి మద్దూరు మహిళలదాకా పదిరికుష్పపు హింస నుండి కారంచేడు ఆలీసమ్మవరకు నీరుకొండ చుండూరుల నుండి సని దళిత కవిత్వం + 2 శస | 137

టంగుటూరి ఇందిరదాకా

చీమకుర్తి చెల్లెళ్ళవరకు

వెంకటాపురపు

వెలివేతనుండి

కార్చోల్‌ కౌటిల్యందాకా

వేరువేరు కుంపట్లలో

కన్నీళ్లు రాళ్చిం కదా

చలకుర్తి “ముత్తవ్వ”

ఆక్రోశం ఎర్రఓబనపల్లెలు

తిమ్ముసముద్రాలు

నీ వర్గంలో ఎలా

ఇముడుతాయి నేస్తం

అ జెండాకు

జై కొడుతున్న

కులం కూలకుండా

ఎలా నేస్తం

నామాట

నీ పాటలో పలకొచ్చు

నా ఆలోచన

నీ చూపులో ఉండొచ్చు .

కానీ

వాదం పేరుత్తో వధించాద్దు

ఈ గాయాల

తడి ఆరకముందే

ఆ కుట్రను

కుండబద్దలు కొట్టాలి

కులం పునాదుల్ని

తొలిచే మార్గాల్ని

అన్వేషిద్దాం

(మట్టిపలకి సంకలనం నుండి)

ఆలా దళిత కవిత్వం + 2 ఈ ఏ] 138

న అంటరాని వానికంటుకుంది పాపం

• నాగారం డి. ప్రకాళ్‌ పదహారో యేట నువ్వు పైటేసినప్పుడే ఊరి కళ్ళన్నీ తెరుచుకున్నాయి చిన్నదానిగా నువ్వు ఎంత అల్లరి చేసినా జింక పిల్లలా ఎవ్వరికి జంకకుందా గంతులేసినా నిన్ను ఎవరు పట్టించుకోలేదు కన్నై పిల్లవై నువ్వు తిన్నగా నడిచినా- పెల్లిలా సవ్వడి లేకుండా అడుగులేసినా నీ రాకను అందరు పనీ గడుతున్నారు ఎక్కడినుండి కన్ను వేసినాడో- దొర మనసు చెదిరింది దొరసాని లేనివేల దొర నిన్ను కబళించినపుడు మంచంమీద జీవం లేని పరువులా పడుకున్నావు తెల్లిరినా ఏ కోడీ కూయలేదు చదివి పారేసిన నిన్నటి పేపర్‌లా వీధిన పడ్డావు దొర పాలేరుతో నీకు అక్రమ సంబంధం అంటగట్టినపుడు లోకమంతా ఏకమై కూసింది పనికిరాని పేపర్‌ను పొట్లం కట్టినట్టు కడుపు వచ్చినా నిన్ను పాలేరు కట్టుకున్నాడు ఏ పాపం ఎవరు చేసినా- ఆ పాపం అంటకునేది అంటరానివానికే కదా.............? (కొత్తపుట్టుక కవితా సంకలనం నుండి) లాాాాాససా దళిత కవిత్వం + 2 ఈశ ఫి] 139

ప జీ అనివార్య సందర్భం

• సంపత్‌ భూమికి ఆకాశానికీ నడుమ నేనే కదా చితికిన కొక్కనై నలుగుతున్నాను! దిక్కుకీ దిక్కుకీ నడుమ నేనే కదా వెక్ళిరిస్తున్న నాణాల అచ్చుల్ని తుడుచుకుంటూ ఉరిమే కళ్ళ బరువుకు నిరంతరం గూని గూనిగా వంగిపోతున్నాను! నేనే కదా అంటరాదన్న కసిరింపు భీ పొమ్మని చీములా కంపు కొడుతున్నా నిట్టూర్పు ఊదర కొలిమి చప్పుళ్ళలోనే కన్నీటిని కవితగా పాడుకుంటున్నాను! నేనే కదా విరిచిన నా రెక్కల ముంగిటి అపురూపమైన అన్నం మెతుకులమీద ఓర్వని నిప్పుల సెగలు కురుస్తుండగా తనువిచ్చి తనువు చాలించే ప్రాణిలానే చెమటోడ్చి పరాయినవుతున్నాను! జెను నేను! లాసేా దళిత కవిత్వం + 2 శి ఖ| 140

చేయని నేరాలు మోపి శిక్షించినా భరించింది నేనే

తన్నినా గుద్దినా

కటువు మాటల శూలాలు వేధించినా

కట్టేసి చంపినా ఊరుకున్నది నేనే

రాత్రనక పగలనక సర్వచాకిరీ చేసి

ఆత్మాహుతి మంటల్లో మండుతున్నది నేను

పెన్నేనే దళితుడినే

తొలిజీవి స్వస్నించిన పరిణామంలో

నిప్పు చేసింది నేను

లోహాలు కరిగించి

పనిముట్లు చేసింది నేను

మట్టికి చక్రంమీద రూపం పోసి

మూగప్రాణుల్ని ప్రేమించింది నేను

ఐదువేళ్ళ పిడికిలి పట్టుగా

ఆదిమ కమ్యూన్‌ను స్థాపించింది నేను

కుట్ర కుతంత్రాల రాపిడిలో నలిగి

కనిపించని శతృచేతిలో చిక్కిపోయిన!

పంచమపాదం మొనవేలిపై నిల్బొనే

నిచ్చెనమెట్ల పునాదులమీద ఉద్యమ సూర్యుళ్ళ బీజాలు చల్లడం

నాకిప్పుడు అనివార్య సందర్భమే! (అముద్రితం)

ఆాలాాాభ. దళిత కవిత్వం + 2 + ఫ్య 141

ప్రతిచర్య

• సంపత్‌

గజ్జె కట్టకముందే కాళ్ళకు సంకెళ్ళు వేశావ్‌ ఎన్ని కాళ్ళు ఉప్పెనలవుతున్నాయో చూడు గొంతు ఎత్తకముందే కొండనాలుకలు తెంచేశావ్‌ ఎన్ని స్వరపేటికలు ఉరుముతున్నాయో చూడు ఆట ఆడుతామనే కదలికల నీడల్లో కత్తులు దాచి మృత్యు రాకాసిని పహారా పెట్టావ్‌ ఎన్ని కిరణాలు పొడుచుకొచ్చాయో చూడు కనకాంబరం విత్తులే! చిట్లిపోతాయని పొరబడ్డావు నిలువునా చీల్చుకునే బీజం అణుకేంద్రక సమ్మేళనాల్లో ఎన్ని చర్యలుంటాయో చూడు

(అముద్రితం)

ఆఫీ. దళిత కవిత్వం + 2 సశ ఏ! 142

మనో దళితం

• లోకమిత్ర

నా మాట దళితం

నా పాట దళితం

నా భాష దళితం

నా ఆట దళితం

ఆ మాట తరతరాల అంటరానితనమాటున దాగిన బతుకుబాట ఆ పాట అనంతకాలాల మాటున అనుభవతంట్రులు మీటి సరిచేసుకున్న పాట

ఆ భాష ఊరివెలివాడల్లో అమ్మలక్కల నడుమ కూర్చొని కూబోసుకున్న పదాలమూట

ఆ ఆట నలిగిన గుండెల నుండీ పగిలిన గాజుముక్కలమధ్య ఆడుతున్న చిందునాట్యం

నా శ్వాస దళితం

నా ఘోష దళితం

నా హోరు దళితం

నా పోరు దళితం

ఆ శ్వాస ఇప్పుడిప్పుడే తరాల అస్పృశ్యతానుభవంతో

ఊపిరి పీల్చుకుంటున్న జ్ఞాపకం

ఆ ఘోష తరాలమత దురహంకారుల శత్రు స్పర్శ తాకిన

భీకర సంగ్రామం

ఆ హోరు అనంతకాల ప్రవాహాల మాటున దాగిన భావి వికాసం ఆ సోరు యుగాల విప్లవ స్రవంతిలో వెలసిన సమిష్టి చైతన్యం అంతా దళితం! అన్నీ దళితం!!

నేనై మేమై అనంతమై

మనుధర్మాన్ని మట్టి కరిపిస్తాం

మా మనోధర్నాన్నీ మరో వేదాన్నీ సృష్టిస్తాం

అదే మా పంచమ వేదం! పంచముల వేదం!!

ఆఫీ దళిత కవిత్వం + 2 శస ఫి] 143

న.

గుండె దండోరా

• ఎస్‌.ఆర్‌. భల్లం

ఎదగొద్దని ఎవరూ అనరు

నీ ఎదుగుదలకు మమ్మల్ని ఎరువుగా చేసుకోకు

చేపన్యాయం అన్యాయమని అరచిన గొంతే

మమ్మల్ని బుల్లిచేపల్ని చేస్తే ఎలా..........?

అ(గ్రవర్జంపై ఉగ్రాన్ని కురిపించేవాడా

నువ్వు మాకిపుడు అగ్రవర్గానివి కావా..........?

దండోరా ఫలిత దృశ్యానికి

నీ గుండెలయ తప్పితే ఎలా.............!?

మనువు కాలం నుంచీ మాలాగే

మట్టిలో మట్టిగా అణచబడిన వాడవే కదా

తోలు రంగులాగే

ఆత్మలు కూడా ఒక్కటిగా మసిలినవాళ్తం

మేధా ముకురంపై ప్రతిభ ప్రతిఫలించినా

రిజర్వేషన్‌ గాళ్లంటూ గేలిచేయబడ్డవాళ్లం

నూలి దార పోగుల్ని మైనం ముద్ద నుంచి లాగి ఏకం చేసినట్లు

కష్టాలూ కన్నీళ్లూ మనల్ని కలిపిందనుకొనేవాళ్లం

ఏ వాదాన్నయితే కవిత్వంలో

ఇంతవరకూ మందుపాతర్లా దట్టిస్తూ వచ్చామో

ఏ ఆధిపత్య భావజాల ప్రకటనలకు

వ్యతిరేకంగా ఐక్యమై పరిశ్రమించామో అలాాాాాిస దళిత కవిత్వం + 2 శస స 144

ఏ న్యూనతా భావాన్ని ఊరి పొలిమేరల్నుంచి వెలి వేయడానికి బలి పశువులా మారిపోయామో ఆ లక్ష్యసాధన కోసం ఒకే దిశలో పయనించే పాదాల్ని తొడుకున్న వాళ్ళం నా పాదాల్లో నీ పాదాలు కల్పి నడవాలి గాని నా నెత్తిన పెడ్తే ఎలా..........? ఆమూర్త దళితుడు చూపుడు వేలు నీ కలం పాళీకన్నా పదునెక్కినప్పుడు సిరల్లో సిరా రక్తం ఇంకించుకొని చల్లగా జారుకోవడం కాదు దమనుల్లో కొత్త ధైర్యాన్ని నింపుకొని వెల్లువగా మమ్మల్ని తోడుకోవాలి మా దిగాలు పడని పోరాట విధానం అత్యాధిపత షయం గొంతులో కరక్కాయే మా అలుపెరుగని ఊరేగింపు విధానం దివాలాకోరు రాజకీయ ఎత్తుగడలకు చెంపపెట్టే............ “మనమంతా ఒక్కటే” మూసపూరిత ప్రకటన మాని మా చర్మ డమరుకు ధ్వనితో శృతి కలుపు ఇన్నాళ్లూ నిందలు పడ్డ నిఖార్సు కవీ ఇప్పుడు మా దండోరాను అస్పృశ్యం చేయకు (చిగురుకేకి సంకలనం నుండి) లాలస దళిత కవిత్వం + 2 + ఫి 145

లా = ఎస్‌.ఆర్‌. భల్లం

పంచె కట్టుకున్నంత మాత్రాన పనికి పిలవని చోట మట్టు నిక్మరేం ఖర్మ గోచీ పెట్టుకోడానికి కూడా గోప్పోళ్ళ అనుమతి కావాలేమో........? వెలిదేవాల మీద రంగురంగుల కరపత్రాలు కప్పుకోవాలేమో......!? బొప్పాయి గుందెకాయని ఎక్కడ గిల్లినా పాలేకారుత్నుట్లు దేహాన్ని కులదాహంతో పిడచకట్సించే ద్రోహానికి గాలుపు దెబ్బతినేది మాత్రం మనిషేగా ఇంటూ పెట్టని వ్యక్తిత్వం ఊడిగపు ఊబైనప్పుడు అవమానాల తట్టల్లో ఆకలిని మోస్తూ బారెడు చేతుల్ని చెమట చిత్తడినేలల్లో విత్తుల్లా మొలిపించుకోవాలిగా...... ప్రమేయం లేని పరిణామాలకు నవ్వలేక ఏడ్వలేక చూడలేక వణికిపోలేక బాధపడలేక చివరికి చనిపోలేక సిగ్గుతో చితికిపోయేదెవరో..........? బోర్లించిన పాచిగిన్నెల్లాంటి గుడిసె గుండెలమీద పొగరుతో పొటమరించేదెవరో సుస్పష్టమే హత్తుకోవడంలో ఎంత ఆర్డో........ఆర్రతో.......ఆబతనమో..... ఎంత ఆగ్రహమో ఆవేదనో అక్కసితనమో అసింటాలో బోదనకీ సాధనకీ మనిషితనం లేనట్లు కసుక్కున తెగ్గోసివ్వడానికి బొటనవేళ్ళు లేవుగా తిట్టుకీ తిట్టుకీ మధ్య నిశ్శబ్దమే ఎక్కువగా బాధపెడుతున్నట్లు

సీస దళిత కవిత్వం + 2 శ 4! 146

మనసు కడుక్కోని నాలుకలమీద ఎపుడూ పాచిమాటలే వాగ్దానాల సహానుభూమి వస్త్రానికి మాసిన రంగులూ పాత వాసనలూ ఉన్నట్లే మడ తిప్పి చూస్తే మోర పైకెత్తినట్లేనా............? అంటరాని ఒంటరితనపు చరిత్రపుటల్లో బతికే హక్కును బతిమాలుకు తాకట్టు పెట్టుకోలేక మూతికి చిక్కం కట్టిన దుక్కి ఎడ్లలా మరుగుజ్జు ఆలోచనల్ని బాడుగ బావిలో దాచుకోలేక ఎవరికి వారే వెచ్చించుకొని వేటాడుకుంటే తప్ప హృదయాలు బంధూకాలుగా విచ్చుకోవు పిడికెడు ఆత్మగౌరవం కోసం మమ్మల్ని మేమే వాల్చుకొని నిరాకారంగా నిలబడ్డ మా శవాలు చెప్పే పాఠం వింటానికి మీ గుండెకి చెవులున్నాయా.............? ప్రకృతిలో మనిషికంటే గొప్ప వారసత్వపు విత్తనం మరొకటి లేదుగా మా మూలవాస జీవనపు నేపథ్యాన్ని కనుగొనే గొప్ప కొలంబస్‌ ఎవరో................? ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రి, 27.11.98 (పంచెకడితే పనికి పిలవరంటి వార్త చదివి లాలస దళిత కవిత్వం + 2 + 147

లతలా ఆట ఆ గాయపద్ద పువ్వు

• సి.హెచ్‌. రాం చిలవ పలవల చిన్నారి కొమ్మా! నీవు గాయపడ్డావా? రాలిపోయిన పువ్వుని ఉమ్ముకడితో అంటించి కదిలిన తల్లివేరుని ఓదార్చ చెట్టుని కావలించుకుని భద్రాద్రిలో ఏ గీత దాటవు తల్లీ..... బాల్యం గాలి బుడగలా ఎగరాల్సిన ఆకాశం పై మంతపిండంలా తేలిపోతున్నావు నీవింటిని తాకిన వాడి కళ్ళతో నీ బాల్యం పెనుగులాడీ పీలికలై నన్ను కావులించుకుని ఏడుస్తుంటే నా స్తన్యాన్ని తాగుతున్నపుడు నీ పెదవులపై విరబూసిన పువ్వు ఏ లోయల్లోకో జారిపోయినట్టుందే దగాపడ్డా చరిత్రలో మాతంగి, మైసమ్మలైన మన తల్లుల కన్నీటి కాల్వలో కొట్టుకుపోతున్నట్టుందే నా పంచవర్ణ చిలకా జీవించేందుకు కాస్త ప్రేమను మనిష్పి మనిషికిచ్చే కానుక కావల్సిన చోట కర్పూరపు బీళ్లలా నీవు కాలిపోతుంటే గుర్భగుడి గీత కావల నిలబడ్డా వాడి గుండెల్లో ఒక్క తన్ను తన్నాలని ఉందే (భద్రాద్రిలో దళిత బాలికపై అత్యాచారం జరిపిన హెడ్‌ కానిస్టేబుల్‌ సంఘటన పత్రికలలో చూసి) (ఆంధ్రభూమి ఆదివారం, 9.9. 2001) భతి దళిత కవిత్వం + 2 + 1 148

బాపూజీ చెప్పాలి . = డా! బి. విఠల్‌ పంచమ కోయిల వసంతమైనా కూయలేదు ప్రపంచాన్ని తన పంచలో తనతో పంచుకోవాలనే ప్రయత్నం విశ్వవీణలో తాను - ఓ తంత్రినై ధ్వనించాలనే తపన ఉత్తర్వులను, ఉత్సవాలను మంచిని, చెడ్డ్దను, మంచి నీళ్ళను, మురికినీళ్ళను _ ఊరి గుడిలో డప్పుతో మంత్రించే వార్తాహరుడు పెద్దన్న కొడుకు ఈరన్నకు రాయలసీమలో వానలా అహ్మదాబాద్‌లో ఇంటర్వ్యూ గోద్రా రైలెక్కాడు కోటి ఆశలతో మతానికి మంట పెట్టారు మానవతను మట్టుపెట్టారు గుండె డప్పు మోగుతోంది చడీ చప్పుడు లేకుండా ఇవేవి ఎరుగని అసు దళిత కవిత్వం + 2 ఈ ఫి 149

లతా

ఆ పంచమ కోయిలకు

'స్వేచ్చగా ఎగరాలనే కోరిక

కర్బ్యూలు, కాల్పులు,

అరెస్టులు, హర్తాళ్లు

రాస్తారోకోలు, నిరసనలు

రైలెక్కిన ఈరన్న

వీటితో ముఖాముకి చేశాడో!

చామతో స్నేహం చేశాడో!

అల్లాకే తెలియాలి

పెద్దన్న పెద్ద కొడుకుకోసం

పెద్ద కళ్ళతో, కన్నీళ్ళతో

ఆ కన్నతల్లి కదుపు

చెరువే అయింది

ఆ కన్నతండ్రి గోడు

అడవి ఘోష అయింది

ఒకవైపు జీవనపోరాటం

మరోవైపు కొడుకు జీవన్మరణ పోరాటం

ఇన్నింటికి మూలమైన

ఈ మత పిశాచిని,

మానవ సమాజం

తరిమి్మి, తరిమి కొట్టేరోజు

ఎప్పుడొస్తుందో!

ఆ గుజరాత్‌ బాపూజీయే చెప్పాలి?

(అము(ద్రితం)

ాాలాాాఫీసే దళిత కవిత్వం + 2 4 ఖ 150

న

వివక్షల చీకటి

• రెవ.ఫా. సగినాల (ప్రకాష్‌

మేమంతా దళితులం సహోదరులం ,

అనోన్య భావాలు కలవాళ్ళం

మాలో మాకు అసమానతల చితిని పేర్చిన మీ నేరానికి

మేం విడిపోయాం! ఓడిపోయాం!

కత్తులతో దూసుకున్నాం! బాకులతో కుమ్ముకున్నాం

మేకులతో సిలువనెక్కాం

మా రక్తం ఏరులై

మీ మధు చషకం దాకా పారని

అయినా గనునించరు మీరది

మేం పోట్లాడుతూనే వుంటాం

ఈకలు విదిల్చి! రక్తాన్ని చిమ్మి!

(ప్రాణం పోయేంతవరకూ పోరాడే కోడి పుంజుల్లా!!!

తలలు బద్దలైనా పౌరుషం మత్తులో

స్వజాతిని నాశనం చేసుకొనే పోతుగొట్టెపిల్లల్లా

సవర్జుల మనుధర్మ అధర్మం

చంపుకోమంది చప్పట్లు కొట్టింది అంతే!

రక్తానికి రక్తం గాయానికి గాయం

మా కాళ్ళకు కట్టిన కత్తులు మా గుండెల్లోనే!

అంతా విషాదం! అంతా దుర్మార్గం! అంతా స్మశానం!!!

మా రక్తం మీకొక చల్లని సెలయేరు ఫేన దళిత కవిత్వం + 2 ++ $] 151

తతత వవయు

• మా బాధలు మీపైశాచికానందాలు ఎండుటాకులమధ్య ఎందుకు రేపుతారు మంటలు ఎండకు ఎండిన కట్టె ఎలాగైనా కాలుతుందనా! తస్మాత్‌ జాగ్రత్త!! -.... నిప్పుతో చెలగాటమాడుతున్నావ్‌ అగ్గి ఆరిపోయిందనుకొని అరికాలికింద నలిపే ప్రయత్నం చేయకుండ్రి అది నివురు కప్పిన నిప్పు! కుత్తుకలను కోస్తే రాదు గెలుపు గుండియలను కలుపు! అదే నీ గెలుపు! కలలు వేరు చేసి కలతలు రేపడం కాదు గెలుపు విషజ్వాలల ప్రకంపనలలో విసృతంగా ఆవరించిన వివక్షల చీకటిని చిత్తుగా ఓడించు! అదే నీ గెలుపు! (అముద్రితం) ఢి దళిత కవిత్వం + 2 4 | 152

గొడ్డు తోలుగాడు బి, విజయలక్ష్మి

ఆకలి సూదితో లొంగని తోలును నిరంతరం గుచ్చుతూనే ఉంటావు

కంపుకొట్టే తోళ్ళను కోయిలల జతల్లా నిగనిగలాడే కొత్త చెప్పులుగా మలుస్తావు

ష్లాట్‌ఫాం పక్కన నువ్వుంటావో, నీ పక్కన ష్లాట్‌ఫాం ఉంటుందో గాని

హడావుడిగా పరిగెత్తే పాదాలు టక్కున నీముందాగుతాయి

వంచిన తల ఎత్తకుండానే వాళ్ళ కాళ్ళ కొలతలు తీస్తావు

తెగిన ఉంగటాలు అమరుస్తావు

తలపాగనుండి జారే చెమట బిందువుల్ని

ఆముదపు చుక్కలుగా పూసి నునుపు చేస్తుంటావు

బండాచక్రాల్లా నీ చేతులెపుడూ కదులుతూనే వుంటాయి

తోళ్ళను సాపు చేసీ చేసీ నీ కాళ్ళు తోళ్ళలా వేలాడుతుంటాయి

అందరి పాదాలను అరచేతుల్లో నడిపించే నీ చేతులు

ఆకురాళ్ళలా అరుగుతుంటాయి

ప్రభుత్వపు సెలవుదినాలన్నీ నీ ఆదాయపు మినహాయింపు రోజులే

పేరుందో లేదో పెరుమాళ్ళకే ఎరుకలేదు

బొడ్డూడని బుడ్డాడికి కూడా

నువ్వు మాదిగోడివే గొడ్డు తోలుగాడివే

నువ్వు చేసిన చెప్పులు అందంగా ఆనందంగా తొడుక్కుపోయేవాళ్ళే

నీకిచ్చే చిల్లరనోట్లను నీ చేతికంటకుండా విసురుతారు

నీ చేతికున్న అంటరానితనం

సీ చేతుల్లో కుట్టిన చెప్పుకు లేనందుకు

తెగ మురిసిపోయి ముసిముసిగా నవ్వుకుంటావు లాాాాాాలాాాాఫీసి దళిత కవిత్వం + 2 + | 153

లా ఎ(ర్రసూరీడు మాయమయి నల్లసీకటి రాగానే కల్గుముంత చేతబట్టి పెదమాదిగోడినని గమికీలు కొడతావు కాని ఒరె ఒరె ఇస్సాకా గొడ్డుని కొయ్యకముందే కొమ్ములిరచాల గొడ్డుతోలు కప్పుకొని పల్లెలో తిరిగే తోడేళ్ళని పసిగట్టాల తోళ్ళని సాపు చెయ్యటం కాదు వాటి తోకల్ని తెగనరకాల వాటి కాళ్ళకి నాడాలు కొట్టాల నాలుగు కాళ్ళ గొడ్డుని గురించి కాదురా నాలుగు నాల్కల నాగుపాముల గురించి తెల్సుకోవాల ఆకలి సూదితోనైనా ఆళ్ళ బతుకుతోళ్ళు కుట్టటం నేర్చుకోవాల (అరుణతార* జూన్స్‌ 1997) టిసి దళిత కవిత్వం + 2 + | 154

సంకేతం

• జి. విజయలక్ష్మి

కోయిలా

ఊయల ఊగకు

కలలు కథలయ్యాయి

కవితలు వ్యథలయ్యాయి

కళ్ళు జీవనదులయ్యాయి

మనసు మట్టికుండై

సమస్యల చెమ్మతో నానినాని

ఏదో ఓ క్షణం విచ్చిపోతుంది

మెదడు గడ్డకట్టి

మంచుముద్దగా మారిపోతుంది

ఎర్రగా ప్రవహించాల్సిన రక్తం "

ఎండిపోయి మురికి పిరికి నీరైపోతుంది

అమృత కలశాలె

ఆర్తితో విషభాందడాలౌతాయి

కుహూ కుహూ రాగాలన్నీ

కులం బలం ధనంగా మారిపోతాయి

అవును కోయిలా

నీ రాగాన్ని ఎవరో కఠోరంగా పాడుతున్నారు

నీ మొగుణ్ణి మైనం బత్తిలా కరిగిస్తున్నారు

చిగురుటాకుల్లో ఊయలూగే నిన్ను లాాాాాసీసా దళిత కవిత్వం + 2 సీ 1౫ 155

చిలువల బోనులో వుంచి

చిద్విలాసంగా నవ్వుకుంటున్నారు

చింద్రమైన నీ మనసు చీకట్లో

చితిని పేరుస్తున్నారు

కోయిలా

నువ్వింకా ఊరుకుంటే

చిగురుటాకుల ఊయలలు ఎపుడూ ఊగలేవు

కుహూ కుహూ రాగాలు తీయలేవు

కుతంత్ర కీకారణ్యంలో

నిన్నైెవరూ ఓదార్చలేరు

చిలకలా పంచెవన్నెలు లేవని

చింతపడకే కోయిలా

రంగురంగుల కలయిక కాదు నీ రూపం

స్థిరమైనదొకటే నీ రంగు

చీకటిరంగు

వెలుగులో వెలికిరానివి

వెరసి చూడగలిగేవి

ఎగ్రటి నీ కళ్లే

నువ్వు కొమ్మమీద నిలబడినా

అదినీ కాళ్ళకిందే వుంది

ముడుచుకొని కూర్చున్నంతసేపు

అదే నీకు ఆధారమని విర్రవీగుతుంది

సీ రెక్కలు ఒక్కసారి విదుల్చుకుంటే

ఆ కొమ్మే విరిగి

ఏ అగాధంలోనో పడిపోతుంది

చిగురుటాకుల్లో ఊగుతూ తూగుతున్నా

నీ కుహూ కుహూలతో సే దళిత కవిత్వం + 2 ఫి $)| 156

నిదురపోతున్న లోకానికి సంకేలివ్వగలవు

కుహుకుహూలే

కురుక్షేత్ర యుద్దానికి

శంఖారావాలు చేయగలవు

లే కోయిలా

నిరాశతో లోతుకుపోతున్న

నీ కళ్ళనుండి అగ్నికణికలు రాల్పు

నీతి నియమాల కవచాలు

నైతికి విలువలనే కుండలాలు ధరించు

నీ కంఠాన్నే వజ్రాయుధంగా సంధించు

కులాల, మతాల, వాదాల, వేదాల,

రౌడీ రాజకీయాల, అశ్లీలాల అంతు తేల్చు

వరకట్టు నిరుద్యోగాల్ననిగ్గు తేల్చు

నిజాన్ని శోధించి

ఛేదించి, సాధించి

విజయఢంకా మోగించు " న.

నూతన ఉషస్సును ఆహ్వానించు

(నేటి నిజం” ఉగాది ప్రత్యేక సంచిక, 2000)

ఫీ దళిత కవిత్వం + 2 ఈఓ ౪1 157

లా అనగనగా మా తాతకథ

• దా కె.ఎల్‌ సుధాకర్‌ రోడ్డు ప్రక్క ప్లాట్‌ఫాంమ్మీద మా పూర్వికుడెవరో బూట్‌పాష్‌ కుర్రాడి రూపంలో కన్పిస్తాడు అపూర్వమైన వాయులీనవాదనంలా సుతారంగా బ్రష్నుతో 'షూ'ని పాలీష్‌ చేస్తుంటాడు ఆ జీవన సంగీత మాధుర్యంలో నన్ను నేను మర్చిపోతాను మట్టి రంగులోని వాడి చిట్టి చేతులు నా చెప్పుల్ని తడుతున్నప్పుడు మస్తిష్కంలో నిద్దరోతోన్న నా పాత తరాల్ని తట్టి లేపినట్టుంటుంది ఉన్నట్టుండి మా తాత నిద్రలేస్తాడు గోడకున్న చిరుగుల తోలుసంచీలోంచి ఆరీకత్తీ శీలాకొమ్మూ తీసి విశాలంగా తన ముందు పరుస్తాడు అతదు చెప్పులు కుడుతుంటే ఎవరో కవి మహాకావ్యం రాసినట్టుంటుంది చిత్రకారుడెవరో తన స్వప్పాలకి రంగులద్దినట్టుంటుంది బకుకు వాసన అక్కడ అమోఘంగా గుబాళిస్తూ వుంటుంది సుప దలిత కవిత్వం + 2 ఈ ౪) 158

యింతలో మా చినతాత యింటి వెనుక సందులో నిప్పుడ సెగమీద డప్పుని సవరదీసి (డ్రుతిచేస్తుంటాడు కన్న కొడుకుని వీపు తట్టి నిమిరినట్టు డప్పుని అతడు ఆప్యాయంగా తడుముతోంటే చిర్రా చిటికెనపుల్లా టంకు టమాటమ్మంటో . ఊరంతా వార్తలై మార్మోగుతాయ్‌ మరోప్రక్క పేడతీసి పాక శుభం చేసి పెద్దగారింటో పాలు పోసేసి బడికెళ్ళబోయే ముందు మా నాన్న నిన్న ఒలిచిన దూడ చర్మాన్ని భారద్దేశ పటంలా సాగదీసి, మేకులు దించి దానిమీదే సాంఘిక శాస్త్రం చదూకొంటూంటాడు ప్రతీరాశ్రీ నిద్రపోతోన్న నిరక్షరాస్యురాలైన వాళ్ళమ్మ ముందు సరస్వతి ముందు కాళిదాసులా నిలబడి అవ్పటిదాకా వల్లెవేనిన పాఠాల్ని చేతులు కట్ళకొని అప్పగిస్తూంటాడు ఎట్టకేలకు | ఆ “రిజర్వేషన్‌” గాడికి ఉద్యోగమొస్తుంది దేవుడి ఫోటోలా చెప్పుల జతని యింటికి ఈశాన్యం మూల వేలాడదీసి ప్రతిరోజూ వాటికి మొక్కి ఆఫీసుకెళ్తుంటాడు నా కళ్ళముందు స్సు దళిత కవిత్వం + 2 + ౪1 15

బి నుత నతనునతంానున ననన. షూ పషాలీష్‌ కుర్రాడి చేతిలోని బూటు చెరువులో లేత తామరాకులా తళుక్కున మెరుస్తుంది కష్టపడి చదివించి మా నాన్న నన్ను ఆఫీసర్ని చెయ్యడం గుర్తొస్తుంది నాయింటో ఈశాన్యం మూల మా తాతగారి చిరుగుల తోలుసంచి గర్వంగా ఊగుతూ వుంటుంది ప్రతీరాశ్రీ బజ్టోబోయే ముందు మా పిల్లాడికి అనగనగా ఓ రాజు కథ బదులు అనగనగా మా తాత కథ చెప్తోంటే రోజురోజుకీ యింతింతగా వాడు మేల్కొంటూ వుంటాడు (2.8.2002) సేసి దళిత కవిత్వం + 2 శస ఏ)! 160

మా ఊళ్ళో కులరక్కసి తి

• లింగాల రాజసమ్మయ్య . మా ఊళ్ళో నీగ్రో బానిసల్ల సంకెళ్ళతో బంధించడం కాదేది కులహీన సంకెళ్ళతో తరతరాలుగా కాటికి చేరినా కదతేరలేని కులకర్మలకు తలరాత జోడించి కులాధిపత్యంతో చెలామణి వైనం ఊరూరా! బడిపిల్లల తాకనివ్వలేనీ బావినీళ్ళు తాగనివ్వలేని . బజారు గద్దె ఎక్కనివ్వలేని బట్టే గొట్టేల్ల పోల్చి కుంగదీసే ఊళ్ళు ఎన్నో! ఇలలోన కులాంతరం కానరాలేని ఇంటివాకిల్లు తొక్కనివ్వలేని నిలబడ్డ కాడల్ల నీళ్ళు చల్లుకునే నీడపారితే తిట్టి కొట్టినా అడ్డురాలేని వేధింపులను కర్మగా బోధించే వెట్టిచాకిరిలే మరో జన్మకు సోపానమనే ఊళ్ళు ఎన్నో! మరెన్నో! కాపలా కుక్కల్లా సీల్టిన నీడ నివ్వలేని కన్నీళ్ళు కారిన కడుపు కాలిన కానరాలేని అకలిచావుల ఆదుకోలేని ఆంటరానోళ్ళ ఊరేతల ఉంచే ఊళ్ళు ఎన్నో! మరెన్నో! ఎన్నెన్నో!!! పశువుకన్నా మనిషే హీనమని పూర్వజన్మలేని నీచపుట్టుకలని మనువు చెప్పిన ధర్మాన్ని నాటి మానవత్వాన్ని మంటనెట్టమనే ఊళ్ళు కోకొల్లలు!!! ఊరూరా! పీడించే కురక్కసి కురులు చేతబట్టి తరిమికొట్టమని ఈ కులవ్యవస్థపై రాజీలేని పోరు జీవితాంతం చేసి దళితుల హక్కులు కల్పించిన బాబాసాహెబ్‌ అంబేద్కర్‌ ఆశయాల బాట యావత్‌ భారతదేశానికే శరణ్యం ఓ దళిత సోదరా! (అముద్రితం) ఎాలాాాశీథి దళిత కవిత్వం + 2 ఛి 1] 161

దళితులు నా ఆప్పులే

• యలమర్తి అనూరాధ అతను కుట్టిన చెప్పు నా కాళ్ళకు అతుక్కుని అతను మాత్రం అంటరానివాడే వాడు పేర్చిన చాప నా పూజగదిలో ఆసనంగా వాడు మాత్రం గుమ్మం బయటే ఆడు చేతితో నిమిరిన కుండ నా దాహార్తిని తీర్చే తల్లి ఆడు మాత్రం నా కాళ్ళక్రింద నల్లే ఆమె అల్లిన మాల " నా జదలో ఆమెకి నేనిచ్చేది మాత్రం పనిమనిషి స్థానమే! నీవు శుభ్రంచేసిన రోడ్డు నాకు రాచబాట నీకు మాత్రమది ముళ్ళబాటే వాడు నేసిన బట్ట నా ఒంటిని హత్తుకుని వాడు మాత్రం నా కనుచూపుమేరలకు దూరంగా! దూరపుకొండల్లా నువ్వున్నా మీరంతా ఎప్పటికీ నా అప్తలే! సీస దళిత కవిత్వం + 2 ఛి | 162

నిర్వచనం

• బొగ్గరపు రాధాకృష్ణమూర్తి యుగయుగాలుగా తరతరాలుగా “దళితుల్ని సృష్టించింది ఏ దేవుడూ కానేకాదు ఈ మానవుడు మాత్రమే! అందరిలా దళితులకూ అందమైన పేర్లున్నా పేరుతో పలకరించకుండా “'మాదిగోడు' అనటం “మాలోడు'గా పిలవటం మనల్ని మనం కించపరచుకోవటమే మానవతకు మాయనిమచ్చ పెట్టటమే ఈ మధ్యనే కదా దళితులు పొలిమేరల గుడిసెనుండి నలుగురి నడుమకు వచ్చింది పాలితులు స్థితినుండి పాలకులు స్థాయి పొందింది ఉచ్చనీచాలు బుద్ధిని బట్టి నిర్వచనాలంటాను అధికార పదవులు శక్తిని బట్టి ఆాలాాలాాలాారారాసీటు దళిత కవిత్వం + 2 + ౪] 163

అప్పగించాలంటాను నిప్పుల్లాంటి దళితులమీద కప్పిన నివురు అంటరానితనం దాన్ని గాలికి వదిలేసి వేడిగా వాడిగా వడివడిగా అడుగులేస్తున్నారు దళితజనం బడబాగ్నులున్న ప్రభంజనం అందుకే హెచ్చరిస్తున్నా దళితుల తిరుగుబాటు ఉద్యమం జాతులపేరిట వేర్పాటువాదం కాకముందే మనం మేలుకుందాం ఐకమత్యాన్ని పీ(పిల్చుకుందాం (అముద్రితం) సీస దళిత కవిత్వం + 2 శ ఫి! 164

నిషిద్ధ చరిత

• చల్లపల్లి స్వరూపరాణి నేను గర్భస్థ శిశువుగానే అస్పృశ్యురాలిగా చిత్రించబడి హీనకుల ముద్రతో పుట్టాను పుట్టిననాడే కులటగా గుర్తించబడి వెర్రి మొర్రి కట్టుబాట్లలో మూడాచారాల రొచ్చుకుంటళల్లో పారవేయబడి నిషిద్ధ జీవినయ్యాను లాలింతలు కేరింతలతో పల్లవించాల్సిన నా బాల్యం చిగురులు తొడగకముందే దుఃఖ సంగీతాన్ని ఆలపిస్తుంది అడ్డాలనాడు అమ్మానాన్నల ముద్దూ మురిపాలలో తడిసి పరిమళించాల్సిన నా యవ్వనం గుడిలో దేవత సాక్షిగా అంగడి బొమ్మగా ఆవిష్మరించబడుతుంది మమ్మల్ని వివస్తలుగా వూరేగించి మా లేలేత యవ్వనాల్ని కాష్టంలో కాల్చి మా చేత మలం తినిపించిన సిసి దళిత కవిత్వం + 2 + ౪1 165

నిర్జల అత్యాధునికంలో

నాదో కన్నీటి వింత గాథ

తరతరాల చీదరింపును

యుగయుగాల అలక్ష్యాన్ని

వారసత్వంగా మోస్తున్నదాన్ని

ఈ కర్మభూమిపై

..... కళ్ళు తెరవని పసికందుగానే

వేశ్యగా గుర్తించబడ్డ ఖ్యాతి నాదే

విఫ్లవాలన్నీ

ఒక్కసారి

రాతియుగంలోకి తలదించుకోవాల్సిన నా కథను

ఘనత వహించిన

ఈ దేశ చరిత్ర గ్రంథాల్లో

ఏ పర్వంలో లిఖిస్తారో...........! (కర్నాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో దళిత కుటుంబాలకు చెందిన ఆడపిల్లలను పుట్టగానే బసివి రాళ్ళుగా మార్చే ఆచారం ఉంది)

• (ఆంధ్రజ్యోతి డైలీ, నవీన 245.95)

ాాాాాళీథీ దళిత కవిత్వం + 2 + 1] 166

అంటరాని అత్యాచారం

• చల్లపల్లి స్వరూపరాణి

నేను మీరంతా మర్చిపోయిన

అనగనగా

ఓ అంటరాని సునీతను మాట్లాడుతున్నాను

అంటరానిదాన్నని

ఎందుకు అడ్రస్‌ చేసుకుంటున్నానంటే

ఈ దేశంలో

అంటరాని ఆకలీ

అంటరాని దోపిడీలాగే

అంటరాని (ఆత్మ)హత్యలూ

అంటరాని అత్యాచారాలూ వుంటాయి కాబట్టి

మీకు ఆశ్చర్యం కలగవచ్చు గానీ

యోగీశ్వరెడ్డిపై నా ఢ్రేమ సాక్షిగా

నాది అంటరాని ఆత్మహత్యే.........!

మరికాకపోతే నేను కూడా

వార్తా పత్రికల వెనుక ఖననం కాకుండా

పార్లమెంటు డైనింగ్‌ టేబుళ్ళ మీద

తందూరి ఘమఘుమలా ఘాటెక్కేదాన్నే.......!

ఇక్కడ చదువుకీ

(ప్రేమకీ పెళ్ళికీ

కులం రంగూ రుచీ వాసనా వుండబట్టే

మొన్నమా నిర్మల చావు

అతి 'సమజ మరణం కింద కొచ్చింది

నిన్నటి మా చంటిదాని మాటకొస్తే లాపీ దళిత కవిత్వం + 2 శస ఏ] 167

దాని కులం తక్కువ కళ్ళు విజ్ఞానంతో ఎక్కడ ప్రకాశిస్తాయోనని బడిలో నాలుగక్షరాలు నేర్చుకుందో లేదో పంతులమ్మ గురుదక్షిణ కోసం దాని కన్నుమీద మోజుపుట్టింది వోస్పిటల్లో అలగా నర్సుల సంగతి ఇక చెప్పనవసరం లేదు కళ్ళల్లో (ప్రేమ వత్తులు వెలిగించుకుని రేయింబవళ్ళు రాచపుళ్ళకు మందేస్తే ష్లారెన్స్‌ నైటింగేల్‌ ప్రసంశా పత్రానికి బదులు ఆమె 'సిస్టరొ మనసుపై క్యాన్సర్‌ క్రిమిలా పాకుతారు ఇక్కడ మా మాన ప్రాణాలకు అపుడపుడూ నష్టపరిహారం కూడా చెల్లిస్తారు విచిత్రం ఏమిటంటే ఇక్కడ మేము (చంపబడి) చచ్చిపోయి కూడా పిడికెడు గౌరవానికి నోచుకోకపోగా “ఎవడు తిరగమన్నాడు' “ఎవడు చావమన్నాడు” మాటల ఈటెలతో మీ ఆత్మను కుళ్ళబొడిచి మళ్ళీ చంపుతారు ఇప్పుడు చెప్పండి ఈ దేశంలో హత్యలకీ అత్యాచారాలకీ సైతం అంటరానితనం లేదంటారా............? (సునీత స్మృతికి) (చూపు, ఆగస్టు, 1996) ఆఫీస్‌ దళిత కవిత్వం 2 + | 168

సవతి తల్లి

నా హైందవ సవతి తల్లీ...........!

నువ్వు

నా మూతికి చిక్కంకట్టి

నా వీపుకు చీపురు వేలాడదీసి

నన్నీ వింత జంతువును చేసి

నా స్పర్శను త్రిశంకు స్వర్గానికి

బహిష్మరిస్తూ

నా నేలపై నేను పరవాసినై

నాకంటూ జానెడు భూమిలేక

నన్నాదరించే దేవుడికోసం

దిక్కుల్ని దేబిరించాను

నా అంటరాని గాయాలకు మందురాసి

యుగాల పరాభవాలతో

అవనతమయిన నా తలను

ఒక మసీదు తన కడుపులో దొచుకుంది

ఒక శిలువ"

నా నెత్తిన మీరు పులిమిన కుష్టును

తన రక్తంతో కడిగి శుభ్రపరిచి

నాకు మనిషితనాన్ని బహూకరించింది

కన్నతల్లి తన్ని తగలేస్తే రాాాాలాాాాతేళి దళిత కవిత్వం + 2 శో 0౫1 169

యిరుగుపొరుగువారి పంచన చేరే పసిపిల్లలంత సహజంగానే నేను కూడా

నా మసీదునూ............నా శిలువనూ కావలించుకున్నాను

మీ వేదాలు ఆలకించినందుకు

సీసం పోయించుకుని దిబ్బళ్ళెత్తిన

నా చెవులకు

నా మసీదూ నా శిలువా

అమృతం చిలికే

నాలుగు ఆప్రవాక్యాలు చెప్పి

ధారకట్టిన నా కన్నీటిని

పైట చెంగుతో శుడిచాయి

తర్మించి తేల్చుకోవడానికి

ఈ తత్వాలేవీ నాకు తెలియవు

ఈ దేశంలో కడుపునిండనివాడూ కదుపు మండినవాడూ

ఎప్పుడూ భౌతికవాదే...........! అమ్మవై యుండి

నాకు తిండి పెట్టకుండా మాది

నేను అడుక్కుతింటానంటే దేశద్రోహాన్ని మోపి

నాపై కరసేవ చేస్తూ

నన్ను పెట్రోలుతో అభిషేకించే

నీ రెండు నాల్కల నీతినేసునాలి.............? నీ నీతి

నన్ను దేవదాసిని చేసి

లాభీ దళిత కవిత్వం 2 + | 170

వాడ వదినవు కమ్మంటే

వూరుమ్మడి సేవకోసం

నేను చెల్లెలితనాన్ని ఎంచుకున్నాను

అది కూడా అంతర్జాతీయ కుట్రేనని

నా తెల్లని గౌనుపై

నువ్వు చితికిన కాషాయం రసికను

ఏ దూదితో తుడిచేది............?

నేను చచ్చాక ప్రాప్తిస్తాయని

నువ్వు బోధించే మోక్షంగానీ

మా శిలువలూ మసీదులూ ్రవచించే

పరలోకంగానీ

నాకొద్దు

నేను బతికివుందగానే

ఇక్కడ

నా కాళ్ళపై నేను నిలబడడానికి

నాకింత నేలా..............

నా తల పైకెత్తి చూడడానికి

నాదైన ఆకాశమూ..............

నేను

గుండెలనిండా శ్వాసించడానికి

గుప్పెడు స్వేచ్భావాయువూ............

వెరసి పిడికెడు మనిషితనం

ఇపుడు

నా ప్రాథమిక అవసరాలు

(10.01.2002)

ఫీ దళిత కవిత్వం శ 2 ఈ ఫే 1/1

న నాకు తెలిసిన రవ.ఫా,. ఎన్‌. రాయప్ప

దళిత జీవితాన్ని స్మరించడం, దళిత సమస్యలను పసిగట్టడం, దళిత యువతను చైతన్యపరచడం, అసమానతలను వ్యతిరేకించడం, దళిత రాజకీయాలను ఆదరించడం, దళిత సాహిత్యాన్ని (ప్రేమించడం, దళిత సాహితీవేత్తల ఆత్మీయతను పంచు కోవడంలాంటి అంశాలకు నిలువెత్తు సాక్ష్యం రెవ.ఫా.ఎన్‌. రాయప్ప.

ఫా. రాయప్ప పుట్టింది కడపజిల్టా జమ్ములమడుగు మండలం, దొమ్మర నంద్యాల (గ్రామం. గడిపింది దళిత జీవితం. చదివింది యస్‌.యస్‌.యల్‌.సి.వరకే. అసలు పేరు లొడుగుపెద్ద ఓబులేసు. బాప్రిజాన్ని స్వీకరించి రాయప్పగా మారారు. వీరి తండ్రి ప్రసాదరావు. వృత్తి చెప్పులు కుట్టడం. రెవఫా.రాయప్పగారు మతబోధకుడుగా మారి పది సం॥లు గురువిద్యనభ్యసించారు. అనంతరం కడపజిల్లా రోమన్‌ కాథలిక్‌ సంస్టల్లో మతబోధకుడుగా జీవితాన్ని ఆరంభించారు. మానవాకృతి శా(స్తాన్ని, సమకాలీన దళిత ఉద్యమాలనూ అధ్యయనం చేశాడు, వర్తమాన సమాజం, మానవ సంబంధాలు ఉండాల్సిన తీరు, ఉంటున్న తీరులమధ్య దాగిన వైరుధ్యాలను గమనించాడు. (ప్రధానంగా గ్రామీణ దళిత జీవితం వీలైనంత పరివర్తన చెందాలనే ధ్యేయాన్ని అంతిమలక్ష్యంగా ఎంచుకున్నారు. తాను మతబోధకుడుగానే ఉంటూ ఒక దళిత కార్యకర్తగా, ఒక సంస్థగా మారి బద్వేల్‌ ప్రాంతంలో దళిత యువకులను ఉద్యమ కార్యకర్తలుగా తయారు చేశాడు. ఉద్యమాలకు అమితంగా ఆర్థిక సహాయాన్నందించారు. =. బద్వేల్‌ ప్రాంతంలో పేద దళితులను చదివించడం, ఆర్థిక సహాయాన్నందించడం, లాంటి అంశాలలో తన సామాజిక సేవను ఆరంభించి దళితుల సాంఘిక, ఆర్టిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక్క తాత్తిక రంగాల్లో రావాల్సిన మార్పుకోసం కృషి చేశాడు. దళిత యువతను పెంచిపోషించడం, ఉద్యమ కార్యకర్తలుగా తయారుచేయడంవల్హా, వారు తమకు జరుగుతున్న కులవివక్షతను పసిగట్టారు. 1982కు పూర్వం ఈ నియోజకవర్గ రాజకీయం (బ్రాహ్మణులు, రెడ్డ ఆధివత్యంలో వుండేది. దీనికి (ప్రత్యామ్నాయంగా 1982 తర్వాత ఫా. రాయప్పగారు శ్రీ యంబడి సింగరయ్యగారిని రాజకీయ తెరమీదికి తెచ్చి, తెలుగుదేశం పార్టీ అభ్యర్థిగా నిలిపి అసెంబ్లీ ఎన్నికల్గో విజయాన్నందించారు. దీనివెనుక అత్యధికంగా అంటే దాదాపు 40,000 మంది దళిత జనాభా వున్న ఈ ప్రాంతంలో సవర్గ్ములకు దీటుగా తృతీయ రాజకీయ శక్తిగా దళితులను తీర్చిదిద్దే ప్రయత్నానికి తీవ్ర కృషి చేసినవారు ఫా.రాయప్పగారు. ఇది ఈ (ప్రాంత దళితులకు కలిగిన రాజకీయ చైతన్యం. లాాసీళు దళిత కవిత్వం + 2 + | 172

ఫా.రాయప్పగారు రాష్ట్రంలో జరిగిన దళిత హింసాత్మక సంఘటనలకు స్పందించడం, సభలు, సమావేశాలు జరపడం, ర్యాలీలు నిర్వహించడంలో భాగంగా హింసాత్మక సంఘటనలు జరిగిన కారంచేడు, చుండూరు, నీరుకొండ, పొదిరికుప్పం ప్రాంతాలకు వెళ్ళడం, వారికి ఉడతాభక్తిగా సహాయ సహకారాలందించడం. బద్వేల్‌ ప్రాంతంలో దళితులకు జరుగుతున్న అన్యాయాలను ఎదిరించడానికి కార్యకర్తలను తయారుచేయడం, వారివెనుక వుండి వారిని ప్రోత్సహించడం వంటి కార్యక్రమాలను చేపట్టారు. గతంలో ఈ ప్రాంతంలో సావిశెట్టిపట్టి, రాజుపాలెం (గ్రామాల్లో సవర్జులకు దళితులకు జరిగిన ఘర్షణ ఫలితంగా, సవర్డులు దళితుల ఇళ్ళను కాల్చారు. ఈ నేపథ్యంలో ఫా.రాయప్పగారు ఆ (గ్రామాలకు వెళ్ళి బాధితులకు సహాయ సహకారాలందించి బాధితుల పక్షాల నిలబడి బాధితుల సమస్యలను ప్రభుత్వం దృష్టికి తీసుకెళ్ళి, వారికి పక్కా గృహాలను కట్టించే ప్రయత్నం చేశాడు.

దళిత ఉద్యమంలో 1990 తర్వాత మాదిగ దండోర ఒక పాయగా వేదికమీది కొచ్చింది. అన్నదమ్ముల భాగాల్లో అంతరాలున్నాయని ఆ అసమానతలను సరిచేస్తే కానీ దళితులందరూ సమానంగా చైతన్యవంతులు కారనేది ఈ ఉద్యమ నినాదం. ఫా. రాయప్పగారు ఈ ఉద్యమ ఆవశ్యకతను, ఉద్యమ భౌతిక నేపథ్యాన్నీ గుర్తించారు. రాష్ట్రస్ప్రాయి ఉద్యమానికి అమితచేయూతనిచ్చారు. బద్వేల్‌ ప్రాంతంలో దండోరా కార్యకర్తలను తయారుచేశారు. నభలకూ, సమావేశాలకూ ఆర్థిక నహాయాన్ని అందించారు. రాష్ట్ర నాయకులను ఆహ్వానించడం, ఈ సమస్యమీద చర్చలు జరపడం, సమావేశాలు నిర్వహించడం వల్హా ఇలాంటివారరదరికృషివల్లా దండోరాకు రిజర్వేషన్లు దక్కాయి.

దళితులకు ఏం కావాలి? వారు ఎలా ముందుకు వెళ్ళాలి? వారి చైతన్యమెలా వుండాలి? అనేది ఫా.రాయప్పగారి ఆలోచన. బద్వేల్‌ (ప్రాంతంలో దళిత ్రైస్తవులెక్కువ. కానీ దళితులు కక్రైస్తవులయినంత మాత్రాన మారలేదనే నినాదంతో ఈ ప్రాంతంలోని వందల సంఖ్యలో దళిత యువకులను కలుపుకొని జనతాదళ్‌ (ప్రభుత్వ హయాంలో ఛలో ఢిల్లీ కార్యక్రమాన్ని రూపొందించాడు. ఢిల్లీ వెళ్ళి'నాటి (ప్రధానమంత్రి శ్రీ వి.పిసింగ్‌ రైల్వే శాఖామంత్రి, శ్రీ రాంవిలాస్‌ పాళ్వాన్తను కలిసి వినతిప(త్రాన్ని సమర్పించారు.

బద్వేల్‌ నియోజకవర్గంలో చర్మకారులు ఎక్కువ. ఈ చర్మకారులను వృద్ధిపరిచే నేపథ్యంలో రాష్ట్ర (ప్రభుత్వం మినీ లెదర్‌పార్ట్స్‌, మీడియం లెదర్‌ పార్ట్‌, హైలెదర్‌ పార్ట్స్‌ అని మూడు విభాగాలుగా విభజించి ఈ రంగాలకు ఆర్హిక సహాయాన్ని అందించింది. ఈ నేపథ్యంలో ఫా.రాయప్పగారు ఈ (ప్రాంతంలోని రాజకీయ ాాాాాాాాఫీఫీ దళిత కవిత్వం + 2 + 1 1/3

నాయకులందరినీ కలుపుకొని మినీ లెదర్‌ పార్ట్స్‌ నంస్తను ఈ (ప్రాంతానికి తీసుకురావడానికి తీవ్ర కృషి చేశారు. వీరి కృషి ఫలితమే నేడు పోరుమామిళ్ళ ఆర్‌.సి.ఎమ్‌. చర్చలో జరుగుతున్న చర్మకారుల శిక్షణా కార్యక్రమం. ప్రభుత్వం దళితులకు ఉద్యోగ పదోన్నతుల్లో రిజర్వేషన్సు కల్పించింది. దీన్ని రాష్ట్రంలో అగ్రవర్ణ సంఘాలు వ్యతిరేకించాయి. (ప్రభుత్వంమీద ఒత్తిడితెచ్చి ఈ రిజర్వేషన్లను విరమింపచేసే ప్రయత్నం చేశాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఫా.రాయప్పగారు బద్వేల్‌ నియోజక వర్గంలో దళిత ఉద్యోగులందరినీ ఒక వేదికమీదికి తెచ్చి ఒక కమిటీగా తయారుచేసి అగ్రవర్ర సంఘాలు ఈ రిజర్వేషన్లు వ్యతిరేకతను నిరసిస్తూ భ్‌ దళిత ఉద్యోగ సంఘం పెద్దయెత్తున ఉద్యమాన్ని నడపడానికి ప్రయత్నించేలా లు ర్‌! చేయగలిగారు. ఇవి నాకు తెలిస్పిన శేఖామా[త్రం సంఘటనలు. కానీ ఆయన జీవిత చరిత్రను పరికిస్తే ఆయన ఒక దళిత చైతన్య ప్రవాహం. ఆయన జనవరి 27, 2003న మరణించినా ఆయన వెదజలైన దళిత చైతన్య బీజాలు ఈ (ప్రాంతంలో ఫల(ప్రదం అవుతూనే వుంటాయి. వీరిని అధ్యయనం చేయడమంటే ఆంధ్రరాష్ట్రంలో యాభై సం॥ల దళిత ఉద్యమాన్ని అధ్యయనం చేయడమే. -సంపాదకులు శయ్య (గలం ధాలడ్లు "శ క ళల హా అగ ఇ మెట్‌ లై జ్‌ గ 4 పాసి దళిత కవిత్వం + 2 ఛి ఫి) 174

1 దళితకథలు-1 (థాసంకలనం): రావపాళెం చంద్రషేర్‌ రెడ్డి విశాలాంధ్ర హాన్స్‌) డా| కెల్ష్మీనాయణ 75010 2 హరిజనాస్యదయం- తెలగకూనిక: డాకెల్షీనాయణ 600 సిద్ధాత గ్రఘు) కి దళితకథలు-2 (థాసంకలనం): డాకెల్డ్టీనూయణ క0-00 శ దళితకథలు-8 (ూసుకలనం): దా కెల్ష్మీనరాయణ 50-00 క దళితకథలు-4 (కధాసుకలనం) డా కెల్ట్మీనరాయణ 80-00 6 దళితకథలు-5 (కూసుకలనం;. డా కెల్ట్మీనరాయణ ళం 7 దళితకథలు-6 (కధాసుకలనం) దాఃకెల్ట్షీనాయణ కా00 8 దళితకథలు-7? (కూూసుకలనం) దాః కెల్డీనూయణ 60-00 ర దళితకదలు-8 (కాసుకలనం) దాః కెల్ష్మీనూాయణ ళ0-00 10 1980 తర్వాత తెలుగు దళిత నవల - రాచపాళిం చంద్రషేర్‌ రెడ్డి 40-00 (వ్యా సుకలనం) కె.ల్ష్మీనారాయణ 12 దళితకవిత్వం-1 _ (్రవితాసుకలనం) డాకెల్షీనాయణ 40 12 దశీతకవిత్యం -2 ్రవిత్రాసకలనం) డాకె లక్ష్మీనారాయణ 500 రమా పబ్లికేషన్స్‌ 9-487ఎ-47-ఇ], వినాయక నగర్‌, పాతూరు, అనంతపురం - 515 005. 1/5

నటనను గ్‌ చళికకవిన్వ౦.2 ] శక్రం (1 లీ ఆధునిక భారతీయ నమాజ ఖిర్మాత, సామాజిక తత్వవేత్త మహత్మ జ్యోతిరావుపూలే (1827-1890)