Telugu chandraaloka samunmeshanamuo_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
చంద్రాలోక సమున్మేషము స్ఫూర్తి శ్రీ టి. భాస్కరరావు ఎం. ఏ., లెక్చరర్‌, ఏ. సి, కాలేజి గుంటూరు. మహాత్రీ గ౦ంథమాల అరండల్‌సీట = గుంటూరు.
మొదటి-ము[దజ "మ లి డిసెంబరు 198 దె గలి (పావ్లిసానము మహపాతీ (గ్రంథమాల అరండలొచీట, గంటూడు గ్గ 0 '0 (్ర/ ముద్రణ (శ్రీపతిలవిన్‌, కాకినాడ
సుక్త న్‌ తి ఉపన్యాసక చక వర్తి ద్‌ర సనాచార్య సాహి త్యాచార్య మహోపాధ్యాయ లాతణికశిరోమణి (పాఢభారతి నవవిద్యానొథ శాత్రువిళారక " రసజగన్నాథ (ఛూహీస్రభూమణ ధరం్రిపిద్యాపవీణ' విద్యాషు'ఈశ్వర అభినవానంద భారతీతీర్థ సాహిత్యర్మమాట్‌ (పళ్ళతి బవాూబీరుద విరాజితులు నపహ్బదయ _చ్భాదయమణులు విద్వద్విద్వద్వరులు ఫ్రీ జమ్ములమడక మాధవరామళర్మ మహోదయులకు సభ క్తీకముగా నమర్పితము బో
ఇది సీయూాపవర్హ జయ జేవకవి చం(దాలోకమునందలి పంచమ నుయూఖమునకు వ్యాఖ్యానము అఆడిదను సూరకవి రచించిన ఆంధ చం[చాలోక మునకు వీమర స్ట్‌నము సే
మవానసోల్లాసము “త్తల్లాసాయ వివారవీచి నిచయాలంకార వారాంని'భే శృం దాలోక మయం స్వయం వితనుతే పీయూషవర్షః కృతి (19) పీయూపషువర్డుడు చంసదాలోక నిర్మాళ, అళలోచనాతరంగసంభృత మైన యలంకారవారాళికి ఊల్లానమును గలిగించుటకై చం చాలోకమును నిర్మించెను. ఇది స్వయముగా (గంథక_ర్ర చెప్పెవవిషయము. అయనయే (గంథాంతమున నిట్లు చెప్పికొ నెను, “కీయూపషవర్ష పభ వం చంచాలోకం మనోహరం సుధానిధాన మాసాద్యు (శయధ్వం విబుధా! ముదమ్‌ల (10-65) "జయ న్సి యాజ్జీక శ్రీ మన్మహా దేవాంగ జన్మన॥ నూ క్షి పీయూపషవర్ష స్య జయదేవక వేర్షిర (10-69) వీయూషవర్టునివలన జనించిన సుధానిధానము మనోహరము వైన ఛం. దాలోకమును పొంది సంతోషమును. శాంచుడని పండితుల నామంగతించుట మొదటిళ్లోకమునందలి విషయము. మహాదేవనందనుడు నూ క్రీపీయూషవర్లుడువైన జయ'దేవకవి వాక్కులం వర్టల్లునుగాకి యని యాళంసించుట 'రెంచవన్లోక విషయము, ఈళ్లోకములనుబక్ట్రి పీయూష వర్గునకు జయ దేవునకు నద్వఎి. ఫౌవము నీద్ధించుచున్నది. పీయూవవర్లుడే జయటేవుడూ జయదేవుని భిరుదనామముకాని కవితొనామముకాని ప్రీయూషవర్డుడు కావచ్చునుం “నూ _క్రీపీంపూషవర్ష “శ్చ అన్న (పయోగ మే యీయూహకు బలమిచ్చుచున్నది. సంక్కృృతే సాహిత్య చేతమునందు జయదేవ నాముచేయులు "పెక్కురుగలరు, లాక్‌ (ఉుసింంట అను జర్మనీ దేగపండితుడు తౌను నీద్ధముచేసీన నూచీప రమా నందు పదువైదుగురు జయదేవులను పరిగణించెను, కాని వారిలో పీయూషవర్షుడ్రైన జయ దేవుడొక్కడే, ఈతనితం్ళడి మహాదేవుడు; తల్లి సుమ్మత్ర ఈ విషయము (పథమ మయూఖాంతన్లోక మున విశదమగుచున్నదిం కముహా బేవకి స్మత్మ పసముఖమఖనిదైస్రక .చతురః సుమి( తా ఠదృ_క్రి పణిహితమతిగ్యశ్య పిఠరౌా అేనాసావాద్యః సుకవిజయడేవేన రచితే చిరం చంచాలోశే సుఖయతు మయూఖ సుమనస (1-14) (వసన్నరాభవనాటకమునుపడ జయ టేవు జే రచించెను, అతనికి పీయూసువర్ష నామణేయము కానరాదు. అయినప్పటికి నారని తల్లిదం్యడులుగూడ సుమి తౌ మహా దేవులే యగుటచేత చంటదాలోకక_ర్రయు. నాతడు నభిన్నులేయని నిక్సయము చేయవచ్చునుం అ్యగంథము (వాయునాటి కాతిని కావిరుదము వచ్చియుండకపోనచ్చునుు (వగన్న రాఖుపమునందిలి (ప్రస్తైవనాళ్లోకము లివి
ల్సి
“కఫీందః కౌండిన్య! స తవ జయ దేవషళ్ళవణయో
రయానీ చాతిధ్యం వ కీమిహా మహో దేవతనయఃో (1)
“లక్ముణక్యేవ యస్యాస్య సుమి( తాకుక్షీ బన్మవః
రామచం[ దవచాంభోజ్య భమద్‌ భృంజగాయతే మనవ (15) శాఐట్లీి జయదేవుడు చం దాలోకము నేకాక (వసన్నరాఖువ నాటకమునుగూడ రచిం చెనని "లేలుచున్నది. కొందరు గీతనోవింద కృలికర్తకూడ నీఠడే యనవలయానని కుతూవాల పడుదురు. కాని వాలి కతూహలము తీరదు. గీళసోవిందక ర్త తన్నుగూళ్చి యిట్లు చెప్పుకొ నెను
ఆ శ్రిభోజ దేవ పభవన్య రామాదేవీసుత శ్రీజయ దేవకస్య
పరాళరాది_ పియవగ్గకం'ే శ్రీగీతనోవిందకవిత్వ మస్తు” (12-11) ఈ యనరేల్ళడి భోజదేవుడ్యు తల్లి రామాదేవి; కొందరు పాళాంగరమును ౮హ్‌ించి కాభాచేవియని యందురు, ఎట్లన్నను గీతగోవిందక ర చంచాలోకకర్త యసటకు వీలులేదు. ఇశ్లే వత్సధర జంకదేవుడు మొదలగువారినిగూడ కల్లిదర్యడుల "పేరులే (పతి పత్షీమున నిల్చుచున్నవి.
ఇప్పుడింక జయ దేవుని కౌలమునగూళ్ళి వివారింము. జయదేవుడు కావ్య.
లతణమానుగూర్చి చెప్పుచు నొళ ఖంగకావ్యమును వాడెను, అది యిది,
ఆలంగీకరోతి యః కావ్యం శ బ్ఞార్థావనలంకృతీ
అసౌ న మవ్యలే కస్మాదనుస్థమనలం కృతి (౧48) “అవళంకృరమాలై న ళళ్రార్థములను కావ్యము ా నంగీకరించినవాడు. అనలము ననుప్ట ముఖా భావింపడేలభొ అని (పళ్నించెను, ఇది *తదదోషా శబ్దార్థా సపణావనలంశృతీ పునః క్వాపొ అన్న కావ్యవకాళక_గ్రయగు మమ్మటుని లక్ష్యము. వేనికొన్నది, దీనినిబట్టి జయదేవుడు నుమ్మటునికి వీమ్మటివాడు. మమ్మటుడు భోజ దేవ పళంసొపరమైన పద్యము నుదాత్తాలంకారమునకు నుదాహరణము గా నిచ్చెను, కావున మమ్మటుడు భోజ టేవునకు సమకాలికుడుకాని ఆనంశతరకాలికడుకాని కావలయును, భోజబేవుడు శ్రీళ 3010 నుండి 1055 వరకు రాజ్యపాలనముచేనీనట్లు వారి తకుల నిర్ణయము, కావున, ఇది మమ్మటునకు ఫూర్వావధి. కావ్య(_పకాళ _పాచీవతమన్యాఖ్యాతలలో రాజానకరుయ్యకు డొకడు, ఇరడు శాశ్మీరమున సుస్సల జయనీంహుల రాజ్యపాలన కాలమున నుండెన్ము వారి రాజ్యకాలము (కీ.శ 2150 (పాంతముం ఇది మమ్మటునకు ఉత్తరావధి. తన (గంథధమునకు వ్యా ప్రకలిగి వ్యాఖ్యానము పుట్టవలయునన్న అకాలమున నర తావ్టికైన పట్టి యణండును. కావున మమ్మటుడు పదునాకండవశతాబ్చి యు _త్హరార్థ మున నుండియుండున్కు రుయ్యకుడు రన యలంకార 'సర్వచ్వమునందు “తుల్యబఅవనిర్‌ ఫో వికల్ప" అని లత్షణమును 'జెల్సి దీనిని ఫూర్వులు వివేచరము చెయలేదని తల్చిను. టికాకారుచెన జయరధుడు బానిని తుయ్యకోపట్థ మనియే నంథావించను.. జయదేవుడు చర్మిదాలోఫమున చానిన్ల
క్ర
యకాతధముగా (గపాంచెను, ఆ'ప్లీ విచి తౌలంకారము' మొదలై న 'పెక్కింటివిన యమాన జబయచేవుడు రుయ్యకనకు బు ణపడియున్నాడు, కాబట్టి జయదేవుడు తుయ్యకువకు సైతము పీవ్మటివాడు, కాబట్టి రుయ్యకునికాలము (కీ.శ, 1180) ఇతనికి పూర్వావధిం
ఉర్తరావధి చూతము. జయళేవుని (వసన్న రాఘవమానందలి లక్ఞబ్రఫీ కజ్రలీ కళళ? కరభళి అని మొదలయిన (1-37) పద్యమును సాహిశ్యవర్పణక రయెన విశ్వనాధుడు ఆర్భాంతరచం్యకమిక వాభ్యమున కుదాహగణముశా _వదర్శించెను, విశ్వనాధుడు వదు నాలుగవ € తొల్లి వూర్వాగ్ధమున నుండెను, సింగభూపొలుని రసాగ్గ్మవసుధాకరమునందు “శత్యంక మరంకురిత సగ్వర సావతారొమ్మని మొదలయిన పద్యు మాజా హృకమైనది. నీంగ భూపాలుడుకూడ వదుణాలుగవళ ఆౌన్షీ ఫూక్వాగ్భమువ ేయుం డెను, ఈ వివేరనమూనుబట్టి జయదేవుడు రుయ్యకనిక్వనాథుల నడిమిఖాగమున, అనగా పమమూడవళతౌబ్దకున నుండి యుండునని నిర్ణయము చేయపచ్చును,
(కృతము నవ సరింతము, జయదేవుడు చం్యజాలోకమున ఫూర్వాచార్యు సుతి రూపమున రవబుణనును వెల్లడించియే యున్నాడు. తౌ పెక్కుగనుండి పెక్కు, లతుణ ములను (గహించి ఆలంకారళా,్తుమాగ్షమును సుగమము చేనినాడు. అతని సుఅభసుందర శైలి అలంకారశ్యాన్త. (పారంభకులకు (పరోచనమును. కలుగ కజేయును. పర్యా పాండిర్యమును సమకూర్చును. ఆ పద్య మిది--
కకం ఫూర్వాచార్య మూతోో క్రిజ్యోతి! సోమోద్గకుం స్తుమః
యం సం థిర్య (చకాళ నే రున్తుణ్య కం వేణవళొ (1-4) (ట్రంథనామమున. కోనుగుణముగా. వరిచ్ళేదములను మయూఖములుగా ేర్కొనుట జరిగినది, చంజాలోశమునందు వది మయూఖములుగలవు (వథమ కంయుూాఖము చందు (గంధ వయోజనము కావ్యకారణము, 1! కావ్యస్వరూప నిర్వచనము, భదవాక్య ఖండకావ్య వాక్యకదంబక అత ణనిరూపణము- ద్వితీయమయూఖమువందు దోషన్వరూ ప నిరూవణము-= తృతీయ కయూఖమునందు గుణన్వరూప నిరూవణము, గుణాలంకార న్యరూవ నిరూదణము-- పంచమమునందు అలంక"గపామూన్యలత్ష అనియరూచణకు, ళబ్లా -అంికారములు, ఆక్థాలంకారములు---షషుమునందు రసన్వతూవ నిర్వచనము, నిరూవణమా, భావస్వరూపనిర్వచనమా, విరూపణము, రీతిన్వరూపనిరూకణకము, వృ త్రిస్వరూవ నిరూపణముం-స్త్రమమునందు వ్యంజనావ్యాపారన్వరూపనిరూబణము, వ్యంగ్యము -శేదద్వయనిరూపణిము - అష్టమమునందు ధ్వని , గణీభూతేవ్యయ్యిము , ్రైవిధ్యము-ా నవమమునండు అతణాస్వరూపనితూవణము -- దళనుముందు ఆభిధాస్వరూపనిరూవణ ము మోొడ్విధ్యము గలవు, మొత్రముమాద అలంకార శొసస్త్రుకూనందలి యన్నివిషయనణఅంను స్పష్టమ్యు నవి
4
'కెలునకేశకమునం దీనాడు దం చాలోకవక సీ చంచమమయూఖము న్యాళ్త యించుకొనియూాన్న ది. కొందర కీకరమవమూాఖముల యురికయే తెలియదన్న నాళ్చర్యవడో బలసీనది లేదు, తెలీనీన పంచమమయూఖమైనను రూఫుమార్చుకొని వెలసీనది. మెని చూసినట్లు అఆఆంకార సామాన్యలక్షణ నిరూపణము, క స్ఞాలంకారములు (థకృళమునందు కనిపీంపవు, చం(దాలోకమన్న అక్థాలంకార్మ గంధ మనియు, నందు వందయలంకారములం నిరూపిరములయ్యెనని యు బహుజనవిశ్వానము. నేడు వాడుకయందున్న (కంథము లక్ష యున్నవి. తత్కారణము నూహీంచుటకుముందు మరొకసంగతి చూతము.
చంగచాలోకమునకు నాలుగు టీకలు (వనీగ్ధములై యున్నవి. అందు మొదటిది శరణాగముము, దీనిని (పద్యోశవభట్టు రచించెను. ఇశడు బుందేలు వంకభూపతియైన పీరళదదేవుని యాస్థానపండితుడు. ఆతని కాలముకుబట్లి పదు వేడవళతాబ్టి యు త్తరా ర్థృమునందు (పద్యోతినుడు శరజాగమము రచించెనని విద్వాంసుల నిశ్చయము. శెండవది రమ. ఈ టీకను వై ద్యవాధపాయగంటే కచించెను. ఇతడు నాగోజీభట్టునకు ఇిమ్యుడుం ఇతీని కుళూరుర2ైన బాలంబ్బ్రపహూడా నాగోజిబట్టునకు శిష్యుడే, అట్లంటవఅన వై ద్యనాథుడు నాగోజీధట్టునక సమవయస్కుడుకాని శించివమూనవయస్కు_డుకాని కావలనీ యుండును* ఈయూహనుబట్టి యీతడు పదు నేడవళతౌబ్టి శుదిభాగమున నుండెకని నిర్ణ యింపవచ్చును. మూడవది. రాకాగమము.. దీనిని గాగాభట్టు అన్న నానూంతరముగల విశ్వేశ్వర భట్టు రచించెను. ఇకిడే ఛృరపతి శివాతీ!ి పట్టాఖిషేకమును త్యూతకల్పమా ననుస రించి నిర్వహించెనట!| శివాజీ పట్రాభిమేకము (క్రీ ₹, 1674 లో జరిగినట్లు చారి తకుల నిశ్చయము కావున గా గాధట్టు పదు-నేడవళతాబ్లి యు_త్తరార్థముననే యున్నట్లు లేల చున్నది. ఇక నాలుగవది బుధరంజనీవ్యాఖ్య: దీనిరచయిత జీంగళనూరి, ఈశని కాల మును నీగ్గయించుటప ఈన యాధారములు మృగ్యములు. ఈతడు చం దాలోకమా- నందలి లఅర్థాఅంకారములకు న్నూరమే వ్యాఖ్యానమును సంతరించెను.. అందును కువలయానందపాకముల నే యాదరించెను. కావున 'జీంంళనూరి అప్పయదీక్షీ తులకు శరువాతివాడు కావలయును, అప్పయదీక్షితులు చదునారవళతౌబ్టి యు _త్తరొగ్ధ మున వదు నేడవళతాల్చి తొలిపాదమున గుండెను, కావున జేంగళనూరి తదనంతరుడు"ా పదు చేడు పదునెరిమిది ళతాబ్దుల నడుకు నుండి యుంచవచ్చును, తెలుగుచేశమునందు మొదటి మూడు వ్యాఖ్యలకం మే నాలుగవవ్యాఖ్యశే (పనీద్ధి కలిగిన దనిపెంచును, (ప్రకృత గంధము తదనురూపమై యున్నది
జయదేవుని చందాలోశ పంచమయూఖమునందు శబ్దాలంకారములు వరిగ జీంపుడినవి. 81 ఆర్థాలంకారములు పరిగణింపబడినవి. తెలుగునాట వెలనీన (గంధమునందు శబ్దాలంకారములు లేవు, ఆర్థాలంకారములు పూర్తిగా వంద యున్నవి, జయజేవుడు రసవ దొద్యలంకారము అను తొమ్మిదింటి0 పేర్కొని, అవి యికకలకు సమ్మతములని తెల్సి విడీచివేసెను, (వకృర్య గంధమున వాని స్పర్శలేదు,
4
(ళళ్ళృలఈంథమునందు కువలయానండమునుండీి 21 అలంకాగములు (వవేశించి నవి, అవి యివి-- 1. (పస్తుతొంపర హ 2, వ్యాజరింద 8, అల్పము ఉ కారకదీపకము శ్‌. మిథ్యాధ్యవనీతి 6. లలితేము ?. అనుజ్ఞ $. లేళము 9. మ్యుద 10, రత్నావళి 11, విశేషకము 12. నూత్ముము 13. గూఢో క్రి 14, వివృతోక్రి 15. యు క్రి 16.లోకో క్షి క? శక్తోోక్సి 18. నిరుక్రి 19. (పతిమేధము 20. విధి 21. “హీతువు,
చం(చాలోకములో నుండియు (వకృత చం చాలోకమునందు కానరానివిా
- (వతీపోవమ 2. లలితోపమ.. 8. _స్తబకోపమ సంఖ్రార్షోపమ ర్‌, విరోధము 6, ఉదారసారము. 7. అనుమానము 8, భానికచ్శవి.
ఈవిధముగా చందాలోకమునందు వంద ఆర్థాలంకారము అేర్చడినవి,
అడిదము సూరకవి *ఆంధచం.దాలోకము అనుపేర చం, చాలోకము నాంగధ్రీకరిం దెను, ఇతడు పదు నెనిమిదవళతొవ్లి యు _భ్రేరార్థ మునందున్నవాడు. ఇత డనువ దించిన (గంథమున కాధారము పపెనిధముశా ేర్పడినదేకాని చమూల(గంధము కాదు బుధరంజనీ వ్యాఖ్య చూపిన వంద యలంకారముల నే యాయనయు (గహించెను, లతమ్య అతుణములుకూడ నవియే. ఇందువలన అడిదము సూగకవికి బుధరంజని తెలినీయుండు ననియే భావింపవచ్చును, దీని కాద్యంతములుచూచిన సరిపోవును, నూరకవి (గంథమునందు ఉపమాలం కార లక్ష్యముగా *“హంనీచందాన నీకీర్షియబ్దనాభ! య్య భగ౦గావ గాహనం చావరించు అని కలదు. ఇది కువలయానందలత్ష్యము, జయదేవ చం, చావలోకము 'వృూదయే. ఖీలతోరువ్చై న్తన్వంగీ ననయోరివ”. అన్న అత్ష్యమును (పదర్శించినద్ది ఆం్యధశం[ చాలోకము హిక్వలంకారముతో ముగియుచున్నిది. కువలయానందము సంక రసంకరాలంకారముతో ముగియుచున్నది “*హీత్వలంకారమునకు పీమ్మట కవల యానందము మరి యిరువది మూడలంకారములను కెల్పినది, హితువుతో ముగియుటకు లుధరంజని కారణము కావలయును. జయదేవ చం(చాలోకమునందు "హీత్వలంకారమా అేసేలేదు. కాబట్టి అం్మధ చందాలోకము. బుధరంజని ననుసరించెననికాన్కి అనాడు తెలుగు దేశమున వ్యా_ప్తిలోనున్న [గంధము నాశిండు ననూసరించియుండునని కాని నిశ్చ యముచేయుట సమంజసమా,
'మొ త్తముమోద (పకృక చం చాశళోశము జయదేవునిదికాదు; అచృయదీశ్షి తులది కాదు. జయదేవుని (పణొళిక ననుసరించి అప్పయదీక్షితుల పొళములతో ీర్పడిన యర్థాలంకారసంపుటి నూూరమే యిది. ఇది యిట్లుండగా నూరళవి " భాలురకుమై నం 'చెలియంగాల ఇాళిదాసు | మును రచించెం. జం దాలోకమును" అని (వాసెగు, దీనినిబట్టి యిీకడు జయదేవునికిగాని, అప్పయదీక్షితులపశాని చం జాలోకముతో నున్న సంబంధనణ "జెరుగడని రేలుచున్నది. తన్న గంథధమునకు | పాళ_స్త్యమును తెచ్చుకొనవఅయుననియో, నిజముగా విశ్వనీంచియో కాళిదాసును కర్తగా చెప్పుకొనట తటస్థ్రించినది, ఇదిపొరపా కే కాని వాస్ధవముకాదు,
శ్రీ జయనోవుని కలంకారమాలయందు. [పీతి యధికముశాకళదు. కావస్టిమందు ఆలంకార మవళ్యలక్షణవని యాతని య భారంధి. మమ్మటుని నా క్నేపెంచుటలో ఆవిషయము సుక్వష్ట్రవ గుచువ్నది. అంచేకాక భతముని వాఓశా్త్రమునందు నాలుగలంకారములు మూ(రమేయుంండి, వమ్మటుని కావ్య వకాళమునం దరువదియొక్క యలంకారములై నవి, రుయ్యకుని యలంకార కర్వున్వమఃనంగు ౩ * దియైముకాశా జయచవేవుని చం్యదాలోకము నందు ఎనుబదియే డ్రైనవి, కువలయానంద సాం త్యమువేత (వక్ళత చం చాలోక మునందు వంద యొనవి. ఈపెరుగుదల (వణాభికానునణమే య నకళస్పదు, నాట్యశాస్త్ర మునందు కాస అత్ర ణములు7గా ముపష్పదియారు ముద్నటింపాడినపి. ఆవి యివిలా విభూషణము, ఆతుర సంహతి, భోభ, అభిమానము, గణక కనను, (పోల్వారానమం, ఉదాహోణము, నిరుక్తము? గుణానువాదము, అళిశయమ్ము హీతున్స సారూవ్యము, మి్యా్వవసాయణుి. విద్ధి, కదోచ్చయము, అ్యోకందము ననోరధము, ఆబ్యానము, యార్గ్య ( వతిషేగము, పృచ్ళ, దృష్టాంతము, నిర్భాళము, సంశయము, ఆస. (ఎమయోక్షీ, కిపటకు, తము (పొసి పశ్చాత్తాపము, అర్థానువ్న త్కి ఉపప్సి యుకి కాాధకు,. అకరీగి పరిదేవనము ఈ జీరులను కరికింంశా అలంకారములు” ను 'సణసులు* ను నిని కొనన మూ ఏిలంకార ములు పృ కకిద్ధములు? గుణములు స్వాలిని *న్టాలు. అయినను కపరంతోలంకి ణమునకు శండు నావశ్వకములే, అందువలననే భాతాచారొంి కిట్లు వంభావించుచున్నాడు-- “ఆషటింళేతాని శు లకతృణాం న పోకాక వై చాషణ సమ్మితౌని కావ్యేషు ఫానార్ధ- తాని లై * మస్రాకియ్లోవాస్టం యధ్రారుంతు” వై ఆగ్భభావరనము లలంకార్యములు. నాని నలంకరిందునణే గుకాలంకారములం. అనియే శావ్యలశ్షణములు, అవి రిసోచిలీముగా.. నిఃస్థరాలచట య ఏస్ట ము, వీనినీంకను నూమ్కృముగాచూచి గుణములు రనధిన్యాములకి, 9౯ ంములని, అలంకాకములు. కరీరశోభో శ్కర్షకములని అనిశ్యములవి కొందరు నిగ్త చముచేశిరి, ఎంద ెట్లన్నను, అఆలంకారముల సంఖ్య "పెరుగుచువేవచ్చివది: పెరుకచున్నది. నూళేవములకు'హాడ గురించి యావిమ్మ శించుట యవసరముం అలంకారములను స్థూలము7ా ఆర్ముపాతిపదికల నాధారముచేనీకొని పర్లీకరింప వచ్చును, 1, పాదృక్టమూలకములు-ఉపమ, ఉపమేమోవమ్య అనన్వయమ్ము స్మరణము, రూపకము పరిణామము, సందేహాము, (భాంతి, ఆల్లేఫము,. అవహ్బుుతిి ఉ చ్చే, ఆతిళయో క్రి, తుల్యయోగిత్య దీపకము, (వశిదమూవర్కు దృష్టాంతేము, నిదగ్శున, వ్యతిరేకము, సహో క్షి విన్నోకి సమాఫ్తోక్షి, పరికరము, పరికరాంకము.. శ్షేరుము, ఆపస్తుత్య పకంస్క ఆర్థాంతర నాగ్రరము, పర్యాయోక్షము, వ్యాజస్తుత్క వ్యా =00ద అవ్నేశము, 2, వితోధ మూలకములు -- విరోధము, విఫావక, విశే క్రి అతికయో క్షి వ్యశిచేకము, ఆసంగతి విషముమ్ము సమము, చృితేముు అధికము అల్పము అర్యోర్యమ్ము విశేషషు, వా్థమా శమ
/| 8. శృంఖలాఎంధమూాలకిచులు- క"ళణమాల, ఏకావళి, మాలాదీపకము, కారకదీపకము, పారము. శ. శాస్త్ర న్యాయమూాలకములు --కాద్యవింగ ము, అనుమానము, యథాసంఖ్యము, పర్యాయము, పరివృ త్రి, పరి:౦ఖ్యి, కావ్యాళణ్థాఎతత్తి వికల్పము, సముచ్చయము, సమాధి. ర్‌. లాకన్య్థామయమూలకి ములు -- _పన్యినికము, పతిషము, మోలితము, ఉన్మీలితము, లేశముః సామాన్యము, లెగ్షుణము, ఆశన్షుణమ్ము, శ త్రికము, లోకోక్టీ య్వుక్సి విచృతో క్షి అను గుణము, ఫపూస్వరూవము, క 'హళ్గాస్ధ ఇల యూలకములు-- సూక్క్మృము, గూఢ క్షీం వాష్టజోక్సీ, వృకోక్సి అమ్యుకి, నిమి కీ దాతు, భావికము, వ్వభావో క్ని, ఇకో క్రి పిహితీము. కొందరు ఈతశ.నుకిథనము _పాచిపది3 గా నొకవర్షము నేన్చరింతురు. పీరినింకను సూమ్మ వివేచన చేబువచ్చును. (వక్ళత మవపరముకాదు, సంస్కృ సతీ చంచాలోకమునవ ట్‌కయు, వ్యాఖ్య యు సమకార్చితిని. అనువుగా అంటభచం చాలోకవద్యముల నిచ్చితిన కొన్నియెడల పద్యమయునందలి గుణదోషములనః “విమర్శ యనుకేర నుటంకించింి *ఈ (కింది చవ్యముకు (గహింఫవచ్చునుి లని సూచించిన పద్యములు మూలమువకు నా యఘవావములు, నా (వాతప్రతిని చూచ్చి సరి చూచ్చి సముచితసూచనలు చేసిన మి ైవకులు పందవోపు లఖ్మ్మీనారాయణ గారికీ ధన కుధరము. వేంక టా వాయ్యలు గారికి నా స్ఫూద మస్రూర్వక భవస్రివాదములు, ఉ పాధాస్ట్రయునకు విద్యాష్థ లోతవిదిముగా మాగ్షదగ్థుకులనుట మగిచరానివిషయము. వారిజిజ్ఞాస నాయుపజ్ఞకు పీర్సున్సు అదినా విద్యాష్థల విషయమున నా (ప్రత్యయము, విజ్ఞుల విమర్శలకు విధేయుననుం న్యూ ర్తి శ్రీం
విషయసూచిక
విషయము వుట విషయము వుట షే. ఉపమ క్ష7 27. అవస్తుతళపకంస 98 వ. _అనన్వయము 98 ౨8. [పస్తుతాంకురము 100 58. ఉపమేయోపమ 955 ౨0. పర్యాయో కము 101 శ (ప్రతీపము ౨8 390. వ్యాబస్తుతి 108 క హూపకమం ఈత 8 వ్యాబనింద-- కలక 6. పరిణామమం - 38 జ. అఆవషెపము' 108 7. ఉన్లేఖము 88 8. విరోఛాభానము కశ0ి రి సతి శశీ 84. విభావన క! 8 (్రాంతి 41 ఈ విశేహాక్తి 118 10. నంజేవాము- శ1 36. అనంభవము 110 క్ష అపహ్నుతి శక 87. అనంగతి క90 12. ఉ(న్పేత 5288. విమమము 28 18. అతిశయోక్తి 59 39, నమము 126 కేశ తుల్యయోగిత 69 0. చ్క్శతము 130 కక... దీపకము శ 41. అధికము కేం 16. అవ్ఫ త్తిదీపరము 6 42 అల్పము శం కగి (ప్రతివస్తూపమ 3 టి. అన్యోన్యగు కేరిడీ కర. దృష్టాంతము * 60 41 విశేషము కేక శే9ి. నిదర్శన “81 46. వ్యాభఘాతము 18 20. వ్యతిరేకము 85 ఉక కారణమాల కేశ తీ. సహోక్షి 86 47 వకావళి కట 29. వినోక్తి 87 ఉ మాలాదీపకము కెళ6 ఏ. నమాసోక్తి 90 49. సారము కట లకీ పరికరము 91 560. యథానంఖ్యము' కం 25. పరిశరాంకురము 99 కమ, పళ్యాయము. 0 ణి క్షేమము 8 2. పరివృత్తి 58
ద్ద
వివమయము వుట విషయము ఫ్రుట 53. పరినంఖ్య 1కే. 77. అళద్గుణము . కా! రడీ వికల్చ్పము 155 78. అనుగుణము క94 ఫ్‌, సముచ్చయము 156 79. మిీలితము 195 ఫర... కారకదీపకము 158 80. సామాన్యము 195 ఫ7.. నమాధి 1$9 8ఓ ఉపిలితము 106 కట. (ప్రత్యనీకము 161 జి విశేషకనుం 197 క్‌, కావ్యార్ధాసత్సి 1060 68. ఉత్తరము 109 €ు. శావ్యలింగము 164 604 సూతుగ్రము 900% ఈ! " అర్ధాంతరన్యానము క65 85. వీహిశము 205 శ9. వక స్వరము 167 06. వ్యాజోక్సి 206 టి. పాధోక్తి 169 87. గూఢోక్సి £07 64. నంభావన 170 88. వివృతోక్న 206 న్‌్‌, మిఖథ్యాధ్యవసితి 171 89. యుక్తి ౨00 గడి. లలితిము 178 90. లోకోక్సి | 17, ప్రహర్షణము 17450. భేకోక్సి లేల 69: విపాదనము 177 42. వక్రోక్షి ల9]ఫ 0%. ఉల్లానము 178 98 స్వభావోక్షి 216 ?0, అవజ్ఞ 181 984 భావికము విష? 9? అనుజ్ఞ 108 $$. ఉదాత్త్వము ౨18 గ్గు. లేకము వంక 96. అశ్యుక్షి 50 79, ముద్ర 159 97. నికుక్రి ల ఓ రత్నావళి 187 96. (పతిషేధము వి 75. తద్దుణము 189 99. విధి లి 76. పూర్వరూపము 100 10, హేతువు 22
స
చందచాలోక సవుంనేషవంు న్‌ గ
చందదాలోక సమున్మెషము అపాాస్ట్రక్తా్యు గ) చెనినులిను---- లా
- ఉపమాలిడ్కారః
- ఉపమా యత్ర సాదృశ్యల.కీ రల్లనతి ద్వయోః; నాంసీవ కృష్ణ! తే క్షీః స్వర్గంగా మవగాహా తే
టీక ;య్మత = ఎచ్చట; ద్వయోః ౬= రెంటియందు; సాదృశ్యల ద్మీ॥ = పామ్యహూవమయిన సౌందర్యము; ఉల సతి = పకాశించునో; (సాజ అద్రి: ఉపమా = ఉపమాలంళారము. కృష్ణ == ఓకృష్ణ తేకీర్గిః = నీయొక్కకిర్రిః హంసీ . వ = అఆడుహంసవలె; స్వర్షంగామ్‌ = ఆకొశగంగయందు: ఆవగా వాతేజ మునుగుచున్నది.
హ్యాఖ్య; అర్ధాలంకారములందు సర్వ(పధాన మెనది యుపమాలింకొ రము. జయదేవుడు (ప్రాధాన్యమునుబట్టి యుపమాలంకారముతో నే యర్ధాలం శార విభాగమును (పారంభించుచున్నాడు- చం[దాలోకమునందు జయ 'దేవుడు సాధారణముగా ఒక నియతి ననుసరించుట పరిపాటి. శ్లోకమునందు పూర్వార్థమును లక్షణ నిరూపణమునకు, ఉత్తరార్థమును లక్ష్య్నపదర్శ నమునకు నుపయోగించును,
ఉపమానమునకు, ఉపమేయమునకు _- ఈ రెండింటికి సామ్యరూప మైన సౌందర్యము పహృదయరంజకము గా నెచ్చటనుండునో, అచ్చట నది ఉపమాలంకోర మగునని లక్షణము.
ఓళ్ళష్త్టా (| సికిర్తి హంసివలె నాకాశగంగయందు మునుగుచున్నది-ఇది లక్ష్యము.
ఇచ్చట కీర్సి హంసితో ఉపమింసబడినది. కీర్తి యుపమేయము; వాంసి యుపమానము; ఆకాశగంగయందు మునుగుట ండింటియందున్న సమానధర్శము. “ఇవ” అనునది యుపమావాచకము. ఉపమానము, ఉవచయే యము, ఉపమావాచకము, సమానధర్యము - అను నీ వాలుగింటిని కలిగి యుండుటచేత, ఇది పూర్జోవమ.
తే
క్ర చం[డ్రాలోక నమున్మేవము అంధ్ర చంద్రాళలోకము ఫ్‌ గీ. వర్య ముపషమాన ముపమానవాచకము స వమూనధరుము నంభుటింపనగు నుపమ ; పబాంసి చందాన సీకీరి యబ్దనాభ | య[(భగంగావగాహనం బాచరించు. విమర్శ : మూలమునందళలి లకణమున కీలక్రణము భీన్నము. వర్ష్యమని యనగా ఉపమేయమని అర్థము. ఉపమానవాచకమన్నది సరియైనరూ పము కొదు; ఉపమావాచకమనికాని, జాపమ్యుపొ చకమనిళకాని యనుట సమంజసము. ఉవమేయాదులు నాలుగు నున్నంతమ్మాతముచేతనే ఉపమాఠఅం శారము కాదు. ఇది. ఉపమేయోపఫమ, అనన్వయము, (పతీపము - మున్నగు నలంకొరమలలో సెత ముండును. ఈ నాలుగింటిలో నేమేని తగ్గినంత మ్మాఠతమున ఉపమాలకతీణము కొరవడదు; అప్ప డది లప్తోవమ యగును, కావున పై లక్షణము సమాచీశముగా లేదు. ఈ [కింది పక్యము మూలానుగుణము; దీనిని [గహింపవచ్చును. గీ ఉపమ యను నలంకారమా నొప్పిదముగ 0ట విలసిల్లునేని సాదృళ్యలతీ. శః కృష్ణ, ! వాంసి విధమున నీకీర్తి గగస గంగలోన శెరపు నవగాహానంబు. 2, లుపోపమాలక్షారః అనాటి బా ల్సి వర్ణ్యోపమాన ధర్మాణా ముపమావాచకన్య చ, వకద్వి[ర్యనుపాదానాద్భిన్నా లుపోపమౌాప్పధా। టీక : వర్ణ్య = ఉప మేయముయొక్కయు; ఉపమాన = ఉపమానము యొక్కయు; ధర్యాణామ్‌ కా సమానధర్శ్యముయొక్క యు; ఉపమావాచ కస్య చజు ఉపమావాచక మైన “కివ' శబముయొక్కయు. (ఈ నాలుగింటి యొక్క: ఏీఠక ఇ ఒకడానియొక్క; ద్వి== రెండింటియొక్క; (తి == మూడింటి యొక్క; అనుపాడానాత్‌ = అపయోగమువలన: లుప్తోపమా == లుపోపము
లుపోపమాలంకారము ర్తి
యన్న యలంకారము; అస్ట్రధాజ= ఎనిమిది విధములుగా; ఖిన్నా == విభజింవ బడియున్నది.
వ్యాఖ్య : ఉపమేయము, ఉపమానము, సమానధర్శము, ఉపమావాచ కము._=*ను నాలుగింటిలో ఒకదానినిణాన్సి “రెండింటినిగాని మూడింటినిగాని (వయోగింపకుండుటవలన లపోపమ యెనిమిదిభేదములను కలిగియుండును. ఇందు లక్షణముతోపాటు భేద పరిగణనముకూడ జరిగినది పూర్వము చెప్పి కొన్నట్లు ఉపమాలంళార సామ్మగియైన ఉవమేయాద్యంశములు నాలుగు నుప పాదింపబడినవుడు ఫూర్ణోపమ యగును. సామగీపూర్ణత్వము చేత పూర్ణోవమా లంకారమన్న పేరు సార్థకమగుచున్నది. ఉప మేయాద్యంశములలో ఒకటిగాని, 'రెండుగాని, మూడుగాని ఉపపన్నములు కాకపోవచ్చును, అవ్పుడు లుప్తో పమయగును. సామ(్రీలు ప్రత్వమువలన లుపోవనూలంకారమన్న పేరు సార్ధక మగుచున్నది,
- పెని చెప్పిన ఉపమేయాదులందు ఒక్క యంశము మా[తమే లోపీం చుటవలన మూడు భేదము లేర్పడును. అవి హాచకలు ప్ర, ధర్మలుప్త, ఉవ మానలు ప యన్నవి. 'రెండంశములు మాష(తమే లోపీంచుటవలన నాలుగు భేదము లేర్పడును. అవి ధర్భవాచకలుప్త, వాచకోపమేయలు వ, వాచ కోపమానలు ప్ర, ధరోోపమానలుప్త యన్నవి, మూడంశములు లోపించుట వలన ఒక్క భేదము మాత్రమే యేర్చడును. అది ధరోళ్టపమాన వా చకలుప్త యన్నది.
మొతముమోద క్‌ వాచకలు ప ర ధర్భులుప్ర త ఉపమానలు ప్త శ. ధర్మవాచకలుప 5. వాచకోపమేయలుప్ర్త 6. వాచకోపమౌానల్సుప్త గ ధర్మోపమానలు ప్త రి, ధరో[పసమానవాచకలు ప - అని లుపోపమాలం కారమునకు ఎనిమిది భేదము లేర్పడును. తరువాత రెండు శ్లోళములలో లత్యములు (పదర్శింపబడును.
అర్భధ చంట[దాలోకమునందు దీనికి సూరకవి యనువాదము శాన రాదు, ఈ (్రీంది పద్మమును (గహింపవచ్చును.
గీ వ గ్య ముపమాన మౌపమ్య వాచకము స
మౌానధర్థుము ననువానిలోన నొకటి
తి0 చం(్రాలోక నమున్టేషము ₹ండు మూండు ప్రస్తావింపకుండి నేని నొవ్పు నష్టభేదముల లుప్తోసమ యన. 8. తటిత్రారీనుతుల్యాస్యా కర్పూర స్త్‌ దృశోర్భుమ, శాన్త్యా స్మృరవధూయ న్స్‌ దృష్టో తన్వి రహో మయా॥ ఓ యత్తయా మేళనం త్యశలాభో మే యచ్చ తదతేః తచేశత్కాకతాభలీయ మవితర్కిత సమృవమ్‌। టీక : తటిఠ్‌ + గౌరీ = మెరపుతీగవలె గౌరవర్ణము కలదియు; ఇన్లు + తుల్య + అస్యా ఇ చర్యరునితో సాటియైన ముఖముకలదడియు: మమ 1 దృశోఃజ నా రెండు కన్నులకు; కర్పూర న్తీ = కర్పూరమువలె ఆచరించు నదియు; కౌన్వాజు లాపణ్యముచేత; స్మరవధూయ న్తీ = స్మరవధ్యువెన రతి వలె ఆచరించునదియు:ః (అయిన); తన్వీజయువతి; రహః=రహస్య (వచే శమునందు; మయాజనాచేతః దృష్టా= చూడబడినది. తయా అమెతో? 'మేళనమ్‌ = సమావేశము; యత్‌ జ=ఏదియోా; మే=నాకు; తతః అక్కడ; తత్‌ +రతేః=ఆమెతోడి సురతముయొక్క: లాభః=ఎ(పాప్రిః యత్‌ + చణ ఏదియో;తత్‌ 4 ఏతల్‌=అయిది యంతయు; కాఠతాశీయమ్‌=కాకతాళీయము; అవితర్కిత సంభవమ్‌=అ్యపయత్నసిద్ధము. వ్యాఖ్య : ఈ రెండు శోరములయండు లుపోపమ యందలి యొనిమిది భేదములకు లక్యములు చూపబిడినవి* *తటిదరి' అను సమాసమునకు “తటి దివ గారి అన్నది వివక్షి రారము, "'మెరవుతీగవలె గౌర "(పచ్చని వర్ణముగలది యని యరము, ఇచ్చట న! *“ఇవన' అన్న ఉపమావాదకము లోపించినది. కావున ఇది వాచకలు పకు లక్ష్యము, ఇచ్చటి *“తన్ని' యుపమేయము: *తటితి ఉపమానము; గౌర త్వము సాధారణధర్భ్ధము. ఉపమాసామ[గ్రియందలి నాలుగింటిలోము ఉపమే యము, ఉపమానము, సాధారణధక్యము అను మూడింటికి విచ్చట (స్రవేశము కలదు, ఉపమావా చకమః మాత్రమ లోవించినది. “"అదర్శనం లోపః' అన్నది నిర్వచనము. 6ినిపింపకుండుట కే లోపమని సంకేతము. అరము గమ్మమాన మగుచుండగా, ఇదర్ధిఎ 0 శచుగు వదము (చగూగమునందు కావరాకుండుట
లుపోపమాలంకారము |
యని కాత్పర్యము. “ఇవ శబ్ద మిట్లు లోపించుటచేతనే, యిది వాచకలుపకు లక్ష్య మగుచున్నదిం
ఇస్సు ఈ ల్యాస్యా- అని యన్నషప్పుడు “ఇన్తునా శుల్య మాస్యం యస్యాః సా" అన్నది విగహవాక్యము, చందునితో తుల్యమైన ముఖము కలది యన్నది యర్థము. ఇచ్చట ముఖము ఉపమేయము, చం[దుడు ఉపమానము, తుల్యమైన అన్నది ఉపమావాచకము*, ఉపమా సామ[గియగు నాలుగింటియం దును నూడింటికి ప్రవేశము కలదు; సాధారణధరత్థము మాథత్రిమే లోపించి నది. కావుననే యిది ధర్మ్యలుప్తకు లక్ష్యమగుచున్నదిం
మమద్భృశోః కర్ప్చూరన్నీ. అని యన్నప్పుడు “కర్చూరన్నీ యన్న రూవమునకు 'కర్పూర మివాచరన్నీి' అన్నది యర్హము, కర్చూరము కన్ను లకు చల్యనైయుండి యానందమును గూర్చున క్షు తన్వి యానందమును గూర్చుచున్నదని కాత్పర్యముం అందువలన “తన్వి” యుపమేయము. క ర్బ్బూరము"' ఉపమానను ఇంక గమ్యమానములగుచున్న సాధారణ ధరమ, నుపమావాచశము పైలత్యమునం దనుపొదానిము లెనవి సాధా రణధిరొగ్చ్టపమావా చకములకు లోపము కలుగుటచేత, ఇది ధర్య్చవాచక లుప్తకు లత్ష్యమగుమున్నదం
కానా స్మరవధూయన్నీ- అని యన్నప్పుడు 'స్మరవభూయన్నీ' యన్న రూపమునకు 'స్యరివపధూ మివాచంన్లీి అన్నది యర్హము, మన్మధుని భార్య యెన రశవలె గాఏంచుకొనునదని తాత్పర్యము, ఇది ద్వితియాంత మెన “అత్మానమ' అనుదానితో అన్వయమును గలిగియుండును., కాని యీపదము గమ్యమానమగుచున్న దే కాని యుపాదానము కాలేదు, కాపున ఉపమే యము లోపము నొందినళ్లుః అటే ఉపమావాచకముకూడ ఉపాదానము శాలేదు. పొధారణధర్థమగు కాంతి. ఉపమానమగు స్యరవధువు వయుక్త ములై యున్నవి, కావుననే యిది వాచకోపమేయ లుప్తకు లక్ష్య మగుచున్నదిం
మొదటిపాకమునందు నాలుగు భేదములకు వాలుగులక్యములు పై విధముగా (పదర్శింపబడినవి. ఇం దెచ్చటను ఉవఫమానమునకు లోపము కలుగ లేదన్నది గమనార్హము, ఉపమౌానలోపముగ్లల ల.పోపమభేదములు నాలుగు గిలవు, వానికి లక్ష్యములను 'రెండవళశో6 వట (పదళ్శించుమ వావి విప్పుడు వరుసగా పరిశీలింంము. త ళాంశ
ప్రీ చం(ద్రాలోక నము స్టేపము
తదేతత్కాకతాశీయ మవితర్కిత సమృవమ్‌- అని యన్నప్పుడు “కారళాళీయమ్‌” అన్నరూపమునకు 'కాకతాళ మివ కాకతాళలీయమ్‌ి అన్నది వ్యుత్చత్ని. కాకతాళము వంటి దన్న యర్తమునందు “కకఠతాళీయమ్‌' అన్న రూవ మేర్చడును, “కాకతాళమ్‌ అన్నరూపమునకు “ఇవే (పతికృత"' అన్న యధికార స్యూతమునుబట్రి ళ (పత్యయము కలుగును, అవ్పుడు “కాక కాళ + ళఐకాకతాళ + ఈయ=5ఠరతారయి అవీ యగును, ఇచ్చట శ (ప్రత్యయరూపమున ఉపమావాచకము (పయు క్ర మగుచున్నది. “త దేతత్‌' అని యమటచేత శోకపూర్వార్లమునందున్న తయా మేళనం, త్యదలేరాభః- అను౮0డు నొక్కటిగా ఉపమ యస్థానమును పొౌందుచున్నవి. అవితర్కిత సంభవత్వము సాధారణ ధర్మము, ఇచ్చట ఉపమావాచకము, వర్ష్యము, పాధారణ ధర్యము ఉపాతములెనివి ఇంక మిగిలినది ఉపమానము, దీని కిందు పవేశమి లేదు, కావుననే యిది ఉపమౌనలుప్తఠు లక్ష్యమగుచున్నది
తదేతత్కాకతాశీయ మవితర్కిత సమ్భృవమ్‌- అని యన్నప్పుడు “కాళ శాలీయమ్‌'” అన్నరూపమునందలి కొక, తాళశబ్దములు రెండును కాకతాళ సమాగమము చేత ఉత్సన్నమెన సమవేత్యకియను స్ఫురింపజేయును, కాకి యొక్క రాశకవలి తాటిపండు పడుటవలె అయిన[కకియ *కాకతాళి మగునుః *“కాళాగమనమివి తెొళపతనమివ కాకతాళమ్‌" అన్నది వ్యుత్పత్సి. “త్యద తేర్తాభః' అన్నయుపమయము తాళఫలభేగరూప మెన యుపమానమును గమ్యమానము చేయుచున్నవి. కాని అది యుపాదానము కాలేదు, అశు సమాసార్ధ్థము కలదు. “ఇవి శబ్బముకూడ ఉపాదానము కాలేదు. “అవి తర్కిత సమృవమ్‌" అన్నది సాధారణధశ్యము. కావుననే యిది ఉపమాన వాచకలుపకు లక్ష్యమగుచున్నదధిః
త దేతత్కాకితాశీయ మవితర్కితసమృవమను= అన్నచోట “అవితర్కిత సంభవమ్‌” అన్నది సాధారణధర్శ్మముగా వ్యవహరించుట వెని గమవించితిమి చానిని తొలగించి *'అభవత్కిం (ఖవిమి త" అన్నపాఠమును గల్చించుకొన్నచో ధర్యము లోపించును, ఉపమానము లోపించినటు ఇంతకు ముందే చూచితిమి, కావున 'తదేశత్కాకతాళయ మభవత్కిం (ట్రవీమకే" అని యన్నప్పు డిది ధరో్ట్టోుపమానలుప్తకు లక్ష్మమగును, ఇచ్చట భ్యప్రత్యయరూపమున నివారక మపాళ మైనట్లు (గ్రవాంపవలసి యుండును, గ
అనన్వ్యయాలంకారము వం తదేశక్కాకతాశీయ మళభవత్కిం (బవీమి తే. అని యన్నవ్పుడు సమౌసత్వముచేత “ఇవ” శబ్దార్వమునకు లోపము కలిగినది. పాఠాంతర్యగహ ణముచేత సొాధారణధర్శమునకు లోపము కలిగినది. కాకతాశీయమని యనుటచేత తాళఫలోపబోగరూవమైన యుపమానము లోపించినట్లు ముందే చెప్పుకొంటిమి. కావుననే, యిది ధరో్మీోపమాన వా చకలుప్తకు లక్ష్యమగు చున్నది, ఇది యెక్కువభాగము వ్యాకగణము నాశయించి యేవృడుమున్నదిః [వత్యయార్హమునందు 'ఇవ' శస్టోసాదానము నంగీకరించుట యు, సమాసార్థ మునందు అంగీక8ింపకుండుటయు శాస్త్రపద్ధతి. అంధ చందాళోకమునంద సూరకవి యకువాదము కానరాదు శావున, ఈకింది పద్యమును (గహింపవచ్చును గీ చంచలాగారి పూర్ణేందు నదృశవవశ యరయం గర్పూరడాకార యొరిమచేత న్ధరవధూయదాత్మ్భిక రహస్య (ప్రదేశ మందుం దన్వంగి నాకు గన్విం దొనశ్చి; తత్పమౌాగతియు నచటం ద(ద్రతియును గాకతాళలీయ మవితర్కి తాకలిరము, విమర్శ : ధర్మము నుపాదానము చేయునప్పుడు పై పద్యమును యజాతథము గా [(గహింపవచ్చును. సాధారణజధర్మమును లోపింప జేయు నప్పుడు చివరిపంక్రిని “గాకళార్టీయ మేమనం గలను సఖుడ ?' అని మౌర్చుకొనవలయును, అటు మార్చినప్పుడుమ్మాత మే ధరో్యోపమానలుప్పు ధర్యోపమాన వాచకలుప్త, యన్న భేదములకు లత్ష్యములు సిద్ధించును. 2, అసన్వయాలజ్యారః ర్‌ ఉపమానోవ మేయత్వం యచదేకసై ఫైన వస్తున, ఇన్లు రిన్టురివ (శ్రీమానిత్యాజా తదనన్వయః॥। టీక ఏకస్య + ఏనఎ=జఒ కే; వస్తునః=వస్తువునకు; ఉపమానో ఉప మేయత్వం ఎ ఉపమౌనత్వమును ఉపమేయత్వమును; (వర్ణితం) యత్‌ = (వర్లిండ
వీడీ చం[డ్రాలోక నమున్మేనము బడినది) రుదో; ళద్‌ (వర్ణితం) ఇటీ వర్ణింపబడినది ఇన్నః=చందుడు, ఇన్దుః 4 ఇవ=చం[దునివలె; శ్రీమాన్‌ =శోభావంతుడు; ఇతి +- అదో=మున్నగు దావియందు; అనన్వయః=ళనన్వయాలంకారము. వ్యాఖ్య : ఒకే వస్తువునకు ఉపమానత్వము నుప మేయత్వముగూడ కల్పింవబడినయెడల అది యనన్వయాలంకా5 మగునని లక్షణము. సాధారణ ముగా రెండు వస్తువులను (గపహించి పోల్పుట లోకధగ్మము. వర్ణ్వమగు వస్తు వొకటి; ఆదియే ఉపమేమము. అవర్శ్య మింకొకటి; అదియే ఉపమానము, అనన్వయము అనియనగా *అన్వయముకాకుండుటి అన్నది శబా ర్జు. ఉపమేయమైన వస్తువు మరొకపసుపుతో అన్వ-యమును పొందకుండుట యిక్కడ విశేషము. ఈవి శేషమునుబట్లి అసన్వయాలంకార మన్న పేరు సౌర్హఠకమగుచున్నది. అనన్వయము ద్వితీ యవస్తువ్యవ చ్చేదకము; అనగా "రెండవవస్తువుతోడి సాదృశ్యము నంగీకరింపదని తాత్చర్యము, ఉపమేయ ముగా వర్ణితమైనదే ఉపమానముగా వర్ణితమగును. వర్ష్యము నిరుపమాన మన్నడి యుద్దిష్టము. చంరుడు చం(దునివలె శోభావంతుడు. ఇది యుదావారణము, చందుడు ఉపమేయము; చం్యదుడు ఉపమానము; వలె ఉపమావాచకము; శోభావత్త్వము సాధారణధర్భము, ఉపమేయమైన చందుడే యుపమావ ముగా వర్తింపబడుట చేత అనన్వయాలంకార లక్షణము సరిపడుదున్నదిం దీనివలన చంద్రుని నిరుపమానత దో్యోతిత మగుచుగ్నదిః అం(ధ్రచం[(ద్రాలోకము : క. జగతి నొక వస్తువునశే తగ నుపమానోపమేయత ఘటించుట 2ె న్నగునేని నది యననయ మగు శశి శశిభంగి కాంత్యుద్యుం డను[క్రియన్‌. విమర్శ : లకణలక్యములు నకమముగానే యున్నవి, కాని వంప కము రెండింటికి నమముగా లేదు. లకతణము మూడుపాదములు దాటి (పస రించినది. లక్య్‌ మొక్కపాదమునందే యొదిగిపోయినది వపద్యమునందు
ఉపమేయూపనమాలంకారను క్స్‌ పూర్చార్చ్వమున లష్‌ణము, నుత్తరార్తమున లక్యమునుండుట యుచితముగా సుండును. ఈకింది పద్యమును (గపాంపవచ్చును. గీ. వర్ష్యము నవర్ష్యమొక్క_ు వస్తువయిన నది యనన్వయాలంకార మై రహించు; తారకామనోపహారుని విధానం దార కా మనోహరుం డచ్చ(ప్రకాశమనార్హి. 8. ఉపమేయోపమాలజ్కారః 6. పర్యాయేణ ద్వ్యయోస్తచ్చేదుప మేయోపమామ తా, ధరోర్టుఒర్థణన పూర్షశ్రీరద్ధో ధరగ్హి ఇవ త్వయి॥। టీక :; ద్వయోః। = రెండింటికిని; పర్యాయేణఎపర్యాయ కమమున; తర్‌ + చేర్‌ = ఉపమేయోపమానత్వము వర్షింపబడినయెడల; (సా చా అద్రి; ఉప మేయోసపమా=ఉపమేయోపమ యన్నయలంకారముగా; మళా=నసమ్మ తింపబడివది॥ి ధర్యః=ధర్యము; అర్హః + ఇవ=అర్ధమువలి; అర్హః=కర్హ ము; ధర్మః + ఇవ=ధర్మమువ లె; త్వయిజనీయందు; పూర్త(శః=(శీమంతముం వ్యాఖ్య ఏ రెండు వస్తువులకు పవళ్యాయ[కమమున నుపమేయోపమా నశ్వమును కళ్పించినయెడల నది యుపమేయోపమాలంకార మగు నని లక్షీ ణము, ఇచ్చట "రెండు వస్తువులు మాళమే యుండును. మొదట నొళవస్తు వుపమేయముగా వ్యవహరించును. అప్పుడు "రెండవది యుపమాన మగును, “రెండవది యుపమేయముగా వ్యవహరించునప్పుడు మొదటిది యుపమాన మగును. ఇట్లు రెండు వస్తువులే పర్యాయ్యకమమున నుపమేయము నుపమా నము గూడనై వ్యవవారించును. ఇచ్చట మూడవ వన్తువున కవళాశ మెంత మాఠమును లేదు, ఈ యలంకారము తృతీయ వస్తువ్యవచ్చేదకము. నీయందు ధర్మ మర్ధమువలె, అర్హము ధర్భుమువలె శ్రీమంతము- అన్నది లక్ష్యము. ఇచ్చట ధర్మము, అర్థము, అని రెండు వస్తుపులు “లవు. మొదటి భాగమునండు ధర్మ ముపమేయమె అర్ద ముపమాన మగుచున్నది. రెండవ భాగమునందు అర్హ ముపమేయమై ధగ్క ముపమాన మగుచున్నది,. “ఇవి అన్నది ఉవమావాచకము. "పూర్ణ శ్రీః అన్నది సాధారణధర్యాము. ఇచ్చట మూడవవస్తువు లేనేలేదు. ల!
కిర్‌ చం[ద్రాలోశ నమున్మేపషము అం[ధచం(డ్రాలోకమా : క. మునుపటివ లె బర్యాయం బున నుపవమూానోప మేయముల నది కల్పిం చిన నుపమేయాూపవు యనం దన రారుచునుండుం గతుల దర్చకమభథనా ! గీ ధరి మర్థము భంగి నర్ధంబు ధర్ధు మట్ల నీయందు లవ్మీసమన్వితంబు లతనుం డిందుండు బలె నిందు. డళనుండు బలె విరహాపీడనదత్షు లన్కరణి శర్వ ! విమర్శ ; ఇచ్చట లక్షణ మెక పరద్యనునందు, లక్ష్యములను మరొక వద్యమునందు చెప్పుట జరిగినది లక్షణలక్ష్యముల నొక్క వద్యముననే ఇవ్పుట చం్యదచాలోక సరవదాయము. ఒకే యలంకారము పెక్కు భేదము లను గలిగియున్నవ్వుడు తక్క, తక్కినయన్నిచోట్ల నీ సంప్రదాయము పాటింపబడినది. అట్లు సంగ్రహించి చెప్పుట అరధ్యేతల [గహణశక్షికి సహక రించును, కాబటి య్యీకింది పద్వమును | గహింపవతళ నుం గీ శెంమం బర్యాయమనం [్రవర్తంచునేన మెచ్చుగొను నుపమానోపమేయ మనంగ, ధర్గు మర్థంబుకరణి సర్థ్‌ంబు ధర మట్లు సియందుం బూర శోభాన్సవములు. ఖీ (పతీపాలడ్ఞారః (తద్భేదాః) 7 (పతీప ముపమానస్యోప మేయత్వ (ప్రకల్పనమ్‌, త్వల్లోచననమం పద్ధుం త్వద్వక) సదృశో విధుః॥ టీక : ఉపమానవ్యజఉపమానమునకు; ఉపమే నుత్వ (వకల్చనమ్‌ = ఉవమేయశ్వమును చేహర్చుట; 2 వతీపమ్‌=_పతీపాలంకా కము పద్మ౦= వద్యము; త్వల్‌ + లోచనసమంజలయొక్క లో చశముకకు సమానమైనది; విధుఃచర్యరుడు; త్వత్‌ + వక్త్రసదృశః=నీయొక్కముఖముతో సాటి యైక
(వకీపాలంకారము క వ్యాఖ్య : పూరార్ధమున లక్షణము, ఉత్తరార్తమున రెండు లత ములు (పదర్శింపబడినవి
ఉపమానముగా (ప్రనిద్ధమెనదాని నుపవమేయముగా కళ్పించినయెకల (పతీపొాలంకార మగునని లక్షణము, సాధారణముగా ఉపమానము (ప్రసిర్దము గుణోత్కర్హ్వమునై యుండును. అట్రిదాని కుపమేయత్వము కల్పించోలుచేత న్యూవత్వము కలుగును. ఉపమానమున కిట్టి విరుద్దత కలుగుటచేతనే దీనికి “నతీసకు' అనుపేరు సార్దక మగుచున్నదిః
ఇచ్చట ఉపమౌఎము కాదగిన వస్తువునకు ఉపమేయత్వము కల్పింప బడును. ప్రళృతమైన రెండవ వస్తు వెట్లును వర్ష్యమేకదా! కావున నిచ్చట అవర్శ్యమయిన యుపమేయమునకు, వర్ష్యమయిన యుపమేయమునకు సాదృశ్యము చెప్పుట జరుగుచున్నదన్నమాట ! ఉపమానమున్నకుప మేయత్వ కల్పనముచేత, వర్హ్యావర్ష్యములు రెండును ఉపమేయములే యని (గహింవ వలయును,
(వతీపాలంకారము అయిదుభేదములను కలిగియుండును. మొబటి భేదమునకు లక్షణ మిది తక్కినిభేదములందును ఉపమానమునకు న్యూన త్వము నాపాదించుటమయే కలదు. కావుననే (పతీప మనుపేరు చెల్లుచున్నది.
పద్యము నీలోచనముతో సమముగా నున్నది, ఇది లక్ష్యము, లోచ నము వర్ష్యముగాను; పదము ఉపమానముగాను వర్తింపబడుట ఉపమాద్య లంకారములయందలి పద్ధతి. ఇక్కడ తద్విరుద్ధముగా వనిద్ధమైన పద్మమునే యుప మేయముచేస్సి వర్త్యమగు లోచనముతో పోబ్చుట జరిగినది, కావుననే యిది (ప్రతీపమైనది ఇట్లు వర్షించుటడేత వర్ష్యము (లోచనము) నకు గుణో శ్కర్షము కలుగును, చందుడు నీముఖముతో సమానుడు- అన్నది మరొక యుదాహరణము, దీనినిగూడ నిశ్లు యన్వయించుకొనవచ్చును. ఆం[ధచం[దాలోకము :
గీ అలవను (బతీప ముపమాన మైనయట్టి
వస్తు వుపమేయ మగుచును వర లెనేని; నీ విలోచన సదృశముళ్‌ నీరజములు; సీ ముఖసముండు పరిపూర్షసోముం డనంగ,
ల చం[డ్రాలోక నముస్పేషము ద్వితీయ భీదము : నం! న్‌్‌ ళ్‌ వ అన్యోప మేయలాభేన వర్ష్య స్యానాదరశ్చ తత్‌, అలం గర్వేణ "తే వక్ష |! శాన్న్యా చన్జో భవాద్భశః॥ టీక ; అన్య + ఉపమేయలాభేన=అక్యమెన యుపమేమము లభిం చుటచేత; వర్యవ్యజ్మపక్యశమైన యుపమేయమునకు; అవాదరః=తిరస్కా ల ము గము; (వరితం చేత్‌ =వర్రింపటడినయెడల); తిత్‌ + చజ=అది యొక పతీపము& కో జే వక 9=ఓవదనమా; తే=నీయొక్క;. గర్వేణ=గగ్వోము;.. అలమ్‌=చాలును; చనిః:=చం[దుడు ; కాన్యా=ఎశోభచేత; భవార్భశః=నీతో నమానుడు, [్‌ అజ్‌ వ్యాఖ్య: పూరా?5మున లక్షణము, ఉత్తరాగ్తమున లక్ష్యము గ. అణావీ (వదర్శింపబడినవి,
అవర్హ్యమైన య.పమేఃకుము లభి;చుటచేత వర్ష్యము నవాదరించినట్లు చెప్పినయెడల అదియును (వళీపాలంకార మే యగును, ఇది లక్షణము. ఇక్కడకూడ [పకృతవర్ష్యమును తిరస్కరించుట యున్నప్పటికిన్మి ఉపమాన కోటికి చెందిన అవర్హ్యమును ఉపమేయముగా పరిగణి-చుట జరుగుచునే యున్నది. కావుననే, యిది (వ్రతీప మగుట.
ఓ వదనమా | ఇంక్‌ నీగర్వము చాలును, కాంతిచేత చం[దుడు సీతో సమానుడు అన్నది లక్ష్యము, వదనము (పక్ళశవ ర్యము, కెంతి సమాన ధర్య్ధము. చందుడు అ్మపకృత మైన యుపమేయము*, వదనమునకు కాంతి యందు తనతో సాటిరాగలవారు లేదన్న గర్వమున్నది. చం(దునకు సైతము కాంతి యున్నది; కావున నీకు సాటి కాగలడు- అనిచెవ్చుటచేత (ఫకృశము ననాదరించుట జరుగుచున్నది, కాని కాంతిమ త్వమునందు వ్రసిదినొందిన
ఆవ్‌ య చందుని నుపమెయముగా వరిగణిందిి ఆతనికిని కశాంతిగలదని చెవు ట చందునికి న్యూనత్వము'నే కల్పించుచున్నది. కావుననే యిది (వతీపాలం కారమునకు లక్ష్య మగుచున్నది, అం(ధ చం, దాలోకము : గ్‌ పరంగ నన్యోప మేయలాభంబుచే న నాదరము వర్ష్యమున కిజ నదియు నగున్యు
'ప్రతీపాలంకారము ఖ గర్వ మొందంగ నేల మొగంటఒ 1 నీకుం గాంతిని ఛభవాదృళుండు తారకావిభుండు. తృతీయభేదము : 0. వక్ష్య్యాపమేయలాభేన తథాన్యస్యాష్యనాదరిః 5, ళె, ఎజ్‌, న్‌్‌ క్రి,
కః శె ర్యదర్ప స్తేమృతోో ! త్వత్తుల్యా న్స్సిహ్‌ తయఃః
టీక; వర్య + ఉపమే యల-భేనజ్యఫక్ళతమైన యుపమేయము లిం చుటచేత; అన్యస్య + ఆవీ=” పకృకిమైన యుపమయమునకు సైతము; అనాదరః=తివస్కారమ.; (వర్జితిం చేత్‌ =న రంప బడినయెడల)) తథాఎలఅ ళ్లు; (వతీపంస్యాలి =(ప్రతీపమి గుమ్మి మృత్యో=ఓ మరణమా; తేఆనీకుు (కెర్య దిర్చిః=[(కూరత్వమునంచు గగ్వమ $ క=ఎమి (నియఘ్పయోజనమని భావము) శ్వెత్‌ + తుల్యాః = నీతో సోటియగువారు; స్ర్రీయః = స్త్రీలు సన్నిపాణ ఉన్నారు లే
వ్యాఖ్య :£ పకృతమైన యుపమేనుము లభించుటచేత అపకృతమెన యుపమేయము నినాదరమ చేనినయెడల ఇవి యింకొకవిధమైన (పతీప మగునుః ఇది లక్షణము,
ఓ మృశ్యునా [1 సీకు (కౌందవృమేల ? నీతో సాటియగువారు స్రీణ కలరులె- అన్నది లక్ష్యము, స్త్రలు వర్యము; మృత్యువు అవర్యము; (ర్యదర్పము సాధారణధర్యము. "నేనే (శౌర్యమునంద అన్నింటిని ముంచిన దాన నని మ్ళొత్యువున కొడ గర్భము కలది అది (పసిదము, ఇప్పు డంతటి (శ్రౌర్యముగలవారు స్త్రీలు గలరని చెప్పుట చెత మ్యత్యువునకు తిరస్కారమే లభించుచున్నది. వర్యిమునుబటి తుల్యధకగముగల అవర్హ్యమును తిరస్కరిం చుటవలన నిది ప్రతీపలక్షణమునకు సరిపడుచున్నదిం అంధ చం[దాలోకము ఫ్‌ ,
గ్‌ ఒదని యన్యాదరంబు వక్ట్యోప మేయ
లాభమునం గల్ల నదియు జెలంగు మిల్స్‌ 1 (శార్యదర్పంబు నీశేల ? కలరు చాలం ద్వత్సముము వైనళ్లుట్ట కాంళెజనములు,
శిరి చం(డ్రాలోక నమున్మేషము విమర్శ : మూలమునంకలి “అన్యస్యాప్యనాదరః' అన్నది యనువాద మందు ఓరుని యన్యాదరంబు'" అని యైనది. మూలమునందలి 'అన్య' శబ్దము సాంశేశికము, దీనికి అ్వపకృళము, అవర్త్యము మొదలగు ఫదమునే యుప యోగింపవలయును. అట్లుండుట శాస్త్రపద్ధతి, ఇక్కడ “ఒరున" అని మహ దర్షకముగా నుపయోగించుట జరిగినది. ఇది సందర్భసముచితము కాదు. ఆ తరువాత నుండవలసినది "అనాదరంబు* అనియే. అటున్నయెడల ఛందన్సు చెడును, "“అన్యావరంబు అని యున్నదానికి అర్జము సంగతము కాదు, ఈ స్రింది పద్యమును [గపహింసవచ్చుమెం గ్‌ పరంగు వర్ల్సోపమేయ లాభంబువేత నన్యము ననాదరంబు సేయంగ నదియ; మృత్యువా ! శ్రార్యదర్చం బబేల సీకు? 'త్రీలు కలవలే' యిల నిన్ను బోలువారు. చతుర్థభేదము ఫి 10. వర్య్యేనాన్యస్యోపమాయా అనిష్ప త్సివచశ్చ తత్‌ ముధాపవాదో ముగ్ధావీ, | త్వన్ముఖాభ 0 కీలామ్చుజమ్‌॥ టీక; వర్రేన ఐ= (పకృతముతో; అశర్ష్యస్య = అవ్యెమునకు; ఉప మాయాః=టౌపమ్యముయొక్క; అనిప్పుత్తివచ।_జసంభవమన్న మాట; ఈళ్‌
- చజమరియొక (ప్రతీపము॥ ముగ్రాక్షి=ఓ మనోహర నేతా; అంబుజమ్‌= వద్మము; త్వత్‌ + ముఖాభమ్‌ = నీముఖకాంతివంటి కాంతిగలచి (అనుట; ముధా + అపహదః--కిలఎమిధ్యారూపమగు నపవాదము కదా! వాఖ్య: వర్మ్యముతో అవ ర్యమొనకు పోలిక అసంభవ వచనమని చెప్పినయెడల, అది యింకొక (పతిపభేద మగును, ఇది లక్షఇము. ముకొ దులు వర్ష్యములు; పద్మాదులు అవర్ష్యములు; "రెండింటికిని సామ్యము (వనిర్హముః కాని యిచ్చట సామ్యము అసంభవ మని చెప్పుటచేత అవ రము ఆత్యంత తిరస్కారపా(త్రమగుచున్నది, కావుననే యిది (పశతీప మగుట. ఓ ము గ్జాక్తీ | పద్యము నీమ ఖశోభను గలిగియున్నదనుట మిథ్యాప వాద'మేశదా అన్నది లత్ష్యము. ముఖము వర్ష్యమం; పద్మము అవర్య్యము; అభ సమానధగగ్థము, ముఖమును పద్భముతో పోల్చుట (వనిద్దము, దానిని
(పతీపాలంకారము 8 వ్యత్యయము చేసి పద్యమునే ముఖముతో పోల్చినయెడల (వతీపమగును. ఇవ్వు డట్టిపోలికయే అశంభవమని, దృుధాపనాదమ౨ి యముటచేత పద్యము అత్యంతళిరస్టృత మగుచున్నది. దీవివఐలన (పకృశమైన వర్ష్యమునకు (వకర్త యేర్పడుచున్నది. అఆంధచం[(ద్రాలోకము :
గీ. వన్ష్యమున నువమానాన్యవస్తువ్రునకుం దగ ననిష్పుత్సి వచనంబు దన్చల నిదియు; ధవళనయన |! మృషపాపవాదంబు యుష్ణు చానన నమాన మౌానంట యంబుజంబు. విమర్శ : ఉపమాన + అన్యవస్తువు అరి యన్నకృడు ఉపమానము కంకు నన్మమగు వనువన్న యర్హమును (గహపాి.పరగాదు, ఉపమానముగా (వసిద్ధమగు నన్యవస్తువన్న యర్హమును మ్మాతమే [గహింపవల యును. మూల మునందు 'అన్య్మస్యోపమాయాః' అని యుండుటచేత “ఉపమా” శబ్దమును “అన్యస్య" అనుదానికి విశేషణముగా (గహించుట జగిగియుండును. కాని అది సరికొదు, '“ఉపమాయాః” అనుదానికి దీటుగా “బొపమ్యముయొక్క' అశు భావమును సూచించు పద మిచ్చట కానరాకన్నది. “జాపమ్యముయొక్క యనిష్పుత్తివచనము అన్నది యుద్ధిషకుయి- యశ్వుయము;ః కొవున, ఇచ్చట సందర్భ మునుబట్టి ''“బాపన్యుముయొక్క' ౮నుదాని నధ్యాహృతము చేసికొన వలసి యుండును. పంచమళభేదము : 11. (పతీప ముపమానస్య శైమర్ధ్య మపి మన్వతే దృష్టం చేద్వదనం తనా్యాః కింప దీన భ్‌ర్రి మిన్లునా రి టీక : ఉపమానస్య == ఉపమానముయొక్క; క్రైమగ్ద్యమ్‌ + అపిఎ_కిమర్ణ మని (వశ్నించుటనుగూడ; (పతీపమ్‌ = పతీపాలంకారముగా; (నూరయః= వండితులు); మన్వతే = భావించు మన్నారు॥ తన్వ్యాః== స్రీయొక్క; వదనమ్‌ ఇముఖము; దృష్టం + చేత్‌ = చూడబడిన యెడల; పద్మేన +. కిమ్‌=పద్య ముతో నేమి ప్రయోజనము; ఇందునా + కిమ్‌ = చందునితో నేమిపరి.
స! చం(డ్రాలోక నమున్వేపషము వ్యాఖ్య: ఉపమానముయొక్క కైమర్శ్యముకూడ [వశీఫాలంకార మగు నని లక్షణము. కిమ్‌ + అరక్‌ అని యనగా “దేకకొరకు' ఆని యర్గము; అనగా నిరగ్సకము, నిఘ్ర్రభయోజకము- ననియే కాత్చర్వము. కిమగస్యభావః ైమక్యమ్‌, శ్రైమర్జ్య మని యనగా నిషృయోజకత్వ మని భావము ఉపమా నముయొక్క కార్యకు నుపమేయమే చేయుచుండగా ఉపమానము నిష్ప మయోజక మనునుగదా ! అప్పుడు ఉపమేయమే గుణోక్కర్గమగును: కొపుననే యిడికూడ (ప్రతీపభేద మగుచ.న్నది. నుందరీవదనమును సందర్శంచినయెడల పద్య మేల ఇ? చందు డేల? అన్నది లక్య్‌ము. వదనము వర్గ్యము; పద్మ చం్యదులు అవర్యము. పర్భుమును గాని చంగదునిగాని దర్శించుబచేశ గలిగెడి యానందము వదనమును దర్శిం చుటచేళనే కలుగుచున్నది కావున నింక, పద్యాదులతో [పయోజవములేదు. ఇట్లనుటచేక వదనముయొక్క అధిక్యము (పతిప్పితమగుచున్నది. ముఖమును నద్మముతో గాని, చం్యదునితోగాని పోల్పుట (సిద్దము. వద్యధర్ముము, చందధర్శ్మము ముఖమునం దే యుండుటచేత పద్మచం[దులకు తిరస్కారము లభించుచున్నది అందువలననే పతీపమునకు లక్ష్య మగుచున్నది. ఆం[ధచం[ దాలోకము': గీ. తనరు నుపమాన _కైమర్ధ్యమును 1బతీప మనంగం గావ్యములందు; నీ యలరుబోయండి నెమొగము మాడంబడెనేని నీరజముల తోడ నేమి ? సుధాంకునితోడ నేమి? ర్క రూపకాలజ్కారః (తద్భేదా) క్రై, విషయ్య భేద తాద్రూప్య రజ్ఞునం విషయన్య యద్‌ రూపకం త త్రి ధాధిక్య స్యూన త్వానుభయో క్రి భి టీక : విషయస్య౯= ఉప మేయముయొక్క; విషయి + అలేదర క్ఞానమ్‌= ఉవమౌానముతోడి యభేదవర్హనమును; విషయి + కాదూప్యరబ్దనమ్‌ = ఉప మానముతోడి తాదూప్యవర్తనమును; యత్‌ జ ఏదియో; తర్‌ + రూపకమ్‌ = అది రూపవళాలఏకారము॥ తళ ఇ అరూపకాలంకొరము; అధిక్య + న్యూనత్వ
(పతీపాలంకారము 88
- అనుళయ “+ ఉక్సిఖీః == అధిక్యోక్తి చేతను, న్మూనత్యోక్సి చేతను, అనుభ యోక్సిచేతను; (తిధాజ=మూడు విధములుగా; (స్యాత్‌ = అగును)
వ్యాఖ్య వ ఒక్క శ్లోకమునందే రచయిత రూపళాల౦ంకారమునకు లకీణమును, భేదములను గూడ సమాక౭లనము చేసియున్నాడు, లక్ష్యములను తరువాతి ఖోకములలో వరుస శా (ప్రదర్శించును, ఇట్లు అనేకభేదము లున్న ప్పుడుమ్మాతమే లక్షణమునుండి లక్యమును వేరుచేఫశే చూవుట జరుగును, అటు కానియెడల ఒశే లోకమున, పూర్వార్ధమున లక్షణమును ఉ త్తరార్హమున లక్ష్యమును పదర్శించుట రచయిక సర్వసాధాకణముగా పాటించ సరపాటి.
ఉపమేమయమునకు ఉకమానముతోడి యభేదమునుగాని, తాాదూప్య మునుగాని వర్లించినయెడల రూపకాలఎకార మగును, ఇది లక్షణము. అభేద మనగా భేదభావమని యర్హము. తా(ూవ్యమని యనగా త్యదూపత్వ మవి యర్థము. అభేదరంజనము వలన ఉపమానముకంకు నుపమేయము భిన్నము కానట్టుగా వర్ణించుట జగుగును. తా,దూప్యరంజనమువలన ఉపమేయమున కుపమానము తోడి సాదృశ్యముమ్మాతమే వర్ణితమగును. రంజనపవమువలన ఈ యలేదము కారి సాదృశ్యము కాం సవృవయ పృాదయరంజకమై యుండవలయునన్నది నిష్కర్ష. “ఆరోపాత్తు రూనకమ్‌' అన్న నిరుక్తినిబట్టి రూపకమునం దారోపణ మే జరుగుచున్నదని గుర్తింపవల యును. అభేదము నారోపీంచుఓచేత అభేదరూపకము తా(దూప్యము నారోపించుటచేశ తా దూప్యరూవకము- అని రూపకొలం౦ంకొరము సూలముగా 'ర3౨డురకము లైనదిం
అధికోక్సి , న్యూనోక్సి, అను భయోక్షి* అనువానివలన పెరెండు భేదములును మళల మూడేసి భేదములను పాందును, అప్పుడు అధికాఖేద రూపకము, న్యూనాభేదరూపకము, అనుభయాభేదరూపకము, అధిక తాదూప్యరూపకము, న్యూనతా[దూప్యరూవకము, అనుభయతా[దూపష్య రూపకము. అని మొత్తము ఆరు భేదము లగును. అం(ధచం[ద్రాలోకము :
గ్‌ (ప్రకట మగునట్టి విషయంబునకు విషయ్య
భవ తాద్రూస్య రంజనం బేది యదియ త్‌
ర్క చంట(్రాలోక నమున్మేషము రూపకం బిది మూండు తీరులం దనర్చు నధికతా న్యూనతౌనుభయ వచనాప్పి, 13. అయం హి ధూర్జటి స్సామో జ్యేన దగ్ధాః వురః తుణాత్‌ ,
అయ మౌాస్తే వినా శళమ్భు స్తా క్రీయీకం విలోచనమ్‌॥
టీక ; యేన=ఎవనిచేత; జీణాల్‌ =కణకాలము లో; పుఃఎవురములు; దగ్గాః = దపింపబడినవో; (సఃక= అ); ధూర్జటిః=శివుడు; సౌక్షూర్‌ =(పత్యక్ష ముగా; ఆయం +హిజ= నిశ్చయముగా నితడే॥ తార్రీయాకం=మూడవది మైన; విలోచనం == కన్ను; వినా=లేనట్టి: శమ్భృః=ళివుడు: అయం౦=షతడు; ఆ స్తేజ అయియ న్నాడు,
వ్యాఖ్య : లక్యములను విలోమ్యకమమున (పదగ్శించుట జరుగు చువ్నది. లక్షణము ల్మేకమమున నిరూపితములైనవో య్మాకమముననే లక్ష్య ములును నిరూపితము లకుచుండుట సాధారణ పద్దతి. వక్శృవివక్షనుబట్టి, వస్తు(పాధాన్యమునుబట్టి ,1కమము మౌరవచ్చును, పూర్వము చప్పికొన్న (కమమును బట్టి అధికత్వాభేదరూపకమును (పపథమముగో (పదగ్శింపవలసి యుండును. ఇక్కడ (పాధాన్యమునుబట్లి అభేదరూపళభేదములలో కడపటి దైన అనుభయాభేదరూపకమును [పదగ్శించుట జరిగినది
ఎవనిచేత వురములు శ్షణములో దగ్గములైననో, అధూర్జటియే యితడు అన్నది లక్ష్యము. ఇది యొకరాజు న ద్రేశించి చెప్పినమాట “ఆధార్చటియే యితడు' అని చెవ్చటచేత అభేదము (పతిపన్న మగుచుక్నది, 'సాక్షాత్‌' అన్న పదము దీనికి సహకగించుచున్నది. పొ” అన్నది నిశ్చయదో్యోతకము ఈశ్వరుడు తివుకములను దగ్గము గావించెసు; ఈరాజు శ్యతుపురములను దగ్ధము గొవించెను, పురదాహకధర్శ మిరువురకు సమానమే, ఆల్పత్వముకాని ఆఅధికత్వము కాని ఉక్కము శాలేదు. కావుననే యిది యనుభయాఖేదరూపక మగుచున్నది. ఇది మొదటి భేదము,
మూడవకన్నులేని శంభుడే యీడు. ఇది యొకరాజునుగూర్చి చేసిన వర్ణనము. *శంభుడే యీతడు' అని యనుటచే రాజునకును శంభునకును ఆభేదము చెప్పబిడీనదీ. కొవన అభేదరూపళము. శంఘడు మూడు కన్నులు గలవాడు, ఈఠడు మూడవఠన్ను లేనివాడు, లేకపోవుట న్యూనశ్వ (పతి
ప్రతీపాలంకారము ర్‌ పాదకము. కాపునస యిది న్యూనా భేదరూపకమునకు లక్ష్య మగుచున్నది* ఇది రెండవ భేదము 14 శమ్ముర్విశ్వ మవత్యద్య స్వీకృత్య సమదృష్టి తామ
అస్యా ముఖేన్షునా లబ్బే న్మేతానన్లే కిమిన్దునా।
టీ$: అద్య=నడు; శమ్భుః=ఈశ్వరుడు; సమదృష్టితామ్‌=సమదృష్టిత్వ మును; స్వీకృత్య జ స్నీకరించి; విశ్వమ్‌ = (పపంచగును; అవతి=రక్షించు చున్నాడు॥। అస్యాః= ఈ మెయొక్క; ము ఖ + ఇన్టునా = ముఖచంటదునిచే; 'న్మేతానందే ఇ నయనానందము; లే (సత్రి=కలుగుచుండగా; ఇందునా 4 కిమ్‌ == చంటదునితో నేమి?
వ్యాఖ్య : ఈశోకమునందు "రెండింటికి లక్యములు చూపబడినవి. శంభు డిప్పుడు సమద్యృష్టిని స్వీకరించి విశ్వమును రక్షించుచున్నాడు, ఇది కూడ ఒకగాజునుగూర్చి చెసిన వర్ణన మే. “శంభుడు కాపాడుచున్నాడు' ఆని యనుటచశ (వత్యత్షముగా నున్న రాజునకు శంభునితో అభేదము సాధింప బడుచున్నది. కావున అభేదరూపకము. శంభుడు మూడు కన్నులు గలవాడు, కావున సమదృష్పిలేని వాడు, (వత్యష్వముగనున్న శంభుడు సమదృష్టిగలవాడు; అనగా సమదృ్భష్టేని గలిగియుండుట యన్న యాధిక్యము గలవాడు, కావుననే యిది అధికాభఖేవరూపకమునకు లక్ష్య మైనది. ఇంతవరకు అభేదరూపకమునకు గల మూడు భేదములకు లక్ష్యములు (పదర్శించుట జరిగినది.
ఈ మెయొక్క ముఖచందదునిచే నేతానందము కలుగుచుండగా చంగదు డేల 7 అన్నది లక్ష్యము. 'ముఖమేవ చన్ల్రః' ముఖమే చందు డను వర్హమున ముఖచం(దుడు అన్న సమాసము (యుక్తము, ముఖము వేరు చందుడు వేరు_ భిన్నత్వము స్పష్టముగా నున్నది. అయినను ముఖమునకు చందత్వారోపము జరుగుచున్నది, అఆరోపయతి రూపయుక్నం కరోతీతి రూపకిమ్‌- అను నిర్వచసముమబట్రి రూపకము సార్దకమగుచున్నది. ఇక్కడ విషయమైన ముఖమునకు చం[ద్రత్వెరోపముచేత తాద్రూపష్యరూపక మగు చున్నది. ఇచ్చట ఉపమానముకంశు అధికత్వమును గాని న్యూనత్వమును గాని తెలపకుండుటచేత, ఇది అను ధభయతా[ద్రూప్యరూపకము, ఇక్కడకూడ [వతిలోవ్యకమ మే యనుసరింపఎడినదిం
86 చం[దాలోక నము న్థేపము
చివరకు వచ్చపరికి "చందు డేల?' అని యుపమాన_కైమర్ధ్యము కూర్చువిడినది. దీననిఒటి 'పతీపాలంకాకము"గా. నిర్హ్ణయింపవలయు ననిపిం చుట సహజము. కాని అలంకొరవిర్ష్ణయము. [పాధాన్యవివక్షను బట్టి జరుగ వలయును. పూర్వమువ “ముఖచం్యదుడు' అన్నచోటి యారోవము [(వధా:ంముం తృత్చాధాన్యమును ఒటైయే ఉపమాన తిరన్కారమున కవకాశము కలుగుచున్నిడ, కావున దీశని రూవకముూాానే నర్ణము:చముట సముచితముం
- సాధ్వీయ మపరా లవీగ రసుధా సాగరోదితా,
అయం కళ శ్రీనశ్చన్చ్రాన్ముఖచన్లో) ఒతిరిచ్య తేః
టీక ఇయం సాధ్వీ = ఈ పత్మివత; ఆవరాలక్ష్మీఆఅపకలక్షి; న + సుధాసా”ర 4 ఉదితాజకమృ తసాగరమునుండి యుత్పన్నము. కానిది కళజ్కినః=క ళభంకముగల; చవస్తాగైత్‌ ఇ చంలదునికం కు; ఆయం= ఈ; ముఖ చన్వః=ముఖరూప మైన చండ; అలిరిచ్య లేఎకతిశియించుచున్నా డు.
వ్యాభ్య ౩ ఈపాధ్వి సుధాసాగంమునందు సంభవింపని అపరలక్షిశ్మి- అన్న లక్ష్యము3ందు “అపరలక్షిజ్ధి' ఆని యనుటచేత లక్షైికంకై. భిన్నత్విము (వతిపన్న మగుచున్నది; అయినమ లక్ష్యధ ర్య్ర్రారోవణము జరుగుచున్నది విషయమునందు విషయిటాపత్వరంజనము జరు చుండుటచేత, ఇది లాదూప్యరూపక మగును, లక్షిగై సుధాసాగరోదితిి ఆదీ ఆ నెయందలి యాధిక్యము*, ఈమె ఆసుధాసాగరోదితి ఇది యీమెయంవలి న్యూనత్వము, పర్యమునికు న్యూగత్యము చెప్పబడుటచేత న్యూనత్వ తా ద్రూవ్యరూపకమున కిది లక్ష్యము. ఇది తాదూప్యరూవకమునందు రెండవ భీవము
కళంక వంతు 32న చం[(దునికం కు ఈము ఖచం[దు డతిశయించు చున్నాడు. ముఖచంగదుడు అని యనుటచేత ముఖరూపమెన చందదుడు అన్నది స్పపము, ఇచ్చట ముఖమునకు చం్యదత్వమారోపిత మైనది కావున తాదూప్యటొాపకము సిద్దించుచున్నదిం చందుడు కళంకవంతుడు; ముఖ చందుడు అతిశ యసపహితుడు. ఎషయెము విషయికంకు నాధిక్యమును గలిగి యున్నట్లు చెప్పబడుటచేత, ఇది అధిక తా దూప్యరూపకమునక్రు లక్ష్య్యమగు చున్నదిం
ఇవి తెాడూవ్యరూ_కమునండు మూడవభేదము,
(వకీపాలంశారము క అం(ధచరడాలోకము : క. ఈరండే కద సామౌ దూ శేకుడయ వణములోనం బుకములు భషీ భూతంబు లయ్యె నెవ్వని చేశ ననగ లత మమకు జీషవిభూపా 1 విమక్య : పైది అనుళ మ+భేవరూపకమునకు లమ్రముం గీ ఉన్నవాం కీఠండే తిగకన్ను లేని శంభుం డచ్చచును, శంభు. డీనమయమునను విశ్వ మేలెడి సమర్భష్టి స్వీకరించి; యనలో సివి లక్ష్యము లగు శ శాంకమాళి | విమర్శ: “ఉన్నవా: డీశండే తి*కన్నిలేని శంభు:కవుచును' అని యన్నాంతివరికు న్యూనాలేదిరూపకమువకు. లక్ష్యము. మిగలిన భాగము అధీకొభేడరూపకమునకు లక్ష్యము, ఈ రెండు వద్యిములలోను అభేదరూవక మునకు సఎబంధించిన మూడు భేవములకు నుదాహరణములు నసంతరింప జడీన్‌ఏం క. దీని ముఫేందునిచే నే (శానందము నా లబ్ద మనగుచుండంగా నా నిండు కలువనెచ్చలి చే నేమగు నన్నయట్టు కీళాంశుధరా 1 విమర్శ ; తాయీప్యరూవమునకు లక్ష్యైములను (వదిరించుచు, అందు చివ! భేదమైన అనుభయ తామవ్యరూవమునికు (వధమస్తానము నొసగి యున్నాడు గీ సాధ్వి యిది యసుధాక్షనజాత యైన యపర లన్న; కళంకి మైనట్టి విఘని కంక మిచెకు ముఖసుధాఃకరుం డనంగ లవ్యములుగాం దనరు నిలాళ కాంగ |
తరి చం[ద్రాలోక నమున్టేషము
విమర్శ; “అపరలక్ష్యీ" యని యన్నంతవరకు న్యూనరామూప్య రూప కమునకు లద్యము. మిగిలినభాగము అధికరామూవ్యహావకమునకు లక్ష్యము,
6,పరిణామాలడశ్కారః 16. పరిణామః (క్రియార్థ జ్చేద్విషయీ విషయాత్మునా
ప్రనన్నేన దృగళ్జేన వీక్ష లే మదిశేతణా॥
టీక విషయీ=ఉపమానము; విషయాత్మనా = ఉపమేయరూపమున; (్రియార్లః + చేత్‌ అకాగ్యసాధక మై కయెడల,పరిశా మః =పరిణామాలంకారము; (భివతిఎఅగుసు)॥ మదిరవకణాజవ త్తలోచన; (పన న్నేన=స్వ చృమయిన; దృక్‌ + అభైేనజనే(భూతమైన పద్మము తో; వీష్‌ తేఎచూచుచున్నది.
వ్యాఖ్య: ఇంద పూర్వార్తము లకీణము, ఉత్తరారము లమ్యము, ఉపమానము ఉపమేయాత్మకత్వము చేత (కియాసాధకమైన యెడల పరిణా మాలంళార మగును, ఇది 6క్షణము, ఉపపుయముతో ధగ్మసాద్భళ్య ముగల ఉపమానము ఘటింపబడియు, పకృ శకార్యసాథనమునకు తగకు సామర్థ్యము చాలకపోవుటచేత ఉపమేయత్వమునే యపేషించును ఈ యపేన్ర చేతనే దీనికి పరిణామ మన్న పేరు సార్ధక మగుచున్నది.
మదిరేక్షణ (ప్రసన్నమైన స్మశాదిముతో వీక్షించుచున్నది. ఇది లక్ష్యము. ఇచ్చట న్యెతము విషయమ; అబ్వము విషయి, 'నేతమునందు అబ్బత్వి మారొవితమగుటచే, ఇది రూపకము కావలయును, * వీక్షించు చున్నది” అన్న కీటూపదిమువలన నట్లుకాకుండ ఎనెనదిం రూపవకమునందు అరోపితమైన అబమున కే [ఫాధాన్యము, అదియే (క్రియాపగముతో నన్వ యింపవలసి య.౦డును, ఇచ్చట, అపే యనుకొనుటకు వీలుకాదు, అదబము నకు వీక్షణశక్షి లేదు. కావున వీక్షణశక్రి గల 'న్మేత్రముగా పరిణామము నంద వలసి వచ్చుచున్నదిః ఇట్లు వషయియైక అబము వీక్రణశకి కొరకై విషయ మగు నే(తముతో తాదాత్మ్యము నొందుచువ్నరి, “అప్పుడుష్మాత్రమే (్రియాన్వయ సా మర్ధ్యము కలుగుచున్నది, కావునన యిది పరిణామాలంకార మునకు లక్ష్యము ఖాగిలిగినటి.
ఉనేఖాలంకారము ఖీ ఆం(ధచం(డ్రాలోకము : గ్‌ విషయి విషయాత్ళుకను (గియాస్వేతమొన నదియు బరిణామమనలోం (శుఖ్యాని శకెకష్కు; నవనిలోనం (బనన్నేవీణాంబుజమున నాయతేవణ చూచెడి ననంగ శర్వ! ల్‌ 7, ఉల్లభా లడ్యారః 17. బహుభి రృహుధో బ్రేఖా -బేక స్యోళ్లేఖ ఇప్యు కే 'తీభిః కానోఒఒర్థిఫిన్స్వ్రష్ట్రః కాలక్మతుైవీ,న॥ టీక న ఏకస్య =ఒక్కనియొక్క (ఒక్కనిగూర్చ్సిి.. బిపాంభిః=పెక్కుర చేతు బహుధా=పెక్కువధములుగా; ఉల్లేనాల = వర్షనముపలన; ఉల్గేఖఃణ ఉ లేఖాలంకాకము; (నూరఖభిః = పండితులవశ); ఇష్య తే=అంగీకరింపబడు చున్నది॥ స।=అతడు; న్ర్రీిః = న్రీలచేగు కామః == మవ్మమవిగాను; అర్టిభిః ఇయా దకుల చేత: స్వర్ప్రః = కీల్చవృగముగాను; శ్మతుబిః = విరోధులచేత; కాలః=యముని"ాన, ఐక్షి=చూడబ డెను వ్యాఖ: అ నేకఢర్యసవయుక మైన విషయమును వేరువేరు వ్యకులు తమకిష్టమైన ధక్యమునుఒటై తద్రర్భొవిశిన మగు నుపవమానముళతో పోల్చివరిం ౬ ఓ న చ క. వ. చిన యెడల ఉల్లఖాలంకార మగును, ఇది లక్షణము, ఉలేఖ మనగా వర్షన మని యర్టము* కావున, ఉభేధాలంకార మము పేరు సార్ధక మగుచున్నరి. ఆరాజు స్తీలచేత మన్యకునిగాన్తు యాచకులచేత కల్పన్యక్షముగాను, _విదడోధులచేత యమునిగాను చూడబ డెను ఇది లక్ష్యము, ఆ రాజు సౌందర్య అగ గ అత్మ ర ఇ ఆ దాతృత్వ పరాగ్రమ గుణవిశిష్ణు డు. క ందర్య ధర్మ మును పురస్కరించు కొని మన్ఫధసాదృశ్యము కల్పించుకొనిరి కావునస ఆతనిని మన్య ధాత్వ ముమబట్లి మన్యధునిగా నే దర్శించిరి అశ్స్నే దాతృశ్వమును వుకస్కరించుకొని కల్పవృక్షత్వమును బట్టి కల్పవృక్షముగానే యాచకుణు దర్శించిరి శ్యతువులు పరశ్శకమ ధర్మమునుబట్టి యమృతమునే దర్శించిరి. ఒకేవ్యకి పెక్కుర చేత పెక్కువిధములుగా పెక్కురతో పోల్బబడుటచేత ఇది ఉలేఖభాలంకార మగు చున్నది, ఇది ఉ లేఖమునందొక భేదకు, నూరకవి (గంథమున దీని కను “వాదము లేదు. ఈ పద్యముమ (గహెంపవచ్చును
4౦0 చం(డ్రాలోక్‌ నమున్మేవము గీ ఇక్కు రొక్కని వర్షిం బెక్కు గతుల నది [పశన్నమా నుగ్లేఖ మనెడిపేర; మగరనుం డని శ్రీలు కల్పద్రుమం బటంచు యాచకులు కాలు డని యరుల్‌ చూచి రఠని. ఆ3ండవ భేదము: 18. వశేన బహుధోల్లేఖేష్యసౌ విషయ భేదతః గురు ర్వచన్యడ్దునోఒయం కీక్తా భీషంై శృరాసనేః టీక ; నీశేన=ఒక్కనిచేత; (ఏకన్య=బక్కనియొక్క ); విషయభేదతః అధర భేదమునుబట్టి బహుధా=అ నేకవిధములు గా; ఉల్లేఖే (సతి == వర్తనము శాగా; అసౌ 1 అపి=అదికూడ; (ఉలేభేభవతి జా ఉలేఖభాలం కారమగును)॥ అయంజు ఇతడు; వచసి=వాక్కునంము; గురుః =బృకాస్పతి: కీరా=కీర్తి యందు; అర్హునః = అర్జునుడు; శరాస నే=విలువిద్యయందు; భీష్యః=భీష్యుడు, వ్యాఖ్య : ఒక్కడే వేర్వేరు గుణములను ట్టి యొక్కనిని వేర్వురు వ్యక్తలతో అభిన్నునిగా వర్ణించికయెడల, ఇదికూడ ఉల్తేఖాలంకారమే యగును, ఇ3 లక్షణము. పూర్వభేదమునందు (గహీతలు పెక్కురు. ఆక్కడ కూడ తత దభిమతశములను బట్టియే వైవిధ్యము కలిగినది, ధర్భాములనుబట్టి యేర్పడిన వైవిధ్యము రెండు విధములయిన యుల్లేఖమునందును సమానమేం వక్తలు పెక్కురయినవ్పుడు ధర్యము వాచ్యముకాక గౌజముగా నున్నది వక్ష యొక్క డే యైనపవ్పుడు ధర్యము వాచ్యముగా వెల్లడింనబడుచున్నది. మొదటి భేదము (గహీతృభిన్నత్వము నా్మాశయించుకొన్నది; అందు ధర్మ (పతిపత్సి గౌణము. రెండవభేదము (గహీత్రెకత్వము నాశయించుకొన్నది; ఇందు) ధర్మ్ధ(నతిపత్తి చాచ్యము. ఇతడు వకృశ్వమునందు బృకాస్పతి, కీర్ణియు దర్హునుడు, విలువిద్య యందు భీష్ముడుం ఇది లక్ష్యము. ఒకరాజు నుద్దేశించి యొకడు పలికీన (వశంసావాక్య మీది, రాజు వకృత్వ, కీరిమత్త్వ, ధన్విత్వ గుణవిళిష్టుడు. మూడు విధములయిన గుణములచేత ముగ్గురితో అభేదము కల్పింపబడినది. రాజు ఉపమేయము; వకృశ్వము సాధారణధర్యము; ఉపమానము బృహ స్పతి. కీర్షిమత్త్వము సాధారణధర్మమైనవ్పుడు ఉపమాన మర్దునుడు;
న్సుతి భాన్సి నచన్చేళలంకారము త్తే ధన్విశ్వము సాధారణధర్మ మైనవ్వ్పుడు ఉపమానము భీష్ముడు. ఒ'కేవ్యక్తి వేర్వేరు ధర్మములను? ట్టి వేర్వేరు వ్యక్తులతో అఫేదమును పొందుట యిచ్చట నున్నది. కావుననే యిది యుళ్లేఖమునకు లక్ష్య మగుచున్న దిః మొత్తముమోద చెప్పుళొన్నవ్పుడు ఉల్తేఖమనియే నిర్ణయింపవలయును* కాని యిందు "గురు శబ్దముచేత “గొప్పవాడు' అన్న యసక్టముకూడ కలుగు చున్నది. పై చెప్పికొన్నట్లు 'బృళాస్పతి యన్న యర్హమును గలదు. ఇక్షు *ఆర్జ్హున' శబ్రమునకు నిర్మలుడు, పొర్దుడు అశ్న యక్టములు గలవు, “భీష్య" ణి యల థి థి శబ్దమునకు భయంకరుడు, శాంతనవుడు అన్న యర్హములు గలవు. కౌవున అ నేకార్థసం్య్రశయళ్వముచేత స్లేషాలంకారముకూడ నగుచున్నదిః పాక్షికముగా చూచినప్పుడు 'అయం గురుర్వచపి అనుచోట అనుభ యాఖభేదరూపకము కనుపట్టును. “అర్జునోఒయం కీర్తౌ' ఆయం భీష్యుళ్ళరా సనే' అనుచోట్ల సైశకము రూపకము కలదు. కాని యిట్లు పాక్షికముగా చూచుట మొతముమిద నున్న యుల్లేఖమునకు భంజక మగును. కావున (పాధాన్యమును బట్టి యుల్లేఖము'నే పరిగణింపవల యును. అది పరిపాటి. ఆం[ధచం(డ్రాలోకము : గీ. అమిశగతు లగు విషయభేదముల నొకని చేత నుళ్లేఖ మొదవినం జెలంస నదియు; గురుండు వచనంబులందున నరుండు కీర 6 జూపమున భీమ్ము( డతండన్న చందమునను. 8. 8, 10 స్మృతి (భాని సన్సేహాలక్రారాః నూ! (ల. వాలి. 19. స్యాక్‌ స్పృతి (భాన్ని సన్దేపౌ స్త్వదజ్కాలజ్క్భ్భృత్మితయమ్‌, పజ్క-జం పశ్యతః కాన్తాముఖం మే గాబా చే మనః టీక : న్కృతి + భాన్ని + సందేహైః=స్యరణ [ళమ సంశయముల చేత; తల్‌ ( అజ్కంజ ఆ పదములచేత చిహ్నితమెన; అలంకార్మశ యమ్‌= మూడలంకొరములు; స్యాత్‌ = అగును॥ పజ్కజం + పద్మమును; పశ్యతః = చూచుచున్న; మే=నాయొక్క; మనః=మనస్సు; కాంతాముఖం = తయా ముఠలిమునందు; గాహ తేఎఆసక్మ మగుచున్నది.
శ్రి చం(డ్రాలోక సమున్మేషము
వ్యాఖ్య: (పథతమార్షమునందు మూడలంకారములకు లకీణము తెలువ బడినది. ఉత్తరార్థమున నందలి మొదటి యల'౯కారమునకు లక్ష్యము (పద ర్శింపబడినది* (పథచుజాన మనుభవము. అ యనుభవమును వునర్నవీభవిం చునది సృతిః సభ్రతివలన నేర్పడు నలంకారము స్ట్రైతిమంతము. దీనిని స్థ్రృ్రతిమదలంళారము? స్మ్య్రాళత్యలంకొరము- అనికూడ పిలువవద్చును, ఇందు ఉపమానోవమేయములం దొకదానిని దర్శించుటచేక ప్రసిద్ధసాద్భ శ్యమును
“ ఒజటి రెండవది స్టరణకు వచ్చినటు వరించుట జరుగును, ళు గాం ఓతె
మిధ్మాజ్ఞానము (ఖాంతి. భాంతివలన నేర్పడు నలంకారము (భాంతి మంశము., దీనిని ాంతిమదలంకారము, [(భాంత్యలంకారము- అనికూడ పిలువవచ్చును. ఇందు ఉపవమానోపమేయనములయంవలి సాధారణధర్మమును బట్టి యుపమేయము నుపమానముగా (భమించినటు వర్తించుట జరుగును,
అనిశ్చయ జ్ఞానము సందేహము. సుదేహమువలన నేర్పడు నలం కారము సందేహము, వర్హ్యావర్యముల సాధారణధర్యుమును మాతమే దర్శించి విశేషధర్మమును దర్శింపక పోవుట వలన నుర్భనించిన యనిశ్చయము వర్షి-పబడుట యిందు జరుగును,
ఈ మూడింటిలో మొదటిదైన స్ట్య్రత్యలంకారమునకు లక్ష్యము ఉత్త రార్గమునందు పదర్శింపబిడినది. పద్మమును జూచుచున్న నాయొక్కమనస్సు (పియానుఖమునం దాసక్తమగుమున్నది, ఇది లక్ష్యము. పద్మము విషయి. పద్మమును దగ్శించుచుండ గా ళత్సాద్భృశ్యముగల వియాముఖము జపికి
ఖా వచ్చెను. పూర్వానుభూతయమే నవీభూతమగుట జపి, ఇటు సద్భశవన్తున్మర వాత రా అనాలి ణము వర్ణింపబడుటచే ఇది స్యృత్యలంకారము నక్తు లక్ష్యమనగుచున్నదిః ఆం[ధచం[ దాలోకము : గీ అలరు సృతి (భాంతి సంచేహూ పదముల దగు నలంకారములు మూండు; తమ్మిిం జూచు నాదు జెందంబు వికసిత నలినన్నేత యాన్యమున కగ్గమయ్యుడి ననంగ శర్వ!
విమర్శ : సస్ట్ర్రత్యాదులచేత స్ట్యాత్యాదిప వములతోడి యలంళారము లేర్సడు నన్నది లక్షణము, “న్య్మృత్యాదుల చేత” నన్నది పైలక్షణమున (పస్కృము కాలేదు, కావున స్పష్టత చాలదు,
స్సృతి గ్రాన్సి నన్దేహాలంకారము న! ఈ[కిందిపద్యమును (గహింపవచ్చును*
గీ సతియు (భాంతియు సందేహ మెసంపనేని
నగు నలంకారములు తతృదంకయుక్షి; అంబుజను గాంచి న్యావియురాలి మొగము నందు లగ్నమయ్యెను మదీయాంతర౦బు.
£0. అయం (వమత్తమధుపన్యన్యుఖం వేత్తి పజ్కజమ్‌,
పజ్కజం వా సుధాంశు బ్వేత్య సాకం తున నక్ష యః
టీక ఏ; ఆయం== ఈ; (పమత్తమధుపః == మదించిన తుమ్మెద: త్వత్‌ + ముఖమ్‌=నీ యొక్క ముఖమును; పజ్కజం=పద్మమని; వేత్తి = తలచుచున్నదిః పజ్కజం వా=పద్మ మో; శీతాంశుక [వా = చందుడో; ఇతి = అన్నది; అస్యాకంతు=మాకు; న + నిర్ణయః=విశ్చయము లేదు, ]
వ్యాఖ్య: ఇందు పూర్వార్హమున (భాంతిమంతమునకు లక్ష్యము, ఉత్తరార్రమున సంచేహమునకు లక్యము (పదర్శింపబడినవి.
ఈ మదించిన తుమ్మెద నీపదనమును పద్శమని తలచుచున్నది* ఇచ్చట వర్త్యము వదనము. వదనమునకు పద్మ సాద్భృశ్యముండుటచేత పద్య్భ(భాంతి కలుగుట కవకాశము కలదు. పద్యమునకు సూర్యాస్తమయ నమయమున సంకోచము నౌందుట మున్నగు విశిష్టధర్భములు గలవు, కాని విశిష్ణధర్య ముమ దర్శింపక, సాదృ్భశ్యమునుమాతమే దర్శించి వదనమును పద్థముగా 'నెంచుటచేతు ఇది (భాంతిమదలంకారలక్షణమునకు సరిపడుచున్నదిః
పద్మ మో చందుడో మాకు నిశ్చ్వయములేదు. నిశ్చయము లేకపోవు టయే సందేహము. ఇచ్చట వళ్ల్యాము ముఖము. ముఖమునకు పద్య సాదృశ్యము చంటదసాద్భశ్యమ కూడ కలదు. ముఖమును పద్మత్వమునుబట్టి పద్మ మన వలయునో, చర్మదత్వమునుబట్టి చం్యద్రు డనవలయునో నిర్ణయము లేనట్లు వర్షించుటచేత, ఇది సందీహాలంకార లక్షణమునకు సరిపడుచున్నదిి, ఆం[ధచం డాలోకము ;
ఆ. వె. ఈ (ప్రమత్త మధుప మెఠింగెడి నీమోను పంకజం బటంచుం బంక జంబొ
కశ చం[ద్రాలోక నము న్మేషము యమృతకరుండొ నిర్ణయము "లేదు మౌకైన ననంల లత ఫ్టములు సుభాంశుమకుట ! విమర్శ ; ఇందు “పంకజం బంటంచు' నన్నంతవరికు థాంతిమంత మునకు లక్ష్యము. మిగిలినభాగము సం దేహలక్ష్యము (భాంతిమలృక్ష్యము నందు సంస్కృతము నందున్న “వేత్తి అను పదమునకు నమానార్థకముగా ఎటి.గెడి' నన్నపదము (ప ముక మెనదె, అది సరికాదు. ఎటు(గుట యథార్జ జానము. (భాంతి మిధ్యాజ్తానము. కాఎట్లి “ఎజీ6గెడి' అను పదమునకు బదులుగా “ఎంచెడి"” అన్నపదమును పశించినయెడల లత్యము లక్షణాను గుణమై యుండును, ( ఆపహ్నుత్యలజ్కారః (తద్భేదాః) అచ బ్‌ లే శుద్రాపహ్నుతి రన్యస్యారోపాన్థో ధర్ధునిహ్న వి నాయం సుధాంగుః కింతర్జి వ్యోమగజ్షా నరోరుహూమ్‌॥ టీక; అన్యస్య ఇ అవర్యము యొక్క; (ధర్మస్య= ధర్భముయొక్క); ఆరోపొర్దః=ఆరో పణము (థయోజనముగాళల$ ధర్మనిహన్నవః=(పకృతధర్య్మ విషధము; శుద్ధాపహ్నుతి;, =శుద్రాపహ్నుతియను న౯౦కారము; (భవతి == అగును )॥ అయంజఇతడు; న 4 సుధాంశుః= చం్య్యదుడు కాడు; కిం తగ్లైజు మటియేమి; వ్యామగడ్డా సరోరుహూమ=ఆకాశగంగయందలి పద్మము. వ్యాఖ్య: ఆపహ్నుత్యలంకారము ఆరుభేదములను గలిగియుండును, శుద్రాపహ్నుతి, హేత్వపహ్నుతి, పర్యస్తాపహ్నుతి, (భాంతాపహ్నుతి, ఛేకావ హ్నుతి, కెైతవాపహ్నుతి అన్నవి అభేదములు. అందు మొదటిదెన శుదాప కల ఖ హ్నుతికి పూర్వార్థమున లకీణముమ్కు ఉత రారనున లక్ష్యముమ (గంథకర నిరూపించుచున్నాడు. న ా (వక్ళశ వస్తువునందు అన్యవస్తధర్య్మము నారోపించుట.కె 1పకృ్ళతధర్మ మును నిబధించిన శుద్రాపహ్నుత్య,లకార మగున,, ఇది లషీణము, నిషేధ మువఃన (పక్యృశథధ "గ్రైమును మిగుగుుపరుచుట యిచ్చట జరుశచున్నది. మరుగవుచ్చుట యనా, అపహ్నావము నాధారము గావిుచుకొని యేర్చడిన యలంకారమగటచే దీని కపహ్న్నాతి యనుపేరు సార్తకమగుచున్నది. అ
అపహ్నుత్యలంకారము శీ ఇతడు నుధాంశుడు కాడు; మణియేమి ? ఆకాశగంగయందలి పద్మము ఇది లక్ష్యము. ఇచ్చట సుధాంశుడు వర్త్యము. పద్యము ఆవర్త్యము, ఆవ ర్ర్యధర్మమెన పద్మత్వము నారోవించుట్నకె వర్ర్యధర్భు మైన సుధాంశుత్వ మును 'కాడు' అను (కియాపవముచేశత నిషిధించుట జరుగుచున్నది. ఈ నిషధముసకు అవర్ష్యధ రా్యారోపణ మే (వయోజనము, ఇచ్చుట నిషేధము మాథత్రమే యున్నది; నిషేధమునకు కారణాదులను నిబద్దము చేయలేదు. కావుననే యిది శుద్దాపహ్నుత్యఎ౧కారమినకు లక్ష్యమగుచున్నదిః ఆం(ధచం(్రాలోకము : గ్‌ అన్యధర్థుంబు నిలుప, 'లే దందు ధర్గు మనిరయీని శుద్ధాపహ్నుతి నెగడు గృత్వి నితండు కాండు సుభాంశుం డబేమి యనిన నభగంగానరోరుహూం బన్నయట్టు. శఆండవ భేదము ౨9. న వవ యుక్షిపూర్వశ్చే దుచ్యతే 'హీత్వపహ్నుతిః నేను స్నీవో న నిశ్యర్క_ స్పిస్థ్‌ రౌర్వోఒయముత్ధిత॥। టీక వ యుక్షిపూర్వః 2 చేత్‌ = కారణపూర్వకమై యున్నయెడల; సః + ఏవ== అదియే; హేశ్వపహ్నుతి। = హేత్వపహ్నుతి యని; ఉచ్య తేజ పిలువబడును, తీవః = తీక్షము గానున్న; అయం=ఈతడు; న + ఇన్లుః= చందుడుకాడు; నిళి (స్థితిఫ=రాతియందు (ఉండుట చేత; న+ అర్క; సూర్యుండు కొడు; సిన్హోః:జసమ. (దమునుండి; ఉత్రితశఇ వెలువడిన; జౌర్వః 2 బడవాగ్ని. వ్యాఖ్య; శుద్రాపహ్నుతియే పేతపూగ్వకమె యున్నయెడల హేత్వ పహ్నుతి యగును, ఇది లశ్షణము. వర్మ్యధకమును హేతుపూర్వకముగా వి షేధించి, ఆవర్హ్య వరము నారోపించుట యిందు జరుగును, ఇతడు తీనముగా నున్నాడు కావున చందుడు కాడు, రతి వేళ ముర్యుడుండడ; సనమ (దమునుండి వెలువడిన బడబాగ్నియే యిది ఇది లక్ష్యము, విరవాణియె; యువతి చందోపాలంభన నమయముిన నుసయోగిం
జరీ చం[్రాలోక నముస్టేవము చీన వచన మిది, ఇచ్చట వర్యము చందుడు, చందుడు సవాజముగా చల్లని వాడు. ఇచ్చటియువతి విరహతప్త కావున చందుడు తీవముగా నని పించుట సహజము, త్మీవత్వమును 'హేతుపుగా పరిగజించి చం్యదునియొక్క చం[దత్వమును నిషేధించుట జరిగినది. అయినచో సూర్యుడు కావలయును. సూర్యుడు రాత్రివేళ నుండడు కాబట్టి నూర్యుడగుటకుసు వీలులేదు. చందత్వ సూర్యత్వములు రెండును నిషిద్రము లైనవి త్యీవత్వమును హేతువుగా (గహిం చీయే సముదమునుండి వెలువడివ బడబాగ్ని యని నిశ్చయించుట జరిగినది. బడనాగ్నికూడ నింతకు ముందున్నదియే., అవ్వుడు సము(దగర్భముననున్నది. ఇప్పుడు సము[దమున౦డి వెలువడినకారణముగా తీ్యీపత్వమును గలిగి యున్నది. ఈవిధముగా యుక్షిపూర్వకముగా చందునియందు చంద్రత్వ మును నిషేధించి, జచిబాగ్నిత్వమును నెలకొల్పుటచేత హేత్వపహ్నుతి లక్షణమునకు సరిపడుచున్నదచి ఆంప్రచం[దాలోకము : గీ. అదియకద యుక్తి పూర్వక మయ్యెనేని క్తి, గాడ శశి తీవ్రం డర్కుంచు లేండు రాజి ననధిగ ర్భసముత్థితె'ర్వం బితండు. మూడవబఖేదము ; హో అ ఆళ్ళ య్‌ ఆ విప, అన్యత్ర త స్యారోపార్థః పర్యస్తాపహ్నుతిస్తు నః, నాయం సుధాంశుః కిం తర్హి సుధాంఘుః (శ్రేయనీముఖమ్‌! టీక ; అన్యత=ళన్యమగు విషయమునందు; త్‌స్య ఇ (పకృతమెశ విషయము యొక్క; ఆరోపార్ధః=ఆరోపించెడి యర్థము; సఃజా అది పర్యస్తాప హవ్నుతి యను నలంకారముక అయం౦=ఇతడు; న + సుధాంకుః=చందదుడు కాడు; కిం + త్నర్గిణు మరేమి; (ప్రేయసీ ముఖమ్‌ (+వవ) = వియురాలి ముఖమే; సుధాంకుఃజచందదుడు, వ్యాఖ్య ఏ; అన్య వస్వవునందు (నక్ళళవస్తువు యొక్క ధర్మము నారో
యలంకార మగును, ఇగి లక్షణము. ఇచ్చట స్వధర్మమును నిషేధించికను, మరొక వన్తువునం దదే ధర్యమును నిశ్షేపించుట జరుగుచున్నది. ఇటు సమిీపమం౦ంవలి మరొక వస్తువునందు స్వ్పధర్యుమును నెలకొల్పుటచేతనే పగ్యసాపహ్నుతి యళశుపేరు దీనికి సార్టకమశుదున్నదిం ఇకడు చందుడు కాకు. మరేమి? (_పేయనీముఖమే చందుడు. అశ్నది లక్ష్యము. ఇచ్చట చందుడు వగ్యము. *'ఠాడుి అన్న శబముచేన చందదునియందలి చందత్వము నిఫేధింపబడినదిం “పేయసీ ముఖ మే చంద్రుడు" అని యనుటచేత _పేయసీముఖమునందు చం్టదత్వము ఆరోపింప బడినది, ఇట్లు చందశ్వము చంటుకినుండి తొలగింపబకి, పర్యస్న వన్తువయిక ముఖమునందు అకోపితమెనది, కావుననే యిది పర్యస్తాపహ్నతికి లక్ష్య మశుచున్నదిః ఇధి విరహతవ్తుడయిన ఒక యువకుని వచనము, (ప్రేయసికి దూర ముగా నున్నప్పుడు నుధాంశుడు సంతాపకరు డగుమున్నాడు, సుధాంశుడు సహజముగా అహ్ల్షాదగరుడు కానలయుసు; తద్విరుద్ధముగా మండుటచేత, తల్లక్షణము నిషిద్దమగుచున్నది. పేమ సీముఖమే ఆహ్హావకరము. అహ్మాదకరత్వ ముమబట్టి ముఖమునకే చంటదత్వ మారోవీంప అడు మున్నది నిషేధము లేకుండ ఆరోపముకూూతమే జరిగినయెడల, అది రూసకము మా(తమే యగును, *_పేయసీముఖమే చం్యదుడు' ఆవి యున్ననుడు అభేద రూపకము కావలయును. కావున నషేధము అపహ్నూతికి ముఖ్యము. ఆం[ధచం[దాలోకము గ్‌ క కృతి నగుం బర్యస్తాప హ్నుతి ఇచిరచోట నుపమాన మునుచుటకైై సి హ్నుతిం 'జేసినం గాలం డీతండు సితకిరణుండు విధుఃండు (వేయసీముఖ మనంలన్‌, విమర్శ: “ఉపమాన మునుచుటకై య్నది సరికాదు. పర్యస్తావ హ్నూతియందలి వస్తువులు. రెండును వర్ణ్యము లే “ఈశ.డు సీతకిరణుండు కాండు' అని యెదురుగా నున్నవావిని నిర్ధేశించుట స్పష్టముగా నుండగా “సిఠకి రనుకు” అవర్ష్యమశి య ఏట కుముుకను, ముఖము వర్ష్యమన్నది అెరియు.
శీకి చం(ద్రాలోక నమున్ఫేహషము చునే యున్నది. కావున ఒక వర్య్యముశందలి ధగ్మమును మరొక వర్త్యము నందు నెలకొల్పుట యిచ్చట జరుకుచున్నోది. ఇంమలకు మొదటి వర్ణ్యము నందు తద్దర్భము లేదని నిర్బధించుట యావశ్యక మగుచున్నది.
పైపద్యము.నందు *“నుపమానమునుచుట కై" అన్నదానికి బదులుగా “విజధర్యమునుచుట క యని చదువకొనిన సముచితముగా నుండును, అవ్వుడు లక్షణము సంగతమగును, నాలుగవభేదము ;
లిశ్త (ఛాన్తాపచ్న్నూతి రన్యన్య శజ్కాయాం (ఛాన్తివారళ్వే
శాపం కరోతి సోత్కమ్పుం జ్వరః కిం? న నఖిన్ధురః॥
టీక; అన్యస్య = ఇతగవస్తువుయొక్క; శజ్కాయాం=భాంతియందు; (ాన్తివారజణే (సత్రిజ (ాంతి వారింపబడుచుండగా; (ాన్తావహ్నుతిః జు (భాంతాపహ్నుతి యన్న యలుకారము; (స్యాత్‌ = అగును)! సశ ఉత్క మృ్పమ్‌=మిక్కిలి వణకుతో; తాపం కరోతి=తాపమును కలుగజేయును; కిం జ్వరః=ఎజ్వరమా: న సభిజకాదు మి[ళమా; స్యరః=౨మరు కు,
వ్యాఖ్య; ఇతరవస్తువన్న శంక కలిగినవ్పుడు, ఆ శంకను తొలగించి నిశ్చయజ్ఞానమును కలిగించిన యెడల (భాంతాపహ్నుతి యన్న యలంకార మగును. ఇది లక్షణము. రెండు వన్తువులకున్న ధర్మసాదృశ్యముచేత ఒక వస్తువును మరొకవస్తువుగా (భమించుట జరుగవచ్చును, అప్పుడు వేతయెన వాడు భాంతిని తొలగించి నిశ్చయజ్ష్డానమును కలుగజేయును, మొదటనున్న (కాంతిని అవహ్నవము చేయుట ((మరుగువుచ్చుటి యిందు జరుగుచున్నగి, కావున దీనికి (భాంతాపహ్నుతి యనుపేరు సార్ధక మగుచున్నదిః
[సంన్కృతమునందు జ్వరః స్మరః అన్నమాటలు రెండును పుంలింగ ములు, తెలుగున నొక్కటి అమవాద్వాచక మె, 'రెొడవది మహద్వాచక మగును. ఇావున (పత్యయములు భేదించును, ఒకదానితో అవ్వయించు నవుడు (కియ యొకరూపమున, మరొకచానితో అన్వయించునపుడు మరొళ రూపమున నుండును. కావున అన్వయసౌలభ్యము నపేక్షించి స్మరశబ్రమునకు శాత్సర్యార్థమును (గహించుట తగియుండును. ఇచ్చట అకే ([గహింవబడు చున్నది.) గా
అపహ్నూత్యలంకారము త్తి సోత్కంవముగ తాపము కలిగించుచున్నది; జ్వరమా? కాదు విరహమా. ఇది లక్ష్యము, ఇద్దరు మ్మితుల నడుమ జరిగిన సంభాషణ మిది మొదటివాడు తనకున్న శరీరతాపమును వెల్లడించెను. "రెండవవాడు ళాప కారణము నెరుగడు. శాపము జ్వరమువలనగాని, విరహమువలనగాని కలుగ వచ్చును. ధర్మసాదృశ్యముగల "'తండింటిలో నొకదానిని (గ్రహించి యాతడు *జ్వరమా ? యని (పళ్నించెను. ఇది యధార్లము కాద. ఆతనికి యధార్హ జ్డానము లేము, అనగా (భాఎతినొంది ఒక దానికి బదులుగా నొకదానిని (గపాంచెను, కావుశ మొదటివాడు *జ్వరముళాదు' అని నిషేధింది, *ఏభహము" అన్న యధార్హజ్ఞానమును గలిగించెను, (భాంచివారణమునశ్తై అవ్యవస్తుని షేధము జరుగుచున్నది. కావున నిది (ఛాంతావహ్నుతికి లక్ష్య మగుచున్నది" అం[ధచం,దాలోకము : గీ ాంతి వారింపబడెనేనిం బరునిశంకం "బేజరిల్లు (ఛాంకాపహ్నుతి యనం గృతులం చాపపటిిడి మిత ! సోత్కంపముగను జ్వరమ ? యది కాదు మరు డన్న చందమునను. విమర్శ ఏ; మూలమునందలి “అన్యస్య శజ్కాయామ్‌' అనుదానికి అన్య జనస్య శజ్కాయామ'” అన్న యర్థమును అపాంచి "పరునిశంకి నవి యను వాదము చేయుట జరిగినది, కొందరు వ్య్మాఖ్యాశలుకూడ ఇశ్షే (గపాంచిరి. జాని *ఆన్య్మస్య' యని యన్నషప్పుకు అక్యవస్తునః అ చెవ్పుకొనుట రుదిక ముగా నుండును. ఇచ్చట '“అన్యవస్తువ అని యనగా వక్షృవివక్తితవస్తువు కఈంకు భిన్న వస్తువని యర్హము, అన్యవస్తువన్న (భాంతి కలుగుచుండగా, చానిని వారించి యథార్దజ్ఞానమును కలిగించుటయే యిచ్చకు జరుగుచున్నది. అయిదనభేదము : 25. చేశాపహ్నుతి రన్యస్యశజ్కాతన్యథ్య నివ్నా వే (ప్రజల్పన్థుక్పడే లగ్నః శాన్నః కిమ్‌ ? న హీ సూవురఃః టీక ; అన్యస్య == అన్యవస్తువుయొక్క; శజ్కాతః = తఠథ్యమిథ్యా మధ్య స్టితివలవ; ఈథ్యనిహ్న వే (సత్సి ఇ తథ్యమును నిషేధించట జరుగుచుండగా; 7
క్‌0 చం(ద్రొలోక నమున్ఫేమము ఛేళాపహ్నుతిః = ఛేకావహ్నుతి యను నలంకారము; (భవతి=అగునుః (వజల్బన్‌ =వడరుచు; మత్స దే = నాపదమునందు; లగ్నః=తగిలినది; కాన్న కిమ్‌=కాంతుడా; నహి=కాదు; నూపురః=ఎకాలియం దె.
వ్యాఖ్య; ఇతరవస్తువు యొక్క శంక కలుగగా, దాని నవకాశముగా తీసికొని తథ్యమును నిషేధించినయెడల శేకాపహ్నుతి యగును, ఇది లక్షణము. నిశ్చయజ్ఞానము. కలిగినపుడు నిషేధించుట కవకాశకు లేదు, పంశయమున్నప్పుడు మాతమే ఒకదానిని వారించి మరొకదానిని బలపరు చుట కవకాశము౦డును, మిథ్య్మావస్తువుము నిషేధించి తథ్యవస్తువును నమర్థిం చినయెడల (భాంతాపహ్నతి యగునని 'పెని చెప్పికొంటిమి. దానికి సరిగా విపర్యయ మిడి, తథ్య మిథ్యానన్నవులకు నడుమ సిశ్చయము లేనవ్వ్పుడు తథ్య మును నిషేధించి; తన్యూలముగా మిథ్యావన్తువుమ సమర్థించుట యిచ్చట జరుగును. ఇట్లు చేయగల్లుట నివుణులకు మామే సాధ్యము, ఛేకు లనగా నివుణులని యర్ధ్హము, ేళాపవ్నుతి యనుపేరు దీని కిందువలన సార్దక మగుచున్నది.
వాగుచు నా కాలియందు లగ్నమయ్యెను. కాంతుడా? కాదు. అందె ఇది లక్ష్యము, ఓక నాయిక తనచెలిక తెకు రహస్యవృతాంతమును విన్సించు చున్నది. (పజల్పన్‌ మత్పదేలగ్నః" అని యన సరికి అక్కడికి మూడవవ్యకీ వచ్చుట తటస్థించెను. ఈవాక్యమును విని, కుతూవాలము నావుకొనలేక, వీరి 1వసంగమునందు జోక్యము కలిగించుకొ నెను, “కాన్నః కిని అని (వళ్నిం చెను, ఈ (వశ్నమునుబట్టియే అమెకు నిశ్చయజానము లేదన్నవిషయము
వా
శేలిపోవుచున్నది. కావుననే నివుణురాలైన నాయిక ఈధ్య విషయమును మాటుపరిచి *నహి, నూపురః ఆని సమాధానమిచ్చినదిం ఇట్లు నివుణముగా తథ్యమును నిషేధించి, అతథ్యమును సమర్ప్చించుటచేత ఇది ఛేకాపహ్నుతికి లక్ష్య మగుచున్నది. అం(ధచం[దాలోకము :
గీ తేజరిల్లు శేకాపహ్నుతి పరళంక
వలనంగద తధ్యనిహ్నావం బలరెనేని;
అపహ్ను త్యలంకారము కే రొద యొనర్చుచుం దవిలె మత్చదములందు నధిఫుండా + కాండు, నూఫురం బన్నయట్టు. ఆజవ భేదము : విర, శై తవాపహ్నుతిర్యక్తా వ్యాజాద్యై ర్నిహ్నుతేః పదైః నిర్యాన్ని స్థురనారాచాః కాన్తా దృక్పాతవైతవాత్‌॥ టీక: వ్యాజ + అధద్యైః = వ్యాజము, భలము, శెతము మొదలయిన; వదైః = పదములచేత$ నిహ్ను చే = ధర్భునిషేధముయొక్క; వ్యక్తా = స్పష్టత యందు; కైతవాపహ్నుతిః=కైత వాపహ్నుతి యన్న యలంకారము; (భవతి యగును ,॥ కానా=జ్మపీయు రాలియొక్క; దృక్పాత ఇ దృష్టిపసార మనెడి; శెతవాత్‌ =ఎమీిషవలన; సర నారా చః=మన్యథబాణములు; నిర్యాన్తి వెలువడు చున్నవి, వ్యాఖ్య ; వ్యాజాదిపదములచేత స్పష్టముగా వర్ష్యము యొక్క ధర్భుము నిషేధింవబడినయెడల నిది కైతవాపహ్నుతి యగును. ఇది లక్షణము, అపహ్నుత్యలంకార లక్షణమునందు చెప్పికొన్న-ఫ్రే యిచ్చట సైతము అవర్ణ్యధరక్మము నారోపీంచుటయే (వయోజనముగా వర్యధర్యమును నిహ్నావించుట జరుశుచున్నది. ఇచ్చుట కెతవార్థక వపద్యయోగ మదనముగా నుండును. కావుననే కైతవాపహ్నుతి యనుపేరు దీనికి సార్ధకమగుచున్నది. శ్రీల చూపులన్న మిషతో మన్యథుని తూపులు వెలువడుచున్నవిం ఇది లక్ష్యము. '“కెతవాతి అన్నపవము (వయుకమైనది, ఈపదముచేత స్త్రీల చూవులను చూవులుకావని నిషేధించుటి జరిగినది. ఈ నిషేధించుటకు (పయోజనమ న్నది, అవి మన్మధుని తూపులు, మన్ధధబాణత్వము నారోవిం చుటకొరకె వీక్షణత్వము నిహ్నావింపబడినది. వర్ష్య మైన వీకణములకు వీక్షణ ధరుమును నిషేధించి, అవర్ష్యమైన బాణములయొక్క ధర్మమును ఆరోపిం చుట శెతవపదముచేత నిషేధము జరుగుటం అనువానిని బట్టి యిది కైతవావ హ్నుళికి లక్ష్య మగుచున్నది, ఆం(ధచం(డాలోకము ; . వ్యాజ ముఖపదముల నిహ్నావంబు నెగడం చెషం ఎెతవాపహ్నాతి యంటర్మడ్రు కవిజనములు, కః ళ్గీ
ర్‌ి చం[ద్రాలోక నముస్టేషము కామినీజన దృక్పాత్మకైెతవమున నతను శరములు వెలువడునన్నయట్టు. కం ఉృత్పేశిలజ్యాంరః (తద్భేదాః) 27. నంభావనా స్యాద్యుత్సేయో వస్తు హేతు ఫలాత్ళనా ఉక్తానుక్తాన్సదాద్యా(త సిర్దాసిన్ధాన్ప దే పే.
టీక : వస్తు హేతు ఫలాత్మనా=వస్తుమత్వము చేతు 'హేతుమత్వముచేత ఫలవత్వముచేత; సంభావనా= ఊపాంచుట); ఉఊ్యత్ప్చేక్షా=ణ(త్చేక్ష యన్న యలంశారము; స్యాల్‌ఎఅగునుః అ్యతజఇచ్చట; ఆధ్యాజ మొదటిది; ఉక్త + అనుక 1 అస్పదా = ఉక్రవిషయయు, అను క్రవిషయయు; (భవతి=అగున్సు;ః పరేజమిగిలిన రెండును; సిద్ధ అసిద్ధ + అస్ఫ దేజసిద్దవిషయయు, అసిద్ధ విషయయు; (ఈవతః = అగును.)
వ్యాఖ్య: వసువునుఒట్టి, హేతువునుబట్టి, ఫలమునుబట్టి యూపించుట యు్యత్స్చేక్షూలంకార మగును, ఇది లక్షణము. ఉపమానిమునకున్న ధర్మములే యునమే మమునం ద౦ండుటచేత నుపమేయమున కుపమాన తాదాత్య్యము నూహించినయెడల ఉత్పక్ష యగును,
ఈ య్శుత్పేక్ష మూడు విధములుగా నుండును, ఒక వసువునకు వస్వంతర తాదాత్మ్యము నూహించినయెడల వస్తూ త్పేక్ష యగును; దీనికీ స్వరూపోత్పక్ష యను నామాంతరము గలదు, 'హేతువుకాని దానిని "'హీతువుగా నూపాంచినయెడల 'హేతూ(ళ్చేక్ష యగును, ఫలము కానిదానిని ఫలముగా నూపాంచిసయెడల ఫలో(త్చేక్ష యగును.
ఈ మూడింటిలో మొదటిదైన వస్తూ త్ప్చేక్ష ఉకాస్పదము ననుకాస్పద ము నై రెండు భేదములనొందును, అనగా వసూ" త్చేక్‌ ఉకవిషయ వస్తూ త్పేక్ష్‌ అనుక్రవిషయ వస్తూ(త్పేక్ష- అని 'రెంకు విధములుగా పరిగణింపబడును" తక్కిన రెండును సిద్దాసిద్ర విషయభేదముచేత మరల రెండేసి విధములుగా నగును. అప్పుడు సిదవిషయ హేతూల్చక్ష, అసిద్ధవిషయ హేతూక్పేక్షః నిద్రవిషయ ఫలో్యల్సేక్ష అసిద్ధవిషయ ఫల్మోత్సేక్ష_. అను నాలుగుభేదము లేర్పడును. వెనుకటి రెండు భేదములు, ఈనాలుగుభేదములు కలిసి ఉల్పేక్ష మొత్తముమిచ అఖజు విధములుగా నిండును.
ఉ క్పేమూలంకారము క్రీ ఇంతవరకు రచయిత ఉ(త్పేక్షకు లక్షణమును) ఛదములను తెలిపెను, లక్ష్యములను (పదర్శింపలేదు,. ఇకముందు. తాను పైనిచూపిన (కమమున కను[కఠ్రమముగా లక్ష్యములను (పదర్శిందును, ఆం(ధచం[దాలోకము : క, విదితము లు(క్సేతలు పెం పొద వెడుం గావ్యములయందు నుక్తానుక్తా స్పదమును సిర్టాసిద్ధా న్పదము ననన్‌ వస్తు హేతు ఫలగూపమునన్‌. విమర్శ: ఈపద్యమునందు ఉ(త్పేక్షకు లక్షణము కానళరాదు. విభాగము మృాతమే కలదు. ఆచెయు సక్రమముగా లేదు, ఉన్నది యున్న టుగా (గహించినచో ఉక్పేక్ష ఆజుభేదములను గా క పంట జెండు భేదములను పౌందునన్న (భాంతిని కలిగించుచున్నది, అచ్చట స్పష్టనిశ్హశ మవసరము, ఈకింది పద్మమును (గహింపవచ్చును, గీ వస్తుహేతు ఫలముల నంభావనమునం (ద్రివధమై యలంకార ము(శ్చేతయెొ ఫ్చు; అది దుక్త యనుక్తయా నాస్పదంబు చేత మలిశెండు సిద్ధ యసిద్ధ యాను. మొదటిభేదము : 20. ధూమస్తోమం తమళ్ళ్శశ్కే. కోకీ విరహా శుష్రణామ్‌, లిమృతీవ తమో౭జ్బాని వర్షతీవాళ్ళనం నభః టీక ; తమః = చీకటిని; కోకీ విరహ కుష్మణామ=చ[కవాకాంగనల వియోగాగ్నులయొక్క; ధూమస్తోమమ్‌=పాగలసమూహ ము గాః (అహమ్‌ ఇ "నేశ్రు; శ ద్కేజతలచుచున్నానుః _రమః == చీకటి; అద్గానిజఅవయములక్కు; లిమ్బతి + ఇవఎపూత పూయుచున్నట్లు; (భవతి = ఉన్నది; నభః=అకాశము; అక్షానమ్‌ ౬ కాటుకను; వర్టతి + ఇవజఆవపర్షించుచున్నట్లు; (భవతిజ= ఉన్నది.) వ్యాఖ్యవి ఇందు వస్తూ్యత్చేత్షకు లక్ష్యములు చూపబడినని పూర్వా
న! చం[ద్రాలోక్‌ సమున్మేపము రము ఉక విషయ వస్తూ(త్వేక్షకు లక్ష్యము; ద్వితీ మార్చమునందు అనుక గ నూ లాన్‌ న. ఫై యాట విషయ వస్తూ (త్పేక్షకు రండు లక్ష్య్యములు చూపబడినవి,
చీకటిని చకవాకాంగనా విరహాగ్నులనండి పుట్టిన దూమసమూహ మని తలచుచున్నాను. ఇచ్చకు చీకటి వర్త్యము. చీకటికి నైబ్యము, దృష్టి (పతి రోధకత్వము మున్నగు ధర్మములు గలవు, ఈధర్భములు భూమస్తోమమున కును గలవు, కావున ధగ్భసామ్మమునుబట్టి వర్ష్యమైన చీకటికి అవర్ణ్య మైన ధూమస్తోముముతో తాదాళ్మ్య మూపాంపపడినది. కావున నిది వన్తూత్పేక్ష ఇందు వర్యమెన "చీకటి కూడ చెప్పబడినది. విషయము చీకటి; విషయి
రతీ
ధూమసోమము, విషయము స్పషముగా చెప్పబడి యుండుట చేత, యిది ఉత్త విషయ వస్తూ త్పేక్షకు లక్ష్యమగుచున్నదిః
చీకటి అవయవములకు పూతపూయుచున్నట్టున్నది. ఇచ్చట వాక్య సమాప్తిళొారకు *“ఉన్నది' అన్నకియను మనము కలుపుగోంటిమి. ఇచ్చట కర చీకటి, ఇది పూతపూయుచున్నటున్నది- ఇచ్చట విషయి చెప్పబడినది. విషయము (పసక్ష్మము కాలేదు, నిజమునకు చీకటి వ్యాపించుట అంగములకు పూతపూయుచున్నట్టున్నది- కని యన్నచో విషయమును విషయియు స్ప పడెడివి, అటు కాలేదు, 'వ్యాపించుట' అన్న విషయము (వర్యము) అనుక
లా మో క్స్‌
మైనది, కావున) ఇది అనుకృవిషయవన్తూ _త్పక్షకు లక్ష్యమగుచున్నదిః ॥
అకాశము కాటుకను వర్షించుచున్నట్టున్నది. ఇచ్చట కూడ *ఉన్నది" అన్న శీయాపదమును వాక్యసమాప్తికొరకు మనము కలుపకొంటిమి. ఇచ్చట కర్త అకాళము, ఇఏి వర్షించుచున్నటున్నది. దేనిని ? కాటుకను. శఇావును ఇచ్చటి కిది సనమ గవాక్యము, “వర్తతీవ” అన్నది నిషయి, దీనికి విషయము కాదగినది (పసకము కాలేదు. చీకటి వ్యాపించుట యన్నదియే విషయము, ఆకాశమునుండి భూమివరకు చీకటి వ్యాపించుట ఆకాశము శాటుకను వర్షించుటవలె నున్నది యన తాత్పర్యము, ఇట్లు విషయము (పసక్ష్తము కానందువలన, ఇది అనుక విషయ వస్తూ (త్చేక్షక్పు లక్ష్యమగు చున్నరిః
ఇచ్చుట అనుక్తవిషయకు రెండు లక్ష్యములు చూపబడినవన్న నంగ తిని గుర్తించిళిమి, ఒకే యలంకారభేదమునకు తక్కిన చోట ఒక లక్ష్యమునే
ఉక్సేశూలంకారము " "కక చూవుచుండుటవలన, (గంథకర్త్న యిచ్చట ఏదో వయోజనము నసేక్షించియే "రెండింటిని చూపించుట జరిగెనని యొక రూహించిరి, మొదటిది వచార్దో గఎతుకును, రెండవది వాక్యార్జో(త్పే నకును లక్ష్యములుగా (వదర్శింప బడినవవి వారి నిరయము, శోక పూరణము కొరకు "'రెండవలక్ష్య మును ళా ఖ్‌ జోడించెనని యింకొకరి నిశ్చయము. _గంథకర్త పదార్హ, వాక్యార్హభేదమును పరిగణించినటు కానరాదు. కాబట్టి లగ్ష్యములను భిన్నదృష్టితో ఎన్నవలనిన యావళ్యకము కానరాదు. అం(ధచం[దాలోకము వ గీ. చర్రవాకీ వియోగాన్ని జనితధూమ సమితియని శంకచేసెదం దిమిరపటలి; తమము కురిసెడిబలె నుండె ఖము గనియెడు నంగములయందు నదిబలె నంజనంబు. విమర్శ : ఇందు పూర్వాగము ఉక్షవిషయ వన్తూ(త్పేక్రకు లక్ష్యము ఇది స్మృకమముగా నున్నది. ఉత్త్సరా్యమున అశుకవిషయ వక్తూ(శ్చేకకు "రెండు లక్ష్యము లుండవల యును. ఏదియు స్మరమముగా. లేదు. అన్వయ మును కుఢడిరించుట కష్టముగా నున్నది కావున అను కవిషయ వన్తూత్చే ఢ&కు ఈకింది రెండు పంక్తులను రెండు లద్య్‌ములుగా టగహింపవచ్చును. అంధకారము తనువెల్ల నలదునట్టు; అంజనంబును వ రించునట్లు నభము, ఇచ్చట నింకొఠవిషయమును చెవ్నుకొనవలయును, అటు, బలె= అన్న యుపవమావాచకము లిచ్చట పౌడకట్టుచున్నవి. పంన్కృశమూలమునందు సైతము ఇవ' అనీ కలదు. వీశిని బటి యిచ్చటిది టి యుపమాలంకార మవి నిర్ణయింపవలె నని యనిపించును. కొని, ఆటు కాదుం ఉపమాలంకార మందున్నశు ఉత్పేకయందు నుపకూవాచక ముండుట కభ్యంతరము లేదు. ఉపమాలంకారమునందు వర్త్యావరముల కున్న సాధారణ న్‌ వ! ధర్యము సహజమై లోక్యసిదమె యుండును, ఉఊత్వేకయందు క్‌లీ తల్చికమై యుండును. ఈ భేదమును గమనించుట ముఖ్యము,
+కర చంటాలోక నమున్యేసము జొండవభీదము : 29. రక్తా తవాన్హ్రో మృుదులౌ భవి విశేపణాద్ధ్భువమ్‌,
త్వన్ముఖాభేచ్చయా నూనం పదైంన్వైరాయతే శనీక
టీక ; మృదులౌజసుకుమారము లైన; తవ + అజ్జీి=నీయొక్క రెండు పాదములు; భువి=నేలమౌద; విశ్తేపణాల్‌ == మోపుటవలన; రక్తొ=ఎజ్జనివి; (భవతః =అయినవి); ధు9వమ్‌=విశ్చ మము॥ శశీ=చం[దుడు; త్వల్‌ + ముఖ + ఆభా + ఇచ్చయా=నీయొక్క ముఖళాంతియందలి కోరికచేత; పద్యైః(నహృ పద్యములతో; వైరాయతే = పోరాడుచున్నాడు. నూనమ్‌=నిశృ్చయము,
వ్యాఖ్య : ఇందు హేతూ[త్చేక్షకు లక్ష్యములు చూపబడినవి పూర్వార్హము సిద్దవిషయ హేచూతే ్సేక్ష్‌కు లక్ష్యము. ఉత్తరార్హము అసిద్ధవిషయ హేతూ(క్పేక్షకు లచ్యుము.
నుకుమారములైన వీపొదములు నేలమిద మోపుటచేక 'నెజ్జబడినవి; ఇది నిశ్చయముం ఇది (వీయుడు (పేయసితో ననుచున్న (పశంసావాక్యము* ఇచ్చట పాదము లెబ్బ+ా మంశుటకు నేలమాద 'మోవుట హేతువుగా చెప్ప బడినది. ఇది హేశువు కాదు సహజముగానే ఆమెఫహాదము లెజ్జ౨ివిః 'హేళశువుకాని దానిని హేతువుగా నూహించుట యనుఅతణమునుబట్టి యిది హేత్యూక్సేక్షకు లశ్ర్య మగుచుక్నది. ఎఎత సుకుమారములైన పాదములైనను "నేలమోద మోవుట తప్పదు, కావున నేలమీద మోపట యశ్నది సిద్ధ విషయ మే కావుననే యిది సిర్దవిషయ హేత్శూ త్చేక్షకు లత్యము.
నీముఖకొంతియందలి కోరికచేత చం్యదుడు పద్మములతో పోరాడు చున్నాడు- ఇదికూడ [వీయుడు (ప్రేయసితో ననుచున్న (వశంసావాక్య మే. ఇచ్చట చళ(దుడు పద్యములతో ఫోరాడుటకు ముఖకాంతియందలి కోరిక కారణముగా చెప్పబడినది. ఇది శారణము శాదు. చం(దుని కొలము రాతి; లాగి యగుసరికి వద్యములు ముకులించుకొనిపోవును. సూర్యునిళాలము వగలుః వగ అగుసరికి పద్యములు వికసించును. కావున సహజముగానే చందపద్మ్శ్మములకు విరోధమున్నది. కారణము కారిదానిని కాంణముగా నూపొంచుట యను లక్షణమును బట్టి యిది హేతూూత్పేక్ష యణను. నిజము నకు చంగదునకు *ముఖకాంతి యందలికోరికి యున్నదనుటకూడ ఉవ
ఉ(క్పేవొలంకారము క్ట వన్నముకామ. చందు డచేకన పదార్థము. కావున, చందుని కీ కోరిక యున్నదనుట కవికల్పి కము, అన గా అసిద్ధవిష యమని యర్హము, అందుచేతనే, యిది ఆనిద్రఏమయ హేతూత్పేక్షకు లక్ష్య మగుచున్నది. ఆంధధచం[ డాలోకము వ గీ అవని మోచుటవలన సూ యరుణములు భ వన్నృదు పదాంబుజములు (ధువంబనంగం ద్వన్న్ముఖా భేచ్చచేతం బద్ధుములతోడ, బగ యొనర్చెడి యామిన్‌భర్త యనంగ, విమర్శ గ్‌ పూర్వార్థము సిర విషయ హేతూూత్పేక్షకు, ఉత్త రార్టము అసిద్రవిషయహేతూత్వేక్షకు లక్ష్యములు, మూలమునందు (ధువమ్‌, నూనమ్‌- అను పదము లుపయుకములైనవి. ఇరి రెండును నిశ్చయార్హకములే, అ హేతువును హేతువుశా నూహించి నిరూ వీంచు యత్నమే యిచ్చట నున్నది, కావున దానికి బలము చేకూరుటై నిజముగా, నిశ్చయముగా. మొదలయిన మాటలను వాడుట జరుగును. వీనిని బట్టియే యిచ్చజఖ లోక్మపనిద్రకం కె కవి యూవాకే పాటల్యము కలదని తేలు చున్నవి. ఇళ్లు ళలంగును, భావింతును మొదలయిన మాటలుకూడ ఉ్య్నత్చే త్నకు సార్జకత్వమును కలిగించును. మూాడన భేదము 80. మధ్యః కిం కుచ యోర్టృత్య్యై బద్ధః కనక డామభి (పాయో౭ఒబ్బం త్వక్ప బేనై క్యం (ప్రావ్తుం తోయే తపన్యతిః టీక; మధ్యః== నడుము; కుచయో।ః జ స్తనములయొక్క; ధృత్యై= ధారణముకొర క; కనకదామభిః=బం గారు గొలునులచేత; బద్దః + కిమ్‌ = బంధింపబడికదా ?॥ అబ్బమ్‌=పద్మము; త్వల్‌ + ప దేశ=నీ యొక్కపాదముతో; వఐక్యమ్‌ =ఎపాయుజ్యమును; (పాప్తమ్‌ గ! పాొందుటకొర క్రై; పాయఃజబహుశః; తోయే=నీటియందు: తపన్యతి= తపస్సు చేయుచున్నది. వ్యాఖ్య: ఇదు ఫలోత్పేక్షకు లక్ష్యములు చూపబడినవి, పూర్వా ర్ట్‌ము సిద్దవిషయ ఫల్మోక్సేక్షకు లక్ష్యము. ఉత్తరార్థము ఆసిద్ధవిషయ ఫలో
ర్‌రి చం[ద్రాలోక నమున్న్మేపము
కచములను మోయుటకై నీనడుము బంగారుగొలునులతో బంధింప బడినదా యేమి? ఇదియొక (ఫియుడు [పశంసాపూర్వకము గా సౌందర్యవర్ష నముచేయుచు (పియురాలితో నన్న వచనము, ఇచ్చట బంగారుగొలుసు లతో బంధింపబడుటకు కుచధారణము ఫలముగా చెప్పఎడినది. కనకదామ బంధనము లేకపోయినప్పటికిని నడుము సహజముగానే కుచధారణము చేయును, కనుక, కనక ధామబంధనిమునకు ఫలము క చధారణము కాదు, ఫలము కానిచానిని ఫలముగా నూహించుట యన్న లక్ష ణమునుబట్టి, యిది ఫలో(క్పేక్ష యగును. నడుము స్తనములను ధరించుటయన్నది (పనిద్దవిష యమే. కావుననే యిదీ సిద్దవిషయఫ లో్యత్కేక్షకు లక్ష్యముగా పదగ్శింప బడినధిం
కొందరు *కనకదామభిః' అని యన్నవ్వ్పుడు (పకృశమైన వళితయ మును నిగరణము చేసి అపకృతమును మా్యతమే చెప్పినట్లు తలచిరి, వకులన్న బంగారుగొలుసులచేత నడుము బంధింపబడినదని వారి తాశ్చర్యము. అప్పు డచ్చట రూపకాతిశయోక్తి యన్న యలంళార మున్నట్లు చెప్పవలయును. అయినను (పాధాన్యవివక్ష చేత మొత్తము వాక్యమునందు విస్తరించియున్న ఫలో(క్చేక్షను చెవ్పుటయే సమంజసము,
పద్మము బహుశః సీపదసమైక్యము పొందుటకై నీటియందు శపన్సు జేయుచున్నది= పద్మము నీటియందుండుట సహాజలక్షణము, దానికి వేరు (వయోజనము లేదు. ఇచ్చట పదస మైక్యము పొందుట యన్నది ఫలముగా నూపాంపబడినదిం వద్మము పాదముతో ఏశత్వమునొందుట యన్నది యెన్నడును జరుగదు. ఇట్లు ఫలముకానిదానిని ఫలముగా నూహించు టచేత, ఇది అసిద్దవిషయఫలో[త్పేక్షకు లక్ష్యమగుచున్న (.
ఇచ్చట నింకొళకవిషయమును గమనింపవలయును, “తపస్యతి' అని యన్నవ్వ్పుడు శపఃకర్మ' (పాణులకు, వివేకులకు మ్మాతమే సాధ్యయి, అది వద్మమునకు సాధ్యము కొదు, కావున “నీటనుండుటి యన్నవిషయమును మాటుచేసి 'తపస్సుచేయుటి యన్న విషయిని వెలడీంచుట జరిగినదని యన వలయును. అవ్పుడిదికూడ వెనుక చెప్పికొన్నట్టు రూపకాశిశయో క్తి యగును, అయినను ళావన్యాాళమును గాక వాక్యమునంతను (గహపించినవ్పుడు ఫలో[త్చేశయని నిర్ణయించుటయే సమజసము,
అతీశ యోక్ష్య్యలంకారము క్ర అంధ్రచం[ చాలోకము గ్‌. కట్టం బడెనేమొ మధ్యంబు కనకడామ ములను వషేజ ఛారణంబునకు ననంగం ద్వళ్చ్యదైక్యము గ్‌నంగం బద్భుములు నటం దపము చేసెడి ననెగి చందమున శర్వ | విమర్శ : పూర్వార్ధము సీద్దవిషయఫలోత్పేక్షుకు లక్ష్యము; ఉత్త రార్హము అసిద్ధవిషయఫలో _త్పేక్షకు లక్ష్యము, ఈపిమ్మట సూరకవి గమ్యో ఉచ్పేక్షలక్ష ణము తెలిపెను, మూలమునలేకున్నను వ్యాఖ్యానముల సావో య్యమున దీనివి చెప్పియుండును. ఫలో(త్పేక్‌ కిచ్చిన లక్ష్యములు రెండును గ్‌ మ్యో్యత్పేత్సకు లక్ష్యములే. క. వలె ననుపదంబు మొదలుగం దలంతు (ధువము శంకంజేసెదను నిళ స్న్‌యమన్‌ పలుకులతో. బాసిన వ ర్హిలు గమ్యో తేక యనలగం గృతుల మహేశా 1 $10. ఆతిశయోక్యలజ్కారః (త ద్భేదాఖ) 81. రూపకాతిశయోక్షి స్స్యా న్నిగీర్యాధ్యవసానతః పశ్య నీలోత్పల ద్వంద్వా న్నిన్సరన్ని శితాళ్ళరాః॥ టీక : ఆధ్యవసానతః=ఎఅభేదరూపమైన యారోపణముతో; నిగీర్య ఇ చాపరికము చేసి; (వర్తి తంచేత =వర్డింపబడినయెడల)); రూపకాతిశయో క్తి; == రూపకాతిశయోక్షి యను నలంకారము; స్యాత్‌=లఅగును॥ నీలోత్పల ద్వంద్వాత్‌ =నలకలువలజంటనుండి; శితాఃజవాడీయైన; శరాఃజబాణములు; నిస్సరన్తి == వెలువడుచున్నవి; పశ్య== చూడుము, వ్యాఖ్య; అతిశయో క్యలంకార "'మెనిమిది విధములుగా నుండును. రూవళాతిశయోక్షి, సాపహ్నవాతిశయోక్సి భేదకాతిశయోకి, సంబంధాతి శయోక్సి అసంబంధాతిశయోక్తి అృకమౌతిశయో క్తి చవలాతిశయోక్షి, అత్యం కాతిశయోక్సి- అశ్నవి ఆవిధములు, వీనియన్నింటియందును సహజత్వము కంటె ఆశిశయించిన వర్ణనమే కనుపట్టును. ఈ యతిశయవర్ణ నము చేతనే
6౦ చం[్రాలోక నము న్మేషము అతిశయోక్తి యనుపేరు ఈ యలంకారమునకు సార్హకమగుచున్నది. అందు మొదటిదైన రూపకాతిశయోక్తి యిచ్చట నిరూవితమైనది, అవగ్హ్యము యొక్క ధర్భము నారోవణముచేయుట చేత వర్ష్యమును మాటువుచ్చినయెడల రూపకాతిశయెో క్తి యను న9ంకారమగును- ఇది లక్షణము, రూపకాలంకారమునంద) సెశము అవర్హ్యధర్మ మును వర్శ్యమునం దారోపించుట జరుగును. కాగి అచ్చట వర్ష్యముకూడ పేర్కొనబడును. అతిశయోక్షియందును వర్ష్యమును పేర్కొనుట జరుగదు, రూపకముయొక్క లశత్రణమునే కలిగియు, వర్త్యమును నిగరణము చేమొట యన్న యదనవు లక్షణము చేతు ఇది రూపకాతిశయోక్తి యగుచున్నది. నల్లకలువల జంటనుండీ వాడీయెన బాణములు వెలువడుదున్నవి చూడు. ఇది లక్ష్యము. నిజమునకు కలువలనుండి బాణములు వెలువడుట యన్నది అసంభావ్యము. ఇచ్చట కలువలు, బాణములు అన్నవి వేనకోయుప మానములుగా వ్యవహరించియున్నవి. ఒక యువతి కన్నుల జంటనుండి చూవులు వెలువడుచున్నవి. ఇది వక్తవ్యము. ఇచ్చటి కమ్నులజంట అను వల్ట్యమునకు నల్లకలువలజంట యుపమానము; చూపులు అను వర్హ్యమునక్రు వాడియైనబొశము లుపమానమ , లక్ష్యమునందు ఉపమానములుమా(తమే పేర్కొనబడినవి, ఉపమేయములు పూరి గా విగిరము లైనవి. ఉపమే యమములపై మపమానధర్మముల వారోపణము చేయుట యధ్యేవసొనము, ఇటు అభ్యవ సానము చేత వర్ణ్యములను మాటుపుచ్చుట యను లక్షణమునుబటి, యిది రూపకాతిశయోక్తికి లక్ష్య మగుదున్నదీ. ది అంధచం[ దాలోకము గ్శీ రూపకాతిశయోక్రి వేర్చునుపమాన మ్మాతము వచించి వ శ్హంబు మాటిశేని; నల్లదొవకవం (గొవ్వాడి నారనములు 'వెలువడె ననంగ లత్యుమా నలినన్నేత్ర | "రెండవ భేదము త్రి యద్యపహ్నుతి గర్భత్యం సైవ సాపహ్నవా మఠ్తా ల్వత్సూూక్సిషు సుధా రాజన్‌ ! (శ్రాన్తాః పశ్యన్ని తాం విధా।
అతీశ యోక్ష్యలంకారము న!
టీక : అపహ్నుతి గగ్భత్వమ్‌ = అపహ్న్నుతితో కూడియుండుట;: యది (వ ర్తితమ్స్‌ఐవర్టి-పబడినయెడల; సాశ ఏవ జా ఆకూపకాతిశయోక్షియే; సాపహ్నవా = సాపహ్నవాతిశయోక్తి యని; (విదుషామ్‌ ఇ పండితులకు); మతా=సద్యుతముః రాజస్‌ =ఇటరాజా; త్వత్‌ + ఘూక్తిషు=నీ యొక్క సూక్తుల యంద; సుధాజఅమృతము; (వర్మతేజ= ఉన్నది); (భాన్తాః=కజ్ఞానులు; ళశామ్‌= “నిని; విధా=ఎచం[దునియందు:; పశ్యన్ని= వెదకుచ.న్నారు,
వ్యాఖ్య ఏ అపహ్నుతితోళూడియున్న రూపకాతిశయోక్షి సాపహ్న్‌ వాతిశయోక్షి యగును-_ ఇఏి ౯శత్షణము, అపహ్నాతియంకు అన్యధర్యము చారోపించుటకుగాన, వర్యము యొక్క ధర్మము నిషెధింపబడును రన కాతిశయోక్సియందు అన్యధ రా్యారోపణ ము చేక వర్త్యమును మాటువుచ్చుట జరుగును, ఈరెండదులక్షణములువమ కలినియున్నయెడల సావహ్నావాతి శయోక్తి యగును.
ఓరాజా! నీ నూక్తులయందు సుధ యున్నది. అవివేకులు దానిని చంగద్రునియందు అన్వేషించుచున్నారు, ఇది లక్ష్యము, ఒక చాటుకారుకు రాజును (పశంసించుచు వచించిన వాక్యమిది. నిజమునకు చందుడు సుధాం శుడు. అమృాతకిరణములను గలిగియుండుట చగ్యదుని ధర్భుము, చందుని యం దమృతము నన్వేషించువారి నివివేకులుా పరిగణించుటచేతు చంటదుని యందళి సుధాంశుత్వమును నిషేధించుట జరుగుచున్నది. ఇంతవరకు నిది యపహ్నుతి. నీ సూక్తులయందు సుధయుష్నది యనట యధార్హము కాదు. సుధకు జక్యస్టానము చం[దమండలము కావచ్చును; పాలసము(దము కావచ్చును, వాక్కులు సుధకు జన్థస్టానము కావు కావున సుధ యుపమా నమ. మాతమే. మాధుర్యమన్నది యిపమేయము. ఉపమానధర్య్భము నుప మేయమునం దారోపించి, ఉపమేయమును నిగరణము చేయుటచేత ఇదియతి శయోక్తి, ఇట్లు ఆపహ్నవము తోడి యతిశయ్లోక్సి యగుటచేతు ఇది సాపళ్నా వాతిశియోకికి లక్ష్య మగుచున్నది. ఆంధ్రచం,దాలోకము
గీ. అగు నపహ్నుతి గర్భత్వ మయ్యెనేని
నదియ సాపహ్నవాఖ్య.మా నతిశ యోక్షి గ
ట్రీ చం(ద్రాలోక సముస్వేమము యుప శ్రదుక్తుల సుధ వెల్టుచుండ దాని (భాంతు లీ్ష్షీంచిదరు నిశాభర్హ యందు. విమర్శ : లచ్య్యమునందము యుస్మ్రదుక్తుః సుధ వెల్దుచుండ'ి అని యనుటవలన సుధకు వెల్లుట యను ధర్మము నారోపించుట జరుగుచున్నది. అది యనావశ్యక మేకాక, (భాం " కావకముకూడ కావచ్చుసు. కాబట్టి య ష్యదీ మసూకుల సుధయుండ' నని యనుకొనుట సమంజసముగా నుండును, మూడవ భేదము 8. భేదకాతిశయోక్సి స్యాత్త స్యైవాన్యత్వ వర్షనమ్‌, అన్న చే వాన్న గామ్మోారన్ల మన్న డెర్యం మహీప తేః॥ శదే వాస్య గామ్మార్య మన్య్ధెర్య టీక ; €స్య +నీవ = లోకసామాన్యమగుదానికే; అన్యశ్వ వర్ణనమ్‌_ లోకభిన్నత్వమును వర్ణించుట; భేదకాతిశయోక్తి:=భేదకాతిశయోక్తీ యను నలంకారము; స్యాత్‌ = అగును॥ అన్య మహిపతేః == ఈరాజుయొక్క; గామ్భార్యమ్‌ + ఏవ=గంభీరత్వ మే; అన్యత్‌ =ఇతర మైవది; ధైర్యమ్‌=ధీరత్వము; అన్యక్‌ = ఇతర మైనది, వ్యాఖ్య ; లోకసామాన్యమగు విషయమున కే అన్యత్వకల్పవముచేసిన యెడల భేదకాతిశయోక్సి యగును, ఇది లక్షణము, ఈకల్పనమువలన లోకొతి శాయిత్వము సమర్చితనుగుచున్నది. లోకసామాన్య మగు నొకవిషయమునకు విశస్ట్రత్వమును చేకూర్చుటశ్రై అన్యక్వకల్చ్పనముచేయుట జరుగుచున్నది, దాని వలన, ఆవస్తువు తనజాతివస్తువులకల కొ 'భదమును కలిగియున్నటు అతిశ యింపబడుచున్నది, ₹-వున నే యిది భేదకాతిశయో క్రియనుపేర సార్ధకమగు చున్నదిః ఈరాజు గాంభీర్యమే వేణు, 'ధెర్యమే వేతి. అన్నది లక్ష్యము. గాంభీర్యము ఒకచోట నొకలక్షణమును మరొకచోట మరొకలక్షణమును గలిగియుండదు. అది యన్నియెడల ఒ కేవిధమగు లక్షణమును గలిగియుండును. అది యందువలన నే గాంభీర్య కుగును, అళక్షే ధీరునియొక్క లక్షణమే ధీరత్వము, అది ధీరులందు ఒక్కమాగిరిగానే యుండును లోకసామాగ్యమగు గాంఖీ
అతిశ యోక్ష్యలంకారము ౮ ర్య మే రాజునకున్నదిన్న చో విశేషములేదు, కావుననే దీనికి భిచ్నశ్వము నాపాడించుట జరుగుచున్నది. లోకసామాస్యకుగు ధెశస్యగాంభీర్యములకును, రాజవిళిస్టమగు ధైర్యగాంభీగ్యములకును భేదము నాపాదింది, అతిశయమును సాధించుటచేత ఇవె భేదకాతిశయోక్తికి లక్ష్యమగుచున్నదిం ఆం[ధచం[దాలోకము
గ్‌ అన్యధాక్షప్పి యగద్దాని కయ్యె వేని భేదకాతిశ యోక్రి నాం బెంప్రమాణజు; వింత యీశని గాంభీర్యవిలననములు వింతే యీతని ధీరతా విభవ మనంగ. నాలుగవ భేదము 8 నంబగ్జాతిశ యోక్సి స్స్యా దయో౫గే యోగ కల్పనమ్‌, సౌధా(గ్రాణి వుర స్యాన్య న్పృశన్ని విఘమణ్ణలమ్‌। టీక; అయోగే= సంబంధములేనిచో&; యోగకల్పనమ్‌ =సంబంధ మును గల్పించుట; స:బిస్థాతిశయోక్సి = సంబంధాతిశయో క్రి యన్నయలం కారము; స్యాత్‌ = అగును॥ అస్యవురస్య = ఈ నగరముయొక్క; సౌధ + అ(గాజీ=భవనముల శిఖరములు; విధుమణ్ణ “మ్‌ =చం్కదబింబమును : స్ప్ఫృన్తి= కాకుచువ్నవిః వ్యాశక్య: సంబంధములేనిచోట సంబంధమున్నట్లు కల్పించినయెడల సంబంధాతిశయోకి యగును. ఇది లతీణము. ఇటు సంబంధమును కల్పించుట చేత వర్త్యమున కాధిక్యమాపాదింపబడుచున్నది.. సంబంధకల్పనముచేత అతి శయము సొధింపబడుట యిందు జరుగునున్నది, కౌవువననే దీవికి సంబంధాతి శయోక్సి యను పేరు సార్థకమె యున్నది, ఈనగరమునందలి భవన్మాగములు చ9[దమంఠిలమును న్పృశించు చున్నవి- ఇది లక్ష్యము. ఇచ్చట భవనముల యౌన్నత్యమును వర్తించుట యుదిష్పము, భవనము లెంతయున్నతములె యున్నప్పటికిని, చందదబింజ మును స్పృళశించుట జరుగదు. చంద్రబింబము మిక్కిలి యున్నతముగా నున్న దనుట నిశ్చితము. అంత యున్నతముగానున్న చం(దబింబమును సౌొధా్య(గ ములు స్పృళించుచున్నవమటచేత భవనముల యౌాన్నత్యము గమ్యమానమగు
క్క చం[(డ్రాలోక నమున్మేవము చున్నది. నిజమునకు ఇచ్చట సంబంధములేదు. లేనిచోట సఎబంధమున్నట్లు చెప్పి వర్యమున కతిశయమును సంపొదించుటచేతనేే యిది సంబంధాతి న! శయోక్సికి లక్ష్యముగా నరిపోవుచున్నదిః ఆంధ్రచం(ద్రాలోకము క ఇం బడరు శావ్యముల యో గం బొదవక యుండ యోగకల్పన మైనన్‌ నంబంధాతిశయోక్షి; ఫు 80 బలుసౌధములు విధుని నృశియించెడినాన్‌ శ అయిదవ భేదము 85. యోగేఒ ప్యయోగోఒనంబన్ఫాతిశ యో క్తి రితీష్య తే, త్వయి దాతరి శాశేన్ష్రు 1! స్వప్ట్రామా న్నా(ద్రియామహే। టీక; యోగే (నతి)= సందింధముండగా; అయోగ = సంబంధము లేకుండుట; (వర్షితం చేత్‌ =వర్జి - పబడి యెడల); ఆసంబనాతిశయోక్షి । 4 ఇతి శా ణా ఖె అాజనీ జఅసంబం ధాతిశయోక్ష్యల ఎకారమవి; (నూరిఖిః గ! పండితులచేత); ఇస్యు తే= వాంఛింపబడుచున్నది॥ ర జేనం=ఓ మహారాజా; త్వయి దాతరి=ఏీవు దాతవైయుండగా;ః (వయంజ'మేము్య); స్వర్దు9మాన్‌ = కల్పవృక్షములను; నఖ అ(దియామ హే=అడరింపమఘు, వ్యాఖ్య: సంబంధమున్నవ్వుడు సంబంధము లేదని వర్తించినయెడల అసంబ:ధాతిశయోక్సి యగును. ఇది లక్షణము. ఇచ్చట, ఉన్న సంబంధ ముమ లేదని బెప్పుటచేత వర్ష్యమున కాధిక్యము సంపాదింపబడుచున్నది. అసంబంధము నాపాదించుటచేత అతిశయము కలుగుటనుబట్టి దీనికి అసంబం ఛాతిశయోక్తి యనుపేరు సరిపడుచున్నదిః ఓరాజా ! వీవు దాఠవైయుండగా మేము కల్పవ్యృక్షముల నాదరింపము, ఇది లత్యము. కొందరు యాచకులు రాజుయొక్క దాసగుణమును మెచ్చు కొనుచు రాజుతో పల్కిన పల్కులివి. ఇచ్చట వర్గ్యము దాతృత్వము కల్ప వృక్షములు యాచకుల సర్వవాంఛలను దీర్చుటయందు సు పసిద్దములు. జావున యాచకులకు కశల్చవనృక్షములతో విడనిసంబంధముండుట వాస వము.
అతిక యోక్ష్యలంశారము త కావుననే యాచకులు కల్పవృషచములను నిర్లక్ష్యము చేయలేరు. ఇచ్చట నిర్తక్ష్యము చయుచున్నట్లు చెవ్పటచేత, ఉన్నసంబంధమును లేదని చెవ్పుట జరుగుచున్నది, ఇట్లు చెవ్పుటచేత రాజు దాతృత్వము కల్చ్పవృశ్షముల దాతృ శ్వమును మించియున్న భావము గమ్యమానమగుచున్నదిః ఇట్లు ఆసంబంధ మును వర్ధించి, వర్యమున కతిశ మమును సంపాదించుటచేత, ఇది అసంబం ధాతిశయోక్తికి లక్యమగుచున్నది ఆం[ధ్రచం[దాలోకము
గీ యోగ మొదన్చచు నుండి సుయోగ మొదవ కున్న మును చెప్పునదియమొ యొవ్సుం గృతుల్య జాత వీవగుచుండంగ ధరణినాథ ! యాదరింపము దివిజ దుమాళి నాగ, విమర్శ : ఈలక్షణము సమముగా లేదు. *నుయోగము అని యను టవలన "చక్కని నంబంధము' అన్నయర్హము కలుగును, ఏదో యొకపొటి పంబంధ ముండుటకు అవకాశము కలుగుచున్నది. నిజమున కిక్కడ అసంబం ధమే ఉక్తము కావలయును. అది _పెపద్యమునండు. నిర్షిష్టముగా లేదు ఇంకొక్కరిషయము, 'మును చెవ్వునదియయె యొప్పు గృతుల'నని చెవ్పుట చేతు ఇదికూడ సంబంధాతశయోక్సి యని నిర్దేశించినట్లగుచున్నది, పూర్వ పద్యమున సంబంధాతిశయోక్తి యని స్పష్టముగా నున్నది, ఇదికూడ నచియే శావలసినచ్చును, పూర్వవద్యమున "*నతికయోక్షి' యని మా(టతమే యున్న యెడల, ఆది యొకభేదమరియు నిడియొకభేదమనియు సమన్వయము సాఠిం చుకొనవచ్చును, ఇవ్వు డది కుదురదు, కావున, ఈకింది వద్యమును (గహింవ వచ్చును. గీ. ఉండి యోగంబు లేనియ ట్లుక వైంన నమరునట యనంబంధంవు టతిశ యోక్సి; సీవు దాళ్నవైయుండంగా నృపతివర్య ! ఆదరింసము మేము దివ్య[ద్రుమాళి, ఠి
66 చం(డ్రాలోక 'నమున్యేషము ఆజవ భేదము. 86, అకమాతిశయోక్షి స్పా త్సహశ్వే హేతుకార్యయో; అలిజ్లన్ని నమం 'జేవ ! జ్యూ కరాళ్చ పరాశ్చ లే॥ టీక: హేతుశార్యయోః=కార ణళార్యము లకు; సహశ్వే (వర్హితే సతి ఉఅనపాభావము వర్లింపబడుచుండగా; అ(కమాశిశయోకి; = అ్యకదూతి శయోక్రియన్న యలంకారము; స్యాత్‌ = అగును॥ దేవజు ఓపభూ; త్తేజనీ యొక్క; శరాః + చ= బాణములున; పరొః+ చ= శ్యతువులును; సమమ్‌= సమళాలమున; జ్యూమ్‌=వీంటినారిని. నేలను; అలి జ్రస్తి=కౌగిలించుచ న్నారు, వ్యాఖ్య ౩; శారణకౌర్యములకు సహభావము విర్తింపబడినచో నది య(కమాతిశయోక్సి యలంళార మగున. ఇది "క్షణము , శారణకార్యములకు పూర్య్వాపర[కమము నియశమీు. ౪టు కాక కారణకార్యములు ఏకకాలము వందే జరుగుట యకమము. ఆ(కమము నాధారముగా చేనికొని, వర్ష్యమున కతిశయమును గూర్చుటచేత్క దీనికి ఆ్మకమాతిశయోక్తి యన్నుపేరు సార్దక చున్నది. ఓరాజా 1! సీబొాణములును నీశ్వతువులును సమముగా జ్యాలింగనము లని చుచున్నారు. ఇది లక్ష్యము. బాణమును (పయోగించ్చుట ముందు జరుగును; 'తదనంతరము బాణపాతమువలన శకువులు చనిపోన్కదురు, ఇది (కమము. ఇచ్చట (క్రమము పరిగణింవబడళేదు. బొణములు జ్యాలింగనము జిన్‌నీవి? ఆనగా వింటినారివి నృృళించినవి. అదేసమయమున శ్యతువులు జ్యాలింగనము చేసిరి అనగా భూమిపైని పడిపోయిరి. కొరణమెన బాణ ఓవయోగము, కార్యమైన శశ్చికుశరీరపాళము... ఒక్కమారు గా జరిగిన వనుట జీతు కొరణకార్యములకు సహభావము వర్ణిత మైశది, అందువలననే ముది ఆశమాతిశయోక8 లక్ష్యమెనది. “ " గ ఆం(ధచం[డాలోకము గీ అశ్రమాతిళ యోశ్సి (ప్రఖ్యాతి నెక్కు హేతు కార్యంబులకు సబావృత్తి గలుగ, జ్యాపరీరంభైక వశత వహీంచి నీ శరంబులు సీళతువ్చవులతోడ,
అతిశ యోక్ష్యలంకారము ఛ?
విమర్శ; ఈ పద్యమునందు లక్ష్యము కొంచెము. సరుదుబాటు నపేక్షించుచున్నది- ఉన్నది యున్నటుగా, ఇది సహోక్సికి లక్ష్యమగునే కాని అ(కమాతి! యోక్టి కి లక్ష్యము కాదు. ఈ రెండింటియందును సహ ఇఖావమే (పధానముగా నుండును* సహో క్రియందు 'సహి యను పదము (పయుకమె నహభావమును (పదర్శించును. అకమాతిశయోక్తియందు సదా వద(ప్రయుక్షి సవ్యాముళాదు. 'నీశరంబలు నీశ్యతునృవులతోడ' నని *తోడ' నన్న సహార్హకమును వాడుటచేత, ఇది సహోక్షికి లక్ష్యమగును. ళశావున చానిని తొలగించి 'నీశరములును వీశతున్సృపచయములు' _ అని నాలుగవ పాదమును సవరఠించుకొనుట యుచితముగా నుండును, ఏడవ భేదము
- చపలాతిశ రౌకాక్సి స్ప్యాత్కాల్యే హేశుుపనక్షి కే,
యాస్యామిోత్యుది తే తన్వ్య్యా వల యో2.ఛవదూర్శికా।
టీక : హేత్యుపనక్తి దే = కారణ్యపసంగముచేత వుట్టి కార్యే (వర్లితే సక్రి=కార్యము. వర్ణింపబడుచుండ గా; చపలాతిశయోక్తిః = చపూతిశయో క్కి యన్నియలంకారము; స్యాత్‌ = అశుమ॥ణ యాస్యామి-ట ఇతిజు వెళ్ళబోవు చున్నానని; ఉదితే నత్రి=చెప్పగా; తన్వ్యాః == (వియరాలియొక్క; ఊర్మికా జఉ౦గరము; వలయ।=కంకణముగా; అభవత్‌ ఎఅయ్యెను=
వ్యాత్య : కారణము (పసకమైనంతలో నే కార్యము జరిగినట్లు బెప్పీన యెడల, అది చపలాతిశయోక్తి యగును, , ఇది లక్షణము, కారణము జరిగిన పిమ్మట కార్యము జరుగుట (మము. కారణమునుగూర్చి (పసంగించినంత లోనే తద్‌జ్ఞానముచేతనే కార్యముత్పన్నమయ్యెననుట యిచ్చటకళలదు. ఇది చపలాత్వమునకు నిదర్శనము, 'చపలి యనగా మెజపుదీగం మెఅపుదీగ హరాత్తగా స్ఫ్భురించున్త్షు, యిచ్చటికార్యమును హఠాత్తుగా స్ఫురించును,. చపలశ్వము నాధారముగా చేసికొని వర్ష్యముని కతిశయనును సమకూర్చుట చేతనే, దీనికి చపలాతిశయో' క్తి యన్న పేరు సార్థఠమగుచున్నదిః
నేను వెళ్ళుచున్నానని చెప్పినంతలో (సియురాలి కుంగరము. కంకణ మయె్యెను- ఇది లక్ష్యము. (వియుని విరహమును సహింవజాలక (వియురాలు కృళించుట సవాజమే, కొని, యిచ్చట విరహ మే [ప్రారంభము శాలేదు, విర.
హమువకు హేతువైన వెళ్ళుటసైతము జరుగలేదు. వెళ్ళుదునన్న వార్త మాత్రమే (ప్రనకమైనది. అంతిమ్శాతము చేతినే అతడు వెళ్ళినపివస్ధట, ఎలతో కాలమునకు వివ్యుట కృళించిగటు వెనువెంటనే కృశించిపోయెను, ఇక్కడి కార్యము హజాత్స్ఫురితిము. ఉంగరము (వేలి కాభరణము. అది చేశికి కం కజమయ్యెను. అమె చిక్కినప్పుడు అమె చేయి _వేలంత యయ్యెననిభావము, ఇట్లు భళ్ఫీ గమనవార్తదేతనే భార్య కృళించె ననుఓటనలన, ఇది చపలాతిశ యోక్సికి లమ్యమగుచున్నదిః ఆం[ధచం[డాలోకము గీ. ఒవ్పుం గృతి. జపలాతిశయో క్షి కార ఆ(ప్రనక్సి జ శార్యమైనను; విభుండు చనియెద వంటన్నమానే ఇన కయ్యె , వలయ ముంగర మన్నట్లు వామ చేవ! ఎనిమిదన ేదము : - 88. అర్యన్హాతిశయోక్షి స్యాత్‌ ఏ క్వాపర్య వ్యతి[క్ర మే అగ్రో మానో గతః పశ్చాదనునీతా (ప్రియేణ సా॥ టీక; పొర్వాపగ్య వ్యతికమే (సత్రి=పూర్వోత్తర భావమునకు వైరు ద్ధ్యము కీలుగగా; అశ్యన్తాతిశయో క్రిః=అత్యంతాతిశయోక్తి యను నలంకా రము; ప్యార్‌ = అగును॥ అ(నేజ=ముందుగా; మానః = అభిమానము; గతః= తొలగిపోయెను ; పశ్చాత్‌ =ఎతరువాత; సాజఅమె; (వియేణ=(వియువి చేత; అమనీశాజఅనునయింపబ డెను, వ్యాఖ్య ; శారణ శార్యముల పూర్వోత్తర (కమమునందు వ్యత్య యము కలిగినట్లు వర్షించినయెడల, అత్యంతాతిశయో క్రి యగును, ఇది లక్ష జము. ఇంతకు ముందు ఇవ్చికొన్నట్సుగా పూర్వము కారణమును, అనంత రము కార్యమును (వనర్తింపవలయును, అది [8 మము. శార్యము ముందుగా జరిగి కారణము తరువాత జరిగినిట్టయిన ఉండవలసిన (క్రమము వ్యత్యసమె నికే కొారణముతోపాటు కార్యము జరుగుట కారణ ప్రసంగము చేతనే కార్యము జరుగుట యిదివరకు చు+చితిమి. ఇదివానిని మించియున్నది కావు నిస దినికి అత్యంఖాతిశయోక్షి యనుపేరు సార్ధకమగు చున్నది,
తుల్యయోగీకోలంకారము ఠీ అమెకోవమ. పోయినది; ఈరువాత నత డూరడించెను= ఇది లక్ష్యము- కోవము పౌందిన (వియరాలిని (వీయు డూరడింపవలయును, అప్పుడామె కోవమువు విడిచి (వనన్న రాలు కావలయును, ఇది [కమము, ఊరడించుట కారణము, కోవము.ను విడుచుట కార్యము. ఇచ్చట కార్యము ముందు జరిగి నిట్టున, కారణము శిరువాత జరిగినటును వచింపబడినది, కారణ కార్యముల పొర్వాపర్యవ్యత్యయ మన్న లక్షణమునుబట్టి, యిది అత్యంళాతిశయోక్తిక శక్ష్యమగు చున్నది. ఆంధచం[దాలోకము క, (ప్రియ మళత్యంతాతిశయో క్నియనన్‌ మును కార్య ముపష్పతిలం గారణ మూ పయి నగుట; యింతి మానము పయనం బౌాయెను (బియుండు పదపడి శనియెన్‌. విమర్శ ; లత్ష్యమునందు 'అనునయించెను' అన్న పదమువకు బదు లుగా 'అనియె నని (నాసెన, ఈ మాటకు అంతటి సామర్హ్యము లేదు. “అను నయించెను' అన్న అర్థము వచ్చినగాని లక్ష్యము సరిపడదు, కావున, ఈకింది వద్యమును [గహింపవిచ్చునుం గీ, మునువి కార స్టంబు జరిగి యా వెనుక హేతు వెన బరలగ నత్యంతమా నతిశయోక్షి; పడంతి మునుముందె కోపంబు విడిచి పెళ్లై నంతం దన్ఫునోహూరుం డామె ననునయించె. 14, తుల్యయోగితాలజ్క్యార। (తద్భేదాఖ 80, వర్గ్యానా మితశేపాం వా ధృర్మైక్యం తుల్యయోగిశా, సంకుచన్ని సరోజూని స్వైరిణీ వదనాని చః టీక : వర్ణ్యానామ్‌ (వ్రాజ= (ఫకృ్ళతములకు గాని; ఇత రేషపాంవాఎఅ[వ ళృ్ళతములకు గాన; ధర్య + ఐక్యమ్‌ == ధర్భసంబంధిమైన ఏకత్వము; (వరిం చేత్‌ చెప్పబడిన యెడల్స; తల్మయోగితా=తల్యయోగిత యన్న యలంకా
శీ: చంట్రాలోళ నమున్మేషము రము॥ పరోజానిఐపద్మములును; స్వెరిణీ వదనాని (+. చజజారస్త్రీలయొక్క ముఖములును; సంకుచన్తిజు ముడుచుకొనుచున్నలి.
వ్యాఖ్య : వర్ణ్యములకుగాని ఆవర్ష్యములకుగాని, ధర్రైక్యీమును చెప్పి నయెడల శుల్యయోగిత యగును. ఇది లక్షణము, తుల్యము లైనవాని నొక చోట చేర్చుట యిందు కాననగును, ఇవ్న్చట ధ ర్చక్య (వతిపాదకమగు వదము కూడ నొక్క కు యొక్కకూకు యుపాత్తమగును, కావుననే కుల్యయోగిత యను పేరు సార్థకమగుచున్నది,
శుల్యయోగికాలంకారము మూడు భేదములను కళిగియున్నది, ఆందు మొదటి ఫదమునకు లక్షీణము మా[తమే యిచ్చట (ఫసక్తమైనది. ఈమొదటి ఛభదముకూడ రెండురకములు, మొదటిది పర్ణ్యములకు ధ_ర్యైక్యమును వర్షిం చుట వలన 'నేర్పకును, దీనిని (పకృతగోచర తుల్యయోగిత యశవచ్చును, "రెండవది అవర్హ్యములకు మాత్రమే ధర్మైక్యమును వర్షింపగా నేర్పడును. దానిని అపకృత గోచర తల్యయోగిత యసవచ్చును. శోకముయొక్క ఉత్తరార్థము నందు పక్కత తల్యయోగితకు లక్ష్యము (వదర్శింవబడిన ది, ఆ(పకృత తుల్య యోగిక కీ తరువాత చూపబడును. .
పద్మములును, జారస్తీల ముఖములును ముడుచుకొనుచున్నవి- ఇఏ లక్ష్యము, ఇది పాయంళాల పర్తసము. సూర్యు డస్తమిందుటతోడనే పద్య ములు ముడుచుకొనును, రాతి సమయము జారనస్త్రీలకు సంతోషదాయకచే. కాని యిచ్చట సంతోషము నిలుచుటకు వీలులేకుండ పూర్ణ చందోదయమై నది, జారన్తీలకు రహస్యభంగమగున * కావున వారి ముఖములు ముడుచు కొనును, ఇచ్చట పద్మములును, న్వైరిణీ వదనములును గూడ (పకృతములే, ఈ 'రెండింటికిని 'సంకుచన్తి యన్న యొకే పదముచేత ధర్మైకళ్యము సాధింప బడినది, అందుచేతనే యిది (షకృతగో చరతుల్యయోగితకు లక్ష్యముగా సరివడుచున్నదిః
దీనికి నూరకవి పద్యము లభ్యము కాలేదు. మూలమున కనువాదముగా ఈక్రింది పద్మమును (గహింపవచ్చును.
గీ వెలయుం దుల్యయోగిత వర్ష్యములకు నేని
నన్యములశేని ధ సంక మమరునేని,
తుల్యయోగికొలంకారము ళా వారిజములును మై్యరిణీ వదనములును జం(ద్రుం డుదయించి నంతట నంకుచించు, 40. త్వదజ్ఞమార్ష వే దృశ్చే. కన్య చిత్తే న భాన తే మాలతీ శశభృళ్లేఖా కదళీనాం కఠోర తాః టీక ; శ్వత్‌ =నియొక్క; అద్ద మార్చ వే_శరీగ సౌకుమార్యము; దృష్టే (నత్రిజు చూడగా; కస్య=ఎవనియొక్క; చి త్తేమనస్సునంమ; మౌలత్రీఎమౌాల తీలతయొక్కయు: శశభృల్లేఖా=చం[దఈ ళయొక్కయు; కదళీనామ్‌ జ అరటి బోద యొక్కయు; కఠేరతఠా=కాశిన్యము; న భాస లేజస్ఫురింపకుండును. వ్యాఖ్య : అపకృతగోచర తుల్యయోగిత కిది యుదావా5ణము, నీశరీరో "ెకుమార్యమును జూచినయెడల ఎవని మనస్సునకు మాలతీలత యొక్కయు, చం[దకళయొక్కయ:, అరటిబోదయొక్క యు కాఠిన్యము గోచరి పకుం డును? ఇది ఒక (పియుడు పియురాలి శరీర సాకుమార్యమును [పశంసిం చుచు వేసిన [పశ్నము, ఇచ్చట వర్షము (పియరాలి శరీరము. మాలళీలక చం్మదకళ, అరటిబోద- ఈనూడును గూడ అవర్హ్యములే, వర్ష్యమున కాధిక్య మునుగల్లించ టకుగాన-, అవర్మ్యములకు వకధర్మాన్వ్యయము నిరూవికమైనడి. ఇట్లు అవర్శ్యములకు ధర్ష్రక్యము వర్ణింపబడుట'చేతనే యిది అవగత గోచర శుల్యయోగితకు లక్ష్యమగుచున్నదిః ఆం(ధచం(ద్రాలోకము గ్‌ సకియ ! నీమృదు తనుత దృష్ర్రమగునేని చితృమున నెవ్వనికిం 'ఉకాశింపకుండు గదళికా మాలతీ లతికా శశాంక శీఖల కఠరోరత యంటన్నరీతి శర్వ |! 'శెండవ భేదము 4, హీతాహితే వృత్తి తౌల్య మపరా తుల్యయోగితా, (పడీయతే పరాభూతి రత శ్యాతవయో న్యయా॥ టీక : హిత 1 అమా తేంమి(తునియరదును ళతునియందును; వృత్తి శౌల్యమ్‌ = వర్తన కంబంధ మైన తుల్యత్వము: (వర్ణితం 'చేల్‌అవర్టింపటడిన
యెడల); (సా=అది; అవరాఎమరొక; తుల్యయోగికా =ఎతుల్య యోగితః త్వయాఎనీచేత; మిత శ్యాతవయోఃఎమి తుఐకును శృతుపులకును; పరా + భూతిః=ఉత్కృప్త్ణ మెన యైశ్వర్యకు; పరాభూతిః=పకాళవము; (పదీయతే= ఈయబడుచున్న ది. వ్యాఖ్య: మి(తునియందును శ్యతువునందును తుల్య వవర్తనము వర్షిం పబడినయెడల, అదికూడ తుల్యయోగితయే యసను, ఇది లక్షణము. (ప్రవృత్తి తుల్యత్వముమబట్టి మి్మిశునకుమ శ్యతునకును సమమయోగిత్యము కలుగుట యిచ్చట కనిపించును. నీచేత మిశులకును శ్యతులకును పరాభూతి యీయబడుచున్నది- అని యన్నప్పుడు మ్మితులకు *“పఠాభూతి యనగా ఉత్కృస్ట్ర మైన యైశ్వర్య మొయబడుచున్నదని యర్హము; శ్యతులకు *ఫరాభూతి యనగా పరాభవము కలిగింపదిడుచున్నదని యర్హము. మ్యికులకు శృతులకు కూడ పరాభూతి విచ్చుటయే జరుగుచున్నది. కావున నిచ్చట తుల్మ[పవర్నన మున్నది. అందు వలననే యిది తుల్యయోగితకు లక్ష్యమగుచువన్నది. ఆఅంధచం(ద్రాలోకము గీ ఆప్పరివులందు వృత్మితౌల్యమగు నేని నదియు నొాకతుల్యయోగిత యండ్రు కృతుల; రాజ! నీచేత మిత్ర శాతవుల కీియ్యం బజె నరిష్టం బనిన మాడ్కి. ఫాలనే(త్ర! . విమర్శ ; మూలమునందు “పరాకూతి;” అన్న దానినిబట్టి వృత్తితాల్యము వంపాదించబడికది. అవమాన మన్న యర్ధమున నది యేకపదము. ఉత్క లప్‌ మెన యెొశ్వర్య మన్న యర్హమున నది విశేషణ విశేష్యములుగా రెండు పదము లగును, “భూతి? అన్నది విశేష్యము, ఇది స్రీలింగ శబ్దము, కౌవున దీని విశేషణము వ్యన్నముగా నున్నవ్వుడు *వరా' యని దీర్దాంతమై శ్ర్రీలింగ రూపమున నుండును. తెలుగున నవమాన మన్న యక్హమున 'పరాభూతి' య) వాడవచ్చును. రెండవ యర్జమున 'వరభూతి' యనియే జావలసివచ్చును, కావున తెలుగున సీ వదము అర్ధద్వయ లోధకము కాజాలదు. ఈ మర ముత గుర్తించి, మారళవ “అరిష్టము” అన్నపదమును వాడీ అర్ధద్వయమును
తుల్యయోగిళాలంకారము న! పాొధించుకొనుచున్నాడు. 'రిక్టము' అన్నది మూలపదము, దీనికి కీడు; మేలు- అన్న విరుద్దార్థములు "రెండును గలవు, అయినను “రిష్పము' అనుపదము కాళ దీనికి నశ్తర్పురుషరూపమెక 'ఆరిష్టము' ప్రసిద్దముగా నున్నది, గీని కితరా ర్హములతో పాటు మేలు, కీడు- అక్న "రెండర్హములు గలుగును, *మేలు' అన్న వ్పుడు సమానార్హముగా “వెధవము' (గహింపవచ్చుకుం రాజు మి్య్యతులకు శత్తు లకు నరిష్టము నిచ్చునున్నాడనుటచేశ వృత్తితెల్యము నిరూవితమగుచున్నదిః ఈ మార్చు సముచితమై యున్నదిః మూడవ భేదము
ఖ. గుణోత్కలమై నృమికృత్య వచోఒన్యా రుల్యయోగితా,
లోకపాలో యమః పాళీ శ్రీద శృకో భవానవీ॥
టీక: గుణ + ఉత్క ప్టై=ఉత్త్‌ మగుణ గరిస్టులగు వారితో; సమితృత్య జసమౌనముగా కలిపి; వచః=వాక్యము; (వర్ణితం శీర్‌ = వర్ణింపబడిన యెడల); అన్యాఎమరొక; తుల్యయోగితాఎతుల్య యోగిత; (లివకి= కగున్సుః యమః=ఎయముడు; పాశీజవరుణుడు; (శ్రీదః=కు బేరుడు; శ్యకః=ఇందుడు? భవాన్‌ + అిపి=నీవు కూడ; లోకపాల$=ఎలోకపాలుడవుః
వ్యాఖ్య : ఉత్తమగుణ గరిష్టులతో నరీశరించి వర్ణింఛినచో నిదియొక తుల్యయోగిత యగును, ఇది లక్షణము, ఇచ్చటకూడ (వసిద్ధులగు చారితో సమయోగిత్వరు కలుగుటచేత తుల్యయోగిత సారకమగుచున్నచిః
యముడు లోకపాలుడు, వరుణుడు లోకపాలుడు, కుబేరుడు లోక పాలుడు, ఇం్యదుడు లోకపాలుకు, సీవుకు లోకపాలుడవు- అన్నది లక్ష్యము, నిజమునకు మూలమునందు *లోశపాలి శబ్ద మొక్క మారు మాఠమే వాడ బడినది. అయినను ఏకవచన సారస్యముచేత “యమో లోకపాల?, వరుణో లోకఫాలః' మున్నగు విధముగా నన్నియెడల వన్వయించు కొనవలయును ఇంతకును యమ వరుణ కుబేగాదులు లోకఫాభురుగా ను(వసిద్ధ్దులు, ఒళ కవి రాజు నభిశందించుచు లోకపాలుడ నని చెప్పుటయేకాక, ఈత్పనీర్తులతో సమికరించుచున్నాడు. ఈ సమాళరణము, అనగా సమానముగా చేయుట వలన త్యత్పసిద్ధుల గుణగరిష్టత, (ప్రళ్ళత రాజునకుము సంకమింఛ నేయుట జరు
శల
ఖీ చం(శ్రాలోళ నమున్మేషము గుచున్నది. ఇట్లు గుణగరిషులతో సమికరించుటనుబట్టి యిది తుల్యయోగి తక్షు లక్యమగుచువ్నదిః ఆం(ధచం[ద్రాలోకము గి ప్రకట గుణాఢ్యుతోడ నమికరించి కృతి వచించిన దుల్యయోగిత యంటండు; లోకపాలురు వ(జి కాలుండు, వరుణుం డర్థపల్స్కి నీవు నన్నట్టు సలిక నేత్ర ! విమర్శ । లక్షణమునందు *“పొకణ గుణాధ్యుతోడ” నని యేకవచనము (వయుకమెవది, బహువచన ముండుట సరసము; లక్ష్యముమబట్రికూడ అదియే సమంజస మనిపించుచున్నది. కావున "మించు గుజగరిక్టులతో సమిాకరించి యవి మొదటిపొదమును సరుదుబాటు చేసీకొనుట యొప్పును, లక్ష్యమునందు *శోకపోల?" అని మూలములో నున్నట్లుగా ఏక వచనమునుగాక *లోకపాలురు" అని బహువచనమే యుండుటబేత వాక్యము మొత్తమమిద దీని నొక్క మారు (గ్రహించిన వరిహోవును. ఇది సందర్భ నముచితముగా నున్నదిః
-
- దీపకొల జ్యా రః 43, వదన్శి వశ్ల్యానాం ధ్నరె శ్రిక్యం దీపకం బుధాః . -. .మచదేన భాతి కలభః (పతాపేన మహీపతిః టీక : వర్త్య + ఆవర్ష్యానామ్‌ = (పకృతమ లయొక్క అ(పకృతముల యొక్క; ధర్మ శ ఐక్యమ్‌ = ఏకథర్మత్వము; దీపకిమ్‌ (ఇతి == దీపకాలంకార మవి; బుధాఃజపండితులు; వదన్నిఎచెప్పుదురు॥! మ'దేనజమదజలము చేత; కల భఃజు ఏనుగు గున్నయు; (పతాపేన = శౌర్యము చేతు మహీపతిఃఎభఘా పొలు డును; భాతి=[వకాశించును. ॥
. - వొక్టిఖ్య (ప్రళృ్ళతాప్రకృతములకు ధ రైళ్యమును చెప్పినయెడల దీపక మగును. ఇది లక్షణము ధర్మైెళ్యమును ఒక్కమారే, ఒక్కపదముచేతనే (పతి పాదింపవలయును కేవల (ప్రకృతములకుగావి, 'కేవలా(పకృతములకు గాని ధిర్మైక్యము చెవ్పుట తుల్యయోగిత యందు చూచితిమి. ఇచ్చట (పళృత్యావ కృతములకు ధర్మైక్యము చెప్పట విశేషము* వర్ణ్యముయొక్క ధర్మమును
తుల్యయోగితాలంకారము (గ 'దెల్చుట కుపయోగించిన పదముచేతన అవర్ష్మ్య ధర్భమునకు సైతము దీపనము కలుగును. దీపనము అనగా (పకాశమని యర్హము, గడపమిద పెట్టిన దీపము ఇంటిలోపల, వెలుపల కూడ వెలుతురును వ్యాపింపజేయును* అక్ర యిచ్చ తను జరుగుచున్నది. కావున దీపకాలంకారము అనుపేరు సొర్ధకమగుచున్నది. మదముచేత నేనుగు, (పకాపముచేత రాజు [వకాశించును. అన్నద్ని లక్ష్యము. (పశాశించుట యను ధర్యమునుబట్టి ఏనుగునకును రాజునకును సామ్యము సాధింపబడినది. ఇచ్చట వర్ష్యము రాజు ఆవర్ష్యము ఏనుగు, ఇట్లు వర్ణ్యావర్హ్యములకు ధృర్యైక్యమును గలిగించుటచేతు ఇది దీపకాలంకార మగు చున్నది, య 'పపెది ఒక చాటుకారుడు రాజ్యపశంసకై పలికిన వాక్యము. అట్టిసందర్భ మునం దున్నప్పుడే అది దీపకము కాగలదు. ణంకొళ సన్నివేశము నూపొం తము, విజయోత్సవ సమయకున రాజు పట్టవుకునుగు నెక్కి యూరేగు చుండె ననుకొందము, అట్టియెడల గగేక్షకులలో నెవరైన నీ వాక్యము నన వచ్చును. అవ్పుడు గజము వర్ష్య మే; రాజుకూడ వర్ష్య మే. "శేవల వర్ణ్యము లకు ధర్మెక్యము కలిగి, ఆది తుల్యయోగితయ యగును, ఇంకొక సన్నివే శము నూహింతము, ఒక నూక్తిచతురుడు దేనికి దేనివలన సౌందర్యము కలు గునో ఒక (శ్రమమున చెప్పుచున్నా డనుకొందము, అవ్వుడు నిజమున కచ్చటి వస్తుపులన్నియు నవర్మ్యములే కావున ఆ సందర్భమునందు చెప్పినట్టుగా పె వాక్యమును (గహించినయెడల, అవర్య ములకు ఏకధర్యాన్వయము చెప్పిన ట్లగును. అప్పుడుకూడ అది తుల్యయోగితయే యగును. కావున, సన్నీ వే మునుబట్టి యీ వాక్యమునందలి రెండు వస్తువులలో ఒకటి వర్శ్యమని, ఒకటి అవర్త్యమని నిర్ణయించినవ్వుడు మాతమే దీపకాలంళారమునకు లక్ష్యము శాగలదు, అం(ధ్రచం(ద్రాలోకము క. తనరారుం గృతుల దీపక వమన వర్ష్యావర్ష్య ధరర మైక్యమయిన్య నా మున 'బేర్చుం గరి (ప్రతాపం బునం బేర్చు నృపాలుం డనంగ భుజగవిభూపా 1
76 చం(ద్రాలోక సముస్టేషము
విమగ్శ ; ఈ పద్యమునందు *పేర్చు' నను (కియాపదము “రెంకుసారు లుపాత్‌ మైనది, ఇది దీపక లక్షణమునకు విరుద్దము- ఈ తరువాత వచ్చు “ఆ వృత్తిదీపము” నకు పైది లక్ష్యము కాగలదు. కాని, (గంథకర్త దీనిని దీపకము నశే లక్ష్యముగా ను ద్దేశించెను. అది యట్లు కావలయుననిను ఇందు చిన్న మోర్చ్పులను జేయుట యపనరము. “పేర్చు' నన్న (కియాపదము రెండుసారు లుళడరాదు; కావున, మూడవ పంక్తియందున్న “పేర్చు' ను తొలగింవవల యును, అప్పుడు ఛందన్సు పరిపెట్టుకొనుట3 కరువాతి కరి” యన్నపద మున్‌ గూడ తొలళించి రెండింటికి జదులుగా 'వారణము' కిని వాడవచ్చును" నాల్లివ పాదమున కర్శీ పదమునకు పూర్వమే (కియాపదము వచ్చుచున్నది కర్శ పదమును ముందుగా వాడి, తరువాత (కియాపదమును వాడిన నన్వ యము సుకరముగా నుండును, "పేర్చు నృపాలుం డనంగ"ి నని యనుటకు బదులుగా 'భూవుండు పేర్చు ననగి నని యన్నదో సర్వము సంగత మగును, అప్పుడు *'అమున్‌ వారణము (వళోపంబున భూవుండు పేర్చు ననంగ భుజగ విభూషా' అన్నది లక్ర్యభాగమగునుః
- ఆవృ త్తిదీపకా లజ్కూరః (తద్భేదాః) త్త (త్రివిధం దీపకావృత్తై భవే దావృల్సి, దీపకమ్‌,
వర్షళ్యమ్చుద మాలేయం వర్ద ల్యేషా చ శర్వరీ॥
టీక : దిపక్‌ (+ అవృత్తౌ (సత్యాం) జా ద్రీపళస్తానియ మగు పదము యొక్కయు న ర్థముయొక్కయు నావృత్తి కలుగగా; అవ్ఫృత్తిదీవర మ్‌ఎఅవృత్తి దీపకమన్న యలంకారిము; (తివిధమ్‌=ఎమూడు విధములుగా; భ వేత్‌=ఎఅగునుః ఇయం + అమ్చుదమాలాఎఈ 'మేఘసముదాయమ.; వర్షతిజవర్థిచుచున్నరి: ఏమా + శర్వరీ + చజఈర్శాతి కూడ వర్షతిఎవర్ద ఇవాచరతిజసంవత్సరమువ లె నగుచున్నదిం "
వ్యాఖ్య ఏ వర్ణ్యావర్ష్యముల ధర్మమును దీపింపబేయు పదము కాని, అర్హము కాని, వదార్జోభయము కాని అవృతి నొందినయెడల అవ్ఫకిదీవక మగును, అవృత్తి యగుట యనగా *€ిరిగి (వయోగంతబడుటి యవనీ యరము, వదము మామే యావ్మితి నొందినలె.డల పదావృతిదీపక మగుగ. పదము నిర్ధమున గూడ అవృత్తి న'ందినియెడిల ఉభయా వృత్తి దీపక మగును. ఈ శోక మున నుత్రరార్థమునందు పదావృన్తి దీపకమ. నకు లక్ష్యము చూపబడినది?
అవృత్తీదీపకాలంకారము ఖీ ఈ మేఘమాల వర్షమగుచుశ్నది; ఈర్మాతియు వర్ష మగుచున్నది- ఇది వ్మిపలబఖయగు నొక నాయిక తన బెలికత్తెతో పలికిన వాక్యము. వర్షతి యను పదము పునరావ్యత్తమైకడి, మేఘమాల విషయమున “వర్షతి యని యన్నప్పుడు 'వర్షించుచున్నది' అని యర్హము ర్యాతివిషయమున 'వర్షతి యన్న పవమునకు సంపత్సరమువలె సుదీర్హ మగుచున్నదని యర్హము*, పదము "రెండుచోట్ల నొక్క కే యున్నవ్పటికి అర్హమునలదు మిక్కిలి లేదము కలదుః కావుననే యిది పదావృత్తి దీపకమునకు లక్ష్యమగుచున్నదిం ఇంకొక్క విషయము. దీవకమునందు వర్శ్యావర్యములకు ధర్మెళ్య మును చెప్పవలయునని గు ర్రించితిమి. కాని, యిచ్చట ఆ లక్షణము పట్టదు. చీపళము అవృత్తి చెందినంతటిలో నే అవృత్తి దీపక మేర్పడును, పై యుదొ పారణమునందు *ఈ మేఘమాల" యని చెప్పుటచేత అలత్యంక పొమావ్యము సూచితమగుచుక్నది, కావున మేఘమాల వర్ష్యము. అళ్లు “ఈ ర్యాతి” యని యనటచేశ అదికూడ వర్ణ్య మగుచున్నది, మేఘమాల వర్షమును కురియు: చునృది; కావుననే రాతి దుస్స్పహయమై సంవత్సరమంత సాగినది. ఈరెండు వర్త్యములకు ధ_ర్మిక్యము *వర్తతి అన్న పదముచేత సాధింపబడు చున్నది. ఇస్తే ఆవృత్తి దీపకమునందలి మిగిలిన రెండు భేదములందును శేవల వర్ణ్య ములకు గాని, "కేవలావర్హ్యము లకు గాని ధ_ర్మైక్యము సాధింసబడును, అయి నవ్చటికీనిి అచ్చటనున్న యావ్యత్తిచేతినే అవి యావృత్తిదీసకము లగుచున్నవి, దూరకవి (గంథమున దీని కనువాదములేదు, కావున నిధి (గపాంప వచ్చును, గీ దీపక పదార్థపునరుక్షి (ప్రావునొంది 'త్రివిధమై యొవ్ప్వు నావృత్సి దీపకంబు, వారిధరవితానంబుచే వర్షమయ్యె వారిజేక్షణ కార్మాతి వర్ధమయ్యు. 4. ఉనీలన్సి కదమ్మ్బాాని స్ఫుటస్సి కుటజోద్గమాః మాద్యన్తి వాతకా సృపా మాద్యన్తి చ శిఖావళాణి టీక ఏ కదమ్బాానిఇళడిమి పూలు; ఉన్మీలన్నివికసించుచున్నవి; కటబో డ్లమాః=క్‌ండమ. ల్లిపూలు; న్యృుటన్లిజ వికసించుచున్నవి॥ తృప్తాఃజల్భప్తిపౌం
78 చం[ద్రాలోక సమున్మేషము దిన; బాతకాః=చాతక పతీలు; మాద్యన్ని=మదించుచున్నవి; శిఖావళాః + చజ నెమళ్ళును; మాద్యన్నిజమదించుచున్నవి. వ్యాఖ్య: ఇందు పూర్వార్ధము అర్జావృత్తి దీపకము నకు లక్ష్యము: కడిమి పూలు వికసించుచున్నవి, కొండమల్లి పూలు విచ్చుకొనుచున్నవి. ఇచ్చట “ఉన్మీలని” అనునొక [కియాపదమును “న్ఫుటన్తొ అనునొక (కీయాపదమును పయుక్తము లైనవి, రెండింటికిని నర్ధమొక్క కే, ఇచ్చట వర్ష్యమ. లైన కదంజ కుటజోద్దమములకు “వికసించుట* యన్నది సామాన్య ధర్భమ.. వికసించుటి యన్న దీపఠమైన యర్హము వృత్త మగుటచేత, ఇది అర్జావృత్తి దీపఠమున కుదావారణముగా సరిపడీయున్నది , "_ ఉత్తరార్ణము ఉభయావృత్తి దీసకమునకు లక్ష్యము. ఇచ్చట "మాద్యన్ని అన్నది దీపకమైన పదము, ఇది రెండు పర్యాయములు [పయుకమెనది* తృప్తి చెందన బాతకములు మదించుచున్నవి, నెమళ్ళును మదించుచున్నవి.. అన్న చోట 'మదించుచున్నవి' అన్న పదము రూపమునందును, అర్హమునందునుగూడ జళ్ళమాదిరిగానే యున్నది, అనగా ఒకేపదము, ఒకే యర్ధముతో నావృత్త మైనది, కావుననే, ఇది ఉభయావ్యత్తి దీపకమున కుదాహరణముగా సరిపోయి నది. సూరకవి యీ శ్లోకము ననువదింపలేదు, దీని విట్లు [గహియి౨పవచ్చును. గీ కోడిమి ఫువ్వులు మిగుల వికానమొందు కొండ మళ్ల పువ్వులు విచ్చుకొనును మిగుల; చాతకంబులు మదియించుం జాలందృష్తిం గలికి నమళులు మదియించుం గాంతులీట. 17. (పతివస్తూపమాలజ్కారః కరి. వాళ్యయో లేక సామాన్యే ప్రతివస్తూపమా మతా, శాపీేన గ్రాజతే నూరః ళూర శ్చాపేన రాజతేః టీక : వాక్యయోః= రెండు వాక్యములకు; ఏక సామాన్యే (నసత్సి=ఒకే సామాన్యధర్మముతో నన్వయము ౦డగా; (పతివన్తూపమాఎ (వకివన్తూపమ యన్న యలంకారమ; (నూరిభిః=పండితుల చేత); మతా=ఇఅంగీకృతమగును॥ నూరః=సూర్యుడు; తాపేనజఎండచేత; (భాజ తేజ(పకాళించును; శూరం శార్యవంతుడు; చాపేనజధనుస్ను చేత; రాజ తేజ్ఞఫకాళించును,
(పతివస్తూపమాలంకారము గాప్ట చ్యాళ్య: రెండు వాక్యముల కొక పామాన్యధర్మముతో నన్వయ మున్నయెడల (పతివస్తూపమాలంకార మగును, ఇది లక్షణము ఇచ్చట "రెండు వాక్యములుండుట యవశ్యలక్ష ణము. "లండు వాక్యములందు నున్న సామాన్యధర్మము ఏకార్ధశములైన రెండు భిన్నపదములచేత (వ్రతిపాదింప బడును. పేరునుబట్టి చూచినప్పుడు వస్తువాకటి, (వతి వస్తువొళటి యిచ్చట నుండుట యవసరము. వన్నవకగా వర్వాంశమును గల వాక్యము. (పతివస్తు వనగా అవర్హ్యాంశమును గల హాక్యము. (వతినస్తువుతోడి ఉపమ వలన నిది (వతివన్తూపమ యనుపేర సార్ధకమగుచున్నదిః ల సూర్యుడు తాపము చేత (భాజిల్లును; శూరుడు చాపముచేత రాజిల్లును- ఇది లక్ష్యము. 'శూవడు చాపముచేత రాబిల్లుట' యన్నది వర్ష్యము, నూ ర్యుడు తాపముచేత్‌ రాజిల్తుటి' యన్నది గ్రశివన్వువు, (కాజిల్తుట, రాజిల్లుట యన్న రెండు పదములు 'నకాశించుటి యన్న యుకే యర్ధమును 'దెల్చు చున్నవి. “పకాళించుటి యన్నదియే సమానధిర్యము. ఇది వృథక్పడోపాత్య మైనది. + ఇచ్చట నీయుదాహరణము “అర్జావృ త్రి దీపకాలంకారము” కావచ్చు నని యనివించును. కాని, అవన్చట (పసక్తములైన "రెండు విషయములును వర్హ్యములో, అవర్యములో యైయుండును. ఇచ్చట వర్ష్యమునికు నవర్త్యము వకు పోలిక చెస్పబడుట గమనార్హము. ఈ భవమును ఒట్టియే యిది (ఫతివస్తూ పమ యగుచున్నది. ఇంకొఠవిషయము. వర్ష్యమునకు నవర్ష్యమునకు పోలిక 'చెవ్పుట దీపకాలంకారము నందు కలదు. కాని వర్య్యమునందలి ధర్మము నొక వదము, అవర్త్యమునందలి ధర్మమును మరొకపదము (వళిపాదిందుట (నవతి వస్తూపమయందు కలదు. దీపగమునందు ధర్మైక్యము ఒ కేపదముతో, ఒకే మారు (పతిపొదింపబడును. దీనినిబట్టి (పతివస్తూపమ యొక్క విశిష్టలతణము గోచరము కాగలదు. అం(ధచం[దాలోకము క, వపారుం గృతులం (్రలివ స్తూపమి వాక్యములు రెంటి కొక నమత తగన్‌; చాపమున నలరు సూరుండు చాపంబున ళూరుం డొనరు జగతి నను[క్రియన్‌.
18, దృష్టాన్తాంజ్యా-రః శీ?. చేద్చిమ్బృ (ప్రతిబిమృత్వం దృష్టాన్తన్న దలజ్క్య్బతిః
త్వమేవ కీ రిమాన్రాజన్‌ ! విధురేవహి కాన్తిమాన్‌!
టీక; (వాక్యయోః= రెండు వొక్యములకు); బిమృ (పతిబిమృశ్వమ్‌= వీంది పతిచింబ ధర్మము: చేర్‌=ఉల్నయెడల; తర్‌ + అలజ్బ్యృాతిః:=ఆ యళిం కొరము; దృఘమ్టైనః =ద్భుమ్టాంతము; (భవతి=అగును )ః రాజన్‌ ఎప రొజూ; త్వమ్‌ + ఏవఎనీ వే; కీరికూన్‌ = కీరిమంతుడవు: విధుః + ఏవ + పొ=చం (రు డే; కాన్తిమాన్‌ =కాంళిమంతుడు,
వ్యాఖ్య: రెంకు వాష్యములపు విం గ్రతిబింబక్వ మున్నయెడల దృష్టాంతాలంకార మగునుం= ఇది లకీణము. రెండు ధర్భములు పరస్పరము భిన్నము లైశను పాదృశ్యమువలన "రెండు భిన్నవాక్యములకు పమానధర్య ముగా వ్యవహరించుట వీంబ [పతిబింబ భానము. పూర్వము చెప్పుకొన్న వన్తు (ఫతివస్తు భావమునందు ధర్మము సమానమై యుండును; అనగా ఓకే ధర్మ ముండును, బింది (పతిబిబ భావమునందు ధర్మము సదృశముగా నుం డునే కాని సమావముగా నుండదు; అనగా ధర్మములు భిన్నముగానుండును* ధగ్భములు భిన్నిములై యున్నను సద్భృశము లై యుండుటచేక రెండు భిన్న చాక్యములకు సదృశత్వఘును సంపాది౨చి పెట్టు %. అవ్వు డది దృష్టాంతాలం శారమగును,
ఓరాజూ! నీవే కీరిమంతుడవు; చం[దుడే కాంతిముంతుడు- అన్నది లక్ష్యము, ఇచ్చట రాజు వర్త్యము; చంగదుడు అవర్ష్యము, వర్ష్యధర్యము కిర్పి మత్తమః; అవర్ష్య ధర్మము కౌంతి మత్తము. ధర్మములు భిన్నములు, అయి నను పోలికమబట్టి "రెండు వాక్యములకును సామ్యమును సాధించుట జరుగు చున్నరి. ఇందు మొదటి వాక్యము ఉపమేయము; రెండవ వాక్యము ఉన మానము. ఈ రెండింటికిని వింబ (వకిబింబ భావముచేత 'పాదృళ్యము సాధింప బడుచున్నది. కాంచివిషయముప్‌ చందు జెంతటివాడో కీర్తి వివయమున నీ వంతటి వాడవు. అన్నది కాత్పర్యము, కావుననే యుది దృష్టాంతాలంశార మునకు లక్ష్య మగుదువ్నధిం |
నిదర్శనాలంకారము వ! ఆం[ధచం(డ్రాలోకము క, కృతి బింబ (వతిబించా . కృతిందగ దృష్టాంత మగున్యు నృప 1 సవ నము న్నిం గ్‌ నమన్వితుండవు సితకిరణుండు కాంతియుతుండు వీతి ననుపోల్కిన్‌. 19, నిదర్శనాలజ్కారః (తద్భేదా? తీరి, వాక్యార్థ యో న్పదృశయో దై. శక్యారోపో నిదర్శనా, యడ్డాతు స్పౌమ్యుతా సేయం పూళేందో రకలజ్క_ ఈ టీక: సవ్యృశయోః=స దృశములయిన; వాక్యార్తయో!= రెండు వొక్యా ర్థములకు; ఐక్య + ఆరోపః=అలేదము నారోపించుట; విదర్శనా*౨ నిదర్శన యన్న యలంకారము; (స్యాత్‌ =అగునుః యత్‌=ఏది; దాతుః=దాత యొక్క; సౌమ్యతా = సౌకుమార్యమో; సా=ఆిది; పూర్త + ఇందోః=పూర్ణ చం్యదుని యొక్క; ఇయమ్‌ + అకలజ్క తలాజఈ స్వచ్భత్వము. బ్యాఖ్య 2 నిర్శరాలంళారము వాక్యార్ధవృత్తి విదర్శన, పదార్థవృత్తి నిదర్శవ, సదసదర్భబోధన రూప నిదర్శన-యని మూడు భేదములను కలిగి యుండును. శ ఈ శ్లోకము మొదటి భేరమెన వా క్యార్ధవృత్తి నిదర్శనకు లక్షణలక్ష్య్య ములను నిరూపిందుచున్నది. సదృశములయిన వాక్యార్థములకు "రెండింటికి ఏకత్వము నారోపించినయెకల వాక్యార్థ వృత్తి నిదర్శన యగును, ఇది లక్‌ ణము. ఏకత్వము అని యకగా అభేదము. సదృశత్వము మాతమేయీ వాళ్యార్థములకు నున్నది; సమానత్వములేదు, అనగా ఈ వాక్యాగ్థములకు పోలిక మాతమే యున్నది; ఆనగా అవి యభిన్నములు కావు. సదృశత్వము కలిగి భిన్నములయిన రెడు వాళ్యార్థములకు అభేదము నారోవించుట యిచ్చట జరుగుచున్నదిః ఇాళ్యార్హముల వ్యాపారమునుబట్టి దీనికి వాక్యార్డ వృత్తినిదర్శవ యనుపేరు అన్వర్హ మగుచున్నదిః చాతయొక్క సామ్యతయే పూర్త చంథమని యకళంకత. ఇది లక్ష్యము. చాతయొక్క- సౌమ్యుశ యొక వాక్యము; పూర్ణచర్యద్రుని యకళంకత మరొక న!
వా చంట్రాలోక సమున్మేషము వాక్యము. ఈ రెండింటియందు కర్తలనుబట్టి కాని ధర్మమునుబట్టి శాని యేక త్వము లేదు. మొదటి వాక్యము వర్ర్యము; రెండవ వాక్యము అవర్త్యము. తాత్పడ్యార్హమునుబట్టి చూడగా చందునికి నిగ్ఫులత్వము ఎంత అసంభా వ్య మా దాతకు అపరుషత్వముకూడ అంత అసంభావ్య మే. ఇట్లు వాక్యార్థము లనుబట్రి ఏకత్వ మారోపితమగుటచేత్తు ఇఏ వాక్యార్థవృత్తి నిదర్శనకు లక్ష్య మగుచున్నదిః ఇంకొక్కవిషయము. దృష్టాంతమునందు "రెండు వాక్యములకు బింది (టవతిబింబ భావముచేత సామ్యము సాధింపబడుదున్నది. నిదర్శవ యందు వాళ్యార్ణములయొక్క పాద్భృశ్యమునుబట్టి ఏకత్వమే సాధింపబడుచున్నది, దృష్టాంతమునందు ఉపమా లక్షణము (ప్రవర్తించుచుంకగా, నిదర్శనయందు రూపకళలక్షణము (పవర్తించుచున్నదిః ఆం. ఫచందాలోకము గీ అగు నిదర్శన నద్భశ వాక్యార్థములకు నేకళారోపణ మొనర్చి లేని; దాత కెద్ది సౌన్యుత యదియ పూశ్షేందునకును నిష్కళంకత యన్నట్లు నిఖిలకృతుల. "శెండవ భేదము 49. పదార్థవృత్తి మస్యేశే వద_న్య్యన్యాం నిదర్శనామ్‌, త్వన్నే[త్ర యుగళం ధత్తే లీలాం నీలామ్భు జన్ఫునోక టీక: వదార్థవృత్తిమ్‌_ప దార్ధవృత్తి యని; ఆన్యామ్‌ + నిదర్శ శామ్‌ =మరి. యొక విదర్శనను; ఏ కేజకొందరు; వదన్ని=చెప్పుచున్నారుః త్వర్‌ + నేత యుగళక్ష=నీయొక్క కనుదోయి; నీలామ్భుజన్యనోః=( రెండు) నల కలువల గొక్క; లీలామ్‌ఎవిలాసమును ధత్తేజధరించుచున్నది
- వ్యాఖ్య ; పదార్హవృత్తి నిదర్శవ యని మరొక నిదర్శనా భేదము కలదని మౌా(తమే చెన్పబడినది. అన్యవదార్హమునందు తదన్యధర్భమును వర్తింప జేసిన యెడల వదార్హవృత్తినిదర్శన యగునని లక్షణము చెప్పుకొనవచ్చును, ఇచ్చట కూడ అరోపమే (ప్రధానము,
సీదర్శనాలంకారము వ! నల్లకలువల ళోళను నీ కనుదోయి ధరించుచున్నది. ఇది లక్ష్యము, నలకలువలు అవర్శ్యము; తశనుదోయి వర్ష్యము. నల్లకలువల యందున్న శోభా పసార్టమును కీనుదోయియు. దారోపించుట జరుగుచున్నది. అ శోభనే కనులు ధరించుచున్న వనుటచేత అభేదము (పతిపాదింపబడుచున్నది, పదా రము నాశయించి యీ యేకతా నిరూవణము జరుగుచున్నది, కావుననే యిది పదార్హవృతి నిదర్శకకు లక్ష్యమగుచున్నదిః ఆంధచం[దాలోకము గీ. ఒక్కటి పదార్థవృత్సి సంయు క్రిం దనరు 'వేజూక నిదర్శన యనంగ వినుతి కెక్కు; దాలిచెడి నల్లగలువల లీల నీదు కన్నుదోయి యనంగ లత్యుము మహేశ! మూడన భేదము 50. అపరాం బోధనం (పాహుః (క్రీయయా౭నత్స దర్ధయోఃి న శ్యేడ్రాజవిరోధీతి &ీణం చంద్రోదయే తమః టీక; (కీయ యా=చేష్తారూపము చేత: అసత్‌ + సత్‌ + అర్భయోః=చెడ్డ యర్ధ్హముఎకు మంచి యర్హము వతు; బోధనమ్‌=క్ఞొపనము; (కృళం చర్‌ ఎచేయ విడినటయిన్య;ు అపరాం (నిదర్శనాష్ర=మరి యొక నిదర్శన మని ; (పాహుఃఎ చెవ్పదురుః చంది + ఉదయే=చం[దోద య సమయమువందు; కాజ విరోధీఎ రాజుయొక్క శ్యతువుః నశ్యేత్‌ + ఇతి=చచ్చు నని (బోధించుచు); తమః౫ చీకటి; క్షీణమ్‌ (అభూత్‌ )=నాశనమయ్యొ ను, వ్యాఖ్య వ [కియారూపముచేత హితమును కాని, ఆపితమును గాని టోధించుట జ6గెనేని సదసదర్భబోధనరూప నిదర్శన యగునని లక్షణము. అత్యాచరణము చేతనే వర్త్యము అసదర్దమునుగాని సదర్హమునుగాని దృష్టాంత మున బోధించుట జరుగును, అసదర్హము బోధింపదిడిన యెడల అపదర్హ బోధనరూప నిదర్శక యగును. సదర్భము జోధింపబడినయెడల సదర్ధ బోధన రూవ నిదర్శన యగును, ఇత్తగాగ్థమున నిందలి మొదటి భేదమున కుదొాహర ణము (పదర్శింపబడినది
రీ చం(ద్రాలోక సమున్మేపము చందోదయ సమయమున రాజ విరోధి నశించునని తమస్సు నళించు చున్నది= ఇది లక్ష్యము. రాజ విరొధి యన్నవ్పుడు చంద విరోధి యన్న యర్థముకూడ చెప్పవలయున * చంద్రు డుదయించినవ్పుడు చలద్రునకు విరోధి మైన తమన్సు లాను నళించుచున్నది; తన నాశనమునే దృష్టాంతముగా చెళ్చచు రాజ విరోధి యనగా రాజునకు విరోధియైనవాడు రాజుయొక్క యభ్యుదయనమయ మునందు నళించు నన్న విషయమును బోధిచుచున్నది. ఈ బోధ తన నాశనకియయే దృష్టైాంతముగా జరుగుచున్నది కావి వాక్కుల చేత కాదు. నాశన మన్నది పాతముకాదు; అనగా అసదర్ధము* అందువలన నిది ఆసదర్భబోధనరూప విదర్శునకు లక్ష్యనుగుచున్నదిః సూరకవి (గంథమునం దీ శ్లోకమున కనువాదము కానరాదు. కావున సీ కింది పద్యమును [(గహింపవచ్చును* గీ. సదసదర్థబోధము క్రియాచరణకలసం దనరునేని మజొక్క_ నిదర్శన యగుః; బం(ద్రుం డుదయింపం దమము నాశమ్మునొందె రాజ శత్రువు తప్పక (మందు ననంగ, $1. ఉదయన్నేవ నవితా పచ్మేప్వరృయతి (శ్రియమ్‌; విభావయంత్సమృన్ధనాం ఫలం సుహ్బుదను(గ్రహామ్‌॥ టీక : ఉదయన్‌ + ఏవజఉదయించుచునే; సవితా=సూర్యుడ. ; సమృదీ నామ్‌=సంపడలయొక్క: ఫలమ్‌=(ప్రయోజనమ; సువ్ఫూద్‌ + అను[గహమ్‌- మ్మతుల ననుగగహించుట; (ఇలి=అని)) విభావయ)న్‌ + (సన్‌ ఇ బోధించు వాడై; పద్యేషుజపద్మములయందు; (శ్రియమ్‌ == శీని; అర్బయకి జ అర్చించు చున్నాడు. వ్యాఖ్య : సదర్శిటోధనరూప నిదర్శనకు లక్ష్య మిందు చూపబడీనది. సూర్యు డుదయించుచునే యైశ్వర్యమునకు ఫలము మిత్రుల ననుగపించు టయే యని బోధించుచు. పద్యమొులకు ,శీని సమర్చించుచున్నాడు- ఇది లక్ష్యము. సూర్యు డుదయకాలము నుండియే పర్యములకు శోభను గలిగించు చున్నాడు, ఉడయము అని యనగా అభ్యుదియి కాలము, సమ్మధద్దికర మైన 1 శాలము అని భావము. అందువలన, తాను చేసిని 'సువృవమగవాము' అను
వ్యతిలేకాలంకారము క వనిని దృష్టాంతముగా చూపి, తద్ర్వారమున ఐశ్వర్యవంతులు మిళులకు ఐశ్వ ర్యము నొాసగ వలయునని బోధించుచున్నాడు, వద్శుముల విషయమున 'శ్రీ' యనగా 'ళోభి యని యర్థము మి్మితల విషయమున “శీ యనగా “సంపద” యని యర్థము. ఇచ్చట సుహృదను[గవాము అను (శ్రియచేతనే సువ్యూదను ఆహ మన్న సడర్హము బోధింపబడుచున్నది- కావుననే; యిది సదర్హ టోధన రూప నిదిగ్గనకు లక్ష్యముగా సరిపోయినది, అంధచం[దాలోక కర యీ శ్లోకము నినవదింపలేదు, కావున) ఈ [కింది పద్యముమ [(గహింపవచ్చును.
గీ. శ్రీ సమృద్ధికి మ్మితపర్మిగచాంబె ఫలమని (పబోధ మొనరింహ దలంచినట్లు సవిత యుదయించినంత నే నరసిజముల . కర్చ్పణముసేయు '(శ్రీవిలాసాతిశ యము. 20. వ్యతిరే కొలజ్యారః 9. వ్యతిశేకో విశేప. క్చేదుపమేయోపమానయోః, లైలా ఇవోన్నతా స్పన్నః కింతు (పకృతికోమలాః॥ టీక; ఉపమేయ + ఉపమానయో,। = ఉప మేయోవమానములకు; విశే షః=భేదమును గలిగంచు లక్షణము; (వర్షితః 1) చేత్‌ ఎపర్షింపబడినయెడల; వ్యతి రేకః=వ్యతి రేక మన్న యల౦కారము; (ప్యార్‌ = ఆగును)॥ సన్త్నఃజా సజ్జ నులు; _శెలాః + ఇవజకొండల వలె; ఉన్నతాః=బొన్నత్యము గలవారు; కింతు జరొని?; పకృతి కోమలాఃఎస్వళావము చేత సౌకునూర్యము గలవారు, వ్యాఖ్య: ఉపమే యోపమానములకు పోలికతోపాటు, భేదమును గూడ చెప్పినయెడల వ్యతి రేకాలంకార మగును. ఇది లక్షణము. ఉపసమాద్యలంళకార ములలో ధగ పాదృశ్యము మాతమే చెప్పబడును, ఇచ్చటకూడ సదృశ ధర్జి ముండి తీరున; లేనియెడల ఉపమేయోపమకాన భావమే పొసగదు. సదృశ ధర్య్భముతో పాటుగా, వ్యతిరేక ధర్మముకూడ నిచ్చట వర్తితము కావల యును, ఈ విలక్షణిత్వముమ బట్టియే దీనికి వ్యతిరేకాలంకాగ మన్న పేరు పార్టఠ మగుచున్నదిం
ప్రీ చం(డ్రాలోక నమున్మేమము సజనులు కొండల వలినున్నతులు; కాని పకృతి కోమలులు- ఇది లక్ష్యము” ఇచ్చట సజ్జనులు ఉపమేయము; కొండలు ఉపమానము; సదృశ ధర్మము బౌన్నత్యము; వలి ఉపమా వాచకము, ఇంతవరకు నిది యువమాలం ఇారమునకు సామి పూర్ణోపమ యని నిర్హయింపవచ్చుమ* వర్యమునకు (వకృతికోమలత్యము అనునధి మరియొక ధర్మము. ఉపమానమున కీ ధర్మము లేదు. దీనికి విరుద్ధమెన (పకృతి కఠినత్వము గలదు, కావున, ఈ ధర్మము నందు ఉపమేయోపమానములకు వ్యతిరేకత కలదు, కావుననే, యిది వ్యతిరే ఇాలంకారమునకు లమ్యు మగుచున్నది. ఈ వ్యతిరేక ధర్భ మిచ్చట వర్హ్యమున కొధిక్యమును గూర్చుచున్నదిః ఆం[ధచం(ద్రాలోకము నీ. మానుగ విషయ విమయులలోన నొక్క డధికముగం జెప్ప వ్యతిరేక మనంయగం బరయ; నగముల విధంబునను నమున్నతులు గాని (పకృతి కోమలు లాద్యలన్నగిది శర్వ ! 21. సహోక్ష్యలజ్యారః 58. నవోక్తి స్పహభావ శ్చేద్భాన తే జనరళ్ఞునః దిగన్న మగమ త్తన్య క్రీర్చిః (పత్యర్థిఖినృహ॥ టీక : జనరళ్షోనః=పహృదయుల కొనంవమును గలిగించు; సహాభావః ఆనపొతత్వము; భాసతే + చేత్‌ ఎప కొాళశించినయెడల; సహోక్షిః:= సహోాక్తి యన్న యలంకొరము: (స్యాత్‌ ఇ ఆగున్సుః తస్య =అ రాజుయొక్క; కీర్తి యశస్సు; (పత్యర్థివిః 4 సహజశ్యరువులతోపాటుగా; దిక్‌ + అన్త్నమ=దిక్కుల కొనవరకు; ఆగమత్‌ఎవెళ్ళెను, వ్యాఖ్య : సవ్భృాదయ హ్య్ళాదయరంజకముగా సహభావము చెప్పబడిన యెడల, అది సపోూక్తియగును. ఇది లక్షణము. (వధానిముగా నొక విష యము (కియావ్వయమును పొందుచుండగా, సహశబ్దోపాదానము చేత అవ ధానమగు నింకొఠ విషయమునకు కూడ (కియాన్వయమును గలిగించుట యిచ్చట జరుగున, ఇది జనరంజకముగా కూడ నుండవలయును. ఏ యలం కార మైనను అలంకార మగుటకు జనరంజకత్యము అపశ్మలక్షణము, లక్‌
నహోక్యలంకారము రో ఇమునందు చెప్పినను; ఇపవ్పకున్నము దాని చెప్పికశు పరిగణించుట యవ వరము. అతి శృతువులతోపాటు* నతని కీర్తి దిగంతములకు వెళ్ళిను- ఇది లక్ష్యము. ఇచ్చట కీర్తి [ఫధానవిషయము, అది 'వెళ్ళిని అను (శ్రీయతో అన్వయమును గలిగియున్నది, *తో పాటు' అలి నవార్గకము నుపాదానము చేయుటచేత అ్యపధానమగు '“శతువులు' కూడ [కియాన్వయముము పొందు చున్నది. 'శ్యు పలాయనము' నిజమునకు కారణము కాగా, తతృలముగా యశోవ్యాపనము జరుగుచున్నది, కారణళార్యములు రెండును సమకాలమున జరుగుచున్నవనుటచేత అ(కమాతిశయో క్తి యగునని యనిపింమును. అతిశ యెాక్తియందు సవోర్థశ శబ్దోపాదానము జరుగదు, సహార్థక శబ్లోపాదానము లేతనే, (పకృత లక్ష్యము సహెళోక్సికి నరిఏడుచున్నది, ఇచ్చటి అపధాన విషయము [(సధానవిషయమున కుత్కర్పను చేకూర్చుటచేక్క, జనరంజన సామర్జ్యము స్పష్టము ఆంధచం(్రాలోకము క, తనరును నహోక్ష్యలంకృతి జనరంజన మగుచుం దనర నపహాభావం హా తని కీర్షి యాకమించెను ఘన శాతవకోటితోడం గకుబంతములన్‌-. వికర్శ : లక్ర్యమునందు 'ఆ కమించెను' అన్నపదము: 'క$౧,' తో అన్వ యించునప్పుడు తగియుండును కాని, “శా[శవకోటి" తో అన్వయించు నప్పుడు తగదు, *అ(కమించుటి అన్నది రూఢిరిబట్టి పరా_కఠమమును స్ఫురింప జేయును. కీర్తికి పరాకమస్ఫూక్తి యుచితమే; ఓడిన శ్యతువులకు పగా[కమ న్ఫూర్హి యుచితము కాదుగదా! ళావున వ్యాపనను స్ఫురింపజే యునట్టుగా *“అవరించెమ' అన్న (కియను వాడుకొన్నయెడల (పధాన్నాపధానవిషయము లకు రెండింటికి నన్వయించును. వి వినోక్ష్యలక్కారః (తద్భేదా) కడ వినోక్తి శ్చేద్వినా కీళ్చి(త్పస్తుతం హీన ముచ్యతే, విద్యా పృూద్యాసి సావద్యా వినా వినసయనమృవహమ్‌ు॥"
66 చం(డ్రాలోక నము న్వేషము టీక ; కించిత్‌ 1 వినాఎబకానొక గుణము లేకపోవుట చేతః (వ్రస్తుతమ్‌= వర్ష్యము; హీనమ్‌ఎతక్కువదిగా; ఉచ్య తే + చేత్‌ =చెప్పబడినయెడల; వినోక్షి॥వా వినోక్షియన్న యలంకారము: (స్యాత్‌ =అగును)॥ విద్యా=విద్య; వృాద్యా = అపిఎమనోహర మైన 'దెనప్పటికి; వియసమృ్బదం + వినా=లినయసంపద లేని యెడల; సాజఅ విద్య; అవద్యాజశాఘనీయము కాదు? బ్యాఖ్య £ వినోక్తి రెండు విధములుగా నుండును, ఒకటి 'హేయన్వ రూవ వినోక్సి; రెండవది రమ్యస్వరూప వినోక్సి, ఇచ్చట మొదటిదైన హేమ స్యరూవ విగోక్సికి లక్షణ లక్ష్యములు నిరూపింపబడినవి. శోకమునందు పూర్వార్ధము లక్షణము; ఉత్తరార్హము లక్ష్యము. ఒకానొక గుణము లేకపోవుటపత వర్ష్యమునకు ప్తాన్యమును చెప్పిన మెదల, అది వినోక్షియసును, ఇది లక్షణము. ఇది సహోక్సికి సరిగా విరు ద్ధముః ఇచ్చటకూడ వినార్ధకశబ్దము నుపాదానము చేసినప్పుడే యీ యలం కారము సిద్ధించును, మనోహర మైనను వినయసంపద లేని విద్య శ్లాఘసియము కాదు- ఇది అక్ష్యము. ఇచ్చట విష్య వక్ష్యము. వినయసంపద యన్న గుణము లేకపోవుట చేళ దీనికి హీనత్వము చెప్పబడుచున్నది. కావుననే యిది లక్షణము్య్యుకు సరివడుచున్నది, ఆం(ధ్రచం(దాలోకము గీ ఇంచు కగు వస్తువును బాసి హీనముగను (ప్రస్తుతము పల్కం బడెనేని రహి వినోక్తి (పణుతికెక్కును; వినయనసంపదను కాసి హృాద్యయయ్యును విద్య యవద్య గాదె! విమర్శ : మూలమునందలి 'కించిత్‌' అను శబ్దమున కల్పాగ్ధ మిచ్చట టగహింపబడినది, ఇంచు కగు వస్తువ అన యనగా అల్బమైన వస్తువని యర్శము కాని దీనినీ యర్హమున (గహించుట సరికాదు సంస్కృతము నం దలి 'కించిత్‌' అను శబ్దము నక్కు *“కొంచెము' అన్న అర్దమేళాక, “జళానొక' యన్న యర్హము నైతము కలదు. వుంలింగ విశేషణముగా కళ్చిత్‌, న్రీలింగ విశేవణముగా కాదిత్‌, నవుంసకళింగ విశేషణముగా కిందిల్‌_ అన్నవి వాడుక
సవోక్ష్య్యలంకారము 60 నొందును, ఇచ్చట 'వస్తు" అన్నది అధ్యావృతము, దొనికి విశేషణముగా 'కిం శిత్‌' అన్నది యుపయ క్తము- కావున *ఒకానొక వస్తువు అన్న యర్షమును చెవృటయే సమంజసము, అధికము, అల్బకు- అనువానితో నిచ్చట సంబం ధము చెప్పరాదు. ఇచ్చటి యుదావారణమునుబట్టి యైనచో విద్యయొక్క శాఘశీయతకు అత్యంత ప్రధానమైనది వినయసంపద యని తేలుచున్నదిః అట్టిమెడల చొని నల్చము గా గహించుట యుచిత మనిపించుకొనరగు, శెండవ భేదము
- తచ్చేత్‌ కిఖ్ళిద్యినా రమ్యం వినోక్సి స్పాపి కథ్య తే,
వినా ఖలె ర్విభా త్యేషా రాజేన్ష్ర) 1! భవతన్సభాః
టీక : కిజ్చిడ్‌ వినా = ఒళానొక వన్తువు లేకుండుటచేక; తర్‌ == వర్ష్యము; రమ్యమ్‌ ఓ చేత్‌ = మనోహర మెశయెడల; సా అవీ == ఆది కూడ; వినోక్షిః=వినోక్తి యశ్న యలం౦ంళార మనియే; (నసూరిఖిః = పండిశులచేత); కథ్య తే=చెప్పబడుచున్నదిః రా జేన=ఓ మవిరాజా; భవతః +సభాజానీ యొక్క కొలుపుకూటమ.) ఖలైః + వినా=దుర్దకులు లేకుండుటచేక; విభాతిఎ వకాళించుచున్నది.
వ్యాఖ్య ; ఇందు రమ్యస్వకూప వినోక్రికి లక్షణ లగ్ష్యములు నిరూ వీంపబడినవి* శోళమునందలి పూర్వార్థము లక్షణము; ఉత్తరార్థము లక్ష్యము,
ఒకానొక గుణమునుగాని వస్తువునుగాని విడుదుటచేత, వర్శ్యమునకు రమ్యత్వము చెప్పబడినయెడల, అది వినోక్తియగుశు, ఇది లక్షణము. వినార్హ ఠకత్వమ ఇచ్చటకూడ ముఖ్యకు. వెనుకటి భీేనమున *దు (వకృశము హీన ముగా వర్తింపబడినది. ఈ భేదముకందు (పకృతము రమ్యఘుగా వర్ణింపబడి నది. రమ్యత్వవర్షనమును బట్టి మే ఇది రమ్యస్వరూప వినోక్షి యన్న యన్వర్ట్‌ నామము నాందుచున్నది.
ఓ మహారాజా |! దుష్టులు రేక నీ యీ కొలువుకూటము. వెలుగొందు చున్నది- ఇది లక్ష్యము, కొలువుకుూటము వర్య్యము. దుష్టులు లేకపోవుటవలన వర్యమునకు రమ్యశ్వము గలుగుళున్నది. కావుననే ఇది రమ్యస్వరూప వినో
ళా య్‌ క్రికీ ఉదాహరణముగా సరిపడి మున్న ది. శత
00 చం(గ్రాలోక నమున్మేమము అఆంధ్రచరడాలోకము గీ. అల్పవస్తువ్ర బాసి రమ్యమగునేని నదియును వినోక్షి యనంగం (్రఖ్యాతిఇక్కు; ఖలజనంబులతో. బాపి యలరె మిగుల సీ భవత్సభ ధరణీత లేంద్ర వంద్య | విమర్శ : ఇచ్చట సైతము కించిదర్హమున నల్బ్పవన్తు వనియే వాడబడి నగి, వెనుక చెప్పినట్టు ఒకానొక వస్తువని యుండుటయే సమంజసము. అల్బ అత్వాధికత్వములతో దీనికీ ముడి పెట్టవలసిన యవసగము కానరాడు, వ్ర, సమాసోక్త్యలజా్యారః 56. నమాసోక్సిః పరిన్ఫూర్ని॥ పస్తుతేఒప్రస్తుతన్యచేత్‌ ; అయ మైస్ట్రిముఖం పళ్య రక్తశ్ళుమృకి చన్ష్రృమాణ టీక ; [వస్తు తే=వర్యమున ౦దు; అ(పస్తుతస్య= అవర్ష్యముయొక్క; వరి స్ఫూర్రిః + చేత్‌ పరిస్ఫురణ మున్నయెడల; సమాసో క్తి; = సమాసోక్తియన్న యళంళారము; (స్యాత్‌ =అగునుః పళ్య=చూడు; అయమ్‌ + చన్ద్వమాః= ఈ చందుడు; రక్షః=అన రాగముగలవా డై, ఎజ్జదనముగలవా డై; ఐన్టీ9=ఇందు నకు సంబంధించిన స్త్రీయొక్క, తూర్పు దెసయొక్క; మ ఇష్‌ = ముఖమును; చుమృకిఎముదుగొనుచున్నాడు, నృృళించుచున్నాడు వ్యాఖ్య; (పస్తుతమును వర్ణించుచుండగా ఆ(వన్తుతమునకు స్ఫురణము కలిగినయెడల, అది సమాసోక్తి యన్న యలంకార మగును, ఇదీ లక్షణము, సమాసము అని యనగా సం[గవాము అని యర్హము, (వన్తుతమును, అపస్తుత మును సం్యగవాముగా వర్ణించుటచేత దీవికి సమాసోక్తి యళశ్న పేరు సార్ధక మగుచున్నది. చూడు! ఈ చంద్రుడు రక్తుడై ఐందీముఖమును చుంబించుచున్నాడుం ఇది లక్ష్యము, చందోదయను (పస్తుతవిషయము, చందదబింబము ఎజ్జి9.దై తూర్పుదిక్కును స్పృళశించుచున్నది, యధార్హమిది. కాని పె వాక్యమునందు విషయాంతర స్ఫురణమునకు దోహదము లభించుచున్నది, “చన్త్రమాః” అన్న వుంలింగ సారస్యముచేత "నాయకుడు" న్ఫురించుచున్నాడు, “రక్షః” అని
పరికశాలంకారము 91 యనుటచేత శోజవర్ణము కలిగియుండుట యన్న యర్ధ్హమే కాక అనురాగము కలిగియుండుట యన్న యర్హముకూడ శ్లేష సామర్హ్యను.చేత లభించుచున్నది, “ఐన్టీ) ముఖమ్‌" అని వొడుట నాయికాముఖ స్ఫురణము కలిగించుచున్నది, “ఐసీ అని యన్నవ్పుడు *తూర్పు దెసని -యన్న యర్జ మేకాక *“ఇం(దునకు సంబంధించిన న్తీ' యన్న యర్ధముకూడ స్ఫురించుచున్నది. 'స్పృశతి' అన్న శబముతో సరిపోయెడిదానికి *చుమృతి' యన్న పదము వాడదిడినది, డీని వలన “చుంబన కియ' న్ఫురించుచున్నది. ఈనూలముగా వెనుక చెప్పుకొనిన నాయికానాయక ప్రసంగము (పతీత మగుచున్నది, చంద్రుడు నాయకుడు, నాయిక “చార్టది' యైనయెడల ఇది స్వకీయ యయ్యెడిది. ఇది “ఐంది యగుటచే వపరకీయ యగుచున్నది. దీనినిబట్టి మొత్తముమిద 'ఒకనాయకు డనురాగముతో వరాంగనా ముఅమును చుంబించుచున్నాడు' అన్న విష యాంతరము స్ఫురించుచున్నది, ఇట్లు విషయముతోపాటు విషయాంతరము గూడ న్ఫురించునట్లుగా నంచ్రేనించి చెప్పుటచేతు ఇది సమాసొక్తికి లక్ష్య మగుచున్నది. ఆంధచం[(ద్రాలోకము
గీ ప్రస్తుతంబు వచింప న(ప్రస్తుతంబు దోంచనేని సమాసోక్షి యేచుంగ్భృతుల, ముద్దుగొనియెడి సీయెంద్రిముఖము: జూడు | రక్తుం డగుచు నిశీథినిరమణుం డనంగ, £4. పరికరాలజ్యారః 7. అలజ్కా_రః పరికర స్పాభిి పాయ విశేషణై: సుధాంశుకలితోత్తంస స్తాపం వారతు వళ్ళ్శివణ టీక : సాఖ్మిపాయ విశేషతైః = అభిప్రాయ గర్భితములైన విశేషణము లతో; (యః + యుక్ష్తః=ఏది కూడియున్న దో); (సః=కది); పరికరః + అల జ్కారః=పరికరమన్న యలంళారము; (ప్యాత్‌ =అగును)॥ సుధాంశు + కలీత ౨ ఉత్తంస$=అమృకకిరణుడ్రెస చందుని శిరోభూషణముగా గల; శివః == ఈ శ్వరుడు; వః=మియొక్క; కాపమ్‌=కాపమును; హరతు=హరించునుగాక
రి చం[(ద్రాలోక నమున్మేషము వ్యాక? పాభ్యిపాయ విశేషణములతో కూడి మున్న యెడల వరికఠొ లంకార మగును, ఇది లక్ష ణము. పరికర మని యశగా సాధవశమవి యనగ్హము, (పకృతమైన సిద్ధికి సాధనమైన య భ్యిపాయము విశేషణము మూలమున మా న్‌! వ్యకృము చేయబడుట యిచ్చట జరుగును విశేపణము పఏకరముగా నుప యోగించుటచేత, దీనికి పరికరాలంకాక మన్న పేరు సాక్టకముగా నున్నది, శీతాంశు శీఖరుడైన శివుడు మీ తాపమును హరించును గాక- ఇది లక్ష్యము. తాపహరణము సిద్ది, ఇది జరుసుుటకు సాధినము శీతాంశు కలి తిత్వము, శివుడు అనేక విశేషణములను కలిగియున్నాడు. పొర్వతీపత్తి నాగ భూషణుడు, వ్యోమ కేశుడు, గజచరార్టంబరి ధారి మొదలయిన విశేషణములు తాఫహరణ సెమగ్ధ్యమును ద్యోతనము చేయవు, చందదిశేఖరుడైన శివుడు తావమును హరింపగలడు. చందు డనటకు శీశాంశు డనుట మం౦0త యుచి తై యున్నది. చల్లని కిరణములు గలిగిన చందుడు తన శిరసు; నుండు టచే, తాను చల్లదనమును గూర్చుగలడు; తాపమును హరిపగలడు, ఇట్లు శీతాంశు కలితోత్తంసు డన్నది శివునకు విశేషణమె (పకృ్మతమున కుపయోగ పడు నభిపాయమును వ్యక్తము చేయుటచేత, ఇది పరికగాలంకారమునకు లక్ష్యముగా సరిపడియున్నదిః అం[ధచంద్రాలోకము క, సాభిిప్రాయవిశేషణ చ లి | క, మ భౌసిల్లినను బరికరాలంకృతి నా శోఖిల్లు మాకు హీమధా మాభరణుయు శివ్చయు తాప మడంచు నను క్రియన్‌. 25. పరికరాజ్యుూరాలజ్కార; 58. సాభ్మిపాయే విశేష్యేతు భవేత్చరికరాజ్కుర్న చళతుక్షాం వుడపార్థానాం దాతా చేవళ సృితుర్భుజః॥ టీక? విశే ప్యే + తు=విశేష్యము; సాభిపాయే (సతి = సాఫిపాయ మగుచుండగా? పరికరాజ్కుగ$=పరికరాంకుర మన్న యలంకారము; భవేత్‌ జ౪ఖనును! చళుర్దామి=ని' లుగ) పురుషా ర్ధానామ్‌ జు పురుషార్థములక్ష; దాతా
పరికళాజ్కు_రోలంకారము రి వ్యాఖ్య ; సాఖీపాయమైన వీశేష్యముతో కూడియున్న యెడల, అది పరికరాంకుర మన్ని యల౨కార మగును. ఇది లక్షణము, పరికరమునందు విశేషణము సాభిపాయముగా నుపయో॥పడును. పరికరాంకురము నంమ విశేష్యము సాభిపాయముగా నపయోగపడును, అనగా (పకృతమెన సిద్దికి సాధనమైన యభిపాయము విశేష్యము మూలమున వ్యకము చేయబడునుం పరికరము యొక్క యంకురము అశగా పకకరాలంకారమునుండీ చిన్నమార్చు చేత పుట్టిన యలుకార మగుటచే, దీ9కి పుకరాఎకుర మన్న పేరు అవ్వర్థ మగును. నాలుగు పురుషార్హములకు దాత దేవు డగు చతుర్భుజుడుల ది లక్ష్యము, ఇన్చట “చతుర్భుజుడు అన్నది విష్ణుపునకు గల యనక నామము లలో నొకటి. అమరకళోశమినందు “ఉపేన్ష) ఇస్టాావరజ శృళ9పాణి శ్చతు ర్భుజః పర్యనాభోే మధుంపు ర్వాను'దేవ శ్రివికమిః' మొదలయిన విధముగా చళఈర్చుజ శబ్దము విమ్ణునామాపళియందు పేర్కొనబడినది, కావున “చతుర్భు జుడు” విశేష్యము: దేవుడు విశేషణము. ఇచ్చట (పకృతమెశ సిద్ధి చతుర్విధ వురుషార్ధ దానము, ధర్మము, అర్హము, కామము, గోక్షము- అన్నవి పురుషార్హ ములు. ఈ నాలుగింటి నొసంగుటకు నాలుగు చేతులుగల దేవుడు సమర్డు డగును, అటి సమర్దుడు చతుర్భుజుడు, చకుర్భుజత్వము చేత చతుర్చిధ దాన సామ ర్యము ద్యోతన మగుచున్నిది. విశేష్యమ.నందు గర్భిత మైయున్న యఖి పాయము (వకృతకార్యమునకు సాధన మగుచుండుట చేత, ఇది పరిశరాంకుర మునకు లక్ష్యమగుచున్నదిః దీని నిటు గాక్క “నాలు వురుషార్హములకు దాత చతుర్భుజూ డగు "దేంేడు” అన్నట్లు అన్నయించినయెడల ' దేవుడు విశేష్యమె “చతుర్భుజుడు" విశేషణమై పోవును, అప్పుడు నాభ్యిపాయ వి శేషణ సామర్శ్యమునుబట్టి యిది వఫ౦కరాలంకార మైపోవును, కావున అన్వయమునందు జాగరూకత వపాం చుట యవసరము, ఆం(ధచం(ద్రాలోకము గీ. అది యభిప్రాయ యుత విశేష్యముగం జెప్పం బరిక రాంకఠఘుర మనంగను (బ్రనుతి శెక్కు;
ర్టీ్త్త చం[టద్రాలోక సమున్మేవము భువిం జతుర్విధపురుషార్థములకు చాత “బీవ్రండు చతుర్భుజుండను శీవి. గృతుల. 28. శ్లేషాలజ్కారః (త ద్భేదాః) 9. నానార్థ సంశ్రయః న్తేా వర్హ్యా వర్ణ్యో భయాన్రిత,
సర్వదో మాధవః పాయార్స యో గజ్లా మదీధరత్‌ |
టీక : వర్త + అవర్ష్య + ఉభయ + అశితః = (పకృతా(శితము అ(ప కృతాాశితము ఉభయాశ్రితిము (అని; శేషః = శేషాలంళారము; నానా + అర్హ + సంశయః = అనేకములైన యర్సముల నా్యాశయించుకొని యుండును యః=ఎవరు; ఆగమ్‌=పర్వతమును; గామ్‌=భూమిని; అదీధిరత్‌ జ ధరించెనో; న$=అతడు; సర్వదః=కన్నింటి నిచ్చునటువంటి; మాధవః = లక్ష్మీపతి యెన విష్ణువు; పొయాత్‌=కాపాడును గాక। యః=ఎకరు; గద్దామ్‌ జా గంగను; ఆదీ థఠరత్‌ ఎధరించెనో; సః=జఅకడు; ఉమాధవః=పార్వతీపతియై$ శివుడు; సర్వదా ఎల్లప్పుడు పాయాఠ్‌ = కాపాడును గాక,
వ్యాఖ్య : ఇందు పూర్వార్ధమున శ్లేషాలంకార లక్షణమును, శేషభేద ములనుగూడ తెలిపెకు, అ నేకార్హముల నా_శయించుకొని యుండినయెడల శ్లేషాలంకార మగును, ఇది శబ్దము నాధానముగ్యా చేసికొని యేర్చడిన యలం శారమగుటచే శబ్ద పరివృత్తిం సహింపదు. ఒకమాటకు బదులుగా అదే యర్థము గల యింకెకమాటను వాడుట కిచ్చట వీలు కాదు. శేషాలంకారము వకు శప్రమాధార మెనళ్లు అర్హముకూడ ఆధార మైయున్నది. ఆందువలననేకొం దరు శేషము నుభయాలంకారముగా పరిగణించిగ, చందాలోక కర *నానార సంశయః శేషః అని యనటచేత “నానార్హముల నాశయించిన శబ్దిములను గలది శేషము” అన్న దే తాత్పర్య మగుచువ్నది,
ఇది మూడు విధములుగా నుండుము. (నకృతము న్యాశయించుకొన్నది (వకృతశ్రేషము, అ(పకృతము న్యాశయించుకొన్నది అపప్రకృత శేషము. (కృ కాాపకృతములను రెంటి నా శయించుకొన్నది (పకృతాపకృత శేషము,
ఈ శ్లోకమునందలి ద్వితీ యార్హము (వకృ్ళత శేషమునకు లక్ష్యము. చెప్పబడిన యర్షములు 1వకృతముల కి యుపయుక్తములైన యెడల (పళ్ళత
గ్లేసాలంకారనం ర్‌ శ్లేష మగును. 'నర్వదో మాధవః పొయాత్స యో గళ్లా మదీధరత్‌' అన్నదీ "రెండు విధములుగా విళకము కావచ్చును, యః, అగం, గాం, ఆదీధరథ్‌ నః సర్వదః, మాధవః, పాయాత్‌- అన్నది విష్ణు వరముణగా నన్వయించునుం “ఎవరు గోవర్ధన పర్వశమును భూమిని ధరించెనో అతడు సర్వదు డగు మాధ వుడు రక్షించును గాక” అని యర్హము. శివపరముగా నన్వయించునపుడు యః, గజ్టాం, అదీధరిత్‌, సజ సర్వదా, ఉమాధవః, పాయాత్‌- అన్నది విభాగము* "కేశవపరమగు నర్హముు శివవరమగు సర్పము భకు డగువానికి (పకృతము లే* అందువలననే యిది _పకృ్ళత్శ్లేషమునకు లక్ష్యనుగుచున్నదిః - ఆం[ధచం[దాలోకము గీ అర్థములు "రెండు (పకృతంబు లయ్యై నేనిం దనరు నది (పకృత్షేషమనంగం గృతులం (బకృతమున న(పకృతము మాపసై నేని నదియ య(ప్రకృత శేష మగు మహేశ! క. (పకృతార్థంబును మజి య (పకృళార్థముం దోంెనేని భాసిలుం ్రుకృతా (వకృత శ్లేష యనంగను ముకుటీకృత శిశిరకీరణ |! మునినుత చరణా 1 గ మమ్ము బుష్కర్‌ "సేరుండు మాధవుండు భువనరతుణ చతురాత్ము భుజ పటిస్టుం డనమ చాణాంతకుండు కలాపావతంసుం డవనివాసుండు (ప్రోవుత ననుదినంబు, విమర్శ : సంస్కృత మూలముందు శేషము మూడు విధములుగా నుండునని విభాగించుటరో. జరిగెను. కొని వేర్వేజుగా లక్షణము నిరూషి తము కాలేదు. ఆందువలన ఆం[ధచం(దాలోక కర పెనున్న మొదటి రెండు పద్యములఇందును లక్షణ నిరూప౫ము చేయుచున్నాడు. "రెండర్హములును: (వకృశము లన యెడల (ప్రకృత శ్రేషముం (వకృతమును చెవ్పగా అపకృ్ళతము న్ఫురించు నెడల అ(ప్రకృతశ్లేషము. 1పకృళాప్రకృతములు రెండును న్ఫురించు
క్ర చం(్రాలోకో నమున్మేవము "వేని (ఛాహ్వము లగుచే) పకృతా 'వకృశశ్రేషమము విభాగములకు లక్షణ వివరణము జరిగెనే కాని, శేషాలంళారమునకు మొతమ.మాద లక్షణమైన “వావార్డ సం[శయత్వము" అం[ధచర్యదాలోకమునందు ఇెప్పబడ లేమ. పెని చూపిన మూడింటి లక్షణముచేశ, అది గతార్త మనని నూరకవి యఖివా యము కావచ్చును మూడవ వద్యము (వకృతశ్లేషమునకు లక్ష్యము. వుష్కుగన్నేకుండు భువన రక్షణ చకురాత్మ భుజపటిష్తుండు అసమ బాణాంతకుండు కలాపావతం నుండు అవనివాసు:డు మాధవుంయ మమ్మృమనుదినము (సోవుక- ఇది శివ కేశ వుల కీరువురకు నన్వయించును. శివుని పరముగా మొదకు చూతము: పుష్కర మన్న సర్పమును వన్తముగా కలకాడు, భువనరక్షణ వతున మైన యా న్యృభుజ పటిష్టత గలవాడు, అఆసమ బొయమితైన మచ్యుమని నంత మొందించివ వాకు, ((కలానాం పతిః కలాపః' ఆవ యసటచేక) చందువి శిలోధూషపణము కలవాడు, అవనియంతట నిండి యుండువాడు నయి* ఉమాధపుకు మమ్ము రక్షించును. విష్ణు పరముగా ఛెప్పినవ్పుడు: వద్భృములవంటి కన్నులు గల వాడు, భువన రక్షణకై చకుర్చుజ పటిష్టత కలవాడు అనువముడెన బాణా సురుని నంతమొందించినవాడు, కలాపమవి యనగా నెమలిఫింఛమును శిరో భూపణముగా ధరించినవాడు, (అవనము అనియ*గా సుఖమవి యర్ధము కాబట్టి సుఖము గలది స్వర్గము స్వర్షమును నివాసస్టలముగా కలవాడు నయున మాధవుడు మముం రక్షించును- అని యగును, ఇచ్చట శివస్తుతియు. కేశవ స్తుతియు వర్ష్యములే యగుటచేత్యు ఇ9 (ఫకృతశ్లేషమున కుదాహరణముగా సరిపడియున్నదిం థు. అశ్జేన త్వన్నుఖం తుల్యం వారిణాహితనకి నా, ఉచ్చరద్భూూరికీలాల క్చుశుఖే వాహినీపతిణ టీక ; హరిణాఎనూర్యునితో; అహిత=డంచబడిన; నక్రినా=అసక్తినిగల) అఖ్రేన=వద్యముతో॥ హగరిణ=లేడి చేశ) ఆహిళసక్తినాంఉంచబడిన యాసక్తి గల; ఆఅ వేన=చల్యదునితో; త్వత్‌ + మ ఖమ్‌=సఏయొక్క ముఖము: తుల్యమ్‌ = సమౌ నము॥ ఉచ్చరల్‌ =పె క3గయుచున్న; భూరి=విస్తారమైన; కీలాలః=జలములు గలవాతయిన:ః వాపొనీపతిక=నదీనాథు.ైన సముదుడు॥ కీలాల!= నెత్తురు గల వాఢయిన; నాపహానీపతి!జ సేనా నాయకుడు; శుశు భేఎశోభించెను.
నేపాలంకారము త్రి వ్యాఖ్య: ఇందు స్తూ ర్యార్టము ఆ వకృత శేషము కకు లశ్య ము: ఉతరా రము (కృతా పకృతశ్రేషమునకు లక్ష్యము,
(పక్సతమును చెప్పగా అ(పకృతము కూడ న్ఫురించిన యెడల ఆఅపకృక శ్లేష మగునన్నది లక్షణము, “అబ్బముతో నీముఖము సమానము" అవి యశ్న ప్పుడు ఇట్ట శద్దిము నకున్న యర్థవ్యయమువలన “పద్యముతో నీముఖము సమా వము' అన్న యర్హమును, “చందునితో నిముఖము సమానము” అన్న యర్తాం తరమునుగూడ్‌ చెప్పవచ్చును. ఇది యింతటితో ఆగలిదుం అబ్బ శిబమువకు విశేషణముగా “హరిణాపాతసక్తి' అన్నిది (పయుకి మైనది. *వరిణా + ఆపాత నకి" యన్నది పద్మపరమైన విభాగము. ఇచ్చట “హరిణా' అరి అన్నప్పుడు *“మార్యుని చేత” అన్నది యర్హము. లప తృతీయాంతము, చంద వరమెన యర్హము నందు “వారిణ + అహాశసక్తి' యన్నది విభాగము, ఇచ్చట “మహారితి" అన్నప్పుడు లేడిచేత' నని యర్చము, కాని యిచ్చట (పాతివదికమాతమే [పయుకమైనది. వర్ష్యము ముఖము. దీవి కుపమానముగా పద్యము [వయుక్న 'మెనది. అర్దాంతరముగా చం[దుడు కూడ స్ఫురించును ఇట్లు (వకృశమైశన యర్హముతోపాటు, | పకృత మెన యర్వముకూక న్ఫురించుచుండుటచేత, ఇఏ య్య(పక్ళత శ్లేష మగును. నిజమున కిచ్చటి అ(ప్రశృతార్థముమ ఆపాొంచుపె వలన వర్హ్యమునకు వి శష్క్రపయోజన మేమియుశీదు
(పళ్ళతా ఫకృతములను రెండింటి? 1హించినచో ఇవళ్ళణా వకృత శ్లేష మగు నన్నీది లక్షణము. ఉచ్చగద్భూరి కీలాలు.డెక వావి"సీవతి కేఖిం చెను- అన్నది లక్ష్యము, ఇంయొక సేనాధిపతి నర్గ్షనము, సెక చెంకడు మున్న యధికరకృముగల సేనాధిపతి శోభిందెను. అన్ని పళృ్ళశము. ఎకి పొంగు చున్న యధికజలముగల నదీనాగుడగు సమురుడు శీలించెనుం అన్ని లఅవకృతము, (పకృళా (పకృశముల $చ్చట ఉసమేమోపమాన ఖావసంటం ధము గోచరించుచున్నది. (పకృతార్తముతో పాటుగా అ కకృళారము కూన నిట్లు [గహింపబకుచుండుటచే, ఇఏి వకృతా (ఫశృశశ్లేషమునకు అక ముగు చున్నది ఆంధ చం[(ద్రాలోకము
గీ అబ్బ సుందరిముఖ (పవాళాధ” "స్ట
కాంచనాభాంగి యచలోరు కటి యనంగ / ల్‌