Telugu chandhana shaakhi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గ 1 వా టు. స్ట దానా కలగ! ॥ ం |. . | (ఈ ఆళి (త్య క సే... | ఇ ం || సం | ప త వ్‌ ల " | ” శ టం ాఈచొర్స కోవెల పుస్రసన్నాచార ౨౨. ” ఇ | | స్తు +" | | శ ॥ "| ॥ _ న ॥ = . క. జ పం . - |. న. |. గ (- గ సా ల క సం ౯ క? లి 1 భవ. టి య బో న క ॥| 2 ఖ్‌ = + జ! శే ం క. ల శ్‌ ఇ . ం ల ల ం ॥ ౯ వ గ సతీ సుటు. దనన

శ్రీ సుప్రసన్న కవి, విమర్శకులు, దార్శనికులు తనీ సాహిత్య విమర్శలో మహాగ్రంథాన్ని కొలిచేందుకు సమకాలీనత, సార్వకాలీనత అనే అంశాలు రెండు ఆవశళ్యకవుని నిరూపించారు. జీవనంలోని అన్ని శ్లేత్రాలవలెనే 'ప్రత్యంశము - పాహిత్యముతో సహా విశ్వ సమష్టి పురోగతికి ఉపకరించాలి. 'విశ్వలయ"కు అనులయగా ప్రవర్తించటం సాహిత్యానికీ కేంద్రకమైన అంశమే. ప్రాచీనాధునిక సాహిత్యాలకు ప్రాగ్రూప, (ప్రతీకాత్మక, ఎలిగోరికల్‌ అంశాలే కొక రహస్యకథన సంప్రదాయాన్నీ సమానంగా అన్వయింపజేశారు

భారత పురుజ్జీవనోద్యవము భూమిక మీద ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యాన్ని వివేచించి ఎన్నో నూతన భావనలను ఆవిష్కరించారు నవ్య సంప్రదాయోద్యవుం స్వరూపాన్నీ బక్షణాన్నీ వెలికి తీసి విశదం చేశారు

కావ్యాలు :

హృద్గీత, ఆనందలహరి, తేజశ్చ(క్రము, దుఃఖయోగిన్తి అధునాా బుతంభర, పాండిచ్భేర్‌ గీతాలు పన్నెండు,

శ్రీ పాంచాల రాయశతకము, స్తుతి ప్రబంధము, శతాంకుర, కన్పీటికొలను, కృష్ణరళ్మి శ్రీనిరుక్తి విమర్భలు : సాహిత్య వివేచన, సహృదయ చడ్రము, విశ్వనాథ మార్గము, భావుక సీమ, పోతన చరిత్రము, అధ్యయనం, చంచనశళాఖి

సాహిత్య వ్యాస సందోహము ఆచొర్య కోవెల సుప్రసన్నాచార్య శ్రీవాణీ ట్రచురణలు వరంగల్లు

ంకుకుగుగుుకు వకు! ౮0166102 01 లణగ/ 6558న ప వాంచ తండ వాతా౭గైడవడగ060డడగ2డ 3౩-440 ౨ఖడుజ2& 6010%. ₹/266608మ, గాక డగుు - 5086 3270 ౭16 90006 23536 (082712) (రి గురుం: త్వ! 20౧౧ పా' వ006 5. 80/- డస శం ౮౦౨16 క నతి[గ్షన 9-1-190, (యుఖుళ జ్ర కాజ్‌ 1జుడకు - 506 002 సు ఫి కృ్వరలితు&కి ష్‌ శో ఖా శర 15 3200265 వ్రు న్న్యాయస జీ సెజాంగేడ్తాడ తిం01 110056 కున్‌ స క్యగేం20846 జర్‌. “ళో వెచుంంరే & తీవలింటి4 కురూమం4 ౦౭1 ౨009210 2ందర6 4ఉయముని4 00406 4! 22006: 22404

అంకితం రస సిద్ధాంత పరిధులను విసృత భూమికలో దర్శించిన విద్యాంనుడు ప్రక్రియా చైతన్యంలో తెలుగు సాహిత్యాన్ని సమీక్షించిన సవ్ఫాదయుడు సమబుద్ధితో సుసూక్ష్మంగా వివేచించి నిగ్గు తేల్చే పరిశోధకుడు భారతీయ సంస్కృతి మూలాలను సాహిత్యంలో తన వ్యాఖ్యానాలతో అన్వయించగల లాత్త్యికుడు ఎంత సాధించినా వినయం మూర్తీభవించిన నజ్జనుడు ఈశ్వరాను [గ్రహం పుష్కలంగా పొందిన సాధకుడు అరు దారుల సాగిన సాహిత్య ప్రస్థానంలో తన ముద్రను నిలుపుకొన్న ఆత్మీయుడు ఆచార్చ జని సుబ్రహ్మణ్యం గారికీ ఈ డఉీపద

చందన చర్చ

నొల్గెదు దశాబ్దాలుగా సాగుతూ వచ్చిన నా సాహిత్య యాత్రలో - ఆధునిక సాహిత్యాన్ని గురించిన నా చింతన, మ్లోషణ, అవగాహన ఆధారంగా వ్రాసిన వ్యాసాలలో కొన్ని ఈ చందన శాఖి లో చేరినాయి. ఇంతకు ముందే ప్రచురింపబడిన సాహిత్య వివేచన, సహృదయ చక్రము, విశ్వనాధ మార్గము, భావుక సీమలలో కొన్ని సంకలితం చేయబడ్డాయి. దీనిలో సంకలినములైన పద్దెనిమిది వ్యాసాలలొ తొలి వ్యాసం సమకాలీన భారతీయ సమాజ పరివర్తనానికి సంబంధించింది. ఆధునిక సాహిత్యానికి ఆధార భూమికను చర్చించే వ్యాపాలూ, నవ్య సంప్రదాయెమూద్యమాన్ని గురించినవీ, రాయప్రోలు, వేంకటపార్వతీశ్వర కవులు, నాయని, కుందుర్తి మొదలైన వారిని గురించిన కొన్ని వ్యాసాలూ, తెలుగు ఛందస్సు గురించీ, వచన పద్యం మీద వ్యాసాలూ, విశ్వనాధను గురించిన వ్యాసాలూ, చేతనావర్తం గురించిన వ్యాసమూ దీనిలో ఉన్నాయి. ఆయా సమయాలలో ప్రసంగాల నిమిత్తం, ప్రచురణ నిమిత్తం, గోష్టుల నిమిత్తం వ్రాసినవి కావటం వలన ఇవన్నీ వదులైన అనుబంధం కలిగి ఉన్నాయి అయినా ఒక క్రమోన్మీలనమూ, ఏకాత్మత వీటిలో ఉన్నాయి. పునరుక్తి ఉన్నట్లు గా తోచినా ఆయా సందర్భాల ననుసరించిన పృధక్త్వ్యమూ వీటిలో ఉంటుంది.

సాహిత్య మూల్యాంకనానికి సమకాలీనములైన భావనలు అధారంగా ఉండినట్లే. విశ్వజనీనములైన భావనలూ అధారంగా ఉంటవి. కాల శగ్రమంలో సమకాలీనాంశాలు ప్రాధాన్యం తొలగిపోయి, విశ్వజనీనాంశాల బలంతో ఆ సాహిత్యం సొర్వకాలీనతను సంపాదించుకుంటుంది.

సాహిత్య రంగంలో కొన్ని కొన్ని వర్గాలు సమకాలీనాంశాలకే పెద్ద పీట వేయటం ఉన్నది, అట్టాగే చరిత్రను సాహిత్యగతిని తవంకు అనుకూలంగా వ్యాఖ్యానించటమూ ఉన్నది, కొన్ని విశిష్టాంశాలను ఎరిగి ఎరిగీ శ్రాక్కిపెట్టటమూ ఉన్నది. అయితే ఈ కుటిలత చాలా కాలం సాగదు.

నా సాహిత్యవిమర్శకు మూల స్థానం రచన చదివినప్పుడు. ఆస్వాదన ద్వారా నాకు కలిగిన అనుభవం ఈ అనుభవాన్ని మ్లోషించినప్పుడు నా వ్యుత్పత్తి, లోకజ్ఞత ఉపకరిస్తున్నవి. అ సరస్వతీ తేజస్సును వ్యక్తీకరించేందుకు చేసిన ప్రయత్నమే విమర్శ

'ప్రస్థానం. అది నియతికృత నియమరహితమైంది. అనన్య పరతంత్రమైంది. నాకు సాహిత్యం మానవుని సర్వతోముఖమైన అనుభవ ప్రపంచానికి ఆవిష్కార స్థానం. హరాత్తుగా ఈ జీవనంలోనికి వచ్చి పుష్కరకాలమే అయినా అనాదిగా నావెంట నడచి వస్తూ - దివ్య జీవనానికి అభిముఖంగా నన్ను పరిణమింపజేస్తూ వస్తున్న శ్రీ గురుదేవులు సద్గురు శ్రీ కందుకూరి శివానంద మూర్తి గారిని ముందు ముందు కూడా ఇలాగే లయబిందువు దాకా నన్ను నడిపించమని కోరుకుంటున్నాను. నా సాహిత్య జీవనంలో తోడు నీడలుగా నా వెంట సాగివస్తూ వున్న ప్రియ మిత్రులు శ్రీ జువ్వాడి గౌతమరావ్సు ఆచార్య జవి. సుబ్రహ్మణ్యం, ఆచార్య తుమ్మపూడి కోటీశ్వరరావు ఆచార్య చేకూరి రామారావు అచార్య పేర్వారం జగన్నాథం, శ్రీ కె.కె. రామానుజాచార్యులు, డా. ముదిగొండ వీరభద్రయ్యలకు నమస్కారాలు తెలియ జేస్తున్నాను. నా పినతం డ్రి ఆచార్య సంపత్కుమారాచార్యులను గురించి చెప్పడం అంటే నన్ను గురించి చెప్పినట్టే. ఎప్పటికప్పుడు నా యాత్రను గమనిస్తూ, వ్లోషిస్తూ సాగివస్తూ వున్న యువ మిత్రులు డా. ముదివేడు ప్రభాకర్‌ రావు, కెవి యన్‌. రాఘవన్‌లకునా శుభాకాంక్షలు. ఈ సంపుటిని తాము అంకితంగా గ్రహించటానికి అంగీకరించారు ఆచార్య జివి. సుబ్రహ్మణ్యం - ప్రతిభా పొండిత్యాలు, కృషీ పట్టుదలా స్ఫురణ వ్లోషణలూ కలబోసి కొన్న విశిష్ట వ్యక్తిత్వం ఆయనది. ఈనాటి విమర్శ రంగంలో ముఖ్యుడైన ఆయనలో - ఆయన విద్యా వంశంలో నుంచే వెలికి వచ్చిన నేను - మా ఆచార్యులు ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం, దివాకర్ల వేంకటావధాని గార్ల సౌజన్య పాండిళ్యాల దీప్తిని చూడగలుగు తున్నాను. ఈ కానుకను అంగీకరించినందుకు ఆయన అనుజన్ముడుగా సంళృప్తి పడుతున్నాను.

ఈ పుస్తకం పని నడుస్తున్నప్పుడే (6 జూన్‌ 2000) మా అమ్మ పరమపదించింది నాకు ఆమె కన్న తల్లి మాత్రమే కాదు. తొలి గురువు. ఆమెలో నేను జగన్మాతను, పరాభట్టారికను దర్శించుకుంటున్నాను. ఆమె ఆశీస్సులు ఎప్పుడూ నాకు ఉంటవి,

చందన శాఖిని ముద్రించిన ఆశోకకృష్ణ ఆఫ్‌సెట్‌ ప్రింటర్స్‌, అధినేత నాగుల యుగంధర్‌ శ్రద్ధను ప్రశంసిస్తున్నాను. 1+1.7.2000 కోవెల సువ్రసన్సాదార్య

ఇందులో

1. భారతీయ సమాజంలో వర్తమాన పరివర్తనల

అనుకూల ప్రతికూల పరిస్థితులు 1]

2. రాయప్రోలు సాహిత్య సమాలోచనము రి

3. నేటి కవిత - సంప్రదాయము 19

త ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యానికి అఆధారభూమికలైన

తాత్త్విక సిద్ధాంతాలు 28

క్‌. నవ్యసంప్రదాయ సాహిత్యము 38

6. నవ్య సంప్రదాయోద్యమంలోని చారిత్రక కావ్యాలు తం

7, _ వేంకట పార్వతీశ్వర కవుల రచనలో మధురభక్తి 61

8. నాలోనినాదాలు 69

9, నాయని వారి రచనలలో వాసుదేవ విభూతి 77 10. వచనపద్యం 90

1. తెలుగు పద్యం: ఆఅధునికావసరాలు రి?
2. _ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ 106
3. మూడు ద్వైతాలను ముడివేసిన తాత్త్వికుడు 119 1.4. _ శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము ఆధునికేతిహాసము 125
4. శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము సమకాలీనత 141
5. విశ్వనాథవారి అముద్రిత భావరూపకం శశిరేఖ 154
6. _ విశ్వనాథవారి రేడియో నాటికలు - ఒక పరిశిలన 165
7. నవ్య కవితకు అభినవకేతనం “చేతనావర్తం' 173

భారతీయ నమాజంలో వర్తమాన వరివర్తనల అనుకూల ప్రతికూల పరిస్థితులు

ఒక్కో సమాజానికి కొన్ని కొన్ని ప్రాథమికమైన విలువలు ఉంటాయి. ఆఅ విలువలు అ జాతి గమనాన్ని నిర్దేశిస్తూ వుండటం సహజమైన అంశం. గడచిన , రెండువందల యేండ్డుగా భారతీయ సమాజంలో అసంఖ్యాకాలైన మార్చులు సంభవించాయి. రెండువందల సంవత్సరాలకు ముందు జీవించిన వ్యక్తి ఎవైనా ఇప్పుడు సజీవంగా తిరిగి వస్తే, ఈ సమాజాన్ని తనదిగా గుర్తించటం కష్టమే కావచ్చును.

సమాజంలో మార్పులు అనివార్యదశలోనే సంభవిస్తాయి. ఎవర్శకెనా మార్పు అంటే భయం. ఉన్నఫ్థితికి మృత్యువు సంభవించి నూతన లక్షణం దాని స్థానంలో జననం పొందుతుంది. ఎవరైనా మృత్యువంటే భయమే. అలాగే మార్చన్నా భయమే. మృత్యువు యొక్క తత్త్వం అవగాహన చేసుకున్నవాడికి - అది కేవలం “వాసాంసి జీర్టాని యధా విహాయ' అన్న గీతా తత్త్వాన్ని ఆవిష్కరించేదిగా భావించినవాడికి - అది ఎట్టా సామాన్యమైన అంశమే అవుతుందో, అలాగే మార్చు యొక్క లక్షణం దానియొక్క రూషాంతరీకరణ తత్త్వాన్ని గ్రహించిన వాడికి అది ఆహ్వానించదగిన అంశమే అవుతుంది.

వ్యక్తి చైతన్యస్తరంలోనే ఎన్నో ఘర్షణలు జరుగుతూ వుంటవి. వ్యక్తి అనుభవ ప్రపంచం జా గ్రద్దశను దాటి, అవచేతనను దాటి, సుప్తదేతనను దాటి సమష్టి అవచేతనను తాకుతూవుంటుంది. చాలా సందర్భాలలో తన ప్రవృత్తిలోని వైరుధ్యాలు తనకే అవగతం కావటం కష్టం. ఈ విధంగా జ్ఞాతాజ్ఞాత ప్రపంచాల నడుము ఊగిసలాడే “నేను అనేక క్లిష్ట సమయాలలో ఏది మంచియో, ఏది చెడో నిర్ణయించలేక పోతోంది. చందనళాఖి శే

వ్యక్తి క్లిష్ట సన్నివేశంలో తన నిశ్చయానికి ఆధారంగా లోక జీవనాన్నీ- అక్కడ ఉండవలసిన సామరస్యాన్ని ఆధారంగా గ్రహించుతాడు. అలా సామరస్య పార్వంలో ప్రయాణించే వ్యక్తి అంతర్చహిర్దగత్తులకు ఒక సమన్వయాన్ని సాధించగలుగుతాడు వ్యక్తి తన్ను తాను విస్తరించుకునే క్రమంలో కుటుంబంగా, గ్రామంగా, ప్రాంతంగా, చీశంగా, ప్రపంచంగా, విశ్వంగా రూపొందుతూ పోతాడు. ఈ వికాస్యక్రమం అందరిలో వ్యక్తంగా దృశ్యమానం కాకపోయినా, అంతర్గతంగా ఒక లంకె అదృశ్యంగా ప్రతిష్టితమై ఉఊంటుంది. వ్యక్తి నుఖభావం ఈ బహిరంగంలో విస్తరిస్తూ వస్తూవున్న వలయాలలో ఐక్యభావ సమన్వయంలో కలుగుతున్నది. ఈ సమన్వయం లోపించినప్పుడు సామరస్యం తాలగినప్పుడు కల్లోలం, చిరాక్కు వ్యధ, దుఃఖము కలుగుతూవుంటవి. భారతీయ సమాజంలో మౌలికమైన అంశాలు విశ్వజనీనమైన సూత్రాలు ఆధారంగా దేశకాల పరిమితులకు అతీతంగా రూపుదిద్దుకొన్నాయి. సమాజ పరిణామంలో వచ్చే ఉత్థానపతనాలలో కూడా ఈ మౌలికమైన విశ్వజనీనత తరిగిపోక పోవడం ఆశ్చర్యావహమైంది. భారతీయ సమాజానికి పెద్ద కుదుపు కలిగించిన సన్నివేశాలు మూడు,

1. క్రీస్తుకు పూర్వం 5,6 శతాబ్దాలలో బౌద్ధమతంవల్ల కలిగింది తొలిది కాగొ,
2. 9,10 శతాబ్దాలలో ఇస్తాము దండయాత్ర ఫలితంగా కలిగింది రెండవద్సీ
3. 18,19 శతాబ్బాలల్లో పాశ్చాళ్యుల రాకడవల్ల కలిగింది మూడవద్‌ీ అథి పెద్దదీ అయిన కుదుపు. తొలి సంక్షో భదశలో కర్మకాండకు ప్రాధాన్యం తొలగిపోయింది. రెండవదశలో పొరాణిక నాగరికత తెచ్చిపెట్టిన నానొదేవతొరాధన [మూరంగా ్రశ్చింపబడింది. కుల వ్యవస్థ వల్ల కలిగిన ఉచ్చనీచాలు కూడా సంక్షోభంలో పడ్డాయి. జ్ఞానం క్రమంగా తాదాత్మ్యం కలిగించే భక్తిలో లీనమైంది. వైయక్షిక స్థాయిలో ధ్యానయోగాలు బోధించిన నవనాథులు, సిద్దులు, అనేకములైన తంత్రమార్గాలు విస్తరించాయి. సగుణోపాసనలో భక్తి నిర్గుణోపాసనలో యోగమార్గము వికసించాయి. కులపు కట్టుబాట్లు శెవవైస్టవాలకో బాటు అందరూ నిరసిస్తూ ఉన్నా (గ్రామ వ్యవస్థతో మౌలిక సంబంధాలు కలిగివుందటం వలన ఆర్థిక పరిధిలో పెద్దగా అల్లకల్లోలం కలిగించక పోవట౦ వలన అవి స్థిరంగా ఉండి పోయినాయి. వాటి పునాదులకు2థిల్యం కలుగలేదు. లి చందనశళాఖి

కాని పాశ్చాత్యుల రాక విపరీతమైన సంక్షోభాన్ని కలిగించింది. పాశ్చాత్యుల నాగరకత మిరుమిట్లు గొలిపిన పారిశ్రామిక విధానం, విజ్ఞానశాస్త్ర పురోగతి భారతీయ దృష్టిని ఒక స్తరంలో లౌకికదృష్టిగా మార్చివేసింది. అర్థకామాలను ఆర్జించే విషయంలో ఇదివరకు ఉండే కట్టుబాట్లు క్రమంగా తొలగిపోయినాయి. అర్థ కామానుభవ విషయంలో గతానుగతికమైన నీతి సూత్రాలు, ఉత్పత్తి సాధనాలు వాటి పరిమితులూ ఒక అసంతృప్తిని కలిగించాయి. ఆధునిక నాగరకత ఈ సుఖానుభవాన్ని తక్కువ శ్రమతో అకాశాన్ని అంటుతూ వుండటంవల్ల సహజంగా మనిషి ఈ వైపు మొగ్గుచూపటం జరిగింది. అన్ని సందర్భాలలోను నిగ్రహము, మిత (గ్రహణము, సంతుష్టి, పుణ్య పాప చింతన, అంతకు పూర్వం దృష్టియైతే - ఇంద్రియ నిగ్రహం తొలగిపోవటం, దురాశ అసంతుస్టి పుణ్యపాపముల మీద విశ్వాసం తొలగిపోవటంవలన అవ్యవస్థితమ్రైన చిత్తవృత్తి ఏర్పడింది. పాశ్చాత్య సమాజూలలో ఉండే క్రమశిక్షణ, ప్రజాస్వామ్యభైతన్యము, బాధ్యతల నిర్వహణపట్ల జాగరూకత మాత్రం అలవరచుకో కపోవటంవల్ల ఈ కొత్తగా వచ్చిన లౌకిక దృష్టి అనైతిక పాషండవాదంగా మిగిలిపోయింది.

మరొకైపు అలవాటుగావున్న మతసం ప్రదాయాలు- తాత్వికస్పర్భ లేకపోయినా _ వదలిపెట్టక పోవటంవల్ల, జీవనంపట్ల ఏర్పడ్డ ఈ కొత్త లౌకికదృష్టితో సమన్వయం ఏర్పడక అంళర్వైరుధ్యాల పుట్టగా బ్రతుకు చిత్రం దర్శనమిచ్చింది. తాత్తికస్పర్శలేని మతాచారాలు - తమ తప్పులకు ప్రాయశ్చిత్తాలుగా, అధికార్డనకు హేతువులుగా, అర్ధకామములు సమృద్ధ ఫలదాయకాలుగా భావించే స్థితి కలిగింది. 'మతం'” కూడా వ్యాపారంగా మారిపోయినది.

శ్రి

1832 లో రాజా రామ్మోహన్‌ రాయ్‌ ఒక వ్యాసంలో, “భక్తిప్రపత్తులతో మనం సమర్పించే వినయపూర్వక ధన్యవాదాలతో అనేక ఇతర విషయాలతోపాడు భారతదేశంలో బిటిషుపాలన సత్కార్య నిర్వహణ కోసం శతాబ్దాలపాటు కొనసాగవలెనని మనం తరచుగా చిత్తశుద్దితో ప్రార్ధిద్దాం' అన్నాడు. ఆధునిక భారతీయ సమాజ నిర్మాత అయిన రాయ్‌ బ్రిటిష్‌వారి పరిపాలన అనేక శతాబ్దాలపాటు కొనసాగవలెనని కోరటం వెనుకవున్న ధోరణీ “సంస్కార ధోరణియే తప్ప భారతజాతి సమగ్ర విముక్తికి హేతువైన స్వాతం త్ర్యం కోరడం మాత్రంకాదు. తెలుగుదేశంలో వీరేశలింగం, గురజాడలు కూడా యిలాగే బ్రిటిష్‌ వారిని చందనళాఖి 8

నోరారా ప్రశసించి “అంగిలేయుల ధర్మరాజ్యము' సూర్యచంద్రు లున్నంతవరకు ఉండవలెనని ప్రార్ధించినవారే రాయ్‌ ప్రభృతుల కృషినల్ల డాంబికమ్టైన మత వ్యవస్థ కుప్పకూలిపోయింది. ఒక క్రైస్తవ సమాజంతో తులతూగగల మతవ్యవస్థ మనకు ఏర్పడ్డది అయిజే దాని ఆధారాలను, మూలాలను ఉపనిషత్తులలో, సూఫీ వేదాంతంలో రామమోహన్‌రాయ్‌ కనుగొన్నారు.

మన దేశంలో స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాధారాలు పాశ్చాళ్యుల రాకకు ముందు నుంచే నారు పోసుకున్నాయి. శివాజీ రాజ్యనిర్మాణంలో అంకర్గ్ణతంగా హిందూ సామ్రాజ్య నిర్మాణ సిద్ధాంతాలున్నాయి. మహారాష్ట్రలో ఈ పోరాటం ఏదో విధంగానో కొనసాగుతూ వచ్చింది. 1867 స్వాతంత్రోద్యమంలో కూడా ఈ పోరాటాల గ్రేరణ ఉన్నది ఫాడ్కే, చాఫేకర్‌లు కొనసాగించిన ఈ స్వాతం క్రోద్యవముం, లోకమాన్య బాలగంగాధరతిలక్‌ అందుకున్నారు. దాంతో భారతీయ జాతీయ కాంగ్రెన్‌ సంపూర్ణంగా రూపాంతరీకరణం పొంది పరపాలకులకు నిర్లక్ష్యం చేయటానికి వీలులేని ఒకమపహా స్వేచ్భాసం[గ్రామ శక్టిగా రూపొందింది

రాయ్‌ ఉద్యమంలో లౌకికశక్తి శ్రేరకంకాగా- తిలక్‌ ఉద్యమం వెనుక భారతీయాత్మ పునరుజ్జీవనం పొందే ఒక అపూర్వ చైతన్యం ఆవిష్కారం పొందింది. భాచతీయ తొత్తిక- పొరాణిక-సంప్రదాయ- ఆచారములు ఒక సంహితారూపము తొల్చిన ఒళ సమన్వయం రామకృష్ణులు, దయానందులు, వివేకానందులు ప్రాణ శక్తులుగా రూపాందెంది. దివ్యజ్ఞాన సమాజం ఒక అత్మమి్యాస సాధకంగా వెలికివచ్చింది. “తిలక్‌మహారాజూ' పలికినట్టి “స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు-నేను దాన్ని పొందితీరుతాను అన్న వాఠ్యం నిరంతర మనన శీలమైైన వాక్యరూపమ్రైన మంత్రం అయింది. అనంళమెన చారిత్రరూపమైన భారతీయ సంస్కృతీ ప్రవాహగతిని నిరూపించే కాలం వర్తమానంలోకి తరలివచ్చింది. తిలక్‌ కు వెనువెంటనే మడమలు తొక్కుకుంటూ శ్రీ అరవిందులు వచ్చారు.

రాయ్‌ సంప్రదాయంలో వృద్ధి పొందిన భావధోరణ దేవేంద్రనాధుని జన చంద్రుని, రవీంద్రుని జీవనసాధనలలో చాలా పరిణతిని పొందింది. (బ్రహ్మసమాజపు 'హేళువాద వాతావరణం శుంచి భారతీయ తాత్త్వికత రవీంద్రుని దృష్టిలో భావుకతాలని పొందింది. వాస్తవానికి తర్కపూర్ణమైన మనస్సు కత్తి అంచునంటిది. అది పట్టిన వల ఉపయోగించేకన్నా దాన్ని రక్తసిక్తం చేస్తుంది అంటాడు రవీంద్రుడు. ట్టిన హస్తా శ

చందనళాఖభి

స్వామి వివేకానందులు గుహలో నివిష్టమైన తత్వానికి ఆధునిక శ్రీయా పార్య్వాన్ని అనుసరించారు. ప్రాచ్యదేశాల తాత్త్విక దృష్టిలోని జీవన యాధార్థ్య పార్య్వాన్ని పాశ్చాత్యదేశాల దృష్టికి తీసుకువచ్చారు. విశ్వవ్యాప్తమైన ఒక అహగాహన వివేకానందుల ధోరణి ఎలా దోహదం చేసిందో - రవీంద్రుని దర్శనంలో రామమోహనుని నుంచి ఉద్యమం సౌందర్యతత్త్వం ప్రధానమై- ఆనంద సాక్షాతక్కారదిశగా జగత్తున సమష్టి చైతన్యంగా దర్శించే విశ్వదృష్టిని ప్రసాదించింది. ఈ విధంగా రెండు మార్గాలూ భారతీయ ధోరణిని విశ్వతాత్విక పరిధిలో ప్రకాశింపజేశాయి.

ప్రపంచ భవితవ్యం భారతదేశంతోనే జతపడి ఉన్నదని, ప్రపంచానికి ఈ దేశమే

గురుస్థానంలో ఉండగలదనే అత్మప్రత్యయం కూడా ఈ రోజులలోనే మనదేశంలో కలిగింది. వివేకానందులు చికాగోలో పూరించిన శంఖనాదం తరంగాలు తరంగాలుగా విశ్వమంతా వ్యాపిస్తూ వచ్చింది. అనిబిసెంట్‌ ఒకచోట రాస్తూ కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో తన క్షాత్రశక్తి పఠనమైన తరువాత భారతదేశం పొందినంత క్షోభ పరదేశాల రాజుల అశక్రమణ కాంక్ష ఎవరూ పొందలేదనీ, అయితే జయించటానికి వచ్చినవారంఠా యిక్కడే మిగిలిపోయి ఈ నాగరికతలో లీనమైనారని తెలిపింది.

అందరినీ సంలీనం చేసుకునే తత్త్వం చైతన్యంలో ఉండటం వలననే జాతీయ వాదం దురహంకారంగా, జాత్యహంభావంగా పరిణమించరాదని రవీంద్రుని వంటివారే చాలా ముందుగా స్పష్టపరచటం జరిగింది. ఇతరుల వ్యక్తిత్వాలను పెకలించి వారిని దానికి దూరంబేసే పరిస్థితి అంగీకార్యం కాదు. అందువల్ల మన జాతీయవాదం అత్యంత విజృంభణ ఉన్న దశలోనూ అంతర్జాతీయవాదానికి భావనకు మనం దూరం కాలేదు.

వివేకానందుని తత్త్వం ప్రాచీన భారతీయ భావనలోని లోపాలను మార్చివేసింది. ఆయన ఆధ్యాత్మికవాదం వెనుక ప్రజాస్వామ్యపు విలువలు వున్నాయి. కులాల అధికార వాదానికి స్వామీజీ తత్త్వం పూర్తిగా భిన్నమైంది. వికృతములైన, అర్ధరహితములైన, అశాస్ర్రీయములైన మూఢాచారాలను ఆయన పూర్తిగా వ్యతిరేకించారు. అస్పృశ్యతను తీవ్రంగా ఖండించారు. అంతే తీవ్రంగా ఆయన పాశ్చాత్యీకరణను కూడా వ్యతిరేకించటం జరిగింది.

ఈ దశలోనే ప్రాచీన (గ్రంథాలను, ఆధునిక కాలానికి అనుగుణంగా వ్యాఖ్యానించటం ప్రారంభవుయింది. వివేకానందులు - అంతకు పూర్వమే దయానందులు- ఈ కృషికి ప్రారంభకులు కాగా తిలక్‌ గీతా రహస్యాన్ని వివరించారు. దచందనళొఖి ల్‌

స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో అనేకులైన నాయకులకు గీత నిత్యపారాయణ (గ్రంధ మయింది శ్రీ అరవిందులు రాజకీయరంగం నుంచి ఆధ్యాత్మికరంగంలోనికి వచ్చిన వారు. ఆయన అంతకుముందే పాశ్చాత్యనాగరకతా సమఖభివ్యాప్తమైన జీవనంలో నిమగ్నమై దాని నుంచి బయటపడి స్వేచ్భా సమరంలో ప్రవేశించారు. 'స్వేచ్భ్చాసమరంలో అయన తీవ్రవాది. ఆధ్యాత్మికరంగంలోనూ అంతే తీవ్రవాది. రాజ్యవిముక్తి దశ నుంచి సర్వలోకమును తమోవలయం నుంచి విముక్తంచేసి చరాచర జగత్తునంతా దివ్యజీవన తేజస్సుతో ప్రకాశింపజేసే తాత్త్విక దర్శనాన్ని సమకూర్చుకున్నారు. శ్రీ అరవిందులకు ముందే చాలమంది తాత్తికులు ఈ జగత్తు మిథ్యకాదనీ, (బహ్మదైశన్యంలో ఒక అంశమేనని గుర్తించినా, శ్రీ అరవిందులు వచ్చే వరకు (బ్రహ్మ పరిణామంలో ఇది ఒకదశ అనీ ఈశ్వరచైతన్యం యొక్క ఉద్గమన, అధోగమనాలలో షాదార్థికదశ ఒక స్థాయాయనీ, ఇది సాధనవల్ల దివ్యమూ (బ్రహ్మమయమూ అవుతుందనీ ప్రతిపాదించినవారు లేరు. ఈ విధంగా దివ్యాదివ్య జగత్తుల నడుమ శ్రీ అరవిందులు సాధించిన ఐక్యభావం, పాశ్చాత్యుల హేతువాదానికి ప్రాచ్యదేశీయుల అత్మవాదానికీ ఒక సమరస స్థితిని సాధించినట్లయింది. సనమాజపరిణామదృష్టీలో శ్రీ అరవిందులు స్వధర్మం ప్రధానంగా పేర్కొన్నారు. జాతీయవాదం ఆత్యంతిక శిఖరంకాదనీ, చరమలక్ష్యం మానవజాతి సమైక్యతలోనే ఉన్నదనీ ఆయన ప్రబోధించారు ఇభారతజాతిని ఈ శతాబ్దంలో ఆవరించిన గాంధీజీ సత్యాపొంసలకు పట్టం కట్టిన తొత్త్వికుడు. గాంధీజీ తత్త్వం నిత్యాచరణకు లోబడిందే కాని భావాత్మకమైంది కాదు. ఆయన సత్యాగ్రహ సమరానికి ఈశ్వరుడే ఆయుధమైనాడు. రాజకీయ ఉద్యమాన్ని ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో వురోగమింపజేసిన ఘనత గాంధీజీదే 1 తి భారతీయ జీవనరంగంలో గాంధీజీది అఖండ విజయమే అయినా రాజకీయ రంగంలో దేశం స్వతంత్రమైనా- ద్విజాతి సిద్ధాంతం అంగీకరింపబడటం, ఆ పునాదిమీద దేశవిభజనా, ప్రపంచ చరిత్రలోనే అపూర్వమైన నివాసస్థానాల నుంచి జనులు తరలిపోవడం ఇవన్నీ భౌతిక భూమికమీడ ఆయన ఉద్యమం యొక్క వైఫల్యాన్ని సూచిస్తున్నవి. బ్రిటిష్‌ ళి చందనళాఖి

వారి కుటిలనీతికి ఒక విజయమే కాకుండా వేయి సంవత్సరాలుగా ఎన్నో సమన్వయ ప్రయత్నాలు జరుగుతూవచ్చినా - అంతరికంగా ఏకాత్మభావం పొందలేని హిందువుల ముస్లిముల ఏకీకరణ అసాధ్యమై హింసాద్వేషాలకే తాత్కాలిక విజయం లభించింది. భారతదేశం తాత్తికంగా సమన్వయం పునాదిగా గలది కావటంవల్ల మళ్ళీ లౌకికవాదం ఆధారంగా ప్రకటించుకున్నా ఈ పరాజయపు గాయాలు దాన్ని గాంధీజీదాకా వచ్చిన తొత్తికధోరణులకు దూరంగా ఉంచాయి. ఎలాగూ దేశాన్ని ఒకటిగా నిలువబెట్టుకో లేని భారతీయుని సమస్టిచైతన్యంలో పాశ్చాత్య నాగరకతవల్ల మనలో ప్రవేశించిన అనైతిక పాషండవాదం ఆధారమైన లౌకికదృష్టి ప్రాధాన్యం వహించింది. దీనికి ప్రబలంగా ఆర్ధికతత్త్వం ఆధారంగా-మతాన్నీ సంప్రదాయ నైతిక వ్యవస్థనూ తిరస్కరించే సామ్యవాద ధోరణి పెంపాందుతూ వచ్చింది. సమాజ ఐక్యభావాన్ని భంజించే వర్ణభేదాలు ఆధారంగా పెంపొందిన బ్రాహ్మణ, అబ్రాహ్మృణ ఉద్యమాలు (ప్రబలినాయి. ఈ ధోరణులకు పొడిగింపుగా 'వోటు బ్యాంకులి దృష్ట్యా సమాజాన్ని చీల్చే ప్రయత్నంలో అ(గ్రవర్జాలు-వెనుకబడిన వర్చాలు, షెడ్యూల్డు కులాలు, జాతులు, సామరస్యదిశలో కాకుండా సంఘర్షణదిశగా సాగిపోయే ఉద్యమాలు రూపొందసాగాయి. ఈ వాతావరణంలో పరలోకచింత తొలగిపోయి పుణ్యపాప వివక్షగానీ, నీతి అవినీతులకు సంబంధించిన విచారణగానీ లేని ధనిక అధికార వర్గాలు పరస్పర సహకారంతో సామాన్యప్రజల (బ్రతుకులను దుర్భరం చేసే దోపిడినీ, ్రష్టాచారాన్నీ విజృంభింపజేశాయి. రాజకీయ నాయకులు పరాజయ భావంతో కుంచించుకుపోయిన ఈ దిశలో సులభంగా పై దోపిడివర్గాలకు లొంగిపాయినాయి. మత్స్య న్యాయానుసారంగా సమాజాన్ని నిత్యక్షోభాచత్రం ఆవరించింది. మేధావులు ప్రభుత్వోద్యోగాల సంకెళ్ళలో పడి మూగవ్వారైనాను. క్రమంగా రాజకీయాధికారం (భ్రష్టాచారానికీ నేర ప్రవృత్తిగలవారికీ ఆధారసీరమయింది. ఎన్నికలు

• వాగ్జానాలు - పార్టీలు - చట్టసభల నిర్వహణమూ అంతా ప్రహసనప్రాయమైంది. ప్రజాప్రాజినిధ్యం క్రమంగా కొందరు వ్యక్తుల, వంశాల ఆస్తి అయిపోయింది. ఈ క్షోభను భరించలేనివారు నోరెత్తే అవకాశం లేకపోయింది. ప్రభుత్వ యంత్రాంగం తన వివిధము లైన ఉపకరణాలచేత పత్రికలను యితర ప్రజాఖీష్టాన్ని వ్యక్తంచేసే సంస్థలను అదుపు చేసే ప్రయత్నం చేసింది. చందనళాఖి 7

దిక్కులేక అనాధలైనవారు అన్ని మార్గాలూ మూసుకుపోయి ఆయుధాలు చేపట్టినా చుట్టూవున్న చీకట్లో దారి స్పష్టంగా కానరాకపోవటంతో క్రూరమ్రైన హింసొమార్గాన్ని అవలంబించటం. అమాయకులు వేలాదిగా బలికావటం జరుగు తున్నది. సమాజాన్ని ఇంతగా విభజించింది చాలక, కుటుంబ మూలస్థానమైన స్త్రీపురుషుల మధ్య సామరస్యాన్ని చెల్లాచెదరుచేసే ప్రయత్నమూ ప్రారంభమైంది. మరొక వైపు అర్ధదాహం స్త్రీపురుషుల క్రార్యానికి పతాకయై పెండ్లియైన పడుచుల సజీవ దహనానికి కారణమౌతున్నది.

మొత్తం దేశాన్ని జ్రెలుగా మార్చివేసిన అత్యవసర పరిస్థితి విధించిన వ్యక్తులను ఒక్క మాటన్నా సహించలేని “మానసికంగా బానిసలైన జనసమూహాలు అధికారచక్రంలో ప్రముఖస్థానాలలో నెలకొనివున్న సన్నివేశం కానవస్తున్నది. మత నిరపేక్షవాదం కొన్ని మతాలవారిని బుజ్జగించటానికీ, అంతగా ఐక్యం కానరాని, విభక్తమైనట్టుగా కనిపించే మరికొందరి ఆశయాలను, అభిమతాలనూ అణచివేయటానికి ఉపయోగపడుతున్నది. చట్టమూ, రాజ్యాంగమూ, తమ అవసరాలకు అనుగుణంగా మలచుకొని నేరాలనూ, దురాశలనూ కొనసాగించే ధోరణి సాగుతున్నది.

అయినా జనుల అంతరాంతరాలలో గాంధీజీ వరకు సాగివచ్చిన చైతన్య ప్రవాహం ఇంకా ఇంకిపోతేదు. భారతీయుల మనోలోకం మరుభూమి కాలేదు. అప్పుడప్పుడూ ఏదో ఉద్యమం-ఏదో దూరపు పిలుపు - ఏదో సుదూర భావుకతకు సమాహ్వానం - అప్పుడప్పుడూ అనుకోకుండానే ఆంతర్యంలోకి వెళ్ళిపోవటం - ఇవన్నీ ఈ నలఖైయుడు సంవత్సరాలలోనూ భారతీయులు చేసిన త్యాగాలు పునః నిజమైన స్వాతంద్ర్యం కోసం జరుపవలసిన పోరాటాన్ని స్మరింపజేస్తూన్నవి.

ఇప్పటి వ్యవహారమంతా 'మనస్యన్యత్‌ వచస్యన్యత్‌ కర్మణన్యత్‌ అన్న పద్ధతిలో కొనసాగుతున్నది.

ఈనాడు దేశం యొక్క సర్వజీవనరంగాలూ రాజకీయాలతో అవరించి ఉన్నాయి. పదవులతో సంబంధంలేని పెద్దలు, నీతినీ ధర్మాన్నీ పరమ ప్రమాణంగా ఎంచి ఎక్కడా రాజీపడని వ్యక్తులు సమాజానికి నాయకత్వం వహించాలి. విశుద్ధమైన ఆచరణయే ప్రజల విశ్వాసాన్ని చూరగొంటుంది. ఈ ఆధారం మీద “ఆధ్యాత్మిక సాంస్కృతిక ప్రజాస్వామ్యం' రూపొందాలి! (79894 రచనను అభినవ భారతి (జదార్పు తుమ్మవూడి తోటీళ్ళురావు అభినందన సంచిక 1996. తి చందనళాఖి

రాయప్రోలు సాహిత్య నమాలోచనము

గురువులు శబ్ద (బ్రవ్మా

స్వరూవ లలితాశ్రయులు రసవది వ్టొల్ల

స్పురదమృ తళండులు కలీ

శ్వారులు తదుద్చుద్ద చరణఖు చరితము నెంతున్‌

తాతల్‌ తండ్రులు ధర్శ్మకర్భ వరతంత్ర స్వప్రవ్ఫత్తిన్‌ నిజ

ఖ్యొతిన్‌ గాౌంచిరి, కాని మూమక తసహూకళ్యాణి ఈ ఆంధ భా

షాతోద్యాభ్రుతిలో లయిందబినది అన్మన్సువ్య వాచానరః

ప్రాతవద్మమయరంద భాండ మిదె/ అంబా! న్వీకరించంగదే.

సరిగా నూట ఒక్క సంవత్సరాలకు పూర్వం ఎక్కడో బాపట్ల దగ్గర పుట్టిన శిశువును గూర్చి ఈనాడు చర్చించడం కోసం ఇంతమంది సమావేశం కావటం ఎంతో ఆశ్చర్యం కలిగించే అంశం. ఆ శిశువు భావము[ద్ర- ఆయన మాతృభాషాభాషీయు లందరినీ మాత్రమే కాకుండా తాత్త్విక చింతనతో విశాలమైన మానవలోకాన్ని ఆవరించ గలిగి ఉండటం ఒక విలక్షణమైన సన్నివేశం. అ మహాపురుషుడు రాయప్రోలు సుబ్బారావు ఆయన తెలుగు వాబ్బయ చరిత్రలో దాదాపు ఈ శతాబ్దంలోని బలమైన ఒక అర్థ శతాబ్ద కాలాన్ని ఆవరించి, తెలుగు వారి “వాగర్థ ప్రణయా'నికి తేజః పతాక లెత్తిన మహనీయుడు -

ఈ జాతీయ సంగోష్టీలో పాల్గొనబోతున్న విద్వాంసులందరూ ఆయన రచనలను గూర్చి వివరంగా చర్చించడం ఉండనే ఉన్నది. ఆయితే ఆయన ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత్రలో ఒక భాగం కావడమేనా దీనికి కారణం - లేదా ఈనాడు ఆయన వదందనళాఖు తి

చరిత్రలో సజీవ చైతన్య ప్రవాహమై మన జాతి అంతఃకరణాన్ని కదిలించే, స్పందింపజేసే స్థితిలో ఉండటం కారణమా అని ప్రశ్నించుకోవాలి.

ఈ శతాబ్దంలో రాయపస్రోలుతో బాటు మన సాహిత్యంలో ఉన్నతమైన వ్యక్తిత్వాలు లేకపోలేదు. వారు గురజాడ, ఉన్నవ, విశ్వనాధ, చలం, శ్రీశ్రీ కృష్ణశాస్త్రి మొదలైనవారు. అయితే వీళ్ళలో గురజాడను వదలి వేస్తే మిగతా వారందరూ రాయ్రోలు అడుగు జాడలలో అంతో ఇంతో పయనించినవారే

రాయప్రోలు వ్యక్తిత్వంలో ప్రధాన లక్షణాలు ఇవి అ: 17, 18 శతాబ్దాలలో చిత్ర కవితా లోకంలో నిస్తేజమైన ఆంధ్ర కావ్యభాషను తొలగించి నూతన కావ్యభాషా శరీరాన్ని తెలుగు కవిత్వానికి అందీయటం. నన్నయ భారతంపునాదిగా కొనసాగిన తెలుగు కొవ్యభాష అమూల్యమైన పరివర్తనం పొంది కొత్త వసంతమూ కొత్త చైతన్యమూ సంతరించుకొన్నది - ఈ కవి పద్యకంరంలోనే. ఈ నూతనాభివ్యక్తి కేవలం నియతమైన వైయక్తికశెలికీ వస్తువుకు పరిమితమైన శబ్దజాలానిక్షి విలక్షణమైన వాక్యవిన్యాసానికీ పరిధీకృతమైంది కాదు. మొత్తం భాషలో కవిత్వం ఎక్కడ

మైగుతుందో, ఏ కలయిక నూతన రసదైతన్య ద్వారానికి తాళం చెవి అవుతున్నదో, ఏ నూతన కావ్యబింబసముహం పూర్వ కవి సమయాలను దాటి వస్తున్నదో అది ఈ నూత్నాభివ్యక్త్షి ఆయన అమృతశబ్బావతారమును భావన చేసినారు. అది అనాహతములో సంచరించేప్పుడు యోగులు దాన్ని దర్శించి అమృత ధారా సమృద్ధశాంతిని పొందుతారు. అ సత్తవస్తప్తులైన బుషులచేత అది మంత్రంగా దర్శింపబడింది. కావ్యంలో శబ్దం అపూర్యమైన కవి గ్రహణ శక్తి చేత విలక్షణార్థ స్ఫూర్తి సంతరించుకొంటున్నది

రాయప్రోలు శ్రవణదారణములు, శిరీష ప్రసన్న భావబాధకములు రసభంజకవులు అయన శబ్దాలను పరిహరించమన్నాడు భాషా భావముల సంయోజనము కవిశక్షికి సంబంధించినదే కొని దానికి ఏ పరిమితులూ సహజంగా ఉండవు. 'సుకవి కంఠము ఛందో విశుద్ధి నంది శబ్ద సమ్మేళన క్రియా చతురమయ్యె'

ఈ దృష్టిలో రాయప్రోలు సాధించింది స్వాదు మృదుపద సహవాస వాక్యరీతి పూలలో తేనె తీసే నేర్పు తుమ్మెదకు మా త్రమే ఉన్నట్లు కవికే భాషలోని మాధుర్య లావణ్య భావ స్వాదుభోగము.

ఆయన తెలుగు శబ్దజాలాన్ని తనమంత్ర దండంతో హరాత్తుగా సంపూర్ణంగా సరివర్తింపజేశారు. తెలుగు శబ్దసమూహాలు కొత్త పొత్తులు కుదుర్చుకొని, కొత్త రూపకాల్రై, 70 చందనళాఖళ్లు

ఉపమానాలై, పదబంధాలై, భావచిత్రాలై కవితా ప్రపంచంలో నూత్నతకు నాందిని పలికాయి. ఒక విధమైన యింద్రజాలం ఆవరించినట్లు శబ్బ్దప్రపంచమంతా మదమత్త (భమర నాదంలా రూపొందింది.

ఆఅ" క్షీణ ప్రబంధయుగంలో కావ్యవస్తువు స్త్రీ పురుష సంబంధాన్ని కామ ్రీడా పర్యాప్తంగా చిత్రించింది. శృంగారం రమ్యతా బహిష్ఫృతమై జుగుప్పకు హేతువైంది. నూతన సంస్కార భావాలు జీవనంలోకి కొత్త విలువలను ప్రతిపాదిస్తూ కొత్త యుగం వచ్చింది. కామాన్ని నిషిద్ధ ఫలాస్వాదంగా భావించే జ్రిస్తవు మూల్యాలు, కాళిదాసభవ భూతుల నాటకాలలోని ప్రణయ చిత్రణలోని ఉన్నత శిఖరకాంతులు కవి చేతః కాసారంలో నూతన పద్మాలను పూయించాయి. స్త్రీ పురుష బంధంలో కామం ధర్మాను బంధమై దంపతి నిష్టం కావలసిందే, కాని ఇతర సన్నివేశాలలో అది కామరహిళమై 'స్నేహ వాత్సల్య రూపంలో ప్రమమయంగా ప్రకాశించ వచ్చుకదా! ఈ ప్రేమ స్నేహ వాత్సల్య దాంపత్య రూపంగా త్రిపధగా సాగితే ఆ గంగలో మనిగిన స్త్రీపుంజగత్తు అనఘమై వర్గిల్లుతుంది. అఆ అమలినమైన (ప్రేమను శృంగారమని సంకేతించడం రాయప్రోలు వారి వస్తువిచారణలోని నూతన భావసంస్కృతి.

• ఈ అమలిన శృంగారం గూర్చి సాహిత్య లోకం చాలా చర్చించింది' ఎక్కువ మంది శృంగారం అన్న శబ్దానికి రాయప్రోలు కల్పించిన విస్తృతార్థాన్ని పట్టించుకోకుండా దానిని సంయోగవిప్రలంభ రూపమైన దంపతినిష్టమైన సురతస్పర్శ గల శృంగారంగా రూఢధ్యర్థంలో భావించి విమర్శించారు.

రాయప్రోలు శృంగార శబ్దం ఈ సందర్భంలో శుచినుుదమలమైంది. జీవుల నడిమి మమళాబంధానికి సంబంధించినది. ' ఆత్మనః కామాయ పుత్రః ప్రియోభవతి' ఇత్యాదులయిన ఉపనిషద్వాక్యాలలోని కామ శబ్దమూ ఈ విస్తృతార్థాన్ని ప్రతిపాదించేదే యౌవనంలో యువతీ యువకుల నడుమ ఈ ప్రేమను సాధించటానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నము తరువాత ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ మాలపల్లిలో జ్యోతి అప్పాదాసుల కధలో, విశ్వనాథ ఏకవీరలో చిత్రించి దాని ఆచరణలోని క్లేశాన్నీ వైఫల్యాన్ని సూచించారు. ఇ. పారిశ్రామిక విప్లవం తెచ్చిన ఆర్థిక ఫలితాలను, ఆంగ్లేయుల రాజనీతిని అనుకూల దృష్టితో గురజాడ చూచి దాన్ని ఆహ్వానించాడు దేశంలోని పరిజ్రమలను దెబ్బకొట్టి, ఆర్థికంగా 'సేదరికంలోకీ, దాస్యంలోకీ నెట్టిన వారి రాజనీతిని ఆయన (గ్రహించలేదు చరిత్రను వక్రీకరించి ఈ దేశాన్ని విభజించడానికి వాళ్ళు చేసిన కుట్రలను ఆయన (గ్రహించలేదు సైన్సు వెలుగులు ఆయన కళ్లను జిగేల్మనిపించాయి “కన్ను వందనళాఖి శే?

గానని వస్తుతత్త్వ్వము కాంచనేర్చరు లింగిరీజులు', - “దేశా భిమానము నాకు కలదని పట్టి గొప్పలు చెప్పబోకోయ్‌” - “నరుల చెమటను తడిసి మూలం ధనంపంటలు పండవలెనోయ్‌' - “ దేశమంటే మట్టికాదోయ్‌, దేశమంటే మనుషులోయ్‌' - 'మంచి గతమున కొంచమేనోయ్‌' ఇత్యాది వాక్యాలన్నీ జాతీయోద్యమానికీ దేశ స్వాతంత్రో ద్యమానికీ అననుకూలమైన ఆంగ్లేయుల రాజ్యపాలనకు అనుకూలమైన స్పందనలు. వీరేశలింగం కూడా ఎంత సంస్కర్త అయినా ఆంగ్లేయ రాజ్యానుకూలమ్రైన ప్రవృత్తి ఉన్నవాడే. అయితే వీరేశలింగం కంటే గురజాడది తాత్తికంగా ముందడుగు విసృతమైన దర్శనం. గురజాడలో మూఢాచార నిరసన మెంఠతగా ఉన్నదో ఆయన సంస్కర్తల మౌఢ్యానికీ అంతే విరోధి. పూర్ణమ్మ కధలో పై పారలోని కధను దాటిచూస్తే, లోలోపల జెషనిషదమైన తత్త్వాన్ని వ్యాఖ్యానించాడు గురజాడ. దేశభక్తి గీతం కేవలం ఒక కొత్త నైతిక సంస్కార వ్యవస్థను సూచించేదే కాని దానికి మించిన జాతీయ చైతన్యావిష్కార ధోరణి కలిగిందేమీ కాదు. అయికే రాయప్రోలు జాతీయోద్యమం నుంచి పొందిన స్ఫూర్తి రామమోహనుని నుండి వివేకానందులదాకా అప్పటి వరకు సాగివస్తూ వున్న భారతీయ పునరుజ్జీవనంనుంచి ప్రేరణ పొందింది భవ్యమైన చరిత్రతో సంస్కృతితో సమైక్యతను భావించి వర్తమానాన్ని ఆత్మవిశ్వాసంతో తేజోమయం చేసుకొన్నది “ఏ దేశమేగినా ఎందుకాలిడినా అన్న గీతం కానీ, శ్రీలు పొంగిన జీవగడ్డయి' - అన్న గీతం గాని ఆత్మ విశ్వాసపునరుద్ధరణ ్రేరకాలేకాని ఇతర జాతులనూ, దేశాలనూ కించపరచేందుకు ఉద్దేశించినవి కావు, ఆయనలోని ఈ దేశాభిమానములోని ఒక దళం ఆం(ధ్రోద్యమమై వ్యక్తమైంది. ఈ రెండూ తరువాత ఆయన కవితలో స్పష్టమైన పృథ్వీదర్శనానికి సూచికలు. తన్ను తాను తన భాషనించీ, ప్రాంతంనుంచీ, దేశంనుంచీ, విశ్వానికి విస్తరిస్తూ పోవడం ఈ దశలో మనం చూడవచ్చు. “ఏ ప్రపుల్ల సుమంబుల ఈశ్వరునకు పూజచేసితినో యిందు పుట్టినాడ కలదయేని పునర్జన్మకలుగుగాక మధుర మధురంబయిన తెల్గు మాతృభాష అన్న బిందువు దగ్గరనుంచీ తన్నుతాను విస్తరించుకుటూ పోయి - తానబడ కనుమాన మమాణఖమునకి అందియందని వరతత్త్యయవల నుంచి వనంచభూతభానితమైన (ళ్ళ తికళనె నన్సిపాత లక్ష్యయనియె వచన్వి నేడు అందు నీ విలక్షణ జీవ యా(తకొరకు వృధివినే నవ్యులు నమాశ్రయింత్రు భళి తల్లిగా ధా(త్రిగా దేవతామతల్లి గా సమస్త పరాపర తామ్యములకు (రమ్యాలోకము) 72 చందనళాఖి

ఈ పృథ్వీ ఉపాసన నిర్గుణమైన పరతత్త్వాన్ని పరిత్యజించి ప్రత్యక్షమైన వ్యక్త ప్రకృతిని ఆశ్రయించింది. ఈ వ్యక్త ప్రకృతియే అనంద స్థానం. అధునిక భారతియ తాత్తికులలో రవీంద్రులు, శ్రీ అరవిందులు, గాంధీ, రామకృష్ణులు జగన్మిధ్యాత్వాన్ని కాదని (బ్రహ్మమును జగన్మయంగా భావించారు. అందువల్ల అధునిక కవృలకు ప్రకృతికోడి తాదాత్యము సహజమైన అంశం.

ఒర్సవువు పాంకనాడుు నొధ్ధ వూవు వష్టిపాడుచు, నొకవ్రూవు నెజ్టమీద

శికువువలె నిదురింతు నీ జవంయాత్ర చత్చదనములు లేళ నాజన్మ మేది

తారలన్సను మఖులన్సు తతయులన్స పులుగులన్సు గీతములన్సు వువ్వులన్లు నామవాచక భోదముల్‌ నాకు మాత్ర మన్చియును వూవులేయగు నాత్మసరణి మధుమాలి - జడకుచ్చులు

ఈ ప్రకృతిలో తాదాత్యము వాల్మీకి వర్ణనలలో, కాళిదాసు మేఘదూతములో ప్రాచీన కావ్యాలలోని ప్రకృతి వర్ణ్షనలలో నుంచి వచ్చిన అంశమే. శాకుంతలము, ఉత్తరరామచరిత్రములలోనైకే ప్రకృతి కథలో ఒక అంశమే,

కృష్ణశాస్త్రి ఆకులో ఆకునై అన్నా, వేదుల 'ఈ సుమజన్మమెట్లొ ఘటియిల్లెను" అన్నా విశ్వనాథ “అనార్భలీలో పూలు, కోకిలలు, వసంతులు, మన్మథుడు పాత్రత అయినా ఇవన్నీ మానవునికీ ప్రకృతికీ నడుము ఉన్న ఏకాత్మ భావానికి సూచనలు. ఈ లక్షణం తొలగి పోయిన నాగరకతను పారిశ్రామిక విప్లవం తెచ్చింది. దాని ననుసరించి వచ్చిన ప్రగతివాద కవిత్వోద్యమం ఈ అనుబంధాన్ని పట్టించుకోలేదు. ఆ సంక్షోభానికి తట్టుకోలేని ప్రయోగవాదులు ఉన్మాద ప్రాయాలైన ఉద్యమాల వెంటబడిపోయారు. రాయప్రోలులోని ఈ ప్రకృతి ఉపాసనా పరత్వమే ఆయన్ను ప్రకృతి రూపిణియైన శక్తి

• లలిత ఉపాసనకు సన్నిహితుణ్ణి చేసింది.

ప్రకృతి ఉపాసన పేరుతో ఆయన మానవ సమాజానికీ భౌమమైన సమస్యలకు దూరంగా లేడు. మూలచ్చ్భేదం చేయని సంస్కరణం ఆయనకు అభిమతమే, 'స్నేహలకతాదేవి తన వివాహంకోసం తల్లిదండ్రులు తమ యిల్లునే తెగనమ్మవలసిన స్థితికి చింళించి తన్నుతాను ఆత్మాహుతి చేసికొంది. ఈ కధలో స్నేహలత గురజాడ పూర్ణమ్మతో పోలిక ఉన్ననాయికయే. అక్కడ వృద్ధ వివాహము. ఇక్కడ బాల్య వివాహము. రెండింటినీ ఇద్దరు కవులూ తిరస్కరించారు. చందనళాఖి 73

ఈ: రాయప్రోలు సృష్టితత్త్వ దర్శనం - జీవ ప్రేమ సూత్రరచనం ఉదాత్తమైంది. కాళిదాసాదుల మార్గంలోది. కళలకు తత్త్వానికీ సంగమ స్థానమైంది.

గతానికీ వర్తమానానికీ ఉండే సంబంధాన్ని రాయప్రోలు విచారించిన రీతి విలక్షణమైంది. “భూతమునకే మొలక ప్రకృతము, వర్తమానపు మొలక భావియు పూచికాచి ఫలించి సృష్టి రసీభవించి కృతార్ణమౌ' (మిళ్రమంజరి) అని కాలము యొక్క అనుస్యూతి నిత్యతను వ్యాఖ్యానించడం జరిగింది. ఎన్ని విష్ణవాలు వచ్చినా, ఉత్పాతాలు వచ్చినా “కాని కోకిల పాడుచున్నది పూచుచున్నది తీగె - కదలవు నగము - లింకవు నదులు నరుడును సాగు ముందే చూచుచున్‌' (మిశ్రమంజరి) ఇది అఖందడకాలము గతిశీలము - నిత్యతా స్ఫురణము. అందువల్ల ఏదీ నశించదు. రూపం మార్చుకుంటుంది. “భూమి నింకిన జలము జలలై నిలిచె నూతుల తోడగానొో (మిశ్రమంజరి)

పరిణామ క్రమాన్ని వివేచిస్తూ బురద కడుపున మునిగీ నీట్లో నానీ నాచు 'పెరిగినా పద్మం పుడుతుంది. వాయసం మేరు శిఖరం మీద ఉంటే బంగారు రెక్కల హంసగా పరిణమిస్తుంది. ఇలా పరిణామంలో నరుడు క్రిమి కీటకం కాడు. ఇనుము బంగారం కాదు. “స్టూల సూక్ష్మ నిసర్గ వర్గ విభేదములు పరిణామ బలమాత్రమున మారవు. అంటాడు కవి. సృష్టిలో నిత్యత్వ పరిణామ శీలాలు ఎలా జంటలు జంటలుగా సాగిపోతాయో విసృతంగా చర్చించాడు కవి. ఈ సమన్వయం ఒక విధంగా ప్రాచినతకూ, ఆధునికతకూ ఆయా మూల్యాలను జల్లెడ పట్టి నిగ్గుకేల్చిన విధం రాజ్యమున వాణిజ్యతం(త్రము మారిపోయెను. పాదుకొనె అన్య ప్రభుత్వము - కులవిభేదము మత విభేదము పొటమరించెను - ధనికులే అతి ధనికులుగ నిరుపేదలయి పేడలు - అన్నదమ్ములకు ఆలుమగలకు అనుమానాలతో మనసు విరిగిందీ - ఇది వర్తమానాన్ని చూచినప్పుడు ఆయనకు కనిపించిన సంక్షో భస్థితి, అయినా మానవుడు అనుక్షణ పురోగతితో సాగుతాడనే ఆయన విశ్వాసం. ఈ విశ్వాసానికి కారణం మానవుడు సాధించిన “సాంత్వనానుష్యాన పరిణతి అది సంస్కృతి. అది పృధినీ మయ గంధము” సంస్కృతి ప్పధివిలో లీనమైన గంధం వంటిదని నిర్వచించడం అపూర్వమైన అంశం, అది చైతన్యంలో లీనమై ఉంటుంది. కాని వ్యస్తంగాఏ రూపానికీ పరిమితం కాదు, అందువల్ల రాయప్రోలు భవిష్యద్దర్శనం కూడా ఆశామయమయిందీ. “కలదు కలదధిక ప్రకాశము తోడ నారీనరసమాజము శాంతిగని సుఖియించు కాలము.” ఉట రాయప్రోలులోని దార్భనికతకు స్పష్టరూపొన్ని యిచ్చించి ఆయన కావ్యశాస్త్ర నిర్మాణం. 'నవ్యకావ్య దృష్టిని చూపినాడనంతె' అన్నారు ఆయన దీనిలో. “రమ్యాలోకము' శశ చందనళాఖు

(1938) మాధురీదర్శనం (19 49) ఈ రెండూ కాకమరికొన్ని వ్యాసాలూ, పీరికలూ ఈ దిశానిర్దేశం చేసే అంశాలు. కావ్యము తత్త్వ శాస్త్రంకంటే భిన్నమైందనే ఆయన విచారణ. కవికి తాత్తికునికి కయ్యం బెసాగెను - ఎందుకంటే రాగయ్యుక్తడొకడు రాగముక్తుడొకడు అందువల్ల కావ్యాలు త్రంయావుంత్రాలు కావ. ప్రాజీయంత:కరణ. వృత్తి భావమయమొనర్చి మృదులీకరించు ఆనంద కళలు. దానికి లక్ష్యం ఆత్మ కళాదర్శనం. దీనికి లక్ష్యం ప్రేమయోగదర్శనం. ఇట్టా నిర్వచిస్తూ వీని అత్యంతికమైన ద్వెవిధ్యాన్ని కవి తెలుపడం జరిగింది. ఇంతకూ నిర్వచించినట్టు రెండూ పరవుఖిన్నాంశాలా? అయితే కావ్య పరమార్థంగా చెప్పిన (బ్రహ్మానంద సటబ్రహ్మచారి అనుభవం ఎట్ట్లాంటిది. కావ్యాన్ని ఆరాధనా వోోషంగా, వునర్ణ్గన్మం లేకుండా చేసేదిగా తపస్సుగా భావించిన మహాత్ములు “తిక్కన్న పోతన్న విశ్వనాధల ఆలోచనకూ దీనికి ఆత్యంతికమైన భేదం ఉన్నదా? “నాదతను మనిశం శంకరం నమామి” అని నాదోపాసనకు ఈశ్వరోపాసనకు అభేదాన్ని ఆవిష్కరించిన త్యాగరాజు ఆలోచన ఎలాంటిది? అయితే మిశ్రమంజరిలో ఒకచోట - కావ్యమును రూపించె విబుధోద్యాసమని ఆనందవర్జ్దనుడు ఉపనిషత్తులు పలిళడీ రస్తవైెససకియటంచు కవీ అన్నచోట అనంద వర్ధనుడు ప్రతిపాదించిన కావ్య తత్త్వమునకు ఉపనిషత్తులు చెప్పిన రసమైన (బ్రహ్మమునకు అభేదము చెప్పినట్లా? లేక ఆ రసము కావ్యజ్ఞులు నిర్వచించిన మానుషానుభవమయిన శృంగారాది రసమునకే పరిమితమేనా? అట్టాగే త్యాగరాజును గూర్చి “అందరాని అనంతనాదము నందుకొని సాహిత్యముఖముని అని మళ్లీ రమ్యాలోకము నాటి దశను దాటి, అభినవ గుప్తాదులు చేసిన కావ్య తత్త్వములకు నడుమ ఆ విరోధదశకు ఈయన చేరినాడేమో అన్న విషయం విచారించవలసిందే. అయన రసదర్శనంలో ప్రధానాంశం కరుణ శృంగారాలు రెండే ప్రకృతి రసాలనీ మిగిలినని కావన్నది. జీవనంలో జన్మవృుత్యువులను ఆద్యంతవచులను, సుఖ దుఃఖములను, రాగ ద్రైన్యాలనూ ఇలా ఎన్నో ద్వంద్వాలను వ్యక్తంచేసే రెండు జీవన నదీ తీరాలు. భోజ భవభూతుల రసచింతనకు ఇది సమన్వయం. ఈ రెండంచుల నడుము వీరాద్భుత హాస్యాలు, రౌద్ర బీభత్స భయానకాలు ప్రవర్తించే అంశాలు. “సృష్టికొక్క సుస్టాయి అభీష్టమేని శాంతమగునది విషయ విశ్రాంతి పదము” అన్నచోట శాంతొన్ని కూడా అంగీకరించడం జరిగింది. ఇక్కడ అన్వయంలో కొన్ని ఇబ్బందులు ఉన్నవి, రాయప్రోలు దృష్టిలో వైరాగ్యానికి నిర్గుఐతత్త సాధనకూ కావ్యలోకంలో స్థానమే దచందనళాఖి 5

లేధు. క్షవి రాగయుక్తుడు. ఈ దృష్టిలో శాంతమునకు రసస్థితి అంగీకరించడం కష్టమే అవుతుంది కదా!.

రాయప్రోలు తెచ్చిన సాహిత్య విన్షవం తరువాత ఒక ఉద్యమానికి కారణమై ఒకటిరెండు తరాల కవులకు, మార్గదర్భ్శకమైంది. చింతా దీక్షితులు ఎప్పుడో అన్నమాటను మనం స్మరించుకోవలసి ఉన్నది

“అప్పారావు గారిని మెచ్చుకోని వారు లేరు. . .. కానినేడు కావ్యాలు వ్రాసే యువకులందరు. ... అప్పారావుగారికి భిన్నులుగానే నడుస్తున్నారు. ఈ మాటలు కాల్చనికోద్యమ కవిత్వం కొనసాగినంతవరకూ ప్రత్యక్షర సత్యంగా చెల్లినవి. శ్రీశ్రీ ' ప్రభవ రోజులను గూర్చి రాస్తూ అప్పటికి గురజాడ అప్పారావు తమ దృష్టిలో చెప్పుకోదగ్గ కవీకాదు అంటాడు,

రాయప్రోలు వారి సాహిత్య జగత్తును పరిశీలెస్తే ఆదికవి నన్నయకూ ఆయనకూ కొన్ని పోలికలు కానవస్తవి.

1. నన్నయ ప్రతిపాదించిన స్త్రీపుంసయోగము ఆధునిక కాలంలో (ప్రేమ ప్రధానమైన జీవన వ్యవస్థగా రాయప్రోలు చేత వ్యాఖ్యాతమ్రైంది. “స్నేహసురత వాత్సల్యముల్‌ జీవితమున (ప్రేమ కంగంబులగు అంగి ప్రేము యొకటి! ఈ ప్రేమను తుదకు భక్తిలో కూడా ఆయన పర్యవసింపబేశారు.

2. ప్రకృతికీ, మానవ జీవనానికి ఉన్న ఐక్యతను పునః ప్రతిష్టించి జీవితంలో ఒక సమన్వయాన్ని సాధించారు. ఈ మార్గంలో శాకుంతలము ఆయనకు దారిచూపింది. ఉత్తర రామచరిత్రము సమగ్రతను దర్శింపజేసింది. స్రీపుంసంయోగాన్ని ప్రకృతిలో లయాన్వితం చేసి జీవితానికి నూతన సౌందర్య దృష్టిని ఆవిష్కరింపజేశారు. ఇది నన్నయ్య ప్రతిపాదించిన జగద్ధితము. విశ్వశ్రేయస్సు. ఇది మానుష శ్రేయస్సుకంటే విస్తృతమైన జగత్తులోని చరాచరాన్నంతా ఆవరించే భావాంశం.

3. రాయప్రోలు భాషావిషయంలో ప్రతిపాదించిన మార్దవము మాధుర్యము, సౌకుమార్యము, గీతీ సాంతత్యము నన్నయ ప్రతిపాదించిన అక్షర రమ్యత లాంటివే. కథనశిల్పి కాకపోవడం వల్ల రాయప్రోలు ఆయన చెప్పిన కధా కలితార్డ యుక్తిని పట్టించుకోలేదు. దాని విశ్వరూపం తరువాత వచ్చిన విశ్వనాథలో కధాకథన శిల్పానేక మార్గాభిరామమై గోచరిస్తుంది.

16 చందనళాఖి

4. నన్నయ ఆంధ్ర శబ్దచింతామణిలో చెప్పిన (?) స్వన్థాన వేషభాషాభి వుతత్వవు రసోద్గవాూనికి హేతువు, దాని సౌందర్యాన్ని తెలుగుదేశపు అచ్చార వ్యవహారాలను, అలంకరణలను, పండుగలను, పబ్బాలను, పలుకుబళ్లను, తన కావ్యంలో రూపకల్పన చేయడం ద్వారా ఇఈపూర్వం అపరిచితమైన ఒక అనుభవలో కపు కవాటాలను తెరచినట్టయింది రాయప్రోలు కవిత్వంలో.

ఎక్కడో శ్రీనాధుని రచనల్లో మెరపులా మెరొసే తెలుగు జీవనపు తళుకులు మళ్లీ విస్త్రృతంగా స్పష్టంగా రాయప్రోలు కావ్యాలలో రూపు కడుతవి. తెలుగు వారి వాకిళ్లు, ఇళ్లు చదువులు, సంస్కారములు ముగ్గులు, కట్టుబొట్టూ, ఆచారవ్యవహారాలు ఇంటిలో పూచే పూలూ, పళ్ళూ, ఇవన్నీ రూపుకట్టించి కావ్యాన్ని పూర్వకవి సమయాలకు పరిమితం కాకండా వాస్తవ భూమిక మీదకు తీసుకురావడం ఆయన గోప్ప సాఫల్యం. ఈ మార్గాన్నే తరువాతి కాల్పనికోద్యమ కావ్యాలలో కవులు సాక్షాత్కరించుకొనే ప్రయత్నం చేశారు. తరువాతి నవలలు కధలు ఈ మార్గంలో తెలుగువారి (గ్రామీణ జీవన చిత్రణను విసృత స్థాయిలో చిత్రించాయి. ఈ అంశాన్ని ఆయన ఇలా చెప్పారు “నిత్య సాంగత్య సుందరములయిన తీగె పందిళ్లను పూలపాదలనూ చిత్రొస్తే అవరణ సౌందర్యము అనుసంధానము కాదా? (తృణకంకణ పీరిక) కథకు దేశకాల పాత్రబంధము కల్పించుటలో తెలుగునేలను (గ్రామపరిసరమును, సౌమ్యులయిన గృహస్థుల శుచిరుచి ఆచారములను అనుసంధించితిని. ప్రధానంగా సొమాన్యములయిన తెలుగువారి కాపురములలోని శో భను, హ్లాదైెకరకమబీయమయిన కావ్యభాషలో తరంగింపజేయుటయ ఉద్దేశ్యము (కష్టకమల పీరిక).

5. నూతన కావ్య భాషా నిర్మాణంచేత రాయప్రోలు నన్నయ్యవలె మళ్లీ మరొక వివులకబ్దశాసనుడయ్యాడు.

రాయప్రోలు తెలుగు కవిత్వానికి వాచ్యార్ద ప్రధానమైన దశనుంచీ చిత్రకవిత్వపు కీకారణ్య సంచారంనుంచీ తప్పించి నూతన యుగోదయం కలిపించారు “ భావం దృష్టాదృష్టంగా దాగుడుమూతలాడుతూ తనకోసం వెదకులాడేటట్లు చేస్తుంది. పాద లొపలి నుంచి పరిమళం సుడివేస్తుంది కాని సంపంగి పువ్వు కనబడదు. అ పరిమళ వ్యాపార పథమున పడిపోతే ఫ్రవరాఖ్యునికివలె విద్యుల్లతావిగ్రహం కనబడుతుంది. కావ్య కల్పనలో అది ఒక గడుసైనకైలాటం”' - లిరిక్‌ను గురించి రాయప్రోలు చెప్పిన చందనళాఖి శగ/

అభిప్రాయం (లిరిక్‌ ఆవిర్భావం - రేడియో ట్రసంగం)_ తన కవిత్వానికి పూర్తిగా అన్వయించేదిగా చెప్పారు. ఈ ప్రయత్నం నల్ల ఒక యుగం అవిష్ఫృతమయింది. గురజూడలో కవితాంశ తొంగిచూచినా వ్యాచ్యార్థ ధ్రోరణినుంచి ఆయన విముక్తుడుకాలేదు. సంస్కర్హలకు సహజంగాఉుండే స్పష్ట ప్రతీతి లక్షణం ఆయన కవిత్వానికి అకులందున అణగిమణగే కోకిల లక్షణాన్ని ఆసాదించనీయలేదు. తెలుగు జాత్‌వై రాయప్రోలు ప్రభావాన్ని గూర్చి కేతవరపు రామకోటి శాస్త్రి ' జాతీయోద్యమ రాష్ర్రోద్యమ సమైక్యంగా సాగిన దేశభక్తి ప్రబోధకవిత్వం స్వతరత్రభారతంగా ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ రాష్ట్రంగానూ ఫలవంత మైంది. ఆయన సాహిత్య వస్తువు చేసిన సామాజిక జీవిత సమస్యా విషయ జిజ్ఞాసను అటు తరువాత చలం, శ్రీశ్రీ మొదలయిన ఆధునికులంతా అందుకున్నారు. ఆయన తాత్తికతకు మూలమైన భారత భారతీ సముద్రాధిపత్యాన్ని విశ్వనాథ తనదిగా చేసుకొన్నాడు. ఆయన భావనా సౌకువూర్యాన్ని కృష్ణశాస్త్రి ఆకాశాంచలాలకు ఎగిరించాడు. (విమర్శిని- 4) ఈ అంచనా చూచినప్పుడు ఆయన విరాణ్మూర్తి మనకు దృగ్గోచరమౌతుంది.

ఆయన భావించిన ప్రమమయజీవన దృక్పధం హ్ల్హాదైెకముయ ప్రవృత్తి లోకంలో అవిష్ఫృతం కావలసే ఉన్నది. కలహాలకు, కక్షలకు కార్చణ్యాలకు స్టానంకాని లోకం అవతరించవలసే ఉన్నది. ఆ ఆశయం ఫలించే మార్గాన్వేషణలో రాయప్రోలు సాహిత్యం మనకు కరదీపికగా వెలుగొందుతూనే ఉంటుంది. (కాకతీయ విళ్చువిద్యాలయం రాయప్రోలు సాపొత్యంమీద జాతీయ సదన్సు 1314 మార్చి 145892 అలో నిర్వవొంబింది - దాని తొలి నమావేశంలో కీలకోపన్యాసలీ

శీ

78 చందనళాఖి

నేటి కవిత - నంవ్రదాయము

ఈ దశాబ్దములోని తెలుగు కవిత ప్రధానముగా వివేకశీలమ్రైన ఖావనా మార్గమునకు చెందినదిగా ఒకచోట నిర్వచింపబడినది. ఈ వివేచనా శీలము సర్వ కవిత్వమునందు ప్రాధాన్యము వహింపకపోయినను. అంతర్జాతువుగా సర్వతో వ్యాప్తముగా రానిపించుచున్నది. పత్రికలలో ప్రచురింపబడు ఖండిక నుండి మహాకావ్యేతిహాసము వరకు ఈనాటి కవుల పరిశీలక లక్షణ మ భివ్యక్త మగుచునే యున్నది. కొందరి కవిత్వమునందిది వాచ్యమగుచున్నదా యన్నంత చిత్రముగా నున్నది

ఈ వివేచనము (ప్రధానముగా ఆంతరమైనది. మనస్సంబంధమైనది. మనస్సంబంధములైన వాసనలు. అనుభూతులు మొదలైన వానిని మ్లోషించి వాని కాధునికమైన వ్యాఖ్యానము చేయుట దీనియందు ప్రధానముగా కానిపించుచున్నది. ఇద్‌ ఆధునికమైన మనస్తత్వశాస్త్రము చదువుకొనుటవలన కలీగినది. మన పూర్వ కావ్యములలో పాత్రల యొక్క ప్రవృత్తిని సక్రమముగా తీర్చుటలోనే వారి మనః ప్రవృత్తి యొక్కవైలక్షణ్యము తెలియుట మనకు తెలియును కాని అది కధలోసే అంతర్భాగమై పోయి పాత్రగతమై యుండెడిది. భారతమునందు తిక్కన్నగారు పాత్రలను తీర్చిన తీర్చిట్టిద. ఆయన పాత్రలయొక్క ప్రవృత్తి అచ్చముగా వాని వాని విలక్షణమైన మనోవృత్తి చెదరకుండ సాగును. అంతకన్నను ఈనాటి కవులు వానిని విడదీసి ఆ స్ధితి మాత్రమే వర్ణించి దాని లక్షణము చెప్పుచున్నారు. ఇవన్నియు ఖండికలలో తీర్చబడినప్పుడా మనోవృత్తి కొట్టవచ్చినట్లు కానిపించుచున్నది. ఒక అహంకారముయొక్క స్వరూపము. ఒక విలక్షణమైన దివ్యానుభూతి. ఈ విధముగా వైయక్షికములైన అనుభూతులను వ్యాఖ్యానించుట కొందరు చేసిరి. మనస్తత్వశాస్త్రము మనకీపని చేసినది. చందనళాఖి 9

ఈ మనస్సును మ్లోషించు ఓ కారణముగా చంజుష్యు లందరిలోనను సుఖము, దుఃఖము వాని వలన కలుగు అనుభూతులు సామాన్యములని తేలినది. ఈ సుఖమే చరమార్దముకానట్లు కొందరీ రెంటిసి మించిన ఆనందమును చెప్పిరి. సుఖ దుఃఖముల స్వరూపము వాని అనుభోక్తలోని ఆశనిరాశలు ఇవి నిరూపించిరి. శాస్త్రజ్ఞాలకు. .గృత్యు నిరాకరణ మెంత పప్రధానమైనదో, అట్లే కవులకు దుఃఖనిరాకరణము ప్రధాన మైనది,

ఈ స్ధితి తెలుగు కవిత్వము మరల సంప్రదాయమార్గమును పొందుటకు కారణమైనది.

ఈ సంప్రదాయమన్న మాట చిత్రమైనది. ఈ మాట యనగనే చాలమంది వేదకాలమునాటి సాంఘిక పరిస్థితులను మరల తెచ్చు ప్రయత్నముగా వ్యాఖ్యానించు చున్నారు. ఇది వర్దాశ్రమ ధర్మములకు వ్యతిరేకమైన ఆధునిక సమాజమును మరల వెనుకకు తీసుకొనిపోవు ప్రయత్నమని, బ్రాహ్మణాధికృము, సంస్కృత భాషాధిక్యము, ఒక అల్బ సంఖ్యాక వర్గము అధికులను పీడించుకొను, నిరంకుశత్వ్యము ఇవన్నియు సం'్రధదోయమను పేర చెప్పబడుచున్నవి.

నశించిపోయిన వాన్లో దుఃఖించుట, వాని కోసము వ్యర్థముగా ప్రాకులాడుట సంప్రదాయ మనిపించుకొనదు. ఏవో కొన్ని.అచారములు పలుకుబడులు, ఇవే సంప్రదాయ మనలేము. కొన్ని పూర్వగాధలను మాత్రమే మరల మరల పారాయణము చేయుటయును కాదు. ఇది జాతియొక్క లక్షణము. జాతియొక్క చరిత్ర సంస్కృతి యేయే ప్రధాన ధర్మముల నాశ్రయించి వర్తించినదో ఆ యా ధర్మముల పునర్జాగరణ మొనర్చుటయే సంప్రదాయము. ఇధి పరంపరలుగా చూర్చులు పొందుచుండదు. సర్వకాలముల యందు దీని కప్రతివాతత్వమే. ఈ మూలభూతమైన ధర్మమే సంప్రదాయము. ఇచ్చట మరియొక విషయము. ఈ సంప్రదాయము పూర్వపూర్వములైన విషయములను వ్యాఖ్యానము చేయుటతో ఆగిపోదు. ఆధునిక మనశ్శాస్త్రమేకాక మానవ పరిణామము, సృష్టీవికాసము, విజ్ఞానశాస్త్రములోని పరిశోధనలు కూడ దీనియందు వ్యంజకములుగా గోచరింపజేయుటకు ప్రయత్నము చేయబడుచున్నది. కొందరు కవులలో నీ విజ్ఞానశాస్త్ర మందలి మోహ మెంత పెరిగినదనగా, వారు సంసఘ్రదాయమార్గమును దానితో కల్పుకొనలే కున్నారు ఈ పరిశోధనలు, ప్రాచీన బుషి స్తూక్తములు ఒకే సత్యమును చెప్పబూను 2 చందనళాఖి

చున్నమి సర్వ విశ్వమును శక్తి యొక్క స్వరూపముగా శాస్త్రము ,బుజువు చేసినది. అణువృల యందు నొక క్రమమున చరించెడు శక్తులకు మార్పుకలుగుట వలన అనంతమైన శక్తి ప్రాదుర్భవించుచున్నది. ఈ శక్తినే బుషులు అనేక దేవతా రూపములలో వర్ణించిరి. పురాఐగాథలకు శాస్త్ర సమన్వయము చేయబడుట యొక మహాశ్చర్య జనకముగా సాగిపోవుచున్న విషయము. వసుధైక భావనా మార్గము, శాంతిసాధనము అన్న పధము కూడా పలుచపలుచగా సాగుచున్నది. ఇందు యుద్ధ విరోధము, శాంతికామన, నైతిక జీవనోన్నతి ప్రధానములు. ఇది పలాయనవాదము కాదు. నేటి సాంఘిక పరిస్థితులకు జడిసి ఈ సమాజములో నిలువలేకవెరచి దీనినుండి పారిపోవుటకాదు. ఏతన్మార్గము పరంపరాణ్థిత మైన ప్రవృత్తి కలది. ఒక యెడతెగని వాగువంటింది. పునాదివంటింది. పై పైమెజపులకు (బ్రమసి, తాత్కాలికమైన లాభములను కోరి ఈ సంప్రదాయమును పరిత్యజించుట తగదు. ఈ త్రోవను వీడిన రచనలో జీవముండదు. అనగా రచనకు జీవభూతమైన రసముండదని యర్థము. భారతీయ కవులకు మూలభూతమైన ఈ ధర్మము లేవన్నచో అవిమూడుః విశ్వ్థశ్రేయము, లౌకికానందము, (బ్రహ్మానందము. ఈ మూడింటినే ధర్మార్ధ కామ మోక్షములుగా పూర్వము చెప్పిరి. ఈ లౌకికానందమన్న దానియందే అర్ధకామములు చేరును ఇందు రసానందమును ఊర్జ్యా[గ్రము. ఈ మూడు లక్ష్యములే వీరి సర్వరచనలకు ఆధారములైనవి ఈ మూడింటి యందును ఉత్తరోత్తరములు బలీయములైనవి. కావ్యమన్న కర్పూరము, రసపరీమళము కలదై, (బ్రహ్మ విద్యాసాధనలో జ్వలించి పోవలయును ఈవెలుగు నాశనము కాదు, దీని వెలుగు సార్వకాలికము. ఈ లక్ష్యములే వ్యాస వాల్మీకులు, కాళిదాస భవభూతులు, కవిత్రయము, పోతన, పెద్దనలు, సంస్కృతాంధ్రములలోని మహా కవులు రచించిరి. ఆ త్రోవసంప్రదాయ మార్గము. అత్మాశ్రయ రచన, గీతికావ్య రచన ఖండ ఖండములుగా నలువదేండ్లు సాగినది దానియందలి వ్యామోహము తగ్గినది. వస్తుబలములేని రచనలు కేవలము వైయక్తికములైన భావములు అవియు చాలవర కస్పష్టములు - ఎంతకాలము నిలచును? ఈ భావముల యందువాని ప్రచురించు భాష్త స్ట్యర్తుకదర౭ క డోస్రజిఇషీల్లష్ణమ్లు ద్ర. ఇవన్ని యెట్ట్లున్నను వీనివలన కలుగునది కేవల; కా వారల టిక్కా జ్‌ థస్పర్య. ల నా - దానిని చర్వణము చేసికొనుటకు కోడ్డే సా్యపైన్ల కాదేమో. ఈరక్షీకీ నొస్త్రనన

వెనుకబట్టినది. అనగా ఖండికల రచన ఆగిపోయినదని కాదు కాని ఖండికలతో పాటు కావ్యముల రచన కూడా సాగుచున్న దనుట ప్రధానమైన విషయము

కేవలము కావ్య రచనయే సంప్రదాయ మగునా ? యన్నచో అట్టుకాదు ఈ

కావ్యము రసాభిముఖముగా నిర్వహింపబడవలయును. కొన్ని కొన్ని కావ్యములు రామాయణ మహాభారతములలోని కొన్ని కొన్ని సంఘటనలు స్వీకరించి పెంచి ట్ర్రాయబడినవి. వానియందా పాత్రను క్రొత్తగా తీర్చుట మాత్రమైనది కాని అది సంపూర్ణముగా కావ్య స్వరూపమును పొందలేదు. ఈ ఠావ్య ఖండములందు పాత్రలయెక్క సంపూర్ణ వికాసము కలుగలేదు. ఒక కర్టుని దానము, ఒక బుద్ధుని కరుణ, ఒక రాముని దుఃఖము, ఒక ద్రౌపది రోషము ఈ మార్గమున వ్యాఖ్యానింపబడినవి ఈ ఖండములు ఆత్మాశ్రయ కావ్యములలోని అయోమయ లక్షణమును వదిలించు కొనుటలో వానికన్న నొక ముందంజ వేసినవి. ఈ ప్రాచీన గాధాస్వీకణము నందును కవుల వ్యక్తిత్వమునకు లోపము వచ్చుట లేదు. వీనియందు కథయొక్క ప్రాధాన్యము లేదు. కథ యొక శరీరము మాత్రమే, దీనియందు ప్రాణభూతమైన పదార్థము జీవితములోని యేవియో భావముల యొక్క సంఘర్షణ. లేనిచో ఈ జీవుని ఆత్మసాధనకు చెందిన ఒకవిలక్షణమైన - సంప్రదాయము నతిక్రమించని - వ్యాఖ్యానము ఈ యెడల కవులు తమ తమ లోతుల ననుసరించి యోగశాస్త్రము, విజ్ఞాన శాస్త్రము, మనస్తత్వ శాస్త్రముల సహాయము తీసుకొనుచున్నారు.

ఈ విధముగా కావ్యలోకమునందు వచ్చిన మార్చు. సంప్రదాయమునకు వురలుట. యన్నది. ఆంతరములు బాహిరములైన అనేక శక్తుల డ్రేరణమున సంభవించినది. శ్రీ రామకృష్ణుడు, శ్రీ అరవిందులు, రమణ మహర్షి, మొదలైనవాను ఈ పునరుజ్జీవన భావనమునకు మూలస్థానీయులు. శ్రీ అరవిందుల దివ్యజీవన పరిణామ సిద్దాంతము భారతీయ సాహిత్యమునే ప్రభావితము చేసినది. ఈ సర్వసృష్టి జడ, ప్రాణ, ఘనో విజ్ఞాన దశలలో పరిఐతమగుచున్నది. ఇప్పుడు మానవుడు మనోదశలోనున్నాడు. ఈ.మానవుడు క్రమాభివృద్ధి నందుచూ విజ్ఞానదశచేరుకొనగలడు. ఈ విజ్ఞానము సర్వ సంపూర్ణమైనద్లి, భౌతికమైన జ్ఞానము నత్రికమించినది. ఈ స్థితియందు మానవుడు దివ్యన్లూనన్లు ఢ్ధగుచున్నాడు. ఈ లోకమును వదలి యేదో లోకమును పొాందవలయునని రాష్ట త్లోకమునే దివ్యముగా మార్చివేయ వచ్చునని శ్రీ అరవిందుల నమ్మకము.

22 చంగనళాఖి

శ్రీ అరవిందుల దివ్యజీవన పరిణామ సిద్ధాంతము కావ్యలోకమున కూడా తన ప్రాభవమును నెజపినది. కవులు ఈ లోకములోని బాధ, దుఃఖము, నిరాశ ఇత్యాదుల నుండి విముక్తి యెట్లా యని విచారించి వారీలోకమును విడచిపోయి వేరే స్వప్న లోకములో నుంచ దంతురు గాని ఈ దుఃఖమయ పీడిత లోకమే ఒక స్వర్గ ఖండముగా మార్చవచ్చునన్న అశ. ఈ సంకుచిత వునః పరిధులలో నిరాశా నిస్ప్రహలలో కొట్టుకొనిపోవు మానవుడే దివ్వుడైన మానవుడు కాగలడన్న నమ్మకము సాహిత్య లోకమున కలిగినది. శ్రీ అరవిందులీ దృష్టితో ననేక సాహిత్య సృష్టికూడ నొనర్చిరి. వారి యనేక కావ్యములు, నాటకములు, భవిష్యృక్కవితయన్న గ్రంథము ఈ మార్గమునే సూచించినవి, “సావిత్రి యన్నవారి కాష్టేతి హాసము ప్రచురించబడినది. ఈ కావ్యేతిహాసములో వస్తువు మహాభారతములోనిదే. కాని శ్రీ అరవిందులు విజ్ఞాననుయుుడైన పురుషుని ఆవిర్భావము, దివ్యజీవనము అన్నవానిని ఈ మహా కావ్యముద్వారా ప్రతిపాదించినారు. శ్రీ అరవిందుల ప్రేరణ భారతీయ సాహిత్యమునకు చాల ప్రధానమైనది. ఇంత ప్రత్యక్షముగా కాకపోయినను పరోక్షముగా సాహిత్యమున ప్రభావము నెజపినవారు రమణమహర్షి రామకృష్ణులును. ఆధునిక కాలమునకు చెందిన ఈ బుషులు సర్వ మతముల యందలి సత్యమును ఉద్ధాటించినారు. సర్వమానవులు పరస్పర స్నేహములో జీనవింపవలయునని వీరు ప్రతిపాదించిరి జగత్తులో ఒకమళము, జాతి, సంప్రదాయము అధికము కాదనియు యేమార్గమువారు దాని ననుసరించి ముక్తిని పొాందవచ్చుననియు వీరు చెప్పిరి. ఈ సౌహార్ద భావము సాగిన దీ మార్గముననే, వసుధైక కుటుంబము, విశ్వమానవ సౌహార్దమన్న భావములు ఈ ప్రవక్తల వలన మరల మరల ఉన్మేషము పొందినవి. ఈ విధముగా భారతీయుల సంప్రదామ మార్గము వునః ప్రతిష్టితమైనది. దీని యందలి ప్రధానమైన విశ్వ శ్రేయమన్న ధర్మము, అధ్యాత్మ భావనము ఈ ప్రవక్తల వలన సిద్ధించినవి. మూల భూతములైన ధర్మములకు వీరి వలన ప్రతిష్ట కలిగినది. ఈ ఆధ్యాత్మిక ప్రవృత్తి ఈ తరము కవులలో ప్రధానముగా కానవచ్చుచున్నది. ఈ విధమైన భావనయొక్క పర్యవసాన మొక్కొక్క కవిలో నొక్కొక్క విధముగా నుండ వచ్చును. ఆరుద్ర రచించిన “కాలము' అన్న రచన దానికొక ఉదాహరణముగా చందనళాఖి 23

గ్రేకొన వచ్చును. కాలస్వరూపమును గూర్చిన జిజ్ఞాస ఈయన చేసినాడు దీనిలో. శ్రీ శ్రీ “సదసత్సంశయము' అన్న రచన కూడ చాఒ ౬ ఛానమైనది. ఈయన అభ్యుదయ కనితా మార్గ ప్రవక్త అయ్యు ఈ కాలమున రచించిన ప్రముఖ రచన యిది. సంపూర్ణము కాకపోయినను దీనియం దీయన ఆలోచనామార్గము కూడ కేవల భౌతికమునుండి మారిపోయినట్లు, ఆధ్యాత్మిక మార్గమున ఆలోచనలు రేగినట్ట్లును నిదర్శ్భ్శన మగుచున్నది. ఈ విధముగా సాగుచున్న ఈ కవితా మార్గమునకు అధినేతగా నిలచినవాడు, శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ. భావకవుల నాటినుండి ఈయన రచన సొగించుచున్నను నాటినుండియు వారికన్న విలక్షణముగా ఈయన తన రచనలు చేసినాడు. ఈయన ఏ రచన చేసినను సర్వమును భారతీయ ధర్మము, సంప్రదాయము వీని యాధారముగా నుండును. భావ కవృలవలె ప్రణయ గీతములు వ్రాసినను ఈయన గిరికుమారుని (ప్రేమగీకములు కులపాలికాప్రణఖయమునకు ప్రతిపాదకములైనవి. ఈయన సృష్టి అనేకమైనది. విలక్షణమైనది. ఉజ్వలమైనది. ఆయన శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము వెలువడుట మొదలైన తరువాత ఈ ప్రవృత్తి కావ్య లోకమునకు వచ్చినది. సంప్రదాయమన్న కవులకు రక్తి హెచ్చినది ఈయన కావ్యముల వలన గ్రుడ్డిగా పాశ్చాత్య నాగరకత వెంటబడిపోవుటను నిరసించినాడు. అర్షములైన ధర్మములయొక్క బెజ్బల్యమును పేర్కొనినాడు. ఆయన యనేకాభి ప్రాయములతో నేకీభవించనివారు కూడా ఆయనయే కనిత్వమునందు కలిగిన సం ప్రదాయపుమలపునకు కారణమనుటను తిరస్కరింపలేరు. విశ్వనాధ తన రామాయణము నందు ' జీవుని వేదన యని చెప్పిన విషయము కావ్యశిల్ప పరమార్థముగా వ్యాఖ్యానము చేయ బడుచున్నది. శ్రీ శ్రీ కూడా “సదసత్సంశయము' చివర “తప్పదు జీవికి వేదన" అని చెప్పికొన్నాడు. ఇరువురికి ఎంత భేదమున్నట్లు పైకి గోచరించినను ఉన్నత స్థాయిలో నిర్వురు నొకటియే ప్రకటించినారు. విశ్వనాథ నన్నయను, కాళిదాసును, పెద్దనను వమురల వ్యాఖ్యానము చేసినాడు. ప్రాచీన కథాకధన వైఖరి రస మార్గము అన్న వానియొక్క ప్రాధాన్యము కావ్యలోకమున ్రతిస్టితము లొనరించి యున్నాడు. ఖండికలుగా సాగిపోవుచున్న తెలుగు సాహిత్యము ఈ దశాబ్బములో ప్రధానముగా కావ్యమార్గమును చేపట్టినది. గీతి రచన ఎంత లలితమైనను రసమార్గమునకు చెందిన కావ్యముతో దీటురాదు. అందువలననే ప్రతి కవియు కావ్యరచనము చేయుటకు 2శీ చందనళాఖి

పూనుకొనుచున్నాడు. ఈ కావ్యములు కూడా పూర్వ మార్గములో రచించువారు కొందరు ఆధునికమైన మార్గములో రచించువారు కొందరును. అభ్యుదయ కవితా మార్గమునుండి వచ్చిన ఈతరము కవులు కూడా కావ్యరచనకు ప్రారంభము చేయుచున్నారు.

ఈ కాలముననే విశ్వనాధవారి రామాయణము లోని చాల భాగము ప్రచురింప బడినది ఈ రచనము ఆయన దీక్షగా నిర్వహించుచున్నారు. ఈ రచన వలన ఆయన తెలుగు కవిత్వములో అనేక విధములైన శిల్పమార్గములకు మూలస్థానీయుడగు చున్నాడు. సర్వ కవిత్వ మర్మవిదుడాయన. ఈ మహాకావ్యము ఇంతకుముందు ఆల్పిన మహాకవృలతోబాటు ఆయననుకూడా నొక మహాకవిని చేసినది.

ఆయన వలన ఈతరము కవులు పద్యరచన నేర్చిరి. పలుకుబడులు నేర్చిరి కావ్య రచనము నేర్చిరి, కవితా శిల్బముల నేర్చిరి. రామాయణము బ్రాయుటలో నాయన రసమునకున్న ప్రాధాన్యము తెలిపినాడు. ఆయన కిన్నెరసాని వ్రాసి గేయకావ్యము నెట్లు తీర్చ్పవచ్చునో చూపినాడు. ఇది వస్తు బలముగల గీతికావ్యము శ్రీ కురుగంటి వారు చెప్పినట్లు ఆయన మూడు సాహిత్య మార్గములకే కాక శ్రీమద్రామాయణ కల్చవృక్షముతో కావ్యమార్గమునకు కూడా అధునిక కాలములో ప్రధాన స్థానమైనాడు

ఈయన ప్రధానముగా అద్వైత మార్గమునకు చెందినవాడు, వేదాంతి. కాని అధునాతన పాశ్చాత్య తత్తమార్గముల నెజగినవాడు అయనకు మనస్సు యొక్క లక్షణము చెప్పుటయన్న నెక్కువ యిష్టము. ఆయన కావ్యములలో జీవలక్షణము, వమనోవృత్తి వ్యాఖ్యానించుటవలన పాత్రలయొక్క ఉన్మీలనము వునకు చక్కగా తెలియవచ్చును. ఈ విషయము తెలియుటకు ఆయన రామాయణము పడిీలింప వలయును

విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారి అధ్యాత్మిక ప్రేరణ, రసమార్గ ప్రతిష్ట ధర్మము యొక్క ప్రాధాన్యస్థితి తెలుగు సాహిత్యములో నిలద్రొక్కుకొన్నది.

ఈ సంప్రదాయము ప్రాణశక్తి. అది త్యజించిన జాతి నిర్జీవమైపోవును. కొన్ని సంవత్పరములకు పూర్వము సాహిత్యములో నొక 'రావణకులి ముండెడిది. ఈ కులమువారికి పురాణములు, ఇతిహాసములు, అబద్దములు, కొందరు స్వార్థపరులు కల్పించిరి. అని వాని జోలికి పోకుండ వీరూరుకొనలేదు. రావణుడు గొప్పవాడు సీతను రామునికన్న రావణుడు ప్రేమించెను. వశిషడు దుర్మార్గుడు. రామునిచేత శంబుకవధ చందనళాఖి 25

చేయించినాడు. ప్రహ్లాదుడు స్వార్ధపరుడు హిరణ్యకశిపుడు భక్తుడు. ఈ విధముగా ఈ రచనలు సాగినవి. కాని వానికి ఈ దేశములో స్థితిలేదు. ఏలయనగా ఆయా పాత్రలు దేయులోని పంచభూతములలో ఆ యా విధముల ప్రతిష్టితములైనమి వానిని వేరొక విధముగా - వానికి వ్యతిరేకముగా - వ్యాఖ్యానము చేయబూనుట వ్యర్థ ప్రయత్సము. “ఆఅశోకం”, “నరసింహావతారం” మొదలైన ఈ రచనలు రచయితల యొక్క అవ్యవస్థితమైన మనఃస్థితిని మాత్రమును సూచించ్చినవి.

ఈ దుష్టమైన మార్గము ఈ కాలమున వెనుకబట్టినది. ఈ రావణ కులమునకు సాహిత్యములో స్థానము లేదు. సంప్రదాయము యొక్కస్వరూసమును గూర్చి శ్రీ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారొక చోట నిట్లు చెప్పినారు,

ఒకజాతి జాతీయతకు నంవ్రదాయమ్ము

పొణభూతమ్ముది ప్రాణళ్లకి

భ(దమ్ముగా జూడవై మెరుంగులు లక్ష

నంధబ్రదాయంబును జంపలేవు

వైమెజుంగులయందు ప్రాజళకి భ్రాంతి

తనరిన జాతీయత నళియించు

నంవ్రదాయేతర చటుల ధీసంభూత

వివ్లవా నిలములు వీవకుండ

ఆం(ధములయందు నంవ్వాప్తమైన వంచ

భూతముల గుణఖంబుల భద ముగమయహాం(ధ

గగన గుణ నంవ్రదాయ రక్షా విభూతి

తనరు గావున యోగ్యహస్తగతమగును.

ఇది యతత్స్యరయాపము,

ఈ ప్రాబభూతమైన శక్తిని వై మెళుగులు చంపలేదు. వానియందు మనకు ప్రాణశక్తి భ్రాంతిలేదు. ఇందువలననే దీనిని చంపుటకు ఎన్ని విప్ణవములు వచ్చినను అద్నిస్థిరముగా సనాతనముగా నిలచినది.

సంప్రదామయు అని నంతనే పరభాషలలోని ఉత్తమత్వమును గ్రహింపలేక పోవుటకాదు. ఆయా కావ్యములను చదువుకొనవచ్చును, వాని వలన అనందింప 26 చందనళాథభి

వచ్చును. కానివానిపలూకుబడి త్రవనమన కావ్యముల రచించుపని కూడదని మాత్రమే. “ఆకాశాత్పతిత తోయం యధా గచ్చతి సాగరం' అన్నట్లు సర్వములైన జ్రొత్తలును ఈ సంప్రదాయ ధర్మమునందు లీనము కావలయును.

త్రీ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ అధినేతగా సాగుచున్న ఈ కవితా ప్రస్థానమునకు 'ప్రధానములైన లక్షణము చెప్పబడినది ఇది కాక ఈయన రచనవలన వ్యుత్పత్తి వైపునకు కవుల దృష్టి ప్రసరించినది. వ్యుత్పత్తి దరిద్రులైన కవులు ఎంత ప్రతిభావంతులైనను ఎదుగలేరు. వారి ఎదుగుదల అగిపోవును. భావకవులు, అభ్యుదయ కవులు చాలమంది ఈ ప్రకారముగనే ఆరిపోయినారు.

ఛందస్సులో నూతన వ్రయోగములు వీరనేకముగా చేయుచున్నారు. వీరికి పూర్వచ్చందమని, వచన పద్యమని భేదము లేదు. సాధారణముగా యీ కొందరోతప్ప అందరును గణ, మాత్రాచ్భందస్సులతోపాటు వచనపద్యమును కూడ బ్రాయుచున్నారు. ఈ ఛందోవైవిధ్యమే వీరి రచనలలోని వైవిధ్యమునకు కారణమైనది. (జయంతి, జూన్‌ 1960) చందనళాఖి జై

అధునికాంధ్ర సాహిత్యానికి ఆధారభూమికలిన తాత్విక సిద్దాంతాలు

ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యాన్ని భావించగానే స్పుటంగా ఒక ద్వైధీభావం కాన వస్తుంది. ప్రాచీన సాహిత్య ప్రసారంలో తాత్త్వికమైన భేదమెప్పుడూ లేదు. మార్గదేశి సాహిత్యాలైనా-సం ప్రదాయ జానపద సాహిత్యాలైనా సనాతనమైన జీవన మూల్యాలను

• వాటి ఆంతర్యాలను ప్రస్పుటము చేయటం లక్ష్యంగా కలవి కొన్ని కొన్ని ఆచారాలు ప్రబలమై ఉండిపోయి, ప్రకటమైన ఆచారాల వెనుకగల తాత్తిన భావం మృగ్యమ్రైన దశలో తాత్తికులు, యోగులు, సాధువులు ఆ రహస్యాలను వెల్లడి చేసేవారు దానితో మళ్ళీ మరుగుపడిన విలువలు పునః ప్రకాశితయ్యేవి.

అధునిక కాలం విలక్షణమైన సంధికాలం. పాశ్చాత్య రాజ్యపాలన స్థిరపడటం, ఆ విద్యాసంస్కృతుల ప్రాబల్యం, పొశ్చాత్య దేశాలలోని విజ్ఞానం తొక్కిన కొత్త పుంతలు ఇవన్నీ దేశీయుల ఆలోచనలను ఎంతగానో ప్రభావితం చేశాయి. వైదేశికమైన సంస్కృతి మన విశ్వాసాలను, సంస్కారాలను. ప్రశ్నించే స్థితికి తీసుకుపోయింది ఒకవైపు త్రోసుకు వస్తున్న అత్మలక్షణాన్ని తొలగించే ఆక్రమణశీలమైన రుంరయూవర్త తీవ్రధ్వని, మరోవైపు అణచివేయబడుతున్న ఆర్హుడు లోలోతుల నుంచి పెకల్చుకొని తెచ్చుకునే అస్మికతో కూడిన ఆర్తనాదం ఈ రెండూ ఘర్షిస్తున్న కాలం అది. ఈ సంగమంలో నుంచి పుట్టిన విలక్షయైన చైతన్యం - మన జీవనంలోనికి ప్రవేశించిన నూతన భావన - క్రమంగా రూపుదిద్దుకొంటున్న దశ. జీర్ణమైన శరీరాన్ని వదలి పెట్టి వినూతనమైన శరీరాన్ని ధరించబోతున్న గర్భదశ నిరంతరానుస్యూత సనాతన సంస్కృతి ప్రవాహం తిరిగిన మరొక మలుపు. వరి చందనళాఖి

ఈ మలుపు దేశీయ జీవన ధోరణుల పున: పరిశీలనకు దోహదం చేసింది. ఆంగ విద్యా వేత్తల తరం బయలుదేరింది. పాశ్చాత్య నాగరకత, విలువలు, జీవన విధానం ఊత్తమోత్తమమనే విశ్వాసం వాళ్ళలో మేల్కొన్నది. ఆంగ్లేయులు రాజ్య పాలనతో బాటు క్రైస్తవం వేయి రెక్కలతో ఈ దేశంలోకి ప్రవేశించింది. మిషనరీల కార్యక్రమాలకు ప్రభుత్వం అందుబాటు ఎప్పుడూ ఉన్నది. మిషనరీ పాఠశాలల్లోనే కాక ప్రభుత్వ పారశాలల్సో, కళాశాలల్లో బైబిలు బోధనాంశంగా వ్రవేశపెట్టటం జరిగింది. ప్రభుత్వ సహాయం పొందిన కొన్నిపారశాలలు క్రైస్తవ మత ప్రచారకులచేత శ్రిస్తవ ప్రాకిపొదిక మీద నిర్వహింపబడేమి. విద్యా సంస్థలే కాదు, ప్రభుత్వ కారాగారాలు కూడా క్రైస్తవ మతంలోకి మార్పిడికి ఉపకరణాలుగా వాడబడేవి. ((బిటిష్‌ పారమౌన్స్సీ ఇండియన్‌ రనెజాన్స్‌ భాగం- 1, పేజీ 419).

దేశంలో ఒక ఆత్మన్యూనతా భావం ప్రవేశించింది - ముఖ్యంగా పాళ్చాత్య విద్యావేత్తలలో. సురేంద్రనాధ బెనర్జీ ఇలా అన్నారు - మన తండ్రులు ఇంగ్లీషు విద్యా విధానం ఫలాలు. వాళ్ళు ఆంగ్లేయులకు తీవ్రమైన అనుకూలురు, వాళ్ళకు పాశ్చాత్య సంస్కృతి సభ్యతలలో ఏ దోషమూ కానవచ్చేది కాదు. సంప్రదాయపు ఆదేశం అనే కట్టుబాటు కంటే వ్యక్తికిగల రాజ్యాధికారము యొక్క అభివ్యక్తి - సంప్రదాయపు అధిపత్యం స్టానంలో జీవనంలో వ్యక్తికిగల నైజనిర్ణయం, పరంపరాగతమ్రైైన ఆచారాల స్థానంలో తన విద్యుక్త ధర్మము, ఈ ప్రాధాన్యతలుగల పాశ్చాత్య జీవనం అకస్మికంగా సాక్షాక్కరించింది. బ్రాందీ తాగటం దగ్గర నుంచి ఇంగ్లీషువారికి చెందిన ప్రత్యంశమూ ఉత్తమమైనదిగా, ఇంగ్లీషు వారికి చెందని ప్రతి అంశమూ అవిశ్వసనీయమైనదిగా, సంశయింపదగినదిగా గోచరించింది (ఇండియన్‌ రైటింగ్‌ ఇన్‌ ఇంగ్లీష్‌ (1984) సేజినెం4 1-42) ఈ అభిప్రాయం భారత పునరుజ్జీవనోద్యమంలో క్రియాశీలంగా పాల్గాన్నమహామహానిది, నాటి విద్యావేత్తల సంస్కృతి సంపన్నుల మనోలోక స్వరూపం ఇది. యేట్సు అనే అయిరిష్‌ కని ఇంగ్లీషువిద్య వై భవంగల జాతిని విదూషకులుగా మార్చింది. వారి ఆత్మల లోనికి అవమాన భావాన్ని నింపింది అని అన్నారు. (వై వుస్తకం పేజి 14)

ఈ దారుణ పరిస్థితి ఎలా ఉండేదంటే విశ్వకవి రవీంద్రుని పితృదేవులు మహర్షి దేవేంద్రనాథ రాగూర్‌ ఉదయం నుంచి సాయంకాలం దాకా ఇంటింటికీ వెళ్లి హిందు వులను తము పిల్లలకు మిషనరీ పాఠశాలలకు కాకుండా దేశీయ పారశాలలకు పంపించమని కోరేవారు చందనశాఖు 28

పాశ్చాత్య సంస్కృతి బహుముఖాలుగా విస్తరించుకుంటూ పోయింది. అది అడుగు పెట్టని చోటు లేదు, దేశీయ జీవనంలోని అన్ని రంగాలను దోష భూయిష్టము లుగా నిరూపించి ఈ సమాజాన్ని అర్థమానవ మృగ సమాజంగా వ్యాఖ్యానించింది. సహాస్రాబ్బాల చరిత్రను మొత్తం తిరస్కరించి యించుమించు అలెగ్జాండరు రాకతో భారత దేశచరిత్రను ప్రారంభం చేసింది. పూర్వ చరిత్రలోకి ప్రవేశించిన సందర్భంలో ఆర్య (ద్రావిడ విభేదాలను సృష్టించి ఈ దేశం ఎవ్వరికీ స్వంతం కాదనే విచిత్రమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రవేశ పెట్టింది. “నిన్న వచ్చారింగిలీజులు మొన్న వచ్చార్‌ ముసిలిములు ఆ మొన్న వచ్చిన వేరు వాడ వీవని మరచి వేరులు పెట్టకోయి.” గురజాడ అప్పారావు దేశభక్తి గీఠంలోని అప్రకటిత భాగం క్రీస్తు పూర్వం పద్నాలుగు వందల సంవత్సరాల అల్పకాలంలోకి - వేదాలనుంచి మన వాబ్మయాన్నంఠతా సర్దివేశారు. నాట్యశాస్త్రం గానీ, అర్థశాస్త్రమైనా, జ్యోతిషమైనా, మరేదైనా విశిష్ట విజ్ఞా నానికైనా భారతీయమైన మౌలికాంశం ఏదైనా వుంటే అది (గ్రీకుల నుంచి వచ్చిందే నన్నారు. భక్తి సిద్ధాంతానికి క్రైస్తవం కారణం అన్నారు. ఆర్య (ద్రావిడ(దస్యు, దాస ) ఘర్షణగా, వర్ణవ్యవస్థ లోనిఘర్షణగా ఇతిహాసపురాణాలని వ్యాఖ్యానించారు. శిల్బం 'పైశాచికమన్నారు. చిత్రకళ అనాగరకమన్నారు పౌరాణిక చరిత్రను కట్టుకధలన్నారు. జనులను ఎన్ని విధాల విభజించాలో, చీల్చాలో అన్ని రంగాలలో, అన్ని అంశాలలో చీళ్చి విభజించారు. (బ్రహ్మసమాజం, ప్రార్థనా సమాజం, అర్యనమాజం ఈ వివాద ఉద్యమాలు ఈ ఘోరమైన తాకిడిని నిలువరించేందుకు వచ్చిన ఉద్యమాలే. వీటిల్లో ఒక దానిని మించిన తీవ్రత మరొక దానిలో వున్నది. అయితే సనాతనమైన సత్యం శ్రీ రామకృష్ణ పరమహంసతోనే సంపూర్ణముగా సాక్షాత్కరించిది. ఏమీ చదువుకోని ఆయనలో భారతజాతిలో నిద్రాణంగా వున్న కుండలినీ శక్తి మేలుకొన్నది. బ్రహ్మసామాజికులు తెచ్చిపెట్టుకున్న జ్రైస్త్వవ ముఖాన్ని తొలగించి భారతీయ జీవన మూల్యాలను సమ గ్రంగా వ్యాఖ్యానించటం జరిగింది. “ఏకంసత్‌ విప్రాః బహుధా వదంతి అన్న శ్రుతి వాక్యానికి అయన జీవనం బోధనలు వ్యాఖ్యానాలయ్యాయి. భారతజాతి 'సత్యం' ఆయన ఉపకరణమైన వివేకానందుని ముఖాన విశ్వతోముఖంగా ప్రకటితమైంది. కల్నల్‌ ఆల్కాట్‌, మేడమ్‌ బ్లావట్‌స్కీలు కలసి స్థాపించిన దివ్య జ్ఞానసమాజం పొశ్చాత్యాశ నుంచి ప్రాచ్య విజ్ఞానం యొక్క అవిచ్చిన్న సంప్రదాయాన్ని అమూల్య రహస్యాలను వెల్లడి చేసింది 30 చందనళాఖి

ఈస్థితిలో ఈ శతోబ్దరవచ్చింది.. వస్తూనే వందేమాతరం ఉద్యమాన్ని తెచ్చింధి. జాతీయోద్యమం దేశ స్వాతంత్ర్య కాంక్షను ప్రస్ఫుటంగా ప్రకటించింది. "స్వేచ్చా సమరయోధుల సింహనాదాలు నల్లెసలా పిక్కటిల్లుతున్నాయి.

దాదాపు వంద సంవత్సరాలకు ముందే హెన్రీ డెరజియో (1809-1831) కలకత్తా హిందూ కాలేజిలో ప్రొఫెసరుగా వుంటూ ఎంతో మంది విద్యార్థులకు భారతదేశం పట్ట, భారతమాత పట్ల భక్తి భావాన్ని ప్రేరేపించాడు. ఎంతో కవిత్వం సృష్టించారు. అతి చిన్న వయస్సులోనే.

అతి వైభవం గల ్రాబీన కాలంలోని నా దేశమా!

నీ శిరస్సు చుట్టూ పరమ నుందరమైన కేజోవలయం

ఆనాడు దేవతగా నిను ఆరాధించాయు

ఈనాడు ఏదీ అవైభవం ? వదీ ఆ వూజ్ఞాఖభావం ?

క్రూరమైన ఒక గ్రద్ద దంష్రలకు కట్టుబడ్డా నీనాటికి

ధూళిలో నీవు సొష్టాంగవడుతున్నావు

తాల నము(్రవు లోతుల్లో ఒకసారి ఈది

గతింబిన అనేక యుగాల సందోవాంలో నుంచి

శిధిలమైన ఉజ్జల శకలాలను తీనుకురాని నన్సు

ఈ మనివి కంటికి ఎవ్పుడూ విశిష్టంగా తోచనివి అవి

ఓ సతితమైన దేళమూ, నీ కోనం ఒకమంచి మాట

నా శ్రమకు తగిన ట్రతివలాన్చి వెలయించుకోనీ

(డెరీజియో కవితకు ఛాయానువాదం)

జెరేజియో కవిళాత్మ మళ్లీ బంకించం ద్రునిలో మేల్కొని వందేమాతరం గీతాన్ని మహా మంత్రంగా దర్శింపజేసింది. భారతమాత సమగ్ర దర్శనం ఈ రచనలో సాధ్య మయింది.

అరవింద్‌ ఘోష్‌ను తీవ్రవాద కార్యకలాపాలలో పాల్గొన్నారన్న నేరం మీద 1908 లో జైల్లో పెట్టారు. ఆ నిర్భంధకాలంలో అలీపూర్‌ జైల్లో ఆయనకు జగదభిన్నమైన వాసుదేవ తత్త్వ సాక్షాత్కారం జరిగింది. ఈ అనుభవం వేదాంతంలోని ఉత్తమోత్తమ స్థితి. దందనళాలి 37

దీర్ణమైన సుషుప్తిలో నుంచి జాతి మేల్కొంటున్న ఈ క్షణం జాతి చరిత్రలో విశిష్టమైంది. తిలక్‌ భగవథ్గీతలో నుంచి స్వాతం[త్ర్యోద్యమానికి ప్రేరణ పొందారు. వందేమాతర ఉద్యమంలో భారతజాతిలో అస్మిత సాక్షాత్కరించింది.

తెలుగుదేశంలో ఈ లక్షణం చిలకమర్తి వారి “భారత ఖండంబు చక్కని

పాడియావు హిందువులు లేగదూడలై ఏడ్చుచుండ తెల్లవారను గడుసరి గొల్లవారు పిదుకు చున్నారు మూతులు బిగియగట్టి' అన్న పద్యంలో ప్రస్పుటమయింది. చెన్నా ప్రగడ భానుమూర్తి మొదలైన కవులు దేశీయ చైతన్యంతో మమైఠ్యం పొంది అనేక రచనలు కొనసాగించారు,

ఈ భావ ప్రవాహం భారతీయ సాహిత్యంలో ఉఖ్బులమైన ప్రేరణగా పనిచేసింది. రాయప్రోలు, బేంద్రీ, సుబ్రహ్మణ్య భారతిమొదలైన కవులు దక్షిణాది భాషలలో దేశభక్తి రచనలకు ప్రాణం పోశారు. రాయప్రోలు వారు దేశీయాభిమానానిక్షీ అస్మితకు కేంద్రంగా “ఏ దేశమేగినా ఎందు కాలిడినా ఏ పీరమెక్కినా ఎవ్వరెద్దురైనొ అన్న అమృత గీతం రచించారు. అది ప్రజల నాలుకల మీద నిత్య జపభావాన్ని పొందింది. వేలాది మందికి (ప్రేరణ అయింది.

ఇది ఇలా సాగుతూ ఉండగా ఆంగ్లేయులు నాటిన సాంస్కృతిక సామ్రాజ్యానికి వలసలుగా అనేకమంది మిగిలిపోయారు. వీరిలో దేశీ సంస్థానాలలో ఉద్యోగాల్లో కుదురుకున్న గురజాడ అప్పారావు వంటివారు, రాచరికం ఇబ్బే రావు బహదూర్‌ వంటి సత్కారాలను పొందిన వీరేశలింగంగారు ఆంగ్లేయ పరిపాలన సూర్యచంద్రులున్నంత వరకూ స్థిరంగా వుండవలెనని వ్రాశారు. వారివల్లనే ఈ దేశానికి నాగరకత వచ్చిందని వీరి విశ్వాసం. గురజాడవారు “వచ్చెనిదె బంగారు కాలము, వాంఛ లెల్లయుతీరు, సుజనుల కాంగిలేయుల ధర్మరాజ్యము, జ్ఞానమును స్వాతంత్ర్యమిచ్చుచు, సంతతము వర్ధిల్లుగావుతు' అని భావించారు. గురజాడ దేశభక్తి గతం మాతృదేశ భావాన్ని చెదరగొట్టేది మంచితనం పెంచటం, గట్టిమేలు కలపెట్టటం, మొదలైన వ్యక్తి సంస్కరణ భావానికి ప్రాధాన్యమిచ్చేది. ఆవిధంగా మంచితనం పొందిన పౌరులు ఆంగ్లేయ సామ్రాజ్యానికి

పెట్టని కోటలుగా వుంటారు. దేశాభిమానం పెంచుకోవటం వంటివి వ్యర్ధమైన కార్యాలు. దేశమంటే మనుషులే చరిత్ర సంస్కృతి మొదలైనవన్నీ దేశంకాదు. గతంలో మంచి కొంచెమే. ఇత్యాది లక్షణాలు ఈ గేయం నిండా వున్నవి. ఈ రచనను తరువాతి కాలంలో సామ్యవాద దళం వారు ప్రచారంలోకి తెచ్చారు. సెట్టి ఈశ్వరరావు అంటారు ' వీరేశలింగం, ౩2 చందనళాఖి

గురజాడలు భ్రమలకు లోనయ్యారని, (గురజాడ రచనలు' కవితల సంపుటం (సంపా, సెట్టి ఈశ్వరరావు 1986). ఈ శతాబ్దపు సూర్యోదయానికి కొంచెం ముందుగా - ఉషుకాంతిలో వేదం వెంకటరాయశానస్ర్రి ప్రతాపరుద్రీయం ప్రకటించాడు. (1897). ఈనాటకంలో ప్రతాప రుద్రుడు శత్రువులకు చిక్కాడు. రాజ్యం పరాధీనమయింది. మంత్రి యుగంధరుడు ప్రతాపరుద్రుని తల్లితో మళ్ళీ రాజును తెచ్చి అప్పగిస్తానని శపథం చేశాడు, యుద్ధం లేకుండా ఉపాయంతో ప్రతాపరుద్రుణ్ణి విడిపించి మళ్ళీ స్వాతంత్ర్యాన్ని సమకూరుస్తాడు. ఈ నాటకంలో ధ్వని మార్గంలో స్వాతంత్ర్యం కోల్పోయిన భారతమాతకు మళ్ళీ స్వాతం ్ర్యాన్ని సమకూరుస్తామన్న సేచ్చాయోధుల ప్రతిజ్ఞ లు,శాంతియుత మార్గంలో స్వాతంఠత్ష్య సిద్ధి కలగటం స్ఫురిస్తున్నవి. అసంకల్పింతంగానైనా వెంకటరాయశాత్ధి నాటకం స్వాతంత్ర్య సంగ్రామానికి ప్రేరణ అయిందటానికి అ ఉద్యమం రోజులలో ఆ నాటకం వాడ వాడల్లో ప్రదర్శింపబడటం తిరగులేని నిదర్శనం. వివేకానందుడు “స్వేచ్చా గీతం) అన్న కవితలో 'స్వప్పాలు మేలుకొనీ, సంకెళ్ళు తెగిపోనీ భయపడకు ఎప్పుడూ - ఈ అనర్ధం నా నీడ, నన్నెపుడూ భయపెట్టలేదు ఆ (బ్రహ్మమే నేనని స్పష్టంగా తెలుసుకో అన్నారు. ఈరచనలో భారతదేశ స్వాతంత్రోద్యమాన్నీ నిరంతరమైన విముక్తి సాధననూ ఆయన అఖిన్నంగా భావించారు.

భారత స్వాతంత్రోద్యమం కేవలం రాజకీయమైన స్వాతంత్రాన్ని కొరింది

కాదు. అది అతి విస్తృతమైన పరిధిలో సాగిన ఉద్యమం. భౌతిక ఆధిభాతిక లక్ష్యాలు రెండూ ఉన్నాయి దీనికి. అంతేకాదు రెంటికీ అభేదం ఉన్నది, ఒకానొక ఉన్నత దశలో స్వాతంత్రోద్యమం సృష్టి పరిణామంలోని ఆగామి ఉజ్జ్వల దశకు ప్రారంభ ప్రయత్నం. కేవలం రాజకీయోద్యమంగా దీన్ని భావించిన వారికి ఈ మహాదర్శనం న్కృతికి రాదు. వివేకానందుడు, తిలక్‌, రవీం(ద్రుడు, శ్రీ అరవిందులు గాంధీజీ ప్రభృతులు కేవలం రాజకీయాలకో మరొక రంగానికో పరిమితమైనవారు కాదు. వారి ప్రభావం, దర్శనం, ఉద్యమం, జీవనం ఈ బహుముఖమైన లక్షణాల్ని స్పష్టంగా అభివ్యక్తం చేస్తున్నవి.

ఈ విషయాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని శ్రీ అరవిందులు దేశ విభజన సందర్భంలో ఏది ఏమైనా భారతదేశానికి ఉన్నది ఒకటే ఆత్మ ఐక్యమైన అవిభాజ్యమైన భారతదేశం ఏర్పడే వరకూ మనం ఎదురు చూడాలి. మన నినాదం ఒక్కటే. ' భారతీయాత్మ ఎప్పటికీ చందనశాఖి 33

సజీవంగా ఉండుగాకి అని తము ఈ దేశ భవిష్యత్తు ఎడ తవు గాఢవిశ్వాసాన్ని వ్రకటించారు.

ఈ శతాబ్దపు సాహిత్య పరిణామాన్ని జాగ్రత్తగా గమనిస్తే రెండు సంప్రదాయాలు, రెండు ధోరణులు ప్రవాహం కట్టి పారినట్లుగా కానవస్తుంది. ఒక భావం ఆత్మన్యూనతా భావంలో నుంచి పుట్టింది. అది ఆంగ్లేయులు మన నెత్తిన రుద్దిన సాంస్కృతిక సామ్రాజ్యంలో నుంచి వచ్చింది. దేశీయమైన చరిత్రమూ, వ్యవస్థనూ వాజ్మయాన్నీీ సంప్రదాయాన్నీ అనంతమైన సమన్వయం చేసుకుంటూ ముందుకు సాగే పరంపరను స్వాయత్తం చేసుకోలేక దానిలోని దోషాలను గుర్తించి మొత్తంగానే తిరస్కరించే లక్షణం. పాశ్చాత్యులు నిర్మించిన వ్యూహాలకు లొంగి పోవటం, నకారాత్మక ప్రవృత్తిలో ప్రవర్తించటం - ఇవీ దీని లక్షణాలు.

రెండవ ధోరణి ఆత్మవిశ్వాసంలో నుంచి పుట్టింది. తానే మొత్తంగా దేశీయ సంస్కృతిగా భావించుకొని దానిని సంస్కరించుకుంటూ మూలాలను విచ్ళేదం పొంద కుండా రక్షించుకుంటూ కాలక్రమాన తనలో ప్రవేశించిన దుర్లక్షణాలను తిరస్కరిస్తూ తన భవిష్యత్తునకే కారుండా నర్తమానానికీ తానే నాయకుడై ప్రవర్తించే లక్షణం. చరాచర జగత్తులోని ఏకత్వాన్ని భావన చేస్తూ - మన జాతీయతను ఐరోపీయ జాతీయతలోని సంకుచిత లక్షణాలకు దూరంగా - విశ్వజనీన దృక్పధంతో తీర్చి దిద్దుతూ మానవతా వాదంకంటే విశిష్టంగా సర్వ సృష్టిలోని ఏకాత్మ భావాన్ని ప్రకటించే ధోరణి రెండవది.

ఈ కాలం నిండా ఈ రెండు ఉద్యమాలు రెండు ప్రవాహాలలాగా సాగిపోయి నాయి. అయితే ఈ ధోరణులలో ఎక్కడో ఒకచోట సమాన ఉద్యమపు లక్షణాలు స్ఫుటంగా ఉండటం కూడా మనం గమనించవచ్చును.

తొలుతొలుత సాహిత్యాన్ని కదలించిన ఉద్యమం కాల్పనికోద్యమం. ఈ ఉద్యమం రూసమాత్రంగా చూస్తే పాశ్చాత్య ధోరణిగా కానవచ్చినా తాత్తికంగాజాతీయ చైతన్యానికి అత్యంత సన్నిహితంగా ప్రవర్తించింది. ఈ ఉద్యమంలో వచ్చిన మూడు పాయలు ప్రణయం, సంస్కారం, దేశభక్తి. ప్రణయ కవిత్వం మూలంలో - వివాహ వ్యవస్థ గడచిన మూడు నాల్గు శతాబ్దాలలో పొందిన వికారం పట్ల నిరసన వ్యక్తమయింది. న్రీ పుంసంయోగ ప్రణయం ప్రధానంగా కొనసాగవలెనని తీర్పు చెప్పింది. కొన్ని కొన్ని సందర్భాల్లో ఈ ప్రజయం స్వేచ్చా ప్రణయంగా ప్రకటితమైనా ప్రధాన కావ్య ధోరణిలో శీ వందనశాఖి

కుల పాలికా ప్రణయంగా పరిణమించింది. వివాహ వ్యవస్థ -యొక్క కారిన్యంవల్ల చలం దాన్ని తిరస్కరించే స్థితిని చేరుకున్నా ప్రణయ పారమ్యం, జీవన భూమి మీద ప్రవర్తించటానికి వివాహాతితమైన మార్గం ఏదీ చూపించలేక పోయారు. అలాగే నర్ణవ్యవస్థలోని కారిన్యం వివేకానందుని కాలం నుంచే ప్రన్నింపబడుతూ ఆయా స్థాయిలలో సంస్కరింపబడటం జరుగుతూ వచ్చింది. మంగిపూడి వెంకట శర్మ రచనలు త్రిపురనేని రామస్వామి రచనలూ ఈ మార్గంలో ఎంతో దూరం సౌగిపోయినవి అయిజే త్రిపురనేని వారి రచనలలో చరిత్రను, పురాణాలకు వ్యాఖ్యానించే సందర్భంలో వారికి ప్రధానంగా మార్గదర్శమైనవి పాశ్చాత్యుల వ్యాఖ్యానాలే,

ఈ సమస్యలన్నింటినీ సమ గ్రంగా విచారించిన అధునికేతిహాసం “మాలపల్లి. ఇది ఈ కాలానికి దర్శ్భణమైన గ్రంధం. సమాజంలోని పరిణామాలను విచారించి జాతీయమైన పరిష్కారాలను సూచించిం దీ గ్రంధం. ఇతర పరిష్కారాలు స్వేచ్చా ప్రణయం, అమలిన శృంగారం, హింసాయుతమైన ఘర్షణ మొదలైనవి ఎలా విఫలం ఐనాయో తెలియజేసింది. ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ దార్శనికతకిది దర్పణం పట్టింది.

ఐజే సమాజంలోని పేదరికానికీ, దోపిడికీ, అసమానతలకు పరిష్కారం మారయ ధోరణియే అన్న తత్త్వంతో - దేశీయ సంస్కృతినీ, చరిత్రన్యూ సనాతనము లైన విలువలను తిరస్కరిస్తూ సాగిన ఉద్యమం అభ్యుదయ కవిత్వోద్యమం. ఇది నకారాత్మకమైందే. ఇదే కాలంలో పాశ్చాత్య దేశాలలో ప్రవర్తిల్లిన విధ్వంస ధోరణులను వ్యక్తం చేసే నిరాశావాదం ప్రయోగవాదం. ప్రయోగవాదం విర్షిష్టమైన లక్ష్యం లేనిదే, అందుచేత పుట్టగానే మాడిపోయింది. అభ్యుదయవాదం రాజకీయ ఉద్యమానికి బాసటగా నిలబడిందే తప్ప దానికి స్వతంత్రమైన వ్యక్తిత్వంలేదు. అందువల్లనే ఆ రాజకీయ పక్షపు ఉల్ళాన పతనాల మీద అవాదం యొక్క ఎగుడు దిగుడులు ఆధారపడ్డాయి. అభ్యుదయ కవిత్వం తరువాత తరువాత వివ్లవ కవిత్వంగా రూపు కట్టింది. పేరు మారినా లక్షణాలు అవే. పరిమితమైన ఆ లక్ష్యం దేశపు జీవన మూలాలలోనికి చొచ్చుకు పోనీయలేదు. భౌతిక ప్రాణీకు మానసిక స్థాయిలలో ఉండే విభిన్నాంశాల సమన్వయమైనా సాధించలేదు. నూలపల్లిలోని రామదాసు వంటి ఉత్తమోత్తమ పాత్ర ఏదీ అభ్యుదయ విప్లవో ద్యమాలు సృష్టించలేదు. ప్రయోగవాదం మూనలోనే తరువాత దిగంబరోద్యవం వచ్చింది. అదీ లక్ష్యశుద్ది లేకపోవటం వల్ల త్వరలోనే విచ్చిన్నమైంది. చందనళాఖి చల్‌

కాల్పకోద్యమం తెచ్చిన ప్రజఖయ కవిత్వంలోని స్రీపురుషుల నడిమి సంబంధాల చర్చ మళ్ళీ స్త్రీవాద ఉద్యమంతో మొలకెత్తింది. ఇప్పటి ఉద్యమానికి కారణం నాగరీకరణం ధనిక స్వామ్యం తెచ్చిన కొత్త పరిస్థితులు. అయితే ఆ ఉద్యమానికి కులపాలికా ప్రణయం పరిష్కారమైనట్లే ఇప్పుడూ వివాహ వ్యవస్థను సంస్కరించు కోవటమే దీనికి చివరి పరిష్కారంగా గోచరించే అవకాశం కనిపిస్తుంది. సంస్కారోద్యమాలలోని వర్ణ వ్యవస్థ, అస్పృశ్యత అన్నవే దళితవాద బహుజన వాద లక్ష్యములు. వర్ణ వ్యవస్థ జన్మతోకాకుండా ప్రవృత్తి పరమైైందే నన్న సత్యాన్ని వివేకానందులు చెప్పనే చెప్పారు. ఆ 'నిజమైన భావని లోనికి సంగమించటం తప్ప ఈ ఉద్యమానికి వేరొక పరిష్కార మార్గం కానరావటం లేదు.

ఈ శతాబ్దపు సాహిత్య సారంగా - సర్వతత్త్య సమన్వయంగా వచ్చింది నవ్య సంప్రదాయ మార్గం. కాల్బనిక కవిత్వంలోని అంశాలను ప్రాతిపదికలుగా చేసుకొని అవి అధారంగా విశ్వజనీనములైన మూల్యాలతో సమన్వయం చేసింది. గార్హస్థ్య జీవన లక్ష్యం మోహావేశంతో వ్యక్తి కాము సౌఖ్యం పరమావధిగా కలది కాదనీ సమాజ దైతన్యంలో వ్యక్తి సంలీనం కావటమేనని సౌందరనందం స్పష్టంగా ప్రకటించింది. పరాధీనమైన జీవనంలో వ్యవస్థలు శిధిలమై వ్యక్తికి కుటుంబానికీ నడుము, వ్యక్తికి సమాజానికీ నడుము, స్త్రీ పురుషుల నడుమ, వ్యక్తికీ ప్రకృతికీ నడుము, వ్యక్తికీ తనలోని వ్యక్తికీ నడుము ఆధునిక కాలం (క్రూరంగా త్రెంచివేసిన అనుబంధం వుళ్ళీ వేల్కొనాలనే వేదనను వ్యక్ష్తంచేయాటానికి ఉద్భవించిన మరొక ఆధునికేతిహాసం వేయిపడగలు. అనంతమైన ప్రకృతిలోని సామరస్యం తొలగి ఆధునిక కాలంలో పాొందుతున్నసంక్షోభాన్ని ఈ ఇతిహాసం అద్యంతం శక్టిమంతంగా చిత్రించింది. చరిత్రలోంచి మేల్కొని వచ్చి ఈ కాలంలో ప్రేరణ కలిగించారు శివభారతం, రాజాప్రతాపసింహ చరిత్రలోని నాయకులు, ఈ కాలంలో

తెలుగు సాహిత్యం యొక్క సృజన శక్తికి సర్వతోభిముఖమైన అభివ్యక్తిగా శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షం వచ్చింది.

కల్పవృక్షం కేంద్రంబేశకాలాలకు అకిళమైన జీవునివేదన. ఇది మార్చీయులు చెప్పే దోపిడిలోనూ, అస్తిత్వవాదులసంవేదన లోనూ, బౌద్దుల దు.ఖంలోనూ, వేదాంతుల మాయావృత జీవుని ఉపాధి బద్దతలోనూ ఉన్నది. అందువల్ల ఏ భేదం లేకుండా కల్ప వృక్షంలోని అన్ని పాత్రలలోనూ వ్యాసించి ఉన్న దీవేదన దీనినుండి విడిపోతేనే విముక్తి. ఈ పరిణామం సాగుదలకుమూలమైందీ, ఈ వేదన నుంచి జీవునికి విముక్తిని కలిగించేది, ౩86 చందనళాఖి

సృష్టి మూలంలో ఉన్న దేవాసుర సంఘర్షణ. దీనిని కావ్య కేంద్రంలో నిక్షేపించారు విశ్వనాధ సత్యనారాయణ. సీతా రావణులు ప్రతీకలుగా ఈ ఘర్షణ కావ్యం నిండా వుంది. అసుర శక్తులను నశింపజేసి, దైవగుణాన్ని ప్రతిస్టింపచేయటం అంటే సర్వులకు దు:ఖ రహితమైన జీవనాన్ని కలుగచేయటమని తాత్సర్యం. కల్పవృక్షం భార్యా భర సంబంధాల విషయంలోనూ వివాహ వ్యవస్థ అద్గిక్యాన్నీ దంపతులలోని ప్రతి ఒక్కరు మరొకరి యెడ చూపవలసిన అనురాగము, ఆరాధన, అనుబంధము, త్యాగము అన్న అంశాలకు వ్యాఖ్య చేసింది. అది ఉరకే స్త్రీ పురుష సంపర్కము కాదు, మనో మోహమనే నది రెండు దరులనూ దృఢం చేసి ఏకాగ్రతను సిద్ధింప చేసుకుని పరమార్థాన్ని ప్రాపించుకునే యోగమని వ్యాఖ్యానించింది. దేవ మనుష్య రాక్షస తిర్యక్‌ స్థావర భేదాలు లేకుండా సర్వులకూ జీవనానికి అంతిమ లక్ష్యమైన ఆనంద స్థితిని చేరుకోవటం సాధ్యమని నిరూపించింది. మొత్తం మీద ఈ శతాబ్దపు సాహిత్యం తనను తాను వెదుక్కుని ప్రతిష్టించు కొని ఉన్నదని తేల్చుకోవచ్చు. తాత్త్వికమైన నేపథ్యం పరిశీలించేప్పుడు ఎన్నో రచనలను, ఎందరో రచయితలను పేర్కొనటం సాధ్యం కాదు. వారిఎడ ఈ రచయితకు ఉన్న గౌరవానికి భంగంలేదు జాగృ్భతి (స్వర్హ జయంతి స్మృతి మంజూష 79989) చందనళాఖి త్ర

నవ్యసంఫప్రదాయ సాహిత్యము

ఈనాడీ భువి బానినీడు మరి లెనేలోడు ఒక్కొక్క ఫా

లానన్‌ పావకనే(త మున్సుది వగల్‌ కాల్పంగ ఒక్కొక్కడెం

దానన్‌ క్షీరనము (ద్రమున్సు దవధులొ దాటంగ ఈ మానవుం

డే నిర్మాత విధాత నేత మురి తోనే భోక్త లోకమ్మునన్‌ యాభైలలో ఒక అఖిలభారత కవిసమ్మేళనంలో దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి చదివిన పద్యం ఇది. ఆయన మరొక గీతంలో “మానవా నవమానవా నీవు మెట్టిన చోటి కోవెల, కొత్త కోవెల్‌ అంట్రారు. ఒక గ్రద్దలాగా యూరోపియన్‌ మానవవాదం విశాలమైన రెక్కలతో గగనాన్ని ఆవరిస్తున్న కాలం అది. మానవుడే నిర్మాత, విధాత, మానవుడే నేత, మానవుడే భోక్త అంటే సృష్టి స్థితి సంహారకారకుడన్న మాట. సంప్రదాయంలోని ఈశ్వరుని స్థానాన్ని ఈ నవమానవుడు ఆక్రమించాడు. భోక్త అనడంవల్ల మిగిలిన చరాచరజగత్తంతా అతని అనుభవానికి సంసిద్ధమై ఉండాలన్న మాట.

పారిశ్రామిక విప్లవం తరువాత కలిగిన నూతన ఉపకరణాలతో జగత్తును యథేచ్చంగా సంక్షోభింపజేస్తూ సాగిన మానవుని “మహావ్రస్థానం', నలభైలలో అమెరికా జపాన్‌లోని హిరోషిమాలో లక్ష్యాన్ని చేరుకున్నది. సమాజజీవన సుఖోపయోగంగా కొనసాగిన ప్రగతిఘట్టంలో ఈ మారణాయుధాలు ఆతని ఆత్మహత్యా ప్రయత్తానికి అనుకోకుండా రాఛబాట వేశాయి. స్థావర జంగమ జగత్తు అంతా మానవుని చేత వంచిత అయింది. కలుషితము కల్లోలితము అయింది. ప్రకృతిలోని సామరస్యము పూర్తిగా భగ్నమైంది.

ఈ సన్నివేశంలోనే మనకు స్వాతంత్ర్య ప్రాప్తి జరిగింది ఆ స్వాతంత్ర్య ప్రాప్తిలో దేశం

ఖండితమై, సమన్వయభావం ముక్కలై లక్షలాది జనాల విషాదానికి కారణ మైంది. తెరి చందనళాఖి

పాశ్చాత్య సభ్యత నాగరకతల ప్రాబల్యం మన సమాజం మీద 1 9వ శతాబ్దంలో ప్రసరించడం ప్రారంభవుయింది. “కన్నుగానని వస్తుతత్త్వవఎల కాంచనేర్చరు లింగిరీజులు”' అని వస్తుతత్త్వ్వవివేచనకు పరతత్త్వ వివేచన కన్నా పెద్ద పీట వేసిన ధోరణి ప్రారంభమయింది. విజ్ఞానశాస్త్రకాంతులు దేశీయుల కళ్ళకు మిరుమిట్లు గొలిపాయి. మానవుడే మహనీయుడు. ఈ సృష్టి మానవుని భోగసామా[గ్రిగా సృష్టింపబడింది. అతడు యజమాని. ప్రకృతికి నియంత. పృథ్విని మాతగా భావించిన ప్రాచీనసంస్కారంతో ఈ మానవాధిపత్యభావన సంబంధం తెంచుకున్నది. తలుగుసాహిత్యంలో ఈ భావన గురజాడ అప్పారావుతో ప్రారంభమయిందనే చెప్పాలి. దేశమంటే మట్టి కాదోయ్‌, దేశమంటే మనుషులోయ్‌ - అన్న సూక్తి ఈ తత్త్వానికే వ్యాఖ్యానం. “పృధ్విని సమాథశ్ర యింఠత్రు కవులు, తల్లిగా, ధాత్రిగా, దేవతామళల్లిగా సమస్త పరాపర కామ్యములకు"

• అన్న రాయప్రోలు ఈ తత్త్వానికి ప్రతిద్వంద్విగా కానవస్తారు.

గురజాడ ప్రారంభించిన ఈ ధోరణికి ప్రగతివాదోద్యమం పట్టాభిషేకం చేసింది. "నదీనదాలూ అడవులు కొండలు ఎడారులా మనకడ్డంకి? ఎముకలు కుళ్ళిన వయన్సు మళ్ళిన సోమరులారా చావండి-” ఇత్యాది నినాదాలు పారిశ్రామికీకరణం తెచ్చిన భోగదృక్స ధానికి ప్రాధాన్యం యిచ్చాయి.

గామీణ వ్యవస్థనుండి కదలుతూ వచ్చిన మానవ సమాజం క్రమంగా తన స్వాతంత్ర్యాన్ని కోలుపోతూ వచ్చింది. రాజ్యవ్యవస్థ అంతర్జాతీయస్థాయిలో విస్తరించి, భూగోళం ఒక కుగ్రామమైన ఈ దశలో ప్రభుత్వనియంత్రణ వ్యవస్థ క్రమంగా వ్యక్తినీ, రాజ్యాలనూ, దేశాలనూ బానిసలుగా చేస్తూ పోతున్నది.

మనకు స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించేనాటికి వలసవిధానం ఒకవైపు తొలగిపోతూ ఉన్నట్లు కనిపించినా కొత్త వలసవిధానాలు రూపొందుతూ వచ్చాయి. సిద్దాంతాల సేర, ఒడంబడికలపేర ఆర్ధిక సహాయంపేర, ఆయుధామ అందించేపేర అగ్రరాజ్యాలు మిగిలిన ప్రపంచాన్ని అన్నివిధాలా శౌసించేదశకు చేరుకున్నాయి. ప్రత్యక్ష యుద్ధాల స్థానంలో పరోక్తయుద్ద్ధాలు, ప్రచ్చన్నయుద్దాలు మానవజాతికి సంక్షో భంలోనికినెట్టుతూ వచ్చాయి. ఎవరో దూరాన ఉన్న యజమాని ఆయుధాలు అమ్ముకోవటానికి బడుగు దేశాలు దశాబ్బాలపర్యంతం యుద్ధపుషిబిలో చిక్కుకుపోతున్నాయి. భూమి మీద సహజంగా పుట్టిపెరిగే వేపరెమ్మా" పసుపుకొమ్ము, చింతపండూ దూరపుయజమాని అదుపులోకి పోతున్నాయి. చందనశాఖి 9

మానవునికి పట్టాభెషేకం చేసిన అధునికవ్యవస్థలో పరలోకాలూ, పుణ్య పాపాలూ తొలగిపోయాయి. భూమాత, గోమాత, తులసీమాత, గంగామాత ఇత్యాది భావనలు అర్థరహితాలు అయ్యాయి. సర్వావూ వ్యక్తి భోగస్థానము అయింది బలవంతుడైన వ్యక్తి చెప్పిందే నీతీ, సిద్ధాంతమూ అవుతున్నాయి. ప్రజాస్వామ్యము పరిహసింపబడుతున్నది. సామ్యవాదము చతికిలబడింది. బాహ్యజగత్తులోని ఈ పరిస్థితులవల్ల అంతర్జగత్తు కూడా కల్గోలితమైంది ఫ్రాయిడ్‌ వాదం మనిషిని ఇద్‌- లోకి, గుప్తవాంఛా గుహ (౬101640) లోనికీ త్రోసి, అతన్ని మరీ ఒంటరిగా ఉన్నాదిగా చేసింది. అస్తిత్వవాదం భావరూపం ఆచరణలో వికృతి చెందటంవలన లోకంలో నిరాశా నిస్పృహలు ఏర్పడ్డాయని వ్యాఖ్యానిస్తుంది. కీర్కుగార్జ్‌ చివరి క్రైస్తవుడు శిలువ మీదనే మరణించాడు- అని పేర్కొంటాడు. రవీంద్రుడు ఈ వర్తమానాన్ని గురించి వ్యాఖ్యానిస్తూ ప్రపంచవాతావరణాన్ని ఈనాడు అంతులేని అనుమానాలతో అదిమమైన అఆటవికత, పరస్పర అసూయలు ఆగశ్రమించుకొన్నాయి. జాతులు వ్యక్తీకరణలోని అక్రమమైన ఆటవికత, కారుణ్యంలేని దురాశ తమ (క్రూరత విషయంలో సిగ్గులేక గర్వించేస్థితినీ కలిగి ఉన్నాయి - అన్నారు. రామమోహనులనుండి కొనసాగుతూవచ్చిన భారత పునరుజ్జీవనోద్యమం ఈ ప్రమాదాన్ని పసిగట్టింది. తనజాతి మూల్యాలను వెదుక్కొంటూ మూలాలలోనికి వెళ్లి పోయింది. ఆధునికసంక్షో భానికి పరిష్కారం తన చైతన్యంలోనుంచి వెలువరించే ప్రయత్నంచేసింది. స్వామి వివేకానందులు ఈ దిశలో దిశానిర్దేశం చేసారు. పాశ్చాత్యప్రాబల్యంతో వచ్చిన ఈ వ్యక్తికేంద్రమైన భావధోరణికి భిన్నంగా ఈ శతాబ్బపూర్వార్థంలోనే మన సాహిత్య నిర్మాతలు ఒక దర్శనం స్పష్టీకరించే ప్రయత్నం చేశారు. రవీంద్రుని -౪/06/6 46 ౧౫౧6 15 ఈగగంయ 1681 ౪౧6/6 6 004- 186466 15 66 - అన్న గీతం ఒక వినూతన దర్శనమే, ఒక నూతన సంప్రదాయమే. రాయప్రోలు పృథ్విని సమాశ్రయించటం అనేది కేంద్రంగా జీవనంలోని ప్రఖణయంలో పరస్పర హార సంబంధాన్ని అమలినంగా నిర్వచించారు. మానవుడు నిత్యమూ అభ(ద్రతాభావంలో కుంచించుకుపోనటం వల్ల వ్యక్తి అస్మితలో, ఒంటరి తనమే మిగిలింది. నిరంతర భయం, సంశయం, విషాదం, మృత్యువు అనంతమైన దుఃఖంలో పడవేసి జీవితం అర్ధరహితమనే ఊహను కలిగించి జగత్తును మరుభూమిగా, శం వందనళాఖి

దీర్షగ్రీష్కంగా కాలాన్ని దర్శింపజేసింది. ఈ విషాదంలో మనకు కృష్ణశాస్త్రి ప్రభవించారు. లోపలి ఈ దుఃఖం, ఒంటరితనం మనిషిని రాక్షసుణ్జి చేసింది. దురాశాపరుణ్జి చేసింది. అహింసాసత్యఆస్తేయాదులకు దూరం చేసింది. ఫలితంగా మానవుడు రాక్షసుడా తున్నాడు. భారతీయ సంస్కారంలో నుంచి దైవశక్తులు ఆవిష్కారమే దీనికి ప్రతిచర్యగా భావించటం జరిగింది. ఈ దైవీశక్తులు భూమిలో నుంచే ఉద్భవించాలి. నాగేటిచాళ్లలో పుట్టిన సీఠలు కావాలి. జనకజాత శరీరనిష్టంబొనర్చ కడక వ్యవసాయియగు పంక్సికంధరుండు రావణుని దేవబోదభావావృతునిగ చేతకు కడుంగు వూతధా(త్రీతనూజు (రామాయణ కల్పవృక్షము) శరీరనిష్ట అంటే ఇంద్రియోపభోగము. ఇది రాక్షస ప్రవృత్తి. దీనికి విరుగుడు దైవీలక్షణాల విస్తృతి. ఆ శక్తి ఎక్కడినుంచో కాదు, ఈ భూమిలో నుంచే సముద్భిన్నమవు తున్నది. ఇంకొకరకమైన సంఘర్షణ - వ్యక్తులమధ్య ఏవో తెరలు లేచి జీవితం అంతా దుఃఖమయంకావటం. అసంకల్పితంగా ఒక సన్నివేశంలో ఇద్దరూ కలుస్తుకున్నారు. నడువు తెరలు వాయవుయ్యాయి. వాళ్లు ఆక్షణంలో పొందిన పరిపూర్ణతను బుచ్చిబాబు తన నవలలో చిత్రించారు “*దయానిధి మనస్సు నిశ్చలంగా ఉంది చుట్టూ శిఖరాలు కరిగి కదలి పడి పోతున్నాయి. నదులు జన్మస్టానానికి ఎగబ్రాకుతున్నాయి. నేలమీదపడిపోయిన అకులు చెట్లను కలుసుకొన్నాయి. ఇంత అనిశ్చికమైన వాతావరణంలో తానొక్కడే స్థిరంగా ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు. అతనిలో ఉద్రేకంలేదు. బాధలేదు. బెంగలేదు, దిగులు లేదు .. .. .-తన హృదయంలో ప్రశాంతముయిన వెలుగువాహిని సుఖ దుఃఖాలను విసర్జించి, ఉటధేకాలకు అతీతమైన మహత్తరచైతన్యం అతణ్జి ఉత్తమ మానవుణ్ణి చేసింది." (చివరకు మిగిలేది) =. ఉఊత్తమమానవుడు కావటానికి సుఖదుఃఖాలను విసర్జించిన అతీతమైన మహత్తరచైతన్యం కావలసివచ్చింది. ఈ చైతన్యం సర్వజీవకోటితో చరాచరజగత్తుతో తాదాత్మ్యాన్ని పాందగల విశిష్టదశ, అక్కడ వ్యక్తి పరిసరాలు అన్నీ ఒక అనంతవైతన్యంలో సంలీనమై ఉంటాయి. చందనళాఖి శ

అయితే అధునికకాలం మానవుణ్ణి ప్రకృతిలోంచి దూరం చేసిన సన్నివేశంలో జీవనం ఆసంతులనంపొందిన విషాదాన్ని “వేయిపడగలు'పసరిక మరణం సందర్భంలో వర్ణిస్తుంది. “గణాచారి చూచుచుండగా పసరికను కరచిన పాము కుంభినసుడు, సర్వేరాతిపై నొకదానిమీద తలకొట్టుకుని చచ్చెను. అనాడు సుబ్బన్నపేట గగన మంతయు సక్షులును, నేల అంతయూ పొములునయ్యెను. కొన్ని పాములు గ్రామము విడిచి పోయెను. పక్షులును లేచిపోయెను. కొన్నిపాములు గుండేటిలో పడిచచ్చిను. == =. నాటితో పక్షులానందమయ మృదుకలధ్వనులే మరచిపోయెను, ఆకాశమున అని విషాదగీతముతే పాడబొచ్చెను'.

ఆఅదివటము, పృషన్నిథి కధకూడా ఇట్లాగే ప్రకృతిలోని సంతులనం భగ్నం కావడాన్ని చెప్పన వృత్తాంతం,

కల్చవృక్షంలోనే సీతాపహరణవేళలో సర్వప్రకృతి సంక్షోభం పొందింది. ఈ సన్నివేశాలను చిత్రించిన ధోరణిచూస్తే సర్వప్రకృతిలో ఉండే ప్రాణంలోని ఏకాకార లక్షణం నిరూపితమవుతున్నది. ఈ ఏకసూత్రాన్ని పట్టుకొని విచారణ కొనసాగించికే (బ్రకుకు సమన్వయసూత్రాన్ని పట్టుకొంటుంది.

ఈ సమన్వయం కోసమే 'నవ్యసంప్రదాయ సాహిత్యము" ఆవిష్కృతమైంది. దీనిలోని మౌలికాంశాలు ఇవి:

1. వ్యక్తి సమష్టియొక్క అంశిక అభివ్యక్తి తత్‌త్వమసిి ఈ ఏకతత్త్వము

2. అభివ్యక్తిలో వికృతి అపరిహార్యమైంది. ౩. ఈ పరిమితులను దాటి క్రమంగా సత్‌భావం, చిదానందములను అందుకోవటమే ఈ వికాసము.

3. ఈ సాధనలో వ్యక్తి తనలోని వ్యక్తిత్వంలో వైరుధ్యాల సమన్వయం సాధించాలి. 2. వ్యక్తి తన చుట్టు ఉన్నవ్యక్తులతో సమన్వయాన్ని రూపొందించుకోవాలి.

4. వ్యక్తి ప్రకృతితో సమన్వయాన్ని సంపాదించుకోవాలి. 4.వ్యక్తి సమ గ్రమైనసృష్టితో సమన్వయాన్ని సాధించు కోవాలి. ఈ సాధనాపథాన్ని వ్యక్తి తన చైతన్యంలో నుంచి సృష్టించుకోవాలి. తన్ను తాను కరిగించుకుంటూ కొనసాగి ఈ విశ్వమంతా తానై పోవటం ఈ సాధన.

శ్రీ అరవిందులు మనం చేరుకునే గుణ తీరాలను గురించి ఇలా వివరించారు.

1. “అహంకారాన్ని తృప్తి పరుచుకోవడంతో పాటు ద్వేషాన్ని కలిగి ఉన్న మనం, ప్రేమను శై చందనళాఖి

'పెంపొందించుకోవాలి. 2. ఊహించటం, భావించటం తప్పుగా అవగాహన చేసుకునే మనం జ్ఞానాన్ని లభింపజేసుకోవాలి. ౩. సుఖాన్నీ బాధనూ, ఉపేక్షనూ అనుభవించే వునం, ఆనందాన్ని పాందాలి. 4. బలహీనత, ప్రయత్నము, ఓటమిపొందిన జయముగల మనం, శక్తిని సంపాదించాలి. 5. పుట్టుక, పెరుగుదల, మృత్యువులుగల మనం, బతుకును పొందాలి. 6. యుద్దాన్ని, అనుబంధాన్సి పరచుకొని ఉన్న మనం, ఏకళను సాధించుకోవాలి. ఇక్కడ చెప్పబడిన (పము జ్ఞానము, ఆనందము, శక్తి బ్రతుకు, ఏకతలు మన౦ భావి౦చిన తీరుకంటే అతీతమైనవి, పరిపూర్ణమ్రైనవి.

ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో నవ్యసంప్రదాయం ఈ భావనల ఆధారంగా పరిక్రమించింది.

సంఘర్షణ స్థానంలో సమన్వయం, మృత్యుభయం స్థానంలో నిరంతరజీవనం, వైరుధ్యాల స్థానంలో ఏకీకరణం, బానిసతనం స్టానంలో ప్రేమతో లొంగిపోవటం - ఈ నూతన దృక్సథంతో ప్రవేశిస్తాయి.

వైన పేర్కొన్న సమన్వయాలను సమగ్రంగా సాధించే పైరణ నవ్య సంప్ర దాయం కలిగించింది. సాహిత్యానుభవంలో ఒక భావాతీతమైన విశ్వలయ సాక్షాత్క రిస్తుంది. అ సాహిత్యంలో ప్రకృతిలోని ప్రత్యణువూ అంతర్చహిర్గోకాలు పాత్రీకరింప బడతాయి. మానవజీవన పరిణామంలోని అనంతరదశ ఈ సమన్వయం ద్వారానే సాధ్యమవుతుంది.

ఈ శతాబ్దం భౌతికవాద దృక్పథంతో పరిమితులను, మునుష్యులమధ్య సంఘర్షణలను ప్రేరేపించే సిద్ధాంతాల బోలుతనాన్నీ ప్రకృతితో దూరమైన, వ్యథా భరితమైన జీవనాన్ని ప్రసాదించిన మానవతావాద వైరుద్య్యాన్ని స్పష్టంగా ప్రకటించింది.

శ్రీ ఆరవిందుల దర్శనం సోపాన క్రమంలో జీవనంలో ఉంటూనే చైతన్యదశలోని వివిధదశల సమన్వయం ద్వారా పరమార్థాన్ని సాధించుకోవచ్చునని నిరూపించింది. మతం మానవ జీవనంలోని భారాన్ని తగ్గిస్తుంది. మానవజాతిని పునారచించటంలో ఆటంకం ప్రధానంగా మతాన్ని సామాజికీకరించటం, అని ఆయన పేర్కొన్నారు.

శ్రీ అరవిందుల సాధన అంతా తనలోతాను లీనమయ్యే తపోలక్షణం ద్వారా అవిద్యామూలాన్ని దర్శించటం, భౌతిక ప్రాణ్‌క చైత్తచైతన్యాలను సమన్వయించుకొని ఉన్నత చైఠన్యభూమికలను సాధించవలసియున్నదని ఆయన ్రపంచించి, జగత్తు యాధార్య్యాన్నీ దివ్యజీవన పరిణామమునూ విశదీకరించారు. చందనళాఖీ శత

జగత్తులోని వైరుధ్యాలకు మనస్సులో ఏర్పరుచుకున్న పరిమితుత కారణమని జె.కె. పేర్కొన్నారు. ఈ వైరుధ్యాలు మొత్తానికీ - భాగానికీ, భూతమునకూ - వర్తమానానిక్షీ దృగ్‌దృశళ్యములకూ, నేనుకూ - నేనుకానిదానికీ మధ్య ప్రధానంగా ఉంటాయనీ, ఈ మనఃపరిమితులను ఆతిక్రమించితే సృష్టిలోని ఏకభావం అనుభవం లోనికి వస్తుందనీ" చెప్పారు. సర్దిచెప్పుకోకుండా, తనలో ఏకీకరించుకోకుండా, తిరస్కరించకుండా దేన్నైనా పరిశీలించాలని ఆయన పేర్కొన్నారు. సత్యదర్శనానికి నిశ్చితమైనమార్గం లేదనీ, ఎవరికి వారు తమకు తాముగా ప్రయత్సించవలసిందేననీ ఆయన చెప్పారు.

ఈ తాత్త్విక పరిణామంలోని స్వాతం క్యలక్షణం నవ్యసం ప్రదాయసాహిత్యానికి భూమిక అయింది.

తెలుగు సాహిత్యంలో నవ్యసంప్రదాయం మూలం అంతకు పూర్వమే ఉన్నా అది విశ్వనాథతో స్పష్టంగారూపుకట్టింది. తెలుగు రచనా ప్రపంచలోనికి ఆయన ముందు పేర్కొన్న నాల్గువిధాల సామరస్యాన్ని సాధించే అవసరాన్ని తన రచనలద్వారా విస్తరించి చూపించారు.

విశ్వనాథరచనలలో ఉన్న విషాదమంతా సామరస్య భంగాన్ని చెప్పేదే. కొన్ని కొన్ని సందర్భాలలో ఆయన కొన్ని కొన్ని సామాజిక పరిమితులకులొంగివున్నా మొత్తం మీద ఆయన రచనల ప్రాణధాతువు ఈ చరాచరజగత్తు నడిమి ఏకాత్మభావాన్ని సదా జాగరూకంగా ఉంచటమే లక్ష్యంగా కలది,

అందువల్లనే ఆయన రచనల్లో జడములు, స్థావర జంగమాలూ కధాంశ ములుగా, పాత్రలుగా కానవస్తాయి. ఏకవీరలో వైగె నది, చెలియలికట్టలో సముద్రము, స్వర్గానికి నిచ్చెనలలో పర్వతము, వేయిపడగలలో వెన్నెలలు, బుతువులు, పాములు, చెట్టు, పక్షులు, వాగులు పాత్రలే అయినాయి.

ప్రాగ్రూపాలు, ప్రతీకలు, బింబాలు ఉపయోగించటం ద్వారా ఆయన మనో జగత్తుకూ, బావ్యజగత్తుకూ సమన్వయం సాధించారు. 'ఆచట కిన్నెరసాని నాయాత్మ యందు ఇప్పటికి దాని సంగితమే నదించు' అన్నప్పుడు యుగయుగాలుగా మానవ చైతన్యంలోని అసుందర పార్శ్వాన్ని తొలగించే విశ్వలయ యటెలుక్క అహ్వానం స్ఫురిస్తుంది. “శాకుంతలము యొక్క అభిజ్ఞానత' లో మనస్తత్వశాస్త్ర సహాయంతో నూతనాన్వయం సాధ్యమయింది. తశ చందనళాఖు

నవ్య సంప్రదాయ: సాహిత్యం ఈనాటికీ కొనసాగుతున్నది భారతీయ

మూల్యాలను వీడకుండా, అ భూమిమీద విశ్వవైతన్యంతో సన్నిహితంగా అనుసంధించు కోవటంగా సాగిన సాహిత్యం అంతా నవ్య సంప్రదాయవేఎ. అయితే ఈ రచన సమకాలీనములైన అభివ్యక్తి సూత్రాలనూ, ప్రకియాపోషాలనూ స్వీకరించి ప్రవర్తిస్తుంది. గతకాలానికి కట్టుబడటం నవ్య సంప్రదాయానికి అనుకూలమైన అంశం కాదు, కాని గత కాబంలోని సజీవమైన, శక్తిమంతమైన సాధనాలన్నింటినీ పునారచించి ప్రయోగించటం ఈ ఉద్యమం స్వీకరించుతుంది. అందుల్లనే సనాతనమైన ఛందస్సు, కాల్చనికో ద్యవు కాలపు అభివ్యక్తిసొందర్యము జమిలిగా నవ్య సంప్రదాయంలో ప్రాముఖ్యం వహించాయి. ఆయితే ఈ ఉద్యమం అక్కడితో ఆగదు. కొత్త ప్రక్రియలను, రూపాలను గగ్రహిస్తూనే కొనసాగుతున్నది.

నవ్యసంప్రదాయవిమర్శ ప్రాచ్యపాశ్చాత్య విఎుర్శ ధోరణులను సమన్వయం చేసుకొని సాగుతున్నది. శిల్ప వైదగ్యం, పద్యవిద్యావైభవం, కావ్యములో అంగాంగముల సమన్వయం, మనస్తత్త మ్లోషణ, అవచేతన భాగస్వామ్యం, ప్రాగ్రూపదృకృథం, రహస్య కథన సంప్రదాయము, భఇిన్నప్రక్రియల సంగమంతో నూతన ప్రక్రియల ఆవిష్కారం = ఆధునికేతిహోసం, నవలేతిహాసం మొదలైనవి ఈ విమర్శకు నూతన దిశాదర్శనం చేశాయి.

ఈ ఉద్యమం స్వచ్చందంగా వికసించే శఠతదళకుసుముం వంటిది. భారతీయ సంస్కృతీమూల్యాలలోని విశ్వజనీన పార్య్వాలకు దీనిలో ప్రాధాన్యం ఉండటం సత్యమే. ఇన్నివేల సంవత్సరాలుగా సాగివస్తూ వున్న అంశాలలోని అపశ్రుతులను తొలగించి, కొత్త వసంతంలోని వినూతన ప్రభాతాన్ని ఆహ్వానిస్తుంది ఈ ఉద్యమం. జనవరి 1 988 హై(ద్రాబాద్‌ కేంద వ్చోవిద్యాలయ్రంసంగోన్టీలో చదివిన వ్యానం, సువథ(/998 మే) చందనళాఖి శీర్‌

నవ్య సంధ్రదాయోద్యమంలోని చారిత్రక కావ్యాలు

నవ్యసంప్రదాయోద్యమంలో నవ్యత, సంప్రదాయమూ రెండూ సమన్వయం పొంది ఉంటాయి. సంప్రదాయంలో అనుస్యూతీ, నవ్యతలో వర్తమానమూ ఉన్నాయి. 'జైకాలికము అంటే-ఏ ఒక్క కాలపరిధికీ పరిమితం'కాని ఈ ప్రవాహంలో వర్తమాన ముద్ర పడటం అన్నమాట,

సంప్రదాయం అనగానే పురాతనమూూ, నిర్ణీవమూ, రూఢమూ అయిన పరం పర అని ఒక అపప్రథ వ్యాపించి ఉన్నది నిజానికి సరప్రదాయం అంటే ఇదేమీ కాదు. అది నిత్యమైంది. పరిణామశీలమైంది. ఈ నిత్యత్వము ప్రవాహ నిత్యత్వము వంటిది. అది ఒక తరం నుంచి వేరొక తరానికి సంక్రమించే సంస్కార వోషం - సజీవమైన పరంపర. ఈ 'ప్రవహణశీలంవల్ల దీనియరిదు వర్తమానంతోడి సంబంధం ఏర్పడు తుంది. కొంత నీరు ప్రక్కగా యింకుతూ,, కాలువల్లోకి సాగుతూ ఉండగా, వేరొకవైపున కొత్తనీరు కురియడమూ, కొత్తవాగులు కలియడమూ ఇలా సాగిపోతూ ఉంటుంది.

సంప్రదాయం జాతి జీవనంలోని అనుస్యూతిని స్ఫురింప చేస్తుంది. ఏకసూత్రత కలిపిస్తుంది. దానిలోని చైతన్య స్పందం స్పృహణీయమౌతుంది

సంప్రదాయంలోని అనుస్యూతివల్ల అతీతకాలం వర్తమానంలో సజీవంగా సాక్షాత్కరిస్తుంది. ప్రాక్కథలూ (గ్యాగగ) చరిత్ర, జాతి అంత్మ్పైతన్యంలా వాస్తవం కంటే వాస్తవంగా నిలిచిపోతవి. భవభూతి నాటకం ఆరంభంలో చెప్పినట్టు మనం ఆ అతీత గాథకు ప్రత్యక్ష సాక్టులం అవుతున్నాము,

ఇక్కడ ప్రస్తావించే నవ్య సంపఫ్రదాయొద్యమంలోని తాత్త్విక పొర్య్యం ఇది - ఇదేదో ఇంగ్లీషులోని నియోక్సాసిక్‌ ఉద్యమం యొక్క అనుసరణగాన్సీ, పరికల్పనగానీ శీర్‌ చందనశాఖి

కాదు, నవ్యసంప్రదాయం అనడంవల్ల ఇంతకు పూర్వం సంప్రదాయం అన్న పరిధి లోని అంశాలు అన్నీ మళ్ళీ సర్జ్డుకుని ఎల్లలు పెంచుకొని నూతనంగా అవిష్పృతమై నాయని తాత్పర్యం - దీన్నే ' అవిచ్చిన్న సంప్రదాయ' మని విశ్వనాథ పేర్కొంటాడు. ఈ సంప్రదాయం విచ్ళిన్నం అవుతుందా ? అయితే ఇది ఎప్పుడు విచ్చిన్నం అయింది ఒక జాతికి ఒక జీవన రేఖ, భావరేఖ ఆనే వలయాలు ఉంటవి 'అవి ఎప్పుడూ పరిస్థితులను బట్టీ కుంచించుకోవడం, విస్సతం కావడం జరుగుతూ ఉంటుంది. ఒక్కొక్కసారి ఆ జీవన తత్త్వానికి విరుద్ధమైన అంశాలు, కొత్త పరిస్థితులు, కొత్త మూల్యాలు అ జాతి బ్రతుకును ఆవరిస్తవి. ఒక నైరాశ్యం, అసహాయత, ఆత్మవిశ్వాస రాపొత్యం క్రమంగా వ్యాపించి కొత్త మూల్యాలకూ, పరిస్థితులకూ, అంశాలకూ లొంగి పోయి తనంతతానుగా తన వేరుకు (౧౦౮) దూరంగా తాలగి పోవడం జరుగుతుంది. ఈ విధంగా మూలం విచ్చిన్నమైన తన అభిజ్ఞానాన్ని వదులుకొన్న జనసమూహాలు చరిత్రలో కోకొల్లలుగా కనిపిస్తవి. అయితే వునదేశంలో ఈ సంకుల స్థితి గడచిన ఏడెనిమిది వందల సంవత్సరాలుగా సంభవిస్తూనే ఉన్నది. సంప్రదాయంలోని నిరంతర గతిశీలంవల్ల సమన్వయ బుద్ధివల్ల “విశ్వమంత మానవాలయంి కట్టే అంతశ్శక్తి వల్ల ఇది పూర్తిగా విచ్చిన్నం కాలేదు. ప్రాతిభాసికంగా ఇదంతా విచ్చిన్నం అవుతుందేమోనన్నంతగా భయం కలిగించింది. దేశీయుడు తన్ను “నా జాతి పూర్వప్రధా జీవరహితమై శక్షి నాడులయందు చచ్చిపోయి. .. . ఏమి మిగిలినదీనాటికిట్లు పొంగు లొాలయు వర్జానదీగభీరోదకముల దైన్య గర్భ చారిత్రముల్‌ దక్క భిన్న గిరిశిఖర దుర్గ పరిదీన గీతి దక్క' (ఆంధ్ర ప్రశస్తి) అని సర్వమూ కోల్పోయిన వాడుగా భావించాడు. ఆ భావధారలోనే “నేటితో అస్వతంత్రతా నియతమైన ఈ (బతుకు భరించళలినంటాడు. “మున్నేనాడొ ఘాసాగ్రముల్‌ పదునై అంధ్ర విరోధి కంర దళన ప్రారంభ సంరంభమేచు దినాలన్‌ మరి తోడి సైనికులమై చూరాడు ప్రేమంబును' స్మరించి నాటి స్వాతంత్ర్యము లేదుగదా యని విచారిస్తాడు. ఇక్కడ ఆఅంధ్రశబ్దం విసృతార్థంలో భారతీయులను సూచిస్తుంది. ఈ మూలచ్చేదము కలిగిందన్న భయము ఆంగిలేయుల పరిపాలనా కాలము దిగి వచ్చినంతనే మనకు కలిగింది. పూర్వము రాజ్యములేలిన హూణులు, అరబ్బులు, చందనశాఖి 47

మొగలాయీలు రాజ్యములేలారుతప్పు జనజీవనరేఖను, భావరేఖను కదలించలేదు. క్రమంగా వారే దానిలో లీనమైనారు.

ఈ ప్రయత్నములో తాలిభాగం స్వయం సంపూర్ణమైన గ్రామవ్యవస్థను నాశనం చేయడంతో ప్రారంభమైంది. రెండవది దేశచరిత్రను క్రమంగా వలసల చరిత్రగా వ్యాఖ్యానించడం, ఈ దేశాన్ని అనేక జాతుల సమూహంగా నిరూపించే ప్రయత్నం, ఏకజుతి, ఏకసంస్కృతికల దేశం కాదనడం - దాన్ని తమ విద్యా విధానంద్వారా వ్యాపింప జేసే ప్రయత్నం. మూడవది ఈ కుదురుల నుండి తొగిన జాతిని ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్రపు మెరుపుల కాంతిలో అంధప్రాయులుగా చేయడం ద్వారా లొంగదీసుకోవడం,

ఈ ప్రయత్నాల బలం మనదేశపు మేధావులపై 1 9వ శతాబ్దంలో కానవస్తుంది అయితే మూలం కోసం చేసిన అన్వేషణా, పునరుజ్జీవనోద్యవము౦ కూడా ఇప్పుడే ప్రారంభమయింది. రామమోహనుడు, శ్రీరామకృష్ణులు, దయానంద వివేకానందులు ప్రభృతులు ఈ మహా(ప్రవాహానికి కారకులు. దీని పేరణలోనే జాతియోద్యమం రూపు దిద్దుకొన్నది. సంప్రదాయం మళ్ళీ సజీవంగా రూపుకట్టడం ప్రారంభమయింది. బంకించం[ద్రుని వందేమాతరం గీతం జాగృ్యతమయ్యే జాతి చైతన్యానికి అక్షర రూపాన్నిచ్చింది.

తెలుగులో ఈ జుతీయోద్యమకవిత 1905 లోనే మొదటగా అచ్చయింది. 15 డిసెంబరు 1905 కృష్ణాపత్రికలో “ది జై ఆఫ్‌ మదర్‌ ఇండియా' అన్న పేర ఒక గేయం అచ్చయింది. దీనిలో 'దూడనోరుగొట్టి ద్రోహంబు గొల్లలు పాడి సమస్తంబు పరులకమ్ము గతి కూడులేని నా కొడుకుల కాదని యేడకోనాధన మెల్లబోయెడి' -- (ఈ కవి పేరు తెలియదు) చిలకమర్తివారి ప్రసిద్ధ పద్యం “భరతఖండంబు చక్కని పాడియావు' పద్యానికి మూలార్ధం దీనిలో ఉన్నది. చెన్నాప్రగడ భానుమూర్తి (1906) వందేమాతరం పద్యాలలో విదేశ వస్తుబహిష్కరణ, స్వదేశ వస్తు స్వీకరణ ప్రధానాంశంగా "పేర్కొన్నారు. చిలకమర్తివారు 1907 లో ' భరతఖండంటె ఒక పెద్ద బందిఖానా' అని "పేర్కొన్నారు.

జోూతియోద్యమం దేశాన్ని తన సంప్రదాయం వైపు మూలం వైపు దృష్టి సారించేట్లు చేసింది. అప్పుడు దేశ చైతన్యం చరిత్రలోంచి సజీవమైన వర్తమాన వేదిక మీదకు రావడం జరిగింది, “శ్రీలు పొంగిన జీవగడ్డయి..... .'ఇత్యాదిగా పూర్వపూర్వ గర్వ స్కృతులు ఆత్మవిశ్వాస సూర్యోదయాన్ని సూచించినాయి. శ్రి చందనళాభఖి

భారత సాంస్కృతిక జగత్తులో కాలం అఖండతను పొందింది. ఇలియట్‌ చెప్పినట్టు కాలం

1006 క/656[౧+ 2౧6 [౧౧6 ౧25

&'6 ౨0) ౧౪౧2౧9 1౧ 4౧౧6 4446

తీగి౦ 4౧9 +ం/6 00౧౪1౧66 1౧ ౧౧6 ౧౬5 చరిత్ర “తీపై క్రమ్మింది'.

త్ల

అయితే ఈ శతాబ్బవు ఆరంభంలో వచ్చిన కాల్చనికోద్యమంలో ఖండకావ్యం, ఆఅత్మాశ్రయత్వం ప్రధానమైన చారిత్రక కావ్యం స్పష్టంగా వికసించడానికి కొంతకాలం పట్టింది. చరిత్రాంశాలు ఖండకావ్యాలుగా వచ్చాయి. రాయప్రోలు ఆంధ్రావళి విశ్వనాథ ఆం(ధ్రపౌరుషము, ఆంధ ప్రశస్తి, కొడాలి హంపీ క్షేత్రము వీటిల్లో ప్రముఖ మైనవి

కాని తెలుగులో చారిత్రకనవలలనేకం ఈ కాలంలో వెలువడ్డాయి. చిలకమర్తి వారి హేమలత అహల్యాబాయి, భోగరాజునారాయ ణమూర్తి విమలాదేవి, చంద్రగుప్త అస్తమయము, ఆంధ్ర సామ్రాజ్యము మొదలైనవి, వేలాల సుబ్బారావు, రాణీ సంయుక్త, కేతవరపు వేంకటశాస్త్రి రాయచూరు యుద్ధము, దుగ్గిరాల రాఘవ చంద్రయ్యచౌదరి విజయనగర సామ్రాజ్యము, వంగూరి సుబ్బారావు ప్రభాతం, మొదలైనవి పేర్కొనదగినవి. వీటిల్లో చాలవరకు చింతామణి పత్రికవారు, విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథమండలివారు నిర్వహించిన పోటీల వలన రచింపబడ్డవే.

తెలుగులో కాల్బనికోద్యమం రోజులలోనే ప్రారంభమైన చారిత్రక కావ్యస్పృహ “ఆంధ్రప్రశస్తి' లో కావ్య స్వరూపాన్ని పొందే ప్రయత్నం కానవస్తున్నది. దీనిలో ఆంధ్రుల చరిత్ర ఘట్టాలు కావ్య ఖండాలుగా రూపు కట్టాయి. భవిష్యత్తులో రూపుకట్టిన “ఆంధ పురాణా' నికి ఇది ప్రాగ్రూపమని చెప్పుకోవచ్చును. అయితే ఈ కాల్చనికోద్యమంలో సంప్రదాయపు విలువలను ప్రధానంగా ప్రతిపాదించే ప్రయత్నం జరిగింది. వాటిల్లో ముఖ్యమైంది 'కులపాలికా ప్రణయం' ఈ తత్త్వ ప్రతిపాదనతో కాల్బనికో ద్యవమం సంప్రదాయానుబంధం కలిపించుకొన్నది కిన్నెరసాని పాటలు, అనార్కలి, నర్తనశాల, ఏకవీరల ద్వారా విశ్వనాధ దీనికి చేవ కలిగించినారు. గిరికుమారుని ప్రేమగీతాలు, చందనళాఖి శతి

సౌభద్రుని పఖయయాత్ర ఈ తత్వ ప్రవాహానికి రెండు ఒడ్డు. కాల్బనికోద్యమము ప్రతిఫలించిన నూతన మూల్యాలలో సర్వ రంగములలో స్వేచ్చ ఒకటి. ఈ భావం సమాజ వ్యవస్థకు మూలమైన “వివాహ'మును కూడ ప్రశ్నించింది. దానికి విరుద్ధంగా (ేమవ్యవహారవలు కామపరిధిలోకి దిగిపోకుండా ధర్మనియతవుయ్యేందుకు, సమాజక్షేమ సాధనకు వీలుగా వివాహవ్యవస్థతో సమన్వయం పొందవలెనని ' కులపాలికా ప్రణయం నిశ్చయించింది

ఈ విధంగా నవ్య సంప్రదాయోద్యమ బీజాలు కాల్బనికోద్యమ కాలంలోనే చివురించడం మనం చూడవచ్చు.

నవ్య సంప్రదాయోద్యమం తెచ్చిన రూపాల్లో ప్రధానమైంది కావ్యం. 'వుహా ప్రబంధ రచనా సొౌందర్యపున్‌వాసనలు' కదలివచ్చి మహాఫప్రబంధం నిర్మించడం దాకా వస్తేనే పరిపూర్ణత, సమగ్రత కలుగవనే తాత్పర్యంతో ఆ కావ్యరూపాన్ని పునారచించింది ఇక్కడ కవి విచికిత్స అంతా వస్తువును ఎన్నుకోవడంలో, కావ్యస్వరూపాన్ని తీర్చి దిడ్దడంలోవ్యక్తమవుతున్నది. నవ్య సంప్రదాయ కవులు స్వీకరించిన ఇతివృళత్తాల్లో అనంతవైవిధ్యం ఉన్నది.

కావ్యాన్ని నిరూపించడంలో - “నూతనమున్‌ ప్రాగ్గుణ సమ్మితంబు' అన్నారు శివభారతకర్త. ఈ మాట నవ్య సంప్రదాయమనే మాటకు దగ్గరలో ఉండటం ఆశ్చర్యం కాదు. ఇతివృత్యాన్ని ఆయన మ్మ్హోషించిన తీరు వివేచింపదగింది.

“పూర్వగాభ సాయంతన సద్మమై పలితమైనది”-

“కల్పిత గాధ బూటకంబు, అంతరసారమై విలువకందనిది” -

“ఖండగీతి భావాంతరలక్ష్యమై జగమునంట దుదానితనాయకోన్సుతిన "

ఈ విచారణలో కాల్చనికోద్యవుం తెచ్చిన ఆత్మాశ్రయ ఖండకావ్యం పరిమితులు స్పష్టంగానే చెప్పారు కల్పితకధ కల్పితమే లోలోతుల్లో దాని వాస్తవికత మీద విశ్వాసం లేకపోవుట చేత అది విలువను పొందదు. పూర్వగాధ ఈనాటికి మనసునకెక్కదు.

దేశచరిత్ర మేలిమి వస్తువే కాని శతాబ్బారంభంలోనే నవలతోపాటు కావ్యాలు ఎందుకు పుట్టలేదు ? కాల్పనికోద్యమం నూతన అభివ్యక్తిని తెచ్చింది అనుభూతి ల్‌ దందనళాభి

ద్వారాలను తెరచింది. భాషలో కొత్త అందాన్నీ, మెరుగునూ తెచ్చి పెట్టింది నూతన " కావ్యభాష అవిర్భవించింది. 1857 నుంచీ ఈ శతాబ్దపు రెండవ దశకం దాకా జాతీయోద్యమంలో నూతన లక్ష్యాల దిశగా జరిగిన ప్రయాణం ఒక తీరానికి చేరుకున్నది. సంస్కరణోద్యమాలు, నూతనాధ్యాత్మిక సమాజాలు, ఉఊగ్రవాదాలు, ప్రాచ్యపాశ్చాత్య భావ సంఘర్షణలు చర్చలు ఒక కొలికికి వచ్చాయి. భారతీయ భావపీరం మీద రవీంద్రులు, శ్రీ అరవిందులు, గాంధీజీ మూవృరూ ఉజ్వలంగా ప్రకాశిస్తున్నారు. భౌతిక సాంస్కృతిక ఆధ్యాత్మిక జీవితాలకు ఒక సమన్వయం సొధ్యమవుతున్నది. ఈ నూతన మూల్యాలు కాల్బనికోద్యమంతో జఒరిపిడిని పొందాయి. అనుభవ ఆవేగాల విస్సృతికి కవిత్వంలో ఖండకావ్యపరిధి చాలకపోయింది. క్రమంగా మూడవ దశాబ్బ్దమూ (ప్రారంభమయింది. కాల్చనికోద్యమంలోని కొన్ని అవమూల్యాలపై 'సొందరనందం' తిరుగు బాటు చేసింది. (సొందరనందాన్ని చెళ్లపిళ్ల వెంకటశాస్త్రికి అంకితం చేసిన రోజు అక్టోబరు 1, 1933) సౌందరనందంలో నవ్య సంప్రదాయోద్యమం స్పష్టరూపం తాల్చింది. గాంధీతత్తం వ్యక్తమయింది. 'నాకీలోకముతో పనేమి. . . .... . .' అన్ననందునికి సాధనాక్షేత్రంగా ఈ లోకం, సమాజం నిర్దిష్టమైంది. నవ్యసంప్రదాయోద్యమంలో చారిత్రక కావ్యాలను గూర్చి విచారించడమే ప్రస్తుత వ్యానపరిధిలోని అంశం. ఈ కావ్యాలు రాణా ప్రతాపసింహ చరిత్ర శివభారతము, అవురసింహ చరిత్ర, దుర్గావతి, షాజ్సీ కరుణశ్రీ రషూన్సీరాజి, వుహాబోధి, శివార్వ్శణము, ఆంధ్రపురాణము, వందేమాతరము, సింహబలి, ఖడ్సనారాయణము, సిపాయి పితూరి మొదలైనవి. వర్తమాన కథాంశాలైన ఆత్మకథ మహాత్మకథలు కూడ దీనిలో చేరేమే

అధునిక తెలుగు చారీత్రకకావ్యాల ప్రాణధాతువు జాతీయోద్యమం. స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం, స్వరాజ్య స్వప్నం - ఈ పరిధిలోనే ఈ కథాంశాల నైశిత్యం

అసలు ఈ కావ్యాలలో చరిత్ర నయ టేకి సంది. ప్రఖ్యాతేతి వృత్తాన్ని రసొచిత్యదృష్ట్వా కల్పళ్లేచే ర్ణ స్టార్థ్యాలంకారికులెక స్య స్థ, చందనళాఖి స్ట "న్‌ు వాదా శం?

స్వ క గో కా

కల్పన విషయంలో పౌరాబిక కథాంశాలలో ఉన్నంత వీలు చారిత్రకాంశాలలో ఉండదు. నిర్దిష్టమైన చరిత్రాధారాన్ని కాదంటే బెచిత్య స్ఫురణలో లోటు కల్గుతుంది. చరిత్ర శకలాలను సమకూర్చి అనుసంధించే సందర్భంలో అవసరమైన కల్పనలు చేయడం తప్పనిసరి అవుతుంది కవికి రాజాప్రతావుడుగాని, శివాజికాని, యూన్సీరాజ్‌ కొని మరియొకరుగానీ వీరందరూ పారతం౦త్ర్యానికి వ్యతిరేకంగా సమురం సాగించినవాళ్లు స్వాతంత్ర్య సంపాదనమునకు బద్ధకంకణమైన జాతి ఇట్టీ వీరులను స్మరించుకొని పేరణము పొందవచ్చును. ' క్రొత్త క్రాత్తయని అరాటపడుచుండుటలో ప్రాతలోని మహాగుణము లంతర్హితములగు చున్నవి. అందుకే నూతనమున్‌ ప్రాగ్గుణ సమ్మితంబు అనుట. రాణాప్రతాపసింహ చరిత్ర ఈ కావ్య పరంపరలో తొలి మహాగ్రంధము. దీనిని గూర్చి విశ్వనాథ “ఈ గ్రంధము అస్వతంత్ర జాతికొక స్క్రతిగ్రంధమువంటిది' అన్నారు. ఈ కావ్యంలో ప్రతాపుని కధ వర్తమానంలో ప్రతిఫలించింది నేటి సత్యాగ్రహమునకు నాటి ప్రళావుని ధర్మయుద్ధమునకు భేదమే లేదు. రాణాప్రతాపుని గూర్చి - గజము చర్భంబు, జిచ్చ అకన్సు, ఫూవ జందురుని రేక్నకెలానమందు విడిచి - భరతఖండంబు నుద్ధరింనగ జనించు ధూర్డటివి నీవు రాజమా(తుడవుగావు - నత్వభరితుడై నిత్వృనత్వమూర్తి వగుభు ననవరతాత్మోసహోరయు ల నొ నంగి స్వాతంత్ర్రృమును గొల్సు జ్ఞానరా?ి వీవు దైవ స్వరూసంబవేనిజుంబు - జగముగొనియాడు స్వాతంత్ర సౌధమునకు వజసోపొన పంక్తులు వజచుచున్సు నీయశ్రోవై భయుల వర్ధింత్రు నిర రాంగనలు న్వర్హమయ వీణలాలవింబి- (9-3 74, 15, 16) ర్‌2 చందనళశాఖి

అళడే ధూర్జటి, అతడే ఆదిపద్మనాభుడు, ప్రతాపనారాయణుడు “ధర్మ సంస్థాపనార్థాయ సంభవామి”. ఈ భావమే గాంధీజీని పశముంతయు అవతార పురుషుడుగా వర్ణింపజేసింది “విజయంబె ముఖ్యంబుకాదు మనకు ధర్మ నిర్వ హణంబు కర్తవ్యమిపుడు' ఇక్కడ గాంధీజీ ధర్మపసధావలంబనమన్న దృష్టి స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది రాణాప్రతాపసింహ చరిత్రలోని వీరరసావేశం భారతీయ ధర్మమూలమైంది. కావ్యం నిండా ప్రతాపుని ఉజ్వల వ్యక్తిత్వం దేశకాలాలకు అతీతంగా ఎదిగి ప్రకాశిస్తున్నది. వారి చరిత్రలు జగము గొనియాడ స్వాతంత్ర్య సొధమునకు పరచిన వజ్ర సోపాన పంక్తులు. అక్చరు ఎంత చగ్రవర్తియైనా ఇద్దరికీ అంతరమైన భేదమున్నది. అక్బరు విశ్వం భఠాధీళమౌళిది ధభననేవ్క నీయది దైవ సేవ ఆతని దెల్లమ్హుడాత్మవె భవము, నీ యది నిరంతరము నాత్మావబోధ - ఇట్లా సాగిన తులనాఠ్మక పరిశీలనము తుదకు “అతడు జగము గెలిచె నాత్మ గెల్చితివీవు'- ఈ విధంగా కావ్యం వర్తమానోద్యమ ప్రతిఫలన పరిధిని దాటి విశ్వజనీనతను సంతరించుకొన్నది దీని వెనువెంట వచ్చిన కావ్యము శివభారతము. అనార్యగుబోదర్భత్తి యలముకొనగ అసజాత్యహంకారమావరింప, పరవశత మిగుల- యోగ విద్యాతపో బలశక్తి నధ్యాత్మశివకేజ మవతరింపజేసిన జగదంబను ప్రార్థించి కావ్యారంభము చేసినాడు కవి. కావ్యారంభమున దైవతభూమి, బుషులభూమి భరతభూమిని స్మరిస్తాడు. శివాజి తాను శివుడే, శివాంశలోబుట్టినవాడు శివాదేవి అను(గ్రహాన్ని పొందినవాడు. కావ్యానికున్న పేరు శివభారతము. శివాజి రూపుకట్టించిన భారతమని చెప్పాలి. '“మాళ్ళ దాస్యాయతి బాపుక్షాతార్‌క్షుడని ప్రసిద్ధి నొందినవాడు. శివాజి చరిత్రలో ప్రధమ విజయము గోరక్షణము. ఇక్కడ ధ్వనిగా దేశరక్షణము వ్యక్తమవుతున్నది. చందనళాఖి ర్‌ం

జజియాబాయి - కనుల మెజఖయించు వ్రఖయభోగంబు కంటో దలపుసొగయించు భావబంధంబును మెచ్చు శీలనతిగాన నొక తసన్సి ద్ధి తొరతుదనయు వెన్సంట తలబి - తన కుమారుని చేత నాకానొక విలక్షణమైన తపస్సిద్ధి సాధింపనెంచినదాతల్లి చిన్నప్పుడే శివాజి - కులమళాచార సంకులత మాయగ జేసినాడు. అందువల్ల మత సంకుచిత భావం లేదు. జాతీయత నెలకొల్పినాడు,. గ్రామాలలోని వైషమ్యాన్ని తొలగించి అధికారి దౌర్జన్యానికి అడ్డుకట్టవేసినాడు. వ్యవసాయానికి సాయము, నీటి సౌకర్యాలు, రాకపోకలకు దారులు ఏర్పాటు చేసినాడు. తాను అభయమిచ్చి ప్రజలతో శివాజి నెరవేర్చిన ఈ కార్యాలన్నీ గాంధీజీ ప్రబోధించిన (గ్రామ స్వరాజ్య స్వభావంలో నుంచి వచ్చినవే “దొరలమనుపేర పొడుగు చేతులకుగాక, అనద దోయిళ్లకు ప్రసాదమందవలయూు'.

ఈ కావ్యం మొత్తంలోనూ సమర్ధ రామదాసు ఉపదేశం భారతంలో గీతోపదేశం వంటి ఘట్టం. ఆయన శివాజీ గురుస్తానం. ఈ ఘట్టంలో భారతీయ సంస్కృతీ మూల్యాలు వర్తమాన పరిస్థితులు సార్వకాలిక సన్నివేశాలు స్పష్టంగా వ్యక్తమైనవి.

• తావరి లేని గోగణమ్ముకెవడి భారతభూమి ధర్యర క్రావరులైన క్షత్రియుల గానక ముష్కర తన్కరాళిచే నేమటి నీవయిన్‌ బరువులెక్తెడి నానల వేచబియుండె - = అంగిట చేదువావీ అమృతశ్రీయిమ్ము నీవారికిన్‌
• ధర్భజిజ్ఞానవటదు దర్శశస్త్రయున దున్ఫి పంటగొలువుమీ ఇలా రామదాసు బోధలు గీతా తత్త్వ వ్యాఖ్యానాలుగా కూడా ప్రకాశిస్తున్నవి అందుకే ఈ చర్చ పిదప శివాజి పావవుఖ్య విబికిత్సన్‌బోన నాకేల రాజ్బమునెల్లన్‌ గురుదళి అాత్మకముగా నర్చింబితిన్‌ మీక్రు _గెకొనుండు నన్‌ వస్తాలంబదండంబుగ్‌ త్‌శీ చందనశాఖి

అని ప్రార్గించినాడు. స్వరాజ్యమును గురువు పాదాల దగ్గర అర్చించి తాను కేవలం అ గురువుల హస్తాలంబదండంగా, ఉపకరణమాత్రంగా ఉంటానంటాడు, ఇది ఆదిరాజధర్మము. భారతదేశంలోని ఉత్తను రాజర్జుల సంప్రదాయం, దీన్ని పునః స్మరించటం ద్వారా దేశీయ మూలాన్ని పట్టకొంటున్నాడు కవి. గాంధీజీ ప్రపంచించిన ధర్మకర్శత్వభావం కూడా ఈ సంప్రదాయం నుంచి జనించిందే. ధర్మం మీద విశ్వాసం ఎంత గొప్పదో క్రమంగా అది ఎట్లా రక్షిస్తుందో “మా వ్రయత్స్నంబు దైవ సమ్మతమయేని జీమ దోమయు సాయంబు చేయుగాకి క్రియాసిద్ధి స్పత్వేభవతి అన్న భావం యిక్కడ ముఖ్యం, వివభారతంలో శివాజీ ధర్మజుని, పార్భుని లక్షణాలను కలబోసుకొన్నవాడు. ధీరా గ్రేసరుడు. కావ్యోపసంహారంలో - “దేశభక్తుల కీర్తి వద్ధిల్లుగాక్క దేశదరితలు రక్తి సంధించుగాక కవృలకెందుకు విజయంబు కలుగుకాకి అని ప్రార్థించడంలో కవి కాలాన్ని దాటి సార్వకాలికమైన దేశభక్తిన్మి అత్యంతికమైన మూల్యంగా స్థాపింస్తున్నాడన్న మాట ఈ కావ్యంలో హింసాహింసలను గూర్చిన చర్చ కూడా కనిపిస్తుంది.

• ఇంతలు సేయకున్సు ఫలియింవదొకవ్లుడు లోకముంగళం బింతలుసేత పొంసయగునేమొ యటం చాకజంకుదోచు నా స్వాంతమునందు లోకపాతయజ్ధముగా నిదియెంతు వేద ని ద్ధాంతము యజ్రముత్తనముముటందచు అదియున్‌వరులం(దు పొంనగన్‌ = ప్రాఖికోటి కపొతలొాచణం బదిపాంన ఈ జిజ్ఞాసలో నాడు భారతదేశంలో అహింసా సాధకమైన స్వాతంత్ర్య సమరాన్ని గూర్చిన విచికిత్స గోచరిస్తుంది. నవ్యసంప్రదాయోద్యమం 'ప్రవచించే మూల్యాలలో ఎన్నింటికో శివభారతం అద్దం పట్టింది అభివ్యక్తివిషయంలో శివభారతంలోనూ, రాణాప్రతాపసింహ చరిత్రలోనూ కాల్చనికో ద్యమపు నూతన భాషా, పలుకుబడీ, పదచిత్రాలూ అంతగా కానరావు. రెంటి భాషా ఇతిహాసాల సారళ్యం జీన్దించుకొన్నది. భావకల్పోలం అంతా నవ్యయుగంలోనిదే. చందనకొఖి ఠ్‌ల్‌

ఈ రెంటిలోనూ ఒక తాదాత్క లక్షణం మన వెంటనంటుతూ వస్తూవుంటుంది. అదే ఈవైలిలోని నవ్యత. ఇక అంధ్ర పురాణము, దీని పేరులోనే పౌరాణిక లక్షణం ఉన్నది. ఇది తెలుగువారి చరిత్ర ఆధారముగా తొమ్మిది పర్వములుగా వ్రాయబడ్డ కావ్యం. దీనిలో చరిత్రాంశములు ఎరిగిన కొలది కావ్యకల్పనమున కిర్దుకైన సన్నివేశం. కాని మధునాపంతులవారు ఈ కావ్యనిర్మాణములో చరిత్రలోని కొన్ని కొన్ని సన్నివేశములను స్వీకరించి అక్కడ మానుష ప్రపంచాన్ని సృష్టించారు. చర్చించిన కావ్యాలు సాతంత్ర్య ప్రాప్తికి ముందే వచ్చినవి. దీనితో బాటు తరువాతి కావ్యములుస్వాతం క్ర్రాద్యమము తరువాతవి. స్వాతంత్ర్యమును గూర్చిన దృక్పథము రాజకీయ స్వరాజ్య ప్రాప్తి పర్యంతమేనా అన్నది ప్రశ్న ఆంధ్రవురాణ పీరికలో విశ్వనాథ “మనకు స్వరాజ్యము వచ్చినది. మానసిక సాంస్కృతిక వైజ్ఞానిక విషయము లందు స్వాతంత్ర్యము రాలేదు' అని అన్నారు. తరువాతి చారిత్రక కావ్యాలకు సాంస్కృతిక పారతంత్ర్యము తొలగింపు వస్తువు, (దీనినే పి వి. నరసింహారావు సాంస్కృతిక సామ్రాజ్యవాదమని పేర్కొన్నాడు.) మనదేశంలో పునరుజ్జేవనోద్యమ లక్ష్యం రాజకీయ స్వాతంత్ర్య పరిమితం కాదు. ఆర్థిక సాంస్కృతిక వైజ్ఞానిక రంగాలలో స్వాతంత్ర్యం కూడా ఉద్దిష్టమే. ఒకవైవు రాజకీయ స్వాఠంత్ర్యమున్నకై దేశభక్తులు పోరాడుతూ ఉండగా వేరొకవైపు మేధావులు కళాకారులు, శాస్త్రజ్ఞులు రచయితలు, ఇలాంటి పోరాటాల ఫలితంగా సారస్వతంలో పతిఫలించిన ఉద్యమమే నవ్యసంప్రదాయం ఇదే దీనిబలమైన ఆధారం. శివభారతము, రాణాప్రతాపచరిత్ర వంటి ఏకవస్తుకావ్యాలుగా కాక అంధ చరిత్రలోని తొమ్మిది ముఖ్య యుగాలను అంతర్భవించుకొని వ్రాసిన ఈ రచన ఒక విధంగా రఘువంశం వంటి కావ్యం. దీనిలోని ఏకవాక్యత కూర్చేది ఆంధ్ర వ్యక్తిత్వమే కావ్యాన్ని గూర్చి కవి ఇట్టా ప్రస్తావిస్తాడు. తమ మాయొోధన రంగ నంగతవరో(గంవళ్ళ మాళాతటా తమిత స్వచృ్చయళమ్ము, కావ్య కనితాకల్యాణనీరం[దమాం (భ మవావీర చరిత్ర - ల్‌ చందనళాఖి

శుష్కమైన చరిత్రను కవి తీర్చి దిద్దుటతో అది అమలోదాత్తమైనది. మిగిలిన లక్షణము లన్నీ రకృమాంసములై కావ్యము చరిత్రాస్థిపంజరము చుట్టును క్రమ్మునట్లు చేసినాయి. దానితో నిట్టిజ్వలంతమగు కావ్యరూపము ఏర్పడింది.

ఆంధపురాణము వంటిదే “వందేమాతరం” కావ్యం. అప్పాదశఖండాత్మకం స్వాతంత్రోద్యమగాధలోని 1860-1906 నాటి కాలాన్ని చిత్రించింది. ఇటీవలి గాథ ఇంకా విస్ఫుళటుంగా ఉండటంవల్ల, అన్ని వివరాలూ లభ్యం అయ్యేవి కావడం వల్ల వీటిని చిత్రించడంలో కవికి ఎన్నో పరిమితులు ఉన్నాయి. వస్తువును యథా తధంగా చెప్పడమే తప్ప కల్పనకు ఆస్కారం చాలా తక్కువ. మరింత వర్తమానంలోని అంశం కావడం వలన కాల్పనికతకు చోటీయని లక్షణం దీనిలో ఉన్నది. అయినా కవి దీన్ని వీరరసం శాంతముగా పర్యవసించే రీతిలో నిర్వహించినాడు.

కలకత్తాలో తిలక శివాజీ సంస్మరణోత్సవానికి వచ్చాడు. అప్పుడు కవి- తిలక్‌ను వర్ణిస్తూ - 'దేవత్వమునకెక్కి దిగి మానవత్వాన ప్రజలలో కొలువున్న పలుకువాడు - గతమయిన చరితకు గర్వమయినవాడు, ఆగామికొక అశయైనవాడు ! - ఆయన తన వంటివాని సంస్కరణకు అక్కడికి వచ్చాడు. ఇక్కడి వర్దనలో తిలక్‌ శివాజీల సామ్యం సొగసుగా వ్యంజింపబడ్డది. వర్తమానంలో భూతకాలం పునః సజీవావిష్కారం పొందింది.

వస్తు విన్యాసంలో కల్పనలు కూడా భావికథావ్యంజకాలుగా తీర్చిదిద్దడం ఈ కవి వ్యక్తిత్వంలోని ఒక అంశం.

ఈ కావ్యంలో కావ్య పరమార్ధం స్వరాజ్యాన్ని సాధించే తుది పోరాటానికి స్థిరమైన భారతీయ చైతన్యాన్ని చిత్రించడం. దాన్ని ప్రస్ఫుటం చేయడమే కావ్యారంభం నుంచీ తుదిదాకా చేసిన ప్రయత్నం. కావ్యారంభోపసంహారాలు రెండూ కలకత్తాలో జరుగుతవి. కావ్యంలో చాలాచోట్ల కాళికకూ భారతవూతకూ ఒక అభేదాన్ని ప్రతిపాదించాడు కవి.

' ఆతడెచ్చుతగ్గులు లేని అగ్నికీల' అని తిలక్‌ గోఖలేను గూర్చి అంటే తిలక్‌ను గూర్చి గోఖలే ఆతడు సూర్యుడుగా ఆ తాపాన్ని తాళలేక తాను దూరమైనానని అంటాడు “మేము వారియంతటి వారవెవ్వరముగాము' అంటాడు. తిలక్‌ వ్యక్తిత్వ పోషానికి ఇది సూచన. చందనళాఖి 57

కుమార సంభవ ఖండంలో వ్యంగ్యంగా పౌరాణిక గాధను ప్రస్తుత కథా దీపకంగా మలచడం ఈ కవి సాధించిన శిల్పం. అట్టాగే ఇంగ్లాండ్‌ ఖండం కవి తెలుగు కవిత్వానికి అపూర్వంగా తెచ్చి పెట్టిన నూతన వస్తు సంపద. ఈ పద్యరచనారీతిలో అధునిక భాషా సంపద, పలుకుబడి పుష్కలంగా (ప్రవేశించాయి. పద్యరచన అత్యంత వర్తమానాన్ని ఎంత అందంగా ఇప్పగలదో ఈ కవి నిరూపించారు. పద్యం పరిధుల్ని విదేశాల దాకా విస్తరించారు.

ఈ కావ్యంలో అక్కడక్కడా ఎంతో అందమైన పలుకుబళ్లు సృష్టించారు కవి.

“అమృతము చిన్నది స్వాతంత్ర్యము పెద్దది" -

“వందేమాతరం” కవి ఇటీవలి చరిత్రకు కావ్య రూపం ఇచ్చి ఎంతో క్లిష్టమైన కార్యాన్ని సాధించాడు.

విశ్వనాధ వారి చారిత్రక రచనలు రూన్సీరాణి, శివార్పణము విలక్షణ కావ్యాలు. ఇవి స్వాతంత్ర్యానంతరం రచింపబడిన కావ్యాలు కావడం చేత ఈ కావ్యాలలో మూలభావం విశ్వజనీనమైన దశలో వ్యాఖ్యాతం అయింది. రూన్సీరాణ్‌ పోరాటంలో ఓడిపోయింది. బలి అయింది. మన దేశానికి స్వాతంత్ర్యం, తరువాత తాంఖై యేళ్ళకు కాని రాలేదు. కావ్యంలో మానుష ప్రయత్నం - కాల స్వభావం రెండూ ఒకదానికొకటి సంఘర్షించినాయి. కాలంలోని ఆనుకూల్య వ్యతిరేక లక్షణాలను బట్టి దైవాసుర శక్తులకు విజయం లభిస్తుంది.

విశ్చాధారము తాల మే నమయ మావిర్భూతమౌ తత్కలా శళ్వుల్లక్షణు మూవపాల్లు ఘటనా నర్వన్వమందు.. . అందువల్లనే “శుప్కనిత మేఘముల కబ్బు వుష్కలత్వ మమృుత సస్యోవరి ద్రభుత్వాతళయము నవ్యానస్వేందిరా నిధానంబులైన ధర్మవర్తి మేమంబు లథఃకరింబి”

ఈ కావ్య నిర్మాణంలో కాలతత్త్వం చెప్పడం ఒక వైలక్ష్యణ్యం. ఆశ్వాసాంతా లలో బుతువర్ణనలు కాలసూత్రాన్ని పట్టియిస్తవి. ర్యూన్సీరాణి జగన్మాత తన వాహనమైన మృగేంద్రుని భారతదేశమున వినూతనమూర్తిదే జనియింపు మన మృగేంద్రము కనుగొనలను నిప్పులురలగా జనియించినది. ఆవె అడుపులి. 58 దందనళాఖు

కిరాతులమూక రాజసింహములనవమాన పరచిందింకలి బహుముఖముల్టుగా విజ్భృం భించింది. కైలాసనాథుని కలికి సతితోడ - చుహాకాలునితో - మళ్చరించి కలి. విజ్బృంభణము నరికట్టదలచి తనవాహనమును పుట్టుమని అదేళించినది. ఈ విధంగా కావ్యం వర్తమానం మహాకాలంలో లీనమయ్యే అంశాన్ని ప్రతీకాత్మకంగా వ్యక్తం చేస్తున్నది

కావ్యంలో రూన్సీరాణి ఓడినా ఆ ఓటమి భానివిజయానికి బాట అయింది పాశ్చాత్యుల విజ్బంభణాన్ని అరికట్టగలిగింది బావి ఉద్యమాలకు తోవను సిద్ధం చేసింది. కలిలోనిద్రితమైయున్న కృతయుగాన్ని మేల్కొల్పింది. కావ్య ప్రయోజనం ఈ విధంగా కాలతత్త్వ విచారణలో ఖండాఖండ కాలాలకు ముడివేసింది.

రూన్సీరాణి నిండా ఆమె పరాక్రమం వర్ణింపబడినా అట్టడుగున ఒక విషాదం స్ఫురిస్తూనే ఉన్నది. ప్రయత్నాల వైతధ్యం సూచితమవుతూనే ఉన్నది

విశ్వనాథ వారి మరోకావ్యం “శివార్చణం౦. ఇది శివాజీ జీవితంలోని ఒక సన్నివేశం ఆధారంగా నిర్మితమయిన కావ్యం, రూన్పీరాజణి కాలతత్త్వం చెప్పిడే శివార్భణం శక్తి తత్త్వాన్ని చెప్పింది శివాజీవీరుడుు రాజ్యనిర్మాత, ఇది ప్రస్ఫుటమయ్యే వ్యక్తిత్వం. అయిజే అతని “లోని వ్యక్తిత్వం' వేరు. అతడు విజితలలితా మహాలోకవీరుడు ఆత్మయందు అతడు భక్తుడు, యోగి రాజ్యంపు పనియు తల్గులిద్దరిది దుర్ణయచట నిచట జిజియ జిజియ నుండి దుర్గ దాకా సాగే క్రమంలో నడుము భారతమాత అంతర్లీనంగా ఉన్నది

అందుకే భారతదేశాన్ని మాతగా భావించిన.బంకింబాబు ఆమెను 'త్వంహి దుర్గాదశప్రహరణ ధారిజి' అన్నారు. దేశమాతకు దుర్గకు అభేదం - ఈ పునరుజ్జీవన ఉద్యమంలో మూలసూత్రం వీరులకు - జన్మనిచ్చిన తల్లి, దేశమాత, జగన్మాత ఇదీ సోపానక్రమం మాత్రారాధనలో.

శివార్చణంలో కవి ఈ విధంగా దేశభక్తి యొక్క తాత్తికభూమికను అవిష్కరిం చారు. ఇక్కడ దేశభక్తిలో రాజధర్మం మరల మరల చెప్పబడింది. శివాజీ రాజు, అయితే రాజ్యాన్ని తనది కాదనుకుని అది దైవాధిస్టితమని, దానికి తాను ధర్మకర్తగా భావించ వలసిందే. అయితే అతని చైతన్యంలో ఎంతగా నిష్కామ ప్రవృత్తి ఉండవలెనో ఈ నిరంతర దైవభావ సాన్నిధ్యం వల్లనే అంతగా అది సాధ్యమవృుతున్నది. చందనళాఖి 58.

స్వాతంత్రానంతరం అధికార రాజకీయాలు ఎంతగా వళనమైందీ కనులారా చూచిన కవి శివాజీని ఆదర్శప్రభువుగా నిలబెట్టినాడు. ఇటు వేద ధర్మఘటనమ్మటు నిత్యధ్యాన శివమతావేళము తొ నటు నిటు రెండుగనడివించుటగా (్రమరాంబజేనె సాంపుగ నతనిన్‌ ఈ ఆదర్శం వల్ల అతనిలో ఈ దేవీ తత్త్వం నిత్యజాగృతమై వెలిగింది. అందుకే “తల్లి వెదుకనారంభించె తా శివాజి, తల్లి లోనుండి ఊరక తరుమజొచ్చి' ఆమె తాను ఆళ్మార్చణము చేయడానికి పూనుకానగా కత్తిలాగుకొన్నది. ఆమె, ఇట్లా చెప్పింది “హరియును వారుడు కాలాత్మకుల్‌ వారికి పట్టదేమియు గాలభావమయులు వరమతంబులవారు సరరాజ్యములవారు శిష్టధర్మము పాడుసేయునవుడు పెనగికల్పించుకొందును నేను, నీవంటి వీరుడు జనియించువేళ జూచి వీరునిలోన (వవేశించి మూలము ట్పున దుష్టజనుల దుండగములార్పు"దునన్సుది భారతీయ ధర్మమైన రాజ్యాశ్రమ బుషిలక్షణాన్ని శివాజీ జీవితంలో స్పష్టంగా వ్యాఖ్యానించి వర్తమాన రాజ్బవ్యవస్థకు దిశానిర్దేశం చేసింద్‌ శివార్చ్వణ కావ్యం విశ్వనాధ కావ్యాలు రెండూ కాలతత్త్వాన్నీ అంచశ్శక్తి తత్తాన్నీ ఆవిష్కరించాయి. సామాన్య చారిత్రక కావ్యపరిధి నుంచి ఇవి విశ్వజనీనమైన'కావ్యాలుగా శిఖరస్థానాన్ని కల్పించుకొన్నాయి నవ్యసంప్రదాయోద్యవుంలోని చారిత్రక కావ్యాలు మరెన్నో ఉన్నాయి అయినా వస్తునిర్మాణ శిల్ప వై లక్షణ్యాన్ని బట్టి కొన్నింటినే ఇక్కడ చర్చించటం జరిగింది ఆంధసారస్వత వరిషత్‌ వారు నవ్వనంధ్రదాయోద్యమం మీద నిర్వపొంబిన ఉవన్వాన వరంపరలోనిది [1 8980) తెలుగు (చూసవత్రికు తెలుగు అకాడమి, డిసెంబరు 1 996€ 60 చందనళాఖు

వేంకట పార్వతీశ్వర కవుల రచనలో మధురభక్తి

భారతీయాధ్యాత్మికమార్గంలో పృథగార్హస్తి పొందిన జీవుడు సంసార వాగుర నుండి తప్పించుకోవడానికి చేసే మహా ప్రయత్నం భక్తి. ఈ భక్తి కర్మ జ్ఞానమార్గములకన్న విలక్షణమైనది ఒకవిధంగా ఆ రెంటి సమన్వయమని కూడా మనం చెప్పవచ్చు. ఫలాస్తక్సి కరత్వభావన లేకుండా తానొక ఈశ్వరోపకరణంగా భావించి సర్వసమర్చణ బుద్ధితో కర్మాచరణం చేయడం భక్తి ప్రస్థానంలో తొలి అంశం. అట్టాగే నిరంతరం మనస్సు ఈశ్వర భావనాను సంధానం చేయడం రెండవఅంశం. ఇది జ్ఞాన మహితునికే సాధ్యమయే అంశం. ఈ విధంగా భక్తి ప్రస్థానం అనన్య భావంతో చింతించడం నిత్యాభియుక్తి కలిగి వుండటం ప్రధానలక్షణంగా ప్రకాళిస్తున్నది.

భక్తిని పరమ (ప్రేమ రూపంగా నారదులు నిర్వచించినారు. లోకంలో వుండే (పేమ అర్ధకామాలతో ముడిపడి ఉన్నది. ఒక్కోచోట ధర్మం కూడా దానికి కారణం కావచ్చు. కాని భక్తి ప్రతిపాదించిన ప్రేమ త్రివర్గానికి అతీతమైంది. అది నిర్వాజమూ, ఫలాభిషంగరహితమూ మాత్రమేకాక తనను తాను శూన్యీకరించుకొని విశ్వవైతన్యంతో అఆర్జంగాలీనమైైపోవడం దాని లక్షణం.

భారతీయ వాజ్యయంలో భక్తి సిద్ధాంతం భాగవతంలో విశ్వరూపాన్నిపాందింది. “జ్ఞానాదేవతు కైవలం' అని అద్వైతమార్శాన్ని ప్రపంచించిన శ్రీ శంకరభగవత్సాదులు 'మోక్షసాధన సామ గ్ర్యా ౦ భక్తిరీవ గరీయసీ స్వస్వరూపానుసంధానం భక్తి రిత్యభిదీయతే' అని పేర్కొన్నారు. చిత్తకపిని దృఢమైన భక్తి రజ్ఞువు చేత బంధించమని స్వామిని వేడుకొంటారు శివనందలహరిలో చందనళాఖి 61

భక్తుడు భగవంతుని నిరంతరం తన చిత్తంలోని నిలుపుకోవడానికి తనతోడి ఒక సన్నిహిత సంబంధాన్ని భావిస్తాడు తండ్రిగా, తల్లిగా, బిడ్డగా, నెచ్చెలిగా, భర్తగా, ప్రియుడుగా, (ప్రభువుగా గురువుగా ఎన్నో విధాల ఈ భావన చేయడం ఉన్నది ఇంతే కాదు. ఆయనను శత్రువుగా భావించి వైరభక్తి ద్వారా విముక్తిని సాధించిన మార్గమూ ఉన్నది. ఈ అనుబంధాన్ని నిర్ణయించుకోవడం వల్ల సర్వేశ్వరుడు నిర్గుణసగుణమూర్తి సమస్తకల్యాణ గుణసంపూర్జుడైన స్వామి మనకు అత్యంతమూ దూరవర్తికాకుండా అత్యంత సన్నిహితుడుగా దర్శనమిస్తాడు ఈ సాన్నిహిత్యం మనం ఏర్పరచుకున్న సంబంధాన్ని బట్టి భిన్న భిన్నంగా ఉంటుంది కామాద్ద్వే షాద్భయా త్మేహోద్యధా భక్తేశ్వరే మనః ఆఅవేశ్ళ తదఘం పాత్వా బహవన్తద్గతిం గతాః గోవ్యః తామాత్‌ భయాత్క ంసోద్వేష్తాచ్సై ద్యాదయోన్ఫపాః సంబంధాద్వ్రాషస్టయః స్పేహాద్యూయం భక్వావయం విభో భాగవతం 7- 7 ఇక్కడ భక్తి భేదములే వాత్సల్య సఖ్యదాస్య మధురాదులు. యశాదార్జునాతక్రూర గోపికాదులు ఈ మార్గములకుదాహరణలు కామాద్‌ గోష్యః అన్న గోపికల భక్తి భావమే మధురభక్తిగా ప్రపంచితమైనది. ఆళ్వారులు - వారిలో ముఖ్యముగా శ్రీ శరగోపులు, ఆండాళ్స్‌ మీరాదేవి జయదేవుడు, అన్నమయ్య, క్షేత్రయ్య ఇత్యాదులు మధురభక్తి మార్గాన్ని సంపన్నం చేసిన ముక్త జీవులు. శ్రీ చైతన్య మహాఫ్రభువు కృష్ణ భక్తి సంప్రదాయంలో ఈ మూర్గానికే అత్యధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చినారు ఆధునికాంధ్ర సాహిత్య పరిణామంలో కాల్పనికోద్యమం - దానిలోని ప్రముఖ పార్చ్వమైన ప్రణజయకవిత్వం, మధురభక్తికి నూతన ప్రకాశాన్ని కలిగించింది. ఈ కవులమీద ప్రత్యక్షంగా వంగవాబ్మయ ప్రభావం, రవీంద్రుల ప్రభావం పడటమేకాక అప్రత్యక్షంగా చైతన్య మహావ్రభవుల వైష్ణవ భక్తి సంప్రదాయ ప్రాబల్యం కానవస్తుంది. అందువల్ల ఈ రచనలలో శ్రీ కృష్ణుని చుట్టూ ప్రణయ భావం అల్లుకొన్న (దాక్షతీగకు వేలాడే మధుర ఫల గుచ్చంగా ఎంతోకావ్య ప్రపంచం ఫలించింది ఈ పరంపరకు తొలిరచనగా, ప్రధానరచనగా శ్రీ వేంకట పార్వతీశ్వరకవుల ఏకాంతసేవను, భావసంక్తీర్తనాన్నీ పేర్కొనవచ్చును. 6౮2 చందినళాఖు

ఏకాంత సేవలో భావసంక్తీర్తనంలో శ్రీ కృష్ణ ప్రసక్తి ప్రత్యక్షంగా లేకపోయినా ఆ ఈశ్వరుని వై భవం అంతా లీలాసౌంద ర్యాభివ్యక్తి యే. దీనిలో పురుషుడు - పురుషోత్తముడు. అ ప్రకృతియే ప్రాకృతికలక్షణం ఇంకా వీడని గోపిక రాధ. ఈ కావ్యం దివ్యాదివ్యలోకాల నడిమి సంగమం కోసం కట్టిన అనందమయమైన కావ్య సోపాన పంక్తి,

ఏకాంతసేవ అన్న శబ్దమే శృంగార రససంబంధాన్ని సూచించేది. ప్రియా ఫీయుల రహస్సమాగమ సన్నివేశాన్ని ఈ శబ్దం తెలియజేస్తున్నది మధురభక్తి శృంగార రసము యొక్క ఒక విలక్షణమైన అభివ్యక్తి శృంగారము మానుష ప్రణయాన్ని వ్యక్తంచేస్తే, మధుర భక్తి అలౌకికమూ, దేహసంసర్గ భావాతీఠతమూ, నిరంతర వియోగవేదనాభరితమూ అయిన దివ్యనాయిక మనో వేదనకు రూపు కల్పిస్తుంది.

కవి తానే లోకములోని జీవులందరి అర్తికి ప్రాతినిధ్యము వహించి ఈశ్వరుజ్లే ప్రాణవిభుడుగా భావించి అతని సందర్శనంకోసం ప్రార్థించటం, అతని చేరుట్టకై తాను బయలుదేరటం, అతనికోసం పూజాసామగగ్రితో సిద్ధమై ఉండటం, ప్రకృతి అరతా పరవశించేటట్టు పాడటం దీనిలోని ప్రధాన వృత్తాంతం. కృష్ణ శాస్తి ఏకాంతసేవను గూర్చి “భాగవతము వలెనే పరింపదగినది, ప్రేమింపదగినది, శిరసావహింపదగినది' అని పేర్కొని ఇంకా “వంగభాషకు రవీంద్రుని గీతాంజలియెట్టిదో మన యాం(ధ్రమున కీ మహాకవుల

• భక్తుల యేకాంతసేవ యట్టిదనినా అభిప్రాయం' అని ప్రశంసించినారు

కావ్యం నాందిలో ప్రభాతాన్ని వర్ణిస్తూ - 'అరుణరాగంబుతో నాత్మరాగమున కనురాగ కరుణా సమావేశమయ్యె . నిత్యకళ్యాణ శోభామయంబయ్యె" అని కవులు వర్ణించారు ఆత్మరాగము జీవుని అభీప్ప - ఈశ్వర ప్రాప్తిని గూర్చిన అత్యుక్నటమైన ఆకాంక్ష దానికి అనురాగ కరుణాసమావేశమైంది. అంటే ఈశ్వరుని అనురాగమూ కరుణా దిగివచ్చినమి దానిలో ఈ జీవ ప్రకృతి అంతా నిత్యకల్యాణ శోభామయమైంది. అది దివ్యాదివ్య చైతన్య భూమికల సంగమం ఈవిధంగా కావ్యారంభం వస్తువును అత్వంత సుందరంగా నిర్దేశించింది.

ఏకాంతసేవ అంతా అరవైరెండు గీత మూలికల సంకలనం తొలిగీతాల్లో ప్రియురాలు తనచుట్టూ ఉన్న ప్రకృతిలోని పరిణామాన్నీ లక్షణాలను గమనించి అది ఈశ్వరుని కొలిచేవేళగా వచ్చునని భావిస్తుంది. చందనళాఖి 6౮౮)

బ్రఠృతి యదియేమొ రాగ నంవన్హమయ్యె భావమదియేమొ ఆనందభరితమయ్యె బిత్త్మముదియేమొ (ప్రేమ నంనికముయ్యె దేవమదియేమొ సాత్సికాధీనమయ్యె విభుని శ్రీపాదముల గొల్బువేళయేమొ రమణు నేకాంతసేవకు నమయమేమొ ఇదీ సన్నివేశం. అందువల్ల తనకు మూగవోయిన హృదయాన్ని పలికించే కోకిల సహకారం కావాలి. అందువల్ల 'భావసహాకారమున ప్రేమ పల్లవింప, వరమనోహర పంచమస్వరము నెత్తి పాడవేమమ్మకోకిలా' అని కోకిలను ప్రార్థిస్తున్నది ఆ సన్నివేశాన్ని కవులు వర్ణించిన తీరు ప్రఇయ రహస్యాలకు వ్యాఖ్యానంగా ఉన్నది. నెమ్మేన చందన మలదినట్టు, కనుల కపురంపు కాటుక నునిచినట్టు, చెవుల నమృతంపు రసమును చేర్చినట్లు, జిహ్వాపై కేనెసోనలు చిలికినట్లు, ఘ్రూణముల కమ్మ తావులు క్రమ్మినట్టు, ఇలా పంచేంద్రియ తర్పణంగా వూత్రవే కాక ఆ అనుభవం ఆత్మకేవేంవెలం యుద్చోధమగుచునుండె ఈ ఏమేమొ అన్నది అఆ అనుభవం ఎంత అనిర్వచనీయమైందో వివరిస్తున్నది మూడవ గీతంలో ఆ సన్సివేశానికి ప్రకృతి యెట్లాపరవళమ్రై స్పందించిందో నర్జింపబడింది. ఆ తోచిన దివ్యపరీమళం వల్ల విభుని పూజకు ప్రియురాలు సమాయత్త మవుతున్నది. ప్రాణ విభునాము మంత్రజపంబునందు, మగ్ననగుదాన, నామేను మరచుదాకో - కోకిలను పాడమని తరువాత గీతంలో సూచిస్తున్నది. తాను తన తనాన్ని పోగొట్టుకొని జపవేళలో లీనం అయేదాకా, తన శరీరాన్ని మరచేదాకా ఇతరమైన సహకారాలు అవసరం ఆవేళ వచ్చిందంటే - ఏకాంతసేవవేళలో - మిగతా ఎవరూ ఉండరు. తానూ ఉండదు ఉంటే అయనలో అంతర్భవించి తానే ఆయనయమై, ఆయనయే తానై ఉంటుంది. కాని ఈ తాదాత్మ్యం కోకిలకు వెంటనే లభించింది. “కళ్యాణ గీతిలో కలకంరిచొక్కె'. ఆ భావనా తాదాత్యంలో తానువివశయైపోయింది. ఐదో గీతంనుంచి పదహారో గీతందాకా స్వామిని ప్రియురాలు తనను విడచిపోరాదనీ, తామిర్వురూ ప్రణయరాజ్యము పాలింతమని ప్రార్ధించడం ఇతివృత్తంగా సాగింది. రశ దచందనళకాఖి

స్వామి తన విలాసములు తనమాయలు చూపి మోసగించినాడవీ తాను అమాయికనన్సీ మనసు నిల్పగలేని, ప్రేమ దాపగలేని పవియురాలననీ తన ప్రేమ ప్రకటనాన్ని తప్పుగా భావించరాదనీ ప్రార్థిస్తుంది. తాను తాదాత్యంలో ఉన్నప్పుడు తన సమాధిని భంగంచేసి ఆయన ఎచటికో వెళ్ళినాడనీ, పాదదాసియైన తనకు (ప్రత్యక్షం కావడం లోకువకాదనీ హెచ్చరిస్తుంది ఆయన సర్వతోముఖుడు అంటగా, ముట్టగ్గా నందగారానివాడు ఇది భగవంతుని ఒకలక్షణము. (ప్రేమమయభావనలో ఆయన ప్రేమైకమూర్తి, తన సేవలన్నీ స్వీకరిస్తునే యింద్రజాలం చేసి యేగుచున్నాడు ఆయన సాక్షాక్కరించినవేళ తన మనః స్థితిని వర్జించిన తీరు ఇది. శ విరదండ మెడలోన వేయుటోే గాని కన్సార నీయూర్తి గాంచనే లోదు ధ్రణమిళ్లి యడుగుల బడుటయేకాని చేతులారగనీవ చేయనేలోదు నినుగాంది ముగ్షనైనిలుచుటేగాని (ట్రేమదీరగవల్క రింవనే లోదు, వమమొ మననులోనెంచుటో గాని తిన్సగా నాకోర్సి తెలువనే లోదు బోధంబులో న్తువ్లి పాడనూవబోలు భకిలో వూజలో (భాంతులు పాడమె దివ్యనాయిక మనః స్థితిని వర్ణించడంలో వేంకట పార్వతీశ్వరకవుల ప్రతిభ అత్యంతసుందరంగా యిక్కడ ప్రకాశించింది. ఈ అనుభవ స్కృతి తరువాత ఆమె ఆయనకోసం సంసిద్ధంగా నైవేద్యం ఏర్పరచి యుంచింది. “ఆకలైన యెటుంగ వైతవేమయ్య'” అని అతనిని ప్రార్థిస్తున్నది. ఈశ్వరుడూ తాను జలరాశినౌకలు, సరసీహంసలు, చంద్ర చంద్రికలు, _బ్లతికా భృంగములు, జలద సొదామినులు, వనలక్ష్మీ మాధవులు, సర్వమంగళా శివులు - యీ వర్ణనతో జీవేశ్వర సంబంధాన్ని తాత్త్విక చింతనలకతీతంగా భావనా భూమికలలో ఒక్కొక్క మెట్టెక్కుతూ శిఖరాగ్రం ఎదిగేటట్లు చేసినారు ప్రతిభామూర్తులైన ఈ కవులు. చందనళాఖి ల్‌

తరువాత పదహారు గీతాలు ఈశ్వరుడైన ఆ ప్రియుని విలక్షణతను వర్ణిస్తూ అతనిని అన్వేషించే ఘట్టం. దీనిలో వర్ణనలలో ఈశ్వరాన్వేషణలో పౌరాణిక ప్రతీకలను దాటి విశ్వమంతా వ్యాపించియున్న సౌందర్యభావనలో మేల్కొన్న చైతన్యము ఆతని గుర్తించే ప్రయత్నమూ గోచరిస్తున్నది దివ్యనాయిక ఒక తుమ్మెద సహాయంగా రధాన్ని ఆయా స్థలాలకు కదలించమని ప్రార్ధిస్తూ వుంటుంది ఇది భాగవతంలోని గోపికల అన్వేషణను స్మరణకు తెస్తుంది. ఈ ఘట్టందాటిన తరువాత పదిగీతాలలో వ్రియుడు ఎవరికోకానవచ్చినాడనీ ప్రబయాన్ని వారితో పంచుకున్నాడనీ చెలికత్తెలతో పేర్కోనడం ఇతివృత్తం చివరి ఇరవై గీతాలలో ఈశ్వరుడు ల్లభించడం- అ సన్నివేశానికి అనుభవానికి తనమనస్సును సంసిద్ధం చేయడం, అక్కడి అను భవవైలక్షణ్యమూ వర్ణితాలు బీమ్మునై ప్రాకితి చిగురాకు దాక నందని మ్రూనివం.డజబేత బిక్సె వివాగ్గనె యెగసితి వినువీథిదాక నాకలి నణగించు నన్ను తాన్సమొదవ ఇలా ఈ అనుభవాన్ని వర్ణింపబూనితే- కొనియాడవలెనన్చు కోర్పియే గాని భాషలోవల నట్టి వలుకులో లు తెలునుకోవలెనన్సు దీక్తయే గాని బుద్ధికంతటి నుప్రబోధమే లోదు, వర్థింవవలెనన్స వాంఛభయేగాని " కవితకంతటి భావగరిమయేలేదు, ఈ విధంగా వేంకట పార్వతిశ్వర కవుల 'యేకాంతసేవి అలౌకికాను భవము తెలుగుమాటల పేటికలో బంధింప ప్రయత్నించినకావ్యం -ఇంతకు పూర్వం సాగిన మధురభక్తి సారన్వతంలో ప్రతీకలు కావ్యబింబాలు అలంక్షారస్తామ (గి భావనాధోరణి అంతాశ్ళంగారరసంలో ఉపయోగించే శారీరక సౌందర్య 66 చందనళాఖి

వర్దనమూ, కామభావస్ఫోరకవస్తువిస్తారమే. ప్రణయ వర్ణనలో శారీరక సౌందర్య వర్ణనకు కామభావవిస్తారానికీ ప్రాధాన్యం తొలగి ప్రణయభావాన్ని ముఖానయవ -భావభంగీ తరాంగాలుగా ఎలా విస్తరించవచ్చునో మానసిక భావసంచారంగా ఎలా కొనసాగించ వచ్చునో ఆధునిక తెలుగు కవులకు ఒక విధంగా యేకాంతసేవ దారి చూపిందని చెప్ప వచ్చును.

ఈ కవుల వేజొక భక్తి రచన భావసంక్తీర్తన. దీనిలోని భక్తి కర్మజ్ఞానభక్తులో సమావేశంగ్యా, ప్రపత్తి పరమార్థంగా సాగింది. దీనిలో ఉన్న నూటరెండు సీసపద్యాలలో చాలావరకు ఛందస్సులో ప్రయోగాలు, చాలా పద్యాలు వచనంలాగా సాగుతవి. ఛందస్సు ఈ వచనంలో అంతర్గతంగా లీనమై యుంటుంది. యేకాంత సేవలో ఎంత గితీలక్షణం సమృద్ధంగా ఉన్నదో భావ సంకీర్తనలలో గీతీలక్షఐ వ్యతిరేక భావమూ అట్టాగఉన్నది.

జీవుడ్డనై నేను బేనికొనిన తవు

జడమైన మననుతో సావాచర్యమొనరించుటయే

అది జాత్వభిరుబిని విడీబివెటుకొనునా

విచ్చలవిడిగా తన ద్రల్ళతిలో గలన్‌ తిరుగుగాని

నన్చు వెదకుటలై నేను

వంవుకొన్సు దూతగ నెంచుకొని

మోసపోయితి;

తాననుకొన్హువి తనవిగారో నావగునె

నిజమెటిగి కొనంగ నేనె

మనసుతో మంతనములను మాని

దురభిమానమెడలి

నయం ఖానమాను నిన్ను దెలిని

కనుగొంటి జ్ఞాన మందిరమున ప్రభు/ _ (58వ పద్యం)

భావసంకీర్తనంలో కవుల భావృకతలోని వైవిధ్యము, రచనలో ప్రౌఢిము

కానవస్తుంది. అంతేకాక వేంఠకటపార్వతీశ్వరుల తాత్త్విక భావ పరిపాకలక్షణం కానవస్తుంది. చందనళాభఖి 67

చేంకట పార్వకిశ్వరుల మధురభక్తి “ఏకాంతసేవ' లో కొత్త చివుళ్లు తొడిగింది. నవ్య భావుకతకు పట్టాభిషేకం చేసింది. ప్రణయ కవిత్వమార్షానికి రాచబాట వేసింది. దానికి దివ్యభావగాఢత్వ లక్షణాన్ని సమకూర్చి పెట్టింది. (అకొళవాణ్కి వరంగల్‌కేంద్రం 23.7 799 / వరంగల్‌ ౮8 చందనళాఖు

నాలోని నాదాలు

కుందుర్తి అంజనేయులు రచనలలో “నాలోనినాదాలు' (1967) పూర్తిగా ఆత్మాశ్రయమైన రచన. ఒకానొక దినపత్రిక కోసం వారంవారం ఏదో ఒక కవితా ఖండం రాస్తూ పోగా ఈ రచన 34 ఖండాలతో ఏర్పడింది. అత్మాశ్రయ కవితారీతి కాల్బవిక యుగానికి చెందింది. ప్రగతివాద యుగంలోనూ ఈ రీతిసాగినా ప్రస్ఫుటమైన వస్తు బలంచేత ఆది బహిర్ముఖంగానే ఉంటూ వచ్చింది. కాని కొందరు ప్రగతి వాదకవులు పూర్యంలా ఆత్మాశ్రయ రీతిలో కొన్ని రచనలు చేయకపో లేదు, నాలోని నాదాలు కూడా ఈ శ్రేణికి చెందినవే.

ముప్ఫయి నాలుగు ఖండాల ఈ రచనలో ప్రధానంగా కవి తన మనోలోకంలో అద్బంపట్టి' జీవితాన్ని గూర్చి, కవిత్వాన్ని గూర్చీ, కాలాన్ని గ్రూర్చీ ఇంకా అనేక విషయాలను గూర్చి తన ఊహల్ని వెల్లడిస్తాడు: "ఇవన్ని ఒక అనుస్యూతి గల రచనలు కావు. కుందుర్తి ప్రధానంగా కవి కావడంవల్ల ఆత్తనివ్యక్తిత్వంలో, అనేక ఇతరాంశాలు ఈ ప్రవృత్తికి లోంగినవే కావడం వల్ల ఆయన ఈ ఖండాలలో సగంపైనా తాను కవిత్వాన్ని గురించి ఎలా దర్శిస్తున్నదీ ఎలా స్పందీస్తున్నదీ వెల్లడిచేశాడు.

"ఈ దృష్టితో పరిశీలించినప్పుడు “నాలోని నాదాలు" పరిశీలన ఒకవిధంగా కుందుర్తి కవితా తత్వమును పరిశీలించడమే అవుతుంది. వాస్తవ ప్రపంచం వేరు. కవితా ప్రపంచం వేరు. వాస్తవ ప్రపంచం దేశకాలవ్యవచ్చిన్నమైంది. కవితా ప్రపంచం ఆద్యంతాలు లేని ఒకసౌందర్య ప్రవాహం. కవి తన కవితమయములైన చక్షుస్సులతో చూచినపుడు ఈ ప్రపంచం సంకుచితంగా కానరావడం సహజమైన విషయమే. ఇది చందనళాలి 69

అడవి లాగా భూలోకమంతాకలసి జానెడు నిడివి కలదిగా ఈగ కూడా దూరలేనంత యిరుగ్గా ఉంది. కవితాలోకం వేరు. మొదట్‌ ఖండంలో ' ఆత్మలోనే ఆనందం ఉంది. అదధివిపంచి. తాకితే పలికే ధ్వనులు తలచి పంకించి నాలోని నాదాలకు ఉలికిపడతాను అంటాడు కవి. ఆత్మ విపంచి దాన్ని తాక్‌త ఆనందమయములైన నాద తరంగాలు వెలువరిస్తుంది. అవి అపూర్వాలూ అననుభూతాలూ కావడం వల్ల అది విని ఉలికి పడుతాడు కవి. ఇక్కడ కవిత్వాన్ని ఆయన ఈ అత్మ విపంచీ నాదంతో అభిన్నంగా భావిస్తూవున్నాడు. ఈ అంతర్ముఖుడైన కవి వాగతీతమైన సౌందర్యాన్ని ఈ నాదంలో భావన చేస్తాడు. ఇది అచ్చమైన కవిత. ఇదే బహిగ్గతమైనపుడు దేశకాలాల సంబంధంతో భాషాభేదాలతో, రూపవైచితితో, అలంకారాల సౌందర్యంతో కనిత్వం సామాజిక స్పృహతో వెలువడుతుంది. ఇది ప్రయోగదశ. “నాలోని నాదాలు ఆరంభిస్తూనే ఈ అచ్చమైన కవితా స్వరూపం వెల్లడించి తరువాత తరువాత ఖండాలలో ప్రాయోగికమెన కవితాస్వరూపాన్ని విస్తరంగా వ్యాఖ్యానం చేస్తాడు కవి శ్రీశ్రీ యిలారాశాడు. శ్‌ శుద్ధకవిత్వాం, కేవల కవిత్వం, కవిత్వం తన్ఫమరేదీకాన్సీ మరి దేనితోను కలుషతం కాని కవిత్వం ఒకటి ౧01166 కింలు/ ఒకటి.

అనగా ఉవయోగ్య కవిత్వం వ్యవహారకవిత్వం తాను తప్పు మరేదకాని

కవిత్వం (బ్రహ్మవదార్జం వంటిది అది కవుల అన్వేషణకు లక్ష్యం. అది

ఎవ్లుడూ బొరకకపోయినా వెదఠడాన్సి మానడానికి వీలులేదు......... భందన్సుత్సీ వ్యాకరణానికీ అలంకారాలకి అన్ఫింటికీ అవతల స్వచ్చమూ స్వచ్చందమూ, నీరరమయ్యూ నీరూనమూ అయిన కవిత్వ వదార్దం ఒళటి ఉన్బుది. పతి కవీ దాని అందుకోవడానికే వ్రయాత్సిస్తాడు సంపూర్ణ స్వాతం(త్రుం ఎల్నాగ్రైలే ఓక అదర్భ ప్రాయంగానే ఉండి ఎన్హుటికీ అందుకో రానిదో అలాగే అచ్భకవిత్వం కూడా ఎంతవాడితీ అందరానిదే.

ఈ అచ్చమైన కవితకు ఆత్మనే స్థానంగా పేర్పొన్నాడు కుందుర్తి “నాలోకి నేను వెడత్తాను" అని తన బాహిరమైన పరివేషాలను త్యజించి లోలోతులలో త్రవ్వుకుంటూ తన ఆత్మను చేరుకుంటాడు కవి. ఈ అత్మ అనందమయమైంది ఆ ఆనందమే ,రసముగా అను భవమవుకున్నది. ఆలంకారికులు పేర్కొన్నరసము ఈ స్వచ్చ్ళ కవిత్వము అభిన్నముగా గోచరిస్తూవున్నవి. అందుకే పదిహేనోఖండంలో ' అకలి కాని వనమూలిక 70 చందనశాఖి

అమ్మకానికి వచ్చింది - అనందం అసలుపేరు, కవిత్వం మారు పేరు" అంటాడు. అనందానికి కవిత్వానికి అభిన్నత్వం ఇక్కడ కంరోక్తిగా చెప్పబడ్డది. ఈ కవిత్వం 'ప్రాయోగికదశలో భిన్న భిన్న కాలాలలో భిన్న భిన్న రూపాలను పొందుతుంది. జన్మవిడిచి జీవుడు జన్మాంతరమెత్తినట్లు ఇక్కడ పనిముగిస్తే మరోపెట్టెక్తు వెడతాను" అంటే ఈ కవితా స్వరూపం లౌకిక దశలో, అభివ్యక్తిలో, వస్తువులో పొందే మార్చులు తాక్కొాలికములూ, తత్తద్దేశీయములూ మాత్రమే. ఆంతరమైన లక్షణం ఆనందమే, అందువల్లనే జీవుడు ఎన్ని శరీరాలు మారినా మారని అనందమయత్వం కలవాడే కావడం వల్ల ఈ కవిత్వం రూపాదులలో ఎన్నిమార్చులు పొందినప్పటికీ ఆంతరమైన ఆనంద లక్షణాన్ని పోగొట్టకోకూడదనవి కవి తాత్సర్యం. కవిత్వం ప్రధాన లక్షణంక్రాంతదర్శ్భిత్వం. భవిష్యజ్ఞగత్తును గూర్చిన మానవుని

సౌందర్య స్వప్నం అది. అందుకే “పుట్టని ఒక భవిష్యత్తులోకి పుట్టెడు ఊహలచేతులు చాచి అక్కడి అంద చందాలు అవిష్కరించడం కవిత'. అని కవి నిర్ణయం. లౌకిక ఉద్యమాలు నిర్మాణాలు అన్నీ ఈ మానవుని భవిష్యదాశాస్వప్నాలమీద ఆధారపడి ఉంటవి. కుందుర్తి దృష్టిలో కవి మిగిలిన నమాజం అంటే ముందు రాబోయే యుగాన్ని దర్శించే వ్యక్తిగా రూపాందాడు. కవితలో “కాలం' చైతన్యం ప్రతిఫలిస్తుంది. “మూడుకాలాల జీవనాడులు శోధించి తెలిసింది ఏది చెప్పాలో ఎలా దానికి చెప్పడం కవితలో జ్ఞానలోచనం విప్పడం' అంటాడు. ఇక్కడ కవిత కవికి జ్ఞానలోచనం అంటే దివ్యదృష్టి అన్నమాట. ఆ దివ్యలోచనంతోనే అర్జునుడు “కాలోస్మి' అని చెప్పుకున్న పరమేశ్వరుడి జగన్మయమైన విరాట్స్వరూపాన్ని దర్శించాడు.

నృష్టి చైతన్య గీతా రహస్యంగా

కాళరాత్రి గల్భంనుండి

దూసుకు వడిన ఉషళ్టిళువు

తొలివెలుగురేఖల యూలుగు వినివిస్తుంది నాకు (1 8న ఖండం)

అందుకే కవిది విలక్షణమైన దృష్టి అందరూ చూచినట్లు చూడటం కాకుండా

అంతకన్నావిలక్షణంగా చూస్తాడు జీవితాన్ని. జీవితం చీకట్టను ముఖంమీద ముద్రించి చిందులాడే పెద్దపులిగా భయంకరంగా ఉంటే ఆ చీకట్ల కప్పు తొలగించి జీవిత యాధార్థ్యం (గ్రహించే ఆత్మ జ్ఞాన కిరణమార్గం తనకు కనిపిస్తుందని అంటాడుకవి, చందనళాఖి 77

ఈ ఆత్మజ్ఞానం జీవనంలోని దుర్భర బాధలకూ, గాధలకూ హేతువులని గ్రహించిన, ఉన్న వ్యవస్థ మీద తిరుగుబాటు చేయగల చైతన్య వంతుడైన కవి యొక్క చైతన్యం అని మనం చెప్పుకోవాలి.

ఈ కవితా సృష్టికి హేతువైన శ్రురణ ఒక దైవాంశ వల్ల సంభవిస్తుంది లౌకిక జీవన ్రవృత్తులలో నిమగ్నమైన వాడు ఆ పరిధిని దాటి హ్లాద రామణీయకాలకు పాదైన కవితాసృష్టి చేయలేడు. ఈఢగ్రేరణ “నిరుపేద వాని ముఖముండంలంలోని నిలువెత్తు విషాదరేఖలు కడిగి ఆకాశం నొసటి మీద ఆనందతిలకం దిద్ది భూమాత గుండెలలో భూరికరుణ పొంగించమని'. ఈ కథావస్తువే కుందుర్తి రచనల్లో ఆద్యంతమూ వ్యాపించి ఉన్నది. ఈ భూమ్యాకాశాల అనుబంధం కవి సాధించవలసిందీ, సాధించ దగింద్‌.

ఈయన దృష్టిలో కరుణ మొక్కటే మూలరసము. ' అసలు రచయిత సృష్టికర్త ఆశించిన రసముకూడా యిదేనంటాడు. ఈ కరుణయొక్క విశ్వరూపమే ప్రగతివాద కవితా స్వరూపము, అందుకే “నేను లేక కవిత లేదు నేను లేక కరుణ లేదు” (20వ ఖండం) అంటాడు. “జీవితం కనురెప్పల కొసలచిందే దుఃఖ్రాశ్రు మాలలు పాటల 'పేటికల్లో పెట్టి పావనం చేసుకుంటున్నాను జన్మ అని కన కవితా వస్తువునకు ఎట్టా కరుణము మూలస్రోతస్సో వెల్లడించాడు. రాయప్రోలు సుబ్బారావు “కరుణ శృంగారములు రెండె కావ్యమందు నిజరసవిపాక బోధమందింపగలవు. సహజ పూర్ణచిన్మయ రసాస్వాదనమున, శోక మధితమనోదోషశుద్ధి కలన' అని రెండే రసాలను ప్రాథమికాలుగా అంగీకరించడం జరిగింది. అయితే కుందుర్తి రచనలో శృంగార వస్తువు వచ్చే అవకాశం లేదు. జగత్తంతా సర్వతోవ్యాప్తమై బాధామయంగా జీవనం ఉండగా వైయక్తిక జీవనంలోనే వ్యక్తమయ్యే శృంగారం ఆఅస్వాద్యం కాకపోయింది ప్రగతి వాదకవులకు. కావ్యాల్లో శృంగార నాయికల కథా కథనాలకు చోటు లేదు అంటాడు కుందుర్తి. కుందుర్తి కృతులు పీరికలో ప్రగతి వాద కవిత అంతా కరుణ వీరరసాల సమ్మేళనమే అంటాడు. అయినా ప్రాధాన్యరస విచక్షణ చేయాల్చివచ్చేసరికి ఈ కవి కరుణయే ప్రాధాన్యం గలదిగా భావిస్తాడు. అది వీర రవభావనలోనూ అంతర్వాహిని గానే కొనసాగింది.

కాల్పనిక కవితా యుగం అమలిన శృంగారాన్ని ప్రధానం చేసి ప్రవర్తించింది ప్రగతివాద యుగంలో వస్తువు పూర్తిగా మారింది. వ్యథార్త జీవుల యధార్థగాధలే 72 దచందనళాఖు

కవితావస్తువులు అయినవి. ఈ విధంగా అధునిక కవితలో ఈ రెండు రసాలకూ ప్రాచుర్యం లభించిందనే చెప్పాలి. కవిత్వం పురోగమన శీలాన్ని పన్నెండోఖండం వెల్లడిస్తుంది. ఈ పూట రాసే పాటలో రేపటి బొమ్మను చెక్కుతానంటాడుకవి. ఈ జగత్తు తన వెంట రావడం దాని కర్తవ్యం. దాన్ని ఆవతలి తీరం చేర్చడం కవి బాధ్యత అని అంగీకరిస్తాడు. పదకొండో ఖండంలో కవి తన్నుసామాన్య జనులతో ఐక్యంగా భావిస్తున్నాడు. ప్రకృళిా-చూనవుడు ఈ రెంటి సంబంధాలలోని విశిష్టలక్షణాలన్నింటిలోనూ తాను ఉన్నట్టుగా కవి తనను పేర్కొంటున్నాడు. మానవని జీవనంలోని సుఖదుఃఖాలలో, భావనలలో, సౌొందర్యదిదృక్షలో తాను ఉన్నాడు. ఒక విధంగా కవి మానవుని చైతన్య సమష్టి రూపం. ఇక్కడే కాలాన్ని కవితనూ ఒకటిగా ఒక అందమైన రూపకం ప్రయోగిస్తున్నాడు. వాచ్యార్టం వంటి భూతఠాలం వెనుకాల దాక్కున్న ధ్వానివంటి వర్ణమానం వావానం మీద వరనిర్వృతిప్రాయమైన భవిష్యత్తుకు నా పయనం. ఇక్కడ తాను భూతకాలం పునాదియైన వర్తమాన వాహనం మీద దర్శించే భవిష్యత్తును చెప్పటంతో పాటు, ధ్వని ప్రధానమూ, ఆనంద ఫలమూ అయిన కవితాల క్ష్యాన్ని కూడా నిర్దేశించడం జరిగింది. సమాజ చరిత్రలో తాను రక్తికట్టడంలోనే కాదు రసభంగంలోనూ ఉన్నాడు. అంటే మానవేతిహాసంలో ముఖ్యమైన ఏ సన్నివేశమూ సుఖదుఃఖాల్లో దేనినాశ్రయించి ఉన్నా కవి దాన్ని వుహాకావ్యంగా తీర్చకుండా వదలలేదని కుందుర్తికి జాతీయ సాహిత్య సంప్రదాయం మీద అపారమైన అసక్తి ఉన్నది. ఈనాటి సంప్రదాయం దానికి వారసత్వంగా వచ్చిందేనంటాడు. “పద్యానికి బంధువునై విద్యకు వినత్రుడనై జన్మలో సంక్రమించిన కవిత సాధన చేసుకుంటున్నాను" అంటాడు. “పాతకాలం పద్యమైతే వర్తమానం వచనపద్యంి అంటూనే ఈ రెంటికీ దాదాపు జన్య జనకతలాంటి సంబంధాన్ని అంగీకరిస్తాడు. ఆశ అనే నాటకం నాంది “సర్వభారతీయ పురాసాహిత్య సంప్రదాయాలకు జోహారులు' అంటూ ప్రారంభిస్తాడు. వందనళాను 73

వరుకున్సు చూర్లమే కొత్త చేరేది ఒళ చోటికే గదా తొడుక్కున్న దేహంకొత్త, తొలివెలుగు ఆత్మ ఒకటో గదా సనంప్రదాయాన్సి మన్చించడమంటే సమస్తం అనుకరించడంకాదు అయినా పాత మా పునాది నన్సయ నుండీ నాదాకా తెలుగు కవిత అంతానాది సంప్రదాయాన్ని అభ్యుదయానికి పునాదిగా ఆయన భావించినట్టు ఈ పంక్తుల్లో వ్యక్తమౌతుంది. అందుకే దండియాత్రలో పూర్వకవిస్తుతి చేశాడు. నన్నయ తిక్కనలూ, శ్రీనాథ పోతనలూ, విశ్వనాధ శ్రీశ్రీలూ ఆయన 'పేర్కొన్నకవులు మిగిలిన సప్తమర్షి తానే అన్నవిషయం కూడా ధ్వనింపజేశాడు అక్కడ ఈ కవులను బుషులుగా పేర్కొనడం కవిని గూర్చిన ఆయన అవగాహనలో భారతీయ సాహిత్య శాస్త్ర పరిజ్ఞానం ఎంతదో తెలుపుతుంది. విశ్వనాధ ఒకచోట కవులను నాల్గు తరగతులుగా విభజించి కవి సుకవి మహాకవి, బుషి అని పేర్కొన్నాడు. కవుల్లో ఉన్నతోన్నతమైన స్థానం బుషిది, “బుషిశ్చకిల దర్శనాత్‌.” కుందుర్తి సాహిత్య సాధన పరిశీలిస్తే ఆయన రచనపైన, భావనాశక్తి పైన, సాహిత్య దర్శనంపైన పాశ్చాత్య ప్రభావం ప్రత్యక్షంగా లేదనే చెప్పవలసి వస్తుంది. (ప్రగళివాద కవితా తత్త్వం. ఆయనను ప్రభావితం చేశాక ఆయన రచనలో ఎంతో మార్పు వచ్చింది. రచనకు ఆధారంగా తెలుగు పారకుణ్ణి ఆయన ఎన్నుకున్నాడు. అందువలననే ఇతర ప్రగళివాద కవులలా సాంస్కృతిక ఆంగ్లేయ భాషావైచిత్రి ఆయనలో కొనరాదు. రచన అంతా తెలుగు పలుకు బడిమీద నుడికారపు సొంపుల మీద సుకుమూరములైన ఉపమారూపకాలమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. “గ్రంధాలలో బంధించింది కాక నాల్కల మీద నర్తించే భాషలో” (7వ ఖండం) ఘనంగా పలకాలని అయన ఉద్దేశ్యం. తెలుగు పలుకు బడుల ఏనుగు పొడి ఆయన సొత్తు. “ఇపుడు కవిత్వం సారళ్యంతో తెలుగు నుడికారపు సొంపులతో వ్యావహారిక భాషాశక్తి సంపదలతో వర్థిలుతున్నది. ఇదే సరియైన మార్గం” అని ఆయన పేర్కొన్నాడు, ఒక చోట కవి నేటి కవితా పారకులను విమర్శిస్తాడు. విమర్శశక్తి లోపించిన నేటి పాఠకలోకం ఎలా ప్రచారానికి, వై పై మెరుగులకు లొంగి పోతున్నదో ఆయన వెల్లడిస్తాడు పదమూడో ఖండంలో. గురజాడను “అకవి' అని విమర్శసాగడం మీద 7ఇ చందనళాఖి

కూడా ఆయన పడ్డ వేదన ఎనిమిదో ఖండంలో వ్యక్తమయింది. ఈ ఖండంలో కవిత్వ రసాస్వాదన కేవలం సహృదయత వల్లనే సిద్ధిస్తుందికాని కేవలం తర్క కర్కశమైన శాస్త్ర చర్చలవల్ల కాదని ఆయన తెల్పిన భావం. ఉద్యమాల స్వరూప స్వభావాల గూర్చి, వాని తాత్కాలిక లక్షణాన్ని గూర్చీ కుందుర్తికి సరియైన అవగాహన ఉంది. ఏ ఉద్యమమైనా మరో ఉద్యమం తిరుగబడే దాకానే క్రొత్తది. వెంటనే అది పాతఠదైపోతుంది. తాను పూర్వం తిరుగుబాడు తెచ్చినవాడు ఎంత విశాల హృదయం కలవాడైనా తానునిర్మించిన ఉద్యమం మీద తిరుగబడితే సహించడం కష్టం. 'అంతటి విష్ణవం తెచ్చి అంత్యప్రాసకు లొంగానని విహంగం వెక్కిరించింది.” (26వ ఖండం) అని ఛందస్సు మీద తిరుగుబాటు చేసిన వచనపద్యం బలహీనతను నొక్కి చూపిసాడు కవి. విహంగం అనేమాట ఎప్పుడూ పురోగమనశీలమైన మానవుని చైతన్యం. హృదయంతో ఆహ్వానిస్తాను, ఎదురేగి స్వాగతమిస్తాను, ఈ లోగా మరో ఉద్యమంపుడితే (23వ ఖండం). కవిగా ఒక తృప్తిని బెన్నత్య భావాన్నీ పొందుతాడు కుందుర్తి. ప్రాచీనులు “కవితాయద్యస్తి రాజ్యేన కం?” అన్నారు. ఏడో ఖండం ఈ భావంతో కూడిందే. ఎనో ఉన్సాయి నాకు - ఆకల్సి దరిద్రం, రోగం అరచేతి రేఖల మధ్య కనివించే కత్తిర యోగం అన్ఫింటినీ మింగేది అందాల కవిత ఉంది ఆఅ ఒర్క్‌ తులనీదళంతో (బ్రతుకుత్రాను నావేపు మొగ్గింది తాలవు వందెంలో నెగ్గింది. ఇంతటి ఆత్మ ప్రత్యయం ఉన్న కవి కాబట్టే వచనపద్యం రూపు సరిగా కట్టని రోజుల్లో ఒంటరిగా దాని విశ్వరూపాన్ని నిర్మించే ప్రయత్నం కొనసాగించి దానికొక స్థితిని గతినీ ఏర్పరచాడు. “నాలోని నాదాలు' గ్రంధంలో ఇంకా ఎన్నో అంశాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఈ వ్యాస పరిధికి లోబడి ఆయన కవితాలోచనాన్నే ప్రధానవస్తువుగా స్వీకరించడం జరిగింది. ఒకచోట కవి తన వైయక్తిక చిత్రం గీస్తాడు. వ్యక్తిలోని వైవిధ్యం వైరుధ్యం రెండూ యిందులో గోచరిస్తవి, (129వ ఖండం) చివరి ఖండంలో ఈనాటి కవులు 7ల్‌

అంకితాలు ఇవ్వడంలో పడే బాధలను, కొందరు కవుల వ్యక్తి లక్షణాలనూ వ్యాఖ్యానం చేస్తాడు కవి. మళ్ళీ జన్మ అంటూ వస్తే తెలుగువాడుగా పుట్టాలని ఆయన కోరు కుంటాడు. “మళ్ళీనరజన్మ ఎందుకంటే మనుషులంటే యిష్టంనాకు - దేవుడికంటే మనిషి ఇష్టం - దేశం యిష్టం - తెలుగు యిష్టం.” (22వ ఖండం) ఇది రసప్రలుబ్ధ ధీకుడైన కవి వెల్లడించే స్వస్థానవేష భాషాభిమానం అడుగు జాడలు - ఏవ్రీల్‌?976 76

నాయని వారి రచనలలో వాసుదేవ విభూతి ఈ జగత్తును ఈశ్వర విభూతిగా, తన్మయంగా భావించటం ఉపనిషత్‌ సమ్మతమే అయినా ఈ భావనకు ఆధునిక కాలంలో వాప్తి లభించింది. పరిణామ శీలమైన జగత్తును అవిద్యగా- అనిత్యముగా భావించి పరబ్రహ్మము అతీత బ్రహ్మముగా భావించుట వలన భారతీయ సంప్రదాయము జగత్తును మిధ్య అనిభావించినట్లు యిప్పటిదాకా వ్యాఖ్యానించటం జరిగింది. విశిష్టాద్వైతము స్పష్టముగా చిదచిదీశ్వర తత్త్వమును శరీర శరీరి సంబంధంతో నిర్ధారించి మూడింటి అవినా భావాన్ని- అంతతో గళ్వా- అభేదాన్ని స్పష్టంగా (ప్రతిపాదించింది. “పాదోస్య విశ్వాభూతానిత్రిపాద స్యామృతందివి' అన్న శ్రుతి జగత్తు ఈశ్వరునిలో ఒక పాలేనని తెలిపింది. పురుషసూక్తం జగన్మయమైన ఆ తత్త్వాన్ని విరాయ్మార్తిగా చిత్రించింది- ప్రతీకాత్మకంగా, అద్భుతంగా. విష్ణుతత్త్వం ప్రాచుర్యంలోనికి వచ్చిన తర్వాత జగద్రూపంగా విష్ణువును సేర్కొనడం జరుగుతున్నది. 'యచ్చకించిత్‌ జగత్‌ సర్వం దృశ్యతే శ్రూయాకేపివా, అంతర్చహిశ్చ తత్సర్వం వ్యాష్య నారాయణ స్థిత అన్నప్పుడు ఈ అంశమే స్పష్టంగా తెలియజేయబడింది. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “అహం సర్వస్య ప్రభవః మత్తః సర్వం ప్రవర్తతే' జగత్తునకు ఉపాదాన నిమిత్త కారణాలూ రెండూ తానేనని ప్రకటించాడు, సర్వ భూతములకు బీజము తానేనని కూడా పేర్కొన్నాడు. “విష్ణుభ్యాహ మిదం కృత్స్నం ఏకాంశేన స్థితో జగతో తన ఒకానొక అంశ తోడనే ఈ జగత్తులో నిండి ఉన్నానని స్పష్టంగా

పేర్కొన్నాడు.

విష్ణు సంప్రదాయంలో ప్రధానంగా ప్రాచుర్యంలో ఉన్న తద్వాచక శబ్బాలు మూడు. విష్ణు, నారాయణ, వాసుదేవ అనేవి. కృష్ణ శబ్దం అవతారమై క్రమంగా విష్ణు చందనళాలఖి 77

శబ్దంతోడి అభేదాన్నిసాధించుకున్నది. లోకంలో తేజః స్థానాలయిన సూర్యచంద్రాగ్నులు త్రిమూర్తులుగా మారినారని - సూర్యుడు నిష్టువుగా, చంద్రుడు బ్రహ్మగా అగ్ని రుద్రుడుగా పరిణమించినట్టుగా విజ్ఞులు వ్యాఖ్యానిస్తున్నారు. లోకస్థితి కారకమైన సహస్రార రూపమైన అదిత్య మండలం విష్ణువుతో అభేదాన్ని సాధించటం వలన సూర్యాభిన్నమైన సుదర్శన చక్రం ఆయన ఆయుధమైంది. సర్వలోక వ్యాపకత్వాన్ని ఆ శబ్దం సూచిస్తునిన్నది వాసుదేవ శబ్దం కూడా “వన్‌ ధాతువు నుండి నిప్పన్నం అయింది. దానికి వసతి అచ్చ్భాదతి, వసతి నివసతి అని రెండు అర్భాలు చెప్పవచ్చును. “కశావాస్యమిదం సర్వం అన్నచోట వాస్య అవాస్య శబ్దాలు ఈ అర్జాన్నే ప్రధానంగా వ్యక్తీకరించాయి. “వాసనాద్‌ వాసుదేవస్య వాసితం తే జగత్రయం సర్వభూత నివాసోసి వాసుదేవ నమోస్తుతే, అన్న స్తుతి ఈ అర్థాన్నే విశదం చేసింది. విష్ణుపురాణం ఈ అర్ధమే “సర్వ(త్రాసౌాసమన్తంచ వస త్య్రేతి వైయతః తతస్సవాసుదేవేతి విద్వద్భిః పరిపర్యతే' అని వెల్లడించింది. నారాయణ శబ్దం నరులకు, నారములకు (జలములకు) ఆయనయే స్థానము అన్న అర్ధంలో వచ్చింది. నార నర శబ్బాలు సర్వ జీవులకు సూచకాలు నారాయణ శబ్దాన్ని సర్వజీవులకు ఆధారస్థానంగా అర్ధం చెప్పుకోవచ్చు. బుగ్వేదంలో ఇదం విష్ణుర్విచక్రమే' అన్న మంత్రం సూర్య పరమ్రైందని, తరువాత విష్ణుదేవతాపరమై త్రైవిక్రమావతారముగా సమన్వయం చెందిందనే వ్యాఖ్య సమంజసమ్రైందే అంటే వాసుదేవ తత్త్వం-విష్ణు నారాయణ శబ్దాలు ప్రతిపాదించే అంశము, వ్యక్తమైన జగత్తు అంతా వైష్ణవమైన విభూతి య్యేననీ, లోకవ్యవహారమంతా దీనివలన ఉధ్గతిని పాొందుతున్నదనీ చెప్పుకోవచ్చును. వైష్ణవ మంత్రాలలో ప్రధానమైనవి విష్ణుషడక్షరి, నారాయణాప్టాక్షరి, వాసుదేవ ద్వాదశాక్షరి. విష్ణువాసుదేవ మంత్రాలు కాలమును సూచించగా, దేశమును సూచించేది నారాయణ మంత్రం. “కాలోస్మి అని గీతలో భగవంతుడే తాను కాలాత్మకుడనని కంరోక్సిగా చెప్పుకోవడం జరిగింది. విష్ణు మహిమా ్రతిపాదకమైన విష్ణు సహహ్ర నామ స్తోత్రం “విశ్వం అన్న నావుంతో ప్రారంభవువృతున్నది. ధ్యానవమునకు కూడ “విశ్వరూపము”నే ప్రతిపాదించింది. “క్షీరోదన్వత్రృదో' అన్న ధ్యాన శ్లోకంలో క్షీరసాగర తరంగాలు, శుచిముణులు, సైకతము, మౌక్టికములు, స్పటికములు, తెల్లని ముత్యము వంటి అమృతపు జల్లులు - ఈ అంశములు కలిగిన ఆయన అనంది- ఆనంద 78 చందనూఖి

స్వరూపుడు. స్వచ్భ సత్త్వమూర్తి. విశ్వమయతలో సర్వరూపములు-ఆయన రూపంలో లీనమైనప్పడు - సప్తవర్హములు శ్వేతవర్షములో లినమైన విధంగా- సత్త్వమైన స్వచ్భమైన రూపారూప స్థితిలో అనిర్దేశ్యవవువై సాక్షాత్కరిస్తున్నాడు.

నాయని సుబ్బారావు కుటుంబం హరిహరా భేదం పాటించేదే అయినా ప్రధానతఃవైషస్టవ మార్గానికి చెందింది. (మాదినిలువు బొట్టు మజియున్న పెక్కు నాయని కుటుం బములది యడ్డబొట్టు. (జన్మభూమి- అవతారిక 112) ఆయనది మనస్సులో భేదాలకు తావీయని సరమ తత్త్వభావనలో ఎప్పుడూ మేల్కొనియుండే స్వభావం. జగద్వాప్తమైన నానా స్థితిలో - “నేహ నానాస్తి కించన అన్నట్లు వాసుదేవ సాక్షాత్కారాన్ని పొందేందుకు సాధనగా సాగించిన జీవనం నాయని సుబ్బారావుది.

జన్మభూమి నిండా ఈ అంశము పరచుకొని ఉన్నది. జన్మభూమి కావ్యంలో

అనేకవర్హనలలో గుట్టలలో, రాళ్ళలో, చెట్లలో అన్నిచోట్లా దైవభావనను ్రత్యక్షీకరించటం మనం గమనించవచ్చు. అవతారికలోనే ఈ తత్త్వాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు కవి.

భిన్స విభిన్న వస్తు నము వేతము రమ్యవదార్ధభావ ని

ప్పన్సము మాటికిన్‌ శబల వర్హమనోహరమైన నృష్టిలో

నన్సిట నన్దియై మజల నన్సిట నొక్పటిర్లు వెలుంగు నం

వన్చర్ననైక తత్త్వము కృవ నరనింవు నను[గ్రపహాంచుతన్‌

(జన్మభూమి - అవతారిక 2)

కవి విష్ణు తత్వోపాసన రూపం నుండి అరూపానికి బహుత్వం నుండి ఏకత్వానికి మృత్యువు నుండి అమృతత్వానికీ చేసే ప్రయాణం. అది “వెలుంగు రసైక తత్త్వము. ఈ రసము వేదము చెప్పిన 'రసోవైనః లో పేర్కొన్న రసము. కావ్య జగత్తులోని రసమున కంటే అతీతమైంది. అయితే కావ్య రసమన్నదాని నుండి పైపైకి ప్రాకి నట్టిది. (బ్రహ్మా నంద సహోదరము బ్రహ్మానందము వరకు కొనసాగిన పద్ధతి.

“సాభద్రుని పణయయాత్ర' నాటి నుండి ఈ తత్త్వ దృష్టి నాయని వారిలో స్పష్టంగానే ఉన్నది. “మాతృగీఠాల' లో మాళ్ళభావననుండి మహా మాతృభావనకు అంటే జగన్మాళ్ళ స్థితికి చేరుకోవటం జరిగింది అ మార్గంలోనివే సౌందర్య లహరి- అంబికా స్తవం పద్యాలు చందనళాభి 79

ఈ దేవీ తత్త్వము లలితగా రాజ రాజేశ్వరిగా వికసించింది. అయితే ఉపాసనలో తన ప్రేయసి వత్సల ప్రాబల్యం అధికంగా ఉన్నట్టుగా కానవస్తుంది ఆమె దేవీ ఉపాసనను ప్రణయయాత్ర - వేయిపడగలులోని కిరీటి శశరేఖల ప్రేమకథ స్పష్టం చేస్తున్నవి.

ఆ త్రిల్లోకైక జనని పాదాబ్ద నవిధ

భూమి మీలితనేత్తవె మోకరిల్లు

నీవు వూజా సుమమ్మవెనావు (శుక్రవారము)

ఈ దేవీ భావనకు విష్ణుతత్త్వ భావమునకు వైరుధ్యము లేదు. ఒక విధంగా చూస్తే రెంటికీ అత్యంక సామీప్యం కనిపిస్తుంది. అది జగదతీతము కాకుండా జగన్మూలమైంది. శివానందలహరిలో శ్రీ శంకరులు విష్ణువును శివుని భార్యగా దేవిగా పేర్కొనడం జరిగింది. 'బాఐత్వం వృషభత్వ మర్థవపుషా భార్యాత్వ', మిత్యాదిగా వర్జనలో దేవికి, విష్ణువునకు అభిన్నత్వం ప్రతిపాదింపబడింది. నాయని రచనల్లో ఈ దేవీ భావనముక్కు, విష్ణు భావనము చివరిదాకా జంటగా కానవస్తాయి. “నీ చిరునవ్వు వెన్నెలలు నిండిన యీ సకల ప్రపంచ మంబా చివురించు నేని చరితార్జుడనే గద నాడు నాటికినొ ఈపద్యం వెనుక “తనీయాసం పాంసుం తవచరణ పంకేరుహ భవంి ఇత్యాది సొందర్యలహరీ శ్లోకం గుర్తుకు వస్తుంది

ఫలక్రుతిలో (నాలుగులో) శ్రీరంగంలోని శయన మూర్తితో సారూప్య స్థితిని కవి భావించడం చూడవచ్చు. మాతృగీతాలలో తల్లి ముక్తి పొందిన భావనను వర్షిస్తూ-

తల్లి /వైకముంరమందిర ద్వారమునకు

ట్రత్యుషూకాల శ్ళంగార ఫఖికు లెన్టి

నీవు రబియింతు వవి నాదు జీవితమున

నాదు నుళ్ళతంవు తెన్పలా నను తేల్చు

జన్మభూమిలో వాసుదేవ భావన యొక్క విశ్వరూపం గమనించవచ్చు, పాదిలెలో రామాలయ వర్ణన సందర్భం వచ్చింది. ఆది సుందరమని నేటి8 ప్రజలు భావించే రామవి[గ్రహం అదృశ్యమై పోయింది, ఆ సందర్భంలో జగద వృువస్థా సుష్టుతా కారణమై న మానవుని ఏకపత్నీవ్రత ధర్మాన్ని స్మరిస్తాడు కవి. “ తిరి చందనశాఖి

జవుభార్వాత్వ విలాసలాలనకళా వ్యానంగ్భులై దేవతల్‌ బవుభామాబలవకత్క 6 (్రవాణద్బవ్యత్కాముల్రొ దానవుల్‌ మవానీయమ్మగు చూనవత్వగుణధామ మ్మేళపల్సీ భ్రత న్చృవా నేపారిన స్వామితిం (బ్రదుకుతెర్వే బండైపోయెన్నా. (తటాక 86, స్వామి విగ్రహం మతాంతరులచేత నష్టమైంది. “కొట్టివేసినాము కోదండ రామయ్య నంచు ఉొమ్బువిరిచి రజ్ఞజనులు, విహిత విశ్వమయుడు బహురూపు డాతడు' అని రూపమునకు రూపాతీత స్థితికి గల సంబంధం నిరూపించి బహురూపతకు సామ్యంగా అక్కడ వెలసిన వేణుగోపాలుబ్జీ చిత్రిస్తారు. కవి యిక్కడ రామకృష్ణుల అభేదాన్ని అత్యంత సుందరంగా అభివర్ణించారు. ఉభయ తారకమైంది వేణుగోపాలుని సౌందర్యం కోదండ వ(్రతా గుణమును తొలగింది సనమవేఖుయన్లిగా నం[్రపొంది రత్సకిరీట కార్భళ్ళమ్ము దిగమొత్తి శబలతా న్యుదుల నింభముగనాొత్తి మినుకు శిరోరత్సమునకు కానెనగట్టి నీగ తమ్ముతావుల చెండు గట్టి దండ భీషణరాజు దండమ్ము పోబెట్టి చెల్లువైనమునికోలబేతబట్టి యుభయతారకమై యొవ్పు నొడలిరంగు వగటు నూపంగవేణుగోపాలదేవ మధురమోవానవేషనం(బమయుడు స్వామి పొదిలె దక్షీణవీధిలో పాటమరించె. మధుర మోహనవేషం, సంభమంతో స్వామి అక్కడ 'పొటమరించినా' డట. పాటమరించటం అన్నమాట ఆయన స్వయంభూ లక్షణాన్నే కాక లోకంతోడి సాన్నిహిత్యాన్ని ఆత్మీయతను వ్యక్తం చేస్తున్నది. చందనళాఖి త

ఈ ఆత్మీయతను మరింత అందంగా వ్యక్తం చేసిన సన్నివేశం ధరణీధర ఖండం చివర ఉన్నది. శ్రీ లక్ష్మీనారసింహుల సరస సంభాషణ సాగుతున్నది. ఈ సన్నివేశంలో స్వామికీ అమ్మవారికి నడుము సారస్యం రసోద్వేలంగా ఉన్నది. చివరకు ఆమె “పూత కొత్తిమిరి చేనైనవ్వె- నవ్వెన్‌ సదాతనుడున్‌ విచ్చిన పండ్ల బూరుగయి' ఈరెండు నవ్వులు ఒకటైనాయి. “తెలుగుల్‌సంస్కృతముల్‌ పరస్పర రసోత్సేకమ్ముగా మేళవించిన కావ్యాత్మ గతిం జగమ్ములలరించెన్‌ నిత్య మాంగల్యమై' పద్యం ఏదో కధ చెబుతున్నట్టుగా ఉన్నా చివరకు దైవీతత్తం కావ్యాత్మగా పర్యవసించింది. కావ్యతత్త్వ భావన విషయంలో తెలుగు, సంస్కృతము అని విడదీసి చూసే విమర్శ ధోరణికి విరుద్ధంగా ఆ రెంటి పరస్పర సమన్వయం కావ్యసౌందర్యాపాదకమనే అంశాన్ని పోతన రచనవ లె స్పష్టీకరించింది. వెంటనే ఉన్న మంగళమహాశ్రీ పద్యం మొత్తం కావ్యానికి కిరీటాన్ని సంతరించింది. జి నాయని సుబ్బారావు ఎంత కవిగా అంతర్ముఖుడో అంతకంటె లోలోతుల్లో జగన్మయమైన వాసుదేవ తత్త్వాన్ని సర్వకాల సర్వావస్థలలోనూ నిలుపుకొన్న సాధకుడు. ప్రతి దినమూ ఆచారమా క్రంగా కాక నెమ్మదిగా అర్ధభావన చేస్తూ విష్ణుసహస్రనామాన్ని శెండు గంటలు పారాయణ చేసేవారని తెలుస్తున్నది. అన్ని సహస్ర నామాలలోనూ విష్ణు సహస్రం ప్రొీనమైైంది. భారతానుశాసన పర్వంలో భిష్ముడు యుధిస్టిరుని ఆరు ప్రశ్నలకు సమాధానంగా శ్రీ కృష్ణదేవుని సమక్షంలో ఈ నామ సహస్రం బహిర్గతం చేసాడు. “విజ్ఞానం ఏతత్‌ సర్వం జనార్దనాతో “పృథగ్భూతాన్యనేకళః త్రీన్‌ లోకాన్‌ వ్యాష్య భూతాత్మా భుంక్తే విశ్వభుగవ్యయకః అని చెప్పింది ఈ స్తో తం “విష్టోర్నావు సహస్రం”, “సహస్రం వాసుదేవస్య” అని చెప్పటంతో బాటు స్తోత్రం చివరిలో 'వనమాలీ గదీ శార్‌జ్జీ శంభీ చక్రీచ నందకీ శ్రీమాన్నారాయణో విష్ణుః వాసుదేవో భిరక్షతు" అన్నచోట మూడు నామాలూ వరుసగా చెప్పి ఈ తత్త్వములకు గల అభేదాన్ని స్పష్టీకరించింది. నిత్యపారాయణం వల్ల కలిగిన అనుభవాన్ని లోకగతమ్రైన లోకాతీతమైన నారాయణ తత్త్వాన్ని సాక్షాత్క రించుకునే ప్రయత్నంలోనే నాయని సుబ్బారావు “వేదనా వాసుదేవము" రచన చేశారసలు. ఈ శావాస్యం - ఆ తత్త్వం గురించి 'తదేజతి- తన్నైజతి 82 చందనళాఖి

తద్దూరే తద్ద్ద్వదంత్‌కే' అని సమాతంరంగా రెండు స్థితులలో ఎలా ఉంటుందో స్పష్టం చేసింది కవి పరిస్థితి 'పరీక్ష్య లోకాన్‌ కర్మచితాన్‌ బ్రాహ్మణో నిర్వేదమాయాత్‌ నాస్తృకృతః కృతః ఈ నిర్వేదమే వేదన. కావ్యారంభం ఆక్షేపణతోనే ప్రారంభమయింది. భగవంతుడు వాసుదేవ భావ విసృతి వల్ల కొండకొమ్మునెక్కి కూరుచున్నాడట. ఆ అగమ్య పధంలో రాలేదని నన్నెందుకు తప్పు పడుతున్నావ ని ప్రశ్చ, ఈ కవి వర్షించిన స్థితిలో లోకాతీతమైన పరబ్రహ్మమును గురించిన బౌద్ధిక భావన మాత్రమే ఉన్నది సర్వవ్యాష్యమైన స్వామి దర్శన భావం లేదు “వాసుదేవస్సర్వ మితి స మహాత్మాసుదుర్లభః అన్న గీతా వాక్యంలోని జ్ఞానవంతుల దుర్లభత్యం సార్వకాలికమైన సత్యమే.

ఈ స్థితిలో అంతర్యామి వైపుగా లోతుల్లోకి దిగిపోతున్నాడు. “విచ్చిచూచు కొనవయ్యా నాదు డెందమ్ము శ్రీమన్నారాయణమూర్తి దివ్యపదపద్మత్తీ గుబాళించునో' , అక్కడెక్కడో హృదయ పద్మంలో స్వామి ఉన్నాడు కాని పైన ఎన్ని అడ్డుగోడలు. హృదయంలో బంధించుకున్న ఎజుక చాలు సామాన్య స్థితిలో, ఆయన అనంత విశ్వ భువన వ్యాపారపారాయణత్వాన్ని స్మరించుతూ ప్రధమ ఖండం పూర్తయింది రెండవ ఖండం పురుషసూక్త తాత్పర్యంతో ప్రారంభమయింది. అనిర్దేశ్య వపుశ్ళబ్దమూ, పుష్పహాస శబ్దమూ సహస్ర నామములను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తున్నవి. మూడవ ఖండంతుద లోని సంఘర్షణను చెప్పుతున్నది. లోనికి రానీయకుండా స్వామిని, గుండె తల్పులు బిగించి గడియ పెట్టాడు. బయటి నుండి కొంచెం కోపంతో తలుపు తెరుస్తున్నాడు వాసుదేవుడు ఈ ఖండంలో వేయి నామాలదొడ్డ దొర అని ప్రస్తుతించటం జరిగింది.

స్వామి తన గుండి తలుపులు తెరిచే ప్రయత్నం చేసినప్పుడు తన తను వుద్యత్పులకాప్తి కోరకిత మందార (ద్రుసంకాశమైంది. ముందారం ర్తక్త వర్ణ పుష్పం. తనలోలోతులలో కలిగిన గాయాలకు ప్రతీకగా ఈ పుష్ప ప్రసక్తి వచ్చింది యిక్కడ.

"ఇలా వేదనా వాసుదేవము సాగుతున్నది. కవి వేదనతో సామాన్య భావుకుని సాధకుని వేదన తోడుగా నడుస్తున్నది. 'యమైవేషవృణుతే తేనలభ్యళి. అన్నట్లు స్వామి తను ఎంచుకున్న వాళ్లకే లభించుతాడు. ఎంచుకోవటం ఏ కారణంగా జరుగుతుందో అల్పజ్ఞులమైన మనం నిర్ణయించలేం గదా,

భగవంతుడు మేధాశక్తి వల్ల అందే సామగ్రి గాదు. తన్ను తాను ఆత్మార్పణం చేసుకోవటం ఒక్కటే మార్గం. అక్కడే మనకు దివ్యస్పర్భతో అనుబంధం ఏర్పడుతుంది. చందనళాఖి రిం

నిను గుర్తించగ బోయి తద్‌జ్ఞ పరిషన్హిర్వాణ శాస్త్రార్ధళో ధనలం బారము ముట్టరాక తలక్రింద కొట్టుమిట్టాడితిన్‌ నను రక్షింపుము నేటి కి ట్లువనిషజ్డు మ్మైన నా బుద్ధి చి వన తత్త్వాచ్భుతపోషిత ప్రతతియైై క్రాలంగమూతాక్ళువై (వేదనా-5.9) ఇక్కడ శరణాగతిలోకి జీవుడు ప్రవేశించాడు భగవదనుభవానికి ద్వారాలు తెరచినట్లయింది. ఈ అనుభవాన్ని చెప్పటం చాలా కష్టం. “యతో వాచో నివర్తంతే అప్రాష్య మనసాసహ. అన్నది వేదం. మాటలు అక్కడి దాకా చేరుకోలేవు. మూగవారికి కలిగిన రసాస్వాదన వంటిదే అది 'తన దైన అనుభూతి తనదిగాని. నామదినింగి యంచున వినయుడ్దవె నీతవక్తవక్షతిన్‌ సోయకళాలవాంరురితళోభవెలారె సదు నాడునాటికి న్జీ మువహనీయమూరియదినిండుకొనన్‌ వరమార్థబో ధరా శానుధురాచ్చదీధితులుగా మనసంతయు నావరింవవే (వేదనా-8.9) కల్పవృక్షంలో కబంధునికి శ్రీరామ లక్ష్మణుల దర్శనం అయినప్పుడు “*స్పీవిర్రి కల్వలు, మంచు తుంపరల్‌ చివురులు, ముగ్గ సంచర దుశీర సమీర కుమార మూర్తు లంధువు పెను లోతు త్రవ్వినను నూల్కొను కొబ్బరి పాలవంటి నీరవిసిన యట్టి పెద్ద జలలై కనిపించినారు. శ్రీ అరవిందులు అలీపూర్‌ బాంబుకేసులో అరెస్టు అయి దాదాపు ఒక సంవత్సరం కారాగారంలో ఉన్నారు. అప్పటికే అయన సాధన సాగుతున్నది. గీత, ఉపనిషత్తులలోని యోగాన్ని అయన సాధిస్తున్నారు. అనేక విలక్షణములైన అనుభవాలు కలుగుతూ వున్నవి. చివరకు “వాసుదేవ సాక్షాత్కారం' గీతలో చెప్పిన విధంగా కలిగింది “నేను ఇతరుల నుండి నన్ను వేరు చేనిన ఎత్తెన గోడలుగల తారాగారాన్సి చూచాను ఇంకఅది అలా లేదు వానుదేవుడు న్సు _చుట్టుముట్టినట్లున్సది నా “నెలో ఎదుట ఉన్చు చెట్ల క్రిందకు తశ చందనకాఖి

నడిచాను. అది వానుదేవుడు - శ్రీకృష్ణుడే అక్కడ నిలిచి తన బావావులతో వట్టుకొన్సట్లుగా నీడనిచ్చినట్లుగా ఉన్పది. నా నెల్‌ ఇనువ చువ్వులను చూబినాను. అవినన్సు బంధించిన కవాటాలు. అక్కడా వానుదేవుత్లే చూచినాను, అక్కడ నిలబి కానలా కాసే వ్యక్తి కూడా నారాయణుడే. నా మంచం మీదకు యిబ్చిన ముదురు గాంగడులు చూస్తే నా నెబ్సెల్తి ద్రభువుత్రీళ్ళష్ణుని బావువ్లులై నన్ను చుట్టూ ఆవరింబినవి నాకుమొట్ట మొదట అతడ్డు(వానుదేవుడు) యిచ్చిన మిక్కిలి లోతైన దృష్టి యిది, జ్రాలులోని బంధితులను- దొంగలను, వాంతకులను మోనగాళ్ళను చూచాను. అక్కడావారిలో వాసుదేవుణ్లే చూచాను తమస్సు (కమ్మిన వారి ఆత్మలలో ఆవమార్లంలో సాగిన వారి శరీరాలలోను నారాయబుడే దర్భన మిచ్చాడు”. (మువాయోగి-ఆర్‌ ఆర్‌ దివాకర్‌పే. 170 (7974) భావానువాదం).

నాయని వారి సాధన అంతా ఈ విధమైన యోగ సాక్షాత్కారం వైపుగా సాగింది. అందువల్లనే కావ్యంలో ' శ్రుతి సీమంతిని చెందిరంపు కళుకుల్‌ శుద్ధాంతరంగంబులన్‌ జతనమ్మై వికసించు శాంతికలికలో అని వ్యాఖ్యానిస్తారు. అనుభూతి వోషాన్ని కామక్రోధాది వాసనలకు దూరమై , స్వచ్భమైన అంతరంగంలో శాంతినిమొగ్గ తొడుతున్న విశిష్ట సన్నివేశం అది.

ఈ అనుభవాన్ని చెప్పే సందర్భంలో కవి పొందుతున్న క్లేశం విచిత్రమైంది. కావ్యతత్త్య వ్యాఖ్యారూపమైంది. “నా ప్రభువు వచ్చేశాడు'. హృదయంలో పదిలం చేసుకుంటానని నిరంతర పద్యబంధం నిర్మిస్తాను. ఆ పదవి లో వచ్చే ఏ శిథిల బంధమో వ్యాజంగా “నన్నదవద చేసి దూసికొని తప్పించుకు పోతాడు.' (11.3). కావ్యంలో భావం శిథిల బంధంలో కాకుండా శ్లిష్టమైనప్పుడు పరమార్శాన్ని వ్యక్తం చేయగలదు “నిరంతర పద్యబంధం” అన్నప్పుడు అవ్యవధానంగా కొనసాగవలసి ఉంది. ఎక్కడ చిన్ని సందుదొరికినా ఆ బంధం విచ్భిన్నమవుతున్నది “కైలధారాదనవచ్చిన్నము' గా ధ్యానధార సాగవలె ననటం ఇందుకే.

ఇట్లా ఒక మనోభూమికలో వాసుదేవానుభవాన్ని పండించుకున్న కవి చివరకు “నా పుట్టెల్లను పండె నీదు చలువన్‌ మానాధ సంసార సౌఖ్యాపూర్ణమ్ముగ నేమి చందనశాఖి తక్‌

కావలయునయ్యా నాకు అన్న అత్మతృప్తిని ప్రకటిస్తాడు కవి “నన్‌ శీఘ్రప్రక్రియ నిన్ను చేర్చుకొను మంతే మోక్షలక్ష్మీశ్వరా" అని “వేదనా వాసుదేవాన్ని' పూర్తి చేశాడు కవి ఐహికాముష్కిక జీవితాలలో ఒక తృప్తి కలిగిన క్షణంలో ఈ కావ్యం సమాస్తమయింది కవిసాధనలో ఒక మెట్టు ఎక్కినట్టయింది. వ్‌ వేదనా వాసుదేవము కావ్య ప్రారంభంలో తన బాహ్య అభ్యంతర పరిస్థితుల్లో ఒక సంఘర్షణలో కొట్టు మిట్టాడుతున్నాడు కవి, చివరరోజులలో హైదరాబాదు చేరుకొన్నాడు. తాను పుట్టి పెరిగిన వాతావరణం వేరు. ఇప్పటి పరిస్థితి వేరు అంతా సంకుల శల్లోలం. వుట్టిన గ్రానుమున్‌ విడిచిపామ్మనిి మిత్రుని సాకతమ్మునన్‌ శే ఫ్‌ మెట్టినయూరు కాదనీ నమీళ్ట తసంకరసర్వసభ్యతా ఘట్టము సర్వ నంస్కృాతివికార నికార ఘరట్టమైన యీ కొట్టములోన తెచ్చి పడగూల్చితి వెంతదయావరుండవో (5 3) ఈ సంఘర్షణ, వేదన “భాగ్యనగర కోకిల లో సుకుమార రహస్యంగా వెలుగు చూడగా జీవన ఆర్తిగా అట్టడుగున నలిగిపోతున్న తనలోని సన్నని మూలుగుగా ఈ కావ్యం వెలువడింది. _తన చైళన్యాన్ని కూడగట్టుకొని తన పుట్టిన ఊరు కేంద్రంగా భారతీయ జీవనతత్త్వాన్ని వ్యాఖ్యానించే కావ్య రచన చేయబూనటం కవి జీవితంలోని శిఖర సన్నివేశం ఆ సన్నివేశంలో ' జన్మభూమి” సాగుతున్నది. ప్రకృతి-ఈశ్వరుడు ఈ రెంటికి నడువు మానవుడు, సుఖదుఃఖాలు, జీవన సంబంధాలు, సాఫల్యవైఫల్యాలు కర్మ ఫలానుభవం ఇత్యాదిగా కూర్చుకుంటూ ఈ కావ్యం ఒక స్థల పురాణ పద్ధతిలో కొనసాగి అద్భుతమైన సంవేదనలతో ఆధునికమహాకాన్యమయింది. ఈ కావ్యం నిండా పరివ్యాప్తమైన హరిహర దేవీ రూపమైన కాంతి దాన్ని దేశకాలాలకు అతీతంగా నిలువబెట్టుతున్నది నడుమ అశనిపాతంగా ఏక పుత్రవియోగం సంభవించింది జీవితం అంళా అల్లకల్లోలమయింది. దుఃఖపు పెను తుఫానులో కవి విలవిలలాడటం జరిగింది. అప్పుడు మరొక కావ్యం 'విషాదమోహనము' వెలువడింది విషాదమోహనం కావ్యంలో తిర చందనళాఖి

తన ప్రాణమూలాలలో కుదుపు పొందిన కవి కనిపిస్తాడు. కట్టుకున్న జీవన సౌధం "పేకమేడవలె కుప్ప కూలిపోయింది. “నా పుట్టెల్లను పండె” నన్న స్థితిలో ఏదో భ్రాంతి కానవచ్చింది. అక్షర తృప్తినిచ్చిన - 'పత్సి సుధా ప్రణయితానందము' “పుత్రీ విదుషీ యశోవిసర విన్యాసమ్ము' ఈ రెండూ తేలించినా పాంగించినా మృత్యుతత్త్వము అవగాహనకు రాలేదు. మాతృగీతాలలో మృత్యువు వల్ల కలిగిన దుఃఖము ఉన్నది కాని తత్త్వచింతన లేదు. “పాయక కాంతి వెల్లువలు పరగించి నభమున మాసిపోయిన పాలపుంతయును పొలుపార క్రమ్మర వచ్చు' కాని పోయిన పుత్రుడు తిరిగిరాడు. ఇద్‌ ఈ కావ్యానికి మూలమైన విచారణ స్థానము. జీవిత తత్త్వం మళ్ళీ జిజ్ఞానీకు వచ్చింది. వేదనా వాసుదేవము లోని చింతన చివరకు లౌకిక తృపికీ, మోక్ష ప్రార్ధనకూకేంద్రమయింది. స్థితికారకుడైన మహా విష్ణువు “అలసి లోకావనదీక్ష నవిరతుం డా మధ్యముండు పలితవయస్కుండు పాప పాన్నువై బడి నిద్రవోయె'. తనలోని విజ్ఞానము దుఃఖాపనోదమునకు పనికి రాలేదు. కొంత కొంత వేదాంత వాననలకొజుల నేమయ్యె వింత విద్యగ నిల్చి లోన ననుభవనిదితమ్ముగామి (25.3) వేదాంతమును అనుభవ పరిధిలోనికి తెచ్చిందీ సన్నివేశం. పుత్రవియోగం హృదయాన్ని ఒరిపిడి పెట్టింది. పదును పెట్టింది. ఈ పద్యునైన గుండె లోనుంఛి ఈ కావ్యధార ప్రవహించింది. బ్రతుకులోనివైయర్ధ్యం గాఢంగా అనుభవంలోనికి వచ్చింది. నిత్య వ్యవహారం సాగుతున్నట్లు కనిపించినా అనుభవప్రపంచంలో పరిణావుం సాగుతూవుంటుంది. ఆ తరువాళ వచ్చిన తన జన్మదినంతో డెట్సై యేళ్ళు వచ్చాయి. ఆ రోజు 'సొంపెల్ల పాడజి యిట్లు వచ్చునియ్యది యిప్పు డొలికి బూడిద పాతర, కమరు బొచ్చెగవుల్‌ పుట్టినిల్లు, కార్చల్పు బూతమ్ము నేను చచ్చినరోజురా! నందన వియోగ శాపదగ్గుడను' అని వేదన పొందినాడు కవి. పుత్రుని మృత్యువు తన మృత్యువు అను భూన్ని, (ట్రతుకులోని అసామంజస్యాన్ని వెలికి తెచ్చింది. అనుభవరహితమైన జ్ఞానం శుష్కమైంది. హృదయంలోకి చొచ్చుకుపోదు. బుద్ధికే పరిమితం అవుతుంది. ఎరుకవల్ల చిత్తంలో స్థిరత ఏర్పడుతుంది. మృత్యుతత్త్వావగాహన వల్ల చిత్తం శాంతిని వెదుక్కున్నది. చీకటి కోణాల్లోంచి, దుఃఖపు అగాధాలలోనుంచి బయటకు వచ్చింది. రెండు వంతుల కావ్యం పూర్యయ్యేసరికి ఈ లక్షణం మరింత స్ఫుటమయింది. చందనళశాఖి 8ఈ7

ఆ(గ్రహాయణ నిశా నిర్భలా(భో దీవ్వుత్తారకాభ జా(్ర బ్పిదానంద ఖావనా సముజ్ఞ్వలి తాంతరాత్మ అ(్రాంకు నిబి డార్చిరాది మాల్ల ప్రయాత యా(త్రికుడ ఈగగ్రుడ్డి దీవమ్ము వెలుతురేల దీవించురా నీకు _ (51.2) అంటూ పుత్రుణ్ది సంబోధించే దశ వచ్చింది. అతడు సాకాంక్షితమ్మైన అమృత పురికి చనువాడు. “అమృతే నావృతాం పురొ అన్న శ్రుతి యిక్కడ ప్రసక్తం. పుత్రుని పరలోక యాత్రనూ అక్కడి దివ్య జీవనాన్ని భావించాడు. కవి పరమార్థం వైపు ప్రయాణిస్తాడు. వేదనా వాసుదేవములో చేసిన వాసుదేవ వర్ణన మరింత ఉజ్జ్వలంగా ఈ కావ్యం చివరి భాగంలో ప్రకాశిస్తుంది. అరవై నాల్గవ ఖండం నించీ నారాయణ వర్ణనమే. ఈ నారాయణుడు వటపత్ర శాయి. నరరూప దేవుడు, నానావతార విన్యాసంతో భూమిలోని దైత్యలక్షణాన్ని తెగటార్చేవాడు. ఈతడు నరసఖుడు. లోపల హృదయ గుహలో అంగుష్టమాత్ర ప్రమాణంలో ఉండే జ్యోతిః స్వరూపుడు. అయితే నారాయణుడు నరసఖుడే కాదు, ఆయన పరలోకంకంటే భూమినే అధికంగా ఇష్టపడేవాడు. వాసుదేవుడు, భూదేవి శ్రీదేవులందు భూదేవియే మిన్న్మయంచు శ్రీదాసులగు మానవులకు చిత్త దఘ్నముగా బోధించేవాడు. ఈశ్వరుని దేశమందే కొక కాలమందు పరచేది అవతార తత్త్వము. విభూతి కన్న విలక్షణమైంది అవతార వర్షనము కూడా దీనిలో సమకాలీన జీవన సందర్భంతో వర్ణించబడింది. ఈ దేశకాలాలు రెండూ అత్యంతికంగా విష్టుపదంలోనికి ప్రయాణించవలసిందే. సమస్త నక్షత్ర గ్రహగోళములన్నీ ఊహించరాని వేగంతో ఉత్తరాభిముఖంగా ప్రయాణిస్తున్నాయని అన్నింటి లక్ష్యం విష్ణుపదమేనని జ్యోతిర్వేత్తల సిద్ధాంతం. ఆకాళరంగ దీప్ర(గహాదికాళేష గోళమ్ము లాకర్ణితమ్ముులై యూవహాకందని వేగాన తన్ను చేకొాన సజతెంచుదుండ బిద్విలాన్ట్రీ వెలుంగ (ట్రౌకట విష్టుపదమున నవళించు నారాయబణుండు. (71.2) ఇలా సొగి ఈ కావ్యం సర్వమూ తుదకు నారాయణునిలో ఉపసంహృతం అవుతుందని వ్యాఖ్యానించింది. కావ్యాంతంలో ఈ పరవాసుదేవుని తత్త్వం విలీనం అయి ళం చభందనళాఖి

ఉండటం వలన “పం శాంతి ఓం శాంతి సకల ధరణికి ఓం శాంతి ఎపుడు” అని పూర్తి అవుతున్నది తనకు కలిగిన ఈ పరమ భావనకు త్రోవతిసిన స్థితిని వర్ణిస్తున్నాడు కవి. చల్లగా మెల్లగా ముందుజాలుగా వుట్టి యామీద నల్లకల్లోలమై పొంగు నాళావురోటి ధాటికిని చిల్లులు వడి సారమెల్ల చెడి చక్కిలము వోల్లొన యుల్లమ్మునను సందుచూబియుదయించు నారాయణుండు, (72.1) జీవితం చివరి సన్నివేశంలో తన మనస్సు చెందిన పరిపాకం వల్ల తన హృదయంలోనికి వాసుదేవ నారాయణుడు ్రవేశించాడు. కవికి దుఃఖం నుంచి నిత్యశాంతిని ప్రసాదించాడు. నాయని నుబ్బారావు (1? 899- 1? 899) శతజయంతి నంచిక 2000, ఏవ్రీయల్‌ చందనళాఖి 89

వచన పద్యం

తెలుగు కవిత్వంలో వచన పద్యం కవితాస్వరూపంవచ్చి పాతికేళ్ల య్యింటుంది. దీన్నే ముక్తచ్భందమనీ, పద్య గంధి వచనమనీ, స్వేచ్భాకవిత అనీ, వ్యవహరిస్తున్నారు. ఇదిసాంప్రదాయికంగా వస్తూవున్న పద్య స్వరూపాని కంటే అతీతమైందీ, దేశి మార్గంలో వస్తూవున్న మా త్రాచ్చందస్సుకు దూరమైందీ కూడా. ఈ రెండింటిలోనూ ఉండే నియమ బంధాలు ఈ రచనలో వుండవు.

పద్యములందు వుండే గణములూ, యతులూ, ప్రాసలూ కవితా సౌందర్యానికి పతిబంధకాలుగా భానించి మా త్రాచ్భందస్సు ళత్‌ స్థానాన్ని ఆక్రమించే యత్నంచేసినట్లు మాత్రాచ్చందస్సులో ఉన్న మాత్రా నియమమూ గణనియమమంత కరినమ్రైంది కాకపోయినా - నియమము నియమమే కాబట్టి- ఆ అల్పమైన నియమంకూడా లేకుండా కవిత్వం స్వచ్భందంగా నిసర్గంగా రచింపబడటం ఈ కవితా స్వరూపాన్ని తేవడంలోని ప్రయోజనం.

ఈ వచన పద్యం అనేసరికి మన విమర్శకులు బాణున్నీ దండినీ లాక్కోచ్చే ప్రయత్నం చేస్తారు. బాణుడు, దండీచేసిన రచన వచనమే కాని పద్యంకాదు. అందుకే పద్య కావ్యాలతో పాటు గద్య కావ్యాలను కూడా పేర్కొనవలసి వచ్చింది. అది ఛందో మయమైంది కాదు. ఛందోవాసన కూడా లేంది. ఈ మాటకు వస్తే అ కావ్యాలలోంచి ఏవో కొన్ని వాక్యాలలో వృత్త ప్రస్తారం చేసి కొందటు విమర్శకులు చూపవచ్చు అది క్వాచిత్కమే. రచన వచనమే. వచన రచనలో ఉండే వాక్య నిర్మాణ పద్ధతే వేరు 80 చందనళాఖి

వచన పద్యంభలోమాత్రం చందస్సు ఏం ఉంది? అదీ గణమాత్రానియమ రహితమేకదా? అని పూర్వపక్షం రావచ్చు. కాని ఈ కవితా స్వరూపంలో కాదంబర్యాదుల లోని వచనత్వం ఉండదు. కాదంబర్యాదుల్లో ఉండే కనితాశ్తక్తి ఎంత ఉబ్జ్వులమైందైనా అందులోని వచన స్వరూపం కూడా అంత స్పష్టమైందే. వచన పద్యంలో కొన్నిచోట్ల ఈ కవితా ప్రభ తగ్గిపోయినా ఆ వచనత్వం ఉండదు.

ళు సందర్భంలో మనం గమనించవలసిన విషయం - కవితాశక్తి వేరూ, గద్యపద్యాదికమైన భేదంవేరు. ఒక్కోచోట పద్యంలోనూ కవిజాశక్తి ఉండకపోవచ్చు. వచనములో ఉండవచ్చు. కాదంబర్యాదులు కావ్యాలవడానికి వాటిల్లోని కవితాశక్తి కారణమేకాని వాటి ఛందో వోషంకాదు. కావ్యత్వం స్వరూపాన్ని బట్టి వస్తుందా?

వచన పద్యం యొక్క స్వరూపమే వేరు.

సంస్కృత చంపూ కావ్యాలలో, తెలుగులోని కావ్యాలలో గోచరించే వచనం కూడా కాదంబరిజాతికి చెందిన వచనమే కాని అదీ పద్యంగా చెప్పబడదు. ఈ పద్య గద్య భేదాన్ని స్పష్టంగా వెద్దలుళూడా గమనించక పోవడం చాలా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం.

“ఇట్లు దానవేంద్రుడు పరిగృవ్యమాణవైరుండును, వైరానుబంధ జాజ్జల్య మాన రోషానలుండును, రోషానల జంఘన్యమాన విజ్ఞాన వినయుండును, వినయ గాంభీర్య థై ర్యజేగీయవరం న హృదయుండును, హృదయ చాంచల్యవూన ఆమసుండును, తామసగుణ చంక్రమ్యమూణ స్టైర్యుండునున్నై విస్రంభంబున హుంకరించి, బాలుని ధిక్కరించి కనత్కనక వుజివవయ కంకణ శ్రేంకారశబ్ద పూర్వకంబుగా. ....” (ఆంధ్ర భాగవతము. సప్తమస్కంధము 285) ఈ వచనము యొక్క రచన సామాన్యమైన గద్యముగా గోచరించదు. దీనియందు కావ్య గుణాలైన వస్త్వ్వ్రలంకార శయ్యా చమత్కార సామాగ్రి లక్షఉంది. దీనిలో ఒక లయాను గుణమైన వాక్య విన్యాసపర్ధతి ఉంది. శబ్దముల కూర్చులోని వైలక్షణ్యము కూడా ముఖ్యంగా గవునించవలసింది. దీన్ని పద్యవుని అనడానికి వీలు లేదు. దీనిలో పద్యానికి ధగ్గరగావచ్చిన లక్షణమేకాని యిండులో పద్యత్వంలేదు. ఇలానే వచనపద్యమన్న రచన యతిప్రాస గణమాత్రాచ్ళంవో నియమ రహితవుయ్యీ కూడా వచనానికి దగ్గంగా వస్తు౦దే కాని వచనం కాదు. వచనానికి దగ్గరగా వచ్చిన కారఖాన వచనంకాని దాన్ని వచనమని అనలేము. అదీ ఒక విధమైన పద్యభేదంగానే స్వీకరించాఓ శ్రీ వేంకటపార్వతి చంచంళౌఖ్లి 91

శ్వర కవులు తము “భావ సంకీర్తనం” లో సీసపద్యాల రచన పూర్తిగా వచన మన్నట్టుగా రచించారు.

నామనవి వినుము

నాకున్న భయ మెడలింవుము

నన్ను బాలింపుయు

మునుపెన్సి జన్మంబుల నెత్తితినో

యవ్పుడే నిన్ను తోడు

దెలనీయైన దెలని కొనన

యవ్వుడే నిన్ను

ఖభజియించు కొంటినో లేదో యెజయుంగ/

నా భాగ్య నిరూఢినేమొ,

యీ వుట్టువు భవతాపవారమగు

నీశ్రీ చరణాజ్జ నంసేవ నేయు భక్తిగలిగినది.

మయతిెన్సి భవములైన నిది విడకయుండ

నొక వరమిమ్ము నాక్కు

ఎవుడు నీ బిత్తమెరిగ్సి నీ కృవకు మురగ

ఇందు నెందును సేవించు కొందును వ్రభు/ (64 వపద్యము)

ఇందులో పద్యములో ఉండే గుణాలు ఏవీ లేవు. ఒక్క ఛందస్సు తప్ప; సూటిగా తన భావాన్ని చెప్పుకోదలచి పద్యగతములైన గుణాలకు దూరంగా పద్యం రచించుకొన్నారు వేంక టపార్వతీశ్వరకవులు. పద్యరచనలో ఉండే ఆడంబరమూ, సంగీతమూ, అలంకారాల తొడుగులూ ఈ రచనలో ఉండవు.

ఈ వచనపద్యాన్ని కవితారంగం మీదికితెచ్చిన ప్రధాన కారణా ల్లో'ఈసూటిగా చెప్పాలి! అనే ప్రయోజనంకూడా ఒకటి. ఈ లక్షణమే “విశ్వనాథ మధ్యాక్కణ' లలో గోచరిస్తున్నది. -శిరసుననుండి స్వర్గంగ దిగివచ్చి చెంతను నిలువ గిరిరాజ దుహిత కోపమున నరమేని కేరింతవదల గరళంపు మెడకాంతి మేన నెల్లెడ (గమ్మగా శివత విరజిమ్మ వచ్చితో యిటకు మున్నంగి వేణుగోపాలి (మున్నంగి శతకము)

ఈ పద్యంలో శివుడే తన తనాన్ని విరజిమ్ముకొని వేణుగోపాలుడు కావడం వంటి సుందరమైన భావంకూడా స్పష్టంగా సూటిగా దాదాపు వచనంవలె- చెప్పబడింది. 92 చందనళాఖి

స్పష్టంగా సూటిగా చెపుతూ పద్య సహజమైన సంగీత లక్షణాలూ సౌకుమూ ర్యాదులూ లేకుండా పద్యం రాయకుండా - ఆధునిక కవులు ఈ మార్గాన్ని చేపట్టారు. ఈ రచన వచనం రాయడం అంత తేల్లైన విషయం కాదు.

ఈ వచనపద్యం రచించి తలలూపించడం చాలా కష్టమైన విషయంగా గోచరిస్తున్నది నిండైన ఊహ, బలమైన అభివ్యక్తి ఉండాలీ. ఇవి లేనప్పుడు వచనంగా "పేలవంగా భాసించుతుంది పద్య కావ్యాలలో వచనానికి కలిగిన పద్యత్వస్ఫూర్తి ఆ కావ్యాలకు ఎంతో బలం. ఆత్మ వేదనను వెల్లడించుకునే పద్యాల రచనలలో పద్య రచన చెడకుండా వచనత్వం కలగడం, ఈశ్వరుడితో ఎదురెదురుగా మాటాడిన స్ఫూర్తికలగడం భావసంకీర్తనాది కావ్యాలకూ ఎంతో బలం. అలాగే వచన పద్యాలకు కూడా వచనంలోని వచనత్వంపోయి పద్యంచదివిన అనుభూతి కలుగడం చాలా అవసరం. అంటే ఈరచనలో అసంగితమూ, అ నియమాలూ లేకపోయినా ఇందులో అంతర్వాహినిగా ఉన్న అంతర్ణయ, రచనా శిల్బంలోని మెలకువలూ ఈ స్థితిని కలిగిస్తవి,

ఇక్చడికి అందరూ రావచ్చు

ఇది పాతాళానికి మచ్చు

వెల్తురు చాలక బెదీపోయిన ఫోటో

వెనుకటి తరాలకు డిటో

అక్కడికి అందరూ పోవచ్చు

భూదేవి ధరించిన బంగారవు జడకుచ్చు

వెన్సైల తీగల రాగాలు “మాటో

బీకటికీ వీటో (కుందుర్తి)

వర్తమాన లోకొన్నీ భవిష్యత్తులోని ఆదర్శ లోకాన్సీ పోల్చే ఈ ఖండాలను పోల్చుకుంటే ఈ రచనాస్థితి తెలుస్తుంది. రెండు రెండు పాదాలకు అంత్యాను ప్రాసను ఈ రచనలో గమనించవచ్చు ఈరకం కవులు దీనిలో వచనత్వం రాకుండా ఉండటానికి కనిపెట్టిన పద్ధతులలో యిది ఒకటి. ఈ లోకం పాతాళానికి మచ్చు అని చమక్కారం౦, అదేకాక మరో రెండు రూపకాలద్వారా ఈభావంలో బిగువు తీసుక వస్తున్నాడు. ఇది తేజస్సు చాలని లోకం. ఇందులో కొత్త విజ్ఞానానికి ప్రవేశమేలేదు. ఈ భావాన్ని వెల్తురుచాలక చెడిపోయిన ఫోటో, అన్న మాట ద్వారా సాధించాడు. అంత్యాను ప్రాసలూ, రూపకాలూ సమయోచితంగా ఆధునిక కవులు వాడతారు, చందనళాఖి 93

వాక్య నిర్మాణంలోని మార్చువల్ల కూడా ప్రయోజనం సాధ్యమౌతుంది నాకాలిసవ్వుడి నాకే భయంగా నా ఊహ నడగవివ్పున పాములా నర్జుంగా వాంఛా నపాొతంగా రన్ఫాంబి నా అక్ఫుతి నాకే రెండు రంగులుగా (మాదిరాజు రంగారావు) నా ఆకృతి నాకే రెండు రంగులుగా అని, కనిపించింది అనే క్రియను మన ఊహను వదిలేస్తాడు. మురికి వొళ్లు, బింకికళ్లు మీరూవులు కడు పాఠ బాదం ఆవై మీచూపులు తూపవుల్లో తుమ్ముమయుళ్లు (అనిసెట్టి) మీ రూపులు, మీ చూపులు అన్నవి పంక్తుల చివరకుచేరి ఒక కొత్త ఊపును తెస్తవి. తోపుల్లో తుమ్మముళ్లు అన్నదానికి కూడా మీ చూపులు అన్నదే విశేష్యం. ఈ వోోష్యం మళ్లీ పునరుక్తం కాకపోవడం ఒక మోషం. నిజంఠాదు, నిజంకాదు నా దేళం తొలివ్లూవై విచ్చిందని; _ వసంత మొబ్చిందని ఆకలితో నాల్గు చెరగు లంటుకొంద్కి దపొన్తోంది (అనిసెట్టి) పూవై విచ్చడం, వసంతం రావడం నిజంకాదన్న విషయం చెపుతూ అబద్ధం చెపుతున్న వాళ్ల మీద కసి ఆపుకోలేక ఆ నిజం కాదనే విషయం చాలా ప్రధానమైనదిగా ముందే చెపుతున్నాడు. క్రియమొదలు వచ్చి తన శక్తిని చూపించింది. తరువాత నిజమైన విషయం యిది అది చెప్పకుండానే “ఆకలితో నాల్గు చెరగు లంటుకొంది, దహిస్తోంది అని చెపుతున్నాడు. అది నిజంకాదు, ఇది నిజం అని చెప్పడం వచనంలో ఆవేశం వచ్చి కవి తన ఆవేదన వెల్లడించుకొన్నాడు. న! వనందనళాఖి

అళలేదు

అస్కారం లేదు

ఫలానారోజు శావం ఆఖరౌతుందని వోమీలోదు

ఫలానారోడ్డు గమ్యుందోర్తుందనే నూచన ఎక్కడా లోదు......... (అజంతా)

ఈ రచనలో వాక్యాలు చిన్నవిగా మొదలు పెట్టి క్రమంగా వాటిని పెంచి వాటిల్లో ఒక రకమైన వేగాన్ని సాధించాడు కవి. వాక్యాంతాల ఉన్న లేదు అన్న భావంకూడా ఒక విధమైన ఊపుకు కారణమైనది.

నడిరేతిరి మేలుకొన్లు వాడెవ్వడు?

దివ్వెల నమ్మిళలేమి నీడలకుభ

బీకటుల మెతళబుద్ధి ఎవరికెరుక ? (బైరాగి)

నడిరాత్రి ఎవైన మేల్కొంటేగదా దివ్వెల నమ్మికలేమి మొదలైనవి తెలొసేది? కాని అందరూ నిద్రపోయిఉంటే ఈ విషయం ఎవరికి తెలుస్తుంది. ఈ భావమే వాక్యరచన లోని మెలకువవల్ల కొత్తగా గోచరిస్తున్నది.

ఈ కవితా స్వరూపం, ప్రతిభనుబట్టీ ఇది వివిధంగా ప్రదర్శిత మౌతుంది. వచన పద్యాన్నే వికల్పములైన కొన్ని నియమాలకు ఒదిగించుకొని - దాదాపు ఒక ఛందస్సుగా మార్చి - తేజశ్చక్రమన్న రచన ఒకటి వచ్చింది.

= ఊటవంటిది (బతుకు ఎవ్లు డుదితముల్రా నవనవమ్ము

లోటవాల్సో రికలు మృదువు లెడతెగక వ్రభవించుండు

ఓటమి నంగీకరింబితిని ఒకసారి వీల్చుక్తో కోరికల

ఆట భరింవలన్సు ఒత్తిడికి ఆగలేను వీల్చుకోవోయి. (సుప్రసన్న)

ఇది వచన పద్యం అనటం కంటే పద్యమే వికల్పమైన నియమాలు కలదిగా చెబికే బాగుంటుందేమో |! (యతిప్రోసల నియమాలు ఉన్నవికాని, మాత్రాగణ నియమంలేదు).

ఈ రోజు ఈమార్గంలో రచన చాలా ఎక్కువగానే చేయ బడుతున్నది. కేవలం ఈ మార్గాన రాసేవాళ్లు కుందుర్తి, మాదిరాజు రంగారావు, బైరాగి, గోపాల చక్రవర్తి మొదలైనవాళ్ళు. దాశరథి సంపత్కుమార, నారాయణరెడ్డి, బాల గంగాధర తిలక్స్‌ సుప్రసన్న మొదలైనవారు ఈ రకమైన కవితకూడా రాస్తున్నారు. చందనళాఖి ళిల్‌

ఈ మార్గం సాధించిన ప్రయోజనాలు - భాషలో సారళ్యం ఎక్కువమందికి ఈ కావ్యమార్యాన్కి దగ్గరెగా తీసుకపోవటం. ఈ వచనకవితా మార్గంలో అంతటా లేదనంగాని అక్కడక్కడా సమాసాదికమైన ప్రొఢ రచనకూడా ఉన్నది. ఇన్నిటితోపాటు భావకవృల్గోంచి వారసత్వంగా సంక్రమించిన అయోమయం యింకా పూర్తిగా తగ్గిపోలేదు. కొందరి వచనపద్యాలలో యిది యెక్కువ కూడా అయింది. తిలక వచనత్వం యెక్కువగా సంక్రమించిన రచనలను వచనాలుగానే చెప్పుకొన్నారు. కానీ ఈ చిర్వాలో చేర్చలేదు. రచనలో ఉండే వచనత్వంవల్ల దైనికంగా మనంవాడే పదాలూ, వస్తువులూ, అభివ్యక్తులూ యధాతధంగా దీనిలోకి వచ్చేస్తవి. ఛందో నియమాదులు లేకపోవడంవల్ల వ్యర్థ పదాలు దాదాపుగా రావనే చెప్పాలి. పాదపూరణం అన్న యిబ్బంది అసలే లేదు. భావాన్ని బట్టి వాక్య నిర్మాణం చేసుకోవచ్చు. _

వ్యావహారిక వాదం యింతకాలం నుంచి ఉన్నా కవిత్వంలోకి అది రాలేదనే చెప్పాలి. వ్యావహారికంలో పద్యాలు రాయడానికి చేయబడ్డ ప్రయత్నాలుకూడా సఫలం కాలేదు. మాత్రాచ్భందస్సుల్లో కిన్నెరసాని పాటలూ, కోకిలమ్మపెళ్లీ వ్యావహారికంలో రచన చేయబడ్డా తరువాత తరువాత వ్యావహారిక భాషపోయి మా త్రొకవుల కావ్యాలలో (గౌాంధిక భాష జారబడ్డది. ఈ వచనపద్యం వచ్చి సాధించిన గొప్ప విజయాలలో ఈ విషయం చాలా ముఖ్యమైంది. కృత్రివుు భాషా స్వరూపాలు వాడటం వూనేసి సహజములూ సుందరములూ అయిన వ్యావహారిక శబ్దాలు వాడవచ్చు. ఇది వ్యావహారిక భాషా విజయంలో మరోమెట్టు. వచనంలోలాగే వచనపద్యంలో కూడా పరభాషా పదాలుకూడా విరివిగా ప్రవేశిస్తున్నవి. ఇది అంత ఆరోగ్యకరమైన లక్షణం కాదేమో? మన భాషలో అభివ్యక్తి చేయడానికి వీలు లేని భావాలకోసం పరభాషా శబ్దాలు వాడవచ్చు కాని కేవలం చముత్కారం కోసం వాడితే అది భాషకు అపకారం చేయడమే.

ఈ నడుమ విశ్వనాథ వారుకూడా “మృత్యుంజయ' మనే పేర ఒకరచన చేసినారు. అదికూడా వచన పద్యవేంకాని కొన్ని కొన్ని చోట్ల పాదనియమాలు, యతిష్రాసలూ ఉన్నవి. భాష గ్రాంధికమే.

ఈ కవితా స్వరూపం యింకా సుపరిపుష్టము కాలేదు. ఇది కొన్నేండ్లలో అర్ధమైన స్ధానం సంపాదించుకుంటుంది. జయంతి, జూల 7960 86 చందనళాఖి

తెలుగు పద్యం: ఆధునికావసరాలు

నన్నయ్య కంటె కొంచెం ముందుగా చూడగలిగితే తెలుగు పద్యం వయస్సు కనీసం పదిహేను వందల సంవత్సరాలు ఉంటుంది సంస్కృత, ప్రాకృత రచనలలో కావ్య నిర్మాతలు ఒక భాగానికి ఒకే ఛందస్సును ప్రయోగిస్తూ పోతారు. తెలుగు కవి చంపూ పద్ధతిలో వచనంతో బాటు అనేక చృందస్సులను మి శ్రితం చేస్తూ కావ్య నిర్మాణం చేస్తాడు. తెలుగు ఛందస్సుల్లో ప్రచురంగా వాడబడేవి ద్విపద, సీసము, తేటగీతి, అటవెలది, కందము ప్రాచుర్యంలోంచి తొలగి పోయిన మధ్యాక్కర, తరువోజలు. ఇవన్నీ ఒకే మాత్రా చృందస్సుతో నిర్మితమైన పాటయొక్క వివర్తరూపాలు. అట్లాగే అక్షర చృందస్సుల్లో బహుళ ప్రయోగంలో ఉన్నవి ఉత్పల చంపకాలు, మత్తేభ శార్జూలాలు రెండూ అత్యంత సాన్నిహిత్యం గల వృత్త చృందో భేదాలు.

దేశి ఛందస్సులో ఇంద్ర, సూర్యగణాలు ప్రధానమైనవి. ఇంద్రగణాలు ప్రధానంగా పంచమాశ్రాగణాలు. చతుర్మాత్రా గణాలైైన నలము, నగముగా- భగణము రగణముగా, పంచమాత్రాగణాలుగామారి, ఇంద్రగణ వర్గంలోనే ఉన్నవి. అంటే వీటిలో గణాంత్య లఘువు చదువు కోవడంలో దీర్రమై గురువవుతున్నది. అంటే ఇంద్రగణాలు సంచమాత్రలతో ఖండగతిని నిరూపిస్తాయి. సూర్యగణాలు త్రిస్రగతిని నిరూపించే గణాలే. జాతుల్లో ఒకటైన కందపద్యం, అర్యాపద్యంతో అత్యంత సన్నిహితమైంద్కీ ఆర్యాభేదం గూడా. దీనిలో అన్నీ చతుర్మాత్రాగణాలే. మూడు + అయిదు గణాలుగా ఉండే కందార్థాన్ని నాలుగు + నాలుగుగా విభజించుకుంటే చతురస్రగతి రగడ అవుతుంది. చందనళాఖి 897

దేశి ఛందఃపరిణామాన్ని చూస్తే గేయదశనుండి పార్యదశకు మారడం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. బహుళ జనులు పాడుకునే పాటలు నాగరక సమాజం తీరిగ్గా చదువుకునే దశకు వచ్చినప్పుడు గేయం పార్యదశకు వచ్చింది. “పార్యేగేయేచ మధురం' అనే మాట యిందువలననే పుట్టింది. మౌభిక సాహిత్యం నుండి లిఖిత సాహిత్యంగా పరిణామాన్ని ఈ దశసూచిస్తుంది. ఈ ప్రయత్నంలో కొన్ని మాత్రలు తగ్గించి పార్యలక్షణాన్ని పెంచడం ఒక ప్రయోగం. తరువోజ సహజంగా ఖండగతిరగడ.

“ఇం ఇం ఇం సూ ఇం ఇం ఇం సూ పూర్వ పరార్భాలలో రెండు రెండు మాత్రలు తగ్గించి పార్యలక్షణం పెంచే ప్రయత్నం యిది. పాడ తలచుకుంటే ఈ శూన్య వూత్రలను పెంచుకోవచ్చు. సంస్కృత ఛృందస్సుల్లో పాదాంతమందు గురుస్థానంలో లఘువుకూడా ఉండవచ్చునన్న సౌకర్యం ఈ లక్షణం వల్ల వచ్చిందే. తరువోజ ద్విపద కావడంలో పెద్ద మార్పేమీ లేదు. కాని మధ్యలో ఉన్న సూర్యగణాన్ని చివరకు తోసి అది సీస పద్యంగా రూపుకట్టింది. దీని మరొక వికారమే మధ్యాక్కజ. పూర్వ పరార్థాలలో ఒక్కోఇంద్రగణం తగ్గిస్తే మధ్యాక్కజ రూపొందుతుంది. కేటగీతి ఆటవెలది ప్రధానంగా త్రిస్రగతిలో నడిచే గేయరూపాలు. తేటగీతిలో రెండో మూడో గణాలు ఇంద్రగణాలు - మిగిలిన మూడు సూర్యగణాలు

• ఆరెండు ఇంద్రగణాలకు నాలుగు + అయిదు కాని, అయిదు + నాలుగు కాని మాత్రల ప్రయోగం చేస్తే ఆరు సూర్య గణాలతో కూడిన త్రిస్రగతి రగడ భేదం అవుతుంది. చేటగీతిలోని చివరి రెండు సూర్యగణాలను ముందుకు లాగితే ఆటవెలది తాలిపాదం, రెండవపాదం అయిదు సూర్యగణాలతో ఒక గణం తగ్గించుకొని త్రిమా శ్రా శూన్యంగా మిగిలి పోతుంది.

ఇక అక్షరచ్భందస్సులు, ఉత్పల చంపకమాలలు, మత్తే భశార్జూలాలు,. అంతర్గతంగా భేదం లేని రెండు ఛందోరూపాలు. ఉత్పలమాల రూపం యిలా వుంటుంది.

“వాడి మయూఖముల్‌ కలుగు వాడపరాంబుధిగ్రుంకె ధేనువులో ఇలాంటి నడకతో గూడిన పద్యం సమమాళత్రాకమైన గేయలక్షణం లేని పార్య లక్షణం ప్రధానంగా గల ఛందస్సుగా గోచరిస్తుంది. శార్టూల మత్తేభాలు, చదివినపుడు యిదే అంశం మనకు గోచరిస్తుంది. ఇక్కడ తెలుగు నాటకాలలో పద్యాలు చదివే ధోరణిని 858 చందనశాఖి

పరిహరించి పాఠ్య లక్షణాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి. కాని ఈ నాలుగు వృత్తాలనే తెలుగు కవులు ఇన్ని సంవత్సరాలుగా బహుళంగా వాడటానికి హేతువేమిటో విచారించాలి. అంతర్గతంగా ఈ వృత్తాలు జాతి పద్యాలకు సాన్నిహిత్యం కలిగి ఉండటం మనం పరిశోధించి తెలుసు కోవలసిన అంశం. ఉత్పల చంపకాలకు చివరి మూడక్షరాలను తొలగస్తే మధ్యాక్కజకు సరిపోవడం మనం చూడవచ్చు. ఇం ఇం సూ ఇం ఇం సూ, “వాడిమ యూఖముల్‌ గలుగు వాడప రాంబుధి (గ్రుంక అంతేకాక అంతర్గతంగా వీటిలోని గేయలక్షణాన్ని, పద్యగర్భంలో నిద్రితమైన దాన్ని మనం వెలికితియవలసి ఉంది. ఇక్కడ అ గురు, లఘువుల ్రస్తార విషయంలో - వాడిమయూఖముల్‌ కలుగు వాడప రాంబుధి (గగ్రుంకె ధేనువుల్‌ క! 61౮ లక + ఈ! 816 తీ ప 3 పై ఠీ జీ 3 32 ణీ 8 త్మీవశేలై ద్రి=12 అక్షర నియతి చేత గేయ లక్షణం కుంటువడిందే గాని ఉత్పల, చంపకాలు మధ్యలో నాలుగు మాత్రల దరువుతో నడిచే రెండు పన్నెండు మాత్రల పాదాలగేయాలే. పూర్వార్థంలో, ఉత్తరార్థంలో 4,3,3,2 మాత్రాంశాల నియతి కనిపిస్తుంది. మధ్యలో నాలుగు మాత్రల అంశం, దాన్ని రెండుగా విడగొట్ట గలిగితే 4+3, 3+2+2, అని వృషభగతి రగడ భేదం కనిపిస్తూ ఉంటుంది. అయితే ఈ పద్ధతిలో రెండో ఏడు మాత్రల గణం 3+2+2గా ఉండటం వల్ల నడక ప్రయత్న పూర్వకంగా భంగింపబడింది. ఉత్పల, చంపకాల మార్గం యిట్లా ఉంటే శార్జూల మత్తేభాలు యించుమించుగా యిదేత్రోవలో ఉన్నవి. అక్కడ ఆరుమాత్రల అంశం ఆరంభంలో ఒకటి, పన్నెండు మాత్రల అంశాలు రెండు సమానంగా కనిపిస్తాయి. ఈ పన్నెండు మాత్రల అంశాలు 2+5+5, 5+5+2 గా విపరీత లక్షణం కలిగి కనిపిస్తాయి. ఆశ్రమం ఇది - శ్రీవక్షో జ కురంగనాభ మెదపై చెన్నాంద విశ్వంభరా కై క 1౪ ఆఆ! ౪1! ఆ 6 2 5 ర్‌ ర్‌ 5 2 త్మ 8 తీ= 12, కి= 12 దందనళాఖి 99

• ఈ విధంగా ప్రసిద్ధమైన. తెలుగు పద్యాలు పార్య లక్షణ గర్భితంగా రూపొందినాయి, ఇంకా పార్య లక్షణం పెంచడం కోసం సంస్కృతం కంటె తెలుగు కవులు చేసిన ప్రయత్నం యతిస్థానంలో, పాదాంతంలో పదచ్భేదం చేయకపోవటం, దానివల్ల సంగీతం కోసం అగవలసిన స్థానం, రాగాన్ని వెంచవలసిన స్తానం తొలగిపోయిం దన్నమాట. ఈ విషయాన్ని (గ్రహించకపోవడం వల్ల కొందరు విమర్శకులు, ముఖ్యంగా అక్కిరాజు ఉవూకాంత విద్యాశేఖరులు తెలుగు పద్యాన్ని దోషభూయిష్టంగా ఆక్షేపించడం జరిగింది. తరువాతి కాలంలో శివశంకర స్వామి, అబ్బూరి రామకృష్ణ రావులు కూడా ఈ లక్షణాలను దోషంగా భావించారు. సంస్కృతచ్చ్భందస్సు కంటె ఇతర జాతీయ భాషలలోని ఛందస్సుకంటిె, తెలుగు ఛందస్సు పొర్యలక్షణూన్ని అధికంగా సంపాదించుకొని ఉండటం, దాని చిరంతనమైన ఉనికికి ప్రధానహేతుభూత మౌతున్నది. పాఠ్య లక్షణం తక్కువగా ఉండే ఏక చృందోనియతి గల ద్విపద కావ్యాలు అంతగా ప్రాచుర్యాన్ని పొందక పోవటానికి గూడా యిదే కారణం.

నన్నయభట్టు భారతంలో, యుద్ధమల్లుని బెజవాడ శాసనంలో ప్రయోగింప బడ్డ మధ్యాక్కజను వాడటం జరిగింది. నన్నయభట్టు నాటికి తత్పూర్వం గేయాలలో ప్రచురంగా ఉన్న ఈ ఛందస్సు గేయత్వాన్సి వదుల్పుకొని, దాదాపు వచనం లాగా నన్నయ రచనలో కనిపిస్తుంది. అర్భ భాగం మీద యతివేయకుండా పంచమగణానికే యతినివాడి, దాని లయసాొమ్యాన్ని కూడా యింకా భంగింప జేయడం జరిగింది. ఎట్టా ప్రెగ్గడ పాదమధ్య యతిని వాడటంతో నన్నయ సాధించిన ప్రయోజనం నుండి బాహిరపడి ప్రచారం నుండి తొలగిపోయింది మళ్లీ ఆధునిక కాలంలో విశ్వనాధ వచ్చే దాకా దీన్నెవరూ అంతగా పట్టించుకోలేదు తి ఆధునిక కాలంలో వచనపద్యం వాడుకలోకి వచ్చి దాదాపు అర్థశతాబ్దం అవుతుంది. ఛందో విషయంలో నియమ రాహిత్యం తప్ప దీనికొక నిర్దిష్టమైన లక్షణం ఏర్పడలేదు. ఒకవేళ ఏర్పడిందనుకున్నా అది సర్వసూరిజనాంగికార్యం కాలేదు. అబ్బూరి రామకృష్ణరావుగారు అనేక సందర్భాలలో, ఈ నియమ రహితమైన వచన పద్యం నిలుస్తుందనే నమ్మకం తమకు లేదని చాలా స్పష్టంగా ఈ రచయితతో ప్రసంగించారు. ఏ భారతీయ భాషలో లేని ఈ పద్ధతి యిక్కడ ఎట్లా నిలబడుతుందని 700 దందనళాఖ్లు

ఆయన ప్రశ్న ఆవిధంగా వచన పద్యం తన అస్తిత్వాన్ని స్థిరమ్రందిగా నీరూపించుకో వలసిన పరిస్థితిలో ఉంది. వచనకవి యిటీవల ఓ కొత్త వాదం లేవనెత్తడం జరిగింది. పద్యాన్ని శిధిలమైందిగా, జీర్ణమైందిగా శవప్రాయంగా వర్ణించి “వాసాంసి జీర్ణాని యధా విహాయ' అన్నట్లుగా పరిత్యజించవలెనని దాని తాత్పర్యం. దాశరధి ఒకసారి ఎప్పుడో అనాలోచితంగా యిలాంటి వాదాన్ని సమర్ధించాడు. శ్రీశ్రీ కూడా ఒక వ్యూహం ప్రకారం, పద్యం ఫ్యూడల్‌ సమాజాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని, వర్తమానానికి పనికిరాదని చెప్పడం జరిగింది. ఈ విధంగా పద్యవిరోధం, పద్యసంహారో ద్యమం, తెలుగు దేశంలో యిటీవల బాగా పుంజుకున్నట్ట్లు కనిపిస్తుంది. సోమసుందర్‌ లాంటి వాళ్లు కూడా ఆవేశంతో గాలిలో ఖడ్గాలు త్రిప్పుడూ వీరంగాలు చేస్తున్నారు. ప్రధానంగా యిక్కడ ఆలోచించవలసిన విషయం యిది. ఒక ఛభందోరూపం ఒక కాలంలో వెలువడితే ఆ తరువాత కాలంలో ప్రయోగ యోగ్యంకాకుండా పోతుందని భావించడం సరిమైందేనా? ఒక ఉపకరణం, ఒకవాహనం, ఒక మాధ్యమం వాడుకునే వాడి సామర్థ్యం మీద ఆధారపడుతుంది తప్ప - అది పుట్టిన నాటి ప్రయోజనానికే పరిమితమై ఉంటుందా ? ఒక సమాజంలో దాహం తీర్చిన నీళ్లు వేరొక సమాజంలో దాహం తీర్చలేక పోతాయా ? ఒక సమాజం నాటిన రసాలఫలం ఈనాడు భోగ్యం కాకుండా పోతుందా? వీటన్నిటికీ సమాధానం చెప్పుకోవలసి ఉంది. కొన్నికొన్ని అంశాలు కాలపరిమితులను దాటి విశ్వజనీనాలుగా మారిపోతాయి. ఒక వేళ తెలుగు పద్యం అలామార లేకఫోయి, అది పుట్టిన సమాజపు పరిస్థితులు మారిపోవడంతో కృశించి పోయిందా ? అనే అంశం విచారించవలసి ఉంది. మారిన కాల పరిస్థితులకు ఉపయోగించ లేకపోతే అది శిథిలం కావలసింది. తెలుగు పద్యాన్ని గురించి ఆరోపణలు చేసేవారు చేసే ప్రధానమైన ఆరోపణలు రెండు. ఒకటి అది ఆధునిక భాషా ప్రయోగానికి అనుకూలం కాదని, రెండు అధునిక భావ వ్యక్తీకరణకు ఉపయుక్తం కాదని ఈ రెండు ఆక్షేపణలకు సమాధానం చెబితే తప్ప ప్రతిపక్షులను సమాధాన పరచలేము. అధునిక భాష అంటే ఏమిటి? ఈ రోజుల్లో మనం పత్రికల్లో పరిమితంగా వాడే వ్యవహారభాష అనే ఒకానొక మార్తి చుక ప్షర్షలిన ల యో ఆలిశ్రా, ఈ టి జిల్లాలలో ఉపయుక్తమయ్యే భాష ఆధునిక భె నగలే సే నషా న్నీ సాధనంగా ఉండే శబ్దసంపద, సమాస ఘట్టి ఆర నీ జించ్చి పరిమితమైన . చందనకాఖి న యయా

నిత్యవ్యవహారానికి, సీమితం కావడమేనా లక్ష్యం. ఈ అంశాలు స్పష్టంగా తేల్చుకో వలసి ఉంది. భాష వ్యవహారపు పరిమితిని దాటి కవిత్వమయ్యేప్పటికి ఒక విలక్షణతను సంతరించుకోవడం అందరూ అంగీకరించే అంశం. అందువల్లనే కావ్యభాష వ్యవహార భాషా పరిధులకంటె 'అతి విస్సృతమైనది. కవి తన ప్రయోగపు శక్తిచేత అప్రసిద్ధమైన శబ్దానికి ప్రాణం కల్పిస్తాడు. శబ్దానికి పరిచయమే ప్రాణం అందువల్ల మారుమూల శబ్బాలని గొట్టుపదాలని భాషలో ఉండవు. తిక్కన నాటి పదాలు, అన్నమయ్య నాటి పదాలు, ఇవాళ ప్రయోగ రాహిత్యం చేత మారుమూల పదాలు కావచ్చు. ఒక సినిమాలో శిష్యుణ్జి “డింగరీ' అంటే, సభఖిని ప్రాకృత శబ్దమైన *“హలా'శబ్దంతో సంబోధిస్తే, అవి అప్పుడు ఎక్కువ మంది చేత అంగీకరింప బడటం, మనందరికీ తెలుసు. ఇక ప్రాచీన లాక్షణిక భాషకు ఆధునిక కాలంలోని వ్యవహార భాషకు ఆత్యంతికమైన భేదం క్రియాంత ప్రత్యయాలలో, అమహద్వాచకమైన మువర్ణ స్థానం బిందువు కావడంలోనూ కనిపిస్తుంది. శబ్బజాలంలో పెద్ద భేదం లేదని చెప్పాలి. ఆధునికభాషా శబ్దం చేత అనంతమైన భాషా సంపదను, ఈ కించిత్‌ భేదాన్ని ఆశ్రయించి విభాగించ వచ్చునా ? అనేది మనం విచారించవలసిన ప్రశ్న సమాస జటిలత, అన్వయక్షేశము, '్రాచీనకవుల లక్షణము అనుకోవడానికి వీలులేదు. అది ఆ కవుల వైయక్తిక శైలీ వోషానికి సంబంధించిన అంశం - వైయక్తి కాంశంగా చూస్తే ఆధునిక వచన కవుల్లోనూ, ఈ విషయంలో తక్కువ తిన్నవాళ్లెవరూ లేరు, ప్రాబీన కవిత్వం కేవలం పండితులకోసమే వ్రాయబడిందని, రాజాస్థానాలలో రాజుల మెప్పుకొరకే బ్రాయబడిందనే అసంగతమైన అంశాన్ని లేవనెత్తి యిటీవల ఎంత ప్రయత్నం' చేసినా ఈనాటికీ భాగవత, భారతాలకు ఉన్న ప్రాచుర్యం, ఆధునిక వచనకవులకు ఉందని మనం చెప్పలేము కదా! అర్ధకారిన్యం దగ్గరకు వస్తే అజంతా, మోహన(ప్రసాద్‌ మొదలైన వాళ్ల కవిత్వం అర్ధం కాకపోవడం ముందు అముక్త మాల్యద లాంటి. ప్రబంధాలు ఎక్కడ నిలుస్తాయి ? తర తరాలుగా మన కవులు అభివృద్ధి పరచన ఈకళారూపం ఈనాటికీ సజీవంగా ఉండటానికి కారణం, భాషా విషయంలో వస్తున్న మాళ్ళులను, అనేకశైలీ భేదాలుగా అది అంతర్భవించుకోవడం. 'నన్నమ్యు' తిక్కన" శ్రీసొథుడు, పోతన, రాయలు, పెద్దన, తిరుపతి వెంకట కవులు, రాయప్రోలు, కృష్ణశాస్త్రి, విశ్వనాథ, జాషువా, కరుణశ్రీ, దాశరథి మొదలైన 1౬2 దచందనళాఖి

పద్యనిర్మాతల చేతుల్లో పద్యం ఎన్ని ఒదుగులు పోయిందో, మనం గమనిస్తే తెలుగు పద్యం, ఆధునిక భాషకు ఒదుగదు అనేది ఎంత అసత్యమో తేటతెల్లమౌతుంది. ఉదాహరణంగా ఈ క్రింది పద్యాలు - (ఏ) గామీణ భాష ఒదిగి పోయిన విధం -

అనార్కలి (1928)

ఎక్కువోళ్లతో వెళ్లిళ్తు తక్కువోల్లు

జోనికోరాదు సూన్తీరా శిన్సపడును

కుయికుమునరుండ కత్తితో గొంతుకంట

కోళి యేనీనాము తెలునుకోండు మీరు

మేము వమి పాపాలు శేశమొ కాని

బాబు యిల్లాగ యెట్టాంటి వాళ్ల (బతుకు

లేమి శేద్దుము నాయనా యిట్టెకోత్తు

యెనక తీకుయు పాపాల కెన్సి అయిన

మేలి వడునుది సక్కదనాలనుక్క

శింత శివురంటి దిట్లాగ గొంతు దాళ

నులికి యేశాము గొప్పు యింటోళ్ల తోడ

తక్కువోళ్లకు వెళ్లిళ్లు తగవు తగవు

తేనె లాగుంది అ వనీదాని నెత్తు

రయ్యొ నాశేతులంటి ఓయమ్మా / తల్లి

మాలద్చిమి దయ నూడుమూ యిలాంటి

వోణీ యేమి నిలుత్తుంది బొంది నాది?

• విశ్వనాళ

(బి _ సామాన్య భాష ఒదిగి పోయిన విధం -

ఇమ్మనాడయి దూళ్లు భీష్ముడు

గురుం డేదోవిధిన్‌ నంధి కానిమ్మన్సాడు. ... (విజయశ్రీ) తరుణు్రి చందనళాఖి 103

“హంపీ క్షేత్రము చూడబోవలయునమ్మా. .. .” (గబ్బిలం) జాషువా ““ ప్రాణములొడ్డి ఘోర గహనాటవులన్‌ పడగొట్టి. ...”” (అర్హిధారు దాళరధి (సి) వ్యావహారిక భాష ఒదిగి పోయిన విధ౦ - స్వగత గీతం - చలిలో వజకే పేరా కఠితో తొణీకే తాణరనికన్సులత్తో కా నలిలో అఖగారే గుం తెలతో భావించిన తొలిడెందం మాదే ? మా జీవితమింతకేలో రాజీ నడదీ సయూహా రాద్దాంతాల్లో బూజెక్సీన రోజుల్లో మా జీమూత (ప్రబోధ మాధుర్యమిదే / తృటిలో బీకటి తటిలో కుటిలో న్యతి పోచగ న్చుతి కొరకు వ్యధానం వుటిలో వినివీన్తు ంది వృట్టికెనా ఆమవో వ్రబంధం మూదే/ నెట్టిన ప్రతి గుమ్ముంలో . మెట్టిన బ్రతి గడపలోన మేమేం చూళాం ? వుట్టల దెద వట్టిన తు వృట్టిన ఖావాల బీరువా లనేళం/

• అబ్బూరి వరద రాదోళ్చురరావు ఈ సందర్భంలో మనం విచారించ వలసిన మరికొన్ని అంశాలు. సద్యానికి పరిణామ క్రమంలో వెయ్యేళ్లుగా భాషలో వచ్చిన మార్చులతో అనుబంధం ఉన్నది- ఈనాటి భాషా సంబంధమైన మార్చులను గూడా అది వాడుకో గలదనుకోవడం అసమంజసమైన అంశమేమీ కాదు. /ల4ీ చందనళాఖి

తి పద్యం ఆధునిక భావ వ్యక్తీకరణకు అనుకూలం కాదని చెప్పడం మరియొక అంశం. ఇక్కడ ఉపకరణమునకు ఉన్న స్వాతంత్ర్యం మన విమర్శకులు అతిశయంగా భావిస్తుండడం మనకు కనిపిస్తుంది. ఇవాళ ఆధునిక భావాలు చాలా వరకు విశ్వ జనీనాలు,. రామాయణంలో చార్వాక దర్శనము, బుద్యుని ఉపదేశాలు, శైవవైష్టవ వాబ్బ్మయాలలో ఉండే భక్తి బోధలు - ఎన్నో ఈనాటి ఆధునిక భావాలకు అత్యంత సన్నిపితమైనవి, అనేక సందర్భాలలో అభిన్నమైనవి. వీటన్నిటినీ అనాటి సాహిత్య ఉపకరణంగా పద్యం మోసుకొని రాలేదా? సౌందర నందంలో నందునిక్తీ బుద్ధునికీ జరిగిన చర్చలు, తుమ్మలవారి ఆత్మకథలోని అంశాలు, ఆధునికం కావా ? జాషువా గబ్బిలం లోని పద్యాలు ఈనాటి భావాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తవి. ఇలా విచారిస్తూ పోతే పద్యం ఆధునిక భావ వాహిక కాదనడం ఎంఈ అసహజమైన సిద్ధాంతమో తెలియ వస్తుంది. ఈనాటి విద్యా విధానంలో వచ్చిన మార్చులవల్ల పరదేశ భాషా ప్రభావ సంభావనా మలినమైన చిత్త వృతితో మాతృభాషాభ్యాసం కొరవడి మనకు పద్యం పరాయిదిగా కనిపిస్తే దోషం పద్యానిది కాదు. నేత్రవ్యాధి వచ్చిన వాళ్లు తలిదండ్రులను గుర్తించక పోతే అది తల్లి దండ్రుల దోషం కాదు. చివరగా ఒక అంశం. ఈ శతాబ్దపు సాహిత్యాన్ని ఒకసారి అంచనా వేసినప్పుడు వన కవితాసంపదకు ప్రాతినిధ్యం వహించే పదిగ్రంథాల్లో తొమ్మిది గ్రంథాలు పద్యకావ్యాలే కావడం మనం గ్రహిస్తే ఈనాడు సజీవమైన (ప్రక్రియ ఏదో తెలుకోవడం కష్టమైన అంశం కాదు. (ఆగస్టు 2, ? 993న ఆచార్య కోవెల సంపత్కుమారాచార్య షస్టీవూర్ధి సందర్భంలో జరిగిన తెలుగు వద్యంవై గోన్టిలో చదివిన వ్యానం) ఆం(ధ్ర సారస్వత పరిషత్‌ స్వర్జోత్సవ సంచిక 1994 చందనళాభి 705

విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

నేను నాయమ్మ యొడిలోని నింతవాడ

వైన యవుడు నాలోన నీయఖిల మిమిడి

యుండగావలె నేటికి ట్లుబికి వచ్చు

బిత్ర చిత్ర భానాకృతుల్‌ చెలువు మగల

పొడుటకు మున్ను తంరగర్భమున నెరుగ

రాక యవ్వక్షమైయున్సు రాగమట్లు

నిభ్బత బిక్కణ మూర్తులు నీవ్సు నినువు

లిన్సి నుఖములు దాగినారెటుల దేవి

అన్మదీయ వ్యా దభ్ధనాళలాంతరమున

బీజ రూవమ్ముగా నుండి వ్చోమింత

ఇది బపొర్లతమ్ముగు దాక యెజుగలేక

అంత యవ్వత్హో శిళుమయూర్తి నైతినెట్లు ? (- (ప్రేమ గీతాలు 68)

కవి మాతృగర్భంలో ఉన్నప్పుడే ఈ జగత్తంతా అతనిలో ఇమిడి ఉంటుంది. లేకపోతే యిదంతా -' ఇదం-తా' అతనిలో నుండి ఎలావ్యక్తమౌతున్నది. విశ్వచైతన్యం సర్వమూ తన బైతన్యంలో గర్భీకరించుకొని అవిర్భవించే కవిలో నుండి చిత్ర చిత్ర భావాకృతులతో ఈ కావ్యజగత్తు ఆవిషృతమౌతున్నది. దీని పరిస్థితి చాలా చిత్రమైంది. పాడుటకుమున్ను కంరగర్భంలో లీనమై యున్న రాగంలాంటిది. దాని సంపూర్ణమైన ఎరుక గాయకునికి ఉండదు. అట్లాగే ఈ కవిత్వం, ఈ కావ్య సమూహమూ కవి చైతన్య 706 చందనళాఖి

వివృతిరూపాలై వ్యక్తమయ్యే దాకా వాటి ఉనికి స్పష్టాస్పష్టమే. ఈ విశ్వమంతా తన , హృదబ్దనాళాంతరమున బీజభూతముగా నుండియుండవలె, అని తన, శిశుమూర్తి మత్త్వాన్ని వెల్లడించుతూ ఉన్నాడు విశ్వనాధ తన పేమగీతాలలో. మరొక గీతంలో తాను ప్రవహింపజేసిన నాకవాహినులు భావ్యాంధ్రదేశ సత్కవులకెల్ల ప్రాశనములుగా చేస్తున్నాడు. తన శారదామూర్తి మధుర హైమచ్భదాభిరాము మదవతీ రణన్నూపుర క్రేంకృతి, హంసవాహన. రూపము, శబ్దము, లక్ష్యములను ఈ మూడు విశేషణాలు వ్యక్తం చేస్తూవున్నవి. ఈ శారదామూర్తికి సృష్టికర్తయైన కవికి భావి కవిసమూహమంతా ఆత్మశిశు ప్రాయము. “మన శిశువులైన భావిసంపన్న కవులు".

విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గత శతాబ్దం చివరన పుట్టినా ఈ శతాబ్దపు కవిత్వ చైతన్యం ఆత్మభూతత్వాన్ని క్రమంగా నిలువరించుకొన్నాడు. దీనికి కారణం ఇప్పటి ఉద్యమాల అంత్మ్పొతన్యం తనలో గర్భీకరించుకోవటం - తెలుగులో తన కవిత్వంతో “జగత్తంత దేవాలయం' నిర్మించగలగటం.

అందువల్ల ఇతరకవులను అంచనా వేసిన పరిమితులలో విశ్వనాథ ఇముడటం కష్టం. 'యదువుల యందు చుట్టము, లతాంగులయందున భర్త ద్వారకాస్పదులగు వారికిన్‌ ప్రభువు భక్తుల పాలిటి కామధేను వాయదుకులమౌళి ఏదియగు నన్నియునౌ మరి యేదికాడు ఎ య్యదియునుకాడు తక్ర్రభుదృగంతపు వెన్నెల సర్వమైచనన్‌'. ఇది శృంగార వీధిలో శ్రీకృష్ణదేవుని వర్ణనము. విశ్వనాథ కవితాపరంగా ఇది సర్వతః వర్తించే పద్యం. ఆయన సాహిత్య రంగంలో ఏదికాడు అన్నీకెతాడు. అయినా ఆ నిర్వచనాల పరిమితులలో ఏదీకాడు కూడా. అన్నింటికి అతీతంగా అత్యతిషద్దశాంగు ళమ్‌ు' అన్నట్లుగా ఉంటాడు.

తనలో విశ్వమంతా వీజభూతంగా గర్భితంగా ఉండటంవల్లనే తాను విశ్వవేదనలకు శ్రుతి చేసుకొని పాడటం ప్రారంభించాడు. “సుకము ఫాలమునందు వ్రాసికొని ఎవరు పుట్టిరో వారికి వసంతము సుమనోజ్ఞము. హృదయ దుఃఖములు పాడటానికి అటు ఆకాశంలో అషాఢమేఘమూ ఇక్కడ తానూ కవులమైనాము, మింటికి మేఘమూ మంటికి తానూకవులమైనాము. అయితే ఈ చీకటిలో ఈ ముసుగుదుప్పటిలో కన్నుమూత వెట్టి శాంతిని వెదకికొంటూ తనకవితాయాత్ర కొనసాగించినాడు. వృదయ దుఃఖములు పాడే పరిమితినుంచి ఎదిగి వచ్చి కవి శాంతిని తన జీవబీజంలో నుండి చందనళాఖి 107

త్రవ్వుకొని వస్తున్నాడు. ఈ జీవ బీజంనుండి త్రవ్వుకొని వచ్చేవేళ అనంతమైన వేదనను అనుభవిస్తునానడు. చివరకు రామలక్ష్మణులు నీవిరికల్వలు ముంచుతుంవరల్‌ చివ్రరులు ముగ్గసంచరదుళీర నమీరకుమూరమూర్తులు అం ధువువెనులోతు టత్రవ్వానను నూల్కొను కొబ్బరి పాలవంటి నీ రవినిన యట్టి వెద్దజల్నలై కనివింబితి రీరు మీరలా అంతటి కబంధునికి- అన్నమయ ప్రాణమయకోశాలకు పరిమితమైన వ్యక్తికి మనోలోకం అసలేమేల్కొనని జీవునికి ఎక్కడో బీజభూతంగా ఉన్న అన్వేషణ, అకాంక్ష, అభీప్పకొన్నివేలసంవత్సరాలకు ఫలించింది. అతనిలో నిరంతరబుభుక్త, జిఘాంసలు దాటి ఒక అత్మీయ చైతన్యం శ్రీ రామలక్ష్మణుల దర్శనంతో సంభవించింది రాయి పగుల గొట్టుకొని వెలికి వచ్చిన కొబ్బరి పాలవంటి నీటి జలలాగా జీవన సాఫల్యహేత్తువెన దర్శనం లభించింది, “చివరకు' అన్నమాట ఈ అన్వేషణకు చివరిఘట్టం. సీవిరికల్వలు, వుంచుతుంపరులు, చివృరులు, ఉశీర సమీరకువూర వరూర్తులు ఇవన్నీ ఆ అనుకోకుండా కలిగిన ఆత్మసుఖ స్వరూపమును రూపుకట్టించే వోషణాలు. ఆ సౌఖ్యం ఎక్కడనుంచి వచ్చింది తనలో నుంచే అంతా గర్భితమయ్యే ఉన్నది. “ఒకయెదో గీతి వెలుపలి కుబికి రాదు, చొచ్చుకొని లోనికింటోదు. ఇదీ అవస్థ. కబంధునిదీ కవిద్‌ మాత్రమే కాదు అందరిదీ ఇదే అవస్థ. తనరుచిబ్రతుకులు తనవిగా, తన అను భవము తనదిగా భౌతిక ప్రాజిక చైతన్యముల పరిధులలో జీవించేతాను తన్నెరుంగని ఒకదశలో త్తన భక్తి తనరచన - ఆకాంక్ష సాధనలు కొనసాగించు కుంటూ పోవటమే జీవితం. అందువల్ల కవిత్వం అంతా ఒక వ్యక్తావ్యర్త ప్రపంచం, ఎరిగీ ఎరుగని దశ, ఈ కెలన శరత్సూర్జి మూవ్చత శళాంక లలిత రోబిర్వొాతాన మా౭లనమఘోలో మఘనతారాంధతారచ్భటా సమాణశ్రాంతభూమి అందునగమిందు నగముంటి నొరనేను ఈ ళరత్సూర్థియూ చందికానుధామ రీచిలో నున్సనేను స్ఫారీభవన్చు వీన శంపాలతార్భతి వూని యుంటి - ఈ సగము నాది నాకె కన్చింనబోదు 708 చందన్నూాఖి

అందువల్లనే “ఉగ్రరాహు చంద్రార్థ బింబగ్రసనమువోలె నున్నది నాస్థితి. రాహువు సగం మంగిన చంద్రబింబంలాగ" ఉన్నాడు కవి. తన కేజోమయ పార్య్యాన్ని గురించిన ఎరుక తమోమయ పార్యానికి గానీ, తమూమయ పార్య్వాన్ని గురించిన ఎరుక ఈన తేజోమయ పార్యానికి గానీ లేదు. కవిగా వ్యక్తిగా రెండు రెండు చైతన్యాలు, వ్యక్తిత్వాలు రెండూ దాదాపు సృథక్‌ భావంలోనే ఉంటాయి. ఈ శరత్పూర్దిము విశ్వచైతన్య విస్ఫారవేళ అక్కడ కవి సృారీభవన్నవీనశంపాకృతి అక్కడ వ్యష్టి చైతన్యపరిమితులు అతనిని అడ్డగించలేవు. సర్వజగచ్చైతన్యమూ తానే అవుతున్నాడు. సర్వభావసంధి బిందువూ తానే అవుతున్నాడు “వెన్నెల పేరి దారములు వెంటి హోరంగుపటంబునల్లి మధ్య న్నెతి గూడు కట్టుకొని ఆ వెనుదారపు చిక్కులందు నీ వున్నమదీప్తిదే యిరుల పుర్వుల బట్టి వెలార్చు' చున్నాడు. అందుకే కవి "అమృతము గూడు కట్టిన దొర.” జీవితంలో (ప్రేయోభావంలో అభిముఖ అనభిముఖ దైతన్యాల గ్రీష్మవేళ ఆ రెంటికీ మధ్య ప్ర్రియదూత అవుతున్నాడు. “నీ దయకోసమై రసధునీ మహితాకృతి వేచియుంటి అంటున్నాడు. సర్వభావ సంధిబిందువుగా నున్న తనకూ సర్వజగదచ్చైతన్యానికీ నడుము అనుసంధానం కలిపించుకొనే దశలో కవి బహుకావ్యరూపంలో ప్రవర్తిస్తున్నాడు. చనములను దాటి వెన్సైల బయలు దాటి తోగులను దాటి దుర్గమా(దులను దాటి వులుల యడుగుల నడుగులు కలువుకొనుభు రాళ్ళవాగుదాటి వథాంతరములు దాటి అచ్చట తిన్హురసాని నాయాత్మయందు యివ్పటికి దాని నంగీతమే నందించు, ఈ కిన్నెరసాని ఏదో వసుచరిత్రలో శుక్తిమతికి ప్రతిబింబమనటం అవిచారితమైన అంశం. అవె రసాకృతి. "మునుపే నీకన్నులు గని అనుకొంటిని, నీవు నదీ వనితవ్చ. మానుషజన్మను కనినావని'. విశ్వనాథలో కవితాసతి సాధారణంగా నదీప్రవాహం, లేదా ఇక అసాధారణమైన సంగీతప్రవాహం, “తొడిమ యూడిన పూవు పడతిలా తోచింది.” కవి చైతన్యం నుండి కావ్యం వినిర్గమించిన విధము. ఉర్వారుకమివ బంధనాత్‌ మృత్యో ర్ముక్షీయ మా మృతాత్‌ “కడుసిగ్గు పడురాచకన్నెలా' సొందర్యసొకుమార్య లావణ్యము చందనశాభి 109

లకు ప్రతీకయైన రీతి అ నాయిక. “లీలా కమలపత్రాణ్‌ గణయామాస పార్వతి “బెడగుపోయిన రళ్నపేటిలా' నాగేటి చాలులో దొరికిన సీతాసహితమైన మంజూష - అదే “శ్రీమంజుషిక.' వనములను ఇత్యాదిగా దాటుకుంటూ వచ్చిన ఈ కిన్నెరసాని చివరకు తన బతుకును తెలుగుదైవమ్ము భద్రా దివై నెలకొన్న రామయ్య అతని దర్శనం చేసే భక్తుల త్రోవకాచి చల్లని నీరిచ్చిన పూతాత్మ ఈ రసాత్మ సహృదయులలో నిరంతరంగా సంగీతాన్ని మోగిస్తూనే ఉన్నది. నాకవితన్‌ విశాల జఘనా ! ఒక బొదితి లోదు భాషలో దాకృతిలేద ఊరక రసాత్మత నే వ్రవపాంచి పోదు నీ వాకృతి యంద మాచిన రసాత్మవు నీకును నా కభిన్సుతా శ్రీకతకల్గెనా పులకరించెను పామయ్యు రనవ్రపంచముల్‌ ఒక రూపము, ఒక బెచితి, ఒక భాషాసీమ ఇత్యాదులు ఉండటం సంపూర్ణం గా వ్యక్తమైన కవితారూపానికి ఉండేదశలు. అయితే అవ్యక్త దశలో అది శిల్చి మనస్సులోని చెక్కని శిల్పంలాగా అవ్యక్తమైన గీతంలాగా సృష్టించని భావి జగత్తులాగా ఉంటుంది. కవిచుట్టూ రూపుకట్టే దశలో ఈ అవ్యక్త భావప్రపంచం పరిభ్రమిస్తూ వుంటుంది. ఎక్కడో తానెరుగని ప్రపంచాన్ని ఆహ్వానిస్తున్న రీతిలో ఉంటుంది “ఈ అనిలాధ్వమెల్ల నినదించిన మువ్వల 'మైోత దూరమ్రైపోయిన గోతతిన్‌ పిలుచుపోలిక యదా వినిస్వనించెండునో ఇంతకుపూర్వం తానెరిగి విస్టృతమైనదీ గోతతి. దాన్ని మళ్ళీ పిలుచు పోలిక కానవస్తున్నది. ఈ మువ్వల మోత సనసన్నగా జీవపరిధిలో గుండె గడియారం చప్పుడులాగా వినబడుతూఉన్నది. బంగారు తీగలో పానకమ్మయి పోయె మజియు పల్చ్బనగాక బుతువు బుతువున కొత్త రుచులతో, కారుకారున మారుకాంతితో 3వాభషేక రంజన్నారి కేళగర్భాంబువుల వాకలై పారినట్లు తెలుగు సత్కవిరాజు పలుకందుకోలేని చవులూరి, చవులూరి కదిలింది. కవికి ఆ అనుభవం శబ్దాల పరిధిలోకి ఇముడ్చటం కష్టమై పోతున్నది. తన చైఠన్యంలో ఒదిగి పోలేని కాలాన్ని వర్తమాన బిందువు మీద సాక్షాత్కరింప జేస్తాడు: “అడవిలోనూ కడలిలోనూ అర్థరాతిరి వేళయప్పుడు కొగరు వన్నెల చుక్క కన్నెలు తొంగిచూస్తారోయ్‌' అన్న భూతకాలంలో సర్వకాలమూ ఉన్నది అట్లానే దొడ్డ దొర అతగాని నేలలో ఎడ్జెసనులే చేయరెవ్వరు దొంగనాగరికతలో దేశం తొలగి 170 చందనశాఖి

పోలేదోయ్‌' “ఉన్న వాళ్ళకు ఎంతనేలా దున్నుకుంటే చాలుతుందో మించిముట్టరు కూడ పైనా చిన్ని చెక్కయినా' “మిగిలినా అడవూలు, కొండల౭గురుకూ మబ్బూలకన్నెల తగులుతూ తరిలోనవానలు కురుస్తుంటాయోయ్‌'. ' అందరికీ కావలసినంతా ఉంది ఎవ్వరి తోడనెవరికి నెన్నడూ చూడలేమన్నా చిన్నితగవైనా' (కోకిలమ్మ పెళ్ళి) ఇదంతా ఆదిమకాలంలోని సమాజవర్ణనం, అకృదత్రిము మానవ జీవితం నాగరికతా పరివేషంలో ఒత్తిడిలో నలిగి పోవని దినాలనాటి పరిస్థితి అది.

ఈ అనంతకాల ప్రవాహంలో ఎన్ని అంశాలు నలిగిపోయినవీ, ఎన్ని నాగరికతలు, చరిత్రలు తొలగిపోయినవీ - అఖండ కాలదృష్టి ఉన్న కవి అందుకోవటం కోసం ప్రయత్నంచేస్తున్నాడు. నీ 'రధమ్ముదీక్షా ప్రణీత విధురవేగమ్ము పరువులు వెట్టుచుండె, నా శరీరమ్ము దాని క్రిందబడి నలిగి నలిగి పోయినది'-' నాదురక్తము నీ రథ చోదకుండు కడిగివేయును రేపు - అచటి బహుజనరక్త చిహ్నముల యందు నాది యిదని గుర్తేమి కన్సడును'. ఇదీవ్యవహారం.

అప్పుడుకవి తాను అంధభిక్షువు అవృతున్నాడు. ప్రతిసారీ కవి అతనిని చూస్తున్నాడు. అతనివిడ్డ వెంట సహాయంగా వుండనే వున్నది. అదే దాశరధీ శతకాంకరస్థ మైన పద్యం చదువుతున్నాడు. ఇంతవరకూ సామాన్యాంశం. అధ్వని విన్నప్పుడు - అతని యాగొంతుకట్లనే - అతడు పూర్వజన్మవుందు నేనూతి లోననో చచ్చిషోవుచు ఎంత పిలిచిన వినువారలేని లేక

ఆ వీలువు ప్రాణ కంర మధ్యములయందు నన్ఫువడి నన్ఫువడి నేటి జన్మకతనికనుచు వెదకుచు వచ్చి బేరినది కాక అతనికన్సులా బొత్తలే ఆసమయమునందు తన్ను రక్షించ న్నేరెన వత్తురేమొ యని చూబి చూబి అట్లేనిలబడి అతని ప్రాఖాలు కనుగూళ్ళయందు నిలది మరల కనెగాక నేటి జన్మముల నతని: అతని పాదడీనయంతసేవల్ల నట్టి అతని కన్గులు చూచిన యస్పుడెల్ల నూతిలో మున్గునాతని తీతునంచు వేగిరము వుట్టునాకు వృాద్వీధియందు, చందనళాఖి శ్రే

పూర్వ జన్మసముద్రాలమీదికి నౌకాయాత్ర చేయించినఘట్టం యిది అయితే కవి మునందరినీ ఆప్రయాణంలో సహచరులను చేస్తున్నాడు. వ్యక్తమైన దాశరధీశతక పద్యంలోనుంచి విశ్వవేదనా సముద్రంలో నిమగ్నం చేయించి వుళ్ళీవెలుపలికి తీస్తున్నాడు ఈకవి. తాను కాలాన్ని దాటి ఆసన్నివేశంలోనికి వెళ్ళిపోవటం మనను తీసుకు వెళ్లటం యిక్కడి మిిష్టమ్రైన అను భవాంశం.

లోకం ఎన్నో అనుభవాల బహువర్ణ కిర్మీరం చంచలేంద్ర చాపం

నిజముగా [ూరమతులకు నీతి లదు

్రళమితాంతరాత్ములకును రళ్ల లేదు

_అట్టి తాశుల భగవంతుడైనలోడు.

ఈ దైవమ్ములు కూడ నావలెనె లోభోేహోమదడ్రోధ వాం

ఛాదుప్పాత్ములు, వీరినమ్ముకొని యీషద్దుఃఖనసౌఖ్యార్డినై

యీదౌర్భాగ్భము లోల త్రవ్వుకొన యిట్లేయుండినట్లుండీ లో

లో దర్హోరు తవంబు జోనికొని నాలోలోన నేశయ్యెదన్‌

ఇది మరొక మనోదశ. అసలుముక్తి ఈ వేదాంతముతో కవికి ఏమిటి సంబంధము అంటే 'మధురభారతి నాకంరమందు నైక్యమందునయేమి నాయదియ ముక్తి అంటాడు. అందుకే మరొక చోట.

అల మీళకేశవ వాయునూను రఘూద్వవోదిక సేవయా

అల మిం(ద్రియ వ్రతతేర్ణయాధితయత్సు జీవన బాధయా

అల మనమే నుకుమూర కోమల కామినీ నిత గండభాక్‌

హనితాభ కావ్యవసంత పుష్పువనీ నిరంతర చంధదికా,

అని ఆ నిరంతర చంద్రికా సమాసన్నతను వ్యక్తీకరిస్తున్నాడు. మనష్యునిలో తొలగిపోతున్న దయాది గుణముల లక్షణాన్ని “మనుష్యుడు- దయ- నిర్ణయ' అన్న ఖండంలో చిత్రించాడు కవి. వర్షంలో నిలువనీడలేక చూరుదగ్గర ఆగిన మేకపిలను బెదరించి వెడలనడిచాడు గృహస్ఫుడు. ఆ మేకపిల్ల తెల్లవారేసరికి మరణిస్తే దాన్ని చూచి అందరూ జాలి పడ్డారు. బజారును కాపొడిన కుక్కకు జబ్బు చేస్తే కర్రతో నడుము విరిగేటట్టు కొట్టారు జనులు. 712 చందనళాఖి

ఈవెధవ కుత్స యిది గవులౌత్తి పొవు చున్చుదనుచు ననప్యాంచు కొన్హవారు వాల్లమరునాటి ముధ్యావ్హామందు నూరి వెలువలికి వెట్టి వేత నీడి ఎంబినారు. ' ఈ వస్తునిర్వహణలోనే కవి మానవునిలోని స్వార్ధపరత్వాన్ని, శ్రార్యాన్ని వికట లక్షణాలనూ స్ఫురింపజేశాడు. సమకాలంలోని కవితాధోరణుల పరిథులలో నిముడలేని ఒక లక్షణాన్ని వ్యాఖ్యానం చేస్తూ - మధురమార్గము నందలి మనుజులెల్ల వరునగాబోవుచున్నార్చు వారి వదన మండలంబులు నవమధుమాననమయ శ మల్లికా సమూవాయువోటె మాధురిల్లు. తానేమో - నానడచుచున్సు వథము కంటకళిలా వి షమము, వశ్రతమమ్మ, (కూర నర్పనంకతు లమ్ము భీకరమ్మును నిర్హ్షనమ్ము, వ్రతివ దమ్ము హృదయ భోేదభయావహనమ్ము కవి వ్యక్తిత్వంలోని ద్వైధీభావం విచిత్రమైంది తను మరొక చోటనుండీియు నదాగతియుక్తుడ చంతరానలో చనములు మూనీయున్‌ నిఖిలసాక్తివి వల్కకయున్‌ సమస్త భా వవిలయబుద్ధివి జూ అందువల్లనే అతడు తననే తలంచుకొనసాగిన ' అనుభూతిలో భి ఈఆనుభూతి లోభము వల్ల విశ్వనాధ సమకాలరీతి పరిమితులను దాటివచ్చాడు. “శేనెల్‌ వాలును మేఘగర్జనలు వీతెంచున్‌ పికీకన్యకా నూన వ్యాహృతి మాధు పంచమము చిందున్‌ ద్యోనదాంభఃకణ శ్రీనృళ్యంబులు చూపు మత్కవిత'. చందవళాఖి 13

అందువల్ల కవివర్యుల త్రోవల వందిమూక లేర్పడ్డాయి. డబ్బాలో గంలక రాళ్ళు మోగించిన విధంగా నీ కవిత ఉందన్నారు. పాషాఐపాక ప్రభువు అన్నారు. వారికి “అమిత తేలిక కావలె, కోమలేతర కవనమ్ము కూర్చువాడు, పనికారాడు - లోకము “చికిలి మోజుంగుసన్ననగిషీ పని బంగరు సేతమెచ్చలేదు. గుణముల్‌ దోషములోల యెన్చికలు నీకున్‌ సాటియేలోదు నీ ధ్వని సొందర్వము పుష్పవాటికలలో వ్యాఖ్యానరయ్యంబ య య్యెను నవ్దన్వరముల్‌ భవద్గళమయునందేపారె దీవ్యన్మవో ధ్వని రాజ్బుంబున నీకె కట్టితిమిరా పట్టంబు వుష్పుంధయా, తమనీయ మగు దేశకాల పాతములలో నమ్భుతమన్మద్గీత మఖిలమార్లము లేోగు నానా మవోగీతి నవ్యరాజ్ఞములతో నేను నేర్వనిదేది నేనె నమ్రూట్టును. ఇది.ఇరవైల నాటి విశ్వనాధ తనను గూర్చిన అంచనా. అందువల్లనే కవిత్వా రంభ సందర్భములో తన దైతన్యాన్ని మూలంలోనికి వెళ్ళి గుర్తు పట్టదలచినాడు. తానొక యోగి. ఆ యోగములో 'యతోవాచోనివర్తంతే అప్రాప్యమనసాసహ అన్న (బ్రహ్మముతో అభేదస్థితిలో ఉండవలసినవాడు. నిర్వికల్పమైన సమాధిస్థితి అది ఆ (బ్రహ్మమునందు అనందఘనమైన దశలో ఏవికారములేదు ఆ (బ్రహ్మము అఖండ సచ్చిదానంద స్వరూపమైంది. అది నిత్యము, ఏకము, అద్వితీయము. అది మాయ యందు ప్రతిబింబించిన (బ్రహ్మపదార్ధమే. ఈ ప్రతిబింబితము వివర్తము అయిన జగత్తు, పారమార్ధిక సత్యముకాదు. నిర్వికల్పమైన సమాధిలో నున్న యోగికి విక్షేపములు కలిగినాయి. ఈ విక్షేషములలో రెండంశాలు ఉన్నవి. ఒకటి బ్రహ్మవివర్తమైన జగత్తునందు సత్యభావము. రెండవది బ్రహ్మవివర్తమైన శబ్బబహ్మమునందు మోహము, ఈ రెంటి యందలి సౌందర్య భావన మరొక విక్షేషము. ఈ స్థితి ఆతని స్వస్థితి నుండి పడిపోవడానికి కారణమైంది ఈ జగత్తులో చేసినభావనములు - వాక్సౌందర్యభావన, జగత్పొందర్యభావన, ఈ జగత్తున బ్రహ్మయోజసేయుట, ఈ మూడు అంశాలలో కవి ద్యైతభావనలో పారమార్థిక సత్త్యదశనుండి పడిపోయినాడు. ఇదే (భ్రష్టత్వము. శే?4 చందనళాఖి

అంటే కవియైన యోగిముఖం మాయలో అధ్యాసితమైన జగత్తునందు లభ్యమైయున్నది. తన పూర్వస్థితిని గూర్చిన స్పృతి ఉంది. ఆస్థితినుండి కలిగిన చ్యుతిని తొలగించుకొని అనందపదాన్ని పొందే ప్రయత్నం సాగుతూఉన్నది. ఈ ప్రయత్న ఫలితమే జీవసంస్కారంలోని నిరంతరమైన దుఃఖసంవేదనము. ఈ జగత్తులో అంతస్సు లోదాగి ఉన్నవైఫల్యము తోడి నిళ్యసంబంధము. దీని నుండి తొలగిపోయటందుకు పడుతూ ఉన్న సంఘర్షణ. ఈ దశను వ్యక్తం చేయటం విశ్వనాథకవితలో నిత్యవస్తువు. “పసివాడు' అన్న ఖండికలో తన తండ్రి పట్టపేనుగు చూపించి అది ఇస్తానంటే ఏడుపు ఉడుగని తాను రంగుల పచ్చిపేడబొమ్మ యిస్తే ఏడుపు మానివేసినాడు. ఈ అనిత్యమైన జగమందు కలిగించుకొన్న మోహము యొక్క తత్త్వము ఇది. అందువల్ల విశ్వనాధ కవితలో శోకము నిత్యవస్తువు. మింటికి నీవు మంటికి నేను కవులమైతిమి అన్నగీతఠం యిక్కడ సంపూర్ణంగా అన్వితమవుతున్నది. ఈ మాయా విలాసం “శ్రీకృష్ణదేవుని నిర్వేదం లో ఒక చోట ఇలా వెల్లడింపబడ్డది. ఒకపరి వంచనం బమరియుండకపోవదు వారి సంగమం దొక నుఖలబ్టి తొ నమరియుండక పోవదు తాయు వారెరుం గళయును బో రెజింగియు నుఖంవడకుండనుబోరు బి(త్రచి (తక్భృతరతంబులొ చనుగదా రన భావము లీ ధరిత్రావె ప్రకృతికీ మాయలో ప్రతిబింబితమైన ఈశ్వరునికి ఉన్న సంబంధంలోని అఆంతర్శవైెరుధ్యం యిక్కడ వ్యక్తమౌతున్నది. తాత్త్వికమైన గాఢదర్శనంవల్ల తన సర్వ సాహిత్యమూ ఈ వేదనా సూత్రంలో నింబంధించే అవకాశం కలిగిస్తున్నాడు కవి. తాను ఏ తల్లి నుంచి ఉద్గమించినాడో, ఏ పసితనంలో తనలో ఈ విశ్వమంతా బీజభూతంగా ఉన్నదని భావించినాడో ఆ తల్లి జాతీయోద్యమ సంకులసన్నివేశంలో తెలుగు తల్లి అయింది. భారత మాత అయింది. కాల్చ్పనిక కవిత్వంలో ప్రకృతియైంది. థయసికూడా కులపాలికయై జగన్మాత అయింది. అనార్కలిలో అనార్కలి ఉపాస్య పరదేవత అయింది. 'కానబడ కనుమాన ప్రమాణమునకె అంది యందని పరతత్త్వ వవలనుంచిని రాయప్రోలు సుబ్బారావు లాగా కాకుండా అ పరిమితిని దాటి పృథ్వని “తల్లిగా, ధాత్రిగా, దేవతామతల్లిగా” భావించిన దశకూడ దాటి అ దేవతామతల్లియైైన జానకీదేవి జడప్రాయమైన లంకా చైతన్యంలో దివ్య చైతన్య ప్రతిష్ట చేయటానికి దిగి వచ్చిన అంశాన్ని ప్రతిపాదించే దశకు విశ్వనాధ వెరిగి భారతీయ తాత్త్విక చైతన్యపు చందనళాఖి ₹15

• అత్యంత నవీన పార్చ్వమైన శ్రీ ఆరవిందుల తాత్త్వికధారతో సమన్వయాన్ని కలిపించు కున్నాడు. ఈశ్వరుణ్ణి పృథ్విగా భావన చేయటం ఇక్కడ ఈ దర్శనానికి మరొక సూచిక “నీవేక్షేత్రము నేను కర్షకుడు తండ్రీ నిన్ను పండించెదనో. “పునుకల్‌ చూచిన కాజగడ్డలు ఫబణుల్‌ పొల్పారు కాజాకు లేమననౌ జాబిలికాజపూవు' అని మా సితృపాదులమ్మని పాలంబౌదీవు పో్వోశ్వరా' అంటారు. ఈ జాతీయోద్యమ ప్రేరణతో మాతృదేశంగా మలచుకొని “విరోధికంరదళన ప్రారంభసంరంభ మేచు దినాలన్‌ మరితోడి సైనికుల మైన సన్నివేశమును భావిస్తాడు. లేని ఆ స్వాతంత్ర్యం సంప్రాప్తించేదాకా ఈ బ్రతుకు అవసరం లేదని భావిస్తాడు. నేటితో అస్వతంత్రతానియతమైన ఈ (బతుకు తెలుగు వారు భరింపలేరు' అంటాడు దృఢంగా.

షారతంత్ర్ర దుఃఖంలో శిథిల శిఖరముల యందు దుఃఖమును పొంగు లెత్తించు కొన్నాడు. పూర్వచరిత్ర భావనకు గుర్తుగా జయస్తంభంలాగా నిలచి ఉన్నానని తెలియజేస్తాడు. చరిత్రను ప్రశంసించటంతో పాటు కావ్యదశలోకి పరివర్తిరపజేసి దానికి ఒక తాత్త్విక నేపథ్యం సమకూర్చి ఆవేశానికీ, పరిమితులకు అతీతంగా కాలానికి వ్యాఖ్యానంగా “రూన్పీరాణి' కావ్యాన్నీ ధర్మకర్శత్వభావనగల రాజ్యవ్యవస్తాపకుడుగా శివాజీని తీర్చుతూ “శివార్ప్చణ' కావ్యాన్నీ ఉజ్వలంగా నిర్మించినాడు.

ఫ్రీ పురుషసంబంధాలలోని వైరుధ్యాలను తొలగించి పరస్పరం అనురాగము, ఆరాధన, సమర్చణలు కలిగిన ప్రేయసీ ప్రియుల జీవితాలు వివాహబంధంలో స్రీ పుంసయోగసిద్ధిలో సాఫల్యం పాందగలవని విశ్వనాథ భావించినాడు. * భార్యాత్వంబన ఊరకే పురుష సంపర్కంబుగా నెంతురో' - “చేడోమోహకుల్యానదీ మర్యాదాకృతి తీర్చు యోగమిది' యని వ్యాఖ్యానించాడు. ఈ ధోరణితో కాల్చనిక కవిత్యోద్యవుంలోని ప్రఇయ కవిత్వం కొత్తవెలుగులతో కులపాలికా ప్రణయంగా రూపు కట్టింది. అందువలన “గిరికుమారుని ప్రేమ గీతాలు" ప్రణయ కవిత్వానికి ప్రస్థాన గ్రంధమైంది. కులపాలికా ప్రణయం సమాజం యొక్క సుస్థితికి హేతువైన వ్యవస్థాధర్మం. అయన గద్య రచనా ప్రపంచంలో చాలా భాగం ఈ తత్త్వం అధారభూమికగా కలదియే.

“శృంగారవీధి' లో మాధుర్య వాత్సల్య భక్తులు గంగా యమునలై సాగాయి. స్వామి తత్త్వాన్ని శ్రీకృష్ణదేవుని నిర్వేదము వ్యాఖ్యానించింది. శ్రీకృష్ణదంద్రుని గూర్చిన భగవద్విరహపాండిమాన్ని కృష్ణసంగీతం, గోపికాగీతలు, (భమరగీతలు వ్యాఖ్యా నించాయి. ప్రద్యువ్నూదయం సృష్టితత్త్వాన్ని రుక్మిణీ కళ్యాణ కథా గర్భంగా వివరించింది. 176 చందనళాఖి

“శశిదూతం'లో దూత కావ్యం విరహ్రీతికావ్యం అయింది. “మాస్వామి' లో నందమూరి శివునితో వాదించి కవి ధూర్జటితో బుజాలు రాచుకున్నాడు. “రురు చరిత్రలో ఒక విలక్షణమైన్టైలిలో మృత్యువుయొక్క నిత్యత్వాన్ని గురించి విపులంగా చర్చించటం జరిగింది.

విశ్వనాధ దృష్టిలో నిత్యపాపభావ మనే దేమీలేదు. అహల్య కూడా శాప విమోచనం తర్వాత కౌసల్యతో అరుంధతితో సమానస్థాయికి పొందింది. తపస్తప్తయైన ఆమెలో

• ప్రభుమేని పై గాలి పయివచ్చినంతనే పాషాణమొకటికి స్పర్శ వచ్చె - ఇత్యాది పద్యం పరిణావమువైళిష్ట్యాన్ని ప్రకటించింది. శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షం జీవులందరిలోనూ అంతర్గతమైన ఈశ్వరా భిముఖమైన అర్తిని వెల్లడించింది. అందరు రాక్షసులూ ఈ చైతన్యం ఉన్నవాళ్ళే. అరణ్యకాండలో అంతా పతనమైన దేవతల వృత్తాంతమే. (శాపగ్రస్తులై రాక్షసులుగా పరిణమించినారు విరాధుని నుంచి కబంభథుని దాకా) “దైత్యరూపము పెంపాందిన వేల్పులన్‌ మునుచుటి యిక్కడి కార్య(క్రవుం. రావబణుడైనా ఖరుడైనా కుంభకర్ణుదైనా, మకరాక్షుడైనా రామునికి ఏదనుజుణ్జి వధించినా విషాదంపాందటం'- కుమారుణ్జి శ్రేయస్సును గూర్చి శిక్షించిన తండ్రి పోలిక కానవస్తుంది.

వర్తమానాన్ని వ్యాఖ్యానించే సందర్భంలో విశ్వనాథ 1947 లో చెప్పిన అంశాలు ఇంకా విచారింపదగినవే.

వచ్చును నచ్చునంబెదురు బాటలు చూబిన యీ స్వతం(త్రతల్‌

వచ్చెను, ముక్కముక్క లయి వచ్చెను, వేనికి వాడె స్వార్ధమై

బుద్చిన దేశమై వలనపోయిన బుద్ధులు కల్గుదేశమా

కచ్చెలు బవ్వుకొంచు చురకత్తులు దూనెడునట్టి దేశమూ

తన న్వయముగ నద్దాంతముల్‌ గాని యీన్వ

తం(తలుగాని లోకభద్రమయులుగావు

వ్వక్షిదెనట్టి నైతికవర్హనం ఐ

దొత్కటే భద్రతకువచ్చు ముక్కగాని

కరుణయొకింత లేద యధికారయుకోనము విద్యనేర్చె ను

ద్ధురముగ సర్వమున్‌ దుడిబి దోసిళులన్‌ దెగ(గుమ్మరింబె నే చందనళాఖి 117

ర్వ్వరొ మరియింతయున్‌ తిరిగిరావలె నేమి విచిత్రమైన వ్యూ వారన గూర్చు తక్కువగునట్టిది మెళ్తని విద్య బెవ్చుడా అఖిల వేత్త విద్యాదక్షు డమ్చుతవ్దుదయు డరయ నను భవళాలియు స్వార్టరపాతు అెన వానికె యధికారమగునుగాక తాదృ్భళ నహధ్ర నృష్టి యీ ధరణి నగుత మార్చి 1996 కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయంలో జాతీయ నంగోస్టిలో చదివిన వ్యాసం, విమత్చిని 996 18 దచందనళాఖి

మూడు ద్ర్వైతాలను ముడివేసిన తాత్చికుడు.

విశ్వనాధ సత్యనారాయణ ఈనాటి భారతీయ సాహిత్యానికే కాదు సార్వకాలీన భారతీయ సాహిత్యంలోనే ఒక ఉజ్వ్వలశిఖరం. సమకాలినమైన అంశాలు పాగమంచులై ఆ శిఖరాన్ని కప్పినట్టు భాసించినా, పునరుజ్వ్వలితమైన అ వ్యక్తిత్వం-ఈ శతాబ్దపు అంచులను దాటి ప్రకాశిస్తూనే ఉన్నది.

అసాధారణమైన సృజనాళ్మకత మూర్తీభవించిన విశ్వనాధ అరై సంవత్సరాలు వ్యాపించిన తన రచనా కాలంలో మానవ జీవితంలోని అనంతములైన నంవేదనలకు అక్షరాకృతి కల్పించారు. ఒకవైపు పరంపరా విచ్చేదంతో - ఆత్మవిస్పృతిని పొంది దిక్కులు చూస్తూ ఉన్న దేశీయుల చైతన్యంలో మహా కూర్మమై పుడమి లోతుల్లోకి చొచ్చుకునిపోయి సృష్టి గర్భంలోనికి ప్రవేశించి అనాద్యనంతాలైన ప్రాగ్రూపాలను మౌలిక ప్రవృత్త్యంశాలను వెలికి తీయటమే కాకుండా అనంత రచనా ప్రపంచం ద్వారా వర్తమానాన్ని ఆవరించి మానవుడి ఏకాంత లక్షణాన్నీ, ప్రకృతికీ, మానవుడికీ ఏర్పడ్డ అసామంజస్యాన్నీ దర్శించి అందువల్ల కలుగుతూవున్న విషాదాన్ని శతసహస్ర విధాలుగా ప్రవచించినాడు.

వ్యక్తిగతమైన (ప్రేమ ధర్మం, వ్యవస్థాగతమైన కుటుంబంలోని క్రౌర్య కౌటిల్య కల్పిత కరిన దాస్యమూ సంఘర్షితమైనప్పుడు కిన్నెరసాని కరిగి న్వీరె వాగై ప్రవహించింది. భర్తశోకించిశిలయైనాడు. దురాశాపరత్వమూ, అతి కాముకత కడలియై విజృంభించితే జాగృతిపాందిన స్త్రీ చైతన్యం గోదావరి తల్లియై తన్ను తాను రక్షించుకొన్నది. అనార్కలి కధలోనూ ఇదే వైరుధ్యం ఇక్కడ వ్యక్తి ధర్మమైన (పేమ రాజరికాన్నీ, అధికారాన్నీ ఎదుర్కొనలేకపోయింది గిరి కుమారుని ప్రేమ'గీతాలలో పరస్పరానురక్తులూ వ్యవస్థతో చందనశాఖి 719

సామంజస్యం కలిగిన దంపతుల జీవనతత్త్వం కుల పాలికా ప్రణయంగా దర్శించినా కవి దీన్ని ఆత్మాశ్రయంగా రచించడం వలన విస్తృతమైన సామాజిక సందర్భంలో అన్వయం పాందలేకపోయింది.

కాల్పనిక కవిత్వోద్యవు౦ పరిమితులు ఇంతవరకే. ఒక కొలిక్కి తెచ్చి సామాజికసుష్పు పరిస్థితిని వ్రదర్శించలేకపోయాయి ఈ పరిమితుల వల్లే మహాకావ్య ప్రమాణంతో రూపు దిద్దుకున్న ఏకవీర కూడా సంఘర్షణలను ప్రకటించిందే కానీ లక్ష్యాన్ని చేరుకోలేకపోయింది. అయితే ఏకవీరలోనే విశ్వనాధ సృజన శక్తుల విసృత ప్రదర్శనం భావి సృష్టిలోని మూలల్తక్షణాల ఆవిష్కారం ఉన్నది.

ఏకవీరలో ప్రకృతి కధలో భాగమైంది. వేగైనది ఏకవీరలో తాదాత్యం చెందింది గుజ్జిపువ్వాళ్ల పిల్ల 'అమృతం'- విశ్వనాధ భావి సృష్టికి మూలబీజమైంది. కాల్చనికోద్యమ పరిమితులను బద్దలు కొట్టింది.

కాల్చనికోద్యమ పరిమితులను దాటిన విశ్వనాధ అ వారసత్వాన్ని గుండెలో పెట్టుకుని సాహిత్య సృష్టి చేసే వేళ తాను మూడో కాలానికి విస్తరించాడు. మానవునికి ప్రకృతికీ, మానవునికీ మానవ సమాజానికీ, మానవునికీ అతని అంత్మ్రైతన్యానికీ ఒక సమన్వయం దొరికితే తప్ప ఈ సంక్షోభానికి పరిష్కారం లభించదని ఆయన భావించాడు ఈ త్రివిధ సమన్వయం ఇతిహాసంలో తప్ప సాధ్యంకాదు ఈ ఇతిహాస గుణ సంకల్పం

• నవకధా దృతితో వేయిపడగలైంది భక్తి రచనగా శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షమైంది.

కాలం యొక్క జీవితం యొక్క నైరంతర్యం ఈ ఇతిహాసాల నిర్మాణానికి కారణమైంది. “తినుచున్న అన్నమే” తింటూ, “చేసిన సంసారమే' చేస్తూ భౌతిక ప్రాణిక దశల్లో “ఫునరపి' గా సాగే ఈ జగత్తుకు మనోభూమిక మీద ఆత్మిక అనుభూతియ్రైంది. తనదైనలో ఉన్న 'నేను' ఒక్కో పాత్రలో అనేకములైన పొరలలో స్థాయిలలో ప్రకటితమై మానుష జగత్తులోని సంఘర్షణల వెనుక ఉన్న సార్వకాలికమైన ఏకతా సూ త్రాన్ని ఆవిష్కరించింది అందువల్లనే విశ్వనాధ నవలల్లో, కధలలో ఆత్యంతికంగా దుష్టపాత్రలు ఉండరు. దైత్య శక్తులకు ప్రాగ్రూపమైన జయ(ద్రథుడు కూడా చివరకు పలుచబడడం మనం చూడవచ్చు.

అద్భుతమైన ఆధునికేతిహాసమైన వేయిపడగలలో కాలమూ ప్రకృతీ రెండూ ప్రధాన పాత్రలే, కాల పరిమితులు దాటలేక దాని ఒత్తిడికి తట్టుకోలేక మరణించిన

720 చందనళాఖి

ప్రకృతి 'పసరికి ఆధునిక ప్రపంచంలోని పర్యావరణ విపత్తుకు నంకేతమైంది. పసరిక మరణం ఈ సామరస్యం లోపించడాన్ని విలక్షణంగా చూపించింది. ఈ విపత్కర పరిస్థితులను తనకు తాను తెచ్చుకున్న మానవుడి వర్తమాన నాగరకత మీద విశ్వనాథకు ఉన్న జుగుప్స ఈ నవలలో ఎల్లెడలా కానవస్తుంది. ఈ నాగరకత కామమై చెంగల్రావుగా, అధికారమై రంగారావుగా, ఆధ్యాత్మిక మార్గమై శివరావుగ్యా తన వికృతిని దర్శింప చేస్తుంది, మానవుడు నిస్సహాయంగా విషాద సంభరితుడై దిక్కు తోచకమిగిలిపోతాడు ధర్మారావై. అయితే ఈ కాలం యొక్క క్రూరమైన కోరలకు చిక్కకుండా ఈ పరిధులను భేదించి తన లక్ష్యాన్ని చేరుకున్న వ్యక్తి “గిరికి. ఈమె తనలోని సృజనాళ్మకమైన కళా చైతన్యాన్ని ఈశ్వరార్చితం చేసి అత్యంత ప్రతికూలమైన కాలాన్ని కూడా జయించ గలిగింది. ప్రకృతి ఈమె కోసం ఉద్దీపన విభావమైై రస సందీప్తమై యుగ యుగాలలోని అవతార [క్రమాన్ని ఎట్ట ఎదుట సాక్షాత్కరింపజేస్తుంది. హరప్పను యోగిగా తీర్చిదిద్దిన ధర్మారావు జగత్తులో ఇముడలేక అక్కడే ఉండిపోయాడు. పసరిక మరణ విషాదానికీ, హరప్ప నిష్కామ ప్రవృత్తి వల్ల సాధించిన విజయానికీ, గిరిక లభింపజేసుకున్న ఆత్మ సాక్షాత్కారానికీ తాను సాక్షిమా క్రుడైనాడు. అతని సాఫల్యవైఫల్యాలు ఆధునికమానవుడి సాఫల్య వైఫల్యాలకు అంతబహిర్ణ్లోకాల సంఘర్షణలకూ ప్రతీకలైనవి. కల్పవృక్షంలో మూల అన్వేషణ లోతుగా సాగింది. వశిష్ట విశ్వామిత్రులు, అహల్యా గౌతములు, రామపరశురాములు, శైకేయీ దశరధులూ, బుషులూ రాక్షసులు, వింధ్యము అగస్త్యుడు, మారీచ రావణులు, వాలి సుగ్రీవులు, రావణ విభిషణులు, రావణ కుంభకర్ణులిలా జంటలు జంటలుగా సాగిన సంఘర్షణలో ఒక పీరికలో పరిణామ శీలం ఉన్నది. ఇక్కడ ప్రతి నాయకులుగా కనిపించే విశ్వామిత్రుడు మొదలైన వాళ్లు క్రమ క్రమంగా అవతలి వైపుకు తెలిసియో తెలియకుండానో సాగిపోతూ ఉంటారు. “తన” పైన పేరుకుని ఉన్న అవిద్యావరణాన్ని భేదించి ఆత్మ సందీప్తితో బయటకు వస్తారు. శు పరిణామ లక్షణాన్ని చెప్పడం వల్ల విశ్వనాథ భారతీయ సంస్కృతి వరూలాలను అందిపుచ్చుకోగలిగారు. జీవకోటి అంతా ఈశ్వర చైతన్యాంశమే. పరంపరాగత౦గా సంక్రమించిన కర్మ వాసనలను తొలగించుకుని వంళ్లీ ఆనందమయమైన ఆ స్టానాన్ని చేరుకోవడమే సర్వ జీవులకు లక్ష్యం. సాత్త్విక ప్రవృత్తి గల వారు ఈ సాధనను తెలిసి కొనసాగిస్తే రాజస ప్రవృత్తి గలవారు తెలిసి తెలియని దశలో, తామస ప్రవృత్తి గల వారు అజ్ఞాతంగా ఈ కృషిని కొనసాగిస్తారు. ఈ ప్రవృత్తిని ఆయన “జీవుని వేదన' అని పేర్కొన్నారు. దఎవనశాళ్లు 121

విశ్వనాధ రచనల్లో మరోపార్ధ్వం సృష్టిస్థితిని భంగించే దైత్య ప్రకృతిని ఖండించి దైవీ ప్రకృతి ప్రదీప్తం కావటం. కల్పవృక్షంలో సీతాదేవి ఈ పరిణామానికి నాయకత్వం వహించింది. ఆమె స్వయంగా లంకకు చేరి మూలస్ట్థానంలోని దైత్య ప్రవృత్తి మూలాలను ఛేదించింది. రామునితో చివరకు “అంతయు నేన చేసితినొ అని ప్రకటిస్తుంది. రావణుని చివరకు తనభక్తునిగా స్వీకరించింది. భారతీయ తాత్త్విక మార్గాల విభజన రేఖలను తొలగించి ద్వైతాల మూల కేంద్రంగా థ్రీ విద్యా సంప్రదాయాన్ని నిలిపి కల్పవృక్షం ఒక విలక్షణమైన సమన్వయాన్ని సాధించింది.

ఒకే కాల కేంద్రంలో తానొక్కడై ఈ రెండు ఇతిహాసాలను నిర్మించడం ద్వారా విశ్వనాథ భారతీయ సంప్రదాయాన్ని ఆధునిక కాలం దాకా నడిపింప చేస్తూ వచ్చారు. దానితో కొత్తదనాన్ని పొందిన ఈ సాహిత్యం నవ్యసం ప్రదాయమై 0ది.

ఈ త్రివిధ సమన్వయమే విశ్వనాథ తరునాతి రచనలలో వస్తువైంది. “స్వర్గానికి నిచ్చెనలు లో వసుంధర తనలో తాను గుడుసుళ్ళుపడ్డా తన మూలాన్ని తాను తెలుసుకోలేకపోయింది. పశుపతిశాస్త్రి వీణానాదం చివరకు తన మూలమెక్కడో ఉన్న సంగతిని నిర్దేశించి తనలోని అశాంతికి పరిష్కారాన్ని చూపింది. ఆధునిక జీవితంలోని పరాయితనం, మూలాల నుంచి తొలగింపబడటం వసుంధరను ఏకాకినిచేసింది. కల్పవృక్షంలో కబంధుని స్థితి యిల్లాంటిదే ఎన్ని ఏండ్ల నుంచి ఎదురుచూచాడో రాముని కోసం.

బివరకు రామలక్ష్యణులు నీవిరికల్వలు మంచు తుంసరల్‌

బివురులు ముగ్గ నంచర దుళీర నమీర కుమాూరమూర్తులం

ధువు వెనులోతు (త్రవ్వినను నూల్కొను కొబ్బరిపాల వంటి నీ

రవినినయట్టి వెద్దజల్నలై కనిపించితి రీరు మీరలా

స్వాత్మసాక్షాత్కారం వల్ల కలిగే అనుభూతి ప్రాజూనికి ఎంత సుఖం కలిగిస్తుందో ఈ పద్యంలో ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించే విధంగా వర్ణింపబడింది. కల్పవృక్షంలో దైత్య ప్రకృతి ఎప్పుడూ అవిదితమైన ఆ దివ్య పరిణామం కోసం తలుపులు తెరచి ప్రతీక్షించటమే కనిపిస్తుంది.

ఈ ్రతీక్షణలో కొందరు కొందరు ఆ మహారధం కిందపడి నలిగిపోతారు. “నాడు రక్తము నీ రథచోదకుండు కడగివీయును రేపు చక్రముల నుండి అచటి బహుజన

౧22 చందనళశాఖి

రక్త చిహ్హములయందు నాదియిదని గుర్తేమి కన్చడునుస్వామి! ఈ దుఃఖం నిత్యమైంది తాను తనను పోల్చుకునే దాకా అఆత్యంతికమైన శాంతిని అభించుకునే దాకా. అయిజే కవి తాను సాక్షియై పాడుతూ ఉంటారు. ఆషాఢ మేఘాన్ని చూచి “నీవుమింటికి క్షితికి నేను కవుల మ్రైతిమి హృదయ దుఃఖములుపాడ' అని వ్యాఖ్యానిస్తారు. కవి ' దుఃఖంబల్ల అనంద భాగస్వామిత్వము పేరపంచు నట. విశ్వనాథ ఈ కారణంగా విశ్వగతమైన దుఃఖాన్ని అత్మీకరించుకుని సర్వజీవ వేదనగా వ్యక్తం చేస్తారు. శ్రీ కృష్ణ సంగీతము అనే ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించే కావ్యంలో మనం మాట్లాడుకునే వచనమే పద్యమై నూట ఎనిమిది మంది గోపికల అనుభవాన్ని అందరూ తానేయై వ్యక్తం చేస్తారు. ఈ రచనలో అనుభవం లోలోతుల్లోకి చేరటమే కాదు, తెలుగు భాష పలుకుబడి భాష కుదుళ్ళలోకి చేరి దాని శక్తిని ఆవిష్కరించింది. విశ్వనాధ భారతీయ పునరుజ్జీవనోద్యమం యొక్క ఉత్తమ ఫలాలలో ఒకరు. తన జీవన అస్తిత్వాన్ని, ప్రత్యేకతను రక్షించుకునే ప్రయత్నంలో వైదేశీయ సాంస్కృతిక సామ్రాజ్య వాదానికి వ్యతిరేకంగా తన సాహిత్యాన్ని పణంగా పెట్టారు. “ఒక జాతి సర్వతః ఉఊన్మీలితమైన గావచ్చు గాని శక్తి చావరాదు అని ఆయన భావించారు. తన జాతిని ఆయన “పరిలీనాగ్స్నియైన శమీ వృక్షము వలె దర్శించారు. ఈ దర్శనం వల్ల ప్రాచీన మూల్యాలను, పరిస్థితులను ఆయన ఎక్కువ మమకారంతో వర్ణించారు. అయితే వర్తమాన శేంద్రం నుంచి ఆయన పారిపోలేదు. ఆ పాదులోంచి పైకి లేచి మహావృక్షమైన ఆయన (ప్రతిభ దశ దిక్కులకు తన సృజన శాఖలను ప్రస్తరింపజేసింది. స్వాతంత్రం మనకు వచ్చిన తరువాత సాంస్కృతిక వైతన్యం లోపించి పరాయీకరణం పెరిగిపోయింది. విదేశీయ తాత్త్విక దృష్టితో మన మూలం నుంచి దూర దూరంగా పారిపోతూ ఉన్నాము. దేశీయ సంస్కారం అన్నా సంఫ్రదాయం అన్నా ఒకానొక విధమైన నిర్లక్ష్యము, తిరస్కారము వ్యాపించి ఉన్న మన కాలంలో భారతీయ చైతన్య ప్రాణస్టానాన్ని దర్శింపపేసే విశ్వనాథ రచనలు ఎంతో అర్ధవంతాలైనవి. విశ్వనాథ భారతీయ చైతన్య దర్శనం విశ్వ చైతన్య సాక్షాత్కారానికి అనువైనది. ఆయన రచనల్లో ఈనాటి పాశ్చాత్య నాగరకతలోని అనేకాంశాలు అవహేళనకు గురి కావటంకద్దు. అయితే విశ్వలయకు వ్యతిరేక ముఖంగా స్వార్ధము, తాత్కాలిక సుఖము, విశ్చ్శంఖలత ఆధారంగా సమష్టి చందనళశాఖి 123

వినాశహేతువైన సంస్కృతిని ఆయన తిరస్కరించటం, జగత్తు యొక్క క్షేమానికీ, లోక సుఖ హేతువులైన శాశ్వత మూల్యాలు నిలబెట్టడానికే."

"ఆయన దృష్టినుంచి జీవితంలో నుంచి ఏ చిన్న అంశమూ తప్పించుకోలేదు. సర్వతోముఖమైన ఆయన రచనా ః1ప్రపంచంలో సమస్త మానవానుభవాలు రూపుకట్టు కున్నవి.

దీర్హకాలం సుప్తమైన భారతీయాత్మ ఆయన ప్రతిభా రూపంలో మేలుకొన్నది, ఆయన వ్యుత్సన్నత మన సంస్కృతిని మరొకసారి అన్వయించే ప్రయత్నం చేసింది. ఆఅం(ధ్రవ్రభ 25 సెప్టెంబర్‌ 7994 24 చందనళాఖు

శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము అధునికేతిహాసము

ఇతిహాసాన్ని గూర్చి ఈకాలంలో విస్ప్రతమైన విచారణ జరుగుతున్నది. పాశ్చాత్యదేశాలలో ఇతిహాసమూ, మనదేశంలో ఇతిహాసమూ ఒకటిగా భావించడానికి వీలులేచేమో |! భారథీయమైన ఇతిహాస విచారణలో రామాయణ మహాభ్గారతాలకు రూపంలో అనంతమైన భేదం ఉన్నది. మోమరు ఇతిహాస స్వరూపాన్నీ కళామయమైన ప్రయోజనాన్నీ నిర్ణయించగా, దానికి నిర్దుష్టమైన స్వరూపాన్నివర్ణిలూ, ప్రయోజనాన్ని మిల్టనూ ఏర్పరచారని కొందరు విమర్శకుల నిర్ణయము. మిబ్దను తర్వాత గొప్ప ఇతిహాసం యూరోపులో ఉద్భవించలేదనే సాహిత్యవేత్తల భావన.

భారతీయ విచారణలో ఇతివాసాన్ని స్పష్టంగానే నిర్ణయించారు. దేవాసుర సంఘర్షణమూ, కర్మఫలానుభవమూ మొదలైన అంశాలు దీనిలో ప్రధానమైనవి. రామాయణ మహాభారతాలను మహా కావ్యాలుగా పేర్కొనడం కూడా జరిగింది. అయితే మహాకావ్య పరిధి ఆలంకారికులు నిర్ణయించిన దానికంటే ఇతిహాసం వస్తువిన్యాస్తవైఖరి చేత విలక్షణమైనది కావటం ఆలోచించవలసిన అంశం. ఇతిహాసంలో రసవిచారణ మహాకావ్యంలోవలె సులభంగా జతకూడేదికాదు. అందుకే భారత రావాయణాల రసాల స్వరూపాన్ని ఆనందవర్థనుడు ప్రత్యేకంగా విచారించవలసివచ్చింది.

అధునిక కాలంలో ఇతిహాసమేమి - మహాకావ్యమేమి - సంక్లిష్టమైన వర్తమానంలో ఖండకావ్యాలకు శప్ప దేనికీ చదువుకొనే వ్యవధి లేదనే ఒక వాదం ఉన్నది. సాంకేతిక పురోగతి మరికొంతదూగం పోయి కవిత్వానికే వర్తమానం అనుకూలం కాదని చంచనకాఖ్‌ 125

అంటున్నది. అయితే కొంత కల్టోలంలోనూ మనిషికి విశ్రాంతి స్థానం అవసరం ఆ అవసరమే కవిత్వాన్నీ సంగీతాన్నీ నిలబెడుతున్నది.

అధునికేతిహాసం ఏమిటి ? అని ప్రశ్న. ఇది కాలాన్ని సూచిస్తుంది. తత్త్వాన్ని సూచిస్తుందా అనే సందేహం ఉన్నది. సూచ్యార్థంలో ఈ రెంటికీ ధర్మధర్మి సంబంధం కావటంవల్ల భేదం లేదు. ఆధునిక తత్త్వాన్ని ప్రతిఫలించటమే ఆధునిక సాహిత్య ధర్మం. ఎందుకంటే దాని ఆవిర్భావం ఈ పాదులోనే ఉన్నది కనుక, అయితే మహావృక్షం క్రొటన్‌ మొక్కలాగా భూమికి టెత్తెడు ఎత్తున నిలిచి ఆగిపోదు. అది పైకి లేచి దిక్కాలాలను ఆవరించి అతిక్రమిస్తుంది. ఎందుకంటే, దాని పరిధి వర్తమానాన్ని అనంతమైన దేశకాలాలతో ముడివేయటం జరుగుతుందన్నమాట.

కథ ఎప్పుడూ కావ్యజగత్తులో భావ వ్యంజకమైన ప్రతీకాత్మకతను సాధించు తుంది. అందువల్ల కధ ఏ కాలానికి సంబంధించింది అనే ప్రశ్న చరిత్రలో - ఇతర శాస్త్రాలలో ఆలోచించవలసిన అంశమే కాని, కేవల పరివేషమా తమైన కధాంశం యొక్క వాస్తవికతావాస్తకవితలతో గాని, వత తాత్త్విక సంబంధంతో గానీ కళాలోకం విచారించదు. భాష ఛందస్సు, అలంకారాల వలెనే కధ కూడా ఒక ఉపకరణమే కాని కావ్యమునకు లక్ష్యము కాదు. సాధారణీకరణం పొందిన కధాంశం సార్వదేశికమూ సార్వకొలికమూ అయిన అనుభూతి విశేషంగా మాత్రమే'మిగిలిపోతుంది అందుకే కల్పవృక్ష ఆరంభంలో కవి - “కవి ప్రతిభ లోన నుండును కావ్యగత శతాంశముల యందు తొంబదియైనపాళ్లు, ప్రాగ్వివశ్చిన్మతంబున రసము వేయిరెట్లు గొప్పది నవకథా దృతినిమిలచి' అంటాడు. రసము కావ్యానుభవము. ఇది ఎవరికివారు చేదుకోవలసిన అంశం, ఇది తనదైన అనుభూతి. ఈ నూతనదృష్టి నవకధా నిర్మాణ విరోధి కాదు.

అసలు కవి ఎవడైనా తన కాలాన్ని తన జీవనాన్ని సంపూర్ణంగా వదలి రసస ఏప్తీ చేయలేడు. ఎవర్జానా ఆది అధారభూమి. నేల విడిచిన సాము కాదు.

విశ్వనాథ పుట్టిన సంధియుగంలో భారతదేశం నూతన రూపంలో తనను తాను సాక్షాత్కరింప జేసుకునే ప్రయత్నం చేస్తున్నది ముంచుకు వస్తున్న పాశ్చాత్య జీవన విధానం, నాగరికతలు తన జీవన చటూల్యాలను పఃలింది వేస్తున్నవి. నాగరీకరణంలో పల్లెలు పాడు బడుతున్నవి. తనకు అపరిచితమ్రైన సంవేదనల వెల్లడించే పరదేశ భాషా సాహిత్యాంశాలు తన జగత్తును ఆవరిస్తున్నవి. వ్యవస్థ శిథశలమై పోతున్చది చాను నమ్మిన అంశాలు అన్నీ ప్రశ్నింపబడుతున్నవి. ఈ సంధియుగంలో విశ్వనాధ 126 వంఎదనతాఖీ

ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోకుండా ఒకచోట నిలిచి వుండి, ఈ వరిణామాన్ని ఆ పరిణామం పొందుతున్న సమాజం చెందే ఆవేదనలను'విఖభాంతులను వైఫల్యాలను చిత్రిస్తూ తన సాహిత్య మంఠా సృష్టించినాడు. ఒకవిధంగా తాను ఒంటరియైనాడు. భారతీయ జీవితంలోని ఈ అసంబద్ధమైన లక్షణాన్నీ తన చరిత్రను అపవ్యాఖ్యానం చేసుకొని, అభిజ్ఞతను కోల్పోయి నిరాధారంగా నిలిచిన సన్నివేశాన్నీ క్లేశాన్నీ వెల్లఢించినాడు. ఈ స్థితిలోనే మూడు పుష్కరాల వయస్సులో (1932) తన జీవన సహచరిని కోల్పోయి ఇంకా ఎక్కువగా ఒంటరి తనాన్ని అనుభవించినాడు. అప్పుడే (1934) రచితమ్రైన ఒక ఇతిహాసం- వేయి పడగలు, అప్పుడు ప్రారంభమై 196 1లో పూర్తి చేయబడిన వురొక ఇతిహాసం శ్రీవుద్రావాయణ కల్పవృక్షం. ఒకటి నవకథయైతే ఒకటి పురావృత్తము.

ఈయన కవిత్వారంభంలోనే ఈ అసంవిదితమైన వేదనా మూలాలు గోచరిస్తవి:

అన్మదీయ కంయున యందాడుచుండె

నొకఎదో గీతి వెలుపలి కుబికిరాదు

చొచ్చుకొని లోనికింబోదు, బ్రచ్చిపోయె

నా వృదయ మీ మహో బ్రయత్పమ్మునందు.

వ్రచ్చిపోయిన హృదయం నుండి శోకం ప్రసరిస్తూనే ఉన్నది. అందుకే విశ్వనాధ రచన లన్నింటికీ ఈ శోకం మూల (ద్రవ్యమైంది. “ఈ జన సమూహమున యందు నే శరీర మాత్రముగ బోపుచుంటి. నా మానసంబు అమిత తృష్టాల సంబంతకంత భూమిమీద నుండి స్వర్గానికి మెట్టుకట్టు' తృష్టాలసమైన మనస్సు ఒక మహాలోక నిర్మాణానికి మెట్లు కడుతూ వచ్చింది.

ఈ కెలన ళరత్పూర్రిమా వృత శళాంక

లలితరోచిర్వితాన మూ కెలన మోర

ఘనతరాంధకారచ్భటా సమాఢధ్రాంత భూమి

అందు నగమిందు నగయుంటి నౌరనేను,

ఇదీ విలక్షణమైన ద్వంద్వ స్థితి ఈ సగము నాది నాకె కన్చింపబోదు. ఇది అధునిక మానవుని అభిజ్జకు సంబంధించిన శ్లేశం. ఉగ్ర రాహు చంద్రార్థబింబ (గ్రసనమువోళెనున్నది నాస్థితి. తన స్థితి తనకే అర్థంకాని క్లిష్ట దశలోమానవుడు ఒక చందనళాఖి 127

అవిదితమైైన వేదనకు గురి అవుతున్నాడు. దాన్ని విశ్వనాధ “జీవని వేదన' అన్నాడు. ఇది ఈయనకు పాహిత్య నిర్మాణ హేతువైనది. ఈ వేదన - ప్రాణ సంవేదనల దశలో - మనో లోకపు ఇరులదారులలో - అత్మలో కపు ' అప్ల్‌క్యేకే నాయమస్తీతిదైకే” అన్న దశ “సంశయ ఖండం" లో - మూడు అంతరువులలో వ్యాఖ్యానించవలసిన అంశం విశ్వనాధ జీవుని వేదనలో ఈ మూడు దశలూ సంపూర్ణంగా కానవస్తవి

తొలి దశలో జగదర్భవహారానికి మూలమైన స్త్రీ పుంసయోగం సంశయాలలో పడింది. ప్రేమపేర వివాహ వ్యవస్థను కూల్చే ప్రయత్నం జరిగింది. వివాహ వ్యవస్థలోని కారిన్యాన్సీ “కిన్నెరసాని పాటలిలో 'అనార్భలిలో ప్రల్టించిన విశ్వనాధ దాని పరివర్హనాన్ని కోరుకున్నాడే కాని, దాని తొలగింపును కాదు. కాల్చనిక కవితా మార్గంలో తాను ప్రణయ కవియై కులపాలికా ప్రణయాన్ని ప్రతిపాదించినాడు,. వేయి పడగలలోనూ, కల్చ్ప వృక్షంలోనూ ఇదే కేంద్ర సమస్య, యథేచ్చా కావు వ్యవహారం ఆధునిక కాలపు సమస్యలలో ఒకటి. ఇది ప్రాణజముయశక్తుల విషృంభణలో ఒక భాగం. కావు కోధాదులు ఈ పరిధి లోనివే.

దీని నియామక శక్తులు మనోలోకంలో ఉన్నవి. మనోలోకం ఆదిమ కాలం నుంచీ దైవాసుర స్పర్ధతో నిండి వున్నది. అసుర శక్తులకు అహంకార మమకారాలు కేంద్రాలు. దైవీ శక్తులకు (ప్రేమ త్యాగములు మూలద్రవ్యాలు. ఈ శక్తుల యుద్ధం ఈ పరాసరమనోలోకాలలో ఎప్పుడూ కొనసాగేదే అయినా, ఉత్తమ జీవన వ్యవస్థకు సర్వజీవ ఘుస్థితికి దైవీశక్తుల అధిపత్యం వాటి విజయం కారణూలౌతవి. అన్ని దేశాలలో అన్ని కాలాలలోనూ, మహాకావ్యాలలో ఇతిహాసాలలో ఈ దేవాసుర శక్తుల సమరం ప్రధాన వస్తువు. వెలుతురూ, చీకటీ - సత్యమూ, అనృతమూ - అహింస, హింసలు - వీటికి ప్రధాన చిహ్నాలు. ప్రకృతిలో ఉన్నత స్థిత్సవైపు సాగవలసిన ప్రయాణానికి, వ్యవష్థయొక్క సుస్థితికీ హేతువైనవి దైవీశక్తులు - వీటికి విరుద్ధమైనవి అసుర శక్తులు. వీటినే చిదచిత్తులుగా, ఆతృ్మమాయలుగా భారతీయతాత్త్వికులు దర్శించినారు.

ప్రకృతితో సామరస్యం లోపించిన మానవుడి దురదృష్టకరమైన సన్నివేశం అగాధమైన వ్యధాలోకంలోకి ప్రపంచాన్ని నెట్టివేసింది. మానవ సంబంధాలలో వచ్చిన యాండ్రికక, ఆత్మీయత, అనుబంధములు లోపించటమూ దీనికి కారణమైంది. తూనవ జీవతశ6లోని ఈ ?థిల విచ్చిన్సునీంకుల దశను పాశ్చాత్య సారస్వతంలో ఇలియట్‌ “వేస్టలాండ్‌ో నిరోపింపగా - భారతీయ వాబ్బయంలో వేయిపడగలు నిరూపించింది. 728 చందనళాఖు

అయితే, కల్చవృక్షం పరిధి ఇంతకన్నావిలక్షణమైంది జీవునివేదన యొక్క మూడవస్థాయి దీన్ని ఆ శిఖరానికి చేరుస్తూ ఉన్నది. దైవాసుర సంపన్మయమైన జగత్తులో సుస్థితి ఎవరో కొందరు మోక్షస్థితి పాందటం వలన సంభవించేదికాదు. ఈ జగత్తు సర్వమూ ఈశ్వర వైతన్య విలసితం కావలసిన స్థితి అది. పలాయనంకాదు - సమూలమైన పరివర్తనం కోరుకుంటుంది ఈ స్థితి. ఇందుకోసం దైవస్థితిని సంపూర్ణంగా పృధ్విమీదకు ఆవహింపజేసుకుని దైత్యశక్తులను విచ్భేదిస్తూ వానిలోని దైవీసంపదను నిలువరిస్తూ, ఈ జగత్తుమీద అత్యంత మమకారంతో నిర్మితమైన ఆధునికేతిహాసం శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షం. ఇదే కాలంలో మన దేశంలోనే నిర్మించిన ప్రతీకాత్మకమైన ఇతిహాసం శ్రీ అరవిందుల సావిత్రి. త సృష్టికి ఆదిముమైన మూలం వైరుధ్యం. ఇదే విద్యావిద్యలుగా చెప్పబడింది. సౌందర్యమూ, జుగుషప్పావహమూ - ఉదాత్తమూ, అనాదరణీయమూ.- ఉచితమూ, అనుచితమూ - యాంత్రికమూ, సజీవమూ - పూర్వనిశ్చితమైన ఆనంత్యమూ, ఇచ్చాధీనమైన ఆనంత్యమూ - ఉత్తమమూ, అనుత్తమమూ - ఇలా అనంత వైవిధ్యం ఆధునిక తత్వదర్శనాలలో ఉన్నది. ఇతిహాసం ఈ రెండూ పార్శ్య్వ్వాలకూ ఒరిపిడి కలిగిస్తుంది. “శిశుపాలవ ధ'లో మాఘుడు ప్రబంధాన్ని వర్ణిస్తూ “ అనుజ్జితార్థ సంబంధము' కలదిగా పేర్కొన్నాడు: కల్పవృక్షంలో దైవాసురళక్తుల సంఘర్షణ (ప్రధానాంశమైనప్పుడు ఈ ద్వంద్వాలకు సీతారావణులు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు. వాల్మీకి రామాయణాన్ని గూర్చి చెప్పుతూ ' కావ్యం రామాయణం కృత్నంసీతాయాః చరితం మహత్‌ పౌలస్త్య వధమిత్యేవి అని మూడు పేర్లు పేర్కొన్నాడు. రాముడు, సీత, రావణుడు ముగ్గురూ దీనిలో ప్రధాన పాత్రలు. ఇక్కడ చరిత్ర అంతా సీతాదేవిది, ఆమె ప్రవర్తించింది పౌలస్త్య వధా నిమిత్తం. “అగ్రతస్తే గమిష్యామి మృద్నంతీ కుశకంటకానొ అని. జనకజాత ళరీర నిష్టం బొనర్భ తోడళో వ్యవోసాయి యగు వల్తక్తి తంధయండు చందనళాఖి 129

రావణుని దేవబోధ భావా వృతునిగ

జోతకు కడుంగు వూత ధాత్రీతనూజు

వైత్వ్యధాథతికి వచ్చిన ధరజిజాత

బెత్వ్తభావము కనునని దైత్యరాజు

దెత్వధారణు వెళకలింబిదెవగుణము

తా నముద్భిన్హు మయగునని దధరణిజాత.

ఆమె ఖండించి తిని దైన అసురగుణము

తొల్చిలువ (దొక్కగా పంక్రికంధరుండు

నభిలమును నాళనము బేనియైనగాని

సొరగుణము ప్రతిష్టింప జనక జాత,

సంఘర్షణ కల్చ్పవృక్షానికి మూలమైన స్థితి. ఈ దైత్యలక్షణం జయ విజయుల శాపానికి మించింది. సృష్ట్యారంభంలో సృష్టికి ఉన్ముఖమైన శక్తులకూ దాని విరోధ శక్తులకు సంఘర్షణ, ఉన్నది. జడలక్షణానికి అతీతంగా అక్కడ చిత్తు మేల్కొనబోగా దానిని నిరోధించేది ఈదైత్య ప్రవృత్తి. అదే ఆదిముు తమస్సు,

సావిత్రి ఆరంభంలో సృష్ట్యారంభానికి ముందరి గాఢ తమస్సు వర్ణింప బడింది. “తుది నలోకంబగు పెంజీకటి'- ఈ గాఢ తమస్సు మాయకూ అహంతకూ అజ్ఞానానికీ ప్రతీక. గప్వకు 0 60౧96౦౪5౧6: 4000601 ౬1 4౧64 రఇగంంకు, తీ '౩68 ౮12156 1౧4౧గ6 ఉగి 9ంగ౧గ్పు/ 0% 6192500069 2001406గా ఈ తమస్సు అనేక సందర్భాలలో వర్ణింప బడింది.

సీతారావణుల నంఘర్షణలో సీతాదేవిని వర్ణించిన విధంగా సావిత్రిలో ఆమెను గూర్చి శ్రీ అరవిందులు [| +)6 612/1౮655' 6016 506 66౮ ౪6119 ౮ 8౧+ అని ఆమె మహా ప్రయళ్నాన్ని అభివర్ణించినారు. ఆమె ప్రకృతి అగాధాలలోకి దిగివచ్చి అక్కడి పరిమితులలో చిక్కి బాధపడేస్థితిని “ది మదరొ అన్న గ్రంధంలో వివరించారు.

ఈ ఆదిను తమస్సును అరణ్యకాండలో సీతాపహరణ ఘట్టంలో కల్ప వృక్షం విస్పష్టంగా నిరూపించింది.

రావణుని నుండి తప్పించుకొని పారిపోవటానికి సీత ప్రయత్నించినపుడు చెట్లు యముడైన -రావణుని చూచి భయోద్విగ్నాలై దూరదూరంగా నిల్చినవట. 7౮0 చందనళాభి

అడుగునిడ ధర నిలువధు. అడవి అడవి గిరగిర తిరుగుతూ .ఉన్నది. చలనంలో కూడా ఒక క్రమం కనిపించడం లేదు. ఆకాశము వీరవమై, నిశ్చలానిలమయి బావురు మనుచున్నది ఇక్కడ ప్రకృతిలో మృత్యువుతో సమానమైన గాఢతమస్సు విజ్బంభించి నపుడు దైవీశక్తులకు అననుకూలమైన స్థితి వర్దింప బడుతున్నది. సానుభూతి ఉన్నచోట కూడ పకృతి అసహాయ స్థితిలో తననుతాను బలి చేసుకుంటున్నది.

దుష్ట నర్వాన్వలగ్హు దర్హురశికు వలొకీచుమునె నీత నాకు నంకేత భుజుగి

యోర్తు లజ్ఞాళ్లథ వరీభవో(గళర6సు నొళ శిలాస్ట్రలి వేనికొట్టికొని చచ్చి.

పుట్టలోని పాము ఆదిమ ప్రకృతి ప్రథమ స్పందాన్ని సూచిస్తుంది. అప్పటి తమో విజ్బృంభణములో ఆ ప్రధమ స్పందము కూడా అనుకూలత లేమితో విల విలలాడి తన్ను తాను ఉపసంసరించుకొన్నది.

" అంత స్థితి హేతు భూతయైై వైష్ణవి వరాశక్తి పాంచజన్యముఖి సుదర్శన పాలిత యిట్లనుకొనియె : ఇంత తమ స్సాహిత్యము కల్గన్‌ శాంతము సత్త్వము సాగుటయున్నే" అని సందేహిస్తుంది. ఈ స్థితి భూతయ్రైన శక్తి జగత్తుయొక్క వ్యక్త స్థితిక, వికాసానికి హేతువైన స్థితి పాంచజన్యముఖి - సంచ భూతాత్మకమైన ప్రకృతినీ, పంచకోశాత్మకమైన జీవస్థితినీ తెలియజేస్తుంది. అది కాలముచేత, సుదర్భనశక్తి చేత పాలింపబడుతున్నది. ఇది స్థితినీ గతినీ సూచించే ఆంశం. అప్పటి ఆదిమ తమస్సు స్థితీ గతీ లేని- నా సదాసీత్‌ నో సదాసీత్‌ అన్నప్పటి లక్షణంతో ఉన్నది. భుజగి కొట్టుకొని చచ్చెనన్న స్థితి ఆధార స్థానంలో గత్యున్ముఖమైన శక్తి సడలిపోవడాన్ని సూచిస్తుంది.

అప్పుడు రావణుడున్న స్థితి -

ఒత్స నిష్కుసుమంబు (గ్రీష్మోరుతాన

శువ్క వత్రోగ్రకంటక న్ఫురితమైన

వెద్ద గేదగి పాదనోలొ వెంటవచ్చు

చెట్టనుర యెండు బాడిద చెట్టువోలె

ఒక కోట గోడ్యవై దృష్టికి పెట్టిన వికృతమైన జోరు బొమ్మ.

ఈ వర్దన ప్రాణరహితమైన స్థితిని, శ్మశాన ప్రాయమైన లక్షణాన్ని సూచించేది చందనళాఖి 137

"ఇక్కడ కవి ఓక విషమ సిసాన్ని ప్రయోగించి ఆ స్థితిలో సత్త్వమునకున్న వ్యతిరేక పరిస్థితులను వ్యంజింపజేస్తాడు. వీడు మా(త్ర ముచ్చతనుము వెట్టురూవు సర్వధా రణకితడు వలువల్త "యువ కాడు న దార్జమైన దాని యందు నాత్మ వీనమైైనను బ్రతిభింబించు - వెలుగు ముట్టుకోదు కథా నుధ్యంలో విశ్వనాధ ఈ ఆదిమ తమస్సు యొక్క స్వరూపాన్ని యింత స్పష్టంగా నిరూపించాడు. 'క్రిమియు పైకి బోవును - వా డందెయుండు." పరిజామానికీ, వికాసానికీ అనున్ముఖమైన స్థితి ఇది అంతేకాదు, పరిణామంలోని ఊర్థ్వగతికి విరోధి. అందువల్లనే “భూమి ఈనయి వెంటనేగదలచిన వృక్షసంతతి అగిషోతున్నది. అది కేంద్రీకృళమై ముద్దకట్టిన అసురశక్తి. అందుకే కవి ' ఆపగాభమైన ఆదిమాసుర శక్తి పెద్ద త్రన్విలంక పెట్టినట్లు అంటాడు. ఈ లంకయే రావణలంకు ఇక్కడికి సీతాదేవి తానుగా బయలుదేరింది. ఆ లంక ఉన్న విధం చూస్తే దివ్యశక్తులకు స్థానమైన ఆకాశానికీ దానికీ ఉన్న స్పర్థలో నిరూపిస్తున్నాడు. అది అంబరచుంబికాదు. నింగి డొక్కలో [గుమ్మెడు నఅబురుజులు నింగి పార్ధ్వ్య్వాయులొ్‌ తన్నుచు సెగడుకోట కని మవోరాక్షనుడు మనఃకంజమంిదు నింగి తానాక్రమించెనా న్యోనించె, శ్రీ అరవిందుల సావిత్రిలోని ఆదీమ సర్గలోని ఆది తమోవర్ణనళూ దీనికీ రచనలో పోలిక చెప్పలేము. మౌలికమైన తత్త్యవిస్భురణకు దర్శింపజేయడంలోని సామ్యాన్ని భావింపవచ్చును. అందుకే ఈ అరణ్యకాండ చివరి పద్యంలో - శివుని “తమసః పరస్తాత్ప్రదీవ్యదనంత నిశ్చలజ్యోతి స్పతనచ్భవి' గా సంబోధించినారు విశ్వనాధ. విశ్వపరిణానూల మూలాలలోకి ప్రవేశించిన ఈ ఆధునికేతిహాసానికి రావణుని ద్వారా మెట్లు కట్టించిన వాడు విశ్వనాథ. కల్పవృక్షంలో ఈ పాత్ర ప్రకృతి (దవ్యంలోని భిన్నదశాపరిణామూలను వ్యంజింపజేస్తూ ఉంది. ₹32 దచందనకొఖి

రావణుని ఆఅదిమతమో భివ్యక్తిలోనుండి వెలువడినవాడు ఇంద్రజిత్తు. ఇతడు సర్వమును మాయాస్వరూపమే,. మొత్తం తమస్సు యొక్క విభ్రాంతికి చిహ్నమైన ప్రవృత్తికి గుర్తు. అవిద్యాస్వరూపము, ఈ కారణం వల్లనే కల్పవృక్షంలోవి ప్రతి రాక్షస పాత్రలోనూ భీజభూతంగానైనా ఈశ్వర ప్రజ్ఞాంశువు గోచరిస్తుంది. కానీ ఇంద్రజిత్తులో గోచరించదు. వీడు మాయా యుద్ధములో విశారదుడు.

ఆదిము తమస్సు ననుసరించి పుట్టిన తమ్ముడు కుంభకర్ణుడు - కొంచెము పలుచబడిన తమస్సు. అందువలన ఈయన మేల్కొన్నపుడు ఈశ్వరప్రజ్ఞ మేలు కుంటుంది. అసుర ప్రవృత్తి రావణ పక్షాన నిలువరిస్తుంది.

రావణుని మాయాస్యరూపాన్ని దర్శించినవాడు హనుమంతుడు. సుందర కాండలో హనుమంతుని వంటి యోగి కూడా జాగ్రదవస్థలోనున్న రావణుని చూచి నపుడు తకు తెలియకుండ తాను దాగికొనినాడట.

“అతని అనుభావ వేశేషంబు జూచి సము(దపు టొడ్డున నిలుచుండి

కెరటములకు వెనుకకు తగ్గినట్లు వరాత్తుగా దర్భింబిన దిశలు క్రమ్మికొని

వచ్చుచుండినమువో గంగా వ్రవాహంబు వరదలుగాంబి మేనిలోని నెత్తురు వాఠలు వెన్హాడీనట్లు, మువోద్భుత ఎవిద్యాప్రదర్భనంబు గని యొదవిన ప్రభమాళ్ళర్యరేఖ యట్లు'-

దాగి కొనియె వెంట తలిరుజొంపములందు

కానివింపక వవమాూనసుతుడు

నిద్దియేమటంచు వాదయంబు లోపల

తెలినికొనియె నిద్హి భీతియంచు.

ఈ భీతికి కారణము వాడు. అందువలన మారుతి జుగుస్ప వహించినాడట. ఇక్కడ మాయా ప్రధమరూపసము భీతిగా సాక్షాత్కరింపగా “శ్రీకృష్ణ దేవుని నిర్వేదము" అను ఖండకావ్యంలో (శృంగార వీధి) అది కామురూపంబున యోగీశ్వరుండైన కృష్ణ దేవునే ప్రతారించినట్లు వర్ణింపబడింది. సీతాదేవి యందు దానవమాయ పనిచేయలేదు.

మనోమయ ప్రపంచం తరువాతి దశ. జడ ప్రాణశక్తుల ప్రసంచ పరిధికి మించింది, ఈ రావణుడు మనోమయ ప్రపంచంలో గొప్ప భావుకుడు. కాల్పనికోద్యమ భావ లక్షణమైన ప్రేమ సిద్ధాంతాన్ని ప్రపంచిస్తాడు ఇది ఆధునిక కాలంలోని తెలుగు దందనళాఖి 133

కాల్చనిక కవులు ప్రవచించిన ప్రేమ సిద్ధాంతానికి ప్రతిఫలన రూపం, కల్సవృక్షంలో సుందరకాండలో రావణుడు - అరణ్యకాండలో శూర్చణఖ ఇద్దరూ ప్రేమ సిద్ధాంతాన్ని ప్రపంచించినవాళ్ళు రావణునిలోని వొరటు కామభావానికి స్త్రీ రూపకల్పనగా శూర్చణఖను గ్రహింపవచ్చును.

“ప్రేమయె సృష్టికంతకును వెద్ద - ప్రేమ యఖండమైన యది”

“అన్నూ / కామము జూడ సృష్టి ప్రధయమాహంకారమే జానకీ /”

“భాజితమైన నీ నళల వై భవమున్‌ త్యజియించి యొళ్ళ నీ

తో చనుదెంతు నేరికిని తోచని నీమల నీవు దేవతా

(ాజితమూర్తి వేను నదవారిజసేవకుడన్‌ భవత్కటా

క్ష్రాజిర రంగవల్లు లకునద్దినదౌ మృగనాభి కల్పుడన్‌ ”

ఒక నెలయేరు వంటిది నితోత్సలలోచన యౌవనంబు బో

రు కలుగ వబ్చి సోనీకొను రూక్ల తరంగ తురంగ పంక్తీ యా

గకయును సొమ్ము చేనికొనగా వలె మన్మధ రాజ్ఞులక్ష్మి

ఇలా ప్రపంచిస్తూ పోయినాడు. ఈ భావనలు భావ కవిత్వం ప్రచారం చేసినటువంటివి. వీటిని గురించి రచయిత “ఆత్మనంటని వగు మనోదేహ దుష్ట వాంఛలయందు తత్కాలావేశవయన రసవీధ్‌ నివుగ్న ప్రవాణవుగ భాషించి ప్రళారించుట' గా విశదం చేసినాడు. రావణునిలోని ఈ భావస్ఫురణ వెనుక నున్న ప్రగాఢమైన కామవాంఛా లక్షణాన్ని నిరసింప జేయడం - అట్టాగే శూర్చణఖ ఇలాంటి భావాలనే ఇంతకన్న అసుకుమారంగా వెలువరించినప్పుడు శ్రీ రామచంద్రుడు - “ఆమె ఎజతీగిన కామంబు నది యెజుంగ, ఈమె ఎజిగిన వేదాంతమిది యెజుంగమనుజుడను నేను మనుజ ధర్మంబు నాది, “ఇది జార పురుషవాంఛాస్పద వృత్తి- అనీ నిరసించి “దీని మొగంబు జూడను' అని పరమ కరోరంగా మాట్టాడినాడు, ధర్మము అసవ్యాఖ్యాత మైన దశలో సీతారాములు ధీరులుగా నిలబడినారు ఆధునిక నాగరికత భారతీయి జీవనంలోని అనేక మూల్యాలకు అపవ్యాఖ్యానం చేసి మనలో వమునకే నిరాదరం కలుగజేసింది. ఈ అపవ్యాఖ్యానాలు ఆధారభూములుగా బహుళమైన సారస్వతం విస్తరిల్లింది. 734 చందనళాఖి

తి

ఈ దేవాసుర సంఘర్షణలో సీతాదేవి జయించింది. దానికోసం అదిముతమస్సుకు ప్రతీకయైన లంకను సర్వనాశనం చేయవలసి వచ్చింది ఇది నిరంతరమైన సంగ్రామం ఎపుడూ జరిగేది. అందుకే సుందరకొండాంతంలో-

నీతాజానియు దానవేం(ద్ర వురింగాందెం, గాంబి పల్మారుము

నేతతృట్టణుముం దపించినటు లూపొంచె

అని ఈ సంగ్రామ నైరంతర్యాన్ని స్పష్టం జేస్తాడు విశ్వనాధ రావణుని రాజస లక్షణాన్ని సీతాదేవికి తన ఐశ్వర్యాన్ని ప్రదర్శించిన సందర్భంలో చూపిస్తాడు. ఈ ఘట్టంలో రచన మాధుర్య భావ పర్యాస్తంగా ఉంటుంది. ఒక సుందరమైన వచనము, ఒక కంద పద్యము, ఒక వృత్తమూ ఐశ్వర్య ప్రదర్శన గావించి చివరకు “ఇవి నీవియని చెప్పి'అంటూ సర్వ సమర్పణ భావాభి వ్యక్తితో రచన సాగిస్తాడు చివర.

“ఈ భోగంబులెల్ల నీయవియ తన్వీ నేను నీ దాసుడనో ఇత్యాదిగా భావకవితా వేశాన్ని ప్రకటించినాడు రావణుడు. ధర్మానుబంధం కానిచోట ఈ అధార రహితమైన (ీమ కాముంగా కేలిపోతుంది

ఈ రాజస ప్రవృత్తి అట్టడుగున రావణుని సాత్త్విక వృత్తి ఉన్నది, రచనలో అది అడుగున పారదర్శకమైన రచనాశక్తితో స్ఫురిస్తూ ఉంటుంది. ఈ ధోరణిలో అతడు శివభక్తుడు. దానిలో కొంత రాజస తామసముల పాలు లేక పోలేదు. శివుని రాజత మయిన హంసాకారంలో అర్చిస్తూ ఉన్నాడు. “శివునిన్‌ కికురించినాడ కంఠజనవ రక్తవారి విలురతృల మూర్థములే యొసంగి-” అంటారు. అని తన సమర్శణలోని బోలుతనాన్ని వెల్లడిస్తూనే ఉన్నాడు “మూర్తి గొన్న శివుడు ముంగిటి బంటు కొవచ్చు మూర్తిలేనివాడు కాదు అంటుంది సీత, ఆ హంసాకారమైన శివుడు రామునితో జానకీ సంబంధి దౌత్యం నడిపిస్తాడు. ఈ విషయం [గ్రహించి - “దుఃభితస్వాంతుడు, కోప వంతుడును బట్టగరాని నిగూఢ భక్తి సంక్రాంతి - బహిఃక్రుధా పరిసరత్వము' గల ఆతనిలో అది ఒక వైరుధ్యాన్ని నిర్మించింది.

రావణునిలోని ఈ రాజసమైన శక్తియే తపస్సునకు కారణమైంది. ఈ అహంకారం తపస్సులో లీనమై గాఢమై సృష్టి మూలాలను తడిమినప్పుడు ఒక దేవతా లక్షణాన్ని కల్గించింది. అతడు “ఖడ్గ రావణి మంత్రాధీ దైవమైనాడు. ఇంతకుముందే చందనళాఖి 13ల

కార్తవీర్యాదులు రాజసిక ప్రకృతులై మంత్రాధి దైెవతములు కావటం కద్దు. కార్తవీర్యుడు రామచంద్రుని పూర్వావతారమైన పరశురాముని చేత సంహరింపబడినవాడే. ఈతడు శరీరంచేత హతుడైనా మంత్రాధి దైవత లక్షణానికి ఎలాంటి భంగమూ లేదు.

దీనికన్న అడుగున రావణునిలో నున్నది అత్యంత సుకుమారమైన అంశం దేవీ భక్తి. అతడు లలితా - రాజరాజేశ్వరీ ఉపాసకుడు. సీతాదేవి అతనికి పరాత్పర, సీతాభావన చేసినపుడు ఆమెను సంబోధించినప్పుడు అతని భాషపరమ సౌకుమార్యాన్ని పాందుతుంది. సంబోధనలు చిత్రవిచిత్రాలై శ్రీ విద్యోపాసనా రహస్యాలను వెల్లడి చేస్తాయి. ఈ దృష్ట్యా అతని యుద్ధమంతా వివర్త రూపమైందే కాని యధార్ధం కాదు. అందుకే యుద్ధకాండలో కొంత యుద్దాన్ని రావణుని స్వప్న దర్శనంగా నిబంధించారు కవి.

యుద్ధకాండ అంతా రావణునికి తెలిసిన పరతత్త్వగవేషణమే. అందువల్లనే సంశయఖండంతో ప్రారంభమైన ఈ కాండము నిస్స్పంశయ ఖండందాకా సాగి, అక్కడ రావణ సంహారం జరుగుతుంది. “ఇతనికి దేవికిం దనరు నింతటిభేోదము స్యూతభావనా తతముగ దేవియే యితడు.” “అచ్యుతుడు, తాను దేవియు, త్రిశూలియునందణ్దైన చోటుగా స్ఫురణ కలిగింది. వెంటనే అతనికి హృదయ గ్రంధి భేదించింది. “భిద్యతే హృదయ [గ్రంధిః ఛిద్యంతే సర్వసంశయా : క్షీయంతే చాస్యకర్మాణి తన్మిస్‌దృష్టే పరాపరే' అని ఉపనిషత్‌ వాక్యమిక్కడ అనుసంధించుకోవలసి ఉన్నది.

రావణ పాత్రోన్మీలనంలోని సోపాన క్రమము చూస్తే ఆధునికమైన ఈ ఇతిహాసం (క్రమంగా వర్తమానం నుంచి అనంతకాలాన్ని ఎలా ఆవరిస్తూ ఎదిగిపోయిందో తెలియవస్తుంది. రావణుని పాత్రద్వారా ప్రకృతి పరిణామంలోని వివిధ దశలు - అదివము తమస్సు - మాయా విజ్బృంభణమూ - కామక్రోధాదులు విజృంభించిన పాణమయకోశ విజ్బంభణమూ - కాల్పనికత వృద్ధి పొందిన మనోమయదశ - రాజసమైన తపో లక్షణమూ, సూక్ష్యమనోదశకు చెందిన దేవతాశక్తులను పొందటం, శివోవాసనవంు సత్త్వస్థితికి తీసుకొనిపోగా సాత్త్విక దశలో దేవీ ఉపాసనమూ పరతత్త్వమును గూర్చిన సంశయముతో సంశయచ్భేదం దొకా ప్రయాణించటం హృదయగ[గ్రంధిభేదం ద్వారా ఈశ్వరదర్శ్భనం, ఇలా ఒక సుదీర్ణ జీవ పరిణామ క్రమం సూచితమైంద్ని. 136 వందనశాఖు

ఈ పరిణామ దర్శనం ఉన్నచోట ఎవరూ ఆత్యంతికంగా దుష్టులు కారు. కల్పవృక్షంలో ఎక్కువ దైత్యపా॥శత్రులు దైత్యరూపం పెంపాందిన దేవతలు. దైవాసుర శక్తులను గూర్చి చర్చిస్తూ మనుష్యులను విశ్వనాధ భావనిస్టులూ, దేహ నివిష్టులుగా రెండుభాగాలుగా విభజన చేశారు. ప్రాణకోశ పరిధిలోని జత్తిడికి లాంగినవారు దేహనిషులు. భావనిషులు మనో లోకం యొక్క పైవై అంచులతో ప్రధాన సంబంధం కలవారు. అధోలోక ప్రకృతిని నియమించేవారు. ప్రచురమైన పౌరాణిక ప్రతీతమైన దేవాసుర భావనకన్న ఇది విలక్షణమైన స్థితి, అయికే, దైత్య ప్రకృత్తులలో కూడ ఈశ్వరాంశ ఉండటం భారతీయ దర్శనాల సంప్రదాయంలోని విశిష్టత. అంతతోగత్వా సర్వజీవులూ ఈశ్వర సాన్నిధ్యం చేరవలసిన వారే. అందుకే కల్చవృక్షంలో దైత్యవధ జేసే సందర్భంలో తన శిశువులను శిక్షించే తండ్రికి అంతర్గతంగా దుఃఖం ఉన్న విధంగా రాముడు “ఏ దనుజున్‌ వధించినను విషాదము నొందు తున్నాడు. ఒక జాతియందు, వ్యక్తులయందు కొన్ని స్వభావాలను నిర్దేశించుకొని శాశ్వతవై రాన్ని పెంచుకోవటం ఎంత మూర్ధ్థస్వ భావమో ఈ తిర్పు ప్రకటి స్తుంది. సర్వజీవులయం దీశ్వర సౌక్షాత్కారాన్ని భావన చేయటంకంటే అత్యాధునికమైన సర్వజీవ శ్రీయస్కారకమైన భావన ఏమున్నది 7 ఈనాడు మానవ చరిత్రలో ముందు ముందుకు వస్తూ వున్న మానవీయ భావనకంటే అ దశను దాటి సర్వచరాచర జగత్తునందు ఏకాత్మభావన కలిగిన ఈ దృష్టి ఆగామి ఉజ్వల ప్రపంచ భావనకు దోహదం కలిగిస్తున్నది. రావణుని పాత్ర ఎంత క్లిష్టమైందో అంతకన్నా క్లిష్టమైంది సీతాదేవి పాత్ర. ఆంజనేయుడు ఆమెను గూర్చి “ఈమె యోగిని నిర్మమురాలు, నీతి విశారద, యుద్ధనీతికుశల, భక్తురాలు, దీనురాలు, ఈమె యొక నూతనాగ్శీశిఖ' అని అంచనా వేస్తాడు. కాని,"కూదకు తనకర్ధమైనదనుకొన్న సీతాదేవి మరల నర్థమ్ముకాకపోగా ఇట్లా అని భావన చేస్తాడు. ఆయమ యాత్మలక్షఐము నందలి సూక్ష్మత నేర్వనెన్లి సా ర్లో యతనంబొనర్చి తిన యూహకునందదు లోళమైన బ ద్మాయతనేత్ర దైత్యవతియందున జాలిని బొందు సూక్ష్మరే ఖాయతిగాగ నొక్కడది యన్లి టికన్సును నాకు బిశ్రమై. చందనళాఖి 737

ఇది హనుమంతుని సీతాదర్శనము. లక్ష్మణుని దూషించి సంపిన తర్వాత సీత- అందువల్ల రామునకు కోపము వచ్చునేమోయని సంశయించి- తమ వారాపద పొందినచో కోపము కల్గదని - తనకొక ఆపద కల్లిన బాగుండు ననుకొన్నంచలో శపటయోగియైన రావణుడు కన్నులకు కట్టను. కర్మఫలానుభవమునకు చిత్రమైన అన్వయమిది. అట్లీ ఇంద్రజిత్తు నాగబంధముతో రామలక్ష్మణులను బంధించి వారు చనిపోయిరని భావింపగా నా వార్త సీతాదేవికి రావణుడు తెలియజేయగా ఆమె నమ్మలేక పోయినను ఒక విలక్షణమైన ప్రయముక్కు (వైయుక్కుతుంది- “వేము అగ్నిసాక్షిగా వివాహమాడి నాము. రామచంద్రుడీ ఆపదను దాటితే అ అగ్గికే నేను అముతి బెతాను" అని. ఇంకా ఇంకా అద్భుతమైన ఊహ చేస్తుంది. ఈ నాకీ ఊహ కలిగించిన రావణుని గురువుగా స్వీకరించి అతనికి నమస్కరించెదనన్నది. ప్రతినాయకునికి ఇంతటి ఉన్నత స్థాయి కల్పించిన ఉదాత్త రచనావైఖరి అపూర్వమైైందు, అద్భుతమైంది, అనన్య సాధ్యమైంది. నీజాదేవిపాత్ర చిత్రణలో ఆమె ముగ్ధయైన రాజకుమాత్తి నుండి సర్వకార్య కారణగా (అంతయు నేన చేసితిన్‌), యోగమూర్తిగా సనాతనిగా, అత్మేశ్వరిగా, పరా భట్టారికగా ఎదిగి గోచరిస్తుంది. తాత్తికాంశాల విషయంవస్తే కబ్చవృక్షంలో స్ప్యశింపబడని భారతీయ తాత్త్విక సంప్రదాయంలేదు, ఆదిత్య హృదయఘట్టంలో - ఎక్కడ నీవు తోబెదూ యేర్చడుచున్సుది నువ్వె అద్ది ప్రాక్‌ దిక్కుగ బంచనయ్యో బొజుదిక్కు లునున్‌ తదపేక్షజోని, నీ వొర్బడు నర్వదేచమతికూతగ నిల్ఫితి అని దిక్కులకు స్థలమునకు ఈ భావనలకు సూర్యోదయ స్తమయాదులు ఎట్టా కారణాలవుతున్నవో నిరూపించి, తర్వాతి పద్యంలో కాలస్వరూపాన్ని వివేచిస్తారు విశ్వనాధ. దిక్కాలముల అవినాభావస్థితికి ఈ పద్యాలలో స్పష్టమైన వివేచన యున్నది కల్చ్బవృక్షంలో వైష్ణవ వైన శాక్ష సంప్రదాయాలు స్ఫూలంగా వివేచింపబడినా అత్యంతికంగా మిగిలిన సంప్రదాయాల రహస్యాలు సూక్ష్మరీతిలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. షడ్డర్శనాలు, మ్వైళాద్వైత మివ్టాద్వైతాలు - మంత్రయోగ శాస్త్రాలు, బహుభక్తి సంప్రదాయాలు, మనస్తత్వ వివేచనము, అనంతవైవిధ్యం గల ప్రకృతి రహస్యాలు, ఇలా ఎన్నో అంశాలు కబ్చవృక్షం నిరూపిస్తుంది. 138 చందచనశాఖి

దశరధుని యజ్ఞవాటికును తన హవిర్భాగమున్లకై వచ్చిన శ్రీమన్నారాయణుడు బదరికాజ్రమములోని యుగముల తపస్సులప్రోవుగా తపోవేషంలో శార్డ్హ ధనుస్సుతో బాటు సాౌక్షాత్కరించినాడు. బదరికాశ్రముము నారాయణ మహామం(త్రమైన అష్టాక్షరీ క్షేత్రము. అక్కడ నుండి వచ్చి స్వామి భుజముమీద లంబమానమైన ధనువు ప్రణవ రూపమ్రైందని ఉపనిషమాణము. యుద్ధకాండ అంతా శార్ణధనూ విరావ గుంఫనముల విలాసమే. అంటే ప్రణవార్థ విస్పృతి - ఒక విధంగా ప్రణవోపాసనము ఈ యుద్ధంలో గర్భితమైన అంశమని తాత్పర్యము. కల్పవృక్షంలో కైకేయి, అహల్యమొదలైన పాత్రలు పూజార్హతను సంపాదించు కొన్నవి. రామావతార కార్యంలో వారు దానిని ముందుకు నడిపించిన వారు. శబరి భక్తిలో మాధుర్యమూ, భరతవిభీషణుల శరణాగతి, - అంజనేయుని పాత్రలో బహుముఖత్వమూ - మంత్రాధినేకృత - ఇలా ఎన్ని అంశాలైనా ఆశ్చర్యం కలిగించే అంశాలే. కల్పవృక్షంలో బుషులు విశిష్టమైన లక్షణంతో చిత్రింపబడినారు. విశ్వామిత్రుడు తన ప్రయత్నంతో సృష్టిలో దేనినైనా సాధించి మానవుడు మహామానవుడు కాగలడని నిరూపింపగా - పరశురాముని పాత్ర అధర్మానికి ఎదురుగా ఆయుధాన్ని ధరించి దాన్ని ఎదుర్కోవడం ఎంత తప్పనిసరో నిరూపిస్తున్నది. అధునిక సభ్యతవల్ల సంగమించిన విచిత్రమైన వైపరీత్యాలు దశరధ మరణా నంతరం కలిపురుషుని చర్యలలో నిరూపించారు విశ్వనాథ. ప్రణయము ధర్మబద్ధమ్రైనప్పుడు అది ఎంత ఉత్తాలంగా పెరుగుతుందో సీతారాముల శృంగారంలో వర్ణిస్తారు. ఆహత రామ వుష్కరద అహత లక్షణ నీతకోటి వ ర్హావాత నర్వసాగర నరస్సు రిదానత భావమందుబో సేవా నిరవామౌ వ్రథమయ నృష్టి వికస్వర సూక్ష్మ దేవతా దేవానముజ్ఞల ద్వరుణదేవుని పోలిక రాముడొప్సై డిన్‌ మంటినుండి పుట్టిన సీత, మింటినుండి పుట్టిన రాముడు - ఇద్దరూ ద్యావా పృధువులలాగా ఆత్మరోదసిని పండువెన్నెలమయంగా చేస్తూ ఉన్నారు. అయితే, వాళ్ళ ప్రణయము వైరాగ్యసంసారభావములు ప్రయాగక్షే త్రస్థ గంగా యమునల వలె సమ ప్రసారరమ్యముగా ఉన్నది. చందనళాఖి 739

ఈ నమప్రసారముగా సంసార వైరాగ్య భావాల సంగవముం పొందిన వారి 'ప్రణయం కావ్యాన్ని శాంతరసపరీపాకంగా చేయటానికి ఉపకరించింది, “అనార్కలి'లో విశ్వనాధ సలీంను వియోగంనుంచి యోగిగా తీర్చినారు. ఇక్కడ సంయోగం నుంచి యోగిగా తీర్చడం వురొళ విలక్షణమైన సన్నివేశం. కవి మిశిష్ట ప్రతిభలోనుండి ఉద్గమించిన కావ్య శిల్ప శిఖరం.

ఈ మొత్తం ఇతిహాసానికి కేంద్రబిందువైన వస్తు స్ఫూర్తి కేంద్రం ఒకటి ఉంది అది సీతాపహరణ సందర్భంలో సనాతనులు, త్రయీదేవతలు, కేవల భావస్థితలు చేసిన విచారణ - దానివెంట దేవతలు చేసిన విచారణ. ఈ రెండు సన్నివేశాలూ మానవ జీవనస్థితిలోని చరౌలికముయిన విలువలను విచారిస్తూ వున్నవి ప్రయీదేవతలు విచారించిన పరిధిలో స్త్రీ పుసయోగము యొక్క ఉదాత్త స్థితి, అది కామచారముచేత,

ఇంద్రియ ప్రవృత్తిచేత, అది ఎట్లా పశువుల కంటే కీటకములకంటే హీనస్థితికి దిగజారుతుందో తెలియజేస్తుంది. రెండవ సన్నివేశం దైత్యప్రకృతి సృష్టిని ఎట్లా వికలం చేసేదీ వివరిస్తుంది. ఈ తత్తచర్చను ప్రత్యేకంగా మ్లోషించవలసిన అవసరం ఉన్నది.

కల్పవృక్షం నిరంజకరం చలనశీలమైన వర్తమాన బిందువుకూ భూత భవిష్య శ్తులకూ వంతెన కట్టింది. మూనవలోకంలో దివ్యచైతన్యావిర్భావానికి కారణమైంది. సర్వజీవులలోని ఏకాళ్మభావాన్ని నిర్దేశించింది. జీవనలక్ష్యంగా వురుషార్థాల సమన్వయం ఎలా సాధించాలో విర్దేశించింది. ఆదార్య వేర్చారం జగన్ఫాధం వన్టి వూరి సంచిక 1 996, (మార్చి 7, 8- 1985 లలో హైదరాబాద్‌ విశ్ళావిద్యాలయంలో విశ్చనాథ రచనలవై జరిగిన జాతీయ సదస్సులో సర్పి తమైన వ్యానం,) 740 చందనళాఖి

శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము సమకాలీనత

అన్ని సాహిత్య ప్రక్రియలకంటే, వస్తువిస్తారవైఖరిలో, విశ్వవికాస దర్శనంలో ఇతిహాసం ప్రముఖమైంది. ఇతిహాసం మానవుడు కే ౦(ద్ర బిందువుగా అతని అనుభవ ప్రపంచాన్ని సర్వతోముఖంగా వ్యాపించి ఉంటుంది. కొన్ని తరాల జీవన పరిణామాల చిత్రణతో ఈ రచనావోోషం నిలిచివున్న ఇంద్రధనువులాగా ఆశ్చర్యం కలిగించే బహువర్ణశబల రూపవిశేషంతో అద్భుతాన్ని కలిగిస్తుంది.

అయితే వ్యక్తజగత్తు ఎప్పుడూ నియతమైన కాలబిందువు మీదనే సాక్షాత్కరిస్తుంది, దాని ఆవిర్భావం ఎల్లాంటిదో, కాలనియతి దాని అంతర్జ్భానాన్ని కూడ నిరూపిస్తుంది. కాని, ఇతిహాసం నియత కాలబిందువు మీద గోచరించినా అనంతమైన కాలం దాన్ని ఆలింగనం చేసుకుంటుంది. వర్తమానపు పాదులోనుంచి ఎదిగి వచ్చే ఇతిహాసమైన మహావృక్షం వేళ్ళతో భూతకాలపు పొరలను చీలుస్తూనే కొమ్మలతో భవిష్యత్తుకు విశ్రామస్థానంగా రూపొందుతుంది. ఖండమైన కాలం అఖండమైన కాలదైతన్యంలో సంలీనం అవుతుంది.

“వమురల నిదేల రామాయణం బన్నచో' అని వర్తమాన ఘట్టంలో నిలబడి భూతకాలంతో తనను తాను పోల్చి చూచుకున్న కవి జగత్తు యొక్క నిత్యజీవన వ్యవహారంలోకి తాను ప్రవేశించి క్రమంగా అనంతకాలము వైపు పరిక్రమిస్తున్నాడు. ఈ జగత్తు వ్యవహారానికి మూల భూతములైన అర్ధకామాలు రెండూ దాని నిత్యానుభవంలో చందనళాభి 47

భాగాలే, “తినుచున్న యన్నమే తినుచున్నది', “చేసిన సంసారమే చేయుచున్నది తొలి అంశం జీవితంలోని అన్నమయ ప్రాణమయ శక్తులను ప్రకటింపగా - రెండవ అంశం ప్రాణమయ మనోమయ శక్తులను జమిలిగా వ్యక్తీకరిస్తున్నది. బ్రతుకు- రుచి- అనుభూతి ఈ మూడూ మూడూ స్తరాలను వ్యక్తీకరిస్తున్నవి. ఈ పరిధిలోనే మానవుని జీవితం కధగా రూపుకట్టుకొంటున్నది. అంటే కట్టుకథ" అవుతున్నది. దీనిని మించిన ఈశ్వరదైతన్యస్పర్శ “భక్సిరచన' లో ఉన్నది. దానికి హేతువు జీవుని వేదన. అందుకే తండ్రి యాజ్ఞ కట్టుకధను కాదని రామచంద్రు కధ వ్రాయమన్నది. రఘుదేవుని సాధుకథా ప్రపంచాన్ని ప్రపంచించ బూనుకొన్న కవిని బ్రతుకునూ- రుచినీ- అనుభూతినీ దొటిన నాల్లవదశ వేదన చుట్టివేస్తున్నది.

రసము లోకము నాశ్రయించింది. 'లోకమ్మువీడి రసమ్ము లేదు.” కాని రసము లోకమును దాటి ప్రవర్తిస్తున్నది. సాధారణీకరణ దశలో ఉపాధి నిర్ముక్తమైన జీవదశను పొందుతున్నది. వాసనా నిర్ముక్తమైన చైతన్య దశ కాకపోయినా ఈ దశలో కథా శరీరము, కథాగత పాత్రలూ, కధానివిష్టమైన దేశ కాలాలూ అన్నీ కుబుసాలలాగే విడిపోతున్నాయి. అప్పటికీ జీవుడు ఏదో అవిదితమైన పిపాసలో ఉంటూ వున్నాడు. అది స్వచ్భమైన అఆనందాను భవాన్ని స్మరించుకొని అక్కడనుంచి జాతిపొందిన తన చైఠన్యం దానిని గురించి పొందే ఆర్షి.

“రసము వేయిరెట్లు గొప్పది నవకధాదృతినిమించి అయినా జీవుని వేదన దీనికి కొంచెం పైమెట్టుది. దీని సాఫల్యం రసానికీ బ్రహ్మరసానికి నడుము సరిహద్దులను చెరిపి వేస్తుంది. ఇందుకు భావన- సాధన రెండు త్రోవలు. రససిద్ధి, తపస్సిద్ధి రెండు లక్ష్యాలు. ఈ స్థీతి కల్పవృక్షంలోని (ప్రశస్త వాగ్విలక్షణత్వంచేత సాధ్యమవుతున్నది

కల్పవృక్షారంభం అత్మ లక్షణ నిరూపణతో ప్రారంభమైంది ' ఆత్మతో నాదిమునులొట్టు లవని తోడ నాదినృపు లైకకాలికులై చరింత్రు'. ఇవి రెండు మార్గాలు అంతర్ముఖత్వము ఆ బహిర్ముఖత్వము - ఈ రెండూ పరస్పర విరుద్ధంశాలు కాకుండా పరస్పర పరిపూరకాలు, ఒకే తత్త్వం యొక్క రెండు ముఖాలు. చాలితాన్యోన్య సౌందర్య సరసములును నైన పలుకుల కూడిక

దశరధుని యజ్ఞానికి వచ్చిన నారాయణుడు 'బదరీవనిలో, ముదిచెట్టు క్రింద పచ్చనివెలుగౌచు- తాపసిరూపున వచ్చియున్న శారి. ఆయన ధనుస్సు బ్రాహ్మణ క్షత్ర 742 చందనళాఖి

ధర్మ వరస్సరాణ్రయ (క్రమమొప్పె”. ఇక్కడ మళ్ళీ ఈ రెండు లక్షణాల సమన్వయమే. ఏ కాలంలోనైనా విజ్ఞానమూ- అధికారక్షక్తీ సమన్వితమై కొనసా గినప్పుడే లోక కల్యాణం సాధ్యమవుతుందవి ఈ ధనుస్సు సూచిస్తుంది. మొత్తం కల్పవృక్షం ఈ ధనువులీలయే. విజ్ఞాన విరహితమైన అధికారము రాక్షసమవుతున్నది. అధికార సంవలితంగాని విజ్ఞానం రక్ష లేకుండా వికలములైన మున్యాశ్రమాలవలె క్షుబ్బమవుతుంది.

కల్చవృక్షంలోని రాజ్యవ్యవస్థా వైక్షబ్యంలో వర్తమానం పరిస్ఫురిస్తున్నది. దశరధుని రాజ్యము, స్వర్గరాజ్య సంక్షో భము, కిష్కింధలోని రాజ్యము, రావణుని రాజ్యము - ఇవి కొంతవరకు సూచికలుగా వర్తమాన ప్రపంచంలోని ప్రజాసమస్యల తోరణాలు కట్టిస్తున్నవి. రాజ్య వ్యవస్థలోని అనురూప వ్యతిరేకముఖాలు - వ్యక్తికీ వ్యవస్థకూ నడుమ వ్యవస్థకూ వ్యవస్థతూ నడుమ సంఘర్షణమూ స్ఫుటంగా చిత్రింపబడ్డాయి.

బాలకాండలో చిత్రితమైన వశిష్ట విశ్వామి(త్రుల సంఘర్షణము, చివరి సమన్వయము అద్భుతమైన ఈ లక్ష్యస్థితికి సంకేతములే, ఈ ఘర్షణలో పైకి బ్రహ్మబలము అధికమైందిగా నిరూపింపబడినట్టున్నా - ఆత్మబలము, అహింసాది సద్గుణములు లోకంలో ఎంతటి బలమైన శక్షినైనా జయించగలుగుతాయనేది ప్రధాన స్ఫురణము. వర్తమానకాలంలో గాంధీమవాత్ముని విజయం ఈ తత్త్వాన్నే ప్రస్ఫుటంగా వ్యక్తం చేస్తున్నది.

రాజునకు సంతతి లేకపోవటానికి తమ పరిపాలనలో దోషమున్నదేమోనని మంత్రులు సందేహిస్తారు. వారు ప్రాప్తకాల దండులు. నిష్కలుషుని రిపుడైనా నొవ్వగ జేయరు. శాచవంతులన్‌ తలపయి పెట్టుకొందురు. ఇలా దశరధుని మంత్రులగుణాలను చదివేటప్పుడు మనకు మంత్రులెలా ఉండవలెనో ఉండగూడదో తెలియవస్తుంది.

దశరథుడు అయోధ్యా దర్శనము చేస్తాడు. అంతా సక్రమంగా సుష్టుగా ఉన్నట్లుగా కానవచ్చింది. కాని అదంతా తన రాకకోసం ఏర్పరచిన స్థీతియమోనన్న అనుమానం రాజుకు కలిగింది. రాజిలా అంటాడు.

ఉజీయవు నాక్షువైివయిని యొమ్హులు చూవి నమస్త ధాత్రి యం

దొజులుట లోమి బెవ్సెద నవే! జనులౌంతగనున్లు నంతలో

నాజవులు సేనికొం(దు తిననున్సుదొ లోదొ మజువ్రునవ్పులో

కజవులొ కష్టమో తేలియగావలె నీనయి చూవులేటికిన్‌

రాజు దృష్టి ఎట్లా సామాన్యజనుల దుఃఖాలను పట్టుకొనేదిగా ఉండవలెనో ఈ పద్యం సూచిస్తున్నది. వైపైవెటుగులు చూచి చూపించి బ్రమసిపోయే ఈనాటి రాజ్య వ్యవస్థ మీద యిది కశాఘాతం వంటి సన్నివేశం. వదందనళాఖి 143

జమదగ్శి కథను చెప్పినప్పుడు రాజుల దౌస్టం ప్రకటిస్తాడు కవి. ఆవ నిమ్మని కార్తవీర్యుడడిగితే జమదగ్శ కాదంటాడు. రాజు నీవిచ్చేదేమిటి అని బలవంతంగా కొనిపోతాడు. “అది వచ్చియోయి రాఘవ 1! మదించిన నృపాలకులకు మహినిగుణ గణాస్పద మేదియైన రాజులు గద రత్నగ్రాహులంచు గబళించుటలున్‌ ! ఇదీ రాజ్యవ్యవస్థలోని నియంతృత్వ, సంచాయక స్వసుఖ మాత్ర భావనకు అధారమైన విషయం. వారికి ఉన్న బలం ప్రధానంగా సైన్యబలమే. రాజు కొలువునకు వచ్చి మా యావు నిమ్మని అడిగితే రాజు చెప్పిన సమాధానం రాజుల దురహంకారానికి పరాకాష్ట

కడు కనలేచి కన్సులన్నుకెవిలుగొడ్డలి వూనివచ్చినీ

వడిగిన మాత్ర నిచ్చుటకె యావును దెచ్చితి పామ్ము మూర్భుడా

చెడెద వనంగ వాని వెయిబేతులు గొడ్డలి గాట్లు గొట్టితిన్‌

ప్రజలు రాజుల దోపిడిని, దుర్మార్గమును ఎదిరించవలసి వచ్చినపుడు పరకురామునివలె హింసాపధము న్వీకరించక తప్పదని పరశురాముని కధ వ్యక్తీకరిస్తున్నది.

అయితే పరశురాముని కోపం కార్తవీర్యుని వంశ నిర్మూలనతోనైనా అగి పోవబసింది. ఆ సని చేసినందుకు కారణమైన రాజ దుష్పృుత్వం ఉండనే ఉన్నది కాని యిరవైయొక్కసారి రాజవంశాల నిర్మూలన నిష్కారణమైన హింసావాదమైంది.

పొదవి పొదివి నృవుల తలలు వుణికి పుణికి నటికి న

మ్ముదము ముదము నెడద గదురమలగియమలగి గురునకున

కుదురు కలుగ జలము వదలి కొసకు కినురో తొలగితిన్‌

ఈ ఘట్టంలో- హింసాయుకమైన పోరాటం అవసరమే అయినా నిష్కారణమైన, నిర్ణోషులను హింసచేసే లక్షణం నిరాకరింపబడింది. వర్తమానకాలంలో ఊగ్రవాదం ప్రారంభం కావటం ఎంత ఉన్నత లక్ష్యంతో జరిగినా తుదకు అది పతనం కావటానికీ, నీర్హేకుకమైన విచక్షణారహితమైన హింస ఎలా లోకక్షోభకూ హేతువవుతుందో నిరూపిత మవుతున్నది.

అయోధ్యకాండలో దశరథుని మరణం తరువాత అరాజకత్వ వేళలో కలి విజృంభించినాడట. అ కలి విజ్బంభణ లక్షణ వర్ణనలో సమకాలీన వ్యవస్థలోని దోషాలను కవి స్పష్టంగా చిత్రిస్తున్నాడు. ఆ కలి స్వరూపం వర్ణనలోని కొన్ని అంశాలు ఇవి. “తండ్రిని జట్ల దందనళాఖ్లి

పుత్రువే, తరుజిచే భర్తను సిగ్గణ నెదిరింపజేయువాడు' “ఆయదార్థతకును షట్టాభిషికము చేసి బుజు గణంబు నధఃకరించువాడు - “నిష్ప్రయోజనముగ నిండోలగంబులు తీర్చువాడు సిలుగు కూర్చువాడు' - “వృత్తి విద్యలు నాట్య విద్యలు కుల కర్మ లగుట హాస్యంబున నెగచువాడు'-'పదుగు రొక్కట గూడి పలికిన ననుమానపడి శిక్ష పరిహార పరచువాడు'- “ధనవంతులను దోచుకోను, పేదవారికి కుక్షియు వెన్నంటుకొనును'- “కామమ్ము దేవతాకారమ్ముగా గొల్వజేయువాడు తపస్సు చూయువాడు' - “నదులలో నీరు వనంబున గడ్డియు నమ్మించి భయము చేయంగలాడు' - “అమృత మూహేయీ పయ*క్షామ 'మేర్చడ గోవుల పొదుగులు కోయువాడు' - " ఇది నాదియని యెవ్వరేనియు ననుకోను వీలులేకుండ కల్పించువాడు' - “చేసలను బోలె నొక్కరిచేత నుర్విజనులకు దినిపించు నుక్కలుండు".

ఈ కాలంలో అనేక రకాల పేర్లతో వాదాలళో తత్త్వాలతో సిద్ధాంతాలతో నడిచే రాజ్య వ్యవన్ధలలోని లోపాలను కవి విశదంగా చిత్రించినాడు. సమాజంలో ప్రాధమికమైన కుటుంబ వ్యవస్థను పెరికవేయటం తొలి కార్యగక్రమ౦. ప్రచార యంత్రాంగం ద్వారా అసత్యానికి ప్రాచుర్యాన్ని కలిగించి సత్యాన్ని అణగదొక్కటం ఆధునిక రాజ్బవ్యవస్థల ఒక ముఖం. అన్నంపెట్టే కుల వృత్తులను కూల్చి అందరికి జవనమార్గం యీాయలేని విద్యావ్యవస్థను ఏర్పరచటం మరొక లక్షణం. వాక్స్వాతం త్ర్యాన్ని తొలగించి ఆత్యయిక వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టడం రాజ్యవ్యవస్థల మరొక తీరు. ధనవంతులను పన్నులద్వారా, పేదలకు జీవనం కలిగించే ప్రయత్నం చేయకపోవడంవల్త్లా అందరికీ అసుఖాన్ని కలిగించడం - కామమే ప్రధాన ఆరాధ్యదైవంగా నిరూపించటం. ప్రజలను తప్పు ద్రోవ పట్టించటం, ప్రకృతి సిద్ధమైన సంపదలు నీరు, గాలి మొదలైన వాటిని రాజ్యస్వంగా ప్రకటించి పేదల కడుపుకొట్టడం ఈనాటి రాజ్యాంగంలోని ప్రధానాంశాలే. ప్రకృతి సహజములైన [ద్రవ్యాలను అతి వేగంగా ఖర్చుచేసి నేలను ఇసుక పజ్జను చేయటం భూమిలోని సంపదలను తొలగింపజేసి తాత్కాలికంగా సుఖం పొందడం, దేని యందు ప్రజలకు స్వత్వం లేకుండా చేయడం - ఒకరి మీదకు ఒకరిని ఉసిగాలిపి వర్గాలుగా విభజించి వైరుధ్యాలను పెంచి కల్లో లాన్ని నిలువరించడం మొదలైనవీ మనం ప్రత్యక్షంగా అనుభవించే అంశాలే,

ఇలాకలి పురుషవర్ధనలో కవి తాను రాజతంత్ర వృవస్థల్లోని దోషాలను కన్నులకు కట్టించినాడు విశ్వనాధ రాజ్యవ్యవస్థను గూర్చి తన గ్రంథాలలో అనేక స్థలాలలో చందనశాఖ 46

చర్చించినా, ఆ వ్యవస్థ స్వరూపాన్ని విపులంగా చిత్రించింది 'సము(ద్రపు దిబ్బ" అనే ఒక నవలలో. మరొక రాజ్యపాలనా లక్షణం రావణునితో వర్దింపబడుతుంది. రావణునికి ముందున్న రాక్షసవీరులు మహా భుజ దర్పిత శార్య వృత్తులు. ఇతడు జయించుట 'ప్రతిష్టకయికాదు సంపదాప్తికి. దోచుకోవటం. దేశాలను పేదపరచి తాము వ్యాపారం 'పేరనో పారిశ్రామికత 'పేరనో నష్టపరచటం ఈ నడుమ నడుస్తూవున్న రాజనీతి. “మయశిల్ప భాక్సు ధర్మామహానట శిలాప్రతిమలు లంకకు పయనమయ్యె' మహానట శిలాప్రతిమలు లంకకు పోవటం రావణుని లంకకు పోవటమే కాదు - ఇంగ్లండుకు పోవడం, ఉత్తవు శిల్పసంపద ఇతరములైన విలువైన అంశాలు పరిపాలకులైన (బిటిషువారి నేలకు చేరడం ఈనాటి చరిత్రలో ప్రఖ్యాతమైన అంశమే. “వారి నీలకృతములైనట్టి నీ ప్రతిమల చెవులును ముక్కులు చెక్కబడియె.” ఇదిమన చరిత్రలో మధ్యయుగాలలో నాగరకతా విధ్వంసచర్యలలో మనం అనుభవించిన అంశమే. ఈనాడు చారిత్రక నిర్మాణాలలో ఎక్కడ చూచినాఈ అంశం స్పష్టంగా కానవస్తుంది. రాక్షసుల తాత్త్విక వివచనలోఅగ్ని వాయవ్యాది దేవతలకు “దేనతలమనుట పోయి పదార్థత్వ ప్రధ మిగిలినాము.” పదార్ధములనే భావం పెంపొందింది. ప్రకృతిలో అంతర్లీనంగా ఉన్న చైతన్య స్ఫూర్తిని గూర్చి ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్రం భావన చేయలేక పోతుంది. అందువల్లనే ప్రకృతితో సామరస్యమూ తొలగిపోయింది. శాంతను పెంచుకొన్న రోమపాదుడు రాజ్యములో కరవు రాగా “జనులు హాహారవముల రాజుమొగసాల నిలిచి మొల్దలిడినంత విభుడు నేడ్చువారిచే విసరి పంపి" యిలా అన్నాడు. ఒకచోట కురుపు మందింకొకచోన్నట్లు పాప ముర్వీపతిదిన్‌ వికృతపు బాములు ప్రజలని! ఇదీ రాజులు లోక క్షోభకు తమ పరిపాలనే కారణమని విశ్వసించే నాటి విధము. ఈనాడు ఎన్ని సంక్షోభాలు వచ్చిన్నా ప్రమాదాలు సంభవించినా రాజ్య పురుషులు తమ లోపాలను అంగీకరించే ధోరణియే లేదు. మరొక చోట విశ్వనాథ మరొక విచిత్రమైన ప్రశ్న్శవేస్తారు. రాజు కొగక పైఎకులు ఎందుకు యుద్ధం చేయాలి? ఎందుకు ప్రాణ త్యాగంచేయాలి? అని. హనుమంతుడు రావణుని సభలో - “ఇంతకు యుద్ధమ్ము సంగతి విచారింవుము. నీ కొలువులోని వారిని 146 బం ఎనశాఖ్లు

విచారించుకొమ్మను. నీకై వారేల చావలయును? రాజయిన వానికొరకు బంటేల చావవలయును? నీ జీవునకు రాజాహంకారము. వాని జీవునకు సేవకాహంకారము. అహంకారమునందు కూడ రాజ్యములేని యీ జీవుల స్థితియేమి?” ఇది రాజ్యము. యుద్ధము - సేవాకల్పనము మొదలైన ప్రాధమికాంశాలలోకి జొరబారిన ప్రశ్న.

కల్పవృక్షంలో చర్చించిన మరొక ప్రధానాంశం 'స్త్రీపురుష సంబంధాలు. ఈ ఆంశం వర్తమాన కాలంలో బహుధా చర్చితమైన ఆంశం, ఈ శతాబ్దపు తొలిరోజులలో భావ కవితాధోరణి ప్రేమకు ప్రాధాన్యమిచ్చి - స్త్రీ పురుషసంపర్కానికి అధారభూతములైన నియమవిధిని, వివాహ వ్యవస్థనూ ప్రశ్నించింది.

ఈ తత్వానికి రండంచులలో శూర్చణఖ, రావణుడు ప్రపంచిస్తారు. ళ్‌ అన్యాంగ నాకర్షణ వ్యాసంగోక్తులవారు నూత్న బుషు'లైనారని కవి వ్యాఖ్యానిస్తాడు. శూర్చణఖ సిద్ధాంతం చాలా స్పష్టమైంది.

లింగనంబంధి కామంబు లేదు దితిజ మనుజ యన్సు భేదంబు

యౌవనము వార్ల కంబన దళశాధ్రభోదములొతామనపాొత భావమే దివ్వ మన్రతిబంధళకము, కామము జన్మలో ఏర్పడ్డ లింగభేదాన్ని ఆశ్రయించింది. దీని అనుభవానికి బాల్య యౌవనాదులు కానీ ఇతర భేదాలు కానీ ముఖ్యములు కావట. అది దివ్యమూ అప్రతిబంధకముని శూర్చుణఖ వ్యాఖ్యానించింది. కావం భావాన్ని దివ్యమైందిగా నిరూపించడం దానికన్నా మించిన పరమార్థం జీవితంలో లేదని చెప్పటమే.

ధృత రతివాంఛభ శ్రీపురుష దేవా నిబద్ధము దేవాదారులన్‌

దితిజుల్లదెన నృష్టిగడిదేఅని మోహా నిమి నృష్టి యు

ద్ధతమగు కామల్నన్ది యొకదారి తవళ్చర జానుకూల్యవ

ద్ధతికి నను[గ్రపొంచి వరితర్సణ చేయుము కామదేవతన్‌.

ఇక్కట రెండు భిన్నాంశాలు చెప్పబడ్డాయి. మొదటిది దైత్యసృష్టి. కామతృప్తి సులభంగా పొందని సృష్టి కావటం. రెండవది కామతృషప్తి, ఒక తపశ్చరణ. దానివల్ల కామదేవతకు పరితృప్తి కలిగించటం. దచందనళాఖి శేశ/

మనుచరిత్రలో వరూధిని చెప్పిన “ఎందేడెందము కందళించు రహిచేనేకా (గగ్రతన్‌ నిర్వృతిన్‌పొందునో అన్న తత్త విచారణ యిక్కడ స్ఫురిస్తుంది. కామంద్వారా మోక్షప్రాప్తి అనే ఒకానొక ఆధునిక భారతీయ తాత్త్విక వ్యాఖ్యాత ధోరణి యిక్కడ వునకు స్ఫురిస్తున్నది అప్రతిబంధకమైన కామ దేవతారాధనాన్ని వరూధిని వేదమంత్రంతో జతచేస్తే - శూర్చణఖ దాన్ని ఒక తపోమార్గంగా చెప్పింది.

శూర్పణఖ మరింకొక మార్గంలో కూడా వై అంశాన్ని సమర్థిస్తున్నది

భూతముగూర్చి యద్ధి అనుభూతము కాదని దుః మేటికిన్‌

ట్రీతిగ వ్వర్ణమానము భవివ్యము చేతికి జాఅకుండగా

జూతము - మూడు లోకములు చొచ్చిన కాలువయొద్ద నన్‌ నమా

నీక మహన్షి భూతధమని వ్రకటావఘనాభిలాషలన్‌

అనుభవస్థానం వర్తమానమే. భూతకాలం విస్టృతం కావలసినదే. వర్తమానము అగామికాలము, అనుభవ శిఖరాలు. ఈ అనుభవంలో ధమనులగ్ని శిఖలై ఒకనొక అపూర్వానందాన్ని పొందే దశ శరీరం అనుభవిస్తున్నది.

రావణుడు ప్రేవు సిద్ధాంతాన్ని చెప్పేటప్పుడు మరింత తాత్త్వికంగా, హేతుబద్దంగా చెప్పుతాడు.

“తోరముగాగచూడ సుఖ దుఃఖములన్నవి రెండ. యింత సంసారమునందు తక్కిన వసపహ్యా వృధా పరి జల్సితంబులు' సృష్టితత్త్యం యింతే. దుఃఖాన్ని పరిహరించటం, సుఖాన్ని ఏ పద్ధతిలోనైనా స్వాయత్తం చేసికోవటం ఇదీ అతని సిద్ధాంతము. పొతివ్రత్య మంటే, వివాహమంటే రావణునికి విశ్వాసం లేనేలేదు. “ఏ సన్నాసియొ పెండ్లియాడ నికవాడేయంచు కూర్చుందు రో హో సంసార పయోధి భద్రతరులౌ నంభోజ నేత్రల్‌:” ఈ జీవితమంతా ఉత్తమ స్త్రీలు పాతివ్రత్యం పేరున వ్యర్థం చేస్తున్నారని అతని భావన. మనోలక్షణ వేత్తవలె రావణుడు పాతివ్రత్య భావాన్ని వెక్కిరిస్తున్నాడు.

లోపల దాబి పెట్టెదరు లోకమునందున కోర్కు లౌల్ల స్తీ

లీ వరమంవు గోసన మొకించుతో నింద్రియని[గ్రహంబు కా

దీ సగిదిన్‌ లతాంగులు మహేళ్చర యిచ్చటనుం బర(త్ర వహ

స్తావతితంబు సొఖ్తమునయందు స్వవంబితలై మెలంగుచున్‌.

748 దందనళాఖి

తన దృష్టిలో వివాహ వ్యవస్థ, పాతివ్రత్యమూ రెండూ ఆత్మవంచనలే, తమ కోర్కులను బలవంతంగా అణచివేస్తారు. అది ఇంద్రియ నిగ్రహం కాదు. దానివల్ల యిహపరాలలోనూ సౌఖ్యము పొందలేక పోతున్నారని అతని సిద్ధాంతం,

చివరకు రావణుడు కామ తత్త్వాన్ని ప్రాక పరతత్త్వ సాధనంగా తదనుభవాన్ని పరమార్థానుభవంగా స్టాపిస్తాడు. దానికన్న మించిన ఆనందానుభవం లోకంలో నోదు.

కడరున్‌ నర్వజను వృ లాభిముఖ రేఖావ బృావానంద మొ

కృడ్కె యీ తక్కినవెల్ల కల్ప్చనలవో, కామంబు తన్మార్గమె

వ్వడ నిశ్చాయకమైన న్రీ వురుష నంబంధంబు ధర్మంబుతో

గెడ గూర్చుం దలపోనె నూరకవమ్చుషా కృత్యున్సుము దృుద్ధయ్లై

స్త్రీ పురుష సంబంధం అనిశ్చయమైంది. దీనివెనుక ఏ నియతి సృష్టిలో సహజంగా లేదు. ఈ పరమమైన “శివానందం' కామమువల్లనే సిద్ధిస్తున్నది. దీనికి అనవసరంగా ధర్మంతో సంబంధించటం మృషాకార్యం. ప్రాచిన తాంత్రికులలో కొందరీ మార్గానికి చెందినవారే

విశ్వనాథ సాహిత్యరంగంలో ప్రవేశించే నాటికి వున్న సిద్ధాంతం ఈ కామ సిద్ధాంతవే. అదే శ్రేమ పేర వ్యవహృతమైంది. స్రీ పురుష వ్యవస్థను గూర్చిన మౌలికాంశాలను చర్చిస్తున్నది నాటి సమాజం. చలం రచనలు భావకవుల కొన్ని గ్రంధాలు ఈ తత్త్వానికి మూలగ్రంధాలుగా వెలువడ్డాయి. ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, అడవి బాపిరాజు ముగ్గురూ తమ తమ నవలలలో ఈ సిద్ధాంతాన్ని ఖండించి సుష్టు వ్యవస్థను నిర్దేశించినారు. ఇరైలలో విశ్వనాధ ఏకవీర నర్షనశాల మొదలైన రచనలు ఈ సమస్యను చిత్రించేవే. “చెలియలి కట్ట” "వేయి పడగలు" ఈ లక్షణాన్ని ధర్మానుబంధంగా వ్యవస్థ ఉండవలసిన ఆవసరాన్ని వ్యాఖ్యానించాయి.

కల్పవృక్షము రఛనలో సామాజిక స్తరంలో ఈ కామ సిద్ధాంత నిరసము 'ప్రధానాంశముగా స్వీకరింపబడింది. దీనిలో రావణాదులు చేసే చర్చలు అన్నీ సమకాలీ నాంశాలను ప్రకాశింపజేసేవే, సుందరకాండ పరరాత్ర ఖండంలో సీతతో రావణుడాడిన 'పేమ సిద్ధాంత వాక్యాలన్నీ భావకవిత్వ౦లో మనకు కనిపించే అంశాలే,

(వేమయె నృస్టికంతకును పెద్ద నరోజు భవాది దేనతల్‌

(టేమకళు లోకు వద్ది వ్రభవిమ్ణవ్వు విష్టువు ప్రేను, నీవయిన్‌ చందనశాఖి 149

(థటేమ యఖిండమైన యది నను (ప్రేమించుట (య భావమున ఆెన్సన శఖరీభూతము ఒక నెలయేజఖు వంటిది నీతోత్స లలోచన యౌావనంబు బో రు కలుగవద్చి పోనికొను రూక్ల తరంగ తురంగ నంక్టి ఆ గళయును సొమ్ము జోసికొన గావలె చున్మథ రాజ్బలక్ష్మ యెం తకు దెగకుండ నోయులు బ్రతంబులు వట్టిన వట్టి పోయెడున్‌ ఇలా చెప్పిన సిద్ధాంతాన్ని సీతాదేవి ఎక్కడికక్కడ తిరస్కరిస్తూ ధర్మానుబంధమైన కామతత్త్వాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తుంది. భార్యా భర్తల సంబంధం కేవలం లోకానుభవ పరిమితమే కాక పరమార్థ సాధనకు దోహదం చేస్తున్నదని ఆమె ప్రతిపాదిస్తుంది. ' ధర్మమహిమచేత ఆత్మనియతి బుద్ధిమహితస్థితిని' తెస్తుంది సీతాపహరణ వేళలో త్రయీదేవతల విచారణ కథా మూలబిందువును స్పృశిస్తున్నది. అక్కడ సృష్టి ఆంతా తనలోనికి కుంచించుకుని, స్వస్థితిని గూర్చి విచారణ చేస్తున్నది. ళు వురుషుండు ళ న్రీయు నిద్దరే నింతియు వతియు పొఫురుషుండు వన్త్రీయు నెందుకో వీల కారాదు? ఇదీ ప్రధాన ప్రశ్న ఆ పురుషుడు - అస్త్రీ - ఆ దేశము- అకాలము- ఆ పరిస్థితులు ఇవన్నీ ఈ సంధానం కూర్చే ఆంశాలు . ఈ త్రీ పురుషుల సంగతి యాదృచ్చికము హరాత్పతిళమైైందేమీ కాదు. అయికే ఆధునిక వాదులు ఐహికమే యధార్థమనే దృష్టి ఉన్నవారు “అకట స్వభావాదులకు ఐహికమే పరమంబు - దాన వారికి పరమంబు లేదు.” సీతాదేవి దృష్టిలో దాంపత్యము ఒక యోగము, అది మనస్సులోని మోహ ప్రవాహాన్ని దాంపత్యమన్న రెండు ఒడ్గ నడుమ నియతంగా ప్రవహింపజేసే తీరు. అది పురుషసంపర్కం మాత్రమే కాదు. ఖభార్యాత్యం బన ఊరకే వురువ నంవర్భంబుగా నెంతురో ధుడ్చంభై చను భర్తు నిష్టముగ చేతోమోవాకుల్యానదీ ఎర్యాదాళ్ళతి తీర్చు యోగమిది అమ్లానైకరోధస్కతన్‌ 'ఢ్వత్‌ ప్రాణము వేళ జీవుడుచనన్‌ నిజ్రేయసాధ్వంబునన్‌ 7/50 చందనళాఖి

ఇంకా విశ్వనాథను కలవర పరచిన సమకాలీనాంశాలు చాలా ఉన్నవి. భౌతికవాదం వల్ల జీవులు కేవలం దేహానివిష్ణులుగా మిగిలిపోవటం, ఆత్మగుణాలకు దూరం కావటం ఇది ఒక ప్రధానాంశం. దీనివల్ల సమాజం యెడల వ్యక్తి బాధ్యత ఏమీ ఉండదు. తన సౌఖ్యం, దానికోసం మిగిలిన వ్యవహారం ఉంటుంది. ఒక్కో సందర్భంలో తన వర్గం సృష్టిలోనే అధికమైన దనే అహంభావ ప్రాధాన్యం'కూడా ఏర్పడుతుంది.

ఈ దళలో దేనిలోనూ వారికి తృప్తీ ఉండదు. ' ఈ జగదధిష్టాతృత్వమే కావలెనో మొత్తం జగత్తు తమ అథీనంగా ఉండవలెనని వారి సిద్ధాంతం, ఈ శతాబ్దంలో జరిగిన రెండు మహా యుద్దాలకూ ఈ సిద్ధాంతమే అధారం. తాము జగత్తులో అన్ని జూతులకంటే ఉన్నతులమన్సీ అందరిని పరిపాలించటం తమకు జన్మసిద్ధమైన అధికారమనీ వారి సిద్ధాంతం. మరొక పద్ధతి ఉంది- లోకంలో అందరూ తమ సిద్ధాంతాన్నీ తమ మతాన్నీ అంగీకరించవలెనని. మిగిలినవారు నాగరకులు కాదనీ, వారిని ఉద్ధరించటమే తమ జీవన పరమార్థమని వారి విశ్వాసం,

అయయొ / మకుటాయమానమైనట్టి గుణ మ

తీతమున్సది యొకడు నల్వాతిశాయి

మజఖియును త్రిలోకి రాక్షనముయమునేయు

యత్సమున నీతి జాతియు వాద్డులేదు.

వీరి ఈ లక్షణం లోకాన్ని క్ష్రోభింపజేయటం మిగిలిన మతవిశ్వాసాలను వ్యవస్థలను నిలువనీయకపోవటం మనం ఈ కాలంలో చూచిన లక్షణమే. వీరి క్రౌర్యానికి హద్దులేదు.

అక్కడ యూళ్ళవైనబడీ అందిన త్రీలను దొంగిలించుచున్‌

చిక్కిన యట్టి మానవుల జిత్రవధం బొనరించుచున్‌ మరిన్‌

బొక్కువ విల్లపావ యను భేదము లేక చరించుచుండు.

అయినా ఇంతటి రాక్షసులలోనూ ఉన్న దైవలక్షణాన్ని వెలికితీసిన లక్షణం వారిలోనూ ఆత్మాన్వేషణబుద్ధిని ప్రకాశింపజేయటం కల్పవృక్షం అధునిక కాలంలో ఆవిష్కరించిన వినూత్నాంశం, మానవుని చైతన్య పరిధిలో భిన్న భిన్న స్తరాలను అవిష్కరించిన ఆధునిక మనస్తత్వశాస్త్రం ఎంత గా దీనికి ఆధారమో, ప్రాచీనమైన చందనళాఖి క₹57

మాండూక్య ఉపనిషత్తులోని అవస్థాత్రయ విచారణం కూడా అంతె ఆధారం. ఈ విధంగా అంత్మ్హ్రైతన్యావిష్కారం ద్వారా కల్పవృక్షం సృష్టిలో అత్యంత దుష్టమైన వ్యక్తులు లేరనీ, ఎవరైనా సాధనవల్ల భావనవల్ల ఉదాత్తస్థితికి చేరుకోవచ్చునన్న తత్త్వాన్ని ప్రతిపాదించింది. అంత రాక్షసులూ (క్రమంగా కరగిపోయిన తమస్సుతో - సాత్త్వికులై దేవతలుగా పరివర్తన పాందగలుగటం. సృష్టిలో గర్భితంగా ఉన్న ఈశ్వరీయతత్త్వావిష్కారముఖంగా ఈ ప్రయత్నాలు సాగవలసిన అవసరాన్ని తెలియజేస్తుంది. అందుకే రామునికి ఏ రాక్షసుణ్ణి చంపేప్పుడైనా మనస్సులో జాలి ఉంటుంది. అందుకే “ఏ దనుజున్‌ వధించినను విట్టి విషాదము నొందు స్వామి". ఈ విషాదం వెనుక అందరు జీవులలోనూ సాధారణమైన ఏకాత్మభావంతోడి తనకు కలిగిన అనుసంధానం వ్యక్తమవుతుంది. రావణుడు ఒకసారి అంటాడు. ఖరాదులను అంతమందినీ శస్త్ర బలంచేత సంహరించటం కాల తత్త్వం ఎటీగినవాడు చేయదగిన పనికాదు. “మండింపందగునెల్ల లోకములు బ్రహ్మాస్త్రంబుచే కాలతాజ్ఞుం డెవ్వాడును' చేయడని అంటాడు. రాముడు కూడా తప్పని సరియైన దైత్యసంహారాన్ని గూర్చి మనస్సులో మధనపడుతూ వుంటాడు. ' ధర్మరక్షకై దానవసంహారము పున్నెము - దానవ హింసచే పాపము" ఈ రెండూ తనకు సుఖ దుఃఖహేతువులు అవుతూ వున్నవి. అందుకే / అనవసరమైన దైత్య సంహారమింత నాకసువులపై కూరుచున్నయది' ॥ కల్చవృక్షంలో అహల్యకు కౌసల్యతో, అరుంధతితో సమానమైన స్థానాన్ని కలిపిస్తాడు. పతితల యెడ రచయిత సానుభూతి దీనివలన వ్యక్తమవుతుంది. అధునిక పాశ్చాత్య సాహిత్య ప్రపంచంలో ఏర్పడ్డ ' అస్మిళ' ను గూర్చిన సంక్షోభం రచయితకు కల్పవృక్షంలో సమస్య కాలేదు. దానికి కారణం కవికి తొలినుండి ఉన్న తాత్స్తిక సంపద, ఆత్మతత్త్వ నిరూపణలో ప్రారంభమయిన కల్చవృక్షం రావబణునిలో “ఇది నారాయఇణమూలమౌ తరువు అన్న ప్రత్యభిజ్ఞ కలిగించడంతో పూర్తయింది “అయోధ్యలో ప్రజలు శ్రీపతి-రాముని బ్రహ్మ వస్తువున్‌ పురాత్త సుకృతంబున బొంది సధర్ములై యిహాముత్ర ఫలంబులం గనినొ ఇది ఈశ్వర చైతన్యం భూమిమీదకు ధిగిరావటం వలన సంభవించింది. ఇందరూ (బ్రహ్మనుభవంచేత దివ్యత్వమును పొందినారు, 152 చందనళశాఖి

శ్రీ అరవిందులు అధునిక కాలంలో ఈ దివ్య జీవనారోహణ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. అందుకే అరణ్యకాండలో “రావణుని దేవబోధ భావామ్థుకునిగో చేయడానికీ 'దైత్యధా త్రిని పెకలించి దైవగుణమును' ఉద్భిన్నం జేయటానికీ దైత్యభావ సమృద్ధిని మొత్తం నశింపజేసి దైవగుణ ప్రతిష్టచేయటానికి సీతాదేవి లంకకువచ్చిందని ప్రపంచించటం జరిగింది. కల్పవృక్షం నిండా అనేకములైన వర్తమాన యుగ సమస్యలు - వాటి తాత్త్విక మూలాల విచారణమూ వ్యాపించి ఉన్నాయి. యువభారతి వారి “విశ్వనాథ సాపొతీ సమాలోచనం'” ఐదవ సమావేశం 2, వవ్రీయల్‌ 1995 నాటి ఉపన్యాసం, చందనళాఖి 153

విశ్వనాథవారి అయుత భావరూవకం శశింఖ

జెలుగు సాహిత్యంలో కాలనికోద్యమ ప్రభావం కవితారంగంతో పాటు ఇతర ప్రక్రియలలో కూడా ప్రబలంగా (ప్రవేశించింది. కాల్చనికోద్యమ ప్రభావం నాటకంలో ప్రవేశించింది. నాటకరంగం వాస్తవ లక్షణాన్ని రంగస్థలం మీద ప్రకటించి- ప్రేక్షకులను భమింపజేయడం ప్రధానంగా కలది. ఆ లక్షణానికి భిన్నంగా మనణ్లేత్రంలో సంకల్పించుకున్న రంగస్థలం మీద, భావలక్షణం పాత్రల రూపాన్ని పొందినపుడు ఈ భావం ప్రధానంగ ఆత్మాశ్రయం కావడం వల్ల ఈ రచనలో ఆత్మానుభవ విలోకనమే కొని వస్తుపరంగా జగత్ర్రవృత్తి వ్యక్తం కాదనే చెప్పాలి. అయితే కాల ఎనికోద్యమంలో వ్యక్తి ఒక సమష్టి అనుభవానికి తన్నుతాను ఉపకరణంగా మలచుకొనడం వల్ల ఇక్కడి “నేను” వైయక్తిక పరిధులను అతిక్రమించి సమష్టి చైతన్య పరిధులదాకా విస్తరించిన “నేను” గా పరిణమిస్తుంది.

ఈ రూపకాలలో ప్రధానంగా సపేర్కొనవలసినవి అబ్బూరి “నదీసుందరి', విశ్వనాథ “అనార్కలి”, చింతా దీక్షితుల “శబరి, చలం “పురూరవి *శశాంకిలు - ఇంకా మరికొన్ని నాటికలుగాను, రేడియో రూపకాలుగాను వ్యక్తమైన రచనలు ఉంటాయి. శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి రాజరాజు కూడా ఈ రకం రచన లక్షణం కొంతవరకు కలిగి ఉన్నది.

ఈరూపకాలలో తీర్చి దిద్దిన ఇతివృత్తంలో కొన్ని లక్షణాలు గోచరిసవి. తత్పూర్వం రూపకాలలో వ్యక్తం కాని కొన్ని భావాల ప్రత్యేక అవిష్కారం ఈ రచనలలో ప్రధాన వస్తువవుతున్నది. సుప్తచేతనలోని అంశాలు మనిషి మనోభూమికలోని అనంత భావ వైవిధ్యం పరస్పర వైరుద్య్యాలు గాఢమైన అనుభవం వీటిల్లో ప్రధానాంశాలు అవుతాయి.

న! చందనళశాఖి

అంతఃపరిణావుంలోని ఉత్తానపతనాలు, తన ఉనికిని గూర్చిన ఉద్వేగ పూరితమైన అంచనా, ఆకస్మిక ప్రత్యవభాసంగా గోచరించే ప్రతిక్రియలూ ఇక్కడ ప్రాధాన్యం వహిస్తాయి. స్వప్పలోక సంచారం, వ్యక్తి ప్రాధాన్యాన్ని నిరూపించడం ఈ లక్షణానికి రెండు పార్శ్వాలు.

ఈ లక్షణాల వల్ల సాహిత్య ప్రక్రియలలో ఎన్నో క్రొత్త మార్పులు ఆవిష్ఫృత మైనవి. అంతేకాదు, ముందున్న రూపకం వంటి ప్రక్రియలలో కూడా అనూహ్యమైన మార్చులు వచ్చాయి.

“అనార్కలి ప్రస్తావనలో విశ్వనాథ దానిని నూత్నమార్గకృతి అని ఉఏర్కొన్నారు: “ఇందలి పూర్వాంకచంఎ నందలి రచనా పద్ద తికి వ్యాఖ్యానప్రాయముగ రెండు మాటలు చెప్పెదను. బిలుక్క కోకిల్హ కవి మొదల్రాన పొత్రలు వత్తురు. వీరందరు నాయికా నాయకుల నమక్షమందే వచ్చెదడు. మన వూర్వ తావములందు వీని నుద్దీవన విభావములుగా బెప్పారి ఈ ఉద్దీవన విభామముల వెనుకనున్సు మాననికన్థితి ఆయా పాత్రల వాక్కు లందు వారి మాటలుగా (ుచ్చబడీనవి కవి నాయకుని లోననే యొక భాగము. అతడు బయటికింకొక పాత్రవలె కనివీంచును గాన్మి కథానాయకుడు కాని నలీమ్ము ఒక మవోత్కుష్ణ భావవరంవరాలగ్భు బుద్ధియగు నలీము, కవిగా కనిపించు చున్సాడు. బిలుక కోకిల వెందలైనవి పలికిన పలుకులు వానియందున్సు ఆఅల్టమును నాయికా నాయకులు సంకల్సించుకొనిరి ఆ భావములో బిలుకలుు, కోకిలలు, వువ్చు కన్యకలు చెవ్పినట్లిందు బ్రాయబడినవి (అనార్భ లి- ప్రస్తావన).

ఈ లక్షణాలు స్ఫూలంగా కాల్పనికోద్యమ రూపకాలన్నింటికి వర్తిస్తవి. ఈ రూవకాలలో ఉన్న 'అఫ్రదర్భన యోగ్యతా దోషము” కవులకు తెలిసిందే. పాఠకులు మనో భూమికలో సంకల్పించుకొన్న పాత్రలను సాక్షాత్కరింపజేసుకోవలసిన అవసరం ఈ రూపకాలలో కనిపిస్తున్నది. ఈ రూపకాలలోని మరో లక్షణము గీతీసాంతత్యము, కవిత మయముగా ఉండడం, ఒక విధంగా ఇవి ఆత్మాశ్రయమైన భావరూపకములే అయినా ఒకవస్తువును ఒక కొన్ని పాత్రలను ఆశ్రయించి వస్త్వాశ్రయమేమో అన్న భ్రాంతిని కలిగిస్తూ ఉంటవి.

భారతీయ రూపక రచనలో భావాలను పాత్రలుగా ప్రవేశపెట్టే పద్ధతి కొంత వరకు భాసుడి రూపకాలలోనే కనిపిస్తూ ఉంది. భాసుని బాల చరితంలో ఉద్వేగ భరిత చందనళాఖి 155

సన్నివేశాలలో రసభావ సిద్ధికోసం భావాలను పాత్రలుగా ప్రవేశపెట్టడం మనం గమనించవచ్చు.

విశ్వనాధవారు “అనార్కలీ' (1928) కంటె ముందు “శళరేఖ” అనే కాల్పని కోద్యమ రూపకం రచించారు. ఇది నాయని సుబ్బారావు ప్రణయ కధను అధారంగా చేసుకొని రచించిన రూపకం “సౌొభద్రుని ప్రఇయయాళత్ర'లో కవి స్వయంగా చిత్రించిన ప్రజయ వృత్తాంతం ఈ రచనలో రూపకాకారాన్ని పొందింది. దీనిని విశ్వనాథ - వారి వివాహ సంద ర్భంలో' అంకితచరుగా రచించి ఇచ్చారు. విశ్వనాథకూ నాయని సుబ్బారావృుకూ ఉన్న స్నేహం అత్యంత వుధురమైంది. అందువల్లనే ఆయన “వేయిపడగలు లో వీరి ప్రణయాన్ని కిరీటి శశిరఖల ప్రజయంగా వర్ణించారు. అట్లాగే 'ప్రేమగీతాల్లో ఒక గీతము వారి ప్రణయ సాఫల్యాన్ని వర్షించేది. జీవితాంతం వారిద్దరూ అన్నదమ్ములుగానే ఉన్నారు.

ఈ ప్రణయ ఘట్టం సొఫల్యంలో విశ్వనాథవారుకూడా కొంత పాలు పంచుకున్నట్లు నాయని సుబ్బారావు గారి శ్రీమతి చెప్పినట్టుగా తెలుస్తున్నది. (నాయని సుబ్బారావు కృతులు పరిశీలన, వుట -226)

త్రి

శశిరేఖ రూపకం నోట్‌బుక్‌ సైజులో 45 పుటలలో వ్రాతప్రతిగా ఉన్నది. ముందలో పుటలు నాయని సుబ్బారావుకు అంకితం చేస్తూ రచయిత దస్తూరిలో ఉన్నది. ఈక్రింది పద్యం.

అంకితము నాయని సుబ్బారావునకు

ఒత్తుకొని వచ్చు నాళందకుండ మాన

సాతివేగమ్ము నాగీతి కందకుండ

ఓయి తమ్ము నాకందద యుటజిక పరుగు

లెత్తు చున్సదోయీ నీ యదృష్టరేఖ,

మొత్తం ఈ రూపకం 20 రంగాల్లో ఉన్నది. మొదటి ఎనిమిది రంగాల భాగం ఎవరిదో దస్తూరి కాగా తొమ్మిదో రంగం నుండి మొత్తం విశ్వనాథవారి దస్తూరిలోనే ₹5ల దందనళాఖి

బ్రాయబడింది. అనార్కలీలో కూడా ఇరవై రంగాల ఉన్నా, అవి పూర్వాంకము. ఉత్తరాంకము అని రెండు భాగాలుగా ఒక్కొక్క దానిలో పదిరంగాలుగా విభజింప బడింది. ఈ రూపకంలో అలాంటి విభాగమేమీలేదు. దీనితో 16వ రంగము అని బ్రాయపడ్డ పేజీ రచయిత ఖాళీగా వదిలి వేశారు. అంటే అ భాగము అప్పటికి రచించలేదని తోస్తున్నది. ఈ వ్రాతప్రతి చాలా కాలం నాయని సుబ్బారావు దగ్గరే ఉండింది. తర్వాత ఒక ప్రచురణ కర్త దగ్గర కొంతకాలం ఉండి తుదకు నాయని సుబ్బారావు కుమార్తె శ్రీమతి కృష్ణకుమారి దగ్గరకు చేరి తర్వాళ విశ్వనాథ పావని శాస్త్రి దగ్గరకు వచ్చింది."

“అనార్కలి లో ఉన్నట్లుగా, దీనిలో నాందీ ప్రస్తావనాదికమూ లేదు. తొలి రంగములో సౌభద్రుడు తన భావమును గీతముగా పలుకుటతో ఈ రూపక మారంభ మవు తున్నది. తాలిగితం మూడు గీత పద్యాలు. ప్రేయసిని గూర్చి సౌభద్రుని ప్రబయ భావములో మాతృస్నేహం పూజాభావం జమిలిగా దీనిలో కానవస్తున్నమి'

నాజననీ భావయుత దృగాజ్ఞాబలమున

నన్ను నీ దేపాళికి లాగినవి నదములు

తరుణమంధర గీతి నా తల్లి కొరకు

మోగుచున్సది మత్కంరముర్ధవీణ

నీనుధాపాంగరుగ్వాపానీ తరంగ

నుష్టు నంక్షాళలితముతైన నూనములివి

రేకులను తేనె జారిపోనీక పొదివి

తల్లి పాదమ్ములను నిల్పి ధన్యుడౌదు.

ఈ గీతం వెనుక నున్న మాతృప్రేమ నాయని సుబ్బారావు గారి జీవితంలో మాతృగీతాలుగా ప్రవహించింది. మాళ్ళ వియోగము తర్వాత సుమారు ఒక సంవత్సరానికి ఆయనకు వివాహం జరిగింది. మాతృగతమైైన అనుబంధం ఇంకా పచ్చి ఆరని సన్నివేశం కావడం వల్ల ఈ రచనలో మాతృభక్తి విస్పష్టంగా స్ఫురిస్తున్నది. దానిలో కథకూడా నాయని “సౌభద్రుని ప్రఇయయాత్ర' లో స్ఫురింపజేసిన శశిరేఖ సౌొభద్రుల ప్రణయాన్ని ఆథభ్రయించింది. నాయని కావ్యంలోని “వత్సలవలపు అన్న ఖండిక ఈ అంశాన్ని

ప్రతిపాదిస్తుంది. చందనళాఖి 157

చెప్పె నత్తమ్మ చేతిలో చేయి వైబి

నీకుమూరున తీబ్చెద నాతుమూర్తె

ననుచు మును నాన్సు నేడు పేరానదగిలి

తోసిరాజనె జేనిన బాన లన్ఫి

తండు లందజు మూాయజూదమున నోడీ

తాలవళయున నడవుల సాలుగాగ

(ట్రదుకుతెరు వేరువడని దౌర్భాగ్యు డనుచు

మేనయల్లున్లై గూర్చి చమూనదగునె?

ప్రొజ్బ సాభ్రూజ్బులక్ష్మ జోపట్టువాడు

లక్ష్యణకుమారుడను నుబలాటమునకు

విన్సనాటనుండియు బొంవుగన్హు యనుగు

తోడబుట్టువందలి (వేమ మీడురాదా

ఈ రూపకంలో ఎనిమిది రంగాల దాకా శశిరేఖా సౌభద్రులే ప్రధాన పాత్రలు. తొమ్మిదో రంగంలో సుభద్ర పాత్ర కనిపిస్తుంది. ఈ సుభద్ర అన్నగారిని చూడవచ్చి రాజాజ్ఞ చేత తిరస్కరింపబడుతుంది. ఇక్కడ ధనవంతులకు నిరుపేదలకు ఎక్కడి సంబంధము అన్నమాట నాటకానికి ఎంతగా అతుకుతుందో నాయని జీవితాని8 అంతకంటే అధికంగా అతుకుతున్నది.

17వ రంగంలో ఘటోత్కచుడు రాక్షసమాయను కల్పించి బలరాముని ముద్దుచెలియలు మీదగల్ల అనురాగమును రేకెత్తించి కార్యాన్ని సాధిస్తాడు, ఇక్కడ సుభద్ర చివరి మాటగా పలికిన 'సౌొభద్రా అయ్యో శళరేఖి అన్నమాట కథలో అప్పటికి చివరిమాట. నాయని జీవితంలో చనిపోయిన కల్లి చివరి మాట. ఈ రెండు రంగాలను వదిలేస్తే మిగిలిన రంగాలలో మొత్తం సౌభద్రుడు శశిరేఖలుగాక మిగిలిన పాత్రలన్నీ భావరూపాలే కాని వ్యక్తి రూపాలు కావు. నిరాశ ఆశాదేవిి రాజాజ్ఞ మన్మథుడ్డు, నిద్రాదేవి, స్వష్పాధి దేవత, చందమామ, వదంతి, ఏిత్రాజ్ఞ ఇవన్నీ భావ ప్రధానమైన పాత్రలు.

పదో రంగంలో ప్రణయాధిదేవత ఆలయం అక్కడి పూజారి కూడా ఒకవిధంగా భావరూపాలే తప్ప వాస్తవాలు కావు. ఐదో రంగంలో వచ్చిన మన్మథుడు 18వ రంగంలో శశిరేఖ తమ్ముడైన ప్రద్యుమ్నుడుగా కన్పించి తాను మన్మథుడనని చెప్పుకుంటాడు. 758 చందనూలభ్లి

19వ రంగంలో ప్రద్యుమ్నుడు శశిరేఖ దగ్గర కూడా మన్మధుడుగోచరిస్తాడు. ఇక్కడ ప్రద్యుమ్నుడు మన్మథుడు ఒక పాత్ర యొక్క వ్యక్షావ్యక్త రూపాలు. ప్రద్యుమ్నుడుగా కొంతసేపు అంతలోనే మన్మథుడుగా అనంగుడుగా మరికొంత సేపు ప్రవర్తించటం ఈ పాత్రలోని వోష లక్షణం. ఇది ఒక రకంగా వ్యక్తరూపానికి భావరూపానికి సంధివంటి పాత్ర.

“అనార్కలో పాత్రలో పరిణత ప్రజ్ఞుడైన భావరూపకాన్ని అద్భుతంగా నిర్వహించిన విశ్వనాథకు శశరేఖ రచన ఒక విధంగా అభ్యాసస్థానమని చెప్పుకోవచ్చు. ఈ రచన మొత్తంలోనూ 45 గీత పద్యాలు 12వ రంగంలో మూడు గేయాలు 14వ రంగంలో రెండు గేయాలూ ఉన్నవి, మిగిలినవి వచన ఖండాలు. పద్యాలు కానరాని రంగాలు 17, 18, 20.

కవి రచించిన పదహారో రంగంలో కూడ శశిరేఖ ఆంథతర భావ వ్యక్తి కొరకు ఒక ప్రత్యేక గేయరచన చేయాలని భావించి ఉంటాడని తోస్తున్నది. ఈవిధంగా రచన అంతా కవితామయమైందే.

దీనిలో కాల్బనిక కవిత్వంనాటి అభివ్యక్తి సొందర్యం పుష్కలంగా కానవస్తున్నది. అరుదుగానైనా ఉన్న వచన భాగాలు భావకవిత్వపు సరిహద్దులలోకి ఇంచుమించుగా ప్రవేశిస్తున్నవి. నాయని వివాహ సందర్భంలో విశ్వనాధ ఈ అంకితంలో ఉన్న పద్యమే కాక మరికొన్ని పద్యాలు కూడా చదివినట్లుగా తెలుస్తున్నది.

మీర లిరువుడు బిన్హారి మేఘళకల

ములను బంగరు వాహానమ్ములుగమలబి

సాంధ్యవేళలలో ప్రశస్త వథము

ప్రాతి పోదురు చల్లగా నాకు తెలుసు,

ఈ పద్యం వాటిలో ఒకటి. దీనిలో ఎంత కాల్పనిక కవిత్వ మర్యాద ఉన్నదో (గ్రపొస్తే ఈ గ్రంధమంతా వ్యాపించి ఉన్న కాల్పనిక కవిత్వోద్యమ స్ఫూర్తిని గ్రహించవచ్చు.

విశ్వనాధ ఈ రూపకంలో చేసిన ప్రయత్నం విలక్షణమైనది. వాస్తవమైన ప్రణయ వృత్తాంతాన్ని ఆత్మాశ్రయ లక్షణము బహుళముగాగల రూపకాన్ని రూపొందిచడం. ఈ ప్రయోగంలో 'సౌభద్రుని ప్రఇఖయయాత్ర' అత్మాశ్రయ రూసంగా ఉండడం వల్ల దచందనళాఖి 159

సులభంగా సాఫల్యాన్ని సాధిస్తే - రూపకం సహజంగా లోకాశ్రితం కావడం వల్ల - సాఫల్యం సాధించటం విశ్వనాథ దీనిలో పొందిన దుర్లభమైన విజయం.

“అనార్క్భలిలో నాయకుడు భావిభారత సామ్రాట్టు. శశిరేఖలో నాయకుడు సౌభద్రుడుకూడ భావి భారతసా శ్రూట్టు. సలీము ప్రణయాన్ని యోగముగా పరిణమింప జేసుకున్నాడు. ఇక్కడి సొభద్రుడు ప్రణయ సాఫల్యాన్ని పొందినాడు.

అనార్కలీ సలీములు తొలిసారి కలుసుకున్నపుడు ఆమె పాడిన పాటలో "అపదుద్ధారకా అనందమయనాథి అని కవి పలికించినాడు. సలీము “మా యిరువురి ఆత్మలు ఒకటియై మైోగినవికాని బాహిరమైన ఈ భేదము దృశ్యమగుచునే యున్నది. అని అంటాడు. చివరి నృత్యంలో అనార్కలి ఇదే భావాన్ని “ఈ దేహములు రెండు నింతభేదము చేయలేదు భేదముకృషాలీల నీకును నాకుగో అని అంటుంది. చివరకు సలీము “వీవెంత మోహనమూర్తివి. మోక్షలక్ష్మివి నీవేనా అనీ “నాకు భగవంతుడు సాక్షాత్కరించు చున్నాడు. భగవతీ నమస్కారము" అనీ “నేసే మహానందమును అను భవించుచున్నాను. నేను అవ్యయానంద స్వరూపుడననీ అంటాడు. ఈ విధంగా కవిసలీమును ఒక యోగిగా ఒక ఆధ్యాత్మ విద్యాసాధకుడుగా నిరూపించటం జరిగింది.

ఉత్తరాంకంలో వచ్చే కవి పాత్ర సలీము పాత్రతో అభేదాన్ని భజిస్తున్నది. అందువల్లనే సలీము చివరకు కవితో “ఆనా విషాద నాటకమునకు నాడు నాందిపాడి, నేడు భరత వాక్యము పొడ వచ్చితివి అంటాడు. ఈ విధంగా.కవిలో కథానాయకుడు అభేదాన్ని పొంది నాటకం యొక్క అచ్చమైన అత్మాశ్రయలక్షణాన్ని నిరూపిస్తాడు. అందుకే ఈ రూసకం ఆరంభం మహాయోగ సమాధి స్థితిలో ఉన్న 3వార్థసీమంతిని అయిన దేవీ వర్ణనతో ఆరంభమైంది. తుది వాక్యం దేవీ అనార్కలీ అని దాడిమీకుసుము వభ అయిన పార్వతీ దేవిక అనార్కలికి అభేదాన్ని సూచించి ప్రణయాన్నికేవలం భౌతికమైన శారీరక వాంఛాపరిధులను అతిక్రమింపజేసి మహాయోగ సాధనగా నిరూపించడం జరిగింది. విశ్వనాథ గిరికుమూరుని (ప్రేమగితాలలో ఈ పని ఇంకా స్పష్టంగా చేశాడు.

ఈ రూపకంలో సొభద్రుడు మాత్రర్చన కోసం ప్రణయాన్ని సాధనంగా (గ్రహించాడు. అతనిలోని నిరాశ “నీఠండ్రులు శత్రుతేజ; పరాభూతులై వనవాస శ్లేశమునను భవించుచున్నారు. నీవు నిరాహార భిక్షుకుడవు, యోగ్యతమ సంబంధము విచారించుకొంటిమి ఆమె అంతఈపురవాసిని. వెడలిపొమ్ము, నీ యెడమాకు దాక్షిణ్యము 160. చందనళాఖి

లేదు. అని అంటుంది. అప్పుడు అతనికి కలిగిన అనుభవము చాలా విలక్షణమైంది. తన గుండెలో నుండి వెలువడ్డ గీతి వెనుకకు మళ్ళింది. వునివ్రవిష్టనాభీ కువరమైన నాగీతి వెనుకకు నదుముకొనియె అని అంటాడు. అతనిలోని అశాదేవి తన తండ్రుల ధర్మనిష్టమీద విశ్వాసముతో భవిష్యత్తులో తనకు జరుగబోయే కిరీటధారణ గూర్చిన నమ్మకంతో ఆ బాలను పూజా యింధనముల చేత లంత పెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. మూడో రంగంలో శరేఖ ప్రవేశిస్తుంది. శరీఖ భావన అంతా తానొక నక్షత్రంగా, తన మనసును ఆహరించిన మధువనాంత సుమముగా సౌొభద్రుడు స్ఫురిస్తారు. ఇక్కడ వాచ్యంగా సౌభద్రుని ప్రసక్తిలేదు. నాలుగో రంగంలో సౌభడద్రుడు భిక్షుకుడుగా ప్రవేశిస్తాడు. ఆయన కోరిన భిక్షామాహాత్యమున - ప్రణజయభిక్ష - అతను అంతఃపురం లోనికి ప్రవేశించగలుగుతాడు. ఇక్కడ ఈ ఇద్దరి మధ్య ఉండే అవస్థా భేదం వల్ల అతడెంతో వేదనకు గురియౌతాడు. కభ్రుమలయాద్రి శిఖరష్ట్ర గంధసార తరు నమాకృష్ణుడను వచ్చు దారిలోన నురగ ఫూత్కార చటుల ధూమో(గ్రగంధ వృాత హృషీకుండ నేను మూర్చితుడ్డైతి. గంధసార తరువు శశిరేఖ అయితే అక్కడికి చేరడానికి వీలులేకుండా భయంకరంగా బుసకొడుతున్నవాడు బలరాముడు. బలరాముడు ఆదిశేషుని అవతారం కావడం ఈ రూపకం యొక్క అందాన్ని అధికం చేస్తున్నది. హృషీకములు మూర్చితములైన సందర్భంలో వాటిని సేద తీర్చవలసినవాడు హృపీకేశుడు. ఆయన భగవంతుడైన వాసుదేవుడు. ఇందుకే ఘటోత్కచుడు సుభద్రను గూర్చి చెబుతూ “మాతల్లి సుభద్రాదేవి భగవంతుడగు వాసుదేవుని ముద్దుల చెలియలు' అంటాడు. (17వ రంగం). అయిదో రంగంలో శశిరేఖ మా అత్తకూతురుని తప్పు ఇంకొకరిని వివాహ మాడనని చేసిన వాగ్జానము ప్రసక్తి “సొభదుని ప్రజయయాళత్రి లోచెప్పిన అంశమే, ఇక్కడ మన్మథునిక్తీ శశిరేఖకు జరిగిన సంభాషణ కుమార సంభవంలో శివపార్వతుల సంవాదమును గుర్తుకు తెస్తున్నది. చందనళొఖి 1671

ళన ప్రణయ తపస్సు సాఫల్యం దాకా కొనసాగుతుందని సొభద్రుడు భావిస్తున్నాడు. అమృత తానకవదనాంచలముల యందు సువ్రనన్సు రేఖలు తల చూవుదాక నా గళవిలీన వల్లకీ నవ్వగీతు లాపుకొనినను నివి యాగునట్లు లోదు, (6వ రంగం) ఏడవ రంగంలో శశరీఖకూ రాజాజ్ఞకూ నడిమి సంభాషణం చిత్రింపబడింది. అమె స్నానం చేస్తూ ప్రవాహ వేగానికి కాలు నిలుచుట లేదు. కొట్టుకొని పోవుచుంటివి అన్నది. రాజాజ్ఞ “కన్యక లీ ప్రవాహమున స్నానము చేయరాదు. ఇట్లు కొట్టుకొని చా ల పోదురు". అని ఆక్షేపించి ఒడ్డునకు తీసుకొస్తుంది. శశిరేఖ నన్నీ ప్రవాహమున కొట్టుకు పోనిమ్ము నాకిదే యిష్టముగానున్నది. అని అంటుంది. ఈ విధంగా ఈ రంగంలో వ్రణయానికి ప్రవాహమనే భావరూపాొన్ని కూడా ఆవిష్కరిస్తాడు. తర్వాత రంగంలో నిద్రాదేవి, స్వప్పదేవత, చందమామ, శశిరేఖ సౌభద్రుడు య వీళ్ళందరు పాత్రలు. సొభదుని స్వప్నములో శశిరేఖ, చందమామ సహాయంతో వెన్నెల చివుళ్ళను మందారములను మాలగా గూర్చి అతని మెడలో వేస్తుంది. ఈ స్వప్నము ఆధునిక మనస్తత్వ శాస్త్ర రహస్యాలను వ్యాఖ్యానిస్తుంది. ఈ రూపకంలో వచనాలు కూడా కవితిమయంగా ఉండటం ఒక ప్రత్యేకాంశం. ఈ ముహాక్షే త్రము నుష్టు క్లోదితమైనవనీత నుతుమూరమె కోరకితమె నన్యహస్తములతో నీ యాకతాళమును కొగిలింపనెంచుచున్నుది. ఆకాశము నిర్భలమై, విముకూలదమై, శ్వత్స్యచ్భమై తేజో మయంబుగపాలుచు చున్సుది, ఈ రెంటి నింత దూరముగా నుంచబిన వారెవరు. ఇక్కడ వర్షితమైన అకాశం శశిరేఖ అనీ భూమి సౌభద్రుడనీ సృషంగా గోచరిస్తుంది. ఘటోత్కచుడు రాక్షసవాయ కల్ప్చించెదను అన్నమూటలో కౌరవాదులను వివాహరంగం నుండి తొలగించిన అంశం, అటు బలరాముని అనుకూ న అ; లునిగా జేసుకునే అంశమూ సూచితమైంది. కధా విస్తృతి అవసరం తొలగిపోతుంది వు. ఇక్కడ ఘటోత్కచుడు కల్పించిన రాక్షసమాయ సాధారణ శశిరేఖా పరిణయాది 762 చందనశాఖి

నాటకాలలో కనిపించే ఇంద్రజాలం వంటిదికాదు. ఇది మనో లోకంలో కలిగించే ఒక కల్లోలం. అతని మాయవల్ల బలరాముడు అతనిలోని అభివ్యక్తి లక్షణాన్ని విషాద మూలకంగా భావిస్తాడు. కంరగాధ్గద్యాదులు అతడు చెప్పని సుభద్ర మృత్యువును స్ఫురింపజేస్తాయి. బలరాముని మనస్సులో కట్టుకున్న కరుణభావం ఈ రూపకాన్ని మోదాంతంగా పరిణమింపజేస్తుంది. ఘటోత్కచుని మాయ కాల్చ్బనికోద్యమ రూపక నిర్మాణంలో ఆనుకూల్యాన్నే కలిగించింది. తెలుగులో భావరూపకాల అధ్యయనంలో “శళరేఖ” ఒకమైలు రాయివంటిది. ఇది ప్రచురణ పొందితే గాని విస్పతమైన అధ్యయనానికి అవకాశం చిక్కదు. అంటేకాక విశ్వనా ధవారి రూపకాల అధ్యయన౦ ముఖ్యంగా అయన భావరూపకాలను వివేచించడం, శిల్చవికాసాన్ని అన్వయించడం, శశరేఖ, అనార్కలీ రూపకాల తులనాత్మక పరిశీలన ద్వారా సాధ్యపడుతుంది. నాయని సుబ్బారావు “సొభద్రుని పణయయాత్ర ఆధ్యయనం చేయడానికి కూడా ఈ రూపకం తోడ్బడి ఎన్నో చిక్కు ముడులను విష్పవచ్చు. (“శశిరేఖ వ్రాతప్రతికి ప్రతికృతి తీయుంచుకోవడానికి అనుమతించి ఈ వ్యాస రచనకు తోద్పడ్డ శ్రీ విశ్వనాధ పావని శాస్త్రికి కృతజ్ఞుణ్ణి.) పాద సూచికలు ; [1 నాయని సుబ్బారావు వివాహం 25 ఫిబ్రవరి 1925న గూడూరులో జరిగింది. లు నాయని సుబ్బారావు ఈ రూపకాన్ని తామే ప్రచురించాలని సంకల్పించామని, షీఆర్‌. అండ్‌ సన్స్‌ అనే విజయవాడ (్రకాశకునికి ఇచ్చావమునీ అతడు అచ్చువేయలేదు - భ్రాత ప్రతి తిరిగి ఈయలేదనీ స్వయంగా ఈ రచయితలో చెప్పారు. (197 3-7 4 ప్రాంతం). కాని వ్రాత ప్రతి శ్రీమతి కృష్ణకుమారి శ్రద్ధవల్ల మళ్లీ లభించి విశ్వనాథ వారి కుమారుడు పావని శాస్త్రి వద్దకు చేరింది. తి నాయని సుబ్బారావు తల్లి ఫిబ్రవరి8, 1924లో మరణించారు. ఆమె “స్కృతిగానే ఆయన మాతృగీళాలు రచించారు. ఇది 1939లో తొలిసారి ప్రచురితమయింది. చందనళాఖి 163

త శేఖ స్వాతలను.కవ్తముయ వంజడించల్లూ ణా భావరూపాలు , సౌభద్రుడు ఒ... నిరాశ వువ్పిరేఖ ఆ అళాదేవి సుభద్ర (9వ రంగంలో మాత్రం) బా దాజాజ్జ ఘటోత్కచుడు (17వ రంగంలో) _..... మన్మథుడు బలరాముడు (17వ రంగంలో) న! బాభి , | (ప్రద్యుమ్నుడు (1186, 19 రంగాలలో) | - _ స్వష్నాధిదేవత పూజారి(10వ రంగంలో) ఆ చందమామ వదంతి ప్రణయ ప్రవాహము వీరిలో మన్మథుడు ప్రద్యుమ్నుడు వ్వక్తిరూపానికీ భావరూపానికీ సంధి వంటి పాత్ర. అట్లాగే రాజాజ్ఞ వీత్రాజ్ఞ ఇందుమీంచు సమానాంశాలే, ఉపయ్యుక్త (గంధాలు: భూమయ్య అనుమాండ్ల. (1981). నాయని సుబ్బారావు కృతులు: పరిశీలన సత్యనారాయణ విశ్వనాథ.(1933) అనార్కలీ (1 ఎడిషన్‌) శళరేఖ - వ్రాతప్రతి. సుబ్బారావు నాయని.(1935) సొభద్రుని ప్రఇయయాత్ర (1 ఎడిషన్‌) విమర్శిని-8, 1993 నాయని నుబ్బారావు శతజయంతి సంచిక 2000 వవ్రీయల్‌ (ఈ అముద్రిత డూవకం వరంగల్లు విశ్వనాథ భారతి వారు బ్రభురింబిన వ్య్పోనాథ అసంకలిత సాపొత్యం (నాల్గవ సంపుటం) “రూవకాలు - సంపాదకీయాలు” సంవుటంలో అచ్చయింది.) ₹64 చందనళాఖి

విశ్వనాథవారి రేడియో నాటికలు - ఒక వంిశీలన

రేడియో నాటిక- మన సాహిత్యంలో ప్రవేశించిన నూతన ప్రక్రియా వోషం. ఉంకేతిళ కుకోగకుశం వట్ట అన్ని రంగాలలో వలెనే సొవొాత్వరంగంలోనూ గొప్పు మార్పులు వచ్చాయి, అధునిక సాహిత్యంలో నాటిక అంటే దశరూపకాలలోని నాటిక కొదు, ఇప్పుడు నాటిక అంటి సరిమిత సమయంలో ప్రదద్భంచే దూపక హోషమని అర్ధం. దృశ్యరూపకాలలో ప్రదర్శన సౌకర్యం కోసం చిన్ని రూపకాలు ఏర్పడ్డాయి. ఏకాంకికలు వచ్చాయి. అంకంలో సన్నివేశాల మార్చును సూచించే రంగ విభజన వచ్చింది. రేడియో నాటికలలో శ్రవ్యలక్షణం ప్రధానం కావటంవల్ల అంకవిభజనగానీ రంగ విభజనగానీ అవసరమైనవికావు.

రేడియో నాటిక ప్రధానంగా వినడానికి ఉద్దేశించిన రూపక విశేషం. రేడియో శ్రావ్యమే కావడంవలన రేడియో నాటికలో శ్రవ్య కావ్యలక్షణమైన - శ్రోతలు మనో

. దర్పణంలో దృశ్యాన్ని సాక్షాత్కరింపజేసుకోవటం ముఖ్యలక్షణం. సాధారణంగా రూసకం అంగికం, వాచికం, ఆహార్యం, సాత్త్వికం అనే నాలుగు అభినయాలచేత సంపన్నమైంది. రంగముధ్యంలో తెర ఎత్తటం, దించటం మొదలైన విరామాలు ఉంటాయి. రేడియో ప్రసారంచేసే శ్రవ్యరూపకంలో వాచికంలోనే మిగిలిన మూడు రకాల అభినయాలు లీనమై సహృదయుని మనస్సులో వస్తువును రూపుకట్టించటంలో శక్తిమంతంగా పనిచేస్తుంది.

ఈ (ప్రక్రియా సాధనలో వాచికాఖినయం ప్రధాన స్థానంలో ఉన్నా దానితోపాటు వాళొవరణం కల్పించటానికి, సన్నివేశాలను ఖావింపజేయటానికి, గడుస్తూ వున్న కాలాన్ని సూచించటానికి, తుఫానులు, వర్షం మొదలైన భౌతిక సన్నివేశాలను, చందనళాఖి 165

ఉద్వేగం, దుఃఖం, శాంతలక్షణం మొదలైన మనోలోకాన్ని దర్భ్శింపజేయటానికి సంఘటనలనడుమ విరామాన్ని సూచించటానికి రకరకాల వాద్యధ్వనులను సహృదయ చిత్త సాక్షాతృతికీ, రసస్ఫూర్తికీ ఉపకారంగా ప్రయోగించటం జరుగుతుంది.

తెలుగులో రేడియో నాటికల రచన ప్రయోగం మదరాసు కేంద్రంలో 1934లో ప్రారంభమయినట్లుగా తెలుస్తున్నది. అరవై సంవత్సరాల సుదీర్టకాలంలో రేడియో నాటికలలో ఎంతో వైవిధ్యం, ప్రయోగాలు, పరిణామం కనిపిస్తాయి. ఈ శతాబ్దంలో ప్రముఖులైన కవులు, రచయితలు, నాటకకర్తలు అనేకులు ఈ రేడియో నాటికల వికాసంలో పాల్గొన్నారు. ఎన్నో విశిష్టమైన రచనలు ఈ ప్రక్రియద్వారా మనకు అందివచ్చాయి,.

అంధ్ర సాహిత్యరంగంలో మూర్ధన్యుడైన విశ్వనాథ సత్యనారాయణ కూడా అనేక రేడియో రూపకాలను రచించారు. ఆయన మొత్తం ఎన్ని రేడియో రూపకాలు రచించారో వునకు కచ్చితంగా తెలియరావటంలేదు. వునకు తెలియవచ్చిన సమాచారాన్ని బట్టి, ప్రసారమైన రేడియో రూపకాలు సుమారు యాభ్రైదాకా ఉండ వచ్చునని తోస్తున్నది. 1940లో విశ్వనాథ రచించిన తొలి రూపకం ప్రసారమైంది. చివరి రూపకం ఆయన పరమపదించటానికి రెండు మూడు నెలలముందు 1976లో ప్రసారమైంది.

వీట్‌లో కొన్ని ఆయన ప్రసిద్ధ రచనలకు రేడియో నాటికీకరణలుగా కానవస్తాయి. వేయిపడగల మీద అరు రూపకాలు, కోకిలమ్మ పెళ్లి, కిన్నెరసాని, ఏకవీర, నర్తనశాల్క బద్దన్న సేనాని రచనలపై రూపకాలు ఇలాంటివి. ఆంధ్ర సాహిత్య చరిత్ర సమగ్రంగా చిత్రించిన సాహిత్యచరిత్ర నాటికలు పది 196 1 లో హైదరాబాదు కేంద్రం నుంచి ప్రసారమయ్యాయి. వేదంలో (ప్రసిద్ధమైన హరిశ్చంద్రుని కథ, లోకంలో ప్రసిద్ధ మైన సత్యహరిశ్చంద్రుని కథ ఈ రెంటిని ఆధారంగా ఆయన కావ్యవేద హరిశ్చంద్రము లనే రెండు రేడియో రూపకాలు రచించారు. మృత్యు రహస్య బోధకముగా కఠోపనిషత్తును వైతరణి అనే రూపకంగా మలిచారు. కల్పవృక్షంలోని ఘట్టాలు కొన్ని పద్యరూపకాలుగా ప్రసారం అయ్యాయి. ఇతర రూపకాలలో యక్షుని అప్పు, కిరీటవుజి, వైకుంఠపాళి అనేవీ ఉన్నాయి. అయితే వునకు అన్నిరూపకాలు లభించడంలేదు. లభించే వాటిల్లో కొన్నిటిని మనం పరిశీలనకు తీసుకోవలసి ఉంది. 766 చందనళాఖి

ఇతివృత్త నిర్వహణ, సాంకేతిక వోషాలు, నూతన వ్యాఖ్యానాలు, కవి ప్రతిభా ద్యోతకాలైన పాత్ర చిత్రాలు ఇలా ఎన్నో కోణాలనుంచి ఈ రూపకాలను పరిశీలించ వచ్చు. పరిమిత సమయంలో - శ్రవ్యమాధ్యవుంలో ఈ నిర్వహణం కత్తిమీద సామువంటిదే.

“ఆంధ్రవాబ్బయ' చరిత్ర రూపకాలు కొన్ని కేవలం సంవాదాలు, కొన్ని భావుకత్వం విశ్వరూపం ధరించిన రచనారూపాలు, కొన్ని రాజకీయ చరిత్రతో కలగలసిన ఇతివృత్తాలు. ఈ విధంగా పదిరూపకాలు పది మార్గాలలో నిర్వహింపబడ్డాయి.

వీటిల్లో తొలి రూపకం ' భారతావతరణం'. భారతీయ వాబ్బ్యయపరిణామంలో ఆం(ధ్రవాబ్బయం ప్రారంభం ఎంతవిశిష్టమైన సన్నివేశమో దీనిలో నిరూపించటం జరిగింది. ఈ రూపకంలో కథ సత్యలోకంలోనూ, భూలోకంలోనూ సమాంతరంగా జరుగుతుంది. వాల్మీకి, వ్యాస కాళిదాస భవభూతుల తరువాత నన్నయ రచనావైఖరి ఎంత విశిష్టమైందో తేలియజేయటం ఈ రూపక లక్ష్యం. సంస్కృత భాషాభిమానంతో దేశభాషలను తిరస్కరించే ధోరణిని నిరసిస్తూ - 'ఆంధ్రులమైన మేము సర్వవర్ణముల విస్పష్టముగా నుచ్చరింతుము' అని చెప్పుతారు. నన్నయ్యగారు తెలుగుభాషకు వ్యాకరణమును, ఛందస్సునూ ఏర్పరచినారనీ తెలియజేస్తారు.

ఈ రూపకంలో ఒక పండితుని నోట -ఎీనన్నయ్యగారు భారతమును చదువు చుండగా కనులార చూడవలయును. సత్యలోకము నీజన్మకు కానిచో మరియొక జన్మమున చూతును, నేను స్వస్థాన వేషభాషాభిమళుడను. రసప్రలుబ్ధధీ కుడను. నా యాంధ్రభాషా మహాభారతావతరణోత్సవమును కనులార చూతును” అని చెప్పించి విశ్వనాథ తన ఆంధ్ర భాషాభిమానాన్ని వెల్లడించారు. నన్నయ రచన విన్న కాళిదాస భవభూతులు తాము తెలుగువారమేనని అనుకొన్నారట. అప్పుడు సరస్వతీ దేవి మీరిద్దరును కలసి నన్న్మయగా పుట్టినారని తేల్చివేసింది.

ఈ రూపకంలో ఒక అపూర్వరీతిలో సరస్వతీదేవి పొందిన ఆంధ భాషా వివర్త శోభ నిరూపితమైంది. దీనిలో నన్నయ్యగారు పద్యాలను చదివినట్లున్నదేకాని నేరుగా అతని పాత్రచిత్రణంగాని ఉనికిగాని లేదు. ఆ విధంగా నన్నయ కవితా స్వరూపం చూపి - ఆ పాత్రలేకుండానే ఈ రూపకం నడిచింది.

తిక్కన గారిని గూర్చిన రచన 'ఉభయ కవిమిత్రము'. ఉభయ కవులంటే ఐపికాముష్మికాలకు సంబంధించిన కవులుగా దీనిలో సూచింపబడ్డది, హరిహరో చందనశాఖు 167

వానినకు ఎక్కవ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం కానవస్తుంది. కాకతీయ గణపతిదేవుని వలన తిక్కన మనమసిద్ధికి తిరిగి రాజ్యాన్ని లభించేట్లు చేయటం దీనిలో ప్రధానమైన ఇతివృత్తం. ఇంతకుముందు అనార్కలిలో విశ్వనాథ కొన్ని పాత్రలకు జానపద భాషను ప్రయోగించారు. అ భాషలో పద్యాలుకూడా రాశారు, అలాగే ఈ రూపకంలోనూ యాదవులకు జానపద భాష ప్రయోగించటం వోషం. “ఉభయ కవి మిత్రము'మత వైషమ్యూన్ని తీవ్రంగా నిరసిస్తున్నది. తిక్కన “నాకు శివకేశవులకు భేదము లేదు. శివుడే విష్ణువు. విష్ణువే శివుడు .... తమ దైవమును తాము ధ్యానించుకోవలయును. మోక్షమును పొందవలయును అని మత దురభిమానమును నిరసించి - పరమతములను నిందించి, ఇతరులను తమ మతంలో చేర్చుకోవాలన్న దుర్నీతిని ఆయన తిరస్కరించారు, తిక్కన రచనా సందర్భం లోకంలో రాజ్యం జయాపజయాలకు ఎలా కారణ మౌతున్నదీ వివరించి, విశ్వనాథ ఆయన బుషికల్పత్వాన్ని నిరూపించారు. “పాల్కురికి శివ భక్తి అన్న రూపకంలో అన్ని మతొలలోనూ, సంప్రదాయాల లోనూ ఉన్నతులు సర్వవిధాలా ఉన్నతులే అయినా - సామాన్యులు బాహ్యమైన నామరూప విధానాల పరిమితులలో బంధింపబడి ఆవేశంలో కలహాలకు కారణం కావటం సున్నితంగా నిరూపింపబడ్డది. ప్రతాపరుద్ర చథశ్రవర్తిముందు పాల్కురికి సోమనాథుని నిందించిన ద్విజులు, శివనిందకు అపచారాన్ని సహించనేరక ప్రత్యర్థులను సంహరించ టానికి సిద్ధమైన వీరభక్తులు దీనిలో నిరూపింపబడ్డారు. అయితే పాల్కురికి సోమన కడు తపస్వి. మహిమాన్వితుడు. “ఈయావేశములు సంహారములు మొదలైన తీవ్ర లక్షణముల కన్న . .. భక్తి సేవనీయము' అని అంటారు. సోమనాథుడు ఓరుగంటికి బయలుదేరినప్పుడు వాగులు దారి ఇచ్చిన అంశం శివభక్తుల వేషంలో ఆయనను వెక్కిరించడానికి వచ్చిన వారి కంరాలలో లింగాలు మొలవడం నిజమైన భక్తులవడం ఆయన మహిమగా పేర్కొనటం జరిగింది. విశ్వనాథ ఈ రూపకంలో దేశి సాహిత్య లక్షణాన్ని మార్గసాహిత్యంకంటె భిన్న మైనదానినిగా నిరూపించారు. “అది భక్తి ప్రబంధము, దేశిరచన, మార్గరచనా దృష్టితో చూచినచో నా దోషములన్నియునున్నవి. ఇది ప్రజాసాహిత్యము, శివకవుల మార్గము” ₹6౮8 దందనళాభి

ఈనిరూపణ విశ్వనాథకు సాహిత్యంలోని వివిధ సంప్రదాయాలయెడ గల సమదృష్టిని తెలుపుతున్నది. దీనిలో శివరాత్రి కొప్పయ్యకూతు రొక నిశిష్టపాత్ర. ఆమె అనేక భక్తిగీతాలు పాడుతూ ఉంటుంది. ఆమె సుకుమూరమైన సాత్త్వికభక్తి దీనిద్వారా వ్యక్తమవుతుంది. సోమనాథుడు ఆమె భక్తి వలన తానుగూడా సాత్త్విక స్థితికి మారిపోయి నట్టుగా భావిస్తాడు. ఈ పాటలు విశ్వనాథ * త్రిశూలము' లో నీలద్వారా పాడించినవే.

శ్రీనాధుని కవితావై భవం వెల్లడించే రూపకం “నందికంత పోతరాజు. శ్రీనాథుడు తన పాండిత్యంచేత, కవితాశక్తిచేత, రాజనీతి చాతుర్యంచేత రెడ్డిరాజ్య చివ్నామైన 'నందికంత పోతరాజు' అనే ఖడ్నాన్ని తిరిగి తెచ్చి అ రాజ్యాన్ని ఎలా కాపాడిందీ ఈ రచన తెలియజేస్తుంది. శ్రీనాథుని కవిత్వాన్ని గూర్చిన అంశాలు దీనిలో విశ్వనాథ కొన్ని పాత్రల సంభాషణలద్వారా తెలియజేస్తాడు. “నేను నోరు తెరచిన చాలును, పద్యము పరమమధురముగా ధారాశుద్ధితో వెలువడుచున్నది. నేనన్నమాట పద్యమైపోవు చున్నది. ఆంధభాషయందొక నూతన శైలికి నేను నిర్మాతను కాబోవుచున్నాను”. అని ఒకవైపు తన కవిత్వంలో లోతులేదని నాడు కుమారగిరిరెడ్డ, కాటయ వేమారెడ్డి వంటివారు భావించారని తెలియజేస్తాడు.

అయినా శ్రీనాథుని తపశ్శక్తి చాలా గొప్పది. అల్లాడ వేమారెడ్డి అతనిని సాక్షాత్తు (దాక్షారామ భీమేశ్వరుని ఆవళారంగా భావించాడు. వినుకొండ వల్లభరాయని రచన చూసి శ్రీనాథుడు 'ఆంధ్రసారస్వతమున నిట్టి శెలీనిర్మాణమున నేనే బ్రహ్మననుకొన్నాను -... ఆ ప్రతిష్ట నాకు లేకుండా బోయినది. మీరు నాకంటె ముందే ఈలిని నిర్మించి కూరుచుంటిరొ అని విచారిస్తాడు.

ఈ రూపకం నిండా శ్రీనాథుడు స్వభావంలోని సౌకుమార్యం, సుఖ భోగ వాంఛ కారణంగా ఆయన ఎట్లా తన ప్రవృత్తిని అంతర్ముఖంగా కాకుండా బహిర్ముఖంగా తీర్చినద్‌ వెల్లడించారు.

“అద్వైత శేఖరము మరొక రూపకం. ఇది పోతన్నగారిని గూర్చిన రచన. దీనిలో మధ్యయుగాలలో హిందూ - ఇస్లాము ధర్మాలు ఎలా సమన్వయం పొందు శున్నదీ వివరించటం జరిగింది. నాడు ఓరుగల్లు దుర్గాధిపతి హసన్‌ అరీ. అతడొక గాయకుడు, గొప్ప గవాయి. గాయకులైన తురుష్కులు తురుష్కులు గాదు. గొప్ప శివభక్తులు. పాల్కురికి సోమనా థుడు రచించిన బసపురాణమునాతడెప్పుడూ పఠిస్తూ ఉండేవాడు. ఇది మధ్యయుగాల చరిత్రను గూర్చి విశ్వనాధ చూపులోని విశేష లక్షణం, చందనళాఖి 169

పోతన్నగారు రచనా సందర్భంలో సర్వస్కంధాల్లో సర్వకాలాల్లో సమానంగా విహరించేవారట. భాగవతాన్ని పూరించిన సింగన, గంగన్క నారయలు సామాన్యులు కారనీ వారు కూడా గురువులవలెనే ఆత్మప్రజ్ఞలో వేల్కొన్నవారనీ విశ్వనాథ సూచించారు. నారయ యోగి, విరాగి నారయ ఒక పద్యం సర్వలఘు సీసం - అది శ్రీమన్నారాయణ వరన, దాన్ని గూర్చి “ఇదియొకశిల్పము. భగవంతుడైన నారాయణు నికీ సర్వప్రపంచము లఘువని యర్థము. ఈ సృష్టి అర్థరహితమని తాత్పర్యము. ఈ సృష్టిలో భగవంతుని స్తుతించుట తప్ప యింకొక ప్రయోజనములేదని తాత్పర్యము” ఈ విధంగా కావ్య సౌందర్యాన్ని విలక్షణంగా వ్యాఖ్యానిస్తూ పోతారు విశ్వనాథ.

శ్రీకృష్ణ దేవరాయల కాలంలోని కవితా సౌందర్యాన్ని ప్రకటించే రచన “వసంతోత్సవము'. ఇది ప్రధానంగా తెరుమలదేవి కవితా రాసిక్యాన్ని ఆమె వ్యాఖ్యాన వైఖరీ మోషాన్ని ప్రకాశింపజేసింది.

ఇట్లా అంధ్రసాహిత్య చరిత్ర రూపకాలలో, వోోషాలను ఎన్నైనా చెప్పుకుంటూ పోవచ్చు.

మిగిలిన విశ్వనాధవారి రేడియో నాటికలలో మిశిష్టమైనవి రెండు. ఒకటి కావ్య హరిశ్చంద్రము, రెండవది వైతరణి. రెంటిలోని సంవిధాన వైఖరి అనన్యసాధ్యమైంది. గౌరన హరిశ్చంద్ర కావ్యం నాటినుంచి ఈనాటివరకు సత్యహరిశ్చంద్రుని కథ చాలా ప్రసిద్ధమైనది. కావ్య హరిశ్చంద్రలో మొత్తం కథ ఒక నూతన రూపాన్ని పొందింది,

విసృతమైన ఇంతకథ రేడియో నాటిక పరిమితి దృష్ట్యా సంకోచింపజేయటం వలన సన్నివేశాలు ఒకదానివెంట ఒకటి వడివడిగా సాగిపోతూ వుంటాయి. అయితే కథనంలో క్రొత్తదారిని త్రొక్కిన విశ్వనాథ హరిశ్చంద్రుణ్ణి ఒక సాధకునిగా గృహస్థాశ్రమ యోగిగా తీర్చిదిద్దారు. మాఠంగ కన్యల విలాసాలకు లొంగనప్పుడు కామాన్ని విశ్వామిత్రుడు కాలితో తన్నగా క్రోధాన్ని, రాజ్యాన్ని తృణప్రాయంగా వదలినప్పుడు లోభాన్ని- ఈ విధంగా క్రమక్రమంగా ఒక్కో సన్నివేశంలో ఒకటిగా అరిషడ్వర్గాన్నీ ధనదార పుత్రేషణలనూ జయించిన అంశం స్ఫుటం అవుతుంది.

కథావసానం మోక్షపురియైన కాశిలో జరుగుతుంది. అ మహా శ్మశానంలో చివరకు ఒంటరియై సర్వబంధవిముక్తుడై హరిశ్చంద్రుడు జీవన్ముక్త స్థితిలో శివోహం శివోహం అన్న దశకు చేరుకుంటాడు. అద్భుతమైన ఈ సమన్వయం మనకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది. 170 చందనళాఖి

వైతరణి కరోపనిషత్తుకు నాటకీకరణం. బ్రహ్మ విద్యాసంప్రదాయంలో అత్యంతం ప్రాధాన్యం వహించే ఈ ఉపనిషత్తును మూలంలోని గాఢమైన తాత్త్వికత చెదరకుండా నాటకంగా రూపుకట్టించటం దీని ప్రత్యేకత. నచికేతుడు తండ్రి చేస్తున్న యజ్ఞంలో పీతోదకలు, దుగ్ధదోహలు, నిరింద్రియాలైన గోవులను దానం చేస్తుండగా- తండ్రీ నన్నెవరికి దానం చేస్తావు అని పదే పదే అడుగుతాడు. అతడు విసుగుతో, కోపంతో నిన్ను మృత్యువునకు దానం చేస్తున్నానంటాడు. తండ్రి సంకల్పాన్ననుసరించి నచికేతుడు యవులోకానికి చీరుకుంటాడు. యమలోకంలో యముడు లేక పోవడంతో అగ్నివలె ప్రకాశించే ఈ అతిథి మూడురోజులు ఉపవసిస్తాడు. అతిధి చేసిన త్రిరాత్రోపవాసంవలన యమునకు సంతాన౦, పశుసంపద, పుణ్యం నశిస్తాయని (గ్రహించి యముడు అతనికి మూడు వరాలు ఇస్తాడు. అమూడు వరాలలో చివరిది (బ్రహ్మవిద్యా ప్రకాశము - ఇదీ కరోపనిషత్తులోని కధాంశం.

కరోపనిషత్తు మృత్యురహస్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ఈ నాటికలో విశ్వనాథ ఆ రహస్యాన్ని ఎన్నో విధాలుగా సరళంగా సోదాహరణంగా వివరిస్తారు. “సంతానము, సంపద, పుణ్యం - ఈ మూటియొక్క కూడికయే భూలోకముయొక్కయు, స్వర్గ లోకముయొక్కయు, జీవియొక్కయు సంబంధము. తద్భావమునా శ్రయించియున్న జీవ భావముతో కూడిన శరీరమునకే మృత్యువు ఇది నచికేతుని వివరణ. ఈ మాటలు విన్న యమునిభార్య మృత్యువంటే భయంకలుగుతున్నది అంటుంది. అప్పుడు నచికేతుడు భయమే మృత్యువు, మృత్యువే భయమని అంటాడు.

“యోపాం పుష్పంవేద, పుష్పవాన్‌ ప్రజావాన్‌ పళుమాన్‌ భవతి అన్న వేద వాక్యాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ 'పుష్పమనగా సర్వపుణ్యము. వికృతావికృత పరిణామ భూతమైన సర్వజగత్తు. వివర్తమైన సర్వజగత్తు. ఈ పుష్ప మహిమచేతనే సర్వసృష్టి సాగుతున్నది. సర్వజీవలోకము నడచుచున్నది' అంటారు.

నచికేతుని మూడవ వరమీయక తప్పనప్పుడు యమధర్మరాజు అతనికి స్వర్గ నరకాలను దర్శింపజేసి తత్త్వజ్జవుల అనుభూతి మోషములచేత మృత్యురహస్యమవగత మయ్యటట్లు చేస్తాడు. భయము తొలిదశ. అవిద్యలో పడి మూహము పొందటం రెండవదళశ, జ్ఞానార్జనచేసి కూడా దానిని చివరకు అనుభూతిలోకి పరివర్తింపజేసికో లేక పోవడం మూడవదశ, పరిసాకం పొందిన జీవునకు సద్గురువు లభిస్తాడు. ఈ (బ్రహ్మవిద్య చందనళాఖి 1771

వాదవివాదాలతో తెలియవచ్చేదికాదు. సద్గురువు అనుగ్రహంతో సాధువైన శిష్యుడు తనంతతానుగా (గ్రహించవలసింది. తత్త్వమును అనుభవము లోనికి తెచ్చుకున్న వానికి తప్ప ఈ వివరణ సాధ్యం కాదు. వైతరణిలో అనేక గీతాలు ఉన్నాయి. సరళమైన ఉపనిషద్వాక్యాల అను వాదాలు ఉన్నవి. ఒకవిధంగా ఇది సంగీతరూపకం అనవచ్చును. రేడియో నాటికల రచనలోనూ విశ్వనాథ అందె వేసిన చెయ్యే,

• (4౯ ీటంటాంం00304000 ని |. స్సు రొతాలొం కకక కి ఆకాశవాణి వరంగల్‌ తెలుగు (తెలుగు అకాడమి, హైదాబాద్‌ 772 చందనోూఖి

నవ్య కవితకు అభినవకేతనం “చేతనావర్తం'

చేతనావర్త కవితా సంపుటాలకు ఆధునికాంథ కవిత్వ చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేకస్థానం ఉన్నదనే అంశం నిర్వివాదమైంది. ఒక ప్రత్యేక చారిత్రక అవసరంలో ఈ కవితా సంపుటాలు ఆధునిక కవిత్వానికి ఒక నిర్దేశం చూపించాయి. ఒకవిధంగా వస్తువులో అభివ్యక్తిలో కవి స్వేచ్ళకు పట్టాభిషేకం చేసి రాజకీయవాదులు తెచ్చి పెట్టిన కృత్రిమ నిగళాలను ఛేదించాయి.

అభ్యుదయ కవిత్వోద్యమం వల్ల తెలుగు కవితా రంగంలో (1943) సాహిత్యేతర ప్రమాణాలకు, విధింవులకు కవిత్వాన్ని లాంగదీశారు. కవిత్వాన్ని వస్తుమాత్రపరంగా భావించి దాన్ని అనుసరించి వినూత్న సౌందర్యశాస్త్ర ప్రమాణాలను విధించే ప్రయత్నం జరిగింది. ఈ ఉద్యవుం చైతన్యవంతంగా కొనసాగింది - 1943-48 ల మధ్యనే అయినా ఈ ఉద్యమం తెచ్చి పెట్టిన సాహిత్య శాస్త్ర సుదూర ప్రమాణాలు ఇటీవలివరకు కవితారంగాన్ని మొత్తంగా సాహిత్య సంప్రదాయాన్ని నియంత్రి స్తూ వచ్చాయన్నమాట సత్య దూరమేమీ కాదు.

కవిత్వమంతా రసమూ, ధ్వని, వక్రోక్తి మొదలైన భారతీయ సాహిత్య ప్రమాణాల కు దూరంగా తూచబడుతూ వచ్చింది. సావాత్య పరంపరను విచ్చిన్నం చేయడానికి ప్రయత్నించడం జరిగింది. “యేషాం పూర్వకావ్యానుశీలన వశాత్‌ విశదీభూతే మనోముకురే-' ఇత్యాదిగా చెప్పబడిన సంవేదనాశీలమైన సహృదయుని చిత్తవృత్తి- సంవేదనలు సాహిత్య రంగానికి దూరాంశాలు అయ్యాయి. చరిత్ర సంస్కృతి, సాహిత్యం, కళలు, జీవన విధానం వీటన్నింటినీ ఖండితాలుగా, పరస్పర వివాదాంశాలుగా, మార్కీయ చారిత్రక సూ త్రసృష్ట భూమికలో అన్వితాలు అవుతాయో కాదో చూడకుండా విచారించే ధోరణి పెరిగింది. బేందనళాఖి 173

ఈ దశలో 1955 నాటికి ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో ఒక పెద్ద మలుపు వచ్చింది. అభ్యుదయ రచయితల సంఘాన్ని తమ అనుబంధ సంస్థగా కొనసాగించిన కమ్యూనిస్టు పక్షం, రాజకీయ రంగంలో తిరుగులేని పరాజయాన్ని పొందింది. అరసం చరిత్ర పుటలలోకి జారిపోయింది. అయినా అరసం తెచ్చిన భావపరివేషాలు రాజకీయ ప్రాబల్యం వల్ల 'యదార్ధ భావాలు' గాఇటీవలి కాలం వరకు కొనసాగడం జరిగింది.

1930 లలో వుట్టిన కవుల పరంపర సాహిత్య రంగంలో 1955 ప్రాంతాలలో ప్రవేశించింది. ఈ తరం చరిత్రలో సాహిత్య చరిత్రలో వచ్చిన ఈ మార్పులను ప్రత్యక్షంగా చూచింది. ఆను ఇత్త మూళ్యాలకోషం, ఇత్వ ఇన్యమంకషంు పేస్ట్‌ని. ఈ

అన్వేషణ వినూత్పమైందీ, సమగ్రమైందీ కావాలని ఆకాంక్షించింది. ఈ అన్వేషణకు ఫలితంగా వెలువడిందే చేతనావర్త కవిత్వోద్యమం. చేతనావర్త కవిత్వం వచ్చే నాటికి ఉన్న పరిస్థితులు తెలుగు సాహిత్య రంగంలో

ఆవిష్కృతాలైనవేవీ కావు. అని అప్పటికే దేశ చరిత్రలో నూటయాభై సంవత్సరాలుగా రూపుగట్టి కొనసాగుతున్న భారతీయ పునరుజ్జీవనంలోని అనుకూల వ్యతిరేకాంశాల సమ్మేళనాలు. వీటిని చారిత్రకంగా అర్థం చేసుకోవలసిన అవసరం ఉంది. రాజరామ మోహనరాయల కాలంనుంచీ ఈ ఉద్యమంలో ఈ ద్వైవిధ్యం ఉంది. సంస్కారోద్యమం, జాతీయోద్యమం అవీ దీని పార్వాలు. సంస్కారోద్యమం వెనుక ఆంగ్లేయులు ప్రవేశపెట్టిన విధానాలు. ఆ జీవితంలో ఆధునిక విజ్ఞానం వల్ల వచ్చిన పరివర్తనం కారణాలుగా కలిగిన వెరగుబాటు, వారి పరిపాలనా విధానం వల్ల నెలకొన్న భద్రతాభావం, ఆర్థిక రంగంలో సాంస్కృతిక రంగంలో దోపిడికోసం ఏర్పడ్డ రైలు మొదలైన సౌకర్యాలు, ఆధునిక విద్యా విధానం ఈ రెండూ మనను ఉద్ధరించటానికే ఆంగ్లేయులు ప్రవేశపెట్టారనీ, వారు దేవుడు పంపించిన 'వరపుద్రు' లనీ భావించిన లక్షణం బలమైంది. ముద్రణాది సౌకర్యాల వల్ల ప్రాచ్వ (గ్రంథాలను వెలికితెచ్చినా, వాటిమీద ఆంగ్లేయ విద్వాంసుల వ్యాఖ్యానం మూలవఎచ్చేది అయినా ఆ గ్రంథాలు వ్యావ్తలోక వచ్చాయి. క్రైస్తవ మషనరీలకు వారి ఆక్షేపణలకు సమాధానం చెప్పలేని ఆత్మన్యూనతాభావం కొత్త మతరూపాలను వారి మతాల నిర్మాణాల నమూనాలలో ఏర్పరచటం జరిగింది. తమ రాక వరకు ఈ దేశంలో నాగరికత దొదాపు లేనట్టుగా, అందరూ వలస వచ్చిన వారుగా ఈ దేశం అర్ధపశుదశలో, అర్ధమానుష దశలో ఉన్నట్టుగా చిత్రించిన అంశాల నుంచి భారతీయులు దూరంగా పారిపోయి త్వరత్వరగా తమను తొము సంస్కరిం చుకోవాలని, ఈ సంస్కరణలను బలపరిచే ఆంగ్రేయుల రాజ్యాధికారం తప్పనిసరి అయిందేననీ భావించారు.

174 వందనళాఖు

రెండవ వైవు సరాధీన స్థితిలోనుంచి ఉన్ముక్తమై, నూతన యుగంలో తన జాతీయ చైతన్య మూలాలనుంచి (ప్రేరణ పొంది, ఆధునిక జీవన 'దృక్పథంతో సమన్వయంతో జీవనాన్ని తీర్చి దిద్దుకునే ప్రయత్నం ప్రారంభమైంది. శ్రీరామకృష్ణులు, దయానంద సరస్వతి మొదలైన మహర్షుల తపస్సువల్ల, సాధన వల్ల, ఉపదేశ పరంపర వల్ల వినూత్స చైతన్య శత(ప్రతం విష్పాకోవటం ఆరంభమైంది. వేదర్షి వాగర్ధం దేశకాలావధులను అతిక్రమించి, నర్హమానాన్ని సార్వకాలిక భావనతో అన్వయించింది. శ్రీరామకృష్ణుల సాధన సర్వధర్మాల అంతస్సూత్రంలోని ఏకతను ప్రత్యక్తీకరింపచేసింది. పాణిని వ్యాకరణ అధ్యయనం లోకంలోని అనేక భాషల ఏక మూలాన్ని దర్శింజేసింది. దివ్యజ్ఞాన సమాజం తూర్చుదేశాల రహస్య విద్య మహత్తును వ్యాఖ్యానించింది. దాంతో తొలిదశలో పాశ్చాత్య విజ్ఞానం వల్ల కలగిన వెరగుబాటు తొలగిపోయి ఆత్మవిశ్వాసంతో భారతీయ చైతన్యం శిరసెత్తుకుని నిలువగలిగింది. ఇది జాతీయోద్యమానికి ఆధార భూమిక అయింది.

భారతీయ సాహిత్యంలో ఈ రెండు ధోరణులూ రెండు ప్రవాహాలుగా కొనసాగాయి. తెలుగు సాహిత్యంలో వీరేశలింగం, గురజాడలు ఆంగ్లేయుల ధర్మరాజ్యాన్ని సమర్థిస్తూ ఆ చంద్రతారార్కం దాని ఉనికినిసమర్థించారు. “కన్నుగానని వస్తుతత్త్వము కాంచనేర్చరులింగిరీజులు' అని ఒక సాధారణీకరణ సూత్రాన్ని ప్రవేశ పెట్టారు. ఎప్పుడో ఆత్మమేల్కొన్న వేళలో 'వూర్ణమ్మ' వంటి గొప్ప రచన చేసినా గురజాడ వాచ్యప్రధానమైన రచనాధోరణికి ప్రారంభం చేశారు. ఆకులందున అణగి మణగీ కవితకోకిల పలుకవలెనన్న ఆయన మాట తనకు ఆదర్శమే కానీ ప్రయోగసాధ్యం కాకపోయింది. తనలోని బౌద్ధిక లక్షణాలు ప్రాధాన్యం వల్ల ఎంత ఆంధ్రభోజుడని పిలుచుకొన్నా ఆనందగజపతి పాశ్చాత్యుల సామంతుడే కావటంవల్ల ఆయనకు ఇష్ట సచివుడైన గురజాడ తనకున్న పరిమితులను ఛేదించుకోలేకపోయాడు.

రెండవ్దవెపు జాతీయోద్యమ పార్శ్వం ఉంది. పునరుజ్జీవనోద్యమం పాశ్చాత్య సభ్యతనూ, జీవన తత్వాన్నీ మించిన ఆత్మజీవన సాక్షాత్కారాన్ని కలిగించింది. దేశం చారిత్రక భౌగోళిక తాత్విక రూపాలన్నింటినీ లీనం చేసుకుని, అఖండ మాతృరూపంలో దర్శనమిచ్చింది. బంకించంద్రుని వందేమాతరం ప్రతిగొంతులోనూ మారుమోగింది. చికాగోలో నివేకానందుల ఉపన్యాసం, అరవిందఘోష్‌ "భవానీ మందిరం” సత్త్వమూ, రవీంద్రుని కావ్యకళాసొందర్య దర్శనమూ నూతన సాహిత్యావిష్కారానికి దోహదం చేసిన అంశాలు. గాంధీ మానవతా వాదం అంళ్సైతన్యం సమకూర్చింది. చందణ౭ాఖి 175

ఒకవైపు కావ్యమూలాలకు అతిదూరంగా- ప్రాచీన విజ్ఞానాన్ని ఆధునిక కాలంలో అందించే ప్రయత్సంగా- శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్రి జనమంచి శేషా ద్రిశర్మ వావికొలను సుబ్బారావు వంటి విద్వాంసులు పురాణేతిహాసాల యధాతధమైన అనువాదాన్ని కొనసాగిస్తూ ఉండగా, ప్రాచీన కావ్యాలను వ్యాఖ్యానాలతో ప్రచురించే ప్రయత్నాన్ని తం తేవ ప్పెరుమాళ్లయ్య వంటి విద్వాంసులు కొనసాగించారు ఆ తరువాత నవ్యకవిత్వ ప్రాదుర్భావానికి ఈ శతాబ్బారంభం శుభారంభమైందచి

కాల్పనిక కవిత్వోద్యమ మూలాలు పాశ్చాత్యులనుంచి వచ్చినా ఆ మార్గం స్తీ పురుషసంబంధ నిర్ణయంలో కులపాలికా ప్రణయానికి అత్యంత ప్రాధాన్యం కల్పించి భారతీయమే అయింది ఈ ఉద్యమంలో దేశాభిమానంతో చరిత్ర నుంచి ప్రేరణ పొందడం ఒక ప్రధాన స్రోతస్సు కావడం గమనింపదగ్గ అంశం జాతీయోద్యమ పేరణంతో కాల్చనికోద్యమం సాహిత్యంలో కొనసాగుతూ ఉండగా, సంస్కారోద్యమ (ప్రేరణతో పురాణేతిహాసాల కథా సూత్రాలను పాశ్చాత్యుల భారత సంస్కృతి చరిత్రల వ్యాఖ్యానాల ఆధారంగా పరిశీలించడం జరిగి, ఈ దేశ సమైక్యతకు మూలమైన ఏకాత్మభావాన్ని ప్రశ్నించి ఆర్య ద్రావిడభేదాలు, అబ్రాహ్మణ (బ్రాహ్మణ భేదాలు, స్పృశ్యతాస్పృళ్యతలూ- ఇలాంటి అంశాలఆధారంగా రామకృష్ణ వివేకానంద దయానందుల వ్యాఖ్యలకు భిన్నంగా విభాజక దృష్టి ఆధికంగా ప్రకాశించే జస్టీస్‌ పార్టీ ఉద్యమం కొనసాగింది రాజకీయ రంగంలో వీరూ స్పష్టంగా ఆంగ్లేయుల ధర్మరాజ్యానికి అనుకూలత ప్రకటించినవారే

కాల్చనికోద్యమం అనంతరం నవ్య సంప్రదాయవాదం జాతీయోద్యమ పార్య్వంలోని మూల్యాలనుంచి ప్రేరణ పొందగా, సంస్కారోద్యమ ప్రేరణతో సామ్యవాద దళం దేశ సంస్కృతీ విభాజకాంశాలను మరింతగా పెంచుతూ ఆఅ వారసత్వాన్ని కొనసాగించింది. అప్పుడప్పుడు కొన్ని కొన్ని సందర్భాలలో కొందరు వ్యక్తులలొ ఈరెండు మార్గాలు ఓతప్రోతంగా కానవచ్చినా స్టూలధోరణిలో రెండూ రెండుగా సాగటం మనం స్పష్టంగా (గగపించవచ్చు

సామ్యవాద దళం మనుషులను ఎర్గాలుగా పీళ్చిచూపింద దేశాన్ని బ్రాంతాలు గొను విభిన్న భాషాభాగాలను విడివిడిగా చూచింది మతం పేరున ద్విజాతి సిద్ధాంతాన్ని పరాయి పాలకులు సమర్థించినప్పుడు వారితో తనూ గొంతు కలిపింది

ఈ రెండు ప్రవాహాల రెండు మార్గాల స్వభావ భేదం అవగాహనకు వస్తే తప్ప ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేయటం సాధ్యం కాదు త్రిపురనేని వారి 776 చందనళాశ!

పద్యరూపంలో ఉన్నా నవ్య సంప్రదాయ రచనలు కాకపోనడానిక్సీ తిలక్‌ రచనలు, చేతనావర్త రచనలూ ఇత్యాదులు వచన కవితారూపంలో ఉన్నా ప్రగతి వాద రచనలు కాకపోవడానికీ ఇక్కడ సమాధానం లభిస్తున్నది.

అభ్యుదయ కవిత్వోద్యమపు సక్రియాకాలం పూర్తికావటం, తెలంగాణా నిజాం మళమూథఢ కబంధ హస్తాలనుంచి విముక్తం కావటం, దాదాపు జకేసారి జరిగింది. తెలంగాణా నుంచి అంతకాలంగా నిద్రిస్తూ ఉన్న సాహిత్య చైతన్యం ఒకేసారి మేల్కొన్నది. "హైదరాబాద్‌ విముక్తి సంగ్రామంలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొన్న కవి దాశరధి తొలుదొలుత సామ్యవాద వర్గంళో కొంతవరకు చేరి ఉన్నా జాతీయోద్యమంతోడి తాదాత్వం- సంస్కృత సారస్వతం ద్వారా ఏర్పడ్డ సాహిళ్యాభిరుచి, పారశీ, అరబిక్‌ కవితామాధుర్యాల పట్ల ఆదరమూ ఉర్హూ కవితాసాౌరభం ఆయన సాహిత్య వ్యక్తిత్వాన్ని విలక్షణంగా తీర్చిదిద్దాయి. ఆయనతోనే ఆధునిక కవితలో మరోదశ ఏర్పడింది. అభ్యుదయ కవిత్వధారనుంచి ఆయన జాతీయ కవిగా ఎదిగివచ్చారు. మహాంధ్రోదయం, పునర్నవం ఈ నూతన కావ్య ప్రపంచానికి ముఖద్వారాలయ్యాయి,.

పలుచబడిన రాజకీయ ప్రాబల్యం కారణంగా, ఆధునిక సాహిత్య ధోరణుల వైశాల్యం ఎదిగిన కారణంగా సామ్యవాదపక్షపు సరిహద్దులను కేదించి అఆ నూతన కవిత్వోద్యమానికి ఆరంభంగా “కవిత పత్రికలు వెలువరించారు అబ్బూరి వరద రాజేశ్వరరావు ఛాయాదేవి దంపతులు. దీనిలోకి చాలామంది ప్రగతివాద కవులు అవతారాలు మార్చుకొని వచ్చారు. ప్రగతిధోరణి పొరపాటుని విస్పష్టంగా పేర్కొంటూ శ్రీశ్రీకి 'మరో నాన్న గారైన అబ్బూరి రామకృష్ణరావు విశదమైన కవిత వెలువరించారు. “కనిథ'లో. శ్రీశ్రీ నారాయణబాబు, అజంతా రాజశేఖర్స్‌ కుందుర్హి వరద, ఆరుద్ర, తిలక్‌ ప్రభృతులు కవితలు ప్రచురించారు. ప్రగతివాదం విధించిన పరిమితులు కవిత్వంలో తొలగిపోయాయి. నళిని 'పణవిపణి' అనే కావ్యం అధునిక మానవుని సంవేదనలను వ్యక్తం చేసింది. బైరాగి “నూతిలో గొంతుకలు" పరానుభవాన్ని స్పష్టం చేసింది. సోమసుందర్‌ వంటి కవులు 'సోమరసం సుందరకాండి “మిణుగురులు మొదలైన రహస్యవాద రచనల్రవైపు వెళ్లిపోయారు ఈ కవుల ధోరణి విముక్తపద్యమార్గానికి ఒక విధమైన స్వాగతం చెప్పింది. వచనకవిత అనే ఒక అనిర్దేశ్యకవితారూపం తెలుగులోకి వచ్చింది. “తెలంగాణా ఈ కాలంలోనే ప్రచురింపబడ్డా కుందుర్తి 'యుగేయుగే' చందనళాఖీ 777

మొదలైన రచనలు వెలువడేప్పటికి వస్తువును పట్టించుకోని రూపవిష్ల్షవం వైపుగా ఆయన కొనసాగుతూ ఉన్నారు. విద్వాన్‌ విశ్వం “పెన్నేటి పాటి దేశీయయదార్థ వాద కావ్యంగా అవతరించింది.

“కవిత కవుల్లో ప్రగతివాద ధోరణులు ప్రబలంగా లేకపోయినా, ఇమేజిస్టు లక్షణాలు, అస్టిత్వవాదస్వరాలు, ప్రయోగవాదపద్ధతులు బలంగా ఉండి నాగరకులైన విద్యావంతమైన నుధ్యతరగతివర్గానికి పరిమితమైన పాశ్చాత్య కావ్యధోరణులకు సన్నిహితమైన కవిత్వాభిరుచిని తృప్తిపరిచే లక్షణమే కలిగి ఉండింది. తిలక్‌ కుందుర్తి- కొంతవరకు దీనికి అపవాదమే.

కొత్త రూపు దొల్చిన ఆధునిక కవిత దాశరధి నాయకత్వంలో కొనసాగుతూ ఉండగానే మరొళ్టైపు నవ్యసంప్రదాయ కవిత్వోద్యమం విశ్వనాధ నాయకత్వంలో అప్పటికే సాగు తూనే ఉన్నది. దాశర ధిని అనుగమించిన నారాయుణరెడ్డి నవ్య సంప్రదాయధోరణులను పరిపుష్టం చేసే వైఖరితో నాగార్జునసాగరము, కర్చూర వసంతరాయలు రచించటం జరిగింది.

ఈ సన్నివేశంలో నూతన వస్తువు కోసం, నూతనా భివ్యక్తి మార్గం కోసం నూతన కావ్యభాషకోసం అన్వేషణ సాగుతూ ఉండగా ఒక కొత్త తరం కవులు సాహిత్య రంగంలో ప్రవేశించారు. మాదిరాజు రంగారావు సుప్రసన్న సంపత్కుమార బాపురెడ్డి గోపాల చక్రవర్తి మిరియాల రామకృష్ణ, పరిగి రాధాకృష్ణ మురళీధర్‌, చేకూరి రామారావు దుర్గానంద్‌ ప్రభృతులు ఈ కవి పరంపరలోని వారు కొంచెం వెనుకముందుగా వచ్చిన కవులలో పేర్వారం జగన్నాథం, మోహన గ్రసాద్స, నరసింహారెడ్డి కేశవరావు, శీలా వీర్రాజు సి, విజయలక్ష్మి వరవరరావుమొదలైన వారు ఉన్నారు. ఈ కవుల పరిధి ఇంచుమించు మూడు దశాబ్దాలు వ్యాపించి ఉండవచ్చు. కొందరు మరి పదేళ్లు రచన సాగించినవాళ్లు ఉన్నారు. చేతనావర్త కవులు ఈ తరంలో నుంచి ఉధ్గమించిన ఒక సాహిత్య విశిష్టాభివ్యక్తిక్ర రూపునిచ్చిన వారు. వీరు సుప్రసన్న, జగన్నాధం, సంపత్కుమార, నరసింహారెడ్డి అని నలుగురు.

ఈ కవుల అన్వేషణ అభ్యుదయ కవులధోరణికంటే, నవ్యసంప్రదాయ కవులమార్గంకంటే విలక్షణమైనది. దుర్గానంద్‌ ఈ తరం కవిత్వాన్ని చైతన్యవాద కవిత్వ 0 అనాలని పేర్ళొన్నాడు. ఈ చైతన్య శబ్దం - భౌతిక జీవనానికి ఆధారమైన విశ్వవైతన్యం లోని

వివిధాంశాలను స్తరాలను స్పృశించే శబ్దం, ఈ శబ్దం అవచేతనను, సుప్పచేతనలను 178 చందనళాఖి

అవరించినట్టే - వ్యష్టిసమప్టి చేతనలను, ఊర్వ్వముఖ చైతన్నాన్నీ అవరిస్తున్నది. ఈ చైతన్య సమస్టిలో ఏమాత్రం స్పందం అయినా సర్వతోముఖంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. పరివర్తనకు కారణమౌతున్నది. వీరికి మనిషి చైతన్య జగత్తులో నుంచి సమష్టి చైతన్య జగత్తులోకి ప్రవేశించే 'పడవి కవిత్వం, చైతన్యంలో ఒక కదలిక క్రమంగా విస్తరించి జగచ్చైతన్యాన్ని అవరిస్తున్నది. దానిలోని ఏకాకారాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నది. ఇదే ఆవర్తం. ఆవర్తబుద్చుద తరంగముయములైన వికారాలన్నీ భిన్న భిన్నాలుగా కనిపించినా అంభస్సు అంతానీరమే అయినట్లుగా ఒకే చైళన్యం భిన్న భిన్నస్తఠాలలో భిన్న భిన్నంగా కానవచ్చినా మౌలికంగా అంతా ఒకటేనన్నది ఈ ఎరుక

మానవ జీవనపరిధిలో వీరు జాతీయ చైతన్యంతో పరిస్పందించిన వారు. ప్రజాస్వామ్య భావనతో మమేకమైన వారు. వ్యక్తి స్వచ్చందంగా భౌతిక మానసిక ఆధ్యాత్మిక పరిధులలో వికసించాలని కోరినవారు. మానవజీవనం దివ్య జీవన పరిణామంలో ఒక వికాసదశేననీ, భవిష్యద్వికానంలో మానవుడు ఎదిగి అతిమానస వ్యక్తిగా రూపొందవలెనని కాంక్షించినివారు. రవీంద్రుడు ఇలా అన్నాడు. “రొత్ర్‌వేళ మనం ఆయా వస్తువుల వైవిధ్యాన్ని వ్యష్టిలక్షణాన్ని చూచి గగ్గోలుపడతాము. కానీ పగలురాగానే వాటినన్నింటినీ అవరించే ఏకత్వం ్రన్ఫుటమౌతుంది'."

ఇన్నేళ్లుగా మతాన్ని తిడుతూ వచ్చిన సామ్యవాద సాహిత్యదళం చేఠనావర్తాన్ని కూడా మతవాదంగా చిత్రించే ప్రయత్నం చేసింది. మనదేశంలో మతం అంటే నియతాచార వ్యవహారం కాదు. అది యోగము. అది వ్యక్తికీ ఉన్నత ప్రకృతికీ నడుమ, ళన ప్రేమకూ ప్రీయతముడైన ఈశ్వరునికి నడుము, సర్వ్యమైన ఉనికియందూ, ఏకత్వాన్ని దర్శించటమే అని వివేకాందుల పరిష్కారం. ఈ విధమైన ఐక్యపరచేతంత్రం ఏదైనా స్వాగతించదగిందే. భారత స్వాతంత్ర్యవేళ ద్విజాతి సిద్ధాంతం ఒత్తిడిలో, భారతదేశం మూడుముక్కలై పరాధీన స్థితిలో ఉన్నపుడు శ్రీ అరవిందులు స్వతంత్ర భారతదేశానికి సంబేశం ఇస్తూ - మనం పొందే ఐదు స్వస్పాలను విశదీకరించారు. (చేతనావర్తం అనిస్ట సమీక్షకులు వస్తు వివేచన వదిలిచేసి శ్రీ అరవిందులను అరవిందఘోాస్టు అని పేర్కొని తమ కసిని తీర్చుకున్నారు.

ఐదు స్వప్పాలలో ఒకటి : "స్వేచ్చాయుత సమగ్ర భారతదేశం, రెండు : అసియా ప్రజల పునరుత్ధానమూ, మూడు, సర్యమానవాళికీ న్యాయమైన ఉజ్జ్వలమైన జీవన స్థితిని కలిపించే విశ్వసమైక్య స్థితి, నాలుగు: భారతదేశం తన ఆధ్యాత్మిక సంపదను ప్రపంచానికి వందనళాః 179

అర్చించి దాన్ని సముచితంగా తీర్చిదిద్దిటం, ఐదు. మానవుని చైతన్యాన్ని ఉన్నత భూమిక వైవు ప్రసరింపజేసి వ్యక్తి పరిపూర్ణతను, సమష్టి పరిపూర్ణతను సాధించటం."

ఈ స్వప్నాలను దర్శించితే భారతీయ మహర్షి చైతన్యం ఎంతగా విశ్వోద్గతి పర్యంతం పరివ్యాప్తమైందో తెలియవస్తుంది ఈనాటి వరకు వచ్చిన విశ్వదర్శనాలలో ఇంతటి సర్వతోముఖీనత, విశ్వశ్రేయః కామన ఉన్నట్లు కనిపించదు. ఇది మతం మా త్రమే అయినా ఈ దృష్ట్యా ఎవైనా మతవాదులని అన్నా సిగ్గుపడవలసిందిలేదు.

“ఈరోజు మానవాత్మ సురక్షితమైన పునాదులమై నిలచి లేదు, మనచుట్టూ ఉన్న ప్రతి అంశమూ అస్థిరమూ, విరుద్ధాంశముగా ఉన్నది. అతని ఆత్మామరింతక్షిష్టంగా, వైఠన్యం మరింత త్తిక్టంగా అతని అవగాహన విభ్రమితమైందిగా రూపొందింది. ఈ కల్లోలం వ్యతిరేక లక్షణం గల శక్తి మాత్రమే కాదు అతడు నూతన సందేహలతో అణచివేయబడటం మాత్రమే కాదు, కొత్త దిగంచలాల దర్శనంతో ఉత్తేజితుడై, ఇతర మానవులతో కొత్త సంబంధాలకోసం ఆరాటపడుతున్నాడు. అతడు ఇష్టుడు ఒక వినూత్న ఆధ్యాత్మ పరిణతిని పాొందియున్నాడు. సంప్రదాయ మతాల విశ్వాసాలు, అతని ప్రన్టలకు, సంశయాలకు సమాధానం చెప్పలేకుండా ఉన్నాయి* అన్న రాధాకృష్ణుల వాక్యములు జగద్వ్యాప్తమైన వర్తమాన మానవుని జిజ్ఞాసాస్థితిని తెలియజేస్తున్నవి.

చేతనావర్తం ఈ తాత్త్విక భూమిక మీద నిర్మితమైన కవిత్వోద్యమం. దీని విశ్వవ్యాపక లక్షణం చేత తెలుగు కవితా చరిత్రలో ఒక బలమైన నూతనావిష్కరణగా భావించవలసి ఉన్నది.

చేతనావర్తం ఉద్యమమా, ధోరణా అన్న చర్చ అంత ముఖ్యమైనది కాదు, చేతనావర్త కవుల రచనలకు గల ప్రచారం పరిమితమైందే కావచ్చును కాని విశ్వ తోముఖమైన ఈ కవుల దర్శనం ఈ కావ్య సంపుటాలకు భావుక జగత్తులో విస్త తమైన

పరివ్యాప్తినీ, ప్రభావాన్ని అపేక్షిస్తూ ఉన్నదనీ, ఇప్పటికే ఉన్నవ్యాప్తివలన ఏతాదృశ్యమైన తత్ప్వళ్ళష్టి తెలుగు కవితా జగతిలో ఎంతో మార్చును తెచ్చిందనీ నిష్పాక్షిక దృష్టిగలవారిక్ర అవగతమవుతూనే ఉన్నది. చేతనావర్త కవుల దర్శనంలో మనకు పాశ్చాత్యదేశాల నుంచి దిగుమతిగా వచ్చిన మానవతావాద భేదాలన్నీ సంలీనములయ్యే ఉన్నాయి. ఆ వాదం ఈ తత్త్వ స్పృష్టివల్ల మరింత విస్తతభూమికను సంతరించుకొన్నదని విశ్వసించవలసి ఉంటుంది. గ 780 చందనళాఖ్లి

1967లో తొలిసంపుటమూ, 1970లో రెండవ సంపుటమూ ప్రకటించిన చేతనావర్తకవృలు 1965లో ప్రకటించిన దిగంబర కవిత్వానికి వ్యతిరేకంగా కవితారంగంలో ప్రవేశించారని కొందరు విమర్శకులు ఇటీవల పేర్కొంటున్నారు. కానీ దిగంబర కవిత్వం మొదటి సంపుటి ప్రకటించిన తర్వాత జగన్నాధం రచనలు ఒకటి రెండు దాని ధోరణులను ప్రతిఘటించేవిగా ఉండటం సత్యదూరం కాదు. కాని ఆ | తొలిసంపుటంలో చాలా రచనలు తత్పూర్యమే చాలాకాలంగా రచింపబడుతూ వచ్చినవి అప్పటికి దిగంబర కవిత్వ రూపురేఖలే ఏర్పడలేదు తొలి సంపుటంలో 'పరంపరి అన్న రచ,. "ఐడి "ఇంద్రియాలు నిద్రపోయినవేళు అన్న రచన వరకు ఉన్న ఖండికల గుచ్చం చేతనావర్తం అన్న'పేరుతో 1959లో రచించారు. సుప్రసన్న ఆయన మనస్సులో ఈ కావ్య సంపుటాలకు మూలమైన తాత్తికభూమిక స్పష్టంగా నాటికే రూపుగట్టి ఉన్నది “పరంపరి, 'నైగను విక్రాంతి నుండి" అన్న రెండు ఖండికలూ ఒకటిగా 1959 సెప్టెంబర్‌ 15 నాటి నవోదయ (స్పైదరాబాద్‌) పక్షపత్రికలో “చేతనావర్తము'" అనే పేర ప్రకటింపబడ్డాయి అట్లాగే 'చాయాగృహం' అన్న రచన డిసెంబర్‌ 5 9 నాటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పత్రికలో వచ్చింది. 'ఆనందమోహిని' హైదరాబాద్‌ నుండి వెలువడే “తెలుగు స్వతంత్రిలో అచ్చయింది ఇలా ఎన్నో రచనలు దిగంబర కవితా ఉద్యమానికి ముందే వెలుగు చూచినవి ఉన్నాయి అయితే ఈ నలుగురూ కవులూ ఒకటిగా చేరి దిగంబర కవిత్వం మొదటి

సంపుటం వెలువడిన వెంటనే తమ కవితా సంపుటి ప్రకటించడం, వారు దర్శించిన విలువలలో పరస్పరం విరుద్ధాంశాలు అధికంగా ఉండడం వీరిలో ఒక కవి ప్రత్యక్షంగా దిగంబర కవిత్వాన్ని అధిక్షేపించటం - ఈ భావనకు బలం చేకూర్చింది దీనిలో దిగంబర కవిత్వానికి విరోధాంశాలుండటం అనే ఒక ప్రతి చర్య మాత్రమే చేతనావర్తం లక్ష్యం కాదు అంతకంటే ఎన్నో రెట్లు విస్తృతమైన సమ గ్రమానవీయ దర్శనం చేతనావర్త కవులకు ఉన్నది. ఈ ప్రపంచాన్ని అర్ధం చేసుకోవటంలో రెండు ఉద్యమాలూ పాజిటివ్‌, నెగిటివ్‌ దృష్టికోణాలు కలిగి ఉండటం వల్ల రెంటినీ ఒకవిధమైన నాణానికి రెండు అంచులుగా భావించే అవకాశం ఉన్నది దేశాన్ని, సమాజాన్ని కళావూల్యాలను గురించిన విలువలలోనూ ఇరువురికీ పరస్పర వైరుధ్య లక్షణం ఉంది. ఒకటి అంతస్సులో నుండి నిర్మించుకునే లక్షణమైతే మరొకటి బాహిరంగా దృశ్యమానమయ్యే ప్రత్యంశాన్నీ సంస్కారాన్నీ భావబంధాలనూ విచ్చేదిస్తూ, ధ్వంసం చేస్తూపోయే లక్షణం.

చందనళాఖి 181

శ్రీమతి ప్రేమా నందకుమార్‌ ఈ విభేదాలను చర్చిస్తూ ఇలా అన్నారు.

ములనయుయి ఖ6 04840021 90+7యులుట రూలు 2 లంంము9 010006 0€00060000140/ యా122600, 66 40202102 0066 58 46 రంల టల 2 03[2103010000102]1 6131004260%3. శు 01 23 10612 ౪1 ౦0020టా06కి, 211౪23 106109[06062406 1600416 జంశు3 000 0216 800169 01 ంట0ల21 ౪2 00551016 ఖురే 6 [0 50220 $07205 5809 2 000 (0 910 ఇథి 9లయుబు[ము ౪23 6 ఇ000120026408 05[ఖజ 2016108 అర 9 ఉం గుణం 066920

కవిత్వ వస్తు వికసన మార్గంలో అధ్యయనం చేస్తే ప్రగతివాద కవృలది భౌతిక

జగత్తులోని దుఃఖాన్ని చిత్రించటమే అయిత్తే మనోజగత్తులోని వ్యధను చిత్రించింది కాల్చనిక కవితామార్గం. ఈ రెండింటిలోనూ ప్రత్యక్షంగా ఆత్మిక జగత్తుతో అనుబంధం లేదు. చేతనావర్త కవిత ఈ లోపాన్ని గుర్తించి మూడింటి మధ్యన అనుసంధానం ఏర్పరచింది

మానవుడికీ ప్రకృతికీ ఒక అనుకూలమైన అనుసంధానం తొలగిపోవటం వలనే ఈనాటి పర్యావరణ సంక్షోభం, కాలుష్యం, ప్రాణవాయు లోపం, ఇత్యాది సమస్యలు! విశ్వ్థశ్రేయోరూపమైన కావ్యాదర్శభావం జగత్తులో సాధించవలసిన ఈ సమన్వయాన్ని నిర్దేశిస్తూ ఊంది. మానవతావాదపు అతి విస్పతమైన రూపం ఈ విశ్వ శ్రేయోబావం చేతనావర్తం విశ్వశ్రయోభావం అంచులను తాకిన తాత్త్విక స్థితి గల భావనలో ప్రేరణ పొందిన కావ్యోద్యమం. -

నే నే గ్‌

“కవిత్వం బాలాదూరంసాగి వబ్చింది .. క్విత్వం వ్రయాజీస్తుంది అనడం కంటే మవోన్బుక్తంగ్కా ఏవుగా వైతన్ఫు వటిష్టంగా వెరిగి వచ్చిందనటం మంచిది, ద్‌న్ది ఎక డికక్క డే విడదీని దళలవారీగా విభజించటానికి వీలులేదు ఎవరనుకున్హారు ఇది ఇట్లా అవుతుందని, అందుకే ఇంకా ఎట్లా అవ్రతుందో చెన్సడానికినీలు లేకుండా ఉన్సది, కవిత్వంలోనూ ప్రజాస్వామ్యం మాదిరిగా మెజూరిటీ పార్ధ అభిప్రాయం చెలామణీ తావచ్చు మెజారిటీ నాయకులలానే శానించనూవచ్చు వచ్చిన కష్టం వీమిటంటోవీళ్తు / దేళాన్లి శానీస్తూ ఉన్సారని తమ జఇప్పానిష్పాలను కరినంగా ప్రకటిస్తూ ఉన్నారే కాని దీ న్చి నిమిత్తంగా తీనుకుని శానీంవబడేదీమీ లేదు “వ్లల్స్‌ అండ్‌ రిస్లక్ట్‌ ఆఫ్‌ మైండ్‌ కు వ్యత్‌ నరస్ఫవంలా నిర్ది బద్ధమై ఆధునాతన (ప్రాకన నిబిడమై ఉంటుంది కడబినకాలం ఎంత 782 చందనశాఖి

అమేయమైనదనివిన్తుందో వరమూనమూ అంటే, రెంధింటిలోనూ అపార్గవెవిధ్యం ఉంది దన్సి సాధ్యమైనంత మేరకు నమూహరించుకున్నవాడు, తవిస్తున్సవాడు ఆధునికు డౌతున్సాడు, కాకుంటే వర్ణమూనంలో భౌతికంగా మాత్రమే ఉన్న్సాడు మనమొళ గడ్డుకాలంలో నిలబడ్డాం. మానవ మన్గిష్కం౦ ఇన్లి సమ్మెట పోటులకు ఇంతకు ముందెవుడూ గురి కాలోదు. పాక్షికమైన నీద్దాంతాలు ఒక్కొక్కటే వండుటాకుల్లా రాలిపోతుంటే మనన్సు ఏకాకిగా “ఎ హీవ్‌ అవ్‌ (బోకెన్‌ ఇమేజన్‌ను చూన్తూ నిరాళగా నిల్చున్సది ఏ స్వల్ప విషయాన్హుయినా అంతన్సును న్చుళిద్దామును కుంటే తీగ కదిల్తో చాలుడొంకంతా కదిలేట్లుంది” (యన్‌, లక్ష్మమూర్తి- నేటి కవితా కల్గోలంలో చేతనావర్తం (వ్యాసం) - జనధర్మ, ద్వైమాసికపత్రిక- 197 1) ఇంత దీర్షంగా యస్‌. లక్ష్మణమూర్తి వాక్యాలను ఉటంకించటం, ఆధునిక కవి ఎంతగా కల్గోలంలో చిక్కి ఉన్నాడో తెలియజేయటం కోసమే! ఆధునాతన ప్రాక్తన నిబిడమైన కాలంలో తమలో ఇంతగా సమాహరించుకున్న వారు కావటం వల్లనే చేతనావర్త కవులకు ఇంత పదునైన చేతస్సు ప్రత్యగ్జాగృతమై ఉన్నది. వడలి మందేశ్వరరావు అంచనా ప్రకారం “వీరి కవిత నేడు మంచి యౌవనదశలో ఉంది . .. వీరు మానవత పట్ల గాఢమైన అభిమానం ఉన్న కవులు కావడం వల్ల, మానవుని సమ గ్రస్వరూపాన్ని దర్శించే నేర్చ్వరులవడం వల్ల ఆధునిక భావచైతన్యము ఈ కవితలలో సం[గ్రహింపబడింది.* అని తలియవస్తుంది. ఈ భూమిక మీద చేతనావర్త కవుల మానవతావాదాన్ని అంచనా వేయవలసి ఉంది. వర్తమానంలోని సంక్షోభాన్ని గురించి తల్లడపడే సందర్భంలో ఈ పాముచావదు / అధవా తట్టినా విరుగదు ఈ రోగం నయం కాదు / పోనీ బావైనా రాదు కాలం బెరసాలలో ప్రతివాడు! బందీయైన అన్వతంటత్రుడు (మహమ్మారి) అంటున్నాడు కవి. కాలానికి పరిస్థితులకు దాని గతిని విడిచిపెట్టి తన స్వతంత్ర నిర్దేత్ళ శక్తిని వదులుకున్న మానవుని దయనీయస్థితిని ఈ రచన వివరిస్తున్నది. క్రమ క్రమంగా మన వ్యవస్థ పాందుతూ ఉన్నైధిల్యం, అసమస్థితిని “నాటకాంతం” అనే కవిత వెల్లడిస్తున్నది. అభినయించవలనిందేదో అట్లా చేయగకూడనిదేదో చందనశాఖి ₹త్రిం

తెలియకుండా తికముకవడుతూ అమాంతపు అఘాయిత్యవు జనం

• బిత్తరపోయింది బిగుసుకుపోయింది కలగాపులగంగా వ్రదర్శిస్తున్సు నాటకాన్సి చివరంటా సాగకుండానే మార్చింది వ్రహననంగా తన నటన భూవుదామన్సు తొందర మాత్రమ ఇంకోడీ పాట వినబడకుండా అరవడమే. ఎవడికీ వాడే రంగస్టల తీరే, (నాటకాంతం) వ్యస్తమై సమన్వయం లోపించిన సామాజిక వ్యవస్థ పొందిన సంక్లిష్ట స్థితిని వ్యంగ్యంగా చిత్రించింద్‌ రచన. విసృతంగా సమాజ చిత్రాన్ని సూక్ష్మాంశాలను చిత్రించవలసివస్తే. వాళ్ళు న్నితైకాదళ ట్రతస్థులుు పాపం బాదన్తులు అందులో కొందరు గుమాస్తాలు, గింజలులోని తాలు వాళ్ళు స్వాతంత్ర్యంలేని వేళ్ళలు, నిరాశా అమావాస్యలు (రఫ్‌ స్కెచ్‌) ఇక్కడ విద్యావంతమైన మధ్యతరగతి తనంతట తానే ప్రభుత్వానిక్తీ రాజకీయ పక్షాల పరిమితులకూ దేశాన్ని వదలి తాను అస్వతంత్రాన్ని తెచ్చుకున్నది. అందువల్ల తన స్థితి “స్వాతంత్ర్యంలేని వేశ్యల పరిస్థితికి దిగజారింది. రాజ్య వ్యవస్థలో ఉద్యోగి వర్గానికి క్రమంగా దిగజారిపోయిన గౌరవాభిమానాల క్షీప్ట స్థితిని ఈ కవిత వ్యంగ్య లక్షణంతో వ్యాఖ్యానించింది. పరిపాలన కార్యాన్ని ఆత్మగా నిలుపుకున్నప్పుడు పాలకుల స్వార్థం రాజనీతిగా పరిణమించినప్పుడు, వారి దౌష్ట్యాన్ని సమర్థించటమే రాజ్య భక్తి అయినప్పుడు అవ్చుడెలా ఉంటుంది? క్ష వనంతుడీయేడు రాలోదు ఎందుకో (్రీష్టం నివ్చులో కురినింది. నూర్యుడీ నవాన్ర పాదాల ్రొక్సి దీకి (7 వందనళాఖి

భూదేవి శత శత ఖండాలయింది దుష్టరాజ్ఞంలో స్యాయంవలె గాలినుడులు టతిన్పింది పొణాలను వడలిపోయింది మనసు ముగ మరీబికలను వేట్లాడి ఈ బినుకు ముత్యాలు. ఠురొసేదాకా ఇది మహాశ్ళశానంలా ఉంది (కళ్యాణ వర్ణ తమ అధికారం నిలుపుకోవడానికి మొత్తం దేశాన్ని జైలుగా చేసిన పరిపాలకుఖ దౌష్టాన్ని ఈ రచన వెల్లడించింది. అభ్యుదయగాములుగా తమ్ముతొము .ప్రకటించు కునేవాళ్ళు ఈ విధమైన పరిపాలనను సమర్థించటం చరిత్రలో “దాగని సత్యమే. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత మనదేశ వ్యవస్థ ఎంతగా చెడిపోయిందో కవి అద్భుతంగా వర్ణిస్తున్నాడు. “కీచకుడు సైరంధ్రి కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉబునుపోకకు కట్టుకున్న ఇసుక గూడులా, బకాసురుడు వండుకు. పారేసిన పగిలిన శుండలా, శూర్చణఖ ముక్కిడిముక్కులాగు' ఉందని ఉపమించాడు కని పురాణేతివాన గాధలకు, వరమానంతో డి విలక్షణమైన అనుబంధం కలిపించినాడు కవి కల్పవృక్షంలో శూర్చణుఖా వర్షనంలో “విరిసి మన్మధరాజు బిట్టావులించిన అకాశమది రూపమందెననగి, రతీ బాష్పసంతానం రూపు కట్టిన విధంగా ఆమె ఉన్నదని వర్ణించిన అద్భుతో జ్రేక్షా పరంపరతోడి దీనికి సామ్యం యిక్కడ కనిపిస్తున్నది.

“దిగ్రేట్‌ ఇండియన్‌ సర్కన్‌ అన్న రచన మన చట్టసభలు క్రమంగా ఎలా దిగజారిపోయిందీ, ప్రజా సమస్యలూ, సంక్షేమం పట్టని - సంస్కారం వాసనలు లోపించిన వాటి అవగతిని నిరూపించింది.

“గృవా ప్రవేశం" కృత్రిమ నాగరికతలోని అంతర్గత (క్రౌర్యాన్ని వ్యంగ్య మర్యాదతో వ్యాఖ్యానించింది. మరొకచోట కవి 'లక్ష్యమనే దెందుకే సఖీ అది ఉంటే మనం ఇలా ఉండం' అంటాడు,

నేను వెంబిన కుద్స న్స కరిచింద్‌, లోకానికి ఆలోకానికి పెరిగిన జీవితం. చూన్తుండగానే నా మీద విరిగి పడింది. (మనలళ్చిత్రం) చందనళాఖి 185

అప్పుడు “తమస్సులను విప్పుకుంది రాత్రి సమస్యలను కప్పుకుంది ధాత్రి ఈ దశ నుంచి బయటపడటం ఎట్టా? ఎవరు ముందు మేల్కొనాలి, ఎవరు ఎదురుగా వచ్చిపోరాడాలి ఎవరు భవిష్యజ్జీవన స్వప్నాలను సాక్షాక్కరించుకోవాలి? ఇవీ ప్రశ్నలు. అందుకే చరిత్రను గతంలోని మానవుల పాపాలను అసప్యాంచుకుంటున్న కవి “'శవగంధం కొడుతున్న పట్టుతెరని శుష్కక్షాళనానికి పంపించండి?” అంటున్నాడు. నిరాశలో నిస్పృహలో పడిపోయి జరిగినది లేదు, జరుగబోయేది లేదు. నిలుచున్న వర్తమానపు నీడల్లో బ్రతకడమే సత్యం” అని తన లోలోనికి కుంచించుకుపోతాడు. నీడలలో ఇల్లు కట్టుకుంటాడు. ఆత్మహత్యా ప్రవృత్తితో ఇంటిలో అణుబాంబుల విద్యుదీపాలు నిలుపుకుంటాడు. ప్రపంచం అతనికి “పట్టాలు తప్పిన బండి" అయింది. ఆమోవాక నవాగ్రరూపాలతో వబ్చేమ్చుత్యుదేనికి ఖాషలూ, దేశాలూ నంన్మృతుల భేదం లోదు చరిత్ర వునాదుల మీద శాస్త్రాల ఆధారస్తంభాలమీద నిర్భించిన ఆధునిక నభ్వతా మవోసౌధ శిఖరం వెళ్లున తూలిపోక తప్పుదు (ుదిగిపో అని వర్తమాన సంక్షోభం ఎంతగా వినాశకారియైందో వివరించి ఎదిగిపో ఈ రాత్రి గడుస్తుంది, వెలిగించిన మారణాయుధాల దీపాలు ఆరిపోతై ఆనంద సూర్యోదయ మవుతుంది. పార్వతీ దేవి శిరస్సున బాలచంద్ర రేఖ నవ్వుతుంది అని భవిష్య దాశా ఒక సమన్వయం కోసం, ఒక సమష్టి భావ సంస్కృతిని నిర్మించటం కోసం ప్రయత్నం వ్యక్తి దగ్గరే ప్రారంభమవుతుంది. ' కాలాన్సి కత్తిరించి చూడకు భూతం భూతంకాదు భయడవకు గతంలోకి తొంగిచూడొచ్చు గతం ఆది అది వునాది దేశాన్చి విభజించి చూడరాదు! అది అఖండ న్వరూవం జీవితం దేళకొలాల నహగామి వేడుబెయ్యరాదు అది (తివేజీ నంగమం. (కాలాన్ని కత్తిరించిచూడకు) ₹86 చందనళాభఖి

వ్యక్తి జీవితానికి దేశ కాలాలకూ ఒక నిత్య సంబంధాన్ని ఏర్పరచి దాన్ని త్రివేణీ సంగమంలా భావన చేస్తున్నాడు కవి అయితే వ్యక్తి ఎంతగా ఎదిగిపోవాలో *కిలెరిగన వాతిలో కవి ప్రకటిస్తాడు. “నత్తి నత్తిగా మాట్టాడకు అది పిరికి వాడి లక్షణం. వంగి వంగి సలాములు కొట్టకు అది బానిస లక్షణం' ఈ పరిమితిలోంచి బద్భడైన వ్యక్తి ఉధ్గమించాలి. వ్యక్తిలో వెక్టబ్బాం వల్ల సమస్షి దర్భనం కావడంలేదు గజం గజూనికీ కత్తులు మొలువగా వోహవోకారాలు చెలరేగగా అనమత్వం విషమత్వం గోతులు తీయగా అడుగడుగున నివ్లులు చెరుగగా బతికుండటం అనంభవం / అందుకే సమాజం ఎక్కడా కనివించలోదు (సమాజం ఎక్కడా కనిపించ లేదు) అందుకే హతాత్మ విద్యోతమూ ఇతిహాస దీర్టనిఃశ్వాసమూ అయిన తనదేశాన్ని ప్రశ్నిస్తున్నాడు '“ఓనా దేశమా” ఎలా ఈ పరిస్థితిని సహిస్తున్నావని అందుకే ప్రకటిస్తున్నాడు - ఒకవ్యవస్థక్యూ పరిస్థితికీ తావు నీవు బానినవు ఒకో నీద్దాంతానికీ అనుబద్ధతకూ తాదు నీవు వల్లకవి ఏ జండా జీవన నంవూర్హత గ్యారంటీ చేయదు అన్లీ మృత్యువు నీడలో వఫుట్టాయి కనుక సంకెళ్ళలో యిక యాత్ర సాగదు కదల్లోక పోవటమే చ్భుత్యువో తన పరిమితులను వ్యక్తి ఎలా ఛేదించుకోవలసి యున్నదో తెలియజేస్తాడు. అప్పుడే రాబోయే కాలాన్ని “రేపు బ్తుతుపవనాలు మనవైపే, అమృతవర్షం కురుస్తవి' అని నిర్దేశించి భ. ్యత్‌ సమాజాన్ని."అమృతపుత్రులు అన్న ఖండికలో వర్ణిస్తాడు. ఆ సమాజంలో వ్యకులు పుడమి నిండా వికారంగా గీసిన సీమారక్త రేఖలను ఎరుగని వాళ్లు, చరిత్రలోంచి జాతీయ దురహంకారం నేర్వరు. మనో మాయాజాలాన్ని ఛేదించిన వాళ్ళు! ఇంకా - చందనశాఖి 187

_తరజణి కిరణ్తాల వలె స్వచ్భమైన వాళ్ళు తరుణభావం వలె ఎప్పుడూ ఉప్పాంగేవాళ్ళు కర్పూరం వలె పరీమళంతో వెలిగిపోయేవాళ్ళు వైతన్య సాగరనింహోలు, సొందర్యాకాశ మరాళాలు సంసార మహావృక్షం సండిన తొలి మధురవలాలు శఈు విధమైన భావి కల్పనతో జగత్తు కంతటికీ ఒక అద్భుత సందేశం ఇవ్వగల మానవ పురోగామి స్వప్నాన్ని ఆవిష్కరించగల లక్షణం తెలుగు కవితకు చేతనావర్తం ఇచ్చిన ప్రధానతత్త్వం, (చేతనావర్తంలోనుంచి కవితలు ఉదహరించిప్పుడు ముందు కవుల పేర్డు విడిగా పేర్కొనలేదు. అది అందరిలో, ఐక్య లక్షణాన్ని పట్టి యిస్తుంది కనుక.) పాద నూచబికలు .

1. 008000, మమురణుకు. గల||804 ౧౧౫ 2గబో-20రు 09 య102 (1925).
2. కాకు గెగండ28062. ౧00106 ఓంయ గాంగ ౮ ఈ₹2422' 06120 600౪1011 10౧౪106 1012600 (19088).
3. 52 మముం160: 343 1020౧౧01 26 (1972).
4. వ26లిజంయంకుంణం: వలాంగో నలల 624 10602 104914
5. కెలు8 యురజియింిడ? గీ లగంో 01 తశటాా4ీడు0గ/4 0 క0ఓ 1౬. క్‌ం022ం0202 - ౪004ల) 00౯06౪ 5926004 యుల (4 6 మందేశ్వర రావు, వడలి చేతనావర్తం - రజతోత్సవ ముద్రణ (1992) గ్‌ ర రలాలాాజాజ్యక్‌లిజ్టా ఇ న్నా అలా లలా. రో / 3?.8.95 తెలుగు విశ్చువిద్య్ధాలయంలో సాపొతీ వసంతోత్సవాలలో సమర్చించిన వ్యానం ఆంధ్రభ్రభ 18,25 నీబ్రవర 1996 1828 చందనళాఖి

| ఎ | వ. టంలి * - గ " ల ॥ ః ॥ | క సని . | . తె స | ( / / " బ్‌ న. = ఖు 2 = గ. గే .

• ,ం శః | ॥| ఆ |. న న ం "| , ం / ? అం ” | థు? ? ( ః | . ॥ జ ఫ్‌ నం సగ జీ లట రి ఃం (4 * . ళు | ౮ | | / ॥ , చ 1 ర /| 14 లం ల | ॥ న్‌ ॥ / లం | ః/ ల తు

• క్ష ల ఖలీ ఎం య వ “ వి టి రిం. _ _ ంు ( శ + న | 6 మం 4 ను | య 4 వ. సు సం _్‌ ల . న. కీ ల ల్‌ ల ఆ 4 . , | | న. ల . శ గ 1 వం లం రి | న. . | ౮ శీ గ్‌. లి. చవి ష్‌ ॥ ః "వ్‌ | స టి ధ్‌ టి? న ట్స త (2 1 | గ్‌ ఇళ . ౨ |. హం ంం పడీస్ట2 క్ష 1 ప . సు . ॥ న | ల శి న్‌ న ఒ శీ. పే ఫో శ క. . / ళ్‌ న్‌ సన ఖండ ఒప =. శ శ = న్‌ | ॥ ॥ ఆ కి వి ఫి, ౨ ష్‌ . ॥ జ | లను! [షై . గ శ. | లా