Telugu chaitnya lahari - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ల షా [హరన నక న నస; గ రకర లా ఖా ఎ క ల్‌ నాకా కాకా భాం జ షన ్ళ చ [ర ] స ను ఉం) తవు | బ్ర మం 1 (9 [క్రి టా వ. | (గం (ఎ ష్‌ ఘం! ఎస కెల ్ష || శేష... ” హ్‌ నే టు గ. " అననన 4 ల... రొ గే. . అం సం [న . , షు | న ల యయ న న ల - లజ న ౯ గాత హు టు గ | ? ం ల్‌ వినీ = , ॥] /| | | / వ రట" ం కా ॥ ఇ ం ల్‌ స 1. పం ఈ ( త .. | లిన గ . క వే [ నో ఖ్‌ . (| ల్‌ . ॥ _ శీను న్‌ు ట్‌ ల నా ” + ము - క్‌ . క్‌ "| ళ్శ న | ” ఓ . ల " . న నుం ఇ |. ౨. న జ ము ఎ ఎంస్షు ల? | యర ఫ్‌ "ల 7 - లం... / ల క యడ్ల ర్‌ చో "| . శీ ్మ. శ 4 న్‌ " ల ఇ , స్టో యే య నాం ల స ష్‌ | స. స. న.

పల నఖ || గ లో థ్‌ యె అోతనాాపు్ర్రు సాహితీ మహితాత్ములు, చై తన్యమూర్తులు తిక్కన సోమయాజి, పాల్కురికి సోమనాథుడు (శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, వేమన యోగి గురజాడ అప్పొారావృగారలు (పతిభాపభావాలనుగూర్చి 1పసిద్ధాయధసాహిత్యాచార్యులు ఆచార్య దివాకర్ల చేంకటానరాని, (శీ గడియారం రామకృ్ళష్టళర్మ శ్రే పుటపర్హి నారాయనాచార్యులు శ్రీ మదపూరు కోదండరామిరెడ్డి శీ కొత్తపల్లి వీరభ్యదరొవుగారల ఉపన్యానముంజరి (వచుకట్న జాన మున యాల్నలన కా రిజిస్టర్స్‌ నెం : !/64 పాహిత్రీసాంస్పృతికేనంస్ప కు కింన్స్‌ టి నికిందరబాదు.౩

అంయుగాటుగ:త మతు! తీ 6011860600 0 ఓ8ల్య్యగ65 0౧ నాలిరటుం2 వంయిజశ్చిక్ర0ి2జ)యిీకీం న్‌ంయుజుం2రేమఏరేట, చం 1ముంండ6ేలాడ2+72సు *లుడు2 206 6లబ్బడ62 06116666 0% వం ౨22014 ₹7ల2యు2యిమమ్చు. 50 626పాజజుు మెజయ2ేయు మిం 2 వ్‌జము2, మం వళరజంబులు టుషుటుు2యషగయ్కై.. నర వెచజలులుల మంగేబురేడూడుం2 మంరత్విం ౨౯ వంగడం) ₹76అ20స2622 మ2ం. [411 ౧18026 ౧656౧66 9 “₹ల౪త8[తగిత[11, ల6 ౯4011516౧5] (వచురణ * 8 చి ర్ట గ (వథతమముద్రణ = కేర్క000 (పతులు, ర్య సే అగస్టు ర, 1972 భూ సల ఫో ఛి ముఖష్మత్రరచన వ శీలా మ్మ్‌రాజు స. నన! ఆతరాలంకరణ * సుధామ ([ మాద్రణ : య. డి. ఎన్‌, ఎంటర్‌ పసెస్క్‌ స్వగత చు రంధదాలర్హ్రా వ మంచమ (టం కంర! విస్టాస్‌ (ప్రింటర్స్‌ హైదరాళ్య[! ఉ(ంంగం |! ఎ అ౨ుత్లే, ళు కే శ ్న ల ఠి (1 ము యమా (ప్రతులకు వ నాణాల తరహా లాయ కార్నాదా త్త శ్‌ కింగ్స్‌ వే, సికిందావాదు ఎట్రి రరర రరరలాలరరడరానానరానరాలనరలలలల టు (ప్రచురణకు పూర్వం మూడురూపాయలు విరాళ మిచ్చిన సాహిత్మ ప్రియులకు అందజేయబడింద్ది, శకస! _ వెల :ః అరురూపాయలు,

“అక్షరరూపము దాల్చిన ఒకేఒక్క సిరాచుక్కూ లక మెదళ్ళకు కదలిక” మనిష్మిపత్యేకత ఆలో చించగలగటం, ఆలోచన మనిషిలోని (పత్యేక తలను వెలికితీసుకు వస్తుంది ఆలోచన వుంపే సంస్కారం అబ్బుతుంది, సంస్కారం వున్నచోటోసహృదయం ఉండితీరుతుంది. సహృాదయుడై నవ్యకి హ్‌ నీ నూ అవి చెతన్యవింతు డౌళాడు. వైతన్యవంతు దెన మనిషిలో సాహిత్యస్పందన జీవ లక్షణం. అందుకే ఆలోచన జీవలక్షణంగా భాసిస్తుంది! ఆలోచన అందరిసొత్తూ అయినా, అందరికీ అవసర మయ్యేలా వినియో గించువోవలసినదే అయినా, ఏకొందరుమ్మత మో అది కేవలం తను స్వపయోఎ నాలకే కాక అందరికొరకూ, అందరితరపునా, ఆలోచించే బాధ్యతను తమపై వేసుకున్మి జాతిగమనానికి అపనర మైన పదిలమెనబాటను సిద్ధపరచే పసికి పూనుకుంటారు. వ్యూనవుడిని ఉన్నతపథాల వైప్ప పయని౦చేందుకు సం సిద్దుణ్ణి చేయటానికి, తమ ఆలోచనలను సారించి, కృకార్డులెన కవితామూ ర్తులకృషియొక్క సమ్మగ్రఅవగాహన అవసరమని మేము భావిస్తున్నాము, (దష్షలెః కవిత్శానష్టలై, తమ తరాలవారికే కాక్క రానున్నళరాలకు సైతం వెలుగుబాటను చూపిన దివ్యజ్యోతులు పీరు. తను ఆలోచనలద్వారా, జాతిన

నన కొని పగ లాని చైతన్యవంతం కావించి, సాహిత్యానిశేకాక, సమాజానికికూడా ప్రగతిశేః స య్‌ ళ్‌ ద్ర ష్‌ స్‌ చనం (ప్రసాదించి, యుగపురుషుల్లా వెలుగొందే ప్రజ్ఞామూ ర్హుల సాహిత్యనమాల్‌ చ న సమాజక ర్హవ్యం. ఆంధ్రసాహితీ(ప్రగతికి సారధ్యం వహించి తమ (వళిభా (ప్రభావాలతో తరతరాలను తీర్చిదిద్దిన (ప్రజ్ఞామూ ర్తుల కవితావై తన్యాన్ని యజ భారతి నవమవార్షికోత్సవాల సందర్భంగా, సాహిత్మీప్రియులకు అందించటానికి తల పెట్టాము. సార్షదేశీకవిక్మాసవం తులకు నంగమస్థానమై సాటిలేని సాహిత్యాచార్య గ న! పీరాన్ని అధిరోహించిన “ఉభయక విమిత్ర కవిదహ్మ” తిక్కనసోమయాబి- ద్వెిపడపధంలో_ దివ్యయానం సాగించీన “చే/కవితొసనాధుదు” పాల్కురికి హసోమనాథుదు. (వ్రదింధ భువనవిజయంలో “స్తాహైత్రి సమరాంగణ సార్వభొాములు” శ్రీకృష్ణదేవరాయలు | నిత్యం జోతలు పెట్టుకో దగిన సీతులతో “విశ్వదాభిరామ వినుర 'పమోొగా వినుతి కెక్కిన వేమన్న “తొ తపాతల మేలుకలయికతో ఆంధ్రభారతికి కొ త్తగొంతుక నిచ్చిన గురజాడ__ హా వీరిని చె హ చైతన్యలహరీమూ దులుగా ఎన్నిక చేశాము. ర న] సాహితీజగత్తులో పరెన్నికగన్న ఈఅయిదుగురు అమృతమూ ర్షుఐను గూర్చి. (ప్రసిద్ధాం ధ్రసాహిత్యాచార్యుల ఉపన్యాసాలకు కల్పించినగంధడూపమే ఈ “వై తన్యలహరి”, ళ్‌ మహాభారత౦నుండి ముత్యాలసరాలవరక్షు సాహిత్యచరిత్రలో ఉజ్వలంగా న్‌ మెరసిన (ధ్రువశారల (ప్రతిభా ప్రభాలహరి_*చ తన్యలహర్రి” ల్‌ వ్వై = ఖి వ గ గుడిగోప్పరాన వున్న చురాయికి ఆధారం _క నపడకంండా అడుగున పకి వున్న గుడిపునాదిరాయి.. సాధించిన నేటి విజయాలకు సురభిళపెస శ్ల్వ సంస్కృతికి సుసంపన్నమైన నేటి సాహిత్యానికి సౌం పైనన్‌ంగిత్రానక్ర అం తెందుకు___సమస్తానిక్రీ, సర్వస్వ్వానిక్కీ గతంలోని తరతరొషు తమ ఆలో చనలను కొన్క- పెట్టి మిగిళ్చినదికారణం, వారి ఎదలను రగిల్చిన ఆలోచ్రశల్లు కారణం రగిలిన ఎద్య లెదిగిన ఎదలై, కా మున్నతురై, తమవెంట జాత్తిని

+"క్రగతిమార్షంలో సడిపించట్లానికి కొారకులై, (పవర్డిల్ల గలిగారు. వర్హమానం, గతానికి బుణపడివుంది, నేటితరం తరతరాలకు బుజపడివుంది, మానవతామర్యా డలను మనసులోన పెంచుకొని హృదయంలో (పేమ అనే జ్యోతిని వెలిగించు కొన్ని విశ్వమానపకి ల్యాణానికి తోడ్పడట౦ద్వారా__బహుశః, ఈబుణాన్ని, కొంతయినా తీర్చగలమేమో 1 వారసత్వంగా వచ్చినవెలుగుదివ్వెను మరింత (టకౌళవ౦ంతంగా, (వ్రజ్వరిగ్లలా పరిపుష్టం చేసి రానున్నతరానికి అందించటం నేటితరం. బాధ్యత. బాధ్యతను నెళవేర్చటం కనీనఢర్మం. కాంతదర్శులై న మహాకవృల ఏమనీయ సౌహిత్యసమాలోచనం సమాజవై తన్యానికి సార్వకొలిక నమ్యక్‌దృష్టిన చ్రపాదిస్తుందని, యువభారతి, చైతన్యలహరి ఉపన్యాసమ౦జ రిప తెబుగుసాహితి మై కిక్‌ చిన్నాంగా బ పోూకిరిస్తున్నది. “అంతశడి వేడు పాలపై ఒక్కాింతమీగడ 'పేరినట్లుగ మనకు మిగులును శతములోపలి మంచి; అదియ్‌ సంపడదాయము” ఎడా, నీ నొరాయణరెడద్దిగారు మంచిని సంరకించుకుంటూ "'సెంచుకుంటూ, భవిష్యత్తుకై పదిలమైన దాటను వర్తమానంలో నిర్మించుకొంటూ మనుడగ సాగాలనిషపతితరం కోరు కుంటుంది; నిర్విరామంగా కృషిచేస్తుంది, జీవితంపట్ల సమ్యక్‌ దృష్టి ఏర్పడటానికి (ప్రాతిపదికగ్నా సాహిత్యంపట్ల సూనం అవసరమనీ సంప్రదాయాల వునాదులమీదనేే, సరికొ త్త్మపయోగాల వ్యాజసౌధాలు.. నిర్మించుకోగల మనీ (పగతిమార్గంలో ప్రయాణించగల మనీ (యువభారతి గతసంవత్సరం కాన్యలహరి ఉపన్యానమ౦ంజరిని ఏర్పాటుచేసింది. సాహిత్యనహనో ద్యమానికి నాంది పలికింది. మరిన్నిపబంధాలను చేపట్టి ఉపన్యాసాలను ఏర్పరచమని సహృదయులు సూచించారు. అయినా మరింక సారి ఆకార్యక్రమంగురించి. ఆలోచించవచ్చని, ఈసారికి_...సొహిత్యానికి (వగతిశీలాన్ని (ప్రసాదించే శకప్పరుషుల సాహిత్యసేవాసమాలోచనం సమాజ కర్తవ్యమని భావించి (ప్రగతికి సారధ్యం వహించి తరతరాలను తీర్చిదిద్దిన (వజ్ఞామూర్తుల కవితాలై తన్యాన్ని ఉపన్యానమ౦జరి గ్యా వై త్యలహరిగా రూపొం దించాము,

ఆంధ్రదేశంలో అభఖండకీ ర్తి గాంచిన (పసిద్ధవాగ్మెవతంసులను ఉపనాజ్ఞిణి

కులుగా పొందగలిగినందులకు యువభారతి ధన్యమైన్నదని భావిస్తున్నది. ఖ్‌ న! ఫ్‌

మానంస్థ వ్యాపారనంస్థ కాదు; తోచినమేరకు మాతీరికసవ యాన్ని సాహితీ సేవకు వినియోగించటం మంచి దని మాభానం. యువభారతి యువ తరానికి ఉద్దేశించి ఈకార్య క్రమాలు తల పెట్టింది. కలుషిత రాజకయవాతాసరణం వల్లి ఏర్పడిన అ స్పవ్య స్తవ్యవస్ట కారణంగా అలజడిమాత్ర మే ఆలవాటు చేను కొన్ని నిర్మాణాత్మకమైన ఆలోచనవైపు మనసు యొగ్గకుండా, విళశ్చంఖలత్వమే బాటగా భావిస్తున్న యువతరాన్ని జిజ్ఞాసువులుగా చేయటం మాధ్యేయం. ఈకార్యకమాలు ఆ వుడుకువయసులో వున్న సోదరబ్బందానికి_

ఒక్కక్షణం ఆగండస్కీ గతంలోని మంచిని సంరకించుకోండనీ, సమ న్వయ దృక్పధంతో సహనంతో సామరన్యం౦తో (పగతిమార్షంలో పయని౦చం డనీ మా అభ్యర్థన,

కావ్యలహరి (పచురణను సాదరంగా ఆదరించారు సాహిత్మీపియులు. ఆ (పోళ్సాహం ఊతగ్యా చై తన్యలహరి కసీసం 25060 (చ్రతుల అచ్చు నోచు కుంటుందని ఎంతో ఆశించాము. ఎందుకోగాని, యువభారతికృషి ఇన్నివేల మండికి తెలిసినా సనహృదయులై నప్రజాసీకం ముందుకురాకపోవడం కారణంగా, మా ఆశయాలకు అడ్డుగోడలు కట్టి, కేవలం 15000 (ప్రతులు ముదించడాసికి సాహసిస్తున్నాం. నిజానికి మా నమ్మకాలు వమ్మయినందుకు చింతిస్తున్నాము.

ఎందుకోగాని, తెలుగువారికి పుస్తకాలు చదివఅలవాటు,కొని చదివఅలవాటు

చాలా తక్యూవయని అందరూ ఒప్పుకుంటారు. పుస్తకాలు కొని చదవటం అల వాటుగా ఉన్నఇతరభాషలవారి సాహిత్యాలతో పోల్చిచూస్తే, మనం వెనుకిబడి యున్నాము, తెలుగువారిచేత పుస్తకాలు కొనిపించడం చదివించటం అవ సరం. పున్తకొన్ని కొనటం నిరర్ణకమనీ, వ్యర్థమనీ ఆలోచించే అలవాటును మాన్చిం చాలి. మేధావివర్గంవారి ఆలోచనలు సొమాన్యుడి కందుబాటులో ఉండి (పగతికి పదిలమెన బాటను నిర్మించడ౧లో తోడ్చడి, జాతిపురోగతికి దోహదం చేయా లంటే. అక్షరాకృతి దాల్చిన ఆలోచనలు వేలాదిమందికి అందుబాటులో ఉండి, సామాన్యజనాన్ని సైతం చెతన్యమూర్తులుగా చేయటానికి పుస్త కాలు అచ్చువేయటం, అచ్చయిన పుస్తకాలు అమ్ముడుపోవటం ద్వారా అటు

(వాసీనవాడిక్కీఇటు అచ్చు వేసినవాడికీ నిరుక్సాహపరచని పద్ధతిలో కృషి సిర్విరా మంగా కొనసాగటానికి సాయసడాలి. అచ్చు వేసినపు స్తకాలు అమ్మడుపోక పోత్తే అచ్చువేయటం అనవసరమని పిసుంది, అచ్చువేయకుండా ఊరుకుండి నట్టయితే, కృషి స్తంభిస్తుంది. కృషి స్తంభించడం పురోగతికి దోహదకారి కాదు. వేలకోన్టీ పతులు అమ్ముడుపోయేస్టితి వస్తే, తెలుగుసాహిత్యంలో కొ _త్తమార్చులు కొ _త్త్మపయోగాలు జరుగుతాయసీ జరుగుతున్నకృషి వెలుగుచూసి. నలుగారికీ తెలుస్తుందనీ ఆశించవచ్చును. వేలకొద్దీ పతులు అమ్ముడుపోళ్సే ఖర్చులు వాటంతట అవే తగ్గుకాయి. స్ప్రన్తకాలధర అందరికీ అందుబాటులో వుంటుంది,

(ప్రచురణపూర్వవిరాళాలపద్దతిలో, ముంద్వే పారకులనంఖ్యనుు కొవి చదివే సహ బ్రదయులనంఖ్యను లెక్కవేయడం జరుగుతోంది. పృ సకం అచ్చుకు, కార్య్యక్రమాలనిర్వహణక్కు ఉపన్యాసాల ఏర్పాటుకు సహృదయులు తమ విరాళాలను పెట్టుబడిగా పెట్టుతున్నారన్నమాట. యువభారతి కృషి జయ (వదమయ్యేందుకై అందరూ తోడ్ప్చడితేే యువథారకేకాక్క ఇతరసోడర సాహితీసంస్తలుసైతం, సాహిత్యరంగంలో కృషి నలిప్కి జాతిలో చైతన్యాన్ని పెంపొందింపచేయటానికి కృషి చేయగలుగుతాయి.

చక్క-నిసాహిత్యం, అందంగా తకప్కువధరలకు అందించాలనే మా ఆశయాన్ని, కెలుగులోకం అర్ధం చేసుకోగలదన్వీ ఆదరించగలదనీ అశిస్తు న్నాము,

"చై తన్యలహరి" ఉపన్యాసనభలతో ఆం్రసారస్వక పరిషత్సాాంగణ మంతా వేలాదిజనంతో కళకళలాడుతూ కనిపించింది. జనంలో నిద్రాణమై యున్న సాహిత్యదై తన్యాన్ని మేల్కొాల్పటానికి యువభారతి కారణభూతం కావటం మాాగ్యంగా భావిస్తున్నాము 1

తెలుగుతల్లికి. ఒక దివ్యమైన నూత్నమణిహారాన్ని సమర్పించాలన్న మాయీ[ప్రయశ్నానికి అందరి ఆదరకా మనఃపూర్వక సహకారమూ అందగల వన్న ఆళతో, నిరీకీణతో__

వంగపల్లి విశ్వనాధం సమావేశకర్త, త్తని న్చాయ హావాచ్నార లైక్‌

టే. వైన్‌ :[( మ ఉపన్యాసమంజరి కార్యక్రమాల వివరణ సభాస్టలి ం ఆంధసారన్వత పరిషత్తు భవసములు సమయం * సాయంకాలం 530 గం. నుండి 330 గం. వరకు (పథమ నమావేశం 97.72 ఆదివారం వై, తన్యమూ ర్తి * “ఉభయకవిమిత' “కవి ద్రిహ్మా తిక్కనసోమయాజి ముఖ్యఅతిధి ; ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఆర్థిక శాఖామాత్యులు మాన్యశ్రీ అనగాని భగవంతరాపుగారు అధ్యక్షులు ఫ్‌ ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడెమీ కార్యదర్శులు శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరాన్స గారు ఉపన్యాసకులు : ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధానిగారు సాహితీమ్మితపధకం ఆవిష్కరణ / శ్రీ అక్కిరాజు వాసుదేవరావుగారు ద్వితీయ సమావేశం 16.772 ఆదివారం చై, తన్యమూ ర్తి: “దేళకవితాన నాధుడు” పాల్కురికి సోమనాధుడు, మఖ్యఅతిథి ః సికింద్రాబాద్‌ సాయం కళాశాల అవ్యపులు త్రీ పి, ఎల్‌. ఎన్‌, శర్మగారు అధ్యక్షలు _ : శిరోమణి కేళవపంతుల నరసింహశాస్రిగారు ఉపన్యాసకులు : (శ్రీ గడియారం రామకృష్ణశర్మగారు

తృతీయ ననూనేళము వితి-?.72 అదివారం వైతన్యమ్చూర్తి , “సాపొతీనమరాంగణ సార్వభాములు'" శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు అవ్యకులు = డాాజి.వి సుబహ్మణ్యంగారు రీడర్‌ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము ఉవన్యానకలు ' 'వద్మథ్రీ' *“నరన్వకీప్మత'" శీ పుట్టపర్షి నారాయణాచార్యులు చతుర్ణ సమావేశము 80.7.72 ఆదివారం చైళన్యమూర్తి , “ఎళ్వదాఖరాదు వినురవేమ” వేమన ముఖ్యఅతిధి ఆర్మధ్యపదేశ్‌ శాననమండలి అధ్యవుణు మూన్యశీ తోట రామస్వామిగారు అధ్యవులు ఆం్మపదేశ్‌ హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు శే గొల్లపూడి చేంళటరామళాస్త్రిగారు ఉపన్యానకులు శ్రీ మరుపూడ కోద౦డరామరెడ్డిగారు అయిదవ సమావేళము 68.72 ఆదిహారం వైజతన్యమూర్తి " “కొ త్తపాఠతల మేలింలయికి గురజాడ మఖ్యఅతిధులు | ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్యఅకాదెమీ అవ్యహలు వైతన్యలహరి ఆవిష్కర్తలు * డా. బెడనాడ గోపాల చెడ్డి గారు అవఫ్యణులు “ డాాసి. నారాయణరెడ్డిగారు రీడర్‌ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము ఉపన్యాసకులు " డా, కొత్తపల్లి వీదభ్యద్రరావుగారు

కద్‌ డా మం ఊక షం త్త హం యాక. “హైనా “చుట్టూరా ఆవరించుకుని ఉన్న చీకటిని తిట్టుకుంటూ కూర్చోవడం కంల (సయత్నించి ఎంతచిన్నదీపాన్నయినా వెలిగించడం మంచిది *” అన్నస్తూ క్తి మాోపిరి. మ్మాపయత్నం ఉడుతాభ క్తి నేటియువతరం నిర్మాణాత్మకంగా ఆలోచించి తనభవిష్యత్తును ఉజ్వ అవి లంగా తీర్చిదిద్దుకో వడానికి అనువైన వాకావరణం కల్పించాలనే మహితాళ యంతో యువభారతి రూపొందింది.

యువభారతి అవతరణం : విజయదశమి 1963. యువభారతి లమ్యుం ;

ఉ దేశానికి సంఘ్మశ్రేయస్సుకు అనువె నపదతిలో పరిపూర్రవ్య కి

య్‌ ధి న త్వాన్ని పెంపొందించుకొని సభ్యులు యుగోచిత్మాగగామిత్వానికి సమర్ష్మ లను చేయడం,

౪ పరిపూర్ణమైన, సమ్మగమైన వ్య క్తిత్వనిర్మాజానికి తోడ డేవిధంగా వశ్షృత్వాన్నిి రచనాళక్తిని అధ్యయసశీలమును, ఆలోచనాళకక్రిన్మి రచనా పాటవాన్ని ఆలవడజేయడానికి కృషిచేయడం.

• సభ్యుల్లో మంచిఅభిరుచులను కలిగించేందుకు అన.వె న వె జానిక

లా జా చాట

సాహిత్య సాంన్క్భృతిక్క సంగీతకార్య క్రమాలను నిర్వహించడం.

ఈలక్ష్యసాధసకు కొన్నికొర్య క్రమాలను రూపొందించి కడచిన తొమ్మి దేళ్ళుగా యువభారతి సాహిత్యోద్యమాన్ని నిర్వహించగల్లు తున్నది

(పళతినెలా 'మొదటిఆదివారం, మూడవఆదివారం మధ్యాహ్నం 2.30 గంట లకు (శ్రీకృష్ణ దేవరాయాం ధభాషానిలయం, సులాన్‌ బజార్‌, “హెదరాబాదులో యువభారతి నిర్వహిస్తున్న సాహితీసమావేశాలు సభ్యులలో పతిభోచ్చీపనానిక్తి వ్యుత్పన్నతానముపలబ్ధికి యధోచితమైన అవకాశాలను కల్పించ గల్లుతున్నవి.

(ప్రళిమానం మొదటిఆదివారం ఉదయం 10 గంటలకు ఆ(గ్రంథాలయం లోనే యువభారతి వనితావిభాగం ఇ దేలక్ష్యంతో తనసాహితీకార్య[ క్రమాలను జరుపుకుంటున్నది,

మా సొహితస్ట కార్యక్రమాల సంకి ప్పవివరణ _ నా! పుస్తకచర్చ :

“గి 20064 000% [15 2 ౧౯౭౦1౦49 116 01004 0 2 $42566గ5 501౯71౬” (వ్రతిభామూర్తులై న రచయితలప్ప స్తకాల ఆధ్యయనం,పరిశీలనం ఉత్తనువ్య క్తిత్వ నిర్మాణానికి దోహదం కల్లిస్తాయనే విశ్వాసంతో పుస్తకచర్చాకార్య క్రమం నిర్వ హిసున్నాం. సాహిత్యాధ్యయనంలో ఉ తమాభిరుచులను "పెంపొందించి |పామా

న తల్‌ త్‌ ఇ (౭ ణిక మెన పరిశీలనాదృక్పథాన్ని నభ్యులలో అలవడునట్లు చేయడ మే ఈకార్య సూ ఛం (కమళక్ష్యం.

థాష భావాన్ని సువ్యక్తం చేయగల్లాలి. మాతృభాషలో అందంగా,

మ్రైప్తంగా, స్పష్టంగా, నిర్భయంగా (ప్రయోజనకరంగా మాట్త్లాడగల్లాలి. అప్పటి కష్పుడే ఇచ్చిన విషయంమీద రెండునిముషాలలో సద్యఃన్ఫూర్తితో, సమయ నియమాన్ని పొటించిి సదస్యులమనస్సులను ఆకట్టుకు నేవివంగా 'పసంగించ గల్లాలి, అందరికీ అందుబాటులో వుండే వక్తవ్యాంశాలే ఈయబడకాయి. ఈ, పసంగకారల కమమే కుపగోషి. సదస్యులకు నచ్చిన ఊఉతమవకకు

(౮ గో కా శ్‌ ఎ మ (ప్రోశ్సాహకరంగా గ్రంధరూ పేజా విహుమతి లభిస్తుంది. పప్రానంగికుల ఉప న్యాసాలను (చ్రళిసభ్యుడూ సావధానంగా వినడంకూడా అవసరం. కనుక కుప్ప గోష్టి ముగియగానే సభ్యులలో ఏఇద్దరినై నా ఉద్దేశించి సభావ్యతలు సమీకీంచ వలసిందిగా సూచిస్తారు వక్తలకూ, 'శోతలకూ ఇలాంటి సంబంధ మున్నస్పడే (వసంగాల పె ప్రయోజనం నెరవేరుతుంది.

వక్తృత్వం

నధ్యులలో సముచితవ.కృత్వశ క్తిని పెంపొందించడానికి యువభారతి

రూపొందించిన కార్య్యకమం న్‌్ర్తృత్వం. సమగ్రంగా ఆలోచించి ఆయిదు నిముషాలపాటు వనంగించవలసి వుంటుంది. ఒకపక్షంరోజులకు ముందే

పసంగించవలసిననభులు నిరయింవబడతారు. నాటక(పయోగం స్థొమాజికులు ( చ నో స

4 ష్‌ ఇ, ఆధ

లేనిదే సమ్మగంకానట్లు (శోతలు లేనిదే వక్తృత్వం సమ్మగంకొదు. (పనంగాన్ని

మనస్ఫూ ర్రిగా సావధానంగా సతర్కంగా వినగల్లేవా శ్ళే శ్రోతలు, (శ్రోతలు,

వక్తలు పరన్చరా(శితులై వున్నస్పృడే ప్రసంగంలోని బౌచిత్య అనా చిత్యాలను

విశ్లేషించుకో గల్లుతారు. ఈకార్య[క్రమం ఆఆశయాని కనుగుణంగా ఉండేటట్లు

ఉపన్యానకళకు సందింధించిన కొన్ని శాస్త్రీయపద్దతులను యువభారతి రూపొం దించి కృషిచేస్తున్నది. నాఊోహాపథంలో. = దైనందిన జీవితంలో తారసిల్లే సంఘటనలను గురించిగానీ అప్పు డప్పుడు గుండెలను కదిలించే తలపులకు గాన్హీ అక్షరరూపం కర్పించడమే ఈకార్యక్ర మలత్యుం. అదిద్ధాలు పూలు, నవ్వు, వెన్నెల, రాతి, ఊతపదాలు, వ్మిద ఇంటర్వ్యూ, మీటింగులవంటి అంశాలను ముందే ఎన్నికిచేసి ఒకపత్షం రోజులకు ముందే సభ్యులకు తెలియదేయబడుతుంది. మూడునిముషాలకు మించకుండా (పతినధ్యుడు ఆయావిషయాలపె పద్యమో, గద్యమో గల్పికో, గెయమో తనకు నచ్చినరీతిలో (వాసికొనివచ్చి వినిషించవలసివుంటుంది మననుకు తట్టిన ఊహలను వర్ణరంజితంచేయడ మే_రచనాకంపం”? వంటిది కొండయినా తగ్గించడ మే_ఈ కార్యక మలత్యం. నాగురించి : సభ్యులు తమవృతత్తిక్ని (ప్రవృత్తికి సంబంధించిన అనుభవాఐను, అనుభూతులను ఇతరనభ్యులకు విశ్లేషించి చెప్పడం. నాకు నచ్చినది - నేను మెచ్చినది , ఏనభ్యుడై నా ముందుగా తెలిపి కాను ఇటీవల చదివిన్నగంధంలోని విషయంగురించేగాన్కీ పాల్గొన్న సమాకేశంగురించి గాస్కీ చూచిన సినిమా, నాటకాలనుగురించిగా నీ దర్శించిన్న కలిసినమనుష్యులను గురించిగానీ తనకు నచ్చిన్వ తాను మెచ్చినభావాలను సభ్యులకు తెలియజేయడం అభ్మిపాయవేదిక : ఈయబడిన ఒకేఒక అంళాన్నిగురించి సధ్యులు తమతమ అభ్మిప్రాయా లను వ్యక్తపరచడం. చర్చలు: సారన్వత సామాజిక్క సాంస్కృతిక సమన్యలపై అప్పుడప్పుడు చర్చలు నిర్వవాంపబడుతుంటాయి, చర్చనీయాంళం పక్షంరోజులకు ముందే (వకటింపదిడుతుంది, సభ్యులు ఆయానమస్యలకు సంబంధించిన వివరాలను నమీకరించుకునే ఆవకాళం కలిగింపజేసి చర్చలవల్ల సమ్మగ్రవిషయపరిజ్ఞానం అలవనడేట్లు చేయడం ఈచర్చల లక్ష్యం.

స్వీయరచనాపఠనం :

(ప్రతినమా వేళంలో సభ్యులు తమ రచనలను వినిపించే ఆవకాశం కల్పించి (ప్రోత్సహించడం.

ఏవిధమైన కార్య్యకమాలను నిర్వహించినా నభ్యులందరూ. వాటిలో పాల్గొనేవినంగా అవి రూపొందింపబడతాయి. సౌహార్దం, సరనత సాహిత్యా భ్యుదయానకి దోహడంచేయగల్గుతాయనే విశ్వాసం యివభారతికి వున్నది.

నియమబద్ధంగా కొనసాగే ఈపక్షసమా వేళాలేకాక అనువై నప్పుడు కవితాగోష్టులను, నాటక్మపయోగాలను, చితలేఖన్మపదర్శనాలను, విజ్ఞుల, సాహిరీమర్మజ్ఞుల ఉపన్యాసాలను సాం స్కృృతికయా తలను, పుస్తర్యప్రచుర ణాలను గోమ్షులను, ప్రోత్సాహంకోనం సాహిత్యపర మైనపోటీలను యువభారతి నిర్వహించగల్గుతున్నది. వీనిలో కొన్నింటిని ఇక్కడ మేము సవినయంగా పేర్కొాంటున్నాము

యువభారతి తొలిదళలో *యువభారతి అనే పేరున ఒక పైక్లో ఫైల్డ్‌ మానపృతికను ఒకనంపత్సరంపాటు వెలువరించి, సుమారు వెయ్యి వ్రతులగొకా సాహిళ్యాధిమానులకు అందించింది. ధనాభావంవల్ల ఇది కొనసాగలేఏ కొందరి వి చిన్నఎత్తున లిఖికమానపత్రికిను కొన్నాళ్ళపాటు నిర్వ

యువభారతిలో నటులుకూడా వున్నారు. చక్కని నాటకాలను (ప్రయో గించి ఉభయనగరాల _పేక్షకుల మన్ననలకు పాళఠులై నారు.

సాహిర్యాసక్షిని ఇతోధికంగా ఇనుమడింపజేయడానికి ప్రచురణకు పూర్వమే విరాకాలు సేకరించి త్‌ అనుముల కృష్ణమూర్తిగారి సకన్వతీ సాకెల్కారం' అనె కావ్యాన్ని. శ్రీ కాళోజ్‌ తెలుగుచేసిన ఖలీల్‌ జీ బాన్‌ “జీపనగీత [16 కిగంంగఅ[ ను (ప్రచురించింది. నలుగురు యువభారతి సభ్యుల కవితాసంకలనం “*వీచికలు' సమీక్షీకుల అభిమానాలను చూరగొనగల్లింది. పుస్తకపథకం।?

మనలో పలువురికి పుస్తకాలు కొనిచదివే అలవాటు తక్కువ తక్కువ పెట్టుబికితో ఎక్కువ ప్పుస్తకాలను సంపాదించి పెటగలెపదతిలో మేం పునక న జాని టి ౧ (౧ న పథకాన్ని రూపొందించి ఒకసంవత్సరంపాటు నిర్వహించాం. తగినంత ఆదరజ, సహకారం లభ్యంకానందువల్ల ప్రస్తుకాని కీపథకం నిలిపివేళాము. ఈపధకం సందర్భంగా ఐదుగురు (పభ్యాతకధకుల కధలసంపుటి "'పంచవటొమి (్రచురించాం.

విద్యార్థి రచయితలకు కథారచన పొటి = 1970; విద్యార్ధులలో సృజనాత్మకశ కిని (ప్రోత్సహించే నిమిత్తం (ప్రఖ్యాత (ప్రచురణకర్తలు శ్రే ఎమ్‌. శేషాచలం అండ్‌ కంసెస్కీ సికిందరాదొాదు, వారి, సహకారంతో అభిలభారతస్థాయిలో తెలుగువిద్యార్దులందరికీ కథధారచనపోటీ నిర్వహించాం. (ప్రవేశరుసుము లేని ఈపోటీకి నగదుపారితోషికాలేకా2 దిత్తమ కధకులకు పుస్తకరూపంలో బహుమతుల నిచ్చి యువభారతి సప్తమ వొర్ష్ని కోత్సవ సందర్భంగా 15 మన్నికైన కథలను నంప్పటిగా విద్యార్థిసాహితి 2గా ఎమెస్కోప్యాకెట్‌ బుక్‌ గా వెలువరించాం. నప్పమవార్షికోత్సన సందర్భంగా మారెండో కౌర్య్యకమంగా “మారు తుగ్న విలువలు_రచయితల బాధ్యతలు” అనే విషయంపై ఒకగోష్టిని నర్వ హీంచొాం. వడిపడిగా విలువలు మారుతున్న ఈకాలంలో 'మేధావివర్గానికికూడా హక్కులు గుర్తున్నంతగా బాధ్యతలు గుర్తురాని ఈరోజుల్లో రచయితల తీరు తెన్నులను జాగత్తగా అంచనాకడదామని ఈగోష్టిని నిర్వహంచాం. 37గురు 1పముఖసాహితీ వ్రస్టల వ్యాసాలను ముందుగానే సేకరించి *“రచని అనే 'పేపతో ఒకనంపుటిగా (పచురించి గోష్టిలో పాల్గొనేవారికి ఒకవారం ముందు గానే ఆందజేళాం. జంటనగరాలలోని 20 కళాశాలలనుండి ్రతినిధులు పాల్లా న్నారు. దాదాపు 400 మంది కళాళశాలాధ్యాపకులుు విద్యార్థులు, రచయితలు, వివిధరంగాలలో ఉద్యమిస్తున్నయువకులు, సాహిత్యాధ్యయనశీలురు (ప్రతినిధులుగా పాల్గొన్న ఈనదస్సు ఒకరోజంతా మూడు సమావేశాలుగా జరిగింది. *మారు శుస్నవిలువలు=రచయితల భాధ్యతలు" అనే విషయం పై వ్యాసాలను అందించ్చి, చదివి, చర్చించినవారిలో (ప్రాచీనఅర్వాచీ నసాహితీ సిద్ధాంతాలకు (ప్రతినిధులైన రచయితలు పలువురు పాల్గొనడం ఈ గోష్టిలోని ఒకవిశేషం! _ప్రముఖసాహితీ మానపష్మతిక “భారతి” అక్టోబరు 70, సంచికలో (వతి సాహితీపరుడు తప్పక చచువవలసిన వ్యాసనంకలన మనీ ఈపుస్తకాన్ని చదవడం ఒకగుణ మనీ చెప్పడమేకాక చదవకపోవడం ఒక లోపమనిగూడా చెప్పవచ్చునని “రచనను సమీక్షిస్తూ పేర్కొన్నది. కావ్యలహరి - 1971 గతాన్ని గతందృష్టితో కాకుండా వర్పమానస్ఫూరరికి అనుగుణంగా మలచుకోవాలనే నమ్యక్‌ దృష్టితో యువభారతి (ప్రాచీనార్యధ (పొథభారితిని

ఈళరంవారికి పరిచయం చేయాలని సంకల్పించింది శ్రీనాథునిశృంగారనై షథం, అల్లసాని పెద్దన మశుచరిత్రము, సందితిమ్మన పారిజాతాపహరణము, రామ

చి వ

రాజభూషణుని వసుచరిత్రము, చేమకూర వేంకటకవిరాజు విజయవిలానము అనే అయిదు ప్రబంధాలనుగూర్చి వాగ్మినతంసులు, సద్విమర్శకులుు విద్య త్క-వులు, నుప్రసిద్ధసాహిత్యాచార్యులు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఆంధ ఛాభాధ్యకులు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధానిగారు యువభారతి ఏర్పరిచిన సాహిత్యనమావేశాలలో (ప్రసంగించి వానికి వ్యాసరూపమును కల్పించి (ప్రచు రించుట కవకాళము నొసగిరి. అది కావ్యలహరిగా (ప్రచురణ పొందింది. వీలై నంత తక్కువవరలో ఉత్తమ సాహిత్యా న్నందజేయాలన్న దృక్పరం కలిగిన యువభారతి దాదాపు 250 పుటలు కలిగిన ఈపు స్తకాన్ని 2 రూపాయలు 'వచురణపూర్వవిరాళ మిచ్చిన సాహిత్మీపియులకు అందజేసింది. ఉభయనగరాలలోని భాషాభి మానులు వేలసంఖ్యలో ఈ ఉపన్యాసనభల్లో, పాల్గొని యువభారతికి పోత్సా హాన్ని కల్లెంచారు. ఉభయనగరాల సాపితీచర్మితలో ఈనభల నిర్వహణ పద్దతి, (కమశికణ అపూర్వమైన దని లెలుగుజాతికి శుభోదర్క- మని (పము ఛి ఓ ఖుల్క ప్మతికల పోంసల నందుకున్నది. కైద2ళాయే2మే22క | “గీ ౧011606400 0160600165 6611౪76796 0? 0 0. ౪౪౧44/260201, 4208272001, 5, క[085420 క580410646౯62026-3, క౧106: గక 55 గీ 661% 0 ౦౮౧8 ౧౯౧ ఇ00 2౧6 ౪6౧౫ గ4|౦౧ రేం+0666 60 116620 200069 ౧266 ౧19000-6౧668 616 020౧6 01 ౪205022601 1౧ 66 1౧15000 0161006 1106126476 6౫ 01|20151౧8ఓ 2 561165 01 166- ల౯6 07 97. 0. ౪౪6౪726180, క[06550/ 06౬ 161084, 09201 గ+4510 206 66౧1౧8 0౪46 6166ల 06 ఈ16 16641605 1౧60 3 ౧206) +ం10గ16 16 1501201 ంం0గాణంగ63016 ళజం ఉల రగ౧౧64 11500 ౧00165 0 616 $00016 ౩౧6 ౦%6౯66 16 26 2౧ 1౧6661016 వ౯6-౧౪011620011 ని1106 0055 2.

౧6 $90016 ౮౧66౯ 6అ4 60161185 66621164 ౮౯105౧౫ 0౪76 01 ఈం ౧౦9౯ 11007806 235 1 161684 1106౧36 6-5గ౧(32041501- 63014, 12046య23100000, [2౧13020202 203006, 2580027102004 24 ఛ13302+11232006 06 2ల0/ ౪౧౦ 1$ 2 6 ౮146౬ ౧౦0౪౯ 2౧6 గె253102 64616 26 190661 0% 6 గల౫౫ ౦ ళల 0/19 ౪౧0 ఫ/0[1156 11149బ26005 [001 ఉయ 00౧6 0 160 206 అంధిం౪౧64ం4 గ రం2॥ 06 రం6616 1౧266౧ 206 110612౧ ౧4100ట 0 ఈ₹16 (000౪9 గింజ. 106

6001౬15 216౯632656 0౧ ఈ06 1/725 3గిరే ౧1011౫ రేఆక6గ/65 2 1266 1౧ అ౭/౫/ 1107210 ద61౯50021 29 611 25 ౧౯011౬ [6 6౪72002261 రే656/65 00గ8/2641360%5 0% 161 ౪౧16౪46 ౪6౧666 ఓ(1ష/ఉగ్నిడద ల 71౪6౧1, తిరిం[6౧6 1972, ౧౧ 98. “యువభారతి జంటనగర సాహిత్మీషియులకు కొత్తకాదు. గత ఎనిమిది సంవత్సరాలుగా యువకులలో సాహితీచె తన్న్వం కలిగిసున ది. రవనా న చవైశన్య నన్ను (ప్రోళ్సాహం ఇస్తున్నది, మెదడునకు పదును పెడుతున్నది. ఉతమ సాహిత్య పరనాఖిలాషను, సువచోరీతిని కలిగించేందుకు కృషి చేస్తున్నది *

• యువభారతి కార్యకర్తల కార్య నిర్వహణలో సాప్తొత్రీ సౌరభం, సంస్కృృలీసౌవభం కనపడుతున్నవి. నభలను ఏర్పాటుచేయడం ఒక కళ ఒక విద్య. ఇందులో యువభారతివారు ఆరికేరారు" అని శ్రీ నారవారు అన్నాది ఇంతేకాకుండా “సమయనిర్ణయం పాటించడం, ఆ హూాతులకు సముచితసానాలు ఏర్పాటు చేయడంతోపాటు, చిన్న చిన్న విషయాలతోక్షూడ్రా తమ కున్న కాది రుచి అభిజ్ఞతను వెల్లడించారు ఇది యువభారతి కాదు.నవభారత్క్తీ నవవ స భారతి? అన్నారు శ్రీ నార. " ల్‌ శ ళు _ (ప్రాచీనకావ్యాల పై "కేవలం ఉపన్యాసాలన్సు ఏర్పాటుచేయడ చే క్రాక్ర ఈ ఉపన్యాసాలు ఓరి పుస్తకరూపంగా వెలువరించి, యువభారతివారు తము కృషికి ఒక నిదర్శనం, ఒక సాఫల్యం చేకూర్యారు. చం ని రో అయిదు ఉపన్నాసాలను జ్ష వట కల్‌ శ్రనాలను 240 "పేజీలబ్రా ముదించారు. ఉపన్నాస్తాల కాంంతలో కేవలం రండురూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చినవారికి ఆప్త స ॥ 7 తరువాత వుస్ల ఎ్సారికి ఆపు స్తకాన్ని అందించారు. జ్వస్టకౌనికి అయిదు రూపాయలు వెల నిరయించారు ప్రస చూచిన తరువాత అయిదు రూపాయలకే శ్యవ్య ఫు న్నంత అమి ౦ అన్నం అందంగా అధ అష న నో మదిందాదు. (వధమమ్ముగజే పదకొండు వేం అయిదువందల (ప్రతులు వేశాక క్ష న న్‌ అపూర్వమ. తెలుగు సాహిత్యంలో ఏపు స్తకాన్నికూడా పధమమ్సు, ద ఇచ్చ ఇన్నివేల్యపతులు వేయడం చెప్పుకోదగ్గ విషయం * 6 రి౯లె లి ఆ ఆం న జ్యోతి 24 ఆకాలల , “కావ్యలహరి ఉపన్యాసాలు ఏరా టుచేసిస న వవ్‌ 71. న్‌ ఎటుచెసిన యువభారశ్రివాం్ర సంఘ బలాన్ని సమావేశ నిర్వహణాదక్షతన్సు తెలుగుసాప్రాత్ర ంలో ఘటనా నుక్టీపింపజేయాలన్న లఅత్యాన్ని జంటనగరాలవారు (పళంనిసం క్‌ నవానబుద్ధి పక్షీపాతంతోనో అభివృద్ధినిరోధక్ల దృక్చధంతోన్లో చేసున్న న్‌ “కెవ్‌ పదో లబ మి (పశంసలు కౌవ్ఫు

యువభారతి అష్టమ వార్షికొత్సన ఉపన్యాసమంజరికి హాజరై నవారంకా ప్రాన్‌ నాంధసాహిత్యంగురించి వినడానికి రా (ప్రారంభించిన రసజ్ఞుల సంఖ్యను చూచి విభాంతి ఇందారు ఈ ఫినామినా చాలామందికి అర్థంకాలేదు. యువభారతి కార్యకర్తల ఉద్యమస్ఫూ ర్హియే ఈ అసాధారణ లక్షణానికి ముఖ్యకారణమని చెప్పక తప్పదు. ఈనాడు ఫిక్షన్‌ చదవడానికి నిజమైస అన క్రి కల్పించింది కొవ్వలి జంపన నవలలు అనడంలో అతిశయోక్తి లేదు. అలాగే యువభారతి (ప్రయత్నాన్ని అభివృద్ధినిరోధకమని విమర్శించేవారుకూడా సాషిత్యోపన్యాసాల పట్ల జనసామాన్యంలో అస కి పుట్టించిన “శెడిట్‌' యువభారతివారు పొంది పోతున్నారం విచారపడికూడా లాభంలేదు.

ఈ ఉపమానం డిలిఐరేట్‌ గానే వాడాను; ఒక్కొక్క విషయం చర్షితాత్మ కంగా నిలిచిపోతుందని చెప్పడానికి; ఉస న్యాసాలి స్టే టిక్కెట్లుకొని వెళ్ళి వినే వాళ్ళు [బతుకుతున్నన్యవస్థల్ని గురించి విన్నామేగాని తెలుగువాళ్ళం అటువంటి వెన్నడూ ఎరుగం సుమారు 250 పేజీ “కావ్యలహరి" (గ్రంథాన్ని రెండు రూపాయల విలువకు అందించే కృషిద్వార్థా అన్నమాట నిలదెట్టుకొన్న దీక్ష ద్వారా యువభారతివారు ఆ (గంధాన్ని 11,500 (ప్రతులు అచ్చువెయ్యడ మేకాక గత ఆదివారంనాడు జరిపిన పిజయవిలాన ఉనన్యాసం ఆఖరు_నాడు అక్కడి కక్కండే దాదాపు ఏడెనిమిదివేల (ప్రతులు చెల్లుబాటు చేయగలిగారం'పే యువ భారతిని చూసి అసూయపడేకన్న అభినందించడం నహృదయతకు తార్కాణం.

(ప్రాలీనాంధ సాహిత్యం గురించి ఉపన్యాసా లేర్చాటుచేసి జనంలో కల్పించిన అసక్తి నిపట్టి యువభారతివారు మున్ముందుకూడా ఏ'మందారవమంజరి” కార్యకమాలో నిర్వహించే _పయత్నం చెయ్యాలి. జంటనగరాల్లోనూ యువ తరంవారిలో ఇంతమంది “ఆభిపృద్ధినిరో ధకులు" తయారయ్యా రనుకొనే కొందరి మనసుల్ని షెళనం చెయ్యడానికైనా యువధారతి ఈసాహీత్య సహ నోద్యమాన్ని కొనసాగించాలి”. _ఆంధజనత 1891971

అష్టమవార్షి కోత్సవసందర్భంగా ఈ కార్య కమం రూపొందించబడింది. ఇదే సందర్భంగా ఒక వార్షిక సంచికను; పదముగ్గురు యువభారతీయుల కవితాసంకలనం “అక్షరాలు” వెలువరించాము,

1072

నవమువార్షికోత్సవ సందర్భంగా 'మేము చేపట్టిన కార్యక మాలు రెండు. మొదటి కార్య కి మము__తమ (పతిభ్యాపభావాలతో తరతరాలను తీర్చిదిద్దిన (వజ్ఞామూదర్హులు, మహపొతాత్ములు._..'ఉభయకవిమిత్రః “కవిదహ్మ యా తిక్కన

హోమయాజి; “* దేశికవిశాసనాథుడు” _ పాల్కురికి సోమనాధుడు సాహితీ _ సమరాంగణ సార్వభౌములు' = (శ్రీకృష్ణదేవరాయలు; “విశ్వదాభిరామ వినుర 'వేమ' _ వేమన; “కొ త్తపాతల మేలికలయికి _ గురజాడలనుగూర్చి ఆచార్య దివాకర్స వేంకటావధానిగార్హు [శీ గడియారం రామకృష్ణశర్మగార్కు శీ పుట్ట పర్తి నారాయణాచార్యులుగారు; ళీ మరుపూరు కోదండరామరెడ్డిగారు, డా॥ కొతత్తవల్లి వీరభ్మదరావుగారల ఉపన్యాసమంజరి _ *“వైతన్యలహరి" అనే పున్తకరూవంలో (వచురణ. (ప్రచురణ పూర్వవిరాళం రు. 3/_లు సేకరించి అందిస్తున్నాము.

'రెండవకొర్య(కమము.స్వాతం(త్యయుగోదయము (1947_1970లో 'తెలుగుతీరు" తెన్నులను నంతరించుకున్న 100 సమీక్షెవ్యాసాల సంకలనం_ తవహత్రి? (ప్రచురణ,

స్వాతం[త్యయుగోదయములో తెలుగు సాహిత్యములో (ప్రసరించిన పాహితీ పరిమళాలను, కల్లోలాలను, మార్పులను, తీరుతెన్నులను వివరిస్తూ ఈవ్యాన కదంబం సాహితీ చర్మితరచనకు పపాతిపదికగా ఆధారభూత[ గ్రంథంగా రూపొందాలని మాధ్యేయం | మహతికి హితవరులు :

శ్రీయుతులు దేవులపల్లి రామానుజరావు, ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని డా! సిం నారాయణ రెడ్డి గారలు, మహతి నంపాదవర్ణం ; డా॥ణజి. విం సుబహ్మణ్యం, ఇరివెంటి కృష్ణమూలర్హి వంగపల్లి విశ్వ నాధంగారలు. ఆయారంగాలలో కృషిచేసి సిద్ధహస్తులై న రచయితల వ్యాసాలతోర౦00 పుటల ఈ వ్యాససంకలనానికి (వచురణపూర్వవిరాళం కేవలం రు, 7/_లు "సేకరించి అందిస్తున్నాము. ఈమహతి (ప్రచురణ సందర్భంగా యువతీయువకులకు వ్యాసరచన పోటీని యువతులకు నక్రృత్వపోటీని నిర్వహీంచాం 1972 మార్చి 12న తేదీన జరిగిన ఈ పోటీలో దాదాపు 200 మంది యువతీయువకులు పాల్గాన్నారు. పోటీలలో నెగ్గినవారికి నగదు బహుమతులను ప్పుస్తకరూపంలో (ప్రోత్సాహ దబిహుమతులను అందిస్తున్నాము,

“సె+హ్రైడీమ్మిత' పథకం :

యువభారతి తనకృషిలో పాలుపంచుకునే మ్మితులకోనం ఎదురు చూస్తోంది. సాహితీమ్మిత్రులుగా చేరి సాహిత్యోద్యమ నిర్వహణలో బరువ బాధ్యతలు పంచుకునే సఫ్యాదయుల నహకారం ఆకాంకీస్తున్నది,. ఇది సాహితీమ్మితపధకం ధ్యేయం.--1973 వ సంవత్సరంలో మూడు రూపాయల 1పచుర ఇపూర్వవిరాళం పై వ్రచురాంపణడె స్ప్వస్తకం ఈపథకంలోని నభ్యులకు ఉచితం.

సాహిత్యాభిమానుల ఆదరాభిమానాలతో మరింత (ప్రయోజనకరమైన సొహిత్యాత్మక మైన, కళాత్మకమైన కార్యక్రమాలను రూపోందించాలని యువ భారతి సంకల్పం. సాహితీస్నేహమే పరమలత్యుంగా పెట్టుకున్న యువభారతికి వరసులైన తెలుగుప్రజల సౌహార్దం వానటగా నిలుస్తుందని విశ్వసిస్తున్నాం. ఆంధులరాజధానీనగరంలో తెలుగుతనం తొణికినలాడాలని తెలుగువాతావరణం౦ నెలకొనాలని మా ఆకాంక్షః

యావద్భారత (ప జాజీవితంలో 'తెలుగువారి సార్ధక్యానికి, వై శిష్ట్యానికి, శ క్తిసామర్థ్యాలకు ఆదరణ లభించాలని మాకామన,.

సాహిత్యం సహనశీలతను, బౌదార్యాన్నిి సంస్కృతిని, దేశభక్తిని, పౌమనస్యాన్ని, దేళ్ళపజలలో కలిగించగలిగినపుడే జాతికి జీవం పోయగల్లు తుంది ఉ త్తమసాహిత్యపచారానికి సుందర మైన సులభమైన, శభావహమైన, సరసమైన వాతావరణం కల్పించడమే మా నంకల్చం.

యువభారతి యధోచికంగా కొనసాగగలదనీ, సాహీతీ తపోమూరుల సందేశాన్ని అందించగల దనీ, తెలుగు. వజల ఆశీస్సులను సొందగల డీసీ ఆశిస్తున్నాము.

ఇది యువభారతికృషి. స్థూలంగా వివరించాము వై తన్యపూరితమైన ఆశయ సాధనానంరంభాన్ని జడమైన అచ్చుసిరాద్వారా అలిదించగలగడం కష్టం, మాక్ళషి వెనుక నున్న చైఠతన్యస్రవంతిని సహృదయులు పోల్చుకోగలరని ఆశిస్తున్నాము.

ఇరి వెంటి కృష్ణమూరి, అధ్యక్షుడు. తంశిహహ్మ్నా్య్యార ద్లాయాన్నారా తక్‌

మ న ళన హా (హా ంకటియడూాాాఆరా ళ్‌ సవోమస ౦ ఎంపీరో మనానుస్ట్యూలు ....

“ఎందరో మహానుభావులు? “అందరికీ మావందనములు. నిజానికి ఈజఒక్కరెండుమాటలు మనసారా చెప్పివేయటంతో మాఎదబొరలలోని బరువులు చాలోవరకు "దిగినట్లున్నాయి. కాని ఒక్కోసారి ఎంతచెప్పుకున్నా ఇంకా తరగకుండా ఏదో మిగిలిపోయినట్లు మననుకు అనిపిస్తూనే వుంటుంది. ఎందరో, ఎన్నివిధాలో అందించిన తమ మనస్ఫూ ర్రిసహకారం ఆధారంగా ఈ కార్య (బ్రమాలు విజయవంతం కాగలిగాయి, కృతజ్ఞతలకు అకేరాకృతి కల్పించడ మే. ఈ పయత్నం.

కావ్యలహరి కొర్య్యకమూలను నిర్వహీంచిన మాపై బాధ్యత పెరిగింది. 1972 యువభారతి నవమవార్షి కోత్సవసంవత్సర మే కాక భారతస్వాతం(త్యరజ తోత్సనసం వత్సర౧కూడా కావటంతో మాపై నున్న బాధ్యత మరింఠ పెరిగింది.

చైతన్యలహరి కార్యక్రమానికి సంబంధించిన ఆలోచనలకు రూప్పదిద్ద టానికి తమ సముచితసలహాలతో సహకరించిన సెద్దలుు యువభారతి గౌరవ నభ్యులు (శ్రేయతులు దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటా నధానిగార్ము డాక్టర్‌ సి, నారాయణరెడ్డిగారు డాక్టర్‌ జి.వి. సుబహ్మణ్యంగార్ల కు మా మనఃపూర్వక కృతజ్ఞతలు,

ఈ కార్యక్రమాల నిర్వహణ కై ఆంధధ్రసారన్వతపరిషత్‌ ఆవరణల నొన గుబయేకాక తమ ఆవరణలో తాత్కాలికకార్యాలయం ఏర్పరచటాని కనుమ తించి మాకు ఉనికి (ప్రోత్సాహాన్నీ ఇచ్చిన పెద్దలు, ఆంధధ్రసారన్వతపరిషత్‌ ఉపాధ్యక్షులు (శ్రీదేవు లపల్లి రానూనుజరావుగా రికి మాహృదయపూర్వక క బ్రర్‌జ్జితలు.

యువభారతి నిర్వహించ తల పెట్టిన భారతస్వాత ౦(త్యరజతోత్సవాలకు అధ్యక్షులుగా ఉండటానికీ అంగీకరించి వై తన్యలహరి కార్యక్రమాలకు కూడా

తమ (ప్రోశ్చాహాన్నీ నహాయాన్నీ అందించిన (శీ అక్కిరాజు వాసుదేవరావుగారిక్‌ మూ కతజ్ఞతాంజలులు.

(దష్టలెః (సష్షలెః చైతన్యమూర్తులై తరతరాలకు మౌార్షదర్శకులై నిలచిన (పతిభావంతుల పై ఉపన్యాసా లిన్వటానికి అంగీకరించిన (స్రసెద్ధాంధ్ర సాహిత్యా చార్యులు = ఆచార్య దివాకర్ణ వేంకటావధా౦, శ్రీ గడియారేని రా మకృష్ణళర్మం ౮ పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు, తీ మరుపూరు కోదండరామ రెడ్డి, డాక్టర్‌ కొత్తపల్లి వీరభ్యదరావుగార్లకు మనఃపూర్వకాభివందనములు.

సాహిత్యపరనాభిలాషను పెంపొందించటానికి మేము తలపెట్టిన ఈకార్య (క్రమానికి సాదరంగా ఆశీస్సులను అందించి *ఆముఖం” కూర్చి చై తన్యలహరి శేకరాలను చిందింపజేసిన సహృదయులు డాక్టర్‌ సి, నారాయణ రెడ్డి గారికి మా నమోవాకములు,

చైతన్యలహరి ఉపన్యాసమంజరి జయ ప్రదమయ్యేందుకు గ్రత్యకంగా పాలుపంచుకున్న పెద్దలు = ఆయారో జుల్లో అయిదు నమావేశాలకూ అధ్యక్షులు గానూ ముఖ్యఅతిథులుగానూ విచ్చేసి నభను జయప్రదంగా నిర్వహించిన సాహితీవేత్తలకు మా మనఃపూర్వక కృతజ్ఞతాంజలులు. వైతన్యలహరిని ఆవిష్కరించిన ఆంధధృ్మపదేశ్‌ సాహిత్యఅకాడెమీ అధ్యక్షులు మాన్య శీ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి గాలికి మాక ఫ్రరీజ్జిశాభివంద నములు,

చైతన్యలహరి విషయకంగా సాహిత్యసందింధమైన ఆవనర మేర్చడి నప్పుడు తగునలవోాల నందజేసి చైతన్యం పుస్తకరూవంలో అవతరించేందుకు పూలర్షిబాధ్యత స్వీకరించిన డాక్టర్‌ జి, వి, సుుబహ్మణ్యంగారికి నమస్సుమా౦జలు అను ఘటిస్తున్నాము.

యువభారతి సభల నిర్వహణ తీరును గమనించిన "పెద్దలకు వాటికయ్యే ఖర్చు తీరుతెన్నులనుగూర్చి ఆంచనావేసే అనకాళం టీంటుంది. ఏదయినా డబ్బుతోనే సాధ్యపడుతుంది. ఈ కార్యక్రమాల కవసరమైన వేలాది రూపాయ లను సేకరించట౦లో తోడ్పడిన వందలాది మ్మితులకు యువభారతి బుణపడి వుంటుంది. ఆల్జీక వనరుల "సేకరణ కార్యంలో అత్యధికప్రాధాన్యాన్ని వహించిన శ్రే అక్కిరాజు వాసు దేవరాప్పు తీ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి, (శ్రీమతి వసుమతి రెడ్డి శ్రీ జి. ఎల్‌. నంఘిగా ర్లకు నూ హృదయపూర్వక వందనములు.

అచ్చుకు కావలసినకొగితం కొద్దిపాటి తక్కు వధలకు లభింపజేయటంలో ఈమ నహృదయాన్ని (వదర్శించిస ఓరియంట్‌ 'సేపర్‌మిల్స్‌ పంపిణీదారులు

అర్‌. వెం, ,తివేదీ ఆండ్‌ నన్ఫ్‌వారిక్కి ముఖ్యంగా శ్రీ రాజమజీగారికి మా వందనములు, అవసరమైనప్పుడు ఆర్థికంగా ఆదుకొని సాయపడిన జి. ఎల్‌. సంఘి, శ్రీ పి, (శ్రేరామకర్మ, శ్రీ వి, రామకృష్ణయ్య, శ్రీ ఎస్‌. పాండురంగారెడ్డి శ్రీ కెబి, సత్యనారాయణ, శ్ర "కె. ఏిరల్‌ రెడ్డిగార్లకు మా కృతజ్ఞతలు, సమావేశాలను ఏర్చాటుచేయటంలో మాతో పాలుపంచుకొని, తమ పూ ర్తి సహకారాన్ని అందించిన ఆర్భధ సారన్వతపరిషత్‌వారికి . ముఖ్యంగా (శ్రీ హరి కిషన్‌రావుగారికి నూ నమస్నులు. వమామనసులోనిథావాలకు సరియైన ఆక బిజీ నిచ్చేలా వైతన్యలహరి ముఖ చిశ్రాన్ని నులచియిచ్చినవారు మాకు సన్నిహితులు ఐన త్రీ శీలా చ్‌్రాజుగా రికి మావందనముణు, అవనరమైనచోట అత్షరాలంకరణ కావించి పు సకం అంద చందాలు ఇనుమడించటంలో తోడ్పడిన మాసభ్యులు (శీసుధానుకు కృతజ్తతలు. ఇ ఆలోచనకు రూసంయివ్య్వటంలో ఎంతకి ష్ట ముందో కృషికి “కార్య రూసం ఇన్వటంలో అంతకన్న ఎక్కువ కష్టం ఉంటుంది మాలో ఒకరె, చూదిరువుబాధ్యతలలో పాలుపంచుకొని ఈకార్యక్రి మం తమదేనన్నట్లు అచ్చు బాధ్యతను స్వీకరించిన శ్రీడాను నరసింహారావ్పగా రిక్తి మసఃపూర్వకకృత జతలు. వైతన్యలహరి ముఇచ్చితం చై తన్యమూ ర్రినటరాజు తవుఆచీరడ్‌లోని నటరాజవి గ్రహాన్ని వీవిధకోణాలనుండి ఛాయాచిత్రాలు తీయటానికి అనుము తించిన రామకృష్ణా 70 ఎం ఎం, థియేటర్‌ యాజమాన్యంవారికి ఆభాయా చిత్రాలను అతినిపుణతతో తీసిన అీగణేళ్‌గారికి క ఫ్ర జితలు, వివిధవిషయాలలో తమసహాయసహకారాలతో 'హోడ్చడిన రవీందభారతి మానేజర్‌ శ్రే పొతూరి (శ్రీరామళాస్త్రిగా రిక మాకృతజతలు, న అట్టను అచ్చులో సింగారించటంలో మేనన్ఫూ ర్తిగా తోడ్చడిన 'శ్రీవిష్టాస్‌ ప్రింటర్స్‌ నారాయణ్‌ గారికి కృతజ్ఞతలు, | బై తన్యలహరికార్య క్రమానికి నంబంధించిన ఇతర అచ్చుపనంతా నిర్వ హీంచిన డి, యన్‌. ఎన్‌టర్‌ ప్రెజెస్‌వారిక్కి వందనములు, మనసుపడి మ్యుదాక్ష రాలను ముచ్చటగా కూర్చి చైతన్యలహరి రూప్పరేఖలను అత్షరాకృతిగా అంక రించిన శ్రే పుళలిపాక అప్పారావుగారికి మా కృతజ్ఞతలు, అందమైన బ్లాకులను తయారుచేసి సహక్రరించిన (శ్రీేమోహన్‌ ప్రొ నన్‌ వారికి ధన్యావాదాలు,

సమావేళాలు జయ్యవ్రదంగా నిర్వహించటంలో శబ్ద గహణపు కేర్చాట్లను సమర్థవంతమైన పద్దతిలో ఎర్బరిచి తోడ్పడిన ఆంధృపదేశ్‌(_వభుత్వ సమా చారళాఖ డైరెక్టర్‌ శీపి. వామనరావుగారిక్సీ రేడియోవిభాగంవారికీ మా కృతజ్ఞతలు,

కార్య(క్రమవివరాలు నలుగురికీ తెలపటంలో తోడ్పడిన పాత్రికేయ లకు ముఖ్యంగా త్రీ సి, ఎస్‌. ఆర్‌. అంజనేయళాన్తగారికిి శ్రేపి, దామోదర స్వామిగారికి (శ్రీకాశీనాధుని సుుబహ్మాణ్యంగారికి మనఃపూర్వక కృతజ్ఞతలు.

యువభారతి వ్యాపారసంస్థ కాదు. సాహితీ ప్రియుల ఆదరణ పెట్టు బడిగా, సహృదయుల సహకారం ఊతగా వీలై నంత ఎక్టువనుందికి వీలున్నంత తక్కువధరకు చైతన్యలహరి అందించగలుగుతున్నాం.. విరాళాల “సేకరణలో తోడ్పడిన వందలాదిమి తులకు, విరాకా అందించిన వేలాదిసాహిత్మీపియులకూ మాకృతజ్ఞతలు. అందుకే ఎందరో మహానుభావులు

“ఆఅంస౭ంక్‌ మూ పంపనముణు

నన వ .ై పహ కకువ తు 0 వ్వ రశ?! ష్‌ ౫ వాది కోళ్ల సర. న నగి! (ప్రనువ వ్‌ న. పా టా వ య డి [ఫలి ప. ఈ ఉేవన్తచయర. ను. | యా లే ల్‌ సె గ్గ థి కా ఈ! థ్‌ 'వవడదు నానన మస అవల త శ...

శ్రైన:(6(య౨ వ్‌ అరం? ఈఆనకుక్రమఖిక నుక

వై తన్యలహరి (వేరణ 3

కార్య్యకమాల వివరణ రి

మాగురించి 10

ఎందరో మహానుభావులు 22

“ముఖం 26 _డౌంసిం నారాయణరెడ్డి

తిక్యన సోమయాజి ళ్‌ --- ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని

పాల్కురికి సోమనాథుడు 82 లా శ్రీ గడియారం రామకృష్ణశర్మ

శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 127 న శ్రీ పుట్టపర్డి నారాయణాచార్యులు

“వేమన కేక? న శ్రే మరుపూరు కోదండరామరెడ్డి

గురజాడ అప్పారావు 204 ఎ డా. కొత్తపల్లి వీరభ్యదరావు

ఆఅఆనుబం౦ంధం

చూ 'యువభార తీయులు |

(ప్రచురణలు శ

విరాళసేకరణలో తోడ్పడిన నహృదయులు ౪11

“సాహితీమిత' పథకం త!

' జను.నిరింంత౭వ్హ. ఉరి *మితో జనాన్‌ చేతయశకే? (సూర్యుడు జనాన్ని మేల్కొలుపుతున్నాడు, ఇది వేదబుక్కు, యుగయుగాలుగా (ప్రకృతీ (ప్రజలూ నిత్యం అనుభవిస్తున్న సత్యవాక్కు. నిద నగం మృత్యువు. జీవులకు ఇది ఏనాడూ తప్పదు అంత మాత్రాన న్మిద కాడు గెలిచేది జాగ్భతి. తమస్సు కాదు నిలిచేది ఉషస్సు. కాంతి వైతన్యస్వరూపం. అందుకే (పతిదినం ఉదయదిశతో అరుజారుణ, భానువీవం. సూర్యుడు సృష్టికి మితుడు, కనీ; అంతే. చీకటిదుప్పటి కస్పు కుని గురక పెళ్లులోకంకనులు విప్పేవాడు రవి. జెడత ఆవరించిన జన్షం మననుపొరలను విదలించి చైతన్యం నింపేవాడు కవి. మళాలు కొందరినే మేల్కొల్చుతాయి. రాజకీయాలు కొందరినే రగు. ల్కొలుపుతాయి.. పదునున్న కవిత _ సమాజాభ్యుదయం అద నెరిగిన క్రవిత్ర అందరినీ మేల్కొలుపుతుంధి, అన్నికాలాల్లోన్లూ బెఠన్య విస్ఫులింగాలను రగుల్కౌాలుపుతుంది. అందుశే అసలైన కవిత విళ్వజనీనం సార్వకాలికం, ' "ఈ సంపుటిపేర “వై తన్యలహరి, 'తెలుగు3 వితను మలుప్పలు తిప్పిన_ తెలుగుజాతికి మెలకువలు నేర్పిన _ అయిదుగుకు ఆంధ్రకవుల వైతన్య

స్ఫూ్షిని గూర్చి అయిదుగురు ఆలోచనాలోచనాలు అందించిన ఉపన్యాసాల సంకలన మిది. ఇ౦తకోూ చైతన్య మంజపే యేమిటి ? “చితి కుదుట పుట్టిన మాటి యిది. +చ్రిత్రి నంజ్ఞానే" అని వ్యుత్పత్తి. చిక్‌, చిత్తం, చేతన_అన్నీ ఒకే. చేతనా శబ్దభావార్థక మే చైతన్యం. చైతన్య మంటే స్థూలంగా జ్దానం. వేదాంత[గంథాల్లో చై తన్యమంకే “అపంచీళ్ళతక్ఞానం? (0౧81౧21 6౧6౦14676౧612626 60[56100-= 5౧655), వేదాంతులదృష్టిలో ఇది నిరుషాధిక౦. శరీరాదిందియ సంపుటిచేత అన వచ్చిన్నం,అం'టే ఇందియాలచేత కవ్పబడనిది. ఆత్మ అవచ్చిన్నం. పరమాత్మ అనవచ్చిన్నం ఈదృష్ట్యా చైతన్యమంే పర్శదిహ్మస్వరూపం, “సర్వ బై తన్యరూపాంతాం ఆద్యాం దేవీం చ ధీమపా' అని దేవీ భాగవతంలో వుంది దేవి చైతన్యరూపిణి. అఖిలళ క్తి న్వరూపిణి ఇక్కడ చైతన్యమంకే 6౦5౧౧16 ౪౧176౧58! 6015010౪9[౧655 (ప్రాచీనుల ద అప్టిలో వైళన్యమంకే దివ్యశక్తి, ఆధ్యాత్మికస్ఫూరర్తి, పరమజ్ఞానం, (బ్రహ్మజ్ఞానం ఎజ్జిన నృసింహ పురాణాన్ని “విజ్ఞానాత్మక వాజ్బయం? అంటాడు. ఇక్కడ విజ్ఞానం అంటే ఈనాడు మనం అనుకునే *పెన్సు” కాదు. అది “'పెంజీకటి కవ్వలినెలుగు”. “చదువులో మర్మం? పరమాత్మ పరిజ్ఞానం ఈరకంగా (పాయికంగా ఆధ్యా త్మీక పరిధిలో వాడదిడే “చైతన్య శబ్దం ఈనాడు భౌతికదృక్పధంలో వాడుకలో వుంది. "జాతిలో చైతన్యం” అని వాడుక ఇందులో స్వాతం(త్య కాంత, సమసమాజనిర్మాణధ్యేయం ద్యోతకమవుతున్నాయి. “వెనకబడిన వర్గాల్లో చైతన్యం" _ తరతరాలుగా పాలకవర్గాలు, అగ్రవర్డాలు తమ నోళ్ళకూ- నాసళ్ళకూ బిగించిన సంకెళ్ళను తెంచుకునే (సతిఘటన దృక్పధం ఇందులో ధ్వనిస్తుంది. *విద్యార్దులో చైతన్యం" పారాలు _- చదవడ మేకాదు; అవనరమైతే తమ హక్కులకోసం పోరాటాలు చేసే ఉద్యమ స్ఫూర్తిని ఈమాట సూచిస్తుంది. ఈ సంపుటిలోని చెతన్యమూర్తులై న కవులను ఈ రెండు దృక్కోణాల తోనూ చూస్తున్నాను తిక్కన పాఐకురికి సోమనాధుడు, కృష్ణదేవరాయలు, వేమన, గురజాడ_ఈ అయిదుగురూ చైతన్యన్వరూపం అవగాహన చేసుకున్న వారే. తాము కొలూని వున్న కాలాన్ని తమ కృతులతో, చేతలతో చైతన్య వీప్పం చేసినవారే. తిక్కన్న ఉన్నాడు. ఏమిటి ఈయన కలిగించిన చైతన్యం ₹ *“మామా' అని పిలిచిన మనుమసిద్ధికి ఓ కృతికన్యను ధారవోయడం కాదు. లుకలుకలాడు-

తున్న ఆ వ్రభువు గద్దెను తన విజ్ఞతతో రాజసీతిజ్ఞతతో నిలబెట్టడమూ కాదు. హరి మేలన్కి హరుడు మేలని కీచులాడుకుంటున్న ధార్మికరంగంలో సరికొత్త సమన్వయ దృక్పథాన్ని (ప్రతిపాదించడం; హరిహరా ద్ర్వైశాన్ని స్థాపించడం, ఆలా శివకేశవ విభేదాలతో కుమ్ములాడుకుంటున్నవారు అజ్జులు కారు. “ఏకం సనత్‌ -వ్మిప్రా బహుధా వదంతి “అన్న ఆర్షోక్టిని వల్లించేవారే. పేర్లు వేరైనా దేవుడొకడే నని పూలు వేరైనా పూజ ఒకయేనని (గ్రహించినవారే, అయినా ఆనాడు తప్ప లేదు భిన్నమశతాల (ప్రాగల్బ్యం; ఈనాటి రకరకాం పార్టీల రాజకీయాలలాగా. సమాజంలో ఇప్పుడు రాజకీయాల కున్న (ప్రాబల్యం ఆరోజుల్లో మతాల కుం౦డేదని తాత్పర్యం. తిక్కన్న వ్యానభారతాన్ని “ధర్మాదైత'* దృష్టితో సమీక్షించాడు.. వేదా లకు, అభిలన్మృతీవాదాలకు, -బహుప్పరాణవర్షాలకు వాదై నచోట భారతమే నాలుగు పురుషార్థాలకూ న్యాయపీరమని చెప్పాడు. నన్నయ _ కూడా అన్నాడు “ధర్మతత్హ్వజ్ఞాలు ధర్మశాస్రందిని భారతాన్ని కొనియాకు తారని. అంతటితో ఆగ కే దఠడు అధ్యాత్మవిదులకు, ఐకిహాసికులకు, నీతివిచత్తుణులకు, కవినృషభులకు ఒక్టాక్టొరికి ఒక్తాక్టరకంగా _- తమతమ దృక్కోణాలను బట్టి భారతం గోచరిస్తుం -దని వివరించాడు. తిక్కన ఒక ధర్మాంశం మీడే తనదృష్టిని కేంటీకరించాడు. ఆ ధర్మాన్ని తానూ అద్వైతదృష్టితోనే ఆకళించుకున్నాడు. ధర్మాచరణలో మఠ(ప్రమేయము లేని అ ద్వైత పథాన్ని అనుసరించాడు అదే హరిహరా ద్వైతం. తిక్కన్న (పతిపాదించిన ఈ నూతనత త్త్వం ధార్మికజగత్తులో అపూర్వదైత న్యాన్ని కలిగించింది. తదనంతర కవులైన మారన్క నాచన సోమన వంటి వారు ఈద్భకృథాన్ని పాథేయంగా స్వీకరించి పయనించారు. పోతన్న కూడా ఖాగవతంలో పూర్వకవిస్తుతిలో తిక్కన్న మసీషిని “హరిహర చరణారవింద వందనాఖిలాషి” గానే నంభావించాడు. తిక్కన్న చేసిన మరోగొప్పపని “జాత్యము గామి ఒప్పెన సంస్కృత మెన్నడు జొన్న*నని (పతిజ్ఞ చేయడం. అంే తెలుగును అెలుగువాడిలా "తెలుగులా నాయడమన్నమాట. తిక్కన్న అనగానే తెలుగు గుర్తుకొచ్చేది ఆందుకే, వేదవేదాంతవిషయాలనె నా అలతి అలతి తెలుగు పలుకులతో అందించవచ్చుననిి ఆ భాష కంతటి జీవముందని అలనాడే నిరూపించిన మహా కవి తిక్కన్న. నన్నయ భారతాన్ని “జగద్ధిరంబుగ” అనువది స్తే తిక్కన్న “*ఆంధధ్రావలి మోదముంబొరయు నట్లుగ” రచించాడు, అదీ తేడా,

తిక్కన్న అభిమానించిన తెలుగునే మరింతగా అతిశయింపచేసినవాడు, పాలకరికి సోమన్న. పాలకురికికొలానికి వృత్తరచనదే పెత్తనం. చంపూ కావ్యాలదే సామాజ్యం. నంస్కలృతపదభూయిష్టరచనదే సార్వభౌమత్వం. అప్పుడు పట్టుకున్నాడు సోమన్న జానపదుల నోళ్ళలో, రోళ్ళలోో రోకళ్ళలో,_. తిరగళ్ళలో తిరుగుళ్ళు వడుతున్న ద్విపద గిళులను. వీటిని తెలుగువూటల నొదుగు. వేదాలు సుమా అని ఎలుగెక్రాడు. సూటిగా తేటగా కవిత చెప్పాలంపే జాను తెనుగుకు బీటు లేదని చాటాడు. వీధిమానీసి మాట్లాడుకునే తెలుగును అపొరుషేయాలై న వేదాల సరిబంతిలో నిలవడం పాలకురికి కలేదాకు నిదర్శనం, ఇతడు ఇతివృత్తం కోనం ఏ వ్యాసుజ్హో అకయించలేదు, ఏ పురాణాలనూ తవ్వలేదు. తనకు కొంచెం ముందుగా బస్‌వని ధర్మవీరుడుగా వీరవిహారం చేసిన చరితను ఎన్నుకున్నాడు, ఆబనవనికాలపీలోనే మట్టిలో పుట్టి మాణిక్యాః లుగా విలసిల్లిన మడివాలు మాచయ్యవంటి సామాన్యజనుల జీవితగాధలను స్వీకరించాడు చదువు రాని జానవదుల గుండెచప్పుళ్ళకు వాహికలై న రెండు కాళ్ళ ద్విపదలలో దండికావ్యాలు నృష్టించాడు. శబ్దాన్ని వ్యాకరించ గలిగే అపారవ్యుతృ త్తి ఉన్నా జనసామాన్యంలో వాడుకలో ఉన్న వె రిసమాసాలకు, వ్యానహారిక పదరూపాలకు కావ్యగౌరవం కలిగించాడు. లవైళం కావ్యానికి (పాశభూతమని అక్షరాలా నిరూపించాడు. భాషలో, భావనలో వస్తువులో, ఛందస్సులో అధునికులకు తలబంతి కాగలిగిన (వతిఘటన దృక్చృథాన్ని (వదర్శించిన వైతన్యమూ రి పాలకురిక్తి సోమనాథ్రుడు. అయితే ఇంతటి. వైరౌళీకుడు ఆరోజుల్లో రాశికి రాకపోవడానికి కారణం మతంపల్లి ఆతని కున్న పాక్షీక దృక్పథం. తాను భవితో (౩ వేఠరునితో భాషింప నన్నాడు. ఫరవా లేదు. అ భవిని తాకినా కసీనం చూసినా పంచమహాపాతకాలు చుటుకుంటా. యన్నంతగా గిరిగీసుకున్నాడు. భాషావిషయంలో, కవిత్వవిషయంలో అంతటి స్వచ్చందతను చూపిన ఈ దేశికవీంద్రుడు మతవిషయంలో అంతగా ఎందుకు కుంచించుకుపోయాడో ఆశ్చర్యం వేస్తుంది.

కృష్ణ దేవరాయలు ఆంధకర్ణాటాధీశ్వరుడు సాహితీ సమారాంగణ సార్య భౌముడు. రాజకవి. కవిరాజు, అయినా అతణ్ణి దొడ్డకవిగా నిలబెట్టినవి ఈ సనదుల్పూ బిరుదులూ కావు; చేవగల తెలుగులో “ఆము క్రమాల్యద” వంటి. (ఫ్రొాథకాన్యం [వాయడ౦. అంతకుముందు అతడు వాసినవన్నీ సంస్కృత కావ్యాచే. అప్పటికి తెలుగు ఈ రాయల దృష్టికి అనినట్టు లేదు. కలలో శ్రీకాకు

“శంలో. వెలసిన తెలుగు రాయడు ఆనతిచ్చాడు గోదాదేవిగాథ తెలుగులోనే (వాయవలసిందని. ఇంకేమి? ఆ కన్నడరాయడు గంట మందుకున్నాడు. ఎక్క డెక్కడి తెలుగు పలుకుబళ్ళనో ఏరి రాళిపోళాడు. "దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స” “ఆంటూ ఏనాడో శ్రీనాథుడు ఆలవోకగా అన్నమాటను కృత్యాదిలో తిరగ వేశాడు, తెలుగు కలకండ అని ఆనాటి అన్యభాషీయులకు కన్నుగుశ్లుట్లు చాటి చెప్పాడు. సమకాలిక (పదింధకవులు చేయని మరో మంచిపని కూడా చేశాడు. వారికెవ్వరికీ అగుపడని సామాన్య గృహస్థుల ఇళ్ళనూ, వాకిళ్ళనూ, చూరులనూ, వారి (బిఠుకు తీరులనూ హృదయంగమంగా చిత్రించాడు. “విలసద్భావరసాద్యలం కృతులచే విప్పారు” ఆంధ మహాకృళులెన్ని వున్నా “తెలుగంచు” చెవిపెట్టని పండితుల తుప్పు డుల్బాడు. అయితే తెలుగుతనానికి కలికి తురాయి కూర్చిన ఈ కవిరాజే “ఉషఃస్నాత్మపయాత ద్విజావళి పిండీకృత శాటు” లంటూ మధ్య మధ్య తెలుగువారి గూబ అదరగొట్టాడు. ఆందుకు కొంతవ్యధ కలిగినా ఒక్కటి “మాత్రం చెప్పుకోవాలి, తన ఆస్తానంలో అష్టదిగ్గజాలను పోషించడంలో నేమి మనుచరిత్ర, పారిజాతాపహరణం వంటి రనవత్‌ పబింధాలకు కృతిపతిత్వం వహించడంలోనేమి, “ఎదురై నచో తన మదకరీంద్రము డిగ్గి” వీధిలో వెళ్ళే -శిలుగుకవికి 'కేలూత నొనగి ఎక్కించుకో వడంలో నేమి, సరదురా[కమణలో మగ్గిపోతున్న తెలుగునేల నాలుగు చెరగులసు ఒక్కటిగా ముడిచి తెలుగు సంస్కృతిని వెల్లగొడుగు క్రింద నిలిపి, తెలుగువారి యళోరళ్శిని ఖండాంతరాల దాకా వ్యాపింపజేయడంలో నేమి కృష్ణరాయడు నాన్యతోదర్శనీయుడు, (ప్రాతః స్కరణీయుడు, పాలకురికి సోమన్న ద్విపదల్లో కావ్యం [వాయడం గొప్ప (యోగమే. కానీ అవ్వుడప్పుడు, ఆవేశం అంచులు ముట్టినప్పుడు, కావ్యకళా(ప్రొఢి కాకలు శీరినప్పుడు ఆతడు పదేసి పం క్తులుదాకా సంస్కృత సమాసాలతో సాముగరిడీలు చేశాడు. మరి వేమన్న అలా కాదు. ఇతడు దేశికవి. ఇతడు వరించినఛందస్సు తెలుగునాట గజ్జెలు కట్టుకున్న ఆటవెలది. ఆ ఆటవెలది పద్యంలో చివరి పంక్తి “విశ్వదాభిరామ. విసురవేమ” కే సరిపోతుందాయె. ఇక మిగిలినవి మూడు .పంకులు. ఆ మూడు పంకులో ముల్లోకాల జీవరహస్యాలను ఇమిడించాడు. తిక్కన్న తరువాత శెలుగునుడీకి ఎంతటివాడి వుందో రుజువు చేశాడు. “కొండ -అదమందు కొంచమై యుండదా” అన్నట్టు (దిహ్మండమంతటి విషయాన్ని ిన్నీచిన్నపద్యాలలో కుదించి చెప్పాడు. “అల్బాకరముల అనల్బార్థచరన”

అన్న'పాలకురికి "నినాదాన్ని గుట్టుచప్పుడు గాకుండా ఆచరించి" చూపాడు. ఇంతకూ వేమన్న తెలుగుజాతి కిచ్చిన కానుకలు ఇంకా ఉన్నాయి. నమకోలీన సమాజంలోని మేడివళ్ళ పొట్టలు విచ్చిచూపడం, పురుష్తు లెవరో,- పుణ్యపురుషు లెవరో విడమరిచి చెప్పడం, అవసరమైతే కవి తన కలాన్ని క త్తివాదరలా ప్రియోగించగల డని నిరూపించడం. ఈ జఒక౫్గపదం౦ం చాలు ఈనాటి సంఘాన్ని ఎడాపెడా పాయించడానికి__ “* కలము గల్గువారు గోశ్రము గలవారు విద్దెచేత మ్మిరవీగువారు పసిడి గల్లువాని వానిసకొడుకులు విశ్వదాభిరామ వినురవేమ.” కాదంటామౌా ? 'పెదవులు కాదన్నా హృదయం ఎదురు తిరుగుతుంది. మత మొౌఢ్యాలనూ, పెపై 'మెరుగులన్తూ దగాలన్తూ దౌష్ట్యాలనూ అడుగడుగునా వత్తి చూపి ఈనాటికీ తెలుగువారి గుండెల్లో గూడుకట్టుకుని వున్న ప్రజాకవి వేమన్న. ఐతికివున్నస్పుడు ఆతని పద్యాలు సామాన్యజనంలో ఎంతటి సంచలనం కలిగించాయో నేటికీ అఖిలాంధకోటికి అంతటి చైఠన్యాన్నే కలిగిస్తున్నాయి, తెలుగుకవితకు ఖండాంతరకీ _ర్తిని తెచ్చిపెట్టింది వేమన్నే. “నీ భాషకు మూల ధనంఏద'ని ఎవరైనా అడిగితే దో సిళ్ళకొద్ది ఎ త్తిచూపగలిగేపీ వేమన్నపద్యాలే, గురజాడను వాల్మీకి అన్నారు. వాల్మీకి రామకథను కావ్యంగా మలిచాడు, శాముడు ఆదర్శపురుషుడు. ఆ రామకథను యుగయుగాలకూ న్మరణీయంగా జేసింది వాల్మీకే. మరి గురజాడను వాల్మీకితో ఎందుకు పోల్చారు ? ముత్యాల సరాలు నృష్టించినందుకా +? కాదు. అంతవరకు మిశగతిలో, వృషభగతి శగడలో, మేలుకొలుపు పాటల్లో తలదాచుకున్న ఛందస్పే అది. వ్యావహారిక భాషను కవిత్వంలో [ప్రవేళ పెట్టిసందుకా? కాదు. జానపదగేయాల్లో చిరకాలంగా ఉన్నదే అది. నా దృష్టిలో ఒక్కా * దేశభక్తి" గీఠం చాలు గురజాడను వాల్మీకి అనడానికి. రామాయణం వల్ల ఆదర్శ మానవు అవరో తెలిసింది, దేశభక్రిగిఈం వల దేశనుంపే రాళ్ళకూూ రపస్పలకూ, చెట్లకూ, చేమలకూ అతీతమెన “మనిషే నని తెలిసింది. చా “దేళవమంటే మట్టికాదోయ్‌ దేళమంకే మనుషులోయిో

మవిషిని ఇంత విర్షిష్టంగా దివ్విటీ పట్టి చూపిన కవిత తెలుగులో మరొకటో లేదు. మనిషిని మనిషిగా చూపడంకన్న మహ _తృర కవిత మరేదీలేదు. అందుకే అంటున్నాను“దేశభ క్తి" గీతం ఒక్క పే చాలు గురజాడను (ప్రవక్తగా నిలబెట్టి. డానికవి. కాలం గడుస్తున్న కొద్దీ గురజాడ (ఫభావం తెలుగునాట మరింతగా కుదురుకుంటున్నది. ఇరవయ్యో శతాబ్ది కొలిజాములో అత డందించిన వైతన్యం (క్రమంగా మధ్యాహ్నమార్తాండబిందింలా 'పకాశిస్తున్నది. ఆధునికుల భావ చైతన్యానికి అడుగుజాడ గురజాడదే.

ఈ ఐదుగురు కవులూ థిన్నభిన్న కాలాల్లో వున్నవాద. ఐదుగురి తీరు. తెన్నులూ వేరువేరు. కానీ వీరందరూ సమకాలీన సమాజాన్ని ఆ తరువాతి తరాలనూ (ప్రభావితం చేసినవారే, అయితే ఒక విశిష్ణ్టలక్షణం ఈ అయిదుగురినీ ఏకసూతంంలో ముడి వేస్తున్నది. అదే దేశీయత్య ఈ అయిదుగురు తెలుగు. సలుకు బకికి సట్టంకట్టిన వారే, తెలుగుతనాన్ని తమ రచనలద్వారా జీపింపబేసిన. వారే. తెలుగువాడు తరతరాలకూ చెప్పుకోగలిగిన ఉక్తమకృతులు రచించిన వారే, మొక్కవోనివ్య కిత్వ ముదం గలవారే,

వీరిని గూర్చి సమీక్షించిన అయిదుగురు ఉపన్యాసకులు త్షు త్రము రంగాల్లో చేయి తిరిగిన వార, ఆచార్య దివాకర్లవారు తిక్కన్న బహుముఖ వ్య క్తిత్వాన్ని సమ్మగంగా సమాలోచించి చూపారు. గడియారంవాడ పాలకురిక్‌ (పతిభావ్యుత్చ కత్తులను సునిశితంగా పరిశీలించి చూప్రార్వ, పుటపరి వారు శప జ ల చల ఒం లప్టరాయల కృతిలోని వైష్ణవ ముదను అపూర్వవిద్వ త్తతో విమర్శించి చూపాడు. మరుపూడవాట వేమన్న పద్యాలకూ జీవిత్రాన్సిక వున్న అంతెను వివరించి చూపారు, క్రా _త్తవల్లివారు ఆశ్రనిక్ష తెలుగుసాపాతికి గురజాడ ద్రిదిన నరికొ త్త కళలను సమసస్దంపై వ చూోషెరు, ద

దర్శనపశిభతోపాట్స వ్వర స్మ

చ 9 [లతిళకూడా వున్న క్క అయిదుగురు పండితులచేత ఆ అయిదుగురు తెలుగుకవ్యల ర్ర్వన్గా చైతన్నాని ష జేసి వారి ఉపన్యాసాలు గాలిలో కలిసిపోక్రుంగ్లా ఆ డె ల లొవిష్కటరింవ

వ జేసిన * కక! 0దమ్వైన్స (గ్రంధంలో సంత రి౦ంవ జేసిన “యువభారతి కృ (పళంననీయం,. నం పదాయంలో నిగులను ఈ తరంవారికి చవి చూసడంతో “*కావ్వలప న్‌ ని మేలి

క్ష క్రతహరి ద్వారోయువభారత్రి” నిర్వహించిన పాఠ ఈవరశ్షే చరిత్రకెక్కింది శు ఆ చర్మితకు మరోప్పట్లన్స తొడుగుత్రంర్రి డ్దే వైళన్యంహరి" “ ఈర నొ ఆ్రకక్ష |

తాకరిననైతనుయాదీ అనానానా ణ్‌ ఈచార్చ దివాకర్ల వేంకట్సాననాని ట్రెిక్కన కారణజన్ముం డైన మహాకవి. మహాకవులు వలువు రుండవచ్చును. వారి (వభావము భాషావాజ్బయములందేకాని యితరరంగములం దంతగా కనిపింపదు, తిక్కన తనరచనలచే నొకవంక నాంధభాషావాజ్కయములకు సుస్థిర మైన రూవ మొనంగుట యటుండ6 దనరాజకియనై పుణీధొరం ధర్యము చేతను, మతసామరనస్యసంపదచేతను, వైదిక లౌకిక్కపవృ _క్రిప్రావీణ్యము చేతను, సామాజిక సంబం వసామీచీ న్యముచేతను, సొశీల్యసొమనన్యములచేతను ఆరోజులలో నాం్యధదేశము నలుమూలల నపూర్వమైన (ప్రశస్తి నార్టించి యభినందింసంబడిన మహనీయుండు. అతనికవిత్వమునిలెనే వ్య క్రీత్వమును. సర్వాంధజనారాధ్య మైనట్టిది. అందుచేతనే అతనిని కేవలము మహాకవిగనే కాక కారణజన్ము(డై న మహెప్పరుషుండుగా. స్మరించుటయు, నాంధ్రదేశమున. వైళన్యగంగాలహరిని బ్రవ్నత్తింపంజేసిన యపరభగీరథుండుగా నారాధించుటయు. జరుగుచున్నది. తిక్కన నిర్వచనో త్తర రామాయణ విరాటపర్వారంభములందు తన్ను గూర్చి కాని తనవంశమునుగూర్చి కాని వివరము లేమియు చెప్పియండ లేదు. కౌని అభినవదండి విరుదాంకితుండై న మూలఘటిక కేతన తాను రచించిన. దళకుమారచరిత మను చంపూకావ్యమును తిక్కన కంకితము చేయుచు. నం దాతని వంశమునందలి పూద్వలను, వారి గుణగణములను, తిక్కన రూపొదార్య కవితాపాండితీ (పతిభాపాటవములను విశదముగా వర్షించియుండెను.. దానినిబట్టి మనము తిక్కనను గూర్చియు దద్వంశమును గూర్చియు( గొన్ని

తశ చైతన్యలహరి విశేషములను "దెలిసికొనుటి కవకాళము కలుగుచున్నది నిర్వచనోత్తర రామాయణమునందలి

అమలోదా త్తషునీష నే నుభయకావ్యుపొథి. బాటించుశి

లమునం బారగుండం గళావిదుండ నాప న్తంబనూ తుండ గౌ

తమగో[(తుండ మహేళ్వరాంఘికమలధ్యానై కశీలుండ న

న్నమకుం గొమ్మనమంతికి నృుతుండ6 దిక్రాంకుండ సన్మాన్యుండన్‌, ౧-8 అనుపద్యమును బట్టి అన్నమాకొ మ్మన మంత్రులు తిక్కనతల్లి దండు అనియు, నతండు గౌతమ గో శత్రు, డనియ్యు నొప స్తందిస్నూతు( డన్గియు. దెలియుచున్నది,. ఆశళట్‌' ముందున్న పద్యమున సారకవితాభిరాముండును, గుంటూరి. విభుండు వైన మంత్రిభాస్కరు( డాతని పితామహు6 డని చెప్పంబడినది. విరాటపర్వ మందలి “మజ్జనకుండు సమ్మాన్య గౌతమ గోత్రమహితుం” డిత్యాది సీసము కొమ్మన దండనాథు( డనియు, మధురకీర్షి విస్తరస్ఫారుం డనియు, సాంగవేద వేది యనియు, కేతన మల్ల నసిద్ధనామాత్యవరుల కూరిమితమ్ము( డనియు. దెల్పు చున్నది. కేతన దళకుమారచరిత్రమున తిక్కనగ్భృహనామము కొట్టరువువా రని ఛొిప్పియున్నాండు. కొన్నిశాసనములలో కోష్టాధిపతి యను సంస్కృృతళబ్దము నకు కొట్టారువు అను తేలు(గుపదము వాడంబడిన దనియు, తిక్కనపూర్వు అెన్వరో కోష్టాధిసతి పదవిని నిర్వహించియుండుటచే వారికి కొట్టారువు అను నింటిపే రేర్పడి కాల్మకమమున కొట్టరువుగా మాజియుండుననియు కీ. శే.చాగంటి 'శేషయ్యగా రూహించియున్నారు. తెలిసినంతవనణకు తిక్కనవంశమునకు మూల పుడమషండు మావెన, మావెన యనుపేరు గల యొకండు వస్తువుల పై పన్ను రాంజ “బడి యధిక్సారో (సుంకృవెగ్గడగా నుండి, యాపన్ను గుంటూరుమండల మందలి నత్తెనప ల్లితాలూకాలోని మావెందల(గ్రామమున నున్న సకలేశ్వర దేవు నకు దీపమునక్తై ధారవోసినట్లు (క్రీ. ౪. 1129వ సంవత్సరమునందలి యొక శవాసననమువలన( దెలియుచున్నది. ఈమావెనయే తిక్కనవంశమునకు మూల పుటపషు(. డెన మావెన యె యుండవచ్చును. కాలముకూడ కొంచె మించు మించుగా సరిపోవును. మావెనకుమారుండు గుండళౌరి; పౌళుండు. కేతన, శేతనకు గుండన, భాస్కరమం త్రి, మహేళశ్వరుండు అను ముగ్గురుకుమారు అుండిరి. నీతిలోని భాస్మరమం(తియే సారకవితాభిరామ?డును, గుంటూరి నిభుఃడు నని తిక్కనచేం బేర్కొనంబడిన యతనిపితామహుండు, ఇతండు పఫూర్వరామాయణమును రచించియుండె నని విమర్శకుల అభిప్రాయము. కేళన,

అక్కనసోమ్తుయాజి వె5్‌ మల్ల న,-సిద్ధన, కొమ్మన అనువారు నలువురు ఏీతనిప్పుత్తుంలు.. వీరిలో కేతన సద్యకాదందిరీకావ్యమును రచించె నని . (పతీతి. -సిద్ధసయు నతనికుమారుం డైన భర్మతిక్కనయు చోడతిక్కరాజుకడ మంటత్రియు 'పేనాధివతియునై "పేరు గాంచిరి. కొమ్మన తంగడివలెనే గుంటూరి. విభుండై. యుండెను, అత్స6 డన్నమ యను నకలకల్యాణగుణాలవాల మైన ధర్మపత్నియందు. గాంచిన కుమారరత్నమే తిక్కన, తిక్కన తనతం(డ్రియు తొాతయు గుంటూరివిభు అని చెప్పియండెను. గుంటూరివిభు లన(గా గుంటూరికి కరణములైై యుందు రని కొందజి యఖి ప్రాయము. వారు కరణములైయుండిన నుండవచ్చును గాని యంతమాత్ర మున వా రిప్పటి కరణములవలె వట్టిలెక్కలు [వ్రాయువారుగా సుండిరని భావింపరాదు. తిక్కన కేతనకు విభు, దండనాథపదములను వాడుటయే కాక యతండు గాండీవధన్వుండో యన నెగడి సూర్యవంశభూపాలసుచిరరాజ్య వసంతుడై యుండెననియు..చెప్పియుండుటను బట్టి వారు శార్యదై ర్యవరాక్రమ ధుర్యు లైన దండనాథులును, బరిపాఖకులుగను గూడ వ్యవహరించి యుందు రని చెప్పవచ్చును. కొమ్మనకూడ చోడవంశరాజులకడ దండనాథుండుగా నుండి వెల్లార్మప్రాంతమున జరిగిన యొకయుద్ధమున వీరమరణము 'నొందె ననియు నావ్నార్హ విని గుంటూరునం దున్న అన్నమ నహగమన మాచరించె నవియు చెప్పుదురు. ఆకొలమున మంతిదండనాథాదులు తమకుమారులకు కృతజ్ఞళా పూర్వకముగా. దమ్మప్రభువుల పేర్లు పెట్టుకొనునాచార ముండుటచే కొమ్మన ఈనకుమారునికి మనుమసిద్ధితం్యడి యైన" _తిక్కరాజుపేరే పెప్టె నని తోంయ చున్నది. తిక్కనయను పేరు శ్రీకళహస్పియందలి తిరుకాళ త్రి దేవునిబట్టి యేర్చడి నదే. తిక్కరాజునకు తిరుకాళ త్తిదేవచోడు. డను నామముకూఢ నుండుట యిందుకు నిదర్శనము. తిక్కనబాల్యమునుగూర్చి " కేతనకూడ నేమియు6 దెల్పియండలేదు. చిన్నతనమునందే తలి దం(డ్రులను గోల్పోవుటచే సతండు నెల్లూరున మంతి పదవియం. దుండిన పెదతండి సిద్ధనామాత్యునికడ కేగి యచటనే. విద్యా బుద్దులు నేర్చె నని చెప్పుదురు. అత డచ్చట వేదవేదాంగములతో పాటు మనుమసిద్ధికి మ్మితుండును నహపాఠియునై రాజనీతిని గూడ నభథ్యసించి యుండును. - కేతన తిక్కనకు వాడిన “ోరాజనయవిధ్యా వయోజనవిశారదుండు, నరపతినయవిద్యానై పుణ్య ప్రొఢభావుండు, సీతిచాణక్యుండు"మున్నగువిశేషణము

శె6 చైైతన్యలహర లిందుకు సూచనలు, మనుమసిద్ధి తన్ను వరుసకు మామా యని పిల్చుచుండి నట్లు తిక్కన నిర్వచనో_త్తరరామాయణమున[ జెప్పియుండుటచే నతండు మనుమసిద్ధికంచ నించుక పెద్దవాండై యుండు నని యూహింపవచ్చును. తిక్కరాజు మరణానంతరము మనుమసిద్ధి రాజ్యాభిషి క్షండు కౌంగానే తిక్కన మంత్రిపదవి నధిష్టించియుండును. తిక్కరాజుశాసనములు [క్రీ శ, 1252 ఏఅకుం గానిపించుచుండుటచే మనుమసిద్ధి రాజత్వమును శిక్కన మంథత్రిత్వమును (శ్రీ శ. 1253 వ సంవత్సరమున దిడసియుందు రని యూహింపవిచ్చును. కేతన తిక్కనకు దండాధీశకుండు, చమూపు(డు అనువిశేషణములసుగూడ వాడియుండెను. కేతన దళకుమారచరితము నవతారిరయందున్తు ఆశ్వాశాద్యం తములందును వాడినవిశేషణములనుబట్టి తిక్కన దశదిశా విశ్రాంతయశు4 డనియుు శుభచర్మికు( డనియు, సకలవిద్యాకళాపారగు6 డనియు, దైర్యగాంఖీ ర్యాదిగుణసంపన్ను( డనియు, అర్జిజనరా ధేయు డవియు, కవీం[దలో కాధారు( డనియ్యు దేవేంద్రవిభవుం డనియ్యు నభిరూపభావభప్పుం డవియ్యు జితేం్యద్రియు6 దనియు, వేదవిద్యాప్రవీణు, డసయు, (శౌతస్మార్హకర్మానుష్టానపరు. డనియు, ఉభయక విమిత్రు( డనియ్యు సీతివిద్యానిపుణు(. డనియు, చి తృని క్యస్థితశివు 6 డనియుం _ చెలియవచ్చును. _ శ్రీకాంతచరణయుగళీకో క సదమధ్యువతుండు మున్నగు కేతన్మపయు క్రవిశేషణములు. తిక్కన వమ్ణుసేవాపరాయణు. డని కూడ _ వ్య క్రముచేయుచున్నవి. “మహేశ్వరాంఘిక మలధ్యానై కశీలుల” డయ్యును అతండు విష్ణుద్వేషిమ్మాత్రము కాండు అతనిపూర్వులలో6 గొందజు హరిపూజాపరాయణులుకూడ నుండిరి. ఆవంశమువారికి శీవకేశవులందు భక్తి కొంచె మించుమించుగా నమానమే. అట్లు కానిచో భాస్కరమం త్రి పూర్వ రామాయణమును, తిక్కన నిర్వచనో త్తరరావమాయణమును రచించుట సంభ వించి యుండదు. తండీ మరణానంతరము మనుమసిద్ధి నెల్లూరుసింహాననము నధిష్టించి

నను అరంభకాలమున నాతనిరాజ్యము (వశాంతముగా సాగినట్లు కనిపింపదు. అక్క-న బియ్యన లను దాయాదు లాతనిసింహాసనభమ్హని గావించి రాజ్యము న్మాకమించిరి. మనుమసిద్ధికి వారిని దిరిగి జయించు శక్తి సామర్థ్యములు లేకుండెను. అస్పుడు మంత్రియు మితుండు నైన తిక్కన యోరుగల్లు స్మామాజ్యమును బాలించుచుండిన గణపతిదేవుని దర్శించి యాతనిసాహాయ్యము నర్డింస గణపతి దేవుండు వెద్దసేనతో వచ్చి, వెలనాటిరాజును జయించి యస్పన

తిక్కనసోమయాజి 37 ములు గొని పిమ్మట అక్కనబయ్యనలను బాఅల్మదోలి మనుమపిద్ధిని మరల నెల్లూరురాజ్యమున. బునః(ప్రతిష్టితుని గావించె. నవి సిద్ధేశ్వర చరిత్రము, సోమదేవరాజీయము ఆను గంథములవలనం దెలియచున్నది. గణపతిదేవుని నాయకపల్లిశాననముకూడ _ నీవృత్తాంతమును. సూచించుచున్నది. సిద్దేక్వర చరిత్రము ద్విపదకావ్యము.. దానిని రచించిన కానె నర్వప్ప క్రీశ, 15వ శతాబ్దిలో నివసించెను. దాని నాధారముగా6 జేసికొనియే 18 వ శకాబ్టియం దుండిన కూచిమంచి జగ్గకవి సోమ దేనరాజీయమును రచించినట్లు కనిపించును. తిక్కన గణపతిదేవుని దర్శించిన వృత్తాంతము నా రెండుకావ్యములును ఒకే విధముగా వర్ణించుచున్నవి, సర్వస్ప దిక్కుదిక్కులనుండి విద్యార్థు లరుదెంచి కావ్యములందలి శ్లోకములను వినిపించుచుండ వానిని జక్కంగా వినుచు తిక్కన యందలముపై నోరుగంటి కరుదెంచె ననియు నతనిరాక (వతిహారులవలన నెలింగి గణపతిదేవుం. డెదురేగి యాతని, దన కొలువునకు6€ గొవివచ్చి యత్యంఠతభక్తితో నాదరించె ననియు, తిక్కన భారకాఖ్యాన మును భారతవీరు లొనరించిన యుద్ధ్మపకారములను విశదముగా వర్ణింప గజపతి దేవుండు విని మెచ్చి యతనికి వినిధవస్తభూషణాదులు బహుమానముగా నొసంగె ననియు దరువాత తిక్కన తాను వచ్చినపని విన్నవింప గణపతిదేవుండు పెద్ద సేనతో నేగి వెలనాటిరాజును గెల్చి అక్కనబయ్యనల నోడించి మనుమ సిద్ధిని నెల్లూరున పునఃప్రతిప్పితువి గావించె ననియు వర్షించి యున్నాండు. సోమదేవరాజీయమున తిక్కన గణపతిదేవునకు భారశార్థములనేకాక ద్వైతా ద్వైశమళత త్త్వములను, ధర్మాధర్మపద్ధతులను, రాజసీత్మిపకారములను గూడ6 దెల్పె ననియు గణపతిదేవుం డసుమకొండలోని బౌద్దజనులను రావించి వారిని తిక్కనతో వాదింపంజేయ తిక్కన వారిని సులభముగా నోడించె ననియు, నప్పుడు గణపతిదేవుడు బౌద్ధదేవాలయములను గూలగదోయించి తిక్కనను బహ్ముపకారముల: బూజించె ననియు దెల్పుచున్నది. అప్పటికి తిక్కన యింకను నిర్వచనో త్రరరామాయణమును గాని భారతమునుగాని రచించి యుండలేదు. ఆతండు ఈన కత్యంతాభిమానపాత మైన సంస్కృత భారతమును బురస్కరించుకొనియే భారతకథాయుద్ధవిశేషములను, _ ధర్మతత్వాదులను గణపతిదేవునికి జెప్పియుండును, ఆరా జాతనివాగ్మితా పాండితీపాటవములకును వినరణపద్ధతికిని, వాదప్రొఢికిని మెచ్చి యాతని బహువిధముల గౌర వించియుం డును, ఈ విధముగా గణవతిదేవుండే కాక తిక్కనయు మనుమసిద్ధిరాజ్యస్టాప నాచార్యవిరుదమునకు ౬ దగియున్నాండు.

త్రి - వై తన్యలహరి మనుమసిద్ధికంచె తిక్కన కొన్నియేండ్లు పెద్దవారడె యుండు నని యిదినటిక్రు సూచింప(బడి నది. మనుమసిద్ధితం[డి యైన తిక్కరాజు [క్రీ శ, 1190 ప్రాంతమునం బుట్టి 1252 వణకు రాజ్య మేలినట్లు తెలియుచున్నది. మనుమ సిద్ధిమరణకాలము 126%ప్రాంత మని కొందజుసు, 1263వ సంవత్సర మని కొందట్లును చెప్పుచున్నారు. అతండు తిక్కూరాజునకు 25 ఏండ్షపాయమున జనించియుండు ననుకొన్నచో నతనిజననకాలము 121ప్రాంత మగును. అతని కంటె నించుక పెద్దవాః డైన తిక్కన 1210[ప్రాంతమున జనించియుండును. అతండు శా,ళ,1210సంసత్సరమున (క్రీళ.1288) మరణించె. నని తెల్చుపద్య మొక టున్నద్ది, ఆపద్యము నంతగా విశ్వసించుట కవకాశము లేకున్నను తిక్కనమరణకాల మించుమించుగా 1290 ప్రాంత మై యుండు నని భావింప వచ్చును. అఆతండు పూర్ణపురుషాయుసజీవి_ మై సుమా 'రెనుబదియేండ్లు జీవించె నని (ప్రకీత్రి. దీనినిబట్టి యతనిజీవిశకాలము క్రీ శ. 1210నుండి 1290వఅకు నని నిర్ణయింపవచ్చును. మన్గుమసిద్ధికి కాటమరాజతో యుద్ధము జరిగినప్పుడు తిక్కన యాతనికి మం్మితిమై యుండినను ఆయుద్ధమన నతని[ప్రనక్తి యిసు మంతయు లేకుండుట వింతగా నున్నది. తిక్కన నిర్వచనో త్రరరామాయణ భారతపర్వములనేకాక విజయ "సేనము, కవిసార్వభౌమచ్చందస్సు, కృృష్ణళతకము అనువానినిగూడ రచించె నని లోకమున ్రికీతి యున్నది. 'పెదపాటి జగ్గకవి తాను సంకలనము చేసిన (పదింధరత్నావళిలో విజయ'సేనములోని వని కొన్నిపద్యము లుద్ధరించి యున్నాండు. అస్పకవియు కస్తూరిరంగకవియు సంశయప్తతయ తికి లక్ష్య ముగా విజయ సేనములోని దని వల్ల భు డేగు దుర్గభుండు వానిదెనం దగు లూది యిమ్మెయిన్‌ దల్శడ మంది దేల యుచితస్థితికి న్నను. బాప (జూచినన్‌ దల్సియు బంధులోఠమును దండియు నే మనువా రెజింగిరే నుల్ళిమః యిట్లు నీకు దగునో తగదో పరికించి చూడుమా | యనుపద్యము నుదాహరించియుండిరి. కూచిమంచి తిమ్మళవి సర్వలక్షణసార సంగ్రహమున నీపద్యము అమరేశ్వరుని వ్మికిమ'సేనములోని దని చెప్పియు న్నాండు. వ్మిక్రమ సేనవిజయ'సేనములలో నేదియు నిప్పుడు లభింపనికారణమున వానిక_ర్హృత్వమునుగూర్చి యిదమిత్ధ మని నిర్ణయించుట కవకాశము లేకున్నది. శవివాగృంధన మను నామాంతరము గల కనిసార్వభామచ్చందమునందలి చివరి

రిఠక్యనసోమయా జి శ్రా పద్య మది తిక్కనయే రచించినట్లు తెల్పుచున్నది. “"క్రాని యందు “పొలవార్డీ శయనివంట్‌ యపష్మపయోగములు కొన్ని కానవచ్చుళ్తుండుటచేతను, యతుల నంఖ్య యిరువదియేడుగా 6 జెన్సంబడియుండుటచేతను అది తిక్కనరచన. క్తౌ దనియు, ననంతామాత్యుని నమకాలికుండుడో యతనితరువాత నుండిన మటి యొకకవియో దానిని రచించియుండు ననియు విమర్శకులు- తలంచుచున్నారు. “*అరయన్‌ శంతనుపుత్తు పే దనుజుపే6 నకూరువైంగుబ్ద్లపె కృష్ణ 1 భక్త (పితూ $” అనుపద్యము తిక్కనరచిత మైన కృృష్ణళతకములోని దని కొందజు నుడువుదురు. “కృష్ణః భక్త్మపియా” అనుమకుటము గల శతక మిప్పు డెచ్చ టను లభించుటలేదు. ఆశతకమంతయు. గాని యందలి మజికొన్నిపద్యములు కొని అభించువణకు దానికర్త్శృత్వమును నిర్ణయించుటకు వీలులేదు,

తిక్కన _ నిర్వచనో త్తరరామాయణమున. దా నుభయకావ్య(పొఢి6 బాటించుశిల్పమునం. వారగుండ నని చెప్పుకొనియుండెను. కేతనయు మార నయు నత డుభయభాషలయందు( గవి యని కీ రించియుండిరి. అతని కుభయకవిమ్మితుండను బిరుద ముండనేయున్నది. వీనినిబట్టి తిక్కననంస్కృత మున(గూడ6 గొంతరచన చేసియుండినట్లు కనవచ్చుచున్నది. కంపరాయల భార్య మైన గంగాదేవి తనమధురావిజయ మను నంన్కృతకావ్యమున వాల్మీకీ 'మొదలు లీలాశుకునివణకు( గల కొందలు సంస్కృతకవులను సంస్తుతించి చివర తిక్కయ, అగస్తుండు, గంగాధరుడు, విశ్వనాధుండు అనుకాకతీయ యుగమునందలిఆంధు లై న సంస్కృతకవులనుగూడ సన్నుతించెను. తిక్కయ యనుసం స్కృతకవి యొకం డుండినట్లు నిదర్శనములు లేవు. ఆమె “తిక్కయన్య కవేస్సూక్తిః” అనునెడ "తిక్కయజ్వ కవేస్పూక్తిః” అని (వాసియుండినచో నతండు తిక్కనసోమయాజియే యని నిర్ణయించుట కెక్కువ సౌలభ్య మేర్చడి యుండును. తిక్కయనా మముచే నామె యెవ్వరి నుద్దేశంచియుండెనో తెలియదు. కాని యాంధులై నసంస్కృృతకవులలో నాపే రుండుటచేతను. ఆపేరు గల నంస్కృతకవి మజెవ్వరును వినథుడకుండుటచేతను అతండు తిక్కనయే యని యూహించుట కభ్యంతర ముండదు, తిక్కన రచించిన సంస్కృత శ్లోకములు రెండే మనకు లభించుచున్నవి. అందొకిటి నిర్వచనో త్తరరామా యణమునందలి యారంభమంగళళ్లోకము.. రెండవది పఏరాటపర్వారంభము: నందలి “కి మస్టిమాలా” మిత్యాదిహరిహర నాధవర్జసళ్లోకముః ఈ రెండుక్లోకము లనుబట్టియే గంగాదేవి యాకనిని సంస్కట్భతకవు లపట్టికలో 6 జేత్చియుండదుం

తగి బైతన్యలహరి మజియు కేతన “*లలితనానాకావ్యములు చెప్పు నుభయభాషలయం” దని స్పష్టముగా 6 దెల్చియున్నా(డు. అవికత్తను(దైన తిక్కన తా “నుభయకావ్య (పౌరిం వాటించుశిల్పమునం బారగుండొనని యూరక చెప్పుకొనియుండునా ? అందుచే నతండు సంస్కృతమునంగూడం గావ్యమో కావ్యములో వ్రాసి యుండును, అవి అభ్యములు కాకుండుట దురదృష్టము, కేతన తిక్కనకుం విద్యాదితివిధకావ్యపారీణు( డనువిశేషణము వాడి యుండెను. (తివిధకావ్యము లన6గా పద్యగద్యచంపూకావ్యములు, నిర్వచనో _త్తరరామాయణ మతనిపద్యకావ్యము; భారతము చంపూకొవ్యము ఇంక నతండు రచించిన గద్యకావ్య మేదో మనకు( దెలియదు. అది యేదైన నుండి లభించినచో నాంధ్రగద్యవాజ్క్యయమున కావ్యము ననవద్యము నై నయలంకారమై భాస్‌ల్లును, తిక్కన తొలిరచన నిర్వచనో త్రరరామాయణము. దీవి నాతండు మనుమసిద్ధి రాజ్యమునకు వచ్చిన మూండునాలుగేండ్ల కు రచించియుండును. మనుమనిద్ధి 153వ సంవత్సరమున పట్టాభిషి కుండై యుండును. అందుచే వీర్వచనో త్రరరామాయణరచన 1256 (ప్రాంతమున జరిగియుండు నని చెప్ప వచ్చును, తిక్కన కష్పటికి సుమారు 46 ఏండ్లుండును. అప్పటి కింకను ఆకండు యజ్ఞము కౌవించియుండలేదు. నిర్వచనో త్రరరామాయణమునందలి ఆశ్వాసాంతగద్యలలో నతండు “బుధారావనవిఢధేయ తిక్కననామధేయ పణీతం వైన” అవి మాత్రమే (వ్రాసికొనియుండెను. భారతమునాంటి కది *“బుధారాభన నిరాజి తిక్క-నసోమయాజి'గా మార్చుచెందినది. తిక్కనతాత యైన భాన్క్మర మండి పూర్వరామాయణమును రచించె ననియు దానిని బూ 'ర్రికొవించుటకే తిక్కన యు త్రరరామాయణమును రచించె ననియు: (దితీతి, అందుకు నిర్వచనో త్తరరామాయజమున నతండు (వ్రాసిన సొరకవితాభిరాము గుంటూరి విభుని మం్యతిఖాస్కురు మల్చితామహుని( దలంచి మైన మన్ననమెయి లోఠ మాదరించు వేజ నాకృతిగుణములు వేయు నేల ౧-12 అనుపద్య మాధారము. ఇందు మంతిభాన్మరుండు సారకవితాభిరాము( డనియే యున్నది, కాని యాతండు రామాయణము రచించె ననుటకు సూచన లేమియ లేవు. శాని తిక్కన పూర్వరామాయణమును విడిచి కరుణమయమైన

తిక్కనసోమయాజి శ॥ యు త్తరభాగ మొక్కటే యేల [వ్రాసియండె నని యాలోచించినచో పూర్వ రామాయణ మంతకుముందే యాతనితాత రచించియుండెనేమో యను నను మాన ముదయింపక మానదు. ఆయనుమానమును ప్రే పద్యము బలపజుచును. మజీయు రామాయణమున నాయకు€డైన శ్రీరామచంద్రునిగుణగణములుకూడ నతనిరామాయణరచనమునకు(౬ బురికొల్పియుండును.

ఎత్తటీ నైనను ధీరో

దా త్తనృ్ఫపోత్తముండు రాఘధరణీపతిన

ద్వ౮త్తము సంభావ్య మగుట

నుత్తరరామాయణో క్తియుక్తుండ నై తిన్‌ 6-11 అని యాతండే కాన్యారంభమునం జెప్పియుం డెను.

తిక్కననిర్వచనో_తృరరామాయణమును నెల్లూతివిభుండును దనకుపభువు

నైన మనుమసిద్ధిభూపాలుని కంకిత మొనరించెను. ఆరా జొకనాండు తిక్కనను రాశినిచ్చి

ఏ నిన్ను మాసు యనియెడు

దీనికి దగ నిమ్ము థారితీకన్యక, నా

కీ నర్హుండ వగు దనినను

భూనాయకుపల్కు చిత్తమున కింపగుడునొ, ఇంకి తిక్కన యారాజుగుణగణము లెంచి, యాళని పల్కులయౌచిత్యమున కలరి యట్లు చేయటకు సముత్సుకు. డయ్యెను. నిర్వచనో త్రరరామాయణము తన తొలిరచన యగుటచే నత( డందు స్వీయకవితామారనిరూపక ములును, భావికవి మార్గదర్శక ములు య బూర్వక విమార్గనిరానకములు " నై న కొన్నికవితానియమ ములను వెల్లడించెను. పలుకులపొందు. లేకుండ (ప్రాంతవడ్డమాటలతో రస భంగ మొనర్చుచు కావించురచన (వ్రాయకవులకు మెచ్చు కలిగించినను బర హృదయముల నలరింపంజాల దనియ్యు కవు లర్థానుగుణములై న పదములనే (గ్రహింపవలయు ననియు యత్సిపాస లుచితరీతి నిలువక పులిమిపుచ్చరా దనియు, నంస్కృృతళబ్దములకు, 'దెలు6(గువిశేషణములను వాడునప్పడు లింగ వచనభేదము కలిగించుట యుచిశతము కాదనియు, వ్యాకరణయుక్తము బై నను, సుప్రిజంతాది న౦న్కృతపదములను. తెలుగున (ప్రయోగించట జౌత్యము కాదనియు, (శుత్యనురూవమ లను భావముతో 'ప్రాసాతరములందు వేజగు నకీరములను జేర్చరాదనియు కాహల నంధించునప్పుడు వినంబడు ధ్వనిఖండ

శై వై తన్యలహరి ములవలే నలంతియల౧కీతునియలుగం బదములు వాడవలె ననియు నతండు (పకటించినకొన్నినియమములు, క వకవులలో నిందలికొన్నినియమములకు వ్యత్నిక్రమము కనిపించును. భారతమునాంటికి తిక్కనయే యీనియమములం దొకటింండింటిని సడలించియుండెను. సంస్కృతమున తొల్లింటి శవ్యకాన్యములన్నియు నాద్యంతశ్లోక మయ ములే. తరువాత నందు వచనకావ్యములు చంపూకావ్యములు బయలుదేజీనవి. ఆపూర్వసంస్కృృతకవుల ననుసరించి తిక్కన తనతొలికావ్యమును నిర్వచ నముగనే రచించెను. ఆరోజులలో ( బద్యమున కున్నంతగొరవము గద్యమున కున్నట్లు కన్చింపదు. “వాక్యసాంగత్యము చేయుచోనమిన గద్యము తోడుగ జెప్పి పెట్టొననునది తిక్కన కావించుకొన్న నియమములలో నొకటి. ఫ్రౌళు లైనవారు వచనము లేకయు వర్ణనలు రచింపవచ్చు ననియు, కథలను బద్యము లండే చెప్పుట ఆర్యస్తుత్యమగు ననియు సీతని యప్పటిభావము. భారతము నాంటి కత డీయభ్మిప్రాయము మార్చుకొని వన్నయవలె చంపూమార్గమునే యవలంబించెను. ద్విపదళతకకవులను విడిచినచో6 బూర్వక వులలో నిర్వచన కావ్యము (వాసినవాండు తిక్కన యొక్కండే. నన్నయభారతాంధ్రీకరణము నుష్మక్రమించుచు దానిని సంస్కృృతళ్లోకముతో నారంభించుటచే తిక్కనయు. దనతొలిరచనలో నాపద్దతినే యవలంభించి “క్రీరాస్తాం మనుమకితీశ్వరభుజా _స్తంభే” యని యారంభాశిర్మంగళమును. సంస్కృతములోనే రచించెను, తరువాత విరాబపర్వముసు మ్మాత మాతండు తెలుంగుపద్యముతోనే యారం భించెను. వాల్మీకి రామాయణమునందలి యుత్తరకాండ మే తిక్కననిర్వచనో త్త రామాయణమునకు మూలము, భారతము వలెనే యిదియ యథామూలాను నాదము కాదు. కధను మాత మనుసరించుచు నెడనెడ మార్చుచేర్ప్చు లొన రించుచు నత6 డీకావ్యమును రచించెను. అత. డిందు పెక్కుభాగములను. సంకేపించెను; కొన్నిటిని దొలంగించెను. అందు ్రీరామనిర్యాణ గాథ ముఖ్యమైనది. తరువాత జయంతి రామభట్టినుకవి నిర్వచనో త్తరరామాయణమును బూర్తిచేయటకో యన నాకధను మ్యాతమే (గ్రహించి యేకాశ్వానముగా రచించెను. తిక్కన పెంచినభాగములు 'పెక్కువర్ణ నాత్మక ములు. ఇవి యష్ట మాళశ్వాసమున( గనిపించును. అత డు తృరరావమాయణమునందలి శ్లోకము లను యథాతథముగ ననువదిం చినపట్లుకూడ ( గొన్ని కలవు, అసలు పూర్వ

తిక్క్యనసోమయా జి త్రో కవులు_అందును గవిితయమువారు_ఆనువాదమునకే కడంగినన్లు (ప్రతిపదాను వాదమున కె యత్నించియుండలేదు. మూలకథాత త్త్యములకు భంగము కలుగ కుండ భాషాజాతీయముల కనుగుణముగ సంస్కృృుత్మగంధములను. తెలుంగు వారీ కందీయవలె ననియే వారియుద్దేశము. ఈ పద్ధతియే నిర్వచనో తృరరామా యణమున6 గూడ కనిపించును."

నిర్వచనో త్తరరామాయణ మయోధ్యావర్షన పూర్వరామాయణ కథా సంగహములతో నారంభించుచున్నది. తిక్కన తాను జెప్పం౦దలంయకొన్నది యు త్తరరామాయణకధమాతమే యగుటచే కావ్యారంభమున పూర్వకథావిషయః ములను సర్మగహముగా( జెప్పి కావ్యమున కొకనమ[గ్రత కలిగించినా డుం ఇది యు త్తరరామచరితనాటక మునందలి చిత్రపటవృత్తాంతమువలె పూర్వోత్తర రామాయణకథానందర్భముల _ నతుకుచున్నది నిర్వచనో త్తరరామాయణము నందలి మొదటియేడాశ్వాసములలో రాఎణాదులయొక్కయు వారిపూర్వుల యొక్కయు చర్మిత్రలు పర్మాక్రమాదులు నర్జింప(దిడినవి తరువాతి మూఃడా శ్వాసములలో సీతాపరిత్యాగము, లవణొసురనధ్క రామాళశ్యమేధము మున్నగు విషయములు చెప్పంబడినవి. వాల్మీకి రావణాదుల జననాది పృత్తాంతములను బూర్వరామాయణమున చెప్పియుండనికతమున ను తరరామాయణమున వాని శేదోవివముగా (ప్రసక్తి కల్పింపంబడినది రావణవధానంతరము రాముడు వట్టాఫషిక్రుండైై. రాజ్యము పాలించుచుండ _నగస్త్యాదిమును లాతని నభినందిం చుటకై యరుదెంచినప్పుడు రాముడు రావణాడి రాక్షస వీరుల తపశ్చర్యా శౌర్యాదులను గూర్చి తెల్పుమనసి యగస్త్యు నడుగ నత డావ్యత్తాంతమంతయు వివరముగా నెటీంగించెను

నిర్వచనో త్తరరామాయణ ద్వితీయాళశ్వానమున మాళ్యవదాదుల వృత్తాంత మును, తృతీయచతుర్దపంచమ షష్టాశ్వాసములలో రావణుండు, అతనిసోదరులు, ఇంద్రజిత్తు వాలిస్ముగీవులు, హనుమంతుండు మున్నగువారి జననాదివృత్తాంతము లును రమ్యముగా( జెస్పంబిడినవి. పూర్వరామాయణమున: గనిపించు వారి పర్మాకమ (ప్రాభవములకు( గారణమంతయు నిక్కడ వ్యకృమగును ఇందు చాలభాగము రావజదిక్పాలవిజయమునకు సంబంధించినది. ఆ సందర్భములం దత(డు (ప్రదర్శించిన పరాక్రమ మ్మప్రతిమాన మైనది. పంచమాశ్వాసము నందలి వేదవితివృత్తాంత మత్యంతరమణీయమైనది. ఆమె రావణునిచే బన్నమొందియు

తశ చైఠతన్యలహరి శపళవభావోన్నతికిం జేటుకలుగు నని యతని శపింపక తన్మృత్యుకారణమై యభయోనిజగా నుదృవమందెను, మొదటియేడాశ్వాసములందలి యుద్ధవర్దనలలో భారతయుద్ధపర్వము అందు తిక్కన (పదర్శించిన యద్వితీయయుద్ధవర్రసకౌళలమునకు చీజములు పౌడగట్టును. విష్ణువు మాల్యవదాదులతో పోరి వారి నోడించుటయు రావణు.డు దిగ్విజయ మొనర్చి యమవరుణకుబేరాదుల. బరాభవించుటయు వీరరౌదముల కాటపట్టులె వారియనన్యసామాన్యపరా[కమమును చాటుచున్నఏి.. మేఘనాధు డీం్టదు నోడించి చెల పెట్టినవృక్తాంత మట్టులే తిక్కనయుద్ధవర్షననై పుణమున కింకొకనిదర్శనము. హనుమంతు, డద్వితీయపరా[క్రమళాలి యయ్యు వాలితో, గలిగినపోరాటమున సుగ్రీవునకు సాహాయ్యము చేయంజాలకపోవృట్రప్ర జారణము నిర్వచనో త్తరరామాయణమున జప్పంబిడినది. అషమనవకదళమా జ్యాసములు సీతారాములచరతకు సందింధించినవి. అష్టమౌశ్వాసము దివ్య 1ఉపజయనంపన్నులైన సీతారామలవిహారవి శేషములన్స వర్ణించును.. ఇచ్చట వర్షనము లించుక దీర్చ ఈరములుగా నున్నవి, అవి యట్టుండుట కౌవశ్యకత కూడ నున్నది. అవి సీతారాముల ప్రణయముయొక్క వ్రైర్ముళ్యమును అగ్య్వా తను సూచించును. తరువాత గనవచ్చు సీతాగకృధారణవృతాంతమును బరన్కరించుకొని చూచినచో నీవర్జన లౌచిత్యభాసురములుగనే కనిపించు ను. మతీయు సీతారాముల పణయమందలి నైశిత్యమును (గ్రహించినంగాని శరువాత సీతాపరిత్యాగసందర్భమున రాముండు (పజానురంజనమున శ్ర చేసినర్యాగగరిము వోధపడదు. (పజారంజనమున కై రాము డనన్యాద్భృళ మైన యటియనురాగ మునుగూడం దృణీకరించి యనపరాధ యని యొజింగియ సీళను వత్త క్లే ఇెను. ఆది రాముడు తప్ప నితరులు చేయళేనిపని. శ్రా రామునిరాజధర్మ పవణత్వమున కు త్రరరామాయణవమ్వన మజికొన్ని నిదర్శనములు కూడ నున్నవి, శ్యతుఘ్నుం డన్నయానతిపె లవణాసుర్రున్ని సంహరించి మధురాప్పరమును వాలించుచ్చం బందం డేండై నపిమ్మట న్నను జూచుటి కరుదెంచి ోమిము గొలుచుసుఖంబునకు రాజ్యవహే్య్యం వీడుగామి నం దునికికి6 జిత్తము గొలుపక వచ్చీతి” నని చెప్పెను. రామండు న “నానావిధదేహదుఃఖము మనంబున నోర్చినంగ్గాక్ర రాజ్యలక్ష్మీవిభవంబు వామే డునె కేనలమే నృపతిత్వ మారయన్గ్‌ అని పల్కి మరల నజ్రని లంచ ష్‌ 0పి వై చెను. అఆకని రాజధర్మపరిపాలనతత్సరత్ర్య మట్టిది, శందూకవధఘట్టనున

తిక్కననోమయా జి తక్‌ రాముడు వ్మిపపుత్తుుని మరణమునకు రాజై న తనలోపమే కారణమై యుండు. నని భావించెను. ఆలోపమును టీర్చుటక్రై యత డనన్యగతికుండై శంబూకుని విధించెను. అతనిచేతిమృతి శంబూకుని కుత్తమగతిటప్రాప్తి హేతు వయ్యెుం భవభూతికూడ నీనందర్భమున నీవిధముగనే (శీరామునికార్యమును నమర్దించెను

దళమాశ్వానమున రాము( డొనరించిన యశ్వమేధమును తిక్కన సంగహముగా వర్ణించెను. అది రామకుళశలవసమాగమమునకు( గారణా మయ్యెను. వాల్మీకి రామునికి సీతనుగూడ (గపహింపవలె నని యుపదెళించెను. రాము( డామె శపధము చేయవలె నని పల్కెను. సీత రామవిభుని కేను దప్పనిదాననేని నన్ను నీలో జేర్చుకొను మని భూమిని ప్రార్ధించెను. భూమి. యజళ్లే చేసెను. కుశలవులు వాల్మీకియుపదేశము ననుసరించి భూదేవి తప్పు సరింపవలె నని రాముని ప్రార్టించిరి ఈవివముగా రామునికి పుత్తనమాగ మము కలిగినను పళ్నీ వియోగము తప్పినదికాదు. ఇది కొవ్యమును విషాదాంత ముగాం జేయుచున్నది. తరువాతి రామనిర్యాణ నృత్తాంతమును తిక్కన విడచిపె చెను.

"నన్నెచోడుని కుమారసంభవమునందువిలెనే తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణమున6 గూడ "సిక్కు పబంవలక్షణములు కనిపించును. అందలి వర్ణనములను జూచినచో నీవిషయము తేటతెల్లమగును. _పథమాశ్వాసమందలి అయోధ్యానర్హనమును, షష్టాశ్వానమందలి కై లాసవర్షనమును, అష్టమాశ్వాశము నందలి సీతారాముల వినోదవిహార జలవిహారలీలావిహారాది వర్షనములును ప్రౌథ ములును అలంకార్మ పచురములునై తరునాత్మిపబం ధములందలి అష్టాదళవర్డ నములకు మేలుబంతు లనందగియున్నవి. రంభారానణులసం వాదమునకు ముందు కావింపంబడిన అంధకార చందచందద్రికొదివర్ణనము లందలి కావ్యత్వ మునకే కొక తరువాత వర్తిల్లిన రావణు కొమ్మప్రవృషత్తికి, గూడ దోహదము. కల్పించుచున్నవి. సీకారాముల విహారవర్జన మౌచిత్యము నతికమింపక యత్వ్యుదా త్తమై యాపవిత్రదంపతుల హార్షమైనయనురాగసంపదను సహ్మస విఫముల వ్యక్తము చేయచున్నది.

నిర్వచనో త్తరరామాయణమున మొదటియేడాశ్వానసములలో యుద్ధవర్షన సందర్భములందును, లవణాసురసంహార సందర్భమునందును పీరర్శాదములు' చక్కగా పోషింపంబడినవి. రాముండు (వజానురంజనమున కై సీతను పరిత్య, జించునెడ ధర్మవీరము పరాకాష్ట నందినది. రావణరంభాసంవాదసందర్భము:

చీ చైఠతన్యలహరి 'వను-- వేదవతీవృత్తాంతమునందును "-ళృంగారరసాభానమున్నది. వేదవతీ వృత్తాంతము కఠుణరౌద్రచ్భాయలతో( గూడి యత్యంతరంజకముగా నున్నది. అష్టమాశ్వానమున_ ధర్మ్యమైనళ్ళంగారము పోషింపంబడినది. రావణునిచేం జెలి పెట్టంబడినన్రీలు విలపించుసందర్భమునస్తు సీఠాపరిత్యాగసందర్భమునను, శాముండు -సీళకొలకై విచారించుసందర్భమునను కరుణరనము నిర్శరమై యున్నది. భూదేవి సీతను దనలోనికిం దీసికొనుసందర్పమున నద్చుతరన మున్నది. నందికేళ్వరుండు రావణుని శపించినప్పుడు రావణుండు “వానర వదనంబునట్టు లున్న నందిమొగ మస్త తేరం గానంగం జూచి కడు బెల్బనవ్వి యగు నీవడువునం జేలువంబుగలు వారలచేతం జెడందే యీతండు నుడువక యుడుగు” మని-యుల్ల సమాడుసందర్భమున హోన్యము గోచరించుచున్నది. రాక్షసులు- సాధారణముగా నిష్కరుణులై క్రూరతకు నిలయములై “'యుందురని మన్నము భావింతుము. తిక్కన మొదటియేడాశ్వాసములలో మాల్యన 1దావణాదులను మహావీరులుగనే కాక దయా ప్రీతిసానుభూతిపముఖగుణగణ ముల కాటిపట్టులుగా6 గూడ వర్షించెను. చెల్లెలైన శూర్చుణఖకు వివాహ 'మొనరించుటినుగూర్చి రావణు. డనుజన్ములతో నాలోచించుట, కూర్చణఖ +ధాతృనిహకుండై న భర్ణశై విలపించుట మున్నగు ఘట్టము లిందుకు నిదర్శన ములు. ఉత్తరభాగమున తిక్కన సీతారామలత్మణులపాతల నద్భుతముగా పోషించెను, రామునిరాజధర్మ్మపవణత యసామాన్యమైనది. (ప్రజానురంజన ఛార్యానురాగము లను భావములకు సంఘ ర్షణము సంభవించినవ్వు డాతండు "ధైర్యము నుజ్జగింపక యుత్కుృష్టతరమైనధర్య్మము నవలంబించెను. లత్మణుండు +థాతృభక్తికి నిధానము. రామునియందలిభ క్రి సీతయందలిగౌరవము. సీతాపరి శ్యాగసందర్భమున నాతనిహృదయమునం దొక్కపళయము కలిగించినవి. అం దుండి కాంతు(డే బియటంబడుట యాతనిధీరతకు. దార్భాణము. లక్మణుండు పరిత్యాగవ్నార్త నెతింగించిసపిమ్మటి సీత యాతనితో 6 బల్కినపల్కు. లామెపాతి 1వకత్యమును ఆభిజాత్యమును వేయివిధముల వెల్లడిచేయుచున్నవి. ఇళ్లే తిక్కన భరతళతుఘ్నులప్మాతలను గూడ నుచితరీతిని, జ్యిించెను. తిక్క-నకెలి ఫారతమునందుకంల నిర్వచనో త్తరరామాయణమున “నెంచుక యపరిపక్వదళలో నున్న దని కొందజిఅభిపాయము. కాని యది సరికాదు. (పౌాఠతయందున్ను భావనాబలమునందును, పద్మపయోగమునందును, రనపాత్రపోషణాదులందును మహాకవి తిక్కనయే యందును గోచరించును.

తిక్కనసోముయాజి "తీగ నిర్వచనో త్త రరామాయణమున "నంన్క్బృతాంధ్రము లకు -నమాన్మపి-ధాన్యము కలదు. అందలివర్షనములం దలంకారములు హెచ్చు. వీనిని జూచియే తరు వాత్మిపబంధకవులు వాని- కృధికమైన (ప్రాధాన్య మొసంగిరి, నిర్వచనో త్తర రామాయణమున నందందు శబ్దాలంకారములు కనిపించును. ఆవి అ(పయత్న సిద్ధములై నవే: అందలిపద్యములను గొన్నిటిని తిక్కన భారతమనం దాయా నందర్భములం దించుకమార్చులతో. (బివేశపెట్టుట యతని కందలికవిత్వమున గల యభిమానమునకు( దార్కాణ. అది తిక్కనతొలిరచన యయ్యు రచనా భావభావనామహిమలయం దెన్నందగినదై రసాలంకార శోభితమై యౌచిత్యపూరి తమై చక్కనిపబింధమువలె నలరారుచున్నది.

తిక్కన యశస్సాధమునకు మూల స్పంభ మనిచెప్పందగినది యతని పదేనుపర్వములభారతరచన, అతడు చిన్నప్పటినుండియు వ్యాసరచితమహా భారతమును బఠించుచు నందలి కథాసంవిధానముచేతను, పాఠ్రపో షణపాటవము చేతను, ధర్మాద్ర్యైతని రూసణసా మర్జ్యముచేతను ఆకర్షింపంబడి దాని నాదర్శ మహాగ్రంధముగా నారాధించుచుండియుండును. అది లేఖ్యంబై న యామ్నాయ మని యతనవియభిప్రాయము. విరాటపర్వారంభమున సతండు

విద్వత్సం స్తవనీయథ వ్య కవితా వేశుండు, విజ్ఞానసం

పద్వి థ్యాతుండు, సంయమి,పకరసంభావ్యానుభావుండు, కృ

ప్లదైవపాయను( డ్స్థి లోకహితనిష్టం బూని కొవించెధ

ర్యాద్ర్వైతస్థితి భారతాఖ్య మగు లేఖ్యంవైన యామ్నాయమున్‌ అని భారతమును దత్క రమైన "వ్యాసమహర్షిని (ద్రశంసించియుండెను. మనుమసిద్దికి రాజ్య మిప్పించుట క్రై గణపతిదేవునికొలువున కరిగినప్పు డత. “డగు భారతాఖ్యాన మావీరవరులు తగ దేసినట్టి యుద్ధపకారములు” కనినట్లు చెప్పి యౌానహారాజును మెచ్చించి యతనిసక్కారములు పొందియుండెను. ఈవిధముగా నతని యేకశిలాసగర్మపసయాణము కేవలరాజకీయకార్య(సేరిత మే కాక సారన్వత్మ ప తిభ్మాపదర్శకముగా6 గూడ బరిణమించెను. ఆతండు గణపతి 'దేవునికొలువునం గావించిన భారతాఖ్యానమునకు సంబంధించిన (ప్రసంగము సం స్కృతభారతానలందిన మైనట్టిదే. అత డప్పటి కింకను ఆంధముస భారతరచన కావించియుండలేదు. కాని యీసన్నిజేశ మత6 డభిమానపూర్వక ముగా భారతమును బశించుచు నందలిపలువిషయములను మననము చేయు చుండె నని తెల్చుచున్నది. దాని నత6 డాంధ్రీకరింప నారంభించుట కింకను

త్రి వై తన్యలహరి గొంతకాలము సశ్హైను. ఈమధ్యకాలములో నతండు పంచమవేదమైన యా మహాగ్రంథమును రచించుటకుం దగిన బాహ్యాంతర్మ పవృ త్తి పరిణతత్వమును గూడ నంపాదించుకొనెను.. ఈవిధముగా నన్నయమరణానంతరము. భారత రచన మరలం గొనసాగింపంబడుటకు సుమారు రెండుళతాబ్దులకాలము పడైను. వీని కప్పటి రాజకీయ మతప రిస్టితులుకూడ గొంతవణకు. గారణము లయ్యెను- రాజరాజుననంతర మతనికుమారుఃడె న కులోతుంగచోళుండు మాతా మహాని చోళసా్యమాజ్యమునకు వారసుంరై వేంగీరాజ్యమునం బినతండిని రాజ్మపతినిధిగా నియమించి తమిళదేశమునకు వెడలిపోయెను. అత డచ్చట సుండి యాంధకవులసుగాని యాంట్రభాషావాజ్బ్యయములను గాని పోషించుట కవకాశము లేకపోయెను. ఇంక నతనిపిన్మతండి విజయాదిత్యు. డన్నయైన రాజరాజు కాలమునుండియు చాళుక్యరాజ్యమును నంపూర్ణ్వముగా స్వాయ తము కావించుకొనుటకై పళ్చిమచాళుక్యుల సాహాయ్యముతో ( (ద్రియత్నములు సాగిం చుచునే యుుడెను.. అత, డిప్పు డన్నమరణముచేతను అన్నకుమారుని దూర స్టితిచేతను గలిగినయవకాళశమును జాఅవిడువక రాజ్యము చేంజిక్కించుకొనుటకై యతళ్నించుచు వాజ్యయకళాపోషణమువంకకు దృష్టి సారింపండయ్యెను. ఇది నన్నయ యనంతరము వెంటనే భారతాంధ్రీకరణము కొనసాగింపంబడుట కొక వివముగా( (దిళిబంధక మయ్యెను, ఇంక నప్పటిమతపరిస్టితులుకూడ భారతమువంటి వై దికమత్మ సతి పాదక్యగంధముయొక్క_ పునఃప్రారంభమున కనుళకూలములుగా లేకుండెను. క్ర శ12 వళతాద్ది మధ్యభాగమున పశ్చిమచాళుక్యరాజ్యము న్నాకమించిన బిజ్ఞలునిమం(తియు బండారియునై న బనవేశ్వరుండు భక్త్మిపధానమైన వీరశైవ మతమును స్థాపించి నిశ్చలమైన శివభక్తి యున్నచో మోక్షము కరతలామలక మగు నవియు, యజ్ఞయాగాదికర్మాచరణమువలన నెట్టిలాభము చేకూర దనియు, వేద్మపామాజ్యమునుగాని వర్ణ్మాశమాచారభేదములనుగాని యంగీకరింప నవస రము లేదనియు (ప్రచారము కావింస మొదలిడెను. అతిలోకమపిమానుభావ నంపన్ను(డైన యతడు (ప్రదర్శించిన మహిమలును, కావించిన టబోధలును బలువురి నాకర్షించెను. [క్రమముగా నామతము కన్నడదేశమందే కాక పరినర దేళములందుకూడ వ్యాపించెను. ఆంధధ్రదేశమున సామాన్యజనులతోపాటు పలువురు కవులును పండితులును ఆ నూతనమతము నవలంబించి తమ కవితా పాండితీపాటినములను _దత్ర్రబారమునకై _వినియోగింప నారంభించిరి.

తిఠక్యంనసోమయా జీ శ అట్టివారిలో శివతత్త్వసారక ర్త యైన మల్లికారునవండి తారాధ్యుండును, బసవ పురాణపండితారాధ్యచరిత్రల రచించినవాండును వీరశై వమతమునకు గురుపీర మని చెప్పందగినవాండు నెన పాల్కురికి సోమనాధుండును ముఖ్యులు.

ఈ విధముగా నాంధదేశమున వీరశై వము వ్యాపించుచుండ రామానుజ (ప్రతిపాదితమైన విశిష్టాద్వెతముకూడ (ప్రచారము పొందుచు. గొంద అనుయా యుల నాకర్షించెను.' సిద్ధాంతములలో 6 గొన్నిభేదము లున్నను వీర శై వమునకు, వీనికిని భక్తి ప్రాధాన్యమున మాత్రము సమానత్వమున్నది. వీరశై వమతాభి మానులులై నక వులు తన్మత్మ పచారమునకు దోహదము కలిగించురచనలు కావించు చుండ విశిష్టాద్వైతమతానుసారులై నకవు లామతమునకు (ప్రచారము కావించు రచనలు వెలువరింవ( దొడంగిరి. తిక్కన తాతయైన భాస్కరుండు (శ్రీమన్నారా యణుని యవతారమైన శ్రీరాముని చరిత్రను వర్పించు రామాయణమును రచించిన మాట నిజమే యైశచో నందుకు బహుళః అప్పు డురవడితో సాగుచున్నవీరశైవ మత పచారమునకు6 (బళియోగముగా వైపష్టవమత (వచారము కావింపం దలం చుటయే కారణమై యుండును. [క్రీ శ. 12వ శతాబ్లిచివరిపాదమున జరిగిన పల్నాటి యుద్దమునం (బధానప్మాతలు వహించిన నాగాంబా బహ్మనాయకులలో (ట్రహ్మనాయకండు విష్ణ్రభక్తాగేసరుండై పల్నాటివిస్ణు వని పథ్యాతిగాంచెను. వర్ణభేదమును బాటింపక యన్నివర్ణములవారును గలసి.*చాపకూడు' భుజించు నాచారమును నెలకొల్చినవా( డతందే. దీనినిబట్టి ఆరోజులలో వీరి వమత మంత కాకపోయినను వై సవమతముకూడ నంతోయింతో (ప్రచారము పొందు చుండె నని తెలియుచున్నది. వీరశై వవైష్పవమళముల నవలంవించిన యాకాలపుకవులు తవమతమమతముల (ప్రాధాన్య ప్రాశ న్త్యములను దెల్చురచనలు (వాయణందొడంగిరే కాని వై దికధర్మపతిపాదక మైన భారతాంధ్రీకరణమునం దుత్సాహము వహింపరై రి. ఈవిధముగా నన్నయమరణానంతరము చాలకాలము మహాభారతాంధీకరణమున కవకాశము కాని ఆనుకూల్యము కాని లేక పోయెను.

వీరశైవ విళిష్టాద్వెళములు రెండును భ 'క్షివధానములే యైనను ఆభక్తికి

విషయములై న యుపాస్యదై వములయెడ భేదభావమునకు. దావొనంగెను.

వీరశై వులు విభూతిర్ముదాక్షమాలాధారియు పన్నగభూషణుండు నైన శివుండే

పరదైవ మని భావింప వైష్ణవులు పన్నగళాయియు కౌస్తుభవనమాలాలంకారుండు

వైన శ్రీమన్నారాయణుడే పరమదైవ మని భానించుచుండిరి, ఈభేదము

(శఈ్రమముగా. జెంపొంది యారెండుమతములనడుమ 'ద్వేషవై షమ్యములు క!

వ్‌0 చై ఠన్యలహరి కలుగుటకు కారణమయ్యెను. పేర్లు ఛిన్నములై నను భగవంతు డొక్కండే యనియు భక్తులు తమయఖభిరుచివిశేషముల ననుసరించి భగవంతు నాయా రూపములతో భజింపవచ్చు ననియు వివేచనచేయక “ఏకం స ద్విపా బహుధా వదంతి ” యనుజేదవాక్యముసర్దము విన్మరించి. వీరశైవులు శివుండే యధికుండనియు. వైష్ణవులు విష్ణువే యధికుం డనియు వాదించుచ్చు నాండొరుల 'ద్వేషించుటకును నిందించుటకును మొదలు పెట్టిరి. ఒకొ్కాక్కాప్పు డీద్వేషవై రుద్ధ్యములు పరస్పరహింసనమునకు గూడ దారిలీసెను.. “శివాయ విష్టరూపాయ శివరూపాయ విష్ణవే” యను భావము కేవలసిద్ధాంతరూపముననే నిల్చిపోయెను. శైవవై స్తవు లావేశపూరితులై పరన్పరదర్శనస్పర్శన భాషణము అను గూడ దిరిహరించుదుస్థితి యేర్చడెను. పండితారావ్యసోమనా ధులు రచించిన కొన్నిపద్యములలో భవిజనులయెడ రోంతయు, ద్వేషమును న్పష్ట ముగా౬ గానవచ్చుచున్నవి. కా దప్పుగొనంగ నప్పీ6 గా దీ/[ొన. గాదు కన6 దమలోనా హ్లోదమున( బలుకం గొదు మ హాదేవపరాజ్యుఖాత్కులగు పతితులతోన్‌. వివ. 268 శివభక్తులయెడ భయమును శివునెడ నతివీరగుణము కీలంబులయం చవికల్పం బగు చలమును భవియెడ రో;ఠయును వలయు భక్తుల నెందున్‌. అనుభవ, 58 మున్నగు పద్యము లిందుకు నిదర్శనమలు, వె స్టవులయం దింతవీరావేశము లేక పోయినను వారుకూడ కె వులను ద్వేషించుచు దూషించుచుండి రనుటకు మ్మాత్రము సందేహములేదు. శైవవైష్టవములు రెండును హిందూమతమునకు[ జెందిన ఇాఖలే. ఆళాఖలు రెండు తత్త్వము నుజచి పరస్పరద్వేష వికోధములకు! బట్టుంగొమ్మలై సానుభూతి లేక యొండొంటియెడ ఘోరముగను [కూరముగను వర్షించుచుండుట నంఘమున6 గల యుదా త్తచిత్తురై న పెద్దలకు వేదనాకరమై యుండుటయు. వారు యథాళక్తిగా సానుభూతిసామరస్యముల. గలిగింప యత్నించుటయు నహజము, అట్లు యత్నించినవారిలో మహాపండితుందును, కవిపుంగవుండును, రీరధిషణావదీరితటివిషదాచార్యుండును, మంతిచూడా మజీయ్యునైన్ల శ్రీకర నసోమయాజి యొక్కండు. అందుచేతనే యత:డు

తిక్కన సోమయాబి క్‌! కేవల కవిమంతిమాతుండుగా( గాక కారణజన్ముండుగా భావింవందిడు చున్నాండు. సంఘమునందలి ద్యేషవై షమ్యములను గాంచి నర్వధర్మసమ న్వయనంధాన దక్షమైన మహాభార తేతిహోసత త్త్వము నెలింగినవా( డగుటచే తిక్కన తదాంధ్రీ కరణమును గొనసాగించినచో నది ప్రజలలో సమన్వయసామరస్యముల నెలకొల్పుటకు. దోడ్పడవచ్చు నని తలంచెను. భారతరచన కొవళ్యకము లైన రాజనీతి, యుద్ధవిద్యానై పుణ్యము, తత్త్వజ్ఞానవై శారద్యము, కవితాకళాకొశలము అనుగుణములన్నియు నతనియందు పుష్కలముగా నుండెను. నిర్వచనో త్పర రామాయణరచనమునా(టికే యతడు. సునిశ్చిత మెన యొక కవితామార్గము నేర్పబుచుకొని యందు కృతహస్తుందై యుండినను భారతరచనా వశ్యక మైన యాధ్యాత్మికసిద్ధి నింకను బడసియుండలేదు, వై దికమార్షనిష్టమగు నర్తనమును నిర్వహించుచు, భేదము లేని భదక్తిమార్షమును నిర్మలవనృత్తితో ననుసరించుచు, నిత్యకవితాక శోపాసనము కావించుచు నాతం డాసిద్దినిగూడ సంపాదించి, యజ్ఞాచరణముచే. బవ్నితుంద్రై భారతరచన కువక్రమించిను. అప్పటికి మనుమ సిద్ధి మరణించియుండును. అతండు 1263 వసంవత్సరమున పాండ్యులతో 'మోతుకూరుకడ _జరిగినయుద్ధమున మరణించె నని కొందణును కాటమ రాజుతో యుద్ధమున పరాజయము పొందిన పిమ్మట మరణించె నని కొందలును ఇెప్పుచున్నారు. అతనిమరణానంతరము తిక్కన లౌకికపవృత్తి చాలించు న్‌ొని భావితాంతఃకరణు(డ్రై పంచమవేదరచనకు. బూనుకొనెను. నిర్వచ నో త్తరరామాయణమున “ అనులోదాత్తనునీష నే నుభయ కావ్య(పౌొఢి6 ఇదాటించు శిల్పమునన్‌ బారగుండన్సొ మహేశ్వరాం్యఘిక మ లధ్యా నెకశీలుండ “ నని చెప్పుకొన్న _ తిక్కనయే భారతకాలమున ననహంకారనిరూధభాననా రాధ్యుండై న హరిహరనాధు నారాధించుచు *నా నేర్చినభంగి. జెప్పి నరణీ యుండ సయ్యెద భక్తకోటికి” నని సవినయముగా నుడివియుండుట మధ్య కాలమున నాతనిమనమునం గలిగిన పరివనర్తనమును చక్కగా సూచించు చున్నది. అంతకు బూర్వ మాఠతండు శివభకుండే యెనను ఆళినభక్తి యన్య మతసహనము లేనిదియు ద్వేషావేశపూరితము నగు వీరశె వమునకు సంబంధిం చినది కాదు. అందుచేతనే యాతండు విష్ట్యృవతారమైన రామునిచరి(తను వర్షించు నిర్వచనో _త్రరరామాయణనును రచించుట- సంభవమయ్యెను. అత6 డప్పుడు శివుని విషువును గూడ( గొల్తుత్తుకతయళాడకున్నప్ని భ 8 సరుణేందు 0న. కట ఉ

క్‌2 చై తన్యబలహరి శేఖర” యనున ట్లాతనిమనస్సు శివునియెడ మొగ్గుచూపుచుండి యుండుసు. శ్రమముగా నాతని మనస్తత్త్వమున6 బరిణామము. కలిగెను. వేదవేదాంత విదుండును సమదర్శియునై న పండితు డగుటచే నతడు నామభేదమున్నను, భగవత్తత్త్య మేకైకమే యని (గగహింపంజాలెను. ఆకాలమునందలి విపరీతమత పరిస్థితు లాభావము నాతనిలో మథింత బలపజిచెను. అతండు శిపకేశవాద్వెత మును చాటించుచు హారిహరనాధదేవుని (త్రికరణళుద్దితో 6 గొల్బుచుండెను. చిన్న ద్రైనను ఆదేవతాద్వయమునకు 6 గల యభఖభేదమును రమ్యముగా నూచించు నీక్రిందిళ్లోక మత. డాకాలమున రచిం చినట్టి దే, క్రి సుస్థిమాలాం కిము కౌస్తుధందా పర్మిష్కాయాయాం బహుమన్యుసే త్వం కిం కాలకూటః కిమువా యళోదా స్తన్యం తవ స్వాదు వద (పలో మే, ఈహరిహరనాధుండు తిక్క నభావనాకల్పితు(డా లేక యాపేరుగలదేవు: డారోజు అలో జనారాధితుండ్తై వెలయుచుండెనా. యను విషయమున నభ్మిపాయ భేదము లున్నవి. తిక్కన హరిహరనాధునికి వాడిన “అనహంకారభావనారా ధ్యుండ్పు నై ర్గణ్యనముద్భాసిరహస్యానుభావు (డు, హృదయకమలమధురూప్పుండు, వ్యాసాదిమునీం[ దభావ్యుండు” మున్నగువిశేషణములు మొదట్‌యఏ్మపాయమును దిలపజుచుచున్నవి. కాని కొందటు తిక్కనకాలమున నెలూరున హరిహరనావ దేవాలయ ముండెననియ్యు తిక్కన యా దేవాలయముననే కూర్చుండి. భారత రచన కావించె ననుట కాత. “డీదృశంబులగు పుణ్య ప్రబం వంబులు దై వసన్నిధిం (ద్రిశంసించుటము నొకయారావనవిశేష' మని (వాయుట నిదర్శనముగా నున్న దనియు, నెల్లారుననే కాక స్వష్టగోదావరసంగమమునంగూడ నొక హరిహరనాధదేవాలయ ముండెడి దని (ద్రాెరామమునందలి యొకశాసనము వలన6ం దెలియచున్న దనియు, పదునై దవళతాబ్టియందలి బై చరాజు వెంళట నాధుండుకూడ తనపంచతంత్రమును హరిహరనాధుపికే అంకితముచేసియుండు టచే నంతవజకు హరిహరనాధదేవాలయ ముండియుండు ననియు విశ్వసించు చున్నారు. నిజముగా నాకాలమున హరిహరనాధదేవాలయ మొకటి యుండినచో తిక్కన వాడిన పె విశేషణములు పరబహ్మన్వరూవు(డైన యుపాన్య దైవమును. గూర్చి తత్వజ్ఞులు సాధారణముగా వాడువిశేషణములే యని భావింపవచ్చును. తిక్క నభారతరచన కుష్మకమించి దానిని హరిహరనాధ దేవుని కంకితము.

తిక్కన సోమయాజి ర్‌ చేసిన పరిస్తితులను _ విరాటపర్వారంభమున _ నత్యంతరమణీ యముగా వరి 6చియనా్షండు. అతడు భారతరచనాయ త్తచిత్తుండై. “ఈ(పంధమండలి కదీనాధుగా నేపురుషుని బేర్కొనువాండనా యనుతలంపు కూరిన మదితో”, నించుక నిద్రించునసమయమున నతనితండి కొమ్మన కలలో. గనిపించి “కి మస్టిమాలా” మిత్యాదిగా నీవు తొల్లి రచించినల్లోకమును గాధాదరమున సవధరించి భక్తవత్సలు6డై న హరిహరనాధదేవుండు సీదెన దయాళుండై నిన్నుం గృవార్థు( గావింప నిడుగో విజయంచేసియన్నాొ డని పల్కి యాతని, జూపెను, తిక్కన సం భమనంభరిత హృదయుందై యాదేవు నాలోకించి, సాష్టాంగదండ్మ పణామ మాచరించి లేచి నిలంబడెను.' అంత నాదేవండు చిబునవ్వు నవ్వుచు నకనిభ క్షిప్ర పత్తులను వొగడి “నీవు పారాశర్య కృితమైన పంచమ వేదము నాం్మధ్రీకరింప బూనుట శెంతయు నలర్మికృతి పతిత్వ మర్దించుట కై వచ్చితొ” నని పలికెను. తిక్కన యతనికిం బునఃపునః (ప్రణామము లాచరించి “దేవా | నిగ్రహానుగ్రహసమర్దుండ వైన నీవు నాచే నిన్ను. బొగడించుకొన నెంచుటలో నచ్చెరువులేదు,. సీఠకరుణకతముననే నిట్లు పదస్థితుండ నైతిని, ఇంక జన్మాంతరదుఃఖములు తొలంగున ట్లొనరించి నన్ను. గృతార్థు( గావింపు మని ప్రార్జించెను. అంత నాజగన్నాధుండు “జననమరణరూపమెన సంసారమునుండి తొలంగుతెరువు కనువెలుంగు సీ కిచ్చితి” నని పలికి యంత తకు డయ్యెను, తిక్కన సంతోషదంతురితాంత రంగుండై మేల్కాంచెను. తరువాత నతండు భారతరచనకు్క, బూని దాని నాహరిహరనాధదేవునికే యంకిత 'మొనరింపను. ఆంధవాబ్మయమున భగవంతుడు కవికి స్వస్నమునం గనిపించి కృృతిరచింపు మని కోరిన (పథమ సన్నివేశ మిదియే. ఇది తిక్కనభగవ త్రత్సరతనుు మహసీయతన్సు భగవంతుని భక్రపరాధీనతను జక్కగా. జాటుచున్నది. "

నన్నయ ఆదిసభాపర్వములను, అరణ్యపర్వమున మూ+డాళశ్వాసముల పై నూటనలువది రెండుపద్యములు మాత్రము రచించి దివంగతుండయ్యెను. తిక్కన యాతండు విడిచినచోటనుండి యారంభింపక యరణ్యపర్వ శేషమును విడిచివై చి నాల్గవదియైన విరాటపర్వముతోో దనరచన యారంభించెవు, అత( డరణ్యపర్వ శేషము నేల విడిచివై చెన్కో ఆరంభమున విడిచినను భారత మంతయు బూ ర్తిచేసినపిమ్మట నైన నేల రచింపలేదో మనము చెప్పంజాలము. అత(డు భారతమును (వ్రదంధమండలిగా భావించెను. అం దొక్కాక్కపర్వము

ర్‌శీ చైతన్యలహరి లేక యొక్కొాక్కయుపాఖ్యాన మొక్కొక్క్మపబంధ మని యాతనిభావన. ఆం దరణ్యపర్వమను[ ప్రబంధమునందు సగముభాగము రాజరాజున కంకితమై పోగా మిగిలినసగమును హరిహరనాధున కంకితము చేయుటకు. గాని హరి హరనాధునికి. గాక రాజరాజునకే యంకితముగా రచన కావించుటకు( గాని యాతనికి సమ్మతము కాకపోయియుండవచ్చును. అరణ్యపర్వము రచించుట చేఠనే నన్నయ మతిభష్ణుండై మరణించె నను (ప్రతీతి విని దానిని పూరి చేసినచోం దనకుంగూడ నట్టికీడు కలుగునేమో యను థీతిచే నతండు దానిని విడిచివైచె ననుకొనుట కవకాళశము లేదు. ఢీరోదా త్తుండును పండిత్మప్రకొం డుండు నై న యాం డట్టీ మూఢవిశ్వానజనితమైన ఖీతికి గుజియై యుండదు. తిక్కన విరాటపర్వారంభమున “నం దాది దొడంగి మూడు కతు లాంధకవిత్వవిశారదుండు విద్యాదయితుం డొనర్చి మహితాత్ముండు నన్నయ భట్టు దక్షృతన్‌” అని చెప్పుటయు, నతనిశిష్యుండైన మారనకూడ నన్నయ మూండుపర్వములను రచించె నని తెల్ప్పటియు. నాధారములుగా (6 గొందజు తిక్కననా(టికి నన్నయకృతమైన యరణ్యపర్వమంతయు( బ్బూర్తిగా నుండె ననియ్యు నందుచేతనే తిక్కన నాల్గవపర్వము నారంభించె ననియు. దలంచు చున్నారు. కాని పెయిరువురును మూండుపర్వములను నన్నయ రచించె నని తెల్చుట బాహుళ్యమును చిట్టి దాదాపుగా6 జేస్పినదే కాని యథాక్షరముగా 6 జెప్పినది కాదు. మట్‌ యరణ్యపర్వశేషమును విడిచి విరాటపర్వము నారంభించి నచోం గధానూత్రవిచ్చేదమువలన పాఠకులకు గలంత కలుగదా యన్న మహా భారతకథ జగత్చ్రఏసిద్ధము కావున దానివిషయమున నట్టిక్షేోముండ6జాలదు. ఈవిషయమునే తిక్కన లగ కథ జగ్యత్పసిద్ధి గావునం బూర్వప ర్వార్ధయుక్తి చేయునట్టియెడల యత్ని మించుకంత మొనను వలవదు వలసినట్లు బెప్పవచ్చి యుండు విరా ౧-42 అని వివరించి యుండెను, ఆంధ్రీకరణవిషయమున తిక్కన నన్నయనే యొజ్రబంతిగా (ట్‌హ్‌ం చెను, కవ్మితయమువారు వ్యానభారతమును యథాతధముగా ననువదించినవారు కారు. మూలమును తుర్జముగా బరించ్హి యందలి కధాత త్రాదులను లెన్సగా (గ్రహించి, యనవనరము లని తోంచినచోట్ల గొన్నిభాగములను నంగ్రహిం

థిక్కనసోమయాజి ర్‌క చియు, నవనర మని తోంచిన చోట్ల6 గొంత పెంపు కావించియు న శ్రీం మని తో(చినయెడ నన్యథాకరించియు, మూలమే రసవంతముగా నున్నయెడ దాని వ్రి సన్నిపాతముగా ననునరించియు వారు తమయాం[ధీకరణమును రసవంతమును మనోహరమును నగునట్లుగా దీర్చిదిద్దిరి, వా రిట్లు మార్చుచేర్చులు కావించుటకు భారతరచ నమున వ్యాసునికిని వారికిని గల దృష్టిభేదమే కారణము. వ్యాసునిది (చధానముగా పొరాణికనై. తికద్భష్టి, అవకాశము దొరకినచోట్ల నెల్లి నాతండు భారతమున సీతిధర్మతత్త్వాదులను (పవంచించుచునే యుండును. కవ్మితయము వారికి సీతిధర్మాదులయెడ వైముఖ్యము లేకపోయినను వారిది [పధానముగా కాన్యక ళాదృష్టి యని చెప్పవచ్చును. అందుచే వారు కథారసపోషణాదుల కాటంకము కలుగున9 తోంచుపట్ల వానిని సంక్షేపషము చేయుచుందురు. తిక్కన విరాటపర్వారంభమున “అంతస్పన్నిధొ గలిగించుకొని యమ్మహాకొవ్యంబు నర్దంది సంగతంబు చేసెదొ సని చెప్పియుండుటనుబట్టి యాతండు భారతమును మహోాకావ్యముగా భానించె ననియు, సంనస్క్బృుతభారతమును యథాతథముగా సనువదించుటకు, గాక యందలి యర్హమును సంగతము చేయటకే యత్నించె ననియుః_ దెలియవచ్చును. కీ.శే. కొమత్తాజూ లక్మణరావు పంతులుగా రన్నట్లు సంస్కృృతభారత 'మొకబంగారుముద్ద, కవిసొన్నారులు దానినుండి కావలసినంత కనకమును (గహించి తమళ క్ర్యభిరుచుల కనుగుణముగా నగిషీ పను లొనరించి జననయనమనోహరములె న సుందరారవిందములను నిర్మించి యుండిరి. _అసౌన్నారిపనితనమునం గవ్మిత్రయమువారు. మువ్వురును కృత హస్తులే. తిక్క-నభారతాంధధీకరణమును దలంచినంతనే యతండు సర్వోపనిష తార మనియు యోగళాస్త్ర మనియు గౌరవింపంబడు భగవన్లీతను జాల సంక పించుటయు, నట్టిదే యె శంకరభగవత్సాదులభాస్యమునకు( చ్యాతమైన సనత్సు జాతీయమును బూర్తిగా. బరిహరించుటయు స్మృతికి౯ దగులక మానవు. వేడాంతళ త్తర్మపతిపాదకముగా భగవచ్లీత కన్న [ప్రాముఖ్యపభావములు సోను యాజి గుర్తై అుంగకపోలేదు. దానిని మూలానుసారముగా6 దెనింగించుట కతసికి శృక్తిచాలకయు. బోలేదు. కాని కావ్యకశాదృష్టితో. జూడ నాసందర్భ మున నంతదీర్హ తర మైన వేదాంతచర్చ అనుచితమును అసందర్భమును అగు టయే కాక కధాగమనమున కాటంకముగా( గూడ గనిపించుటచే నత6 డందలి సారభూతములై నళ్లోకముల నన్నింటిని జక్కగా సంగ్రహించుచు సంక్షేపరచన

ర్‌6 చైఠతన్యలహరి సాగించెను.. అత డద్దనునివిషాదయోగమును వివరముగా( దెల్పి, విశ్వరూప యోగమువఅకును గల భాగమును నంగ్రహించుచు “అళోద్యానన్వళోచ న్వ” మిత్యాదిల్లోకము ని ట్రసువదించెను, వగవంగ నేమియుం దగనివారికినై హృదయంబు గుందంగా వగచెదు బుద్ధి మాటలును వావిరి నాడెదు నీవు పండితుల్‌ వగతురె యున్నవారికి నవళ్యవిధేయత( జన్నవారికిం దెగువగలె లం జిత్తము (పదీ స్తవివేకమయత్వ మొందినన్‌, ఫీ. ౧-[05 తరువాత నతడు విశ్వరూపసందర్శనమును గొంత వివరించ్హి *మళత్కర్మ సరుండును మర్చక్తుండు వ్లైన దానికి నను. బడయవచ్చు” నని క లే డర్దును నాళ్వాసించినతెఅం గెజింగించ్చి మిగిలినభాగమునంకను అత(డు మజటియును (బహ్మవిద్యాన్వ యమున 6 దనకు సందిగ్ధ మైనట్టి దానినెల్ల నడుగంగా నమ్మహాత్ము. డత్యంతకరుణ6 చెలియంజెప్పుచు హృదయసంచలత మాన్చె థీ, ౧౮22 అని యొక్కపద్యములో( జెప్పివై చెను. ఈవిధముగా నతంఢు సుమా రేదువఐం దలళ్లోకములతో. గూడిన భగవచ్షీతయందలిసారాంశము నేంబదిపద్యగద్యము లలో నం్మగ్రహించెను. సంస్కృతమున ననత్చుజొతీయమును బూ 'ర్రిగా వనిన పిమ్మటంగూడ ధృతరాస్త్రని మనమున నెట్టిపరివర్తనమును గలిగియుండలేదు. అకుహర్షి చెప్పినదంతయు వృథాకంఠరళోషయే యయ్యెను. మహర్ష్మిపటోధము వివలమయ్యె సని సూచించుట కిష్టము లేశ కాంటోలు తిక్కన గూఢచేదాంత తత్త్వ్మపతిపాదక మగు నాఘట్టమును సూచ్యమ్మాత్రము కావించి విడిచివై చెను, ఇప్లేతి కస సంక్షేపించినవోో విడిచివై చినవో ఘట్టములు శాంత్యాదిపర్వము లలో గూడ గొన్ని గలవు. సం స్కృృతభారతమున న్మాశమవానపర్వ మునప నంబంధించిన పుత్తదర్శనపర్వములో ధృతరాస్ట్రాదులు మృతులైన పుత్తులను దర్శించిన ట్లున్నది. జనమేజయు6 డది విశ్వసింపక వ్యాసుందు మరేజీంచిన నాతండిని నాకుం జూపి యన్ముగహించినచో నే నానంఘట నము నత్య మని నమ్మెద నని పల్కెను. అప్పుడు వ్యాసుం డతనికి పరీక్షీత్తునే కాళ కళమీకుని శ్భంగిని గూడ జూపి తనమహ త్త్వమును రుజువు జీేసికొ సను. వ్యాసుని మహ త్త్వమును జన మేజయు(డు శంకించుట యాతనిశీల మునకు లాఘవము. నాపాదించు ననియు మృత ప్రదర్శన మతిమానుషమైన

తిక్కన సోమయాజి క్‌7 యద్భుతకార్య మంియు. దలంచి తిక్కన యాసన్ని వేశము నాంధ్రీకరింపక విడిచివై చెను. కావ్యకళానుగుణమైన సర్మగహీకరణము తిక్కన భారతరచన కొకయలంకౌరము.. దానిని బురన్కరించుకొని యతని. కిళక్తత నారోపిం చుట యపరాధము. వలసినచోట్ల కాంత్యనుకాననపర్వములలో నట్టిగూఢత త్త్వ విషయముఐనుగూడ నత డతినమర్ధతతో నిర్వహించియుండెను. భారతమున తిక్కన సందర్భానుగుణముగా6 బెంచిన ఘట్టములు కూడం

బెక్కు గలవు. అందు విరాటసర్వమునందలి 6చకనిపజఇయమును, సంజయ (శ్రీకృష్ణ లరాయబారపుఘట్టములును ముఖ్యములై నవి, కీచకున్నిపణయమును వర్ణించుపట్ల నతండు కాముకమనోవ్య త్తి సూచకముగా నద్భుతములై నభావము లను వర్ణనలను చెంచి యాభాగము నొ:ః యుదా త్త్మపదింఛముగా( దిరిష్కరిం చెను. కీచకుం డుద్యానవనమున విహరించుచు (దౌపది రాంగానే యిట్లు చేసెద నటు చేసెద నని నిగుడు మనోరధంబుఐలను, థావరతంబులన్సు శిశిరోపచా రంబులను (బొద్దుగడపి కడగానక” తల్లడ మందినవిధము తిక్కన యిట్లు విరించెను : ణి మాయరవి యేల (ఈంకండా

కో యను, నిశ్రైల తడ సెనో యను* (గుంఠం

బోయెడుంజూ యిప్వుకడ యను

డాయపజిచె నను పునోజతాపముపేర్మిన్‌,

దడివమ కాని యింత భువనంబునం దిట

వట్టిరాతి అేనియట్టు గాంగం

జెసెనొక్కొ విధి విశేషంచినాఠ కా

నే-డ దిపము సాగి నిలిచెనొక్కొ,

అనుచు" (గుంకింపరాన్నిపొ ద్దరసి యరసి

శీశిరపర్యంకమున మేను చేర్చి చేర్చి

వంత దలపోసి తలపోని వనరి వనరి

మిగుల వందు? కందుర పొగిలి పొగిలి. విరా, ౨-81-814 ఈపద్యములే తరువాతి పదింధములందలి చంద్రమన్మధాద్యుపాలంభములకును శీతలోపచారములకును దారితీసిన వని చెప్పవచ్చును, ఇప్లే యీఘట్టమున తిక్కన కావించిన సూర్యోదయా _స్రమయాంధకారాదివర్షనములును ప్రబంధ కర్తల కాదర్శ ప్రాయము లై నవి,

క్‌8 చ్లైతన్యలహరి

సంజయ శ్రీకృష్ణుల రాయబారములను వర్ణించునప్పుడు తిక్కన మూల మున లేని పెక్కుభావములను కల్పించి తనరాజనీతిపరిజ్ఞానమును, వాక్సొతుర్య మును, సభాభాషణౌ చిత్యమును జక్కగా 6 (దిదర్శించెను. ఇచ్చట రాయజారము నెవ్వరు నిర్వహించినను వారు చెప్పవలసినవిషయము సమానమే, అయినను తిక్కన పునరుక్తి తోంపకుండునట్లును, ఆయారాయదారుల కనుగుణముగా నుండునట్లును నంభాషణములను_ దీర్చిదిద్ది యాసన్నివేళములను లోకో త్వర పౌందఠ్యశళోభితములం గావించెను. రాయబారము సందర్భమున “(దుపద పురోహితుని యపన్యాసమునకు పారుష్యమున్తు సంజయునియుపన్యానమునకు చాతుర్యమును, కృష్ణునియపన్యాసమున కౌజ్వల్యమును (బిధానలక్షణము లన వలసివచ్చును. రాయబారప్పసభలో కృష్ణునిద్వారా తాన్ముపదర్శించిన శ బ్చ్పమును తిక్కన “ఏనును నాయోపినంత సామవాదంబు లాడితి. నారదాది మహామును లును సుయోధనునకు బుద్ధు లేమి చెప్పినను నెంకట6 బోకున్నం గినుక తెచ్చు కొని జంకించియ్యు భంగించియు, ధిక్కరించియుం దృణీకరించియ. జూచితి కార్యంబు భగ్నంబగుట నొల్లక వెండియు శాంతవచనంబులు పలికితి” నని కృష్ణునిచేకనే చెప్పించియున్నాండు. శ్రీకృష్ణుం యుసన్యాసము సభ్యులపై గొవించిన (ప్రభావము నత€ డీ క్రింది పద్యముస వర్షించియున్నాండు.

అనవుడు రోమహర్షణము లంగములం బొడమన్‌ సదన్యు లె

ల్లను (వియమంది నెమ్మనములం బుకుషోత్తము. డింతయొప్ప': ఐ

ల్కునె మరుమాటలాడ నయకోవిదుః డెవ్వడు, ధీరు. డెవ్వ., డిం

దనువరి యెవ్వ( డంచు నచలాక్ళతులై నెతీ నూరకుండంగన్‌,

తిక్కన నూత్నసన్నివేశములస్తు సంఘటనములను. కల్పించి నజ్తే వ్యాసుండు సూచ్యమ్మాతముగా( జెప్పిన భాపములను (గ్రహించి వాని నౌచిత్య శోభితముగా( బెంచి (వాసినపద్యము అనేకము లున్నవి. ఒండురెం డుడదాహరణ ములు మ్మ్‌ మొనంగెసు. జన మేజయుండు వైశంపాయనుని

కధం విరాటనగ రే మమపూర్వ పితామహా అజ్ఞాతవాస ముషితాః దుర్యోధనభయార్షితా;

అని అడిగినట్లు సంస్క్బృతమున విరాటపర్వారంభమం దున్నది. తిక్కన యీ శొకమును ఉం

మహిత నముజ్జ్వ్యలాక్యతులు, మానధనుల్‌, జనమానుర, లంగనా

సహితము గాంగ నేమిగతి నమ్యుగుపాయని గూఢవృ త్తి మె

తిక్కన సోమయాజి త్‌కొ నహితుల కటఖేద్యముగ నాపదుమూండగునేండు మళ్చితా మహులు చరించి రంతయు (గమంబున నా కెజబు:ంగంగ6 జేప్పుమా అని యాంర్రీకరించెను. మూలమున పాండవులజ్ఞాతవానము నెట్లు గడపి రని జనమేజయు.డు నందేహించుటకు( గారణములు చెవ్పందిడియుండ లేదు. తిక్కన పద్యమున వాడిన వికేషణాదులచే నానందేహమును జక్కగా' వెల్లడి చేసియున్నాండు. పాండవు లజ్ఞాతమగా నుండి పోవుటకు సామాన్య మానవులు కారు. నముజ్జ్యలాక్ళతులు, ఏపనినైన జేయ నంగికరించుట కల్పులు కౌార్వు మానధసులు. వట్టి పాండవులే యైనచో నేడోవిధముగా నజ్షాత వాసమును గడపియుందురు. (ద్రౌపడికూడ వారివెంట నున్నది. వా రెంత జాగ రూకులై వల్తించినను దుర్యోధనుడు వా రెచ్చట నున్నారో కనుగొనుట కై తన(ప్రయత్నము లొనరించుచునే యుండును. అందుచేవా రహితుల కవ భేద్యముగ వర్తింపవలయును, ఈకారణములచే సజ్జ్ఞాతవానము వారికి దిహుశ్షేశ కిరమైనది. ఆక్షేశమునకు. గల హేతువులన్నియు. తిక్కన పద్యములో విశేచణములద్వారా వ్యక్తము చేసియున్నాండు. మహాప్రస్టానపర్వమున ఛర్మజుండు భార్యానుజులతో నరుగుటకుముందు. హా స్పినాప్తరమున పరీక్షిత్తున్సు ఇంధద్రప్రస్టమున వ్మజుని అఖిషిక్రులను గావించి, వారి నిరువురి నరసికొను మని సుభదకు జెప్పుసందర్భమున సంస్కృత భారతములో “దుఃవార్త శ్చాాబవీ (దాకా సుభదాం పాండవ్శాగజః” అని యున్నది. తిన్మన యీభావమును యధోచితముగా పెంచి యీ క్రిండిపద్యమును రచించెను. భవదియాత్మజు నాత్మజుండు కుకుభూఖారోద్వ హుం డయ్యె యా దవవంళోత్తరుం. డైన వజునకు నింద _ప్రస్థరాజ్యంబు గౌ రవదీప్తంబుగ నిచ్చినాండ సుచరిత్రాః రతణీయయంు లై నవి యీయిండులురెండు నీవ దృఢధై ర్యృం బొప్ప రశ్షింవుమీ. మహ్మాపస్టాన మొనరీంచుధర్మజుండు దుఃఖార్తుఃం డగుట యుచితము కాదు. అతండే దుఃభార్తుం డగుచో వారిభవిస్యద్వియోగముచే వనరుచున్నదియు నబు లయు. నగు సుభద మజింత దుఃభిత యగుటయే కాక వారితో దాసును బయలుదేజట కవకాశ మున్నది. అందుచే తిక్కన దర్మజుండు దుఃఖితుం డయ్యె నను విషయము విడిచి సమయానుకూలముగా సుభ్యదకుం గర్హవ్యబోధ కావించినట్లు మ్మాతము "పై పద్యముస వర్షించియుండెను,

శ౦ చైఠతన్యలహతె శాంతిపర్వమునందలి చిరళారికధలో జననీమహ త్త మ్మీకిందిలైవమున నుగ్గడింపంబడి నది. యో హ్యయం మయిసంఘాతొ షుర్త్యత్వే పాంచభాౌరికః అస్య మే జననీ హేతుః పావకన్య యధారణిః, తిక్కన యిందలిభావమును నమభయోచితముగా( బెంచి కరచర జాదినంఘటితకాయము సంజననంబు వహ్నివు ట్టరణికి. బోలె తల్గిదెన నైనది కాదొకొ, యట్లుగాఠ దు రృఠ మగు గర్భభేదమున: బట్టికినై నిజదేహచింఠ పె భర మొకయింత లేక సడుషాటులు నక్కట యెక్కు డింతకున్‌ (శాం. 5.276) అనుపద్యమును రచించెను. ఇందలి యు త్తరార్థ మమూలకమై మాతృమహ తత్త్వ మును లెస్సగా వివరించుచున్నది. తిక్కన యౌచిత్యదృష్టితో మూలమును మార్చి (వాసినథాగము లనేరము లున్నవి. అరణ్యవానమైన పిమ్మట సర్జునుండు బృహనస్నలయై విరటుకొల్య్వున కరిగి తనకు నంగీతనాట్యములం దుండినకౌశలము నెజింగించి రాజకన్యల శిక్షణమునకై త న్నంతిపురమున నుంచుకొమ్మని ప్రార్థించెను. విరాటునికి బృహన్నలను సంగీత నాట్యాచార్యత్వమున నియోగింపవలెనను నభిలాష జనిం చెను. కాని నిజముగా నతండు నపుంసకు డగునో కాదో యనుసంశయము కూడ గలిగెను. ఈసందర్భమున సంస్క్ట్భృతభారతములో నతండు కొందు స్రీలను విల్చి యాతని బరీక్షింప నియోగించె ననియ్యు వా రతండు చెప్పినది నిజమే యని తెల్చినపిమ్మట బృహన్నల సంతిప్పరికి. బంపె ననియు నున్నది. పరీక్యవై నం పమాదాభి రాష్ళవె అప్పం స్వ మపష్యన్య నిశమ్య చ స్టిరమ్‌. ఇది విరాటుని కంతఃపురరత్సణమున సున్న జాగరూకత నెంతగా చాటుచున్నను అన ౦0భవమును, అనుచిళమునై యున్నది. అస్రీలు బృహన్నల నెట్లు పరీకిం చిరి ? అందుచే తిక్కన విరాటుండు స్త్రీలను బిల్చి బృహన్నలను బరీక్షింపు మనుటయ్య, వా రట్లొనరించి యతండు పేడియే యని చెస్పుటయు. దొలంగించి “నె పుణంబున నుచితంబుమె నరసి పొచ్చెము లేమి. దదీయ'సేవ6 గెకొనుట” కతండు నిశ్చయించె నని యౌచిత్యళోభితముగా రచించెను. సూత్మముగా, అరిశీలించినచో నట్టివారిత త్వము నెబుంగుట యంత దుష్కరము కాదు గదా! కీచకుని చేగ బరాభపంపంబడిన (ద్రౌపది ర్మాతినమయమున6 దనభంగపాటు

తిక్కన సోమయాజి 6కి థ్‌ముని కెజింగించుటకై నుహాననగృహంబున కరిగెను.. అత డవ్చు డచ్చటు నిదించుచుండెను. (దౌపది యాతని: గాంచి ఉత్తిష్టో త్వష్ట కింశే షే ఖీమ'సేన యధా మృతః నామృతస్య చ పాపీయాన్‌ భార్యా మాలభ్య జీవతి యని పల్కుచు నాతని లేపెను. “ఖీనుసేనా । లెమ్ము లెమ్ము. చచ్చినవానివలె నిదించుచుంటి వేమి ? చావనీవానిభార్యను స్పృశించి యేపాపాత్ముండు జీవించు” నని యిందలి యర్హము, ఏభార్యయు భదర్తనుగూర్చి యిట్లు పల్కదు. అందును. (దౌపదివంటి పత్నివత యెంతభంగపాటు నొందినను ఇఇ ట్లనుచితముగా పళ్కాదు. అందుచే తిర్కాన యాయనాొచిత్యమును దొలంగించ్చి నన్ను. ఒరాభవించి సదనంబునకుం జని కిచకుండు ము న్నున్న ఆజంగు దప్పుక సుఖోచితళయ్యను న్మిదసేయ నీ కన్ను మొగుడ్పునూజటకు6 గారణ మెయ్యది ఫిమసేన మీ యన్న పరాక్రమంబు వలదన్ననొకో దయమాలి తక్కటా 1 వి ౨= 146 అను పద్యము రచించెను, ఇందును కొంచె మపాలంభము లేకపోలేదు. కాని యది యెంళయు నముచితమై యున్నది, విరాటపర్వమున వ్యాసుడు ఖీకుకీచకులపోరాటమును చీర ముగా వరిం ఇెను. వారిరువురును మహావీరు లగుటిచే వారు పోరాడునమయమునం గల్‌న యలజడినంతను అతండు విళశదముగా స్యక్తము చేసెను, కాని యాపరిస్టితుళను బట్టి చూడ వార ట్రుష్మదవంరముగా బహిరంగయుద్ధ మొనరించుట యుచిత ముగా గనిపింపదు. అందుచే తిక్కన యావర్ణనమంతయు విడిచివెచియీ (క్రిందికి ందసద్యమును మాత్రము (వాసెను, | తనయగపా టొరు అెజటుంగుదు రని ఫీముండు సమయభంగ మగుటకు సూతుం డును గొంకుచు. జప్పుడు సే యని గూఢవిమర్జ్దన(ప్రహారముల6 దగన్‌, తిక్కన వారిరువురును గూఢవిమర్షన్మ పహారములతో రహన్యముగా యుద్ధముచేసి రని తెల్చుచు. దాను గావించినమార్చునకు గారణముకూడ మొదటి రెండుపాద ములలో6 దెల్చియున్నాండు, ఈ సందర్భమున తిక్కన (పదర్శించిన యౌచి త్యము మిక్కిల్మిపళంసనీయముగా నున్నది.

శ2 చైతన్యలహరి అరునుండు తససోదరులను దన్నును ఉత్తరున కెటింగించుసందర్భమున “అహ మ స్మ్యర్థునః” అని మొదట( దన్నే తెల్పకొన్నట్లు మూలమున సున్నది "పేడ్రిమయై యుండినకా నర్జునుండ నని చెప్పినచో నుత్తరుం డెంతమందబుద్ధియెనను విశ్వసించుబ కవకాళ ముండదు. అందుచే తిక్కన వరుస మార్చి; కంకు(డు ధర్మనుతు(డు వల లాంకుండు థీముండు కవలు హయశికఠతగో కింకరులు సెష్ప€ దొడంగితి నింక గొజంత వెట్ట నేల యే నష్టనుయన్‌, అని ముందు ధర్మజభీమనకులసహదేవులవిషయము తెల్చి యాతనికి విశ్వాసము కలిగినపమ్మట “* ఇంక6 గొజత పెట్టనేల యే నర్జునుండన్‌ ” అని తననంగతి వివరించెను. అస్పు డాశ్చర్యముతో నైన నుత్తరు డావపషయము నమ్ముక తప్పి నది కాదు. అజ్ఞాకవాసానంతరము విరటునికింద మ్మెజకసలుచుచు నర్దునుండు తననంగతికూడం దానే చెప్పినట్లు మూలమున నున్నది. తిక్కన యర్లునుండు తనపోదరులనుగూర్చియు [ద్రౌపదిని గూర్చియు జెప్పినపిమ్మట ఖీముం డందు కొని యర్హ్దనునిగూర్చి తెల్పినట్లు మార్చి వ్రాసి యౌచిత్యనును (బదర్శించెసు. యుద్ధానంతరము విషజ్ఞచిత్తుం డైన ధర్మజు నాళ్వాసించుచు భీముండు వయ మే వాత గర్హ్యా హి యద్వయం మందచేతనసం త్వాం రాజ న్ననుగచ్చామో జ్యేహ్టాయ మి8ి భారత అని యుధిస్టిరుని చుందచేతసు( డని నిందించినట్లు మూలమునం దున్నది, తిక్కన యీాయనౌచిత్యమును బరిహరించి, ని పడవి కరుగ నొడ(బడి నీ వెనుకన వచ్చునవుడు నిందింతురు మ మ్కీచెల్టు లితని మాన్పం గా వలంతులుగా రయని జగజ్జను లధిపా. నెం ౧-౮4 అని జనులు తమ్ము మందబుద్ధులుగా( దలంచి నిందింతు రని నీముందు చెప్పి నట్లు మార్చి దాసెను, శాంతిపర్వముననే బృహస్పృతి వసుమన్యునకు నీతులు చెప్పుచు యదా వళ్యతి దారేణ నర్వభూతాని భూరిళః న పృతపొ(తాన్‌ సామీప్యాన్‌ తదా భవతి సోంతకః, యడ్వాత్వ ధర్మకాన్‌ సర్వాన్‌ తీక్లై గ్లండై ర్నియచ్చతి ధర్మకాం శ్చానుగృహ్షాతి భవత్యథ యమ స్తదా,

తక్కానసోమయాజి న! అని రాజు చారులచే సర్వభూతములను సమీవన్థులను దర్శించునవ్ను డంతకు( డగు ననియ్యు నధర్మావలంబులను దండించుచు ధర్మాత్తులనను (గ్రహించునప్పుడు యము. డగుననియు. డెల్చియుండెను. అంతక యమ శబ్దములు రెండును సమా నార్జకములు. రెండుసందర్భములందును రాజు యమునివలెనే వర్తించుననుట కంశ నించుకమార్చ్పు సూచించుట యుక్తముగా నుండు నని తిక్కన చారచకుండై కను నెల్లజగము నపుడు సూరు్కు6 డండు నరేందు, నకార్యకరుల దునుమున య్యొడ జము(డునా6 జను నతండు అని చారచకుండై కనునప్పుడు రాజును సూర్యు. డందురనియుు నకార్యకరుల దునుమునప్పుడు యము( డందురనియు. దెబ్బటయే కొక “* దేవతా త్ము6 డగుట సందియమె యథిప” యని రాజుదేవతాత్మతనుగూడ నిపుణముగా నిరూపించెను, తిక్కన యౌచిత్యమునకై యిట్లు మార్చి (వాసినభాగము లింకను అనేకము లున్నవి. విద్వత్సం స్పవనీయభవ్యకవిరా పశుందై న వ్యాసభగవానుండు సంస్కృత మున రసవన్మనోహరముగా6 చీర్చిదిద్దినఘ ట్టములు, వ్యక్తీకరించిన భావములు అనేకము లున్నవి, అట్టియెడ నాసౌందర్యమును [గ్రహించి మూలమున 'కెట్టి లాఘవమును జేకూరకుండునట్లు వాని ననువదించుట (పతిభై కసాధ్యమైనపని. తిక్కన మహర్షిభావముల స్వాయత్తము చేసికొని పరమవిధేయతతో ననువ ధించిన భాగములు చాల కనిపించును. బృహన్నల సారధియై యు త్తరునితో6 గురువీరుల నెదిరించుటకై యరుగునందర్భమున నుత్తర శ్యతువీరులయుష్టీష ములను బొమ్మపొ త్రికలకై తెమ్మని గురువరుని గోరియండెను. అప్పుడు బృహన్నల యద్యుత్తరోయం నంగామే విజేష్యతి మహారథాన్‌ తదా హరిష్కే వాసాంసి దివ్యాని రుచిరాణి చ అని పల్కినట్లు వ్యాసుండు (వాసియుండెను, “యద్యు త్తరోయం విజేష్యతి” అనుచో యది శబ్దముచే సుత్తరుండు కురువీరుల జయించుట సం దేహాన్పద మనువిషయము ధ్వనితమగుచున్నది. ఉ త్తరుండు కురువీరుల జయింప6జాల6 డని బృహన్నల యెజుంగును. తిక్కన యీధ్వవిని (గ్రహించి అనుడు బృహన్నల యిట్లను జననాయకనందనుండు జయలడ్మీం జే

ర్క చె తన్యలహరి కొనునటె చీరలు తెచ్చుట | పనియే యటు చూడు మెల్ల భంగుల. దెర్తున్‌ అని మూలమునందలి హేళన స్ఫురించునట్లుగా చర్కగా ననువడించెను అడ్జాఠతవాసాంఠమున యుధిష్టిరుండు విరాటునకు కృతజ్ఞత వెల్లడించు సందర్భమున మూలమున “గర్భవాన ఇవ (ప్రజాః అను సుపమానము వాడం దిడినది,. తిక్కన దానియ్‌ చిత్యమును (గ్రహించి చాల దున్హరమైన యజ్ఞాతవాస వత్సరంబు భపద్గర్భవాసగుప్తి వలన గడపితి మతిసుథావా ప్తచిర్త వృత్తి నేము నిర్భయులమై విందులట్లు విరా, ౫.844 అని గర్భవాసపదమును విడువక రమ్యముగా ననువదించెను మాతృగర్భమున జీవునికి భగవంతుండు కల్చించుసొౌకర్యము అవాజ్మననగోచరములు 3డా | “ధర్మక్షేతే కురుక్షేతే సమచేతా యుయుత్సవః' అసు భగవబ్లీత యందలి పధమళ్లోకమును తిక్కన మానుగ ధర్మక్షేతం బైన కురుక్మేతమున మహహవమునకున్‌ బూని మనబలము పాొండప "సేనయు నిటు పన్ని యేమి చేసెం జెప్త్పుమా। యని యధామూ లముగా ననువదించెను. అశ్స్షే ఛగవన్లీతసారాంశ మని చెచ్చం ఒడు 18వ అధ్యాయములోని నర్వ ధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మా మేళం శరణం వజ అహంత్వా సర్విపా'పేభ్యః 'మోకయిష్యామి మాశుచః అనుళ్లోకమును తిక్కన (కందుకొను సర్వ ధర్య్మవికల్పములను నెడల విడిచి దృఢంబుగ నే నొకండ శరణముగ న్మాళయింప్పుదు సకలదురిత ములకు€ దొల(గింతు నిన్ను౯ _(బమోదమంద అని యధాతధముగా ననువదించుచు “కందుకొను* “వికల్చ్పములను అనుపద ములచే మూలభావమునకు వన్నె కలిగించెను. ఈవిధముగా సంన్కృృతభారతము ననువదించునెడ తిక్కన మక్కికి మక్కిగా ననువాదమును సాగింపక నలసినచోట్ల (పతిభానమంచితములై న

తికనసోమయాజి రక్‌ మార్పుచేర్పులు చేయుచు నెడనెడ యథాతధముగా ననువదించుచు. దెలుంగున దానికి హృద్యానవద్యమైన రూపసొష్టవము నొనంగెను. అందుచేతనే యతని రచన కథావిషయమున మూలానుసారియయ్యు రసపాత్రపోషణాదుల విషయ మున న్వత౦ంత్మపాయమై యలరారుచున్నది. భారతమున తిక్కన రచించిన పదునై దుపర్వములభాగము వస్తువై విధ్యముతోడను రసవై విధ్యముతోడను గూడి నట్టిది. అందు రాజనీతి యుద్ధతంత్రము, ధర్మనీతి, తత్త్వోపదేశము, గృహ జీవితము, యజ్ఞనిర్వహణము మున్నగువిషయము లెన్నో విస్తరింపంబడి యున్నవి. మానవజీవితమునందలి బహువిషయముల కందు (వ్రనక్షి కలదు. (ప్రదానకదలో నందు (ప్రస క్రాన్ముపన క్తముగా పెక్కుపాథ్యానములు (ప్రవేశ పెట్టంబిడినవి. ఇంత వస్తువై వివ్యము గల రచన సమర్ధముగా సాగించుటకు ఛాషాకవితాకాళలముతోపాటు విశేషమెనలోకానుభవముకూడ కావలయును. తిక్కసయం దివియన్నియు రాశీభూతముతై యున్నవి. అతనిజీవితమే యొక యితిహిసము వంటిది. అందుచే భారతేతిహానరచన యతనిచేతం ఐడుట యన్యోన్యాలంకారమున కాన్సదమై ఆం్ట్రసరన్వతి కందచందములు కూర్చు6 జాలినవి,

తిక్కనభారతమునందలి వివిధాంశములను బహువారములు మననముచేసి ఆఅంగాంగిభావసామరస్యమున కాటంకము లేకుండ నాయితిహాసమూ ర్తిని దీర్చి దిద్దిన. అనువాదసందర్భమున నతండు కావించిన సంకోచవ్యాకోచముల కీసామరన్యసంధానదృష్టియే కొంతవజకు కారణము. (ప్రథానకధాభాగమునకును ఉపావ్యానములకును గలసందింధము సడలనీకుండ నర్వాంగసొష్టవో పేతముగా మహాకావ్యనిర్మాణము కావించుటలో నఠండు చూపిన నే ర్పనన్యసామాన్యమై నది, లుద్ధకపోతోపాఖ్యానము, హంనకాకియోపాథ్యానము, గృ్మధజంబుకోపా ఖ్యానము, చిరకారిచరి త్ర నాడీజంఘునికధ స _క్వపస్తునివృత్తాంతము, గరుడో పావ్యానము మున్నగునవి యతనియుపాథ్యానములలో ను త్సృమము లైనవి. అతండు (వతిపర్వము నాక్మపబంధముగా భావించినశ్లే పర్వాంతర్గత మైన శ్రతి ఉపాథ్యానమును ఒక చిన్నకాన్యముగా భావించి దానియందు వన్వ్వైక్యమును సంఘటించుటకు యత్నించెను.

తిక్కన యితిహానమును కావ్యముగా నిర్మింపందలచింనవాం డగుటచే రనపోషణమునం దత్యంతశద్ధ వహించెను. అందుచేతనే శ్రీనాథుం డతని గూర్చి “భాషింతు తిక్కయజ్య్యపకారము రసాభ్యుచితబంధముగ నొక్కొాక్కమా”

క్‌

రర చైతన్యలహరి టని చెప్పి యతనిరచనయందు రసాభ్యుచితబంధమునకు. గల (ప్రత్యేకత నగ్గించెను తిక్కన విరాటపర్వారంభమున “హృదయాహ్లాదిచతుర్ద మూరితకధో 'పేతంబు నా నారసాభ్యుదయోల్లాసి విరాటసర్వ' మని యాపర్వమునందలి (వదానలక్షణములను పేర్కొనియుండెను. ఆవిశేషణము లొక్కూవిరాటపర్వము నకే కాక యతండు రచించిన యన్నిపర్వముఅకు సమానముగా నన్వయించును. తిక్కన విరాటపర్వమున నుత్తరాభిమన్యులవివాహ సందర్భమున శృంగారరన మును, కీచక్కపణయనందర్భమున శృంగారరసాభానమును, ఊఉ _త్తరదకిణగో[గ హణము9౦దును, యుద్దపర్వములందును, వీరరాద్రవీభత్సములను, ఉద్యోగమున వీరరనమున్తు శాంత్యనుశాసనము లందు శాంతరనమును, (ద్రౌపది తనభంగపాటు చెప్పుకొనునందర్భమునను, అభిమన్యువధసందర్భమునను, స్త్రీపర్వమునందును కరుణరసమున్సు విశ్వరూపనందర్శననందర్భమునసు, పాండవులు తమ్మెజిం గించుకొనునందర్భమునను, వ్యాసుండు యుద్దమృతులను రావించి మాపిన నందర్భమునను, అద్భుతరనమును చక్క-గా6 టోషించియుండెను. ఆనందవర్ధ మండు కావ్యచ్భాయాన్వయి యైన మహోాభారతశాస్త్రమునందు యాదవక్షయము, పాండవమహో[పస్టానము, శ్రీకృష్ణునికి వ్వాధునివలనమృతి కల్పించి వ్యాసుండు మోక్షపురుషార్రమున్సు శాంతరనయును ముఖ్యముగా వివక్షితములు కావించె ననియు యథాయధా విపర్వేత లోకత౦ం్యత మసొరవత్‌ తథాతథా విరాగోఒత జూయకతే నాక నంళయః అను భారతళ్లోకమున నీవిషయమునే వ్య క్తీకరించె ననియు, భారతమున శాంతమే ఆంగిరన మనియు సూచించియుండెను. విరాటపర్వద్వితీయాళ్వానమునందు కీచకుండు (దౌపదిని జూచినసందర్భ మున భయాదిభావములచే (ద్రౌపది మేనం గంప స్వేదాదులు దొడసూపుటయ్యు వానిని జూచి శృంగార లక్షిణము లని (భ్రమించి కీచకుండు మదనవికృతికి లోనగుటయు. తిక్కన యీ[క్రిందిపద్యమున నెంతో నిపుబదుగా వర్తించి యుండెను. వెజవక నను జూచె వీ( డని యెదం గలు షించిన నొండొండ చెమట పుట్ట ననుచిఠకృత్యంబు లాచరించు విధాత బలిమికి నివ్వెజపాటు తోంప

తిక్కనసోమయాజి 67 నిచ్చట దిక్కులే రెవ్వరు నాకను భయమున మేన 6 గంపంబు పుట్టి 6 జేయంగ నేమియుపాయంబు లేమినా ననమున వెల్ల 6దనంబు గదుర నున్నపొంచాలి6 గనుంగొని యన్నరాధ ముండు వివేఠవిహీనుండై ముదితుం డగుచు మదనవికృతియగా( దనమది( దలంచి రాగసాగరపూరనిర్మగ్ను ౬ డయె్యె. విరా, ౨-88 భ్రాంతి కీచకున ఏవేకహీనతను సూచించుచున్నను స్వేదాదులు శృంగారసంబంది సాత్త్వికిభావము లని గ్రహించుట యాతనిపాండితీపాటవమును (బకటించు చున్నది. పైపద్యము తిక్కనరసపోషణపరాయణత్వమును లెస్సగా వ్యక్తిము చేయుమన్నది. ఏరాటపర్వాంతమున నుత్తరాభిమన్యుల వివాహసందర్భమున తిక్కన హోార్టమైన వధూవరులయనురాగమును, స్నిగ్ధసుందరము లైన చూపులను విపుల ముగా వర్షించి ధర్మ మైన శృంగారమును మనోహరముగా. జోషించియున్నాందు. ఇటే ఆనుశాసనింపర్వమున అగ్ని సుదర్శన యను రాజకన్యను (శ్రేమించిన వృత్తాంతమును తిక్కన విభావానుభావసామ(గీపురస్సరముగా చక్కగా వర్షించియున్నాండు. మూలమున నావృత్తాంతము “తా దగ్ని ళృకమే సాక (చాజకన్యాం సుదర్శనామ్‌” అని అతినం గ్రహముగా నున్నది. తిక్కన సుదర్శనను రా జగ్నిహో[క్రపరిచర్యకు నియోగించె నని తెల్పి, వారికి. బరస్పర సాన్నిహిత్యదర్శనములు కలిగించి అర్చించునప్పు డయ్యంగన కెంగేరి జిగి పెంపు చిత్తంబు దిగిచికొనంగ నరసి కనుంగొనునప్పు డయ్యింతికనుంగవ పౌలపంబు రాగంబు పొదలంయేయ నను్యుల6 బనిపంచునప్పు డమ్ముద్దియ పలుకులతీపు కోర్కుల6 గెరల్ప నల్నన యూదెడునప్పు డక్కొామ్మ వా ఇణతావి భై ర్యంబు ిష్పుగొలుప మరుండు తోడ్తోడ( దేకువ మాని కదిసి తూపుగముల6 (గొవ్వాడిమి సూప నంత

68 చైతన్యలహక కంత కగ్గలమగు వలసంఠత+€ దూలి పోయ. జావకు( జేమి 'సెప్పుదు నరేంద । ఆను. ౧-48 అని యగ్ని (క్రమ్మక్రమముగా నెట్లు వలవంత 5గ్గడుయ్యెనో నిపుణముగా( [బద ర్భించెను. ఈకధలో సళ డగ్నికాముకన్వభావముస్తు మదర్శనకులకన్యోచిత వృర్తనము ను సముచితముగా( (దిదర్శించెను. ఉఊత్తరుండు కౌరవసేనలు జూచి భయపడి వెనుకకు. దిరిగిపోవుటయే మంచి దని పలుక బృహన్నల యతనిక్రి రైర్యము చెప్పుచు రధము పోనిచ్చు చుండెను, అప్పు డు తరు డాననము పలటిల హూనసము తలడిల అనో వ ౯౮ గా దప్ప్వుల విజిగిన( బేరులు నవ్వుదురటె మేలుమేలు నను నాగికునీ (శాొవ్వజుగదేనిం దలపడు మెవ్యిధిం జనితేని యనుచు సె త్రినఖితిన్‌, శరములు శరాసనములు న య్యరదము పై డిగ్గవిడిచి యతరభసమునన్‌ ధరణికి లంఘించి వెనం బురిదెసకును లజ్జ వీబివోపం దాఖెన్‌ విరా. ౪-72 అప్పుడు బృహన్నలయుం దే రుడిగి యతని బిట్టితెచ్చుట్నకై వెను. ( బరుగి దెస. ఇచ్చట హాన్యరసము చక్కగా బోషింపంబడినది. తిక్కనయు సీసందర్భ, మున గూఢరూపరేభాజ్ఞత లేమిచే కౌరవబలమునందలి యజులు కొంద అపపహా సము చేసి రని (వాసియున్నాండు. గ తిక్కన భారతమున నాయాసందర్భముల కనుగుణముగా 'పెక్కువర్షన ములు కొవించియుండెను. అందు గొన్ని మానవతిర్యగ్రడరూపములకును, గొన్ని యుద్ధాదిసంఘటనములకును, గొన్ని సాయం ప్రాతరాది పకృతిదృశ్య ములకును సంబంధించినవి. అతని వర్ణనలు రసానుగుణములై దృశ్యములను బరితలకు సాక్షత్కరింపంజేయుచుండెను మానవరూపములను వర్షించు నప్పు డతండు బహిస్స్వరూపమునకు. గాక ఆంతరములైన కాంతిసొష్టవముల 'కెక్కువప్రాధాన్యము నొనంగుచుండును.. కీచకుండు (దౌపదిని వరించిన తెఅంగు పరికించిన నిది తేటతెల్లమగును. “తెలికన్నుంగవకాంతి పొలుపార నించుక కనువిచ్చి చూచిన( గాదె యబల, చెలువంప్పనెమ్మోము నెలమి సౌం పిను మడీగా నల్ల నవ్విన( గాదె యింతి” మున్నగుపద్యములలో నాతండు కాంతి, ఎలమిసౌంఫు, రుచి మొదలగు నాంతరగుణములయెడనే యెకళ్కువనుక్కువ

విర్యనసోమయాజి 69 చూపెను. ఉ త్తరాభిమన్యులవివాహసందర్భమున నతండు లౌకిక వై దికక్రియా కలాపముతోపా టనురాగసూచకములై న వధూవరులచూపులను గూడ నెంతో పహృాద్యముగా ప్‌ట్లు వర్చించియుండెను, వరుచూడ్కి ముద్దియపదనంబు_పై6 వాటి తివుటమై నును౯గాంతి వీవు (గోలు సుందరిరత్నంబుచూపు మనోరము నడుగులయొప్పుమై నల్న నడరు ఒరివిటోకనములు పడ+/కుక మైఠీవ గలయంగ (6 బలుమజు మెలంగుచుండు వెలందికటాతుముల్‌ విభుని_పె౯ (గ్రమమున నెగన్‌ మోమున. జోకి. మగిడివచ్చు నొండొరువుల లేంజెమటల నూని వేగు పడినదాడ్పున నవయవభంగులందు. దగిలి మజపున€౬ దదయు నిద్దణ విశాల నయనదిపుల నెకకుకువ బయలుపడ (గ. విరా. ౫806 అతండు వాచ్యముగా వ్యక్తుల్మపత్యంగవర్దనము కొవింపక వారి గరువతన మును గాంధీర్యమును వ్యంగ్యముగా వెల్ల డి చేయుచుండును. “స్ప్రద్రతి సీమై చక్క. జూచుట కోడెదం గసుంవాటు వొారయునో యని తలంచి, మది సిగి ర్చిన మాటి మగువ నీపెంపున గుదిసి నానాలుకతుదికి రాదు” (విరా. ౨-47) అనుపద్యము (దౌపదిగరువఠతనమును సౌందర్యవిశేషమును గూడ జాటుచు “మన్మధుండు సమయించిన మగుడ నన్ను(6 బడయవద్చునె యెన్నియపాయము లను” అనుచో కీచకుని అసాధారణమహ _త్త్వ్వమునుగూడ సూచించుచున్నది. అళండు నన్నయవలె దృశ్యములస్టిరవిన్యాసమును గాక [పశిక్షణచాంచల్య మానదశావిపర్యయమును విశదముగా( (బదర్శించుచు( జలనచి[త్రమునందువలె వానిబహుముఖములను బఠితకన్నులకు( గట్టుచుండును. అతనివర్ణనములు నిశితమైనపరిశీలసముతోపా టొకానొక్మకమపరిపాటినిగూడ వ్య క్రముచేయు చుండును, ఉ త్తరసారధిక మైన రధ మెక్కి యర్జునుండు కౌరవ సైన్యమును గదియ నేగునప్పు డతండు దేవదత్తాఫిలరావంబు 'వెసం గర్భ ముల దీటుకొన లేట మొగము పడుచు రధనేమిదళితధరాధూళి యంగంబు లెల్లంగప్పంగ వెలవెల్ల నగుచు

70 చైతన్యలహరి బహుళతపిధ్వజ్యపభలు లోచనములు మిజుమిట్లుగొన. బర్వ 'మేడుపడుచు నుదృటాకారసముద్ధతి మనములు త్తలపాటు దోంపంగం దల్లడిలుచు నడచు కౌరవరాజసైెన్యంబు గది'సెం దంగ దిగిచినగతి. దనతేరు మెలయ రయముమైం జని (వళయనై రవనసహ్మస గర్జనోద్యగ్రతర్జనుం డర్దునుండు అనుపద్యమును వ్రాసెను. ఇందు మొదటి దేవద శ్రాఖీలరావము, తరువాత రధ నేమిదళితధరాధూ?, పిమ్మట బహుళళపిధ్వజ్మప్రభలు, అనంతర ముద్ధకాకొరార సముద్ధతి అనునవి వర్తితమగుట (గ్రమబద్ధమై యెంతో సహజముగా నున్నది. కీచకుండు (దౌపదిపై మోహమున బరితపించుసందర్భమున వాయంబడిన “ప్రూద్ర సూపిన నైనం వడింబట్టసమకట్టు పరికించి కానర బమ్మరించు, మెలంగినయ క్తైన బరికింప6€ దలంచి నిళూపించి లేమి న్మశ్రులు వహించు” (విరా. ౨--౨౩౦1) అను పద్యమున పొడసూప్పట్క మెలంగుట్క కదియుట, ఒడంబడుట, విహారమున 'కెలసి పొలయుట అనువానిని [క్రమముగా వరించి తిన నహజస్రితిని జక్కగా6 బోషించినాండు. ఈవిఫముగా నాతనివర్షనలు చిన్నవై నను పెద్దవై నను సుపరిష్క్యృతమురై పరిణత మైన శిల్పమును (దిదర్శించుచుండును. తిక్కన యెడనెడం గావించిన పకృతివర్షనలు నాతివీర్ణ ములై సాధారణ ముగా నచ్చటిప్మాతలతోడను కథానందర్భముతోడను నంబద్దములై రమ్యముగా నుండును. విరాటపర్వద్వితీయాళ్వాసమున మహానసములో నిద్రించు. భీమునికి (దౌపది తనభంగపాటు తెలిపి యరిగినయనంతరము (ప్రభాతమును తిక్కన [దుపదనందన పరిభవదుఃఖమునకు నుల్ల మున దురపిల్లుచునున్ననరసి వేండినటూర్పులో యన వెడల గొత్త తావి మూకులు విచ్చు నెత్తమ్మీవిరుల వితిటి అని వర్ణించెను. ఇది (దౌపదిదుఃఖమునకు! (బికృతి సపాతము సానుభూతి వహించి దుఃఖించుచున్న దని తెల్చును రమణీయముగా నున్నది. ఇళ్లే తనకులంబున + బుట్టిన ధార్తరాష్టు అన్నడమ్ములతో వ్మిగ్రహంబు గొనుట కుమ్మలించి వివర్హత నొందినట్లు కండి యెంతయ.( జెలువేదె. జందురుండు ఉద్యో 86-107

తిక్కనసోమయాజి గ్‌ అని సనత్పుజాతుండు ధృతరాష్ట్రిని కధ్యాత్మటోధ కావించి యరిగన పిమ్మట నతండు చందుని వై వర్యమునకు దనకులమున! బుట్టిన కొరవపాండవు లొండొరులతో విగ్రహించుటవలని దుఃఖము కారణముగా౬ జెస్పియుండెను. యుద్ధపర్వములం దతండు యుద్ధారంభవిరామములను సూచించుట కై దినాద్యంత సంధుఇను వర్తించుచు సూర్యునియదయా _స్తృమయములతో6 బోల్చి యావర్షనము లకు. గధానన్నివేశములతో సన్నిపితమైన సంబంధము కల్పించుచుండును. వనవర్దాదివర్ణనములనుగూడ నాతం డాయాఘట్టములందు సందర్భోచితముగా6 వీర్చిదిద్దచుండును.

తిక్కన యుద్ధవర్షనములం దందెవేసినచేయి. ఇందు కాతండు స్వయ ముగా యుద్ధము లాచరించినను ఆచరించియుండకపోయినను "పెక్కుయుద్ధ తం్యతముఐను బరిశీలించి సిర్వహించియుండినవా డగుటయే కారణము. వ్యూహ నిర్మాణములను, ద్వంద్వసంకులాదిసమరభేదములను అత: డెదుటం జూచు చున్నట్లు విశదముగా వర్తించుచుండును, విరాటు6 డుత్తరుని నమర్శవ్రకార మడుగునందర్భమున తిక్కన

వాసట లేదు [కొవ్వడర బంటుతనంబున 6 దాకిలేనియుం

జవాసినచోట వాయు. బెణపట్టుల వీరు లుదగవృత్తిమై

మూసికొనంగ వత్తు రొక మోహర మమ్ముల (మగ్గెనేని నా

సానల నొళ్యరుండ యనున్నాగహవృ త్తి ఐలంబు _పై6 బడున్‌

విరా, ౫-280

అసుపద్యము నొక వీరుండు పలువురుయోధులం దాంకునందరృ్శమునందలి చిక్కుల నెంతో విశదముగా వర్షించియున్నాండు, ఇతరకవులవలి నతండు పాఠకులను గేవలబాణసంథ్యావివరములతో విసిగింపక యాయానందర్భము అందలి కిష్ణపరిస్టితులను, యోధులశౌర్య ధైర్యములను వివరించి యన్యధా శుష్క్టముగా నుండువర్ణనములకు సహజత్వ మాపాదించుచుండును యుద్ధ రంగములందలి వాతావరణము సహజముగా గజతురంగయోధాదుల రక్షమాంస ములతోడను గశేబరములతోడను గూడి వీభత్సమున కాకరమై “యుండును, తిక్కన యట్టిచోట్లం గూడం దునిసిపడియున్న కరచరణాదులకు లలితసుంద రము లైన యుపమానములను గూర్చుచు నొకవిధమైన సొందిర్యవాతావరణము కల్పించుచుండును. “గుత్తులకొలందికి. గృత్తంబుల్లై పడియున్న పాదంబుల వలనం గెందలిరుల సెజ్జలచందంబి లగుచోట్లును, దునిసి చిక్కుపడియున్న

72 చైతన్యలహారి యూరుకొాండంబులవలన నుదగజంబులు సొచ్చిన కదశీవనంబులు పోనియెడలును, గిలాలజాలంబుసయిం దేలుచు నవ్వుచున్న ట్లున్న శీరంబులవలన వివచారవింద పీరికల విడంబించురొవులును” . ఇత్యాదిభాగము. లిందుకు నిదర్శనములు అలిదుచేతనే “తిక్కన సం్యగ్రానుం బఖిరామం బయ్యు "ఘోర్మపకారం బయ్యె” నని యభిరామతాఘోరత్వములు రెండింటిని సమ్మేళనము చేసి చెప్పుచుండును ఏ స్ప్రృతమైన భారతేతిహానమునందలి ప్యాతలనంఖ్య అనబ్బ మయ్యు శీక్కున యాష్మాకల నందటిని సున్పష్టరూప రేఖలతో. దీర్చిదిద్ది యొక్కార్కలరి యందు. విలక్షణమై యుండు వ్య క్తిత్వమును వెల్లడిచేయుచుండును. దుద్యో ధనుసిదురభిమానమున్ను ఫృతరాస్టుని పృ శ్ర వరాధీనతను శకుని క్రైతవమును్ను కర్ణుని రాజభక్తి సర్మాకమములను, నీష్మ్మరోణాదుల ధర్మపరాయణతన్ను ్రీకృష్ణుని దుష్టశితణశిష్టరక్షణరాజ వీడి ధొారంధర్యములను, ధర్మజుని మెత్తని పుళితనముస్సు భీముని అమాయికతనసు, అర్జునుని యుడా త్తళా వ్మక్రమములను, నకులుని సౌజన్యమును, సహదేవుని రాజసీతివేతృృతను అత౯డెంతో నిషణతతో వర్షించెను. సంజయుడు పాండవులకడ శేగి వచ్చినపిమ్మట ధృతరాన్హునితో అనయము వుష్రై జూదమున యస్వ్పుడ యొంఠతయు. జిద్చు పెట్టి కా ల్పినయది నీయుపేకయ సీ కృతచిత్తుండు ధర్మనూ8 మ తృనిపులి యెల్లబారలు నధర్మము సీపయి చెట్టుసంళకున్‌ వెనండును గొనండుం ఏదప నీకును నాకు మరల్బవద్చునే ఉ ౨ంకేశీ అనిచెప్పి ధర్మరాజును. వశీరృతచిత్తుడుగను, మె తృనప్పలిగను జ్యితించెసు. అర్హునుండు కంకుండు ధర్మసుతుం డపి విరాటుని కెటింగందుచు *నడషివియలు చేసె సగరికి మాణిక్యమకుటముల్‌ పూసిన మనుజపతులొ “ఈత: డజాత శ్యళుండు” (విరా. ౫3203200 అనుపద్యములలో ధర్మజునిమహ త్వమును వివరించెను. (ద్రౌపది భీమునితో ధర్మరాజుముహిమ. నెజింగించుచు సయ్యుధి ప్పిరు గాంభీర్య మతసిదైర్య మరయ నొండెడం గలుగునె యతండు కీ రిధరుండు, గరుజో శ్రరుడు, మహీసురనమృద్ధికరు;డు, నిజవంశకరుం డుపకరపరులో డని తెల్పియుండెను. నంజయు. డాతని అల్చులక (మింగ వేదైన హొలహబము భంగి( వొంగెడుకోవంబు (యమింగికొనంగ నీలగళు నన్ని నిన్నెన్నంచోలు నట్టి నీవు సాన గాశల నడు! జు

తిక్కానసోమయా జీ 73 అని పళంసించియుండెను. చృతరాష్తండు గాంధారితో వనమున కరుగునపుడు ఫర్య్మరాజు

తల్లియు" దం్యడ్రియుం గురు+డు దైవము నా తఈరయంగ్‌ నీవ భూ

వల్లధ నీకు కానననిజానము గోరి చనంగ నెట్టు అే

నుల్లమువట్టి హస్తిప్పురి నుంచఃగ నేస్తు యుయుడ్చు. జెంపుళో

థిల్లంగ రాజు జేయు నిను. (వీతి యెలర్ప+గం గొల్చివచ్చెదన్‌ అవి పెదతం(డ్రియందలిభ క్తిని (బకటించెను. తిక్కన యీవివముగనే భీమాదుల గుఇశీలములు కూడ నెంతో నసర్చుతో వ్య ష్టికిరించియుండెను. అర్జునుండు విరాటునకుః ద మ్మెటింగించు సందర్భమున నొక్కౌక్కంరిని గూర్చి చెప్పిన పద్యముఐతో వారివారియందలి పధానలక్షణములు చక్క(గా ద్యోతితములగు చున్నవి. వీము( డవిషహ్యపరా[కి చుదుర్షముండు. నకులుడు “శ్యతునృపకాల కూటము, మికామృతవృష్టి,బు సమీ హిత సిద్ధి క్షేత్రము, సజ నసంస్తుతిపాత్రము.” సహాదేపండు “*సుకునవూరమాననుండు, గొంతికి (దాణము, చేతో గణ్యు౦, డకుటిలుండు, రాజనీత్మిపకారనం ఇది, వంశపావనుండు”. కృష్ణుండు రాయబార మున కపగునపడు నహదేవుందు పల్కిన పల్కు లాతనిఖండితవాక్చృతుకత్వ మును రాజనీతి వేత్పతను (దికటించును. రాయబారమునశ్షై వచ్చిన కృష్ణుండు కాంతిని దర్శించినప్పు డామె

దానదయాపరుం డయిన ధర్యతనూభవుసేమ మెట్లు, పం

వానన వ్యికముం డగు ఒకారికి భ్య్రదమె, యస్త్రళస్త్రవి

ద్యానిపుణుండు (శ్రి సుఖియా, వినయాభరణుల్‌ తవల్‌ నమా

ధానసమేతులే యకట [దౌపది సాధ్వి సుఖంబె దానికిన్‌ అని పేరుపేర పాండవులయు (దౌపదియొక్కయు కుళలమును గూర్చి యడిగి వారియందలి (పముఖగుణములను వ్య క్తీకరించెను. ధర్మజు. డెవ్వరీని గొని కౌరవులమీంద నెత్తిరాం గలం డని భృత ష్టం డడిగినప్పుడు సంజయుండు

అట మిన్నందినయట్టివాని పొడ వెం తన్నట్లు ఫాలాష్లు నె

కాద్‌ కయ్యమ్మున 6 గన్నఫల్లును భుజాగర్వంబు అెక్కించుటం

లతటివానిం గొని ధర్మనూతి సమరోత్సాహంబుమై నెత్తిప

చుుటకుం గొంకునె వీపు సకగ్రానయి నిల్చుంగాక మ-నైన్యముల్‌ అని అర్జునునిపరా కమ్మ ప్రమాణమును వర్ణించియుండెను. ఈవివముగా తిక్కన భారతమునందలి నర్వప్వాతల గుణశీలస్వరూపములను నిపుణముగా వ్య్తము చేసియుండెను.. అతండు విరాటపర్వమున కీచకుని పళుకొమపేరితుందై నె

74 చైళన్యలహరి మోహాంధుండుగాల గాక యుదాత్తగుణములకును హోర్షమైన యనురాగమునకును నిలయమైన విషాదనాయజకుండుగా( జృితించెసు. ఇన్నిగుణము లున్నప్పటికిని ధర్మబాహ్యమైన పరకాంతాపరాయణత యతని పతనమునకు( గారణమయ్యెను. స్త్రీలలో గాంధారీకుంత దౌపచీప్నాతల నాతండు చ్మితించినతీ రద్భుత మైనది. గాంధారి మహాపతి. వత, అధర్మభీరువు. కుంతీ. దాపదు లాభిజాత్య సంపన్నలై న క్షత్తియకాంతలు, (ద్రౌపది కృష్ణునితో దనభంగపాటు చెప్పుకొను నందర్భమునను, కుంతి ఇదియెల్లను నొఠతల యీ పదుమూండేడులును నాకు వావకొడుకుచే నదయమగు కూడు గుడుచుట యది యొకతల యయ్యె నేమి యనంగల దనఘా । కొడుకు! గాంచు రాచకూంతు రెడ్డానికి నట్టిపనికి నుచితమైన సమయ 'మొద'వె. దడయు టింక నొప్పదు జనములు నట్టుగాని పురుషు లనరు మిమ్ము అని క్షత్తియోచిళ విధముగా వర్షింపవలె నని కృష్ణునిద్వారా సందేశము పంప్కుసందర్భమునను వారి సహజమ నః ప్రవృత్తులు చక్కూంగా వ్య కీ కరింపం బడినవి ప్మాత్రపోషణమున తిక్కనకు గలనేర్చ్ను నాన్యతోదర్శసీయమెనది. తిక్కన ప్యాక్రలగుణశీలాదులనేకాక ఆయానందర్భములందు వరివ్షన (వవృత్తులను గూడ గడునిపుణతతో. బకటించియందెను విరాటపర్వద్వితీ యాళ్వానమున నతండు కాముక(డైన కీచకుని మనః ప్రవృ _త్తిని వెయివిఫముల వెల్లడించెను, అని యని యుగ్గడించు ధృతి యల్లల నాడినం దల్లడించు. చె కొను తలపోత నించు, మదికోర్కులు 'సేర్పిన నప్పళించు. న ట్దన తగ నగ్గలించు, నచటం జనులం బరికించు, బుడి దూ లిన వెస నెంతయుం గళవళించు, మనోజవికారమగ్నీందై వంటి పద్యము లిందుకు నిదర్శనములు విరాటపర్వమున ధర్మరాజు తము యాయుధములను శమీవృక్షము పై బెట్టి తటీయాధిదై వితములక్ష నమస్క రించి“ నరునకు వాకుం దక్క-6గ నారులకు మీరూప్ప సూపకు౦డునద్ర్న ఫీముండు ధార్తరాష్ట్రకులఖీషణరోషుండు చిత్త మెప్పు డె "ప్రై మదమెక్తునో యతని యాగహవృ తికి లోనుగాక షి

8ర్కానసోమయాజి 75 రేమెయినైన వంచన వహించి తొలంగుట మత్సమీహితం బేదుజకుండంగావలయు. నివ్విషమాబ్దములోన నాతనిన్‌

అని (ప్రార్థించి, చెట్టు దిగివచ్చి “ఫ్సీము సేనుదెస మరలిచూచి సాంత్వనవచన

సమేతంబుగా నతని గౌంగిటంజేర్చి యనునయించెను. ధర్మజు డిట్లు చేయుట

యాతనిమనఃపవృత్తి నెన్నోవిధముల వ్య క్రముచేయుచున్నది. ప్యాతమనః (పవృత్తివదర్శకములైై న యిట్టి రమ్యములై న ఘట్టములు తిక్కన రచనమున నెన్నో యున్నవి తిక్క,నభావము లత్యుదాత్తములై నవి. భారతమందలి యేఘట్లమైనను అతనిథావొ న్నత్యమునకు తార్కాణమే. “ఎవ్వనివాకిట నిభమదపంకం౦ంబు రాజ భూషణరజోరాజి నడంగు, సారపుధర్మముం బరమనత్యము పాపముచేత దొంటుచ్చే విద్యుద్దండము నిల్చి పొల్చినగతిన్‌ ఏ ల్షందమై యుండ, వారలు శాంతశూరులుు ప్రవడిపోయెంగాక ధృతరాష్త్రుండు కన్నది యేమి” మున్నగు పద్యము లతనిభావనిర్భరతకు( దార్కా.ణములు ఎంతక్సి ష్టమైన భావమునైన నతండు విశదముగను ళ క్తి మంతముగను వ్య క్పీకరించి దానిని బరికలచే ననుభ వింపంజేయును. అతనిళబ్దములు భావములకునలె భావములు శబములకు విధేయ ములు కౌవు అతండు (వతిఖాశాలియెన మహారవి; లో కజ్జాండు; రాజసీతి వేత్త శోతయండు. ఈగుణములన్నియు. నాతనిరచినమున సర్వతోముఖముగా సాకొత్కరించును. ఉద్యోగపర్వమునందలి కృిష్ణునిపల్కులలో నతనిరాజసీతి వేత్తృతయు, శాంతిపర్వమునందలి ఫీమ్మనిపల్కులలో నతనిసర్వవర్మపరిజాన మును, భగవబ్షీతయందలి యాయువుపట్టుల నేరి యనువదించుటలో నర్‌ని యుపనివద్విజ్ఞానమును, అశ్వ మేధపర్వమున [కోత్రియత్వమును జక్కగా వెల్ల డియగుముండును. అతండు లోకమున మెలకువతో. బరిశీలించిన పెక్కు విషయములను. భారతమున బొదిగి డానివి మనార్మపపంచడుగా సృద్టించి తనకి వి ఐహ్మత్వమును సార్థకము కావించుకొనంజాలెను

తిక్కన్మవతిభ నాటవో చిత మైనది అతండు కధను దానుగా( జెప్ప3 నాటకమునవ లె. బ్మాతలసంవాదములరూపమున నడల౦చును. విరాటో ద్యోగము లందలి యేఘట్టమును దిలకించినను ఇది తేటతెల్లము కాగలదు. “అత. డిట్లనెను, ఇత6 డిట్లనెను” అనుసూచనలను దొలంగించినచో నతని సంభాషణ ములకిను నాటకములందలి సంభాషణములకును భేదము కనిపింపదు పాత్రం సంభాషణములను వ్య క్తీకరించునప్పు డాతండు. వట్టిమాటలను మ్మాత్రము చెప్పి

76 వై తన్యలహరి యూరకుండక వారి యాంగిక చేష్టాధినయనములను గూడ నర్ణించుదుందును. (దౌపది తనభంగపాటు కృష్ణుని కెళింగించునప్పుడు “బంధురమ్మయిన (కొమ్ముడి (గ్రమ్మన విడ్చి వెర్మడుకల్‌ తావలచేత బూని యసితచ్చవిం బొల్చు మహవోభుజంగమో నా విలసిల్లి (వౌలంగ మనంబున వొంగువిషాదరో షముల్‌ కావంగలేక బాస్బములు [గ్రమ్మంగ గడ్గదథిన్నకంరియె” మాటాడెను. వీముండు వెంటలవాని'వషమున విరాటునికొలువున కరిగినప్పుడు ఎరాటుం డాసననయానాత పషక్రాదులును, జనవరి కొలు నిచ్చెద నని పల్కు నతడు మోఅకుచందంబున 'మో మడ్డము కదళ్ళ్చి యేదో సమాధాన మొసంగెను సహజ మైనసంధాషణ శ్రైలియు, నిట్టియథధినయసూచనలును తిక్కనచేత (శ్రవ్యకావ్యమును గూద దృశ్యకావ్యముగా భాసింపంజేసినవి విరాటపర్వపం వమాశ్వాసమునందు పాండ వులు విరాటునికిం ద మ్మెటింగించుకొనునందర్భమును, అశమవాసపర్వమున వ్యాసుండు ధృతరాష్టుంనిక్రి మృతప్కుక్రుల జాపించినసందర్భమును (వ్య కావ్యస్థము లయ్యును నాటకథాగములవలెనే గోచరించును. తిక్కన వ్యంగ్య(ప్రియుండు. అతండు పెక్టుఘట్టములందు న్యం గ్యార్హము

స్ఫు రించునట్లుగా రచన సాగించి పరితల నానందపరవథల. గావింయదుండును (ద్రౌపది కావించిన సమయము (ప్రకారము కీచకుండు న ర్తనశాల రరుదెంచి (పదబయవచనములు పల్కుూచుండ ఖీముడు (దౌపది వినుచుండ(గా నతన్‌తో “*నాయొడలు 'సేర్చనప్పుడ నీయొడ లెట్లగునో, నను ముట్టి నీవు వెంబడియు వనితలనసంగతికి; బోవువాండవె” అని పల్కెను ఈపల్కులు పెకి (ప్రణయ ద్యోతకములుగానే యున్నను నన్ను ముట్టంగనే నీవు మరణింతు పెను సుందర మైన ధ్వన్యర్థమును గూడ వెల్ల డించుచున్నవి. (ద్రౌపదిని వెంటనంటు కీచకుని: గాంచి భీము. డ్యాగ్రహోద్యగుండై యొకయున్నతవృక్షంబు వీక్షించి ధర్మతనయు; గన్గొనిన నతండు తననయనాకారంబున వారించి

పబలుం డెక్కడ. జూచె నొండెడ నసేవ్యత్మిజముల్‌ పుట్ల వే

ఫదితంబై పరశాఖ లొస్పంగ ననల్బ,్క పీకి సంధించుచున్‌

ఎలనణ్భ్బాయ నుపా_శిత్మపఠతతికన్‌ వ్మిశాంతి గావింపంగా,

గలయీఖభూజము వంటకట్టియలకై ఖండింపంగా నేవికిన్‌ విరా. ౨-186 అని పల్కెను. ఇం దావృక్షము లాగి కీచకుని డాంకపెద్దను వ్యంగ్యార్థ మున్నది. తరువాత ధర్మరాజు (దొపదిని జూచి *తెజప యింక మానక మయూపలుమాట లాడంగనేల చనుము నీవు సుదేస్తనదనమునకు, సీపరాభవమునం

తిక్కూనసోమయాజి 77 గోపింపనేరరే గంధర్వులకు దఆి గాదు గాక” యని హేచ్చరించెను. అప్పటి కిని దౌపది యచ్చటనుండి చనక యేదోపలుకం దొడంగ ధర్మరాజు

పలువోకల. జోవుచు వి

చ్చలవిడి నాట్యంబు నూపుచాడ్పున నిచటం

గులనతులగణువచందము

తొలంగంగని ట్లునికి తగునె తోయజవదనా అని పలికెను. అస్పుడు (ద్రౌపది

• నాదువల్లభుండు నటు. డింత నికఠక్యాంబు

పెద్దవాకియట్ల పిన్నవారు

గానం బతులవిధమయే శకైలూషి 6

గాననంగరాదు కంకళట్ట అట్రగుటండేసి నావ నాట్యంబును బరిచితంబ మత్ప్సతీశై లూషుండ కాండు కితవుండునుం గావున జూదరియాలికి గజువతనం బెక్కుడి” దని సమాధాన మొసంగెను ఈపల్కు. లన్నియు సాభ్మిపాయములును వ్యంగ్యపూరితములునై యున్నని సంజయుండు ఛర్మజుని గాంచి “మీ'పెదతం డి అనుజులు నీవును (దోనదియును బుతచయమును క్షేమముగా నున్ననంగతి తెలిపికొని రా నన్ను6 బంపె నని పలుక ధర్మరాజు

ఆరాజు మాదెసం గల

కారుణ్యము కతమునను సుఖయిన నిటు

న్నారము నిను బుత్తెంచిన గా

గారవమున నాదుమది వికాసము పొందెన్‌ ఉ ౧-26 అని సమౌథాన మిచ్చెను. ఈసమాధానము వ్యంగ్యారసంభరితమె యొకవంక తిక్కనయొక్కుయు నింకొకవంక ధర్మజునియొక[యు వాక్చాతుర్యమును జాటుచున్నది. సంజయుండు ధృతరాష్ట్రునితో ధర్మజు. డెవ్వరిం గొని యెతి వచ్చునో తెబ్బచు సై

ఒకవిధ్వంని జటాసురాంతకు హిడింబపాణపారీణుం గీ:

చకనిర్మూలన కేళలోలు నమరోత్సా హైకశీల్వపవ

రకు నాగాయుతసామ్యకి ర్తితఒలోదగు (తివ్యూహచదా

హకు భీముం గౌనివచ్చు ధర్మజుండు వాహావోపమున్‌ జూపంగన్‌ అని చెప్పుటలో ఖీముండు దుర్యోధనునిగూడ( జంపునను నభ్మిపాయ మున్నది. బకి హి డింబకీచకదుర్యోధను లొక్కరిచేతనే చ త్తు రను విషయమును బురస్క_ రించుకొని చూచిన నిందలి ధ్వని వ్య క్త్రమగును. ఈవిధముగా తీక్థన తన

ళ్‌ చైఠతన్యలహరి రచనలో. గావ్యమున కాత్మయైన ధ్వనిని బలుచోట్ల( (బ్రయోగించి దాని కపార మైన సౌందర్యము నాపాదించియున్నాండు.

విరాటపర్వారంభమున తిక్కన “కావున భారఠాన్చుతము కర్ణపుటంబుఐ నారం (గోలి యాంధ్రావలి మోదముం బొరయునట్లుగ” భారతము రచింతునం చెప్పియుండెను. ఆంగర్రావళి యనుపదమున విద్వాంసులనే కాక సామాన్యులైన 'తెలుంగువారిని గూడ సూచించుదున్నది. అట్టివారుసైతము తనథావతమును జదివి యానందింపవలె నన్న నతండు నన్నయవలె సంస్కృృతభూయిష్ట మన శైలిని గాక నర్వసుజబోవములై న పదములతో గూడిన దేశితెలుంగును. వాద వలయును. అందుచేతనే యతండు సాధారణముగా జాతీయములును భావివ్యక్ష కరణసమర్థములునై న యలంతియలంతితెలుంగుపదములనే వాడుచుండును క్షిష్ట ములు గూఢములు నైన ఆధ్యాత్మికవిషయములను గూడ స్పష్టముగా న్య క్రముచేయుళ క్రి తెలుంగుపదములకు( గల దని తిక్కన భారతము గొంతె త్తి చాటుచున్నది. శ్రైవకవులు దేశిరచన నభిమానించియ. దమకావ్యములలో సంస్కృృతపదములను విరివిగా వాడియుండిరి. తిక్క నరచనలో మ్మాకము రమ్యమైన 'దేశితనము సర్వతోముఖముగా గోచరించుచుండును. ఇట్లని యాతండు సంస్కృృతనకూసముల ననలు వాడక యుండలేదు. అతనిళెలి రసోచితముగా సుండును. అతండు రౌాద్రభయానకాదులను వర్షించునప్పుడు తత్త్మదసానుకూలముగా దీక్ష సమాసములను వాడును “దుర్వారొద్వనుబాహు విక మరసాస్తోక పతాస్ఫుకద్గర్వాం ద్మపతివీరని ర్మధనవిద్యాపారగుల్‌ దుర్పతుల్‌; ఫీష్మదోణకృపాదిధన్వినికారాఖీలంబు_పక్షివ్యాకులమున్‌ బరేతనిలయోపాంతో త్హమున్‌ ” మున్నగుపద్యములు సమాసజటిలములును బరుషాక్షరఘటితములునె యచ్చటిరనములను జక్కగా వ్య క్రముచేయుచున్నవి.. కిచకుండు. (ద్రౌపదిని వెంటనంటునప్పుడు భీముడు

కనుగొని కోప వేగమున 6 గన్నుల నిప్పులురాల నంగముల్‌

కనల6గ సాందపుర్మనలిలంబులు (మ్మ నితాంతదంతపి

డనరట ధాన్యరంగ వికట[భుకుటిచటులప వృ త్తన

ర్తనఘటన్మాపకారభయదన్సురణాపరిణదమూ ర్రియె విజ్బంభించె ననుపద్యము రౌద్రమూర్తియై పండ్లు పటపట కొజుకు భీముని పారకులకు6 (బత్యశము చేయుచున్నది, శృం గారక రుణాదిరసములను వర్షించు పట్ల నతనిరచన యలళియలంశితెలుగుపదములతో6ం గూడి లలితమంజుల

తెక్కనసోమయాజి 79 ముగా నుండును. *లలితంబులగు మట్టియలచస్పు డింపార నంచక్రైవడి నడ నల్లవచ్చి = కడుంబిసిబిడ్డ వీండొకటి కా దవునా నెజుంగండు _ ఇది కడు ముద్దరాలు పను లేమియు( జేయనేరదు” _ మున్నగుపద్యము లిందుకు దార్కాణ ములు నంస్కృృతాంధ్రములు రెండింట గావ్యరచనాదకుండై యుండుకేకాక రసానుగుణముగా సంస్క్ట్భతాంధ్రవదములను, మార్గదేశీపద్ధతులను అవలంవిం చుట కూడ నతనియుభయకవిమి్మిత బిరదము నన్వర్థ మొనరించుచున్నది. విర్వచనో త్రరరామాయణణారంభమున నతండు సంస్కబృృతల్లోకమునే (వ్రాసినను విరాటపర్వమును “శ్రీయన గౌరినాం బరంగు' పద్యముతోనే ఆరంభించెను. తిన్యాన శద్దార్దాలంకారముల కై యెచ్చటను యత్నించియుండలేదు. అతనిరచనలో నవి యెడనెడ న్యపయత్నసిద్ధము రై యింప్ప నింపుచుండును. “సింగం వాంకటితో గుహింతరమునం జేడ్చాటుమై నుండ-_ సింగం బున్న గుహాం కేశ్రమునకున్‌ శ్యేఘంబుగా వచ్చు మాఠకంగంబుం బురుడించుచున్‌ (విరా, ౨-3౩80-బెబ్బులియున్న పొదరు లేండిచందంబునఎమున్నగునవి తిక్కనర మణీ యసమానఘటనమునకు నిదర్శనములు. ఇళ్లే యతనిరచనలో నక్కడక్కడ రూపకో క్రేకార్ధాంతరన్యాసాదులును గోచరించుచుండును. సాభిపాయపద (వయోగమున నతండు చాలనిపుణు(డు. “*సింహదిలు6 డత్యుద్యగుం డై చిగురు టోండి వెంట6 గడువడి( దగిలిన” యనుచోట కీచకుని సింహబుబు డనియు (ద్రౌపదిని జిగురుబోండి యనియు. కెస్పుట సాఖ్నిపాయమై యౌ చిత్యళోభిత ముగా నున్నది. విరాటుండు దతీణగో[గ్రహణనమయమున ఖీముండు (వదర్శిం చిన పరాక్రమమును (బశంసించుచుు “మంటయు. టోని శాత్రవసమాజము నించుకయేని ంకలే కంటంగల దాంకి వెండి తెగటార్చె మహాద్భుతళ క్రిశాలి యీవంటలవాని చేసిన యపారపర్శాకను మొండుచోటులం గంటిమె వింటిమే” (విరా, 3.229) అని చెప్పిన పద్యమున శ్యతుసమాజమును మంటతో6 జోల్చి వీముని వంటలవా6 డనుట యాత డాశ్యతువుల నెంతయవరీలగా6 దాంశకి పరి మార్చెనో స్పష్టముచేయుచున్నది. తిక్కన సాధారణముగా కరాకరనమున కును యద్దాదివర్ణ్షనములకును సంభాషణములకును వచనమును దాడుచుండును అతని యుద్ధవర్షనవచనము లుపమాలంకారములతోడను క్వ్వార్ధక[క్రియలతోడను గూడి దృశ్యమును పరితలకన్నులకు౬ గట్టుచుండును. వచనమునవైత మరు దుగా మాతమే యాతండు శ్లేషను అర్జాలంకొరములను వాడియుండెను, తిక్కనయొక్క. స్ర్రీనర్వమునం దప్ప మిగిలికపర్యములలో వృత్త

80 వై తన్యలహరి వై విధ్యము నంతగా (బిదర్శించియండలేదు. ఆద్యంతకరుణ రసభరిత మైన స్తీపర్వమున మాత్ర మఠండు తదసానుగుణముగా గీతిక్కపాయములై న పెక్టు వృత్తమలను (బవేశ పెట్టి యుండెసు సాధారణముగా నతండు చంపకోత్సల శార్టూలను త్తేభాది వృత్తములను, కందముంను, ఉవజాతులను వాడుచుండును. అచ్చటచ్చట వీరర్శాదములను స్ఫురింపంజేయుట కై గ్రగ్ధరామహ్మాసగ్థర లను వాడుటయు( గలదు అతండు వర్ణనములకు సీనములను, వీవర్శొదరనసం దశ్చములందు శార్దూలము శ్తేభములను, శృంగారకరుజర నసందర్భములందు -చంపకోత్పలమాలలను వాడుచుండును. సీతిధర్మటోధ కతండు (ప్రాయికి ముగా 6 గందములను రచించును అతనిక ందపద్యములు సాధారణముగా నెవ్వరిని మెచ్చని కవిదొడస్ప (ప్రశంనకు. బ్యాతముల్తై నవి ఉద్యోగపర్వమున విదురుండు ధృత రాష్ట్రనకు సీతులు తెల్బునపుడు తిక్కన రచించిన కందములు సంక్షి ప్తతకును శక్షిమత్తకును దావలములైై సర్వాయధజనులమన్నన లందుకొన్నవి తిక్కన హరిహరనాధుని కంకితముగా( చిదునై దుసర్యములును జెప్పి “హరిహరనాధ నర్వభువనార్చిత న స్పయంజూడు మెస్పుడున్‌” అను వేడిక్‌ ఇకో ముగించెను. హరిహరనాథునిదయనచే నతండు భారతము రచించుటయు నతని భారతరచనచే శివశేశవాదె ్యతరూపమైన హరిహరనాథత త్త్వము టోక మున (శ్రచారము పొంది చ్వేషవై షమ్యములను దొాల౯గించి కాంళిని నెలకొల్పు ఎయు జరిగెనని జెప్పవచ్చును. తిక్కన హరిహరనాధునిగూర్చి ఆశ్వాసాద్యంత మలందు. జెస్పినపద్యము లాతనిభక్తిని త త్త్వపారీణతను వ్య క్తిముచేయు ఎన్నవి అచేవునిపాదారవిందముల సే వనభావనములచే నతండు పొందినయా నందమునకు మేరలేదు. అందుచేతనే అతండు కొన్నియాళశ్వాసములచివరిపద్య ముల నానందపదలాంఛితములః గావించెను “విశ్వ్యశేయఃకాన్య" మ్మను జగ ద్ధితబుద్ధితో మహాభారతమును రచించి కృతకృత్యు.డై న మహాకవి తిక్కన. రైళ్రనివీషయమున కవిత్వ మొకతపస్సు. ఆతపస్సుచే తన్నేకాక లోకమును గూడ దివ్మితము గావించి ధర్మచై తన్యమును బ్రనరింవంటేసిన పుణ్యమ్పూర్జి యామహనీయుండు. అత( డొకవివముగా( దాను గావ్యమున వర్షించిన భీష్మ (దోణుఇను టోలినవాండు. ఆదర్శమానవగుణము భాతనివ్య క్తియందును ఆదర్శ కొవితాగుణము లాతనికొవ్యమునందును మూ ్తీభవించియున్నవి, ఆగుజగణము అనే శేతన దళకునూరచరితమున నిట్లు వర్షించియుందెను...

తిక్కన సోమయాజి 81 నుకవిందబృం దరడకు౬ జెవ్వ( డనిన వీండను నాలుకకు. దొడ వెనవాండు చిత్తనిత్యస్థిత శివు6 'డెవ్వ: డనిన వీండను కబ్దమున కర్షమైన వాండు దళదిశావిశాంతయశు. డెవ్వ( డనిన వీండని చెప్పుటకు( వ్యాత మైనవాండు నసకలవిద్యాఠరళాచణు( డెవ్వ6 డనిన వీండని చూపుటకు గురియైనవాండు మనుమసిద్ధిమహీళనమ న్తరాజ్య థారధా రేయు. డథిరూపథఖావభవృణడు కొట్టరువు కొమ్మనామాత్యుకూర్మిసుతుండు దీనజనతానిధానంబు తిక్కశారి, 6

ఉపాబురికీసోమననుడు నళ దం జశ్శ చానానినీ శ్రీ గదుయారం దొమక్ఫప్లు శర్కు మ. వరనర్వజ్ఞళిఖామణిన్‌, (బథితసద్వార(ప్రమోదాకరున్‌, నిరతోద్యచ్చివధర్మసంచరు ౧ గళానీకాంచితావాను, ఖా న్వరలింగాన్వితదేహు, సర్వ విబుధ్యవాతామృతాధార్కు ఖా నురపాదున్‌, గళితారిం బాల్కురికివంశ్యున్‌ గొల్లు సోమాహ్వయున్‌, (ఇెన్నబసవవురాణము య అత్తలూరి పానయామాత్యు౦డు) ౧. ఉపష్మకమణిక త్ర క్వవిద్యాకలాపక వితాసార్క అన్యవాదకోలాహల, (ప్రత్యతభృంగీ శావకార, జై నమ స్తకవిన్య స్తశాతకశూల కి లితబిజ్ఞాలతలగుండుగండ, నంగీితో శాస్త్రపారగ్య చతుల్వేదపారంగతాది. బిరుదవిభ్రాజితు డగు మహితాక్ముడు పాల్కురికి సోమనాధుడు. ఆఅమహాక ఏ మూర్జన్యుని దివ్యచార్మి తనంన్మరణ మే నేట్మిపనంగోద్దేళము, ఆం(ధసాహిత్యచర్మితలో నొకయుగక రృమై అప్రతిమప్రతిభానముద్భాసి యగు పాల్కురికి సోమనాధమహాక విచర్మిత్రము తెలుగువారిదురదృష్టమువలన వివాద్యగన్నమై యున్నది. ఆదిశవి యగు నన్నయభట్టారకు నిజీవితచరి[త్రము గూడ అజ్జాతమై యున్నది. ఆఅంతకం ఇను ఈకవిచరిత్ర అజ్ఞాతము సోమ నాథునికాల మేది? ఆయన ఎచట జన్మించెను ? కులగోత్రము లెట్టివి ? మాతాపితరు లెనరు? అను ముఖ్యాంళములనుగురించి పలువురువిద్వాంసులు చర్చించి బహువిధాభ్మిపాయములను (పకటించినారు. ఆయన పతిభాపాండిత్య ములు మాత్రము స్వీయరచనలవలన విశదమగుచున్నవి.

పాల్కురికి సోమనాథుడు 830

పాల్కురికి సోమనాధునిగూర్చి తెలిసికొనుటకు *" ఇంతవరకు లభించిన ముఖ్యాధారములు నాలుగు (౧) సోమనాథునికృతులు, (౨) పిడునరరి సోమ నాధుని పద్య * బనవప్పరాణము ”, (౩) కన్నడభాషలో తోంటద సిద్ధలింగక వి రచించిన * పాల్కురికి సో మేశ్వరపురాణ ”, (౪) ఏకాామనాథుని “వ్రకాన చరిత్రము” అనునవి. వీనిలో పద్యబసవపురాణకర్హ పిడుపర్తి సోమనాథుడు పాల్కురికి సోమనాధునకు (ప్రియశిమ్యడైన శినరాతి కొపష్పయకు ఆరవతరము వాడు; సోమనాథునియందు అపారభక్తిభావము గలవాడు. ఇతడు సుమారు కీ. శ, 1520 ప్రాంతమువాడు సోమనాథుని ద్విపదబసవపురాణమును తండి ఆనతిచే పద్యరూపమున రచించి పాల్కురికి సోమనాథునకే సమర్పించెను. గంథానతారికలో కృతిపత్మిపశంసలో ఆతడు చెప్పిన విషయములే చరి(త్రకారు అందరికిని చర్చనీయాంళశములై నవి,

కన్నడకవి తోంటద సిద్ధ లింగార్యుడు క్రీ. శ. 1560 [పాంతమువాడు. పిడుపర్తికవికి ఇంచుమించు సమకాలికుడు. అతడు చెప్పినవిషయములనే విశచీకరించెను. మూడవవాడగు ఏకామనాథుడు 14వ శతాబ్దమువాడు. అతడు తన “ప్రతాపచర్మితము'లో కాకతీయచ్మకవర్తుల చరిత్రను చెప్పుచు సోమనాధ కవినిగూర్చి గూడ కొన్నివిషయములను చెప్పి పిడువర్షికవివాక్యములను బలపరిచెను. కొండరు ఆంధ్రకర్ణాటకవులు చేసిన సోమనాథుని పళంసలు గూడ కొంత ఉపకరింపగలవు,

పిడుప్పర్దీ సోర-నాధుడు చెప్పిన ,క్రిందివిషయములే (ప్రామాణికములుగా 1గహింపదిడినవి. ॥ “

“ఒకనాడు కొందరుశివభక్తులు ఓరుగంటిలోని స్వయ.ంభూదేవుని మంటపములో బనవపురాణమును వినుచుండిరి. ఆసమయమున శివదర్శన మునక్రై (ప్రశావపర్ముదమహారా జచటకు వచ్చెను. ఆజనులనంబర మేమి? అని 1పఖంచెను. ఒకభక్రుడు లేచి ఇచట బనవప్పరాణ్మశవణము జరుగుచున్న దని చెప్పెను. ఇ దేమి పురాణ చని రాజు (ప్రశ్నింపగా -జకధూర్హవ్నిపుడు లేచి పాల్కురికి సోమపతితుడు మధ్యవళ్ళు బెట్టి ద్విపదలో వ్రాసిన (కొత్తపురాణ ముది అప్రమాణము, అనాద్యము అని చెప్పగా. రాజు నగరికిపోయె నట? అంత శివభక్తు ల్మాగహించి పాల్కురికికి పోయి సోమనాథునకు సంగతులు నివేదించి ఆవాహ్మణుని చంపుటకు అనతి నిమ్మనిరి. సోమనాథుడు పరిస్థితులు 1గహించి ఇప్పు డూరకున్నచో శివభట్తలకు అవమానము జరుగు నని భావించి

84 వై తన్యలహరి భవితో వివాదము కూడని దైనను తనమహిమచేత ఒకసామాన్యునితో అఆబాహ్మణులను పరాభూతుల గావింప సంకల్పించెను వెంటనే అంగమ్ముదలు గల ఎడ్లను పూన్నిన గుడారుబండిపి నెక్కి ఓరుగంటికి బయలుదేరెను. సోమ. నాథునిరాకను విని కొందర్ముబాహ్మణులు ఊరిలోనిదుండగులన్సు మొండివారిని. చేరబిలిచి వారికి ఉల్లిగడ్డలను లింగములుగా కట్టించి విభూతిర్ముదాత్సధారణ: చేయించి ఎదురుపంపిరి. ఆవేషధారులు వినయము నటించుచు వచ్చి సోమనాధు నకు నమస్కరించిరి, ఆయన మహిమవలన కృతిమ చిహ్నములన్నియు: సత్యములై వారు నై జశివభక్తులుగా మారిపోయరి. వారందరితో గలిసి ఓరుగంటి గవనిదగ్గరకు రాగా ఎడ్లు ముందుకు పోక నిలిచిపోయినవి. సంగకేమని విచారింవగా .గవనిమీద గజలక్మ్మీవిగహము చెక్కబడియున్నట్లు 'తెలిసెను. సోమనాధుడు దానిని తొలగిపొ మ్మని చెప్పగా అది విరిగి (క్రీందపడెనట- తరువాత ఎడ్లు లోనికిపోయినవి ఈఅద్భుతవార్తలు తెలియగనే (పతాపర్నుద మహారాజును, (బాహ్మణులును భయముచెంది ఎరురుగా వచ్చి సాగిలి (యొక్కి- రట. ఆయన వారి నన్ముగహించి పంపి శివభక్తులతో కొంతకాలము గడపెను. కాల్యత్రయవేదియైన సోమనాధుడు ఆగామికార్యకౌళల్యంబు నెరింగి. పిడుప ర్తి శివర్శాతీకొప్పయ్య అదిగా గల తమశళిష్యుల నందర బిలిచి *ఈ దేశం బింక తురుష్కులచే నాాకాంతంబు కాగలదు. మాటోటి నియమ్మవతుల కిం దునిక్‌ పొందు పడదు” అని వారికి చెప్పి మీకీరాజ్యములో వసించుటై ఒక్కగా మము. నిప్పించెదను. అట సుండు డని పల్కి తనశిష్యుడును, (ప్రకాపుని మంతియు వై న ఇందులూరి అన్నమంతిని పిలిపించికొని *నీవు మాకు (వియభక్తుడవు ; శివారాధసతత్పరుడవు. కావున మ్మావళతస్థుల కొక్కగామమును మీరాజుతో చెప్పి ఇస్బింపుము” అని ఆజ్ఞాపించగా ఆతడు మహ్మాపసాద మని (పతాపర్ముదునిచే డోకపల్డును అగ్రహారముగా ఇప్పించెను. అరువదిముగ్గురుభక్తు లందు నిలిచిరి సోమనాధుడు తనభక్రులతో, గలిసి కన్నడ దేశమునకు పోయి అచట కొన్నాళ్ళుండి. ఇక తనకు కాల మానన్న మైన దనియు నమాధిస్టుడ నయ్యెద ననియు శిష్యులకు తేలిప్క్‌ శివగంగచెంగట గల “*కల్కైె” మను (గ్రామము చేరుకొ నెను. ఆచట భూమిలో సమాధి కట్టించికొని అందు (పవేశించి యోగనిష్పతో నిర్వికల్ప సమాధి నుండెను. ఈశ్వరుడు సాకొత్కరించి ఆయన కోరినట్లు భస్ర్రలఠు. కొన్నిమహినులు జూపీ సోమనాథుని కె లానమునకు గొనిపోయెను.. అన్న మంతి ఇప్పించిన డోకిపల్టు అ్మగ్రహారమునకు శివర్శాతి కొప్పయ్య మనుమడగు.

పాల్కురికి సోమనాథుడు వ "ెదసోమయ్య కాలమున బాక ఏర్పడగా అతడు (పౌఢదేవరాయల సాయమున తిరుగ సంపాదించెను.”

పిడుప ర్రి సోమనాధుడు చెప్పిన ఈవిషయములే పాల్కులరికి సోదునాథుని నంకాలములను. కొన్నిజీవితవిశేషములను తెలిసికొనుటకు ముఖ్యాధారములు. వీవినే విద్వాంసులు సలువురు [పామాణికములుగా చర్చించి వివి వనిర్ణయములు చేసినారు ఇతరుఖగ్రంథములలోని బహిఃవమాణములన్తు స్వయముగ సోమ నాధుడే రచించిన అనుభవసార చతుర్వేదసార్క బనవపురాణ, పండితారాధ్య చరిత్రాది (గ్రంథములలోని అంతస్సాక్ష్యములను ముఖ్యాధారములుగా (గ్రహించి ఈమహాళవి జీవితవిశేషములను, సాహిత్యవిశేషములను తెలిసికొందము

౨, జీవితవిశేషములు

కాలము :

ఇతనికాలమునుగూర్చి పండితులు వివిధాభిపాయములు వెల్లడించిరి. రదదేవునికాలమువా డని (12వ శతాబ్దము) కొందరు, గణపతిదేవునికాలము వాడని కొందర్వు (వశాపరుద్రదేవునికాలపువా డని పలువురును నిర్ణయించిరి, ఉపలభ్యములై న ఆధారములనుబట్టి సోమనాధుడు కాక తీయచ(క్రవర్తులలో చివరి వా డైన (ప్రతాపరుదునికాలమునందే ఉండె నని చెప్పవచ్చును. ఈకాలనిర్ణయ మునకు పిడుపర్తి సోమన పద్యబసవపురాణములో చెప్పిన వృత్తాంతములే ముథ్యాధారములు.

(1) ఒరుగంటితో బసవపురాణశవణనందర్భమున సోమనాధుడు స్వయ

ముగ (పతాపర్నుదుని చూచుట.

(2) ఇందులూరి అన్నమంధతి డోకిపల్టు అగ్రహారము నిప్పించుట.

(వౌ న్వల్బకాలమునకే ఓరుగంటిసీమను తురుష్కు ల్మాకమించుట.

(4) బాధితమైన అగ్రహారమునుపతిగృహీత మనుమడు (పౌథదేవరాయల

సాయమున మరల సాధించుట

పాల్కురికి సోమనాధుడు (వశాపర్నుదునికాలప్పువా డై నప్పుడే తక్కినఘటనలు సరిపోగలవు. డోకిపబ్లును ఇప్పించిన ఇందులూరి అన్నమంత్రి ర్యుదమదేవి కుమార్తె రుయ్యాంబకు భర్త (ప్రతాపర్ముదుని పినతల్లికిమగడు. అతడు రుదమ దేవికాలమునను, (ప్రశాపర్ముదునికాలమునను మంత్రిగా దండనాథుడుగా ఉండెను, ఇతనిశాననములు కొన్ని (ప్రకటింపబడినవి.

శిర వై తన్యలహరి (1) కళ. 1291లో “తిపురాంతకము”నందు అఖండదీపారాధనకై ఇందులూరి అన్నమంధతి 50 ఆవులను దానమిచ్చి వేయించినశానన మున్నది. (2 1293లో “దాకెరామము'నందు ఈఅన్నయమంతి స్వామికి 50 నిష్క్రములను దానమిచ్చిన శాసనము కలదు, (3) 1317 లో పలివెలిలో (వ్రథాని అన్నయ పెగడకు పుణ్యముగా ఒకసామంతుడు వేయించిన శానన మున్నది. ఒరుగంటిసీమను చివరిసారి దండయా. తలో 1323 సంవత్సరమున తురుష్కులు అక్రమించిరి. కౌవున 12911323 సం॥ నడుము ఓరుగంటిసృామాజ్యము నేలిన కడపటి కాకతీయచ[ కవి (పశాపరుదదేవునికాఎమునందే పాల్కురికి సోమ నాథుడు ఉండెననియు 1320 ప్రాంతమున కన్నడదేశమునకు పోయెననియు నిర్ణయింపవచ్చును. డోకుపజ్డును (గ్రహించిన శివర్శాతి కొస్పయ మనుమడు "పెద్దపోమయ్య చివరికాలమున ఆగ్రహారము అంకిలివడగా దేవరాయల సాయము పొందినాడుగడా. ఈదేవరాయలు విజయనగరరాజులలో 'రెండవహరిహరరాయల అనంతరము 14041422 సం॥ నడువు రాజ్యము చేసినవాడు కావున ఇదికూడ వెనిర్ణయమును నమర్థించుచున్నది. నమకాలిఠ వరిస్టితులు : సోమనాథుడు కాక తీయసామాజ్యావసానకాలమున నుండెను, అప్పటి పరిస్థితులను గమనింతము. కాకతిరాజులలో మొదటివారు జైనమతావిమానులై యుండిరి. 12 శతాద్దమున బిసవన-పండితారాధ్యులకా లమునుండి కాకతిరాజులు శై వపక్షపాతులై 8. వీరికి పాశుపత క వాచార్యులు గురువులుగా నుండిరి. ఆకాలమున ,శ్రీశ్లైలక్షేత్మపభ ఇనుమడించెను. అనేక శై వమరములు వెలసినవి. అప్పటిమరములలో (వసిద్ధిగాంచినది గోళకేమరము. ఈమరాధిపతి విశ్వేశ్వరశివాచార్యులు. ర్న్ముదమదేవి 1261 లో ఈఆచార్యునకు గుంటూరు జిల్లాలోని “మందడమును అ(గహారముగా నమర్చించెను. అందు. గోళకీ మరము స్టాపించబడినది. ఈమరమునకు (త్రిపురాంతకమున, పుష్పగిరిలో మరికొన్నిస్టలములలో శాఖ లేర్పడినవి, ఈఅన్నిమరములలో సనిచేయువా రందరును శివభక్తులు. ప్రతిమరమునకును వేదళాస్త్రవిడ్యాశాలు నిరతాన్నదాన న్మతము, (పసూత్యారోగ్యశాలలు అనుబంధమ్లలుగా - నుండి జనసేవ చేయు

పాల్కురికి సోమనాథుడు 87 చుండెను. పరిచారకులు శివార్పణముగా తమజీవితముల నంకితము చేసిన వారు. వీరిని వీరళ్యదు లనియ్యు మైలారువీరభటు లనియు పిలుచుచుండిరి. దిస వేశ్వర._పండితారాధ్యాదులచే నూతనముగా [పచారము చేయబడుచుండిన వీరశై వము _పజాదరణము నందుచుండెను. ఈసందర్భములో (ప్రాచీనపాకుపత శై వమును, నవీనవీరశ్రై వమును గూర్చి కొంత అెలిసికొ నవలెను.

పాశుపత వై వము మహాభారతకాలమునాటి కే పసిద్ధిగాంచి యుండెన్లుం ఆప్రాచీనశై వమున వర్ణ్మాశమవ్యవస్థ యుండినది, స్రీహ్యదులకు పాళకుపతదీఠొ నిషేధము ఉండెను. “మ్మూతపురీషం నావేషేత్స్‌ స్త్రీ శ్యూదం నాభిభా షేక్‌, యద్యవేక్షేర్స్‌ యద్యభిభాషేత్‌ ఉపనృళ్య, (ప్రాణాయామం... కృత్వాః రొట్రీం గాయత్రీం, బహురూపీం వా-జపేత్‌” (పాకుపతసూ(త్రములు 11314) ముండక _అధర్వశిఖోపని షత్తులలో ఈమతము శిరో వతము, మహ్మావతము అని పేర్కొనబడినది. ఇడ్డర్శనములలోని వై శేషిక-న్యాయదర్శనకయలగు కణాదంగొత్త్రమమహర్దులు పాపపతనూహేళ్వరులై యుండిరట. ఉబ్బయినీమహా కాళుసిపూజకులై ఉండుటవలన వీరిని కాలాముఖులని వ్యవహరించిళి; లకు'టేళ్వర నం సడాయము నవలంబించుటవలన లాకులు రని పేర్కొనబడిరిం శఈమతమునకు ఆంధకర్ణాటక దేశములలో శశ లము, కాళహస్తి ఓరుగల్లు, నంది బెల్లామ్‌, హూలి 'మొధలై నస్థలములు కేం్యదమలుగా ఉండెను. ఎందరో కాలాముథాచార్యులు రాజగురువులై యుండిరి. పీరినామములచివర “దేవ= పండిత-రాసి=ళ క్రి-బీయ.శవ-గొర వం పతి_ముని” మొదలైన ఉఊఉవనామము లుండెడివి. శాననములలో వీరు “స్నాసనజపహోమనియమభ్యానానుష్టానకీల తత్చరులు, కౌపీనమౌంజీథరులు, రుదాక్షెలంకృతులు జంగమలింగావతారులు, లాకులాగమసమయస ముద్ధారకులు ” అని వర్షింపబడి నారు. ఈ పాశుపత శై నము (శ్రమముగా మార్చుచెంది కర్మదూరము భక్తి పథానము అయిన పీరశై వముగా పరిణమించెను.

వీరశై వధర్మము ఎప్పు డారంభమయ్యెనో సరిగా చెప్పదగిన ఆధ రములు లవింపలేదు. ఆసం[ప్రదాయ (గ్రంథములు కొన్నిటిలో ఈ ఫర్మము పంచాచార్యుల నుండి ఉదృవించెననియు, మరికొన్నిటిలో బనవేశ్వరునినుండి వెలువడెననియు చెప్పబడినది పంచాచార్యులలో 'రేవణసిద్ధపండితారాధ్య, దురుళ సిద్ధ; ఏకోరాను, విశ్వారాధ్యు లున్నారు. వీరిలో రేవణసిద్ధ, పండితారాధ్య, ఏకోరామాదులు 11-12 శశ్తాబ్దములం దుండిరి. బసల వేళ్వరుని కాముగూడ 12వ శళాబ్దమే. వీరందరును

08 చై తన్యలహరి ఈధర్మ్మపసారణమునకు వి'శేషముగ కృషిచేసినారు. వీరికి 1 శతాబ్బముముందే శివళరణులు వీరశై ననుతమునకు (ప్రాతిపదిక వేసినట్లు ధర్మగంధముబు చెప్పు చున్నవి. జేడరదాసిమయ్య _ శంకరదాసిమయ్య, సుగ్గలదేవి మొదలై నశివశర ణులు పళ్చిమచాళుక్యజయసింహుడు 11వ శతాద్దిమున పటంచెరువును పాలించు చున్నపుడు (ప్రసిద్ధి గాంచియుండిరి,. ఈళరణులందరికిని మకుటాయమానుడు ఆల్లమ్మపభుడు. (దావిడ దేశమునందు 7న శతాబ్దమున 3 వమత్యపచారము చేసిన అప్పర్‌ _ తిరుజ్ఞానసంబంధనాయనార్‌. = సుందరమూర్రినాయనారు మొదలైన శివభక్తుల్యపభావము కన్నడదేశమున నుదయించిన వీరశై వముపై పడినది. ఈనాయనారులు అరువదిముగ్గురు. వీరందరును ఆనేకస్తోోతములను రచించి శవమును జనసామాన్యమున (_పచారముచేసినారు వీరిచర్మిత్రమును 11వ శతాబ్ది మునం దుండిన 'శేక్కిళారు” *“పెరియపురాణము' అనుపేర తమిళములో రచించెను. వీరినే పురాతనభక్తు లనెదరు. వీరు లింగధారులు కారు, మహా శివభక్తులు. వెరియపురాణమునందలి నాయనారులచరి తలను కన్నడకవులై న హరిహరఎషడడతరి మొదలై నవారు కావ్యములుగ రచించిరి. పాశుపతమునందలి వర్ణవ్యవస్థ్మ వై దికకర్మకాండ మొదలై నవానిని తొలగించి వీరమాహేశ్వరాచార (వతటీక్షతో శవమును నంన్కరించినారు. కన్నడదేశమున శరణులు, బస వేశ్వ రుడు, చెన్నదినవడు మొదలై సమహాపురుషుల్సు సంచాచార్యులు ఈవీరశై వమును (పచారము జేసిరి. బసవేశ్వరుడు (బాహ్మణుడయ్యును ఉపనయనపంస్కార మును తిరన్కరించి లింగధారణదీక్సను (గహించెను, ఆంధదేశమున వీరశైవ మును మల్లి కాద్డనపండితారాధ్య, శివలెంక మంచన, (శ్రీపతి పండి తులు ముగ్గురును (చారముచేసిరి, వీరు వీరశై వధర్మము నామోదించిన ఆరాధ్య(బాహ్మణులు, వీరినం[ప్రదాయమును అరాధ్యనంర్మపదాయ మనెదరు. అందులో స్మా _ర్తమార్గ మనియు, భక్తిమార్గ మనియు రెండ్యుపధానవిధము లున్నవి. వీరు లింగమును, యక్షోపవీతమును ధరింతురు. తీవ్రవాదులు యజ్లోపవీతమును తిరన్కటరించి కేవలలింగధారణదీత్షనే పొందెదరు. శ్రీపతిపండితుడు తన్మశీకరభాస్యమునందు వీరశై వఠత్త్వముల నిట్లు చెప్పెను. “తాం్యతిక శూలడ మరుకళం ఖచ కొంక నిషేధపూర్వక్క భస్మరుదాక్షధారణ పూర్వక, నిగమాగమోభయ వేదాంత్మ పతి పాదిత భక్షికియాజ్ఞానకాండ్యతయవిహిత స్థూ లసూక్మ్మచిదచిత్సృ్రపంచ పకాళ షట్‌ స్టలపరశివసాకెత్కారకారణ, శరీర తయగతమలధ్యంసక, కారుణ్య కల్యాణ కై నవల్యవిభూత్మితయ్మప్రదాయక, అష్టావరణ, పంచాచారసడద్గురుక రుణా

వాబ్కూరికి సోమనాథుడు 89 క టాతలబ్ధి ళక్సి పాతాద్యవచ్చిన్నపరశి వేష్టలిం గఢారజాత్మకపాళు పతభీషె”, ఈమతో మును శ క్తి విశిష్టాద్వెత మని పేర్కొన్నాడు.

12 వ శతాబ్దమున బౌద్ధతై నములకృషిఫలితముగా వై దికకర్మకాండల 1పభావము తగ్గియుండెను, బౌద్దముగూడ రూపుమాసి యుండెను. జైనము నామమాత్రావశష్టమైనది. శంకరాచార్యుల అ దై్వైతజ్ఞానము జనసామాన్యమునకు అందుబాటులో లేకుండెను. వర్ణవ్యవస్థ వెజ్టితలలు వేసి దురహంకారపూరితమై యుండెను. 3 వాచార్యులు లింగార్చనారూపమున శవమును రక్షించుచున్నను తగిన్నప్రోత్సాహము లేక ని'స్తేజమై యుండెను. అవ్వుడే తమిళదేశమున నాయ నారులు శివభ క్తి గీతముల నాలాపించుచుండిరి,. ఆక్వారుల్కు రామానుజులు ఉద యించి వైష్ణపభక్తిమతమును వ్యాపింపబూనిరి. జై నబౌద్ధములు కళశాహీనము లైనను వాన పభావమునలన (ప్రజలలో కలిగినవై రాగ్యధావములు మాయలేదు. 'వైదికమతములు శుష్కాచారములలో పడిపోయెను. నంఘము ముక్కలు చెక్కలుగా నుండెను. కులమతభేదములు, నీచోచ్చభావములు, వబలి [పజా హృదయములు నంకోభము నొందినవి. జాతి నిర్వీర్య మయ్యెను.

ఈపరిస్టితులలో నామమ్మాతముగ నున్నఅవై దికజై నమతమును, కేవలా చారపరాయణులై న సనాతనవై దికులను (ప్రతిఘటించుటకై బనవేశ్వరు డుద యించెను. అతడు ధార్మికచేత్రమున మహా(క్రాంతికారకు డయ్యెను. ధార్మిక _ సామాజికనం(పదాయళ్ళంఖలలనుండ (ప్రజలను విముక్రుల నొనరించెను, అగ్ర వర్ణములకే పరిమితమై యుండిన ము కృిమార్గమును నకలజనులకును సంచార యోగ్యము చేసెను. దీనితో జనులందు నూత్నశక్తి సంచారిత మయ్యెను. కులాచార మతాచారములు ధిక్కాారము నందినవి. మద్యమాంసని షేధము చేసి లింగధారణవీక్ష పొందిన జనులందరును తారతమ్యవిచక్షణారహితనహో చరులై రి. దేశమున వీరజీవన ముదయించెను ఈమహావిప్ణ వమునకు ధార్మిక సామాజికస్వాతం త్యమే (పధానలక్ష్యముగా నుండెను. ఈవిధముగా (ప్రజా హృదయములన్నియు సుల్లోలకల్లోలములతో నిండి ఎటుగాంచిన (పతిఘటనము, నవసృష్టినిర్మాణము కనులబడజొచ్చెను ఈమహోద్యమముచే (ప్రభావితమైన పంక్షితయము ఆం[ధదేశమున నూత్నధర్మపచార మొనర్బెను. బనవేశ్వరున కంటి పండితారాధ్యాదులు విద్వాంసులు, (వతివాదభయంకరులై నను జనసామా న్యము నుట్టీపింపజేయలేకపోయిరి. బస వేశ్వరునివలె మానవసంఘము నుల్టూత 'లూగింపగల మహిమహుడొకడు తెలుగుదేశమునకు అత్యవసరమై యుండెను.

90 వైశన్యలహరి జన్మస్థలము వ ఆతరుణమున _ ఓరుగంటికి 12మెళ్ళదూరమునందున్న జనగామ

తాలూకాలోని నేటి పాలక్పుర్తిగామమునందు సోమనాథుడు 13వ శశాబ్దాంతమున జన్మించెను. ఈ (గ్రామముదగ్గరికొండపై సోమేశ్వరాలయ మున్నది. ఆస్వామిపేరునే సోమనాధువితలిదండ్రులు తమకుమారున కిడిరి తోంట దార్యుడు తనహో మేళశ్వరపురాణములో ఆంధదేశమునందు (శ్రీ శై లక్షేత్రమునకు ఈళాన్యభాగమున పాల్కురికి ఉన్నదనియు ఆందు సోమనాధుడు పుసైననియు, అతని కాపేరు కొలనుపాకలోని సోమేశ్వరుని సేవవలన కలిగెననియు చెప్పినాడు, _ సోమనాధుడు శిష్యులకు దాన మిప్పించిన “డోకిపజ్లు? హోమనాథుని గురువులలో నొకరైన పోతి దేవరవివాసస్థల మగు “కట్టకూరు' (గ్రామములు పాలకురికి సమీసముననే యున్నవి. పిడుసర్తిసోమన చెప్పిన ఓరుగంటి గాధ కూడ పాల్కురికి ఓరుగల్లునకు సమీపమునందే ఉండవలె నని చెప్పు చున్నది. కన్నడకవిచరిత్రకారులు డి. యల్‌, నరసింహాచార్యులుగా రును, రైస్‌దొరగారును పాలకురికి గోదావరిజిల్లాలో నున్నట్లు (వ్రాసినారు. అది (పమాదపతితము కావచ్చును. నున ప్రసిద్ధ పఠిళోధకపండి తులందరును ఈ పాలకు ర్రియే సోమనాధుని జన్మభూమి యని ఏక్యగ్రీవముగా ఆమోదించినారు. కాని కవితరంగిణికారులు చాగంటి శేషయ్యగారును, పండితారాధ్యచర్మితపీలికా కారులగు డా॥చిలుకూరు నారాయణరావుగారును ఈపాలకురిని కౌదని మైసూరు. రాష్ట్రమునందలి తుమ్కూరుజిల్లాలోని “హాల్కురికె” (గ్రామమునకు దిలవంత ముగా తీసికొనిపోయినారు. వారినాదములు దుర్చలములైనందున పరాస్తము లైనవి. సోమనాథ్రునిజన్మస్టలము మనపాలకులి యనియే గ్రహింతము. తెలుగు. వారి ఆచారమునుబట్టి (గ్రామనామము ఇంటిపేరు కాగా పాల్కురికి సోమనాధు: డని (ప్రసిద్ధిగాంచెను,

కులగోఈములు:

సోమనాథుడు జన్మచే లింగధారి యగుఆరావ్య[బాహ్మణుడై తరువాత

వీఠకమ హేశ్వరాచార్మవతచీక్ష పొందె నని సాహిత్యచరితకారులందరును. నిర్ణ యించిరి, కాని బండారు తమ్మయ్యగారు న్యూతము అతడు సహజవీర శై వులగు జంగములఇంట బుసై నని కొన్నిఉపపత్తులను చూపినాడు (చూ_పాలకురిక్త్‌ సోమ నాథకవి,

పాల్కురికి సోమనాథుడు ర సోమనాథునికులగో తములవలెనే ఆరాధ్యజం గమశబ్దములుగూడ వివాద గస్తములైనవి, ఈ రెండుళబ్దిములును ('ప్రాచీనకాలమున కులవాచకములుగా వాడబడియుండ లేదు. ఆఅరాధ్యళబ్దమునుగూర్చి “ఆగమార్థానునంధాతా, రాగ మోహాది వర్టితః ధ్యానజ్ఞాననమాయు క్షః, ఆరాధ్య ఇతి గియవే” అను నార్యోక్తి కానవచ్చుచున్నది, “ఆగమార్థముల నెట్‌గి ఆచరించువాడు, రాగమోహాదులు వదలినవాడు, ధ్యానజ్ఞానములతో గూడినవాడు ఆరాధ్యు డనబడు చున్నాఢు” ఆని వీనిభావము. అశ్తే జంగమళబ్దమును గూర్చి “జానాత్యతిళశయా ద్రోహి, శివం విశ్వ (ప్రకాశతం, న్వవ్వరూపతయా సోషి జంగమః పరికిరితఈః”” “అతిశయమైనజ్ఞానమార్గమున వృర్షించుచు విశ్వ(ప్రకాళకుడై న శివుని న్వన్వరూవ ముతో దర్శించువాడు జంగము డనబడును.'* వీరశై వధర్మగ్రంధమగు "సిద్దాంత శిభ్రాముణి” “భూరిరు. దాకవాషాణలింగధారి న జంగమ। ఠింగాంగనంగమజ్ఞానీ జంగమః వరికిర్తితః, శ? “బాహ్యాడంబరములై న భూతిర్ముదాక్షలింగధారణములచేతనే జంగముడు కాడు. శినజీవై క్యజ్జానము గలవాడే జంగము డని పిలువఐడును" అని చెప్పుచున్నది, మరియు వీరాగమమందు “దీహజీ వేశతత్త్యా ర్ధటోధాయై ముక్తి మిచ్చృతాం, న్వన్వరూపొోప దేశార్థం, జంగ మోజఒస్మి మహేశ్వరి అని చెప్పబడినది * ఓ పార్వతీ । ఎవరు దేహజీ వేశ్వరత త్తార్ధము నెరుగుటకై భవబంధములనుండి ముక్తిని గోరుచున్నారో వారికి స్వస్వరూపజానము ఉపదేశించుటకై నేను జంగమరూప్పడ సగుచున్నాను అని భాఎ.ము. చీసీవలన సాతెత్‌శివుడే జంగము డని సిద్ధించును. ఆనాడు వీరశైవులలో క్వాచిత్మముగ అఆరాఫ్యవ్యవహార ముండినట్న కానవచ్చును. వీర శై వపంచాచార్యులలోని ఏకోరామారాధ్య, పండితారాఫ్య, విశ్వారాధ్యపీరములు మూడును అరాధ్యన్యవ హారముచేతనే ప్రసిద్ధిగాంచినవి సాధారణముగా ఆరాధ్యపదము లింగయజ్డోప పీఠములు రెండును ధరించిన బాహ్మణులకే వ్యవహారరూఢ మై యున్నది అశ్లే శ్రైవులైన (బాహ్మణులను జంగము-ని క్వాచిత్మముగ వ్యవహరించిరి. నన్నె చోడుని గురువు జంగమమ ల్లికార్చునుడు భూసురతిలకుడుగా కీ ర్తింపబడి నాడు.

శై చైతన్యలహరి సాధారణముగా జంగమపదము సహజవీరశై వులగు మాహేశ్వరులకే రూఢమై యున్నది. క్రిందికారణములను పురస్మరించికొని సోమనాథుడు ఆరాధ్య ఉవాహ్మణుడుగా పుట్టి ఉపనయననంస్కారమును తిరస్కరించి లింగధారణ చీకు గొన్నవాడని నిర్ణయింపవచ్చును,

(0) అతని[గ్రంధములై న పండి తారాధ్యచరిత్ర చతుర్వేదసార సోమ నాధభాస్యబిసవప్పరాణాదులలో వేదోపనిచన్మం్యతముల _ నుదాహ రించుట, [దాహ్మణేతరులకు సామాన్యముగ తెలియని వైదికళిష్టాచార వ్యవహారముల _ నెరిగియుండుట తానే చతుర్వేదపారగుడనని తెలుపుకొనుట.

(2) ఆప్తంబిస్నూశుడు, హరితనగో తుడు, పండితారాధ్యచర్మితశోత అయిన సూరనామాత్యుడు ముద్దులమజది, భావుకుడుగా సంజటోధింప దిడుట,

(3) వర్జవ్యవస్థవేని వీరశ్రై వమును స్వీకరించినను తనసోమనాఠభాష్య మున శివపసాదమాహాత్మ్యము నుగ్గడించుచు” అశుద్ధాత్మాఒకుచిర్లోభా, న్మద్భుక్తం పావసంవరం, భక్షయ న్నాళ మాయొతి, శూదో హ్యాభ్యయనాదివ॥”అని (వ్రాసియుండుట. (వీరశై వదీకు పొందినచో అన్నివర్ణములవారును సమానులే కావున శూదుడు వేదాధ్యయనము నకు అనర్హుడు కాజాలడు,

(4) సోమనాథభాస్యమునం దే గాయ్య్రీమంత్రము శివభక్తులకు దూసష్య ము కొదనియు గాయ్యత్రీమంశ్రాధి దేవత వైదికాచారపరు లను నట్లు నవితృడుగాక భర్షశబ్బవాచ్యుడై న పరమశివుడేఅనియు చెప్పియుండుట “ఇత్యాది. (శ్రుతిస్మృతిప్పరాణాగ మేతిహోసవచన [పమాణాత్‌, సవి శుర్వరేణ్యత్వాక్క్‌ ధియః [పేరకత్వార్‌, శీవవాచకత్వాత్‌, భర్షశద్ది వాచ్యః పరమేశ్వర ఏవ తథాదిత్యాదిదేవతాంతరం న భవతి అత ఏత ద్లాయ్యత్రీమంశ్రాధిపతిః పరమేశ్వర ఏప ”

(5) బనవనిభక్రితన్మయత్వమున మునిగితేలుచున్న సోమనాథుడు బసవ పురాణముతరువాత వెదికాచారములు పరిత్యజింపని ఆరాధ్యమహీ సురుని (ప్రస్తుతించుటకై వండితారాధ్యచర్మితను రచించుట,

ఆఊయీకారణములవలన సోమనాథుడు ఆరా్య(బాహ్మణకుటుంబిమున జన్మించి యుండె నని చెప్పుటయే సమంజసము.

పాల్కురికి సోమనాథుడు ర! 12వ శతాద్దిమున కై వము ్తద్దిస్థితిలో నుండగా [బాహ్మణుడై జన్మించిన బన వేళ్వరుడు వై దికాచారపద్దతిని పరిత్యజించి వీరమాహేశ్వరాచార్మ వత చీక నొంది భక్త్యావేశముచే ఆమతమును సంపూర్ణచెతన్యవిలసిత మొనర్చెను. బస వనవలెనే ఎందరో (బ్రాహ్మణులు ఆకాలమున (బాహ్మ్యమును వదలుకొని మాహే శ్వరు లైనారు. వారిసంతతివారు తరువాత జంగములుగా వ్యవహరింపబడిరి. బనవనకు సమకాలికుడై న పండ్నితారాధ్యుని శివత త్త్వసారమును చదివి (వావి తుడె సోమనాధుడు భక్త్యావళశముచే గురులింగార్యుడగు మాహేళ్వరగురునిచే. శివదీక్ష పొంది గురుగోోతమగు భృంగిరిటి గ్మోతమును స్వీకరించియుండును. కొవుననే సోమనాథుడు బనవపురాణము రచించి భక్తిివధానమగు జంగమ సంపదాయమును, పండితారాధ్యచర్నిత్ర రచించి వైదికమగు ఆరాధ్యసం్మప దాయమును ఆంధ్ర దేశమున సమాన గొారవముతో (వచారము చేసి చరితార్జు డయ్యెను, తలిదండులు సోమనాథుడు తనతలిదం డులనుగూర్చి సలువిధములుగ చెప్పికొన్నాడు.. ఆయనకృతులలో మొదటిదిగా బహుజనాంగిక ఖతి బడసిన అనుభవసారమందు. “భృంగిరిటిగోతుడంను గురు లింగార్యతనూజుండ శివకులీనుండ దుర్వాా సంగవివర్షితచరితుండ జంగమలింగ్యపసా దసత్సా9ణుండన్‌" క అని చెప్పినాడు. తరువాత బసవప్పరాణమున “ధర నుమా మాతా పితా రుద౦ి యనెడు వరప్పురాణో క్రి నీఠర్వరకులజుండ భ క్తకారు ణ్యాఖిషిక్తుండందాళ ముక్తుండ గేపలథ క్తిగోతు9ండ (ఛాజిష్టుడంగు విష్ణురామి దేవుండు దేజిష్ణ్టు వగు శ్రియాదేవి యమ్మయును గారవింపంగ నొప్పు గాదిలినుతుండ వీరమాహేశ్వరాచార (వతుండి" అని వాసికొ నెను. ఆపిదస దిసవనభక్రి విశేషమై పూర్వకులగో[తములు ఉచ్చ, రింపరా దన్నళ్లు తలిదండ్రుల పేర్లు చెప్పక పండితారాధ్యచరితమునందు

య! చై తన్యలహరి

“ధర నుమా మాతా పితా రుద యనంగ

వరపురాణోక్తి నీళ్వ రకులజుండ

బేరెక్కందగిన శ్రీవెలిదేవవేమ

నారాధ్యు లను పరమారాధ్య దేవు

మనుమనిశిష్కుండ మద్దురులింగ

ఘనకరుజాహ న్దగర్భుసంభవుండ

మును బసవపురాణమున నెన్నందగిన

"పెనుపారుజనులకు పెంపుడుగొడుకి” అని వాసికొన్నాడు, అనుభవసారమును రచించునాటికి సోమనాధుడు వీర మాహేశ్వరాచారవీత్త్సను పొంది యున్నందున తలిదంగడులను న్మరింపక గురు వును, [కొత్తగోత్రమును స్మరించెను. దిసవపురాణరచనమునాటికి వీర శ్రై వము పూరర్ణిగా ఒంటబట్టినది. శివభక్త్యావేశము హెచ్చినది. అయినను అప్పటికి తలిదండ్రులు [బతికియండి రేమో ॥ వారిపై గల భక్తి గౌరవములచే జనవీజ“కు లగు (శ్రియాదేవీవిష్ణురామిదేవులను స్మరించి తనకృతజ్ఞతను చాటుకొ నెను. ఆతరువాత వయఃపరిపాఠముతో వీరమాహేశ్వరాచార్మవతము ముదిరి దీకెపూర్వ సందింధములకు పూర్తిగా దూరుడై తలిదం(డ్రులసు గూడ న్మరింపలేదు. వీర శై వధర్మ గ్రంధములలో

“యవ్యైవ శాంభవీదీకి జాతా గురుకృపావశాల్‌

పూర్వజాతాాదికం తస్య న స్మశేక్‌ ప్రాకృతం హి తత్‌” “ఎవడు శాంభవీదీక్షను పొందునో వాడు తనపూర్వకులగో[త్రాదులను న్మరింప రాదు" అని కాసింపబడినది. ఆందుకే సోమసాథుడు తనకులమును మౌతాపిత రులను న్మరింవ లేదు అతడు సహజవీరళె వుడె యుండిన మాతాపితరులను స్మరించియే యుండెడివాగు, లా ౯

అతడు పాలకుర్తిలో ,శ్రియాదేవివిష్ణురామిదేవు లను ఆరాధ్య(బాహ్మణ దంపతులకు జన్మించి శాంభవీదీక్షను పొంది వీరయాహేళ్వెరా చార వతు డయ్యెను. ఇచట ఒకవిషయము గమనింపదగియున్నది. - సోమనాథుడు అనుభవసారముతో బసవనను స్మరింపలేదు మల్లికొర్లున

'పండితారాధ్యునిమ్మాతము. స్మరించినాడు, ఆయనళివత త్త్యసారమునందలి భావముల ననువదించెను. అనగా అప్పటికి దిసవేళ్వరుని విషయముగానిః ఆయన ఉపదేశములనుగాని వొత్తుగా ఎరుగడన్నమాట, ఆ (గ్రంఠమునందే శాను అప్పటికే శాంభవీదీక పొందినట్లు “గురులింగార్య తనూజుడ

పాల్కురికి సోమనాథుడు కప్‌ భృంగిరిటిగో తుడ” అని -(వాసికొన్నాడు. ఆంధ్రదేశమునందు “భ క్రిమీది వలపు _ బాహ్మ్యంబుతో పొత్తు” బాయలేనిపండిత్మతయమువారి (ప్రభావము శై వులపై నుండినది. సోడునాధుడుగూడ మల్లి కార్డునపండి తారాథ్యునియందు విశేషభక్తిభావభరితుడు, అట్టియెడ ఏ మహ త్తరసంఘటనము సోమనాధుని వైదికాచారదూరుని చేసి వీరమాహేశ్వరాచార్మవతునిగ మార్చివైచెనో దానిని పరిశోధకులు తేల్చవలసియున్నది. గురువులు | సోమనాథునకు నలుగురు గురువు లున్నట్లు అతని గంథములవలన

తెలియుచున్నది.

“ళకరణగణాశ9ియన కలన్వ రూప

గురులింగవరశళరో దరజనితుండ

థఖ్యాతనదృ్భక్తి మైంగల కట్టకూరి

పోతి దేవరపదాంబుజషడుదుండ

నకృపాత్కుడంగు కరస్థలి విశ్వనాథు

ప9ికటవరపఏ౨సాద కవిత్వయుతుండంి --ఐఎఎప్పరాణము

“శృేరెక్కుం దగిన ఖ్రీవెలిదేవివేమ

నారాధ్యు అను పరమారాధ్య జేవు

మనుమనిశిష్యుండ మద్గురులింగ

ఘనకరుణాహస్తగర్భనంభవృండ?” ఎాండికారాధ్యచరి(త్ర.

వీర శై వధర్మములో (ప్రఠానములై న అష్ట్రావరణములందు మొదటిఆవ

రణము గురువు. ఆధ్యాత్మికాచరణములకు ఆవరణములని పేరు. ఈఅష్టైవరణా నుష్టానమే ముముకువున కత్యావశ్యకమైనది. గురువులలో వీక్షిగురువు, శిజ గురువు, జ్ఞానగురుపు అను మూడువిధములవా రుందురు. అఆత్రివిధగురువు లసు సోమనాథుడు పేర్కొనెను. దీకెగురుడు గురులింగార్యుడు. ఆయనచే వీరమ హేశ్వరాచార్మవతచీతను పొందెను. అనుభవసారకృతిపతి యగు గోడగి (తిపురారికిని ఈయనయే గురుడు. ఇతనిని గురించి విశేషములు తెలియవు. ఆసమయమున పాలకు రిలోనో ఆపరిసరములందో ఉండియుండును. శిషె గురుడు కట్టకూరి పోతిచేవర. ఆయనచే వీర 3 వధర్మరహస్యములను, శివత త్వ సారాద్మిగంథములలోని విశేషములను (గ్రహించెను. జ్ఞానగురుడగు బెలిదేవి వేమనారాధ్యుల పరంపరలోని ఒకమనుమనికడ వేదవేదాంగములను, వైదికా

త్ర వైతన్యబహరి చొారమర్మములన్ను శివాద్రైతజ్ఞానమును బడ 'సిను. ఈవనునా రాధ్యుడు మల్లి కార్టునపండి తునికాలప్పవాడు; మహాభక్తుడు, విద్వాంనుడు. అయనవంశీయు డగునునుమని శిమ్యడ నం మ్యాతమే చెప్పెను... కాని ఆయన పేరు తెలుపక పోవుట విచ్శితము. నాబ్లవగురుడు కరస్థలి విశ్వనాథయ్యం జయనదగ్గర సాహిత్య మర్యోదలను, కాన్యలక్షణములను అఆకళించికాసును, ఈగురుచతుష్టయను = వలన ఉద్దండపండితుడు, వీరగ్లై వధర్శత శ్వజ్దడు, పతివాదభయంశరుడు నయ్యెను. వ్యక్తిత్వ = చైదుష్యునులు : సోమ నాథునివ్య క్షిత్వము వళిష్టమైనది. వీరవైవమును ఐసడేశ్వరు డుద్ధరింపగా పండ్‌తారాధ్యుడు (పతివాదభయం6రుచై తెలుగునేలతో బౌద్దాది చదవిరుద్దముతములను ఖండించి క విమత(వచారము. గావించినాడు. అతరు వాత వండితపామరలోక్రములను నమా నమ గా అలజరింవజేయగల [పామాణిక మత్కుగంరములను రచించి. వీరశి నమును పునరుజ్జీవింప చేయుటకై. సోమ నాథు డవతరించెను. ఇతనిని ఫరువాళిపీరశ వ(ప్రపంచము సాక్షాత్‌ భృంగీ శ్వరుని అవశారవ్సుగా ఆరాధించినది, బనవన - పండిళారాధ్యులతోదాటు సోమ నొళుడుగూడ్ల వ్‌రై వులకు గురువీరమెనాడు, శేవృలకు మాన్యులై న బనవన పండితారార్యులను మొట్టమొద ట శెలుగుభాషల్‌ వెలయించినకీ ౯ సోమనాడు నకు దక్క్‌నది, ఈరుపాత ఆవి కర్జాట - నంస్కృతభాషలలో పడివర్తనము చెంది అంధధభాషకు అపారయశముసి భటింపజేసినవి. ఏమతమున శైనను తనపిద్ధాంతమును (ప్రామాణికముగ నిరూపించి అవ్యమకదోషములను ఇండించువాబ్మయము. ఉండితీరవ లెను. నూత్నముగ (పాదర్యమునకు వచ్చుచుండిన వీరవై పమునకు పురాణ_ఇశిహాన._స్తో త్ర సిద్దాంత పతిపాదకగంథముల నతడు రచంచి తనమతమును సునలిపన్నము చేసినాడు. సహోమనాట్టుడే జన్మింఫనిచో పీఠళై వవాజ్మయమే లేదు... ఈమహా మహునివ్య క్తి త్వమును గూర్చి | పసిదవిమర్శోకులు శ్రీకషా, రామకృషశా చెట్లు బాజీ ఏం + రాళ, ఏమతిగా “ఇతడు వీరశై వలోకమున కుపదేష్ట_గొవ్బ ప్రతిభావంతుడు. వీరశైవ వొబ్మియమ౦తయు వితనిరదచనలమే నాధారసడియున్నది, (గొజ్లెద్దు జ్జ బడినట్లుకాళ ఆంధధ్రవాజ్మయము భాష్క భావము రూపము

పొల్కురికి సోమనాథుడు రా మొదలై నపతివిషయమునందును నూతనపథంబును (దొక్క తన్మపతిభను చాటినాడు. వీరైళై నము మొట్టమొదట అనాదిసిద్ధమైన (బాహ్మణమతము నెదుర్కొనవలసియుండుటజే నామతవాజబ్బ్యయమునం దున్నట్లుగా సీమతమున గూడ (కత్తి స్మృతి పురాణేతిహాస కా వ్యస్తుత్యాదుల నెలకొల్పవలయునని యెంచి 'చతుర్వేదసార్హ అనుభవసార్వ ర్మద్రభాష్య, బనవపురాణ, పండితారాధ్య చర్వీత్క వృషాధిపళతక్క బనవరగడ బనవోదాహరణాదుల (ప్రమముగా వతి జాతికి నొకదానిని (ప్రతినిధిగా వేదసార భాష్యపురాణ, చరిత్ర_శతక__ఉదాహ రణాది నామముల నవ్యర్హముగా నొనర్చి యౌమత్‌వాజయమునక్రు (పతిష్టాగారవ ములు గూర్చినాడు, మరియు కై నబౌద్దులు తమ్మగంధములను సామాన్యజను లలో విశేష్మపచార మొందించుటకై 'దేశభాషలలో రచించినందున శీఘపచా రమునందుట (గ్రహించి తనకాన్యములను దేశిపద్దతి నవలంబించి దేశీయచ్భ్చంద మగు ద్విపదలో జానుతెనుగుభాషయందు సులభగ్రాహ్య మగునట్లు జేపెను.

ఆమతమూలప్పురుషులై న బనవ_పండీతారాధ్యులనే మహానాయ్‌కుల జేని వారికీ దైవత మారోపించి యవతారపురుషుల నొనర్ని వారిచరితములకు పురాణపావనత్వమును గూర్చినాడు, సృష్టికి పతినృష్టి సేయగల (పతిభాశాలి సోమనాధుడు కార్యళూరుడుు సంస్కార్మవ్రియడు నిరంకుళుడు. (బాహ్మణ మతమునకు వేదవ్యాసు డెట్టివాడో వీరశై వమతమునక్క పాలుూరిక్తి సోమనాథ్స డట్టివా డని కా | ర టై సనా యర శ్రనర్వన్నము,

ఇతనిపాం అప్తూర నెన దని విద్వాంసులు కీ రించినారు న సము శర్వతో ముఖము జా లీ జ క్ల = కి చతుర్వేదములు ఉసని షత్తులు, వానిభాష్యములు, అష్టవింశక్యాగములు, అష్టాదశమహాపుర్రాణ_త్రప్ల పురాణములు, ఇతిహోసములు, గృహ్యసూత్ర_ధ్రర్మశ్రా స్రములు, దర్శనములు, కావ్యనాటకాలంకారళాస్త్రములు, కళలు్చు వివిధమతసీద్ధాంతముల్చు అనేకభ్రాషలు

ఛి

కరతలామలకములై యుండె ననుట అతిశయోక్తికాదు. ఆతనివై దుష్యమంతయు ఆయన్మగంధములలో (వదర్శింపదిడి యున్నది, బ్లవిక్రా్ర “సంగీతళాస్రపారగుణ డని గూడ కీ ర్తింపబడినాడు.

సోమనాధుడు ఛై. అమున చిరకాలము వనించి అచటికి వచ్చి ప్రో నానాదేశజనుల సాహచర్యమువలన అనేక దేశభాషలలో పరిచయమునేకాక్ర పాండిత్యమునుగూడ నంపాదించెను,

7

రి వైఠతనక్టలహరి గుణశీలములు ; సోమనాథుడు “అ ఘోరవీరమా హేశ్వరాచారరౌ రేయుడు”; భవులయెడ త్మీపవ్వైముఖ్యము గఐవాడ నని తానే చెప్పెను “పీర శై వసిద్దాంత శిరోమణి”లో భవినిగూర్చి ఇట్లు చెప్పబడినది. “మద్యపానీ మాంసఖథకి చాన్రదేవన్వపూజకః ఆలింగి చ దురాచాకి-పరి దైతే భవినః న్రైతాః ” మద్యపానము చేయువాడు, మాంసమును తినువాడు, శివేతరదై నములను పూజించువాడు, లింగము ధరింపనివాడు శాస్త్రవిరుద్ధాచారములు గలవాడు ఈ అయిదుగురుసు భపు లనబడుదురు “శివజ్ఞాన శివధ్యాన శీవపూజా తపఃఫలం | నిషృలం యాంతి దేవేశి భవినంనర్గకారణాత్‌ "” శివభక్రుడు భవిజసులనంనర్గమువలన త నజ్ఞానధ్యానపూ జాతపములను నిష్ఫ లము కావించుకొనును అని భావము, సోమనాధుడు ఇట్టికరోరనియమములను అకీరళః పాటించెను, ఆవిషయమునే బనవపురాణమున “వీరమాహేశ్వరాచార్నవతుండ సంభావితు;డ భవిజననమాదరణ వంథాషణాదినంసర్గదూరగుండ ” అని వ్రాసెను, పండితారాధ్యచర్మితరచననాటికి ఆది ముదురుపాకమున బడినది. అందు తన్నుగూర్చి యిట్లుచెప్పెను : ““భవికృతారంభనంభవధాన్యనిచయ భవినిరిక ఇరసపాకవితాన ఖవిహస్తగతఫలపత9శాకాది భవిగృుహక్షేతాంఘిపథవర్ణితుండ, భవిజనదర్శనన్పర్శనాలాప వివిధదాొనాదానవిషయదూరగుండ, శుద్ధథ క్తిస్టల్బశుతిమతాచార సిద్ధవీర్యవతశీలాన్వి తుండ, “భువి నేన ధన్యుండ( బుణ్యుండ నాదు వీంథ క్తిస్టలవ్మిశుతాచార సార్యనతాదులు నఫలత నొందె “శివ క్రతతియాజ్ఞ, శిరమున. దాల్చి శివక్రవుల్‌ హర్షింపం జేస్పుదు. గవిత,”

పాల్కూరికి సోమనాథుడు రం సోమనాథుడు శె వులు కాని భవుల దర్శనాలాపములే చేయరా దను కరోరవియ మము గలవాడై యుండెను. జీవితాంతమువరకు ఈవీర్యవతాచారనియమముల ననుష్టించి చివరికాలమున న్వదేశము తురుష్కా[కాంతమై నియమపాలనము నకు విఘాతములు కలుగవచ్చు ననుళంకతో అతడు పాలకురర్తిని ఓరుగంటిని వదలి కన్నడ దేశమునకు పోయి అచటను కాల్యపభావమును గుర్తించి సమాధి గతు డయ్యెను. త. సాహిత్యకృషి - కృతులు

సోమనాథుడు మత్మప్రచారము సుచ్దేశించియే వాజ్బ్యయమును. సృష్టించి నను మహాకవి కావున అందు సాహిత్యమర్యాదలక్కు కావ్యగౌరవమునకు లోపములేకుండుసట్లు రచించి రమణీయకళాఖండములను లోకిమునకు నమ ర్పించినాడు. ఆయనపై పీరశ్రై వమత్మపభావము, కన్నడసాహిత్య ప్రభావము విశేషముగా ఉన్నది, ఆనాటి కన్నడ సాహిత్యన్వరూపస్వభావమును సమీక్షిం చినచో ఈవిషయము ద్యోతకముకా గలదు. కన్నడ సాహిత్యము వ్‌

12న శతాబ్దము కన్నడసాహిత్యమునకు స్వాతంత్ర్యయుగము. బనవే శ్వరు డవతరించి అవైదికమైన వైనమతమును, కర్మపరమైన సనాతనమత మును సమముగా (ప్రతిఘటించి కులభేదశ్ళంభఖలములను ఛేదించి హైందవ వమాజమును బంధవిముక్రము చేయ పర్ణియత్నించెను. ఆధ్యాత్మికతత్రా వైన్వేషకు లందరును ఒకే అనియ్యు వారికి కులభేదములు, స్రీపురుషభేదములు కేవ నియు, చాటి సమాజమునే అతలకుతలము చేసి వై చెను, సామాబిక _ ధార్మిక నిర్భంధములచే అణగియుండిన ముముకువుల తృష్ట నిరాఘాటముగ విజృంభిం చెను. అందరిలో ఆధ్యాత్మికజ్ఞానపిపాస, ఆత్మశక్తి పెరుగ నారంభించెను. ఎటు చూచినను తత్తా నన్వేషకుల, విరక్తులగుంపులే కానరాదొడగెను.

బనవేశ్వరుడు తనఉపదేశములను, అనుభవములను సామాన్యజనుల వాడుకభాషలో సులభముగ సుందరముగ చెప్పదొడగెను. జనసామాన్యమునకు తెలియవలెనను దృష్టియే కన్నడసాహిత్యమున శ్రాంతిని కలిగించెను. ఈ ఉద్యమమువలన దేశీయలలో నూత్న నై తన్యము (పసారితమయ్యెను.

విభిన్నములై న దృక్పథములు, ధర్మములో సమాజములో వచ్చిన -

100 వైఠతన్యలహరి మార్పులు సంఘర్షణలు, సౌమర స్యములు మొదలై నవి ఈయుగమందలి సాహిత్యమునకు వైలక్షణ్యమును, వర్చస్పును గూర్చినవి. పండితులతోబాటు ఎందరో అనుభావులు, ఆత్మదర్శనులు రచనలు చేసిరి. పంపాది మహాకవులు (ప్రారంభించి కొనసాగించిన “మార్షపద్ధతి”నుండి కన్నడసాహిత్యము “దేశిపద్ధతి”కి మారజొచ్చెను. విషయములో, థాషలో, ఛందస్సుతో దేశ్శిప్రాధాన్యము ఎక్కువైనందున వీనికి స్వతం్యత్రయుగ మను పేరు సార్ధకమైనది, ఈ యుగమున “వచనము” అను సాహిత్య్మష్మకియ ఉద యించెను. ఆ తరువాత రగశి ఎ|తిపది, షట్పది అను అచ్చగన్నడ ఛందస్సులొ (గ్రంధములు వెలసినవి. శివలీలలు, $వశరణులచరి తలు, కావ్యవస్తువు లయ్మెను. ఈవచనములభాష సరళము ఇందు క్షి ష్ట్వమైన సంస్కృత పదాడంబర ముండదు. వీవిని పాటలుగ పాడుకొనవచ్చును వీనిలో కొన్నిటికి గణము లున్నవి. కొన్ని*వృ త్తగంధులు'గా ఉన్నవి కన్నడమున కివి ఆపూర్వ మైనవి. తెలుగులోని సింహగిరివచనములు, వేంక కేశ్వరవచనములు ఈకో వకు చెందిసట్టివే, శివశరణులకున్తు బసవేశ్వరునకును తలమానిక మనదగిన మహా మహుడు అల్లమప్రభుడు. ఆయన వచనములద్వారా వీరశై వమత (ప్రచారమును చేసెను, ఆయన నహాజ్ఞాని. సర్వతంతస్వతంతుడు. ఆయన ఏకిట్టు చాటకును లొంగక్క ఎచట ఊఉ త్తమగుణమున్నను పొగడి, ఎచట అపగుణ మున్నను తెగడినాడు. అతనిత్మీవవిమర్శలకు ఇతరసం(పదాయములతోబాటు పీరశై వముగూడ గులియైనది. ఈ (ప్రభుదేవర మహాజ్ఞాని అయినళ్లే విస వేశ్వ రుడు మహాభక్తుడు. ఆయన వినయభక్తి వైకాగ్యపూర్ణుడై తన్ను పరమశివున కర్చించికొని శరణలోకచూడామజీ అయ్యెను. జనులకు సట్‌ స్థలసిద్ధాంతము నుపదేశించి లింగ్లై క్యము నందగల్లు దివ్యమార్గమును చూపెను. బనవన హృద యంగమమైనభాషలో విశ్వజనీనములు, సార్వకాలికములు అయిన సీతులను తనవచనములలో నింపి లోకమునకు (ప్రసాదించినాడు. సంఘములోని అత్యా చారములు కారుణ్యమూ ర్హియగు బనవనిహృదయమును కలత పెట్టినపుడు ఉగ రూపము ధరించినాడు. అతని విమర్శలు కటువైనవి, ఎవరిమీదను ద్వేషము లేదు... ఆన్యాయముతో అసూయతో నిండిన అప్పటిసాంఘికవ్యవస్థమీదనే అతడు ఇడము నెతెను. ఆయనతోబాటు ఎందరో విరక్తులు వచనములు (వాసిరి, ల హా

పాల్కురికి సోమనాథుడు 101 బనవనకు నమకాలికులై న నండిత్యతయమువారు కన్నడములో వచన ములను [వాసినారు. వచనసాహిత్య మొకమహావాహినివలె (ప్రవపొంచి కొంత వడి తగ్గినతరువాత దానిచే స్పూర్తి నొంది మరికొందరు సాపాత్యనిర్మాణము చేసిరి. వారిలో హరిహర _ పద్మరన _ రాఘవాంకులు (వ్రతమగణ్యులు. హరి హరుడు “రఘటా”ఛందములో (రగళలోో కావ్యరచనలు చేసి ఇతరులకు మాక్షదర్శకు డయ్యెను. అతని “శివశరణులరగళలు” కన్నడ సాహిత్యసరస్వతికి నూతనాలంకారమ్ములెనవి. హరిహరుని మేనల్లుడు రాఘవాంకుడు ఉద్దండ సండితుడు, అతడును మార్షపద్ధతిని తిరన్కంరించి దేశిపద్ధతిలో “షట్స్బది”ని స్వీకరించి మహాకావ్యనిర్మాణము చేసినాడు, ఈవచనములన్సు రగళలను, షట్పదులను జీర్ణించికొన్న సోమనాథుడు ఆం్రసాహిత్యమున విష్తవకారుడయ్యెను. అతడు (గ్రహించినభాష, వస్తువు, ఛందస్సు నూతనములై నవి. సర్వతోముఖ పజ్ఞాధురీ ణుడు, బహుభాషాకోవి దుడ్కు అయిన సోమన కన్నడసాపిత్యమునేకాక తమిళవాజ్బ్యయమునుగూడ మథించి అందలి పెరియపురాణమును గూడ ఆకళించికొనెను. తనకు పూర్వు కైన నన్నయ-_నన్నెచోడ కిక్కనాదుల రచనలు చదివియుండవచ్చును. మళ్లి కార్డున పండితుని శివతత్త్వ్యసారమును, అన్నమయ్య నర్వేశ్వరళతకమును మననము చేసికొ న్నాడు. వీరశై వమతావేశము ఎంత ముదిరి ఉన్నను, “దేశి చై ఎంకఆదరము 'పెంచికొన్నను సంస్కృృృతసాహిత్యరీతులను, మార్ష్గపద్ధతు లను నిరసింపలేదు. ఆదే సోమనాథుని వైశిష్ట్యము. థాష: _ అతడు తనరచనలలో నిభాషనుగూర్చి ఇట్లు చెప్పెను

'“ఉరుతరగద్యపద్యోక్తులకంకొ,

నరసమై బరగిన జానుతెనుంగు

చర్చింపగా సర్వ సామాన్య మగుట

గూర్చెద ద్విపదలు గోర్కి. దైవార

తఆలుగుమాట లనంగవలదు వేదముల

కొలదియగా.( జూడు డిల నెట్టు అనిని టశసప్గర్దాణనూ

| ల చ! రల ల ఇ

ఆరూఢగద్యపద్యాది,పబంధ 4 ఏ 1 వా

పూరితసంస్కృృతభూయిష్టరచన ౮ ఇ

మానుగా సర్వ సామాన్యంబు గాక తల” సజ

జానుతెనుగు విశేషము (వ్రనన్నతకం, ౧ లో

న ఠి వ తిన్ననినూక్తుల ద్విపద రచింతు పై వర్దాత్తాళ్థ్థ్యోక లో

102 చైతన్యలహరి “డ్రానుతెనుగునుగూర్చి పండితులు చాల చర్చించినారు చివరకు “లోకవ్యవ హారములోని సర్వజనసుబోధమైన తెనుగు” అని తేల్చినారు. దీవిని కిర్దాట లాక్షణికులు “నమసం స్కృతో క్కి” అన్నారు అనగా నై ఘంటికనంస్కృత పదములుగాక్క మారుమూలలోని అచ్చతెలుగుమాటలుగాక నిత్యవ్యహారములో సుపరిచితములై న సంస్కృతాంధపదములు గల భాష అని పిండితార్థము, అట్టి సరళభాషయే జానుతెను గనబిడినది. ఆభాషలో కృతులు రచింతు నన్నాడు, అతనికిముందు నన్నెచోడకవియును తనకుమారసంభవకావ్యమును జాను తెనుగులో రచింతునన్నాడు.

“నరశము గోగ భావములు జూనుందెనుం గున నింవు పెంపుతో

విరగొన, వర్ణనల్‌ ఫణితి పేర్కొన, నము లొత్తిగిల్ల బం

ధురముగం _వాణముల్‌ మధుమృదుత్వరసంబున గందళంప న

చరములు సూక్తు లార్యులకు6 గర్షరసాయనలీల గాంలగన్‌!

(కుమారనంభవము)

కాని అతడు తనకుమారసంభవకా వ్యమును “దేశిపద్ధతి" లో గాక శుద్ధ “మార్ష పద్ధతిలోనే రచించెను సోమనాథుడు తన్మపతిజ్ఞ ననుసరించి బసవప్పరాణ పండిశారాధ్యచరి తలను నిర్వహించియున్నాడు 'నిరంకుళాః కవయః'* అన్న సూక్తి సోమనాధునిపట్ల సార్ధక్యము నందినది అతడు బహుభాషాకోవిదుడు అయినను సంపూర్ణస్వాతంత్యము గలవాడు. తనకవిత్యాఫపవాహమునకు అవ రోధము అనిపించినప్పుడు భాషాసం్మపదాయములను గాని వ్యాకరణనిబంధనలను గాని లెక్క- పెట్టక నిరాఘాటముగ వాని నుల్లంఘించున్వభావము గలవాడు, దుష్టనంధులు, మిశసమానములు, లింగవ్యత్యాసములు మొదలె నవానిని య థేచ్ళగా (ప్రయోగించి తననిరంకుశత్వమును చాకెను. అతన్నిపయోగము లను దిజ్మాతముగ ఉదాహరించెదను.

ఉదా॥ అజ్లోపము = కర్వన్‌ = కస్వు _- తర్షు.

అంత్యఉకారలోసము _ అనియెదర్క్‌ అన్‌రవము _ ము త్తవవ్‌నాకు.

దుష్టనంధులు = దుర్వాసముఖ్యులు (దుర్వాసోముఖ్యులు కాదుుకరాన

సారి (కర్త్రునుసారి చీరెల్లి _ కోకమ్మి _ ఏలిచ్చు మొ॥ మిశ్రనమానములు = భక్తబండారి, చౌదళాబ్దము, ముల్లోకవంద్య, శివమరులు,

అదికమ్మరి, తెలుగుభాషలో దుష్టములగు ఈపయోగములుకన్నడవ్యాకరణము ననుసరించి

పాల్కురికి సోమనాథుడు 103 దుష్టములు కావు. సోమనాథుడు నిరంకశత్వమునగాని, కర్ణాటకళద్దిశాస్త్ర పరీచయమువలనగాని ఇట్టిపయోగములను ధారాళముగ చేసినాడు, ఛంధన్సు : ఆత డనునరించిన ఛందస్సుగూడ నూతనమైనది. మార్గపద్దతి ననున రించి వృత్తములలో కొన్నిరచనలు చేసియున్నప్పటికిని జాతులు ఉపజాతుల లోచే విశేషముగ రచనలు చేసి తనకు దేశిమార్గముమీద గల అభిమానతను చాటుకొన్నాడు. సంన్క్నృృతమున "అనుష్టుప్‌" ఛందము ఏవిధముగ నులభము సుగ్రాహ్యాము అయినదో అదేవిధముగా తెలుగున ద్విపదగూడ అంతనులభమై పాడుకొనుటకు యోగ్యముగా ఉన్నది. జానపదవాబ్మయమున నిది ప్రాచుర్యము వహించినను పండితు తెవరును ద్విపదను స్వీకరించి ఆదరింపలేదు. సోము నాథుడు ద్విపదకు పావనత్వము నాపాదించినాడు “అదియును గాత్ర హికాముష్మిళద్వి పద'హేతు వగుట ద్విపద నాగ బరగు ద్విపదాంబురుహముల ధ్యతి బన వేశు ద్విపదాంబురుహము లతి(పీతిం బూంతు నన్నుతి సేయుచు సత్యూవు అలర6 దిన్ననిసూక్తుల ద్విపద రచింతు” కన్నడులకు (తిపది-షట్పది చృందము లెట్టినా తెలుగువారికి ద్విపద అట్టిజన (ప్‌య మైనది ఈద్విపద ఉపజాతులలోని *త్రర్రవోజ”నుండి పెట్టినది. మొట్టమొదటి సారి మనకు 9వ శతాబ్దమునందలి శాసనములలో నిది కానవచ్చినది, తరువాత 2 శతాబ్దములకు నన్నయభట్టారకుడు తనఆం్రభారతమున ఈ దేశిచ్చందమును వాడినాడు, తరునోజలోని ఒకచరణమును లెండుగా విరిచినచో ద్విపద కాగలదు. తరువొజ = *గోపికొపల్ల భా గోవింద నిన్నుగోపాల మాధవా గురుదేవ కొలుతు” ద్విపద = “గోపికావల్ల భా గోవింద నిన్ను గోపాల మాఫవా గురుదేవ కొలుతు, మొట్టమొదటిసారి ద్విపదను (ప్రాచుర్యమునకు తెచ్చి దానికి పండితపామరజనా దరణార్హతను గూర్చిన గౌరవము పాల్కురికి సోమనాధునకు దక్కినది. సోమనాధున కాదర్శప్రాయులు, తనుసరణీయులు అయిన కన్నడకవులు

104 చై తన్యలహరి హరిహర = రాఘవాంకులు _ దేశిపద్ధతిలో రగళకావ్యములనుు షట్పదిమహాకావ్య ములను రచియించియుండిరి. అశ్లే ఇతడును ద్విపదను స్వీకరించి రండు మహ్మోగ్రంథములను (వాసి తరువాతివారికి మార్గదర్శకు డయ్యెను. ద్విపదచ్చంద మునగూడ త నస్వాఠం[త్యమును చాఇను ఆకొంమున సాధారణముగ (పాన యతి గర్హింపబడుచుండెను. దానిని సోమనాధుడు నమర్థనపూర్వవముగా వాడెను. మరియు ద్విపదలో ఏచరణమున కాచరణము ముగిసి విడిగా ఉండ వలెను. కౌని అతడు దాని నతి(క్రమించి పాదాంతపదమును మధ్యలో విరిచి ద్వితీయపాదములో (గ్రహించెను. సాధారణముగా ద్విపదలో

“అీైై వనమయదేశికచ్యకవ ర్తి

పాళ మోచనకళాపారీణమూరి

శాంభవదీషిఖిజాతానువ ర్తి

శుంథద్దిగంత విశుతశివకిర్తి”' అని ఏపాదమున కాపాదము ముగిసిసోవును. దీని నతిిక్రమించి

““'యధికశాపాను[గ్రహనమ(గబలస

మధిగితదివ్యపంచాక్షరి వే త్త,

వావదూకానీకఠవాగ్పంధన,కి

యావిశారదుండు లోకారాధ్యమ్పూర్తి” ఆని పాదాంతపదములను విరిచి రచించును, ఇట్లు చేసినను అనర్లళధారాపూర్ణ మైన ఆరచన ఎట్టివిరుపులను గమనింపనీక సాగిపోవుచుండును. ఈద్విసద చృందము అచ్చముగా తెలుగువారిదే. సోమనాధుడు కన్నడ కవుల దేశిపద్ధతినుండి (వభావితుడై నను తనతెలుగుతనమునకు లోపములేకుండ అచ్చతెలుగుమాత్రా ఛందమునే స్వీకరించి తనవ్య (క్తీత్వమును నిలుపుకొన్నాడు. విపరీత _ విచ్శిత (ప్రాన్నపయోగములలో కర్ణాటకసం్థ పదాయము నవలంబించినాడు,

సోమనాధు డెంత నిరంకుళుడై నను స్వాతందత్ర్యప్రియుడై నను (ప్రాచీనా

అంకారికులు చెప్పిన కాన్యలకృణముల నిరాకరింపక వానిన్‌ బాటీంచెను. పానితో వాటు మరికొన్ని కొ త్రలక్షణములు చెప్పి తన(ప్రతిభను చాటుకొ నెను.

“నత్కృఠి యన నూత్నసంగతి దనర

తొమ్మిదిరనములు తొలుకాడు దాని

యిమ్మడివర్షన అనగంగ ద్విగుణ

పాల్కురికి సోమనాథుడు 105

మగు నలంకారంబు లనరారుదాని

ద్విగుణార్థథావముల్‌ దీటుకోనంగ

తేటతెనుంగున ద్విపద రచింతుం

౫ ఖ్‌

జాతులు రచన్నాప్రణితులు గావు

నీతులు ఠితులు నేకు లుట్టంగ

వరకవులు గౌనియాడ వరన కెక్క

ధర చెప్పం గృతియు నుద్యత్కృతి గార

ఖః జ జ

ఆటుగాన అభివినుతానందితో క్రి

బటుగద్యపద్య(వబంధసామ్యముగ

గావ్యకళా(పొఢథిం గల్పింతు ద్విపద

కొవ్యంబు భవ్యుంబు గాన. . అతడు తనకా-్యములో తొమ్మిదిరనములు తులుకాడవలెనని చెస్పినళ్లే తులుకా డించినాడు ఒక్కా-క్కరశమునకు బనవప్పరాం, పండితారా వ్యచరి(త్రముల నుండి ఎన్నిఉవాహరజముల నైన నొసగవిచ్చును.

రసముఐకు ఇమ్మడి ఎర్జన లుండవలెనట, అనగా పదునెనిమిదివర్హములు, చుహాకావ్యములలో అష్టాదళఎర్జవ లుండవిలె నని చెప్పిన మొట్టమొదటి ఆలంకారి రుడు దండి సంన్కృతసాహిత్య మర్యాదల ననుసరించిన కన్నడ౩వులుగాని నన్నయమొదలై న తెలుగుకి వులుగాని అషహ్టాదళవర్ణనాత్మక కావ్యములు రచింతు మని చెప్పలేదు ఈమాట మొట్టమొదటిసారి చెప్పినతెలుగుకవి నన్నెచోడకవి రాజు, ఆతరువాత ఈవిషయమును సంస్కృృతలాక్షణికుడై న విద్యానాధుడును, దేశికవితాసనాథుడగు సోమనాథ్రుడును స్పష్టముగా చెప్పినారు. వీ రుభయులుకు సమకాలికులు. సోమనాధుకు మాటవరుసకు అష్టాదశవర్ణనలు చేపెద నని చెప్పెనుగాని అతడు అంతకుమించి ఎన్నోవర్షనలు చేసి తనచాతుర్యమును (పదల్శించినాడు ఆయనవర్షనానై పుణ్యమే ఒక(గ్రంధము కాగలదు, తరువాత వర్షనలకు ద్విగుణమైన అలంకారములను ప్రమోగింతు

నన్నాడు. అనగా 36 అలంకారములు. ఇప్పుడు అలంకారములసంఖ్య 118 వరకు “పెరగియన్నను ప్రాచీనుడగు దండి శబ్దాలంకారములు గాక 35 అర్జాలంకార ములను చెప్పెను. సోమనాథుడు (ప్రాచీనమతమునకు చెందినవా డని చెప్ప వచ్చును.

106 చైతన్యలహరి

అలంకారములకు ద్విగుణములై న అర్జ్హభావనము లుండవలెనట, అనగా 72 భావములు, సోమనాథుని ఉద్దేశములో అర్హభానము అనగా స్ట్థాయీభావ _ విభావ్యు అనుభావు సాత్వికభావసంచాతీభావములు కావచ్చును. రసోదయమున కివి ముఖ్యములై నవి. “విభావానుభావవ్యభిచారినంయోగా (సని స్ప త్తి విభావములు, అనుభానముల నంచారి(వ్యభిచారి భావముల సంయోగమువలన రననిస్పతి యగును అని నాట్యశాస్ర్రకారుడు చెప్పెను, ఈవిధముగా సోమ నాథ్రుడు లాక్షణికమతానుసారముగ కావ్యత్వసిద్ధికి తనఅభ్మిపాయములను చెప్పెను. అంతటితో వదలక ముఖ్యములై నకావ్యగుణదో షములను గూడ పేర్కొన్నాడు.

“*సర్రళ్ళత్ర “(ప్రసన్నత = చెన్ను _ పరిణతి_గణపదపద్ధతి_ళద్దికుద్ధిపయోగ (ప్రసిద్ధి = కళానమృద్ధి - నొనుడి _ వడి = మితి _ రతి _ అర్థపుష్టి = నైజము _ రనప్పుష్టి _ వినూత్ననృష్టి, విశేస్యవిశేషణశ్లేషసొంపు . కువూరత _ పెంప్ప _ మాధుర్యము _ మృదుత్వంబు _ ఓజ _ బుజువు _ యమకం౦బు గమకంబు యతి = గతి - కారకము _ పూరకము _ క్రియ _ కాంతి _ విశ్రాంతి - రంగు_ బెడంగు = మెబుంగు _ సమాననంగతి _ అక్షేరశయ్య _ సంఘటన = నిపుణత _ రసికత _ నమాధానము _ ఉపమానము _ అవధానము _ ఉ(శ్పేక్ష = లకతృ్య్యలత్షణ వ్యక్తి _ అలంకారయుక్షి _ దక్షీత _ సుమతి _ విచక్ష్తత _” అను 49 కావ్య గుణములను సోమనాథుడు చెప్పెను. “కాద్యశోభాయాః. కర్తారో ధర్తా గుణాః” గుణములు శద్దార్ధనిషము లనియ్యుు వీఫివలననే కావ్యసౌందర్యము పెరుగుననియ వామనాదులు చెప్పిరి. శౌర్యాదిగుణములు మనుమ్యునిలో ఏవిధ ముగా ఆత్మనిష్టములో అ్లే మాధుర్యాదిగుణములు కావ్యమునందు రననిష్టము లని వారిఅభ్మిపాయము, భారతాది ప్రాచీ నాలంకారిపలు న్తేష = (ప్రసాదము = నమత _ మాధుర్యము _ సౌకుమార్యము _ అర్జవ్యక్తి _ ఉదారత్వము _ ఓజస్సు _ కాంతి _ సమాధి అను పదిగుణములను చెప్పిరి. అగ్నిపురాణమున ళా శదబ్రగుణములు 6 అర్జగుణములు,6 ఉభయగు=ములు చెప్పబడినవి . భోజుడు 24 శదబ్దగుణములను, అదేపేరుగల 24 అర్హగుణములను పేర్కొనెను సోమ నాథుడు 49 టిని చెప్పెను.

గుణములతోబాటు కావ్యదో షములును చెప్పదిడినవి. “జల్లి _ పూర కము _ అపళబ్దిము _ అక్రమము _ పొల్లు _ విక్రియ _ జడ్డు _ పొడవు _ అసంఘటన _ కౌకువు _ వ్యర్థము _ అసంగతి _ విరనము_ వైకల్యము _

పాలుూరికి సోమనాథుడు [107 అత్యుక్తి లు వై రిపదము _ తలవిరుప్పు _ అసమ్మగత _ శిదిలబం నము _ ఒలుపు = అబంవము _ (గామ్యోక్షి _ కంటకము __ దాప_ ఛందోవిరుద్ధము” అను 25దో షములను _ చెప్పినాడు. కావ్యసొందర్యమునకు హాని కలిగించునట్టివి దోషములు రసానుభవమువలన కలుగు ఆనందమే కావ్యముఖ్య ప్రయోజన మగుటివలన రనమునకు (ప్రత్యక్షముగ గాని, పరోక్షముగగాని ఆతంకమగు టయే దోష మని మమ్మటాదులమతము. (ప్రాచీనులగు భరత భామహ దండి(పభృతులు పదిదోషములను పేర్కొంనిరి. తరువాతివాడైన వామనుడు ఈదో సములను పద _ వాక్య _ అర్జదో షములుగ విభాగము చేసెను. నవీను చెన మమ్మటుడు ఈ విభాగమును ఆమోదించుచు వానికి రనదో షములనుగూడ చేర్చాను. మమ్మటునిమతములో దోషములు దాదాపు 70 వరకు ఉన్నవి. సోమ: నాథుడు మ ద్యేనూర్గము ననుసరించి 25 దోషములను పేర్కొని తన్నప త్యేక తను చాను. కావ్యళోభాహేతువులై న గుణములను రసభంజకములేన దోష ములను పేర్కొనుపట్ల నతడు స్వాతం్యత్యమును (ప్రకటించినను తనకావ్య ములు నిర్దషములై కావ్యకళాపొఢిచే నెసలారవలె నని ఆళశించెను. ఆవిథము గానే సమర్థవంతముగ నిర్వహించి కృతార్దడయ్యెను. సోమనాథుడు బిఫవన భక్తిత న్మయత్వము నందిన కవితావేళము గలవాడు, విద్వద్వరేణ్యుడు, సాహిత్య మర్మజ్ఞాడు; పట్టినదాని నెల్ల బంగారము చేయగల రససిద్ధుడు, ఏరనమును పోషించినను, ఏవర్షనము నొనరించినను అన్నియు సహజములై, గౌచిత్య పూర్ణములై ఉండును. ఏవస్తువును వర్షించినను, భావమును వ్య క్రీకరించినను కన్నులకు కట్టినట్లు చ్మితింపగల నిర్మాణకొశల్యము అతనికి వెన్నతో అబ్బినవిద్య. ఆయనళ క్రిని దర్శింతము, వర్ణనానై పుణ్యము _ ఆయనప్రకృతివర్జనలు న్వభావో క్షి రమణీయములు. వేకువజామున

కూయుచున్నకోడిని వర్ణించిన విధము చూడుడు,

“తొలికోడి కనువిచ్చి నిలిచి మై వెంచి

జలజల రెక్కలు సడలించి నీలి

(గక్క్యూన గాలార్చి కంరంబు విచ్చి

ముక్కున నీకెలు చక్కొల్చి కడుప్ప

నిక్కించి మెడసాచి నిక్కి మి న్సూచి

కొక్కొారో కుజ్జని కూయకమున్న"”

408 వైతన్యలహరి సహజనసందర మైన ఈ వర్ణనము నహ్యదయ హృదయాహ్లాదమును కలిగించును ఓపకాతపవర్షనము :

“న్నుపథఖాతిమున నుత్సుకత మేల్గాంచి

మనలి చుక్కలు కొండి మాయకమున్న

అసమళంఖధ్వ ను అలరకమున్న

అభవాలయంబుల నలరుదీపములు

(ప$ 'సెడి వెలువెల్ల బాఎకమున్న

పరుగువెన్నెల వరపర గాఠమున్న

నరసిజంబులు మొగి విరయక మున్న

జీగిసెడి కలువలు మొగుడక మున్న

మొగి చకోరములు నోర్మూయకమున్న

చొక్క యొక్కొక యెడ నుఖియింప(దలచి

జఠ్యవల్‌ గవగూడ(జన కటమున్న'*' (బం డికారాధ్యచర్నిత)

“ఘార్యా న్తమయము :

“"బసవనిఖ క్రిపభాపటలంబు

'దెనల వనుంధర దివి దీటుకొనగ

దినకరు. డాత్మీయకేజంబు దరుగు

డును మదీ లడ్జించి చవి యపరాన్ది

ఐడియెనో యన్నట్లు థానుండు (గుంకెం

జెడి మ్మ్‌ళుం డరుగ రాజీవముల్‌ మొగిచె

ఖేరులు శంఖముల్‌ భోరనంజెలగే

మారనంహారు నాగారంతరముల

ఘన ధూపధూమనంజనిత మేఘములు

"సిససీ కప్పినమాడ్కి. జీకటుల్‌ పశ్వె

సరము క్తిసతి బనవనికి నారతులు

పరువడి నెత్తు దీపంబులో యనంగ

నక్మ్యతచయ మంతరికంబునుండి

అతీిణతరకాంత్‌ యసలార వెలింగ (బసవప్పరాణము]

చందోదయము వ్‌

“ములసంహరు(డు జటామకుటంబు మీద నిలిపియు నొఠందు నెరింబుచ్చలేండు

పాల్కురికి సోమనాథుడు 109 భక్తులపాదసంన్పర్శనంబునను వ్యక్తిగా నిర్మలత్వంబు జొందెదను అని యాత్మం దలపోసి యరు దెంచుమాడ్కి వనజారి _పాజ్యాఖంబున నుదయించె, బనవనిసితకిర్తి ఐర్వెనా శివుని భసితాంగరాగ్యప్రథలు వర్వెన్తాగ నార్ముదునట్టహాసాంశులు దనరె నారజతాచలచారుదీధితులు విలసిల్లేనా నఖోవీథి నెల్లెడల నెలకొని అచ్చ వెన్నెల వెల్లివిరియ” (ఇంపు) సోమనాథు (పకృతివర్షనలు విషయానుగుణ్యములై సందర్భోచితమ్ములై అలరించుచున్నవి బసవని గర్భమున దాల్చిన మాదమాంబవర్షనము రస్‌ -ఎ చితము, “మగువ కంతట నెల మనలె6 దోడ్లోన తగ గర్చిచిహ్నాముల్‌ దా నంకురించె; అమృతాంశు డగుప్పుతు డతివగర్భమున అమరియుండుట నొక్కా; ఆకలి గాదు; జలజాడికడుపున నద్భుక్తిరుచికు డలరుచునో రుచు అరుచుతై శోచె, పాండురంగనిమూ ర్తి పడతిగర్భమున నుండుటనో । వెలరొందె మైందీగ; పడతిశీలపుజూలు భవిపాకములకు నొడబడకునికినో యోకిళ్ళు వుస్లై (గాలుచు సుకునిరాకకు నోరు దెజుచు లీలనో సతిషకావులింతలు వుకై శివమూల్షి తనకు లోనవుటనో తవిఠె శిషయోగన్నిద నా జెలువకు నిద; వెనుపుగ శివమూర్తి వనితగర్చమున దనరనో నడుము పేదటిమి వోనాడె; యోగీర్యదహంను( డయ్యువి దదంర్భమున రాగి ఖ్లుటనొ: నడ వేగంబు వదలి; ననగ మానినిగర్భు మంత కంతకును నినుపొరి తనుపారి పెనుపారి పొదలి” (విసవప్పరాణము)

తనకు ముఖ్య వతిద్వంది యగు సనాతన బాహ్మణున్‌సింద యధేష్బగ చేయబడినది, వర్ణవ్యవస్తప్రే సోమనాధుడు బాహాటముగ “ధ్వజ మెల్తినాడు + ' చెరలుచు గోహత్య చేసిన యూవ మాలలు యీ తాటీిమాలల6 పచ్చి మాలలమాటలు పోలునే వినంగ జను వేదచోదితజూతుల రెండు వినుము (ఐవర్తకంబును నివర్తకఠము భవకఠర్మసంస్కారి భువ్మిపవర్తకుండు శినకర్మసంస్కారి భువినివర్తకుండు సన్నుత వేదార్థచరితంబు లుండ నిన్న బుఖ్టినకులమ్ముల నూట లేల ? కరివై రితోడ గుక్కలు వోల్పనరియె కరఠితోడ (గామసూకరములు సరియె జడధితో నిల చౌటిపడియలు సనరియె వడిగంగళచో చెడవంతలు సరియె శివనాగుముయ్య ఇెనటి ఈద్వి జులు అవనీశ నరియుగా రది ఎట్టులనిని” (బప్పు) శ న జ గాన వ్యిపులు భక్తగణములఇండ్ల శ్వానంబులకు నెట్లు సరీయగువారు ? జ! క! న! ఖర్జుని గాదని పల్ముతోవ వేగు దుర్గుణులగు శిష్టదోహులతోడ నడరగ వేదథర్యాకాంతు లనంగం ఐడిన (వొహ్మణగార్దభంబులతోడ (పతి 'సేని యాడిన పాపంబు వచ్చు” (ఐఇపుం ఆయానసందర్భములలో జెప్పదలచిన విషయము పళితల హృదయ ములలో హత్తుకొనుటకై నమానార్ధకములై న పర్యాయపదములను పుంఖాను పుంఖముణుగ (ప్రయోగించుట, ఒశేఅలంకారమునకు అనేకవిషయములను జోడించి ఆలంకారికమాలికలను గుప్పించుట సోమనాధునకు (ప్రియమైనట్టివి, ఇందువలన భావము చదుపరులమదులలో అచ్చుపడి వారి నుశ్తే జితుల నొనద్బ్చను.

పొల్యురికి సోమనాధుడు య! నంది కేళ్వరు. డవినాభావలీల కందర్పృహకు(౬ జూచు _కమమున( జూచు దగిలింద దాపించు దందడిగొల్పు నిగుషించు నిష్టించు. నేమించు నాచు నంధించు సొకించు జనజొన్సు నునుపు బంధించు ఏగియించు బె కొల్పు జలుప్పు నెక్కాల్పు బెసకొల్పు నెలకొల్పు నిల్చు జకొళల్పు బురికొచ్చు సమకొల్పుగల్పు జిక్కించు నాటించు చెందించు చేక్చు జొక్కించు సోలించు నెక్కించు గూక్చు బొరయించు. టబోరించు. బొందుగావించు దొరయించు గీలించు మరిగించు నించు ఉపమాలంకారమాలిక * “నెరి నంకురించు మానికి నీరు మాలి నెర వట్టికొరటికి నీరెత్తినట్లు గుతిలుడై 6 జాతినాగులం జంప్పచుండి (పతిమనాగులకును వాల్వోయునట్లు వడిగొని భుజియించు వదన ముండంగ "పెడతల గడిసేసి గడుచుచందమున నొనర ముందటిశరం బుండ మోకాలి కిని సేస పెట్టంగ (కియగొనినట్టు, (పం, చ) సోమనాథు డీఅలంకారమాలికావిధానమును కాళిదాసునుంచి (గ్రహించి యుండవచ్చును, సోమనాథుని కృతులు : సోమనాథు డనేకవిధముభైై న రచనలు చేసినాడు. ఆయనకృతులనుగూర్చి పిడుప్పరి సోమనాధుడు ఈవిధముగ చెప్పెను. సి॥ బనవప్పరాణంబు, పండితారాధ్యుల చరితంబు, ననుభవసారమును; జ తుర్వేదసారనూక్తులు, సోమనాథ థా ష్యంబును, రుుదభాష్యంబు, బనవ రగడ, గంగోత్ప్స త్తిరగడ, శ్రుఎనవాథ్య రగడయు, సద్గురురగడ, ఇెన్న

112 బైతన్యజహరి మలు సీసములు, నమస్వారగద్య, ప్ప షాధిసళతకంబు, నశతరాంక గి గద్యపద్యముల్‌, పంచ(పకారగద్య, అష్టకమ్ము పంచకము, నుదాహరణయుగము, నాదియగు కృతుల్‌ భక్రహితార్థబుద్ధి జెప్పె నవి భక్తనభలలోం జెల్లుచుండు " (వఎద్యబసవప్పరాణవీరిక ) అతడు చెప్పిన 21 రచనలుగాక మటికొన్నిటిని గూడ సోమనాధుడు రచించెను. ఆయన కృతులనుగూర్చి సంగ్రహముగ తేలిసికొందము

1. అనుభవసారము కం. అనుభవసారం ఒనంగా మనసిజహరుళుద్ధథ క్తిమార్గము వేదో క్రసిరూఢీం బురాణరహ స్యనియు క్తిని, విస్తరింతు నది యెట్లనినన్‌॥ (ఆనుభవసారము రచనాశ్రైలి ననుసరించి, ఇందలివిషయ ము ఐనుబట్టి ఈగగంథమే సోమనాధు?ి (పథమకృతి యని విద్వాంసులు తేలళ్చినారు. ఇందు 245 పద్యము లున్న, ఈతొలిరచనలో తాను మల్లి కొర్దునపండితారాధ్యుని “శివతత్త్వసారము*నుండి (గ్రహించిన శివానుభవనమువు, కరస్థలివిళ్వనాధుని కడ సాధించిన కవితాశ క్తిని (వదర్శించెను. తన కన్నివిధముల (పేరకుడై న పం కితారాధ్యు నిట్లు ౩ పద్యము లతో స్తుతించెను, ఆం వె. “ఎట్టు అనుచు సంకమింపక శివతత్త్వ సారగద్యపద్యసమితి, శివుని మహిమ దెల్పినట్టి మల్లికార్డునపండి తయ్యగారి దలకు ననుదినంబు"” (ఆసా ఇందు కథావిషయ మేదియును చేదు. గురుభ _కిమహిమ, భక్రిన్వరూపము, భక్షలక్షేణము, శినపూజాపద్ధత్సి ఇష్టలింగార్చనవిధి జంగమసేవు షట్‌ న్థలవివరణను మొదలై న వీరళై వధర్మములు ్రకిపాదింపబడినవి దీనిలో నెచ్చటను ఐిసవని న్మరీంపనందున అప్పటివరకు అతని నెరుగడనిచెప్ప వచ్చును. కన్నడరచసలనేగాక తనకుపూర్వులైన నన్నయనన్నెచోడుల

పాల్కురికి సోమనాథుడు 113 'తెలుగ్యుగంథమును కృుజ్జముగా చదివి పద్యరచనలోని మేల్మిని (గ్రహించినాడు. ఈతొలిరచనలోనే తనపద్యనిర్మాణళ క్రిని చాటుకొన్నాడు. ఆనుభవసారమునకు తననసహాధ్యాయి యగు గోడగి త్రిపురారిని శోతగా ఉంచెను. ఇందు సంస్కృత వృత్తములు, కందములు, స్థేసీనములు చక్కగా (వాయవబడినవి, “తిభంగి'ఆను అపూర్వఛందస్సును వాడెను. ద్విపదకు మూలమైన తరవోజలుగూడ (వాసి నాడు, శైలి తెలియుట కీపద్యము చూడుడు, శా. (వాలున్‌ (వాలు శివావృనాపరవశవ్యా ప్తిన్‌ (సమోదంబునన్‌ (గాలున్‌ (గాలు నహర్నిశంబు శివలింగధ్యాననంపన్ను.డై సోలున్‌ సోలు నపారసారవివిధస్తోత్యప్రలాపంబులన్‌ 'దేలున్‌ దేలు మహానుభావసుఖవార్థిన్‌ భక్తుం డుద్యద్దుణా. వ. బనవప్పరాణము అనుభవసారము తరువాత సోమన (ప్రసిద్ధశై వక్షేతమగు శశ్రీశై లమును దర్శించి అందు కొంతకాలము వసించియుండును. అప్పుడు నానా దేశసమాగతు లైన భక్తగణములవలన బసవేశ్వరుని దివ్యచారిత్రమును, మహిమలను సమ్మగ్రముగా తెలిసికొనియుండును. పండితారాధ్యుని జ్ఞానమార్గముకం బె బనవనిభ క్తిమార్గము సోమనాధుని విశేషముగ ఆక ర్షించినది. బనవన భక్షి పరవశుడై తన్మయత్వముదే ఆయనను వివిధ్యవ్మక్రియలద్వారా తనివిదీర స్తుతించి చరితార్జుడెనాడు. సంస్కృృతళూయిష్టము లైన అక్షరాంకగద్య, బనవాష్టక్క, బనవాదాహరణ, బనవరగడ మొదలైన లఘుకృతు లెన్నిటినో రచించెను, కాని అవి సామాన్యభ కృజనమునకు అందుబాటులో లేకుండుట గమనించి సర్వజనసులభమైన ద్విపదలో నిత్యవ్యవహారరూఢ మైన తెలుగు బాసలో మహిమాన్వితుడగు దినవేశ్వరునిచార్మితమునే రచించి దానికిపురాణ పావనత్వమును గూర్చినాడు. బసవపురాణ మొక విశిష్టపద్దతికి చెందినపురాణకాన్యము, కన్నడ సాహిత్యమున మొదట మార్షపద్ధతికి చెందిన జై నపురాణము వెలువడగా తెలుగు సాహిత్యమున శుద్దమైన దేశివద్దతిలో తొలిసారి స్వతంత్రమైన సీర శై వపురాణ ముదయించినది. శంక రవిజయాదిమతాచార్యచరిిత్రలలో చెస్పబడినవిధముగనే వీరశై వ ధర్మోద్ధారకుడై న బసవేశ్వరుడును నందికేళశ్వరావతారముగ వర్ణింపబడినాడు. మహాప్పరువులను దైవావతారములుగా భావించి వారిచర్మిత్రలను దేశభాషలలో తి

(14 చై తన్యలహరి పురాణములుగ (వాయుపద్ధతికి కన్నడిగులు, తమిళులు థ్రీకారము చుట్టి రన వచ్చును 11వ శతాబ్దమున “సేక్కి కారు" అనుతమిళకవి “అరువదిముగ్గురు” శివ భక్తులగు నాయనారులచర్మితలను (గ్రహించి *పేరియపురాణమును (వాసెను. కన్నడరత్న్మతయమని (పసిద్ధిపౌందిన పంప-పొన్న.__రన్నకవులు 10వ శతాబ్ద ముస జై నతీర్థంకరులచరిత్రములను గొని ఆదిపురాణ్క, ళాంతిపరాణు, అజిత పురాణములు రచించిరి. తరువాత 12వ శతాబ్దమున అల్లమ్మ పభుదేవర్య దిసవేశ్వరుల అనన్య్యపచారమువలన వీరైశై వకవులును మహాభక్తులచరి త్రము లను (గ్రహించి పురాణములను (వాసిరి కన్నడసాహీత్యమున “"ఓదుగబ్బ"” “హాడుగబ్బ” అనుకువ్యభేదములు జనించినవి, “ఓదుగద్బి” (చదువుకావ్యము పండితరంజకమై మార్షపద్ధతికి చెందినచంపూకావ్యము “హాడుగద్చి” (పాడు కొనుకావ్యముు జనాదరణయోగ్యమై దేశిపద్దతికి చెందినగేయకావ్యము, శ్ర శ 1200 (ప్రాంతమున నుండిన హరిహరుడు *“రగళి అను దేశిచ్చ్భందమును స్వీకరించి. కథనకాొవ్యములను (వాసెను. తనఅద్భుతవర్షనాచా తుర్యముచే శివలీలావిలాసములు, క్‌ వధర్మములు, శివభక్తుల కధలు వస్తువులుగా (గ్రహించి “రగళి లలో గలసామర్థ్యమును నిరూపించినాడు. అతని నొక సంస్కృత (గ్రంథకర్త “యః పుఠరొతనచారి,ఈ్యం కృతవాన్‌ దేళథభాషయా పంపా హరీళ్వరం నౌమి నంపొదిత శివాస్పదం”

అని కీర్తించెను, అతని "శివగణదరగశెగళు” అనువానిలో భక్తిరసము మహా (వవాహరూపమున పారినట్లున్నది. ఆతని మేనల్లుడు, శిష్యుడు అయిన రాఘవాం కుడు “హాడుగబ్బ”* కు గల ('ప్రాథాన్యమును గుర్పించి “షట్పది*లో మహ కావ్యరచన చేసి ఆఛందస్సును కన్నడ సాహిత్యస్మామాజ్యసింహాసన మెక్కి0 చెను. ఈసట్పదిఛంధములో ఎన్నోప్పరాణములు వెలువడినవి వానిలో మొట్ట 'మొదటిది “సిద్దరామపురాణ”. ఇది తరువాతిశై వపురాణములకు మార్గదర్శక మైనది ఈ స్పరాణము లన్నిటిలో శివభక్రులకథలు, వీర 3ై వధర్మములు వర్ణింప బడినవి. ఆకాలపు జ్ఞానులైన శివభక్తులు పురాణకథావస్తువు లైనారు.

“సిద్ధరామపురాణము” 9 సంధుల మహాకావ్యము ఇది సొన్నలిగి సిద్ద రామశివయోగి చారిత్రము అతడు “జగదగురు" “కారణర్వుద* “శివజ్జాని' అని కీ ర్తింపబడెను, ఆయన జననంబాల్యములు, సిద్ధి.కార్యములు తోకవిలకణము లైనవి, విశ్వకుటుంబిటై పాఠకులను నారకులను అన్ముగహించుచు జీవించిన

పాల్కురికి సోమనాథుడు 11 మహిమాన్వితుడు. ఆయన మాహాత్మ్యములు, వానికి సంబంధించిన ఉపకథలు శేరి ఇదొక పుణ్యకావ్యమైనది, వీనిని “ఉన్నతకావ్యము___ ఆదర్శపురాణము” అని సాహిత్య వేత్తలు (పశంసించిరి. ఈపురాణీమున వె దికపురాణలక్షణములు లేవు. అనేక గాధలు, చరితలు, తత్త్వములు, సంపదాయములకు పురాణము లలో అవకాశముండును. ఒక కథాసూూతమున నన్తుసందించిన అనేకోపాఖ్యాన ములు, దార్మికవిషయములు కూడి సునంబిద్ధమై .సారస్యపూర్ణమై యున్నందున సిద్ధరామపురాణము ఉదాత్తపురాణకావ్య , మైనది.

సోమనాథునిబస వపురాణరచనకు స్ఫూర్తి నిచ్చినది ఈ సిద్ధరామపురాణ మే అని తలచుచున్నాను. దిసవప్పురాణము పై జైనులపురాణ ప్రభావ మున్న దని మ్మితులు డా! జి. వి. స్కుబహ్మణ్యముగా 'రన్నారు. ఈవిషయ మింకను ఆలో చింపవలసిన దని విన్నవించుకొనుచున్నాను. కైనశై వనంపదాయములకు సాధర్మ్యము లేకపోగా వై ధర్మ్యములే హెచ్చు ఉన్నవి. జైన పురాణలక్షణము లిటుండును,.

గా జీవుడు తమకర్మలఫలముగా “తిర్యక్‌ మనుష్య, నారక్కదేవ" గతులను

పొందుచు జినధర్మము నవలంవించి రత్న్మతయపరిష్కృతుడై సత్క్మర్మలవలన ఉ త్తమజన్మలెత్తుచు జన్మావసానమున అహమింగదుడై దేవలోకమునుండి మనుష్యలోకమునకు వచ్చి. చరమదేహధారి మై తసన్సుచే కర్మక్షయము సాధించి తీర్థంకరుడై జై నధర్మమును బోధించి నిర్వాణమును బొందును. ఈకమమే కై నపురాణములలో పాటింపబడును. ఆప్పరాణములలో భవావళ్శి సపంచకల్యాణములు, వైరాగ్యము, తపస్సు, ఇం(ద్రపూజ, ఆనందనృతగ్టములు విధిగా వర్ణింపబడవలెను, యా

ఇక వీర శై పసం పదాయము ననుసరించి ఆపురాణము ఇట్లుండును. “జ్టీన్పన్సక్రు లింగ్లైక్య శివైక్యములే అక్ష్య్యములు. శివుడే లింగము. జీవుడే ఆంగము, లింగాంగసామరన్యము కలుగుటకు “గురులిం గజంగమార్చనలు, పాదోకము చసాదగహణము, భూతి_ర్ము దాక్షధారణ, షడజేరిమం(త్రజవము అనుఅష్టావరణములు, శివవీక్కె షట్‌ స్టలజ్ఞానసము, పంచాచారములు, ఇష్టలింగ పూజ్క సర్వార్బణము సాధకున కవనరము. వీనివలన శివజీవై క్యసిద్ధి కలుగును, వై వపురాణములలో ఈవిషయములు (వతిపాదింపబడినవి,

ఈదృ్భష్టితో జూచినఫుడుు బసవపురాణముమీద హరిహరుని బసవరాజ “దేవరరగళశ్ళె” రాఘవాంకుని “సిద్ధరామపురాణ*ములముద్ర విశేషముగా కలదని

116 టైతిన్యలహరి చెప్పవచ్చును. ఈవిషయమునే సోమనాధుడు బఐనవప్పరాణావతారికలో చెప్పినాడుం “"అలరుచు బసవని తలచుతలంపు ఐలుపునగాః జేసి భావమ్ము మెరని అకలంక లింగరహస్య సిద్ధాంత సకల వేదప్పురాణసమ్మృ్మతం వైన ఆతతబసవంపురాతనభ ఈ గితార్థసమితియె మాతృక గాగ పూరికంచ్లై యొప్పు పూసలలోన దొరంబు[కియ వురొాతనథభ క్రవితతి చరితలు లోపల నంధిల బసవ చరిత మే వర్షింతు సత్క్బృతి యన:గ” ఇందు నంది కేశ్వరావతారమూ ర్రియగు బసవేశ్వరుడు కథానాయకుడు. విజ్ఞలుడు (ప్రతినాయకు డని చెప్పవచ్చును. బసవనపూర్వావతారములుు జననము, వ్యవహారదడత, మాహాత్మ్యములు, వీరశై వధర్మరతి పచారములు, జంగమ సేవ, లింగైక్యము మొదలైన పుణ్యచారిత్రముతోదాటు [పానంగికముగా సుమారు. 5గురుభక్తులకథలు అనునంధింపబడినవి. ఈభక్తలలో అనేకవిధములై నవా రున్నారు. ముగ్ధభక్వులు, మిండజంగములు, మొండివార్తు మహాయోగులు, సిద్ధ పురుషులు ఉన్నారు. కన్నడసిద్ధరామపురాణము కేవలవీర కై వనంప్రదాయాను గుణ్యమై యుండగా తెలుగుబసవపురాణము నకల వేదార్థస మ్ముతమై విశిష్ణమె యున్నది. సోమనాథుని కథాకథనవై పుణ్యము (ప్రశంసనీయము. ఇందలి కథలలో ముగ్ధసంగయ్యకథ, బెజ్బదముహాదేవికథ, గొడగూచికథ, ఉడుమూరి కన్నప్పకథ, సకలేశ మాదిరాజయ్యకధ మడి వేల మాచయ్యకథలు మనోజ్జకళా ఖండములు రసనిర్భరము అనదగినవి. సోమనాథుడు తనస్వతం్మతకావ్యమగు బసవపురాణమునందు పూజ్యు డైన పండికారాధ్యుని శివత _త్వసారము నుండి అనేకవిషయములను స్వీక రించెను. మచ్చునకు__ “శ్వపచుం కైనను 8వథ శక్రిపరుం డగునేని నతండ ద్విజవర్యుండా శ్య్వపచునకు గిడు శివథ క్రీపరాబ్మాఖు(డైనయట్టి ద్విజుండు మహేశా” (శివతత్త్వసారము)

పాల్కురికి సోమనాథుడు [117

“శర పచుండైనను అంగసహితుండై యున్న

నుపమింప న్యద్బాహ్మణో_త్త మో త్తముండు

(తివురారి గొల్వని ద్విజముఖ్యు( డైన...

శ్వాపబాధములకం కు చాలంగ గీడు. (బసవపురాణము)

మన స్థత్వచ్మితణమున సోమనాథుడు "సిద్ధహస్తుడు. ముగ్ధభ క్తురాలగు

బెజ్బమహాదేవి “మాతృహృదయము"నకు రమణీయముగ వర్షించినాడు.

"“ఎల్లనియోగంబు అెల్లబాంధవృలు

వెల్లవారలు గల్ల నిట్లు-భర్లునకు

తల్లి లేకుండుటదా విచి్నితంబు

తల్లి లే కదియెట్లు తొ నుదయించె

తల్లి సచ్చెనొ కాక శ్రైలోఠ్యపతికి

చెళ్లేనో యి శ్లామి సేయంగవచ్చు

తల్లి సచ్చినగాదె తాను డస్సితిని

ఎల్లవారికి దుఃఖ మిట్టిది కాదె

తల్లి గన్లిన ఏల తపసి కానిచు-

తల్లి గల్గిన ఏల తలపడి ల్లట్టు

తల్లి యున్న విషంబు దావనే లిచ్చు

తల్లి యుండిన తోళ్లు దాల్బనే లిచ్చు

తల్లి పాముల నేల ధరియింప నిచ్చు

తల్లి బూడిద యేలదా బూయ్ల నిచ్చు

తల్లి బుచ్చునె భువి తనయుని డికియ

తల్లి బుచ్చునె భువి వల్లకాటికిని

జన్నిచ్చి పలుమారు వెన్నయుం. బెట్టి

పన్నుగా నిన్నియుం పాలును బోని

ఆకొనగా గడు పరసి పా లిచ్చి

సాకించి పెనుపడే జనని గభినను

తగినపోడిమి సేయు తల్లి లేకున్న

వగవరే సురి యెట్టి మగవిడ్డ లైన

ఊర కుపేడీంచి యుండంగం దగునె.” (బనవపురాణము] సోమనాథుని రచనావిధానము, భావములు తరువాతి తెలుగుకవుల కనుసరణీ యము లైనవి. కవిసార్వభౌమ డగు శ్రీనాధుని శృంగారనై షఫములోని

““నలిననంభవృని వాహనప్పువారువములు

ఎలముసొములు మాకు. గువలయాడి”

118 చై తన్యలవారి అను పద్యమునకును, అల్లసాని పెద్దన మనుచర్నితలోని

“చిన్ని వెన్నెలకందు వెన్ను దన్ని నుధాన్ధి(

బొడమిన చెలువ తోబుట్టు మాకు అను పద్యమునకును మాతృక అనదగినది ఐనవపురాణమందలి ముగ్ధసంగయ్య కథలోని

“జగములన్నియు దనళ క్తి. భాలించు

జగదేశనుందరి సంతతి మేము

శివరహస్యాది (ప్రసిద్ధాస్త్రములు

శివునిచే. బఐడసిన చెలువశిష్యలము”' - అను ద్విపదలే. సోమనార్గుని అంత్యానుపాసాదుల ప్రభానము బమ్మెర పోతనపై చాల గలదు. పోతన పద్యములకు 'మూలము అనదగిన భావములు గూడ నిండు గలవు. ఆంధభాగవతమున్నందలి ప్రసిద్ధమైన

ఓ ధిటా

““మండారమకరందమాధుర్యమున6 డేలు

మధుపంబు పోవ్ఫనే మదనములకు” అనుపద్యమునకు బసవప్పరాణము నందలి

““క్రీరార్థిలోపలః (గీడించుహంన

గోరునే పడియల నీరు (దావంగం?

జూతఫలంబులం జుంబించు జీలుక

థాతి బూరుగ్యుమానిపండ్లు గన్గొనునె ళా

రాకామలజ్యోత్స్న (దావు చకోర

మాకాంక'సేయునే చీంశటి (దావ?

విరిదమ్మివాసన విహరించు దేటి

పరిగొని సుడియడే బబ్బిలివిరుల

నెబుగునే యల దిగ్గ జేర్యదంబు కొదమ

యెజపంది చనుసీకఠ నెరుగవు గాఠ

అరుదగు లింగసదర్థుల యిండ్ల

నరవ్పడ నా కొక సరతె యర్థంబు” అనుపంక్రులు మాతృక అనదగియున్నవి. సోమనాధుని బసవపురాణమునకు తెలుగులోనే ఎన్నో పుతిక లుదయించినవి, పిడుపర్తి సోమనాథ్రుడు పద్య రూపమున బసవపురాణమును వ్రాసి సోమనాథునకే సమర్చించెను, తరువాత మహదేవారాధ్యుడు మరొకపద్యానువాదమును చేసెను, తుమ్మలప ల్లి నాగభూషణ

పొల్కురికి సోమనాథుడు 119 కవి “ఐనవవిజయమును” పబంధముగ రచింబెను. ఏలూరులోని ఆరాధ్య పండితు లెనరో ఈ బనవపురాజమును “స్కందాగస్త్యసంవాది రూషమున సంస్కృృతీకరించిరిం సోమనాధునిపై కర్ణాటకులకు విశేషభక్తి గలదు. సోమనాథునకు

సమీపకాలమునం దురడిన ఖీమకవి భామినీషట్పదిలో బసవపురాణమును కన్న డీకరించెను. ఆతడు కన్నడబసవపురాణావతారికలో “తాను శివయోగన్నిద్రతో నుండగా పాల్కురికి సోముడు, అనఘదేవార్యుడు స్వవ్నమున వచ్చి “మేము బసవపురాణము_ చెప్పెదము వ్రాసికొమ్మని చెప్పిరి అని వాసికొన్నాడు. అతని అనువాదము యథామాతృకమై సమర్దవంతముగ నిర్వహింపబడినది= అతడు తనఆనువాదవిధానము నిట్లు చెప్పికొనెను.

““నరనమృదుతరయమకగమక_వి

నరనమాన్మ్నహపాన దేశీ

నరణి్‌ ళబ్టార్టోపమాచాతుర్యమాధుర్యః

నరళవదళభ్యూదృథఢవ్యా

కరణయుతలాలిత్యనియమా

కరనలక్షణ ఖావ మాగిరె రచినువెంకృతియి” క-బంపు) చెప్పినళ్లే తఈన.ై లీర్యేయమును నిర్వహించినాడు. భీమకవి సోమనాథునేకాక ' ఆయనకు స్ఫూర్తి గలిగించిన హరిహర రాఘవాంకుల రచనలనుగూడ జీర్పించి కొని తనఆనువాదమును సర్వాంగసుందర మొనరించికొనెను. అవతారికలో నస్వయముగ ఈవిషయమును చెప్పెను.

“నరనమృదుమధురోపమెగళం

కురిసె వస్తుకవర్షకంగళ

నెరపిహరనంహరగణంగళనై దెకిర్తినిద

ధరగుభయక విళకరథభఖేరుం

డర నుకవిహరిబుధవరన త

ద్వరనుతన రాఘవన కృపెయిం రచినువెం కృఠతియ” “సరసమృదు మధురళబ్దార్ధాలంకారపూర్జములుగా శివుని, శివగణములను వసుక వర్షక భేదకావ్యములతో కీ రించి ఉభయకవిశరభభేరుండులె న హలిహరరాఘ వాంకులకృపతో ఈ అనువాదము రచించెదను అని నృష్టముగా చెప్పెను. కన్నడకవులు “వస్తుక' *వర్షకము'లను కాన్యభేదములను చెప్పిరి. వస్తుకమనగా సం స్కృృతచంపూలక్షణము ననుసరించి (వాయబడిన గద్యపద్యాత్మక కావ్యము.

120 తైతన్యలహరి వర్ణ మనగా ఏకావ్యలక్షణమునుగాని, సంస్కృృతకావ్యమర్యాదనుగాని అను సరింపక (వాయబడిన పద్యకావ్యము, భీమకవిగాక సింగరాజు (1500 “మహాబిసవరాజచరిత్ర' మను పేర వార్ణకిషట్పదిలో ననువదించెను. షడకరకవి (165% “వృషభేంద్రవిజయ” మనుపేర చంపూకావ్యమును రచించెను. శంకరాచార్యులను కవి *బసవేశ విజయ” మనుపేర సంస్కృృతానువాదము చేసినట్లు తెలియుచున్నది. ఇట్లిందతిచే ఆరాధింపబడిన బసవపురాణ మెట్లిప్రాళ స్త్యమును గాంచెనో (పత్యేకముగ చెప్ప సక్కరలేదు. సోమనాథునిపై భక్తిచే 16వ శతాద్దిమువాడై స తోంటద సిద్ధలింగ కవి “పాల్కురికి సో మేళశ్వరపురాణము'*నే [వాసెను. కన్నడకవుల కతనిపై గల భక్సివిశేషము గూడ గణింపదగినది. త లఘుక్క్సుతులు : _ సోమనాథుడు బసవేశ్వరభ క్రితన్మయత్వమున' ఘతిపరములైన కొన్ని లఘుకృతులను రచించెను. వానిలో 4 గద్యలు, _1 రగడ 2 ఉదాహరణ ములు 1పంచకము, 2 అష్టకములు, కే స్తవము లభించినవి. గద్యలు : ఇంతవరకు గద్యలలో ప౦ంచ(ప్రకారగద్య, అక్షరాంకగద్య, నమస్కారగద్య, అహ్జోత్తరశతనా మగద్య లభించినవి,ఆం(ధచ్చందో లక్షణకారులు చెప్పిన గద్యలక్షణములకం'ట ఇవి విలక్షణమైనవి. అన్నియు సంస్క్యృతపద భూయిష్టములు.

1. పంచ్యప్రకారగద్య : ఇందు అయిదువిధములై న బసవస్యోతపూర్వకగద్య లున్నవి.
2. నమస్కారగద్య : ఇందు పాదములకు 16 మ్మాతలు చొప్పున 118 పాదము లున్నవి, ప్రాసయతి పాటింపదిడినది. వెం అక్షరాంకగద్య ? అ_నుండి క - వరకు ఒక్కొాక్కపాదము (్రఠతమాకర ముగ ఉంచి రచించిన స్తోతము. ఈనియనముతో “* అక్షరాంకగద్య ఆకరాంకపద్యములు” అనురెండువిధములుగ రచింపబడినవి, క్త అ ష్లోతరకతనామగద్య శ రగడలు * ఇందు 108 చరణము లున్నవి, పిడుపర్తి సోమన (గ్రంథ ములో సోమనాథుడు బసవరగడ్య బసవాథ్యరగడ, గంగోత్ప త్తిరగడ సద్దురు

పాలుూరికి సోమనాథుడు ఇల్లి! రగడ రచించినట్లు చెప్పెను. కొనిశచవవరగడ ఒకటిమాత మే అభించినది. ఇదొక (పక్రియ.

ఉదాహరణములు : ఇదొక సాహిత్యవ్యక్రియ. 8 విభక్తులతో 8 పద్య ములు, 8 కళికలు 8 ఉత్కళికలు, చివర సార్వవిభ క్తి కపద్యముగూర్చి రచింప బడినస్తోతము. ఇంతవరకు తెలుగు _ సంస్కృృతములలో రెండుఐబసవో దాహ ఈణములు లభించినవి.

పంచకము; 5 మాలినీవృ త్తములతో రచించిన బసవనస్తోోత్రము.

అషకములు ; 8 వద్యముల స్తోత్రమును అషక మంచురు. సంస్కృత

ల అటి ట్‌

మున 8 వనంతతిళకవృ త్తమలతో వృషభాష్టకమును, తెలుగుభాషలో 8 మాలినీవృ త్తపద్యములతో బనవాస్టక మును రచించేశు.

నవము : “సోమనాథ సవము* అనుపేరిట ద్విపదలఘుకృృతిని

అా=వె వాతి 'రచించెను. శీ. వృషాధిప శతఠము

ఇది బనవేళ్వరుని శివన్వరూప్పునిగా భావించి, ఆయనపై 108 చంపకో త్పలములతో రచింపబడిన శతకము. తెలుగుశతకములకెల్ల “నిది మకుటాయ

జ

మానము. ఇందు సోవునాథుడు యమకొను ప్రాసాదిళబ్దాలంకార వై చితిని, అష్ట భాష్మాప్రావీణ్యమును ప్రదర్శించినాడు. .ఉదాః నాదకళావినోద ; అభినందితవేద । హృతాపరాధ । నం

పాదితభ క్తీవాద 1 బమధవందితపాద ః చిర్వపమోద ఏ త్త

స్వాదితనుపసాద ః అవిషాద ; విలాదనుతావిఖేద | దే

వా। దయ జూడు మయ్య । బనవా । బనవా ః బసవా వృషాధిపా! ఈ, చతుక్వేదసారము ;

ఇందు 'ఐనవలింగ' మకుటముగల 357 సీనపద్యుము లున్నవి. వీరో _్రైనము (శుతిన్మృతినమ్మత మని నిరూపించుటకును, తనచతుర్వేద పారంగ తత్వమును చాటుటకును రచింపబడి న్మగంధము శ్రైవమునకు సంబంధించిన ముఖ్యవిషయములు వివరింపబడినవి. నన్నయ్యభట్టారకుడు భారతమునుగూర్చి “ధర్మత త్త్వజ్ఞులు ధర్మశాస్త్రం దిని, అధ్యాత్మవిధులు వేదాంతమనియు” రచించిన వద్యము ననుకఠించి సోమనాథుడు చతుర్వేదసారములో

122 బై తన్యలహరి “= వైదికు లిది శుద్ధవైదికం ఐని యన శాన్త్రజ్ఞా లిది ధర్మశాశ్త్ర మనంగ తార్కికు లిది మహాతర్కం ఐనంగం బౌ రాణికు లిదియె పురాణ మనంగ ఆగమవిదులు దివా్యాగమం విది యనం దంథతజ్ఞు లిది వీరతంటత మనంగ భ్తవారం బది భక్తి మార్గిం ఐన ముక్త్యర్థు లిది మహాముక్తి యనంగ ఆ, వె, కప్పలు భువిని నిదియె కావ్యం బనంగ, న జ్ఞనుల కెల్ల మిగుల నంఠతసమున నిర్వికల్పరతి చతుక్వే దసారమన్‌ొ పద్యముల్‌ రచింతు ఐసపలింగో “అను పద్యమును (వాసెను. 6. చెన్నమల్లుసీినములు క ఇది 32 సీసపద్యముల చిన్నికృతి. కం. “చెనమళ్లేళ్వరు పేరిట నునిశితముగంబాలకురికి సోమెళుండు, దా ఘనభక్షి వెలయం దెప్పెను జెననులుసీనంబు అనంగ జెలంగ ధరిలిన్‌.” వేదమునం్గదలి _ ర్యుద్రాద్యాయమునకు భాష్యము .కావచ్చును _ లభ్యము. కాలేదు, 8. సోమనాథభాష్యము ఇది 25 (ధకరణముల నసంస్కృృతగంథము. వీనిని బసవరాజీయము వీరమా హేశ్వరాచారసారో ద్ధారము, అనియు నందురు. వీరశైవమునకు సంబం ధించిన 25 విషయములను (గ్రహించి (శుతిస్కృతిప్పరా జేతిహాసాగమాది (వమాజములచే సమర్థించినాడు. దీనితరువాత రచింపబడిన పండితారాధ్య చర్మితలో నుద్ధరింపబడి నప్రమాణములన్నియు ఇందలివే, వీరశై వము తాంఢత్రి కము గాదనియు, శుద్ధవెదిక మనియు నిరూపించుపే ధ్యేయముగ నిది.

పాల్కురికి సోమనాథుడు 123 రచింపబడినది. సీలకంరశివాచార్యులశిష్యుడగు హరదత్రాచార్యుని చతుర్వేద తాత్పర్య"నం[గహము" నుండి చాల్మపమాణములు (గహింపబడి నవి. దీనికి "మనోహరుడు" 10వ (పకరణమువరకు సరళమైనతెలుగులో టీకను రచించెను. ఇవికాక “అన్యవాదకోలాహలము”, *“మల్లమదేవీపురాణము"లనుగూడు రచించెనని చెప్పెదరు. కన్నడదాషలో 'శిలసంపాదనె' అనువచన్మగంధమును “శివగణసహ[సనామమాల” ను రచించినట్లు కన్నడకవి చరితకారు డనెను.. సోమనాథునికన్నడకవితారచన కొకమచ్చ, “ఇతిభావన్నతరనం "స్తుతి సంకలితాకరాంకితస్తోోత ఉమా “పతి నిమగర్విసిదెంన త్వతియిం పాల్కురికి సోమకృతి ఐనచేళా'” ట్టి పండితారాధ్యచర్మితము క్‌ ఇది సోమనాథుని చివరికృతి? _ వ్రయవరిపాకమ్రున్న ద్విపదలో రచింప బడిన (ప్రౌఢపురాణకావ్యము. శ్చ్రీశై లభ కృకూటమువారి ఆజ్ఞ మేరకు తాసీ, మహాగ్రంథమును రచించినట్లు అవతారికలో చాసికొనెను. “ఐనసవన్నమహిమ శుంభదృ క్తి యుక్తి (పసరించితివి గద్యపడ్యాది కృళుల ల అర్హ వాపృతధాాలతియం దొప్పుబనవ వర్ణనల్‌ సేసితి - పరునను వీను లారంగ గురుమల్లికార్టునపండి తారాధ్యులచరి(త మర్థి వర్ణింప పరిశిష్టపరిమిత్యపా క్షనథ క్ర చరిళంబు లెతిహాననంగతి నొలయ నంధింపు పండితచరితంబునందు శివభ క్తతతియాజ్ఞ శిరమునం దాల్చీ వివకవుల్‌ హక్షింప జెప్పుదు. గవిత” ఇందు దీకె పురాతన వాద్య మహిమ, పర్వత్మపకరణము లయిదు గలవు. దీనికి (శోత పాల్కురికి సూరామాత్యుడు, ఆప _స్తంబస్మూ కుడు హరితస గో తుడు, సోమనాథునకు నెచ్చెలికాడు ముద్దులమరద్వి భావుకుడు. ఈ (గ్రంథమున తనకు ముఖ్యారాధ్యదేవుడగు మ ల్లీకార్తనపండితారాధ్యునిపుణ్యచారి

124 చైతన్యఅహరి తము జననమాదిగా, దుర్మతవాదఖండన, వీరశై వదీక్షటోధ, మహిమ్మాపద రన లింగై క్యములవరకు వర్షించి (పానంగికముగా ఎందరో బఐసనవన మొద లైన శివభక్తులచరితలను నంధించినాడు. దాదావు 12వేలద్విపదలలో రచింప బడిన ఈమహ్మాగంథమున సోమనాధునికావ్యకళా పొఢిమయే కాక్క బహుభాషా 'వేతృత్వము, ద్యూత్క నంగీక, నాట్య, రనవాద్య వై ద్యాదిశాస్త్రపరిజ్ఞానము, లోకానుభవము (ప్రదర్శింపబడినవి. ఆనేకవిషయములను (వతిపొదించిన -ఈగంధము “తెలుగుజాతి తొలివిజ్ఞాననర్వశ్వము”గా కీర్పింపబడినది. భక్త్యా వేళము, మతో దేకము పరవళ్ళు (లొక్కూచు నంగమించిన ఫలితముగా వెలు వడిన ఈఉద్గ్రంథము రసై కదృక్కులగు విమర్శకులకు సంతృ ప్తికలిగింసలేక పోవుటలో ఆశ్చర్యము. లేదు. ఇందలి శై లీవిన్యానములకు మచ్చుతునకలు శ్రీ శై లవర్షనసందర్భములో “ళడ లే నినిర్మల గాఢమహత్వ్య జడతావిహారవిస్తారోదకముల నంగీకృళోయతోత్తుంగళ్ళంగౌఘ మంగళరంగ త్తరంగనంఘముల బటు కై లచూడావిథానినీహార పటల్యపకారవిస్ఫార ఫేనముల ౨ లాగవిహరణాస క్ర్యపమథవి శాలదివ్యవిమానచయవహి[త్రముల”" గంభఖీరశైలిని గూర్చినాడు. "మహీమ్మపకరణమునందు. అగ్నిపై బడిన నందర్భములో _ గా “దందడి అగ్నిహో్యతముమీద్‌ బడుడు ఐందిరి గుబ్బన౯ బడి మంట ఇెగయ దిగ్గన లేచి నవైనలను గాల " నగ్గిలోనన ఐడి ఆరిగెడువారు ఇండులపై నెక్కి ఇటు నేగువారు గండుల దూరి వేగము పాయివారు జప్పరంబులు దూకి ననియెడువారు నెప్పాట జనలేక నీళైడువారు గోడలు వడ(దొక్కుకొని పాయివారు గూడముట్టిన యగ్గి కొని కూలువారు” నరళశై లిలో (వ్రాసెను. విషయానుగుణ్యమగుతై లి నితడు వాడి బొచిత్యమును

పాల్కూరికి ఫోమనాథుడు [25 చాపెను.. పండితారాధ్యచరితము తరువాతి తెలుగుకవు లెందరికో అనుసర ణీయమెనది. వీనిని శ్రీనానకవిసార్వకాముడు పద్యరూపమున రచించెను. అది ఉపలబ్ధిము కాలేదు. ఇందలి సర్వత్మపకరణమును (గ్రహించి నాగలూతి శేషారాధ్యుడు. పర్వతప్పరాణమును (వాసినాడు గురురాజకవి పండితరాధ్య చర్మితమును సంన్కృృతీకరించెను. ఉపస౦ంహారము

పాల్కురికి సోమనాథుని గూర్చి అతనికవిత్వమునుగురించి పండితులలో విన్నాభ్శిప్రాయము లున్నవి. ఇతని బసనవపురాణ = పండ్షితారాధ్యచరి_త్రములను: గూర్చి న్నుప్రసిద్ధవండి తులు తి పంచాగ్నుల ఆదినారాయణకాన్త్రీగా రిట్లు (వాసి నారు, _ క

“ఈ రెండ్యుగంధములు నెక్కడ జూచిన నక్కడ నవరనములు పొంగి పొరలిపోవునట్టి రసోదంచితములుగ ద్విపదలతో గూర్చబడినవి. పిమఐద్బూ. ధరగుహ్మాగములనుండి యనర్శళముగా దుమికివచ్చెదు గంగా(పవాహంబుంటోలె డించుచుండును. పోతనభ కి పారవళ్యపుక విత్వమునకును, (్రీనాధమహాకవి నుడికారములగడుసుందనంప్పజిన్నెలపను, కృష్ణరాయమహారాజుల యద్భుత

అద రే ణు

వర్ణనాపటిష్టములగుసందర్భములకును దీనికి దానికని యేల ఇంతదనుక మన యాం(ధ్రసారస్వతమున గల హృద్యములు, రసవద్వర్హనోదంచితములునగు కావ్యపుమెరుంగులన్నిటికిని ఈ రెండుద్విపదకావ్యములే మార్గదర్శకము లనుటలో నేమియు సందియములేదు. [|

(ప్రసిద్ధసాహిత్యవిమర్శకు లగు _్రీరాళ్ళపల్లి అనంతకృష్టళర్మగారు సోమనాథునిగూర్చి “అతనిది అణపరాని ఉదేకము, భావబలమేలేని నటి శుష్కకల్పనలతో నిండిన మనప్రబంధములవంటివి. చదివి చప్పిడివడిన్‌ కొందరిని ఇతని(గ్రంధములు మొదలు మొదలు ఆవకాయవళలె ఆకరించును. ఇక $వ _ శ్రైవభక్తి గలవారిమాట చెప్పదిడిలేదు. ఈయ్యుట్రేకపుటూకటేంపులకు తోడుగ దిక్కు దళ = తలతోక లేని పవాడముల పునరు కులతో సోమనాథుని. గ్రంధములు సిండినవి, ఇతడు ఉత్తమోత్తమకవి యని మన మింకను అను. కొనుట కర్ట్‌ మేమనగా, మనకాన్యరసానుభవనంస్కారము ఎక్కవలసిన మె ట్లింకను గొన్ని కల వసుటయే” అని మొగమోటము లేకుండ చెప్పినారు.

శ26 వైతన్యలహరి

ఎవ రేమన్నప్పటికిని పాల్కురికి సోమనాథునిగూర్చి కృషిచేసినవారిలో నౌకరైన డా॥ జి. విం సుబహ్మణ్యంగారు తెలిపిన అభ్మిపాయములు అందరికిని ఆమోదయోగ్యములు కాగలవు,

“వీర శై వవాజ్బ్యయము కుహనీయమయ్యును పరమతదూషణ మాకృతు లలో గొన్నియెడల నవధిమీరి యుండుటచే నామతస్టుల కది మోదావహ చుయ్యు సర్వజనా మోదదాయకము మ్మాతము కాజాలకపోయినది. ఆందు వలననే సోమనాథుని కావ్యగుణములు మెచ్చుకొని తమరచనలలో నచ్చుపడు నట్లు వానిని బాటించిన పలువు రాంధ్రకవులు ఆతనిని బాహాటముగా స్తుతించు కు మ్మాతము ముందుకు రాలేదు. నవ్వులగు విమర్శకు లాతని నుతదృష్టిఫె గాక సాహిత్యదృష్టిపైనను భాషాళా స్త్రదృష్టిపైనను తమపరిళోధనలను కేంటీ కరించిరి. దేశిమార్గాచార్యుడై న సోమనాథుండు ఒకసాహిత్యసం[పదాయ[ సవంతికి భగిరథకల్పుండై పండితుల భక్తిపూజల నందుకొనుచున్నాడు.”

ఈఅభ్మిపాయములతో నేకీభవించుచు (సంగము నింతటితో ముగించు చున్నాను. నా కీఅవకాశమును కల్పించిన మ్మితులకు ధన్యవాదములు సలుకు చున్నాను.

లు అ శతకషదివతియలు _-శ్రు పుట్టవర్తి తియభావక్సుబ

[యువభారతి యెన్నుకొనిన మూండవదై తన్యమూరి (శ్రీకృష్ణదేవ శాయలు. తెలుగువారి రాజకీయసాషాత్యచరి తలలో సువర్ణయుగాలను నృష్టించి జాతిజీవితమున కొక నూతనదైతన్యమును ప్రసాదించిన తెలుంగుటేడు రాయలు, పదునా అవళతాబ్టి (వధమపాదమున విజయనగర సింహాసన మెక్కి చక్షీణాపథమున దుర్నిరీక్యతేజముతో ప్రజ్వరిల్లి తెలుగుతేజమును. దిగంత వ్మిశాంత మొసర్చిన పరాక్రమశాలి "రాయలు. తెలుగుకత్తి కెదురు లేని రాయలకాలము రాజకీయముగ్గా తెలుగువారికి .గర్వకారణ మై చర్మితలో నిలిచి పోయినది.

రాయలు రాజ్యవిస్తరణమునకే- కాక సాహిత్యస్మామాజ్యవి స్తరణమున కును బూనుకొనిన సాహిత్యసమరాంగణచ్యకవ ర్తి. అతండు స్వయముగ మహాకవి. తెలుగుజేని నని నోరార చెప్పుకొని, “దేశభాషలందు. కెలుంగు లెన్నో యని చాటిన భాషాభిమాని. " రాయలకు పూర్వము రాజు లుండిరి గాని సాహిత్యరచనాపోషణము లింత చక్కగా రంగరించుకొనిన రస మూర్తులు కారైరి,. విద్యానగరమున తెలుంగువాణికి వెలుంగుగదై వేయించ్చి (వతివర్షవనంతోత్సవములలో( గవుల కావ్యములను సన్మానించి సాహిత్య గోమ్లలలో కవితను నిగ్గ తేల్చి అనువాద కావ్యపద్ధతిని వీడి (పబంధపద్ధతికి మార్గము వేస్తి ఒక చక్కని సాహిత్యనం్యపదాయ ధైతన్యమును చరితలో నృష్టించిన మనీషి రాయలు, ఆసం్మపదాయము ఆపైన రెండుమూడు శతాద్దులు తెలుగునేలపై తేనెసోనల సీనినది.

120 వైతఠతన్యలహరి రాయలు వైష్ణవమకాభిమాని, కొని, మతనహన మతనికి వెన్నతో వచ్చిన విద్య- ప్రాచీనాంధ్రసాహిత్యచరి తలో మతమునకు సాహిత్యమునకు అవినాభావనంబంధము కలదు. తిక్కన తనరచనలలో కళకు (పాధాన్యము నిచ్చి మతమునకు గౌణమైన గౌరవము నిచ్చినాండు. పాల్కురికి సోమ నాథుండు మతమున కిచ్చినంత [ప్రాముఖ్యమును కవితాకళ కీయలేదు. రాయలు: తనకావ్యమున మతమునకును, కావ్యకవితాకళకును సమ్మప్రాధాన్య మిచ్చి, తనవిళిష్టవ్య క్తిత్వమును (బికిపాదించుకొ నెను. రాయలు “మదాలనచరి' శ్రాది సంన్కృతకావ్యములు రచించియ “ఆముక్తమాల్యద” యను నాం్మప్రదింధమును రచించి ఉభయభాషాక విలాభి శోభితు: డయ్యెను. ఆయన కావ్యములు [వాయుటయే కాదు. కవులను (ప్రోత్స పించి కావ్యములను (వాయించెను. కౌవ్యగోష్టుల సం్మపదాయము కల్పించి జాతిలో సాపిత్యచై తన్యమును (పనరింపంజేసెను. కవి యెదురైనచో మద కరీం్యదము డిగ్గి కేలూత యిచ్చి యెక్కించుకొనిన సొజన్యమూలరి రాయలు. భారతికి భూపతి భక్తు. డనుటకు తనజీవితమునే యొక తార్కాణముగా తీర్చి దిద్దుకొనిన సాహిత్యనంస్కారి రాయలు, ఆయన కృతి కర్తయే కాదు. కృతి భర్హయు, మనుచర్మితయు, పారి జాతాపహరటమును అతని సాహిత్యాభిమాన ర్లసి కత్వముల కెత్తినకావ్యధ్వజములు. రాయల కావ్య శైలి కడు.ప్రొాఢమైనది; అనన్యసాధ్య మైనది. ఆయనవ్యుత్స త్తి అపారమైనది. తెలుగున నాతనివఠె నూహచేయంగల భాపుకుండైన కవి మజొకండురేండు. అతండు తనకావ్యమును. వర్ణనామయము చేసెను. వర్ణనలలో నతండు చూపిన సమన్వయము నాన్యతో దర్శనీయము, ఉపాఖ్యానిల్ప మతని కుగుతో వచ్చిన విదె. మధురభకిి యతని చనసులోపండిన మాన్యప్నపంట. ఆకనివాక్కులలో (ప్రతివదలాన్యము చేయునది వైష్టవ సంపదాయసంస్కారము. ఇవి యన్నియుక్రలిసి యొకమహా కావ్య మైనవి. అది ఆముక్తమాల్యద సంపాదకుడు.) ఆము క్రమాల్యద ; ల్రైన్లుచిక్తుండు పురళ్శిఖండు. అతండు ఛ్రీవిల్లిపుట్తాడనం దుండెను, దానికి “ధన్విపురి మని సంన్కృృతీకరణము, “శ్రీవిల్లిపుత్తూరు" పాండ్యరాజ్యములో నొక్మప్రధాననగరము. విష్తుచిత్తుండు గరుడాంశమున జన్మంచె నని వైష్ణవుల

్రీకృష్ణ దేవరాయలు 129 విశ్వాసము, అతండు పుట్టినది కలియుగాదియందు. ఇతనికిముందు నలువు రాకా ర్లుండిరి. మొదటివాండు “పొయ్లాయాళ్వార్‌;" కాసారయోగ్సి ఇతండు పాంచజన్యాంశ, 'రెండవవా(డు “పూదత్తాళ్వార్‌ ”; భూతయోగ్య గదాంశముం “పేయాళ్వార్‌” తృతీయుండు; మహాయోగి నందకాంశ. పీరందరును ద్వాపర యుగమువారు, సమకాలికులును. “తిరుమలి2ై యాళ్వార్‌” చక్రాంశజుడు భక్తి సారయోగి. ద్వాపరయుగముకడపటివత్సరమున జన్మము మొదటి మూవు రును దివ్యపబంధములో నూరేసి పాటలు పాడిరి. భక్తిసారయోగివి రెండు వందలకు పెగా నున్నవి, విష్ణుచిత్తునివిడ్డ గోదాదేవి. ఆమె నిజనామము “ర్‌ తై గ, ఈపదమునకును! సుమారు పదియర్హములు గలవు. "స్త్రీ యని యొకటి “పూమాల” అని మరియొకటి. మాలికాకరణ మొనర్చు విస్తుచిత్తున కీశబ్దిము రుచించియుండవచ్చును. “గోదా”శబ్దము “కోతై "యనుదాని సంస్కృత మేం ఆళ్వారులు పాడినపాటలకు “దివ్య(పబంధ” మని పేరు, ఇవి *నాలాయిరమ్‌” అనగా నాలుగువేలు. వీనిలో “తిరుమంగై యాళ్వార్‌” రచించినవే యొకువ. 'రెండవస్టానము “నమ్మాళ్వార్ల "ది. స్వామియే వీరిని “నమ్మాళ్వార్‌” మాభక్తు డని పిలిచెను. అతనిది మధురభక్తి. వీరితరువాత పాశురము లెక్కువ పాడిన వారు విస్తుచిత్తులే. వీరివి నాలుగువందలకు వైగా. నున్నవి. విష్ణుచిత్తునిది (వ్రభానముగా వాత్సల్యభ క్తి. ఆళ్వార్లలో నేకై కమహిళ గోదాదేవి. ఆమెపాకుర ములు నూటడెబ్బదిమూడు. వానిలో “తిరుప్పావై ” మొదటిది. కృష్ణుని నాథు నిగా గోప్‌ళలు (వతము పట్టిరిగదా 1 అట్టినో మే గోదాదేవియు చేపట్టినది, ఆమెరెండవరచన “నాచ్చియార్‌” తిరుమొషి. “*తిరుమొషో యనంగా పవిత్ర మైనవాక్కన్నమాటి, ఇది ముఖ్యముగ్గా రంగనిగూర్చి యామె పడిన విరహ కేదన. “తిరుప్పావై ” పరిమాణములో చిన్నదైనను గుణములతో దొడ్డరచన, తమిళమున బీనిపై ననేకవ్యాఖ్యలు గలవు. ఆమెరచనలో' (పతిపదమునను స్రీనహజమైన లాలిత్యమ్తు గనిపింఛుచుండున్ను (ద్రావిడ్యపబంధరచనయే యట్టిది, ఆగానము మేధస్సునకు గాక హృదయమునకు సంబధించినది. ఒకే యేమో దారము. అందునను గోదాదేవిరచస అపురూపమైనది. విష్ణుచిత్తుని రాయ లిట్లు వర్ణించెను.

[, “వ్రైంగమల త్తజ్‌ తెరియల్‌, వట్టర్చిరాన్‌ కోత్తై శొన్న శంగత్తమిళ్‌ మాలై

ముపష్పదుం” [శిపప్పావై] త్రి

130 చై తన్యలహరి శా. “* అం దుండున్‌, ద్వయసద్మపద్మవ దనుం డద్వుంద్వు. డ(్యశాంతయో గాందూబద్ధ మధుద్వి షద్విరదు( డన్వి ర్ధాథిధానుం డురు చృందోబృ్బందతదంత వాగిపరనానంజాతతజ్ఞన్యని ష్వందృద్వె తనుసంవిడాలయుఃడు, నిష్టన్‌ ఏష్షుచిత్తుం డనన్‌.” వైష్ణవులకు (పధానములై నవి మూడుమంత్రములు.. 'విష్టుషడకిరి మొదటిది. “వాసుదేవద్వాదళాక్షరి” రెండవది. మూడవది “అష్టాక్షరి. ఆనంగా నారాయణమం్మత్రము. వీనిలో మొదటిరెండును వ్యాస్యములు, నారాయణము వ్యాపకము. మొదటిరెండింటిలో మూడవ దున్నదన్నమాట; మూడవడానిలో మొదటిరెండును లేవు, కనుకనే దానికి “మూలమంత్ర” మని పేరు. మోక్షము నాళించువారు (ప్రధానముగా ననుష్టించునది మూలమర్శతజపమే. దీనిన ఎల్లప్పు డును జపించుటకు వీలులేదు. నియమితనమయములలో మ్యాతమే. సాధింప వలెను, దీనికి అంగమయినదే ద్వయము. ద్వయమును నర్వకాలనర్వావిస్టల యందును స్త్రీ పురుషులందరును మనన చేయవచ్చును. విష్ణుచిత్తుః డాద్వయ మును నిరంతరమును జన మొనర్చుచుందెడివాండట! ఇచ్చట అద్వంద్వు6 డన(గా___ అదై్వ్వైతి యని అర్హము కాదు. ఉచ్చనీచభావములు లేక అందరిని సమముగా గౌరవించువాండనియే తాత్పర్యము. అష్టాంగయోగము లాత6 డభ్య పించెను, కేవలము అభ్యానమేగాదు “యోగీశ్వరుండు”గూడ. ఆయోగాభ్యాస శృంభఖలచేతం గట్టువడి "మన్నారుస్వామి* యను మదద్విరద మాతని హృదయ మందే యుండునట 1 దానిచేత నాతనికి * విష్ణుచిత్తుం' డను పేరు సార్టక మయ్యెను, విష్ణుచిత్తుండు ఛందోబ్బందములు పఠింపలేదు. ఇక తదంతము లేమి చూచును? కొని తజ్జన్య మగు ననుభూతి మాత్రము నిష్ఫందముగా నున్నది. ఈ విషయమును “నాథమును" లిట్లు సాయించిరి__ “ గుకుముఖ మనధీత్య [ప్రాహ చేదా నళేషానా నరపతి పరిక్షుప్తం, శుల్క మాదాతు కౌనుః శ్వశుర మమర వంద్యం, రంగనాథన్య సాక్షాత్‌ ద్విజకులతిలకమ్‌ తమ్‌ విష్ణుచిత్తమ్‌ నమామి.” అంకడు పాండ్యరాజునభలో చేసిన వాదవిషయముగూడ వెళోకమండే యున్నదిగదా : ఈసందర్భమున రాయలు 'రెండుగొప్పపద్యము లాతనినోటం బలికించెను. ఆపద్యము లంద రెజింగినవే. అయినను మరియొకసారి చెప్పికొంద మనివించును,

శ్రీకుష్ణ్ట దేవరాయలు 131 శా, స్వామీ ః నన్ను, నితఃపురాపఠితశా స్ర్రగంథజాత్యంధు, నా రామక్మాఖనన (కియాఖరఖని్నిితగాహి తోద్యర్కింణ స్తోమాన్నిగ్ధకరు, నృవదృవనదాను, న్వాదిగా6 బంపుచో భూమీభృత్సథ నోట మైన నయళంబు ల్మీకు( గాకుండునే ఏ. గృహనమ్మార్దన మో, జలాహరణ మో, శృంగారపల్యంకికా వహనంబో, వనమాలికొాఠకరణ మో, వాల్లభ్యలభ్యధ్వ జ (గహణంబో, వ్యజనాతప్యతధృతియో, (దాగ్జీపికారోప మో, నృహకి । వాదములేల, లేరె; యితరు ల్నీలీలకున్‌ బ్యాతముల్‌ ? రాయలరచన చాల (ప్రాఢమైనది, ఆపౌఢదింధము వెనుక నున్న లలిత భావము మనహృదయములను [దవింపంజేయును. “అయ్యో : పాస మనిపిం చును. విష్ణుచిత్తుండు భార్యతో లౌకిళసంబింధ ముంచికొనలేదు. వైస్ణవావ్వము లలో “తదారావన” కం కొను తదీయారాభన గొప్పది. “తిరుమంగై యాళ్వారు” జీవితములో నీనిష్ట మజియు న్పష్టముగం గానవచ్చును. యామునాచార్యులు దివ్యవిభూతి కేగుచుండిరి. శిమ్యండు “తిరువరంగనంబి” యిట్లు ప్రశ్నించెను, “స్వామీ । శ్రీమన్నారాయణుడు వాజ్మనసాతిభూమి. మరి యాతని నుపాసించు “పెట్లు "? యామునాచార్యు. డొనంగిన యుత్తర మిది: “భాగవతార్చనమే భగవంతుని సేవ. దైవభక్తునికి జాతిమతములు లేవు. అతండు సాకొరుం డైన భగవంతుడు. మీరు హరిజనుండైన “తిరుప్పాణాళ్వారు”. నుపాసించినచో నారాయణునకు భక్తి చెల్లించినళ్లే. భదక్తుం డెప్పుడును (శ్రీమన్నారాయణ మూర్తి వైన యర్చావతారములను _ వబాగవతులను _ తదేకభక్తితో నుపా సించును. నాయనాః తిరుప్పాణాళ్వారు భగవంతునకు. జెల్షించినసేవ గమనింపుండు. “కాంచీపూర్ణుల” వరదరాజస్వామిైై ౦కర్యము. ఆసితర సాధ్యము. వారిపాదము.ద్రలలో నడచుటయే మీరు తరించుటకు మార్గము.” ఈమాట లనుచునే యామునుండు “మునివాహనయోగిలో దలంచి సాష్టాంగ జైపడెను. తిరుప్పాణాశ్వారునకు “మునివాహనుండు” మారుపేరు. ఇది యొక “గాధ. ఇతండు పంచముండు; “లోకసారంగముని” యీయాళ్వారు నపమానిం ఉ చెను. దానికి శిక్షగా నతండు “తిరుప్పాణిొని భుజములపై నుంచికొని మోసి నాండు.. ఈశిక్ష వేసినది - శ్రీరంగనాథుండే;. విష్ణుచిత్తుడు వైష్టవదర్మము ననుసరించి భాగవత సేవతో కాలము గడుపుచుంగెను. ్రీవిల్లి పుత్తూరు వైష్ణవు లతో కిటకిటలాడుచుండెడిది. వారి నాకర్షించినది “రధచరణపాణి” మాత్రమే

132 చై తన్యలహరి కౌదు; విష్ణుచిత్తుని భాగవతసేవకూడ. శనివారములై నచో మతియు విశేషము. అనాడు భాగవతులు తలంటు లాడుదురు. శనివారమునాండు అభ్యంగన మొనర్చికొనుటలో వై స్టవసర్యపదాయ మున్నది, ఆయందమును రాయ లెట్లు ౪ చెప్పినాడు వ్‌ చ క దశిగఖీరపుష్పపు టికాచ్చట జేళతుల నిష్పసిండి మై6 గుదురుగ నిల్చి, యోప్పగతి గూనల నూనియ నుంచి, (తాటము న్నుదికిన కాటి (వేల, నది నొత్కట (గుంకిడి వత్తు రెందరే వదలక యాతనింట కనివారమునన్‌ పరిదేశవైష్ణవుల. (1-80) అజచేతులలో నరటిదొప్పలలో, బట్టికొన్న యిపష్పపిండ్కి గూనియలలో నించి కొన్న నూవులనూన్సె మైలయగునని (త్రాటితోం గూడ గొనిపోవుచున్న మడి దిట్టలు । ఓహో, దాక్షీణాత్య వై స్టవాచార మెంత చక్కగా నదికినది 1 నారికేళ కటాసనములున్ను “న్సునష్రోక్షపై క్తి గొట్టిన దొప్పగము”లును, దక్షిణదేశప టాచార మే, విష్ణుచిత్తుని యాతిధ్య మాయాబుతుషులక్షు( దగిన ట్లుండెడిది- గగనము సీటిబుగ్గలుగా జడివట్టును, అప్పుడు వేడివేడి కలమాన్నము, బల్ఫన ప్ర్మ నాలుగేసి పొగసినకర్రల్ను నడియములు, వరుగులుు. పెరుగులు పెచ్చు ఘృతస్లతి, ఈవంటలన్నియ నాయింటియిల్లాలు “నాడికేడపుందొటీ యలు” దగిలించి వ౦డెడిది, వడించుట యగపలకోనే, వేసవి. వచ్చును వంట మారును. తెలిసులివెచ్చయోషోరు, బెల్ల మెక్కువ పసిన తియ్యని ఛారుల్కు తిమ్మనములు, పలుచనియంబిశులు, చెటకుపాలు, ఎడసీళ్ల, రనడాడీ లమ వలావదలు, మగంధిశీతజలములు, వడపిందెలు, నీరుజల్ల , ఘుమముమ శ. చర పీకు నతెంచును.. పునుగుందావినవొదనము, మిరియపుః

• త్రోల కర అగు నా దారని కూరగుంప, “ముకు మంద్వై. యేడ్చు య గ్రానునేయి, చిజబుపాలవెలువ. రాయలకు తమిళము (వళ ముండెను. ఆతండ్రు చిన్ననాండు తుండీరము _ చేవకీస్ణరమం దుంజెనుం న గర్చోట కొంకకాల మండినాు. తర్వాత చం్చదగిరిలో ల ఏయున్న బాగుండెడిది 1 ఆసందర్భములో సీవద్య మున్నది_

శ్రీళృష్ణ దేవరాయలు 133 శా. ఆనిక్షానిధిగేహసీమ నడురే యాలించినన్‌ (మోయు నెం తే నాగేం్యదళ యానుపుణ్యకథలున్‌ దివ్య[పబంధానుసం ధానఢ్వానము *నా ని శాకబహుతా నా న్వ్యుష్ణ్టఠా నా న్త్యపూ

పోనా స్త్యోదన సౌష్టవం చ కృపయా ఖోక్తవ్య" మన్మాటలున్‌.” అర్హర్మాతియం డాలించినను విష్ణుచిత్తునింటిలో “నాగేయదశయానుపుణ్య కథనే వినవచ్చెడివి. దివ్య్యపబంధానుసంధానధ్వానమే._ దిక్కుల ఘూర్దిత 'మొనర్చెడిది. అతిథులకు6 జక్కంగా వడ్డించి, యాత డాడు (వశ్రయ సుందరవాక్యములే కర్ణరసాయనము లగుచుండెను. వైష్ణవుడు నిత్యశరణా గతుండు; వినయనర్వస్వుండు. వైష్ణవ డితరవైస్ణవుని జూచినచో పయో జ్ఞానములతో నిమిత్తము లేకయే దండము సమర్ప్చింపవలెను. ఇది యాచారము, ఒకప్పుడు తెనాలి రామక్ళషమ్ణునిదగ్గర నీపద్యిచర్చ వచ్చెనట ః “కూరలు లేవు, నారలు లేవు ; ఇ6క నతిథి యేమి తినును ? వాని పిండ” మని రామకృష్ణుండు నన్వెనట ః ఏదో ఆపాతన్యాయ మెన కొంజెచేష్ట, రామకృష్ణుం డి ట్రనియుండ డని నావిశ్వానము, అతడు పరిహాన్మపియు6 డ్రైనను బొత్తిగా వస్తువులపై గౌరవము లేనివాండు కాడు. ఎవ(డో దీని నల్లి వానితల 'కెత్తియుండును. భగవ్మదామానుజులు “దివ్య పదింధములకు గొప్పగారన మిచ్చెను. వేద నుంతయు దానిలో గతార్థ మన్నాండు. “తెంగలో “వడహల” సంప్రదాయము లకుం గల ఖేదములలో నిదియు నొకటి. “*వడహల”వారు వేదమునకు. దొణుత (పామాణ్య మిత్తురు (పబంధములకు 'రెండవతాంబూలము. తెంగల వారిదృష్టిలో వేదములకన్నను (వబంధమే గొప్పది.*వడహల” సం్మపదాయము నెక్కున (వచారము నకు( దెచ్చినది “ సర్వతంతన్వతం కు” లైన దేశికులు.. వైష్టదఉత్సవములలో నీభేదమును మనము గమనింపవచ్చును. 'వేదపారాయణము ముం దుండును, (ప్రబంధము వెనుక నడచును. *కంచి

శీమ్మాత మిస్పటికిని టీని కపవాదమే. అచ్చట పదింధమే ముందు పోవును, తమిళములో “*ప్పకశేందుస్పులవర్‌” అను నొక మహాకవి గలండు. అతండు జా వైజ్చా” వృత్తములో “నలచర్మిత”ను రచించెను. అందులో నీచరణములు వచ్చును.

“= అతిత్తని క్కోల మానాన్‌ చేత శ్తిన్‌ మున్ని[నాన్‌ ""

(్రావిడపండితులు దీసిన్‌ వ్యాఖ్యానించుచు “ వేదములకం'అెను (ప్రబంధములు గొప్ప వని ధ్వనిమార్గమున నిందు సూచించుచున్నాలొ డందురు, కంచి నుదాహ

134 వైతన్యలహో రణము చూపుదురు. కృష్ణదేవరాయలు “నాగేంద్రళయానుపుణ్యకదలు' తొలులో నుట్టంకించెను. ఆపై దివ్య పదింధముల( దడవెను. ఇతనిది వడపహాలి సంప్రదాయ మనుట కిది యొక చిన్నగుర్లు. రాయ లహోబిలమరళిష్యుండు పంచమతభంజన తాతాచార్యు డాతని యింటిగురువు. ఆతండు నూటయెనిమిది దివ్యదేళముల పై శ్రీకార్యకర్త. కృష్ణరాయలకు సమకాలికు లగు షష్టపరారికో శులకు పూర్వాశమమున భాగినేయుండు. విష్ణుచిత్తునికి లోక సామాన్యగృహాథ్ట్‌ ధర్మ మెంఠ తెలియదో అతండు రంగధామునకు విన్నవించుకొన్న వచనమును (5. 15% జూచిన దెలియను. మందరధరుండు తచ్చాందసమునకు మంటే స్మితము సేసెనట | నిజమునకు నవ్వినది రాయలేనేమో 1 విష్ణుచిత్తు “డలొ వ్రేజధనుఃపథత్రి”. మాలికాకరణకై ౦కర్యమే యెటింగినవాండు. ఆఅతండు గోదో దేవి “కాకం బొరలాడుచుండంగా” తప న్సనుకొనక మటి యేమిగా భావి చును ? ఆశిశు వాతనికి తులసీవనమునం జిక్కినది, ఆమె భూ దేవియవతారము !* రాయ లామెను “సత్యభామ”గాం జెప్పెను (5_ 74. ఈమార్పు తెలియక చేసినది కాదు2. సత్యభామ మైనచో శృంగారము మరికొంత పసందుగొ నుండు ననుకొనెనేమో । నత్యాదేవి పురాణవాజ్ఞ్యయములో భూడేవియవతార మే* ఇంతలో గోదాదేవికి అనన్యాదృశముగా బాల్యము జాజీనది. జాజక లేమి 'సేయును ? నానాటికి తన్మబదుకు చవుక యైనది, వాతెల తొంటిక్రై వడి మాటొ డుట లేదు. కుంతలములు కుటిలవృత్తురై నవి. అతులు, సంపద్గర్వముతో నజ గంటి. జూచినవి. ఆన్యము బొమమ లాడించినది. వక్ష ముపేకతో. గడకొ్తి నది. పాణిపాదము లెజ్జవాఅ( దొడథగినవి, మాటలాడించినది తడవు మధ్యము చార్మిద్యముల6 జెప్పినది. మేను లొ చ్చోర్వక లోంగంజొచ్చినది. నాభి పట్టీ గాంభీర్య మొక్కటిని బెట్టికొన్నది. పురుషాభిగమకమ మైన వయస్సు; ప్రాగ్గ న్మమ్మైకితో నాగకన్యక లాయూరనే యిరుగుసౌరుగుల. బుట్టినారు. ప్యుతికానా వివాహములలో పద్మాలయాపరిజయా మేయగేయములు విన్నది; అనంతుకల్యాణ గుణము లాకట్టీనవి. “వినుకలి” నల పారంభ మైనది. తెలిసితెలియని వయస్సు.*

1. “పాట్‌ న్టమాం కరుణయా కమలా మవాణ్యం ;

గోదా మనన్య కరణ శరణం (పవద్యే । (వేదాంత దేశిక, గోదాస్తుతి

వల్మీకత ృవణతో వనుధాత్మ న్‌ స్తే

జొతో బభూవ న మునిః తొవిసార్వభౌమః. (గోదాన్యతి. 7.)

కి ఈ 872 7.20.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు 135 తంగడి స్వామ'సేవక్షై కచ్హైడు “కమ్మచెంగల్వవిరులతోమాలెలు”. కంతునకు “బార్హనిబద్ధఖభేటక” మైన కొప్పునం బెట్టికొన్నది. “నీలనృషకకు (దేఖ”తో నెడమ కొక్కింత యొజుంగ నిడిన ధమ్మిల్లవలయము, ఘుమఘుమ లాడు చెంగల్వవిరులు “రత్నం సమాగచ్చతు కాంచనేన” గా నున్నవి. కూపవారిలో సీడం జూచుట, తం్మడికిం దెలియకుండ మఅల నశ్తే యుంచుట।ః దినము లిశ్లై గడుచుచున్నవి. ఇంతలో “"జిఠతహేమంతము” వసంతము వచ్చినది. ఆమె నెగులునకు. వారము లేదు. తండి కాబాధ యర్ధముగాదు. అతనికి ది క్కైవ్వరు? స్వామితో( జెప్పికొన్నాండు. స్వామి యౌమెను రంగ నాథునకు సమర్చించికొ మ్మనెను. భక్తుండు దేవరయానతిని. బాలించినాండు. రంగపతి కాతండు మామ యయ్యెను. స్వామికే మంగళాశానన మొనర్చు గౌరవము దక్కినది. ఆతండు పెరియాళ్వా రయ్యెను. ఆమంగళాశాసనమే “తిరుప్పలాండు*. వైష్ణవుల కీపాశుకములు శిరోధార్యములు, రంగనాథుని వరించిన గోదాదేవి “చూడిష్టుడు త నాచ్చియా” [ర నది. ఆమెయే సంస్కృత మున “ఆముక్తమాల్యద”, “ఆండా"”ళనియు నందురు. రాయలరచనలోవి (వఠానకద యిదియే. ఇది చారిత్రళము., తక్కిసవి నడుమ వచ్చినవి. యాము నాచార్యవృత్తాంతమును చార్మితక మే. మాలదాసరికథ, కఖాండిక్యశేశిధ్వజ సంవాదము పొరాణికములు. యామునాచార్యుండు “నాథమునుల” మనుమడు. నాథముని యీశ్వర ముని కుమారుడు. నాథముని యెంతటి పండితు.డో అంతటి భక్తుండు." న్యాయ తత్త్వము", “యోగతత్త్వము” అనుగ్రంథములు వ్రాసెను. “గానటవీనట”గా నుండిన (వబంధములను నంకలన మొనర్చి “నాలాయిర” న్వరూప మిచ్చిన దాత6డే. ఆతనిని రాయ లిటు వరించెను. య సీ. వృష వైలరురవారి( (దిషవణస్వానంబు నిష్టం గావించి, యాహ్నిఠకము దీర్చి యేకాంతగుహ, త త్తటికుశాసనమున నుండి, లక్మీశాంఘిపుండరీక మంకురత్పులకహర్షాశు వై దహరప్పు ష్యరముక థావించి నవిత దిరుగ

1. “ చూడిక్కొడు త్త శుడర్కొాడియే ; తొల్చావై పాడియరుళవల్ల పెల్వశ్రైయాయ్‌ :”

136 చై తన్యలహరి యజ్ఞోపవీత పద్మాకమాలికలతో యోగపట్టికం గూడి యురము మెజయ, కే. శౌరి దద్దరణి ధవాస్తవ్యుం గొలిచి నసతియు నాలర్మశాక మంచితము వండ, నిళ్ముకుందున కర్పించి, వేల్మి దీర్చి, యిట్లు తనుయ్యాత నడప్ప ము న్నితనితాత. (4-80) నాధమునుల కుమారు “డీశ్వరభట్టాళ్వార్‌ ”. ఆతని గర్భళు క్తిముక్తా ఫలమే యామనాచార్యుండు. ఇతనితండి చిన్నతనముననే గతించెను. అప్పుడు యామునునకు పదేండ్తవయస్సు. నాధముని ప్యత్రవియోగముతో సన్యానమును స్వీకరించినాండు. రాయం పెవరన మాసిశిలోనిదే. కొడుకు (బ్రదికియండగా నొకసారి నాధముని నకుటుందవకేగా ను త్తరదేశయ్యాత్ర వెశ్లైనట | యమునయొడ్డున కోడలు నొప్పులుపడి (ప్రసవించినది. అందుకే తాత యామునాచార్యుండను పేరు వెద్చైను. ఒకళధ. “వీరనారాయణప్పరము” ననే ప్రై నవి పకొంతరము. తండ్రి గతించెను. తాత సన్యాసి మైనాడు. చునుమని పోషజభార మవ్వ ప్రై. బడినది. విధవయెన తలి. పితామపి విచేకముతో నంసా రమ సాగుచున్నది, యామును:డు విషుమూ రీసింహాననాంశము; (డేలు చూవిన హస్తము (మింగెడివాండు; పైగా సట్టివారి చదువులు “వపేదిరే ప్రాక్తనజన్మ విద్యాః”, యాన్సునుల విద్యాగురువు “మహాభాష్యభట్టరు”, ఇంతలో నొక కధ జరిగెను, పాండ్యరాజునభలో నొకవండితు( డున్నాండు. వానిపేరు “విద్వజైన కోలాహలుండు; ఇది విరదమేమో | అతండు వాగ్మి; పండితుడు; సమయ స్ఫూర్హిగలవాండు, ఆపండితు, డన్న రాజున కెనలేనిగారవము. దానిని ప్పరన్క రించుకొని వా డేశ్సేబ విద్వాంసులనుండి కుల్కమును వసూలు చేయ మొదలు పెచ్టెను. ప్రభువుల యభిమానము చిత్రచితముగా నుండును. “కోలాహలు”ని దురాగతములు తెలిసియు రాజు మిన్నకున్నాండు.*రాజు తలంచిన దెబ్బలకు కొదు వేమున్నది ? రాజ్యమందలి పండితులందరును “కోలాహలు” నికి కప్పములు చెల్లించెడివారు. ఇవ్వకున్నచో వానితో వివదమునకు దలపడవలెను. మహా ఛాష్యభట్టరు” గొప్పవిద్వాంసుండు. కాన్హి పరమసా త్హ్వీకుండు. “ఎందుకు వచ్చినబెడద” యని యతండుగూడ కోలాహలునకు ఉల్క. మిచ్చెడువాండు. ఒకసారి వారికడ ధనము లేకపోయినది. రెండేండ్లు బాకీ పడెను. ఆధనము వసూలు చేసికొని రావలసిన దని కోలాహలుండు “వంజి” అను నొక నత్మతకు

(శ్రీకుష్ణ దేవరాయలు 137 నంపినాండు. వాని (ప్రవశమే ఆఅవహేళనతో, బూతులతో నుండెను. “*దంజి” వచ్చినాండు. “భాష్యాచార్యు” లూర లేరు. "యామునవటు వేదో పనిచేసికొను చుండెను. గురుధిక్కార మాతనిచెవులలో6 బడినది. అతడు “వంజి” నద లించెను. ఈవామను.డు వానికంటి కాగునా:! వీండు (శివ్మికముం డని వా( 'డెలయంలగండు. అవహేళనములు రెండంత లైనమి మీగురువును వాదమున కంపవలసిన దని వాండు గద్దించివాండు. “'యామునుండు గర్జించెను,. ఆగర్హ ధార్మిక మైనది. యామునాచార్యు, డన్నాడు: *ఓయీ:ః మాగురువులన త్త్వ గుణము నవకాశముగ. దీసికొని మీగురువు కోలాహల మొనర్చుచున్నాండు. కాని, మాది. హయవదనహేషాహలహలము. మీగురువును జయించుటకు మాయాచార్యులు కమతీసికొన నక్క-రలేదు. ఈయ(పసిద్ధశిమ్యుండు చాలును, ఈవిషయము మీగురువుగారితో చెప్పుము”. “వంజి” కోల (వేసిన (కోల్చులి యయ్యెను. నడునెత్తిపె తేలుకుట్టినట్లు గంతులు వేయుచు మధురకు. బడ. బాజినాండు. ఉన్నవి లేనివి కల్పించి గురువులకు మనవి చేసెను. పాండ్య రాజునకు విన్నవించెను. (వభువులకోసము విచ్చితమైనది. ఇంతలో న్నాబహ్మ చారివయళ్చర్చ వచ్చినది. వాం డొక'ఠింగణా' 1 వానిమాటల కేమి లెక్క? “భాస్యభట్టరు ' వచ్చినతరువాత విచారింత మని కొందరుపండితు లన్నారు. “క్తాదుకూడదు” వాదము జరుగవలె నని కొందథిపట్టు. వారి కేవో “భాష్య భట్టరు” పె నసూయలు, రాజు వారిపక్షమునే (కొక్కెను. యామునవటువు కొజకు రాజసభనుండి పల్లకి వెళ్ళినది. వెంట నూర్వురుపాదచారులు, పితామ పాయు, తల్లియు యామును నదలించినారు. అతండు వినలేదు. పలకి వచ్చి నదే (ప్రయాణ మయ్యెను. అవ్వయు, తల్లియు. నేమి సేయుదురు? చేతులు ముడిచికొని కూర్చున్నారు. “భాష్యభట్టరు” తిరిగి వచ్చెను. శిమ్యనివిజ్బృంభ ణము తెలిసినది. తా నేమి చేయ6ంగలండు ? పాండ్యనభకు తాను బోవుట కిషము లేదు. స్ష్మప్రాకారగతుం తై సరసిజముకుకోద్భాసమానవిమానమున నున్న నిద్రామ్ముదాభిరాము. వైన రంగనాథుండే ది క్కనుకొన్నాండు. సంపూరశళరణా గతు6 డై నాడు. పాండ్యరాజునభలోనికి వటువు మాయావటువువలెనే (ప్రవేశం చను. (వ్రసక్తానుప్రస క్తిగ యామునాచార్యు6 డిట్లు హుంకరించెను, “న వయం ఠవయన్తు 'కేవలం న వయం కేవల తంతపారగాః

138 చైతన్యలహరి అపి తు (పతివాదివారణ చకటాటోపవిపొటనతమాః ”

కల ఆశైలాదదికన్యాచర ణకినలయన్యాస ధన్వోప రజా

డారకోనీత సీఠాముఖకమలసముచ్చ్వానహేతో శృ సేతోః "

ఆచ (పాచ్య(ప్రతీచ్యతీతిధర యుగళాదర్కసోమావతం సొత్‌

మీమాంసాళా స్ర్రయుగ్మశమష్పుదిత మనా మృగ్యతాం మాదృళోఒ న్యః””

ఈ్ళబహ్మచారివాలకము మహారాణి కేదో దివ్యవిభూతిగా( దోచినది. విద్వజ్ఞనకో లాహలుని కోలాహలము ఆమెకును కంటిగింపుగా నుండెను. చాల దినములనుండి వీనిపొగ రణచుటకే యామె గాచికొన్నది. యామునునిగరన ణె యామెకు గ్రీష్కనమయని రుత్సాహ కేకిరమణికి నవఘనవ్వని యైనద. [బహ్మ చారి రాజుకంటి కాగుటయే లేదు. “*వీండు కోలాహలునకు పిలి కెలుక ఏలె. జిక్కి నా6డే” యని నవ్వెను. అగ్నికణము తూలరాకిని గాల్చునటు లీవటువు కోలాహలునిగర్వము నాశ మొనర్చు నని రాణి యన్నది. మాటకు మాట పెరిగెను. (బహ్మచారి యోడిపోయినచో తాను దాసీవృ త్తి స్వీకరింతు నని టి యామె యనెను. వీడు గెలిచినచో ఆతా నర్థరాజ్య మితు నని రాజు పణము అవే కమైసు. కోలాహలునకు వీరిమాటలు సవసవగా వినిపించిన. అతనికి రాణిపె “త న్నభిమానింప” దను గూఢకోపము కద్దు; వాం డామెవెపు తిరిగి వెకిలిగా “ఆళవందారా” । యన్నాండు, అనగా మిమ్ము రక్షీంప వెచ్చినాండా । యని యర్థము. రాణి యావేశముతో *ఆళవందార్‌, అనెను. నా(టినుండి యామునా చార్యునకు *ఆళవందార్‌” అనునది మాజుపే రె నది. కోలాహలున క్‌బహ్మ న. చారితో వాదను వేడ్కగా నున్నది. వ్యాకరణపుచిట్కాలు ప్రయోగించెను. అఆ్మత్రివ్మకిమున కివి లెక్కయా ? అలవోకిగనే సమాధానము నిచ్చినాండు. అష్టాన్మికుండు జనకునిసభలో వందిని జయించినట్లు నిన్న సిర్టింతు నని మల గర్జించినా (డు. కోలాహలుండు నవ్వెను. (వ్రిమ్మ్రిదుముగా శాస్త్రవాదము “పెరిగినది. తనముందు వీ6 డెందుకు పనికిరానివాం డని యనిపింపవళి నని కోలాహలునియాశయము, అత. డన్నాండు _- *ఇంక శాస్త్రవాదము చాలునుళే । నీయిష్టము వచ్చినవాక్యము చెప్పుము. దానిని నేను ఖండింతును.” యామునా చార్యులకు పట్టరానంత నవ్వు వచ్చినది. సరే కానీలె మ్మన్నా(డు. అతండు మొదబ్యిపశ్న నిట్లు వేసెను, “మీయమ్మ గొ(డాలు కాదు. దీనిని ఖండింపుము,” క్రోలాహలు చేమి

శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 139 బదులు చెవును ? తనతల్సి గొడా లై నచో తా నెట్లు పుట్టును ? సమాధానము నకు దిక్కు తోచక మౌనముగా నున్నాడు. ఇంతలో రెండవపళ్న వచ్చెను. “పాండ్యరాజు ధర్మాత్ముండు. దీనిని గా దనుము.” ఇది మొదటిదానికం ఇను చిక్కుగా నున్నది. కోలాహలుండు (గుడ్డు శేలవేయుచున్నాండు. మూడవ నశ ఫణము విప్పినది. “ఓయీ కోలాహలా 1 మనయెదుట కూర్చున్న మహా రాణి సొవ్మితివంటి పతి విత దీనిని వివదింపుము,”

కోలాహలుని నెత్తిపే కిది పిడుగుపా టయ్యెను. వాండు జీవచ్చవమైనాండు. నాంట్‌ మర్యాద యేమనంగా నెదుటివాండు (సళ్నల కు తత్తర మీయవేనప్పుడు వేసినవాండే వానిని సమర్థింపవలెను. ఆధారము యామునాచార్యులమై6 బడినది. స్మీపశ్నలు సీవే వివదింప వలె నని నభవా రన్నారు. యామును6 డి ట్లారంభిం చెను. “ఆర్యులారా £ మీ రందరు పెద్దలు, మీకు నమస్కారము. (శోతవ్య మానసూయునా”. అతండు మనునంహితవ్యాఖ్యలోని వాక్య మి ట్లందుకొనెశు, “ఏ్రక్రప్పుతో హ్యాప్వుత ఇతి లోకవాచాత్‌” (1౫4.61 మేథాతిధిభాస్యము), ఇంకే మున్నది: నభ నిరుత్తర మైనది, రెండవ పశ్నవాక్యము నాత౦ డిట్లు విఎదిం చెను. “నాయనలారా : ఇది కలియుగము. ధర్మ మేకపాదమున నడచును. | తక్కి- నిమూ:డుపాదము లధర్మమునకే. మనున్మృతిలో (ప్రజలను న్యాయముగా. బాలించురాజునకు వారిపుణ్యమున నాజఖవపాలు సంకమించు నని యున్నది. అశ్షే పొాపముగూడ. కలియుగమున రా జెంతనీతినర్హను6 డైనను (వజలు పాప మొనర్చి తీరెదరు. అభారమును రాజు మోసితీరవలెమ. ఇక నాత డెట్లు ఫర్మాత్ము6 డగును ?

మూడ వవాక్యమునకు వత్తము2 రాజు ల (పభావములో నగ్ని;వాయువు; చంద్ర హర్యులు; వర్మరాజు; కుబేరవరుణులు; ఇంద్రుండు; అందుచే రాజుభార్య యొక్కనికే రాజి గాదు; ఎనిమిదిమందికి. మజి యామె పత్మివత యెట్లగును ?

ఇం శేమున్నది. సభనోటికి గడియలు వడినవి. రాణి “ఆళవందార్‌' ఆళనందా” రని గట్టిగా నజచినది. విద్వజ్ఞనకోలాహలుని నో రాగిపోయినది. మాట్మపకొరము రాజు వటువున కర్ణరాజ్య మిచ్చెను. యౌామునాచార్యులు కోలా

శ సర్వతో ధర్ముషడ్భాగోః రాజ్ఞో భవతి రక్షతః అధర్మాదపి షడ్భాగో, భవత్యస్యహ్యరక్షతః (మను. 8 804 1 " సపోఒగ్నిర్భవతి వోయుశ్చ, సోఒర్క స్సోమ స్స ధర్మరాట్‌ స కుబేర సృ వరుణః, స మహేంధద్రః _పధావతః ” (మను. 7,7)

140 ఛై తన్యలహరకి హలుని తృమించి వదలిపెట్టినాండు. “*ఆళవందార్‌” రాజై రాజ్యము సుభిక ముగా నేలంజొచ్చెను. అఆధ్యాత్మికచింతన మనక వట్టినది. వై భవములలో ముని6గితేలుచున్నాండు. వృషశ్రైలమున నున్న నారమునుల కీవృత్తాంతము శెలియవచ్చెను. వారు మనుమనిరాజ్య(ప్రాప్రికి నసంతోషపడలేదు. కీర్తికి తృపి పడలేదు. దైవమునకు దూర మయ్యె నని దుఃఖించిరి. ఈచింత వారిని పట్టి పొలార్చుచుండెను. భారతీయులజీవధర్మము విచ్శితమైనది! ఇంళతలో వారికి మరణకాలము సమీపించినది. నాధమునులశిమ్యుండు రామమ్మికుండు. అతనికి “మనసక్కల్‌ నంబి” యని పేరు. అతనితో నాధమును లిట్లనిరి “నాయనా £ సమయమును జూచి నీవు యామునుని గలిసికొమ్ము. వానికి. ఐరతత్త్వ ముపదేశించ్వి విషయవై ముఖ్యమును గలిగింపుము. ఇది నీభారము. “ఈమాట లసుచునే వారు నిత్యవిభూతికి వేంచేసిరి. కొంతకాలము గడచినది. యామునా చార్యుండు శ్యతువులను గొట్టి కోలాహలము చేయుచున్నాండు. ఆతని కప్పుడు ముప్పదియైదేండ్లు. రామమ్మిక్షునకు చిత్తళాంతి లేదు. గురుకార్య 'మేమైసనట్లు ? ఎన్నియోసారు లాతండు మహారాజును గలిసికొన యత్నించెను. సాధ్య పడ లేదు. రాజభవనముచుట్టును నిరంతరము విచ్చుకత్తులపారా?; మదద్విరదముల ఘీంకారములు; ఆరట్ట ఘోట్టాణముళసకిలింపులు; రాజున కొక్కగడె తీరిక లేదు. కానా వీద్యబాహ్మణుండు తనకు రాజదర్శన మట్లగును ? అతండు వంట వావితో నేస్తము కశ్తైను. దినదినమును రాజున కాతండు “తుడువలై ”__ అలర్కశాకమును నరఫరా6 జేయచున్నాండు ఆది స్త్వగుణమును వృద్ధి పజచును. ఒకనాండు రామమ్మికు. డాళాకమును దేలేదు. ఆకూర వండతేదే మని మహారా జడిగినాండు. వంటనాండు జరిగినవృత్తాంతమును 'దెలిపెను. శే పాఠని నాదర్శనమునకు. “టీసికొనిర” మ్మనిమహారా జన్నాండు. ఏకాంత మున దర్శన మైనది.

రామమ్మికు. డనెను : “వుహారాజా । తమతో: గొంత యొంటిగా విన్నవింపనలెను. "సెల విప్పింపుడు.” అనుచరు లావల6 దొలఃగిరి. *మన క్క-ల్‌నంది” యారంభించెను. “స్త్వామి। తమతాత నాఠమునులు దివ్యవిభూతికి శేంచేసిరి, వారిని దనరు మఅవలే దనుకొందును. ఈసేవకుండు వారిదాసుండు. (పాజో(త్ర్రమణకాలమందు వారు “నామనుమనికై యుకనిధిని దాచికిని, దానిని వాని కొప్పగింపవలెి' నన్నారు. మహారాజా | అనిధి చ్నితమైనది.

శ్రీకళష్ట దేవరాయలు (1 సి. నృటలమణు న్‌్రిల శాంతమై శ్వేతమే నట్టి తా చొక్కటి చుట్టియుండు ; రత్షోగృహీత మ [నథ తొల్లి గల దది పొలయ దం దేడాయినెలలు గాని; యేపాటిబలి మైన జేపడు( చాణహిం సాది పూజనముల కానపడదు ; తనవెలుం గొగి నిరంజనదృష్టికినె లత్యు మె యుండు, నయ్యు నింతంళత గాదు; జే రత్న మొకగటి పై ననర్హంబు మెజయు.ల; గలదు పద్మంబు కంఖంబు ; పలుకులేటి కతయ మనంత, మాద్య మేకాంతమందు భూప, నీ కొఠ్కనికె కాక చూపరాదు.”' (4.200) రాజున కప్పుడు ధనముతో నక్కఅ యున్నది. అత దొక శ్మతువుపె నెత్తి పోవుచుండెను; నిధిని సంపాదించుటకు రామమిశునివెంట 'సేనానమేతురై కదిలినాండు. (తోవలో “నంబి” భగవథ్షీతను పఠతింపమొదలు పెళ్లైను. ఆ (గ్రంథముల నెన్నడో యామునుండు మలచినాండు. కాన్సి సంస్కారము దాగి యున్నది. ఆగీతాకావ్యము లాతని చెవులలో నమృతము నింపినవి. తనకు గిత నుపడేశింపు మని యామును.ండు (ప్రార్సించెను, రామమ్మిశుండు *రాచ కార్యము లున్నవిగదా $? యని నవ్వుచు నన్నాండు,. *ఆఅవి యుండని మ్మని మహారాజు పత్యుత్తరము; గీత్మాపవచన మారంభమయ్యెను,. చరమళోకారము వినునప్పటికి యామునాచార్యులమనస్సు పూ రిగా మా8పోయినదో. హైరు (శ్రీకంగమును జొచ్చి కావేరీచం్యద్రపుష్కరిణులం వీరమాడిరి; ఆలయమున ివెళించినారు. ఇం కేమున్నది ; అ క “ మీపెద్దలుగూర్చిన ని కేస మ్మిది గొ మ్మటంచు శ్రీరంగపతి శ్రీపడయుగ్మము( జూపిన నాష్పథ్వీపళియు హళఠనిరస్త (భ్రము( చే రామమ్మిశుండు యామునక్ర పంచనంస్కారము లొనర్బ్చినాండు. ద్వయ పూర్వకముగా నష్టాక్షరి నుపదేశించెను, యామానాచార్యుండు వెంటనే సన్య సించినాండు. అతని, గంధముల నాలు ఈ కా ఇది నిజముగా రత్నమే “సిరి తద ఒరరత్న మొకటి క ధం ఎ ఇది ఆత్మసిద్ధి, ఈశ్వరసిద్ధి

[42 చైఠన్యలహరి సంవిత్సిద్ధి యని మూ+౭డుభాగములు “నీకార్థసంగహో మొకటి “ఆగమ (ప్రామాఖ్యము” “చతుళ్లోకి” రెండవస్తోోతరత్నము ఈ(గంధముంలో నతండు విశిష్టా ద్వెతసం్మ పదాయమునక 6 జక్కని రాచబాట వేసినాండు. రామానుజుల కాలమున నాతం డుండెను, అప్పటి కొతండు శతవృద్దు. రామౌనుజుల కాల ముశ యాదవ్మప్రకొళుండు దిగ్గజమువంటి పండితుండు అతనికడ భగవి్నదామా నుజులు (దిహ్మస్మూత్రము లఅభ్యసిందుచుండిరి “సత్యం జ్ఞాన మనంతం౦ (బహ్మా” అనువాక్యముపై వారి కభ్నిప్రాయభేద మేర్చడెను, రామానుజులు దానివె నొక (కోడష్మతమును వాసిరి. అది వైష్టవులచెవులలో ధ్వనిందుచున్నది. యామునాచార్యులుగూడ దానిని వినియండిరి, వా రొకనాండు యాదపష్మపకాశు లతో: బాటు పోవుచున్న రామానుజులను జూచిశారు. లక్ష్మణాంళజుం డగు రామానుజుండు వైష్టవసిద్ధాంతమునకు మూలస్తంభ మగు నని వారు నిర్ణరించి కొనిరి యామునులు మజల వారిని జూడలేదు, కాని, వారియాశలుమాతము రామానుజులను జుట్టుచునే యున్నవి. యామునాచార్యుల నురణకౌలము సమీ పించుచున్నది. వారు భగవద్రామానుజులను తనవద్దకు తీసికొనిర మ్మవి మహా పూర్ణల నంపిరి. అత౦డు వారిని దర్శించి “స్లో తరత్నము”ను వినిపించీనాండు ఆది రామానుజులహృదయమును గదలించి వేసెను. వారిరువురును (శ్రీరంగము నకు వచ్చిరి. అప్పటికే యామునులు దివ్యవిభూతి నందిరి వారికుడిచేతి యందలి మూడు వేళ్లు ముడిచికొని యున్నవి, ఎవ రెంత (వ్రయత్నించినను సరిగ రాలేదు, దానికి. గారణము రామానుజులమనస్సులో భాసించెను. వా రిట్లనిరి వ్‌ “ అహం విష్ణుమతే స్థిత్వా జనా నజ్ఞాన మోహితాన్‌ పంచనంస్కార నసంపన్నాన్‌, (దావిడామ్నాయపొర గాన్‌ (సపత్తి ధర్మనిరతాన్‌, కృత్వా రళొమి సర్వదా ”. ఒక్మవేలు తెఅచికొన్నది రామానుజులు మటిల ని ట్రన్నారు :_. “ నంగృహ్య నిఖిలా నర్ధాన్‌ తత్వజ్ఞాన పరం శుభం శ్రీభాష్యం చ కరిష్యామి, జనరకణ'హేతునా " 'శెండవన్య వేలు 'గుదిరికొన్నది తదుపరి రామానుజు లన్నారు. “జీ వేళ్వరాదీన్‌ లోకేఖ్యః కృపయా యః పరాళరః నందర్శయన్‌ తత్స్వభథావాన్‌ తదుపాయగతి న్తధా పుఠరొణరత్నం సంచ(కే మునివర్యః కృపానిధిః

(శ్రుకుష్ప దేవరాయలు 143 తస్య నామ్నా మహోషాజ్ఞ 1 వెష్ట్ణవస్య చ కశ్యచిత్‌ అఖిధానం కరిష్యామి, న్మిష్కియార్హం మునే రహమ్‌ ” 'పెవాక్యములతో మూండవ్యేలు గుదిరికొన్నది. _ కాను దర్శింపకముందే యామునులు నిత్యవిభూతి నంది రని భగవదామానుజుఅమనస్సు కలగుండు వడినది. ఆచింతతో వారు రంగధాముని దర్శింపనే చేదు. వెంటనే కంచికి తిరిగి వచ్చిరి. ఇది యామానాచార్యులజీవితము. కృష్ణరాయలు యామునాచార్యచర్శితను మెలకువతో (ద్రాసెను. తొలు తనే “అతివ । 8లం డొకండు మక్సదా[శితుం డాదిన్‌” అని చాలభ్యద్రమెన పునాది వేసికొన్నాండు. దీనిలో యామునుని పుట్టుపూరో్వ్యోత్తములు వివరించి చెప్పుగొడవ లేకపోయినది. నాధమునులవై భవము రాయలకు. దెలియుసు. యామునాచార్యుల నంపూర్ణగాద నతండు గుర్తెరుంగును. కాని, తనకు వలయు నంతమ్మాత మే పూర్వచరిత్రను దీసికొన్నాండు. ఇందులో నాతనివివేక మున్నది. ఆనవపసరవిషయములను బెంచి "పెద్దంజేసి చూపించు (చమాదము తప్పినది, “విద్వజ్ఞనకోలాహలు”నిగాధను రాయలు తడవనే లేదు. మజి పాండ్యరాజు నభలో వివాదమునకు. గారణము ? దీనిని చాల చాకచక్యముగ నాతండు నిరూపించినాండు. 1*కలియుగంబున (ద్రవిడ మండలం బున6 గృతమాలాత్యామపర్డీ తటంబుల మదృ క్తులు తఅచగుటను, దద్దేశంబున కొడయం డతం డగుటను రకణశిషిణం బులు రాజముఖంబునం గాక నేన సాకత్కరించి చేయమియుం ద(దకణేచ్చ యస్మదాభిముఖ్యంబునంగాని పుట్టమియు నే విచారించి, తదాభిముఖ్యకర ణార్ధం బుగ నాస్ట్రానం బెక్కి. వాదివిజయంబు సేయవలయు సనుతలం పవ్వి(పకుమా రునకుం బుట్టింప” (4.53 భగవ్మక్చేరణచేతనే యామునాచార్యుండు రాజ సభలో వాదింపస నేగినాండు. రాజు శైవుండు. దీనిని వివరించునపుడు రాయల మనస్సులో కర్ణాటకములోని పీరశైవమే భాసించియుండు సని నానమ్మకము. పాండ్యరాజు శై వనిష్ట నాత6 డిట్లు వర్షించెను,

1. "కలౌ ఇలు భవిష్యంతి, నారాయణ పరాయణాః క్వచి తృ్య్వచి న్మహాభాగా, (దావిడేషు చ భూరిశః త్యావవర్డీ నదీ య్య కృత మాలావయన్విసి కాచేరీ చ మహాభాగా (పతీచీ చ మహానదీ ”" (రహన్య్యతయసారము)

144 చై తన్య్మలహరి ఈ **జందె ము త్తరశ్రైవంబు(౬ జేంది తంచుల; బలితు లారాధ్య చేవశ్తై పావ్వు లనుచు నుపనిషత్తులు వారిచే నున్చి వినుచు, వెండి, యే జంగ మె త్తిన వెరంగుపడును "" (4-49) ఇందులోని జంగాలు శంకరదాసమయ్యలు_ ఆరాధ్యులు మొదలై నవారు కర్డా టాం్టధ్షప్రాంతములలో దిరిగెడువారే “వీరభ్యదప శ్లైరము” వారి యావారకే, యామునుండు సభలో, (ద్రెశించినపుడు రాజుఇ2ష మి టున్నది. సీ. “'పనిండిగ చ్చమర సోపానముల్‌ మూంటందుం గితవిశాలితయు. జ్మితితయు వైన సభ మహాకుముథ పై శార్దూలచర్యఖం డావృతుల్‌ జటిలులు వైన జరర మాహేళశ్వరులు చుట్టురా, హారసంధిరు (దాకయుతము( దాల్చి యళికభూతి సురంటిగాడ్పుల రాల నరుణాయతాక్షుం డై కుణుగథై బిల్ల 6 (ఒకోష్ట ముునచి, నందిము[దితపాజియందు. జక్కూది యా గమములు వినుచు, హేమము పొదివిన తే. యలతికు.దాకగమి కుట్టులందు మెజయ, వెలితఈపారంబు మించ దువ్వలువ గప్పి యడపమును వాండివా లొక్యయతివ చాల్చ వార్య వింజామ రిడ నొప్పు పొండ్యుం గనియె. పెపద్యములో రాజవై భవమును వీసివేసిడిమేన్ని మిగిలినవి “గదగు * ధార్వాడ (ప్రాంతములలోని లింగాయతులపోలిక్రతే, వజయనగరసామాజ్యములో నొక్కా క్కసారి యొక్కొాక్క నచుతము ఎవంజుకొన్నది, అధికారము చెలా యించినది. స్మామాజ్యప్రారంభమున నదై్వ్వైతులు, తరువాత వారు వీరశై వులతో పోట్‌పడిరి (పౌళదేవరాయలు వీరశై వుండో ఆ ద్వ్వైతిమో నిక్షయింప సాధ్యము గాదు, కాని ఆతనిచుట్టు నున్న దంతయు వీరశై వులబలగమే లక్కన్న దండేకుండుు మారన్క మద్దన్నృ అక్కమహాదేవి, వీరంద రప్పటివారే వైష్ట వము విద్యానగర్మప్రారంభకాలమునుండి యున్నను, అది “*యీక్స్త రెక్క” వేసినది సాళ్వతుకువంశకాలమందే. ఆరవీటివారు వీరవె షవుృలే యం. కస్త = - ఓ 'ణ రాయండు విశిష్టాద్వెతమును గొప్పగా జీర్మించికొన్నవాండు. అందుచే నాతండు

(శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు |145 తనకాలములోని లింగాయతులచేష్టలను ధ్వనిమార్గమున వెక్కిరించుచున్నాండా యనిపించును. రాజమహిపషికి వైష్ణవమునందు తాత్పర్యము. ఆమెను రాయ లిట్లు వర్ణించెను * సి, ““వింగడం వైనట్టి ముంగిట నెలకొన్న బ్యందావనికి (యుగ్గు బెట్టు€ దాన దళమినాం డేఠభుక్తము సేని యవలినా( డోర్చి జూగరముతో నుండు నిటు బారని పోనీదు పెనిద౯ వొయిట క్కటలువాండు మత్పుణ్యకధల౯ (దోయు నేమంప్పమూనాళ్లు కామింప దధినాథు మణఖునాండు కన్నును మనను దనియ తః నారజపువన్నె( ఐతిసెజ్జ కరుగు. గూర్మి నరుగుచో నాభిం దుడిచి కప్పురప్పనాఖి బెట్టు నిట్టులు మదృష్తి పుట్టియును ని జేశునెడ భక్తీ చెడదు మదిష్ట మగుట." (50) వీరైై వులు వేదముల నదికేపించిరి వానిపై పండిత్మ్యతయమున కున్న ఆద రము వీరికి లేదయ్యెను. అందుచే నావీరశె వము రాయలపాలికి *వెజిశవము"గా నుండె నని నాయూహ, పరిపాలకులకు చేనియం దెక్కువయభివేశ మున్నను ఆది వెజ్డితలలు వేయును. ఎవడో రాయలవంటివాండు తప్ప తక్కినవా రంద రును తదన్యములకు బాధకు లగుదురు. పాండ్యరాజువీర 3 న మళ్లే పర్య వసించెను. అతడు శివధారణ మొనర్భ్చినవా6 డేపాపము చేసినను దాని నాంగా దనండు. ఆసిద్ధాంతమును మంచిదన్నవారికే య్యగ్రహారములు, మడులు, మాన్య ములు. పాండరాజ్యమందే “తా మపర్షి” పాజునది. దానిలోని *యలప్పటరాని ముత్యాలు” వీరమాహేశ్వరుల కంథలకే తీరిపోయినవి. శీలముబటియును వీరశైవులు గంజాహాల లుపాంళన భుజించుచుండిరి. వారి స్థాలిత్యములను లైటపెట్టడు. విపులదో షములను మాత్రము సభలో (బ్రకటించికనుగిబుపును. రాజునకు బదులాడువా రెవరు? ఇతరీనమయము"లకు( జెందినవండితు లక్కటడికి రానేరారు. వచ్చినను వారి నెవ్వరును బలుకరింపరు. రాజులలో నున్న యట్టిడో షములన్నియు రాయ లెజుంగును. అందుచే నాతండు తనయం దాదొసగులు రానీయక జాగత్తగా మనలుకొనెనేమో ; “విద్వజ్జనకోలాహలు"ని వివాదవిషయమున యామునాచార్యునిలో6 క్ర

146 వై తన్యలహరి గొంత యౌద్ధత్యము కనపడును ఆఘట్టము నీతండు వినయసుందరముగా( దీర్చెను. *ఆళశవందార్‌” మధుర చేరినాండు. రాజదర్శన మెట్లు? తనవిషయమును రాజుచెవి నెవరు సతురు ? సామాన్యులకు ధె ర్యము చాలదు. ఒకవేళ చెప్పు వాండు గొప్పయరికారి యైనను పాండ్యరా జుపేక్షీంపపచ్చును. అందునే రాజు నకు తనవిషయము విన్నవించువారు గొప్పవారు గావలెను. వారిమాట రాజు దృష్టి కాగవలెను. పట్టమహిషి విష్ణుభక్తి పరాయణ యని యామునాచార్యు6 దెజింగెను. ఆమె పతిహికాచాకయును,. రాజమహిషిదర్శనము కావలెను పడమటి ద్వారమును జేరినాండు. అచ్చట నానాజనులు గార్బ్పణ్యంబ విద్యగా నామెను యాచించుచుందురు, రాణులు గుప్తాగు ప్తపకారములతో (దవ్యమును బంపుదురు. ముదుసళ్ళగు వర్ణవరులమూలమున నవి వారి రందును. ఏకదండి, (తీదండి, (దిహ్మచారుల యున్నమితదండములు “*చేసాచిని నందిటితోరణములై యుండెడి వట | కాషాయక దువ _స్త్రకాపీనములు - ఇవన్నియు విజయనగరమునా.టి మర్యాదళే. యామునాచార్యుండు ఆశీర్వచనాక్షతలు దౌవారికముఖమున చేవి కంపెను. ఇట్లు విన్నవించుకొన్నాండు “వె దేశికుండ, వైష్టవవటుండ, వాది గలగిన విష్ణుత్వత్త్వందె పరో తత్త్వం దిని వాదించి గెలిచెద. వనుధావరుండు విష్ణుభక్షివిముఖుండు గావున వైపష్టవునిమనవి విన్నవింప నెవ్వారు వెజతురు. నీవు విష్తుభక్రిపరాయణవు, పళిహితాచారవుం గావున నీక్షు విన్నవించి పంపితి. నీవిభుందు నీకు విదేయుండు. విన్నవించి నన్ను రప్పించి వాడంబు 'సేయింప నోప్పదేని వాదించి గెల్చి నీదు భర్తకు భగవదృ క్రిం బుట్టించి కృ్చతార్జుం గావించెద” (4.53). ఆమె కిం కేమి కావలెను ? ఈనా6టితో తన దుర్వారవ్యధ తీరు ననుకొన్నది. ఆరాజమహిషి “యేకతమ నర్మగోష్టి ప్రాణేకుతోడ నతనివిధ మెలింగించినది.” ఆచెప్పుటయే రాజును కొరడాతో నదలించిన ట్లయ్యెను. ఇతరులైన యేమి చేసియుండెడి వాండో । మహారాణిని గా దనుటకు వీలులేదు. గూఢముగా ని ట్రన్నాండు. క “భూవల్లభుం డెక్సైటూ ; తా వాదము సేసి శివమతంబు జయింప. గా వచ్చెనొ ? చూతముగా రావింపు మటన్న నాంటిరాతి చనంగన్‌, * మరుదినము తెల్లవారెను. _ పరిమితజనమైన యాస్థానములో రాజు కొలు వున్నాండు. నముహారాణిగూడ నక్కుడనే యుండెను. ఆమె ధరపాలునకు విన్న

థశ్రీకుష్ణ దేవరాయలు 14/7 వించి ్మప్రతీహారిచేత (బహ్మచారిని బిలిపించినది. యామునాచార్యుండు వినీతుండ్రై చేరనరిగెను. రాజదర్శన మూరక చేయరాదుగదా : మజి యే మిచ్చును ?

• తనదగ్గర నేమున్నది గనుక : యజ్ఞోపవీతమును గాను కిచ్చి కూర్చున్నాండట: ఇట్టిచిన్నవిషయముఐలో( గూడ జాగరూకుండు రాయలు! వటువురాక
• రాజున కిష్టము లేదు. కూర్చున్నవాని నాదరింపలేదు. దురుసుగా నిట్లు గర్జించి నాండుం త. ** సంగతియె యోయి । యినుమంత ఠింగణావు తత్వ నిర్ణయనాదంబు దరమె నీకు? నోడితేనియు( బట్టి మొట్జో యనంగ లింగమును గట్ట కుడుగ, మెణింగి నొడువు

అతనిని (ప్రవషళపెట్టిన రాణిమైనిగూడ నాతనికి( గోపము కద్దు కాని యేమి చేయును ? లేనినవ్వు. దెచ్చికొని యామెవైపు కఠినముగం జూచుచు ని బన్నాండు.

కం అన్మన్మతన్థుం డోడిన భస్మము రు.దాతములును బాన్‌ యితనిచే విస్స్యయముగ సొప్తము ముర ఘన్మరచ,[కాంకితుండ 6 గాంగలవా(డన్‌.

“ఉవిద 1 యీనీదువిద్వాంసు6 డోడెనేని, నీకు నితనికి .నన్నపూనికయ” అన్నాండు అందుకామె సిద్ధముగనే యున్నది. “*ఒప్పితిమి; దేవరానతి దప్పకున్న౭ జాలు” నని ధైర్యముగా నన్నది. వారిరువుర్మివతిజ్ఞలతో వటువు నకు భయము గల్లలేదు. గెల్పు తన దని యత డెఇ6గును. కాని, లోక మర్యాద(౬ బాటింపవల్కె అతడు మాటాడ దొరకొన్నాండు. అతని యావాల కము రాయ లెంతో సహజముగ్య మనోహరముగ వర్షించెను.

తే. * అతడు మృగక్సర్తి పెళపెళ యనంగ, బనుష్పు గోచి కట్టిన మోదుగు'గోల నెగయం (్రాంజలి వినీతు(డై విన్నపం బటంచు నర్ధముక్తాసనత నిట్టు లనియెం బతికి ” (4660) యామునాచార్యు. డాడిన మాట లివి; క. * చేదా! యిట్లని యానతి యూవల, దే గడుపుగూటి కీట రా, నాడ బ్చేవారి. (బోవ! ఖిక్షొ జీవిక పర్టికిని విధి సృజించెనె గాదే?" (4.647)

148 చైతన్యలహరి శ. ** ఎవ్వండే సర్వ భూతనస్థు6 డిత్తెజంగు నకును (బేశేచె, నతని యానతియె తెచ్చె, నెటింగినవి నాల్గు నొడువ నేసుయిన లెస్స యతండ బొంకిన నేమి "సేయంగవచ్చు ఇ (4-88) తే “పంత మైనను గానిమ్ము పార్థివేయ్యద; యుక్తులను నిగహస్థాన మొదవె నేని యమ్మ దెచ్చిన విద్వాంను. డన6ంగ వలవ, దెట్లు గావింపవలయు నట్లట్ల చేయు”. (4-69) వాద మారంభ మైనది. వటుపు వాదమును గెలిచి యారాజునకు విష్ణుతత్త్వ ముపదేశించెను యామునాచార్యులపాత్రచి తణ మెంతో సుందరముగా నున్నది నడుమనడుమ సమకాలిక సామాజికమర్యాదలుు రాజమర్యాదలు చొప్పించుదు€ టోయినాండు,. అనాండు సభలో శాస్త్రచర్చ లిట్లు సాగెకివి = సీ. “అందులో నొఠకమేటి కఖిముఖుం.డె యాత డనిన వన్నియును ము న్ననువడించి, తొడ6గి యన్నిటి కన్ని దూషణంబులు వేగ పడక తత్సళ యొడ(బడంగ( ఒల్కెం (వరకగ్రమాటల నెన్న నొక్కూకమాటనె న్మిగహన్థాన మన్నుగహించి (ందుగా కంగినం గలంగ కందజం దీర్చి నిలిపి, యమ్మొదలివానికినె మగిడ్‌ తే. మటి (శులిన్మతిసూ(త శమాజమునకు వైకకఠంర్యంబు గల్చించి, యాత్మమతము జగ్‌ మెజుంగగ రాద్ధాంతముగ నొనర్చి విజితుం గొవించి దయ వాని విడిచి పెట్టి (4-70) త నీ వేమంటివి రమ్మం చావలివానికీనీ మగిడి యట్లనె వానిం గావించి, యొక. డొకండురా నా విప్రుండు వాదనరణి నందణ గెలివెన్‌. (4-72) ఓడిపోయిన పండితుల (పవృక్తి నెంతసహజముగ. జెస్పినాండో । చూడుడు £ సి. “సెలవులు నాకుచు వెలియ రంగులు సూడ కరిగి పాదూవాహు నరయువాకు,

శ్రీకుష్ణదేవరాయలు 149 శమ మోల నుండు నందలము. గొనక దాటి "ష్రెరలుం గిది బెన్సం జీరువారు , నగలు వెల్వడు దాంకం దెగిపోయి మఠి నిల్చి తోడివిద్వాంసుల( గూడువారు = నెదురైన తమవాని గృహకృత్వ మడిగి వాం డనునవి తప్ప నూ/కొనెడివారు ; తే “వాద మేమాయె?” నన్న 'భూవరుని పత పాత మాదానరికిం గన్లి బతి౭) ననెడు వారు, “నౌలెం, డిపు విమర్శదూర మైన వాకిట వసించు నెవ్వ(?' డన్వారు నగుచు"' (4-7 ఓడిపోయిన పండితులందరును కొంత సేపు శృంగాటకములో నిలుతురట ! అప్పుడప్పుడు రాజసొవములవె పుం జూచుగు నేనో మంతనము లాడుదురుం రాయల కివియన్నియును బిరిచితములే. “పతివర్షమును వనంతోత్ప్సవములు” జరిగెడివి గదా: ఆనాటివ్మిపుల 'వెకలితనమును గూడ రాయ లెబుగుంను. పాండ్యరాజు శై వుం డగుట బ్రాహ్మణులకు బాధ యైనది. కాని యేమి చేతుర్తు? “జననీ జన్మభూమి శృ న్వర్షాదపి గరీయసీ”. ఆలికభూతి గడ్డముల నానుసట్లు థరించినారు. *రుదురాక్ష లిడ్డ సందియలయందు” సూతసంహిత లిరికించు కొని తిరుగ నారంభించిరట 1 మజియొకచోట వీర్మిపస్తానన వచ్చెను. పాండ్య రాజు విప్రుల నిట్లు తెగడినాండుం తే “వాదుల మటంచు. జెప్పించి వత్తు, రోట మైన దయనీ3ె యేమైన నని విలజ్ఞ జూపు.దనమున సభ లఅెక్కు చొరవకాంగడు పాజువారలనుద్ది "సెష్పంగనేల ౪" (4-61) వీరశై వులకు స్వయముగా గొంక (వాహ్మణద్వేషమేమో 1 రాయల విజ యెందున్న దనంగా సీమాటఐసు పాండ్యరాజునోట6 బలికింయటలో నున్నది. యామునాచార్యులు వాదములో గెలిచినతరువాత పాండ్యరాజు తన రాజ్యమునకు “*భాగినేయుండ పట్టార్హుండు గావున పాతం బని” (బహ్మాచారి యగు నతనికి తనగడగొట్టు చెలియలి నిచ్చి పరిణయము చేసెనంట 1! చేరమున నీసం్యపదాయ ముండెను. పాండ్యులుగూడ నింతేనేమో 1! రాయలకు. దెలి యనిది మనకు( దెలియునా యేమి: క్ష్మతియకాంతతో యామునునకు( బుత్త సంతాన మేర్చ్పడినది. ఆకుమారుని 'పేరేమో 1 యామునతనూజుండు “ళొట్ల

150 చైళన్యలహరి నంది" యని వెషవు లందురు అతనికి మరికొందరు కమారు లుండిరేమో తెలియదు యామీనుంతు బోధించిన రాజనీతియంతయు రాయలడదే ।; ఆతని రాజ్యము సర్వరీతుల సుఖంకరముగ నుందెను. రాయల కిచటం గాదంబరి ,* దొచినది. ఆశైలిలో వచనము (వాసెను. దానిశో నాక వాక్య మిది; “అట్లట్లు వడ 'మెడంబట్టి (తోయుట వెడవెడంటోవు పల్లవులం బండున తలంటులకు నింటికిం దెచ్చు పణ్యాంగనా భాతల పరిహాసచేష్టలాయంద;” (4187) గంభీర్యగంథమునందుంగూడ నీవిషయమును రాయలు మరువలేదు. ఆసమాజముసన పణ్యాంగనలకు(. గల గౌరవాగొరవములు సాధారణములు. (్రీవిల్లి పుత్తూరుతో వా రున్నారు; మధురలో సున్నారు వారిన్వభావములు విన్న ములు. విష్ణుచిత్తు నెదుర్కొనుటకు వచ్చిన సానికులుగూడ “నాగవాసము”ల మబజువలేదు. ఈవిషయములం జర్చించుటకు నాకు వేజొకవ్యాసమే కావలెను. సమకాలికము లైన య౦తపురమర్యాదలు గూడ కధలో నక్కడక్కాడ వచ్చును. నాటి రాణివాసములలో మతస్వాతంత్య ముండెడిది. (పొధదేవ రాయల యొకభార్య “*జెనిమాదేవి”. ఆమె జె నమతస్టురాలు, వారిదాంపత్యము వారిమతవిశ్వాసముల కడ్డు రాలేదు. రాణీపాసము లొనర్చు గుపాగు పదానము లును రాయలనాటివే. పర్షధరులకథలును (పసిద్ధములే. రాయళచుటుసు వర్ష ధరు లుండెడివా రని పోర్చుగీసులవాతలే యున్నవి పడమటిద్వారమున జరుగునందిటితోరణములు మున్నగు నలంకారములు నాటిస్వభావో కులే రాజులు (పభాతముననే కాస్త్రవాదములు బెట్టించెడివారేమో | ర్మాత్రులయందు చారులు మొదలై నవారితో నేకాంతచర్చ లుండెడివి, ఇటు యామునాచార్యచర్మితలో నాతడు సముచితము లైన మార్పులు చేసెను సమకాలికమర్యాదలను సానో చితముగ నుంచెను. యామునునిచరిత్రమును తనకౌశలమను స్పర్శవేదితో క్‌నక ముగ మార్చినా(డు. వైష్ణవుల కార్యక్షేత్రములు ముఖ్యముగ మూండు _ కంచ్చి (శ్రీరంగము, తిరుపతి. కంచిలోని వరదరాజులు అషహ్ఞాక్షరీస్వరూప్పలు, దివ్యఎకుంర మగు (శ్రీరంగములోని రంగేజుండు సాక్షెన్నారాయణమూ ర; శేషాచలవాసుండు చరనుల్లోకార్థము. విశష్టాద్వెతమునకు శ్రీసంప్రదాయ మని. పేరు. నారాయ ణుండు తొలుత సీసమయమును లక్ష్మీ కుపదేశించెను. ఆమె విస్వక్సేనుల కిచ్చినది. భగవద్రామానుజులకు వైస్టవక్షేత్రము లన్నింటియందును (వళిపత్తి

శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 151 యున్నను, వారిమనస్సు వృషాదిపతి యందే లగ్నమైన ట్లున్నది. వారి “శ్రీభాస్య” మందలి (ప్రార్టనాళ్లోక మిది. ““అఖిలభువనజన్మ_సేమ భంగాడది లీలే వినత వివిధ భూత్యవ్రాత రిక్షైకదీకే (శుతిశిరని విదీప్తే (హ్మజీ శ్రీనివాసే మను భవతు పరస్మిన్‌ శేముషీ భక్తిరూపా'” ఆళ్వార్లు సాయించిన దివ్య్మిపబంధములలో చాలవానిలో 'ప్రతీకము వెంక కేశ్వరుండే. అందుచే రాయలకును శేషాచల్మపభువే యిష్టదైవ మైనాండు. ఆతని (ప్రార్థనాపద్య మిది = ** శ్ర కమనీయహారమణి( జెన్నుగ' దానును. గౌన్తుభంబునం డాఠకమలావధూటియు నుదారత దోంప( బరస్పరాత్య్మలం దాకలితంయు కైన తమ యాక్సూతు లచ్చతం వైకిం దోచి, య స్తోకత నందు. దోచే నన ళోఖిలు వేంఠటభ![ర్తం గొల్పెదన్‌”. (1-0) ఇందులో ద్వయమును ధ్వవిమార్షమున సూచించినా. డని నాయూహం విశిష్ట ద్వెతమున లక్ష్మికి గొప్పస్టాన మున్నది. ఆమె పురుషకారన్వరూపిణి న్మిగహ మెజుంగనిది. “తెంగలవారిలో నామెస్తానము మటికొంత యెక్కువ గూడ నేమో 1 యామునులు “చతుల్లోకిలో ని ట్రన్నారు, “యస్యా స్తే వషహిమాన మాత్మన ఇవత్వ ద్వల్శభోపి వళు ర్నాలం మాతుమి య త్తయా నిరవధిం నిత్యానుకూలం స్వతః” 'పెళ్లోకముచేత సమ్మప్రాధాన్యము నిరూపింపంబడుచునే యున్నది. వారి కవిత్వ ములు రెండు. “చతుళ్లోకి” “సో త్రరత్నము” కృష్ణరాయం డీరెంటిని నర నరమునను జీర్షించుకొనియుండెను. ఇంతేకాదు. వైస్పవు లొనర్చిన స్తోత్రము లన్నియు నాతని కవగతములు భగవ్మదామానుజులు శరణా గతిగద్యలో తొట్ట తొలుత లక్మీదేవికే “శరణాగతు” లైనారు ! సాధారణముగ కావ్యములలో మ౦ంగళవాచకముగా కవులు “ శ్రీ"ళబ్దమును వాడుదురు ఇచ్చట రాయలు (శ్రీశబ్దిమును వాడుటలో (ప్రత్యేకత యున్న దని నాకుం దోచును. కారణ 1 “భగవన్నారాయణాభిమతానురూప రూపగుణ విభ వైశ్వర్యశిలాద్యనవధికాతిశయా సంఖ్యేయ కల్యాణగుణగణాం, సద్మవనాలయాం, భగవతీం, (శియందేవీం, నిత్యాన పాయినీం, నిరవద్యాం, దేవదేవదివ్యమహిషీం, అఖిలజగన్మాతర మస్మ న్మాతర మనన్యశరణళ్ళరణ మహం (వవద్యే”' (శరణాగతిగద్య)

“152 చై తన్యలహకి మేమనంగా చకుల్ళోకిలో యామునులు “శ్రీ రిష్య వచనామతే” అని (గ్రద్ద మున కొకివైశిష్ట్యమును జూవినారు. వైష్టవవ్యాభ్యాతలు లక్ష్మీదేవిని “శ్రీ” యనుటలో నిన్నిపయోజనములు సాధించిరి “యతీం స్రేయమాణాం చ, కృణ్వ తిం, కృణతి చుసి శుణాతి నిఖిలం దోషం, శ్రీణాతి చ గుట్లై ర్షగత్‌ ్రీయతే చాఖికై ర్నిత్యం, శయతే చ పరంపరమ్‌"" “రహన్య్యతయసారము”లో. నీల్లోకమును గొప్పగా వ్యాఖ్యానించినారు. కావ్యాదిని "శ్రీ”ళబ్దమును. వాడుటలో రాయ ల్వీపయోజనము. లన్నింటిని మనసున నుంచుకొని యుండవచ్చును. “చళుల్లోకి"లోని నాల్లవల్లోకముగు వ్యాఖ్యానించుచు * సర్వత ౦తన్వతర్మతులు ల “అత అత్మ ఆపి నల్తౌ భగవదధీనా భగవత స్తు వైభవం, రత్నప్రభా పష్పపరిమళన్యాయేన అక్మ్యె య త్తమ్‌” అన్నారు, అస్తే మొదటిల్లోకవ్యాథ్యానములో “శ్రీమళ యేవ సర్వ విభూతిశేషిత్వం” అనియు వ్యాథ్యానించిరి. ఈషవాతలన్నియు రాయలకు నిత్య సరిచితములు, మొదటిపద్యము తరువాత అదిశేషులస్తుతి వచ్చును ఆపద్య మిది, మ. “నిరి నొక్కప్పుడు కన్మొజంగి, హరి ద న్లేర నృహర్షించు ను ర్వరకు న్వంచన( గూడంగా, గలుగు భాన్యచ్చం[ద్రశాలాపరం పర అయ్యె నృణవైన యెవ్యని ఫణాపంక్తు లృజింతు న్నిరం తరముం దొంకుని నయ్యనంశుని నతీత్యబహ్మకల్పాంతునిన్‌ ”. తొలుత భజిపతిన్సే యెందుకు స్తుతింపవలసి నిచ్చెను ? రామానుజులు. వ్లైకుంఠగద్యలో “*శేషశేషాసనాది నర్వం వరిజనం” అని దివ్యభోగినే స్తుతించిరి. యామునాచార్యులును “ఫజిపళిళ్ళయాననం వాహనం వేదాత్మా విహగేశ్వరః” అని ఫజిపతిశే ప్రథదుస్తాన మిచ్చిరి.. అతండు. నిత్యశేమందు. పంకర్షణన్వరూపుండు. “స్తోతరత్నము”లో స్మీక్రిందికమ మున్నది. “తయా సహాసేన మనంతభోగిని (వళ్ళష్టవిజ్ఞాన ఒలై కధొమని ఫజామ ణి వాతమయూభఖపషుండల (పకొళమానో దరది వ్యధామని". కలి “నివాసళయాానన పాదుకాంశుకో పధాన వర్షాతప వారణాదిభిః శరీరఖేదై। స్హవశేషతాం గతైః యథోచితం, శేషయితే వితేజనై;” క్రిం

శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 153 “డాన న్సఖా వాహన మాననం ధ్వజో య స్తే వితానం వ్యజనం (తయీమయః ఉపస్థితం కేన, పుఠోగరుత్యతా త్వ దం్యఘినమ్మర్షకిణాంక ళోథినా”. శీ! త్వ దీయభుకోజ్డి త శేషలో జినా త్వయా నినృష్టాత్మభరేణ యద్యథా (పియేణ సేనాపతి నాన్య వేదిత తఢానుజానంత ముదారవీక్షతై ఢలం తొలుత శేషుండు, పిదప గరుడుడు. ఆపెని విష్వక్సేనుడు. రాయలు గూడ స్మీక్రిమమునే యనుఫరించెను. శేషస్తుతిలో నాతని భాస్వచ్చంద్ర కాలావరంపర లఖ మూలము “యాముక”ని దివ్యధామములేమో : “ఫణీపతి” (వస్తావనలో రాయ *లనంతో శద్దమును వాడెను. ఆది యును “"చతుల్నోకి"లోనిడే ఆపదస్వారన్యమును దేశికు లిట్లు నిరూపించినారు. 'గంధర్వా ప్పరనస్సిద్ధాః న కిన్నరమహోరగాః నాంతం గుణానాం గఛ్చంతి తేనానంతోఒయ ముచ్యతే”. “దాంత”. శద్దమొక్క టున్నది. ఇదియు యామునులు వాడినదే “దాంతే దయాం తే విదన్‌” చీనిని వ్యాథ్యానించుచు దేశికులు “వ్మశితమాత్ర పరో వాఒ(క దాంతళబ్దః” అన్నారు, ఆవ్యాఖ్యగూడ నిచ్చట ననుసంధేయము. రాయలు “గరుడాళ్వార్ల” నిట్లు స్తుతించెను. వ్‌ భఖనటకృయోస్టివీళ్యరసాతలాన్యోన్య పిండీ కృతాంగ ఫఖీతాండ జములు; ధృకుతలాయార్ధ ఖండితసమిల్ల వరూప చరణాంతి కథమతత్తరు వరములు; ఘనగుహాఘటిత రమూంకఠకరణ లోకైళ ద్వి దుందుఖీకృత మేరు మందరములు; చటుల రుంపాతరస్ప్ర్వనగరి విపరీత పాతితాళాకోణ పరివృథఢములు; తే. _పబలతర వాడ వీకృతేరమ్మదములు థాన్వ రేరమ్మదీ కృత బాడబములు పతగన్యమాట్పత్మ్యత (పథంజనములు పృజనతూలౌ పుముల( దూల వినరుంగాత । ',

154 వై తన్యలహరి 'పెనర్ట నలో వేదాంతదేశికులు రచించిన “గరుడదండ3 " “గరుడ పంచాశత్తు”ల 'పభోప్‌ మున్న దని నాయధ్శిపాయము. “గరుఢపంచాళతి”లో సీ క్రిందిల్లోకము లున్నవి “కజ్ణతోణీధరాణి, ఉథితచకురకూ పారరమ్యు ద్గంతి (రుటత్తారావరాణి, స్థప్పుటితి విబుధస్థానకాలి &'పేయు;ః | పాతాళ బహ్మసొధావధివిపితముఢావ రనాన్యస్మడా ర్తిం (బహ్మాండ స్యాన్తరాశే, బృహలి, ఖగపతే రర్భక కిడిఠాని , విషేపైః పథతీన్లా, మనిభృతిగతిథి ర్వాదిత వో్యోమతూరో్య వాచాలా మ్ళోధివీ చీవల యవిరచితాలో క ళద్దానుబంధః ॥ దిక్కన్యాకిర్యమాణ ఉరదుడునికరవ్యాజ లాజూఖి షేకో నాకోన్మాధాయ గచ్చ, న్నరక మపినమే నాగహన్తా నిహన్తు | బుకొక కేప్రద్రట్షై మిహిరహిమకరోత్తాలతాలావిఘాతి వేలావాఃకేళిలోలో, వివిధఘన ఘటాకన్తుకాఘాతశీలః | పాయాన్నః పాతకేభ్యః, పతగకులపతేః పక్షవితమేపజాతో వాఠః పాతాళ పాలా పటహపటుర వారమృసంరమృథిరః 1 రాయలపర్హ నమును పైవానిని దృష్టిలో నుంచుకొని మీరే మనన చేసికొం డని (ప్రార్థింశును. విష్వక్సేనులతరువాత రాయలు పాంచజన్యమును స్తుతించినాండు. ఆ పద్య మిది = మ. 'హరి పూరింపం దదాన్యమారు తసుగంధాకృృషి మె నాఖిపం కరుహృకోడ మిళిందబృండ మెదు రెక్కన్ల, దృుష్కాయాపంఠసం కఠరదై త్యానుపరంపరం గముచుకేఖం వొల్చు రాకానిళా కరణాద్యుతి పాంచజన్య మొనంగుం గల్యాణసాకల్యమున్‌”” అ 'స్లెందు కొనర్చెను. భగవ్మదామానుజులు శరణాగతిగద్యలో ని ట్రన్నారు, “అచింత్యళ క్తి శంఖచ్చక గ్‌దాసి శార్థాద్య నంఖ్యేయ నిత్యనిరవద్య నిరితిశయకల్యాణ దివార్రయుధ,;'' "పెసందర్భమును వ్యాఖ్యానించుచు. చేశిక్షలు “చకన్య హేతిరాజత్వేఒపి ళంఖస్య పూర్వోక్సిః సర్వశక్తే రృగవతః మోక్షపదానళ కి సూచకతయా అభ్యర్హి తత్వాఒభిప్రాయా” అన్నాండు, ఈవ్యాఖ్య రాయలమనసులో 'మెదలి యుండును. మహావిష్ణువు నకు అనంథ్యాయువమ లున్నవి గదా ! అయిదింటిని మ్యాతమే యెందుకు స్తుడింపనలెను ? దీనిక్రిని దేశికులే సమాధాన మిచ్చిరి. “అత్ర పంచానాం కంఠో క్కిః ప్రాధాన్యాక్‌”

శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 155 వాదమునందు గెలిచిన విష్తుచిళ్తుండు “దశావతారస్తుతి" గాంచెను. వీనిలో గూడ వై ష్పవస్తోత్మపభావీ విన్నది విష్ణుచి శ్రీయములోని నర సింహాస్తుతి యిది మ. ' అనురేందాశళయకుండికాచ్చరుధిరవ్యా ప్ప న్వఠచ్భాంకు. గాం చి, నముద్యత్పతిసింహమత్సరమిళ చ్చృేషన్‌ దదుద్దామది ర్రనటారూటము( జెల్లగించుగతి, నాం్యతశీణిం గిన్యన్‌ వెరం జు సితకూరభవన్నఖావళులు (పోచు న్మర్త్యపంబాననాః"' తీనికి మూల మీళ్లోకము. “నఖ్యకఠ చ క్యపథి (కథిత దైత్య వతస్థలీ నముళ్ధరు ధిరచ్చటాచ్చురిత వింవితం న్వవపపుః విలోరర్టు రుషితః పునః (పతి షృుగేన్ష) శంకావశా ద్య ఏష నరకేసరీ నస ఇహ దృశ్యతే నుందర;'

(సుందరదాహుస్తవ రగ మకత్స్యకూర్మము౨ వెర్ణనకును ఈ క్రిందిళ్లోకములు స్ఫోరకము లని నాకు తోచును.

పుచ్చోత్పుచ్చన మూర్చనోద్ధతి ధుతవ్యావ ర్తితావర్తవ తృంవర్తార్హవ నీరపూరవిలురత్పారీన దివ్యాకృతేః॥ సింహాదీశ, న వైభవం తవ కధం స్వాలకు మాలత్యుతే పడ్మాతన్య జుఘుకతతోఒసి విభవం, లక్కిధరాధోక జ; (80) ““పళయజనీరపూరపరిపూరిత న్వనిలయావనన్నవ దన (భమదళరణ్యభూత ; శరణార్థి నాకి శరణం భవన్‌ నస్వకృపయా చలదుదధీరితాంబుకలుషి (క్రియాధ్వగమనస్వ పృష్ట విధృతా చలకుల । ఏషమీనతను రృత నుందరథువో, వన్నాదినిలయః” (82) “స్వపృకే ప్యష్టాద్యిభమణతరటై: కించ ఫణినో వకృష్టి వ్యాఠ్యష్టి వ్యతి విధుత దుగ్గాఫిచలిబై అవిస్పందో నంద న్వికనసదరవిందేకణరుచిః పవుఠరాఖథూ స్పింహా్యదేః (పియతమహరే ; కచ్చపవపుఃి" ((సుందరబాహుస్పవ ణు 88) “చతర్థ శ్రీరంగి న్నిఖలజగదాధారకమరో భవన్‌ ధర్మా నూూర్కః పున రమృతమన్దాచలధరః జగన్‌ [శేయ స్హ్వ్యం, మరతకశిలాపిఠలలితో జవా దుద్య ల్లత్కీ పదకినలయన్యాన నులభమ్‌”. (ఫ్రీరంగరాజ స్తవ (8)

156 చైతన్యలహరి

వై ష్టవగురుపరంపరయం దాతని శెంతో గౌరవము కలదు వారికి సంబంధించిన యెన్నిగాధలో రాయ లెజుంగును. లక్షణా ఖ్యయోగీందుండు భగవ్మద్రామానుజులుు అతండు రంగనాధుని గోపుర మెక్కి అష్టాక్షరి నందరకు నుపదేశించెను గదా! దానిపేరు *దామోదరగోపురిమట : మహాపూర్జులకే “పెరియనంబి' యని పేరు ఇతండు రామానుజులకు మూలమంత్ర ముప దేశ్తించెను. అతనిని రాయలు దడవినాండు. సుందరజామాత నరవరముని, వారికధ యిందులో నున్నది. శరకోపులవృత్తాంతము వచ్చినది. వేదాంత డేశి కుల నాతడు దలంచి నమస్కరించినాండు. ఇంకను రాయలు దన గ్రంధ మున (శ్రీనంప్రదాయరహన్యముల నెన్నిటినో చూపెను. పెద్దనాదులు విశిష్టా దై్వ్వైకమును (చిదుకున కౌశయించిరి, రాయలు “*విశ్వాసమునకు( జేపళ్హైను. ఇప్పటి కింతే; దురికొంత విపులచర్చ కాలమునుబట్టి, తీరికనుబట్టి,

ఐ= ఎస్టీ మరుపూరుకోదండకనముంరిద్రై తొలిమాఖు ; ఆంధధావళ 'మోదమున్‌ బొరయ సంస్కృతభాషయం దున్న వేదాంత మును తెనుగుదనముతో తెనుగుపదాలలో శాంతిపర్వంలో వెల్లువబెట్టించిన తిక్కానమనీషి తర్వాత, (ప్రజల అందుబాటులోనికి ద్విపదకవిత్వరూపంలో వేదాంతమును దింపుకొనివచ్చిన శివకవులపిదప; కర్కళతర్క_వాదం పొంత టోకు (గ్రంఠార్థమధనాదుల పనిపట్టించక, అర్థవాదాదులతో విసికింపకొ, పాండిత్య ప్రకర్షను జూపక జానుతెనుగులో దార్శనికవిషయాలను తెనుగునాటి సామాన్యపజావళచేతిలో ఒలిచి పెట్టినది_.కారణజన్ముడు వేమ నయోగిపుంగవుదే: తిక్క నసోమయాజి హరిహరనాధఉపాసన్నాపకారమును ఆంధధ్రావనిలో నెల కొల్చిి మతస్పర్థలను మాయింపజేస్పి సామరన్యమును నెలకొల్చినసిద్ధుడు కౌగాా వమన మంతముతోబాటు (దాహ్మణాధీనమై యుండిన భాషను గూడ (ట్రజల కందించుటకు దార్శనికుడై జాతీయకవియె గురువులమరాధివత్యమును సడలింపజేయను తిరుగుబాటుకొడి ఎగగటిన వతవిపవవాది అయినాడు. ఎగ తాళితో యూఢాచారాలను విమర్శించి, హోకోక్సులత్తో దృష్టాంతాలతో సత్య మును దిట్టబయలుచేస్తి సామాన్యసంసారులలో ప అనగా, కంత చదువుకొనిన (బాహ్మణేతరులలో వివేకమును రేగగొట్టగలిగిన పనరుకట్టువిద్యయందు వేమన చాలినవాడు = బాగా చేయితిరిగినవాడు, యోగవిద్య నభ్యసించి, తత్త్య మెరిగి మూగనోముతో మూలకూర్చుం డక, తాను సాధిం చినవిద్యను అనుభవించిన ఆధ్యాత్మికరసానుభూతిని లోకు

158 చై తన్యలహరి లకు సమపం క్తిలో వడ్డించిన మర్మయోగి _ యీపల్లె టూరికొపు. ఈనూకన (్రవక్షకు (గ్రామీ=జీవనమే పాడి, ఆంధధవాజ్యయమున యీతనిసానము _- ఈమిళమున వె ప్రవఆళ్వారులు, శె వనాయనమారులసానమువంటిదే ' వారిలో వ | ల! న్‌

హాస్యము తక్కువ, వేమనలో ఎక్కువ _ ఇంతే వార! తిరుకురళ్‌ వ్రాసిన తిరునప్షజావరు యీాయననరిఉిద్ది

ఈమా[క్రప్ప మతసంఘసంస్కారమునై నను ఆనాడు ఆ౦ధ్రద్రాహ్మ ణము చేయ సాహసింపలేకపోమినది; మరాధిపతుల ప్రాభవ ప్రాబల్యాలను వారు ఎదిరించి నిలువలేక పోయినారు. ఈవిప్ట వకార్యము శూూద్రదేమనకొరకు ఎదురుచూస్తూ వైదొలగి ఒకమూల నక్కొానిఉండినది. 'చేశాంతరకిర్తి :

తెనుగుసీమపొలి మేరలు దాటి వ్యాపించినకీ 8 గలిగిన తెనుగుకవులు

నా అది ఒకరిద్దరిలో వేమనగూడ ఒకడన్నమాటకు తిరుగుండబోదు. కవి బహ్మ తికృళన కవితాశిల్పమునకు అనందించగలిగినది ఒక్క తెనుగుజాతే అయినది; ళ్‌ గా పోతనభ క్తిరసఓీయూషమునకు మళ్తులు కొగలిగినది ఆంధధ్యప్రజే ఆయినది; రామరాజభూషబణుని వసుచర్మకమ్మాత్రం తమిళ _ నంస్కృృతములలో నికి కావ్య రూసమున (ప్రవేశించగా, కాపలి వెంకట రామస్వామి ఆనకివలన ఇంగీమ వనమున క. మహారాస్ట్రులకు ఒకకొంత ఉపా సనాపద్ధతుల పినది _- అంతే! ఇక వమనపద్యాలు చాలమందిఐరోపీ యనులను ఆకర్షించినవి. తెంచి, ఇంగ్లీషు ల్యాటిన్‌ మొదలగు పాళ్చాత్య రంగముల కెక్కినవి _ వేమనఆటవెలదులు ; కొన్నిదక్షిణాదిభాషలుగూడ కొన్నిపద్యాలను అనువదించుకొనినవి. సంస్కృృతహిందీధాషలు వేమన వేదాంత గవద నదా నన నలంద రయనభాషారీతులను జుల్టుకొనినఏ. ఆంధ వం నువ్‌ భదగినంవి చేమనే వే శఆదర్శమతో ,పవంచపరి వ్యాప్తంగా ఆ న్‌ గగనమాంి న అన్‌ నడు విమర్శకులు గట్టిగా చెప్పే మాట. ఇ ల్లి గా ఉన్నది, నీన్సికి కౌరణం _ వేదాంతం పాత దైనా చెప్పినతీరులో కొత్రదనము జీనము, భాషలో చేవ బిగుషు సూటిదనము కలిగిఉండుకే 1 శ బర

ఇట్టి వేమనక్షీర్తికి హోరతులెత్తే బైళన్యలహరికార్యక రలు. కొనియాడ

దగినవారు.

'వేమన [వ్‌ 9 (సకొశనము; మూఢాచారునిది మొండి(బళుకు ఒకలాగున చావదు, దానిఅధికార శాననం [క్రింద వేమన మూలవఐడిపోయినాడు. అప్పుడప్పుడు నిక్కి చూచినాడే గాని, సగర్వంగా సగౌరవంగా తల బయట బెట్టలేకపోయినాడు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి తమకవిత్వత త్త్వవిచారంలో ఇట్లా మేలుకొలుపు బొడినారు “జన్మముచేతన కవి గావలయును గాని, పరనము, అభ్యాసము-నివి యుండినమ్మాతమున చాలదు తోడంబుట్టినచాతుర్య ముండినచో నివి సహాయభూతములై వృద్ధి వికానమును కల్పింపవచ్చును స్వాధీనం బగు మనో గాంభీర్య మలవడదేన్వి కృషిచేయట విత్తు నాటక ఎలువు పజచినట్లు, కొన్నిపురుగులుమాతము సృష్టికి వచ్చునేమో | ఈత త్త్వ్వమునకు (బనావ౫మైనవాడు వేమన ఇతనికి పుస్తకజ్ఞానము ఇంచుమించు సున్న వ్యాకరణము, ఛందస్సు, అలంకొారశాస్త్రము మొద లగువానిలో నీతనికి సక్తి ఎంత తక్కువో భక్తియు నంత తక్కుప అట్లుండినను వేమనను మహాకవులలో చేరినవాడని చెప్పుటకై, సామా న్యముగ శుష్కుపండితులు దప్ప నింకెవరును నందియంబడరు కుటిల కులాచార ముల్పుమూఢభక్రి , వేషధారితనము మొదలగువాటిని దూలనొాడుట యం దీతం డద్వితీయుడు, గొప్పరహన్యముఎను టోధించిన వా డైనను, తనకుంగల నై జబుద్ధినేకాని, పలుదెజంగుల విపరీతవాఖ్యానము లకు బాలగు శాస్త్రముల నాశయింపచేదు అనేకులు, సిద్దాంతముల కాధారము (ప్రాచీనన్మూతము లని నమ్మి, వాటిని వల్లి ౦చుటక్రై జ్జాపక శక్తిని వృద్ధిచేయచు మనళ్ళక్తిని గోల్ప్చోయెదరు ఇక వేమనయన్ననో కారణవిమర్శకళ క్రికి బట్టాభి షేకము జేసిన మహాళ్ళుడు ఇతని పద్యము లన్నియు లోకోక్తులు అనగా = బలికినవా డీతండయ్యు, ఒలుకబడిన మాటలు లోకమువారి హృదయములలో బూర్వమే యుండినట్టివియో, లేక ఇతనిచే నచలముగ నాటబడినట్టివియో మైన వనుట ఇతని పద్యము అలో పరిహాసము దట్టము మరుగుమర్యాదలు లేని మోటువిధమున దిట్టడు నొప్పి జెందువాడు సైతము ఇతరులతో గలసి నవ్వునట్లు చేయ గలిగిన సమర్దుడు నిదర్శసముల జూపుటలో నిత డద్వితీయుడు మజీ అవి యెవ్వియు గూఢములు గావు, నృష్టములు వైశద్య మనుగుణము ఇతనియందు

160 చై తన్యలహరి (పదిలము మనము ్రతిదినమందును జూచుచు “*నింతేకదా :” యని యాదరము నవధానము నుంచకపోవువిషయములనే ఈతడు (గ్రహించి, భావనాళ క్రిచే కాంత్కి రూపము, (ప్రాణము నావపొంపజేసి మనయెదుట నిలుపగా, నపుడు గుర్తు తెలియకి పూర్వము మనచే గర్హింపబడిన వియ్యును నివి యేవొ అమానుషవిగ్రహము లని విస్మయము జెంది గార వింతుము ఈగారడివిద్యలో తెనుగున నితడు (ప్రధముడు : సామాన్య వస్తువుల కదే నొక కామరూపము నిచ్చి వెలయించుట ఈతని మాహాత్య్య ములలో మొదలింటిది (పకృతి యనగ మనవారితో అనెకులకు నిఘంటువులలో నుండు (పకృతియే గాని, మూలింటికి బయట నున్న (పకృతి ఎట్టిదో తమ సౌంతకనులతో చూచినపాపమున బోరు అట్టి వారికి వమన అనునరణీయమగు (త్రోవ జూపినా డనుటలో నించుకయు గుణాధిక్యస్తుతి లేదు ”

ఇది కట్టమంచివారి న్యూత్మప్రాయమైన సత్యము, ఇక వీనితర్వాత వెఎవడిన

(వాత అన్ని వీనికి భాష్యమురెే 1

సాశ్చాతుంలు ;

దీనికి మందే పడమటిదొరలు వేమనపట ముగులె ఇట్లు చాటినామ

రామకృష్టపరమహంన పూర్వ కవిరూపమే వేమన వమన ఉపదేశకుడు, సపక్తఫజాకవృలలో వేమన ఒక్కడే మహారవి వేమన తనయుగపురొ గామి_వేమన ఒకతిరుగుబాటుకవి _ వెమన తెనుగుకవులందరిలోను ఎక్కున సజాభిమానమును పొందిన లోకకవి । _ అనిరి

ఇక లాయనల్‌ డేవిడ్‌ బార్‌నెట్‌ ఇంపున కరగిపోయి ఇట్లను ఏన్నాడు రక్తమాంనములు మానవళరీరరూపమును. దాల్చి, వేమన అనే

ఏరుతో ఈభూతలమున అడుగిడి నిజంగా. దానిని పవ్శితంచేసియుండునా 1

ౌనవబ్భాదయాంతరాళపరీక్షకు డొకడు లోక్ళపన కల ఉపదేశములను

లువలు గట్టను తూచినఎడల్క ఎందరో ఉన్నతులు, ఎన్నియో మహిమో 'పేకా

1 ఈ తెలంగాణా వినీతవినమకృషికునికంచ ఎంతో తక్కువగా తూగినట్లు

లిసికోగలడు_అని వైతాళికుడై క్రీ ర్రిశంఖమును పూరించినాడు

ఇవి ఆంగ్లములో నుండుటచే ఆం(ధులకంట అంతగా పడలేదు వీటి లుగుసేత పూర్వపుణ్యఫలితముగా నాకు దక్కినది. ఈ ఆంగ్లవ్యాససంకలన సు మ్మిళుడు_నార్ల వెంక 'టేళ్వరరావుగారు గావించి (వచురించినారు

"వేమన్న" ఎ$ 6

1. జన్మాదికములు : అద్వైతానుభవము

కాని, ఇట్టికవి యోగి జన్యాదికములు పుక్కిటిపురోణముల ఒడలా ని్నిదించుచుండుట, ఆంధుల శంస్కృృతికి ఆలముకొనిన విషాదములలో ఒకటి. అయినా ఇంతవరకు తేలిన అంశాలపిండికార్థాన్ని'మీఎదుట బెట్టు చున్నాను కులము = నివాసము :

కులములే వద్దనిన వేమనకులం చేష్పవలసివస్హై - ఆయిన పంటరెడ్డి. రెడ్డపేర్షు వడ్ల పేర్లు లెక్కబెట్టలేరట ॥ "కలియుగమున కాపుకులానికి వేమన తనకీర్తి వ్యికయించె' అని చెప్పుకొని యీకులముపై:కొంత 'అభిమానమును చూపినాడు కొండవీటిరెడ్డిరాజులకు చుళ్టునునేది అతివ్వా వ 'జందిన జన్మకుతి మ్మాతమే ఈకధలన్నీ చరి్మితకు చాల దూరము గండకొాట దుర్గాధిపతిగా నుండి + ఒకరెడ్డి వేమనకు అన్న. అం ఒరవృత్తాంతము వాడుకలో నున్నది; ఇది నిజం కావచ్చును ఈగండికోట, కడపజిల్లాలో పెన్నఒడున ఒక'పెద కోనలో ఇప్పుడు ఒకచిన్నపలైగా నున్నది ఆనోడు ఇదె పెదహొట * గండీ కోటలో గడియ వేసినారు” అన్న సామెత ఏర్పడి ఉండినది. స్తినగా _ ఆపెద గడియ వేసిన చాలాదూరం వినబడేది అనుట *కడగి గండికోటపురంజి కదల (ద్రవ్వె” అని కృష్ణదేవరాయలకు ఒక మగటిమివిరుదము ఇట్లా ఈయన అభిజనాదులను చిత్తూరు తిరువేంగడం (వేంకటాచలం) మొదలు, కర్నూలు తుంగభ్యదాతీరమువరకు వ్యాపింపజేసి ఉన్నారు. వీనిని కాదనేవారే లేరు. అంజే _ రాళ్ళసీమ _ రాయలసీమవాసి వేమన |

ఆయన వాడినపదాలు అప్పటంగా రాయలసీమవే. వీటిలో చాలవరకు నెల్లార్ముపాంతంలో గూడ వాడుకలో గలవు, దేళదిమ్మరి కౌబట్టి మరికొన్ని (ప్రాంకపదాలు గూడ దూరినవి. బిత్తలి (దిసమొలు బసివి (వ్యలిచార్సి. అనంతపురం (ప్రాంతంలో మొదటిఆడకొన్సును దేవునిపేర పెండ్లి పేరంటము లేక వదలివేయుదురు. ఇది దేవదాసిపద్ధతి వంటిది. బసివికి కులమర్యాద లున్నా రానురాను దేవదాసి ఆటవెలది ఆయినట్లు పరువు పోగొట్టుకొనినది, ఈ పడుచుకు తండ్రిఆస్పిలో భాగంగూడ ఉండేది. బయిసి (గౌరవమ్ము ష్‌తమ్సు సొడ్డు (సాకు ఆకువక్క (తాంబూలము) ఒకపొద్దు (ఉపవాసము కుళ్లుబోత్రు పుట్టి (ఏరుదాటుటకు ఉపయోగించు గుండనిగిన్నెవంటి చిన్నపడవ. వెదురు

క!

పేళ్ళతో అల్లిన దీనిని బయట తోలుతో కష్పుదుర్సు మొప్పి, ఊటచెలమ, ళం న ఒడ్తుపొడుగు, గురి, దాలిగుంట (పీళ్లుకొచుకొ నేదానికి (త్రవ్వినగుంట, నీనిలో, ౧ సీళ్ళకుండ బెటి చుటూ చెతచెదారం తొక్కి నిప్పుబెట్టుదురుు తరువుకాడు వ! చి అలో యి (అప్పులుడండు నత్షతకుడుు కొండవీడు . ఊరు కొండవీడు, యునికి పశ్చిమవీధి మూగసేత కెల్ల మొదటియిల్లు యరసి చూడ జూడ నది మార్గము వీడు కొండవీడు, వీధి పశ్చిమవీధి మూగచింత కెల్ల మొదటి.తోవ తోవ 'దెలినినవారికి దొారకునయా లాథంబు (7) ఊరు కొండవీడు, ఉనికి పశ్చిమవీధి మూగచింతపళ్లై మొదటియిల్లు *ఎడ్జై రెద్ధికుల మదే సుని దెల్పుదు అన్న భిన్నపారాలసద్యాలనుబట్టి ఎమన కొందవీటివా డని మొదట భావించే వారు ఈపద్యాలకు వేదాంతపరంగా, మనవారితోదాట్టు మేజర్‌ ఎం అర్‌ మ్యాక్‌ డొనాల్లు గూడ అరం చెప్పి, కొండవీటి ఉరికివాదాన్ని నెట్టి వేస్తున్నారు మూగచింతపత్లై మ చిత్తూరుజిల్లా చందగిరిదగ్గర, _మూగచింతపల్లె అన్నేగ్రామం ఉన్నది ఈ పరుగల పల్లెటూరు ఇంకెక్కడా లేదు అందుచేత వేమన యీఊర పుటి పెరిగినా డని ఇప్పుడు సహేతుకంగానే నిరయించి ఉన్నారు. ॥ వ! ఈలోకకవి తండి _ రెడ్డన్న _ముప్పూట తిని (క్రాగి, సద్ది మిగిల్చి, ఒకరి కింత పెట్టగలిగిన సంపన్నకుటుంబం వీరిది కాబసే_ోనేయి లేని తిండి గా యల సీయాన కను వది కూరలెని తిండి కుక్కాతిండి” అని అనగలిగనాడు “ఉప్పు చింతపండు ఊరిలో నుండగా కర వదేల వచ్చె కౌవులార”ొ అని ఆనందించే సుఖిజీవులు ఆపల్లెటూరువారు. వమన ఆఊరి వీధిఒడిలోనే చదువుకొన్నాడు. కాలక్రమేణా కొండవీడు చేరి చుట్టాలయింట పెరిగి పెద అయినా డని ౧ తు

• • రెడ్గిమడ్డి ' అని మాజిలాలో ఛలో 8 6 ౧2 మ! అవి

'వేమన 163 కొందరిమతము అప్పటిగురువు సోనుశేఖరం చదువుతో. బాటు సేద్యపు పనులుగూడ నేర్చుకొన్నాడు చాటుపద్యాలు భ్మటాజుపదాలు విని కవిళారీతులు చిన్నప్పుడే ఒంటబట్టినవి తల్లి దర్యడు అనిన మంచిభ క్మిపపత్తులు కలిగి యుండినాడు కటారుపల్లె , కందిమల్ల యపల్లైలలో వేమన- తిరిగినాడు ఈయనను మావాడు అన్నగా మాలు-కడ పచిట్టి వేలు, గుంటూరు ఇనుకొండ (వినుకొండ) కర్నూలు కకిష్టిపాడు వెలయాలు - ఇల్లాలు ఆనాటి పల్లెటూళ్ళపరిస్థితుల ననుసరించి నంపన్నకుటుంబాల ఎదిగిన

బిడ్డలకు అలవడే అలవాట్లన్నిటికి చేమున మరిగినాడు. అందులో రెడ్డిరికం జాగా సాగించుకొన్నట్లున్నది బుజిగారంనల్ల నడతలో కొరత ఏర్పడినది. కోడ్మెపాయపు పోకిరితనము, మాటసాగిన రెడ్డితనము త్రీలోలున్‌గా. జేసినవి లంజిరకానికి వెలియాలి ప్రేమకు అగ్గమైపోయినాడు, చివరకు, ఎక్కువతీపు దినినవానికి మొగం మొ త్తినట్లు వెగటుతో =

ఇంటియాలి విడిచి యిల జారకాంఠల

'వెంట దిరుగువాడు 'వెజ్జివాడు;

పంటభబేను విడిచి పరిగ అేరినయట్లు అని, కామళాస్త్రవై రాగ్యంతో ఓనమాలు ప్రారంభించి, (క మేణా_“లంజ్క లంజ కొని లావెల్లీ గొనియాడు, లంజతల్లి వాని లజ్జ కడుగు*_అని కేల్చుకొని, *సానె దానిపొందు సొభాగ్యభాగ్యంబు' = అనిన త నసౌంతపాతసూ [కాన్ని (తిప్పివాసి పెండ్లి చేసుకొ న్నాడు,

ఇంటిఆలు విడిచి ఎట్లుండవచ్చురా ళం

సుగుణవంతురాలు నుదతియై యుండిన

బుద్ధిమంతు లగుచు బుతు లొప్పు;

న్వర్ష మేటి కయ్య నంసారి కింకను- భవసాగరము ఆనందసొాగర మని ఆలు పూలకెప్ప అని మురిసిపోయినాడు. ఆవల ఆలు గయ్యా?ి అయినదో మాట వినలేదో గాని “ఇంటిలోనిపోరు ఇంతింత అనలేము ”* అని కొద్దికొద్దిగా మనకగ్రమ్ముచున్న సంసారదర్పణాన్ని బయటకు వీస్తున్నాడు.

! చై తన్యలహరి కలిమినాడు మగని కొమిని జూచును, లేమి జీక్కునాడు లేవకుండు; మనిన మగనినై న మడియంగీ జూచును అని తనివిదీరక్క ఇంకొకపద్యంలో కలిమిగలిగెనేని కాముగా జూతురు లేమి వేత జిక్కి లేవలేని మదనువంటివాని మాలగా జూతురు అని తోవల ఉన్న పొంగునంకా మనసుకు నచ్చని ఇల్లాలిపె వెడల్మగక్కీ-నాడు ఊరివారంతా తనమాట బొదల దాల్బాలనే రెడ్డి తన 'పెండ్లాము పెడకల్నె తనాన్ని దిగ్మదాగగలడా ? . (ఈ పద్యాలను సుమతిళతకంపద్యంతో పోల్చిచూడండి గడన గల మగని జూచిన అడుగిడుగున మడుగు లిడుదు రఠివలు దవులో గడనుడుగు మగని జూచిన నడపీనుగ వచ్చె ననుచు నగుదురు సుమతీ,] రానురాను స్రీజనద్వేషి అయినాడు ” అన్యపురుషవాంఛ ఆడుదానికి నుండు”, “ఆడుదానిబొంకు గోడబెట్టి నయట్లు” అని సంసారులను హెచ్చరించుచు, ఈనినప్పలివలె స్త్రీలపె బడీ విమ ర్శించినాడు చివరకు “బ్రహ్మ అలితాడు బండి రేవున దెంచ”అంటూ దేవుని వెన చేరెడుమన్ను బోసినాడు (క్రమేణా తనదుద్ధిని అంతర్ముఖము చేసికొని, ఆధ్యాత్మికపథంలో పయనం సాగించినాడు ఈపరన్పరభిన్నధోరణులను నమన్వయించలేక, పైపెవిమర్శకులు ఈ పద్యాలు వేమనవి కావేమో అని సంశయించినారు. కొని ఇవి ఆయన మానసిక ఆధ్యాత్మికభావసరిణామాన్ని సూచించే జీవచిహ్నిలు = అపరమపథంలో సోపానా లని గు ర్రించవలసి యున్నది. ఆయనయోచనా సరణి గొంతెత్తి పద్యాలలో (వతిధ్వనించినది. 116 ౪5 90101028 20664 అని అనవచ్చును. ఇవి వేమనసాధన్మక్ర మమునకు నంక్షీప్తలేఖనములవంటివి (110665) వీదరికం : శెడ్డిరా జనిపించుకోను గామాల, పిడికిళ్లతో దానం చేసినాడు. ఉద్యో గంలో ఉండి, భ్యదాచలరామదాసుకు దారి చూపనో అన్నట్లు రాచబొక్కసా

వ్రేమన్స 16వ లకు తూట్లుగొట్టినాడు దారిదోపిళ్ళతో వీదలను పోషించిన త్రిరుమంర్రఆశ్వారుక్షు ముకి రాగా అది తనకు అందకపోతుందా అని మనసును నమ్మదిలుకు కొన్నట్లున్నది. దీనితో దినవెచ్చానికే కరువు ఏర్పడింది ఇక దానా లెక్కడ ? హేమ కారకవిద్యావ్యా మోహంతో బైరాగుల వెంటబడినాడు బంగారం చయగలిగ నాడో లేదో గాన్హి అందరు వాద్యభష్టులవలెనే వై ద్య శేస్టుడెనాడు__ ఈచేమన దొర । పరునువేదివిద్యనుగూర్చి వేమన చాలాపద్యములు చెప్పిఉన్నాడు హమున నుఖియింప హేమకారఠవిద్య ఎ౨రమున సుఖియింప (బహావిద్య, కడమవిద్య లెల్ల తల్ల అని దీనిని ఎత్తి పెట్టుచున్నాడు నేటిఅ.ఖుక్షాస్తజ్జుల్లు పాదరషమును బంగారుగా మార్చుట సాధ్యమనుచున్నారుగదా ॥ కటారుపళ్లెవానము : కటారుపల్లైప్రాంతంలొ- ఈక్రింది జదాంకురా (్రచారంతో ఉన్నట్లు విలియం 'హోవర్డు క్యాంటెల్‌ (వాస్తున్నాడు ట859-_ 1910). వేమన- భూజీ- వనం+ ఆధారరిగా- -గతిగన ఒకసంపన్నకాపుకుటుంబంలో పుట్టి- "పెరిగినొడు.- కాపులంటే _ రాయలసీమ నెల్లూరుమండలాలలో శెడ్తే : పంటకౌపు) పాకనాటి కాపు, దేసూరుకాపు అని (వానుకొందురు _ చోప్పుకొందుర్లు సేద్యపువనులలతో మునిగికేలుచు, నందు దొరికినప్పుడే ఏభ్మటాజో (వీళ్షిను కనివాళ్లు అని గూడ అంటారు వష్మబాహ్మణుడో, నంపన్నకుటుంబాలవంచన నడిపించే పల్లైకూటంలో చదువుకొన్నాడు తోడిపిల్లకాయలతో విచ్చలవిడిగా. ఆరుబయట పొలాలతో ఆడుకొన్నాడు ' ఒకనాడు ఒకకొండకోనలో ఒకయోగి చేమనను పిలిపించు కొని, మం్యతోపదేళశం చేస్తి కవిగా కాళ్వతకీ రి పొందుతా వని దీవించినాడు. మిసమిన లాడే పొంగు ప్రాయంలో, బలిస్కి కా రెలుదీరిన ':*రెండెదులు పోరాడుకొసుచుండగ్వా కండలు దిరిగన అంగసౌష్టవం కలిగిన వేమన, వోటివి కొమ్మలను బట్టుకొని నెట్టివేసి కోడెలతగవు దీర్చినాడట అప్పుడు ఊడిన మొలసంచను మరల కట్టక యోగి యైనాడట. తల్లి గర్భమందు తా బుట్టినప్పుడు మొదలు బట్ట లేదు శుదను- లేదు, నడుమ బట్ట గట్ట నగువాటు గాదొకో అని నాడుగదా 1 ఈకధకు ఆధారాలు లేవ.

166 చై తన్యలహర్‌ గురువు - యోగవిద్య : బై రాగులలో తిరుగా డేటప్పుడు లంబికాశివయోగిళ్ళుకూష లభించినది.

“గురుడు చిల్లగింజ” అని తెలిసికొన్నాడు. ఇతడు హరయోగి. వేమన సంచాకరీజసంతో పాణాయామాదులను సాధన జేసి కొన్నిమహిమ లార్డించి నాడు. షట్బ్యకభేదనమునకు మూలమైన కుండలి నీయోగమును సాధించి, హర్మప యోగం తర్వాత వేధదీత్త = అంటే గురువుచేత కారీరకబాధకు లోనై రాజ యోగి అయినాడు. ఇదంతా ఆయనపద్యాలను పరికించిచూచిన తెలియగలదు. కడపటి మెట్టుగా రాజయోగపరమావధి అయిన అదై్యైతానుభవమును పొందినాడు. జో్యోతిషవిద్యానాసనలుగూడ వేమన(వ్రాతలందు పొడకట్టుచున్నవి.

ఐఖయలున నర్వము బుట్టును

బయలఖం దే లినమగును, టహ్మం ఐనగా

ఐయ లని మదిలో దెలిసిన

బయలందే ముక్తి బట్టబయ లగు వేమా... అని లోకానికి చాటినాడు _- యీ అనుభవయోగి : ఈకమపరిణామము యాయనభావసరజణిలో యీాయనపద్యాలలో బాగా కనదిడుచున్నది. ఈసిద్ధి షాకాత్తుగా గారడివాని మామిడి మొక్కవలె మోమెత్తినది గాదు. కాబకే అపాతంగా (పైవైన్స చూచేవారికి వేమనసిద్ధాంతాలలో వైరుధ్యం కనిపించు చుండును. వేశ్యలను పొగడి తెగడుట్క సంసారమును అగ్గించుట కందు చేయట, బాహ్యాచారాలను ఖండించుట, కపటయోగులను గర్హించుట మొదలగు వాటిని యిపరిణామదృష్టితో సరి'పెట్టుకోవలసి ఉన్నది. ఆయనబుద్ధిపరిపాకము ఆధ్యాత్మికపురోగమనపథంలో యీభిన్నాంళాలు మార్గదర్శక చిహ్నాలే గాస్‌ భిన్నాలుగావు, స్వానుభవంతో గుణాతీతుడె జీవన్ముకుడె అతీతమానవుడై నాడు వేనున 1 (5606౧ = ౧౧2%). చివరకు అవధూతస్థితిని గూడ అందుకొనినాడు.

ఈపరిణామం [పతిసాధకునిలోను కనుపించేదే! ఏసు, (క్రీస్తు

((అభిషిక్తుడ్రు అగుటకుముందు, మొదట మరియమ్మ ప్యుతుడని, ఆవల పరి శుద్ధాత్మప్పుతు డని, చివరకు తానే సర్వానికి మూలమని _ గీతలో (శ్రీకృష్ణుడు చెప్పుకొనినట్లు చెప్పుకొనినాడు. ఇది సామాన్య కై 9 స్పవునికి అర్హంగాని మత విభమస్థితి. పంచకోశాలను ఛేదించగలిగిన మనవేదాంతులే అర్హం. చేసుకో గలిగిన (చిహ్మానుభవం ఇది

చమన [67 'వేమనకాలమను : చరిత్రను పురాజాలతో మేళవించి, భారతజాతిచరిత్ర హీనయైనది; కాని అదృష్టవశాత్తు, హీనచరితులముమ్మాతం కాలేదు. ఇప్పుడిప్పుడే చర్మితకం'ె భూగోళశాస్రము ముదుసలి యని గుర్తించి దానిద్వారా విన్ఫృతిగర్భంలో నిదించియున్న (ప్రాచీనచరిి తాళాలను బయటికి తీస్తున్నారు. వేమననుగూర్న్చి ఆనాడు దొరలవలిి యీశతాబ్దంలో మనవారు పరిళోధనలు విమర్శనలు గావించి గుర్తించి కాలాదులను నిర్ణయించినారు. కాని ఒకదాస్‌ కొతటి పొత్తు కుదురలేదు. 1412 మొదలు 1725 వరకు, కొండగుర్పుగా వేమన జన్మాదిక ముల జూపుచున్నోరేగాని, సూటిగా ఇదీ అని నిర్ణయించలేకున్నారు. [క్రింది విధాన వేమనకాలాన్ని నిర్ణయించుకో గలాన్‌నుస్నాము చూడండి ___ విజయనగరపతనానంతరం, మహమ్మదీయులు గోల్కొండ ఆర్కాటు నబాబులుగా ఏలుబడిసాగించుచుండినాా రాయలసీమలో తురకలకు రాచరికపు బెట్టు బిగువు బాగా నడలి పోయి ఉన్నకాలం వేమనది. సామాన్య వ్రజలుగా వారు పరిగణింపబడుచుండినారు. ఈగామీణకవి మునల్మానులను తనకవిత్వంలో తిట్టను జంకలేదు. శిరుమలకు బోవ తురక దానరిగాడు, పనరపుమాంనము బట్టియు మనకల నులతాను మునలిమానుల జేసెన్‌; లింగమతములోన దొంగలుగా బుట్టి యొకరి నొకరు నింద నొనర జేసి తురకజాతిచేత ధూళిమై పోదురు; అని ముస్లి ములవతా వేళశమున్తు పరమతఅసహనమును వాగా చెవ్చుచున్నాడు. ఇ౦కొ మహమ్మటీయులు రాచరికం పోగొట్టుకొని రైళులై సర్వసామాన్యులై పోయినారు; వారిశాఖలన్నిటినిగూడ వేమన ఎరిగియున్నాడు, "షేకు సైదు మొగలు బెలగు పఠానులు, తురకల దొరతనము తొలుతజేసి రొగరాగ విడిచి రైతురై కొలచిరి= అని వారు చాకిరి చేసుకొని ్రికికేస్థితికి వచ్చినదానినిగూడ వేమన సేర్కొను చున్నాడు _*మక్కకు జసనేల ౪ మగుడ రానేల? అని ఎ త్తిపొడిచి, మనకాళశీ

[68 చ్లైతన్యలహరి యాశ్రాదులను వలెనే ఇస్లాము హజ్‌ (మక్కొయ్యాత్రు ని గూడ చులకన చేసినాడు. .ఇదంకా జరుగను 1400 సంవత్సర ప్రాంతం కావలసి ఉంటుంది. దెండవది._వై ష్టవం దిగజారిపోగా దాని పంధా పట్టించినాడు. రాధా మాధవమతానికి నల్ల నంజుడు కల్లుకంపు పట్టినది 17వ శతాద్దింలో నే, ఎంబెరుమతమందు నెనగ మాంనము దిని మారుపేరు బెట్టి మధువు (దావి వావి వరున దప్పి పలికిపాలౌదురు .. వెంబెరుమాన్‌ _ నా పెరుమాళ్ళు అని రామానుజాచార్యులకు పేరు; ఈయనను భ్లాష్యకారు లని యతిరాజని గూడ అంటారు (వలికి = వల్లకాడు ; శ్మశానం) రంగదామమునకు జణంగుగా తా నేగి కల్టుకంపు సొంపు కలిగియండు-. అని చప్పదగినస్టితికి వేమనకాలానికి యీమతం దిగజారి వచ్చిఉన్నది తాం్యతి కులు వామాచారులు శాక్తేయులు (వదిలిపోయి. వేమనచేత చివాట్లు తిన్నారు ఇంకా (గ్రద్దవంట్‌వాడు గజవతిగాడొకో * ఆంటాడు వేమన, 1650 [ప్రాంతా నిక్సి గజపతుల ప్రాభవం వెలవెలటోయింది. తెనుగుకు ఇప్పటికే కొంచెరకొం చెంగా.పారపీ కపు తెగులు చుట్టుకొంటు న్నది పరదేశి గులాము మొదలైన పదాలు 'వేమనకనిత్వంలో దూరినవి. ఇది (శ్రీనాథుడు సెట్టినభిక =, శ్యెష్కి రాయబారి వగైరాపదాలను.. (పవేళ పెట్టినాడు కౌగితం శ్రీనాథుని తెనుగుసేతేమో ,. ఛత్ర పతిశవాజ్సీ నవతిత ల్లికొడుకుజఏకో ఖీ ఈం జావూరులో-నాయకరాజుల తర్వాత మహారాస్త్రపాలనను (ప్రారంభించుటి (16761685 వేమునకు అంత వాగ్యాతెలిస్తినట్లై లేదు ఇక మిరప అంటే వేమనకాలానికి మిరియాలే : మిరవగింజ చూడ మీద నల్లగ నుండు కొరికి చూడ తోన చురుకు మనును. అంటాడు. 1498 లో పోర్చిగీసు వాస్కోడిగామా మఅబారులో దిగినతర్వాత, దక్షీణఅ మెరికొ = చిల్లీ దేశంనుండి తెచ్చి మనదేశంలో దింపిన చిల్లి అనే నేటి మిళ్సి = మిరవ = వేమనకాలానికి యింకా దేళంలో బాగా ప్రాకినట్లు లేదు, ఆవలనేగదా దీనిని విశ్వామిత్రనృష్టి అని ఆంధ్రులు ఆరాధించుచున్నది | శగామాయే మనదేశానికి ముంతమామిడిని (జీడి గూడ దించినాడు.

వేమన [రూ ఇవన్నీ వేమనకాలాన్ని 1600 తర్వాతే వెట్టుచున్నవ్వి వీనిని వేమన్న పద్య మని మ్యాక్‌డొనాల్జు పేర్కొనుచున్నాడు. నందనసంవత్సరమున బొందుగ నాశ్వీజ శుద్ధ పున్నమనా డా ఐఖృందారకాదిసీతువు నందున నొక వీరవరుని జననము వేమా: నందున అన్నమాటవల్లనే యీపద్యం వేమనడి-.ఆనవచ్చును...ఇది రాయలసీమ నెల్లూరులో వాడుకఊతపదం ఇక ఈనందన 1652 అగును. 195లో నందనే తగిలినది ఇది మొదలు, 20 ఏండ్లు అటు ఇటుగా వేమునజననకాలం నిర్ణయించుకొంకే తృప్రికాలమైన పరిష్కాంరంగా ఉంటుంది భారత్యషభుత్వం వేమన (త్రిళశాబ్ర జయంతిని ౩1972 అక్షోబరులోనే నిర్ణయించి ఉన్నది. ఆశ్వ యుజం ఇక్షోబరులోనేగదా వచ్చేది, విజ్ఞానజ్యోోతిని ఎగబెట్టి వేమన చివరకు, కడపమండలంలో=పామూరు కొండలతో ఒకగుహలో వ వేళించి-సిద్ధిని. పొందినాడు. ఠటారుపల్లి వేమన : కడపజిల్లాలో 'కదిరికి తూర్పున కటారుపల్లైను వేమన జీవితగాధలో కీలకస్టానంగా పరిగణిస్తున్నారు. కాని, ఈయోగివేమనకు ఆక టారుపల్లై వేమనకు, పీర్ణపండుగకు గోకులాష్టమికి ఉన్నంతసంబంధంలోనే -ఉన్నవి. ఇచటి వేమనయోగి ఒక దేవాలయంలో. నిలువుపక్తైనామాలతో ఏకేటా దున్న పోతులగావు తింటూ. దార్మాపతిమగా వెలసి ఉన్నాడు దానిపూజారులదగ్గర- ఒకళిథిల్మగంత మున్నది. ఇచి ఆతర్వాత ఎప్పుడో ద్రాయబడిన కట్టుకతల పురాణంగా, “కతకు కాళ్ళులేవు _ ముంతకు చేవులూ లేవు అన్నట్లుగా ఉన్నది; ఇది చరిశ్రగాదు చీవ్మిపకారం యీవేమన పెడిపాట్‌ కొణిద(కొడిదృకాపు. మొదటిపేరు పుల్లారెడ్డి అన్నతో కలహించి నల్లచెరువు చేరినాడు. ఒకనాడు పొలంలో సేద్యం చేసుకొనుచుండగా, ఒకపిడుగు నె త్తినబడి నిర్జీవంగా వడిపోయి. నాడు. ఎనిమిదోనాడు తనకు తానే లేచి కూర్చున్నాడు. చుట్టూ మూగినప్రజలు “*సంగతేమి పుల్లారెడ్డి ౯” అంపే, నాపేరు పుల్లారెడ్డి కాదోయ్‌్స్‌ వేమన” అన్నాడు. వెంటనే వారంతా గుక్కిరి _మిక్కిరి అనకుండా విశ్వసించి భక్తు లైనారు. (క్రమేణా ఆయన పరమయోగి అయినాడు. 'దేశసంచారం , చేస్కి

[70 చైఠన్యలహారి భక్తబృింద 'సేవితుడై కటారుపల్లె చేరి సిద్ధిని పొందినాడు. అంతే: మన వేమన ఆపుల్లారెడ్డి వేమన కాడు. ఇతనికి తుంగవేమన అని పేరు, ఇతడు 1780 లో జన్మించి, 90 ఏండ్లు బికికిన ట్లున్నది. పౌండ్రకవాసుదేవుడు అనలు యాదవకృష్ణునికి నకిలీకృష్ణూ డైనట్లు -తుంగవేమన “యోగివేమనవలెనే నటించికాడు _ నడచుకొన్నాడు, గురువై నాడు ఆటవెలదులలో కవిత్వం చెప్పినాడు. కావి, “బాలచ(క్ర చేమ భవ్యనామొ అన్నది యితనిపద్యాల మకుటం. పరనరామ _ బౌద్ధరామ అని పారాంతరాలు. దీనిభావం ఆతిరుములే శునికే తెలిసినటు లేదు. ఈవంళువారికి వేమనశబ్దం (దితుకుదెరువుమంత మైనది. యామా అయ్య (వేములయ్యా "పేరుతో, తాకితే పదిచోట్ల బడే చిక్క_గుబ్దింమీద, పసుపు గుడ్డలతో తస్పెట్లదరువుతో, నెల్లూరుతూర్చునాటీకి ఏకేటా వచ్చి, మేరలు దండుకొన పోతూఉంటారు. ఈ వేములయ్యమరాలు చాలా ఉన్నట్లున్నది 2 వందుకం'టే _ బకసారి వచ్చినయోగి మరల కావ్చించుట లేదు. వేమన పేరు అదికించుకోకపో కే యీసాములకు దారిదిత్తైము గిట్టదు. “పీప = మకుటము: వేమన అనే పేరుకు ఇప్పుడు సరీగా అర్థంచేస్పేవాళ్ళ కనబడటం లేదు. ఆర్థం లేని 'పేరు పెట్టీ ఉండరు గదా 1 పిచ్చిపుల్లయకు గూడ ఒక అర్థం ఉన్నది గదా: ఇది తెనుగుపదమే అయిఉండాల,. నంన్కృతంలో వేమ ఆంటే నేతమగ్గపునలక _ అదేమి మొట్లో | అన్నిపాఠ పేర్లనలెనే ఇది ఇప్పుడు మాజును పోగొట్టుకొన్నది. తిక్క తిక్కనలు దప్ప-కవితిక్కనలు ఏరీ నేడు? బేంగాలీతొడుగు తోడుక్కుంటున్నవిగదో ఇప్పుడు ఆంధ్రుల పేర్లు । వేమారెడ్డి ఆనే ఇంటిపేర్లు అక్కడక్కడా పొరుషనామదేయంగా మాజిల్లాలో. చెవికి తగులుచున్నవి. వేమయ్యలు గూడా ఉన్నారు. ఇక మకుటం సంగతి : వేమన ఉపాసించిన ఆపర(బహ్మంవలెనే అవా జ్యాననగోచరంగా నిర్ణణంగా నిరాకారంగానే ఉన్నది__యామకుటంగూడ 1 ఒక్కొక్కరి మేధాతరంగాన్నిబట్టి (821 1/86) అర్థాలు బయలుదేరి ఉన్నవి. విశ్వదాభిరామ = విశ్వథాభిరామ _ విశ్వతోభిరామ = అన్నవి పారాంత రాలు. నూటికి తొంబై పాళ్ళు “విశ్వదాభిరామ వినుర వేము" అన్నదే అంగీకరింప బడిఉన్నది.

వేమన ౧౮| ఇక అర్జాలు వినండి : అభిరామయ్య వేమయ్యకు బంగారంబేయడం నేర్పించిన కంసాలిబ త్తుడట : ఆయనకు నెనరు చూపను ఆయన పేరు పద్యాలలో బిగించినాడట. విశ్వమును ద _ ఇచ్చువాడు, ఆయనకు అభిరాముడు _ ఒప్పినవాడు, అని ఇంకొకదొర. విశ్వము _ నమ_స్పమును ఇచ్చుటచే ఒప్పినవాడు అని ఒక వ్యాథ్యాతృచ్మకవర్తి. మరికొందరుమహానుభావులు వేమనముండను రచ్చ, కీడ్చి ఆమెసేరు విశ్వద అని నిర్ణయంచేస్తి యీకవిత్వం ఆపెకు అభిరామ మైనదని = “నిజంతలలో కల్ల మేకు గొట్టిసట్టు” చెప్పినారు. విశ్వమును, ద _ గుద్దలించువాడు, శివుడు; ఆయనకు నచ్చినవాడు అని, భూధరమునకు భూద రము (పంది నకు భేదం తెలిసినట్లు (పకటించుకానే ఇంకొకసండితుని వ్యాఖ్యానం. విళ్వదుడుంసర్వము నిచ్చువాడు, అని మథియొకభాష్యకారుడు. ఇట్లా పుజై కొకతీరుగా వ్యాఖ్యానాలు వెలిగించినారు. పాటకు ఊత వదంనలె ఇది ఉండవచ్చు. నని ఆర్ధంచెస్పక మనలను అవనపెటక వదలి వేసినవారే ఇందు -పెద్దమునుషులు, ఏపేరున విలిచిన్హా ఎటా వండీనా వంకాయ కూర కన్ముగానే ఉంటుంది, రా శి. వేమనకీర్రిచర్మదునికి (గ్రహణ(గ్ర స్త-విమోచనాలు తమిళకురక్‌ నందలి భ క్తిపారవశ్యము _ సమతాభాపములను వేమన తన పద్యాలలో (ప్రవపింపజేస్కి ఆనాటి ఆంధ్రసాహిత్యమును ఏప వసీమాపరినరము. లకు కొనిపోయినాడు. తర్త్యక్ఞానవిషయమున వేమనస్థానమ కవీరు (15వళన వంగవై, తన్యస్వామి (16. వ. శ మొదలగువారికం కె వైన కాకపోయినా, నమపంక్తి లో మతం తప్పదు _ అని ఉపజ్జాకోధితుడు వినయకుమారసర్కారు ఉగ్గడింపు. _--“వేమన అగాధభావపూర్ణుడుు ఆయనకవిత్వము స్వచ్చమైనది; దానిభాష భావము = శయ్య న్వయంసంభపములు. (వపంచమున వేమనను మించిన చతురవచోనిధి ఇంకొక డుండలేదు. ఆయన (వక్ళత్నిపియు డైన సహజకవి. ఆచార మూఢవిశ్వాసములను ఛిన్నము చేస్తి పాతగురువులకు దాసులెన ఇంటు నున్న మునలమ్మలఅధికారమును తొలగ్యద్రోయు మని ఆయనరచనేలు ప్రబోధ శంఖారావములు గావించినవి _ అని డాక్టర్‌ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ఆఅకాళ వాణిలో గావించిన మేల్కొలుపు.

శా చై తన్యలహరి __-“మాసవతకు సంబంధించినదానిని దేనినిగాని వేమన విర్ణత్యము చేయలే'దని బార్‌ నెట్‌ జ్జ _ప్రిచేయుచున్నాడు. “వేమన నేటితెనుగుకవులందరిలో ఎక్కువ [పజాభిమానమును పొందిన వాడు. ఇప్పుడు వాడుకలో నున్న ఏచాటువకుగాని, సామెతకుగాన్కి అర్హపూర్ణ మైన నీళిసూ క్షికిగాని వేమనకరృత్యం అంటగట్టబడనిది లే' దని, బహుభాషా కోవిదుడు సర్‌ జార్జి అబ్రహాం (గ్రీర్‌సన్‌ తనబ్బహద్దుంథమున చాటు చున్నాడు ---వేమన వెలువరించినసత్యములు మరావరణములలో బుట్టినవి గావుం(శ్రామిక శవజల _ప్రేమపూర్ణహృదయకుహరములనుండి వెలికువికిన శాశ్వతసత్యము'లని లాయనల్‌ బార్‌ నెట్‌ ఉప్పాంగిపోవుచున్నాడు.

(గీసుసోక్రటీసు, ప్లేటో, డెమ్మోకటిస్‌్‌ లూషియన్‌; జర్మన్‌ లూధర్‌, ఇంగ్లీషు విక్లిప్‌; మహర్షి (వైెంట్సొ పాల్‌ పరాసురచయిత వాల్తేర్‌ _ ర్యాబెలె; తమిళ తిరువళ్లువర్‌; కన్నడ సర్వజ్ఞుడు; తెనుగు పోతులూరు వీర్మబహ్మం, ఏగంటివారు? . ఆనందవరదరాజయోగ్ని ముత్యాల నారసింహదాసు, ఎడ రామ చాసు మొదలగువారినిి, విమర్శకులు వేమసయోగితో సరితూచి విలువలు నెల కొల్పినారు,

బక్షేన ఆంద్రసాహోాత్యవన 'పునర్వికనన వసంతుడు ౨.ఛానెస్‌ ఫిలిప్‌ బ్రౌను “వేమనమ, నేను కనుగొంటిని” ఆని-శివమె త్తి చిందు లేసినాడు. అణచివేత ;

_ అయితే ఏమి? వేమనపేరు పద్యాలు కొంతవరకు అణచిపెటబడిన వని అనవలసివస్తున్నది. 19వ శతాబ్దంలో పాళ్చాత్యులు 20 లో కొందరు అంధులు ఆయనను అజ్ఞాతవానమునుండి బయటకు లాగి బూజు విదలగొటి ఆంధసాహిత్యవియ త్రలమున ఆయసకీర్పి చందికలను (ప్రకాశింపటేసినారు. =

ఇ్తీ వేమన సూపరు స్రవదరాహ ర _స్తమయ్యేదానికి కారణములు ఏమి? లం దుడినందుననె అ| గవరముల చే ఈరనుట అంతగా పోసు. (బ్ర ఎరవాడ వెలిగసి ఆణగద్రొక్కినా ఇంక ళ్యూదుడోట ఎరుగరా వేముని మనను అతనితోడ మరులుకొనియె కొలిచిరి ద్విజులును కొటాన కోటులై .

వేమన = “|73ై అని తనసర్వజనన మ్మోహనళ క్తిని, తనకు లభించిన లోకాదరణమును తానే (పకటించుకొనుచున్నాడు.. తమిళ అంత గాకపోయిన్నా నంగీతసాహిత్య రంగములందు ఆంధులుగూడ గుణపక్షపాతులే 1 కృష్ణదేవరాయలు, రామ రాజభూషణుడు, గోన బుద్ధారెడ్డి, ఆయనప్ముతుడు విర్ణలుడు, విజయరాఘవుడు, చేమకూర గంగాదేవి, మొల్ల ముద్దుపళని మొదలగువారికి అ్మగస్టాన మిచ్చి, ఆదరిస్తున్నారుగదా 1 ఒక్క అస్పకవి “అంఘిభవునికావ్యంబు ్రాహ్యంబు. గాదు” అని అరచినా ఆంధులు చెవినిబెటవేదు. ఇక వేమనకే ఈ తాకు తాకనేల?

వేమన పామరకవి, (గ్రామ్యంలో వాసినండున వెళిచేసినారం పే తెక్కను (వాసినది గూడ ఆనాటి జీవంగల వాడుకభాషనే. అందువల్లనే ఆంధ్రావళా మోదము" బొందినది, “కూరాకు గోని తినిబతుకుదు” ననిపించినాడు. ధర్మ రాజుచేత ((దోణపర్వంమొదట), నేటి డి. ఎం. 3 వారి వలెనే అనాడు తిక్కన, తర్వాత వేమన తెనుగుజనానికి తెలియును, నంస్కృతపదాలన్నిటికి ఆప్పటమైన జాను తెనుగుమాటను-ఉన్నవాట్‌ని వాడి, లేనివాటికి కల్పెంచినారు. కాబట్టి ఇదే వేమనను ఐహిష్క-రించేదానికి వంక కానేరదు. ఈభాషను విననే (వజలు ఎగబడి మూగినారు.

వేమనరచనలో వ్యాకరణదోషా లున్నవని కొందరు, ఏవ్యాకరణమో ౫ ఎదిగే భాషను పాతవ్యాకరణస్తూతా లనే ఇనుపచట్టంలో మహాకవి ఎవరుగాని బంధించలేదు. ఇవీ యీనిరాదరణకు సంపూర్ణకారణం కాజాలదు. ఇది సంప్ర దాయవాదుల నిరాశాకోశం కొవచ్చును.

ఇంతే గాకుండా, వేమనకాలంనాటికి, ఆంధ్రభారతి కృతిమాలంకార ముల బరువు క్రింద [కుంగి కుద్ది అయినది. తన సహజసుందరగంఖీర యానాన్ని మరచిపోయినది. వ్యక్రరీతులలో సాముగరిడీలు నేర్చి కల్లపసిడికి కాంతు లబ్బజేసినది. ఇక వేమన దేశికవిత్వము _ సరళభాష = విమర్శకగంభీర భావములు పూర్వాచారపరాయణుల మనసుకు గిట్టలేదు; అందుచేతనే నోటికి పట్టనేలేదు. మఠాధిపతుల గుక్తాధికారను :

అగజాతులు పీఠాధిపతులు మతరహస్యాల మరుగుపరచి తమహ న్ప్సగత౦ చేసుకొని, పాఠరలౌకికాధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేస్తుండగా, (వజలభాషలో

[74 వైతన్యలహరి ఆనత్యాలను ఐయటబెట్టీ, ఆనిరంకుశాధికారాన్ని సడలింప జేసిన వేనున యీ గుత్తాధికారులకు (ప్రదిలళతు వై నాడు. తమ ఆచారాలను తమ మతాన్ని పరిహసించిన వేమన సద్యాలన్నే (వాహ్మణఉపాధ్యాయులు విద్యార్థులకు గరపను ఇచ్చగింపకపోవుట మూనవస్వభావంకాబట్టి మన్నింపదగినదే ః వేదగూఢార్థము ఐటబయ అగుట అనిన, వై దికమతమువారి కాణాచి దోపుడుపోయినశ్లేగదా 1

౨ ప్రాల్కులర్లి సోమనాధ్రునిబోటి శివకవులు _దేశికవితలో జానుతెనుగులో చ్విపద కొవ్యాలు చెప్పితే మాన్యపరచలేకపోయిరిగదా _ య్యితోవవారు అంతతో జోక “ద్విపదకొవ్యంబు ముదిల౦జ దిడ్డిక౦త * అనిన రసికావతం సులుగూడ వీలేగదా 1 ఇక్షే ఇప్పటి విష్లవకపు లనుకొనేవారు, అందరినీ బూతులు శీటుటలేదా ? ఇదంతా కాలధర్మం. విలువలు మారుచు పోవుచుండును.

ల ఇళ్తే తెనుగులో మంత్రాలు చెప్పే జంగందేవర్లనుగూడ ఈప్తూర్వాచార వరాయణులు వదలరై'రి. ఇది నేడు తమిళనాడులో జరిగే అలజడికి ఎంతో ప్పరోగామి.

ఈఅఆంక్షకుముందు, పల్లెలలో వేనున నీతిపద్యాలు బడులలో ఆటవిడుప్ప వడ్యాలుగా గరపబడుచునే ఉండేవి, వీటిలో ఒకటోరెండో నోటికి రాని వారు లేకుండిరి. కొని, (బిటీముపాలకులు, తమమతళాటస్థ్యవిధానంలో వేమన పద్యాలను (వభుత్వపారశాలల ఆవరణంలోని కే (వవేశింపనీయరై రి, ఇదంతా నిప్పును కొంగున దాచిన ట్రయినది. వేమనకీర్తి దావానలంవలె (పజ్వలించినది,

ఈ కారణంవల్ల నే (ట్రౌనుపార్యగ్రంధంగా అచ్చువేయించిన పద్యాల సంపుటి పతులు అదృశ్యమై పోయినవి, కొ న్నేండ్లతర్వాత జె త్తకాగితాం గదిలో ఒకకుప్పలో ఇవి దాగుకొవియుండినట్లు తెలియవనచ్చినది. మనవారు చేయనిపన్లి

మొట్ల మొదటిసారిగా 1828 లో కావలి వెంకటరామస్వామి దక్కను శవుల చరిత్రను, ఇంగ్లిషులో వ్రాస్తూ పేర్కొన్న 47 తెనుగుకవులలో వేమన “పేప దిగవేసినాడు. కులమువలన ఈకాపుకవి అంటరాని వా డెనా డనువాదము -యీకొపలిసోదరుని పట్ల అతుకదు. ఎందుకంజే రామస్వామి రా మరాజభూషణుని వసుచరిత్రను అం గ్రవచనంలో (వాసినారు. 10 ప్రాంకాన వెలువడిన గురజాడ (శ్రీరామమూ లర్తిగారి ఆంధధ్రకవుల చరితలో 'వేనునపేరు వేమువలె వేదై నట్లు వర్టించినాడు. 1899 లో కందుకూరు వీరేశలింగం ఆంధ్రకవులకు

“వేమన 175 జాతకచ్మక్రములు బిగించినట్లు (వాసిన కవులచరి(తలో వేమన లేడు. అంతటి ఉదారాశయములు గలిగిన పంతులుగారికి వేమన ఎందుకు కనుతగుల లేదో తెలియలేదు. 1917 లో పెంచి (ప్రచురించిన ద్వితీయమ్ముదణంలో గూడ వేమనపేరును _ మైలగుడ్డను కబ్దిపుల్లతో తాకినట్లుగూడ తాకరైరి. ఇది కుట కాకపోయినా కూరిమి లేకపోవుట కావాల. పాశ్చాత్యపండితులసేవ :

ఇట్టిపరిసితులలో ఎృంత్రగేముందు, -కౌందర్తు. (పాత్యాక్యూూ:(ముఖ్యంగా ఆంగ్లేయ పండితులు తెనుగు నేర్చుకొని, వేమన కవితారీతులకు సాక్కి- సోలి, వేమనత త్వము-భాష-సంఘసంస్కారవీక్ష. ఆయుగప్పురో గాములై న ఉదారాశో యములను వివరిస్తూ విమర్శకవ్యానములను ఇంగ్లీషులో (వాసినారు.. వారిలో కొందరిని ఉదాహరించుకొందాం $=

.వేవమునచే ఆకరింపబడిన మొట్టమొదటి పాళశ్చాత్యుడు = గెంచి మళ గుదువు (ఆబ్ఫె జె.ఎ, దూదాయ్‌ (04001ఇ్మ హిందువుల ఆచారములనుగుర్సించి చాస్తూ (1816) అందలి ఉదార వేదాంతవిషయములను గుర్తించి మూఢమకా చారములను విమర్శించిన కొద్దిమంది విశుతులలో వేమన ఒకడని, ఈయన రచనలు చిత్తాకర్షకనముగ, న్వతం్యతభావో పేతంగా, వ్రిష్లవభావాత్మకంగా ఉన్నవని ఉగ్గడించినాడు. తర్వాత యీ (యసెంచిపుస్తకం ఆంగ్లంలోనికి అనువ దింపబడినది.

ఆవల, “హెన్‌రీ బ్యూఛాంప్‌” 1897లో దూబాయ్‌ _ఫెంచిమూలమునకు ఇంకొక ఇంగ్రీషుఅనువాదం చేస్తూ, _ “దాగా చదువకొన్సి మంచినంస్కారం గలిగిన్మబాహ్మణులు చాలమంది. వేమన పద్యాలను చాల అసక్రితో చదువు చున్నారు అని[భాహ్మణుల_పై మోపబడిన ఒక అపోహను తొలగించి పుణ్యం కట్టుకొనినాడు. భాళ్లెన్‌ ఫిలిప్‌ బౌన్‌ :

1817లో మదరాసు సివిల్‌నర్వీసులో (పవేశించినదిమొదలు తెలుగు వాజ్యయం పె బడి, కృష్ణరాయలతర్వాత జీర్ణాన్ముఖమైన- ఆంభగలథాలను ఉద్ధరించినాడు. వేమనను “నాకవి” అని సాంతడబ్బుతో దేశంనాలుగుచెరగుల నుండి వేమసపద్యాలను సేకరించి (పతులు (వ్రాయించి 2000 పద్యాలను అచ్చు

“176 చై తన్యలహరి వేయించినాడు (1824). ఇది కొన్నివేల పద్యాలనుండి చేమనవిగా గుర్తించి ఏరబడినవి. ఇంగ్లీ మళాత్పర్యములను వాసి ఇంకొకమ్ముదణము వెలువరించి నాడు, (బౌనుదొరే కొన్నివేమనపద్యాలను ల్యాటినులోనికి అనువదించినాడు. వేమన నై తికసూ/శ్రాలు గ్రీకు వేదాంతులు య సోక్రటీస్‌, డెమ్మోకటిస్‌ స్యూకాలి వంటి వని, సాహిత్యము లూషియన్‌ సాహిత్యమువంటి దని (టొనుదొర మదింపు. వేమనపద్యాలు అచ్చుపడను ఇదేమొదలు కానవచ్చును. “విలియమ్‌ హోవర్షు క్యాంటెల్‌ (1859 = 1910) స్మాట్‌లాండుదేళమతగురువు... వీరు తెనుగు సంస్కృృతం నేర్చిః గుత్తి _ జమ్మలమడుగ్యుప్రాంళాలలో మిషనరిగా పనిచేసినారు. ఈయనకు శ్రీబకళాస్రంమీద ఎక్కుడు. అభిమానము. కందుకూరు వీరేళలింగంతో గలసి (బౌన్‌ తెనుగు ఇంగ్లీషు డిక్‌షనరీని సవరించినాడు, ఆ(ప్రాంతాన కాలార దిరిగి వేమునసంగతులను సొంతంగా అడిగి తెలుసుకొన్నాడు. వాటిని సానుభూతితో సమన్వయసరచుకొనినాడు. న్వచ్భమైన అధ్యాత్మిక జీవనం ఇంకను పొందూదేళంలో పల్లెలలో పాదుకొనియున్న దని గ్రహించి, అనందించినాడు. “అపుడప్పుడు ఒకఉపజ్తాళోభితులు ఉద్భవించి, దైవ దీత్తవిన్నష్టఫణితిలో లోకవృత్తమును (వజాభీమతమును. వెల్ల డించుచుందు రవి, అట్టినారిలో వేమన సుప్రసిద్దు డని, ఆయనే నిక్కమైన (వజాకవి అనీ, నంఘనసంన్క ర్త అనీ, పల్లైపజలకే కవిత్వం వ్రాసినాడని, ఆయనకు కలగిన లోక్మప్రియత ఆయనకళవికాళ క్రి దానిగుణోత్కర్త లవల్లనే కలిగిన దని, (వబింధకీతులను శాస్రీయకవినమయములను తృజీకరించి.. వాడుకభాషలో (వ్రాయటయందే వేమనగొప్పశనము ఇమిడియున్న గని”__చాటుచున్నాడు. ఆయన్మవజానురంజకత్వమునకు అనహేళనమే (వదిలకారణ మని గూడ అంటున్నాడు క్యాంబెల్‌. (వ్రవంచచరిితయందు కవివేమనస్తానం, ఇం గ్రండ్‌ విక్షిన్‌ పంచననే ఆని అంటున్నాడు__విలువలుగటిన యీతెల దొర, గవి 1898 నాటీ (వ్రాతలు. ఖే రా మేజర్‌. ఎం. ఆర్‌, మ్యాక్‌ డోనాల్డ్‌ : వెనికోద్యోగిగా పనిచేసి 1889 లో మ్యద్రాసు విద్యాశాథాధికారి అయి నాడు. బ్రౌను ప్రచురించిన వేమనసద్యగంధఅనుశీలసంగా ఒకవ్యానం (వాసి

వేమన [77 ఒకమ్మదాసుష్మతికలో (పకటించినాడు. ఇందు తాను న్వయంగా వరిళోధించి చేసినవిషయా లున్నవి.

ఒక కే 9న్తవమిషనరి. తమిళమున మహాజండితుడు. ఆబెదూవాయ్‌ (వాసిన వేమన్యగ్రంథమును (ప్రకటిస్తూ, మున్నుడిగా అన్నమాట.లివి : “వేమన పద్యాలలో గల సాంవైన నడకు భాషలోనితియ్యదనము, ఏఇతర్మవాతగానికి గాని అబ్బలేదు. ఈపద్యములు ఆత్యంతలో కప్రియతను పొందియున్నవి.” లాయనెల్‌ డేవిడ్‌ బార్‌ నెట్‌ : (1871 = 1960)

తొంభై ఏండ్లు "పండుమునలిగా బతికిన యీమేధా సంపన్నుడు నంకఖ్యాకభాషాపండితుడు. భారతీయభాషలు ఎచ్చుతక్కువలన్నీ నాలు కపి చిందులాడినవి. ఆరబ్బీపారస్కిసింహాలిబర్మాభాషలలో లోతె నపాండిత్యం గూడ నంపాదించుకొనినాడు. భారతీయ . కాస్రవరిశోధనలకు ఒకభాండా గారమైం గురువై నూన్యత బొందినాడు. వేమన భువిపే'అవతరించుకే ఒక

యా నన న అపూర్వపుణ్యమని తన్మయుడె నాడు. ఈయనకు వేమన ఒక అధునాతన్మప్రన క్త యా అతి

విమర్శనల అంతరార్థము న

ఈయన వేమన విమర్శనల అంతారార్హమును అర్జం చేసుకొని హిందూ మతమూథఢాచారములను విగ్రహారాధనయజ్ఞయాగాది - శ్రతువులను గురించి వేమన చేసిన వ్యంగ్యఅవహేళశనలను చేజిక్కించుకొని మన విమర్శకమన్యులు: చేసే నిందలకు బారొనెట్‌ చక్కాటిసమాధానం చెప్పుచున్నాడు. వినండి యీ దొరవాదం ఎంత హాయిగా నున్నదో ; ("వేమన చేసినవిమర్శనలను, కురిపించిన నిందలను వాటికి పాల్చ్పరచినవారిగుణా వగుణము లనునరించి మనము యీనింద అను (గహించాలి. హిందూగురువులను ఆచార్యులను అర్బకులను సన్యాసు లను రెండువర్గములుగా విభజించవలెను. వీరిలో ధూర్తులు, వంచకులు, సీతి బాహ్యులు కొందరు లేకపోలేదు. మరికొందరు అధ్యాత్మికమహితులు నజ్జను లును గలరు. గృహస్థాశమధర్మమును సత్యశీలంతో పాలించువారును గలరు. ఇక వేమన తూర్పానబట్టినది ఇందలిధూర్తులనే గాని నత్చురుషగణమును కాదని యాయన ఎలుగె త్తి చాటుచున్నాడు. మనవారు దయ్యం ధర్మపన్నాలు

క్షణ

క[/ఈర వైతన్యలహరి వల్లె వేసినట్లు (ఆ|| 660685 56౮1064765 (0% [6 ౧౮౫౧౦$6) వేమన చేసిన విమర్శనలను చేబిట్టి పలుకుచుందురు. వేమనస్తాయికి వచ్చినవారికి ఇవేవీ అవ సరం లేదు గాన, సామన్యమనుజళరీరులు భూతలకీటకాలు యివి లేకుండా మనుగడ నడుపరే రని విజ్ఞులఅభ్మిప్రాయము.

'వేమన = కొన్నిపాశ్చాత్యభావములు ?

“నీకుడిచేయి చేసినదానిని ఎడమచేతికి తెలియనీయకు* అనినది మ _త్తయి సువార్త ముల్లేయేకా దని అన్నిజాతులలో అన్నిదేశములలో మతిమంతుల మస్తిష్కంలో పృక్లేసత్య మని “పెట్టి చెప్పరాదు పేదకై ని అన్న వేమన దింళిని ఉదాహరించి అపోహను తొలగించుచున్నాడు _ జార్‌ొనెట్‌ 1

ఇష్లే బై బిల్‌ినూతననిబంధనలో “ఖ్యతువులతల పై నిష్పుకణముల బెట్టి రాదో అనినఉదా త్తభావం =

చంపదగినయట్టి శ్నతువు తనచేత

జీక్కెంనేని కీడు చేయరాదు,

పొసగ మేలు చేసి పొమ్మనుకు చాలు... అనిన వేమన నుడిలో _ కీడుకునూరు మేలుచేయ మనుటచే ఎక్కుడుమపామను జెందిన దని అంధధ్రులకం'ట ఎక్కువగా మురిసిపో తున్నాడు _ యీవెళ్టిదొర !

(ట్రీసుమహామతి సోక్రటిస్స్‌ సర్వమూ ఎరిగి తన కేమీ తెలి్‌ దని విన్మము డైనాడు. ఇంతవాడే వేమన అని బారొనెట్‌ _

నేర నన్నవాడు నెటజాణ మహిలోనం

నేర్తు నన్నవాడు నా ర్తకాడు;

యూరకున్నవాడె ఉత్తమోళ్తముడు... ఆనేపద్యాన్ని ఎ త్ర్తిచూప్కి వేమన సోకటిసుకు తీసిపోలేదని చాటుచున్నాడు. ఈ దొరకు వేమన జకదేవకల్చుడు _ ఒకమహ్మాసవ క్త = ఉపదేళకుడు 1 ఇవన్నీ బార్‌ నెట్‌ (వాసిన “భారత దేశహృదయం” అనేపుస్తకంలో ఉన్నవి. ధాక్లెన్‌ ఇ. గోవర్‌ ;

ఇంగ్లండువాసి. జానపదవాజ్మయ్యప్రియుడు. 1864 లో మదరాసులో ైనికబాలల అనాధకరణాలయపాలకుడుగా ఉండినాడు. 1872 లో మదరాసులో దివంగతుడై నాడు. ఈయన తెనుగుభాషామాధుర్యానికి మరిసిపోయినాడు. దీని

వేమన [179 అక్షరపొభాగ్యంవల్ల- (వసంచథాసలన్నిటిని ఇందు (వాయవచ్చుననిి వమన లిపిని ప్రళంసించినాడు. తెనుగుజాతి (ప్రాచీననాగరికత పడమటి ఫినీషియనుల సంన్క్బృతితో నరితూగ గలదనుచున్నాడు. (_ప్రజాదాహుళ్యభావములను ఆదర్శ ములను వ్యాప్తికి దెచ్చుటలో వేమన చాలనహాయకొరి అయినా డని, ఆయన పద్యములు (ప్రజలనానుడుల్లై పోయినవని నుడువుచుు వేమనకు లోకళవి పట్టము గట్టినాడు.

స్యుపసిద్ధచర్నితకారుడు _ వినాసెంట్‌న్మిత్‌ 1910 [పాంతాను శాస్త్ర యుక్తంగా హిందూ దేశచరితను (వాస్తూ-వర్షవ్యవస్థదో షములను ఎత్తిచూపుచు, వేచమునపద్యములు నాల్గింటిని ఉదాహరించినాడు. ఇది గోవర్‌ అనువాదములు. 'హెన్‌రీఎఐవర్సు:

1824 (ప్రాంతాన తెనుగునాట్క పాఠశాలల పర్య వేతణాధికారిగా పనిచేసి నాడు. వేనునపద్యాలు పాఠశాలలో గరపవచ్చునా ? కూడడా ? అనేవివాదంలో కూడదనుచునే (పాలకులదృష్ట్యా) వేమన తనకాలముకం క ఎంతో ముందు నడ చిన ఉదారుడని, విశ్వాసానుర క్షి, సహనళీలము, ఉత్సాహము, నంఘనంప్కార (ప్రియత అయనను తన యుగపురోగామిగా చేసినవని పొగడి నాడు,

ఇట్టిది 1 వేమనక్షీర్తిని ఉద్ధరించిన పాళ్చాత్యపండితుల అకళంక అన్య భాషా'సేవొ దంతము : ఇతరఖావలు = వేమన :

జన్మవియములై న వేమనపద్యాలు నూక్షులు తమికమళయాళ కన్న డములలోనికి అనువదింపదిడి అందరికి ఆనందమును గొల్పుచున్నవి. డి. ఎం, కె. నాయకమణీ అణ్జాదురై చాలపద్యాలకు తమిళానువాదమును (పకటించియున్నాడు. వీరికి తెలుగన్న పీకి, వీరితల్లి దింగారమ్మ తెనుగు ఆడపడుచు. కంచిలో వరదరాజస్వామికోవెలలో (తేవ'ప్పెరుమాళ్ళు దేవదాసిగా ఆదిలో నుండినది.

ఒకముస్లిం నరళస్వభావునిగూడ వేమన ఆకర్షించినాడు. (హైదరాబాదు వాసి = జనాబ్‌ మీర్‌ మహమ్మద్‌ ఖాను, "ఒక మర్మ్శయోగి అంతర్గతభావళబలత” (1651085 0౯8 [1560 పేర ఆంగ్లములోనికి వాసినాడు,

వేమనపద్యాలు నంస్కృృతములోనికి చాలనుంది మార్చిఉన్నారు.

180 చైతన్మలహరి

ఇన్నిభాషలలో నికి ఎక్కినతెనుగుక వికాపు వేమనయోగి దప్ప ఇంకొ కరు లేరనుట (ప్రజాకవితకు మంచివిలువ గలుగుచున్నది. మనవారిరృషి :

ఇక మన ఆంధధ్రులలో, వేమనపద్యములను 4000 పైన సంకలనము గావించి _ (బౌనుతర్వాత _ “వేమనసూ క్తి రత్నాకరము” పేరు 1913 లో అచ్చువేస్తి యీకవిపేరు బాగా బయటకు దెచ్చిన భాషాభిమాని - ఆర్‌. పూర్ణా చార్యులు. బందరులో పోలీసు ఆఫీసులో గుమస్తాపని చేస్తూ, తనడబ్బుతోనే యీ పని అంతా చేసినాడు. ఈయన కంసాలి కాబటి వీర్యబహ్మం పద్యాలను గూడ ఇందు చేర్చినాడు. ం

వేమన విషయములను సవిమర్శక నికటోపలమున ఒరపు వేసినది = అంధ్రపరిశోధక పితామహుడు, విశ్ఞాన్మగంధ (పకాళకుడు - కొమజ్షొజు వేంకట లక్మణరావుగారు. (1877 192%. తర్వాత, డాక్టిర్‌ కట్టమంచి రామ లింగా రెడ్డిగారు 1914 లో, కవిశారీతుల విమర్శనమున ఆంధ్రులకు (ప్రధమ భిక్ష అయిన “కవిత్వ తత్త్వ విచారము” అను బాంబును (ప్రయోగించి, వేమన విషయకమైన సంకుచిత సాంప్రదాయక దుర్గభిత్తికలను పగులగొట్టినాదు. దాని అస్టిభారం మీదనే వేమనకీ ర్తి సౌధము కట్టబడినది.

దీనితర్వాత వేమనపట్ల శ్రద్ధచూపిి చరితను పద్యములను "సేకరించి థాషాసేన జేసిన వారిలో లెక్కబడినవారు. వంగూరు సుబ్బరావు, శేషాద్రి రమణకవులుు వేటూరు (వభాకరశాన్తి, బండారు తమ్మయ్య, చాగంటి శేషయ్యం నేదునూరు. గంగాధరం, వేదం వెంకటకృష్ణళర్మ, డాక్టర్‌ జి. వి. కృష్ణ రావు ఆడ్మద పభృతులు, వీర్మిపయత్నం వేమన విషయికమైన చీకటిని పార (దోలినది. వెంటనే మరల వేమన నిజకీర్తి సామాజ్యమునకు పట్టాభిషిక్తుడై ప్రపంచ వాజ్మయస్థానమునకు యోగ్యతాష్మతమును పొందియున్నాడు.

వీటన్నిటిలో రాళ్లపల్లి ఆసంతకృష్ణ శర్మగారి వేమన ఉపన్యాసములు - విమర్శక గుణమున సమగ విషయపేకరణమున, మధురమనోజ్ఞ జీవభాషా విషయమున ఉన్నతోన్నత సాహిత్యశిఖరమున రాచరికాలను ఇంకను జరుపు చున్నవి, అప్పటి (బౌన్సు ఇప్పటి రాళ్ళపల్లి వారే వేమన కవితాసొభాగ్యమండ పానికి కళాపూర్ణ స్తంభాలు. 1928 లో, ఆంధ విశ్వకళాపరిషత్తు (ప్రాంగణంలో కట్టమంచివారు పెండ్లి పెద్దగా జరిపించిన సరన్వతీ కల్యాజోత్సనంలో ఇది ఒక

వేమన 181 నాటిచదురు. ఇచటనే ఆం్రసాహిత్యమందిరమున వేమన క్షీర్తిధ్వజమును ఎగగట్టినారు.

వాాఖొన్టినములు :

వేమనపద్యాలకు కొందరు వ్యాభ్యానములనుగూడ (వాసినారుగాని, అవి “బహ్మ కైనను బుట్టు రిమ్మతెగులు” అన్నట్లుగా, ఎవరిపిచ్చితలో వారు ఆనం దించినట్లుగా ఉన్నవి. ఈ వ్యాభ్యాతలు = బరంపురం, పూడి పెద్ది సాంబశివరావు? జ్ఞానానందయోగి ; కరూరు బంగారయ్య మొదలగువారు.

'వేనునచర్విత : వేమన జీవితచరిత్రను, కేంద్రస్తాహిత్యఆ కాడమీ, (ఫ్రీగ్నార్లచే ఇంగ్లీషున వ్రాబించి భారతీయభాషలన్నిటిలో నికి అనువదింపజేయు చున్నది.

తి. వేమననాటి పరిస్థితులు-వేమన,పై వాటి _పభావము

మతం _ ఇతర్మపాపంచిక విషయాలవలెనే మంచిగా బుట్టి చెడ్డగా తేలుచుండును. (ప్రతిదేళంలో, (ప్రతినాగరికతకు మధ్య మధ్య జఒకధ్వాంత యుగం మొలుపుజూప్కి పెరీగి విరుగుచుండును. ఇట్టి గ్లాని పుట్టినప్పుడే ధర్మ నంస్థాపనార్థం యుగయుగంలో ఒకామహాపురుషుడు పుట్టి దేశాన్ని దుస్తితినుండి ఉద్ధరించుచుండును. ఇట్టివారిని ఆస్తికులు అవఠారమంళే, "హేతువాదులు లౌకికులు (ప్రవక్త అని సంఘనంస్క_ ర్త అని అంటుంటారు.

గుప్తసార్వభౌములు, 5-6 శతాబ్దాలలో (ప్రవర్తింపజేసిన స్వర్హయుగం రానురాను త్యామయుగమై నానాటికి తీసికట్టియి, చివరకు అయోయుగమైనది, మఠం దైవాంశాన్ని కోల్పోయి, అసురాంశ అనదగిన బాహ్యాడంబరాలతో నిండిపోయింది, యాగాదికర్మకాండ మ్మిగహారాధనాదిపూ జాకమాలు వికృత హీనాకారములను పొందినవి. గురుస్తానాలు మరాలు స్వ్మపయోజనాలకు దుర్గము లైనవి. (ప్రజాదాహుళ్య్ళ్యము చదువు లేక పైశాచిక మతాధిపతులకు వానినరై ఎరుక లేక చీకటిలో తడుముకొనుచుండినది. శాక్తేయం, వామాచారం తల్కక్రిం దులుగా తపస్సు జచేయసాగి, మౌఢ్యాన్ని పెంచినవి. ము క్తిమార్గం చూపవలసిన వైష్పవభక్తి చెడి అవినీతికి స్థావరమైనది. ఆదిశంకరులు (ప్రతిపాదించిన వివిధ

182 టైతన్యల హరి దేవతల ఏకత్వం అయన (ప్రతిష్టించిన _ ఆదిత్య అంబికి గణేళ విష్ణు పరమ శివుల సామరస్యం _ పంచాయతనం నుండి నిర్వాసం పోయినది. తిక్కన సోమయాజి ఆంధావనిలో (ప్రవచనం చేసిన హరిహరనాధోపాననావిధానం ఆసామరనస్యమతం నిర్వీర్యమై, శివవైష్టవములు స్పర్థలు పెంచుకొని దేశాన్ని యుద్ధభూమి చేస్తి నెత్తురుబురదను కల్పించినవి.

వై దికమతరతకుల మసి చెప్పుకొనే (బాహ్మణులు భాషను మంత్రమును తమకోళములందే బంధించి వాటి తాళపుచెవులను తమమొలలంచే (డైలాడ గట్టుకొనినారు. ధర్మం చెప్పినా పురాణం చెప్పినా నంస్కృృతంలో చదివి, తెనుగులో అర్థం. చెప్పి స్థానికభాషావికాసము (ప్రోదిజెందకుండాా విజ్ఞానం తలఎత్తకుండా చేయచుండినారు _ స్వాములు*నేనే (బ్రహ్మం-నీనంచిత(ప్రారట్ధి ఆగామికర్మఫలితాలను సీవు ఆనుభవించకతీరదు” అనిన ఉపని షత్తులపరమ సత్యం, నైతిక భీరువులై న సామా న్య్మపజలను భయపెట్టి కాతరులను కేసినవి, భూలోకంలోని : యమలోకయాతనల చవిచూచేటటు "చేసినవి యీ నిషుర సత్యాలు, ఈ స్థితిలో విదేశమతాలు ఈమ్మప్రవ కృను ఆశ్రయించుకే తరుణో సాయమనవి పాసభారమును భీతిని తేలికచేసినవి. ఇయే మెనప్పరాణాలు వేదాంత మఠానికి కొత్కరూపం కల్పించినవి. (ప్రాయశ్చిత్తాలు,'తీర్ధసేవలు (ప్రబలి మూల సత్యాన్ని మరుగుజేస్తి మూఢాచారాలను గద్దెపై విలిపినవి. పురాణాలు ఆచారాలు పరస్పరభిన్నాలై వేదమతననాతనధర్మాన్ని, పరమనత్యాన్ని తారుమారు. జేసి: వాణీజ్యసంస్థల రూపాంతరా లైన మరాలకు అప్పగించినవి.

దీనితో దేళంలో ధార్మిక న్లెతికధర్మములకు మహామారి సోకింది. ప్రకిదేశంలో (వళిమకానికి చుట్టుకొనిన యిట్టితెగులును అపనయింపను కొందరు కారణజన్ములు అవతరించ్చి దురాచార్మగ స్తమైన అప్పటిమతం పె తిరుగుబాటును లేవదీసేవారు. బుద్ధుడు ఇట్టి విష్టవవీరుడే। -ా క్రైన్రవమతము ఫి

ఇట్టిదుస్టిలే, కేవ శతాద్దింలో యూరప్ప క్రై9్సస్తవంలో గూడ ఉరకుకొని పోయినది, పోపు మతాధికారం లౌకిక స్మామాజ్యాధికారమువలె ముదిరి స్వార్డ్‌ నిరంకుశంతో (పజలను వై; జ్ఞానికదాన్యంలోనికి దింపివేసినది. (క్రిందిమతాధి కారులు వీషపులు ఈ అధర్మయుద్ధంలో వీరయోధు లైనారు. హ్మిబూటై, బిల్‌లో ఏమున్నదో (ప్రజలకు తేలియరాలేదు; ఏన్ముక్రీస్తు న్వభాష అయిన ఆరేవియాలో

వేమన 183 ఏమిచెన్సినాడో. విషస్పులకు గూడ తెలియకండినది. ఫాదరీలు చెప్పినడే మంక్రతం(త్రశాననం. వారు అవినీతిలో బడి (పజలను అజ్ఞానకూపంలో (దోని (మగ్గింపజేయచుండినారు. చేసినపాపొనికి సిమొని (ఈ190%) అన్నేపాయళ్నిత్త పాపపరిహారధనమును 'బిషప్పులు, పోపుపేర గుంజి (ప్రజలకు స్వర్గంలో మంచిసీటును ఆడ్వాన్పుబుకింగు చేయుచుండినారు. ఇది మోతం కొనన మనవారు చేసేదానధర్మాల వికృతరూపంగా ఉండినది. పోపుపావపక్షమావణ పత్రాలను (1064112006) అమ్మించ్చి కొన్నవారికి స్వర్గద్వారాలు తెరువబడునని చెప్పిం అమాయక్మప్రజలను నమ్మించను, బంగారుతో వెండితో రెండు కాళపు బుట్టలను బేయించి పోపు ఆవానంలో (వటకన్స్‌ వాటిని (వ్రేలాడగట్టించి, శిద్షుకాకాలను తనమొలలో (వేలాడగట్టుకొని, పోవు అనే న్వర్గద్వారకుంచిక లని (పజలను మోసగించి డబ్బు లాగుచుండినాడు. దాన మిచ్చిన గోవుతోకను బట్టుకొనే) యాతన్యాప్రాణ్‌ వైతరణి దాపే దని మనవారికి కలిగిన అంధ విశ్వాసం వంటిదే గదాఇది!

ఈ వంచకస్టితిని నహించలేక, ఇంగ్లండులో జాన్‌విక్షిస్‌ అనేవిషష్పు (13.1384) ఛై బిలును ఇంగ్లీషులో నికి అనువదించి, మతమును బట్టదియలు చేసి ప్రాశెస్రైంటు మతానికి పునాదులు వేసినాడు.

ఈజ్ఞానళుకోదయంలో నే; జర్మనీలో మార్చిన్‌ లూథర్‌. (1483154) పుట్టి పోపుల అధికారాన్ని ధిక్కరించి మూఢాచారతిమిరానికి జ్ఞానభాస్కంరుడై నాడు. ఈ తిరుగుబాటు-విజ్ఞానసాధనపుడోగమనాన్ని నిషేధించిన ఇస్లాములో దప్ప- చ్రపంచమతాలన్నిటిలోను తలఎత్తినది.. ఇది ఒక సహజ పరిణామం, వైదిఠమతదున్థితి - వేమనతిరుగువాటు :

ఇదేస్థితి ఇదేచీడ మనదేశంలో మనమతానికి చుట్టుకొన్నది. ఆంధ దేశంలో ఇంకా దట్టమైనది. చదువుకొన్న అ్మగవర్జాలు = చిల్లరజనం బాగా వేరై నారు. వారికి పీఠాధిపతులు, వీరికి గణాచార్యులు గురువులై నారు. పైవారి ముక్కోటి దేవతలకు, (శ్రీందికులాలవారు (గ్రామదేవతలను, పోలేరమ్మ పోతురాజులను కలపి దేవగణాన్ని పెంచినారు. స్వచ్చమైన వేదనుతం పోయి. వేషధారిమతం చేవాలయాలలో పీరంబెట్టింది. నన్నయ తిక్క-నాదుల తెనుగుభారతం సామాన్య (వజల మానసాలలో వేరులుబెట్టలేదు. మతము భాషలపై పితూరి లేవనీసిన శివకవుల ద్విపదకొవ్యాలు వైదిక పురాణమహానవంతిలో కొట్టుకొనిపోయినవి,

184 వైఠతన్యలహరి వీనికితోడు, రాళ్ళపల్లివారు అన్నట్లు_ తెనుగుతల్లి బిడ్డలై న (ప్రవ ర్తలు 'తెనుగున కెప్పక నంస్కల్బృతాన్ని చేబట్టి అఖండభారతాన్ని పట్టుకొని (వేలాడినారు. కుమారిలభట్టు, శంకరునికిముందే బౌద్ధమును (పతిఘటించినా, తెనుగువారికీ ఆనంగతి అంతబాగా తెలియదు. కోనసీమ వల్లభాచార్యులు. గుజరాతుకు ఇలవేల్చు అయినాడు. రాయలసీమ నిందాల్కార్‌ మహారాష్ట్రానికి దత్తుపోయి నాడు, విద్యారణ్యులుు వారిసోదరులు సాయణభోగనాధులకు తెనుగువాననలే లేకుండపోయినవి. వీరంరరి ప్రతిభ ఆంధదేశానికిమ్మాతం గిట్టుబాటు కాచేదు-

ఇట్టిపరిస్టితులలో తెనుగునాటికి, వేమన తెనుగుపద్యాలు సులభతారక మంత్రాలై నవి. “*దోద్ధలగువారు మత్సరపూర్ణమతు"లని, సుభాషికాన్ని తన భావమున జీర్ణం చేసుకొనక వేమన మతంపేర్‌ నెరపబడే (వతిమూఢాచారాన్ని (పళిఅన్యాయాన్ని విమర్శించి, తిట్టి గేలిచేస్కి చులకనచేస్తి పజలను ధర్మ మార్గావలంబకులుగా జేయన్సు తెనుగుకవితతో రాచబాటిలు సరాళము చేసినాడు.

పురాణాలమలినగాథలు, యాగాదికర్మలలోని నికృష్ణ ఆచారాలు, శివ వైష్టనవివాదాలు, వామాచారుల అసహ్యవ రనల్సు మరాధిపీతుల అవినీతులు, 'వేషధారుల స్వార్థ్మప్రవచనాలు మొదలై నవి-సాంఘిక తరువుకు బట్టిన వేరు పురుగు లని (పకటించినాడు _ వేమన. (బ్రాహ్మణ అదాహ్మణ_మాలమాదిగల 'ద్యేషానలం కార్చిచ్చువలె అలముకొనుచుండగ్నా సామరస్య సత్యదృష్టికో "వేమన దానిని అర్బను (పయత్నించినాడు. కాబసే గుతాధికారులు యి తెనుగు గురువుపై కాస్త్రవాద మనే కతులు దూసి పబడినారు. దీనికితోడు? ఎద్దుముడ్డి పొడుచుకొని దికిశే ఒకరెడ్డి అందరికీ తెలిసే తెనుగులో తమ దేవతలను, తమగురువులన్కు తాము మాన్యపరచే ఆచారాలను తమఆధిక్యతను తిట్టి వెల్లడిచేయడం ఆ వర్గంవారు సహించకపోవడం సహజమే!

కొని వేమన దూషించినది దొంగస్వాములను ధూ రహీనాచారములనే అనీ మనం గమనముంచుకొం'పే వేమనను జాగా అరం చేసుకో నడం సులభం. దీనితో కొందరు మహామహులెన (బ్రాహ్మణులవలినే మనముగూొడ మూలక త్త్వమును 'తిలుసుకొని ఆనందించగలవు, ఆయన చేసిన విమర్శన లను కొన్నిటిని పరికిస్తాం : ఇందు సూటిగా చెప్పడంలో కొంతమొరటుదన మున్నా మనవాడు చేసిన విమర్శకాబట్టి ఆమోదించవలసినదే.

"వేమన - 185 యాగాదులు | యాగాదులు కామ్యుకర్మ లని, కై వల్యాన్ని సమకూర్చు జాల వవి చాటిన భారతభాగవతాదులమాటలఇను పొటించనివారిని వేమన ఇట్లా దూసిపోసినాడు" వీటిన్వవృపరమార్థజల్లాలు మూ ఢబాహ్యాచార సిక తాతలాలలో ఇల్డింకిపో వడం, సనాతన మైన హిందూవర్మ రతణపరాయణమైన వేమ కయోగిబుద్ధికి వెగటుగా దోచినది. మొదలే కట్టుబాట్లకు లోబడని తెగిపోయినగాలిపటం వేమన. దీనికితోడు ఆయనమానసం పొంగేది; ఇక ఎజ్జగుడ్దను చూచిన కనుపిరికి ఆబో తెద్దువలి సలుపులు తెంచుకొని అంకెవేసి కలుషితసమాజం పై బడినాడు. వేడునటోటి జీవన్ముక్తునికి ఇందు కొన్ని అవసరం కాకపోయినా సామాన్యు అకు అవనరమని గుర్తించినా, వాటి హీనస్థితి వేమనను ఉద్రేక పరచివది. దూనవాభ్యుదయకాండీ. యైనవారు ఇట్టివాటిని సహించలేక; తిరుగదిడినారు? అట్టిపనినే చేమనగూడ చేసినాడు నభ్యతకు కౌచిత్యానికి వెలియెః వికారంగా నున్న కొన్ని ఆచారాలను వేమన ఇట్లా విమర్శించినాడుం వీటిని సరాయివారు విన్నా చూచినా మన నాగరకితకు ఏవగించుకొనరా : ఆలిఅంకు దెలుప నఖిలయజ్ఞంబులు తల్లిణంకు 'దెలుప తద్ధినములు కాని తఆరువె కర్య।ః సత్యం ఎప్పుడూ అ్మపియమేగాని, మనగుట్టు మనమే బయట వేసుకొన్నం దున కలుగబొయ్యే ఒప్పుకంయే కలిగినముప్పే ఎక్కువ. యజ్ఞంలో యజమాన పత్ని సోమిడేవి కాబొయ్యేముందు, తన మిండమగలనంఖ్యను. (వేళ్ళతో జూపగా, ముత్విక్కులు వరుణసాశమం[తంతో అఆఉపపతులకు జలోదర వ్యాధిని తెప్పించి చంపివేస్తి సోమిదేవి పాత్మివత్యమును మున్ముందు రడంచు చుందురు. ఇట్టిసందర్భములో తలను గొరుగుటనుగూర్చి_మంత్రజలముక మె మంగలిజల మెచ్చు” అనుభలో కిని మెజపుతీగవలి విసరుచున్నాడు. చివరకు యజ్ఞకలాపాన్నే పారబిట్టి..- లంజకోరకు మేఠనంజుడు దినసాగి యజ్ఞ మెల్లి కొమయజ్ఞి మాయె; మొదట సోమయాజి తుద కొమయాటిరా-* అని ధర్మబాహ్యపద్ధతులను; మసలిపొజులరంభాసంభో గేచ్చను నోటితీఐ తీర తారనాడినాడు,

186 చైతన్యలహరి తద్దినంలో పితరులకు పిండం వెట్టునప్పుడు నేను అన్యవీజమునక పుట్టియన్నా నాతల్లి భర్తగా నున్న వ్యక్తి శ్రీ యీపిండము చెందవలెను అని మంత్రం చెప్పుట, ఇంటిగుట్టును పీదిచావడిదగ్గర కడిగికొను'కే గదా; దీనికం ఇందు ఎక్కువలాభం కలిగినా వర్టింపదగిసదేమో? కాబిశ్లు “*పియ్యి దినెడికాకీ పితరు డెట్లాయరా” అని ఎ త్తిపొడుస్తున్నాడు. ఇందు నాణెము తగ్గినా నిజి మున్నది" శృంగారనై షధ౦లో _ కలి నిషధప్పరంలో జరిగిన ఒకరాజసూయ యాగాన్ని చూచి మొగం (తిప్పి నవ్వుకొని, వేదవిదులను తిట్టినాడట.. వేద విదులు కలిని కుత్సితు డని తిరిగితిట్టి తృప్పిపడినారు. కారణం కలికి క్రింది తీరున వర్ణించిన రాజఘాయాధ్వర్మప్మక్రియ నచ్చలేదు. అసహ్యంగా అశ్లీ లంగా ఊన్నా కాస్తపినండి. యజమాన్యపమదావికన్వ రభగన్యస్తాశ్వదిర్న స్మర ధ్వజదండం బగు నళ్వ మేధమఖతంతంబు న్నిరీషీంచి, య క్కుజనుం డొ శ్తిలి నవ్వె చేదవిదులం గుత్సించి... కవి ఎంఠతప్పు _ ఎంత తప్పుచేసినాడు : సొందరీకయజ్ఞం పచ్చిబూతు; రాజసూ యము ఒకక దనరపాలుని నిలుపున నరకుపే ; ఈబూతులు నేటినాగరికతలో బయటకు వచ్చిన దినమొలలు బూతులను మించినవి కాననుట రసికులకు కొంత ఊరట కావచ్చునేమో। ఇది సంస్కృతప్పతిట్టు ఇక వేమన తెసుగులో తిట్లను ఏమి ఆధికొర మున్నదవి కాబోలు, వీరు కం గ్లైబ్టడేయడం,. ఈకోపం గురితప్పి సంస్కృత శాస్త్రాలను తప్పించి తెనుగువ్యాఖ్యానాలమీద పడినది. ఒకఠత వినేఉంటారు. వెనుకటికి ఒకసాహెబు శివాలయంలో, ఒకర్మాతి దూరి లింగంమీడ కాళ్లుబెట్టి నిద్రపోయినాడట. ర్యుద్రుడికి మహాకోపం వచ్చింది. లేచి చక్కా అర్బ్భకువి యింటికి పోయి, న్నిదబోయ్యే వానిని చింతమెల్లెలతో కొట్టి లేపి, “తలుపులు వేయకుండా. ఆతురకను నా ఆలయంలోకి ఎలనుకు ప్రవేశింప నిచ్చినావు" అని బెదరగొట్టినాడట. ఇళ్లే ఉన్నది వేమనపఫై కోపపడుటం పురాణాలు : అవతారాలు : పుఠాణాలం'పే వేమనకు బొ త్రిగా గిటవు. ఇవి జేదమకాన్నే రూపు చెడగొట్టి పాడుచేసిన వనే హిందూధర్మపరాయదులుగూడ ఉన్నారు. సాయుజ్యం

వేమన "187 పొందను. ఎంతో కష్టవడి తపసించి," (ప్రారబ్ధమును భుక్తి చేతనే శాంతి నొందించవలెననే ఉపని షత్తుల సత్యానికీ; ఒకసారి నామస్మర*చేతనే పాము సాలెపురుగు ఏనుగు మొదలగుతిర్యగ్గం తువులకు మోక్ష మబ్చినది. భక్వులను కాచుటకు భగవంతుడే అవతరిస్తాడు అనే పామరజనమనోర౦జన మైనగాధలు యతథార్డ వేదాంత మతం కాజాలదు.అనే 'భక్తులు సిద్ధులు ఉన్నారుగదా. ఇక దేవ తలు _- వంచనకులై వ్యామోపితులై' యుద్ధాలతో మానవులకంప హీనంగా (ప్రవర్తించే యీకథలు ఆభ్యానాలు మూఢజనానికి ముక్తిని గూర్చగలవో లేవో గాని, జాతిగొరవదీపాన్నిమ్యాత౦ కొడిగట్టిస్తున్నవి. ీకుప్పరాణాలు మన వాటిని కుడిఎడమగా నున్నవనేమాట ఒకఊరట కానేరదు. బ్రీసు వేదాంతి, మహామతళి సో(కటీస్‌ పురాణములను అంగీకరించక = ఒకనికృష్ణమానవునికే అవమానమును కల్లించగలిగిన ఆవాచ్యపుచేస్టలను దేవత లెట్లు చేయగలరు ? అని వళ్నించిం ఈకథలు అనృత్మపియులై న కవులు కల్చించినవే నని వాదించి నాడు. ఇదే ధోరణి వేమనదిగూడ- ఇట్టి విపర్యాసములతో నిండియున్నందుననే వివేకా నందస్వాములవారు, పురాణములను వాటికవితాసౌభాగ్యమునకు మాత్రమే చదివి ఆనందించదగిన వని సుడివినారు. వేమనస్టాయికి వచ్చినవారికి అవతారములుగూడ హాస్యాస్పదముగానే గాన్బించును. దుర్నిరీకిణమైన వేదాంతజ్యోతిని కన్నెత్తి చూడజాలని సామాన్యమానవుని తెలివికి అందుబాటులో ఉందనే కల్పింపదడినవి యీఅవ తారము అని; చాలమంది పెద్దలఅభిప్రాయం. తోకమాన్యతిలకువంటి హిందూ ధర్మపరాయ ణుడుగూడ, క్షతియులై న రామాదులు గొప్పవాదై మహపురుషులై చివరకు అవతారపురుషులుగ గుర్తింపదడుటకు చాలకాలము పట్టియుండు నని ఊహిస్తున్నారు. అవతారములపూజ జౌద్ధముయొక్కం 'ప్రాదల్యమని గూడ అనేవా. రున్నారు. పురాజయుగంలో రూపొందిన పదిఆవతారములేగాక రానురాను 30కి దాటీనవి యాఅవతారములు, కధలలో చాలవ్యత్యాసముగూడ కాన్పించుచున్నది- మచ్చుకు ఒకవిషయం _ వానునావతారవిషయంలో శత పథ(బిహ్మణానికి భ్రాగవళానికి ఎంతో భేదమున్నది. చూడండి ; దేవాసురులకు జకయజవాటిక సలమునుగూర్చి వివాదం రేకెళ్తినది. ఒకమరుగుగుజ్జు పండు కాంట్సంపొయ్యీటంతనేలను యిచ్చేదానికి రాజేసులు ఒప్పుకొన్నారు. వామ నుడు (విష్ణు) పండుకొని వికమించి -పెరిగిపెరిగి భూలోకాన్నంతో అక్ర

188 చై ళతన్యలహరి మించుకొన్నాడు. ఇట్లా ఇక్కడ ఆసురులకు తావులేకుండా పోయినది. చివ రకు వేదమతానిక్‌ ఆగర్భళ్యత్రువు బిద్ధుడే ఒకఅవతారమైనాడు, ఈఆనంగతా లను పసిద్ధుడెన వేమనయోగి కోడిగం పట్టించుట ఒకవిశేషం కాకపోయినా, సామాన్యులకు ధర్మవిపర్యయంగానే భూతద్దంలో పఠలె కనబడుచున్నది.

కనకమృగము భువిని కలదు శేదనఠయె

తరుణి విడిచి పోయె దాఠకరథియు,

ఆలివిేనివాడు దేవు డెట్టామయెరా. . అని (పశ్నించినాడు, ఇవీ వేమనతీరు. తరుణి అనుటలో ఒకివిశేషమున్నది గదా: బగ్నాలు నే

శకునాలను లగ్నాలనుగూడ ఎగతాళిచేసినాడు. పుట్టిననాటి[గ్రహస్టితిని

బిట్టి జీవి తస్మప్రారద్ధాన్ని అనుభవించు సన్ని కర్మకు అనుభవమే శాంతి అని, నొవట్మివాత చెరిపిడేయరా దని ఒకనోట చెప్పుచు ఇంకొకనోట శాంతులు సుముహూర్తాలనుట జ్యోతిషమునశే వ్యతిరేకంగా పృరోహితులను మేపుట, అవివేకమని అజ్ఞానమని సూటిగా పొడిచి చెప్పుచున్నాడు _ విధిని నమ్మిన వెమన. బిడ్డ వచ్చినవేళ గొడ్డు వచ్చిన వేళ అన్ని మనదార్భాగ్యాన్ని అన్నాం పున్నెం ఎరుగన పడచులమీద పశువుల నెత్తిపై పులిమి ఇతరులను తిట్టించు చున్నారు _ అర్థపండి కులు. కట్టుకొన్నఇంటిని తిట్టించుచు బెదురుబెట్టి పొట్ట బోసుకొనుచున్నారు వాస్తుశాస్త్రజ్ఞ బువులు, తిధివారనక్షత౦ వారళూల; తెనుగునారివర్జ్యం, అర వలరాహుకాలం (వారిప్పుణ్యానకేతుకాలాన్నిగూడ సృష్టించలేదు యమగండం్క తురకల 381318 పొటిసే జీవితభీరువుకు అజ్ఞానికి అల్బాచమానానికీ అవకాశం ఉండబోదు. తదియ. (తయోదళ మన 'కెంళ పునతమో ముస్తిముల కంత అరిష్టదాయకం. తమిళలు మౌఢ్యాలను పాలించరు. _అమావాన్య పవిత్రం. ఇక్ష నామనక్ష్మత్రాలట : రాముడికి రావణునికి ఒ కేనక్యత్రంగదా. ఇక తెలిసిందేగదా వారి గుణాలజాడ. పిడుగుకు ఏమివారకూలలే అని ఎవరైనా బయలుడేరికే *కృనో జయంతు మాండవ్యః'అని సరి పెట్టుదురు... సుఖదుఃఖాలు పధాపభాలు సర్వమానవులకు ఒశేవిచమని వీరు గుర్తించలేక పోతున్నారు. ఈఅజ్ఞానాన్నే ఈమూఢవిశ్వాసాన్నే వేమన ఇట్లా పరిహసించినాడు :

"వేమన 189 విపు లెల్లి జేరి వళ్దకమూతిల గూని నతిపతులను గూర్చె నమ్మతమున మును ముహూర్త ముంచ ముండ్లెట్లు మో'సెరా... ఎట్లా కినువిష్పు కలిగిస్తున్నాడో చూడండి 1 పాటించేవారినేనా ఇవి గొంతు: వట్టుకొనేది ? వెనుకటికి ఒకముల్లా ముద్దముద్దకు _ బిస్మిల్లా కావాలన్నాడట. వేమనవాదం, అగ్నాలు బెట్టి - ఫొట్టటోసుకొ నేవారికి కడుపుమంట కలిగించ వచ్చును. సహేతుకవాదబుద్ధికి ఇవి ఏవీ గిట్టవు: ఒకేముహూ ర్హంలో జరిగిన పెండ్లి ండ్రఫలితాలు ఎంతభిన్నంగా ఉండునో ఊహించండి. థారతము: మనను దాచుకొని, మాటలు (మింగని ఈతిరుగుబాటుక వికి భారతమం పే: ఒక లెక్కా పక్కౌ=? తాత జనించే కన్వఠకు, తం్యడులు జామును కుండు గోళకుల్‌. మాళఠ పరానుకూల, మరి మక్కువ (దౌపది భర్త లేవురున్‌, నీతులు జెప్పు పొండవులనీమము లిట్టివి (కుండుడు _ మగ డుండ రంకుమగనికి పుట్టినవాడు, గోళకుడు _ మగడు చని పోయినతర్వాత ఇంకొకనిచే కలిగినబిడ్డ, ఇంతేగాకుండా _ * పేరు ధర్మరాజు "పెనువేపవిత్తయా ” ఆని గుణగణనము చేస్తున్నాడు. తిక్కనగూడ _ "మెత్తని పులి ధర్మసూతి ; అంతర్మదదుస్తుడు ధర్మసూతి” అని వర్షింపజేసి ఉన్నాడు వేమన దూషించని కపటాచారము లేదు. ధూ రయోగులను దొంగ గురువులను వెదకి వేటాడినాడు “తలలు జబోరులైన తలివ్పలు బోడులా” అని వీరిని గురించి చెప్పినమాట. ఒం కులవిభేదములు : కులముల ఎచ్చుతక్కువ లనిన ఇతనికి ఒళ్లుమంట _ ఏవగింప్పు కులము ఒంటబుట్టలేదనుబకు రాొమనామపరనమహిమచే వాల్మీకి పరగ బోయ డయ్యు బాప డయ్యె కులము ఘనము గాదు గుణము ఘనంబురా- అని. “ఎరుక గలుగువాడి ఎచ్చయిన కులజుండు జా “జంగమైనపిదప జాతి నెంచగరాదు ” అని శాసించినాడు. అందులకే (బ్రహ్మవిద్య లేని (బ్రాహ్మణులను: “బాప డనగ నేమి? భక్పు డనగ నేమి?” అని (పళ్నించి__.

190 వై తన్మలహరి

పరగ జొమ్మగుడ్డు పరికించి చూచిన,

కులములన్ని అందు గూడముక్రై

అని దేవరహస్యమును దెలుపుచున్నాడ్డు _ ఈసమదర్శనుడై న (గామీణ

యోగి, గీతలో గుణకర్మలచేతనే నాలుగుకులాలను సృష్టించినా నని, (శ్రీకృష్ణ ఖగవానుడు చెప్పినదానికి ఇది బహిరంగవ్యాథ్యానం ?

మాలవాని నేల మహిమీద నిందింప

నొడల రశక్రమాంన మొకటి కాదొ

వానిలోన మెలగు వానికులం బేది... ఆంటూ మానవతావాదము చేస్కి

మాలవా డైనను, మరి యాత్మమీదను

మనను నిలిపెనేని మాల గాడు;

మనను నిలుపకున్న మహిమీద మాలడు అని, శాళ్వతనత్యమైన నిర్వచనం చేసినాడు. ఇది గాంధీజీకి ముందు ఆంధ్ర “దేశంలో బయలుదేరిన హరిజనోద్దరజోద్యమం ॥ వీనికి రామానుజాచారి దారి చూపినాడు.

తనదు తల్లి లంజ, తనయాలు మాదిగ

శ్రీపతికి గురు వశిష్టుడు డరయ

తపము చేళఠ దిైజుడు, తర్కిాంప కుల మెట్లు... ఇట్లా దై వమతమును (వచారంచేస్తున్నాడు వేమన, ఈబెడదను తప్పించుకొనే కాబోలు, సదీమూలాన్ని బుషిమూలాన్ని విచారించరా దన్నారు. ఇట్టి పరమ నత్యములకు భిన్నంగా నడచుకొనినవారిపె వేమన చిటినపిడుగువలె ఐడి బొబ్బలు కలుగజేసినాడు, వా ల అద్వైతనిద్ధి : ఫాషాసొలభ్యము ;

వేమన తేవల్యపథంలో పురోగమించినదంళా అ దై ్వశసిదాంకానుగుణ

ముగనే ॥ ఆస్మూతము నిట్లు నెలకొల్చుకొనినాడు కా పోద

నకలాకారు డనంఠతుడు

నఠళలాత్మలయందు సర్వసాకియు దానై

సకలమున నిర్వికారుం

డరలంఠ నీతిని (బహ్మ మనఐడు వేమా, ఈన్ను తాను దెలిసికొనుకేగాక్క ఇతరులకు ఎరుక దెబ్బటయందు వేమనభాష

వేమన [19 సీటికం'యే పలుచన, క్లీష్టవిషయములను పండు -వలచి చేతబెట్టుచున్నది. భావ (పకటనపాండితిని తిలకించండి; మనసు శేరి నిర్మలమైనవారికి దస్ప ఇట్టివచో న్తైపుజీ అలనడ జాలదు, (ప్రారబ్ధనాదమును కర్మసిద్ధాంతమునంతా ఇట్లు మూడు దబంతులలో ఇముడ్చుచున్నాడు : (వాత వెంటగాని వర మీదు దైవంబు, జేతకొలదిగాని (వాత గాదు, (వాత కజుడుక ర్త, చేతకుతా కర్త. మహాబాష్యములక్లోకము లన్నిటికిని ఈచిన్నపద్య మే విపులసులభన్యాఖ్యానముః ఇస్తే డాక్ట ర్‌ రాధాక వో ఎ “706 ౧౧66౧6 15 రేం687గ1166, 206 ఈ16 169676 15 60౧6100066" అని చక్కటిభాషలో కుదించి చెప్పినాడు. ఇది చితగు ప్పుడు 16667 146061 మాత్రమే అనుట : అనంతభిన్నత్వంలో ఏకత్వమును ఎంతసులభంగా నూత్మంగా విస్పష్టంగా చెప్పుచున్నాడో చూడండి : పసులవన్నె వేరు పాలెల్ల నొక్కటి, పుష్పజాతి వేరు పూజ యొకటి, దర్శనంబు లారు దైవంబు ఒక్కటి... వీనికిమించిన సర్వ్యప్రావపంచిక మతము సనాతనమైనధర్మమును గలదా? ఇంత కంచ సులభంగా బోధించేవారు గలరా ? “నాదేవుడు _ నాదేవుడు అని గొంతులు కోసుకొనేవారికి ఇంతకం'కు చక్కటి ఉసదేళం దొరుకుతుందా ? “ఏక్రం సత్‌ వ్నిపాః బహుధా వదంతి? అని గదా పరమబుషులవాక్యం 1 ఆరురుచులు వేరు సారంబు నొక్కాటి, నత్యనిష్ట వేరు నత్య మొకటి, పఠరమబుషులు వేరు భవ్వుండు ఒక్కండు... భాష లింతె వేరు పరతత్త్వ మొక్కటి _ అని గాంధీజీ *ోరాం _ రహీముల” భావాన్ని ఎప్పుడో చాటినాడు - యీపెడకన్లై యోగి. ఇదే గదా నానాత్వంలో ఏకత్వం. ఇంత ఎరుక కలిమిగలిగిన ఉపదేశకుని తనకాలం అర్థం చేసుకో లేక పోగా అపార్థమునే చేసికొన్నది. కారణం _ హెన్‌రీ ఐవర్పు అన్నట్లు - తన యుగప్పరోగామి వేమన ॥

[192 చైతన్యలహరి శ. ఆనాటి పరిస్థితులపై వేమన పలుకుబడి వేమనమతము ఉపదేశాలు ఆగజాతులవారిని ఉద్దేశించి చెప్పబడినవి కానేకావు; సామాన్య[గ్రామీణుల్దు తరతరాలుగా తత్త్వవాక్యాలు విని చిలుక పలుకుల వల్లె వల్లించుచుండిన ఎచ్చిపచ్చి చదువువారు, మూఢనమ్మకాలవారి కొరకే చెప్పబడినవి; అందుచేతనే ఎక్కువగా వారే వేమనచే ఆకర్షితులై నారు. అప్పటమైన చెనుగునుడికారంలో ఆయననిర్మలహృదయం వేదాంతము ప్రతి బింబించినవి. “కొండ అద్దమందు కొంచమై యుండదా ?” అని తానే చెప్పినట్లు అంత పెద్దవేదాంతం, (ప్రజలఅందువాటులో నిక్సి చిన్నదై చిక్కులేక వచ్చినది. సంసారులు (ఛూ ద్రఅ(గ్రవర్షములవారు “ఇతరపామరపాటకజనం౦ శమ్యులై నారు. రాయలసీమంకా ఆయనక వికాక న్యకకు, ఆయనత త్ర్వవిద్యకు విహారరంగ మైనది. గురుపీరములందలి శ్రీచకిములకు, నంన్కృృతభాషకు ఆచార్యులమరా లయాలకు అంటబెట్టుకొని యుండిన భూరివిద్య, సామాన్యవిద్యతోబాటు (పజల పరమైనది. 1453లో పూర్వరో మన్‌ సా మాజ్యం కేంద్రము _ ఐరోవీయ సంస్కబ్యాకికి కేరదము జు కాన్‌స్తాంటినో పుల్‌ (ఇప్పటి ఇస్టన్‌ బుల్‌ తురుమ్టుల వశమై అందు కేంవీకరింపబడియుండిన వివిధవిద్యలు విజ్రానము అచటనుండి పబాయనమై. పరమట _ దేశదేశాలకు పాకి, పునరుజ్తీవనోద్యమమును (గింల21552009) య ఒకయుగాంతరమును కల్పించినట్లు, ఒక నవ్యచై తన్యశకము తెనుగునాట, ఒక ఆధ్యాళ్మికవసంతోత్సవమె పృట్‌నది. (బ్రాహ్మబేతరుకే జ షు మ్‌ ఉపదేశకులై నారు. (ప్రజలకు ఆత్మగౌరవము ఆత్మవిద్యతోబాటు పె కుబికినది- తెనుగుభా'షే మతవిద్యను తెలిపే భాష అయినది; తెనుగుకు జాతీయ భాషాసాయి దొరికినది. 6 అక్షరాస్యులై న [బాహ్మణేతరులు గురుస్తానాలను ఆకమించుకొనినారు. చదువురారివారికి పాటకజనానికి తత్త్వటోధ విని అర్థంచేసుకోదగిన వివేకము, దానిని ఆచరించవలె నను పట్టుదల పుట్టినవి. వేమనకనిత్వం నేల నాలుగు చెరగుల (స్రజలను చకితులను చేసినది. ఊరూర కవులను గూడ పృటించినదే మో! త త్త్వజ్ఞానాలనే పాటలు (ప్రతినోట నానినవి. పలెపలెకు బీకమతగురువు వెలసినాడు, వేమనకు తను మన ధనము అర్చించిన శిస్యకటి బయలు దేరినది. దీనితో గూడ విజ్ఞానవై తన్యమే గాక యథార్జమతం గూడ వికసించినది. తనమతం తెలియక పరమతాలకు ఎగబ్రాశే బుద్ధిని సామాన్య ప్రజలలో చాల వరకు వెనుకకు మరల్చినది, కల్లనమతం కాలికొంది పరుగెత్తిపోయినది.

'చేమన 193

పెద్దలనే పేద (బాహ్మ ణేతరస్వాములు బయలుదేరినారు. వీరు సంచారం గావించుచు, పల్లేటూళ్ళులో శిష్యకోటిని నమకూర్చుకొనినారు. ఇందు జంగం 'దేవరలు (వముఖపాత్ర వపొంచినారు.. తెనుగులో కందార్థాలు గీతాలు పాటలురూపాన మతవాబ్మయం సెరిగినది మతవిద్యకు తెనుగుతన మబ్చినది ఇది వేమన (వభానాలలో అత్మిపధానమైనది సత్యటోద చేసేదేవరలు బిత్తులు చాలమంది, నెల్లూరు తూర్చునాట నిన్నమొన్నటివరకు, ఆరాధనలు చేయించుచు పూజలందు చుండినారు ఈ మత ప్రకారం ఇంకను పూర్తిగా రూవరిపోలేదు. జంగందేవరలు నంసారులఇండ్లలో ముఖ్యంగా అపరకర్మలలో (పధానాచార్యు లైనారు ఈకర్మకు తీరాలని తెనుగు పెరుబెట్టినారు. (బాహ్మణపురో హితుడు “కాకగృ్భద్ధ్ర ప్రీత్యర్హం ” అని చెన్పగా దేవర “కాకుల్మ గద్దల (ప్రీకికొరకు ష్‌ “మృీత్రాతలు తండులు కై లానం పొయ్యేకొరకు ” అని గంటవాయిస్తూ పిండం బెట్టించును ఇది, తీరుపతివెంక కేళ్వరునినన్నిధిలో వదపరనానంతరం (బ్రొవిగ్మపంంధం (నాలాయరరంి చదువుటవంటి ఉభయభాషా_ పయోగము. డి యం కే నేడు దేవాలయాఐలో కోరేది ఇదే [వ్యక్రియను కాకగృద్ధగ పీత్యర్థం అనేమాటను నంసారులు పళలుకలేక కాకిగుద్దపీతిఅని రసాభానంచేసేదాన కంచె ' దేవరమం[త్రమే శుభమేమా :

ఇప్పుడే పోతులూరు వీర్మబహ్మం _ విశ్వదాహ్మణధ్వజంతో బయలు దేరినారు _ చదువులలవడియుండిన విశ్వ బాహ్మణులు, వీరశె వులు భాషను మంత్రమును రప్తుచు గురువులై నారు. ఈయన శిష్యులలో " అన్నికులముల వారు, అవ్నిమతములవారు చేరినారు దూదేకుల సిద్దయ్య మత(వచారం ఆండ్ర దేశంలో _ ముఖ్యంగా రాయలసీమ నెల్లూరుమండలా౨లో గుర్తింపదగి యుండినది. అదేమతన మైక్యతకు మూలకందమెనది. వీరితోబాటు మాలదాస రులు దేశమందంతటా భక్తి గరములు ఆలపించుచు భజనలు చేయించుచుండి నారు దీనికంతా మున్ముందు లింగాయకమతం (వజలమానసికక్షేత్రాల చదును జేసి వీజావాపము చేసియుండినది. ద్‌ని'పె వేమనబోధ తొలకరియై మేల్కొ

ప -( “'పెంచినది అప వైద్దవ మరస గకాతులగు శ్రగు ప్పెటనండి బయటబడినది. ఇంతకు ముందెప్పుడో, తమిళనాడులో సర్వవర్ణన మైక్యమతం న్యాపించియుండి నదె. శె వనాయనారులలో నందనారుజోటి మాలలు, ఇతరకులముల. స్త్రీపురుష ఇండినారు... ఇక వై స్తవఆళ్వారులలో అన్నికులములవా రుండిరి. రామా కం

[94 చై తన్యలహరి నుజాచార్యులవారి పఠోత్షగురువు యామునచార్యులవారి (ఆళవందార్స్‌ (ప్రియ మైనశిష్యుడు చిననంబవి మాల: ఈపరిసరవాతావరణమును, ఆంధ్రదేశంలో గాలివానవలె వీచునట్లు వేకున చేయగలిగినాదు తమిళనాటినంగతి. చేమనకు వాగా తెలిిఉండినది వేమనకు ముందువెనుకలలో, కన్నడులలో హేమారెడ్డి మల్లమ్మ అనే సాధ్వి గీతాలు (వ్రాసి, (శ్రుశై అమల్లి కార్డునుని "సేవించి సాయజ్యమును పొంది డా ౧ ఆ నది. ఈమెకధ సక్కుబాయికిధటు సరిపోవుచుండును వేమననం్మపదాయం ఆంధ దేశంలో మహానది అయినది, పలుతావు అలో తెనుగులో తత్త్వం టోధించుశూదస్వాములమరము లేర్పడినవి. ఇందు చాలమంది యోగివిలుగూడ గలరు ఏగంటివార్తు ఎడరామదాసు మొదలగు వారు వేమన ఆధ్యాళ్మికజ్యోతిలో తమకరదీపికలను వెలిగించుకొని ఆంధ భూమిని తేజోవంతము చేసినారు ఇటీ 1 ఎదుని తెసుగ్యుపజకు గావించిన మపోపకారము । ఆయన లోకకవిత సాధించిన్నయోజనమే ఇది ; 5. వే మనకవితాసొౌభాగ్యము కవితకు రసానుభూతి దానిని (పకటించగలిగినభాష _ ఈరెండ్పున్లూ 'రెండుఊపిరితిత్తులవంటివి ఛందోనియమాలు బంగా రునంకెలలు కౌనంతోవరక్ర తొడవులే కాగలవు తెనుగుకు ప్రాస అన్నుపాన కమ్మదనాన్ని కూర్చే ఒంట బుట్టిన సహజాంగములు. యతులు వద్దన్నా తెనుగుమాటలకూర్చు _ పొంకాన్ని వదలలేకున్నారు విస్త వకవుల మనుకొనవారు గూడ. కాబట్టి వేమనసవ్వక్రాల్సి కుడైన తెనుగుబిడ్డ జగన్నాధపండితరాయలు వేమననంగతి తెలిసిక్రాన్స కాబోలు “రమణీయార్జ్మవ తిపాదకః శద్దః కాన్యం*- అని అన్నాడు లోకో _త్తరాహ్హాదజనక మైనకవితాశిల్బ్పగుణము కొందరికి స్వత స్సిద్ధము మహాకవులలో ఈరనము చిక్కనై నా, పారకజనంలో గూడ జాలువారుచునేఉండును, చలువచీర గట్టుకోని చాకిరేవుకు నేనుబోతే నన్నమళ్లైలవాన గురి'సెబ్బే పెడమల్లి చిన్నా, చలువచీర నగము దడిసెజ్చే | పెడమల్లి చిన్న; అనే ఎరుకల _ దొమ్మరసానెలపాట, మన్మథావస్తను. తెలిపే (వణయధావ కవిత్వానిక్కి రసొవెళానికి పనసదొనవంటిదికాదా ? మాపలెలలో “త్తూరు ణ్‌ ్పె

"వేమన 195 రేకలు మైలవిడిచినప్పుడు లేచి బయలుదేరినా” అని, భావుకులు కవనం అల్లి నట్టు సామాన్యంగా నిరకరాస్యులే అంటారు. ఈకవిశారసం గూడుకట్టుకొని, నంస్కారితపృాదయాలలో నక్కొని ఉంటుంది; ఆమనిలో బుతుధర్మంగా చెట్లు చిగిర్చినట్లు, సందర్భళుద్దినిబట్టి మహాకవులవలెనే (గ్రామీఇకవిగూడ్క ఆనాటికోకిలవలె కుహూరవాలకు (ప్రతిగా తనపాటలతో (చజలమానసాన్ని పులకరింపజేస్తాడు." ఇట్టికవితా వేళ మే _ రసావేశమే వేమనను ఆవనహించిసది. ఇది లోకకవిత : (సజాకవిత | సామెతలు..: వేమనథాష ॥

ఇట్టి కవితాసామ(గియే సామెతలుగా, నానుడులుగా యాలపదోలుగా "వెలువడి గాలివలె దేళమందంతటా అలముకొనిపోయి, పతినోటా నిండి యుండును. ఈకవితారీతిని చేబట్టదిన్లే వేమనరచనకు శాళ్వతగుణ మబ్చినది. ఆంధకవితాసామాజ్యపాలకులై న మహాకవులు తమకాలమునాటి .వాడుకభాషను వాడదిళ్తే వారికవితకు జీవమెక్కినది. కాబట్టి వేమనథాష (గ్రామ్య మనిన తిక్కనపోతనత్యాగరాజాదు ౨వాతలను గూడ (గ్రామ్య మనవలసిఊంటుంది* -ఇంక కొందరు వేమనభాసటలో శప్పు లున్నవనుచున్నారు. ఒకవై య్యాకరణి తప్పు ఇంకొకరికి ఒప్పు అగుచున్నది, ఎదిగిపొయ్యేభాషను అనునరించి అనుగమించవలసిన వ్యాకరణానికి (వధమస్థాన మివ్వడం ఎ ముందు బుట్టిన చెవుల కంప వెనుక బుట్టిన కొమ్ములు గొప్ప వనుటవంటిది.

తప్పులో ఒప్పులో కమ్మగ్యా చెవికి ఇంపుగా విషయపూర్ణంగా చెప్పినదే సత్క్మవిత అని చాలమంది 'పెద్దబ్చమతం. ఇంగ్రీ షుమహాకవి ఆలివర్‌ గోలు స్మిక్హ్‌ తన *ఏకార్‌ ఆఫ్‌ వేక్‌ఫీల్లు” పుస్తక్కపకటనలో “తీ 0016 గాజు 06 కెగ651గ౧8్‌ ౪100 ౧౮౧౧6౯౧౦౪౩ 6౯౯౦౧9, ౦? 16 ౧౭౫ 06 ౪6౧ 661! *|లం46 2 $1గక!6 2056/610/”___అని మంచిపుస్తకా లేవో చక్కగా నిర్వచనం చేసి నాడు, ఇసుకతో చమురు వచ్చినా వచ్చునుగాని కొన్నినలక్షణగంథాలలో కవితారనం ఎండీపోయిఉంటుంది; ఇది నవరటకపోయిన మామిడిపండువంటిది.

ఇట్టిది గాదు వేమనకవిత్వం _ బుగ్గనుండి ఎడతెరిపి లేకుండా పారే తేరినమంచినీటిడాలు _ ఈకవితాధార ఇది హృదయావేశానికి అతరరూసమైన సభవము 1 పెద్దభావములను చిన్నమాటలలో చెప్పగలిగిన మహాళిల్చి వేమన, చిక్కందనము _ చేవ-కండ గలిగినమాటలకూర్చులే యాీతనికవిత్వానిక్షి ప్రాణము,

196 చైతన్యలహరి చలువరాతిలో మలసిన విగ్రహంవలె వంపులతీరుతో స్టిరమై సుందరమైం అందరికీ అర్ధమయ్యే పోలికలు దృష్టాంతాలకో యీరచనలు నిండిఉండును కాబిట్టి పండితులకు పామరులకు హృదయఫలకంలో హత్తుకొనిపోతవి యీ పద్యాలు, భావ్‌ (ద్రేకపుపరుగును భాష అందుకొనజాలక కవిత చతికిలబడుట చాలమంది (వాతలలో కనుపించేదోషము, కాని, వేమనలో యీరెండును జోడు ఉద్దిగా పేరెమువారినవి, ఇదొక విశిష్ణగుణము వేమనజాతీయకవనము నక 1 ఇక విషయగారవభారమ., జీవభాషాకంచుకమును తొడుగుకొని పదాని అను అటునిటు కదలనీయదు _ చఇెదరనీయదు. సూటిగా సరళభాషలో చెప్ప బడినభావం అద్దంలో కనవడినప్లే కనబడి, ఎన్నటికీ ఇరిగిపోకుండును- అంటే, బెప్పినమాబలపొంకము వేమనసౌమ్ము 1 క01౭5510౧ (ప్రాణవంత మెన దసెట,

లోకానుభవం ;

లోకానుభవం్క వేమనకవితకు ఒకఅమూల్యసామగగి. ఉన్నదానినే నేర్పుతో ఉపయోగించి (ప్రాణము పోసి పారకుని (యమోల నిలబెట్టుకే వేమన పనితనము. ఇదే ఆయనఐంధద్రజాలికళ క్తి, ఎవరి. వెలిమెచ్చులకో పోయిం తనకవితాకన్యకకు వికృతాలంకారములను యీజానపదుడు కల్పించడు? ఆపడుప్తుకూటిపై ఆశే లేదు ఇతనికి,

వేమన యతిగణాలకు యతులవలె ఉపాసించి ఎరుగడు. అవే ఆయన వాక్యము ననుసరించి పరుగెత్తుకొని వచ్చి తమతమసానాలలో తమకు శామై బొచిత్యంతో కొలువుదీరిపోవును. కాబస్టే పద్యం సహజంగా హ్లైభ్రాగ్యంగా నడిచినది, మాకాప్పు లన్నట్లు _ రాళ్ళచేలో గుంటక తోలినట్లు దడబుడలు గడ గడలు యాయనకవిత్వంలో వినిపించవు.

ఈ సరళతాగుణం వల్ల నే, వేమనపద్యం రాని కెనుగువాడు = చదువురాని రాకపోసీ _ ఆయన చాటువ చెప్పనివ్యక్తి ఆంధ్రదేశంలో లేడనవచ్చును. ఇట్టీ తోకవ్యా ప్రి వేమన తర్వాత బిద్దెనదే । (సుమతిశతకం) వేమన ఆట వెలదులు ;

కవికి కంసాలికి సీసం తేలిక అంటారు కాని పేమనకు ఆటవెలది" వాన్నినై గజ్జిగట్టి జగన్మోహనంగా _ఆంధ్రసాహిత్యరంగస్థలంమీద లాన్యం

వేమన 137 నలీపినది,. మొదట అటవెలదినంగతి. బాగా. తెలిసినవాడేగరా : చాకందము శిక్క-నదై నందున, ఆకందనన కొంపషెంగానే సట్టించుకొ న్నాడు. శననిండు ఖొవాన్ని మూడుచిన్నదింతులలోనే ఇమిడ్చుట ఇక్షఅపూర్వ్యవతిభ. అందులో కసం క్రీ సామెతతో అర్జాంతరన్యానమో అయితుడును, ఈజఇమిడికలో యా కుదింవులో, యీకవిశాకన్యక చోటు లేక ఇరుక్కొఎని కూర్చుండి నంకటపడ లేడు (హస్వీకరణమున ఇంతటి ఆరితేరినచేయి,. భాన్మపకచనమునకు చాలిన వాడు ఒక్కతిక్కంనే వేసునకు తీటనవచ్చు.. ఈయనపద్యం ఒకసమ్మగసజీవ శనీరంవంటిది. పపదమును కదిలించినా, జుపడ్యానికి అంగపొష్టవం ఇెడుపే గాక కీళ్లూడిపోవును, అన్నివద్యోలలో కవితొగోరవం ఉండగలదా ?

ఈయన విమర్శక వాజ్యొలు చురక త్తివాదర పదను కలిగియుండును. ఆయినా ఈ ఉపదేశవాక్యాలు (గ్రీష్యాతపంలో పొంథునిక్‌ ఒకచలివేం్యద్రవలె వ్యాకులితమనస్కునికి శాంతిని ఒనగూర్చుచుండును, ఒక ఉపదేశకుని చేదాంచవిషయాలు కవిత్యంలో రాజించుట చేమన చేయివానిపని.. ఇది శస్త్ర వాజ్మయంలో అపూర నగుణము.. నునవారు (వ్రతివిషయాన్ని పద్యంలోనే చెప్పుటచే కవితాకళకు చచ్చుదనము చప్పిడిదనము కలిగియున్నవి ఈవెడద 'వేనునకు తప్పీనదిం

కేమన బయటబెట్టిన విషయాలు రుచింపనివార్కు పాతక విశారీతులకు అమ్ముడుబోయినమనసుగలనారు, వేమన కవి కౌడని ఆయన రచనలకు వ్యాప్త లేడని చెప్పుదురు, కని కాదన్నది చెల్లేమాట కాదు కౌబిట్టి వ్యాప్తి లేదన్న మాటను పరిశీలిస్తాం : కవిత్రయం, నాళ పోళకన రామరాజభూషణ తెనాలి శామళ్ళష్ణ మొదలగు (ప్రబింభకవులు కొద్దిమందికో దప్ప మిగతవారిక్స ఎందరికి వేమన కున్నంత (పచారమున్నది? ఊరకే వేదంపే నరిపొయ్యేనూట కాదిది! ఆయన కవ గానిచోో అందరినూనసాలు హరించనిదేే. ఆయనలో ఏరోఒకవిశిష్టగుణము లేనిదే ఇంతటి (వ్రజారంజకత ఎట్లు సమకూడగలదు ౩ ఇడి లేదంటే మొండినాడం అనిపించుకొంటుంది.

కొందరు విమర్శకులు కష్టంమీడ చేమనక విత్వగా రవాన్ని అంగీక రిస్తూ అన్నిసద్యాలలో కవితాగుణం లేదని ఒకసొడ్డు పెట్టుచున్నారు. ఇది కవిబహ్మ అకే అలవిగానివని, ఇట్టిపరి పూర్ణత అబహ్మచేకనే కొదని-

[1981 చైఠతన్యలహరి పునుగుపీల్లి కేల పుట్టించె వానన? కనకము తనకేమి కల్లడేసె? - (బహ్మచేతలెల్ల పాొడైనచేతలు .. ఇంకొకరై యుంకే హిమగిరి యందలి కస్తూరి మృగమును పోల్చి యుందురు. పునుగుపిల్లి సంగతి వినే ఉండరు “బహ్మదేవుచేత పదడై న చేతరా" అని చాటుచు, కవులకల్పనలన్నీ కళాఖండాలు కావని పరోక్షంగా చెప్పు చున్నాడు. అర్హ మైనదే నిలుచునన్నదావికి (546/2! 0 506 [౧౯650 వేమన రచనలే సజీవసాద్భశ్యాలు, రామలింగడన్నట్లు వట్టి “కయి త్తపు పెయిత్యపు (బమ' కాదు వేషనది. ఇక వేమనకవితాసురభిళనువూల కొన్నింటిని ఆఘాణింతము * రవితానురభిళనుమములు : ఈకృషీవలకవి, తనచుట్టున్న (ప్రకృతిని, అందరికీ తెలిసినవిషయము లను దృష్టాంతములనే చేపట్టి పోల్చిచెప్పుటచేతన్సే అవి విన్నవారిమనసులలో నిలిచి నాలుకకొనలపె అడుచున్నవి, ఉపమాలంకారములు ; ఈయన ఉపమానాలలో, ఊహావల్లరిని తెగపెంచి ఆకాళశూస్యంలో రీనంచేయడు అవి తన ఎదుటనే నిలిచియుండును. ఉపమానాలలో కొళదాసునిక్‌ ఉన్నంతలాఘవం యీకాపువానికి గూడ కలదంపే దెవదూషణం అని సేన బడకుందురుగాక। లా -ా “జారకాంతలవెంట దిరుగువాడు వెజినాడు” అని అంటూ ఇది “వంటచేను విడిచి పరిగయేరినయట్టు”అని ఉపీమించినాడు. ఈమాటతోగూడ పొలాలలో పనగట్టిన తర్వాత రాలిపడిన కంకులను ఏరుకొనే వీదలద్భశ్యం కన్నులకు గట్టుచున్నది. ఈసని కడుపునింపేపని గాదనుట, “ప్షెప్పు దినెడి కుక్క చెజకుదీపే మెరుగు” అనిన దానికంళు సూమైన ఉపమానం ఇం కొకటి ఉండబోదు: “తొత్తుతోడిపొందు తొట్టిపెనలమూట” పెసలు నున్నగా గుండ్రముగా నుండుటచే అద్ధం ఆపులేకుండా జారిపోవును గరుకుగా ఉండే వడు ఇటా జారవు. “భూమి నాది యన్న భూమి పక్కున నవ్వు” నటః పరీమితి అని భూముల పెరుక్కొనే యీనాడు ఇది తులకు కొంత ఊరటగా నుండగలదేమో: “గంపెడంతతవుడు గంపలో బెట్టక చన్ను బట్టనీదు

వేమన 199 కొన్నదతై” కొన్నదైనా (ప్రతిఫలం లేక పనిచేయ దనుటలో సారస్యం. ఇదిగోనున్న_ఇదిగోవెన్న అనిగదా సామెళ, “పులి దాసరి కిడుట” ఇంతకంటె వంచకుల వరనము కావాలనా. “*గాజు యింటికుక్క కళవరపడురీతి”_ అద్దాల మేడలో కలిగే తబ్పిబ్బులను ఎంతొ చక్కగా చెప్పినాడు “వానతోడ వచ్చు వడగండ్లు” = అవును = అంతెః ఎత్తిపొడుపు ; మన అంధవాబ్బ్మయంలో, విమర్శన మన్నా "'హేళనమన్నా తిట్టుడే! 526176 అనే ఎత్తిపొడుపుబాణిని వేమనవలె ఉపయోగించినవారు చాల తక్కువ. ఇస్లే భఛారతీయసాపాత్యాలలో గూడ హాన్యమం కే కలికమునకుగూడ కానరాని దినుసు. ఈ ఎగతాళిని ఉపయోగించి, చురచుర లాడించుటలో వేమన అరి తేరిన చేయి. ఈ ఎగతాళి కోడిగము మర్మభేదనమైనా, దెబ్బతిన్నవాని చేత గూడ నవ్వించును.” పెట్టి పొయ్యలేని వట్టినరులు పుట్టలోని చెదలువనంటివారు”, వట్టినరులు అనుటతో మానశతీరధారులై న అ్మప్రయోజకులను స్ఫు రింపజేస్తు న్నాను. పిసినారిని ఎన్నో పద్యాలలో చించి చెండాడినాడు. “కొంకనక్క జావ గొజ్జై లేమిటి కేడ్చు ?” “ఠుఠ్క యే మెరుంగు గురులింగ దేవుని, సక్కం యే మెరుంగు ఒక్కపొద్దు మూర్జు కేమి యెరుగు మోకంబ్యుతోవను” “మృుంజకోర లెల్ల లంజకోఠ లకాయె” ఇందు (బ్రహ్మచారి వ్యభిచారి అయినసంగతిని విమర్శించినాడు. “నొసలు భక్తుడయ్యె, నోరు తోడేలయె్క” అని గోముఖవ్యా[ఘ్రానికి తెనుగు చెప్పుచున్నాడు. *ముసలిముండల కేల ముసిముసినగవులు” అంటూ, దీఏితో వేణుగోపాలళశకమునకు నామాలు బెటినాడు, పెటు_నామం బెట్టులు భిక్షం బెట్టుబను గూర్చి ఇట్లు చమత్కరించినారు. “ఇటు బెట్టిన ఇటు బెట్టిన ఇటు బెట్టక ముక్తిలేదు' ___ అని !నిలువుదొట్టు అడ్డబొట్టులను చూపుచు, ఒకరిక్‌ పెట్టవలెననే .సెగలచేతను చెప్పుచున్నాడు. ఇది మాటల అర్హంపై చేసిన చమక్కారము. ఈ వినరుల ఫక్కీలోను మతమునే మూఢాచారాలను దొంగస్వాములను వీపులు బాది నిమర్శించినాడు. ఇవి తలమానికపు నుడులు!

200 చైతిన్యలహరి ఆడుదానిని నెత్తిన ఎక్కించుకొనిన ఊబమగలను, దేవతలపై బెట్టి ఎంతవ్యంగ్యంగా అంటున్నాడో చూడండీ * స్రీ నెత్తిన ర్ముదునకును స్రీ నోటను (బహ్మ కెపుడు, సిరి గుల్యంగా స్రీ నెజిజొమ్మున హరికిని స్ర్రీనెడ పగ గురుడ వన్న - దేవర వేమా. అస్వి తా నాతప్పృుచేయ లేదంటున్నాడు. ఈపద్యాన్ని తిప్పిచెస్పుచు ఒకవికటకవ్ని మాదేవతలన్వర్షంలో గూడ 'మొగలాయిదర్బారులో వ లెనే=శిరస్తదార్‌ , ఉరస్హదార్‌ , ముఖస్తదారు లున్నారంటున్నాడు. దార అంకే భార్యగదా 1 నీతులు, హితోట్తులు చెప్పుటలో ఈకవి తీరేవేరు. చేదుమందును బెల్లంలో పొదిగి మింగించిన ట్లుండును. వేమనకవితావీధులు “రాకపోకలు లేని రాజవీధులు” గావుం 'వేమనతెనుగు : వేమన తెనుగు అమ్మ చెప్పినదేగాని ఆంతగా బడిఅయ్యవారు చెప్పి నది గాడు, ఆయన ఎన్నినుడులనో కల్పించినాడు. తిక్కన శాంతిపర్యంలో సంస్కృతపదాలకు తెనుగుమాటలు కల్పించినట్లు, వేమనగూడ ఎన్నోపదా అను నుడికారాలను కొత్తవాటిని చేపట్టినాడు. పొత్తినూలికాయప్పురుగు _ పొత్తి నూలుపురుగు (తంతునాభము, ఎరుక (జ్ఞానము మొదలగునవి తిక్కన (వయోగాలు, ఇప్లే పతినంస్కృతపారిభాషిక పదానికి వేమన తెనుగు చేసినాడు. (ద్రిహ్మాండానికి బొమ్మగుర్లు అని చేమనతెనుగుసేత. లోచూపు (అంతర్హ్భృష్టి లేక అంతర్ముఖము.) “క్రావు లేనిచోట తావు తానై యుండు” అనిక్షేతమేతజ్ఞా లను వివరించినాడు, సహజమైననుడికారము ఈకవిసొమ్ము. చెప్పుటలో జీవము తేజము ఉండును. సంస్కృృతసూక్తులను ఫ్లోకాలనుు వాటి అబ్బగా తెనుగుచేయుటలో వేమన నేర్పరి. ఈయన తర్వాత బద్దెభూపాలుడు. ఆకల్పనకు కురుచదనము బిగువు ప్రాణంగా ఉండును. “ వసూత్యంత్యం చ యౌవనం” ఆనేదానిని “వేకటి దొలగు వెనుకటి బిగువు” అంటాడు _ వేమన, కొన్ని విశేషాలు : వేమన తనకు అనుభవంలోనికి వచ్చిన ఎన్నోఅంశాలను వివరించి

“వేమన 201" నాడు. వాద్యభష్టుడెన వెద్యశేస్తుడు కౌబట్టి, రసాయనికళశాస్తం కొంత తెలిసి 'నట్లున్నది, ఉప్పుకప్పురంబు నొక్కపోలిక నుండు చూడ జూడ రుచులజాడ వేరు; పురుషులందు పుణ్యపురుషుడు వేరయా... అన్న నర్వసాధారణమైన పద్యంలో సెన్సువిషయం చెప్పినాడు. ఇది చప్పిడీ సద్యమని, కడకు ఉప్పురుచిగూడ పట్టించుకొనక, కొందరుపెద్ద లనుట, దీని “లోని ఆంతు పట్టుకో లేకనే ? ఉస్పుకప్పురము రెండుగూడ నిప్పులో కాలిపోవు నని వీరిశంక, కాని భేదమిది * ఉవ్పు నిస్పులో చిటపటలతో నీతై పోగా, కర్పూరం మండి కనబడకుండా పెకిపోయి. పెన మూకుడు బోర్లించిన కర్పూరం మరల కోప్పలరూపం దాల్చి కనబడును. ఇది 5601102600 _ +ఉత్తమగుణరూపస్థితిని బొందుట, సానూన్యుడు ఉప్పువలెనే నిష్పున నీ జ్రె పోగా, ఉత్తముడు కప్పురంవలె ఉన్నతరూపాంతరస్థితిని బొందును. అందు నల్లనే పురుషులలో పుణ్యపురువుడు వే రంటున్నాడు. ఇది అతీతమానవస్టితిని ఆఅఅందుకొనుటవంటిది; ఈఅభిప్రాయాన్నే ఇంకొ ఇట్లు స్టిరీకరించుచున్నాడు ; పరున మినుము సోకి బంగార మయినట్టు, కప్పురంబు జ్యోతి గలసినట్లు, పుష్పమందు తావి పొనగునటుులు ముకి, -ఆత్మజ్యోతి పరంజోతిలో లీనమగుపే * కవ్సరము అయించుట అని చెప్పు చున్నాడు. ఈ ఉద్వాత్తభావమునకు ఇది తెనుగుమాటలలో వివరణము. 6. వేమన సూక్తులు - సామెతలు: సామెతలు ఒకజాతిగుణమును, దాన్ని ప త్యేకతను (పదర్శించే సుధామయ సూక్తులు. పీటికి తల తోక అనక (ప్రాణం నిలువెల్లా నిండిఉండును. లోకాను భవము ఇంగితము గలిగినకవికి, ఇంటిపట్టుననే ఉన్ననంసారికి పామరునికిగూడ వీటిని అల్లగలిగినళ క్తి ఉన్నది. మాతట్టు వీటిని చాటవలు, సాటవలు, సాటువలు అంటారు ; సాటిమాట చెప్పుట అనుట, ఇక తెనుగుకు [ప్రాణమైన అన్నుప్రాసే చాటవకు సొంపు. ఆంధధ్రభాషకు విశిష్టగుణమైన (ప్రానలు ఇందు పొర్లిపారు చుండును, వీటిని కల్పించుటయందు వేమన జాణతనము మెరసినది. తన 'సౌంతాలు గాక, అప్పటికి వ్యాప్తిలో నుండినవాటిని గూడ వేమన చేపట్టి జి క 1 యు ఖ్‌ |. గ్‌ ఫె న

202 చైతన్యలహరి యుండును, కాదిక్షే ఈయన పద్యాలలో[ఇవి కొల్లలుగా |చేరినవి. ఇదేపని మనకవ్ప లెందరో చేస్కి తమకావ్యాలకు నుడికారమును విపృలీకరణ దక్షతను చేకూర్చుకొనినారు. సామెతతో చెప్పినచో విషయం సులభగ్రాహ్యమై లక్క అతుక్కొనినట్లు మనసులో ముద్రితమైపోవును. మాటకారితనానికి చాటే. జీవం ః సామెతలు అనుదినం ఎదిగిపొయ్యే జీవసనంతి, ఇక వేమన పసిడితునకలు కొన్ని ఆలివ౦కవార్రు అందరు చుట్టాలు, కూరలేని తిండి కుక్కాతిండి. (ది్‌హ్మ కైన బుట్టు రిమ్మతెగులు, కాపు లేనిదాని కాపుర మడుగరా, (కావు _ రక్షణ) చెట్టు ముదరనిచ్చి చిదిమిన పోవునా. గడుసురాలు మగన గంపబెట్టమ్మురా, గొడ్డుటావు పాలు గోక్రితే చేప్పనా. కుమ్మరి కొక యేడు గుదియ క్రాక్ర నాడు పుట్టమీద గొట్ట భుజగంబు చచ్చునా, ఏటివంక వీర్చ ఎవ్వరి తరమౌన్స, అప్పు లేని వాడె అధికసంపన్నుడు, అల్బనరుల కెల్ల నతివల పై చింత, అండరు ఘనురై న హరునకు తావేద్ర, ఇతరు లెడుగకున్న నీశ్వరుం డెడగడా. కదళి (మింగువాడు గరళంబు (మింగునా. కుక్కా సింహ మగునె గోదావరికి వ్యూ కుడితి మరుగు బబ్జై విడినీరు తాగనా కదనఖీతు జూచి కాలుండు నవ్వురా, కాళివాసులై న కనటోరు మోత్సంబు, కొండముచ్చు పెండి కోత్రి "పేరంటాలు, వెనుకటికి కోతి పెండ్రికి గాడిద పౌరోహిత్యం వహించింది, చుట్టంగా వచ్చినఒజం జె, గా డిదక ౦రమాధుర్యాని$ మెచ్చుకొంక్ప లొటిపిటి అందానికి గాడిద మూర్భపోయిందట. అట్లున్నది ఈసామెత. లబ కుక్క ఇల్లు సొచ్చి కుండలు వెదకదా,

వేమన 203

గడ్డి వేయ పోట్లగొడ్డు కొమ్మూడించు. (పోట్ల = పొడిచే

చెరుకు దిన్ననోరు చేదారగించునా.

చేట్టు మూడినపుడు మాటలు దోపవు.

చేటుకాలమైన చెరుప నల్బుడె చాలు,

ఇెరకురసముకన్న చెలిమాటి తీపిరా.

తనకుగాని యాలు దానవురాలురా.

దాత లేనియూరు దయ్యాలసేటరా

నానట్‌మీది[వాత నులిమిన బోవునా.

పాతలంజె శెపుడు భయము లేదు.

'పేడ్ర దిన్నపురుగు బెల్లి మే మెరుగురా

జకసాహిబ్‌ కోమటిఅంగడికి పోయి, పెంట దినే కోమటీ అన్నాడట.

వెంటనే జిత్తులమారి శెట్టి_..“సాహెబూ కొస్త బెల్లం తిను” అన్నాడు. ఇదే. మయ్యా అని (వక్కవా డం'పే _ ఎవరి ఆలవాటు వారిది - అన్నాడట

మారులేవి తిండి మాల 10డి.

'మొండివాని హితుడు బండవాడు.

మూరద్ధనకు బుద్ధి ముందుగా బుట్టును

సురియ బిట్టగానె శూరుడు గాలేడు 1

గురంబొడు అన్సబద్యొద్తు ర అ = జాం శొత్చపన్రి వరభన్ర రదు

పలెనకటికి. ఒకావిడ షేక్స్పియర్‌ నాటకాన్ని ఓదాన్ని చూసి “షేక్స్పియర్‌ మహాకవి అంటే కాబోలు ననుకొని వచ్చాను, దీనిలో పాత్రలు, సన్ని వేశాలు, మాటలు అన్నీ నాకు తెలిసినవి అందట: ఇదే "షేళక్పియర్‌ “విశిష్ణక అని ఆవిడ ఊహించలేకపోయింది. మహాకవి ఎవరైనా వాస్తవికతను చలపింసజేసేలాగ రచన సాగిస్తాడు. కాని కవివా _స్తవికత స్మతికావిలేఖరి వాస్తవికత కాదు. ఇద్దరికీ వస్తువు ఒకటే అయినప్పుడు కూడా ఈభేదం కన బడుతుంది. వాస్తవికజగత్తులో రాగద్వేషాదులతో నఠమతమయ్యే ప్రజానీకం +పతివిధులు కావ్యజగ త్తులోనూ దర్శసమిస్తారు. అందుకే వాళ్ళను మనం గుర్తు పడతాము, వాళ్ల మాటలు చేష్టలు మనకు పరిచితంగా ఉంటాయి. కాని, కౌవ్య శిగత్తులోని వ్యక్తులు వాన్తవికజగ త్తులోని వ్య క్తులలాగ మాట్లాడరు మాట్లాడి నట్లు ఉంటారు. అలా (పవ్నర్దించరు. [ప్రవర్తించినట్లు ఉంటారు. ఈ*ఉండడం౦'” వా_స్పవికజగత్తుకు ఎంతదగ్గర గా ఉంపే ఆంత గొప్పవా స్తవికరచన అన్నమాట ఆరచన. ఆరచయిత ఆకవి అ౦త కృతకృత్యు డయ్యాడన్నమాట 1 స్టూల చృష్టిక్సి వాస్తవికజగత్తులోనివాళ్ళే ఆనన్ని వేశాలే ఆమాటలే కావ్యజగత్తులోనూ ఉన్నట్లు ఉండడంచేత ఆఇంగ్లిషావిడ అన్నట్లు చప్పున అందరికీ స్ఫు రిస్తుంది. ఆవిధంగా స్ఫు రించడంలోనే కవి విశిష్టత ఉంది, వా _న్తవికరచనల్ని పరిశీలించ

డానికి ఈకొలతబద్ద అమోఘంగా పనిచేస్తుంది. ఈ'*మానపరీక్ష'కు తట్టుకొని మహాకవి గురజాడ అప్పారావు (21-9=1862.30.11.1915) మన ఎదుట మహామేరువులా నిలుస్తాడు. ఠీ

“కన్యాకుల్క-ం వొస్తూ ఇలాొమీద అంటాడు.

గురజాడ ఇప్పారావు 205 “జీవితంలో ఏనసందర్భానికై నా నరిపోయేమాటలు ఎక్కడో ఒకచోట గురజాడమహాకవిలో దొరుకుతాయి. అబ్బూరి రామకృష్ణరావుగారూ నేనూ ఏసందర్భంమీద మాట్లాడుకున్నా దానికి సరిపోయేమాటలు కన్యాభల్కంలో వెదకడం మాకొక సరదా, మహాకావ్యాల (్రధానలక్షణాలలో ఇదొకటి _ ఈవిళశ్వతోముఖత్వం”. (వారం _- వారం; ఆనందవాణి 1946; (శ్షీశీసాపాత్యం వచనవిభాగం; 1970; పుట 339. ఇంచుమించుగా తనరచనల కన్నింటికీ ఈవిశ్వతోముఖత్వాన్ని తేగలిగిన అప్పారావు తనవ్యక్తిత్వంలో నే ఈధర్మాన్ని పుష్కలంగా పెంపొందించుకొ న్నాడు. అందుకే అప్పారావు మేధావులలో మేధావి కాగలిగాడు. మేధావులకు మేధావి అయ్యాడు. కవులకు కవి అయ్యాడు నహజసిద్ధమైన (పతిభకు, వ్యుత్పత్తిని జోడంచి తఈనసమకొ లసమాజంతో కీర్తిప్రతిష్టలు పొందాడు. సామాన్యమైన మధ్యతరగతికు టుంబంలో పుట్టి అసామాన్య మైనవ్య క్తిగా రూపొంది శాశ్వతకీర్తి నంపాదించి తెలుగువారికి గౌరవమర్యాదలు తెచ్చాడు ఈనుహాపురుషుడు. తనకాలంనాటికి ఉన్ననమ స్త విజ్ఞానాన్నీ ఆకళింపునకు తెచ్చుకొని తదనుగుణంగా సాహిత్యాన్నీ జీవిశాన్నీ తీర్చిదిద్దుకొన్ననేర్పరి గురజాడ అప్పారావు. తెలుగుకవులలో సాధారణంగా కనబడని మేధాసంపత్తి ఈయనలో కనబడుతుంది. హృదయానికీ బుద్ధికీ చక్కనినమన్వయం కుదుర్చుకొని తనరచనల ద్వారా తెలుగువారిలో ఈస మ్మేళ నాన్ని ప్రోత్సహించాడు చాలామందికి స్వన్వరూపజ్ఞానం ఉండదు. తమ శక్తుల్నీ లోపాల్నీ వారు తెలుసుకోలేరు. ఉన్నది లేదసుకొంటారు. లేనిది ఉందనుకొంటారు. ఇందువల్ల వాళ్ళ జీవితాల్లో రచనల్లో పొందిక ఉండదు. అప్పారావు ఇలాంటి. వాడు కాడు. ఆయనకు స్వస్వరూపజ్టానమూ ఉంది. తనకర్తవ్యం ఏమిటో కూడా తెలుసు, తనకేది కొవాలో తెలియక, తానేమి చెయ్యాలో తెలియక బాధపడ్డవ్య క్తి కాడు అప్పారావు. తనగమ్యసానం తనకు తెలుసు. అది. చేరుకొ నేమార్గమూ తెలుసు. అందుకే అప్పారావ్‌ రచనల్లో మనకు అప్పష్షత కనబడదు. ఆయన (వవర్తనలో వ్యకత లేదు. ల గురజాడ పుట్టిన, పెరిగిన్క వికసించినకాలం మన దేశచరి తలో విశిష్ట మైనకాలం. పాళ్చాత్యసంపర్క-0 వల్ల మనసమాజంలో, సమాజాన్ని తీర్చి దిద్దే మేధావులలో, ఎన్నోమార్చులు ఎస్తున్నకాలం అది. ఆనాడు మన. సంస్కృతిని పూర్షిగా నిరసించి పాళ్చాత్య నభ్యతవైపు పూర్తిగా మొగ్గిపోయిన.

206 చైతన్యఆహరి వాళ్లా ఉన్నారు ; మార్చును గుర్డించలేక గుర్తించినా ఆంగీకరించగలిగే ఆత్మ విశ్వాసం లేక బాధపడుతూ ఉన్నవాళ్లూ ఉన్నారు. మార్చు (ప్రాణికిలాగే సమాజానికీ సహజం అని తెలుసుకొని తదనుగుణంగా (ప్రవర్తించగలిగిన వాళ్లూ ఉన్నారు అప్పారావు ఆవిధంగా (వ్రవ్నర్షించడమే కాకుండా, వస్తున్న వచ్చిన మార్చుల్ని తనవ్మతిభకు అనుగుణంగా మలుచుకొని కొ త్తనృష్టిని జేశాడు. అందుకే ఇందకంటి హనుమచ్భాస్త్రీగారు అప్పారావును 'గురజాడ వాల్మీకి" అన్నారు.

అప్పారావు పుట్టిన కాలాన్ని గురించి (వ్రాస్తూ (మార్గదర్శి గురజాడ అప్పారావుగారు (శ్రీపాద (సుబహ్మణ్యశాన్త్రగారు ఇలా అన్నారు.

“దే/ం ఎంతగా పరులపాదాలకింద నలిగిపోవాతో ఆంతగానూ నలిగి పోయాకా, జాతి యెంతగా బానిన అయిపోవాలో అంతగానూ బానిస అయి పోయాకా, భాష యెంతగా శృంఖలాదద్దం అయిపోవాలో అంతగానూ శృంఖలా చిద్ధం ఆయిపోయాక్కాసాహిత్యం ఎంతగా దిగజారిపోవాతలో అంతగానూ దిగజారి పోయాకా భవిష్యత్తు ఎంతగా అంధకారబంధురం అయిపోవాలో అంతగానూ అంధకారబంధురం అయిపోయాకా పట్టుకువచ్చా డీ మహాకవి” (నవోదయ, డిసెంబరు 1946)

గురజాడ (పతిభావ్యుశ్చత్తుల్ని గురించి (వాస్తూ సుబహ్మణ్యశావ్రిగారే ఇలా అన్నారు.

“విన్తరించి చూస్తే అప్పారావుగారిదగ్గిరు లౌకికపజ్డి అపారంగా వుండిసట్టు కనదిడుతుంది. వై దికనంపత్తి కూలంకషంగా వుండినట్టు గోన శిస్తుంది. ఆర్షవిభూతి అనన్యసాధారణంగా పవుండిసట్టున్నూ ద్యోతక౦ అవ శుంది” (ఫై వ్యానంలో న్సే.

ఇంక అప్పారావు సంపాదించిన పాళ్చాత్యసాహిత్యవిజ్ఞానమూ అపారమే,. ఆనాటికి లబ్ధ(ప్రళిస్టులయిన ఇంగ్లీ షరచయికల్ని, ఇంగ్లీ షుద్వారా ఇతరపాళ్చాత్య రచయితల్ని తుజ్జంగా చదివి జీర్ణం చేసుకొన్నాడు. రాజనై తికవిషయాల్ని శాత్త్వికవిషయాల్ని స్వాయత్తం చేసుకొన్నాడు. అనందగజపతి మహారాజుల ఆసానంలో అంతరంగికుడిగా మెలగడం౦ంవల్ల, మహారాజులకు లభించిన అస్‌భవాలన్నీ ప్రత్యక్షంగా కొన్ని పరోక్షంగా కొన్ని ఈయనకూ లభించాయి, మద్రాసు, కలకత్రామొదలై న పట్టణాలతో సన్నిహితసందబంధం ఉండడంవల్ల

ఇతర్మపాంతాలలోని భారతీయ మేధావుల సాహిత్యసాం స్కృృతిక వ్యాసంగాలూ

గురజాడ అప్పారావు 207 ఆలోచనారీతులు రాజనై తిక్యవవ్నర్హనలు = ఒక కేమిటి, అన్నీ _ తెలుసుకొనే అవకాశం కలిగింది. ఈవిధంగా ఆయనఅనుభూతి (తిగుణాత్మకంగా వర్చిల్హింది. ఆయనమాటల్లోనే ఆయన్ని వర్తించాలం కే, గురజాడ అప్పారావు "కొ త్తపాతల మేలుకలయిక కల్ల

గుర జాడవ్య క్రిత్వాన్ని వర్షెప్తూ డా, సి నారాయణరెడ్డిగారు ఇలా అన్నారు,

“గురజాడ అప్పారావుగారి జననము ఆం(ధసాహిత్యలోకమునకు అరుణోదయము,పిల్ల వసుచరి(త్రల ెంజీకట్లు ముసురుకొన్నరోజులలో దేశికవితా రళ్ళ్మిని (పనరించిన కవిభాస్కరు డాతడు. సాహిత్యము ఏకొందరిసొత్తో యనుకాన్నకాలములో అది _పజలసౌొమ్మని ఉదారముగా పంచిపెట్టిన సౌమ్య శీలి ఆయన. కందుకూరి సాంఘికవిస్షవమును, గిడుగుభాషావిష్తవమును, తనలో సమన్వయించుకొని, సరికొ త్తసాహిత్యవిష్షవము లేవనెత్తిన నవయుగవైతా శఛికు డాయన. ఆయనచేతిచలువతో, అనస్పృళ్యముగా పడియున్న వాడుకభాష ఆందల మెక్కి.నది. మెత్తని తెలుగుపలుకు కత్తివాదర వలె మెరసినది. వీధి మానిసికి వేదిక లభించినది. ఆంధ్రభారతి అంతకు ముందటి అలంకారభారము అను డుల్చివేసి ముచ్చటగా ముత్యాలసరాల నలంకరించుకొన్నది. నాటకము గేయము, వ్యాసము కథానిక ఆయనవాజ్మహిముతో ఎన్నడు లేని జవమును, జీవమును పుంజుకొన్నవి -(బతితికినంతకాలము తనలక్ష్యసాధసన కై, (గ్రంధ శోధనక్రై, నిర్విరామముగా పనిచేసిన *కర్మిష్టి ఆయన. (ఆధునికాంధధకవి త్వము, సంప్రదాయములు; (ప్రయోగములు: 1967 పుట = 207).

ఈవిధంగా తెలుగువారిమన్నల్ని పొందిన గురజాడ వేంకటఅప్పారావు దుందుభినామనసంవత్సర భాధపద బహుళ త్రయోదశీ ఆదివారం (21 = 9 1862) నాడు కౌసనల్యమ్మ వెంకటరామదాసు దంపతులకు మాతామహుడు గొడవరి కృష్ణయ్య పంతులు ఇంట్లో రాయవరంలో జన్మించాడు. చై

ఆయనబాల్యమంతా మామూలుగా జరిగినా బాలుడు (పతిభావంతుడు అని పదినుందీ అనుకొనేటశ్తై ఉంది ఆకాలం. నాటి విజయనగరం మహారాజుల పరిపాలనలో గజపతులవిజయనగర౦ లలభితకళలకూ శానస్తవిద్యలకూ నిలయమె (గీసు దేశంలోని ఏథెన్స్‌ పట్టణంతో పోలికగా పోటీగా ఉండేది. అలాంటి చోట విద్యాభ్యాసం, ఉదో్శోగం అప్పారావు చేశాడు. నహృదయులూ పండిక పకపాతులూ పోషకులూ అయిన ఛ్రీఆనందగజపతి (1850 _ 1897 వభృ

208 వై తన్యలహరి తుల ఆదరాభిమానాలూ గౌరవమర్యాదలూ పొందుతూ అప్పారావు జీవితం గడి చింది. మహారాజులవల్ల తాను పొందినలబ్దికి ఇబ్బడిగానే వారికి అప్పారావు “సీవచేళాడు. ఈరోజుల్లో ఇలా ఎందరిజీవితాలో గడిచాయి. కాని గురజాడ ఆందరిలాంటివాడూ కాడు గనక్త మిగిలినవాళ్ళనందరినీ అందరూ మరచి పోయినా తనని మాతం ఎవళ్ళూ మరచిపోవడానికి వీలులేకుండ్సా కాకుండా అప్పారావు చేసుకొన్నడు.

అయన బాల్యమిత్రుల్లో మనం మరిచి పోకుండా స్మరించవలసినవ్య క్తి గిడుగు. వేంకిట రామమూరి (1863 _ 1940), తన (ప్రతిభావ్యుత్పత్తుల సాయంతో (గాంధికభాషావాదుల్ని నిరు త్తరుల్ని చేసి వ్యావహారికభాషా వాదాన్ని సుస్టాపితంచేసిన మహామనీషి ఈయన. తరవా, తరవాత విమర్శకులు ఈ ఇద్దర్నీ తృష్టార్దునులతో నన్నయభట్టు నారాయణభట్టులతో పోల్చడం సామాన్య చముయింది. ఈపోలికిమాట ఎలాఉన్నా గిడుగుగురజాడలు మనభాషాసాహిత్య రంగాలలో విషవాన్ని లేవదీసి నడిపి జయాన్నిపొందిన జంట అనడంలో సాహ సం ఏమాత్రం లేదు అతిశయో క్స్‌ (పస్తే లేదు

గురజాడ జీవిత విశేషాల్నిగురంచీ ఆయన రచనల్ని గురించీ ఎన్నో రచనలు బయలుదేరాయి. కె. వి, రమణారెడిగారి *' మహోదయం? వంటి ఉద్గంథాలు వచ్చాయి. శ్రీశ్రీ ఆర్ముద (వ్రభ్యతుణ (వాసిన అనేకవ్యాసాలు ఉన్నాయి. ఐం, గో. రె. గారు వ్యాఖ్యాన వివరణల సహితంగా ముద్రించిన కన్యాశుల్కం మొచటి మ్ముదణ (1897 పునర్ముదణం (196) ఉంది ఇవికాక్క మహాకవిరచనలే ఉన్నాయి. వాటిమీద అవనరాల సూర్యారావుగారు (వాసినవ్యాఖ్యానాదులు ఉన్నాయి. ప్మతికలలో పడ్డ పద్దులకొలది వ్యాసాలు ఉన్నాయి. సాపిత్యవిమర్శలలో (వసంగవళాన గురజాడను గురించి (వాసిన వందలకొలదిపుట లున్నాయి. తెలుగులోనే కాక్క ఇంగ్షీ షురస్యన్‌ మొదలై నపాళ్చాత్యభాసషల్లోనూ తమిళం, కన్నడం, హింట్సీ బెంగాలీ మొదలైన భారతీయభాషల్లోనూ కూడా ఆయనరచనలు కొన్ని అనువాదాలుగానూ ఆయన మీద రచనలు కొన్ని మౌలికంగానూ వెలువడ్డాయి. ఏతెలుగుకవిని గురించి - వోనీ ఏఇర వయ్యోళకాది 'తెలుగుకవినిగురించీ _. ఇంత సాహిత్యం బయలు దేరలేదేమో అనిపిస్తుంది. కాలం గడుస్తున్నకొద్దీ ఈసాహిత్యం అభివృద్ది పొందుతూనే ఉందిగాని తగ్గుతూ లేదు; దీనికి కారణం _ ఒక్కముక్కలో చెప్పాలం పే = అప్పారావువ్య క్రిత్వంలో ఉన్న మానవత్వం; ఆయనరవిత్వంలో ఉన్న విశ్వతోముఖత్వం.

గుర్తజ్ఞాడ అహ్పారావు 20 న్గి

అయినా ఆయన జీవించిఉండగా ఆయన్ని మెచ్చుకొన్నారు గాని ఆమెష్పునకూ నేటి మెచ్చుకోలుకు పోలికేలేదు. ఆయన చనిపోయిన తరవాత పాతి కేళ్ళదాకా ఆయనరచనలకు నేట్మిపాచుర్యం లేదు,.కొందరికి ఒప్పుకోవడానికి ఇష్టం లేకపోయినా నహృదయవిమర్శకులందరూ ఒప్పుకొని తీరవలసిన సత్యాలివి. దీనికి కారణం ఆయనరచనలలోపం కాదు. ఆరచనల్ని ఆమనీషిని అర్థంచేసుకో వడానికి గ్నుర్సించడానికి తెలుగువారు చాలావిషయాలు నేర్చుకో వలసి రావడమే ముఖ్యకారణం. 'దేళ్ళపజలభావనారీతులలో, స్తామాజిక పరిస్థితు లలో ఎన్నోమార్పులు వచ్చినప్పుడు గాని ఆయనవిలువ (ప్రజలకు బాగా తెలియ లేదు... తెలుగుభాషను తెలుగుజాతిని అయన (పేమించినా, తెలుగుభాషలో తెలుగువాళ్ల కోనం ఆయన (వ్రాసినా _- ఆయనదృష్టి సంకుచిత జాతీయతమీద కంటెవి _నసృృతమానవతమీద అధికంగా (ప్రసరించింది. ఆయన “*దేశభ క్స్‌ గితం దీన్ని అక్షరాలా రుజువు చేస్తోంది. ఆయన ఇతరరచనలు దీనికి సాక్ష్యం ఇస్తున్నాయి. స్వాతంత్ర్యోద్యమ్మపభావం సోకి తెలుగులో బయలుదేరిన జాతీయగీతాలను పరిశీలిస్తే ఈవిషయం నష్ట మవుతుంది. ఆయన రచనల్లో ఉ్మదేకం కంబ ఉచితత్వానికి ఎక్కువప్రాముఖ్యం. కొన్నికొస్నిరచనలు చదువుతూం కే ఉృదేకంమీద ఆయనకు అపనమ్మక మేమో అనిపిస్తుందికూడ్తా,

గురజాడ చనిపోయిన కొద్దిసం వత్సరాలలో నే జాతీయోద్యమం వెలువలా దేశాన్ని ముంచెత్తింది. అక్కడ ఉదేకానికే (ప్రాధాన్యం; ఉద్వేగానిశకే పట్టాల "షేకం. స్వాతం్శృత్యపిపాస ఆదర్శవాదానికి కాల్చ్పనికోద్యమానికి జీవగ్యర్హా గురజాడకవిత్వంలో కౌల్చనికలక్షణాలు కొన్ని ఉన్నా, అవి ఆయనకవిత్రన్వైం శేవలం కౌల్చ్బసికం అని కొట్టివెయ్యడానికి వీలియ్యపు. ఆయనకాల్బని కజ్ర్య్రః వా సవికతకూడా దూరికూర్చుంది. ఇందువల్లనే ఆయన్ని అనుసరించి రచనలు సాగంచేకవులూ ఆయనరచనల్ని మెచ్చుకొనే సనహృదయులూ కాల్పనికోద్య్వ్వ్య్హ పవాహం కొంత సన్నగిలేవరకూ బహుళంగా లేరు. ఎవరేనా ఉన్నా వ్య శేనాడు (ప్రచారం లేదు.

గురజాడ అప్పారావు విశ్వక వి;కవులకు కవి;ిమహాక వి;అని ఇప్పుడ్సు కంర క్సిగా చెబుతున్న ఫ్రీఆ్రీ దృష్టితోనే ఆనాడు ఆయన కవిగా లేడు, * 5611ల కక. రాయప్రోలు, కృృష్ణళాస్రి అదీ వరనః। రాయప్రోలు పక్కన అబ్బ్యూం కృృష్ణశాత్రిపక్క-న వదుల, నండూరి ఎంకిపాటలు, విశ్వనాధ _- నాయని ॥ పిలి మాకవులు. బనవరాజునీ కవికొండలనీ కవు అనడం కరుణించి. గురజాల

క్షేశ్ల

210 చైతన్యలహరి కవిగా మాదృష్టిలోనే లేడు. మనుచర్మిత చదివితే చాలడా మహాభారతం యెందుకూ ?” (రేడియో (పసారితం ; మ్యుదణ ; ఆంధధశిల్చి 1947 జనవరి _ ఫ్మిబవరి; అీథీ సాహిత్యం _ వచనవిభాగం; 1970; పుట_508) గురజాడవిషయంలో శ్రీశ్రీకి నా డీభావం ఉండడానికి కాల్యసభావమే కారణం. గురజాడని మహానాటికకర్తగా అంగీకరీంచినవాళ్ళు కూడా ఆనాడు ఆయగ్న్‌ మహాకవి అనడానికి అంత సుముఖంగా లేరు. అయితే ఆయన్ని మహాకవి అన్నవాళ్ళు అసలే లేరనికాదు. ఆఅన్ననాళ్ళలో దేవులపల్లి కృష్ణ శాశ్తగారిలాంటికవ్కీ నిడుదవోలు వేంకిటరావుగారిలాంటి పండితవిమర్శకులూ ఉన్నారు. ఉన్నవాళ్శసంఖ్య తక్కువ అనీ, జనబాహుళ్యంలో ఆయనరచనల కంత (ప్రాచుర్యం లే దస దీనిభావం. ద్వితీయ్మపపంచసం[గామం [ప్రారంభం అయినతరవాత; పాశవికళక్షులు మానవుడి స్వాతంత్ర్యాన్ని తఈమ ఇనపకాళ్ళ కింద అణ్‌చివెయ్యడం మొదలుపెట్టిన తరవాత; తెలుగుదేశంలో కాల్పని కోద్యమం తన్న పభావాన్ని పోగొట్టుకోవడం మొదలు పెట్టిన తరవాత; మార్కు్సు పిద్ధాంతాలకు ఆసిద్ధాంకాల (ప్రాతిపదిక మీద దియలుదేరిన సాహిత్యసం స్క్య్బృృతు లకు దేశంలో వ్యాప్తీ రావడం (ప్రారంభం అయినతరవాత ; గురజాడ అప్పా రావుని ఆయనరచనల్ని నవ్యదృష్టితో విమర్శకులు చూడడం (ప్రారంభించారు. వీనితో యువతరంలో గురజాడకి ముంచి (ప్రచారం వచ్చింది. ఇదిగాక, అంతకుపూర్వం విశేష్మపచారంలో లేని ఆయనరచనల్ని, ఇంగ్లీషులోనే ఉన్న కొన్ని ముఖ్యరచనల్ని అవసరాల సూర్యారావుగారు తెలుగులో సవ్యాఖ్యానంగా విశాలాం్థవారిద్వారా (ప్రమరించడంలో గురజాడ పూ ర్రిస్వరూసం (పజల ముందుకు వచ్చింది. దేశకాలపరిస్థితులూ అనువుగా ఉన్నాయి. అప్పటి కచ్పడే నిర్వీర్యమైపోయిన కాల్పనికరచనలతో విసిగి ఉన్న తెలుగువారికి గురజాడవారి రచనలు “కొ త్తపాతల మేలుకలయికోగా “కామ్మెరుంగులు” చిమ్మాయి. ఈసందర్భంలో ఓక్కవిషయం చెప్పవలసి ఉంది. ఒకరాజకీయ చృక్పధానికి చెందిన పజలలో గురజాడకు (పచారం రావడంతోనే; ఇతర రాజకీయదృక్సథాలకి చెందినవారిలో, ఏద్భృక్చథానికీ చెందనివారిలో ఆయనమీద మొదట్లో కొంతవిముఖత కలిగిన మాట నిజం. ఇది పాతి కేళ్ళకితం మాటి. (శమ(క్రమంగా సహృదయులందరూ. గురజాడ (పతిభని గుర్తించి ఆయన్ని గారవీంచడం మొదలు పెట్టారు, నిజంగా చూస్పే నాటి గురజాడకి నేడు మనకున్న విభిన్నరాజకీయ దృక్పథాలు ఉండడానికే వీలులేదు. కాని ఆయన

తురజాడ అప్పారావు 211 మేధావి కనక మానవతావాది కవి గనక మానవహృదయ వేదనా వేది. ఈ రండు కారణాలవల్ల (ప్రజలకు సన్నిహితుడు. అందుకే “నాది (ప్రజలఉద్యమం” అని ఆయన ధైర్యంగా (వ్రాయగలిగాడు.

గురజాడవారి రచనల్ని స్థూలంగా కౌవ్యాలన్తీ కధలన్నీ నాటకాలన్వీ వ్యాసాలనీ విభజించఎచ్చు. ఈశాఖల్లో దేనికీ చెందనివీ కొన్నిఉన్నాయి. భాషా విషయంలో (పజలభాషనే వాడాలి అనే వట్టుదలగలవాడు ఆయన. అయినా, శేవలం సాంపదాయికమైన రీతిలో (ప్రాచీనవృత్తాలలో చేసినరచనలూ ఉన్నాయి. ఆయనవి. ఇవి... మాటలమబ్బులు, పుసష్పలావికలు, 'మెరుపులు మొదలైన ఇఖండకావ్యాలూ; సుభ్మద అనే అనంపూర్ణకావ్యమూ. అయితే వీట్‌ నన్నింటిని ఆయన కారణాంతరాలచేత (వ్రాశాడు, ఆయన్ని ఆయనగా మనముందు పెళ్లే రచనలు కొవివి. ఆయన న్య కిత్వకమపరిణామపరీక్షలో వీటికి స్తానం ఉంది. అంతే 1 “గురజాడవా రి రీతిగానే పద్యరచన జేసియుండి నచో ఆమార్గములో వారు తప్పక (ప్రౌఢకవి యయ్యెడినారు” అంటారు డా నారాయణరెడ్డిగారు, వారే అన్నట్లు “వె తాళికత్వము, యుగకర్శృత్వము ఆయన సాధింపవలసిన విషయములు” గనక గుర జాడవారు కొత్తమార్గం తొక్కారు,

గురజాడవారు తొక్కిన కొ త్తమార్గాన్ని పరీకీంచేముందు, ఆయన ఇంగ్లీ మరచనల్ని కొంత పరిశీలించవలసిఉంది ఇవికూడా ఆయనవ్య క్రిత్వ 1ళమపరిజామంలో భాగం పంచుకొన్నవే,

అరోజులో మనదేశంలో ఉన్న మేధావులై న విద్యావంతుంకు ఇంగ్లీషు భాష అంపే _ ఇప్పుడు మనలో చాలామందికి ఊహించడాని కే కష్ట మనిపించే వ్యామోహం ఉండేది. నాటిపరిస్థితుల్ని అనుసరించి ఇది మసం అర్హం చేసుకో గలం కూడా.

శ్రీపాద సు బహ్మణ్యశాస్రిగారిలాంటి వారు కూడా, “లళ్లుకు వెలు గిచ్చి క్రొ త్తబాటలు కనపర్శి దృక్పథమే మార్చేసింది, ఇంగ్లీ షువాజ్బయం మనకు” అంటారు (అనుభవాలూ వ శ్రాపకాలూను, రెండవనసంపుటం * పుట = 260

నొటిపరిస్టితుల్ని గురించి సురేర్యదనాఖ్‌ బెనర్జీ ఈవిధంగా “కళ్లకి కట్టి నట్లు" (ద్రాశౌడు,

“017 601655, 616 [156 జబ 0౯ 5081150 ఆ6402600 ౪676 ౪10- 168607 ౧౯౦-81630. 1₹1ట 60614 566 ౧౦ గ 1౧016 6౪4111226100 0౯ లం 6610476 006 ఛ/66 [౧6౮ 876 0147గ[0664 0 16 ౧౦౪610 2౧6 465 56/208్ర60655.... 6గ/60108 5081150 ౪25 శ్రం06-6/60 భం 61101006

212 చై తన్యలహంి 0 95/జగిరే/ ౪25 2 ౪7౬46; ఆఈ6౧/61౧8 ౧౦౬ క0డ్ర1150 25 60 06 ౪16466 ఇగ 9850106000” (తీ 260౧ 1౧ [౭14౧6-] 925; ౧౩౭6-3౦69) బెనర్లీ వర్జించిన పరిస్థితులు సంగదేశానికి సంబంధించినవై నా, మిగిలిన. (ప్రాంతాలలో నూ వాటికి తీసివోని పరిస్టితులు _ కొన్నైనా _- ఉన్నాయంటే సత్మ దూరం కాదు. ఆదేశంలో, ఇంగ్షీషులో నే కవిత్వం (వాసి, ఇంగ్మీసుకవిగా అంతర్జాతీయవిఖ్యాతిని పొందా లనుకొని ఉవ్విళ్లూరిన మెకేల్‌ మధుసూదన్‌ దత్‌ (1824 - 1873) లాంటి వాళ్ళుకూడా ఉందేవాష్ల. పాపం । ఆరోజుల్లో ఆయన. ఆశయం ఇదటి 1 “గ౦ 01055 0016 ౪256 గీర10016 ౪276 [0? జంగ 0% & ౧4061635 8౯276.” ఆరోజుల్లో భారతీయ'మేధావులు కవులు ఇంగీషులో రచనలు సొగించి పాళ్చ్ళాత్యపపంచంలో 'పేరునంపాదించాలని చాలా ఉదిలాటపడేవాళ్ళు. భారత దేశంలో అన్నిప్రాంకాల్లోను ఇ కాంటివాళ్ళు ఉండి, దేశభాషల్లో (వాయక ఇంగ్షీషు లొ న (వ్రాస్తూ ఉభయ భష్టత్వం ఎదుర్కొనగా మూకీభావం పహించడంగాని? కలరూప్పు (గ్రహించి తమ్మపతిభని మాతృథాషాభివ ల్రద్జీకి వినియోగించి కవులుగా "పేరుపొందడ౦గాని చేస్తూ ఉండేవాళ్లు, వంగదేశంలో ఇలాంట్‌వాళ్ళకి (ప్రతీక మైకేల్‌ మధుసూదన్‌ దత్తు. ఇంగ్లీషమకవిగా తనకీ ర దశదిశలా వ్యా ప్తిస్తుందని. గాఢంగా నమ్మిన దత్తు 1842 లో ఇంగ్లండునుండే వచ్చే “బాక్‌ ఉడ్స్‌ మాగ వైన్‌ * (31101040065 138321౧9) కి తన ఇంగ్లీషుపద్యాలు కోన్ని సంపొడు- వాటిని +వర్డ్స్‌వర్త్‌ మహూకవికి అంకితంచేశాడు.' (+ 7166 ౧౦6౧15 278 ౧౧౦9౬ 6506601111 6664103666 €0 ౪1111208 ౧౧౦౧49౪076 క654., 16 ౧౦6౭౪ 0౫ 2 10౯616౧ 260౧176౯ 0 015 66౧149--€16 2460౧”) ఆపద్యాలు ఏమయ్యాయో నాటికీ నేటికీ ఎవళ్ళకీ తెలియదు. తరవాత దత్తు ఇంగ్లీషులో వాయడం మానివేసి మాతృభాష అయిన వంగభాసలో (వాసి మహాకవి అని కి సంపాదించాడు. ఆయన *“మేఘ్‌నాధ్‌వథ్‌" వనంగమహో కావ్యాలలో ఒకటి అయింది. కాల్మప్రభావానికి లోనై గురజాడకూడా ఇంగ్లీషులో కవిత్వం (వాకాడు ఆరో జుల్లో విజయనగరంను౦చి *దీ ఇండియన్‌ లెజర్‌ అవర్‌” (౧% 1౧6412౧ [615676 [104౧ అనే ప్మతిక జి. వెంకటరమణయ్య అనే ఆయన సంపాదకత్వం కింద వచ్చేది. తన పత్రికలో వెంకటరమణయ్య గురజాడ (వ్రాసిన “సొరంగ ధర అనే ఇం గీ మపద్యకావ్యాన్ని (ప్రచురించాడు. ఇది 1883 నాటి మాటి

తురజూడ అప్పొరావు 213 అప్పుడు అప్పారావు ఎఫ్‌.ఏ, చదువుతున్నాడు. ఈ వెంకటరమణయ్య దాన్ని తనపతికలో (పచురించడమే కాకుండా ఆరోజుల్లో కలకత్తానుంచి శంభు చంద్రముఖర్జీ అనేఆయన నడుపుతూ ఉన్న “రీస్‌ అండ్‌ రయ్యత్‌ * (615 256 గిఖగాంలి అనే పత్రికకి కూడా (పచురణార్థం “సారంగధరి పంపాడు,

వీనితో శంభుచంద్రముఖర్జీ మన గురజాడని గురించి తెలుసుకో వడం జరిగింది. ఈయన *"సారంగధరొని స్వీకరిస్తూ వెంకటరమజయ్యకి (వ్రాసిన జాదిలో (14 ఆగస్టు 1883) ఇలా అన్నాడు

ర్ర్క/20ర361122 15 (౧6666, 2 ౧056 ర౯౦౧౫151౧| న౯౦౮౮66100, 2౧4 10278 ౧6901766 0 8176 16006 ౪1646౯ ౧౮01169 1% 067 ర206౧. . తీని062/108 ౧౦౧౫ 61౧6 €0 61౧6, 1౧ గా౭[ై్రాతు 10 “(06 1౧6130 ఓ6156076 104౯, 6 న౦6౧1 గ 06 5216 60 ౧2౪6 6661766 ౧౦ ౧౮91162600 25 ౫76౬ 1 ౪13066 60 (76 18 ౭౧ 26౪2062066 306 [27/6 ఇం00741081౫7 ౧౮౦11566 1625 116౪6౧6 06౧౦౪|.. (౫ 000666 1౧6666, 15 ౫౦-016. [౪150 ౬0 ౧౦౦౪౯౩86 16 ౫7౦౪౧6 24001 9౫ 97106108 0౪6 [15 ౪౦౧ ౪౧6ేఅా 16 [౦56 11700612016 6176౮౧౧5€2[665... [1602040116 016256 60౧౧౮౧|౧266 915 166662 60 ౫౦౪౯ ౫౦౮౪౧౬ (16064, ౧19 ౧౦౪1) [15 ౧౧౩౧౫ 66800 €0 06 5076, 06€ 00676 15 564% 1౧ 010. ఓ66 117 80 00 206 ౧7౦5౧6 1 ౧666 502౯0917 32౫ €126 | 10౧8 60 1000౪ 13 గ2౧6 206 |! ౧2౧6041265 20040 [1౧ 15 5160), ౧015 664602610౧ 206 ౧౮౧5616” (ఆ౮॥౧||1హ౯6౮2|362 5060121 15506 ; నగ6[౧2 ౪1572 581161 (1963) ; కిజ్యిల- 18, 19),

శంభుచంద్రముఖర్జీ దర్శించిన ఈనహృదయత అస్పారావుని బాగా ఆకరీంచింది. ఇంచుమించుగా ముఖర్జీని తన కవితాగురువుగా ఎంచుకొని తన ఆశల్నీ ఆవేదనల్ని ఆయసకి తెలియజేనుకోవడం మొదలుపెట్టాడు అప్పారావు. ఇదరి మధ్యా ఉత్తరాలు నడిచాయి. ముఖర్జీ ఎన్నోసలహాల్ని అప్పారావుకీ

ల!

ఇచ్చాడు. అపజయాల్నిం నిరాశల్ని ఎదుర్కోవాలిగాని నిరక్చాహపడకూడ దన్నాడు. 1883 లో సెప్టెంబరు 17వతేదీని ముఖర్జీ అప్పారావుకి (వ్రాసిన జాబు ఈవిషయాల్ని అన్నింటిని విపులంగా తెలియజేస్తోంది.

టు 1౧06౧656 1౧ ల6 4666 0 270౪4౧8 ౧౦66౬ 11113

04 286 €16 26604855 0[ 70౮7 11/8 376 [1054 ౪6160౧06. 116 615-

స (౮ 00 ౧278 అంధ61160666 276 ౧0౪౧1౧౯ అగగ20గ64102%/ ; ఈ౦౮౧2క్ర6006గ / 660125 07 2% 0/1810210 ఆగ౭111/ అంగ ౧౦౪4 ఈ౪76౧/ 41! [ంగా. 56111 1655 62501 15 168 €0 ౪౦౧66? 26 గ౮5ఓి "౭607 ॥ ఖో 64122262 506621. 15566; తీంర[2 1542 ఖ06గ లజ!" (౮౧1౯ 2161 (1963); 5282- |9)

214 చైఠతన్యలహరి వ్యతిలేక విమర్శల్ని లెక్కచెయ్యకుండా కవి తనరచనల్ని తాను చేసు కొంటూ పోవాలని దైర్యం చెప్పడమే కాకుండా, “సారంగధర” కావ్యాన్ని గురించి తనఅభిప్రాయాల్ని నిష్కర్షగా నొప్పించకుండా చెప్పడ మేకాక, కవిశ్వాన్నిగురించి తనకున్న అభిప్రాయాల్నికూడా ముఖర్జీ వ్యకృంచేసి అప్పా రావు కవితాదృష్టిని తీర్చిదిద్దాడు. ఈవిషయాల్ని పైన పేర్కొన్న జాబులోనే ఇలా వివరించాడు “లంగ 16 గంరేఆ?౧ 012116 *6106 ఈ116 70౪ 266౧౧99 1 “5262088- ఈే122 15 12౯ గంగ ౧౦౧౪411౧ | 989060. 06 11961108 గగ 0₹ గింగం 56111 ౦0060౫ 616 ౧11౧65 ౦0౧౧6౧ 2౧6 గ255 [01 €746 ౧౦౪6౫ 866౬ ౧6౪/౭? ౧౧1౧4. 0ంగి€ 96 6150064/2క్ర66, 704 [౧276 ౧౫౬౮. 1౧౧౧౦౪౬ అంగ 0౫ 04107260. గిం86 206 ౧66౦౬ [626 ౧0౬ గంఆ౯గ/ ౦౧1౫ 966౬ 2|| 1౧649 0000169 గీ90౪6 2||; 00567౪76. 009676 ౧120 2౧6 ౧2౦4౯౬ 2గ6ే 161% ఉంగదా. 61, 1౫౦6 6660000౧౪౧ 10006 ౧౫౬ ఈ6 ౧056 0౫౦౪? 1౧641266 ౧61౧806గ1006. 60 1౧౯౦ 16 ౧8౧08 ౪1113865, 16 ౪౧౦౦69, 16 ౧||19, కం €06 616 5681-5006; 4600 606 98 2౧6 ౧౧౦౦౧; ౪2600 16 010465 204 9601019; *860% 560-063౧09 2౧6 016 తేళ్ళ ౪1600 €[6 501/5 0 ౧6276౧2 2౧6 6 అంగర6 21౧6 1180001085 26 ౪2765 0 616 06620. /2600 ౪౭662115 2౧6 ౯4౧0108 06౧00165, [0౧ [0086660 ౧0666 €16 06260011 2౧6 ఈ116 ౪౧౦౦౧61౫ 1౧ 6 ౧6౧2౧ 10/౧ లే;/1గ6. శరర, 1356 ౧06 16359, (౧010౪ ఈ6 0౧6260౧5 01606 [౧62/9 7౦౪౯ 0౪/౧ 2౧6 ౦ళ1లాక ౧౧6౩5౪౯6 61617 9660660 25 ౪611 25 ౪/62[6౧655= గింగంగ0అ ౪360ల [276 ౧601106664 0% 656 రసిక, 006 ౧6౪6౭7 ఈ06గ6 ౮౧౦౧ ౦6169, 7036౫౦4౧ 0౪/1 961 8176 6106 €0 7౦౪ 040 ౧౦౪4౭౧ 106 ౧౪౩6 1664 8004 6ఆ31, 0069 1౧ 29-గ౮రయ1-29 ౧౫/౦4. గాల6 11 2 600846 ౧౦6౬ ౪౦౪1౧ 6౪/౧, “7౦|| ౧౧4౩౬ గుడ5ం6 6 12088286. సంర 86011, 40 966 [64 61056 90 6 గా౭౧%%ా రంగ) అర/855 అంగ:6౪6 గంగ 5ళ 04 ౧656 1౧16266 0ఈఅ5 6౧6 ౫7౦4 26౦౮6176 న వ 1160066 16 [0551016 2 ౧అ4 ౧౩౦౧ 5616108 ౦౪|| గ601605.. 10/04 ౪171166 10౧ €₹06 1090162600, *సం౧ 011 ౦ ౫౦4౯ 540)669 ౫౦౪ 3౧౧౦6 [1|| 60 9660664 [1016 [662064 ” గురుజాడ అప్పారావు (పతిభ్మాసవంతిని తీర్చి దిదిన ఉ తరం ఇదని ౧ అవి నానమ్మకం. ఇందుచేత దీన్ని ఇంచుమించుగా పూ రిగా ఉదాహరించడం: టి జరిగింది. ఈఉత్తరం అందుకొనేనాటిక అప్పారావువయస్సు 22 సంవత్సరాలు. అప్పారావు తనజీవితంలో సాధించిన సాహీత్యప్మకియల్ని అన్నింటినీ _ వాటిని గురించి మన కిప్పుడు బాగా తెలుసుగనక _ ఆకళింపునకు తెచ్చుకొని ఈడ త్త

గురజూడ అప్పొరావు 215 రాన్ని మనస్సులో పెట్టుకొని పరిశీలిస్తే ముఖర్జీ సలహాల్ని అప్పారావు యావ తృాహిత్యజీవితంలోనూ ఎలా పాటించాదో మనకి అవగతమవుతుంది. మనుష్య స్వభావపరిశీలన, (పకృతిపరిశీలన ఆయనరచనల్లో మనకి అడుగడుగున కన బడతాయి. ఏమి చేయ్యాలో చె ప్పేగురువు దొరకవచ్చుగాని, చెయ్యగలిగి నశిమ్యడు కూడా ఉండాలిగదా ః ఆప్పారావు అలా చెయ్యగలిగిన పతిభావంతుడు. ముఖర్జీ ఉపదేశవీజాలు ఊషరక్షేతంలో పడలేదు £ అప్పారావుకి (ప్రతిభతోబాటు విజ్ఞతకూడా ఉంది గనక, ఇంగ్లీషులో కవిత్వం (వాయడంతో (ప్రారంభించినా అడి తనగమ్యం కాజాలదని తొందర గానే గ్రహించాడు. లేకపోతే అప్పారావు, ఇరిగ్తీషు బాగో (వ్రాయగలిగిన విజయ నగరనంస్పానో ద్యోగిగా మాత్రమే ఉండిపోయేవాడు. విదేశీయుడు ఆభాషలో సృజనాత్మక రచనలు చెయ్యడం, మెప్పు పొందడం, అసాధ్యం ఆవి ఆయన సులువుగానే (గ్రహించాడు. ముఖర్జీ వాసిన జాబులోగూడా ఈవిషయమై (పస్తా వన ఉందిగదా ః (“...... 1౧ 25-0060[0-25 ౫7౦౪ ౪౧166 1౧ 2 60౧6౮6 ౧౦౬ ౫7౦౪౯ 0౪/౧, ౫/౦౪ ౧౧౪51 ౧౫౫౦౬౯ 16 12084336, గిత36 01764110, 60 566 ౧0% 1056 (0 16 ౧౭౧౧౯? 907% అధి[655 1601561765...) - పాళ్ళాత్యభాషా సాహిత్యోల్వ నాగరఃతా నంన్కృృతులి వ్యామోహంలో పడి సర్వం మరిచిపోయి, *తెల్పద్శొరి గా చెలామణీ కావాలనే బాధతో పాళ్చాత్యన్త్రీని వివాహమాడి, కై 9 స్తవమతాన్ని స్వీకరించి, విదేశాలలో పర్య టించ్తి అనేక పాళ్చాత్యభాషలు నేర్చుకొని, ఇంగ్లీషులో నే (స్తూ ఉండికూడా చిట్టచివరికి మై కేల్‌ మధుసూదన్‌ దత్తు కవిగా కృతార్థత, చరితార్జత తన మాతృ భాష అయిన వంగభాషలోనే పొందగలిగా డంహప్కే ఇంక ఈవిషయమై వేరే చెప్పవలసింది ఏముంది : అప్పారావు విజ్ఞత పరిసరాలు వాతావరణం - ఆయన్ని వంగకవి అంతదూరం పోవలసిన అవసరం లేకుండా చేశాయి. ఆరో జుల్లో (ప్రతిభా నంతులైన నునవాళ్ళందరూ. ఇంగ్లీిషరచన్నలలో ప్రారంభించేవా శ్ళనడానికి అప్పారావు తమ్ముడు, (ప్రతిభావంతుడు, అయిన శ్యామలరావుకూడా తార్కాణం, కాని పాపం శ్యామలరావు చిన్నతనంలోనే చనిపోయాడు. శంభుచంద్రముఖర్జీ అప్పుడప్పుడు శ్యామలరావుకి కూడా (వాయడం ఉంది అప్పారావు (వ్రాసిన “సారంగధర" ని చదివిచూస్తే ఆయన ప్రతిభ మ నకి వ్యక్తం అవుతుంది. ఇంగ్లీ షులోకూడా చెయ్యి బాగా తిరిగింది అని తెలుస్తుంది.

216 - చైతనవకమార భావగాంఖీర్యం సహజంగా ఉండనే ఉందిగదా ! "సారంగధరి [ప్రారంభాన్ని మహాకవి గురజాడ ఇలా చేశాడు. ఈ[ప్రారంభంలో, ఇంగ్లీషుభాషకి సహజం కాని (ప్రాచ్యభానపద్దతి కొంత ఉన్నా, భొషాడందిరం ఉన్నా రచయిత కవితాత్మ కలవాడని వెంటనే తెలుస్తుంది. “716 12004106 624/౧ 8276 066 6 ర॥14 ౦ 1816 ఛగగ10:56 111206 0602006 ౧312౫66 ౦6? 616 ౧176౯5 08256 తీగిరే ౪018 €16 0665 251660 1౧ 10045 00౪615, 1116 గాంగ 60643972౧౩ 0801. 1౧ గ౭౯౧/ ౪1/15 తీ (10649216 016015 50366 $16 గాం?౧10క్ర 510“. (ఆ౮|||౯౮౪/82242 5066121 15566, తీంిర[ ౪1542 520161 (1963); కిష్యిం-21) చిశ్రాంగి మెల్లిగా సారంగధరుడి పక్కలకి చేరి, ఉద్యానవనంలో క్రిడా నరస్సులో ఉన్నపువ్వుల్ని చూపిస్తూ ఇలా అంటుంది “లం ౧0% 6 ఓంగ4 01 01౫7 (00) ఈ6౧/ 046 615565 616 51660 24/20, ఈ126 81690156 ౪21:63 తీం6 0౧64 [16౧ (21౧ 1169? 706 9066౧1౫ గిం66 1౧ 015 8806) 511106 ౪౦06 6౪౭౧ 0100౧), 546 ౪౦౦65 60 (61౯- ౧666655 ౪2౧000 [ఆ” (ఆ|| 60౧322642 5060131 15966; గీగ6[8 ౪15౪442 52016 (1963); లొ6-24) అప్పారావు సాహిత్యజీవితం (ప్రారంభదశలో ఉన్నా ఆయనప్రతిభనిం- ఆయన (వాసినజాబులసుదిట్టి, సారంగధరను బట్టి శంభుచందముఖర్జీ గుర్పించ గలిగాడు. అందుకే, వెంకటరమణయ్యకి 1883 లో (వ్రాసిన ఉత్తరంలోను (*...41626 15 5045 10 91౧, అప్పారావు తమ్ముడు శ్యామలరావుకి 1889 లో వ్రాసిన ఉత్తరంలోను (...116 [013 66 564౯ 10 1), ") అప్పారావు (పతిభని గురించి (వాశాడు ముఖరీ. జారి జ నాటి వంగదేశ పరిస్థితుల్ని బటి ఐతిహాసికకారణాలవల గురజాడ ళు ఉం వారికి వంగమేధావులమీద కవులమీద ఆదరాభిమానాలు గొారవమర్యాదలు ఎక్కువ అని మనం ఊహించవచ్చు. తరవాతకూడా అవకాశం వచ్చినస్వుడు కలకత్తా వెళ్ళి వంగ మేధావుల్ని కవుల్ని ఆయన కలుసుకొన్నాడు. 1912 లో వంగియ సాహిత్యపరి షత్తు ఏర్పాటుచేసిన (3-1-1912) తేసీటివిందులో పాల్గొ

గురజూడ అప్పారావు వో న్నాడు. కలక త్రాప్పర( ప్రముఖు అందరూ రపీం(ధ్రనాధ'రాకురొని అభినందించ డానికి చేసిననభలో (12_1.1912) పాల్గొని రాకుర్‌ని కలుసుక్తొన్నాడు. ఈ సన్ని వేశం అప్పారావుకి చిరన్మరణీయం అయింది. అయిక్సే అప్పారావు అస్పట్‌కప్పుడే తెలుగుదేశంలో లబ్బప్రతిష్పుడు. (వ్రాయవలసింద్రి ఇంచు మించుగాా అంతా (వాసేశాడు అవ్నటికే. తరవాత మళ్ళీ డిసెంబరుమానంలో రాకుర్‌ ని కలుసుకొన్నాడు, వివిధవిషయాలు చర్చించుకొన్నారు. ఇద్దరి మధ్యా కొన్ని ఉత్తరాలు నడిచాయి. అంతే.

ఈ వ్యాసంతో అప్పారావు వ్రాసిన వతిరచననీ పరిశీలించాలని నా ఉద్దే ఇంకాదు ఆపని ఈవరకే చాలామంది చేశారు. అప్పారావు - కవిఠాత్మ ఎలా పరిణామవికాసాల్ని పొందిందో, వివిధ విషయాలమీద ఆయన కున్న అభి ప్రాయాలు రచనల్ని ఎలా (వభావికం చేశాయో నాదృష్టికోణంనుంచి చూడడం వేని ముఖ్యోద్దేళం. అప్పుడే ఆది విమర్శ అనిపించుకొంటుంది. విమర్శలు అనేక విధాలుగా ఉంటాయి అని తెలుసుకొన్న సహృదయులు ఈ నామార్షాన్ని 'అర్హంచేసుకోగలరు,

గురజాడకి భాషవిషయమై ఒక నిర్దిస్టాధిపాయం ఉంది, (వజలభాషకి సాహీత్యగౌరవం రావాలని ఆయన కోరిక. ఈవిషయాన్ని ఆయన చాలాసార్లు వెప్పాడు. కన్యాశుల్క౦ [(పథమమ్ముదణం (1897) పీఠికలో ఇలా (వాశాడు.

“1 61005166 6 ౧12౫ 1౧ 16 50060 612166 గ06 ౦౧1౫ 26 19 15 సంలంగ 1౧06181016 60 ఈ6 5628630108 ౧౪౦116 110% ఈ6 110620 శ11166 9066 2150 [200 200౧710100 1261615 ఈ6 ౧౫౦౧6౧ 601216 [610% 101 161080”

కన్యాళుల్కాన్ని 1897 కంట ముందే అప్పారావు (వాశాడు. దాన్ని 1897 లో జగన్నాథవిలాసినీ నాటకనమాజంవారు విజయనగరంలో పదర్శిం చారు. ఈనాటకానికి నాంటీ(ప్రస్తావనలు నాటినంప్రదాయాన్ని అనుసరించి సంస్కృతంలో (వ్రాశారు (13 ఆగస్టు, 1892 ఈనాంద్మీపస్తావనల్లో గురజాడ వారిని గురించి ఉన్నవాక్యాలు నాటిపండితలోకం ఆయన్నిగురించి ఆయస రచనని గురించి ఏమనుకొంటూ ఉండేదో మనకి తెలియజేస్తాయి. ఆనందగజి పతి మహారాజు ఆస్థానంలో కవుల్డుసండి తులు, కళాకారులు చాలామంది ఉండే వాళ్ళనీ వాళ్లలో అప్పారావు ఇలాంటివాడనీ అక్కడ ఉందిః

218 చైతన్యలహరి “వ్రేచ్చ్వేకో జయ మాం గేయభాషాకవి రరజాడ వేంకటప్పారాయ నామా 'షేకొస్పియర్‌ మోలియర్‌ బెంజాన్సన్‌ ఇత్యాది మహాకవ్శిగంథనిరంతర పరనా దరీ ఆంగ్రేయనాటక్మకమ నాం ధ్యేఒప్యవతారయితుం కుతుక్కీఆంధ్రేఒపి గ్రంథ భాషాయా అ(గ్రాంధిక (దష్ట్రజనాబో ధ్యస్వభావషపయోగతయా తా ముపేశత్య స్వభావప్రయోగయోగ్యా మానుభావికీం కేవల వ్యవహారరూపాం ఆంధధభాషా మాదాయ్య్క ఆంగ్లేయ మేవ నాటకపద్దతి మవలంబ్య కన్యాళుల్కంనామ నాటక మకార్షీత్‌” (మొట్టమొదటి కన్యాశుల్కము (1897; దిం.గో,ర., 1969. పుట _ 70) రెండో మ్యుద్రణం నాటికి గురజాడవారి భావాలు ఇంకా బాగా వ్యక్త మయ్యాయి. అపీఠికలో, (గాంథిక వ్యావహారిక భాషల తులనాత్మక పరిశీలన చేసే వాక్యాలుకూడా కొన్ని దాన్లో ఉన్నాయి. 'మొదటిము[దణం నాటక౦కంబె 'డెండోము.దణం నాటకం పెరిగినప్లే పీఠికా పెరిగింది. ఈ"పెరుగుదల భాషా విషయమై ఆయన కున్న నిర్జిష్టాిప్రాయాల్ని మనకి బాగా తెలియజెప్పడానికి పనికి వచ్చింది. సమాకాలికుల్లో కొందరిని విమర్శించడానికి (106 ిగ6 661000 1౭5 ర౧2౧16664 5600655. [6 ౧7655 85276 10 2 60౧6121 ౧66680610౧ రే 021166 462 1౧ ఆల 1౧ ఉం 1115000 0 618864 1109260676 2గ౧64 ౧౧౭౧, ౦౧6౧ 2064 ఈ॥16460 486 1౪10 1౧6666 06 0౧1౫ అ౦606100 ౪25 $1302గ03%0026%0202 గు 6012202020 క2౧414 ర్‌ ఇగిం 4౧౧౦౬ 56206 €4/0 11గ|9 1౧ 9115 ౦161౪136 ౧6౯86౬ ౪౦/16 - 5006131! గ6+ంగా 26 5001660 616086"), కొందర్ని భూషించడానికి (“06 676616 0 6611- 0674661 1౧6౦646008 ఈం ౪67౧666120 1౧60 761486 62|| 166691౧

• 52051016 ల౭6|[600౧ 0610069 60 ౧౫ (౯1అ6ీ స నా గట క3/4 1౦56 రి20306402గ1 0౪69 గ౦6 2116606016 ఉ౭౧౧ €0 ఈ12[0066 1౧ 606 6121645.) కూడా ఈ పీఠికని గురజాడ ఉపయోగించు కొన్నాడు “ ఇదిగాక (క్రమకమంగా (గాంధికభాషకూడా ఏవిధంగా వ్యానహారిక థాషకి దగ్గరగా జరుగుతోందో కూడా వివరించాడు. (“0/16 606 ౪6౧౧408127 15 ఈ49 6310108 ౧౭౦౦6౧16౦౧, ఈ6 166147 0111666 1561 5 30౧౧౦౫|- ౧౧26౧8 60 ఈ€6 500%61) 011664 1౧ 968 0656 ౧౧౦౭6౧౧ ౧౯౦6 ౪౧10 ౧౧౭౧1656 క్ర'636 6664011 0 ౪5288.) జ్సిం ఒకవిధంగా చూస్తే; ఇది కేవలం తన నాటకం రెండోము ద్రజక్రి పీరికగా మాత్రమే గురజాడ అనుకొన్నట్లు, మనం ఊహించడానికి వీల పద్స, ఆయన.

గురజాడ అప్పారావు 219 వాదాన్ని తిరిగి చెప్పడానికి ఈపీఠికని ఆయన ఉపయోగించుకొ న్నాడు అనాలి. థాషాళాస్తాానికి లిపికి సంబంధించిన విషయాల్ని కూడా ఆయన దీనిలో వివ రించొడు. (“| ౧364 60 60౧౬6౧64 ౪16 0౧6 ఆ1గం4!ల 1౧ ౧౧6౧8 ఈ15 5001. 706/6 21౧౩ ౧౧౩౧౫ 50౪౧65 1౧ €[6 500160 0121604 ౪1100 2౧6 [౧0౬ ౯౭౧౯:6౧౯66 1౧ ౧6 161486 తీ!౧[25066. 1౧ 916 ౧౧౪56౧6౬ 50366 0 16164క్రలి నిగంగ౧6665, ! ౧46 €0 00౧6౭౧౮6 ౧౧౫౩౪1 ౪160 1౧6146౧| 35401 $04౧69 9౫ 2 [౦0౧122౧621 1౧6 ౧1860664 6౪౭ 606 ౧6౭౧456 57౧౧0015, 2౧6 | 6౧౧1౦౫౪ €స6 తీగిరేగ2045ళ22 2006 2 ౧2౦ 106 6౧68060౧ 06౯ ౧౪౫ 57౧8019 2౧64 6౧91౧ 3400600 1౧460 ౧/౧6 62౧ 06 ఆంం664 0గ౧%0/ 1166? 2 ౧౦౯౪ ౪/16065నిగ846 గ౧6౦౦6౧10610౧ ౦0 616 5001461 01816; ఈ పీఠిక చదివిన వాళ్ళకి అప్పారావు ఎంతటి మేధాపో ఎంతటి విద్వాంసుడో, ఎంతటి స్వాతంత్ర్య (పియుడో తెలుస్తుంది. ఈన్మప్రతిభమీద, తనవాదంమీద ఆయనకి అంత నమ్మకం ఉంది గనకనే నంకెళ్ళని (పేమించేవాళ్ళు ఎవళ్ళేనా ఉంపే ఉండనివ్వండి అంటాడుంవ్యావహారికభాషకి ఉన్నశకక్తి అనంతం అంటాడు.[గ్రాంధికభాష బరువు జేటుఅంటాడు, (౫| + 016 614086 106621 6111606 25 2 రై౯626 6152011107 11౧౯౦566 0౫ €౧261640% ౪౧౦౧ €[6 616865, [66 ఈ₹1056 ౪*గం 1076 00665 76౧67266 16 గ 0౪0 ౪6౧౩0౦012౧ 10! గల 16 11౪108 61680, €ఈ16 12113౧ 0 €16 ౬206 1౧ *౧10 0౧6 0645 15 2503166 €0 అం౧855 0౪౯ |0౫5 2౧6 50/౧0౪/5, 946 50౧౧6 0₹ ౪49 2/6 25020166 €౦ ౪౧166 ౪611. 1166720406 1౧ 6 ౪6౧౧20౪13౧ ౪111 [౧0616 16 €6 600! 0 416 [62526౬ 2గ౧4 16 ౪11 10001 8౩6 6 ర6ంం! 0 ఈఈ క్య11500020 1౧ 1౧612. 16 గ౦551501116165 2౯6 1౧1౧026౧56, )

ఈవిధంగా (వ్రాస్తూ పోయి,భాషని సృష్టించేది శాసించేది మహాకవి అనే. పరమసత్యాన్ని వ్యక్తం చేశాడు. మహాకవి ఎవరేనా బయలుదేరి వ్యావహారిక

జ్‌,

భాషలో ఉద్గంధం వ్రాస్తే వ్యావహారిక భాష గొప్ప భాషగా రూప్పరేఖలు తీర్చి దిద్దుకొంటుంది అంటాడు ఈయన. (“110 2788006౧61 6/06? 0 2 ౪6౧౧2= ౪137 8109726616 159 ౧66666 ౪10 ౧౪౧౩౦౧8 ౪౦ 176 60౧౪6౧58౧6 *160 ౧6 [15001౫7 01 606 ౬౧81150 01416063 2౧6 16 క, 2౧64 | (౧౧0౪ 1 15 ౧౦౯ ౩౯౧84౧౧౪౧౮ 6026౪411 అఆ౦1౪768 2 ౧6౫౬166727 0141666 (10౯61486. తీ క్రగ6౭6 ౧౧6౯ ౧౧౮౩6౬ ఈ/106 2౧6 ౧౧౭౬6 14 [66 45 ౧౧౭౧౩7౯6 016 8౧04౧6 407 ౧1౫౮౧”)

ఎంత ఆత్మవిశ్వాసంతో అన్నమాట లివి. ఆగొప్పరచయిత ఆయనే అని మనం ఇప్పు డనుకొంటున్నాము, అప్పారాపూ అలాగే అనుకొని. ఈ వాక్యాలు (వాశాడం పే సత్యదూరం కాదేమో |

220 చై తన్యలహరి భాషానంబంధమైన ఆయనభావాల్ని బాగా అర్ధం చేసుకోవడానికి ఈ పీఠిక పనికివచ్చింది. తన లక్షణాలకు లజ్యెలుగా ఉండాలి అన్నట్లుగానే ఆయన్ల రచనలన్నీ చేశాడు. తన రచనల్ని నంఘనంస్క్రరణద్భష్టితో కూడా చేసినా ఇక్కడే వీరేశలింగం పంతులికి ఈయనకే ఉన్న ముఖ్యభేదం, వీరేళలింగానికి సంస్కరణ ముఖ్యం. దానికి సాహిత్యం ఉపకరణం, అప్పారావుకి సాహిత్యం ముఖ్యం. సంన్కరణ కొసరు లాభం. అయిత్తేఇఖంత నిష్కర్షగా ఎక్కడా లేకపోయినా ఈ ఇద్దరి రచనల్ని చదివితే దునకి కలిగే భావంఇదేఅని నానమ్మకం. అప్పారావుకి కూడా వీరేశలింగంమీద వ్యక్తిగా ఉన్నంత గౌరవం, ఆయన రచనలమీద లేదనిపిస్తుంది. వీరేశలింగం కర్మవీరుడు, కార్యశూరుడు. అప్పారావు మేధావి కవి. అప్పారావు ముత్యాలనరాలలోకూడా భాష భావం అతికినట్లు ఉండడానికి శారణం ఆయనకి వ్యావహారికభాషమీద ఉన్న (వభుత్వమే. కేవలం అభిమానం చాలదు; మవోకావ్యం (వాయడానికి, ప్రతిభ కావాలి. అది ఆప్పారావుకి పుష్కలంగా ఉంది. (ప్రజలభాష విషయంలో, అప్పారావు మీద వర్డ్స్‌వర్న్‌ 1వభావం చాలా ఉంది, తన “లిరికల్‌ బాలెడ్స్‌" (గ! 82112649) కి పీఠిక (వాస్తూ వర్డ్స్‌వర్స్‌ ఇలా అంటాడు. “౧6 100102! 001606 96%, ౧౧౦- ఖింం66ే 1౧ (0656 ౧౦||: ౪28 60 థం056 1౧౦16606 206 51642610౧5 గాంగ ఉంగగం0 1148 ఇక 60 761268 0! 4జల106 చంగ, భగంట్రడం46 29 137 15 ఖం5515016 1౧ 2 56160001 0 12086366 ౧6౩1) 69664 0౫ ౧6౧ 2౧64 26 6 58006 6116, 60 రం 6+ఆ ఈంణగ 1 6620౧ ౧601047108 0 1౧1461౧2- ఓ10%, ౪16౧607 0౯61020 €ఉ1065 50414 09 ఫిగ66గ0666 60 96 ౧41౧6 1౧ శగ ౪౧65౮2! 250660...“ అప్పారావు వర్డ్స్‌వర్స్‌ మీద ఒకవ్యానంకూడా (వాళాడు. ఆయనవల్ల [పభావితుడయ్యాడు. ముత్యాలనరాల్లో ఆయన (వ్రాసిన లఘుకావ్యాల మీద ఈ(ప్రభావం కనబడుతుంది. అప్పారావుగేయకావ్యాల్ని పరిశీలించి చూస్తే మనకి ముఖ్యంగా కనపడేది ఆయన నంయమనం. కవిత్వంలో ఉఊ్మదేకం అడిమాత్రంగా (వదర్శుంచడం ఆయనలో కనబడదు. అప్పారావుకి నాటకక ర్తగా వచ్చిన (పచారంకంశె కవిగా తక్కువ (ప్రచారం రావడానికి ఇదో కారణం, తనహృదయ వేదనని ర్పురీవేగంతో జలపాతరితితో ఆయన వ్య క్తంచెయ్యడు. మందగంభీరపద్దతిలో భావ్యపనరణ జరుగుతుంది. పూర్ణమ్మలో కాసులులో ఇంకా ఇతరతా ఇదే ఆయన కిష్టమైన వద్ధతి. మేధావి అయిన కవిపద్ధతే ఇది, చా

గురజాడ ఆప్పారావు 220 కవిగా ఆయన ఎంతగొప్పవాడో వచనరచయితగా కూడా అంతగొప్ప వాడు. ఆయన వచనరచనల్ని స్థూలంగా = నాటకాలు, కథలు, విమర్శలు, ఇతరాలు అని విభజించవచ్చు. వీటి అన్నింటిలోను ఆయన వ్య క్రిత్వవిళిష్టత వ్య _క్తనుయ్యే పద్ధతిలోనే రచన సాగింది. కన్యాశుల్కం, కొండుభట్టీయం- మొదలైన వాటిలో ఒక విళశ్వజసీనత కనబడుతుంది. ఒక నిత్యనూతనత్వం- కనదడుతుంది. అప్పారావు నస్తువుగా స్వీకరించిన సాంఘకనమన్యలు లేన ప్పుడు కూడా ఆ నాటకాలు ఆనందాన్ని ఇస్తున్నాయం కే పజాదరణ పొందు తున్నాయంకే వాటిపాత్రల (వవృత్తుల విశ్వజనీనతే కారణం, ఇదే కారణం. వల్ల సంస్కృతంలో ఉన్న మృచ్చ్భకటికానికి విశ్వవిథ్యాతి వచ్చింది, కాళి దాసుకీ, శ్మూదకుడికీ ఉన్న భేదంకూడా ఇక్కడే ఉంది. కాళిదాసు నృష్టించిస సాతలు భారతదేశంలో నే ఉంటాయి. ఉండడానికి వీలుంది, శ్యూదకుడు నృష్టిం చినపాత్రలు ఎక్క-డేనా ఉండవచ్చు. అయిత్సే. కాళిదాసు చితించిన మానవ హృదయపరిస్టితులు విశ్వజనీనాలు. పాత్రలు కావు. కానక్కరలేదు. కాళిదాసు. మహాకవి, మహానాటకక ర్త. కూూదకుడు మహానాటకక ర్త ఇద్దరికీ విళశ్వజనీనత భిన్నకారణాలవల్ల వచ్చింది. నాదృష్టిలో అప్పారావు శ్యూదకుడికి దగ్గరగా వస్తాడు. క్యూదకుడు (శవ్యకావ్యాలు వాళడో లేడో మనకి తెలియదు. అప్పారావు కావ్యాలుకూడా వాసి (వథ్యాతి పొందాడు. ఈవిధంగా కవికూడా- అయ్యాడు. మహాకవి, నాటకకర్త అప్పారావు. అప్పారావు చిన్నకథని తీర్చిదిద్దాడు, ఆయనకం'టపెముందు కథలు. వాసినవాష్ల ఉండవచ్చు. కాని ఆయనసనకథలికి ఒకవిశిష్టత ఉంది. కథా (ప్రారంభంలోనే పఠితల మనసుల్ని ఆకర్షి స్తాడు. దిద్దుబాటు మీపేరేమిటి మొదలైన కధలు విశ్వసాహిత్యంలో ఉన్న ఏకథలకీ తీసిపోవు. సంయమనం. అనేలత్షణం అప్పారావు సాహిత్యకళ ముఖ్యలక్షణం అనుకొన్నాముగదా ః ఇది కథల్లోనూ కనబడుతుంది. అయితే కన్యాళుల్కం బహువి స్పృతమెనదిగదా 3 సంయమనం మాట ఏమిటి అం'ప్కే సంయమనం అనేగుణం రచనకి సంబం ధించింది. వస్తువి స్పృతిని బట్టి మొత్తం నాటకమంతా చీర్చంగా పెరిగినా; అక్కడ ఏఘట్టంలో నూ, ఏపాత్రలోన్తూ ఏమాటలోనూ వింకంసడలిపోవడంలేదు. ఈ లక్షణాలు అన్నీ అప్పారావు రచించిన చిన్నకధల్లో మనకి కనబడతాయి. ఒక ధ్యేయంతో అప్పారావు తన విమర్శనాత్మకవచనాన్ని తీర్చిదిదు

కొన్నాడు. విమర్శవ్యాసం బుద్ధికి పని కల్పించేది; రచయితల్లో కానియ్యండీ,

౨22 వై తన్యలహరి పతితల్లో కానియ్యండి. అప్పారావువ్యాసాలు అక్షరాల ఇలాంటివే. ఆయన మేధాశక్తిని (ప్రదర్శించే ఉత్తమరచనలు అవి. అప్పారావు ఫ్యేయంఎమానవుల హృదయాల్ని సంకుచితపరిచి బంధించి వుంచే శృంఖలాన్ని భేదించడం౦. వ్యాస రచన బుద్ధివికాసాసికి తోడ్పడాలని ఆయన భావం. అందుకే ఆయన రచనల్లో_ హాస్యం, గుణదో షవిచారం, సందేశం తగిన మోతాదుల్లో కలిసి పఠితల హృదయానికి నముసస్సులకకూడా రంజక౦గా ఉంటాయి. పెన పేర్కొన్నవి ఏవీగాకః ఆయన చేసిన రచనలు చాలా ఉన్నాయి. ఇవిగాక ఆయన ఇంగ్లీషులోనే వ్రాసిన రచనలూ ఉన్నాయి. ఇంగ్లీషు వచన రచనల్లో చాలా భాగం “డైరీలు” మొదలై నవి తెలుగులోకి వచ్చాయి. ఇంకొ రావాలి. ఈ వచ్చినవాటితో _ అనువాదంలో అక్కడక్కడ ఉన్న లోపాలవల్ల మానవ స్వభావసిర్దమైన ఇతర దోషాలవల్ల, గురజాడ “డైరీల” మొదలైన వాటిలో కొన్నిచోట్ల ఆయన భావాలు సరిగా వ్యక్తం కావడంబేదని నార్హవారి వంటి "పెద్దలు ఈమధ్య అంటున్నారు, ఇది చాలా ముఖ్యమైన విషయం. ఒక రచయితని మనం ఆయన రచనలద్వారా లోకానికి పరిచయం చేస్తున్నప్పుడు ఆయన్ని యధాతధంగా చూపించడం న్యాయం. కర్తవ్యం, అఆప్పారావుని పొగిడేవాళ్ళూ తెగడేవాళ్ళూ కూడా జాపకం ఉంచుకోపలసిన విషయం ఒకటి ఉంది. అప్పారావు పందొమ్మిదో శతాటైలో పుటిపెరిగినమనిషి. ఇరనయ్యో శతాబ్దిలో పదిహేనేళ్ళపాటు బతికినా, ఈ కతాది 'ప్రారంభంనాటికే ఆయనకి 'పేరుకెచ్చిన పనులన్నీ ఇంచుమించుగా, చేసేశాడు. ఇదిగాక ఆయన సంస్తానోద్యోగి. అప్పటి కింకా స్వాతంత్ర్యం రాకపోవడమే కాకుండ్రాఉద్యమం కూడా మందకొడిగానే ఉంది. సనాశనమతం పేరిట జరుగుతున్న అన్యాయాల్ని అరికట్టాలి అనేదే అతని దృష్టి, మళాన్ని గురించి మనకున్న అభి 'ప్రాయూలన్నీ ఆయనకీ ఉన్నాయి. అనుకోవడం ఫొరపాటు. ఇవన్నీ నిజమే అయిన్నా ఆయన మేధావి గనక (కాంతదర్శి గనక మనం నేటికీ ఆయన్ని స్మరిస్తున్నాము. ఆయన రచనల్ని చదువుతున్నాము. “కొ తపాతల మేలు కలయిక” ఆయన ఆదర్శం. దాన్ని పూర్తిగా సాధించిన స త్వసంపన్నుడు. ఈ వ్యాసంలో కొత్తగా చెప్పింది ఏమీ లేకపోవచ్చు. అప్పారావు ప్రతి రచననీ భూతద్దం కింద పెట్టి ఆయన చేసిన తిపనినీ సూక్షేక్షిక్రతో పరిశీలించి, (వ్రాయాలని నా ఉద్దేశం కాదు. ఒక సహృదయ విమర్శకుడు ఒకకవి రచనల్ని చదివినప్పుడు ఎలా (ప్రభావితు డవుతాడో చూపించడమే నా ఉద్దేశం, విమర్శలు

చురజాడ ఆప్పారావు 223 అనేకరకాలుగా ఉండవచ్చుగదా ః విషయవిర్ణయం చేసే పరిశోధనాత్మక విమర్శ ఒకటి; విషయ వివరణ చేసే వ్యాథ్యానాత్మక విమర్శ ఒకటి; గుజణదోష విచారణ చేసే విమర్శ ఒకటి; కవిని చదివి ఆనందించ్వి ఆ కవి సమాజంలోనూ సాహిత్యం లోనూ ఏవిధంగా కొత్తదనాన్ని తెచ్చాడో (గ్రపొంచి దాన్ని పదిమందిముందూ 'పెళ్తు ఆత్మాశయవిమర్శ ఒకటీ. ఇంకా ఎన్నోరకాలు ఉండవచ్చు, ఉంటాయి కూడాను. ఈ వ్యానం అప్పారావుమీద నా ఆత్మాశ్రయ విమర్శ అనవచ్చు. దీనికి అప్పారావు ఒప్పుకొంటా డని నా నమ్మకం. (వతిదానికీ ఆయనకి మనిషి కొలబద్ద గదా ।

నవరణలు ప్పట పం క్తి తప్పు ఒప్పు వ్‌ 26 కందురి వందురి 60 3 సంఘాతొ సంఘాతో 64 16 మహహవము మహాహవము 70 బైల్‌ వేండినిటూర్చు వేండినిట్టూర్చు 108 7 నలరు నలరు 2ైవ్‌ "సెససి 'పెనసి 109 రి నథోవీధి నభోవీధి కేడీ గర్భి గర్భ 19 పాండురంగని పాండురాంగుని 168 శ కృషి కుషి [3 13 తెలియును తెలియను్సు 177 16 అంతారార్థ మును అంతరార్డ మును 182 29 అరేబియా అరేమియా 99 2ైశీ నామాలు మానాలు 200 న! శిర స్తదార్‌ శిరస్టదార్‌ ఉరన్హదార్‌. ఉర స్టార్‌ ముఖస్టదార్‌' ముఖస్టదార్‌

ఆుంమఖదతయులట వవ “ఈగ మ టీ టు న శ్ర గ్గ్‌

1. థ్రీ ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి ఎం, ప, అధ్యపులు సికిం దావాదు సాయం కళాశాల ఆంద్రోపన్యాసకులు,
2. (శ ఎస్‌. పాండురంగారెడ్డి, ఎంఏ. డింఎల్‌.ఎస్‌,సిల ఉపాధ్యక్షులు కార్యదర్శి, జిల్లాగంథాలయనంస్థ. రె శ్రీ జి. ఎల్‌. నరసింహారావు ఎం, ఏం, ఉపాధ్యత్తులు ఎ. జి. అఫీసు, హైదరాబాదు,
3. (శ్రీ సింగంపల్లి వెంకటేశ్వరరావు, బ్లీ కౌమ్‌., కార్థదర్శి స్టేట్‌బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియాోం వ (శీ అయ్యదేవర పురుషో త్తమరావు, బి పం నహకార్యదర్శి స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ 'హెైదరాదాదు రు శ్రీ డి, ఎల్‌+ ఏన్‌* (వ్రసొదు, వీ కామ్‌, నహకార్యదర్శి తంతి తపాలా, ఆడిట్‌. (4 శే వంగపల్లి విశ్వనాధ౦ ఎంంకొమ్‌,, నమావేశక ర్త, కోళాధికారి సికిందదాబాదు ఆర్డ్స్‌ అండ్‌ సైన్సు క్రళాళాల వాణిజ్యశాస్తోన న్యానకులు.
4. శ్రీ అల్లంరాజు వెంకటావు (సుధామ) బి,ఓంఎల్‌*; సంయుక్త సమావేశకర్త 9, శ్రీ నాగినేని భాస్కరరావు, ఎంటి.వి.ఎస్‌. (పిఫైసల్స్‌ గాందీ వైద్యకళాశాల, హైదరాబాదు _నంయుకక్ష సమౌవళక ర్త

కార్ద్యవర్ల నరులు 10. శ్రీ సి, వి. ఎ. ఎస్‌, సూర్యనారాయణ, ఎం.కామ్స్‌్‌ నిజాం కళాశాల వాణిజ్యశాస్రైపన్యానకులు, క్ష శ్రీ "కె. బుచ్చిబాబు, డి. ఒ. ఎల్‌. 10, శ్రీ మాడభూషి అనంతాచార్యులు భాషాప్రవీణ, తెలుగుపండిత్తులు, జలక్ష్మతియప్రకాళ హిందీవిద్యాలయ్ర. 13, శ్రీ ప్‌, గోపాలకృష్ణ, యునై టెడ్‌ స్టీల్‌ ఏజస్పీ, క్షేగ శీ టి. కే, విజయకుమార్శొ 15, (శ్రీ విశ్వనాధ సూర్యనారాయణ, బి. ఎస్‌ సి 16. శ్రీ కె. జగన్నాథాచార్యులు, స్టేట్‌బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ హైదరాబాదు, క్షే, శ్రీ జీడిగుంట కా మేళ్వరరావు, ఎం, ఎస్‌, సి, 18. శ్రీడి. కె. (శ్రీనివాసాచార్య, వి. ఒ. ఎల్‌. సంన్క్బృతపండి తుడు, ప్రాచ్యలిఖిత (గ్రంథాలయము మరియు పరిశోధనాలయము. శభ్యులు 19, (శీ అక్కిరాజు జనార్హనరావ్వు వి, ఏ, డి, జె నబ్‌=ఎడిటర్‌్స్‌ స్టేట్‌ హెల్త్‌ ఎడ్యుకేషన్‌ బ్యూరో. 20. ౮ డిం కృష్ణ ప్రసాదు, బి, కాం 2], తీ ఎమ్‌. అర్‌, (శ్రీనివాసాచార్య, బి ఏ, 22. శ్రీ మాడభూషి రంగాచార్యులు వి ఏం క్యాషియర్‌, దక్షిణమధ్య రై ల్వే, 23. శ్రీ తాళ్ళపల్లి మురళశీధరగౌడ్‌ వీ. కామ్‌, (తృతీయ 24 శ్రీ విం దాపిరెడ్డి ఎం. ఏ. ఎ, బీ. ఆఫీసు హైదరాబాదు.

వర్ట్యుఖు 111 25 శ్రీ డి, ఓబుల్‌ రెడ్డి, ఎం.కాంఎ సికిం దాబాదు ఆర్స్‌ అండ్‌ సైన్సు కళాశాల వాణీజ్యశాసో పన్యానకులు, 26, శ్రీ ఆర్‌, ఎస్‌, నారాయణరావు, బి, ఏం ఆం 27. శ్రీ డి. చరదశేఖర్‌, వి, కామ్‌, (ద్ల్వితీయ) 28 శ్రీటి. శేభరరెడ్డి, బి. కాం. కమర్షియల్‌ క్లర్క్‌, దక్షీణమధ్యరై ల్వేః 29. [శీ గణపవరపు నారాన్గణమూ్తి, బి. కౌం., ప్రేట్‌బ్యాంక్‌ అఫ్‌ ఇండియా. 30, శ్రీ పింగళ జగన్నాథరావ్వు ఎమ్‌, ఒ. ఎల్‌, 31. శ్రీ ఎస్‌, పి, చార, ఎం. ఏం, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయకళాశాల లర్థళాస్రో పన్యాసకులు. ఏ2 శీ "పెండ్యాల సు్కుబహ్మణ్యం 9, ఎం, కాం. ఉస్మానియావిశ్వవిద్యాలయ కళాశాల వాణిజ్యకాస్తోప న్యానకులు. ౨3. శ్రీ కోటంరాజు రామకృష్ణళర్మం ఎం. కాం సికిం; దాబాదు సాయం కళాశాల వాణిజ్యశాసో పన్యానకులు. స ఆలీ వెం శ్రీ ఎస్‌. ఎస్‌, (పసాదు.: ఎం. ఎస్‌, సి, ఆలిర్రూబాద్‌ జూనియర్‌ కళాశాల అధ్యాపకులు. ఏక్‌, శ్ర్టఎల్‌- ఎస్‌. థార్గవ, 36 (న్‌ నాగేశ్వరరావు, బి. కౌం., “సీట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ హైదరాబాదు. ట మ్‌ షా ట్రీ ఇంద్రగంటి సుబ్బరాయశాస్త్రి, అజం జాహీమిల్స్‌, 38. శ్రీ ఏ, గోపాలకృష్ణమాచార్యులు ఎం, వీ. ఎం, ఓ. ఏలా, ఎస్‌, వి ఇ. ఎస్‌, తెలుగుక కొళాల, ఆం్మదోనన్యానకులు, 39. (శ్రీ నాళం వీరయ్య ఎం. ఏ ఎస్‌. వి, ఇం ఎస్‌, శెలుగుకళాళాలు గణితళాస్తోపన్యానకులు, ఆఫీసరు, సేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియౌ చి తే, శ్రీ వి, వి నత్య(పసాదు, బి. కౌం.3 "సీట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండీయా బి

టీ యుిువఖార టు 4 శ్రీ ఎస్‌. ఆదినారాయణమూరర్చి, స్టేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియా. గె తే మోోర్తల గోపాలరెడ్డి బి. ఏం, స్టేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియా. జడే తీ కె, ఎస్‌. వసాదు, ఎం. ఏ., ఆఫీసరు. స్టేట్‌ బ్యాంకు ఆఫ్‌ ఇండియా. త శ్రే టి, వి. సుుబహ్మణ్యం, ఎం, ఏ. ఏల్‌, ఎల్‌. బీ. ఇాదీగా మోద్యోగసంస్థ. ఉగ్ర శ్రీ ఎస్‌, కౌ మేశ్వరరావు, థాబీగామోద్యోగ నంస్ద 47, [శీ అల్లంరాజు రాధాకమార్‌ (రాధాయి్యి, బి,ఏ., సిండికేట్‌ బ్యాంక్‌. బి శ్రే ఎస్‌. సీలాంబరరావు, ది కాం., 49, శ్రీ సి, నరసింహారావు

1. కుమార్‌ ఎల్‌. సవిత 2 ౨ ఏల్‌. సుచేత “3. ,**, వి, జొసకి 4, ౨, వి.వి. లక్ష్మీ 5, ౩ ఎమ్‌, రత్నమాల ఈ ౩ ఎం దుర్గాకుమారి 7 9 కె. సత్యవతి 8 39 సి, వీ, కామేళ్వరి 9, ౪, వి. శరత్‌కుమారి
2. 9 ఆర్‌, నిర్మల
3. శర్వాణి 12 ౨9 శారద 13, ,*, పి, వసంతరాణి

శ. ఆచార్య దివాకర్త వేంకటావధానిగారు, 2 శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావు గాడ. 3 డా-సీం నారాయణరెడ్డిగారు. న శ్రీ అక్కిరా జు“వాసుదేవరావు గారు. ౨. (శ్రీ వానమామలై వరదాచార్యులుగారు. ఈ ఆచార్య ఖండవల్లి అక్మీరంజనంగా రు. 7, డా. సాటిబండ మాధవశళ్మగా రుం 8, శ్రీ కాళోజీ నారాయణరావుగారు, ఇ డ్రా_బీ, వి. సుబహ్మణ్యంగారు. గ0. శ్రీ అనుముల కృష్ణమూ రిగారుం

ణు నా!

1. సరన్వతీసాషెత్కారము (రనవుష్టికలిగిన కావ్యం) అనుముల రృష్టమార్తి. రు. శి00 2, జీవనగీఠ (మానవాళి నిహాశులెత్తిన కారుణ్యోపని షత్తు, ఖలీల్‌ జ్మీబాన్‌ ౧6 క/00%66 కు తెనుగు సేత కాళోజ్లీ రు, నిిర్‌0 3.4 వీచికలు (నలుగురయువకవుల ళవికాసంకో లనము కృష్ణమూర్తి, చక్రవర్తి, వెంకటటావు, విశ్వనాథం రు, 2,00
2. పంచవటి (కథలనంపుటి) అవనరాల రామకృష్ణారావు, మంజాశశ్రీ, శీలా వీీరాజు, లతి, సి, ఆనందారామం. రు, శి00 ర* రచన (మారకున్నవిలువలు - రచయితల బాధ్యతలు _ గోవ్టమై 87 గుర [వమభిసాహితీ వేత్తల వ్యాననంపుట్సి రు, త,00 ర కావ్యలహరి (ఉవన్యాసమంజరి) (ప్రాచీనాంధ్ర (వబంధాలకు నుణిహారం = ఆచార్యదివాఠర్ల వేంకటా వధాని రు, త, 00 7* ఆక్షరాలు , (వదముగ్గురు 'యువధారతీయ'"ల కవితాసంకలనం) రు, శ00
3. బై తన్యలహరి ఉవన్యాసమంజరి, (ఆయిదుగురు సాహిత్మీ పజ్డామూర్తుల సాహిత్య వేవాసమాలోచనా (స్రవంతి రు, 6.00 9, మహతి (స్వాఠం్యత్యయుగోదయం(184?-1078)లో కెలుగుతీడ తెన్నులవై నూర్గురు (సనిద్ధతెలుగు రచయితల వెలుగువ్యాసాలు) రు.శి0,00 న వతఎళేవు లాలా

విరాళ"సేకరణలో తోడ్పడిన సహృదయులు పహెదరాబాదు శీ యస్‌. కృష్ణమూర్తిశాస్తి (శ్రీమతి ఇ. వసుమతి రెడ్డి " పి. వి. చలపకిరావు కం అండాళ్‌ * ఎస్‌. వి. రామారావు “= సుమి(శ్రారెడ్డి ౫ బి, పార్టసారథి "= నాయని కృష్ణకుమారి డి. సచ్చిదానందమూర్తి ్రీ హరికిషన్‌రావు 99 మండవిల్లి సీతారామమూర్హి

• ఫీమసేన్‌ నిర్మల్‌ *” పి, వి. రామనరసయ్య ప్పి రామకృష్ణ ఆర్య * సూర్యదేవర జతీన్‌కుమార్‌ జ స్టీల్రా వ్మీ్‌రాజు ॥ ౫ డి. వెంకటిరోనురెడ్డి = డి. వీరమణి ౫ దమ్ము శ్రీవివోనదామి =” పి, ఎస్‌. ఎన్‌. శర్మ ౫ వి. రంగా రెడ్డి " ఎం. ఎస్‌. ఆర్‌. ఆంజనేయళర్మ ముక్కామల లక్ష్మీనారాయణ = అక్కిరాజు రమాసతిరొవు కం తోల్లాపగడ రాజారాం
• తాళ్ళూరి నాగేశ్వరరావు ” సీతారామమూర్తి = పి, జి. లాలే * సుబ్బారావు ” పి. (శ్రీరామళర్మ ” యాద జగదీళ్వర్‌ " టి. వి. స్కుబహ్మణ్యళౌాశ్రి *” ఎం, ఎల్‌. నరసింహారావు
• ఎం. 'వెంక కేళ్వర్లు * యాదగిరి
• సుభాష్‌బాబు ్రీమతి సుశీల
• జి పద్మనాభళాన్త కుమారి పండా శమంతకమణి ” ఎన్‌, టి. వేదాచలం శ్రీ ఎస్‌. సుదర్శనరెడి
• అఆయల సోమయాజుల ” ఎస్‌. కోకేళ్వరరోవు నాగేశ్వరరావు ౫ శ్రీవతి రఘురామకుమార్‌ *” దాసు నరసింహారావు * మురళీధర్‌
• కె. వి. సత్యనారాయణ “౫ అభిమన్య | కై. రవీం(దరెడ్డి ” జి. సూర్యనారాయణ ౫ పి. సూర్యకాంకీ * 3. ఎల్‌. గణపతి "= గారీనాఠశాస్రి * ఆకెళ్ళ కోదండరామమూ ర్తి 99 కి శ్రీఆంజనేయళర్మ ” సి, వి, ఆర్‌, కర్మ 99 యల్‌. చంద్రమోహన్‌ %ా జనార్దన్‌ భట్‌ 39 యం, యన్‌, మహాంతయ్య * జి. ఎస్‌, మోహన్‌ 39 ఎ. సత్యనారాయణమూర్తి * కె, ఎల్‌, ఎన్‌, శర్మ

॥ యువథొరతి కుమారి జె. రత్నమణి శ్రీ సిహెచ్‌. టోసుదాబు కుమారి కే జయశీ గి ఏ. కమలాకర్‌ థ్రీ టి. కుమారస్వామి 3. (ప్రభాకర్‌ న్‌ శ్ర, సాశేతరాజు ఏ కె. వ్‌. చలపతిరావు *” ఏం. బాలరాజు 39 వెంక కేళ్వరరావు ౫ జీడిగుంట రామచంద్రమూర్తి ,, యస్‌. కృష్ణారావు

• ఏన్‌. స్వామి 9౨9 యన్‌, ఆనందాచారి *” పి. లక్ష్మీనారాయణ 9 సిం మల్లి కౌర్దునరావు ” ఏ. రాజయ్య 99 యం, సత్యనారాయణ
• పాండురంగయ్య ” సికిరదాణాదు
• జి. కుమారస్వామినాయుడు (శ్రీ తిరుమ లశశ్రీనివాసాచార్యులు (కె. డి (ప్రశాప్‌రెడ్డి * కె. విరల్‌రెడ్డి ,. తె. ఎస్‌. ఆర్‌. (ప్రసాద్‌ ” జె, ఏ. రాఘవేంద్రరావు ” టి. పార్థసారథి “పి స్వామి
• వీ, వి. ఎల్‌. జగన్నాథరావు $9 కొండయ్య య ఎం లోకనాధ్‌ * దాదా మాధవరావు ం వి, రాఘవరావు * రాజ్వేశ్వరరావు

• సావి లక్ష్మీకాంతం * నాాగేళ్వరరావు

• ఏ సుద్బరాయళాస్త్రి “* కె. దివాకరశర్మ క్ష క. పాండురంగారావు 39 వెం (బహ్మానందం ః వ్మరాజు 33 యశ్వంతరావు వే వెంకటనారాయణ వరంగల్‌ ణం పాబి అణ్జంగరాచార్యులు కుమారి వి. శేషు క ప్‌, సుబహ్మణ్యం శ్రీ ఎస్‌. వెంకటరంగా రెడి క వి హనుమంతరెడ్డి ” పి. వి. రామారావు న
• పీ కోర్‌, శర్మ *” ఐ. కిషన్‌రావు, శే నర్క యప్‌ (శ్రీకృష్ణ 99 సు బహ్మణ్యం గ్‌ ఎం. కవీలాకర్‌ ౩9 డి. ఉపేందస్వామి (గూడూరు) జి. ఏ, ఆర్‌. ఎల్‌. రావు హనుమకొండ ం ఎం. వీ. ఎల్‌, చారి థీ ష్‌ శంకరయ్య క (శ్రీరాం రెడ్డి డా॥ ముదిగొండ శివ పసాద్‌ క దేసరాజు మహరాజు డా॥ సుప్రసన్నాచార్యులు
• ఎస్‌. వి రామకృష్ణారావు - (శ్రీ పేర్వారం జగన్నాధం ఖ్‌ పీ కోటేశ్వరరావు ” వే. నరసింహారెడ్డి

విరాళసేకరణలో తోడ్పడిన నహృదయులు [౫ మహబూబాబాదు 9 జిం సుబ్బారావు, మచిలీపట్నం కుమారి కె. వి, కమలకుమారి థ్రీ డి. ఎల్‌, ఎన్‌. శాస్ర, గుంటూరు విజయవాడ * పి, హనుమంతరావు, 9 భీ కె. పూర్ణచంద్రరావు = పి, చంద్యప్రకాళరావుు 9౩ = శె. ఎస్‌. ఆర్‌. శర్మ రాజమంశడీ

• సి, వి సుంరరామశర్మ శ్రీ సి హెచ్‌. ఆర్‌. జి. పీ శాస్త్రీ "జివి, సూర్యవారాయణ * ఇ. వి. నరసింహాచార్యులు విరుపతి * ఐం నదాశివగుప్ప శ్రీ నాగసిద్దారెడ్డి (శ్రీ ఏ. వెంకటరామయ్య, (శ్రీకాకుకం "వై. ఆనందరావు శ్రేమతి ఆంధ్రమాత 99
• చిట్టా దామోదరశాన్త్రీ థ్రీ ఎప్‌. అచ్యుతరావు 99 49 సి, వెంకటరమణ శీ 3. రామ మోహనరావు,కరీంనగర్‌ కొత్తగూడెం * పాపారావు గ య్రీ ఆర్‌. ఎస్‌ శాస్ర = కమలమనోహరరావు ౪ ఇశ్రీమతి కమలమ్మాక్‌ విశాఖపట్నం వీలూరు శ్రీ మునుకుట్ల రామసు బ్రహ్మణ్యం ఖ్రీ వెలగా వెంకటప్పయ్య ౪ప్ప, వి, చెయిన్లు ౫ వి. ఎస్‌. ఎన్‌. ఆచార్య 9 జి. సుందరరామయ్య నిజామాబాదు శ 3. మురశీమోహనరావు, తినాలి శ్రీ ఎన్‌. ఎల్‌. సోమయాజిశర్క శ్రీ పి, వి. సుబహ్మణ్యశొన్ర చీరాల మహబూజబ్‌నగక్‌ శ్రీ ఎస్‌. సిల్యరాజన్‌, చిత్తూరు థ్రీ వి బుచ్చారెడ్డి నూ జీవీడు
• వి, రామస్వామి శ్రీ ౩. టి. ఎల్‌. నరసింహాచార్యులు
• ఏస్‌, మధుసూదన శర్మ శ్రే వి. రామలింగరాజు, సూర్యాపేట థ్రీ ఎన్‌. స్వామిశాన్తిం నెల్లూరు స సి, సత్యనారాయణ ౩౩ జొ॥ వి, శే, రావు, కాకినాడ శ్రీ విద్యాసొగరశర్మ, జడ్‌ చర్జ అదిలావొద్‌ “వస్‌, రాజరెడ్డీ 99 థీ ఎం. నారాయణరెడ్డి = ఏన్‌, శాయిరెడ్డీ. 23
• వి. సురేందర్‌ నదాశినపేట థ్రీ 3. మద్దయ్యః కర్నూలు శీ ఎం. రంగకృష్ణమాదార్యుణ థ్ధ వ వటం... ట్ర క ఎక రహోను ఖమ్మం ఇ ఇ, సంపత్కుమౌారాచార్యులుు, శ్రీ జె. అర్‌. రామమోహనరావు ఖర్గపూర్‌ (పశ్చిమబెంగాల్‌ ) ఫ్రీ పి, కుటుంబరావు, మచిలీపట్నం శ్రీ శిలీపర శెట్టీ “సనారా

జ యువథారతి శ్రీ ఎమ్‌. రామగౌడు, బోవన్‌ ర్ముదంపూరు థీ జి, రాంబాబ్యుపసాద్‌, బిక్కవోలు శ్రీ తోట రామచంద్రయ్య అములొప్పురం శ్‌ జి, (శ్రీరామమూర్తి, అనకాపల్లి (శ్రీ వారణాసి సత్యనారాయణమూ ర్తి డా॥ ౩. హర్కి కొడంగల్‌ ” పి. ఎల్‌. నరసింహశాస్త్రి (శీ కాశీ విశ్వనాధం, నర్చీపట్నం సీ ఎన్‌, పుల య్య మధిర స్టే డి. [శ్రీశ లం, నారాయణపేట 4 ల్త్యయ్య ప ” ఎన్‌, ఎన్‌. స్వామి మధిర (శ్రీ ఎస్‌.పాండురంగశర్మ, కామారెడ్డి యణ శ్రే ఏ. ఎస్‌. రమణమూ ర్తి సిద్ది పేట రాయగడ (ఒరిస్సా) " ముదిగొండ వీరభదయ్య ,, శ్రీ కె. భానుమూరి విజయనగరం శీ ఏ. సోమశేఖరరావు, మద్దివలస శ్రీ కె. గంగాధరళర్మ శ కొప్పరర్షి రామారావు, ఆకివీడు పి. వి. సాయీనాధశాస్తీ శ్రీ వి. వి. నారాయణ, మధుపల్లి రే వై బాలగంగాధరం, గరివిడి శ్రీ అందే వెంక్టటాజం, కోరుట్ల +. హనుమరతరావ్వు మంధని గా [లా ర్మ ధర్మపు! స ల రలు [షా షఫణిశర్మ ధర్మప్పరి ఖశ్రీసి. రామచంద్రరావు శ్రీఎం.వి. రాఘవులు,నాగాడ్డనసాగర్‌ శ్రీ 'కె. రామకృష్ణయ్య, యెల్లారెడ్డి (శ్రీ గంటి గోపాలకాస్త్రీ, పార్వతీప్పరం అరుణాచల్‌ (ప్రదేశ్‌ గా 6 విటగుంట శీవై. వి. వ. పుండరీకాకయ గ్రే ఏ. ఎస్‌, ఆర్‌, అంజనేయశర్మ 6 'హదరావచు త్‌ శ్రీ బి. రామకృష్ణ తాడికొ 0డ శ్రీ వ్‌ నారాయణ (అనుబంధం) క్రీడ శవాయనం, పరుచూరు ,, సి, హెచ్‌. ప్రభాకరరావు | ఎమునిపట్నం౦ ౨ సి, హెచ్‌. శీ ఎం మి రామనామ. 2 స ప్ర క టరమణ శ్రేజి హరిహరనాధళశర్మ జోగిశ్సేబ "కె సప్త ఫే డ. చిన్నయ! క స. టే య్య, గుంతకల్‌ కుమారి శ్రీ రంగాచార్య, పాలెం శాంత పర శ్రీ నెల్లుట్ల శేషగిరిరావు ఆ తిరు తే యు. వి. ఎల్‌ ఎక్‌. మూరి ౧ ఇనుర్న టీ నివాసాచార్యులు కష | జం కి ష్ట ర ఎం. వి, నరసయ్య నూనెపల్లి ౨ ఎమ్‌. ఏ న. క్‌ (6 అన్వారి నారాయణ, ధర్మవరం ,, మాధవీలత హీ 99 వి. వినాయకీరావు (కన్నూరు నే

ట్రే సీ నందనం జీవలకణం | (ై స కాను నహృదయలకతణం1: చీ నోతు దర్తాబ్ర వ నరనహృదయం న ్య; సాహిత్యానికి నంజీవనం॥।: ర్‌ూ పగ సాహిత్మీపనసరణం జాతి పురోగమనానికి గ్ర ॥ సారథ్యం వహపించగలిగినప్పుడే జాతి తన ప్రతి క్రమ భన, తన సౌందర్యాన్ని, తన తపస్సును ప్రన య న్నంగా (పవంచింప గల్లుతుంది. సహనము, సమన్వయము, నహృదయశీలము: సృజనాత్మక మయిన ఉత్తమసాపాత్యానికి అనువైన వాళానరణాన్ని నృష్టించ గల్లుతాయి.. ఈ నమ్మకంతోనే యునభారతి. వివిధ కార్య కమాలను రూపొం దిరిచి నహజంగానే నరసులె న తేలుగువారి నహకొర బొదార్యాలతో నిర్వి ఘ్మంగా జయ్మపదంగా నిర్వహించగల్లింది. వెన్నలాంటి మనసున్నవారు, వెళ్నుతట్టి వెంటనిలబడేవారు అయిన, సాహితీ బంధువుల ఆదరాభిమానాలు గతంలో ఊతగా, వర్తమానంలో చేయూతగా నిలచి భవిష్యత్తుకు వెలుగుబాటలు తీర్చి తలపెట్టిన సాహిత్య నహానోచ్యమాన్ని సాఫల్యం చేస్తాయని అశిస్తున్నాం, ఆ ం యువభారతి సమాజంలో సాహిత్యరసికత్వాన్ని సముల్లాసితం చేయ డానికి కంకణం కట్టుకున్నది. సాహిత్యనభలకు నహ్మసాధిక సహృదయులను ఆకర్షించి సాహిత్య నమ్యక్‌ దృష్టి సాదరంగా (ప్రసారిస్తున్నది. ఆ (పసారాలలో (వసన్నమైన సాహితీ హృదయాలను మాలకట్టి తెలుగునరస్వతికీ అర్చిద్దామని. సాపాతీమ్మిత పధకాన్ని రూపొందిస్తున్నాం. వీలయినంత ఎక్కు వమందికి వీలయినంత తక్కువ వెలకు ఉత్తను సాహిత్యాన్ని అందించగలిగినట్లయితే పాఠకులలో సాహిత్యోపాననంపట్ల. అన కిని, సాహిత్యకురిపట్లి అనుర క్రిని పెంపొందింపవచ్చునని మ్మాపయత్నం, అయత్నాన్ని పురన్కరించుకొని జరుగుతున్న కృషి, నలుగురికీ. తెలిసి సహృదయుల (ప్రోత్సాహ నహకారాలను మరింతగా పొందగలిగిన నాడు, లత సాధ్రస కవసరమన వాతావరణాన్ని సృష్టించుకోగల్గాతాం.. యువభారతి తన కృషిలో పాలుపంచుకునే మ్నితులకోసం ఎదురుచూస్తోంది. సాహితీ మిత్రులుగా

యువభారతి ౫61 చేరి సాహిత్యోద్యమ నిర్వహణలో బరువు బాధ్యతలు పంచుకునే సహృదయుల సహకారం ఆకాంక్షిసున్నది. ఇది సాహితీమ్మిత పధకం ధ్యేయం.

ఈ రెండునం వత్సరాలుగా జరుపుతున్న “కావ్యలహరి, “చైతన్య లహరి” వంటి ఉవన్యాసాలు, వాటి (ప్రచురణలు ఇకముందుకూడా కొనపాగించ “టానిక్తి మరింత ఉపయోగకర మెన కార్య కమాలను (వతిసంవత్సరం నిర్వ -'హేంచడానికి మీ చేయూత నర్దిస్తున్నాం. మీ మ్మితలాభం సాహితీసంస్కృృతి వికాసానికె యవభారతి సాగంటే కృషికి గొప్ప స్నేహఫలం కాగలదని విశ్వసిసున్నాము.

జట న్‌ న

మంచితనంతో మనుగడ కొనసాగించటంలో నమ్మకం వున్న మేము, “మాక్ళషిలో పాలుపంచుకునేందు కె సహ్మదయు లయిన సాహిత్యాభిమానులకు అందిస్తున్న ఆహ్వానం “సాహితీమితఈ 1”

అధి

ఈ 'స్నేహాహ్వానాన్ని స్వీకరించండి ;

సాహితీమ్మితులుగా చేరండి :॥

సామాత్రీమక్తుబు

• యువోిరతి

సాహితీమ్మితులుగా యువభారతిలో చేరడం అంపే మీ అండదండలను మాకు సహృదయంతో అందించటానికి అంగీకరిస్తున్నారన్నమాట. “యువథారతియుకైన సాహితీమిత్రులకు ఈ పథకంలో నమకూడే నదు పఫాదయూలు ;=

• (పతి సంవత్సరం ఐదు రూపాయల సభ్యత్వంతో యువభారతి సాహితీమి త్రులుగా పరిగణింపబడతారు.

శ 1973వ సంవత్సరంతో మూడు రూపాయల (వచురణపూర్వ విరాశంచై (వచుకింపబడే పృ _స్తక౦ం మీకు ఉచితంగా అందుతుంది. నేరుగా అందించడంగానీ, పోస్తుద్వారా పంపడంగానీ జరుగుతుంది.

శ 1973వ సంవత్సరంలో యువభారత్రి నిర్వహించే సాహిత్య కార్య (క్రమాల వివరాలు, ఆహ్వానాలు అందుతాయి.

ఈ 1973 వ సంవత్సరంలో మీద యువభారతి (వచురణలను 25% మినహాయింపుతో కొనే సదుపాయం ఉంటుంది.

జ సాహితీమ్మిత్రులు అని వెల్లడించే సభ్యత్వచిహ్నం అందుతుంది.

• యువభారతి సమావేశాలలో మీరు సాహితీమ్మితులుగా, అతిధులుగా పాల్గొనవచ్చును.

సొహితీమ్మత శ్‌ అన్నింట్‌కన్నమిన్న _ యునభారతికి తోడ్సఢగలుగుతున్నా మన్న సంతృ్భప్పి. మీకానంతృప్రి కలిగించేలా యువభారతి త్‌ర్చి దిద్దడంలో మీ సహకారం అందించటం, నెళ్ళాకమిక్రపఢకంలః సభ్యత్వన్మశాన్ని పూర్తిచేసి ఈ 500 జతవరచి యువభారతి చిరు నామాకు పంపాలి నేను స్టానికుడినికాదే 7 అని మీరు నంళఛయించనక్కరలేదు. ఈ వథకంలో నభ్యత్వం, జంట నగరాలలోనినారికే పరిమితం కాదు. సాహిత్యాభినూనులు ఎక్కడున్నా సాపాతీ మిత నభ్యత్వం స్వాగళం పలుకుతోంది ఉ్రానిపలు కొనీవారు తను నభ్యత్వ రుసుము రు. ౨00 లు మనియార్హరు చ్వారా యువభారతి కార్యాలయానికి సంస్క ప్పూర్జిచేసనేన నభ్యత్వస(శ్రానికి ఆ ఎమ్‌. ఓ. రనీదును జతపరచి వంవండి.) ఫుత్మేక సదుపాయం 1972, డిసెంబరు 31వ శేదీలోగా సాహితీమ్మితులుగా చేరేవారికి ఈ (కంది రెండు పుస్తకాలలో కోరుకున్న ఓకప్పున్సక౦ ఉచితం,

బీవననగీత

అలిల్‌ జీబాన్‌ ౧౬ రగి౦00457 కు

కాళోజీ తెనుగునేత

(మానవా నివాళలె తిన కొరుణ్యోసని షక్తు)

అటే అధి

వెల: రు. 2650 లు, పంచవటి

చిరపరిచితులై న అయిదుగురు కథకుల

కధలసంప్పటి

వెలరు, 2600ల

ల న | సాహితీ సొంన్కృలికనంన్థ-త్‌, కింగ్స్‌ వే, సికిందాబాద్‌-తి,

• తొమ్మిది సంవత్సరాలలో తొమ్మిది (ప్రచురణలు,

• 1970 లో *'మారుతున్న విలువలు = రచయితల బాధ్యతలు చర్చా గోష్టి నిర్వహణ,

ఉ 1971 లో 'కావ్యలహరి ఉపన్యాసమంజరి _ (ప్రథమమ్ముద్రణలో 11,500 ప్రతులు ముద్రించి వేలసంఖ్యలో సాహిత్యాధిమానులను సభలను ఆకర్షించిన ఘనత,

ఉ* 1972లో వై తన్యలహరి ఉపన్యాసమం౦జరి.

• 1972 లో భారతస్వాశం్యత్య రజతోత్సవాల సందర్భంగా శత సాహిత్య వ్యాసతం్రీ విపంచి = 'సుహతి* ప్రచురణ,

వైకార్యకమాలద్వారా సాహిత్మీపియల (వశంనలను పొంది ఆఉత్సాహం

లా!

_ఊతగా యువభారతి సాహితీమ్మిత పథకాన్ని సమర్ప్చిస్తోంది. సాహితీ మిత్రులుగా చేరండి :ః మీ మిత్రులకు చెప్పి చేర్చించండి $1 మా కృషికి మీ చేయూత నందించండి 111

ననన ళ్‌. "ట్టుదా ఈవ౭ించుకుని మన్ష్న చీకటిని తిట్టకుంటూక్రూళ్చోు కంటె, ప్రయత్నంజ ఎంత చిన్ష ॥ వీపాన్టయినా వెకంజడం మం దర చనన... (2 టయ నటన. చా

నంగా శ న మా మళ మనా వాయ నామె' గ్య జాన ఈ "పీరు....... అలల అల అటి కలి ఆక ఇల0 3466445 న... ఇభ శళథ ఈ న. అలరి తలకు వెలి వలల జలలి ల 4కు శశికల లర్‌ పే 26 ఎవిల అరిచి అసత్‌ 5, ప 1 వయస్సుపుట్టిన తేది పటపత వన పవర చలల వన చర వరల వరవర వ రరకక రరర వవ వరద వం కరర 460 600640 అభిరుచులు......220 20402026 260006 40026002 చదల ం04 రవ రి లె కలి వం 160 600 00ఛ వజ5ళ 6066606409 ధిథటి కథల రవి లి అరవ లలి ళి తిక 944 ఉటవలడ కళ శతకల 9కి 606 క చో 48 ఆ 66400 అధ తద వి లంచ ల ళళథి ౨ ఓ 40వ వచ ల లిక శి ని 9 శ లలి వాటి ఆశను చిరునామౌం... 22 22400200 అదం ంరరళ్ళ్టునం ప్యరరరరత వదరరరత దర వరద రదం వట6 00389 పప రి రిల టీకి అట నికి పశ అ కచికి ఉంటి న అవల ఇ06 280 529 22 రి కొ ౧92 82. భళి స 40 46 ఆకళళిళి శి ళవింన అధి ఏక ల 6 + 6 పళ భళి క. టయ ల ఎ టాఖోను నెం మం ఇంట్‌ చిరునామొ.... 2200442 2406606 50668 క 262260 2606222 క. వో ఇంటి ఫోను నె౦,.40000004002020. 0000202 బరటకరం కంటకంటంంం లలి ంంం లల ఒ09 న. ఉంటలి6 ౨౩బ టె కొ అపిశి 48 న. అధి లిలిద రచ చి 4963వ ప భళి శివి కాజ ఇ శశ ఉచి కి ఉచిశపూ శిథిల తి ఇధిలిల్ళలశి కనడ ఉలిన ఆశ6 949 6669 ళ్‌ ఎ స్సు క. ల్‌ న శే పరిచయం చేసినవారి కా పటట తరలిర 6900ల వటం డా లి సైలజ 46 కిచ్యాటడం గ అటుల ర్‌ లోల కారక వలఇ తా క న. వ ళా ఓ ని

నన్ను సాహితీ మ్నిఠునిగా చేర్చుకోండి. దీనితోపాటు 5 రూపాయలు పంపు తున్నాను.

సంతకం న 1971 డిశంబర్‌ 31వ తేదీ లోగా చేరేవారు ఈ (క్రింది ఉచితప్పు స్తకాలలో తాము కోరుకునే ప్పున్తకం౦వద్ద (౫) గుర్తు వుంచండి.

(1) జీవన గీత ( ్సి (2) పంచవటి ( న్స చల ఆఫీసు ఉపయోగం *_

రుః5_00 నేరుగా / 1.0. ద్వారా అందినవి

, రసీదు సంఖ్య సభ్యత్వ సంఖ్య... ....... కార్యదర్శి.

వల లకి

త్‌సఅభుల (నా న + .,

• ః స . శా టే

1. శే | ఆము ఇ " చ్‌ ఇ శ్‌ - వ్‌ గళ సస చ న

• ర్త . +. ( . * ముల నుం స్స గ లు."

టం త మా | క్షే ను. లాన్‌ స. క ష్య పం ఇ (1 య ( ల! చనా నవ స్‌... . గ య టో జా లో, బె మున్‌ స న ॥ | శచీ ్ళయా 1 వ

ఎ టం... ము టి 22 టం టం. 0. నీ

శం చటాయనతి ా సాటంలని వం

క్త శీర్‌ శసుడై వాట న న వప సంస స నట. అ న! మం చష ఆ

కా టై పహ చ య [౨ నక బశ. ల