Telugu bharatha swatantrya sangrama charitra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

భారత స్వాతంత్ర్య |. సంగ్రామచరిత్ర . లా ని | ముఖ్‌ వే ప్త టు. మ. న క్‌ |. భవా. ం / ఇ న్నా! + ? | ఈ ఒ ॥ య 4* ఓ జ. ॥ ॥ + స్ట | ము టు బ్‌ తా బున . శ ల ప / ల్‌ టీ / జీ ళ్‌ నిట" కత్తి పట్లక్తుండ కదనమ్ములో దూకి శ ౨ టె య అత్‌ తెల్లదొరల అహము కొల్లగొట్టి ॥ . '. భరతమాతదాస్య బంధాలు ద్రెంచిన . జాతీపితకువేలజోతలిడుదు! . శ 4 ' ల ణ్‌ 1

ఇఖంతత్‌ ఎల్ప్చితిం(ళత్త, “ఎంభత్రయ అలు చశచన : మల్లెమాల ప్రచురణ : మల్లెమాల ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌

5024014 నళ2ట20022 న్‌222022002 ౧౦21102 స *121ల0212 మొదటి ముద్రణ : సెప్టెంబర్‌, 2009 వెల;ఃరూ. 150/- అ సర్వహక్కులు రచయితవి | గగ ప్రతులు : 1000 ః. , ల గ ౦ ర్స | వా . న య శ . లం రన్న | శరంం తుం న్ని ఏక్‌ “న రరిళ్లు షు ష్టుమ ము స ర ప్రతులకు : నామం స్తాం లంలో మల్లెమాల ప్రచురణలు శబ్బా్యయ, ఎల్‌వి. ప్రనాద్‌ మార్గ్‌, బంజారాహిల్ట్‌ హైదరాబాద్‌-34. ఫోన్‌ :; 040 - 2354763/ ముఖచిత్రం : కొల్లోజు ముద్రణ : అనువమ ప్రింటిర్డ్‌ 126, గ్రీన్‌వ్యూ, శాంతినగర్‌, హైదరాబాద్‌ - 28౬. పోన్‌ : 23391364

ఆ అలి పూజా కుసుమం

చదివేకొద్ది చదవాలనిపించే చారిత్రక గ్రంథాలలో “భారత స్వాతంత్రోద్యమ చరిత్ర ప్రధానంగా పేర్కొనదగినది. ప్రపంచ ప్రజలందరి ప్రశంసలందుకొన్న ఆ మహాసంగ్రామం ప్రజాస్వామ్మ ఆవిర్డ్రావానికి ప్రాణబిందువనడం అతిశయోక్తి కాదు. అందుచేతనే దేశభక్తికి ఆలవాలమైన ప్రతి చరిత్రకారుని కలం ఆ మహత్మ్కార్యంలో పాలు పంచుకోవాలని తహతహలాడుతుంది.

నేను చరిత్రకారుణ్ణి కాదు. ఐనా నన్నీ గ్రంథ రచనకు పురి కొల్చింది అంతర్గతంగా నాలో దాగి వున్న దేశాభిమానం.

“దేశాభిమానం నాకు కద్దని - బట్టి గొప్పలు చెప్పకోకోయ్‌

పూని ఏదైనాను ఒక మేల్‌ - చేసి జనులకు చూపవోయ్‌” అన్నాడు గురజాడ.

మహాకవుల మాటలు అనుసరణీయాలు గదా ! కాబట్టి నేనూ ఆ మార్గాన్నే అనుసరించాను. ఇషఫ్టటికే స్వాతంత్ర సంగ్రామానికి చెందిన అనేక గ్రంథాలు అందుబాటులో ఉండగా మళ్టీ నేను రాయడమేంటి? అన్న ప్రశ్న నాలో ఉదయించింది.

శీ రామాయణ గాథను ఎంతమంది ఎన్నిరకాలుగా చెప్పినా చెప్ప వలసింది ఇంకెంతో ఉంటుంది. ఈ సూత్రం మనదేశ స్వాతంత్రోద్యమ చరిత్రక్కూడా వర్తిస్తుంది. ఆ విశ్వాసంతోనే ఈ చారిత్రక గ్రంథానికి శ్రీకారం చుట్టాను.

1

ఐనా కొన్ని అనుమానాలను నివృత్తి చేసుకోవడం కోసం శ్రీ ముక్కామల నాగభూషణంగారు రచించిన “భారత స్వాతంత్ర సమర చరిత్రను ఆధారం చేసుకున్నాను. నాగభూషణంగారు దేశభక్తిని పుట్టుకతోనే వెంటతెచ్చుకున్నారు. చిన్నతనంలోనే అనేక జాతీయో ద్యమాల్లో పాల్గొని జైలుశిక్షను అనుభవించారు. సంఘ సంస్కర్తగా మహా వక్తగా దేశమంతటా పేరు గడించారు. ఆయన ఈనాడు మరో లోకంలో ఉన్నా నా ఈ రచనకు పరోక్షంగా తోడ్సడ్డారు. వారికి నా నమోవాకాలు.

ఈ గ్రంథ రటగా కొఠింలో నాకు ఎప్పుడు ఎలాంటి కందేపాం కళ్ళనా ఫోన్లో అడగ్గానే అప్ట్రభిళవ్యఢు ఆయా తేలిలితోపొటు వృ్పక్తుల పెర్లతో నహా సమగ్రమైన సమాచారాన్ని అంఖంచారు పద్మగ్రి డా| తుర్లపాటి కుటుంబరావు. వారికి నా కృతజ్ఞతలు తెలియజేస్తున్నాను.

ముదిమి పైకొన్న వయసులో కూడా నాపట్ల తనకున్న అభిమానం కొద్దీ అమూల్యమైన పీఠికనందించి నన్ను ఆశీర్వదించిన పూజ్యులు ఎం.ఎన్‌. రాజలింగం గారికి ఆజన్మాంతం కృతజ్ఞుణ్ణి.

ఆలశ్యంగానైనా అత్యంత రమణీయంగా గ్రంథాన్ని ముబ్రంచిన అనుపమ ప్రింటర్స్‌ అధినేత ఆత్మీయ మిత్రుడు చిరంజీవి రమణ మూర్తికి నా శుభాశీస్సులు తెలియజేస్తూ ఈ పూజా కుసుమాన్ని పాఠకులకు అందిస్తున్నాను.

కుల్సైమూల 1౪

ఇదొక ఆణిముత్యం చరిత్రను గ్రంథస్థం చేయడమంటే కత్తిమీద సాము చేయడమే! ఈ నాహస కృత్యాన్ని సమర్ధవంతంగా నిర్వహించారు మల్లెమాల సుందరరామిరెడ్డిగారు. రెడ్డిగారు నేను పెద్దగా చదువుకోలేదంటారు. అది నిజమే కావచ్చు. రానీ ఆయున చధుననలసిందంతా తల్లి గర్భంలో వుండగానే ఊగకావేశారణు నా అఖిత్రాయం. వొరు వయస్సులో నాకంటే అరేడు సంవత్సరాలు చిన్నీ అయినా అపారమైన వారి విజ్టానం నన్ను చేతులు జోడింప చేస్తుంది. భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామ చరిత్రను, అనేకమంది మహాను భావులు వివిధ భాషలలో రచించి భావితరాలకు స్ఫూర్తిప్రదాత లయ్యారు. వాటిలో చాలా భాగం నేను చదువలేదు. తెలుగులో వచ్చిన స్వాతంత్ర మహోద్యమ చరిత్రలు దాదాపు అన్నీ చదివాను. కానీ రెడ్డి గారు రచించిన ఈ గ్రంథాన్ని నేను చదివాననడంకంటే ఏక బిగిని నా చేత చదివంచిందనడం సబబు. అది వారి రచనలోని ప్రతేకత. 1847వ సంవత్సరంలోనే తెల్లదొరల దురాగతాలను సహించలేక మొదటిసారిగా ఖడ్గం యుఇఆపించిన యోధుడు ఉయ్యాలవాడ నర సింవారెడ్డి. అంతటి పరాక్రమవంతుడు తెలుగువాడు కావడం మన కెంత గర్వకారణమో ఆ సాహసవరునిగాథ చరిత్రపుటలకెక్కకపోవడం అంత బాధాకరమైన విషయం. ఆ వరాగ్రేసరుని మరణ సమయంలో నర సింహారెడ్డి నోట రెడ్డిగారు పలికించిన మాటలు చదువుతుంటే 92 ఏండ్ల వయసులో ఉన్న నా రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి. ౪

అలాగే అల్లూరి సీతారామరాజు, రూన్స్‌లక్షీబాయ్‌, బేగం హజరత్‌ వముహల్‌్స్‌ మంగళపాండే, వరపాండ్య కట్టబ్రహ్మన, భగత్‌సింగ్‌, భట్‌కేశ్వర్‌ దత్‌, రాజగురు, నుఖదేవ్‌ వెందలైన మహావ్‌రుల పోరాటవటిమను రెడ్డి గారు వవరించిన తిరు నా రక్తాన్ని మరిగించింది. - మహాత్న్తాగాంథి నేతృత్వంలో సాదిన శాంతి సమరాన్ని సర్వజన రంజకంగా వర్ణించడంతోపాటు శ్రీ రెడ్డిగారు దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం అనేక కష్టనష్టాలకోర్చి పొరుగు దేశాల మద్దతుతో నేతాజ్‌ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ నాదించిన వోరాట ఘట్టాలను ప్రత్యక్షంగా ముణు రజ ముందు వుంచారు. ఇలా ఎన్షని చెప్పను. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే ఈ గ్రంథం ఆద్యంతం పఠితలను కూడా స్వాతంత్ష్ర్య సంగ్రామంవైపు లాక్కువెళుతుంది. నన భారతానికి రెడ్డిగారు అందించిన ఈ కానుక చిరకాలం దేదీప్య మానంగా వెలుగొందాలని ఆశిస్తున్నాను.

ఈ చారిత్రక గ్రంథానికి ముందుమాట వ్రాయమని నన్ను రెడ్డి గారు కోరడానికి ; మహాత్మా గాంధీతోను, స్వాతంత్ర్య సమరంలోని అనేక ఘట్టాలతోను నాకున్న అనుబంధం కావచ్చు. కారణమేదైతేనేం! ఇంతటి మహా గ్రంథానికి ముందుమాట వ్రాసే అదృష్టం నాకు కలిగి గందుకు నా జీవితం థన్యృమైందని భావిస్తున్నాను.

జైహింద్‌ ! ఎం.ఎస్‌, రాజలింగం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఫ్రీడమ్‌ ఫైటర్స్‌ అనోనియేషన్‌ అధ్యక్షులు ౪1

వేల సంవత్సరాల నుండి వేదభూమిగా పేరొందిన మన దేశం విభిన్న మతాలకు వైవిధ్యభరితమైన సనంన్కృతులకు నిలయం, హిందువులు, ముస్లిమలు, క్రైస్తవులు, సిక్కులు, జైనులు, బౌద్దులు మొదలైన అనేక మతాలవారు మతాతితమైన భావం వూపిరిగా ఈ గడ్డమీద జీవిస్తూ వచ్చారు.

అన్ని మతాలవారు కూడా వారి వారి సంస్కృతి సంప్రదాయాల కనుగుణంగా ఎవరి పండుగలు వారు నిర్వహించుకునేవారు. కాని

దేశంలో అన్ని మతాలవారు, అన్ని కులాలవారు చిన్ష పెద్ద అన్న తేడా లేకుండా మొట్టమొదటిసారిగా విజయ పతాకను చేతబట్టి “జయహో ఖారతమాతా... జయహో భారతమాతా.” అంటూ అంబరమంటే సంబ రంతో జరుపుకున్న పండుగ తొలి స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం.

ఆనాడు మంచుమల నుంచి కన్యాకుమారి వరకు వూరూరా వాడవాడలా వెల్లివిరిసిన ఆనందం ఈనాటికీ నా కళ్ళ ముందు కద లాడుతూనే వుంది. ఆ వైభవంలో వురకలు వేసే ఉత్సాహంతో పాల్గొన్న లక్షలాది యువకుల్లో నేనూ ఒకణ్ణి... ఆ తృప్తి ఈనాటికీ నా హ్యదయంలో కునుకుదీయని కోడివలె నినదిస్తూనే ఉన్నది.

అది భారతదేశ చరిత్రలో ఏనాడూ కనీవినీ ఎరుగని పండుగ, ప్రపంచ దేశాలన్నీ అనూయపడేంత గొప్పగా మనం జరుపుకున్న పండుగ.

“అహింస” - అసంఖ్యాకమైన ఆయుధ భాండాగారాలను కొల్ల గొట్టి, విజయశంఖం పూరించిన పండుగ. ప్రతి భారతీయుడి హృద యం పరవశించి పరవళ్ళు త్రొక్కిన పండుగ.

“బల్లి, పట్టం” అన్న తేడా లేకుండా ప్రతి ఇంటి ముంగిలి పళ్చతోర ణాలకు బదులుగా మువ్వన్నెల పతాకాలను తోరణాలుగా కట్టుకున్న పండుగ. ఇంతటి అదృష్టం అలవోకగానూ, కాకతాజియంగానూ మన జడిలో వాలలేదు.

1

ఆ మహోత్సవానికి వెనుక ఏ చరిత్రకారుడి కలానికీ అందని మహోన్ష్నతుల త్యాగముంది. అసంఖ్యాకమైన దేశభక్తుల ఆత్తార్దణ వుంది. నూరేళ్ట తమ నిండు జీవితాలను పొద్దు వాలకముందే బలి ఇచ్చి భారతమాతకు రక్తతర్హణం గావించిన యువకిశోరాల థీరత్వ ముంది. ఇంతటి నేపథ్యం ఉన్న ఉద్యమ చరిత్రను ఒక్కసారి మననం చేసుకుందాం.

అధి 1847వ సంవళత్ళరం. విభజించి పాలించే విద్యలో ఆరితేరిన ఆంగ్లేయులు కుయుక్తులతో, కుట్రలతో మన దేశ సార్వభౌమత్వాన్ని కొల్లగొట్టి నిరంకుశంగా రాజ్యమేలుతున్న రోజులవి. అప్పటికే వారి ఆగ డాలు, అకృత్యాలు ప్రజల పచ్చని జీఐతాలను అతలాకుతలం చేస్తు న్నాయి. ఆ దుశ్చర్శలను సహించలేక మొట్టమొదటిసారిగా తెల్లదొరలపై ఖడ్గం యులిపించిన యోధుడు తెలుగువాడు. కారణమేమైనా సరే ఆ మహావీరుని నాహసగాథ భారత స్వాతంత్ర సంగ్రామ చరిత్రలో చోటు చేసుకోకపోవడం బాధాకరమైన పరిణామం. ఆ దేశభక్తుడి పేరు 'ఉయ్యాలవాడ నరసింహారెడ్డి. ఇప్పటి కర్దూలు జిల్లాలోని అప్పటి 'నొస్సం' సంస్థానాథిశుడు. ఆ మహావరుని కరవాలం ఒక్కసారిగా ఓరీ! కుతంత్రాలకు మారుపేరైన శ్వేతజాతీయులారా! ఇప్పటివరకు మీరు మా దేశాన్ని దోచుకున్లది చాలు. ఇక మదట మ్‌ ఆటలు నాగవ్‌! అంటూ గర్జించింది. ఆ గర్జన లండన్‌లో ప్రతిధ్వనించింధి. ఆ ధ్వని వూహించని పిడుగుపాటై బ్రిటీష్‌ వారి గుండెల్లో కలవరం లేపింది.

నరసింహారెడ్డి పినతండ్రి కుమారుడైన మల్లారెడ్డెని ఆయన శ్రేయోభిలాషి, బంధువూఐన రోశిరెడ్డి కుమారుడు నర్శిరెడ్డిని బ్రిటిష్‌ పాలకులు అంతూ పొంతూలేని ఆశలను ఎరవేసి, తమ వైపునకు తిప్పుకున్నారు. ఆ దేశద్రోహులు “నొస్సం” సంస్థానాథిశుని పరివారంలోన ఉంటూ బ్రిటీషవారి గూఢచారులుగా వ్యవహరించ సాగారు.

2

ఇనా...మల్లారెడ్డి...నర్శిరెడ్డి తండ్రులు మాత్రం నిరుపమాన దేశభక్తి పరాయణుడైన నరసింహారెడ్డికి అండగా నిలిచారు.

ఇక్కడ నరసింహారెడ్డి ప్రతాపాన్ని గూర్చి ఒక్కమాట చెప్పాలి. ఆయనకు పశుగణమంటే ప్రాణం... ఒకరోజు పాలంలో పచ్చికమేస్తున్న పశువుల్ని పరామర్శించడానికి వెళ్ళాడు. ఇంతలో అటువైపు నుండి బ్రిటీష్‌ సోల్టర్‌ డ్రస్సులోనున్న ఒక తెలుగువాడు అక్కడకొచ్చాడు. నరసింహారెడ్డికి ప్రీతిపాత్రమైన ఒక అవుపెయ్యను చూపిస్తూ, పక్కనున్హ పశుల కాపరిని సంబోధించి "పెయ్య చియ్మబట్టి మిల మల మెరిసి పోతుంది; మాంసం ఎంత తూగుతుంటి?” అన్నాడు. అంకే... నరసింవా రెడ్డి చెయ్యి నాడి చెంప ఛెళ్ళమనిపించింది. ఆ దెల్బకు గిరగిర తిరుగుతూ సోబ్టరు క్రిందపడ్డాడు. గడగడ వణుకుతూ లేచి చేతులు జోడించి, “ఇటి నేనన్నమాట కాదు దొరా... అదో... ఆ గుడారం ముందు డేగను పక్క నుంచుకొని కూర్చనియున్నాడే శామ్యూల్‌ దొర ఆయన వూట! ఆయన మా కమాండర్‌ - ఆవు మాంసమంటే ఆయనకు మవాయిష్టం!”

వెంటనే నరసింహారెడ్డి... “ఎంత ధైర్భంవాడికి?ొ అంటూ కళ్ళరి మాడు. ఇంతలో కమాండర్‌ అక్కడికి రానేవచ్చాడు. నరసింహారెడ్డిపై కొరడా రయుఆపిస్తూ... “జరేయ్‌ రెడ్డీ ! మాటలు చాలించి ఆ పెయ్యను మాకప్టగించు” అన్నాడు.

“అప్టగించకపోతే” అన్నాడు నరసింవారెడ్డి.

“నా పెంపుడు 'డేగే దాన్ని చంపి నా కస్టగిస్తుంది” అని పక్కనున్న డేగను ఆవు పెయ్యపైకి ఉసికొల్హాడు. డేగ భయంకరంగా టెక్కలాడిస్తూ ఆలమందపై చక్కరగొట్టసాగింది. మంద చెల్లాచెదురైంది. “గంగా” అని నరసింహారెడ్డి ముద్దుగా పిల్చకునే పెయ్య భయంతో నలువైపులా పరుగెత్తసాగింది. అదే వేగంతో డేగ దాన్ని వెంటాడింది.

3

గరసింహారెడ్డి కోపం కట్టలు తెంచుకుంటి. దగ్గరలోనున్న ఒక పెద్ద గులకరాయిని తీసి నోట్లో వేసుకున్నాడు. డేగ కణతకు గురిబెట్టి బలం కొద్దీ వూదాడు రాయిని! ఆ దెబ్బకు డేగ గిలగిలా తన్నుకుంటూ నేల కొరిగింది. బ్రిటిష కమాండర్‌ పలాయనం ిత్తగించాడు. ఈ సంఘటన యిప్పటికి రాయలసీమలో ప్రచారంలో వుంది.

నరసింహారెడ్డి బాల్బమిత్రుడూ, “అవుకు” సంన్థానాథీశుడూ ఐన “నారాయణరాజు” తెల్లదొరల ప్రలోభాలకు లొంగకుండా, నరసింహా రెడ్డికి అండగా నిలచాడు. బ్రిటిష్‌ ఫైన్యానికి నరసింహారెడ్డికి తరచూ జరిగిన యుద్దాలలో నారాయణరాజు సైన్స్మం కూడా నరసింహారెడ్డి పక్షాన్నే పోరాడింది.

చివరిసారిగా ఇరు సైన్సాలు మవా సంగ్రామానికి సిద్ధమై ఎదు రెదురుగా మోహరించాయి. బ్రిటిష్‌ సైన్యానికి నాయకత్వం వహిస్తున్న “వార్దన్‌” నరసింహారెడ్డి నుద్దేశించి “మిస్టర్‌ నరసింహారెడ్డీ! ఆఖరి సారిగా చెప్తున్నాను. ఇప్పటికైనా నువు మా షరతులకు అంగీకరిస్తే “నొస్సం” సంస్థానానికి మా ప్రతినిథిగా నిన్నే నియమిస్తామన్నాడు.

ఆ మాటతో నరసింహారెడ్డి కండ్లు అద్నికణాలైనాయి. అంతులేని ఆగ్రహంతో వార్టన్‌ వంకచూస్తూ “ఛీ... పిరికిపందా, నా ఏర ఇఖడ్డానికి భయపడి బేరానికి దిగుతానా? నా నంన్గానానికి ప్రతినిధిగా నన్నే నియమిస్తావా? నా కరవాలంతో నీ కంఠాన్ని తెగనరికి, “రాజ్యం వీర భోజ్య్గిమని రణరంగంలోనే బుజువు చేస్తాను. నీ రక్తంతో భారతమాత పాదాలను అభిపేకిస్తాను. నీ తలను “నొన్సం” కోటముఖ ద్వారానికి వేలాడదీస్తాను” అంటూ గుట్టాన్ని వార్టన్‌ మీది కురికించాడు.

ఇరు సైన్యాలు తలపడ్డాయి. ఆ సంకుల సమరంలో క్రమక్రమంగా నరసింవారెడ్డి సైన్సం బలహీనపడింది. పరిస్థితి విషమించిందిదని గమనించిన నారాయణరాజు ఉగ్ర నరసింహుడై వార్దన్‌ మీది కురి

త

కాడు. కానీ వార్టన్‌, నరసింహారెడ్డిపై గురిపెట్టిన తుపాకీని నారాయణ రాజు వైపుకు మ్టించి పేల్చాడు. వెంటనే... నారాయణరాజు నేలకొరి గాడు. ఆ దృశ్చం నరసింహారెడ్డి హృదయాన్ని కలచివేసింది.

ఇదే అదననుకొని వార్టన్‌ నరసింవారెడ్డిమ్‌ద తుపాకీ పేల్చాడు. శనరసింనోంెడ్డి గుఖ్జం, గుండు యజమాని గుండెకు తగలకుండా అడ్డుకొని తన ప్రాణాన్ని బలిచ్చింది. నరసింహారెడ్డి నిలువునా క్రుంది వోయాడు.

అంతలో వార్టన్‌ సైన్సం వలయాకారంగా చుట్టుముట్టి నరసింనో రెడ్డిని సంకెళ్ళతో బంధించింది. పగతో రగిలే విఫ్లవసింహం పాషాణ సహ్యదయుల బంటీ అయిందన్న బాధతో సంకెళ్ళాక్రోశించాయి. అంతటి థిరోదాత్తుడు మరణానికి చేరువయ్యాడని దిక్కులు ఘోషించాయి. ఆ రెండు సంస్థానాల ప్రజా సమూహం గొల్లున ఆక్రోశిస్తూ వెల్లువలా ముందు కురికింది. కాభీ...పొంగి పొరలుతున్న ఆ జనసముద్రాన్ని నరసింహారెడ్డి ఆపన్నహస్తం చెలియలికట్లై ఆపింది. పుడమితల్లి తన ఏరపుత్రుని తెగువకు పులకించిపోయింది. భర్త ఆజ్ఞకు శిరసు వంచిన సుభద్రమ్మ, కొడుకు నుబ్బారెడ్డిని గుండెలకు హత్తుకుని రానున్న ముప్పును తలచుకొని దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా విలపించింది. ఆ రోదన విన్న ఆలమందలు మోరలెత్తి పడ్చాయి. కొండా కోనా అందులో గొంతు కలిపాయి. ఎగురుతున్న పక్షుల రెక్కలు ఆగిపోయాయి. ప్రకృతి స్థంభించి పోయింది.

ఇంతలో ఆ ప్రళయ భయంకర ప్రస్ధానం ఉరికంబాన్ని సమీపించింది. ఉరితాడా ఉద్రిక్తత ధాటికి గడ గడ వణికింది. వార్టన్‌ ముఖంలో ఆగ్రహం కదం తొక్కుతూనే వుంది. *"ఊ - ఇంకా ఆలస్యం దేనికి, ఎక్కించండి ఉరికంబం” అంటూ అనుచరులను హెచ్చరించి నరసింహారెడ్డి వంక హేళనగా చూస్తూ ఇలా అన్నాడు వార్దన్‌. “రెడ్డీ! నా సలహాను పాటించి వుంటే నీకీ గతి పట్టేది కాదు” అన్నాడు.

వ్‌

“థీ... పిచ్చికుక్కా..! సంకెళ్ళలో చిక్కినంత మాత్రాన సింహం నీకు దాసోహమంటుందా? తుఫాను సముద్రంలో కల్లోలం రేపగలదు గాని, ఉవ్వెత్తున ఎగసిపడే ఉత్తుంగ తరంగాల ఊపిరి తీయలేదురా” అంటూ గర్జించాడు శరసింహారెడ్డి. “హు!!.. చావు దగ్గరైనా నీ జాతి బుద్ధి పోనిళ్చినావు కాదు” అన్నాడు వార్టన్‌.

“నా జాతి గురించి నీకేం తెలుసురా...! శత్రువును కూడా చిరు నవ్వుతో చేరటిసి స్నేహం పంచే జాతి నాది. నేనొక్కనారి గర్జిస్తే చాలు. నా మెడ మీద వ్రేలాడుతున్న ఉరిత్రాడు పుటుక్కున తెగి పాదాలపై మోకరిల్లుతుంది. ఐనా..! నా ఆశయం ప్రాజాలను రక్షించుకోవడమూ కాదు - 'నొన్సం' సంస్థానానికి నేను ఏలికగా కొనసాగడమూ కాదు. వేదభూమిగా విశ్వవిఖ్యాతిగాంచిన నా మాత్యభూమిలో వ్యాపారం సాకుతో అడుగుబెట్టి కుయుక్తులతో, కుతంత్రాలతో అధికారం చేజిక్కించుకొని, నా దేశ ప్రజల శాంతినీ, సౌభాగ్భాన్న్‌ హరించి, భారత

మాత గుండెల్లో ఆరనిమంటలు రగిల్చిన న కిరాతక ప్రభుత్వానికి చరమగీతం పాడడమే నా ఆశయం. *నొన్సం” కోట నీ న్వాథినం కాగానే నేను మరణించానని కలలు గంటున్నావు. వరుడు మరణించినా విప్లవం మరణించదు. నా మరణం భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రాము మహా యజ్ఞానికి ఆజ్బ్యమౌతుంటది. ఆ హోమాద్ని మ్‌ అధికారాన్ని భష్మపటలం చేస్తుంది. ఈనాడు అనంత వాయువుల్లో

కలిసిపోతున్న నా ఆత్మ సుడిగాలిలా భారతదేశంలోని ప్రతి దేశభక్తునీ తట్టి లేపుతుంది. కురుక్షేత్ర సంగ్రామంలో కర్టుడి చావుకెన్ని కారణాలో నా చావుకూ అన్ని కారణాలున్నాయి. నా ప్రాణానికి ప్రాణమైన నారాయణరాజు నా కళ్ళముందే మరణించడం - నన్ను దైవంగా ఆరాధించే నా గుల్లాన్ని మీరు పొట్టనబెట్టుకోవటం - నా కత్సంత ఆప్పులైన నా వాళ్టే నీ తొత్తులుగా మారడం వంటి అనేక కారణాలు నన్ను నీకు బందీని చేశాయిరా” అన్నాడు నరసింహారెడ్డి.

6

మరణ సమయంలో కూడా నరసింహారెడ్డి ప్రదర్శించిన ధైర్య సాహసాలకూ, వీరోచిత వాగ్దాటికీ వార్టన్‌ నివ్వెరపోయాడు. ఐనా తన్ను తాను సముదాయించుకొని “నర్శింవారెడ్డీ! నువ్వెంత గొంతు చించుకున్నా అది ఆరిపోయేముందు గుప్పున మండే బిపమే జెతుంది. నీమీద జాలితో చెపుతున్నాను. నీ ఆఖరి కోరిక ఏదైనా ఉంటే చెప్పు. అడగడం నా ధర్మం” అన్నాడు వార్టన్‌. నరసింహారెడ్డి వెర్రిగా నవ్వి... “ధర్మానికి అర్థం నీకేం తెలుసురా జిత్తులమారి నక్కా. ధర్మా ధర్మ విచక్షణ పురుడు వోసుకున్నదే నా నేలమ్‌ద, వపనాటికైనా ప్రతి భారతీయుడు ఒక మర ఫిరంగిగా మారి, మ సార్వభౌమత్వాన్ని నిలువునా కూల్చి భారత మాత దాస్య శృంఖలాలను తెగద్రెంచి, ఎజ్ట కోటపై మా జాతీయ పతాకాన్ని ప్రతిప్టిస్తాడు.

అథిగో..! నా కళ్టముందు కదలాడుతోంది. స్వతంత్ర భారతం! చెవుల్లో మారుమ్రోగుతోంది నా జాతీయ గీతం! “జై భరతమాతా!” అంటూ తనకు తానే ఉరి బిగించుకున్నాడు ఆ అకుంఠిత దేశభక్తుడు.

క్షణంలో ఆ మహావీరుని ప్రాణాలు అనంతవాయువుల్లో కలిసి పోయాయి. ఐనా, మరణ సమయంలో ఆ మహావ్‌రుని నోటి నుండి వెలువడిన ప్రతిమాటా దేశంలోని ప్రతి దేశభక్తుని హృదయంలో నిరంతరం నినదిస్తూనే వుంటుంది. ఇది సత్యం !

నరసింహారెడ్డి మరణం తర్వాత భారతీయుల గుండెల్లో స్వాతంత్ర్య రాంక్ష మరింత ప్రజ్వలించింటది.

అటి 1857వ సంవత్ణరం. దాదాపు వంద సంవత్షరాలుగా బ్రిటిష్‌ వారి దమనకాండను భరిస్తూ దాస్య శ్చంఖలాల్లో మగ్గుతున్న భారత ప్రజానీకం ఒక్కసారిగా పిడికిలి బిగించి లేచింది!

తెల్లదొరలు ఆ స్వాతంత్ర సమరాన్ని సిపాయిల పితూరిగా వక్రీక రించి సంగ్రామంలో పాల్గొన్న వీరులనూ, వీరాంగనలనూ, దేశ ద్రోహు లుగా ప్రకటించారు.

7

“మూత్యదేశాని వలస పాలకుల కంబంధహస్తాల నుండి విముక్తం చేసే ప్రయత్నం దేశద్రోహమైతే ఆ నేరాన్ని శిరసావహించడానికి మేం సిద్ధంగా ఉన్జామని భారత ప్రజానీకం ముక్తకంఠంతో నినదించింటది.

ఆనాటి స్వాతంత్ర్రయోధుల త్యాగాలను ఇప్పటితరం వారికి తెలియజేయవలసిన అవసరం ఎంతైనా వుంది. ముఖ్యంగా రూ లక్ష్మీబాయి, నానా సాహెబ్‌, తాంతియాతోపే, రాణాకున్వర్‌సింగ్‌, మొదలైన వారు ప్రాతఃవ్మరణీయులు.

ముందుగా వీరనారి రూన్సి లక్ష్మీబాయిని గురించి తెలుసు కుందాం. లక్ష్మీబాయి 1835వ సంవత్సరం నవంబర్‌ 19వ తేదిన కాశీలో జన్మించింది. ఆమె తల్లి భాగీరథీబాయి, తండ్రి మోరోపంత్‌ తాంబే! అప్పట్లో కాశీలో ఉద్బోగం చేస్తూ వుండేవాడు. నెలకు 50 రూపాయలు జీతం. తల్లిదండ్రులు రూన్చికి మొదటపెట్టిన పేరు మణి కర్ణిక. “మనూబాయి" అని కూడా పిలిచేవారు.

కొంత కాలానికి యజమాని మరణించేనరికి మోరోపంత్‌ నిరుద్వోగి అయ్యాడు. ఆ కారణంగా కాశీ వదలి బిలూర్‌కు చేరింది వారి కాపురం. తరువాత మనూబాయి 3 సంవళత్ళరాల వయసులో ఉండగా ఆమె తల్లి మరణించింది. అప్పటి నుండి తండ్రి వెంట తిరుగు చుండడం వలన ఆమెకు పురుష లక్షణాలు పట్టుబడ్డాయి.

పీష్వా బాజీరావు పెంపుడు కొడుకైన నానానాహెబ్‌తో కలిసి గుజ్జపు స్వారీ, కత్తియుద్ధం, తుపాకీ పేల్చడం నేర్చకుంటి. ఇంతలో యుక్తవయస్సు రానే వచ్చింది. అప్పటి రూన్స్‌ సంన్థానాధిశుడు రాజా గంగాథరరావు. మొదటి భార మరణించడంతో మనూబాయిని ఐవాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె అత్తగారు మనూ బాయికి “లక్షీబాయి" అని పేరుబెట్టింది. కొంత కాలానికి లక్షీబాయికి ఒక పుత్రుడు కలిగాడు. “తనకు వారసుడు లభించాడని గంగాధర రావు పాంగిపోయాడు. రూరన్చ్‌ పౌరులు ఆనందోత్ళవం జరుపుకున్నారు.

8

కానీ, మూడు మానాలు నిండకముందే ఆ బాలుడికి నూరేళ్ళ నిండాయి. గంగాధరరావు క్రుంగిపోయాడు. తనకు వారసుడు లేక పోతే అప్పటి బ్రిటిష్‌ రాజనీతి ప్రకారం తన రాజ్యాన్ని వాళ్ళ న్వాథినం చేసుకుంటారని గంగాధరరావు ఆందోళన పడ్డాడు. పెద్దల సలహాపై “ఆనందరావనే దాయాదుల కుజ్ఞనాణ్ణి దత్తత చేసుకున్నాడు.

ఆ బాలుడికి “దామోదరరావు” అని పేరుబెట్టి ఆ సంగతి బ్రిటిష్‌ వారికి తెలియజేశాడు. దత్తత సమయంలో బ్రిటిష్‌ అధికారులు కూడా హాజరయ్యారు. ఆ వేడుక జరిగిన రెండు రోజులకే గంగాధర రావు అకాల మరణం చెందాడు.

లక్ష్మీబాయి ఆ దుఃఖం నుండి తేరుకోక ముందే దత్తత చెల్లదని, ఆనవాయితీకి విరుద్ధంగా క్రొత్త చట్టం తీసుకువచ్చి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం నిర్దాక్షిఖ్యంగా రూన్సీ సంస్థానాన్ని తన రాజ్యంలో కలిపివేసుకుని ఆమెకు నెలకు (56000) ఐదువేలు భరణమిన్తామని ప్రకటించింది.

“ఆకలితో అలమటిస్తున్నా సింహం గడ్డిమేయ”దన్ల సూక్తిని నిజం చేస్తూ లక్ష్మీబాయి భరణం తీసుకోవడానికి నిరాకరించింది. ఆమె థిరత్వానికి భయపడిన ప్రభుత్వం లక్ష్మీబాయిని హతమార్చేందుకు “సర్‌ హ్యూరోజ్‌ొ' అనే సేనానిని రూన్స్‌ పట్టణానికి పంపింది.

ఆ సంగతి తెలిసిన వెంటనే లక్ష్మీబాయి కత్తీ, డాలూ ధరించి కోట నుండి తప్పించుకొని గుఖ్జంపై పారిపోయింది. తెల్ల సైనికుల బారి నుండి తప్పించుకున్న ఆ వీరనారి తనకు అండగా అనేకమంది విప్లవకారులను సమకూర్చుకుని 1854 జూన్‌ 7వ తేదీ రూన్స్‌ కోటను ముట్టడించింటది. కోటలో ఉన్న భారతీయ సైనికులు మొత్తం లక్ష్మీబాయి వైవుకు తిరిగిపోయారు. ఒక్కరోజులోనే కోట తిరిగి లక్ష్మీబాయి వశమైంది. తక్షణం ఆమె దత్తపుత్రుడు దామోదరరావును రాజుగా

9

ప్రకటించి తాను గార్జియన్‌గా పరిపాలన చేయసాగింది. అప్పటికామె వయస్సు 19 సంవత్ళరాలు.

ఇతేనేం ఆమె ప్రభావంవల్ల యమునకు దక్షిణాన, వింధ్య పర్వతా లకు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రదేశమంతా 11 నెలల బ్రిటిషవారి వ్రాబల్యానికి లోను కాకుండా స్వతంత్రంగా ఉండిపోయింది. ఆ పరిస్థితిని సర్‌ హ్ఫూరోజ్‌ భరించలేకపోయాడు. తనకు అనుకూలంగా ఉన్న నిజాం, భోపాల్‌ సంస్థానాల సైన్యాన్ని తమ సైనికులతో జతచేసి మార్గమధ్యంలో రాంఘుడ్‌, చందేఠీ మొదలైన ప్రాంతాలను జయించుకుంటూ చివరకు రూడ్సీ సమపాొనికి చేరాడు. అప్టటికే లక్ష్మీబాయి యుధ్ధసామార్రిని స్వయంగా తయారు చేయించి కోట బురుజులపై ఫిరంగులను అమర్చి శత్రు సైన్యాలను ఎదుర్కొనడానికి సిద్ధంగా వుంది. అనేకమంటి స్రీలు రాజితోపాటు కదనరంగంలో దూకడానికి తయారుగా ఉన్నారు.

కానీ ఏం లాభం? బక దేశద్రోహి రూరగ్శ కోట రహన్యాలము బ్రిటిషవారికి అందించాడు. దాంతో బ్రిటిష్‌ సైనికులు హఠాత్తుగా దక్షిణ ద్వారం గుండా కోటలోనికి ప్రవేశించారు. ఇరువర్గాల మధ్యా భీకర పోరాటం జరిగింది. రూన్సీ సైనికులు బ్రిటిష్‌ ఫిరంగుల ధాటికి చాలా మంటి నేలకొరిగారు...

ఐనా లక్ష్మీబాయి వెనుకడుగు వేయలేదు. పోరాటాన్ని మరింత తీవ్రం చేసింది. చివరకు “ఖుడా బక్స్‌ గౌస్‌ ఖాన్‌” అనే రూన్సీ సేనాను లిద్దరూ మరణించారు. ఇక లాభంలేదని గ్రహించిన లక్ష్మిబాయి పురుషు వేషం ధరించి దత్తపుత్రుని మూపున గట్టుకొని కోట గోడనుండి దూకి తన ప్రాణప్రదమైన గుఖ్జమెక్కి 15 మంది సైనికులతో బయలుదేరింది.

ఒక వంక భర్త చనిపోయిన దుఃఖంతో, మరోవంక తెల్లవన్నె పులుల గాండ్రింపులతో కకావికలమైన మనస్సును చిక్కబట్టుకొని వెంటాడుతున్న శత్రువులకు చిక్కకుండా కరవాలంతో వీరవిహారం చేస్తూ అడ్డువచ్చిన శత్రుసైన్సాలను హతమారుస్తూ ముందుకురికింది.

10

మార్గమధ్యంలో బ్రిటిష్‌ సేనాని లెప్టినెంట్‌ బోకర్‌ ఆమెపై తుపాకీ పేల్చాడు. లక్ష్మీబాయి అతి చాకచక్యంతో తప్పించుకొని రెట్టించిన కసితో వాడి తలను తన కరవాలానికి బలిజేసింది. సేనాని నేలకొరగడంతో సైనికులు వెనకడుగువేశారు.

రాణి లక్ష్మీబాయి మరింత ధైర్యంతో ఎక్కడా ఆగకుండా మంచి నీళ్లైనా ముట్టకుండా నూరు మైళ్ళు ఏకధాటిగా ప్రయాణం చేసింది. అర్ధరాత్రి అయ్యేసరికి ఆమెను సురక్షితంగా కాల్టి పట్టణానికి చేర్చిన గుజ్జం హఠాత్తుగా మరణించింది. కాల్టీలో లక్ష్మీబాయి తాంతియాతోప, రావునాహెబ్‌లతో భావి కర్తవ్యాన్ని గురించి చర్చలు జరిపింది.

తరువాత కొన్ని రోజులకు లక్ష్మీబాయి కొంత సైన్యాన్ని కూడగట్టు కొని కాల్టీకి 42 మైళ్ళ దూరంలో వున్న కంచగ్రామం చేరింది. అక్కడ ఆమెకు ఏవిధమైన సహాయం అభించలేదు. తిరిగి కాల్టీ పట్టణానికి వెళ్ళేందుకు పయనమైైంది. హ్వూరోజ్‌ సైన్యాలు ఆమె వెంటబడి తరుమనాగాయి. ఆ థీరనారి తన సైన్యాలను ఉత్తేజపరుస్తూ ఆంగ్ల సైనికులపై విరుచుకు పడి వారి ఫిరంగులనన్నిటిని తుత్తునియలుజేసి హ్సూరోజ్‌ను భయ భ్రాంతుజ్ణి చేసింది. ఐనా రెట్టించిన సైన్మంతో హ్సూరోజ్‌ స్వయంగా రంగంలో దూకాడు. వెనుకవైపు నుండి లక్ష్మీబాయి సైన్యంపై దాడి చేశాడు. ఆ కుట్రతో లక్ష్మీబాయి సేన ఓడిపోయింది. కాల్టీ తెల్లవారి వశమైంది. ఐనా లక్ష్మీబాయి అతి నేర్పుగా శత్రుసైన్యాలకు చిక్కకుండా వెళ్టి తాంతియాతోపే, రావుసాహెబ్‌ మొదలైన వీరులను కలుసుకొని మనం ముందు గ్వాలియర్‌ను వశం చేసుకుంటే అది భారతీయ విఫ్లవకారులకు కీలకన్థానమౌతుందని చెప్పింది. ఆ వ్యూహం సరైనదే అన్న అభిప్రాయంతో తాంతియాతోపే, రావుసాహెబ్‌ ప్రభ్యృతుల సైన్సాలు ఆమెతో కలిసి గ్వాలియర్‌వైపు వెళు తుండగా బ్రిటిష్‌ పక్షపాతి యైన గ్వాలియర్‌ మహారాజు తన ఫిరంగి సైన్స్మంతో ఎదురువట్ళి శత్రు సైన్యంపై కాల్పులు జరిపించాడు.

11

లక్ష్మీబాయి అపరకాళిలా విజృంభించి ఆ ఫిరంగులన్నిటిన్‌ స్వాథినం చేసుకున్నది. అంతటితో ఆగకుండా గ్వాలియర్‌ సైన్మాలను అందినంతవరకూ హతమార్షింది. మిగిలిన సైన్యం ఆ వరనారి ధాటికాగలేక పలాయనం చిత్తగించింది. గ్వాలియర్‌ మహారాజా కూడా ప్రాణాలు పిడికిట పట్టుకొని సైన్యంతోపాటు పారి పోయాడు. లక్షీబాయి నాహస పరాక్రమాల మూలంగా గ్వాలియర్‌ కోట విప్లవకారుల వశమైంది.

ఇనా ఆంగ్లేయులు తిరిగి తమపై దండెత్తే ప్రమాదమున్నదన్‌, అందువలన, సైన్యాన్ని మనం మరింత పెంచుకోవాలన్‌, విప్లవ నాయకులను హెచ్చరించింది లక్ష్మీబాయి. విజయగర్వంతో నున్న విప్లవ నాయకులు ఆమె మాటలనంతగా పట్టించుకోలేదు. ఇంతలో ఆమె ఊహించినట్టుగానే జనరల్‌ హ్యూరోజ్‌ మరింత సైనిక బలంతో గ్వాలియర్‌ కోటను ముట్టడించాడు. లక్ష్మీబాయి పురుషవేషం ధరించి స్వయంగా యుధ్ధరంగంలోకి దుమికింది. ఆ వఏరాంగన ధాటికి తట్టుకొనలేక తెల్ల సైన్యాలు తల్లడిల్లాయి. ఇంతలో జనరల్‌ హ్వ్ఫూరోజ్‌ బంటెల బలంతో లక్ష్మీబాయి నెదుర్కొన్నాడు. ఐనా, ఆమె వెనుకంజ వేయలేదు. హ్రాణాలను ఫణంగా వొడ్డి వొరాడసాగింది. రెండు చేతులతో కత్తులు ధరించి సవ్యనాచిలా రెండువైపులా వున్న శత్రుమూకలను చెండాడ సాగింది. ఆంగ్ల సైన్యాల విజంభణకు తట్టుకోలేక విప్లవ సైన్యం చెల్లా చెదరైపోయింది.

ఇనా, లక్ష్మీబాయి అథైర్భపడకుండా తన గుట్టాన్ని ముందు కురికిస్తూ యుద్ధరంగమంతా తానేయై శక్రుసైనికుల కుత్తుకలను సారకాయల్లా ఉత్తరించింది. తిరిగి ముందుకు పోతుండగా ఒక చిన్న కాల్వ అడ్డుబచఛ్చింది. ఆమెను రూడ్స్‌ నుండి కాళ్టీకి చేర్చిన గుజ్జం బ్రతికివుంటే ఆ కాల్వను అవలీలగా లంఘించి వుండేది. కానీ, గుర్రం క్రొత్తది కావడంవల్ల కాలువ దాటలేకపోయింటి.

12

అదే అదనుగా భావించిన బక బ్రిటిష్‌ సైనికుడు ప్రయోగించిన కత్తి దెబ్బకు కుడికన్నుతో సవా లక్ష్మీబాయి చెంపతెగిపడింది. మరో దెబ్బ వక్షస్థలానికి తగిలింది. ఆ స్థితిలో కూడా ఆమె అపరకాళిలా ఆ సైనికుణ్ణి వేటాడి వాడి శిరన్మును ముక్కలు ముక్కలుగా నరికి చంపింది.

అప్పటికే రక్తసిక్తమైన శరీరం అదుపు తప్పిది. ఇంక ఎంతోసేపు జీవించలేనని గ్రహించింథి లక్ష్మీబాయి. మరణానంతరం తన దేహం శత్రువుల చేతికి చిక్కకుండా చూడమని ప్రక్కనే వున్న తన సిపాయితో చెప్పి నేలకొరిగింది.

ఈ దుర్ధటన 1858వ సంవత్సరం జూన్‌ 19వ తేటి జరిగింది. రూన్స్‌ మరణానికి విచారిస్తూ సూర్యుడు మబ్బుల దుష్టటి ముఖం నిండా కప్పకున్నాడు.

ఆ తర్వాత ఆమె చివరి కోరిక మేరకు బాబా గంగాదాన్‌ గడ్డి తోను, ఎండుటాకులతోనూ చితిపేర్చి లక్ష్మీబాయి భౌతిక దేహానికి దహన సంన్కారం గావించాడు.

చితిమంటలు తమ సహజ ప్రకృతికి విరుద్ధంగా గొల్లున విల పిస్తూ విధికి తలవంచి కర్తవ్వాన్ని నిర్వహించాయి. దాంతో 23వ యేటనే ఆ స్వాతంత్ర జ్బోతి ఆరిపోయింది. ఐనా దేశ చరిత్రలో రూన్స్‌ ఆమె పేరు సువర్జాక్షణ లిఖితమై నిలిచిపోయింది. ఆమె పేరు తలచుకుంటే చాలు ప్రతి దేశభక్తుని హృదయం ఇష్టటికీ పరవశించి పోతుంది.

అలాగే మరో వీరవనిత కథను మననం చేసుకుందాం.

13

బేగం హజరత్‌ మహల్‌ ఆమె పేరు బేగం హజరత్‌ మహల్‌ జన్మత: ముస్లిమ్‌ వనిత. ఆమె అయోధ్య నవాబు వజీద్‌ ఆలీషా ప్రేయనసీమణులలో జకర్తె. గువాబు నాహచర్య్శం మూలంగా ఆమెకొక కుమారుడు కలిగాడు. ఆ బాలకుణ్ణి తన వారనుడిగాను, హజరత్‌ మహల్‌ను రాణీగాను ప్రకటించాడు ఆలీషా. బ్రిటీష్‌ సైన్యం తమ రాజ్య విస్తరణలో భాగంగా అయోధథ్యపై దండె త్తింది. ఆ పోరాటంలో నవాబు సైన్యం బలహీనమైంటి. నవాబు వాళ్ళకు బంటీగా చిక్కాడు. అయోధ్య బ్రిటీష్‌ సైనికుల వశమైంది. నవాబుకు విశ్వాసపాత్రులైన సంస్థానోద్యోగులనందరినీ నిరాశ్రయుల్ని గావించారు. వారందరితో ఒక గొప్ప విప్లవ సైన్యాన్ని తయారుచేసుకుని “బేగం హజరత్‌ మహలొ' వైరి వర్షంపై యుధ్ధం ప్రకటించింది.

ఆ యుధ్ధంలో తెల్ల సైన్యాన్ని కకావికలం గావించి తిరిగి అయోధ్యను న్వాథినం చేసుకుంది బేగం. ప్రజలంతా విజయా నందంతో పరవశించిపోయారు.

రవి అస్తమించని రాజ్యానికి అధిపతులైన బ్రిటీషు దొరలు ఒక ఆడదాని చేతిలో పరాజయమవడం జీర్లించుకోలేకపోయారు. స్వత స్పెద్ధమైన కుయుక్తులతో బేగం సైన్సంలోని అనేకమందిని తమవైపుకు తిప్పకుని, తిరిగి అయోధ్యపై దండెత్తారు. అయినా బేగం వెనుకంజ వేయలేదు. సైనికబలం తగ్గిందన్న నిరాశకు లోను కాలేదు. కొద్దిపాటి సైన్కంతోనే ఆ విప్లవ వనిత రణరంగంలోకి దూకింది. ఆమె వరో-చిత కరవాలం ధాటికి రణరంగం దద్దరిల్లింది. కానీ పరిమితమైన సైన్యంతో ఆమె అసంఖ్యాకమైన శత్రువులను ఎదుర్కొనలేకపోయింది.

జక దశలో వారు తనను బంధిన్తారమోనని అనుమానించి, ఆ ముష్కరుల చేతిలో బంటియై చావడంకంటే, కాలం కలిసివచ్చేదాకా 14

ఆజ్ఞాతంగా నిరీక్షించడమే మంచిదని శత్రువుల చేతికి చిక్కకుండా కొండలు కోనలు దాటి రహస్యంగా తన మజిల్‌ నేపాల్‌కు మార్చింది. తరువాత ఆ పరవనిత ఏమైంటీ చరిత్రకందని విషయంగానే మిగిలి వోయింది. కాని విప్లవ యోధుల చరిత్రలో ఆమె పేరు శాశ్వతంగా నిరిచిపోయింది. ఇలా ఎందరో అజ్ఞాతవీరులు భారతమాతను బంధవిముక్తను కావించడం కోసం తమ వ్రాణాలను తృ్యణవ్రాయంగా బలిదానం గావించారు. వారందరికీ మనదేశంలోని ప్రతి భారతీయుడూ బుణ పడి ఉన్నాడు. దేశస్వాతంత్ర్రం కోసం తన బిడ్డలెంతో మంది ప్రాణాలను పణంగా పెట్టి తెల్లదొరలతో పోరాడి వారి కర్మశత్వానికి బలైనందుకు భారతమాత ఒక వంక కన్నీరు కార్చినా మరొకవంక వఏరమాతగా గర్వ పడింది. బ్రిటిష్‌వారి దురాగతాలు సైన్యంలోని భారతీయ యువకులలో మాటు మణగియున్న దేశభక్తిని తట్టిలేపాయి. క్రమక్రమంగా వారిలో స్వాతంత్ర్య కాంక్ష తీవ్రమైంది. పర్యవసానంగా బ్రిటిష్‌ సైన్యంలోని భారతీయ సైనిక వీరులంతా ఒకచోట రహస్యంగా సమావేశమైనారు. బ్రిటిష్‌ సైన్స్మంపై యుద్ధం ప్రకటించడానికి అదే సంవత్సరం మేనెల 10వ తేదిన ముహూర్తంగా నిర్ణయించుకున్నారు. మంగళపాండే కానీ... బీహారుకు చెందిన మంగళపాండే ఉడుకురక్తం అప్పటి దాకా ఆగలేకపోయింది. తానొక మామూలు సైనికుడినన్న మాట మరచిపోయాడు. కారణం? తనపై అథికారి లెఫ్టినెంట్‌ బగ్‌ అకారణంగా తనను బూటు కాలితో తన్నడం. ఆ యవమానం సహించలేకపోయాడు పాండే. అదనుజూచి బగ్‌ను అంతమొందధించటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాడు. క్షణక్షణం అతని 15

హృదయంలో ప్రతీకారేళ్స్చ పడగెత్తిన పాములా బుసకొడ్లూూ వుంది. చేతిలోని తుపాకీని హఠాత్తుగా పైకిలేపాడు. మీసం మెలివేసుకుంటూ గుళ్దంమ్‌ద తనకెదురుగా వస్తున్న లెఫ్టినెంట్‌ బగ్‌కు గురిపెట్టి మార్లి 29వ తేటి పేల్చాడు. కానీ, ఆ గుండు గురి తప్పింది. ఐనా బగ్‌ గడ గడ వణకుతూ గుజ్ఞం మీద నుండి కిందపడ్డాడు. వ్రాణాపాయం తప్పిందన్న సంతోషంకన్నా ఒక సాధారణ సైనికుడైన పాండే తనపై హత్యా ప్రయత్నం చేయడం సహించలేకపోయాడు. రెట్టించిన పౌరుషంతో పైకిలేచి తన తుపాకీతో మంగళపాండేను కాల్చాడు. పాండే అతి చాకచక్యంగా తన్ను తాను కాపాడుకున్న్లాడు. ఆ యిద్దరి మధ్యా సంకుల సమరం జరిగింది. చివరకా పోరాటంలో బగ్‌ నేలకొలగాడు. వెంటనే అతని సై అధికారి నార్టింట్‌ హాసన్‌, రంగంలోకి దిగాడు. ఆ పోరులోనూ మవాప్‌రుడైన పాండేదే పైచేయి అయ్యింది. హ్యూసన్‌ వ్రాణభయంతో కాలికి బుద్ధి చెప్పాడు. హ్యూసన్‌ పారిపోవడం కళ్ళారా చూసిన కల్షల్‌ వేలన్‌, మంగళ్‌ పాండే దైర్య సాహసాలకు ఆశ్చర్భపోయాడు; తక్షణం అతన్ని పట్టి బంధించకపోతే ప్రమాదమని నిర్ణయించుకొని మరింత సైన్యంతో పాండేను చుట్టుముట్టాడు. ఐనా పాండే ధైర్యం ఈషణ్మాత్రం సడల లేదు. వరాభిమన్ముడై విజ్బంభించి వైరి వర్ణాన్ని మట్టికరిపించాడు. ఇప్పుడు వంతు బ్రిగేడియర్‌ గ్రాంటుదైంది. ఏవిధంగానైనా సరే పాండేను హతమర్చాలనుకున్నాడతడు. కానీ, చివరకు పాండే చేతిలో తానే నేలకొరిగాడు. ఇక లాభం లేదనుకున్నాడు జనరల్‌ ఇయర్‌సే వందలాది సైనికులతో తానే స్వయంగా మంగళపాండే నాయకత్వం లోని సైన్ఫంపై గుండ్లవర్షం కురిపించి వాళ్టను లొంగటిసుకున్నాడు. పరిస్థితి చేయిజారిపోతోందని గమనించిన పాండే ప్రాణాలతో శత్రుపక్షానికి చిక్కడంకంటే తనను తాను అంతమొందించుకోవడమే 16

మంచిదని నిర్ణయించుకున్నాడు. చేతిలోని రివాల్వర్‌ ను తనపైననే ప్రయోగించాడు. దురదృష్టవశాత్తు గుండు పేలలేదు. తత్భలితంగా పాండే వారికి బంటీ అయ్యాడు.

ఆ తర్వాత జనరల్‌ ఇయర్‌ సే చట్టవిరుద్ధంగా తిరుగుబాటు చేసిన దోషిగా పాండేను సైనిక న్యాయస్థానంలో నిలబెట్టాడు. న్యాయ న్థానం నామమాత్రమైన విచారణతో షరా మామూలుగా ఆ బీహారు కేసరికి ఉరిశిక్ష విధించింది.

ఖనా పాండే అణుమాత్రం చలించలేదు. కన్న పుడమి బుణం తీర్చుకోవడం కోసం తన కంఠాన్ని ఆ మహామాతకు కానుకగా సమర్హిస్తున్హానన్న గర్వంతో శ్వేతజాతి ముష్కరుల ఉరి కంబానికి ఏప్రిల్‌ 8వ తేటిన బలయ్యాడు.

ఆ విధంగా బ్రిటీష్‌వారి కర్కశత్వానికి బలైపోయిన దేశభక్తులలో చరిత్ర పుటలకెక్కని వారెందరో ఉన్నారు. వాళజ్ట త్యాగనిరతిని సృరించు కుంటూ మరొక ఘట్టంలో ప్రవేశిద్దాం.

వీరమరాఠా తాంతియా తోపే

ఇక్కడ మరొక విఫ్ణ్షవ యోధుని గురించి చెప్పుకుందాం. అతని నాహసం అక్షరాల్లో ఒదగనిది. కుప్పించి లంఘించే కొదమ సింహాన్ని సైతం జూలుబట్టి ఆడించగల వీరాగ్రేసరుడాయన. ఇక దేశభక్తి అంటారా? అతనికి ఉగ్గుపాలతో అజ్బిన విద్య ! “ఆ మహాప్‌రుని పేరు చెఐ నొోకితే చాలు, తెల్లదొరల గుండెలు తుఫానులో చిక్కిన ఓీడల్లా తల్లడిల్లోవని చరిత్రకారులు చెపుతారు. అతడే 'వఏరమరాఠా' తాంతియా తోసే |!

తాంతియాతోపే అతి చిన్న వయస్సులోనే కత్తియుద్ధంలోనూ, గుజ్దపు న్వారీలోనూ, అసమాన నైపుణ్యం ప్రదర్శించిన పరాక్రమ

17

శాలి! విద్చాఖ్బాసంలో రూన్స్‌ లక్ష్మిబాయి, నానా సాహెబ్‌ గార్ల సహహపాఠి. ఆంగ్లీయుల దురాగతాలను “ఎప్పుడెప్పడంత మొందిస్తానా” అన్న వరా వేశంతో అదనుకోసం ఎదురు చూస్తున్న తాంతియాతోపే మరో విప్టవ సింహమై, ధైర్ససాహసాలే ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలుగా వందలాది భారతీయ సైనికులను సిద్ధం చేశాడు. ఆ సైన్సం ముందుకు దూకినంత వేగంగా ప్రపంచంలోని ఏ కాల్బలం ముందుకురకలేక పోయిందని బ్రిటీష్‌ చరిత్రకారుడు “మాల్లేషన్‌” ప్రశంసించాడు. 1857వ సంవత్సరంలో జరిగిన ఏప్లవోద్యమంలో తాంతియా తోపే సర్వసేనానిగా వృవహరించాడు. అప్పటికే బ్రిటీష్‌ పటాలం కాన్సూరులో తిష్టవేసి వుంది. తోపే అతి చాకచక్సంతో ఆ పటాలాన్ని తనవైపుకు తిప్పుకొని, వాళ్ట సహ కారంతో కాన్టూరు నగరాన్ని వశం చేసుకున్నాడు. ఆ విషయం తెలుసు కున్న బ్రిటీష్‌ మేజర్‌ హేవ్లాక్‌ ఆకస్మికంగా తాంతియా తోపేపై దాడిజేసి అనేకమంది సైనికులను హతమార్షి మజ్టి కాన్టూరును కైవసం చేసు కున్నాడు. మిగిలిన కొద్దిమంది సేనతో రహస్యంగా గ్వాలియర్‌ దగ్గరలో వున్న 'మురార్‌' చేరాడు తాంతియా తోపే. అక్కడ ఒక బ్రహ్మాండమైన పదాతిదళాన్ని సిద్ధం చేశాడు. ఆ దళానికి ఫిరంగిదళం కూడా తోడైంది. తాంతియాతోపే ధైర్యం వేయింతలైంది. కాల్టీ పట్టణాన్ని తన విప్లవానికి ప్రధాన స్థావరం చేనుకున్నాడు. ఆ పట్టణం యమున కావల కాన్వూరుకు 42 మైళ్ళ దూరంలో వుంది. దాన్ని నానా సోదరుడైన బాలా సాహెబ్‌కు అప్పజెప్పి తిరిగి కాన్దూరుపై దండెత్తాడు. అక్కడ తిష్ట వేసిన బ్రిటీష్‌ పటాలాన్ని కకావికలంచేసి, మళ్టి కానూర్‌ను తన వశం చేసుకున్నాడు. ఆ పరాజయం ఆంగ్లేయుల శిబిరంలో కలకలంరేపింది. ఈసారి జనరల్‌ క్యాంప్‌ బెల్‌ మరింత సైన్యంతో తాంతియాపై దండెత్తాడు. గంగా తీరంలో ఇరుపక్షాలకు భయంకరమైన యుథ్ధం 18

జరిగింది. ఆ సమరంలో తాంతియా సేనలు తీవ్రగా నష్టపోయాయి. అపజయం విజయానికి తొలిమెట్టుగా విశ్వసించే తాంతియా మిగిలిన కొద్దిపాటి సైన్స్యంతో యమునా నదిని దాటి హోల్టార్‌ రాజ్యంలో ప్రవే శించి, ఆ రాజు సహాయమర్థ్ధించాడు. “నేను విఫ్లవకారులకు సహాయం చేసేంత తెలివితక్కువవాణ్ణి కాదని వాడు ఖరాఖండిగా చెప్పాడు.

“ఇతే... నీ సహాయం అక్కరలేని మార్లం యిప్పుడు నన్ను చేతులు సాచి ఆహ్వానిస్తున్నది ఆ మార్గాన్నే “అనుసరిన్తానొంటూ అతనిపై యుధ్ధం ప్రకటించి రాజునక్కడ నుండి తరిమికొట్టి రాజ్బాన్ని న్వాథినం చేసుకున్నాడు.

ఆ తరువాత విఖ్లవకారులంతా కలిసి తాంతియా తోపే ఆథిపత్మంలో గ్వాలియర్‌ను జయించి అక్కడ విప్లవ రాజ్యాన్ని యేర్చ్హాటు చేసుకొని తాంతియాను సర్వసేనానిగా ప్రకటించారు.

తాంతియా తోపే ప్రాణాలతో బ్రతికివుంటే ఇండియాలో తమకు మంచినీళ్ళ కూడా దొరకవని బ్రిటీష్‌ దొరలు గుర్తించారు. బకేసారి ఏడుగురు బ్రిటీష్‌ సేనానులు తమ సైన్యంతో తాంతియాపై విరుచుకు పడ్డారు. అహోరాత్రులు వేయికళ్ట్ళతో తాంతియాను బంధించడానికి ప్రయత్నించారు. కాని ఆ మహోవ్‌రుడు సేనానుల కళ్ళుగప్టి రాత్రికి రాత్రే నర్మదా నదిని దాటి ఆవలివైపుకు వెళ్ళిపోయాడు. ఆ సంఘటనకు శత్రుసైన్కం నివ్వెరపోయింది. తాంతియా కోసం వేట మానలేదు. ఎప్పటికప్పడు వెంటాడుతూనే వుంది. తాంతియా ఆ దాడిని వ్యూవాత్మ కంగా ఎదుర్కొంటూ, తన దాడిని కొననాగిస్తూనే వున్నాడు. వ్యూహ రచనలో ఆంగ్రీయులు సామాన్ములా?

అదను జూచి ఒక ఆంగ్లసేనాని తాంతియా తమ బంటీ ఐనాడని ప్రకటించాడు. ఆ ప్రకటన ద్వారా తాంతియా సైన్యం గుండె దిటవును కొల్లగొట్టడమే వారి లక్ష్యం ! [9

కానీ... అది బెడిసికొట్టింది. అందుచేత తెల్లదొరలు రూటు మార్చారు. తాంతియాకు మిత్రుడైన మాన్‌సింగును తమవైపుకు తిప్పు కునే ప్రయత్షం చేశారు. మాన్‌సింగ్‌ స్వార్ధం ముందు తాంతియా స్నేహం తలవంచింది. వాడు తన రాజ్యాన్ని కాపాడుకుంటే చాలను కున్నాడు. “తాంతియాను పట్టించే పూచీనాది. అందుకు ప్రతిఫలంగా నా ప్రాంతం జోలికి రాకూడొదని బేరంపెట్టాడు. తామా షరతుకు అంగీకరించకపోతే తాంతియాను కట్టడి చేయడం సాధ్యంకాదని తెల్లదొరలు భావించారు. దేశద్రోహియైన మాన్‌సింగ్‌, దేశభక్తికి నిలువెత్తు దర్హణమైన తాంతియాతోపేను ఒక రోజు అడవిలో నిద్రిస్తుండగా అర్ధరాత్రివేళ, దొంగచాటుగా వెళి బ్రిటిష్‌ రక్కసులకు పట్టి యిచ్చాడు. అది 1859 ఐఖప్రెల్‌ 8వ తేదీ. తెల్లదొరలు తాంతియాను నేరస్తుడిగా చిత్రించి సైనిక న్యాయ స్థానంలో నిలబెట్టారు. అక్కడ న్యాయానికి నాయం జరుగుతుందా? దేశభక్తులను ఉరికి గురిజేయడమే ఆ న్యాయస్థానం లక్ష్యం. తాంతియా విషయంలోనూ నామ్రాజ్యవాదుల పంతమే నెడద్దింది. 1859 ఏప్రిల్‌ 18వ తేదీ ఉదయం తాంతియాను ఉరికంబం వద్దకు తీసుకు వెళ్ళారు. చివరి దర్శనం కోసం నిన్సహాయులైన వేలాదిమంది ప్రజలు తడిసి ముద్దయిన కండ్లతో ఆ మహావీరుని చూస్తూ నిల్చున్హారు. తనను దైవంగా ఆరాధించే ప్రజా సమూహాన్ని తనివితీరా చూసుకునే అవ కాశం తాంతియాకు ఇవ్వకుండా నల్లముసుగు ఆయన నేత్రాలను కప్టివేసింది. ఆ ముసుగులో నుండే మనోనేత్రంతో తాంతియా దేశ మాతను సందర్శించాడు. బిగ్గరగా అరుస్తూ... “నన్ను క్షమించు మాతా! నా లక్ష్యం నెరవేర్చకోలేక పోయాను. నా మరణంతో యీ మహా సంగ్రామం ఆగదు. నీ బిడ్డలు పిరికిపందలు కారు. ఒక్కొక్కడొక విస్లవ 20

సింహమై విజ్బంభిన్తాడు. నీ దాస్య శృంఖలాలను తుత్తునియలు గావించి స్వాతంత్ర భానూదయానికి న్వాగతగీత మాలపిస్తాడు. సెలవు తల్లీ ! సెలవు అంటూ ఉరితాడును మెడకు తానే బిగించుకున్నాడు. తాంతియా ఇప్పుడు మనముందు లేడు. ఆ మహాయోధుని మరణ సందేశం ఇంకా దశదిశలా మారుమోగుతూనే వుంది.

సహజసిద్ధమైన శౌర్య పరాక్రమాలకు చెరగని సంకేతమైన ఆ చండమార్తాండుని భౌతికకాయాన్ని చూచి శుత్రుమూకల కండ్లు కూడా దుఃఖాశ్రువులతో నిండిపోయాయి. సైనికాధికారులు, ఆ దేశ ఖక్తుని పరాక్రమాలకు చిహ్నంగా ఆయన పార్ధివ శరీరంమ్‌టది రోమాలను ఊడబెరికి జ్ఞాపికలుగా దాచుకున్నారు.

ధుంధూపంత్‌ నానాసాహేబ్‌

తాంతియా తర్వాత అంతటి మహాయోధుడు శమంత్‌ ధుంధూ పంత్‌ నానాసాహెబ్‌.

మొగల్‌ చక్రవర్తులలో కడపటివాడు రెండవ బహదూర్‌షా. ఆనాటి అప్పటి విఫ్లవోద్యమానికి నాయకుడాయన. అతని కార్య కలాపాలకు ఢిల్లీ కేంద్రంగా ఉండేది. అందువలన బహ దూర్‌షా ఉ త్తర భారతంలో స్వాతంత్ర పోరాటానికి నానాసాహెబ్‌ను ప్రథమ సేనానిగా నియమించాడు. నానాసాహెబ్‌ పరాక్రమానికి, రణ తంత్ర నైపుణ్యానికి, అసూయపడిన తెల్లదొరలు అతన్ని కూడా దేశ ద్రోహిగా చిత్రించి, “రక్తపిపాస”గా అభివర్ణించారు. 1857 మేలో రెండవ బహదూర్‌షా ఢిల్లీ నగరానికి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాడు. ఆ వార్త కాన్టూర్‌లో ఉన్న నానా సాహెబ్‌కు పన్నీటిజల్లైెంది.

జథ్మతః మరాఠి ఐన నానా సాహెబ్‌ శివాజీ యుధద్ధతంత్రాన్న వలంబించి, 1857 జూన్‌ 4వ తేదీ అర్ధరాత్రి కానూరులో ఖారతీయ సైనికులతో తెల్లదొరల సైనిక న్థావరాలను కొల్లగొట్టి ఆక్రమించు కున్నాడు.

21

జూన్‌ 5వ తేదీ బ్రిటిష్‌ వారి ఆయుధాగారం, కోశాగారం భారత సైనికుల వశమైనాయి. పట్టరాని ఆనందంతో పరవళ్ళ త్రొక్కిన భారత సైనికులతోపాటు కాన్సూర్‌ ప్రజలు కూడా ఇకమీద నువ్వే మారాజు వంటూ నానానాహెబ్‌ను బహుముఖాలుగా కొనియాడారు. కాన్సూర్‌ విఫ్లవప్‌రుల వశంకావడం బ్రిటిష దొరలను చిర్రెత్తించింది. తక్షణం కాన్టూరును ముట్టడించవలసిందిగా మేజర్‌ రివార్డ్‌ను ఆదేశించింది బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం. అదే అదనుగా సైన్యాలు మార్గ మధ్యంలోని గ్రామాలన్నింటినీ ధ్వంసం చేసి, నిరపరాధులు, నిరాయుధులూ ఐన గ్రాముణులను ఫిరంగుల మూతులకు కట్టి, కర్కశంగా కాళల్ళి చంపించారు. ఆ విధ్వంనాన్ని సహించలేక నానానాహెబ్‌ సైన్యం కాన్సూర్‌ వైపుకు దూసుకు వస్తున్న బ్రిటిష్‌ సైన్సంపై వరుచుకు పడింది. అయినా, అపారమైన బ్రిటిష్‌ సైన్సం ధాటికి ఆగలేక పరా జయం పాలైంది. అలా ఎన్నిసార్లు ఏటమి యెదురైనా నానాసాహెబ్‌లోని పౌరుషం మరింతగా బుస కొట్టిందేగాని పడగ వంచలేదు. ఆయన హృదయం అద్లికుండంగా మారింది. సెగలు గ్రక్కుతున్న పగకు మరింతగా పదునుబెట్టి యమునా తీరంలో మరలా వేలాది సైన్యాన్ని యుద్దానికి సిద్ధం చేశాడు. నానాసాహెబ్‌. ఆ వార్త తెల్లదొరల కందింది. వాళ్ళ గుండె దడ హెచ్చింది. క్రొత్త సైన్సంతో కాన్దూరును కైవశం చేసుకుంటాడన్న భయం పట్టుకుంది. వెంటనే అదనపు సైన్సం కోసం కలకత్తాకు కబురు వెజ్చింది. కలకత్తా నుండి ఆగమేఘాల మీద వచ్చిన బ్రిటిష్‌ సైన్యం ముందుగా నానా నాహెబ్‌ ప్రధాన సేనాని నాదధిర్‌ను బంధించింటధి. తమ యావళ్లక్తిని ఉపయోగించి నానాను ప్రానాలతో పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించింది. నానా తక్కువవాడా? పరిస్థితి తనకనుకూలంగా లేదని గ్రహించాడు. కొద్దిమంది సైనికులతో బ్రిటిష్‌ సైనికుల కళ్ళగప్పి అయోధ్య సమీపంలోని అడవులకు వెళ్ఞ వోయాడు. 22

అక్కడే ఆరువేల మంది సైనికులను తయారుచేశాడు. ఆ సైన్యాన్ని వెంటబెట్టుకుని 1858వ సంవత్షరంలో నేపాల్‌కు వెళ్ళాడు. స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి సహాయపడమని నానా, నేపాల్‌రాజు నర్జించాడు. కాన్‌, ఆ దుర్మార్గుడు నానాకు ఏమాత్రం సహకరించకవోగా నమ్మక ద్రోవోనికి వడిగట్టాడు. బ్రిటిష్‌ వారికి నానాసాహెబ్‌ ఉనికిని రహన్యంగా తెలియజేసి వేలాదిమంది బ్రిటిస్‌ సైనికులను నేపాల్‌ రప్పించాడు. రాజు నమ్మకద్రోహం నానాను క్రుంగటిసింది. శుత్రుసైనికులు వీర విహారం చేస్తూ నానా సైనికులపై తలపడ్డారు. ఆ దాడిలో కొందరు మరణించగా, మరికొందరు చెల్లాచెదుర్రవోయారు. మిగిలినవారు శత్రువులకు బంటిలుగా చిక్కడం కంటే ఆకులలములు తిని జీవించడమే మేలని అడవులలోకి వెజ్చపోయారు.

చివరకు అవక్ర పరాక్రమవంతుడైన నానానాహెబ్‌ నిరా శత్రయుడూ, నినృ్సహాయుడూ, నిరాధారుడుగా మిగిలిపోయాడు. వెంటనే బ్రిటిష్‌ సేనాని 'హాప్‌గ్రాంటొ నువ్వు ఇప్పుడు స్వళ్ళందంగా మాకు లొంగివాళతే నిన్ను క్షమిస్తామని నానాసాహెబ్‌ను హెచ్చరించాడు. ఆ హెచ్చరిక నానాను మరింత రెళ్చగొట్టింది. నన్ను శిక్షార్హునిగా ప్రక టించే అధికారం మీకెరిచ్చారు? నేను పవిత్రమైన భారతావనిలో జవ్మించిన పౌరుజణ్ణి... నా బొందిలో ప్రాణముండగా మీకు లొంగడం కల్లో అని శపథం చేసి వాళ్ళకు చిక్కకుండా ఎటో వెళజ్చిపోయాడు. బ్రిటిష్‌ సైన్సం ఎంత గాలించినా ఆ విష్లవఏరుని జాడ తెలుసుకోలేక పోయింది.

భారత ప్రజానీకం ఆ మహాపరుడు ఏమైనాడో తెలియక, ఆయన యింకా నేపాల్‌ అడవుల్లోనే జీఏంచి ఉంటాడని చాలాకాలం నమ్మారు. కాని 1859 సెప్టెంబర్‌ 24వ తేదీ డాన్‌ జిల్లాలో జ్వరపీడితుడై నానా మరణించాడని ఒక వార్త నేటికీ ప్రచారంలో ఉంది. ఆయన ఎప్పుడు, ఎలా మరణించాడన్న దానికంటే బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదుల గుండెల్లో

23

పిడుగుల నర్వ్షం కురిపించి, స్వళ్ళందంగా మృత్యువును కౌగలించు కున్న శ్రీమంత్‌ ధుంధూపంత్‌ నానా సాహెబ్‌ అప్పటికీ... ఇప్పటికీ... ఎప్పటికీ అజరామరుడే. రావు తులారామ్‌ దేశభక్తికి త్యాగనిరతికి పసిడి బావుటాలైన సంన్థానాథిశులలో నూనుగు మనాల రావు తులారామ్‌ ఒకరు. ఆయన 1825 డిసెంబర్‌ 6న జన్మించాడు. స్వాతంత్రోద్యమంలో బహదూర్‌షాకు తులారామ్‌ తన పూర్తి సహాయ సహకారాలనందించి, అతని వజయానికి తోడ్చడ్డాడు. ఓటమినంగీకరించని బ్రిటిష్‌ సేనానులు 1857 సెప్టెంబరులో ఉిల్లీని వశవరుచుకొని తులారావ్‌ును తుదముట్టించాలని భావించారు. తన కోట చుట్టూ మోహరించిన బ్రిటిష్‌ సైన్యాన్ని చూసిన తులా రామ్‌ జోధ్‌పూర్‌ విప్లవ సేన సహాయంతో తెల్లవారిని తరిమికొట్టాడు. అప్పటికి ఆయన వయసు 25 సంవళ్షరాల లోపే. కర్షల్‌ గెలార్డ1 857 నవంబరులో తులారామ్‌పై దండెత్తాడు. ఆ పోరాటంలో తులారామ్‌ సేనల ధాటికి నిలువలేక గెలార్జు హతుడైనాడు. ఐనా విదేశీ సహాయం లేకుండా బ్రిటిష్‌ వాళ్టను తరిమికొట్టడం సాధ్యం కాదనుకున్నాడు తులారామ్‌. కొంతమంది సహచరులతో కలిసి మారువేషాలతో ఇరాన్‌ వెళ్ళాడు. అక్కడి రష్యన్‌ రాయబారి ద్వారా జార్‌ చక్రవర్తి సహాయం తనకందేలా తోడ్డడమని కోరాడు. ఆశించిన ఫలితం దక్కలేదు. అక్కడి నుండి ఆఫ్ట్రనిన్తాన్‌ చేరి మహమ్మద్‌ ఖాన్‌ను కలిశాడు. ఖాన్‌ సహకారంతో భారత జాతీయ సేన నేర్హాటు చేశాడు. తులారామ్‌ ఆ సైన్సంతో కలిసి భారత్‌లోకి ప్రవేశించాడు. ఎలారైనా సరే బ్రిటిష్‌వారి నోడించా లని పథక రచన చేశాడు. కానీ బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదుల 24

కబంధహన్తా లలో భారతమాత యింకా మ్రుగ్గవలసియున్నందున వైద్యానికి కూడా లొంగని వ్యాధి ఆ దేశభక్తుజ్సి ఆవహించింది.

క్రమక్రమంగా అతని శరీరదార్థ్యం సన్షగిల్లింది. ఒకవైపు మరణ మృదంగం, మరొకవైపు భారతమాత ఆక్రందన అతని అంతరంగాన్ని కల్లోలనాగరంగా మార్చివేశాయి. ఆ సంఘర్షణ నుండి తేరుకోక ముందే, విధి వక్రించి మృత్యువు ఆ దేశభక్తుని కాటేసింది.

ఆ పరిణామం మరణానికి హృదయం లేదన్న నూక్తిని నిజం చేసినా, మంచికి మరణం లేదన్న మాటను నిజం చేస్తూ ఏర తులా రామ్‌ ప్రజల హృదయాలలో సజీవంగా నిలిచిపోయాడు.

అపరాబభిమన్యుడు

మహాభారత యుద్ధంలో వైరి వర్గ్ణంమీదికి కొదమ సింగమై లంఘించి. అనన్య సామాన్యంగా శౌర్శ్యనాహనాలను ప్రదర్శించి చివరకు శుత్రుమూకలు పన్నిన పద్మవ్యూహంలో చిక్కుకొని వీర మరణం చెందిన అభిమన్యుని వలె 18 సంవత్సరాల వయస్సులోనే భారత స్వాతంత్ర సంగ్రామంలో దూకి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని ముప్ప తిప్టలు పెట్టిన అభినవ అభిమన్ముడొకడున్నాడు. అతడే జోరాపూర్‌ రాజా ! జోరాపూర్‌ సంస్థానం హైదరాబాద్‌ సమీపంలోనే వుండేది.

బ్రిటిష్‌ వారికి జోరాపూర్‌ సంన్థానంతో సత్షంబంధాలుండేవి. ఐనా ఎందరో పీరులు, వీరాంగనలు భారత న్వాతంత్ష సంగ్రామానికి అమూల్యమైన తమ ప్రాణాలను తృణవ్రాయంగా అర్చిస్తూ వుంటే తాను చేతులు ముడుచుకు కూర్చోవడం భారతీయతకే అవమానమని రాజా భావించాడు.

బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదానికి సమాధి కట్టేందుకు ప్రయత్నిస్తున్న దేశభక్తులలో తానూ బకడై, జవ్మ చరితార్థం చేసుకోవాలనుకున్నాడు.

ర

అడుగడుగునా అతని యోగక్షేమాలను ఆకాంక్షించే మంత్రులు, పెద్దలు అంత సాహసం చేయవద్దని బోధించారు.

“బ్రిటిష్‌ వారు మన సంస్థానం పైనా, మీపైనా మచ్చుకు కూడా ద్వేషభావాన్ని చూపడంలేదనీ, మిమ్మల్నెంతో ఆదరంగా చూస్తున్హారని, అలాంటప్పుడు నిష్కారణంగా వారిపై కత్తిదూయడం మంచిదికాదని హితవు చెప్పారు. వారి హితవచనాలను ఆ యువనేత నిర్ద్వందంగా తిరస్కరించాడు.

నాకు తెల్లదొరలపై కోపం లేదు. వారు నన్నాదరంగా చూస్తున్నంత మాత్రాన నా భవిష్కత్తు కోసం, దేశద్రోహులతో చేతులు కలిపేంత స్వార్ధపరుణ్ణికానని తెగేసి చెప్పాడు. ఆ బాలఏ్‌రుని దేశభక్తికి అందరూ శిరసు వంచారు.

అప్పటి నిజాం ప్రధానమంత్రి బ్రిటిష్‌వారి మెప్పకోసం కుట్రపన్ని చాకచక్యంగా జోరాపూర్‌ రాజాను నవాబుగారి యింటికావహ్వానించి జ్రిటిష్‌వారికి పట్టించాడు.

ఆ ఏరుని బ్రిటిష్‌ ముష్కరులు తక్షణం జైల్లో వేశారు. బంటిగా చిక్కిన రాజాను బ్రిటిష్‌ సైనికులు బలవంతంగా ట్వీపాంతరవానానికి తీసుకు వెళ్టసాగారు. మధ్యలో బక పోలీస్‌ స్టేషన్‌ కనిపించింటి. సైనికులు తనను ప్రాణాలతో ఉంచరని అర్ధం చేసుకున్హ రాజా స్టేషన్‌లో వున్న కానిస్టేబుల్‌ నుండి హఠాత్తుగా తుపాకీ లాక్కుని తన్ను తాను అంతమొందించుకున్నాడు. ఐనా, చరిత్రలో అతనొక జాతిరత్మంగా మిగిలిపోయాడు.

26

జీహార్‌ కేసరి

ఆయన వయస్సు 80 సంవళ్ణరాలు... వార్థక్షం ఆ ఏరుని దేశభక్తికి ఆటంకం కాలేదు. అతనిలో రగులుతున్న విఫ్లవజ్వాల ప్రథమ భారత స్వాతంత్ర సమరానికి పరుగు పెట్టించింది. ఆ వరవరేణ్యుని పేరు జీహార్‌ కేసరిగా పేరుగాంచిన రాణా కున్వర్‌ సింగ్‌.

జగటిశ్‌పూర్‌ సంన్థానాథిపతి పెద్దడుమారుడాయన. బ్రిటిష్‌వారు తమ సామ్రాజ్య విస్తరణలో భాగంగా ఆ సంస్థానాన్ని కూడా ఆక్రమించు కున్నారు. కున్వర్‌సింగులోని న్వాతంత్ర్రేళ్స బక్కనారిగా భగ్గుమన్లది. తెల్లదొరల దుర్షీతికి మండిపడిన ఆ మనవాయోధుడు నానా నాహెబ్‌తో కలిసి వారిపై తిరుగుబాటు చేశాడు. కున్వర్‌సింగ్‌ తిరుగుబాటును పసిగట్టిన బ్రిటిష్‌ కమీషనర్‌ మాయోపాయంతో అతని ఆట కట్టించా లని అతి వినయం ప్రదర్శిస్తూ ఒక లేఖ వ్రాశాడు. “రాజా...

మాపట్ల మీకు ద్వేషం ఉండవచ్చు. కాని, మాకు మాత్రం మీ మీద వైరభావంలేదు. కారణం మీరు వయోవ్యద్దులు... మీ ఆరోగ్యం అంతంత మాత్రంగానే వుంధి. కాబట్టి ఒక్కసారి మా వద్దకు విచ్చేసి, ఆతిథ్చం స్వీకరిస్తే మేము సంతోషిన్తాము. మీకూ కొంత మన శ్మాంతి కలుగుతుంది”

ఇది, ఆ లేఖలోని సారాంశం ! అందులోని కుతంత్రాన్ని గ్రహంచ లేనంత మూర్చుడుగాడు కున్వర్‌సింగ్‌. తిరిగి కమీషనర్‌కు లేఖతోనే జవాబు పంపాడు. అందులో “మిస్టర్‌ టెయిలర్‌జీ! మ్‌ ప్రేమకు చాలా సంతోషం. నా ఆరోగ్యం బాగాలేదని మీరే వ్రాశారు. ఆ కారణంగా నేను మిమ్మల్ష్లి కలవలేక పోకున్నాను. వేరుగా భావించకండి” అంటూ సున్నితమైన జవాబురాసి తిరిగి ఉద్యమానికి నారథ్యం వహించాడు.

27

అదే సమయంలో జగటిషపూర్‌కు దగ్గరలో ఉన్న దాదాపూర్‌లోని భారత పటాలం కూడా బ్రిటిషవారిపై తిరుగుబాటు చేసింది. ఇరు సైన్యాలకు వృద్ధసింహం కున్వర్‌సింగే నాయకత్వం వహించాడు. కున్వర్‌సింగు నోడించటానికి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం, కెప్టెన్‌ డన్‌ణర్‌ ఆధ్వ ర్యంలో మూడువందల మంది ఆంగ్ల సైనికులను, వందమంది సిక్కు సైనికులను పంపింది. కానీ, అక్కడ కున్వర్‌సింగ్‌ లేడు, ఆయన సైనికులూ లేరు. పిరికిపందలు అంటూ... డన్‌ణర్‌ వికటాట్టవాసం చేశాడు. ఆ ధ్వని సమీపంలో మామిడితోటలో పొంచియున్న కున్వర్‌ సింగ్‌ సైన్యాన్ని రెచ్చగొట్టింది. ప్రతి సైనికుడొక కుపితసింహమై డన్‌ణర్‌ దళాలపై లంఘించాడు. కున్వర్‌సింగ్‌ సంగతి చెప్పనే అక్కరలేదు. అంతటా తానై ఐజ్యంభించాడు. కొద్ది క్షణాలలోనే డన్‌ణర్‌ను యమలోకానికి పంపాడు. సైన్స్మంలో చావక మిగిలిన బ్రిటిష్‌ గులాములు బ్రతుకు జీవుడా అంటూ పలాయనం ిత్తగించారు. ఆ ఘోర పరాజయం ఆంగ్లేయుల శిబిరంలో కలవరం సృష్టించింది. వెంటనే మేజర్‌ అయర్‌ నాయ కత్వంలో మరింత సైన్యంతో కున్వర్‌సింగ్‌పై తలపడ్డారు. అప్పడు కూడా పరాజయం ఆంగ్రీయులదే అయింది. ఆ అవమానాన్ని సహించలేని ప్రభుత్వం మరింత సైన్యంతో కున్వర్‌సింగ్‌ దండుపై గుండ్లు వర్షం కురిపించింది. ఆ పోరాటంలో బ్రిటిష్‌ సైనికులదే పైచేయి అయింది. దాంతో జగటిష్‌పూర్‌ బ్రిటిష్‌వారి న్వాథినమైంది. కాని కున్వర్‌సిండ్‌ మాత్రం వారికి చిక్కలేదు.

ఆ అపజయాన్ని విజయానికి సంకేతంగా భావించిన కున్వర్‌ సింగ్‌, కొండంత ధైర్భంతో సరిక్రొత్త సైన్యాలను సమకూర్చుకొని తిరిగి తెల్ల సైనికులపై విరుచుకుపడ్డాడు. రామరావణ సంగ్రామంలా జరిగిన ఆ పోరాటంలో కున్వర్‌సింగ్‌ ఆంగ్లీయులను వెంటాడి వేటాడి అంది నంతవరకు నరికి చంపాడు. మిగిలిన సైన్సంలో కొందరు “బ్రతుకు

28

జీవుడా” అంటూ కాళ్ళకు బుద్ధి చెప్పారు. “సేనాని తన ప్రాణాలను రక్షించుకోవడం కోసం అజంగఢ్‌ పారిపోయాడు” కున్వర్‌సింగ్‌ సైన్యం వారిని వెంటాడింది. మరికొందరు అర్ధరాత్రి వేళ శివపూర్‌ వద్దనున్న నటీ తీరం చేరారు. సైనికులు కున్వర్‌సింగ్‌ పడవల్లో ఆవలి ఒడ్డుకు చేరారు. చివరి పడవలో వున్న బీహార్‌ కేసరి ఒడ్డు చేరకముందే నదీ ప్రవాహం ఒక్కసారిగా విజృంభించింది. అసలే అర్ధరాత్రి...కన్ను పొడుచుకున్నా కనుపించని చికటి...

అయినా ప్రవావాోన్ని తట్టుకొని గమ్మం చేదేందుకు శతవిధాల ప్రయత్నించాడు కున్వర్‌సింగ్‌. బ్రిటిష్‌ సైనికులు అధి గమనించారు. దరిజేరబోతున్న కున్వర్‌సింగ్‌పై ఒక బ్రిటిష్‌ సైనికుడు తుపాకీ పేల్చాడు. ఆ గుండు, కున్వర్‌సింగ్‌ను తీవ్రంగా గాయపరచింది. కానీ, కున్వర్‌ సింగ్‌ తన తుపాకీ దెబ్బకు మరణించి ప్రవాహంలో కొట్టాకుపోయా డనుకొని ఆ సైనికుడు సంతోషంతో గంతులు వేస్తూ చీకటిలో కలసి పోయారు.

కున్వర్‌సింగ్‌ చావు బ్రతుకులతో పోరాడుతూ ఎలాగో ఒడ్డుకు చేరాడు. కాని గాయాల తీవ్రత యెక్కువైంది. ముఖ్యంగా కుడిచేతికి తగిలిన గాయం మరింత బాథ పెడుతోంది. ఆ చేతిని ఇఖండించకపోతే ప్రాణానికే ముప్పు వస్తుందనుకున్నాడు కున్వర్‌సింగ్‌. చుట్టూ మూగిన సైనికుల నుద్దేశించి తక్షణం చేతిని ఖండించమని పేరు పేరునా ప్రాధేయపడ్డాడు. అందుకు ఏ ఒక్క సైనికుడు ముందుకు రాలేదు. అందరి కండ్లూ ఆర్దమయ్యాయి.

ఇక తప్పదనుకొని అప్పటికే గుల్దమెక్కిన కున్వర్‌సింగ్‌ కళ్ళాన్ని నోటితో పట్టుకొని ఎడమచేతిలోని కరవాలంతో కుడిచేతిని మోచేతి వరకూ ఖండించి, “గంగామాతా ! న్‌ బిడ్డ నీకర్పిస్తున్న బలి అంటూ ఖండిత హస్స్తాన్ని నదిలోకి విసిరాడు. ఆ వృద్ధకేసరి సాహసానికి బ్రిటిష్‌ సైనికులు ఆశ్చర్భ్యపోయారు.

20

1858 ఐప్రియల్‌ 22వ తేటి రాణా కున్వరు సింగు జగటిశ్‌ పూరులో ప్రవేశించి తాను రాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు. ఆ ప్రకటన విన్న బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం జనరల్‌ లీగ్రాంట్‌ను సైన్స సహితంగా కున్వర్‌ పైకి దండయాత్రకు పంపింది. అయినా రాణా వెనుకంజ వేయలేదు. బక్క చేతితోనే యుధ్ధంచేసి జనరల్‌ లీ గ్రాంటును హతమాడ్చ్డాడు.

కానీ ఖండిత హస్తం ఆయన పాలిట మృత్యువయింది. ఆరోగ్యం పూర్తిగా నశించింది. దేశం కోసం చివరి నెత్తుటి బొట్టును కూడా థారబోసిన ఆ బీవోరు కేసరి 1858 ఏప్రియల్‌ 24వ తేదిన “అమ్మా

భారతమాతా ! నేను నీకు న్యాయం చేయలేకపోయాను. నన్ను క్షమించు అంటూ తుదిశ్వాన విడిచాడు. కున్వర్‌సింగ్‌ మరణం తర్వాత అమర్‌సింగ్‌ తనను రాణాగా ప్రకటించుకొని, అగ్రజుని సైన్సాలకు నాయకత్వం వహించి ఎదురొడ్డిన బ్రిటిష్‌ సేనలను ముప్పతిష్టలు పెట్టి మూడు చెరువుల నీళ్ళ త్రాగించాడు. అనేక మంటి బ్రిటిష్‌ సేనానులను హతమార్ష్దాడు. రాను రాను ప్రవాహంలా విరుచుకుపడుతన్ష బ్రిటిష్‌ సైనికుల నెదుర్కొనలేక యుధ్ధ రంగం నుండి సమీపమందున్న కారడువులలోకి వెళ్ళాడు. ఆ తర్వాత ఆయన జాడ ఏపమైనటి ఇప్పటికీ ప్రశ్షార్థకంగానే మిగిలిపోయింది. ఒక విష్లవయోధుని మరణం మరో యోధుని పిడికిలికి వేయి యేనుగుల బలాన్ని ఇస్తుంది. ఈ నిజం బ్రిటీష్‌ నామ్రాజ్యనాదులకు తెలియంది కాదు. అయినా వారి రాజ్య వస్తరణకాంక్ష చల్లారలేదు. మన దేశాన్ని శాశ్వతంగా తమ కబంధ హస్తాలలో బిగించుకోవడమే వారి ధ్యేయం. దుషప్తచారంలో తెల్లదొరలది అందెవేసిన చెయ్యి ఆ ఎత్తుగడల్లో భాగంగా తమపై జరిగిన స్వాతంత్ర పోరాటం భారత ప్రజల పోరాటం కాదని, అది కేవలం కొందరు హిందూ నంన్థానాథిశులు తమ ' 30

ఉనికిని కాపాడుకోవడం కోసం చేసిన తిరుగుబాటు మాత్రమేనని దుష్ప్రచారం చేశారు. అది వాస్తవం కాదు.

1857లో జరిదిన భారత స్వాతంత్ర సంగ్రామంలో హిందూవులు, ముస్తిమ్‌లు కలిసి పోరాడారు. బ్రిటీష్‌వారి దాస్యం నుండి దేశాన్ని విముక్తి చేయడం కోసం హిందువులెంతగా పరితపించారో, ముస్లిములు కూడా అంత గాఢంగా తపించారు. ఆ యుధ్ధంలో పాల్గొన్న ముస్లిం వీరులలో చెప్పుకోదగిన యోధుడు మౌల్వీ అహ్మదుల్లాషా. ఆయన జాగీరును కూడా బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఆక్రమించింది.

మౌల్వీ మహావక్త. ఆయన నోటినుండి వెలువడే ప్రతిమాటా ప్రజా చైతన్యానికి పసిడిబాట. స్వతహాగా రచయిత కూడా అయిన అహమ్మ్మదుల్లాషా అవసరాన్ని బట్టి తన సందేశాన్ని పత్రికల ద్వారా ప్రజలకు చేరవేసేవాడు. స్వయంగానూ పత్రికల ద్వారానూ ఆయన చేసిన స్వాతంత్ర ప్రబోధాలు సామాన్య ప్రజానీకాన్నే కాదు, బ్రిటిష్‌ సైన్సం లోని భారతీయ సైనికులలో కూడా ఆలోచనలు రేకెత్తించాయి. మౌల్వీ జీవించి వుంటే ముంచుకువచ్చే ప్రమాదం బ్రిటీష్‌వారి గుండెల్లో కల వరం రేకెత్తించింది. ఆ భయంతో లండన్‌ నుండి ప్రత్యేక సైన్యాన్ని రప్పించి హఠాత్తుగా మౌల్వీపై దాడిచేసి వ్రాజాలతో బంథించింటి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం. చట్ట విరుద్ధంగా తమపై తిరుగుబాటు చేశాడన్న నేరారోపణతో ఆ విప్లవ యోధునికి వురిశిక్ష విథించి ప్రత్యేక జైల్లో బంధించింది.

ఆ వార్త ఫైజాబాద్‌ ప్రాంతమంతా దావానలంలా వ్యాపించింది. సమయం చెయ్యి దాటకముందే మౌల్వీని రక్షించుకోవాలన్న సంక ల్పంతో ప్రజలు, మౌల్వీ సైనికులు ఏకమైనారు. బ్రిటీష్‌వారి పక్షాన ఉన్న భారతీయ సైనికులు కూడా మౌల్వీ మరణదండనకు గురికావ డం సహించలేక పోయారు.

31

అదే సమయంలో దిలీప్‌సింగ్‌ అనే భారతీయ సైన్యాధికారి తన సైన్క్మంతోనూ, ప్రజావాహినితోనూ కలిసి “ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌” అనే నినాదంతో మౌల్వీ నిర్దంధించబడి యున్ల జైలుపై విరుచుకుపడ్డారు. రెప్పపాటు కాలంలో జైలు గోడలు ధ్వంసమయ్యాయి అంతే! అహమ్మదుల్లాషా చేతులకున్న సంకెళ్ళు భళ్ళున క్రిందపడ్డాయి !

బంధఏముక్తుడైన అహమ్మ్మదుల్లాషా తిరగి తన్ను రాజుగా ప్రకటించుకుని, తక్షణం ఆంగ్లీయ సైనికులు ఆ ప్రాంతాన్ని విడిచి వెళ్లాలని ఆజ్ఞాపించాడు.

మౌల్వీ నాయకత్వంలో ఉన్న అయోధ్యను బ్రిటీష్‌ పాలకుల తేరిపార చూడటానికి కూడా భయపడ్డారు. వారి కంటికి శత్రుపక్షం లోని ప్రతి వ్యక్తి ఒక అహమ్మదుల్లాషాగా కన్సించారు. ఆలన్యం అనర్థాలకు దారితీస్తుందని పద్దెనిమిదివేల కాల్చలంతోనూ, ఐదువేల అశ్విక బలంతో, వందలాటి ఫిరంగులతోను అయోధ్య మ్‌టికి దండెత్తింది బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం |!

అహమ్మదుల్లా షా నాయకత్వంలోని విఫ్లవటిరులు బ్రిటిష్‌ సైన్ఫ్యంతో హోరాహోలీ పోరుకు తలపడ్డారు. మౌల్వీ ఒక నాధారణ సైనికునిలా గుర్రమెక్కి యుద్ధరంగలో తన సైన్యాలకు అగ్రభాగాన గిలిచాడు. ఆ పోరులో మౌల్వీ చేతికి బలమైన గుండుదెబ్బ తగిలింది. అదే సమయంలో ఆయన సైన్యంలోని ప్రముఖ సేనానులు ఇద్దరు శత్రు ఫిరంగులకు నేలకొరిగారు. అహమ్మదుల్లాషా రెట్టించిన ధైర్యంతో తన సైన్యాన్ని ఉత్తేజరుస్తూ ప్రాణాలకు తెగించి, పోరాడి లక్షోను బ్రిటీష్‌ వారి కైవసం కాకుండా రక్షించుకున్నాడు.

ఓటమిని అంగీకరించలేని తెల్లదొరలు సరికొత్త ఎత్తుగడలతో మళ్టే మక్టి ఆ ముస్లిం వరుని హతమార్చేందుకు ప్రయత్నించారు. ప్రతిసారీ వారికి పరాభవమే ఎదురైంది. గత్యంతరంలేని ఆంగ్లేయులు

32

మౌల్వీని ప్రాణాలతో పట్టి ఇస్తే 50 వేల రూపాయలు బహుమతిగా ఇస్తామని సంన్థానాథీశులకు లేఖలు వ్రాశారు.

డబ్బుకోసం ఎంతటి అవినీతికైనా పాల్పడే స్వభావమున్న పవన్‌ రాజా అనే సంన్థానాథిశుడు మహమ్మదుల్లా షాకు ఆత్మియుడుగా నటించి, తన ఇంటికి ఆవ్వానించాడు. అతని సహకారం కూడా తనకు లభిస్తుందన్న ఆశతో అహమ్మదుల్లా షా ఏకాంతంగా పవన్‌ సంస్థానాథి పతిని కలిశాడు. ఆ నీచుడు ఆ అవకాశాన్ని అనుకూలంగా మలచు కుని, ఏమరుపాటుగా ఉన్న షా శిరస్సును హఠాత్తుగా ఖండించారు.

మౌల్వీ ఆత్మ ఆ సంఘటనను దేశ స్వాతంత్రానికి బలిదానంగానే భాఐంచింది. చివరకా ఏప్లవజ్యోతి అర్థాంతరంగానే ఆరి పోయింది.

బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఎంతమంది విఖ్లవవీరులను తమ కర్కశ త్వానికి బలిచేసినా మళ్టీ ఆ విఫ్లవాడ్డి ఐ క్షణంలోనైనా ప్రజ్వరిల్లు తుందన్న భయం ఆంగ్రేయుల్ని వెంటాడుతూనే వుంది.

అప్పటి వరకు మనదేశంపై పెత్తనం చలాయిన్తున్న ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీని రద్దుచేసి 1858 నవంబరు 1వ తేటిన విక్టోరియా మహారాణి పాలనను ప్రవేశపెట్టారు.

విక్టోరియా మహారాణి చతుర్విధోపాయా లకు పెట్టింది పేరు. మనదేశ ప్రజల దృష్టిని విఫ్లవమార్గం నుండి మరళ్చేందుకు, తమ పట్ల విశ్వాసం పెంపొందింప చేసుకునేందుకు కొన్ని వాగ్దానాలు ప్రకటించింది. అందులో మొదటిది భారతదేశ పౌరులను బ్రిటీష్‌ పౌొరులతో సమానంగా పరిగణించడం, రెండవది భారత దేశంలో నివశిస్తున్న అన్ని మతాల వారి స్వేచ్చను కాపాడటం. అత్యున్నత మైన ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో అర్హతను బట్టి భారతీయులకు కూడా అవకావం కల్చించడం మూడవది.

33

ఇక నాల్లవది భారతదేశంలో పారిశ్రామకాభివ్యద్ధికి అవసరమైన సహాయ సహకారాలు అందించడం. ఆ ప్రకటన మూలంగా దేశ ప్రజలకు కొంత ఊరట కలిగింది. కానీ అచిరకాలంలోనే ముహారాణి వాగ్దానాలు తెల్లదొరల వ్యూహంలో భాగమే తప్ప వాస్తవాలు కావని వారి చర్యలు రుజువు చేశాయి. అందుకు మొదటి ఉదాహరణ... భారతీయులు సైనికరంగంలోనూ, వైద్యరంగంలోనూ ఉన్నత పదవులు అథధిప్టించడానికి పనికిరారని వైన్రాయ్‌ ఒక హుకుం జారీచేశాడు. మన దేశంలోని జొఆమిల్లులను దెబ్బతీసేందుకు బ్రిటిష్‌ దేశంలోని లాంక్‌పైర్‌ మిల్లు ఉత్పత్తులపై దిగుమతి సుంకాన్ని రద్దుచేశారు. దాంతో మన జౌళి పరిశ్రమ అభివృధ్ధి కుంటుబడింటి.

ముఖ్యంగా భారతదేశాన్ని కేవలం వృవసాయక దేశంగానే పఠరిగ ణించి పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి అనేక ఆటంకాలు కల్పించింది. ఇక్కడ లభించే ముడి సరుకులను తమ దేశానికి తక్కువ ధరకు దిగుమతి చేసుకుని వాటినే వస్తు రూపంలో మార్చి తిరిగి మన దేశంలో ఎక్కువ ధరలకు అమ్మి సొమ్ము చేసుకుంది.

ఆ కారణంగా మనదేశంలో పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి క్షీణించింది. దేశం కరువు కాటకాలతో దుర్దర దారిద్ర్యానికి నిలయమైంది. ఆకలి చావులకు అంతులేకుండా పోయింది. డొక్కలెండిన అనాథలు అన్నమో రామచంద్రా... అని అల్లాడుతూ సుమారు 50 లక్షల మంథధి మృత్సు వాత పడ్డారన్నది ఒక అంచనా.

పూటకు పట్టెిడన్నానికి కూడా నోచుకోని నిరుపేదలు దిన పస్తులతో బ్రతకలేక పుట్టిన గడ్డమీద ఆశను చంపుకుని, పొట్టచేత పట్టుకుని కూలీలుగా బర్హా, మలయా, దక్షిణాఫ్రికా, మారిషన్‌ మొద లగు దేశాలకు వలస వెళ్ళారు.

మాత్యభూమిని వదలి వెళ్ళేందుకు మననొప్సని కొందరు నిరుపేదలు బ్రిటిష్‌వారి నీలిమందు తోటలలో కూలీలుగా మిగిలి వోయారు.

34

బ్రిటిష్‌వారి పెంపుడు కుక్కలుగా మారిన కొందరు జమీందార్లు వ్యవసాయ భూములసఫై భరించలేని పన్ను విధించి, నిర్దాక్షిణ్యంగా వైతుల శ్రమను దోచుకోనాగారు. అధిక పన్ను చెల్లించలేని రైతుల నుండి చెమటోడ్సి పండించిన పంటలను బలవంతంగా స్వాథఖిన చేసుకొన్నారు. రైతుల పరిస్థితి అంత దారుణంగా ఉంటే... కూలీల స్థితిగతులెలా ఉంటుందో మనం ఊహించుకోవచ్చు.

భరించరాని బాధథలెదురైనప్పడు కర్ర కూడా కరవాలమై గద్దిస్తుందన్న సూక్తిని నిజంచేస్తూ బీవోర్లోని కొందరు రైతులు మూకు మృడిగా జమీందార్లపై దాడిచేసి, కాంట్రాక్టు పత్రాలను దర్ధంచేసి, వారు దోచుకున్న ధాన్యాన్ని తిరిగి కైవసం చేసుకున్నారు. ఆ సంఘటనతో ఇణకమత్యం యెంత బలీయమైనదో ప్రజలకర్థమయింటి.

హక్కుల సాధన కోసం వ్యవసాయదారులంతా 1872వ సంవ తృరంలో రైతు సంఘాల నేర్దరచుకున్నారు. ఆ సంస్థల నిర్మాణం జముందాఠి వ్యవస్థకు అశనిపాతమైంది. బ్రిటీష్‌వారి సహాయంతో రైతు ఉదృమాలను కాలరాసేందుకు శతవిధాలా వారు ప్రయత్నించారు. ఆ దమనకాండలో అసంఖ్బాకమైన అమాయక రైతులు శ్వేత ముష్కరుల తుపాకీ గుండ్లకు బలయ్యారు. చెడుకూ, మంచికీ జరిగే పోరాటంలో ఒక్కొక్కసారి చెడుదే పైచేయి అవుతుంది. అంతమాత్రాన “సత్యం సంకెళ్ళతో బంధించబడదు” అనడానికి నిదర్శనంగా రైతు సంఘాల ఉద్యమం పడిలేచే కెరటం వలె ఉవ్వెత్తున ముందుకురికిందే గానీ నిరాశా నిస్పహలతో వెనుకంజ వేయలేదు. ఆ చీకటి వెలుగుల పోరా టం నిరంతరాయంగా పథి సంవళత్ళరాలు కొనసాగింది. చివరకు విజయలక్ష్మి రైతులనే వరించింది.

ఆ సమయంలో అడుగడుగునా బానిసత్వాన్ని అనుభవిస్తూ బ్రతక డం కన్న తల్లి దాస్య వముక్తి కోసం ప్రాణాలర్చించడమే నా ధ్యేయం

35

అంటూ ముందుకొచ్చాడొక దేశభక్తుడు. అతడే “వాసుదేవ బల్వంత్‌ ఫాడ్కే”. దేశంలోని పీడిత ప్రజానీకమంతటినీ యేకంచేసి బలీయమైన స్వాతంత్ర్రోద్యమాన్ని నిర్మించుటకు పూనుకున్న వారిలో ఫాడ్కేను మొదటి వ్యక్తిగా పేర్కొనవచ్చు ఆయన సందేశాలకు ఆకర్షితులై అనేక మంది రైతులు, గిరిజనులు, చేతివృత్తులవారు, చిన్న చిన్న వర్తకులు, అడుగులో అడుగు కలిపి ఆ దేశభక్తుని వెంట నడిచారు.

భారతదేశంలో ఎక్కడ ఏ ఉద్యమం తలెత్తినా దానినక్కడికక్కడే మట్టుబెట్టాలన్న సిద్ధాంతమే ఊపిరిగా బ్రతికే తెల్లదొరలు ఫాడ్కే ఉద్య మాన్ని ఉక్కుపాదంతో అణచివేయాలని సంకల్పించారు. వేలాదిమంటి సైనికులను రంగంలోకి థింపి, ఆ ప్రజా నాయకుణ్ణి బంటిగా పట్టుకుని ఏడెన్‌ జైలుకు పంపారు.

ఆ తర్వాత ఫాడ్కే ఏమైనాడో అన్న ప్రశ్షకు జవాబు మనకు లభించకపోయినా బ్రిటిష్‌ దొరల కిరాతకత్వానికి బలై యుంటాడని భావించక తప్పదు.

పుట్టుకతోనే పుట్టెడు వీరత్వాన్ని వరంగా తెచ్చుకున్న సిక్కులు స్వాతంత్ర సంగ్రామంలో తమ శౌర్య పరాక్రమాలను ప్రదర్శించకపోతే “సిక్కులు పరాక్రమవంతులు” అన్నది నీటి మీది రాతగా మిగిలి పోతుందని నిర్ణయించుకున్నారు. ఆ నిర్ణయంలో నుండి ఆవిర్హ వించిందే “నామధారి” ఉద్సమం,

నామధారి ఉద్యమం

చావైనా, బ్రతుకైనా మేమూ మీతోపాటేనంటూ అనేకమంటి సిక్కు యువకులు “నామధారి” ఉద్యమంలో చేరారు. వారి చేరికతో ఉద్యమం క్రమక్రమంగా ఉధ్యతమై మహోద్యమ రూపం దాల్చింది.

36

ఆ ఉద్యమాన్ని నామరూపాలు లేకుండా అణచివేయాలని బ్రిటిష్‌ మూకలు శతవిధాలా ప్రయత్నించాయి. కానీ నదాశయంతో ప్రారంభించబడిన ఆ ఉద్యమం ఎన్ని ఎదురుదెబ్బలు తిన్నా ఎందరు వీరులు మరణించినా వెనుకడుగు వేయలేదు.

యువకులలో ఆగ్రహావేశాలు పెల్లుబికాయి. ప్రాణాలకు తెగించి బక్కసారిగా 1872లో మేలోధ్‌ కోటపై దాడిజేశారు. కానీ బ్రిటిష్‌ సైనికుల ధాటికి ఆగలేక అనేకమంది యువకులు వారికి బంటి లయ్యారు. అప్పట్లో లూథియానా కమషనర్‌గా ఉన్న “కేవన్‌ొ” అనే బ్రిటిష్‌ కిరాతకుడు బంథభిలుగా చిక్కిన ఆ కొదమ సింవోలను భయం కరమైన ఫిరంది మూతులకు కట్టి ఒక్కసారిగా పేల్చివేయించాడు.

ఆ ద్యశ్యాన్ని కళ్ళారా జూచిన 13 సంవత్సరాల సిక్కు బాలుడు ఆగ్రవోన్ని అణచుకోలేక చిరుత పిల్లలా లంఘించి మూరెడు పొడవున్న కేవన్‌ దొర గడ్డాన్ని బలంకొద్దీ గుంజనాగాడు. ప్రక్కనే ఉన్న కేనన్‌ అంగరక్షకులు అధి గమనించి, ఆ బాలుని రెండు చేతుల్లీ నిర్దాక్షిజ్యంగా నరికి వేశారు. ఆ ఉదయభానుడు అరుణార్ణవమైన రక్తపు మడుగులో గిల గిలా తన్నుకుంటూ అస్తమించాడు.

ఆ తర్వాత...

“నామధాలొ” ఉద్యమంలో క్రమేణా వారిలో వారికే భేదాలు తలెత్తాయి. దాన్ని అవకాశంగా ఉపయోగించుకొని ఆంగ్లీయులు, ఉద్యమ నాయకుడైన గురురామ్‌ నింగును దేశబహివ్కరణ గావించారు. గురురామ్‌సింగ్‌ బర్మా దేశంలో ప్రవాస శిక్షననుభవిస్తూ 1885వ సంవత్షరంలో తుదిశ్వాస విడిచాడు.

తర్వాత...సిక్కుల నామధారీ ఉద్యమం కూరావరుల తిరుగు బాటుగా రూపాంతరం చెందింది. తదనంతరం బ్రిటిష్‌ దొరల కన్ను

37

అటవీ వ్రాంతమైన “రంపచోడవరం-దారబంధ” మొదలైన దిరిజన వాసులపైన బడింది. అనాదిగా వాళ్టనుభవిస్తున్న హక్కులన్నిటినీ రద్దు చేసి, అడవితల్లిని నమ్ముకొని బ్రతుకుచున్న ఆ... అభాగ్భుల జీవితాలను అతలాకుతలం చేశారు. వారి జీవనాథారానికి ఆలంబనాలైన జీలుగు, కల్లు, విష్టనారాల మీద విపరీతమైన పన్ను విధించి వేలం పాటలు పెట్టడం మొదలుపెట్టారు. దాంతో గిరిజనుల బ్రతుకు కాంట్రాక్టర్ల

లంచగొండులైన అధికారులు పెట్టే బాధలు, రోజు రోజుకూ తీవ్రమైనాయి. అన్నెం పున్నెం ఎరుగని గిరిజనుల ఓపిక నశించింది. ప్రతిరోజూ చస్తూ బ్రతకడంకన్నా చావో బ్రతుకో తేల్చుకోవడమే మంచిదని వేలాది గిరిజనులు విల్లంబులను బ్రిటిష్‌ మూకలపై ఎక్కు పెట్టారు. ఆ పోరాటం చిలికి చిలికి గాలివానవైనట్లు గరిల్లా యుధద్ధంగా మారింది. ఆ యుద్ధం గోదావరీ, విశాఖ జిల్లాల వరకూ విస్తరించింది. గిరిజనుల రణన్నినాదాలు తెల్లదొరల గుండెల్లో ప్రతిధ్వనించాయి. వెంటనే సైన్స్మంతో నిండిన రెండు స్టీము లాంచీలను రంగంలో భించింటది ప్రభుత్వం. శత్రువుల పన్నాగాలను ఎప్పటికప్పుడు వేగు చుక్కల వలె గమనిస్తున్న గిరిజన దండు తుఫాను కెరటంలా విజృంభించి ఆ రెండు లాంచీలను ఒకేసారి గోదావరిలో ముంచి వేసింది.

కొండా, కోనా, ఎండా, వానా తప్ప వేరే ప్రపంచం తెలియదని తాము భావిస్తున్న గిరిజనుల మూకుమ్మడి యెదురుదాడికి తెల్లదొరలు ఉలిక్కిపడ్డారు. ఇక యిలా లాభంలేదని వ్యూహం మార్చారు. ముందు గిరిజనుల ఐక్కతను చిన్నాభిన్నం చేయకపోతే ప్రమాదం మరింత ఉధ్యతమౌతుందని గ్రహించి, కొందరు గిరిజన నాయకుల దోసిళ్ళ అలసిపోయేలా డబ్బు గుమ్మరించి వాళ్టను తమవైపుకు తిప్పుకున్నారు. తెల్లదొరలు విసిరిన యెొంగిలి మెతుకులకు దాసోహమన్న నీచులు

3కి

పేరుమోసిన గెరిల్లా నాయకుడు అమ్ముల రెడ్డిని కుట్రతో బంధించి బ్రిటిష్‌ అధికార్లకస్టగించారు. దాంతో గెరిల్లా వుద్యమం విఫలమైంది.

ప్రతి ఉద్యమాన్ని వ్యూవోత్మకంగా భగ్షంజేసి, దేశంలో దుర్దరమైన పరిస్థితులను సృష్టించారు ఆంగ్రీయులు. ఆకలి కేకలు నలుమూలలా వ్యాపించాయి. ఆ దారుణాన్ని సహించలేని కొందరు మధ్యతరగతి మేధావులు సంఘటితమై పూనాలో సార్వజనిక సభ - కలకత్తాలో ఇండియన్‌ అసోసియేషన్‌-మద్రాసులో మహాజన సభ, బాంటేలో ప్రెసిడెన్స్‌ అసోసియేషన్‌ స్థాపించారు.

కలకత్తాలోని ఇండియన్‌ అనోసియషన్‌ ఆధ్వర్బాన, 1883వ సంవత్సరంలో మొదటి జాతీయ మహాసభ జరిగింది.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ ఆవిర్ధానం

అంతకుముందే దేశంలో తమపట్ల రోజు రోజుకూ వృతిరేకత పెరుగుతున్షదని పోలీసుల రహస్య నివేదిక ద్వారా తెలుసుకున్న 'అలన్‌ హ్యూమ్‌ అనే ఒక సీనియర్‌ అధికారి, తన ముందుచూపుతో ఆ విప్లవ 3రటాలకు అడ్డుకట్ట వేయకపోతే ముంచుకువచ్చే ఉపద్రవాన్ని గ్రహించాడు. అందుకొక వ్వూహం రచించాడు.

దేశంలోని మితవాద - అతివాదులలో మేధావులుగా పరిగణింప బడిన వారందరినీ ఒకే గొడుగు క్రిందకి తీసుకురావడం ఆ వ్యూహంలో ప్రధాన లక్ష్యం ! ఆ లక్ష్య సాధనకోసం తానే చొరవ తీసుకుని డబ్బుబిసి. బెనల్ట్‌, ఫిరోషా మెహతా వంటి మితవాదులను, సురేంద్రనాథ్‌ బెనర్జీ వంటి అతివాదులనూ కలుపుకొని పూనాలో సమావేశం జరపాలను కున్నాడు. కానీ... అక్కడ ప్లేగు వ్యాధి వ్యాపించడం మూలంగా 1885 డిసెంబర్‌ 28వ తేటిన బాంటేలోని గోకుల్‌దాన్‌ తేజ్‌పాల్‌ సంస్కృత కళాశాలలో సమావేశాన్ని నిర్వహించారు.

39

ఆ సమావేశానికి వైస్రాయ్‌ కౌన్సిల్లో మెంబరుగా ఉన్న ఉమేష్‌ చంద్ర బెనల్టీని సభాధ్యక్షునిగా ఎన్నుకున్నారు. ఆ సభలో మద్రాసు మహాజన సభ నుండి అధ్యక్ష కార్యదర్శులైన పి. రంగయ్యనాయుడు, ఆనందాచార్జులు పాల్గొన్నారు. మచిలీపట్నం నుండి ఎన్‌. వెంకట సుబ్బారాయుడు, హైదరాబాద్‌ నుండి అఘోరనాథ చటోపాథధ్వాయ, అడ్వకేట్‌ రామచంద్ర పిళ్ళై ముల్లా అబ్దుల్‌ ఖాయాం హాజరయ్యారు. వారితోపాటు ఆ సభలో ప్రతినిధులుగా 72 మంటి పాల్గొన్హారు.

భారతీయులను కూడా బ్రిటిష్‌ పొరుల మాదిరిగానే గౌరవించా లని, పరిపాలనలో భారతీయులకు తగిన స్థానం కల్చించాలన్‌, ప్రజల న్యాయమైన కోర్కెలన్నింటిని పరిష్కరించాలని సభ ఏకగ్రీవంగా తీర్మా నించింది. అదే సమావేశంలో అలన్‌ హ్యూమ్‌ను సంస్థ కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు.

ఆనాడు న్థాపించిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ ఒక రాజకీయ వార్టీ కాదు. సైన్స్‌ కాంగ్రెస్‌ లాగానే భారతీయులు తమ సమస్మలను చర్చించుకొనేందుకు బక వేదిక మాత్రమే. ఏమైతేనేం, తమ నాధక

బాధకాల చర్చకు ఒక వేదిక ఏర్దడినందుకు భారతీయ మేధావులు సంతోషపడ్డారు.

అలాంటి సమావేశాలు ప్రతి సంవత్సరం మూడురోజుల పాటు జరిగేవి. ఆ సభలలో మన ప్రతినిధులతో పాటు కొందరు బ్రిటిష్‌ ప్రముఖులు కూడా పాల్గొనేవారు.

క్రమక్రమంగా సమావేశాలకు వోజరయ్యే భారత ప్రతినిధుల సంఖ్య పెరగసాగింది. తత్సలితంగా 1889వ సంవత్సరంలో జరిగిన సమావేశాలకు సుమారు రెండువేలమంటి ప్రతినిధులు హాజరైనారు. వారిలో దాదాబాయి నౌరోజీ, ఫిరోజ్‌ షా మెహతా, దిన్నా ఎడల్రీవాచూ, సురేంద్రనాధ బెనర్జీ, బద్రుట్టిన్‌ త్యాజ్టీ మొదలగు వారు కాంగ్రెస్‌

40

నాయకులుగా గుర్తింపబడారు. కాని... వారి ఆలోచనలన్నీ తీర్మానాలకే పరిమితమైనాయి. ఆ వేదిక ద్వారా తమ పలుకుబడిని పెంచుకునే ప్రయత్ష్నం చేశారే తప్ప ప్రజలందరినీ సంఘటితపరచి, తమ హక్కుల సాధనకు సమాయత్త పరచలేకపోయారు. ఆ కారణంగా ప్రజలు కష్ణాలు రోజు రోజుకూ పెరిగాయి. కనికరం లేని కాలం కష్టజీవుల కన్నీళ్టకు ఆగుతుందా? ఆ వేగంలో వెనుదిరిగి చూసేసరికి ఏడేళ్ళు గడి-చివకఆయాయి.

1892వ సంవత్సరంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కౌన్సిల్‌ చట్టాన్ని ప్రవేశ పెట్టింది. ఆ చట్టప్రకారం ఇంపీరియల్‌ కౌన్సిల్‌, ప్రావన్స్‌యల్‌ కౌన్సిల్‌ ఐిర్పడ్డాయి.

ఇంపీరియల్‌ కౌన్సిల్‌లో 16 మంది సభ్యులుండేవారు. అందులో 6 మంధి అధికార సభ్యులూ, 10 మంది అనధికార సభ్యులు. ఆ పది మందిని కూడా తమ కనుకూలంగా ఉండేవారినే నియమించేది ప్రభుత్వం. ఐనా... వాళ్ళ చర్చల్లో పాల్గొనడమే తప్ప, వారికి ఓటింగ్‌ హక్కు ఉండేదికాదు. ప్రొవినియల్‌ కౌన్సిల్లోనూ అదే తంతు.

లాల్‌ మోహన్‌ ఘోష్‌, డబ్యుసి. బెనర్డీ, ఫిరోజ్‌ మెహతా, సురేంద్ర నాథ్‌ బెనర్జీ, గోపాలకృష్ణ గోఖలే, మొదలగువారు ప్రొవిన్సియల్‌ కౌన్చిల్‌లో సభ్యులుగా చేరారు. తరువాత బాలగంగాధర తిలక్‌ కూడా సభ్యుడయ్యాడు.

అంతటి ప్రముఖులు సభ్యులుగా ఉన్నా తీర్మానాలలో ఏ ఒక్కటి కూడా భారతీయ హృదయాన్ని ప్రతిబింబించేది కాదు. వినతి పత్రాలు, మహజర్లు మాత్రం బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి తరచూ అందుతూనే ఉండేవి. అందువలన చరిత్రకారులు ఆ కాలాన్ని వినతిపత్రాల కాలంగా పేర్కొన్నారు.

అప్పటి కాంగ్రెన్‌లో కొందరు బ్రిటిష్‌ ప్రముఖులు కూడా నాయ కులుగా ఉండేవారు. వారిలో కొంతమంది భారత జాతీయ కాంగ్రెన్‌

తే

అధ్యక్షులుగా కూడా పనిచేశారు. మనవాళ్ళ గుడ్డిగా వాళ్ళ నను సరించారు.

“కర్తవ్య నిర్వహణను పూర్తిగా విష్త్కరించి ఆడంబరాల కంకితతమై పోయిన కాంగ్రెస్‌ నాయకుల ఉదాసీనతను, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వ బాధ్యతా రాహిత్మాన్నీ వృక్తం చేస్తూ ఈ విధానం ఇలాగే సాగితే రైతాంగ విప్లవం తప్పదని ఇరు వర్ణాలను హెచ్చరిస్తూ కరపత్రాలను ప్రచురించి ప్రజాన్‌ కానికి పంచి అలన్‌ హ్యూమ్‌ ఇంగ్లాండుకు వెజ్ఞపోయాడు.

అయినా హ్యూమ్‌ సూచనలను ఏ ఒక్కరూ పాటించలేదు. ప్రతి విషయంలోనూ సురేంద్రనాథ్‌ బెనర్జీ, డబ్బుని. బెనర్జీ ఆనందా చార్జులు, ఫిరోజ్‌షా మెహతా మొదలైనవారి నిర్ణయాలే అమలు జరిగేవి. ఆ కారణంగా పూనా, మద్రాసు వంటి సంస్థలు నిరువ యోగంగా మిగిలిపోయాయి.

అదే సమయంలో విలియం వెడ్డర్‌ బర్న్‌ అధ్యక్షతన “కాంగ్రెస్‌ ఇండియా” అనే పేరుతో ఒక పత్రికను వ్రారంభించారు. దాన్ని దాదా బాయి నౌరోజి, అలన్‌ హ్యూమ్‌ కలిసి నడిపేవారు. ఆ పత్రిక ద్వారా లిబరల్‌ దృక్టథం గల ఆంగ్లేయులు భారతీయుల కోర్కెలను బలపరచే వారు. ఆ విధానం కన్ఫర్వేటివలకు నచఛ్చలేదు.

ఆ కారణంగా బ్రిటిష్‌ పార్లమెంట్‌కు జరిగిన ఎన్నికల్లో కన్సర్వే టివ్‌లు దాదాబాయి నౌరోజీని ఓడించారు. 'ఐ.సి.ఎన్‌” పఠీక్షలను ఇండియాలో కూడా నిర్వహించాలన్న తీర్మానాన్ని బుట్టదాఖలు చేశారు. విభజించి పాలించడమనే కుటిల నీతిని ప్రయోగించి మనదేశంలో హిందూ-ముస్లిం విభేదాలను స్యష్టించనాగారు.

మత విభేదాలు తలెత్తకుండా వుండాలేగాని, ఒకనారి చిచ్చు రగిలే అది సులభంగా చల్లారదు. తెల్లదొరల ఎత్తుగడలకు తగ్గట్టుగానే రోజు రోజుకూ హిందూ-ముస్లిం విభేదాలు ఉధ్యతమయ్యాయి.

42 .

ఖురానును మించిన పవిత్ర గ్రంథం మరొకటి లేదని ముస్లింలూ, వేదాలకు మించిన ధర్మగ్రంథాలు లేవని హిందూవులూ పరస్టరం కొట్టుకుచావడం మొదలుపెట్టారు.

ఉర్దూ రాజభాషగా ఉండాలని ముస్లిం పెద్దలు కోరితే సంస్కృతం రాజభాష కావాలని హిందువులు పట్టుబట్టేవారు. గోమాతను పూజించాలని హిందువులూ, గోమాంసం భక్షించాలని ముస్లింలూ మాటిమాటికీ ఘర్షణపడేవారు.

ఆ ఘర్షణ రెండు మతాల మధ్యా శత్రుత్వాన్ని మరింత పెంచింది. గోవధను నిషేధించాలని హిందువులు వ్రారంభించిన ఉద్యమం ఉత్తర భారతదేశమంతటా వ్యాపించింది. దాంతో ముస్లింలలో కలకలం బయలుదేరింది. దాన్ని అవకాశంగా తీనుకొని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ముస్లింలను మరింత రెచ్చగొట్టింది. 1893 తర్వాత మతకలహాలు మరింత పెరిగాయి.

హిందూ మత సంరక్షణకు కొన్ని సంస్థలు, ముస్లిం మత పరి రక్షణకు మరికొన్ని సంస్థలు దేశంలో అక్కడక్కడా నెలకొల్పబడ్డాయి. ఆ ప్రభావం భారత జాతీయ కాంగ్రెన్‌లో కూడా వ్యాసించింథి. కొన్నాళ్టకు ఆ మహాసంస్థలో ముస్లింల సంఖ్య బాగా తద్దిపోయింది.

అయినా... మత విద్వేషాలను సామాన్య ప్రజలంతగా పట్టించు కోలేదు. ముస్లింల పండుగలకు హిందువులు, హిందువుల పండుగలకు ముస్లింలు హాజరవుతూనే వచ్చారు.

తమ పాచిక “మామూలు ప్రజానీకంలో పారలేదిని ఆంగ్లీయులు గుర్తించారు. అదను దారికినప్పడల్లా చిచ్చు రగిలిస్తూనే రుచ్చారు.

43

పన్నుల నిరాకరణోద్యమం

1893-94వ సంవత్సరాలలో రైతులపై విపరీతంగా పెంచిన భూమిశిస్తుకు వ్యతిరేకంగా అస్టాంలో పన్నుల నిరాకరణోద్య మం ప్రారంభమైనది. ఆ ఉద్యమానికి సహకరించని వారిని వైతులు వెలివేశారు. ఉద్యమాన్ని ఉక్కుపాదంతో అణచివేయాలని భావించిన తెల్లదొరలు రైతులపై విచక్షణారహితంగా పోలీసు కాల్పులు జరి పించారు. అయినా రైతులు రెట్టించిన పట్టుదలతో ఉద్యమం కొన నాగిస్తూనే వచ్చారు.

ఆ రోజుల్లో ఇంపీరియల్‌ లెజిస్లేటివ్‌ కాన్సిల్‌ సభ్యుడుగానున్న రస వివాఠీఘోష్‌ పన్నులు తగ్గించవలసిన అవసరాన్ని తగ్గించకపోతే జరిగే పరిణామాన్ని గుర్తుజేస్తూ ప్రభుత్వంతో వాదించి రైతులకు న్యాయం జరిగేందుకు తోడ్డడ్డాడు.

అదే సమయంలో కృష్ణా జిల్లా రైతు మహాసభ ఏలూరులో జరి గింది. ఆ సభలో నీటి తీరువా హెచ్చింపును నిరసిస్తూ తీర్మానం చేశారు. “తమ తీర్మానంలోని అంశాలను తక్షణం అమలు పరచకపోతే పొలా లను బీడుపెడుతామని ప్రభుత్వాన్ని హెచ్చరించారు. ఆ ఉధ్యమం జమీందారి వ్యతిరేకతను కూడా సంతరించుకుంది. జమ్‌ందార్డు, వృవనాయదారులకిస్తున్న భూమి పట్టాలు పయేటికాయేడు కాకుండా శాశ్వత పట్టాలివ్వాలని డిమాండ్‌ చేశారు. ఆ డిమాండ్‌కు ప్రభుత్వం దిగిరాక తప్పలేదు. జమీందార్లను ఒప్పించి రైతులకు శాశ్వత పట్టా లిప్పించింది.

ఆ తర్వాత... జార్థండ్‌ ప్రాంతంలో బిర్భామోండా తిరుగుబాటు, విజయనగరం జిల్లాలో కొర్ర మల్లయ్య పోరాటం ప్రముఖంగా చెప్పుకో దదినవి.

తత

కొర్ర మల్లయ్య ఆ ప్రాంతంలోని గిరిజనులను నమీకరించి అందులో ఐదుగురు పరులకు పంచపాండవులని పేరుబెట్టాడు. తన కొడుకు కృష్ణుని అవతారమన్నాడు. ఆరువేల మైళ్ళకావల నుండి వ్యాపారం పేరుతో మనదేశంలో అడుగుమోపిన వలసవాదులు దోచు కున్న సంపదంతా చాలక చివరకు అటప్‌ సంపదను కూడా హరించ బూనుకున్నారని, అందుచేత ఇకమీదట ప్రభుత్వానికి కష్టం కట్టకూడ దని కట్టడి చేశాడు. మనం తల్చుకుంటే వెదురు కర్రలను తుపాకులు గాను, మట్టి ముద్దలను బాంబులుగాను మార్చగలమని ఉద్డోధించాడు. ఆ ప్‌రుని ప్రబోధానికి ప్రభావితులైన గిరిజనులు అతనికండగా నిలిచారు. అధి గమనించిన బ్రిటిష్‌ సైన్కాలు 1900 సంవత్సరం మే నెల ఏడువ తేది హఠాత్తుగా ఆ ప్రాంతాన్ని చట్టు ముట్టాయి. ఐనా గిరిజన దండు బెదరలేదు. నిజంగానే వాళ్ళ విల్లంబులు తుపాకులైనాయి. అయినా ఆ పోరాటంలో అనేకమంది గిరిజన వరులు నేలకొరిగారు. బంథిలుగా చిక్కిన మల్లయ్యకు, మరో యిద్దరికి ప్రభుత్వం మరణశిక్ష విధించి అతి కర్కశంగా హతమార్లింది.

ఆ తర్వాత కొర్ర మల్లయ్య భార్చ పార్వతి గిరిజన దండుకు నాయ కత్వం వహించి, భర్త ఆశయాల కోనం పోరాటం సాగించింది. చివరకు ఆ వీర వనిత సీలేరు వద్ద జరిగిన పోరాటంలో కొడుకుతో వాటు మరణించింది.

“వీరపాండ్య కట్టబ్రహ్మన”

అదే సమయంలో తిరునల్వేలి ప్రాంతంలో రైతులనూ, చేతి వృత్తుల వారినీ సమీకరించి పరపాండ్య కట్టబ్రహ్మన, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు చేశాడు. కట్టబ్రహ్మన కన్ను ఉరిమితే చాలు కటిక బండలు గడగడ వణకుతాయి ! అతని థైర్యనాహసాలు బ్రిటిష్‌ అధి కారుల గుండెలలో ఆరని మంటలు రేపాయి. ఆ దావానలాన్ని అంత

తీవ్‌

మొందించకపోతే భారతదేశంలో తమ ఉనికికే ప్రమాదమని తెల్ల దొరలు భావించారు. అపారమైన సైన్యంతో తిరునల్వేలి వాంతం మీద ఐరుచుకుపడ్డారు. మదపుటేనుగుల దండుకు కొదమ సింహం భయ పడదని బుజువు చేశాడు కట్టబ్రహ్మన. ఇరువర్ణాల మధ్య పోరాటం భఖికరంగా సాగింది. అవిచ్చిన్నంగా ఆరేళ్ళపాటు జరిగిన ఆ పోరాటంలో పరాక్రమానికి మారుపేరైన కట్టబ్రహ్మృ్మన కరవాలానికి బలైన శత్రుసైనికుల తలలు గుట్టలు పడ్డాయి. "చివరకు ఎట్టాయపురం యువరాజు చేసిన నమ్మకద్రోహం మూలంగా అరిపరభయంకరుడైన కట్టబ్రహ్మన బ్రిటిష్‌ ముష్కరులకు బంటిగా చిక్కాడు. ఆ మహావరుణ్ణై అతి దారుణంగా, 1899 లో ఉరిటిశారు.

తర్వాత కూడా దేశంలో అనేక ఉద్యమాలు తలెత్తాయి. కాని ఆ ఉదృమాలన్నిటినీ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కర్మశంగా కాలరాసింది.

ఆ స్థితిలో యువకులు స్వాతంత్రోద్యమానికి తోడ్చడితే భారత మాత దాస్య శ్యంఖలాలను ఛేదించడానికి ఎంతో కాలం పట్టదని లోకమాన్య బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌, అరవిందఘోష్‌, మొదలైనవారు పిలుపు నిచ్చారు. ఆ పిలుపు దేశంలోని యువతీ యువకులకు ఊహాతీతమైన ఉత్తేజాన్నిచ్చింది.

మనం ఏడాదికోసారి కాంగ్రెస్‌ సభను జరిపినందువల్ల సిద్ధించే ప్రయోజనం లేదని పంజాబ్‌ కేసరి లాలా లజపతి రాయ్‌ పత్రికల ద్వారా ప్రచారం చేశాడు. పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమాలను బలపరుస్తూ బాలగంగాధరతిలక్‌ సామాన్య ప్రజలతో సంబంధాలు పెంచుకున్నాడు. అలాంటి సమయంలో వివేకానందుడు ప్రజాసేవ కొరకు రామకృష్ణ మిషన్‌ స్థాపించాడు. రాజకీయ నాయకుల కార్యకలాపాలను నిశితంగా విమర్శించాడు. ఏ దేశమైనా సంకుచిత భావాలతో పురోగమనాన్ని సాధించలేదని నొక్కి వక్కాణించాడు.

46

భారతదేశానికి ఏనాటికైనా సామాన్య ప్రజలే ఆశాకిరణాలు కాగల రన్‌, అగ్రవర్ధాలవారు నైతికంగా మృతిచెందారనీ ప్రబోధించాడు. నేను నామ్మవాదిని. కానీ సామృవాదమొక్కటే పరిపూర్ణమైన ప్రగతి సాధించ లేదు. అందుచేత “ముందు మనదేశం నుండి పిరికితనాన్ని తరిమి కొట్టాలి. ఉక్కు తీగల వంటి నరాలు కలిగిన యువకులు ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించాలి. అప్పుడే బానిసత్వం నశించి నవశకం వ్రారంభమౌతుంటధి” అని ఎలుగెత్తి చాటాడు వివేకానందుడు. దురదృష్టవశాత్తు ఆ శుభముహూర్తాన్ని కళ్ళారా చూడకుండానే ఆ మహాయోగి శాశ్వతంగా మనకు దూరమైనాడు.

వివేకానందుని సమకాలీనుడైన రవంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ 'శాంతి నికేతన్‌” ఆశ్రమాన్ని స్థాపించాడు. వివేకానందుని రచనలు, రప్‌ంద్రుడు, అరవిందుడు , లాలా లజపతిరాయ్‌, బాల గంగాధర తిలక్‌ మున్నగు వారి వ్యాసాలు, ఉపన్సాసాలు యువతరంలో ఆలోచనలు రేకెత్తించాయి. వారిలో కొందరు తివ్రవాదులుగా మారారు.

1899లో వైన్రాయ్‌గా మనదేశానికి వచ్చిన లార్ట్‌కర్టన్‌, రైతు పోరాటాలను, గిరిజనుల తిరుగుబాట్లను, యువకుల తీవ్రవాద భానా లను, మేధావుల చర్చలను, స్వదేశీ ఉద్యమ విస్తరణను, కాంగ్రెస్‌ నాయ కుల కోర్కెలను, సవివరంగా పరిశీలించాడు. మొదటి ప్రయత్మంగా మధ్యతరగతి మేధావుల ఆదాయంపై పన్ను విధించాడు. పత్రికా స్వేచ్చకు పరిమితులు పెట్టాడు. మున్సిపల్‌ కౌన్సిల్‌కు ఎన్సుకోబడే సభ్యుల సంఖ్యను తగ్గించాడు. విశ్వవిద్యాలయాల యాజమాన్నాన్ని ప్రభుత్వాథి తారులకు అప్పగించాడు. విద్యార్థుల ఫీజు పెంచాడు. భారతీయ పరిశ్రమలు మూతబడేందుకు అన్ని చర్శలూ చేపట్టాడు. భారత జాతీయ కాంగ్రెసును అంతమొంధించడమే తన ధ్యేయమని బాహాటంగా ప్రకటించాడు. దాంతో దేశమంతటా ఆగ్రహావేశాలు ప్రజ్వ రిల్లాయి. బెంగాలులో అరవింద్‌ ఘోష్‌ - బిపిన్‌చంద్రపాల్‌ మున్నగు

శ

వారు, పంజాబులో లాలా లజపతిరాయ్‌, అజిత్‌సింగ్‌ మొదలగువారు, అతివాదులకు నాయకత్వం వహించారు. మహారాష్ట్ర వాసియైన లోక మాన్య బాలగంగాధర తిలక్‌ “స్వాతంత్రం మా జన్మహక్క”ని బ్రిటిష్‌ వారి గుండెలథిరేలా గద్దించాడు.

ఆ ఉద్భమ జ్వాలలను ఆర్దేందుకు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం బెంగాలు రామ్ష్రాన్ని రెండుగా విభజించి ప్రజల ఐకమత్యాన్ని దెబ్బతీసేందుకు ప్రయత్నించింది.

పశ్చిమ బెంగాల్‌లో హిందువులధిక సంఖ్యలో ఉన్నప్పటికీ, జీహాలీలు, బఒరియాలు, బెంగాలీలు కలిసి మెలిసి ఉండరని, వారి మధ్య కలతలు స్యష్టించవచ్చుననీ సామ్రాజ్యవాదులు భావించారు.

అలాగే తూర్చుబెంగాల్‌లో హిందూ-ముస్లిం కలహాలను రళ్ళ గొట్టేందుకు కర్టన్‌ ప్రజ్యృతులు శతవిధాలా ప్రయత్నించారు. కానీ...వారి ఆశలు నిరాశలయ్యాయి. బెంగాలు విభజనకు వ్యతిరేకంగా నిరసనోధ్య మాలు మొదలయ్యాయి. 1906 అక్టోబరు పదవ తేటిన కలకత్తాలో ఇదు లక్షలమంది ప్రజలు అసమ్మతి ప్రదర్శన నిర్వహించారు. ఆ ప్రదర్శనలో వందేమాతరం గీతాన్ని ముక్తకంఠంతో పాడుకుంటూ వెళ్టి గంగానదిలో స్నానంచేసి, ఆ జాహ్హవ్‌ తీరాన టిక్షా కంకణాలు థరించారు. ఆ రోజు కలకత్తా ప్రజలెవ్వరూ ఆహారం ముట్టుకోలేదు. హిందువులు, ముస్లిములు, 'భాయీ భాయీ అంటూ ఒకరికొకరు రాఖీలు కట్టుకున్నారు.

ఆ మహోళ్ళవానికి బారిష్టర్‌ అబ్బుల్‌ రసూల్‌ - లియాఖత్‌ హుసేన్‌, వంటి ముస్లిం పెద్దలు నేత్యత్వం వహించారు. హర్తాళ్‌ అనంతరం జరిదిన సభలో రవ్‌ంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ రచించిన “భువన మనో మోహీనీ” అనే గేయాన్ని ఆలపించినా బంకించంద్ర చటన్టీ వ్రాసిన “వందేమాతరం” గేయమే ప్రాచుర్శం పొందింది. వందేమాతరం

48

గినాదం బ్రిటిష్‌ వ్యతిరేకతకూ, స్వదేశీ ఉదృ్యమానికీ సంకేతంగా నిలిచి వోయింది. స్వదేశీ ఉద్యమం

బ్రిటిష వస్తువులను బహిష్కరించాలని మొదటినారిగా కృష్ణ కుమార మిశ్రా ప్రచారం మొదలుపెట్టాడు. సురేంద్రనాథ్‌ బెనట్టీ మొద లైన వారు ఆయనతో గొంతు కలిపారు. రట్‌ంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ విజ్ఞప్తి మేరకు పభివేల మంది హిందూ ముస్లిం వద్భార్గులు రక్షాబంధాలు థరించి కలకత్తా నగర వధులలో ఊరేగింపు జరిపి బ్రిటిష్‌ వస్తువులు కొనకుండా పికెటింగ్‌ చేశారు. విద్యార్థుల ఉద్యమ స్సూర్తిని నీరు గార్జేందుకు అక్టోబర్‌ 22వ తేటిన ప్రభుత్వం బక జివో. విడుదల చేసింది. విద్యార్థులను అదుపులో పెట్టలేని విద్యా సంస్థలకు, స్కాలర్‌ షిప్పులూ, గ్రాంటులూ ఆపివేస్తామని అఫిలియేషన్లను రద్దుచేస్తామని హెళ్చరించింది. ఆ హెచ్చరికను సవాల్‌ చేస్తూ జాతీయ విద్చాలయాల స్థాపనకు పూనుకున్నారు మనవాళ్ళు !

గవంబర్‌ తొమ్మిదవ తేథిన నుబోధ మల్లిక్‌గారిచ్చిన లక్ష రూపాయల విరాళం జాతీయ విద్యాబోధనకు పునాది వేసింది. ముఖ్యంగా తూర్పు బెంగాల్‌లో 24 జాతీయ విద్యాలయాలు నెలకొల్ట బడ్డాయి. వాటితోపాటు మచిలీపట్షంలో కోపల్లె హనుమంతరావు, డా॥ భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్యగారల నేతృత్వంలో ఆంధ్ర జాతీయ కళాశాల నెలకొల్పబడింది.

జాతీయ విద్యతోపాటు, జాతీయ పరిశ్రమలను కూడా స్థాపించు కోవాలన్న వాంఛ ప్రజానీకంలో ప్రబలింది. గ్రామాలను కూడా నిర్మాణ యుతంగా అభివృద్ధి చేయాలనే భావమేర్దడింది.

క్రి

పల్లె ప్రజల మధ్య తలెత్తే తగాదాలను పరిష్కరించేందుకు 89 మధ్యవర్తి పంచాయితీలను ఏర్పాటు చేశారు. అలాగే అనేక చోట్ల గ్రామాభివృద్ధి సమితులను స్థాపించారు.

పసుపు పచ్చని తలపాగాలు, ఎట్ల చొక్కాలు ధరించి స్వళ్ళుంద సేవకులు విదేశ వస్తువులను బహిప్కరించేందుకు బ్రిటెిషవారి దుకా ణాలముందు పికెటింగ్‌ జరిపారు. ఆ ఉద్యమానికి మహిళలు కూడా తోడైనారు. తాము ధరించిన విదేశీ గాజులను విసరికొట్టి మన దేశంలో తయారైన మట్టి గాజులతో చేతులను అలంకరించుకున్నారు. విద్యార్థులు సైతం విదేశీ కాగితాన్ని వాడడం మానివేశారు.

పట్టణాలలోని వర్తకులు తమ వద్ద నిల్వ ఉన్న వదేశీ ఉప్పును - వన్తాలను బజారులో వేసి తగలబెట్టారు. 1906 ఫిబ్రవరి 27వ తేటి విదేశీ వస్త్ర దహనోద్యమం ప్రారంభమైంది. ఆ ఉద్యమానికి నేత్యత్వం వహించిన “వినాయక్‌ దామోదర్‌ నొవర్కార్‌ొ బొంబాయిలో స్వయంగా విదేశీ వస్త్రాలను తగులబెట్టి తన థిరత్వాాన్ని చాటుకున్నారు. ఆ జ్వాల బొంబాయి నుండి కలకత్తాకు అక్కడ నుండి దేశమంతటా వ్యాపించింది. ఆ వేడి బ్రిటిష్‌ అధికారుల గుండెల్లో కలవరం పుట్టించింది. వెంటనే వేలాదిమంభి పోలీసుల్ని రంగంలో దింపారు.

వాళ్ళ పిచ్చెక్కిన కుక్కల్లా పరుగులు తీస్తూ లాఠీలతో వందలాది ప్రతి నిధుల తలలు బ్రద్దలుగొట్టారు. తాము నిషేధించిన “వందేమాతరం” గీతాన్ని ప్రజల్లో ప్రచారం చేస్తున్నాడన్న నెపంతో సురేంద్రనాథ్‌ బెనర్టీని అరెస్టు చేసి దోషిగా కోర్టులో నిలబెట్టి జరిమానా విధించారు. 50

ఆంధ్రలో వందేమాతరం

సురేంద్రనాథ్‌ బెనక్టీ అరెస్టుకు నిరసనగా బెజవాడ, రాజమండ్రి, కాకినాడ, విజయనగరం, గుత్తి మొదలైన పట్టణాలతోపాటు, గ్రామా లలో కూడా “వందేమాతరం - మనదే రాజ్యం అన్న నినాదం మార్తోగింది.

ఆ రోజుల్లోనే మద్రాసు సముద్రపు తీరాన సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌ అధ్యక్షతన ఒక మహాసభ జరిగింది. ఆ సభలో బెంగాల్‌ ఉద్యమాన్ని బలపరుస్తూ తీర్మానం చేశారు. ఆ సమావేశంలో తమిళ మవాకవి సుబ్రహ్మణ్య భారతి చక్రయ్య చెట్టితోపాటు, ఆంధ్రుల తరపున కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు, గాడిచర్ల హరి సర్వోత్తమరావు, గొల్లపూడి సీతారామశాస్త్రి వంటి దిద్దంతులు పాల్గొన్నారు. చర్జన్‌ యాంశం “స్వదేశీవ్రతం”. పైన పేర్కొన్న మహవానాయకులందరూ ఆ వ్రతాన్ని స్వీకరించారు.

దేశీయ పరిశ్రమలలో శిక్షణ పొందే విద్యార్థుల సహాయార్థం వారంతా కలిసి “థపావళీ భిక్ష పేరుతో విరాళాలు సేకరించారు.

ఆ తర్వాత వల్లూరు మహారాణి సహకారంతో విశాఖపట్నంలో జక మహిళా సంఘాన్ని నెలకొల్పారు. దానికి “భారతి సంఘం” అని పేరు పెట్టారు. ఆ సంస్థ కూడా స్వదేశీ ఉద్యమ వ్యాప్తికి శాయశక్తులా కృషి చేసింది.

అదే సమయంలో కృష్ణా జిల్లాలో దాసు నారాయణరావు జాతీయ నాటక సమాజాన్ని స్థాపించాడు. ఆ సమాజం వారు ప్రదర్శించిన దేశభక్తి నాటకాలు ప్రజల్ని ఉత్తేజపరచి స్వదేశీ ఉద్యమానికి దోహద పడ్డాయి. 1906 సం॥లో జాతీయ కాంగ్రెస్‌ మహాసభ జరిగింది. లోక మాన్మ బాలగంగాధర తిలక్‌ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికౌతాడని అతివాదులు = విశ్వసించారు. చుం రద రంలమ

ళ్‌ -- వ ర్‌ / / కర... ళా!

కాని వాళ్ళ నమ్మకాన్ని వమ్ముజేస్తూ మితవాదులు ఆనాటి రాజకీ యాలలో రాటుదేలిన దాదాబాయి నౌరోజీని రంగంలోకి బింపి అతి చాకచక్యంగా అధ్యక్షుడిగా ఎన్నుకొన్నారు. ఆ సభలో “స్వరాజ్య” తిర్మా నాన్ని అతివాదులూ, మితవాదులూ కూడా ఏకగ్రీవంగా ఆమో దించారు. అయినా తీర్మానాలేవ్‌ ఆశించిన ఫలితాన్ని సాధించలేక వోయాయి.

“యూడడుగులు ముందుకూ, ఆరడుగులు వెనక్కూ అన్హ్నట్లుగా పడుతూ లేస్తూ సారిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో అంతర్లత విభేదాలు తలెత్తాయి. ఆ కారణంగా 1907లో స్వదేశీ ఉదృమం బలహీనపడింది.

1907-1908 మధ్య కాలంలో... అశ్వనీకుమార్‌ దత్తు, కృష్ణ కుమార్‌ మిత్రాలతో సహా తొమ్మిదిమంది ప్రముఖ నాయకులు దేశ బహిష్కరణకు గురయ్యారు. తిలక్‌కు ఆరేళ్ళు జైలు శిక్ష విధించారు. పంజాబుకు చెందిన అజిత్‌సింగ్‌, లాలా లజపతిరాయలకు దేశాంతర వాస శిక్ష విధించారు. మద్రానుకు చెందిన చిదంబరం పిళ్లేని, ఆంధ్ర ప్రాంతానికి చెందిన హరిసర్వోత్తమరావును నిర్జంధించారు. ప్రభుత్వ అణచివేత చర్యల మూలంగా బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌, అరవిందఘోష్‌, అరబిందోలు, రాజకీయాలకు దూరమయ్యారు. ఫలితంగా ఆ మహోధ్య మం నాయకత్వ లేమికి గురయ్యింది.

బాలగంగాధర తిలక్‌, తన ఆరేళ్ళ కారాగార శిక్షలో అధికభాగం బర్మాలోని మాండలే జైలులో గడిపారు. శిక్షాకాలం పూర్తికాగానే 1914 సంవత్చరం జూలై 16వ తేదీన భారతదేశంలో అడుగుపెట్టాడు.

ఐతే... తాను దేశ బహిష్కరణకు గురియైన నాటి పరిస్థితులకు... తిరిగి దేశంలో ప్రవేశించిన నాటి పరిస్థితులకు చాలా వ్యత్యాసం కనిపించిందాయనికు. న్వదేశి ఉద్యమ కాలంలో అగ్నికణంగా పేరొందిన అరవిందఘోష్‌ పాండిచ్చేరిలో సన్యాసం స్వీకరించడం,

52

లాలా లజపతిరాయ్‌ అమెరికాలో ఉండడం, స్వదేశీ ఉద్యమంలో క్రియాశీలురపై ప్రభుత్వం చేపట్టిన అణచివేత చర్యల మూలఅంగా భఖారత జాతీయ కాంగ్రెన్‌ ఉద్యమానికి జరిగిన నష్టాన్ని తిలక్‌ ర్రహెంచాడు.

దేశభక్తిని పుట్టుకతోనే పెట్టుబడిగా తెచ్చుకున్న ఆ త్యాగధనుడు, మతవాదులకు తనపై విశ్వాసం కలిగేందుకు, ప్రభుత్వ అణచివేత చర్యలను అధిగమించేందుకు, ఒక ప్రకటన చేశాడు. “దేశం నలుమూలలా చెలరేగిన హింసాత్మక చర్శను మన రాజకీయ లక్ష్యాన్ని దెబ్బతీన్తాయని చెప్పడానికి నేను వెనుకాడడం లేదు. ఏ లక్ష్య నాధన తైనా పట్టువిడుపులు ప్రధానం. “మన ఉద్యమానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గం ఆలోచించేవరకు ప్రభుత్వం పట్ల మనకున్న వ్యతిరేకతను ప్రక్కన పెట్టడమే శ్రేయన్మరమని నేను భావిన్తున్నాను” అని గిర్వంద్వంగా చెప్పాడు. ఉద్యమ వాదులందరూ తిలక్‌ ఆలోచనలకు అనుగుణంగా నృంధించారు. అవ్చటికే మద్రాను శివార్లలోని అడయారులో బివృజ్ఞాన సమాజం స్థాపించి, సంస్కరణ ప్రాధాన్యమైన సామ్మవాదాన్ష స్వేచ్చా మయ చింతననూ, ప్రజలలో వ్యాపింపచేసిన అనిబిసెంటు (ఇంగ్లాండు దేశస్థురాలు 1914లో తన కార్య కలాపాలను విస్తత పరచాలన్న ఉద్దేశంతో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో చేరి తిలక్‌ ఆశయా లకు తోడుగా నిల్లింది.

ఆ యిద్దరూ మితవాదుల్ని అంగీకరింపజేసేందుకు తమ శక్తి యుక్తుల్ని ఉపయోగించారు. 1915 అనిబిసెంట్‌ చొరవ తీసుకుని 'న్యూ ఇండియా' 'కామన్‌వెల్తొ పత్రికల ద్వారా ప్రచారాన్ని చేపట్టి, దేశ మంతటా బహిరంగసభలూ, సమావేశాలూ నిర్వహించి, ప్రజలలో జాతీయోద్యమంపట్ల అవగాహన పెంచింది. శ్వేతజాతి వలస ప్రాంతా లలో మాటిరిగా భారతదేశంలో కూడా స్వయం పరి పాలనా విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాలని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని డిమాండ్‌ చేసింది.

53

1915 డిసెంబరులో జరిగిన కాంగ్రెస్‌ వార్షిక సభలో తీవ్ర వాదుల పునఃప్రవేశానికి అనుకూలంగా తీర్మానం జరిగింది. 1916వ సంవత్సరం బెల్లాంలో బొంబాయి ప్రాంతీయ సదస్సు నేర్హాటు చేశారు. ఆ సందర్భంగా బాలగంగాధర తిలక్‌ 'హోంరూల్‌ లిగొణు న్లాపించాడు. కానీ ఆ సంస్థ ద్వారా కార్శ్మకలాపాలేమ్‌ జరగలేదు.

అదే సంవత్షరం సెప్టెంబరులో అనిబిసెంట్‌ కూడా ప్రత్వేకంగా జక హోంరూల్‌ లీగ్‌ను స్థాపించి దానికి ఆర్గనైజింగ్‌ కార్యదర్శిగా జార్జి అరండేల్‌ను నియమించింధి. ఆ రెండు లీగ్‌లు ఘర్హణకు తావు లేకుండా తమ కార్యక్రమాల నిర్వహణకు చెరొక వ్రాంతాన్ని ఎన్ను కున్నాయి. తమ కార్యకలాపాలను వేరు వేరుగా నిర్వ హించడానికి కారణం అనిబిసెంట్‌, తిలక్‌ మధ్య ఐక్క్ళత లేకపోవడం కాదు, వారి అనుచరులలో సఖ్యత లేకవోవడమే !

తిలక్‌ న్థ్ధాపించిన “పహోమ్‌రూలొ ఉద్యమం లౌకిక భావాల ఆధారంగా నడిచింది. రోజు రోజుకూ ఆ ఉద్యమం ప్రజల్లోకి చొచ్చుకు పోయింది. తిలక్‌ షప్టిపూర్తి మహోత్సవ నిర్వహణకు ప్రజలు లక్ష రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చారు. అదే సందర్హంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఆయనకు ఒక హెచ్చరిక చేసింది. అందులో తక్షణం నీవు రూ.

60,000/- ధరావత్తు చెల్లించి సంవత్సరంపాటు ప్రభుత్వ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్చడనని లిఖితపూర్వక హామీ యివ్వాలని ఆదే శించింది. ఆ బెదిరింపును ఆయన లెక్కపెట్టలేదు. మీ అణచివేత చర్చలు నా ఉద్యమ జ్వాలల్షి ఆర్జలేవని జవాబిచ్చాడు.

ఆ జవాబుతో రెచ్చిపోయిన ప్రభుత్వం తిలక్‌ మీద తప్పుడు కేసులు పెట్టింది. మహమ్మదాలీ జన్నా నాయకత్వాన ఒక న్యాయవాదుల బృందం తిలక్‌ పక్షాన ఆ కేసును వాదించింది. మేజిస్టేట్‌ కోర్టు వారి

కత

వాదనను తిరస్కరించినా, హైకోర్టు ఆయన నిర్హోషిత్వాన్ని ప్రక టించింది. ఆ విజయానికి ప్రజలు జేజేలు పలికారు.

అనిబిసెంటు స్థాపించిన హోమ్‌రూల్‌ లీగ్‌ ఆలిండియా హోమ్‌ రూల్‌ లీగ్‌గా మారింది. ఆ సంస్థతో తిలక్‌ స్థాపించిన సంస్థ కూడా జత కలిసింది. ఆ రెండు లీగ్‌లూ కాంగ్రెస్‌లోని అతివాద, మితవాదుల మధ్య ఐక్సతకు కృషిచేయడంతోపాటు జాతీయ వఏిద్సా పథకాన్ని కూడా ప్రక టెంచాయి. అందుకనుగుణంగా మదనవల్లిలో జాతీయ కళాశ్రాలను స్థాపించారు.

మహమ్మదాలీ్‌ జిన్నా హోమ్‌రూల్‌ లీగ్‌లో చేరాడు. లాలా లజపతి రాయ్‌ అమెరికా వెళ్ళి అక్కడ లీగ్‌ ప్రచారం ప్రారంభించాడు. అనిబి సెంట్‌ ఆంధ్రవ్రాంతంలో విస్తతంగా పర్మ్శటించి అనేకమంది మహిళలను హోమ్‌రూల్‌ లీగ్‌లో సభ్యులుగా చేర్చించింది. లీగ్‌ ఆంధ్ర శాఖకు గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయ్యాడు. ఆ విషయాన్నలా ఉంచితే, 1901వ సంవత్సరంలో దక్షిణాఫ్రికా నుండి తిరిగి వచ్చిన గాంథీజీ కలకత్తాలో జరుగుచున్న కాంగ్రెస్‌ మహాసభకు తొలినారిగా హాజరయ్యారు. ఆ సందర్ధంగా ఫిరోజ్‌ షా మెహతాతో చర్చించి, ఆ సమావేశంలో దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేత జాతీయులవలంబి స్తున్న వర్ణవివక్షను ఖండిస్తూ... ఒక తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టించారు. ఆ తీర్మానాన్ని మవాసభ ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది. ఆ తర్వాత గాంథిజీ తిరిగి దక్షిణాఫ్రికా వెళ్ళారు.

అక్కడ శ్వేత జుతీయులకు వృతిరేకంగా ఆయన సాగించిన పోరాటం మన దేశీయుల్ని ఉత్తేజితుల్ని చేసింది. తర్వాత 1915వ సంవత్ష్యరంలో ఆయన తిరిగి స్వదేశానికి వచ్చారు.

దేశం క్లిష్ట పరిస్థితుల నెదుర్కొంటున్న సమయంలో విచ్చేసిన గాంథిజీని భారత ప్రజానీకం యావత్తూ ఆపద్దాంధవునిగా

క్‌

భావించింది. అదే సంవత్ళరం హరిద్వార్‌లో జరిగిన కుంభమేళా మహాోత్యవానికి గాంథిజీ వెళ్ళారు. ఆ మహా నేత దర్శనం కోసం లక్ష లాది జనం బారులుతీరి నిల్టాని జయ జయ ధ్వానాలతో న్వాగతం పలికారు. ఆ జనసంద్రంలో ఒకడైన గోపాలక్యష్ణ గోఖలే, గాంథిజీలో అనిర్వచనీయమైన అతీంద్రియ శక్తులున్నాయని గ్రహించి తన అభిప్రాయాన్ని ప్రజలందరి హృదయాల్లో ప్రతిధ్వనింపజేశాడు.

ప్రజలు తనపట్ల జూపిన ఆదరాభిమానాలకు గాంధీజీ ముగ్జ్భుడ యాడు. వారి బాగోగులు, బ్రిటిష్‌ దొరల ఆగడాలు, అరాచకాలు, పరిపూర్ణంగా అవగాహన చేసుకోవడం తన మొదటి కర్తవ్యంగా భావించాడు. అందుకోసం ఏడాదిపాటు ఏవిధమైన రాజకీయ చర్చలు చేపట్టకుండా దేశం నలుమూలలా పర్యటించాడు. ఆనాటి దేశ పరిస్థితులకు ఆయన ఖిన్నుడయ్యాడు. తనతోపాటు దక్షిణాఫ్రికా నుండి వచ్చిన సహచరుల కోసం అహమ్మదాబాదులో జక ఆశ్రమం నెల తొల్పాడు. హోంరూలు ఉధ్యమం ఉధ్యతంగా నాగుచున్న రోజులవి. ఆ ఉద్యమం ఆనాడు భారతదేశ మెదుర్కొంటున్న గడ్డు సమస్యలకు పఠి ష్కారం కాజాలదని గాంధథిజీ గ్రహించాడు.

విదేశీ పాలన నంతమొందించడానికి సత్యాగ్రహమొక్కటే సరైన ఆయుధమని అప్పటికే ఆయన ఒక నిర్ణయానికి వచ్చాడు. అయినా ప్రజానీకానికి దిశానిర్దేశం చేసేదిగా వుండాలి” అని విశ్వసించాడు.

గాంధీజీని పేద ప్రజల హక్కుల కోసం పోరాడే మహోన్షత వ్యక్తిగా గుర్తించాడొక బీనోరీ రైతు. అతని పేరు రాజ్‌ కుమార్‌ శుక్లా. చంపారన్‌ ప్రాంతంలో నీలిమందు రైతుల కష్టనష్టాలు తీరాలంటే గాంథి సహాయ సహకారాలు అవసరమని భావించాడు. భారత దేశంలోని రైతుల సాధక బాధకాలను పరిశీలించే నిమిత్తం దేశవ్యాప్తంగా పర్మటించు

వేప

చున్న గాంథిజీ వెంట రాజ్‌కుమార్‌ శుక్లా కూడా పర్శటించి ఆయనను చంపారన్‌కు తీసుకు వెళ్ళాడు.

గాంథిజ్‌ చంపారన్‌లో కాలుమోపాడని తెలియగానే కలవర పడిన జిల్లా కమ్‌షనర్‌ తక్షణం ఆ ప్రాంతం నుండి వెజ్చపోవలసినదిగా ఆదేశిస్తూ ఉత్తర్వును జారీ చేశాడు.

గాంధీజీ కమీషనర్‌ ఉత్తర్వును తిరస్కరించారు. “నేను, నా దేశపు జనుల సాధక బాధకాలను తెలుసుకునేందుకు వచ్చాను. దానిని నిరోధించే హక్కు మీకు లేదు. మీరే వ్రాసుకున్న చట్ట ప్రకారం ఆ హక్కు మీకుందనుకుంటే, మరు విధించే శిక్ష ననుభవించడానికె సిద్ధంగా ఉన్నానని బహిరంగంగా ప్రకటించి అందరినీ ఆశ్చర్శ చకితుల్ని చేశాడు.

మన దేశంలో అంతకుముందే బాల గంగాధర తిలక్‌, అనిబి సెంట్‌ మొదలైన వారు ప్రజా ఉద్యమాలు నిర్వహించినా, ప్రభుత్వాదేశా లను తిరన్మరించే సాహసం చేయలేకపోయారు. తొలినారిగా గాంధీజీ తీసుకున్న సాహసోపేత నిర్ణయం రైతులలో నూతనోత్సాహాన్ని రేకెత్తించింది. ప్రజా చైతన్యానికి బెంబేలెత్తిన ప్రభుత్వం మొత్తం వృవవో రాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ఒక కమిటీని నియమించింది. అందులో గాంధీజీకి కూడా సభ్యత్వం కల్చించింది.

అప్పటికే గాంథీజీ సహచరులుగా మారిన బీహార్‌ మేధావులు బ్రిజ్‌కిశోర్‌, డా॥ రాజేంద్రప్రసాద్‌, వంటి వారూ, మహదేవ్‌ దేశాయ్‌, నరహరి పాఠక్‌వంటి గుజరాతీ యువకులు, జె.బి. కృపలానీ కలిసి కట్టుగా గ్రామాల్లో విస్తతంగా పర్యటించి 8 వేలమంది రైతు కూలీల సమస్యలను గాంథిజీ కందజేశారు.

దాంతో రైతు సమస్యలపట్ల గాంధీజీకి మరింత అవగాహన పెరిగింది. తాను సభ్యుడుగా ఉన్న కమిటీలో నీలిమందు రైతులకు

చ్‌7

జరిగిన అన్కాయాన్ని సుస్పష్టంగా మిగతా సభ్యుల ద్యష్టికి తెచ్చి ప్రభు త్వాన్ని కూడా బప్టించి, నీలిమందు తోటల యజమానుల నుండి రైతు కూలీలకు కొంత నష్టపరిహారం యిసప్పించారు.

తర్వాత గాంధీజీ అహ్మదాబాద్‌ మిల్లు కార్మికుల సమస్యలపై దృష్టి సారించారు. అప్టటికే యజమానులకూ, కార్మికులకూ తీవ్రపోరాటం జరుగుతూ వుంది. అది మరింత ఉధృతం కాకుండా నివారించేందుకు బ్రిటిష్‌ కలెక్టర్‌ గాంథిజీ సహాయం కోరాడు.

సమస్యను సామరస్యంగా పరిష్కరించేందుకు ఇరువర్హాలను సంప్రదించి, ట్రిబ్యునల్‌ ఆదేశానుసారం ఒక ఒప్పందం కుదిడ్దాడు. కాని... ఆ బప్పందాన్ని యధాతథంగా అమలు పరచకుండా మిల్లు యజమానులు, ఏవో కుంటిసాకులు చూపి, తాము బప్పకున్ల ప్రకారం 35 శాతం బోనస్‌కు మారుగా 20 శాతం మాత్రమే చెల్లిన్తామని పేచీ పెట్టారు. ఆ సంఘటన నసత్యనంధుడైన గాంధీజీకి కోపం తెప్పించింది. వెంటనే ఆడితప్పిన యజమానులు టిగివచ్చేదాకా కార్షికుల్ని సమ్మె చేయవలసిందిగా ఆదేశించారు. తక్షణమే సమ్మె ప్రారంభమైంది. ప్రతినిత్సం గాంథీజీ సబర్మతీ నది వొడ్డున సమ్మె ప్రశాంతంగా సాగాలనీ, హక్కుల సాధనకోసం అరాచకాలకు పాల్పడ కూడదని కార్ష్మికులనుద్దేశించి ప్రసంగించేవారు. కార్మికులు కూడా గాంథిజ్‌ ఆదేశాలను తు.చ. తప్పక పాటించనాగారు. కాని, పూట గడవని కొందరు కార్మికులు ఆకలిమంటలకు తట్టుకొనలేక దొంగ చాటుగా విధులకు వోజరయ్యాేందుకు సిద్ధపడ్డారు. గాంథిజ్‌ అటి గమనించి, కార్మికులలో తిరిగి ఐకమత్యాన్ని సాధించేందుకు నిరాహార టిక్షకు పూనుకున్నారు. థీక్ష ప్రారంభానికి ముందు నా ప్రయత్షం సఫలం కాకపోతే ఆకలి మంటలతో మీకంటే ముందు నేనే మరణిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశారు. గాంథిజీ, నిరాహారదీక్షకు పూనుకునాడన్ష వార్త మిల్లు యజమానుల గుండెల్లో పిడుగుల వర్షం కురిపించింది. వెంటనే

58

గాంధీతో సంప్రథించి ట్రిబ్యునల్‌ ఆదేశానుసారం కార్షికుల జీతాలు 35 శాతం పెంచేందుకు అందీకరించారు. ఇథి గాంథిజీ సాధించిన మరో విజయం |!

పాము తనకు ప్రాణాపాయమున్నదని తెలిస్తే తోకముడుస్తుంది. అంతమాత్రాన దాని కోరల్లో విషం నశించదు. అదనుజూసి పడగెత్తి కాటువేస్తుంది. తెల్లదొరలదీ అదే తంతు. ఇంతలో గాంధీజీకి మరో సమస్య ఎదురైంది.

ఇేడా జిల్లాలో పంటలు పూర్తిగా దెబ్బతినడంతో రైతుకూలీలు దుర్దర దారిద్ర్రంతో బాధపడుతున్నారనీ, భూమిశిన్తును మినహా యించాలన్న వారి విజ్ఞప్తిని ప్రభుత్వం ఖాతరు చేయడంలేదనీ గాంథిజీకి తెలిసింది. రైతుల కోర్కెలు సమంజనసమైనవని భావించిన గాంధీజీ అభిప్రాయంతో ఏకీభవించిన న్యాయవాది వల్లభాయ్‌ పటేల్‌, ఇందూలాల్‌ యాజ్ఞిక్‌ మొదలైన యువకులు జిల్లాలోని వివిధ గ్రామాలు గాంథిజీతోపాటు పర్భటించారు.

ప్రతి గ్రామంలోనూ ప్రజలను నమీకరించి, మీకు అండగా మేమున్నాం. ఎన్ని బాధల నెదుర్కోవలసి వచ్చినా సరే మీరు ప్రభుత్వా నికి శిస్తు చెల్లించకండి. చెల్లించగలిగిన తాహతున్న వాళ్ళ కూడా ఈ ఉద్యమంలో భాగస్వాములు కావాలొ అని గాంథిజీ ప్రబోధించ గానే రైతులందరూ మీ ఆదేశానుసారం నడుచుకుంటామని ప్రమా ణాలు చేశారు. గాంథిజీ అనుసరించబోయే రాజకీయ విధానాలకు, చంపారన్‌, అహ్మదాబాద్‌, ఖోడా జిల్లాలలో జరిగిన ఉద్యమాలు నిదర్శనాలు.

ప్రజల్లో రోజు రోజుకూ పెరుగుతున్న ఆదరాభిమానాలు గాంధీజీ ఉద్యమానికి మరింత ఊపునిచ్చాయి. అదే సమయంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఒక ప్రజా వ్యతిరేక చట్టానికి రూపకల్చన చేసింది. ఆ చట్టానికి వ్యతిరేకంగా గాంథీజీ దేశవ్యాప్త ఉద్యమానికి పిలుపునిచ్చారు. అప్టటికే

ర్‌ి

ఉగ్రవాదాన్ని సాకుగా జూపి, పౌరహక్కులు అణచివేసేందుకు రౌలట్‌ బిల్లును శాసనమండలిలో ప్రవేశపెట్టారు. ఆ బిల్లును భారతీయ సభ్యులు ఎంత వ్యతిరేకించినా లెక్కచేయకుండా ఆమోదించడం జరిగింది. ఆ చర్యను గాంథీజీతో సవా యావద్దారత దేశం అవమాన కరంగా భావించింది. నిరసనల ద్వారా ప్రభుత్వ దుశజ్చర్యలను నినా రించలేమని భావించిన బాపూజీ సత్యాగ్రహానికి పిలుపునిచ్చాడు.

కానీ ఆ ఉధ్యమం శాంతియుంగా సాగడానికి బదులుగా హింనా తృకంగా తయారైంధి. ముఖ్యంగా ఢిల్లీ నగరంలో జరిగిన హర్తాళ్‌ ఊహించని హింసకు దారితీసింది. ఫలితంగా అమ్యుత్‌సర్‌లోనూ, లాహోర్‌లోనూ హింస ప్రమాదకర స్థాయికి చేరింది. పరిస్థితి అదుపు తప్పతున్నదని గ్రహించిన ప్రభుత్వం డయ్యర్‌ నేత్యత్వంలో సైన్యాన్ని రంగంలోకి దింపింది.

అది 1919 ఏప్రిల్‌ 13వ తేటి. సిక్కులు అవ్యుత్‌సర్‌లో కోలా హలంగా సంవత్షరాది పండుగ జరుపుకుంటున్నారు. ఆ పండుగను వైశాఖీ అని కూడా అంటారు. ఆ వేడుక చూసేందుకు చుట్టుప్రక్కల గ్రామాల నుండి వేలాదిమందధి ప్రజలు తరలివచ్చారు. అందరూ కలిసి సంప్రదాయబద్ధమైన ఆటపాటలతో పండుగ జరుపుకున్నారు.

ముఖ్యంగా పల్లీయుల సంబరం అంబరమంటింది. అదే రోజు నాయంత్రం ప్రభుత్వ దమనకాండకు వృతిరేకంగా జలియన్‌వాలా బాగ్‌లో పెద్ద యెత్తున బహిరంగసభ పర్చాటు చేశారు. ఆ సభకు నగరవాసులతోపాటు గ్రామీణ ప్రజలు కూడా అథిక సంఖ్యలో హోజు రయ్యారు. సభ ప్రశాంతంగా జరుగుతోంది. నాయకుల సందేశాలను సభ్యులందరూ మైమరచి వింటున్నారు. అంతలో డయ్యర్‌ తన సైన్యంతో అక్కడికొచ్చాడు. సభకు మూడువైపులా ఎత్తయిన గోడలున్నాయి. నాల్లవ వైపున లోపలికి రావడానికి, వెళ్ళడానికి ఒక సన్నని దారి మాత్రమే వున్నది. ఆ దారిని డయ్యర్‌ సైనికులు ఆక్రమించారు. జక

60

లుత్తయిన ప్రదేశంలో కడుపునిండా గుండ్లు గల ఫిరందగిని క్షణంలో అమర్దారు సైనికులు. డయ్యర్‌ ఆదేశంతో వెంటనే ప్రారంభమైంది మారణకాండ. భయంకర శబ్లాలతో పిడుగుల వర్షంలా తమపై కురుస్తున్న గుండ్ల వర్షం ఒక్కసారిగా ప్రజలను హతాశుల్ని చేసింది. ఆ దారుణ మారణకాండ నుండి తప్పించుక పారిపోయేందుకు దారి లేక, ప్రజానీకమంతా చిక్కంలో చిక్కిన పిట్టల్లా విలవిలలాడారు.

ఆ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని సైనిక ముష్కరులు 1650 రౌండ్లు పేల్చి మందుగుండు సామాగ్రి ఐపోవడంతో గత్యంతరం లేక తుపాకులు క్రిందకు థించారు. ఫిరంగి నోరు కూడా మూతబడింటది కానీ అప్పటికే జరగరాని ఘోరం జరిగిపోయింటి. అన్నం వున్నెం ఎరుగని అమాయకులు నోవాకారాలు చేస్తూ... పండుగ పూట 1516 మంది నేలకొరిగారు.

ఆ సంఘటన యావద్దారత ప్రజానీకాన్ని కలచివేసింది. జరిగిన ఘోరాన్ని తలచుకుని గాంధీజీ మరింత వ్యథ జెందారు. ఐనా...పఛ్చి నెత్తురును పానకంగా భావించే జనరల్‌ డయ్యర్‌ పైశాచిక చర్మ అంతటితో ఆగలేదు. ప్రజలను కొరడాలతో బాది, హింసించడం, బట్ట లూడటిసి భగభగమండుతున్న ఇసుకలో బోర్లా పడుకోబెట్టి పాకించ డమే కాకుండా పంజాబంతటా మార్షల్‌లా వధించాడు. శాంతి కాముకుడైన గాంభిజీ ఆ హింసాత్మక చర్భలకు అడ్డుకట్ట వేయకపోతే జరిగే ప్రాణ నష్టాన్ని అంచనా వేసుకొని సత్యాగ్రహం ఏప్రిల్‌ 18వ తేదిన ఉపసంహరించుకున్నాడు.

దానర్ధం గాంథిజీకి తన అహింసా సిద్ధాంతంపై విశ్వాసం సన్న గిల్లిందని కాదు, భారత ప్రజానీకంలో పోరాట పటిమ తగ్గిందనీ కాదు; మరో క్రొత్త ఉద్కమానికి రూపరేఖలు దిద్దడం కోసమే ఆయన ఆ నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.

61

హిందూ, ముస్లిం ఐక్కత లేనిదే ' సహాయ నిరాకరణోదమం' విజయవంతం కాదని భావించిన గాంథిజీ 1919 నవంబరులో ఢిల్లీలో ఖిలాఫత్‌ సమావేశం ఏర్పాటు చేశారు. మౌలానా అబ్బుల్‌ కలాం ఆజాద్‌, హకీమ్‌ అజ్మల్‌ఖాన్‌, మౌలానా హజరత్‌ మొహనీలు హాజరైన ఆ సభకు గాంథిజీ అధ్బక్షత వహించారు. ఆ మవోసభ వఏజయవంతం కావడం అందరిలో క్రొత్త ఉత్సాహం నింపింది.

ఆ తర్వాత హిందూ, ముస్లిం ఐక్కతను హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌లో కూడా సాధించేందుకు మాడపాటి హనుమంతరావు, డా! జై సూర్తా మీర్‌ మహమ్మద్‌ హుస్సేన్‌, అక్టర్‌ ఆల్‌ఖాన్‌ మొదలగువారు నడుం బిగించారు.

1920 మే 5వ తేటి హైదరాబాద్‌లో హర్తాళ్‌ నిర్వహించారు. 17వ తేదీన ఇరువర్లాల నాయకులూ కలిసి బహిరంగసభ ఏర్హాటు చేశారు. ఆ సభకు 15 వేల మంది హిందూ, ముస్లింలు హాజరయ్యారు. నాయకుల ఉపన్యాసాలు హిందూ, ముస్లిం సమైక్యతకు మరింతగా దోహదపడ్డాయి.

1920 జూన్‌లో అలహాబాద్‌లో మరొక ఖిలాఫత్‌ సభ జరిదింటి. ఆ సభకు గాంథభిజీతోపాటు, మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, అనిబిసెంటు కూడా వోజరయ్యారు. ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమాన్ని సమర్థిస్తూ గాంథీజ్‌ యిచ్చిన సందేశం సదస్సులను అమితంగా ఆకట్టుకుంది. ఆ ఉద్యమానికి గాంధీజీని కార్యనిర్వాహక అధ్యక్షునిగా ఎన్నుకున్నారు.

సహాయ నిరాకరణోద్యమం నాలుగు దశలుగా నిర్వహించాలని

గాంథిజీ సూచించారు. “మొదటి దశలో బ్రిటిష్‌ దొరలు నజరానాగా

యిచ్చిన బిరుదులను, గౌరవ పదవులను తృజించాలి, రెండవ దశలో

సివిల్‌ సర్వీసు ఉద్యోగులు, తమ పదవులకు రాజీనామా చేయాలి.

మూడవ దశలో సైనిక పదవుల్లో వున్న భారతీయోద్యోగులు, పోలీసులు . 62

తమ పదవులను వదులుకోవాలి. నాల్లవ దశలో పన్నుల నిరాకర ణోద్యమం ప్రారంభించాలి” అని తీర్మానించారు. ఆ తీర్మానం మేరకు గాంధీజీ, తన 'జైజర్‌-ఇ-హింద్‌” బిరుదాన్ని తృజించారు. అదే బాటలో హకీమ్‌ అజ్మిల్‌ఖాన్‌ మరికొందరు తమ పతకాలను విసర్హించారు. తక్షణం గాంథిజీ వైన్రాయికి తమ నిర్ణయాలను తెలియ జేశారు. అందుకు సమాధానంగా వైన్రాయి “బుద్ధిమాలిన పనులన్నింటి లోనూ మరింత బుద్ధిమాలిన పని సహాయ నిరాకరణోద్యమం” అని హేళన చేస్తూ లేఖ రాశాడు. 1920 ఆగస్టు 1న లోకమాన్య బాల గంగాధర తిలక్‌ దివంగతుడయ్యాడు. ఆ కారణంగా ఉద్యమం వాయిదా పడింటి.

1920 డిసెంబర్‌ 26వ తేట నాగపూర్‌లో జరిగిన కాంగ్రెస్‌ మహాసభకు 14,582 మంది ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. వారిలో 1,050 మంది ముస్లింలు, 169 మంటి స్త్రీలు ఉన్నారు.

ఆ సభలో “శాంతియుతంగా, న్యాయసమ్మ్మతమైన మార్దాల ద్వారా స్వరాజ్యాన్ని నాథించుకోవడమే కాంగ్రెస్‌ లక్ష్యము” అని తీర్మా నించడంతోపాటు గ్రామన్థాయి వరకూ కాంగ్రెస్‌ కమిటీలను ఏర్పాటు చేయాలని, భాష ప్రాతిపదికగా రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ సంఘాలను నిర్మించా లనీ నిర్ణయించారు. ఫలితంగా భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ గ్రామీణులకు మరింత చేరువైంది.

బెజవాడలో ఎ.ఐ.సి.సి. సమావేశం

1921 మార్లి 31వ తేటి బెజవాడలో అఖిల భారత కాంగ్రెస్‌ కమిటీ సమావేశాలు ప్రారంభమయ్యాయి. అఫ్టటికే గాంధీజీ జీవన సరళ గ్రామీణ ప్రజలను అమితంగా అకట్టుకుంది. అందువలన గాంథి ఆశయాలను వల్లిస్తూ తెలుగు కవులు వ్రాసిన పాటలను పాడుకుంటూ, ఎడ్గబండ్లమ్‌ద, కాలినడకన నామాన్ళ ప్రజలు తండోపతండాలుగా బెజవాడకు తరలివచ్చారు.

63

ఈనాటి గాంభినగర వ్రాంతమంతా ఆనాడు మైదానంగా ఉండేది. గాంథీజీ సందేశాన్ని వినడానికి, ఆయన్ను స్వయంగా సంద ర్కించడానికి విచ్చేసిన లక్షలాథి ప్రజానీకం చేతులూపుతూ జయజయ ధ్వానాలు చేస్తుండగా గాంథీజీ జాతీయ కాంగ్రెస్‌ పతాకను ఎగుర వేశారు. ఆ మువ్వన్నెల జెండాకు వేలాధిమంది స్వళ్ళంద సేవకులు “రుుండా ఊంఛా రహే హమారా అంటూ వందనం చేశారు. జాతీయ పతాకాన్ని రూపొందించిన పింగళి వెంకయ్యను గాంథిజీ ప్రశంసించాడు.

అదే సమావేశంలో జూన్‌ 30వ తేదీలోగా కోటి రూవాయలు స్వరాజ్య నిధిని సమీకరించాలని, కోటిమంధిని కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో సభ్యులుగా చేర్చించాలని, గ్రామ గ్రామాన రాట్లాలతో ఖద్దరు ఉత్పత్తిని ప్రారంభించాలని, మద్యపాన వ్యతిరేక ప్రచారాన్ని చేపట్టాలని, హింటీి భాష నభ్యసించడంతోపాటు జాతీయ విద్యా సంస్థలను నెలకొల్పాలన్‌, గ్రామీణ ప్రజల సౌకర్యం కోసం పంచాయితీ కోర్టులను స్థాపించాలని, అంటరానితనాన్ని అంతం చేయాలని, హిందూ, ముస్లిం ఐక్కతకు ప్రతి ఒక్కరూ పాటు పడాలని తీర్మానించారు.

తొలిసారిగా ఆంధ్ర ప్రాంతంలో జరిగిన ఆ సమావేశం ఆశించిన దానికంటె ఎక్కువగా విజయవంతం కావడం గాంథిజీని హర్ష పుల కాంకితుణ్ని చేసింది. ఆ సంతోషంతో గాంథిజీ ఆంధ్రదేశమంతా పర్య టించారు. మాగంటి బాపినీడు సతీమణి అన్నపూర్ణమ్మ తన ఒంటిమీది నగలన్నీ బలిచి గాంధీజీకి సమర్చించింది. “యామినీ పూర్ణ తిలకం” అనే మహిళ స్వరాజ్య నిధికి తన నగల నీయడమే కాకుండా జాతీయో ద్యమంలో స్వచ్చంద సేవకురాలిగా చేరింది.

దేశమంతటి నుండి వివిధ వర్గాలకు, మతాలకు చెందిన స్త్రీలు, పురుషులు తిలక్‌ పేరుతో ఏర్చ్హాటు చేసిన స్వరాజ్య నిధికి విరివిగా విరాళాలనందజేశారు. ఒక్క బొంబాయి నగరంలోనే 37 లక్షల

64

యాఖైవేల రూపాయలు విరాళంగా లభించాయి. అలా దేశం నలుమూలల నుండి సమకూరిన విరాళాలు జూన్‌ 30 నాటికి కోటి రూపాయలకు మించాయి. దాంతో 20 లక్షల రాట్లాలను కొనాలన్న గాంథిజీ లక్ష్యం సులభంగానే నెరవేరింది.

గాంథిజీ సందేశాలు ప్రతి భారతీయుశజ్ణి తట్టిలేపి న్వాతంత్రోద్య మానికి దిశా నిర్దేశం చేశాయి.

కోట్లాది ప్రజలు ఆయన మాటను వేదంగా భావించారు. ఆయన అడుగుజాడలు అహింసా సిద్ధాంతానికి ఆనవాళ్ళుగా తలంచారు. స్త్రీలు పురుషులన్న విచక్షణ లేకుండా ప్రతి ఒక్కరూ ఆయన ఆదేశాలను శిరనావహించారు.

1920 డిసెంబర్‌లో నాగపూర్‌ కాంగ్రెస్‌లో ఆమోదించిన తీర్మా నాల కనుగుణంగా మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, చిత్తరంజన్‌దాన్‌ మొదలైన అనేకమంది తమ న్యాయవాద వృత్తిని విసర్దించారు. వారి మార్తాన్న నుసరిస్తూ తమిళనాడులో 36 మంది న్యాయవాద వృత్తిని విడిచి పెడితే ఆంధ్రాలో వందమంది లాయర్లు కోర్టులను బహిష్కరించారు. అలాగే అనేకమంది ఉపాధ్యాయులు తమ వృత్తిని విడిచిపెట్టి ఉద్య మంలో చేరారు. ఆ విధంగా ప్రభుత్వోద్సోగాలను తృణప్రాయంగా త్యజించే వారి సంఖ్య రోజు రోజుకూ పెరగసాగింది. అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు, కానూరు వెంకట చలపతయ్య కోటగిరి వెంటక కృష్ణా రావు, ఆర్‌. ఓబుల్‌రెడ్డి మొదలగు ప్రముఖులు లెజిస్లేటివ్‌ కౌన్సిల్‌ ఎన్నికల పోటీ నుండి ఉపనంహరించుకున్నారు. అంతకుముందే కౌన్సిల్లో సభ్యులుగా ఉన్న కొండా వెంకటప్పయ్య, బి. వెంకటపతిరాజు, సి. నరసింహరాజు, తమ నసభ్యత్వాలకు రాజీనామాలిచ్చారు.

మద్రాసుకు చెందిన మౌల్వీ జహీర్‌ హుస్సేన్‌ సాహెబ్‌, జమాల్‌ మొహిద్దీన్‌, తెల్లదొరలు తమకిచ్చిన బిరుదులను త్యజించారు.

65

ఆంధ్రాలో మౌల్వీ మహమ్మద్‌ రజా సాహెబ్‌ గులాం మొహిద్దీన్‌, సత్య దేవర రామచంద్రరావు పంతులు, ఏలూరు హనుమంతరావు, తమ గౌరవ మేజిస్ట్రేట్‌ పదవులకు ఉద్వాసన చెప్పారు. ఇలా అనేకమంటి దేశమంతటా తమ పదవులను, బిరుదులను, కాలం చెల్లిన దస్తావేజు లుగా భావించి విసర్దించారు. ఈ సంఘటనలన్నీ గాంథిజీపట్ల అశేష ప్రజానీకానికి గల భక్తిభావానికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనాలు. ఆయన శ్రీరామ చంద్రుని వంటి వరుడు కాదు. శ్రీకృష్ణుని వంటి పరమాత్ముడు కాదు, బుద్ధునిలాంటి యోగి కాదు, ఏసుక్రీస్తు వంటి ప్రవక్తా కాదు. అయినా నలభైకోట్ల మంది భారతీయుల్ని తన కనుసన్నల్లో నడిపించాడు. కారణం ఆయన మహోన్షత వ్యక్తిత్వం !

గాంధీజీ అభిప్రాయాలతో ఏకీభవించేవారెంతమంది ఉండేవారో, వ్యతిరేకించేవారు కూడా దాదాపు అదే సంఖ్యలో ఉండేవారు. అయినా... ఆయన మాటను జవదాటలేక పోయేవారు. అదే విధంగా ఆయన ప్రతిపాదనలను కూడా కొందరు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. కానీ చివరకు ఆయన మాటే నెగ్దేది. ఇది అనితరసాధ్యమైన గాంథిజీ మహత్తర శక్తికి మాసిపోని ఉదాహరణ. రాముడు లేని రామాయణం లేదు. గాంథిజీ లేని స్వాతంత్ర పోరాటమూ లేదు. మానవీయ వ్యక్తి త్వానికి మారుపేరైన గాంధీజీని గురించి ఎంత చెప్పుకున్నా ఇంకా చెప్పకోవలసింది ఎంతో మిగిలిపోతుంది. ఇక ఉధ్యమంలో ప్రవేశిద్దాం.

ఖద్దరు ఉద్యమం

ఆ రోజులలోనే తూర్పు గోదావరి జిల్లా సీతానగరంలో బ్రహ్మ జ్య్చోస్కుల సుబ్రహ్మణ్బంగారు ఒక ఆశ్రమాన్ని స్థాపించి ఖద్దరు ప్రచారాన్ని ముమ్మరంగా సాగించారు. నెల్లూరు జిల్లా పల్లెపాడులో ఓరుగంటి వేంకట సుబ్బయ్య తిక్కవరపు రామిరెడ్డి మున్నగువారు మరొక ఆశ్ర మాన్ని నెలకొల్చి దాన్ని గాంథధీయ పద్ధతుల్లో నిర్వహించారు. ఖద్దరు

66

ప్రచారం ముమ్మరంగా సాగుతున్న సమయంలోనే బెజవాడలో 70 మంది వర్తకులు, విదేశీ వన్తాలతోపాటు, మిల్లు వస్త్రాల వ్యాపారాన్ని కూడా ఏవిడిచిపెడుతున్నామని ప్రతిజ్ఞ చేశారు. దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో ఖద్దరు ధారణ అనతి కాలంలోనే అనూహ్మంగా వ్యాప్తి చెందింది. ఆ పరిణామం బొంబాయిలోని జౌఆమిల్లుల యజమాను లలో కలకలం రేపింది. గాంథిజీ వాళ్ళ ఆందోళనను తొలగించాలను కున్నారు. “నా ఉద్దేశ్చం మిల్లు వన్త్రాలకు తోడుగా, ఖాది వస్త్రాలను ఉ తృత్తి చేయడమే కాని దేశీయ మిల్లుల్లి దెబ్బటీయడం కాదు” అని “యంగ్‌ ఇండియా” పత్రికలో ప్రకటించాడు. ఆ ప్రకటన దేశీయ మిల్లు యజమానులకు ఊరట కల్గించింది. లాంక్‌పైర్‌, మాంచెస్టర్‌ ముల్లు యజమానులకు అశనిపాతమైైంది.

అనన్య నామాన్యమైన గాంథీజీ ఆశయాలు ఒకటొకటిగా కార్య రూపం దాల్టడం మొదలైనాయి. తమళనాడులో మాంనాహారులు, మద్యపాన ప్రియులు, తమ అలవాట్లకు స్వస్తిచెప్పి, శాకావారులుగా మారడమే కాకుండా మద్యపాన విసర్దనోద్యమాన్ని చేపట్టారు. ఆంఛ్రాలో కల్లూరి సుబ్బారావు, బి. చంద్రశేఖరరెడ్డి, తిక్కవరపు రామిరెడ్డి, వెన్నెల కంటి రాఘవయ్య, పాణకా కనకమ్మ, సాదు సుబ్రహ్మణ్యం, గౌస్‌టేగ్‌, సర్వేశ్వరశాస్తి, కొండా వెంకటప్టయ్యగారల నిరంతర కృషి మూలంగా అనేకచోట్ల కల్లుగీతల వేలంపాటలాగిపోయాయి. తత్సలితంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆదాయానికి పెద్ద గండి పడింది.

ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమ నాయకులు కూడా మద్య్మపాన వ్యతిరేకోద్య మంతో చేతులు కలిపారు. ఇతర రాష్ట్రాలలో కూడా ఎక్షైజ ఆదాయం సన్నగిల్లింది. విదేశీ మద్యం అమ్మకాలు గణనీయంగా పడిపోయాయి.

67

విద్యాలయాల బహిష్కరణ

గాంధీజీ ఉద్యమం వఐద్యార్గుల్ని కూడా ప్రభావితం చేసింది. స్వరాజ్వ నాధన కన్నా తమ "చదువులు ముఖ్యం కావగి వారు భావించారు. ప్రభుత్వ పాఠశాలలనూ, కళాశాలలనూ బహిష్కరించి ఉద్యమంలో దూకారు. ఆంధ్రలో కళా వెంకట్రావు, మానికొండ నత్యనారాయణ, బొమ్మా శేషురెడ్డి, కామినేని వెంకటవ్పయ్యా, వెన్నెలకంటి రాఘవయ్య పాతూరి సుబ్బరామయ్య మొదలైన నూట పదహారుమంది విద్యార్థులు ఇంగ్లీషు చదువులకు స్వస్తి చెప్పారు.

అదే సమయంలో ఇంగ్లీషు విద్యా సంస్థలను జాతీయ విద్యా సంస్థలుగా మార్చాలని విజయనగర మహారాజా కాలేజీ విద్యార్ధులు సమ్మెజేశారు. ఆ ఉద్యమం దేశమంతటా వ్యాపించింది. ఫలితంగా 1921 జూలై నాటికి ఆంధ్ర ప్రాంతంలో 44 జాతీయ విద్యాసంస్థలు అవతరించాయి. జీహారు, జరిన్సాలలో 442, బెంగాలులో 190, బొంబాయి రాస్త్రంలో 189, ఉత్తరప్రదేశ్‌లో 137 జాతీయ విద్యా లయాలు న్థాపించబడ్డాయి. ఢిల్లిలో “జామియా-మిల్లి యా- ఇస్లామియా”, బెనారస్‌లో “కాశీ విద్వాపీఠొ, గుజరాత్‌లో మరొక 'విద్వా పీఠ నెలకొల్చబడ్డాయి.

మద్యవానం మానండి, అంటరానితనాన్ని నిర్హూలించండి, అన్న గాంథీజీ నినాదాలు దేశమంతటా మార్తోగాయి. “హిందూ, ముస్లిం భాయి భాయీ అంటూ ఆయన చేసిన ప్రచారం అశేష ప్రజానీకాన్ని ఆకర్షించింది. ఉత్తర భారతదేశంలో విశేష ప్రజాదరణ పొందిన తులసీ రామాయణం నుండి అనేక ఉదాహరణలిస్తూ ఆయన చేసిన ప్రసంగాలు ఆ బాలగోపాలాన్ని ఆకట్టుకున్నాయి. ఆనాటి నుండి గాంథిజీ మహాత్తుడుగా ప్రజల హృదయాల్లో నిలిచిపోయారు.

68

1921 జూన్‌ 30 నాటికి సహాయ నిరాకరణోద్యమం బాగా బలపడింది. పోరాటం అనేక రూపాల్లో సాగింది. ఖలీఫాకు ద్రోహం చేసిన శ్వేతజాతీయుల పాలనలో బ్రతకడం పాపహేతువనే నమ్మకంతో బెంగాల్‌, సింధు, సరిహద్దు రామ్ర్రాలకు చెందిన 20 వేలమంది ముస్లిం యువకులు మన దేశాన్ని వదలి ఆస్థనిన్థాన్‌ వెళ్చవోయారు.

దేశం వదలి వెళ్ళడానికి సాహసించలేని ముస్లిం రైతులు ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోనూ, మలబార్‌లోనూ, ప్రభుత్వానికి శిస్తులు చెల్లించడం మానివేశారు. జీహారులో దర్జాంగా ఎస్టేటులో స్వామి విద్యానంద అను చరులైన ఐదుగురు రైతులు జమిందారులు నిలబెట్టిన అభ్యర్థుల్ని ఓడించి స్టేట్‌ కౌన్సిల్‌కు ఎన్నికయ్యారు. ఆ తర్వాత రైతు ఉద్యమాలు, కార్మిక సమ్మైలు కలకత్తా, మద్రాసు వంటి పారిశ్రామిక కేంద్రాలలో కూడా మొదలయ్యాయి.

ఆలిండియా ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌ ఆవిర్థానం

యుధద్ధకాలంలోను, ఆ తర్వాత పెరిగిన నిత్యావసర వస్తువుల ధరలకు థటిటుగా జీతాలు పెరగనందున వేలాధిమంది కార్మికుల జీవితాలు దుర మయ్యాయి. కలకత్తాలో, బొంబాయిలో, షోలాపూర్‌లో మద్రాసులో, అహ్మదాబాద్‌లో లక్షలాదిమంది కార్మికులు సమ్మెజేశారు. ఎన్‌.ఎం. జోప్కి బాప్టిస్టా, హవల్దార్‌, హేవంత్‌కుమార్‌ సర్కార్‌, మృణాల్‌ కాంతి బసు, స్వామి దర్శనానంద్‌, స్వామి విశ్వానంద్‌ వంటివారు ఆ సమ్మెకు నాయకత్వం వహించారు. పర్యవసానంగా అనేక కార్షిక యూని యన్గు, మరింత ధైర్భ్యంగా పనిజేయడం వ్రారంభించాయి.

1920 అక్టోబర్‌ 31వ తేటీ లాలా లజపతిరాయ్‌ అధ్యక్షతన ఆలిండియా ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌ ఆవిర్ధవించింది. ఆ సమావేశా నికి మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, ఏవిఠల్‌భాయి పటేల్‌, అనీబిసెంట్‌, జిన్నా ప్రభృతులు హాజరయ్యారు. కాని గాంధీజీ హాజరుకాలేదు. కనీసం

69

సందేశం కూడా పంపలేదు. ఆ సభలో కొందరు నాయకులు, కాది కులు తమ హక్కుల సాధన కోసం సమ్మె పేరుతో పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులకు భంగం కలిగించరాదని నామరస్య ధోరణిలో సమన్యను పరిష్కరించుకోవాలని సూచించారు. ఆ ధోరణి “ఎన్‌.ల. డాంగే, సింగారవేలు చెట్టియార్‌” వంటి కార్మిక నాయకులకు రుచించలేదు. "కార్మికులు రాజకీయ సమ్మెలకు పూనుకుంటే తప్ప వాళ్ళకు న్యాయం జరగొదని వాదించారు. ఆ సమయంలో గాంధీజీ “యంగ్‌ ఇండియా” పత్రికలో యిలా వ్రాశారు.

“భారత దేశంలో రాజకీయ సమ్మెలను మనం ప్రోళ్ళహించరాదు. పెట్టుబడికి, శ్రమశక్తికీ మధ్యగల అనుబంధాన్ని మరింత క్రమబద్ధం చేయడమే మన లక్ష్యం”. అంతేగాని పెట్టుబడిదారులను నాశనం చేయడం కాదు, కాబట్టి సమ్మెైలను బలపరచడం వివేకవంతమైన చర్చ కాదూ అని వ్రాశాడు.

“అదే సమయంలో డాంగే కార్మిక, కర్షక పోరాటాలవల్లనే మనం విజయం సాధించాలి. పరిశ్రమలను జాతీయం చేయాలి. జమ్‌ందార్ల భూములను భూమిలేని పేదలకు పంచగల స్వరాజ్యాన్ని మనం కోరు కోవాలి అని ప్రకటించాడు.

గాంథీజీ ఆదేశానునారం బ్రిటిష్‌వారి అణచివేత చర్శలకు నిరసనగా జైళ్టకు వెళ్ళే దళాలు ప్రారంభమయ్యాయి. వేలాది స్వళ్ళంద సేవకులు ఖద్దరు యూనిఫారాలు ధరించి కవాతు చేయనాగారు. శాంతియుతంగా విదేశీ వస్త్ర బహిష్కరణకు పూనుకున్నారు. కొన్నిచోట్ల వాటిని తగులబెట్టారు. పరిస్థితి గమనించిన ప్రభుత్వం సేవాదళ సభ్యు లందర్షీ కారాగారాల్లో బంధించింది”. వారితోపాటే మేమూ అంటూ వేలాది కార్మికులు, విద్కార్థులు ముందుకొచ్చారు. ప్రభుత్వం వాళ్టను కూడా జైళ్ళకు తరలించింది. ఆ సంఖ్య 30౦ వేలు దాటింది.

70

విదేశి వస్త్రాలను తగులబెట్టడాన్ని రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ గిరసించాడు. అందుకు జవాబుగా ఆ వస్త్రాలను తగులబెట్టడం ద్వారా నేనునా అవమానాన్ని దద్ధం చేస్తున్నాను అన్నారు గాంధీజీ.

ఇక్కడ దేశమాత గర్వించదగ్గ ఒక యువనేతను గురించి ప్రస్తావించకపోతే, భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామ చరిత్రకు ద్రోహం చేసిన వాళ్ళమౌతాయి. అప్పటికి ఆయన వయస్సు పాతిక సంవత్షరాలలోపే. అకలంకమైన దేశభక్తికి వయస్సు కొలమానం కాదని బుజువుజేసిన మవావ్‌ీరుడాయన. ఆయన ముఖ వర్టస్సు ఉదయభానుని కిరణ తేజస్సుతో పోటీ పడుతుంది.

ఆయన కళ్ళల్లో అరవిందుని తాత్విక చింతన వెల్లివిరుస్తుంది. ఆయన దార్శనికత విశ్వకవి రపంధ్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ని స్పురింపజేస్తుంది. ముద్ధమోహనమైన ఆయన స్ఫురద్రూపం శత్రువులను కూడా చకితుల్ని చేస్తుంది. ఆయన వాగ్ధాటి వివేకానందుని సందేశం వలె తోతలను మంత్ర ముగ్గుల్ని చేస్తుంది. ఆయన పేరు తలచుకుంటే చాలు, ప్రతి భారతీయుడి హృదయం పావన గంగానదియై పరవశిస్తుంది. సళ్చీలుడు, సకల సద్గుణ సంపన్నుడూ ఐన ఆ మహనీయుని పేరు త్యాగానికి మరోపేరు. అందుకు ఉదాహరణగా అనేక వయప్రయాసల తోర్టి కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయంలో ఆయన అందుకున్న ఐ.పి.ఎస్‌. పట్టాను -బిత్తుకాగితంలా త్యజించి దేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్త్లా నేందుకు మాత్యభూమికి తిరిగి రావడం చక్కని ఉదాహరణ.

ఆ వీరోచిత యోగిపుంగపుడే ఈనాటికీ ఆబాలగోపాలం చేత నిత్య నీరాజనాలందుకుంటున్న నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ! ఆయన మహోన్నత వ్యక్తిత్వానికి పుట్టి పెరిగిన వాతావరణం, తల్లిదండ్రుల పెంపకం ఎంతో దోహదపడ్డాయి.

బోసు అప్పటి బెంగాల్‌ రాష్ట్రంలోని కటక్‌లో 1897 జనవరి 23వ తేది జన్మించాడు. బోసు తల్లి ప్రభావతీదేవి. తండ్రి జానకీ

౮1

నాథబోన్‌. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం భారత స్వాతంత్ర్య వీరుల మీద సాగించే పాశవిక చర్యలకు నిరసనగా ఆంగ్లేయులు తనకిచ్చిన “రావ్‌ బహ దూర్‌” బిరుదును స్వచ్చందంగా వదులుకున్న దేశభక్తుడాయన. ఆ దంపతులకు గాంథిగారన్నా వారి ఆశయూలన్నూ అపరిమితమైన గౌరవం. అయినా జానకీనాథబోన్‌ ఏనాడూ క్రియాశీల రాజకీ యాలలో పాలుపంచుతోలేదు. కానీ గాంథిజీ ఖాట్‌ ఉద్యమ నిర్వహణలో అందరికంటే ముందుండేవాడు. తల్లి ప్రభావతీదేవి సంప్ర దాయబదధ్ధంగా కుటుంబాన్ని నడిపేది. ఆ దంపతులకు 14 మంది సంతానం. 8 మంది మగ పిల్లలు, ఆరుగులు ఆడపిల్లలు. వారిలో సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ 9వ సంతానం.

ప్రభావతీదేఐ, జానకీనాథ్‌బోన్‌ యిద్దరూ కూడా నంపన్న కుటుంబాలకు చెందినవారు. వారి తండ్రులు కలకత్తా హైకోర్టులో జడ్డీలుగా పనిచేశారు. ఈ రెండు కుటుంబాలు కూడా ఉన్నతమైన కాయస్థ వంశానికి చెందినవి. ఆ వంశంలో ఎందరో చరిత్ర ప్రసిధ్ధి కెక్కిన మహనీయులు జన్మించారు. వారిలో స్వామి వివేకానంద, డాక్టర్‌ రాజేంద్రప్రసాద్‌, సర్దార్‌ వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ లాల్‌బహదూర్‌ శాస్తి మొదలైనవారు ముఖ్యులు.

ఇప్పుడు సుభాష్‌ చంద్రబోన్‌ విద్యార్థి జీవితాన్ని గురించి తెలుసు కుందాం. అప్పడజయన వయస్సు 19 సంవత్సరాలు. కలకత్తాలోని ఫ్రెసి డెన్సీ కళాశాలలో డిగ్రీ మొదటి సంవత్సరం చదువుతున్నాడు. ఆ సమయంలో “కళాశాలను ధ్వంసం చేసేందుకు విద్యార్థులు బాంబులు సిద్ధం చేస్తున్హారని ఒక ఆకాశరామన్న ఉత్తరం ప్రిన్సిపాల్‌ కందింది. దాంతో అధ్యాపక బృందం కలవరపడింది. ముందు జాగ్రత్త కోసం ప్రతి విద్యార్థినీ అపరాధుల్లాగా పరిశోథించసాగారు. ఇప్పుడు వంతు బోసుదైంటి.

72

శిక్షణ పొందుతున్న సైనిక విద్యార్ధిలా నిల్హాని ఉన్నాడు బోన్‌. కళాశాల నిర్వాహకులలో ఒకడు బోసును గుఖశిఖపర్యంతం పరిశీలిస్తూ ఆయన వ్యాంటు జేబులో చేయి దూర్చాడు. వెంటనే బోసు ఆ చేతిని బైటికి లాగి కోపంగా చూస్తూ

మీరూహిస్తున్న బాంబులు మా జేబుల్లో ఉండవు మా గుండెల్లో ఉంటాయి. అవసరమైనప్పుడు మీమీద ప్రయోగించడానికి” అన్నాడు.

తుపాకీ తూటాలవంటి ఆ మాటలు విన్న కమిటీ నాయకుని కండ్లు అడ్ని కణాలైనాయి. “మూతిమద మ్‌సమైనా మొలవని కుట్టు కుంకఠకవు నువ్వు ! రవి అస్తమించని బ్రిటిష సామ్రజ్బానికి అధిపతులం మేము. గుర్తుంచుకో అన్నాడు. దానిని సమాధానంగా బోన్‌ ఇలా అన్నాడు “నిజమే |! మది రవి అస్తమించని నామ్రాజ్యమే, కాని అది మీకు వారసత్వంగా సంక్రమించింది కాదు, కుట్రలతో, కుతంత్రాలతో మా దేశంలో ిచ్చురేపి మీ సామ్రాజ్యాన్ని న్థాపించుకున్నారు, మిమ్మల్ని తన్ని తరిమే హక్కు మాకుందని గుర్తుంచుకో అన్నాడు.

ఆ మాటతో కమిటీ నాయకుని ఆగ్రహం కట్టలు తెంచుకుంది. “నీవంటి పాగరుబోతు మా కళాశాలలో ఉండడానికి వ్‌ల్లేదు, నిన్ను కాలేజీ నుండి బహిష్కరిన్తున్నాను” అని బోనుపై నిప్పులు కురి పించాడు. అందుకు బోసు బాధపడలేదు సరికదా “మీ నిర్ణయం నాలో సరికొత్త ఊహలకు ఊపిరిపోసింది. అందుకు మీకు ధన్య వాదాలు అంటూ వెళజ్టిపోయాడు. సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ వరోదచితగాధకు ఈ బక్క సంఘటన చాలు.

బోసును కళాశాల నుండి బహిష్కరించడం, తోటి విద్యార్థులను రెచ్చగొట్టింది. విద్యార్ధి ఉద్యమం ఊపందుకుంటున్న దశలో ఈ సనంవుటన అగ్నికి ఆజ్బంపోసి నట్లయింధి. ఉద్యమం మరింత ఉధ్యతమైంది. విద్యార్థులు ఆ ఉద్యమానికి నాయకుడిగా సుభాష్‌

73

చంద్రబోస్‌నే యెన్నుకున్నారు. దేశభక్తి నరనరాలన పెల్లుబుకుతున్న ఆ యువ నాయకుని ఆలోచనలు క్రొత్త మాడర్లంవైపు మళ్ళాయి. దేశమాత బానిస సంకెళ్టలో మ్రగ్గుతున్న సమయంలో విదేశీయులు గడుపుతున్న కళాశాలలో చదవడానికి ఆయన మనసంగదీకరించలేదు. క్లాసుల్లో భారతీయ విద్యార్థులకు జరిగే అవమానాలు మాటిమాటికీ అతని హృదయాన్ని కలచివేయ సాగాయి.

ఆ అలజడిలో తన భవిష్యత్‌ కార్యక్రమాలు నిర్ణయించుకోలేక బోసు ఒక విధమైన తాత్త్విక చింతనకు లోనయ్యాడు. ఆ అనిశ్చిత పరిస్థితిలో వడాది కాలం గడి-చిపోయింటి. తర్వాత సోదరుడు శరత్‌ చంద్రబోస్‌ ప్రోత్సాహంతో, మరికొంతమంది పెద్దల సహకారంతో, సుభాష్‌ స్కాటిష్‌ చర్చ్‌ కాలేజిలో చేరి మరింత పట్టుదలతో చటథివి తత్త్వశాస్త్రంలో ప్రథమశ్రేణి విద్యార్థిగా ఉత్తిర్డుడై బి.ఎ. పట్టాను అందు కున్నాడు.

తర్వాత యూనివర్శిటీకి సంబంధించిన “యూనిట్‌ ఆఫ్‌ టెల టోరియల్‌ ఆర్మీ”లో చేరి సైనిక శిక్షణ పొందాడు. ఆ శిక్షణ భదిప్పృత్తు ఉద్యమాలకు మార్గదర్శి అయింది. విద్యార్ధిగా ఆయగు ఎన్ని విజయాలు నాధించినా ఆలోచనలు మాత్రం తాత్విక పరంగానే వుండేవి.

తండ్రి జానకీనాథ బోస్‌ తన కొడుకు ప్రభుత్వంలో గొప్ప హోదా కలిగిన ఉన్నతాధికారిగా ఉండాలని భావించాడు. తన ఉద్దేశ్సాన్సి బోసు ముందుంచి ఐ.సియన్‌, పఠీక్ష కోసం ఇంగ్లాండుకు వెళితే మంచిదని సూచించాడు.

ఆ ప్రతిపాదన బోసుకు నచ్చలేదు. నాన్నగారి ఆలోచనకు తల బగ్గితే తన లక్ష్యానికి దూరమౌతానన్న భయానికి లోనయ్యాడు బోస్‌. అదే మాట అన్న శరత్‌చంద్రబోసుకు చెప్పాడు. శరత్‌చంద్రబోస్‌ శ్రీరామ

లా!

చంద్రుని ఉదాహరణగా చెబుతూ “తండ్రి మాటను శిరనావహించడం తనయుని కర్తవ్యం” అని తమ్మునికి నచ్చజెప్పాడు. ఒకవైపు కని, పెంచిన తండ్రి, మరొకవైపు సదా తన శ్రేయస్సును అభిలషించే అన్న ఆ యిద్దరి మనస్సు నొప్పించడం యిష్టంలేక ఐ.సియన్‌. పరీక్ష కోసం ఇంగ్లాండు వెళ్ళేందుకు అంగీకరించాడు. 1919వ సంవత్చరం సెప్టెంబర్‌ 15వ తేదీ బొంబాయి నుండి బోసు ఇంగ్లాండుకు ఓడలో బయలుదేరాడు.

కేంబ్రిడ్జి విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన ఒక అధికారి సహాయంతో ఐ.సి.యన్‌.లో చేరాడు. తర్వాత తన ధ్యాసంతా తండ్రి గారి ఆశయ సాధనపైనే లగ్మంచేసి, వఐసుగూ విరామం లేకుండా చదవసాగాడు.

బోసు దినచర్య, తోటి విద్యార్థులకు పాఠ్యాంశమైంది.

బకసారి సరోజినినాయుడు లండన్‌ రావడం తటస్థించింది. ఆ సభకు బోసు కూడా వెళ్ళాడు. అనర్గళంగా వివిధ అంశాలపైన సాగిన ఆమె ఉపన్యాసం విని బోసు పరవశించిపోయాడు. జక భారతీయ మహిళ పాశ్చాత్య దేశంలొ తన ప్రతిభను అధ్వితీయంగా ప్రదర్శించడం మాత్య దేశానికే గర్వకారణమని పొంగిపోయాడు. ఆయానంద పారవశ్యంలో సరోజినీ నాయుణ్లి కలిసి ఆమెను అభి నంటదించి, ఆశీస్టులందుకున్నాడు.

ణ.సి.ఎస్‌. పరీక్ష 1920 జూలైలో ప్రారంభమై నెలరోజులు నాగింది. ఆ పరీక్షలో ఉత్తిర్ణుడనౌతానన్న ఆశ అణుమాత్రం కూడా బోసుకు లేదు. అదే విషయాన్ని తల్లితండ్రులకు ఉత్తరం ద్వారా తెలియజేస్తూ తన అశక్రతను క్షమించమని, మరుసటి సంవత్సరం జరుగబోయే పరీక్షకు తయారౌతున్నానని వ్రాశాడు. కానీ సెప్టెంబర్‌ నెల మధ్యలో బోసుకు సన్నిహితుడైన ఒక మిత్రుని నుండి “పరీక్షలో నెగ్దినందుకు అభి నందగలు” అంటూ జక టెలిగ్రాం వచ్చింది,

75

కున్నాడు. “ఇధి నిజామా... కలా...” అనుకున్నాడు. మరునాడు ఐ.సి.యన్‌. పరీక్షలో నెగ్గిన విద్యార్థుల పేర్లు పత్రికల్లో వచ్చాయి. ఆ వరుసలో తన పేరు నాల్లవది కావడం చూసి సుభాష్‌ ఉబ్బి తబ్బిబ్బ య్యాడు. ఆ తర్వాత మార్కుల వివరాలు తీసుకున్నాడు. ఇంగ్లీషులో తాను ప్రథముడిగా వచ్చినట్టు అర్థమైంది.

తన తండ్రి కల నిజమైనందుకు తన్ను తానే అభినంధించు కున్నాడు. అంత సంతోషంలోనూ రెండు ప్రధానమైన ప్రశ్నలు ఆయన ముందు నిల్చ్టాయి. “తాను నమ్మున సిద్ధాంతం కోసం పోరాటం నారించాలా? కనిపెంచిన తల్లిదండ్రుల అభీష్టం మరకు ఉద్యోగం చేయాలా? అన్నవే ఆ ప్రశ్చలు.

అందుకు సరైన సమాధానం బోసుకు లభించలేదు. ఐనా పదే పదే ఆలోచించాడు. మాత్యదేశంకోసనం చేయవలసిన సేవకు స్వస్తిచెప్పి, అధికార హోదా కోసం భారతీయ ఆత్మగౌరవాన్ని పదాయి పాలకులకు తాకట్టుపెట్టడం దేశద్రోహం జొతుందన్న నిర్ణయానికొచ్చాడు. ఆ నిర్ణయాన్ని అన్నకు తెలియజేస్తూ.

“అన్నా ! మనం వివేకానంద్‌, అరబిందఘోష్‌ల బోధనలతో ప్రభావితమై పెరిగాం ! వారి సందేశాలు, నాకూ, దేశభక్తిని ప్రబో థంచాయి. గతంలో... అమ్మ నాకు వ్రాసిన ఉత్తరంలో తాను కూడా గాంథిజీని ఆదర్శవురుషునిగా భావిన్తొనని తెలియజేసింది. ఆ మాటలు నాలో దేశభక్తిని మరింత పెంచాయి. అందుచేత నేను దేశ మాత సేవకే అంకితమౌతాను. ఈ విషయంలో అమ్మ, నాన్న్హా బాధ పడకుండా మీరు నళ్ళచెపుతారనీ, నా సంకల్పానికి సదా మ్‌ ఆశీ ర్వాదం తోడుగా వుంటుందని ఆశిస్తున్నాను అని శరత్‌చంద్ర. బోసుకు లేఖ వ్రాసి, 1921 జులై 16వ తేటిన సుభాష్‌ చంద్రబోసు లండన్‌ నుండి ఇండియాకు బయలుదేరాడు.

76

బాంబేలో అడుగుపెట్టగానే సరాసరి వెళ్టి గాంథీజ్‌ని కలిశారు. ఆయనతో సుటబిర్ధంగా చర్చించి వారు తలపెట్టిన స్వాతంత్రోద్యమ స్వరూప, న్వభావాలను ఆకళింపు జేసుకున్నాడు. గాంథభిజీ పట్ల ఉన్న గౌరవం కొద్ది తాను విదేశీ వస్త్రాలు ధరించియున్త్నందుకు క్షముంచ మని కోరాడు. గాంథిజీతో తాను జరిపిన మొదటి సమావేశం బోసుకు ఉత్సాహం కలిగించలేదు. కారణం గాంథిజీ మార్గం తన మార్గానికి ఇన్నంగా ఉండడం !

తర్వాత బోసు కలకత్తా వెళ్చి చిత్తరంజన్‌ దాసును కల్పు కున్నాడు. ఆ సమావేశంలో దాను అభిప్రాయాలు బోనును అమితంగా ఆకట్టుకున్నాయి. తాను అన్వేషిస్తున్న రాజకీయ గురువు ఇన్న్హాళ్టకు లభించాడని సంబరపడ్తాడు. ఇద్దరి అభిప్రాయాలు జకటే కావటం బోసుకెంతో సంతృప్తి కలిగించింది. చిత్తరంజన్‌దాను కూడా తనకు తగిన శిష్కుడు దొరికాడని సంతోషించాడు.

బోను ఉత్చాహవంతుడైన యువకుడు మాత్రవు కాదు, ప్రతిష్టాత్మకమైన ఐ.సి.ఎన్‌. పట్టాను దేశం కోసం తృణప్రాయంగా త్యజించిన త్యాగశీలొగా భాఏంచి పుత్రవాత్సల్చంతో ఆలింగనం చేసు కున్హాడు చిత్తరంజన్‌ దాసు. దాసుగారి భార్య వాసంతిదేవి కూడా జబోసులో కుమారుణ్ణి చూసుకున్లది. వారి అనుబంధం చివరి వరకూ అలాగే కొనసాగింది.

బోసు కారాగార వాసం

అవి దేశం కోసం ప్రజలు ఏ త్యాగానికైనా వెనుబియని రోజులు. అదే సమయంలో చిత్తరంజన్‌దాన్‌, నుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ను పశ్చిమ బెంగాల్‌ రాష్త్ర కమిటి ప్రచార విభాగానికి, జాతీయ స్వళ్సంద సేవా దళానికి నాయకుడిగా నియమించాడు. ఆ తర్వాత బోసు క్రొత్తగా ప్రారంభించబడ్డ జాతీయ కళాశాలకు ప్రిన్సిపాల్‌గా కూడా ఎన్నుకో

77

బడ్డాడు. ఆ మూడు బాధ్యతలను అంకిత భావంతో అతి సామతఠధ్థ్య వంతంగా నిర్వహించి, జాతీయ నాయకులైన గాంథిజీ, మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, మౌలానా అబ్రుల్‌కలామ్‌ ఆజాద్‌ మొదలైన ప్రముఖుల మగ్నన లందుకున్నాడు.

బోస్‌ జాతీయ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌గా అనేకమంది విద్యార్థులను తీవ్రవాదులుగా తయారుచేశాడు. ఆ పరిణామం కొడుకులు లేని సి.ఆర్‌. దాసుకు పుత్ర వాత్ష్యల్యాన్ని నింపింది. 1921వ సంవత్సరం నవంబర్‌లో వేల్చ యువరాజు భారతదేశం వస్తున్నాడని ఆయనకు న్వాగత సత్కారాలు ఘనంగా ఏర్పాటు చేయా లని ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.

ఆయన బొంబాయిలో అడుగుపెట్టిన వెంటనే దేశమంతటా హర్తాళ్‌ చేయాలని కాంగ్రెస్‌ నిర్ణయించింది. ఆ హర్తాళ్‌ దేశంలోని ప్రధాన నగరాలన్నింటిలోనూ జరిగింది. సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ నాయ కత్వంలోని కాంగ్రెస్‌ సేవావాహిని కలకత్తా నగర వధుల్లో కదం తొక్కింది. ఆ సంఘటన బ్రిటిష్‌ నాయకుల గుండెల్లో కలవరం రేపింది. సేవాదళ కార్భక్రమాలు చట్ట విరుద్ధమైనవిగా ప్రకటించింది ప్రభుత్వం.

హోమ్‌రూల్‌ ఉద్యమం మోతీలాల్‌ కుమారుడైన యువనేత జవ హర్‌లాల్‌ నెహ్రూను ఎంత ఉత్తేజితుని చేసిందో వేల్యు యువరాజు రాక సందర్ధంగా జరిగిన ఉద్యమం సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ నూ అంతగానే ఉత్తేజపరిచింది.

డిసెంబర్‌ రెండవ వారంలో చిత్తరంజన్‌దాన్‌ మరికొందరు నాయకుతోపాటు బోసు కూడా అరెస్టు చేయబడ్డాడు. ఆ ఉద్యమం స్వాతంత్ర చరిత్రలో ఒక మరపురాని ఘట్టం. దేశంలోని జైళ్టన్న్‌ నాయ కులతో నిండిపోయాయి.

బోసుకు అది మొదటి జైలు జీవితం. సంపన్న వంశంలో జన్మించి అల్లారుముద్దుగా పెరిగిన బోసు జీవితం ఐ.పి.ఎస్‌. హోదాలో సుఖంగా గడపడానికి మారుగా కటకటాల కంకితమైంది.

78

బోసు జైల్లో గడిపిన 8 మానాలలో చిత్తరంజన్‌దాసు వద్ద రాజ కీయాలలో శిక్షణ పొందాడు. ఆయన్న గురువుగానే గాక తన శ్రేయస్సు కోరే తండ్రిగా కూడా భావించాడు సుభాష్‌ చంద్రబోన్‌.

1921 నవంబర్‌ 14వ తేదీ ఢిల్లీలో సమావేశమైన అఖిల భారత కాంగ్రెస్‌ కమిటీ పన్నుల నిరాకరణను, శాసనోల్లంఘన తీర్మానాన్ని ఏక గ్రీవంగా ఆమోదించింది.

ఆ సందర్ధంగా గాంథిజీ “ప్రజల అభీష్టానికి ప్రభుత్వం తల బగ్గాలని, సహాయ నిరాకరణోద్యమాన్ని ప్రభుత్వంపై అప్రకటిత యుధ్ధంగా పరిగణించాలని, ఒక ప్రకటన చేశారు. ఫలితంగా అనేక చోట్ల పన్నుల నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన ప్రారంభమైంది.

తమకు జీవనాధారమైన పరిశ్రమలకు స్వస్తి చెప్పి వేలాదిమంది కార్మికులు రోడ్లమటదికొచ్చారు. రాజభక్తులకు, వ్యతిరేకులకూ మథ్య కొట్లాటలు జరిగాయి. రెచ్చిపోయిన ప్రజలు, రైళ్ళను ఆపివేశారు. కొన్ని ట్రాములను, కార్లను తగులబెట్టారు. సారా దుకాణాలను ధ్వంసం జేశారు. ఐదేశి టోపీలను తీసివేసి గాంథి టోసీలు ధరించవలసిందిగా ఆంగ్లో యిండియన్లను బలవంతపెట్టారు. తిరస్కరించిన వాళ్టను చితక బాదారు. మొత్తం మీద 53 మంది ఆ సంఘటనలో చని పోయారు. దానితో కొందరు పార్టీ స్తీలతోపాటు, నాలుగువందల మందికి పైగా గాయపడ్డారు. ఆ ఘటన గాంథిజీని కలచివేసింది. “స్వరాజ్య నినాదం భ్రష్టుపట్టింది. నా హృదయం బ్రద్దలవుతుంది” అంటూ ఆయన నిరాహార బిక్షకు పూనుకున్నాడు. ఆ దీక్ష వివిధ మతాలవారి మధ్య సామరన్యాన్ని నెలకొల్పింది.

కానీ 1921 డిసెంబర్‌ ఆఖరులో అహమ్మదాబాద్‌లో జరిగిన కాంగ్రెస్‌ మహవానభ పన్నుల నిరాకరణోద్యమానికి తూట్లు పొడిచింది. ఆ సభకు చిత్తరంజన్‌దాస్‌ జైల్లో ఉన్న కారణంగా హకీం అజ్మిల్‌ఖాన్‌

79

అనే ముస్లిం నాయకుడు అధ్యక్షత వహించాడు. ఆ సభలో న్వాతంత్ర్రం సిద్ధించే వరకు అహింనాయుతంగా సహాయ నిరాకరణోద్యం సాగించాలని, ఆ ఉద్యమానికి గాంథిజీయే నాయకత్వం వహించాలని తీర్మానించారు. అయితే... “హజరత్‌ మవాని అనే ముస్తిం నాయకుడు మరి కొంతమంది ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమకారులు అహింనామార్తాన్ని ఐమిడిచి పెట్టాలని సవరణను నూచించారు. కానీ మహాసభ దానిని ఆిరన్మ రించింది.

ఆ కారణంగా 1921, 1922 ఫిబ్రవరి మధ్య కాలంలో దేశ మంతటా హిందూ, ముస్లింల మథ్య పోరాటాలు చెలరేగాయి. ఆ సందర్ధంగా జరిగిన ఖిలాఫత్‌ కాన్ఫరెన్స్‌లో సైన్ఫంలోని ఉన్న ముస్లింలంతా రాజీనామా చేయాలని తీర్మానించారు. గురుద్వారాలను నస్వాథనం చేసుకోవాలని సిక్కులు వ్రారంభించిన పోరాటం కూడా మరింత ఉధ్యత రూపం దాల్చింది. ఆ ఉద్యమాలపై అతి కర్కశంగా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం నాదించిన దమనకాండ హిందువులను, ముస్హింలను, సిక్కులను ఏకం చేసింది. ఆ సంఘటన వైశ్రాయి లార్డ్‌ రీడింగ్‌కు ముచ్చిమటలు వోయించింది.

తర్వాత మాంటేగ్‌-ఛేమ్స్‌ఫర్డ్‌ సంస్కరణలను గురించి తక్షణం రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేస్తే బాగుంటుందని టెలిగ్రామ్‌ ద్వారా ఇంగ్లాండుకు తెలియజేశారు.

ఆఅ సంగతి గాంధీజీకి తెలిసింది. 'రౌండ్‌ టేబులొ సమావేశం జరపడం మంచిదే. కాని ఆ సమావేశం మూలంగా మాకు న్సాయం జరిగేవరకూ ఉధ్యమాన్ని ఆపేందుకు మేం సిద్ధంగా లేమూ అని ఆయన ప్రకటించారు. దాంతో రాజీ ప్రయత్తాలు మరోనారి ఆదగివోయాయి.

పన్నుల నిరాకరణోద్యమం మాత్రం ఎప్పటికప్పుడు ప్రభుత్వం విసురుతున్న సవాళ్ళను ఎదుర్కొంటూ ముందుకు సాగుతూనే వుంది.

80

కన్నెగంటి హనుమంతు

ఈ సందర్భంగా మనం మరొక తెలుగు పరుని శౌర్య పరాక్రమూ లను మననం చేసుకోవలసిన అవసరం వుంది. ఆ యోధుని పేరు కన్నెగంటి హనుమంతు. జౌరుషానికి పుట్టినిల్లయిన పల్షాటి సీమ నివాసి. హనుమంతు పెద్దగా చదువుకోలేదు. ఒక సాధారణ రైతు. ఇుతేనేం నాయక లక్షణాలను పుట్టుకతోనే వెంట తెచ్చుకున్నాడు. అన్మాయాన్నెదిరించడం ఆయన సహజగుణం. ధైర్భసాహసాలు అతనికి ఉచ్చ్వాస నిశ్య్వానాలు.

అప్పటి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం అడవులలో పశువులు మేపుకున్నందుకు గాను, రైతులపై పుల్లరి వధించింది. దానిని నిర్ధాక్షిణ్యంగా వసూలు చేసే అధికారం కొందరు పాలెగాండ్రకు అప్పగించింది. బ్రిటిష్‌వారి తొత్తులైన పాలెగాండ్రు పుల్లరి వసూలు పేరుతో చిన్నపాటి రైతులను చిత్రహింసలు పెట్టనాగారు. హనుమంతు వాళ్ళ దురాగతాలపై

అడవుల్లో పశువులు మేపుకునేందుకు మీరు విధించిన పుల్లరి కింద ఎర్రని ఏగాని కూడా చెల్లించం” అని పాలెగాండ్లకు తెగేసి చెప్పాడు. ఆ కారణంగా ఇరువర్గాల మధ్యా ఘర్షణ తీవ్రరూపం దాల్చింది. పరిస్థితిని పరిశీలించేందుకు వచ్చిన ఉన్నవ అలక్ష్మీ నారాయణ, వేదాంతం నరసింవాచారి గార్లను కలెక్టర్‌ నిర్ద్హాక్షి్యంగా అరెస్టు చేయించి ఏడాదిపాటు జైలు శిక్ష విధించాడు.

విషయం తెల్ళిన కన్నెగంటి కలెక్టర్‌పై నిప్పులు చెరగడమే కాకుండా పల్లెసీమల్లో విస్తతంగా పర్భటించి ఉద్యమాన్ని మరింత ఉధ్యతం చేశాడు. పల్షాటి సీమ మొత్తం ఆ యోధునికి బాసటగా నిల్లింది. పరిస్థితులు విషమిన్తున్నాయని ప్రభుత్వం గ్రహించింది. కన్నెగంటి హనుమంతు జీవించి ఉంటే పల్షాటి సీమలో తమ పెత్తనం నాగదన్న భయం అధికారులకు పట్టుకుంది.

81

హనుమంతు స్వగ్రామమైన మించాలపాడు గ్రాము కరణానికి డబ్బు ఆశజూపి, ఏలైనంత త్వరగా ఆ విప్లవ నాయకుని తుదముట్టించే ఉపాయం ఆలోచించమని ప్రలోభపెట్టింది ప్రభుత్వం !

నక్కజిత్తులకు మారుపేరైన కరణం సదాశివయ్య గ్రామంలో హరికథా కాలక్షేపం ఏర్పాటు చేయించాడు. ఆ వేడుక చూసేందుకు ఊరిలోని స్తీ, పురుషులందరితోపాటు హనుమంతు కూడా వెళ్ళారు. అర్ధరాత్రి సమయంలో సదాశివయ్య ప్రేరణతో సనాయుధులైన వోలీసులు హఠాత్తుగా ఆ ప్రాంగణాన్ని చుట్టుముట్టి పైశాచికంగా గుండ్ల వర్షం కురిపించి హనుమంతును హతమార్చారు.

ఆ మహావీరునితోపాటు మరో నలుగురు అమాయక ప్రజలు కూడా మరణించారు. అయినా కన్నెగంటి హనుమంతు తిరుగులేని విష్లవ యోధుడుగా పల్ష్లాటి ప్రజల హృదయాలలో నిలిచివోయాడు. హనుమంతు మరణంతో అనేక ప్రాంతాలలో జరుగుచున్న పుల్లరి నిరాకరణోద్యమాలు నీరసించాయి.

కానీ... గుంటూరు జిల్లా పెదనందిపాడులో మాత్రం ఉద్యమ ఉధ్యతి తగ్గలేదు. ఆ ప్రాంతంలోని గ్రామోద్యోగులందరూ పదవులకూ రాజీనామా చేశారు. ఆ ఉద్యమానికి ఆంధ్ర శివాజీగా పేరొందిన పర్వతనేని వరయ్య చౌదరి నాయకత్వం వహించాడు. ఉద్యమంలో చీలిక తేవడానికి ప్రభుత్వాధికారులు చేసిన అన్ని ప్రయత్తాలూ విఫలమయ్యాయి. గత్క్సంతరం లేక ప్రభుత్వం సైన్యాన్ని రంగంలోకి దించింది. గ్రామాలలో సైనిక కవాతులు నిర్వహించింది. అయినా ప్రజలు భఖభయవడలేదు. అలాంటి న్పితిలో గాంధీజీ, కొండా వెంకటప్ప్టయ్యకు జక లేఖ వ్రాశారు. అందులో తాను బాగ్లోలీలో ప్రారంభించే పన్నుల నిరాకరణ ఉద్భమ ఫలితాలను టేరీజు వేసుకునే దాకా ఉద్యమాన్ని ఆపవలసింటథిగా కోరాడు.

82

కానీ ఆ ఉద్యమం ప్రారంభించకముందే గోరఖిపూర్‌ జిల్లాలో “చౌరీ-చౌరా అనే గ్రామంలో శాంతియుతంగా పికెటింగ్‌ చేస్తున్న వాలంటీర్ల మీద పోలీసులు విరుచుకుపడి దారుణంగా లాఠీచార్జి జరిపారు. ఎబిరించిన వారిపై తుపాకులు పేల్చారు. ఇద్దరు వాలంటీర్లు అక్కడికక్కడే మరణించారు. అనేకమందికి గాయాలయ్యాయి. తోపోద్రిక్తులైన ప్రజలు పోలీసులపైన రాళ్ళవర్షం కురిపించారు. తుపాకులతో పొలీసులు, రాళ్ళతో ప్రజలు హోరాహోరీగా వోరాడారు.

ఆగ్రహంతో కదం త్రొక్కుతున్న ప్రజల ధాటికి తట్టుకోలేక పోలీసులు స్టేషన్‌లోకి వెళ్ళి తలుపులు బిడాయించుకున్నారు. అయినా ప్రజలు తమ పంతం వీడలేదు. ఆగ్రవోన్ని అడి జ్వాలగా మార్చి పోలీస్‌ స్టేషన్‌న్ను తగులబెట్టారు. ఆ విషయం తెలియగానే కాంగ్రెన్‌ వర్కింగ్‌ కమిటీ అత్యవసర సమావేశం జరిపి శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని నిలిపిేవేయా లని తీర్మానించింది.

టిని మూలంగా కొందరు కాంగ్రెన్‌ నాయకులలో తీవ్రమైన అసంత్యప్తి చోటు చేసుకుంది. ఆ సమయంలో చిత్తరంజన్‌దాన్‌, మోతిలాల్‌ నెహ్రూ, లాలా లజపతిరాయ్‌ వంటి నాయకులంతా జైళ్టలో ఉన్నారు. ఉధ్యతరూపం దాల్చిన ఉద్యమాన్ని హఠాత్తుగా నిల్చ్దెవేయడం దేశంలో విషాద పరిణామాలకు దారి తీసింది అని నెహ్రూ తన ఆత్మ కథలో న్రాశాడు.

దేశంలో కాంగ్రెసు ఉదృ్భ్యమం బలహీనపడింది. ప్రజలలోనూ, పార్టీ కార్యకర్తలలోనూ, నిరుత్భాహం అలముకున్లది. అదే అదనుగా భావించి ప్రభుత్వం 1922 మార్చి 10వ తేథీ గాంథిజీని అరెస్తు చేసింది.

అహమ్మదాబాద్‌లో 'సి.ఎన్‌. బ్రూమ్‌ఫీల్స్‌ అనే ఆంగ్ల న్యాయాధిపతి ముందు విచారణ జరిగింది. ప్రభుత్వం తనపై ఆరోపించిన నేరా

83

లన్నిటినీ గాంధీజీ అంగీకరిస్తూ తన వాజ్మాలాన్ని వ్రాత పూర్వకంగా ప్రభుత్వానికి సమర్హించాడు.

గాంథిజీ జెన్షత్యానికి ముగ్ధుడైన న్యాయమూర్తి శిక్ష విధించే ముందు ఆయని పట్ల గౌరవ సూచకంగా తలవంచి యిలా అన్నాడు. “నేను ఇంతకుముందు ఎందరినో వచారించాను. నా అనుభవంలో మ్‌ వంటి ఉన్నత ఆదర్శాలు గల వ్యక్తిని చూడలేదు. మా దేశ ప్రజల దృష్టిలో కూడా మకు గౌరవప్రదమైన స్థానముంది. మ్‌ దేశభక్తి అనన్య సామాన్యమైనది. దేశ రాజకీయాలలో మీతో ఏకీభవించనివారు కూడా మిమ్మల్ని ఒక ఆదర్శమూర్తిగా ఆరాధిస్తారు” అంటూ గాంథిజీని బహు ముఖాలుగా ప్రశంసించి తన విద్యుక్త ధర్మంగా ఆయనకు ఆరేండ్ల శిక్ష విధించాడు.

న్యాయమూర్తి మాటలు గాంధీజీ ఆదర్శానికి నిదర్శనాలుగా చరిత్రలో నిలిచివోయాయి.

దేశమాత దాస్య విముక్తి కోసం జరిగే ఉద్యమంలో జైళ్ళకు పోవడమే కాదు, అవసరమైతే ఉరికంబాలపై నిలబడి న్వాతంత్ర్ర ఖానూదయానికి స్వాగతం పలకాలని వక్తలకు ప్రబోధించిన గాంథిజీ తానే స్వయంగా జైలుకు వెళ్ళడం చరిత్రాత్మకమైన పరిణామం !

జైలు నుండి బయటకు వచ్చిన చిత్తరంజన్‌దాన్‌, గాంథిజీని జీసన్‌ క్రీస్తు అంతటి గొప్పవాడని ప్రశంసించాడు. కానీ 1922 ఫిబ్రవరిలో తాత్కాలికంగానైనా సహాయ నిరాకరజోద్యమాన్ని వర మించమని ప్రజలకు నందేశమివ్వడం సరైన నిర్ణయం కాదని 'ిత్తరంజన్‌దాస్‌ ఆయన్ని విమర్శించాడు.

ఎవరు ఐవిధంగా వ్యాఖ్యానించినా బక్కటి మాత్రం నిజం. గాంధీజీ కాంగ్రెన్‌ సంస్థకు దేశవ్యాప్తంగా ఒక పటిష్టమైన పునాదిని

84

ఏర్పరచారు. ఇంగ్రీషు భాషకు బదులు హింటీ రాజభాష కావాలని ఆకాండక్రించారు.

“గాంథీజీ మూలంగానే ఖాటివస్తాలు కాంగ్రెసు వారి అధికార దుస్తులయ్యాయని అన్నాడు సుభాష్‌ చంద్రబోన్‌, “జైళ్చంటే మాకు ఖభయంపోయింధి. పవిత్ర ఆశయం కోసం చెరసాలకు వెళ్ళడం మాకు తీర్ణయాత్రలకు వెళ్లినంత ఆనందంగా వుంథధి” అన్నాడు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ.

ప్రభుత్వం చౌరీ-చౌరాలో అరెస్టుచేసిన 225 మందిలో, 172 మందికి మరణశిక్ష విధించింది. కమ్మూనిస్టు ఇంటర్‌నేషనల్‌ కార్య వర్గం నిర్వంద్వంగా ఆ దారుణాన్ని ఖండించింది. ఎం.ఎన్‌. రాయ్‌ గిర్వహణలో వెలువడుతున్న 'వాన్‌గార్డొ పత్రిక ఆ మరణ శిక్షలను దురాగతమైన చర్యగా పేర్కొన్నది. దాంతో పునరాలోచనలో పడ్డ ప్రభుత్వం 19 మందిని మాత్రం ఉరిటిసి మిగిలినవారికి యావజ్జీవ ద్విపాంత వాస శిక్ష విధించింది.

ఇక్కడ త్యాగానికి సజీవ సాక్ష్యాలుగా పేర్కొనదగిన ఇద్దరు దేశ భక్తుల్ని గురించి మరింత వివరంగా చర్చించుకుందాం. అందులో ఒకరు మోతిలాల్‌ నెహ్రూ, మరొకరు దేశబంధు చిత్తరంజన్‌దాస్‌. వీరిద్దరూ సుప్రసిద్ధ న్యాయవాదులు. గాంధీజీ అంటే ఆ యిద్దరికీ అపరిమితమైన గౌరవం ! అంతేకాదు ఆ యిద్దరూ ప్రతిభా వంతమైన పార్లమెంటేరియన్లు కూడా ! అప్టటికే వారిరువురూ తమ న్యాయవాద వృత్తిని వదలుకొని గాంథిజీ ఉద్యమానికి అంకితమై పోయారు. 'ిత్తరంజన్‌దాస్‌ కలకత్తాలో తనకున్న విశాలమైన భవనాన్ని మోతీలాల్‌ అలవోాబాద్‌లో వున్న రాజసౌధము వంటి భవనాన్ని పార్టీకి విరాళంగా సమర్పించారు.

'ిత్తరంజన్‌దానుకూ, మోతీలాల్‌ నెహ్రూకు మధ్య ఆచరణ పరమైన కొన్ని విభేదాలున్నష్టటికీ దేశ శ్రేయస్సు దృష్ట్యా పరస్పరం 85

చర్చించుకొంటూ ముందుకు సాగారు. బిత్తరంజన్‌దాన్‌ ప్రజలను అమితంగా ఆకట్టుకోగల వక్త. శత్రువులను కూడా మిత్రులుగా మార్చ గల థిశాలి.

మోతీలాల్‌ అసలు సిసలైన యదార్థవాది. ఏ సమస్యవైనా క్షుజ్జంగా పరిశీలించి పరిస్థితిని విశ్లేషించగల నైపుణ్యము గలవాడు కార్యటిక్షకూ, క్రమ శిక్షణకూ పెట్టింది పేరు.

గాంథిజీ కారాగారంలో ఉన్న కారణంగా జాతీయవాదుల శిబి రాలలో నిరాశా నిస్ప్సహలు తలెత్తాయి. నాయకుల మథ్య అనైక్యత మొదలైంది. ఉద్యమంలో స్తబ్దత చోటు చేసుకుంది. గాంథిజ్‌ అనుస రించిన వ్యూహాన్ని కొంతమంది ప్రశ్నించడం హ్రారంభించారు. కొంత మంది ఆ స్తబ్దత నుండి బయటపడే మార్గాన్ని అన్వేషించడం మొదలు పెట్టారు.

ఆ సందర్భంలో మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, చిత్తరంజన్‌దాన్‌ ఒక క్రొత్త రాజకీయ వఐిధానానికి శ్రీకారం చుట్టారు. ఇకమీదట శాసనసభల బహిష్కరణకు స్వస్తి చెప్పి వాటిలో అడుగుపెట్టి ఆ సభలు నామమాత్ర మైనవౌనని నిరూపించాలని ప్రతిపాదించారు.

1922 డిసెంబర్‌లో గయలో జరిగిన సదస్సులో సి.ఆర్‌.ఆర్‌. దాస్‌ కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షుడిగా, మోతీలాల్‌ నెహ్రూ కార్యదర్శిగా యీ ప్రతిపాద శను ప్రవేశపెట్టారు. కానీ, కాంగ్రెస్‌లోని మరో వర్ధానికి నాయకత్వం వహిస్తున్న వల్లభాయి పటేల్‌, సి. రాజగోపాలాచారి, డా! రాజేంద్ర ప్రసాద్‌ ఆ క్రొత్త ప్రతిపాదనను తిరస్కరించారు. దాంతో ఆ ప్రతిపాదన 1 748- 890 ఓట్ల తేడాతో వీగిపోయింది. ఆ కారణంగా చిత్తరంజన్‌దాసు, మోతీలాల్‌ తమ పదవులకు రాజీనామా చేసి 1923 జనవరి 1వ తేదీన “ఠాంగ్రెస్‌-ఖిలాఫత్‌ స్వరాజ్య పార్టొ న్థాపించారు. ఆ పార్టీ తర్వాత కాలంలో “స్వరాజ్య” పార్టీగా రూపాంతరం చెంటింది. క్రొత్త పార్టీకి

86

'ిత్తరంజన్‌దాస్‌ మళ్టి అధ్యక్షుడయ్యాడు. మోతీలాల్‌ నెహ్రూనే పార్టీ ముఖ్య కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు.

గాంథిజీ జైలులో ఉన్నప్పటికీ వల్లభాయి పటేల్‌ వర్గాన్నే సమర్థించారు. అందుచేత పటేల్‌, రాజగోపాలాచారి, రాజేంద్రబాబు గాంధీజీనే తమ నాయకుడిగా భావించారు. కానీ...ఇరుపక్షాలకు మధ్య ఉమ్మడి ఆశయం ఒకటుంది. అదేమిటంటే ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని కొనసాగించడం కష్టపాధ్యమని, అలాగే ప్రజా ఉద్యమాన్ని ఉధ్యతం చేయడం కూడా సాధ్యం కాదనీ యిరు వర్ణాలు ఆమోదించాయి.

ప్రజల్లో ఆవరించియున్న నిరాశా నిస్పహలను తొల దించడం తక్షణ కర్తవ్యమని సామ్రాజ్యవాద వృతిరేక శక్తుల్లో సమథికో త్హాహాన్ని ఖంపాలని, కార్యకర్తల్లో మనోధైర్శం పెంపొందించాలని నిర్ణయించారు. తత్ఫలితంగా 1923 సెప్టెంబర్‌లో ఢిల్లీలో జరిగిన నమావేశం గాంథి నాయకత్వానికి పరిపూర్ణ మద్దతు తెల్టుతూ తీర్మానం చేయడంతోపాటు చట్ట నభల్లో వునఃప్రవేశానికి వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న ప్రచారాన్ని నిలిపివేయడానికి, కాంగ్రెస్‌ వారు ఎన్నికల్లో వోటీ చేయడానికి, ఓటు వేయడానికి అనుమతినిన్తూ నిర్ల యించింది.

స్వరాజ్య పార్టీ న్థాపన అనంతరం 1923 నవంబర్‌లో జరిగిన శాసనసభ ఎన్నికల్లో చిత్తరంజన్‌దాన్‌ వర్గం పోటీచేసింది. సమయం తక్కువయినప్పటికీ అత్యథిక మెజారిటీ సాధించి మితవాదుల్ని చిత్తు జేసింది. బెంగాల్‌లో సి.ఆర్‌. దాస్‌ పార్టీ పూర్తి మెజారిటీ సాధించినందు వల్ల గవర్షర్‌ ప్రభుత్వం ఏర్ప్హాటుకు చిత్తరంబజన్‌దాసును ఆహ్వా నించాడు. కాన్‌ ఆయన దానిని తిరస్కరించాడు.

1924 ఫిబ్రవరిలో అనారోగ్యం కారణంగా గాంథిజీని జైలు నుండి విడుదల చేసింటి ప్రభుత్వం. అదే సంవత్సరం జూన్‌లో అఖిల

87

భారత కాంగ్రెస్‌ మహాసభ అహ్మాదాబాద్‌లో జరిగింది. ఆ సమావేశంలో సంవత్సరానికి రెండువేల గజాలు నూలు వడికిన వారిని మాత్రమే కాంగ్రెస్‌ సభ్యులుగా చేర్చుకోవాలని, శాసనసభలకు, స్థానిక సంస్థలకు ఎగ్నికైనవారు కాంగ్రెస్‌కు సంబంధించిన వ పదవులోనూ ఉండకూడ దని గాంధీజీ ప్రతిపాదించాడు. ఆ ప్రతివాదనను ఎక్కువమంటధి సభ్యులు వ్యతిరేకించడంతో ఆ తీర్మానం వీగిపోయింది. తరువాత 1924 నవంబర్‌లో గాంథిజీకి స్వరాజ్బపార్దీ నాయకులైన "చిత్తరంజన్‌ దాన్‌, మోతీలాల్‌ నెహ్రూలకు మధ్య రాజీ కుదిరింది.

స్వరాజ్బ వార్టీ వారిని కూడా గాంధీజీ కాంగ్రెస్‌ వాదులుగా గుర్తించారు. శాసనసభా ప్రవేశానికి అనుమతించి రెండు వేల గజాలు నూలు స్వయంగా వడికిన వారిని లేదా ఎవరితోనైనా వడికించిన వారిని మాత్రమే కాంగ్రెస్‌ సభ్యలుగా చేర్చుకోవాలన్న తన పూర్వపు షరతును స్వరాజ్య నాయకులచేత అంగీకరింపజేశారు.

కేంద్ర అసెంబ్లీ సభ్యులుగా ఎన్నుకోబడిన మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, వఠల్‌ భాయి పటేల్‌ ప్రభృతులు తమ వాదనా పటిమతో భారతదేశంలో బాధృతాయుతమైన ప్రభుత్వం ఏర్టడాలన్న తీర్మానం ప్రతివాదించి థిజయవంతంగా నెగ్రించారు.

భారతదేశ రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించేందుకు రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశాన్ని తక్షణం పర్హాటుచేయాలి. రాజకీయ ఖైదీలను వెంటనే విడుదల చేయాలి అన్న రెండు తీర్మానాలు కూడా నెగ్లాయి.

రాష్ట్ర శాసన సభల్లోను, స్థానిక సంస్థలలోను ప్రవేశించినవారు తమ విధులను సామర్థ్యవంతంగా నిర్వహించి కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తల్లో ఉత్సాహం పెంపొందించారు. కాంగ్రెస్‌ జెండాపై విధించిన నిషేధానికి వృతిరేకంగా నాగపూర్‌లో ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. దానికి జమల్‌ లాల్‌ బజాజ్‌ నాయకత్వం వహించారు. ఆ సమావేశంలో పాల్తా

88

నేందుకు ఆంధ్ర జిల్లాల నుండి ఇతర రాష్ట్రాల నుండి అనేకమంటథటి నాగపూర్‌ వెళ్ళారు.

అందరికంటే ఎక్కువమంది సత్మాగ్రహులు గుజరాత్‌ నుండి వచ్చారు. ఆ సదస్సు తీరుతెన్నులను పరిశీలించిన ప్రభుత్వం తమ పంతం విడిచిపెట్టి కాంగ్రెస్‌తో రాజీపడింది.

ఆ తర్వాత గాంధీజీ తన ద్యష్టిని ఖద్దరు ఉత్పత్తిపై కేంబ్రీకరించారు. అఖిల భారత చరఖా సంఘాన్ని వివిధ రామ్రాలలో ఏర్పాటుచేశారు. అసంఖ్యాకమైన గ్రామ సేవకుల సహకారంతో దేశమంతటా ఖద్దరు ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరిగింది.

1923-24 మధ్య జరిగిన పురపాలక సంఘాల ఎన్నికలల్లో కాంగ్రెసువారు ఘన విజయాలు సాధించారు.

'చిత్తరంజన్‌దాన్‌ కలకత్తా మేయర్‌గా నియమింపబడ్డాడు. సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌, దాసుకు చీఫ్‌ ఎర్జిక్కూటివ్‌ ఆఫీసర్‌గా ఉండేవాడు. విఠల్‌భాయి పటేల్‌ బాంటే కార్టారేషన్‌కు, వల్లభాయి పటేల్‌ అహ్మదా బాద్‌ పురపాలక సంఘానికి డొ రాజేంద్రప్రనాద్‌ పాట్నా పురపాలక సంఘానికి అధ్యక్షులయ్యారు.

ఇక్కడ ఒక విప్లవోద్యమ నాయకుని సాహస గాధను పఠితల ముందుంచకపోతే ఆంధ్రమాతకు ద్రోహం చేసిన వాళ్ళమౌతాం. అది 1922వ సంవత్మరం.

అల్లూరి సీతారామరాజు - వీరోచిత గాధ సిద్ధాంతరీత్యా సీతారామరాజు గాంధీజీ మార్గాన్ని వృతిరేకించినా, ఆయన ఆశయాన్ని మెచ్చుకునే ఆంధ్రుల్లో ప్రముఖుడు. 89

అల్లూరి పుట్టుకతోనే విప్లవ భావాలను పుణికి పుచ్చు కున్నాడు. ధైర్య సాహసాలు ఆ మహావ్‌రునికి పర్కాయ పదాలు. గోదావరి, విశాఖపట్టం ఏజన్స్‌ ప్రాంతాలలోను, మన్యంలోను బ్రిటిష్‌ ముష్కరుల దుశ్చర్శల మూలంగా గిరిజనులు అనుభవిస్తున్న కష్టాలను జూచి సీతారామరాజు భరించలేని మనోవేదనకు గురయ్యాడు.

ఆ అడవితల్లి ముద్దు బిడ్డల హక్కుల సాధన కోసం పిడెలికి బిగించాడు. గంటందొర, మల్లుదొర, అద్దిరాజు, బాలయ్యదొర, వీరయ్య దొర, పడాల్‌ వీరన్న మొదలగువారి సహకారంతో, చరుతపులుల వంటి యువకుల దండుతో 1922 - ఆగస్టు 22వ తేటి మొదటినారిగా చింతపల్లి పోలీస్‌ స్టేషన్ను ముట్టడించి, అఛ్చటున్న ఆయుధాలను న్వాథినం చేసుకున్నాడు. ఆ పరిణామం గిరిజన యువకుల్లో కొండంత ధైర్యాన్ని నింపింది. దాంతో సీతారామరాజు ప్రారంభించిన గిరిల్లా యుద్దానికి పటిష్టమైన పునాది యేర్దడింది. ఆనాటి నుండి ఆ నాహస వరుడు మరింతగా విజృంభించాడు. పోలీస్‌ స్టేషన్లను దొంగచాటుగా దెబ్బతీయడం యిష్టంలేక, హెళ్చరికగా ముందు మిరపకాయ టపా పంపి దాడి చేయడం ఆరంభించాడు. సీతారామారాజు పేరువింటే చాలు, పోలీసులే కాదు వాళ్ట చేతి తుపాకులు కూడా గడగడా వణికేది. రాజుగారి దండు కనుచూపుమేర దూరంలో ఉండగానే స్టేషన్‌ మొత్తం భయకంపితమయ్యేది. పోలీసుల నుండి స్వాధీనం చేసుకున్న తుపా కులతో వాళ్ళనే కాల్చి చంపడం రామరాజు బృందానికి దేశమంతటా ఎనలేని కీర్తి ప్రతిష్టలను సంపాదించిపెట్టింది. మన్నెం ప్రజలు ఆయన్ని దేవుడిలా ఆరాధించడం మొదలుపెట్టారు.

గాంథిజీ మొదట సీతారామరాజు పంధాను వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఆయన దేశభక్తిని, త్వాగనిరతినీ బహుముఖాలుగా ప్రశంసించాడు.

90

1923 సెప్టెంబర్‌లో ప్రభుత్వం మల్గ్లుదొరను అరెన్టుచేసి ఆయనకు ద్వీపాంతరవాన శిక్ష విధించింది. బ్రిటిష్‌ సైనికులు కొందరు గెరిల్లా వీరులను హతమార్చారు. ఐనా... సీతారామరాజు వెనుకడుగు వేయలేదు. ఉద్యమాన్ని పర్లాకిమిడి, జయపూర్‌ అరణ్య ప్రాంతాలకు విస్తరింపజేయాలని సంకల్పించాడు. ఆ లక్ష్యసాధన కోసం ఆయనే స్వయంగా పర్గాకిమిడి అడవుల్లోకి వెళ్లాడు. అక్కడే తన భవిష్యత్‌ కార్యక్రమాలకు వ్వూాహరచన చేసే పనిలో నిమగ్నమయ్యాడు.

ఆ కారణంగా కొద్దికాలం ఉద్యమంలో స్తబ్దత పర్టడింది. దానిని అవకాశంగా తీసికొని 1924 జనవరిలో మన్యం ప్రాంతానికి అథి కారిగా ప్రభుత్వం రూధర్‌ఫర్ట్డ్‌ను నియమించింది. ఉద్యమాన్ని నిర్వీర్యం చేసేందుకు అస్థాం నుండి రెఫిల్స్‌ దళాన్ని ఘూర్కా దళాన్ని నర్స్‌పట్ష్నం రప్పించింది. ఆ రెండు దళాల నాయంతో రూథర్‌ఫర్డ్‌ 50 మంటి గిరపరాధులైన గిరిజనులను అరెస్టుచేసి ప్రవాస శిక్ష విధించాడు. 183 మందికి అన్మ్సాయంగా జరిమానాలు విధించి హద్దు మీరితే శిక్ష తప్టదని హెచ్చరించాడు. సైనికుల ద్వారా అనేక గ్రామాలను తగుల బెట్టించి శృశానాలుగా మార్చాడు. ఆ హింసాకాండతో మన్యం ప్రజలు గుండె నిబ్బరం కోల్పోయారు.

మృత్యువును ఆహ్వానించిన సీతారామరాజు సీతారామరాజు అనుచరులతోపాటు మన్యం ప్రాంతంలో గత “కొండపల్లిలో ఉన్నాడని గూఢచారి శాఖకు చెందిన ఇన్‌స్పెక్టర్‌ ఉపేంద్ర పట్నాయక్‌కు తెలిసింధి. వెంటనే అన్ఫాం, మలబార్‌ పోలీసు అను అక్కడకు పంపాడు. గ్రామంలోని ప్రతి అంగుళాన్ని పోలీసులు జల్లెడబట్టారు. కానీ... రామరాజు అక్కడ లేడు. అక్కసుతో పోలీసులు ఆ గ్రామాన్ని కాల్చి బూడిదజేశారు. ఆ వార్త అగ్లిరాజుకు తెలిసింది. అతని అసలు పేరు పేరిచర్ల సూర్భ్శనారాయణరాజు. సీతారామరాజు అను 91

చరులలో అతి ముఖ్యుడు. విఫ్లవ పోరాటంలో వెనుటిరిగి చూడని మహావీరుడు. అదను దొరికినప్పడల్లా బ్రిటిష్‌ సైనికుల గుడారాలకు అగ్జిపెట్టి ధ్వంసం చేయడం అతని నిత్వ్సక్యత్సం. అందుకే విప్త్షవయోధు అంతా అతన్ని 'అగ్గిరాజుని పిలిచేవారు.

ఆవేశానికి మారుపేరైన అగ్గిరాజు మే నెల 6వ తేబి కొండపల్లిలో మకాం చేసియున్న శత్రు సైనికులపై కొందరు అనుచరులతో కలిసి హఠాత్తుగా దాడి చేశాడు. ఆ పోరాటం ఇరువర్లాల మధ్య భయంకరంగా జరిగింది. దురదృష్టవశాత్తు అద్రిరాజు కండ్లముందే ఇద్దరు ఏప్లవ వరులు నేలకొరిగారు.

రాజు అగ్రిమీద గుగ్లిలమయ్యాడు. శత్రుమూకలపై ఎడతెరపి లేకుండా గుండ్ల వర్షం కురిపించాడు. ఇంతులో తూటాలు నిండు కోవడంతో అతని తుపాకీ మూగవోయింటది. ఆ సంగతి అగ్దిరాజు గ్రహించాడు. “తుపాకీలో కనీసం ఒక్క గుండు మదిలి ఉన్నా నన్ను నేను కాల్చకునేవాణ్ణి. విథి వక్రించి ఆ యద్యష్టం కూడా నాకు లేకుండా పోయింటి అని తనలో తాను బాధపడుతూ అటూ ఇటూ చూశాడు. కొద్ది దూరంలో ఒక బావి కనిపించింది. “ప్రాణాలతో వైరివర్ణానికి చిక్కడం కంటే ఆ బావిలో దూకి చావడం మేలొనుకున్నాడు. రెండో ఆలోచన లేకుండా నూతివైపు దౌడు తీశాడు. సాయుధులైన పోలీసు లతన్ని తరుమనాగారు. అందులో ఒక దుర్మార్గుడు అద్దిరాజు కాలికి గురిజూసి తుపాకీ పేల్చాడు. ఆ గుండు దెబ్బకు అద్దిరాజు కాలు రక్త సిక్తమైంది. ఆ బాధ భరిస్తూనే రాజు బల్లిలా నేలమీద పాకుతూ వెళ్టి నూతిలో పడిపోయాడు. అప్పడు కూడా రాజు కోరిక నెరవేరలేదు. ఫలితంగా సైనికులకు ప్రాణాలతో బంటీ అయ్యాడు. ప్రభుత్వం ఏ విధమైన విచారణ లేకుండానే సంకెజ్టే తోడుగా అగ్లిరాజును అండ మాన్‌ భివులకు తరలించి “చచ్చేవరకూ ఇక్కడే నీ నివాసం” అని చెప్పింది. అజ్జాతంలో ఉన్న రామరాజుకు అగ్గిరాజు విషాదగాథ ఆరని మనోవేదన కలిగించింది.

92

తాను ప్రారంభించిన విప్లవోద్యమం మూలంగా అనేకమంది వరులు మరణించడం, వేలాది అమాయకులు చిత్రహింసలకు గురి కావడం సీతారామరాజుకు పదే పదే గుర్తురాసాగాయి. ముఖ్యంగా మల్లుదొర, అదగ్దిరాజు వంటి యోధులు ద్వీపాంతరవాస శిక్షకు గురి కావడం, అనేక గ్రామాలు సైనిక ముష్కరుల దురాగతాలకు ధ్వంసం కావడం మొదలైన సంఘటనలు తత్త్వజ్ఞాన పరాయణుడైన సీతారామ రాజు హృదయాన్ని కకావికలం చేశాయి. తాను ఏ లక్ష్యంతో విప్లవోద్య మానికి శ్రీకారం చుట్టాడో, ఆ లక్ష్యం నెరవేరకపోగా - నెరవేరుతుందన్న ఆశకూడా కనుచూపుమేర దూరంలో ఆయనకు కన్సించలేదు. మన్యం ప్రజల ప్రాణరక్షణ కోసం “నేనేం చేయాలి? నేనేం చేయాలి?” అని తన్ను తాను ప్రశ్చించుకుంటూ రామరాజు రాత్రంతా నిద్రలేకుండా గడి పాడు. కృష్ణదేవుపేటలో రూథర్‌ఫర్డ్‌ నేతృత్వంలో బక సభ జరిగిందని ఆ సభకు “మంపహి గ్రామ మునసబు కూడా వెళ్టాడని తెలుసుకున్నాడు. మునసబు గారి పట్ల తనకున్న చనువుకొద్ది సభలో జరిగిన చర్జన్‌ యాంశాలను తెలుసుకొనేందుకు రామరాజు మర్షాడు ఉదయం ఆయన వద్దకు వెళ్ళాడు. మునసబు ఆయనను సాదరంగా ఆహ్వా నించాడు. సీతారామ రాజు ముఖం నిర్వేదంతో నీరసించి ఉండడం గమనించాడు. ముందు ఆయనలో స్వస్థత నింపాలను కున్నాడు. తక్షణం కొన్ని పండ్లు పాలు తెప్పించి “స్వీకరించండి రాజుగారూ ! అన్ని విషయాలు తర్వాత మాట్లాడుకుందాం” అన్నాడు. మునసబు తనపట్ల చూపిన ఆదరాభి మానాలకు రాజు ముగ్గుడై మునసబుతో యిలా అన్నాడు. “క్షమించండి ముననబుగారూ ! నా మనసిప్పడు తినుబండారాల మీద లేదు. నా మూలంగా మన్యం ప్రజలు అనేక కష్టాలకు గురయ్యారు. పరిస్థితి మరింత విషమించక ముందే ఈ సమస్యకు నా చేతనైన పరిష్కారం చూపాలని నిర్ణయించుకున్నాను. అందుకు మ్‌ నహాయం కావాలి. దయ వుంచి నన్ను బ్రిటిష్‌

9

సైనికులకు పట్టించి, నారిచ్చే పదివేల రూపాయలు బహుమతిగా స్వీకరించమని ప్రాధేయపడ్డాడు. నేను పదివేల రూపాయలకు ఆశపడి మ్‌ వంటి ప్రజా నాయకుణ్ణి ఆ కిరాతకులకు అఫ్టగించేత నీచుణ్ణి కాదూ అని సవినయంగా జవా బిచ్చాడు మునసబు.

అయితే కొయ్యూరు గ్రామానికి దగ్గరలో ఉన్న నదిలో న్నానం చేసి కర్మ సాక్షియైన నూర్శభగవానుని కర్ధ్యమిచ్చి నా ఆశయం నెరవేర్ట్మమని ఆయన్నే వేడుకుంటాను” అంటూ అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయాడు సీతా రామరాజు.

“రాజుగారు తన ఆతిధ్యం స్వీకరించలొదన్న బాధ ముననబు హ్యదయాన్ని తొలిచివేస్తూనే వుంది. ఆ కారణంగా... సుమారు 10 సంవత్సరాల వయస్సు గల ఒక కోయబాలుడి చేతికి పండ్లూ, పాలూ ఇచ్చి రామరాజు కందజేయొమని యేటివద్దకు పంపాడు. మునసబు మాట ప్రకారం ఆ కుటల్దవాడు, భక్తి తద్ధలతో వాటిని రాజుగారి కందించాడు. ఆ పాలగ్గాసులో రామరాజు మునసబు గారి హృదయం కని పించింది. తిరస్కరించడానికి మననంగీకరించలేదు. ఆయన మంచితనాన్ని మననం చేసుకుంటూ సీతారామరాజు ఆ పాలను మాత్రం స్వీకరించాడు.

తరువాత తన ఉనికిని తెలియజేస్తూ న్న చీటీ వ్రాసి ఆ బాల కుని చేతికిచ్చి దగ్గరలో ఉన్ల సైనికుల కందజేయమని గడ్డం బట్టుకొని బ్రతిమాలాడు. ఆ యోగిపుంగవుని బుజ్జగింపు ఆ అమాయక బాలుణ్ణీ ఆనందంలో ముంచెత్తింది. అంతే... పరుగు, పరుగున వెజ్టి “రాజుగారు మీకిమ్మన్దొరంటూ చీటీ ఇన్‌స్పెక్టర్‌ ఆళ్వార్‌ నాయుడికిచ్చారు.

ఆ లేఖలోని సొరాంశాన్ని ఆళ్వార్‌ నాయుడు జమేదార్‌ కంచు మీనన్‌కు చెప్పాడు. కంచుమీనన్‌ దానినొక హెఛ్చరికగానే

య!

భావించాడు. క్షణం పాటు విభ్రాంతికి లోనయ్యాడు. బునకొట్టే పామును హతమార్దాలంటే గట్టి ప్రయత్స్షం అవసరమనుకున్నాడు. వెంటనే సాయుధులైన వంద లాది మలబారు సైనికులతో ఆ యిద్దరూ నటితిరానికి బయలుదేరారు. సైనికుల కంటే ముందు వాళ్ళ చేతుల లోని తుపాకులు సూటిగా సీతా రామరాజువైపే చూస్తూ వెళుతున్లాయి. ఆ దృశ్యం అప్పటికే స్నానం ముగించుకుని ఒడ్డుకు చేరిన సీతారామ రాజుకు కనిపించింది. వెంటనే సైనికులనుద్దేశించి యిలా అన్నాడు. “మీ తుపాకులను నాపై ప్రయోగించవలసిన అవసరం లేకుండా నేనే స్వళ్చందంగా మీకు లొంగిపోతున్నానూ అంటూ రెండు చేతులు ముందుకు చాచాడు. ఇంత మంచి అవకాశం మళ్టీరాదన్హ ఉద్దేశంతో క్షణం ఆలస్యం చేయ కుండా ఆ కర్షయోగిని బంధించారు సైనికులు, స్వళ్ళందంగా లొంగిపోయిన శత్రువుకు కారాగార శిక్ష ఐిథిస్తారే తప్ప అతని ప్రాణం తీసేందుకు సాహసించరు. అంతటి నీతి, వలస పాలకులకు ఉంటుందనుకోవడం “కనాయివాడి కత్తికి కరుణ వుంటుందను కోవడమే !” ఈ సూక్తిని నిజం చేస్తూ సైనికులు సీతా రామరాజును అతి కర్కశంగా ఈడ్డుకుంటూ వెళ్ళి కొయ్యూరులో ఉన్న మేజర్‌ గుడాల్‌కు అప్పగించారు. సీతారామరాజు ముఖంలో చింత అణుమాత్రం కూడా గుడాల్‌కు కనిపించలేదు. అతని ధైర్యృసాహసాలనూ - తెగువనూ మనస్సులోనే అభినంధించి 'ముందా కట్లు విష్టండి' అని సైనికులను ఆదేశించాడు. తక్షణం సేీతారామరాజును బంధవిముక్తుణ్ణి చేశారు. బోను నుండి బయటికి వచ్చిన కొదమ సింహంలా కనిపించు చున్న సీతారామరాజు నుద్దేశించి మేజర్‌ గుడాల్‌ ఇలా అన్నాడు - “మిష్టర్‌ సీతారామ రాజూ ! నీ శార్య సాహసాలను నేను అభి నందిస్తున్నాను. నీతో కరచాల నం చేయాలని నా చెయ్యి ఉవ్వళ్ళూరు తుంది” అంటూ తన చేతిని ముందుకు చాచాడు. ర్‌

అప్పుడు సీతారామరాజు చెప్పిన సమాధానం గండశిలలను కూడా కన్నీరు పెట్టిస్తుంది. దుర్షిరీక్షణమైన నేత్రాలతో సీతారామరాజు కొరకొర చూస్తూ... “మిష్టర్‌ గుడాల్‌ ! నా చేయి నీ చేతిని తాకితే భారతమాత గొల్లున విలపిస్తుంది. నేను నా ప్రాణాలను ఆ మహా మాతకు కానుకగా యివ్వదలచే స్వచ్చందంగా మకు బంటినయ్యాను. నీకు ధైర్యముంటే మీ తుపాకీ గుండ్లకు నన్ను బలి చేయండి, అంతే గాని పిరికిపందలా కాళ్ళబేరానికి బదులు చేతుల బేరం పెట్టకండి” అని తీవ్రమైన స్వరంతో ఉద్భాటించాడు. ఆ హెచ్చరికను సవాల్‌గా తీసుకున్నాడు గుడాల్‌. కనుసైగతో తిరిది బంధించమని సైన్యాన్ని ఆదే శించాడు మేజర్‌. ఆ ఆదేశాన్ని సైన్సం క్షణంలో ఆచరణలో పెట్టింది. ఐనా సీతారామరాజు చలించలేదు. ఇంతలో సైనికులు ఆ మహావరుని యీడ్డుకవెజ్చి ఒక చెట్టకు కట్టినేశారు.

ఆ యోగిపుంగవుని స్పర్శకు చెట్టు పులకించి పోయింటి. తన కళ్ళ యెదుట జరుగబోతున్న ఉపద్రవాన్ని తలచుకొని బాధపడింది. యింతలో నాయుధులైన సైనికులు వలయాకారంగా చెట్టును చుట్టు ముట్టారు.

వెంటనే మేజర్‌ గుడాల్‌ సీతారామరాజునుద్దేశించి - “మిష్టర్‌ రామరాజూ ! ఇంకొక క్షణంలో నీ ప్రాణాలు గాలిలో కలసిపోతాయ్‌ ! నీ చివరికోరికగా యేదైనా చెప్పవలసింది వుంటే చెప్పు” అన్నాడు.

తక్షణం రామరాజు మిష్టర్‌ గుడాల్‌ !

నేను శౌర్యానికి పెట్టిన పేరైన తెలుగు గడ్డ్దమ్‌ద జథ్మించాను. భారతమాత దాస్యశ్చంఖలాలను తెగద్రుంచటం కోసం మీ ప్రభుత్వం మీద కత్తిదూశాను. మృత్యువును నాయంతట నేను కౌగలించు కునేందుకు సిద్ధపడ్డాను. చెషప్టవలసిందంతా నా దేశ ప్రజలకు ముందే చెప్పాను.

06

నా మరణం వేలాదిమంది విప్లవయోధులకు మార్గదర్శకం కజెతుందని, చెక్కుచెదరని గుండెతో మీకు చిక్కాను. ఇంకా ఆలస్యం దేనికి? మ ఘాతుకానికి శ్రీకారం చుట్టండి. నాలో సల సలకాగుతున్న రుధిరం మీ తుపాకులను చేతులుసాచి ఆహ్వానిస్తున్తది. కాల్టండిరా” అంటూ గుండెను ఎదురొడ్డాడు. మేజర్‌ గుడాల్‌ ఆగ్రహం కట్టలు త్రెంచుకుంది. తానే స్వయంగా తుపాకీ అందుకున్నాడు. అమానుషంగా సీతారామరాజుపై గుండ్లవర్షం కురి పించాడు. రాజు శరీరమంతా గాయాలతో రక్తసిక్తమైంది. భరించలేని బాధను అణయకుంటూ...

“ఐముష్టర్‌ మేజర్‌? నా వొక్కడి ప్రాణం తీయడానికి తుపాకీలోని గుండ్లన్నీ ఉపయోగించావు; మిగిలిన గుండ్లయిపోకముందే నా గుండెను గురిజూచి కాల్చు అన్నాడు. అంతే - మేజర్‌ చేతిలోని తుపాకీ అతి కర్కశంగా ఆ పనిచేసింది. “వై భరతమాతా” అంటూ సీతారామ రాజు నేలకొరిగాడు. అధి 1924 మే 7వ తేటి. అప్పటికి ఆ మహా యోధుని వయస్సు 27 సంవళ్ష్చరాలు మాత్రమే !

సీతారామరాజు పార్ధివ దేవోన్ని 1924-5-8 తేటి సైనిక ముష్క రులు అతి గోప్పంగా దహనం చేశారు.

ఆ వార్త విన్న రాజుగారి మాత్యమూర్తి సూర్యనారాయణమ్మ గారి వేదన, పరిసరాలను కూడా కంటతడి పెట్టించింది. ధర్మనిరతిన్‌, దైవభక్తిని ఉగ్గుబాలలో రంగరించిపోసి తాను ప్రాణ సమానంగా పెంచుకున్న వీరపుత్రుని కళేబరాన్నైనా చూడాలని ఆ మహాతల్లి పొంగి వస్తున్న శోకాన్ని కొంగున దాచుకొని పడుతులేస్తూ కాలినడకన బయలుదేరింది. 'తుని' దగ్గరకు వెళ్టేసరికి తన గారాలబిడ్డ శవాన్ని సైనికులే దద్ధం చేశారని తెలిసింది. కుమారుని చితాభన్మానైనా వ్యతి చిహ్నంగా దాచుకుందామని క్యష్ణాదేవ్‌పేటదాకా వెళ్చింది. కాని కృృశా నంలో పిడికెడు బూడిద కూడా లేదు. అప్పడామె కళ్ళలో స్రవించిన

97

దుఖాశ్రువులు క్రిందికి జారే ఓపిక లేక అక్కడే ఆగిపోయాయి. ఐతేనేం ఆ తల్లి ముద్దుబిడ్డ త్యాగం అజరామరమైన చరిత్రగా యావద్చారత ప్రజల మనఃఫలకాలపై ముద్రితమ్రైంది.

ఆ తర్వాత ధర్మనిరతిలో, బుజువర్తనలో, సశ్చిలంలో మహాత్మా గాంధీతో పోల్చదగిన మహోన్నత వ్యక్తి, దేశబంధు చిత్తరంజన్‌దాన్‌ 1925 జూన్‌లో మరణించడం దేశప్రజల నందరినీ శోకసంతప్పుల్ని చేసింది. ముఖ్యంగా స్వరాజ్య పార్టీకి ఆయన మరణం పిడుగుపాట్రెంది.

ఆ తర్వాత జరిగిన ఎన్నికల్లో ఒక్క మద్రాసు రాష్ట్రంలో తప్ప మిగతా అన్ని చోట్ల “స్వరాజ్య” పాల్టీ పరాజయం పాలైంది. లెజిస్లేటివ్‌ కౌన్సిల్లో ఆ పార్టీకి మెజార్టీ లభించినప్పటికీ మంత్రివర్గాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి “స్వరాజ్బపార్ట” అంగీకరించలేదు. ఆ కారణంగా డా॥ సుభ్బరాయన్‌ నాయకత్వాన మద్రాసులో ఇండిపెండెంటు మంత్రివర్గం విర్దడింది.

జాతీయోద్యమంలో కమ్యూనిస్టుల పాత్ర

భారత జాతీయ కాంగ్రెన్‌కు అనుబంధంగా “సోషలిస్టు లేబర్‌" పార్టీని స్థాపించడం మంచిదని తొలిసారిగా డాంగే ప్రకటించాడు. దాంతోపాటు “లేబర్‌ కిసాన్‌” పార్టీని స్థాపించడం కూడా అవసర మన్నాడు సింగారవేలు చెట్టియార్‌. ఆ విధంగా కమ్యూనిస్టులు బక వైపు వర్ణ సంఘాల న్థాపన కొరకు ప్రయత్నిస్తూనే మరోవైపు కాంగ్రెస్‌లో వుంటూ సంపూర్ణ స్వాతంత్రం కోసం కృషి చేయనాగారు.

1925 డిసెంబర్‌ ఆఖరు వారంలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ సమావేశం కాన్టూర్‌లో జరిగింది. అదే నెలలో 26వ తేదిన భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రారంభ సమావేశం కూడా కాన్తూర్‌లోనే జరిగింది. ఆ సమావేశానికి సింగార్‌వేల్‌ చెట్టియార్‌ అధ్యక్షత వహించారు.

ర్క

ఆహ్వాన సంఘాథధ్యక్షుడుగా హజరత్‌ మొహానీ వ్యవహరించాడు. ఆ తర్వాత 1925-26 సంవత్ళరాల మథ్య బెంగాల్లో ముజహర్‌ అహమ్మద్‌, ఇస్లామ్‌ ప్రసిద్ధకవి నజ్రుల్‌, కుతుబుద్దీన్‌ అహమ్మద్‌ - హేమంతకుమార్‌ సర్కార్‌; (సి.ఆర్‌. దాస్‌ కార్యదర్శి, మున్నగువారు “పెజెంట్సు అండ్‌ వర్మర్సు పార్టీని న్ధాపించారు.

ఆ సంవత్షరంలోనే పంజాబ్‌లో గదర్‌పార్టీ నాయకుడైన సంతోక్‌ సింగ్‌ “కీల్లొ అనే పత్రికను స్థాపించి దాని ద్వారా ఉద్భమ ప్రచారానికి మరింత ఊపునిచ్చాడు. కొందరు గదర్‌ వీరులు సంతోక్‌సింగ్‌తో చేతులు కలిపారు. తరువాత “బబ్బర్‌ అకాలొ ఉద్యమంలో పాల్గొన్న తీవ్రవాదులతో కలసి సోహన్‌సింగ్‌ అధ్యక్షతన “కీర్తికిసాన్‌” పార్టీని న్ధాపించారు.

1927 జనవరిలో “మిరాజకర్‌, జోగ్లేకర్‌, ఘాటొల నాయకత్వాన “వర్కర్స్‌ అండ్‌ పెజెంట్సు పార్టో స్థాపించి జౌళమిల్లు కార్మికుల సమస్యల పరిష్కారం కొరకు పోరాటం ప్రారంభించారు. ఆ విధంగా కమ్యూ నిస్టులు కార్మిక వర్గాలతో సన్నిహిత సంబంధాలు పెంచుకున్నారు.

1927లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యుడైన - సక్లత్‌వాలా బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటుకు ఎన్నికయ్యాడు. ఆయన దేశంలోని అనేక సభలలో వివిధ అంశాలపై చేసిన ప్రసంగాలు పార్టీలకతీతంగా లక్షలాదిమందిని ఆకట్టుకున్నాయి. కాంగ్రెసు వారి ఆథధిపత్వంలో ఉన్న వురపాలక సంఘాలు కూడా ఆయన్ను ఘనంగా సత్కరించాయి. గాంథిజీ ఆ సందర్భంలో యిలా అన్నారు. “కామ్రేడ్‌ ! నక్లత్‌వాలా నిజాయితీ కొనియాడదగినది. ప్రస్తుతం ఆయనా, నేనూ, రెండు విభిన్న మార్తాలలో పయనిస్తున్నా ఏదో ఒకరోజు ఇద్దరం కలసి ముందుకు నాగగలమని ఆశిస్తున్నాను అన్నారు.

1927లో మద్రాసులో జరిగిన భారత జాతీయ కాందగ్రెన్‌ మహా సభ “పరిపూర్ణ స్వాతంత్ర్యమే మా లక్ష్యం” అని ఏకగ్రీవంగా తీర్మా

రం

నించింది. పీడిత ప్రజల సంక్షేమం కోసం ఒక అంతర్జాతీయ సంస్థను స్థాపించడం అవసరమని భావించి జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూను బ్రస్సెళ్స్‌లో జరిదే మహాసభకు ప్రతినిథిగా పంపింది. ఆసభకు గౌరవాధ్యక్షుడిగా నెహ్రూ ఎన్నికయ్యాడు. అదే సందర్దంలో మోతీలాల్‌ నెహ్రూతోపాటు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కూడా సోవియట్‌ యూనియన్ను సందర్శించారు. సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఆశయాలను గురించి, ఆ దేశం సాధించిన విజయా లను గురించి నెహ్రూ అనేక వ్యాసాలు వ్రాసి హిందూ పత్రికలో ప్రకటించాడు.

అప్పట్లో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కన్సర్వేటివ్‌ పార్ట్‌ ఆధిపత్సంలో వుంది. త్వరలో జరుగనున్ల ఎన్నికల్లో లేబర్‌పార్టీ చేతిలో పరాజయం పాలౌతా మన్న భయం ఆ పార్టీకి పట్టుకుంది. తమ సాన్రూజ్బవాద భవిపష్కత్తును ఏమాత్రం పరిపాలనానుభవం లేని లేబర్‌పార్టీకి అషప్టదించడం ప్రమాద హేతువుగా భావించింది. 1927లో ప్రధానమైన రాజ్యంగ సంస్కరణ లను రూపొందించేందుకు సర్‌జాన్‌ సైమన్‌ అధ్యక్షతన ఆరుగురు ఆంగ్లేయులతో బక కమషన్‌ను నియమించింది. భారతదేశ రాజకీయ భవితవ్యాన్ని నిర్ణయించే ఆ కమీషన్‌లో ఒక్క భారతీయుడు కూడా లేకపోవడం ప్రజలు జీర్ణించుకోలేకపోయారు. భారతీయుల ఆత్మ గౌరవాన్ని దెబ్బతీయడానికి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం బుద్డిపూర్వకంగా చేసిన కుట్రగా దానిని భావించారు ప్రజలు. సహజంగా రాజకీయాలకు దూరంగా ఉండే తటస్థవాదులు కూడా ఆ అవమానాన్ని భరించలేక పోయారు. 'తేజ్‌బహదూర్‌సఫ్రూ' నేతృత్వంలోని లిబరల్‌ ఫెడరేషన్‌ - భారత పారిశ్రామిక వాణిజ్య కాంగ్రెస్‌ - హిందూ మహాసభ, సైమన్‌ కమీషన్‌ బహిష్కరణకు తమ సంపూర్ణ మద్దతును ప్రకటించాయి. ముస్లింల్‌గ్‌లో అత్యధిక మద్దతు ఉన్న జిన్నా కూడా ఆ బహిష్కరణను సమర్ధించాడు.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ ఆ బహిష్కరణను ఒక మహోన్నత ప్రజా ఉద్యమంగా మార్షింది.

100

1928 ఫిబ్రవరి 3వ తేది జాన్‌ సైమన్‌, ఆయనతోటి సభ్యులు భారతదేశంలో కాలుమోపగానే నిరసన తెలిపే కార్భక్రమం వ్రారంభ మైంది. దేశంలోని ప్రధాన నగరాలూ, పట్టణాలూ, జనసముద్రంతో నిండిపోయాయి. లక్షలాదిమంది ప్రజలు నల్లజెండాలు చేతబట్టుకొని “సైమన్‌ గోబ్బాక్‌” అన్న నినాదంతో ర్యాలీలు నిర్వహించారు. మద్రాసులో పోలీసులకూ ప్రదర్శనకారులకూ మథ్య తీవ్రమైన ఘర్షణ చెలరేగింది. ఆ సందర్ధంగా జరిగిన కాల్పుల్లో ఒక యువకుడు అక్కడికక్కడే మర ణించాడు. రక్తపు మడుగులో పడియున్న ఆ శవం దర్గరకు వెళ్టేందుకు ప్రయత్నించిన టంగుటూరి ప్రకాశంగారిని పోలీసులు అడ్డగించారు. ఆగ్రహోదగ్రుడైన ప్రకాశం పంతులు తన చొక్కాను చీల్చి ఛాతీని యెదు రొడ్డి “మకు ధైర్యముంటే ముందు నన్నూ కాల్టిండిరా " అంటూ సాయుధులైన పోలీసులను హెచ్చరించాడు. ఆ హెచ్చరికకు పోలీసుల చేతులలోని తుపాకులు అదిరి కిందబడ్డాయి. ఆ నంథధుటన దేశమంతటా సంచలనం సృష్టించింది.

ఆ రోజులలో బందరు తాలూకా బోర్డు ప్రెసిడెంటుగా వున్న గొట్టి పాటి బ్రహ్మయ్య సైమన్‌ రాకను నిరసిస్తూ ఆఫీసు భవనం మీద నల్ల జెండా ఎగురవేశాడు. బోర్డు ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించబడుతున్న పాఠ శాలలన్నింటికీ సెలవు ప్రకటించి “సైమన్‌ గోబ్బాక్‌ొ అన్న నినాదాలు వ్రాసిన బోర్జులు విద్యార్థుల చేతికిచ్చి నిరసన ప్రదర్శనలు జరిపించాడు. విద్యార్థులు సమథికోత్సాహంతో నల్లబాడ్డీలు ధరించి ఊరూరా తమ నినాదాలతో హోరెత్తించారు.

బెజవాడ, శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, ఐలూరు, గుంటూరు, కర్నూలు మొదలగు పట్టణాలలో పురపాలక సంఘాలు “సైమన్‌ కమీషన్‌” బహిష్కరణను బలపరుస్తూ తీర్మానాలు చేశాయి. అయ్య దేవర కాళేశ్వరరావు, కొండా వెంకటప్పయ్య, పట్టాభి సీతారామయ్య, కళా వెంకట్రావు, బులుసు నాంబమూర్తి మొదలైన అంధ్ర నాయకులు

101

స్వయంగా "సైమన్‌ కమీషన్‌” బహిష్కరణోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. ప్రభుత్వం ఆ నాయకులందర్నీ అరెస్టు చేసింది. బులుసు సాంబ మూర్తికి మాత్రం ఒక సంవత్సరం జైలుశిక్ష విధించింది.

ఆంధ్రాలో తనపట్ల పెల్లుబికిన నిరసనోద్యమం సైమన్‌ను కోపోద్రిక్తుణ్ణి చేసింది. ఫలితంగా “సింధు, బరిన్గా రాష్ట్రాల పర్హాటుకు సిఫారన్‌ చేయడంతోపాటు కొన్ని ఆంధ్రప్రాంతాలను జరిన్సా రాష్త్రంలో చేర్చి తన అక్కసు తీర్చకున్నాడు సైమన్‌.

తర్వాత సైమన్‌ బ్యందం కలకత్తా, లాహోర్‌, లక్నో పూనా మొదలైన నగరాలకు వెళ్టింది. ప్రతిచోట "సైమన్‌ గోబ్యాక్‌” అన్న నినాదాలతో నల్లజెండాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి. లక్షోలో కమషన్‌ సభ్యుల గౌరవార్థం చేసిన విందులో “గోబ్యాక్‌ సైమన్‌” అన్న నినాదాలు ముద్రించిన బెలూన్‌లు, గాలిపటాలు ఆకాశమంతటా నిండి వోయాయి. ఆ సందర్భంగా ప్రదర్శనకారులపై వోలీసులు జరిపిన దమనకాండ ఘోరాతిఘోరమైనది.

లక్నోలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూను, గోవింద్‌ వల్లభ్‌పంతును పోలీసులు లాఠీలతో దారుణంగా కొట్టారు. అదే సమయంలో పంజాబ్‌కు చెందిన మహానాయకుడు లాలా లజపతిరాయ్‌ని పోలీసులు అతి కర్కశంగా లాఠీలతో కొట్టారు. దాంతో ఆయన ఛాతి రక్తసిక్తమైంది. ఆ గాయాలతో బాధపడుతూనే ఆ ప్రముఖ స్వాతంత్ర యోధుడు 1928 నవంబర్‌ 17వ తేదీ కన్ను మూశాడు. ఆ మనో ఏరుని మరణం భగత్‌సింగ్‌లో ప్రతీకారేచ్చను రగిల్చింధి. లాలా లజపతిరాయ్‌. చావుకు ప్రధాన కారకుడైన పోలీసు అధికారి శాండర్స్‌ను హతమార్చాలని భగత్‌ సింగ్‌ నిర్ణయించుకున్నాడు. ఈ ఏరుని శౌర్శ పరాక్రమాలను తర్వాత చర్చించుకుందాం !

సైమన్‌ కమీషన్‌ బహిపష్కరణోద్యమం కొత్తతరం రాజకీయ చర్భ లకు నాంది పలికింది. ముఖ్యంగా యువత రెట్టించిన ఉత్సాహంతో

102

ఉద్యమంలో దూకింది. ఆ నూతన తరానికి, జవహర్‌ లాల్‌ నెహ్రూ, సుభాష్‌ చంద్రబోసు నాయకులుగా వ్యవహరించారు. వారి నేతృత్వం యువతరానికి రెట్టించిన ఉత్తాహాన్నిచ్చింది. నెహ్రూ - సుభాషద్వయం దేశవ్యాప్తంగా వివిధ రాష్ట్రాలలో పర్యటించి యువకులను విద్యార్థు లను, ఉద్దేశించి చేసిన ప్రనంగాలు, వారిలో క్రొత్త ఉత్తేజాన్ని రేకెత్తించాయి. సంపూర్ణ స్వరాజ్వ నాధన కోసం 1928 డిసెంబర్‌ 19వ తేటి బులుసు సాంబమూర్తి అధ్యక్షతన అంధ్రాలో ఒక నమావేశం జరి గింది. డా॥ బ్రహ్మజోస్యుల సుబ్రహ్మణ్యం, తెన్నేటి విశ్వనాధం మొదలైన ప్రముఖులు పాల్లొన్న ఆ సమావేశంలో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఇండిపెండెన్స్‌లీగ్‌ను పర్పాటుజేశారు. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌, బులుసు నాంబమూర్రి ప్రభ్యతులు కలిసి “ఆలిండియా ఇండిపెండెన్స్‌ లీగొను స్థాపించారు. ఆ సంస్థ ద్వారా దేశ స్వాతంత్ర సాధనతోపాటు, స్వదేశీ సంస్థానాలను, జమీందారీ వ్యవస్థలను రద్దుచేయవలసిన అవసరాన్ని వివ రిస్తూ దేశమంతటా ప్రచారం చేశారు. అదే నెల ఆఖరి వారంలో మోతీలాల్‌ నెహ్రూ అధ్యక్షతన కాంగ్రెన్‌ మహాసభ కలకత్తాలో జరిగింది. ఆ సమావేశానికి ముందు నెహ్రూ కమిటీ నివేదికను చర్చించడం కోసం సభలో పాల్గొన మహమ్మదాలీ జిన్నా జనాభాలో నాల్లవవంతున్న ముస్లింలకు కేంద్ర అసెంబ్లీలో కనీసం మూడోవంతు సీట్లయినా ఇవ్వడం సముచితమని వక్కాణించాడు. ఒకప్పుడు హిందూ ముస్లిం ఐక్సతకు నిర్వరామంగా పాటు పడిన ఆలీ సోదరులు కాంగ్రెసును విడిచిపెట్టడంవల్ల హిందూ - ముస్లిం ఇక్కతకు విఘాతం కలిగింది. “ఆ సమస్యకొక పరిష్కారాన్ని కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సాధించి ఉంటే బాగుండేదని చారిత్రక విమర్శకులు అభిప్రాయ పడ్డారు. 103

1929 మార్చిలో అనేకమంది కార్మిక నాయకులను ప్రభుత్వం మీరట్‌ కుట్రకేనులో అకారణంగా యిరికించి బంధించడం మూలంగా కొందరు కాంగ్రెస్‌ నాయకులు ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ ఉద్య మంలో చేరారు. బులాభాయ్‌దేశాయ్‌, బాంబేలోనూ, సుభాష్‌ చంద్ర బోస్‌ బెంగాల్‌లోనూ ఉన్న “రడ్‌ట్రేడ్‌ యూనియన్లను తమ ఆధిపత్యం లోకి తెచ్చుకునేందుకు ప్రయత్నించారు. అది గమనించిన ప్రభుత్వం, కార్మికుల పోరాటాలకు కాంగ్రెన్‌ పెద్దలు నాయకత్వం వహిస్తే మరిన్ని చిక్కులు ఎదురౌతాయని భయపడింది.

ఆ సందర్భంలో కమ్యూనిస్టులను, కార్మిక సంస్థల పోరాటాలను ఎదుర్కొనేందుకు యజమానుల సంఘాన్ని న్ధాపెంచడం అవసరమని టాటా అభివ్రాయపడ్డాడు. ఆ అభిప్రాయంతో బిర్లా ఏకీభవించలేదు.

జాతీయోద్యమ నాయకత్వాన్ని బలపరచడం ద్వారా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి అడ్డుకట్ట వేయవచ్చ్చునని బిర్లా భావించారు.

కుతే - కలకత్తాలో జరిగిన సోషలిస్తు యువజన కాంగ్రెస్‌ సమా వేశానికి అధ్యక్షత వహించిన జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కమ్యూనిస్పుల్ని కూడా కలుపుకొని సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యోద్యమాన్ని బలోపేతం చేయడం అవసరమని ఎలుగెత్తిచాటాడు.

కలకత్తాలోనే జరిగిన మరొక యువజన కాంగ్రెస్‌ సభకు అధ్యక్షత వహించిన సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌, ఛైనా, రమ్మా జర్మనీ, ఇటలీలోని యువ జనోద్యమాలను ప్రశంసించాడు.

ఆ ఇద్దరి ఆలోచనలలో వైవిధ్యం ఉన్నప్పటికీ - బ్రిటిష నామ్రాజ్య వృతిరేక పోరాటానికి మాత్రం ఇరువర్గాల యువకులూ నడుం బిగించారు.

అది 1929 ఏప్రిల్‌ 8వ తేటి, - ఆ దినం భారతదేశమే కాదు ప్రపంచమంతా దిగ్ర్రాంతికి లోనయ్యే ఒక సంఘటన ఢిల్లీలో జరిగింది.

104

ఆనాడు కేంద్ర శాసనసభలో “ట్రేడ్‌ డిన్టూట్‌ొ బిల్లుపై చర్చ జరుగుతూ ఉంది. మారుపేర్లతో ముగ్గురు యువకులు ప్రేక్షకుల గ్యాలరీలో ప్రవే శించారు. కొద్దిసేపు చర్జ్దల వివరాలను ఆసక్తిగా విన్హారు. అంతలో ఆ ముగ్గురిలో ఒకడైన యువకుడు “ఇక మీ పని కానివ్వండి" అన్నట్లుగా మిగతా యిద్దరికీ కనుసైగజేసి మెల్లగా బయటికి వెళ్ళాడు. వెంటనే ఒక బాంబు అధ్యక్ష స్థానంలో ఉన్న జార్జి మాష్టర్‌ కుర్టీ వెనుక బడింది. భయంకరమైన శబ్దంతోపాటు పొగలు సభా భవనమంతా వ్యాపించాయి. సభ ఆ ఆందోళన నుండి తేరుకోకముందే రెండవ బాంబు పేలింటి ! పరిస్థితి అర్ధంకాని సామ్రాజ్యవాద ప్రతినిధులు భయాందోళనతో నలువైపులా పరుగులు తీయసాగారు. గుండె చెదరిన జార్జి మాస్టర్‌ గడగడవణకుతూ కుర్టీ కింద పిల్లిలా నక్కాడు. సభ్యుల కేకలతో సభ దద్దరిల్లింది. సభలో ఉన్న విఠల్‌ భాయ్‌ పటేల్‌, మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, మదన్‌మోహన్‌ మాలన్మా మహమ్మదాలి జిన్నా ఏం జరిగిందో అర్ధంగాక అయోమయానికి లోనయ్యారు. ఇంతలో “ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌” “సాన్రూజ్యవాద్‌ నాశ్‌హోొ అన్న నినాదాలతో కరపత్రాల వర్షం కురిపించారు ఆ ఇద్దరు. చివరకు బ్రిటిష్‌ సైనికులు ధైర్యం కూడగట్టుకొని తుపాకులెక్కుపెట్టి బయటికి వెళ్తున్న ఇద్దరు యువకుల్ని పట్టుకునేందుకు ముందుకురికారు. పిరికిపందల్లా పారి పోవడానికి మనసిచఛ్చగించని ఆ యువబీరుల జంట న్వళ్చందంగానే వారికి లొంగిపోయింది. ఫలితంగా నామ్రాజ్బవాదలు సంకెళ్ళు వారి చేతులను కట్టిపడేశాయి.

అందులో ఒక యువకుడు “మేం ప్రాణాలకు తెగించే సభలో బాంబులు వేశాం ! మీకు చిక్కకుండా పారిపోదలచుకుంటే బాంబులు విధ్వంసం సృష్టించిన మరుక్షణమే పరుగు లంఘించుకునే వాళ్టం. కానీ - మేం బాంబులు వేసింది సభలో ఉన్న ఏ ఒక్కరినీ చంపడం కోసం కాదు. తెల్లదొరల దమనకాండకు నిరసనగా ప్రజలు

105

ఎన్ని ఉద్యమాలు నిర్వహిస్తున్నా కోట్లాది భారతీయుల హావోకారాలు మిన్నంటుతున్నా లండన్‌లో కొలుపుటీరిన సామ్రాజ్బవాద ప్రభుత్వానికి ఐఏనిపించడంలేదు. ఆ బథిర ప్రభుత్వం మేము విసరిన బాంబు పేలుళ్ళ భయానక శబ్లానికైనా భయపడుతుందన్న ఉద్దేశంతోనే యీ సాహసం చేశాం. ఇప్పడు మీకు బంటీలుగా చిక్కాం. హృాదయంలేని మ్‌ ప్రభు త్వం మాకు ఏ శిక్ష విధించినా అనుభవించడానికి సిద్ధంగా ఉన్లాంో అంటూ గర్హించాడు. అతడే యీ నాటికీ భారతదేశం మరచిపోలేని దమిఫ్లవ యోధాగ్రేసరుడు భగత్‌సింగ్‌ ! అతనితోపాటు రెండవ బాంబు ఐిసరిను వీరుని పేరు బట్‌కేశ్వర్‌ దత్‌.

భారత స్వాతంత్రోద్యమ చరిత్రలో చెరగని స్థానం సంపాదించు కున్న భగత్‌సింగ్‌ వీరోచిత జీవిత ప్రస్థానాన్ని ఒక్కసారి మననం చేసుకుందాం,

పేరు మోసిన పోరాటయోధులకు పుట్టినిల్లు పంజాబ్‌. లాహోరు సమీపంలోని పాందా గ్రామంలో 1927వ సంవత్సరం సెప్టెంబర్‌ నెల 7వ తేటి భగత్‌సింగ్‌ జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి కిషన్‌సింగ్‌. తల్లి విద్యావతి. వాళ్ళది రైతు కుటుంబం. ఆర్భ సమాజ వాటిగా కాంగ్రన్‌ కార్యకర్తగా రైతు నాయకుడిగా పేరంటదిన కిషన్‌సింగ్‌ లాలాలజపతి రాయ్‌ అనుచరుడు. ఆయన తమ్ముడు రైతాంగ ఉద్యమంలో సింహగర్దననలు చేసిన అజిత్‌సింగ్‌. భగత్‌సింగ్‌ పుట్టిన నాటికి అజిత్‌సింగ్‌, బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్బవాదుల యావజ్జీవ కారాగార శిక్షకు గురై ద్వీపాంతర జైల్లో మగ్గుతున్నాడు. భగత్‌సింగ్‌ తాత అర్జున్‌సింగ్‌. ఆయన దైవాన్ని యెంతగా ఆరాథిన్తాడో, దేశాన్ని కూడా అంతే ఆరాథధిస్తాడు ! భగత్‌సింగ్‌ బాల్యం “బాంగాబాకొ గ్రామంలో తాతవద్ద గడించింది. అర్జున్‌సింగ్‌ దేశభక్తిని, దైవభక్తిని మనవడికి ప్రతినిత్యం బోధించేవాడు. భగత్‌సింగ్‌ కూడా తాతగారి సందేశాలను తద్ధగా అలంకించేవాడు. ఆయనా ప్రాథమిక విద్య తాతగారి గ్రామంలోనే పూర్తి

106

యింది. ఆ తర్వాత “లాహోర్‌ దయానంద్‌ ఆంగ్లోవేదిక్‌ పాఠశాలొలో జేరాడు. హాస్టల్‌లో నివాసం. బజంటరి జీవితం. కాలం గడపడానికి దైవభక్తిని తోడుజేసుకున్నాడు. 1919లో జలియన్‌వాలాబాగ్‌లో జరిగిన రక్తసిక్త ఉదంతం దేశ మంతటా ఉద్రిక్తత రేపింది. లాహోర్‌లో ప్రభుత్వ నిషేధాజ్ఞలను ధిక్కరించి వేలాది మంథి స్త్రీలు, పురుషులు, జనరల్‌ డయ్యర్‌ రాక్షస కృత్యాన్ని ఖండిస్తూ మూడుమైక్ట పొడవున ర్యాలీ నిర్వహించారు. ఆ ఊరేగింపును 12 సంవత్సరాల వయస్సులో నున్న భగత్‌సింగ్‌ కళ్చారా చూశాడు. ఆ బాలునిలో ఆవేశం కట్టలు తెంచుకుంది. జలియన్‌వాలా బాగ్‌కు స్వయంగా వెళ్టి దేశభక్తుల రుధిరంతో తడిసిన ఆ మట్టిని స్పృశించడం తన కర్తవ్యంగా భావించాడు.

జంటరిగానే అవ్యుత్‌సర్‌ వెళజ్టి పరుగువంటి నడకతో జలియన్‌ వాలాబాగ్‌ చేరుకున్నాడు. ఆ ప్రాంగణంలో అడుగుమోపగానే ఆ బాలుని కండ్లు దుఃఖాశ్రువులతో నిండిపోయాయి. డయ్యర్‌ తుపాకీగుండ్ల గుర్తులు అతనిలో ఆగ్రహజ్వాలల్లి రేపాయి. రక్తసిక్తమైన ఆ మట్టిని దోసిలి నిండా తీసుకున్నాడు. బరువెక్కిన గుండెతో నాయంత్రానికి యిల్లు చేరాడు. నెత్తుటి ముద్దగా మారిన ఆ మట్టిని బక సీసాలో భద్రపరచి అల్మారాలోపెట్టి మౌనంగా దానివంకే చూస్తూ కూర్చున్నాడు. అగ్రజుని విచారాన్ని గుర్తించిన చెల్లెలు 'అమృ్మత్‌కౌర్‌' మెల్లగా ఆయన్ను సమ్‌పించి “ఎందుకిలా వున్నావు?” అని అడిగింది. భగత్‌సింగ్‌ అల్మారాలో వున్న సీసాను చెల్లెలికి చూపుతూ - “ఇందులో ఉన్నదేమిటో తెలుసామ్మా ! జలియన్‌వాలాబాగ్‌లో ఆంగ్లేయుల తుపాకీగుండ్లకు బలైన వీరుల రక్తంతో తడిసిన మట్టి” అన్నాడు. 'అన్హ్న ఆవేదనను అర్థం చేసుకున్న 'అమ్మత్‌కౌర్‌' తడిపొడిగా ఉన్న కండ్లను తుడుచుకుంటూ మనస్సులోనే ఆ దేశభక్తుడికి చెల్లెలైనందుకు పొంగిపోయింది. భగత్‌ సింగ్‌ తాను ప్రతినిత్సం చేస్తున్న గాయత్రీ జపానికి ఆ రోజుతో స్వస్తి చెప్పాడు. వెంటనే హాస్టల్‌ వదిలిపెట్టి లాహోరుకు మూడుమైళ్ళ

107

దూరంలో ఉన్న తండ్రి దగ్గరకు మకాం మార్చాడు. తండ్రి కిషన్‌సింగ్‌ భగత్‌సింగ్‌కు రాజకీయ అక్షరాభ్యాసం చేశాడు.

అదే సమయంలో లాలాలజపతిరాయ్‌ ప్రోత్సాహంతో ఒక జాతీయ కళాశాల స్థాపించబడింది. దేశభక్తినీ, అభ్యుదయ భావాలనూ విద్యార్థులలో పెంపొందింపజేయాలన్ల్నదే ఆ కళాశాల ధ్యేయం. ఆ విద్యాలయానికి ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉన్న లాలాచెబిల్‌దాన్‌ స్వయంగా రెండు పుస్తకాలు వ్రాశాడు.

ఆ రెండు పుస్తకాలతోపాటు దేశభక్తిని ప్రబోధించే మరికొన్ని పుస్తకాలు అచ్చువేయించి కళాశాల గ్రంథాలయంలో పెట్టాడు. క్రమ క్రమంగా ఎక్కడెక్కడి నుండో సేకరించిన అరుదైన విఫ్టవసాహిత్య గ్రంథాలను అందులో చేర్చాడు. ఆ గ్రంథాలు "చదవడం మూలంగా విద్యార్థుల హృదయాలు ప్రగతిశీల భావాలకు నిలయాలైనాయి.

రాజకీయ గ్రంథాల అధ్యయనంపై యువకుల్లో ఆసక్తి పెరిగింది. అదే కళాశాలలో చదువుతున్న భగత్‌సింగ్‌కు సుఖదేవ్‌, యశ్‌పాల్‌, భగవతీచరణ్‌ వెొొందలైన వారితో పరిచయం బెర్పడింది. ఆ పరిచయంతో ఆయన అపరిమితమైన రాజకీయ వనైవుణ్యాన్ని వోగుజేసుకున్నాడు.

“స్వరాజ్యం నా జవ్యహక్కు” అన్న బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌, గాంథిజీ ఆశయాల కనుగుణంగా ప్రారంభించిన సహాయ నిరాకరణోద్యమాన్ని దేశమంతటా స్త్రీలూ, పురుషులూ, విద్యార్థులూ, యువకులూ, బాల బాలికలూ ఉదృ్భమ స్ఫూర్తితో ముందుకు నడిపించారు.

భగత్‌సింగ్‌ కూడా జెండా చేతబట్టి “వందేమాతరం” అంటూ ఆ ఉద్యమంలో దూకాడు. ఆ పరకిశోరం మూలంగా ఉద్క్మమం మరింత ఉధ్యత రూపం దాల్చింది. ముక్కుపచ్చలారని పసిపిల్లలు సైతం “కందేమాతరం”ొ నినాదంతో గొంతు కలివారు. అలాంటి వారిలో వారణాసిలో విద్యనభ్యసిస్తున్న మరో బాలుని పేరు చంద్రశేఖర్‌.

108

సత్యాగ్రహంలో పాల్త్లొన్ష నేరానికి ఆ బాలుడికి 15 టెత్తపు దెబ్బలు శిక్షగా విధించింది ప్రభుత్వం. ఆ శిక్షను అమలు చేయడంలో బ్రిటిష్‌ సైనికులు ప్రదర్శించిన కిరాతకత్వం మిక్కిలి పాశవికమైనది. ఒక్కొక్క బెత్తం దెబ్బకు శరీరం ిట్లిపోతున్నా ఏమాత్రం బాధపడకుండా చంద్ర శేఖర్‌ “వందేమాతరరంి, “మసహాత్మాగాంథధిజీకి జై” అంటూ శిక్షననుభ రుంచాడు.

ఎన్ని అవాంతరాలెదురైనా అన్నిటినీ అధిగమించి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని దేశం నుండి తరిమికొట్టిడమే ధ్యేయంగా సమస్త ప్రజానీకం ఉరకలు వేసే ఉత్సాహంతో వాడవాడలా కదం త్రొక్కసాగింది.

అయినా ఆ ఉధృమం మూలంగా ఆశించిన ఫలితం లభించదన్న భావం భగత్‌సింగ్‌, సుఖదేవ, యశ్‌పాల్‌, భగవతీ చరణ్‌వర్మ మొదలైన వారిలో యేర్చడింది. వారు అభ్యుదయరాజకీయ గ్రంథాలను విరివిగా అధ్యయనం చేశారు. దేశ రాజకీయ పరిస్థితిని మార్చాలంటే తీవ్రవాద మార్గమే శరణ్బమన్న నిర్ణయానికి వచ్చారు.

అమర వీరుడు కర్తార్‌నింగ్‌ వీరగాథను వివ్లవగీతాలుగా రచించి, ఆ గీతాలను ఉత్తేజపూరితంగా ఆలపిస్తూ ఉరూరా ప్రచారం చేయడం మూలాన రోజురోజుకూ ఉద్యమంలో చేరే యువకుల సంఖ్య పెరుగసాడింది. కార్భక్రవూలు కూడా తీవ్రరూపం దాల్చిసాగాయి. తన కొడుకు తీవ్రవాదంవైపు మొగ్గుతున్నాడని” కిషన్‌సింగ్‌ తెలుసు కొన్లాడు. అహింసావాదియైన ఆయనకు కుమారుడు తప్పత్రోవ ద్రొక్కు చున్నాడనిపించింది. అదను జూచి తన అభివప్రాయాన్ని భగత్‌సింగ్‌తో చెప్పాడు. కాని భగత్‌సింగ్‌ తన మార్గాన్ని మార్చకోలేనని సవినయంగా జవాబిచ్చాడు. పెజ్చిచేస్తే కుమారుడు దారికొస్తాడని భావించిన కిషన్‌ సింగ్‌ ఆ మాట భార్యతో చెప్పి ఎలాగైనా వాణ్ణి పెళ్ళికి ఒప్పించమన్నాడు, తండ్రి మనసు నొఫ్టించవద్దని, తనకు కూడా నువ్వొక ఇంటివాడివైతే చూడాలని ఉందని విద్యావతి కుమారునకు నచ్చజెప్టేందుకు శత

109

విధాలా ప్రయత్తించింది. కానీ భగత్‌సింగ్‌ “మాతాజీ! నేను నీ జత్తిడికి లొంగితే భారతమాతకు ద్రోహం చేసిన వాజ్ఞవుతాను. నువ్వు, నేనూ, నాన్న అందరం ఆ మహామాత బిడ్డలం. ఆ తల్లి బ్రిటిషవారి కబంధ హస్తాలలో చిక్కుకొని విలపిస్తుంటే పెళ్ళి పేరంటం అన్న ఆలోచన రావడం మహాపరాధం. దయయుంచి నా దారిన నన్ను వెళ్టనివ్వండి అంటూ తల్లికి నమస్కరించి అక్కడ నుండి ఢిల్లీకి వెళ్చివోయాడు.

అక్కడ “అర్జున్‌” పత్రికలో కొన్ని రోజులు పనిచేశాడు. సమయం దొరికినప్పడంతా ఉర్దూలో విఫ్లవగీతాలు, ఆంగ్లంలో ప్రభోదాత్మక వ్యాసాలు రాయడం అలవాటు చేసుకొన్లాడు. ఆ కవితలు, వ్యాసాలు, అభ్యుదయ కాముకులకు ఆద్నేయాన్త్రాలయ్యాయి.

భగత్‌సింగ్‌ ఆ తర్వాత అతివాద రాజకీయాలకు కేంద్రంగా ఉన్న కాన్టూరుకు నుకాం మూర్చాడు. అక్కడ కొంతకాలం నగర వీధులలో పత్రికలు అమ్ముతూ జీవితావసరాలు తీర్చుకున్నాడు. ఆ సమయంలో “గణేష్‌ శంకర్‌” అనే విద్యార్థితో పరిచయమేర్హడింటి. అతని ద్వారా “ప్రతాప్‌” పత్రికలో సహాయ సంపాదకుడిగా చేరాడు.

పత్రికా రంగంలో అంతకుముందు ఢిల్లీలో పనిచేసిన అను భవంతోపాటు, పంజాబీ, హింటి, ఉర్దూ, ఇంగ్లీషు భాషల్లో ఆయనకున్న ప్రావణ్యం, కాన్దూరులో మరింత వికసించింది. “ప్రతాప్‌” పత్రికలో బాధ్యతలు నిర్వహిస్తూనే, “బల్వంత్‌సింగ్‌” అనే కలంపేరుతో అనేక పత్రికలకు వ్యాసాలు రాయడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ వ్యానాలు యువతను స్థిర చిత్తంతో తీర్చిదిద్ది కార్వోన్ముఖులను చేశాయి.

దానితోవాటు బీహార్‌, బెంగాల్‌ యుపి. రామ్ష్రాలలోని వఐఫ్లవకారు లతో భగత్‌సింగ్‌కు సంబంధాలు యేర్దడ్డాయి. స్వరాజ్య న్థాపనకు ఏటి ఉత్తమ మార్గం? న్వరాజ్యమంటే ఏమిటి? న్వాతంత్త్రం ఎవరి కోసం? అన్న సిద్ధాంత చర్చలు దేశమంతటా విస్తరించాయి.

110

అంతలో మవాత్మాగాంధథి జైలు నుండి విడుదలైనారు. ఆయన తన అహింసా సిద్ధాంతాన్ని సమర్థిస్తూ “యంగ్‌ ఇండియా” పత్రికలో వ్యాసాలు రాశారు. వాటికి సమాధానంగా “సజీంద్రనాథ్‌ సన్యాల్‌ అన్న మారుపేరుతో భగత్‌సింగ్‌ ఒక బహిరంగలేఖను గాంథిజీకి పంపాడు. ఆ లేఖను గాంథిజీ యధాతథంగా 'యంగ్‌ ఇండియా' పత్రికలో ప్రచురించారు.

అందులో

గాంథిజీ! మీ ప్రయోగం విఫలమయింది. లక్షలాదిమంది స్త్రీలు పురుషులు, యువకులు, మిమ్మల్ని అనుసరించారు, ఆరాధించారు. కాని ఏం జరిగింది? ప్రస్తుతం మనదేశానికి కావలసింది మీ వంటి శాంతికాముకుల నాయకత్వం కాదు. గురుగోఏందసింగ్‌, గురు రాందాన్‌, వరశివాజీల వంటి యోధుల నాయకత్వం. రక్తం స్రవంచ కుడా శస్త్ర-చికిత్స సాధ్యంకాదు. అదే విధంగా రుధిరం చిందకుండా భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం రాదు.

మ్‌ అహింసా సిద్ధాంతాన్ని నమ్ముకున్న ప్రజల ప్రాణాలను మీరు ఎందుకు బలిచేస్తారు? చౌఠరీ చౌరా కేసులో డెట్టైెమంది ఉరికంబా లెక్కారు. దీనికి బాధ్యులెవరు? జలియన్‌వాలాబాగ్‌లో జరిగిన మారణ హోమానికి కారకులెవరు? విప్లవకారులు కాదుగా ! మీ సిద్ధాంతాన్ని విమర్శిస్తున్నందుకు క్షమించండి మహాత్మాజీ ! ఇది... ఆ లేఖలోని నారాంశం.

దానికి సమాధానంగా గాంథిజీ తాను విప్లవకారుల త్యాగాలను విష్కరించనని, ఆ త్యాగం బూడిదలో పోకిన పన్షీరు కారాదని మాత్రమే ఖావిస్తున్నామని, తన సిద్ధాంతం “టాల్‌స్టాయ్‌ - బుద్దుడు వంటి మహనీయుల భావాలకు ప్రతిబింబమని, వక్కాణిస్తూ అదే పత్రిక ద్వారా తెలియజేశారు.

111

అది అలా ఉంచితే...

భగత్‌సింగ్‌ నాయకత్వం వహిస్తున్న “నౌ జవాన్‌ భారత్‌” తన కార్యక్రమాలను, ఆశయాలను విరివిగా ప్రచారం చెయ్యడం మొదలు పెట్టింది. ఆ ప్రచారంలో...

భారతదేశంలో సంపూర్ణమైన కార్మిక - కర్షక స్వరాజ్యాన్ని స్థాపించడం ఒక మనిషిని, మరొక మనిషి దోపిడీ చేసే వ్యవస్థను అంతమొందించడం, సాంఘిక, ఆర్థిక, పాలనా రంగాలలో అక్రమా లను అరికట్టడం, యువకుల్లో దేశభక్తిని పెంపొందించడం, మొదలైనవి ముఖ్యాంశాలు.

కార్యక్రమాలు పెరిగేకొద్దీ భగత్‌సింగ్‌కు బాధ్యత పెరిగింది. భారం కూడా పెరిదింది. దానికి తోడు ప్రభుత్వ దాడులు ఎక్కువయ్యాయి. అడుగడుగునా అవరోధాలు ఎదురయ్యాయి. వీటన్నింటిన్‌ ఎదు ర్కొంటూ ఏ రోజుకారోజు కార్యక్రమాలు జరపడం ఆయనకు కష్టమైంది. క్రమేణా కార్యకర్తల్లో నిరాశ చోటుచేసుకొన్న. ఒక దశలో పార్టీ ఉనికికే ప్రమాదం ఏర్టడింది. భగత్‌సింగ్‌ మనసులో రకరకాల ఆలోచనలు మొలకెత్తాయి. మార్చు లెనిన్‌ మొదలైన వారు రబభించిన సోషలిస్టు గ్రంథాలు చదవడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ అధ్యయనం ద్వారా భగత్‌సింగ్‌కు అనేక అనుమానాలకు పరిష్కారం దారికింది. దేవునిపై నమ్మకం పోయింది. ఊహాజనిత భావాలనుండి శాస్త్రీయమైన సోషలిజం వైపు దృష్టి సారించాడు. బ్రిటీష్‌ పాలకుల నుండి దేశాన్ని విముక్తం చెయ్యడం మాత్రమే పరిష్కారం కాదని, దాని న్గ్థానంలో సోషలిస్టు రిపబ్లిక్‌ స్థాపన చెయ్యడం ప్రభానమని గ్రహించాడు.

చంద్రశేఖర ఆజాద్‌ యు.పి.లో రహస్యంగా 'హిందూనస్తాన్‌ సోషలిస్టు రిపబ్లిక్‌ అసోసియేషన్‌ ద్వారా కార్యక్రమాలు నడుపుతున్న రోజులవి. జైలుపై ఆకస్మిక దాడిచేసి ఉరిశిక్ష పడిన రాంప్రసాద్‌ బిస్కిల్‌, రోషన్‌ సింగ్‌, రాజేంద్రలాహిఠీ మొదలైన విషవనాయకులను 112

విడిపించాలని ఆజాద్‌ సంకల్పించాడు. ఆ సాహసక్యత్యానికి బాసటగా ఉండేందుకు, భగత్‌సింగ్‌, తదితర ముఖ్యులను కాన్ఫూరుకు రప్పించాడు. భగత్‌సింగ్‌ రాకతో ఆజాద్‌కు ధైర్భం పెరిగింది. ఆ ఇద్దరు ఏరులు మరికొందరి సహకారంతో దాడికి వ్యూహరచన చేశారు. జైలు అధికారులు వారి వ్యూవాన్ని పసిగట్టారు. జైలు చుట్టూ పటిష్టమైన బందోబస్తు ఏర్పాటు చేశారు. ఇంటర్భూ రద్దు చేశారు. దాంతో బిస్కిల్‌ ప్రభ్యతులను జైలు నుండి బైటికి రఫ్టించడం సాధ్యం కాదని చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌, భగత్‌సింగ్‌లు నిర్ణయించుకొని తాత్కాలికంగా తమ ప్రయత్మం థిరమించుకున్న్లారు.

1927 మే 27వ తేది భగత్‌సింగ్‌ లాహోర్‌ సమపంలోని ఒక తోటలో టిర్హంగా ఆలోచిస్తూ నడుస్తున్నాడు. అకన్మాత్తుగా పోలీసులు వెనుకనుండి ఆయనపై దాడి చేసి రైల్వేపోలీస్‌లాకప్‌లో బంధించారు. పోలీసుల మాటలను బట్టి గడచిన దసరాపండుగ నందర్ధంగా లాహోర్‌లో జనం మథ్య పేలిన బాంబును తాను విసరినట్లుగా తనపై నేరం మోపబోతున్నారని భగత్‌సింగ్‌కు అర్ధమయింది. నిజానికి ఆ ఘటనతో భగత్‌సింగ్‌కు ఎలాంటి సంబంధం లేదు.

ఇంతలో సీనియర్‌ సి.ఐ.డి. సూపరింటెండెంట్‌ న్యూమన్‌ అక్కడికి వచ్చాడు. ఉద్యమానికి సంబంధించిన వాస్తవాలు చెప్పి ప్రభుత్వానికి సహకరిస్తే, నీ మీద ఉన్న కేసులన్నీ మాఫీ చేయించి తగిన బహుమానం కూడా ముట్టజెవుతామని ఖభగత్‌నసింగ్‌ను ప్రలోభపెట్టాడు. కాదంటే నీ మీద ఖూనీకేసులు పెట్టి నిన్ను ఉరికంబ మెక్కించడం ఖాయమన్నాడు.

మ్‌ ప్రలోభాలకూ, హుంకరింపులకు, లొంగేటంతటి న్వార్థ పరుడూ, పిరికివాడూ కాదు ఈ భగత్‌సింగ్‌. జిత్తులమారి నక్క కన్నురిమితే కొదమసింగం బెదురుతుందనుకోవడం మ్‌ తెలివి

113

తక్కువతనానికి నిదర్శనం అని జవాబిచ్చాడు. ఇహ నిన్ను ఆ దేవుడే రక్షించాలి అంటూ పోలీసులు ఆ మవావ్‌రుణ్ణి హేళన చేశారు. నెల రోజులు లాకప్‌లో ఉంచి దారుణంగా హింసించినా భగత్‌సింగ్‌ వారికి లొంగలేదు. కేసుకు తగిన నాక్ష్యాధారాలను పోలీసులు సేకరించ లేకపోయారు. దాంతో సూపరింటెండెంట్‌ దిగిరాక తప్పలేదు. నివు నిజంగా కొదమసింహానివే అంటూ భగత్‌సింగ్‌ను లాకప్‌ నుండి విడుదల చేశాడు.

అక్కడ నుండి ఇల్లుచేరిన భగత్‌సింగ్‌కు తన కర్తవృమేమిటో బోధపడలేదు. నిరంతరం టిర్జాలోచనతో గడపసాగాడు. కుమారుని ముఖంలోని దైన్యాన్ని తల్లిదండ్రులు గమనించారు. ఇప్టటికైనా మనను మార్చకొని పెళ్చిచేసుకొమ్మని బ్రతిమాలారు. భగత్‌సింగ్‌ తల అడ్డంగా ఊపి మునుపటి సమాధానాన్నే మరింత ఖండితంగా చెప్పి ఇంటి నుండి టైలుదేరాడు. దారిపొడవునా, దాస్యబంధాలలో చిక్కిన భారత మాత ఆ దేశభక్తుని మనోనేత్రానికి కన్సించసాగింది. ఇతర ప్రాంతాల్లో ఉద్యమం ఎలా నడుస్తున్నదో తెలుసుకోవాలను కున్నాడు. ఢిల్లీ ఆగ్రా, కలకత్తా, కన్ఫూరు, పాట్నా నగరాలలో పర్యటించాడు. అక్కడి విఫ్ల్ణవకారులను కలుసుకొని నారితో చర్చలు జరిపాడు. పరిస్థెితులను ఆకళింపు చేనుకున్నాడు.

జైళ్ళ్టలో బంధించబడి ఉన్న కాకోరీ వీరుల ఉరిశిక్షను అమలుపరిచేందుకు అధికారులు సిదధ్ధమౌతున్నారు. ఆలస్యమైతే చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌, భగత్‌సింగ్‌ జైళ్టపై దాడి చేస్తారన్న భయంతో తమ సన్నాహాలను అధికారులు వేగవంతం చేయసాగారు.

1927 డిసెంబరు, 19వ తేటి రాంప్రసాద్‌ బిస్మిల్‌ను ఉరి తినేందుకు అధికారులు అన్ని లాంఛనాలను పూర్తి చేశారు.

114

రాంప్రసాద్‌ బిసఫ్కిల్‌ కారాగారంలోని చిన్న్షగటిలో, నిశ్చింతగా, కూర్షాని ఉన్నాడు. అతనిలో మరణభయం మచ్లుకు కూడా కన్చించడం లేదు. తన ఉద్యమం ధదైవక్రేరితం కాబట్టి ప్రాణాలను ఆ ధథైవానికే సమర్చిస్తున్నానన్న సంతృప్తితో ఉరికంబం వద్దకు నడిచి మరణ దేవత ఒడిలో వాలిపోయాడు. అలాగే - అలహాబాద్‌ జైల్లో రోషన్‌సింగ్‌ను, సైజియాబాద్‌ జైల్లో అమ్మత్‌ ఉల్లాఖాన్‌ను ఉరికంబాలకు ఎక్కించారు. మరొక కాకోరి వీరుడు కూడా ఉరిని ఉయ్యాలగా భావించి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వ దుశ్చర్శలను నిరసిస్తూ భారతమాతను స్మరిస్తూ అమరు డయ్యాడు.

ఆ అమరపరుల చితాభన్మాన్ని అనేక మంది విఫ్లవటీరులు విభూతిగా తమ బంటిపై చల్లుకున్నారు. భారత విప్లవోద్యమ చరిత్రలో కాకోరివ్‌రుల త్యాగనిరతి సువర్ధాక్షర లిఖితమై నిలిచిపోయింది.

కాకోరీవ్‌రులు ఉరికి గురియైన సంఘటన భగత్‌సింగ్‌ను కలవరపెడుతూనే వుంది. ఎంత వద్దనుకున్నా చింత ఆయన హృదయాన్ని దహించివేస్తూ వుంది.

ఆ మహాఏవరులు అమరులై ఏడాధి గడిచిన సందర్భంగా భగత్‌సింగ్‌ తదితరులు వారి నంస్మరణార్థం ఒక నభ ఏర్పాటు చేయాలనుకున్నారు. అధి 1928 డిసెంబర్‌ 17వ తేదీ. కోట్లాది ప్రజల

ప్రేమానురాగాలకు పాత్రుడైన పంజాబుకేసరి “లాలాలజపతిరాయ్‌” మరణించి ఆనాటికి నెలరోజులైంది. ఆయన ఆకాలమరణానికి కారకులైన వోలీస్‌ సూపరింటిండెంట్‌ “న్కాటొను అతని సహాయకుడు “వాండర్స్‌”ను అదే రోజు హతమార్దాలని తీర్మానించుకున్నారు.

ఆఅ రోజు సాయంత్రం 4 గంటల సమయంలో భగత్‌సింగ్‌, ఆజాద్‌, రాజగురు, జయగోపాల్‌ లాహోర్‌ కేంద్ర పోలీస్‌ కార్యాలయ సమీపానికి చేరారు. మాటువేసి *“స్కాటొ' రాక కోసం యెదురు

115

చూస్తున్నారు. 6 గంటల వరకూ వాడు రాలేదు. ఇంతలో అతడి అనుచరుడు “సాండర్గొ మోటార్‌ సైకిల్‌పై ఆఫీసునుండి బయటి కొచ్చాడు.

అవకాశం జూారవిడువరాదని భావించిన రాజగురు ముందుగా వాడిపై తుపాకీ పేల్చాడు. వెంటనే భగత్‌సింగ్‌ సాండర్స్‌ ఛాతిమ్‌ద గుండ్లవర్షం కురిపించాడు. ఆ దెబ్బతో “సాండర్లొ గిలగిల తన్నుకుంటూ నేలకొరిగాడు.

అది గమనించిన హెడ్‌కానిస్టేబుల్‌ చరణ్‌సింగ్‌ వారిపై కాల్టులు జరుపుతూ తరుమసాగాడు. భగత్‌సింగ్‌ పారిపోకుండా వెనుదిరిగి కాల్చులు జరిపాడు. ఆ కాల్చులకు తట్టుకోలేక చరణ్‌సింగ్‌ పరుగు లంఘించుకున్నాడు. ఐనా ఆజాద్‌ వాణ్ణి వెంటాడి పిట్టను కాల్చినట్లు కాల్చిపారేశాడు.

“నాండర్గొ హత్య తర్వాత రెండు రోజులు భగత్‌సింగ్‌ బృందం లాహోర్‌లో రహస్యంగా గడిపింది. పోలీసులు తమపై నిఘావేసి ఉ న్నారని తెలునుకున్నారు. వారి బారి నుండి తప్పించుకోవాలంటే మారువేషాలు శరణ్యం అనుకున్నారు. ముందుగా భగత్‌సింగ్‌ గడ్డం గీకించి, తలవెంట్రుకలు కూడా కత్తిరించి అందంగా క్రాపు వేయించు కున్నాడు. దొరలాగా నూటుబూటూ వేసుకున్నాడు. ఆయన భార్యగా చరణ్‌ సింగ్‌ భార్య దుర్గాదేవి తన రెండు సంవత్సరాల కొడుకును చంకన పెట్టుకొని భగత్‌ సింగ్‌ వెంట రైల్వేస్టేషన్‌కు నడిచింది. రాజగురు కూలీగా మారి భగత్‌ సింగ్‌ సూట్‌కేసును నెత్తికెత్తుకున్లాడు. ఆజాద్‌, కిశోరీలాల్‌ సాన్యాసి వేషాలతో దైవభక్తులుగా నటిస్తూ గుంపులో కలసి రైలెక్కారు. ఆ విధంగా ప్రభుత్వం కళ్ళు గప్పి అందరూ లాహోర్‌నుండి బైటపడ్డారు.

116

ఆ తర్వాత 1929 ఏప్రిల్‌ 8వ తేటి భగత్‌సింగ్‌, బట్‌కేశ్వర్‌దత్‌ ఢిల్ల్‌ కేంద్ర అసెంబ్లీలో బాంబులు వేయడం, సామ్రాజ్యవాదుల సంకెళ్టకు బంటిలు కావడం మనం యింతకు ముందే చెప్పకునాం!

1929 మే 7వ తేటి డిల్లీ కోర్టులో భగత్‌సింగ్‌ - బట్‌కేశ్వర్‌ దత్తులపై మోపబడిన బాంబుకేసు విచారణ మొదలైంది. ఆ సందర్డాన్ని తన రాజకీయ ప్రచారవేదికగా మార్చుకోవాలనుకున్నాడు భగత్‌సింగ్‌.

న్చాయమూర్తి తదేకంగా బోనులో నిల్టొనియున్న భగత్‌సింగ్‌ను చూస్తూ, “మపై మోపబడిన నేరానికి జవాబుగా చెప్పుకోవలసిన దేమైనా ఉన్నదా అని ప్రశ్చించాడు.

“ఉంది జస్టిన్‌! మేము చెప్పకోవలసింది చాలా వుంది. మా వ్యతిరేకత బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం మీదనే కాని, ఆ దేశ ప్రజలమీద కాదు. కతోట్లాబి భారత ప్రజానీకం కండలు కరగించి, రక్తమాంనాలు మరగించి పోగుజేసుకున్న జాతీయ సంపదను కొల్లగొట్టి, ధనా గారాలను నింపుకున్న కిరాతక ప్రభుత్వం మీది, మా న్యాయమైన హక్కుల సాధనకోసం, హింసను ఆయుధంగా ఎంచుకొన్నాం. గురు గోవింద్‌సింగ్‌, శివాజీ, వాషింగ్టన్‌, లెనిన్‌ మున్ష్నగు మహనీయులు అనుసరించిన మార్గాన్నే మేమూ అనుసరిస్తున్నాం. ఒక దేశం మరొక దేశాన్ని ఒక మనిషి మరొక మనిషిని దోచుకునే పెట్టుబడిదారీ విధానం అంతం కావాలంటే విప్లవం బక్కటే మార్గం. ఆ ఆశయసాధన తోసం ఎంతటి త్యాగానికైనా మేం సిద్ధంగా ఉన్నాంగ్‌ అన్నాడు భగత్‌సింగ్‌.

భగత్‌సింగ్‌ వాదం ఆసాంతం విన్న కోర్టు 1929 జాన్‌ 12వ తేటి, భగత్‌సింగుకూ, బట్‌కేశ్వర్‌దత్తుకూ యావజ్జీవకారాగార శిక్ష మిథించింధి. ఆ యిద్దర్షీ పోలీసులు లాహోర్‌ సెంట్రల్‌ జైలులో వేరువేరు గదులలో బంధించారు. అంతటితో ఊరుకోలేదు. విష్ణవకారులందర్షి అంతం చేయాలని ప్రభుత్వం పంతం బట్టింది.

117

హిందూన్సాన్‌ సోషలిష్టు రిపబ్లిక్‌ అసోసియేషన్‌ సభ్యులైన - జయగోపాల్‌, హంసరాజ్‌హోరా, ఫణీంద్రనాధులను గాలించి పట్టుకొని చిత్రహింనలు పెట్టింది. వారు ఆహింసలకు తట్టుకోలేక విఫ్లవ రహన్యాలను ప్రభుత్వానికి తెలియజేశారు. దాంతో ప్రభుత్వయత్తానికి మార్గం సుగమమైంది. సుఖదేవ్‌, రాజ్‌గురు, కిశోలిలాల్‌ శివవర్మ, జతిన్‌దాస్‌, జయదేవ్‌కపూర్‌, విజయకుమార్‌సిన్హా అజయ్‌ఘోష్‌, కుందన్‌లాల్‌ మొదలైన వారిని కూడా జైల్లో బంధించి ఢిల్ల్‌ సెషన్స్‌ కోర్టు తీర్చును అప్పీలు పేరుతో లాహోర్‌ హైకోర్టుకు మారింది.

లాహోర్‌ హైకోర్టులో విచారణ తిరిగి వ్రారంభమయింటి. న్యాయమూర్తి షోర్డు నుద్దేశించి భగత్‌సింగ్‌ తన వాదనను ఇలా ప్రారంభించాడు.

“మిష్టర్‌ జస్టిస్‌! విప్లవం ఒక సామాజిక సిద్ధాంతం! మానవ ప్రగతికి అదొక్కటే మార్గం! నేను, మనిషి జీవితానికి అత్యంత విలువనిన్తాను. సామ్రాజ్యవాద సైనికుల మాదిరిగా మేం హత్యలు చేయం. ఆనాడు అసెంబ్లీలో ఉద్దేశ్చ పూర్వకంగానే బాంబులు వేశాం. కానీ - అవి యెవరి ప్రాణాలూ తీయలేదు. ఐనా - హత్సానేరం మాపైన మోపి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించారు. జలియన్‌ వాలాబాగ్‌లో అతికిరాతకంగా డయ్యర్‌ చేసిన హత్యలెన్ని? ఆ దారుణ నేరానికి అతనికి శిక్ష విథించకపోగా, మీ ప్రభుత్వం అతనికెన్లో బహుమతులను ప్రకటించింది! ఈ సందర్భంగా నాకొక నామెత గుర్తువస్తూంది. “మనిషి పులిని జంపితే శౌర్భం అంటారు. పులి మనిషిని జంపితే క్రౌర్భం అంటారు మ్‌ ప్రభుత్వం అదే న్యాయాన్ని అనుసరిస్తున్నది” అన్నాడు. భగత్‌సింగ్‌ తన వాదనలో ప్రయోగించిన నామెత జడ్డీని కోపోద్రిక్తుజ్లి చేసింది. ఆయన కనుసైగతో పోలీసులు భగత్‌సింగ్‌నూ, దత్తును బలవంతంగా ఈడ్చుకు వెజ్చి మళ్టి జైల్లో బంధించారు. తమ వాదన కోర్టులో నెగ్ద్గనందున జైల్లోనే ఉద్యమం కొనసాదించాలని

118

భగత్‌సింగ్‌ సంకల్పించాడు. అందుకనుగుణంగా జూన్‌ 14వ తేటి, భగత్‌సింగ్‌, బి.3. దత్తు నిరాహారటిక్ష ప్రారంభించారు.

భగత్‌సింగ్‌ బృందం అంతకుముందు లాహోరులో వోల్‌ీసాఫ్‌సర్‌ “నాండర్గను హత్య చేసినందుకు ఆ హత్య - బ్రిటిష్‌ చక్రనర్తిపై యుద్ధం ప్రకటించడమే”నన్న నేరంపై హిందూన్థాన్‌ సోషలిన్దు రివబ్లిక్‌ అసోసియేషన్‌ సభ్యులందరిపైనా కేసుపెట్టింది ప్రభుత్వం. 1929 జూలై 12వ తేటి ఆ కేసుపై హై కోర్టులో విచారణ మ్రారంభమైంది. బోస్ట్రల్‌ జైలులో ఉన్న నేరస్తులను కూడా కోర్టుకు తీసుకువచ్చారు.

అప్పటికి నెలరోజుల నుండి నిరాహారదీక్ష చేస్తున్న కారణంగా భగత్‌సింగ్‌ ఆరోగ్యము, దత్తు ఆరోగ్యము క్షీణించింది. లేచి నిల్టోనే స్థితిలో కూడా లేరు. అందుచేత అధికారులా యిద్దరినీ స్టెచర్‌పై కోర్టుకు తీసుకువచ్చారు. ఆ దృశ్యం చూసి ప్రేక్షకుల గ్యాలరీలో ఉన్న స్త్రీలూ, పురుషులూ చలించిపోయారు. దుఖం ఆపుకోలేని ఒక మహిళ కాలిచెప్పు బిసి కసిగా న్యాయమూర్తిపై విసిరింది. మరో మహిళ “ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌” అంటూ కోర్టు ప్రతిధ్వనించేలా అరిచింది. ఆ సంఘటనకు న్యాయమూర్తి కోపం కట్టలు తెంచుకొంది. తక్షణమే ఆ యిద్దరు మహిళలను అరెస్టు చేయమని పోలీసుల నాదేశించాడు.

వెంటనే “'హెచ్‌.ఎన్‌.ఆర్‌.ఎ” నభ్యుడైన జయదేవ్‌కపూర్‌ కోర్టులోనే భగత్‌సింగ్‌, దత్తు చేస్తున్న నిరావార దిక్షలో మేమందరమూ ఖాగన్వాములవేనని ప్రకటించాడు. “ఐతే అందరూ కలని చద్దురుగాని అని మేజిస్టేట్‌ వ్యంగంగా అన్నాడు. తక్షణం భగత్‌సింగ్‌ జోక్యం జేసుకొని - మిష్టర్‌ మేజిస్ట్రేట్‌ మీ వృంగాన్ని అర్ధం చేసుకోలేని మూర్చుడు మాలో బక్కడు కూడా లేడు. ' ఈ సందర్భంగా మా సభ్యులందర్షీ కలుసుకునే అవకాశం కలుగజేసినందుకు మీకు

119

ధన్యవాదాలు తెల్చ్టుతున్నాను. కానీ మీకు సంకెళ్ళమదా, పోలీసుల మీదా (| జి ల్‌ ఉన్న శ్రద్ధ న్యాయం మీద లేదు. ఇప్పడు న్యాయపీఠం మీద కూర్తొని ఉన్నది, మరా? లేక పోలీసాఫీసరా?” అన్నాడు. భగత్‌సింగ్‌ నోటి నుండి వెలువడిన ఆ మాట మేజిస్టేట్‌కు చెంప దెబ్బయింది. గ్యాలరీలో ఉన్న ప్రేక్షకులు బాధనుమరచి ఒక్కసారిగా పగలబడినవ్వారు. జడ్డీ అవమానభారంతో కేసు విచారణను నిరవధికంగా వాయిదా వేశాడు. భగత్‌సింగ్‌, దత్‌ తమ నిరావారదీక్షను కొనసాగిస్తూనే ఉన్నారు. భగత్‌సింగ్‌ ఆరోగ్య పరిస్థితి మరింతగా విషమిచడంతో జైలు అధికారులకు కలవరం పుట్టింది.

ప్రభుత్వ ఆజ్జెల ప్రకారం నిరావారటిక్షను నీరు గార్టడానికి గొంతు ద్వారా ద్రవపదార్థాలను బలవంతంగా భగత్‌సింగ్‌కు ఎక్కించారు. ఐనా, ఆ మవావ్‌రుడు అంతే బలవంతంతో అధికారు లెక్కించిన ద్రవపదార్థాలను కక్కివేశాడు.

ఆ సందర్ధంగా, అనేక మంది జాతీయ నాయకులు జైలుకువెళ్టి ఖభగత్‌సింగ్‌ను, అతని సహచరులను పరామర్శించారు. వారిలో ముఖ్యంగా పేర్కొన దగినవ్వక్తి పండిత్‌ జవహర్‌లాల్‌.

అప్పటి భగత్‌నింగ్‌ పరిన్ఫితిని జూచి ఆయునగు చలించి వోయాడు. భగత్‌సింగ్‌ నసృురద్రూపి. ఆయన ముఖం యొంతో ఆకర్షణీయమైనదధి. కానీ - ఇప్పడు ఆ ముఖంలో తేజస్సు లేదు. మాటలో - చూపులో - మునుపటి తీవ్రతలేదు. నెహ్రూ కళ్ళ ఆయనకు తెలియకుండానే చెమ్మగిల్లాయి. ఐనా - చేసేది లేక భగత్‌సింగ్‌ కఠోరటిక్షను ప్రశంసించి వెనుతిరిగాడు.

సింగ్‌టిక్ష 114 రోజులకు చేరింది. భగత్‌సింగ్‌ మొదలైన ఐిఫ్లవకారుల రహన్యాలను ప్రభుత్వానికి అందజేసి, ఇన్ని అనర్జాలకు కారకుడైన జయగోపాల్‌ను హతమార్చాలని నంకల్పించాడు

120

చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌. అతనితో పాటు వైస్రాయి లార్డ్‌ ఇర్విన్ను కూడా తుదముట్టించాలనుకున్నాడు. 1929 డిసెంబర్‌ 23వ తేదీ ఇర్విన్‌ ప్రత్యేక రైల్లో ప్రయాణం చేస్తున్నాడు. ఢిల్లీలోని నిజాముట్టిన్‌ స్టేషన్‌ వద్ద బాంబు ద్వారా అతన్ని చంపేందుకు చంద్రశేఖర్‌ ఆజాద్‌ - భగవతీ చరణ్‌, యశ్‌పాల్‌ మాటు వేశారు.

రైలు స్టేషన్‌లో ఆగగానే ఇర్విన్‌ లక్ష్యంగా బాంబులు విసిరారు. కానీ - ఆ విసరడం బక్క క్షణం ఆలస్యం కావడంతో ఇర్విన్‌ ప్రాణాలతో బైటపడినా ఆ షాక్‌ నుండి తేరుకోవడానికి అతనికి చాలాకాలం పట్టింది. దాడి విషయం మవాత్తాగాంథీకి కూడా తెలిసింది. దానికి ఆజాద్‌ ముఖ్ముకారకుడని గాంథీజీ గ్రహించాడు. “బాంబు దాడుల వల్ల ఫలితం ఉండదని, అది పిరికివాళ్ళ చేసేపని" అని ఖండించారు.

అందుకు బదులుగా సామ్రాజ్యవాదుల దోపిడీ నుండి దేశాన్ని ఏముక్తం చేసి సమసమాజ నిర్మాణమే లక్ష్యంగా తాము చేస్తున్న కార్యక్రమాలు సహేతుకమైనవేనని ఆజాద్‌ ప్రకటించాడు.

1929 డిసెంబర్‌లో భారతజాతీయ కాంగ్రెస్‌ మహానభ లాహోర్‌లో జరిగింది. ఆ సభ “సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్రమే మా లక్ష్యమని ప్రకటించడంతో పాటు 1930 జనవరి 26వ తేటీని రిపబ్లిక్‌ దినంగా భావించి దేశమంతటా త్రివర్ణపతాకాలను ఎగురవేయాలని ప్రజలకు విజ్ఞప్తి చేసింది.

ఆ రోజే లెనిన్‌ జన్మదినం కూడా అందుచేత ఆ మహానేత ఆశయాలకు అనుగుణంగా ముందుకు సాగుతున్న రవ్వా ప్రజలకు తమ ధన్యవాదాలు తెలియజేయాలని విప్లవకారులు భావించారు. అదే రోజులాహోర్‌ కుట్రకేసు పునర్విచారణ ప్రారంభమైంది. ఏఫ్లవ కారులు మెడకు ఎర్ర రుమాళ్ళ కట్టుకొని “విస్టవం జిందాబాద్‌” “లెనిన్‌

[21

కా నామ్‌ అమర్‌హై” అన్న నినాదాలతో కోర్టు ఆవరణలో ప్రవేశించారు. ఆ వీరుల నినాదాలకు కోర్టు అవరణం దద్దలల్లింది.

న్యాయమూర్తి తన న్థానంలోకి రాగానే విప్లవకారులు ఒక పత్రాన్ని అతనికి అందజేని దాన్ని టెలిగ్రాం ద్వారా మాస్కోకు పంపవలసిందిగా కోరారు. అది జరగదని వాళ్ళకు తెలుసు. ఐనా, తమ అభిష్టాన్ని న్యాయమూర్తికి తెలియజేయడమే వారి ఉద్దేశ్చం. విప్లవకారుల ప్రవర్తనకు ఆంగ్రేయుడైన జడ్డీ మండిపడ్డాడు. “కోర్టును రాజకీయ ప్రచారానికి వాడుకోవద్దోని హెచ్చరించాడు. ఆ హెచ్చరికను ముద్దాయిలు లెక్కచేయలేదు. నినాదాలు కొననాగుతూనే ఉన్నాయి. పోలీసులు రంగ ప్రవేశం చేశారు చేతులెత్తి నినదించకుండా గొలుసులతో చేతులనూ, కాళ్ళనూ కలిపి బంధించారు. కాన్‌, వారి గొంతుల్లి మాత్రం మూయించలేకపోయారు.

దాంతో రెచ్చిపోయిన పోలీనులు కర్కశంగా లాథిలతో కొట్టసాగారు. ఆ దెబ్బలకు తలలు పగిలి రక్తం చిందుతున్నా గొంతులు మాత్రం నినదిస్తూనే ఉన్నాయి. లాహోర్‌ కుట్రకేసును ఆర్డినెన్స్‌ “1930” అన్న పేరుతో క్రొత్త అర్జినెన్స్‌ను జారీ చేసింది ప్రభుత్వం. ఆ - ఆర్డినెన్స్‌ ప్రకారం కేను విచారణను ప్రత్యేక న్యాయన్థానానికి అప్పగించింది. ఆ చట్ట ప్రకారం, ముద్దాయిలను కోర్టుకు రప్పించనక్కరలేదు. వారి తరఫున న్యాయవాదుల్లి నియమించుకొనే అవకాశం లేదు. సాక్షుల ప్రసక్తి లేదు. తీర్చుకు అప్పీలు లేదు. ఆ కోర్టు తీర్దే అంతిమతీర్చు జౌతుంటి.

ఆ రోజుల్లో ట్రేడయూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌కు అధ్యక్షుడుగా వున్న సుభాష్‌చంద్రబోస్‌ ఒక సభలో ఉద్వేగవూరిత ప్రసంగం చేస్తూ ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు చేయమని ప్రజలకు పిలుపునిచ్చాడు. దానిని ఆధారంగా చేసుకొని బోస్‌ను అరెస్టు చేసి, తొమ్మిదినెలలు శిక్ష విధించి ఆలీపూర్‌ జైల్లో బంధించింది ప్రభుత్వం,

122

1930 మార్చి 12వ తేదీ భారత జాతీయ కాంగ్రెన్‌ శాసనోల్లంఘన కార్యక్రమం చేపట్టింది. ప్రభుత్వం, ప్రజలకు కనీస అవసరమైన ఉప్పు మీదకూడా పన్ను విధించినందుకు నిరసనగా శాసనాన్ని ధిక్కరించి ఉప్పను ప్రజలే స్వయంగా తయారుచేసు కొనేందుకు పూనుకోవాలని గాంథిజీ పిలుపు నిచ్చారు. ఆ యాత్రకు తానే నేతృత్వం వహించి 79 మంది సత్యాగ్రహులతో గుజరాత్‌లోని దండి గ్రామానికి బయలుదేరారు. దారి పొడవునా ప్రజలు ఆయనకు జేకొడుతూ వెంట నడిచారు. గ్రామోద్యోగులు తమ పదవులకు రాజీనామా చేసి ఉద్యమంలో చేరారు.

ఏప్రిల్‌ 6వ తేది నాటికి యాత్ర దండి గ్రామానికి చేరింది. అంటే ఇరవై ఆరు రోజులు నిర్విరామంగా గాంధీజీ నడక సాగించారన్న మాట.

ఆ భినమే వేలాదిమంది ప్రజలతో కలిసి గాంధీజీ ఉప్ప సత్యాగ్రహానికి ఉపక్రమించారు. ప్రభుత్వం యధావిధిగా లాఠీలకు పని చెప్పింది. అనేక మందిని అరెస్టు చేసింది. అయినా జనప్రవాహం ఆగలేదు. ఊరూరా నామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేకత వెల్లువెత్తింది. సమైక్యశక్తితో ఉద్భమంలో విజృంభిస్తున్న జాతి నుద్దేశించి ఏప్రిల్‌ 9వ తేది మహాత్ముడు ఇలా ప్రకటించాడు.

త్యాగం చట్టాలకు తలవంచదు. మరణానికి భయపడదు. దేశం కోసం జీవితాన్ని త్యాగం చేసి ఇవ్మ చరితార్థం చేసుకొనేందుకు ప్రతి వ్యక్తీ సిద్ధపడాలి. అలా చేసినప్పుడు సంపూర్ణ స్వాతంత్రం తనంతట తానే వళ్ళి మన తలుపు తడుతుంది. ఇటీ, ఆ ప్రకటనలోని సారాంశం.

ఉత్తేజవూరితమైన మహాత్సుని నందేశం జాతి మొత్తాన్ని కదిలించింది. స్త్రీలు, పురుషులు విద్యార్థులు, యువకులు, కార్మికులు, కర్షకులు, ఒక్కరేమిటి? సమస్త ప్రజానీకం కదం త్రొక్కుతూ గాంథిజీ అడుగుజాడలననుసరించింది.

123

గుజరాత్‌, మహారాష్హ్ర, కర్ణాటక, యుపి. బీహార్‌, బెంగాల్‌ పంజాబ్‌ రాష్త్రాలలో పన్నుల నిరాకరణోద్యమం మరింత ఉధ్యతమైంది. ప్రభుత్వ ఉద్యమాన్ని అణచడానికి ఎన్ని ఆర్జినెన్సులు తెచ్చినా అవి, నీటి మీద రాతలుగానే మిగిలిపొయ్య్మాయి. అదే సమయంలో -

చిట్టగాంగ్‌లో విప్లవకారులు ఢంకా మోగించారు. 1930 ఏస్రిల్‌ 22వ తేది సామ్రాజ్యవాదుల ఆయుధగారాలపై దాడి చేశారు. చిట్టగ్యాంగ్‌ పట్టణాన్ని స్వాథినం చేసుకున్నారు. రెండు రోజులు పట్టం మొత్తం విప్లవకారుల బంటీగా ఉండిపోయింది. ఇంతలో బ్రిటీష్‌ విమానాలలో అదనపు బలగాన్ని ఐింపి విఖ్లవాన్ని అతికర్మశంగా అణచివేసేందుకు సర్వశక్తుల్లీ ప్రయోగించింది. ప్రభుత్వం ఇరువర్ణాల మధ్యా భీకరపోరాటం జరిగింది. ఆ పోరులో దాదాపు వందమంది బ్రిటీష్‌ సైనికులు నేలకొరిగారు. విఫ్లవకారుల్లో కూడా అనేకమంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. అందులో 14 సంవత్సరాల బాలుడు కూడా ఉన్నాడు.

ఆ సందర్దంలో విప్లవకారులు విద్యార్థి యువకులకు ఇలా విజ్ఞప్తి చేశారు.

“నోోదరులారా, వలసవాలకుల దురాగతాల మూలంగా థినావస్థలో వున్న మన దేశం ఏ పరిస్థితిలో ఉందో చూడండి. భారత మాత దాస్యబంధాలను తెగనరకడానికి నడుంకట్టండి. జర్మనీ, రష్టా చైనా దేశాల విద్యార్థి యువకులు ఏం చేస్తునారో గమనించండి. మీ గుండెల్లో పగను పెంచండి. ప్రతీకారజ్వాలలను రగిల్టండి. భారత రిపబ్లికన్‌ ఆర్మీలో మీరు సైనికులుగా చేరి మాతృభూమి సంరక్షణలో పాలుపంచుకోండి” అని పిలుపునిచ్చారు.

ఆ పిలుపు యువకులకు మేలుకొలుపైంది. శత్రుమూకల నెదుర్కొనేందుకు విప్లవకారులతో కలిసి రణరంగంలో దూకారు.

124

సామ్రాజ్వవాదుల అంగబలం, ఆయుథబలం ముందు విప్లవకారుల బలం తక్కువకావడంతో చివరకు శత్రువులే జయించారు. ఐనా భారతీయుల శౌర్శపరాక్రమాలకు చిట్టగాంగ్‌ పోరాటం చెరగని సంకేతంగా చరిత్రలో నిలచిపోయింది. పట్టుబడిన విప్లవకారుల మీద కుట్రకేసులు బనాయించి జైళ్ళలో బంధించింది ప్రభుత్వం.

ఏప్రిల్‌ 23వ తేది నత్యాగ్రహ నాయకులు పెషావరులో ప్రభుత్వాథధికారులపై దాడి ప్రారంభించారు. దాంతో అధికారులు లాఠీచార్జి చేసి నాయకులందరినీ అరెస్టు చేసి వైలుకు తరలించ నాగారు. వేలాదిమంటి ప్రజలు నాయకుల అరెస్టుకు నిరసనగా ప్రభుత్వ వ్యతిరేక నినాదాలు చేస్తూ వారివెంట నడువ సాగారు.

ప్రభుత్వ సేనలు రెళ్చిపోయి ప్రజల మీద నిర్జ్ధాక్షిజ్యంగా కాల్పులు జరిపాయి. పెషావరు పట్టణం మరో జలియన్‌ వాలాబాగ్‌ అయింది. 200 మంది ప్రజలు సైనికుల తుపాకీగుండ్లకు బలి అయ్యారు. ప్రభుత్వం పెషావరులో మార్షల్‌లా ప్రకటించింది. అయినా హిందువులూ, ముస్లింలూ ఏకమై ప్రభుత్వ ఆజ్ఞలను ధిక్కరించి పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. ఖాన్‌ అబ్బుల్‌ గఫార్‌ఖాన నాయకత్వాన ఎర్రచొక్కాల వాలంటీర్లు రంగంలో దిగారు. అందుకు ప్రతిగా ప్రభుత్వం ఘర్వాాలి సైన్యాన్ని పిలిపించింది. శాంతియుతంగా నిరసన తెలియ జేస్తున్న ప్రదర్శకులపై కాల్పులు జరపమని ఆదేశించింది. ఠాగూర్‌ చంద్రసింగ్‌ నాయకత్వాన ఘర్వాలీ సైన్సం అందుకు నిరాకరించి ప్రజాసేనతో కలిసిపోయింది. సెషావరు విముక్తి చెందింది.

ప్రజాచైతన్సం సముద్రపు కెరటాలవలె ఉప్పాందగింది. ఆంగ్లే యులపై పగ మరింతగా రగులుతుంది. ప్రభుత్వం చేతులు ముడుచు కొనలేక మే 5వ తేది మహాత్మాగాంధీని అరెస్తు చేసింది. ఆ తర్వాత జూన్‌లో అధ్యక్షుడు మోతీలాల్‌ నెహ్రూతో సవా కార్యవర్లసభ్యులందరినీ

125

అరెస్టు చేసింది. జైళ్ళన్నీ రాజకీయ ఖైటిలతో నిండిపోయాయి. అయినా పోరాటం ఆగలేదు. శ్రామిక వర్షం సమ్మెలు, ఊరేగింపులు ప్రారంభించింది. శాసనోల్లంఘన కార్యక్రమాలు యధావిధిగా జరుగు తూనే ఉన్నాయి. ఉద్యమం రోజుకో మలుపు తిరుగుతూ ఉంది. పరిస్థితి ప్రభుత్వాధికారుల ఊహకు కూడా అందగంతగా మారివోయింటి.

ఈ వార్తలన్నీ ఎప్పటికప్పడు తెలునుకుంటూ జైల్లో ఉన్న భగత్‌నింగ్‌ ఉప్పాంగిపోతున్నాడు. సామ్రాజ్యవాద మత్తేభంపై కొదమసింగాల వలె విరుచుకపడుచున్న యువకుల్ని చూసి గర్వపడుచున్నాడు. చిట్టగ్యాంగ్‌ వరుల సాహసం, ఆజాద్‌ వరకృత్యాలు విని ఉబ్బితబ్బిబ్టాతున్నాడు.

ఆ సంఘటనలు తన సిద్దాంతాలకు మెరుగులు బిద్దుతున్నా యని మురిసిపోతూ సిద్ధాంత గ్రంథాలను మరింతగా అధ్యయనం చేస్తూ జైలుగోడల మధ్య ప్రతిక్షణాన్ని సద్వినియోగం చేసుకోసాగాడు.

ఎలారైనా సరే! భగత్‌సింగ్‌ను జైలునుండి తప్పించాలని ఆజాద్‌ సంకల్పించాడు. భగవతీచరణ్‌వోరా, దుర్లాదేవ్‌, సుశీలాదేవి, యశ్‌పాల్‌, ఇంద్రపాల్‌, సుఖదేవ్‌రాజ్‌, వైశంపాయన్‌లతో కలసి రహన్యంగా లాహోర్‌చేరి అక్కడొక బంగళా అద్దెకు తీసుకున్నాడు. అంతాకలిసి విచారణ నిమిత్తం భగత్‌సింగ్‌ను బైటకు తీసుకవెళ్టే సమయంలో అధికారులపై ఎలా దాడిచేయాలో నిర్ణయించుకొన్నారు. దాడిలో ఉపయోగించేందుకు యశ్‌పాల్‌ రెండు బాంబులు తయారు చేశాడు. ఆ విషయం రహస్యంగా జైలులో ఉన్న భగత్‌సింగ్‌కు తెలియజేశారు.

ర౦డుబాంబుల్లో ఒకదానిని ముందుగా ప్రయోగించి ఫలితం

ఎలా ఉంటుందో చూడాలని భగవతీిచరణతవోరా, సుఖదేవరాజ్‌

వైశంపాయన్‌ సైకిళ్టపై రాట్‌నది ఒడ్డుకు చేరి ఆ ప్రక్కనే ఉన్న అడవిలోకి

వెళ్ళారు. భగవతీచరణ్‌ ప్రయోగం నిమిత్తం బాంబు తన చేతికి 126

తిసుకున్నాడు. దురద్యష్టం కొద్దీ ఆ బాంబు ప్రయోగించకముందే భయంకరమైన శబ్దంతో ఆయన చేతిలోనే పేలింది. ఆ దెబ్బకు ఖభగవతీి-చరణ్‌ చేయి ఎగిరిపోయింధి. పొట్టలో కూడా గాయమైంది. పేగులు రక్తమోడునస్తూ బయటికొచ్చాయి. ఆ వషయం ఆజాద్‌కు తెలియజేయాలని, వైశంపాయన్‌ను భగవతీచరణ్‌ వద్ద వుంచి సుఖదేవ్‌రాజ్‌ సైకిల్‌పై బయలుదేరాడు. కాని ఆయన బైలుదేరిన కొద్దినిమిషాలకే భగవతీచరణ్‌ మరణించాడు. ఆ త్యాగమూర్తి మరణం కాలానికి కనికరం లేదని మరోమారు బుజువు చేసింది.

ఆ సంఘటనతో అల్లకల్లోలమైన హృదయాలను అదిమిపట్టి ఆజాద్‌, ధన్వంతరి, దుర్దాదేఐ ప్రభృతులు నిమిషాల మీద భగవతీచరణ్‌ భౌతికకాయం వద్దకు చేరుకొని కుమిలికుమిలి ఏడ్చారు. ఆలస్యమైతే గుట్టు బైటపడుతుందన్న సందేహంతో ఆ అడవిలోనే గొయ్యితీసి ఆ ఏరుని పార్టివదేవోన్ని భూమాతగర్భంలో భద్రపరచారు.

భగత్‌సింగ్‌ను జైలునుండి తప్పించాలన్న తమ వ్యూహం భగ్ష్మం కావడంతో లాహోర్‌ కుట్రకేసుకు సంబంధించిన తీర్పు త్వరలో రానున్నదని, ఆ తీర్చు ప్రాణానికి ముప్పతెచ్చేంత భయంకరంగా ఉంటుందని మిత్రులంతా గ్రహించారు.

కానీ ఆ భయం భగత్‌సింగ్‌లో అణుమాత్రం లేదు. నిర్వికారంగా జైలు గదిలో విప్ణవసాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేసుకుంటున్నాడు. రానున్హ ప్రమాదాన్ని గుర్తుచేస్తూ అనుచరులందరూ భగత్‌సింగ్‌కు రహస్యంగా రకరకాల సలహాలిచ్చారు. బక మిత్రుడు ఈ ప్రమాదం నుండి బైటపడాలంటే భగవద్ధ్యానమే శరణ్బమని, ఆయన దయతలిస్తే నీకు ప్రాణగండం తప్పుతుందని, ఒకవేళ అదిజరుగక పోయినా థ్యానం వల్ల మనశ్శాంతి లభిస్తుందని సలహా యిచ్చాడు.

127

అందుకు జవాబుగా భగత్‌సింగ్‌ నేను భగవంతుడికి శత్రువును కాదు. ధైవారాధనే శ్వాసగా జీవించేతల్లికి జవ్మించినవాణ్ణి. దేశభక్తిని దైవభక్తిని ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలుగా కల తండ్రి వద్ద పెరిగినవాణ్ణి. అనేక మంధి విప్ణవకారుల చరిత్రలను చదవడం వలన, దేశ స్వాతంత్ర్యానికి విఫ్లవ మొక్కటే సరైన మార్గమన్న నిర్ధారణకు వచ్చాను. విప్లవం భగవంతునికి కూడా దాసోహమనదు. ఇలా అంటున్త్నందుకు నన్ను మీరు నాస్తికుడుగా భావించినా నాకు బాధలేదు.

వారం రోజుల్లో కోర్టు తీర్చు రాబోతున్నది. అదెలా ఉంటుందో నాకు తెలుసు. అయినా నాకు బాధకాని, భయంకాని లేదు. జక ఆదర్శం కోసం ప్రాణత్యాగం చేశానన్న తృప్తి నాకు దక్కితే చాలు.

బక వ్యక్తి తన యోగక్షేమాలకు పరిమితమై నూరేళ్ళు జీవించేకంటే విశ్వమానవ కళ్ళాణమే ధ్యేయంగా పదేళ్ళు బ్రతికినా చాలు. ఆ దృష్టితో చూసినప్పుడు, విప్లవ పంధాలో నేను గడిపిన ఈ కొద్దిపాటి జీవఏతమే నాకో గొప్ట బహుమానంగా నేను భావిస్తాను.

నా సమాధానాలు, వాదనలు, సమర్థనీయమైనవో, కావో తేల్చవలసింది నేను కాదు ప్రజలు. ఆ ప్రజల సంక్షేమానికే నా జీవితం అంటూ భగత్‌సింగ్‌ ఒక వ్యాసం రాసి రహస్యంగా మిత్రులకు పంవాడు.

ఇంతలో కోర్టు తీర్పు రానే వచ్చింది. 1930 అక్టోబరు 7వ తేది భగత్‌సింగ్‌కు, సుఖదేవ్‌కు, రాజగురువుకు ఉరిశిక్ష విధించారు. విజయ్‌కుమార్‌ సిన్హా కిషోరిలాల్‌్‌ జయదేవ్‌కపూర్‌, శివశర్మ, కమలనాధ తివారీ, గయాప్రసాద్‌, మనోహరసింగ్‌లకు యావజ్జీవ ఖైదు విధించారు.

భగత్‌సింగ్‌, రాజగురు, సుఖదేవ్‌లకు ఉరిశిక్ష విథించారన్న వార్త విప్లవకారుల గుండెలపై పిడుగుపడినట్లయింది. ఈ దినం కాకున్నా రేపో, మాపో శిక్ష అమలుచేయడం ఖాయం అని అందరూ

128

ఒక్కసారి కన్నీటి పర్మంతమయ్యారు. కాని భగత్‌సింగ్‌ ఏ మాత్రం చలించలేదు. తీర్చు తర్వాత ముద్దాయిలందరినీ లాహోరు సెంట్రల్‌ జైలుకు తరలించారు. ఉరిశిక్ష పడిన ముగ్గుర్జి వారి కోసం నిర్దేశించిన వేరు వేరు గదుల్లో బంధించారు. భగత్‌సింగ్‌ శాశ్వతంగా దూరమౌ తున్నాడన్న విచారం అందరి ముఖాలను ఆవరించింది.

ఎక్కడ చూసినా నిరసన సభలు, ప్రభుత్వ వృతిరేక నినాదాలతో ఊరేగింపులు మొదలయ్యాయి. ఆ యువనేతను తలచుకొని ప్రజలు ఆపుకోలేని దుఃఖుంతో రోదించారు. లాహోరు అమ్మత్‌సర్‌ వ్రాంతాల లోని ప్రజలు, ఒక్కొక్కరొక భగత్‌సింగ్‌గా మారి ప్రతికారం చెల్లించి తీరుతామన్న నినాదాలతో ప్రభుత్వాన్ని హెచ్చరిస్తూ ప్రదర్శనలు జరిపారు. “ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌” “భగత్‌సింగ్‌ జిందాబాద్‌, సామ్రాజ్యవాదం గశించాలి” అన్న కేకలు నలు వైపులా ప్రతిధ్వనించాయి.

ప్రతీకార చర్యల్లో భాగంగా లాహోరు పోలీను నూప రింటెండెంటుపై హత్యాయత్నం జరిగింది. అక్టోబరు 14వ తేటి బరోడాలో పెద్దబహిరంగ సభ జరిగింది. ప్రజల్లో ఆవేదన, ఆక్రోశం రెండూ సమానన్థాయిలో పెరిగాయి. నిజాం రాష్త్రం హైదరాబాద్‌ గుడిబొడ్డున జరిపిన సభకు పద్మజానాయుడు అధ్యక్షత వహించారు. ఆమె వేదికపై అమర్చిన భగత్‌సింగ్‌, జితిన్‌దాన్‌, బి.కె. దత్తుల చిత్రపటాలకు పూలమాలలు వేసి, సామ్రాజ్బవాదుల దురాగతాలను నిరసిస్తూ విఫ్లవగీతాలను గానం చేసింది.

కాశ్మీర్‌లోని శ్రీ ప్రకాష్‌ కళాశాల విద్యార్థులు అనేక మారణా యుధాలను సేకరించారు. భగత్‌సింగ్‌కు ఉరిశిక్ష అమలు జరిపే రోజున అందుకు కారకులైన ఆంగ్లేయ అధికారులను హతమార్లి ఆ ఏరుల మృతికి రక్తతర్దణం చేన్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశారు. 1930 డిసెంబరు 3౦0వ తేది లాహోరులో పంజాబు విశ్వవిద్యాలయ న్నొాతకోత్ళవం జరుగుతూ ఉంది. డా॥ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ ఆ ఉత్సవానికి ముఖ్య

129

అతిథి. ఆ రాష్ట్ర గవర్షర్‌ జాఫ్రీ డిమోంట్‌మోర్షిసీ విద్యార్థులకు పట్టాలు ప్రదానం చేయబోతున్నాడు. భగత్‌సింగ్‌ ఉరిశిక్ష ప్రకటనతో యువ కుల్లో ఉడుకురక్తం ఉప్పాంగుతున్న తరుణమది.

హరికిషన్‌ అనే 19 సంవత్షరాల “నౌ జవాన్‌ భారత్‌” కార్యకర్త ఆ స్షాతకోత్సవ కార్యక్రమాన్ని బ్రిటీష్‌ అధికారులపై పగతీర్చుకొనేందుకు వేదికగా యెంచుకున్నాడు. ఎలాగో హాలులో దూరి ప్రేక్షకుల్లో కూర్చున్నాడు. అదను జూచి జేబులో దాచిన రివాల్వరు తిసి గవర్షర్‌ గుండెకు గురిపెట్టి మీట నొక్కాడు. అటి గురితప్పి ప్రక్కనే ఉన్న పోలీస్‌ సభ్‌ఇన్‌స్పెక్టర్‌ ప్రాణం తీసింది. మరో లేడీ డాక్టరును గాయ పరిచింది. డా॥ రాథాక్యష్ణన్‌కు ఎలాంటి అపాయం జరుగకూడదన్న దృష్టితో హరికిషన్‌ తీసుకున్న అతి జాగ్రత్తే అతని గురితప్పడానికి కారణం. ఆ కారణంగానే గవర్డర్‌ ప్రాణాలతో బైటపడ్డాడు. పోలీసులు హరికిషన్న పట్టుకొని అనేక విధాల హింసించి ఈ దాడితో ఎవరెవరికి సంబంధం ఉందో చెప్పమని జళ్టంతా కుళ్ళబొడిచారు.

అందుకా బాలుడు “ఇది నేను స్వయంగా చేసిన దాడి. ఇందులో మరెవ్వరికీ సంబంధం లేదు” అంటూ ద్యఢస్వరంతో చెప్పాడు. పోలీసులు హత్సానేరంపై అతని మీద కేసుపెట్టారు. ఆ కేసులో హరికిషన్‌ తరవున ప్రముఖన్సాయవాది, జాతీయ కాంగ్రెను నాయకుల్లో ఒకరైన ఆసఫ్‌ఆల్‌ వాదించాడు. అయినా యువకునికి ఉరిశిక్షవేసి తన పంతం నెగ్దించుకున్నాడు న్యాయమూర్తి.

1931 అక్టోబరు 27వ తేది భగత్‌సింగ్‌ ను ఉరితీయడానికి ప్రభుత్వం నిశ్చయించింది. కేంద్ర రాష్త్ర ప్రభుత్వాల ఉన్నతాథి కారులు అతృ్మ్సవనసర సమావేశం జరిపారు. సభలు, ఊరేగింపులూ నిషేధించాలని, పోలీసు యంత్రాంగాన్ని మరింత కట్టుదిట్టం చేయా లని, అన్ని రాష్త్ర ప్రభుత్వాలను ఆదేశించింది.

130

లాహోర్‌ జైల్లో భగత్‌సింగ్‌ను, నుఖదేవ్‌, రాజగురులను వేరువేరు గదుల్లో బంధించినా, ఏదో ఒక రకంగా వాళ్ళ మధ్య సంబంధాలు కొనసాగుతూనే వున్నాయి.

యావజ్జీవ శిక్షబడిన విజయకుమార్‌ సిన్హా జయదేవ్‌కపూర్‌, శివవర్మ మొదలైన వారిని జైలు అధికారి “మీ మిత్రులను చూడాలని ఉందా?” అని అడిగాడు. అంతకంటే సంతోషకరమైన విషయం మాకు వేరొకటి లేదు. “దయచేసి మమ్మల్ని వారి దగ్గరకు తీసుకువెళ్ళండి” అన్నారు వారు. ఆ అధికారి వారి మాటను మన్నించాడు.

భఖభగత్‌సింగ్‌ను చూడగానే వాళ్ళ కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. మాటలు పెగలలేదు. విషాదంతో గుండెలు బరువెక్కాయి. ఇదే చివరిచూపని గొల్లున విలపించారు. భగత్‌సింగ్‌లో మాత్రం ఏ మార్వూ కనిపించడం లేదు. ఉరితీస్తారన్న భయం అసలే లేదు. తాను ఉరికంబం ఎక్కడం ద్వారా ఉద్యమానికి మేలు కలుగుతుందన్న విశ్వాసం అతనిలో కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. ఆవేదన నాపుకోలేక జయదేవ్‌కపూర్‌ గద్దదస్వరంతో “సర్దార్‌! నీ చావు దగ్గరైంది. అందుకు నీకు విచారంగా లేదా?” అన్నాడు.

అందుకు సమాధానంగా భగత్‌సింగ్‌ “నేను విప్లవమార్గంలో అడుగుపెట్టినప్పుడే నా జీవితాన్ని దేశ సంక్షేమం కోసం త్యాగం చేయడానికి నిశ్చయించుకున్నాను. నా మరణం ద్వారా “ఇంక్విలాబ్‌ నినాదం దేశమంతటా మార్చోగితే నా జీవితం సార్ధ్థకమైనట్టే. నేనీ జైలుగోడల మథ్య కూర్చొనికూడా, కోట్లాది ప్రజలు ముక్తకంఠంతో చేస్తున్న విప్లవ నినాదాల ప్రతిధ్వనిని వినగలుగుతున్నాను. ఇంత చిన్న జీవితానికి అంతకన్నా భాద్యమేముంది?” అన్నాడు చిరునవ్వుతో!

విజయకుమార్‌ సిన్హా శివవర్మ, జయదేవ్‌కపూర్‌లు దుఃఖాన్ని ఆపుకోలేకపోయారు. అందరికన్నా వెనుక నిల్దున్న శివవర్మ మరింతగా

131

దుఖఖిస్తున్నాడు. భగత్‌సింగది గమనించాడు. కటకటాల మథ్య నుండే దగ్గరకు రమ్మనట్లుగా చేతులు చాపాడు. ఆ చేతుల్ని స్పృశించడం శివవర్మ వరంగా భావించాడు. ఇద్దరి చేతులూ కలిశాయి. “వర్స్హాజీ! నేను మన అనుబంధాలను త్రెంచుకొని వెళ్ళిపోతున్నాను. కాన్‌, మీరు యింకా చాలాదూరం ప్రయాణించనలసి వుంది. ఆ ప్రయాణంలో అలసటను దరిజేరనీయరనీ, విశ్రాంతి కోరరనీ, లక్ష్యసాధనలో ఓటమి చెందరనీ, నమ్ముతున్నాను అంటూ వడ్కోలు చెప్పాడు.

ఆ సన్నివేశం మృత్యుముఖంలో ఉన్న భగత్‌సింగ్‌ జౌన్నత్యాన్ని ఆకాశమంత ఎత్తుకు పెంచింది.

భగత్‌సింగ్‌ ఉరికంబమెక్కడం ఖాయమని తల్లిదండ్రులకు తెలిసింది. ఆఖరిప్రయత్నంగా తన తొడుకుకు వ్రాణభిక్ష పెట్టమని కిషన్‌సింగ్‌ గవర్టర్‌కు వినతిపత్రం పంపించాడు. ఆ విషయం తెలిసిన భగత్‌సింగ్‌ అంతులేని ఆవేదనకు గురయ్యాడు. నాలుకలు చాస్తున్న ఆగ్రహంతో తండ్రికి ఇలా ఉత్తరం వ్రాశాడు... “పితాజీ! మరు నాకు ప్రాణభిక్ష పెట్టమని దోపిడీదారుల ప్రభుత్వానికి విజ్ఞప్తి చేశారన్న వార్త విని నేను నిర్హాంతపోయాను. క్షణకాలం నా ఆలోచనలాగిపోయాయి. అసలు మీకీ ఆలోచనెలా వచ్చింది? తండ్రిగా మీ ఆవేదనను నేనర్థం చేసుకోగలను. కానీ నా యభిహప్రాయం తెలుసుకోకుండా, నా తరపున ఆ ముష్కరులను వేడుకోవడం అత్యంత బాధాకరమైన పరిణామం. రాజకీయంగా నా అభిప్రాయాలు మీకు భిన్నమైనవి. ఈ సంగతి మీకూ తెలుసు. నా ప్రతిచర్య విప్లవ సిద్ధాంతానికి అనుగుణంగానే సాగింది. “అందులో నేను విజయం నాథించానా లేదా అన్నది ప్రజలు నిర్ణయిస్తారు. నా జీవితం మ్‌రనుకున్ల్నంత విలువైనది కాదు. నా వ్రాణం కోసం సిద్ధాంతాల్ని పణంగా పెట్టేందుకు నేను సిద్ధంగా లేను.

132

పితాజీ! మరో విషయం మముందుంచుతున్నాను. ఉరికి గురికాబోతున్నది నేనొక్కజ్లేకాదు. నా సహచరులు కూడా వున్నారు. వాళ్ళూ, బక తండ్రిగన్న బిడ్డలే! వాళ్ళకూ ప్రాణభిక్షపెట్టమని మీరర్థించలేదే? ఇది యొంతవరకు న్యాయమో? మ్‌ అంతరాత్మ శడగండి అని జవాబిచ్చాడు.

గాంథిజీ అంతకుముందే చాలాసార్లు భగత్‌సింగ్‌ ఉరిశిక్ష రద్దు మిషయం ఇర్విన్‌తో చర్చించి ఎలారైనా అతని వ్రాణాలు కాపాడ”మని కోరాడు. గాంథీజీ కోరికను ఇర్విన్‌ నిర్ద్వంద్వంగా తిరస్కరించాడు.

మృత్స్కువు సమపిస్తున్నా భగత్‌సింగ్‌ జైల్లో నిశ్చింతగా విప్లవ సాహిత్యాన్ని చదువుతూ గదిలో కూర్చొని ఉన్నాడు. ఇంతలో జైలు ఛీప్‌ వార్డెన్‌ చత్తర్‌సింగ్‌ అక్కడికొచ్చాడు. ప్రశాంతంగా ఉన్న భగత్‌సింగ్‌ను చూశాడు. అతనిలో ఏదో తెలియని ఆవేదన మొదలైంది. చెమ్మగిల్లిన కండ్లతో “బాబూ! నేను నీ తండ్రిలాంటి వాడిని, నా విజ్ఞప్తి ఒక్కటే, ఈ చివరిఘడియల్లో నైనా నువ్వు మన గురువును స్మరించి ఈ గ్రంథాన్ని పఠించు అంటూ బక పుస్తకం భగత్‌చేతికిచ్చాడు. భగత్‌సింగ్‌ ఆశ్చర్యంగా చత్తర్‌సింగ్‌ వైపు చూశాడు. నీకు నాపై గల అభిమానానికి ధన్యవాదాలు తెలియజేస్తున్నాను. నేను దైవాన్ని మరచిపోయి చాలాకాలమైంది. ఇప్పడు చావు దగ్గర సడగానే పిరికితనంతో దైవప్రార్ధనకు దిగితే నా అంతరాత్మ ఘోషిన్తుంది. కాబట్టి యే ఉద్దేశ్యంతో నేనీ ఉదృమంలో అడుగుపెట్టానో? ఆ ఉద్యమకార్శకర్తగా నన్నీ ప్రపంచం నుండి వెళ్ళనివ్వండి” అన్నాడు. ఆ మాటలకు చత్తర్‌ సింగ్‌ నివ్వెరపోయాడు. సమాధానం చెప్టలేక సానుభూతిని ప్రకటించి మౌనంగా వెళిపోయాడు.

భగత్‌సింగ్‌ ను కడనారిగా చూడాలని బంధుమిత్రులు ఆదుర్దాగా జైలువద్దకొచ్చారు. భగత్‌ కూడా ఐనవారినందర్షీ ఒకసారి చూడాలని ఆశపడుతున్నాడు. కానీ, కర్కశ ప్రభుత్వం అనుమతి నిరాకరించింది.

133

అది మార్చి 23వ తేదీ - ఆ మహాపరునకు ఇక మిగిలింది జక్కరోజే ! భగత్‌సింగ్‌కు ఆప్తమిత్రుడైన వ్రాణనాథ్‌ ఒక పుస్తకం చేతబట్టుకొని ఎలాగో జైలు అధికారులకు నచ్హజెప్పి భగత్‌ను కలిశాడు. “వివ కోరిన పుస్తకం తెచ్చాను అంటూ ఆ గ్రంథాన్ని సింగ్‌కంటబించాడు.

ఆనందం వెల్లివిరిసే కండ్లతో భగత్‌సింగ్‌ దానినందుకున్నాడు,. “క రాత్రికే చదవడం పూర్తి చేస్తాను. రేపు...” ఏదో అనబోయి మాట పెగలక ఆదిపోయాడు. అందుకు కారణం రేవు తాను జీవించి ఉంటానన్న నమ్మకం లేకపోవడమే! ప్రాణనాథ్‌ చివరిసాలగా మిత్రునకు వీడ్కోలు చెప్పి బరువెక్కిన గుండెతో బైటకి నడిచాడు.

1931 మార్చి 23 మధ్యాహ్నం లాహోర్‌ సెంట్రల్‌ జైలుగోడలు ఇక 24 గంటల్లో భగత్‌సింగ్‌ ఉరితీయబడతాడన్న భయంకర సత్వాన్ని జీర్లించుకోలేక కన్షీరు కారుస్తున్నాయి. మిగతా గదుల్లో ఉన్న రాజ్‌గురు, సుఖదేవ్‌ గంటగంటకూ వినిపిస్తున్న జైలు గంటలను తమ పాలిటి మృ్యత్కుఘంటికలుగా ఊహించు కుంటున్నారు.

జైలు ఆవరణమంతా విషాదచ్చాయులు అలముకున్నాయి. అధికారులు ఉరికి సర్వం సిద్ధం చేస్తున్నారు. జైలు బయటా లోపలా భద్రతను కట్టుదిట్టం చేశారు.

15వ నెంబర్‌ గదిలో బంధించబడిన భగత్‌సింగ్‌ మాత్రం ప్రశాంతంగా మిత్రుడు తెళ్చియిల్చిన లెనిన్‌ గ్రంథపఠనంలో నిమగ్నమై యున్నాడు. మిగిలియున్న కొద్ది వ్యవధిలో పుస్తకాన్ని పూర్తిచేయడమే ఆయన చివరి కోరిక.

అదొక పుస్తకం మాత్రమే కాదు. తాను కలలుగంటున్న వృవస్థకు అక్షరదర్హణం. ఆ అద్దంలో భావి భారతాన్ని చూస్తున్నాడు భగత్‌. సుఖశాంతులతో నిండిన సోషలిస్టు సమాజం అందులో ఆయనకు కన్సిస్తున్నది. అతని దీక్ష తపస్సులో లీనమైన బుషిని తలపిస్తున్నది.

[34

ఇంతలో అనుకోని అంతరాయం. గది తలుపు తెరచిన శబ్దం. ఆ శబ్దం నిశ్శబ్దాన్ని హరించగలిగింది. కాని, భగత్‌సింగ్‌ చూపును మరల్చలేకపోయింది. అప్పుడే లోనికి ప్రవేశించిన ఆంగ్లేయ అధికారి “సర్దార్‌ జీ! మిమ్మల్ని ఉరిటియమని ఆర్డర్‌ వచ్చింది. సిద్ధం కండి” అన్నాడు. ఆ భయంకర వార్తకు కూడా భగత్‌ తలపైకెత్తలేదు. పుస్తకం నుండి దృష్టిని మరల్చలేదు. భగత్‌సింగ్‌ మనో నిబ్బరానికి జైలర్‌ గిశ్చేష్టుాడయ్యాడు. కొన్ని నిముషాలు గడిచాయి. అనుకొన్న దానికంటే ముందే సమయం ముంచుకొచ్చిందని భగత్‌ గ్రహించి హడావుడిగా పుస్తకం చదవడం పూర్తి చేశాడు. మౌనంగా పైకి లేచాడు. ఎదురుగా ఉన్న అధికారిని చూస్తూ “పోదాం పదో అని సింహంలా కదిలాడు.

ఖభగత్‌సింగ్‌తో వాటు రాజ్‌గురు, సుఖదేవ్‌ కూడా ఆ అధికారి ఎంట నడిచారు.

“ఆ ముగ్గురు వరులను న్నానం చేయించి ఉరికి సిద్ధం చేయ”మని బంట్రోతులను ఆదేశించాడు జైలర్‌. ఆ పని చేయవలసిన వాళ్లు ఆంగ్రేయులు కాదు. కూటికోసం సామ్రాజ్బవాదుల కొలువులో ఊడిగం చేస్తున్న భారతీయులు. మనను చంపుకొని ప్రభుత్వ ఆదేశాలను పాటించక తప్పని వాళ్ళ. తాము చేస్తున్న పని దారుణ యమైందని వాళ్ళకు తెలును. ఐనా, బాధను దిగమింగుకొని తమ కర్తవ్యాన్ని పూర్తిచేశారు.

ఉరికంబం వద్దకు తీసుకుపోనడం కోసం భగత్‌సింగ్‌ చేతులు కట్టబోయారు. “అక్కరలేదు. నేను థైర్భంగా నడవగలను” అన్నాడు. ఠునా, అధికారులు ఆ ముగ్గుర్లీ పెడరెక్కలు విరిచికట్టారు! అంతా నిర్మానుష్యంగా వుంది. వేరే గదులలో బంధించబడి యున్న విప్లవ కారులు, ఆ ముగ్గుర్నీ కడసారిగా చూడాలన్న ఉద్దేశ్చంతో కటకటాల మధ్య నుండి చూస్తున్నారు. భగత్‌సింగ్‌ వాళ్ట కళ్ట్ళల్లోని ఆవేదనను గమనించాడు.

135

“నెశదరులారా ! మేము వెళ్తున్నాము. మీరు వడ్కోలు చెప్ప వలసింది కన్నీటితో కాదు. కన్నీటికి భయపడని ధైర్భంతో” అన్నాడు. వెంటనే “ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌, భగత్‌సింగ్‌ జిందాబాద్‌, రాజగురు జందాబాద్‌! సుఖదేవ్‌ జిందాబాద్‌” అన్న నినాదాలతో జైలు ఆవరణ దద్దరిల్లింది.

ఆ నినాదాల మధ్య ముగ్గురు ఏరులూ ఉరికంబం వద్దకు చేరుకున్నారు. ఎదురుగా ఉన్న ఉరి కొయ్యులు. వారి దృష్టికి తమ ఆశయసిద్ధికి చేతనైన తమ వంతు సాయమంటదించేందుకు సిద్ధంగా ఉన్న దేవతల్లా కనిపించాయి. నాగుబాముల్లా వ్రేలాడుతున్న ఉరి త్రాళ్ళు తమ కంఠాలను కౌగిలించుకోనున్న పూదండల్లా కన్పిస్తున్నాయి. ఇంతలో కార్యక్రమాన్ని పర్మవేక్షించడానికి ఆంగ్లేయ మేజిస్ట్రేట్‌ అక్కడి కొచ్చాడు.

భగత్‌సింగ్‌ అతన్ని చూసి “మిస్టర్‌ మేజస్ట్రైట్‌... మీరు చాలా అదృష్టవంతులు, భారతీయ పరులు ఉరికంబాలను ఎంత ఆనందంగా ఆలింగనం చేసుకుంటారో కళ్లారా చూసే అదృష్టం మీకు దక్కింది" అన్నాడు.

మరణ సమయంలో కూడా భగత్‌సింగ్‌ చూపిన తెగువకు మేజిస్ట్రేట్‌ తెల్లబోయాడు. తాను ఆంగ్లేయుడనన్న మాట మరచి జక్స్సే గాడ్‌ బ్లైన్‌ యూ” అంటూ చెమ్మగిల్లిన కండ్లను తుడుచు కున్నాడు.

అది చీకటి వెలుతురును మింగి వేసిన సమయం. ప్రాజికోటి యావత్తూ ప్రశాంతంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న సమయం.

ఇంతలో కారు చీకటిని గుర్తుచేస్తూ నల్లని గుడ్డ భగత్‌సింగ్‌

ముఖాన్ని కప్పివేసింది. తక్షణం భగత్‌సింగ్‌ కంఠానికి ఉరిత్రాడు

చుట్టుకుంది. ఐనా, ఆ మహావరుడు కొదమసింహంలా గర్జిస్తూ

“ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌... సామ్రాజ్బవాదం నశించాలి అని నినదిస్తూ 136

తన ప్రాణాన్ని భరతమాత పాదాలకు పూజాకుసుమంగా సమర్చించాడు. అలాగే రాజ గురు, సుఖదేవ్‌లు కూడా భారత మాతను తల్చకుంటూ ఉరికి బలైవోయారు. సాధారణంగా ఉరిశిక్షలు వేకువజామున అమలు పరుస్తారు. కానీ, సావ్రూజ్ఞవాద ముష్కరులు ఆ ఆనవాయితీకి విరుద్ధంగా ప్రకటించిన తేటి కన్నా ముందే ప్రజల ఆగ్రహం వెల్లువెత్తకుండా చేసే కుట్రతో అతి గోప్యంగా ఆ ముప్వురి ప్రాణాలనూ హరించారు. వారి శవాలను తల్లిదండ్రులకు అప్టగించకుండా తెల్లవారితే ప్రమాదమని గోనెసంచుల్లో వేసి మూతులు బిగించి అర్థరాత్రి వేళ దొంగతనంగా లాహోరుకు 60 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న “సట్లేజొ నదితీరాన చితి పేర్చి నిష్టంటించి పిరికిపందల్లా పారిపోయారు. కాష్ట్రంపై కాలుతున్న ఆ ముగ్గురి శవాలను భగభగమండుతున్హ మంటలను లెక్కచేయకుండా నటితీరం మాటి మాటికీ ముద్దులాడి మురిసిపోయింది. అతి చిన్న వయస్సులోనే భారతమాత దాన్య శృంఖలాలను తెగ నరకడానికి పిడికిలి బిగించిన వీరుడు, స్వతంత్ర భారతంలో సోషలిస్టు వ్యవస్థను న్గాపించాలని తపించిన థిరుడు. పోరాట యోధుడు భరతమాత గారాల పుత్రుడు, సర్దార్‌ భగత్‌సింగ్‌ మరణం ఏవిప్టవోద్యమానికి ఊపిరిగా నిలిచింది. భారతదేశ చరిత్రకు చెరగిపోని మరొక చరిత్రను స్యప్టించింది. ఆ విధంగా చిరంజీవి భగత్‌సింగ్‌ త్యాగానికి మారుపేరుగా, పరాక్ర మానికి ప్రతిబింబంగా, వివ్లవానికి సంకేతంగా, ప్రపంచ ప్రజల ప్యాదయాలలో అజరామరమైన న్థానం సంపాదించుకొని అమరు డయ్యాడు. “కావ్రడ్‌ భగత్‌సింగ్‌ అమరహై, ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌” అని దేశమంతా ఒక్కసారిగా నినధించింది. [137

భగత్‌సింగ్‌ మరణంతో పెల్లుబికిన ప్రభుత్వ వ్యతిరేక నినాదాలు బక్కసారిగా నింగినంటాయి.. వాడవాడలా నిరసన ప్రదర్శనలు హోరెత్తాయి. ఆ మహావరుడు మరో ప్రపంచానికి తరలివెళ్టి ఆరురోజులైనా ప్రజల కన్నీటి తడిఆరలేదు.

ఆరవరోజు కరాచీలో జరిగిన కాంగ్రెసు. మహానభ ఆవరణమంతా విషాదచ్చాయలు అలముకున్నాయి. విప్లవానికి ఏరసతాకలుగా పేరందిన భగత్‌సింగ్‌, రాజగురు, సుఖదేవ్‌ల ప్రాణాలను ఉరికి బలికాకుండా గాంథిజీ కాపాడలేకపోయాడనే ఆక్రోశం యువకుల్లో కట్టలు త్రెంచుకుంది.

నిజానికి ఆ మువ్వురి ప్రాణాలను కాపాడడానికి గాంథిజీ శక్తివంచన లేకుండా ప్రయత్నించారు. కాని ఆ ప్రయత్మం ఫలించలేదు. ఈ విషయాన్ని జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కూడా అంగీకరించాడు.

అయినా భగత్‌సింగ్‌ ప్రభ్యతుల దారుణ మరణాన్ని సహించలేని అతినాదులు ఒకచోట సమావేశమై తమ అక్కసును గాంథిజీపై వెదజల్లారు. అతివాదుల బాధను అర్థం చేసుకున్న మహాసభ, ఆ మువ్వురు దేశభక్తులు మరణసమయంలో చూపిన తెగువను, వారు చేసిన త్యాగాలను ప్రశంసిస్తూ, ఏకగ్రీవంగా ఒక తీర్మానం చేసింది. దానితో పాటు “సంపూర్ణ స్వరాజ్య” లక్ష్యాన్ని పునరుద్చాటిస్తూ మరొక తీర్మానం చేసింది.

మౌలిక హక్కులు, ఆర్థిక విధానాలు, మొదలైన అనేక అంశాలను విశ్లేషిస్తూ కరాచీ సమావేశం చేసిన నిర్ణయాలు, కాంగ్రెసు పాల్టీ చరిత్రలో మహత్తరమైనవిగా చెప్పకోవచ్చు. ఆ పార్టీ ఆవిర్ధవించిన నాటి నుండి ప్రజల రాజకీయ, పౌర, ఆర్థిక హక్కుల కోసం నిర్విరామంగా పోరాడుతున్నప్పటికి “స్వరాజ్యమంటే ఏమిటొ అన్న ప్రశ్నకు, నమాధానం వెుందటినారిగా కరాచినభ న్చతష్టంగా విశదికరించింది.

138

ప్రభుత్వ దోపిడీ విధానాలకు న్వస్తి చెప్పాలంటే, ఆకలితో అలమటిస్తున్న అభాగ్యులకు, రాజకీయ స్వేఛ్చతోపాటు, ఆర్థికస్వేచ్చ, వాక్స్వాతంత్ర్రం, పత్రికా స్వాతంత్ర్యం, ప్రజలు తమ హక్కుల సాధనకోసం, సంఘాలను న్థాపించుకోవడం, సమావేశాలు నిర్వహించుకోవడం, చయొదలగు కార్యక్రమాలకు ప్రభుత్వం ఎలాంటి అంతరాయం కలిగించకూడదని ప్రత్యేకంగా బక తీర్మానం చేసింది.

ప్రజాసంక్షేమానికి అవసరమైన కీలక సమస్యలన్నిటికీ పరిష్కారాలను కూడా ఆసభ ప్రకటించింది. ఆ తర్వాత కాలంలో కాంగ్రెసు పార్టీ అనుసరించిన విధానాలకు కరాచీ తీర్మానాలు మూలాధారాలుగా నిలిచాయి.

1931 ఏప్రిల్‌ 18వ తేది. ఇర్విన్‌ స్థానే వైశ్రాయ్‌గా లార్డ్‌ వెల్లింగ్‌టన్‌ పదవీ స్వీకారం చేసిన వెంటనే ఇర్విన్‌తో గాంధీజీ చేసుకున్న ఒడంబడికను బుట్టదాఖలా చేశాడు.

అదే అదనుగా ప్రభుత్వం బాంబేలో అనేకమంది సత్యాగ్రహుల శిక్షాకాలాన్ని పొడిగిస్తూ ఆర్దినెన్స్‌ జారీ చేసింది. బెంగాల్‌లో అనేకమంది జాతీయవాదుల్లి అకారణంగా జైళ్ళలో బంధించింది. అభ్యుదయ భావాలు కల విద్యార్థులందరినీ పాఠశాలల నుండి బహిష్కరించింది.

త్వరలో జరుగబోయే “రౌండ్‌టేబుల్‌ సమావేశానికి తమ ప్రతినిధిగా డాక్టర్‌ అన్హారీని పంపాలని కాంగ్రెసు చేసిన ప్రతిపాదనను వైశ్రాయ్‌ కుంటిసాకులతో తిరస్కరించాడు. అనేకమంది ముస్లిమ్‌ ప్రతినిధులు అతన్ని వృతిరేకిన్తున్నారు కాబట్టి అన్సారీ లండన్‌లో అడుగుమోపడానికి అనుమతించనని ప్రకటించాడు.

అయితే .. ఆ సమావేశానికి నేనూ రానని గాంథిజీ ప్రకటించారు. ఆ వివాదం ఆగష్రు వరకూ కొననాగింది. ఆ తర్వాత తిరిగి రౌండ్‌టేబుల్‌ సమావేశం పర్చాటు చేసింది ప్రభుత్వం. ఆ సమావేశానికి గాంధీజీ వెళ్ళారు. గాంథీ ప్రాతినిధ్యం అతివాదనాయకుడైన విన్‌స్టన్‌

139

“ధ్రర్చిలొకు రుభించలేదు. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం భారతదేశ ప్రతినిధిగా ఒక అర్ధనగ్న పకీరుతో సమావేశం నిర్వహించడం అర్థరహితమైన చర్యగా ఆయన వ్యాఖ్యానించాడు.

ఆ నందర్భంగా మితవాద పత్రిక “డైలీవెయిలొ తన అభిహ్రాయాన్ని ఇలా ప్రకటించింది. భారతదేశమనేదే లేకుంటే “బ్రిటీష్‌ నామ్రాజ్యం” ఎప్పడో ముక్కలు చెక్కలై ఉండేది. ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా, వాణిజ్యపరంగా బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యానికి అత్సంతవిలువైన ఆస్తి భారతదేశం ఏ కారణం చేతనైనా దాన్ని చేజార్చకోవడం గుప్పిట్లోని వజ్రాన్ని నేలపాలుచెయ్యడమ! అలాంటి తెలివి మాలిన చర్యను ఐ బ్రిటీష్‌ పౌరుడు సమర్థించడు.” ఇది ఆ ప్రకటనలోని సారాంశం.

రౌండ్‌టేబుల్‌ సమావేశంలో పాల్గొనేందుకు భారతదేశ ప్రతినిధులుగా ప్రభుత్వం ఏరికోరి ఎంపిక చేసిన వారిలో అత్యధికులు, సామ్రాజ్బవాదతొత్తులు, మతవాదులు, భూస్వాములు, రాజప్రతినిధులు.

తవు చేతి కీలుబొవ్మల్టెన వారిని పావులుగా ఉపయోగించుకొని, భారతదేశ ప్రజలందరి ప్రయోజనాలకు, కాం్రరెసు పార్టీ ప్రాతినిధ్యం వహించడం లేదని, మేమందరం కూడా ఆ దేశప్రజలమేనను వాదనను లేవనెత్తేందుకు వారిని పురికొల్సింది ప్రభుత్వం.

సత్యాగ్రహమనే అస్త్రంతో తమ ప్రభుత్వాన్ని “ఢీ” కొట్టేందుకు యత్నిస్తున్న గాంధీజీ వాదనను బలహీనపరచడమే ఆ వ్యూహం ఉద్దేశం.

సమావేశం ఆఖరు రోజు, చక్రవర్తి ప్రతినిధులందరిని, బకింగ్‌వోమ్‌ప్కాలెన్‌ విందుకు ఆహ్వానించారు. ఆ ఐందులో నా కుమారుడు వేల్స్‌ యువరాజు మీ దేశానికి వచ్చినప్పడు మీరెందుకు ఆయన్ను బహిష్కరించారు అని చక్రవర్తి అనగానే గాంధీజీ అందుకొని, మేము బహిష్కరించింది మీ కుమారుణ్ణి కాదు మహాశయా! బ్రిటీష్‌

140

నామ్రాజ్యవాద అధికార ప్రతినిథిని, అని స్పష్టమైన జవాబిచ్చారు. ఆ సమాధానం చక్రవర్తికి కోపం తెప్పించింది. “నా ప్రభుత్వంపై భారతదేశంలో జరుగుచున్న తిరుగుబాటును నేను సహించనూ అని తీవ్రస్వరంతో హెచ్చరించాడు చక్రవర్తి. “ఆ ఆశ నాకు ఏనాడూలేదూ సెలవు అంటూ ప్పాలెన్‌ నుండి బైటకు నడిచారు గాంధి.

మారిన రాజకీయ పరిస్థితుల కారణంగా, 1931 డిశంబరు ఆఖరులో బట్టి చేతులతో గాంథిజీ మాతృభూమికి పయనమైనారు. తవు లక్ష్యం విజయవంత మైనందుకు నామ్రాజ్యవాదులు మురిసిపాయ్యారు.

ఆ పరిణామం గాంథిజీ లండన్‌కు బైలుదేరేముందు ఊహించినదే! తాను నిరాశా నిస్పహలతో స్వదేశానికి తిరిగి రావలసి వస్తుందేమో అని ఆయన సందేహించారు. ఇప్పుడదే జరిగింది. ఆ సంఘటన మహాత్ముని ముందుచూపుకు నిదర్శనం.

గాంథిజీ మనదేశానికి తిరిగిరావడానికి నాలురైదు రోజులు ముందే జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, పురుషోత్తమదాన్‌ టాండన్‌, ఖాన్‌ అబ్బుల్‌గఫార్‌ఖాన్‌, డా॥ ఖాన్‌సాహేబ్‌ మొదలైన నాయకులను ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసింది. ఉత్తరప్రదేశ్‌, బెంగాల్‌ రాష్రాలలో అత్యవసర ఆర్జినెన్స్‌లను జారీ చేసింది. వాయువ్య రాష్ట్రాల్లో సైనికపాలన ప్రవేశపెట్టింది. బెంగాల్‌లో నివసిస్తున్న ఆంగ్లేయులను, గూండాలను సమ్‌కరించి చిట్టగాంగ్‌పట్టణంపై దాడి చేయించింది.

1931 డిసెంబరు 28వ తేది లండన్‌ నుండి తిరిగి వబ్చిన గాంథిజీ బాంబేలో అడుగుపెట్టారు. అ మరునాడు కాంగ్రెన్‌ కార్భవర్ల సమావేశం జరిగింది. ఆ సదస్సు, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని తిరిగి కొనసాగించాలని తీర్మానించింది. 31వ తేది గాంథీజీ వైశ్రాయ్‌ని కలుసుకునేందుకు అనుమతికోరాడు. కాని... ఆ దుర్తార్డుడు గాంథీ ముఖం చూసేందుకు కూడా తాను సిద్ధంగా లేనని జవాబు పంపాడు.

141

1932 జనవరి 4వ తేధి ప్రభుత్వం అర్థరాత్రి తన విశ్వరూపం ప్రదర్శించి జాతీయోద్యమ కారులపై విరుచుకపడి గాంథిజీని అంెస్టు చేసింది. కాంగ్రెసును, దాని అనుబంధ సంస్థలను గుషేథించింది. కాంగ్రెను పార్టీ నిధులను, ఆఫీసులను న్వాథినం చేసుకుంది. ప్రభుత్వాథధికారులకు విస్తృతాథధికారాలు కల్పిస్తూ ఆర్డినెన్సు జార్‌ చేసింది. ఆ... ఆర్జినెన్ట్‌ ఆధారంతో అనేకమంది ప్రజలను అధికారులు అకారణంగా వైళ్టలో నిర్ణంధించి వారి ఆస్తులను స్వాథినం చేసుకున్నారు. కేవలం వారం రోజుల్లో దేశంలోని ప్రముఖ నాయకులంతా కారాగారాల పాలయ్యారు.

జనవరి 10వ తేదినాటికి, దేశంలోని యువజన సంఘాలు, విద్యార్ధి సంఘాలు, స్వదేశీ గ్రంథాలయాలు నిషేధింపబడ్డాయి. ఆ తర్వాత గాంథీటోపీ పెట్టుకున్న ప్రతి వ్యక్తినీ అధికారులు రకరకాలుగా వేధిస్తూ జైళ్టలో పెట్టడం మొదలు పెట్టారు. దారుణమైన ఆర్దినెన్సుల పేరుతో జరిగిన ఈ దురాగతాలు దేశమంతటా కల్లోలం రేపాయి.

ఆ కల్లోలం చర్చిల్‌ను సైతం అబ్బురపరచింది. ఆ సందర్దంగా ప్రభుత్వం ప్రయోగించిన ఆర్జినెన్సులు, “సిపాయిల తిరుగుబాటూ నాటి ఆర్జినెన్సుల కంటే తీవ్రమైనవని ఆయన అభివర్ణించాడు. టినిని బట్టి ప్రభుత్వ దమనకాండ ఏ స్థాయికి చేరిందో మనం ఊహించు కోవచ్చు. అదే సమయంలో “నేను భారతదేశపు ముస్థాలీనిొ అని కూడా వైశ్రాయ్‌ వెల్లింగ్‌టన్‌ ప్రకటించాడు.

భారత ప్రజానీకం ఆ పరిణామానికి ఆగ్రహోదద్ధమయింది. కాంగ్రెసు పార్టీ గత్యంతరం లేక ప్రభుత్వంపై పోరాటానికి సిద్ధపడింది. ప్రజలస్పందన అనూహ్మంగా మారింది. ఉద్యమం రోజురోజుకూ తీవ్రరూపం దాల్చింది. నాలుగునెలలు గడిచేటప్టటికి 80వేల మంటి సత్యాగ్రహులు జైళ్ళపాలయ్యారు.. ఏరిలో అత్యధికులు గ్రామీణ ప్రాంతాల పేదలు, లక్షలాదధి మంది ప్రభుత్వ ఆర్జినెన్సులను థిక్కరిన్తూ

142

కదనరంగంలోకి దూకారు. విదేశి వస్త్రాలను, మద్యాన్షీ విక్రయించే దుకాణాలను ముట్టడించి ధ్వంనం చేశారు. ప్రభుత్వం తన ఉక్కుపాదాలను ఉద్యమకారుల నెత్తిఫై మోపి అతికర్క్మశంగా అణచివేతకు పూనుకున్నది. వృవసాయదారులపై కొరడా రుఇపించి, వారి ఇండ్లను, పశువులను, వ్యవసాయ పరికరాలను కూడా న్వాథినం చేసుకుంది. గుజరాత్‌లోని “రన్‌” గ్రామంలో పన్నులు చెల్లించడానికి నిరాకరించిన రైతులను నగ్నంగా నడివీధిలో నిలబెట్టి కొరడాలతో కొట్టించింది.

ప్రత్యేకించి మహిళలను అమానుషంగా హింనించింధి. జరుగుతున్న ఘోరాలను ప్రజలకు తెలియజేసే అధికారం పత్రికలకు లేకుండా చేసింది. జాతీయ నాయకుల ఫోటోలను కూడా పత్రికల్లో ముద్రించడానికి వలులేకుండా నిషేధాజ్ఞలు విధించింది. జాతీయ నాహిత్యానికి సంబంధించిన, కవితలను, కథలను, నవలలను పూర్తిగా థిషేధించింది. ఆ విధంగా ప్రభుత్వం కొద్దినెలలలోనే ఉద్యమాన్ని విజయవంతంగా అణచివేసింది. .

ప్రజల్లో ఉత్సాహం నన్నరిల్లింది. ఉద్రేకం మాయమైంది. రాజకీయ కార్యకలాపాలు దాదాపుగా నిలిచిపోయాయి. నిరాశ, నిస్సహ దేశమంతటా చోటు చేసుకున్నవి. తప్పనిసరి పరిస్థితుల్లో ఉద్యమాన్ని నిలిపివేయడానికి గాంథిజీ నిర్ణయించారు.

ప్రాణాలొడ్డి నిర్మించుకున్న ఉద్భృమం పతనమైనందుకు ధైర్భానికి మారుపేరైన జవహర్‌లాల్‌ కూడా నిరాశ చెందాడు. “ప్రజల కన్షీళ్ళ నా హృదయాన్ని కల్లోల పరుస్తున్హాయని ఆయన ఆవేదన చెందాడు. గాంథిజీతో తనకున్న టిర్హకాలిక అనుబంధం ఉద్యమం ఉపసంహరణ మూలంగా విచ్చినమౌతుందేమోనన్న బాధతో విలవిలలాడాడు.

సుభాష్‌ చంద్రబోన్‌, విఠల్‌భాయ్‌ పటేల్‌ గాంథిజీపై విరుచుకవడ్డారు. బక రాజకీయ నాయకుడుగా ఆయన

143

విఫలమైనాడని వ్యాఖ్యానించారు. ఆ సంఘటనను ఆధారం చేసుకొని 1933వ సంవత్షరంలో వైశ్రాయ్‌ విల్లింగ్‌టన్‌, “కాంగ్రెసు పార్టీ ప్రస్తుతం నిర్వీర్యమైపోయింటి. దానికి ప్రజల మీద అంతకు ముందున్న పట్టు ఇప్పుడు లేదు. సమీప భవిప్పత్తులో కోలుకుంటుందనే సూచనలు కూడా కన్సించడం లేదూ అని ప్రకటించాడు. అథి... వాస్తవ విరుద్ధమైన ప్రకటన. సామ్రాజ్బవాదుల అహంకారానికి నిదర్శనం.

జాతీయోద్యమం ప్రజల మనోభావాలకు ప్రతిబింబం. ప్రజలు ప్రభుత్వ సైనిక శక్తికి తలవంచారే కాని, కాంగ్రెసు మీద విశ్వాసం కోల్టోలేదు.

అప్టటివరకు గాంధీజీ నాయకత్వంలో సాగిన జాతీయోద్యమం ఆశించినంత త్వరగా దేశానికి స్వాతంత్ర సాధథించలేకపోయినా, వెల్లింగ్‌టన్‌ వాగిన విధంగా, తిరిగి తలెత్తలేని స్థితికి అగజారలేదు. సామ్రజ్య వాదుల సవాళ్ళను ఎప్పటికప్పడు ఎదుర్కొంటూ ముందుకు సాగుతూనే వుంది.

వెల్లింగ్‌టన్‌ వ్యాఖ్యలు భారత ప్రజల ఉద్యమానికి మరింత ఊపునిచ్చాయి. ప్రజలలో ప్రభుత్వ వృతిరేకత మరింత పెల్లుబికింది. ఆ నందర్శంగా ప్రముఖ పాత్రికేయుడు హెచ్‌.ఎన్‌.ట్రెయిల్స్‌ ఫోర్డ్‌ “ప్రజాఉద్యమాన్ని అణచివేశానని ప్రభుత్వం కలలుగంటున్నది. అవి పగటికలలు మాత్రమే. ఇప్పుడు ప్రజల మెదళ్ళు మరింత పదునెక్కాయి. వారు మానసికంగా భారతదేశ స్వాతంత్రాన్ని ఎప్పడో సాధించు కున్నారు అని వ్యాఖ్యానించాడు.

ఏ ఉదృ్మమమైనా దిర్ధకాలం పోరాడిన తర్వాత కొద్దిపాటి ఐశ్రాంతి తీసుకుంటుంది. ఆ తర్వాత మరింతగా బలాన్ని బలగాన్ని కూడకట్టుకొని మలిపోరాటానికి సిద్ధమౌతుంది.

144

హరిజనోద్దరణ

బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వ విధానం మరొక కొత్త అవతార మెత్తింది. హఠాత్తుగా కమ్యూనల్‌ అవార్జును ప్రవేశపెట్టింది. అల్బసంఖ్సాక వర్ణాల వారికి చట్టసభల్లో కొన్ని స్థానాలను ప్రత్యేకంగా కేటాయించింది. ముస్లిం ప్రతినిధులను ముస్లిములు, సిక్కు ప్రతినిధులను సిక్కులు ఎన్నుకొనే విధానమది. అంటే మైనారిటీలను వివిధ వర్గాలుగా విభజించి, ఏ వర్లంవారు, ఆ వర్ల ప్రతినిధులను ఎన్నుకోవడం తప్టనిసరి గావించింది.

ఆ విధంగా అణగారిన వర్షాల పేరుతో అనేక మతాల వారిని హిందువుల నుండి విడగొట్టింది ప్రభుత్వం. ప్రతివర్ష్ణానికి ప్రత్యేక నియోజక వరాలు ఏర్జాటు చెయ్యడం వల్ల, భారతీయుల సమ్టి ప్రయోజనాలకు విఘాతం కలుగుతుందనీ, మతతత్వ ధోరణులు ప్రజ్వరిల్లే ప్రమాదముందని, భావించిన కాంగ్రెసు పార్టీ, “కమ్యూనల్‌ పద్ధతొని తిరస్కరించింది. - సమష్టి చైతన్యాన్ని దెబ్బతీయడానికి ప్రభుత్వం పన్నిన కుట్రగా జాతీయనాయకులు దానిని భావించారు.

ఆ సమయంలో యెరనాడ జైలులో వున్న గాంథిజీ “కమ్యూనల్‌ అవార్డును దేశసమైక్కతపైన, జాతీయవాదంపైన జరిగిన ప్రతృక్షదాడిగా భావించి తీవ్రమైన ఆగ్రహం వెళ్టగ్రక్కారు.

“ప్రభుత్వం బడుగు వర్ణాల సంక్షేమాన్ని నిజంగా ఆకాంక్షిస్తుంటే ముందుగా అస్ట్రృశ్చతను కూకటివ్రేళ్టతో సెకలించాలి. అన్ని వర్గాల ప్రజలు ఎన్నికల్లో ఓటు వేసే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాలి అని గాంధీజీ హెచ్చరించాడు.

ఆయన తన ఆశయ సిద్ధికోసం 1932 సెప్టెంబరు 20వ తేది ఆమరణ నిరాహారదీక్షకు సంకల్పించి, బక పత్రికాప్రకటనలో “నా ప్రాణం దేశ ప్రజల సంక్షేమం కంటె విలువైనది కాదు. మతసామరస్యం నా ప్రాణం కంటె అనేక రెట్లు వఏలువైనది” అని ప్రకటించారు.

145

గాంథిజీ నిరశన టిక్ష వార్త తెలుసుకొని దేశం యావత్తూ చలించిపోయింది. దేశవ్యాప్తంగా ప్రార్థనలు జరిగాయి. అస్పృశ్యత నివారణ కోసం ఆలయ ద్వారాలు తెరుచుకున్నాయి. ఆ సందర్ధంగా “రట్‌ంద్రనాథ్‌ఠలాగూరొ ఒక టెలిగ్రామ్‌ ద్వారా తన అభివ్రాయాన్ని ఇలా ఎలిబుచ్చారు.

“దేశసమైక్యతకోసం, జాతి సమగ్రతకోసం, ఎంతో విలువైన జీవితాన్ని త్యాగం చెయ్యడానికి మీరు నంకల్పించడం ఒక చరిత్రాత్మకమైన పరిణామంగా నేను భావిస్తున్నాను.

మీ త్యాగశీలాన్ని తలచుకొని బరువెక్కిన మా బాధాతప్త పహ్యాదయాలు సదా మీవెంటే ఉంటాయి” అని వివరించారు.

మదన్‌మోహన్‌ మాలవ్యా, ఎం.సి.రాజు, బి.ఆర్‌. అంబేద్కర్‌, మొదలగు విభిన్న దృక్టధాలు గల రాజకీయవాదులు, సమైక్యంగా క్రియాశీల పాత్ర నిర్వహించి, ప్రభుత్వంతో బక బవ్బందం కుదుర్దుకోవడంలో విజయం సాధించారు.

ఆ పూనా ఒప్టందం ప్రకారం అణగారిన వరాల వారికి ప్రత్యేక నియోజక వర్ణాలంటూ ఉండవు. వారికోసం చట్టసభల్లో కొన్ని సీట్లు మాత్రం కేటాయించబడతాయి.

ప్రావిన్నియల్‌ సభల్లో వారికి కేటాయించబడే సంఖ్య అంతకు ముందు కమ్యూనల్‌ అవార్డ్‌ ప్రకారం ఉన్న 71 నుండి 147కు పెరిగింది.

ప్రజల కోరిక మేరకు గాంథీిజీ నిరశన వ్రతం విరమించారు.

దక్ష విరమించిన తరువాత పూనా ఒపష్టందం గురించి గాంథిజీ

ఇలా వ్యాఖ్యానించారు. “ఈ బఫ్పందం జీవం లేని దేహం వంటిది.

దానిని సంపూర్ణంగా అమలుపరచిన నాడే అది సజీవమౌతుంది.

ఫలితం ప్రజల కందుతుంది. అందువలన పూనా బఒఫష్టందం అమలుకు 146

నేను నా ప్రాణాన్ని తాకట్టు పెడుతున్నాను. హరిజనమిత్రులకు ఇదే నా హామీ” అని వక్కాణించారు.

తన హామీని నిలబెట్టుకోవడం కోసం తక్షణం ఆయన కార్యాచరణకు పూనుకున్నారు. దాదాపు రెండు సంవత్చరాపాటు మిగతా కార్యక్రమాలన్నిటినీ ప్రక్కనపెట్టి అస్పుశ్చతకు వ్యతిరేకంగా ప్రచారం నాగించారు.

1933 నవంబరు 7వ తేదీ నుండి 1934 జూలై 29వ తేది వరకు సుమారు తొమ్మిది నెలల పాటు గాంధీజీ హరిజనోద్ధరణమే ధ్యేయంగా, దేశమంతటా పర్యటించారు. ఆ పర్భటనలో, రైలుద్వారా, కారుద్వారా, ఎడ్లబండిద్వారా, కాలినడక ద్వారా ఆ కర్మయోగి, పన్నెండు వేల మైళ్ళు పర్భటించి అస్పృశ్యతా నివారణకు కృషిచేశారు.

గాంధీజీ హరిజనోద్ధరణలో భాగంగా తన సహచరులను, అనుచరులను ఒప్పించడం కోసం రెండుసార్లు నిరశన టిక్షకు పూనుకున్నారు. ఆ దిక్షాకాలంలో ప్రజలకు ఇలా విజ్ఞప్తి చేశారు. “నేను ప్రాణాలతో ఉండాలంటే మీరు అన్హృశ్యతను వదులుకోవాలి. లేదా అంటరానితనం ఇలాగే కొననాగాలనుకుంటే నన్ను వదులుకోవాలి” అని గాంథిజీ ప్రకటించారు. ఆ ప్రకటన జాతీయవాదుల్లో కలవరం స్యష్టించింది. ప్రజల్లో అనూహ్యమైన స్పందన రేకెత్తింది.

అదే సమయంలో, ఛాందసవాదుల నుండి, ప్రజావ్యతిరేక శక్తుల నుండి గాంథీజీ సంకల్పానికి తీవ్రవ్యతిరేకత ఎదురైంది. గాంధీజీ ఎక్కడకు వెజ్ఞినా అరాచకశక్తుల నల్లజెండాలు ప్రత్యక్షం కావడం సర్వనాధారణమైంది. ఆయనను హిందూ వ్యతిరేకిగా ఆరోపిస్తూ చిత్రపటాలను దద్ధం చేశారు. 1934 జూన్‌ 25వ తేది పూనాలో ఆయన ప్రయాణిస్తున్నట్లుగా భ్రమించిన దుర్మార్డులు, ఐక కారుపై బాంబు విసిరారు. భారత ప్రజల అదృష్టం కొద్ది ఆ బాంబు గాంథీజీని

147

అనుసరిస్తున్న వేరొక కారుపై పడింది. ఆ కారులో ప్రయాణిస్తున్న ఏడెనిమిదిమంధి తివ్రంగా గాయపడ్డారు. ఆ విషయం తెలిసి గాంధీజీ కన్నీళ్చ పర్యంతమయ్యారు.

1934 ఆగస్టులో ప్రభుత్వం హరిజనుల ఆలయప్రవేశాన్ని దిషేధిస్తూ చట్టం చేసి, అరాచక వాదుల మెప్పు పొంటింది.

స్వరాజ్యపార్ట్‌వారు కాంగ్రెసులోనే ఉన్నప్పటికీ, మాలవ్యా వంటి వారు. కమ్యూనల్‌ అవార్డు విషయంలో ఐభేధించి, కాంగ్రెసు నుండి విడిపోయి కాంగ్రెసు నేషనలిస్టు పార్టీని స్థాపించారు. ఇటలి ఇలా ఉండగా శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని విరమించినందుకు గాంథిజీ నాయకత్వాన్ని విమర్శించిన విఠల్‌భాయ్‌పటేల్‌, సుభాష్‌-చంద్రబోస్‌ ఆసమయంలో యూరప్‌లో ఉన్నారు. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ జైల్లో ఉన్నాడు. ఆ సమయంలోనే తన ఆత్మకథ రచించాడు. తన ముద్దుల కుమార్తె ఇందిరకు అనేక లేఖలు వ్రాశాడు. ఆ లేఖలు దేశంలో బహుళ ప్రచారం పొందడంతో పాటు నెహ్రూ సోషలిను భావాలకు కరటిపికలయ్యాయి.

“భారతదేశమా! నీ ప్రయాణమెటు ?” అన్నమకుటంతో నెహ్రూ రబించిన వ్యానాలు గాంథీజీకి, ఆయనకు గల అభఖివ్రాయ భేదాలకు మరింత ఊపునిచ్చాయి. మనం చేపట్టే ఏ ఉద్భమమైనా ప్రజల ఆర్థిక, సాంఘిక సమస్యలను పరిష్కరించేదిగా ఉండాలని జవహర్‌లాల్‌ ఆ వ్యాసాలద్వారా స్పష్టం చేశాడు.

నెహ్రూ కాంగ్రెసులోని మితవాదులతోనూ, గాంథిజీితోనూ ఎంతగా విభేదించినప్టటికీ, ఆయన కాంగ్రెసును విడిచిపెట్టలేదు. కాంగ్రెసు సోషలిస్టు పార్టీలో సభ్యుడుగా చేరనూ లేదు. తాను కాంగ్రెసు నుండి బైటకు పోతే అభివృద్ధి నిరోధకుల ప్రాబల్యం మరింత పెరుగుతుందని ఆయన ఉద్దేశం. అందుచేత ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ కాంగ్రెసును వదలి వెళ్టరాదని నిర్ణయించు కున్నాడు.

148

కాంగ్రెసు పార్టీ భవిష్యత్‌ నాయకత్వాన్ని గురించి గాంథిజీ నరేంద్రదేవ్‌కు ఒక లేఖ వ్రాశారు. ఆ లేఖలో...

“నేను, నాతో పాటు ఇతర వృద్ధ నాయకులు కాంగ్రెస్‌ సారథ్యం నుండి తప్పుకుంటే, ఆ ముళ్ళ కిరీటాన్ని ధరించుటకు, అన్ని వధాలా అర్హుడైన ఐకైక నాయకుడు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ఒక్కడే” అని వ్రాశారు.

కాంగ్రెసులోనే ఉంటూ, పార్టీని అతివాదం వైపు మళ్చించాలనే ఖావం నాసిక్‌ జైల్లో ఉన్న జయప్రకాష్‌నారాయణ, అచ్చుత పట్వుర్ధన్‌, యూసఫ్‌ మెహరాలీ, అశోక్‌ మెహతా, మసానీ వంటి వారికి కలిగింది. 1934 మే నెలలో ఆచార్య నరేంద్రదేవ్‌ అధ్యక్షతన పాట్లాలో జరిగిన సమావేశంలో కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్ట్‌ పార్టీ న్థాపన జరిగింది. కాంగ్రెస్‌లోనే వుంటూ అందులోని మితవాద నాయకత్వాన్ని ఎదిరిస్తూ, పాట్టీ వెలుపల కల అతివాద గ్రూపులతో సన్నిహిత సంబంధాలు పర్టరచుకొని వారికి సహకరించాలని నిర్ణయించారు. ఈ ద్వంద్వ వఏధానం మూలంగా వారిలో అంతర్గతవిభేదాలు తలెత్తాయి.

వర్గపోరాటం, ఆస్తుల స్వాధీనం వంటి కార్భకలాపాలు, అహింసా సిద్ధాంతానికి వృతిరేకమని కాంగ్రెసు కమిటీ ప్రకటించింది. కార్మిక సమ్మెలను గురించి, రైతు పోరాటాలను గురించి, నరేంద్రదేవ్‌ చేసే ఉపన్మానాలు, ప్రజలకు నిషా ఎక్కించేవిగాను, ప్రమాదభరితంగాను ఉన్నాయని గాంథిజీ విమర్శించారు. జైల్లో ఉన్న నెహ్రూ బక లేఖలో తన బాధను ఇలా వ్యక్తం చేశాడు. “సోషలిజం మీద వర్మింగ్‌ కమిటీ

చేసిన తీర్మానం చదవితే, ఆశ్చర్భం కలుగుతూ వుంది. ఆ తీర్మానం వారి అజ్జానానికి అద్దం పడుతూ ఉంది. దానిని విదేశీయులు చథివితే గువ్వుకుంటారని బాధగా వుంది. “ఈ దశలో పెట్టుబడిదారీ దేశాలు ఆర్థిక సంక్షోభంలో కొట్టుమిట్టాడుతుంటే, సోవియట్‌ యూనియన్‌, పంచవర్ష ప్రజాళిల 149

ద్వారా అప్రతిహతంగా పురోగమిస్తూ వుంది. కరుడుగట్టిన విమర్శకులు కూడా సోవియట్‌ పురోగతిని ప్రశంసిస్తున్హారు. నూతన నాగరకతను ఆహ్వానిస్తున్నారు. మనం కాలంతో కలిసి నడవడం నేర్చుకోవాలి” ఇటి ఆ లేఖలోని నారాంశం.

సోవియట్‌ యూనియన్‌లో మహోజ్వలంగా నాగుతున్న విప్లవోద్యమం పట్ల ఆకర్షితులై మనదేశంలోని వఏఫ్లవవాదులు కూడా ఆ థిశగా నడక వ్రారంభించారు. వారందరిలో ప్రముఖంగా పేర్కొనదగిన వ్వక్తి ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌.

అది 1935వ సంవళత్ళరం. ఆ సంవత్ళరం కమ్యూనిస్తు పార్టీలో జరిగిన సమూల మార్చుల కారణంగా పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. పి.సి. జోషి దానికి నాయకుడు. ఆ తర్వాత కొన్ని చేర్చులతో, మార్చులతో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అప్రతిహతంగా ముందుకు సాగింది.

1936వ నంవత్సరం ప్రారంభంలో కమ్యూనిన్స్‌ పార్టీ, “సామ్రాజ్బవాదానికి వ్యతిరేకంగా ప్రజల్ని ఎప్పటికప్పడు చైతన్యవంతుల్ని చేస్తూ పోరాటం సాగిస్తున్న పార్టీగా కాంగ్రెసును అభివర్ణించింది.

అంతేకాదు. జాతీయోద్యమాన్ని శ్రామికవర్గం ఆథిపత్మ్సంలోకి తీసుకువచ్చే ప్రయత్షం చేస్తూనే, కాంగ్రెసులో తామూ అంతర్జాగంగా గుర్తింపు పొందేందుకు కమ్యూనిస్టులు కృషి చేశారు. అందు మూలంగా కాంగ్రెసు పార్టీ జిల్లా కమిటీలలోను, రాష్ట్ర కమిటీల్లోనూ, కమ్యూనిస్టులు అనేక కీలకమైన న్ధానాలను దక్కించుకున్నారు. ఆ విధంగా అఖిలభారత కాంగ్రెసు కమిటీలో దాదాపు ఇరవైమంటి కమ్యూనిష్టు నేతలు సభ్యులైనారు. ఇదంతా ఒక వ్యూహం ప్రకారం జరిగిన మార్పుగా మనం పరిగణించవచ్చు,

150

ఆ తర్వాత కమ్బూనిస్త్టులు క్రమక్రముంగా, కేరళ ఆంధ్ర, బెంగాల్‌, పంజాబ్‌ మొదలగు ప్రాంతాలలో అత్యంత శక్తిమంతమైన రైతు ఉద్యమాలను నిర్మించారు. అన్నిటికంటె ముఖ్యంగా సామ్రాజ్బవాదులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న సమరశీలురుగా, వారు అనతికాలంలోనే పేరు గడించారు.

అంతకుముందే అతివాద భావాలు కల రంగా, సహజానంద ప్రభ్యతులకు, సోషలిస్తులకు మధ్య చర్చలు జరిగాయి. 1936వ సంవత్సరం వఏప్రెల్‌లో భారత జాతీయ కాంగ్రెసు మహాసభ లఅక్షోలో జరిగింది. అదే సమయంలో మరొకవైపు అఖిల భారతరైతు మహాసభ కూడా జరిగింది. ఆ సభకు అధ్బక్షుడుగా స్వామి సహజానంద సరస్వతి, కార్యదర్శిగా ఆచార్యరంగా ఎన్నికయ్యారు. జయప్రకాష్‌ నారాయణ, ఇందూలాల్‌ యాగ్నిక, రామమనోహరలోహియా, బంకించంద్ర ముఖర్జీ, క.యమ్‌. అష్రాఫ్‌, సోహన్‌సింగ్‌ జోషి, ఆర్‌.ఎ. అహ్మద్‌, నంబూద్రిపాద్‌, కార్యానంద శర్మ మొదలగు వారు ఆ సభలో పాల్గొన్నారు. వారితోపాటు అప్పటి కాంగ్రెసు అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్‌నెహ్రూ కూడా ఆ సభకు హాజరై రైతుల కోర్కెలను బలపరుస్తూ అనర్గళంగా మాట్లాడాడు.

వ్యవనాయ రంగానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాన్ని రూపొందించవలసిన అవసరాన్ని గుర్తిస్తూ కాంగ్రెసు ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. కాని... అఖిల భారత రైతు సంఘాన్ని తమ అనుబంధ సంస్థగా గుర్తించడానికి నిరాకరించింది.

1935 ఆగస్టులోనే భారత రాజ్యాంగ చట్టాన్ని బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.

ఆ చట్టంలో లాంక్‌పైర్‌ పెట్టుబడిదారుల నాయకుడుగా చర్చిల్‌ తెచ్చిన బత్తిడి నెగ్దింది. కేంద్ర శాసనసభకు ప్రతృక్ష ఎన్నికలకు బదులుగా, పరోక్ష ఎన్నికలు జరుపుటకు నిర్ణయించారు. అధికార యంత్రాంగం

15]

ఆథిపత్సాన్ని మరింత పెంచారు. రిజర్వేషన్లు, హక్కులు, వోమ్‌ల విషయంలోను, విదేశాంగ విధానం, దేశరక్షణ, రైల్వేలు, రిజర్వు బ్యాంకు మొదలగు ప్రధాన విషయాలన్నిటిలోను, అధికారమంతా, గవర్డర్లకు, వైశ్రాయికి కట్టబెట్టారు.

ఫెడరల్‌ ప్రభుత్వంలో 50 శాతానికి మించి సంన్థానాథిశులు చేరేందుకు అంగీకరించిన తర్వాతే, కేంద్ర ప్రభుత్వ నిర్మాణానికి తగిన చర్చలు తీసుకోబడతాయని అందులో వివరించారు. సంస్థానాథిశుల ముద తవుకు గల నార్వభొమాథధికారాన్ని యధాతథంగా కొనసాగించేందుకు నిర్ణయించారు. ఆ కారణంగా ఫెడరల్‌ ప్రభుత్వంలో చేరేందుకు సంన్థానాధిశులు నిరాకరించారు. అందువలన ఎక్కడ వేసిన గొంగళి అక్కడే అన్నట్లుగా, కేంద్రంలో పాలన యధాతధంగానే ఉండిపోయింది.

ఆ రాజ్బాంగచట్టం, మోసపూరితమైనదని, కాంగ్రెసు పార్టీలోని, మితవాదులు, అతివాదులు కూడా దానిని వ్యతిరేకించారు. ఇది... హిందువుల ఆధిక్యతను నెలకొల్టే “యూనిటరీ రాజ్యాంగం” అని ముస్లింలీగ్‌ విమర్శించింది. మొత్తం మీద ఆ చట్టాన్ని లిబరల్స్‌తో సహా అందరూ వృతిరేకించారు.

శమజీవులందరినీ సమీకరించి, వారి హక్కుల సాధన కోసం పోరాటం సాగించడం ద్వారా న్వాతంత్రోద్యమాన్ని బలోపేతం చెయ్యాలని, కాంగ్రెసులోని అతివాదులు, సోషలిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు, జక నిర్ణయానికి వచ్చారు.

న! బి బి కళ్ళు కమ్యూనిస్టుల ప్రముఖపాత్ర

మీరట్‌ జైలు నుండి విడుదలైన తర్వాత కమ్యూనిస్టు నాయకులు, పిసి. జోషీని కార్మదర్శిగా ఎన్లుకున్నారు. 1935 వేసవిలో

152

జరిగిన 7వ కోమింటర్ష్‌ కాంగ్రెసు ఆమోదించిన ఐక్క సంఘటన వ్యూహాన్ని చేపట్టి, అప్టటివరకూ తాము అనుసరించిన ఒంటెద్దు వోకడనగు విడనాడారు. కాంగ్రెనులోని, ఇరువర్జాలతోనూ, సోషలిస్తులతోనూ కలసి కృషి చేయడం మూలంగానే గాకుండా, అంతర్జాతీయంగా మారిన వరిన్ఫితుల మూలంగా కూడా, కమ్యూనిస్టుల ప్రతిష్ట మరింత పెరిగింది.

తర్వాత నెల రోజులకు జరిగిన లక్షో కాంగ్రెసు మహాసభలో పండిట్‌ జవహర్‌లాల్‌ కూడా అలాంటి అభివ్రాయాన్నే వెల్లడించారు.

ఆ విధంగా కమ్మూనిన్ట్‌పార్ట్‌ వ్యూహం నత్ఫలితాలనిచ్చింది. శాసనోల్లంఘన ఉధ్యమం విరమించిన కారణంగా అసంతృప్తి చెందిన కాంగ్రెసు యువకులలో కొందరు కమ్యూనిస్టు పార్ట్‌లో చేరారు. “హిందుస్తాన్‌ సోషలిస్టు రిపబ్లికన్‌” పార్టీకి చెందిన, అజయ్‌ఘోవ్‌, విజయకుమార్‌ సిన్హా మొదలైనారు, గదర్‌పాల్టీకి చెందిన బాబాగురుముఖీసింగ్‌, బాబా సోహన్‌సింగ్‌, పృథ్వీసింగ్‌, ఆజాద్‌ తదితరులు కూడా కమ్యూనిస్టుపార్టీలో చేరి, ప్రముఖనాయకులుగా గుర్తింపు పొందారు.

అట్టగాంగ్‌ యోధులు కల్టనాదత్‌, గణేష్‌ ఘోష్‌, అనంత్‌సింగ్‌ మున్నగువారితోపాటు, అండమాన్‌దీవులలోనూ, ఇతర జైళ్టలోనూ వున్న తీవ్రవాదులు కూడా కమూనిస్టుపార్టీలో చేరారు.

మలబార్‌లో కాంగ్రెసు పార్టీని పునరుద్ధరించి, కాంగ్రెను సోషలిస్టు పార్టీని స్థాపించిన కృష్ణపిళ్ళై, గుంబూద్రివాద్‌, ఎ.కె. గోపాలన్‌కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి, కేరళ కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీకి నాయకులయ్యారు.

ఆంధ్రాలో అనేకమంధి కాంగ్రెసు యువకులు, కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి, రైకు, కూలీ, కార్మిక సంఘాలను పటిష్టం చేశారు. కాంగ్రెసు సోషలిస్ట్‌ పార్టీ రాష్ట్రశాఖలో కూడా నూటికి తొంభటైమంది కమ్యూనిస్టులే అయ్యారు.

153

యన్‌.జి. రంగా ప్రారంభించిన వేసవి పాఠశాలల్లో శిక్షణ పొంధిన వారిలో మూడవ వంతు యువకులు కమ్యూనిస్స్తు పార్టీ వైపు మొగ్గారు.

అందువలన కాంగ్రెసు కార్యకర్తలు నిరాశానిన్సహలకు లోనయ్యారు. వారి అసంత్యప్తిని తొలగించడమెలా? అన్నభయం నాయకులకు పట్టుకుంది. గాంథిజీ తలపెట్టిన గ్రామీణ పరిశ్రమల స్థాపన కూడా అంతంత మాత్రంగానే వుంది. సత్యాగ్రహపంధాను తిరిగి అనుసరించే అవకాశం కూడా లేదు. హరిజనోద్ధరణ కార్యక్రమం కూడా అందరినీ ఆకట్టుకొనలేకపోయింది. ఆ స్థితిలో కాంగ్రెసుపార్టీని ముందుకెలా తీసుకెళ్చాలి? అన్న సమస్య నాయకుల౩ిదురైంది.

కాంగ్రెను పార్టీకి అంకితమైన అనేకమంటి దేశభక్తులు సోషలిస్టులుగా, కమ్యూనిస్తులుగా మారిపాయ్యారు. సోషలిజం కొరకు పోరాడాలన్ల్న భావం అందరిలోను చోటుచేసుకున్లది. సంస్థాన ప్రజలలో కూడా, పోరాటవాంఛ పెరిగింది.

అంతవరకూ, శాసనసభల్లో పాల్గాన కూడదని వాదిస్తున్న డా॥ రాజేంద్రప్రనాద్‌, రాజగోపాలాచారి వంటివారు, బి.సిరాయ్‌, భులాభాయదేశాయ్‌, మున్ల్నగు స్వరాజ్యపార్టీ నాయకులతో చేతులు కలిపి ఎన్నికల ప్రచారానికి నడుంకట్టేందుకు సిద్ధమయ్యారు.

ఏ ప్రభుత్వానికైనా ఒక మహోద్యమాన్ని అణచివేయాలంటే, ముందు దానిని బలహీనపరచాలి. ఇది... తెల్లదొరలకు నరనరానా జీర్ణించుకున్న సూత్రం. రాబోయే కాలంలో ప్రభుత్వ వృతిరేక ఉద్యమం మరింతగా బుసకొడుతుందని ప్రభుత్వం గుర్తించింది.

అలా జరక్కుండా ఉండేందుకు ప్రభుత్వం సరికొత్తవూహం రూపొందించింది. బకవైపు రాజ్యాంగ సంన్మరణలను అవములు జరుపుతూనే, మరొకవైపు అణచివేత చర్శలు కొనసాగించడం ప్రారంభించింది.

154

1935 ఆగష్టులో బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటు, “భారత ప్రభుత్వ రాజ్బాంగ చట్టం 1935ొను ఆమోధించింది. ఈ చట్ట ప్రకారం భారతదేశంలో ఫెడరల్‌ రాజ్యం ఏడ్డడుతుంది. రామ్హ్రాలకు స్వపరిపాలనాథధికారాలు లభిస్తాయి. బ్రిటిష్‌ ఇండియాలోని అన్ని రాష్త్రాలు, స్వదేశీ సంస్థానాల సమాఖ్యగా భారతదేశం ఉంటుంది. బ్రిటిష్‌ ఇండియా రాష్త్ర ప్రతినిధులతోను, స్వదేశీ సంస్థానాల ప్రతినిధులతోను కేంద్రశాసనసభ ఐిర్చడుతుంటది. ఆ సభకు ప్రతినిధులుగా ఎవరిని పంపాలి? అన్షది నంన్ధానాథిశులే నిర్ణయిన్తారు. ఆ నిబంధనవూలంగా జాతీయవాదులను అదుపులో ఉంచడం సాధ్యపడుతుంది. విదేశ వ్యవవోరాలు, దేశరక్షణకు సంబంధించిన వృవవారాలతో పాటు, కేంద్ర శాసనసభ పరిధిలోకి రావు. మిగతా అంశాలపై కూడా గవర్షరుకు విస్తతమైన ప్రత్యేకాధికారాలుంటాయి.

రాష్త్ర శాసనసభలు స్వతంత్రంగానే పనిచేస్తున్నా పాలనా పరమైన అన్నిశాఖలపై నియంత్రణ ఉంటుంది. ప్రాంతీయ నభలు ఆమోదించిన తీర్మానాలను వీటో చేసే అధికారం గవర్షరుకు ఉంటుంది. అవసరమైతే కొన్ని చట్టాలను గవర్దర్లే తీసుకురావచ్చు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే ఆచట్టం ప్రకారం రాజకీయ, ఆర్థిక అంశాలు పూర్తిగా బ్రిటీష్‌ వారి చేతుల్లోనే ఉంటాయి. అంటే టీని అధ్ధం వలసనపాలనకు ఈ చట్టం కాపలాదారుగా వ్యవహరిస్తుంది.

ఆ చట్టానికి సంబంధించిన సంయుక్త పార్లమెంటరీ కమిటీ ఛైర్మన్‌ “లిన్‌లిత్‌గో” భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌ స్రామాజ్యం కొనసాగాలంటే ఇంతకుమించి మరో మార్గంలేదన్న ఉద్దేశంతోనే ఈ చట్టం తీసుకువచ్చాం. అంతేకాని, భారతీయుల ప్రయోజనాలను త్వరితగతిని పూర్తిజేసి అనుకున్తదానికంటె ముందుగా దేశాన్ని వాళ్టకష్టగించి మేం బ్రిటన్‌కు వెళ్చిపోవడానికి కాదు. దిర్ధకాలం పాటు భారతదేశాన్ని బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యానికి ముడివేసి ఉంచడమే ఈ చట్టం యొక్క ప్రధానోద్దేశం అని ప్రకటించాడంటే, తెల్లదొరల కుటిలనీతికి ఇంతకంటె నిదర్శనం

155

"అవాళావాల లళ్న ఫెయిజ్‌పూరు కాంగ్రెసు మహాసభలలో అధ్యక్షుడుగా .. జవవార్‌లాల్‌ చేనిన ఉత్తేజకర ఉవన్యానాలు వలువురి ప్రశంసలందుకున్నాయి.. ఆ విధమైన ప్రసంగాలు ఓట్ల సంపాదన కోసమేనని మితవాదనాయకులు భావించారు. అఖిల భారతట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెసునూ, అఖిలభారత కినాన్‌ సభను కాంగ్రెసుకు అనుబంధసంస్థలుగా చేర్షకొనేందుకు మితవాదులు నిరాకరించారు. కాంగ్రెన్‌పార్టీని ఒక ఐక్కసంఘటనగా తీర్చి దిద్ది, సామ్మవాదం కొరకు పోరాడాలంటూ, పండిట్‌ నెహ్రూ చేస్తున్న ప్రయత్తాలకు అడ్డుకట్ట వెయ్యాలని మితవాదులు సంకల్పించారు. అందుకు అనుగుణంగా 1936 జూన్‌ 29వ తేది, రాజగోపాలచారి, వల్లభాయ్‌పటేల్‌ మొదలగు ఏడుగురు కాంగ్రెస్‌ కార్యవర్గ సభ్యులు తమ పదవులకు రాజీనామా చేశారు.

ఆ రాజినామా లేఖను 'వార్థాలోనే రూపొందించారు కాబట్టి, ఆ విషయం గాంధీజీకి తెలిసి ఉండవచ్చునని మనం భావించవచ్చు.

ఆ సందర్ధంగా నెహ్రూ వెళ్టి గాంధీజీని కలిశాడు. పార్టీ ఇప్పుడున్న పరిస్థితుల్లో ఘర్షణకు పూనుకోవడం మంచిదికాదని భావించిన గాంధీజీ ఉభయవర్గాలకు నఛ్చజెప్టి రాజీచేసి పంపించారు.

ఆ తర్వాత గాంధీజీ రెండు ఉత్తరాల ద్వారా, తాత్కాలికంగా తలెత్తే భేదాభివ్రాయాల మూలంగా కాంగ్రెసు ఆశయసిభ్ధికి భంగం కలిగించే చర్యలకు థిగడం మంచిదికాదని సూచించారు. నెహ్రూ గాంథి నూచనను శిరనావహించాడు.

కాంగ్రెనుపాట్టి ఎన్నికల్లో రదెలుపొంది. శానననభల్లో ప్రవేశించాలంటే అధ్యక్షుడుగా నెహ్రూ ఉండడం అవసరమని భావించి, తిరిగి ఫెయిజ్‌పూర్‌ కాంగ్రెసు సభలో ఆయన్నే అధ్యక్షుడుగా ఎన్నుకున్నారు. పార్లమెంటరీ బోర్డు అధ్యక్షునిగా వల్లభాయ్‌పటేల్‌ను

156

ఎన్నుకున్నారు. అభ్యర్థుల ఎంపిక, మంత్రివర్గ నిర్మాణం మున్నగు విషయాలలో పటేల్‌దే పైచేయి అయింది. కాంగ్రెసు అభ్యర్థులను గెలిపించే బాధ్యత మాత్రం నెహ్రూ మీద పడింది.

నెహ్రూ ఉపన్యాసాలతో ఉత్తేజితుడైన ఆచార్యరంగా రైతు హక్కులకు సంబంధించిన వాగ్దాన పత్రాన్ని రూపొందించాడు. ఆ పత్రం మ్‌ద సంతకం చేయవలసిందిగా రంగా ఆంధ్రా కాంగ్రెసు అభ్యర్థులను కోరాడు. అది సర్దార్‌ పటేల్‌కు నచ్చలేదు. నెహ్రూకూడా, కేదాభివ్రాయాలకు స్వస్పి చెప్పాలని భావించి, సర్దుకుపోవడం మంచిదని రంగాకు సలవాయిచ్చాడు. రంగా తాను రూపాందించిన వాగ్దాన పత్రాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాడు. పార్టీలో పటేల్‌ బలం మరొకసారి రుజువయ్యింది.

లక్షో కాంగ్రెసు మహాసభలో నెహ్రూ యిచ్చిన ఉపన్యాసాలను, మహాసభ చేసిన తీర్మానాలను బిర్లా సమగ్రంగా సమీక్షించి పరిస్థితిని పూర్తిగా అవగాహన చేసుకున్నాడు. ఆ సందర్టంగా కలకత్తా నుండి, బాంబేలో ఉన్న ఠాకూర్‌దాసుకు బిర్లా ఒక లేఖ వ్రాశాడు. ఆ లేఖలో...

“మహాత్తాజీ చేసిన వాగ్జానాలన్నీ నిలబెట్టుకున్నారు. లక్నో కాంగ్రెసు మహాసభలో కూడా ప్రజలకు కొత్త వాగ్తానాలేమీ చెయ్యలేదు. కాని... నెహ్రూ ఉపన్యాసాలను పరిశీలిస్తే ఆయన ప్రజాస్వామ్మృవాదియైన ఆంగ్లేయునిలా కనిపిస్తున్నాడు”... అని వెల్లడించాడు.

దానికి జవాబుగా ఠాకూర్‌దాన్‌, మీ సంగతేమోగాని, నేను మాత్రం జవహర్‌లాల్‌ నిజాయితీని ఏనాడు శంకించలేదు. మీరన్హ్నట్లుగా ఆయనలో కొంత తొందరపాటు గుణం వుండవచ్చ. దానిని కూడా అవసరమైనప్పడు ఆయనే సరిదిద్దుకోగల ఓర్పు, నేర్పు నెహ్రూకు వున్నాయని నా అభివ్రాయం అని బిర్లాకు తెలియజేశాడు.

అంతటితో వేరే ఒక మితవాదపార్టీని స్థాపించాలనుకున్న మోడీ మొదలగు పెట్టుబడి దారులు తమ ప్రయత్నం మానుకున్నారు.

157

వల్లభాయ్‌పటేల్‌ భులాభాయ్‌దేశాయ్‌ మొదలగు మితవాద కాంగ్రెస్‌ నాయకుల ద్వారా తమ కోర్కెలను నాధించుకోవడమే ఉత్తమమైన ఎత్తుగడగా నిర్ణయించుకున్నారు. శాసనసభల ఎన్నికలు

అఖిలభారత ముస్లిమ్‌ ప్రజావ్రాతినిధ్య సంస్థను స్థాపించడం ద్వారా ముస్లింలందంరినీ ఏకం చేసేందుకు, మహమ్మదాలీ జిన్హా చేసిన ప్రయత్ష్మం ఫలించలేదు. అందువలన ముస్లిం లీగ్‌ ఒంటరిగానే ఎన్నికల బరిలో భిగింది.

ప్రభుత్వ మద్దతుగల “జస్టిన్‌ పార్టీ” మద్రాసు రాష్ట్రంలోను, 'నేషనల్‌ అగ్రికల్టరిస్ట్‌ పార్టి యు.పి.లోను ఎన్నికల రంగంలో భిగాయి. 1937 లో జరిగిన ఆ ఎన్నికల్లో దేశం మొత్తం మీద 1585 అసెంబ్లీ స్థానాలకు పోటీ జరిగింది. అందులో 711 స్థానాలలో కాంగ్రెసు పార్టీ విజయం సాధించింది. ముస్లిములకు రిజర్వు చేసిన 482 స్థానాలలో 109 న్థానాలను మాత్రమే ముస్సింలీగ్‌ గెల్బుకుంది. వఠారీ నాయకత్వాన యుపిలో పోటిచేసిన “నేషనల్‌ అగ్రికల్టరిస్ట్‌ పార్టవారు, బొబ్బిలి జమీందార్‌ నాయకత్వాన మద్రాసు రాష్త్రంలో పోటీచేసిన “జస్టిన్‌ పార్టివారు నామరూపాలు లేకుండా పొయ్యారు. హరిజనులకు కేటాయించిన సీట్లలో అత్యధిక శాతం కాంగ్రెను గెల్బుకుంది. ఇహ అంబేద్కర్‌ నాయకత్వాన కల “ఇండిపెండెంట్‌ లిబరల్‌పార్టో బొంబాయి రాష్త్రంలో కేవలం 13 సీట్లతో సరిపెట్టుకోవలసి వచ్చింది.

కాని... ముస్లిములకు రిజర్వు చేయబడిన 482 సీట్లలో 58 సీట్లకు పోటిచేసిన కాంగ్రెసు 26 సీట్లు మాత్రమే గెల్బకుంది. దానితో ముస్సివ్‌ ప్రజానీకంలో కాంగ్రెనుకు తగినంత బలం లేదని తేలిపోయింది.

158

వాయువ్య సరిహద్దు రాష్త్రంలో ముస్లిమ్‌లీగ్‌కు బక్కసీటు కూడా దక్కలేదు. పంజాబ్‌లో ముస్లిమ్‌లకు కేటాయించిన 84 సీట్లలో రెండు మాత్రమే ఆ పార్టీకి దక్కాయి. సింధు రాష్ట్రంలో 33 సీట్లకు గాను మూడు సీట్లను మాత్రమే ముస్త్లిమ్‌ల్‌గ్‌ గెల్బ్లుకోగలిగింది. యుపి, బొంబాయి రాష్ట్రాలలో మాత్రం ముస్లిమ్‌లీగ్‌ మెరురైన ఫలితాలను నాధించింది.

కాంగ్రెసుకు మద్రాస్‌, బొంబాయి, యుసి, బీవార్‌, సిపి. (సెంట్రల్‌ ప్రావెన్స్‌, ఒరిస్సా రామ్హ్రాలలో పూర్తి మెజారిటీ లభించింది. బెంగాల్‌, అస్సాం, సరిహద్దు రామ్హ్రాలలో కూడా బలమైన పార్టీగా కాంగ్రెసు గుర్తింపబడింది. పంజాబ్‌ సింధు రాష్ట్రాలలో మాత్రం కాంగ్రెసుకు చాలా తక్కువ సీట్లు లభించాయి.

మంత్రివర్గాల ఏర్పాటు

కాంగ్రెసు పార్టీ పూర్తి మెజారిటీ సాధించిన రాష్త్రాలలో మంత్రి పదవులు చేపట్టాలా? లేదా? అనే విషయంలో పార్టీలో తర్టన, భర్దనలు జరిగాయి. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, సుభాష్‌ చంద్రబోన్‌లతో సహా సోషలిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు, పదవీ స్వీకారాన్ని వ్యతిరేకించారు.

1937వ సంవత్షరం మార్చి 3౦0వ తేది అఖిల భారత కాంగ్రెసు కమిటీ సమావేశమయింది. గవర్షర్లు తమ ప్రత్యేకాథికారాలను ఉపయోగించరనే విశ్వాసాన్ని శానననభా వార్టీ నాయకులు బహిరంగంగా ప్రకటించ కలిగినప్పుడు మాత్రమే “మంత్రి పదవులను స్వీకరించాలి” అనే తీర్మానాన్ని డాక్టర్‌ రాజేంద్రప్రసాద్‌ ప్రవేశపెట్టాడు. సర్హార్‌వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ బలపరిచాడు. తీర్మానం నెద్దింది.

మంత్రి పదవులను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ స్వీకరించరాదు అని జయప్రకాశ్‌నారాయణ ప్రతిపాదించిన, సవరణకు అనుకూలంగా 78 ఓట్టురాగా, వ్యతిరేకంగా 135 ఓట్లు వచ్చాయి. ఆకారణంగా సవరణ

159

వీగిపోయింది. వెంటనే బిర్లా వైశ్రాయ్‌ ప్రైవేట్‌ సెక్రటరీకి లేఖ వ్రాస్తూ కాంగ్రెసు పార్టీలోని మితవాదపక్షానికి ఇదొక గొప్ప విజయం అని శ్చాఘించాడు.

కాంగ్రెసు పార్టీలో నెగ్గిన తీర్మానం మేరకు హోమ్‌లు ఇవ్వడం సాధ్యం కాదని గవర్లర్లు తేల్చి చెప్పారు. పదవులను స్వీకరించేందుకు కాంగ్రెసుపార్టీ తిరస్కరించింది. వైశ్రాయ్‌ కూడా బహిరంగంగా వోమ్‌ ఇవ్వడానికి అంగీకరించలేదు. కాని... ఇరుపక్షాల మధ్య జరిగిన చర్చల మూలంగా కాంగ్రెసు పార్టీకి కొంత నమ్మకం ఏర్పడింది.

గవర్దర్లు తమ ప్రత్యేకాధికారాలను ఉపయోగించడం అంత తేలికైన పనికాదన్న విశ్వాసం కాంగ్రెసు లెజిస్లేచర్‌ పార్టీల నాయకులకు

కలిగింది.

ఆ విషయంలో జూన్‌ 21వ తేట వైశ్రాయ్‌ గాంథిగారికి ఇచ్చిన హామీ అత్యంత కీలకమైనది. దాంతో గాంథిజీ మనసు మార్చుకున్నారు. మంత్రి పదవులు స్వీకరించడానికి కాంగ్రెస్‌ కార్యవర్గం సమ్మతించింది. కాని, నెహ్రూ అందుకు సుముఖంగాలేడు. చివరకు అతిప్రయత్మం మీద నెహ్రూను ఒప్పించారు. కథ సుఖాంతమైనందుకు అంతా సంతోషించారు.

ఏమైతేనేం ? ఆరు రాష్ర్రాలలో కాంగ్రెసు మంత్రివర్లాలేర్దడ్డాయి. వాయువ్య సరిహద్దు రాష్ట్రంలో 8 మంది కాంగ్రెసేతర సభ్యులు కాంగ్రెసులో చేరారు. దాంతో అక్కడ కూడా కాంగ్రెసు మంత్రి వర్షమేర్దడింది.

1934 వరకు కాంగ్రెసు పార్లమెంటరీ బోర్జులో సభ్యుడుగా వున్న ఖలీకుజ్టిమాన్‌, ఆ తరువాత ముస్లిమ్‌లీగ్‌లో చేరాడు. యుపి.లో కాంగ్రెస్‌ మంత్రి వర్గ్ణంమేర్చడేముందు, ముస్లిమ్‌ లీగ్‌ కలసి సంకీర్ణ మంత్రి వర్గాన్లి వర్హాటు చేయడం మంచిదని కొందరు సూచించారు.

160

నెహ్రూ, ఆజాద్‌ ఈ విషయమై ఖులీకుజ్జమాన్‌తోనూ, నవాబ్‌ ఇన్మాయిల్‌ ఖాన్‌తోనూ చర్చించారు. యుపి. అసెంబ్లీలోని ముస్లింల్‌గ్‌ సభ్యులు, కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కలిసి ఉభయపక్షాలతో కూడిన మంత్రివర్గమేర్చాటు చేయవచ్చునని కొందరు కాంగ్రెన్‌ నాయకులు ప్రతిపాధించారు. అందుకు ముస్లిమ్‌లీగ్‌ నాయకులు అంగీకరించలేదు. ఖలీకుజ్జమాన్‌, గవాబ్‌ ఇన్మాయిల్‌ ఖాన్‌లలో ఎవరో ఒకరిని మాత్రమే మంత్రివర్గంలో చేర్మకుంటామని, నెహ్రూ స్పష్టం చేశాడు. చేర్చుకుంటే మా ఇద్దరినీ చేర్చకొండి, లేకవోతే మీ మంత్రి పదవులు మాకు అక్కర్లేదు అన్న్దారు ముస్తిమ్‌ల్‌గ్‌ నాయకులు. ఆ కారణంగా ఇరువర్ణాల మధ్య సఖ్యత కుదరలేదు.

ఆనాడు జవహార్‌లాల్‌ కనుక ముస్లిమ్‌ల్‌గ్‌ నాయకుల ప్రతిపాదనను అంగీకరించి ఉంటే క్రమేణా ముస్లిమ్‌లీగ్‌ కాంగ్రెసులో లీనమై ఉండేది. కాని, ఆయన మొండివైఖరి యుసి.లో ముస్లిమ్‌లీగ్‌కు ప్రాణంవోళుంది. ముస్లిమ్‌ల్‌గ్‌ పునర్జిర్మాణం యుసి.లోనే ప్రారంభమైంది. ఆ అవకాశాన్ని మహమ్మదాలి జిన్నా చక్కగా ఉపయోగించు కున్నాడు. ముస్లిమ్‌ల్‌గ్‌ను సజీవం చేసేందుకు ఆయన శతవిధాలా యత్తించాడు. వ్యూహాత్మకంగా కాంగ్రెసుపై దాడి వ్రారంభించాడు. ఆ దాడి చివరకు దేశవిభజనకు దారితీసింది. ఒక్కొక్కసారి చిన్నతప్ప కూడా పెద్ద అనర్ధానికి దారితీస్తుందనడానికి ఈ సంఘటనను ఉదాహరణగా పేర్కొనవచ్చు.

యుపి. అసెంబ్లీలోని 228 న్ధానాలలో 134 న్థానాలను కాంగ్రెసు గెల్బకొన్ష్నది. జమియత్‌-ఉల్‌-ఉలేమా-ఇ-హింద్‌పై ఆథిపత్సం నెరవుతున్న దేశబంధ్‌ ఉలేమాల మద్దతు కూడా కాంగ్రెనుకు లభించింది. ఖిలాఫత్‌ ఉదృ్యమనాయకులు ప్రారంభించిన “అహ్రారొ పార్ట్‌ మద్దతు కూడా, యుసి. పంజాబ్‌, మున్నగు ఉత్తరాది రాష్ర్రాలలో కాంగ్రెసుకు లభించింది. ఇథి బక శుభపరిణామం.

161

1937 మే నెలలో జరిగిన “అహ్రార్‌” కాన్ళంన్స్‌ జిన్నాను తీవ్రంగా ఐమర్శించింది. “జన్నా నవాబులు, ఖాన్‌బహదూరులు, నర్‌ బిరుదాంకితులతో కలసి ఆయన ఏర్పరచిన పాట్టీయే ముస్లిమ్‌లీగ్‌” అని దుయ్యబట్టింది.

ముస్లిమ్‌లీగ్‌ కోరిన షరతులకు తల బగ్గడం కంటె ముస్లిమ్‌ ప్రజలను కూడగట్టుకొనే ప్రయత్షం చేయడం మంచిదని, నెహ్రూ మొదలైన నాయకులు భావించారు. కాని, ముస్లిమ్‌ ప్రజల సమీకరణకు బాధ్యత వహించిన కెయఫ్‌. అహ్రాఫ్‌ వసమెత్తు కూడా సాధించలేకపోయాడు. ఈ వైఫల్యం జిన్నా మరింత బలపడడానికి దారితీసింది.

కాంగ్రెసు అధికార పదవులు స్వీకరించగానే, తన ఆశయాల అమలుకు రెండేళ్ళ కాలపరిమితిని విథధించుకుంధి. అయితే, 1938లో యూరప్‌ అంతటా యుధ్ధమేఘాలు అలుముకోనాగాయి. దాంతో కాంగ్రెసు వర్గాలు మరింత బాధ్యతాయుతంగా వృవహరించి, తమకు లభించిన ఆ స్వల్ప సమయంలోనే సాధ్యమైనంత ఎక్కువ ఫలితాన్ని ఆర్జించాలని భావించింది.

కాని, కాంగ్రెను పాద్టీ అధికారంలో ఉన్న ఉత్తరప్రదేశ్‌, జీహోర్‌, బాంబే, అన్ఫొం, మద్రాసు రామ్హాలలోని, ఎగువ నభల్లో (శాసనమండళ్టలో కాంగ్రెసుకు మెజారిటీ లేదు. పైగా ఆ నభల్లో భూస్వాములు, పెట్టుబడిదార్హు, వడ్డీ వ్యాపారస్థులు, అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు. దిగువ సభలో కాంగ్రెసుకు మెజారిటీ ఉన్నా ఎగువసభలోని అథధికుల నూచనలకు తల బద్ది ప్రభుత్వం, రుణాల మాఖీకి సంబంధించిన చట్టం విషయంలో పట్టుదలకు పోకుండా, కౌలుదాఠి చట్టానికి మాత్రం వారి మద్దతు సంపాదించుకుంది.

ఆ నేవథ్యంలో కొన్ని పరిమితులకు లోబడి, కాంగ్రెను మంత్రివర్ణాలు అనుసరించిన వృవసాయ విధానం కొంతమేరకు

162

రైతుల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించగలిగింధి. మిగతారాష్త్రాలలో కూడా కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలు అక్కడి పరిస్థితులకు అనుగుణంగా వ్యవహరించి గణనీయమైన విజయాలు సాధించాయి.

మొత్తంమీద కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలు, కార్మికుల శ్రేయన్ను ముఖ్యంగా పనిచేయసాగాయి. పారిశ్రామిక శాంతిని ప్రోళ్టహంచడం, నాధ్యవ్లైనంత వరకు సమ్మెలు జరక్కుండా చూడడం, సమ్మె అనివార్యమైన సందర్హాలలో, మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా ఆ సమన్యను పరిష్కరించడం, కార్మికులకు, పరిశ్రమదారులకు మథ్య సామరస్యాన్ని సాధించడం మొదలైన కార్యక్రమాలు చేపట్టాయి.

అదేవిధంగా, కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలు, సామాజిక సంస్కరణలకూ, సంక్షేమానికి సంబంధించి, కొన్ని నిర్దిష్టమైన చర్భలు చేపట్టాయి. వివిధ రామ్రాలలో, ఎంపిక చేసిన కొన్ని ప్రాంతాలలో మద్యనిషేధాన్ని ప్రవేశపెట్టాయి. అన్పృశ్యతా నివారణకు, హరిజననముద్ధరణకు శక్తివంచన లేకుండా కృషి చేశాయి.

ఆయా ప్రభుత్వాలు తెచ్చిన చట్టాల మూలంగా, హరిజనులు దేవాలయాలలో ప్రవేశించడానికి, బావులు, చెరువులు, ఆసుపత్రులు, విద్యాసంస్థల వంటి వాటిలో వారు కూడా పాలుపంచుకోవడానికి టలు కలిగింది. హరిజన విద్భార్థులకు, పెద్దయెత్తున ఉపకార వేతనాలు ఉచిత సదుపాయాలు లభించాయి. ప్రభుత్వ సర్వీసుల్లో కూడా

*హరిజనులకు సముచిత స్థానం కల్చించేందుకు, కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలు

కృషి చేశాయి.

విద్చారంగంలో బాలికలకు, హరిజనులకు ప్రాధాన్సత నిచ్చాయి. వయోజన విద్య కోసం పెద్దయెత్తున పథకాలు ప్రారంభించాయి. ఖాట్‌ మొదలైన గ్రామీణ పరిశ్రమలకు, విస్త్రత న్థాయిలో, సబ్సిడీలను ఆర్థిక సదుపాయాలను కల్పించాయి.

163

దేశీయ పరిశ్రమలను ప్రోళ్టూస్తూనే వాహనాల తయారీ వంటి ఆధునిక పరిశ్రవులు నెలకొనడానికి విశేషంగా కృషి చేసిన ఘనత కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలకు దక్కింది.

కాంగ్రెను అధ్యక్షుడు సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ నియమించిన జాతీయ ప్రణాళ౪కా సంఘం సహకారంతో వివిధ రాష్త్రాలలోని కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలు, ప్రజా౭కాబద్ధమైన అభివృద్ధిని సాధించేందుకు విశేషంగా క్యషిచేశాయి.

కాంగ్రెసు పార్టీ అధికారాన్ని స్వీకరించడానికి ప్రధానకారణం ప్రజల్లో తన రాజకీయ కార్యకలాపాలను మరింత బలోపేతం చేసుకోవడమే. అందుకు ఉదాహరణగా, ఆనాటి కాంగ్రెసు అధ్యక్షుని హోదాలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ 1937 జూలై 10వ తేదిన కాంగ్రెసు నాయకులకు పంపిన సర్కులర్‌ను పేర్కొనవచ్చు.

అందులో నెహ్రూ ఇలా ఉద్బోధించారు. “చట్టసభల్లో మనకు ప్రవేశం లభించిందని ఏ కాంగ్రెసువాది, సంబరపడడానికి వల్లేదు. సంస్థాగత కార్యక్రమాలలో మనం నిర్విరామంగా కృషి చేయవలసిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. చట్టసభలకు వెలుపల అటువంటి కృషి జరగని పక్షంలో అధికారం చెలాయిస్తున్ల ప్రభుత్వాలకు విలువలేకుండా పోతుంది. పార్టీ పటిష్టంగా ఉన్నప్పుడే ప్రభుత్వం ధైర్యంగా ముందుకు పోగలుగుతుంది.

ఈ రెండురకాల కార్శకలాపాలు పరస్పర సమన్వయంతో జరగాలనీ, ప్రభుత్వ పరంగా మనం చేస్తున్నదేమిటో ఎప్పటికప్పుడు ప్రజలకు తెలియజేయాలని, వారు ఆశిస్తున్న దేవిటో మనకు తెలియాలని హెచ్చరించాడు.

ప్రభుత్వాలు కాంగ్రెనంు నిర్వహణలో ఉన్నా చట్టాలు సామ్రాజ్యవాదుల పిడికిట్లో ఉన్న కారణంగా, ప్రజలు ఆశించిన

164

ఫలితాలను నారికంధించడం అంత సులభం కాదు. ఆశాభంగం చెందిన ప్రజలు తమ హక్కుల కోసం ఉద్యమాలు మ్రారంభిస్తే వాటిని అదుపు చెయ్యడం సాధ్యమా? అలాంటప్పుడు అధికారంలో ఉన్న మనం ఏం చెయ్యలి? అన్న ప్రశ్న కాంగ్రైెను నాయకులను వేధించసాడింది.

అయినా, చట్టి సభలకు వెలుపల జరిగే రాజకీయ కార్యక్రమాలలో పోరాటాలు తప్పని సరి. ఒక పార్ట్‌ అధికారంలో కొనసాగుతూనే, మరొకప్రక్క ఉదృమాలను నిర్వహిస్తే శాంతి భద్రతలను పరిరక్షించడం సాధ్యమా? నిరసనోద్యమాలు, హింనాయుతంగా మారితే వం చెయ్యాలి? ఏ పార్టీ ప్రభుత్వంలో ఉన్నా అప్పటి చట్టాలకు అనుగుణంగా పరిపాలన సాగించడం తప్పనిసరి. ఇదొక కోణం.

మరొకకోణం నుండి చూస్తే ఒక జాతీయోద్యమానికి నాయకత్వం వహిన్తున్న పార్టీ, ప్రభుత్వంలో తన సమర్ధతను, నిరూపించుకుంటూనే, ప్రజల్లో తన ప్రాభవాన్ని పెంచుకొనవలసిన అవసరం యొంతైనా ఉంది. అదే విధంగా తన పరిపాలనాదక్షతను, సామ్రాజ్య వాదులకు చాటిచెష్టవలసిన అవసరం కూడా అంతే ఉంది.

వివిథ రామ్ర్రాలలో పరిపాలన సాగిస్తున్న ప్రభుత్వాల పరిస్థితి, ముందుగణుయ్యి వెనుక గొయ్యి అన్నదందంగా తయారైంది. అమలులో ఉన్నవి సామ్రాజ్యవాదుల చట్టాలు కావడమే అందుకు కారణం. సావమ్రూజ్యవాదాన్ని రూపుమాపడం కోసం కంకణం కట్టుకున్న నాయకులే, ఆ చట్టాలకు లోబడి పనిచేస్తుంటే ప్రజలు ఎంతోకాలం నిరీక్షిస్తారన్న నమ్మకం కాంగ్రెనుపార్టీకి కన్సించడం లేదు. ఈ ప్రభుత్వాలు మావే అన్న విశ్వాసం ప్రజల్లో నశిస్తే సంభవించే సరిణామాలేమిటి? అన్ల ప్రశ్నలకు సరైన జవాబు నాయకులకు దొరకక సతమతమౌతున్నారు. అహింసా సిద్ధాంతానికి కట్టుబడిన కాంగ్రెసులోని మితవాదులు కొంత సంయమనంతో ఉన్నా అందులో విశ్వాసంలేని, ఇతర వర్ణాలు, కమ్యూనిస్టులు, సోషలిస్టులు విస్లవ వాదులు మరో థిధంగా ఆలోచించడం మొదలుపెట్టారు.

165

వౌరహక్కులకు భంగం కలుగుతున్నప్పడు మునణగమేషాలు లెక్కిస్తూ కూర్చోవడం తగదని, ప్రస్తుత పరిస్థితులను ఉపయోగించుకొని ప్రజల్లో పోరాటపంధాను మరింత ఉధృతం చెయ్యాలని, అవసరమైతే హెంసాయుత పోరాటాలకు కూడా వారిని సమాయత్తం చేయాలని భావించారు.

కాని, చాలామంది కాంగ్రెసు నాయకులు, అనేక కష్టనష్టాల మూలంగా దక్కించుకొన్న మంత్రివర్గాలకు ఏ విధంగాను భంగం వాటిల్లరాదన్ల సంకల్ట్చింతో పాటు, ప్రజాచైతన్యం ద్వారా పార్టీని బలోపేతం చేయడం తమబాధ్యతగా భావించి అందుకు అనుగుణంగా తగు జాగ్రత్తలు తీసుకోసాగారు.

అయితే, అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తున్న ఇతర వర్డాలు, తమ పార్టీని బలహీనపరిచే ప్రయత్తాలు ప్రారంభిన్తాయన్‌, కాంగ్రెసు మంత్రివర్ణాలు ప్రజల నమ్మకాన్ని వనమ్ముచేశాయని, కాంగ్రెసు పాల్టీ ఉన్నత వర్ణాలకు సంబంధించిన సంస్థ అనీ, సామ్రాజ్యవాదుల ధోరణికి, కాంగ్రెను నేతల భోరణికీ పెద్ద తేడాలేదన్న దుత్త్రచారానికి దిగుతాయేమోనన్న ఆలోచన వారిలో కలిగింది. అటువంటి పరిస్థితి తలెత్తకుండా ముందుజాగ్రత్తతో వృవహరించడం కాంగ్రెసు పార్ట్‌ తన బాధ్యతగా గుర్తించింది. ఎందుకనగా పలురాష్త్రాలలో తొలినారిగా కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలు ఏఐెర్ట్బడడం, తద్వారా పౌరహక్కుల సాథనకు అవకాశాలు విస్తుతం కావడంతో, ప్రజల్లో బక్కనారిగా ఉత్సాహం ఉరకలు వేసింది. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో కినాన్‌ సభలు ఆవిర్భవించాయి. ట్రేడ్‌ యయానయున్‌ కార్యకలాపాలు ఊపందుకున్నాయి. అన్ని సంస్థలలోనూ సభ్యత్వం అనూహ్యంగా పెరిగింది. విద్యార్థి నుంవ౮ంలు యువజననంవఫవూలు మరింత ఉత్సాహంతో పనిచేయసాగాయి.

అదే సమయంలో వామపక్షాలు కూడా బలం పుంజుకున్లాయి. కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేధం ఉన్నా అది తన వారపత్రిక 'ది నేషనల్‌

166

వప్రంటొ ను నిర్విఘ్నంగా ప్రచురించుకోగలిగింది. అలాగే వివిధ భారతీయభాషల్లో, అనేక పత్రికలు ప్రారంభమయ్యాయి.

కాని, అనుకున్నట్టుగానే చాలా ఉద్యమాలు ఘర్షణకు దిగాయి. రైతు ఉద్యమాలు, భారీ ప్రదర్శనలకు, పాదయాత్రలకు, పరిమితమైనా, బీవోర్‌లో మాత్రం పరిస్థితి విషమించింది. కిసాన్‌సభ ఆ ఉద్యమానికి అండగా నిలిచింది. భూస్వాములకు, కౌలు చెల్లించవద్దని, పిలువు నిచ్చింది. కొన్నిచోట్ల భూస్వాముల మధ్యా రైతుల మధ్యా భొతికదాడులు జరిగాయి. కొన్నిచోట్ల పంటలు లూటీ చెయ్యబడ్డాయి. ఈ చర్య్శల మూలంగా బీహార్‌ కిసాన్‌ సంస్థకూ, అచ్చటి కాంగ్రెసు నాయకత్వానికి మధ్య సంబంధాలు బెడిసికొట్టాయి.

చాలా రాష్ట్రాలలో కాంగ్రెసు మంత్రి వర్గాలకు తాము ఏవిధంగా వ్యవహరించాలో తెలియని పరిస్థితి యేర్చడింది. మధ్యే మార్గంలో నడిచే మంత్రివర్ణాలు మాత్రం కొన్ని రామ్రాలలో కొంత వరకు విజయం సాధించాయి. బొంబాయి రాష్ట్రమంత్రి వర్గం పూర్తిగా విఫలమైంది. మొత్తం మీద కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలు వామపక్షవాదుల విమర్శలను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. ముఖ్యంగా ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ ఉద్యమాలను కాంగ్రెస్‌ మంత్రివర్గాలు శాంతిభద్రతల సమస్యగానే భావించాయి. అందుకు అనుగుణంగా 144వ సెక్షన్‌ విధించి, రైతులను, ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ నాయకులను అరెస్టు చేయడం మొదలుపెట్టాయి. ఆ సందర్ధంలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ప్రజలకు ఒక విజ్ఞప్తి చేశారు. ఆ విజ్ఞప్తిలో మనమంతా కలసికట్టుగా కాంగ్రెసు మంత్రివర్ణాలపై వస్తున్న కువిమర్శలను తిప్పి కొట్టాలి అని పిలుపునిచ్చాడు.

1938 సెప్టెంబరులో అఖిల భారత. కాంగ్రెను కమిటీ, వారహక్కుల పేరుతో హింసాత్మక విధానాలను ప్రోత్సహిస్తున్న కొంతమంది కాంగ్రెస్‌వాదుల ప్రవర్తనను ఖండిస్తూ ఒక తీర్మానం చేసింది. ప్రజల ఆస్తులను, ప్రాణాలను కాపాడేందుకు మంత్రివర్జ్ణాలు తీసుకుంటున్నచర్యలకు మద్దతు ప్రకటించింది.

167

అదే సమయంలో కాంగ్రెసు మంత్రివర్దాలు,కార్మిక, కర్షక ఉద్యమాలను అణచివేసేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నాయని, వామపత్షాలు ఐవమర్శ్మించడం మొదలుపెట్టాయి. కాంగ్రను మంత్రివర్ణాలసై కమ్యూనిస్టులు చేస్తున్న విమర్శలను ఆర్‌. పామిదత్‌ సమర్ణిస్తూ, కాంగ్రెసు సామ్రాజ్యవాద అనుకూల వైఖరిని అవలంబించడంతో పాటు, ఉన్నత వర్ణాల ప్రయోజనాలకు రక్షగా నిలుస్తున్నదని విమర్శించాడు.

కాంగ్రెను మంత్రివర్ణాల వర్జ్హాటు నమయుంలోనే, వోలీనంలతోనూ, మిలటరీతోనూ అవనరం రాని వఠరివాలన నాదించాలని గాంధీజీ నాయకులకు సూచించారు. ఆ తర్వాత ఆయన హింసను ప్రోళ్టహించే ప్రసంగాలు, రచనలు, పౌరహక్కుల పరిరక్షణకు సాధనాలు కావని ప్రకటించారు. హింనాత్తక ఉద్యమాల తీవ్రతను తగ్గించడం కోసం మంత్రివర్గాలు తమకు అందుబాటులో ఉన్న చట్టవరమైన చర్యలను, వ్రజా ఉద్యమాలను ఖయంత్రించచడానికి, మాటిమాటికి, నాన్రూజ్వ వాద చట్టాలను, కాంగ్రెసు మంత్రివర్గాలు ఉపయోగించుకోవడం సమర్థనీయం కాదని ప్రకటించారు.

హింసాయుత విధానాల విషయంలో ప్రజల రాజకీయ వపరిణితిని కూడా పరిగణనలోకి తీనుంకోవడం అవనరవముని వక్కాణించారు. వామపక్షవాదులు వర్ల హింసను ప్రోత్సహించడాన్ని గర్హిస్తూనే, మితవాదులు వారిపై చేస్తున్న దాడిని నిలువరించే ప్రయత్షం చేశారు. ప్రజా ఉద్యమాలను అదుపు చేయడం కోసం కాంగ్రెసు మంత్రివర్గాలు, పదేపదే శాంతి భద్రతల యంత్రాంగాన్ని ఉపయోగిస్తున్న కారణంగా, ప్రజల్లో కాంగ్రెసు పార్టీ పట్ల కల విశ్వాసం సన్షదిల్లుతుందని ఆయన ముందుగానే పసిగట్టారు. పరిస్థితి ఇలాగే కొనసాగితే భవిష్కృత్తులో సామ్రాజ్య వాదపాలకులకు వ్యతిరేకంగా, మరో ఉద్యమాన్ని నడపడం కాంగ్రెసుకు కష్టమౌతుందని గాంథిజీ భావించారు.

168

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రైతు ఉద్యమం

ఇక్కడొక ముఖ్య విషయం చెప్పాలి.

ఆంధ్రాలోని జమందార్హు, పెట్టుబడిదార్లు అంతులేని స్వార్ధంతో, ఇటు రైతులను, అటు నాధారణ ప్రజలను, వారి బాగోగులను పట్టించుకోకుండా అతి కర్కశంగా వృ్యవహరించనసాగారు. ఆ ఆగడాలను సహించలేని రైతునాయకులు, "జమీందారీ విధానం” రద్దుకు పోరాటం సాగించేందుకు నడుం బిగించారు.

1937వ సంవత్సరం జూలై ౩వ తేది ఆంధ్రరాఫ్త్ర రైతు సంఘం నేతృత్వంలో రైతు రక్షణ యాత్రాదళం ప్రారంభించారు. ఆ దళానికి ఆంధ్రరాష్ట్ర కాంగ్రెసు సంయుక్త కార్యదర్శి కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ మూర్తి, రాష్త్ర కమ్యూనిస్టు నాయకుడు చలనొని వెంకటేశ్వరరావు నాయకత్వం వహించారు.

ఆ యాత్రాదళం 1512 మైళ్ళ కాలినడకన, 542 మైళ్ళు బస్స్మృలమ్‌ద ప్రయాణం చేసింది. ఆంధ్ర జిల్లాలోని అన్ని జమీందారీ ఎస్టేట్లలో సభలు నిర్వహించి, రైతులనుభవిస్తున్న కష్టనష్టాలను జమిందారీ విధానం రద్దు కావలసిన ఆవశ్ళకతను, సమర్థవంతంగా చాటిచెప్పింది. ఆ విధంగా రైతు నాయకులు రాషస్త్రంమొత్తం మ్‌ద జరిపిన సభల్లో నాలుగున్నర లక్షలమంది ప్రజలు పాల్గొన్నారని ఒక అంచనా.

చివరకు యాత్రాదళం 1938 మార్చి 27వ తేది నాటికి మద్రాసు నగరం చేరి 1100ల పేజీల వినతిపత్రాన్ని శాసనసభకు సమర్చించింది. సమన్యలన్నిటినీ, సవివరంగా తెలియజేయడంతో పాటు వాటికి పరిష్కారాలను కూడా ఆ వినతిపత్రంలో విశదీకరించింది.

ఆ సందర్భంగా మెమోరాండంలోని సమస్యలను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి బక రిపోర్టును రూపొందించేందుకు 'ప్రకాశం కమిటీ

169

నియామకం జరిగింది. ఆ కమిటీ విచారణ మూలంగా జమీందార్ల అక్రమచర్యలకు సంబంధించిన అనేక విషయాలు వెల్లడయ్యాయి. కమిటీ నివేదిక సిద్ధమైందని తెలునుకొన్న జమీందార్లు, తమకు నష్టపరిహారం కావాలని పట్టుబట్టారు. 1939 జనవరిలో ఆనాటి మద్రాసు రాష్ట్ర ప్రధానమంత్రి క్రీ రాజగోపాలాచారి అసంబభ్లిలో తన అభివ్రాయాన్ని ఇలా వెల్లడించారు.

“ప్రతి జమీందారు ఈస్టిండియా కంపెనీ మా కిచ్చిన అధికారం ప్రకారం ఎస్టేట్‌ భూముల మీద మాకు వాక్కు ఏర్పడిందని వాటథిస్తున్నారు. కాని, ఈస్టిండియా కంపెనీకి భూమిపైన ఎలాంటి హక్కులేదు. తమకు లేని హక్కును మరొకరికి ఎలా దానం చేన్తారు? అనాది నుండి భూములను అనుభవిస్తున్న రైతులే వాటి యజమానులు. రాజులూ కాదు, నవాబులూ కాదు. అందువలన ఈ అంశంపై చర్జ అనవసరం. జమ్‌ందార్లు నష్టపరిహారం కోరడం న్యాయసమ్మతం కాదు" అని స్టష్టం చేశారు. రాజగోపాలాచారి మాటలు విన్న జమీన్‌ రైతులు ఉవ్పాందిపోయారు. కాని, కారణమేమైనా ప్రధానమంత్రి వాదన మాత్రం చట్టరూపం దాల్చలేదు.

ఆ తర్వాత దీపముండగనే ఇల్లు చక్కబెట్టుకోవాలన్న ఆలోచనతో జమీందార్లు అనేక అక్రమ చర్యలకు పాల్పడ్డారు. అయినా రైతు సంఘాల నాయకత్వాన ప్రజలు తమ పోరాటాన్ని మరింత ఉధ్యతం చేశారు. మునగాల, కాళీపట్టం, గోపాలపురం, వెంకటగిరి మొదలైన అనేక ఎస్టేట్లలో పోరాటం తీవ్రరూపం దాల్సింది. వందలాది మంది రైతు సంఫఘుకార్యకర్తలను, కొందరు నాయకులను, తమకున్న అంగబలంతో జమీందార్లు అరెస్ట్‌ చేయించారు. ఇలాంటి సంఘటనలు రాషస్ర్రమంతటా జరిగాయి. అయినా రైతుల ఆశలు అడియాసలుగానే మిగిలిపొాయ్యాయి.

కాంగ్రెసు మంత్రివర్ధాలు అధికారంలో ఉండి కూడా ఆశించిన ఫలితాలు కార్శరూపం దాల్టకపోవడానికి, ముఖ్యంగా ముఠాతగాదాలే

170

కారణం. వ్యక్తిగతమైన స్టర్ధలు, సిద్ధాంతపరమైన భేదాభివ్రాయాలు స్పష్టంగా బైటపడ్డాయి. మధథ్యవ్రావెన్స్‌లో కాంగ్రెస్‌ మంత్రివర్గానికి, అసెంబ్లీలోని ఇతర పార్టీలకు మధ్య విభేదాలు తలెత్తాయి. ఫలితంగా ప్రధానమంత్రి రాజీనామా చేశారు.

కాంగ్రెసు పాల్ట్‌లోని అవకాశవాదులు, అధికారం కోసం కులాన్ని పాచికగా వాడుకోవడం ప్రారంభించారు. గాంధీజీ ఆ పరిస్థితి పట్ల తీవ్రమైన ఆవేదన చెందారు. పార్టీలోని ముఠానాయకుల స్వార్థం వరూలంగా వున ఆశయం అడుగంటుతూవుంది అని హెఛ్చరించడంతో పాటు గాంథీజీ కాంగ్రెసువాదుల్లో పెరిగిపోతున్న అవినీతిని దుయ్య్మబడుతూ “హరిజన్‌” పత్రికలో అనేక వ్యాసాలు వ్రాశారు.

కాంగ్రెను పార్టీ నీతిమంతమైన మార్ష్దానికి తన్నుతాను మజ్చించుకొన లేకపోతే, అది ఇప్పడు దక్కిన అథధికారంతోనే అంతమైపోతుందని హెచ్చరించారు. కాంగ్రెసు వాదులు తమ అధికార పదవులు వదలుకొని మరో సత్యాగ్రహానికి సిద్ధం కావాలని పిలుపు నిచ్చారు. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కూడా కాంగ్రెసు మంత్రివర్ణాలు తమ బాధ్యతను నిర్మాణాత్మకంగా నిర్వహించలేక కొట్టుమిట్టాడుతున్నాయని భావించారు. తన మనోవేదనను తెలియజేస్తూ నెహ్రూ 1938 ఏప్రిల్‌ 28వ తేథి గాంథీజీకి బక లేఖ వ్రాశాడు. ఆ లేఖలో, “ఇప్పటి వరకు మనం అనేక కష్టనష్టాల కోర్టి సాథించుకొన్న ఉన్నతన్థానాన్ని ప్రజల్లో కోల్టోతున్నాం. అవకాశవాదమే శ్వాసగా బ్రతికే సాధారణ రాజకీయ వాదుల స్థాయికి అగజారిపోతున్నామేమో అన్న సందేహం నాకు కలుగుతూ వుంటి" అని విచారం నవ్మక్తం చేశాడు. దీనిని బట్టి నైతిక విలువల పట్ల గాంధీజీకి, జవహర్‌లాల్‌కు కల శ్రద్ధాసక్తులు ఎంత మాననీయమైనవో మనం అర్థం చేసుకోవచ్చ.

1939వ నంవత్సరం అక్తోబర్‌లో దేశంలోని కాంగ్రెను మంత్రివర్షాలు రాజీనామా చేశాయి. అందుకు రెండవ

171

ప్రపంచయుద్ధం మూలంగా సంభవించిన రాజకీయ సంక్షోభం కారణమ్రైనప్పటికీ గాంథీజీ కాంగ్రెనుకు వట్టిన అవినీతి చీడ వదలిపోయిందని సంతోషించారు.

1939 అక్టోబరు 29వ తేది గాంథిజ్‌ రాజగోపాలాచారికి ఒక లేఖ వ్రాస్తూ అందులో ఇలా వ్యాఖ్యానించారు. “ఇది బక విధంగా మనమంచికే జరిగింది. కాంగ్రెసు మంత్రివర్గాల రాజీనామాలు, మనకు ఒకసానుకూలమైన పరిణామాన్ని కలిగించాయి. యుద్ధంలో వాలుపంచుకొనే అంశంలో ఒక ఉమ్మడి విధానం మనకు అవసరం. అందువలన కాంగ్రెసు పార్టీలోని అతివాద, మితవాద నాయకులు పరస్సరం సహకరించుకొనే అవకాశం మనకు అభించింటొ” అని వ్రాశారు.

అవన్నీ అలా ఉంచితే, మొత్తం మద కాంగ్రెసు మంత్రివర్గాలు, శాసనసభావ్చవవారాలలోనూ, పరిపాలనా రంగంలోనూ నిర్వహించిన పాత్ర తక్కువైనదికాదు.

కాంగ్రెసు మంత్రివర్హాల పనితీరును తీవ్రంగా విమర్శించిన నెహ్రూ కూడా, ఒక్కసారి మనం వెనక్కు తిరిగి చూస్తే అనేక పరిమితుల మధ్య అననుకూల పరిస్థితుల మధ్య అతి తక్కువ కాలంలో కాంగ్రెసు మంత్రివర్గాలు చక్కటి విజయాలు నాధించాయని వ్యాఖ్యానించారు.

అందులో అతిశయోక్తి ఆవంతకూడా లేదు. రాజ్యాంగ నంన్క్మరణల ద్వారా జాతీయోద్యమాన్ని నిర్వీర్యం చెయ్యాలన్న సామ్రాజ్బవాద కుట్రను కాంగ్రెసు నాయకత్వం నామర్హ్యవంతంగా ఖర్షం చేసింది. ఒక వంక సంపూర్ణ రాజ్బ్ఞాధికారాన్ని హస్తగతం "చేసుకోవడానికి ఉద్దేశించిన ఉద్యమానికి విఘ్నం కలుగకుండా చూచుకుంటూ మరోవంక తమకు లభించిన స్వల్పకాలిక అధికారాన్ని ఉద్యమం మరింత బలపడడానికి చక్కగా ఉపయోగించుకొని నానుకూల

• 172

విజయాలను సాధించింది. ఉద్యమప్రభావం అథధికారస్వామ్మృంలోకి కూడా వ్యాపించింది. ముఖ్యంగా దిగువస్థాయి ఉద్యోగులు అమితంగా ప్రభావితులైనారు. బ్రిటిష్‌ సామ్రజ్బవాద పాలనకు మూలస్తంభాలుగా అన్న “ఇండియన్‌ సివిల్‌ సర్వీస్‌” ఉద్యోగుల మనోధైర్యం సన్నగిల్లింది. చాలా మంది ఐసియస్‌. అధికారులు బ్రిటిష్‌వారు భారతదేశాన్ని వదిలి ఇంటిదారి పట్టే రోజులు దగ్గర పడ్డాయని భావించారు. అప్పటివరకు కాంగ్రెసును వ్యతిరేకిస్తూ సామ్రాజ్యవాదుల కొమ్ముకాస్తున్న వర్ధాలు కూడా తటస్థవైఖరిని అవలంబించడం మొదలుపెట్టాయి. అందువలన కాంగ్రెసువాదులు అధికారం కోసం ప్రాకులాడడం లేదనీ, దేశ ప్రజల సముద్ధరణ కోసం విదేశీశక్తులను ఈ దేశం నుండి వెళ్టగొట్టడం కోసం కంకణం కట్టుకొన్నారన్న భావం ప్రజల్లో యేర్దడింది. కాంగ్రెసు వైఖరి మీద అనుమానాలున్న ... వారికి కూడా కనువిప్ప కలిగింది.

కాంగ్రెసుపార్టీ అన్ని వర్ణాలలో తమ పలుకుబడిని మరింతగా పెంచుకొని, జాతీయవాద ద్యక్షధం దేశమంతటా బలపడేందుకు క్యషి చేసింది. ఆ కారణంగా, భారతీయులు పాలితులుగా ఉండవలసిన వాళ్టేకాని, పాలకులుగా పనికిరారంటూ సామ్రాజ్యవాదులు చేస్తున్న ప్రచారం వాస్తవదూరమైనదని కాంగ్రెసు మంత్రివర్గాలు అధికారం నిర్వహించిన కొద్దికాలంలోనే యావత్తపంచానికి చాటిచెప్పాయి.

“రెండవ ప్రపంచయుద్దం”

ఇక్కడ

రెండవ ప్రపంచయుద్దానికి సంబంధించిన వివరాలను సంక్షిప్తంగానైనా పాఠకులకు తెలియజేయవలసిన అవసరం వుంది. ఆనాటి సోవియట్‌ రష్టా అధికృతను దెబ్బతీయాలనే వ్యూహంతో బ్రిటన్‌, ఫ్రాన్స్‌ దేశాలు, నాజీ హిట్లరును సంతృప్తి పరచేందుకు జెకోన్లావేకియా స్వాతంత్ర్యాన్ని పణంగా పెట్టాయి. అయినా, హిట్లర్‌ రాజ్యదాహం తీరలేదు.

173

1939 సెప్టెంబర్‌ ఒకటవ తేటి పొలెండు మీద దాడి చేశాడు. బ్రిటన్‌, ఫ్రాన్సులు తనతో యుద్దానికి తలపడవని దానితో “డాన్టిగ్‌కారిడర్‌” సులభంగా తన హస్తగతమౌతుందని భావించాడు.

కాని... అలా జరుగకపోగా, బ్రిటిష్‌, ప్రాన్స్‌ దేశాలు సంయుక్తంగా సెప్టంబర్‌ 3వ తేటి జర్మనీపై యుద్ధం ప్రకటించాయి. ప్రపంచయుద్ధం ఆరంభమైంది. కాంగ్రెసు మంత్రివర్గాలనుకాని, ఇతర జాతీయ నాయకులను కాని సంప్రదించకుండానే, వైన్రాయ్‌ “లిన్‌లితగో” ఇండియాను కూడా యుధ్ధంలో దింపాడు. గతంలో అనేక దేశాలను జయించడానికి బ్రిటన్‌ భారత సైనికులను ఉపయోగించుకుంది. ఆ కారణంగా భారతదేశం తన స్వాతంత్రాన్ని కోల్పోవడమే కాకుండా, ఇతర దేశాల స్వాతంత్రాన్ని హరించడంలో బ్రిటిష ప్రభుత్వానికి తోడ్డడిందన్న అభిప్రాయం పలుదేశాలలో ఏర్దడింది. అందువలన, భారతసైనికులను మీకు సహాయంగా ఇతరదేశాలకు పంపవద్దని కేంద్ర అసెంబ్లీ యుద్ధం ప్రారంభం కాకముందే వైస్రాయిని కోరింది. అయినా, వైన్రాయ్‌ లెక్కచెయ్య్మలేదు. నలభైకోట్ల ప్రజల అభిప్రాయానికి భిన్నంగా, తన అధికారబలంతో యుధ్ధం ప్రకటించి, అందుకు అనుగుణంగా అనేక ఆర్జినెన్సలను జారీ చేసింది. బ్రిటిష్‌ వార్లమెంటు ఇండియా రాజ్యాంగచట్టాన్ని తమకు అనుకూలంగా పదకొండు నిముషాల్లో సవరించింది.

సెష్టంబరు 14వ తేదీ కాంగ్రెసు పార్టీ కార్యవర్గ సమావేశం జరిగింది. ఆ సమావేశానికి మహమ్మదాలీ జిన్నాను కూడా ఆవ్వోనించారు. కాని, జిన్నా రాలేదు. సుటీర్హ చర్చల అనంతరం కార్యవర్గం ఇలా తీర్మానించింది. -

“భారతప్రజలచే ఎన్నుకొనబడిన రాజ్యాంగనిర్ణయ నభొ రూపొంధించే రాజ్యాంగమే మాకు కావాలి. మా ద్యక్టధాన్ని మేమే నిర్ణయించుకొనే స్వేచ్చ మాకు వుండాలి. అలాంటి స్వేళ్సను మాకు

174

ఇవ్వడానికి బ్రిటన్‌ సిద్ధపడకపోతే బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య రక్షణ కొరకు జరుగుచున్న ఈ యుద్దానికి కాంగ్రెసుతోడ్డడడం జరుగదు. ముందుగా బ్రిటన్‌ దేనికొరకు యుధ్ధం చేన్తున్నదో మాకు వివరించాలి. ప్రజాస్వామ్యం కొరకా? లేక సాన్రూఖ్య రక్షణ కొరకా? ఒకవేళ ప్రజాస్వామ్యం కొరకే బ్రిటన్‌ యుద్దానికి దిగితే, మా దేశ ప్రజాస్వామ్మం మాటేమిటి? అన్న విషయం తేల్చి చెప్పాలి అని ఆ తీర్మానంలో కాంగ్రెసు పార్టీ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని కోరింది.

కాంగ్రెను తీర్మానానికి పలుచోట్ల హర్షం వ్యక్తమైంది. కార్మికవర్గం ముందుకురికింధి. ప్రభుత్వ నిర్జ్ణంధ పథకాలకు, యుద్దానికి వృతిరేకంగా, తొంభైవేలమంది బాంబే కార్మికులు, అక్టోబరు 2వ తేది (గాంథీ జన్మదిన సందర్భంగా) సమ్మె చేశారు. ఆ సమ్మెకు అనూపహ్హాంగా ప్రజల సహకారం లభించింది. ఆ సాయంత్రం “కాంగార్‌ొ మైదానంలో బ్రవ్మోాండమైన బహిరంగ సభ జరిపి ఈ క్రింది తీర్మానాన్ని ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించారు.

“సామ్రాజ్యవాదుల కుట్రకు పరాకాష్టగా ఆ యుద్దాన్ని మేం పరిగణెస్తున్నాం. ఇప్టటికే అనేక దేశాల ప్రజలు మీ రాజ్య విస్తరణ కాంక్ష మూలంగా తమ న్వాతంత్ర్ర్యాన్ని కోల్టోయారు.. ఇప్పుడీ యుధ్ధం అంతర్జాతీయ కార్షికవర్ల ఐక్సతకు ఒక సవాలుగా పరిణమించింది. ఈ సవాలును సంఘటితంగా యెదుర్శొని, స్వాతంత్ర్యం కొరకు పోరాడే ప్రజానీకానికి, అండగా నిలుస్తామని ప్రపంచ ప్రజలకు, ముఖ్యంగా కార్మికవర్లాలకు విజ్ఞప్తి చేస్తున్నాం” ఇది ఆ తీర్మానం సారాంశం.

ఈ విధంగా వివిధ దేశాల కార్మికుల కంటె ముందుగా సామ్రాజ్యవాద యుథ్ధ వ్యతిరేకతను ప్రదర్శించి ప్రపంచ కార్మికుల ఇక్కృతకు దోహదపడిన ఖ్యాతి బాంబేకార్షికులకు దక్కింది.

యుద్ధం నాజీ జర్మనీకి, బ్రిటిష్‌ - ఫ్రెంచ్‌ సామ్రాజ్బ్యవాదులకు మధ్య జరుగుచున్నందున యుధ్ధ సన్నావోలను భగ్నం చేయడానికి,

1/5

సోషలిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు నిర్ణయించుకున్నారు. భారతదేశానికి నంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం లభించేవరకు బ్రిటిష్‌ వారికి చేయూత నివ్వరాదని సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ప్రకటించాడు. అదే సమయంలో బ్రిటిష్‌ మరియు ఫ్రాన్స్‌ దేశాలు “ఫాసిజానికి” వ్యతిరేకంగా పోరాడుచున్నాయి కాబట్టి యుద్ధ సన్హావోలకు మనం తోడ్చడాలి అని ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ ప్రకటించాడు. ఎవరేమిచెప్పినా అంతర్జాతీయ సమస్యల కంటె, జాతీయ సమస్యలకే అత్వథిక ప్రాముఖ్యతనివ్వాలని కాంగ్రెసు నాయకులు అభిప్రాయపడ్డారు. ఆ అభివ్రాయమే “క్విట్‌ ఇండియా” తీర్మానానికి దోహదం చేసింది.

దేశ స్వాతంత్ర్యమే భారత జాతీయ కాంగ్రెసు లక్ష్యం. అయినా అంతర్జాతీయ పరిస్థితులను కూడా ఎప్టటికప్పడు అధ్యయనం చేస్తూనే వుంది. “అబిస్సీనియాను” కబళించిన మున్గోలినీ దురాగతాన్ని కాంగ్రెసు ఖండించింది. తనకు సహకరించవలసిందిగా ముస్తాలన్‌ పంపిన ఆహ్వానాన్ని పండిట్‌ నెహ్రూ నిర్ద్వంద్వంగా తిరస్కరించాడు.

“జకోన్లావేకియా”ను హిట్లర్‌ ఆక్రమించినప్పడు, ఆ దేశ ప్రజలకు కాంగ్రెసు తన నానుభూతిని తెలిపింది. హిట్లర్‌ చర్యను తీవ్రంగా ఖండించింది. అదేవిధంగా జపాన్‌ దురాక్రవుణను కూడా ఖండించింది, చైనా ప్రజలతో సంఘీభావాన్ని కాంగ్రెసు ప్రకటించింది. కామ్రేడ్‌ ఛూటే కోరిక మేరకు డాక్టర్‌ అతల్‌ నాయకత్వాన ఒక వైద్యబ్యందాన్ని చైనాకు పంపింది.

ఈ అన్ని సందర్భాలలోను, నోషలిస్రులు, కమ్యూనిస్టులు, కాంగ్రెసును బలపరిచారు. కాంగ్రెసు నాయకుల కంటె మిన్నగా ఫాసిజాన్ని ఖండించారు. రిపబ్లికన్‌ స్పెైయిన్‌ను బలపరుస్తూ, జపాన్‌ దాడులను ఖండిస్తూ రప్‌ంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ దేయాలు వ్రాశాడు.

“నా శత్రువు యొక్క శత్రువు నాకు మిత్రుడు అని భావించే వారిలో అగ్రగణ్యుడు సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌. అయినా, ఆయన తన

176

అభివ్రాయాలను బహిరంగంగా వెల్లడించలేదు. అందుకు కారణం ఫాసిస్టు వ్యతిరేకత ప్రబలంగా వుండడమే. ఈ విషయాన్ని నెహ్రూ ఇలా వివరించాడు- తన “ది డిస్కవరీ ఆఫ్‌ ఇండియా" అన్ష గ్రంధంలో.-

“వైనాకు వైద్యబ్యందాన్ని పంపినప్పడు సుభాష్‌ చంద్రబోన్‌ కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షుడుగా ఉన్నాడు. ఆ పని ఆయనకు ఇష్టం లేదు. జపాన్‌, జర్మనీ, ఇటలీ దేశాలను విమర్శించడం తెలివితక్కువ తనంగా భావించేవాడు. ఆ దేశాలను వ్యతిరేకం చేసుకోవడం మంచిటథి కాదనేవాడు. వ్యక్తిగతమైన మనోభావాలకు రాజకీయాలలో తావులేదని మిశ్వసించేవాడు. అయినా ఫాసిన్దుల దురాగతాలను, జపాన్‌ సైనికకూటమి దాడులను ఖండిస్తూ ప్రవేశపెట్టిన తీర్మానాలను ఆయన వ్యతిరేకించలేదు. ఆనాడు మనదేశంలో కాంగ్రెస్‌పార్టీ ఎంత బలంగా ఉన్నదో చెప్టడానికి ఈ బక్కఉదాహరణ చాలు" అని విశదీకరించాడు.-

ఫాసిజం వల్ల ప్రపంచానికి సంభవించే ముప్పను 1935లోనే కాంగ్రెసు గుర్తించింది. కాని .. పరాథిన భారతదేశం అంతకంటె ఏమ్‌ చేయలేకపోయింది. ప్రస్తుత పరిస్థితి అది కాదు. ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా జరుగుచున్న యుద్ధంలో తనవంతు కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నా యుద్ధ ప్రయత్తాలను జయప్రదం చేయగలమేరకైనా, మాకున్వాతంత్త్యం లభించకపోతే, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి నవాకరించడం అనంభవం అని జవహర్‌లాల్‌ ప్రకటించాడు. ముస్లింలీగ్‌ మాత్రం నోరు మెదపకుండా మౌనం వహించింది.

1939 అక్టోబర్‌ 17వ తేది కాంగ్రెసుకు బక లేఖ వ్రాస్తూ వైస్తాయి వాగ్దానాల వర్షం కురిపించాడు. తన కార్యవర్ల నిర్వాహక బృందంలోకి మరికొందరు భారతీయుల్ని చేర్చుకుంటానన్నాడు. యుద్ధకాలంలో అధికార మార్చిడి అసాధ్యమన్నాడు. 1935 రాజ్చాంగచట్టంలో మార్ష్చులు

177

తోరుతున్న వవిధ వర్ణాలతో యుద్ధానంతరం సంప్రదించడానికి సంసిద్ధతను తెలియజేశాడు. తన సూచనలను అంగీకరిస్తే, యుద్ధానంతరం భారతదేశం అధథినివేశ ప్రతిపత్తి కల దేశాలలో గొప్ట స్థానాన్ని పొందుతుంది అని ఆశ చూపించాడు. ఆ ఆశ అడియాస తప్ప మరొకటి కాదని గాంథిజీ ప్రకటించారు.

దాంతో మరో రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశం ఏెర్పాటు చేసి అన్ని విషయాలు కూలంకషంగా చర్చిస్తానని వైస్తాయ్‌ వాగ్దానం చేశాడు. కాని గాంధీజీ ఇంతకుముందు జరిగిన రౌండ్‌టేబుల్‌ సమావేశాలలాగే జరగబోయు సమావేశం కూడా విఫలమౌతుందని, మనం అడిగినవి తప్ప, మిగతావన్నీ ఇస్తామని చెప్టడం సామ్రాజ్యవాద ప్రభుత్వ విధానమని, మనం పిడికెడు అన్నం అడిగితే అందుకు బదులుగా దోసెడు సున్నం తీసుకొండని చెప్పడం తెల్లదొరలకు కొత్తేమి కాదని విమర్శించారు.

కాంగ్రెసు మంత్రివర్ణాలు ఇంకా అధికారంలో కొననాగితే, శాంతిభవ్రతల పేరుతో అమలు జరిపే నిర్దంధ చర్చల వల్ల పార్టీ అపఖ్సాతి పాలౌతుందని కార్మిక, కర్షక, విద్యార్ధి ఉద్యమాలను ప్రోత్సహించడం సాధ్యంకాదని, కొన్ని సందర్థ్రాలలో వ్యతిరేకించక తప్పని పరిస్థితులు యేర్చడవచ్చనని అందువలన పార్టీప్రధాన ఆశయం దెబ్బతింటుదని కాంగ్రెసు నాయకులు గ్రహించారు. 1939 అక్టోబర్‌ 22 వ తేది కాంగ్రెసు కార్యనిర్వాహక కమిటీ సమావేశమై తమ పార్టీ మంత్రి వర్ణాలను రద్దుచేయమని కోరింది. ఆ నిర్ణయం మేరకు కాంగ్రెసు మంత్రి వర్ణాలు రాజీనామా చేశాయి.

ఇదంతా మనం ఇంతకుముందే చెప్పకొన్లాం. ఇక ప్రస్తుతానికి వస్తే 1939వ సంవత్సరం దేశ రాజకీయాలను మలుపు తిప్పిన సంవత్సరం. అంతకు ముందు వెలాంటి సంఘాలు లేని సంస్థానాలలో కూడా ప్రజలు చైతన్యవంతులయ్యారు. సంన్గ్థానాథిశులకు వ్యతిరేకంగా

178

ఉద్యమించడం ఆరంభించారు. ముఖ్యంగా, జయపూర్‌, రాజకోట్‌, పాటియాలా, హైదరాబాద్‌, మైనూర్‌, తిరువానూర్‌ మొదలగు సంన్థానాలలో ప్రజా ఉద్యమాలు ఉధృతంగా చెలరేగాయి.

ఈ నూతన పరిణామాలు కాంగ్రెసులో కూడా గణనీయమైన మార్చ్షులు తీసుకొచ్చాయి. త్రిపురలో జరిగిన కాంగ్రెసు మహాసభ తన నూతన విధానాన్ని ప్రకటించింది. స్వదేశీ సంన్గానాల ప్రజలలో పెల్లుబుకుతున్న చైతన్యం కాంగ్రెసు పార్టీ ఆశయాలకు మరింత దోహదం చేసింది.

బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఆ పరిస్థితిని గమనించి “ఇండియా రక్షణ చట్టంతో సాయుధ బలగాలను మరింత పెంచడంతో పాటు స్వదేశీ సంస్థానాలలో జరుగుచున్న రాజకీయ కార్యకలాపాలపై ఉక్కుపాదం మోపింది.

రాజకోట సంస్థానం

రాజకోట, కథియవాడ ట్వపంలోని 75000 జనాభాకల చిన్న స్వదేశీ సంస్థానం. బ్రిటిష్‌ వారి రాజకీయ ప్రతినిథి రాజ్‌కోటలో ఉంటూ చాలా నంన్గ్థానాల వర్శవేక్షణ బాధ్యతలు నిర్వహిన్తుంటాడు. అందువలన రాజ్‌కోట వరిమితికి మించిన ప్రాధాన్యతను సుంతరించుకొంది.

అక్కడ రాజప్రతినిధి దురాగతాలకు అంతులేకుండా పోయింది. ప్రభుత్వ దమనకాండ హద్దులు దాటింది. రాజ్‌కోట వెలుపల వున్న జాతీయవాదులు ఆగ్రహోదగ్రులయ్యారు. రాజ్‌కోటలో పుట్టిపెరిగిన గాంధీజీ సతీమణి “కస్తూరిబాయిని ఆ సంఘటనలు కలచివేశాయి. ఆరోగ్యం అంతంత మాత్రంగా ఉన్నప్పటికీ లెక్కచెయ్యకుండా ఆమె రాజ్‌కోట వెళ్ళాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ఆమె రాజ్‌కోట చేరగానే

179

ఆమెనూ, ఆమె సహచరి మజిెబెన్‌పటేల్‌ను (సర్దార్‌ వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ కుమార్తె అరెస్టు చేసి రాజ్‌కోటకు 16 మైళ్ళ దూరంలోవున్న ఒక కుగ్రామంలో నిర్దంథించారు.

ఆ సంఘటనతో రాజ్‌కోటలో అనేక పరిమాణాలు చోటు చేసుకున్నాయి. గాంథీజీ రాజ్‌కోట వెళ్ళాలని నిర్ణయించు కున్నారు. రాజప్రతినిథితో సంప్రదింపులు జరిపేందుకు వఏలుగా మూకుమ్మడి సత్మాగ్రహ ప్రయత్తం విరమింపబడింది. గాంథీజీ ఆరోగ్యం క్రమక్రమంగా క్షీణించసాగింది. దేశమంతటా హర్తాళ్ళు జరిగాయి. రాజప్రతినిధిగా వ్యవహరిస్తున్న ఠాగూర్‌ తన వాగ్దానాన్ని అమలు చేసేలా చూడమని గాంథిజీ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి విజ్ఞప్తి చేశారు. అయినా ఫలితం దక్కలేదు.

రాజ్‌కోట సత్యాగ్రహం విఫలమైనప్పటికీ దాని శక్తిమంతమైన రాజకీయ ప్రభావం, స్వదేశీ సంస్థానాల ప్రజలపై పడింది. ప్రత్యేకించి పశ్చిమభారతదేశ ప్రజలపై మరింత వ్రభావాన్ని చూపింది. సంన్థానాథిశులు ఇంకా బ్రతికి బట్టకడుతున్నారంటే, కేవలం బ్రిటిష్‌ పాలకుల అండదండలే కారణమన్న సత్యాన్ని ప్రజలు గ్రహించారు. ఆ విధంగా రాజ్‌కోట పోరాటం, అప్పటి ఇతర పోరాటాలతో పాటు, స్వాతంత్రానంతరం స్వదేశి సంన్థానాలు భారత యూనియన్‌లో వలీనమయ్యేాందుకు దోహదపడింది.

కాని, వాస్తవ పరిస్థితులను అర్థం చేసుకోలేని హైదరాబాద్‌ సంన్థానం మాత్రం తన పట్టువ్‌డలేదు. ఆ సంస్థానం జనాభాలోనూ విస్తీర్ణంలోను దేశంలోని స్వదేశీ సంన్థానాలన్నిటిలో పెద్దది. మూడు భాషా ప్రాంతాలకు విస్తరించిన అతిపెద్ద సంన్థానం హైదరాబాద్‌ సంస్థానం.

180

“హైదరాబాద్‌ సంస్థానం ప్రత్యేకత”

అప్పటి నైజాం సంస్థానం మూడు భాషా ప్రాంతాలకు విస్తరించి ఉండేది. మరాఠీ మాట్లాడే వారు 28 శాతం, కన్నడం మాట్లాడేవారు 22 శాతం, తెలుగు మాట్లాడేవారు 50 శాతం నైజాం వాలనలో ఉండేవారు. అత్యధికంగా ఉన్న హిందూ జనాభా అణచివేతకు గురయ్యింది. ఉర్పూను కోర్టు భాష చేశారు. ఉర్జూభాషాభివృద్ధి కొరకు ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ నెలకొల్పబడింది. ఉరూ ప్రాబల్యాన్ని పెంచడం కోసం చెయ్యవలసిన ప్రయత్తాలన్నీ కార్యరూపం దాల్హాయి. ఆ కారణంగా తెలుగు, మరాఠీ, కన్నడ భాషలు నిరాదరణకు గురయ్యాయి.

అదే సమయంలో ప్రాంతీయంగా, అన్ని భాషల వారు చైతనృ్మవంతమయ్యే కార్యక్రమాలు ప్రారంభమయ్యాయి. అందుకు ముందుగా చొరవతీసుకొన్షది హైదరాబాద్‌ ప్రాంతం. హైదరాబాద్‌లో ఆంధ్రజన సంఖఫుం స్థాపించబడింది. తరువాత ఆ నంఖుం, ఆంధ్రమహాసభగా రూవాంతరం చెందింది.

ర్రంధాలయ నంఖూలు, పాఠశాలలు, వార్తావత్రికలు, తెలుగుభాషా సాహిత్యాలను ప్రోళ్ళహించడం కోసం న్థాపింపబడ్డాయి. ఈ కార్యక్రమాలపై కూడా ప్రభుత్వం దాడి ప్రారంభించింది. క్రమక్రమంగా, పాఠశాలలు, గ్రంధాలయాలు మూతపడ్డాయి. ఆంధ్రమహాసభ కూడా చాలాకాలం ప్రత్యక్షరాజకీయ కార్భకలాపాలకు దూరంగా ఉండిపోవలసి వచ్చింది.

నిజాం సంస్థానంలో మిగిలిన రెండు ప్రాంతాలు, మహారాష్ట్ర పరిషత్‌ మరియు కర్ణాటక పరిషత్‌ను న్థాపించుకున్లాయి. ఆ తర్వాత కొన్నాళ్ళకు మూడు ప్రాంతాలకు చెందిన కార్యకర్తలంతా కలసి,

181

“హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌ కాంగ్రెసును స్థాపించారు. ఆ సంస్థపేరులో కాంగ్రెసు అనేమాట ఉన్నా అది భారతజాతీయ కాంగ్రెసుకు శాఖకాదు. హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌ కాంగ్రెసు సభ్యులు, జాతీయ కాంగ్రెసుతో సన్నిహిత సంబంధాలను పర్దరచుకున్లారు. కాని, జాతీయ కాంగ్రెసును నైజాం స్టేట్‌లో ప్రారంభించకముందే ప్రభుత్వం దాన్ని నిషేధిస్తూ ఉత్తరువులు జారీచేసింది. కాంగ్రెసు కేవలం హిందూ మతసంస్థ అని, దానిలో ముస్సింలకున్థానం లేదనే వాదనతో ప్రభుత్వం తన చర్యను సమర్థించుకొన్నది.

ఆ వాదనలో వాస్తవం లేదని, కాంగ్రెసు పార్టీ ఒక మతానికి సంబంధించిన సంస్థ కాదని ప్రభుత్వానికి ఎన్ని విజ్ఞప్తులు చేసినా ప్రయోజనం లేకుండా పోయింది. -

గత్యంతరం లేని స్థితిలో నాయకులంతా కలిసి సత్యాగ్రహం చేపట్టాలని నిర్ణయించు కున్నారు. ఆ సత్యాగ్రహానికి “స్వామి రామానందతీర్థా నాయకత్వం వహించాడు. రామానంద తీర్ధ మాత్యభాష మరాఠి. ఆయన జాతీయవాది. సహాయనిరాకరణోధ్దమంలో పాల్గొనేందుకోసం చదువుమానుకొన్న దేశభక్తుడు. ఆ తర్వాత జాతీయ పాఠశాలల్లోనూ, కళాశాలల్లోను చదువుకొని తన్నుతాను తీర్చి భద్దుకున్నాడు. బొంబాయిలోను, షోలాపూర్‌లోను ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ల అభివృద్ధికి కృషిచేశాడు. తర్వాత నైజాం సంస్థానంలోని “మొమినాబాద్‌ొ" చేరి అక్కడ జాతీయ పాఠశాలను నెలకొల్సి చాలా సామర్థవంతంగా గుడిపించాడు. రామానందతీర్థ స్వతహాగా గాంథీయవాది. కాని, సిద్ధాంతపరంగా జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూకు సన్నిహితుడు.

1939 అక్టోబరులో సత్సాగ్రహం ప్రారంభమైంటి. సత్సాగ్రహం నిర్వహణలో రామానంద తీర్థ అనుసరిస్తున్న పద్ధతుల మూలంగా అన్ని ప్రాంతాలకు చెంటిన ప్రతినిధులు, తాము కాంగ్రెసు సభ్యులమని ప్రకటించుకొని ఉద్యమంలో చేరారు.

182

కాంగ్రెసు పార్టీపై ఉన్న నిషేధాన్ని ఉల్లంఘించడం మొదలు పెట్టారు. ప్రభుత్వం సత్యాగ్రహు లందరినీ జైళ్ళలో నిర్ణంధించింది. అందుకు నిరసనగా ప్రజలు ఉప్పైనలాగా ముందుకురికి ఉద్యమానికి సంఘీభావం ప్రకటించారు. ఆ పరిణామాన్ని గుర్తించిన గాంధీజీ, వ్రత్యేక ఆద తీనుకొని, నత్యాగ్రవుల వట్ల తవు వైఖరిని మార్చకొనవలసిందిగా, సంస్థాన ప్రధానమంత్రి అక్టర్‌ హైదర్‌కు క్రమం తప్పకుండా లేఖలు వ్రాయడం ప్రారంభించాడు. ఆ తర్వాత రెండునెలలకు గాంధీజీ సూచనలమేరకు సత్యాగ్రహం విరమించ బడింది.

ఆ కాలంలోనే “వందేమూతరం” పేరుతో ఒక ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. హైదరాబాద్‌లోని కళాశాలల విద్యార్థులు, వోస్టల్‌ గదులలో “వందేమాతరం” గీతాన్ని ఆలపించడం ప్రారంభించారు. థిద్యార్థులు ఆ గీతాన్ని ఆలపించరాదని ప్రభుత్వం ఆంక్షలు విధించింది.

ప్రభుత్వ నిబంధనలను వ్యతిరేకిస్తూ విద్యార్థులు నిరసనోధ్యమం ప్రారంభించారు. ఆ ఉద్యమం కొద్ది రోజుల్లోనే ఇతరప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. హైదరాబాద్‌ కళాశాలల విద్యార్థులను ప్రభుత్వం బహిస్కరించింది. అయినా అనేకమంది విద్యార్థులు కాంగ్రెసు పాలిత సెంట్రల్‌ ప్రావెన్సులోని నాగపూర్‌ యూనివర్సిటీలో చేరి చదువును కొనసాగించారు. అంతేకాదు. వారంతా కలసి ముందుతరాలకు ఉపయోగపడే సమరశీలురైన యువకులను తయారుచేసి చురుకైన కార్యకర్తలను నాయకత్వానికి అందించారు.

స్టేట్‌ కాంగ్రెసుపై నిషేధం కొననాగుతుండడంతో రాజకీయ కార్యకలాపాలకు సాంస్కృతిక సంఘాలు వేదికలయ్యాయి. ఆ దశలో ఆంధ్రమహాసభ మరింత చురుకుగా కార్యక్రమాలు నిర్వహించ సాగింది. కొత్తగా రాజకీయాల్లోకి వచ్చిన యువకులు ఆంధ్రమవాసభ

183

పట్ల ఆకర్పితులయ్యారు.. ఆంధ్రమహాసభ తరపున సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్న రావి నారాయణ రెడ్డి ఆ తర్వాత కమ్యూనిష్టు పాల్టీలో చేరడం 1940వ ప్రాంతంలో జరిగిన పరిణామాలలో అతి ముఖ్యుమైనటథిగా చెప్పకోవచ్చు పర్యవనానంగా చాలామంది యువకులు కమ్యూనిష్టు పార్టీ వైపు ఆకర్షితులయ్యారు. వరి బలం క్రమక్రమంగా పెరిగింది. ఆంధ్రమహాసభ అభివృద్ధికరమైన రాజకీయ సంస్థగా రూపుదిద్దుకొని ఐైతు సమస్యల పట్ల ఆసక్తి చూపడం మొదలుపెట్టింది.

కొనసాగుతున్న నిషేధానికి వ్యతిరేకంగా గాంథిజీ సూచించిన ఆరుగురు సభ్యులతో స్వామిరామానందత్‌ర్ధ పలుచోట్ల నిరసన ప్రదర్శనలు జరిపారు. ప్రదర్శకులు 1940 సెప్టెంబరులో అరెస్టు చేయబడ్డారు.

ఆ నాయుకులు ఆరుగురూ 1941 డిసెంబరు వరకు నిర్దంధంలోనే ఉండిపోయారు.

వ్యక్తి సత్యాగ్రహం

గాంథిజీ ఆదేశానునారం 1940 అక్టోబరు 17వ తేది బ్రిటన్‌ చేస్తున్న యుధ్ధంలో భారతీయులెవరూ పాల్గొనకూడదు అన్న ణినాదంతో వినోబాభావే ఉరూరా ఉపన్యాసాలివ్వడం మొదలుపెట్టారు. దాంతో ప్రభుత్వం వినోబాభావేను అరెస్టు చేసింది. నెహ్రూకు, నాలుగేళ్ళు, ఆజాద్‌కు 18 నెలలు శిక్ష వధించింది. తర్వాత డా॥ రాజేంద్రప్రసాద్‌, సర్దార్‌ వల్లభాయ్‌పటేల్‌ మున్త్షగు నాయకులను కూడా అరెస్టు చేసింది. అయినా సత్యాగ్రహం ఆగలేదు. రోజురోజుకూ పెరగసాగింది. అతికొద్దికాలంలోనే ప్రభుత్వం 31 మంటి మాజీ మంత్రులను, 398 మంది శాసనసభ్యులను, 22 మంటి కేంద్ర అసెంబ్లీ

134

సభ్యులను అరెస్టు చేసింది. దేశరక్షణ చట్టం పేరుతో అనేకమంటధి కమ్య్ఫూనిస్తులను, సోషలిస్టులను నిర్ధంథించింది. ఆ వథంగా అరెస్టు చేసిన వారి సంఖ్య 20 వేలకు చేరింది. ఆ తరువాత నాయకుల కొరత కారణంగా ఉద్యమం నీరుకారి పోయింది.

1940 మార్చిలో రాంఘర్‌లో కాంగ్రెసు మహాసభ జరిగింది. సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక శక్తుల్ని సంఘటిత పరచి జాతీయ పోరాటం నాదించాలని, ఆ మహాసభ నిర్ణయించింది. ఆ పిలుపునందుకున్న ప్రజానీకం వెంటనే పోరాటం ప్రారంభించింది.

1941 జూన్‌ 22వ తేది సోవియట్‌ యూనియన్‌మీద హిట్లర్‌ సైన్యాలు హఠాత్తుగా దాడి చేశాయి. దాంతో బక్కసారిగా యుద్ధ స్వరూపం మారిపోయింది. ప్రపంచంలో ప్రజాన్వామ్య వాదులందరూ, రహా పరిస్థితి ఎలా పరిణమిస్తుందో నన్న ఆందోళనలో పడ్డారు. 1941 ఆగస్టులో మరణశయ్యపై ఉన్న రవీంద్రుడు యుధద్ధపరిస్థితులను తెలుసుకొని, హిట్లర్‌ రాక్షస కృత్యాలను సోవియట్‌ సైనికులు తప్టక తిప్పికొడతారు సందేహం లేదు అని ప్రకటించాడు.

అవ్ప్హటికీ హిట్లర్‌ విషయుంలో బ్రిటీష్‌ వ్రభుత్వానికి జ్ఞానోదయమైంది. కాబట్టి సోవియట్‌ రష్టాతో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం సంధి చేసుకొన్నది. అయినా హిట్లర్‌ సైన్సం ముందుకు దూసుకుపోవడం సోవియట్‌ యూనియన్‌ రెడ్‌ ఆర్మీ వెనుకంజవేయడం అందరికీ ఆందోళన కలిగించింది. అదే సమయంలో ఆసియాను ఆక్రమించేందుకు జపాన్‌ సైన్యం సన్నద్ధమౌతున్న నూచనలు కన్సించాయి. ఆ పరిణామాన్ని గుర్తించిన అప్టటి బ్రిటీష్‌ ప్రధాని చర్చిల్‌, అమెరికా అధ్యక్షుడు “రూజ్‌వెల్టు” కలసి సంయుక్తంగా బక ప్రకటన చేశారు. ప్రతిదేశానికి స్వాతంత్రం స్వతస్సిద్ధమైన హక్కు. పరాథిన

185

దేశాలన్నిటికీ మేం స్వాతంత్ర్యం సిద్ధింపజేస్తాం అని ప్రతిజ్ఞ చేశారు. ఆ ప్రతిన భారతదేశానికి కూడా వర్తిస్తుందని చాలామంది భావించారు. కానీ ఫాసిస్తుల వల్ల స్వాతంత్ర్యం కోల్పోయిన దేశాలకు మాత్రమే అట్లాంటి ప్రకటన వర్తిస్తుందని, భారతదేశానికి కాని, బ్రిటీష్‌ పాలనలోని ఇతరదేశాలకు కాని వర్తించదు అంటూ సెప్టెంబరులో చర్చిల్‌ ప్రకటించాడు. అలాంటప్పుడు ఫాసిస్టు వ్యతిరేక యుద్ధంలో ఇండియా ఎందుకు పాల్గొనాలి? అన్న ప్రశ్న ఉదయించింది.

ఆ సమయంలో పలువురు కాంగ్రెసు నాయకులుజైళ్ళలో ఉన్నారు. అనేకమంది సోషలిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు, థియోలి, హిజుల్‌ మొదలగు క్యాంప్‌ జైళ్ళలో డిటెన్యూలుగా ఉన్నారు. ఫాసిస్టు వ్యతిరేకత పేరుతో భారతీయులు యుద్దానికి తోడ్డడితే సామ్రాజ్యవాదులు మరింత బలపడతారు అంతేకాని ఆ పరిణామం సోవియట్‌ యూనియన్‌కు ఏ విధంగాను నహాయకారి కాజాలదని కమూనిన్సు పాల్టీ భావించింది. ఇతర దేశభక్తులు కూడా అలాగే భావించారు.

అలా ఆరుమాసాలు గడచిన తర్వాత “భారత కమ్యూనిస్టు పాట్ట” ప్రజాయుదధ్ధ నినాదాన్ని చేపట్టింది. జాతీయ ప్రభుత్వం దేశంలో ఏర్పడాలంటే ముందుగా జాతీయ నాయకులందరినీ విడుదల చేయించి ఫాసిస్టు వ్యతిరేక యుద్దానికి ప్రజలను సమీకరించాలని గిర్ణయించింది.

పెరల్‌ హార్టర్‌ పై జపాను దాడి

1941 నవంబరులో జర్మన్‌ సేనల త్రిముఖ దాడిని “రెడ్‌ ఆద్మీ” సామర్ధ్హవంతంగా నిలువరించింది. నెపోలియన్‌ కనీసం మానెళ్ట్‌నైనా చూడగలిగాడు. హిట్లర్‌కు అది కూడా సాధ్యం కాలేదు అని న్దాలిన్‌ ప్రకటించాడు. ఆ ప్రకటన బ్రిటన్‌ ప్రజలకు ఊరట కలిగించింది. కాని బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్సానికి మాత్రం జపాన్‌ సైన్సాల దాడి మూలంగా ప్రమాదం హెచ్చింది. కాబట్టి ఇండియా ప్రభుత్వం డిసంబరు 4వ తేది కాంగ్రెసు

186

నాయకులందరిన్‌ విడుదల చేసింది. మరొక మూడురోజుల్లోనే జపాన్‌ యుద్ధనౌకలు అకన్మ్హాత్తుగా ఫెరల్‌ వోర్దర్‌పై దాడిచేసి, ఫసిఖిక్‌ సముద్రంలో గల అమెరికా నావికాబలాన్ని ధ్వంసం చేశాయి. వెంటనే అమెరికా, జపాన్‌, జర్మనీ, ఇటలీల మీద యుధ్ధం ప్రకటించింది. ఆ యుధ్ధలో ఇటలీ కూటమి గెలిస్తే ప్రపంచం అంధకారబంధుమౌతుందని ప్రజాస్వామ్యృవాదులందరూ భయపడ్డారు. రషహ్హా బ్రిటన్‌, అమెరికా, చైనాల కూటమి వెనుక ప్రపంచ క్యాప్తంగా అభ్యుదయశక్తులు అండగా ఉన్నాయని జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ప్రకటించాడు. ఆ స్థితిలో చర్చిల్‌కు, రూజ్‌వెల్టుకు మధ్య వాషింగ్‌టన్‌లో చర్దలు జరిగాయి. ఇండియాలో రాజకీయ సంస్కరణలు జరుగవలసిన ఆవశ్యకతను రూజ్‌వెల్టు, చర్చిల్‌కు వివరించాడు. అయినా చర్చిల్‌ బుథ్ధి మారలేదు. 1941 డిసంబరులో “బార్లోలీలో జరిగిన కాంగ్రెసు సమావేశం “స్వేచ్చ స్వాతంత్ర్యాలు కల భారతదేశాన్ని మాత్రమే మేం కోరుకుంటున్లాం” అని ఏకగ్రీవంగా తీర్మానించింది. దేశరక్షణ విషయంలో అహింసా సిద్ధాంతాన్ని విడినాడేందుకు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సిద్ధమైంది. గాంధీజీకి అధి ఇష్టం లేదు. అహింసాయుత సత్సాగ్రవోల ద్వారా జర్మన్‌ సైన్సాలను ఎదుర్కొనవలసిందిగా “పొలెండ్‌, ప్రాన్స్‌ మొదలైన దేశ ప్రజలకు సలహా యిచ్చిన గాంధీజీ, భారతదేశం విషయంలో అహింసా సిద్ధాంతాన్ని ఎలా విడనాడగలరు? కాబట్టి బాపూజీ కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వం నుండి తప్పకున్నారు. వెంటనే కాంగ్రెసు పార్టీలో కలకలం బయలుదేరింటధి. ఆ సమయంలో సఫ్రూ జయశంకర్‌ మొదలైన లిబరల్‌ పార్టీ నాయకులు, జోక్యం చేసుకొని తక్షణం భారతదేశానికి అధినివేశ ప్రతిపత్తి నివ్వాలనీ, వైన్రాయ్‌ కార్యనిర్వాహక వర్షాన్ని జాతీయ ప్రభుత్వం న్ధాయికి విస్తరించాలని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి విజ్ఞప్తి చేశారు. 187

రెండవ ప్రపంచ యుధ్ధం ముగిసిన తర్వాత బ్రిటన్‌లో లేబర్‌ పార్టీ అధికారానికి వచ్చింది. అట్లీ ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు. భారతదేశ సమస్యను పరిష్కరించవలసిన సమయం ఆసన్నమైందన్న విషయం గ్రహించాడు. మారిన ప్రపంచ పరిస్థితుల దృష్ట్వా ఇక ఎంతోకాలం భారతదేశంపై తమ పెత్తనం సాగించలేమన్ల వాస్తవాన్ని అట్లి మంత్రివర్గం ఆకళింపు చేసుకొన్నది. ఫలితంగా కాంగ్రెసుపై గల నిషేధాన్ని రద్దు చేసింది.

భారత వ్రజలు చట్టనభిలకం తవు వ్రతినిధంలను ఎన్నుకొనేందుకు ఏవ్‌లుగా బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఎన్నికలు ప్రకటించింది. కాంగ్రెసు మంత్రివర్ణాల వర్జాటు కోసం ఎదురుచూస్తున్న ప్రజలకు ఎన్నికల ప్రకటన అపరిమితమైన ఆనందం కలిగించింది. ఎన్నికల ప్రచారం మొదలైంది. నాధారణ సభలకు కూడా జనం తండోప తండాలుగా వోజరయ్యారు. జాతీయ నాయకుల సభలకు వోజరయ్యే ప్రజల సంఖ్య లక్షల్లో ఉండేది. తాను గతంలో ప్రసంగించిన ఏ సభలోని ఇంతటి ప్రజా చైతన్యాన్ని ఉత్సాహాన్ని చూడలేదని నెహ్రూ స్వయంగా వ్రకటించాడు. జాతీయావాద నమున్సిములను నిలబెట్టిన నియోజకవర్ణాలలో తప్ప, మిగతా నియోజకవరాలలో ప్రచారం చెయ్యవలసిన అవసరం కాని, ఎర్రని ఏగాని ఖర్చపెట్టవలసిన అగత్సం కాని కలుగలేదు. అయినా ప్రజల ఉత్సాహం రోజురోజుకూ పెరగడంతోపాటు ఎన్నికల తేది ఎప్పడు వస్తుందా అని ఎదురు చూడసాగారు. ఆ ఉత్సాహం ఎన్నికల ఫలితాల్లో వెల్లడయింది. రాష్త్రాలకు జరిగిన ఎన్నికల జనరల్‌ సీట్లలో 90 శాతం కాంగ్రెసు గెలిచింది. ముస్లిమ్‌ నియోజకవర్ణాల ముస్లిమ్‌ లీగ్‌ కూడా అలాంటి విజయాలే సాధించింది. బ్రిటిష్‌ పాలకులకు వృతిరేకంగా ప్రజల్ని సమకరించి, చైతన్యవంతుల్ని చేయడంలో కూడా మన నాయకులు కృతక్యృత్సు లయ్యారు.

188

క్రిస్స్‌ రాయబారం

బ్రిటీష్‌ మంత్రివర్గ ప్రకటనను జేబులో పెట్టుకొని స్టాఫర్జ్‌ క్రిప్స్‌ ఫిబ్రవరి 22వ తేథి ఇండియాకు వచ్చి ఇలా ప్రకటన చేనాడు. “యుద్దానంతరం ఇండియాకు అభినివేశ ప్రతిపత్తి యివ్వబడుతుంది. కామన్‌వెల్తులో కలసి ఉండడానికి కానీ, విడిపోవటానికి గాని, ఇండియాకు స్వేఛ్చ ఉంటుంది. రాష్త్ర శాసనసభలు ఎన్నుకున్న ప్రతినిధులతో రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభ ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. ఆ సభలో చేరకుండ ఏ రాష్ట్రమైనా విడిగా వుండిపోవాలనుకుంటే - అలా ఉండిపోయే హక్కు ఆ రాష్ట్రానికి ఉంటుంది.” పై ప్రకటనను జాతీయ నాయకులకు చూపి, వారితో సంభాషణలను ప్రారంభించాడు క్రెస్స్‌

తగిన అధికారం తమకు లభిస్తే దేశరక్షణకు తమ వంతు కృషి చేసేందుకు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సిద్ధంగా ఉందని క్రిన్స్‌కు నెహ్రూ, ఆజాద్‌ స్పష్టం చేశారు.

చివరకు దేశరక్షణ ఎవరిచేతుల్లో ఉంటుందనే విషయం మద చర్చలు ప్రారంభ మయ్యాయి. ప్రజలను సమీకరించి ఫాసిస్టు వృతిరేక యుద్ధంలో పాల్గొనాలన్న. కోరికతో నెహ్రూ రాజీకి గట్టిగా ప్రయత్నించాడు. ఆ సమయంలో అమెరికా అధ్యక్షుని ప్రతినిధిగా వల్ళి ఇండియా ప్రభుత్వ అధికారులతో సైనిక వృవవారాలను చర్చిస్తున్న కల్డల్‌ జాన్సన్‌ ఉభయపక్షాల మధ్య ఏకాభివ్రాయసాధనకు తోడ్డడ్డాడు. కాగా దేశరక్షణ శాఖ భారతీయుల ఆధీనంలోనే ఉండాలని, యుద్దశాఖకు బ్రిటిష్‌ సైన్యాధివతి నాయకత్వం వహించాలని ఎట్టకేలకు అంగీకారం కుదిరింది.

కానీ తమతో సంప్రదించకుండా క్రిక్స్‌ కాంగ్రెస్‌ నాయకుల కోరికలన్నింటినీ అంగీకరించి నందుకు బ్రిటిష్‌ యుద్ధమంత్రి వర్షం క్రిస్స్‌ను గట్టిగా మందలించింది.

189

దాంతో క్రిక్స్‌ ప్లేటు ఫిరాయించాడు. బ్రిటిష్‌ మంత్రివర్గ ప్రతిపాదనను అన్ని పార్ట్‌లు తిరస్కరించాయి. ఆ విధంగా క్రిప్స్‌ ఇండియాలో కపటనాటకం ఆడుతుండగానే యుద్ధరంగంలో నిజమైన నాటకం ప్రదర్శ్మితమయింది.

సింగపూర్‌, మలయా, బర్మాలను మూడువారాలలోనే జపాన్‌ సైన్యాలు ఆక్రమించటం వల్ల వేలాది బ్రిటిష్‌ ఇండియా సైనికులు జపాన్‌ సైనికులకు బంటబిలుగా చిక్కారు. పై మూడు దేశాలలోనూ గల యూరోపియన్లు తమకు దొరికిన రవాణా సాధనాల ద్వారా ఇండియాకు చేరుకున్నారు.

బర్హాలోనూ, మలయాలోనూ, స్థిరపడిన భారతీయ వ్యాపారులు, కాంట్రాక్టర్లు తమ సర్వన్వాన్నీ విడిచిపెట్టి కట్టుగుడ్డలతో ఇండియాకు వచ్చారు. ఐనా, ఇండియా మీద జపాన్‌ దాడి చేస్తే తమ భవిష్యత్తు ఏమౌతుందోనని భయపడసాగారు. ఆ సందర్భంగా మేనెల 26వ తేదీ మవాత్మాగాంధి, పిసి. జోషి (కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యదర్శికి వ్రాసిన లేఖలో జపాన్‌ సైన్యాలు, భారతదేశాన్ని విముక్తి చేస్తాయని నేను భావించడం లేదు అని ప్రకటించాడు. ఆ న్ఫితిలో భారత స్వాతంత్ర్రోద్యమాన్ని విచ్చిన్నం చేసేందుకు ప్రభుత్వం తన సర్వశక్తులనూ కేంద్రీకరించింది. రథీ అహ్మద్‌కుద్వాయ్‌, శ్రీక్యష్ణదత్తు పల్లివాల్‌ మొదలగు నాయకులను నిర్హ్ణంధించి దమనకాండకు పాల్చిడింటి.

అటు బర్హాను, ఇటు అండమాన్‌ బివులనాక్రమించిన జవాన్‌ సైనికబలగాలకు బంగాళాఖాతంలో ఎదురు దెబ్బ తగిలింది. ఆ సమయంలో ఇండియా మీద జపాన్‌ దాడిచేస్తే, భారతీయుల సహకారం లేకుండా దేశరక్షణ సాధ్యం కాదనే విషయాన్ని బ్రిటిష్‌ సైనికులు గ్రహించారు. కాని - భారతీయుల సహకారం లభించాలంటే దేశరడ్షణ విషయంలో భారతీయులకు కూడా అధికారికంగా

190

భాగస్వామ్యం కల్చించాలని, అలా చేస్తే స్వతంత్ర భారత్‌ అవతరణకథి దారితీస్తుందని చర్చిల్‌ లిన్‌లిత్‌గో మొదలైన సామ్రాజ్యవాదులు ఖభథయపడ్డారు.

కాంగ్రెస్‌ నాయకుల వృతిరేకత మూలంగానే క్రిస్ట్‌ రాయబారం విఫలమైందని ప్రపంచానికి చాటి చెప్పి జాతీయోద్యమాన్ని విచ్చిన్నం చేసేందుకు పూనుకున్నారు. ప్రభుత్వ దుత్చబుద్ధికి మరొక మచ్చుతునకగా, మద్రాసు హార్దరును ధ్వంసం చేయడానికి జపాన్‌ సేనలు వమాగదాడిి ప్రారంభిస్తున్నాయని ఒక నీలివార్తను ప్రచారం చేశారు. ఆ వార్త దావానంలా నగరమంతటా వ్యాపించింది. భయబభ్రాంతులైన అధికారులు ప్రాణాలను అరచేతుల్లో పెట్టుకొని తమ కుటుంబాలను మద్రాసు నుంచి పంపివేశారు. కొందరు సెలవు బెట్టి పారిపోయారు. జపాన్‌సేనలు వోర్టర్‌పై దాడి జేస్తున్నారన్న వార్త నిజంకాదని తెలియడంతో నగరం శ్వాస పీల్చుకుంది.

సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌

1940 జూన్‌ నెలలో అఖిలభారత ఫార్వర్డ్‌బ్లాక్‌ మహాసభ సుభాష్‌చంద్రబోస్‌ అధ్భక్షతన నాగపూర్‌లో జరిగింది. ఆ సభలో జాతి నుద్దేశించి సుభాష్‌ చేసిన ప్రసంగం చరిత్రాత్మకమైంది. జులై 2వ, తేది వాల్‌వెన్‌ జ్ఞాపకచివ్మోన్ని తొలగించేందుకు బోస్‌ నాయకత్వంలో ప్రజలు సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక నినాదాలు చేస్తూ వెళ్తుండగా, పోలీస్‌లు బోన్‌తో పాటు మరికొంతమంటి ముఖ్యులను నిర్ణంథించారు. మెజిస్టేటు బోన్‌ను జామీను మీద విడుదల చేసేందుకు అంగీకరించినా, పోలీసులు మరొక అభియోగం మోపి ఆయన గిర్దంధాన్ని మరింత ద్యఢవర్చారు. బోన్‌ నిర్దంధంపై ప్రజల్లో ఆగ్రహావేశాలు పెల్లుబికాయి. సామ్రాజ్య, వ్యతిరేక నినాదాలు చేస్తూ, ఉద్యమం ప్రారంభించారు. ఉద్మమ తీవ్రతను గుర్తించి బ్రిటీష్‌

19]

ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు ఉభయ సభలలో బోన్‌ నిర్ణంధం మీద బహుముఖాలుగా చర్చించి, ప్రస్తుత పరిస్థితులలో బోస్‌ను నిర్ద్ణంధంలో వుంచడవే మంచిదనే అభివ్రాయాని కొచ్చింది. యుధ్ధం పూర్తయ్యేవరకు ప్రభుత్వం తనను విడుదల చేయదని బోన్‌ అర్థం చేసుకున్నాడు. ఎలారైనా సరే జైలుగోడల నుండి బయటపడాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. కాని, అప్పటికే క్షీణించిన ఆయన ఆరోగ్యం అందుకు సహకరించలేదు.

1940 నవంబరు 26వ తేది, బోన్‌, రాష్ట్ర గవర్దర్‌కు, వైశ్రాయికి లేఖ వ్రాస్తూ, తన నిర్హంధం పూర్తిగా చట్టవిరుద్ధమైనదని మివరించాడు. నన్ను ఈ నెల 29లోగా విడుదల చేయకవితే, నేను ఆమరణ నిరావోర టిక్ష ప్రారంభిస్తాను, నా దేశం కొరకు ప్రాణత్యాగం చేయాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నాను అంటూ తన లేఖలో హెచ్చరించాడు. కలకత్తా గుండి ఢిల్లి వరకు ఆ లేఖపై ప్రభుత్వ యంత్రాంగంలో సుథిర్హమయిన చర్చ జరిగింది. బోన్‌ నిరసన వ్రతం తలబెడితే, దేశమంతటా నిరసనోద్యమాలు ప్రారంభమవుతాయని, ఆ కారణంగా శాంతి భద్రతలకు ముప్పు వస్తుందని భావించిన ప్రభుత్వం, డిశంబరు మొదటివారంలో బోస్‌ను జైలు నుండి విడుదల చేసింది. భారీ బందోబస్తుతో గృహనిర్ణంధంలో వుంచమని పోలీసులకు ఆదేశాలు జారీచేసింది. ఆ ఆదేశాలమేరకు బోస్‌ను ఎల్లిన్‌ రోడ్డులోని ఆయన నివాసానికి తరలించి, భవనం చుట్టూ గట్టి నిఘా ఏర్పాటు చేశారు. బోన్‌కు ఏం చేయాలో తోచలేదు. అనుక్షణం బానిస సంకెళ్ళలో మ్రగ్గుతున్న భారతమాత, ఆ మవావ్‌రుని పృతి పధంలో మెదలసాగింది. ఎలాగైనా సరే, గృహ నిర్ణంధం నుండి తప్పించుకుపోయి వఏదేశీయుల సహాయంతో ఇండియాలోని బ్రిటీష్‌ వారి మీద దాడి చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

సుభాష్‌ తన అన్న శరచ్చంద్రబోన్‌ను తండ్రిగాను, వదినను తల్లిగాను భావిస్తాడు. వదిన సలహాలంటే ఆయనకు చాలా విశ్వాసము.

192

తన మనసులోని మాట ఎప్పడైనా ఆమెతోనే చెప్పి ఆమె సలహాలు తీనుకునేవాడు. అయితే, తాను గృవా నిర్భంధం నుండి తప్పించుకోవాలన్న నిర్ణయాన్ని ఆమెకు తెలియజేశాడా! లేదా! అన్షది సందేహాస్టదమే! తుపాకీలు గురిబెట్టి ఇంటిచుట్టూ రక్షణ కవచంలా నిల్చుని వున్న వందలాది పోలీసుల కళ్ళ గప్పి బయటపడటం ఎలా? అని తన్ను - తాను ప్రశ్చించుకుని బోన్‌ చివరకు ఒక నిర్ణయాని కొచ్చాడు. 1941 వ సం॥ జనవరి 15వ తేది కాబూలివాలా వేషంలో చాకచక్యంగా అర్జరాత్రిపూట ముగ్గురు మిత్రుల సహాయంతో గృహ నిర్ణంధం నుండి బయటపడ్డాడు. అక్కడ నుండి నేరుగా రైల్వేస్టేషన్‌కు వెళ్ళాడు. అక్కడ ఎవరు ఆయన్ని గుర్తు పట్టలేదు. వెంటనే రైలెక్కి పెషావర్‌ మీదుగా ఆ

• అకళంక దేశభక్తుడు అనేక ప్రయాసల కోర్చి కాభూలు చేరుకున్నాడు. ఆ మరుసటి రోజే బోన్‌పై కలకత్తాలో మెజిస్టేటు ముందున్న కేసు విచారణకు వచ్చింది. సుభాష్‌చంద్రబోస్‌ న్యాయవాది ఆయనతో మాట్లాడేందుకు ఇంటికి వచ్చాడు. నేరుగా లోపలకు వెళ్ళి సుభాష్‌ గటి తలుపు తట్టాడు. ఎంత తట్టినా తలుపులు తెరుచుకోలేదు. మరింత గట్టిగా కొట్టడంతో తలుపులు తెరుచుకున్నాయి... గటిలో సుభాష్‌ లేకపోవడంతో న్మాయవాది నివ్వెరపోయాడు. గదంతా ఖాళిగా వుంది. ఆయన సూటుకేసు - బ్రీఫ్‌కేసు - పాదరక్షలు మాత్రమే గదిలో వున్నాయి. బక్కనారిగా ఇంటి వాతావరణం మారిపోయింది. కుటుంబ సభ్యులందరి ముఖాల్లోను ఆందోళన మొదలైంది. ఎక్కడికెళ్చాడు ? ఏమయ్యాడు అన్న ఆలోచనలో వడ్డారు. ఒకవేళ నన్యానం పుచ్చుకునేందుకు హిమాలయాలకు వెళ్ళాడా? లేక ఏదైనా మఠానికి వెళ్ళాడా? అన్న సందేహం తలెత్తింది. బోన్‌ నిర్ణంధం నుండి తప్పించుకున్నాడని తెలియగానే, వోలీసు యంత్రాంగం అప్రమత్త మయింది. విమానాశ్రయాలకు, ఓడరేవులకు బోస్‌ అద్యశ్యాన్ని గూర్చి [0

తెలియజేసి అత్యంత జాగరూకతతో వుండాల్సిందిగా ప్రభుత్వం హెచ్చరించింది. విదేశాలలోని బ్రిటీష్‌ దౌత్యకార్యాలయాలను కూడా అప్రమత్తం చేసింది. అయినా ప్రయోజనం లేకపోయింది.

అదే సమయంలో బోసు ఏమైంటి, ఎక్కడికి వెళ్ళింది తెలియక మహాత్మాగాంథి, నెహ్రుతో వాటు జాతీయ నాయకులు మిక్కిలి ఆందోళనకు గురయ్యారు. ఆ ఆందోళనలో భారతదేశంలోని ప్రజానీకం అంతా పాలుపంచుకుంది. కానీ బోసు జాడ మాత్రం వారికి అంతుపట్టలేదు.

కాని ఎన్నో సాహసోపేత చర్యలతో సుభాష్‌చంద్రబోస్‌ జర్మనీ చేరాడు. ఆ విషయం అలా ఉంచితే ఈలోగా ఇండియాలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.

క్విట్‌ ఇండియా

1942 ఆగస్టులో “క్విట్‌ ఇండియా” ఉద్యమం ప్రారంభించ బడింది. దాంతో బ్రిటిష్‌ ఇండియా స్వదేశీ సంస్థానాల ప్రజల మధ్యగల విభజన రేఖ తుడిచిపెట్టుకపోయింది. క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమానికి హైదరాబాద్‌లోని యువకుల నుండి మంచి స్పందన లభించింది. స్వామిరామానందతీర్థతో పాటు ప్రధాన నాయకులందరిన్‌ ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసింది. సంన్థానంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి ప్రజలు పెద్దసంఖ్యలో సత్యాగ్రహంలో పాలుపంచుకునేందుకు ముందుకు వచ్చారు.

194.2 అక్టోబరు రెండవతేది హైదరాబాద్‌ నగరంలో జరిగిన సత్సాగ్రహంలో మహిళలు అధికసంఖ్కులో పాల్లొన్లారు. ఆ సందర్హంగా ' సరోజినినాయుడు అరెస్టు చెయ్య్మబడ్డారు. “గాంథిజీ చరఖాచలునా సపడేగా”, “గొరొన్‌కో లండన్‌ జానా పడేగా” (గాంథిజీ మా చరఖా నూలు వడుకుతుంది. తెల్లదొరలు ఇండియా విడిచి లండన్‌ వెళ్ళక తప్టదు లాంటి నినాదాలు బహుళ ప్రచారం పొందాయి.

194

కమ్మ్యూనిష్టుపార్టీ యుద్దానికి అనుకూలంగా నిర్ణయం చేసింది కనుక భారతదేశంలోని బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఆ పార్టీపై నిషేధాన్ని రద్దు చేసింది. ఆ నిర్ణయాన్ని అనుసరించి, నిజాం నవాబు .కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేధాన్ని తొలగించాడు. క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమానికి మద్దతు యిచ్చిన వారినందరినీ నిజాం ప్రభుత్వం జైళ్ళలో బంధించింది. ఆ పరిణామం కమ్యూనిస్టులు తమ పునాదిని పటిష్టం చేసుకొనేందుకు దోహదపడింది. అదే సమయంలో కమ్యూనిస్టులు, రైతులను సమ్‌కరించి రైతు సంఘాలను యేర్చరిచారు.. 1945లో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసింది. పొరాటాలపై గల ఆంక్షలు తొలగించబడ్డాయి.

ఎఐసిసి సమావేశం

బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం సమాథానం కొరకు కాంగ్రెసు కమిటి 24 రోజులు గడువు విధించింది. ఆ గడువు ఆగష్టు 7తో ముగుస్తుంది. కాబట్టి ఆ రోజు అఖిల భారత కాంగ్రెస్‌ కమిటీ తిరిగి బొంబాయిలో సమావేశం అయింది. చైనా, రష్టాల విజయాన్ని కోరుతూ ఆ సభ ఏకగ్రీవంగా బక తీర్మానం చేసింది. మిత్రరాజ్బాల విజయం మూలంగా ఆసియా, ఆఫ్రికా ఖండాలలోని వలన రాజ్యాలు స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందగలవని విశ్వసించింది. చైనాలోనూ, రష్కాలోను ప్రజలు స్వళ్చందంగా యుద్ధంలో పాల్లొంటున్నందు వల్లనే దురాక్రమణదారులు విజయం సాధించలేక పోతున్నారని వివరించింది. అంతేకాదు అన్ని పార్టీల ప్రతినిధులతో కూడిన జాతీయ ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రంలో నెలకొల్పాలనీ, రాష్త్రాలకు స్వయం నిర్ణయాథికార హక్కులుండాలనీ, యుద్ధానంతరం అందుకు అవసరమైన అన్ని చర్శలను తీసుకోవాలనీ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని కోరింది.

అదే సందర్భంలో గాంధీజి ఉద్రేకభరితమైన ఉపన్యాసం ఇస్తూ 'డు ఆర్‌ డై - చావో బ్రతుకో తేల్చుకునేందుకు సిద్ధంకండి అని ప్రజలకు

195

విజ్ఞప్తి చేశాడు. అబ్దుల్‌ కలాం ఆజాద్‌ గాంథీజీతో గొంతుకలిపాడు. ఐనా మొండిపట్టుదలకు మారుపేరైన చర్చిల్‌ ఇండియా స్వతంత్రం ఇతే తమ సామ్రాజ్యం కూలిపోతుందని భావించాడు. అవకాశం ెయ్యిజారక ముందే కాంగ్రెనును నిర్వీర్యం చెయ్యడం కోసం సైనిక దళాలను, పోలీసు బలగాలను సిద్ధం చేశారు. అంతటితో ఊరుకోలేదు. అర్ధరాత్రి సమయంలో హఠాత్తుగా గాంథీజీతో సహా కాంగ్రెను నాయకులందరిని అరెస్ట్‌ చేయించింది ప్రభుత్వం.

తిరిగి సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ విరోచిత గాథలోకి వెళ్తాం.

జర్మనీ వెళ్ళి బోస్‌ హిట్లర్‌ను కలిసి భారతదేశాన్ని స్వతంత్రదేశంగా ప్రకటించమని అభ్యర్థించాడు. హిట్లర్‌ బోనస్‌ను సగౌరవంగా స్వాగతించాడు. కాని మీ దేశంలో స్వరాజ్బ స్థాపనకు నా సహాయం కావాలంటే, మీరు ముందుగా నా షరతులకు అంగీకరించాలని కొన్ని నిబంధనలను బోస్‌ ముందుంచాడు. స్వతంత్రభావాలు గల బోన్‌ అందుకు అంగీకరించలేదు.

ఆ తరువాత హిట్లర్‌ ప్రభుత్వం తన మిత్రదేశాలతో సంప్రదించి కొన్ని చేర్చులు - మార్చులతో ఇద్దరికి ఆమోదయోదర్యమైన బప్టందానికి వచ్చింది. అంతేగాక బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వాన్ని దుయ్యబడుతూ భారత ప్రజల నుద్దేశించి బోస్‌ రేడియో ప్రసంగాలు చేసుకునేందుకు కూడా అంగీకరించింది. అంతేకాదు సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ఉండేందుకు హిట్లర్‌ ప్రభుత్వం, దౌత్య వేత్తలు నివశించే ప్రాంతంలో విశాలమైన ఒక భవనాన్ని ఆయనకు ఏర్పాటు చేసింది.

సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ అంతకు ముందే తాను తయారు చేసుకొన్ల సైనిక పటాలాన్ని కలుపుకొని ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ను వర్జాటు చేశాడు. ఆ సంస్థకు ఊహతీతమైన స్పందన వచ్చింది. బెర్లిన్‌లో చదువుతున్న భారతీయ విద్యార్థులు నేతాజీ సందేశాలకు ఆకర్షితులై తమ

196

చదువుకు స్వస్తి చెప్పి ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌లో చేరారు. క్రమక్రమంగా ఆజాద్‌ హింద్‌ఫొజ్‌ సంఖ్య పెరగసాగింది. వారందరికి సైనిక శిక్షణ ఏర్పాటు చేశాడు. అలా శిక్షణ పొందిన వేలాది మంది సభ్యులతో డిశంబరు 25వ తేది కన్నుల పండుగగా జనం ఒక కవాత్‌ నిర్వహించారు. ఆ కవాత్‌లో బోన్‌కు, సభ్యులందరు సైనిక వంప్రదాయుం ప్రకారం గౌరవ వందనం సమర్హించారు. ఆ సంఘటనతో తన కలలు పండే రోజు దర్దర పడుతున్షదనే ఆనందంతో బోన్‌ పులకించివోయాడు.

ఆ తరువాత బోన్‌ హిట్లర్‌ను కలిసి తాను జపాన్‌ వెళ్లడానికి నవోయుం చేయువలనిందిగా కోరాడా. హిట్లర్‌ అందుకు అంగీకరించాడు. ఆ ప్రయాణంలో బోన్‌కు ఏ విధమైన అపాయం జరగకుండా ఉండే విధంగా, జర్మన్‌ - జపాన్‌ మేధావులు సమావేశమై బోన్‌ సురక్షితంగా జపాన్‌ చేరేందుకు జలాంతర్లామి ద్వారా ఆయన్ని పంపడం మంచిదని నిర్ణయించారు. తరువాత కొద్దిసేపటికే, అందరు జలాంతర్జాముల వద్దకు చేరుకున్నారు. కెప్టన్‌ గౌరవవందనం తరువాత నేతాజీని ఆయన అనుచరుడు వాన్షన్‌ను వారి సామానులతో నహ నావికాధికార్లు ఒక జలాంతర్జామిలో ఎక్కించారు.

సాధారణనౌకల వలె జలాంతర్జాములలో అన్ని సౌకర్యములు వుండవు. సాహసోపేతమైన తన రహస్యయాత్రకు అంతకంటే మార్గం లేదని భావించాడు సుభాష్‌. ఆ జలాంతర్జామి నుదీర్ధమైన సముద్రయానంలో ఎన్నో ఆటు-పోట్లకు గురైంది. జక దశలో భయంకరమైన ప్రమాదంలో చిక్కుకొనే పరిస్థితి ఏర్పడింది. జర్మన్‌ నావికులు సముద్రంలోకి దూకి జపాన్‌ జలాంతర్జామ్‌ వద్దకు వెళ్ళారు. ఆ కెప్టెన్‌తో సంప్రదించి జపాన్‌ జలాంతర్జామిని, జర్మన్‌ జలాంతర్జామిని రెండింటిని అనుసంధానం చేశారు. రెండు జలాంతర్జాములు సముద్రపు హోరుకు ఊగిపోకున్నా లెక్కజేయకుండా నేతాజీ - వాస్టన్‌

197

తాడు పట్టుకొని వ్రేలాడుతూ ఎగసిపడుతున్న అలలమథధ్య రబ్బర్‌డింగీపై పయనించి జపాన్‌ జలాంతర్లామిలోకి ప్రవేశించాడు. అయితే అప్పటికే నేతాజి 80 రోజుల పాటు సుమారు 25వేల 8 కిలోమ్‌టర్ల దూరం ప్రయాణం చేశాడు. అక్కడ నుండి జపాన్‌ జలాంతర్జామి సబాంగ్‌ రేవు చేరేందుకు మరో 6 రోజులు పట్టింది. జపాన్‌ - జర్మని రెండు దేశాలు కూడ నేతాజి ప్రయాణాన్ని రహస్యంగా వుంచాయి.

నేతాజి సబాంగ్‌ పట్టణం చేరకముందే ఆయన వస్తున్నాడన్హవార్త గులువైవులా వ్యాపించింది. బోన్‌ నబాంగ్‌ చేరగానే అక్కడ అపూర్వమైన స్వాగతం లభించింది. అక్కడ నుండి నేతాజు చిన్న విమానంలో టోక్సో నగరానికి చేరాడు.

ఇప్పడు బోస్‌ ప్రస్థానాన్ని రెండు నిముషాలు ఆపి ఆ సమయంలో ఇండియాలో చోటుచేసుకొన్న పరిణామాలను ప్రన్తావించడం నా విద్యుక్త ధర్మంగా భావిస్తున్నాను.

ప్రజల తిరుగుబాటు

ఆ దమనకాండ బాంబేనగరంలో జరిగింది. ప్రజల తిరుగుబాటు కూడా అక్కడే ప్రారంభమైంది. ఆగష్టు 9 నుండి 14 వరకు బొంబాయి నగరంలో అన్ని కార్యక్రమాలు స్తంభించి వోయాయి. ఉద్రేకపూరితులైన విద్చార్థులు పోలీసులపై బాంబులు విసిరారు. అలాగే ఆగష్టు 10 నుండి 17 వరకు కలకత్తా నగరంలో హర్తాళ్‌ జరిగింది. పాట్లాలో ప్రజలకు పోలీసులకు మధ్య పెద్ద ఎత్తున పోరాటం జరిగింది. ఢిల్లీలో కార్మికులు సమ్మెజేసి ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని స్తంభింపజేశారు. లక్షో కాన్సూర్‌, నాగపూర్‌, అహ్మదాబాద్‌ కేంద్రాలలో కూడా కార్మికులు సమ్మె ప్రారంభించారు. ఇక్కడి పరిస్థితులను ఎప్పటికప్పడు 'ిన్‌లితగో లండన్‌కు తెలియజేస్తూ ఉన్నాడు. జంపెడ్‌పూర్‌లోని 'టాటా ఐరన్‌ అండ్‌ స్టీల్‌ వర్క్‌లో ఆగష్టు 20 నుండి 13 రోజులు కార్మికులు నిరాఘాటంగా సమ్మె జేశారు.

198

కేంద్రంలో జాతీయ ప్రభుత్వం వఏర్టడేవరకు తమ సమ్మెను ఖరమించేది లేదని కార్మికులు ప్రకటించారు. అహ్మదాబాద్‌లో మిల్లు కార్మికులు 3 నెలల పాటు సమ్మె జేశారు. ఆ సందర్ధంలో 'స్టాలిన్‌ గ్రాడ్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా'గా గోవింద్‌ సహాయ్‌ అహ్మదాబాద్‌ను అభివర్ణించాడు.

తెనాలిలో కాల్పులు

ఆగష్టు 12వ తేది తెనాలిలో విద్యార్థులు, కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తలు కలసి కల్లూరి చంద్రమౌళి గారి నాయకత్వాన హర్తాళ నిర్వహించారు. తర్వాత రైల్వేస్టేషన్‌కు వెళ్టి దానికి నిప్ప పెట్టారు. రైల్వే సిగ్దల్ల్‌ను కూడా థ్వంసం చేశారు. తెనాలి నుండి గుంటూరు వెళ్టే రైలు ఆపివేసి పట్టాలపై బైటాయించి కూర్చన్నారు. దాంతో వాతావరణం ఉద్రిక్తంగా మారింది. వెంటనే గుంటూరు నుండి జల్లా కలెక్టర్‌, పోలీస్‌ సూపరిటెండెంటు వందలాది రిజర్వుడు బలగాలతో తెనాలి వచ్చి విచక్షణారహితంగా కాల్పులు జరిపించారు. ఆ సంఘటనలో ఏడుగురు ప్రజానాయకులు విద్యార్ధులు అక్కడికక్కడే మరణించారు. మరో పదకొండుమంది గాయపడ్డారు. ఆ సంగతి తెలియగానే చీరాలలో 500 మంది విద్యార్ధులు ఊరేగింపుగా వెళ్ళి మెజిస్ట్రేట్‌ కార్యాలయాన్ని మూసి వేయించారు. ఆ తరువాత సబ్‌రిజిష్టార్‌ కార్యాలయాన్ని కూడా బలవంతంగా మూసివేయించారు. అంతటితో ఆగలేదు. రైర్వేట్రాక్‌మ్‌ద ట్రాలీమీద వెళ్తున్న సైనిక రిక్రూటింగ్‌ ఆఫీసరును, మరొక రైల్వే అధికారిని పట్టుకొని వారిచేత “మహాత్మాగాంథికి జైూ అని మూడుమార్లు అనిపించి వథిలిపెట్టారు.

ఆగష్టు పదమూడవ తేది గాంథీపార్కు నుండి బయలుదేరిన నిరనన ప్రదర్శనలో న్రీలు, వురువులు, విద్యార్థులు కలసి రెండువేలమందికి పైగా పాల్గొన్నారు. ప్రదర్శన కొంతదూరం సాగేసరికి హఠాత్తుగా పోలీసులు రంగప్రవేశం చేసి అతికర్కశంగా కాల్పులు జరిపారు. ఆ కాల్టులు యిద్దరిని బలిగొనడంతోపాటు అనేకమందిని

199

తీవ్రగాయాలకు గురిచేసాయి.. బార్‌ అసోసియషన్‌ ఆ చర్చను ముక్తకంఠంతో ఖండించింది.

ఇలా ఆంధ్రరాస్ర్రమంతటా నిరసన జ్వాలలు వెల్లువెత్తాయి. 1500 చోట్ల టెలిఫోన్‌ తీగలను, టెలిగ్రాఫిక్‌ తీగలను ఆందోళకారులు ధ్వంసం చేశారు. ఇలా పాలకొల్లు, ఆకిఏడు, అల్లూరు మొదలైన అనేక చోట్ల పోలీన్‌స్టేషన్లపై దండెత్తి వాటిని నాశనం చేయడంతోపాటు వెోలీసుల వద్దనున్న తుపాకీలను గూడా లాక్కున్నారు. ఆయా స్టేషన్లలో ఉన్న రికార్డులన్నిటినీ బూడిద చేశారు. కజంగపట్షంలో పోస్పాఫిసును కూడా కాల్లివేసారు.

ఈ విధంగా ఆంధ్రులు కూడా నిరసనోద్యమంలో గణనీయమైన పాత్ర పోషించారు. అలా దేశమంతటా రోజురోజుకు ఉప్పాంగుతున్న దేశభక్తి జ్వాలల్ని ఉక్కుపాదంతో అణచివేసేందుకు వైశ్రాయ్‌ పూనుకున్నాడు.

ప్రభుత్వ కిరాతక చర్యలు ఆగష్టు 15వ తేది బీహార్‌లోని పాట్నా భఖాగల్సూర్‌, మాంఘీర్‌ ప్రాంతాల్లోనూ, బెంగాల్‌లోని నాడియా, తామ్‌లుక్‌ ప్రాంతాలలోనూ, బరిన్సాలోని తాల్‌ఛేర్‌ ప్రాంతంలోని ప్రజానీకం మీద బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం విమానాల ద్వారా ఫిరంగుల వర్షం కురిపించింధి. గ్రామాలను ధ్వంసం చేసేందుకు ప్రత్యేక దళాలను నియమించింది ప్రభుత్వం. సాముదాయక జరిమానాల పేరుతో అధికార దోపిడి విచ్చలవిడిగా కొననాగింది. ఆ పైశాచిక కృత్యాలు భారతీయుల ధైర్యసాహసాలను అకుంఠిత దేశభక్తిని దెబ్బతీియలేక పోయాయి. 1857లో జరిగిన సిపాయిల తిరుగుబాటు తరువాత ఇంత ఉధ్యతంగా జరిగిన ఉదృమం మరొకటి లేదని చరిత్రకారులు పేర్కొన్నారు.

అటు పిమ్మట పోరాటం పట్టణాల నుండి గ్రామసీమలకు థిస్తరించింది. టెర్రరిస్టు కార్యకలాపాలు మరింత ఊపందుకున్నాయి. భారత్‌-నేపాల్‌ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో జయప్రకాష్‌ నారాయణ్‌

200

ఆధ్వర్యంలో గెరిల్లా పోరాటం మొదలైంది. అదే విధంగా కర్ణాటకలో కూడా వైతు దళాలు రవాణామార్దాలను ధ్వంసం చేయసాగారు. ఇంతలో బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఒక భయానకమైన ఆర్డినెన్స్‌ జాలీ చేసింది. రవాణా సౌకర్యాలను ధ్వంనం చేసే ఉద్యమకారులను కొరడా దెబ్బలనుండి మరణశిక్ష వథించే అధికారం ఆ ఆర్డినెన్స్‌ జిల్లా కలెక్టర్లకు కట్టబెట్టింది.

బక్క గుంటూరు జిల్లాలోనే సామూహిక జరిమానాల క్రింద 3,21,680 రూ. ప్రజల నుండి నిర్దంధంగా వనూలు చేశారు. పశ్చిమగోదావరి జిల్లాలో 2,48,285 రూ. వసూలు చేశారు. అదే విధంగా ఆంధ్రాలోని అనేక జిల్లాల్లో మూకుమ్మడిగా జరిమానాలు రుఆపించి మరీ వసూలు చేశారు. ఈ కార్యక్రమాలన్ని బడుగువర్ణాల శ్రమను నిర్దాక్షిణ్యంగా దోచుకోవడమేనని మనం భావించవచ్చు.

ఉద్యమకారులు దేశం మొత్తం మీద 332 రైలేస్టేషన్లను, 945 పోస్టాఫీసులను ధ్వంసం చేశారు. 664 చోట్ల బాంబులు విసిరారు. ఆ పోరాటంలో 63 మంది పోలీసులు బాంబుల ధాటికి బలయ్యారు. దాంతో బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం మరింత రెచ్చిపోయింది. అసంఖ్యాకమైన సైన్యంతో దాడిచేసి సుమారు 10వేల మంది దేశభక్తులను పాశవికంగా కాల్చిచంపింది. సైనికుల అరాజకకృత్యాలకు హద్దులేకుండా పోయింది. వందలాది మంది స్త్రీలు మానభంగాలకు గురయ్యారు.

సరిహద్దు రాష్ట్రంలో ప్రశాంతంగా సత్యాగ్రహం చేస్తున్న వేలాదిమంది ప్రజలను అరెస్ట్‌ చేసి జైళ్టలో బంధించారు. సరిహద్దు గాంథిగా పేరంధిన 'ఖాన్‌ అబ్బుల్‌ గర్‌ ఖాన్‌ను లాటీలతో చితకబాదారు. హైద్రాబాద్‌ సంన్థానంలో రామానందతీర్థ, మేల్కొటే, రాజలింగం, నారాయణరావు, పద్మజానాయుడు మొ॥ అనేకమంది ప్రముఖులను అరెస్టు చేయడం జరిగింది. హృదయంలేని తెల్లదొరలు, ఇన్ని విధాలుగా భారతీయులను హింసించినప్పటికీ ఉద్యమం వెనుకంజ వేయలేదు.

201

కమ్యూనిస్టు పార్టీ కృషి

కాంగ్రెస్‌ పార్టీ, ముస్లిమ్‌ల్‌గ్‌లు సంయుక్తంగా ఉద్యమానికి పూనుకుంటే జాతీయ ప్రభుత్వ సాధనకు మార్గం సుగమమౌతుందని ఇరుపక్షాలు భావించాయి. బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం తోక ముడవక తప్పదు అన్న నినాదాలతో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ విరివిగా ప్రచారం చేసింది. నిర్హేతుకంగా గాంధీజీ మొ[న జాతీయ నాయకులను నిర్జంథధించడం వల్ల జపాన్‌ ప్రభుత్వానికి నానుకూలత పెరుగుతుందని కమ్యూనిస్టుపార్టీ బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వాన్ని హెచ్చరించింది. జాతీయ ప్రయోజనాలను నాధించాలంటే అంతర్జాతీయ ద్యకృథం అవసరమని ప్రజలకు ఉద్దోధించింది. బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఎప్పటికప్పుడు సరిక్రొత్త వ్యూహాలు పన్నుతూ చేసే దుష్ట్రచారాలను నమ్మవద్దని ప్రజలకు విజ్ఞప్తి చేసింది. చివరకు కాంగ్రెన్‌ నాయకులు జపాన్‌కు అనుకూలురంటూ బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన దుష్ప్రచారం ఐఫలమైంది.

స్టాలిన్‌ ప్రకటన

న్టాలిన్‌ నేత్యత్వంలోని నోవియట్‌ రష్యాకు, హిట్లర్‌ నాయకత్వంలోని జర్మన్‌ సైన్సాలకు భీకర సంగ్రామం జరుగుచున్న రోజులవి. ఆ పోరులో చివరకు సోవియట్‌ రెడార్మి విజయం సాధించింది. ఆ సందర్భంగా స్టాలిన్‌ ప్రపంచ దేశాలకు గొప్ప సందేశం ఇచ్చారు. అందులో ప్రధానంగా జాతి దురహంకారాన్ని రూపుమాపడం, అన్ని జాతుల వారికి సమాన హక్కులు కల్పించడం, పరాయి పాలనలో ఉన్న దేశాలన్నిటికీ స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించడం, వాటి భౌగోళిక సరిహద్దులను కాపాడటం. ఆయాదేశాల్లోని ప్రజలు తమ కిష్టమైన రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించుకునే హక్కు కల్చ్సించడం. యుయస్‌యస్‌ఆర్‌ ధేయం అని ప్రకటించాడు. ఆ ప్రకటన ఆసియా, ఆఫ్రికా ఖండాల్లోని పలుదేశాల ప్రజలకు ఉత్తేజాన్ని కలిగించింది.

202

ణి దేశమైనా సరే యుధ్ధంలో విజయం సాధించాలంటే ఆవోర ధాన్యాల నిల్వలు, వంపిజీ మొ॥న నమన్యలను నక్రమంగా పరివ్మరించగల స్థితిలో ఉండాలి. ఆ సంగతి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వానికి బాగా తెలుసు. కనుకనే బ్రిటన్‌ యుద్ధారంభంలోనే అవసరమైన అన్ని ఐర్జాట్లు కట్టుదిట్టంగా చేశారు. కానీ వారి స్వాథినంలో ఉన్న ఇండియాను మాత్రం కరువు రాకాసికి అప్పగించి నివారణ బాథ్యత యావత్తు బెంగాల్‌ ప్రభుత్వానిదేనని వైశ్రాయ్‌ ప్రకటించాడు. కలకత్తా యూనివర్శిటీ నిర్వహించిన సర్వే ప్రకారం 34 లక్షల మంది బెంగాలీలు కరువు కోరల్లో చిక్కి మరణించారని వెల్లడైంది. ఆ స్థితిలో కమ్యూనిస్తు పార్టీ కార్యకర్తలు - రంగంలోకి దిగి బ్లాక్‌ మార్కెటీర్లను పట్టి ప్రభుత్వానికి అప్పరించారు.

కరువు నివారణ కేంద్రాల వద్ద, అంటురోగ నివారణ కేంద్రాల వద్ద న్వళ్ళంద సేవా దళాలుగా ఏర్పడి శక్తివంచన లేకుండా సేవజేయటంతో పాటు, బెంగాల్‌ రాష్ట్ర కమిటీకి డా॥ బి.సి. రాయ్‌ని అధ్యక్షుడిగా ఎన్లుకున్నారు. కవులు, గాయకులు, కార్మికులు, కర్షకులు, విద్యార్థులు మహిళలు వివిధ దళాలుగా ఏర్పడి దేశమంతటా బెంగాల్‌ కరువు నివారణ కోసం నిధిని వసూలు చేసి పంపించారు.

బెంగాల్‌ ప్రజల దినగాథలను పాటలు కట్టి ఆయా దళాల నారు పాడుతుంటే విని ప్రజలు కంటతడి పెట్టేవారు. ఆ సందర్థంలో పండిట్‌ నెహ్రూ ఇలా వర్ణించాడు. కలకత్తా నగర వఏధులన్నీ శవాలతో నిండి ఉన్నాయి. అయినా ధనికవర్లాల వారి విలాస జీవితంలో ఎలాంటి మార్పు లేదు. గుర్రపు పందాలు యధావిధిగా సాగుతున్నాయి అని నెహ్రూ నిశితంగా విమర్శించాడు. అదే సమయంలో బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం భారత దేశంలో జరుగుతున్న అన్ని పరిణామాలకు బాధ్యత గాంథీిదేనని ప్రచారం చేసి ఆయన్ని జైల్లో బంధించింది.

20

గాంథిజీని వెంటనే విడుదల జేయాలంటూ అనేక పట్టణాల్లో విద్యార్థులు సామూహిక నిరాహారటిక్షలు వ్రారంభఖించారు. కమ్యూనిస్టులు, కార్మిక, కర్షక సంఘాలు, మహిళా సంఘాలు గాంథి విడుదలను కోరుతూ ఉదృమాన్ని నిర్వహించారు. అయినా చర్చిల్‌ తన మొండి పట్టు వీడలేదు. కేంద్ర ప్రభుత్వంలో చేరవలసింటిగా కాంగ్రెసు నాయకులను, ముస్లింలీగ్‌ నాయకులను ఆహ్వానించడం మంచిదని 1943 సెప్టెంబర్‌లో వేవెల్‌ చర్చిల్‌కు సూచించాడు. కాన్‌ చర్చిల్‌ ఆ సూచనను తిరస్కరించాడు. కానీ 1944 మే 5 తేటిన అనారోగ్య కారణాల వల్ల గాంథీని విడుదల చేస్తున్నామని బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. అందులో కూడా ఏదో వూహం ఉందని మనవాళ్ళు ఖావించారు.

క్విట్టిండియా ఉద్యమ ప్రాధాన్యతను మిత్రరాజ్బాల్లోకి ప్రజాస్వామ్య వాదులు గ్రహించారు. ఇండియాలో జరుగుతున్న రక్తవాతానికి, ఆకలిచావులకు బాధ్యత బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వానిదేనని దుయ్యబట్టారు. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోనూ, బీహార్‌లోనూ రైతులు అనేక పోలీన్‌స్టేషన్‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం వెంటనే అవసరాన్ని మించిన సైన్యాన్ని అక్కడికి పంపించి తిరుగుబాటును అణచివేసింది. అయినా రైతుల్లో ప్రతీకార జ్వాలలు రగులుతూనే ఉన్నాయి. సతీష సామంత నాయకత్వాన రైతులు మిడ్డాపూర్‌ జిల్లాలో స్వతంత్ర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. బరిన్సాలోని బాలనోర్‌ జిల్లాలో పంచాయితీ పాలన ఏర్జడింది. రైతు ఉద్యమాలు రోజురోజుకూ తివప్రరూపం దాల్చాయి. 1943వ సం॥ లిన్‌లిత్‌గో స్థానంలో లార్డ్‌ వేవెల్‌ వైస్రాయ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.

బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్ర్యమిస్తానని ప్రకటిస్తే నేను ఉద్యమాన్ని విరమించేందుకు ప్రయత్నిస్తానని 1944 జూలై 27న గాంథిజ వైన్రాయ్‌కొక లేఖ వ్రానాడు. దానికి సమాధానంగా క్రిప

204

రాయబారం నాటి ప్రతిపాదనలను వైన్రాయ్‌ ఏకరువు పెట్టాడు. అయినా గాంథిజు ఉద్యమాన్ని విరమింపజేసేందుకు ప్రయత్మించాడు. అంతేకాదు క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమ వార్నికోళ్ళవాన్ని జరుపుకునేందుకు అనుమతించాలని కోరిన కాంగ్రెస్‌ నాయకులను గాంధీజీ ఈ విధంగా ఆదేశించాడు,

ప్రెయమైన కాంగ్రెసు నేతలారా! క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమ వార్షికోత్ళవాన్ని జరపాలన్న మీ సంకల్పాన్ని నేను అభినందిస్తున్నాను. కానీ అందుకు వైన్రాయ్‌ నుండి అనుమతి లభించకపోతే మీరు వెంుండిగా వ్యవహరించవద్దు. అలా వ్యవవారిస్తే వరిన్సితి చెయ్యిదాటిపోతుంది. కాబట్టి ఆగన్దు 9వ తేటి ప్రభుత్వం దమనకాండకు నిరసనగా అహింనాయుతంగా నిరాహారటిక్ష చేయండి! దైవ ప్రార్ధనలతో సరిపెట్టుకోండి అని ఆదేశించాడు. ఆ ఆదేశంతోపాటు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రహస్యకార్యకలాపాలు జరుపుతున్న వారంతా తక్షణం పోలీసులకు లొంగిపోవాలని కోరాడు. వారి కోరికను మన్నించి కొన్ని జిల్లాల్లో స్వళ్ళందంగానే ప్రముఖ నాయకులు పోలీసులకు లొంగిపోయారు. కానీ ఫార్వర్డ్‌బ్లాకు. కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలకు చెందిన నేతలు లొంగిపోలేదు. ఆ స్థితిలో జన్నాతో చర్చలు జరిపేందుకు గాంథీజీ పూనుకున్నాడు. ఆ ప్రయత్నాన్ని హిందూ మహాసభ గట్టిగా వృతిరేకించింది. అందువల్ల ఆ ఇద్దరి నేతల మధ్య సంభాషణలు మవులమయ్తాయి.

మరల ఇక్కడ నేతాజీ జీవిత ప్రస్తానాన్ని తరచి చూద్దాం!

1943మే 13వ తేదీన నేతాజి రేడియో ప్రసంగం చేసే వరకు ఆయన జపాన్‌ చేరిన సంగతి బయటి ప్రపంచానికి తెలియదు. బోస్‌ రేడియో ప్రసంగం ద్వారా ఆయన జపాను చేరాడన్ల వార్త విదేశాలలో నున్న భారతీయులకు, న్వదేశంలోని భారతీయలయలకు సంభ్రమాశ్చర్యాలను కలిగించింది. ఆ ప్రసంగం విన్న స్వదేశంలోని

205

జాతి నేతలు అందరూ కూడా బోన్‌ సురక్షితంగా ఉన్లాడని తెలుసుకొని ఆనంద పరవశులయ్యారు. ఆ సంఘటన బ్రిటీష్‌ పాలకుల గుండెల్లో పిడుగులు కురిపించింది. నేతాజి జపాన్‌ ప్రధాని 'టోజూోని కలిసే ముందే, ఆయన మనస్సులో ఒక నమగ్రముయిన పథకాన్ని రూపొంధించుకున్లాడు. దానిలో భాగంగానే జపాన్‌ సైనిక దళాలను, మేధావి వర్గానికి చెందిన ప్రముఖులను కలిశాడు. ఆ తరువాత ప్రధాని 'తోజొను కలిసి భారతదేశపు ఆకాంక్షలను, తన లక్ష్యాన్ని ఐవరించాడు. దానికి స్పందించిన 'టోజొ ఇండియా కోర్కెలను, స్వాతంత్ర పోరాటాన్ని జపాన్‌ తప్పక సమర్థ్ధిన్తుందని హామ్‌ ఇచ్చాడు. మొదటిసారి సమావేశంలోనే బోస్‌ ప్రధానిని అమితంగా ఆకర్షించాడు. ఆ తరువాత బోన్‌ను జపాన్‌ పార్లమెంటుకు ఆహ్వానించి ఆయన సమక్షంలోనే భారత స్వాతంత్ర సముపార్టనకు తమ దేశం సంపూర్ణ సహాయం అందజేస్తుందని బేషరతు మద్దతు ప్రకటించాడు ప్రధాని.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో జపాన్‌ చేసిన ఈ ప్రకటనకు చాలా ప్రాముఖ్యత ఏర్డడింది. జర్మనీలో బోస్‌ ఎంత ప్రయత్నించినా, హిట్లర్‌ నుండి ఎలాంటి వోమ్‌ వొందలేకపోయాడు. మరోనారి నేతాజీ జపాన్‌ రేడియోద్వారా చేసిన ప్రసంగం భారతీయులందరిలో స్వాతంత్ర్య కాంక్షను మరింత రేకెత్తించింది. ఆయన తన సందేశంలో ఇలా అన్నాడు. ప్రియమైన నా భారతదేశ వౌరులారా! “భారత స్వాతంత్ర్రృసమరానికి కావలసి సహాయం నాకు ఇక్కడ అందుతూనే వుంది. కాని, శత్రువు సామాన్యమైనవాడు కాదు. అనంతమైన నాయుథ సంపత్తి కలవాడు. అందుచేత మనం ఆధునికమైన ఆయుధాలతోనే పోరాడాలి. విదేశాలలో నున్న భారతీయులు కూడా ఈ సత్యాన్ని గుర్తించే సమయం ఆసన్హ్నమైంది. దేశభక్తిగల ప్రతిపౌరుడు స్వాతంత్ర్య సంగ్రామము వైపుకు దూసుకువెళ్ళాలి. ప్రతి భారతీయుని స్వాతంత్రేభ్ధ రక్తంతో కలసి ప్రవహించినపుడే భారతదేశానికి స్వాతంత్రం లభిస్తుంది.

206

1943వ సంవత్సరం జులై 3వ తేది, బోస్‌ సీనియర్‌ విప్ల్ణవనేత “రాస్‌బివోఠీ బోన్‌” ప్రోత్సాహంతో ఆయనతో కలిసి అతి ప్రాణాంతకమైన ప్రయాణం చేసి సింగపూర్‌ చేరాడు. అక్కడున్న “ఇండియన్‌ భారత జాతీయసైన్యం, ఇండియన్‌ ఇండిపెండెన్స్‌ లీగ్‌ నాయకులు సుభాష్‌ చంద్రబోసుకు బ్రవ్మోాండమైన స్వాగతం పలికారు.

ఆ సమయంలో బోన్‌ ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌నుద్దేశించి ఉత్తేజపూరితమైన ప్రసంగం చేశాడు. ఆ ప్రసంగంలో ఆయన భారతదేశం పట్ల, తనకున్న భక్తిని తెలియజేస్తూ ఈ విధంగా ప్రమాణం చేశాడు.

“సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ అనే నేను ౩8 కోట్ల భారతప్రజానీకాన్ని బ్రిటీష్‌ వారి కబంధ హస్తాల నుండి విముక్తం చేయడానికి, నా కంఠంలో ఊపిరి ఉన్నంతవరకు పోరాటం సాగిస్తానని ప్రమాణం చేస్తునాను. నా దేశ స్వాతంత్ష్రాన్సి నిలబెట్టడానికి ఆఖరి ధఫ్రబిందువును కూడా ధారపోయడానికి నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను” అని ప్రకటించాడు.

భారతదేశ సరిహద్దు వెలుపలి నుండి రవి అస్తమించని బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యాన్ని అస్తమింప జేయడానికి శక్తి మేరకు సాయుధ బలాన్ని బోస్‌ సమకూర్చుకున్నాడు. దాని బలమెంత? అని కాదు. దాని వెనకున్న ఆశయం అమేయమైనది. అదే తన లక్ష్యసిద్ధికి తోడ్డడుతుందని ఆయన ప్రగాఢ విశ్వాసం.

1943 జులై 4వ తేది సింగపూర్‌లో ఇండియన్‌ ఇండిపెండెన్స్‌ లీగ్‌ సాధారణ సభ్యుల సమావేశం జరిగింది. తూర్పు ఆసియాలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి లీగ్‌ ప్రతినిధులు ఆ సమావేశానికి హాజరయ్యారు. రాజనీతిజ్ఞుడు, దేశభక్తుడు అయిన రాన్‌ఏవాోరిబోన్‌ ఆ ఉద్యమ భారాన్ని సుభాష్‌చంద్రబోన్‌కు అప్పగించాడు. ఇండియన్‌ ఇండిపెండెన్స్‌ లీగ్‌ నూతన అధ్యక్షుడుగా నుభావ్‌ ఉవన్యనిన్తూ సైనికుల్లో ఉద్వేగపూరితమైన ఉత్తేజాన్ని నింపాడు. తూర్పు ఆసియాలో వారు

207

చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని ప్రబోధించాడు. “నా సోదర సోదరీమణులారా! 1942 ఆగమ్హు నెల న్వాతంత్ర నంగ్రావము చరిత్రలో చాలా వువాత్తరవుయినటి. అలాగే ఈ నవుయుంలో వమునం నిర్వహించబోయే పాత్ర మరింత గొప్పది. ఇప్టటి వరకు శాంతంగా వున్న భారతదేశం ఒక క్రియాశీల ప్రతిఘటనకు వపూనుకోబోతున్లది. అది ప్రారంభిస్తున్న సమరవీరులు ఎవరోకాదు. మీరే. మన సంస్థ లక్ష్యం, గమ్మం కూడా అదే. అందరం కలసి ఈ మహాకార్య నిర్వహణకు ఉదధ్యముద్దాం. దేశం కోసం ప్రాణాలర్దిద్దాం” అని బోస్‌ అనగానే కరతాళ ధ్వనులు మిన్నుముట్టాయ్‌. సభ్యులందరిలో ఆవేశం పొంగి వార్లింది. ఆ మహాపరుని వాగ్ధాటి శ్రోతలందర్షి ఉత్తేజపర్చింది. బోన్‌ ప్రసంగం సాగుతూనే వుంది. “1942లో ఏ భారత జాతీయ త్రివర్ణ పతాకాన్ని బ్రిటీష్‌ వాళ్ళ కాళ్ట క్రింద వేసి తొక్కి అవమానించారో, అదే త్రివర్ణ పతాకాన్ని ఆసియాలోని భారతీయులందరం కలిసి ఢిల్ల్‌ ఎర్రకోటపై ప్రతిష్టించారు. దాని రెపరెపల్లో స్వతంత్రభారతి ఆనందంతో పరవశించి మనిల్షి ఆశీర్వదించాలి అని ఉద్వేగపూరితంగా అన్లాడు బోస్‌. అలా మాటల్లో అనడమే కాదు. తన పోరాటాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్టేందుకు బోస్‌ చేసిన కృషి నిరుపమానం. కన్షతల్లి రుణం తీసుకునే సమయం ఆసస్హమ్రైంది గనుక అందరు ముందుకు వచ్చి త్చాగాలకు సిద్ధపడాలని ఉద్జోధించాడు. ఆ పిలుపుకు తూర్పు ఆసియాలోని ప్రతి భారతీయుడు స్పందించాడు. స్త్రీలు, పిల్లలు, పెద్దలు, పురుషులు, సైనికులు, కార్మికులు, రైతులు, వర్తకులు అన్ల తేడా లేకుండా అన్ని రంగాలకు చెందిన వ్యక్తులు భారీగా విరాళాలందించారు. ఊహాతితమైన రీతిలో బంగారం పోగయ్యింది.

1943 జులై 5వ తేది సింగపూర్‌లో టౌన్‌హాలుకు ఎదురుగా వున్న నువిశాలవమ్రైన మైదానంలో బారులుగా కొలువుటిరిన సైనికులను చూడగానే నేతాజీ ఉవ్చాందిపోయాడు. ఆనందంతో శరీరమంతా పులకించింది. అది తన జీవితంలో గర్వించదగ్గ రోజుగా

208

ఆయనగ భావించాడు. ఆ తరువాత నేతాజీ చేసిన ప్రసంగం మహోజ్జ్వలంగా నాగింది.

సైనికసోదరులారా! మన ఏరత్వాన్ని శౌర్భపరాక్రమాలను ప్రదర్శించుకునే సమయం ఆసన్నమైంది. వీరత్వం రక్తంలో నుండి పుట్టాలి. మ్‌ నుండే భారత సైన్సాథిపతి పుట్టుకు రావాలి. మీ నెత్తురు థారపోసి అయినా స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించుకోవాలి. అంతమాత్రంతో సరిపోదు. సంపాదించుకున్ల స్వాతంత్ర్యం మరోసారి చేజారిపోకుండా శాశ్వతమైన జాతీయ రక్షణ సైన్యాన్న్‌ ఏర్ణరుచుకోవాలి. సుఖంలో - దుఃఖంలో - చీకటిలో - వెలుతుర్లో, జయాపజయాల్లో ఎన్నడు నేను మిమ్మల్ని వీడను. సదా మీతోనే వుంటాను. నేను ఇప్పడు మీకేమి ఇవ్వలేకపోవచ్చ. కేవలం ఆకలి దప్పలను మాత్రం తీర్టగలను. మన మార్గం ఎంత దుష్కరమైనదయినా, భవిష్యత్తులో విజయం - స్వాతంత్ర్యం అనే ఫలాలు మనకోసం ఎదురుచూస్తున్నాయి. మనం చేస్తున్న యుద్ధం తరువాత ఎందరం బ్రతికి వుంటామో తెలియదు. మిగిలిన సమరవ్‌రులైనా ఢిల్లీలో ఎల్జకోట ముందు కవాతు చెయ్యాలి

• అప్పడు గాని మన బాధ్యత నెరవేరదు” అని ప్రబోధించాడు.

తరువాత మూడునెలల పాటు బోన్‌ తూర్పు ఆసియాలో స్థిరబడిన భారతీయుల్లో చైతన్యం నింపడానికి విస్తృతంగా పర్శటించాడు. ఆ పర్మటనలో అక్కడి భారతీయులందరిలోను జాతీయ భావాన్ని పెంపొందించాడు. ఎక్కడున్నా - భారతీయులందరు, బకే తల్లిబిడ్డలం. మాతృదేశ సంరక్షణ, మన అందరి కర్తవ్యం. దేశ స్వాతంత్రోద్యమ నిర్వహణ కోనం క్రమశిక్షణ గల బక సంస్థను సింగపూర్‌లో స్టాపిద్దాం అని ప్రభోదించి నిజంగానే సింగపూర్‌లో ప్రధాన కార్హాలయం నెలకొల్పాడు.

1943 అక్టోబరు 21వ తేది సింగపూర్‌లో ఒక చారిత్రక సమావేశం జరిగింది. ఆ సమావేశంలో నేతాజి - ఆజాద్‌ హింద్‌ఫౌజ్‌ నేతృత్వంలో ఆ ప్రభుత్వం వర్చాటు చేసినట్లు ప్రకటించాడు. తాత్కాలిక

209

ప్రభుత్వం తన ఏదేశాంగ విధానాన్ని రూపొందించుకోడానికి ఏ మాత్రం తొందరపడలేదు. అలాగే యుద్ధానంతర విధానాల గురించి ఎటువంటి వాగ్తానాలు చేయలేదు. ఈ ప్రభుత్వం భారత ప్రజల ఆకాంక్ష మేరకు రూపొందుతుందని గంభీరంగా ప్రకటించాడు. కొత్త ప్రభుత్వానికి బోన్‌ రాజ్యాధిపతిగా - ప్రధానిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశాడు. ఆ తరువాత రూన్సిరాజి నేతృత్వంలో మహిళా విభాగాన్ని ఆజాద్‌ హింద్‌ఫౌజ్‌కు అనుబంధసంస్థగా వర్హాటు చేశాడు. తాత్కాలిక ప్రభుత్వ ఏర్పాటును తొమ్మిది దేశాలు గుర్తించాయి. వెంటనే బోస్‌ తాత్కాలిక ప్రభుత్వం బ్రిటన్‌, అమెరికాలపై యుథ్ధం ప్రకటించింది. సుభాష్‌ తన సైన్మాన్షంతటిని పునర్‌ వృవస్థీకరించాడు. బ్రిటీష్‌ సైన్సంలో పనిచేసిన వారందరిని ఉన్నత పదవుల్లో నియమించాడు. కెప్టెన్‌ లక్ష్మి నాయకత్వంలో రూన్సిలక్ష్మి మహిళాదళం కూడా యుద్దానికి సమాయత్తమైంది.

ప్రభుత్వంలో నామాన్య శాఖ, ఆర్థికశాఖ, ప్రనారశాఖ, గూడచారి శాఖ, సైనిక సమీకరణ శాఖ, ఆరోగ్యశాఖ, స్తీ సంక్షేమ శాఖ, సంస్కృతి పునర్మిర్మాణశాఖ, ఖండాంతర శాఖ మొదలైన అత్సవసర శాఖలను ఏర్పాటు చేశారు. స్త్రీ సంక్షేమశాఖను, డాక్టర్‌ లక్ష్మీస్వామినాథన్‌కు అప్పగించారు. తర్వాత రూన్సీరాణి రెజిమెంట్‌ నాయకురాలయ్యారు.

ప్రపంచచరిత్రలో మొదటినారిగా స్త్రీ సైనికపటాలాన్ని యేర్దరచిన ఘనత సుభాష్‌ చంద్రబోసుకు దక్కింది. సింగపూర్‌లో జపాన్‌ సైనికులు ఫైతం ఆశ్చర్యపడే విధంగా రూన్సీరాణి రెజిమెంటును ప్రారంభించడం జరిగింది. అందులో వేలాదిమంది స్త్రీలు, మగవారితో సమానంగా యుధ్ధ నైపుణ్యాన్ని అలవరుచచుకున్నారు.

ఎక్కడ ఏ సమావేశం జరిగినా, భారతీయ సంఘ సభ్యులు త్రివర్ణ పతాకాన్ని చేతబట్టి కవాత్‌ చెయ్యడం మొదలుపెట్టారు. అది న్థానిక భారతీయుల్లో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంపొంధించింటది. జపాన్‌ సైనికాధికారి సింగపూర్‌ వచ్చిన సందర్దంగా బోసు నాధించిన సైనిక

210

ప్రగతిని చూసి ఆశ్చర్భపోయాడు. దాదాపు 10 వేల మంది సైనికులు వీధుల్లో కదం త్రొక్కుతూ సాగడం బక అపూర్వ దృశ్యంగా ఆయన అభివర్ణించాడు. అందులో మహిళాదళం ప్రతేక ఆకర్షణగా నిలిచింది.

కర్షల్‌ రాజు సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ఆంతరందిక వైద్యుడుగానే కాక అనుక్షణం ఆయన వెంటనే తిరుగుతూ ఆయననుకంటికి రెష్టలా చయూసుకొనేవాడు. బోసు జపాన్‌, చైనా, థాయ్‌లాండ్‌, మలయా, సింగపూర్‌ ఎక్కడికి వెజ్చినా, కర్షల్‌రాజు లేకుండా వెళ్టేవాడు కాదు. నేతాజీ రాజుగారికి ఇళ్ళిన జపమాలను ఆయన వరప్రసాదంగా భావించేవాడు. అంతటి మానవోన్నతుడు, ఆంధ్రుడు కావడం మనందరికీ గర్వకారణం.

1943వ సంవళత్ళరం డిసెంబరు 31వ తేదీ బోస్‌ ఆజాద్‌ హింద్‌ ప్రభుత్వ నేతహోదాలో అండమాన్‌ టివులకు వెళ్ళాడు. అక్కడ మన జాతీయ పతాకాన్ని “వైవెల్లొ జైలు బురుజుల మీద ఎగురవేశాడు. దాంతో వైవెల్ల్‌ జైలు ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచింది. వీర సావర్కార్‌ మొదలైన అనేకమంది భారతీయ ప్రముఖులు ఆ జైల్లో మ్రగ్గినవారే. ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ను ఇండియా సరిహద్దువైపు నడిపించడం కోసం, తన ప్రధాన కార్యాలయాన్ని బోస్‌ సింగపూర్‌ నుండి రంగూన్‌కు మాడ్చాడు. కర్షల్‌రాజుకు దైవభక్తి ఎక్కువ. బోసును వెంటబెట్టుకొని రంగూన్‌లోని ఒక దేవ్‌ ఆలయానికి వెళ్ళాడు. అక్కడి అమ్మవారిని చూడగానే బోసు కన్నీటి పర్మ్ణంతమయ్యారు. ఆ దుఃఖంతోనే బైటికొచ్చాడు. “కర్షల్‌జీ! నన్నెందుకు దేవ్‌ ఆలయానికి తీసుకొచ్చారు? నాకు దేవి స్ధానంలో దాస్మృశ్చంఖలాబద్ధయైన నా తల్లి భారతమాత కన్సించింది. మాత్యదేశ వివోచనమయ్యేంతవరకు నన్ను ఇక మీదట ఆలయానికి తీసుకరాకండి” అంటూ పసిపిల్లవానిలా భోరున యేడ్డాడు. ఆ దృశ్యం కర్షల్‌ గుండెల్లి ద్రవింపజేసింధి. ఆయన కళ్ళల్లో కూడా దుఖాశ్రువులు పెల్లుబికాయి.

211

ఆజాద్‌ హింద్‌ఫొజ్‌ రేడియో స్టేషన్‌ సింగపూరు నుండి ఆంగ్లంతో పాటు అన్ని భారతీయ భాషలలోను ప్రనారం వ్రారంభించింది. మవాత్మాగాంథికి, ఇతర నాయకులకు, ప్రజానీకానికి ఆ రేడియో ద్వారా ఎప్పటికప్పడు బోసు కంఠం వినిపించేది. నేతాజీ జాతీయ కాంగ్రెసు నాయకులందరినీ గౌరవించేవాడు. ముఖ్యంగా గాంథిజీ అంటే ఆయనకు ఎనలేని భక్తి. భారతదేశం మీద ఒక్క బాంబుకూడా యుద్ధకాలంలో పడనివ్వనని ఆయన గాంథిజీకి హోమ్‌ ఇచ్చాడు. నేతాజీ ఐ.యన్‌.ఎ. నాయకత్వం న్వీకరించాక ఆ వహోమీని నిలబెట్టుకున్నారు.

బక రోజు నేతాజీ, కర్షల్‌రాజు బర్మానుండి కారులో వెళ్తుండగా గుర్తించిన, బ్రిటీష్‌ వైమానిక దళం వెంటపడి కారుపై బాంబుల వర్షం కురిపించింది. క్షణంలో వాతావరణం భయానకంగా మారింది. అద్యష్టవశాత్తు మృత్కువాత పడకుండా తప్పించుకొన్నారు. బ్రిటీష్‌ సైనికులు అథి గ్రహించలేదు. నేతాజీ కారులోనే ఉన్షాడన్న భ్రమతో సైనికులు బాంబులతో కారును కూడా ధ్వంసం చేసి ఆయన పీడ వదిలిందన్న విజయగర్వంతో వెళ్టివోయారు. అంతవరకు ఆ ప్రక్కనే ఉన్న పత్తి పొలాల్లో దాది ఉండిన నేతాజీ, కర్షల్‌ రాజు దాదాపు 36 గంటలు పొలాలలోనే తమను తాము రక్షించుకున్నారు.

1944 మార్చి తేది 21 నేతాజీ సైనిక స్థావరం నుండి పత్రికావిలేఖరుల సమావేశంలో ఇలా ప్రకటించాడు. అజాద్‌హింద్‌ఫౌజ్‌ జపాన్‌ సైన్యంతో కలసి ఇండియా సరిహద్దులు దాటి భారత భూభాగంలో ప్రవేశించింది. మణిపూర్‌లోని సైనికులు మెయిరాంగ్‌ గ్రామంలో భారత స్వాతంత్ర పతాకాన్ని ఎగురవేశారు. యుద్ధంలో ప్రాణాలర్చ్హించిన భారత సైనికుల జ్ఞాపకార్ధం అక్కడొక స్తూపం నిర్మించారు. దాంతో మెయిరాంగ్‌ గ్రామం యాత్రాస్థలంగా మారింది.

212

ఆజాద్‌ హింద్‌ దళాలు - జపాన్‌ సైన్యాలు ఇండియాలోపలికి అతివేగంగా చొచ్చుకు పోసాగాయి. సైనికులలో సమరోత్సాహం కదం త్రొక్కుతూ వుంది. ఏప్రెల్‌ మొదటివారంలో సైన్యం ఉత్తరాన వున్న కోహిమాలో ప్రవేశించింది. ఇంతలో శత్రుసైన్యాలు చుట్టుముట్టాయి. ఆ ప్రాంతం శత్రుదుర్దేద్యమైనది. మొదటిసారిగా మన సైనికులు శత్రుసైన్యంతో ఢీకొని అనన్మ్స సామాన్యంగా పోరాడుతూ ముందుకు దూనసుకువోనాగాయి. ఆ నమయంలో సుభావ్‌ చంద్రబోస్‌ సైనికులను ఉత్తజపరున్తూ పలికిన మాటలు ఈశాన్యకొండల్లో ప్రతిధ్వనించాయి.

ఏరసైనికులారా! అదిగో ఒక్కసారి కళ్చెత్తి అటుచూడండి. ఆ కొండలకు ఆవల నున్ష్నదే మనకు జన్మనిచ్చిన భూమి. ఏ తల్లి పేరు తలచుకుంటే మన గుండెలు ఉప్పాంగిపోతకాయో, ఏ పవిత్రనామం ఉచ్చరిస్తే మన ఒడలు పులకించిపోతుందో, ఆ తల్లి జవ్మభూమి అదే. మనం ఆ వీరమాత పాత్తిళ్టలో పెరిగాం. ఆ తల్లి కన్టీరు తుడిచేందుకు కంకణం కట్టుకున్లాం. ఆ లక్ష్యం పూర్తయ్యేదాకా ప్రాణభీతిని తరింకొట్టి, శత్రుసైన్యాలను మట్టుటెడదాం. తర్వాత ఆ తల్లి ఒడిలో తలదాచు కుందాం. మన రక్తంతో ఆ మాతృమూర్తి పాదాలను అభిషేకిద్దాం అన్నాడు. ఉద్వేగపూరితమనైన నేతాజీ మాటలు సైనికుల రక్తాన్ని మరిగించాయి. జై స్వతంత్ర భారత్‌ అనే నినాదాలు మిన్గుముట్టాయి.

రెట్టించిన ఉత్సాహంతో సైన్యం ప్రవాహంలా ముందుకు దూకింది. ఇంపాల్‌ను అన్నివైపుల నుండి చక్రబంధం చేసింది. ఇణ[యన్‌.ఎ. కోహిమా ఉత్తర దిక్కును ఛేధించింది. ఆ సంకుల సమరం మే నెల వరకు నడుస్తూనే ఉంది. బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఆ యుద్దాన్ని ఛాలెంజ్‌గా తీసుకొన్నది. మౌంట్‌బాటెన్‌ ఆధ్వర్యంలో తెల్లసైన్యం రోజురోజుకూ విస్తరింపసాగింది. ఎంత మంది సైనికులు నేలకొరిగినా సరే, ఇంపాలాను చేయిజారనీకండని ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులు జారీ

213

చేసింది. నేతాజీ దళంలో కేవలం పదాతి దళాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. బ్రిటిష్‌ వారి మాదిరిగా యుద్ధనౌకలు బాంబర్లు లేవు. “కష్టదశలో ఐయన్‌.ఎ”

ఇంక కొన్ని గంటల్లో ఇంపాలాను కైవసం చేసుకొని విజయ వతాకాన్ని ఎగురవేయబోతున్న సమయంలో భారతసైన్యానికి పిడుగుపాటు వంటి యెదురు దెబ్బ తగిలింది. ఆంగ్లో అమెరికన్‌ వైమానిక దళాలు మరోవైపునుండి విశ్చంఖలంగా విజ్బంభఖించి కాల్ట్డులు జరుపనారంభఖించాయి.. ఇంతలో కుండపోతగా వర్షం ప్రారంభమైంది. భారతసైన్వానికి ఆహారం అందవలసిన మారాలన్న జలమయమయ్యాయి. అయినప్పటికీ ఐయస్‌ఐఎ దళాలు ప్రాణాలొడ్డి తమ న్థావరాలను రక్షించుకోనాగాయి.. కాని. పరిస్థితులు అనుకూలించనప్పడు తమ సైనికులను బ్రిటీష వాలకుల తుపాకి గుండ్లకు బలిపెట్టడం కంటె సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించడమే మంచిదని బోసు అభివ్రాయపడ్డాడు. సైన్యాన్ని యుద్ధరంగం నుండి వెనుదిరుగవలసిందిగా ఆదేవించాడు. అక్కడ నుండి వెనుదిరిగిన ఇణ.-యన్‌.ఎ. దళాలు, ిండ్వ్విన్‌, ఇరాడ్వీనదుల వెంట తమను తాము రక్షించుకుంటూ ప్రయాణంలో ఎన్నో కష్టనష్టాలకు గురయ్యాయి. ఆ తిరోగమనంలో సైన్యానికి ఆవోారం అందలేదు. దారిలో ఆకులలములే వారికి ఆహారమయ్యాయి.. మార్గమధ్యంలో చనిపోయిన గుర్రం మాంసం కూడా తిని ఐయన్‌.ఎ. సైనికులు ఆకలి తీరుచకున్లారంటె మన దేశ స్వాతంత్రం కోసం ఎంతమంది ఎన్ని కష్టనష్టాలకు గురయ్యారో తలచుకుంటే ఒడలుపులకరిస్తుంది.

అప్పటి పరిస్థితులను గమనించిన బోను రేడియో ద్వారా గాంధీజీకి ఒక విజ్ఞప్తి చేశాడు. ఆ ప్రసంగంలో సమకాలీన భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామ దశలను, విశటికరిస్తూ అందులో మహాత్ముని

214

పాత్ర యొక్క ప్రాధాన్యతను మరీ మరీ ప్రశంసించాడు. “భారతీయుల స్వాతంత్ర్ర్యకాంక్షను బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఎప్పటికీ గుర్తించదని నేను ప్రగాఢంగా విశ్వసిస్తున్లాను - దీన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని, మీరు ఉద్యమాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్ళాలని మీకు నేను విజ్ఞప్తి చేస్తున్నాను. అమెరికా అంతులేని స్వార్ధంతో, బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వంతో చేతులు కలిపి యుద్దానికి పూనుకొన్షది. మనం నిజంగా దేశానికి స్వాతంత్రం కావాలనుకుంటే, ప్రాణాలకు తెగించి రక్తం ధారపోసి భారతమాతను వలసపాలకుల దాస్యంనుండి విముక్తం చెయ్యాలని ఉద్భాటించాడు. నా జీవిత కాలంలో ఇండియాకు స్వాతంత్ర్యం వస్తుందన్న నమ్మకం నాకుంటే నేను తల్లిగడ్డను వదిలేవాణ్ణే కానని కూడా మహాత్ముడికి తెలియజేస్తూ.

పెతాజీ! నా ధ్యేయాన్ని దయయుంచి సహృదయంతో అర్థం చేసుకొండి. మా సైనికులకు మీ శుభాకాంక్షలు అందజేయండి. అని తన ప్రసంగంలో బోసు గాంధీజీకి విజ్ఞప్తి చేశాడు. ఈ సంఘటన బోసుకు మవాత్సుని పట్ల కల ఆరాథనాభావానికి అద్దం పడుతుంది.

1944 అక్టోబరులో జపాన్‌ ప్రభుత్వం సంప్రదింపుల నిమిత్తం బోనును టోక్కోకు ఆహ్వానించింధి. తమ దేశంలో అత్యున్నత సేవలందించినవారికి అందజేసే గౌరవ పురుస్కారంతో బోనును సత్కరించాలని నిర్ణయించింది. కాని తన దేశానికి స్వాతంత్రం లభించేవరకు తాను ఏవిధమైన గౌరవాన్ని న్వీకరించనని సవినంయగా జపాన్‌ నేతలకు తెలియజేశాడు బోస్‌. ఈ విధంగా నేతాజీ తన అకుంఠిత దేశభక్తిని, స్వాతంత్త్రకాంక్షను ఎప్పటికప్పుడు లోకానికి తెలియజేస్తూనే వచ్చాడు.

1944 ఆఖరులో నేతాజీ రంగూన్‌ చేరేసరికి యుద్ధపరిస్థికులు ప్రతికూలంగా మారాయి. బ్రిటీష్‌ విమానాలు నిర్విరామంగా బాంబుల వర్షం కురిపించసాగాయి. అన్ని వైపుల నుండి వారి పదాతిదళాలు

215

ముందుకు రాసాగాయి. అటువంటి దుర్దరపరిస్థితిలో కూడా రంగూన్‌ ప్రజలు 1945 జనవరిలో సుభాష్‌చంద్రబోన్‌ జవ్మదినోత్సవాన్ని ఘగుంగా ఏర్పాటు చేశారు. బోసు నాయకత్వం పట్ల వారికిగల విశ్వాసానికి గుర్తుగా ఆజాద్‌ హింద్‌ఫౌజ్‌ సహాయార్ధం బంగారు ముద్దలను, ఆభరణాలను, ధనాన్ని విరాళంగా ఇచ్చారు.

ఆ కార్యక్రమం ముగిసిన వెంటనే నేతాజీ యుద్ధరంగానికి తరలి వెళ్ళాడు. అక్కడ శత్రుమూకలు మన సైనికులతో హోరాహోలఠిగా వోరాడుతున్నాయి. అయినా సైనిక దళం థైర్యం సడలకుండా ఉండేందుకు బోన్‌ శతవిధాల సైనికులను ఉత్తేజపరచసాగాడు. కాని బ్రిటీష్‌ సైన్యం ధాటిని తట్టుకొనలేక కొంతమంది ఐ.యన్‌.ఎ. ఆఫీసర్హు, కొందరు సైనికులు యుద్ధరంగం నుండి పారిపోతున్నారని తెలిసి, వారి హోదాలతో నిమిత్తం లేకుండా పారిపోతున్న వాళ్ళను వెంటాడి కాల్చిపారయమని సైనికులకు ఆదేశించాడు బోస్‌. ఒకవైపున భోరున కురిసే వర్షం, మరొకవైపున శత్రుతూటాల వర్షం. ఆ రెండింటి మధ్య మన సైనికులు అనేక ఇబ్బందులకు గురయ్యారు. ఆహారం లేక చాలమంది నీరసించిపాయ్యారు. అయినా వారినోటి వెంట “జైహింద్‌” నినాదం తారకమంత్రంలా ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉంది. అందుకు కారణం బోన్‌ నాయకత్వం పట్ల, మాత్యభూమి పట్ల వారికి కల విశ్వాసం. పరిస్థితులు రోజు రోజుకూ విషమిస్తుండటంతో సైనికాధికారులు తాత్కాలిక ప్రభుత్వాథధినేతలు నేతాజీని కలసి, శత్రుసేనలు మనపైకి దూసుకువస్తున్నాయి. ఈ సమయంలో మీరు ఇక్కడ ఉండడం మంచిదికాదు ప్రమాదం ముంచుకొస్తూ ఉంది. మూరు పట్టుదలను సడలించుకోకతప్టదు. మీరు తక్షణం రంగూన్‌ విడిచి వెళ్ళండి అని వొంగివస్తున్న దుఃఖాన్ని అణుచుకుంటూ చెప్పారు. పరిస్థితిని అర్థం చేసుకొన్న నేతాజీ రంగూన్‌ వదలి వెళ్టేందుకు నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆయన తన వెంట రూనీరాణిని, సైనికదళాథధినేతలను తీసుకువెళ్టాలని

216

భావఏంచాడు. కొంతమందిని వఏలైనన్ని వాహనాల్లో తరలించాడు. మిగిలిన సైనికులంతా కాలినడకతో బైలుదేరారు.

బోస్‌ చివరిసారిగా తనకు సహకరించిన భారతపారులకు, బర్హాపౌరులకు కృతజ్ఞతలు తెలియజేశాడు. ఇంతలో బ్రిటిష్‌ సైన్యం “ఫిన్మానా”ొ దక్షిణ దిక్కున కేంద్రీకరించిందనే వార్త అందింది. అప్పటికింకా మహిళా సైన్యం, బోసు రంగూన్‌లోనే ఉన్నారు. కాని బ్రిటిష్‌ సైనికులకు ఆ వార్త తెలియదు. ఇక ఆలస్యం చేస్తే ప్రమాదమని గుర్తించిన బోన్‌ రంగూన్‌లో ఉన్న జపాన్‌ అధికారులతో సంప్రదించాడు. బర్మా మ్రాంత సైనికాధికారి జనరల్‌ కిమూరా బోసును విమానంలో బైలుదేరవలసిందిగా అభ్యర్థించాడు కాని బోసు తన సైన్యాన్ని ముఖ్యంగా మహిళా సైన్యాన్ని విడిచితాను రానని, వారితో పాటే ప్రయాణిస్తానని స్పష్టం చేశాడు.

ఏప్రిల్‌ 24వ తేది సాయంకాలం లాఠీలల్ల్టో కార్లలో బోసు బృందం రంగూన్‌ నుండి బైలు దేరింది. బోస్‌ విమానప్రయాణానికి అంగీకరించి ఉంటే రెండు గంటల్లో బ్యాంకాక్‌ చేరేవాడు. కాని తనగవారితో కలిసి ప్రయాణించడంలోనే నాకు త్యప్పి ఉందని దిర్వంద్వంగా తెలియజేసాడు. చాలాదూరం కాలినడకన కూడా నేతాజీ బ్యందం ప్రయాణం చేసింది. మార్తబాన్‌ వరకు కర్షల్‌రాజ్‌, షాన్‌వాబ్‌లతో కలసి బోన్‌ వెన్నెల రాత్రులలో ప్రయాణం చేస్తూ, ఫైన తిరుగుతున్న శత్రుసైన్యాల బారినుండి తప్పించుకుంటూ, అక్కడ అడ్డువచ్చిన నదిని పడవల్లో దాటి జడ్డుచేరి తిరిగి కాలినడకన ప్రయాణం సాదించారు.

అలా మధ్య మథ్యలో ఎన్నో అవాంతరాలను ఎదుర్కొంటూ, శత్రుమూకల బాంబుల దాడిని తప్పించుకుంటూ, సాగిపోతున్న తరుణంలో, “పిట్టాంగ్‌"లో హఠాత్తుగా విమానదాడిని ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది. ఆ దాడిలో నాజర్‌ అహమ్మద్‌తో పాటు అనేకమంది సైనికులు

217

మరణించారు. వందలాది మంది తీవ్రంగా గాయపడ్తారు. బోస్‌ దారి పాడవునా సైన్యాన్ని ఉత్సాహపరుస్తూ, ఎన్నాళ్ళు బ్రతికినా ఎప్పుడో ఒకనాడు చావవలసిందే. ఆ చావును మన లక్ష్యనాధనకే అంకితం చేద్దాం అని హెచ్చరిస్తూ ముందుకు నడిపించసాగారు. “పెయన్‌.రాతూరి” ఆధ్వర్భంలో 600 మంటి పటాలంతో కూడిన జబకటవ నెంబరు బెటాలియన్‌ నేతాజీని అనుసరించింది. ఆ విధంగా వారు ప్రయాణిస్తూ పెగూ నదిని దాటేనరికి బ్రిటీష్‌ దళాలు ఆ నథి సమపానికొచ్చాయి.

అయినా శత్రుమూకల కళ్ళుగప్పి, పొంగిపారలుతున్న నదులను ఈదుకుంటూ మైళ్ళ తరబడినడచి సైనికులు నేతాజీని అనుసరించారు. చివరకు అందరూ ఎలాగో మోర్‌మెన్‌ చేరుకోగలిగారు. మోల్‌మెన్‌లో వెయ్యిమంటితో ఉన్న కర్షల్‌ ఠాగూర్‌సింగ్‌ దళం బోస్‌ బృందంతో కలిసింది. దాంతో నేతాజీ కొంత ఊపిరి పీల్చకున్నాడు. మే 14వ తేటి నాటికి కర్టల్‌ రాజుతో కలసి నేతాజీ బ్యందం బ్యాంకాక్‌ చేరింది. బ్యాంకాక్‌ చేరగానే నేతాజీ స్త్రీల నందరినీ సింగపూర్‌ మలయాలో ఉన్న వారి యిండ్లకు పంపించేశాడు. ఆయన బర్హాయాత్ర చారిత్రాత్మకమైైనథి. ఆ యాత్రలో నేతాజీ అడుగడుగునా మృత్యువును ఎదుర్కొంటూ నాహసమే ఊపిరిగా యాత్ర నిర్వహించాడు.

వీరోచితనాయకలక్షణాలను పుట్టుకతోనే పుణికి పుచ్చుకొన్న మహోన్షత వ్యక్తి సుభాష్‌ చంద్రబోన్‌. ఆయన బర్హ్యా విడిచి పెడుతూ భారతీయులకు ఇచ్చిన వీడ్కోలు నందేశం మరువరానిటి. భారతస్వాతంత్ర సంగ్రామం మొదటి పోరాటంలో మనం డడిపషోయామని చెప్పడానికి నేను వెనుకాడడం లేదు. అంతమాత్రాన మనం భయపడవలసిన పనిలేదు. అపజయం విజయానికి చుక్కానివంటిది. ఎన్ని ఓటములు ఎదురైనా జయం సాధించేవరకూ

218

మన పోరాటం నాగుతూనే వుంటుంది. అపూర్వమైన భారతస్వాతంత్ర్ర సంగ్రామ చరిత్రలో బర్మా భారతీయుల త్యాగం చరిత్రాత్మకమైనది. భారతదేశ విముక్తి కోసమే నేను బర్మా విడిచి వెళ్తున్నాను. తొందరలో మనం దేశ స్వాతంత్ర్యం సాధించి తీరుతాం అంటూ స్టూర్తిదాయకమైన సందేశం ఇచ్చాడు నేతాజీ.

నేతాజీ బ్యాంకాక్‌ చేరేసరికి జర్మన్‌ కుష్టకూలిపోయిందనే వార్త తెలిసింది. ఆ పరిస్థితుల్లో జాతీయసైన్యాన్ని ఎటువైపు నడిపించాలి? ఎలా రక్షించుకోవాలి? అనే సమస్య బోసుకెదురయింది. ఒక్కసారిగా దారంతా కారుచీకట్లు కమ్ముకున్నట్లయింది. అయినా ఆయన ఆత్మవిశ్వాసం చెక్కుచెదరలేదు.

1945 జూన్‌లో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం నుండి ఒక వార్త వెలువడింది. దాని సారాంశం ఈ యుధ్ధంలో భారతీయులు తమకు సనహకరించినట్లయితే కాంగ్రెసు సభ్యులను కూడా మంత్రివర్గంలోకి తీసుకుంటామని. అది వైశ్రాయ్‌ “లార్డ్‌వేవెల్‌' ప్రకటన. నేతాజీ ఆ వార్త వినిన వెంటనే మవోత్మాగాంథీకి, నెత్రూకు, ఇతర ముఖ్యనాయకులకు ఇలా విజ్ఞప్తి చేశాడు. ఇది భారత దేశ స్వాతంక్తే సమన్య మాత్రం కాదని, ఎన్నో అంతర్జాతీయ సమస్యలు దీనితో ముడిపడి ఉన్నాయని, అందువలన బ్రిటన్‌లో లేబర్‌పార్టీ విజయం సాధించేవారకు, చర్చిల్‌ ప్రభుత్వంతో చర్చలు జరిపినందు వలన ప్రయోజనముండదని, రేడియో ద్వారా విజ్ఞప్తి చేశాడు.

1945 జులై మధ్యలో ఐయన్‌.ఎతో చర్చలు జరపడానికి బోన్‌ బయలుదేర వెళ్ళాడు. అక్కడ నేతాజీకి అందుబాటులో రేడియోలేదు. టెలిఫోన్‌ ద్వారా ఆయనకు రష్టా జపాన్‌ మీద యుద్ధం ప్రకటించినట్లు దార్త అంటింది. ఆ మాట వినగానే బోన్‌ చివరి ఆశకూడౌ ఆవిరైపోయింటి జపాన్‌ భయంకరమైన సంక్షోభంలో చిక్కుకొని ఉన్నది కాబట్టి, తనకు గాని, తన సైన్మానికి కాని వారు ఏ విధమైన

219

సహాయం చెయ్యలేరని బోన్‌ గ్రహించాడు. భవిష్కత్తంతా శూన్యంగా తోచింది. ఆగస్టు 12వ తేది జపాన్‌ ఓటమిని అంగీకరించి రష్టాకు లొంగిపోయిందన్న వార్తను నేతాజీ వ్యధాభరిత హృదయంతో విన్న్లాడు. రెండేరెండు సంవళత్చరాల వయసున్న భారతజాతీయ సైన్ఫానికి ఆ వార్త పెడుగుపాటయింటది. తన కలలన్నీ కల్లలుగా మారివోతున్నాయని బోసు మిలవిల లాడాడు. ముష్ళంగా ఆయన బాధంతా తనను నమ్ముకున్న ఇ.యన్‌.ఎ. సైన్వ్సం భవితవ్వాన్ని గురించే. జపాన్‌ చివరిదశలో తన సైన్యం పట్ల వ్యవహరించిన తీరు నేతాజీని ఎంతో బాధించింది. తన సైన్మానికి వాహన సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చెయ్యకుండా వెజ్టపొయ్యారే అని తలచుకొని గుండెలు అవిసివోయేలా దుఇబించాడు. ఏకాంతంలో నినహాయంగా రోదించాడు. తాను విథివంచితుడనయ్యానని తలబాదుకున్నాడు.

ఇంతలో 1945 ఆగస్టు ఆరవతేది అమెరికా అప్పటివరకు రహస్యంగా దాచి ఉంచిన ఆటంబాంబును, బి. 29 బాంబర్‌ వమానం ద్వారా “హిరోషిమా నగరం పై ప్రయోగించింది. దాని విధ్వంసక శక్తి 20.000ల టి.యన్‌.టి.కి సమానం. దాంతో “హిరోషిమా” కొన్ని సెకండ్లలోనే పూర్తిగా భస్తృపటలమైపోయింది. మొత్తం నగరం కఠిగి ముద్దయిపోయిది. మరో మూడురోజుల అనంతరం అనగా ఆగస్తు 9వ తేది “నాగసాకి” పై మరొక ఆటంబాంబు ప్రయోగించి ఆ నగరాన్ని కూడా ధ్వంసం చేసింది అమెరికా. అంతటి విధ్వంసం మానవజాతి చరిత్రలో మరొకటి లేదు. 1945 ఆగస్టు పదిహేనవతేల జపాన్‌ బ్రిటన్‌కు లొంగిపోయింది. మానవహక్కులను గూర్లి అంతర్జాతీయ వేదికలపై మహోపన్యాసాలు వల్లించే అమెరికా జపాన్‌పై సారించిన అమానుషమైన మారణహోమం ప్రపంచాన్ని దిగ్ర్రాంతికి గురిచేసింది.

ఆ భయంకర వార్త విన్న నేతాజీ మతివిభ్రమానికి గురయ్యాడు. వెంటనే తన మంత్రివర్గ అత్యవసర సమావేశం ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ

220

తర్వాత రెండురోజుల్లో సింగపూర్‌లోనూ, వెలుపల ఉన్న ఐ.యన్‌.ఎ. సైనికులను ఒక పద్ధతి ప్రకారం విడుదల చేశాడు. తర్వాత బోస్‌ వారందరికీ సందేశమిస్తూ “సోదరులారా! మన ఉద్యమానికి ఊహించని విధంగా కష్పాలెదురౌతున్లాయి. ఇది మనకు కఠినమైన పరీక్షా సమయం. ఇప్పుడు మీరు ఒక విప్లవాత్మక సైన్యానికి కరటీపికలన్న విషయం మరిచిపోరాదు. మన లక్ష్యం నెరవేరే వరకు మనకు సాహసమే ఊపిరి. మనం ఢిల్లీ చేరడానికి అనేక మార్దాలున్నాయి. త్వరలో మనం ఆశించిన రీతిలోనే భారతదేశం బంధ విముక్తమౌకుంది అంటూ ఆ సందేశంలో ఉద్హాటించాడు. ఈ సంఘటన బోన్‌ మనోధైర్దానికి, ఆత్మవిశ్వానానికి అద్దంపడుతుంది.

అదేరోజు తూర్పు ఆసియాలోని భారతీయులకు మరో సందేశం పంపిస్తూ భారతదేశ స్వాతంత్రం కోసం జరుగుచున్న పోరాటంలో బక అధ్యాయం ముగిసింది. ఈ ఓటమి కేవలం తాత్కాలికం. మనం నిరాశ చెందవలసిన అవసరం ఎంత మాత్రం లేదు. వేలాదిమంది ఏరపుత్రులకు జన్మనిచ్చిన గడ్డ మనది. మనదేశాన్ని శాశ్వతంగా బంధించగల శక్తి ఈ భూ ప్రపంచంలో ఏ ఒక్కరికీ లేదు. అందువలన మ్‌రు ధైర్భంగా ఉండండి. ఇదీ ఆయన సందేశంలోని సారాంశం,

జపాన్‌ పతనమైనప్పటి నుండి నేతాజీలో తాను సోవియట్‌ యూనియన్‌కు వెళ్ళాలనే ఆలోచన మొదలైంది. ఆయన కోరికను తెలుసుకున్న “కౌంటుటురౌచి” నీవు ఎంత త్వరగా రష్టాచేరితో అంత మంచిదని ప్రోత్సహించాడు. కాని, జపాన్‌ ఈ పరిస్థితుల్లో తనను రష్యా చేర్చడానికి సహకరిస్తుందా? అన్న ప్రశ్ష బోసులో మొదలైంది. ఆ సందేహంతో 48 గంటలు ఆలోచించాడు కాది... సానుకూల సమాధానం లభించలేదు.

ఇంతలో ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ అడ్వయిజర్‌, బ్యాంకాక్‌ నుండి హడావిడిగా సింగపూర్‌ వచ్చాడు. జపాన్‌ ప్రభుత్వం, రహా ఆథినశంలో

221

ఉన్న మంచూరియా వరకు నేతాజీని పంపే ఏెర్దాటు చేస్తుందని, ఆ తర్వాత బాధ్యత తమది కాదని చెప్పారని ఆయన బోనుకు తెలియజేశాడు.

ఆజాద్‌ ప్రభుత్వనేతలందరూ నేతాజీని రవ్యాబయలుదేర వలసిందిగా కోరారు. అందుకు ఆగస్టు ఆరవతేది ముహూర్తం నిర్ణయించారు. బ్యాంకాగ్‌ నుండి ముందు మంచూరియా చేరి అక్కడి నుండి, మాసో చేరే ప్రయత్షం చేయాలని బోసు భావించాడు. బోస్‌ తన వెంట కర్షల్‌ రాజును రమ్మని కోరాడు. కానీ ఇక్కడున్న అస్తవ్యస్త పరిస్థితుల వలన తాను ఇక్కడ ఉండడమే మంచిదని, ఒక వైపు బాంబుదాడులు, మరొకవైపు ఆవోారమందక బాధపడుతున్న సైనికులు, ఇంకొకవైపు క్షతగాత్రులతో నిండిన ఆస్సత్రులు ఇలాంటి గందరగోళ పరిస్థితుల్లో ఇద్దరం రష్టా వెళ్ళడం మంచిది కాదని, కర్షల్‌ రాజు నేతాజీకి నళ్చజెవ్చాడు. బోన్‌ విమానాశ్రయానికి బయలు దేరేముందు సహచరులందరు ఆయనకు కన్నీటితో వడ్కోలు చెప్పారు.

నేతాజీ రాత్రి 10 గంటలకు సింగపూర్‌ నుండి ఏమానంలో తన సహచరులు, కర్షల్‌ హబిబుల్‌ రెహమాన్‌, డిపూటీ ఛీప్‌ ఆఫ్‌ స్టాఫ్‌ కర్షల్‌ ప్రీతమ్‌సింగ్‌, మంత్రివర్గ సభ్యుడు యన్‌.ఎ. అయ్యర్‌, మువ్వురితో కలసి బ్యాంకాక్‌ చేరుకున్నారు.

నేతాజీ బ్యాంకాక్‌ వచ్చారనే వార్త తెలియగానే ఐ.యన్‌.ఎ. సభ్యులంతా తిరునాళ్ట్ళలా వచ్చి బోన్‌ నివాసం చుట్టూ మూగారు. తెల్లవారేసరికి నేతాజీ నివానం వుణ్యక్షేత్రంలా మారిపోయింది. ప్రియతమ నాయకుడి దర్శనంకోసం జనం బారులు కట్టారు. ఆగస్టు 17వ తేది 10 గంటలకు బోస్‌ విమానాశ్రయానికి బయలుదేరే సమయానికి, నాయకులు, అభిమానులు, కార్యకర్తలు, దుఃఖం ఆపుకోలేకపొయ్యారు. అగమ్మగోచరంగా ఉన్న తమ నాయకుని

222

ప్రయాణం ఎలా ముగుస్తుందోనన్న ఆందోళన ప్రతి ఒక్కరి మయుఖంలో దోబూచులాడింది. రష్టా ఆదరిన్తుందో, బంధిన్తుందో అన్న డోలాయమానంతో వాళ్ళంతా విలవిలలాడారు. బాలభానుని వంటి ఆ మహానేత ముఖవర్చస్సును మరల చూడగలమో లేదోనన్న మనోవేదన ఒక్కసారిగా అందరిలో పెల్లుబికింది. భరించలేని ఉద్వేగంతో అందరి గుండెలూ బరువెక్కాయి. అందరి కళ్ళూ కన్నీటి కడలులయ్యాయి.. వారి ఆవేదనను కండ్లారా చూసిన బోన్‌ మిత్రులందరినీ పేరుపేరుగా ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. కాన్‌. ఆయన కూడా దుఃఖమాపుకోలేకపోయాడు.

తనకేదైనా జరగరానిథి జరిగితే, తనను నమ్ముకున్న వారి భవిష్యత్తేమిటి? బిళ్టందరూ బ్రిటీష్‌ వారికి చిక్కితే వాళ్టను ప్రాణాలతో వదులుతారా? అకుంఠిత త్యాగశీలంతో తనవెంట నడచిన వేలాది మంది స్త్రీల మాటేమిటి? అన్న ఆలోచనలు బోసు హృదయాన్ని కకావికలం చేశాయి. బోన్‌ తనను గురించి తానుఆలోచించడం లేదు. తాను ఆంగ్లేయుల నెదిరించి పోరాడాలని ఏనాడు నిర్ణయించుకున్నాడో ఆనాడే తన ప్రాణాలను భారతమాత పాదాలకుపూజా కుసుమంగా అర్చించాడు. మిగతా వారికేదైనా అయితే గాంథిజీ, నెహ్రూ, మగతా జాతీయ నాయకులు చూస్తూ ఊరుకుంటారా? అలా ఎన్షటికీ జరుగదు. అన్న తన విశ్వాసాన్న్‌ ధైర్యాన్ని అక్కడున్న అందరి హృదయాల్లో నింపాడు. కడసారిగా అందరి దగ్గర సెలవు తీసుకుంటూ “మీరు ధైర్భంగా ఉండండి. భగవంతడనుగ్రహించి మళ్టి కలిస్తే ఊవోతీతమైన ప్రళయాన్ని సృఫ్టిద్దాం - జైహింద్‌” అంటూ శాల్యూట్‌ చేశాడు. వెంటనే జైహింద్‌ నినాదం మార్తోగింది.

అప్పడు ఆ మహానేత నోటి నుండి వెలువడిన ప్రతిమాటా మళ్టీ మళ్టి మననం చేసుకొనదగ్గది. ఆ దేశభక్తుని వీరోచిత వ్యక్తిత్వానికి ధైర్యనాహసాలకు మనందరం గర్వపడాలి. వేలాది అభిమానుల అశ్రుధారలతో తడిసిన ప్రేమానురాగాలను గుండెలో పదథిలపరచుకొని,

223

నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌, హబీబ్‌ ఉర్‌ రహ్మాన్‌, ఎస్‌.ఎ. అయ్యర్‌, ఆబిద్‌ హసన్‌ దేవనాధ్‌ దాన్‌ మొదలగు వారిని వెంటబెట్టుకొని విమానాశ్రయానికి బయలుదేరాడు. అందరూ కలసి టోక్క్సో వెళ్టే విమానం ఎక్కారు. విమానం దారిలో బ్యాంకాక్‌, సైగాన్లలో ఆగింది. అప్పడు నేతాజీకి జపాన్‌ వైమానికదళానికి చెంబన మరో బాంబర్‌ విమానంలో సీటు ఏర్పాటు చేశాడు. బోన్‌ తాను ఎక్కిన విమానంలో మరొకరికి మాత్రమే సీటున్నందున తన వెంట హబీబ్‌ ఉర్‌ రహ్మాన్‌ను మాత్రం ఎక్కించుకొని, మిగిలిన వారిని తరువాత వమానంలో టోక్ళో రమ్మని చెప్పాడు.

సైగాన్‌ నుండి విమానం బయలుదేరింది. అది ఉత్తర ఇండోచైనాకు సంబంథించిన టురైన్‌లో ఆగింది. ఆ రాత్రంతా నేతాజీ అక్కడే గడిపాడు. మర్షాడు అదే విమానంలో తైవాన్‌, మంచూరియాల మీదుగా టోక్క్పోకు బయలుదేరాడు. అంతే! ఆ మహానేతకు నంబంధించిన సమాచారం అంతవరకే ఐయన్‌.ఎ. నేతలకు అందింది. ఆ దేశభక్తుని చివరి దర్శనం కూడా వారికి అదే.

విమానాశ్రయంలో ఉన్న ఇతర ఐ.ఎన్‌.ఎ. నాయకులను రెండు రోజుల తర్వాత జపాన్‌ పంపిస్తామని విమానాశ్రయ అథికారులు చెప్పారు. ఆగస్ట్‌ 22వ తేది జపాన్‌ విమానంలో ప్రయాణిస్తున్న ఎస్‌.ఐ. అయ్యర్‌కు ఒక మిలటరీ ఆఫీసరు నేతాజీ విమాగుప్రమాదంలో “థాయ్‌హో కు దర్ధరలో మరణించాడన్న విషాదవార్తను బరువెక్కిన గుండెతో తెలియజేశాడు.

ఆ వార్త తెలియగానే పానవాజ్‌ఖాన్‌, థిల్లాన్‌, కర్షల్‌ రాజు, లక్ష్మీస్వామినాధన్‌ మొదలైన నేతాజీ అనుయాయులందరూ, దుఃఖసాగరంలో మునిగిపోయారు. తమ నాయకుడు ఇక లేడన్న వార్తను జీర్లించుకోలేకపొయ్యారు. నేతాజీ భౌతికకాయాన్ని స్వయంగా చూస్తే తప్ప నేనీ దుర్వార్తను నమ్మలేనంటూ అయ్యర్‌ కన్నీటి పర్యంతమయ్యాడు. ఇదే నిజమైతే ఏ భారతీయుడు బాధను

224

భరించలేడని గొల్లుమన్నాడు. ఎన్‌.ఎ. అయ్యర్‌ ప్రయాణిస్తున్న విమానం టోక్సో విమానాశ్రయం చేరగానే, జపాన్‌ విదేశాంగశాఖకు చెంధిన అధికారులు, నేతాజీ మరణవార్తను ధ్రువపరుస్తూ ప్రకటన చేసేందుకు సహకరించమని అయ్యరును, ఆపుకోలేని దుఖంతో అభ్యర్థించారు. అయ్యర్‌ పెల్లుబుకుతున్న దుఃఖాన్ని గుండెల్లో దాచుకొని తల ఊపాడు. ఆ మర్దాడు టోక్ళో రేడియో ఈ వార్తను గద్గదికకంఠంతో ప్రసారం చేసింది.

ఆ వార్త తెలియగానే గాంథీజీ, నెహ్రూ, పటేల్‌ ఒకరేమిటి? జాతీయ నాయకులంతా టిర్హమ చెందారు. జరగరానిఘోరం జరగిపోయిందని, విధికి తలవంచి ఆ అకళంక దేశభక్తునికి నివాళులర్హించారు.. భారత ప్రజానీకం దుఃఖనముద్రంలో మునిగిపోయింది. కొందరు భారతీయులు ఆ విషాదవార్తను నమ్మలేక ఇధి నిజంకారాదని దైవ ప్రార్థనలు జరిపారు. ఏమైనా దేశస్వాతంత్ర్రం కోసం ప్రతిక్షణం పరితపించిన జక మహాయోధుడు తన కలలు సాకారం కాకుండానే దారుణ మరణానికి గురి కావడం భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత విషాదకర పరిణామం.

సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ మరణించగానే! ఆయన ఆధ్వర్యంలోని ఖారత జాతీయ సైన్యాన్ని (ఐ.ఎన్‌.ఎ) బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం నిర్ధంథించింది. దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం ప్రాణాలకు తెగించి పోరాడిన ఆ వరసైనికుల భవితవ్యం ఏమిటన్ష్నధి మన దేశ ప్రజలకు ప్రధాన సమస్యగా మారింది. 1945 ఆగస్టు 16వ తేది బంటీలుగా వున్న సైనికుల పట్ల సానుభూతితో వ్యవహరించవలసిందిగా జవహర్‌లాల్‌నెహ్రూ ప్రభుత్వాన్ని డిమాండ్‌ చేశాడు. ఇతర కాంగ్రెసు నాయకులు కూడ ఈ అంశాన్ని సమర్ధించారు. యుద్ధం ముగిసిన తరువాత 1945 సెప్టెంబర్‌ 21 నుండి మూడు రోజుల పాటు జరిగిన తొలి కాంగ్రెస్‌ సమావేశంలో ణ.ఎస్‌.ఎ. బంటిలకు మద్దతు ప్రకటించడంతో పాటు వారి రక్షణ

225

బాధ్యతనుకూడా కాంగ్రన్‌ చేపట్టింది. ఆ సందర్ధంగా ఢిల్లీ ఎజ్జకోట వద్ద జరిగిన చారిత్రాత్మకమైన వచారణకు, భూలాభాయ్‌ దేశాయ్‌, తేజబహద్దూర్‌, సఫ్రూ, జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, ఆసఫ్‌ ఆలి వోాజరయ్యారు. ఆ సమావేశం ఖఐ.ఎన్‌.ఎ. సహాయనిథిని వర్హాటు చేయడంతో వాటు, బక విచారణ కమిటిని కూడా నిర్మించాలని నిర్ణయించడం జరిగింది. ఆ విధంగా మన నాయకుల ఆకాంక్ష కొంతవరకు జయప్రదమైంది. నిధి వసూలు చేసేందుకు బొంబాయిలో మేయర్‌ఫండ్‌కు ఎణుసిసి, పిసిసి కార్యాలయాలకు అధికారాలిచ్చింది. ఐ.ఎన్‌.ఐఎ. సైనికుల్ని ధైర్యసాహసాలు గల దేశభక్తులుగా ప్రశంసిస్తూ, ప్రభుత్వ వైఖరిని నిరసిస్తూ ప్రతిరోజు పత్రికలలో సంపాదకీయాలు వచ్చాయి. ఏ కారణం చేతనైనా ఒక్కఐ.ఎన్‌.ఐఎ. సైనికుణ్ణి శిక్షిస్తే 20 మంటి బ్రిటీష్‌ ప్రజలను మట్టుపెడతామన్న బెదిరింపులతో వాల్‌పోస్టర్లు ఢిళ్ల్‌ గోడలు నిండా వెలిశాయి. ఐ.ఎన్‌.ఎ. సైనికులను రక్షించకవోతే! యూరోపియన్‌ ప్రజలపై పగ టిర్భుకుంటామని బెనారస్‌ బహిరంగసభ ప్రకటించింది. నవంబరు 5వ తేది నుండి 11వ తేదివరకు ఐ.ఎస్‌.ఎ. వారంగాను పాటించాలన్ల్న నినాదం మన్నుముట్టింది.

ఆ సందర్ధంగా కలకత్తాలోని దేశప్రియ పార్క్‌లో ఐ.ఎస్‌.ఎ. రిల్‌ఫ్‌ కమిటీ నిర్వహించిన సభలో శరత్‌బోస్‌, నెహ్రూ, పటేల్‌ ప్రసందించారు. ముఖ్యంగా నెహ్రూ ప్రసంగాన్ని సుమారు ఏడు లక్షల మంటి ప్రజలు అత్యంత ఆనక్తితో విన్నారనేది ఒక అంచనా. అంతగా ప్రజల నానుభూతిని చూరగొన్న సంఘటన ఎప్పుడోగాని జరుగదు. ఈ వాస్తవాన్ని ఇంటల్‌జెన్స్‌ బ్యూరో డైరెక్టర్‌ కూడా అంగీకరించాడు. ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ పై విభిన్న దృక్టధం కల ప్రజలు వ్యక్తం చేసిన సమైక్యతా ఖావం భారతదేశ "చరిత్రలో కనివిని ఎరుగనివి. ఆజాద్‌ హిందుఫౌజుకు సానుభూతిని ప్రకటిస్తూ చేపట్టిన ఆందోళన బెలూచిస్థాన్‌, అన్సాం, మొదలైన ప్రదేశాలకు వ్యాపించడం గమనించదగ్గ అంశం. ఆ ఆందోళనకుతమసానుభూతిని ప్రకటిస్తూ అనేకమంది విరాళాలిచ్చారు.

226

మరికొంతమంథధి వాడవాడలా సభలు నిర్వహించారు. వర్తకులు షాపులు మూసివేశారు. గురుద్వార కమిటీలు వదేశాలలోనున్న భారతీయులు ఉదారంగా విరాళాలిచ్చారు. అంతేకాదు, బొంబాయి, కలకత్తా నగరాలలో సినిమాతారలు, టాంగావాలాలు కూడా యథాశ్తక్తి విరాళాలు అందజేశారు. దక్షిణాన సేలం నుండి రావబ్సిండి వరకు విద్యార్థులు తరగకతుల్ని బహిష్కరించారు. అనేక చోట్ల సభలు జరిపారు. ఇ.ఎన్‌.ఎ. సైనికుల పట్ల తమ సానుభూతికి సంకేతంగా పంజాబులోని అనేక ప్రాంతాలు దీపావళి పండుగ జరుపుకోవడం మానివేశారు. కలకత్తా గురుద్వారాలు ఐ.ఎస్‌.ఐఎ. ప్రచార కేంద్రాలయ్యాయి. ముస్లింలీగ్‌ భఖభారతకమ్మూనిష్టు పార్టీ, అకాలీదళాలు, జస్టిన్‌పాల్టీ రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్‌ సంఘ్‌, హొాందూ మహాసభ సిక్కు లీగ్‌ అన్షీకూడ తరతమ భేదం లేకుండా ఐ.ఎన్‌.ఎ.ను బలపరచాయి.

బ్రిటన్‌ మరొక నెలరోజుల్లో ఎన్నికలు జరగనున్త్నప్పుడు చర్చిల్‌ తనదారి మార్చకున్నాడు. 1945 జూన్‌లో భారత జాతీయనాయకులతో సంభాషణ సాగించేందుకు వేవెల్‌కు అనుమతిచ్చాడు. జూన్‌ 14వ తేది వేవెల్‌ జైళ్ళలో ఉన్న కాంగ్రెస్‌ నాయకులందరినీ విడుదల జేసి వైస్తాయ్‌ కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని ఏర్పాటు చేసే విషయంలో మీరందరూ వాలు పంచుకోవాలని అవ్వోనించాడు. అందుకు కాంగ్రెన్‌ నాయకులు సమ్మతించారు. ఐతే 1943 ఆగస్టులో క్విట్‌ ఇండియా తీర్మానం చేసి జైళ్ళకు వెళ్ళిన కాంగ్రెసు నాయకులు ఏమి సాధించారు అన్న ప్రశ్ష ఎదురైంది. కాంగ్రెస్‌ నాయకుల నిర్ణంధం వల్ల కాంగ్రెస్‌ ప్రతిష్ట పెద్దగా పెరగకపోయినా పాటా బాంబే, గుంటూరు మొ చోట్ల విద్యార్థులు సాగించిన వరోచిత పోరాటాలు కాంగ్రన్‌ ప్రతిష్టను పెంచాయి. కానీ ఫార్వర్డ్‌బ్లాక్‌, కాంగ్రెన్‌ సోషలిస్టు పార్టీలకు, కమ్యూనిష్టు పార్టీలకు మథ్య పెరిగిన విరోధం వల్ల మితవాద కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వం బలపడింది.

227

సిమ్లా సంభాషణలు

1945 జూన్‌ 25వ తేటి వేవెల్‌ ఆహ్వానం మేరకు జిన్నా నాయకత్వాన ఒక ముస్లింలీగ్‌ ప్రతినిథి వర్షం, అబుల్‌ కలాం ఆజాద్‌ నాయకత్వాన ఒక కాంగ్రెస్‌ ప్రతినిధి వర్గం సివ్లూ సమావేశానికి హోజరయ్యాయి. కొత్తగా పర్టరచే కేంద్ర కార్యనిర్వాహక కమిటీలు తాను, సర్వసైన్యాధిపతి తప్ప మిగతా సభ్యులంతా భారతీయులే ఉంటారు. అందులో సగంమంధి ముస్లింలు, సగం మంటి అగ్రవర్దాల హిందువులు ఉండాలి. కమిటీలో సగంమంది ముస్లింలుండాలనే షరతుకు కాంగ్రెన్‌ పార్టీకూడా సమ్మతించింది. కానీ హిందువుల్లో అగ్రవర్జాల వారే ఉండాలన్న షరతును కాంగ్రన్‌ అంగీకరించలేదు. కారణం కాంగ్రెస్‌ అగ్రవర్దాలకు చెందిన పాల్టీ మాత్రమే కాదని, అటి ప్రజలందరి పార్టీ అని, అందుచేత ఆ షరతును మేం అంగీకరించం అని అబుల్‌ కలాం ఆజాద్‌ తేల్చి చెప్పారు. ఆ కారణంగా సివ్లూ సమావేశం విఫలమైంది.

ఇండియా నుండి పాకిస్థాన్‌ను వేరుచేయడానికి ఇదే అనువైన సమయం అని జినా భావించాడు. వైన్తాయ్‌ వేవెల్‌ను తన ఆశయానికి అనుకూలంగా మార్చేందుకు శతవిధాలా ప్రయత్నించాడు. ఆ కారణంగా జిన్నా గొంతెమ్మ కోర్కెలను వేవెల్‌ తిరస్కరించలేదు. అటి సదుద్దేశంతో కాదు. విభజించి పాలించడం ఊపిరిగా భావంచే చర్చిల్‌ భావాలకు అనుగుణంగా వేవెల్‌ అలా ప్రవర్తించాడు.

వేవెల్‌ చర్చిల్‌కు వీరాభిమాని. అతని ప్రభుత్వమే బ్రిటీష్‌ సామ్రాజ్యాన్ని కలకాలం పాలించాలని వేవెల్‌ ఉద్దేశం. 1945 జూలైలో బ్రిటన్‌లో జరిగిన జనరల్‌ ఎన్నికల్లో లేబర్‌పార్టీ వునవిజయం సాధించింది. దాంతో వేవెల్‌ గుండెల్లో దడ మొదలైంది. ఈ లోగా మా పార్టీ అధికారంలోకొస్తే భారత్‌కు సంపూర్ణస్వాతంత్రాన్ని ఇన్తామని లేబర్‌పార్టీ చేసిన వాగ్దానం గుర్తు చేసుకొని వేవెల్‌ తన ఎత్తులు పారవని గ్రహించాడు.

228

మారిన ప్రపంచ పరిస్థితులు

అప్పటికే జర్మన్‌లో హిట్లర్‌ నాజీఇజం, మున్నోలినీ ఫాసిం, టోజో ములటలి ఇజం భూన్థాపిత మయ్యాయి. తూర్పు యూరప్‌ దేశాలలో కమ్యూనిస్టులు, సోషలిస్టులు, కార్మిక, కర్షక పార్టీలు కలసి ప్రభుత్వాలను ఐిర్హాటు చేశారు. ప్రాన్స్‌లోనూ, ఇటలీలోనూ, సోషలిస్టుల, కమ్యూనిస్టుల బలం బాగా పెరిగింది. చైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీ కూడా అధికారం చేజిక్కించుకునే స్థాయికి ఎదిగింది. వియత్తాం, ఇండోనేషియాలలో సామ్రాజ్య వ్యతిరేకత వెల్లువెత్తింది. అప్పటికింకా వేవెల్‌ వైనాయ్‌గా కొననాగుతున్నాడు. బ్రిటన్‌లో లేబర్‌పారల్టీ ప్రభుత్వానికి నాయకత్వం వహిస్తున్న అట్లీ వైస్రాయ్‌ని లండన్‌ పిలుపించుకొని, ఇండియాలో పరిస్థితులన్నింటినీ క్షుజ్ణంగా చర్చించి త్వరలో ఎన్నికల కార్భక్రమాన్ని ప్రకటించవలసిందిగా ఆదేశించాడు. ఆ ఆదేశానుసారం సెప్టెంబర్‌ 19వ తేటి వేవెల్‌ త్వరలోనే మ దేశంలో బాధ్యతాయుతమైన ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తామని జాతీయ నాయకులకు నవోమీ ఇచ్చాడు. ఆ వోమలో బ్రిటీష్‌ వారి జిత్తులమారితనం వెల్లడైంది. భారతదేశానికి న్వాతంత్ర్ర్యమిస్తానని స్పష్టంగా చెప్పకుండా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్హాటు చేస్తామని చెప్పడంలో అంతరార్థం గ్రహించలేనంత తెలివితక్కువ వారు కాదు మన నాయకులు. జాతీయ నాయకులంతా అత్యవసర సమావేశం నిర్వహించి వాగ్దానాలివ్వడంలో కన్సర్వేటివ్‌ పార్టీకి, లేబర్‌పార్టీకి పెద్ద తేడా లేదని గుర్తించారు.

అదే సమయంలో బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం పైన అతిగా ఆశలు పెట్టుకోవద్దని అటు కాంగ్రెస్‌ను, ఇటు ముస్లింలీగ్‌ను కమ్యూనిస్టు పార్టీ హెచ్చరించింది. దాంతో పాటు వయోజన ఓటింగ్‌ ద్వారా మాత్రమే రాష్త్ర శాసనసభ ఎన్నికలు జరగాలని, ఆ శాసనసభ ప్రతినిధులతో భారత రాజ్యాంగ నిర్మాణ సభ పర్చాటు కావాలని కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ

229

డిమాండ్‌ చేసింది. అంతేకాదు ఏలైనంత త్వరలో దేశ స్వాతంత్ర్యం సాధించాలంటే కాంగ్రెసు, లీగు కమ్యూనిస్టు పార్టీలు ఏకమై అంతిమ పోరాటం నాగించడం అవసరమని విజ్ఞప్తి చేసింది.

వయోజన ఓటింగ్‌ పద్ధతి ప్రస్తుతం ఆచరణ సాథ్యం కాదని పరిమిత ఓటింగ్‌ పద్ధతిని అమలు చేయడం మంచిదని కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ఖరాఖండిగా తేల్చి చెప్పింది. దానిని తమపై కాంగ్రెస్‌ పాల్టీ చేస్తున్న దాడిగా కమ్బూనిస్టు పొర్టీ భావించింది. కానీ పండిట్‌ నెహ్రూ క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమాన్ని వ్యతిరేకించడం కమ్యూనిస్టుల ద్రోహబుద్ధికి కారణమని ప్రచారం చేశాడు.

ఐ.ఎన్‌.ఎ సైనికుల అరెస్టు - ప్రజల తిరుగుబాటు

యుధ్ధం ముగియగానే బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం వియత్నాం, ఇండోనేషియా దేశాలను ఫ్రెంచ్‌, డచ్‌ నావ్రూజ్యవాదులకు కట్టబెట్టేందుకు భారత సైనిక దళాలను పంపింధి. దానితోపాటు భారత జాతీయ సైన్యం (ఐ.ఐఎన్‌.వఐులో చేరిన వారిని విచక్షణా రహితంగా బంధించి సైనిక న్యాయస్థానంలో దోషులుగా నిలబెట్టింది. ఈ రెండు సంఘటనలు భారతీయులకు కనువిప్పు కలిగించినవి. ఇతర ప్రభుత్వాల సామ్రాజ్బాలను నిలబెట్టేందుకు సహాయం చేస్తున్న బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం తనకు తానుగా ఇండియాకు న్వాతంత్ష్రృమిన్తుందని ఆశించడం పులి శాకాహారిగా మారుతుందనుకోవడమేనని మన నాయకులు గ్రహించారు. దాని మూలంగా దేశమంతటా తఅరుగుబాటు ఉద్యమం తిరిగి వ్రారంభమైంది. అయినా ప్రభుత్వం తమ దుశ్చర్శలను మానుకోలేదు. ఐ.ఎన్‌.ఎ. సైనికులపై విచారణను తీవ్రతరం చేసింది.

1945 నవంబర్‌లో ఢిల్లీలోని ఎర్రకోటలో సైనిక న్యాయస్థానం ఎదుట, హిందూ - ముస్లిం సిక్కుమతాలకు చెందిన పి, సెహగాల్‌,

230

షాన్‌వాజ్‌ఖాన్‌, గురుబక్షనింగ్‌, దిల్హానులను ముద్దాయిలుగా నిలబెట్టింది. ఆ సంఘటన మూలంగా దేశమంతటా అసమ్మతి జ్వాలలు ప్రజ్వరిల్లాయి. ముద్దాయిల తరుపున వాదించేందుకు భులాభాయ్‌ దేశాయ్‌, కైలాసనాథ కట్టూ, తేజ్‌ బహదూర్‌ సఫ్రూ అసఫాలీ మొ॥న ప్రసిద్ధ న్యాయవాదులు పూనుకున్నారు. వారితో పాటు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కూడా బారిష్టరు గౌను వేసుకొని కోర్టుకు వెళ్ళాడు. ఖైదటీలలో హిందూ, ముస్లిమన్న భేదభావం మచ్చుకైనా కనిపించలేదు. జిన్నా పాకిన్టాన్‌ థమిషయంలో బుద్ధిపూర్వకంగా హిందూ, ముస్లిం ఐకృతను దెబ్బతీసేందుకు పూనుకున్నాడని చాలామంధి ముస్లిం ఖైటీలే వ్యతిరేకించారు.

1945 నవంబర్‌ 21న తక్షణం ఐ.ఎన్‌.ఎ. ఖైదీలను విడుదల చేయాలని డిమాండ్‌ చేస్తూ కలకత్తా నగరంలో ఫార్వర్డ్‌బ్లాకు నాయకత్వాన విద్యార్థుల ఊరేగింపు జరిగింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ కూడా సిద్ధాంతపరమైన విభేదాలను మరచి అందులో పాల్గొన్నది. అలా ఇరుపార్టీలతో కలసి విద్యార్థులు ముందుకు నాగుతుండగా పోలీసుకాల్డులు జరిగాయి. ఆ కాల్టుల్లో ఒక హిందూ విద్యార్ధి, మరొక ముస్సిం విద్యార్ధి అక్కడికక్కడే నేలకొరిగారు.

అయినా ఉద్యమం వెనుకడుగు వేయలేదు. మరుసటి రోజు నాయుంత్రానికి కలకత్తా నగర వీధులన్నీ ఉద్యమకారులతో నిండిపోయాయి. టాక్టీడైవర్లుగా పనిచేస్తున్న సిక్కులు, కమ్యూనిస్టు పార్టీ వర్కర్లు కూడా ఆ ఉద్యమానికి అండగా నిలిచారు. ప్రజలు రైళ్ట రాకపోకలను ఆపారు. ఆ సందర్భంగా ఉదృమకారులను నిర్వీర్యం చేయడం కోసం పోలీసులు 14 చోట్ల కాల్పులు జరిపారు. ఆ కాల్టుల్లో 33 మంథధి మరణించడంతో పాటు వందలాది మంధి గాయపడ్డారు. ఈ విషయాన్ని గవర్షరు వైన్రాయ్‌కి ఎప్పటికప్పడు తెలియజేస్తూనే ఉన్నాడు.

231

బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వంలో ఆందోళన మొదలైంది. భారతదేశంలో ఆహారధాన్యాల కొరత, ధరల పెరుగుదల, నిరుద్యోగం, సైన్యంలో అసంతృప్తి, కార్మికుల ఆందోళన, రైతుల తిరుగుబాటు మొ॥న సందర్భాలను ఆధారం చేసుకొని కాంగ్రెసు నాయకులు మరొక ఉద్యమాన్ని లేవదిన్తారేమోనని బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వ నేతలు భఖీతిల్లారు. కాంగ్రెస్‌ నాయకులు తమ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ప్రజలను ఉపన్సాసాల ద్వారా రెచ్చగొడుతున్నాడని వేవెల్‌ తీవ్రంగా విమర్శించాడు. కాంగ్రెన్‌కు అండగా ఉన్న పెట్టుబడిదారులు, తము ఆస్తిపాస్తులేమైపోతాయోనన్ల్న ఆందోళనకు గురయ్యారు. కానీ డిసెంబర్‌ రెండవవారంలో కాంగ్రెస్‌ వర్కింగ్‌ కమిటి సమావేశమై మన ఉధ్యమం అహింనాయుతంగా నాగాలేగాని ఉద్రేకపూరితమైన ఉపన్యానాలతో ప్రజలను రెళ్చగొట్టినందువల్ల కలిగే ప్రయోజనం ఏమ్‌ లేదని ఒక తీర్మానం ద్వారా ప్రజలకు విజ్ఞప్తి చేసింది.

అయినా బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం అబ్బుల్‌ రషీద్‌ అనే ఐ.ఎన్‌.ఎ. ఖైటికి విధించిన ఏడేళ్ళ కఠిన శిక్షకు వృతిరేకంగా తిరిగి కలకత్తాలో విద్యార్థులు నిరసనోద్యమం ప్రారంభించారు. ఆ ఉద్యమంలో ముస్లింలీగ్‌కు చెందిన ఐద్యార్థులు, కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వాన గల విద్యార్థి సెడరేషన్‌, హిందూ, ముస్లింలు అన్న తేడా లేకుండా అన్ని వర్ణాల ప్రజలు ఏకమై 1946 ఫిబ్రవరి 11న బ్రవ్వాండమైన ప్రదర్శన జరిపారు. కలకత్తా విద్యార్థుల ప్రదర్శనకు బాసటగా బొంబాయిలో అసంఖ్యాకమైన విద్యార్థులు హర్తాళ్‌ జరిపారు. కలకత్తాలో ఫిబ్రవరి 12-13 తేదీలలో పోలీసులకు ప్రజలకు మథ్య కొన్నిచోట్ల, వీధి పోరాటాలు జరిగాయి. ఆ పోరాటాలలో 84 మంది దేశభక్తులు నేలకొరిగారు. 3 వందల మందికి పైగా గాయపడ్డారు. అయినా విద్యార్థుల సమ్మె 15వ తేటి వరకు కొనసాగింది.

ఇంతలో బెంగాల్‌, బొంబాయి రాష్త్రాలలో పంటలు బాగా దెబ్బతిన్నాయి. అంతటా కరువు కాటకాలు ఏర్దడ్డాయి. ప్రజలు ఆకఠి

232

బాధతో కేకలు వేస్తున్నా ప్రభుత్వం ఏమాత్రం పట్టించుకోక పోగా, అంతకుముందు రేషన్‌కార్డు మీద ఇస్తున్న ఆవార ధాన్యాల సరఫరాను మరింతగా తరించింది. దాంతో కడువు మండిన ప్రజలు అలహాబాద్‌లో 80వేల మంథితో ఒక ప్రదర్శన నిర్వహించి రేషన్‌షాపుల మీద దాడి చేశారు.

యుద్ధకాలంలో లండన్‌ నగరంలో నివశిస్తున్న ప్రతి ఒక్కరికీ రోజూ 2800 కాలరీల విలువగల ఆవోరపదార్ధాలను అందజేసిన బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం మనదేశంలోని అన్నార్తులను పట్టించుకోకపోవడం దారుణమైన పరిణామం.

నావికాదళ పోరాటం

1946 ఫిబ్రవరి 18-23 తేదీల మధ్య జరిగిన నావికాదళ తిరుగుబాటు స్వతంత్ర భారత అవతరణను త్వరితం చేసింది. నావికాదళం కూడా తమసై తిరుగుబాటు చేయడం తెల్లదొరల గుండెల్లో ఆందోళన రేకెత్తించింది. అయినా వారి దమననీతిలో ఏమాత్రం మార్చ లేదు. నావికాదళ సభ్యుల బాధల్ని పట్టించుకోకుండా, వారికి జొన్నరొట్టెలు కూడా అందించకుండా పస్తులు పెట్టింది. ఆ వార్త శరవేగంతో ముంబాయి నౌకాదళానికి చేరింది. బొంబాయి రేవులో ఎక్కడిపనులు అక్కడ స్తంభించిపోయాయి. హార్టర్‌లో నిల్చి ఉన్న సుమారు 60 ఓడల పైన కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌, కమ్యూనిస్టు పార్టీల జెండాలు రెపరెపలాడాయి. ఆ సందర్భంగా అక్కడి నౌకాదళ సభ్యులందరూ కలసి ప్రభుత్వచర్యలను ఖండిస్తూ తక్షణం సర్వీసు నిబంధనలు మార్చాలనీ, ఆంగ్లేయులు భారతీయులన్ల భేదం లేకుండా అందరికీ సమాన వసతులు కల్చించాలని, ఇండోనేషియా నుండి భారత సైనిక దళాలను వెనుకకు రప్పించాలని, డిమాండ్‌ చేస్తూ ఒక విజ్ఞాపన పత్రాన్ని ఫై అధికారులకు పంపించారు. ఈ లోగా అడ్మిరల్‌ గాడ్‌ఫ్రే

23

బాంబర్‌ విమానంలో వచ్చాడు. తక్షణం సమ్మెను విరమించకపోతే బాంబుల వరానికి గురవుతాడని హెచ్చరించాడు. అదే సమయంలో బ్రటీష యుధ్ధనౌకలను బొంబాయికి పంపుతామని పార్లమెంటులో ప్రధాని అట్లీ ప్రకటించాడు. అయినా బొంబాయి నావికాదళం ఆ బెదిరింపులను ఖాతరు చేయలేదు. వారి పోరాటాన్ని ఇతర వ్రాంతాల నాఏకాదళాలు కూడా బలపరిచాయి. క్రమక్రమంగా ఆ సమ్మె దేశంలోని ఓడరేవులన్నింటికీ వ్యాపించింది. సమ్మె చేస్తున్న నావికాదళ సభ్యులపై కాల్పులు జరిపేందుకు బ్రిటీష్‌ సైన్సంలోని బలూచ్‌ - సైనికులు, గూర్చా సైనికులు నిరాకరించారు... బాంబేలోని భారత వైమానిక దళం సమ్మెకు తన మద్దతు తెలిపింది. అదే విధంగా కలకత్తాలోని పయనీర్‌ సైనికదళాలు కూడా నానుభూతి సమ్మెను ప్రకటించాయి.

ఇదిలా ఉండగా ఫిబ్రవరి 21న హఠాత్తుగా బ్రిటీష్‌ సైనికులు నావికా సైనికులను చుట్టుముట్టాయి. బ్రిటిష్‌ సైనికుల చేతిలో అన్ని రకాల ఆయుధాలు ఉన్నాయి. కానీ నావికాదళాలకు అవేమ్‌ లేవు. అయినా వైరి వర్ణాల ఫిరంగి గుండ్లను ఎదురొడ్డి ప్రాణాలకు తెగించి పోరాడనాగాయి. ఆ ఖీకర పోరాటంలో భారత నావికాదళాలకు సానుభూతిగా దేశం మొత్తంలో హర్తాళ్‌ జరపవలసిందని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రజలకు విజ్ఞప్తి చేసింది. ఫలితంగా బాంటే నగరంలోని దుకాణాలన్న్‌ మూతబడ్డాయి.. ప్రజలంతా మూకుమ్మడిగా ఆహార పదార్థాలను నావికాదళ సభ్యులకు అందజేసారు. కలకత్తా, కరాచీ, విశాఖపట్టం, మద్రాస్‌ మొ॥ చోట్ల కూడా హర్తాళ్‌ జరిగింది. పలుచోట్ల రైల్వే కార్మికులు కూడా సమ్మెకు దిగారు. ఇంత జరుగుతూ ఉంటే బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం చేతులు ముడుచుకు కూర్చంటుందా! పెద్దసంఖ్యలో తమ సైనికులను బాంబే నగరంలో ప్రవేశపెట్టింది. ఫిబ్రవరి 22-23 తేదిలలో బొంబాయి నగరం భారతీయులకు, బ్రిటీష్‌ వారికి మధ్య

234

రణరంగంగా మారింది. ఆ సంఘటనలో ౩3౦00 మంది భారతీయులు మరణించారు. వేలాది మంది క్షతగాత్రులయ్యారు.

నావికా సైనికులు చేస్తున్న పోరాటాన్ని కమూనిస్టు పార్ట్‌ గట్టిగా సమదధ్ధించింది. కాంగ్రెస్‌లోని సోషలిస్టు నాయకులైన అచ్చుత పట్వర్థన్‌, అరుణా అసఫాల్‌ మొవారు తమ సంఘీభావాన్ని ప్రకటించారు. కానీ కాంగ్రెస్‌, ముస్లింలీగ్‌ పార్టీ నాయకులు వ్యతిరేకించారు. ముఖ్యంగా జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ఉద్రేకంతో ప్రారంభించిన హింసాయుత చర్యలు కొనసాగడం మంచిటథి కాదని ఖండించాడు. కానీ నావికా సైనికులు ప్రజానికానికి ఒక మరువరాని సందేశాన్ని పంపించారు.

మానవజాతి చరిత్రలో మా సమ్మె చిరన్మరణీయమైనది. దేశంలో తొలిసారిగా సైనిక రక్తం ప్రజల రక్తం కలసి ప్రవహించడం మేమేనాటికీ మరచిపోలేం. ప్రజలు కూడా అలాగే భావిస్తారని ఆశిస్తున్నాం!

ఎన్నికల షెడ్యూల్‌ ప్రకటన

1945 నవంబర్‌లో వ్రభుత్వం ఎన్నికల పెడ్యూల్‌ను ప్రకటించింది. దాంతో కాంగ్రెస్‌ నాయకులు తమ దృష్టిని ఎన్నికలపై కేంట్రికరించారు. కేంద్ర అసెంబ్లీకి ప్రతినిధులను ఎన్లుకునే హక్కు ధనికులకు, భూస్వాములకు, వద్భ్యావంతులకు మాత్రమే ఉండేది. వారు నూటికి ఒక శాతం మాత్రమే. రాష్ట్ర అసెంబ్లీకి ప్రతినిధులను ఎగ్గుకునే హక్కు నూటికి పదిమందికి మాత్రమే ఉండేది. నిజానికి ఈ నిబంధన ప్రజాస్వామ్యానికి ఐరుద్ధమైనది. అయినా కాంగ్రెసు నాయకులు అందుకు అంగీకరించడం, ముఫ్లింలీగ్‌కు వరంగా మారింటి. ఆ కారణంగా కేంద్ర అసెంబ్లీలో ముస్లింలకు రిజర్వు చేసిన ౩౦ సీట్లు ముస్లింలిగ్‌కే దక్కాయి. అలాగే రాష్ట్ర శాసనసభల్లో ముస్లింలకు రిజర్వు చేసిన 509 స్థానాల్లో 442 స్థానాలను గెల్బుకుంది.

235

అయినా జిన్దాకు వ్యతిరేకంగా నిలబడిన ఖిజర్‌ హయత్‌ఖాన్‌ అఖాలీదళ్‌, కాంగ్రెస్‌ సభ్యుల సహకారంతో పంజాబ్‌లో మంత్రివర్గాన్ని ఏర్ణరచగలిగాడు. అన్ఫాంలోనూ, పశ్చిమోత్తర సరిహద్దు రాష్తాలలోనూ కాంగ్రెస్‌ మంత్రి వర్ణాలేర్డడ్డాయి. సింధూ, బెంగాల్‌ రాష్ట్రాలలో ఏర్పడిన లీగ్‌ మంత్రి వర్ణాలు సహితం, యూరోపియన్‌ సభ్యుల సహకారంతోనూ, ప్రభుత్వం మద్దతుతోనూ నిలబడ గలిగాయి. అదే వయోజన ఓటింగ్‌ ద్వారా ఎన్నికలు జరిగి ఉంటే రిజర్వేషన్లు ఉన్నప్టటికీ ముస్లింలీగ్‌ ఇంతగా పుంజుకొని ఉండేది కాదని పలువురు మేధావులు అభిహవాయపడారు.

కాంగ్రెస్‌ పార్టీ బెంగాల్‌, సింధు, పంజాబ్‌ రాప్త్రాలలో తప్ట, తక్కిన అన్ని రాష్ట్ర శాసననభలలోనూ ఆధిక్యతను సంపాదించి మంత్రి వర్ణాలను ఏర్పాటు చేసింది. ఆ ఎన్నికల్లో హిందూ మహాసభ పూర్తిగా తుడిచిపెట్టుకు పోయింధి. కమ్యూనిస్టు పార్టీ బెంగాల్లో మూడు సీట్లు, మద్రాన్‌, బొంబాయి రామహ్రాలలో రెండేని నీట్టను మాత్రమే ౧లుచుకోగలిగింది. కొన్ని నియోజక వర్గాల్లో కమ్యూనిస్టు పాల్టీ కాంగ్రెస్‌కు గట్టిపోటీ ఇచ్చినా బక్క సీటు కూడా గెలువలేక పోయింది. అందుకు సర్దార్‌ పటేల్‌ ఎంతగానో సంతోషించాడు. ఇవి ఆనాటి ఎన్నికల ఫలితాలు.

బ్రిటీష్‌ మంత్రుల రాయబారం

1946 మార్చి 24వ తేది భారత నాయకులతో సంభాషణలు. జరిపేందుకు బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం తరుపున లారెన్స్‌ క్రిప్పు అలెగ్జాండర్‌ అనే ముగ్గురు కాబినేట్‌ మంత్రులు ఢిల్లీ చేరుకున్నారు. ఈలోగా వైస్రాయ్‌ వేవెల్‌ జిన్నా కోరిన విధంగా పాకిస్థాన్‌ను ముస్లింలిగ్‌కు కట్టబెట్టేందుకు ప్రణాళిక సిద్ధం చేశాడు. కానీ ఆ ప్రణాళికను కాబినెట్‌ మిషన్‌ తిరస్కరించింది.

కేంద్రంలో తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పాటు పైన, రాజ్యాంగ నిర్హయ సభలో అనుసరించ వలసిన సూత్రాల పైన చర్చలు జరిగాయి. మార్షి

236

15న కామన్స్‌ సభలో బ్రిటీష్‌ ప్రధాని అట్లి మాట్లాడుతూ “భారతదేశానికి త్వరలోనే సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్ర్యమిన్తాం! మైనార్టీ ప్రజల హక్కులను కాపాడతాం. కానీ వారు మెజార్టీ ప్రజల పురోగమనాన్ని అడ్డుకోకుండా చట్టం చేస్తాం” అని ప్రకటించాడు. ఆ ప్రకటన కాంగ్రెస్‌ నాయకులకు ఆశాకిరణం అయింటథి.

కాబినెట్‌ మిషన్‌ సభ్యులు కాంగ్రెన్‌ పార్టీకి అనుకూలంగా మారుతున్నారన్ష్న అనుమానం వైన్తాయ్‌ వేవెల్‌ అభిప్రాయపడ్డాడు. బక రోజు గాంథిజీకి స్వయంగా క్రిప్ట మంచినీళ్ళ అందివ్వడం చూశాక తనభివ్రాయం మరింత బలపడింది. అయినా కాంగ్రెస్‌ వాదులు సమైక్యంగా ఉద్యమిస్తే దాన్ని అణచడం బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వానికి సాధ్యం కాదని వేవెల్‌ ఒక జర్జ్షల్‌లో ప్రకటించాడు.

అదే సందర్ధంలో మలబార్‌, ఢాకా, బీవోర్‌, ఢిల్లీ, అండమాన్‌ టివుల్లోని పోలీసులు సమ్మె చేసారు. వారితోపాటు రైల్వే వర్కర్లు, పోస్టల్‌ వర్కర్లు కూడా సమ్మెకు దిగారు. ఆ సమ్మె న్యాయసమ్మతం కాదని జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ఖండించాడు. ఢిల్లీలో విద్ముత్‌శాఖ ఉదోగులు చేస్తున్న సమ్మెను అణచేందుకు బ్రిటీష్‌ సైనికులను పిలిపించాలని శరత్‌చంద్రబోన్‌ ఒక ప్రకటన చేసాడు. ఆ ప్రకటన చూసి వైస్రాయ్‌ వేవెల్‌ ఆశ్చర్యపోయాడు. కాంగ్రెస్‌ నాయకుల విచక్షణా జ్ఞానం ఎంత మిలువైనదో వేవెల్‌ గ్రహించాడు.

1946 జూలై 10వ తేది నెహ్రూ భారతదేశ స్వాతంత్రాన్ని గురించి అటు వైస్రాయ్‌ ఇటు మున్లింలీగ్‌ ఆలోచిన్తున్న విధంగా నేను ఆలోచించడం లేదు. “కాంగ్రెన్‌ పార్టీ అభిమతం ఏదో బక విధంగా స్వాతంత్రాన్లి సంపాదించడం కాదు. విదేశీ పలుకుబడికి తలవంచని స్వాతంత్రాన్ని కాంగ్రెస్‌ పార్టీ అభిలపిస్తుంది. అవసరమైతే బ్రిటన్‌తో తెగదెంపులు చేసుకొని, భారత రిపబ్లిక్‌ను న్థాపించుకోగల శక్తి మాకుంది” అని విలేఖరుల సమావేశంలో ప్రకటించాడు. ఈ

237

సందర్ధంగా ఐలేఖరులడిగిన ప్రశ్షలకు జవాబు చెప్తూ, “మాకు సమ్మతం కాని ఏ ఒడంబడికను మేం అంగీకరించం. రాజ్యాంగ పరిషత్తులో చేరేందుకు మేం అంగీకరించినప్టటికీ, కాబినెట్‌ మిషన్‌ పథకంలో అవనరవ్షైన మార్చులు, చేర్చులూ చేనంకోవడానికి మాకు హక్కుండాలి అని చెప్పాడు.

నెహ్రూ వ్యాఖ్యలు మాకు ఆమోదయోగ్శంగా లేవు. వారి అభిప్రాయం ప్రకారమైతే రాజ్యాంగ పరిషత్తులో కాంగ్రెన్‌కే పూర్తి మెజారిటీ ఉంటుంది. కాబట్టి మిషన్‌ పథకాలను కాంగ్రెస్‌ మార్షివేసే ప్రమాదముంధి. ఆ కారణంగా హిందువుల నియంతృత్వం క్రింద ముస్లింలు బ్రతకవలసి వస్తుంది అని జిన్నా ప్రకటించడమే కాకుండా బ్రిటీష్‌ వ్రభుత్వం మున్సింలకు ఇచ్చిన బిరుదాులన్నింటినీ తృజంచవలసిందిగా ఆదేశించాడు. అంతేకాదు తాము కోరుతున్న పాకిస్థాన్‌ నిర్వాణం కోసం 1946 ఆగస్టు 1 6న తేది ప్రతృక్ష కార్భాచరణకు పూనుకోవలసిందిగా విజ్ఞప్తి చేసాడు.

ఈలోగా కేంద్రంలో తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసేందుకు వేవెల్‌ ప్రయత్నించాడు. ఆ ప్రభుత్వంలో కాంగ్రెన్‌ తరువున అయిదుగురు హిందువులు, లీగ్‌ తరుపున ఐదుగురు ముస్లింలు, పెడ్యూల్డ్‌ కులాల తరుపున ఒకరు, సిక్కు జాతీయుల తరుపున ఒకరు ఉండాలని జిన్నా పట్టుబట్టాడు. కాంగ్రెన్‌ దానిని తిరస్కరించింది. అందువల్ల వేవెల్‌ ప్రయత్తం విఫలమైంది. వేవెల్‌ అంతర్మథనంలో పడ్డాడు. చివరకు ఒక నిర్ణయానికొచ్చి భారత రాజ్వాంగ కార్భదర్శికొక లేఖ రాశాడు. ఆ లేఖలో ప్రస్తుత పరిస్థితులను బట్టి మనం కాంగ్రెన్‌ను నిర్లక్ష్యం చేస్తే ఆ పార్టీ తిరిగి సమ్మెను ఉధ్యతం చేసే అవకాశం ఉంటి. కాబట్టి ప్రభుత్వ బాధ్యతలను కాంగ్రెన్‌పార్టీకే అప్పజెష్టడం మంచిది. దేశంలో అరాచక శక్తులను అణచివేయగల సామర్థ్యం కాంగ్రెస్‌ పార్టీకే ఉంది. దానితో పాటు గూఢచారి శాఖ డైరెక్టర్‌ కూడా కేంద్రంలో

238

బాధ్యతాయుతమైన ప్రభుత్వం ఏర్దడకపోతే కార్మిక వర్లపోరాటం తిరిగి ప్రారంభం కావచ్చు అని ఒక రిపోర్ట్‌ ప్రభుత్వానికి పంపాడు.

ఆగస్టు 16వ తేదీనే కలకత్తాలో మత ఘర్షణలు చెలరేగాయి. ఆ ఘర్షణలో హిందూ - ముస్లింల మధ్య విభేదాలు తీవ్రరూపం దాత్హాయి. కలకత్తా నగరం మూడు రోజుల రణరంగంగా మారింది. అయినా ఆనాటి బెంగాల్‌ ప్రధాని సుహ్రవల్టీ - ముస్లింలకు అండగా నిలిచాడు. దాంతో ముస్లింలు మరీ రెచ్చిపోయి హిందువులపై దాడిని మరింత ఉధృతం చేసారు. ఏమైతేనేం ఆదాడిలో ఇరువర్ణాల వారు కలసి నాలుగువేల మందికి పైగా మరణించారు. సుమారు 10 వేల మంటి గాయపడ్డారు. కలకత్తాలో జరుగుతున్న సంఖుటనలు ఎప్పటికప్పడు బాంబేకి చేరుతున్నాయి. బాంబేనగరంలో హిందూ ముస్సింలు ప్రత్యక్ష ఘర్షణలకు దిగకపోయినా చాటుమాటుగా ఇరువరాలు ఒకరినొకరు చంపుకోసాగారు. అలా హతులైన వారిలో 162 మంది హిందువులు, 158 మంది ముస్లింలు నేలకొరిగారు. ఆ పరిస్థితుల్లో అక్కడి ఠాంగ్రెన్‌ ప్రభుత్వం జోక్కం చేసుకొని ఆ ఘాతుకాన్ని అణచివేసింది.

కేంద్రంలో తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పాట్లపై చర్చించేందుకు గాంథిజీ, నెహ్రూ, వైస్రాయ్‌ వేవెల్‌తో సమావేశమయ్యారు. ఆ సమావేశంలో ముస్లింలీగ్‌ ప్రతిపాదనలను మనం అంగీకరించకపోతే రాజ్ళాంగసభను పర్హాటు చేయడంలో అనేక చిక్కులను ఎదుర్కోవలసి వస్తుందని వేవెల్‌ సున్నితంగా తెలియజేశాడు. వెంటనే గాంధీజీ జోక్యం చేసుకొని మిష్టర్‌ వేవెల్‌ మేము సోళ్టర్సుం కాకపోవచ్చు న్యాయశాస్త్రంలో మేము మీ అంత నిపుణులం కాకపోవచ్చు. కాన్‌ పరిస్థితులను ఆకళింపు చేసుకోవడంలో మీకంటే తీసిపోమని దెప్పిపొడిచాడు. గత్యంతరం లేని స్థితిలో కేంద్రంలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ఉపప్రథానిగా 1946 సెప్టెంబర్‌ 2వ తేదీన తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్చ్హాటు చేయడం జరిగింది. అప్పుడు కూడా నెహ్రూ ముస్లింలీగ్‌ ప్రతిపాదనలను

239

వ్యతిరేకించాడు. అవసరమై కాబినెట్‌ మిషన్‌ నూచించిన విధంగా ఆ విషయాన్ని ఫెడరల్‌ కోర్టుకు నివేదించగలమని హోమీ ఇచ్చాడు.

అదే సమయంలో జీహారు రైతులు మూకుమ్మడిగా ముస్లింలపై దాడిచేసి 7వేల మందికి పైగా హతమార్చారు. ఆ సంఘటన నెహ్రూని కలవరపరచింది. గాంధీజీ ఆ సందర్భంగా మత విద్వేషాలను, దేశవిభజనను అరికట్టేందుకు ముస్తింలీగ్‌తో ఒక బడంబడిక చేసుకోవలసిందిగా కాంగ్రెన్‌ నాయకులకు సలహా ఇచ్చారు. కాంగ్రెస్‌ అందుకు అంగీకరించింది. మీ పార్టీ కూడా ప్రభుత్వంలో పాలుపంచుకునేందుకు ఇది అనువైన సమయమని వేవెల్‌ జన్హాను కోరాడు. ఫలితంగా 1946 అక్టోబర్‌ 26న లీగ్‌ ప్రతినిధులు తాత్కాలిక కేంద్ర ప్రభుత్వంలో చేరారు. కానీ ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ పిలుపును జిన్నా వటిలిపెట్టలేదు. ముఫ్లెంలీగ్‌ తీర్మానాన్ని ఉపసంహరించుకునేందుకు కూడా అంగీకరించలేదు. అంతే కాకుండా ప్రభుత్వంలో చేరిన ముస్తింలీగ్‌ సభ్యులు అడుగడుగునా నెహ్రూను అడ్డుకోనాగారు. ఆ కారణంగా హిందూ, ముస్సింల మధ్య సమన్వయం మరింత లోపించింది.

అప్పటికే బెంగాల్‌ రాష్త్ర కిసాన్‌ సభ కౌలుదార్ల ఉద్యమం ప్రారంభించింది. ఆ ఉద్యమానికి కమ్వూనిస్తు పాల్టీ వెన్నుదన్నుగా రిరిచింది. పండిన పంటలో మూడింట రండు వంతులు కొలుదార్లకు దక్కాలని, కమ్యూనిస్టు పార్ట్‌ గట్టిగా వాదించింది. కమ్యూనిస్టుల సహకారంతో నవంబర్‌ నాటికి ఉదృ్యమం మరింత బలపడింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలతో వాటు థిద్యార్థి సంఘాలు కూడ కౌలుదార్ల పక్షాన నిలిచాయి. పోలీసులకు ఉద్యమకారులకు మథ్య జరిగిన వొరాటంలో కమ్యూనిస్టుల అండ ఉండి కూడా పోలీసుదాడుల నెదుర్కోగల ఆయుధ సంపత్తి ఉద్యమకారులకు లేకపోవడంతో సుమారు 50 మంది తమ ప్రాణాలు కోల్పోయారు. అంతటితో ఆ ఉద్యమం తెరమరురైంది.

240

ఆంధ్రదేశంలో పోరాటాలు

ఆ సమయంలో ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్త్రంలో ఆంధ్రకేసరి ప్రకాశం పంతులుగారు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నాడు. ఆయన హయాంలోనే రైతుల కౌలుదార్ల రక్షణ చట్టాన్ని అటవ్‌ భూముల పరిరక్షణ కోసం మరో చట్టాన్ని తీసుకొచ్చాడు. కానీ ఆ రెండు చట్టాల వల్ల కూడా సామాన్యరైతులు, కార్షికులు ఆశించిన ప్రయోజనం కలగలేదు. పలుచోట్ల రైతు కార్మికుల పోరాటాలు మరింత ఎక్కువయ్యాయి. అనేక ఎస్టేట్లలో రైతులు శిస్తులు చెల్లించడం మానివేసారు. ప్రభుత్వం ఆ ఉధ్యతిని తట్టుకొనేందుకు 144 సెక్షన్‌ విధించింది. అంతేగాక వేలాదిమంటి రైతులపై తప్పడు కేసులు బనాయించి నానారకాలుగా హెంసించారు. చల్లపల్లి సంస్థానంలో నలుగురిని, బుళ్చంపేట సంన్థానంలో ఐదుగురిని పోలీసులు కర్కశంగా కాల్చి చంపారు. దాంతో జమీందార్‌ వ్యవస్థను రద్దుచేయాలనే ఉద్యమం బలపడింది. అదే సమయంలో తమిళనాడులో కౌలుదార్ల పోరాటం, మలబార్‌లో రైతుల పోరాటాలు ఉవ్వెత్తున లేచాయి.

ఆంధ్ర కమ్యూనిస్టు నాయకుల అండదండలతో తెలంగాణ కమ్యూనిస్టులు జాగీర్జార్ల ఘాతుక చర్యలకు, నిజాం ఫ్యూడల్‌ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం ప్రారంభించారు. తత్సలితంగా అనేకమంది కమ్యూనిస్టు నాయకులను బంధించి జైళ్టలో పెట్టారు. మిగిలిన నాయకులు రహస్యంగా ఉంటూనే ఉద్యమాన్ని నడిపారు.

కార్మిక సమ్మెలు

1947 జనవరి 21న కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వాన కలకత్తాలో ప్రారంభమైన '“ట్రామ్‌ వే వర్కర్ల సమ్మె నిరాటంకంగా 85 రోజులు జరిగింది. ఆ సమ్మెను హిందువులు, ముస్లింలు కూడా

241

బలపరచడంతో విజయవంతమైంది. దాంతో అనేక సంస్ధల్లో పనిజేస్తున్న ఇతర కార్షికులు కూడా సమ్మె ప్రారంభించారు. కాన్సూర్‌లో లక్షమంది జౌళి మిల్లుల కార్షికులు సమ్మె చేశారు. కరాచి, గోల్డెన్‌దాక్‌, కోయంబత్తూర్‌ మొ॥న పట్టణాల్లో కూడా సమ్మెలు మొదలయ్యాయి. ఆ సమ్మెలను అణచేందుకు అనేక చోట్ల వాశీసులు కాల్పులు జరిపారు. ఆ కాల్పుల్లో కార్మికుల రక్తం కాల్వలై పారింది.

లీగ్‌ మంత్రుల సహాయ నిరాకరణ

ఖవిధ మతాలకు చెందిన ప్రజలు తమ హక్కుల కోసం కలిసి పోరాడుతుంటే, వివిధ పార్టీల నాయకులు రాజకీయ చదరంగంలో ఎత్తుకు పై ఎత్తు వేయడంలో నిమగ్నమయ్యారు. ఇక్కడ మరోమాట చెప్పాలి; 1946 డిశంబర్‌ 9న రాజ్బాంగ పరిషత్‌ సమావేశం జరిగింది. ఆ నమావేశానికి మున్మింలీగ్‌ నభ్యూలు హోజరు కాలేదా. రాజ్యాంగపరిషత్‌ అధృక్షునిగా డా| రాజేంద్ర ప్రసాద్‌ను ఎన్నుకున్నారు. ప్రతి పౌరుడికి ప్రాథమిక హక్కు కల్పించడం, మైనార్టీలకు రక్షణ కల్పించడం మొ॥న అంశాలపై బక నివేదికను రూపొందించేందుకు కమిటీని నియమించారు.

ఆ తర్వాత అప్పటి ఆర్థికమంత్రి 'లియాకత్‌ ఆలీఖాన్‌' బడా వ్యాపారుల మీద విపరీతంగా పనులు వేస్తూ తయారు చేసిన బడ్జెట్‌ను 1947 ఫిబ్రవరిలో ప్రవేశపెట్టాడు. అందులోనూ ఒక ఎత్తుగడ ఉంది. ఆ బడ్జెట్‌ను కాంగ్రెన్‌వాదులు బలపరిస్తే పెట్టుబడిదారులు కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకమయ్యే అవకాశముంది. అలా జరగాలన్లదే వైస్తాయ్‌ వేవెల్‌ ఆకాంక్ష

ఆ నమయంలో మతకలహాలను అరికట్టేందుకు, దేశ సమగ్రతను కాపాడేందుకు, ఉత్తర భారత దేశంలో పాదయాత్ర చేస్తున్న గాంధీజీ వైనాయ్‌ వేవెల్‌కు ఇలా తెలియజేసాడు. దేశ విభజగు కోసం

242

పట్టుబడుతున్న జిన్నాను ప్రధానమంత్రిని చేస్తే, దేశ విభజన ప్రమాదం తప్పిపోతుందని మెజార్టీ ప్రజల హక్కుల రక్షణ కోనం మీరు మరికొంతకాలం వైన్రాయ్‌గా కొననాగాలని నూచించారు. కానీ గాంధీజీ సూచన చాలా సాహసంతో కూడుకున్లదని ఆ కారణంగా అమీతుమీ తేల్చకునేందుకు నెహ్రూ, పటేల్‌ సిద్ధమయ్యారు.

రాజ్యాంగ పరిషత్తు సమావేశాలకు ముస్లింలీగ్‌ హోజరు కానందున తాత్కాలిక ప్రభుత్వం నుండి లీగ్‌ ప్రతినిధులు తప్పకోవాలని నెహ్రూ కోరాడు. ఆ తర్వాత అన్ని విషయాలు కూలంకషంగా చర్చించేందుకు నెహ్రూ, జిన్నా బలదేవ్‌సింగ్‌తో పాటు వేవెల్‌ను లండన్‌ రావల్సిందింగా బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం కోరింది. ఆ మేరకు పై నలుగురూ లండన్‌ వెళ్ళారు. ఆ చర్జల్లో బ్రిటీష్‌ మంత్రులు జిన్నా వైపు మొగ్గారు. కాంగ్రెస్‌ - ముఫ్లింలీగ్‌ల మధ్య సమన్వయం లోపించినప్పుడు దేశ విభజన మూలంగా కలిగే ప్రమాదమేమీ ఉండదని ప్రతిపాదించారు. ఆ ప్రతిపాదనను వ్యతిరేకిస్తూ నెహ్రూతో పాటు ఇతర మంత్రులు కూడా రాజీనామా చేశారు. బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వానికి ఇదొక చిక్కు సమస్యగా తయారైంది.

తాత్కాలిక మంత్రివర్గం నుండి లీగ్‌ సభ్యులను తొలగించినా, కాంగ్రెన్‌ వారి రాజీనామాలు ఆమోదించినా, కాంగ్రెన్‌ వారి రాజీనామాలు ఆమోదించినా తీవ్రపరిణామాలు ఎదుర్కోవలసి వస్తుందని బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం భావించింది. అందువల్ల 1947 ఫిబ్రవరి 20న బ్రిటీష్‌ ప్రధాని అట్లీ కామన్స్‌ సభలో ప్రసంగిస్తూ 1948 జూన్‌లోగా బ్రిటన్‌ భారతదేశానికి న్వాతంత్త్రృమస్తుందని ప్రకటించాడు.

ప్రస్తుతం భారతదేశంలో ఉన్న పరిస్థితుల దృష్ట్యా అంతకాలం మన ప్రభుత్వం పెత్తనం చెలాయించడం సాధ్యం కాదని క్రిస్స అన్నాడు. “ఇండియాలో మరికొంతకాలం మనం ఉనికిని కాపాడుకోవాలంటే 5 లక్షల బ్రిటీష్‌ సోబ్టిర్లు కావాలని” లండన్‌ డెయిలీ మెయిల్‌ పత్రిక

243

రాసింది. ప్రపంచ ప్రజాభివాయం బ్రిటన్‌కు వ్యతిరేకంగా ఉందని అందువల్ల భారతదేశానికి తక్షణం స్వాతంత్రం ఇవ్వాలని సోవియట్‌ విదేశాంగ మంత్రి మాలటోవ్‌ ఐక్కరాజ్బ సమితిలో రెండుమార్లు వాభించాడు. ఇలా నలువైపుల నుండి వస్తున్న వత్తిడి మూలంగా ఇండియా నుండి వైదొలగడానికి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం సిద్ధమైంది. అట్లీ ప్రకటనలో కూడా చిత్తశుద్ధిలేదు. ఎందుకనగా బ్రిటీష్‌ ఇండియా అధికారాలను భారతీయులకు బదిలీ చేయుగానే న్వతంత్ర సంన్థానాలపై చక్రవర్తికి గల అధికారాలు రద్దవుతాయి. అలా కావడం అట్లికి ఇష్టంలేదు. అందుచేత పాకిస్థాన్‌ విభజనతో పాటు భారతదేశాన్ని ముక్కలు ముక్కలుగా విభజించవచ్చని అట్లీ వ్యూహం పన్నాడు.

అట్లీ ప్రకటనలోని కుటిలనీతిని కాంగ్రెస్‌ నాయకులు గుర్తించి కూడా ఆ పరిస్థితుల్లో ముందు బ్రిటీష్‌ పాలనకు చరమగీతం పాడాలన్న ఉద్దేశంతో రాజీమార్డ్దాన్ని అనుసరించారు. ఇంతలో లాహోర్‌, అమ్మతసర్‌, ముల్తాన్‌, రావల్చిండి మొ చోట్ల మతకలహాలు చెలరేగాయి. దాని మూలంగా 1947 ఆగస్టు 15 నాటికి 5 వేలమంది హిందువులు, సిక్కులు హత్సకు గురయ్సారు. అందుకు ప్రతీకారంగా అమ్మత్‌సర్‌లోని ముస్లిములను కొందరిని సిక్కులు హతమార్దారు. మతకలహాలు దేశవిభజనకు సాధనాలుగా ముస్లింలీగ్‌ నాయకులు ఉపయోదించు కున్నారు. మతకలహాలు మానవజాతి మనుగడకే ప్రమాదహేతువులని భావించిన గాంభిజ వాటిని నినారించేందాకు శతవిధాలా ప్రయత్నించాడు.

త్వరలో స్వాతంత్ర్యం సిద్ధిస్తుందన్న నమ్మకం కలిగిన వెంటనే గాంధీజీ అభివ్రాయాలకు నెహ్రూ, పటేల్‌ అభివప్రాయాలకు పొంతన లేకుండా పోయింటి. ఎందుకనగా “అవసరమైతే దేశ నాయకత్వాన్ని జిన్నాకి అష్టగించయినా దేశ విభజన జరగకుండా చూడాలని గాంధీజీ అభివ్రాయపడ్డాడు. అందుకు నెహ్రూ, పటేల్‌ అంగీకరించలేదు. అయినా గాంథిజీ్‌ తన అహింనా సిద్ధాంతాన్ని విడనాడకుండా

244

మతకలహాలను ఆసేందుకు పాదయాత్ర ప్రారంభించాడు. ఆ యాత్రలో ఖాగంగా ముందు కలకత్తా వెళ్ళాడు. గాంథిజీ రాకతో కలకత్తాలో మతకలవోలు సమసిపోయాయి. జక్క కలకత్తాలోనే కాకుండా ఢిల్లీ జీవార్‌, నాకాల్‌లో కూడా గాంథీజ పాదయాత్ర సాగించాడు. ఆయన వాదం మోపిన ప్రతిచోటా మతకలహాలు మచ్చుకు కూడా లేకుండా వోయాయి.

1947 మార్చి 24న మౌంట్‌బాటెన్‌ వైన్రాయి వదవిని స్వీకరించగానే మొట్టమొదట గాంధీజీని కలుసుకోవాలనుకున్నాడు. మార్చి ౩1 నాటికి పాదయాత్ర నుండి గాంథీజు ఢిల్లీకి తిరిగి వచ్చారు. వెంటనే అబుల్‌కలాం ఆజాద్‌ వెళ్టి గాంథీని కలిశాడు. దేశవభజన జరిగే ప్రమాదం దగ్గర పడుతున్నదని తన ఆందోళనను ఆయనకు తెలియజేశాడు. దానికి జవాబుగా “దేశ విభజనకు కాంగ్రెస్‌ అంగీకరిస్తే అది నా మృతదేహం మీదుగా జరగుతుంధి” అని వోమీ ఇచ్చాడు. ఆ తరువాత మౌంట్‌బాటెన్‌ గాంథిజీని స్వయంగా కలుసుకున్నాడు. వారిరువురు మూడురోజుల పాటు దేశకాల పరిస్థితులపై సమాలోచనలు జరివారు. అప్పటికే సర్దార్‌ పటేల్‌ దేశవిభజన అంగీకరించేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. నెహ్రూ ఆయన్ని అనుసరించాడు. అదే నందర్భంలో అవ్ప్చటి కాంగ్రెన్‌ అధ్యక్షులు క్యవలానీ “న్యాయసమ్మతంగా పంజాబ్‌, బెంగాల్‌ రాష్త్రాలను విభజిస్తే మేము పోరాటాలకి విగకుండా పాకిస్థాన్‌ ఏర్హాటుకు అంగీకరిస్తాం” అని మౌంట్‌బాటెన్‌కు తెలియజేసాడు. రామ్‌, రహీమ్‌ ఒక్కడేనని గాంధీజీ నమ్మకం. హిందువులు, ముస్లిములు అన్షదమ్ములవలి జీవించాలనేదే ఆయగు కోరిక.

1947 జనవరిలో భారత రాజ్బాంగ కార్యదర్శి కె.వి.పి. మనన్‌ చేసిన నూచన మేరకు సంభాషణలు వ్రారంభమయ్య్హాయి. సంపూర్ణ స్వాతంత్ర తీర్మానమున్నప్టటికీ, ప్రస్తుత పరిస్థితిలో అధినివేశ ప్రతిపత్తి

245

శుబయిం ఆలోచించదగినదేనని సర్దార్‌ పటేల్‌ భావించాడు. వెంటనే సభాషణలు ఊపందుకున్నాయి. నిర్ణయాలు నిమిషాల మీద జరిదివోయాయి. దేశ విభజనతో వాటు బెంగాల్‌ పంజాబ్‌ రామ్ర్రాల విభజనను అంగీకరించారు. ఇండియాకు, పాకిస్థాన్‌కు అధినివేశ ప్రతిపత్తినివ్వాలని నిర్ణయించారు. కానీ తూర్పు, పశ్చిమ పాకిస్థాన్‌లను కలిపేందుకు ఎనిమిదివందల మైళ్ళ పొడవున కారిడరును ఏర్పాటు చేయాలని జినా కోరిన కోర్కెను తిరస్కరించారు. స్వతంత్ర సంస్థానాలు ఇండియాలోగానీి, పాకిన్ధాన్‌లోగాని చేరవచ్చని అంగీకరించారు. బెంగాల్‌ విభజన విషయంలో ముస్తిములు ఆందోళన చెందారు. రాష్ట్ర విభజన జరిగితే తూర్పు బెంగాల్‌ బలహీనపడుతుంది. కాబట్టి బెంగాల్‌ రాష్ట్రాన్ని యథాతథంగా ఉండనివ్వాలని బెంగాల్‌ ముస్లిమ్‌ నాయకులు సుహ్రవర్డీ, అబుల్‌ హషీమ్‌ మొ॥న వారు కోరారు. బెంగాల్‌ను విభజిస్తే రెండు రాష్ట్రాలేర్జడతాయి. అవి ఇండియాలో ఉండాలా? పాకిన్థానలో చేరాలా? అని నిర్ణయించే హక్కు ఆ రాష్త్రాల శాసనసభ్యులకు మాత్రమే ఉంటుంది. అంతేగాని, స్వతంత్రంగా ఉండే హక్కు ఏ రామ్హ్రానికి ఉండదని తీర్మానించారు. ఆ తీర్మానాన్ని జిన్నా వ్యతిరేకించడంతో పాటు ప్రజాభివ్రాయాన్ని కూడా సేకరించాలని _వట్టుబట్టాడు. జిన్నా అభిప్రాయాన్ని కాంగ్రెన్‌ నాయకులు వ్యతిరేకించారు. కానీ జన్నా తాననుకున్న విధంగానే జరగాలని మొండికేశాడు. ఆ సమస్మపైన తాము కూడా మొండిగా వృవహరించి అనలు విషయాన్ని పక్కదారి పట్టించడం ఇష్టంలేక కాంగ్రెన్‌ నాయకులు బప్పకున్నారు. అలా రూవొందిన పథకాన్ని జూన్‌ 2న జరిగిన సమావేశంలో కాంగ్రెస్‌ - సిక్కు నాయకులామోదించారు. ముస్లింలీగ్‌ కూడ తన ఆమోదాన్ని తెలిపింది. జూన్‌ 15న ఎ.ఐసి.సి. సమావేశం జరిగింది. అందులో జూన్‌ 3వ తేటీ ప్రతిపాదనను అంగీకరిస్తే ఇండియా 246

ముక్కలుచెక్కలవుతుంది. కాన్‌ ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో మరోమార్లం లేదని తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. ఆ తీర్మానానికి అనుకూలంగా 157 మంది వృతిరేకంగా 29 మంది ఏటు వేసారు. కానీ ఆ తీర్మానం అమలు జరిగితే రెండు దేశాలలోని హిందువులు, ముస్లిములు సంఘీభావంతో న్యవహరించడం సాధ్యం కాదని గాంథీజీ హెచ్చరించాడు. అయినా జూలై 18వ తేది బ్రిటీష్‌ పార్లమెంటు సమావేశంలో “భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం"ను ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించడం జరిగింది. ఆ చట్టం మేరకు 1947 ఆగస్టు 15వ తేది న్వాతంత్త్య భానూదయం అయింది. దేశమంతటా ఆనందోకత్ళవాలు వెల్లువెత్తాయి. ఎర్రకోటపై ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ జాతీయ జెండాను ఆవివ్కరించారు. ఆ నందర్భంగా నెవ్రూ భారత ప్రజానీకాన్ని ఉద్దేశించి చేనిన మహోపన్యాసం చారిత్రాత్మకమైంది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చేనాటికి కాశ్మీర్‌, జునాఘడ్‌, హైదరాబాద్‌ తప్ట తక్కిన సంన్థానాలన్లీ ఇండియాలో విలీనమై, రక్షణ విదేశాంగ విధానం, కమ్యూనికేషన్లపైన అధికారాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి అప్పగించేందుకు అంగీకరించాయి. దేశానికి స్వాతంత్రం సిద్ధించేనాటికి ఇండియాలో చిన్నా పెద్ద సంస్థానాలు 565 ఉన్నాయి. దేశ వైశాల్యంలో 48 శాతాన్ని అవి ఆక్రమించి ఉన్నాయి. దేశజనాభాలో దాదాపు 25 శాతం ప్రజలు సంన్థానాథిశుల ఏలుబడిలో ఉన్నారు. సంన్థానాథీశులు బ్రిటీష్‌ నార్వభౌమాధికారం రద్దు అయింది గనక తాము స్వతంత్రంగా సంన్గానాలను పాలించవచ్చునని ఉవ్విళ్ళూరారు. కానీ ఆనాటి దేశకాల పరిస్థితులను బట్టి తమ భవివ్యత్తు ఏమౌతుందోనని ఆందోళన చెందసాగారు. ఆ సందర్ధంగా సమైక్య నవభారత నిర్మాత పటేల్‌ ఒక ప్రకటన చేస్తూ సంన్థానాథీశులకు మేము ఐరోభులం కాము. వారి ఏలుబడిలో ఉన్ల ప్రజలు కూడా సుఖశాంతులతో జీవించాలన్లదే మా కోరిక అన్నాడు. 247

అలా ప్రకటించడంతో పాటు ఆ 565 మంది సంన్థానాథిశులను నయానా, భయానా రాబోయే పరిణామాలను తెలియజేసి, మీ సంన్థానాలను న్వాథినం చేనుకున్తంత మాత్రాన మీ రాచరికపు హోదాలకు అనుగుణంగా ప్రతి సంవత్సరం మకు రాజభరణాలను అందజేయడం జరుగుతుందని వోమీ ఇచ్చాడు. ఆ తర్వాత ఏ విధమైన వత్తిడి లేకుండానే కాశ్మీర్‌ సంస్థానం విలీనానికి అంగీకరించింది. ఇక మిగిలింది జునాఘడ్‌, హైదరాబాద్‌ సంన్థానాలు. ఇవి రెండూ కూడా నవాబుల ఏలుబడిలో ఉన్నవే. ఆ సంన్థానాథీశులు భారతదేశంలో ఐల్‌నం కావడాన్ని వ్యతిరేకించారు. టింతో పాటు తమవి స్వతంత్రరాజ్యాలుగా ప్రకటించుకున్నారు. నైజాం నవాబ్‌ ఐతే తమ ప్రభుత్వంలో విదేశాంగ శాఖమంత్రిని కూడా నియమించుకున్నాడు.

ఇక మంచి మార్గంతో ఆ సంన్థానాథీశులను ఒప్పించడం సాథ్యంకాదను నిర్ణయానికి వచ్చిన సర్ధార్‌ వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ వెంటనే ఒక సాహసోపేతమైన నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. దాని పర్యవసానమే 'సైనికచర్చ: జునాఘడ్‌ సైనిక చర్భలను పెద్దగా ప్రతిఘటించకపోయినా నైజాం నవాబు మాత్రం తన సైన్సంతో ఐదురోజులు హోరాహోలఠిగా పోరాడారు. కాని తన ప్రయత్త్సం ఇక ఫలించదని భారత ప్రభుత్వానికి లొంగిపోయాడు. ఆ రకంగా సమైక్స నవభారత నిర్హాత అన్సనానుడిని 'పటేలొ సార్ధకం చేసుకున్నాడు. ఇక్కడ మరో విషయం ప్రస్తావించాలి.

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ సమయంలోనే సర్దార్‌ వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ గువ భారతావనికి వ్రధాని కావాలని ఆకాక్షించాడు. కానీ మవాోత్తాగాంధి తన రాజకీయ వారసుడు పండిట్‌ నెహ్రూ అని ముందుగానే ప్రకటించాడు. ఆ మేరకు తొలి ప్రధానిగా దేశానికి సేవజేసీ అద్యష్టం నెహ్రూకి కలిగింది. గాంథీజీ మీద తనకున్న పూజ్యభావం కొద్ది సర్దార్‌ వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ నెహ్రూ నాయకత్వానికి తలొగ్లినా

248

అంతర్గతంగా మాత్రం తాను ప్రధానిని కాలేకపోయానన్న బాధ వేధిస్తూనే వుంది. నెహ్రూ అది గమనించాడు. వెంటనే పటేల్‌తో సమావేశమై నేను గాంథిజీ ఆదేశం మేరకు ఈ బాధ్యతను స్వీకరించానే గాని, ఆ పదవి మీకు దక్కనీయకూడదని కాదు. ఇద్దరం కూడా గాంథిజీ శిష్కులం. అందుచేత వారి అభిప్రాయానికి అనుగుణంగా ఇద్దరం కలసి దేశసాభాగ్దానికి వపాటుపడదాం! అని వక్కాణించాడు. పటేల్‌ నెహ్రూ జొన్నత్యాన్లి దూరద్యప్టిని అర్థం చేసుకొని అందుకు అంగీకరించాడు.

ఆ రోజుల్లో జాతీయనాయకులు భేదాభిప్రాయాలను మరచి దేశం కోసం ఎలా పాటుబడ్డారో తెలుసుకోవడానికి ఈ సంఘటన జక చక్కటి ఉదాహరణ.

గాంధీజీ హత్య

జీవిత సర్వస్వాన్ని దేశ స్వాతంత్రం కోసం పాంగా బడ్డి అహింసా సిద్ధాంతమే ఆయుధంగా బ్రిటీష్‌ వారితో పోరాడి విజయం నాథించి ప్రవంచ చరిత్రలోనే నరిక్రొత్త అధ్యాళూగికీ శ్రీకారం చుట్టిన మహానుభావుడు గాంధీజీ జాతిపితగొ దేశ తేజలందరి చేత నీరాజనాలందుకొన్న ఆ మహభీయుడు 1948 జనవరి 3౦న బక మతోన్మాది తుపాకి గుండ్లకు బలికావడం భారతీయులు సిగ్గుతో తలదించుకోవలసిన సంఘటన.

సకల జగత్తుకు శాంతి నందేశమిళిన కర్త గురికావడం కటిక బండలకు కూడా కన్నీరు ౯౫ గాంథిజ్‌ థు సిద్ధాంతోల్ల కోసం సరితపించొడో ఆ సిద్ధాంతాలను యీనాటి నాయకుక€ు 'వాటిస్తున్నారో! అంటే లేదు అని ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు.

249

పార్ట్‌లు వేరైనా ప్రస్తుతం ప్రతిపార్టీ లక్ష్యం అధికార దాహం. ఎన్ని రంగులు మారైనా సరే అధికార పీఠం అథధిస్టించడమే ప్రతి నాయకుడి ధ్యేయం. అందుకనుగుణంగా ఎత్తుకు పై ఎత్తులేస్తూ ప్రజలను మభ్యసెడుతున్నారు.

మంచి, చెడు అనేవి అనాభ నుండి లోకంలో ఉన్నవే. ఆనాటి జాతీయ నాయకుల్లో కూడా కొందరు స్వార్ధపరులు లేకపోలేదు. ఐతే వాళ్ళు తులసివనంలో గంజాయి మొక్కల్లాంటివారు. అలాగే నేటి నాయకుల్లో అందరూ అవినీతిపరులని చెప్టలేం. ఇప్పడు కూడా నిజాయితీకి మారుపేరైన నేతలు కొందరున్నారు. కానీ వారు గంజాయివనంలో తులసి మొక్కలాంటివారు. ప్రజలు తలచుకుంటే పంటచేలో కలుపు మొక్కలను పరిపారేసినంత సులువుగా ఈ గంజాయి మొక్కలను ఏరిపారేయనవచ్చు.

ఖారత రాజ్యాంగం రాబోయే పరిణామాలను ముందుగానే ర్రైంచి దేశంలోని వయోజనులందరికీ ఏటు హక్కు ప్రసాదించింది. ప్రజా సంక్షేమానికైనా, దేశ సంక్షేమానికైనా ఓటు పెన్నిధి వంటిది. అంతేకాదు అది రెండు వైపులా పదునున్న కత్తికూడా. చట్టసభలకు నసచ్చీలురను ఎన్నుకోవడానికి, స్వార్ధపరులను తరింకొట్టడానికి ఉపయోగపడే అమూల్యిమ్రైన సాధనం ఓటు. అంత విలువైన ఓిటును తొందర పాటుతో గాని, స్వార్థంతో గాని నీతి, రీతిలేని నేతలకివ్వడం మాణిక్సాన్ని మట్టిపాలు చేయడమే అవుతుంది.

ప్రజలారా ! ఆలోచించండి! న. గ. 250

త్తు . నన న నరవ క ఎస. మ కక 4881118868 గ - గ నళ |. / జ్‌ . || | | మం? పీ | [ య స క. న న 5 న. ॥ సాలు న. క " పు గ న గ వల వ గాంధిజీ నీవు మరల యీ గడ్డమాద . పుట్టి అవినీతి భరతము పట్టకున్న . ధర్మమడుగంటి భారతధరణియందు ॥ జ - | న... న. + మ న - " ట్ట