Telugu bharatamu thikkana rachana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సరస్వత్తీ (గ్రంథమండలి మరా రతవ కృు_నర భా ము-తీక్కనరచన (4& ౫౧4621 566్వేం గంథక క] కారాల పల్లిషర్సు 2 జదడ్డేపల్లి ఆండ్‌ కొ నై శరవుతీ పవర్‌ (సెస్‌, చమ్బూరత: రాజ మహే6౮(దపరము

తంత లతని 0 - మక ఉత ౨తఉ౮లకతఉ లత (4 య4ణ! టర? 09 మమమ: పేడ్‌04 వెర402(209) ట్స న ఓటును తమతమ: ఉత ష40 2080 261600 1949 నంం0గ6 2601100 90068 1968 - 2౧0౩ [3. 3-50 ఖ్‌ “వ నాల ల ్ట / ్‌ | శ | గ /గీ 6, + 110 న యె జ ః | త. వ2218 6ిలాం8ి 0 06 00113060 యం! (01150601 2 శీరిరికని[[ & 60. మ న య. వ ప్రఅతే ఇ4|414100108* (ఉ. 90 10612

ఉపో ద్ధాత ము

ఆంధభారత రచనా విశిష్టతను సహేతుకముగ వివరించి, పాఠకులకు వందు ముఖ్యముగ విద్యార్థులకు భారత పఠనమునం దాస క్షినిం గల్లించు నుద్దేశముతో నేనీ సమాతు నారంభించినాను. (పనస్తుత (గంథమందలి విమర్శ తిక్కన భారత భాగమునకు మాత్రమే పరిమితమై యున్నదిం

ఆంధ భారత ముదా త్తమగు స్వతంత రచన యని పండిత విమర్శకుల నిశ్చితాభిపాయము.. ఇతివృ _త్తమును సంస్కృృతమునుండి (గ్రహించి, తమ (పతిభాసామర్థ స్టములచే నుదా_త్తీము, సర్వాంగసుందరము. నగు మహాకావ్యముగ6 గవ్మితయమువా రాంధ్ర భారతమును రచించినారు. మూలము నందలి యుత్క్బృష్ట ఛావము లనేశ్రము లిందు వచ్చి వచేరినవి, కావ్య విధానమున కనుకూలింపని వివమయములు త్యకృములై. నవి రసపోమణవ్షై కొన్ని వర్శనలు కల్పితములును నైనవి ఇట్లు కవిిత్రయమువారు భారతమును దీర్చిదిద్దినారు. సంస్కృత భారతరచన యందు గావ్యరితిక్రంచును బౌరాణికవిధాన మెక్కున (ప్రాధాన్యము వహించినది. ఆంధ్ర భారతమునం (భాముఖ్యము, వహించినది కావ్యరీతి= కనుక్క రచనా విధానముం బట్టీ, ఆంధ్రభారతము స్వతంత కాన్యమగును. - తిక్కన భారత భాగమునుండి విమర్శశ్తై న్మేగహించిన భట్టములను మూలముతోం బోల్చిభూడగా నాకు గల్గిన యభ్విపాయ మిట్టిది. (శ్రీయుతులు గుజ్జం, సుబ్బరామయ్య, కోరాడ రామకృష్ట్రయ్య, కొ్వాళ్హాజు లత్ముణ రావు, చిలుకూరి వీరభ్యదశావు - మున్నగు పండిత వీమకృకుల యభిిపాయమును నిదియే. కవ్మితయము వారి యనువాద విధానమును గూర్చి ఏ8దివణే కొంత (పళంస గావించియున్నారుం ' _శావ్యములను విమర్శించుపట్లు స్వతంత్ర కావ్యముల విషయమున నొక విధానమును ననువాద (గంథముల విషయమున 'వేజొక విధాన మును నవలంబింప వలసి యుండును. మూల (గంథము నందలి ఫౌవ ములు; రసవత్తరములగు నన్ని వేశములుు విశ్తిష్హ శ బ్దౌన్ధాలంశారము

ఛే

లచే నీద్ధించు మనోహరములగు ధ్యనులు, - మున్నగునవి యనువాద మునం బోమీతమైన విధమును బట్టియు, ననువాద పళనము నలనం గలుగు చి ] త్తేవికాసమును బురస్యరించు కొనియు, ననువాద ంథి ములు విమర్శింపంబడును. మూల(్యగంథ రచనా (పళయూజన మనువా దముచేం గూడి సిద్ధించినదా, యను చర్చ యిందు ముఖ్యము. స్వతంత రచనల విమర్శన విధానము వేరు. కావ్యరచన యందుం గవి యు్దేశము, కావ్య(ప యోజనము, వివిధ సన్ని వేశములకునుు సంఘట్న నలకును (బధా నేతివృ _త్తముతోం గల సన్నిహిత సంబంధము వస్తురస పోమణ గావింపయడిన విధానము పొథతల శీల, స్వభావ మన_స్తత్త ప్‌ ముల యావివృరణము కావ్యమున వ్య_క్రనుగు లోకజీవితమ్సు కవి తారీత్హి కావ్యపఠనము వలన సిద్ధించు వృాదయ వికాసము _ మున్నగు లక్షణములను బురస్కరించుకొని స్వతం్యతరచనల (ప్రాళ స్త ఫ్ట్‌మును నిర్ణ యించుట వివుర గర సంప్రదాయము.

తిక్కన భారతభాగసమిోతయందు. నే ననుసరించిన విభానమును. నిదియే. సంస్కృత భాషాజ్ఞానము చాలని పాఠకులను గూడ నాం భారత పఠనవై (పోత్సహించుట నొాయాళశయ మగుటచే నేనీ మార్గము నపలంబించియున్నాను.

ఈ (గంథముచే నాయాశయ మెంతవజుకు సిద్ధించు ననుటకు సవా దయ పండిత విమర్శక లోకమే (పమాణము. |

ఎంత జాగళతతో ౯ బరిశీలించినను ము[దణదోవములు కొన్ని త్‌స్ప శేదు. ఇవీ కాక్క నా దృష్టిపథము నుండీ తవ్ప్చీపోయినవియు. నుండ వచ్చును. పొఠకమి[త్రులు వానిని గ్గుర్తించి నాకుంబెల్పినవోం గృజ్ఞ తతో (గ్రహించి, వానిని సవరించెదను,

భఛారతము-తిక్కనరచన విషయనూచిక

1. భారతీయ విజ్ఞాన సర్వస్వము

సంస్కృత వాబ్మయమున మవహిభారతమునకుం గల విశిష్టత _ వేద వాబ్బయ లౌకిక వాబయములందు. (పతిబించించిన భ్రారత్రీయ జీవితము - థారతీయ విజ్ఞాన స్వరూపము - కార తేతివృత్స వె శిష్ట్రము - ధార లేతివృత్త మాధారమున వివరింపం బడిన (పకృతి తత్త్వము = వుణ్యపాపముల సంగ్రుక్షణ - పరమేళ్వరుని సర్వళక్తిత్వ, సర్వజ్ఞ త్వములు, సంచిత కర్మ్యపరిపాక (పాబల్యము .- ఫారతనూనకుం గల వేదతుల్య త్వము - జేదమునకును, భారతమునకును గల ఆారతమ్యము - వ్యాసరచిత జయేతి వాసము - త్యశ్చ్రయోజనము. - తత్కాంల సంఖ్రుస్థితి - ధర్మన్యాయముల పరిస్థితి - వ్యాసుని యున్న తాళశయము - కొరత (గ్రంథ (కమ పరివృద్ధి- మై కంపాయన శౌమ వార్షణుల యాళయములు - (పత్నీప్త భాగముల స్వరూప (ప్రయోజనములు - భారత మితివొసము, ఫురాణము, వేడాంత (గ్రంథము, ధర్మశాన్రుసు, కావ్యము నగును- పర్యబహ్మత ర్స పః విధ్మిపథఖావములు - విజ్ఞాన వ్యాప్రియు, లోక సరగహణమును, భారత రజనా (ప్రధాన (పయోజనములు - ఖారతము మవ కావ్యము కూడ నగును = మహాకావ్య లక్షణములు - రామాయణ మవాభారతముల భేద సొదృశ్యములు = భారత వైశిష్ట్యము.

ఫారతాంధ్రీకరణ (ప్రయోజనము = రాజరాజు కాలనున సంధ్రుస్థితి _ మత విష యకముగు నళాంత్రి, సంభువిచ్చి తికి హేతువు - చార్వాకాది తద మత వ్యాక్తి వలన ధర్మచ్యుతి - రాజరాజు. నాశయము - తిక్కన నాటి సాంఘిక పరిస్థితులు - వైన బౌద్ధములు - వీరశైవ (పౌబల్య ఫలము _ .ైవ వైన్ణవభేదములు = తిక్కన యాళయము - వారివా కారాధన (ప్రయత్న విజయము - మక సొమనస్యము = దతీ తా పథమయున_ మతముల వ్యాప్పీ - ఆంధధకేశమున నచ్ర్యైత మతవ్యాప్తికి గారణము - సంస్కృ్భుత భారతరచనకుకు, నాం(ధ్రభారత రచనకు సిద్ధించిన (చతయోజన తుల్య త్యము - ఖారతరచనయందు. గవి([గ్రయము వారి అర్హత -. కవిిత్రయమువారు బుస శుల్యులు, ఖారతరచనవలన వీళాళించినది భవబంధ విమోచనము - ఛారతొమ్నాయ కర్మనిర్వహణమున సీరిదీక్స - యోగివరల సంయమనము -- కవిత్రయము వారి రచనల యందలి ప్రభానగుణములు - భారతీ మాంటధుల_ విజ్ఞాన సర్వస్వము - నాగరికతకు జాతిగౌరవమునక్రు మూలకందముఎలఅం(ధభారతము విస్మ ఫ్రలీనమగుటకుం "గారణములు -- పాళ్ళాత్యులకును మనకునుగల 'తారతన్యుము - నిజమగు జాత్రీయాఖిమాన మెట్టిది -

ఖై సారస్వత కర్తలకు చేళమున గల స్థానము - వదన వాబ్మయన్థితి = విమర్శక (౦ ముల యభౌవమునకుం గారణములు _ ఈవిమర్శ యాశయము, వ విరాట పర్వము

రసనత్త్సరమగు నితివృత్త వైశిష్ట్యము - సన్ని వేళములు లోక జీవితమునకు సన్ని హితము. అగుట -- కీచక వృత్తాంతమునం బోషికమైన లోకవృత్తీము = కాముక (యచృత్తి, తర్చంణామము, ఫలము -_ ఇతివృల్సము (యబంధ రచన కనుకూలించుట - మౌనన స్వభావ వ్య క్తీకరణము .. ఖావావేళ, భావో జ్వీగముల (ప్రదర్శన కనుక్తూల పరిస్థితి - పాతివ్రత్య పోషణవైై దీరయగు తృ్య్రియశాంత యొనర్చు (సయత్నము _ త(క్క-మ పరిణామము లోకము నాక క్షించుట = మైనందిన జీవితమునకు సన్నిహిళఠము,

నూరోగ్టదయ, నూర్యాస్తమయ, యుద్యానవనముల వర్ణనలు ఇావి (ప్రబంధరీతికి వీజములు - ఫెవనా (ఫధానములగు వర్ణనలు, ఆలం కారములు, శబ్ష్వపయోగ చాతు ళ్యము, ఇత్యాది శబంధ లతణములు - ఆౌఢ కావ్య అతృణములు - కీచక విషయ గత శృంశార రహెఖాన (ప్రయోజనము - భీమ కీచకుల స్వభౌవ వ్య _క్రీోరణము,

ఉత్తరనో[గ్రహణము. భావి యుద్ధ పర్వముల రచనావిధాన సూచకము _ ర్రక్చ్య్వు * వర్ణనయందలి విశిష్టక _ విశిహ్హైర్థ సో్టోరక. శజబ్దయయోగ చాకురి _ ఉఊచడాశ్తాపే గాంభీర్యము - కష్హార్థకక్తి మాల కాలం కారార్థ ధ్వనులు -పౌఢ _పబంధముల రన్‌ కర్తమౌదర్భమగు పద్యమునకు భావవివరణము.

త తృరాభిమన్యుల వివాహభుట్టము లలిత శృ౦గారమున కాదర్శము -- వధూవరల మనోహర స్వరూపములు -- ఉత్తరాబేవి మజ మోహనమూ రి--వివాహవర్దననలనం ఉాళకవలకుం గలుగు పూర్వానుభవ న్శ్మ తి తలటాలు, పాణిగవాణము లాజ వళోమము, మున్నగు నాని మనోహర వర్ణనలందలి శై శిష్ట్యము -- వివరణ - (పళ్ళతి ఫొందర్యముతో సనున్వయము--వధూవరుల వర్షనయం దుపయుక్తముతైన యుపమాన ముల విశిష్టతల్చబెషయిక సంబంధ రహితము, లలితము, సహజసీద్ధము నగు శృంగార పోషణారసధ్వని (పథానమగు రచన, |

8. ఉద్యోగ పర్వము శాజకీయ. విషయ (పొధాన్యము - పీత్రార్జితమగు సంపదకై జాయాదులు కల కించుట లోక్‌ సిద్ధము - ఇతివృత్తము లౌకికవినయ సంబంధి. పాండవ లజ్ఞారవాస నియమమును స్మక్రముముగ జరిపి భావి కొర్పవ్యమును నిళ్ళయించుట -- భార లేత్రి బృ త మందలి (ప్రథాన పొక్రల కందజీకిని విషమపరి్థితి యేర్సడియుండుట -- లోకళ్తాంత్‌. లో శానర్థముల వినిళ్చయము (పథాన విషయము---పౌ(త్రల మనస్త త్తృ్వృముల యీవిష్మ_ర జమునకు హేతువులగు సన్ని వేళములం,

॥ వ పురోహితుని రాయబారము రచికమైన విధము --కెచితీపోషణ -- రాజ కార్య పరిజ్ఞానము. లేని ఖండితవాదుల స్వభావము -- ఖీష్మని సమయజ్జ త -- సంజయుని రాయబారి గాం బంపుటలో ధృత రాష్ట్రని యభి_సాయము _సంబయుండు కర్తవ్య మును నిర్వహించిన విధానము = నంజయుని వా క్బాతుర్యము, రాజ కార్యనై ఫుణ్యము- ధర్మార్జున శ్రీకృన్ణుల సదుత్తరములు -- నాటకగరీతి -- పురోహిత సంజయ రాయవార ములవై విధ్యము -- సంజయుని పల్కు లర్థవిశిష్టములు -- అతని యింగితజ్ఞానము -- ఆఅతండుధృత ర్యామ్టని స్వశ్రావమును విమర్శించిన పద్దతి-ధృత ర్యామ్లని -ఇెజస్వభావము. కృష్ణరాయ చార శమోజనము, తద్విళిష్టత _ప్రుళృన్దుని యాశయము ఎ సామౌ ద్యుపాయ (ప్రయోగము -- సత్యేధర్మముల రతణకై కృష్ణు డొనర్చిన (పయత్నములా 'శ్రీళ్ళన్ణుని జీనిత త శ్త్వమునకు నూచన -- ఆతండు కురుసభలో గావించిన మవోప న్యాసము - టొ _శిచాతంర్యము -- విశిష్టైర్ధ స్మోరకములు, గంభీరములు. నుదాత్త ములు నగు నతని సంధివాక్యములు -- విశిష్ట ధర్మబోధ య ఆధర్మముెడ నుపేతు వహించిన ఛీవ్మ(దోణాదులను -హెచ్చరించుట -- సత్య ధర్మములు తప్పక టైవముబే రమేములగునను కృ్లుని పల్క్క-లయందలి ధ్వని - పుతోహిత, సంజయ, కృష్ణ రశాయచారముల రభనయందలి ఖై విధ్యము--రాయ బారుల సొన ఖేదముల ననుసరించిన యౌచిత్యము. ౪ వివిధ సన్ని వేళములు, రసవత్తరములగు నాటకరంగములవలె రచికములు -- కుంతీ (ౌపదుల పల్య్కు_ంనీ, వారి శీలస్వఫభౌావముల - మ(శ్రధర్మ బోధకములగు కుంతి పి ఆకము = స్వధర్మ శై శిష్ట్యమును బోధించుట -- కుంతి చాకష్టములందలి (వళ, వ్యం గ్యార్రన్యూ కి. సంధావణాత్మకమగు భావ /- శిష్ట వ్యవవోరస్థమగు లెలుల నుడి కారమును (హౌధాన్యము _ తెలుంగు జాతీయములు, లోకో క్తులు -- జేశీయతకుంల (పొముఖ్యము- జ యుద్ధ పంచకము యుద్ధపీరము శృంశారమువలె 'చ్రైనందిన జీవితమునకు సన్నిహీరీము కాదు - కౌ చీభత్సములు నగ్వజన హృాదయంగమములు కావు - యుద్ధాది భారత భాగమున కధిక వ్యాప్తి లేకండుటకు6 -గారణములు = తిక్కన రచనను గూర్చిన యవిభార మూలక మగు నాక యపోహ ౮ సమాథానము .- యుద్ధ పర్వ మాదియగు భారతభాగ రచన యందలి విశివ్ష, | / యుద్ధ వర్ణనాదియందలి నంజయులి "వాక్యము తిక్కానయొడ వర్తించును - (పకృతి సిద్ధములు, వ్యాదయంగమములు నగు నుపమౌనవ*లచే యుద్ధవర్షనకు వనోహారత్వేము నాపాదించుట - ఛీమ్మనిం గూర్చి విలపించు నృృతే రాష్ట్రాని వాక్యములు = ఫీష్మ రహితమగు కరు సేన మైన్యస్థితి - యుద్ధమునకు బోవ పాండవ కుమౌరవర్గము -ా

ఫా అభీమన్యునీ (సథమ యుద్ధము, విశిష్టత - భావి పద్భవ్య్యూహ యుద్ధమున కిది నాందీ యగును - పద్మవ్యూహమునం దఖిమన్యుని వీర విహారము - పద్మవ్యూహమ్లను (శుజే శించుచు నభిమన్యుండు పల్కిన వాక్యములు ఖావ్యనర్థ సూచకములు - అభిమన్యు థి మరణము, వైంధవ వధనాండు వ్యూహమును (బవేశించు భీముని వర్ణన - (దోణుం డడ్డుపడుట. మనోహరమగు సన్ని బేళము - కొద బీభళ్చ. (పధానమగు రణరంగమును రమణీయ మగు (పళ్ళతి దృళ్యముగ మార్చుట - భీమ్మునివె కృష్ణుండు పోంబోవుట - ఆస్తమింప నున్న కర్ణుని వర్ణన -ధ్వని (పధానమగు రచన -ఫేముండు గజసమూహము పై విజృం భించుట - వైంధవ వధనాంటి యడ్జునుని వీర విహారము - అతః డొనర్చిన మవోద్భులే చర్యలు, ఛీకరమగు యుద్ధరంగ మునకుం గోమలతా లాలిత్య (పథానమగు ప్రీ సౌందర్యము వాపొదించుట - వివరణము -- యుద్ధమునకు శృంగారమును జతగార్చుట _ రము శ్రీయవపలగు సద్భళ వస్తు వర్ణనల వే బాగుప్పను. కప్పిపుచ్చుట - వివరణము - సంపూర్త సొమ్యముగల సహజోపమానముల నుచళరితిం (రెకాగించి అర్జపోషణం “గావించుటో శద రసోత్వ్చాదకమగు వర్ణనలు - దుళ్భాసన వధ - అళ్వస్థాను ధృష్టద్యుమ్నుని జంపుట - ళండు. నన్ని వేళములకును గల' భేద సాద్మ శ్యములు - భీమౌాళ్వకామల స్వభావ తారతమ్యములు మనస్త త్త్వములు - ఒకే. విధములగు. సన్ని వేళవీలలశ భిన్న వ్యక్తల (ప్రవర్పన - అర్జుకుండు వృషసేనుని జంపిన విధానము - అఖిముమ్యని వధకు (దోణుండు కారకుండసుట -- మనస్తత్వము - యుద్ధ (ప్రవర్తనయందు (వావ్మాణ తృ్య్యతియుల (పవర్హనయం౦దలి వై విధ్యము, = ౮6 యుద్ధమధ్యమున+ బ్‌ మితమైన కరుణ - గురుబంధు ఫా వాదులు, వ్య క్తుల పృాదయ మార్షనము - అడ్జున, (ద్రోణి ధర్మజు, భీమాదుల వృాదయములు - ఫుత్ర శోళ్చా తుర్తుండైన యర్జునుని యవస్థ- మౌనవ(ప్రకృతి _ సుభద్ర విలాపము పోషితవ్రైన విధము = అమె పల్కులలోని ధ్వని - పుత్ర శో కాతురరొన (జౌపది స్ధితి - "సంధవ లా. వధార్థ మొంటరిగ నేసిన యర్జునుని గూర్చి ధర్మజుండు చింతించుట - సాత్యకిని సవాయమంపు. సన్ని వేళము - పీమ్ముట భీముని వారికి తోడుపంపుట _ ధర్మజుని పల్కు-అలోని యొచిక్యము - ధర్మజుని శీల (ప్రదర్శనము - (దోణుని వవ విషయయై ధళ్మార్టున ఖీములకు జరిగిన సంభాషణ - అందలి విశిష్టత - యుద్ధవృ శ్తాంతమును బీను థు అవి చున్న ధృత రామ్హ్రనియందు గలుగ భావోజ్హ్వే-గాదులు - ఆరని మనైజ్యపకృతి - భీమ దుర్యోధనుల గదాయుద్ధ ఘట్టము -ధర్మ దురోధనుల శీలములు వ్య కృములగట _ మొనవ స్వభౌవము - ధర్మజాని శీలమందలి లోపము -- కృష్ణుని విమర్శ - అతని అభి(పాయ భేదము కారణముగం గలిగిన వితారభావములు హృదయమున సుప్త నీతియం దుండుట - కత్కారణమగు జనుల (ప్రవర్షన - ధర్మార్జునులు కలహిం౦చుట- థు =

ళ్గ బారి హృదయములను పశ్చాత్తాప తప్పములు గావించి, వారి జీవితములను గృష్జుండు విశుద్ధములుగ6 జేయుట _ శరతల్పగతుండగు భీష్ము వెడం గర్టుని (ప్రవర్వన - కర్ణుని యం౦ందుల గలిగిన మార్పు - మానవ స్వభావము - కర్ణుని మాననిక (పవృత్తి- తిక్కన చితించిన లోక జీవితము, ర్‌ ఆ పర్వము

• యుద్ధ పరినమా ప్రీతో నుత్సాహము శోక నిశ్వేదములక్రుం దావిచ్చినది - కౌరవ పాండవ క్ర్రీల యా(క్రందనమలంకు ళోకము కరుణముగ సిద్ధించినది - ధర్మజునకు _ గలిగిన నిశ్వేదము - సృాదయములు శోకాన్ని తప్తములు క్రావలనీయుండుట - ధర్మ వ్యాయముల స్మ వతి లోకమునం గలుగుటకు హేతువులు - ధర్మజుని హృద యము (ప్రశాంతినందుట కీ పరితాపమవసరము - ధృతరాన్ట్రని (పలాపము - అతని స్థితి - సంజయుం డకని (ప్రవర్తనను విమర్శించిన విధానము _ అందలి యౌచితి - విదురుని సాంత్వన వాక్యములు _వెరాగ్య జోధకములు - ఉత్కట్రష్ట్రో దాహరణముల పెశష్టత్ర _ తిక్కన యవలంబించిన శైలీ శై విధ్యము.

ధృత రామ్ట్రండు వభూవర్గ ముతో బొలిక్లలనికిం బోవ్రట - కొరవ వఘాజన వర్ధన యందలి విశిషత - అభిజాత్య గాంభీర్య (ప్రదర్శకములగు నుచితోపమౌాన (సయో గము - ధర్మజోని వృాచయ తమోభకు కూతువ్రలు - ధృత రాష్ట్రండు ఖేముని6 జంప యర్షించుట - కృష్ణుని. రమణ - ధృతరాన్ట్ర)ని నటనా కృష్ణుని విమర్శ -_ నాట్రక్రోచితకమగు రభన - గాంధారి భీము నధిక్నేపించుట -- ఖీయుని సదు త్తరము = ఇా తకశాష్రల స్వభావములు వ్య కృములగుట - మూతృ గర వొక ము - రార నా పను గమన, కీ దీవావస్థను " గాంఛారి వ న్లించి, కృష్ణునుం జెప్పుట -- నవ వధువగు. నుర్తర మద్ధ న్వరూప చ్చిత్రణ్వము ఫీభక్స శృంగారముల సంయోగము -- కరుణ రసోత్సల్సి గాంధారి. కృష్ణుని శపించుట -- తన ధర్మలోపమును. డా గుల్తెజుంగని "శాంభారి మోహావిష్టత -- లోక స్థభావముః | 6, ఇాంత్యను శాసని కాశ్వ మేధ పర్వములు

'ప్రీపర్వమునం బోషిత మైన నిళశ్వదము కాంతిగం బరిణమించుట - ధర్మజుని జీవిక పరిణామముతో సమన్వయము - (పజాపాలన విషయమున వ్యాసాదుల యభిపా యము _ ధర్మజుని (పకృతస్థితి - గ్రతిహింస వలని ఫలము - మనో వైళల్యము వలన6 గభ్రిస్వి పళ్చాత్తాపము - గురూప బేళమును (గహించుటకుం దగిన పరిస్థితి జా ధర్మజాండు జ్ఞానియుం గ ర్శ్యయోగి మయు౬ గావలనీయున్నది - అట్టివాండు (సజాపాలకుం జైనచో ధర్మము సుపతిసష్ట్రము, కాంగలదు,

ళో

శోంక్యనుళా ననిక పర్వములందలి యితివృత్తేము తద్విశిష్టత - వస్తువునందు సు, రచనయం౦ందును ఫౌమ్యు భావము - ధర్మజునియందు లగలిగిన మార్చు _ దృష్టి ఆము మ్మికమునకు మరలినదె - (ప్రథానేతివృ తృముతో శాంత్యనుళాసనిక ఫాగమునకుం గల నంబంధము--భీమ్మని విశిష్ట ధర్మ బోధ - గురు శిమ్యులగు భీన్న ధర్మజుల విశిష్టత _ బోధ్యమగు విషయమునకుం దగిన రచనావిధానము-సంయమనము (పథాన లత్‌ఖణము -- యూుద్ద్యపళంస సందర్భమునందిక్క-న పాటించిన సం యవమనము--అళ్వ మేధ పర్వగత యుబ్టేవర్ణనయం దవలంబించిన విధానము,

కావ్య రచినకును, శా్య్త్రురచనకును గల జేదములు -- కావ్య రచనయందు (పథా చాళ్తయము -- శా్త్రు రచనయం౦దు భ్యేయము -- తిక్కన రచనా విధానము, శెలి_ శద్వివరణము - శాంత్యను కాసనిక పర్వముల (సౌళస్త్యము - వీనిని రచించుటలోం ధేక్క్‌ాన విశిష్టత - చక్క-నిలోక న్యాయములు, దృష్టైంతములు-వీని సాహాయ్యమున. శ స్రైర్భములను వివరించుట - వర్ణాశ్రమ ధర్మములు, ధర్మాధర్మ, సత్యాసత్య్యముల6 గూర్చిన క్లీస్టసమస్యలు, స్తాంఖ్యాది యోగ నూూూత్రములు, పర(బ్రహ్మాత తము, మున్నగ్వ ఇజానిని సుగముమొనర్చుట - తిక్కన అంధుల పాలిటి వ్యాసుండు.

7. అశ్రమవాస మౌసల మహాప్రస్థాన స్వశ్లారోవాణములు, ఛ్రమవాసపర్య (ప్రయోజశము - ధృత రాహ్రైదుల కపోవన గమనము - కుంతీ పృ యము - పొండవ్చుల హృదయ పరివర్హనము - వ్యాసుని యోగమహిమవ్లే మత బంధు దర్శనము -కుంతీ గాంధారీ ధృతరాష్ట్రల మరణము - పొండవ్రు లిహాలాశిక్రా విముఖులగుట - బంధములు నడలుట,

మౌసల పర్వేతివృ త్తృమునకు ఫెరతమున6 గల (పౌభాన్యము - స్ర్రీళృష్ణుని జీవిత రవాన్యము -- కృష్థావతార (ప్రయోజనము -- యాదవ నంఖస్థితి జా అధర్మ పొబళ్యము -- యాదవుల యుశ్మార్గ వర్తనము -- అవినీతి కృ్టుయ థర్మ మును (బలిస్ట్రీంచిన విధము, | ఉత్పాళములు - కణ్వాదులశాపము _ కృష్ణునియుపేషీ _ యాజ్ల్వ నార్ధము త సమీాపభూమియం దగుట ముచిదని కృష్ణుండు నిళృయించి. చారిని సముద్ర (పొంకమునకు దరలించుకొని పోనవ్రట, కృష్ణ బలరాముల (శవర్తన _- కాలపురుషుని (పశాంకతా గాంభీక్యములు - సాత్యకి (పమ్యుమ్న్మాది యావవ్రుల (ప్రవర్తన - మద్య" ఫొశ మళ్తులైన సాత్యకి కృతవర్మల కలహాము - కృష్ణు దోహదము - యాదవ్చల యన్యోన్య _పహననము - కృష్ణుండు హతే శేషులను జంపి గాంధారీ శాపమును భారము నొందించుట - బలరాముని యోగనిస్ట్ర - అతని యాత్మ అనంతునియం కు. జీడట - కృష్ణుని తనువిముక్తికి నిమిత్తము -- భగ వంతు. డవతారమును జాలించి నిజ పదనిం జెంచుట - ఇందానముల స్త్తోతము -ాకృ్ణాస్టనుల జన్మ రహస్యము

య!

వారి యన్యోన్య సంబంధము _ అర్జనుండు నిర్వహించిన శార్యభారము - వేద వ్యాసు౬ డద్దునునకుం గావించిన బోధ - విధివిలాన, కాల్యపభావములు - అర్జునుని నిశ్చయము కృష్టానవతారమునకు వకాసలపర్వము 'తళ్యత వ్యాఖ్య.

మౌసలపర్వము నమ్య(గ్రమగు కావ్యము - అంగాంగ ఫభావ సామరస్యము -- ఉత్తమ కావ్యలతు ణములతో సమన్వయము - వస్తు, రస, నాయక, (సయోజన, రచనా విధానముల విశిష్టర -- వస్తు రనములు పోషితమైన విధానము - గూపక అతణము లఅనువ ర్షించుట యూ వస్తై వక్రత సీద్ధించినది = ఆరంభము "మొదలు నిర్భ్జహణము వజకును నితివృ త్సృము పోషిళ మైన విధము _ అంగి యగురసమును, దత్కోవకములగు నంగ ములు - మవోభారతమునందు ముఖ్యరసమగ ఇాండియు, భారతరచనా (పయోజన మును మౌసల పర్వముచే. నిద్ధించినవి -కృష్ణ ని ర్యాణముతోం చాండవుల కిహాలోక సంబంధము పూర్తి 6 దోలంగినది - ధర్మ జూదుఅ నిశ్చయము - యాదవ కుమారుల రశత్నణ - సత్యభామాదల తపోవన గమనము __ భర్మజాదుల మవా(ప్రస్టానము - (చాప చ్యాదుల నిర్యాణము లా ధర్మజుని యలౌకిక శ్రీల (పవర్హనలు - స్వర్ష(పా్డి లా ఆక్మపాకూత్మా-రము.

8. కర్మయోగి అః వాజ్మయ యము,

పౌండవుల జీవిక పరిణామ (క్రమము - భార తేతినృ త్స పరిణామ (క్రభుము -- అన్యోన్య సంయోగము _ లోకబీవితముతో. సమన్వయము -తిక్కాన రచనా పరిణామ (క్రమము -_ భ్రార్రత్రమవలన (గ్రహింపనగు తిక్కన మనన్హత్త్యము -- యోగము, వేద ములు, ఉపనిష దుత్తరమిోమాంసలు, పరతత్తము, వీనియం దతనికింగల భక్తి ల వ్యాసుని యందును, థొరతీము నందును దిక్కానక్షుం గల పవిత్ర, పూజ్య క్రావము--- భారత రచన వాబ్ముయ యజ్ఞ మను తిక్కన యుదాత్త ఫావము - తన వాబ్బయా ధ్వరార్చనచే భగవంతుడు. (ప్రీళుంయగుటయే.. తిక్కన యాళయము - అళ్మ నీళ్వరా ర్నణ గావించిన కర్మయోగి య భగవద్గీ ళా ర్థమును వాచ్యము చేయక యనుస్టైానముచేం (శతిపాదించి నాండు - తానేర్చిన విద్యకు నాల్గవ దశయగు శఛభారమును గల్చించి, లోకము తరించుటక మార్గమును జూపినాండు.

ఆశ్వాసాంత పద్యముల వలన -జలియనగు. తిక్కన మాననము -- ఆత్మపరమౌ తశ్మానుసంధాన సౌాధనమగు యోగము, నిర్మలాంతఃకరణమ్యు పరమార్థ 'ఢతిపొతక మగు విశిష్టజ్ఞానము, అక్మసాతాత్కాంర జన్యమగు నానందము, ఇవి తిక్కన యఖీస్ట ములు - మహా కవిత్వ దీక్షతోం బొటు వాబ్ళయ యజ్ఞరూపమగు యోగదీత -- శబ్ద హ్రోక్య నంథానమునం బేసి క్షానళ్యోతి స్వరూప సాకూత్కా_రము = జన్మ రాహిత్యము,

తాలానాానాంరా

అంకితము ఎం౦06 నిరంతరమగు భాషా సారస్వత కృమిచే (| | ఆంధ చేళమున విజ్ఞాన న్యాష్షికి జ దోహద మొనర్చుచున్న ॥ | అస్మృదాచార్యులు కళ్యాపపూర్జ్మ, డాక్టరు (బ్రవ్మా,శ్ర్రీ ( చిలుకూరి నారాయణరావు పంతులు | (క ఉ. క మ, రు గారికి ఈ కృతిని భక్సితో సమర్చించుచున్నాను “220 ఆఈకాం2కాంజకా చకా కాగకరా ఇలాగతకాతద-హకాయకాందా అళకాం్తాకారైతా

సీం భారతము - తిక్కన రచన భారతీయ విజ్ఞాన నర్వన్వము

(ప్రాచీన థారతీయాడ్యుల విజ్ఞానమును, నాగరికతను వ్యకృపజచు నుద్ద్రంభములలో వ్యాన్మవణీతమగు మహాభారతము ముఖ్యమైనది. మానవుల భాతికనూనసి కాధ్యార్మిక జీవితనుంతయు ఖ్లారతమునర్యబతి బింబించియున్నది, సారన్వతము మానవజీవితమునకు శబ్ద వర్ణ చితి 'శాలేఖ్య మని ఇెవ్పనగును, భిన్న కాలములం దుఠ్పన్న మైనసారన్వతే మాయా కాలముల జనుల నాగరికతను, సాంఘిక వ్యవస్థను; నంన్కు తిని వ్యక్నము చేయంగలుగుచున్నది. ఇతరములగు ఇవార్మితికాభార ములకం టను సారన్వతగతములగు నాభారములు తత్త ణ్చాతి చరిత్రలను వ్యక్తవజచుటకెక్కువ యువకరింపంగలవు, “వేదవాజ ఖ్ర్రయమందలి (వతి భాగమును నార్యుల జీవితమందలి యొక్కొ-క భాగమునకు వ్యాఖ్యా రూవకవివరణము వలి నొప్తూచున్నది, వేదభాగములగు నారణ్య కరులు, (చాహ్గణములు, నువనిమత్తులు, పూర్వోత్న ర మామాంస? నాడ్యల యాభ్యాత్మిక సంవదకుం. (బమాణములై వారియాన్న లే మును జాటుచున్నవి, అర్ధహౌ్రు, సీతిళాశ్రు: ధర్మ శాస్త్రాదులు వారి సాంఘీక వ్యవస్థకును, నాగరికతకును (బబల సాత్యము లగు చున్నవి. _వైదికవాబ్బయ కాలమున నాధ్యాత్మికతత్య్వ 'చధానముగ నున్న యార్యుల సాంఘీకజీనితము లౌకిక వాబ్ళయమునాటికి భౌతిక విమయ(వధానమైనది, అమ్రాడు చతున్షన్ట్రికళలును సర్వతోముఖముగ నృద్ధిఃజెందినవి, యజ్ఞ యాగాదిశర్ణులు విస్టృతములు శకాకున్నను తాకిక జీనితమునం దను పూర్వ ప్రాభాన్యమును గోల్పోయినవి, నమూన

ల్లి భారతేము-టిక్క_-న రచన

వుని మైహిక జీవితమునందలి యార్థికస్థితి, నుఖదుఃఖముబు, రాగ జ్యే పాదులు, తత్సరిణామము ని త్యాదులకుం (గమముగంలాధాన్యము కలిగినది, దృశ్య (శవ్య (వబంఛాత్మకమగు తొకిి వాజయము వృద్ధి బాందుటయు, నాధ్యాత్మిక విషయ నంబంధవమగు (గ్రంథరచన నన్న గిల్లుటయు, నిందులకు నిదర్శనములు. ఇ నంఘవరిణాముము ననున రించి సారస్వత స్వరూవము (క్రమముగ మారుచువచ్చినది, ఐనను, భారతీయార్యుల జీవితమునకు మూలాధారమగు మతము మా[తము మణిహారమందలి సూతము వలె వారి సారన్వతమంతటను ౮కి యున్నది. భారతీయుల జీవితమున నాటికిని నేటికిని. గూడ (పాభౌ న్యము వహించియున్నది మతమే, వేడాంత్మ్యగంథములు మాత్రమే శాక శాస్త్రాదులును, గావ్యములును.౮హాడ, ధ ర్మార్ధ తామ మోథయము లను (బయోజనములుగం బోషీంచుచు, నాముమ్మికమును జీవిత ధ్యేయ ముగ జోధించుచున్నవి, ఇవాలోక జీవితమును, దద్దతభోగములును బర మార్థములుగ న్‌ కావ్యమును (బతిపాదించ లేదు సోమసిద్ధాంత ఇార్వా కాది తుదమతము లన్నియు వివిధకావ్యములలో నందందుం దిరస్క్యృృతము _లైనవి, మానవజీవితమున కత్యంతము సన్ని హితము లగు సాంసారిక విమయ (వధానములైన దృశ్య్యవబంధములు కూడ నామువీ. స్రోమునే జీవితవరమావధిగ సూచించుచున్నవి, వేడాంత శా న (మత (గ్రంథములు, తొక్షిక కాశ్రుములు, కావ్య (వబంధాడుల నాణ్యుల జీవితమందలి యాధ్యాత్మిక మానసిక భౌతిక భాగములక్రుం (గముముగవ్యాఖ్యలగుచున్న వి. ఇట్లే విజ్ఞానభాగములు మన (పాచీనుల జీవితమం దొక్కొక్క. భాగమును (బభధానముగ వ్య క్షీకరించుచుండ మహాభారతము వారి సమ్మగజీవితమును సువ్య కృము? జేయుచున్నది. (పొచీన విజ్ఞానమునంతను సులభ(గావ్యా మగు విధమున బోధించు చుండుటయే కాక రనవ_త్తరమగు లౌకీ శేతి వృత్తముతో నొవ్చూ మదో

భారతీయ విజ్ఞాన సర్వస్వము 2! కావ్యము కూడ నగుటచే భారతము సంన్కబ్బత సారనత్వమునం దొరక విశిష్ట రచనయొ యొన్చుచున్నది,

కావ్యకర్త లోకనం(గవామునకుం. బూనిన మవా వీయగ్రుటయు, నితివృ త్తముడాత్తమై యుండుటయు, నాధ్యాత్మికవిమయము (పాధా న్యము వహీంచుటయు హేతువులుగ భారతము విశిష్టరచన యగు చున్నది. న త్యాసత్యములకును, ధ ర్మాధర్మములకును; చెవరామన శ్రావములకును జరుగు సంఘర్ష్మ అ మూ యితివృత్తమునం బోమీతమైన సిగూథార్థము. (పాచీనమగు 'వేదవాబ్శ యమందుం గూడ నందందు సురాసుర సంఘర్ష అము నిలివృత్తముగంగట్లిన కథ లుదావాతము ల్రై యున్నవి, లోకమున బుణ్యపావములకు జరుగు ఛిరంతర నంఘర్ష ణ యిటు కథా రూవమునః (బతిపాదిత మైనది, భారతమందును నిట్టి వివయమే (వ్రధా నేకివృత్నే మైయున్నది, పరమేశ్వరుని సర్వశక్షి త్వెనర్వ జ్ఞత్వములును: సంచిత కర్శపారిపాళ (పాబల్యమును, భార తేతివృత్త సాహాయ్యనునం (బ్రత్యశీ.కరింవం బడినవి, ఇంతియేకాక సకల వేద శాఖలకును జెందిన వెదిక వాజ్మయ నర్వన్వమును భారతమున. (బతి పాదితవైయిన్నది. వతద్విమయ (పాధాన్యమును బట్టియే భారతము నకు 'వేదతుల్యత్వము సిద్ధించినది. -వేదములకును ఖభారతమునకును ముఖ్యభేద మొక విషయమున గలదు, ఉవషాదిత మైన నిమయమునకు వమూ[తమే శాక,' (పయు కృములెన వబ్బములకుం గూడ వేదములం దధికపాధాన్య మున్నది, అందలి యే శబ్దమును గాని తొలణంించి, తత్సమానార్థక మగు నితర శబ్దము నా స్థానమున జీర్చ వీలు లేవు, “అగ్నిమిోజే' యి త్యాదిస్థలములలో “అగ్ని” శబ్బప్థానమునం దత్సమౌా నార్థకమగు “వహ్ని” శబ్దము నుంచుటచే నర్థభేదముగాని ఛందోభం గముగాని, ఆపాతతఃకలుగుగకపోయినను, వేదత్వమునకు మాత్రము, భంగము కలుగక తవ్చదు. భారతమున నర్థమునకు మూ(త్రమే

శ్రీ భారతము-లిక్క. నరచన

(పాధాన్యమున్నది కాని, శబ్దమునకుం (చాధాన్యము లేదు. కనుక నూతనాంశము లనేకముల నా యా సందర్భుములం బురన్యరించుకొని యిందు. 'జేద్చటకు వీలగుచున్నది. "వేదములనుండి యీ శబ్దమును గూడ తొలంగించుటకు వీలు లేనక్సై, యధికముగ నొకశబ్దమును 'జేర్చు టకుం గూడ వీలులేదు. భార లేతిపోనము విషయ (పాధాన్యమగు (గ్రంథమగుటచేం, దరవాతి కాలమునం దనేక విషయముల నుచిత స్థలములలోం గూడ్చుట కవకాశము కలిగివది, ఈ కారణముననే అనేకవివషమయములు భారతమునం జేరుట కవ కాశముకలిగనది, వ్యాన మహర్షి జయనామక భార లేతిహోనము నెనిమిది వేల యెనిమిదివందల శ్లోకములలో రచించెననియు, నీ్గంథము రానురాను (బవీ._వ్రముల కారణమున వృద్ధిం జెంది, లత్తళ్లోక వినృృతమయ్యెననియు, భారతము వలననే నిశ్చయింవవచ్చును, వ్యాసుండు జయేలిహోనమును రచించి తన శిష్యులగు వెశంపాయన, సుమంత, మైలు జై మినులకును, బ్యుతుం డగు శుకునకును బోధించి, వారిచే చానిసి లోకమునం (శ్రచారము 'జేయిం చెనని తెలియుచున్నది, ఈమైదుగుళును మూల(గ్రంథమునుం (బ్రచారమున కనుకూలించు విధమున. గొంత మార్చినట్లు కూడ భారతమునం బే సూచనకలదు ఎవెశంపాయనుండు (వచారము గానిం చిన [గంథము మాత్రమే మనకు లభించియున్నది, జనమేయుని నర్చ న్మ్యతనమయమున వై శింపాయనుండు భారతవఠనముం గావించెననియు, న్యాగంథ మిరువదినాల్లు వేల శ్లోకముల నొ ప్పెననియుంజెలియుచున్న ది కనుక వ్రైశంపాయనుండును, తదనుయాయులును మూల గంథమును విన రింవంబేసిన ట్ల్లూహీంపవనగుచున్నది, తరువాత కౌమవా రణ యగు సౌతి కాలమున కీగంథము లవతృశ్లోక వి _నృృతమైనది. పురాణ నమయమున 'బేశ కాల వ్య వస్థల ననునరించి పౌరాణికులు నూతన విమయములను మూూలమునకు వ్యాఖ్యాన రూసముగం 'జేద్చటయు

భారతీయ విజ్ఞాన సర్వస్వము క్‌ నచ్చటచ్చట కన్పడుచున్నది. భారత వఠనవేళ జనమేజయు. డనేక విషయముల. శార్చి వై, శంపాయనునిం (గశ్నించుటయు, తనండందు లకుం దగిన నదుత్తరముల నిచ్చుటయు భారతమున. గాననగును, అశ్లు సౌతియు మునుల (వశ్నలకుం (బత్యుత్తరములుగ ననేక విమయముల గూర్చి యువన్యసించినాండు. ఈ (వళ్ళో _త్తరమావ విమయము వ్యాస రచిత మూల్మగంథమున నుండుటకు ఏలు లేదనుట నిర్వివా దాంశము, వ్యాఖ్యాదూవముగ నుదాహృతమ*ఏ విషయమంతయు [గంథమునం జేషట మూలము విస్కృతిం గాంచుట కొక కారణము, అంతియ కాక పౌరాణికుల యభి,పాయమును బట్టియు, వారు భారత (వచారముచే సాధింవనెంచిన (వయోజనములను బురన్క-రించుకొనియు ననేకము లగు నూతన విమయములు [(గంథమునం 'జేరుట కెం'లేని యవకాళశము కలదు. (వఖ్యాతే పొరాణికుండును, గవియు నగు రామహార్షణి (సౌతి) చాలవరకు భారత (గంథవి_నృృతికిం గాగకుం డై యుండవచ్చు ని విర్శమకుల యభ్మిపాయము, భాసూవిషయక భేదములును; శేలీ ెవిధ్యమునుగూడ నీ యభిపాయమునకు దోవాద మొనర్చుచున్నని, ఇట్లు మనకులభిం చిన మహో భారత మువవ్యానరచిత మైన భాగ మెద్ది యో యిదమిత్ధమని నిర్ణయింవ వీలులేదు. వేదాంత ధర్మశాస్త్రది విషయ ములు, నుదాసాతీములగు నుపాఖ్యానములు మున్నగునవి కథానంద ర్భృములతోం జక్కగ ననునంధింవంబడియుండుట వలనం (బటీ_స్తము లను వేడివజచుటకును సాధ్యము కాదు. ఇదికాక వేదాంత కాశ్రు విమయములన్నియు. (బథీ,_స్తము లనుటయును నమంజనము కాదు, మూల (గంథమునం దే వేదాంత ధర్మసీతి శాశ్ర్రవిమయక భాగము లకుం (తాధాన్యము కలదనుట సిర్వివాదాంశము, లోళోద్ధరణవం (పయోజనముగ వేద విభాగము గానించిన వ్యాసుండు భారతమును గూడ నట్టి వయోజనము తోడనే రచించినాడు. వేదాధ్యయనము

6 భారతము-తిక్క. నసరచన

చేయనివారికిని ననధికారులకును గాడ ప్రాచీన విజ్ఞానము నంద' జేసి ననేకాని వ్యాసుని లోక నంగపహాణము పూర్తికాదు, వేద (వతి పొదితములగు (వకృతి సత్యములను, ధర శ్రములను, కథామూలమున వ్యా _వ్రిచేయి చుండుటవలననే పురాణములకు నువబ్బంపహాణము లని చేరు కలిగినది.

“ఇలి___పహా...ఆస” అను వ్యుత్చ త్తి ననుసరించి, పూర్వుల భొతికా వ్యాత్మిక జీవితసర్య్వన్వమును జ్మితి.-చుట,యితిహానముల యాశయమని "కెలియచున్నది. ఇట్టి యర్ధవి శేషము ననుసరించి యే భారతమితిహాన మని వ్యవహరింవంబడుచున్నది. భారతమున కితిబోనమను వ్యనహోర ము (పసిద్ధమై యుండుటవలన భౌారతకథ కల్పితము కాదనియు, నదిజరిగిన విషయమనియు నిశ్చయింవవచ్చును,. కురుపాండవ వంశ ములకుజర3ిగిన (పసిద్ధమగుకథ సిందితివృత్తముగ వ్యాసుడుం (గహించినాందు. భారత కథతో వ్యాసునకును సంబం థమధిక చుగంగలదు తన (వత్యమోనుభవ మునకు జెందిన యిావసి దైగివృ త్త ముత్కృృష్ట్ట వ యోజనము కొరకై. వ్యాసునిచే నువయుక్ష మైనది. భారతకథను గావ్యరూపమునం జోషీం చుటమా(తమే వ్యాసుని యు భ్రైశము కాదనియు, విజ్ఞానవ్యాప్పి చే లోశము నుద్దరించుట యతని యాశయమనియు ఏదితమగుచున్నది, త్మత్పయోజనసిద్ధి కై యత. డాథ్యాత్మిక జాన విజ్ఞాన సారమును 'కేర్చియే జయ మను నితిళిసరూవ కావ్యమును రచించెనని నిశ్చయ మగుచున్నది. భారతము (వ్రమాణ (గంథముగ (టబహాసూ తాకి "పేదాంత గ్రంథములలో నుదాహృతమై యుండుటకు భారతస్థమగునీ విషయ మే కారణమైనది, మూల్మగంథ మా ధ్యాత్మికవిషయ (వథధాన మగుటవలన నే తజివాతి కాలమున నట్టివిపషయ మింకను జేరుట కవ శాశము కలిగినది. ఇట్లునుహాభారతీమున-గల "వేదాంత, ధర్మ శాశ్ర. నీతిళాస్త్రాది విమయమంతయును (బమీప్కము కాదనియు, వ్యాసుని

భారతీయ విజ్ఞున నర్వన్వము ళా

(గంథమునం చే యీవిమయము [పొధాన్యము వహించిన దనియు, నిశ్చ యింవవచ్చును. ఈ విమయములను జేర్చుటలో వ్యాసునియొక్క- యు, నతని యనుయాయులయొక్క. యు నాశయ మొక్క_టియే. తాకికమగు భార లేలివృత్తము సాధారముగంగొని, వర్యబవ్మాన్వరూవమును. విధి (వభావమును:; లోకులకు వ్య _క్రవజచి, నత్యధర్శుములను నంఘమునం (బలిస్టించుటయే వారి యుదా త్రాశయము,

ఇట్లు పరిస్థతి జెందిన మాబాభారత మాభ్యాల్మిక విషయ[వభథాన మగు వెదిక వాజ్మయమును, భౌతికవిమయ [వధానమగు తాకికజీవిత ముతో ననునంధింవంజేయుచు, నా కాలపు నంభఘజీవితమును నంన్క-రిం చుట కువకరించినది. పూర్వవిజ్ఞానమును సులభ గావ్యామగువిధమునం బోమించుచుంచుటయీ కాక; రసపత్తరమగు లౌకికేతివృత్తముతో నొవూ మహో కావ్యముకూడ నై. యుండుట చే మహాభారతము నంస్క్యృత సారస్వతమున విశిష్టరచన యగుచున్నది.

భారత మితివోనము. కథ్మపత్యతు ము గజరిగినదియగుట చే నాకర్ష ణీ యమైై, లోకోద్ధరణ శెక్కుునగ నువకరించుచున్నది, మటియు, వేద వాబ్బయ సార మంతయు నిందు. (బతిపాదిత మై యుండుట చే భారతము నకు వేదతుల్యత్వము సిద్ధించినది. ఇక, ధర్ముశాన్ర్ర సీతిఛాస్త్రాదుల యంది లివిమయము లన్నియు నిందు సులభ గ్రావ్యామగురీతి వివరింవయిడి యున్న కారణమున భారతము స్సృతి గంథముకూడనగును, 'అంతెయ కాక *“నర్షశ్చ (వతినర్షశ్చ వంళో షన్వంతరాణిచ, వం ళానుచరితం చేకి పురాణం వంచ లత.ణ -,”” అను వురాణలతు ణము లైదును భారత ఆఊుుమునం నాడ సమన్యయ మృగుచుందుట చే నియ్యది పురాణ నము చ్చయమనిక్ర=డ వ్యవహరింపం బడుచున్నది. సకలోపనివ త్పారమును నిందుం (బతిపాదితమై యుండుటవలన భారతము వేదాంత (గ్రంథము కూడ నగును, ఇట్టి మవోత్క్చష్ణ్టమగు నుద్దుంథమునకుం. గర్త్హ

క్ర భఛారతను-తిక్క-నరచన వి్ష్వశనంభూతుండగు కృష్ణ మైైపాయనుదు. “వ్యాసో నారాయణో బారిః.” వేదవిభాగము. గావించిన కారణమున' “వ్యాసుం డను చిరు దము నందిన వేద వేదాంగాదివిజ్ఞాననిధియు, _బహ్మాజ్ఞానియు, వాజ్మయ విశ్వవిధాతయునగు కృవ్నద్వ్యె పాయనునకు మాత మే యిట్టి మహో (గ్రంథనృళ్టి సాధ్యమైనది, వ్యానకృత జయేతిహోనమును విపులముం గావించి, మహాభారలీముగం బరిణమింవం జేసిన. వైశంపాయన రౌమ వార్షణాదులు కూడ, మహర్డులు, విజ్ఞాన వేత్తలు నగుటచే (గంథ వరివృద్ధి యుదా _త్తీమార్షమున జరిగినది, ఇతివృ త్తమును విశాలమైనది యగుటచే, జీవితమును నమ్యగ ముగంయోమీంచుట కనువైనది, ఒక్ష్య కారవవంశ పమేకాక యాదవ పాంచాలమాత స్‌ వంశములన్నియు నిందు: (గాధాన్యము వహేంచినవిం ఈయిలినృ త్త మూధారముగ భారతీయ జివితచరితయంతయు సీ మహో శావ్యమునం జితితమైనది, ఐహికజీనితమున నంభవించు వివిధములగు నంఘటనలు, సమన్యలు, సాంసారిక సుఖదుఃఖాద్యనుభ వనములు, పాప ఫుణ్యముల ఫలములు, మున్నగునవన్ని యు భారతమున? (ఎస్ఫుటము లగుచున్ననవి, శంతనుని చరితశో నారంభ మై, యనేకముఖముల వినృతింజెంది, పొండనుల స్వర్ష్మపా ప్రితో సమా ప్లిం జెందిన [పధానేతి వృతృమాభారముగ స్మ గంథమున సర్వతోముఖమగు లోకజీవితము (వతిబించినది. సత్య ధర్మములను సంఘమున స్థాపించుట మహాభారత రచనావయోజనము. అప్పుడట్టి యవనరమునుగలిగినది, మహాభారత కథాశాలము నాటి కార్యులసంఘము బహుముఖముల విన్తరించి యాశ్యావర్నమున వ్యాపించినది. ఆర్యానార్య సమ్మేళనము కూడ జరిగి సంఘము వృద్ధియెనది -ఈ కారణమువలన- బలువిధములగు నాబార వ్యవహారములు,, నంఘ సూ(తములు, నుతములుకూడ వివిధ (వ చేళములలోం దలలెత్తినవి,(వజల 3ెహికములం దచానక్తియు:నాము

భారతీయ విజ్ఞాన సర్వస్వము రి షి శ్రీ ములందు నిరాదరణమును,గలుగ సాగినది, తతృ్సలముగ నంభుమున న్యాయధర్శములు శీ.ణించినవి. ఆ యధర్శ వరిణామఫల మే భారత యుద్ధము, భారతయుద్ధమునంగలిగిన సర్వనాశమును (బత్యతీముగల జూచినవాం డగుట చే వ్యాసుం డాయితివృత్తము నాలంబముగం గొని, థర '3[వచారముం గావించి నంభుమును బునరుద్ధరింపం బూనినాండు. విస్తార వ్యాప్పీ జెంది, బహుధా భిన్నమై యుండిన యార్యనంఘమును 'వేదమతెక సూత్ర బద్ధము గావించుటయీ వ్యాసుని యాశయము, తదా శయ సిద్ధికై అర్యవిజ్ఞాన నర్వన్వమును లోకమున వ్యొప్న్‌6 గావింప వలసి వచ్చినది. కనుకనే వేదవాబ్బాయమునం (బతిపాదితమైన యార్య విజ్ఞానము నంతను భారతమునం గథా. సందర్భముల ననునరించి వ్యాసుండు చేర్చి యున్నాండు. (వజావాహుళ్యమున కందుజాటులో "లేని చేచాంత ధర్మ ఇాస్త్రంతర్లత విషయములను లోకహి తార్థము (చచారముచవేయుట యింకొక (వయోజనను, భారతకథా భాగమం త్‌యు నిళువదినాల్లు వేల శ్లోకములలో నివిడియున్నను (గంథము లత్నేళ్లోత్ర విస్త సలేమై. యుండుటకుం. గారణ మిదియే మొయున్నది, వ్యాసుని యాశేయము ననునరించి యితినృత్తముకంకును నాభ్యా లిక ధర్మ ళాస్త్రాది విషయమే (పభాన మగుటచే నీ భాగము కథకు మూడు రెట్లుండుటలో నాశ్చర్యము లేదు, పేదాంత శా (గ్రంథ జాలమునుండి నందర్భముల కనుకూలించు ననేక భాగములను (గహించి భారతమున నితరులు చేర్చి యుండవచ్చు నను నభి[పాయము కూడ నమంజసముగనే కనువట్టుచున్నది. భారతమునకు నంహిత యను పేడండుట యీయభి[పాయమును బలవజచు. చున్నది, (చమీవ్వమని చెప్పయడు నీ విజ్ఞానవిమయ (ప్రాధాన్యముం బట్టియే భారతమునకుం బంచమచేదమునియు స్మృత్మిగంథ మనియు (బఖ్యాతి శల్లినది.

2

10 భోరతీము - తిక్కన రచన “భర్మ్శతత్య్వజ్ఞాలు ధర్శశాన్ర్రంబని యధ్యాత్శవిదులు 'వేదాంతమనియు, నీతి వచతణుల్‌ నీతిశాన్ర్రంబని కవివృమభులు మహాకావ్య మనియు, లాత ణికులు నర్యలతణం బనియును నై తిహాసికు లితిహోన మనియుం, బరమ పౌరాణికుల్‌ బహు పురాణ నముచ్చ యంబని మహి. నగొనియాడుచుండి” అను నన్నయ వద్యమువలన మహాభారత (పాళన్న వ్ట్‌ము మే వ్యక్న్త మగుచున్నది. లోకజీవిళమునకు నన్నిహీతమగు నితిన్స_త్తమును గావ్య రూవమునం బోమీంచి, తడాధారమున వైదిక లౌకిక వాబ్బన సారము నంతను వ్యాసుండు (వతిపాదించి యుండుటచే భారతము విశిష్టమగు నుద్గ్దుంథ మైనది. 'వేద విభాగముం గావించిన మహార్షి యు (బ్రహ్మా జ్ఞానియు, విపుల వాజ్శయకర్త యు నగు కృవ్ల_బె వ పాయనుండు కావ్యకర్హ యగుటచే మహాభారతరచన యతాకికముగం బరిజమించి నది. రామాయణ మహాభారతములు రెండును ధర్మ్శమునే (వయో జనముగం (పతిపాదించుచున్నను, రచనానిధానమునందు భిన్నము లగుచున్నవి, రామాయణము వశుద్ధమగు మహాకావ్యమగుట చే నందు రసోత్కర్థ (వాధాన్యము వహించినది., మానవ జీవితమునకు నన్ని హిలము, నాకర ణీయము, (వసిద్ధము నగు నితివృత్తము కాన్యర చనకుం దగినవస్తువు, అట్టి రమణీయమగు వస్తువును రసోత్పాదకమగు రచనచే బోమీంచుట కావ్య లతేణము: కనుక వస్తు, రచనలు రెండును గావ్యమునం (టబధాన విషయము లగును, ఐనను, కాఠక చి న] విశానమునకును, రనసిద్ధికిని రచనావి జేవమే (వధాన హేతు వగుటచే నది కావ్యములలో ాముఖ్యము వహించు చున్నది, ఇది శావ్వ

భారతీయ విజ్ఞాన నర్వన్వము 11 సామాన్య లత్‌ణము. ఇంక, మహా కావ్యమున వరము (వధాన రనమగును, ధీరోదాత్తుండగు నాయకుని చరిత ఆదినుండియు. దుదివజుకు (శాభాన్యము వహించును, నందర్భములం బురన్క-రించు కొని పోషీతములైన యహ్టైదశవర్ష నలు రచనకు సౌందర్యము నాపా దించును, నొయికానాయకుల నచ్చరి[త, వారికి గలిగిన క్ష సుఖములు, వారె ధర్మ్శవరత్వ నత్పవర్తనాదులు, తుదకు వారుపొం దిన ధర్శ్మవిజయము-మున్నననవి లోకమున ధర్మ, న్యాయ, నత్య ములను (బతిష్టించుటకు సాధనము లగుచున్నవి, నాయికానాయకల జీవితముతో ననుకంధించునట్లు, నన్ని వేశము లన్నియుం గావ్య ఫలాగ వూర్థము పోషీితములు కావలెను, వివిధ నన్ని వేశముటు, నంఘటనలు, ని త్యాదులు రనవత్తరమగు నిధమయన రచితములగుట చే గావ్య మాస్వాదయోగ్య మగుచున్నది, శాత్రు సంబంధములగు విమ యము లందందుం గ ఇాసందర్భముల ననునరించి. న్మరింవబడినను; నవి కావ్యమునం (ఛాభాన్యము వహించవు, ఉపాఖ్యానములు, "వేదాంళ ధర్మ, నత్తి శాత్ర్రు విషయములు, " మున్నగునవి కథా వేగమునకు. (గుతిబంధకము లగుట బే. గావ్యర చనయందవి గృహీతములగుట లేదు,

ఇట్టి మపవో శావ్యలత్‌ణములన్నియు రామాయణను. నెడం జక్క_ుగ నమన్వయముం బొందుచున్నవి, సీళారాముల యుదంతమే రామాయణమునం దాదినుండి తుదివజకును (బధా నేతివృత్తము, తక్కిన (పానంగికేతివృత్తము. లన్నియు నానువంగికములై; (చధానేతి వృత్త మునకుం బోవకములగుచు, నందే యంత ర్భావమును బొందుచున్నవి, ఇందు వీరరనము వభానమును, బానికి శృంగార , కరుణములు ముఖ్యాంగములు నగును. పుతధర్శ; (ఛాతృధర్మ, భర్హృధథర్న, నతీధర్య + 1వభుధర్ముములు రామాయశేతివృత్వమునం బరౌ కాస్టనందినవి. భారతనతీత్వము వీ'తాబేని యందును, ధర్మవీరము రామునియందును మూర్తీఛవించినవి, ఇతివృత్న మాదినుండ్లియ్యుం దూది

కతి భారతము - తిక్కన రచన వజకును, నేకధారగ ఫలోన్ముఖమై (చవహించు. చున్నది, ఉత్తర శాండమందుం గూడ నీతాచర్మితమే ముఖ్యేలివృలత్తమును; ధర్మమే కావ్య[వయోజనము ఎెయున్నవి, సందర్శోచితములు, భావ పోమకములు నగు (వకృతివర్హనలచే నొవూచు, రచన రసవత్తర మై, చిత్తవిశాసమునకు హేతువగుచున్నది, కనుకనే రామాయణము మహాకావ్యమని వండితుల చే నిశ్చయింవంబడినది, మహాకావ్య లతేణములు భారతమునకుం గూడ వర్ష్సింవకవోవు, కాని, రావూాయణమునందువ లె భారతమున వానికి. ాథాన్యము "తీదు. భారతమునం దర్ధగారవమును, రామాయణమున రసోత్య=-ర్ష యు ముఖ్యములు, ఇతిహాన ధర్మాన] లతీణములు భారతముతో జక్కం-గ సమన్వయమును బొందుచున్నవి, ఆదర్శ ధర్మువీరుండగు రామునిచర్మితను గావ్యరూపమునం జితించు టయీ వాల్మీకి యాశయము. సీతారామలక్ష్మణుల జీవితములు మన కున్న తాదర్శము లగుచున్నవి. రామాయణ వఠనమువలన మనకు నీతి ధర్మాదిజ్ఞానము వరోశముగ గల్లినను, (బత్యతయముగ సిద్ధిం చునది సాత్త్వికమగు చిత్తవికానము, సద్యఃనరనిర్వ్భృతి. కనుక రామాయణరచన యందు (ాభాన్యము వపహించినది కావ్యవద్ధతి విపులనంఘనంన్కరణ వ్యాసుని యాశయమనగుటవే భారత రచనా విధానము కావ్యరచసకంయె పిశిష్టముగ నున్నది, భారతము కాంత రన్మవథానమనియు, దానికి నాయకుండు (శ్రీకృళ్ణుండనియుం. బెద్దలు నిశ్చయించినారు. రచనయందు రసోత్క-ర్ష కన్న నర్థగొార వమున 'శెక్కుువ (పాభాన్యము కలిగినది. మతసూ[తములను, నాధ్యాత్మిక విషయములను, నీతిధర (్రసూ(త్రములను, లోకమున (బచారముగావీం చుటకు శాస్ర [గంథములకంకును గావ్యములెక్కువగ ననుకూ లించుటచే, వ్యాసుండు పండ వేలివృ_త్తమును గావ్యముగ రచించి, త దాలంబమున' దన యాశయమును నెర వేద్చుకొన్నాండు. కనుక

భారతీయ విజ్ఞాన సర్వస్వము 18 భారతము కావ్యము, శాశ్ర్రము కూడ నగుచున్నది. ఇతివృత్తము లాకికమును, దనూ, ్రలమునః (బలివాదితమగువిషయ మా ధ్యాత్మికము, నగుటచే భారతము లోకక ల్యాణసిద్ధి కుతృల్చష్టసాధన మగుచున్నదిః

“జ్ఞా ముసియ ధర్మార్థ శామ మోశములకు నత్యంత సాధనంటై నదాని””

అని యీావివమయము ఫారతమునం బే వివరింవంబడినది.

ఆయుమ్యం బితిహోస వస్తునముదాయం _లెహికాముమ్మిక

గేయఃపొప్పి నిమి త్తముత్తమ సభాసేవ్యంబు లోకాగమ

న్యాయైశాంత గృహంబు నాంబరగి నానావేద వేదాంత

విద్యాయుక్త్యంబగు చానిం జెప్పదొడలెం దద్భార 'శాఖ్యానమున్‌ *

ఇట్టి విశిష్ట (వయోజన సాధనమగు నీ యు[ద్దంథము ననువదించు.

_టళొ నాం(ధసారన్వలే మారంభమగుట ఆంధ్రుల భాగ్యవి శేమము,

భార తాంధీ కరణమునకు గూడ లోకహిత మే (వయోజనము? రాజీ రాజు కాలమునాటి కాంధ బేశము నంఘ మత 3ల్లోలములకు లోనై ముండినది. విజాతీయులగు శత్రువుల దండయ్మాతల వలనను, జైన బౌద్ధ ముతముల వ్యా ప్పివలననుః "వేద (వచమాణములను దిరన్క-రించు. కాత, చార్వాకాది మతముల వ్యాపి వలనను, నార్యధర్మములొ "వెనుకంబడినవి. స్వార్థవరులు గావించుచున్న నిరీశ్వరాది మత (వచారము (ప్రజలలో సై క్యమును నశింవ( జేసి, నంఘవిచ్చి తికి గారణమైనది, ఇట్టి క్లి్ల పరిస్థిియందున్న యార్యనంఘమును బున కుద్ధరింపం బూనుకోనిన వారిలో. గుమారిలభట్టు ముఖ్యుడు: శంకరా చాళ్యులకు (యా-చ్రీనుండగు సీ కుమూ రిలభట్టు పూర్వమిామౌాంసా విధానమును బహుళ (వచారముం గావించియున్నాండు. తత్ఫలిత ముగ యజ్ఞయాగాది వి దిక(క్రియలకు మరల నాం(ధ దేశమున బునః (పవారము. కలుగసాగీనది, ఈ యార్యమత ఫునరుద్ధారణ కాలముసనే. రాజరాజు పాలకుండగుట తటస్థించినదిః

[కీ భారతము - తిక్కన రచన ఆర్య మళావలంబియగు నీతండు సారన్యత మూలమున మతవ్యాప్టిం గావింప నిశ్చయించినాండు. వేద పురాణాదుల యందును, మను, గాతమ,వరాశ రాదిబుషి(పోక్ష్త నృతులయందును,(బవంచితములై న సకలధర్శముల నొప్పి, వశ్తాాశమ ధర్శుములకు నిలయమై, వేదసార మనందగిన భారతము నాంధికరించి, బేశమునం (టబచారముం గావీంచినచో నార్య మతము పునరుద్భృత మగుననియు, నంభఘమున న్‌్యోము సిద్ధించు ననియు. దలంచి, రాజరాజు తన్మహో కార్యనిర్వహణ మునకు నన్నయను (బోత్పహించినాండు, లోక్‌హీితముంగోరిన నన్నయ వ్యాసు ననునరించి యాం(ధ్ర భారతరచన నారంభించినాడు. ఇట్లు నంస్కృతభారతి రచనకును, నాంధభారత రచనారంభమునకును గూడ లోళసం(గ కేచ్చయే హేత్త్సువైనది. ఇం, తిక్క న్ననాటి శాంధ చేశమునం బరిస్టితులు మౌారినవి. చార్యాకాది మతములకు ప్యాప్పి లేకున్నను, ైనమళత మింకను విజ్బంభించియే యున్నది. పాలకుల యభిమాన మాధారముగ నొకవ్వుడు వె దికమతమును, నొకమూడు జై నమీతమును, (చాబల్యము వహించు చుండినవి. ఇదె గాక పాల్కురికి సోమనాథాదుల రచనలవల్ల ను, బండిత[(త్రయను వారి కాం దేశమున నుండిన వలుకుబడివల్లను, వీర శ్రైవము (పబలి నంఘమున మతకఠలహాములకు 'హేీతువైనది. (శావ్మ్ళాణమ తావలంబు లగువారియం దే శెవ వైన్దవ మతములు స్థిరపడి [కొత్త తెగలను నృష్టించినవి, నంఘమునకు మార్గదర్శకులు కావలసిన కవులయందును మతవిషయక _ విభేదము _ ేర్పడినవి, శివకవులు భవికవులను నిరసించుట యిందులకుం డార్ధాణ మగుచున్నది, ఇట్టి క్లిష్టవరిస్థితుల నుండి నంఘమును రశ్నీంచు నుభ్రేశముతోం దిక్కున భారతమును బూర్సి చేయ! సంకల్పించినాండు, (బ్రహ్మ విష్ణ మహేశ్వరులు వర (బ్రహ్మయొక్క యంళములు, _ వీరొనర్చు నృష్టిస్థిగలయములు నగుణాల్భుక మగు వర్యబహ్మాలీలలు, కనుక శిన శేశవు లా

భారతీయ విజ్ఞాన సర్వస్వము కేక వరమాత్మ _యొక్క- భిన్నమూర్తులు అను జ్ఞానము (వజలకుం గలిగించుటకై తిక్క.న వారివారమూర్తి నిష్ట దేవతగా స్తుతించి తన భారత మా "బేవున కంకిత మొనర్శ్చినాండు, ఇతని యుచారాశయము ఫలించి నంఘమున శివశీశవభేదము లడంినపిం తిక్కన తరువాత వచ్చిన నాచనసోముండును, దిక్క-న మనుమండును శిష్యుండును నగు శీశనయు, నీ యుత్తమాదర్శము నవలంభించి వారి బారుని. బూజంచినారు. కొరవి గోవ రాజుకూడ పారిపహారా రాధకుంటే, తిక్కన తరువాతి కవులు వెన్టనులె నను _శెవులైనను బరమత దూవణం గావింవలేదు, మీదుమిక్కిలి వరమత నసవాననునే (వదర్శించినారు. ఇట్లు తిక్కన; శివ శీళవ భీదమును బరిహారించుట యీశాక, జీవాత్మ బరమ్మాటత్మెక్యమును బోధించు నద్వైతమును భారతమున. (బతిపాదించి, యాం(ధనంఘము నేకైక మత నూతనిబద్ధ మగునటు గావించినాండు, దవీ, ణావథమునం దాంధ చేశమున న_బ్వెలే మునకున్న (పాధాన్యము చ్వైశవిశి ప్రాద్వెే ములకు జేకుండుటకు తిక్క-న భారతము శారణమని 'చెవ్పవచ్చును, తమిశబేశమున న జ్వల విశిష్టాజ్యైతములును: గన్నడ ేశమున _ట్వెతః విశిష్రా ద్వైత వ్‌ర శెవములును, . _బౌధాన్యము వహించియున్నవి. తమిళ చేశమున 'వైవ్ళ వ మతవ్యాప్తి క్రి నాళ్యారులును, ఎశవమునకు నాయనారులును,; నెక్కువగ దోవాద మొనర్చియున్నారు, అతు కన్నడ దేశమున ఏరశెవ విజృంభణమునకు గురుజంగములు మూలపురుషులు ఈ మతములన్నియు భక్తి నాలంబముగం గొని తీదనుయూయుల భావా వేళ (పాబల్యనుచే నెక్కున వ్యా ప్పింజెందినప్‌ జ్ఞానమౌార్షము కంను భక్నిమార్షము సులభ సాధ్యమగుట చే, శామరజననంఫఘ మధికముగ సీముతముల సవలంబించుటకు వీ ల్రైనది, వేజాంత శాస్ర జ్ఞానమును, చార్కి-కచృస్ట్రీయు “నుండిననే కాని యృ_్వెలేము సుబోధకము కాదు, అృబ్వెతమును సులభ(గ్రాహ్యా మగు విధమున

16 భారతము - లిక్కన రచన (బజలకు బోధించు [గంథములు తమిళ క శ్రాటభామలలో నంతవజకును 'వెలువడకుండుటచే నా దేశములలో నద్వైతవ్యాప్తీ కనకాశనము "లేకపోయినది, వేదసారమును, నృద్వెతమత (వతిపాదకమును, నగు మవోభారతమును బేశభామయగ జానుబెనుంగునం దిక్కన రచించుటవలన; నాంధధ్రచేశమునం దన్మతవ్యాప్ని యొక్కువగ జరిగినది, నన్నయ తిక్కనల యున్న తాశయములను సిద్ధిబొందింపం "జేయు నుర్జేశముతో నెజ్టాయైగడయు. నర ణ్యపర్వ "జీమభాగమును బూర్సిచేసి, భారతానుబంధ మగు పారివంశమునునూాడ రచించి యున్నాండు, ఇట్లు వ్యానభారత రచనకును, భార తాంధధ్రీకరణమునకును (శ యోజనతుల్యత్వము సిద్ధించి యుండు టాశ్చర్యము, అంతియకాక, వంచమ వేదమనియు, ధర్మ కాన్ర్రమనియు. (బసిద్ధింజెంది వవిిత (గంథముగం బూజింవణుడుచున్న మవోభారతమును బెనుంగున రచించుటకు, సాధారణులగు లాకిక కవులుకాక బుమీతుల్యులగు కవ్మితయమువంటి చారు లభించుటయు, వారి యాశయము (వజాహీతే మగుటయుల దెలుంగువారి భాగ్యము, ' నాన్ఫపి.5కురు తే కావ్యమ్‌”" అను నార్యోక్షి కవ్మితయమువారి వివయమునం బూర్తిగ నమన్వ యించుచున్న ది. రాజాశయమును. గాంచి, మొపక విమయమనము లతో సంజంధమున్న వారయ్యును వీరి యాంతరదృష్టి సర్వదా యామనుమ్మికము వై'పే సవసరించినదని ఏరిరభనల వలననే తెలియు చున్నది. భారత రచనవలన ఏ రాశించినది భవబంధ విమాచనము, “భారత భారతీ శుభ గభస్పి చయంబులం జేసి ఘోరనం సారవికార నంతమన జూల విజృంభము వావి సూరిచే తో రుచిరాబ్దబోధన రతుండగు దెవ్య వరాశ రాతృజాం భోరుహామి[తుం గొల్చి” అను వాక్యమువలన, నన్నయ భారత రచనచే నంసారబంధములం దొలంగించుకోనం దలంచినాండని యూహింవ నగుచున్నదిః

భారతీయ విజ్ఞాన సర్వన్వము 17

కలయందు గోచరించిన పహారివారనాథునకుం దిక్కూన భక్రింేసి .

“యింక జన్మాంతర దుఃఖముల్‌ దొలంగునట్లుగం జీని సుఖాత్ముం "జేయ వే” యని (పాక్థించిన నజ్జగన్నాథుండు, *

“జనన మరణాదులై నసంసార దురిత

ములకు నగపడకుండంగం దొలంగ తెరువు

గను వెలుంగు సీకిచ్చితి ననిన జేచి

నిలిచి నంతోమ మెద నిండ నెలవుకొనంగం”

మేలు కాంచినాండు, ఇట్లు తిక్కన యాశయమును భవబంధవి మోచన మని 'కెలియుచున్నది, ఇంతియ కాక,

“ కాన్టన భార తోమృతము. కర్షపుటంబుల నారం గోలి యాం (ధావలి మోదముం బొరయునట్లుగ సాత్యవ తేయ నంన్నృతి (శ్రీవిభవాస్పదంబయిన చిత్తముతోడ మవో కవిత్వ దీ ఆానిధినొంది పద్యముల గద్యములళ౯ రచియిం 'ఇెదన్‌ గృతుల్‌ ॥

అను తిక్కసపలుూవలన నతని యుదారాశయము వ్య కృమగు చున్నది. *“భారతామృతము” అను [వయోగమున నభేద రూవళము గావింవంబడినది, అహ్బుత శబ్దము “వర్యబవ్గా వాచి. వర్యబహ్మ కున మననాదిక యోూగముచే నానందసిద్ధి గలుగునట్లు భార తాఖ్యాన (శవణముచే నాంధుల కానందము సిద్ధించునను విశిష్టార్థ మిందు స్ఫురించుచున్న ది,

“అవిద్యయా మృత్యుం తీరా విద్యయా అవుత మశ్ను తే

వర(బహ్మా సామౌత్కారమునకు సాధన మగునది విద్యః యను నర్థము

భారతమునెడ తిక్క-ననమన్వయింపం జేసినాండు. భఛారతరచన తనకును,

తన జాతివారికిని గూడ నిత్యశేయమును గలుగంజేయునను తిక్కన

యాశయ ముదా తృమైనది, ఏరిట్లు నిత్యమగు మోతఫలమును గోరిన

వారగుటచే. భారత్రావ్య్నూయ కర్ణనిర్వహణమునందు. యోగ్గు తె

16 భారతము - తిక్కైన రచన లెనారు, కనుక యోగులయందున లెనే కన్మితయమువారి రచనల యందును నంయమసము విశిష్టలతేణమై యొప్పినది. కొలందిమూట లలో విపులార్థము నిమిడించుటయు, విశేపార్థములు వలయుచోట జానిని వాచ్యము చేయక వ్యంగ్యశ క్తిచే స్ఫురింపంజేయుటయు, గాంభీర్యగుణ(వనధాములుగం క్రాాతల శ్‌ల స్వభావాదులను జ్మతించు టయు, వర్షసల విమయమున నలంకార చమత్కార వ్యామోహము ' నకు లోనుగాక సహాజ సిద్ధమగు రమ్యత న న్ధగరవముచే వికసింవం 'జేయుటయుంాానివి కమ్మితయము వారి రచనలయందలి (వధానగుణ ములు, ఇట్టి నంయమనము తరువాతి కవులలో. గానరాదు, కాలము ననునరించియు, సంఘజీవితము ననునరించియు., (బజల జీవితాదర్శము లును, వానితోం గావ్యరచనను శార్చిన యఖభి_పాయములును మౌారుచువచ్చినని, తదనుగుణముగం గవుల జీవితములును వేైనవి, కనిత్వదీతును బూని, సంయమిొ లోకహితముం గోరి, కావ్యరచన, గావించు కవి లేకపోవ్ర్టటవలన భారతముతోం దూగణగల కావ్య మింతవజకును మజుల నృష్టికిరా లేదు నాంటికిని నేంటికినిం గవితయ భారతము లోకకల్యాణ (వతిపాదకమగు మహో కావ్యమగుట యేకాక, ఆంధ్రుల విజ్ఞాన సర్వస్వము చవైయున్నది,

డాంటే రచించిన డివెన్‌శామిడీ (017106 ౮0096) ఇటలీ 'జేశస్థులకును, పోమురు రచించిన ఇలియడ్‌. (11128) గీకులకును, "షక్సుపీయర్‌ రూవకములును, మిల్దను పార జై జ్‌ లాగన్ట్‌ (54744136 036) అను (గంథ మౌాంగ్లేయులకును,. నెట్లు జాతీయ జీవితనర్వన్వ ములో, అశ్ల భారత మాంథధ్రుల జాతీయ జీవితసర్వస్వమగుచున్న ది. ఒక జాతియందుం బెంపొందిన సారస్వతమును, దన్మూలముగ జరిగిన విజ్ఞానాభివృద్ధియుం (బ్రపంచచరిితయందా జాతికి లభించు గారవము నకు హేతువులగుచున్నవి.' శాజకీయరంగమున నొక ేళమునకుం

భారతీయ విజ్ఞాన సర్వన్వము గేలి గలుగు (పాధాన్యము స్థిరమైనదియుంగాదు, సత్యమైనదియుంాదు, ఉత్కుష్టసారస్వత నిర్మాత్మలె, స్వార్థరహితులై, విజ్ఞానవ్యా న. గావించి, లోకహితము నాచరించిన మహామహులే నిజమగు జాతీయ నాయకులని పాశ్చాత్యుల యభి(పాయ మగుటచే వారి బేశములలో సారస్వత (నష్టల కనన్యలభ్యమగు గారవము కలదు, రాజ్యతంతము లను ధీసామర్థ్యముళో నిర్వహించి, 'జీశీయార్థిక స్థితిని చాగువజచిన యేమహామంతికీని, నాంగ్గ దేశమున మిల్టను బెర్నాద్డుషాల వంటి మహాకవులకున్న పూజ్యస్థానము లేదు, రాజకీయకల్లోలములు పెచ్చు 'రిగిన యీ రోజులలోంగూడ.పేక్సుపియరు జన్మస్థానము నొకవవ్మ్శిత స్థలముగం (బభుత్వమువాళు రత్సించు చుండుట యు, విద్యావంతు లావ దేశమునకు యాత్ర. పోవుచుండుటయు నిందులకు నిదర్శనములు. శాన్హైలు రచించిన వీరపూజ (120 10౯9110) అను వ్యాననంపు టికి గల బహుళ (వచారమా దేశమునం గవులకుం బండితులకుం గల గార్రవమునకుం (బబల సాత్యుము, ేక్రుపియరు. రచనలనుగురించిన నద్వివిమర్శక (గ్రంథములు, వ్యానములు ననంఖ్యాకములు, ఆంగ్లేయుల "చేశీయాభిమాన భాషాళి మానములును, వారి విజ్ఞానాస_క్తీయు, నిందులకు. గారణములు, ఆంధుల (ప్రాచీన నాగరిశతకును, నంస్క్బుతికినిం (బత్యమపమాణ మగు నాంధమవో భారతర చన పూ_ర్తయై యివ్పటి కారు క 'తాబ్ద ములు గడచినను, దదుద్దంథమును గూర్చిన నమ్యగ్రమగు విమర్శక (గ్రంథ మింకను సృష్టికి రా లేదు. అదినుండియు నాంధ్ర)మున వచన రచన కాదరములేకపోవుట యిందులకొక కారణము, అంఛా?ళి మౌనము. పూర్తిగ శాజకీయనులంటచే వినియుకృమై సారన్వతే నిజ్ఞానాది విషయముల శ్రేమియు మిగులక పోవుట మజీయొక హేతువు, సరియగు విద్యావ్యా వ్లి లేకపోవుట చే నుద్గంథవళనమే -జీశమున్ల

ల0 భారతము - తిక్క్‌-న గచన లోపించినది. అముమ్మిక దృష్టి నంభఘమున నున్నంత కాలము భారత రామాయణములను పురాణములుగం జెప్ఫించి వను నలవాకైనం నొంత యుంటజెడిది, కాని (వజలలో నార్థికదృష్టి మితిమోరి (వబలు టచేం బురాణ (శవణాదులకుం గూడ నవకాశము లేకపోయినది; 'కాత్కాలికాస్లోద వినోదములు గూర్చు కథలకును, నింది యో, _చేక మును గలిగించు రచనలకును, నంఘమున నున్నంత (వచార మున్నత 'కావ్యములకును, విజ్ఞాన (గంథములకును లేదు, సామాన్యులగు నతు శాస్యులు మౌాతమే కాక విద్యావంతులు కూడ నిట్టివానినే యన్వే వీంచుచు, భార తాది (గ్రంథములను స్పృరింవకుండునట్టి స్ధితి యేర్పడి నది, పూర్వ్యగంథములను బరించువారు ఛభాందసులుగను, నభ్యుదయ (వతిబంధకులు గను, గణింవంబడుట కూడ జదుగుచుండుటచేం నగాంద అభిమానముండియుం బరిహోసపాతుల మగుదు మను భీతిచే నుద్దుంభ్ర ముల (వశంన చేయుట లేదు, సామ్య వాదసిద్ధాంతములు గావ్య్యవవంచ మునంగూడ (వవేశించుటవలస)ు నతరజ్ఞానళూన్యులగు మిల్లుకూలీల శందుబాటులో లేని భార కాదులగు నుద్ద్రంథములు నిరర్ధక ములుగం బరిగణింపంబడు దుస్థితి 'యేర్పడినది, వరీతల కింకను భారతాది (గంథములలోని భాగములు పాఠ్యములుగ నిర్హీతము లగుచుండుట వలననే నధ్యాపకులును, విద్యార్ధులును; దవ్పనిసరిమె _వానినిం బఠించుచున్నారు, |

ఇట్లు మూల[గంథ మే వినత మగుచున్న కారణమున విమర్శ కను కూల పరిస్థితులే లేశ్రపోయినవి, ఐనను భాపాభిమానము జాత్యభి మానముగల. కొందు: పండిళ విమర్శకుల స్వయంకృషి. ఫలితముగ నొకటేతెండు వీమర్శ(గంథములు, “న్యానములు వెలువడగపోఅేదు. “కవిత్రయ కవితా విమర్శనము?న వస్నృయాదుల అనువాద విధాన నునుగూర్భ్చియు, తదాచిత్యమును గ్తోర్చియుం (యళ ంసించుట [(వధాన

భార తీయ విజ్ఞాన సర్వ్యన్వము | విషయము, "తిక్క.న సోమయాజి, “భారత కవితా విమర్శనము" మున్నగు [గంథములలోం దిక్క-న కాలపు చారితిక విమయనులకును, విరాటపర్వ ర చన్యాపాశ _స్త్యమునక్షును మా[తమే (పాథాన్యము కల్లినది, అదికతియులం గవితావట్టాఖభిషిక్తుండు “నగు నన్నయ్య రచననుగూర్చి రామలింగా రెడ్డిగారి వ్యాన మొక్క-టియే. మినుకు మినుకు మనుచున్నది. కావున నేటివజకు భారతము నామూాలా[గ ముగ విమర్శించుటలో 'నేమా[ఠమును (బయత్నము జరుగ లేదనియీ "'వృవచ్చును. భారతము మహాసము[దము, దుర్గమౌార్థజల గౌరవ భారత భారతీ నము, దము సీదుటకు విధాతృనకై నను క క్యము కాదని; అనన్య(వతిభా శాలియగు నన్నయయే నంకోచమునుి (బకటించి యుండం, దద్దంథ నినుర్శనము'అస్మ డాదులక్రు దువశ్రారవునుటనిజము, ఐనను భారత విమర్శనకుం బండిత విమర్శకులను (బోలపాంచు నుభ్దేో ముతో, నే నీ [గంథరచనకు సావాసించుచున్నాను ఇందుం గూడ నింతవజకు విమర్శకుల చే స్పృళింపం బడని భారత భాగమునకు? నందులో. దికఠినరచనకు మొాతమే నా యీ విచర్శో వరిమితమై యున్న ది. నన్నయ యొజ్జనల భారతభాగ రచననుగొల్పిన నిదర్శ యింకను జరుగవలసీయున్నది. కావ్యమునందలి రనన_త్తరములగు ఘట్టములను, నర్థవిశేమములను, చాతల శంపోమణ చీ రొద న పీతుకముగ “వివరించి; (గంథవఠనమంద్రుం జార కానని గల్లించుట విమర్శకులబధాన (వయోజనమను సూ్యలము నా క రచనయం జాదర్శమగుచున్నదిః |

ష్‌ విజ్ఞాన కంస

శవా (గంథాఆలయర్ల గం ||

| గీర నళ ఏ

స్స వైరం వాదు 306 యుల

విరాటపర్వువము ంవనం...

“ప్ఫూదయాళ్లోది చతుర్ధ మూర్షిత కథో చీతంబు నానా ర సాభ్యుద యోల్లాసి విరాటవర్వముూ” _ అని తిక్కన తత్పర్వగ భేలివృలత్త మెట్లు (వబంధరచన కనుకూలించుచున్నదియు6, ద(త్పారంభమున నే వ్య_క్తముం 'జేసియున్నా(దు. ఇందలి యితివృ త్తము మానవజీనితమున కత్యంతము సన్ని హితమును, వఏరశళ్చ్ళంగారాది రసముల కా శయమును నగుటచే హృదయాపహ్హ్లాది యగుచున్నది. సాధారణముగ లోకమున నంభవించు పీవిధ నన్ని వేశములు, త_త్తత్పందర్భములలో వ్యక్కుల (వవ్యర్తనలవలన వ్య క్తములగు వారివారి మైజ లీల స్వభావములు, మున్నగువాని కీ కథాభాగమున నెక్కునవ యవకాశమున్నది కావు ననే లొకిక జీవితమిందు నంపూ ర్షముగం (బతిబింబించిన దనవచ్చును. కీచక వృత్తాంతము, ఉ _త్తరగో[గహాణము, అభిమన్యు వివాహూము- ఇవి యీవర్వమునం (వధాన ఘట్టములు, 'శీచకవృ త్తమున వీరరస మంగియు, రౌ్యదరన మంగమును గాంగా నుత్తర గోగహణ కథ యందు వీర మంగియు, వోన్యము తదంగము నై నవి, ఉత్తరాభిమన్యు వివాహఘట్టము లలిత శృంగార (పఛానమై మనోహరమైనది. అన హోయస్థితియందున్న వతివతకు దుర్శార్షులవలన వరాభవమః జళు

గుట; శీలరతుణకై యామె (వయత్న మునర్చుట, వానిననుసరిం 7 యితర వరిణానుములు; మున్నగునవన్నియు లోక సామాన్యములగు టచేం గీచ శేతివృత్తము సపాూజముగ నే ఆకర్ష శీయమైనది, అట్టి యితి వృత్తమును బోపించుటలో. దిక్క-న, ఆఖ్యాన మార్షమును గాక .(వబంధమార్షము ననునరించుటవలన సీ రచనకుం గడుంగడు మనో హరత్వము సిద్ధించినది. పరాశయవృ త్తి జీవనమందును, దాన, రాజ్యాశ్రయమందునుగల కష్టములు పాండవుల విరాటనగర జీవితము వలన వ్యక్తృములగుచున్నవి. విరాటుని వినోదముకొటకు భీముండు

విక భారతము - తిక్కన రచీన ఇిట్టిమల్లురతో మూ(త్రమే శాక సింవోది (శూరన _త్వములతోం గూడం బోరవలసి వచ్చుటయు, డా న్యభావమునం జేసి స్వామిని యగు సుభేన్ల యాజ్ఞ ను మోిరంజూలక, యాసవము. బెచ్చుటకే (తౌపది కీదకునింటికి. బోవుటయు, నా్హభ్యిపాయము నధితేపించిన , ధర్ముజుని విరటుండు పాచికలతోం గొట్టుటయు, నిత్యాదు లందులకు నిదర్శనములు. (చావదీ ధర ్రదాదుల దాన్యమే వారి నిన్సృవోయ స్థితికి. గౌారణ మైనది, కీచకుని కాముక వ్యాపారము, వీరత(త్రియ నారీమణియగు (చావది యొనర్చిన కీచకవఖోద్యోగము, తతృ్ఫలిత ముగం గలిగిన నన్ని వేశములు, నిళ్యాదులు సుభేష్ణా కీచకుల మొక్క-యు, (జౌవదీ ధర్భుజాదుల యొక్కయు నంతః (వకృతులను, శీలస్వభావాదులను వ్యకృవజచు ఘట్టములు, _టినందిన మానవ జీవితమున గాననగు శాముక (స్ర్రీలోలువత, యు కాయు క్ష వరిజ్ఞాన శూన్యత; తత్సరిణామము, _ కీచకవృత్తాంతమున వర్శితములై, యుండుటచే నీ ఘృట్ట మాళ్లోదకర మగుచున్నది. భీమకీచకులు నాయక (వతినాయకులుగను, వీరము (వభాన రనముగను, ధర్మా ర్థములు ఫలముగను గలిగిన యీ ఘట్టము నొకచిన్న (వబంధముగం దికణన _పోమించియున్నాండు. లోకజీవితము నందు సాథారణముగం .. ట్రైఛాన్యము వహించు నిం్యదియ వ్యాపారములైన శామ[కోధాద్రు లీ కీచక వృత్ర్తాంతమున ముఖ్యనిమయము లగుటవలను దిక్కు రచనయుః వాని కనుగుణముగం (బ్రజంధ మార్గమున నడచినది. తిక్కన యి ఘట్టమున రచించిన ఉద్యానవన, సూర్యోదయ సూర్యా _న్తమయాది వర్టనములు తరువాతి కాలమున బెంపొందిన [వబంధరీతి కాదర్శములై నవి. విరాటవర్వమున సూచితమైన యా విధానమే యెజ్జన సోమనాథుల చే సుగ్భహీలమై: (శ్రీనాథాదులచ్వ బోమీతమై రాయలకాలమునం జరిణతిం గాంచినది,

విరాటవర్యము ల్‌ ““సీరజాకరములు నిష్మ్యమెం జేసిన భవ్య తవంబున ఫలమనంగ దివనముఖాభినందిత చ్యకయుగ్భకం బుల యనురాగంపుం (బోవనంగ పారిహార (బహ్ము మహానుభావంబు లొ క్కాటిగాగం గరలిన గుటికయనంగ నతుల 'వేద్యతయ లతిశాచయము పెను పొంద! బుక్షైడు మూలశంద మనంగ నఖిల జగముల కసె యగుచు జనన మూజ కరపుట హృదయనరోజములకు ముకుళనంబును జృంభ ణంబును నొనర్చి భఛానుబింబంబు పూర్వా(దివై లింగ భవ్య తవఃఫలంబగు వరంజ్యోతిన్వరూవము, విశుద్ధ 'ేమవరి ణామమగు రనస్థితి, పారిహూర (బమ్మోళ్య క్ఞానమరార్హి, "వేద్యతయ జన్మ కారణమగు పర్యబహ్మ్‌ స్వరూవము, నను నిట్టి యలాకికోవ మానములచే వరన కుడా_త్తత సిద్ధించినది. హృదయంగమములై న యా యు క్సేషలు రచనకు మనోహరత్వము నాపాదించుటయే గాక సూర్యభగవానుని పర్యబవ్మాత _త్త్వ్వమును (బతిపాదించునవిమొ, వఠితృ మాననములను భకిభావపూరితములుగ నొనద్భ్బచున్నని. “అఖిల జగముల కనెణ యగుచు* ననుటలో, సూర్యభగనానుండు చైతన్య్యవదాతయు; జ్ఞాన్నవడాతీయు నగునను నర్థము సిద్ధించినది. అట్టి వర్యబవ్మా స్వరూవ సామోత్కారముచే జనుల హృదయములు వికానము నొందుటయు, వారు భక్తిచేం గరములుమోడ్చి, సూర్య భగవానునకుం (బణమిల్టుటయు, నొక్కుమ్ముడి జరుగు కార్యములు, ఈ యదా శ్రార్ధమును (బుతిపాదించుచుం. దిక్క-ను యథాసంఖ్య

బిర్ర భోరతము - తిక్క-న రచన రూపళో[ల్సే చొతుల్యయోగితల నతి ప్రౌఢ ముగ, బోమీంచి యున్నాండు, జగజ్జ్యోతియు, విష్ణుస్వరూవమును నగు సూర్యుని వర్ణించుచుం దిక్క-న (గ్రహించిన వవిత్రములగు నుపమానము లతని యుదాత్త కన తాతత్వమునకు నిదర్శనములగును, ॥ ఇచటి పఘూర్యా నృ్యమయ వర్ష నకూడ భావనాచమళత్కొ-ర (వభధా నమై, (వ్రబంధరీతికి 'జక్కని లత్యుమగుచున్నది. “నుండు దనశడకు నేతేం చిన రాగముం బొందుటడి యుచితమనంగాం ౫0 సునమెజసి వళ్ళ్చిమాశాం గన జననంభావనముల గారవమం బెన్‌ ,”” సూడ్యుందు. వళ్ళిమదిక్కును జేరంగాం దద్దిశ సాంభ్యారుణరంజిత మైనది. భర్మయగు సూడ్యుండు తన కడకు రాగాం బళ్చిమదిశా కాంత యనురాగ యుక్పయగు టది యుచితనునునట్లు గెంపున, (బ్రకౌళించినదని యు(ల్పేత. “ఇనుల డనుశబ్దము సూర్యవరముగను, భర్తపరముగను (బయు_క్తమగుటచే శ్షేమ, అళ్లు “కాగచూ అను పదము రక్రిమ యను నర్థమును, ననురాగమును నర్థమును బోధించు _ చున్నది, మజియు, శృంగార కారణమగు ననుళాగము వర్ష మెరు వగుటచ్చే రాగమను శబ్ద మర్ద్గవంతముగం (బయాు_క్షమైనది. ఇంక, ది థ్‌ మం అస్తమయకాలమున జను లర్హ్యాదుల చే సూర్యభగవాను నుపాసించుట లోక ధర్మము, దినమింతయుం దమతమ కార్యములలో నిమగ్నులై యున్న లోకులు విశాంతి విజళోరముల కనుకూలమగు సాయం నమయము నాన క్రితో నిరీమీంచుటయా.; దశృ్సమయ సిద్ధిచే వారు నంతోపించుటయు, లోక నవాజములగు విమయములు, భర్తృ విరహితయైయున్న వశ్చిమూశో కాంత కివూడు భ_ర్త్ప నమాగమము కలుగుటవే నామె లోక సంభావనీయురాలెనదనిః చమళ్శారమగ నీ (వస్ఫైక!వయ.మును దిక్క-న వ్యర్థించినా డు,

విరాటన ర్వ ము- | భ_ర్ప్య్నపేమను బొందిన కాంతను లోకులు గారవముగం జూచుకెం తయును నవాజమేకడా! ఇట్లీ (పకృతివర్గన సపహాజాలంకార చమళక్కార (వధానమై;. వృాదయవికాన హేతువగుచున్నది, 'వ్రబంధ రీతికి లత్యమనందగిన వసుచర్మిత' రచనా విధానమునకీ తిక్కన రచన అదర్శమైనదనుటలో నలిశ యోక్షి_ లేదు,

అశ్లు, ఉద్యానవన వర్ణనా సందర్భమున కీచకుని శాముక చిత్త వృత్తి కనుగుణములగు వనశకుంతముల విజోర మతి సుకుమాూరముగ6 బోమిత మైనది,

“ఇంపైన వయ శకానసిచ్చి నిల్చినమధు చవాదటనాను మళత్తాలిలిభుని, . ... జెట్టువ్పచరించి చుట్టం (గ్రుమ్మారి మనో రమ నియ్యకొలుపు వమ రాళనిభుని ఫలరన ముండొంటి శెలమి- జంచుల నిచ్చు మెయిన6 బజొకె[శాడు శుకమిథు నములను "గమి.శాసి తలిరు జబొంవమునకు మెయిమెయి6 - చదాకంగంజను వీకదంవతులను.?”

“శామిా స్వతాం వళ్యతి” యనునట్లు శ్రీచకుని యిప్పటి' యవస సనునరించి యతనికి దృగ్గోచరములగు దృశ్యము లన్నియు నిట్టివే, అనుచితము; నధర్మము నగు క్రీచకునిభావము ను(జేకింప' కేయుటకీ వర్షన యావళ్యక మగుచున్నది. నంశేత నమయమునకై_ నిరీమంచు చున్న శాముక చిత్త్సవృక్సె యిీవర్ష నయందు. జక్యాగ 6 (జతి

" వించించినది. ఈ భావమునే లిక్కూన, “త్రనువు నిందియములు మనము ధృతియుం దనవశంబుగాక తల్లడపడి సింహా బలుండు నివముళ ణుకూరి శ్రా అను వాక్యమున' జక్కగ వివరించినాడు, అదియుంగాక , సైరంధ్రి గాఫించిన సంశ్ళేతన్లునుగూర్చి కీచకుని కెట్టిసంశయమ్నును గలుగ

ల్‌! భారతము - తిక్కన రచన కుండుటకును నిది యువకరించు. చున్నది, ఉద్యానవనమున విజారించుచు నందలి శామో చేక కరముల!॥ప దృశ్యములచే విమూాఢాత్శకులడె న కీచకుండు వైరం(ధి చేసిన సంశేతమును గూర్చి సం చేహీంచుటయ్‌ యనంభవము, ఇట్లు దినమంతయు మోసాకావూ విష్ణుతై కడవినవాండగుట, గీచకుండు వరిజ్ఞాన ళూన్యుండై, నిర్భ యముగ నా ర్యాతి న్నర్తనశాల కొంటరిగ నేగియున్నాండు.. “కామాతురాణాం నభయం నలజ్జా” అను నర్థమిందుం జక్టగ నను వ_ర్పించుచున్నది, మదిలో రాగంబు ఫఘూర్షిల్ల్ల, నుద్వ్రూత్ర్తాంగజో న్నాదుండై,

“స్యాంతము చాహుగర్వ ఘన నం తమసాంధముగాగ: శంకయొ

క్కింతయు బేక కీదకుం డహాంకృతి ముంగలిగాగ మండపా

భ్యంతర భూమిలో (బవేశించి నాండని తిక్కన కీచకుని నర్తనశొలా (వవేశమును వర్శించుచుం గామూంధుని చితృవృత్సి కొశన్వరూవము నొనంగి దానిని మనయెదుటం (బత్యశ్రీకరింపం జేసినాండు.

అశ్లు భీముస్మిన వేశమును. వర్శించువట్ల, తిక్క-న (ప్రదర్శించిన యాచితియు, లోక్ష్ల జ్ఞానమును (బశంసార్హములు,

“గమునమువీశ వేజొకనికారము పుట్టక సంగరోత్సవో

ద్యను రభ సాడిశేకము బయల్పడు టించుక లేక రోవనం

(భమ 'మొకయింత మైనం బర భావనిరూవ్యముగాక [(చౌావదీ

రమణుండు వోయి వికవధురంధరతం దగ నాట్య శాలకున్‌ ,*” చని, యాన రృనాగారంబు నుఖస్థలంబు సేరి,

“వెలంకులుం బిరింది చెనయుం

గలయం బరికించి తన యఖండిత బాహో

బలగర్వమ యచ్చట ముం

గలిగా మద మత్త భద్రగజ నదృశగతిన్‌,

విరాటవర్వము షం “నిశ్చింతుండై సఠికేలు వట్టికొనివొచ్చెన్‌ భీము-డత్యు[గతకా.” ఉద్వ్భృ త్తాంగజోన్మాదుడై 6న కీచకుంచు, మదాంధుంజైై శంక యొక్కిఎంతయు లేక, అవాంకృతియే ముంగలిగా నర్ననాగారమును (బ వేశించినాండు, నిర్వికార గాంభీర్యముల నొప్పి, అత్మ ని[గహాము నేమా[తమును గోల్పోక, తన యఖండిత చాహాబలగర్వ మే ముం గలిగా భీముండు (వవేశించినాండు. ఈవై విధ్య మా యిడవురిమోనసిక వరిస్థితులకును, స్వభానములకును నంతయు ననుగుణముగ నున్నది. కామూ చేశమునం గన్ను "అెజటుగనివాండగుట గీచకున కనుమూనమే కల్గినది కాదు. ఆత్మ నంయమనముతో నొప్పు వివేకశాలియగుటచే, భీముండు నర్హనశాలను (బ వేశించుటకు ముండా వరినర(పాంతములను జక్కగం బరిశీలించినాయ.. ఇతరులు గాని, అేక కీచకుని యను యాయులు గాని యున్నచో! దన [వయత్నము విఫలమగుట యీ కాక పాండవుల రహస్యమును; బయలై యనర్థము కలుగునని భీముం 'డెజుంగును, కనకనే యతని (వవ_ర్హన మిట్టి యుక్తాయుక్త పరి జ్ఞానముతో నొవ్పినది. ఇట్లు, పాత పోన్లణ విషమయమునను; మూనవ స్వభావ వ్యక్షీకరణమునందును,. దిక్క-న సిద్ధ హస్తుడని యీ ఘట్టము సాతథ్య మొసంగుచున్నది, శీజకుని విషయమున వర్మి తములైన మోబానికా శాదులును, విరహమును, శ ఎంగారర సాభానకుం . జోవమకములు, వరనతిని గామిం చిన సీచకాముక చిత్త [వపృత్తి వర్ణనము? శృంగార రన పోమకము కాాలదు,. రతియను సాత్నికభావ ముభయ నిష్టమై నప్పుడే అనుభా వాదుల చేం బోమి తమైన ఛృంగారరనముగ (6 బరిణామము'ః బొందగలదు. కనుకకీచకనంబంధమగు వర్షన కాముక చిత్త (వవృత్సినిం (బదర్శించుటకు మాత్రమే యువకరించునని ఇెవృవచ్చును, పఏ్‌ఠ మోఘట్టమునం (బధానమును, రొద మ్మవధానమును నగుచున్న వి, వీకరనమువకు స్రాయియగు నుత్సాహమఖిల చుహాత్యా-ర్య

80 భారతము -. లిక్క-న రచన నిర్వహణమునకును షూతువగుటచే నదియు మానవజీవితమున కత్యంతము నన్ని హితమగుచున్నది, “మనవారిలోన నొక్క-నినై నం చిల్య కు

• త్పాహంబు సేసిన సాపహానంభఖు*” అని (చౌవది కీచకవధానంతరము (పళంసించిసట్లు భీమువి యుత్సా బాము వీరరసన్వరూవము: దాల్చినది,. కీచకుని. గూల్చి భీముండు,

“వికృతపుంజూవు సంవ మది వేడుకపుట్టినం గిట్టివట్టి మ

సృకమును చీనదీర్ధ్య భుజళాఖలు. కాదయుగంబు మేనిలో

నికి జొర నుగ్గుగాదురిమి నించిన (గంతలతిత్తి మైన క _

చకు ధరణీస్ధలిం జదివి చక్క-ని ముద్ధగం 'జేనెం దుష్టం చె” . విరటుని న భాంతికమున కీచకునివలన్న (చావదికి జరిగిన 'వరాభ వమును గన్నారణ గాంచినవాండగుటబే భీముంిట్టి 'కౌెద్రన్వమావమును చాల్చు కెంతయు నుచితము, నపహాజము నగుచున్నది. తననతియెడం గాముక దృష్టిని. బరపిన కీచకుని కన్నులను, నవాచ్యములు వల్కి-న నతనిముఖమును, బతి్మివతను 'విన్నాడి, సిగబట్టి వడదోసిన శాలుసేళులను, నీలోకమున నికం [బవ _ర్రింవనీయక చేయుట మా(లమే శాక యితరులు చూచుటకు. గూడ లేకుండ రూవజు నట్లు; మేనిలోనికి జొనిపి, కీచకు జేవామునంతయు నొక మారినపు ముద గావించిన గాని, భీమునకుం దృవ్ని మొనదిశాదు. ఆతండప్పటికి దుష్టులడైనాందు. ఇట్లు భీముండు కీచతు నమానువమగు విధముంన జంపుటయందును, (గోధావిష్టుడె యువపకీచకుల జంపుటయందును, శాద్రము వీరమున కంగముగ 6 బోషీతమైనది. ం

నికట భూకుటి ఫఘోరఫాలకలిత స్వేదోద్భటుండున్‌ చల

ద్వికృతో ష్ట్రద్యయుండుం (బమర్షన దశౌవిర్భావ నంభావితాం'.

గకుండుం జిత్తవిడదాహదోహాల నమ(గ్రక్రోధవేగుండు నై _

ఒకనిధ్యంసకుం డయ్యెడ న్నిలిబె శుంభిన్నూ క్ని విస్ఫూ ర్లితోన్‌ ,”?

వి రాటవర్వ్యము ఫ్ర కీచకనధతో నంతమగు నసీవృ త్తము మానవజీవితమున కత్యంత సన్నిపాతమగుటయుం.. దిక్క-న రచన మనోహర వర్ణనలతో నొవ్పి రనవ తత్తర మగటయులం గారణములుగ నీఘట్టము సామాన్యులగు పాఠకులనేకాక పండిత విమర్శకులను గూడ నెక్కు.వగ నాకర్షించినది, వీరరన (వధానమగు నుత్తరగోగవాణఫట్టము భావియద్ధ స ర్వములలోం దిక్క-న గావింవంబోవు విశిష్టరచనకు సూచకమగు చున్నది. త 66ర్టైజ మాతన్‌ వితత (వసార నిచిడాత్యు[గాశ్ర్ర నంతానముల్‌ సకలానీకములందుంబర్వ నరు భాస్వన్నూూ ర్తి శోభిల్లె ద్‌ _వ్రీకలాపంబులు లోఠరమంతటను వి _ప్రీర్ణంబులె యాగవ ద్యకృతవ్యా వి వెలుంగనొ వ్పెనగుమార్తాండున్విడంబిం చు చున్‌ కః 'వేవోమయమగు మార్తాండబింబము నుండి కిరణజాల "మొక్కా సారిగా నెడతెగక, యన్నివెపులం. బసరించి, లోకములను ముంచినట్లు, అర్జునకోదండమునుండి సంతతధారగా, నన్ని వె పుల (బుసరించుదివ్యా శ్ర్రృజాలములు, యే (తుప్రైన్యమునంతను ముంచివేసినవి* మార్తాండుని తీళ్ణకిరణ వసారమునకు విరామము లేనళ్లు అర్థున (వయు క్రతీశ్ణ బాణ (వసారమునకు సవధిలేదు. విక్రమ లేజస్స్వు రూవమగు. సర్జునునిమ్నూర్తి అచ్చ "లేజోరూవముగు మారాండు బింబమును బోలినది,. ఇట్లు సమ్మ గార్థస్ఫోరకములగు నహాజోవ మానములచే యుద్ధ వర్ష నను బోషించుట తిక్కన వద్ధతి, అర్జునా త్రువసార మెట్లు నిరంతరముగ నర్వతోముఖనుగ జరుగుచుండు నదియుందిక్కన యింతకుం బూర్వ మేవత్యతమగునట్లువ ర్లించినాయడు. “సబళణమున ల _న్తకంబునను గోటియుగంబున జీలండార ఖీ మణముగ నువ్చతిల్లి రభనంబున నేంగినమౌాడ్కి= డీవమా గ్లణ నికరంబు లొక్కట నరాతిబలంబులం గవ్చంా”

ఫ్ర భారతము - తిక్కన రచన అళ్లైతాడు: ధనుర్శధ్య భాగమగు పడికట్టు, ధనుష్కో-టియుగ్మము, నర్జునునినా . న్తము,---వీని యన్ని ంటియందునునొక్క కేవిథమున: నెడ “తెగక, వాణజూలములు తమంతట తౌము భయంకర విధమున నుద్శ వించి, వైశగయుచున్నవను విధమునం ద్మీవమార్షణ నిశరంబు లొక్కసారిగ నరాతిబలయబులం గప్పుచున్న వసి, వైవర్ధ్సన తాత్స ర్యము, లేనెపెరనుండి సంముభితము లై, మధువము లొక్క-సారిగా పెకి శ్‌సటయు, వాళోద్ధాతమైం,. భూమినుండి వరాగెకేణు నమూహము మైడ లేతయుటయాు; నిత్యాదులను మనసుననుంచుళొని, తిక్క-న వైవద్యమున “రభనుంబున శ౭ేంగినమాడ్కి" యని వయోగించి యున్నాండు, ఇట్లుచిత విశిష్ట్రళ బ్బ [చయెళాగమువే నక్ధ స్ఫూం _ర్రిగలిగిం మట, తిక్కన వర్ష నలలోని (వ త్యేకత. ఇట్టి బై [యోగ మితనసికి సవాజమగుటయే కాక, అయ్యది యుజ్దేశపూర్వక శిల్ప మనుట క్ట వద్వ మే నిర్వచనోత్తర రామాయణమునం గనంబడుచుండుట, నిదర్శన మగుచున్నది, . మనోహారములగు (వకృతిదృళ్యముల నంయోగనున, భీవణ, బీభత్సముల క్మాశయమగు రణరంగమును రమణీయముం గావించుట, యుద్ధ వర్వములందుం దిక్క_న యవలంబించిన రచనా విధాన ములలో (బధానమైనది, అ విధానమిా గో[గహాణ ఘట్టమున నూచితమై యున్నది. ద్రోవ్షంబు భీమణ రూవమై 'చెలువొంద నతులశేతువు శిఖమయై వెలుంగ శరజూలములు వటుజ్యాల్టలె నిగుడ్‌ శ రతనూభవో గన్ని (వజ్వకిల్లు నుద్ధతీ వై వకయుజ్ఞ్వల దివ్య వ శాక మెటుంగుగా దళితధరణీ రథ జశేమిరవము గర్భననుగ శఫరవరం వరలు థారలుగాగం బరగి యదడరె

వీరాటవ ర్వ ము తికి

అక్జునాంబుదం అనన్య సామాన్య న

ముద్యమమున ముఖవ యోరుహముల

కాంతి దరిగి యపుడు కౌరవసేనా న

రోవరంబు దీనఖావమొంద”” వ్యాద్ద్గతరోమయే రూవము ఉాల్చినట్లొప్సి: చాణజూలములః గరిపీం చుచు, విజృంభించిన కర్ణునకు; జ్వూలావరంపరలబచే విబ్బంభించుచున్న యుగ్దాగ్ని యుపమానము. క ల్డని వజ్బంభణమును శర భఛారల చేనడణలింవ నుద్యమించు నద్దునునకు వర్షథారలం గురిపించు మేఘ ముపమానము, శెంటను నువమవూనోవమేయముల కభీదరూవకము గావింవంబడినదిః అర్క_తనూభవుం డను నుగాగ్నియొక్క_ (వజ్వలనోద్ధతిని నైవకః 'అద్జనుండను నంబుద మనన్యసామాన్య నముద్యమమున విబ్బంభించి నది, అర్క-తనూభచాగ్నికి హృృద్దతరోమమే ఛీమణస్వరూవమును, కాంతిమంతమగు నున్నత శేశువే శిఖబ్వాలయును, (వకాశమానము లగు శ్లరవరంవరలే కీలలును నైనవి. అర్జునాంబుదమునకు నుజ్జ్వల నతాక మెజుంసందీగయు, రధనేమిరవము. -గర్టయును; క్రాణపరం పరలు వర్ష ఛారలు లె యొప్పినవిః అంబుద వ్యాపారనుచే నగ్ని యడంగినట్లు, సర్డునుని విక్రమమునం గర్హ్భని విజృంభణ మడంగినదను నర్‌ మువమానముల వలన ధ్వనితమగుచుండుట మాత్రమేకాక, వత్యుమాణ హై న్యస్థితివలనంయాడ వ్యకృమైనది, వైనికుల ముఖము లెడు వద్ముములు శాంతిపనము లగుటవలన కౌరవసేన యనెడు సరోవరము దీనథావము నొందినదని వర్ష్మనః కర్ణుని వరాజయముచే ఖన్నులగు ఎెనికుల ముఖములు శాంతిహీనము లగుటయు- దత్కొా- రణమున నుత్సాహరహితమగు కురుసేన బైన్యమునొందుటయు నుచితమే, వద (ఇ బాంథవాంశ సంభ వుం డగు కర్టుండు అడ్జనాంబుదా నరణముచే సిరన్త లేజన్కు-ండు కాంగా, సైనిక ముఖవద్ముములు

ర్‌ _

కక్ష భారతము - తిక్కన రచన కాంలిహీనము లై నవనుట చమత్కా_రయుతము, వర్ష పాతమునోర్వక కమలములు కాంతిహీనములగుటయ.6 దజ్రారణమునం గమలాకరము కోభందరుగుటయు( (బకృతినవాజములగు విషయములు, ఇట్లు నమగ్రార్థ పోమకమగు రూవక (తయముచే నతి పొఢము, మనోహరము, ధ్వని (వధానము నగు వర్షృన సిద్ధించినది. సూర్యుని "లేజ మగ్ని యందును, నది మరల సూర్యునియందును, కాలభేదము సనునరించి, వర్యా యమున సంక్రమించుచుండుట చే సూర్యాగ్నుు లభిన్ను లగుదురు, అర్క శబ్దమునకు నసూర్యుండనియు, నగ్నియసియుంగూడ నరములు, కనుక నర్కతనూభవుం డగు కర్దునగ్నితో నభేదముగ వర్షించు శొంతయు నుచితము, కువూర పు(తాది వబ్దములు కాక, తనూభవ క (పయోగమును విళిష్టమై యున్నది. అగ్నిరూవమగు నక్కని తనువునుండి జనించినవాండును నగ్నిమయ మగుట తవ్పదు, కనుక్ష కర్ణం డర్క_తనూభవో[గాగ్ని యిని తిక్కన వర్షి ంచినాండు, అంతియ “కాక అగ్ని జ్యాలలు 'తావహేతువులు. అ్లు కర్ణ న(శ్ర్రుజాలములును సంతావకరములు, కనుక నువనూనోనమేయములకు సాదృశ్య మర్థవత్న రమైనది, ఈ విధముగనే యింద ప్కుతుండగు నద్దునుని మేఘముతో నభేదముగ వర్ణించుటయు నౌచితీ పోషక మగు చున్నది, 'అద్ధని త్ద మిం[దునియొక్క- యు కాండవన మధ్యముని యొక్కయు. నామభధేయమై యున్నది, మేఘముల కధినాథుండగు నింద్రుని పుత్రుండగు నద్దనున కంబుద మువమానమగుట అర్థవిశేష . మునకు హేతువగుచున్నది. ఉబ్బ్వలమగు నర్జునుని వతాక్ర దివ్య మగుటచే గగనస్థ మేఘనంబంధమగు విద్యుత్తుతోం బోలుట కర్త మగును, మణియు, గోరూవ వర(దవ్యావహారణమునకు నహాయ ముగం బోరుచున్న కర్ణుని ఇాణజూలములు లో కానర్థకరములు, కనుక తద్బాణజూలమునకు లోకదాపహామొనరించు నగ్ని జ్వాలతోనే

విరాటవ ర్వ ము రక

సామ్యు ముచితము, అవ్విధముననే ధర్మపరుండైై యుద్ధ మొనరించు చున్న యర్జునుని చాణజూలనులు లోక హితాపాదులగుటచే వానికి లోక కల్యాణకరములగు వర్ష ధారలతోడి సామ్య మెంతయు. దగియున్నది, ఇట్ల పద్యము విళిష్టా రృస్ఫోరక శబ్బృవయాగ చాతుర్య మునకును; నుదా త్రార్ధగాంభీర్యముబీకును, శచ్చార్థళ కి మూలకములగు నలం శా రార్థధ్వనులకేను, (పొధకవిళారచనటిను నాదర్శమై తెక్కూన (వతిభావ్యుశ్చత్తులకు సామ్యమగుచున్నది. విమయము ననుసరించి స్వాభావికముగ వీర రాద భీభత్సములకు స్థానము కావలసిన యుద్ధపర్య రచన యంతయు నిట్టుదాత్త, రమణీయముగం దిక్క-నచేం బోమిత్రమేనది, ఈ యుత్త్వరగో[గసాణ ఘట్టము తల్లమణమునకుం (థమ లత్యము,

ఇంక, విరాటవర్వమందలి తుదిఘట్టమగు నుత్త రాభిమన్యు వివావాం వర్ణన వవి్యత్రమగు లలిత శృంగారమున కాదర్శమును సరనము నైయున్నది, రూవ పయో విద్యాభి జాత్యాదులచే నను రూపులగు నుత్తరాభిమన్యుల వివాహము, పాఠకుల మనోనయ నములయెదుట జరుగుచున్నట్లు తిక్కన తన రచనాసామర్థ్యముచే సర్ట్మించి మున్నాండు. ఉన్నతకుటుంబములందు.. _వెఛభవో చేతముగ జరుగు వివాహమున కీ తిక్కన రభనః శబ్బ్దమయ సుందర్నవతిబింబము, తిక్క గావించిన యుత్తరవర్షన, నూతనవధువు ముద్ధ మోహన మూర్తిని మన కనులయెదుట నిలబెట్టును. లజ్ఞామాగ్ధ్యములచే వ్‌న్మ్మమొ యింతవరకును వరుని. జకగం జూడంజూలక పోయిన యు_త్తర, తలర్యచాలువోయునప్తూ డవశాశము లభింవంగా నోర మూాపులం జూచుటయు, నభిమన్యుండును నశ్లు, గురుజన సమతుమున వాహాటముగ వధువును జూడజాలకం యాసమయమునం జకంగ6 జూడంగలుగటయు, మున్నగు నూతన వధూవరుల ముగ్ధ మోహాన శృంగార చేష్ట లెంతీయు స్వాభావికమగు విధమున వర్థితిము లై యున్నవి,

86 భారతము - తిక్క.న రచన “లలిత తనూవిలానముల లజ్జకతంబున జేసిమున్నుని చ్చలవిడిం బట్టంగా ెరవ్చసాలక యోరలు చారు చూపుల౯్‌ లలి దలరవాలు వోయునెడలం దగచొందిన నూలు కొల్ప్సియి మ్ములం బచ8ంతు రొండొవల మోవాన మూర్తులపె వధూవరుల్‌ .” తలల్భకూలు నంబరము వర్లించుటలోం దిక్కూన 'వ్రకృతిసాౌందర్య మందలి లాలిత్యమును, వధూవరుల కాసపాదించియున్నాండు

“2,0దొడల దోయిళుల నినుపొందంజేయు

నతుత (వకరంబు లన్యోన్యమ_స్త

కములం బోసీరి మందార కల్పలతలు

విడలగమియ నొండొంటిమై 6 గురియునట్లు.

ఈ వద్యమునందలి యువమానోవమేయభావము గమసంపం దగినది, కోమల తా లాలిత్యములకుం టబ్రభానమైః ఆలంబము లేని చే నిలువ లేని లతను న్ర్రీతోడను, లతకు సుస్ధిరాలంబన మై, చాసిన్సి ఉష్ణోగ్రతా వాతాద్యువ్మదవముల నుండి రఖీంచు వృతుమును బుటిషుని తోడను, బోల్చుట కవినమయము. లాలిత్య కోమలత్వ ములును, న్యాశయోపాత్త జీవితమును: లతయందును. (స్ర్రీయందును నమాన ధర్మములు, అళ్లు ఆ్యశయళత్వ సుస్థిరత్వములు, వృతమునం చును బురుషుని యందును సమాసధర్మములు, మందారవృత్నమ్సు నాశ్రయించి పెకి సొకిన కల్చ్పలతా (వసూనము లా నృకుమువై శాలుటయు, మంచాగ ఫువ్సములా లతవై6 బడుటయు స్వథావసిద్ద ములగు మనోహర (వళ్ళతి దృశ్యముబు, ఈ యువమానముల విశివ్షత వధూవరుల రూవశేఖా విలాసాదులను, వారి యనుకూల జాంవత్యమును, ధ్వనింవ. జేయుచున్న ది. ఇళ్లే పాణి గహణానంతర ముకాననస్థితులగు వధూవటిల న ర్రనముకూడ హృదయంగమవైం యున్నది.

విరాటన ర్వ ము క్రి పెనుగుదుట నిడిన భూతం బును నవవూాలికయు. జోలె. బొలుపొంది రతం డును నమ్ముగ్ధయు నేకా ననముస నున్నపుడు నూత్న సౌభాగ్యమునన్‌ ఒకే ఆలవాలమ'శం బరన్సర సంరొకాగమున శోభిల్లు ననమాలిళా ' మూత వృతములతో ను _త్తరాభిమన్యులకు సాదృశ్యము. నవాజ కోమల సౌకుమార్య లాలిత్య చధానమగు నుత్తరా సౌందర్య మునకును, చాహువీర్య శౌర్య శై గాంభీర్య గుణ [వధానమగు నభిమన్యుని సౌందర్యమునకును; వివావా [పా్షి జీ ననురూవ నం యోగము సిద్ధించినది. జూతి రత్నమునకును, మేలివి బంగారమునకును పక్కని నంయోగము కుదిరి కాంతివంతము శమణీయను నగు వతక రూవము సిద్ధించిన శై నది. పాణి్యగ్రహణాసంతరము వధూవరులయం దొక నూతవ వికానమును, నితఃపూర్వము లేని యొకవిలతణమగు "లేజస్పును సిద్ధించి, వారి మూర్తులు మనోహరములుగ6 గవ్పట్టుట యొల్ల రను గమనించెడి విమయము. మన జీవితములందలి యీ పూర్వాను భవమునకుం. దిక్క-న యొక మనోహర స్యరూవము నొనంగియున్నాండు, " అభిమన్యు: డుత్తరపాణిని (గహీంచుటయు నిక్షు నరసముగ వ ప. మైనది. “చి త్తమున గాఢరాగంబు చేతం జూపు "కెజంగస దోవ గెంపాలెకు తీగబోడి మృుదులపాణి. గుమూరుండు మెలపుమై (గ హించెం బల్లవాలంబి మత్తేభలీల,” ఇందు, వయోనురూవమగు ర క్రిమతో నొప్పు, కోమలమగు నుత్త రాహా_స్తకినలయము నభిమన్సు" డాస కీతో విలాసముగా (గ్రహించు

88 భారతము - లిక్కూన రచన టువమేయకును, భదేభము విలానముగం బల్ల వములను (గ్రహించు విభాన మువమానమును, నగుచున్నవి, చిగురుటాకుల యందుం గల యాన క్రిచే నేనుంగ వానిని నలిగిపోనీయక, వృతో్యగ్రములనుండి మిక్కి-లి సుకుమూరముగ, తొండముచే (గ్రహించుట (వకృతిసిద్ధమగు విషయము, మార్షప కోమలతా ర_క్తిమలు (వధాన ధర్శములగు కినలయమును పాన్తమున కువనూనముం. గావించి, తిక్కన, యుతృరా బేవి సమ్మగ సౌందర్యమును స్ఫురింపం జేసియున్నాండు. అకు వల్ల వాలంబి మత్తేభలీల యనుటవలన నభిమన్యుని గాంభీర్య [(వధానమగు మూర్తియు, నతని కామెయందుంగల యనుర క్రియ్బు, నాతని నాగరకతయు, వ్య కృమగుచున్నవి. మజియు నుత్తర త్రన్స బ్యృాదయమున నున్న గాఖానురాగమును సాన్త్వమున వ్య_కృముచేయ్బు చున్న దా, యనునట్లు, అమె యరచేయి రక్తిమతో నొవూచున్న దని యు ల్పేవ్‌, ఆలంకారిక మతము ననునరించి శృంగారరన వర్ష మడుపు, కనుక మనోగతమగు ననురాగము హాన్తగతమగు నషా రక్సీమ రూవమునః (బదగ్శితమని యు(క్సేశీంచుట, అర్థవంతమై యున్నది. ఇంతియకాక ముర్టయగు నుత్తర మనోగతమగు తేనయ్ళి (ాయమును వాచ్యము చేయజూాలదు కనుక ఇభ ంగ్యంతరమున నూచించిన దనుట చమత్కా-రము, వకోమనవమాయము నందు లభించిన నంన్పర్శ్మ కారణమున వధూ వడలయందుం గల్లిన స్నాత్స్విక భావోదయమును వర్ణించుటతో స ఘట్టము లలిత శృంగారమునకు శిరోభూవమణ మగుచున్నది “గాఢ నంన్పర్శభంగులు గల్లున్యటి పహోమనమయ కృృత్యంబుల నొదవి సౌఖ్య రనమువెన్నిట్ట పొరిబొరి. (గమ్ము చేర నమ్మ దాంబుధి. 'జేలిరి నతియుం బతియు.”

వీరాటవన ర్వ ము తం స్పర్శ సౌఖ్యానుభవమువలన వధకావరుల ేపాములు సా తి 'స్వేదముచే సికృములైనవి, సతీవతులు సంతోమనము[ద్రమున( జీలిరనును కీ చమత్కా-రముచే నర్షనీయ వస్తు సి కుదాత్తృత సిద్ధించినడి. ర్త జీ ఘట్టమున లలికము, వైమయిక నంబంధరహీతము, నగు నుత్క్చృష్టళృంగారము, హృాదయంగమమీగు విధమునం బోమీతే మైనది. వీరశ్ళంగార రననిధులగు నితివృ_త్తములును, _దదనుగుణమగు కావ్యర చనా విధానమును హేతువులుగ, విరాటవర్వము పాఠక వృాదయాస్లాోది యమొనదిె,

ఊఉ ద్వో గపర్వము ంయిదానీదంాా

ఉద్యోగవర్వము రాజకీయ విషయ(వధానమైనది. లోక కాంతి లో కానర్థములకు కూతువులగు సంధివ్మిగహముల వినిశ్చృయము (వయోజనముగం వాండవు లొసర్చిన (వయత్నమిందలి విమయము. పాండన్చుల భావికర్నవ్యమును నిశ్చయించుటయే కాక, నీ వర్వము నత్య ధర్మ _న్యాయములకు; లోకమునం గల స్థితి యెట్టిదో కూడ న్యక్తకు "చేయుచున్నది. లోకహితమును, బంధుహితమును గోరిన ధర్మజుని అశయమును నెజవేద్చవాండై: కృష్ణుడు సామ దాన ద్వెథీ భావముల నతిచతురతతోం “బయోగించుట, యిీావర్వు మందలి(వధా నేతివృత్త ము, కష్టపరంపరలనోర్చి, యరణ్యవాసా జ్ఞాత వాసనియమములను న్యశ్రమముగ నిర్వహించుటయే, యింతవరకును 'ాండవుల కర్షవ్యమైనది, ఇపుడు భావికర్తవ్య మింకను సునిశ్చిశము కాబేదు, అదికాక, అర ణ్యాజ్ఞాత వానములు పొండవులకు మాతే మే నంబంధించిన వగుటచేం దన్నిర్వహోమున నితరులంగార్చిన యోచనకుం (టనక్సి లేదు, ఇప్పటి సమన్య అట్టిది శాదు. నంధి శార్యము పాండవుఅవైకంయు. నధికముగ ధృతరాష్ట్రాదుల్నవెననే యాభారవడియున్నది. అశ్లే యుద్ధముకూడ నొక్క పాండవులకు మాత మ కాక, యాదవ పాంచాల మాత్పసింధు గాంఛారాది నంశములకన్ని 6టికిని నంబంధించియున్నదిః తతృలితములకుం గారవ పాండవులు మాత మేకాక, నమస్న (వబలును భాగభేయు లగుదురు, లోకహితము నమకూరు. విధమున (బస్తుతే నమన్యను సాధింవ నిశ్చయించియే, పాండవు లుదారమార్షము నవలంభించినారు, పూర్వ్వ్నవైరమును; దామనుభవించిన కష్టములను; నన్ని;టికంకె

6౮

జ్వల ం భారతము - లిక్కున రచన ముఖ్యముగ, (దావదికి జరిగిన వరిభవమును, కాండవులు లోక హే తార్థము విన్ఫరింవంవలసియున్నది. కనుక వారి జీవితములం దివ్వుడు కిస్టమగు సమస్య యేర్పడినది. ద్యూతనమయమున_ జరిగిన, యవాచ్యమగు పావము నెడ నుపేతనహించియు€౬ బెమ్మాట నుత్తర_ గో గహాణ నందర్భమున నన్యాయమునకు సాహాయ్య మొనరించి యు, | ధర్మ్శనాశనమునకు దోవాద మొసరించిన భీష్మ దోణాదులకును, నశక్నదుర్థనుండగు ధృత రాష్ట్రానకును గూడ, నిన్వూడు విమము పరిస్థితి 'యీర్చడినది. ధర్మమును శుతిఘటించి నిలిచి మరణాంతక మగు యుద్ధ మొనరించుటకు మనసాొవ్చకయు, నధర వరులు, పాపులు, నగు కౌరవులను (బతిఘటించుటకుం దగిన నై తికనైర వము చాలకయు, ధర్మాధర్జుముల నడుమ సందిగ్ధానస్థయందున్న చారు భీప్మాదులు, కుమూరుని యందలి వ్యామోహము, సంవదయందలి దురాళయ్న నొఠవైపునను, బాండవులవలని భయ మొక నై పునను మనస్సును శాధించుచుండ, ధృత రాష్ట్ర్రని యవస్థ, బురదయందు. డిగలడ్షి యున్న మహివషము నవస్థను బోలియున్నది, ఇట్లు పాండవులు, భీమ్మదోణులు, గాంధారీ ధృత రాష్ట్రాలు, కుంతీ ఛావదులు, మున్నగు భార లేరివృత్త (వధాన పాాతలగువా రందరికిని నిద్ర నిషమసరిస్థితి యగుచున్నది, కనుక తత త్వాతలమానసిక సితుల్పు, శీ న్యభావములు, స్‌ ఘట్టమున సువ్యక్తృము లగట కవశ్రా్ళ మెంతయుంగలదు, ఈ ఇతివృత్తమును బోపీంచుటలోందిక్క_న తజ యఖండమగు లోక జ్ఞానమును, మన నృత్య పరిజ్ఞానమును, మంత తంత్ర నిష్టాతృత్యమును (శబదర్శించియున్నాండు. రాజకీయ నంటం ధములగు రాయబారము లీఘట్టమునం (బధాననన్ని చేశము లగుటవలన, నంభామణా శైలి (పాధాన్యము వహించినది, " ఉత్తరాభిమన్యుల వివాహమునక్షై వచ్చిన బంభువర్షము నివాపోనంతర మొకంచో జేరి పాండవుల భ్రావికర్వ వ్యయ ను

ఉ దో గవ ర్వ ము శకి జర్చించుటతో నీ పర్వ మారంభనుగుచున్నది. ' కృష్ణుని యువ "దేశను ననునరించి, [దువదుండు తన పురోహితుని ధృత రాష్ట్ర్రని యొద్దకు రాయబారిగా వంపుట, యిందలి (వథమ ఘట్టము, ధర్మజుని పృాదయమార్హ వమును గుర్తించి, ధృత రాష్ట్ర్రం డతెనినిం దియ్య ని మూటల చేం దృప్పివజచుటకై_ నంజయునిం బంపుట, రెండవఘట్టము, సంధిక్రై కృష్ణుండు తుది వయత్నముం గావింపం బూనుట, మూండవ ఘట్టము. నంబేశములు గొనివచ్చిన వ్యక్తు ల స్థాన కుల శీలాదుల శెంతయు ననుగుణముగ వారివల్కులును, వారు శముతము రాయ ఖారములను నిర్వహించిన విధానములును, దిక్క-నేం బోమీతములైనవి, ఇరువతములయందును ముఖ్యు లగువారి యభ్మిపాయములు, వారికి ధర్మము నెడం గల యాదరా నాదరములు, నిత్యాదుల న్‌ నన్ని వేళములు వ్యక్ష మొనద్బ చు? నాటకరంగములవ లె నొప్పీనవి. జాతులలో (దవ్య నంబంధమ్ములెన యంతఃకలహాములు కలుగుటయు, నిరు వయేములవారికిని హితము:

'నోడివారు మధ్యవర్వులై. సంధి యొనర్పం బూనుటయు, 'నట్టి సందర్భములలో నుభయులయందును నభిమానులగు వినిధవ్యక్తుల (వవర్శనలయందలి వై విధ్యమును,---ని త్యాదులు, లోకమున నెల్ల వుడు జరుగుచుండు నవాజవిషయములు, ఉద్యోగవర్వ గతమగు కురువం కేతి వృత్తమును నిట్టిదియే యగుటచే, దాని యాధారమున లోకవృత్త ముదాత్తముగ బోమీత మైనది,

కౌరవుల యొద్దకు దూతనంపు సందర్భమున బలరాముండు దుర్యోధన వతపొత్తీనూ చకములగు వల్కు-లను బల్క-ంగా, సాత్యకి నహింవంజూలక,

“ఇట్టుభాడందగునె యిది నీక పోలుని

న్నే మనంగ నేర్తు నిత్తెజంగు

పొడీగాగం బూని వలుకంగ 'జెవియొగ్గి

యాదరించువారి నందుం గాక

కట భారతము - తిక్కన రభన అని యధిమేఏంచినాండుః ఇంతియ కాక;

న్చల్రిక్ర్వి వందముల్‌ నెరపీ వెతృకమై చను రాజ్యభాగ మి

ముల బడయందలంచి బలమున్‌ జలము న్న్నెర వంగడంగు పీ

రలు నారు వేడబోదులే యరాళులు సాధుల మెత్తుే రణం " బుల జయలత్మే ౧ జీకొనుటం బోలునె యొండొక శాజధర్శముల్‌:.” అని దూతనంపుట యు కృమనియుం బెల్సినాండు. దువదుండును దుర్దనులయెడ సామవాక్యములు వ్యర్థములసి, ' “మృదుభామణముల దుర్జన

సృాదయములు (వనన్న తామహీమంబాందున యె

ల్లిదముగం నొని యంతంతకు

మదమెక్కు.ంగాక దురభిమానము పేర్మిన్‌ ”” అనువాక్యమున వివరించినాండు,

(దుపదుని ఫురోహితుండు కురునభలోం: దన జాత్యమును నిర్వ హీంచువాండైై, కారవులు పాండవులకు 'చాల్యమాదిగ నొనర్చిన యవక్శాతులను (వథమముసనే జఉర్కొలని, వానినెల్ల స్‌ చెదశా జపేవీంచెనని ధృత రాష్ట్రని దోవమును (బదర్శించినాంకు, అంతియ కాక్‌,

“*నారీరత్నము నట్లు బెచ్చి నభలోన న్వారలుం జూడగా

జీరల్‌ (పోవులుగాగ నొల్చుటయు లచ్చింబుచ్చుకోలున్‌ వవ

(గ్రారణ్యస్థలి నిల్యం బంచుటయు ెన్యవ్యక్షిమై వల్కు_లునొ

సై రింవంజను. చాండవేయులకు నీ సంధి కమం బొవ్ప'చే౫

అని కౌరవుల దుర్నయములనెల్ల వివరించి, పాండవు లఖఅ భూ (వజానాశసమున కిచ్చగింవని కారణమున సంధి కార్యము నడచిన

దనియు; నద్దానిని వారి. బలహీనతంగా. దలంవకుండనియు . ఖండితముగ( బల్కి.నాండు. మతీయు భీమా ష్ట్‌న సాత్య శ్యాదుల సఫ్‌ర్య సావాసో తృాహములను,; గృన్ణుని సాహాయ్యమును

టీ ద్యో గవ ర్వ ము కేఫ్‌ (బశంసించి, యట్టినహాయ నంవత్సిగల పాండవేయులకు నసాధ్య 'మెద్దియుం గలుగ నేరదనియు. గావున, “అదను దవ్చకుండ నమ్మావహోత్ముల నెమ్మి విలఘువంబంచి హితము. (బయము రాడు వతుములకు నగుట పాటించి తగవుమైం గొంతభూమి యిచ్చి కూడి మనుండు” అని యతండు మోమోాటములేక వల్కినాండు, రాజ కార్య వరిజ్ఞానము, వా క్సాతుర్యము, చాలని ఖండితవాదుల వల్కు లట్టివయగును, అబాంభావ దురఖిమాన పూరితులగు దుర్యోధనాదుల కివి యి(బేక కారకము లగుననుట నిక్కువము. దీనిని గుర్తించియే భీష్ముం డితరులమాటల కెడమోయక, “'పొండునందనులు [వళాంతిమై మనముల నీసుందక్కి-: మృదుమౌార్ష్మము వట్టుటయుం, దలవణలణ భాగ్యముక దా,” “నివాక్యము వ్మివస్యా భావికమై. ముట్లు (శ్రుతికి బడుషంబై నక భావింవం గార్యమునయం "జేవధమున నభకు నింత యిష్ట్రంబగు నే.” యనివల్కి., విపునిమాటల యందలి వాక్సారుమ్యమును గప్పి, శుచ్చినాండు, (బావ్మాణుండగుటవలన నధర్శమును ఖండించుటకును, జంకక నత్యము. నుగ్గడించుటకును, సీ పురోహితునకు స్వాతంత్ర్య మున్నది, అందును, నితండు శాజపురోహితుండగుటవలన, నితని

• వాక్కుులలో నధికార జన్యమగు తీక్షత నెలళొన్నది “నిండుమునంబు నవ్య నవనసీతనమానము వల్కుు దారుణా ఖండల శ(శ్ర్రతుల్యము జగన్నుత వ్మీపులయందు,. అనుజాక్య మిచట సార్థక్యమందినది,

క్షం భారతము - దిక్కున రచన ఉభయవతు హితాభిలాపీయు, యుక్ర్తాయు కృ పరిజ్ఞానియు, రాజుల నమతీమున మెలంగవలసీన విధానము నెజ్‌ంగిన వాంటును, వాక్చతురుండునుు నగు నంజయుండు చౌొత్యము నిర్వహించిన విధానము వేరు. ఆరంభముననే, . “భాగ్యమున నిన్నుం గనుగొనంబడసి నాదు చకూడ్కిా చరితార్థమయ్యె నస్తోక పుణ్య ధనుండు మోతండ్రి ధృత రాస్ట్రధరణినాథు. డిందు మోాయుస్కి-విని (పియ మెనక మెనగ” “అనుజులు సీవును (దోవది యును బ్యుతచయంబు నున్న యోగమేమం బున . తెరగారయ బుల్తెం ఆ శీ శక వె నితా/త స్నేహ పూర్ణ చేతో వృత్తిన్‌, అని చెన్సీ, ధర్శజాదుల యొడ ధృత రాష్ట్రనికిగల న్నహాభావమును (బశంసించినాండు, వరిభవ దుఃఖమును, వివిధ న్షేశములను ననుభ వించిన వారగుటవలనం బాండవుల హృాదయములు [క్రోభ పఫూరితమ్నులె యుండకతప్పదు, దానిని గుర్పెజింగి యే నసంజయుండు ధర్భుజాని మనస్సును మె త్తంబరుషం (బయల్నించుచున్నాండు. కాన్చన్స నే తిక్కన నంజయునినోట ధృత రాస్ట్రుని-గహార్చి: ఓ అసోక పుణ్యధనుండు, మిోతండి, ధరణినాథు(డు” అనుగారవ వాచకములం బలికించి నాండు, ధృత రాస్ట్రనియెడ నాపంతయు. హవౌావము కాని, తప్పిదము శాని లేదని నూచించుట) నంజయుని యాశయము, కావుననే “అస్తోకపుణ్యధనుల డను (వ్రయోగము, పితృభ క్కి జౌరవములు, వీతృ(-పేమ, ధర్శజునకు జ్ఞావకముం 'జేయుట్నకె “మాతంథడి యనియు," రాజనం'బేశము కాలించుట ధర్మజుని కర్తవ్యమని సూచించుటకె

ఉ ద్యో గవ ర్వ ము జ్తీిగ “ధరణినాథుం డనియు, నిందుంజక్క_గగ్యబయుక్తములై నబి, *' అనుజులు, నీవును, |[జావదియును” నని వేశ్వేర వారి. నుగ్గడించి. యోగ వేమములను నరయుట కూడ, నర్థవంతమై యున్నది. ధర్భుజు ననున _ యించుటకంశు ముందుగా, నతనికై శ్షేశముల ప్యాలెన తమ్ముల ననునయించుటయీ ముఖ్యము, _ కనుక్క నంజయుండు ముందు తమ్ములను, బెమ్మాట నతనిని యనుతరము వరిభవతవ్వహృాదయమొన (చౌవదిని. బేర్కొ నుట) యాతని కార్యవాద నై పుణ్యమును (్రైదర్శించుచున్నది. ధర్మజుండును నమయోచితముగ, “ఆర్రాజు మూ బెనం గల కారుణ్యము కతమునను సుఖమ్మున నిట్లు న్నారమని” కాకునరము కూడ _ స్ఫురించునట్లు వలికినాండు, కౌరవుల శేమముల' గూర్చి (పళ్నించుచు; వారొశర్చిన యవక్సృతులును, భీమాడ్డునుల యననూస శౌర్యసాహూనములును, స్ఫురించునట్లు, ధర్మరాజు వల్క-గా, తదింగితము నెజింగిన సంజయుండు, ధర్మజుని కారుణ్యమునే యొత్సి వల్కిా-నా(డు “భొందొందగం దలంచితి నీ వించు శిశిరమైన విమల ప్యృావదయంబున వా రందజకును సేమం బిట , ముందజు "లేకున్న డు మొదలుగం గలుంయక కెరవృులొనరించిన యవళ్ళతికీం ఇాండవులు (వతిికియ యొనర్తరను భయ ముండినది కనుక, ఛారికీంతవరకును నేమములేదు. ఇందు శిశిర మైన విమలహృాదయంబున ధర్మజుడు కౌరవులతో నంధినిగోడు

శం: భారతము - తిక్కన రచన చుండుటవలన వారి కికమోాంద సేమము ఛీకురంగలదు. 9 ట్లుదాత్త ముగయులికి సంజయుడు ధర్మజాునిం (శంసించుచు 6 జంద్రవంళే నంభాతుండగు. నతని పృాదయ మమృతమయమై, లోకమున. శానందదాయకమను కావ లెసనను నర్ధమును స్ఫురింపం జేసి యున్నా(డుం తవృంతయు దుర్యోధసొదులనై నిడి, ధృత రాష్ట్ట్రండు నిర్జోషీయని యొ తిచెప్పి వృద్దుండగు నతనివై ధర్ముజున కనుకంవ కలుగునట్లు వాతి థి ర్‌లా లగి జేయుట) సంజయుని యుచ్లేశము, ధర్శజునిహ్బ్భదయము మెత్తం బడినవో నతని యనుజులును నియ్యకొందుర ని సంజయు. డెటుంగును, “ధృతరాష్ట్ర, భూవతికీ వృ ద్ధత కతమున జి త్త మొకవిధము కామి సుతో ద్ధతి మాన్సడ నాడు మనః తతి పిదవం బుట్టి యిపుడు ఇాంతుండయ్యెన్‌ .”” అని, ధృత రాష్ట్రని వార్థక్యమును; నతండు మానసికముగ ననుభ వించిన బాధను, న్ప్ఫృళించి, పుణ్య చిత్తవృ_త్తిమె ధర్మజు. జెన్సైనను బూర్వ వృ త్తములను నై చునట్లు వేయటయీ నంజయుని (వయత్నము. కమ్రుడుగు. జీరయందు మసిదాంకినట్టు విదా నర్కు_లమునం గల్భుమంబు జార “శీందుకతనం బొంబె నింతయు. కావంగ సీవనేర్తు కార్య నిపుణ స్ఫ్చాదయ, ” అన్లి సంజయుడు, దుర్యోధనాదులవలన వంశవమ్పునకుం గలిగిన కళంకమ్సును దొలగించు వాధ్యత ధర్శజునిమై నిడినాండు, ఇవ్విధమున ధర్త (శ్రకొని యౌదార్యమువై సర్వమును నాధారవడియున్నట్లు ముందు

ఉ.ద్యో గవ ర్వ న! త్త “ఆఅఖబలజనయయంబయి జయావజయంబులు రెండునుం దుదిన్‌ సుఖములుగాని యీావనికిం జొత్తులె యు_త్తములు”” అని అ్యవకృతమగు విమయమును బెల్పువిధమున ధర్మజుని యుద్ధ [పయత్న ముచితము గాదని నేద్సతో విమర్శించినాండు. ఇరువమీముల యందునుం గల యోభధా(గ్రోనరులను బేర్కొంని, వార ల జేయులగుటం "జెల్పి, అట్టిశారి కన్యోన్య కలహము మేలుకాదని' తెల్సి, నంజయుండు కొలువు. గలయంగనుంగొని,

ఏ యొక్కె-ద వాసు జేవునకు మోడ్చెద చేతులు సవ్యసాచికి౯ దక్కఒటి మిత ూంధవ హిత (వియమంధతి వయస్య కోటికి?" (సుక్కుచు విన్నవించెద నసూయలు దక్కి. యనుజ్ఞ జేయుండీ యిక్క_రుఃణాక్‌ జన్‌ శరణ మేనిబె వేజెద (కోధళాంతికి౯ క

అనీ ముఖ్యులగు వారిసెల్ల రను, వారి వారికి, దగినట్లు వినయ గారవముల. (బకటించుచుం (తార్థించినాండు, .

“నెయ్యము వాటించి కడుం దియ్యమెన;గ నలుక లెల్ల దీరునటులుగాం గయ్యమను దలంపు లోనుగ నయ్యమ నందనుండు మానునట్టి "తెజ(యనన్‌

60 జ్ఞాంట్రి (వశారంబునం గార్యంబునడమి యొక్క-టియై మనుట

యొడ/౫5ార్చి రమ్ము” అనిన ధృతరాస్ట్రని యా ేశమును నిర్వ _ర్తిం చుటలో సంజయుండు తన నేద్సునంతను (బయోగించినాండు, తన వల్కు-లశన్నింటికిని దగిన విధమున ధర్థుజుండు నమాభాన మొనంగి, " నిర్హామీణ్యముగ / ధృతరాష్ట్ట్రని వతపొతమును; దుర్యోధనాదుల నడవడిని వివరించి, రాబ్యభ్ధాగ మియనిచో. సంధి కుదురదను

న భారతము - తిక్కన రచన నరమును చెలముం జేయంగా; బంధునాశనమున లభించు నంవద సుఖకరము దనియు, నందును, బాండనవులవంటి సాత్త్వికుల కది తగదనియు, సూచించినాండు, దుర్నయవృత్తివే దుర్ద్య్యూతమును బుట్టించి, యంతలు సేసిన వారిగర్వము 'ెల్లనిచ్చి, లోశసీందకు బాళ్టేస్‌ పోవ్రటయుల జాల్మియే ధనముగ నరణ్యవాసాది కష్టముల నెల్ల నోద్బుటయుం దుట్టతుదకు నార్య నింద్యమగు (కూరకర్మళుం జొచ్చి, నిష-దణముగ గురు బంధు వర్షమును జంపుకొనుట కేనా, యని కూడ (ప్రశ్నించినాండు.. స్వామి కార్యమును పహృదయపూర్వ కముగ నిర్వహించుటయే ధర్మముగ నెంచి, యెొశ్హైనను ధర్మజుని యుద్ధవిముఖుసిం గావింవం బూనినవాండు నంజయుండు కనుక నతని వల్కు-లలో మాధుర్యమును, గడునుందనమును (వాభాన్యము వహించినవి, దీనిని ధర్దుజుండును; గృష్టుండును గూడ గు ర్తించినారు. కనుకనే ధర్మజుడు దును మమ్ముబొగడి వదవడి యని వారల గెలువనరిది యని పొత్తుంణ ఇ పవ్పీనమాటకు నే నొడంబడ విను నంజయ వత పాతవృ త్రి విడువుమో.*” *దిరిం దమయట్టులకా మదిందలచినం బొనలగు.ంగాక మాకుం గుడుమిం డిబె మూరు (వళణంగొనుం డని చదురడచిన మనసుపొందు చక్కాంబడునే,” అని యనుటలో సంజయుని ధృత రాష్ట్రువతు. పాతోమును "బెల్లము గావించీ మతీయు, “నంవద దక్వియుండగ 'నశక్తులనం జను మమ్ముంబిల్చి పూ జింవంగ నంత శీలవతి!”

ఊఉ వ వ్‌ ద్యో గవర్వ్యు ము. లశ! అని యాతనివల్కు-లను, ధృత రా్ట్రుని నం చేశము నంత రార్థమును నిమర్శించినాండు. “అఆరాజుసేయు నెయ్యము గారామును జెచ్పదీవుం 'గడుందిపులుగా వీరం దమపాలు వడయక్‌ 'నేరమిమాటలసః జేర నేద్తలె చెపుమూా.ంి ““తిట్టులంబోయి యక్కొ-లువు లేకువ గారలలోని కింతిం దా నట్లులు దున్చసేనుం డదయాకృతి ముందలవట్టియాడ్వంగా లు లు నెట్టు నహించె' మామ నతి యేడ్సు కులుంగన శెట్టులోన్చె నీ వటున సేవమమూరయంగం బంచుట శెట్లులు- నేర్చెం (గచ్ముజన్‌.” లు లబ అను కృష్ణునిపల్కు- సంజయుని చతురవాక్య మిఖ్యా సువర్షమునకు నికషోవల మగుచున్నది. “దుర్లయమును, _ బెట్టిదమును 'జెండును నగు వలుకొదవదో నీ ళ్‌ నాలుకకు, నయోన్నత యెొపుడున్‌ + అని ధర్మజుడువల్కి-సవల్కు-లు నంజయుని మాటలయుడం జక్యంగ _ సమన్వయించుచున్నవి. “ఈవినయము 'నేర్పుం గల బె యితడల*ిందున్‌.”” అను వాక్యము నంజయుని రాయ బారవిధానమునకు నూ(త(పాయమగు వ్యాఖ్య: ధర్మజాదులు నంధినిం గోరుచున్నారని వారిదివజుకంపీన నంచబేశము వల్ల నే ధృతరాష్ట్రనకు వ్యక్తమైనది. కనుక నంధి కనుమతింపుండని వారి నివ్పుడు (ప్రార్థించుట యనవసరము. సంజయుని బంపుటలో ధృతరాష్ట్రుని యు 'చ్లేశముకూడ సంధ్శివయ ర్యేముకం మ భిన్న మైనది, య వాక్యముల చే ధర్మ జాని మన;్యన్ష పటన న. బజిచి;. యుద్దమునందలి యకని గోస శోసీహమును. తగ్షింక్షట పథమాశయము.. సశరమయ ల్‌ లభంలిని. యున్న (పథనాశయము..... పంకరతుల్లో ల బంట్తురితి సి ముస స గమన సోలరీంగో, శే ం సై 1 సు ము ణి శ /

క భారతము - తిక్కన రచన బాధ్యతలను ధర్ముజునివై నిడి యతనిని శాంతునిం జేసినచో, రాజ్యభాగమిచ్చుటకు దుర్యోధనం డొవ్చకున్నను, ధర్ముజుండు యుద్ధమునకుం బూనండని ధృత రాస్ట్రుని యాళ, ధర్శజుని నిమయమున _ధృతరాష్ట్రునకుం గల యా యభ్యిపాయము శీవలము నిరాధారముకాదు, శావుననే వరాభవ (వతీకారమునతై, యవశివ నెంకెంత యుత్పహీంచుచున్నను, బంధునాశమున కీచ్చగింవని ధర (స జాండు మూత్రము, వంచ(గ్రామనంధిని సాడ సూ చించినాడు, ధర ్రైరా'జెంత యాడార్యమును (బదర్శించినను; దుర్యోధనుండు మార్చ్యమును విడనాండడని ధృత రా షునకుయిలియును, ఖ (ట్ర అతని మార్థ్యము "చెల్లునట్లును, ధర్ముజుండు కాంతిని జూందునట్టును; సంజయుం డొనర్సవలెనని ధృతరాస్ట్ట్రండు్ధేశించినాండు, అతని యాశయము నెర వేద్చుటశే ధర్మరాజు నుద్దేశించి నంజయుండు, . “ఎట్టితప్పులుం బోవంగ రయవోచి 'కాలిమయ పూనుదు గావున నన్నిమాట లి ట్లీవు వినంగ నాడియును నేందనివోవళ విన్న వించిదళా సీవిభవం బహింనయు. ననింద్యచరి.త్రమ కాక యన్య మే.” యని వలికి, వీమ్ముట, “అల్పుఅకు (మైంగం జ్తేదెన హాలజూలము భంగి. బొంగెడు కోవంబు (మింగికొనంగ సీలగళునెన్ని నిన్నెన్నంబోలు నట్టి సీన్స సాలినంగా శేల నెగడు-బేరు.”” అని, ధర్మజుని శాంతిదయాస్వ భావమును నహింసాత్మక జీవితమును (బస్తుతించి యత నిని లోయిజచుకొన(. జూచినాండు, ఇట్లు నంజయుని

త దో గవ ర్వ మా ఓక్టక్రి "వాక్య వద్ధతి యు. క్తివధానమై యుండుటచే “ధర్మ జశృష్ణు లతని యభి(పాయములను ఖండించుట కవకాశము గల్లినదిః ధర్మజుస్‌నంటి సాధున్చభళూడ కోవమునకు లోనై,

“గాండీవజ్యారవం బుత్క_టమయి 'పెలుచంగమ్మినన్‌ భీము బాహో దండం జేపారి శుంభద్దదజడియు చు శాద్రంబుగా దోచినన్‌ వే వండద్వంద్వంజు మాడ్కి- స్షిమి కవలు మాద్యద్లతిం 'చాకినంజూ కుండం బోకుండలాొెర వ్యులకు వశమెబిట్టులి మూర్చ్ఫిల్ల కుండన్‌ *””

బా గా అని యా'వేశమును (బకటించినాండు,

ఇంగిత్రజ్ఞానము కలవాండగుటచే నంజయుండు పాండవుల మనోగ

కాభ్యిపాయమును జక్క-గ (గ్రహించినాందు. -ఈవిమయమును ధృత రాష్ట్రానకుం జచెలుపుచు, యుధివ్వీరుని వై రణను చెరపుగా భావించుట తవ్సనియు, *సాదు శలానేని విను తలపొలమునలాని నిలువదుసుమ్తో” యనియు- పాచ్చరించినాండు. ఉభయ హిళమును, లోకహితమును గోకువాండగుటవే నంజయుండు మోమోటమున- నేమా(తనును లోనుగాక, ధృత రాష్ట్రిని (వవర్తనను విమర్శించినాండు.

కళ్‌ ఆలు బిడ్డ 'తేనియట్టి (త్రిమ్మరియగు కొయ్యగాళ కుదుటం గూడు బెట్టి కుడుచువార లిట్ల "క్రొవ్విదంబుల జీయం

లు జొచ్చు టిచ్చగించి మూతురయా”

ళ6 ఆత అనయము వ్తుసై జూదమునయప్పుడ యంతయు. ఉచ్చు వెట్టి లా ల్చినదియది సీ యుపేమషయ వశీకృతచిత్తుండా ధర్మసూతి మె త్తీనిపులి యెల్లవారలు నధర్మము నీవయి. జెట్టునంత కు న్వినండును గానడుం బిదవ సీకును నాకు మరల్పవచ్చు నే”

రథ భారతము - తిక్కన రచన . అని ధృతరాష్ట్రాని యుజేతుయే. నర్వనాశనమునకు హేతువగుట నిశ్చయించి వల్యిఎనాండు, “అయ్యబాతశ (తొ డలుగుట నీళ్లుల నగ్ని పుట్టినట్టిదయ్యె మికు నార్చ వెరవు లేదు” | అను వల్దుచేం గారవ్సుల భావిస్థితినియూడ నంజయుండు సూ చించినాండు, అగ్ని నాద్పటకు సాధనమగునదినీరు, అట్టి సీళ్లయం జే అగ్ని పుట్టిసపుడు చానినార్పు నుపాయమే లేదు, అళ్లు, (కోఛాగ్ని కువళమనము. గావింవయగల ఛర్ముజుండే యలుగుటచే నిక పాండవ్మకోభాగ్ని నార్పు నుపాయ'మే లేదనియుం గొరవు లందు దగ్ధమగుట తవ్చదనియు, నిందు స్ఫురించుచున్నది, ఇక్రైన్నివిధముల నంజయు,డును, విదురభీషా దులును హిత ముపబేశించినను నాదరింవక, పాండవులను జయింవనగ నేమో యనుదురాశచే, ధ త రాష్ట్రాండు వారిబలమునుగార్చి (వళ్నింవంగా, నంజయు. డొనంగిన (వత్యుత్తరము' గమనింవందగినది, భీమాద్దునా భిమన్యు నపలనవాబేవాది మహాసీరుల శౌర్యముల నుదా_త్తముగ వర్తించుచు,

“అట మిన్నందినయట్టివాని పొడ వెంతన్నట్లు ఫాలాయ నె క్క-టికయ్యంబునం గొన్న ఫల్లును భుజూగర్వంబు "లెక్కించు టం తటివానిం గొని ధర్మునూతి నమరో త్సాహంబజుమై నెత్తివ

, _చ్చుటకుం గొంకునె వీపు నక్కనయినిల్చుంగాక మి సై న్యముల్‌.” అని హేశనలావించి,

“నకలభువనములు సరచే ఛికిం 'దేరంజాలునట్టి ధీమంతుండు. బే

ఉ ద్యో గవర్వము రక్‌

వకికొడుకు గలండు ధర్మజు

నికి నాతం జెత్సిరాక నిలుచునె యధిపాళొ "అని నంజయుండు ధృతరాష్ట్రానకు వెజపును గూడ పుట్టించినాండు. విదురునివఅె నంజయుంండును లోక హీితనమునుగోరిన జ్ఞానియగుట చేం గురు పాండవులకు నఖ్యముం గావింవంగోరి తన థీశ క్ర సామర్థ్య ములను, వా కృాతుర్యమును బూ ర్తిగం (బయోగించినాండు తద్వి మయమున కనుకూలించు ను క్తిచమత్కార (వథానమైన' రచన యిీఘట్టమున నెలకొన్నది, "

సంజయ రాయ బారమువలన ధృత రాష్ట్రని యంతరంగ ము పాండవులకు వ్య క్తమైనది. ఆతని వృాదయమింకను దురాశావీడితమై యున్నదని (గహించియే? కృష్ణుండు నస్వయముగ నంధి కార్యమును. నడువంయబూనినాండు. నంజయుండు, హితుండు వాక్చతురుండు నైనను; స్ట్థానరహితుం డగుటచే నతని యుప చేశను ధృతరాష్ట్రానియందు ఫలింవదు. విదురాదుల యువ'ేశముకూడ నలిపరిచయము వలన నతనియందు నిరర్థక మైనది. కనుక, దండనితిని. (బయోగించుటకుం బూర్వముకృష్ణుండుస్వయముగా సానూదులను (బయోగింవనిశ్చయిం చినాండు, దివ్యాంశ నంభూతుండు, లోక పూజ్యుండు; విశాధివ్‌ దండు, వివిధో పాయవరాయణుండు, రిపుడోర్వీ ర్యావహార క్రియా(వ్రవణో ద్యోగుందు నగు (శ్రీకృష్ణుని నంధికార్య నిర్వహణ విధానము విశిష్ణమై యున్నది,

, “మమ్మెజుంగు “చెదిరి నెటుంగుదు

సెమ్మియెజుంగు దర్థసిద్ధి శెతియెటు(గుదు జా

క్యమ్ముల వద్ధతినెజుంగుదు

పొమ్మెవ్వండ నేను సీక్షబుద్దులు సెప్పన్‌ ౨” అను ధర్మజునివల్కు- లే తదిరధానమునకు _వివరణములగుచున్నవి,

• సభా న్న

పాండవకౌరవుల పూర్వచరిత్రలు? (వస్తుతస్థితిగతులః, నాశయములు, తల్సిద్దికై వారువారవలంబించుమూాగ్లములు, వారివారి ధర్మములు, మలా బలాఉలములు నిశ్యాదులన్నియు, “మమ్మెజు(గు టెదిరినెజుం79దు.” అను వదముల' వలన సూచితము లెనవి, ఉభయ వతములకును "నీది చేనుమో; యట్టి (చ్రయోజనము సిద్ధించు (శమమెట్టివో, తల్పిద్ది శెట్టి వాక్యపద్ధతి యవనరమో, యన్నియు గృష్షుంజే “థి కు యెజుంగునని ధర్జుజుని యభి(ప్రాయము, ధృత రాష్ష్రని నభయందుః గృష్లండు నంధిివయోజనముగ6 గావించిన మవోవన్యాస మెల్ల విధముల -వయభి[ప్రాయముతో సమన్వయము _బొందుచున్నది, ఆరంభముననే, “జననాథ నీయెజుంగని వనులు6 గలవె యైనం దగవు వరమ హీతంబుం దన వారికి. జెప్పనం దగు నని వచ్చితి భార తాన్వయమను (పీయమందన్‌ .” అని .శృష్ణుందు-.తన యాగమనవయోజన విశివశను గువముగ వై లు లగితాని వివరించినాండు: ధృతరాష్ట్రని వళ వెబునర్చుట కై; మున్ముందు... “నీయెజుకగని- వనులు గలవా యని యారంఖించినాండు, న్యాయమును; బరమహితమును బోధించి భార చాన్వయమునకుం (బియమొసరించుటయే . తన యాగమన _ (వయోజనమనియుం గౌరవ్హులు తనవారగుటం దాను వారి (కేయోభిలావీననియు, ముందుగనే నూచించినాండు. ఇందువలన శారవ్పులు కృష్ణునియందు. 'బాండన వతపాతమును శంకింవక, యతని వాక్యములను [శదతో థి నాల్టికించుట కవకాశము కలిగినది, “తీకోదళగతి పొండివకౌరవు లొడంగాడీ మనికి కార్యం” బని, (బథానాంశమును సిద్దాంతముగం 'జెల్సీ, దాని నాడంహాత్చుట ధృత రాస్ట్రుని క_ర్పవ్యమని పాచ్చరించి, .

ఉద్యోగవ ర్వుము 1 కార్యభారము నాతనివైననే పెట్టినాడు. ఇట్టుముందుగా. గ_ర్తన్య నిశళ్చయముం జేసి, తన్నిర్యహణ _ మేల యావళశ్యక మగుచున్నదో నహేతుకముగ వివరించినాండు, కురుపాండవుల పొందువలన సిరువతీముల వారికిని బంధు మి(కాదులకును మా(త మే శాక (వజలకందజకును గలుగు హితమును, యుద్ధమువలన లోకమంతటికినిం గలుగు ననర్ధమును, గృష్టాని వాక్యములు వ్య కృవణచుచున్నవి, ఇంకియ కాక, ధర్మమూర్తులు, న్యాయశీలురు పఏీరాధివీరులు, నగు పొండవులను 'జేద్చుకొనుటవలనం గౌరవ నంఘమునకుం గలుగు నలిళయమును, ధృత రాష్ట్రం డొందు నౌన్నత్యమును, గన్ను లకుం గట్టునట్లు వరించి, కృష్ణుం డాతనిం (బలోభ పెట్టియున్నాండు.

““జగతిగల జనవశులు నీచరణవద మర్థి గొలువ సము(ద వేలావృతో ర్వి _ యొల్ల నేలుట యొవ్పచే తల్లి (పజల మొడ విరోధంబు వాటించు కెంత మేలు,” ఈ వాక్యములు (వలోభమునశే శాక, పుషత వాత్సల్యమునకుం గూడ ధృత రాష్ట్రని హృదయమును గురిచేయుచున్నని, పాండవులు నభ్యుల నుచ్దేశించి చెప్పిన; “సార పుధర (మున్‌ నిమలనత్యము చాపముచేత బాంకుచేం జారను' బొంద లేక చడ బారిన ఎచెనయవస్థ దముఠె వ్యార లుజేత్‌ జేసిరది వారల శీటగుం గాని ధర్మని స్తారకమయ్యు సత్య శుభ దాయకమయ్యును దైవముండెడున్‌ ..' అను వలుకులు గభీర భావ [(వధానములై నవి, నత్య ధర్మములను జాలించుచున్న పొండన్చ అెట్లును 'చైవముచే రఖ్నీతులగుదురనియు6, గొౌరవులవలనం గలిగిన యావదనుండి నళ్య ధర్మముల నుద్ధరింస సమర్ధలయ్యు; నుపేతవహించిన భీష్మూదులు వెడుదురనియు, నీ

కరి భారతము - తిక్యంన రచన

• వాక్యములు. 'కెలుపుచున్నవి.. భీవుదోణాదులకు, గూడ స్వధర్మ స్మృతి గలుగంజేయుట కృష్ణుని యుళ్హేశము. “*దో్రణభీషు లిదిక్కు సుమ్ము” అని దుర్యోధనుండు వల్కిానట్లు కరవుల యుద్ధో త్సాహ మంతయు నీ యిణివుర మై6 బడియున్నదని కృష్ణుండెణుంగును, వారి ని యధర్శ (వయత్నమునకు విముఖులం గావించి, యుద్ధమున 'ాల్లూనకుండునట్లు చేసినచో కోరలూడ్చిన క్రాచులై, కౌరవులు నంధి కొప్పుకొందురని కృష్ణునియాశయము: కనుక ధర్మ్జునాశము నెడ నాడాసీన్యము కూడ నధర్ముమే యగునని భీప్మాదుల శీవాక్యములు సూచించుచున్నవి. కృష్ణుండీ విధమున “ధర్మంబును సీతియు మున్నిడి కొని మనోవాక్ప్ర) కొరంబు లేశ దూపంబై న నత్యంబశా. చెప్పి” కడవట, వ్రారలు తాంతళూరులు భవచ్చరణంబులు నొల్వయబూని యు న్నారటుగాళక మికది మనంబున క(వీయ మేని నింతకుం బోరికి వచ్చుచుండుదురు భూవర రెండు దెజంగులందు సీ కారయ బథ్య మేదియగు నవ్విధ మేర్ప్చడ నిశ్చయింపువమూ అని మా _భావిసౌఖ్యమును నీవే నిశ్చయించు కొమ్మనుచు ధృతరా ప్రశే కార్యనిశ్చయమును వదలినాండు, (వకృతి తత్వమును నమగముగ సర్జునునకు బోధించి, కడవట కృష్ణుండు “య థేచృసి తత్కురు,” అని యిక్లువల్కి- నాండు. పిశిస్ట్రజ్ఞానబోధకుండగు నుత్తమ గురుం డవలంభించు విధాన మిట్టిది. కృష్ణుని యా ధర్మోపన్యాసము నభ్యులను దనృయులం గావించినది, లోకహితము (వయోజనముగా గల విశిష్ట ధర్మవాళ్యములకుం (బతివచనముండంజూల దు, కావుననే నదస్యు లెల్ల రును (బియమంది; “నెమ్మనములం బురుషో త్తముండింత యొవ్సంబల్కు- నె మజణుమాట లాత నయకోవిదు. జెన్వండు.. ధీరు. దవ్వ. డిందనువరి యెవ్వం

ఉద్యోగ వర్వము క్‌ి డంచు నచలాకృతుై ” యూరకుండిరి, కృష్ణుని యువ చేశ బీజ మూసరతే[తమునం బడినది, దురాశా వ్యా మోహములక్తు వశుండైన ధృత రాస్ట్రండు ధర్భమును నిర్వహింవ అేకవోయునాకు నారదాది మునులును, భఛీమ్మదోణాది గురులును దొక్యోధనునకః గావించిన హితబోధ యంతయు నివ్భృలమైనది, కృష్ణుండును. దుర్యోధను ననునయించి, బుజ్జగించి, నచ్చ చెపూటకు యత్నించి, లాభములేకవిసిగి, తుట్టతుదకు 'జవరించి, యొక్షైనను సంధిగావింవ (బ్రయత్నించినాండు, దుర్యోధనుడు తాం బట్టిన వట్టువీడక ఖడ్డ్దవాదమునే యవలంబించి, _ “యొవ్వ రై నను సంగామమునక్‌ జమంబుగొని రాజ్యముసే ముట నిశ్చయించితిక్‌0” అని ఖండితముగాం బబ్కు-నంతవజకును, గృష్హని వలుకులయం బెం = దును దీక్షుత కానరాదు. దుర్యోధను డంత పుల్లవిరుపుగాం బల్కి.నపుడుకూడ, కృష్ణుం డుది క్తుడు గాక గాంభీర్యమును విడువక తృణీశార భావమును, నవవోన్య భావమును సూచించు చిజు _ నగవుతో, దుర్యోధనున కు త్తరమిచ్చినవిధాన మితని థీరోదా త్తతను; (బౌఢిని, వ్యక్త వజచుచున్నది, “ఆన్సిన విని కినంయబూసిన యలతినగవు ఇలువు మొగమున కొక (5 త్ర, పొలుపొనర్పం బుండరీ కాయుండగు కెల్ల 6 బోయి యిప్పు డరుణకమలాయుం. డగుచు మురాంలతకుండు.”” “చ్వానతల:. బడియెదు నీ జె మ్పీనయట్టుల తడవు లేదు చిరుదుల్నర్తై సీ వ్సను వీరు నిలువుం డిెచె భం డన మెల్టియ వశ్చి నూరటలు గనుం డింకన్‌ .”

60 భారతము - తిక్కన రచన

ఇంతవరకును (బనన్న ఇభావనుచేం బెల్లనెయున్న కన్ను లివ్వుడు కోవ భావముచేం గొంత యెజ్ఞబడినవి, కనుక పుండరీకాక్షం డిప్పు డరుణ కమలాముండె నాండు, మజీయు. జిజునగవు వీకానము* గల్లింవ ముఖము [కొ త్తఇెలువముతో నొప్పినది, కృష్ణుండొందిన మూరు ఇంతమా(త్రమే, లోకదోహుల విమయమున గాంభీర్యమును విడ నాడకుండుట మహాత్ముల లకణమ్యు: మిరు కోరి నిరీష్షీంచుదున్న యుద్ధమి బె నమివీంచినది యూరటలింకంగాంచుండని ఇెవుటలో 6 గృష్షుని (ప్రాఢత వ్య_కృ్తమగుటయే కాక కౌరవుల సర్వనాశ ము (ధభువమను భావము గంభీరముగ ధ్యనించుచున్నదది. దుక్య్వోధనాదులు కృష్ణుని బంధింవ యత్నింవగా నతండు ధృత రాష్ట్రనితో,

“*“రోవము నావయిం గలిగి (కూరతం గారవు లింతవేత నం తోవమ నీవు పాభవముతోం దగ నాకు ననుజ్ఞ యిమ్ము ని జ్లోమక నేను నోపుగతి దోర్చలదుర్థయులైన వారివి 'బ్వేమముం జక్క_'పెట్టి జగతీశ్వర యింతక పోయిన వ్చెదన్‌.”

అని చెప్పి, లోకశాంతికై న తుద్మివయత్నమున కుద్యమించినాండు, కాను స్రయముగ దుర్యోధనాదులను నంబారించుట కింతవటజకును గారణము కలుగలేదు, ఇప్పు డట్టి కారణము కలిగినది కనుక డాని బురన్క-రించు కొని, దుష్టుల నడంచి, యిరువతుములవారిని రత్నీంతునని ధృత రాష్రాని యనుజ్ఞను గోరినాండు, బంధువుల యనుమతిచేం. డాను వంకదూపషకుం డగు కంసునిం జంపిన విధానమును నూడ ధృత రాష్ట్ర నకుం ల్పి, “జత లముంకాలింవంగ వర్టింపంగ శాచే దుస్టాత్మకు నీచు నొక్క-రునిి* యని యతనికిం గ_ర్హవ్యమం నిదివజకే నూచించియున్నాండు. కాని; విధి వైపరీత్యమునం గృష్హని యీనుహావయత్న మంతయు విఫలమైయుద్ధ మే సిద్ధించినది,

ఉ దో గవ-ర్య ము 61 “ఫుడమియెల్ల నొడ్డగెడవయి గజజాజి యుతముగా గడంగి యుగ న్భృుత్యు ముఖము మొరలణ దివురు మూర్ధత మాన్నుట యధికమైన పుణ్య మనఘచఛరిళ ,”” అనియిదివర కే కృష్ణుండు; సంధివిమయమగు తన యుదచాత్త భావమును విదుదినకోం చెల్పియున్నాండు. అతండీపుణ్య కార్యమును నిర్వహించిన విధానము కూడ రాజకీయముగ నత్యుడా త్తమై యున్నది. కృష్ణుని రాయ కారము శారణముగ నిరువత ములలోని ముఖ్యులగు వారి చి త్తవృత్తులు: నభ్నిపాయములు, వ్య_క్రములగుట కనుకూలించు నన్ని వేశము లేర్సడినవి, పొండవులును;, _దొవదియు, దూూతగ"౬ బోవ్చ కృష్ణునకం దమళమ యఖభి[పాయముల నెజింగించుట, అట్టి నన్ని వేశములలో నొకటి, *పాండవులు శాంశళూడు లను కృష్ణుని వల్కు-లకు నీఘట్టము నిదర్శనమాగుచున్నది. భీమార్డునుల వాక శ్రములలో శొర్యము: ఉాంతి (వచ్చన్నమై ఇెలకొన్నప్‌, (వశాంతత గభింతా లతుణమనుట, పాండవులయెడం. జక్కాగ నమన్యయించుచున్నదిః వివిధ చి త్తవృత్తులం (బదర్శించు నీ. సన్ని 'వేళశమును రనవత్తరమగు జీళశాంకిక్‌ యననచ్చును, ఎన్నండు ేని ఇాంతిని. (బ్రదర్శించు భీమునివల్కు-లనువిని, కృష్ణుండు చిజునవ్వుతో నతని చ్చలగొట్టి మేలమూడుటయు,; నతండందులకు, “వమి పార్ధుండు నీవు దండిమగ లై యీ వచ్చు కౌరవ్య నం (గామ వోభము చావు. దర్పనున డీర్సం బెద్ద మిజ్జెక్కి- మి . మ్మేమెల్ల ౯ వెరగంది చూఖబెదనముగా శీ సా౭కుం బోయిరా భీముం డి త్తరి రత్తమాటఅకుం గోవింపండు సూ పెంపజన్‌ ,”

69" భారతము - తిక్కన రచన అని సరసంచాడుటయు, నిట్టి నాటకోచితములగు నంభావణ లెన్ని యో యిందు. జూడవచ్చును, (బావది వల్కులు రోషాగ్ని జ్వాలా సదృశమ్నులె యొవ్ప్చినవి. పరిభవజన్యమైన యీ (క్రోధాగ్ని కౌరవుల నెల్ల నాహుఠిం గొనిక॥ ని చల్లాదనది కాదని యామెవల్కు- లే వ్య_కృము చేయుచున్నవి, ఏరిడి నని చెల్చళొన్నను నావేశపూరితము అన (చావది వాక్కులు గాంభీర్య (వభానములై యామె విశిష్టలోక జానమును, ఏవేకమును (బదర్శించు చున్నవి, ళ్తా “రాజ్యముపాలు లేక తీ ఉన కొడంవాటుగల్లిన నెటుంగమి వెట్టరె చాలనైరి ఏ రనరొకొ నానలేమి యని యాడశరె ల్లోకమువాన. కేశ వా,” “ఓట యొకింత యేనియు సుయోధను చి త్తమునందు అేదు సీ మాటలం బోవునే దురభివమానమ యొక్కుడుపూనుం. గాక, అను వాక్యములు 'చౌవది _పావంచిక పరిజ్ఞానమునకు నిదర్శనములు, “అరయమి" జేసి కోడలవ కవ్వుకు దాసిగం జేచ్చ నమ్మాహో పురుషుని పాలికిం బతులువోవల వీకలతోన యీను జె చ్చెరం జని కోటరంబుం దగా జేయుదునో యటు-గాక పాడిమై వరశ్చడ మోపి జేయుదునొ వారిక మాధన నిశ్చయింపుమూ.'” అను వల్కు. లామె అభిజా త్యాభిమా నములకు నూచకములు, కోడ్ల లనుభావ మే నూ;తమును లేక జూదమునా+డు డాసిగంజేపిన మహః పఫుఠళుషూని, భర్వలు కొల్వ్యంబోవుటవలనం దనకు లభించునది దాన్యము శాక కోడరిక మెట్లగునని, (జౌావద్శివన్న, మభోపురుషుండను (వయోగము. కాకుస్యర (సాభాన్యముచే విశిష్ట నుగుట యే కాక, (స్ర్రీజన న్వఫభావపోమకము కూడ నగుచున్నది, భార్య గౌారవా

ఉ డ్యో గవర్వ ము 68 గారవములు భర్తలు గణించుట లేదనియ., (స్రీ నిన్సవాయయనియు నిందు స్ఫురించుచున్నవి. ౌావదివాక్యము లుత్తమ త్న్‌తియాంగ నార్హ్హములై పీరవంశోచితము లె, స్త్రీ స్వ భావపోమకము లై యొప్ఫినని,

త్యుతియధర్థుమునకు విరుద్ధముగనున్న భర్తల నంధియుద్యమము నిట్లు తీశ్హముగం (బ్రతిఘటించిన (దాపది, కీచకవధోద్యోగ సందర్భ ముననెంతటి యాత్మ నంయమనమును (బదర్శించినదో గమనింవ6 నీ దగును, భీముడు శోథావిష్ణులడె,

“*అవసీచ్మకనము నంచలింవణ దినం బల్లాడ నాశాచయం బవధూతంబుగ గో శై లనికరం జాకంవముం బొంద న శ్రవముల్‌ ఖఘూర్షవ మొంద6(గోధము గృ తార్థత్వంబునొందించి చి (తవధపాఢి వహీంచి సూతునకు రౌద్రం 'బేర్చడం -జూవెదన్‌.

• అని యు(బేకమును _బకటింపంగా (దౌవది అజ్ఞుతవాన నమయ భంగమగునని ఖీతిల్లి;, యతనికిః

“ఒవ్వునివారు నవ్వ మహి మోదథిధర్శసుతుండు దీనికిన్‌ నెవ్వగంబొంద భూజనులు, నిందయొనర్పల నే నొనద్బ సీ చివ్యకు సీవ్చు నల్క- మెయి6 జేసిన యావని గూఢనృ త్తికీన్‌ దవ్వగునేని నియ్యభిమతం బొడంగూడియు నిమవృలంజగున్‌ , ”

“ంకాన్రున వంచన బౌహిర పోవక యుండంగ మన శిపుం జరిమూార్చం గావచ్చునేని నట్టిద నావల వటుగాక తక్కి నను వలదు సుమో” అని కర్తవ్యోవ జేశముం గానించినది, (బౌవది (వవర్శనలో

కక భారతము - తిక్కన రజన అవమానాగ్నిత_ప్తయెన (చావదివలెనే, కుంతీ బేవియు. గృష్లాని నంధి (నయత్నమును దూూలనాడినది. ఉమ, లిక మ్మున సెంతయు, గృశించి, బడుగయి, పాలలోంబడిన బల్లివిధంబున నున్న; యా వీరమాత వాక్కులు వ(జథధారానన్ని భములై నవి. “థొజ్సుకుం గాంచు రాచకూంతు ెక్రానికి నట్టివనికి 'నుచితమైన నమయ "మొదవెం దడయు టింకనొవ్పదు జనములు నట్లుంగోని పురుషు లనరు మిమ్ము.” ““భుజజలమున జీపించుట 'నిజధర్శము మెత్తంబడుట నింద్యము వూదీ (వజలకు( జెస్పుము [దువచా త్మజం గార్యమడుగుమునుము తగ నందజతోళా ”

అని నంధివనంగభునకు మునుజే కుంటి కృష్ణునితో. బల్కెి.నది. నంధి

పొసల లేదని కృష్ణుండు ఇెస్పినన్పూడు, కుంతి

“వీరి గలయుట కష్టం కానెరన్ర దవ్వుటయ మే ఇలెవచ్చెం బొమ్ము నడువు మనుమూనంబు? ,””

అని దుర్షనులతోం బొత్తు తగదని చెప్పినది,

“*శాజుల శెందు నారయం బరా[కమ జీవనవృత్తి దక్క. నొం శోజు నిమిద్ధయండు మును లు త్తనుసత్వ్యులు వంశధర్మముల్‌ పూజితభంగిం జేయుదురు బుద్ధిహీనులు వొని. దక్కి- ని స్తీ జపుం గూటికియ్యకొని దీశతం బొందుదు రంబుపోదరా.””

ఉ ద్యో గవర్వము 65 ఇట్టు లవకృతమగు లోక న్యాయమును బురన్మ-రించుకొని, పాలిడ వుల నంధ్మివయత్నమును గఠినముగ నిరసించినది,

భుజబలము నాధారమున శతువుల నా(కమించి, శౌార్యమును (బకటించి జీవించుటయీ తుతియులకు, నందును రాజులగువారి కుచిత మగు వృత్తి, ఇతరములగు వృత్తులు, వానిలో ముఖ్యముగా) వరుల దయకు లోనెజీవించుట యనునది; రాజులకు నిషిద్ధము; సీచము, అని సామాన్య రాజధర్శుమును వివరించి, కుంతి ధర్మజుంయవలంబించిన యీ నంధిప్‌ధానము రాజధర్శు విరుద్ధమనియు; సీచమనియు వ్యకృ వజచినది, ఉ_త్తమనత్త్వులు వంశగారవమున కనుగుణముగ, (బవర్తించి వంశమును స్పుతిపాత మొనర్వురు. బుద్ధిహీనులు స్పేవణ్యులై పరులనా్యశయించి;, వారు వడ వేయు కూడును దిని టైన్యమున జీనింతురు, తనకు భ_రృయు? మహావీరుండు నగు పొందడు రాజువంశ గాౌరవమును ధర్మజాదులు నశింవ చేయుచుండుటచేః వారు. నత్త్వ్వహీనులను నర్థము గమ్యమాన మగుచున్నది. అశళ్లు “నిశ్తీజపు కూటి కియ్యళొని దీనతనొందుదు" రనుటచే - పాండవులు సంధివయత్నము నూనకున్నచో బుద్ధిహీనులు; కృవణులు, -య్య్యత్రియ శేజోవరహితులు, శాలలరను కుంతియధితేవమును గమ్యమౌాన మైనది, ని_స్టేజపుజీవనముకం"ు శాజులకు వీరమరణము మేలని కుంతి వాళ్యముల యర్థసారము, రాజధర్ముమగు వరాకమము నాశ్రయించి సంపాదించిన నంవదను 'జీవన”ి మను శబ్దము చేతను; ద దన్యమార్ష మునం గృవపణులై. వేడి అెచ్చిళొన్న దానిని “కూడు” అను శబ్దము 'జేతను కవి వర్మించియుండుట గమసింవదగినది. ఇట్లీ వద్యమందలి (తిశబ్దమును విశిష్టార్థ స్ఫోరకమగునట్లు; సుువయుక్తమై, వీర పత్నియు; వీర రదూతయు 'నగుకుంతీబేవి వూగశ్రలేజోమయ స్వరూప మును (బత్యవేము. జేయుచున్నదిః

ి

66 భారతము - తిక్కన రచన

ఆత్మగారవము గల ధీరయగుటచేం గుంతి [చాపదీపృాదయ మోభను (గహించినది. ఉత్తమ కులకాంతకు, నందును, స్వీయవంశ వధువునకు, తన కుమూరుల నహధర్మచారిణికి జరిగిన యవాచ్వమగు వరిభవమునకుం దగిన (వత్మికియయొనర్చి యామె కన్నీటి నాపిననే తప్ప, శేవలము 'రాజ్యలాభము ని్మమృయోజనమనియు, జీవితము వ్యర్థ మనియు: గుంతి బాహాటముగ వ్య_కృవజచినది.

“వరచిరి కొలువున (_చౌవది

బరచిన బన్నంబు ధర్ముపథముం దొరంగ౯

'వెరచుట శవ్చటి శదితగుం

జెరచినచో వెదకవల బె చిరతరకీ ర్తిన్‌.” అని భార్య పరాభవమునకు. (బతీశారము. గావించుట భ _ర్వకుం గ_రవ్యమనుచు. వాండవులను (బత్మక్రియకుం బురికొల్చినది. బెట్టిదముగు సీవె. పల్కులు విని భీవ్మ(ద్రోణాదులు కూడ బమ్మెర వోయిరి, శార్య వాదములు వల్కు- కుంతీ కృష్ణులిట్లా "తెగంచారుట వలన ధర్మ్శజవారిరాశి కింక జెలియలికట్ట తొలణిన దని వారితి క_రృవ్య తామూఢు లెనారు,

ఇట్లీఘట్టమునందలి నన్ని 'వేశములు వ్య క్తులహృదయగతే భావా "వేళములను, న్వభావములను, (బత్యత ముంజేయుచుల బాఠకులహ దయములక్షు. జైతన్యముం గలిగించు చున్నవి, వృ _తృమంతయు. 'చాత్రలనంభాషణల తోడనే నడచిసది, వర్ష నకును కథాకథ నమునకును నిందు. (బన_క్రి లేకుండుట చేం గవి పాత్రల వెనుకళొదిగి నూ(తధారుం చెనాండు, చతురములు, హృదయ (వదర్శనములునగు _నంభ్యామణ లను నిర్వహించుటలో దిక్క న యుచా_త్తమగు శిష్టవ్యవహా రాం(ధ్ర భామకం స్రైధాన్య మొనంగినాండు, (వతివదమునను “చళుంగునుడి కార మట్టివడు చున్నది, ఛందోవిషయము నందును సీ పద్యమున "జేశీయత

ఉ ద్య్వో గవడర్వ ము 67 నెలకొన్నది, గీత ములకు. గందములకుం గలపాధాన్యము నంన్క్బృత వృత్తములకు "లేదు.ఇతివృ తృము సంభామణాత్మృక మగుటచేం చెనుంగు వలుకుబళ్ళకును, లోకోక్సులకును (బవేశము కలిగినది, ఉవ్వెత్తు గొనరె, కొట్టిన తిండికాండు, ఒల్ల వుగాక చివ్వకుకా, చెవులు చచీములు గశ్హుడు, పిల్లి వట్టిన “యీరువు, మడుగు-దీర యందు మసిదాంకినట్లు, మూకుం గుడుమిండిటె మోరు[వక్కగొనుండు, మోను (మింగిన గాలము ఇాడ్చున, చిక్క-ని వోటుమానిసివి వారొకతల యేనొకతల, యిత్యాది (వయోగము లనేకములు నహజ వ్యవవ*రోచిత్తమగు విధమున నంభామణల నడుమ నిమిడినప్‌.

ఇట్లు భామయు నితివృ త్తమును జీవితమున కత్యంతమునన్ని హితము లగుటయ్టు, నన్ని వేశములు నాటకోచివ విధానమునం బోషీతములైై యుండుటయు6 గారణములుగ, నుద్యోగ వర్వరచన విళివ్టమై యున్నది, పురోహిత, సంజయ; కృష్ణ రాయ జౌరములను రచించుటలో. దిక్క-నచూపీన _వెనిధ్య మతని లోక క్లానముకును: రాజ్యాంగపరిజ్ఞాన మునసకును, సాతమ్యమగుచున్నదిః కృష్ణ్టరాయబార ఘట్టమున (శ్రుకృష్ణూని జీవితతత్త, వ్రముకూడ నూత స్రముగ వెల్ల డియెనది. ఇంతియేకాక ధృత రాస, దుర్యోధ నాదులయుం గుంతీక శ్రాదులయు; మానసిక (వకృతులను, స్వ్యభావములను (దర్శించు నన్ని వేశములకు తిక్కన రచన చైతన్యమౌాపాదించినది. మనుమసిద్ధికి మం[తియె రాజ్యాంగములను నస్యయముగ నిర్వహిం చియుండిన కారణమున!) దిక్క_నకు రాయబారముల గూర్చిన స్వానుభ వముండుట కవకాశము గల్లినది,

ఇట్లు విరాటపర్వము నానా ర సాభ్యుద యోల్లాసియు? నుద్యోగ వర్వము తిక్కన రాజసీతివై దుమ్య(వదర్శక ము నై లౌకికజీవితమున కత్యంత నన్ని హితములగు నన్ని వేశములతో నొవ్వూచున్న శొోరణమున నీ వర్వ ద్వయము సామాన్యపాఠకులనే కాక, వండిత నిమర్శకులనుణశాడ సనెక్కువగ నాకర్షించుచున్నది,

యు ద్ద పంచకము

భీమ్మవర్వము “మొదలు సౌప్తిక వర్యాంతమువజకును, వర్షనీయ విషయము యుద్ధము సాధారణ మానవ ద్రైనందిన జీవితమునకు దూరమగు యుద్ధవీరము శృంగారమువలె సర్వజనాకర్ష ణీయము కాంజాలదు. మటియు నిందు జగుప్పావహాములగు బీభశ్సాది రనములుకూడ నందందుంబోపితము లై యుంకుటచే యుద్ధపంచకము సామాన్యులకు రుచిివదు,. ఇంక ఇాంత్యను ఇాననికాదివర్యములందు వర్మితములగు విమయమనములు, ధర్మ ఇాస్తాగంతర్లత సూతార్థములును. 'చేడాంతసారములునై యుండుటచే నవి ముముమువ్రులకుం దవ్ప నితరులకు రుచింవవు, (స్రీపర్వ మాసల స్వన్దారోవాణాది వర్వములు బీభత్స కఠరుణముల కాలవాలములును, నాయక _ జీనితచరమదళశను వర్మించునవియు, శోకభూయిష్టములు నై_ యుండుటచే సామాన్య పాఠక వ్య్బాదయాహ్లాద కరములు కావు, ఈకారణము వలన విరాటోదో్యోగ పర్వ్యములకుం గలిగిన జనాదరణ: తదనంతర భారత భాగములకుం గలుగకుండుటలో నాశ్చర్యము లేదు. విరాటోద్యోగవర్వ రచనా నంతరము తిక్కన కవితాశక్సి శీణించినదనియు? నాకారణము ననే తదనంతర భారతభాగమునక నంతటి విపుల్వవచారము. కలుగ "లేదనియు నొకయభి పాయము సామాన్య పాఠకలోకమున "నేర్పడుటకు గూడ నవకాశము గలిగినది, ఈయభిపాయ మవివారమూూలక మనియు, యుద్ధవంచక, శాంతి, మొనలవ ర్వాదులు, బెిక్కున కవితా వతిభలను విరాటపర్వముకంకు నధికముగ, నఖండముగం (బదర్శించుచున్న వనియు, నీవ్యాసమున దిజ్మాతముగ నిరూపషింవ (బయత్నింతును.

70 భారతము - తిక్కన రచన “-బేదవ్యానమునీశ్వరు పొాదంబులు దలంచి (మొక్కి భ క్సిరపైకా స్వాదన సుక రానందో - 'త్సాదన దివ్యమతినగుచుం దగ నెజిగింతున్‌.” యుద్ధ (వవ_ర్పనమును ధృత రాష్ట్ర సకుం "చలువబూను సంజయుని యావల్కు_లు యుద్ధవర్వర చనకుం గడంగిన తిక్క నయెడముఖ్యముగ సమన్వ యించుచున్నవి, అష్టాదళాజోహిణీవై న్య్యప్రవర్తితకు, నష్టాదశదివస వరివ్యాప్తము నగుయుద్ధమును రనవంతమగు ' కాన్యకూపమునం బోమీంచుట యెట్టి యసాధారణ కార్య వా తిక్కన యొజుంగును, కనుశనే వ్యాసమవార్షి యందలి భక్తి రై కాస్వాదనముచే నానందము సుకరముగ సిద్ధించినదనియు, నాయానందసిద్ధి చే దివ్యమతినై, యీియుద్ధవర్వ్యములను రచించు ననియు. దిక్కన వలికియున్నాండు, “ద్వాపశే చార్పవే పెష్టుః వ్యానరూపో జనార్హనః” ం యను వాక్యముననుసరించి, వ్యాసమహర్షి విష్ణ్యంశ నంభూముం డగును. అతనియందలి భక్తిశారణముగ, దివ్యచమువును, బుద్ధి వికానమును నార్షవుగు కవితాశక్తియు. బొందినవాంయ తిక్కన యని యూహింవ నగుచున్నది + యుద్ధాదివర్వములయందలి _యతకేనికనిత యూ యూహాను బలవజచునదిమయై యున్నది. యుద్ధము న్వభావముచేతనే వీర రౌ(ద్రబీభఛభత్పముల కాటపట్టు. “అట్టి యుద్ధమును బంచవర్వవినృతముగ, విసువు జనింవనియట్లు చిత్రించుట దుమ్కఒర కార్యము, ఈఘట్టమును రచించుటలో, బుమితుల్యు(డగు తిక్కన మహాకవి యవలంబించిన విధాన మద్వితీయము. జాగతతోం బఠించువారికీ వర్ష నలోని ఎదెవిధ్యము, నందర్శ్భోచితమగు కె లి. రనపోమణ యందలియాచితి,.యిత్యాదులు

యు ద్ధ వంచశకము ణే సులభముగ నగోచరించి, తిక్కన (వతిభను సువ్యక్న ముం జేయును, (వతివద్యము నత్యద్భుతమగు వెతన్యముతో నొష్పూచు, నర్థస్ఫూ్తి భఛావగాంభీర్యములం బోమించుచు, రచన కుదా త్తత నాపాదించు చున్నది,

(వకృతిసిద్ధములు: వృాదయంగమములు, నగు నువమానములను సందర్భోచితముగ (బయ్యాగించి, యుద్ధవర్డ నకు మనోహరత్వము నాపాదించుట యితని రచనయందలి యొక విశేమము, భీష్మూనిందలంచి, వలవించు ధృత రాష్ట్రని వాక్యము లిందులకు. జక్క-ని నిదర్శనములు.,

“ఆఅుచిత తాలకేతుకిరణాలి మెజుంగులుగాం మౌర్వి(మో యించుట గర్జచందముగ నేచి విరోధిదవానలంబు మూ

యించు శితానశ్ర్రువర్ష మున నిట్టిది భీవ్మమవో(భో మెట్లడం

నించినాకో శిఖండియను గృ(త్రిమవాయువు చాంకి చైనమా”

“బ్బర్రిగి పొండవాంబుధి వెల్లి విరిసినపుదు

నిలువ నిమ్మగుదీపిగా నిన్ను దలంచి

యుండ నల్యంతే తుచ శిఖండి వల్వ

లాకమంబున ముసిగింలే యకట తండి.

శ త్రువిజ్బంభ ణఅమను దవానలమును సులభ ముగం దనమహౌణ ఛారాపాతమున నార్పంగలుగు ఛీమ్మమహాభమును శిఖండియను గృ(తిమవాయు విళ్లైుగురంగొట్టంగలిగినదో ధృత రౌష్ట్రన కూహించు టకు/హాడసాధ్యము కా లేదు. దుఖ్ఞ” వేశమున నతనినోటినుండి, యవ యత్నముగ నిర్గవింం దిన 'చవమా'యను నంజోధనమే యందులకుః దగిన నమాధానమగుచున్నది, విధినిలాసః వైపరీత్యము లిట్లు (వతిపాదితను లై నవి, అశ్లు వాండవాంబుధి యుప్పొంగిననుగూడ మునుంగని భీవ్మద్వీవము శిఖండియను నత్యల్పమగు వరియపొంగుచే నాశ వింపంబడుటకు విధిటె పరీల్యమే కారణముకచా, పాండవ

72 భారతము - తిక్కన రచన

శార్యమను మబోనము[ద ముప్పాంగి నవ్వూ డద్దానిచే న్యాకాంతము కానిది భీషుడంను. దీని యొక్క శే. అదియొక్క ళు. కౌరవుల శాశయము కాంగలదు, అట్టిభీష్టుండు వడుటచేం గెౌరవు లనన్యగతికు లై నారనియు., చఛాండవనము[దమున నిళ ముసిలి పోవుటతవ్సదనియు నిందువే సూచితములు ఈవిమయమే, శల్యవధా నంతర మద్దునుండు దుర్యోధనుని మార్స్‌ ఫ్టము నుశ్రేశించి కృష్ణునితో నిట్లుబల్కె.నాండు,

“ఆమరవదీసుతుండు వడినమ్రాడు పీరలబుద్ధి నంధికా ర్యమునకుజొచ్చునింక నని యాత ($దలంచితి నమ్మాహాత్ముండున్‌ +" సముచిత వాక్యవృ _త్తిం గురునాయకు: 'ేర్చగంజూ వెం జిత్తదో వ. మహిమ సద్దు రాత్తుం డ్యువశాంతతనొందండ యెన్ని భంగులన్‌”

“%0ంగాతనయుండు చెగినను నంగరమున కుత్సహింవ(జనునే తమకు౯ా 'వెంగలు లని యవ్వుడు టెలి యంగానెజి/గితి సుయోధనాదులం గృష్టా,” భీష్ణూని యౌాన్నత్యము నీవర్యారంభమందలి వద్యము లుదాత్త

నిధమున వర్గి ంచుట యే కాక, యుద్ధవరిణామమునుం గూడ విదితముం జేయుచున్నవి. వీనియందలి (వతిశ బ్బమును ధ్వనివధానమై యర్థ గౌరవమున నొవ్రూచున్నది యుద్ధవర్షనారంభమున కాదియందు రచితములగు నీవద్యములు తిక్కన చేయంబోవు భాపతిల్స్పము నకు మచ్చుతునుకలు, (దోణవ ర్యారంభ్యీమునం గారపసేన స్థితి నర్జితమైన విధాన మిపై పద్యములను న్ఫృరింవం జేయు చున్నది,

“వతిరహి తాత్మమైన నతిభంగియు గోవకహీనమైన గో (శతతివిధంబు నన్యవిధుర స్థితియెన ధరి[తిచాడ్చు ను ద్ధత హారిళూన్యమైన వసుధాధర కందరభూమి చందమున్‌ . మతి మనపేనవోంచె బుధమాన్యుండు భీష్ణుండు లేకయుండుటన్‌ ,

యు ద్ధ వంచకము 4 విగతభ_ర్హృకయైననతి, గోపాలక రహితమైన గోనమూహాము, నన్యరహితమగు ధరిథతి, సింసాములేని వర్వతకందరము, నిళ్లు భీష్ణూండు లేని కారవనైన్యము గూడ కాంతిహీనమైనది, ఇంతియకాక భర్త లేనిస్రీకిని, గోవకుండు లేని యాలమందకును, రమయణ లేకుండుట చేం శగ్రమమున దుర్యార్గులబారికిని, ఫఘాతుకమృగముల టారికిని గురియగుట (వకృతినపాజము, వంట లేని బీడుభూవియందునిరననమును, సింహూము "లేని కందరమునెడ లఘుభావనును గలుగుటయు లోగశనపాజమే,. అళ్లు భీష్ముని నమృ-మణముచే; ననాథమై, దీనమైయున్న కురునేన పాండవులకుంజిక్కు. ననెడి భావ మిందు ధ్వనించుచున్నది. మతజతియును,

“అంగద నాథు[మింగిన వృకావలి తన్‌ వెనముట్టికొన్న న ర్వాంగములుం జలింప వెగడందుచు దిక్కులు సూచుచున్న సా రంగియ వోలె నుండజెం గురురాజ భవత్స్పుతు'సేన భీష్ము నా జిం గబళించి పాండవులు జృంఖిత వ్మికమలీలంబాల్బుట౯ో

తనకుర్యబియుండు:ర తకుండునగుభ_ర్పను, దనయెదుట (మింగినతో జేళ్ళ గుంపు తన్ను -జుట్టిముట్టికొనగా,భయకంవిత గాత యై, కాతర న్యేతయై, దిక్కులు నూచుచున్న యాడుజింక యువనూనము. యుద్ధమున భీష్మునింజంవి పాండవులు దన్నా[కమింవంగా, వ్యూహము లెక్కుడ వక్కడ సడలుచుండ, భయముభే. దిక్కులుసూచుచు. నిలుచున్న శకారవసేన యువమేయము, ఉవ మేయమగు కౌరవ.సె న్య నాశనమును సూచించుటయీ కాక, యా యువమానము త ల్పేనయొక్క- (వకృళావన్ధ నెంత విశదను.గ వ్య_క్తవజచుచున్నదియు. సువిదితము, అకలిచే మగజంకను (మింగిన వృకావలి యువమానమగుట చే, నునమేయమగు పొండవృలను వర్మించు చుం దిక్కన, “ోభీష్టునాజింగ బళించిని పాండవులని (పయోశగించినాండు, “మింగిన, కబ క0

"74 భారతము - తిక్కన రచన “ళించిన*ి యనువదములిందు. విశిష్టము లగుచున్నవి. అవృకావనలి ఇట్లో పాండవులకు నశ్లే అకలియింకను దీర లేదనియు, మిగిలిన వారిని. గూడ [మింగినంగాని శాంతింవదనియు ధ్వనించు చున్నది. ఆకలి యధికము గల జంతువులలో వృకము స్యువసిద్ధము, కావున వృళావలి యని యిచట చయోగించుట సార్థక మగుచున్నది. అళ్లు “దిక్కులు సూచుచున్న” యను (వయోగమును నువమేయ మస కౌరవ సేనదీనస్థితిని: (బ్రత్యతీశరించుచున్నది, రత్నీంచునాథుండు "లేకండుటవలన నేమిబేయుటకును దోచక దిక్కులు నూచుచు నిలబడుట యువమానోవమేయముల రెంటను నమానము, నంగరోత్పవమునకు వెడలు పాండవాది వీరులను వ ర్హించుచు.+ దిక్కూన పాండవ కుమారనర్లమును జ్మితించిన విధాన మతినరనము, “రభస మిత మేదినీతలము వై రథ్య్యవచారంబు తొ , వ్చ భుజాగర్వము నెమ్మొగంబులం దలిర్బం గన్నెకయ్యంబు న ర్ధి భవళత్చుతులమిా,ది కోవమున నుద్దీషింవ నేతెంచిర య్యభిమన్యుండును (చావ చేయులును మాద్యద్దంతియూధా కృతిక.” అభిమన్యు (చావచేయుల కది కన్నె కయ్యమగుటచే వారియుత్సా పామునకుమేర లేదు, కనుక నెవ్వుడెవ్వుడసి వాడుముందుకుదూకుచుండు టే మేదిని తమోభించినది. సవయావననమున నున్న కారణమున మాద్యద్దంతి యూధాకృతినున్న కుమూరవర్షముమయొక్క_ యుద్దాటో వముచే మేదిని చలించుటాశ్చర్యము కాదు. ఉత్సాహముచే నంపూర్ణ వికాసనముం గాంచిన వారినెమ్మొగములందు భుజాగర్యము తలిర్చినది, “కన్నెశయ్యము,” “మాద్యద్దంతి యూధముూ ననుశబ్ద్బముల యర్థము శెట్లన్యోన్య నంయోగమువే నొమాచుండునదియు, నవి యుట్టి మనో బా రార్థమును స్ఫురించంజేయు చుండునదియు, సహృదయ వేద్యము,

(యు ద్ధ వంచకము 76 భీవ్మపర్యమందలి యభిమన్యుయుద్ధవర్ష న, యికముందతండు వద్ద వ్యూహయుద్ధమునం జూవంబోవు వీరవిపజోరమునకు నాంది యగు చున్నది, అభిమన్యుని యుద్ధకశలము, ౌర్యసాహానములు, నసా ఛారణమగు న(శ్రు పాండిత్యము-9 త్యాదులు తగిన విధమున నిందు. బోషీతము లై ననేతవ్ప, యతని పద్శ వ్యూహావిహోరవర్షన కౌచిత్యము * సిద్ధింవదు. కనుకనే తిక్కన యుచ్ధాదినుండియు; నభిమన్యున కుచిళ (పాధాన్యము నొనంగనాండు ,

“దళయకాల 'తాండవంబునం (బచండమూ ర్తియగు అష్టమూర్తి యుంబోలె విజృంభించిన భీష్మ మూార్కొను మగలు లీక పాండవ స్రైన్యంబు బెండువడియున్న యెడ నభిమన్యుండు వచ్చి; తాకి శల్య గృతవర్శ దుర్ముఖ వివీంశతి కవుల యేఫు నొక (తొటిలో నడంచి, భీష్ము వైనడరి:

““విన్సఖనవకంబు నాటించి వెగడువటిచి

చేర్పియార్చిన నురకోటి విచ్చలించె మెచ్చి భీప్మూదుళల్ల వివ్వచ్చు(వోలు సెక్కు డగుంగాని యనదుగా దీతండనిరి,”

“ఆసౌభదదుం డు్యుగపు |

'వేనవి ఉావాగ్నీ శుష్క-విపినమ్ము నిరా యానంబుగ దరికొనుగతి భాసితశరశిఖలు వార్సివై6 బరగించెకాం”

“రంగ (త్పథనస్తుత్య తు

రంగము.డె తాండవాభీరతుండగు జారు లీ

లం గడంగి వీర నృత్యము

నంగరరంగమువ. చేసె శు ఎమెచ్చ”,

76 భారతము - తిక్క.న రచన భుమ్మమగుటటచే నీరనమగువివినము కురుసేనకును. ను(గపువేనవి యందలి దవాగ్ని యభిమన్యునకును నువమానముల. గావించి, తిక్క-న కురుసై న్య నాశమును సూచించియున్నాండు, అభిమన్యుని వీరవిహారమును లయకాలర్ము నుని 'తాండవనృత్యముతోం జోల్చుట వలన, నభిమన్యుని శార్యమున కుడా త్తత సిద్ధించినది. చిందుపూర్వక గ కార్యపానముతో* తరువాతిపాదములలో జొచ్చుకొనిపోవుపా దాంత ముల విరుపులతోనొవూ, నీ వద్యమునందలి శబ్దములన్ని యు, నర్థము ననేశాక ధ్యనియందును లయకాల శివతాండవమును రూపించు చున్నవి, “ చెంగట నభిమన్యుండు వీ

శంగతురంగ్య చార చంచ దథుం డై

వొంగి మనదిక్కు.[వజ మో6

దం గవపిసెం జిచ్చు దూదిదరికొనుమూడ్కి- ౯.” అని యిదేవర్యమున మజీయొక-వో వన్థితము, ఇందును నువమాసనసముల యాచితి (వశంసనీయము, అళ్లు (దోణపర్వమున నభిమన్యుండు వీజ్బంభించి వీరవిహోారము. గావించు చుండ, నాకలితోనున్న హారిం "బేకుననెడి చేరు కరిగతి౯ల దుర్యోధనుండు చేరవచ్చినాండు, రాజునకుం గలుగనున్న యువద్రవమును వెంట నేగమనించిన (దోణునిచేం (రి తులైకృవా శ్వన్రామ కర్తాది మహోవీరు లెల్ల రు నడ్డువడి యభిమన్యుని బారినుండి దుర్యోధనుని రత్నీంచుకొన్నారు.

“ వకటబలాథ్యు లొక్క-ట దిరంబయి వల్వురు ఏశ భూమి పా

లకునకు నడ్డమైన దవులంబడి హుమ్ముని నోరకండ నా

చికొసిన (మోగు బెబ్బులివి శేషము. దోవ-గ( చాద్ధవట్టి నా

యకముల నొంచినకా చెరలిరందజు వేళులవిండు నాకృతిః .**

యు ద్ద వ౦ంచ'కము 77 అ' చై ఛిమన్యుని కారియిడ్డ దుర్యోధనుని రశ్నీంచుట, (కూరవ్యాఫఘ్రము తినంబోవు మాంనమును హారించుటవంటిది. క్రోధా వేశమునవ్యాఘ్రము బెట్టురిమి వన్యస త్త వ్రముల పె బడినట్లు గరోషూవేశమున నభిమ న్యుండు చలుంకరించి కురువీరులను ఇాణాగ్నీకి గరిచేసినాండు, వ్యా(ఘ్రగర్జన చేం జెల్లాచెదరగు లేళ్ళగుంపువలెం గారవవీరు లెల్లరు పంచబంగాళమై చెదరివోయినారు. ఇట్లు నంపూ ర్యార్థపోమకమగు నువమానముభే నీ రచన కర్థగౌరవము సిద్ధించినది, యుద్ధారంభమునుండియు నభిమన్యునిళ "ర్య మివిధమునం బోపి.త మగుట చేం బద్శవ్యూహాగతమగు నతని విశృంఖల పీరవిహోరవర్షన కాచిత్యము కలిగినది, అశ్ర్రుగురుండ గు (దోణునంతటివాం డగతికుండ్ర, కర్ణ శకుని శల్య కృపా శ్యామ ఇాప్లాతాది నువోవీరుల నధర్థుమునకుం (బోత్సహించి, లోకనిందకుం. బాల్చ్పడవలసివచ్చినది. కర్లదోణాదు లనేకులుబేరి, వంచనచే నొక్కరసారిగ నభిమన్యుని నిరాయుధుండును; విరథు౨డును నగునట్ట్లు గావించి, యడరి యన్రు) శన్ర్రకలావంబులనొంచి, చిక్కవజచియలచినన్‌ , “వాలును బలకయునగొని య శ్చాలుండు రయనూర గగనభాగంబున కు వ్మ్‌లిత ధృతిసారుండె లీల శెగసివోయె మండలీభూతగతిన్‌ =” “తనవిద్యకలిమి వినతా తనయునిభంగిం జరింవణ దమతమపై6 బెం పున నుజుకు నను తలంపున నమునయోధులు భయముంగొనిరి మనుజాధీశా,”

78 భారతము - బిక్కన రచన ఇట్లు [దోణాదులూహింపని యద్భుతవిధమున నభిమన్యుండు నివా రింపలా, నోర్వ లేక మజల గురుంజే యతనిఖడ్డమును ఖండించినాండు: ఇట్లయ్యూ నభిమన్యుండు జంకక, ఘన చ[కముంగాని, యువేందుండు లీల నటించు వాడ్పునళా, “కుంళనంభ వుండున్న దిక్కునకుంగవిసి యడ్డుపడు సేనం జించిచెండాడు నక్కు మారవరు మేని యొవ్వును మగతనంబు జఅము బలము; గ్‌్‌్టించె నిర్ణరగణంబు.” అధర్భయుద్ధమునకుం గశ్తాదులను బురికొల్పిన కుంభనుభవుం దిక్కు నకుంగవిసి, యభిమన్యుండు విబృంభిం చుట తగియున్నది, అవకృతి యొనరించిన వాని వెంటంబడుట కృష్ణనర్సమునకు నపహూజమే, ఇట్లు నిర్ణరగణము క్షీ ర్తించువిధమున వీ రాధివీరులం జీశాకువజచి, (శాంతుండై,.. తుదకు ఉాళ్శాననితో నక్క ెక్కటిపెనంగి, యతనింగూల్చి తానును గూలినాండు. కమలాకరము నవారణంజొచ్చి కలంచియాడు వనగజమును గృవనూలిన బోయలు ముటెచంపు ఇచాడ్చున న నేకవీరులు చేర, యభిమన్యునిఃం గూల్పంగా, ల “జగము లన్ని యును "జేజంబున వెలిగించి యవరా దిశేరిన తవనుమూడ్కి-. దరె న కానలు దరికొని నివురుగాః 7 "జేసి యారిన దవళిఖి విధమున గగనంబుతో రాయు కరడులుగల జలం __బివురంబారిన మహార్షవము కరణి నున్నతగతి "నిడి యుర్విపె6 గడువిన్న నై వడియున్న సుధాంశుభంగి

యు ద్ధ వంచకము 79

బీరమున/దమ వారికి. బెంపొనర్చి

యరులనమయించి వనమజీ యనువు(దప్సి

'తెగియుం జూడ్కి-కీిజూల (వేగగుచుం బాలిఐె

మహితమూ _ర్తిళోభితుం డభిమన్యుండధివో

ఇందు (బయ_క్రమ్హులెన యువమానములన్నియు నతిలోకములై. యుండుటవల:న సభిమన్యువ ర్షన కుదా త్తత సిద్ధించినది. అంతియ కాక, ముల్లోకములను భాసింవం జేసినమార్వాండుండ సృమించుటకును, కాననములను నివురుగా. జేసినదవాగ్ని -యారుటకును, మహో నము ద మివురం బారుటకును, లోకరంజక మగు సుధాంశుబింబము గతినెడి యుర్వి వై. బడుటకును గాల్మవభావమే కారణము, అళ్లు [దోణాది మహావీర (వవంచమునంతను దన శార్యకిరణజాలము చేం దపింవంజేసిన యభినున్యు నూర్తాండు. డన్నంగ తమందుటకును గాల్మవథానమును, విధివిలానసమును పాతువులనుట గమ్యమాన మగుచున్నది, మరణించి, రణరంగమునం బడీ యుండియు, సుభాం శునివలె మనోహారులడె, చూడ్కి-కివేగయి. పాలిచె సనుటచే, నభిమన్యుం జెట్లు లో కాతీశమగు వికమనుచే నెల్లరవ్భృ్భాదయములను జూర(గొనియినో వ్యకృమగుచున్నది. అతండుగానించి; యతిలోక యుద్ధవిహార స్వరూవమును_ సూచించుట కీమహా త్తరములగు నువమూ3 వస్తువు లావశ్యకమ్ములె నవి,

వద్మ్శవ్యూవామును (బ వేశించుటకుముం దభిమన్యుని చేం గవి వల్కి_ంచిన వాక్యములు భావ్యనర్థమునకు సూచకములగుచున్నవి, బహు విధనమరకర్క-శులగు కుంభజ( వముఖ వైన్యవతులతో నొవమూ వూహామును, యుద్ధానుభవముచాలని యభిమన్యుడు (బవేశించుట సాహానమని సారథిమాచ్చరించంగా: నభిమన్యుండు,

80 - భారతము - తిక్క-న రచన 5 బ్రన్రవ్రుడ్తు నల్లనవ్వి యతండాతనికిట్లను జీవయుక్కుండె యనికి బలారివచ్చినం బురారి గణంబులుం దానుం బన్నినం గినిసి కడంగి (శ్రీడియునుగృష్టూండు ఉఊూశిన నేం జయింతు మూ రొ్కొ-నియనుచుండుదుకా నరకుం నొందునె (దోణునిం దోడి " యాధులన్‌ .”” అనివలికినాండు, ఇవి శేవలము యు ద్థోన్ముఖుండగు వీరుసి యుత్సాబా వాక్యములు శావు విధి జేరణమునమృత్యుముఖముం (బ వేశింవయబోవు వాని నోటినుండి, య్శ[వయత్నముగ 'వెల్వడిన యతినాపాన వాక్యములు, అత్యావేశము హేతువుగా నహూం కారము వాక్కులలో నెలకొన్నది, ఆరివోనున్న దీవ మొకతుటికాల మమిత లేజమునం (బబజ్వరిల్లున ట్లఖిమన్యుని జీవితజ్యోతియు నొక్క- సారి భగ్గునమండి యారిపోయినది, విధివభావ మిట్లు వివృతము గావింపంబడినది, ఇట్టి విషాదగర్భితవరిణామముతోం గూడినవద్భవ్యూ సాయుద్ధము మజునాంటియడ్డునుని మూనవాతీతమగు వీరవిజ్బంభఛణమునకుం గారణ మైనది, వైంధవరథశ్ష గార్థమాచార్యు-డుగావించిన మహావయత్న ము, (వలిజ్ఞానిర్వవాణమున బద్రకంకణుండెన యడ్దునుండు (ప్రదర్శించిన యశన్రు విద్యాకాశలము, ఫీమసాత్యకుల శర్యసాహానములు, న నిత్యాదులు, తనర చనా కౌళలముచేం బాఠకులయెదుటం (బత్యశత్ష మగునట్లు, తిక్కన గావించి యున్నాండు, మైంధవవధార్థ మేకాకిమయె వ్య్యూహమును (బవేళించిన యక్హునునకు సహాయ మేగుచున్న బీమునకు వ్యూవోముఖముననే (దోణుం డడ్డువడినాండు. ఇదివర కే సాత్యకి (దోణుని(దప్పించుకొని, వ్యూహమును (బవేళించినాండు, (దోణుండు సాత్యకిని బోనిచ్చుటలో నొక యుద్ధరహాస్యముం గలదు, ఇసైధవవథధోద్యోగముమా (త మే కాక సాత్యకిరత ణభారము.౧హాడ నద్దినుసిమైంబడంగ లదని(దోణునియూవా, ఆత యడూహించిన క్లు.నిరంత ర

యు. ద్ధ వంచకము 6కే యుద్ధ కారణమున బరి(శాంతుండైన సాత్యకిని భూరి[శవుని బారినుండి యడ్జునుండు-రత్మీంవనలసి వచ్చినది. భీమునిం (బవేశిం నిచ్చుట తమకు (శేయముకాదని (చోణుంజెజుగును, కావుననే, యాతని కద్డుపడినాండు. ఈఘట్టమున _భీమునిప్మాత్‌ నతిమనోహారముగం జితించీనాండు తిక్కో.న, “జను గెలిచికశాక నీ కీ మ్మొన సొరంగా నెట్లువచ్చు మును సీతమ్ముం డనుమతుండై కాదే చొరం , గనియె ననుడు నతండు కన్నుంగవ గెంపారన్‌ ““నకండొక రథికుని యనుమతిం జొరందలచునె మనుజసేన సురబలమైన£ా "చెరలిచికొని విచ్చలవిడి _ నరుగసకొ దనవలచినెడకు నది యట్లుం జెక్‌,” ““వియములువల్కి.. నిన్ననునరింవల వార్థుండు కాండు సుమ్ము దు ర్టయభుబజళ క్స్‌నిర్‌ ఇఖిత శ్మతుండు భీముండు గాని నీవు దం - (డ్రియు .గుడుడుం [బియుండు. నని వ్రీతియొన ర్చెదం బూనివై రికిన్‌ జయ యమొనరింతుంగాక యని నై తునె దర్శము సూపకుందునే” అని వలికి, “౫దసారించి చెలంగివైచిన భుజూగర్వంబు సాలించి య మ్మూదుకం డుర్వికిదాటిపోయె నది రశ్ళుల్‌ మింటంర్వంగ జి

• ట్టిదమై మ్రైయు చువచ్చిబల్సిడుగుమూడ్కి-న్‌ చాకుడున్‌ గుజ్జముల్‌ నదినె౯ా సారథ్మిమగ్లెం దేడువొలినళ్‌ వై న్యంబుఖీతిల్ల గా” భీముండువినరివై చినగద, తనకొంతులనన్ని వైపులు (వసరింపం జేయుచు; శబ్దించుచు వచ్చి రథమును దా!ినది, కాంతి పనరణము నకును, ఇచ్దించుటకును గచాదండము నమిత వేగము కారణ వై "

రజి భారతము - తిక్కన రచన మగుచున్నది. ఇట్లు సూచితమైన మహావేగమునకుం గారణమగు భీముని భుజళ_క్రిమాహాత్మ్యమిందు చే ధ్వనితమైనది,

అవ్వు డమ్మేటిమగండు వ్యూవాముసనం (బ వేశింవంబోవునంతలో దోణుండు “వేరొండు 'తేశక్కావచ్చి శరవర్ష ముచే నతని నడ్డినాండు , చాణవరంవరలం గురివించి, గురునిగెల్చి:, వ్యూపామును జొచ్చుట సుకరముశాదుు వ్యవధియునుకేదు, [తుటికాలము, [దోణుని య ద్ధవిముఖునిం గాంచి, యత,డు మజల సిద్ధమగు నంతలో 'వేగముగ వ్య్యూహమును (పవేశింపవలయుననుట భీముని యెొత్తుగడ, అవ్సటి యతని భీమ్మహపయత్న వర్ష నకుం దిక్క_న యాపాదించిన మనోహారత్వమ సదృశ మైనది,

• అర్రదము డిగ్గి యవ్చటుశ రావళికోర్చి మొగంబు వాంచిన త్వరుండయి వాన _వెగసరియ పంచినమ _న్తక మొవ్చం బోవు సుం ధర వృషభంబులీలం జని దర్చమెలర్సం౫ నొక్కే నాగల్‌ వెరవుసంబట్టి కేవ (ప్రజ విన్మయమందంగ వీచి వె చిన,” వర్ష పాత మళ్యు తక్సాహముంగల్లం జేయ. 'జెలేగి, తలకొంచెము

వంచి, మిట్ట(వ చేశములనుం గొమ్ములచే గోరాడం బోవుకోజెలను జూచిన నారికీ వర్షనయందలి విశిష్టత సువ్యక్తముకాగలదు, (వోణుని వల్కు-లకు భీము(డిచ్చిన (వత్యుత్తర మఠని స్వభావమును జక్క ౫౦ (శైదర్శించుచున్న ది, తన యనుమతిం వైళొనియే యడ్జునుండు వ్యూహ మును (బవేశించె నని (దోణుండనుటతో, భీమునిన్మేతములు రోష రుణ రంజితములై నవి, సురసేననై నను నెవ్వరి యనుమతి నొందక యే (వవేశించి నరుడు తన యిచ్చవచ్చిన చోటికి బోంగలండను నతని వలు్కు_లలో తతము, రాజసము; నర్జును వీక్రమనునం దతనికిలల విళశ్వానము వ్య క్రములై నవి “నీవు గురుండ వై షితృనమానుండవగుటజీ నిన్ను ౯ బూజంతునుగాని, సీవ్ర వెరికి జయమనాపాదించుచుండ _నప్తాం

యు ద్ధ వంచకము వ తునా, శౌర్యమును జూవకుందునా, దుర్ణయభుజళ క్తినిర ్రథిత శత్రుం డగు భీముండు సాంత్వనవాక్యములచే నిన్న నునమించునా” యను భీముంని వల్కు_లలో, నుద్దతితోంచా టతని వినయ వివేకములును (బదర్శితములై నవి, ఇట్లు హేతల శీల న్వభావాదులను వ్య క్రపజచు నహాజ సంథామణములచేం దిక్క-న యుద్ధవర్షనము. నాళర్హ ణీయముం గావించియున్నాండు,

నన్ని వేశములం బురస్క-రించుకొని, రౌ[ద్రమున కాటవట్టగుయుద్ధ రంగము నొక్కసారిగా రమణీయమగు (వకృతిదృశ్యముగ మార్చుట తిక్క నరచనయందలి పవిళిష్టగుణముల లొ నొకటి, ఛీస్మార్డునుల ద్వంద్వయుద్ధమున నర్జునుండు శేడద్పడలా, కృష్ణుండు ైరింవకః రథంబునుండిదుమికి, భీష్ముని చవెజోవుట యట్టి నన్ని వేళ ములలో ““థరణీచ్యకము[గక్కునంగదల దిగ్ధంతావళ (శేణి కం ధరముల్‌ (యొగ్గండళా దిశొావలయ ముత్క._౦వంబుగా స్‌బలం బుళులం వారగ భీష్మువైంగవినె రౌోంచేకముంజూచి ఖే చరలోకంబును నంచలింవ పారి చంచద్చాహుఘో రాకృతికొ.” అని కాదరసోత్పాదకముగ నొకవద్యమున వర్ణించి, తిక్కన తతణమే మయొందజాలికునివ లే; మజువద్యమున దృశ్యమును మార్చి ఎవెచి యుండుట; గమనింవందగినది, **బల్రిత వీళాంబరంబువిలాన మొవ్ప సింహనాదోద్భటంబగు 'చెలువుళోడ 'మెజుంగు వెలుగును గర్జయా మజయవచ్చు కా ఆం మొగిలనం గృష్టు నా కార మొప్పె నర్షాల మేఘధర్మయులగు విద్యు ఆ-ంతిగర్హలను లంటి నువ నూొనముల్తుగ సిందు వాచ్యములు బేసి, మూడవధర్మమగు నలుపు

84 భారతము - తిక్క-న రచన ఉవనూనోవమేయముల రెంటను నమానమగుట, వాక్కుులచేం జీర్కొంనక కవి వ్యంగ్యము. గావించియున్నాండు, ఇట్లు నపాజములు మనోవారములునగు నువమాలం కారముల- సాహాయ్యముచే, నుడా తములగు వి'శేషార్థములను ధ్వనింపంజేయుట, తిక్కన యుద్ధవర్ష్యన యందు నర్య(క కాననగుచున్నది, [వ్రయు_క్రములగు శబ్దము నర్థము, నలంకారము నిత్యాదులచే, మనోహారములగు విశేషార్థ ం విశిష్ట లంకారాదులను ధ్వనింపం జేయుట, (ొథకవితాలతణము, రసాత్మక మెన యిట్టిధ్వనియే కా వ్యాత్మయని వండితశవుల సిద్ధాంతము. కర్తా జ్జ్‌నుల ద్వంద్వయుద్ధమున,; నడ్డున్మవయు _కృమవోశ్ర్రములు మేననెక్తు కలణురవ __గైరికనిర్ధర్మపకరళోభితాచలము వోలెంబొలుచు కర్లుని ళం తిక్క-న వర్మించినవిథ విందుల కొక యుదాహరణ మగుచున్నది, “ఇెత్తుటందోగి మేను కమసీయరుచిం గొమరార కాణనం వ_త్తి యుద(గతన్‌మెజయ భాన్వరు.డై యరదంబు మింద భూ పోత్తమ కర్టుండొ్పె నరుణోబ్జ్యలమండల కాంతి పూరముఖా మొత్తపుదీప్తులుం దగ నినుం డవ రా(ది వెలుంగుచాడ్సునన్‌ ,” రో ముభే/దడిసివ మేను గమనీయకాంతిచే నొవ్చ, మహో(్ర్రముల శాంతి యుద్మగముగంబకాశించుచుండ, రథముపై వెలసిన కరైనకు, నా ౯3 సాంధ్యావణళో భితవ్సు, నుజ్జ్వలవాంతిమంతము, పశ్చిమా-చలో వరిస్థితేము, నగు సూర్యబింబ మువమానము, ఉవమానోవమేయ ములు నమ(గ్రార్థపోమకములగు సాధర్శ్మ్యములచే నొవూచున్నని, “భాస్వరః అనువదమునకు. (బశాళించుంచాడనియు సూర్యుండనియు నర్థములు. భాన్వరుండగుకర్దునకు, థాన్వరుం డువమా నమిగుట యిందలి విశేషము, ఇంతియకాక అనతికాలమున'ే యక్టునునన్ర్రము , లకుంగుజియె యృస్తమింవనున్న కర్ణుని వర్ష్మనమిది, ఉవనూనమగు

యు ద్ధవ ౦చ కంము' 85! సూర్యబింబమును న_స్తమించనున్నది. ఇట్టి యవమానము చే గర్హ్ధని -. వధను ధ్వనింపం జేసియున్నా డు కెక్కన, మజీయు, సూడ్యండు తన (వచండమగు లేజస్సు చే లోగమును;దపింవం జేసి, కాలమునతికమంవ లేక, య_న్హంగతుండై న విధమున .నతనియంశమున జన్మించిన కళుం డును, దనవరా[క్రమముచే వెరితావ మొనరించి, విధినతిక్రమింవ లేక య_న్తమింవనున్నాండనుట వృాదయంగనుమగు రచనయగును, కను కనే తిక్కన,

“డారుణా త్రుజాలాశుల వైరిసైన్య తావ మొనరించి యా నూతతనయతరణి పార్ట్‌ దుళ్తరకాల్మవెభవముం గడన ననువు లేమి సవ్విధమున నన్వమిం చె” అని కర్డుని వళాపా _స్త్రమయములను, సూర్యుని _వళాపాన్న్వమయ ములతో నభేదరూవకము. గావించియున్నాండు, ఉవమానోపమేయములకు చక్కని అంగాంగ భావ సామరన్యము పొసంగునట్లు రూవ కాలం కారమునుగూర్చి, వర్షనీ యవస్తువున కుడా _త్తత నాపాదించుట యితనివద్ధతి. కర్ణుని విజంభణము నొకచో వర్శించుచు, “చాణజ్యాలలు 'బెట్బుపర్వ గగన వతోభణజ్యాలకా క్య్వాణన్ఫూ ర్తి ఛట చృటారవముగా. గరా దావాగ్ని య తీణోద్మగత వెరిై న్యవనభన్మీభావనిర్వావా పా రీణంటై. 'వెలుంగొంచె నిర్ణరులు వర్షింవంగ, 'నేముబ్బలోన్‌.” - అని, యతనిని డావాగ్నితో నభీదముగ వర్శించినాండు. దావాగ్ని జ్వాల లన్ని వై పుల వ్యాపీంచినట్లు రే ర్దని చాణజ్యాలలు సర్వ్యముఖముల వ్యాపీంచుచుండుటయు, కాలుచున్నవృత్‌ ములును, వెదుళ్ళును, ఫెళ "ఫా రావములొనర్చున ట్లాతని జ్యూనినాద మొవుచుండుటయు, దవా

86 భారతము - తిక్కన రచన గ్నిచే రణ్యముభన్మీభూత మైనట్లు వైరివై న్యము నిస్సారమగుచుండు టయు;, నను సాథర్మ్యములు చక్కగ సమన్వయించుచున్నని, గజనమూసాములవై లీలనరిగి గదావివోరమునల్పు భీముని యాటోవము వలుచోట్ల, వలువిధముల, వర్ణితమైయున్నది. “ఫర్టభ్టుటలం గనుంగొని వికానము మోమునం బల్లవింవణగా భుజళిఖరంబునందు గద: బూన్చి మదంబున ేరుడిగ్గి వా యుజుండు గడంగి భీషణ నముద్ధతిమై దలవడ్డం బర్వత (వజముపయిన్‌ వెసంగవయు వాసవుచందము,దో చె నత్తతజికా కనమైవచ్చు గజనమూహముం గాంచినతోడనే భీముని వెామున వికానము వల్లవించినది. అతని గచాదండ విశృంఖల విహోారమున కర్ణ్యమైనది గజనమూహాము. అళ్వవ దాతివర్లము లందులకు. జూలినవి శ్ఞావ్ట. మత్స మాతంగదర్శనమున సించామునకుంగల్లు నంతోషము, పారిణసన మూహదర్శనమున/ గలుగకుండుట (వకృతిసహజము, కనుక బీమునిముఖము. వికసించు కొంతయు నుచితము, మజీయు నంతోవు 'పొదుర్భావముచే ముఖ మెజ్టవడుట "దెహిక లతణము, కనుక “వల్ల వించు"నను (వయోగముచేం, దిక్యాన యీాలతణమునునూాడ ధ్వనింపం జేసినాండు, “ ోోనీనుంగు నెత్తుట గదయున్‌' ' చానుం దడిసి విలయకాల దండధరుని చం జానం బావని మాగధ జీసం బీనుంగు పంటం జేసి చెలంగెన్‌ “అడవి దరి కొనిన పావకు వడువున భీముండు కారవవ్య్యూహాంబుం బొడిసేయు చు. 'బేళ్చెం దన ॥ యొడలు మనము సంతకంత కుబ్బు చునుండ౯ ,””

యు ద్ధ వంచశము 8 గ దాదండమును ధరించి మూగధునిసేనను బీనుంఏవెంటం గావించిన భీమునకు, (బళయ కాలమున జీవులను చీనుంగువెంటంగావించు దండ థరుని తోడి పోలిక యొంతయు నర్ధవంతమై యున్నది; కౌరవవైన్య చావాకుండ!స భీమున కడవిని దహించు దవాగ్ని యువమానము, ఇందు “దనయొడలు మసనము నంతకంత కుబ్బుచునుండకా,”” అను ్రీయానికేమణ మర్థగారవముచే నొవూచున్నది, అడవి దహింపంుడు కొల-దియు, డావాగ్నివ్యా్లీ విస్తారమై తత్పరిమూణము వృద్ధియగు చుండుటయు; దాని ననునరించి, దావాకళ _క్రికూడ వృద్ధిగాంచు టయు, నపహాజములే, అళ్లు, కౌరవ _సెన్యము నాశమగుకొలంది, భీమున్‌ చేహ ముస్పొంగుటయు, .. నతని ళ_క్యుశ్సాసాములు వృద్ధి యగుటయును నహాజమే, ఇట్లర్థ స్ఫోరకమగు విశేవణ(వయోగము వలన నలం6కారము (వొథమైనది, "

• _ దుళ్శాసనదుర్విమహోాదికౌరవు లొక్క సారిగాం జతురంగబలంబుల తోడం జుట్టుముట్టిన, వృకోదరుండు నంతసంబునం బొదలి, సారథిని రథంబుతో నుండనియమించి, గదవుచ్చికొని ధరణికిలంఘించి, జరిపిన వీరవిపోర మత్యద్భుతము: దివ్యశక్తిస్ఫోరకము, నగుచున్నది,

“కనిపి యుగాంతదండధరుకై వడిం గోలుమసనంగి కుంభముల్‌ వవ్లులగం దుండముల్‌ దునియ (బక్క-లు[వక్యలుగాంగ దర్చముః౯ జవము బలంబు నొప్పంగ గజంబుల (వేసీన "నెత్తురొల్కలా నవి వణె థధాతునిర్ధ్య ర మయాచల వంక్రులంబోలి మేదినిన్‌ .”

యుగాంతమునం (కాణులం బంచత్వము నొందించుట యే యముని ధర్ముము, తద్విలయముం గావించుటలో రౌ(దబీభత్సమ్సులు సాకార ములైై వికటనృత్యము. గానించుటతప్పదు, కౌరవుల విషయమున భీముడు విలయకాలదండధరుండనుట తగినజే, అతండు గావించిన రౌ(ద్రవిహారము; నళ్లే యువమానమున కుచితముగ వ నితమైనది.

“6 భారతము - తిక్క-న రచన మజీయు రక్కధారలభే' నొప్పి, "కదలిక లేక (శ్రిందం బడియున్న గజ శాజములు, ఛాతునిర్ధర మయములగు పర్వతములతో/ బోల్పంబడి నవి, _గెరికథాతువుల కారణమున నెజ్టివడియున్న సెలయేళ్ళు, పర్వ తోపరిభాగములనుండి కిందికి (బవహించుచుండంగా: నాపర్వత ములు -మనోవార దృశ్యము లై యొమవ్రను, ఇని (వకృతిసవాజములగు నుపమొానములు, ఈ యువనూనములయందలి సవాజ సౌందర్య “గాంభీర్యములచే వర్షనీయ వస్తువున కుదాత్వత సీద్ధించుట యే కాక, +యందలి వీభత్సమును, మరుగు వడినది. పె ధవవధ నాటియుద్ధమున నడ్దును-డుగావించిన వీరవిహారమును ॥ “వర్లీ చుచు, దిక్కనంయద్భుతరసమును బోషీంచిన-విధానమును, నిళ్ల యతని కవి తాశిల్పమును (బకటిం చుచున్నది, మైంధవవధోదో్యోగమున సడ కెజుపి లేక, యుద్ధనిమగం డై. యుండిన యడ్దునుని రథాశ్వముల సేవబూాములం దబుగు లనంఖ్యాక ములుగ ( (గుచ్చుకొన్నవి, ఆశకారణ మున నవి, యుద్ధమునం జక్కంలో (బవర్నింవ లేవని కృష్ణుండు "ెవ్చ, నద్దునుండు రథావతరణముంగావించి, పాదచారియైం నిలిచి గాంషీవ గుణ౭ంబు సారించినాండు, కృష్ణం డశ్యములను బరామర్శించు చుండం, గౌరవ్యనెన్యము లొక్కుమ్మడిగా విరథుండై యున్న యగ్షును నాశ్ర మించినవి, అద్జను డీనముయమునం (దర్శించిన య్థ్ర్రకౌశలమును, నసాథఛారణములగు నాత (విశ్వాస గాంభీర్య శౌర్యములును, నద్భుతా వసాములు, దివ్యములు. య. ,బీభత్స శౌౌద మహోాద్భుతములు మూ రృిమంతంబులుగ మన ముసలు రక్త మాంస మేదోస్థిమ _స్పిమ్మ-మయతః జూడ ఫఘోరరూవంబులై పరితోభ మొం టె.” ఇవ్విధంబునం గురుసేనం గనుపుకొట్టి నవ్వుచున్న కవ్వడిం గనుంగొని కనులనాభుండు,

యు ద్ధ వంచకము 89 “ెజికితి నలుగులు మేనులు నెటి.బడ నెళ్లెడలం గలయు నివిరితి వాడు లి _త్తతి నీళులు దావక తె వ్పీజ వెట్లాకో శత్రువై న్యభీకర మూర్తీ,” అనవుడుం గన్నుల నగి యర్జునుండు “ల వివె యనుచుకా” 4ద్ధర్ర దివ్యానశ్ర్రృుహతిం బగిల్బి కొల నుత్సాదించి వే చానికిన్‌ శరజాలంబుల నిలు-గగట మనసె న్యంబుల్‌ "వెజంబొంబెన - “౧౫ బట గ ఇ్చరువంబెన్‌ సురనంఘముల్‌ పారినుతించెం బొంగి యప్పార్ధు భూ వర మునస్నిట్టివి నూడరు౯్‌ నినరు నెవ్యారుం (దిలోకంబులకా ల ౯ ఈయలతొకిక సంఘటనను; దిక్కన యొకనీనవద్య మున నద్భు తావహా మగు విధమున, నర్దునుని వారి దృగ్గ్లోచరమగునట్లు, చితించి యున్నాడు. | “కురు సేన మైంబడ్డ నరకుసేయక మంచు విరియించు భానునివెరవు మెజసి యిది నడుగలనని యించుకగొంకక తనఘోటకంబుల: దడవ' బనిచి కోల నక్క్యాదెంబుగ నలుగుల మొన ఘటి యించి యమ్ముల దాసి కిలుంగగటి సారథి లీల నశ్వముల కార్యము:దీద్చు నంతకు నవ్వుచు నవల నిలిచి గారవమునం దాను గానివాండునుబోలె నరదమెక్కె. నింక నడ్డనడగ నలవియే పుళారికై నను వీనిచేం జచ్చువాండుగాక వై ం0ధవ్రండు- శే2 "

90 భారతము - లిక్కన రచన

సారథియగు కృష్ణుండు విలానముగ నశ్వములను గమనించుచుండ, నద్దునుండు “నవ్వుచు నవుల నిలచియుుడె” ననియు, విమ్ముట “తాను గాని వాండునుబోలి సరదమెక్కె-” ననుటయు ముఖ్యముగ గమనింవం దగినవి, ఈ మహాద్భుత కార్యములన్ని యు నతనికి లీలలనుట, యతని చిజునవ్వు నూచించుచున్న ది. అశ్హే ళా. వదర్శించిన దివ్యాశ్రు సామర్థ్యమతని! సామాన్యమని "తాను గానివాండును బోలె సరద మెక్కె-” వను వాకస్టిము న్య కృము జేయుచున్నది.

(దోణుం. డఊొసంగిన వరా భేద్యమగు కవచమును ధరించి. గర్వ ముతో దుర్యోధనుండు శన్ను. దాకంా, న్మ్థునుం డాకనచ (వయో జనమును నిమృల మొనర్చిన విధాన మ త్యాశ్చర్యకర ము,

“అన్నరు. డాన్ఫపు

తురణగములను నూతుం దునిమివైెచి

రథము నజికి యధికరయమునః దజచుగ

నాశం గరతలముల నారనములు.” తటచుగ బాణములను గరతలములయందు నాటుట చే దుర్యోధనుండు వికలవాన్తు.తై నాండు, యుద్ధమున నెట్టి క్ట వరిస్థితియందును, నరు నుండు కలతంజెందక: సమయస్ఫూ ర్తితో వ్యవహరించుననుట జ నిదర్శనము,

వైంధవునిశిరమును (దుంచియు) దానిని: (గిందంబడసీయక, యంత రియముననే (తిన్తూచు, న్టునుండు యుద్ధమును సాగించిన ఏధానమును నిశ యద్భుతరసో త్పాదకముగ వర్ణిత మైనది,

| “ళ్ట్ట్రళరముల మోందికి డా

వటికీ౯ వలవటికి నవర థాగమునకు ముం

దటికిం జదల నడపె నము

ర్య-టటరయమున శిరము: గందుక క్రీడగతిన్‌ ౫

యు ధ్ధ వంచగకగము రే అట్టియెడ శ్మత్రువీఠులు, “నరం బొదివి రతండు వారల యురవడి వివిధాన్ర్ర్యతతుల నుడుపుచు నింగిం దిరుగ మును నడపుచుండెడు శిరమును నేమజగకయుం డెం జ్మత్రస్ఫురణన్‌ - దివ్యాంశనంభవుండగు నరుని యద్భుత చర్యల నీవద్యములు ఫునః దృష్టికి. బెచ్చుచున్నవీ, తిక్క.సకవి ఆ+శిల్పమున కిదియొక నిదర్శనము, భీకర పొరువ్మవధానమగు యుద్ధరంగమునకుం గోమల తా లాలిత్య (వధానమగు ప్రీనలానము నాపాదించుటు తిక్కానరచన యందలి మజియొకవి శేవము, “ధరణి నెత్తుటందోగి యాభరణకాయ శస్త్ర ఖండజూలమ్ములం జూలనొవ్చె బలుచ కాకుండ. గుంకమమలంది వెక్కుు "దెజంగు తొడవులు దొడిలిన తెజువ వోలె” ర_క్తముభేతడిసి, ఆభరణయుత “'జేవబాఖండములతో నొవ్పి శస్త్రాశ్ర ఖండములతో గూడి జుగుప్పావహమైయున్న యుద్ధభూమికిం గాళ్ళీ రాంగళాగరంజితము, వివిధాభరణయాతనము, నగు సుందరశన్ర్రీ దేవా మువమానము గావింవబడినది. అళ్లు, శల్యవర్వమున నశ్వ వైన్యవర్ష నకు శృంగారము నాపాదించియుండునిధము కడుప్చాద్యమై యున్నది. “ళు కొల నత్థురవిఘట్టిత మేదిని జీవిలేళ క ల్ప్సిత నఖ-లేఖలు 'జెలువు పెంపు వహించు పురం(థిబోల ను ద్ధతముఖ బంధు రాంగలలితంబులు నూర్చిత కింకిణీరుణ - త్కల్చతి వటు హేవలుం దగ నుదీర్ణములై నడ చెం దురంగముల్‌.”

92 భారతము - తిక్కన రచన

గుజ్జపుడెక్కల గుద్తలవేనొప్పు రణభూమిని, భ_ర్శకృత నఖమత శోభ చేనొప్పు ఫురం(ధితోం బోల్చినాండు తిక్కన, ఇందలి శృంగార లాలిత్యము పహృాదయంగ మము, ధర్మాజ్యవయు కృమగు థ్ధ క్షా వతు మును జొచ్చుకొనిపోగా, శల్యుండు కరద్యితయముసాచి, థగ్మాజుని దిక్కు. శిరంబుగ, వ(జదారుణాహతిబడు భూరి భూధర మహత్తర శృంగముభంగి; భూమియె6 బడినాండు. బజట్లునడిన శల్యునివ రన మజీ యొక చక్కనియుదాహవారణ,

“లూమిమిోద నిట్టు బోరగిలంబడి

మ(ద్రనాథుండొ ప్పె మాన వేంద

"'లేమయురమునందు లీలమై వాలిన

పాణనాథుం బోల్చం బట్టుగాంయ. శల్యుండు త త్రియుడగుట భూమివతియగును, కనుక భూమిపై సల్లు బోరగిలంబడిన శల్యుని, నతియురమున విలానముగ (వాలిన (వాణనా

= థునితోం బోల్బుటయందలి నరనత, యాచితి, గమనింవందగినవి,

“పియుండగుభ ర్తి యను విశేషార్థముగల “'వాణనాథి శబ్ద మిందు సుష్టు[వయుక్షమై , యర గ”రవమునకు హేశునగుచున్నది విమయ ములగు లలితశ్చెంగార, భీమణమృత్యువు, లిందు రనవ_త్తరముగ నంఘటింవ. బడియున్ని,

(రోణవ ర్యాంత్య భాగమున, ెనికులు రా తియంతయు యుద్ధముం జేసి, [శాంతులై యుండుటం. గాంచి, యర్దునుం డిరువాగు నుచ్చే చించి, చంద్రోదయ మగునజకును న్నిదించి, పిమ్మట, బోరనగునుని వల్కం-గా .నెల్లవాడును నతని దయా స్వభావమును గీర్తించుచు సద వోయిరి, ఆసనమయమున నుభయబలంబుల యందును,

యు ద్ధ వంచ కము " = ఫ్రిర్ర “'తరుణుల కుచములనై రతి వరవశులై యొరగు వతులవగిీది నమరనం భరిత (శమమున నిిదించిరి కరిక్రుంభములం. జెంది చెన్నుగ జోదుల్‌,” . రతిపారవళ్యవరి శాంతి చేం దరుణుల కుచసీమలమైం జొక్కీి-న వతులు యుద్ధ్యశమమున (శాంతుళై, యేనుంగుల కుంభ స్థలముల వై నొరగిన యోధుల కువమానము, వనుంగుల కుంభస్థలమును దరుణీ కుచనీమతో. బోల్చుట, కవినమయము, ఉవనమూనోవ మేయములకు నమ్మగముగు నంగాంగ భావసామరన్య మొప్పీనది. బీభత్స [వధానమగు రణరంగవర్ష్మనను గావించుచో రమణీయము లగు నదృశవస్తువుల వర్ణ నాసాహాయ్యమున జుగువ్సను మరుగు వజచుట తిక్క-న యనునరించిన మజియొక రచనావి కేమము '“ఇళ్తుటదోగియు నిగిడినో రెడు పవ లలరిన నడమోదుగుల విధంబు (గక్కు-నంబెగివడీ కద'లెడు కాహుదం డములు మహాభుజంగములభంగి యవని రశ్వైక్కంబునై యున్న యట్టి బల్‌ దలలు *శేందానురకొలనివగిది దజచుగా నెజిందవ్ప నొజంగిన గజములు -.. కులిశ భగ్నా చల కులమునట్లు | దునిసి తొరగిన జోదుల తొడలు సామ జముల కరములు నొండొంటి చందములు గ నుంగొనంి వింతల॥౫టను నంగ రాంగ ణంబు రమశీయమును ఛీషణంబుసయ్యె. ”

రిక్త భారతము తిక్కన రచన సంగశాంగణమును, రమణీయమును, భీమణమును, నగు విధమునం జ్యతించుటయే తిక్కన యుద్ధవర్షనయందలి ముఖ్యమగు విశిష్టత, నంపూర్మ సామ్యముగల నహజోవమానముల, నుచిత నన్ని వేశముల యందుర్యబయోగించు విశిష్ణతలోం) గాళిధానున కెనవచ్చు తెలుంగుకవి తిక్కన మొక్క-ండే, ఉదాహరణము లతని భారతభాగమున ననేక ములు సర్వత్ర కాన నగును దుశ్శాననుని యమానుషమగువధయు, కర్టుణావును, సంజయునిచే విన్న ధృతరాష్ట్రుడు తన హృదయా వేదనను వెలిబుచ్చిన విధ మొట్టి సహాజోవమానముతో నొవూచున్నది, ఆగవడుచు లీకలూడ్చి వట్టి యాడెడు నట్లి యు లు పులుళచందమయ్యెం దలవనాయ నస్ధ యందుంబొచ్చువాండ నీ యలమటిః డీర్చ్ప సనెవ్వరింక దిక్కూుగలరు.” కాలుర వేం జిక్కి, వినో డార్థము వారు తన యీక లొక్క_టొక్కటిగ లాగివేసి నసంతోవి.ంచుచుండంగా, కూ ధవడుచుండు వథ్నీయవస్థ తనకుం బట్టినదని, ధృత రాష్ట్రం డనుచున్నాడు, వశీయాశలు త న్టేహజన్య ములు. అకు ధృత రాష్ట్ట్రని పుతపొ(తాదులును, నతని తనూజ లగు దురు, వారొకరొకడు బూతులగుచుండ, నతనికి మర [౪ ఛేదకమణగు వేదన కలుగుచున్నది. ఈంకలు పోయినపిమ్మట వవ, వర్టీవమగునశ్లే, పుుత నాశానంతగము ధృత రాస్ట్ర్రండును, జీవచ్చువమగుట సిక్కము శాలుర వినోదము చే నవీకత్యంతము ఇజాధకల్గుటయు. కాండవ కౌరశన్రల కలహాముచే నంధుండు, నగతికుండు:, నగు ధృత రాష్ట్రనకు దుర్భర "బేదన కలుగు చుండుటయి నవమూనములు, ఇట్లిందలి యుపషమానము నంపూ రార వోవకమగుచున్నది.

_ యుద్ధ వంచకము రక ఈఘుట్టమునం దిక్క-న గావించిన చం్యదోదయవర్ష్యను మరాండు క తౌబ్బ్దుల యనంతరము వరిణతి౮ాంచిన (వబంధరీతి కుత్త మాదర్శచైం యున్నది, - “నలువ ఇిందొవల శేకులకు నన్నుువు వెట్ట నోరి కానించిన గుళకయనంగ, " నఖిలద్యిజ (ేవమగు వకోరచయంబు, తవము నముల్లన తృలమనంగం బూర్వ వయారాశిపవొాంచం గెంజాయ చె న్నదవిన వనడంపు. బొద యనంగ. జిగురు జబొంటము నునుజగి యొవ్ప నుదయాశదిం బొలుపారు నవ కల్పభూజ మనలో నరుణరిచిం దననుండల మతిశయిల్ల బొడిచి దివిర్యయాకి దీధిశులడరంచేసి యంతకంతకు నెక్కుచు నంతమనముం గాలుకొననీక చందుండు ౮ాలె నధివల (చబంధముల ముఖ్యలతణములగు భావనామూలక వర్షనా విశిష్టత కును, శబ్లవయోగ చాతుర్యమునకును, సీ పద్య మాదర్శమైనది. లు ఇట్లు, యుద్ధవర్మ్మ నలను (బళాంత సుందరములగు (వకృతిదృశ్యము లతో సమన్వయింవ( జేసి, రచనకు మనోహరత్వము నాపాదించి యున్న ఘట్టము ల'నేకము లిందుం గలవు, కాద వధానములగు నన్ని వేశములను జితించుపట్ల, నవిపాఠ కుల మనోవఏీధిని (బత్యవ్‌ములగునట్లు గావించి, వారి నావేశపూరి తులుగంజీయుట, యితని యుద్గ వర్ష నం "దెల్లెడలం గాననగు వికిష్ట గుణము, ఖ "

ఫ్రం భారతము - తిక్కన రచన

కశారవ కులపాంననుండగు దుత్శానను నాశమించి విజృంభించిన భీమశేనుని స్వరూవవర్ష న; లు౦దలకొక చక్కని నిదర్శనము, కుల(స్ర్రీకిగలిగిన యవా చ్యమగు నవమానము హేతువుగో జన్మించిన తోభాగ్ని, తమ్యూతస్వరూపుండగు భ్‌ముని పృాదయమున వదవమూా. 'జేడులు కుమిలినది. భీమున కత్యంత ము. (బియతమమగు నవ కాశ మిమాడు లభించినది, " “అక్కీ చశారాతి "బెబ్బులి లేడకొదమం బొదువుపోలిక దుళ్శాననుని. బొదివి మెడ(దొక్కి. వానితో నిట్లనిక్ఞ 1.

“మును నభ బలికినచానం

దసివోవక యిచ్చటికి 'వెదకివచ్చితి య్‌

మనియె దనుము సిమాటలు

వినుటకు నాకినుక సాల వేడ్కవడియెడు౯ .”” అని యమ్మహాబలనందనుండు, మహో[గలోచన్యపభలు నిగుడు 22+ కులంబులం జూచిన,

“నిగుడు దవాగ్ని జ్యాలల

'వెగడందిన మృగకులంబు విధమున నతి ఖీ

తి గదిరి నలుగడ విచ్చిన

జగతీశ్వర యతండు మెర సె. జక్కనిబయలళా ” ఆలీల కేల నమర్శ్చి మ_త్తగజ కేళీసుందరోల్లాన మూ భీలత్వ్యం బలరింవం (దివూం జదలం బృథ్వస్థలి౯ వెచు ముం గాలం(దోచు “'మొుగంబు[ వేయు "బెన ల్యుగస్ఫూ ర్తివీశ్నేంచు వెంాం శాలూదుంబయి. (గమ్మాురంగ మెడ చిక్క-.ందొక్కిి నిల్చుకా నగున్‌

ఇవ్విధంబున ఘోరవివోరంబునలిపి, భీమవికముండగు నాభీముం డయ్యునకాజు నాననం బాలోకించి,

యుద్ధవం చకము 97 ఉన్‌ నురము(వచ్చి నెత్తుదు ేనియ యిజె (తావెదం గదిసి నను గడిమిన్‌ మానువ దిక్కుగలిగిన నాని మ్మెలింగింపు మీ మొనంగలవారిన్‌ .”” అనివెలుచంబలికి, కఠారంబువెరికి, యతని మయొగంబుమో?ద జళిపించి, *న్రస్రింపుండసురేందు (వచ్చుకరణిన్‌ రౌద్రం బుద(గంబుగా నిహముత్యు గతం జ్‌రి (కమ్మురుధిర మ్ము ల్లాసియె దోసిట౯ 'వెర వారంగొని( తావు మెచ్చుంజవికిన్‌ మేనున్‌ మొగంబున్‌ భయం కరాలేఖం బొరయంగ. జల్లికొను నక్కౌ-రవ్వు: జూచున్‌ బొరిన్‌ ,” భీకర (క్రోధాగ్ని న్వరూవమే యిందు. (బత్యతయ్‌ మైనది, భార్యకు. గలిగిన వరిభవము చేం బురుషుసి పృాదయ మెట్టి భీమణవరివ_ర్తనమును శార్జచ్తునదియు, (వతీకా రావ కాశము లభించినప్పు డతని_ (వకృతి

• ఇకుట్ట "య్యుగన్వరూవమును జఉాల్చునదియు నిందు( (బత్యవ్‌ మైనవి, మహాబలనందనుండను (వయోగమిందర్థపోవక మై యున్నదిః మహోబలుండు, (వభంజనుండు, అతండ్మవతిహాతమగు విజ్బంభణముతో నొవుూవాండు, కనుక నతనికుమూరుండగు భీముని (వయత్నమును నవతిహతముగ జముగుననియు, నెవ్వరు నితనిధాటి శెదురుగ నిలువ "లేరనియు, ధ్వని. అక్షే; “'మహో[గలోచన్మవభలు నిగుడ మన బలంబులం జూచిని వనుటలో నర్థవి-శేషముకలదు. ఫాలనే్మేత్రమును దెజచి నృష్టిని లయింవంజేయు (త్రిన్మేతుండు[గుండు, అతనివీమణములు దుర్నిరీక్యములు, లోకచాహకములు, కనుక, (ోధా వేశమునం గన్నుల నిష్తూులుశాల్చు, భ్‌ముని వితణనులంగని, దవాగ్నిజాాలల "వెగడందిన మృగకులమువలె భీతిల్లి , కౌరవృసెన్యము ఇెల్లావెదరగుట యొంతయు నమంజనముగ నున్నది: క్వ

9వ భారతము -- బిక్క్కన రవన . శౌరవ్వసెన్యము పొందిన యీ టైన్యము, భీముని య్యూగస్వకూవ మెట్టిదో. వ్య_క్రవజచుయన్నది. “అని యలుంగె త్తివల్కు- నలినాండు మహోద్ధతిం, (దుళ్ళు నాడ్చుంబె లన భుజమవృళించు. దమైనికులు౯ మనవారు రక్కో-సుం డని వెజంగందువారు గ లితాయుధు. లయ్యెడువారు 'బ్లీతి యరా ర్బృను బడువారునై రణనవిరామముంొంద మదోత్క-టాకృతిన్‌..”” 9 ట్లమానుమమగు విభ్రమునం (ప్రత్తిజ్హ నిర్వహించియుం గోవము సమఫించం జగినపి, - చా *'పెవడిపోయెగా-క థృత రాష్ట్రండు గన్నదియేమి యా నసభం చా చలదన్న. గ్‌ డుడుగడా వతి లేడనబడ్డ కాంక "నేం డీవ్రగనుంగొనంగం బతియేజ్పెరనొప్పం బతుల్‌ విజ్బృంభిత (శ్రేవిలసిల్లు కామినులు శేడ్చడి-రిట్లవతిత్వ దీనతన్‌ ,” కులకాంతకు జరిగిన యవాచ్యమగు వరిభవ మెట్టి ఘోరవరిణామమును 'దెచ్చినదియు. జాఠకుల కన్నులకు:గట్టినట్లు చి్యతించి, తిక్కన లొకిశమగు నీతిని వ్యంగ్యార్థ క క్రిచేం బోమీంచియున్నాండు.. ఇట్టిజీ లు మటియొక నన్నివేశము సౌ _ప్రీకవర్వమునం జ్యతితమైనది. నిరాయు ధుండగు (దోణుని శిరోజములంబట్టి, కంఠము నరకిన ధృష్టద్యుమ్ను , నళ్వ నామ వధించుట యిట్టిది, భీముడు (పతిజ్ఞా నిర్వహణార్థము శావతనగరూవమును బూసెనేశాని రాతసుండు కాలేదు, రృమును 'బెదవిని చేర్చినే కాని యాస్వాదింప లేదు, సుత్సతియ ఏవీఠుండగుట 9 అ నధర్శు యుద్ధమునకుం గడంగ లేదు శ్యన్రైాను యట్లు కాధ్యు, త్తి జ దుర్యోధనుని దుఃస్థితింగాంచిన యశ్వన్ఞామ వ్చాదయమునం బిళ్చృవధ జనితామర్హ 'మొక్కుమ్మడి (వబ్వరివ్లినది,. కర్మ దుర్యోధనుల.పావ

యు ద్ధ వంచ కము త్ర

కృత్యములను నిస్దాట.ణ్యముగ వారోయదుట నుగ్గడించిన బనెతిక స్థి్య్యము కలవాడు, తం(డీసీ మించిన ఏీరుండుు మాదుమిక్కిలి (రాహ్మణుండు, (కోధా వేశవివళుండై , భూరరాతసుండుగం బరివర్పన 'మొందినాందు. న్మిదానకృమగు పొాండవళిబిర ముం బవేశించి, తోనెట్లు ధృష్టద్యుమ్నుని. జంవం బోవునదియు, ముందుగ నే కృవః కృతవర్శ లకు వర్షించి ఇప్పినాండు.

“ధృష్టద్యుమ్నుని ముట్టివట్టుదు మదో (దీకంబడంగింతు ను

త్కల్పష్టాశ్ర్రుంబులం జంవ నల్క- వశుభంగిం జంపిసంగాని పో

దిష్టావాప్తియనంగ నా కిదియ భూయిస్టుంబు గాం తేయులళ

గవమసి సరవిభాభి యోగమృతులం గావించు న్యుగాక్ళుతి౯,”

లుగు, “వశువును. జంవీన విధమునం జంపిన నేకాని వోవముపోదు. ఉత్తమా త్రుముల చేంంవనూ అనువల్కు-లవలన నశ్వస్థామ యున్నాడావస్థకు లోనె నదియు వ్య_క్తమగుచున్నది. పాన్సున నూజడి నిదవోవు ధృష్టద్యుమ్నుని. దలవట్టికొని, ఎడమరలదిగిచి య బృలియుండు,

*'జేలవయిం బడందిగిచి నిష్టురభంగి నురస్థలంబు మె

శాల నొగిల్బి యేసున మొగం. బతిదారుణముస్ట్రినాం:చె ని"

చాలనవృు తి నంగములయందు. బలంబును: బుద్గినేద్బునుం

జాలని యవ్విరోధినివళశల్వేము6 బొాందలంజేసె (వేళ్ళిడిన్‌ 4

“కాలను గోలనుం జదివి గంధకరిం బెగటాద్చు సింబాముం

బోలుచుం. బేర్చి యా[దువదభూవసుతు౯ సనమయించె వేదన౯

అటోలగ రోజగా బలునురుం బొరలంబడి లాలగ్గగక్య న

వ్యాలునుగండు వాక్చ్సరిభవంబు! దలంచుచు! (శ్రగర్యధుక్యుం డె” ఇట్లా గురువధ కారియగు ధృష్టద్యుమ్నుని జంపుటయే కాక

100 భారతము - తిక్కన రచన

క ఆ వాస; జ

“ని చాన కుని. గొంత మేల్క-నినవాని౯ సువబుద్ధాత్ముండై

యు(దేకంబును సౌర్యసారమును బాహూల్లానముం జూవం జం

చ(చేఖం దిరమైనవానిం దను నుత్సాహో[గతం చాకీి యు

నిద ఎయ్వైగనముద్ధతిక 'మెజయువానిం దున్నె నేకాక్ళృతిన్‌ .” దుశ్శాననునివధతో భీముని క్రోధాగ్ని యువశమించినది. గాని ధృష్ట ద్యుమ్ను నివధతో నశ్వన్థామయా వేశ మువళమించినదికాదు, నిదా నక్తులెయున్న పాంచాలరాజుకుమా రుల నందజు నదయుండె వధించి నను నతనికిం దృ ప్రిలేదు, ఆతన్మికౌర్యమునకు గజతురంగాది. పశువులు కూడ నాహుంతి కావలసివచ్చినది,

“ఠొన్నింటిపాదముల్‌ నకు గొన్ని ంటిమోరలు సెక్కు లీలమెం

గొన్నింటిశంఠముల్‌ దునుము నగొన్నింటివీపులు (వచ్చు నుబ్బునం

గొన్నింటి సర్వగా్యత్రములు (కూరవి వేష్టితవిభ నుంబు దోం

వ న్నుజుమాడు, (బాఢబలభాసిత భూరిభుజావిహోారుందె ,*

నూ జగంబులునగొని కాలిన కాలాగ్నియుంబోలె పొండవళిబిరంబు నిరవ శీషంబుగా నమయించి, చాపాచార్యునందనుందు మే ఇెళుటబా తిలి వెరాహాంధ్యంబుతోం. గలసియునికిం జేసి, సాందతర రక్షస్లి కంటు పారి

లైన బౌాసహుఖడ్గంబు లేశ ద్రవ్యంబు చందంబునొంద, మజలి తాను (బవేళించు తటినెట్లుండె నట్లు నిశ్శబ్దంచై న యవ్విడిదల 'వెడలు చుండం "చెలతెలవేంె,

ఇట్లు రాతసా వేశంబునం జేసి నీచవరా కమంచాచరించిన యశ్వ న్రైమయందుం (గోధా వేశజన్యమగు నున్నడావస్థను దిక్కాన (వదర్శించి యున్నా (దు; ..(వతీకార కాంత, ధర్మాధర్శ్మములు, నుచి తానుచితములు, అనువి వేచనను.సశింవం బేసి, దయాడాశ్షీణ్యములను బోంగొట్టునను (శ్రుకృతిత త్వ "మిందుం (ట్రత్యతీకరింపంబడినది.

యు ద్ధ వంచకము 101 రౌయద్రబీభత్సముల నింతటి కేలిక మాటలతో, ను[క్పేమొదుల నేమా్శాతమును నృళింవక మానవ [వకృతికి నహూజమగు పీధమునం బోవంచుట కవిబవ్మ్‌ కే _చెల్లినది. ల ॥

ఒ శేనిధమగు నన్ని వేశముల్తందు భిన్నవ్యక్తుల (వవ_ర్తన, వారి శీలన్వభా వాదుల ననునరించియుండు, నను (బకృతి నత్యము, భీమా శ్వస్రైమల (వవర్తృనలయందుం జక్క-ంగ వ్యక్తవటిచినాండు తిక్కన, భీమునకు సందర్భోచితముగు నౌద్ధత్యా వేశములతో. వాటు. ఆత్మ నిిగహమునుంగలదు. ఇట్టి (వతీకాతావనరము నిరీఖీంచు నర్జునుని (పవృ త్తి తిక్క-నే నెట్లు పోమీత మైనదియు గమనింతము. భీము నవమౌాన వాక్యములు వల్క్మె-న కద నుళ్లేశించి యక్షునుండు;

“*పమిరకర్ష భీము నటు లేటికిం దిట్టి తతండు దోలసీ

స్లేమియు. లేక పాజు నెడ నెవ్వడు తిట్టిరి నిన్ను గెలు నం

(గానుములోన దవప్పిదముం గల్లినయంతన నింతగర్వ మే

లా మును నిన్నె బుంగ వె చలంబున సాత్యకి యిఫ్లు గెల్వండే.””

“గాలుళ్చును నోటమియు ననిం

గలుంగ వె యెడ పెట్టి యెట్టి ఘనులకు నిమై

బలుకుదు"రే తగువారిం

దులువా నీ కులము గుణము. దోచెం (బజకుకాలో ““ఇంతవట్టును వెలారింతు, నీమాటలు మరువకుండు మిదియుంగాక నా యసన్నిధి నధర్ముంబున సభిమన్యువిల్లు దునిమితివి, చానికి నీవుం గనుంగొను చుండ, ధర్శ_పకారంబున వృవనేను తల; దునుముదుి” లభింవగా, నతండువృవ సేనుని జంప్యహ్ధయ నే వళ ంత॥ గనషిళ / నాత్మవిశ్యాస ని[గహములను వ శ్‌ చు న లయలో, |

లీ శిఘత్ర గ్‌ ల్‌ 56 వ స వాం ఓ ఛా క్ట

కేం భారతము: - తిక్కన రచన

“దభుకుటిస్ఫూర్జిత ఫాలభాగుండగుచుం బొంగారి' యాసూళో పో

(తకు కోీదండము జాహుదండములు. జతస్ఫూ ర్తిం దున్నాడి మ

నక ము(గోద్ధతిం (గూరభల్ల విలనద్ధారావాతిం (దుంచె వా

ణక ళాదుర్షముం డన్నరుండు వలియు నాభేయుండుం జూడంగన్‌ కులధర మగు తమ్యతధర్య ్రనిర్వహాణము య్మత్రియపీరుని జీవితమున దిన! చర్యయగుటచే సాధారణముగ నతండాత్మన్మిగ వామును గోల్యోరడు (ావ్మాణునకు మొతము నవాజ సిద్ధమగు నస్వభావముగామి, యతః డాపేశమునకు వశుండై = మితిమోారి (వవ ర్తించుననుట యశ్వ న్రామ యందు వ్యక్తము. అశ్వళ్రామ (పాణభయమున వర్జితవి వేకుండై 9 (బహ్మాశిరోనామ కాత్రాముం (టయోగించి, వ్యాసాదుల్యూప్శాంచినను నువసంహారింవ లేక పోవటయుం వాండ వేయ రాగ పా్యతగర్భములను నిధ్యంసముం గావించీ తీరుదునని వట్టువట్టుబయు; నతని యనుచిత (శార్యమును వ్య కృవజచుచున్ననవి, అట్టి నీచకర్మకుం బూనిన య చ్పాలఘాతిని (శాణములతో విడిచిపుచ్చుటలో, ఛీనొద్దునుల శతమాగుణమును వ్యక్షమైనది.

వద్దువ్యూహయుద్ధమునం, గర్హాదివీరు లెల్లడును నభమన్యుసిచే నోడింవంబడిన వారయ్యును; మరల మరల వద్చి సాహానముతోం బోరిలేకాని యధర్శాయుద్ధమునకుం చామె పూనుకొనలేదు. ఆవేళ మునకులో నై న (దోణు-చేయభిమన్యువధకుం గారణభూతుంై నాండు. కనుకనే ధర్భుజుండు “ఆదోహికి, నిన్నయు. నేండును దోడ్చడిన (దోణుం ెగటార్బవలయు,” నని నంకల్పించినాండు. (దోణుని' దునిమిన ధృష్టద్యుమ్ను నర్దునుండు దదూరగా ధర ఫ్రజాం డిచ్చిన (వత్యు. తరము గమనింవందగినది, .

“ఆనభం ఇాంచాలి గాసిసేయంగ నువే

వకుండయి భూ చెం బెక్కంటడం గూర్చి

*ొని చాలు నభిమన్యు. “గూ ల్చ నించుకవడి యాగిన నర్జ్డునుః డగ్ని బొచ్చు నను వగ మనల నాతనికి. దోడ్పడంబోవ సీ కాగా నమ్మెయి నిట్టి ధర్మ వరుండైన కలళశనంభవుతోడ నరివచ్చుటుచితంబె,” ఇందు (దోణుని యధర్శువరత్యమును, ననుచిత (వౌార్యమును నుగ్గ డించి, ధర్భుజుడు: “ఇట్టి ధర ్రవరుండై న కలశనంభవుతోడ' నరివచ్చు టుచితంబ” యిని, కాకన్యరముచే స్యాఖ్మిపాయమును వలిబుచ్చి యున్నాండు. ఇట్లాయా నన్ని వేశ నందర్భముల, బురన,.. రించుకొని ఖిన్న మానవ మానసిక (వకృతులను, లోక నసాజవుగు నిధమునం (బదర్శించుచు.. దిక్కోన, ఘోరరణరంగము నొక నాటకరంగముగ మార్చి యున్నాండు. ఇట్టి నాటకఫక్కి- కనుకూలించు సనాజనం భామణాదులు పా్యతలన్వ భావములను, సృాదయగత భావావేశ, భావశబలతలను, వ్య క్రీకరించుచు. ధత్తత్సమయోచితములగు కదణాదిరనములను బోషీంచు చున్నవి, భీష్ముని; జంపు నుపాయమును గూర్చి ధర్మ్శజూదులు చింతించు ఘట్టమట్టి విశిష్ట రచనలలో నొకటి.

• అక్రట తండినచ్చినంతనుండియు మము నరసి (ోచినట్టి యనుంగుందాత. జంవ మదిఃదలంచు తెంపుసూచిత రాజ ధర్మ మింత (కూరకర్మమగునె. ” అను ధర్మజునివల్కు- లాత్రని నూనసికాందోళనమును -వ్య కృవజచు చున్నవి, తన్ను. జంపు నుపాయమును దానేతెలిపి తత్సయళత్నము

104 భారతము - తిక్కన రచన తనయాజ్ఞగా నిర్వ ర్తింవవలసినదిని భీష్ముండు పాండవులకు, జెప్పి వంవగా, నర్దినుండు చింతించినవిధము నతిలలితముగ. దిళ్క్ళున పోషమీంచినాండు, ళన ని గృత వజ్ఞుని ధ ర్శరతు వయోవృద్ధు లోకమాన్యు దయాళుకా సురతటినీసుతు వంచనం ॥ బుగుషోత్తమ చంప బుద్ధి పుట్టదు నాకుళ,”" ఈపద్యమునం శబ్దములు నర్ధగారవమున నొవ్పీయుండుటయే కాక యొక [కమనుననుసరించి (వయుక్షృమ్యులై యున్నవి, సురతటినీ సుతుండగుటవలన దివ్యుండగుటయే కాక్క పూర్వో_శృములగు విశే నణముల కారణమున! బూజసీయుంజెన భీష్ముని జంపుటకడ్డునుండు వెనుదీయట సహజమే. అందును వంచన నువయోగించుట అర్జునుని వళృళతిశే వరుద్ధము. అదికాక భీష్టునియందలి గురుత్వ కృతవృై 'క్వాదిలతణము లస్నియు నాతని మహత్వమునకును నర్జునుని నంకో చఛమునకును, బలవత్తరములగు పే-తువుల!సచున్నవి, వానిలో (బ్రతియొక్క-టియు; భీష్ముం డవధ్యుండనుటకుం గారణమగును, శావుననే యడ్జునుండు, “నన్ను చాంసు శేలినున్న నర్శిలి యొత్తి మేనిధూళి తనదు మేను వొరయం బ్రీతిం జాంగిలించి మాతండి గుణము ల గించి కన్ను నీరు నించు నతండు,”” “అక్ష్యట తండీలేని మము నమ్మెయిః జెంచిన తాత నిమ్మెయిం చెకొకానలా దతండు సముదీర్ష భుజూబల కౌర్యశాలిమొ _ యిక్క-డిసేనం జక్కడి చెనేనియు. జూతున కాక్ష ధర్మముం దక్కుట కోర్యంజూలుదునె ధర్మజుతమ్ములు (కూరకర్ము లే.” ”

యు ద వంచకము 105 అని వాపోయియున్నాండు, ఈ రచన యర్ధునుని సృాదయ మొర్ష ఇ టి వముతోం ఇచాటతని బందుభావము, ధర శ్రవరత్వ్యేము; మున్నగునవాజు గుణములను ఇాఠకులకు పహృదయగోచర మొనర్భుచున్నది, శిఖండిని బురన్క-రించుకొని, యడ్జునాదులు భీష్మూనివై గవిసి నప్పుడు, భావిని సూచించుచు, [దోణుని మనసృనిర్వచనీయమగు కలవరమునకు లోనై నది, ఈక్రడ్ద్యబ్ర డె దివ్య బాణముల తంత్రము మం[తము దప్పెడుం గడు౯్‌ వడయగేెడుం జావదండను మనంబును నాకు. వశంబుంగాదు ఏ డ్వడియెడుం జెయ్యు. లంగము గడంకం దొజంగెడు నేటిభంగి గ వ్వడి తన పూన్కి-దీవ్చట [భువంబని బుద్ధి జనించెం బ్యుత శాం” అభిమన్యు మరణమునుణూర్చి ధర్ముజాదులు విలవించుటకూడ, నిట్టి రన వత్తరనములగుర చనలలో నొకటి, వద్శవ్య్యూహమును భీదింపుమని యఖి మన్యుసింబంపిన ధర్మజు. డతనిమరణమున కెట్లువిలపీం చెనో చూడుండు, “ర్రొడ్తురు. బొడంగాన కర్డునుం డడిగెనేని వానితో నింక నేమనువాండ పారికి నతనిగా రాబు చెలియలి కధికశదుఃఖ మేన చేసితి వగవంగ నేమి గలదు “క్టుడ్తువను గట్టను బూయను తొడువను బోంబనిచిగాక తొలుత మొన సౌరం నొడుకుం బనుచుట 'కెవ్వండు గడలపనె నాయట్టి పావకర్ముండు దకథక్‌ . ౪ వ్రాన్సిత్రోడ్తిద లోకమై యేను బోవ వైతిబలో గన్న పుుతకోశాతురత్వ న!

106 భారతము - తిక్కన రచన

మున నితాంత వివర్షతం బొందుచుండ

జూడకుం జెడివాండ నర్దును మొగంబు,”” అభిమన్యుని వ్యూవో(వ్ర వేశమునకుం దాను గారకుండగుట చే ధర్మజుని ప్య్చూాదయ మెట్టు [కుంగిపోవు చుండునదియు సీ వద్యములు సువ్య క్తముం 'జేయుచున్నషవి, తమ్ముల కష్టవరంవరలకుి, భారత యుద్ధమునకుం, దన దప్పిదమే కారణమని ఖిన్నుండై, మనసుననే వరితపించుచున్న ధర్ముజుం త్రీ యనర్థముచే సెట్టి యా వేదనను బొందుచున్నదీయుం దిక్క-న. తన రచనాదర్పణమున.౬ (బతిబెంబెంవం జేసినాండు, కృష్ణునితో 'జెప్పుట యిట్టి నన్ని వేశములలో మజియొకటి,

“కలయంగ దుర్నిమి_త్తములు గానగనయ్యా మదీయ చి'తమున

గలలగాడు మేను (మానువడంగా: దొడంగెన్‌ గురుం డారయంగం గే

వలుంజే నృపాలుం జేబెసకు వచ్చెనొ””

“సైనికులు నన్ను గనుగొని

ఆననములువంచి తొలగి యరిగెద రదియ్‌

మో నేండు వేణువీణా

గాన స్వనములు వటం గలుగవు కృష్ణాం”

ళ్‌ ళు వేలు (వజకొనర్చివ

యా మహినుకు నెలవు గొంతి య్యగతనయుండో

భీముండొకొ తమ్ముగుజ్జలొ

కో మజీ యెవ్వజొకొ తలంపు గొలందికి మాజెకా

“అలడు మొగముతోడ నభిమన్యు. జేలొళో

యొదురురాండు నాకు నెట్టిబా ర్త

ల బట

యుద్ధవ౦ం చణ ము 167

చెవులు సోంకు నొక్కో చేవెట్టి కలంచిన

భంగి. (దిప్పికొనం దొడంగె మనము,” అను నర్జునుని వల్కు-లలో కడుణరన మెంతయు స్వా భావికమగుశీతిని బోమీత వమైయున్న ది, ఎట్టి నమయమునను _బళాంతతను గోల్పోవని ధీరుండు, గంభీర గుణవధానుండు నగు నర్జునుండు పురతతళో కావేళ మునం బలవించిన విధమును వర్శించుటలోం దిక్కూన, వాత్సల్య మోహాదులకు లోనైన పితృస్వరూవమును జ్మితించి యున్నాండు,

“అక్కట మంద భాగ్యునకు నట్టి తనూభవరత్న మెవ్విధిక "

దక్కు-_ విధాతనిర్హ యు: డొడంబటునే కడుమేలివస్తువుల్‌

"క్కు దినంబులున్కి. యరిబ్బందము పిల్చినం బోటుబంటనై

యక్క-డ కేల సోయితి మహో గుణఘావణుం గోటుపోయితికా”

“పిన్న సగవుతోడ జెన్నెసలారు సౌ

భషదు మొగము సనూడం బడయకున్న

వాండ నామసంబు (చయ్యలై వో దిది

తజొతంజేసినది యొకో తలంపటఎి " చిజునగవుతోం గూడిన యభిమన్యు ముఖ మద్దనునకు సుభ దాముఖ సంన్ఫ్యృతిని గలగించునను భావముః 'సౌభదు చొంగము అను (వయోగముచే ధ్వనితము, ఇట్లు; కొడుకును దలంచుకొను కొల,ది తండడ్రియా'వేళమును నధికమైనది. తన కుమారుని రథ్నీంవలేని ధర్మ జభీమాదుల నందజిని దుఃఖ జనిశములగు వాగ్బాణములకు గుటి/ 'జేసినాండు.

“మిమ్మును కాంచాలురం గడు

నమ్మి చెడితి వాని రత్తణమ్ముున (బౌఢ

త్వ వ్య్దట్లు లేమి యెతీంగిన

నెమ్మెయిం గాచికొననేరనే య ట్బాలున్‌

108 భారతము - తిక్కన రచన “డక ను నన్ర్రా బలము మా శక్కడియది సాలరైతిరిందజు ననిన య్యొుక్కటడుం గావణగ మోరీ తక్కు.వకోర్చితిరి మిమ్ము దక న నేలా.” “బలక్రీనులు నంగరభీ తులునగు మిమ్మెజింగి యుజిలగి తొలలగ్‌ తనూజుం దలవంక యుంటి మెల(గు వెం గలి నగు నను దూజుకొందుంగాక నేమందున్‌ .” “మానినులువో లె నున్నార లేనా లేని తటి మబాగుణశాలి నాతనయు. గాంచి కొనం గడంగర సింగారమునకుం గాక మళజునవులును _గదువులు మికు మానమునకె” అట్లు భంగించి, యూద్చులు నందడింవ, మొగంబు బెగువాజం, గోధ శోకంబులు మనం బున. బెనంగొనం, గన్నీరొలుక నూరకున్న, నెల్ల వారు నతనిగకి మారువలుకను, బేజిచూడసు పెజటచియుండిరి, లోక్ష మున బుతళశో కము తం(డ్రులచే _చెవమునే తిట్టించుచుండ, నర్జునుం డన్నలను నిందించుటలో నాశ్చర్య మేమి, రాగ తోశముల (పాబల్య మట్టిది, తదావేశ (పాబల్యమునం బల్కినమాటల కర్థమును నుండదు, చాని "కవ్వరును సమాధానమును జెవ్పరు, (వతివచనమును, ననునయ మును; శోశా-వేశమును వృద్ధివజుచునే కాని తగ్గింవనుట లోకసహజ మగు విషయము. పుత్రుండు లేమి, సుభదకు లోకమెల్ల పొడిల్లున్సు వోలె నున్నది. ళూరాేనరుండగు నర్జునుండు, ధర్మాజ భీము వాంఛా ఖ్రాందులను నిందించిన విధమును, స్వాధీమణియగు సుభద్ర య ల్తింటి

యు ద్ధ వంచక ము 109 వారిని. బుట్టినింటివారినిః బల్కిై-న విధమును గమనించినచోం, దిక్కన పాతల శీలపోనణమున వాటించిన యాచిత్యము విదితమగును,

“అనిలజు నుక్కు. లావు గలండందురు సాత్యకి శౌర్య శాలి నాం

జను (దువదుండు నంగరవితారద భావము వూనియుంయ నూ

త్భ్యునిం బటావి[(కమాథ్యుండని వరాతురు పొండవు లిందటుండి యొ

క్క-నికి. గడంగలేర నినుగావంగ "నేమన నేర్షుం బు్యుత కా,” సుభ (ద్రవాక్యములు వ్యంగ్యార్థస్ఫురణ చే నర్జునుని వాక్యముల కరశును దీక్త్రతరములై , ఖీమాదుల యంతరంగములను దూూసికొని పోవ్రచున్నవి, ఆవేశపూరితములగు నర్జునుని వాశ్యములందు నింద వాచ్యముగను, గభీరములగు సుభ దవాక్యములలో వ్యంగ్యముగను జోమీత మేనది, త్రో వాక్కుల స్వభావమే యిట్టిదిం పు్కుతళోతాతుర మొన సుభద్రను గృష్ణుం డూరార్చుచు,

“త్రభమూటలాడి కోడలి

వగపుడుపుము నీవు థై, ర్యవతి వి ట్లడలం

దగునె నిను జూచి శాబే

మగుడుం జి _త్తమునవగలు మాకందజకున అని వల్కినాండు, కాని గర్భశోకమున కూజట యెక్కడ! కావుననే

*4 బ్రక్టట్ర యుత్తర యొప్పెడునది మనంబు

దీనికెంతయు మెత్తన యేను నిన్ను

-వేడికొనియెద వచ్చి యివ్వెలంది వంతం

దీవి తళుకొత్తు వలుకులం 'జేర్పవన్న” అని కృష్ణునిం (తౌక్థించినది,

110 భారతము - తిక్కన రచన

ఇట్టిచే మజియొక నన్ని వేశము సౌ _ప్పికవర్యమునం గలదు, అశ్య మచే నిహాతులై న కుమారుల. గూర్చి విలపించు _చౌవదిని దయ నీయన్యరూవనుగ జితించినాండు తిక్క-న-

ఈళచ్చానుముంచునం జెలువేదిన

వనజంబును బోలె నశువారివరీ తా

ననము చెలు వెడల. గొడుకులః?

బనువుచు. జరణములు తొటువడ దీసగతి౯.”

“అలంత గదిరి నోరెండంగ

బలవించుచుం దోడుతోడ బాన్న్సజలం జబ

గలమె (కమ్ముల సాలయు చు.

లా చం _ చెలియుచు నతనికి నడలు దీపింవంగకా”ి అమ్ముగువ య మ్మృహీపతి యాననం క్లాలోకించి,

“ళలిబికి నొప్పుంగాగ బలగంబయి నీ కడ నా తనూభవుల్‌

మెలలగగం జూడం గానన యమేయ భుజూబలశాలి వికమో

డ్త్వలుండు సుభద వట్టియును వమ్మాయి వోయె ననూన భోగముల్‌

గలిగిన యేనియున్‌ మరవంగా వశమే మన కా కుమారులన్‌ా. మొూనవజీవితమున కత్యంత నన్నిహితములై, యెల్లర యనుభవము నకు వచ్చు నిట్టి నన్ని వేశములః బురన్మ._రించుకొని, మూతా పితృ సృాదయ (వకృతులను, మానవన్యభావమును, జితించుటలోం దిక్కున తన రచనా కౌళలముచే నాయా దృశ్యములు మన కన్నుల యెదుట జరుగుచున్నట్లు గావించియున్నాండు,

ఘోరమైన, విరతిలేని, యుద్ధమధ్యమునం గూడ నిట్టి మూనవ హృదయ వ్యాపారములగు దయా, వాల్సేల్య, బంధుభావాదు లందందుం (శాదర్శితములగ్తుట చేం దిక్కున యుద్ధరచన నరనమై యొష్సినది.

యు ద్ద వ౦ంచ'క ము క్షగ్ష్యై ఆధవవధార్థ మే కాకియె వ్యూవామును (బవేశించిన యడర్హనుని వేమమునుగూర్చి ధర్మజుం ఉజాకులపడుట, యిందుల కొక యదాపహార అము, అర్జునుని జేవద_త్తధ్వని వినివీంవక, కృష్ణుని పాంచజన్య రవ మొక్కకు వినంబదుచుండుటవలన) ॥ “మనంబు గలంగ నెలుంగు గుత్తుకందగుల సాత్యకితో నిట్లనియె, లీ “ఒకృ_ండ చన్నవాండు నిజయుండు మహీరజ మెక్కు.డయ్యి న ద్దిక్క-నం చాంచజన్యమ యుదీర్ణత (మోయందొడంగ నకటా చిక్క-నా కౌారవాధములచే నతం డీయెడ నీవ యొక్క_డుం దక్కు నొరుండు దీర్సంగ నుద(గుండు బంధుండు 'జేమి వేడెదన్‌ ““చ్యెశలవనంబునందు గుణధన్యుందు- గాండివి నాకుంజిచ్పె ని ర్థాతవిరోధి సత్యకసుతుండు నహాయుండుగా జయింతుం (బ ఖ్యాతిగ ఛ్వార్త రాష్ట్ర బలమంతేయు నే నని దానికిం దగం* బీకియొనర్ప వే- నరవేణ్య రయుమ్ముస బోయి ' వానికీకాో క అబ్రఫ్టు బలుండు శేనేయుండు గలుగలం వాండవుల గెలువలగా వచ్చునె వా రలకతండు గోటయండడు రిఫపులు ఉానికిం దగగ నెజుపు భుజగర్యంబు౯ .” “వారి గురుండు నీకు (గీడియు గురుల డిరువుర యెడరు దీర్పంగోరి గురులకుం. గురుండనగు నేన చేనెదం బరమ (ప్రార్థనము దీని. బాటింపు తగకా మొదట నర్జునుని చే మమును గూర్చి తనకు గలిగిన చింతను "చెల్సిం పిమ్మట (శ్రమమున; నర్దునుండు సాత్యకి గురుండగుటయు, బంధునవో

కే1ఏ భారతము - విక్కున రచన" యము పుణ్యకృతి యగుటయు, నర్జునుం డెట్లు సాత్యకి శౌర్య మ్మ మముల్ని నాధారవడి, కౌరవుల సెల్వ నుత్చహించినదియు, సాత్యకి యనిన శతు లెట్లు భీతిల్లు నదియు, నుగ్గడించి, కడపట, గురులగు కృష్ణ పార్ధల సంరతణార్థమై తవ్చక యరుగ వలసిన దని, గురులకుం గురుండైెన ధర్శరాజు, తానే సాత్యకినిం (పొక్టించినాండు. ధర్మజుని చింతనువాపుటు. గురుండు,. సఖుడు బంధుండు నగు నర్జునునకును, నన్నయగు కృష్ణ్ణునకును దోడ్పడి, వారి మెవును బడయుట, శత్రువు లకుం దన వరా[క్రమమును (బదర్శించుట,-యినియన్నియు, సాత్యకిని వ్యూహా(వ వేశమునకుం బురికొల్పుటలో నొకటికంశచు నొకటి (వబల తర సాధనము లగుచున్నవి. కనుక నీ (పార్ధన వాక్యము అెంతయు సమయూచితములై , యర్థస్ఫూ ర్రితో నొప్పి, ధర్మజుని విశిష్ట లోక లబ

. జ్ఞానమును న్య _కృవజచుచున్నవి. (దోణు?. గడచి వ్య్యూహామును (బవేళించిన సాత్యకివపై నెడ తెరపి లేక వీరాధివీరులు వచ్చి వడుచుండు టచే నతండు త్వరలో నర్జునునిం "జేర లేకపోయెను, తణము గడచు కొలంది ధర్మజుని యాందోళన యధికముకాసాగినది, ఇవ్వుడతనికి సాత్యకిని గూర్చిన చింతయు. బొడమినది, ఆతం డాత్మగతంబున,

“ అడ్జునుం ఉఊొంటివోయెొనని యక్క-డం బుచ్చితి చాబుసార వి

స్ఫూర్టితు సాత్యకిం బెలుచం బోవుటయుం గనుంగొంటి నిదజునా

ది దుక్టయ ఛ్మతువై న్యముల దొందడి నేమయిరొక్క్కా వికమా వరితవెరి భీముండును వారికి. దోడుగ నేంఏ ెెటాఫో,? చే రూ ట్‌.

కళ

తమ్మునిం దలంచి కృష్ణుని

తమ్ము బనిఇె నాతని. బదంవడి తన చి

_త్తీమ్మునం దలవడ ధర (స్రజోం

జెమ్మెయివాండొక్కొ నారి యాయున్నజనుల్‌,””

యు ద్ద వంచకము న.

“పెక్కు చోటుల సెజిగిన యుక్కు- లావు.

గలుగు సీతని. బనుచుట కలుకనేల

యితండు గలయ నయ్యిరువుర శెలమివచ్చు

బనుతు నేనటు శోకంబు వాయవలయు.” అని బహూుపిధంబుల విచారించి నిశ్చయించినాండు “తన తమ్ముసిం దలంచి కృష్ణునితమ్ముని. బనిచె' ననుతిక్క-న (వయోగ మెట్టియర్థమును స్ఫురింవం 'జేయుచున్నదియు. గమనింవందగును, భీమాదులగు తన తమ్ములుండంగా చారిలో నెవ్వరినై నను బంవక, కృష్ణునితమ్ముండగు సాత్యకినిణుంపిః పిమ్మట నతనిస్థితి యెట్టి చైయుండునో యను చింత "లేక నిశ్చలుండైయున్న ధర్మజుం 'డెంతటిగడుసువాండో యన్నిసెన్య ములోని వారనుకొనవచ్చును, ఈయూవాయీ ధర్శజునకు విచార పేతువైనది, అతని శీలమునందలిముఖ్య లచణమగులో కాపవాదఖీతి నింతసరళముగం దిక్క-న వెలువజచినాండు, భీముని. బంవ నిశ్చ యించిన ధర స్త్ర జోడు వల్కి-న వలుకులలో, నొతని (భాతృభావమును,ః నహాజమగు వృాదయమౌర్డ వమును, వ్య _కృమగుచున్నవి,

“భు. జేరనరిగి బీభత్సు నీతమ్ము

నని యెలుంగు గళమునందు. దగుల

న్మశులొలుక మాట యట 'సెవ్పలేండతం

డార్తిసూచి యిట్టులనియె నతండులో ఇందుందికన, ముందు “బీభత్చు” అసి, వెంటనే 'సీతమ్ము” నని ధర్ము జుని చేం బలికించియుండుట గమనింవందగినది, అక్జునుని పవ్‌షయ మునందనకుం గలిగిన కలంత భీమునకును గలుగం జేసి; యతని నందు. బంపుట ధర్ముజును భ్రేశము. కనుకనే ముందు బీభత్సుండనిచేరు నుచ్చరించి, వెంటనే “నీతమ్ముల డని వల్కి భీముని (భాతృ చొత్ప్సల్యమునకు గుజిచేసినాండు,

న |

కేశ భారతము - తిక్కన రచన “సీతమ్ము(గుట్ట రూవసీ నితివిదుంయు నకలగుణనిథి మదృక్సు ౦ డాతని శెడరగునో యను వేతోగతి వల్లటిల్లంజేయ బె తాల్మిన్‌ ,” “*స్పిష్టవోయి పొద్ధునింగని సింపానాదమున రోదసిసింపుము, మాకు నింపుగకా” అని అడ్జునుని గుణగ ణాదులను న ర ఇకుం దెచ్చి: భీమునిం (బోత్సహించు టీనందర్భుమున కెంతయు నుచిత మగుచున్నది, భీపర్టుండు తొమ్మిదిదినము లుద్దండుండై విజృభించి పాండచాసీకమును మును నమయించి యక్జునాదుల నొంవంగా, ధర్మజుడు కృష్ణంనిం జేర నరిగి వలికిన వల్కు-లు నిళ్లు యతని న్యభామును సూచించు చున్నవి, “కార్చిచ్చు గలిసి మృగతతి "నేర్చుళకరణి నేండు భీష్ముంజేచినకడిమిం బేరి మనసేనంబొదివె శ శాద్చల నీవీరుం గన్నులారం గంప “మున్నను "నేం గారణముగ నన్నియిడుము లనుభనించి రనుజులు ఏీరిం గన్నారం జూతులాని జ | గన్నుత భీష్మూనకుం నోలుగా సీంజూలకొ” "కాను జూదవనూాడి తమ్ములను బలుకష్టములకు గుజీవేసినాడలగ చా, యని ధర (జాని జృ్‌దయ మిదివజు కే యెజీయుచున్నది తనయందంత బదాను రాగులగు తమ్ములు నొచ్చుట నహింవంజూలండు. చారిని రథఖీంచుకొని, కన్నారంజూచుచు, నంతోషీింతునుగాని, భీష్టూనకు బలిగాసజాలనను నతనివల్కు- లతని యంతరంగము నిట్లు (వదర్శించు చున్నవి,

యు ద్ధ వంచకము 115

ఇళ్లు యుద్ధమధ్యమునఓ గర్షుని చేనొచ్చి, శిబిరమును (బవేశించిన

యుధిష్టిరుని "సేమమరయుటకై కృష్ణార్దునులుపోవ, వారినిగూర్చి

భీముని పాదయ మెట్టి తవాతవానొందినదియు. దిక్కన వర్షించి యున్నాండు,

“అంబరంబునడుమ. టబేజరిల్లు రవింబోలి, యనిలసుతుండు దీప్తఎ శిఖంబులు వర్వంగ నేచి, కారవపై న్యమును దజిమిః; యప్పుడు పార్టునిదలంచి, సారథితో,

“నరు. డన్నవ _రృనము తెజు6

గరయుటకై మందిగలంగ నట చనినాండ

న్నరవతి దుర్జశ* గనిదు

నృరశోకం బడరి తాను దదవస్థుండగు౯,”

'“అయ్యిరువురకు నొకటియైనట్టిదై న

మనము కౌగవనంఘంబు (మగ్గం జేసి.

గలుపు" గొంటిమేనియు ఫలము దాన

నేమి గలదనువగ. జిత్త మెజీయంబొ చ్చె.” ఆని పల్కి.రాండు, కొంతసేవటిలో నర్దునుని రథమును గుర్తించి సారథి యతనితో

అబ్బూరి మేనికాంతియును నరు

కిరీట ర త్నాంశువులును గిరిగొన రథర

థ్యరుచులు బెఠసి విచిత

స్ఫురణమ్మునం 'ేజరిళ్లెం జూడు రకుమూరా” అనిన విని యంతరంగంబు నంతోమమయంబుగా నంగంబు వొంగ మన శాంతిని. బొందినాండు భీముండు. ఇట్లు మధ్యాహ్న మార్హాండు నివలెం (బచండుండై శతుతాప మొసరించుచున్న భీముండు (భొతృ

116 భారతము - తిక్క నరచన వాత్సల్యమున, నొక్క-[తుటిలో నమృుతకిరణు-దుగ 6 బరివర్హన "మొందినట్లు, తిక్కన వర్ణించియున్నాండు. (దోణునివధ విషయమై యధ్జునుండు. ధర్మజు నామేపించుచు, “మన ేనల నొక్కె-త్తునం గొనందలంచి కడంగివచ్చు గురుపుత్తుని వూ ర్క్‌ొటన ధృష్టద్యుమ్నుని. గా వను భక్యమె నీకు నిచటి వారికి నధిపాా్‌ యనినం గోపించి, యసనిలనందనుండా సం[కందననందనున కిట్టనియె, “అడవ్చుునుండు తావసుల యట్టులు వల్కెదు రాజనీతి యి ట్లొాడంుడి చేయవచ్చి వధకొల్లమి యొప్పూనె ధర్భునిష్టయె క్కడంగల ధఛానభన్‌ (దుపదక న్యక పాటున కిట్టి వెన్నియుం గడుకొని చేసినన్‌ మనలం గల్జుమ మొందలో నేర దర్దునాం” | జు ““అడీలు మనమిోంద నురవడి నరు బేర మేము సీడిముడి వడుచుండ నిట్టులనుట యొవ్చ దురిసినపుండుల నువ్వూ వెళ్లై దరయ దీనికి నిన్ను నేమందు" బార్థ కురువీరు అెజుంగుదుకు నను గురవీరుల తెజ/ంగు నేను గొంత యెజుంగుదు౯ా శరవరిఘ (వహరణములం బొరింగొనియెదం గాక వారి బోనిచ్చెదనే,” కరృవ్యనిరూఢం-డగు భీముని పల్కు లెంతీయు. నమయోచితములె యతని నీ న్వ భావములకు దో్యోతకములగుచున్నవి. అశ్వ శ్రామ స థి

యు-ద్ధ వంచక ము 117

(వయుక్త్వ మైన నారాయణాశా న్ర్రమునకుం (టతి[కియగా నద్జునాదు లందటును శస్ర్రాదులను వదలి, రథములనుండి దిగంగా, నమిీరనంద నుండు నై నికులతో,

““డక్రుండు వాసానంబులు గడిందిముగంటిమి. నోలుపోవ మా

త గడంకందక్కి- వెట్టకుండు రూవజ నాయుథముల్‌ నువోన్రు

శక్తి గలుతు నోతభిత్కులిశత్మీవశరంబుల వైభవంబు భూ

రి గదవిహోారభంగియు నరివకరంబులు పిచ్చలింంగళా,” “అని బరవనంబుసేసి, శంఖంబొత్సి, మల్ల చజిచి, సింపూనాదంబు 'సెలంగ నళ్వ న్రైామను మూార్కొ నుటయు నశ్వన్ఞామ యమ్మైవో శ్రుంబు దీపింవం జేసిన; నచి చేర్చి, కార్చిచ్చు వొదవుచందంబున సమిరనందనుం జుట్టుమునైై. అవమూడు కృష్ణార్జునులు లేడు డిగ్గి, రిత్త చేతులం కారి, యాభీముని నిఠరాయుధుంజేసి, రథంబు డిగ్గర్యదోయ నారాయణా(న్ర్రుంబు (వశాంతిబాంబె ఇందు భీముని నవాజెద్ధత్య సావాసాదులు, (వదర్శితములై నని, ఇట్లు వివిధ నన్ని వేశములయందు. (బ్రదర్శితము లగు విలత్సణ మానవ న్వ భావములను రనవ త్తరముగం దిక్క-న చితించియున్నాండు.

ఇళ్లు యుద్ధవృ త్తాంతమును సంజయుండు జెల్పంగా వినుచున్న ధృత రాష్ట్రనియందుం గలుగు భావో బ్వేగాదులు, నతని స్వభావను; నతని వల్కు-లవలన వ్య కృమగుచున్నవి

సాత్యకి పీరాటోవమున కాగ లేక దుర్యోధనాదు లెల్లరును చాతిరని నంజయుండు "చెవ్చగా, దృత రాష్ట్రడు:

“బ్పలికి. బసనులు వాజిన (క్రీయ

నలవుం జలము సిద్దు విడిచి యట్లొక్క-ని కో

ల్తల కోర్యక విరిగిన

పు్యతుల నేమని విందు నేను రోయక యింకళా”

118 భారతము - లిక్క-న రచన అని తనకుమారుల యశ_కృతను గర్హించినాడు, భీముడు. (దోణాది రథికుల సతి(కమించి, వ్యూహముం (బవేశించి:, యర్హునుం జేర నరిగ నని విని,

“రట్టు సింహనాదమిచ్చిన భీముని

మార్కొనంగ మగండు మనబలమున

గలిగెనే మ డాత్మజులం గాల్పయబిట్టిన

చిచ్చు వాండు వానిం జెనయుబరిది. అని వాపోయినాండు, కౌరవుల పాలింటి యముండైన భీముని వమూరొగానువా,డు తనబలమున లేంజే యనియతని దుఃఖము, కర్లునిచేం ట్రయుక్త్యమైనశ క్తి ఘటోత్క చునిం జంపెనని వివి ధృత రా స్ట్రండు,

“ఒక్రనినింజంపీ యిట్లు నను నుజ్జ్వ్వులశ క్రి నెజింగి కర్టుండే

టికి నరుమోద దాని సనిగిడింవక యిన్ని దినంబు ల్మ్వవయో

జకముగ( జేనెం గయ్యము భుజూబలళాలి నరుండు వడ్డం జో

రికి మజి యుత్పహింవంగల లే వెరవారలు నూతనందినా. ” అని నంజయునితోం బల్కి.నాండు, కర్ణుండర్జునుని వై నాశ కిని (బయో గింవలే చే. (వయోగించియుండినం కాండవుల వీడ తమకు లేకుండెడి జే, యను ధృత రాష్ట్రనివాక్కు-. లతనికి: శాండవులయెడ,గల యభిప్రాయ మును 'వెలిబుచ్చుచున్నవి. అంతమా[త మేకాక, మజియు నతండు,

“ద్పిలిచికొనియెనం చార్ధుం

బొలియింవండ శక్తి నతండు పోరికి నెవ్వా

రలు రమ్మున్నను (నతమయి

లతలకొనిచను గర్జుంజేల తవ్పం 'జేన్షిన్‌ అని కర్ణుని బుద్ధిహీనతకు వాపోయినాండు. ద్వంద్వ్యయుద్ధమునకుం విలిచి కొనియెనం గర్జుం డర్జునునివె నే క్తినిం (టబయాగింవకపోయ నని చింతిం

యు ద్ధ వంచకముూ 119 చుట ధృతరాష్ట్రని మోహాంధ్యమును (బకటించుచున్నదది. -దెవము'వై విశ్వ్యానయను, విధివిలాన మవపిలంఘ్య మనుజ్ఞానమును, నున్న వా జెవ్వ' డును నీట్టు. గతము తన కనుకూలింవ లేచే యని దఃఖంవండు, ధృత రాష్ట్రని యశక్షదుర్దనత్వమున కీవాక్య ముం (ప్రబల నిదర్శనము,

కర్ణుని ద్వితీయడివన యుద్ధమును గూర్చి వినుచు; ధృత రాస్ట్రం డిట్లు వలికినాండు,

• పాండునృవసుతులలో నొ

కొళ(టండై నను నొవ్యం డింతకును మును వనితా

చుండలి చేరువ మెలగెడు

గండున మెజుసెదరు కురునికాయము నడువము౯ ఇళ్లు? శల్యదుర్యోధనాదుల వావ్సు వినినవూడుకూడ,

“వావరు నొవ్వరు పాండవు

"లేవరు నని నీవు చెన్స నివ్చలుకులు దుః

ఖావేశకరములె చే

తోవృత్సి దహింప(జొచ్చె దుర్భర భంగిన్‌.” అని ధృత రాష్ట్రండు వాపోయినాండు, ఈ వల్కుూలవలన వివపూరిత మగు నాతనిపృాదయమును, లోక సహాజనుగు దుర్దన స్వభావమును విశదమ:పచున్నవి, తన కుమారులతో. ఇకాటు, పాండవులందడు కాక వోయినను, నొకండై నను "హూలియుండిన నీయంధునకు. గొంత మన ఖ్మాంతి క ఇైడిది, అట్లు కాకపోగా, వారి శీమూతము నొప్పియుంగలుగ లేదను నంజయుని వాక్యములు, ధృత రాష్ట్ర ని పసృదయమును దుఃనపహా మగునట్లు దహించినవి, తమలోయా టితీరులును గష్టవడుచున్న చో నూటజటనందుట, దుగ్గన స్వభావము, తమకుం గీడు నంభవించినవ్రూడు నరులకుంగీడు కలుగ లేజీ యని దుష్టులీర్వ్యావడులగుట లోక నహూజ

క20 భారతము -- తిక్కన రచన మగు విషయము, ఈర్యాపరుండు, నశక్న దుర్దనుండు, నగు ధృత రాష్ట్ట్రని స్వభావ మిీావమూాటలలో సువ్యక్త్త మెనది, ఇంతలో నతనిని ప్యుతుదుఃఖము ,అముంచి వేయ" గా, ఉకర్లో డ్త్యక్రో తమ్ములుతోడ్పడ. గలిగి శత్రు వరుల గాలిచెదనంటి వొళక్టాదిండుం. దక్క కుండ సీతమ్ముంగుజ్జల నూచముట్లు న! లు నొనియెనే విధి యేగతిం జనుదుం జెపుము.” “కదిసి వవనజుండు బెట్టుగ గద్మ వేసిన తొడలు వితిగి కయ్యపు 'నేలన్‌ మదమళణీి వడినవుూడు సీ మది నేమని తలచితో కువూర యెజుంగకా” అని, యతిదీనముగ( బలవించినాండు, సుజనుండై నను, దుర్గను జెసనుః; మానవునకు 'రాగ మోహవోదులును, బంధుభఖావ వాత్సల్యా దులును, నమానము-లగుట (వకృతిసిద్ధనుగు వఏివమయము. కర్డని వావ్సను గూర్చి విలవీంచు-చు, ధృత రాష్ట్ర్రండిన్లు, “ఆలలోని యాోతును బోలె నొప్పు. గురుబలంబులో నుస్నదద్విరదమూ_ర్తి సింపానంహాననుండు నిస్సీమవి[క వమూాభిరాముండు వోయెనే యక్క-టకట.” అని వాపోవుచుం గర్లునకుదా త్తృమగు ౫గారవము నొనంగినాందు, “ఉవ్నదద్విదరమూూ_ర్తొ “సింపాసంవాననుండు “*నిస్పీమవి[కవూఖి ఛాముండు' అను ని శేషణములు, కర్డునిమై ధృత రాష్ట్రాదు అెంత యథార వడియుండిరో వ్య_క్రముం "జేయుచున్నని, ఉన్నుద ద్విరదమూ ల్రివలె

యు ద్ధ వంచకము క్షేధి1 నొవ్వూ వృవభముచే నాలమందకుం గలుగుతోభయు, రత్‌ణయు, నవ మేయమునందు గమ్యుమానములగుచున్నవి, అదియునుంగాక, యివి, యుత్త రోత రోత్కర్ల ముళై కర్ల్షునియందు వారికున్న యభిమాన ఆనావి అవీ లె రం (మే విశ్వానములను వ్య కృముంజేయుచున్నవి, తన్మ్నూూలమునం గళ్లుని వధ వేం గారవసై న్యము శాంతి రహితము, రతణళూన్యము నైనదె యనునర్థము (వన్ఫుట మగుచున్నది. ఈవినయమునే నంజయుండు, *బల్రితపు వెన నాబోతుం బులిగొనినం బసులు వాజుపోలికి (గోధో బ్ట్వైలుండగు పాద్ధ-డు గర్జునిం , బాలియించిన నీదుపై న్యములు "వజ బజన. అనిధృత రాష్ట్ర నకుంబెల్సినాండు. కర్టునియుద్ధ మునువర్శించుటకుంబూర్వ మళనింగార్చి (వయోగించిన యువమానము నేమటజుక తిక్కన తద్యుద్ధ వర నొనంతగ మునంహాడ నిట్లు [వయోగించి, పూర్వావర వర్ష నములకు వ! | న్‌ (మా సమన్వయముం గూూర్చియుండుట గమనింవ వలసీన నిమయము, ఇట్లు తిక్కన నన్నివేశాదులం బురనంరించుకొని, మౌనవ స్వభావ వైవిధ్య వై లవమణ్యములను, లోక న్వభావానుగుణముగ 9 నాకర్త ణీయమగు విధమునం జి(తించి, తన యుద్ధవర్వరచనను చాఠక యో ఇ జీవితనన్నిపొాతముం గావించియున్నాండు, నాయక (వతినాయకులగు ధర శబ భుర్యోధనుల శీల న్వభావాదులను (శదర్శించు వీరరన [వథానమగు ఖీమదుర్యోథనుల గ జాయుద్ధ, మిట్టి యుజాత్త రచనతోం గూడిన ఘట్లమె యొనూచున్నది, విజయవరం క. చరల శారణమున నమితోత్సాహిమొ, సోదర బంధు వరివృతుండై ఈ... యెలా యున్న ధర్ముజుని యొక్కయు, బంధుమి(తాదుల 'నెల్లజుం జంపీకొసి, క గ్‌

199 భారతము - తిక్కన రచన యవజయము వెన్నాండుచుండ నేశాకియె: నిరుత్సాహిమై. ద్యైపా యన [పాదమున డాగిన దుర్యోధనునియొక్క- యు: మానసిక స్ధితి గతులను దిక్క-న యిందు జక్క-గం జ్మితించియున్నాండు. జల స్తంభన విద్యచే మదుగున డాగియున్న దుర్వ్యోధనునిం శాండ వులు పోటుమూటలచే నొప్పించి, రోపముం బెప్పించుచుండ, నతండు దీనుంతై, “ప్రనింక సమర మొల్ల మ పీ్‌ృనాయక నీక యుర్వెనిచ్చితి ఇాంతిం గానకుం జని వల్క_-లపరి ॥ ఛానుండనై తవయొనర్చెదను మునుల కడన్‌.” “సడివచ్చినాండ నుద్ధతి నాశేల యుడుకు మాని నీవ యుర్వి య్‌లు గుజ్జములును 'జీను;గులు లేని బయలునీ తలన కట్లికొనుము ధర్మ్శతీనయ.” ల అని నై 'రాశ్యమును (బకటించినునాండు. ఈవాక్యము లివృటి యతసి దిక్కుమాలిన దీనావస్థ శెంతయు నుచితము.లై యున్నవిః కాని “ధర్మ తనయుండును, దమ్ములు, గొడుకులు, (దువదపుతులు, బొకువుకొని వలుకు వలుకులకు జిత్తంబు_త్తలవడ, నాననంబు వల్ల టిల్ల, రంగబులు జె, డ విదిర్చి. దురంబొనర్చువా. కై: యప్పాండ వ్యాగ జునకు నత6 డిట్లనియె *వ్వింబేసష్టరును బరివార చాంధవ మ్మ నహితుల రఖలా(శ్ర్రృశ(న్రువంతు అలరుక రిన్యందనతుర(౫ స మేతుల -శీనొకరుండ విహీననహచ

యు ద్ధ వ౦ంచకము కే28 రత్వంబు విగ తాయుధత్వంబు వాహన పీ-నత నొందితి నేవిధమున ననియొనర్పగవచ్చు నదిగాక పోటుల డస్సితిం గడు మోకు డప్వి లేదు వరునం దగ నొక్క-ండొక్యండ వచ్చి పోరుం డిపుడ వెడలి మిమ్మందజు నెల్ల చెలులం జుట్టముల రూపుమా పెధం జుట్టుముట్టి వలువు రొక్క-నితోం బోరం కాడియగునె” జీవితమున నత్మికవింవంజూలని విమముదశ (పా్మించినపుడు మానవునకు న్యాయాన్యాయ, ధ ర్చాధర్శ వివత కలుగుట నహాజము, తాను బల వంతుండై యున్నంఠతవటకు న్యాయుమునుగూర్చిన యాలోచనయే పొడమదు, కర్హార్దునుల ద్యంద్వ్యయుద్ధమున; నద్డునుని వై 6 డార్గబయో గిరంచిన సర్పముఖ శరం కాభంగి నిన్సుల్యవ్వయత్నంబగుటయును, దన మనంబున నొవ్వడరి యక్క-ర్హుండు గరంబుల విదిర్చుచు, “ధర్మవాదులు ధర్మతత్త్య(వథధాన చిత్తులగువారిం బూససి రథత్నీంచు ధర్మ మందు రది బొంకుంగానించె నతులధర్య శై శీలుండగు నన్ను ధర్మువు నెలవు లేద, అని భర్శుంబును దూూజియున్నాండు: అంతియ కాక, రథచ్యకంబు (కుంగినపు డత డడ్ధ్యరు నుజ్హేశించి, “అరదంబు చ్మకంబు ధరః జూలగ్మగుంగిన నెత్తెద నంతకు నేయకుండు” అని (ప్రార్థించియు, -

194 భారతము - తిక్కన రచన వను భూమిస్థుండ న్స్‌ రథస్థుండ వయడం దగవగు నేయకునికి విరిదలవానిని విరథుని నాయుధం విడినవానిని ళూరు శేయ ెందు మహిని ళూరుండవనుమూ[తగా దుత్తమ కులుండువు రణ ధర్మ్శకోవిదుండ విట్టి సీవు తగినయట్టి భంగిన యని శీయవలయ' ననుచు రణధర్మములను శూడ (వస్తావించి యమున్నాండు. లమయోగృవా చావా, (చౌవదీవరిభవ, అభిమన్యువధాది నందర్భములలో సీధర్శ్మ య్‌ చింత కళ్లున కేల కల్గినది కాదని, యపుడు. (శ్రీకృష్ణుండే తగిభట్లు అశు అభిమన్యువధ సమయమున దుర్యోధనుని స్థితి వేడు, నివటిస్లితి "వేడు, కావుననే యప్పుడు తలంపునకురాని యుద్ధధర్శములు, దంా దాతీ.ణ్యములు, నతని కిప్పుడు స్ఫురించుచున్నషవి, ఇది మూనవ (వకృతి॥ి నపహాజమగు విమయము, ఇతనికిధర '్రజూండిచ్చిన్నవత్యు తృరముంజూతము, “వలసిన వశ్ర్రశ(న్ర్రృములు వాహననుంగొను మొక్క.రుండ నినా గలన జయించువాం డతనిగర్వ్యము సీవడంగించి తేని యూ యిల నకలంబుం. గైకొని వహింపుము రాజ్యవిభాతి వాడు నిం దలవడిపోరు జుట్టలును దక్కటివారలు నిల్చి భూాడగకా, ఏ? విజయ ముత్సాహశారి. “ఉత్సాపాము నగము బలము,” అను నానుడి ఇందుంజక్కులయ ననువ ర్హించుచున్నది, ఇట్టి (వతివచనము నకు విజయ లాభమున సుప్పాంగియున్న ధర్మజుని యత్యుత్సాబామే హేతువు. ఉత్సావహావరున కాత్మవిశ్వాన, బలగర్వములు ద్యిగుణమగు.

యు ద్ద వ౦ంచ.కము శేవీ5్‌

టయు నపహాజమే. కావుననే ధర (స్రైజాల డొక్య్ళని జయించి, 'రాజ్యముం 7 కొనుమనుటకు సావాసించినాంయ. అంతమా[తమే కాక, దుర్యో ధనుండు గడాయుద్ధముం నోరంగా, "

శకళటాంగ్ని ధర్మసుతుం డాతనితో గద నొక్కూరుండ నే

గొనియెద సమ్మ పాణము లకుంఠిత చాహువిలాన భాసినై

యనవ్సుడు. బుట్టలోవలి మవోభుజగేందుండు రోజునట్లు కో

జె నధివ యవ్విభుండు దనచితృము నప్పులుకుల్‌ గలంచినన్‌ ,” భీముంటే గ దాయుద్ధమునం దనకుం జాలండను నాత్మాళి మానముతో నున్న దుర్యోధనున క్‌ ధర్మ రాజు వాక్టములు నసహింవ రానివై నవి, కనుకనే రోసా చేశముచేంం బుట్టలోవలళి మహోనాగము బునగొట్టినట్లు, మడుగులో నున్న దుర్యోధనుండు మవోభిమానమున నుత్కుటముగ నిశ్వసించినాండు. బెబ్బందిని, (వతీకారానకాశము లేని స్థితియందున్న సామాన్య నర్చములే, రోపాూభిమూనముల కారణమున నుచేక ముంజెంది, పడగలనువిప్పి, నేలనుగొట్టి; బునగొట్టుట లోకమున గాననగువిషయము, అట్టి యెడోమవోభుజ గేందుం జెట్లువన _రించునో యూహించు కొనవచ్చును. ఇవ్పటిదుర్యోధనుని యవన్ధ కీయువమాన మెంతయు నముచిత మగుచున్నది.

విజయ మూలకమగు నత్యుత్పాహమునకు లోనై ధర్మజుండు స్వ వరబల ఆారతమ్యుమెజు(గక యుక్తాయు_కృనులు గణింవక,ం వలికినాండు, మానవ స్వభావమే యట్టిది. ఈవమాటలువిని రోషా “బేశమున మడుగువెడలి నంరంభ విబ్బంభితుంతై వచ్చు దుర్వోధనునిం జూచ్చి

“*చిజుతనగవుతో నాండొరు చేశులవ్చ

భించి నిర్భర నంతోవమలీల నొమ్నీ

196 భారతము - రిక్కాన రచన రమ్మహీనాథుం డయ్యవవ+న మెలింగి బొమలు ముడివడం గను(గవం బొడమం 7౫౦ఫు కోపా వేశంబునాంది, యుద్వ్రు _త్త తార కంబులవారల నెల్ల నాలోకించి, ఈ జ్ర వాలి వేలార్చెద శ్రా హోగర్వ్యముమెజయ మిమ్ము నందణను మహీ భాగమున గూల్చి నెజపెద నాగదబలు 'పెట్టులెన నగుం డందాకన్‌.” “అనుచుం బోటులం దొరుగు ర కృంబుధార లంగ మెల్లను గప్పిన నప్పుడొ చ్పెం గావి నెలయేజు లెళ్లెడం గలయంబర్వం _ బొలుచు కులవర్యతంబు ఇాడ్సున నతండు.”” పొండవాదు లెల్ల రు నొక్క పెట్టందన్నుం బొదువ్చదురని శంకించుచున్న దుర్యోధనునితో, ధర్మరాజు, “వరికొను మావు నొకని మూ యేవురందు వాండు నీ తోడం దగం బోరువాండు వానిం జంపీ మహియేలు వానిచేం జచ్చి (తిదివ సౌఖ్య మొందుము వేసికి నమయ మేను,” అని వలికి యుబ్జ్వ్యలవివిధవర్శంబు లాత5ి ముందట బెట్టించి, “నిను జీవవముతో నిన్నుం జననిచ్చుట యొండు దక్క. నమరంబున గో రినయది నీకొనలౌద నిం తన వెడియెన యకట యన్నదమ్ముల కరార్ముల్‌. .”?

యు ద్ధ వంచకము 197 అని యుదారముగంబల్కి.నాండు, ధర ్రజసి యీ (వవ_ర్తన యతని వ్యాదయ వై శాల్యమును, ధర్మబుద్ధిని దామీణ్యభావమును; (బద ర్మించుచుందుట నిజమే. కాని వానితో నతని స్వభావసిద్ధమగు నొక ,లోవముకూడ వెలువడినది. దానిని గు ర్తించియే,

౯బ్రత్రండు గ దారణంబునకు నీకొల/ది న్నినుబిల్చినన్‌ మరు త్సతిసుతుం నోరినన్‌ జజుతతమ్ములలో నొకని న్వరించినళ్‌ మతినిడిరొళ్కొ. వీర లను మాటకు. బాత్రముకాబె సాహానం బు తజీయి మేదినీశ యిది బుద్ధిదొఆంగి తన్యగవాంబునకాగో “ఒకరునిం జంపిలేని సకలోర్వియు. గ్లైకొను మంట నీవు ము శకునికి మాయజూదమున నంవద లెబ్లం (దయోద కాబ్దభో గ్ధకృలి నమర్శి యొడ్డినటులై నది వంబెపుగయ్యమయ్యె నే (తొకులము నెబ్ల దుఃఖపడి (తుంచుట తాందుదిం బంబెమవూడనే.” అనికృష్ణుండు ధర్ముజునిం గరినముగ నిమర్శింవవలసి వచ్చినది, అమితళో త్సాహవరవశులై యేమా(్రమును యోచింపక పంబెములు చరచు టయు, కవథములు వల్కు-టయుల గొందటీి న్యభావము, అది యనర్ధ్థ చాయకమనుట లోక్‌ విదితము, వంబెములు (వధానముగా గల ద్య్యూతమునందు ధర్మజునకుగలయాస క్తీకిని సీలోవ లేశ మేశారణము, ఈ భారతయుద్ధమున కంతకును, నదియే మూల హేతువైనది, తన దమమొక్క్యాయు6, దమ్ములయొక్క_-యృుశ కి సామర్థ్యముల యందును,ఎజయ సిద్ధియందును, ధర్మజునకు నంపూర్ష్మ నిశ్వానముండుట చే, నతం డట్టి నమయమును జేనెనని నమర్థించుటకును వీలులేదు. కావుననే కృష్ణుండు. నరవర యొక్క_బక్కటి పెనంగగ భీమునినై నం బన్సంగా దరంయగ భీముకంళు గదయందలి కౌశలమెక్కుడీ మహీ

196 భారతము - తిక్కన రచన శ్వరునకు భీముమేన బలనంవదమిక్కి-లి దానం బోవునే 'వెరవునం గోలునోబె భుజవీర్యము పోడుల. సెందుం జూడమేు” అని ధర ్రజాండొనర్చిన యనుచిత మెట్టిదో వివరించినాండు. కృష్ణుని లతా మాటలయం-దలి యాధార్థ్యము గ దాయుద్ధసందర్భుమున విదితము కూడ నై నది. (వస్తుత విమమస్థితినుండి పొండవ్లలను దప్పించుటకై. కృష్ణుండు గావించిన (వయత్న మతని మానవ స్వభావ వరిజ్ఞాననునకు సామ్యమగుచున్నది. దుక్యోధనుండు వినుచుండ, భీముని బల శౌర్యాడు లను, నతండు హిడింబాదులను జంపుటను, (శశంసించి భీమున కుత్చా పాము గల్పించినాండు. అంతియకాకి, భీముడొనర్చిన దుశ్శానన వధను (బత్యకమగు రీతిని వర్షించి, దుర్యోధనుని హృదయమును (బ్రజ్వ లింనంజేసినాండు. (చావదికవమాగ మొనర్చిన యిరివురిలో నొక్కనిం జంపి వతినందీర్భికొంటివి; విగిలినదాని.నివూడు తీశ్పుమని, భీముని బుకి కొల్పుచు, దుర్యోధనునకు భీముని యం (గోధా వేళ మగ్గలమగునట్లు టి! చేయుట, కృష్ణుని వన్నాగము. ఇట్లు తనవాక్యములచే నొకవంక, భీమున కుత్పాహాము: గూడ్చటయు, మజొకవంళ, ధర జుండొనర్చిన యయుక్త కార్యమును దిద్దుటయుం, గృష్షని కర్త వ్యములైనపి, అదృష్టవళమున దుర్యోధనుండు గ దాయుద్ధముసకు ఛీమునే కోర నెను, కృష్ణుని | వయత' చినది, థ్‌ ష్షుని [వయత్నము సిద్ధిం న ధర్ధుజుండు నంన్కృతినందిన మానవ శేష్ట్రుండనుట సిక్క_ము, కొని మానవ స్వభావాతీతుండగు దివ్యపురుషంండు వమా(తతము కాండు. కావు ననే మనకు నన్ని హితుండగుచున్నాండు. వాల్మీకి (శ్రీరాముని. బురు ఫోత్తమునిగం జ్మతించి, యతని జీవితమును మానవజీవితముతో నను నంధింపంజేసియుండుటవల్ల నే రామాయణరచన జనరంజకమైయున్నది. అకు వ్యాసుండును, ధర్మజాదుల నిందియ వ్యాపారములతోం గూడిన

యు ద్ధవ ౧౦చకము 12909 మానవులుగం ఇితించి భారతప్యాతలను లోక జీవితముతో నను నంధింవం జేసినాండు,

కావ్యములలో నాదర్శమునకై యు _త్త్సమవ్యక్తు లనే (వధానపా(తి లుగా జేసినను, వారిలోనములను, వానినలన వారుపొం బెడ యనర్థము లను, సువిదితమగునట్లా చితించుట లోకనంన్కురణమున కొక మార్గము. అఆ విధానము ననునరించియే వాయకుండగు ధర్శుజుని యు_త్తమగుణములతో బాం టతని లోవములను గూడ బహిర్ణతములు గావించి, వానివలని యనర్థ ములను కవిసువ్య కృముగావించియున్నాండు. = కర్ణునిచే వరాభూతుండ్రై నొచ్చి శిబిరముం జేరిన ధర్భుజుని సేన మరయుటక్రై కృష్ణార్జున అచటికీం బోగాం గ్‌్ణం డింళను (బతికియు న్నాండని విని ధర్మశా జర్డునుని నిందించుట యట్టి నన్ని వేశములలో నొకటి,

“విను కళ్టున శీ నోడితి

నన నేటికి నీవునోడి తనిలజ మాదీ

తనయులు మున్నే యోడిరి

మనతోం గూడంగం గంసమర్దియు నోజె౯్‌,”” అని ధర ఇ రాజపుడు కిరీటిను ధ్ధేశించి యతితీక్షముగం బల్కి-నాండు, చానితో నూరకొనక,

“అని వధించెదం గర్లు నే నని (వలిజ్ఞ

శీసి యిటుబెచ్చి నన్నిట్లుసేసి తింత

"ట్లు నేర్చితి పొడవుగా నెత్సి నేల

వైవనోర్చితి నను బగవారినదుము” అని తన యాబేగమునంతను నర్జునునిపె, 6 (గుమ్మరించినాండు, *మన తోంగూడంగం గంగమర్షియి నోడెన్‌”. అను పల్కు సందర్భమున

క్ష

180: భారతము - తిక్కన రచన కుచిరమును, నర్ధపోమకము నగును _ఎంతయోయాశను, నమ్మకమును గల్లించి, యుద్ధమున దింపి; యిమ్రడు వంచించి, తన్ను వరులయదుట యరక్షునుంజే భంగవజణచుచున్నాండను నర్ధమును సూచించుచు; ట్రా డవుగా నెత్తి నేలవైవనోర్చితి నను బగవారినడుము”” అని ధర్శజుండు నిందించినాండు. సూత్మ్మముగం బరిశీలించినచో, ధ ర్మాద్డునుల మనో గతమ్ములె యడంగియున్న భావము లిందు బహీర్షతము లై యుండుట కాననగును.. భీవ్ముపర్వముననే ధర్మా జర్దునునిగూర్చి, “అత్రని జయించునంచు మన మర్డును నెంతయు నమ్మియుండంగా నితండును నంగరంబున నుపేతకుండయ్యి _ వృకోదరం డొక్తం'! డ తజికింబొచ్చి దోర్చలముడావకం జో రెడు నేమిసేయు నా కితనిని సీతనిం దడపనేటికి. గయ్యపుజోలి మానెదన్‌ .” అని కృష్ణునితో. బల్కియున్నాడు, అళ్లు యివ్పూడును గోగర్టు నిగహిం మట యశక్యంబయ్యు. ' సుయోధనాదికారవులు గనుంగొన, వాని చేతం బరిభవింవంబడ యీను జీవంబుతోనునికిం గడదిన కవంబునుం ళ్‌ లు గలబె! అదియట్లుండె; నేను జావుందప్పివచ్చుట వడముడి కతంబునం గలిగె నతం డొక్క_రుండును, శాణంబులు చావక, వరబలంబులు బడలువడం బోరుచున్న వాండు.” అని కృష్ణునితో బల్కి యడ్దునుండు మనః స్ఫూ _ర్తిగబోరుచుండుట లేదను స్వాభ్యిపాయమును (బకటించి నాందు, ఈవిధమున'నే, యడద్దునున్‌ యంతరంగమందును నొకవికృతి భావము సిగూఢమై న్వప్నావస్థయందువలె (వజ్ఞానిబద్ధముశోక వర్షించుచున్నది. అభిమన్యువధనాండు. శిబిరమును. జేరవచ్చుప్పు దుర్నిమి_త్తముల సూచించి కలంతంజెందు నర్జనుండు, *ఈమేలు (వజకొనర్చిన యామహిమకు నెలవు గొంతి య్యగతనయుండో”

యు..ద్ధ'వ ౧చ కము. . కేపి యని ధర్మజున్నిపె తనకుంగల యా[క్రోశ మును వెడలగ్యగక్కి-నాండు, లోక మున కీయుద్ధమ నెడి 'యవోనర్థమును 'జెచ్చి వెట్టిసవాండు ధర్మరా జే యని యతని భావముః ఈసందర్భమున, ధర్శజుండు పరిభన జనితమణగు దుఃఖరోషా చేశమునకు లోనై. నిందిందంగ నే, యడ్దునుని వృాదయమున నడంగియున్న నికారభావము (కోధస్వరూ పము కొన్నది, మూనవ మన న్తత్వాదుల (పాబల్యము నెజింగిన కృష్ణాడీ భావముల క న్యథా (వవృత్త్తిం గల్చించి) ధ ర్నార్జునుల మాననములను బరిశుద్ధ "మొనర్చి యున్నాందు, “(వభువు, గురుండు నగువాని దోవమముల నెన్ని దూమించుట యతనినిం జంపుటతోః దుల్య” మరు ధర్మసూ(త్రముం ెల్చి క్పష్ణుం డద్డునునిచే నట్లు చేయించీనాందు. అతనిమా ననుసరించి, యరునుందు ధర్ధుజు నుచ్లేశించి, “కనద(ర్ర్రంబుల 'నుజ్జ్వలోద్భటగ. జా ఖఘూతంబులన్‌ గాలం గే లను విద్విట్బతురంగ నంఘములుగూలకా గేలినల్బంగం జా లిన యాఖీముండు వల్కు-ంగాక నను దోర్డ్మీ లానమ్మగుండ వై యనిలో నిల్యంగ లేని. నీ విట్రాలం గిడాడంగ నర ౦ండ వేం” “నకులుడు నవా చేవ్రండును (బక భుజాస్ఫురణమున నరాతిబలము నే లకు గోలకు “జెత్తురు నో రికి వచ్చినయట్టు లాడి శే యిబృంగిన్‌ టీ *శృవ్చు జూదంజాడలా టైరబంధంబు గారవజాలితోం గలిగె న్తునకు రాజ్యనాశరబు, నరణ్యవానంబును, ఉానస్య_ైన్యంబు నత్యంత దుఃఖ ములు బెచ్చికొంటి సిగ్దాలయదు నీ మనం బున న్లించ్లు శ్లేసియు ననికిం జూల

1982 భారతము - తిక్క.నరచన

కున్న వానికిం చాల్మియొన్సగం గాక (వ

॥ స్లిదములు వలికిన లాభవంబు "నెందు మున్నేమి 'సేసినం జేసి తింక . వైన దుర్భుద్ధితనములు మౌని తగిన

పొరువము లేము సయంగ నూరకుండు

నిడుమువడువారు పైతు-రే యింత వట్టు. " అని య్యగజు న్యపియంబువల్కి.. యంతరంగంబు నంతావంబునొంద నాత్మవాత్య కై ఖడ్గమును దూసినాండు. ఈవల్కు_ బ్మవయత్నముగ నర్జునుని నోటినుండి వెల్వడినవి, చిరశాలమునుండియు నతనిహ్భాదయ మున సుప్తమైయుండిన భావవికారావేశ మా వరువ వా్యాావమును దాల్ఫినది. మనసులోని భావ మిట్లు వై టపడినతోడనే సజ్జనుండగు నర్జునుని హృదయము వరితావనమునకు లోనై నది, సత్య మేమయైనను న(పియమును బల్కిి నజ్జను లితదుల మనసులను నొప్పింవంజాలరు. కృష్ణాం డిట్లీ సోదరుల హృదయములను పరస్పర నిందాగ్ని శుద్దముం గావించి, వాని కుదాత్తతను గల్లించినాండు. విమమ పరిజీతుల కారణమున నేక్కకుటుంబమునందలి యన్నదమ్ము లావేశపూరిల్తేైై శ కలహించి, మరల నంతలోననే నహూజానుబంధ కారణమున 'నేశీభ వించున. ట్లీఘట్టము నెంతయు స్వాభావికమగువిధమునం దిక్కూన రచించియుండుట గమనింవం దగినది,

అశ్లుం భీష్టునివై 6గోపించి యా వేశమునకు లోనై. యశ్ర్రృసన్నా్యా నముం గావించిన కరుడు, భీష్ముండు శరతల్పగతుం.డైన యనంతర మతని యెడం (బవర్తించిన విధాన విందులకు మజియొక యుదాహారణ,

“శరతల్పగళుండై న గాంచేయు కడకుం జు, కర్ణుండు భక్తివిన యంబులు దోవం కాద్యవణామం బౌాచరించి,

యు ద్ధ వంచ కము 188 “అలుకదక్కి= నన్ను నధిక వాలృల్య ర్డీ తలముంగాగం జూచి తగినమాట లాడ'వే మవోత్శ,” అని కంఠము రుద్ధమగుచుండం (ఘార్థించినాండు, తం(డియెడం గోపించి యతని విడిచిపోయిన కుమూదం.డు, కొంత కాలమునకుం బక్చాతావతప ప్య్చాదయుం డై మరణశయ్య యందున్న తండిని నురల ఛేరిన విధము నీ ఘట్టము న్మరింపంజేయుచున్నది, భీష్మం డతనిం జేరంబిలిచి, మొక్క కరంబు మలంచి, కౌగలించుకొని, పుతవాత్సల్యమును (బదర్శించు నంతవజకును, గర్జ్థని వృాదయా వేగ ముపశళమించినది కాదు, “నిశైనం నోవింతున అది శితమగాని రోవంబుకాదు, నీవు పొంకుతనయుండ వగుటం జేసి, నీయడ వాత్స్పల్యంబ కానీ మాత్ప్స్పర్యంబు "లేను అని యా కురువృద్ధుం డనునయించినవూడు కర్ణుని హృదయ మొట్టి యమృత'నసేచన -మొందినదో కదా! కౌరవులకు జయము లభింవదనియుం, గుంతీపుుతుం డగు కర్ణుండు శకాంతేయులం జేడుట (శ్రేయమనియు, భీష్మం డువ బేశీం పంల నతండు, “దైవాధీనము. నర్వముక౯ మనమతిం దప్పింపంగా వచ్చునే'”"యని విధివిలాన మునకు దలయొగ్గియు, లింకా నను నొండువల్క-క వరానీకంబువై బంపు మ క్సేవాధర్శము నిర్వహించెద--” ననుచు యుద్ధమున కనుమతి యిమ్మని పార్థించినాండు, మరుదినమున' గర్హుండు యుద్ధమునకు నంసిద్ధు టె భీష్ముని నమిోవీంచి, ఏరశయన మహానీయుండైన యమ్ముహోనుభావుని యడుగులవైం గన్నీరు దొరుంగం (బణమిల్లి, శేలు మొగిడ్బి; వినయ వీనమితశరీరుం డై, “వచ్చితి రాభేయుండం గను విచ్చి సనుం జూడు భరతవీరా(గణి నీ

తకిట భారతము - తిక్కన రచన నచ్చరితము ఫలమేయి క్‌ ట్లిచ్చట నీయునికి ధాత నేమన నేర్తుళ “పావనంబు లైన వలుకులు నా చెవు లార-నెమ్మి నన్ను నాదరింపు మయ్య ధర్మ నిత్య యంచితనత్య శం తనుకుమూర గాఢ భై. రస్ధసార” * అని నిస్పహా ము(డగు చాలునివోలె వాపోయినాండు,. “ఇట్లిచ్చట సియునికి సీ సచ్చర్మితమునకు ఫల మౌ, ధాత నేమననేర్తున్‌..”” అను _ నాననివచనములలో భీష్మూ నెకం గర్జునకుగ ల వవి(త పూజ్య భావములు . మాత్రమేకాక, యతని వృాదయమార్షవమును న్యక్కృమగుచున్న ది, . కనువిచ్చి చూచి తన్నా దరింపుమని కులవృద్ధుని 'వేడికొను గళ్హనియందు, నద్వంశో చితమాలగు భక్తి (పమాదార్యములు మూ ర్రీభవించినవి. బక్‌ మూడు భీష్ము నుళ్జేశించి సభలో, “నొవ్వంబలుకుడు సభలోనం జివ్వకొల్ల శీను గురువతి సూచి నహించిపోదు సురనదీప్పుత విను నాకుజూడ నర్థ్‌ రథుండవగుదివు లావు బీరమ్ము నరయం” అని వల్కిం, భీష్ముని దుర్మాని యనుచు కోపావేశంబున( దృణీకరింఛిన కల్ణిని యంబెట్టి వరివ_ర్తనము గల్లినదో యీఘ్రట్టమున విదితమైనది, “దమమును నత్యముం దపము దానము శీలము నశ్ర్రవీర్య శా రములును భీష్టుసంద కల వట్టి మహోత్ముండు పోర సీల్లె నిం క మనకు నేటి బాహుబలగర్వము "లెకళటడ్‌ సేన లక్క_టా నమసెనె కౌరవేళ్వరుని నంపద యంచు వివణమూా రియ,” జ ణ రారా

కన్నీ రొలుకలవగచిన కర్మైనీం గాంచి నరవతులెల్ల రార్తరోవముటు ' మిన్నంద విలవీఠచినారు. “* భర్రిత్రావాంతలెో” పొంచజన్యరవ దృవ్య క్రైవదాత్తధ్వని' స్యురణ€ళ 'వీనులు.వయ్యం గేతనకపిన్ఫూర్జ(త్సృభన్‌ జూడు్కుఎ లో తురతంబొందంగ చండ గాండిన నముద్భ్భూ కా(న్ర్రజాలంబు లె వ్యరు వై రింతురు నీశ్రదక్క- భుజగర్వస్ఫూ ర్రినిర్వావా కా.”

" అను కర్ణుని వాక్యమున నతని నై జసౌజన్యము (వదర్శితమైనది. ఈ వలుకులలో, నతండు భీష్మునియెడ దనకున్న గారవ భావమును బెలుపు టతోం వాటు (వతివీరుండగు నడ్డునుని గొవ్చందనమును గూడ జంకు లేక [వశంసించినాండు. విశాలహృదయులగు మవోవీరుల స్వభావమిట్టిది. ఇట్లు జీనవితముననంభ నిం చు వివిధనంఘటనలవలన మానవుని వాద యమున" గలుగు వరివర్తనమును, దతొ్కొాారణమగు నతని[వవర్హన వలన వ్యక్నములగు నె జళీల న్వ్యభావాదులును, దిక్కూనచే నాయా భఘట్టములలో రనవ_త్తరముగ ౬ బోమీతము ఉలెయున్నవిః

ఇట్లు తిక్కన యుద్ధపర్వములందు థిన్నభీన్న నన్ని వేశములలో. శా్యాతల మానసిక న్వ భావాదుల కత్యధిక (పాథాన్యమిచ్చి, యుద్ధవర్ష న మును మూనవ జీవితమునకు నన్నిహీత మగునట్లు గావించియున్నాండు, ఏనియందలి వివిధఘట్టములను జ్మితించుటలో! దిక్క-న యవలంచించి నది పౌరాణికమార్షము కాదు, రూవకర్తవలెం చాను శాల వెనుక నొదిగియుండి యాయా ఖఘక్ట్రములను నాటకముందలి రంగ ములవలె నిర్మించినాండు, ఒకచో (వశాంత మనోహారమగు (వకృతి సౌందర్యము, నొకచో[(వకృతి సిద్ధములగు నుచితోవమాన రామణీయ కము, మరియొక-చో విశిష్టశబ్ద (వయోగ బాతురివలనంగలుగు నర్థ్‌

186 భారతము - తిక్కన రచన

గారవ రనథధ్వనుల స్ఫూర్తియు, "జీళతొకచో సందర్భోచితమగు సంభామణాత్మక రసవత్తర నాటకీయ సంవిధానము, కొండొకచో: నన్ని వేశానుసారమగు మానవ స్వభావ వ్య కీ కరణము, నందందు స్థిత్యంత రానుగత మానసిక (వవృత్తులును, మనోరంజకమగునట్లు చితించి, తిక్కువ యీ యుద్ధవంచకము నుదాత్త ాఢ కవితా రచన కాదర్శముం గావించి యున్నాండు.

ప్రీపర్వము వలువిధములగు రనవ_త్తర నన్ని వేశముల కాకరము, వీరరా.చాదు లకుం (బధానము నగు యుద్ధముతో, భార లేతివృ త్తము నందలిముఖ్య ఘట్టము నమ్నొ_ప్తమైనది. ఇతివ్చ _త్తముతోం వాటు భావముగూడ మారుట నహాజము, యుద్ధభాగ మున (ాథాన్యము వహించిన యుత్పాహా మివూడు -వెనుకకొదిగి, శోక నిర్వేదములకుం దానిచ్చినది, సౌవ్తికవర్వ గతమగు | చావదీ విలావముతోడనే శోకము స్దాయి రూవము. చాల్చినది: (ప్ర్రేనర్వమున, నయ్యది (పాధాన్యము వహించి, గాంధారి యొక్కయు) నితరకురు పాండవ (స్ర్రీలయొక్కయు నాకంద ములం దుత్కటమైం, కరణ రననీద్ధిం గాంచినది, యుద్ధరంగమున భఛ_ర్భ(ాతృ పు,తాదుల మృత జేవాములవై బడ్‌ దీనముగ విలపించు (ప్ర్రీబననమూహమును గాంచుటచే, ధర్మజుని మనస్సు వికలమైనదిం వ్య్చాదయ విదారకమగు సీదృశ్యము చే నతండు నిశ్వేదమునకు లోనై నాండు: యాుద్ధపరిణామ ఫల వతనికి నంపూర్హముగ 6 (బత్యవమైనది. ఇంతటి నర్వనాశమునకును మూల హేతువగు తన ద్య్యూత్మవవ_రృన న్ఫృతికివచ్చి యతనిమనస్సును వికలముం గావించినది, ఈ నిార్వేదము వలననే (వజాపాలనమునెడ విముఖు(డై థర్ముజుండు వనవానమునరకు బోవనెంచివాండు, అతేం డిట్టి నిర్ణయమునకు వచ్చుటలో నాశ్చర్యమే మా్మతమును లేదు, తన తప్పిదము కారణముగా లోశమునకుం గీడు కలిగినచో సత్పురుషుని మనస్సు నిర్వేదమునొందుట [వకృతి సహాజము, ఖార లేతివృ _త్తృమునకు నాయకుండగు ధర్మజుని సృదయము కూడ నశ్లే పరితావత_స్షమై వరిశుద్ధింగాంచి, _వశాంతి నొందవలస్లి [గి

188 భఇఛారతము - తిక్కన రచన యున్నది, శాంతి లభించినపిమ్మట గురూవ చేశముచే జ్ఞానో దయమనును, దతృ్సలముగ ధర్మనిష్టయు సిద్ధింపంగలవు, ఈ [కమము ననునరించియే, భారతయున్ధానంతరము శో కాధిస్టితమగు (స్ర్రీవర్వ రచన యావశ్యక మైనది, గాంఛారీధృత రాష్ట్రల పృాదయములును, నక్షేః భార లేతిన్చ _త్తముతో సంబంధమున్న యందజణ హృదయము లును; శోకాగ్నిత_వ్తములు గొవలసి యున్నవి. పాపపరిణామ భలమగు శోకానుభవమునెల్లరును నమానముగ బంచుకొనక తప్పదు. కావుననే ముగ్ధయు; నవవధువు నగు నుత్తరకూడ కౌరవ త్రీలతో సమదుఃఖ భాగినియెనది. పాపులహృదయములు మాతమే "కాక, పుణ్యవంతుల హృదయములు కూడ నిట్టివిధమున ద_వ్వమైనవ్పడే లోకమునకు న్యాయ, ధర్మముల గూర్చిన స్టృతికొంత కలుగంగలదు, ఒకం డొసర్చిన పావమువలన;, నంఘమున ననేకులు నశింతురను (వకృతిసత్యము వృాదయములలో నాటు కొనినప్పూజే, లోకులయందు పాపభీతి యంకురిం చును, ఇట్లు లోకమున. కావభీతియు, పన త్యాధర్మ వ రాజ్బుఖత్యమును గలిగిన చో ధర్హుస్థాపన కవకాశ మేర్పడును. ఈ మహోన్టేశము. ననుసరించియే స్ర్రీవర్య ముత్కటళోకా-వేగమున " శాధారముగ ర చితమైనది. ఇందు ధర్మజుని వృ్చాదయము నిర్భరమగు నిల్వేదమునకు లోనై వత్చాత్ర్తావమును జెందినది, తినకుమూరు లెల్లరును పొండునందనుల వేతం "దెసట నంజయుని వలన విని దీనముగ దుఃఖించు ధృతకాష్ట్రుని వర్ణనతో (స్రీవర్వ మారంభమగుచున్న ది, “అట్టుపు్కుతశతంబు _టెరికులంబుచే నిరవశేవత నొాందుట౯ మహానీయ గౌరవ హీనతకా బొరసి కొమ్మలుదున్న (యోడ్చ్పడు భూరుబాంయును బోలెని రర వివద్విక లాత్న్ళుంై. ధృత రాష్ట్రుః డుల్ల ము వెమ్ము/గళ-, నః

స్రీవర్వ ము 189 “నా కతంబునం బొలిసిరి నందనులును 'జెలులు6 జుట్టంబులును నహాయులును ర్య లు యా

'మెట్లుకలుగు .వైదికముల శెట్లు మనసు

గొలుఫుం (శాణంబుతో నెట్లు నిలువ వచ్చు.”

ఇాఖోవశాఖల నన్నింటిని గొట్టిజేయంగా: మోడు వడియున్న వృతుము ధృత రాష్ట్ట్రని (వక ఇ లౌవస్థ కువమానమైనది, వృత, కాండము నుండి యుద్భవించి వి _స్తరించిన శాఖోవశాఖలవలెనే స్వీయ "బేవాజు లగు ప్కుతపా(తాదులందజు నశింవంగా, కాండమా_తావశిష్టమై నిల్చి యున్న వృతుమువలెనే, ధృత రాష్ట్ర్రందును చేహమా. తా వళిష్టుండె యున్నాండు, దుఃఖా వేశమున నిశ్వేదము జనింపంగా? కర్తవ్యమగు “వె దికకియలకు జూనుకొనజూలకున్న ధృత కాస్ట్ర్రానకుం దగుమూాటల చే నంజయవిదురులు దుఃఖోవళశమనము గావించినారు. అందు నంజయుండు దుర్యోధనాదుల సావ[వవ_ర్హ్శనమును, ధృత రాష్ట్ర ని లోభమును, గతినరీతి విమర్శించి, న్వయంకృతమును గూర్చి యిష్పూడు వగచుట వోస్యాస్పదమని, ధృత రాష్ట్రని 'హోచ్చరించినాండు,

జస్పుష్యూబ్డనంబు లువ బేశించిన మూటలువిననై తినని; నీవ చెప్పెదు,

ద్‌

ఉమ్మాలింవంబనియేమి, వఏికును సీకొడుకునకును మంతులు, దుత్నా &

ననుండును, గర్జుండును; శకునియు నక ఏమి "సెప్పంగలరు”

“ట్రొబతనుజుకుంగాని కొడు శెన్నండును గార్య

తంత్రమునకుం జొరండు దాసి సీవు

వమోూన్ననొల్ల వతనిమగటిమియును లావు

నచ్చి లోభ మెదం బెనంగొనంగం” లృప్షయే కారణముగ నతిసాజబూనమునకు. బూనినవో, బరిణాముము వివరీశ మగుట యాశ్చర్యముకాదు, ఈవివషయమునే నంజయుడు,

1 శ్ష0 భారతము - తిక్కానరచన “జన్ను డెవ్పరంపుంజోమైన చజీ నున్న జూచి విణుగయడుట చూడ కాత శ్‌ దీ-పు, గోరి యుజుకు తెండికాండునుబోలె నె వగచు టింక ననుచితంబు.”” అని చక్కని లోక న్యాయమును బురన్క-రించుకొని వివరించినాండు, అందుకొనుట కళశ్యమైం శయానదకు మూలమైన కొండచజీయ నున్న వట్టు లేనియక్రై 'చలోభవడి, 'శిందునూందెజుంగ క, 'తెగనుజుకు తిండిపోతునకుం గల్లినగ తియే ధృళ రా ష్ట్రునకును గలిగినది. అలభ్యమగు పాండవుల నసంపదయందలి యతిలోభముచే యుకాయు క్రముల గణింవకళ, కృష ఏదు రాదుల హితవచనములను గూడ నరకుంగొనక. దైవమును లెక్కింపళ , తృష్టాపీడితుండె, యతిసాహనమున॥ (బవ రించిన ధృత రాష్ట్రవి వివయమున నీ యువవమూన మెంతయు నుచిత ముగనున్నది, *విుగంబడుట చూడక” “తీళ్చుగోరి యుజుకు తిండి కాండు” అను తిక్కన (నయోగములు తత్తద్దశాసూచకమ్ములై యర్ష రా ళు వంతముగ నున్నవి, ఇశ్తు స్వయంకృ తావ రాధము వలన సిద్ధించిన యనర్థమున కై వగచుట యనివేశము, మీదు మిక్కిలి వోస్యా న్పదము, నను నర్థము సాఖ్మిపాయమగు సీ [కింది యువమానముచే సువ్య క్రమగు చున్నది, “6 శ్రాన్య చుట్టుందగిల్చెయగ్ని యుద్యగతం దరికొన్న( చో సానుభూతికి నోర్వ: జాలక య్మనయోజన వాక్య సం తానశోమిత వర్త్రండై యత్సిదెన్య మొం బెడువాని య "స్పైన నీదువిలావ మన్యుల కాడంబట్టగు ఘావరాం” రాష చిన విధ; ( ధృత శాష్ట్రుం డవివేకమునం (బవర్మిం న ధమును, దత్సలమగు నతసీ / (వక తావస్థను నీ యువవమూానము సూటిగ విశదవజచుచున్నడి

స్ర్రీవర్యము 11 “సదు విధావ మన్యుల కాడంబట్టగు భూవరా” యను వాక్యమందలి "తెలుంగు నుడికారము శకడుంగడు హృద్య మైనది, దుఃఖావేగమున నోటికివచ్చినశ్షైల్ల వాగుటచే నోరెండుటతప్ప వేరు [వయోజన ముండదను నర మువమానోవమేయముల ఆెంటను జక్క-గ నమన్వ యించుచున్నదెిం” నత్యములు, మరు భేదకములు నగు నీవాక్యము లశక్షృదుర్దనుండగు ధృత రాస్ట్రని వృాదయ సంస్కా-రమున కెంతయు నవనరములు, నుచితములు, ఇంతియ కాక చెవికముగం గల్లిన పుత మరణ కారణమున బరిణతనయస్కు- లె. నపహరు దుఃఖంచువోం నన్ని హితులగు "పెద్దలు కఠినముగ చారినిమందలించుట లోకమున గలదు, నంజయుని వల్కు-లిన్విధమున నుండలాా, సీనందర్భమున విదురుం డాడిన మూటలు వె రాగ్యబోధక ములై యున్నవి. “య్రావనంబును రూపంబు జీవితంబు (దవ్యనంచయములు ననిత్యములు గానె ఏనిహోనికి వగ వవివేకమగుటం బండితులు వగంహారరు పొర వేంద్రం”” “క్పక్రయింటనుండి -జీతొకయింటి కరిగిన విధమును వ(న్ర్రంబువిడిచి యొండు వ(స్ర్రుంబు6 గట్టిన వడువ్సును నై యుండు నాడలు దొజుంగి యొండొక్క_యొడలు శెకొంట నృవ విను కడవకు సాలెప్రై నమర మృత్తిక యిడునపుడు విరియు వాటి టయు వెరనవార. బట్టగ రాక ఇఆడుటయు వాని నెత్తెడునెడ (చయ్యుటయును

కేశవ భారతము - తిక్కన రచన

“సె త్తి యొకచోట డించిన నెడలుటయును

నెండి యవియుటయును నానమిడినం బగిలి

పోవుటయు .వాండుజనుల చేం బొాలియుటయిను

గలుగుగలి మేని ెట్లునుం గలుగు 'జేటుో మొదట, 'జేహీ యనిత్యతను, సాధారణముగంబెల్పి, పిమ్మట జన్నా రంభమునుండి చేహీ యున్నెన్ని గండములకు లోనగునదియు, నుత్కృష్టమగు దృష్టాంతముచే ఏదురుండు వివరించియున్నాండు, కుమ్మారిపారె వై నిడిన మొట్టి భాండరూవమునుడాల్చి, యొండి, కాలి, కుండ యగువజకును, నెన్నిగండములం గడవవలసియున్నదో, పీము సట భగ్న్వమగుట జాసి శెట్టుతప్పదో, యిందు వినరింవంబడినది. జన్మ చారభ్య జేవినియ్యబలితు ణము మృత్యు వెట్లు 'నెన్నాడునదియుల గడవట సెట్టు తప్పక (గ్రసించునదియు, ఏీ యువవూా :ము మూలమున విశద మగుచున్నది. భవబంధములప్రై జుగువ్పను గలిగించి వైరాగ్యము నుదయింవం జేయుటయే విదురుని యు ్లేశము, తదనుగుణముగం దిక్క.నయు; థావ (వకటన కనుకూలించు శెలిని, రీతిని, నవలంబించి యున్నాండు.

“కలసి శుక్ల కోణితములు కరడుగట్టి

విను మమేధ మధ్యమున. | బవ్వదిం బొంది

కాలవశతే వక్పిండీ బు చ

గలిగి శిశువై మూదతగతి యెలర్ప.”

*-వెడలునెడ గాఢవీడం

బడి సుడువడి యోని నొత్తువడి యొక భంగిన్‌

వెడలగ (గహభూతము ల

ప్పుడు దొడంగి య'నేక దురితములు గల్పించుకా”

స్రీ వ శర్ధాము 148 నంగరాంగణము రమణీయము, భీమణము- నగు విధమున వరించిన తిక్కన యీ విషయము నేవిధమున రచించినదియు గమినింవ దగును, ఉవమానో[ క్పేమౌదుల (వన క్రియేమా[తమును లేక, నూటి మాటలలో, నతిసంతేవముగ, గమ్యార్థమునంతను వ్యక్తము జేసి యున్నాండు. యుద్ధాంతమువఆకును భార లేరివృత్త మైహిక విషయ నంబంధి, అముమ్మ్‌క విషయ నంబంధియగు నుత్తరభాగము, వై విదురు వాక్యములతో నారంభమగుట కచిరీవంతముగ నున్నది.

ధృత రాష్ట్ర, డు కౌరవ వధూవర్షముతో. బొలిళలనికి బోవుఘట్టము బ్య్చాదయ వేదనాపాదక నుగు శోకోత్క_్టటమున కాటవట్టుగనున్నది. “చీత్రులు నడుదల సేర్భుటుత్మ-టళోక . మూకారములు చాల్చి నట్టులుండ విరిసిన వేనలుల్‌ వెన్నులం (బకథల నెజుసి చగూవజదృష్టి నీజు సేయ నందంద దోజు-గెడు న్మశుజలంబుల ఇంపున మోూములు ముంవంబడ౦గో శమియు. దొడవులు లేమి బాడజియున్న యంగ౧౮౦బులందు ద్రైన్యంబు నెజయం బతుల నన్నలః దమ్ముల సుతుల హితుల "ేీజటకొని వాంచు లెండంగ6 'చేముడించి వనవు వలుకులు వినువారి వనటంబేల్ప కురుకునూర నారీ జనకోటి వచ్చె” “వైలంలై నం జూడ బభయ్యెద - దొలంగుటకును సిగ్గువడు వధూజనతతి య త్త యదుర నేక వ్ర్రం బులతో నంగములు వికృతిబొందంగ నడ చెళకా

కేతథీ భారతము - తిక్క-.న రచన

శ బ్పిళ్ళుల్ర హర్మ్యతభలంబులు వెడలునట్టి

'వెలంది 'ము_త్తముల్‌ వొల్చె బల్వేట కాజు

వతులం జంపిన గిరిగుహోవతతి వెడలం

బాలు సింగంపుం బెంట్లకు. బాటియగుచు.”

“మున్నెన్నండు నెష్వరికిం

గన్ను లెదుర. బడనియట్టి కాంతలు జనులె

ల్ల న్నిలిచిచూడ "వెడలిర5

కన్నులు గమరన్‌ సుబ్భాన్ని కాయంబులకున్‌ ,” శారప వనితాజనము నుత్కటట శోకరూవముగ వర్ష్మించుచున్నను, దిక్కున యందు రాజూంతఃపుర కాంతల నహాజ సౌందర్య, లావణ్య, గాంభీర్యాదులను గూడ వర్జించియున్నాండు. వయ్యుద తొల గంగం 'జెలులు చూచినన్‌ సిగ్గుపడు వధూజనమనియు, మున్నెన్నండు నెవ్వరి కన్నుల యదుట. బడనియట్టి కాంతలనియు, వర్ణించి. కురు కాంతల గుణ శీలాభిజాత్యముల సెంళయు లలితముగ తిక్కన సూచించి యున్నాండా, సార్వభౌమ వంశ వధువులైన వారి యివ్పటి దురవస్థను వర్శించుటలో. దిక్కున సాధారణమగు చైన్యమున కవ కాశమియ్యక, యుదా త్తత నే నముచితముగ బోషి.ంచినాండు. వేట కారడుమగ సింహ ములనుజంవంగా వర్వతకందరములనుండి వెల్వడు నాడుసింపానములవ అె, సార్మ్యృముల నుండి 'వెల్వడు కురు కాంత లొప్పిరట, హార్మ్య్యమన 'నేడంతస్తులమేడ గనుక, నున్నతముల॥ హార్మ్యుములకును, బర్వత ములకును బోలిక, పహార్మ్యాంతః (వ చేశములకును, గిరిగువో గవ్యార ములకును సామ్యము, ఉపమౌాన మాకారలత్సణముల నెంటను నమ్మగమైనది, [కోధశోకముల యు బ్వేగ మువమానోవమేయముల "ంటను నమానమే,

శ్రీవర్వ ము కకక ధర్మ్శజుండనుజ నహితుండైె .నమరతలంబునకు రాగ, నీ వనితా “జనంబు లక్కాౌ_ం తేయా[గజుం గనుంగొన్సి కరంబు లె త్తి యేడ్చుచు నెదుర్కొ-ని, దూజీన విధము, శశ్ర్రీజన స్యభావానుగుణముగ నుండు టయేకాక, వారి యాభిజాత్యమునకుం దగిన సరంయమనముతో నొప్పి, గంభీరచైం యున్నది. “ధర్మ వేదిత్వ మోధరణీశ్వరునకు నె క్క-డియది కృవ యొుందుంగలదు తల(వం దం[డుల మామల. చాతలం గొడుకులం దోడయిట్టువులను (దుంచివై చెం (గూరత మెజయంగ గురుజనంబులం శూల్చె నఖుల నంబంధులం జంవె నదయు: డని వల్కు-దురు కొంద ఆప్పార్ధం జేరి గాం ేయుని (ద్రోణుని ఇడయంబొదువ( “నువ సెట్లునేర్చి తని బల్కు-దురు గొంద జకట సింధురాజు ననుజనుగని దునిమి కేటిరాబ్య మని బల్కు-దురుగొంద ఆఅతండు మోమువాంచి యరుగుచుండ,” *బ్దందజం జంవీతినని యుబ్బం దీఆద (దువదతోనయ వట్టుల్న నభిను న్యుం "బెగటార్చితి మజదుల నందజ (మింగితి విభూతియన నీ ెద్దీ.”” బ్భ్బాదయ శోధకములగు సీవల్కు-లును, .వారి దీనావస్థయు, ధర్మజుని నిర్వేదమునకు ముఖ్య కారణము లగుచున్నవి, కే

క16 భారతము - తిక్కూన రచన

ధర్మజూదులు గాంధారీధృత రాష్ట్ర లయొద్దకు వచ్చుటయు, ధృత రాష్ట్ట్రందు భీమునిం జంవంబయత్నించి, కృష్ణుని యుపాయమువలన విఫలుండగుటయు, గాంధారీ భీములకుం జరిగిన నంభావమణయు;- నిత్యాది వివరములతో నొమ్హూ తరువాతిఘట్టమును; తిక్కన, నాటక రంగమువలె నడిపించి యున్నాందు, అందు ధృత రాష్ట్రని న్వభావ, "'మొకరూవమును వహించి. పాఠకుల యెదుట. (బత్యతు మైనది, ధృతరాస్ట్రని దుష్టభావము తొల్లి యెజింగి తికాల వేదిమయెన కృృష్ణుం డళయోూమయంబుగా భీమ (వతిరూవంబుసేయించి, _నంగహించి, ని గూథ(వకారంబునం ద్మత్స బేశంబునకుం "బెప్పించినవాండు గావ్రన నద్దాని నతనియెదుట నిల్పిన;, నది భీమ'సేనుండ కాందలంచి,

“కోవంబుత్కటమై యా

రూవము నిరుగేలం బట్టి రూఢతఫఘహోశా

టోవం బెనక మెనగ నా

భూవఠి 'నెనం గాంగిలించి సొలువజు వితీచె౯” ఇట్లా యంధనృవతి భీముని వతిరూవంబు భగ్నంబుచేసి, దుర్యోధను నాత కు శాంతి నాపాదించితినని యడంద నిర్భరమగు వార్ష ము నొందినాయడు. శాన్తి యా వార్థాతిశయమును కావ్యము కానీయక లోకుల మెర మెచ్చునకై భీమునిచావునకు దుఃఖించిన వాడుంబోఆ నతనిం బేర్కొని జోహాకారంబు అెనంగ రోదనంబువేసిన విధమును, చానింజూచి, చిజునవ్వునం దన వదసకమలంబొన్న కమలనాభుం డతనిని మందలించినవిధానమును దృశ్య కావ్యమునందున లె వర్షిత ములెనవి,

“తనయ శోశాతురుండ వై ధర్మ మెడలి

యనిలసుతుం 'జెగటాన్చెదనని తలంచి

తట్టివని సీదుచే నేలయగు విధాల్భే

లీలంరికింవ నేరక 'ేల్చవెతి”

శ్రీ వ ర్వ ము క్షే? అను శ్రీకృష్ణుని వలుకులు, ధృత రాస్ట్రని (వకృతితత్త్యమునకుం జక్క-ని వ్యాఖ్య లగుచున్నవి, “ధర్మ మెడలి” “విధాతృలీలం బజికీింవ నేజకి, న్వసామర్థ్యమునే యాలంబముగ గొని, స్యోత్మ-ర్షకై సావమునం. (టవర్సించిన' ధృత రాస్ట్రుని న్య్వభౌవ మిట్లు వివృతమైనది, విధి వఖావ మును గున్తెటుంగక వోవుటయే లోకుల పొపాచరణమునకు మూల హేతు వను విశిష్టార్థ మిందు వ్య కృమైనది. పుతశోకము గాంఛారియందు మరా ర్మీభవించినది; ధర్మజుని శపింవం బూనినది, కాని, భీముండువల్కి-న ట్లామె సువిచార యనక తవ్సదుూ మంచి చెడ్డల నరయంగల పరిజ్ఞాన మూమెకుం గలదు, ఐనను, భీముండు గదతోం దన కుమారుని నాభికి దిగువం గొట్టుటయు, దుత్శాననునిం (గూరముగ వధించుటయు, నామెకు వ్య్చూాదయా ఘాతముశై నవి, భీముని (వవ_ర్హన యధర్శమనియు: నాసురమనియు నామె కఠినముగం బల్కి-నది, భీము: డందులకుచిత నమాధాన మునంగి, “నీవును సువిచార, వింతయు నిచారింపు మనవుడూు' నందలి నత్యమౌమె (గ్రహింపంగల్లినది, ఐనను, “ఆంధులకు నూతకోలగా నకట యొకని నైన నిలుపక నూడ్విర నదయవృ త్తి (మింగి తం బెన్వంజేనియు మోకు 'నెగ్గు లాచరింవనిహండు లేడయ్యొ నయ్యః” ర్చక్క రుని నీవు నంవక తక్కిననంతటనె (వతినదవూ'నె విభవం చెక్కల మీాయన్న్మ నతం 'జెక్కూటి రాజ్యంబు శీయనీ-టె కుమారా” అని యలిదీనముగం బల్కి-సది, అడుగడునునకును నంధున, కూర్తక్రోల

148 ఛారతము - తిక్కన రచన యొుంతయవనరవెోో లోకవిదితము, వృద్ధావ్యమునం గుమాడండు నకు: తలిదండ్రుల కాలంబమనగును, ఇ ట్రీయవమౌాన మెంతయు నుచిత మగుచున్నది, మరియు నంధులగు గాంధారీధృత రాష్ట్రాల విషయమున యథార్థముకూడ నగునట్లు “ఊళకోలో యను నీ శబ్దమును దిక్క-న మలయవతొ (బయోగించినాండు, “అదయనృ _త్తిమింగితివి అనుచో “మింగు అనుశబ్దమిచ్చట ెనుంగునుడికారమున ఇచెంతనన్నిహిత మో గమనింపనగును, పు(శోకమునకు లోనైన తల్లులు, తమవారిని “మిత్తి పొట్టను 'బెట్టుకొన్నదనియూ “వాంత వేసికొన్న దనియులి బల్కుట నహజము, తనకుమారులనందటిని. జంపీనఖీముని పీషయ మునం వై వదములకం కె శీఘ్రకబళనమును సూచించు *మింగి తను శబ్బవయోగము మిక్కిలి నమంజనము,

దుఃఖాతిశయమునం దానున్నను, దనవలెనే దుఃఖముననున్న (చౌొవదినిం జూచి, గాంధారి నెలువర్చిన సానుఘాతి (వశంననీయము, ఫుతశోకమునం బొగులుచ్చు నెండదాంకి వందిన తీగ చందమున నున్న (దౌవదిః గాంధారిని నమాపించి పొదంబులకు (మొక్కి. 'వెక్కు-చున్న ళా వృద్ధమాత,

“పుటి యిట్లగునమ్మ శఛోకముంబొంది కుందుచునున్న న్ని

గా(త్రమం దొళ కీడుపాటిలీ కందు. కాండుతనూభ్యవుల్‌

పుతవర్షము గన్నచో నెద భూరి తొవముంబొందుడుకా

బాతహీనతం బడ్డ కొంతికీం 'బాయనేవ్బనె నెవ్వుగల్‌,”

“ళల్చిన్సు నే నిట్టూ రార్చెద

నను సీవూరార్స్పవలబె నా నీ తెజంగుల్‌

విను మొక్కరూవ మన శీ

మనణగల దు విధాత (శూరులడే వజువంగన్‌ ,*”

ఊఊవర్వో మూ 1క9! అని యామెనూరార్చినది, గాంధారి గర్భతోళము ననుభవనించు చున్నది యగుటచే. “గొంలికి. చబాయనేద్బనె నెవ్వగల్కొోో యని వలుకుట్క, నముచితము, [వకృతిసహజము నగుచున్నది, అక్ష, గర్భశో శాతురమయైన (చౌవదిస్థితియం దనస్థితి యట్టి చేయని గురించి నదియగుటచే, “నానీ అెజంగు లొళ్కరూవ యగుటచే మనమెొం డొరుల నూ రార్చుకొనవలె” నని వల్కి-నది, ధర శ్రజాని ద్యూత (వవర్తనవలనను, ధృత రాష్ట్రని యుపేతుీవలనను నంభవించిన యీ యనర్థమును (చావదీగాంధారు లనుభవింవవలసి వచ్చినది, యుస్హా నర్థములను (బళత్యత కరృలు గాక బాల వృద్ధ (స్ర్రీజనము లనుభ వింవలసివచ్చుట నాంటికిని నేంటికిని. దవృనినరియగుచున్నది, గాంధారి, తన దుఃఖమును మాత మేకాక + కౌరవ పాండవ వనితా జనముల పృాదయగత దుఃఖమునుగూడ తానే వెళలిబుచ్చినది. కురు వంశమున. (బతివ్య క్తికిం గల్లిన దుఃఖమును, దద్వంశ వృద్ధయగు గాంఛా రికి. జెందుటయు నుచితమగుచున్నది. రణరంగమున దముతమ అళ్మీ యుల కళేబరములంగాంచి, వలువిధముల, వృ్యాదయ విడారఠకమగు భంగిని దుఃఖంచు కురు కాంతల నొక్కంరొక్కరినే, కృష్ణునకు, జూపి, గాంఛారి తనహృదయా వేదనను 'వెల్మినక్కు.చున్నది, 4 జేవులు గండలు పెరికి వేటాండి యం గదంగాని మెదళు లగల్చికొనుచు శాగిలి రక్తంబు (దావుచు లోచన గుళికల నొలిచి (మింగుచును సంజె శాయ లాదటమచెయి! గబళించుచును (గొవ్వుం "బెమలిచి నమలుచు నెముకయూట చవినొని యానుచు. జూవకయున్న రూ ఫలు నచ్చుటకుంగాగం 'బెలుచందన్ని

160 భారతము - తిక్కన రదన కొనిన వెజం పబాయహారుచుం. జెనకి తొడరి కాటులాడుచు నున్న సృగాలములును శాకములు రాసపులుంగులును ద్దలును వృ కంబులును మూననము వికలంబుసేయు” ఇంత వీభత్సముగనున్న పొలిశలని దర్శనముచే, గాంధారి మాత్రమే కాక ధర ్రజాదులును పృాదయై కల్యమును బొాందుటలో నాశ్చ ర్యము లేదు, పిమ్మట భీష్మ (దోణులను, విరాటదువదులను, ావచే యాభిమన్యులను;, నమస్త బంధువి[తాదులను, బనవి వనవి గాంభారి వాపోయినది. ॥ “కూలియుంగాంతియిగుర్చ(గం చేజముగుందకవచ్నూలు_గూరశళిఖా జూలమడంగియు. జూయ వెలింగెడు చందనునొందిరి శల్యుందు చాం చాలుండు గర్జుండుం జూవగుకుండును శాంతనవుండు. నిజంబున ్తీ చాలుండు వీర్థివభం గడ చెన్‌ గుణభదునిగం కు సుభ (దనుతు౯,* “బాంనతూలి శకాతల్పములందు బొందు భోగిజనముల మృదుగాతములు ముకుంద, కంశం బరునని ధరణిభాగములం గూలి యున్నయని సూచువారల యుల్ల ముడుక,” కౌరవ(స్త్ర్ట్రీలు పడునవస్థను గృష్జునకుం జూపుచు: “అట్టలకడ నుత్త మూాంగముల్‌ గానక యలమట నలుంగడ లరయువారు తలలు చేతులంగొని తనువు లత్తలమున 'దజచు పీనుంపలలో: దడవువారు, విరములు మేనులం జేర్చి భావించిని , జూన్యముల్‌ (వేసీకొం చజచువార్శు

స్రీవర్వ ను 151 తునియలు 'పన్లై-సం బనివడిం గూర్చి రూ "=. పులు గనుంగొని మూర్చ మునుంగువారు నైన కౌరవ పాంచాల మానినీ జ నముల నచ్యుత మఘమూడుము నాథ జనక పుుత సోదర శవముల పొంత కేంి "ఎక్కు దురవస్థ లొంబెద రక్కటకట.” “అవయవములు రూవజగం (గవ్వాదభశీ. తంబ్యులై యున్కి- గొన్నిశవంబు లువిద 'శఅంతనూచియు నవి గొంద ఇజెజబుగంజూల రయ్యెదరు నూడు తనుబంధులగుట క్ల” అని; యుద్ధఫలము సెట్లు నిర్జోషం లనుభవించుచున్నారో గాంధారి (వదర్శించుచున్నది, ““చందనార్హ )కుట్టిమముల చరణతలము లొందుటకు నేవగించు నయ్యువిద లిపుడు నెతువల శేవమెక్కన నేలం బొరలు చున్న వా శీమినెప్పుదు నుడుకు పేర్చి,” “శాలలు. దరుణులు (బౌథులు దూలెడు వికలాంగకములతో జెందములన్‌ వాలిన విరవోనలముల పాల వందు లెద రొక్క-భంగిన యకటా.ి కోమలత్వ లాలిత్యములకు స్థానము లై; నకల సౌభాగ్యేములం దులం న్హీలకుగలిగిన దుసిలి నీవ దూగుచున్న కౌరవవంశ (స్ర్రైలకుం లిగిన దుస్థితి సీవద్యములు కన్ను

కే5ఏీ భారతము -- తిక్కన రచన లకు గట్టినట్లు వర్థించుచున్నవి, కోడం[డదుఃఖమును, గుమారత్తె స్థితినిం జూచుకొలంది గాంఛారిశకోకము వృాదయము. పట్టరాన్నిబెనది, ““కొడ్తుకుచావుకంుం. గోడలియడలున బంగి శోకవహ్ని దరికొనంగ నంతరంగ మిప్పు డగ్గల మెరియంగ6 “ద్రొడ్లగ్లా ప్రీనిశేదితుది యుపేంద్ర, వృాదయమున వగ లేని యట్లెట్టు నట్టు దిరుగుచున్నది దుస్సల వరునిశిరము గాన కీకూంతు నిమ్మెయి. గనుటకం కుం దలంన నెక్కుడు దుఃఖంబు గలబె కృష్ణ,” దుస్సల తనభ_రృశిరస్సునుగానక, హృదయమున దుఃఖము లేనిచాని వలె నిట్టట్టు తిరుగుచు వెదకుచున్నది. పృాదయము శోకముచే నంపూర్ష్మ ముగ నిండియున్న పూడు చావ్యాముగ దుఃఖము కనంబడ కుండుటయీ నవాజము, ఇచట, దున్సలయందు నన్తై; యవధిని చాటిన కోకో బ్వేగ స్వరూవము చిత్రితమైయున్నది, అభిమన్యు క ళేబర మువైంబడి దుఃఖంచు నుత్తర దీనావస్థను గాంచి, గాంఛారి విలపించుటలో నెంతయు నాచిత్యముగలదు. కురువృద్ధయు నుత్కట శోళవిదూనమాననయునగు గాంధఛారికంయటు నుత్తరా సుభ(ద్రల యాజేదన సజుంగ గలవా రెన్వరు. *చ్ప-డిమూలి తన్ను బలువురు ఐఅొదివిన6 జోరి తద్ద డప్పింగూరి “నిదుర పోయెనొకొ సుభ్ళదపుతుండు వృతు.కైంన శెల వ మింతయేల గలుగ జేర్చు.””

శ్రీ వ ర్వ ము 158 “ఉత్తర యిక్కు_మారోత్తము నురమున (వాలి మోమున దన వదనకమల మందంద భేర్చుచున్నది మున్ను గన్నంత మెలంగంగనేజక వెలుల మూటు నొను సిగ్గుపెంపున వనట నిట్లయ్యె ని ప్పుడు మూటిమూటికి. బొలతతి (వపియుని గనుంగొని బిగియారం గాంగిలించుచు శిర మూఠరుతలంబున నునిచి పాణి వల్లవింబున నానన మల్ల నల్ల 6 దొడయుచును నిన్ను. జూచుచు. దోడుతోడం బొడము వెల్లునం గన్నీరుం దుడిచికొనుచు నలంత వెను వెల్లి. చేలెడు నంబుజాతు.” ఛగ్న జీవితమగు నుత్తర ముగ్ధన్వరూప మంతయు స్వాభానికముగ నిందు జితిత మైనది, వివాహోనంతర ముత్తరాభిమాన్యుల దాంవత్యజీని తము, నుత్తర ముగ్ధ్యసవర్హన, యామె భ్యర్హనురాగము, నిత్యాదు శోకభావమున కుత్మ- ర నాపాదించు చున్నవి, తనకత్యంతము (శ్రీకి పాత్రమగు బొమ్మ (క్రిందంబడి భగ్నముకాగా, నాశకలములను గూర్చి బ్యాదయమునకుం జేర్చిొనుభుం గన్నీరుంగురియుచు, మాటిమాటికిం దల్లిముఖమును జూచుచున్న వాలికవలె ను_త్తర తనజీవి తేశ్యరుని మృత "బేబూమును వ్యాదయమునంజేర్చుచుం గన్నీరు/గార్చుచు, నూటి నూటికి గృషుని. జూచుచున్నది. ఉత్క-టళశోకభావముతోం గడచి పోయిన యుత్తర లలితశృంగారము. నిట్లు స్వభావికమగు విధమున మేళవించి, తిక్క-న;, కరుణరనమును బోమించినాడు, భ గ్నీవిత 20

154 భారతము - తిక్కన. రచన యగు నుత్నరో ముగ్ధస్వరూవమున కనుగుణముగ, రచనయు లలిత ములగు నలఃతి యలంతి శబ్దముల కూర్చువే సుకుమార మై, కరుణ రనపోమక మై యొప్పినది. ఈవర్యమంతయు నిట్టి ప్యాదయవిడారళ శోకభూయిష్టము లై న వర్షనలతో నిండియున్నది, పావవరిణామ రూవమిగు యుద్ధఫలము ననుభవించుచున్న లోకము; (స్ర్రీరూవమున భగవంతునింగూర్చి మొల " 'పెట్టుకొన్నవిధమున గాంఛారివిలావ మొప్వుచున్నది. సంఘమున జరుగు 'పొపములకు సంఘమంతయు అాధ్యత నహింపక తప్పదు. దక్ముళైన ' చారు పాపాచరణమునెడ నౌెదాసీన్యము వహింటకూడ; ' పొవమున కొకవిధముగ దోహద మే యగుచున్నది. ఈవిషయమునననే "కృష్ణుండు, “సారపుధర్శ్మము౯ విమలనత్యము పావమువేత బొంకుచేం చారముంబొంద లేక చెడబారినదైన యవస్థ దతు లె వ్వార లుపేతశవేసి రది వారల వశేటగులగాని ధర్మని స్తారరమయ్య సత్యశుభ దాయక మయ్యును బైవముండెడుకా” అను మాటలలో, (బత్యషమపావ్యవన _ర్తకులేకాక, పావమును (బతి ఖఫఘటింవ లేక యు పేతు, వహించిన దములుకూడ, పావపల మనుభవింవక తవ్చదని వివరించియున్నాండు, శావున'నే గాంధారీ పభ్ళతు 'లెల్లరును దుర్యోధ నకృత పాపఫులము నను భవింవవలసివచ్చినది, లోకు లీ'నత్య “మును గుర్చెటుంగక, నిర్ణోషంలు చాధంజెందుటం గాంచి, చై వమును దూతుదురు. అశ్హు దుర్యోధ నకృత పొవఫల మనుభవించు కురువంళ చాలవృద్ధ తరుణులంగాంచిన గాంభఛారి వకలమతిమొ కృష్ణుని శపించినది, వ్యామోాహ మెట్లు విజేకమును నళింవం జేయునదియు నిందు వ్యక్త మైనది, [చౌవదీ వరిభవ సందర్భముల దాను వహించిన యుపే తయే యిట్లు వరిణమించినదను జ్ఞానమివ్వు డై నను గాంధారికి గలుగ "లేదు, తాను స్వయముగా నడ్డువడి (దావదిని రథింవకనోవుట తన

స్రీ వ ర్వ'ము 156 భర్భులోవమని, నై తిక జార్చల్యమని యామె కెలిసికొన లేక పోయినది. కాని, తత్ళల మనుభనమునకు వచ్చినవ్వూడు మాత్రము దైవమును దూజీినది, అన్నదము, నెల కుమూరులు తమలోంజాము కలపించు చుండ, సమర్ధ్థండయ్యును; గృష్షుడుమాన్సక యుపేతంజేనెనని యతనిని నపించినది. తన తోడి స్ర్రీకిం గురుకులవధూమణికిల దన కుమూరుల పలనం బరిభవము. గలుగుచుండ, నువేశవ వహించినగాంధారి, యుద్ధమునువాస్పక యు పేథీ.౦'చెనని కృష్ణుని నిందించుటలో, నామె వ్యామోహము వ్యక్త మగుచున్నది, వ్యా మోహోవిష్టమగు లోక స్వభావమే యిట్టిదె,

ఇట్లు (స్ర్రీవర్వమున యుద్ధమువలన గలిగిన లోశానర్థముం (త్యత ముగ, శోకభూ యిష్టముగ, కరుణరసో త్పాదకముగ వర్ణిత మైనది.

శాంత్యనుశాససికాశ్వ మేధ పర్వములు అస్పోక్షా

కౌరవ పాండ వాంగనా జనముల యా[కందనము లాధారముగ, (స్ర్రీవర్యమునం బోమితమైన నిల్వేదము తదనంతర కథాభాగమున ఛాంతిగం బరిణమించినది. శాంతిరనమునకు నిర్వేదము స్టాయాభావ మగుటచే, శో కాధిస్టితమగు (్రీవర్వర చనానంతరము శాంత్యను శాననిక పర్వముల రచన యెంత యు నుచిత మగుచున్నది. భార తేతి వృత్త వరిణామము ననుసరించియు, నితివృ తాథి కారి యగు ధర జుని జీవితపరిణామము ననుసరించియు. గూడ, (స్ర్ట్మీవర్వానంతర భాగము ఇాంత్యధిప్టిత మగుట నముచితము, యుద్ధవరిణామ ఫలమును " (బ్రత్యవీముగ ననుభవించుటవలన; ఖన్ను6డై, (వజాపాలన విముఖుండై యున్న ధర్ముజునకుం గృన్గచోదితుండై న భీష్మూుంయ విశిష్ట ధర్మోవ -జీళశముం గావించి యతని తమస్సును నిర్మూలింప' జేసి, యతనిని న్వధర్మోన్నుఖుని గావించుట యా భాగమందలి (వధా నేకివృత్త ము,

నంఘము ధర (శ్రవిముఖ మై యుండిన కారణమునం 'శారవు లవాచ్య మగు పావము నాచరించుటయు., దతృ్సలముగ: బదునైనిమిది యతో హిణుల వై న్యముతోంగూడ ననేకులు వీరాధిపీఠులు నళించుటయు జరిగినది, న్యాయధర్థుముల స్మరణ కొంత లోకమునం గలిగినది, అట్టి స్థితిలో: ధర్మ్శవరుందు; సీలివరతుండు,. శిష్టాచారగుణనంప న్నుండు, ననుభ వజ్ఞాండు, నిరానక్షుండు, నగు కర్య యోగి, లోళకల్యా ణము (వయోజనముగ రాజ్యపాలనకు బూనుకొన్నచో, సనంఘమున ధర్మము మటల స్నువలిష్టిత మగుట కవకాశము గలుగును, అట్టి పరిస్థి తిని గలుగం జేయుట (శ్రీకృష్ణుని యాశయము, ధర్మజుడు రాజ్య భారము వహించుచో నీయాశయను సిద్ధింప-గలదు, కాని, యుద్ధ

158 _ భారతము = తెక్కనర చన ఫలమువలన వికలమనస్సు- (జె నిర్వేదమునకు లోనై యున్న ధర / జుండు, నంసారవిముఖుండుగ నున్నాండు.

• “ధృత రాష్ట్ట్రందు దనూజుకీడు నమబుద్ధిం జూడ కన్నీ చుం జే గత జన్నంజననిచ్చె. గాసి మ గడంగాం దివ్వండయ్యాన్‌. నిరా కృత శీలుండగు నా సుయోధనుండు నంజీణంబు జేనెం గులం బతనిం జంవలో( గోవమా జె మది శోకా్యశాంతమయ్యెం దుదిన్‌,

**ఆ దుర్దనుండు గర్జం శచిణటుంగక దుర్మానంబు నాటించిన సైరించి తొలంగ నైతి, రాజ్యపర్మిగవా వరత్వంబు మచ్చిత్తంబునం గలిమిం జేసి కిల్చిషం బత్యంఎతంబు నాచేరింవలనె, వర్మిగపహూ దోపంబు వరిగ్రహ త్యాగంబునంగాని పోదు, వర్నిగహా త్యాగశీలుండు జన్మ మరణ దుఃఖంబులం బొరయండని (శ్రుతులు "సెప్పెడు. అవరిగహం బొక్కటటన శుద్ధుండ నయ్యెదఃో అను, ధర్మజు వాక్యము లతని మానసిక వోభనంతయు. జక్యాగ వ్యకృ్కపజుచు చున్నవి, అవకారము చేసిన పొపినింబంపుటతోం గోవము చల్లారినది. కాని, మనస్సు శోకా(కాంత మైనది. (వతిహింసా చరణ ముచేం జిత్త స్వాస్థ్యము లభించుననుట కల్ల. తద్విపరీతమగు ఫలమును గర్న యనుభపింవవలసి వచ్చుననుట, 'వక్చ్ళతి నత్యము, ౪0986జ006 760118 168618 08 606 ౪66౯2606 అను నాంగ్దసూ క్షి యావివు యమునే యుద్ధోమీంచుచున్నది? అమానుషమగు పావ మొనర్చిన దుర్యోధన దుశ్శాననులను జంపుటబేం [గోధము శాంతించినది; 'శాక్క.లికమగు తృప్తి కల్లినది. కాని, నకల హిత బంధు వర్ష నాశ నముచబేం గల్గిన శోక వేగ ముత్క-టమై, నత్పుడుషుండగు ధర్మజుని మన స్పును వికలవజచినది, ఇంతటి వావమునకును గారణమగు రాజ్యనంవ దను జ్తూర్మిగ వినర్జించుట యే తనకుం గర్భ్భవ్యమని ధర్మజుడు నిశ

శాంత్యనుశానని కాశ్వ మేధ "వర సములు 169! యించినాండు, వశ్చాత్తావమున కిది ముఖ్యలతణము. ధర. (జాని మనో వ్రైకల్యము పోవుటకును, మనస్సు (వశాంతత నొందుటకును' గురూప దేశ మవనరము, అంతియ కాక, విళిష్ట్ర జ్ఞానోచేతుండగు కర్మ యోగిగ, ధర్మజుండు వరివ్నర్పన మొంచవలసి యున్నది, (వజూాపాలనకు జనక మహో రాజు వంటిజీవన్తు సక్స "లే యర్హ్యలని, భారతీయుల యఖిిపాయము, శనుక, (వచాపాలన శ్రారమును వహింవంబోవు ధర్మజునకు, నమ్మగమగు వైహిశాముమ్మీక జ్ఞానము మిక్కిలి యవసరమై యున్నది, ఇట్లు. ఇాంత్యనుళాననిక పర్వగ త మగు విషయ మంతయు? (బధా నేతివృత్త ముతో సమన్వయము. బొందుచున్నది. క్ఞానోవ దేశమునం._ జేసి, న్వధర్యోన్న్ముఖుం డై న ధర్ముజుండు: రాజ్యభారమును వహించి, వ్యాన వోదితుండై, లోకి హితార్థ మశ్వ మేధమును 'వేదోశ్తవిధమున నిర్వ హించి, జేశమునందలి రాజులనెల్లర. నేకైక ధర్భుళానన. బద్ధులం' గావించినొాండు?.. అంతియేశాక, నిరాశక్కుండై “వేదోక్సుములగు కర ల నాచరంచుట నలనను,; స్యధర్మమును:(శద్ధతో నిర్వహించుట వలనను గృవాస్థుండు భవబంధ విమోచనముం బడ మలల డను విమయము, ధర్మజు నశ్వ మేధ! వృత్తాంతము ననకాలమున వ్య న! కరింవం బడినదిం. ఈ'వర్వమున వర్ష్మితేమైన న _క్షువస్థుని వృత్తాంతము న్వథర్శ నిర్వహణ' విశిష్టతను నిరూవీంచుచున్నదిః

ఇట్టి విశిష్టమైన న్వధర్శక ర్మాచరణమునకు వీముఖు-డై యున్న నాయకుని చి త్తవృ త్తివర్శనతో, నీఘట్ట మారంభ మగుచున్నది.

“జనసంపూజ్యు వచారవిందుండగు నాబార్యుండు శోకించి నం

దనుచొ ప్పారయ వేడీ "ఫెద్దయు ననుం దానమ్మి యర్థింనం జా

వనివానిం గరిబావు బుద్ధినిడి యశ్వ భ్థామస్చెన్‌ నిజం

బని యేంబొంకితి. మేదినభరణ- మర్ద్యం బే గురుదోహింకి౯,””

160 భారతము - తిక్కన రచన “కడిందిమగండు కుంభజుండు గానం నొడ్డిన చుంటవోలె నుం జెడి మొనం జూచిచూచి యిది జెప్పరమ న్వగ లేక వంచితిం గొడుకు. జొరంగ న_ల్తెజగకూరత మైంవ సుభ _దయట్లుం నే వ్వడ్శికీయ నేర్చు “శే యొరులు వల్లభుండేలగునట్టి" డుర్వికి౯్‌ .”” అను ధర్మజుని మూటలవలన, యు్టానంతర మళతని మన "సెట్టి వరివర్త నము 'జెందియున్నదియు వ్యక్త మగుచున్నది. యుద్ధమధ్యమున ననతి (శమణీయములగు పివ త్కాలములలో, నత డొనర్చిన య కార్యముల న్మృతియతసికి మన్నోవెకల్యమును గలిగించినది. నజ్జనుల చిత్తము లొగక ప్పుడు వ్మజనన్ని భము-లై నను, స్వాభానికముగ నవి కుసుమ కోమల ముళల్రై యుండును. ధర 'స్రైజుండు సజ్జనుండగుట వే, తా నాత్మవిమర్శం గావించుకొని, (దోణాభిమన్యుల యధర్శహననమునకుం దానే కాధ్యుం డని నిశ్చయించినాండు.కనుక నేయథర '(వవ_ర్హ కుదైనత నయట్టివాండు రాజ్యమునందు ధర శ్రమునెట్లు పాలింవలలండని నంకోచించుచున్నాండు, చితృమునకుం (బశాంతత లభించుటకుముం దిట్టి వ్యృాదయ సంమేళ మౌావశ్యకము. రాజ్యపాలనార్హ త నిమయమున వ్యాసుని యాక$య మెంతటి యుదాత్తమై నదియు గూడు నిందుమూలమున విదితమణ చున్నది. (శ్రీకృష్ణ వేదవ్యాసాదుల యువబేశ కారణమున ధర్మజుని మనస్సు నాకమించిన తమస్సు నిరన్నమైనది; చి _త్తమాశ్తరాయత 'మెనది, ““వ్వునుజులు సేయ నెవ్వరు నమన్నము సీశ్వరునాజ్ఞ ౬ జెళ్లైడు న్వినుము కుఠకారపాణి ధరణీరుహూముల్‌ నజుకంగ6 శావచెంుం దునొకొకుళారమున్‌ జనులు దోనముం బొందరు క రయూశ్వ్యుం డనియెడు నిశ్చయంబు దృథమై మదినిల్చినం జూలు భూవరా,”” *క్రర్శ్శఫులం బీళ్యరుని యదియ, తదర్పణ బుద్ధి సహితంబుగాం (బైబుద్ధులు "వేదచోదిత కర '్రంబు లనున్టీంతురు.”

శాంత్యను కానవి కాశ్వ మేధ వర్వములు 161 అను వరాశ రాతృ్మజుని వాక్యముల వరమౌార్థము ధర్మజుని చే గృహ్‌త' ల్‌ మైనది, అవాంకార మమకారములు: రాగమోహములు త్యక్త ములు కాగా, మనస్సు కుదుట(బడినది. కనుకనే ఆత్మ జిజ్ఞాన ధర (స్రజానియం దచుదయించినది, భవ్య ఛ్యాననిరూఢతనున్న " కృష్ణణనిం గాంచి, ధర్భుజుం "డతని నిరూపించి, “వంచాత్ముకంబెన వవనంబు నిగృహీత . మైనది భవ దిందియములు మనము నం ఉఊాగయిడ్డవి యవనియును నదియును బుదియం దొదిగించి శుద్గమెన ధ్‌ - థా నాలవతెరవున లోలఠతా రహీతముల్‌ గణాల నిన్నియును నంకలితములుగ నంచిత వేతజ్ఞునందుం గూర్చినవాండ ఏ వరమభ్యాన 'మేమికతన నొలసనొకొ లోకములకు నొండొ క్కు వింత "లేక నెమ్మది యున్నదెయే కరంబు విన్మయముంబొం బె నామది వినంగ సర్గ మేని వినివింవ వే నాకుని త్తెజంగు.” అని (పాక్థించినాండు. ఇట్లు యోగనిష్టయం డానక్తియు, పరతత్త వ్ర్‌ము నందుం జిజ్ఞానయు, ధర్మజునకుం గలుగుటచే నతండు గురూవ బేశమును బొందుటకుం దగిన స్థతియందున్నాండు: కనుక ఆాంత్యనుశాననిక వర్వగతమగు నాధ్యాక్మిక త యత్తే (వశ్యితి రహాస్యాదులన్నియు, నతని గర్మయోగి నొనర్సుట కువకరించినపి, 23

162 భారతము - పశళ్య_న రచన

మజియు, కథానాయకులగు పాండవుల జీవితమందలి చరమదశ (వకాంతతనొాందుట యత్యవనరము. నాయకముఖ్యుండు, ఫలాధి కారియునగు ధర్మజుని నకరీర స్వర్గ్యపా _పికి. బూర్వ మతలనిచిత్తము ఫాంతి (వధానము గావలసియున్నది. ధర్మజుని విషయమున నొక 'వేదాం తార్థము కూడ స్ఫురించుచున్నది. పూర్వజన్న నంచితీమగు సంస్కా-ర కారణమున, సత్యనిన్ట, ధర్భవరత్వ, _దైవభ క్తి త్యాదులం గల్లి వాని నవోయమున నింద్రియాదులను (గ్రమమున వశవటచు కొని, రాన జ్వేపాదులనడంచి, తనధర స్రమును నిర్వహీంచినవాండు థర జండు. త[తియోచితమగు యుద్ధనిర్వవాణమునందు రాజనము నవలంచించి విబ్బంభించినను, యు్ధాంతమున వురల నవహాజ స్వభావ మగు (వశాంఠతను బాందుట యతని 'వకృతి కుచితమైనది.

“నినర్గసౌమ్యు మేవ (శావ్మాం జ్యోతిః కుతో2_పీకారణా

ఆెవ్తని్‌కారమవీ పునః స్వభావమే వావతిన్థ లే,”

“కల్పాంత వాత నంటోభ లంఘీ తౌ శేవభూఛభ్ళతః

మో (వసాద మర్యాదా స్తావవహీ మహోదభేః,” కోల్పాంతమున మబహోవాయు సంటోభిచే నుప్పొంగి, సమ_స్తవర్వతముల నతి క్షమించిన దయ్యును, మహోదధి, మరల శాంతమునుబొంది. మేర మిోరక నిలుచువిధమున, స్వభావముచే సౌమ్యమగు (ాహ్మాజ్యోతి శారణాంతరమున రాజసాది విశారమును బొందినదయ్యును మరల తన నహజ స్వభావమగు సౌమ్యుమునే పొందును,

మాయా నంనర్షముచే సాంసారిక బంధములం జిక్కిన పుదిషుండు . (జీవుండు) నంస్కార (పాబల్యమున నిర్యదియాదుల నరికట్టి, విష్ణుభక్తి నాలంబముగ,.నగొని,వివే కాది సాధననంపత్తి చేనరిషడ్వ ర్లాదులజయించి, గురూవ దేశ ముచే జ్జనిమొ అత్శ సాయ త్కా రమఘుంగాంచి, జీవన్న్ముక్తుం

ఇాంత్యను కానని కాశ్వ మేధ వర్వములు కే68 డగునను 'వేదాం'కార్థమును ధర్జ్ముజునివిమయమున సమన్వయింప వ్‌లగు చున్నది, మోహవానిలసితు.జై ధర్మజుడు దూత్యమున మొదట (వవ ర్తించియు, విమ్శుట నరణ్యవాస తపోనియమూ దుల చేయార్వనంస్కా-ర న్నృతింగాంచి, యిం[దియముల నడంచి, (శ్రీకృష్ణు నాలంబముగంగొని, భీమార్డునాదినహాయ (సాధన) సంవత్సి చేః దుర్యోధనాది నే (తువర్ష మును (అరిమడ్వర్లమును) జయించి, భీమ్మగురూవ బేళశముచే జ్ఞానిమొ, యాత్మ సామోత్కా-రముంగాంచి, తుది సళరీరన్యర్ష్యపా_వ్పియను జీవన్ముక్తి నతండు గాంచుట పై, నుదహరించిన వేదాం తార్థముతో నమన్వయించుచున్నదిః అతృసావాత్కా-ర [వతిపాదకమగు ఇాంత్యను సవానసిక వర్వముల రచన యీ యంత రార్ధ పోమణకుం దగియున్నదది: -ఈవిశిమమణగు నాభ్యాళ్ళి స తత్త చ్రమును (బతిపాదించుటలో వ్యాసుః లు డవలంబించిన విధానమును విశిష్టముగనున్నది. దివ్యాంశనంభూతు: డును, నిందియవిజయియు మనోవాక్క-ర్హులయందు సంయమియు, జ్ఞానియునై , జీవితమును గడపి, వీకోచితమగు ధర్మయుద్ధమున ఫలా జీత లేక వర్తించిం తుది, (బశాంతుం డై యుత్తరాయణము నెిదురు సూచుచు, నంవశయ్యవై, నిసఘ్టయందున్న భీష్మం డువ చేక్ష (ప్రాపంచిక్షకష్టసుఖాద్యనుభ వము కలవా*డు, ధర్శపరుండు, నాత్మ విమర్శజాత పక్చాత్తాపఖిన్నుండు, వీతరాగుండు, జిజ్ఞాసువు నగు ధర్మ జుండు (శ్రోత, బోధ్యమగు విమయము శాంతి[వదాయకమగు నాధ్యా ర్భికము. ఇట్టి విశిష్ట పరిస్థితి కనుగుణముగ తిక్కన రచనయందును (బళాంతతా గాంభీర్యములు నెలకొన్నవి. భావో జ్వేగ వర్ణ నామల విసర్జించి, తిక్కన కూడ నంయమిమయై రచనకు-గ డంగినాండు. విరాటవర్వ యుద్ధవర్వ, (స్రీపర్వములను రచించుటలో' దిక్క-న యవలంబించినది కావ్యవిధానము. తత్త ద్ధట్టములయందలి వర్మ్మనీయ

164 భారతము - లిక్కన రచన

విషయ వైవిధ్యమును, వాతల శీలన్వభావ వైలశ్యనును, బ్యాత రస భీేదములను, ననునరించి, తిక్కన తన రచనావిధానము నుచితరీతిని మార్చి యుండుటఛే, నితివృత్త మాదినుండి తుదివరకును నసాధారణ మగు వై, తన్యముతో నొవూచున్నది. కాంత్యనుకాననిక వర్వములందలి విషయము సీతిశా్రు ధర్మళానశ్ర్ర నంబంధయు, వేదాంత గతాధ్యా తిక నంబంధియు నగుటచే, తిక్కన రచనా విధానమును నద్దాని కుచితముగ నూరినది. విపుల _వవంచానుభవము, విశిష్ట తౌకికాలాకిక జ్ఞానముం గల్లి, జిలేం్యదియత్వ యోగనిష్టాదుల వలన నాత్మ సామొత్కారముం కాంచి, (టబ్రవ్టనందముం బొందిన గసరుండు, ఇపాలోక విముంఖుడు, వరిణత మనస్కు-..ండు, భక “కు ముముమక్సు వ్రు, నగు శిష్యున కువ బేళించు విధమున న్‌ వర్వములు రచితముళై నవి, భావావేశ భావో జ్యేగముల కం 'చేవ్మూతమును (బశ క్తిలేదు, కావ్య నంబంధములగు నర్ధ్‌వె చితి, శబ్ద చమళత్కా- రాదులకుం గాని, ధ్వన్య లంకార వ్మకో కీ క్యాదులకు, గాని, యిందుం (బవేశము "లేదు, అర్థమే, యిందు (బథధానమగుటచేం దిక్క-న నమానములను, గఠినములగు శబ్దములను, బూర్తిగం బరిపారించి. రచనకు సారళ్యము నాపాదించి నాండు రాజనీతీత్యాదులను, వివిధ ధర్మములను, బోధించుచో నుచితములగు నుదాహూరణములు, నుపొఖ్యానములు, నర్థసిద్ధివై. వివ రింవం బడినవి, ఇట్లు [వనక్తములైన యుపాఖ్యానములను వివరించు టలోం దిక్క్‌_న కావ్య (వబంథాది నీ్‌ఛధానము కాక, పౌరాణిక మార్గము ననుసరించినాండు. దురవగాహాములగు వేదాంత శాస్త్రార్థములు,

నాధ్యాత్మిక విషయములు నతి సులభమగు శలిలో: లోకసాధారణ

ములగు చక్కని దృష్టైంతముల సాహాయ్యమున వివరింవ6 బడి

యుండుట, యూ వర్వముల రచనయందు గాననగు వై శిష్టము,

ఈ ఘట్టములందలి శైలి, నమతబమునం (బవహీంచు గభీర (వశాంత

మగు గంగా నవంతిని జోభి యున్నది:

ఇాంత్యనుశానని కాశ్య మేధ పర్వములు 1645

కథా కథన సందర్భమున యుద్ధ్మవశంన వచ్చిన సందర్శమునం దిక్కున యవలంబించిన విధానము ముఖ్యముగ గమనింపం దగినది, భీష్ముండు నకులునకు ఖడ్డ్యపభావం బెజిగించుచు, సీశ్వరుని థా్యదము' స్‌ (క్రింది విధమున వర్శించియున్నాండు. |

“జశ్రమలాననుం డిచ్చిన యయ్యసిం కొని, వీజ్బంభించి,

“ఈ పాారి(ండు 'బెట్టుగ నవ్వి 'పెల్లార్చుటయును

లు గ.

విని నముద్ధతే రయమున దనుజకోటి

మునుగ. బజ తెంచి తొకిన మునుకొసి వ

ధించి యిలమొల్ల నెత్తుట ముంఇె నతండు,” చెత్యుల సెట్లు గీటడంచి; ధర్మమునిల్సి. (వనన్నరూపులటె, యవృరమ 'కారుణికుండు, (త్రిలోకరక ణౌదాత్త ఫ్టమునన్‌ వెలుంగు వారిం బెలిచి, యమ్మవానీయ ఖడ్డము నతని కిచ్చినాండు: _

రుదుని దనుజనంపహోర విజ్బంభ ణము నంళతను “లొట్టుగనవ్వి ఇెల్లార్చి?. యిలయెల్ల శతుటముంచి నతండు” అను నాలు పొడి

ంం యం వావీ ౧ మూటలలో. జేల్చి వేసి; తిక్కన, వర్షనీయ విషయమును వ్యంగ్య వజచఛినాండు, వరనుళాముండు కార్ప ఏ ర్యార్టునాది మాహయులను జంపుటయును,; నిళ్త్తు యమొక్క్యా పద్యముననే వర్ణిత మైనది,

/ రాముం డుద్ధతే రోమపావక శిఖ్యావస్ఫీతుండై తున్ముదున్‌

భూమిీాశాలిం గుకారధార నని విస్ఫూర్జద్ద్గతిన్‌ మహమైహయ

సోమం కొదిగ జొచ్చి రాజకులముం దున్నాడి వేస నము

ఛ్హామ క్రీడను కాద్ర మొప్ప నిల రక్కన్యంద నంసిక్కగన్‌ (వళాంత చిత్త ముతో నిర్యాణ నమయమును (బతీషీంచుచున్న భీషూ నిభే జాంతిరన (వధానమగు విషయమును జెప్పించుటలోం గవియా

166 భారతము - తిక్కన రచన సనెంతటి సంయమనమును వహించి యున్నాండో యిందు వ్యక్షృ మగు చున్నది,

అశ్వమేధ పర్వమందలి యుద్ధ భాగమును రచించుటయందును దిక్కూన యిట్టి నంయమమునే వహించి యున్నాండు,

భగదత్త తనయుండగు వ(జదత్తుండు; చావలబగర్వంబునను, వాల్య సిద్ధంబగు లౌల్యంబునను, నశ్వర తయకుండగు నర్జునునిం చాకి, యతనివై తోమరంబు లనేకంబు లడరింవంగా, నర్జునుండు

“అనల తిఖ్టలువోని యమ్ములగమి వాని

రూపుహమూపి యన్నరుండు వాడి

లేని దొడ్డతూఫు లేనింటి. దొడి రాచ

కొడుకు నేసెం దూలి పుడమి: గూల,” అళ్లు, సింధు జేశాధికు లక్జునుని సాంత్వన వాకర్థముల నరకుంగొనక్ష యతనివై విజ్బృంభింవంగా,

నవ్వీరులం బొలియంజేయ నంతయునిని తా

నెవ్వగతో దుళ్సల యా

కవ్వడిం బాత్త్రాన్వితముగ గానంగ వచ్చెళ౯ా”

“వచ్చి: కన్నీళ్లులు వదనంబువై సెల్లికొన రోదనంబుశ్షేస,

నతండు దయ నిలనిడియె కోదండము,” జరానంధుని పొ్యతుండాను నతనిమాటం 'ౌటింవక, విబ్బంభించి యుజ్ఞ్వల శరావళులం బజంగింవంగా,

ఎ==వానినె ల్ల నతండు ఇఆాతభల్లతతులం దునుమొడియు నొల్ల యయ్యెం ద త్శను వొకచాణమేనియును చాశంగ సేయ న రేశ్వరోత్తమా.,”?

శాంత్యనుశానని కాళ్వ మేధ వర్వములు 167 ఆనవా చేవపుతు గా(త్రంబు దాంకకుండునట్లుగా శరంబులు నిగిడించిం యతని యూటోవ మడణించి, యతని ననునయించినాండు. అ శకుని కుమూరుండు వచ్చి తన్ను! చాకినవ్వు డర్జునుందు,

*“కకగాజులం జంవకుమని మా రా జూనతియిచ్చె నుద్ధురత నేననిన యో్యోజవిడిచిన క్లైనం ల్ని | రాజతుంగా నన్ను నద్ధ రావతి దలంచు౯కాో అనీ ధర్భుజునభి పాయమును వెలిబుచ్చినాండు, విధాయక మగు యజ్ఞ కర్మను విఘ్నము "తేక జరుపుటయే ధరా ్రట్టనుల యాశయనుగుటచే, యుద్ధమున, శాజనముకంయె సాత్న్విక మే (వధానముగం బోమీ.తమైనది. విబ్బంభణ మడ్డునుని యుద్ధము నందును లేదు, తిక్కన .ైలియందును "లేదు. భారత యుబ్ధారంభమున నే యక్జునుందు గుకు బంధు మి తాదుల హపిాంనకు విముఖతను జూవీనాండు, యుద్ధ ఫలానుభవమువల్ల ను, భీవ్మ కృష్ణుల యువ చేశములవల్లను, (బబోధముం గాంచిన యర్జునుం డీ యజ్ఞాశ్వరత్‌ణ క_రృవ్యమున నిట్టి సా_త్స్వికవిధాన మవలంభబించు శంతయు నుచితమైయున్నది. తదనునరణముగ తిక్కన రచన యందును సౌమ్యభావమే నెలకొన్నది, తిక్కన కవితా సరస్వతీననంతి ఇాంత్యనుశాననికములందు, సాత్త్విక రూవమునం (బత్యతముగం (బవహించియు, నశ్వమేధ వర్వగత యుద్ధఘట్టమున నంత ర్వాహినిగ నిగూఢయయ్యు వెలసినది, “ఇ్రం[దియంబులు దమయిచ్చ నట్టునిట్టుం దిరిగానేనియు దుఃఖముల్‌ బెచ్చుననియ

166 శారతము - తీక్కూన రచన

కట్టువడి సుఖ 'మునరించుం. గాన యాత్మం

.గావవలయు నిందియ చోరగణమువలన.”" అను తిక్కన వద్యభాౌవ మతండు ఇాం'త్యాది పర్వములలో నవలం బించిన _కెలివిషయమునం గూడ సమన్వయమునుం _బొందుచున్నది, ఇం(దియముల నడంగించుటచే నాత (| విశుద్ధముగ ల శకాళిత మగునట్లు, అలంకారాదుల నుద్జగించుటవలన శాస్త్రార్థము. ..చక్కగం (బశాశితమగును. శాంత్యనుశాననిక _వర్వ రభనయందుం దిక్కున యనుసరించిన విధాసము నిట్టిదియే. .

రసాస్వాదన చేంగల్లు నార్ష్ర్రతా తన్నయత్వములును, విశిష్టార స్ఫూ ర్తి; వ్యకో క్తి చమ త్కా-రాదులవలనం గలుగు హృాదయాహ్షాద చిత్తవికాసాదులును, గావ్యమునం (బధానములు. కనుక, రనధ్వని. కావ్యజీవముగను, నలంకార వ తోవ్యాదులు, తత్పోవకములుగను, బరిగణింవంబడుచున్నవి, , వాచ్యార్థము కంెఆబను ల మ్యార్థ వ్యంగ్యార్థ ములకుం గావ్యములందు) (మాధాన్యమెక్కు-న, అంతరిం[ దియములకు? నూడ తృ ్సినిం గల్లించుచు, నందును ముఖ్యముగ, మనస్సునకు నాన్లోదమును గూర్చుచు, స్థాయీభావ పోమకములగుచు రసోదయ మునకు సాహోయ్యకములగు నలం కా రాదులకుం గావ్యమున' (బయో జనముగలదు, ఇందు, వర్ష్మనీయ వివయమునకంబను వర్ష నావిధానమున శెక్కుువవధాన్యమున్నది. కనుకనే, లత ణావ్యంజన శక్షులును, నలం శారనములును, భావపోవకములగు నితర చమత్కా_రములును, బహు ఛభముగ నువయుక్తృము లగుచున్నవి. శాస్ర్రుములు పదార్ధ (వధానము లగుటచే' రచన విషయమున గావ్యములకం కొ భిన్నములగును, కనుక

క ప్‌ం

నిందు వాచ్యార్థము (పాధాన్యము వ ౦చుచున్నది.. ధ్యన్యలం కారాదుల (_ప్రాబల్యమువలన,, వాణ్యార్థ మ్మ్యవధానమగుటయుం

శాంత్యనుశానని కాళ్వ మేధ పర్యములు 169

(బకృ తార్థముకం"ట నవకృ తార్థమే. చిత్తవికాన హేతువగుటయు, గావ్యములం చాదరణీయములు, అలంకారాదులు వర్షనీయమగు (వక్ళత వివమయమునుండి, యవకృతముల పైకి మనస్స్ఫునాకర్షి ంచి, చిత్త వికాసమును గలిగించును, వెస్తుజ్ఞాన (వధానములగు శాన్ర్రములందీ విధానము ఇెల్లను, విమయము [వధానమగుటచే నిందు. (బకృ తార్థము (వచ్భన్న మగుటకుంగాని, య(వధానమగుటకుంగాని వీలు లేదు. అట్లగుచో శాత్ర్ర (వయోజనమే సిద్ధించదు, కనుక శాస్ర్రములం దలంకారాదులకుము, నితర శ శ్రార్థ చమ త్కారములకును (న క్రి కలుగదు, విమయజ్ఞానము కలుగుటకు సాహాయ్యములుగ లోక న్యాయ ములును, (శుకృతి సిద్ధములగు నుదాహరణములును నిందు (గాన్యూము లగుచున్నవి, ఐనను? నవి యర్థపోమక ములుమ్మాత మే యగును కాని, (సాధాన్యమును వహీంవవు, కనుక (వయోజన వైవిధ్య కారణమున, ఇాన్రుర చనావిధానము కావ్యర చనా విభానము కంహయను భిన్నమగు చున్నది. అధ్యాత్మ " శాత్రు నంబంధములగు సీపర్వములను రచించు టలోం దిక్క-న ౧౫ విశిష్టమార్లము ననునరించినాండు,

౪ వళ్ళలిదొజుంగి తన్నుం బరికించు జీవుండు

“వరముం గాంచునఫుడు (వకృతి నగుణ

కా నిదూఢి యడణి తన్మయత్వము నొంది

జీవ కేవలత్వ సిద్ధి మయొలయుు”

*కబ్చిక్సు శేవలుండగు జీవ్రండు

దనుం బరముంగాగం. జూచి త ల్లీనత్వం

బున వెలుంసనది నిరామయ

మనంతమగు నదముసూవె యతులవిచే కా.”

22

1/0 ఖారతము -- తిక్కన రచన నిద్యావిద్యల నిరూవణ సందర్భమందలి యిీవద్యములు శేవలము నర్థగారవ (వభానము_లై శ శ్హూర్ధ చమత్కార విరహితములై, శుద్ధసా తిక రూపమున నొవూచున్నవి,

“ఉదిత సమ్మ్యగబోభుండగు యోగికి నిశ్చల దీవరూవ నం

వద సుఖసుప్తు భంగి ఘనవంక్షులు లేని పయ త్తలంబు నొ

ప్పిద మొదవుం దరంగములపెల్లునం. దాం జలితంబుగాని వా

ర్సి దశ నతం డళంపుండగు థీవరివృత్తులు గ శ్రైనేనియున్‌ .””

నివాత నిమ్మ_ంవమగు దీవజ్వాలకుంగల నిశ్చలత్వము. సుఖనిద నున్న వాని (పశాంతత, .మేఘరహీతమైన యంబర వినిర్మలత్వము, తరంగ రహితమగు మహోదధి (వసాదస్థితి, ఎ యివి యంతర్ముఖుం జై ॥

ఈ...

అత్మ సాతమూశ్కార జన్యమగు (ట్రవ్మోనందమున లీనుండై యున్న మహాయోగి లత్‌ణములు,

“అవృష్టి నంరంభ మివాంబువాహమ్‌

అపామివాధార మనుత్తరంగమ్‌

అంతశ్చరాణాం మఠుతాం నిరోభా

న్నివాత నిషంవ మివ (వదీవమ్‌.” అను కాళిదాను రచన యిందుం జకంాగ నమన్వయించుచున్న ది, తిక్కనయీరచన, నిశ్చల[వ ఇాంత,న్వచ్భ తా, లత ణఆముల నొవ్వుచు, వేద వాబ్బయమువ లె. 'దేజోమయరూవమనమున భాసించుచున్నది.

తతియోచిత ధర మగు యుద్ధమును నిర్వహించియు, రాజ్యపాలన యమొల్లక, తపోవన గమనమును గాంథేంచుచున్న ధర్మజునుభ్రేశించి భీమార్డునులు వల్కిన వాక్యములు హేతుబద్ధము లె, (పకృ తార్థము నెట్టు (వకాశింవం 'జేయుచున్నదియు గమసింతము,

శాంత్యను శానని కాశ్వ మేధ పర్వములు క్ష “న్వన్సినుడ్డి (తవ్వి కూవమునందు నుదకంబు పొనంబు సేయిని వాని భంగి యాకొని మొడంగార్చి యన్నంబు తళియకు వచ్చిన గుడువని వాని భంగి యున్నత తరువెక్కి- జున్ను సేకుజంగొని "'కేనియ యానని వాని భంగి తరమకించి యొకభంగిం దన వకేంబుగం జేసి మానిని. గవయని వాని భంగిం గాబె కురువరేణ్య ఘన శక్తి జౌర్యనసం వన్నులైన వగణ భండనమున నోర్చి ఫూజ్వు రాజ్య "'మొల్లక యడవికి జేంగు టీవ యెటు(గు దిత్తెజంగులో 6 క్టీస్షల్ర నివ్య-ర్జుత మూ మఘూవసా మగునేని గిరులు నవసీజములుకొ భూవర ముక్తిం బడయం + గావలజి యడవి నునికి క్రైవల్యద మేల ఘనశక్షి శౌర్య నంవన్ను లైన శత్రువులను మహో్యవయత్నము చేసి నిరించి, కార్యసిద్ధిమయైన యనంతరము రాజ్యానుభవ మొల్ల కుండుట యొట్లవివేక మో, యర్థవత్స రములగు లోక దృష్టైంతములచే సమర్థింపం బడినది, రాజధర్మమగు దండసీతి నర్ధునుండు ధర్శజునకు వివరించుచు, హింసారహిలమైన జీవిత మెవ్వరికిని సాధ్యము కాదని నిరూపించు టయు, నిళ్లు యర్థ్‌ (వధానమై యున్నది.

క్ష79 భారతము - విక్కున రచన “చాంయల6 బండ్ర నీళులను గల్లవె సూత స్రపుజంతువుల్‌ మునుల్‌ జేయ లె హీంన 'వాని నువజీవిత( (దవ్వశె కందమూలముల్‌ నీయెడం జూడు (పాణములు నిల్వంగ నేర వహీంన నేరికిన్‌ "'వేయునునేల భఛత్యుముగ వేధ విధింవంజె (పాణిం _బాణికి౯ కృష్ణద్వైపాయనుండు ధర్మజున క్రప్మాత పురుషుల నెటిగంచు విధానమును, నిట్టి యర్ధ్మవవానమగు నుదాహరణ మగుచున్నది, “ఫునుకం గుక్కతి త్తిం బోసిన పాలుసీ భ్ళృధికనిందం బొరరయసునట్లు దుష్ట మైన పాాత విషయమగు నీగి వృథపోవు నిచ్చువోటః "చాత 'మెజటుగవలయు.” కళచ్ళ్వడ్షునక్రు బిడ్డనిచ్చిన చందయమొందు బూదిలో నేయి 'వేల్చుటం బోలు నోటి కడవసీళ్లులు వెట్టిన కరణియగు న పా్యతజనులకుం 'బెటుట పౌర వేంద,” లు బళ్లు వర్యబహ్మ(పా _ప్రీ సాధన (వకారమును వివరించు వద్యముల రచనయందును సారళ్యము విశిష్టత వహించినది , “బవినంయము విద్యయుం గలుగు విిఫుని యందును గోవునందు నా వు నెటయు పా_స్తియందు నొకపోకరకు. బోవని కుక్క్హుయందు దా ని నడిచి తెచ్చి వండి తిను నీచపు మాలనియందు. దుల్యద ర్శనులు దదంత రాత్ముని నిరంజనుసిం గనునట్టి వండితుల్‌ ,” ఇందు _త్తమాధమ జీవల నుదాహారించుచుం దిక్క.న పాటించిన (శచుమును, నువ యోగించిన విశీవణ ములును ముఖ్యముగ గమనింపం

శాంత్యనుశానని కాశ్వ మేధ పర్వములు 1ణ4

దగినవి, ఆథ్యాత్మిక విషయములను వీవదించుటలో. దిక్కాన యనున రించిన విధానమును, నిక్లు విశిష్టవైయున్నది.

“ జకడవ ఎెక్కుువసులలో డించిన

యాతం జెట్లు చాని నరసికొనుచు "

నుండు సట్లు లోన నునిచిన మనసు నే

వుజక యాత్మ -నదకు తెజ(గుు మేలు

నిగూఢము, క్లీష్టము. నగు వేదాం తార్థము లీ పర్యములయందు సులభ (గ్రాహ్యామగు విధమున; నరళమగు _తెలిలో వివరింప బడినప్‌, బహుళ వ్యా ప్పినందిన తేలిక తెలుంగుమూటలను (వయోగించి, పారి భాషిక వదజాలముచే నర్థము మరుగుపడని విధమున, నెల్లర యను భవమునకును వచ్చిన లోకన్యాయముల సవోయమున ననయ క్లేశము, లేని చిన్న చిన్న వాక్యములలో, సీతిళాస్త్ర ధర్మ్శశాశ్ర్ర; "వేదాంత శాశ్ర్ర విజ్ఞాన సర్వన్వ సౌర మునంతను, సామాన్యులకుం నసాడ సుగమ మగు రీతిం దిక్కన వివరించి యున్నాండుం ఆర్య సారన్వతమున భారత మునకుంగల విశిష్ట స్థానమునకు ఇాంత్యను కాననిక వర్వములే (వధాన శూతువు లగుచున్నవి. భారత రచనా వయోజనము గూడసిం జే సిద్ధిం బొందినది. మహార్షియు: దివ్య జ్ఞానన్వరూపుండు నగు, ఇ్యాసునిచే రచితమైన యిాభాగము నవగాహూన చేసికొనుట యేశాక, ఇాన్ర్ర జ్ఞానము లేని వారికి! గూడ సులభ బోధ్యమగు విధమునం, బెను;గున రచింవంగట్లినః తిక్కన తెనుగువారి పాలింటి వ్యాసుండనుట యతిళ యో క్రి కానేరదు,

పుణ్య పావనులు, ధ ర్మాధర్హుములు. న త్యానత్యములు, మున్నగు వానికి నంబంధించిన శీష్తసమన్యలను బరిమ్మ-రించువట్ల, తిక్కన యవ లంబించిన రచనావిభానము గమనింవందగినది. వదిపుణ్యమో, వదిధర మో: వదిపావమో, న త్యానత్యముల స్వరూవ మెట్టిదో యిద

క్షే74 ఛారతము - తిక్కన రచన మిల్ధేమని నిర్ణయింవ ఏలు లేని వరిస్థితు లెన్ని యో జీవితమున ననుదిన 'మేర్పడుచున్నవి, |

“ధర్మ మధర్శముభంగి న

ధర్మము ధర్ముంబువకాడ్కి.. దనయా తోంచున్‌

నిర్శలమతి నరయవలయు

ఇార్మికతన కోరువాండు దన కేర్పడంగళొ,

శాత్ర్రపాండిత్యము, విశిష్టజ్ఞానము. ేసివా రిట్టి వరిస్థితులయం "బెట్లు నడచుకొననలసినదియు, భారతమున _ నూ్యత్ర(పాయకుగ, సూటిగ నిర్వ చెంప బడియున్నది,

(బ్రహ్మాచర్య, గృవాస్థ వాన(వస్థ, నన్యానముల నవలంబించిన చా రనునరించవలసిన ధర్మము "లెట్లు కొన్ని సందర్భములలో, స్థూల దృ్టీకిం బరన్సరవిరోధములుగం గన్పట్టినను, నూత్ముముగం బరి కించుచో నుతృము ధర్థములగునో యిందుం జక్క_గ వివరింవంబడి యున్నవి, వర్షధర్శ, ఆశ్రమ ధర్మములను భ క్రీ శద్ధలతో నడపుట ము క్షికిసులభ సాధనమని వివరించుచుం, దిక్క-న, వర్షధర్మనమితిం గల విశేష సా ధారణత్వంబులను సుగమము గావించి యున్నాండు, శాంతి పరులై జీవయ్యాత సాగింవ నిచ్చగించువారి కీ జ్ఞాగ మత్యంతా వశ్యక మై యున్నది,

“వినుము (వత్మిగ బాంబును యాజనంబును

నధ్యావనమును ధరామరులకుం (బజరత. నృపునకుం బశుసాలసము గృమి వాణిజ్యము నివి వణిజులకును”

అని యిట్లు వర్ణ ధర్జుములను వే ల్వేరం బేర్కొని, నర్వవర్షృముల వారి కిసి నమూనములగు నుత్తమ ధర ్రములను, వివరించియున్నాండు,

ఇాంత్యనుశానని కాశ్వ మేధ వర్వములు 175 ల. అ శశి నత్య కౌాజంబులును నహింనయు ననమాయయు " (గాద్ధంబు నతిథిపూజనము నాత (ై దారవరతయు నర్వ సొభారణంబు లనఘ వీనను నిజవృత్తులను నమస్త జూతులును నిహూవర సౌఖ్యసంవదలకు నాస్స్పదముబగు నింద్యంబు లన్యవిధులు. ” ఇళ్లు ఆశ్రమధర్య '్రములును తరణోపాయములని వీవరింవయిడియున్నవి, ఆ “లుస్మాచారి వ! వాస్థ వాన(వస్థ యతులు వహిత కర్శనిష్టత సిద్ధిగాంతు రాశమచతు వ్కృ-_-ము జతువ్లషి కాఘటిత మెన ధి ౬ ని॥శీణి తుదిముట్టు నెల వెక్కు-టకు నిట్టి (కనువర్తనము సుకరంపుమ్రూర్ల ము వివిధధర్శనుల సవలంబించు వారిలో, తము తమ ధర్మములవట్ల దురఖి లాం మూనమును; నన్య ధర్మ్శములయెడ నిరసన భావమును గలుగ కుండుటకైై: సర్వ ధర్మ సమానత్వము (బతిపాదిత మైనది, “పను మనేళవిధంబుల వి_న్తరిల్లు ధర్మముల యందొకండును దలంవ నివ లంబులే డాత్మ మోమయోవలంబిమయైన న ధర్మ ముత్తమమండ్రు తళ్య్వజ్ఞ లధివ, అని సర్యోత్తమంబగు ధర్మస్వరూవము వినరింపండినది,

176 భారతము -_ తిక్కన రచన “దురమునం గైదువుం గొని తను బొరినొన నే తెంచునట్టి పుఠషంని వేడాం త రవాన్య వేది నయినను బొరిగొనినను గిల్చివంబు వొందరు వత్సా.” అని, పావంబులువోఅె నుండియు, దూవమ్యంబులుగాని వివమయములు వివరింవంబడియున్నవి, న త్యాసత్యంబులతత్త స్రమును విశదవణజచిన విధానమును నిశ పిశిష్టమైయున్నది. “నత్యంబు వలుకుట సర్వథర్దుములకు

• మిక్కిలి యనృతంబు మేటిపాత కము తద్విశేమంబుగలదు ఇెప్పెద నొరు నరంజుం (ఆాణంబు నవహారింవ. ॥ థి జూచు పాఠకులతో సూనృతం చాడుట పావంబు బొంకులు వలికి యట ర్స ళు వారి హింసించుట వరధర్శ విందియొక్క.6 జేల భూతములకు హితము జేయు బొంకు లెల్లను ధర '్రముల్‌ భూత బాధ కంబులగు నిక్క_-ములు పాతకములు వినుము భూతముల దుష్ట శిష్టత్యములు వివేక సూత్మ తావేద్యములు వాని. జూడవలయు (పాణీిహితము.గోరి వల్కి.న వెల్లను సత్యములనియు, భూతసితము వరమ ధర్మమనియు నిం దుద్ధోషితమైయున్నది, సర్వ మతములకును నిదియే మూలసూ[త్రము,

'ఇాంత్యనుశానని కాళ్వ మేధ పర్వములు క్షే77 కర్మాచరణ విమయమున నిద్యావంతులగు చారికింహాడ కలుగు నంచేహూములను, దిక్కూన, యిందు సులభ (గాహ్యామగు విధమున. బరిష్క్బుత మొనర్చిః సుకరమగు ననుష్టాన నూర్షమును 'జిలివీ యున్నాండు,

**ప్పేదంబు గర్భుంబుల నాచరించుటయుం బరిత్యజించుటయుం జెప్పు.ఇవ్విధంబులు వరన్చర విరుద్ధంబు లై యున్నవి, ఇంటబెద్దాన నెట్టిగతి సిద్ధించు నేర్పడ నెజింగింవ వే యనుట యు;___

“విను (వవృత్తి కర్ణ మనఘని _

మృ-ర్మ మరయ బంధకంబు మోడ్‌

ణంబు నగుట బోధనత్వసంపన్నులు

సౌరరు కరు తంత కరణమునకు”

కర్టొందలఆం కర్శకరణ మఖి

నందించురు వారలకు జనన మరణములం

జూందక సోరాదు మవో

“నందను. బొందుదురు నిత్య ట్తైవగార్మ్య వరుల”

6బ్చిక్ర గుదిమోూ(త! 'జేశనేనియు నవి

చ్యాత్మకంబ మూచె యరయ, గర్భ

మదిదొజంగు టంచిలెాత శ విద్యాత్త సక |

ధర్మ మదియ మోతదంబు సుమ్ము.” అని కర్మాచరణముం గూర్చిన ధర్భసూత్నుమును జిజ్ఞాసులగువారి ఇశెతింగించి,

“బలములు గోరక కర్మం

బులు నడుపుచు వాని విమలబోధాగ్ని హూతిం

28

176 భారతము - తిక్కన రచన

బొాలియించుచు నిర్ష స్రంద్వతే

నెలకొను నేకాంతిజనులు నిను గండు హరీ.” ” అని, యాచరణ సులభమగు * ర్మసిడ్ధాంతమును సూ[త్యపాయముగం దికళాన ౨ నిర్వచించినాండు.

నంసారము నాశ్రయించియున్న సామాన్యజను లెల్ల ఆకును నాచ రణ అమూాగ్యములై న తరశోపాయములును నిశ్లు సులభజోధ్యనుగు రీతి వివరింవం బడినది,

*“నులకుం గీడురోయక యజ్మనను ధర రతిం జరించి న

జ్జ గురు పూజనంబులును నత్య హితోక్షులు దీనపోవణం

బును సతిథి వియత్వమును భూరి దయార్జగతీ యుం గలట్టి వా

రనిమివలోక గాములని యాత్త గ సెజటుంగుము మేనశాత జాం”

“వరిననివల్కు.. బొంకులగు వల్కు-లు నన్య ధనాభిలాషముం

బరవనితావిలోలతయు భాంధవ నజ్జన మ్మిపియంబు దు

శ్చరితుల తోడి మైతియును సంతత ధర (ర తాభ్యసూయయుం

గరినిభయాన ఘోరనరకంబున ేగెడివారి చిహ్నాముల్‌,”

వివిధ ధర్మ శాన్ర్రాముల యందు. జర్చింవంబడిన విశి ప్టార్గములన్నియు నిట్లు నర్వజన (గాహ్యామగు విధమున; సిద్ధాంతరాపమున నాంధ్రభార తమునం (బతిపాదితము లై యున్నవి, ఈ పమయముల నై శిష్ట్రముం బట్టియే యాం(ధ భారతము విజ్ఞానవ్యా ప్రి కుత్క్చ్చష్ట్ర సాధ . చై వెలసి నదె,

ఆశ్రనువాస, మౌసల, వహాప్రణ్ధాన, ల్‌ స్వర్ణారోహణములు శరూవ బేళమున విశిష్ట జ్ఞాన నంవన్నిండై ధర్గుజుండు ధర్మ వంచ నన మధివీ.ంచి, రాజ్యపొల నము గావించిన విధాన మా[శమవాన “రో

పర్వ పూర్వ భాగమున వర్ణిత మైనది. రాజుల నెల్లర ధర్మ శానన బద్ధులం గావించి, (వజా రంజకముగ; మువ్పదిమైదు నంవత్పరముల కాల మతం డవిచ్చిన్నముగ ణి నత్యః న్యాయ, ధర్భుములను జాలించినాండు, గాంధారీ ధృత రాస్ట్రాదుల జీవితవిధానము, వారియెడం చాండవ్రల వర్తనము. నిత్యాది వృత్తములన్ని యు, నీభాగముననే శలవు, ఆశ్రమ వానవర్యోత్తర భాగమున వర్ణితమైన ధృత రాస్త్రాదుల యాశమ గమన ని ర్యాణాదులు, నాయ కేతివృత్త పుం జరమదళకుం (బస్తావనగ నొప్పినవి. ధర్మ్శజాదుల కిహాలోక శాంత యిదివరశే నశించినది. ఐనను, యుద్ధమువలనం గల్లిన శోక నిళ్వేదములు నాంసకులగు పొండ వుల పహ్యృాదయముల౦ దంత ర్యాహినులవ లెం (బవహించుచు, వారి తదనంతర శీవితములందు మాటిమాటికి. (బత్యషమము లగుచునే యున్నవి; ఆశ్రమవాస కథాధాగ మేతద్విమయ [పాధాన్యమైనది,

వ్యాసునితో ధృతరాష్ట్ర నాశమమునకు వచ్చిన పాండవులు గృహాోన్న్ముఖు లగుటకు విముఖితం జూపినారు. గాంభఛారీ ధృత రాష్ట్రా దులు, రాజధర్ముమును నిర్వహింవక తవ్పదని ధర్మజు నొత్తివల్క- ॥ నతంకు,

బట్టు మిరు నన్ను నెంతయు. దతీమిన

ఫిఫినభూవిం మిమ్ము విడిచి పోవ

180 భారతము - తిక్క-న రచన నియ్యకొనదు నాదు హృదయంబు మునువోలె కలుగదిపుడు రాజ్య కాంత నాకు, ” “విను పాంవాలురు మాత్చ్యులు వనితాజన శేషంలైరి వారలు లేమి౯ జననీ సూన్యంటబై తోం చినయది రాజ్యంబు నాదు చి త్తంబునకుక్‌.” అటుంగాక, ళం “నమరము దీరిన కోలెను శనునిర తొ, నామనంబు సారతవమువ£ా రమియింవం గోరు యువ త్రి త్సోమధిక తవమునకు నేను సందడి సేయన్‌ ,” అని కుంతితోం బల్కియున్నాండు. సహాబేవుయను నక్షే తపోవ్వు మ! చానమునే వాంభించినాండు, ఇన్విధమునం _గథానాయకులగు. పాండ వుల చిత్తవృత్ని యెొశ్చాహికములనుండి సివర్తితమై యాముషి. త్‌ మున కున్నుఖ మగుచున్నదో యీపర్వమున సూచితమైనది. ధృత్ర రాస్ట్రాదుల యాశమ జీవితము, వేదవ్యాసాగనునము, నతండు తన తపోమహిమవేం వాండవులకు మృతబంధుదర్శనము. గలిగించుట, కుంతీ గాంధారీ ధృతరాష్ట్ర లగ్నిదణ్థులగుట, మున్నగు వృత్తము లన్నియు నాయకులకు నైహిళ బంధ స్‌చ్చేదనమును కలిగించినవి,

• ('్రీవర్వమున గాంధారి మనన్న తత్వము (వదర్శితి మైనశ్లు, యిీావర్వ మునం గుంతి మనస్తత్త్వము (వదర్శిత మైనది, శ(తియోచితమగు నంటబేశమును గృష్షునితోం చాండవ్లులకు. బంపి, వారిని యుద్ధము నకుం (బోత్సహించ్చి, వారిచే. రాజధర్భ్ధుమును నిర్వహీింవం జేసిన

ఆ(శమవాస, మానల, మవో(వస్థాన, న్వన్తారోవాణములు 191 వీరవత్నియు, వఠమాతయు, నగు కుంతి, యొట్లా రాజ్యభోగముల నొల్లక గాంఛారీ ధృత రాష్ట్రలతో నరణ్యమున శే; వారితోడజీ కొని, తన జీవిత మంతమగువరకును నీమె యనుభవించిన నిర్భరమగు వ్యాదయ వేదన, యశాంతి, యీమె ని 'ర్వేదమున కెట్లు హేతువు వైనవియు, నిందు వ్య క్తమైనది. ధర్మజునితో స్‌మె, వూ.

ఎ “ీదినకరసుతుని?౯

భావమునం దలంపు మేనా

"జీవనముని పుట్టు వడచితిం గవటమునక్‌,”

““అవ్విధమునం గర్జండారడిబోయిన

నాదు మాననంబు వోదు నూజు

వరియలె తలంవ బలుతౌరం జేసిన

వారు గాంగవలయు వంశవర్య, ” అని తన యా వేదనను వెలిబుచ్చిసది. అళ్లు, ఆ(శమమునకు వచ్చిన వేదవ్యాసునితో నీ్‌మె,

“కని యీటిలోనిడితిల. గలం

గనినటయియుం జె ద(త్ప్సకారం చది మి

మన! కనినయది దివ్యబోధం బున న తెటు( గంతరంగమున. గొని కాలు౯.” కావాతీ

అని తన యశాంతి నతనితో మొజ వెట్టినది.

ఇట్లీఘట్టమందలి వివయము నాయకుల నివాలో॥గ విముఖులం గావించి వారి దృష్టీ నంతర్ముఖముగం "జేయుట కనుకూలించుసదియై

192 భారతము - తిక్కన రచన తదనుయాయివృత్తమగు యాదవవాశము పాండవుల యివహాలో శానుబంధమును బూూర్శిగం (బెంచివై చి, వారి నాముమ్మీకోన్ముఖులం గావించినది. సురాసురులకుం గూడం "బేత్‌ చూడరాని యాదనకులము విధి.పాబల్యముచేం దద్వంశీ యుల యన్యోన్య పహూననమున నశించుట 'రామకృష్ణాల నిర్యాణము, నద్డునాగ మనము, ద్వారక నముదిగర్భమున లీనమగుట, సత్య భామాదుల తపోవనగ మనము, నిత్యాదులచే నొమ్పా ॥ మొనలవ ర్వేతివృత్త ము కఠయగణరన (వధానమగు నొఠ విశిష్ట కావ్యముగ విరచితమైనది. యుద్ధవర్వ ములో నందందు సూచిత మై, (స్ర్రీవర్వ్య ఆ్మశమవాన వర్వములలోం బోమీత మైన కరుణకు మానల వర్వమునం బంణతి సిద్ధించినది, యుద్ధవర్వమునకు ముఎదున్న విరాటపర్వము వ్ప్‌శ్ర రస (పౌధాన్యమైన మాదాంత కావ్యము కాంగా, వానికి. దరువాతి దగు మానలపర్వము కరుణరన భూయిసష్టుముగు విషాదాంత కావ్య మైనది. ఇంతియ కాక, సూత, ఖ్రముగం బరికించిన సీవర్వర చనలో నొక్ష (ప ల్యేకత గన్పట్టును, (శ్రుకృష్ణుని జీవిత వరమౌర్షమున కీఘట్టము (వత్యతవ్యాఖ్యానము, లోకమున నన్యాయమసు [వబలి, పావము పేజ్బం భించి, తన్మూలమున; నత్య ధర్మములకు వేస కలిగినపుకు భగవ )తుం డవతరింది, ధర్మరతుణ గావించునని పురాణములు వాకొనుచున్నవి, ఈ విషయమునే -- “'ధర్మ సంస్థాపనార్థాయ నంభవామి యుగే యుగే” అను మాటలలో (శ్రీశృన్నవర మాత్మ యే యకర్హునునకుం. బెలివి యున్నాండు, భగవంతుని దశావ తారములును సెట్టి (వయోజనముతో నొప్సినవియే, అందును గృస్తాన తారమున నీవిషయనము సువ్యక్క మగుచున్నది భారతయుద్ధ మధర్శ్మ వరిణామ ఫలము, కృష్ణుండు ఘూ ఛారియై యడ్దునాదుల చే యుద్ధమును నిర్వహింవం జేసి; యధర్గువరి

ఆ(శమనాస, మౌానల, మహా్యవస్థాన, న్వర్హారోవాణములు 188 ణామ ఫలమును లోకుల (వత్యవొనుభవమునకొంబొచ్చి, వారికి ధర్మ (వవర్శనయం చా నక్షిగల్లీంచి, లోశమున నత్య, ధర్భుములను స్థాపీంచియున్నా డు, ఇదెయే కృ స్టైవ తార ముఖ్య [(వయోజనము, కాషంని జీవిశచర్న్యలు, నాతని రాజనీతి, దువళితణ, శి మరతుణాది అగ్లో న్‌ లట లు కార్యములలో నత. డవలంచికచిన ' విధానములు, నిశ్యాదుల కన్ని 6 టికిని "పె [వయోజనమే వ శృాద్భ్భూమి యగుచున్నది, పావమును (బలిఘటించుటకుం దగిన- నైతిక వైగ్యము చాలనివాారై,. (వత్యత ముగ ఘోరము జరుగుచుండ నువేతవహించియు.బిమ్మట-జాపులకు చానటయు నిలిచి పోరియు నధర్భమునకుదోహద "'మునరించిన భీవ్మ (దోణాదుల 'విమయమున, (శ్రీకృష్ణుండవలంబించిన విధానము నకు, నీమవ+ [వయోజనమే కారణమగుచున్నది. కర్ష్యపయుక్ష్యమైన

“ వమోదంబునొంది, సింహూనాదంబుసేసి, శంఖంబు. బూరించి,

వగంబులు నొగల ముడిచి, మందమారు తాందోళిత మందారంబు

చందంబుం దోవ న ర్తించుచు; నరదంబు నడిమి కరిగ్సి కిరీటిం గాగి

లించుకొని, వీవవ్సళించి; వెండియ నార్చ్రి” న యిటు తననంతో పాలతిశయమును [బదర్శించినాండు, దుఃఖ నమయమున

లం అ నిట్టివివరీతపవర్ననకుం గారణ మేమని యర్జునుం డడుగ గాం గృష్షుండు, 9ం[దదతము, నమోఘము నగు శ క్తివలని భయ మిశ నర్డునునకు "లేకుండుట యొక హేతువుగాంబెల్పి,

“"ఆఅద్రియునుంగాకం ఘటోత్క-చుండును, కిమ్మ్లోర బకహీిడింబుల తోడి చాడ, ధర్మ జ్వేమంబును; రోమంబును గలిమిం జేసి యొక్కవ్వూ డొవృమివచ్చుం గావున నద్దానవుల యట్ల ఏని పొలిసివోకయు నా కి మతంబు, వీండు రావణునట్టివాః డగుట నిపుడు సావకుండెనేనిం బదంవడి

క్షేరిక్త భారతము - లిక్కన రచన నాకున్‌ నసంవవలయు, నిది నంతోవ కాలంబుకాని శోక నసమయంబు శాదుూ” అని పలికియున్నాండు, తనవారు పెరవా రనుభేదము లేక ధర్ము చ్వేషులు, ధర్శవిముఖులు, నధర్మము నెడ నుపేమోవరులు నగు వారెల్లకు నళించిననే కాని, కృష్ణుని _వయోజనము సిద్ధింపదు, ఇట్టి మజో[వయోజనమును నాధించుకొర కే కృష్ణు, డడ్డునుని మమతను బోగొట్టి యుద్ధము నతనిచే నిర్వహింవం 'జేసినాండు, అభిమన్యు (ావచేయాది కుమూకులు, విరాట (దువడా ద్యాప్న బంధువులు, నారాయణసై న్యము, నెల్లరు బాతులు కావలసివ చ్చను, ఇలావంతుని మృతిచేం; బుతళో శానలసంతవ్వ్న చిత్తుండగు సవ్యసాచిం జూచి గోవిం దుండు నుందస్నితంబుం జేసి, 6కుతనికి నృష్టితత్య్యమును స్ఫర ణక్షుం 'బెచ్చియున్నాండు, యుద్ధాసంతరము పాండవులను రాజ్యాధిష్టితులం గావించి, వారిచే నళ్వ మేధ మొనరింవంజేసి భారతయుదమున, 'ాల్లొనని రాజులను గూడ నశింవంజేసియో, లేక, ధర్మమార్లోన్ను ఖులం గాపించిరొకా, కృష్ణుండ- లోకమున ధర్మమును (్రుతివ్యించి

యాదవులు బలశాను కృ్ణుల (పాపునః (బలి విశృంఖలు లై 8, మదోన్మత్తులై = యవినీతివరు లై, ధర్భనాశము. గావించుటకు సంక్సి ద్ధులెయున్న యాదవుల నాశముతోం గృష్షుని జీవిత (వయోజనము పూ_ర్తియగును, చానికి గాంధారిశావ వొంక నెవనము, అశౌావక్సు ఫలించు కాలను నమీాపీంచు నవ్పటికి, యాదవుల (వవర్త్షనయును వ్లీవ్రి శకాన్యాముగ 6 బరిణమించినది.

ఈబలుండు వారియును దక్క-గ యాదవ నివపహాంబు (ఆావ్మాణ (వళతికీ కాధసేయులి

ఆ(శమవాను మౌనల, మవే[వ్రస్టోన, న్యస్థారోహాణములు 185 ““ఏరుల కవమాన మొసనరించు దిరుగు లజ్జ విడిచి యభిలావమముల వెంట వభుల వంపు సేయ కున్నార్గములం దమ చిత్తములకు వచ్చినట్ల వ ర0తురు వనిత లధివ” ఎ! అ= + నంఘమిట్లు నీతి 'బావ్యామై; యధోగతి నందినవుూడు, వినాశము తప్పదు, తద్వినాశమును సూచించుచుం, (శ్రైక్యతివిరుద్ధము లగు విశీషములు గల్గుటయు సహజమే. అళ్లు, ద్వారకా నగరమున మహాోత్పాతము లనేశములు పుట్టినవి, | ఉ్రగ్రిణములు ఘూర్ష్మితంబులు నైన లోచ నములు మెజయ మహో(౫/దండము ధరించి తిదిగు నొకొ(ారేగా వోట సదృళ్యుం డగుచు నంతకుం డిబె యబె తోంబె ననగ నధివ”ొ “పను గూడు గూర పాకము ల గనుంగొ ని (వొయివాపి డింవంగగా నవ్వడ నం నొన మిలమిల మెదలు నందుం గురుకులముఖ్యా.” అని మనస్సులు వికలము లగు ఏథమునం దిక్కన యా మహోత్పాత ములను వర్షించియున్నాండు. “అవుడ నంజనితముై (పుశ్వులు గలనొన మిలమిల మెదలు నందు. గురుకులముఖ్యా,” అను వాక్యమునం (ట్రయుక్త ములైన శబ్దము లెట్లు వర్షనీయ నిషయమును (బత్యశ్‌ము శీయుచున్నవో నుగమము, గాంఛారీ కావ కవలము నమీాపీంచుటయు, యాదన్సలు కణ్యాది మహాద్దుల నవమొనించుటయు. జరిగినది, యాదవుల దోవములవలన 24 = . య్‌

1686 భారతము - తిక్కన రచన గలిగిన మునిశావము నాధారముగంగొని, పావ నిర్మూలనమునకు దోబాద మొనరించి, (శ్రీకృష్ణుడు న్వ(వ యోజనమును సాధించి నాండు, లోకుల పావము (వదర్శిత మగునట్లు చేసి, 1పావఫలమును వారిచే ననుభవింవం జేసి తన్మూలమున ధర్శమున్లు స్థాపించుట యతని యాశయము. యాదవుల కట్టి శిశు నీయందగిన యవనరము వచ్చినది,

కణ్యాదిమవార్డులు యాదవ తయాపాదకముగా నొనంగిన వావము నంగతి వినియు, నియతియగు నవస్థకు నన్యథాత్వకరణము తల్వపం జనదని యూహించి, కాలవేదియగు. (శ్రీకృష్ణుం డుజేత్నీంచి యుండెను, తన చుట్టునున్న బంధులం గనుంనొని, విధాతృశరణీయ మిట్టిదనియు, నిది వృస్టికుమూారుల తప్పీదమునం గఖెనని 'చింతింవకుం డనియు. బల్కి., వారి నూరార్చి కృష్ణం డభ్యంతరమునం కరిగాను, ద్వార కాపురంబున మహోత్స్చాతంబు లనేకములు కలుగలాం గృష్టుండు సర్వవిదుండగుటు గాంధారీశావము. ఫలించు నమయ మే తెంచెనని గుర్తించి, యాదవ నాశము తీర్థ నమోావ భూవియం దగుట (శేయమని నిర్ణయించినవాండై, యాదవుల నెల్లర నుత్సవ వ్యాజమున నమ్ముద్ర (పాంతమునకుం దరలించు కొనిపోయెను.

“తన రథము లేమి నొండొక

ఘన రథమును చారుకుండు లె! కొని యెొలమిం

గొని రా వెడ వెడం సే

సిన కృషంండు నిర్వికార చితత వెడలన్‌

ల అవాలి

“తొడను చీర పూత తొంటియట్టులు గాల

"నేమి వాహానమ్ము నెక కించు

జజ్జీని విళృతిలేని హృదయంబు మ్మో నం

భ్రామణంబు. గలిగీ బలు*/డు వెడలె”

ఆ(శమవాన, మానల, మవో(వస్థాను న్వర్థారోహణములు 187 ఇట్లు నిర్వికార చిత్తులై వెడలిన రామకృష్ణుల యందుం గాలపుడుషుని శాంత గాంభీర్యములు సూచితము లగుచున్నవి, నము[దతీరమున యాదవులు (వవ్నర్తించిన విధము; ఆనన్న వినాశమున కనుగుణముగ నున్నది,

“భావిసురావళీ మహీత భోజన తం[తముం దీర్పంబూని బ్బా ద్యామలో రాజితంబులగు నట్లొనరించిన కూడు. గూర లా కోనములు లాగంగా గడల శోంతుల కన్నియుం బంచి వెట్టి రు జ్షామ విహారలీల వసుభామర యాదవ లేమి నెప్పూదున్‌.” “క్చిను తదనంతరంజబ మదవిహ్యూల భావము సేయంజూాలి యిం ' పౌనరిన యాసవంబులు నముత్పుకతం గనకంపుం గోజులం గొని హారి నన్నిధానమున. (గోలిర యాదనవు లంతరంగ మో దన కరణంబులై న యువదంశములన్‌ గొనుచున్‌ మహీశ్వ రాం”

• ఇట్లు సాత్యకి (వద్యుమ్నాది యాదవులెల్లరు, విధివశమునం గాంతు దీజం అానవిధి యొనర్చిరి, మదిరావేశమునకు లోనై సాత్యకి కృత వర్శను నిందించుటతో. గలహా మారంభ మైనది. సౌవ్రిక విమయగత మగు కృతవర్శ ] సీచ వరాక్రమమనును సాత్యకి నిందింంలాం గృతవర్శ భూరి శవ వధ విషయమును బేర్కొంని సాత్యకిని. దూలనాడినాండు. శమంతకమణి శతధన్వుండు న్మతాజిత్తును జంపినవిధమును, సాత్యకి నృరణకుంబేగా, సత్యభామ వనితా న్వభావోద్ద తాశుపూర మొనది, కృష్ణునకును గృతవర్శాదులవై రోమము జనించినది,

“ ఆతండు కృతవ ర్మాదుల నతి[కూరముగ 6 జూచి, వారియెడం దన యసహ్యా భావమును (బదర్శించినాండు. ఇట్లు సాత్యకి కృతవ ర్యాదులవై విజ్బృంభించునట్లు చేసి యాదవ నాశమున కొక విధముగ గృష్టాండు కూడ దోహద్ద మొనర్భినాండు. కృతవర్శ గ వధానంతరము భోజాంధక ఏళ్ళు

188 - భారతము - తిక్కన రచన లెల్ల కును సాత్యకి నాకమించినపుడు, కృష్ణుండు శకాల'వేదితకా వమ్మునిః గాచు నముద(గత నొల్లండయ్యె, మునిశాపమాహాత్న్య మునను విధిప్రాబల్యమునను యాదవులు (కోఛావేశ ఏవశులై, మునలత్వ నిస్ఫూర్తితో నొప్పిన తుంగలచే నొండొరుల మోదుకొని నశించసాగిరిం “తండి ప్యుతుం డన్న 'దమ్మూండు నాశయ య్యిజు -చెజంగువారు 'నేపుశేంగి ముడియ'వెరాద గాలిం బడు '(యూకుగ ముల అత అంగు దోంబె నమనంగ. గలదు” “మ్వనిశావము వారల మది ననయము ననమెక్క-౯జేయ నందొకండై స౯ా విను మజలుట ెజలుట అే కని బెట్టుగం “జేసి రథిన యాడ్పులు నెలలన్‌.” అనిరుద్ధ (వద్యుమ్నూదు లెల్ల రు పాతులు కాగాం, బరమ మునీం[ద ఇావళక్రిచేంగోపాగ్ని తనదు చిత్తమున నుద్ధుర మై జనింపలాం గృష్టు' డును, పాత చేషులగు (వతివీరుల్బవెం గవిసి, తుంగలలొని మోది; నిరవజేషముగ: జేసి, గాంఛారీ వాక్యమును జార మొందించెను, అనంతరము గజాదులను, నింతులను బురింజేర్చి తన తపోవన గమన నిశ్చయమును వసు బేవాదులకు. బెలిపి, వారిని వీడ్కొ-ని, కృష్ణుండు బలరాముండున్న 'యెడకుం బోయెను, బలరాముండు తన యోగ బలమ్ము పేర్చిం దనువు విడిచి. మహాభుజంగ రూవమున వియద్వ్వీఖి నంబునిధికీ. బోవుటయు? ననంతుం డమర్శూ ర్యంతరమును దన వరమమాూ_ర్తియందుం గలివీ కొనుటయును, గృష్ట్‌ని దివ్యదృష్టీకీ గోచర మైనది. అట్ల్యగ్రజుండు ఛన(గా? లోకఫాలనకున్వై భూలోకంబ్లు

ఆ(శమవాన, మానల, మహోవస్థాన; న్వన్తారోహాణములు 109 నందు. దాం బుట్టంగవలసిన యట్టి మేటి వనులెల్ల దీజుట మనమునం దలపోసి, తనువిము క్తికి నిమిత్తము నరసినాండు, మునుల వాక్యము 'కెజంగును, దొల్లి దుర్వాసను నవయవనమితి. వాయనముం బూయు నప్సుడర కాల బూయమి నత్తవస్వి యచట, నవిలంభ్యు మై యపొ యంబు గలుగు ననిన మాటయు. జర్చించి, మనను నడంగించి, గాఢ నమాధినొంది), మహీస్థలశయనుం డయ్యెను. “జరి తన్ను మాయచే నావహింవ నొకబోయ కృష్ణుని. జూచి, కృష్ణసారంగ మను (ఛాంతికి లోనై జాణ్యవ్రయోగముం. గావించినాండు,. ఇది తన తనువిము క్తికి నిమిత్తము కాంగా, వారి వమూనువ బేహమును వనరించి, నిజవదంబు నొందుట కరిగెను. చేవ ముని గణములతో జీచేంద్రుం ఉా(శ్రీవారి నెదుర్కొ-ని భ_క్తితోం (శణమిల్లి,

దర )రతుణకునైై దయావిధేయమగు ఖేలనంబున నవని నవతరించి, కంసాది పొపుల నెల్ల సమయంజేసి, భరత కలము కనటు వాపిలి” వని స్తుతించినాండు: ఇట్లు యాదవ నాశముచేం గృప్పావ తార (ప్రయోజనము పూ_ర్తియెనది,: (శ్రీకృష్ణుడు వహించిన యువేతువలన యాదవనాశ మవళ్య భావ్యమగుట కొంతవరకు వసు బేవ్రునకు గోచర మైనది: ఎట్టి శార్యము నైనం జేయవలంతి, మృతుండగు వరీవ్సీతునిం (బతికించినవాందు; నగు కృష్ణుండు యాదవ నాశమునెడ నుపేషము వహించెనని వసు బేవుండు?

“వలసిన నెట్టి కార్యమును వావిరి నెట్టుగనై నం జేయంగా

వలంతి ము ఖతం బరివీతుని వత్సలతళ౯ (బతికించె శౌరి మొ

కగ్యృ-లమున యాదవుల్‌ వెనయగగాల. గని మాన్సం డువేతనేసెసీ పొలియు టవశ్యభావ్య మని బుద్ధిదలంచుట గాననయ్యెడున్‌ ,” కృష్ణుని నిర్యాణమును గూర్చి దుఃఖంచు నద్డును నోడాగ్బుచ్చు వేదవ్యాస మనవారి కహారి యెజుంగు మున్న యానంత్స యం” బన్మి

190 భారతము - తిక్కన రచన వలిశెను, *“మూడుభువనముల నన్యథాత్వంబు( బొంద 'జేయం జూలు వాండు కణ్యాదుల వాప ముడువ లే;డయ్యెనే” యని వలికి 'వేదవ్యాసుం డర్హునునకుం గృష్హ్హని జన్ఫుర హాన్యమును బోధించినాండు. “ధగ్రణి భరంబు వావ నవతారము నొందిన విష్ణుం డ_ల్రెణం గరుదుగనిర్వహించి యజరామర నివ్మ-ల నిర్వికార ళా న్వర నిజ నత్పదంబు నువతాంతి వరుండయి పొంబె చానికి౯ గురుకులవర్య శోకమునం గుందుదురే మిముంబోటి బోధనుల్‌ ,”” “అవనీ భారము వాపీ తావారికిం దోడై భీమసాహోయ్య గా రవ దుగ్దాంత వర్మాకమంబునం గృ తార్థత్వంబునం జేసి య (శ్రువితానంబును నిన్ను బాసి చనియకా ెవ్యవకారజ్ఞ్య న్స దు వరిఘైచరణంబునక సురలు నంతోషంచి రప్పోరులక.” “బలమును బుద్ధియయుం "జీవయు నలఘు మతియు నుల్లసిల్లు నగు కాలముసళా బొలియుం గాల విపర్యయ కలనంబున బుధుల కుబ్బుం. గలకయు. గలవే నర నారాయణులను బురాంమునులు లోక క ల్యాణార్థమైం పార్థ, పార్థ సారథులుగ జన్మించి, త్మత్సయోజనమగు ధర్భునంస్థావనం గావించిరని భారతనమువల్ల 6 "జలియుచున్నది, కనరుండు నారాయణుండు ననంగ బఆంగు నిత్యపురుషులు నీవును నేను జుమ్ముు భువన హీత మూాచరింవంగా. బూని “వేడ్య- వచ్చి యిమ్మహి: బుట్టినవార మనభు. ఈ ఏమయము'నే (భీకృష్ణుండును నర్జునునకు పారిపా కాభేదమును "దెల్బుతజి బోధించినాండు,

అశమవాన, మూానల, మవో[వస్థానం న్వన్తారోవాణములు 191

“సానారూవయుల ని

శ్లును (బవర్తింతు జగము లన్నింటను నీ

కఇానుండు నభవ్సండు నమృతుండు

వైన శివుని నీవు గెలువు మక్దున యెపుకున్‌.ో

““వను రథ్నింవ జయము నీ కెనకమెన”

నమరమున ళూలపాణిమొై శ తుకోటి

నీదు మునుమున వధియించు నిరువమాన

"క్ర రుదుగా సనెజుంగము ధథీరచిత్త ,” అక్జును నొక నిమి _త్తమాత్రునిగం జేసి. తానే. భారత యుద్ధము నంతను నిర్వహింతునని, కృష్ణుండు నుడివియున్నాండు. ఈ నిమయము నింతకుముం జే వ్యాసుండు,

“సీ వనిశేయ సీవలని నెయ్యమునం గృవన నన్యసై న్యము౯ా

చా వధియించు శూలధర తాస్ఫురణం జనలంగ ముంద ఆ

-బీవుండు దానిం గాంచు భవదీయ నమంచిత దృష్ట్రియున్‌ నిను౯ల

గ్‌వండ యామురాంతకుండు గాలవివర్యయ మావహిల్లుటక౯,” అనీ యరునునకుంబెల్సి, యతని నావరించిన మాయను దొలణగించి

జ శ

నాండు. అడ్డునుండు (శ్రీకృష్ణుని దివ్యత్వమును (గ్రహించిన భక్తుడు. అతండు నిర్వహించిన (వతి కార్యమునకును (శ్రీశృష్ణుని (పోత్సావామే కారణము, (శ్రుకృన్నవరమాళ్న శ నంకల్పమును నిర్వహీంచు భౌతిక శక్తి యర్జునుండు. కృష్ణార్జునుల నంబంధను మనో ేహూముల నంబంధ మును ఖోలినది, యాదవనాశమును గూర్చి వినినంత నే భావ్మిషళయ మర్జునునకు గోచరమైనది, మాసలవర్వ గ లేతివృతృమునం జృతితుం వైన యథ్దనుని యందు బూర్వపు సాహసోత్సాహములు శేవు,

1639 భారతము - తీక్కనరచన కృష్ణునినిర్యాణముతో నర్డునుని శ క్యు త్సాహాములన్నియు నతసికిం "జలియక యే, యొక్కు- మ్ముడి నంతరించినవి, ఉత్తర దిగ్విజయ, పాశువ శాస్ర (వయత్న, గనో్యోగవాణ విజయాది ఘట్టములందలి యడర్జునుందు "వేజు,. యిప్పటి యర్హునుండు "వేలు, ఇలివృ త్తమునందలి దశా భీదముల ననునరించి పాత పోమణమున కవి యెంతటి యాచిత్య మును జాటించియున్నాండో యిందు జక్కంగ వ్యక్పృమగుచున్నది,

సైంధవ వధనాండు, లో కాతీతము, నద్భుతము, దివ్యము నగు శ క్షి సామర్థ్యములను (దర్శించిన యర్హునుండు మోనలవర న్‌ కళథాభాగమున 7గేవలము నరుండైెనాండు, శాంతి శైర్యములు, నుచితజ్ఞ్ఞ తా బంధు

రా

ధర్భ్ధములు;(వజారతు ణభారము, వరిణతమగు జ్ఞానము;--_-నివి యివ్పటి యతర్హునుని జీవీతీమునం (వాథాన్యము వహించినవి, (పావంచిక విషయ ములయడ నొక విధమగు వెముఖ్యము, విధినిలాన మవిలంభఘసీయ మను జ్ఞానము, తతృలమగు నిరాన క్తి, వీనితో నొప్పుచున్న యడ్జుం నుండు, నిషాదగర్భితము, కరుణరన భూయిష్టము నగు మౌానలవర్వ కశథయం దువనాయకుండై , కృష్ణుని యంతిమా బేళశమును శిరసా వహించి, తనధర్శమును నిర్వ ర్పించినాండు, ఇట్లు, మాసలవర్వ్యమందలి యితివృత్త ము కృష్ణావతార (చయాజనమును, సువ్యక్ష “మొన రించుచు, భగవంతుని యా యన తారమునకుం (శత్యతువ్యాఖ్యమై యొప్పినది, "

మజీయు, మానవుని జీవిత వరిణామమున శకొంతకును మూల కందమైో యతని శీల న్వభావ (వవర్తనాదులకు హేతుచె, యనుల్లంఘ్యమై మయొనంగ నంచిత కర 2 పరిపాక (ప్రాబల్య మెట్టిదో యీఘట్టమున నిరూపిత మైనది. మణివోరమందలి సూతమువలె భార లేతి వృత్తమున నాదినుండి యు. (బచ్భన్నముగ,' ననుస్య్యూతమై వచ్చిన విధి పాబల్యమించు (శ కాశిత మైనది,

ఆశ్రమవాస, మొనల ,మవో[వస్థాన, న్వర్లారోవాణములు. 18 జ్‌! “వినుము పురాతన జన్మం బునం 'జేసినయట్టి కర్ణముల ఫలములు (పా జ్ఞైనినై న బొందు వానికి నది శోకము నావహించు నల్యంతంబుక౯ా”” ఉవ్పిన్సు విధిక్సత్యము లూరక కను(గొనుచును సిధ్యసిద్ధి కల్పిత సుఖదుః ఖ నిరూఢీం బొందకుండంగ మనముం దొలంగించు వెజవు నుహనీయమగున్‌ అని యీ విధమున విధివిలానము వలుచోట్ల వివరింవంబడినదె, నముచి యింధదునితో, చైనము యొక్కయు, కాలముయొక్కయు. [వనఫావ మెట్టిదో యిట్లు చెప్పినాడు. “జ్యస్ట బ్ర భతిములకును కానకుండు గలండు గాబె యొక్కరుం డాతని కల్చ్పనమున (పొ _వ్రమైసది నీళ్ళులు వల్ల మునకు వచ్చ్యుుక్రీయ దాన వచ్చు. గ్‌ ర్వాణముఖ్య, ఆ ర్రాలమడంగించు జనుగ లోలిని గిరి (బెంచుకరణి లోభక్రోధా మెన్‌ శీలత్వ శామ భయముల "'జీలు జనుండు మూఢథచిత్తత్మీవత్వమునళా.” ఈవిషమయము'నే మొనలవ ర్వాంత్య భాగమున 'వేదవ్యాసుండు వివరించి యడర్జునునకు జ్ఞానోవ దేశముం గావించియున్నాండు, ఎ“ రాలమూలంబు సర్యంబు గొన దీని కొండు తలంపులు దక్కిా మా రుత్తమంపు జ్‌ ,

కే9క్ష భొరతము - తీక్కటన రచన గతికి. జనుండు నిశ్చింత వికారతనులు విడిచి యార్య జనంబులు వినుతిసేయలొ ఈ బోధనవలన శోకమోపహాంబులు వాసిన మై, యర్జునుని ఇెందము నిర్భరానంద మొందినది. అట్లర్థునండు వబోధమునంది హా ప్తినాపురికి! జని కృష బలరామూది యాదవుల వృత్తాంతము నర్వమును, దనదు “తెజుుగను, నత్యవతీ తేనూభవు హితభావణంబులుు నేర్పడంగం జెప్పిన విని; యుధిష్టిరుండు, (వస్థానంబునకు మది యొలయ నతనితో, | “కర్శుసం త్యాగకలనంబు కార్య 'మిమా డను వినిశృయ మొంబె నీమనను నరయ నిదియ మేలుగం. గనుచుంటి విదితమయ్యె నొాతు,*ి అనివల్కి. మహావస్థానమునకు నిశ్చయించినాండు, ఇట్లు మాసలవర్య మునం గని యాదవనం శేతివృ త్తము నాలంబముగయాొని, యనుల్లం ఘ్యము, న్మవతిహాతము నగు విధిపిలాసనముయమొక్క_ మావోత్త స్యమును, గాల[వభావమును, (బత్యయమగు విధమున వివరించుచుం గృష్షుని జీవిత త_త్త్వమునకు వ్యాఖ్య మయొనర్చియున్నాండు, ఇట్టి యుత్కృష్ట (వయోజన ముండుట మేం దిక్కూన యోాఘట్టము నొక నమ్మగ స్వతంత్ర కాపష్యముగ రచించినాండు, కావ్యమునకు విశిష్టత నాపాదించు గుణములలో నమిేతివృ త్త పోవణ మొకటి, 'కావ్యవస్తువు నుచితరీతి నువ్మకవింంవం జేయుట కావ్యరచనయందు మొదటిఘట్టము, ఇట్లుప్మకమింవబడిన వస్తువును రసస్ఫోర కములగు సన్నివేశములచే విన్తరింవంజేయుట రెండవది. అట్లు విసృతమైన యిలివృత్తమును,_ టైవిళమగు నొక సంఘటనే రసోన్ముఖముగం జేయుట మూడనఘట్టము, రసోత్స_త్తియు, రసానుభూతియుం గలిగిన

ఆ(శ్రమవాన, మచానల, చువో్యవస్థాన, న్వన్థారోవాణములు 19;

వీమ్ముట, నుజ్వేగమును తగ్గించి విమయము నుపనంహరించుట నాల్లవది. ళు

ఇట్లువననంహ్భృాతమెన యు'్వేగ మును శాంతియందు. బరిణమింవంజేసి, కావ్య ఫలసిద్ధితో నితివృత్రమును ముగించుట నిర్వహణ మగును. ఉదాత్త వస్తు భౌన నమన్వితములు,: మానవ కల్యాణార్థ (శ్రతిపాదక ములు, నిత్యానంద దాయక ములు నగు 'నుత్తమ శావ్యములం ద్‌ లతణములు కాననగుచున్నవి, మౌానలనర్వ మిట్టి యుత్క్బృష్ట శావ్యలతణములతో నొవూ నుదా త్తరచన,

ఇతివృ _త్తము యాదవ వంశగత మగుట వస్తు వుదా త్తమును, (బ్రఖ్యాతమును నైనఐది, మజహోనుభావుండగు (్రీకృష్ణుయ కథానాయకః డగుట వలనం గౌవ్యమున కుత్తమ నాయకత్వము సిద్ధించినది. భారత వీదండు, దివ్యాంశ నంభూతుండునగు నర్జునుం డిందువనాయకుండై: కృన్లుని నంశ్రలృము నిర్వహించుటకు నహాయకారి యగుచున్నా(డు, కరుణము ముఖ్య రనముగను, వీరము తదంగముగను బోషితమఘు లెనవి, యాదవనాశ, బల రామకృష్ణ నిర్యాణములచే నుర్సన్న మైన కరుణరనస మడ్దునుని యుత్క.ంఠయందును;, యూదవాంగనల యా।క్రంద నములందును, ను బ్వేగముం గాంచినది,

కృష్ణుంఢు ఖీబుచేం గాంతి విహీనమై దీనమై కన్పట్టు ద్వారక నుబవే శించినప్పటి యద్దనుని యవస్థ కరుణ రసో త్పాదకముగ ఫర్శిత మైనది, “ఆర్రిగి మగండునచ్చిన కులాంగనయుక కళ్ళి (గుంకినట్టి శ

ర్వరియును బోల్చ్సం బట్టగుచు వారిజనాభుండు లేని చీనతం

బారసి కృదై. కభఖాజనతం బొందిన యవురిః జూచి మూననం

రియంగం జొచ్చె నేటి కదురీదినచాడ్పున నేమి నెవూదుళ,”” (ప్రియ బంధుండగు నడ్డునుని జూచుటతో నంతవజ కడంగియుండిన దుఃఖ వుంతయు నొక్కుూమ్మాడి మైకుబికి, యాదవాంగనలను ముంచివై చినది,

196 భారతము -- తిక్కన రచన *ళన్వనుట్ర యు6€ గొత్త ఉరడలు వై వలలేక మురాంతక (పియాం గనలు వదాజువేలును మొగంబులం [(గవ్సంగ మవావ్చవారి ర్లో దనరవముల్‌ సెలంగంగం బదంబులు దొ(టువడంగ -చెన్యముల్‌ తనువులు డాల్చినట్టు 'చెరల౯ా జనుచెంచిరి పార్ధిపాలికిన్‌ 4 సన్నిహిత బంధుదర్శనముతో శోక వేగ మగ్గలమగుట (వకృతి సహజమే కచా! వారి శోక్ళవవాహమం దర్హునుండును నిమగ్న (డై నాండు, జు చు ““వారలం గాంచి శోక మనివారణం జ_త్తము "ెల్లగింవ న క్కౌె7రవన_తృముం ఉజలులప గద్గదికం దగులంగ నేకర్బుచున్‌ ఉరొకభంగి డిగ్గి యిలంబెళ్ళిన యద్దుకవస్థం జూచినకా వైరులనైై న "'జెందములు (వయ్యలుగా వగంచాకు భూవరా.ో _ ఇట్లు పాఠకుల వృాదయములు (ద్రఏీభవించు. విధమున క$ఠజణ పోమింవంబడిచది. కృతవర్శ ్రవె విబ్బంభించిన సాత్యకివర్షన యందును, యాదవ్చల వరన్సర పాననమునందును, యుద్ధవీర మంగముగం బోపి.తమెనది, హూ. *అనుచు౯ నంయమిశావజూత ముసలాత్యం తాద్భుతస్ఫీత గ! క్తి నిరూఢమ్ముగ నూనినట్టి నిజన్నిస్ర్రైంశంబు శ్మఘంబునం గొని తద్దిధితిరాజిచే నతనిదచూడు్కుల్‌ విప్వాలత్వంబు నొం ద నుద్మగ్రోద్ధతిం (దుంచెం దద్గళము రతశ్తాంబు (వసారంబుగళా అట్లు కృతవర్శం 'దెగటార్చిన సాత్యకి యంత నిలువక యుద్లతుంజై, ళం ప! చా జావోనిలానంబు మెజియ భోజకులంబువై( గవియ, భోజాంధక ఏరు "లెల్లద నతని నా(క్రమించినారు, (వద్యుమ్నా దులు సాత్యకికి నవోయులుగా,

ఆ(శమవాన, వానల, మహో(వస్థాన స్వ శ్హారోహాణములు 197

జూకు వాని వృష్షివీరులు నికాము సముజ్జ్యల రోషవహ్ని నె

మ్మైనమున నుతితంబుగ నమత్సర ₹ "ర్యము విక మోద్దతి౯ా

థు ధ్‌

'బెనుంవగ వారలిద్దరకుం (భీతి యెలర్సంగ సింవానాదముల్‌

ఘనవథ మెల్ల నిండంగ బలంబు. జలంబును నుల్లసిల్లంగక విజబ్బంభించినారు,

ద్వార కా్యవజల రతణార్లమె, యర్దును;డు బలరానదుకృష్ణుల

థా జ్‌ ది నిర్యాణకును శాజూంతఃపుర కాంతలతోం 'జెవ్చక, నిగూఢముగ నుంచి, సూర్యోదయమునకుం బూర్వ్యమే (వజలను బురినుండి నిగ్గ మింవంజేసి, వారిని రథీంచుటలో, నతని స్వార్థ త్యాగము (వదర్శిత మెనది, బెవగతి నంబుధి వట్టణము నా్యక్రమించుట మరునాండ €ా ప. యగుట యొుఆీంగి యర్జునుండు, ళల్వాలేయి "సెచ్చెర (బయాణ మునకు6 గృత్యములగు వనులెల్ల నమకట్టి -వేగంగం (గ్రక్కున వెడలవలయు

“శాని వెడలకున్న ఛా'నూదయంబున

వనధి భ్రురము ముంచికొనిన గణన

శీయరాని యట్టి “జీగియు( (బయ్యుః చా

వంబు వగయు నెల్లిభంగిం గలుగు,”

అని నవలు్యు-టలో నతనికి లోక హీిశమునెడ౧గల జాగరూకత వ్య_కృమయినది. రుక్సిణ్యాదులయు.౩ దనయొక్కటయు సుఖదుుఖాదు లిం దర్జునుని చే ద్యకృములగుటం ఉ్యాగవీరమును నొక యంగముగం బోపీతమైన దనవచ్చును. “అవన్య మనుభోక్తవ్యం కృతం కర్మ శుభా గుభ మ్మును సిద్ధాంత మివర్వమున నిదర్శన పూర్వకముగ. (బతి ఫాదితమగుట చే గావ్యమున కుదా త్తత సిద్షించినది. మూనలవర కథ

౭ ధి గ స్ప

198 భారతను - తిక్కన రచన భారత కథాంతర్మ్భ్యూతమగు నొక భాగమే మొనను, నారంభమునుండి నిర్వవాణము వజుకును, గార్యకారణ (ేణిచే నంబద్ధమై స్వతంత్ర కావ్యమువ లె. బోమీతమైనది, కాంతిపర్వాదుల యందువలె వివిధ ధఠ శై వివరణములకు, 'నుపాఖ్యానములకు నిందు. (శని లేదు, కథా గమన మున కంతరాయములగు విమయాంతర వర్ణనలు "లేకుండుటే, నిగవృ త్త మేకధారగ, ఫలోన్ముఖమై (వవహీంచుచున్నది, విశాట పర్వమునం గూడ లేని వస్త్యైశ్య మా మాసల వర్వమున సిద్ధించినది, ప రారంభయుననే వర్మితములైన ధర్మజు రాజ్యము వదలి యుత్పాతములచేం గథాంత ర్భావము సూచితమెనది, రా కళ్చారత్ర సంగామ పారీణుండై జయ రమ యొుల్లసిల్ల సామూజ్యమునకుం "చాండవ ముఖ్యునిం బట్టంబు గట్టిన యది యాదింగగాగ మువ్చదియునెదు హూ సంవత్సరంబులు సన ననంతర వత్స రంబునం (బజకుం భయంబానర్భు నుత్పాతములు పుక్లై నుర్వీశ విను మహో వాయువు శర్క-రావర్షి యగుచు, ఆర్స్‌ నర్కు. నుదయ వేళల చింబంబు బలసి దోంచు ఘన కగబంధనమితి సీరదములు లేక నిర్హాతపాతముల్‌. గలుగు నుల్క_ లెల్ల కడల డుల్లుం*” “వరిబీవుము లిన "రజనీ శరులకు నతి రూతయరుచులు గలిగి కలుగు.సం

అఆశమవాను మానల, మవోవస్థాన, న్వశ్షారోవాణములు క్షేర్గ$ి

బర మెల్ల గప్పి జ్‌సవి

బరగం బెనుమూడ మంచు పొరవముఖ్యా,””

ధర్మజు, రాజ్యమునం -గల్ల్‌న యీ భ యో త్పాదకములగు. (వకుతి 'వైవరీత్యములు మౌనల న ్వేతివృ త్త సూచకము లగుట గీ కాక, (వధానమగు భార లేతి వృ_త్తమునకు నాయకులైన పాండవుల మహో (వ్రస్థానాదులను గూడ్యసూచించునవియై యున్నవి, ఇతివ్ఫ త్తము ర్‌ ణ్యా దుల శావముతో నున[కమింనం బడినది, తదనంతరము జ్వారకయందు గల్లిన మహోత్సాతములు, సాంఘీక కల్లోలములు, కథాబీజము నంకు, రోన్నుఖముం శ గావించుచున్నవి, నముదోత్సవ సందర్భమందలి యాదవుల యాన్నార్ల (వవ _ర్రనచే నిలివృత్తము సోమితమై, యాదవ వినాశముబే తసోన్ముఖము గావింవం బడినది, బల రామక్తృష్ణుల నిర్యాణ ముచే రసోత్ప్తి సిద్ధించినది, యాదవాంగనల యా[కందనములం దు'బ్వేగమును బొందిన కరుణరన మర్డునుం డొనర్చిన [వజారతుణా ద్యనుయాయి వృ త్తములచే నువనంవ్చాత మైనది. యాదవకుమూారుల పట్టాభి ే.శములు, నత్య భామాదుల తవోవన గచునము, నిత్యాది ఘట్టము లితివృత్తోవ సంవోరమునకు సహాయకములై కథను. శాంతి రసోన్ముఖము. గాపించినప్‌, 'చేదవ్యాసుం డర్జునున కొనర్చిన తత్తో వ్‌ "చేళమునందు *ౌంలి -వెలసీ కరుణను దనయందూ లయింవం జేసీకొను చున్నది. కరుణరసన (వధానముగం బోమీతమైన యాదత వం కేలివృ త్త మిా[క్రమమున కాంతియందు6 బరిణతిం జెందినది. ఇట్లీ వర్వరచన సల తణమగు, నుద్నాత్తే దృశ్య వ్రబంధ రచనతోం దులదూగుచున్నది.

నాయకవథ సర్వదా త్యాజ్య నును లొకిక కావ్యలత.ణమునకుం గృష్ణుని నిర్యాణము విరుద్ధముగ గన్నట్టునుః కాని భహగవదవళార (వయోజనమగు ధర్మనంస్థావనము సిద్ధించుటయు, నంత, నవతార పురుకుండగు కృష్ణుండీ లింగశరీరమును వీడి,

క్త00 భారతము - తీక్కన రచన ““అమ్బతం బజరం బన్యయ మమల బవితర్కట్భ మచల మాగమగమ్యం'”” బగు నిజవదమును జెందుటయు, లోక కల్యాణమునకు సేతువులగు టచేం బూర్యోక్న విరోధము వపరివ్భాత మగుచున్నదిః భారత రచనచే వేదవ్యాసుండు నిర్వహీంవ-బూనిన (వయోజన మి మౌసలపర్య కథాఖాగముతోం బూ ర్తిగ సిద్ధించినది. వివిథ. వక్తా -. మ ధర్మములను, సత్యన్యాయ ధర్మాదుల త త్త్వములను, సుఖ దుఃఖాది జీవిత విషయముల న్వభౌవ న్వరూవములను; భారతీయ మళతానుసారముగ, నర్వజన (ావ్యామగు విధమున, జనులకు బోధించి, సంఘమును నంన్కరించుట యీ [వయూజనమందొక భాగము, ఇంతియకాక, వేద వేదాంతర్గతములై, లోకమునం దత్యధిక సంఖ్యాకు లగు వారి కందు బాటులో లేని, భగ వత్త త్త నృష్టిర హాస్యాదులు, శర న్‌ “మూగ క్షానయోగాది ముక్తిమార్గములు; మున్నగు నాధ్యాత్మిక వివ యములను, శాస్ర పరిచయము లేని జిజ్ఞాసువులకు సాధ్యములగునట్లు చేసి, తనగ్భాలమున, నివాలోక జీవితమునకు శాంతినిం (బసాదించు టయు నొక [వయోజనము, ఇట్టి యుత్క్బృష్ట (వయోజన సిద్ధికి పాండ వేతివృ త్త మాలంబనమైనది, మౌసలవర్వముతో సీ యుత్క్చృష్ట (వయోజనమును, వాండవేతి వృత్తమును, జాలవజకుం గ డముట్టినవి, శాంత్యను శాసనికములందు బోధింవంబడిన జీవిత తత్త ష్రము యాద'వేతి వృత్తమునం (బత్యతీముగ నిరూపిత మైనది, పాండవు లివాలోశమును ద్యజించి, మవో(వస్థానగతు లగుటరకు, యాద వేతివృ _త్తము [వబల కారణమై, (వధానేతివృత్తమును ఫలోన్ముఖము, గావించినది, మూల కథతోం బూర్యావర సంబంధముగల్లి, యుడాత్తములగు (వయోజన ముల నొవ్చియున్న యి మౌొసలవర్వ కథ తిక్కనచే నుత్క్బృష్టము; నర్వాంగ సుందరము, రనవత్తరము నగు విధమునం బోమితమైనది,

ఆకమవాన, మౌనల; మవో[వస్థాను న్వన్తారోనాణములు 2౨01

మౌానసలవర్వగతమగు యాదవనాశ, కృష్ణ బలరామ నిర్యాణముల శారణమునం ఇకాండవుల కీపాలోక బంధము పూర్తిగం దొలంగినటెం పరీతృీతునకు రాజ్యభిపేశముం జేసి పాండవులు (చావదీనహిత్నులె తపోవన గతులగుటయు, భీమాదులు నిర్యాణము నందుటయా, నిత్యా 'దుటు మజావస్థానవర్వమునను, థర్శుజుని యలాకిక శీల (వవర్హన ములు, నతని నశరీర స్వర్ష్యపా _ప్రి మున్నగునవి న్వన్తారోహాణ వర్వ మునను వర్షితము లగుటతో నితిచ్బత్తము నమావ్నమెనది, ఇట్టి కభా(శ్రమము ననుసరించి 'స్రీపర్వమున శోళో చ్వేగమును, శాంత్యను ఇాననికములలో నిశ్వేదమును, ' మాసలవర్వమున నగరుణయు6 (ట్రఛానమ్ములేనను: . భ్యయమగు శాంత మూమూండు ఘట్టము లందును నంత ర్వాహొనిగం (బవహించి? కడవటి భుట్టమున నితి వృ త్తమును దనలో లయింపః 'జేసికొనుచున్నదిః

26

కర్షయెరాగి-వాబయ యజ్జిము

విరాటవర్వమాదిగ బహూునిధముల వి న్పృతింజెంది? (వకృతి త త్వ మును సుగమముం జేసి శాంత్యధిస్టితమగు స్వన్తారోవాణముతో సమా ప్తింజెందిస యా భారతభాగమును రచించుటలో., దిక్క-న, యెట్లు త _త్తత్సన్ని -వేశముల కనుగుణముగం దన కవిళాశిల్పము నుచిత విధమునం (బదర్శించినదియు నహేతుకముగ నిరూపితమైనది, మానల వర్వ గతమగు యాదవనాశ, కన బలరాముల నిర్యాణముల శారణమున6 చాండవుల కివాలోక బంధనము పూర్తిగం దోలణగీనదె, వరీమీతుని శాజ్యూళిమీక్తుసం గావించి, పాండవులు (చావదీనహితులైై (వస్థానగతులగుటయు; ఛీమాదులు నిర్యాణముం బొందుటయు, మున్నగునవి మవో(వస్థానమునను, ధర్మజుని యలౌకిక శీల (వవ్నర్తన ములు, నతని నశరీర న్వర్గ్యపా శ్రీత్యాదులు స్వన్లారోహణ వర్వము నందును వర్మితములై నవి. ఇట్టి కఖా్యశమము ననునరించి, విఠాట వర్వ్వము విగ్ర శృంగారములకును, యుద్ధపర్వములు ఫ్‌గ్ర రా్రాదు లకును (ఛ్రాభాన్యము వహించినపి, (స్రీపర్వమున శోకో జ్వేగమును, శాంత్యనుశాసనికములలో నిర్వేదమును;. మాసలపర్వమునం గజణయుం (భానములుగ 6 బోషీతముల్సు శాంత మా కడవటి మరాడు ఫట్టములందును, నంత ర్యాహినిగ( (బవహించుచుం, గడవట నితివృ త్తమును దనలో లీనము. జేసికొనుచున్నది.

ఆదినుండీ యంతమువజకును, నితివృ _త్తృమును, చాండవుల జీపితము లును, బరస్బరా (శ్రయములైే; యొక |క్రమవరిణామము ననుసరించి యుండుట గమనింప నగును, బౌాల్యమునం _దండ్రిని. గోల్చోయి నిస్స్పహాయుల్లై పితృవ్యుని పోమణముననున్న వాలుగ జీవితము]

ల04ీ భారతము - తిక్కన రచన

లోకమునకు (గొత్త కాదు, ఈర్ష్భాపరులు, దురా శాపీడితులు నగు జాయాదులు వన్నుకుుటలు, వారు పెట్టు బాధలు: నధర ్రమున శాదియందుం. గలుగు విజయము-- మున్నగునవి, లోకమునం (బ్రత్యయముగ మనము దిన దినము చూచు ఏమయములు. పాండవుల బాల్యమును నిట్టిదియే యగుటచే నీ యితివృత్తము .మన జీవితమున కత్యంతము సన్నిహితమై యున్నది, వివాహా నంబంధ కారణమునం దగిన సహాయనసంవ_త్రి లఅభింవగా, వాండవు లున్నతస్థితికి వచ్చుట కనుకూల వరిస్థితి యేర్చడినది. డానికి న్వశ క్తి సామర్ధ్యములును, ధర్మునిష్టయుం దోడ్బ్చడినవి, తత్ఫలితముగ వారికున్న తస్థితి సిద్ధించినది, కాని, ధర్మవిజయ మింకను స్థిరథడ లేదు, లోకమున నధర్శమునకు విస్తార(పాబల్య ముండుటచే, దుర్యోధనాదుల వన్నాగములు ఫలిం చుటయుం బాండవులు రాబ్య(భ ష్టుాలగుటయు జరిగినది, ధర్మజుని దోవ లేశముకూడ నిందులకు షాతువైనది. ఈపరిణామ (శమము మానవ జీవితమున శెంతయు ననుగుణముగ నున్నది. కించి జాత న్‌ దోవ కారణమునం బదవీవరి(భ స్త్రులె, వలు వాధలం బడెినచా రనేకులు లోకమునం గలరు, కష్టానుభవ శారణమున సా_త్త్వికుల వ్యృాదయములు పరితవృము లగుటయుం (గ్రమముగ చారికి జ్ఞానోదయ మగుటయు. గూడ నళ్లు నహాజము, అరణ్యవాసాజ్ఞాత వాసాను భవము. ధర్మజుని చి త్తశుద్ధికిం గారణమైనది. లోక కల్యాణము నపేవీంచిి యతండపలంబించిన శాంతివిధానము (వయోజన సిద్ధిం గాంచక పోవుటచే న్యధర్ధుమగు మొతము సతెడవలంబెంవక తప్పినది కాదు, కాని అధర్భవత్‌ ముతోంబాటు ధర్మవతుము కూడా యుద్ధమున నశింవవలసి నచ్చినది, ఇది. (వకృతి తెత్స్యము, సంఘర్హణయం దుభయవతములకును నాశము తవ్పదు, ధర్శజున కీసళ్యము (వత్యతముగ విదితమైః యతనికి _వెరాగ్యోదయము గల్లుటకు హేతువై, నదె, ॥

కర (యోగి ల వాబ్బయ యజ్ఞ ము ౨05

యావసమున ను త్స్భావా (వధానముగ నుండిన మానవునిజీవితము, రానురాను, (3ావంచిక కష్టసుఖాద్యనుభ వ కారణమునం (గమవరిణా మముం గాంచి, కడపట శాంతి (వధానమగట లోక నపహాజము. తత్ప రిణామము ననుసరించి? జీవిత మధ్య కాలము వజకును, ముఖ్యముగ వై పాకములవై గేందీకరించి యుండిన మానవుని దృష్టి, జీవితపు నుత్తర భౌాగమునం శ్రమముగ వైహాకవిముఖమై, యామూుమ్మ్‌కమ్యుకై 6 (బ్రనరించుటయును వైజమే, పాండవుల జీవితచర్మిత, యీ (క్రమ పరిణామము ననుసరించి యుండుటయు; భార లేతివృ త్తమందలి వివిధ ఘట్టము లీ వరిణామమునకుం గారణములై యుండుటయు, సులభముగ గమనింవనగును, మానవ జీవితపరిణామ విభాన [కమ మాదినుండి తుదివజకును, ధర జాని జీవితచరి(త యాభారమున నిందు. (త్యక్ష మగురీతి- జితితమైయున్నదని చెప్పవచ్చును. ఇలివృ త్తమును, నాయకజీవితమును గూడ, _జీవితవరిణామ. (క్రమముతో నిట్లను సంధించుచుండుటచే, భారతము నర్వతోముఖమగు జీనిత చర్మితకు నమ(గ వ్యాఖ్యయని చెమటకు. దగియున్నవి;

ఇట్టి వరిణామముతో నొప్పా భారతభాగమున కనుగుణముగం దిక్కన రజభనయు నుచిత వరిణశామము నందివది, యుద్ధప ర్వాంతము వజకును లోకికమైయున్న యితని రచన; తదనంతర భాగము లలో (గమముగ నలాకిక విధానము నవలంబించినది. నాయకజీవిత మెట్లు లౌొకికములనుండి మజులి, యలౌకికముల వై 6 రాక, శ మముగ నంతర్మఖమై. కడవటం (బశాంతతను గాంచినదో, యశ్షు లెక్కన రచనయు. [గమముగ లాకిక కావ్య లత్‌ణములగు ధ్వన్యలం కార, చమళొొ- రాదులను వినర్జించి? యంతరంగమగు నగ్ధనోపషణమునే వరమ భ్యేయముగ నిడికొని తుది. (బశాంత లేజోమూ ర్సిగం ఖజరిణమించినది, -

903 భారతము -_ తిక్క-న రచన “వేదవేచాంగములు, పురాణములు, ధర (స శౌత్రునులు, వర (టవ్నా న్వరూవ (వతిపాదకములునగు నువనివదు_త్త్సరమిమాంన గ కార్థములు, వివధదర్శ నములు, ని ళత్యాదుల నన్నింటిని మథించి,. భారతీయ [పాచీన నంన్కృ్బృతి నంతటిని (గహించినవాం డగుటచేం దిక్క-నకు మహాభారత రచన సాధ్యమైనది: సాంఖ్యాది 'రయూగ సూతార్థములు, జీవాత్మ పరమాత్మ తత్త వివరణవఎలు. మున్నగు నాధ్యాళ్శిక రహాన్యములన్ని యు; సున్పష్ట్రమగు విధమున పివరింపంబడి యుండుటంబట్టి, తిక్కనకు, అధ్యయన గురూవేశ మూలకగమగు జ్ఞానము మాత్రమే శాక, అనుభవ జ్ఞాసముకూడ సిలదని ఏవిదితమగు చున్నది. (వతివిద్యకును, అథితి. భోధ, ఆచరణ, [(వచారము లను నాల్లు దళశలున్నవని పెద్దలందురు, భారతరచనతోం దిక్క-న, తానేర్చిన

విద్యకుం నాల్లవదశను గసాడ సాధించినాం డని చెప్పవచ్చును,

విద్యాావ చారముచే లోకకల్యాణ మను నుత్కృష్ట్ర (వయోజన మును సాధింవం బూనినవాండు తిక్క-స, వర (శ్రైవ్మా రూవవతి పాదక మగు భార ఆాం(ధీకరణమునకుం బూనుచు, తిక్కన యజ రూవమగు నీశ్వరార్చనమును నిఘ్టమై నిర్వహించి, చిత్త మున్చే భగవడాయ త్తముం గావించినాండు, వాబ్దయరూప విశిష్ట యజ్ఞ్హ్హమున కారంభించు తిక్క. న కీవెదిక యజ్ఞకర్శదీము యత్యావశ్యకశమైనది, అహింసాత్మకమగు, వాబ్బయాధ్వ రార్చనకుం గడంగు. తిక్కన విషయమున నీ వై దికకర్శశాండ యొక యుత్కల్చృష్టసాధన మొనది, త త్పాధన చేం జిత్తమునకుం (బకాంతత సిద్ధింపం దిక్కాన, మహా కవిత్వ దీచమతోంయాటు, వాబ్బుయ యజ్ఞ రూవమగు యోగదీతను బూని, భారతర చనకుం గడంగినాండు, ఈకావ్యముచే నితందు సాధింవం

బూసినది, అఆముష్మిశఫల ము,- జన్మ రాహిత్యము,

కర్శయోగి - వాబ్బయ యజ్ఞము 80 “కవమునకు విద్యకును జనుస్టానమైన జననరహీతుని యజ్ఞాత్ము శారి వాబ్బ యాధ్వ రార్చితుం జేసీతి నా జనార్హ నుండు మద్భజనమునం (బీతుండు గాత,” అను, శరతల్ప గతుండగు భీష్ముని కృవ్ణ నవ రూవ వాక్కులు తిక్కన నిషయమునంగూడ, చక్కగ నమన్వయమును బొందు చున్నవి, విద్యాతవస్సుల జన్ముమునకు స్థానమైన వాందును, జనన రహీతుండును యజ్ఞనుూూ ర్హియు? నగు వర(బహ్మాను “వాబ్బయరూవ యజముబేం దెికాానయుం బూజించినాయడయు. తన యూ భజనవే భగ నంతుండు (ప్రీతుండగుట యే యతని యాళయము, *ఈథ్ధగ్రణ్రాగతుండ భక్కుండం బరమవదవిం నోరెదను శుభంబుగ నన్నున్‌ బరికించి యేది మేల య్యిరవు దొరకొనంగం దలంవవే కమలామోో అను (ప్రార్థన తిక్కన విళిష్ట జ్ఞానమునకు నిదర్శసము, భగవ్ర్రీ త్యర్థము; భ_క్షిశద్ధలతో సత్కర్మనాచరించి, ఫలాపేవ లేక, జీవితము నీశ్వరార్పణముం గావించిన తిక్కన ఆదర్శకర్శయోగి, “వది మే లయ్యిరవు దొర కొనంగ6 దలవవే శమలాతోూ” యని తన భావిశ్రేయమును గూర్చిన చింతను గూడ లెక్కన భగవాడా య _త్తృముం గాపించినాండు, వ్యానరచిత గ్‌తాత త్వ్వమును వాచ్యము ఎయక, తిక్క-న యిట్లాభరిణ రూవమునం (బకాళిత మొనద్చుటచే నతం డాం(ధలోకఘున కాదర్శపురుషుం డై నాండు, యోగ, తపో, యజ్ఞాడు లీతని యభిమాన విషయములు, నిర్గ లాంతఃకరణ సాధ్యమగు (బన్మాక్ఞాన మితని భ్యేయము, క్ట

పీ06 భారతము - తిక్కన రచన “య్వగులకు యోగ బలమున శాగము మోవాంబునుం జిరస్నేహము. గా

• మాగమముం (గోధము గుణా యోగము వరునం బెడయావ నున్నతి ఆొలయుకా “సృనర్యుమమున్‌ నముద్ధతమ్భృగంబును జూలమ్మువచ్చి వాగురా వినిహాతింజేసి యిష్టవదపిం జనుభాడ్పున యోగతంత ఠో ధనమ।స లోభజాత దురితవజముం "'బెడంకూచి నత్సథం బునం జరియిర్రచు యోగి సుఖమా ర్తిత స్తుస్థితగా వహించుచుకా అని; యోగ మెట్టి విళిష్ట మాత సాధన ' మగునదియు వ్యక్తము గావింపం బడినది, అంతియశాక , “కగనిరూఢుండు నంగ 'క్యాగానం బైకరతు, డతనికి జనన నం యోగము మృతి ైన్యంబును భోగాభోగ సుఖదుఃఖములు లే వధిపా” అని యోగలబ్ధమగు నానంద మెట్టిదో తిక్కన వివరించినాండు, *అనభు యంచిత స్వాధ్యాయమునను యజ్ఞ _ మున నమాఛారమున నిష్దు. వొనుగువడక యుండు సెవ్వారలకు వార లోపీ నడపు నదియ కనును ధర్మము సూత్మువదవిగాంగ .” “నిను చానంబుం దవమును వృద్ధసేవ ,నము నహింనయు నియత కృత్యములు సర్వ జనుల కిమ్మాహాగుణములు మనమునందు దృఢముగా నిల్సి నడపుము ధీరవర్య-” అని పలుచోట్ల తపోయా్య్థాదుల విశిష్టత బవరింపం. బడినది, తిక్కన

2 కర్మయోగి ఎవాబ్ధుయ యజ ము “09 "యొకచో “యజ్ఞాల్నే క రూవ నిశ్చలావ్యయదీ పా” యని వర మేళర్థరుని నంబోధించి యుండుట గమనింవం' దగినది,

ఇతని యాశ్వాసాంతవద్యము. లీతని మొన్నన్తత్మ్యమును, విశిష్ట జ్ఞానసంవ త్తిని, మహోన్న తాశయములను వ్య కవజచు చున్నవి,

1. “*ోనియమనికటవ ర్తీ, నిమ్మ. లానందమూ రీ”

ల, *యమనియమవి కానీ వ్యాన చేతోనివానీ.”

8, “యమనియమాద్యష్టాంగ

(క్రమాభ్యనన నిర్మథీత వికారసుచేతః

శ కమలా మోదమయా త్మా.””

శీ, యమనియమ వికాసి ఛ్యానశేనా (వదీపా

దవముశమకలి తానంద (వకాళ స్వరూపా,”

, అను నంభోధథనలు, తిక్కన యిం(దియ విజయ యని నూబచించు చున్నవి. యమనియమాదులను (గమముగ నభ్యసించుట చే, విశూరము లడంగి, చిత్త మెట్లు శుద్ధిగాంచునదియు, వట్టి విశుద్ధమగు నంతఃకరణ మెట్లాల్చ న్వరూవ జ్ఞానమునకు 'నవనరమగునదియు౮ దికఠాన వలుచోట్ల వినరించి యున్నాంక,

1. ““చమదవిషాదాది ద్వం

ద్వమలావిప్‌ శాంతరంగ వాసా

౨, “అవగత కామరోవమ హృదయాంతర ఖేలనకల్య,

8, “ధర్మాధర్మ విదూర నీతివర విద్వచ్చి _త్తయోగీ*' (వమాద విపాదములు, సుఖదుఃఖములు, ధ ర్మాధర్య ్రైములు, శామ రోవములు, రాగ 'ద్వేమములు, -- మున్నగు ద్వంద్వముల నధిగ మించీనసనే తవ్ప; చి త్తమునకుం (బశాంతత లభింవదనియి6) జిత్త భాంతి సిద్ధించిననే కాని పరర్టున్భ్ధాన్వరూవము బోధపడదనియ్యా

౨10 భారతము -- తిక్కన రచన నీ వాక్యముల చే! దిక్కూన సూచించుచున్నాయ, ఇవి యతని విశుద్ధాంతరంగ (చదర్శకము లగును, క్ష “నక్రలనిగమ వే ద్యా-” ఫి, జ*నివృతనిగ మ కాఖావి,కు తాయ గ్రైక వేడ్యా.” కి, “సుముహదువనిమ త్పస్తుత్యభి (శావ్యసేవ్యాం” డ్త్ర, *్తివనిషదవగ మ్య్యా యోగ భామైకర మ్య్యా,” అను వాక్యములు, తిక్కనకు వేదములయందును, నువనివదత "౧ "జేదాంతము నందును గల పూజ్యభావమును వ్య క్రవజణచు చున్నవి, వేద వేదాంత విశిష్ట జ్ఞానముచే భగవత్స్వరూవము జోన్‌వడుననీ యిందుచే సూచితమైనది,. భారత రచనారంభమునకుం బూర్వము; పూర్వ మిమాంసా (వలిపాదితమగు వైదిక కార్జుశాండబే నాకర్షింవ బడిన తిక్కన మన_న్తత్త్వము శాంతివర్య రచనో శాలమునాంటికిం బొందిన వరిణామము ముఖ్యముగ గమనింవం దగినది.

1. గో వకృతి పురువ యోగ్‌ వికృతి రహితమూ ర్త” 2, “*సుస్లి రానందవ ర్మా: "” ఇ లలితే 8, *“శేవలభావానందమయా,.” శ్తీ “భాన్వ చానందవమూర్తా.” అను సంబోధనలలో/_ దిక[న; వర్యబవ్మూత త్త్వము నాల్మే' సామోత్కారజన్యమగు (బహ్మునందముతో నభేదముగ వర్శ్మించినాయ మజటియు, చేహాభిమాన కారణమున వృద్ధింజెందిన మోాహాంధ కొర మును వివేకముబే నశింవం జేనిననే కాని, యాత్మ (వబోధము కలుగ దన్నితిక్క-న (గహించుట మా(త మేశాక, యాత్మ సామోత్కా_రమున్సు, నసాడం గాంచినాండసని యిక్రింది వద్యమువలన నూహింవనగున్తుః న.

క్ర [శ యోగి = వాబుయ యజ్ఞ ము లై1

• ఛీవశభిమాన సంభృతే చాహతమోనిరననాభిముఖ భూరివివే కాప్రీన మవోత త్వ మాహిత చిన్నాతరూవప వమధురిమనుభ గా.” నదనద్విచార జ్ఞానముచే. మోవాము. నిర్న్తముకాగా,. లభించిన చి త్తవకానమే వరమాత్శన్వరూవ మనుటఛచేం దిక్కుఎనకు జ్ఞాన కాండ యందుంగల దృథవిశ్యానము సూచితే మైనది, యోగులు వరమా శ్తె త సంధానమునం జేసి, భవబంధ మోము ణముం గాంచినట్లు, తిక్కానయుం గనిత్య దీయోనిధిం బూని, శబ్ద (ప్త నంభానమునం జేసి, జాన జ్యోతిన్యరూవమగు వరమాత్మ సాయౌళతొాగ్రారముం గాంచి, భవబంధ విమోచనముం బొంది యున్నాండు. “కరణఫుల వరిత్యాగ దళలోడాత్తచేతః వరిణతసుఖవీఠ (థభాజమానా నతాంహో నిరసన చరణాబ్టోన్ని ద తారాజమానా నిరవధిపరిణావో నిర్భరానంద దేహో” “అన పేఖీత ఫల తా తో భననువానీయ [కీయా విపా కాత్మరూ వొ అను సనంబోధనలు, లిశకన, విశిష్ట కర్మ యోగి యనుటకు సాత్యములు, భారత రచనతోంబాటు. తిక్కన వృాదయమును బరిణతి నందుచు వచ్చినది అభ్యాల్మిక విషయ (వభఛానములగు పర్వముల ర చననాటికిం దిక్యటనయు నిర్యదియముల చాహ్య్య్మవ్రవర్వన నరికట్టి? యంతడ్నుఖుం డై, వవనాదుల నిరోధించి యాళ్ళ సాషై "శౌంరముం బొందినట్లు కన్పట్టుచున్నది.

“లవి ఎభ్చారొతము = తిక్కన రచన శాంత్యనుకాననికాది వర్వ గతమగు 'నితని రచనే యిందులకుం (టబలసాత్యుము. భిన్న వర్ష మణులయందు॥ (బసరించిన "సూర్యకాంతి త_త్తన్మృణిన్వ భావము ననుసరించి, భిన్న కాంతులతో 'భొసించునట్లు. తిక్కూనరచనయు, విమయ "వై నిధ్యము ' “ననుసరించి, 'వివిధ భంగుల విరాజిల్లు చున్నది, విరాటవర్వమాదిగ యుద్ధాంతము వటుకును నితని రచనా విధాన .. తొకిక వాజ్బయమున కుత్తమాదర్శమై యుదాత కావ్యలమణములతోం (శకాళించినది. శాంతిపర్యాదులయం దితని రచన, కపీత్వ వరాకాష్టు నందికొని యలౌాకిక వేదవాజ్ఞయ స్వరూపం దాల్చి, తేజోమయమై, జ్ఞానజ్యోతియై విలసిల్లి నది, క: తియుగ కమల వీథీదీ వవంచారలీలా నియమిత వన నాత్మాన్ని (వభాస్నిగ్ధసంగా నృయవికచ మజోబ్దనై్యైర మాధ్యీక ధారో దయమయ మధుకాత్మా దర్శి 'తాసంద వర్మా.” సంపూర్ణ ము / . /రా ల గేం”, ం సట గస

లు టు మ! ర గ న న స స్త య టం! స నా లో. తలే. గో క లొ సో య సత [| రు నం మ సల సట్టిసడ్‌ మ్‌ సన వ తన టం లు? యన ల ౧ . టలు చట. క త త న్‌ా ఫే భ్‌ నే ప. పోచ సన. ళు .. స మ ల్‌ సల న మట నా న్‌ యనిన కం. [ టి. ౨. వై! గ్‌ 0 గం సట. తీసాక ణక ౧ టన. |. నఖ న చ టి న మో ప స్‌ వత్త నవ లే స స త నం స. క; న. స ల స. ళం. మ మం. ల సు త గళ్ల స వ న య్‌. సం మ టట. క 7న ఖై మ మం... క స్‌ | లో | స. టి స నష కన? నయనే స | | ర్ట ర రో య యన (0. స గ్గే శ న ళో క. నో టం యయిన త. లో టో... న టట యం బ్‌ సరం... న. నటనల సం న ఈ న మ