Telugu avuchithya vicharacharcha_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సాహిత్య శాస్త్రుము. న్‌ శ్రీక్షేమేంధకృతి జారు జాచి త్య విబారచ ర్చ అనయవాదయు జమ్ములమడక మాధవరామశర్మ ఏ. సి, కాలేని : గుంటూరు. (శ్రీ ముళ్లపూడి తిమ్మరాజుచౌదరి . ఉన్యదనోత్సయవుకాళ ము, అభినవభారతి ఏ గుంటూరు.

ఉవాయనయు, శ్రీముళ్లపూడి వంశపుశస్తి జమ్ము లనమడకవ౦శవైళవము ద్య శ. లకీ 2 ఇ గ స బె ల న న ళ శ గీ. త శ (= 5 ర2ష్లా 1 శ అజం మె లీ స్‌ కట్టి క్క ( ల్‌ నూచిశ మొదలు తుదివరకు వెలొకమ్‌(ఫెస్‌, (ప్రయివేట్‌ లిమిటెడ్‌ బ్రాడిపేట గుంటూర వందు ముద్రింపబడియె. కాయల ముదణాలయము, తణుకు, అక్టోబరు, 186.

“శ్రీ తిమ్మరాజ జన్మదినోత్పవే ఉపాయనమ్‌ సౌజన్యం భవపనీయమాత్మసుభగం సంశ్రిత్య సాహిత్యికమ్‌ సౌహిత్యం తిదుదారమిష్టమధురం సంభాష్యభావోత్తరమ్‌ (ప్రజ్ఞాసంగతముప్తవీజమనిదం పూర్వం సముద్యోతితమ్‌

“మేఆదా*ళృతిమాధవాకృతిమహః “మ్మరాజపభో |!

-ఎ ఒహమవపీనంత్వాముపాశ్రిత్యసముత్సుక; పాచావైదగ్య్యసంప్రీత సారస్వత సముద్యమే క్షేమేందోజయతి శ్రీమాన్‌ బెచిత్యరూఢభావనః మాధవోఒహంకృతీధీసున్‌ ! శ్రీమజ్జన్మదినోత్సవే నచేతనంభవంత త్వం సచేతోభిర్వివావితమ్‌ నచేతస్పర్గసంభూతై] ఇూయాదౌ చిత్యసంగతమ్‌ ఉపాయనమిదం శ్రీమన్‌ ! సర్వౌచిత్యపుకాశనమ్‌ గృహాణ! కమలాదేవి భాగ్యసౌభాగ్యభావుక |!

గ్‌ క షో కీ. శ _

• శ జ్య అ | ఇ గ ళ్హి [ శె స్తీ క స తా. య టా మె టం సుం లి ప / ఇ | జ్య హ్హ్‌ గి ల ఎంతటి న న ౯

హౌచి త్య విచారచర్చా కృతిన్వీకారంనమయనివేదిత శ్రీ ముళ్లవూడి తిమ్మ రాజుచౌదరి

నంశవైభవనవము, ఆరథో) బేశమునందు కమ్మువరకే మునకు నంబంధించినే విశిష్టత గచిరకాలముగా బేశమంతట పిసిద్దమూూ నున్న దీ. "జేళసంరతయణోద్యమములో" భద) కాపరిరతుణములో నటు నిటు సామరస్యసంథోనములో ళ్‌మ్‌ శమహోజను లనేశవిఫ[ము లుగా వళ స్తి సంపొదించినారు. అం(ధసామాజ్య వై భవము నకు కాకతివంశపాలక పిభువులు హేకువనుటలో నర్వ చరిగము నిదానము కాకతీయాన్నయ మత్యశ్కేందు కలప) _స్తికమని విడ్యానాధుడు నిరూపింవెను,.. పికద్వూకు' త్యతియవాలకులలో- కెందకయిన నూర్యుచం(డ్ర వంశమ ర్యా జాశుయాయులు స్వసమ కాలమున. న్యల - మొ ్తీడి కగివగి యుదానీనుకై యుండగా క్రాకతీయయ(తపౌఆఅకళు లొత్తిడి నెదురొకమి. ధర్భనిష్థ లె కర్మవీరులై -“యాుండుటచే సల్యే ర్కేంందుకుల (పశ్నస్తి కల జా రయి శలవోరంయవనారు నాటి శాకతి వంశమువారికి నేటి శన్చువంళశమువారికి కల సలబరీ థకు “శరిత సం వేద్యము. ధర్మి కర్మి, 'వంశమువారలకు

వ్‌

విశిష్టత యున్నది. అట్టి కర్టివంశ గౌరవము కమ్మువంశ గౌరవమ్మునకు నిదానము. కమ్యుమపోజన వంశభద)ము లయిన సంపి)'చాయార్థములింక నుండవచ్చును. స్వధర్మ కర్యాసక్తులై బేశభ్యదతకు తమ పాలనశక్షిని నీతిజ్ఞతను (పజ్షావిశ్రనుగుణసంపదను వెలయింప జేసిన కచ్మువీరులు కమ్ము వీరులు, వీరు కమ్మువారుగా తెలుగునాట పిసిద్ధులు.. ఒక నాటి యలజడిలో జడిమ లేక పివ క్తించిన కన్నువారి రతుణ ధర్మ మాంధి దేళ మంతట ధర్మ కేతన మయినది, అట్ల పటి కమ్మవారు నంపద్వైేభవసంపాదనముకన్న భ(ద్ర ళా: వై భవసంపాదనమునకు రతుణశితముణ వై భవసంపాదనమునశు సాంస్కృతిక మై భవసంధానమునకు యత్నించినారని (శ్రీ ముళ పూడి తిమ్బురాజుచౌదరిగారిని గుర్తించి నషూడెల్ల గుర్తునకు వచ్చును. ,

; ఈనాటి పళ్చిమగోదావరిమండలమున కమ్మవారి వంశములందు నుపిసిద్ధ మయిన ఠీ ముళ్ల ఫూడివంశఛమువారి విశిష్టత విశిష్త్రబంధువంశముల వారల కందరకు క్లాఘాస్ప దము. గోదావరీ తీరమున కమ్మువంశపు జమించారుల కందరకు తీణుకునగరముననున్ను శ్రీ ముళ్ళ పూడి నరిశము వారివై వ్రీత్యాదరము లధికముగానుండుటలో (శ్రీ ముళ్ల పూడి వారి వంశము నందున్న ద్రేవీస్త్యేసంపద . నిడానము, శీ ముళ్ళపూడివారి బంధువంశముల వారందరును సముచా శ్తీ రీతికల యుడారవ్యక్తులు. అయా వంశములవారి యా'కార

. శి

సౌష్టువము గుణసంప త్తి ధార్మికత మొదలగునవి యన్నియు (శీముళ్ళ పూడివారిలో మూ_ర్తములై గోచరించును. “సెండ్యాల వాకు యార్ల గడ్డవారు జూాగర్వమూడి వారు శాటిగడ్డవారు చిట్టూరివారు నిడదవోలువారు బోళ్ల వారు యలమ్నర్తివారు మొదలగు సర్వబంధువంశ గౌరవ సమిత్షు శ్రీ ముళ్లపూడి తిమ్మరాజు సమితులో స్పష్టమగును,

తణుకు పట్టణములో శ్రీ ముళ్ల పూడి తిమ్మున్న గారు మంచి భూస్వామి. సర్వస్వామి. తణుకుపట్టణస్వామి. శ్రీ తిమ్మన్న గారి యాత్మీయత యానాటి పాలకులకును వార్హా స్పద మయినది. శ్రీ తిమ్మున్న జమిండారుగారికి చావగా రయిన దొమ్మేరు జమిందారు. శ్రీ, పెండ్యాల రాయుడు గారు వియ్యంకులు నయినారు. శ్రీ తిమ్మన్న జమిందారు గారికి పుత్వసంతానము "లేకపోవుటయు నొక విశిష్టతకు హేతువయినది. పెండ్యాలవార్‌ దౌహి్రుడు' శ్రీముళ్ల పూడి తిరుపతి రాయుడుారి కువూరుకు (శ్రీ వెంకటరాయుడుగారు తిమ్మున్న గౌరికి ద_త్తఫ్యత్రుడయ్యెను, ఆ శ్రీవెంకటరాయుడు గారి కుమారుడే (శీ ముళ్ళపూడి తిమ్మరాజుగారు. శ్రీ తిమ్ధుళోజుగారు. ఈ యిరునదన శ తాహైరంభమున 10-16ి1301న జన్మించిరి. అప్పటినుండి (పతివర్షము శరన్నాస మధికముగా పర్వదినవైంనది. (శ్రీ తిమ్మురాజుగారికి పిస్తుతము అరువదినుూూడు సంవత్సరములు, ఈ తిషప్టీ శరత్తులలో శ్రీ తిమ్మురాజ సముల్లసితములయిన విశేషము

శ

లపంభ్యాకములు.. (శ్రీ: తిమ్మురావా జనకుల (శ్రీ రాయడు సాకు వ్యనపౌయాళ్ళిక జుద్ధిమె క డ్యకుక ల జమిీాంచాతుం

“సువర్ధవుష్పాం చృథిపీం చిన్వంతి హరుషా(క్ర్రయః

'శూరశ్ళ కృణవిద్యశ్చ యశ్చ జానాతి నేవితుం.” శాయడుగారి దృష్టిలో రత్నగర్భ రత్నగర్భమైనది. సువర్ణ పుమ్చములు పఫపూయింవెను, 'వంశేసంపదలు విలసిల్లినవి, ఉం(డాజివరము, లింగాల; శ్యాజంపూడే తన జమిలో వేరి నవి. _ సర్వసనమయములందు ధీరుడై రాయకు రాము డయ్యెను.

ఉవజాదవీ కఠోరాణి మృదూని కునుమాదవి

లోకో త్తశాణాం చేతాంసి కోను విజ్ఞాతుమర్హ_తి.” రాయడుగారి హృదయ గాంభీర్యము. “వోను నిజ్ఞాతుమర్హతి” షామరులగు;: పనివారు. వృద్దులయివను తమ సంతతి వాతిక్షి రాయగుగారి కచార్యమునే చెప్పిళాన చెప్పికొని మురిసి పోవుట కలదు.. శ్రీ రాతకుడు కుమ్యూరుడు శీ తిమ్ము కాజు (శ్రీ తిమ్మురాజుతండ్రి. (శ్రీ లాయడు. _పిశ_స్త వితృమ_త్వ్వవృజ్హా అట్టి ప్మతిత కతిపయవ్య క్రీవిస్థమె యుపజీవ్య శకగును, (ఖీ వేం టరమణాంవాజాని (శ్రీత్తిమ్సురాజు తృవూన్‌ అగుటయీ కాదు. ఫ్యత్రియా నయ్యెను.. శ్రీ, తిమ్మరాజు కుమారుడు (శ్రీ వారిశ్చంద(పాద్‌ (ప్రశ_స్తవిన్భృమాన్‌*.. ఇక..నీ వంశ మున, ఇట్టిఫ్యుతిత శఈద్భృశ వళ్ళు త్త తరతరముల రాజిల్బగల

శి దని హరశ్చంద(సాద్‌ను -మూొచినపుకు వారి విల్లలను చూచినఫుడు స్పష్టముగ మననులో స్ఫురించును, ఇంతటి వైశిప్టునె దస్ట్యములకు శ్రీ రాయడు హేతునా? శీ తిమ్మ రాజు శారణవా 1 శ్రీ హరిశ్చంద్య్యిపసాదు నిచానమా ? “ఇది ఇట్టోనుట సువచముకాదు. భూ తార్గముల _ కలిమి వ ర్తమానాంశముల వర్తనము ఒళ్కొక నంశవె భవమునకు మూలము. అట్టి సర్వమూల మో" వంశమున కదురుళొని నేది. (శ్రీ హరిశ్చంద(పసాద్‌ 'ఆంధ(పభుత్వ ఇానననభ్యు డయ్యెను. సర్వవ్యవహ_ర్వ యయ్యెను, తండ్షిజేరిట శారీ జరిట విద్యా వాణిజ్య వ్యాపార వ్యవహార వ్యాహార విహశిరా హోర సంస్థలనేకములు నెలకొల్పుటలో నిహణమతియ య్యేను, సర్వహృదయములు హారిశ్చంద(పసాద్‌ (పసన్నవృాదయ ములోనున్నవి. సమకాల సర్వజన సర్వశ్రీ వృాదయములందు వాసను సఖుడు (పసన్నముఖుడైన హరిశ్చందుడు నోచ రించును. ఈ వైభవము ఈ ఫుత*వై భవమును శ్రీ తిమ్మ రాజుగారు. స్వాతర్శవై భవముగా స్వాతీ ,,యవై భవముగా సంభావించును, కాని ఇది సర్వలోకవై భవ మయినది. కృత కార్యు లయిన వీరవ్య క్తుల వృాష్ట పుష్ట భావము నేత ద్యుతులతో..శోభించును. . శ్రీ తిమ్ము రాజుగారి నాలుగు నేత్ర . ములలో (పతివింబితమయిన లోశాలోకము తుస్టిహష్టి కలదై తణమణను కణకణము భాసించును. శ్రీ తిమ్మురాజుగారి విద్యా వ్యాసంగము అసహా యోద్యమారంళ "పర్యంతమ

క ,

మమెనదిం ముహాగ్భమవో భావములు తిమ్మ రాజ వీర ళాఫీరత లకు పాళము వెప్పినవి. అప్పటి మహజాలతీయమహో పాఠ ఇాలలో (సథమవి ద్యార్ధియైన (శ్రీతిమ్మ రాగా నేటికి విద్యార్థి పొథమ్యుము ననుక్షణ ముద్చోధించును. (శీతిమ్మురాజనయ నీతి బలము జయవాదముపెట్టుచు ఉపమండలా ఫ్యమ్యుమును (తణుకు కాలూశాబోర్డు యెసిడెంటుపదవి) మాండలిక సంఘ సదస్యశ్వ్యేమును (పశ్చిమగో డావరిజిల్లాబోర్డు మెంబర్‌ పీప్‌) (ప్రజారంజనమున కర్పించినది. తణుకు పట్టణస ర్వాభివృద్ధికి తత్సంఘాధ్యకశ్షము (తణుకు పంజాయతి బోర్డు గెసిచెంట్‌ా. పదవి) వహించిన శ్రీ తిమ్మరాజుగా నే సర్వ హేతువు, త్త తరములుగ సంక్రమించిన జూతీయ చేకీయ భావము తిమ్మ రాజ. కాజనీతియమె సర్వజనులకు విద్యాబుద్ధినృద్ధిరీతులకు నీతి రీతులను సంపాదించినది. శ్రీ తిమ్మురాజ విశాలహృదయమను నందు ఉపాధ్యాయులు కవితాపిజ్ఞులు పాండిశీప్రతిభులు చరిత చరితులు సహృదయ హృదయులు సర్వభావుకులు సర్వభావములతో గోచరింతురు,.. సంస్కృ తాంఛాంగ్ల హ్‌ందీ ప్రముఖ భాహా్యగ్రంథములు అతిసవహాసి)ములు తిమ శి రాజవాసనా వాసిగములై న అందర కుద్చోధము ' లిచ్చుకపో మెనవి. రాజ 'రాజన్యులు నెలళొల్ప దలపని మవోగంధా యతనములోని (పతి[గంథభమునందును తిమ్మరాజు శిరఃకంప మున్నది. ఉ_్రేమరచనా. (ప్రకాశమునకై 'నవ్యానన్య శావ్యప)కటనమునక్రై శాయలము[(ద్రణాలయ " మున్న దిం శీ న లేందినాధ సాహిఠర్యమండలి యున్నది."

ఖ్‌ టగుడ్‌ వారీ ణీ తిమ్మ రాజుగారి ద్వితీయ భార్య గలాణ రు గ్యవతి కమలాబేవి. గుంటూ కవాలా జేవియెన సౌభాగ్య / టూరు నివాసులు శ్రీ క్యాటగడ్డ శరా మండలములొని ఇంటూరు జీవి ఫ మొన శి కంకుమకోభిత కమలా ములుగారు తమస్మ్శతిక మొ వ చినది మొదలుగా నా శ్రీమతి వైదుష్య గారికి శ్రీరామ లిఖం వాసితమతిమైనది. (శ్రీశ మలాజూని (శ్రీతిమ్మ నుశేంద శ్రీన ేందఏనాఖకు. ఆ నేందగనాథుడు. పాం దనాళ కై నాడని శీకమలాతిమ్మ రాజుల కన్నులు నిత్యము స్వి లగును ఈవ్నార్త నా నా పతీ నావేదంవే కలై పుట సాక(ప భావించి సజలనయనులై అ వ్‌ నొ కి యుండుట తండికి కా శాంత ద్లూఢ ఘనవ్యథులై యొక్రైట్లా ప ట తంధడి న లేందనాడ్తుడు చం వైత్తసుననే (వ్య నిక్‌ సంభావనుడై. . ఓజస్వి తేజస్వి యయ్యెను. బువీ.వాలిలో విద్యార్థిగా నున్నా డని ఆ కన్నవానిని ఆ చిన్నవానిని భావించి సంభావించి ఎంతగనో ఉ వ్వెత్తుగా వృాదయము పొంగించుకొనినశ్రీకమలా తిమ్థు రాజుల వృాదయములకు నిత్యసం వేదనమున్న ది, కాని వారిక్చంద్రదర్శనము చందఏ౦దర్శనమె వారువ్విళ్లూరుదురు ఆన కేందినాథ నృృతి (ప్రతీకమే న లేందనాధ సాహిత్య మండలి, “'శీ;న లేందనాథ సాహిళ్యమండలి అనేకపండితు లను కవులను అసాధారణముణా సలత్క్‌6ించినది?; అనేక (గ్రంథములను (పకటించినది. నశేంద్రునికేరట మహాపాఠ శాలలో మహాభవనమును వెలసినది. పీర నందనుడైన

ఠి న రేందినాథుకు సర్వానందను డై నాడు. శీ్రిహరిశ్వంద) (పసాద హృదయానందుడును నై నాడు, నామసంస్కార మొక అద్భుతనై భవము, అనాటి శీ హరిశ్చం(దుని ధర్శపత్ని చండమతీబేవి. ఈనాటి శం హవారిశ్చం[దుని ధర (పత్ని కుభవామమును నదియే. ణ్రీ తిమ్మరాజు జనకుడు [శ్రీ రాయడుగారు (శీహ౭శ్చం[ద్యపసాట్‌ను నిత్య మెట్టి జాగరణముతో నుండన లెనో యుద్ఫోధించి సిద్ధ భావుని చేసెను, వైనుమిల్లు, షుగర్‌ నిల్లు, 'బక్స్‌మైల్‌ మిబ్లు, ఎరువుల ఫ్యాక్టరీ, మెడీకల్‌ కాలేజీ, ఎడ్యుకేషనల్‌ ట్రస్సు, మెడికల్‌ (టస్టు, వై ద్యాలయ నిర్మాణము, ఇంఢడస్టి యల్‌ సూలూ ఇంజస్‌రింగుకాలేజి మొదలగు సంస్థల నిర్మాణ సంకల్ప బలవరాాజ వారిజ అజ మానబలము, ఈ భావబలమునకు ఖానపలమయిన భావుకభావుని భాష్‌ సంఖారము హేతువు, ఈ భావభావకుని భావములో పూర్వ తనాద్యతన మువోాభావుల మహాభావములమేలి కలయిక యున్నది. అట్టి సర్వభావకుడు (శ్రీమాన్‌ వేంకటరాయడు గారు. శ్రీ వేంకటరాయడుగారు శ్రీ హరిశ్చం(ద్ర్యసాదుగాత్తి జ్యేస్టు తనయుడు, నయూోజేతులు, వీనయోజకేతులు తాత ముత్తాతలనాటినుండి సాంప)చాయక ముగానచ్చు ఆభాగ వ్యవహారముల కాశయదాతే. దొమ్మేటి మేటిజమిీందారు శ్రీ పెండ్యాల (శ్రీరామచంద్ర వేంకటకృష్ణరంగారావుగారి జామాత. శీ రంగార్తావ్రుగారు. శ్రీ తిమ్మ రాజుగారి

శ్రి మేనల్లుక, అల్లుడును. ఇట్లల్లుకొనిన వై భవముకల వంశమున ఖీ వేంకటరాయడుగారు. ఉభయవంళ' గౌరన (ప్రతిష్టా విశిష్టతలకు నంధాత, ళ్త్తాప్రం తదోజస్వి త బేవవీర్యం తబేవ నైసగ్గికమున్న తత్వం.”

శీ వేంకటరాయడుగారు, బి. కాం, పట్ట్రభ(ద్రులు, భాపారసిఫుులు, సార స్వణహృదయులు. 'శావహరిళ్చం(దత స్వభావ తిమ్మ రాజత సర్వభఖావ 'వేంకటళాయత్‌ శ్రీ వేంకట రాయడుగారి. సర్వోసంప త్రీ. అస్థాస్వాస్థులుకల యువశీి 'వేంళటరాయడుగారు అక్కమాంబా కెక్స్‌కైల్సు మిల్లు స ర్వేతణురై తణవుణ నవంనవభావుకై యుండుట తండికి తాతకు అటువారొకి కటువార్‌కీ నిత్యమానందమూగానున్న ది, వర్ధమాన భావుడగు (శ్రీమాన్‌ ధీమాన్‌ (శ్రీ “బీంకటరాయడు గారు. రాజనీతి (ప్రజానీతి లోకనీతి ఆర్థికరీతి సొంఘికరీతీ పారిశాామిక్యపగతి పరిశీలింపగల పితిభాశాలి. ఈ ఛాయడుమూర్రిలో శ్రీ తిమ్మరాజుగారు. (ప్తాక్తనులను ఇకావిశాలమునవారలను భావించి స్వన్సంద సమ్మోదము వహించును. +

(శ్రీ 'తిమ్మురాజ భావవ్యూహము భావ వేగముతో లోశ మంతయు సంచారము చేయును. ళిల్పసుందరవుయిన శరీర సౌష్టవముశల శ తిన్నురాజశిల్పాస _క్తి ఆంధానాంధ మాడలములలోని సర్వశిల్ప దర్శనభావమును నిత్య మతిళ

16 యింవ వేయును. శీ జాయపసేనాని నృ త్తరత్నా వళిలోని న్త న్ఫృత్య భంగీ విశేషములు గుర్తించి గుర్తించి నృ త్తర త్నావళిని కూడ లోకము గుర్తించునట్లు చేయ వలెనని సంకల్సించెను. కవి పండితులకు భాపారసికులకు చరిళాస క్తి యున్నచో చరిన కాకృతి యేర్పడునని లోకము నకు వీరభావము కలుగ్తునని తిమ్మరాణ భావము తన మహో గ౦ంథాలయములో తాను చదువని ((ంథములేడు, .. ఏ ఫ్వుస్తకము కావలెనన్నను వెంటనే గుర్తించుటకు (శ్రీ తిమ్మ రాజుగారు సహవాసి న్న్మేత్రుడు, సవా్యసకరుడు, అభినందనీయ సచేత_స్వ్వముకల స_త్వేశీలునకు కవిపండితస త్కార కాంత సహజ సంవిద్ధర్ధమనుట (శీతిమ్మురాజ భావనమున కలుగును. కవిపండిత సవృాదయులతో నెప్పుడు మాటలాడినను సాలో చనదృష్టితో నిత్యజిజ్ఞాసువులై భావసంచాలన మొనరించుచు భావసంవాద సంపాదనమునకు కృతయత్నులగు శ్రీ తిమ్మ రాజభావనులు లోకమున వధిశముగ కావలసి యున్నారు. కవులకు పండితులకు భావవి(శ్రాంతి యున్నచో నప్పటి యేశకాంత తాసుఖతమతులై వారు నవ్యభవ్యసృష్ట. యొన్న రింపగలరు. ఉదికృభావములతో వెలువడిన ఉద్యమములు నిలుకడకలవి కాలేవని యనుభవమున గుర్తించి శ్రీతిమ్మ రాజు గారు లోకమున భాపాబలము తగ్గుటకు వగచి వగచి పునర్న ఏీశ్ళృతి కలుగ చేయాట కై నిత్యము యత్నించునుం న రేం్యద నాథ సాహిత్యమండలి పతుమున న నేక గగింభములను

. వెలయింపచేసి యింక నట్లు" వేయుటకు నిత్యము సానుసంధాను డగు (శీతిమ్మురాజుగారు ఒహాుళు)తసంపత్తికల భావ వేదిం జనురంతర సంస్కారములు కొందరిలో మాతే యుద్భుద్ధ ముల్లె కార్యగూరత్వము సంపాదింపగలవని వీరి వంటి వారిని చూచినప్పూ డనిపవించుకు.. సాహీతీతాపనులెన అలంకారికులు నాయకునకు వలసిన లత ణములను కొన్ని టిని నికూశించిరి ఆ నాయకగుణములుకొల శీ) తిమ శ రోజుగారిని చూచినచో సమధికముగా నికొవ్రింపనలెనని యనివించును. ధర్శవీరుడగు మూానివుకు ఉత్తమమానవత్వమును దోమ రహీగ మైన జీవనసంసభ్మృతిని పకట మొనర్పగలడు, సామ జానఖేద దండములను స్వనంస్కార సాధనములుగ వేని కొనిన చౌదరి ధర్మ్శసంవిజ్ఞానము శ్ర తిమ్భురాజుగారిలో చక్కగా నెలకొని యున్నది. “రచయితలు దినదినము చాయవలెను. అట్లు నికరంగర రచన వారి భావ్యపసారము నకు హేతువు. *ోపండితనోష్టియే నాకు ముఖ్యము. కవి మాన నములందు సమధికముగా విశేషము లావిర్భవింపగలవుం వీదియీని కార్యానసరమునకై. కవిపండితుల నుపయోగించు కొనుట యాకృముకాదు. [పాథమికపాఠశాలల పరిస్థితి శోచనీయము”గా. నుండకుండునట్లు ఫరిశీలించుట యందరి కార్యము. (గ్రంథముల వలని యుపయోగమును లోక మందుకొనుటలేదు. అట్టియత్న మావశ్యకము. అముదిత మ్యుదణ మావశ్యకము, అవసరా వేఖ్ళీతరచన ముళ్యంత

13

మజేవీరము. ఊఉ _తృమసాహిలత్య(పకాకనాభిలాష భూ ధన స్వాములకు కలుగచేయ పలసియున్నది. నాకు క_ర్తవ్య ముద్చోధింపుడు. నన్ను పయోగించుకొనుడు* ఇట్లనగల ధర్శవీరు లెందరోకాని అందరి సమావోరరూపముగా శి తిమ్మరాజు గోచరిరాచును. "

తంగడిమాట అనీనచో భయభ కలు శద్ధాయుక్షలు సక్షీర క్తులుకలిగి (శద్ధాళువై భావార్ష్భచి త్తతతో కరుణాత్మ కవ్యక్సీగా గోచరించు. శ్రీ తిమ్మురాజ సౌమనస్యము నిత్య మ(ప్రధృమ్య మభిగమ్యమునై. యుందును. అనేక శక్కల కో)డీకారము. -జాయమాన కటాతీముకల వ్యక్తులలో ఛాసీంచును. (శీ ముళ్ళపూడి తిమ్ముళాజుచొదరిగారు స్వయం వ్య కృవ్య క్షీ. - అరువదినపూడన జన్మదినోత్సవము నిమి_త్త మూగ తమ భావసమావేశమునకు స్పష్టాకృతిని కల్పించు చున్నారు, (శ్రీ హరిశ్చంద్ర (ప్రసావైకదృష్టియె శ్రీ తిమ్మ కాజుటౌదరి జమోిందారుగారు ఈనాడు జన దినోత్సవ పతీ కముగా శ్రీ మాధవరోమశర్మ సంకలిగమయిన కౌచిత్య విచార చర్చా(ంథ్‌మును కృతిస్వీశార మొనర్చుట కుత్సుకుై యున్నారు, అస్తు.

బొచిత్యఏవచారచర్చా కృతిసవుర్చణ సమయ సమర్చిత ఉమ్ములమయడక వోంళ వైభవము

శ్రే ధీ సామరన్య కోభికులు శ్రీయుతులు “ముళ్లపూడి అిస్మురాజు చఊొదాో''జమీందారువారు మౌ నాయనగారి పౌచిళ్య విచొరచర్చ తను గంంథమును తమ జన్మ వనోళ్చప సమయమున సాదరముగా సబహుమాన ముగా కృతిస్వీకారము చేయదలదుట మిక్కిలి మోద్యసమోచ జంకముగా నున్నది ఈ సందర్భసముచిశముగా మౌ జమ్ముల మడక పంశ వైభవమును. నిరూపించుట యుక్తము. * గుంటూరు. మండలములోని తెనాలితాలూకాలో కోడికాడిపజ్టు ఆగ హారి మ జమ్ములమడ1వారి ఆగ హారముగా నాపరిసరమంతయు పుసిద్ధమయినది, ఆ అగహార భూము లలో కొన్ని భూములు జమ్ములమడకవారి విద్యాపాండిత్య విశేషములకు చిహ్నముగా నున్నవి. మరికొన్ని కాట్రుగడ్డవారి వదాన్యతా నూచ కములుగా నున్నవి. కొన్ని గూడూరివారీవి; మరికొన్ని మాచిరాజు వారివి, కొండవిటి రెడ్డిపభువులు పరిపాలించు సమయమున సర్వ పేద్యాధికారిగా నున్న శ్రీనాథుడు జమ్ముల మడకవారి విద్యా విశిష్టేతలకు అభినందన అహుమాన పూర్వకముగా అగహార మిప్పించెను. అది మొదలుగా మాపంశమువారు గ్రామాభిజనులకు తత్పరిసరములవారికి గాామాంతర సీమాంతర విషయాంతరముల నండీ వచ్చువారలకు విద్యా దాతలు అన్నదాతలు సర్వస్వదాతలునై పుసిద్ధి పొందినారు. జమ్ముల మడక అను ఇంటిపేరు గామనామ సంకేతముగా నున్నది, ' ఈనోడు కడప షసుండలములో నున్న జమ్ములపుడక జనపదము ఒకప్పుడు ఈ

వై

పంశమువారి స్వజనపదమై యు.-డవలెను. వార్తు వారి వారి గౌరవ మర్యాద లందుకొనుచు గుంటూరు మండలములోని పలనాటిసీమ చేరి యుందురనుట్లకు అచటి జమ్ములమడక గ్రామము సాక్షి. శ్రీనాథ విద్యాధికారి గుర్తించిన నోటినుండి తెనాలి తాలూకాలోని _కోడితాడిపణ్డు అగ్రహారము జమ్ములమడళ వారి అగుబహారమైనది,. ఇంకను జమ్ముల మడక కుటుంబములవారు కస్టామండల మేగరి కృష్ణాతిరము చేరిరి. గోదావరీ తీరమున వసించిరి పాండిఠ్య వాసితమైన పరివఫరములం దష్పటిలో జమ్ములమడక వారుండిరని తారకలు ముత్తాతలు చెప్పుకొను మాట అనూచానముగా చెప్పుకొనుచున్నారు. నేడును అట్లు చెప్పుకొన గలుగుట సంతోషాసృదము,

శ్రీ జమ్ములమడక సుబృహ్మణ్యేశ్వరులు నాల్గు తరములనాటి మనీషులు. వారి మూవుకు పుతులలో తృతీయులు ళాసమయ్యగారు- హుథముడు వీరవెంకయ్య. ద్వితీయుడు సుబ్బారాయుడు. మొడటి ఇద్దరు బంధు గౌరవమును పురస్కరించుకొని లోళాత్మ విద్యాసక్తులై గోదావరీ తీరము చేరిరి, అ పంశములవారు నేడును కాకినాడలో నున్నారు. తృతీయులు శ్రీ రామయ్యగారు స్వజనపదా[గ్రహారమునందే స్థిర (ప్రతిష్టులై యుండిరి. అప్పటిలొ మౌ వపంశపండితుల విద్యలు కాట్రండ్డ వారిని గూడూరువారిని మాచిరాజు వారిని విద్యానందులను చేసినవి.' "వారు మూ పంశమువారికి ఉపాయనముగా భూముల నిచ్చిరి. గూడూరవాళు షూచిరాజువారు పరిమితముగా పన్ను పుచ్చుకొనెడివారు. కాని పతి పర్షవసంత సమాగతులై వేదికాపరిషత్తులలో మా పంశమువారికి కర్చూర చందనాంబర నీరాజన సత్కాంము లర్చించెడివారు. క్మాటగడ్డవారిలో మరియొక విశేషము కలదు. (కాట్రుగడ్డవారు ఇంలటూరు వాస్తవ్యులు. శ్రీ తిమ్మురాజుగారికి అత్తవారి యింటివారు. వారి ఆడపడుచు శ్రీ రిమ్మ రాజుగారి ధర్మపత్ని.) ఈ పంశమువారు పండితులు, మాకు పండిత

శి

పోషక గౌరవ మిచ్చినవారు. మేము వారి కుపాయరముగా నిచ్చిన ఘాములమై పన్ను స్వీకరింపము. వత్సరము పత్చిరము వారిని స్క రించుట మా అభిలాష అని పుకటించిరి ఈ పుకటనము అగు హారములోని యిఆ౪రుల కీర్ష్యాజనకమని యనటళలేదు. మా వంశమువారి అభినందన సూచకమని అముటయుక్తృము. శ్రీ రామయ్యగారు ధీస్వామియే కాక భూస్వామియు నై భూములలో పనివేయువారల కందరకు గోస్వా ఘియు నయ్య్మెను పొలములో నాటువేయుటకు , కోశకోయుటకు కుప్ప వేయుటకు నూర్పిడి చేయుటకు కడియమ్లు కట్టుటకు మోపులు మోయు టకు ఖనుము కోయుటకు ఎన్ని ఎన్ని పనులకూని కూలికివచ్చు జను లందరు ముందుగా రామయ్యగరి పాొలమునకు రావిలసినదే. వచ్చి కూలిపమి చేయుదురన్నమాలేగాని వారందరు అమరకోశము సంత చెప్పు కొనెడివారు.. అంధునావమ సంగుహము వల్లించెడివారు. తెలుగు భారతములోని పద్యములను పలికెడివారు. వారు వర్ణము వ్రాయర్హు అక్షరము,చదువరు. వావి. అన్నిటిని _ప్రల్కెడివారు. ఇది రామయ్య గోస్యామిం. ఆ పలికెడివారలలొ అన్ని వర్ణములవారు 'ఉండిరి. సధర్ము లుండిరి విధర్ములుఐడిరి అందరును జమ్ములమడక వంశధర్ములయిరి,

.శామయ్యగారి కుమారులు మూవురు, వారిలో రెండవకుమారుడు వేంంట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి. సన్యసించి శ్రీ వైఠాగ్యానంద ఖారశీస్వామి అకుయినారు.. ఫెద్దిం మౌరుడు పెదవెంకటసుబ్బయ్య. మూడవ కుమా రుడు కోదండేరామకాస్త్రి. ధ్వితీయుడైన వేంకట సుబహ్మణ్యకాస్త్రీ చిననాటినుండి సర్వ విషయములం దద్వితియుడై పకాళించెను. _ఉఊప వీతుడయిన నాటినుండి ఊరిచెరువు దగ్గర మంచినీటిబావి సమీపమున సాయం పొతసృ్సమయములందు సవనదీక్షగా సహసాంధికముగా పావిత్తీజప మొనరించి స్వయం సంతుష్టు డయ్యెడివాడు, బృుహ్మచర్య దీడితటుడై భిళైటన్ల మొరుగని వాడైనను “భసతి భివ్షాందెహి”" యని

థ్‌ విద్యాధ్యయ: మొశరించినాడు. కావ్య నాటకాలంకారములను అద్దేపల్లి సోమనాథ”ాస్త్రి నమీపమున అభ్యసించెను. కాశీ విద్యావార్తలు చెవిని పడగా హృవయము దూరగా కాశీపట్టణముచేరి విశ్వేశ్వరదర్శన మొన రించి అన్న పూర్షాదేవి యను[గహము పడసి న్యాయవిద్యా వ్యాసంగ మొన రించెను. తర్కవిద్యేలో కాశీపట్టణమున్‌ కపజయము రానీయనని ప్రతిజ్ఞ పట్టిన శ్రీ కర్ణాటక సీకారామశాస్త్రిగారి సమక్షమున న్యాయవిద్యా పండితు డ్లైన శ్రీ స్తుబహ్మణ్యశాస్త్రి చండి విద్యాపారంగతుడై మంతవిద్యాశద్ధాళువై స్వాగూహారము చేరెను, సిద్ధాసనమునందు కూర్చొని వీరాసనమునం దుపవిష్టుడై పద్మాసనస్టితుడై నుఖానన సంగతుకై బాలాసనలోలుడై సర్య యోగాసనాణక్తుడై విద్యార్థులకు విద్యారితను నేర్చి వీద్యను నేర్చెనూ కాడిపజ్జు అగ్రహారము చిన్నది యమునను ఇరుపది మందికి మెగా ఐతర స్థలములనుండి పచ్చిన విద్యార్దులు వారములు నిర్ణయించుకొని ఖిక్షాటనము ఇచ్చుకౌని అవి ఇవి రుచింపవని యనుకొంనపుడు శ్రీ సుబహబ్యశాస్ట్రీ భొవన్‌మున కే ఇష్టాన్నము మృష్టాన్నము స్నీకరించెడివారు.. కుక్రూషలు జిసెడివారు? జ్యివసారో మొనరించెడివారు. ఊపీలో నందరకు వలసినే విద్యలను పుబోధించెడీవారు. ఆ యిల్లు ఒక చిన్న విశ్వవిద్యాలయము. సాయంసమయములందు శ్రీ శామయ్యారు వీధి యరుగుమై కూర్చొని భారథము పురాణములు పురాణము చెప్పెడివారు. ఊరిలో నందరు పాండితీవాసితులు.. ఆగ్యామమున కప్పటిలో నెవరేని పండితులు వచ్చుటకైనను జంకెడివారు. శ్రి అవ్వారి సుబహ్హణ్యశాస్త్రీ రాత్‌ సమ ుములందు కూడ చదువుచు గోడవైపునకు తిరిగి ఫైకి లేవనెత్తిన కుట్టు పిలక గోడమై మసిగీటుతో గుర్తించి నిర్మాత నిష్కంప'" దీవశిబవలె ?ఖ కదలకుండునట్లు పల్లించెడివాడని శ్రీ హనుమాయమ్మమామ్మ - చెప్పగా తెలిసినది, విద్యాధ్యయనములో నిది యెట్టి శిక్షణమో నేడందరకు కాబట్టదు. శ్రీ సువుహ్మణ్యకాస్త్రి కావ్యములు నాటకములు అలంకార గ్రంథములు తర్క పుఠకరణములు వాదగుంథములు అన్నియు 'పాఠము

క్‌

చౌప్పెను. ₹బ్బమంజరి మొదలుగా వ్యుత్సత్తివాదము పరీకు ' నిత్యము పాఠము సాగెడిది. అప్పటిలో విద్యార్ధులయిన ఖథట్రాజులు కొందళు తాడిపడ్డు “శాస్త్రులుగోరు సాహితీ చకంపర్తులు” అని ప్రచారము చేసిరి, దశకుమారచరిత9, కాదంబరి మొదలగు గద్యగంధములు శ్రీ నుబహ్హణ్య శాస్త్రీగారికి “శ్రీ మొదలు “ఇతిశ్రీ' సరకు వచోవిధేయములై యుండెడివి. నైషధాంత కావ్యములన్నియు మల్లినాథ వ్యాఖ్యా సహిశముగా వారికి రసనాగువర్తులై యుండెడివి. శ్రీ శాస్త్రి ఏకనంధాగ్రాహి. ఆయన నిత్య తపస్వి. ఆయన సన్యాసియై “నివ సేత్‌ ఫుుతనంపది యను న్యాయము వనునరిచి ఉండి కొన్ని చాతుర్మాస్యములు గడచిన పిమ్మట ఉపనిష తారాయణ మాలించుచు (పశాంతముగా బృహ్మీభూతుడయ్యెను

శ్రీ స్రుహ్మణ్యశాస్త్రిగారికి ఇద్దరు కుమారులు, పుథముడగు లక్ష్మి నరసింహము ద్వితియుడగు మొదవరామశర్మకు అన్నిటిలో [పథముడు. పికృకల్పుతయిన శ్రీ నరసింహుని యాదేేోము ఈనాటికిని నిత్య ముపా దేయమై యున్నది. - విరిని కన్నతల్లి జగర్వపూడివారి యాడబడుచు. వెంకటప్పయ్యగారి గారాబు కూతురు. శ్రీ జగర్లపూడి వెంకటప్పయ్యగారు తెనాలి దగ్గరనున్న పెవరావూశులో సర్వ వ్యవహారములందును పెద్దయైన అతిథేయుడు. ఈనాడు వెంకటప్పయ్యగారు లేడని అ గ్రామమునకు ఆతికులే రారు 'అవాడతిదులు బహుతినులై పూజూసత్కా రములుపొందిరి. అ మర్యాదలు తేలిసిన శ్రీ హనుషోయమ్మ ఇద్దరు కుమారులకు శల్లి, అమె పూజ అమె సేవ ఈనాటికిని అ ఇద్దరకు నిత్యవిధ.

శ్రీ మాధవరాముశర్మ తాతగారిదగ్గర ' అరుగుమై వెలిబూడీదలో అక్షరములను నేర్చికొనెను. క్షోకములు పద్యములు కంఠఫట్టెను వన పట్టిన పంగా తనకు వచ్చిన వావి నన్నిటిని వలదనువరకు విస్పించి విన్సించి గొంతెండినచో తల్లి సమీపమునకేగి పౌలు శఈాగెడివాడు.

క్ష పండెండు సంపత్సరముల వజకాతడల్టివాడే యనుట నేటికిని కంచ స్వరము వినగా విశ్వసింపదగినడే యగుచున్నది. ఉషనయన మయిన నాటిశుండి తాతదగ్గర కూర్చొని నహస్రసావ్నిత్రి జపించి రామహృదయము పఠించి, రామహృదయుడయ్యెను. తండి సమీపముననే సంస్కృతాభ్యాప్ర మొనరించెను. అప్పుడు వారిదగ్గర కావ్యాలంకారాధ్టయనము చేయు, శిష్యులు భుజములమై త్రిప్పుటలే అధికము కాగా తాతదగ్గర స్పష్టోచ్చార. ణముతో పురాణపాఠకుడు కాగా నాన్నదగ్గర విద్యాసక్తి యధికముకాలేదు, మొగసాలలోని కామధేనువు దగ్గర వక్సముతోడు వత్సముగా పాలు, త్రాగుట పొలములో ఊచబియ్యము . కొట్టుకొని తిమట వ్యవసాయపు పనులు చేయుట కమతగాండుతో కలసి తాటికాయలకు ఊతకాయలకు పరుగెత్తుట తాలింఖభానాలో దిగి ఎరృమన్ను వేసికొని కసరత్తు చేయుట ెరుగన్నము తిని మీగడపాలు త్రాగి వెన్నముద్దలు (మింగి నూకలనెయ్యి పుడిసిళ్తుపట్టి వలయు నప్పుడెల్ల తిండి తిని ఆరుగు వరకు వ్యాయామము ప్యపసాయము చేసి పురాణ పారాయణము చేయు అనాటి మా నాన్నకు చెడుగుడు జటలలో అసుక దోసిళ్ళ పోతలళే స్పటికపు వినాయకుడు దొరశెను. విద్యాగణపతి లభించినది మొదలుగా వినీతుడై వివేక్య్రద్ధ కలవాడయ్యెను. జీతములేని జీతగాండుకు పూరిపాకలలో అముదపు గీసము పెట్టి చదువులు చెప్పి తన కంఠమును. వారి కంఠమునకచ్చెను, మొదటి యుద్ధమయినది, తురుమెళ్ళ జార్జికారొనేషన్‌ స్కూలులో షఖూడసష తరగతిలో చేరి సంవత్సమున్నర ఎ, బి,సి, డి లు నేర్చుకొనెను. ఎ. సి, పాాతో అనాడు మదరాసు మంళ్రిగా తురుమెళ్ళ హైస్కూలుకు' వచ్చినపుడు నాటకాభీనయములో ఉపానందుడు భూమిక థరించి రంగ ఐహుపూనము పొండిన మా నాన్నను షుంతి పాఠోం అభినందించినాడు, చిన్న విద్యార్థికి సముచికములయిన కలము. సిరాబుడ్డి, పుస్తకములు ఇహుమౌన ములు వచ్చినవి. - లెక్కలలో మాతుము మౌర్కుల్లు లెక్కకు. రావ్వ.. మిగులు నన్నిటిలో సన్నియు. లెక్కళు వచ్చినన్ని

క! జాలగంగాధరతిలకొ గతించిన వార్త రొగానే' విద్యార్ధులు సమ్మె చేయుటలో మౌనాన్న ఇంగ్లీషుచదువు పూర్తి అయినది, యుద్ధానంతరపు కాటకపు దినములలో మా తొత దగ్గర వివ్యాధ్యయనమున కెవ్వరును రాలేదు. నిత్యము మానాన్న యొకడే విద్యార్ధి. మూడునెలల కొక కావ్యము చొప్పున కావ్యములు అన్నియు పూర్తి అయినవి. గద్య గ్రంథములను చంపూ గృుంథములను తాత చెప్పుట నాన్న' చదువుట సర్వ మవ్యాహత ముగ సొగినది. ద్చారబంధిమువై ఉన్న పుస్తములలో రసగంగొ నరము సాహిత్యదర్పణము చిపృమీమాంస పుతాపరుద్రీయము సాహిత్య ళత్నాకరము అనాటినుండి మానాన్నకు 'తలీదిండో లయినవో. గుండెదిండు లయినవో స్పష్టముగా నెవ్వరికి తెలియదు. మాతాత వుశ్నించుటోదు. మౌ నాన్న సమౌాధానించుటలేదు. నిత్యము గ్రంథములు ' చదువుట అలంకార గుంథములలొని సర్వోదాహరణ పద్యములు మా నాన్నకు వచ్చును. అనా డప్పచెప్పగలుగుట ఈనాడును సమధికముగా నుపయో గించుచున్నదని మానాన్న యనును. తెనాలిలో *నంస్క్పృత కళాశాల యున్నది. సంస్కృత కళాశాలలో చదివి పరీక్ష విరుదసూలు నంపౌ దించుట బాగుండునా ? ఇటి నిశ్చయ మప్పటికిని బాగుగా -శలుగలేదు. కురుగంటి శ్రీరామళాస్త్రి న్యాయళాస్తాధ్యాపకులు మా సౌన్నకు తర్క పుకరణ గ్రంథములు చెప్పుట కంగీకరించిరి. -వారీ -సమక్షమూన -శుగ్రూషయొనర్చి పుకరణ గృంథములను - చదివెను, కాశీపట్టణము విద్యాకేంద్రమనుట మాతాతగాకి దగ్గర విని విని కురుగంటివారి యితట భావవేగమున కూరట పొందలేక ఎవ్వరితో చెప్పక విద్యావ్యాసంగమునతై కాశీపట్టణమున కేగెను అహారము లేక టిక్కెట్టు లేక నిద్రలీక అలసట “లేక శాశీపట్టణమున శేగి గరగాస్నాన మాచరించి పశాశ్వమేధ ఘట్టములో సావితిజప మొనరించెసు. “విద్యాధ్యయనమునకు - తగిన సౌకర్యము ఆ పయసులోనే కూర్చుకొనెను కాని అమ్మ నాన్న అన్నయ్యలు ఇలుకు తోడు నాలుగిండ్లు కట్టుకొని కాశీపట్టణము చేరి సురల సింటికి తిసిశొనివచ్చిరి.

శి

గావవేగి కాన యిల్లు పట్టలేదు విజయనగరములో విద్యాకేందు మున్న వని కాశీపట్టణమె కలదని నపద్వీప మున్నదని శ్రీ రాయుడుశాస్త్రి కలడని కొరిసి శతపోరు పెట్టి విజయనగరము చేరెను. మహారాజ సంస్కృత కళాశాలలో విద్యార్థిగా చేరెను. అయిదు సంవత్సరములు చదివి సాహిత్య విద్యాప్రవీణ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడయ్యెను. చదువదలచినది తర్కము చదివినది సాహిత్యము. అందువలననే శాస్త్రవ్య్యాసంగమునకు నిరంతర మౌరాటపడి ఎంతగా చధివెనోళక్థాని చదువు సమయమునందే తిండిమాని మంచి వస్త్రముమాని (గ్రంథములు చెప్పించెను.. నిత్యము కంటికి (గ్రంథ ములు. కన్చించుచుండగా వాని వ్యాసంగము చేయుటకు తగిన శృద్ధ ఉండగా సామర్థ్యము సంపాదించుటకై సర్వగురుసమాహార స్వరూపుడైన రాయుడుశాస్రి దరి చేరి చదువదలచిన చదవవలసిన సర్వము చదివెను. అప్పటిలో రసగంగాధరము కొంతగనే పాఠ్యముగా నిర్గీత ఘయినది. సమగ్రముగా నదియంతయు వూవాన్న చదివెను... అలంకార కౌస్తుభము చదివెను. వక్వోక్తి జీవితము చదివెను, అభినవ భారతి చదివెను. వానికై కావలసినవి చదివెను,. ఇట్లు మానాన్న శాస్త్రవ్యాసంగము, సర్వ శాస్త్ర సమాహారరూపమయిన సాహిత్యశాస్త్రమునందు లగ్నమయినది, అదిమొదలు రాయుడుశాస్త్రిగారు ఉన్నంతవరకు పతి పత్సరము కొన్ని నెలలు వారిదగ్గరనుండి ఏమి ఏమి చదివెనో ఎంత ఎంత చదిచెనో ఆ గురుశిష్యులకే తెలియును. -అ వ్యానంగఫలముగా మా యింటిలో నిన్ని గ్రథముఅు చేరినవి.

విశ్వవిద్యాలయ పరిక్షలలో ఉత్తీరులయిన వాకందరు ఉన్నత పాఠశాలలలో మహాపాఠశాలలలో ఉద్యోగము పేరుతో నధ్యాపకులుగా నుండి దృవ్యము సంపాదించుట కలవాటుపడిరి మానాన్న భూధన సంపద లేని వాడైనను తతృంపాదినమునవై యత్నింప లేదు. అల్లు యళ్శ మొనరించుటకై దైన్యము కావలెను. అది మా నాన్నకు లేదు

;త్రి

రైన్యము లేశుండునట్లు చేసినది మ్మా ఫెదనాన్న - లక్ష్మినరసింహము. తెనాలి సంస్కృకకళాకాలలో విద్యార్థులున్నారు. అధ్యాపకుడు కావలెను. వేళనము తీపికొనని అధ్యాపకుడు కావలెను. మానాన్న అచట అధ్యా పకుడై తాను చదివిన చదువని అలంకార శాస్త్రగ్శింధము ల నధ్యాపనము చేసెు అల్లు నిరంతరము కావలసినవారి కళ్కరలేనివారి8ిని నిరింశిర మలంకారకాస్త్రాధ్యాపన మొనరించుటవలన ఇన్ని గృంథములు వాయు భావ వ్యూహము కలిగికదని మానాన్న నిరంతరము బావించును. ఛెనాలి శలాకాలలో పండ్రెండు సంవత్సృరముఖు సాహిత్యాలంకార భాషా శాస్తా ధ్యాపకుతుగా ఉపాద్యక్షుడుగా వ్రీన్చిపాలుగా ఉద్యోగము చేసెను. నెబూరు వేదసంస్కృత కళాకాలలో రెండు సంవత్సరములు సర్వాధ్యాప కుడుగా పనిచేసెను. అ పిష్మట 18 సంవత్సరములను-డి గ.ంటూరు ఆంధ్రుక్రై స్తవ కళాశాలలో సంస్కృతాం(ధ భాషాధ్యాపకుడుగా నున్నాడు. మధ్యమధ్యలో కొన్నికొన్ని యుద్యోగములకై కొందరు కొ. టరు కొంటకొంత యక్న మొనరించిరి. మానాన్న- మన సటు పోతేదు.

నొనావిధములగు (గంథమ.లు వాయ పలెనని చిరకాలముగా మౌళాన్నకు సంకల్ప మున్నది. జగద్గురు శ్రీ శళ్యానందభారతి మహాస్వామి సమక్షమున మంత విద్యాదీక్ష స్వీకరించినప్పటినుండి (గంథరచనా వ్యానంగములకు సముచితము లయిన సంస్కార దోహద ములు లభించినవి. నానా విధములగు గృంధములను రచించినాడు. కొన్నిమాతుము ము దితము అయినవి,

1. శ్రీజా మంత్రకాస్త్రగ్రంథము. శ్రీ దేవీపూజా విశేషము. చకాార్చృనము జపవిధానము సూచించు (గగ. థము. .

2 గీతాసూతునవతి:--- గీతార్రము సూచించుటకు :తొంబది సూకతుముల నెన్నుకొని వానికి తెలుగులో వ్యాఖ్యానము నిరూపించుట.

శ0

8, నవరసగం౦ంగాధరముఃాా శ్రీ తాకాాయడుకాస్త్రి గారు కృకిపతి జగన్నాద పండితరాయల రసగంగాధరమునకు వ్యావ హారికాం:*భాషలో విశదమైన వివరణము. మదరాసు పపభుళ్వము ఉత్తమ సాహిత్య విమర్శ(గంధమని తెలుగుభాషాసమితి పక్షమున మొదటి సంవత్సరము బహుమాన మిచ్చినది.

శ. భక్షితంతు ము;--- భక్తిసంపదాయముల నుచ్చోధించు రమణీయమైన చిన్న (గ్రంథము.

.ఫ్‌. శ్రీకృష్ణ జయ ౦ తి; కృష్ణభక్తి స్వరూపమును నిరూ పిందునట్టి చిన్న (గ్రంథము _

6. దేవీక థా దేవీ భాగవత గతిపుయిన తక్వమ్లుస్తు

నిరూపించునటి సాంపదాయికమైన పౌరాణిక విమర్శగ్రంథము. | అఆ౦(ధ పతాపరు దీయము:-- శ్రీ చలపలిఠరాజావారు నేటి ఆ. [ద్య:భుత్వపు ఆరోగ్యశాభామంతి కృతిస్వీకార మొనరించి సత్కరించిరి. ఈ (గంధము విర్యానాథుని ప్రతాపరుదీయ[గండిము"కు వ్యాఖ్యానార్హమును కలియకలుపుకొనిన వివరణపాాయమయిన వ్యాఖ్యాన గంంథము,

8. ధ్వనిసారము:-- కృతిస్వీకర్త శ శిషాసుబహణ్యళాస్ట్రీ.

ఖ ళీ ఆఅనందపర్దన ధ్వన్యాలోకము.కు నంగ్రహాత్మక మయిన సంస్కృత రచన, సముచిత మయిన అంధ్రానువాచ సహితము.

9. కావ్యప్రకాళ ముః:-- కృతి సమర్పణము శ్రీ వావిళ్ల వేంకటేశ్వరకాస్త్రి, మమ్మటుని కావ్యప్రకాశమునకు ప్రామాణిక ములైన పది వ్యాఖ్యానముల సారరూపమగు వ్యాఖ్యావివరణము,

10. అల౦కారసూశ్రము:-- కృతిస్వీక ర శ్రీ కలూరు సుబ్బారావు. రాజానక రుయ్యకుని అలంకార సర్వస్వమునళ సంగ

స! హాత్మక మయిన యనువాదము. అర్జాలంకారముల వివేచనమున ప్రామాణిక మయిన గృంథము.

11. సరన్వతీసా మౌజ్యము:--- కృతిస్వీకర్త శ్రీ తెన్నేటి విశ్వనాథము. మహాసరస్వతీదేవి స్వరూప తత్వ రహస్య విశేషములను సూత్రివాయముగా నివేదించు గృంథము. ఈ గంధము సూతముగ మహాగ్యంథ మొకటి రానున్నది.

18, రసనగనం౦ంగాధరమ ణి;--- పండితరాజ జగన్నాధ రస గంగాధర (గ్రంథమును సుబోధ మొనరించుటకై సిరూపించిన (గ్రంథము లక్షణము లక్ష్యము సమన్వయము రూపముగా రషడంశాధరము నంళను పరిచయ మొనరించుటకు సమర్దమయిన గృంథము.. శ.

18, నాట్యవేదముః-- కృతిస్వీకారము శ్రీ బందా కనక లింగేశ్వరరావు. ఖారతిపుభుత్వ సంగీత నాటక అకాడమీ సంభావితిము. భరతనాట్ఫళాస్త్రమునకు వ్యాఖ్యాన మయిన అవబినపభారతిలోని సర్వార్థ మును సంక లనము చేసికొనిన ఆఅళ్యుత్తమ గంథము.

14. రనభారథినాటకమీమా ౦ నః:-ానాట్యవేదాంతర్గత మయిన పృథక్కృత రచన. రసబావ చర్చాసుందరము నాటక తత్వ వమీక్షా సమరము. సంధి 'సంధ్యంగములు తతృృయోజనములు విశద మొగా నికెదున్నవి.

15. కల్యాణభార తి: సంసృళక్షోకాత్మకము, దీక్లాదేళి కు. స్తుతిరూప మయున శోకముల సంగృహము.

18 బౌచిత్యవిచార చ ర్చః--కృతి సుకృతి శ్రీ ముళ్లపూడి విస్మురాజుచౌదరిగారు. క్షేమేందుని (గ్రంథమునకు అనువాదము. కవితా సేక్షింములయిన నానావిధౌ చిత్యముల లక్ష్యలక్ష్రణసమన్వయ పుత్యుదా హరణ పందర్శన పర సుయిన సాహిత్యవిమర్శ (గంథము.

ఎలక నముదిశము లయిన గ్రంథములు కొన్ని కలవు.

క

17. భావ(ప్రకాశనము:-- కొారదోవవనయుని నాట్యసాహిత్య చంథము=కు ఆంధ్రభాషా వివరణము.

18, ప కో క్రిజీవిత ము:-- రాజానక కుంంకుని (గ-థము నకు అందంభాపాసుయ రచనము.

19. నాట్యసా రముః:-- భరకనాట్యశాస్త్రములోని విషయము

, లను నిక్టేశించు సంగ్రహ (గంథము.

ఇంకను ఏకావళి, సాహిత్య రత్నాకరము మొదలగునవి కలవు.

80. ఉవపనిషత్క థావ లి:-- ప్రసిద్ధము లయిన యుపని షత్తులలోని కథలు వాని తత్వము నిరూపించు గ్రంథము.

శి! మాధవగీక:-ా భగపర్గీతా గంథముమై అధ్యాయకృమ మున ఉపన్యాసొఠత్మక మయిన భాషా సుందరమగః రచన.

కశ; తత్వస౦ (గ హము:-- సర్వవిధ మత ధర్మములను దర్శన వాదములను నిరూపించు గృుంథము, |

88. త0శక్రాలో క ము;-- తంతవిజ్ఞాన సర్వస్వమని అన దగిన శ్రీమదభినవ గుప్తుని తంత్రాలోక (గ్రంథబావమును. నిరూపించు గంంథము.

శశ, చతుష్ట ష్టి:--- అరువదినాల్లు కళలను నిరూపించు కలా శాంతిరమ్య మయిన రచన.

• ఇంక నీ విధముగ శంథతదర్శన సాహిత్యవిషయముల పే వాయు టకు నంకల్పించిన (గంథములు మరికొన్ని కలవు. స్వ సమకాలమున రచయిత అందరు పరిచికులే కావున కొందరి గుంథములకు ఎన్నదగిన పీకెకలు (వాసిరి. వానికై అభిపాయముల నిచ్చిరి ఇటివి శతాధిక ముగా నున్నవి. తెలుగునాట పృచారములో నున్న నానావిధములగు

13

ప(తికలలో రచించి ప్రకటించిన వివిధములగు వ్యాసములును శతోత్తర ముగా కలవు, నానావిధములయిన రేడియో పుసంగములును వందకు పైగా నున్నవి. ఇట్లీవిధముగా నిరంతరము (గంథవ్యాసంగ మున్సది. వ్యాసంగమునకు శగినవిధమున బహుళముగా (గంథములను సంపాదిం చుటచే వివిధములయిన గంథము లింటినిండ నున్నవి. సంస్కృతాంధ్ర హిండిగుఎథములు సంఖ్యాధికముగా కలవు, మరాటీ కన్నడమూఇంగీషు బెంగాలి భాషాగుంథములు పరిమిశముగా కలవు. అం ధ్రదేశమందంతట నొనొవిధము లయిన సభారంగములందు సంస్కృతాంధ్ర భాషలలో ఉపన్యసించుటచే వారు వారిచ్చిన సమ్మాన చతుములును..ఐహుళముగా నున్నవి. ఇప్పటి కీ విరుదములను గుర్తిచి భదపరుప గలిగితమి,

1. దర్శనాచార్య 2) సాహిత్సాచార్య

2. కాస్త్రవిశారద శ) లాక్షణికశిరోమణి

ప్‌) సాహిత్యస్మమాట్‌ రి మహోపాొద్భాయ

7. నవవిద్యానాథ 8) సాహిత్యభారతీతీర్ధ

8. వాగ్మిప్రవర 10) అభినవానంద

అం ధ్రదేశములోని సారస్వత పరిషత్తులతో మా నాన్నగారికి బాగుగా పరిచయముక లదు. ఆం ధ్రవిశ్వవిద్యాలయమునకు సంబంధించిన సంస్కృతాం ద్రపరీక్షా రీతులతో సంబంఫము కలదు. ఆంధ విశ్వవిద్యా లయము అకడమికు కౌస్సిలు సభ్యత్వమిచ్చి సంభావించినది. ఆంధ్ర పుదేశ సాహిత్య అకాడమి మొదటి పర్యాయమె సభ్యత్వమిచ్చి ఆదరించి నది. దక్షిణదేశములో ఆల్‌ ఇండియా ఓరియంటల్‌ కార్చరెన్సు జరిగి నపుడు సంస్కృత విశ్వపరిషత్తు జరిగినపుడు మా నాన్నగారు ఆయా సబ అకు వెళ్ళి తమవిశేషమును ఆమోదింపచేసినాడు. జగద్గురు శ్రీ శృంగేరీ పీఠాధిపతులు కారదాపతకమిచ్చి సువర్ణకంఠమాల నిచ్చి వైదుష్య మభి నందించి బంగారుకాలువనిచ్చి అనుగాహించినారు. శ్రీచక మిచ్చినారు.

న!

మా అమ్మ వేదాంతం పంశమువారి “ఆడపతుచు. ఆమెకేరు శ్రీ శానూక్షి హైసువతీదేవి,. ఆమె కూణా స్యయం పండిత. మొ అమ్మ రేడియో (ప్రసంగములు సభోపన్యాసములు కూర్చగా “చతుర్దశి” అను పుస్తకము సిద్దమై _పశాళిత పుయినటి. మా పితరులకు మేము నలుగు రము సంతానము : ౧. కుమార మహొధవరామ విద్యార్థి, ౨. భవభూతి, ౩ భామకి, ౪. శ్రీమళి, ఇట్టిది మా పంశవైభవము, ఇట్లనుబంధ ముల నింకను చేర్చినచో ౌచిత్యము కోఖింపదు. శ్రీ తిమ్మరాజుగారి జన్మదినోత్సవ పంతీకముగా కృతిస్వీకారసభ జరుగుట మా కండలరకు మోదావహముగానున్నది. దివంగత యయిన మా అమ్మయు సమ్మాదము పొంద*+లదు.

భవభూతి.

శం ముళ్లపూడివారి వంశ వృక్షము. శ్రీ ముళ్లపూడి అిమ్మానీడు | వేంఠకటకృష్ణయ్య లా | ! | తినడు వీరమ్మనీడు పెదముత్తన్న సెదబాపినీడు చినవాపినిడు అయిదుగురు పులికలు విషమ్మున్న అయిదుగురు పుఠతికలు న | ॥ వెంకటాయుడు బుల్లి అచ్చాయమ్మ మయ | | | | | | | త్రీ తిమ్మరాజు అనంత నారాయ అచ్చా బులి శ్రీలక్ష్మి లక్షీ దేవి లక్ష్మీదేవి ణమ్మ యమ్మ నారాయణస్ము | | | , | | అచ్చా హరిళ్ళం(ద వెంకట నరేంద్రనాథ్‌ గంగాభవాని కాకేళ్యరి యమ్మ (పసాద్‌ రమణమ్మ రాలా | ర్‌ న్‌్‌ | (| ] వెంకట వెంకటా అక్కా అనంతీ రామ నరేందు తిష్ము నారాయ రమణమ్లు యుడు యమ్మ లక్ష్మి లక్ష్మి నాథ్‌ రాజ ఇమ్మ

నూచీక -

రి న్వగ తము ౨ జౌెచితీమాధవము ౩ భావసంవాదము

అభినవగుపుడు. క్షే మేం దుడు.రభనములం-క్‌ "చిత్యము అం

విమర్శకులు-పా శ్చాత్యవిమర్శకులు[ "చిత్యవివారచర్చ-

ఆఅనువాదము-రాయడు*ా స్రీ మా శ ర్మ ఈ బహువాదము-సాధువాదము

శా -చిశ్యదృష్టిః పంథభావిఫాగము శౌ్రు సంగతి క"చిళ్యాళ్యూ వాము ఇాచిత్యశ తత్త్వము, కాఖాచందిక, లక్షణనుముఖత్య కావ్య్యాయిత్‌ లోకధర. 'శ్రైమ్యు నూకి సంకలనము పదవాక్యపబంధార్థము, వ్యంజకసంపదం శా-విక్యచారుక, గుణాలంకార వ్యనస్థ్ర గుణమురసనియత్వి నియమ హేతువు ఆలంకారసమిక్ష్రం రసఫాచాదికమ్యు వీఠవిఘ్నా(పతీతిం మహార్థ్మపవణత్క అభ₹ాసమార్షమ్యు రపసంయోగము వితోభావిరోధరీత్కి పర్యంతాప్వాదము, ఆప్వాదవై చ్మిత్యము, (క్రీయాద్యష్ట్రక ము, గుణవ్యవస్థ్య వఛందోబంధము ౪ ఆం(ధపంథి అక్షణాసాధుత్క దళపక్ష్ర సప్తవింశత్తి వృత్తిసమోత్ష్రం కవి కార్యపరీక్షం సూ క్తిధారణమ్యు నిస్సారగి రాంవిదారము, ఉఊపలల్టి బహు మాన్యబహు వాదము, యళోవర్మ నాటకము, క్యదట భావము, ఆనందవర్థన రీతి అవంతినుందరీవల్లభుడుం (శ్రీ మదభిదవగు _ప్పృమహార్ధము, భోజాభరణము సిద్దా నృపంఛకము, దార్శనిక సత్యము, వికేషవిధిని డ్ధాంతమ్యు పాళ్ళ్చీమా ఇవార్యులం ఆంధలశ్యాలక్ష్యములం. విబుధముఖ్యాః తృమంతామ్‌

బొచిత్య విచారచర్చ కారి కావలి! రిల ఉప్మక్రమము ౪౫ నిపాతెచిత్యను ౧౩౮ జెచిత్యం జీవితం 'రో౬ కాలౌచిత్యము ౧౩౭ పదౌచిత్యను రా "బేశౌచిత్యము ౧౪౧ వాక్యొాచిత్యము స కులౌచిత్యము ౧5౫ (ప్రబంధాక్టాచిత్యము య చచిత్యము ౧౪తే' గుణౌచిత్యము ౬౦ తత్ష్యేచిత్యము ౧౫గిం అలంకాకౌచిత్యము ఒకర సత్య్వైచిత్యము ౧౫౩ ర సౌచిత్యము ౬౮ అభిప్రాయాచిత్యము ౧౫ రననంక రౌచిత్యము నాం న్వభావెచిత్యము ౧౫౯ రననంక 'రానెచిత్యముంంం సారనంగ వాచిత్యము ౧౬-౨౩ శ్రీయాపజౌచిత్యము ౧౮౪ 'పతిఖాచిత్యము ౧౬౮ శార కౌొచిత్యము ౧౦౬ అవస్థాచిత్యము ౧౬౮ లింగాచిత్యము ౧౨౧ విచారౌచిత్యము ౧౭౧ వచనె"చిత్యము ౧.౨ నామౌొచిత్యము ౧౭౫ విశేషణౌచిత్యము. ౧౨౭ అశీర్వచనెచిత్యము ౧౮౦ ఉపనన్షౌచిత్యము ౧౩౧ వేమేంద్రప్రశ స్తీ ౧౮౮

న్వగతము

నియతికృత నియమసహితముగా నిత్యజీవనము గడవిన నిత్యార్చనా పరాయణు లగు మా క"ండిన్యనో[తులు రసరుచిరము సప్లారైకమయము నగు జీపనము గడపీ* మా నాయనగారు (శ్రీను బహ్మణ్యశా శ్ర చరణులం (వె రాశ్యానందభార తీస్వామి) సంప్రదాయ పరంపరానుగతమాతవచ్చిన సంస్కృృృతపాండితీ పరినిష్టితులు శే మేంద కవితావిలాసమును పాఠ్యప్రపచన సమయమున నిరంతరము. వెలయింప జేసపెడివారు.. విజయనగర విద్యాధి వాస సమయమున శ్రీ రాయడుశ్శాక్ర్రి) గురుపాదులు వివారచర్చా వాసనా వాసీతేము లైన. విళిష్టవిధులను విమగ్శసపహాముగ వివేచనముచేసెడి వారు. 'తనాలి సంస్కృృతక ₹ాళా లాధ్యక్ష్యము నవలంబించ్యి. వెల్లూరు "వేద చంస్కృృతే కళళాలాఛ్యాపకత్వము ననుసంంచి నేను చతుర్షశహాయనములు పాహిత్యళాస్త్ర (ంధాభ్యాపనాస క్తుడ్ననె క్షే మేందచర్చను సాహితీ యోగ శ్నేమము లందు సంకలనము చేసికొంటిని, పదునారు వత్సరముల నుండి ఆంగ్లకళాళాలలో అభధ్యాపకత్వ మవలంబించిన జీను బెచితీవివార చర్చలకు సముచితసమయ యమనియమములను సంల్చకల్చ్పమున సవదుంధు కొనుచు టేళశ కాల స్వభావ సర్వ తత్వాచిత్వములను అధీతిబోభాచరణ (పచారములందు పకశీలించు కొనుధునే యున్నాను. చతుర(ముగ సహా (పాధిక ఉభా సంభాషణ సమయసారముగ ఆయా బేశ (ప్రదేశ సంచార (పచారములలో చర్చావివారములను సాహితీభూవరులప కవితా ఖీచరు లకు సడాగతిసంచారులపను ఫహృదయతాధానముతో భావోపహారము లందించుచునేయున్నాను. నా (గ్రంధములలో నాకు బేశకాలచకబంధ వాధలు లేని బోధానందులే ఫానీంతురు.. ఇట్లు సం(ప్రతిపన్న (పతిభాత భాపసంభారముతో శ్నేమేందుని ఈక చిశ్యవిచారచర్చను ఇట్లు టానితినిం

డు

అప్పటప్పట ప్యతప(తికలలో (పకటితమునైన వ్యాసరచనము లనుకాని నుహృదయసహృదయుల (గ్రంథముల చూచిచూచి నిజేదించిన భావనిజేదనములను కాన్వి గగనగవ్మీపపార పౌర సవ్వస్వములను గాని ఏవం (పాయము లైన అన్యాన్యములను గాని నే నింద. సంక్లుప్తము సంక్లిస్టము చేసికొనుట లేదు. వాని బలమును స్మృతిబలముగా నవధరకించు కొంటినిం

నవరసగంగాధరారంభముశా నా వెలయించిన పాహిత్యళా స్త్ర, (గ్రంధములలో ఈ కొచిత్యవిచారభర్చ నవమ (గథము. చేతోర్పుణము చేయచారి చేహై ఛర్యా సహకారములు నాయీ మహా[వతమునకు సహ శారులుగానే యున్నవని ేను సర్వదా సంధావింతును. అ యా కళాశాల లలో విద్యాశాలలలో సర్వకళాశాలలలో సారస్వత సమారాధనమున గి నఫుడు వారి వారి సహ్య వతము నా కుపకృతి నిచ్చినది. ఇట్లు (గంధా విష్మరణము చేయట నాకాత్మబలముగా నున్నది. కొచితీమాధ వము భావస౦ బాదము నాకు సాహితీ బల మిచ్చు శ్రీ సంవచాదములు,

సముదితముగ నీ యౌచిత్యము నిట్లు మ్యదించిన ము్యుదాలయ సర్వ శారుల సాహార్టము నాకు స్వామోదమ్ముదం నసంతమాసము

శుభకృత్‌ యాదవరాయళర్య

జాచితీ మాధవము “జ క్ర శ్ర ళా

కేమంబే కద సీకు నీ కృతులకున్‌ క్షేమేంద్ర! మా మాధవా రామక్షోణీం ద్వదీయ దర్శనము సంప్రా ప్తించె విన్నాళ్ళకున్‌; ట్రీమంతమ్ములు కావకీగ కవితా సిద్ధాంతముల్‌ సాపాతీ సీమంతమ్ము నలంకరించె సుషమా సిందూర పూరమ్ములరై ఆలోకంబు లభించి న, ట్లభినవంబొ లోచనం బిబ్బినం బ్లీ లావణ్యవతీ కటాక్షములు ను త్తెక్కించు చున్నట్లు, కా వ్యాలంకారము గన్నటుల్‌ భరత నాట్యారంభమో యన్నటుల్‌ మాలో మా కనిపించు నేమిది రసాత్మాః నిన్ను దర్శించుచో, నిత్య నితాంత కొవ్య రనుణీ రమణీయ కరానురాగ పాం గత్యముతో “నున త్త తీలక'” మ్మలికమ్మున దిద్దితషృ “యొ చిత్య విచార చర్చ” విరచించు భవద్దరహాస ముద్రలో నృత్య మొనర్చెనోయి రసనిర్ణ్య రి గుండెలు పుర్కరింపగన్స్‌. అందము ఛందడమై, యభినవార్డ్ర మనస్పుమనో మరంద వి ష్యంద మమందమై, నవరస (్రకృతుల్‌ కృతు లుల్లసిల్ల; న్వ స్పంద మనోజ్జ్ఞమౌ మధుర భావ పరంపర పొంగులెత్త నా నంద థరంగిళమ్ముగ నొనర్భితివా సకల (ప్రపంచమున్‌ ॥

లా “ఇందుముఖీ ముఖాగ్రమున వింపగ్స కస్తురి, క్యామ సుందరీ సుందర ఫొలభాగమున ళోభిలు చందన బిందు; వళ్లుకా వ్యేందిర కౌచితీ తిలక మెంతయు కాంతి ఘటించు' ' నంచు నీ వందువు; ధన్యవాదము లయా హృదయ (ప్రియః నీదు వాణికిన్‌. “*ఘ్సవినత మీమాంసా” కృతీ సనాధ మగు సీ యుదాత్త సాహితికి రన ధ్వవీ శాంతముతో సాష్టాం గ నమన్మలృతి సేయు సుకవి కంఠాభరణాః ఉరు శీలోజ్జ్వల విద్య చందము5, క్యాగోద(గ భాగ్యందిటుల్‌ సరసౌచిత్య సమృద్దవాక్యము సుధీసంస్తుక్య; ''మౌచిక్యమయే స్థిరమౌ జీవిత మొను కొవ్యముని' కన్‌ సిద్ధామృతం బిద్చువీ హర కోటీర కుమారచంగద్రు లెవరయ్యా; మీరు క్షేమేంద్రులా। బొచిత్ర్యైక మకంద కఈుందిలముల్లై ఆనంద మందాకముల్‌ పూచెన్‌ వీ యెదలోని నందనవనంబుల్‌; సీ కళొమంజరుల్‌ రోచిష్మంతములై దిగంతము లలర్భున్‌; సీ వచోవై భవం దాచంద్రార్మము సంచిపెట్టును కవీంద్రా। పచ్చకర్పూరముల్‌ అతండుమాధవు ౦ , డలినవై కకణాధరుం డుల్ల సవ్మహా దెన్‌ రనజ్ఞమూలర్తి విబుధ పియదర్శమ. డంచికాగమ జ్యోతిరుదా త్త చిత్తుడు, సముజ్జ్వలలోచనుం, డౌచితీజగల్‌ ప్రీశివిధతయండు నిహరింతురు “*క్షేమసథాన " భావుకుల్‌,

భావస౦వాదము (శ్రీ భాగవతుల కుటుంబశ్నాక్తి యం, వీ, జాతీయ కలాశాల : మచిలీపట్టణము

అభినవగుసఫ్పుడు

శివళ కులు (పకాశనిమచ్యలం ళగ్ధార్ధములం పరాసంవిర్స్‌ముల్లాసముం ఏతద్ద్వయ సామకస్యాత్మక మి. విశ్వము అందు శబ్దస్వరూపని రూపణ పరము మహాఖామ్యము, అది యొక మహాసా(మాజ్యము. శష్రాద్వైతే మందు (పతిష్టితము అర్హసారము రసము. తత్స్వరూపనిరూపణపరము లభినవభారతీ ధ్వని లోచనములు. రసోపనిషద్భారతి యభినవఖారతి. సహృదయ నంలో వచనము ధ్వనిలోచనము, ఏతద్ద్వ్య్రయమును ద్వితీయసామాజ్యము. (ప్రథమ పౌా్యమాద్యము ఛగవత్సతం జల్యుపజ్ఞ ముం ద్వితీయసా్యమాజ్య మభినవ సు(పతి ఫిరీము. గుప్తపాదావతారము పతంజలిమహరక్ష * అభినవగు ప్త్పపాదుడె యఖి నవగు ప్తమహామహీశ్వరుడు. పరాభంవిత్సము న్నే మములు శన్లార్ధములం గుప్త పాతై క'వచోవిన్యాసములు వ్యాకర ణాలంకార శాస్త్రములు నగుట్‌ గము నార్జ్హ్శముం మే మేంద్రుడు

"కేమేందు డభినవగు ప్పపాదుల శిష్యుడు. ఫాహిత్యవిద్వ , నాతని నుండి సేకరించినాడు. కాళ్ళీకియడు, 990-1070మధ్య కాలమున. జీవించి యున్న ట్లాతని (గ్రంథములలోని విషయముల వలన రుజూవగుచున్నది. ఈతని వంళవృతక్షమిదిం

౧ నళేందుడు జయావీడనృపతి మంతి. ౨ భోగేందుడు 3 సింధువు నే (్రకాశేందుడు శి "క్షే మేం్యదుడు- వ్యకపాలుడు ౬ సోమేం[దుడుం

బాల్యమున నీతీ డనేకగురువుల యొద్ద శుకూషను - చేని నాడు ఆ ఛర్వామనీషిశిష్యుడ వని చెప్పికొనివాడు. అభినవగుప్పుడుు గంగకుడ్యు సోమపాదుడు నను గురువుల నామములను పేర్కొనివాడు,

రిం మతము : ఈశని తండి (పకాశేందుడు శ వుడు. గురు వఖినవను ప్పుడు శవుడు ఆయ్యును సీఠడు సోమపాదుని (పఫావము వలన వైన్లవు డయినాడు. బేళో పబేశము నర్మమాల యను [గంధథములలో కె వమరీమును పరిహనించుట కును "వెనుకాడలేదు. అవదానకల్సలతే యను ([గంథమును (వాయటచే నీత నికి కౌద్ధమతేమున గూడ నభిమాన మున్నదనీ తెలియచున్నది. వ్యాసుని యందలి భక్రిచే సీతడు వ్యాసదాసు డయినాడు. రచనములు : ఇతడు బహుముఖ పజ్ఞాళాలిం ఈకరని రవనములు వివిధవిషయముల | నధికరించి యున్నవి. (పస్తుతే ముపలభ్య్యమానము లగు నీతీని (గ్రంధములను గే వాల్లు తరగతుల (క్రింద విభజింప వచ్చును. ౧. సంగ్రహకావ్యములు--- రామాయణమంబజరిి ఫారతీమంజరి బృహర్క_థ్రామంజక్కి దళశావతారచఛర్శిత్క చాద్భ్ధావదానకల్పలల ౪ శి. వీతికొవ్యములు-- కలావిలాసము; సమయమాతృక, చారు చర్యాళకకము, వేవ్య సేవకోపటేశము, దరృదలనమ్యు బేశోప దేశము, నర్మ మాల్య చతుర్వర్ష పారసంగహము 8. ఆలంకౌరము ఛందస్సు-- కవికంళాభరణము ఇ".విఠ్య విదారచర్నం నువృ్రతిలకము, ఆం సంకీర్ణవిషయములు-- తేక(పకాళలోళము, నీతికల్బతరువుం వ్యాపాష్టకము, ఇందు శలావిలాఫము "హీలన(52616) కావ్యములలో “ెన్నదగినది. నర్మవిలాసము నట్టిది, కవికం శాభరణము, జాచిళ్యవిచారచర్చు సువృదత్త తిలకము ననునవి కవులకు విమర్శకులకు ఆలంకా[కులకును ఆవళ్య పఠనీయ గ్రంథములు, ఆంగ్ల వాబ్మయమున తీర(150%, 0120 పేషగు0, వ్‌ళా111[ ఆను కవులు "హీళనకావ్యరచఛనమున (వనీద్ధులు, మన శ్షేమేం (యడు వారికి తీసిపోడని విమర్శకుల యభ్మిపాయము, ఈతని [గంధములందు

లిం వారితికుల కపయోగించు విషయములం ననేకములు కలవు, జ్‌"చిత్య విచారభర్చ యందు కవుల నెందంనో పేర్కొని యున్నాడు. ఇట్లు 'క్షేమేం (దుడు సాహిత్యము, అలంకారము విమర్శ హేళన కావ్యవిరచనముల యందొక (ప ల్యేకపాముఖ్యము నార్టంచుకొనినాడు. జె”చిత్యను = వీిమర శకులు జాచిత్య్యపస్టాన వివృతి క్షే మేందోపజ్జ్ఞము. జాచిత్యము యొక్క స్థానమును (పాముఖ్యమును క్షే మేం్యమనకు వూర్వులును తరువాతి వారును గుర్పించిన మాట సత్యమే. భరతుడు : భరతుని నాట్యశాస్త్ర మున నాచిత్యము నూ-చితీ మయినది ఏతద్విభూమణం నార్యా ఆశేశాదానఖాదవీ యథాభావరపావస్థం విజ్ఞాయెపం (పయోజయేత్‌ అజేశజో హి వేషస్తున ళోఫాం జనయివ్యతి మేఖలోరనీ బంభేచ హాస్యాయైవోపజాయ తే ఇందు “యథాఫావరసావస్థంగి అను వాక్యార్ధ మొచిత్యమునే నూచించును. “అబేశజో హీ” అను శ్లోక మనౌచిత్యమునకు దృష్టాంతముం ఉఈమ్వేఖలోరనీ బంధే చ హాస్యాయైవో పజాయ తేల్‌ అను వాక్య భావమే క్షే మేంద్రుని యౌాచిత్యవిచారభర్చ యందలి “*కంశే మేఖలయా నితంబ ఫలకే తాశేణ హానేణ వా” అను పద్యమున వివరముగ నుండుట గమ నీయముం భామహుని “ఫన్ని వేళవిశేషాత్తు దురుక్తమపి ' శోభతే” అను -.. దండి ([గంథములోని, “సముడాయార్థకూన్యం తదపార్థమితీవ్య తే ఉన్మ _త్తేమ తవాలానాము _శ్రేరన్య(త దుష్యతిల ఆనుశ్లో కార్టమును జౌచిత్యమునే సూచించును. కాని యింతవర కెచటను జ్‌ొచిత్య మను నామము మాాతము లేదు, ఆలంకారకులలో [(ప్యప్రథమముగ “నాచిత్య” చును శబ్దము నుపయెో గించినవాడు రుద్రటుడు

౧౨ ౪ఏశాః (పయళ్నాదధిగమ్య సమ్యక్‌ జొ-చిత్యమాలోవ్య కభార్థఫంస్థమ్‌ నో శళబ్వడ్రి యమకముశేషం సమ్మ గాలోచయద్శిః సుక విఖి ఖియుక్తైః వస్తు ఇాచిళ్యవిద్భిలి అనందవర్థనుని ధ్యన్యాలోకమున నౌచిత్యమునకు (ప్ర ల్యేకష్టానము కల్పిత మయినది. మొదటిపారిగ నాచిత్యము రసమునకు (ప్రాణముగ గుర్తింప బడినది. ళ్‌ రన్నియమే "సేీ-శుకొచిత్యం వక్షృవాచ్యయోబో కళ విషయా(ళ యమపష్యన్యదౌచిత్యం శాం నియచ్భతిో ళ్‌ ఏతద్యధో క్రచూచిత్య మేవ శస్యానియామకం” కళ్‌ అనాచిత్యాదృతే నాన్య(దసభంగస్య కారణం ఉప్రనిద్దౌచిత్య బంధస్తు రభస్యోపనిషత్పీ రాగ కళళ వాచ్యానాం వాచకానాంచ యదౌచి ల్యేన యోజనం రహెదివిషయేతై తత్కర్మ ముఖ్యం మహాక బే12” కుంతకుడు వో క్సిజీవితమున ననాచిత్యమునకు శండు లక్షణముల నిచ్చివాడు, క ఆంజసీన స్వభావస్య మహత్త్వం యన పోమ్యలే (పకాశేణ కదాచిత్యముచితాఖ్యానజీవనమ్‌” యత వక్షః (పమాతుర్వా వాభ్యం థోభాతిళాయినా ఆచ్భాద్య తే స్వభావేన తదప్యాచిత్యముచ్య తే” మహిమభట్టు వ్య _క్రీవివేకమునరదు సాక్షాత్తుగ నౌచచిత్యమును వివ రింపడు, ఆనాచిత్యమును అందును ళబ్దగ తానౌచిత్యమును నివరించినాడు-- “బహూ ఖలు ద్వివిధమనౌచిత్యముకృం, ఆ ర్ధవిషయం శబ్దవిషయం చేతి” .... ఏతస్య వ వివక్షిరర పాది పతీతివిఘ్నవిధాయిత్వం నామసామాన్యలక్షణం.... త ఏతే విభీయావిమర్శాదయో దోషా ఇళ్యుచ్యం లేవో ఖం దనాచిత్యలక్షణ ముక్త మయినది, విధేయానిమర్శము, [ప్యకమ భేదము, (శ్రమ భేదము, పౌన రుక్త్యము, వాచ్యావచనము నను నయిదును శబ్దగ తానౌచిత్యములు. వీనిచే దోషము అనియు నందు రనుటలో నౌాచిత్యము గుణముగను అనౌచిత్యము దోషముగను స్వీక్ళత మయినట్లు తెలియును.

0తి మమ్మటుడు కావ్య(పకాశమునందు చచిత్యము వలన దోవమము కూడ నొకప్పుడు గుణమగునని చెప్పినాడు. “వక్తాంద్యాచిత్యవకాద్దోపోపి గుణాః క్వచిత్‌ త్‌ భోజుడు సరస్వతీకం శాభరణమునం దాచిత్యానాచిత్యముల్యపస్కక్తి ని తెచ్చి కొన్ని విభేదముల వ్మాంచినాడు. కళ తత సంస్కృృతమి త్యాదిర్భారతీజాతిరిష్య తే సౌ త్వాచిత్యాదిఫిద్వాచామలం 5"రాయ కల్పలే* ౪పద్యం గద్యం చ్‌ మ్మశం వ్‌ కావ్యం యళకత్సా గతిః స్మృతా అరాచిత్యాదిభిస్సాపి చాగలంకార ఇష్యు తేలి కళయథానుతి యథాశక్తి యథ "చిత్యం యధారుచి కవీః పా్యాతస్య వచైతస్యాః (పయోగ ఉపపద్య రేగి "'హీమచంద్రుడును కావ్యానుశాసనములో దోషపకరణమునను గుణ్య(పశకరణమునను నౌచిత్యమునకు ఫంబంధించి (పసంగమును'చేయును. “౮వక్రాద్యాచి ల్యే చేతి వక్ష్యృమాణాత్వాత్‌. న_క్షృవార్య(పబంధాచిత్యాద్వర్లాదీ నామన్యభాత్వమవీళ విశ్వనాథుని సాహిత్యదర్పణమునందు “అన్యే హెమనీదా హా ణామితష్యచిత్యాన్ట నీపిలి ఇదోషతా చ గుణతా జ్లేయా చాను నాత్మ శానా అను శ్లోకమున నౌచచిత్య(ప్రసంగ మున్నది. జగన్నాథపండితుడు రసగ౦ంగాధరమునందు; ఈఆనాచిత్యం తు రసభంగ హేతు త్వాశ్చరి హరణతీ యం౫అని చెవ్పీ అనాచిఠ్యముల కొన్నిటి నుదాహరంచి---ళఅనాచిత్యాదృ తే నాన్యత్‌. కొలను ఖ్లోకము నుదాహకంచినాడు. “ఏషా హి దిగుపదర్శతా. అనయా నుధీఖి రన్యదవ్యూహ్యమ్‌”అని యాాపకరణమును వదలి వీనీనాడు. ఇట్లు భార తీయాలం కారకులందరు నౌచిత్యము కావ్యమున నవశ్యముండపలయు నని మూచ్యముగనో, వాభ్యముగనో 'తెల్ఫియె యున్నారుం పాశ్చాత్యవిమర, స్ట్‌కులు మవైళ మా యౌచిత్యమును గుర్తించి రనుట క్రీ [కింది వాక్యములు ఇపషాలంను,

౧౯

(౧౧ “240 6౧74 7262405202 2 బ4శగలాాూ ట్‌ 7007160 పంల సా 4 772740 4726౮0 0/ లీం200/ 244 ౧౮౯ గలం 0/26 64672706 అటి 72000460 లం శత్రభంణి ౫4 ప

(2) 4 7౮4044 7476407 46 లంట. 0 గ్రయూ 644 6200౯0 42౫4 ౧46 ౮424 ౮007 2/ బి27 4౮ రీంం॥ త406% జూ లి కంళాలా ఆం - (4706 బండగా డోం/200).

(3) 64240 జజం/0' 6బశ406 లి/0గం/0244/0 42774గక్రాలా ౫౮ టా (2 4766 ౫00౯)

(4) 724 0/6 ౮ 7౧౧4 1745 0 4 క 6404607 గల ౯41 02/ గ/౮౧౮476 4270 2000240042 22 గలు... 27౯0 జం06గై8రీళ ఓ బా 046 శ్రాం20 02496 0/ 846 6077404204 ల గింది (హా 2 60/౯2/480౧).

(క) “| స 0070640204 0420 42 గాం2లా2 గాలిలా ఏం4గ/ ఈ82// 242670 (0 646 4000746 6౮ 4/ శ్రంండో 6౮గ70గా ఈ0గ అలా స ౧0040 గ అం 644 070 808 అలా 10 సి శ్రంండ07 లిం4 జగల జంం6 7 73 గం/4౯4/ గటట. 20 జం/4 47/స004000 544 బంగి గ 700౧ “ంటిగో 44 దండగ? క! అగలి గండ 7 ౯ 720404 2 4౫ 20607242 ఉ47464౯ ౧44 4400 ౮ ౨0/0 “(వొ గీగశ్రింణ) * ఇట్లు (పాచ్యపాశ్చాత్యవిమర్శకు లందరు నౌచిత్యము యొక్క విశిష్ట

తను గురించినను దానిని సంఫూర్షముగ వివించి నిరూపించిన వారు లేరు,

ఆ $5 శ్షే మేం్యదునశే దక్కినది.

పెచిత్యస్థానము- తే, మేంద్రుడు కా వ్యాత్మ మేదిని యను విషయమున నాలంకా[కులలో విఫిన్న

మతము లున్నవి. గుణాలంకారరీతి వకోక్తి ధ్వన్యనుమితి రసములలో "నేది

కావ్యార్మయయిన నవి యన్నియు నాచిత్యయుతిము లయినఫుడె వాని కాత్మత్వము సిద్ధించుటచే తుదకా చిత్యము 5" వ్యాత్మే యని స్పష్ట్రముగ నిరూవీత మగుమున్నది. ఇది యిట్రిదని నిరూవీంచి యిచ్చినవాడు ్షేమేం

(దుడు. సర్వివిచుర్శక లోక మునకును సర్వదా పంద్యు డనుట నిర్వవాదము=

రశ ఈశడు భారతీయుడగుట మనకు గర్వ కారణముం - జె”చిత్యవిచారచర్చ 'త్నేమేందుని యొాచిత్యవిచారభర్చయందు గమనీయాంళమ్యు లున్నవిం

సర్వవివ "చిత్య ములకు నుదాహరణములు (పత్యుదాహరబాములం నున్నవిం (పతీకాాక యందును రమణీయములగు మపదూలంకారము లున్నవిం కౌచిత్యోచాహరి ణములశే కాక (వళ్యుదాహరణములకు కూడ క్షేమేం (దుడు తన పద్యములను కూడ నిచ్చినాడు. తనపద్యములలో కూడ దోషము లంన్నవని యంగీకంంచినాడు, (పౌమాణికుడగు విమ్యూకుని లక్షణ మిందు మవము గు౦ంపసవలను. అధునాలే నాం్యధ్రకవి విమర్శిక లోక మియంశమును హృదయమునకు తెచ్చునాని అనువాదము

, మహామహోపాధ్యాయ కళాపవూర్ష శాళానుబ్బరాయశా శ్రి గురుచరణు లాంధధి తోొలినోముల పంట. అద్యతన భారతీయ సంస్కృత వ్యాకరణ సంప్రదాయము పతంజలీయము. అధు నాతేన భారతీయాలంకాంక రీదాత మభినవగు_ప్రీయము. ఆంధటేశమున నేటి వ్యాకరణాలంకార సం(ప్టేదాయములు శండును నుబ్బరాయసమారంభములె.. (శ్రీరాయడు క్‌ యొక కులపతి వ్యాకర ణాలం కారవిద్యావంశ ములకు శంటికిని తాత, ఇచానీంతనాలంకాంక వైయాకరణులళో న్యగగణ్యు అందరును తద్వంశీయులు. వ్యాకర ణాలం కారవిద్యలలో నాయన యొక స్యమాట్టుం తళ్చాదపద్మోపజీవులె యర్యాచీన శాబ్దిక సాహిత్యికులలో నధికులంం కశ్రవారాథీనమరి "వేటి వ్యాకరణాలం కారళా స్త్రృములం, ఆ గుఠు దేవుని శిష్యులలో నగజులలో నొళరీ (శీ మా శర్మ గారు-

అభినవారతి ఆంధర్వమున మాధవభారతి యయినదిం

సాహితీ వరదీక్షితులగు వీంలేఖిని నుండియే ర సగ ౦గాధర గంగా నిర రజీ అంధసహృదయలోక మున కందినదిం వళ్య వాక్కు లై వో క్తి నిఫుణులగు వీ] వా(క్రృవంతిని మునుకలు వేయని యాంధు లుండరు, బహు (గంథ్యదష్ట్రలు బహు[గంథకర్తలు నగు వీశేశ్షే మేందుని యౌచిత్యవిచార చర్చ చార్యధమున ననువదించుట యౌచిత్యములలో నాచిత్యము. మూలము నందలి పోకడల నన్నిటిని పుణికి ఫుచ్చుకొనిన యా యాం(ధానువాద మాంధ్రరనిక విమర్శకులకు కనువిమ్చై యొష్వుగాకం

బహువాదము-సాధువాదము క్షే మందుని యౌచిత్యనిచారచర్చను ఆంధభాషలో నిరూపింప వలె నను చా తలంపేనాటిదో వాకీనాడు గుర్తులేదు. ఆ నాటికి తెనుగులో నాచిత్యమున్నట్లు నాకు తెలియదు. ఈ నాటికి నా తెలివిడి యసంవిజ్ఞానము నవెయున్నది చా నాట్య వేదహృదయసం వాదదాత నన్ను చూచి చూచి “షాహిత్యళా,న్ర్ర్యమునందలి పర్వ్యగ ౦థధములను నీవాం(ధీకరింతు”ివని సపంభామగా ననినఫుడు నేను నా భావోదయహృదయ మాదర్శము చేసి కొంటిని. ఈ (గంధ మిీవిధమున (పకాళిత మయినది, ఇాచిర్యదృష్టి శేవల క్షే మేందదృష్టి "దు. అయిన నది యాతనిది యయినది. క్షే మేందదర్శన మట్టు విశిష్టము. అన్యదీయ మాత్మీయ మొన రంప నది యస్మదీయ మయినది. ఈ నిదారచర్చలో కా:క్య వృత్తి, ఉదా పహూరణము, సమన్వయము, (వత్యుదాహరణము ప:ంశీలర మను వడ్డర్శన సమాశ్షకలమ, ముప్పదితొమ్మిది కారికలలో ఇజ్‌చిత్య పర్యాలోచన మున్నది. ఇరువదియేడు విధముల నాచిత్యవిశేషనిగూపణమున్నది. కాని యీ యౌచిత్య మింతటి తోనా గు నన్నది లేదు “అన్య కా వ్యాంగములందు నీ విధముగ నె స్వయముగ నాచిత్య మభ్య్యూహించుట యుక్తము” ౧౮౮౪ అను నూచన మను కృసూభక ముఫలక్షణమును, ఇందలి యౌచిత్యవివార మయిదువిధముల నున్నట్లవ ఫభాసించునుం ౧ పద్య వాక్యం (పబంఛార్థములు మిమాంపాశా స్త్ర్రసంకేతేమున నున్నవిం శ. గుణాలంకారరసములం సాహిత్య ళా స్త్ర సంబద్ధములు, క... (శ్రియా కారక లింగవవన విశేషణోపసర్ద నిపాత కాలములు వ్యాకరణకా్తు నియతసంబంధమున నున్నవి. శం. చేశ కల (వతములు లోకళా,న్త్ర నియతితో నున్నవి. ఏకం క్ట సత్వాఖ్యప్రాయ స్వభావ సారఫంగహ (పతిభావస్థా విచార నామాళీః (ప్రియ లంఠరంగసమాశత్షాయణమున నున్నవిం

"లితొ

ఈ' పంధభా(పణాళికయు పారిమిర్యము. నిర్హేశింపదు, - (ప్రపంచము 'శఖ్యాసింభును, స్వరూప(పతిలంభమున కై పొహిత్యళాన్ర్రము వాళ యుల చినకాస్త్రముల (పవిభాగసంపదనుకూలము గా: నింకను 'భేదసంశేత మొనరింప వచ్చును. ఒక (పేరణమున నొక.యున్మేషము పొంది (ఈ చే మేర్యదుడు ఫంవిదాస్వాదమున కీ చఛర్చ యొనరించినాడు. ఆలౌకికభమత్కారకారి యగునది యట్లగుటలోని విశేషములతో గూడుకొని సంఛావిత సుయినపుడు ఛర్వణాతిశయము భంపాదించును గావున నీ విచారము కమనీయముశా (పజ రించినది. ఇట్టి (పపారభూమిసరణి నిశ్హేశించి యంతర్విచారచర్చ చేయట యీ [(గంధ్యగంధి* ఖిన్న భిన్న లక్ష్యము లంండుట వలన భిన్న భిన్నములంణా (పనిద్ధము లయిన శాస్త్రములు పాహిత్యసంగ తలక్ష్య సంగతి మ్చులై సౌందర్య వాసితము ఆగుటచే వాని వాని రూపసం భేదములతో నెన్నియీని యాచిక్య "భేదము లావిర్భవింపగలవు, వాని కిది (సోతోమాగ్ల్గము. “ఈదిళ ననుసంంచి మో రూహింధునది*ి యని భరతాదు లందరనిరి. కాని యా దిశ నను 6ంచి యూహించిన వారు నా యూహబలమున కందలేదు. అన్యవిధమున న నేకముల ననేకు లభ్యూహించికి. వాని నన్నిటి నట్టు చూచి చూడక మూ మార్గమున నే యున్నవనుట యుక్తమగునాగి కాడాగీ యము మిమాంస విడిచి సమికరించుట సముచితము కావలెను. నిర్షిద్టదిశానుపారమున నభ్య్యూసాం మట కలవడినప్పుడు యృక్తపథ మాచిత్యసుందరము కాగలదు. ఆరీతి కీ ఛర్చ యుపకరించు గావుతం

కారికావళి నిరూపణమున క్షే మీందుడు సౌభిమంగ మయిన చేతోఒ వస్థలో నభిరూప మయిన తే తము దగ్శంచి కౌశలము (పదర్శిం చెను, అను శరణభావవికలముగా నిరూవీంప దలంను వాని $ యౌచిత్యము బుపంగత మని నిన్చేశించెను. అనాచిత్యపరిహారమె యాౌచిత్యము కాద శ-చిత్యమునకు నియతినియత్‌ సంపత్తి యున్నది ఆ ఉంపతిని శ ఫిగగ్రాహిక శాక శాఖాచం(దికగా నిరూవీంచుటలో రమ్యత కలము అట్టి రమ్యుత యిందు గలదు. “ఇదినో; రమ్యత యని యనిన నది వొదా మా(లేమున నునిరూపము కాదు. లక్ష్యపంగత్‌ మొనరించి యిది . యిట్టి దన వచ్చును లక్షణమే లేనపుడు లక్ష్య మేమి£ీ అక్ష్యముఖముయిన లక్షణ

లిం మీందున్నది. లక్ష జాకుసాం లక్ష్యము (వతిభాదు[దబలోన్నీత వయినచో కుమ్కమై యనాస్వాద్య మగును, లక్ష ణరుముఖము కాని లక్ష్యము భర్చృ చుఖము చూడని భామిని, అక్షణనిరప్నేముగా తనకు శానై వెడలిన లక్ష్యము వెలగలదయినచో వెలవెలది. వ్యుత్స _త్తీసహకృత (పతిభా నిష్ణ్యాత్‌ మయిన యర్ధసంపడ గల లక్ష్యము లక్షణదూరముగ నళభానీంచి నను లక్షణలశ్షీలమె యగును, ఆన్ఫుటన్సు!తముల రమ్యుత్‌ నాధారము చేపి కొని స్య్ఫుగరస్ఫుటసంపడల కుర బ్ర(దూపములకు కుదురు కూర్పువళ్చును. ఆను తూప్యవిలాసములతో్‌ో మన్న యుచాహరణముల బలమున శ్షేమేందు డౌచి ఛ్యమునకు పాదులు కశ్రును. వాని రూప నిరూపణమునకు 'త్మేమేందు దనుభ౦ంంచిన విధానము పరశీల్యమాణనునో హరము-గా నుండును. శా-చిక్యము లోకథర్మ సాపేక్ష ముగా నాట్యవత్షువునకు నోచరించి

నను కావ్యధర్మచ్భాయలో నది రంజిత్‌ మగును. ఈ _త్తదౌచిత్యమును మనో రూఢము చేయటకు కావ్యాయిత లోశధర్మములను క్షే మేందుడు నిరూ వించినాడు, వాని భావనానిశేషమున సమాసాదితాలోక నుయిన బుద్ధి యుక్తూనుక్తాచిత్యభౌానన మొనరింప గలదు.

౧ కన్తూరీక రం తిలకం బ్మిభతీ చంాననా

౨ చాందనం తిలకం బభతీ శ్యామా

పె శ్యానోద్యగ మైళ్వర్యం సమ్మతం

లో, శిలోజ్జ్వలం (శుకం సమ్మతం

౫ గుణపావళ జ్యేన విభబేన ఫజ్ఞనః (పకాళ్యశే

౬ సంభోశాపసరోదిర్‌ ఇందురానందం స్యందతి

తి వీనస్పనన్టీ లేన హాకేణ హంత ణా శోళతే

లౌ, మధుమాసః అశోకమంకుంతం కరోతి

భ్‌ చనసుణత్వం సంనృత్తర్వం పాధుతాచ

నుజనస్య విరాజతే యద్యాచిత్యవతీ (శ్రీయా

౧౦. జొచార్యచు క్రైః కలాభరణమైశ్వర్యం శోభతే ౧౧. జ్యామాజ్యనూచశేన కుభలక్ష శ్రిగౌ శరీరం భవ్య శౌమాయాతి (లిం అదై న్యధన్యమనపాం విదుషౌం వదనం వారు తామాయాతి

లలా

౧౩. గుణాధవైః నుహృద్భిః సుణోచారః భజ్జనః (పకాళతే ౧౪ సన్మార్ల్షగమ నై & సంపద్వివర్ధ్‌ తే ౧౫౭ సచివై రగ్భసంగతిక్ని శ్చృలా భవతి ౧౬. జనావర్టనర మ్యేణ ేపేణ సతాం వఫుశ్చారుతాం రూతి ౧౭. పరిచయాశంసీ సతాం వ్యవహారః పరం ళోటతే ౧౮ పురుషస్య కులోపచితమాచిత్యం విశేషోత్కర్ష

కారణం (ప్రయం (పాయస్సచేతసాం ౧౯. నుమ లేర్వివారరుచిరోదార చరితం చమత్కారం కరోతి ౨౦, సతాం స్వస్థమార్జివం చి ' తృమాపర్ట్‌ యతి శింం యోషితానుకృ్యతిమము సామాన్యం లావణ్యం

చారుభూపాణమాఫాతి ౨.౨, ఫలనిళ్చితః అదీర్ధ నూత వ్యాపారస్సమ్మ తః ౨3. నంగుణస్య భూతివిభూషితం నిర్మలం కులం ఛో శే అరం ధీమతాం నిచార్యమాణరుచిరం కర్తవ్యం

జగతి వూజ్యకామాధ శ్రే ౨. మనీషిళాం విద్యా 'వేద్యత త్వావబో భేన వారతాం యాంతి ౨౬. పురుషస్య కర్మానురూ పేళానామ్నా గుణదో షయో॥

వ్య క్‌ సంచాదపాతినీ లిం భార్షార్ధదాతుస్సంతో షిఠరమనీపీణం

నృపష్యాశీరభ్యుదయావహోా భవతి

ఈ నూక్తులత నళటి యౌాచిత్యలక్ష ణమునకు నియత సంబంధ “మేమియు లేదు. వీని నీరూపణాము పాదపూరణపరమార్ధ మనరాదుం ఈ సూక్తులు కొన్ని శ్రీ సౌందర్యపరములు. నురకొన్ని పురుమవరతా పరా యణములుం ఇని లేకున్న నౌ చిర్యలశ్షణమా పంగడే మనసును. వీని ఘటననణ వలన విశేవ మేమి లభించినదిగి కమనీయములగు వాని నిరూపణాములో నంతగ్గత మయిన కమనీయలే యన్నిట నేకజాతీయముగ నుండును. ఆ కను సీయతానుభూతిలో నొక భమత్కియావిశేవు ముండును. చనుతక్కారకారి యగు నౌ-చిత్యమున నవభాసించు చమ్మత్కియావిశేషము నిది చేతో వీధిలో పౌత్షాత్కరింప జేయగలదు. కావున వీని నిరూపణ మెక్షేని ఉంగతను

విం. శాగలదు. కొచిత్య మనునది యానురూప్యార్మకము, అ యానురూప్యము "వెన్ని విధముల విశ్లేషించి గుర్తించి నిబంధింప నగునో చాని నిరూపించుట ౨ "కేమేందు డిట్లానరించి యుండును. సప్పవింశతిభేదఖిన్నము లయిన యొచిత్య(ప్మక్రియలుం తావన్శా[తపరిమితములు కావనుట నిరుక్తమేం శానొకచో వీనిని 'చేర్చెను. ఇవి యన్నియు (పాగ్వ్యూవహారములందు (ప్రవిద్ధములే. ధ్వన్యాభార్యు జానందవర్ధ్‌ నుడు వ్యంజకపామ్యనీ పరిగణనమున వీని నానూ(తించుట తద్విదులకు సువిదిత మేం ఈ...,....ధ్వనిర్వర్షపదాదిషు వాశ్యే పంఘటనాయాం .చ స (ప్రబంభేపి దీష్య లే?

ఆను నానందవర్ధనుడు షడ్విధ వ్యంజకభంపదను నూచించెను. దీనిన యితరులు తప్రబంధ వాక్య పదపదైకచటేళ రచనా వర్గగతోమని వ్యప 'జశించిరి. ధ్వనికారసంశేతమున లోచనముపారించిన (శ్రీమదభినవగుఫ్తుడు,

ఈవర్షసముదాయళ్ళ పదం ఈత్సముదాయో వాక్యంసంఘటనాపదగ శా చాక్యగతా చ సంఘటిత వాక్యసముదాయః (పబంధః........ఆదిళ శ్రేన పదైకదేళ పదద్వితీయాదీనాం (గ్రహణం

అని యనెను, ఈ నిరూపణసారముగా నాచిత్యమునందును పదవాక్య (పబంధముల నె కాక వర్ష పరైకటబేశ సంఘటనా పరిగణనమును సమయ సముచిత్‌ మగును. ఇట్టివాని నభ్య్యూపింప వలెనని శ్షే సుందభావముం ఈ వ్యంజక షట్క మలక్ష్య(క్రమవ్యంగ్య విషయ మని యానందవచనముం ఆ(శమవ్యంగ్యములె కాక స్యశమప్యంగ్య్యములుంను వీనిచే నూచిళములు కావచ్చును. |

(పబంఛార్థమునన సంబంధించిన ఇాచిక్యమును ధ్వనికారుడు ఇవి" _శ్తరముగ నిరూపించినాడు, ఆ నిరూపణమును మహార్థము. (పబంధముఆ సొస్ట్రవమునకు నిదానముం రపాద్యర్థము (ప్రబంధమున దీపిత్‌ మగు ననుట నిర్వివాదని ద్ధార్ధము, ఇందు చోద్య మాశ్షేష్య మేరికిని లేదు. కని సహ దయులను-. వ్యుత్పాదింప చేయటకై. (ప్రబంధము. నందలి ఇతిక _రృవ్యలేశు నిరూవీంచుట యావశ స్టకేము- (పబంధములం వ్యంజశము అనుటలో నివి (శ్రమముశా నుపయోగించును.. మొదట కథ్రాపరీక్ష యపేశ్షీరము. ఇది

విం "వెందటి యుక్తి కథలో నధికావాప మనునది ఆండవ యపాయముం ఫలపర్యంత తానయనము రృతీయపత్నముం రసవిషయ జాగరణము వాబ్లవదిం తదుచిత విఫావాది వర్షనమున అఆలంకారౌచిత్య ముయిదవది. ఈ పంచవిధ సంబంధము (పబంధమునకు మహత్వాపాదక ము, అంతియే కాదుం (పబం ధత్వ నిరూపకము నగును. (పకృళ(పబంధాక్థాచిత్యము నందు ఈ యంళ ముల నన్నిటిని నభ్యూహ బలావష్ట్రంభమునకై. గుర్తింపనలెను, అనంద వర్ధనుడు మనమై ఈ సముద్చోధ మాదేశించినాడు కఈవిభావ ఇాఛానుఫావ సంవార్యాచిత్యచారుణః విధిః కభాళశరీరస్య వృత్తస్యో ల్పేక్షిరస్య వా ళబ్వత్రివృ తృవశాయాతాం త్య క్యాననుగుణాం స్ట్‌తిమ్‌ ఊట ల్చేశ్ష్యాష్యంతరాఖీష్ట రసోచితకథఢోన్నయలిి ఈచ్చంధి సంధ్యంగ భుటనం రపాభివ్య కస పేషమయా నతుశీవలయా కాత్రకితి సంపాద చేచ్భయా " కడ్రాద్టీపన (పశమనే యథ్రావసర మంరతరా రసస్యారఖ విశాంతే రనుసంభాన మంగినఃిి ఉఅలుకృతీవాం శ శ్రావప్యానురూ క్యేణ మయోజనమ్‌ (పబంధస్య రపాదీనాం వ్యంజక ల్వే నిబంధనం”” గుణౌచిర్యము నూచించుటలో నీ చర్చ (ప _స్తుశార్గోచితత్వము ని నూచించినది. సంఘటన గుణము అను వీని పరిస్పరసంబంధ- సము న్నే హెచిత్యమును నిరూపణార్హాము. నానాగుణముల ఘటనా భుటనముల వలని యాచి త్యా నౌ చిత్య ముల గుర్పించుటవను “క్షే మేందుని నూచనము తగియన్నది. ఇళ్లై యలంకారొచిత్యము నను గుర్తింప వభ్చును, క్షే మేందు డ'"ళటి రండలంకారముల యుచితత్వ మునె యదాహరించెను. సర్వాలంకారములందు నీయాచిత్యమును పరిశీ లింపవ లెను. ఇచిత్యమున్న నె గుణము గుణమని యలంకార నులంకాొర మని యనిన శ్షే మేం(దుడు గుణాలంకారముల కా-చిత్యావష్టంభ మధికముగా నుండుట నభ్గిమానించె నని స్పష్టము... కల్లి యనునది యున్న వె గుణము గుణము, అలంకార్య _నున్న్యనె ంపళలక్సార మలంకారము, ఈరీతి , (7 లా ఉప 1 వ. ఖా గ ఖ్‌! (గ " గం దంట | .

వివి

తద్విదాన్లోదశారి వచోరీడి, ౯ ఆలంకృతిరలంకాగ 4 అలం[క్రియ లేఒ “శచేత్యలంకారః ల”. అశు వానిలో ద్వితీయ మద్వితీయముగ పంగణ నీయము. (పథమ మ[పథమను. రసధర్మము లయిన సణములు రశ ధర్మములుగ నున్నపు డాత్మ లాభము కలవగును. ఆవి రసముఖములు కాక పోయినచో నార్మలాభము కలవి కావు. గుణములకు స్వతంతముగ స్వరూప ప్రతిష్ట కలుగదు. అవి రసధర్మములు కచా! ఆంతటను వానికీ రస నియతి యన్న దాగి శృంశారమున గూడ దీర్ధ్‌ సమాసరచన, వీరమున గూడ సమాసరహితరీతి అక్ష్యములందు గన్నడుచున్న దే! అయినచో. వది విరూప మగు శావుత. కానియా (పభుట్టముల సమాప్వాదమున వైరూప్య మవ భానించుట లేదు, అ్మపతీయమానమగు దోమ కుందున్నదని యందుమాని కావున నిట్టిపట్ల వేరొళ నియమము నంగీకర౦ంప వలనీ యున్నది. ఆ నియమ మేమి? ఆలోళకా ఛార్యు జానందవర్థనుడు వీశదముగ నె యూ విషయము నిరూపించినాడు.

పక్సృగ తౌచిత్యము, వాష్యాచిత్యము విషయా చిత్యము ఇట్టివి తన్నియమన హేతువులని నిచ్దేశించినాడు. క్షే మేందుడుకు ధ్వనిపథపథికు జె కావున నిది యంతయు గుర్తించి ఓజః (పసాదమాధుర్యములె. గుణము లనియ భావించి గుణౌచిత్యము నట్లు నిరూపించెను శ్లేవ. సమతా సుకుమా రళోచారతాదులును గుణములె యయినచో చాని యాచిత్యము దుర్ని రూపము, అందున నే క్షే మేం[డుడు “కిం మిధ్యాగణికైట్లతైఃల అని గట్టిగా నశెను, “ ఆలమలంకానరై 1 అనియు ననెను, సౌందర్య మళంకారనునుట సీతడొస్పడువలె నున్నది* ౨౯ డ్త చిత స్థానవి న్యాసాదలంకృతి రఅంకృతిః అనుటలో గూడ వెన్నుబట్టిన ఫభావభార మెంఠగనో యున్నది. “అలం కారాస్వ్వ్రలంకారాః కావ్యస్యాలమలంకానై 1” యని రేలికగా. నకు టలో నొక యలంయహేల యున్నది అలం'కార్యపరతం(తములై శోధాహీ తువులగు నలం ౩" రనకా*,ల్లైచిత్యవిన్య_స్తములు శావలయు ననుట ఫెావ గర్భము. ఆనందజర్థదుడు 'హౌన్య మునందలం కారవిని ేశ నమువరమ్య సమాత్న మయొనరిలవెను, ఆ సమిక్షానమ్మిక్షయే ఆలంకాకాచిత్యనిరూపణాస కిని గలుగ లేనినదిం అనందఫమిోశ్ష యశ్యట్లున్నదిం

శీత ళవివక్షా తత్ప్సర క్వేన జాంగి ల్వేన కదాచన శాలేత ఖే హణత్యాగ" నాతినిర్వహవై షిళా నిర్వూ్యఢావపీ చాంగ త్వే యత్నేన (పత్య వేషణం”ి

ఇరటి లోభనాలోచన మి విధమున నున్నదిం

ఉయమలంకారం తదంగతయా వివశ్షతి చాంగి ల్వేనం యమవసలే న్‌ న్లోతి యమవసశనే త్యజతి యం నార్యంతం నిర్వో సీధుమిళ్ళత్ని. యం, యత్నొాదంగ ల్వేన (పర్యవేక్షతే స ఏవముపనిబధ్యమానో రసాభివ్య క్రీ హేతుర్భవతీతి వితతం మహో వాక్యం”

౧. ఆఅలంకారమంగముగా నుండసలెనె కాని యంగి కారాదు

౨ సముచితసమయమున నలంకారమును పంగహింపచ లెను,

3. అవసరోపయోగి కామన్నచో స్వీకరించిన యలంకారము నేని

త్యజింప వలెను

ఈం స్వీకృతాలంకారము నత్యంతము నిర్వహింపవ లెనన్న యూహ

ముచితము కాదు.

౫. ఆటంకారమంగముగ నే యండునట్లు (పయత్నభత్రార్వశమునగ

ం (పఠ్యవేక్షణ మొనంంప వలెను. - ఇట్లలంకారనిబంధన నున్నచో నది రపొభివ్య క్రీ “ఫూతువు కాగ లదు. ఇట్టి (పసమాశత్షణ మలం కారౌచిత్య(పవిభాగ మున గింప వలని యున్నది ఇంకనిందు బభాునిరూప్య మున్నది. అస్తు.

ఈ విచారభర్భలాో రసౌచిత్యము ముఖ్యసంధాబీశార్హ్యము, రసము ఖావాదుల కుపలక్షకము. త త్రదొచిళ్యము నిం దనుసంధానము చేసికొన వలను. విభావభావానుఫావముల సముచితసంభుటన "మి యౌచిత్యమునణ మూలము, ఇ₹"చిత్యము లన్నియు రభాచిత్యము వాశయించి యున్నవి. పాహితీసామ[గీసర్వస్వమున కాల్మేసంవిదాత్మక మయిన రసము లక్షల్గము, వీఠవిఘ్నముగా రస(పతీతి కలుగ వేయుటయే కావ్‌ చూశ్ధమ్ముంవ్‌ విదూరము అయిన సామ(ీకలాపములు మహాడ్లోపశ సేలగ్‌టో స్వభాకి ధర్మము అట్టి యా (ప్రవణర్వము నే యౌ ్దోవామని శ్రర గ జట్టును: ఈ్కపవణత్‌ యా పరాయణకఠ విళ ష్‌ మం! 4 వ్గన్న్నద్రి నత్వళాస్త్రములిః

|

లిక

దనుగతమై యున్నది. అంనోపొంగము లంగి[పభానముతో భంగతములగుట మిమాంసాహృదయము, ఖండ స్కో టార్థమూ లఖండమహాస్ఫో టార్థసమన్వ యము పొందుట కబ్దవిదాంచచనము, పత్ష సపత్ష్మ "హీతు సాధ్య పాంగ త్యము న్యాయవిదొం పంధెషం విఫాభానుఫావవ్యభిచాంసంయో-గా (దసనిమ్ప త్రిక సచేరపాం సరస్వతి, విశ మంతయు జేకానుషంగము. సర్వము సొభిషంగము. ఈయనుఫ క్షి యౌొచిత్యరూపము. దీని పరమలక్ష్యము రసమవోర్థము. ఆసరౌచిత్యము రసవిషయము, రసౌచిత్యము రసవిష యౌచిత్యము. నిరూపీంచుట కాచిత్యావార్యత శరముస పెట్టుకొనిన "కే చేందు డుచితవి స్తరణము (పద్శొంచినాడు. విఫావాదుల (పతినియ తౌ-చిత్యమును గూడ నిరూపింపపలనినజే కాని యాతనికిని చి _స్థరభీతి యున్నది. విధావాదులక సముచితవిన్యాసము లేకపోవుట యతూభౌాస మార్గము. అటి స్థలములం చాస్వాద మున్న నది యాస్వాదాభాసము, విధా వాదుల యాభాసము వలన స్టాయిభావాభాసమునకు సముల్గాసాభాసమె కలుగును. దాని నాస్వాదించుదున్నానని తలమువాడును సహృదయా కారుడు శావలనీనబెం ఏతత్సర్వ్యమూలఅ మనుచిత పవృ త్తి అనాచిత్య (పవృ త్తము లయిన విఫావాదుల స్థితినతు లెట్లుండునో నవరఫగ౦ గా ధరముశ కొంత ధానితిని. రసభావాద్యాచిత్య| ప్మకియా వీ _స్తరణ ములో రసౌొచిల్యేము: సుశ్లిష్టమై యున్నది

మధురతిక్తాదిలౌశీకరసముల కుళలమయొోజనము నందు విచి(తాప్వాద మనుభవగోచర మగును, అశ్లై శృంగారాదిరసముల మిథస్సంయోగము విల తళాస్వాద మాపాదించు నని క్షే మేందుడు ఫావించినాడు. తాదృళోచా నారణములగాడ (పదస్శంచినాడు. భారతీయోలక్ష (ష్మకియానుసారమున రస మొక్కటియె (పభానముః ఇతరము లందు నిరూపితములయిన న్యపధా నము లగుటచే రసము అనదగవు. వానిని ఫావము అనియె యనవలెను. రశ మయినచో న్యపధ్తానకు 5"దు. అ(పభానమయినచో రసము కాదు.రసమః రసహాంతరమున కేంగ మససొకట స్టాయిపరయమె కాని రసపరము కాదు. రసము రసాంతరమున కంగమయినచో రసవదలంకా రవ్యప దేళ ముండ] యున్నది, అదటకూడ కెండురళముల కంగాంగిావ ననుట పర్యాలో

అగో సీయము. (పభానరసమున కపభానముగనున్న కొన నుంగము"ా నున్నదని 6త్కృత మయిన చముత్కారమె యచట ముఖాస్వాద్యమాన మగుచున్న దని భావింపవలని యున్నది, ఇట్లు మిశణ మున్నష్థలము అందును జొచిత్య రక్షణ మొనరింప వలె ననియె చర్చాకర్శ ఫావము కావచ్చును, రససంకర మనౌచిర్యసంస్పృృష్టము కా రా దనుట రన్యు నుయిన నూకి రసభౌవము లన్నియ నొకచో సమావేశము పొందవు. కొన్నిటి కవిరోధ మున్నదిం కొన్నిటికి వికోధ మున్నది. అవిరుద్ధసమా వేళ మదుష్ట్రము. విరుద్దసమా వేళ మున సముచిరత్వమును సమిశ్షింపవలని యున్నది రసముల విగాధావితోధ రీతి పర్యాలోభన మొనకింధునపుడు ధ్వని కారాదులు వాని యవిరోధో పౌయముల న జీకవిధముల నిన్దేశించినారు. వాని ఫావసమాకలనముతో మిథ సృంబంధబంధ ముచిత్‌ మగును, రసముల మిథస్సంయోగ' జన్య మయిన విచ్మి కాప్వాదసిద్దియ పర్యా లోభనీయము, ఏ రసము కాని పర్యంతాస్వాదమున మరిధయమె. అ యాస్వాద(బహ్మ మునందు (పాథమికము లయిన "భేదములు న్ఫురింపవుం

• శృంణారహా స్యాదికృతము లయిన భేదము అందు భాసీంపవు ఫాపీంప వనుటయె కాదు, అవియందు లేనే లేవు, నిరావరణ నుయిన యాలత్మవైశ న్యానుభూతి రసము, ఆందాస్వాద వై చిత్య ముండుట కవకాళము లేదుః అయినను శ్షే మేం్యద్రు డట్లనుట వ్యుజ్ధితచిత్తుని సమాధ్యిపకాళము వంటి దగును. అనుభవ సమయమునం దనుభవ(పకాళ ముండదు, అనుభవసమసమ యమీ నందలి యనుభవము ననుభ వానంతర సమయమున (ప్రకాశము చేయ నపుడు లోకవిలక్షకాతానుపఫంఛానమున విచి.తాప్వాద ముండుననుట సంగత మగును (పఠత్యంతచమత్కారము. నిన్దేశించుటలో నిట్టనుట పర్య్యాప్త మగు నని చర్చాకర్త ఫావించి యుండును. ఇట్లు గుణాలంకారర సొచిత్యసమోక్ష్మ పాహిరత్యస్పందసుందర మై యవఖ"నీంధు భన్నదిం (్రీగూూ కారక లింగ్య వదనం విశేషణోపసర్ద్య నిపాత్యే కాలాచి త్యము లను ెనిమిది శబ్దకా న్ర్ర మునకు సంబంధించి యున్నవి. గుణ సాహిత్యము వసంతతిల కాదిన్ఫ తృముల ఛంబంధము పరఫూర్ష్మ లక్షణ సాధుత్యమును (కియాపదౌచిత్యమున శోభ్ళింఛునని శ్షేమేంద్రు. డనుట

లేడు

టోద్యము కారాదు. కావ్య((పస్టైనమున గుణక్థితి యప నేప రమణీయ మగునట్లు వామనాదులు నిరూపించిరి. గుణములం దోష(పతీపత్ష ముల మా[తమె కాదు. అవి స్వతోరమణీయతాహేతువులు.

౪ కావ్యఖోభా యాః కర్తారో ధర్మా గుణా ఆను వానునవచన మవామనముగ నే జూహితీలోకమున వ్యావీంచినది. గుణ ఫంపన్న శోభాసహకృత కావ్యమున నలంకారములు శోభాతిశయాధా కరక ము రిగుటయు థత్సమ్మురముతము. తద్యాదు లిట్లందురు -

యవ లేరివ రూపమంగ కావ్యం స్వుద తే శుద్ధగుకాం రదప్యతీవ

విపిత్యపణయం నిరంతరాభిః సదలంకార వికల్చ కల్చ్పనాభిః యది భవతి వచశ్ళుుతేం గుతేభ్యో _వఫువ యౌవన వంధ్యమంగ నాయా! ఆపి జనదయితాని దుర్భగత్వం నియతేమలంకర ణాని సం్యశయంతే శుద్ధగుణ 5-వ్యము యువతిరూపము వఠె ఆస్వాద్య మగును. అందు సద అంకారయోజనము నుందరము. గుణదూర్‌ మయిన కావ్యము యావనవంధ్య మయిన యవతిటేహమువ లె హేయము. అందలంకారములు దుర్భగములు, నిర్గుణ కావ్యమునందలి యలంకారములం జరదో్యోషిదలంకారములు. అవి శోభాచంపాదకములు కాకపోవుటయ కాదు, వాని కాత్మీయసంపదయు నష్ట మగును. గుణమాలం నిర్యోములు, అవి లేక కావ్యశోభ లేదు. కావ్య ఫోళ సుణనిర్వ_ర్హ్యము. ఇట్టి గుణసంపద ెట్లు కాదనవళనో! గుణము గుణమన్న పేరు భూళమె కాని యదియాత్మయై యన్యాత్మ గ వాదుల కలజడీి కతిగించినది. ధ్వ్యవికారుడంతటివాడు వామనవాదము పరా_స్త మొనరించుట కుద్యమించి వాని గుణము లగుణము లగుటకు యత్నించెను. అభినవథారతీ చతుర్ముఖు డభినవగు ఫుడును నిరూవీంపపలనీనది నిరూవీంచెను. తద్భావ సం్యగ్రహమున కృతమతి యగు శ్షే మేందుడు గుణవాదుల గుణధావమును కటా క్షీ ౦ చి కుక్షీకరంపదలచెను, కావ్యపాకము గుణస్ఫుటత్వపాకల్య మున నుండునని అనిన (పాచచీనులు నుప్‌ తిజ్‌ సంస్కార సారము నంరగా నభిమానింప లేదు. దాని నీఠడు సహింపడు. తిజ్‌ సంస్కారము. సముచిత ముగ నున్న ఫుడే అభీష్టవిద్ధి శలుగుటను [క్రియౌచిత్యమున (ప్రద ాంచెను. గిరాంమాగ్ల్గము బహువిధము. అది నూక్ష్మ భేదమున నున్నది. ఆది (క్రియా భంబంధ 'సౌస్ట్రవనున పాధ్య మని. రలచెను,

వతి

ఛందోబంధము లోని నానానిధము అగు వృత్తములం (శ్రీయాపదౌ చిత్య మున్న నే శళోఛాయమానము. అగునని యనుటయ ఫరిశీలిత - మనో హారము. ఈ విదారచర్చ శ్షేమేందుని సువృ త్తతిఅక (గంథముతో సంబంధించి కొంత స్వాత్మపూర్షతను పొందును. ఏ ఏ వృరృమఃలం ఎళ్లుట్లు సముచితము లనునో ఆతడందు నిరూపించినాడు, అందు పరిమిత మయిన జొచిత్యసమిక్ష్రయ నున్నది. డానినిందు సంయోజనము చేసికొనవ లెను ఆంధ వాబ్మ యమునందు పృత్తెచిత్యరీతి (పత్యేక పరిశీలనార్హ్హ్మము, ఒక్టాక ఛందము ఒక్కొక విధానమును తగియండుట చిరకాలమునుండి సంగత మై యున్నది ఆంధ భ"హెమయ[గంథములందది యొట్టు సంగత ముయినదో సమోత్మీంచుట కీ విషయచర్చ యపయోగింపగలదుం ఆం(ధ(గంథము లందనుగతముగా నొక పంథ యున్నది. అది ఈఆంధపంధొయని సీనే యనుట యేీలనీ ఇతరభాషాగ ౦థధములందు కానరాని 6పస్థి యాం (గ్రంథముఅం దున్నది. ఈ పంధ పరత్షుణ్ణము కాదు. వీరంధులం కారు, వీరాంధులు, ఆంధ్రపంధ పరుల పంధ నధిగమించి యున్నది ఆంధ కవులు కవినంజరు లయినారుం

సత్యర్దే సత్క్సు ళశ్రేము సతి చాక్షరడంబరే

శోభలేయం వినా నోక్షిః పపంథా ఇతి ఘుస్యురే శబ్ద నుర్భ్‌ మశ్షరడంబర మెంతగా నున్నను పంధ లేకున్న శోభ లేదు. ఆ సంధ యాంద్రుల కున్నది అనపలాష్య మయిన లక్షణీయ మయిన యాంధ పంథ నువృ త్తతాకృతశోభాసుందరమై యున్నను (్రీయాపడౌచిత్యళో భిత మై యుండుటను ప5శీలించుట పరమావళ్యుకము. ఈ సర్వమస్థానవి( కాంతి యను తలంపు భావవల కండదు.

గుణ బృత్త్‌ లక్షణమాల కిట (కియాచిత్యమె శోభానిదాన మయినది పకవూర్షలక్షణపాధుత నిచట సంశేతించుట సాభ్యిపాయను. లక్షణము లనునవి భరతో కము లయిన ప _ట్రీంంశల్లక్షణములె కావలయును. గుణా అంకార రీతివృత్తు లనుట కావ్యములందు (పనిద్ధమార్ష ము, లక్షణము లనునవి (పనీద్ధములు కావుం నాట్య వేదము వీనిని సంశేతించి రూపనిర్వాభన మొన రించినది.విభూషణ నుక్షరసంహతి మొదలుగా నివి ముష్పది యారు కలవుం

వీ౮ా వీని (శ్రోమవిధాన మస్మదుపాధ్యాయపరంపరాగతమని యభినవగు ఫ్తు గనెనుం గప ట్రీంంళ ల్లకణా న్యేవం కావ్యబంగేషు నిర్దిశేత్‌ 2 ౮శా వ్యేమ భావార్థగ తాని తజ్డైః సమ్య(క్రయోజ్యాని యధారసం తు భె" చార్థానుగతము లగు వీనిని గరసానుకూలము"గా కావ్యబంధము అందు కూర్చవళెనని భరతు డెను, ఈ గుణము లలంకారమనులు లక్షణము లను నవి యివి యన్నియు వలయు ననుట యిది యేటి వాచోయక్రిగ కావ్య విరచన కాలమున శాని (పతిపత్తికాలమున గాని (పాపకసత్తా సమయమున "ఇానీ యివి'యేవియ పరిగణితములె కాను కచా! ఇవి యేలగి అని కొంద రనవవ్చు నని యఖినవగుప్తు డాశంకించి తత్సమాధ్యిపాయముణా దళపశ్షీ పర్యాలోచన “మొనరించెను. ఇది యంతయు విరచన నివేచన పౌమగ్ధ్‌ ఖ్‌ సమర్థన విజేక మాపాదింపగల ద"నెను, ౧. శరీరనిష్ట మేవ యత్స్‌దమపృథక్సిద్ధం రల్లక్షణం శం ఇతివృత్తఖండలక- చ్యేవ లశ్రణానిం కావ్యగత ఖ్యాతి పాళస్త్యో పయోగితయా మహాఫురువగత పాశధ్వజలేఖాదివల్లక్షణ శబ్ద వాచ్యతా 3. య స్పృతీయః కజీః పరిస్పందః తదధథీన శషాగోపసంస్కాార , కలు (్ర్రియారూపాణి లశ్షణాని కఫ్‌ పా శం కబేీః స్వపామన్ధ్యాధానాయ శావదభ్యాసో నిర్మాణవిభీేయో లక్షణం - ఖం (పబంధధర్మా లక్షణాని 2... క వేరఖ్యిపాయవి కేషో లక్షణమ్‌ 8. యథాస్థానవిశేషం యద్గుణాలం కా రాయోజనం తల్లక్షణమ్‌ ల నిసర్ససుందతో యో నిశేమః తత్సౌందర్య హేతుత్యోధర్మః సలక్షణః కావ్యశరీరవిశేషరూపో లక్షణమ్‌ ల! కావ్యవి'శేషవ్యప చ్చేదకం విభూమణాదిలక్షణజారమ్‌ ఇన్నివిథముల నిన్నిన్నివిధముల ల్ష్షణ లక్షణవివేచన మొనంంచి (పచలితవాదముల సారము సమిోశ్షీంచి యభినవు డా ' త్తసార్‌ మయిన యాత్మభావమును సహృదయహృదయవీక (ప్రతిష్ట మసనట్ట్లు నిరూపించి

వటౌ

చాడు. రసవిశేమవిషయ మయిన విఫభావాదిఫావమును వివరించుట కీ అశ్ష అణఅములం సమర్భములం లక్షభాము (పతిపాద్య వ్యాపారపరాయణ మగును. రహెభ్ళివ్య క్తి కమాగ్ధపతిపాదక మగును. “ఈశళబ్దములతో నీ సామ[గితో నీ యాశయముతో నీ బుద్ధిజననమునకై. వాక్యము పలుకుదు నను కవి కవి శారంభ మొనించి రసవత్కావ్యము రచించును. అందు చి త్తవృత్త్యాత్మక మయిన రపమును నిరూపించునద్వి రసోచిత విఫావవై చ్మిత్యసంపాదక మగు నది లక్షణ మనుట యుక్తము, రసోచితవిభా వాదిరూపమును (పతిపాదించు నదియె లక్షణము, అలంకారాది(పక్రియావిపాన మయినను స్వాయంనుందర స్వఫావముగా లక్షణ ముండునుం కావున నిర్వాణ(పథానధు రాధిరోహి యగు లశ్షణమును [క్రియాపదౌచిత్యమున నుండునపుడె శోభించు ననుట సర్వశిష్యు డఖినవశిష్యు డయిన శ్మే మేందున కర్ష్మము

ారకాచిత్యపదర్శనము నందు "శే చేరదు డపధానాతిశయము (్రద్శుంచెను. సంస్కృతే విభ _కులలాోే విభ_క్రీనియత మయిన అర్ధము (పనిద్ధ మయినను కావ్యవినియోగము నందు అది విశేషమును స్ఫురింప జేయును. ఇట్టిన్భురణము నొక్కాక నిభ కిలో నొక్కొళ విధమున శోభింధునుం సముచిత విభక్తి (పయోగ మున్నపుడే సముచితార్ధలాభము కలంగునుం నుబంతములం తిబంతములు వచన విశేషములు సంబంథ విశేషములం కారక శక్తులు కృద్వి'కేషములు తద్ధితవిశేషములు సనూసములు నిపాతోప సర్గకాలాదులు వ్యంజకము అననని ధ్వనికారు డనినాడు, వానిని (భుట్ట మున "క్షే మేంద్రుడు నిరూపీంచుట తన ధ్వనిపథ (ప చేశము నూచింపగలదు చేశకులవతాదుల ఇ₹"చిత్యనిర్ణయను తర్వ్వసత్వాదుల విచారము ఆంతర మయిన నిమర్శస్వరూపమును స్పష్ట మొనంంచు మన్నది. తదితరము లందును సముచిత్‌ముగా నాచిత్యమును క్షే మేందుడు నిరూపించినాడు, ఇరువదియేడు విధముల శ₹”చిత్యమును పరీక్షీంచుట శీవలము దానిని నియతము చేయటపవ కాకపోవచ్చును. ₹చిత్యము జీవిత మన్న "కే మేందుడు సప్తవింశతి విమ యానుగతముగా దానిని నిరూపించుటలో ఆభ్యాత్మిక భా పమును సమాకల నము చేసికొని యుండవచ్చును. ఈ విధము?ా నిది యంతయు కారికావళి (పసమిత్షకు తగియండునని సంభావనము చేసితిని. “ఇట్లు క్షే మేందుడు

తం

నిరూవించుటలో నానావిధములయిన (పాచీనుల ఫావములం ఇంఠరటి పామ్య్రీబల మిచ్చియండును”. అని యభ్యూహించుట కవకాళమున్నదిం ఇంకను విళకలితముగ పఃశీలింతుయేని వేడు ఆ ఈ ేశములందు భలిత (పచలితము లమిున భావముల (శోడీకారము కూడ ఈ చర్చాచ్యక (వే శము పొందియన్నదని వానిలో కతిపయవికేపములను అభినవశళిస్యుడు కటాక్రపాతముగా కరుణించె ననియు నభ్య్యూహించు భావుకులు ఫావ్య ఉంభావన మొసంం౦ంపగలరు ॥

కారికార్థనిరూపణము'గా క్షే నేంద్రుడు వృదత్తిరభన జేసెను, తన భావమును తానే ఆసందేహమునకై. నిరూసించుట యుక్తముగ నున్నది. ఈ వృత్తినిరూపణమునను నిరూపణీయ మధికముగ నున్నది. క్షే మేందుడు పరి మిఠరముగ-నే నిరూవించెను. శ్షే మేంటద్రుని వచనరభనలో కావ్యభాహో' సౌందర్య నున్నది. ఆ ఫాపును వాబట్టుట చేబట్టుట కవిత్యాపియంభావుకుల శభీస్టముం కారికార్ధమును నిరూపీించుటలోకన్న నుదాహరణముల సమన్వు యింభుటలో నీ ఛర్చాకర్త భాహెవై దగ్గ శ్రమును (పద్శ్శంచినాడు. (పత్యు జాహూరణమాల పరిశీలనమునందును సముచితమయిన యు క్రిపకతను కూర్చి వాడు, పాహితీ(వతునకు అశఖ్యా న్వేమణసమన్త్వూయములం శ్గేళకరములు కావు కాని క్నేమేందుని యత్నేము మనకు మార్గము చూవీనది. ధ్వనికాడ డనినట్లీ దిశ నమసుంచి యాపాదితా లోక లగువారంకను పకశీలింప వచ్చును. క్షే మేందుడం కావ్య విశేవముల భావించి ఫాగించి యీ యొచిత్య(పస్టానసమారంభ మావళ్యక మని గుర్పించెనా?ి.. శాక్ర్రీయసమాలోచనమున నౌచిళ్య మును నిశ్చయించి సమన్వయించుటకు లక్ష్యా వ్వేమణ “మొనంంచెనాని అను కోటిద్వయసం బేహము వేను పొందుట లేదు. సం పడొయపరంపరాసమా- గత మయిన యౌచిత్యమును లక్ష అకార సకనక్షువులోక సమోశ్షించి లక్ష్యముల చూచి యధానుకూలముగా సమన్వయించెననియే. నేను సంభావింతును. లక్షణకరణదత్తు లందంళ్లే యొన్చుక, లక్షణకరణ శాలీనమతులం లక్ష్యములి వెట్లో చూచి యేదోలక్షణము చెప్పుట కుద్యమింతురు. అది యక్ష్మక్రియ శాదు, ఇందలి లక్ష్యముల నన్నిటి ను సమన్వయింపవ లెనన్న శాసన

చం

మేమియు లేదు. ఆందలి ప్యారస్యమును "బేరువిధమున గూడ నిశ్చయించు టక్‌ సచేరేను లంద్యతులు కావచ్చును.

ఇం దిరువదికవుల పద్యముల నుదాహరించి సమన్వయిం చెను. తన కది (గ్రంథముల పద్యములను దాహ ౦ చెను. శం కవుల పద్యముఅ (పత్యుదావార ఇఅములలో కూర్చినాడు. తన మూడ్యుగంథముల పద్యములను (పత్యుదాహర ణముగ నిచ్చినాడు--

ఫసిమల్కు శ్రీహర్డ 9 రాజకేఖరు కాళిదాసు భవభూతి భట్టనారా యణ, భటవాణం కార్వ్పటీకు వ్యాసం ఆఅమరక్క గొడకుంభకార భట్ట (ప్రభాకర మాలవరుద్య మాలవకువలయ, భట్టభల్లట, దీపకం గంగకులుం-ా ఉచావోక్యవర్లమున జే3రి. వీలో కొందరి పద్యములను మరల మరలనుదా హ?ః౦ంచెనుం

వినయవల్లి , లావణ్యపత్తి మునిమర్‌మిోమాంస, నీతిలత్క చఛరుర్వర్ష సం(గహము, బౌ ద్ధావదానక ల్పలత్య ఆవసరసార ము లలితరత్నమాల్య ముక్తా వలి చితభారలేము చాత్సా ట్రయనవమూ(తపసారము అను తవ (గ్రంథముల పద్యముల నుదాహరించెను

ధర్మకీ క్రి రాజశేఖర కాళిడాస్కు చంద్రక, భందక; మాలవర్య్ముద. శ్యామల, పరిమల్క (పవర సేన భవభూతి రాజఫుతముక్తావీడం ఉర్ప్చల రాజ్య భక్షుంయరాజ్యు మాతృగు_స్థృ భట్టలట్టను కుమారదాసు శ్రీవ వగాహమహిర్య యశోవర్మ దేప దీపకం' మాఘ; పర్మివాజక అమరకుణు పద్యములను (పత్యుదాహరణముల నిచ్చెను

లావణ్యపతి, మునిమతమిమాంస్క నీతిలత్‌ యను రన(గ ంధముల పద్య, ములను (పత్యుదాహరణములంగ నిరూసించేము

వీంవి అలక్ష్యములు, వాం వలక్ష్యము లని కే మేందుడు నరూవీంచు టలోని భావము నీనా డదూహించుట శక్యము కాదు, సమన్వయ పౌంగళ్య వర్శన ఫావనముళలు పాఠకసహృదయులకు పర్యా ప్తములం కాగలవు, కాళి ఉఊాసాదుల పద్యములగాడ (పత్యుదాహరణవర్గమున 'చేర్చెను. విషయసం'జే దననివేదనములనె యాతడు భావించెనని మనము ఫంఫావింతుము, పమకాఅ మున నున్న చారి పద్యములను గాడ (పళ్యుదావారణములుగ నిచ్చుటలో

తివి "క్షే మేందునకు శై ర్య మున్నదని మనము భావించుట యు కృముకాదుం చమీత్షకునకు చారు వీరన్న ేరుఫావము లుండనే యుండవు. ఉన్నట్లు మనమాపాదించుట యపచారము, ఇందలి కవుల పద్యము లందలి యనాచిత్య ములను క్షే మేందుడు నిరూవీంప నప్పటిలో నంద రూరుకొవిదాని ధర్మ శీ రి మాలనర్ముద, ముక్తావీడ్య ఉర్పలరాజ, ఇందురాజ్యు మార్చేగు ప్ప కుమారదాస; యశోవర్య దేవుల యనౌచిత్యేము. నుద్దాటించుట యనునది పాహస కార్య మయినను "కే మేందునకు తగియన్నది. రన పద్యములను గూడ అనుదాహార్యకోటిలో చేర్చుట అతని గడుభుతీనమునకు నిదర్శన ముగా నున్నది. ఉదాహరణ (పత్యుడాహరణములందు న్షే మేందనూచిత భాజీరరభావ భావనమున కవకాళ మున్నట్లు స్ఫురింప వచ్చును. లశ్ష్యూ లక్ష్య లక్షణ సమన్వయమున శ్షే మేంటద్రుని (ప్రదర్శిని యసముచితీ మన నక్కర లేము, లే ఏవాక్షరవిన్యాపసాప్తా ఏవ పదపం_క్రయః ఫుంనీ ఫుంసీ విశేషేణ కావీ కాపీ సరభ్వతీ

లక్షణవ్యాఖ్యాపర మయిన వృత్తిలో "క్షే మేందుడు నూదించిన నూ కులం సర్వపాధారణయోగ్యములుగా నున్నవి. ఈ విమయమున సంస్కృతో క్ని ఛారణాచణులకు సంతుష్టి బల మిచ్చును. దాని "తెలుగు సేతయు అనూ నముగా నిందున్నది. అయినను పారసం(గ హౌొ-చిత్యానుకూలము గా నిట్లు గుర్తించుటను “జేనభిమానించితిని.

పద మొకటి సకలక వికులలలామభూతీమయినవిచ్చి త్తి సంపాదించును. ళదము పరమాచిత్యముపోసి,చును. ఊన్ని[ద రసస్వరూపానురూప వాక్యా రము విజీవము ఫాసింఛును, వాక్యార్థ మత్యేంత మర్థనీయము, ఆఅమ్లూనపతిఖా (ప్రకర్ష మున సముచితార్థవిశేషకోఛ కల్లును. (పతిభానిమ్పన్న మయిన అర్జ్‌ విశేషము సకలప్రబంధార్థ్యమున కమృలేవర్ష ముం నవార్థము (పబంధమునకు రషబంధుర మయిన కాచిత్యచ్భాయ నిచ్చును. (ప నుతాగ్ధసముచిత గుణ ములు భవ్య సాభాగ ప్రముక ల వై సహృదయానంద సందోహాము కూర్పుగలవుం అలంకారము అవసరసరసమై ఆపాధారణ చేతక్చమత్కారి మాపాదించఛునుం నృాదయసం వాద సౌందర్యము స్వాదుక చాధానించును= ఇ”-చిత్యరుచిన

తితే

చమత్కారకోరిణి యగు దీ వ్రీకల రసము రుచిర మనను. ఆమభొవములచే రసము ఉఊదీర్షరరుణ (పతిపత్తిని కలుగ జేయును. సముచితాను భావవర్షనముచే రససంవాది రుచికొచిత్యము శోభించును, [క్రియాపద ముచితయ క్రియ కృమై సూక్తము కాగలదు. ₹ెచిత్యము (పత్యుపచిత మయినది. ఉత్క_ర్మ విళీ' నము ను.పకాళశమయినదిం ఇచిళ్యముపచికమై యుదంచిత్‌ మయినది (ధకృశార్ణపరిపోమకము పహృదయసం చాబౌచిత్య మాధానించును. స్వభౌ వోచితత్వము కవివాక్కుల కాభరణము (పకృళార్థమున కిది పరమా ఛిత్యము పోషింయును, నవనవోన్మేష (పజ్ఞావాతుర్యము కల చారువచనము- (ప్రతిభా ఫురస్కృత మయిన క"చిత్యచమత్కార మాపాదించును. _

సముచిత స్వారస్యమును సంధావింపచేయు నూ క్తివిశేసము. లింద నేక ములు కలవు, సర్వసహృదయసాక్షాత్కారము పంపాదింధు క్షేమేందుని (టాహ్మీ మా మా౦ స భావుకులకు భావబలమును. సంపాదింపగలదు= ఇంతవర కీ చెప్పిన వన్నియు చమర్కృతి సంధాయకమ్ములెన వచోనిశేష ములం,

నిస్సార గిరాంవిచారము కూడ శ్షేమేం్యద రశనలో సంక్లుప్లమె యున్నది. తాదృశకతిపయ వాచాకీతి వివారము అవసరాసపేక్షితము కాగ లదు

శాచిత్యములేకున్న గుణాలంకారయు క్రమైనను కావ్యము నిర్జీ వము. ఇాచిత్యయే లేకున్న గుణాలంకారములు రుచిరములు కావు. కొన్ని పద ములు ఏమాత్రము అర్థాచిత్యచమ త్కారకణిక నానవిమృరింపవు,. (ప్రనిద్ధా నౌచిత్యము హృదయవిసంవాద మాపాదించును. తగిన గుణము లేకున్నచా' తేజోజ్‌వితవిరహిత దుర్తత గృహదీపశిఖ వలె మందమందమె శోభింపదు.* అనురూపగుణము లేకున్నచో విరూపగుణ మున్నచో లావణ్య పేళలతను. వైన లలిత లలన పరుష భాషిణి యైనట్లు చేతమునం దనౌచిత్యము సంధంంప జేయును. హృదయసంచాదనుందర మగునదియ. ననుచిత మగుచో చేత. సృంకోచము కూర్చును. ఆనుచితర్‌తి కర్షకటుక మాతంకము కూర్చును. కుష్కుపదములచే రస(ప్రత్యయము కలుగదు. సకల(పబంధ జీవితసర్వస్వు భూర (పధాననాయకగత రఫవినాశ మొనరింపరాదు, సశవలనానుమూ (తోచ్చారణమున నుపచితమగు నాచిత్య మేమియు. నుండదు. రససంయో

తి

గ్‌ము అనాచిత్యభూళి స్పృష్టదుష్ట మయినచో అభిమతము కాదు. ఒక్కొకచో ఫముపచిత్‌ మయిన ₹ "చిత్యమును కించిద్విరపిత నమయినచో అనాచిత్యము పొందినట్లగును. బుభుక్షీతులు వ్యాకరణము భుజింపరు, పీపా నిరులం కావ్యరసము పానముచేయరు. (పతిభాసంభూత మయిన ₹ెచిత్య కణిక నసూచితము కాదు. విరుదాధివాసరూప మయిన యర్థము అనాచిత్య మున చేరమునందు సంకోచము హేబ్బను.

ఇట్టి వచోవికేషములను క్షే మేంద్రుడు సందర్భానుసారముణా కూర్చి వాడు. ఈ విషయమున ఆధిక(పపంవన మాపశళ్యకముకాదుం

ఉచాసూరణములు గా గాని (పత్యుదాహరణములు గా గాని నిరూపీత ములయిన పద్యములు శళాధికముగా మన్నవి* (పతిళ్లోకమునందును విశిష్ట చురయిన ఫౌవసంపద యున్నదిం ఆఅనుచాహార్యము లన్న పద్యములందును ఆ యంళశమున ననుదావార్యత యున్నను థావగౌెరవమున్నది. అయా పద్యము లే యే (గంధములం దున్నవో కొన్నిటి విషయమున గు ర్చింప వచ్చును. మిళొన్ని నామ శేషనులుగా నున్నవి. కొన్ని (గంధముల శామము లున్నవి, కాని యా (గంధము లీనాటికి లభింపలేదు. క్షే మేం (దుని (గంధము అయిన లభింపలేదు, ధ్వన్యాలోకమున నుదాహృతము లయిన (గంధళ్లోకములు (గ్రంధగారవసముచితము అని (ప్రబంధసముచిత విశిష్టత కలవి యని ధ్వనికారుడు భావించినట్లు మనము నిశ్చయింపగలముం కావ్యగత పద్యములు కావ్యగ "రవమునకు రగిన విధమున3నె యుండును ఆట్లున్న వే వానియ రత (ప్రళంభనీయ మగును, కావ్య(గంధము నుండీ పృథక్ట్యృత మయిన పద్యమందలి భనమును హృదయగతము చేసికొనుటలో సహృదయులకును శ్లేళరు కలుగును. ఇందు కొన్ని యట్టి శ్షేశము- శలుగ జేయగలవు అయా పద్యముల యాకారము "తెలియనప్పుడు వాని స్వస్వరూపమున నాస్వాదించుట నుళకము కాదు. అట్టి వానిని ముక్తక పద్యసదృశముగా ఫావింపవలని యున్నది. ముక్తకములకును శావన్నాత సౌందర్య మాస్వాదించునప్పు డొెకింత (పకరణార్థము నవత:6ప జేయనలని యున్నది. అట్టి యవతాంకలను క్షే మేందుడు కళపాయళణ నూచించి వాడు, ఉర్చలరాజ్య ఛన్టేంయరాజ్య పరిమల్య (పవర సేన్య శ్యర్థిమలక

చేశ

చందక ముక్తావీడ (ప్రముఖులు కవి(పముఖులలో [పముఖురై యండవ లెను వీఠలో కొందం చరితములు రాజతరంగిణి వంటి వానిలో కలవు. అచరితా సక్తుడ నయిన నేను వాని నుళ్లేఖింపలేదుం కావ్యాస్వాద్యపధానమతికి కవిచకత సముళ్లేఖ మంతశగా రుచిరము కాదు అయా పద్యముల స్వారస్యవిశేసములను త _తృదౌచిత్యముఖముగా నీ యౌచిత్యక ర్త నిరూ పించినాడు. ర్వతోముఖముగ నా యా పద్యముల స్వారస్యమును నిర్గ యించుట యొక్యగంధ మగును, 6ళా"చిత్యవిచారచర్చా (గ్రంధమునకు స౦ఫస్కృృత భా పా వ్యాఖ్యాన మొనరించి యట్టి విశేషములను వెల యింతునా!? యని యనిపీించు నంతటి యాన్లోదజనకములుగా నవి యుండుట చేతోమోద ముధిక మగును. పద్యాస్వాదమునకు తగిన బలము లేనప్పుడు అన్యాన్యభావములు మనసునకు వ్యాకులపాటు ఫంపొదింప గలవు, సౌపాతీ మర్యాదానుసారి. భావముఖ వ్యాఖ్య సమన్వయ జౌందర్యము హృదయమున నవతరింప జేయుటకు శ్షే మేందయత్నము సహకరించును.

శౌచిత్యము నుగ్దేళించీ బహుమాన్యులు బహువాదము లానరించిరి. ఇారి వాం వాదసంవాదము సాహితీవాదుల కౌచితీవాదులకు సముచిత చే యగును, భరతుడు అభినయని డ్ధాంతము నాట్యసీ ద్ధాంతీము నాట్యధర్మము నట వేవభూపాదిక ము మొదలగు వానిలో నాచిత్యసాహిత్యమును సంళీ తించినాడు. భామహుడు (పత్యశ్లాపత్యత్ష స్వరూపసంకేతముతో. నున్న శాచిత్యత _త్త్వమును సౌభిమానముగ నె నిరూపించినాడు. ఈ ఆగామ్యం అర్థ్యం చ్యాయ్యం ఆవాకులంగి ఇ"చిత్య మావిష్క_రించినాడు. దోషము లం దౌచిత్య మ[పత్యశ్రము, దోషముల గుణీకారము నందది భాసించుటను అనేకు లనేశవిధముల నిరూపించినారు. దండి నిరూపణమునందు దోషపరి హార వివేచనములో నౌచిత్యమును సాక్షాత్కరింప చేయటకలదు. యశో వర్మ తన రామాభ్యుదయ నాటకభహామికలో ఇౌచిత్యమునకు సంబంధించిన యంతరంగ బహిరంగ రూపములను వివేచన మొనరించెను. పచనాచిత్యము రపౌచిత్యము “*కథామాన్లే న చాతి[కమః మూడు ముఖ్యముగా నున్నవి ఇందు “కథామాన్తే న చ ఆత్మికమఃల్వు అను వాక్యమును భ్వనికా రాదు

త్రేడ్ష

అనువదించి యనుకరించినారు. క”చిర్యపదమును (ప్యప్రధమముగ శ్రీయశో చర్మ (ప్రయోగించి నందునను (పశంసలందు కొనగలడు. లెండపఫుటలో ముఖప్మ సన్నిధిలో “₹ెచిత్యం వచసాం (పకృత్యనుగతిం అనున్లోకము శలదుం రదటానందవర్హనులు శాచిత్యము నింకను విస్టంచిరి. భట్టలోల్ల టుని నిరూపణమున గూడ శ₹ాచిత్యవి శేషములం కలవు, అతడు పదివిధముల యవస్తంంచి నిరూపించుట తదనుయాయుల కామోద ఐల మిచ్చినది, అలంకా రౌ-చిత్యమునకు సంబంధించిన నియామకవిశేషముల నాలోచించినన్వు సంఘట బౌ-చిత్య నియానుకములను. నిఫ"లనము చేనీననుు. (ప్రబంధ చిత్యమునకు సంబంధించిన చ్వాదళ భేదములను భావించినను రీత్యాచిత్యా[శయములై న పంభ భేదముల పం౭శీలించినను కు "చిత్యవాది ఇంతటి బలము కల్టునో ఫాప బలము సంపాదించిన ఫావుకులు ఫెవింపగ లరు. “

కావ్యపాకళలాపరీక్ష చేసిన (శ్రీమతి అవంతి నుందరివల్లభుడు రాజు "శీఖరుడు శ"-చిత్యమునకు స్పష్తోల్లేఖన మే యిచ్చినాడు. కళ డచితౌాను-దిత వివేకో హీ వ్యుత్చ త్రిరితి యాయావరీయః* ఆని తనకు తానై తన నామోళ్లేఖ మొనరంధు కొనినాడు. అతని శిక్షూ నిరీక్షణము ఆధ్యయనానుశీలనము సర్వమౌచిత్యముతో నున్నదిం

“ఈ ఆనుభంధాన కూన్యస్య భూవపణం దూషణాయతే

ఫొవధానస్వు చ కచేః చూషణం భూమణాయ రే”

సౌహితీపామగ్షీ. కలాకలాపముల నిన్నిటను నామ నిత్యము (శ్రీమదఖినవగు_ప్పప్తాదుడే సాక్షాత్క్‌రించును. అభినవగు పుడు ఆనందపర్థన ఫామ్య కారుడు, అతని (ప్రతిపాదనము నుపతిపాదనసుందరమై సహృదయ అకు స్ఫురింఛచును. ఆతేని రచనలో కాస్యజీనన మూలాధారములైన ధ్వని, రసము కా-చిత్యము సువివేచితములై గోచరించును. అభినవగు _ఫ్త్పపాదుని మార్మికవివేచనము ఆతని యంలేవాని యైన పదోపజీవి మొన శ్నే మేందు నిలో సంక్రమించినది. అభినవుని ఈ యభినవ వచనములసు ఫంభావింపుడుం

“విభాఛాద్యాచిల్యేన హ్‌ వినా కా రఫసవత్తా?ి కవేంతి. తస్మా ద్విభ వాద్యాచిత్య మేప రసవత్తా (ప్రయోజకం నాన్యదితి భావః

శెచిత్యమును పర్యాలాచనము చేయునపుడు రసవమయాచిత్యము'నే

తాత యాలోచన పదమున (పతిష్టితము చేయవళను, రెసమే జీనిత మనుట దీని వలన నూచిత్‌ మగును. అదియే లేకున్నచో “కిను పేశ్షయా ఇదమౌచచిత్యం నామసర్వ్యత ఉఊద్భోమ్య తేజ అని యభినవుడు కావుననే యఖీనవముగా పల్కును. రసహీనకావ్యము నందు కెచిత్యము. బీనితముణా నుండు నను టను స్వప్నమున నైనను సంభౌవింప నీయడు, రసభ వాదిక మే యాచిత్య మూలము. మూలమే లేకున్న పల్లవశోభ యొక్క_డిదిని రసము మూలము, ₹ిచిత్యము పల్లవము. శ్షే మేంటదుని ₹"చిత్యపాండిత్యము అభినవుని పద పల్లవసమక్షమున పల్లవ(గాహి పాండిత్య మన్నను నాయమై నాకు కోపము రానేరాదు. శచిత్యపతి యతిళశయోలక్తి జీవిత మందువో! యని శంకించి యఖి నవుడిట్లనును. “కా"చిత్యనిబంధనం రఫభావాది ముక్త్వా నాన్యత్‌ కించిద స్తీతి ఈ దేవాంతర్భానీ ముఖ్యం జీవితం, ఇర్యభ్యుపగంతవ్యం న తు పాగఆ'నెను ౪ సుందరళ బ్లైరమయ కావ్యమున శచిత్యమున్న చాలులే! ఆత్మశా ధ్వని "నేల కల్పింప పలెగుగీ” అను వారి నభినవుడు వెక్కి 60చి పంపీజీసెనుం కౌ-దిత్యము నెంత సౌభిమానముగ నిన్లేశించినను కెచిత్యభంగము నశ్లే నిరూపీంచెను, ఇాచిత్యభంగము లేక విధముల నుండ వచ్చును, వాని వాని భిన్న(పకారము అన్నిట నాఫాసము కలుగే కలుగును. “కౌెచిత్యము లేని కావ్యము కావ్యాభాసము. అది లేనియలంకార మలంకారాఫఖా్సఫముం ఆది లేవన్న రసము రపాభఖాసముి అని యాతడనుచుండ సహృదయులు సహృదయాభాసులు కానొల్లరు కచా! అభ్గినపశిమ్యుడు కావున శ్నేమేం (దుడు శచిత్యమున కుదాహరణములను జెచిక్యభంగమునకు (పత్యుదా హరణములను (పదర్శంపవ లెనని (పత్యుద్చోధము పొంది యభీనప (ఫత్యు చ్భావనమునక్రై యా విచారచర్చ కావించెను, భోజబేవుడు దోవగుణాదు లందంతటను శ₹ాచిత్యపరీక్ష వేసీనాడు.

• కాప్యసర్యస్వ మాతని పశ్హమున రసముం జెచిత్యము కాప్యమున గౌణను ఫాాచిత్యముకూడ భోజునకిష్టముం క్ల మ్షేచ్చితవ్యం యజ్ఞాదౌ త్రీ వా(పాకృతంవ బేత్‌ సంకీర్ష 0 నాభిజూ తేషు వాపబుద్దేషు పంస్కృృతం”

తీలొ

శబ్దాలంకారమున కూడ భోజుడౌచిత్యము దర్శించినాడు. ఇట్లాచిత్య దర్శన మాతనిలో బహుముఖముల నున్నది. కుంతకుని వ్యకోక్సి వాదములో స్పష్టముగా నస్పష్ట్రముగా శచిత్య మట నట నటించినది. అతడొక చాగై వచి(ల్యవాది వ్య క్తివె చ్మిత్య వాది? కా దలళనుం తద్విదాన్లోుద 5-6 పడావళీ నిరూపణమున అంతళ్చమత్కారకారి పరమౌచిత్యము నాత డంగీకరంచిన క్షు యున్నదొః * బెచిత్యం వస్తుతః స్వభావోత్కర్ష ఖ స్వభావ సౌందర్యమును సాతిశయముగ నిబంధించుటలో నాత డౌచచిత్యమును డుం "వెను, అనుమావీరు డైన (శ్రీమహిముడు కళ్ళ్మీరసమిశ్షాసౌందర్యము గుర్తిం చెనుం స్వభావపసహజముగా వాత డిట్లు రచ్భావ(పభావితు డయ్యెను, రస మున నౌచిత్యమునకు కాప్యమునం దభిలషణీయమైన స్టానమున్నదని నిరూ సీంచెను. ఈ నిషయమును న్య క్తి వివేక వివేకి నిరూపింపగలడు.

“ఇట్లు (పాచీనాలోచకులు శ”చచిత్యమును. సమిశ్షీింపగా శ్షేమేం (దుడు (కొత్తగా "నేమి యొనరించినాడుని”” ఆని యనిపీంప వచ్చును. ఆనం జాభినవుల కన్న పేరుగా నాత డేమి చెప్పినను వెప్పినక్తు కాదు. బా పదాంలేవాసిగా "నేమి చెప్పినను చెప్పినన్సే.. ఇట్లు "క్షే మేందుడు కొంత వెప్పినక్షేనదిం "క్షే మేం(దుడు పల్కిన దంతయు అనందాభినవుల పదసారము

జొచిత్యసంప్రచాయ వాదులు ఈ యయిదు నిద్ధాంతముల నభిమా నింప వలని యున్న దనగలరు,

౧ 'చిత్యత _ర్వ్వము కావ్వసర్వస్వము. కావ్యసర్వసాందర్య

మం దంతర్నహితమై యున్నది

శ రసఫావములు లేకున్నను కావ్యమునం దౌచిత్య ముండును.

రెం శొచిత్యము కావ్య ప్రాణము,

ళం కావ్యములో నౌచిత్యస్టానము నిరెపేక్తము.

లోచనములాశి అభినవభారతిలా* తంగఠన్మేతము గల యఖభినవగు ఫ్లుడు జొచిత్యమును (త్రుంచి నట్లు కన్చడును. ఆ పిమ్మట నంతేటి వాడట్లు చేసి నని ఇచితి "నెన్వరు పాటింపలేదు. శఇెచితియు శిరమె త్త లేదు. అభినవ సుప్త శిష్యుై క్షే మేంద్రుడు శానొక యాచార్యుడై గురుపాద(ప్రకాశితము

తొ

లైన కెచిత్యవిచార రీతులను స్పష్ట మొనరించుటనై “కొ"చిత్య విదా చర్చ” రభనము చేయెనుం

"క్షే మేందుడు రసవాది.. ఆతని నెద్తాంతము రసము, లేచా భారముననె యౌచిత్యమున్నదిం శీవభౌచిత్య వాదులు బ్‌ -ఛిర్యము నిర పేక్ష మన వచ్చును. రఫవాదమున కిది సహయవాద మని శ్షే మెందుడనునుం కాని యిది నిర ేక్షవాద మని యనలేడు. చమత్కారము నంతళ్చమ క్కారముశా సంభావించిన యీతేడు ఆస్వాదములో వానందని ద్ధాంతీ మంగీకరించునుం కావ్యమునందలి రసభావస్థితికి సదాచార సంబంధము సం్యపదాయపోవక మై యున్నది. శాచిళ్య మన్ని యంశములను స్ప కించి యుండుటచే నిది యంతరంగ దర్శన మని శ్షే మేందుడు ఫెవించెను.

పళ్ళ్చిమదేశ సాహిత్య వాదులు- ఆ స్పత్య్యము సంగత్కి యాదర్శము*ఃి అను కావ్యసల్యేచుల నంగీకరింతురు.. కలాల్మకమైన యాత్మానుభూతి యిట్టి వానిలో సౌక్షార్క50చును. వానిని శ్షే మేందుడును ఆవిష్కు రించినాడు. చార(తిక సత్యము కన్నను (పశకృతిసత్యముకన్నను చార్శనిక సత్యము సాహిఠ్యమునందు సత్యస్వరూప మనుసంఛానిందును. కవి సల్యేము వా_స్తవికమగుట కాదు. లది విళిష్పళోటిక మై సర్వసామాన్యముగా మానవమనః[పవృత్తులకు మనన మిచ్చునది కాపలెను క్షే మేంద్రుడు పల్కిన తత్త్వ స్త పారసంగహ స్వరూపములలో నిట్టి సంవాది సంప్రతిప త్తి సంబంధ మున్నది. రసౌచిత్యమునందు ఆదర్శీకరణరూపము లయిన సిద్ధాంతము లంతిర్భవింప గలవుం 'జచిత్యనిద్ధాంతమున శింతగా సాంప్రదాయికరూప మిప్పించుటకు "క్షే మేందుడు యత్నించినన్వు అది యంత శా మానసి సమ్మ్తూన్థము కాలేను ₹ "-ిత్యసంపదాయ వాదులు రపఫావములం లేకున్నను చెచిత్యమునకు సత్త యున్నదనుటకు రససరస సహృదయు లంగీక3ంపరు. అవి లేళ దీనికి సత్త యొక్కడిది రస భావములు లేక కావ్యసృష్టీయే యుండదు ళ₹'చిత్య మెచట నుండి వచ్చును ఇట్లుణా నౌచిత్యమును ఫావింఛు వారు దాన్‌ నెట్లు కారణము చేయుదురుని. శెచిత్య సీద్ధాంత మొక సం్యపదాయవికేష మనుట యను చిత మే యగునో; ఆట్లయీనశో రససంప్రదాయమునంటే యొక విశే విధిపీ ద్ధాంతే మని యనవమ్బును. ఇట్టి యభ్మిపాయము శ్నే మేందునకు గలదు. జ చిత్యరృ,రవ్నాయలా 'కావ్యాంగ ములను న్యోతిరు కేతము లను చేయటకు శ్షై మేం(దుడు ఫూనిక వహించుటచే 6 క్షే మేందు” డయి నాడు. ధ్వని రఫవకో క్ని వాదములు "నేను చేనని పోటీలు పడు సమ యములో చాదియ “నిదిగోల” యని శ్షేమేంటదుడు తస పశతాళ మెగుర

కం శీసెను. తనకు వూర్వతనము లయిన సాహిత్య వాదముల నన్నిటీని తన జాచిత్య వాదమున సమన్వయించు దృష్టి క్షే మేంద్రునికి కలదని మనమును సంతుష్టుల మగుదుందుముః పాళ్చిమాచార్యులు రూపొంతరమున కొచిత్య మూహించిం, వారకి ఛా ఛావాచిత్యానుసారముగ నీ యౌచిత్యములను జేరు పెట్టిపలుకరింప వచ్చును. “*ఘటన-దృశ్య- విశీషణ- రూపక. ఫౌష= అలంకారం శబ్దం కావ్యరూపం ఆదర్శం (పకృతి- పాతం అఫినయ- పృ్తిం మొదలగు శ్రౌచిత్యముల పళ్ళ్చిమచిత్తావతేకణముపొందిన నవసర్యే క్షణం లక ₹"సించుచున్నవి, పళ్చిమళావుల పర్య వేక్షణాము బహుళముగా శాహ్య సౌందర్యము _ననుస 0చి యున్నది, భారతీయుల సమో క్షభాము అంతరంగ సూత్ష్మపరీక్షణముగా నున్నది, (పకృతాన్వయము "లేకపోయి నచో నుందరము-గా నున్నను బహుళముణా నున్నను అది కవిశ కిఖ్యాతి యగును కాని ఫలక మేతవిధీతకులకు సమ్మతము కాదు, ఆఅనుకరణథెోవము కవులకుండు శావుత, ఆవియొచితీస్ళు:తములయినచో మకోహరములగును. సముచితమయిన యనుసంభానమె యాౌచిత్యమును నిర్ణయించును, ఉఈదల్రన్తు సంధి ఫ్రైసర్వ్యస్వం సహృదయ తాయాఃో ఇట్లు శొచిత్యమునకు సంబంధించిన విశేషములను సమధికము గా నన్వేషించుటకు శత్నేమేందు డవకాళ మిచ్చి నాడు. సవిశేసముగ నీ యౌాచిత్యమును సోదాహరణముణా ఆంధ (గ్రంధములలోని లక్ష్య (ప్రతిలక్ష్య్వములసమన్వయ విశేషముతో పఃశీలించుట యుక్తము. ఆంధఫాహా (గంధములం దీ యౌచిత్యవికేషములను సమన్వయించి నిరూపీంచుటలో కతిపయాధునాతనుల కాఫసక్తీ (కొత్తగా నిరూపీంప వలని లేదు ఆట్టి లక్ష్యములు (ప్రతి లక్ష్యములు లభ్యములు కావచ్చును. కాక పోవమ్చును. ఈ యస్వేషణా మశ మసాధ్యము కాదు (ప్రయత్న బులభములగు సంస్కృత భాహాగతము లందు ఆఅప్పధగ్యత్న నిర్వ ర్యమాన (పశ్రీయాఫౌందర్యమును భావించు కొని దీని నిట్లు నిరూపించితిని= ఉకీమపీ యదివా నో కృం యచ్చ కించిద్దురు క్తం కథితమపీ మయా య(ర్పేస్ఫుటం నావభాతి దినకృత ఇవ దోహెపహ్న వైకపవృత్తా _ప్దదవీ విబుధముఖ్యాః స్పష్టయంతః శ్ష్రమంతామ్‌. ॥ యాధ వరాయళ, ర్య

జాచి త్య విచార చ ర్పా కారికావలిః ావూరసేవుట్టేరి నాల కృళతారినంచనే దృష్టి శ్యేనాంజన మలీమసా అచ్యుతాయ సమన్తమై స్మ పరమాచిత్యకారి ణే॥ ణం ళృత్వావి శావ్యాలంకారాం శే మేం (ద్రః కవికర్ణి కాం తత్క_లంకం వివేకం చ విధాయ విబుధవియం! ౨ జొచిత్యన్య పరమాచిత్యచారుణ శ్చారుచర్వణే రస జీవితభూతన్య విచారం కురు తే2౭_ధునా॥ త్రి శాన్యస్యాలమలంకారైః కిం మిథ్యాగ ణితెర్లుతై॥ యస్య జవితమాచిత్యం విచింత్యాపి న దృశ్య తేః ళీ అలంకారా _న్యలంశాకా గుణా వవ గుణాన్సడా జచిత్యం రససిద్ధస్య స్టిం శావ్యన్య జీవితం॥ న్‌! ఉచిత స్థాన విన్యాసా దలంకృతి రలంక. తిః కౌచిళ్యాదచ్యుతా నిత్యం భవం త్యేవ గుణా గుణాః ౬ ఉచితం (పాహురాచార్యాః సదృశం కిల యస్య యల్‌ ఉచితస్య హీ యో భావన్తడాచిత్యం పచతులేః ౭

ళల శజౌబిత్యవిచారబభర్చా

పే వాశ్యే (పబంధాన్లే గుణేఒలంకరణే రసీ

శ్రీయాయాం కారశే లింగే వచనే చ విశేవణే! ళా ఉపననే నిపాతే చ శాలే చేశే కలే వశే

త్తే స_త్త్వేఒ౭ప్యభిపాయే న్వభావే సారనయగహేశక ౫ (పతిభాయామవస్థాయాం విచాళే నామ్న్యృథాళశివీ. కాన్య స్యాంగేషు చ వాహురాౌచిత్యం వ్యాపి జీవితం ౧౦ తిలకం చిభతీ సూక్తి ర్భా త్యేకముచితం పదం చందద్రాన నేవ కస్తూరీకృతం ఇ్యామేవ చాందనం॥ ౧౧ జె"చిత్యరచితం వాళ్ళం సతతం సమ్మతం నతాం 'శ్యానోదగ మివై శ్యర్యం శీలోజ్జ స్రలమివ (శ్రుతం ౧౨ ఉచి తార్థవి శేపేణ (ప్రబంభార్థః (పకాశ్యశే -

గుణప భావభ వ్యేన విభ వేనేవ నజ్జనః॥ ౧౩ ప్రస్తు తార్జోచితః శా వ్యే భవ్యః సౌభాగ్య వాన్లుణః స్యందతీందురివానందం నంభోగావనరోదితః॥ ౧౪ అర్థాచిత్యవతా సూ క్తిరలంకాళశేణ కోభతీ

పీన_స్తనస్థితేనీవ వోళేణ. హారిణేకణాః ౧౫ కుర్వ౯ నర్వాశయే వ్యా _ప్రిమాచిత్యరుచిరో రన। మథుమాన ఇవాళోకం కరోత్యంకురితం మన$ః॥ ౧౬ యథా మధిరతిశ్రాద్యా రసాః కశలయోజితాః విచితాస్వాదతాం యాంతి శృంగారాద్యా _న్తథా మిథః ౧౭ 'లేసాం పరస్ప రా శ్లేషాత్కు ర్యాజాచిత్యరశణం

అనెచిక్యేన సంస్ప ్ఫృష్టః కస్యేష్టో రససంకరః॥ ౧౮

కాంకానలిః ౪౮౩ సగుణత్వం సువృ త్రత్వం సాధుతా చ విరాజతే శావ్యస్య సుజన స్యేవ యద్యాచిత్యవతీ (శీియా। ౧గా సాన్వయం శోభతే వాళ్యముచితై లేవ కారకై॥ కులాభరణ మైశ్వర్య మౌదార్య చరితై రివ॥ ౨౦ ఉచితేనైవ లింోన కావ్యమూయాతి భవ్యతాం సా్మమాజ్యసూచ కే నేవ వరీరం శు భలత్మణా॥ =౨౨ిలె ఉచితై లేవ వచనైః కాన్యమాయాతి ఛాకుతాం అదైన్య ధన్యమన సాం వదనం విదమషామివ! ౨ విశేషగై స్పముచితై ర్విశేష్యార్థః (ప్రకాశ కే గుణాధివైరుణోదారశ సుహృద్భిరివ సజ్జన॥॥ ౨౩ 'యోన్యోపనర్ల సంస్తర్లైర్నిరర్లల గుణోచితా నూ క్షిర్వివర్ధ తే సంపత్సన్నార్గగ మృనె రివ॥ కో ఉచిత సాన విన్యస్తైర్ని ప్పాతె రరనంగతి।

థి జరం జా టి

ఉపా జేయెర్భవ క్యేవ సచ్చితె 9౦వ నిశ్చలా। న! శాలౌచి త్యేన యాత్యేవ వాక్యమ నేన ఇారుతాం జనావర్డనర మ్యేణ వేపేణేవ నతాం వవు!! ౨౬ 'జీశాచి క్యేన 'కావ్యార్థః ననంవా బేన కోభ తే పరం పఠిచయాశంసీ వ్యవహోారః సతామివ। 98౭ కులోపచిశమౌాచిత్యం _ విశేషోత్కర్ష కారణం శావ్యస్య వురుషుస్యేవ ప్రియం పాయనసృచేతసాం। ఎవం ల. సాధువాదార్హ్యః స్మద్వతౌచిత్యగారవాత్‌ నంత వనిర్భరం భక్ష్యా కరోతి జనమాననం[! ౨౯

టల జౌబిత్య ఎిచారబచోర్వా శావ్సం పృదయనంవాది సత్య వ్రత్యయనిక [యాత్‌ తత్త చిత భిభానేన యాణ్యుపా యతాం క వేః॥ 30 చమత్కారం కరో ల్యేవ వచః సత్త్యోచితం గ వేః విచార రుచిరోదార చరితం సుమకేరివ। ౩3ం ఆకదర్ధనయా సూక్త మభిప్రాయసనుర్పళం చి_త్తమావర్టయ ల్యేవ సతాం స్వస్థమివార్థవం। త్ర స్వభావౌచిత్యమాభాతి సూ శ్రీనాం చారుభూషణం ఆళ్ళ(తిమమసామాన్యం లావణ్యమిన అూవమీ.తాం॥ ౩3 సారసంగ్రహ వాశ్యేన కావ్యార్థః ఫలనిశ్చితః అదీర్ధ సూత్రవ్యాపార ఇవ కన్య న సంమతః॥। 3౮ ప్రతిభాభరణం శ్రావ్యముచితం శోభతే కవేః నిర శైలం సుగుణ స్యేవ కులం భూతి విభూమీతం క! అవస్థోచిత మాధ శ్రే కావ్యం జగతి పూబ్యతాం విచార్యమాణ రుచిరం క_ర్తవ్యమిన ధీమ తాం! 3౬ ఉచిలేన విచాళేణ చారుతొం యాంతి సూ క్రయః

. 'వేద్యతత్ర్వావబో భేన విద్యా ఇవ మనీమీణాం॥ పడె నామ్నా క ర్భానురూ వేణ క్షాయతే గుణదోవ యోః శాన్యన్య వుగరుమస్యేవ వ్యక్షిః సంవాదపాతినీ! 3౮ పూరన్త్హార్చ చాతుః శావ్యన్య సంతోవీ,.తమనీవీ.౫4 ఉచితాశీర్న ఖపస్యేవ భవత్యభ్యుద యావ హో॥ ౩౯ా

• అమిదాానాహానానిపమోలనానాా నాలు

శ్రీ మహాకవిక్షేవేందకృళతా లు బచత్య విచార చర్చా అజయపూసవననపునననిన.యా---

కృతారివంచనే దృష్టి ర్యేనాంజనమలీమసా

అచ్యుతాయ నమ స్తస్క్మై పరమౌచిత్యకారిణే॥ ణి

కృత్వాపి కావ్యాలంకారాం కే మేంద్రః కవికర్షికాం

ఈత్కలంకం వివేకం చ విధాయ విబధ(ప్రియం॥ తి

బొచిత్యన్య చమక్కారకారిణశ్చారుచర్వజే

రసజీవితభూతన్య విచారం కురుతేఒధునా॥ తి

తే మేందుడు శావ్యాలంకారమయిన కవిక న్శిక నిర్మించి విబుధవ్రయముగా తత్కలంకము తవ వేకము పదర్శించి జె”చిత్యవిచారమిప్పుడొనరించును. కఎత్యము చర్వణమున చమళల్కౌార మాపాదించును. రనజీవితముగానుండును, శాన్యజీవితమయిన యాచిత్యము నమిీథీ,ంచినను గోచ రింప బేని యలంకారములేల! మిధ్యాగణిశములయిన సణము లేల? చెచిత్యము లేకున్నచో గుణాలంకార సౌందర్య 'మేమియు నుండదు. అలంకారము లలంకారములె, గుణములు నగుణములె, రససిద్ధమయిన శ్రావ్యమునకు జెాచిత్యము స్థిర ముగు జీవితము,

కావ్యస్యాలమలంకా రై కిం మిథ్యాగణితై గుడైః “=... యన్య జీవికమౌచిత్యం విచింత్యాపి'న దృశ్యతే _ ళి

ఃో౬ జాబచిత్యఎిచార చర్చా

ఆలంకారా స్త్వలంకొరా గుణా ఏవ గుణాః సదా

బొచిత్యం రసపిద్ధస్య స్థిరం కావ్యస్య జీవిళంక జి

ఉరస్పతోప కాగక రుచిర క స్లైర్టరూ పస్య శావ్యస్యోపమో( ర్చేతా దయో యే (పచుకాలంకారా స్తే కటకకుండలశేయూరబో రాదివద లంశారా ఏవీ కావ్యాళోభా హేతుత్వాళ్‌ మయేఒపీ శావ్యసు ణా జ్‌దన కల్లమణవిచకు తైః. సమామ్నాతాస్వే-వి (కుతసత్యశీలాదివద్దుణా ఏర అహార్యత్వాత్‌ , క₹చిత్యం త్వా వత్యుమాణల కణం స్థిర నువినశ్వరం జీవిరం కావ్యస్య, తేన విశాఒఫ్య గుణాలం కారయ కృస్యావీ నిర్జీవత్వాల్‌ ॥ రనేన శృంగారాననా నీద్దప్య (యనిద్దస్య కావ్యస్య ధాతు వాదర'సనిద్ద న్యేప తజ్జీవితం స్థిరమిత్యర్థః

శావ్యము రమణీయశ గ్లార్ధరూపము. శశ్రార్ధములు పరన్పరో పకారకము[లై యుండును. ఇట్టి కావ్యనున ఉపమ ఉర్సేత కమొుదలయిన ,పసిద్దాలంకార ములన్నియు "బావ్యా శోభాహేతువులగుటచే కటక కుండల శేయూరహోరాదుల వలె సలంకారములె, లక్షణవిచతుణులయిన కొందరు కొన్ని శావ్యగుణముల నిరూవీంచిరి,. అవి యాహార్యరూపములగుట వలన శ్రుతసత్యశీలాదుల వలె గుణములె. మున్ముందు నిరూ వీంప బోవు ఓచిత్య మనునది అవినాశి యయిన కావ్య జీవితము. ఆ యౌాచిత్యమె "లేకున్న-వో శావ్యము గుణా లంకారయు_కృమయినను నిర్జీవ మగును, శృంగారాదిరనము లచే ప్రసిద్ధ మయిన కాన్యమునకు భఛాతువాదరనసిద్ధనకు నలె సీ జీవితమే స్థిరమని భావము,

ఉక్ర్తార్ధమ్యెన విశేమమావా.

ఉచితస్తాన విన్యాసా దలంకృతి రలంకృతిః

బౌచిత్యాదచ్యుతా నిత్యం భవంత్యేన గుణా గుణాః॥ ఒ

జొౌబిత్యమ్‌ ం! ఆలంకృతిరుచిత స్టానవిజ్యాసాదలంక రుం తమా భవతి ఆన్యధా త్వలంకృతివ్యవబేశ మేవ న లభ లే! తద్వదాచిక్యాదపరిచ్యుతా గుణా గుణతామాపాదయంత్సి అన్యధా ఫునరళంణా ఏవ) యదానా--- కంశే మేఖలయా నిరంబఫలశీ తారణ వహాలేణ జా పొణొ నూఖఫరబంధజేన శరణ శీయూరపాశేన చ ళాళ్యేణ (వణలే ర8పొ శరుణయా చాయాంతి శీ హాస్యతా న్‌ కూచి త్యేన విశా రుదిం (పతనతే జాలంళ ఫీతిల్నో గుణ ఈ చెప్పిన యర్థవిశేషమె యీ విధమున నున్నది. ఉచితస్థాన విన్యాసమున అలంళ ఖతి యలంకృతి యగును, కెచిత్యచ్యుతిములు శాకున్నచో గుణములు నిత్యము గుణ ములు కాగలవు, సముచితస్థానవిన్యాస మున్నచో అలంకృతి యలంకరించుటకు నమర్థము కాగలదు. తగిన విన్యానసము "లేశపోయినచో ఆలంకృతి యను వ్యప చేశ మయిన లభింపదు, అగ్సై యాచఛిళ్యాపరిచ్యుతము లయిన గుణములు గుణత్వము పొందగలవు, లేకున్న నవి యగుణములె యగును, వినుడు కంఠమున మేఖల, నితంబఫలకమున తారహారము, పహా_స్తమున నూఫ్రురబంధనము, పాదమున క్కేయూరపాశ మున్నచో నెవము వాసింపరు. శౌర్యము కల శత్రువు దుఖ పడి సమస్క-రించె ననినచో నెవరు వాసింపరు, అట్టివారంద రపహాన్యము పాలగుదురు, కావున నౌచిత్యము లేకున్నచో సలంకృతి కాని గుణములు కాని రుచిరనులు కావు, కిం ఠదౌచిళ్య మ్‌క్యానా. ఉచితం ప్రాహురాచార్యాః సదృశం కిల యన్య యర్‌ ఉచితస్య చయో భావ స్తదౌచిత్యం (ప్రచక్షతేన

కలా కౌచిత్య ఎిచార చర్చా యత్కిల యస్యామరూపం రదుచిశముచ్య లే తస్య ఖభావమొచిత్యం కధయంతి.

అ యాచిత్వమిట్లుండును, వీది టేసికి తగి యుండునో యది యుచఛిత్‌ మని "పెద్దలందురు. ఉచితము యొక్క భావము జె"చిత్వ్యము. అనురూపమగునది. యుచితమనుట లోక

స ఆధుశా సకల కావ్యళ రీర జీవితభూత స్యా చిత్యస్య (పాభాజ్యేనోప అభ్యాం స్టితిం దర్శయికుమానా!

పదే నాక్యే ప్రదింధార్థే గుణేఒలంకరణే రపే ॥

శ్రీయాయాం కారకే లింగే వచనే చ విశేషణే॥ రా

ఉపనర్లే విపాతే చ కాలే దేశే కులే. (వ్రకే ఈ_శ్స్వేసక్ష్వేఒప్యభిప్రాయే న్వభావే సారసం[గహే॥ క్‌

(ప్రతిభాయామవస్థాయాం విచారే. వామ్న్మ్యథాళషి

కావ్యస్యాంగేషు చ ప్రాహురౌచిత్యం వ్యాపి జీవితం॥ ౧౦

ఏలేము పద్యపభ్ళతిషు స్టాజేషు మర్యన్వీవ కావ్యస్య సకలళరీర చ్యానీ జీవితమాచిక్యం స్ఫుట ర్వేన న్ఫురదవభాసలే। సళలకావ్యజీవితభూతమయిన యాచిశ్యము మొక్క స్రితి=ప9ధానముగా భాసించు స్థితి నిట్లు గుర్తింపవలసీ యుండును, పదవాశ్యాదికావ్యాంగ ములం దంతటను శాచి త్యము వ్యాపించిన జీవితముగా నున్నది, పదాదిస్థానములందు మర స్థానములందు జీవితము వలె జెచిత్యముస్ఫుటముగా

౧ పదము తి వాశ్యము

తి (ప్రబంభార్థము ళ గుణము

౫ీ అలంకారము _౬. రనము

7 వదౌబచిత్యమ్‌ ఖిట్‌ ౭ క్రియ ౮ కారకము గా లింగము ౧౦ వచనము ౧౧ వెశేవణము ౧౩ ఉపనర్షము ౧౩ నిపాతము- ౧౪ కాలము ౧౫ బీేశము ౧౬ కులము ౧౭ వ్రతము ౧౮ శత _త్వము ౧౯న _త్త్వము శం అభ్మిపాయము ౨౨ స్వభావము ౨౨౨ సారనంగవాము ౨౩ ప్రతిభ ౨లో అవస్థ _9౫ విచారము =౨౬ నామము ౨౭ ఆశీస్సు ఇట్లు కావ్యాంగము లందంతట నిది కలదు, కను ముగా వీని యుదాహరణముల నిస్దేశించుట యుక్తము, శేవాదానారణాని (క్రమేణ దర్శయితుమానా. ౧.పదౌచిత్యక్‌ తిలకం బిభ్రతీ భాఠ్యేకముచితం పదం చంద్రావనేవ కస్తూరీకృతం క్యామేవ చందనం॥ గి ఏక చేపోచితం పణం తిలకాయమానం బి భాణా సూక్తిః ఇరుచిత పరఖభాగ శోభాతిళయేన రుచిర కానూవవాతి. యథా పరిమలస్య- మగ్నాని ద్విమతాం కులాని సమళే క్వక్టద్దధా రావ లే వాథాన్మిన్నితి బందివాచి బహుళో జేవ (శుతాయాం ఫులా ముగ్గా ఘార్దరభూమిపాలనుహిమీ (పత్యాశయా పాధసః శాంకాళే వకిఠా విముంచతి ముహుః పత్యుః కృపాణే దృశ ఆ(క కుగ్గాపదేశార్థాచిత్యరమతక్కార కారిణా నరాక్తీః కరదిందు

త్తం కజౌచిత్యఎచార భర్చా వద జీన క్యానుతిలళేన శ్యా మేన శు(భవిశేష'ీణ విభూషితా సకలకకవికుల అలామభూ తాం విచ్చి త్రిమారసోతి।

౧ పచాచి త్య ము

కవిసూ కి తిలళరూప మగు నొక యుచితపదము వహించినను కస్తూరీ తిలకము వహించిన చందాానన వలె, చందనతిలశము ధరించిన శ్యామ వలె భాసించును. తిలకాయమానమగు పదముశల సూక్రి సముచితవరభాగ శోభాదిశయమున రుచిర మగును, పరిమలుని పద్య మిందుదా హోర్యము,

“ప్రభూ! సీ ఖడ్గధా రాపలసమరమునందు శతు కులములు మగ: గృములయినోవని వందులు పలికిన వాళ్యమును వినిన ముదగ్ధయయిస గుర్ణరభూమిపాలమహిమీ. “జలమునుండి నాథుడు వచ్చు” నన్న (వత్యాశకలదై అరణ్యమున చకితయై తన పతి కృపాణమున దృక్కులను మరల మరల ప్రసరింప జేయుచున్నది,

ఇందు ముగ్ధా పద మగ్జైచిత్య చమత్కా_రళకారిగ నున్నది, దీనిచే నిచటి నూకి శ్యామతిలళమున శరదిందు వదన వలె, శుభ)ివిశేషళమున శ్యామవలె శోఛ కలదయినది. సకలకవికులలలానుభూత మయిన విచ్చి త్తివిశేష మాపాదించు చున్నది.

నశుయశా ధర్మకీ శ్తేల

లాపణ్య(దవిణవ్యయో న గణీకః శ్లేశో మహాజ్‌ స్వీళ్ళకః స్వశ్ళందస్య సుఖం జనస్య వసరళ్చింకాజ్వరో నిర్మిరః ఏహావీ స్వయమేవ శుల్యరమణాభాబాద్వరాకీ వాతా కోర్దక్చేఠకి జేధపా వినిహిథ _స్తచ్వా్యా స్తనం తన్వతా।

వదౌబిత్యమ్‌ జం అర తశ్వ్యా ఇతి పదం శేవలళ శ్రైను(పాసక్యసనితయా - నిబద్దం న కాచిదర్షాచిక్యచమక్కౌారకణి కామావిష్క రోతి. నుందర్యా ఇత్య(త కఉదనునురూపం స్యాత్‌. ఆశ్యాని జా నిరతిశయరూపలావణ్య వ్యంజకాని, తన్వీ పదం తు విరనావిధురరమణీజజీ [పయ కృమర్థొచిత్యళో భాం జనయతి, ప్రత్యుదాహరణము ఈ ధర్మకీర్తి పద్య ముదాహార్యసు శాదు, కంట తన్వీతనువు నిర్మించిన బ)హ్మాలానణ్యద )విణ వ్యయమును గణింప లేదు, గొప్ప శ్షేశము స్వీకరించినాడు, న్వచ్భందసంచార చమునరించు వానికిని చిం తాజ్వరము కూర్చి నాడు, ఈ వరాకియు తగిన వగుడు లభింప నందున వాత యయినది, ఈ తనీతనువు నిర్జించిన బ్రహ్మా మనసులో నేమి ఫల మూహించెనో$” దీనిలో “తన్వ్వా స్తనం తన్వ తాఅను మూలక్లోక మందలి వాక్యమున “తన్వ్యాః” అని కలదు, ఆ పదమును "శేవలశ శ్రాను ప్రొనవ్యసనిత్వమున కవి నిబంధించినాడు. ఆది యేమాతుము నర్ధాచిత్యచమత్కా రళణిక నయిన నావిమృ్మ రించుట లేదు. “సుంద ర్యాఃో అను పదమచట అనురూపముగ నుండును, ఇంక వట్టి నిరతిశయరూపలావణ్యవ్యంజకము లయిన పదము లనురూపము లగును, విరవావిధురరమణీజన విషయమున తన్వీపదము (స్రయు క్రమయినచో న ర్థౌచిత్యశోభ నాపాదింపగలదు, యథా ( శీహర్ష స్య పరినూనం వీనస్తన జఘన స శాచుభర్లుక్చు వ్రనోర్మధ్యపస్యాన్తః పరిమల్త గప్రాష్య బంకం. ట్టు, శాం” లి

శి జౌబిత్య ఎచార చర్చా ఇదం వ్య_స్థన్యాసం క్లధభుజలతా త్నేపవల మః కృళాంశ్యాస్సంతాపం వదతి విసినీష్మతశయనర అత సాగరికాయా విరహావస్టా నూదకం శృళాంా్యా ఇతి పదం పర మొచచిత్యం పుస్లాతి. ఉదాహరణము

(శ్రీ హష్టని యీ పద్యముదాహార్య మగును,

ఈ బిసినీపత)0శయనము వీన_న్వనజఘనసంగము వలన నటునిటు పరిన్లూన మయినది. సూత్ము మధ్య భాగాంతరమున నొత్తిడి పొందక హరితముగ నె యున్నది. భుజలతాన్నేప వలనములచే దీని విన్యాసమంతయు వ్య _న్తమయినది, ఇట్ల బిసినీపత్రిశయనము కృశాంగి సంతాపము వెప్పాచున్నది,

ఇందు సాగరిశా విరబోవస్థ సూచించు “ళ్ళ కాంగ్యాః” అను పదను పర మౌొచిత్యము పోమీంచు చున్నది,

యం జాక్యాచిర్యమ్‌

జాశ్యగరమా చిత్యం దర్శయికునూనవా--- బొచిత్యరచితం వాక్యం సతళం సమ్మతం సతాం క్యాగోచ(గ్రమివై ళ్వర్యం శీలోజ్బ్వలమిన శ్రుతం గవి శచిక్యరచికం వాక్యం శావ్యవివేక వినత ణానామభినుతతమం. యథా మము నివయవల్ల్యాం---

జేవో దయావాన్విడయో అతాత్మా

యవన నువఃసలయమ మూననీయా

ఇతి (లువాణః స్వభుజం (ప్రమాక్ష్మి

యః శీవకాకాలిక కాలదండమ్‌।

ధీరః స శిమ్మారం జటానురాళలిః

పబేర కార్య (ప్రళమోపదేష్టై

వాక్యౌాబచిత్యమ్‌ ల! దృష్టో పీాడించాదయితః వరూణాం పర్యం రళేఖాగణచా కృతాంతట అక భీమస్య ఖీనుచంతో చితకీచ కాకాలిక కాలవండహీడిం బాదయి తాభిః పదై రున్ని(దరాదర సస్వరూపొనురూపో వా క్యార్థః సజీర ఇవావ ఖభాసతే. ౨ వా క్యా చి త్య ము వాక్యగత మయిన యాచిత్యమిట్లుండును. మ. జె”చిత్యరచిత వముయిన వాక్యము నతతము నత్కవులకు సమ్మతిము. త్యాగోదగ మయిన మైశ్వర్యమువలె ళీలో జ్వల మయిన శ్రురమువలె నా వాక్యము సర్పమ్ముతము, జె చిత్యరచిత మయిన వాక్యము శావ్యవి వేకవిచత్షణుల కత్యంత మభిమతిము, - నా వినయవల్లీ గ౦ంథధ మతమగు నిది యుదావోర్యము, “జీవా! ధర్మరాజా! స్వీ దయగలవాడవు, విజ యడు జితాత్మ, నకులనహ చేవులు మనఃనంయ మమాన నీయులు”. అసి యనుచు నెవడు కీచకాకాలికకాలదండ మనుయిన స్వభుజ మప్పలించెనో యా ధీరుడు కిమ్మూరజటా సురారి, కుబేరునకు శెర్యప్రళమోప బేశకుకుు హిడింబాద యితుడు, కౌరవుల తుదిగీత గణించు కృతాంతుడు కన్సడెను, ఇందు భీముని భీమచరితోచితము లయిన కీచకాశాలిక కాలదండ-హిడీం చాదయితాదిపదములచే ఉన్నిదు రౌాద్రరన స్వరూ వానుకూపమగు వాశ్యార్థము సజీవముగా నవ భాసించు చున్నది.

శవ కౌచిత్య విచార చర్చా యథావా రాజ శేజరస్య--- సంబంధీ ఫురుభూభుజాం దుననీబవ్యాపారదీతోగురుః ఇాళాంగీ వదనోపమూ పరిచితప్తారావధూపల్లభః సద్యోమార్డితే డాతీణాశ్యరరుణీ దంతావదాతద్యుతిః శంగదస్సుందరి! దృశ్యతామయమితశ్చండీక చూడానణిః అ(తావీ చం(దమసః శృంశాకాంతరంచైరనంగోదర్ద్టీపవెః పరైర్ని ర్వ రితో జా క్యార్ధః సదర్థొ చిత్య పాను న్య నార్యర్ధమర్దనీయ తాం టు రాజ కశేఖరుని యీ పద్య ముదాహార్యము *స్సుందరీ! ఈ చందు) నిటు చూడుము, ఈతడు ఫురు వంశ రాజులకు నంబంధి. కామవ్యావారమున దీమోగురువు, గౌరాంగీవదన సామ్యనునకు దగినవాడు, తారావథూవల్ల భుడు. సదో్యోమౌారి తముయిన చాఖీ,ణాత్యతరుణీదంతములవ లె కెల్లని శాంతికలనాడు. చండీశమూడామణి, నీవిటు చూడుము, ఇందును శృంగారాంతరంగము లనంగోద్దీసనము లయిన పదములభచే వాక్యార్థము సదక్థాచిత్యసామర్థ ఖ్‌మున నన లి థు నత్యంత మర్థనీయ మయినది, నతు యథాస్యెవలా శాలే ఇార్యమవళోత్సవస్య విఫులే నేతా సమిచ్వాలి'భేః శళ్వక్టద్దభుజంగ చందనకరా (కీడోవధాజీ (యః ఆలాశే జయకంజరస్య సుదృళాం కందర్పద"ళ్సీ పరం శ్రీదుర్యోధన దోక్లి వికమపళే లీనం జగన్నందతుం ఆ(కాతిశయపర॥కర్క_ శసోత్కర్ష నుభటభుజ స్తంభ స్య్యాసముచి కేన పవలయనాల తులాధితోప గోన వా క్యార్ధః సోపహాపతయేన నిబద్దః పరిజ్ఞా యరే,

“వబం౦దధా ర్థౌ చిత్యమ్‌ శ ప త్యు చావహూరణము ఈ రాజశేఖరుని యీ పద్య ముదాహార్యముకాదు, వికంమపర మయిన (శ్రీదుర్యోధన చాహువునందు లగ షమె జగమౌానందించు గావుతి వాని యా బాహువు శార్యమెహాత్సలమునకు నాళము. సంగాామసాగరమునకు విఫులసేతువు, ఖద్గ్దభుజంగమునకు చందన తరువు, (శ్రీకి శ్రీడోపధానము, జయకుంజరమున శకాలానము, వనితలకు కందర్చదర్సము. ఇందతిశయపరము కర్క_శము సోత్కర్ష మయిన నుభట భుజ _న్తంభమునకు అసముచిత మగు కువలయనాలతులాధిరోపణ మున వాక్యార్థము సోపహోనముగ నిబద్ధమయిన దని 'కెలియును. డం (పబంధాక్థాచిత్యమ్‌ / (పబంభాక్తాచిళ్యం దర్శయితునూనా--- ఉచితార్థవి'కేషేణ (వ్రటంధార్డః (వ్రకాళతే గుణప్రభావభవ్యేస విభవేనేవ సజ్జనః, ౧8 అన్లూవ(ఫతీభా(పకర్షో(ర్చేజీ లేన సకల్యపబంధార్థాప్యాయినీయూవు వన్లేణ సముచితార్థనిశేషేణ మవోకావ్యం స్ఫురదిన చమత్కా.రకాలితొ మాపద్య రే, జాతం వంకే భువనవిదిలే ఫుమష్కరావర్తకానాం జావామి త్వాం (పకళ్ళతిప్రుడమం శామరూపం నుఘోనః "కేశార్థిర్వం త్తయి విఏవళాద్దూరబంధుర్లతో ఒవాం ర్థావ్లా మోఘా వరమధిగుతే జాధయమే లబ్ధి కామా,

గడ కౌాచిత్యవిచబారచర్భా ఛానాయ (పధితిప్రమ్క_రావ ర్తిశ పర్టన్యపంళ్యత్వమమాత్యె। పకృతిఫురుమత్వం చ యదుపవ్య స్థం లేన సమ _స్టృపబంఫస్యాభిధానతో|ల్చేకీ తేతివృ త్తరుచి రఠరన్య నిరేశయమా చిత్యము ద్యారితం. ప్తి పూబ౦ధార్థాచిత్యము

ప్రబంభా స్థౌచిత్యము నిట్లు గఏహింపవ లెను. ఉచిశార్థ పిశేషమున ప్రబంధార్థిము ప్రకాశించును. సజ్జనుడు గుణ పంభావభవ్య మయిన విభవమువేవలె నని యిందుపమానము, మహాకావ్యము నముచి తార్థవి'శేషుమున ప)కాశించున దై చమత్కా_.రకారి యగును. ఆ సముచిశార్థవి శేష మన్లూన పతి భాప్ర)కర్ష మున ను క్పేేవీతమై శోభీంచును,. అది నకల ప్రబంధార్థము నాప్యాయిత మొనరించు పీయూపవర్ష మగును, పితి భానిష్పన్న మయిన యర్థవిశేమము సళలప్రబంధార్థమున కమృత వర్ష మగును. గుణనసంభూత మయిన సంపద నజ్జనునకు శోభానంపాదళము కచా!

కాళిదానపద్య ముదాహరణము

మేఘా! భువనవిదితే మయిన వుష్కలావ_ర్తకముల వంశమున నీవు జన్మించితి వని, ేవేందునకు నీవు కామ రూవుడ వయిన (ప్రధానపురుషుడవని నే నెజుగ దును, అందు వలన వీధివశమున దూరబంభువయిన నేను నీ విషయమున నర్థి నయితిని, అధికగుణములు కలవాని విషయమున యాచన వ్యర్థమయినను నుంచి'బే, అధముని విషయమున నది సఫల మయినను గహ్టము శాదుం

ఇం దచేశనమేఘమునకు చేతనాధ్యారోప మున్నది.

ర 6అబ౦ధార్జాబి తామ్‌ శం మేఘునకు జాత్సయోగ్యత నాపాదించుటకై పథతవుష్కం రావర్తక పర్జన్యవంశ్యత్విము అమాత్యి ప్రకృతి పురుషత్వము నిరూపిత మయినెడ్‌, ఇట్లు నిరూపించుటచే న్యుత్స్చేశ్షిత కథా వ స్తురుచిరతమ మయిన నకలప్రబంధార్జమునకను నిరతిశయ మయిన యాచిత్యము (వశాశిత మయినది. యధా చా భవభూలేః--- (పధ్య) రయమోఒయమళ్వః పతాశీయనుథ దా వీరభోవణా సష్తలోనైక వీరస్య దశకంఠ పలద్వెనః అవః--(పగర్వమి క) అహో! సంతాపశాన్యతృరాణి భో! భోః! కిమతు(తియా పృథివీ? యబేవముద్ధుమ్య లే. (వివాస్య) ఆః! కిం వాను ,న్భారంతి క పాణి. (ధనుగాతోపయన్‌ ) బ్వాజినవ్యూయా వలయిళోత్క_టకోటీదంప్ట౦ ముద్వాి[ఘరోర. భనఘర్ధర ఘాోవ మేరల్‌ (ట్రాసప్పిస క్త వాసదంతక వక్త్యయం[త జృమ్భా విడంటి విశటోదరమున్తు చాపం. అతాశ్రే రామాయణక ఛాతి కమేణ నూరఠనో,ల్పేతీతా రామతన యస్య సవాజవ్యికమానుపారిజీ కౌత్యోత్కర్ష భూమిః పర్యపతాపస్పర్శా సహిస్షుతా (పబంధవన్య ర పబంధు రామాచిక్యచ్భాయాం (పయర్భతి. భవభూతియుచదాహర ణము " ( నేపథ్యములో) ఈ యశ్వము, ఈ పతాక, ఈ వీరఘోమణము నప్త లోనై కవీరుడయిన దశకంఠకులశత్రువ్రునకు సంబంధించినది వో! “లవుడు: (నగ ర్వముగా) అహో! అశ్షరములు నంతాపళములు. ఓ! ఓయి! పృధివి యతశసభతియ మాయి "నేమి! మిరిట్లు పలిశద ల! (నవ్వి) అణ ఏమి శస్త్రములు,

వల కౌబిత్య విచార చర్చా స్ఫురించుచున్నవో! (ధను వెక్కించి) ఈ ధనువు జాజివ్వాచే వలయితోత్క_టకోటీదంప్ట్రము ఘోరభున ఘర్ధ్ప రఘోవము శలది గంసించుట కుద్యమించి నెడనవ్వు యముని యంత్రము వంటి ముఖమునందలి ఆవలింత ననుకరించునదైై విశటోదరము నవు గావుత, ఇందలి యర్థమున రామాయణ ఛాతి లేశముగా నూరనోక్పేఫీత మయిన యంశమున్నది. 'రామతీనయు డయిన లవువి నహజవిీక్రమ మనునరించు శౌ ర్యాతిశయము పరప తా పానహినుతేయు ఉబంధమునకు రనబంధుర మయిన యౌాచిత్యచ్భాయ నిచ్చుచున్నది నకుయధా రాజ శేఖటరస్యలా రావణః. యతశ్సార్వతీవాకకచ్యగవాణ (పవీళే పాణౌ స్థిరం ఫురఖిదః శరచాం సహసం గిర్వాణ పౌరకణ నీర్మిక ఇా్యతమత తై శతిలీ (శ్రయధవం ధశురావిరస్తు, కళ: ఆవికస్తు సకుమగర్భసంభరయా సీతయా. ఆశ్ర “అవిరన్తు సమం సీతయా” ఇతి జనకరాజేన యదుచ్య తే రేవాస్య వీశకాశవాయ తనయా(పతిపాదననుభిమకమినోపలత్యు లే, న మైకద్విద్మః కథం భమ్యభూతా వసుమకోనులాంగ్‌ ఫురుమెదాయ (పతిపాద్యా లే, ఇత్యే నౌచి ల్యేన (పవీథ్దేన వృ _క్రీచెపరీత్యం +'పరం వృాదయవిసం చాదమాదధాతి వ్రత్యుదావారణము శాబేఖరుని యీ పద్య ముదాహార్యము కాదు, చఛాలరామాయణమున రావణు డిట్లనుచున్నాడు. ఇచట మైధిలీక్రయధన మయిన ధనువు పికట మవుగావుత,

చట౦దధార్జౌబిత్యమ్‌ శా ఈ ధనువొకప్పుడు 'వేయినంవత్సరములు శివుని (వురభిదఖ పార్యతీహఠకచగ హణ పవీణ మయిన పాణియందున్నది. బేవతీల బలసారాంశనిర్శిత మయిన యా ధను విటు “ఆవిరస్సు" జనకుడు:- “అఆవిర స్తు” ఆగర్భసంభవ యయిన సీతతో కూడ ధనువు నోచరించు గావుత. ఇచట “ఆవిర స్తు సమం సీతయా”. సీతతో "కూడ గోచరించు. గావుత---అని జనకరాజనుటచే వశితాకను డయిన రావణునకు తన తనయ నిచ్చుట యభివుత మని వించును. భత్యుభూత యయిన కుసుమకోమలాంగిని మాంన భశథపనకు సమర్పించుట సముచితమని సంధావింపము, ఇట్లు (పసిద్ధమయిన యనె"చిత్యమున వై పరీళ్య ముదయించి మిగుల వృాదయవినంవాదము కలుగును, యళథాచా శాళిదాసస్య--- ఊరుమూలనఖమాగ్గపం భి స్టర్ట ణం వృూశవిలోచనో వూగః తాససః (పశిధిలస్య సంయమనం కుర్వతీం (వీయతమాను బారయల్‌ = అ(తాంబి కాసంభోగ వర్షి జీ పానురవారీసముచిత నిర్లజ్జసజ్ఞ నఖరాజి వి రాజితోరమూల వృాఠవిలోచనర్వం (తితోచనస్య భగ వతి్యక్త్రిజగద్దురోర్య దుశ్తం లేనానాచిక్య మేవ పరం (ప్రబంధార్దః ఫపుష్టాతి, శాళిదాసుని యీ పద్య ముదాహార్యము కాదు. ఊరు మూలమున నున్న నఖపం క్తలు చూచి యా శతణమున నె హరుడు వృాతవిలోచను డయ్యెను, జూరిన వ్ర మును సర్దుకొను వియతమను ఆతడు నివారిం చెను, అంబికాసంభోగవర్గ నమున పామర నారీనముచితముగా నిర్గ జ్ఞసజ్జితరీతి నఖరాజిశోభ కల యూరుమూలము చూచీ

డం కౌచిత్య వెచార చర్చా ॥ (శిలోచనుడు హృతలోచను డగుట యిందుస్నది. ఇట్లు భగ వాను డయిన (తిజగద్దురువున కిట్టి రీతి వర్ణించుట నలన (వబంఛార్థ మన "చిత్యము నే వోమీంచునది యగును, ళు గుణౌచిత్యష్‌ గుణౌచిత్యం దర్శయితుమాహ--- ప్రస్తుతార్రోచితః కావ్యే భవ్యః పౌభాగ్యవాజా గుణః స్యందతీన్లు రివా నందం సంభోగావసరోదితః, ణా గుణ; కావ్యే భన్యః సౌభాగ్యవత్తానమువాప్తః సపృాదయానందసందోహ మిందురివస్యందతి. యథా భట్టనారాయణస్య--- మహాలయ _ మూరుత తయుభిత ఫుష్క_ రావ ర్తశ _ (ప్రచండ ఫఘనగర్జిత (పతికచానుకారీ ముహుః రవః (శవణ భైరవ స్థిత రోదనీ కందరః నచోఒద్య సమరోద'ధేకయమభూతవూర్వః ఫురః. అ(క్రాజక్వినః భటముకుటమ కేరళ్య క్రామ్నుః న్ఫూర్చిదూర్సిత (పతా పొనురూపం వాక్యవెోజసా కావ్యగు ణేనోద(గ తౌమ జా ప్తం సవా గుణ మిన మి॥మౌచిత్యం గౌరవమాకవాతి. ర, గుణతౌొచి త్య ము శావ్యమున (ప్రస్తుతార్థమునకు తగిన విధమున - ఓజ: (పసాదమాధు ర్యాదిగుణములను కూస్పుట యుక్తము. అట్టి గుణమె సౌభాగ్యము కలది యగును. నంభోగనమయమున నముడితు డయిన చందుడానంద మందించిన విధమున గుణము ళుచిర మగును, కావ్యమున ప స్తు తార్టనముచితముగా నిరూపితము

“ఎణొబిత్యమ్‌ ౬౧ లయిన ఓబ పఫసాద మాధుర్య నౌకుమా ర్యాదిగుణములు భవ్యమ్ములై సౌభాగ్యము కల్మవై చందుని వలె నహృదయా సందసందోహము కూర్పగలవు, భట్టనారాయణుని యీ పద్య మున గుణౌచిత్యము కలదు, 1

మహా్శాపలయనమయమున మాకుగత్సుఖితము లయిన వుష్క_రావ రకము లనెడు మహో మేఘుముం, గర్జిత్మపతిర వదు ను మరల మరల ననుకరించు శ్రవణక్షైరవ రవను రోదసీకంద రము కవ్పివుచ్చి అభాతిపూర్వముగా న మర సాగర మునుండి యిది యెట్లు వెలువడినది? ః ఇందశ్వ సా వ ఓజస్వి మనస్వి యయిన భటమకుట మణి, ఆనని స్ఫూర్దదూచక్టి తపతాపానురూప మయిన వాక్యము ఓజస్సు అనికు కావ్యగంముచే నముద్యగ మయినది, సహన గుంముగా విక్రమాచిత్యగార వము నంపాచించుచున్నది. యథావా భట్రబాణస్య-లా హతో జలాస్రివసనం నలినీదళొని (పా లేయళీకగ మువస్తుహి నాంకుభాసః య న్యేంధ నాని సరపొని ద చఛందనాని నిర్వాణ మేమ్యతి కథం స మనోభ వాన్ని అత విపలంభభర భగ్న థె ర్యాయా; కావంబర్యా విరహావ్వ ఛా వర్గనా మాధుర్యసాకుమా ర్యాదిగుణ యోగే న ఫూన్గేందునద జీవ |పియంవద త్వేన వృాదయానంద దాయినీ దయితమ తామాతనోతి. భట్ట బాణుని పద్యము ముశ్తాహారము జలార్జ్రవననము నలినీదలములు చంద్ర కిరణములు సరనచందనములును మనోభవాగ్ని కింధనములు కదా! ఆ యగ్ని శాంతించుట యెట్లు? -

డ౬లి కౌబిత్య విచార చర్చా దీనిలో నిప్రలుభభరమున భగ్నశ్షైర్య యయిన శాదంబరి విరహవ్యథావర్మన మున్నది, అది మాధుర్య సాకు చూర్యాది గుణయూగమన వత్యంతము హృదయానంద చాయి యగుచున్నది. పూశస్హేంచునదన ' (వియంవదత్యమున హృదయానందదాయిని దయితతమ యగును కదా! నతు యథాధం(దకస్యాా యార్రేమ భాగ్యచపలేషు న మే (పతిజ్తా టై'పం నియచ్భతి జయం చ పరాజయం చ ఏమెన మే' రణగతస్య పదా (పతిజ్ఞా పళ్యన్సి. యన్న రిపవో జభునం వహూయానామ్‌ి, అక తఠవృత్తిరివెజసా కావ్యను కేనాస్పృష్రా నుభటో క్రిరుచి శార్థానీ కేజోజ్జీవితవిర సా తా దుర్గతగృహదీపళి ఖేవ మందొయనూనా న విద్యోశ తే. వ త్యు దువారణము ఈ చందకుని పద్య మనుడాహార్యము, యుద్ధములు భాగ్యచపలములు, అందు నా (పలిజ్ఞ "లేదు, జయము పరాజయమను దైవమె కలుగ జేయును, కాని యుద్గ మున శేగిన నాదొళ (పతిజ్హ యున్నది. “నా హయముల పృ ళా ఆ మును థటతువులు చూడరాదు, ఇదినా నిత్య(పతిజ్ఞ్మ ॥ ఇందు శతతవృ త్తి కల సుభటో క్షి యున్నది, కాని తదుచిత మయిన శావ్యగుణ మోజస్సు లేదు, 'కావ్యగుణా సృష్ట మయిన నుభటో క్రి నముచితార్థముతో నున్నను 'కేజోజీవితవిరహిత దుర్గత గృవాదీపశిఖన లె మందనుంద మై థోభించుట లేదు,

ఎఠతభాబచిత్యమ్‌ ౬3 యథాజా రాజ శేఖరిస్య-- ఏతస్యాః ష్మరసం జ్వ్యురః కరతలన్పనైైః పరీయ్వీ న యః న్నిగ్గేవాని జజీన దావభయతః (పస్టంపచః పాథసామ్‌ నిర్వీ ర్యీకృత చందనాషధవిధ- శన్శిన్‌ స్రడత్కొారిణో లాజస్ఫోటమును స్ఫుటంతి మణయః పర్వేఒని వోా”(వజామ్‌, ఆశ విర హవిధురరమణీమనోభ జాస్తానురూపం చూధుర్యమాక్సృబ్యం తడక్కారిణో లాజస్ఫోటం న్ఫుటంతీవలో్యోజుః న్య్ఫూర్జితో రితస్వఖావాధి ర్యవాచిక్యం చేరని సంచారయతి. (పత్యుదాహరణము ఈ రాజ కేఖరుసి పద్యమును ఉదాబోర్యము శాదు, ఈమె. 'కానుజ్యరనము కరతలస్పర్శనములచే గూడి పరీఖీంప దగిలేదు, ఆదరము కలవాడయినను సలసల (శ్రాగుచు మండు జ్వరమున శాలు సని చేపట్టకు, ఈ జ్యరమున చంద నౌవధివిధి వ్యర్థమయినది, వష్లీమాల లయిన జోరముల మణులు ఫటఫట మనుచు నన్నియు పేలాల వలె (పేలి వోవు చున్నవి, దీనిలో వర్ణితీ మయిన విరవహానిధుర రమణీమనో భావావస్థకు మాధుర్య మనురూపము, ఆ మాధుర్యము లేదు, థి “రడత్కాారిణో లాజస్ఫోటం స్ఫుటంతో__ ఫటఫటస్స్ఫుటి తము లగుచున్నవనుట ఓజోగుణన్ఫూర్జి తమున నూర్చితన్నభా వాధివాసిత ముయిన నూకి యున్నది. అది లావగ్యిశేశల ఈతను వయిన లలితలలన పరువభామిణి యయిసనట్టుగా వెంటనే మనసునం దనౌచిత్యమును సంచరింప జేయును,

దభ జాచిత్యఎచారణభర్చా ౫ ఆలంళ్‌ రాచిథ్యమ్‌ ఆఅలంశారాచిళ్యం దర్శయితుమావా--- అర్జౌచిత్యవకా సూక్తిరలంకారేణ శోభతే పీన_స్తవస్టితేనేవ హారేణ హరణేతణా. ౧౪ (పస్తుతార్హస్యాచి ల్యేనో పయో _ల్చేకారూపకాదినాఒలం కారేణ సూ క్తిళ్చ శాస్త కానినీవోదృకుచచుంచినా రుచిగము క్రైకలా సేన ఆశా శ్రీహర్ష స్యలా విశాంత విగవాశకథో రతిమాక జనస్య చిళ్లే వస్‌ (వియవపంతక ఏవ సామోత్‌ పర్యుక్సకో నిజతమహోత్స్పవదర్శ నాయ వల్ఫేశ్వర॥ తసునముచాప ఇవాభ్యువెతి. అత వల్సేశ్వరస్య కుసుమచాపేనోపమా. ళృంగారావసరరస చఛాడకామాచి ల్యేన కామవీ చేతళ్చమ త్కారిణీమూవిష్క రోతి. ౫ అలంకాశాచి త్య ము పీన నృనమునందున్న హోరముచే హరికేవణ వలె అర్థాచిత్యము కల యలంశ్రారముదే సూక్తి శోభించును. ఉపమో, క్చేచూరూప కాద్యలంకారములు (ప్ర స్తుతార్థాచిత్య ముతో నున్నచో సూక్తి పకాళించును. ఉచ్చకుచచుంబి రుచిరముక్తాకలాపముచే కామిని వలె నని యుపమ. ఉగాా :- (శ్రీహాద్దుని పద్యము వ్మశాంతవ్క్మీగహుడు రతి 8ిలవాడు జనుల చిత్తమున నుండువాడు (వియవనంతకుడు వయిన వ ల్సేశ్వరుడు నిజ మెహాూాళ్సవదర్శనమునకైై మన్మధుని వలె వచ్చుచున్నాడు. దీనిలో మన్నధసామ్యనిరూపణమున క్రై వ్నాకాంత

9. ఆల౦కారౌచిత్యమ్‌ డుశ విగవాకథాది విశేషణములు శ్లిష్టములై యగ్ధద్యయము నమర్పించుచున్నవి. వ ల్చేశ్యరుడు యుద్ధ మను కథ లేకుండ వేసినాడు, (్రీతికలిగి యున్నాడు, జనుల చిత్తము నందు న్నాడు. ఆతని పియన్నేహితుడు వనంతకుడు, ఇది వత్స రాజపరార్థము.._కుసుమాయుధు డయిన మన్మధుడు విగ హముజశరీరము లేనివాడు, రతి యను భార్య గలవాడు, చిత్తముననె యుండువాడు. వసంతు డాతని ప్రియవయ స్యుడు, ఇది కుసుమాయుధపర మయిన యర్థము, వత్సరాజునకు కుసుమాయ ధునితో నుపమ నిరూవిం చుట నిరతిశయ దిత్యముతొ నున్నది. శృంగారావసర మున సరనమై చారుతరముగా నున్నది. అసాభారణ/* మయిన చేతశ్చృమత్కాార మాపాదించుచున్నది. (కాని “విశాంత విగహకథో యనుట వలన వళల్సేశునకు కేహము పోవుట యను నమంగలార్థస్ఫూ ర్వి చిత్తము నొంకిత చివుక్కు మను పించును.) నతు యథా చండకస్యాా ప్వర్లోత్నీ పై రన్వైంస్తరుశిరనీ దోలేన రచికా శబా తృప్తావోరా ఫస్వవీతి రతిఖిన్నేవ వనితా రృషార్తో గోమాయుః సరుధిరమనిం లేఢి బవుళో లిలాశ్వేమీ చర్చో వాఠరగజకర్యాగం (శవిళతి, అ(కానుచిరస్తాన స్టితాయా: ఫురువవిశితతృ ప్రనుప్తాయాః సురతశీలి శ్లౌంతకాంరయా విచ్భాయేవోపనూ పరం _వైపరీఠ్యం (పకాళయతి. పత్యుదాహరణము చందపని యీ పద్య మనుదాహార్యము వృషతూగ్రమున పతులు పట్టి పెట్టిన ఆసేవు లూయెలగా

డడ జౌబిత్య ఎచార ణభర్చా నున్నవి. అడునక్క_ ఈరూహారమున తృప్ని పొంది సురత శ్లాంత యయిన కాంత వలె నిద్రించు చున్నది. మగనక్కం దవ్పిగొని రక్తముతో నున్న కత్తిని నాకుచున్నది, పాము రంఛా న్వేమిమై చనిపోయిన గజము యొక్క. తొండము రంధ్రము దూరుచున్నది, ఇందు ఆడునక్క యనముచితటప్ర'బేశమున నుండీ మగ వాని మాంసనున తృప్త సుప్త కాగా దానిని సురతశేలీ వలి "క్లాంతకాంతతా పోల్చి యుపమ చెప్పుట విచ్చాయమై మిక్కిలి వై పరీత్యమును విశద మొనరించు చున్నది. యఖథాజా మాలవర్శూదస్య -- అభినవవవధూతోమప్వాడః కశరీమతనూనపా దసరల జనాశేమ (కూరన్తుహైర సమిరణః గలికవిభ క ప్యాక్టే బాద్య ద్యుతిర్మసృణా రజీ ర్విరహి వని తాదక్వాంపమ్యం బిభర్తి నిళాకరః అత కోమలకామినీకో సేన క రీమకృళానోః సాదృళ్యం శిరసమయా ప్వాదతయా హృదయసంవాడ సుందరనుష్యనుచిత క్వేన సహవైన చేతసః సంకోచమి చాదధాతి. (వత్యుదావరణము మాలవరు్శుదుని యీ పద్య ముదాహార్యము కాదు. కొ త్తకోడలి ళోపమువలె పిడుకనిప్పు ర మ్యముగా నున్నది, చలిగాలి యసరళ జనుని యా్తేవము వలె కూర ముగా నున్నది. సూర్యుని మనృణకాంతి సంపద పోయిన వాని యాష్ఞ్హ వలె నున్నది, చంగదుడు విరహివనితావదన సాదృశ్యము ధరించుచున్నాడు,

అల౦కారౌచిత్యమ్‌ తతొ ఇందు కారీపొగ్నికి (విడకనివ్వు) కో మలకామినీకోస ముతో సాదృశ్యము. శీతసమయ స్వాదువుగా నుండుటచే వృాదయసంవాదసుందర మయినను అనుచిత నుగుటచే వెంటనే చేతన్పంకోచము కూర్చుచున్నట్లున్నదిం యథా జా రాజ శేఖరస్యలా చిశాచ[కం చందః కునుమధనుపో దగ్భవపువః కలంక _స్మరత్యః స్పృళశతి మలినాం శారకలనామ్‌ య దేతత్స్‌జోోతిగర దలిఠత శర్చూర ధవళం మరుద్భిర్భమ్మైత(శ్చసరతి వికీర్ణం ది దిశి అ(కాప్యావంది ముధావస్యంద సుందర న్యేందోశ్చి తొధ[క్రత్వమనుచిత తయా శర్షఃటుకమాకంకమి వాతనోతి. రమో2ర్ధస్తు వృదయసంచాదీ స “యద్యనా చిఠ్యస్పర్శ లేళరహిత _సడాఒధికత రామలం కారళోఖాం ఫుహ్లైతి, (పత్యుదావారణము , ం శాజశేఖరుని యీ పద్య ముదాహార్యము కాదు, చం(దుడు దగ్ధశరీరు డయిన- మదనుని చితాచక్రము, చంద్రు నందలి కలంకము నల్లనయిన బాగ్గు 'వెలుగుగానున్న యిది (వెవ్నెల) శళలిత మయిన కర్పూరము వలె ధవలముగా నున్న భస్మ వాయువులు దిశి దిశి చెదగు చెదరు చేయగా నంతట (పసరించు చున్నది. ఇం చానందిసుధావస్యంద సుందగు డయిన చందు నకు చితాచ(శత్యము రూపించుట యనుచితముగా నున్నది, కర్ణ శంటక మయిన యాతంకము కలుగ జేయు నట్టున్నది. పహృదయనంవాద మాపాదించు నర్థ మనౌచిత్య .న్పర్శలేశరహీత మయినచో నధికముగా నలంకారకోభ నతి కెయింప జేయగలదు, .

౬౮ వౌబిత్య విచార చర్చా యథా శార్సటిక స్యలా శ కేకోద్దృమికస్య మాసశిమివచ్చింకాగ్గ జే మజ్దతః శాంతాగ్నిం స్ఫుటీతాధరస్య ధమతః తుళ్తైామకంఠస్య మే నిజా శ్వాపీ విమాని లేన దయితా సంక్యజ్య దూరం గతా సత్పా(తపతిపాదితేవ పసుధా న శ్షీయలే. శర్వరీ ఆ్యక్రానా చిక్యస్పర్శ పరివోరేణ శీలం వృదయపం వాదసౌందర్య మేవ స్వాదుతామాదధాతి, ఉదావారణము " ఉదా :-కార్చటికుని పద్యము చలిగా నున్నది. చింతానమ్ముదములో మినపగింజ వలె నునుగుచున్నాను, పెదవు లదరుచున్నవి. ఆకలి దహించు చున్నది, కంఠన్యరము శ్చీణ మయినది. ఇట్టి నాకు నిద విమూనితదయిత వలె విడిది యెటకో దూరము పోయి నది ర్యాతి సత్సాశతదత్త యయిన భూమి వలె శ్నీణ మగుట లేదు,

ఈ పద్యములో న నౌచిత్యస్పర్శపరిహారమున కేవలము నృాదయనంవాద సౌందర్య మె స్వాదుతి నాధానించుచున్నది, ఒ ర సౌచిక్యక్‌

ర ఫొచిత్యం దర్శయితునూనా.-

కుర్వన్‌ సర్వాళయే వ్యా _ప్రిమౌచిత్యరుచిరో రసః

మధుమాస ఇవాళోకం కరోత్యంకురితం మనః. రః

శాదిత్యేన (ొకిన్లుః శృంగారాదిలతమ్‌లో రసః సకలజనవ్భాదయ వ్యాపీ వసంత ఇవాళోక తరుముంకలితం మనః కరోతి.

రనాబిత్యమ &టొ యథా శ్రీవ స్యలా ఉద్దామోత్క-లికాం విపొండురరుచం (పారబ్బజబ్బంభాం దమణా జాయాసం శ్వసనోద్దమై రవిరత్తై రాతన్వతీ మాళ్మవః అదో్యో ద్యానలతామిమాం సమదనాం నారీమి వాన్యాం (భువం పళ్యన్‌ శోపవిపాటలద్యుతి మఖం జేన్యాః శలి స్యామ్యనామ్‌, ఆ, కేర్ష్యావివలంభరూపస్య _ శృంశారరసస్య _వాసవదత్తాయా మ జేత్యమాణస్య నవమాలి కాలతాయా లలిరవనితాతుల్యతయా విరవోవస్టా తోపణేన నిత రామా చిత్యరుచిరచమ క్కార శాంిణీ దీ వ్రిదపపాదితా, ఒ.రసౌాచి త్య ము జెచిత్యరుచిర మగు రసము సర్వాశయ వ్యాపన మొన రించున.దై అకోకమును మధుమానము వలె మనము నంకురిత మొనరించును, కచిత్యభాజిమ్షు వయిన శృంగా రాదిరసము సకలజనవ్భృాదయవ్యాపియె మనసు నంకురితము చేయును, అశోశతకువును వనంతుడు వలె నని యుపము. ఉచాహూరణము (శ్రీవాష్టని పద్యము ఇప్పుడీ యుచ్యానలతను మదన భావము కల యన్వ వనితను భూచిన విధమున జూచి ేనీముఖము కోపారుణ మొనరించెదను గావుత. ఈలత యుర్దామోత్క_లిక. మొగ్గ లధికముగా నున్నవి, లత పాండురవర్త ముతో నున్నది, తృణ మున సమార బ్బబృంభ, ఏశానము కలదయినది, అవిరలవాయు సంఛారమున నటు నిటు కదలి యాయానము పొందుచున్నది. సమదన వనితయు ఉద్దామోత్క_లిళ, అతిశయితోత్కంక కలది, విపాండురవర్ష్మ, క్షణమున (పారబ్ధదృంభ, ఆవలింతలు

ఆం కౌచిత్య ఎచారబనర్చా కలది, బిట్టు (ప్రసరించు నిట్టూర్పులచే తన కాయాసము కలుగ 'శేసిళొనునది, నారీలతాసా మ్యు మిందిట్టు న్లిష్టపద నిరూవిత మయినది, ఈన్ద్యావిపలంభరూప మయిన శృంగారరనము వానవ దత్తలో గోచరించును. నవమాలిశా లతకు లలితవసితా సొమ్యముస విర హోవస్థారోపణమున కెచిత్యరుచిర మగు చమత్కార మాపాదించు దీవ్హి చక్కగా నిరూవితమయినది. యథావా కాళి వాసప్య-ా శాలేందయ వ్యకాణ్య వికాసభావా దభ పలాశా న్యతిలోహి తాని సద్యో వసం లేర సమాగతానాం నఖతృతానీవ వనస్థలీనామ్‌, ఆక పార్య'త్య్యాం పర మేళ్యరస్యాభిలావ కృంగాే వత్యమా ణే (పథమముద్దీ పనవిభావభూరస్య వసంతస్య వర్ధనాయాం కాము కాధ్యారోపేణ వనస్థలీలలనానాం వటిలలోహిత పలాళ కలిాభిర్న వసంగమరొంోగ్యనఖ తతఠాన్య్య ల్చేక్షి కాని పరమామాచిఠ్యచారుతాం (పతిపాదయంతి. ఉదా:- కాళిచానపద్యము స్ఫుటవికాసము లేనందున కాలేందు వకములగు -పలాశవువ్సము. లతిలోహితములై యప్వుడె వనంతనంగత వనస్థలీ నఖతతముల నోలె పకాశించినవి, , శాళిచదానకవీ పర మేళ్యరునకు పార్వతి యం దభిలాష శృంగారము నిరూవింప దలచినాడు. ఇందు వనంత ముద్దీపన విభవము, ఈ వర్ష నములో వనంతునందు శాముకాద్యా తోపమున్నది. కుటిల లోహిత పలాశకలికలతో వననలీ లలనల యు

ర6౮నాబచిత్యమ్‌ ఆం నవసంగముమయోగ్య నఖతుతము లుత్చ్రేవీతము లయినవి, ఇట్లు క్పేఫశ్షీతిము లళ్యంత వకా చత్యచారుత నావాదించు చున్నవి. | నతు యథ్వాన్యెవ--- వర్గ (శకన్లే సతి కర్లిశారం దునోతి నిర్ణంధతియా స్మ చేతః (పాయేణ శామ(గ్యవిధా గుణానాం పరాద్మిఖీ విశ్వసృజః (పవృత్తిః. అక శేవలకర్లి కార కుసుమవర్షనమా(లేణ విధారృ వావ్యశాగళ్ళీ రైవ (పమ్మతళ్ళంగారానుపయోగినా తదుద్దీపనవిభావోచితం న కించిదభిపాఠమ్‌. ప్ర త్యు చావారణము కాళిదాసుని యీ పద్య ముదాహార్యముకాదు. నర్గపి)కర్ష నున్నను కగ్శి కారము. నిర్గంధ మగుటజే న! యె వ! ళ్‌ మనసు చాధించుచున్నది, సామాన్యముగా గుణములను సమగ్రముగా కూర్చుటలో విశ్వని ర్భాత (ప్రవృత్తి పరాబ్బు ఖను కదా; ఇందు కర్షి కారవర్గ నము (ప్ర స్తుతశృంగారమున కేమియు నుపకారి కాదు, కేపలకర్లి కారకుసుమవర్మ న మాత్రమున బ్రహ్మ నింద గర్భిత మగుటయి సుందరముగ లేదు, (ప్రస్తుత శృంగార రొకాగ్యముగ తదుద్దీపన విభావోచిల మేదియు నిందు నిరూవీతము కాలేదు. " శోస్యరవే యథా నుమ లావణ్యరతీ శా జ్యే--- సీధుస్పర్శ్గభయాన్ని నుంబనీ ముఖం కిం చానీకాం గూనానే శ ౪1! [1ళో!తియతాం ఠనోషి, విమనూం మందోఒనీ జీశ్వాం నినా

తలి జౌచితృ్య్తఎచార చర్చా

ఇత్యుక్త్వా మదఘూర్గమాననయ'నా నానంతికా మాలతీ

లీన ప్యా(తివసోః కరోతి వకుల స్యేవాఫవా నేచనమ్‌.

అతి (శో(తియస్యాతివసోరపవిఠఈ సీధుస్పర్శ శంకా సంకోచ

నిలీనస్య శుమ్మ_ వకులవృత న్యేవ సరసతాపాదనాయ 'జేశ నిలానిన్యా యచాసవాసేచనం తదంగభూత శృంశారరసాఖాసస్ప శ్ళేన వోస్యర సస్య వరాసవ స్యేవ సవాశారరసజేభేన సమచత్కా_ర మొ చిత్యమాచినోతి.

హాన్యరసమున నుదాహరణము లావణ్యవతి యను నా కావ్యము లోనిది.

ఓరీ! శోతియా! అ్మతివసూ! మద్యస్పర్శ కలుగ నన్న భయమున ముఖము ముద్దిడవు నే! ముక్కు. ముడి చెద వేమి! విషమ మయిన (కోలియత సననుసరింతువు. వేశ్యవినా నీ 'వెందులకు! మందుడవు” అని యని వాసంతీమాలతి మధు ఖఘూర్గ మాననయనమై మూల సక్కీన య్రివసువునకు వకుల వృక్షమునకు వలె అసవాసీచన మొనరించినది.

ఇందు శోత్రియు డయిన యశత్రివసువు అపవిత్రమద్య న్పర్శ కలుగు నన్న శంకానంకోచముభే నొదిగియున్నాడు, శుమ్మ వకులవృతమునకు వలె అతివసువునకు నరనత సంపా దించుటక్రై వేశవిలాసిని యానవాసేచనము చేసినది, ఫవుక్కిట బట్టిన మద్య ముమ్మినచో వకులము వుమ్బీంచుట నృతదోహాద ప్రసిద్ధము, వేశవసిత వుక్కిటబట్టిన మద్య నుత్సివసువుపై నుమిసిన దని ఖావము. ఇట్టి యాసేచనము శృంగారరసా భానన్పర్శచే పహోస్యరసమునకు సచమత్కౌార మయిన యాచిత్యము కూర్చు చున్నది, మంచి మద్యము నవాకార రనముతొ కలిసి యత్యంత రమణీయ మగును కదా!

0. ర౮శాబిత్యమ్‌ తతి యభథా మమ లావణ్యవ త్యా మేవ మాన్లే శేతశనూచిభిన్నవరణా వీశ్కాంణీ శరలీ రబ్య్యూం రమ్యమహో ఫునః కురు విపే నేత్యర్థి శా సన్మీకా కాంతా దంతెచతువ్క_ బించిత శశిజబ్యోత్సా్నాపళేన మణం ధూర్తాలోకనలబ్జి తేన. తనుతే మన్యే మఖాచ్భాదనమం అశని వోస్యరపస్య కటిలవిటనర్మో కృివచనా చి త్యేన క్యంగార రపాభాసాధివానిరస్య సదమతక్కౌారః పరః పరిపోమః సమాన్నిషతి, నా లావణ్యవతి లోని పద్యము, ఉడా : మార్గములో మొగలి ముల్లు కాలికి (గుచ్చు కొనగా సీత్కాార మొనరించు. శేరలకన్యను చూచి విటు డొకడు “రమ్యము, రమ్యాము, ఓహో! మరల నై వేయుము అని కోరెను, అప్పుడామె స్ఫితము కలదై ధూ ర్లాలోళనలజ్జతమొై నటుల నాలుగు పన్నులతో పట్టిన తెల్లని పట్టువన్ర్రముచే ముఖాళ్భాదన మొనరించుకొనిదది, ఇందును శృంగారర సాభాసాధివాసిత మయిన వోస్య రనము కుటిల విటనర్మో క్ని వచన "చిత్యమున చమత్కారము కలదై పరపరివోన సము న్మేషముతో నున్నది నకు యథా శ్యామలస్య--- చుంబనస క్తః సోఒస్యా దళనం చ్యుకమూలమార్మ నో వదనాశ్‌ జిహ్వా మూల (పాసప్తం ర్వుడితి కృత్వా నిరష్టీ వత్‌ ఆ(శ వోస్యర సభ్య లీళత్సరపాధివానితస్య లకునలి ప్తన్యేవ కనుము "శేఖర ప్యాతిజాగువ్సీత త్వాదనీవ్సీత స్య పరమానాఛి ల్యేన చఛమక్కార వ్రీతో హ్‌ిఠః. వృద్టె-పరిసుంబ కేన బీహ్వామూల[పా స్తస్య చ్యురదళనస్య కంత లోళినః ప్రవ నేన చీళక్సమ్యైన (ప్రాథధాన్యమ్‌, న తు హాస్యరపస్యం

తి జాౌచిత్యవఎవిబారభర్హా వ త్యు చదాహరణము ఈ శ్యామలుని పద్య మనుదాహోర్యము. అతడు చుంబననక్తుడు కాగా నామె దంతమూడి భూతని గొాంతున బడినది, జిహ్వాోమూలము చేరంన యా దంతము నాతడు కాం(ించి యుమ్మెను, |

• ఇందలి హోన్యర సము చీభత్సాధివాసిత మయినది. ఉల్లి రనము పట్టిన మల్లీ పూవు వలె నయినది, జుగుప్పీతవైం యనీప్పిత మయినది, అనౌచిత్యమున తిరోహిత మయిసది, ఇందు హోస్యము థధాన మగుట లేదు, వృద్ధాపరిచుంబన మున నూడిన దంతము జిహ్వామూలము చేరి గాంతు. పట్టి నప్పుడు ఖాండ్రించి కళ్ళతో నుమ్ముట యనునది బీభత్సము నకి (వాధాన్యము నంపాదించు చున్నది, కరులే యథా నును మునిురమిమూంసాయా౦ = (పత్య(గ్రోపవతాల్సిమన్యువిధ జే వో! వత్స! హో! పుతశే త్యళ శ్ర(దౌని నుభ(దయా (ఫలసితం పార్ణస్య య ర్వీర్చురః యమేనోద్భ్చాస్పవిము క్తశస్పుక బలీ & సేనాతురంచైరవి వ్యంచత్పొర్భ్వగ కైకశరగ్గకవారై : నిస ౦దమందం స్టిక్‌ అక్‌ ప్రత్య(గోపనత (వియతరతశయ వియోగోపజనిత ళో కాఖ్య స్టాయిభఖావోచికం దృషదామపీ వృాదయ్యచావణం నుభ్యదయా య(త్చల వీరం న శేపలముద్దీ ప్తతాముపగతం యావ త్తిరళ్చాం తురంగమాణామప్యంతః సం(కాంతముద్భాన్సు విముక్త శన్చశబల నిఃస్పందస్థితాదిభిరనుఖా వై రుదీగ్గ శడణ కరణరస (పతిప్తిం కిమప్యాద ధాతి. కరుణోదాహరణము, నా మునిమత మీమాంసా పద్యము..

రశాచిత్యమ్‌ తశ అభిమన్యువధ జరిగీ జరుగగజీ సుభ అర్జునుని యెదుట “వత్సా! ఫుతకా!' యని యక్శద్రావకముగా విల వీంచినది. అప్పుడు సేనలో తురంగములు కూడ కన్నీరు "పెట్టి గడ్జిపిడచలు తినుట మాని చెవి యోరగా పట్టి నివ్చంద మందముగా నుండినవి, అప్పుడే జరిగిన (వియతరతనయ వియోగమున సుభదకు శోకము కలిగినది. బండరాళ్లకును గుండెలు (బైద్దలగు నట్లు నుభద దుఃఖపడినది. అది యర్జునుని మన సులో టపతిఫలించినదై కేవల ముద్దీవిత మగుటయె కాళ తిర్యక్కు లయిన తురంగ ములకును మననులలో నం[క్రమిందచి నది, వానికి కన్నీరు వచ్చుట పచ్చిక మేతమానుట నిప్పం దస్థితి కలిగినది. ఈ యనుభావములచే కరుణరనము తరుణ ముగా నుదీర్లమై భావకులకు రన్మపతిపత్సి కలుగ జేయు చున్నది, ఇందలి స్థాయి భావాచిత్యమునకు సముచితముగా సర్వము సంగతముగా నున్నది. నతుయథా పరిమలస్య- - వో! శృం శాంతరంగిణీకులగి శే! వా! రాజచూడానునే! వో! సౌజన్యనుధానిధాన! వా వావో! వైదర్భ్యదుగ్దోద క్లో! వో! జేవోజ్జ్ఞయినీ భుజంగ యువతీపత్యక్షకందర్ప వా! వో! సద్బాంధవ! హో! కలామృరకర। క్యానీ పతితస్వ నః అ(క “వో హీ” తి బాతమహీపతివిం హీ తద్గుణామంకణపరైర్య కృ వ_క్త్ర్రగత ఏవ శోక శేవలముపలత్య లే, న శు విభా వాను ఫావవ్యభిచారి సంయోగం శో కాఖ్యస్య ఫ్టాయిభావస్యోచితం రసీకరణంశించిన్నివ్పన్న క. (పళ్యుదాహరణము పరిమలుని యీ పద్య ముచితము శాదు,. వో! శృంగార తిరింగిణ్‌కులగిరీ! వో! రాజదూడామణీ!

తొడ జౌచిత్య విచార ణర్చా బో! సౌజన్యనుధానిధాన! హీ! వై దద్ధ్యదుణ్థోదధీ! వో! జీవ! వో! ఉజ్జయినీభుజంగ! హో! యువత్కిపత్యక్షకందర్చ! వో! సద్చాంధవ! హో! కలామ్భృతకర! నీవెళ్ళుడ నుంటివి! మన్ను (వతీవీవుము, దీనిలో మహీపతి గతింపగా నాతని గుణసంబోధన ములు హో! హీ! పదములతో నున్నవి, వీనిచే వక్తృవ క్ర గత మయిన శోకనె గోచరించుచున్నది. కాని విభావాను భావవ్యభిచారిగం యోగమున శోకస్థాయి భావమునకు సము చిత మయిన రనీకరణ మేమియు కలుగుట లేదు. శుష్కపద ములచే రనప్రత్యయము కలుగదు గజా! కాజీ యథా భట్టనారాయణస్య-లా రూ యః శస్త్రం లిభ్రి స్వభుజగురుమ/;ః పూండపీనాం చమూనాం మూ యః పాంచాలగో( లే శికురధికనయా గర్భశయ్యాం గతో చా యో య_్పక్కర్మ'సాక్షీ చరతి మయి రణే యశ్చ కళ్ళ (ప్రతీపం (ోధాంధ స్తస్య రస్య స్వయనువీ జగ తామంఠక స్యాంకకో౭_.వామ్‌! అత (తఊరథక్రోధ ప్ట్థాయిలా చార్మక స్యోన్ని దరా(దర పస్యోచితా శికు స్ధిర గర్భగత విశసన నిస్త్ర్రంళక ర్మాధ్యవ పాయాధితోహణ పంచాదినీ ధ్రైవధవిధురాతర్ష మవ్యధాక శ్యలకథిలను శ్వ జ్ఞామ్నః ఫ్రేమానం (పతిజ్ఞాప శాదోహరణము, భట్టనారాయణుని పద్యము, ఎవడెవడు శనశ్ర్రము ధరించునో పాండవుల సేనలో నెవడు స్వభుజగురుమదిము కలిగియున్నాడో, పాంచాలనోత్ర మునం 'దెవ డెవడు శిశువు మునలి గర్భగతుడు నుండెనో ఆ యా కర్ణసాత్నీగా నెవ డెవడు కలడో, నేను రణమున నంచ రించు నఫు జెన డెవడు ఎదుట బడునో వానికి వానికి

రనాబిత్యమ్‌ తతి 1కోభాంధుడ నై జగములకు అంతకునకును స్వయముగా నంత కుడ సగుదును, ఇందున్ని.ద మయిన రౌద్రరన మున్నది. అది [కూర ముగు [కోధ మను స్థాయిభావాళ్ళకము. అఆ రౌదనముచిత ముగా (దోణవధవిధురు డయిన అశ్వత్థామ యొక్క_ వివ విషమవ్యధ యున్నది, ఆ వ్యధయు శశ్రు-స్థవిర-గత్భృగత- (పాణుల చంవుట యను [శూరక ర్మాధ్యవసాయనం చాదముతో నున్నది. ఇట్టి యీ వ్యధ కళ్ళ్శలశిధిలమగు అశ్వ్రైమ స్టేమా తియ మును (పతిజ్ఞాపన ము చేయుచున్నది, పై పద్యము నందు శశ్ర్రృధారి యడగ్జునుడు, భుజమదము కలవాడు భీముడు, క్‌ (సామీ. కృన్ణుణు, ఏెవ రయినను తన కేమియు పోనిలేదు, అందరకు తానే యంతకు డగును, విశేషించి వారి "పీరు వెప్పక సామాన్యముగా జప్తటయు నముచితముగ నున్నది నతు యథా శ్రీ పవర సేనస్యంా దనుజేంద ఈుధిరలన్నో యస్య స్ఫురతి నఖ హో సమూహీా వ్యాకులీభవంతీ విపలాయితా గలిత స్తనాంశు కా మహాసురలక్షీ ః. అత (శోధ వ్యంజక పదవిరహీతతయా *దను కేం దరుధిరలక్మే యస్య నరినీింహస్య స్ఫురతి నఖ్యపభాసమూా హే ఇ్యాకులీళవంతీ విపలాయితా గలిర స్థవాంశు కా నువహోసురలశ్షీ శ” ఇతి వర్షనయా రుధిరలగ్న ఇతి నీ్‌భక్స రససంస్ప క్ళే వ్యాకులీధవంతీ దై త్యథశ్రీః పలాయి తేతి ఛభయావకరససంక లేణ (పకృళతో చిక్తపఛానభూతస్య క్యాదరసస్య క్వచిన్ముఖనుని న దృళ్యతే ప్ర ళ్యు చావహారణము పవర సేనుని యా పద్య మనుదాహార్యము, (శ్రానరసింహుని రాతునరుధిరలగ్న మమిున నఖకాంతి

తా జబాబిత్య ఎచార చర్చా సమూవాము స్ఫురింపగా వ్యాపలపడుచు. జూరుపై టతో శావీసలన్మీ జూరిపోవుచున్నది, దీనిలో శ్రోధవ్యంజక పదములు లేవు. దను జేంద)రుధిర లన్న మయిన నరసింహుని నఖప) భానమూహము స్సురి తము కాగా మహాసురలమ్మీ నవ్యాకులపడి గలిత స్తనాంశుకయై పలాయిత యయిన దని వర్గి ంచుటచే పికృతచితము ప్రఖథా నము నయిన రౌద)రన మేమియు స్ఫురించుట లేదు. కాద రసమ ఖ మయిన నిచట గోచరించుట లేదు, “రుధిరలగ్న పదమున బీభ శృరనస్పర్శ యున్నది. “వ్యాకులపడి దై త్య(త్రీ పలాయన మొనరించిని”దను నర్థమున భయానక రనసనంకర మున్నది. ఇట్లు బీభత్సభయానకస్ఫురణములో శాదము స్ఫురించుట లేదు. వీల యథా మను నీతిలతాయామస్‌--- శార్యారాధిత భర్గ భార్లవము మే శశ్రు[గహో న్యాగ్ట్‌ణః ఛం తేపేణ నివార్య సంకయమయీిం తమ(ళోచిశాం తీళ్లతామ్‌ ఆకన్షాయత శృష్ణ చాప కుటిల ళభూధంగ సంపల్టిణా యేనాన్యాయ నిపేధనా శమమయిీ. (వాహ్మ్మ్‌ (పదిస్రై స్ట్రీతిః, ఆ కసో౭యం రామి ఇతి రాపణాగో కుకసారణాభ్యాం దూరాన్నిర్హి శ్యమానస్య రామస్య నిఃసంగంభ గంభీరావష్టంభ సంభావ్యమాన(పభావో చితాయాం శస్ర్రపం్యగవో వ్యాగ్గ శామినో భార్గరస్య మునేః స్వజాతిసముచిరస్టిత్యుప దేశే సతి (ప్రభవిష్ణుతాయాం చాపరూప భంశ్యా (భూళభంగః (ప్రదర్శిత నతు ప్వాభావికః వీకస్య (కోధ్‌ వికారా చంభవాళ్‌ , (పసన్నమధుర ధీరాహి వీరవృత్తిః శదుచితమ తాభిహికమ్‌, భార్గచాభిభ వేన వ (పధానజాయక స్యోర్క-ర్ష 1పతిపాదితఃం ఏరోచాహరణము, నా నీతిలత లోని పద్యము భార్గవముని శొళ్యారాధితభర్లుడు, శనస్ర్రగంెపహాా

రశాబిత్యమ్‌ చట్‌ న్నార్గుడు. అతని సంకఘయకర & తో చితతీళ్లు తను నం వేపముగ నివారించి (శ్రీరాము డాకర్ణ మాకృష్ణచాపమున కుటిల భూ 9భంగసంనర్షియై యన్యాయము నిపేధించినాడు, శమా తృక బ్రాహ్మీస్థితిని భార్గవునకు ప్ర)సాదించినాడు, వీ రాముడట్లానరించెనో యా రాముడు. వీడుగో యని రావణుని యెదుట శుకసారణులు దూరముగా రాముని ని న్రేకించి భూవిరి, ఇందు రాముని నిన్సంరంభగంభీరమగు నవ ష్టంభము గోచరించును, దానిచే నాతని మానప్రభావము భాసించును,. తత్పముచితముగా రాముని (పభవిమ్ణుతయు స్ఫురించును, రాముడు శన్ర్రగ హహాన్నార్లగామి యయిన భార్గవమునికి స్వజాతిసముచితే మయిన స్ధితి నుపకేశించుటలో నొక పప్రభవీమ్ణుతే యున్నది, ధనుర్భంగితీ భూభంగము (ప్రద ర్మించుటయు యు_క్తముగ నున్నది, రాముని యా భూభం గము స్వాభావిశము కాదు. వీరునకు [కోధముస వికార ముద యింపదు, “ పనన్న మధురధీరా హి వీరపవృత్సిలో ఇచట నిరూపించిన దంతయు వీరప్రవృత్తి సముచితముగ నున్నది, భార్లవాభిభవనమున (పథధాననాయకుస. కుల్కర్న (ప్రతిపాదిత మయినది, యధా చా రాజ కేఖరభ్యలా ం గాం మభ్యే సలీలం (ళమితగ దగచాఘారనీర్న వ్రసంజ్ఞః సద్యో వధ్యోఒభవ_స్త్వం పళురిద వివళన్తేన రాజ్ఞాఒడ్దజేన తస్య చ్చేత్తాపీ యోఒ'సొ పకలనృపరిఫుర్దామదన్నో సృ భుజాణాం అతో వవ చి సోఒవీ యేన ద్విజ ఇతిన హారస్తాపస_స్వ్వేమ రామః అత రావణ శా రృవీర్య జామదగ్నో శ్రోరాకోళతార్ష తర సోపాన పరంపరాధితోవాణ[॥ మేణ (పధానశాయక॥స్య (పతాపః పకాంకోటి మాూరోనీత:.

లాం ఖాచితృ్యఎబారభర్వా రాజశేఖరుని పద్యము ఉచా:- శాార్తవీర్యా్టునుడు (్ర్రీల సమూహసమతుమున నలీల ముగా గద త్రిపూచున్నప్పు డిది తగిలి నీవు (రావణుడు) నష్ట సంజ్ఞడ వయితివి, నీవు పశువు వలె వివశుణవై యప్పుడె వధ్యుడ వయితివి. అట్టి యా శార్తవీర్యుడును పరశు రాము నిచే వతు దయ్యెను నకలనృపరిఫు వయిన యా జూన దగ్ను్య్యుడు కా_ర్పవిర్యుని భుజముల ఇఛేదించెను,ు ఆఅ పరశు ామునిగూడ ఏ శ్రీరాముడు జయించి (చావ్మాణుడని చంపక విగిచెనో యా రాముడే యీ తాపనుడు,

' ఇట్లనుటలో నిందు రావణ - శార్తవీర్య - పరశు రాముల ఉత్కర్షోత్కర్న తర సోపాన పరంపరాధిరోహణ శమముగా పిధాననాయకుని పితాపము పరాంకోటి పొంది భాసించుచున్నది,

నతు యథా భళవళూలేఃా ॥

వృద్దాస్తే న విధారణీయనరికా సిష్టంతు వం వర్తతాం యుద్ధం (క్ర్రీదమ కేఒప్యఖందడయళసో లోళశీ మవాంతో హి లే యాని త్రీణి కుతోముఖావ్యవీ పచావ్యాసన్‌ ఖరాయోధ నే యద్వా కాళలమిం(ద్రసూనుదము నే ర్యత్రాప్యభిత్టో. జనః ఆ(తాపధానస్య రామసూనోః; కుమారలవస్య పరపతాపోత్క క్షా హిస్లో ర్వీరర సోద్దీపనాయ సకల (పబంధళీవిత పర్వస్వభూకన్య (ప్రధాన జూయళగ తస్య వీరరసస్య ఆశాదడశాదమన ఖరరణాపసర ణాన్యరణసంప క్త జాలివ్యాపాదనాడి జనవిపి తాప బాద పతిపాద ేన స్వవచపా కవినా విశణాళః కృత ఇఠ్యనుచిళ మేఠత్‌ . ప్ర త్యు చావారణము

భవభూతిపద్య మనుదాహోర్యము,

వారు వృద్దులు, వారి చరితవిచారణ మక్క_ర లేదు,

క్ష) రనాబిత్యమ ౮౧ ఉండనీ! ఊం వారై యుందురు గావుత! ఆడుచాని శిథీం చుటకును యుద్ధ మొనరించిన యఖండయశస్కు లగు వారు లోకమున మవానీయులు, ఖరాసురునితో యుద్ధ మొనరించు నవుడు వారికి ఎటు వేయుటకును వలను పడని మూడు పద విన్యాసములు నాకు 'జెలియును, ఇంకనేమి ? ఇంద)ఫుతు) డయిన వ'లి శిషణమున కూడ వారి గొప్ప తెలియును, వారి యన్ని విషయములందును ఈ జనుడు (ఈశాను, లవుడు) అభిజ్ఞుడె,

దీనిలో కవి ప్రభాననాయకగత మయిన వీరరనమునకు వినాశము నిరూపించినాడు, ఇది యనుచితముగ నున్నది, లామకుమారు డయిన పమారలవుడు ఇం దపుధానుడు, పర ప్రతాపోత్కర్ష నహీంపడు. ఆతని వీరరసోద్దీపనమున కై సకల (వ్రబంధ జీవితసర్వస్వభూత మయిన పిధాననాయకగత పీక రసమును వినాశము చేయరాదు. తకాడళశాదమనము = ఖర రణాపసరణము అన్యర ణాస క్త వాలివ్యాపాదనము మొద లయిన సామాన్యజను లాపాదించిన యపవాదముల ప్రతి పాధనమున నిట్లు వీరవినాశ మొనరించుట యనుచితము,

భయానక యథా ్రీన్న్ష వ్యాా

శంకే కృత్తావశేమం కనకమయమధ$॥ ళృంఖలాడాను కర్షక్‌

(గాంక్వా ద్వారాజణి హేలా చలదరిణ రణత్కింకణీ చకచాలః

దత్తాతంకో జనానామనుసృత్‌ సరణిః సం(భమాదళ్వపా లః

(ప్యభష్టోఒయం ప్లవంగ (ప్రవిళతి నృపతేర్మందిరం మందు రాతః,

అవ్‌ చా -

నష్టం వర్షవరై ర్మనువ్యగణవాఖావాదకృత్వా (తపా

మంఠేః కంచుకికంచుకస్య విశళతి (తాసాదయం ఇామనః

౮౨ జాబిత్యఎిచార భర్వా పర్యంతా[శయిళిర్ని జప్య సదృశం నామ్న॥ కిరాారెః శృం నవా నీచరయైవ యాంతి ళనరై రాల్మేతణాళంకినః. ఆ(తాంగచావాం నిశిరదళన నఖళిఖో ల్లేఖాతంశకడా నేన (పచురతరి జనరాభిసరణ భయసం భాంతాంతః ఫులిక వృద్ధ వామన కిరాత కుళ్తా థీజాం ఫురుషగణవావిహీనకయా ఫ్రై ర్యవిరవా కాత రాణాముచిత చేస్తాను భావజర్షనయా భయానకరససంవాది రుచిరొచిత్యమాచకా స్తీ, భయానకోదాహారణము (శ్రీహాద్దని పద్యము : ఉదా : అశ్వ శాలనుండి తప్పించుకొని ప్రవంగము రాజమంది రము ప్రవేశించు చున్నది, తెగిపోగా మిగిలిన బంగారవు గొలుసు కంఠమున (వేలాడుచాని లాగికొనుచు వచ్చుచున్నది. గంతులు వేయుచు పాదమున (మోగు చిగుగంటల రణ రణ ధ్వనులతో ద్వారములు దాటుచున్నది. చాని చూచి యంతః ఫుఠాంగనలు బెదరుచున్నాప, అశ్వ పాలకులు గాభ రాపడీ మర్క_టమార్ష మనుసరించు చున్నారు, ఇంకను; అంతఃపురములోని వర్ష వరులు మానవు లన్న గణనము "లేనందున సిగ్గు విడిచి జారిపోయిరి, భయము వలన నీ వామ నుడు కంచుకి కంచు కాంతరము (పవేశించినాడు. పార్శ్వములు వట్టియ.౦డు కిరాతులు పేకునప తగినట్లు చేసిరి, తమ్మది చూచునన్న శంకతో కుబ్దులు వంగి వంగి మెల్లగా తగ్గు చున్నారు, ఈ పద్యములలో భయానకరనరుచిరమయిన యౌాచి త్యము చక్కగా నున్నది, అంతఃఫురాంగనలు కోతి తమ్ము

ర౮శనాబిత్యమ్‌ ౮౩ చూచి కొసపన్నులతో కొరుకునని వాడిగోరులతో గీరునని మర్కట దశననఖర శిఖరముల చూచి బెదరిపోయిరి, వురుష గణనము లేనందున అంతఃపురికు లయిన వృద్ధ వానున కిరాత కుబ్టాదులు (పచురతర వాన రాభిసరణమున భయసంభాంతు లయినారు. ఇట్లు రెండు పద్వము లందును శే ర్యవీరవాకా తరు లయిన వారి సముచిత చేష్టానుభావ వర్గనముభే భయానళరససంవాది రుచిరౌచిత్యము శోభించినది.

న తు యథా రాజఫుశముక్తావీడస్య-- నీవార (పసరా[గ ముష్టికబలైగ్యో వర్చిఈః కళ బే వీతఠం యేన చఉరోజప్థకపుటశే వోమావ కేం పయః తం బృృష్వా మథదమంధ రాలి వలయ వ్యాలోలగ ల్లం గజం సౌానందం సభంకం చ పళ్యతి మృదుర్దూ శే స్రితప్తాపసః, అర గజస్యాఘాతక వికృత చేప్టానువర్షనా విరహికళఠతయా స్లాయి భావస్య భయానుభావపర్టితేస్య శేవలం నామమా(తోదీర జేన చ భయానక రసోచిత సంభమాఖా వాదుపచితమొచిత్యం న శీంచిదుపలభ్య రే. (ప్రత్యుదాహరణము రాజువ్యుత ముశ్తావీడుని పద్యవిఃా విషయనున నుడా ఆ గజము బాల్యములో నివ్వరిధా న్యఫపు వీడికిళ్ళ వీ్‌డుద లతో వృద్ధిపొందినది. హోమముచేయగా మిగిలిన పాలను పద్మప్తతిముల దొప్పలతో ఆాగినది. ఆ గజ మిానాడు మదమంధరాలివలయ వ్యాలోలగ ండస్థల వుయినది, అఆగజము సీనాడు ఆశమతాపసుడు దూరమున నుండియే సానందముగా నభయముగా నరల మరల జూచును, దీనిలో గజమునకు సంబంధించిన యాఘాతకళకములు

లలి వాౌచిత్య ఎిచార చర్చా విశృతములు నయిన వేస్టల యనువర్గన మేమియు లేదు. భయానకస్థాయి భావ మయిన భయము తగిన యనుభావ రహితముగానున్నది. భయానళరసోచిత మయిన నంభమ 'మేమియు లేదు. కేవల నామనూతోచ్చారణమున నుపచిత మగు నౌచిత్య మేదియు నిందు లభించుట లేదు. బీభక్సే యథా మగు మునిమతమిమాంసా యాం సర్వాపాయచయా_ శయస్య నియరం వత్సావిశాయస్య కిం శాయస్యాస్య విభూవమ లై సంువసయె రానందవిశ్చంద_నెః అంఠర్యస్య ళళ్ళద్యశృర్కృృమి కుల కోమాం(తమాలాకు లే స్లేదిన్యంతదిశే (ప్రయాంతి విముఖాః కౌాలేయకాకా. అని. అక వైరాగ్య వాస వాచ్భురితలీభత్సరసప్య జుగుప్ప్ఫాఖ్య స్టైయి భావోచిక శకాయగత' కుత్సితతరాంతతం తాది పముదీరణీన పరా పరి ఇప్రిక్ని!పార శ రీ రాళిమానవై రస్యజననీ (పతిపాదితాం వీభత్పోదాహరణము నా మునిమత మాూామాంసా పద్యము : " ఈ శాయము నర్వవిధము లయిన యపాయముల శాశ్రయము, అనసవ్వాపదార్ధ్థముల శాలయము, ఇట్టికాయము నకు విభూవణము లేల! సువననమను లేల! ఆనందము లేలో చందనము లేల? దీని యంతరమున శకృత్చిండము లున్నవి, యయకృత్సిండము లున్నవి. కృమికుల మున్నది. క్లోమ మున్నది. ేవ్రల (పోవు లున్నవి. వుండ్లతో నిండి యున్నది. ఇట్టి దీని యంతదినమున కుక్కలు నక్కలు శాఠకములు ఘూకము లన్నియు విముఖములై పోవునుగడా! దీనిలో వై రాగ్యవాసనాచ్చురిత మయిన బీభ త్స రనమునకు పరపరిపుష్టి యున్నది, జుగుప్సాస్థాయిఫావ నము

రనాచిత్యమ్‌ లశ చితముగా శరీరగతములయిన కుల్సితత రాంశ9తం తాాదుల నిరూపణమున కలిగిన సమధిక పరిపోపము నిస్పారమగు శరీ రాభిమానమున వై రన్యము కలుగ జీయునదిగా పిలిపాదిత మయినది. నరతుయథా చందకస్యాలా కృళః కాణః ఖంజిః (శ్రవణరహిఈ పుచ్ళవికల తుధామాసో రూకీ? వీఠగక కపాలార్చిత గ్‌ అః (వతైః వూతిశ్లిన్నెః కృమిపరినరై రావృఠరనుః కశునీనుస్వేతి శ్వా; తనుపీ మదయ ల్యే. మదనః, అఆశాకుచి చర్వణ రుచేగుపచితవిచికిక్సకుత్సాని కాయస్య స్వభావ జాగుస్సిత యొ జే కశునకస్య కి మేతెర్చీభత్సనశేమ తైరతిశయ నిర్భంధాను బజ్రై” ధికముద్భావీతమ్‌. వృతైళేవ పురుషు” తైర్దుగుప్పా పరం గౌర వమావనాతిం పి త్యు చాహరణము ఈ చందనకుని పద్య మనుదాహార్యము, శ్వాన మొకటి కుని ననుసరించుచున్నది, దానిగూడ మదనుడు మదింవ జేయుచున్నాడు, ఆ శ్వానము కృశించినది. (గుడ్డిది, కుంటిది, చెవులు లేనిది. ఆకలి గొని యున్నది. రూకీముగా నున్నది. ముద్దతలది. మెలివడిన మెడ గలది, చీము దుర్గంధము కలిగి లుకలుక పురుగులు గల (వణములు జాని యొంటినిండ నున్నవి, అట్టిదికూడ మదనముదము కల దయిన దని భావము, శునకము స్వభావసవాజముగా నిందితజన్థు, నింద్యము లయిన యుబ్బులు బొబ్బలు కలది, అది జుగున్సిత యోని, అట్టి శునకమున. కతిశయ నిర్భంధానుబద్ధము. లయిన బీభత్స

౮౬ జౌచిత్య ఎచార బర్వా విశీవణములబే నధికముగా గోచరింపజేయ వలసినది లేదు, ఈ విశేషణములె వురుమగతములుగా నున్నచో నధికముగా జుగుప్స భానీంచెడిది. రసోదాహరణ మయ్యుడిది. అద్భుకే యథా చందకస్యంలా పసళ్యం కృష్ణశిక ఏవమావా ముసలీ; మిఖ్యాంబ] పళ్యానవమ్‌్‌ వ్యాదేహీతి వికానిలేలధ వదజే దృష్టా సమ_స్పం జగత్‌ మాతా యస్య జగామ విస్మయపదం పొయాత్స నః శశవః! అక పొండురాంగ కర పాత్సీ లమీర మృదృతణా క్షేపోద్యత జననీ భయ చకితప్యాపహ్న వ కాంణః శిళోర్వి కానీ తాస్యస్యాంతః సను స్తజగద్దర్శ శేన మాతుళ్ళ రతృభాబానభిజ్ఞ తయా చార్చల్యవిన్వాలాయా విస్మయ .గతు జేవార్యుచిత్‌'2యమద్భు కౌతిళయః, అద్భు తొచా హరణము అమ్మా! కృష్ణు డాటలాడుకొనుటకుగా. నేగి యిష్వూ డిష్టము వచ్చిన విధమున మన్ను తినీనాడు, కృష్ణా! మన్నుతిన్నావురా! నిజమేనా! నీతో నెవరనినా కే అమ్మా! బల'రాము డనినాడు! ఉత్త చేనమ్మా! నా ముఖను భూడుము, వదీ! నోరు తెరువుము, ఇట్రనగా కృమ్ణుడు ముఖము వికాసిత మునరించినాడు, ఆ వదనమునందు నరంజగము నామె బూచినది. ఆశర ళీ సర్ట్‌ పడినది, అట్టి యా శేశవకృష్ణుడు రథ్సీంచుగావుత!

రశణాచిత్యమ్‌ ౮౨ దీనిలో నద్భుతాతిశయ మత్యంతే _ ముచితముగా నున్నది. కృష్ణశిశువు పాండురాంగములతో నున్నాడు, చేతులు నళ్లై యున్నవి, ఇవి సాఫీగా మన్ను తినుట లవీత మయినది. మృదృశ్షణమును యళోద యాశ్నేపించినది, అమెకు తెలిసినదని భయచకితుడై న వీధమున సర్వ మప హ్నవము చేయుచు ముఖము తెరచినాడు. అప్పు డా ముఖాంతర్భాగమున తల్లి సర్వజగము చూచినది. కృమ్ణుని వభావ మామె యెరగుగదు. ఆమె వాత్సల్యవిహ్వల, విన్న యము పొందినది, ఇట్రిం దత్యుచి కాద్భు తాతిశయ మున్నది. న తు యథా నును నూనిమరమిోనూంసాయామ్‌-- సమప్తాళ్ళర్యాణాం జలనిధి రపారః సవపసతి ఫతో ఒప్యాళ్ళ గ్బ్‌ర్యం యత్ప్సిబతి సకలంరం కఅ ముని ఐఇద౦ త్వ త్యాళ్చర్యం లఘుకలళజశ్మానీ యదసొ

• పరిచ్చేత్తుం కో చా (పళవతి తవాళ్ళర్యసరణిమ్‌. ఆ(కాపారసరిక్పతిపభాజేణ మునినా తవ్వైకచులం కాచమను జీవ ముజీళ్చ లఘుక లళ జన్మనా (శ్రమా(కాంతి సమారూఢ్‌*2_ప్య సమ విస్మయనురొంరూఒయ మద్భుత్యపసరః సంసార మ్యైవంవిక్రేచాళ్చర్యషరణిర పరిచ్చిశ్నా న కించిజేక త్కౌ-కుకమిత్యర్టాంతర న్యాససామ న్హ్యేన సవావైజావతోపిర ఇవ తిరోభూత కశామాపగతః, 6 త్యు చానవారణమను ఈ విషయమున నా ముని మతమిమాం సాపద్య ముచాహార్యము కాదు, స ర్వాశ్చర్యములకును అపారమయిన జలనిధి గొప్ప వసతి, ఇంక నిది మరియు నాశ్చర్యము, అ సర్వసాగరము నీ ముని త్రగినాడు శద!ీ ఇంక నిది మరియు నాశ్చర్యము,

లాం కబాచిత్య ఎిచార చర్చా అతడు చిన్నకుండలో జన్నించియు నిట్లానర్చినాడుం సళశే నీ యాశ్చర్యనరణి నెవడు పరిచ్చేదింప గలడు! |

ఇందలి యదృతప)సర మనమవిన్న్మయమయముగా నున్నను అన్ధాంతరన్యాస సామర్థ్యముచే దింపిన విధమున 'వెంట నే తిరోభూత మయినది, అగ న్యముని ప)ిభావము సరిత్చతిప్రి భావముళన్న సముధికము. అతడొక్క చులుకముతో పసొగర మాచమించినాడు, అట్టి మునియు లఘుకలశజన్నుకు, ఈ విధముగా (శమాశ్ర్రాంతిసమారూఢ నుయినను అద్భుత ప్రనర మనమ విన్మయమయముగా నున్నది. “*నంసారమున నాశ్చర్యనరణి యేవంవిధముగ నె యుండును, అంతయు నపరి చ్చిన్నమె, ఇందు కౌతుక మేమియు లేటు అనునట్టి యగ్ధాం తర న్యాస సామర్థ శ్టమున నద్భుతము పెకల్పబడినట్లు తిరోభూత మయినది,

శాంరే యథా మను చతుర గ్గపం(గ హేంా

భోగీ రోగభయం నుఖే షయళయం విర్తేగ్నిభూభృద్భయం!

చాస్యే ప్వామిభయం నుతే ఖలభయం వంశే కుయోషిద్భయం

మానే న్గూ;భ్‌యం జయే రిఫ్రభయం కాలయీ కృతాంతాద్భయం

సర్వం నామ భజే ఛ చేదృయనవో! వై రాగ్య మే వాభయమ్‌.

అర సక లజనాఖిమత భోగసుఖవిత్తాదీనాం భయమయతయా హేయ తాం (పతిపాద్య వై రాగ్యమేవ సకలభయాయాసళమనముపా చేయర యా యదుప నృస్యం లేన కాంతంసస్య నిరగ్లలమార్గావతర ణము-చితతరముఫదిష్టం భవలి,

ఇ₹ాంచోచాహరణము నా చతుర్వర్గసంగంహ గత పద్యము; భోగమున రోగభయము, సుఖమున శతయభయముం

12. రశాబిత్యమ్‌ లాజ్‌ విత్తమున అగ్ని భయము రాజభయము, చాన్యమున స్వామి , భయము గుణమున ఖలభయము, వంళమున దుష్టవనితా భయము, అభిమానమున న్లూనిభయము, జయమున శతు భయము, శరీరమున యమభయము, ఇట్లు నంసారమున సర్వము భయమె. వై రాగ్య మొకటియె యభయము, ఇందు కాంతరనమునకు నిరర్ణలముగా మార్షావతరణ ముపచితతర మై యుపదిష్ట మయినది. నకలజనాభిమతము లయిన భోగనుఖవిత్తాదులు భయమయమనము లయినందున "హేయములు, అని మొదట పథతిపాదిత మయినది. ఆనంతరము వై రాగ్య మి నకలభయాయానశమనరూప మయినందున ఉవాబేయము” అని చెస్తటవలన శాంతము నముచితముగ నున్నది. యథా జా నుమ మునినురమిమాంసాయాం-- కునునుుళయనం పాసాణో చా [వీయం భవనం వనం (శశను మసృణస్పర్శం చాస _స్య్యగష్యథ _ తారవీ చరసమళనం వల్మాసో చా ధనాని రృణాని జూ శమసుఖసుథ్రాపానమైబ్య సమం పా మవోర్మ నామ్‌, ఆక సక లవికల్పతల్ప రహి కా భేడాపభాసమానార్మర_క్ష్వ విళాంతి ఆనిర్‌ సర్వపామ్యు సముల్లనీత శమసుఖనీయూమపొనోదిత నిత్యానంద భూర్లమూన మూనసానాం (వీయా[వియసనుఖదుఃఖాదిషు నువాతాం పదృశి (పతిప త్రీరతి జీకన్మ క్సీ సముచితిమభిహి రమ్‌, నా ముసిమతమిమాంన లోని పద్య మిం దుదా హోర్యము, కుసుమశయనము కాని పాపాణము శ్రాని ప్రియ భవనము కాని వనము శాని, నన్నని నున్నని చీర శ్రాని

ఠం జాచిత్య విచార చర్చా కుల్మామము (యవవీష్టము) కాని మవోత్ములకు శమసుఖ నుధభాపాన వై వశ్యమున సర్వము నమానము,

దీనిలో సర్వము జీవన్ము క్షి సముచితముగా నికూవితే మయినది. ఇందు సకలవికల్ప తల్ప రహిత మైన యభేదము భాసించుచున్నది. ఆళ్మత ల్త స్రవిశా0ంతియు నిందున్నది. అట్టి విశాాంతిచే సర్వసామ్యుము కలుగుట తశ్చముల్ల సిత మయిన శనుసుఖపీయూషవాన ము, తదుత్సన్న మయిన నిశస్యెనందము ఈ యానందమున ఖఘూర్జ మానమానసులగు మవోత్ముులకు వ్రియాపియసుఖదుఃఖాదులందు సదృశిప్రతిప త్తి యుండుట యనునది సర్వము జీవన్ను క్కిసము చిశమ.గా నున్నది.

(ఇ౦దు ప్రియా్యవియనులను వరుసగా అెప్పుట విడిచి యవ్రీయ వీయములను జెప్తుటయు నున్న-వో నింకనురమ్యముగా ముండును, పండిత రాయ లిట్టి పరిష్కారము నూచించినాడుం.

నరుయభథా (శ్రీమదుక్పలరాజస్య-లా అహా చా హాశే చా బలవతి రపొ చా సువ్భాది బా మణొ వాలోస్టే వా కసునమళయజే వా దృపదడి వా తృణే వా స్తెంతే వా నును సమద్భృళో యాంతి దివసాః శ్వచిత్పుణ్యార ణ్యే శివ శవ కశిటేతి (పలపరః ఆ(త్ర జీవన్ముకోచితం [వియా(వీయరాగ జ్వేషోపళమ లతణమోతు తుమం సర్వసామ్యమహివోర నువ్భూదరి సమదృష్టిరూపమఖిదధతా క్వచి త్పుణ్యార త్య యదభిహిరం తద్విక ల్బపతిపాదక మ భేద వాసనావిరుద్ధమనుచిత మవభాసలే, ధా రాధిరూఢ పర్య సామ్య విగళిత భేదాభిమాన(గం భేక్మి సర్వత సరం శివమయం పశ్యత స్తపోర జీ నగనరాపచ్క_రకూ'ే చ విమలాత్మలాళ రృప్తతయా సమానద్భృళః క వచిరుణ్యార ణ్యాదివచనమనుచితోచా+రణ మేపం

రనాబిత్యమ్‌ ళ్‌౧ ప్ర త్యు చాహరణము ఈ యుత్పల రాజపద్య నూ విషయనున నుడా వోర్యము కాదు. నర్చమున గాని బోరమున గాని బలవంతు డయిన శతు)వునందు గాని స్నేహితునందు గాని మంటి 'బెడ్డయందు గాని కునుముశయనమందు గాని పాపాణమునందూ" గాని, తృణమున గాని ర్రైణమున గాని సమదృష్టి కల నాకు ఒశా నాళ వుణ్యారణ్యమున “ర్ధివ నివ శివి యనునాకు దినము ల కైగడచిపోవును. దీనిలో జీవన్నుకోచితము మోతతమమగు సర్వ సామ్యము నిరూవించుచు “ళ్చచిత్పుణ్యారణ్యో” యని కవి యనుట, య భేదవాసనావిరుద్ధ మై యనుచితముగా నున్నది, మోతు మనునది వీయా[పియ రాగ జ్వేపోపశమ స్వరూపము, అట్టిమోతోనుకూలముగ" నిందు సర్వసామ్యమున్నది, ఆహీ వోర, నువాదరి, నమదృష్లీ రూపముగా నున్నది, ఇట్టి సర్వ సామ్యము చెప్పుచు కృచిత్పుణ్యారణ్వ మీ యనుట విశల్ప ప్రతిపాదకమై య భీేదవానసనా విరుద్ధ మనుచితము నయినది, భఛారాధిరూఢ మయిన నర్య్శసామ్యము వలన భదాభిమాన (గంధి విగలిత మగును. అప్పు డట్టివాడు సర్వత) నరము శివమయనుగా భావించును. అంతట విమలాత్శలాభ నంతుష్టు డగుటచే తరపోవనమున నయినను నగరమునందలి విస్ట్థాసము జాయముండు అవస్క_రకూటమున నేని నమదృష్స్‌ కలమౌాన వుడు “క్వచిత్పుణ్యార ణ్యాదికము.. పలుకుట యనుచిత*చ్చా రణమె యగును,

వౌచిత్యఎచార చర్చా రసపంక రాచిక్యమ్‌

యథా మధురతికౌాద్యా రసాః కుశలయోజితాః విచిశ్రాస్వాదతాం యాంతి శృంగారాద్యా స్తథా మిథకక ౧8

జేషాం పరస్పరాశ్లేషాఠ్‌ కుర్యాదొచిత్యలక్షణమ్‌ అనాచిత్యేన సంస్పృష్టః కస్యేష్టో రససంకరః ౧౮ రసాః క టుకమధు రామ్లులవ జాజ్యాః కుశఅసూటేన జీసవారపానాదిము యోజితా విచితాస్వాదతాముపయాంతి తిన్లైన పరస్పరమవిరుద్ధాః శృంగా శాదయ ఇతి రేసొమనో్యోవ్యమంగ భావ యోజ నాయా మా చిత్యస్యజీవిఠ సర్వస్వ భూళస్య రతోం పర్యాల్‌ . అనాచిత్యరజసా రససంయోగః స్పృష్టోన

కస్యచిదభిమత ఇత్యర్థః. రససంక కౌచిత్యము

మధుర తిక కటు కపూయాది రనములు కుశలనంయో జితము లయినచో విచ్చితాస్వాద మొదవింపజేయ గలవు, అ్ల శృంగారాది రనములు పరన్పరము కుశలసంయో జితమునై విచితాస్వాద ముదయింపజేయగలవు. కావున శృంగారాదిరసముల పరస్ప రా శ్లేమమున నౌచిత్యరత్షణ మొన రంప వలెను, అనెచిత్యసంస్పృష్ట మయినచో రనసంకర మేరికి నభీష్టము కాదు, _ | కటుక మధురాన్లులవణాది రసములను (ప్రపానకాదులను సిద్ధము చేయగల కుశలసూదుడు చక్కగా నంయో జింప గలడు, శుంధి మొదలగు వాని నమ్మేలనమున "వేనవార పానాదులు నిర్మింతురు. సముచిత మిశ్రణమున నవి విచ్శిత వుయిన రుచితో ఆ స్వాదముతోే నుండుట (పసిద్ధము, శృంగా రాదులు నై ఫరన్చర మవి

౮ననంకరౌాచిత్యమ్‌ డ్‌ రుద్ధము లై నమాస్వాద్యము లగును. శృంగారాది రసములు ఆన్యోన్య మంగ భావయోజనమున జీవితనర్వ్యన్వ మయిన యాచిత్యమును రశ్నీంపగలవు, రససంయోగ మనాచిత్య ధభూలి స్ప ఎఫ్టదుష్ట మయినచో నేరికి నభిమతము కాదు, రసభంకరాచి క్యే ఇాంతళ్ళం శారయో రంగాంగిభావో యథా భగ సత్యం మనోరమా రామా; సత్యం రమ్యా విభూరేయః కం తు నుత్తాంగనాపాంగ "భంగి లోఆం హీ లీవితమ్‌, అక భగవతా జంకుహితాభినివిన్తేన మోతుతుమోపటే కేంఒగినః శాంకర సస్య రాగిజ నానిష్టత్వార్సక లజవమనః పవ్లాద జీ చాలగుదజిప్వా కయా శృంగాళేం2గభావముపనీ తే పర్యంలే కాంరస్యెవ లోలం జీవిత మిత్యనిఠ్యతా _పతిపాదనపరినర్వా"హీణ పరమమాచిళ్యమానైైః కృతమ్‌ం రననంక రౌచిత్యమున సాంతశృంగారముల కంగాంగి భావోదాహరణము వ్యానగుహర్షి భగవానుని పద్వము, _ శామలు మనోరమ లనుట సత్యమె, ఐశ్వర్యములు ర మ్యము లనుటయు సత్యమె, కాని జీవితమె మత్రాంగనా పొంగభంగి లోలము. + + దీనిలో అంగి యయిన శాంతరనము యొక్క. పరమా చిత్యము గొప్పగా నిరూవిత వాయినది, భగవాళ వ్యాన భట్టారపడు నర్వ్యపాణిహితమున నభిని వేశము కలవాడు "కొవున మోతశతము ముపబేశింప దలచెను, శాంతరన మంగి యగు నట్లు నిరూపింప దలచెను, శాంతరనను రాగిజనుల కష్టము కాదు. శృంగారము నళకలజన మనఃవసహ్లోదన మయినందున చాలగుడజిహ్వికా విధానమున శృంగారము నిరూవించినాడు,

క్‌ఖి జౌచిత్యఎచార చర్చా శృంగారమంగ భావము పొందునట్లిందు నిరూవీత మయినది. ఉజ్రాని జీవితము లోలో” మని యనిత్యతాప్రితి పాదన పరి నిర్వాహ ముండుటచే శాంతమె పర్యం తాస్వ్యాద్యమగును. ఇట్టి నిరూపణ మిచట సముచితముగ నున్నది. “పర మాచిత్య ముచ్రే ఎీ కృతం,” లీభత్సళ్ళం శారయోరం శాంగి భావో యథా నును బొద్దావ దొనకల్ప అకాయాంాల -. శ్షీఐవ్యేవారలస్య (దుతహవృశన్భాదయా జంబుకీ కంకసక్తా రవ్రాభివ్య కృళామా కమతి నఖమనుఖో ల్రేఖమాస్మూకయంతీ అప్వాద్యాస్వాద్య యూ:ః తమణమధరదలం ద త్తదంత(వణాంకం అగ్నానంగ[కియాయా మయ మతిరభసోత్క_ర్న మావిష్కతోతి. అక శేషోపమలయా తుల్య॥ కాధిరూఢయోరనీ కరస్పర నిరుద్దయో రర్భయోర్బీభత్సళ్ళం శారాం గాంగి భావ యోజ నాయాం జంబుకీ తరుణళవస్య క్షీబస్యేవ నిశ్చలన్తి లేః సహావెవ వృతహృదయపద్శ్మా కృష్టచిత్తా వా కంశీ అగ్ని ళోణితే భృళమభివ్య క్తిష్పృవో రక్తాభివ్య కృకామా చా, నఖోశ్లేఖనూనూ తయంతీ ద _శ్రీదంత(వణమధరమా స్వా ద్యాస్వా ద్యాం గళ్చేద కియాయామనంగభోగ(క్రియాయాం తా లణ్నా గాతాణామూర్థ్వ్ర గతం కర్షణం రఠకాశలోత్కెర్నం వ్యా (పకాళశయతీతి సమానయోర్బీభత్స శృం గారరయో; శామినీపదపరి త్యాగ 5 శీవలం జంబు క్యాః కర్శృత్వేన వీళక్సమ్యైక (పాధాశ్యే శృంశాళేం2.గకామాస౫ తే వ క్తుక్చోధిస_త్హ్వ స్యాంకర్గత గాఢ వైరాగ్య వాసనాధి వాసి చేతసః కుత్చార్హ్మజాగుష్పయా నితం వినీ రీతివిడంబన మాచిత్యరుచిర తామాద ఛాతి. యద్యష్య(త మహా వా్యే శాంక్యైవ (టౌధాన్యం శథా ఫ్యుదావరణళ్లోక వాశ్య శీభత్సమై్యైవ చీళత్స శృంగారములకు ం అంగాంగి భావోదావారణము నాదు బౌద్ధావదానకల్పలతా పద్యము

6౮నన౦కరాబచిత్యమ్‌ డ్‌

ఈ సద్యమున భావద్వయన్ఫూ ర్మి యున్నది, ప్రధ మార్ధము జంబుకీపరము, ఒక జంబుకి-ఆడునక్క_ మత్తము నిశ్చలము నయిన యువకుని ేహము చూచి వెంటనే వృాదయమున నాన క్తి కలదయినది. ముందుగా గుండెలు పట్టినది. కంఠము పట్టి లాగినది. 'జేహరకృము వీల్పుట కభి లావ కలదయినది. గోళ్ళతో వీకి పండ్ల తోలాగి స్‌మిలినడి, అతని మూతిని చప్పరించి చప్పరించి పన్నులతో కొతికి గంట్లు "వేసినది. ఇకనే యంగము మిగులకండునట్లు సాగదీసి లాగి లాగి రభసోత్కర్ష మొసరించుచున్నది, బాగుగా బలిసిన యువ బేహము చచ్చి పడియుండగా ఇగాచి యీ విధముగ భశ్రీంచుచున్నదని భావము,

శృంగారపరముగా ద్వితీయభావము భాసించును,

సురాపానమ త్తు డయిన యొక యువరసికుడు నిశ్చ లముగ నున్నాడు, వాని జూచి యొకననిత వెంటనె దుత హృదయ వృాతవృదయ యయినది, వాని కంఠమున స్త యయినది. ర_క్తురాలయినది. కామ మభివ్య కము చేసినది, సఖోళ్లేఖము ముఖోళ్లేఖ మానూతత్రించినది,. నఖత్సతములు ద౦ంతత్సళములు చేయించు కొనినది, ఇట్లింతచేసి _వేమించి నది. ఇక వుగుపాయిత పజ్ఞ కలదై వాని యధరదల మాసా దించి యాస్వాదించి తణము పన్ను నొక్కుల గాయవు గుర్తులు వేసి పిమ్మట అనంగ క్రియాసక్తురా లయినది. తానె శానముక్రీయ నారంభించినది, ఆచర్యాస కిలో రళసోత్కర్న మౌావిష్కరించుచున్నది. అమె రతిపండిత యయినది.

ఈ _పద్యమునందు “మీ బస్యేవో ఉపమౌాలం కార

ట్‌ కౌచిత్య ఎచార బరా

మున్నది, ర శ్రానంగ్యక్రియాడి పదములందు శ్లేష యున్నది. శ్లేమసము స్థాపిత మయిన యుపమ యిందలి యలంకారము, ఈ ేపోపమబే 'రెండర్థములు భాసించు చున్నివి, తుల్యకమాధి రూఢము లయ్యు పరస్పరవికద్ధములగు రెండర్థము లిందు గలవు, వీనిలో నొళయర్థము చీభశ్చరసానుగుణము,. మరి యొకటి శృంగారరసానుగుణము, ఈ బీ్‌భ తృశ్చంగారరనముల కంగాంగిభావయూజన మొనరింపవలసి యున్నది, "రెండర్థము లును సమానములుగా భాసించు చున్నవి. ఇందలి బీభత్స శృంగారములలో బీభ త్పమునకు (సాధాన్యము కిలదు. కృంగార మందు అంగముగా చ్యున్నది. ఇందలి వక్క బోధిన త్తుడు, అతని యంతగ్షతముగా గాఢ వై శాగ్య వానన యున్నది. తద్వాననాధివాసిత చేతస్టు డయిన బోధిన త్వ్యునకు కుత్సార్హ మయిన జుగుప్పచే నితంచినీ రతివిడంబనము నిరూవీంచుట యాచిత్యరుచిరముగా నున్నది.

ఈ పద్యములో నవభాసించు. పరస్పర విరుద్ధార్థము లకు బీభత్పశ్ళంగారాంగాంగి్‌ భావ ఊమూజన మొనరించుట నిట్లు గుర్తింపవలెను, జంబుకి తరుణశవము బూచి శ్రీబుని మూచిన విధముగా నిశ్చలస్థితి నుండుటచే వెంటనే హృత హవృదయపద్భ యయినది. కృష్టచి _త్త్‌ యయినది, అప్పుడాతని కంఠలగ ష్‌ యయినది, శోణితమున మిక్కి-లి స్పృహా వ్యక్తము వేసినది. రక్రాభివ్య కృ కామ యనియు, నఖోశ్లేఖ మానూల్రించి నది, దత్తదంత్యవణ మయిన యధర మాస్వాదించి యాస్యా దించి యంగచ్చేదక్రియలో ప్రవర్శించినది. అనంగభోగ క్రియలో ప్రవ ర్రించినది, అనంగభోగక్రియలో ప్రవ రించిన దసీయా, అట్లు కూడుకొని యవయవముల నూర్థ సైమాగా లాగి

13. రననం౦ంకరౌాచిత్యమ్‌ ట్‌ నది. రతకాళలోత్క.ర్షము సూచించిన దనియు. ఇట్లు బీభత్స శృంగారములు నమానములై యున్నను శామినీపదము విడ నాడి శేవలము జంబుకీపద ముంచుటచే జయికియీ క ఈతిగౌ నుండుటచే బీభత్సమునకె (ప్రాధాన్యము స్పష్ట మయినది, శృంగార మంగ మయినది, విరాగి బోధిన తుడు వక కావున నితంబిసీ రతివిడంబన మిట్లు జుగుప్పావహాముగా -చుండుట యాచిత్యరుచిరముగా నున్నదని భావము, కానీ యిందలి మహావాక్య అాత్సర్య పర్యాలోచన మున శాంతమునశే పా) భా న్యమున్నదన వలెను, ఆయిన నుదాహరణళ్లోక వాక్యమున బీభత్సమునకె (ప్రాధాన్యమున్న దనట యుక్తమని యుదాప్ఫాత మయినది, ॥ వీరళరుణయోర్య థా మను మునిమతమిమాంపసాయాం-ా గాండీవ(ను కమార్డవ(పణయినః స్నాతస్య జాష్పాంబుఖి శ్చృండం ఖాండవపావకాదవిపరం ళో కానలం లి భరతః జిస్లోర్నూతనయావనో దయ దిన చిన్నా భినున్యోశ్చిరం వో వల్చేతి బభూవ మైంధపవధాంన్థాభిచాలే జపః, ఆత (తిగ_రృసం_గామగ తస్య గాండీవధి న్థవ॥ శతుఖర్నవయావసో దయసమయ నివహఠరరనయస్య కార్ముశక(సువమ న్యార్టయలః (సరద(కు ప్నాకస్య శోళాగ్నిరుద్వవా౭శ్చిరం వో ఫు లేతి జయదథవధార గ్రాభి ఛాశ జపో బభూజేతి యదుపన్య స్తం, 'తేనాంమరయే దీమొసమాుచిర్మ వక వర్శ నయా శో కాగ్నోశ్చండ ల్వేవ ఖాండవపదోదీర నేన వీకరసప్యాంగినః సవా వైబాగంతుళే కషణరనే (పజ్వలితే వెంధవవధార బాభిచారాభిధా జేన పర్యంలే శౌార్యని ర్వాహేణ పరమమా చిత్యముజ్ళృంళ తే. వీరకదణోడాహరణము నా మునిమతమిీిమాంసా పద్యము, అర్జునుడు గాండీవ మనెడు (్రువము మౌర్జ్దన కెబున

ఖా కౌాచిత్య విచార చర్చా

రించుటలో నానక్తు డయినాడు. చాప్పాంబుస్నాన మొన రించినాడు. ఖాండవాగ్ని కన్నను (పచండ మయిన శోకాగ్ని వహించుచున్నాడు, నవయానవనోదయ దినమున నె యాతని యభిమన్యువు వాతుడయినాడు. ఇ టున్న అష్టనునకు కస్ట నత్సా” యనుట పై0ధవ వధార థ్థాఖిచారమున జప మయినది.

ఈ పద్యమునందు వీరరన మంగిరసము, దీని నిరూ వీంచుటలో సవాసా యాగంతుక మయిన కరుణరనము (పజ్వ లితమె గోచరించు చున్నది. అయినను సైంధవ వధార స్ధాభి వార కధనమున పర్యంతమునందు శౌర్యని ర్యాహము భాసిం. చును, దానిచే నంగి యయిన వీరరనమునకు పరమాచిత్యము విన్పష్టు మయినది.

ఇందలి వాక్యార్థము నిట్లు నంగత మొనరించు కొన వలెను. గాండీవధారి యధ్టనుడు (తిగ గరులతోడి సంగ్రా మమున నున్నాడు, నవయావనోదయ సనుయమునె యభిమన్యువును శత్రువులు హత మొనర్చినారని వినినాడు. శార్ముక(సువమున కున్నార్టన మారంభించినాడు. ప్రసరించు నశ్రువులచే స్నాతు డయినాడు, తోకాగ్ని వహించుచు “హో! వ్యుత!” యని దుఃఖ పడుచున్నాడు, ఆ విలాపము జయ్యదధవధక్రై యారంభి.చిన యభిచార మున జప మయినది, ఇట్లుపన్య_స్త మయిన యంళ ముచే శతు) క్షయమునక్రై దీయోసముచితివతము వర్షించి నట్లయినది, ఈ వర్ణనమునే శోకాగ్ని పచండతయు సూచిత మయినది. ఖాండవ పదము పలుకుటచే కరుణరసము (ప్రజ్వ లిత మయినది, అయినను పర్యంత శౌర్య నిర్యాహము పర

రననం౧ంకరౌాచిత్యమ్‌ టట్‌ మౌొచిత్యము (ప్రకాశము వేసినదని భావార్థము (గ్రావ్యము, శాంత శృంగార కరుణ లీధత్సానాం యథా మను తరెంద-- తీళ్లైంత (న్ర్రీళటాకు మఠరహవృదయరయా వ్య క్రసంస క్రరక్షాః (శ్రోధాది. ([కూరతోగ (వణ"ణ గణనానీత తీవద్యథార్తాః న్నేవాన్లేదాతిలై్నైః కృమిభింవ సుతః ప్వాంగ వై ర్భ మ్యుమాణాః సంసారి శ్లేశ శయ్యానిపతిత తనవః పళ్య వీదంతి _మందాః, అత ముఖ్యస్యాంగినః కాంఠర'స్యెవోర్టీప జే కాగతీభూతా స్తీక్షైంతి ప్రీకటాకు మకహృదయ వ్యథాఃర్త న్నేవాళ్లేడాతి అన్న కృమితుల్య తనయాది పదోపాచా నేన శృంగార కరుణ లీభత్సాః కాంకముఖ[(పేతీలః ఛంలీనకేయా స్తిమితవృ_ర్రయో భృత్యా ఇవ పరమమాచిత్యం డర్శయంతి. ఇాంత శృంగార కరుణ బీభత్పరనముల కంగాంగి భానోడావారణము, నా మునిమతమిమాంసా పద్యము, నుందమానవులు నంసార గ్తేశమ నెడు శయ్య పై శరీరములు పడ వేసికొని నానావ్యధలు పడుచున్నారు. చూడుడు! తీళ్లైం తము లయిన ్ర్రీశటాశ్షములచే వారి హృదయము త్సత మయినందున వ్యక్త సంనక్త రక్త భెవు లయినారు. వారి రాగాసక్రి వ్యక్త మయినది, శతతమునుండి వెలువడిన రక్తము కూడుకొని న్పష్టమయినది. (కోధాదు లనెడు [కూర తోగ (వణగణములచే గణనానీత మయిన త్మీవవ్యధచే వీడితు లయినారు, స్నేవాశ్ష్లేదాతిలగ్నము లయిన కృమికులము వలె నున్న స్వాత్మజసుతులు కొటికిళొని తినుచున్నారు. శరీరము నందలి గాయములలో చీము నెత్తురు గూడులలో కూడు కొనిన లు కలుక లాడు (కృమి) వురుగులు చిట చిట కొజు కుట --తన కుమారులు తన _పేమరాగములచే. పెరిగి వ్యధించు వారగుట యిందు గుర్తిం వలెను. ఇట్లు నుంద

౧ంచ కౌచిత్యఎిచార భర్భా మతులు సంసారమున పడి వ్యధపడు చున్నారు, శఈ పద్యములో శాంతము ముఖ్య మయిన యంగి రనము, దాని యుద్దీపసమున శృంగార కరుణబీభత్పములు కార ణములుగా నున్నవి, అవి శాంతరన ముఖ పేశుణమున _స్తీిమిత,పవృత్తు లై. భృత్యులవలె నున్నవి, ఇట్టుండుట పర మొచిత్యమును [1పకాశింప జేయుచున్నవి. శృంగార కరుణ బీభత్స రసములు తీన్లైంత ్ర్రీకటాతు తతహృదయన్యధా ర్త స్నేహ శ్లేదాతిలగ్న కృమితుల్యతన యాది పదోపాదానమున భాసించు చున్నవి. రళనంక రానా చిత్యక్‌ రసపసంకర ప్యాగా చిర్యము ద్భాపయితుమాహ స శృంగారి శాంత రొూర్య థాఒ మరక స్య--- గంతవ్యం యిది నాను నిశ్చితమహో గంతాసీ శేయం శ్వరా ద్వి(శా ణ్యేవ పడాని తిష్టతు భవాన్‌ పళ్యామి యావన్ముఖమ్‌ సంసాళే ఘటికా పణాలవిగలద్ద్వారా సమే జీవికే తో జానాతి ఫునస్వ్యృయా సవా నును స్యాద్వా న జా సంగమః। ఆక (పకరణవ్తిఃః శృంగారర సస్య కకళ్యామి వన్య ఖమి్యు క్క.ంళోర్క0 కాసముజ్బంభమాణస్య స్వభావవిరోధిని కాంలేంఒగభాన చుపనీలే వి స్తీర్గత రానిత్యతావర్షనయా వై రాగ్యోణ ర లేష్న్య్యేగ్భావమాపా దయంత్యా (పధానరసపంబం భే నాధిక భునా చిత్యము త్సాహి తమ్‌. నిః;పొర సంపారాచారతా(శవ లేన హి కలిన(క్రియా[కూ" చేతపాను ఫ్యుత్సావాభంశా దం శాన్యలనీభవంతి, కియుత కుసుమసుకుమార శృంగారరస కోమలమనసాం విలాసవతాం. (పాంతే చ శాంతపరిపోమని ర్వా హేణ రాగవైరస్య మేవ పర్యవస్యతి. తదు కృమావందవర్ద్‌ జేన--- వితోధీ చాఒదిరోధీ బా రసోం2.గని రసాంతశే పరిపోమం న _కేతవ్య స్తేన స్యాదవితోధతా.

రనన౦ంకరానౌచిత్యమ్‌ ణంంి తదేవా(క వైపరీ త్యేనోపలభ్య తే, పరపోవవిప రీ లే స్వభావవిరోధిన్యపి (వఛానానుపతోధ ఏవ. రససంక రా నౌచిత్యము రనముల సాంకర్యమున నిశ్లాచిత్య ముద్భావిత మయినది ఈ పట్టునన నౌ చితృనముద్భావనమును నముచితము,. శర ఇాంతరనముల సాంకర్యమున నన్‌ "చిళ్యమున కుదాహరణము అఆమరుక పద్యము, నీ వంతముగా వెళ్ళ వలసియే యున్నచో అశ్ల నిశ్చిత మయినచో వెళ్ళెదపు శకానిలే! ఈ త్విర యేమి! కెండు మూడు పదము లిట్లు సారించి యుండుము, నీ ముఖము నింత చూచెదను. ఈ సంసొారములోని జీవితము గడియల బాలుగా జారివోవు జలభారాసమానమై యుండగా నాకు నీతో సహనంగమ ముండునో యూడునో యెవరు గ్పుర్తింవ గలరు దీనిలో శృంగారరసము (పకరణానుగతము “పశ్యామి యావన్ముఖమ్‌” *““ఓీ ముఖము నింత చూచెదనుిి అనుటచే శృంగార ముత్కంకా నముత్క_ంకా నముజ్బృంభమాణముగా నున్నది, ఈ శృంగారము స్వ భావవిరోధి యగు శాంతముతో కూడి యున్నది. శృంగారము. పధానము. అంగి కాంత ముప్రధానిము అంగము కాగా విన్తరముగా సనిత్య తా వర్షనమున వై రాగ్యముచే రతిభానము న్యగ్భావము తి5 స్కారము పొందినది. (పధానరన నంబంధము లేదు, అంగిబోని అంగవృద్ధియు కృము కాదు, అందున న్‌ఎయాంవర్షన, మత్యంత మన్‌ "చిత్యము నుత్సహింప జేసిస్తళ్యశ్రర్య్నూర తంసూర్గాచారు తా న వక. ౨ గా జ య్‌ [4 6 గం. 2524.

దింతి శవొబిత్య ఎచార చర్చా

శ్రవణముచే కఠినకియా (కూర చేతన్కునకు నుత్సాహ భంగము శలుగును, అవయవము లలసములగును, అట్టి వాళే యట్లు కాగా కుసువు సుకుమార శృంగారరస శోమల మన న్హు లయిన ఏీలాస జనుల విషయ మేమి యందుము, (పాంతమున శాంతపరిపోప నిర్యాహమున రాగ్నవైరస్యము పర్యవసించు చున్నది, ఈ యంశము నానందవర్ధను డిట్ల నెను.

“రసాంతర మంగిగా నున్నప్పుడు విరోధిరనమునకు గాని యవిరోధి రసమునకు గాసి పరివోప మాపాదింప రాదు, అప్పు డవిరోధిత కుదురు కొనును. అని, శాని యా విధమున నుండ వలసిన యవిరోధిత యిందు వై. పరీత్యము పొందినది. (పకృత పద్యము నందు శృంగార మంగిగా నుండగా విరోధిరన మయిన శాంతము పరిపోపము పొందినది, (ప్రధానము తిగోహీత దుయినది.

యథా రాజ కేఖంస్యలా

మానం ముంచక దత్త వల్లభజ జే దృష్టిం తరంనో శ్రరాం

'శారుణ్యం దివపాని పంభ దళ వా వీన_స్తన_స్తంభనమ్‌

ఇక్ధం కోక లమంజాశింజితమి షార్లేవస్వ పంచేషో

రృత్తా చైశ్రతవళోక్స జీన సహపా౭2 కేవ సగ్వంక మాం ఆక్‌ *మానం ముంచత దదత వల్లభ వే దృషిం తరంగితాం తారుణ్యం దిజాని పంచదశ వా పీకస్టన వ్తంభనమిక్టం కోకిలనముధురధ్వని వ్యావేన జేవస్య పంచేషోత్ప్చై(రమవోత్స జీనాక్టేద సర్వంకషా దత్తా ఇతి వాళ్ళే ముఖ్య॥ శృంగారరసః (పారంభపర్యంఠ వ్యా వ్రీకాలీ ఇతిపయది వపస్థాయి యొవనమిత్యనిత్య తారూపళాంతర పలిందునా మధ్య(బుడి లే జీవ విరసతాం న సీతం, విరుద్ధస్య పరిపోపాభా బాల్‌ విరుద్ధవర్శ నోది లేవ వ్యానౌచి త్యేన ఫ్టాయీ కంజం ఇప శభ పాతితః ఫునరిక్థాతుం నోర్సవాత ఇత్యలం

6౮ననంకరానౌబిత్యమ్‌ లం

విస్తలేణ. అనయా దికా రససంకలే భేద్యపపండాచిళ్యం విపశ్చిద్భిః స్వయం విచార్యమ్‌. -

స్వ భావివిరోధి రన మయినను పరిపోనము లేకపోయి నచో పధానమున కుపరోధము కలుగదు. రాజశేఖరుని పద్యము, ఉదా;

కోపమును విడనాడుడు! తరంగిత దృష్టిని [వ్రియునివై ప్రసరింప జేయుడు. ఈ 'తారుణ్యము ఈ వీన్నస్తన _స్తంభసము అయిదుదినములో పదిదినములో యుండును. ఈ విధముగా వై(తమహోత్సవము కోకిల మంజశింజిత చవ్యాజమున మన్మధ "బ్‌వుని సర్వంకహ మయిన యాజ్ఞ్ఞను నెన్వెంటనే లోళమున వసారము వేసను.

దీవిలో శృంగారరనము ముఖ్యము, (ప్రారంభము నుండి పర్యంతను వరకు వ్యాప్తి కలిగియున్నది, *యాననము కతి పయదివసస్థాయి” యని యనిత్య తారూప శాంతరన చిందు వున్నను మధ్యలో (బుడిత మయిన విధమున వైరస్య మాపా దించుట లేదు, విరుద్ధ మయినను శాంత మిందు వోషము పొందలేదు. కోపము విడనాడుడు. వల్లభజనునందు గరంగిత దృష్టి చేప్పడు, కారుణ్యము పంచ-దశ దినము. లుండును, పీనన్తన _స్తంభవ ,మంతియ. ఇట్లు కోకిల మధుర ధ్వని వ్యాజు మున పం చేము బేవుని యాజ్ఞగా వై(తమహోర్సన సర్వంకమ ఇాసనము వెలువడినది” అను పద్య వాశ్యమున పై సమన్వ అభరుమును సాధించునది, ,

విరుద్ధవర్శ నమున ననాచిత్యముదయించును, అప్పూడు రసస్థాయి నోతిలో పడిన యేనుగు వలె నురల లేచుటకు

౧౦ కాబిత్యఎిచార చర్చా నమరము కాదు. “*ఆలంవి నశేణొ. ఇశ్లు రససంకరమున భద (ప్రపంచౌచిత్వమును వీపన్చిదపశ్చిములు స్వయముగా విచారింప దగును. 8. (క్రీయాపకౌచిత్యమ్‌ రొ చిత్యవిదారావంతర ముద్లేశానుసార(క మేల (గ్రమోపగతం (శ్రీయా కదౌచిర్యం దర్శయికునూనా-- సగుణత్వం నువృత్తత్వం సాధుతా చ విరాజతే కావ్యస్య సుజన స్యేన యద్యొచిత్యవతీ ్రీయాః ౧౯ శాన్యస్య మాధు ర్యాదిసణవత్తా వసంఠతిల కాదినువృ ల్తకా పరివూర్మ అతుణసాధుకా చ విరాజలే యద్యాచిత్యయు కం (క్రియాపదం ఛ్రవతిం నుజన స్యే వేతి శత్తుల్యత్వ స్పర్శ మేవం (శ్రీయాపదౌ చిత్యం యథా నను నీతిలకాయాన్‌-- యః (పఖ్యాళజ వః పదాన్టితివిధ " సప్తాల్టిపంధ్యార్చ జే దోర్షర్చేణ నినాయ దుంద. భిక పుర్యః ఇాలకం శాలతామ్‌ యః పాకౌాలమసృబ్మయం (్రవిదభే నిష్పిష్య మాయావినెం మ్నగీవాగ్య విభూతి లుంతన పటుర్వాలీ చక్షిం స్మర్యతేం అక సష్తాలి సంధ్యార్చవ ప్రఖ్యాత జవో మహిమరూపరుంగఖి చాన వోశ్మాథీ మూయావిదానవని ష్పేపోద్భూత శోణిఠత పూరక పాతాలరలః స కం జూలీ స్మృర్యక ఇతి [కియాపదేన శుకసారణాఖ్యాం రాకణస్య దుర్నయాఖిని జేశిన_ప్రద్విరామాయ ఫితోపబేశేన భచాన్వసనకోణనియ మితరనఃః కకాయాం నిఃత్నీప్త ఇత్యుచితయు క్రియ కృము కం భవతి. లై శ్రీయాపడాచిత్యము కెచిత్యవతి యయిన [కియ యున్నచో శావ్యమునకు నగుణత్వను సువృ త్త్‌త్యము సాధుత్వము సుజనునకు వలె శోభించును. జౌచిత్యయు_క్త మయిన ్రియాపదమున్ననె

కశ) బయావదొచిత్యమ్‌ ౧౦౫ శావ్యమునకు మాధుర్యాది గుణవ _త్తీయు వసంతతిలకాది సువ్ఫత్తతయు. పరిపూర్శలతుణ సాధుతియు తోభించును, నుజనునకు వలెనని తత్తుల్యత్యము న్పష్టార్థము,

శ్రీయాప జాచిత్యమునకుదాహరణము:

నా నీతిలతాపద్యము-

సదాస్థితివిధాన మున సప్తాన్ధి సంధ్యార్చనమున “జేగ (వఖ్యాలి కలవాడు, దోర్టర్చమున దుందుభి బేవామును కాలకం కాలముగా నొనరించినవాడు, మాయావి చానవ వాొనన మొనరించి పాతాలమును ఠరక్రమయ మొనరించినవొకు, నుగీవుని ముఖ్యవిభూతి విలుంఠన మొనరించిన యా వాలిని స్మరింతువో!

దీనిలో *న చాలీ సర్య తే” ఆ వాలి స్మరింపబడునో! ఆనుచో నున్న క్రియాపద ముచితయుక్తి యుక్తము సూక్తము చేసినది. దుర్నయాఖభిసి వేశము కల రానణుని సేవకు లయిన శుకసారణులు దుర్నయనిర మణమున నై హితోవ బేశ మొనరించుట యిందున్నది. వాలినేగము స_్త్పసాగరములందు సంధ్యార్భనమున (ప్రఖ్యాతము, మహీమషరూపమున నున్న దుందుభి దానవు నాతడు మధించినాడు. మాయావి దానవుని నులిమి వేయగా వెలువడిన ర_కృముచే పాతాలము పూరించి నాడు. ఆ వాలి నిన్ను వసనకోణమున ముడి వెట్టినాడు చంళలో జునిపి పట్టినాడు. వాలి యింతటి వాడు. గోస ర్య తే” అనుట సముచితముగ సంగతము,

నతుయఖథా శ్రీ(ప్రకర వేనన్యలా

పగ్గం ఆపారిజాఆం శోళ్ళువాలచ్భిరహిణం మహంనుస్పటరం బుసిరామి నువాణఫురఓట ఆముద్ధశందం హార ఆడాప బ్భారం,

౧౦౬ జాచిత్య విచార ణర్హా అక జూంబువతాఖిధీయనా నే శ్వగ్గమ పారిజాతంకా స్తుభ అన్నీ ట్టి విరహిత ౧మధుమథన సోోరళ స్మ రౌమ్యుమృత్‌ మథన ఫుంతో ఒప్య బా లచం[దం హకజటా(పా శ్భారవ్‌ ఇతి (పసుణగుణాఖ్యానపసంగే (క్రియాఫదేన జరాజర్డర శ రీరత్వ మా(కమేన (పతిపాదికమ్‌. నతు పౌర షోత్కంర్ష 'విశేషాతిశయః కళ్చిదుచితః పషంనూచితః , ప త్యు దాహరణము (ప్రవర సేనుని యీ పద్య ముచితేముగ "లేదు, అమృత నుధనమునకు పూర్వము పారిజాతము లేని స్వర్గము, లశీ కౌస్తుభ రహిత మయిన విస్ణువతుస్థలము, చాలచంుడు లేని హరజటా.పాగ్భారము సృృరింతును. ఇది. జాంబవంతుని వచనము, (పసణంగుణాఖ్యాన (వనంగములో నిచట [క్రీయాపదము ఇ రా జర్జరశరీగ త్యమును మాత్రమె నిరూసించుచున్నది. కాని సముచితమయిన సౌరుహో త్కర్షవిశేషాతిశయము నేమాత్రము సూచించుట లేదు, ళం శార కాచిత్యమ్‌ ఇశారకా-చిత్యం దర్శయితుమాహ--- సాన్వయం శోభతే వాక్యముచితై రేవ కొరవ్రైః కులాభరణ మైశ్వర్య మౌదార్య చరితైరివ॥ః విం అచికైళీవ కారమైః సదవ్వయపద్వాక్యం విరాజతే సద్వంశభూమిత మైశ్వర్యం పచ్చరితైరిప, శ_ర్భృపదౌచిత్యం యథా భట్టకాణస్య-- _స్తనయేగ మకుస్నాతం సమివతరవ్రి వృదయళ కారే! చరతి. విముక్తావారం (వకమివ భవతో 6పుక్ర్రీణామా

వారకాచిత్యమ్‌ ౧౦త అక ళు క్ర్రియో (వతం దరంతీతి వక్త క్యే, స్తనయుగం లాన్స సలిఅప్నాతం ళో కాగ్నిసమిపవర్థి విముకృభోజనం విగతముక్తావారం చ స్యద్వతం చరతీత్యు క్షే కరృపదమాచిత్యముపచితం జనయతి. తా శార కౌచిత్యము అనంతరము కారకౌచిత్యము నిరూపించుట కీ లక్షణ మానశ్యకము. శులాభరణ మయిన మైశ్య్వర్యమాదార్య చరితనులబే వలె సాన్యయ మయిన వాక్యము నముచితము లయిన కార కము లున్నినే శోభించును, ఉచితకారకములచే నదన్వయ వాక్యము శోభించును. సచ్చరితములచే నద్యంశభూమిత మయిన మైశ్వేర్యమ్వు ఆరాణించును. క్‌ _రృపజౌచిత్యము చాణభట్టారకుని యా పద్యము క్‌ _రృపదాచిత్యమున కుదాహరణము. నీ శతువనితల _ననయుగము అశుస్నాత మయినది. పృాదయ శోశాగ్నికి సమిాపమున నున్నది. విముక్తాహార మయినది. (వతము నాచరించు నటులుగా నున్నది, నళ మాచరించువారు స్నాతు లగుట యగ్నినసమిాపనున నుండుట భోజనము లేశ యుండుట కలదు, దీనిలో శ్వత్రువనితలు వత మాచరించు చున్నారని యనవలసి యుండగా _న్తనయుగము ాప్పనలిలస్నాతమై శోశాగ్నిసమిపవరి'యై విము_క్తభోజినము విగతముక్తావో రము నై వత మాచరించుచున్నవని కగృృపద మయిన _న్తనయుగము ఇె"చిత్యము (పత్యుపచిత మొనరించినది,

౧ంలా కజౌచిత్య్వఎచార వర్చా న ఈు యథా పరిమలస్యాలా

ఆహారం న కరోతి వాంబు నీతి ్రంణం న సంనేవరే

శీకే యత్సికశాను. ముక్తృవివయళ్చండారపం. సేవతే

క్వళ్చాచాబ్దరజః (పౌదళణికా లోభోన్ముఖ స్తవ్మరొ

దుశ్యే మాలవనీంా! గుర్జరపరిన్లీవం తప స్తష్య తే.

అక గుర్జర పతిక్విదుతో మరుగనానం (పవిష్టః పరిత్యకాబో రాదె ఇను _స్పనిషయళ్చం డాకపోప నేవీ రపళ్చరతీతి యదుక్షం తత్‌ కర్భృపదస్య విశేహిలిపాయోచితం న కించిదుపలత్యు తే. శతు్యుతాసకరలకయా నురు శాంకారాంతరావఫన్నః సకలవిమయసుఖభోగపర్శిళ్లష్టః కీమన్యత్కు,రు శాక, ప్రనసయగవత్‌ క_రృపదభ్య చమత్కాతోచితం న కించిదభిహితమ్‌- (పత్యుదడావారణము

పరిమలుని యీ పద్య ముదాహార్యము కాదు.

హే మాలవసింహ! గుర్దరపతి యాహార మొనరింపడు, జలము తాగడు, ప్ర్రణము సేవింపడు, ఇసుక తిప్పవై శయనించును, విషయముల విడనాడును. చండాతపము జీవించును, నీపాదాబ్ద రజః కణిశా లోభోన్ముఖుడై మరు (ప్రబేశమున తప మొనరించుచున్నాడు,

దీనిలో గుర్టరపతి మరుగహూనము (ప్రవేశించి యావ శాది సర్వవీషయముల విడనాడి చండాతపము. నేనించుచు తప మొసరించు చున్నాడిని యనుటలో క_ర్భృవదమున విశే షాభ్యిపాయనముచిత మయిన జేదియు గోచర మగుట లేదు, ఆగడు శత్రు (తాన తరలుడై మురు కాంతారాంతరాన సన్నుడై నకల విషయనుఖ భోగ పరిభ)మ్షుడె యింతకన్న నింక నేమి యొనరించును! _న్తనయుగమునకు వలె క_రృపద

కారకౌచిత్యమ్‌ ౧౨౧౦ల మునకు చమత్కారోచిత మేమియు నిచట నిరూపీిరము శాలేదు. కర్మ పజౌచిత్యం యభఖథామమ లానణ్యవ త్యామ్‌ --- సదా ఫసక్తం చర్యం విమలజలధా రాపలిచితం ఘనోల్గాసః క్మో భృత్చృథుకటకపాతీ వహతి యః విధల్సే శార్యశ్రీ (శవణ నవనీలోత్పలరుచి పచ్యికం శ్యతూణాం జ్వలదనలతాపం భవదనీః ఆక నిశ్చలమమలజలభధా రాగతం శెత్యం శైషణ్యం శీరలర్వం న్‌ ఘనోల్లాసో నివిడోశ్సావాః, పర్జన్యతుల్యోదయశళ్చ మ్మోళ్ళతాం పాను వైన్యనిపాతీ వహతి స కౌర్య శ్రీ. శవణ నవనీలోర్చలతుల్య _స్వక్టేడ్తశ్చి ఈం శళతూణాం సంతాపం కరోతీతి యదుక్తం తెత్కర్మభూతస్య తాపస్య శిశిర తర సామ(్రీజన్మనః పరం వై చ్మిత్యం రుచిర మౌ చిత్యమాస్యూతితమ్‌ కర్శపదాచ్యితేము . నా లావణ్యవతి శావ్యములోని పద్యముంాఉదా: రాజా! నీ ఖడ్డము శత్రువులప జ్యలదనలళాప మౌాపా దించు చున్నది, చిత్రము, విమల జలధారా పరిచితమయిన సదానంన క్త మగు శేల్యేము నా ఖడ్గము ధరించు చున్నది, ఘనోల్లాసము కలై మ్య్మాభృత్సృధుకటక పాతి యయినది, శౌర్య(శ్రీీ శ్రవణ నవనీలోత్సల రుచి కలదయినది. ఇట్టి ఖడ్గము కాప మాదించుట చిత్రము,

ఈ పద్యములో కతిపయ న్లిన్సపదముల వలన నర్ధాంతర లాభచమళత్కా-రము కలదు. నదా నకృంజనిత్యనంస కృము నిశ్చలమును జీ ర్యం = లెశ్ట్యుము, శీతలత్వమును ఛాశరాపరి చితం=జలధారాపరిచితము ఖడ్గధా రా పరిచితమును ఘనో ల్లాస=ానిబిడోత్సాహము, పర్టన్యతుల్యోదయమును, మ్ముభ న్‌

౧౧౦ కొౌచిత్య ఎచార చర్చా త్ఫృథు కటక పాతీాపర్వత సాను పసారి రాజుల మైన్య నిపా లియ, శార్యలశ్ష్మీకర్ణోత్సలతుల్యము, ఇట్లర్థద్వయాను నంధాన మిచట పర మౌావశ్యకము, నీ ఖడ్లమున భార కలదు. తీక్హ్హత కలదు. నిచిడో 'శ్చావాము కలదు రాజై న్య నిపాతము కలదు. సీ ఖడ్డము జలధా రాశీతలము మేఘనమానము, పర్వత కటక పాతి ఇట్టి ఖడ్గము శతువులకు జ్వలదనల కాపము కలుగ జేయుట చిత్రము, దీనిలో “విధ లే జ్యలదనల తాపం” అనుచో కర్శభాత మయిన తాపము శిశిరతిర సామ్మగ్సీ నముత్సన్న మనుట చిత్రము. ఇందలి తాప పద కర్శకారకము పరంవై చిత్య్ర మాపాదించు చున్నది, రుచిర మయిన యాచిత్య మానసూ ్రించు చున్నది. నకు యథా నముమైన ఆవసరపాళే-- భగ్నాహిళ శ్వనీత వాత విబోధ్యమానః కాహక రమేీణ సవమెన వివుగికూ.షః అ ౮ నే ఎం త శాళం తనోతి నివాతారంవిలానీనీశాం వహ్నిర్భ్యుతిర్భు వన వాధ]! భఛవకృతాపః ఆక విదుతా రాతినిశ్వనీ తానిల్యపబోధ్యమానః శాహైశయేణ డ్‌ళ్య (త్రం కేఏ పౌఢతాం పాపః పాపశతుల్య _స్వ(త్రతాపః శ్యకుకాంతా శాం తాపనూ తం తనోతతి తక్సము చిఠమాళ్చర్యం న కించిళ్‌ వ త్యు చాహరణము ఈ విషయమున నా యవసరసార (గంథమందలి యి సద్యముచావోగ్యము కా రాదు,

కరణళొచిత్యమ్‌ ౧౧౧ భువననాథ! రాజూ! నీ ప్రతాపము వహ్నిద్యుతి కలది. అది భగ్నులయిన యహితుల శ్వసిత వాతములచే "జేగినదిం "్రాష్టాాశయమున--దిశల నాశ్రయించుట వలన కాష్టము నా(శ్రయించుట వలన వెంటనే వృద్ధిపొందినది, వాతళత్రువనిత లకు తాపము కలుగ జేయు చున్నది, దీనిలో విదుతారాతి నిశ్వసితానిల (లళోధ్యమానము శాష్టాశయమున దిశ్చపూరణమున (పౌఢము పొవకతుల్య మయిన నీ వతాపము శశతుశాంతలకు తాపముమా[శము కలుగ జేయచున్న దనుట వలవ తత్ప్సముచిత మయిన యాశ్చర్య మేమియు శేదు, ఇచట “తాపం తనోతి యనుచో *తావం” కర్ణకారక మేమా్యశత్రము చమత్కార విశేష మాపాదింపదు, శరణౌచిత్యమ్‌ యథా గాడకుంళ కారస్య-ా లాంగూ లేన నభ్గి స్తిమాన్వలయికః (పోకః ళళీ మౌాలినా వ్యాధూతా జలచాః సటాభిరుడవో దంహ్రైఫిభిరు త్రంభితాః (పోత్తీళో జలధిర్సనై వ వాంణా ప్వెరాట్టవిసోర్మభిః అంకేళస్య చ లంఘీతో దళ ఓ (పౌళ్య (పకాపానలః ఆ(ఠ వాంణా వానునుతా జలనిధితీర ణే తరణిర్లాంగూ లేన వలయితః కిరీట[పాంలేన శశీ (పోతః. పటాఖిల్మీేఘావ్యాధూతాః కారాదంస్టభితా యానీతా, ఆవ్టీః దృష్యైవ తీర అట్టహాసతరం-1 అంకేళస్య వు... (పతాపాగ్నిః శమిత త్తి బహుభిః కరణపదై గుత్సాహోధివానీ తెర్విస్మ యళిఖరాతోవాణసోపానెర5౨వ రఘుపతి (పభొ వారంభవిజయధ్యజాయ మానస్య పవనమానోరొచి త్యాతిశయః ప౦శాశితః, కరణా చిత్యము గొడ కుంభకారుని పద్య మిా కరణౌొచిత్యమున ఉదా : జలనిధి తరణ నమయమున వహానుమానుడు లాంవూాల

౧౧౨ శాచిత్యఎచార చర్చా ముచే సూర్యుని చుట్టి వేసిసాడు. శిరసుచే చంద్రుని మోటించి నాడు. జూలుచే జలదములను విదల్చినాడు, కోరలచే తారల నాయానపర చినాడు, దృష్టిచే జలధి లంఘించినాడు. స్వైరాట్ట వాస శరంగములభే దిశి దిశి (పాజ్యమయిన లంశేశుని ప్రతా పానలము లంఘించినాడు. ఇందు హరి హనుమానుడు జలధితరణమున తరణిని లాంగూలమున వలయించినాడని, కిరీట(పాంతమున చందుని (పోత మొనర్చినాడని, సటలచే మేఘముల వ్యాధూత మొన రించినాడని, దంష్ట్రలచే ఆారల నాయాన పెట్టినాడని, దృష్టి తోడజీ సాగరము తరించినాడని యట్టవోస తరంగములచే లంశేశుని వి స్తీర్షప్రళాపాగ్ని శమింపస జేసినాడని, కరణ చాచళము లయిన బహుపదము లుత్చాహాధివాసితము లై యున్నవి. విసయశిఖ రారోవహాణ సోపానములుగా నున్న యవి రఘుపతి పపభెవారంభమున విజయధ్యజాయమౌాన ముగా నున్న సవనతనయున కాచి త్యాతిశయము ప్రకాశింప చేయుచున్నవి. న తు యధా భట్టవాణస్యలా జయర్యు"పేందః స చకార దూరతో వీభిక్సృయా ఎః తణలబ్బలమయా దృశైన కోపారణయా.. రిపోదర స్తయం భయాద్భిన్నమి వాస్రపాటలం శ అక భగవతో నృనించాభ్య కోపర_క్తయా దృవ్యైన తణలబ్ధ లవమయా హిరణ్యక శిపోర్వ మః స్వయం భఛయాద్భిన్నమి జేతి యదుక్తం శన్మవోత్సావాపర్యాకముస్య రిపోః (ప్రధాన వాయక(పతాపోద్టీపనోపకరణీ "శ్రా, ర్‌ సయం ప ల

శ) కరణౌచిత్యమ్‌ అంం (పమ్యుదాహరణము

చాణభట్టారకుని కాదంబరిలోని యీ పద్యము కరణొా చిత్యమున లేదు. ఇది యనుదాహోర్యము.

భయను వలన న్యయంభిన్న మైనటు లస) పాటలముగా నున్న శ్యతువృాదయమును, భేదించుటకై. తుణములో గురి భూచిన కోపారుణదృక్కున నే దూరీఠకరించిన యుసేందునకు జయము, నరసింహస్వామి హిరణ్యకశివు వత్తఃర్థ్ధలము చీల్చి వేయుదలంవున కోపారుణముగా భూచెను. హిరణ్యకళిపు హృదయము భయమున స్వయముగ భిన్న మయినటు లెజ్జగా నుండెను, ఆతని యా పసృాదయమును దృక్కున నె డదూరీకరిం చిన నృసింవాజేవుడు “జయతి”. అని భావము,

దీనిలో నృసింవాబేవుని కోపరక్త- శతుణలబ్ధలతుం దృక్టీమాాతమున నె హిరణ్యకశిపు వత్షము స్వయముగా భయ భిన్నమయిన దనుట నముచితముగ లేదు. ఈ యన "చిత్య మంతయు “*దృె వ” యను కరణపదము [యొక్క_ శిర మెక్కీ యాడుచున్నది. (పతినాయకుడగు హిరణ్యకశివువు మెహోో శ్పావా పరాక్రమశాలి. పపధాననాయకుని (ప్రతాపోద్దీపనమున శుపకరణ ముయిన వాడు, అధికగై ర్యము కల మజవోవీరుడు, అట్టివాడు భయవివ్వలుడై నా డనుట, చానిచే నాతని గుంజె విడిపోయిన దనుట అత్యంత మన "చిత్య మువపచిత్‌ మయినది. ఈ యనె"చిత్య మంతయు దాని నెలత్తిపైె కెక్కి విశమించు చున్నది. ఆరని వృాదయము స్వయముగ నె స్ఫుటిత నుయి నవు డరుణపాటలమె యగును, ఇక దృశ యన నేల ఇది కరణా నౌచిత్యము,

౧౧౪ జాబిత్యఎిచార బర్వ్చా పం(పచానా చిత్యమ్‌ యధా భట్ట పథాక: స్యలా దిక్మారంగభు టావిళ్ళ కృచతురాఘాటా మహీ పొధ్యశే వీద్దా సాన్‌ వదంత ఏవ పి వయం రోమాంచితాః పశ్యత వి(పాయ (ప్రతిపాద్యతే కమపరం రామాయ లేమ్మై నమో యప్లాదావర భూక్క- ధా ద్భుతమిదం య ్గెవ చా్త్రం గథం =... అశ దిగ్గజదకుర వా భూస్సాధ్యలే పౌచ వద్దా హేలయై నాన్న ముఫ్టిరివై కమ్మై విిపమా.తాయ (పతిపాద్యక బతి నిరతిశ యా చా ర్యాళ్చర్య ఛమత్కా.ర రుచిరౌ చిర్యచర్వ్యణయా వయం రోమాంచాంచితాః పళ్యతే తోమాంచస్య (ప్రత్యక పరిదృశ్యమాన త్వాత్‌ శ కిమపరమవూర్వ త్యాగి జే భార్గవాయ తమ్మై నమ ఇతి విపాయేతి పంప్రదానగత ఏవోత్కర్ల విశేషః శ్రశాళశే. సంప్రదానాచిత్యము భట్ట,వభాళరుని యా పద్యము సంపపదానెచిత్యమున కుడా : సంపదానము చతుర్ధి దిగ్గజఘటావిభకృమై చతురశమగు భూమిని సాధింప వలెను, అది సిద్ధమె యయిన దని యనుచునె మేము రోమాం చితుల మయితిమి; భూడుడు ! అ భూమి యొక విప్రునకు (వదత్త మయినది, ఇంతకన్న మరియొక మహనీయ మేమి యుండును, ఇంతటి సముచితో_త్తమ శార్య మాచరించిన యా పరశురామునకు నమస్కారము, “రామాయ తచై నమః” అ పరశురాముని వలననె యీ కభాద్భుత మౌవిర్భ +వించినది, అతని యండె యిది యంతయు నస్తంగత మయి వమా దీనిలో “*విపాయొ యను శేవల సంపదాన పదగత

నంశ/వదానౌబచిత్యమ్‌ ౧౧4 మయిన యుల్క_ర్ష వికీమము స్కుపకాశముగ నున్నది, దిగ్గజ చతురన మయిన భూమిని సాధింప వలెను, అదియు సిద్ధ మయినది, దానిని హేలగా నన్నమువ్టీ వలె నొక (వావ్నాణ మాతునకు నమర్పించినాడు. ఈ యంశము భౌవింపగా నాతని నిరతిశయాదార్యము మాకు పరమాశ్చర్య చమత్కాౌ- రము కలుగ జేయుచున్నది. ఆ సుగుచికౌచిత్యచర్వణ చే మే మళ్యంతము రోమాంచాంచితుల మయినారము, అఆ ్యయిీా రోమాంచము (పత్యతుముగా గోచర మగుచున్నది. చూడుడు, భార్షవు డపూర్య త్యాగ మొనరించినాడు, ఇంక నింతకన్న జేమి కలదు! “తెసై త్రి నమఃొ వృిిఫునకు నమర్పించి నాడన్న నంప్రదాన ముచితము.

నతు యధా రాజు కేఖరస్య లా పొలస్త్యః (పణయేన యావర ఇతి (కుత్వా మనో మోద లే జేరయో వేమ వార(పపాదపరకు _సేనాధికం తామ్యుతి ఠద్వాచ్యః స దళాననో మమ గిరా దత్తా ద్వికేభ్యో మహ్‌ తుభ్యం (బూస్‌ా రసాతల (తిదిపయోర్నిర్డి త్య కిం దీయతాం అత రాపణదూ లేన పరశుం యాచితో ఖాగ్గవో (బూతే- “మైన నూరపపాదలబ్ధః పరశుర్రానయోగ్యః. ఈ _ర్రస్మాదస్మద్వదసా చ దళ (్రీవో వాళ్యః, పృధ్వీ మయా శళ్యపాయ (పతి పాదితా. తుభ్యం పాతొల (త్రిడినయోగ్మ ధ్యాక్కిం నిర్హిర్య దీయతాం ఇత్యనచికం ముేగ్గోకహిత (పవృకర్తస్య త్రీలోక్యకంటకభూతాయ కశావషపసాయ భువన్యపతిపాదనం, 1వ త్యు చావారణము శాజశేఖుని యీ పద్మ ముదావోర్యము కాదు, రావణుని దూత _భార్షవుని కడకు వచ్చి పరశువు యాచింపగా ఖార్షవు డనుట. పౌలస్తుడు ప్రణయాతిలేకమున

ల౧ట వౌబిత్య ఎచార చర్చా యాచించు చున్నాడని విని చున మత్యంతము సంతోషము పొందినది కాని ఈ హర(ప్రసాదపరశువు నితరుల కీయగూడ జే యని మన మధికముగా భిన్న మగుచున్నది, కాన సీట్లు నా మాటగా దశానను ననుము, ద్విజులకీ భూమి నిచ్చితిని, రసా తల (తిదివములలో టేని గాని జయించి నీ కిత్తునా॥ చెప్పుము!

దీనిలో రాతసునకు భువన ప్రతిపాదన ముచితము శాదు హర(పసాద లబ్ధ మయిన యీ పరశువుదాన యోగ్యము శాదుు కాన నా వచనముగా దళగీవు విట్ల నుముః కశ్యప్రున శీ పృధివిని నేను (పతిపాదించితిని పాతాల తిదివములలో బని నిర్జించి నీ కిత్తు ననుట యనుచితముగ నున్నది. లోళహితపువృత్తు డయిన ముని ఆలె ?లోక్యకంటక భూతు డయిన రాత్ససునకు భువనప్రతిపాదన మొనరింతు ననుట యు_కృసముచితము కాగు.

అపా చానా చిత్యం యథా మాలవర్ముదప్య-ా- "

ఏత స్మాజ్జలభేర్మి కాంలు! ణీకాః శాళ్నదృృహీత్వా ఈఠ। _

పౌథోదాః పరివ్రరయపంతి జ%తీం రుద్టాంబరా ఛారిఖిః

(భాన్యుష్మందరకూట కోటిఘటవాభీతి (ళనుత్తార కాం

ఫామ్యెకాం జలమానుమీం (తిళువశే (శీమానభూద చ్యుతః

అక 'యదు క్త మేళ స్మాన్మసళోద ధేః పరిమితాంబుకణీ కాః (పౌష్య

జఅచా జగత్చూర కంతి తధా (థాచ్యున ్రందర కూటళోటీ సంభుట్ట [కాస తరలతార కామేకాం జలమానువీం (శ్రియం (ప్రాష్య ,శ్రీమానచ్యతోఒ భూదితి లేన పౌగరగతనిరతిళరొోచత్కంగ్ష విశేవః (పదర్శితః ఏతస్మాజ్జల భీం ల్యేకక్పద మా చిత్యస్య నూలభూసిం?,

అవాదానౌబిత్య్కమ్‌ అంత ఆపాడాన్‌ "చిత్యము

మాలవముదు)ని యీ పద్య మపాడానమున నుడా హోార్యము,

ఈ జలనిధి నుండి కతిపయ జలకణములను (గగహించి బలదములు గగన మాకట్టి జలముబే జగములను . నింపు చున్నవి. తిరుగుళ్ళు పడు నుందరపర్వతముయొక్క_ కూటకోటి ఘట్టనమున భయపడి (భమత్తారక యయిన జలమానువీ. నొక 'తెను నీవు పొంది భువన్మృతయమున._ (శ్రీమంతుగ వచ్యుతుడ వయితివి.

దీనిలో సాగరగత మయిన నిరతిశయనికేషను (ప్రదర్శిత మయినది. అందు--వత స్మా జ్జల భ:. ఈ జలనిధి నుండి యను పద మౌొచిత్యమునకు మూలభూమి. ఈ జల నిధినుండి కతిపయాంబుకణికలను జలదములు స్వీకరించి జగము పూరించు చున్నవి, భమన్మందర కూటకోటి సంభుట్ట (తాన తరల తారక మగు నొళ జలమానువి. (శ్రీని పొంది నీ వచ్యు తుడ వయితివనుట యీ విశీషమున హేతువు,

నతు యఖథా భక్షేందురాజున్య-ా

ఆదాయ చారి పరితః సరితాం మాఖేభల్లః

కిం నామ సాధితనుచేన మహర్షి జే

జూరీకృతం శ బడవాదనానే హుకం చ

పాతాలమూలకువాలే వినిజేశితం వ్‌.

ఆత మహార్షవవ్యప టే కేనా న్యాయో పార్టి క్యదవిణముర్వ గయ కారిణః పర్సంవిభాగవిముఖస్య కస్యచిముచ్య రే సరితాం ముఖేధ్యః సమంతాతోంథ మూదాయాపా(లేభ్యః పతిపాదితం దూషికం, య_త్ర్యి(ర సరిద్య్యశ సమా శచారయేతీ ప క్యే సరిన్ము ఖీభ్య ఇతి యదు కృం నూఖళబ్దస్య _వెరర్శ శ్యాడ( శా నాచిత్య మేప పర్యపశ్యతి. -

రిగలా కాచిత్య ఎచార౮వర్చా (వ్రత్యుదావారణము

ఈ భశ్హుందురాజు పద్యముదాహోర్యము కాదు.

ఈ మహోర్శవము పరిత: సరిన్ముఖముల నుండి వారి గ్రహించి యేమి సాధించినది, సర్వము మోరీకరించినది.. బడ ఉజదహనమున హుత మొనరించినది, పాఠతెాలమూలకువార మున పడబోసినది,

దీనిలో గుహార్ల్మ వ వ్యప చేశమున మరియొక్క_ భావ మును స్ఫురించును, అన్యాయో పార్టిత మయిన ద్రవిణ మును దుర్వ వయ యమొనరించుచు నత్సంవిభాగవిముఖు డగు వాని విశేవ మిందున్నది. సరిన్నుఖముల నుండి సమంతాత్‌ జలము [గహించి అపాత్రపతిపాదన మొనరించుట దూవమీత మయినది. ఇందు నదుల నుండి స్వీకరించి యని. నిరూపింప వలసీయుండగా నదుల ముఖముల నుండి [గహించుట యనీ చెప్పుటలో విశేష మేరుయు లేదు. ముఖశబము నిరగకము

ట్‌ ధి కావున అనాచిత్యమె పర్యవసించును* అధికర ణాచిత్యం యధా కంక లేళ్యర దౌ ర్యే కాళిదాసస్య-ా ఇనా నినసతి మేరుః కేఖరః క్మాధరాణాం ఇవా వినిపాతభారాః సాగరా? సప్త ఛాష్యే ఇదనుహిపతి భోగ స్తంభవి ఖాజుమానం ధరణిఠిలమిపౌవ ఫ్రానతుస్మద్విధావాం, ఇక మహారాజదూతో2.వ సౌమంతాస్టానే స్వవభుసముచితగారవ వూజాగ్టామాసనమశాపాద్య కార్యపళేవ భూమా జేవోపవివ్ట; (పాగల్భ్య గాంభీశ్యేలైవం (ఖబూశే, యభాస్మగ్వాధానాం వసు ధాతలఏర భుజగపతిళోగ

ఆదధదకరణభొౌబిత్యమ్‌ ౧౧౯ శ్రంళ(పాణ్భాగనిషృంపే ధఠాపజీ స్థానం యుక్తం, యస్మాచిహైవ కేరురచలచ్యకవర్తీ సమాపవిష్రః సప్త మహవోబ్బయళ్ళ తుల్యతి నాస్మాక మిత్యా చిశ్యమధిక రణ పదసంబిద్ధ మేవ.

అధికరణపజాచిత్యము కాళిచాసుని కుంత లేశ్వరజాత్యము నందలి యీ పద్య మధికరణ పజాచిత్యమున కుదాహోర్యను, శాళిదాసు మహారాజదూతయై సామం ఆాస్థానమునకు జనియు నచట న్వప్రభునముచిత గొౌరవపూజార్హ్ర మయిన యాననము పొందలేదు, శార్యవశమున భూమియం జే కూర్చొ నెను. (పాగ ల్భ్యగాంభీర్యమున నిట్లనెను. ఇచటనే త్యూధర శేఖరము మేరు వున్నది ఇచటనే న్తసాగరములు భారము మోవీనవి, ఈ ధరణితలమె యస్‌ పతి భోగ_న్తంఛభ విభాజమానము, మావంటి వారల కిచ టనే స్థానము, ౮ భుజగపతి భోగనృంఛ పా్రాగ్భార నిమృంప మయిన వసుధాతల ధరాసనము యు_క్షము, నలసన! ఇచటనే పర్వత చథవర్హి మేరువు కలదు. సప్తసాగరములు కలవు, మేము నట్టివారము. అను సి యాచిళ్య మధికరణపద సంబద్ధమె యగును వతుయఖా పరిమలస్యంా ఠ్యఠ స్థితం స్థితిమతాం వర! బేవ! వెచాల్‌ భృ ల్యేన శే భకిత్‌ చిక్తమియంఠ్యవోని ఉర్క_ంవీని _స్పనతళు వారిగేకణానాం వోరా(న్సవ గయతి య్య భవక్ప్రతాహః,

౧౨౦ శౌచిత్యఎచార చర్చా శ్వద్భృ ల్యేన మరా ర్య తన్ని శే సైతం యనక భవనరృకాపః కన్చుతర ల_స్తనతకే వారిణదృళాం బోరా(న్సవర్హయతీతి యదుక్తం లేన శౌర్య శృంగారగుణోత్కర్ష స్తతౌ _ సర్వతోదిగ్భెనుజావిచ్భిన్న (పసరః (ప్రతాహః పారమిళ్యం (పౌ_ప్త ఏకక పరిచ్భిక్నే దేశే మయా ఠ(ర స్థిరం య్య ఠ్వర్పతాప ప్తరుణీ స్తనతకేను హారతరలనం కఠోర్యన్య దేశే విలతణ ముపలత,ణం. సగ్వగత క్నేపతాప _స్తస్పోర్యెత్రెన మయా స్థితమితి వ ్‌్యే కరే ల్యేక జేళశాఖిధాయి. పదం నోపపద్య లే. దన్యుమా[తప్యా క్యేకటే కే జృంభమాణ్యప్రతాపత్వాత్‌ . తద తాధికరణపదగతమనా చిత్యము పలభ్య రే. ఠరత్యర నయా స్థితం యర య్యర భకన్పతాప ఇల్యేవ స్తుక్యుచితం య క్రముక్తం ప్యాల్‌ ః (ప్రత్యుదాహరణము

పరిమలుని యీ పద్యము యుకోదాహరణము కాదు.

"బీవా! స్పితిమతాం వర! ఎచట నీ ప్రతాపము వారి శేక్షణల యుళసైంవి _స్రనతీటమున పహోరముల సవదరించు చున్నదో! అచట నీ యీభృ్ళత్యు. డిన్నినాళ్ళును చకిత చిత్తమున నున్నాడు,

దీనిలో “వారిణ్యపేమణల కంపతరల స్త్వసతటమునందు నీ ప్రతాపము వోరములను కూర్చు బేశమున నీ భృత్యుడనగు నే నిన్ని నాళ్ళు నివసించితి ననుటబే సర్వతోదిగ్గమనమున నవిచ్చిన్నప్రసరము కలిగి యుండవలసీన (ప్రతాపము పారిమి త్యము పొందినది. ఒకచో పరిచ్చిన్నప్రచేశమున నె నే నుంటిసి, సీ పకాప మచట తపణీ _స్తసతటము లందు వోరతరలన మౌాపాదించు చున్నది. ఇతర్మపటేశముల విలతణ మనుట యువలతుణ మయినది, (ప్రతాపము సర్వగ త మయినచో సర్వత్ర శేను నుంటినని చెప్పవలసియుండును. అప్పు “డచట”

కేం) లింగౌబిత్యమ్‌ ౧౨౧ (తగరు అను ఏకబేశము చెప్పు పదముపపన్నము కాదు, ఎవడో యొక దొంగవాజేని యేది యేని మాటు చాటు, స్థలమున 'పతాపమున విబృభించె నననచ్చు కచా! ఇందీవిధ మున నధికరణగత మయిన అనాచిత్వ నువభాసించు చున్నది.

• పీ ప్రతాప మే యే (పచేశములందు కలదో నేనాయా (పబేశములందుంటి ననుట స్తుతినముచిత మయిన యుక్త వచన మయ్యెడిది. శర్యశృంగార గుణోత్క రృ స్తుతి యొన ర్చుటలో యు కృ మయిన యుక్తి యుండవలయును కదా! నీ ప్రతాపము వలన శత్రువులు వహతులయినారు, వారి (శ్రీలు దుఃఖాతిలేకమున కన్నీరు కలవారగుటచేనా చ్రాషప్పము కుచపరినసర (పనరమ. న హోరరూపముగా నున్నదని శౌర్యస్తుతి యున్నది. (ప్రతాపశబ్దగత ఫుంలింగ స్వారస్య మున నీల పచతరటములందు పోరములను నవదరించు సర సుని రంగారగుణన్తుతియు నిందవభాసించునని గుర్తింప వలెను, ళం లింగౌచిక్యమ్‌ లింగాచిత్యం దర్శయితు నూనా-- ఉచితేనైవ లింగేన కావ్యమాయాతి భన్యశాం పామ్రాజ్యసూచకేనేన శరీరం కుభలక్మణా. వం (వన్తుతాక్టోచిరేవ లింగోన కాన్యం భవ్య తాముపయాత్సి రాజలతు ణే జీవ శరీరం. రఏధా నము లలిఠరరల్నమాలాయాం--- నిదాం వ సృృళతి ర్యజత్యవిధృతిం ధశ్తే స్థితం న క్వచిత్‌ దీర్చాం జేత్తి శధాం వ్యధాంన భజే సర్వార్మ నా నిర్వ తిం

౧౨౨ జాచిత్యఎిచార చర్చా శేజారాధయతా గుణస్తవ జపధ్యాశేన రత్నావలీం నిస్స్పంగేన పరాంగశాపరిగతం శామావీ సో పహ్వూ తే.

ఆశ వక్సేశ్వరప్య గ త్నావళీవిరంవా: ధుక చేతసః స్మరాస్టాపముచితం విదూప శేణ సుసం” తాయై యదభిహితం నిదాం వ పృృృశతి ధృతిం ర్యజర్సీ స్టీతింన ధశ్తే దీర్తాం కధాం వ్యధామివ జతి నర్వృతిం న భజలే శాం వినా లేన తద్దుణజానినా ఠద్ర్యానని ర్యేన జనసంగ త్యాగిన్హా అవ్యాసా మంగనాజాం నామమ్మాలతమనీ వ సన్యా తే స్థితి ధృతి కళా నిర్బృతీశాం శీలం గాభిఛా జేనాంగ క్వాధ్యారో పేణ పరమా చిత్యం (పఠిపాదితం, నా లింగాచిత్యము

లింగొాచిత్యము నిరూపించుటకై యిది యా+వశళ్యక మగు చున్నది. స్నామాజ్యసూచక మయిన శుభలక్ష్మచే శరీరము భవ్యమగున ట్లుచితిమయిన లింగమునజే శాన్యము భ్‌వ్యతే పొందును,

. (పస్తు తార్థోచితమగు లింగము కావ్యమును భవ్య మొనరించును. రాజలశక్షణము శరీరమునకు భవ్యత నిచ్చును, ఉదా:- లలితరత్నమాలా పద్యము,

వ ల్పేశ్యరుడయిన యుదయనుడు రత్నావళీవిరహమున వివశుడ్రై నిదను నృృశింపడు ధృతిని విడనాడును. ఒళకచో నయిన స్ధితిని ధరింవడు. దీర్ధకథ వ్యధ యనును, నిర్వృతి నెట్లును భజింపడు. గుణ_స్తవ జప థ్యానములచే రత్నావలి నారాధించు వత్పరాజు నిన్సంగుడై పరాంగనా పరిగత మయిన పేరయినను నహించుట లేదు,

నీ

ఈ పద్యమున స్థితి ధృతి కథా నిర్వృతులు త్రాలంగ

మనులుగా నిరూపితము లయినందున అంగనా క్వాధ్యారోప

లింగౌబిత్యమ్‌ దివిత ముండుటచే పరమాచిత్యము (పతిపాదిత ముయినది, రత్నా వలీ విరహవిధుర చేతస్కుడయిన వ ల్సేశ్వరిని స్మృరావస్థాస ముచితముగ విదూషకుడు సునంగతకు చెప్పినదంతియు నిందు గలదు. “నిద్రను స్పృశింపడు. ధృతిని విడనాడును. స్టితిని ధరింసడు, దీర్ధ్స కథను వ్యధగా ఖానించును. నిర్వ ఖలిని భజిం పడు. రత్నావలీ విరహవిదూన చిత్తు డయిన యాతడు లద్దుణజూపి తిస్ధ్యాననిత్యుడు జననంగ త్యాగి, ఇతరవనితల 'పేరయిన సహింప డనుట సనముచితముగ నున్నది, ఇందు “న్చృశతి ధత్తే భజతే యనుసవి కామినీ సేవన [కియావిే ములు. ఇళ్లు “త్యజతి జ వ్యధాం వేరి యను వాని వలన భాసించు స్వీకా రాభీష్ట వేదనములును సేవననిశీషములు, నిదాది నాయికా పంచకము నాతడాదరింపక వోవ్చుట శ్రీ లింగ స్వార న్యమ న నిందు సూచిత మమినది. నరు యథా నును నీతిలతాయాం-- వరుణరణసమన్చైా ప్వర్టభంగై॥ కృతార్థా యమనియమనశ కై మారుతో న్య్మాధసక్తూ ధనదనిధనపళ్టా లజ్జలే మగ్యయుర్దే దవానదలనణచం డా నుండలీ మద్భుజానాం అక రావణః కవీని కొారామర్ష విమమ విశకారానిష్కూకోచితం (బూకే. వదణాదిలోకపాల వికాలబలావలేప విప్లపళారిణీ మర్త్యమాక యుగ్ధే లజ్జతే (ప్రదంజా నువ్ఫజమండలీతి. (క్ర్రీలింగోన నిన్తేళ స్తం లోళ్యి విజయోర్టితస్య (ప్రతాపస్య కతి ర తామపహరన్ననా చిత్యం సూచంకతి, (వత్యుదాహరణను సీతిలత మండలి యీ పద్య ముదాహార్యము శాదుం నా భుజముల యందలి వరుణరణన మర్థ్స్‌ స్వర్షభంగము

౧0౨౯ కాచిత్య ఎచార చర్చా లచే శృ తార్థ యమసియమనశ క్త, మారుతేనిర్ధధనన క్త ధన దనిధన సజ్జ, దహనదలన చండ ఇట్టి భుజమండ మ_ర్త్వయుద్ధ మున లజ్జపడుచున్నది. ఇందిది రావణ వచనము. ప్రచండ యయిన నా భుజ మండలి యని ్ర్రీలింగనిచ్లేశ మొనరించుటచే తె )లోక్య విజయ సముచిత మయిన (సతాపమున శఠోరత నశించు చున్నది. దాన ననౌచిత్యమె నూచిత మయినది. కవీవీరు లొనరించిన నికారమున రావణున శమర్హ జనించినది. చాని వలన విషమవిశార ముదయించినది, దాని నావిష్క_రించుట కిట్లు పలికెను, వరుణాది లోళపాలుర నిశాలబలావలేప మొన రించు ప్రచండ యయిన నా భుజమండలి మ _కృమాతి యుద్ధమ"న సిగ్గుపడుచున్నదని, ఇట్టి వఏరవచనమున (స్రిలింగ నిస్రేశము సముచితముగ లేదు. ౧౦ వచనా చిత్యమ్‌ వచనౌ చిళ్యం దర్శయికుమానా--- ఉచితై రేవ వచనైః కొవ్యమాయాతి చారుకాం అదై నస్యధన్యమనసాం వదవం విదుషామివజ లలి ఉచి శైలేశవచన ద్వివదన బదాంవచ౨ైః శావ్యం చారుకామాయాతి. అదై వ్యోదారచేతపాం విదుషామిన వపదనమయా బాగ చికాచిత్యచాదఖి ర్వచోళిః యథా మను నీతిలఅతాయాం--- శ్రైలో శ్యా (కమ లైర్యరాహవిజయొర్నిస్సంఖ్య రత్నా ప్రిఖిః పఖ్యాతః స్వరపస్వయంవరశ లైర్యు ద్ధాల్టిను భ్యీ (శ్రియః పాళ్చవ్యైర్భలిబంధ వెళ్ళ బహు్ళిర్నిత్యం హ'సత్యుత్ధికః పౌలస్య్యః సళ్ళదుద్యమ ళమవకా ద్వా్య్యస కృనిదం వాలిం,

ఎభనౌబిత్యమ్‌ ౧౨4 అశ కకసాం ణాభ్యాం రభుప తేర "గ్లీం దళగీరప కాక కే భిధీయ మాజే యదుక్తం పౌల_స్త్యం శేమళాయినం వారిమేక వాళోద్యోగ శమ వ కేన సంపక్తాలస్యని(ద మేకతెంలో క్యాక మ లైర్వ్యరాహావిజయినాం నుభ టానాం జయై రచ్తేకంత్న(పా_స్తిఖిః సనురసము(దమ ధ్యే బహుజార విపా_తిః (శ్రీనుః స్వయంవర ళ తెర్బ్భలినాం చ లోకపాలానాం బంధపవైః యఖ్యాఈ సదోథ్ధితః సోశ్సాహం సకఠం వాసతీతి బహుంవచైలేన నారి వై లతమణ్య ఆఅతుణను పచికమాచిళ్యముదంచికం, ౧౦. వచనె"చిత్యము వచనౌచిత్యప్రదర్శనమున కీ వచన మావళ్యకము. ఉచిరములగు వచనములటే శాన్సము రమ్యత కలది యగును, అదైన్య ధన్య మనస్కుులగు విద్వాంసుల వదన ముచితములగు వచనములనే రమ్యమగును కచా! సముచితను లగు నేశవచన ద్వివచన బహునచనములచే శాన్యము చారు తము పొందును, ఆద, న్యోదార చేతసులగు విద్వాంసుల వదనమువ లె శావ్యము వ్భాద్య మగును, యాస్టా2దెన్యము "లేక రుచికాచిత్యమనోహరమను లయిన వచనములచే విద్వ ద్వదనము సుందర మగును, _

నా సీిలతాపద్యమిం దుదాహార్యము.

నళ్ళదుద్యమ శమవశమున నిదానక్తు డయిన (శ్రీవారిని సిత్యము లేవగ నే రావణు డుపహసించుచున్నాడు, త్రైలో శ్యాక) మణములచే వరాహావిజయములచే నసం ఖ్యేయ రత్నలాభములచే యుద్ధమహాబ్ధి మధ్యమునందు లశ్ష్మీన్వరస స్వయంగగృహ నవహనములచే ఆశ్చర్యశకరములగు బహుబలి బంధసములచే రావణుడు (పఖ్యాతుడు, నిత్యసముద్ధితుడు, ఇట్టి రావణుడు హరిని వాసించుట తగియే యున్నది

లివి౬ కౌాచిత్య ఎిచార చర్చా శై )లోక్యాశమణము వరావవిజయము రత్న లాభము (శ్రీన్యయంవరము బలిబంధనము అనునవి విన్ణువునం దొళపర్యాయ మె సంగతము లయినవి, అంతట శసమపడి యాతడు సీదాంస క్షు డయినాడు., రావణుడు టై 0లోక్యాకుమ "ాదిక ముల న నేళపర్యాయము లాచరించినాడు, అయినను నిత్యసముద్ధి తు డయినందున (శ్రీహరి నుపహసించు చున్నా డనుట సంగతము, శుకసారణులను రావణపవులు రఘుపతినమూపమున దశగ్రీవుని పరాశశమము చెప్పునపు డిది యున్నది. పౌలస్తుుడు “శీవళాయి యగు హరిని వాసీంచుట యిందున్నది. వారి 'యేకవారోద్యోగ శమవశమున నలసుడ్వై న్నిదాస క్తుడయి నాడు. హరి వామనుడుగా మూడులోళకముల నొకప్పుడె యాకమించెను, రావణు డ నేకపర్యాయము లాకమణము చేసెను. వరాహవిజేతలగు సుభటుల న 'నేకపర్యాయములు 'రానణుకు జయించెను, అ నేశరత్నముల పాంచెను, నమర సముద్ర మధ్యమునందు బహువారవిహితములగు. (శ్రీస్వయం వరశతము లందుకొ నెను, బలవంతులగు లోకవాలురను బహు వారము బంధించెను. ఇట్లన్నిటి నన్నిపర్యాయము లొనరించిన ' పౌలన్వుడు [పఖ్యాతుడు, నదో్ధితుడు, సోత్సాహుడు, నత తము వారిని వూాసించుననుట వలన వారి వైలతణ్యలక్షణ మయిన యాచిత్యము బహువచనములచే నుపచితమై యిం దుదణటిత ుుయినది, వఠుయ్రా చూకృగు ప్రస్య-- “ నాయం నిళా మఖసరోరువారాజపాంపః శకి కపోల కల ఇాంఠతనను: శశాంక:

ఎికేవణాచిత్యమ్‌ ది౨తి అభొతి శాధ తదిదం దివి మర్చివింధు డిండీ5విండ పరిపొాండు యళ_స్త్వదీయం, అక శాయం ళళి త్వ్యదీయమిందు దుగ్లా బ్లీఫేనవిండపాందురం యళ ఇతి యదభిహితిం తదవిచ్చిన్న(పసరాణాం ర“5ఏళసాం బవునచజీన వర్ష శాయాం సగూచితాయా మేకవచనోపవ్యాసళ్చం(ద లింబాకాళలీణ నీండ శూర పరిచ్భిన్నకశయా సంకోచకూ పమనౌ చిర్యము ద్భాపయితి. ల్‌ (వత్వ్యుదాహరణము మాతృ శుష్ప్రని యీ పద్య ముదాహార్యము శాదు, ఈ నిశాముఖ సనోరువా రాజవాంస ళళ్ళీర బేళ కనా కవపోలతల శాంతతను వీతడు శశాంకుడు కాడు, నాథా! ీ యశమె యాకాశమున దుగ్ధ సింధు డిండీరపిండ పరిపాండు వై (పశాశించుచున్నది, అవిచ్చిన్న(పనరము కల యళోవిసరముల బహువచన మున వర్ష్శించుటయె నముచితముగ నుండును. ఈ పద్యమున *న్పీతడ్రు కలి కాడు. దుగ్ధాబ్ధి "'ీనవిండపరిపాండుర మయిన నీ యశమోొ యని యనుటలో నేకవచసవిన్యాస ముచితముగ లేదు. యశము చంద్రబింబచాశారమున విండ మాత్ర పరిచ్చిన్నమై సంకోచము పొందిన దనివించును గావున ననె"చిత్య ముద్భావంప జేయుచున్నది. ౧౧ విశేషణౌ చిత్యక్‌ విశేష ణౌచిత్యం దర్శయితు మావా--- స విశేణై స్పముచితై ర్వి శేష్యోఒర్థః (వకొళత్తేం సా గుణారికై ర్లుణోదారః సుహృద్భిరివ స్త స్కలరాకే క శాజ్యీ విశేష్యోర్ధః సముచిరైరేవ విశేష శోభాం (తభ కసత? జచారః సాధుర్యధాభ్యధికగు ల సువ్న్చాద్భిః. గీ6, నెళ్కె

౧౨౮ భాచిత్యఎిచార చర్చా యధా మనము మానిమతమినూం సొయాం--- న! శే న్యూ(తీర యౌకన చాన్యుస వశాన్యామోదినీ పది నీ తో్యోత్సాన్న(పావరణాని రత్నవలభీవార్మా వ్‌ణీ రమ్యాః శ్రి! “- సర్వం చారుతగం న కస్య దయితేరి యక్మింహ శద్భుబ్యలే తవ్మృన్నిర్మిలమానుఖాజనమి వ &(ప్రమయం జీవితమ్‌ - ఆక యధిప్టిర ప్యాసౌడిత మహావిభకా లేర్మ యనిర్మిత మణిుయసభాఖి మూనిసో విభవపభా బే వర్‌ శచొతే సకలభాచాభావస్వరూపాభావచాదోప జీశనో మహవాముశీరాశయవిచారాపససలే యదుక్తం కుసుమసమయసము శచిక యకొవజాన్యుపర నాని, మకరంజావెరంందసుందరాగవిందీని జ్యోత్సౌన్నై కట(పావృతాని రత్నవలభీవార్మా ఖీ రమణీయా రమణ్య శ్చేతి సర్వ మేత చ్చారుళరం సర్వస్యాభిమతం. కింతు యన్మీన్‌ భుజ్యలే శజ్జీవిరమామ నృుక్వా (త్రనిస్పారల శీ_పతయమితి తద్వి శేమ్యపదోత్కర్హ కారి విశేణపదోగిత ఫొందశ్యేణ పర్యంఠనిజ్సార తా నిర్వేదసంవాది స్ఫురడౌచిత్యమాకనోతి. ౧౧. వి్శశేవశాచి త్యము విశేషణాచిత్యప్రదర్శనమున కిది యావశ్యకము, గుణాధికులగు సుహృదులచే గుణోదారుడగు సజ్జనుడు వ)శాళించునట్లు సముచితములగు విశేషణములభే విశేష్య రూవార్థను ప్రకాశించును, శావ్యమునందు వి శేషార్థము నముచితవిశేషమాముల వలననే శోభ నొందును. గుణోదారుడగు సాధుజను డభ్యధిక గుణములు గల సువ్భాదులదే శోభనొందును, ఉచా;:--నా మునినుతమిీమాంసా పద్యము. వై(ఠమానమున నుపవనము లాసూలతితయావనము లగును, . పద్మిని యామోదనహిత యగును, రత్న్మవలభీ వర్మ ఫ్టములు జ్యో సె ప్రావరణమున నుండును, త్ర్రలు

క్ష7) ఎిశేవణభౌచిత్యమ్‌ ౧౨౯ రమ్యముగానుందుకు, నర్వ్యము చారుతరముగా నుండును, ఎవని శేది యిష్టము కాదు! కాని యీ జీవితము నందిది యంతయు. గుపభోగ్యమగునో యా జీవితము మన్నుతో నిర్మించిన అమభౌజనము పచ్చికుండ) వలె శ్షణభంగురము,

ఇందు విశేవ్యపదోత్కర్ష మాపాదించు. విశేషణ పదముల వలన గలిగిన సౌందర్యము నముచిగముగ్న నున్న ది, ఇందలి పకరణసందర్భ మో వీధమున నున్నది. సమాసాదిత మహోవిభూతి కల యుధిప్టిరుడుు మయుడు నిర్మించిన మణిమయ మహాసభాభిమానిమయై యున్నాడు, ఇండాతని విభవప్రభావము వర్శితము శావలయును. ఈ సమయమున సకలభావా భావముల స్వరూప భావవాద ముప బేశించు మహాముని యాశయవిచారా వసరమున నీ యంశమున్నది,

ఉపవనములు కుసు మనమయమున నముపచిత ళావనము

కలిగి యున్నవి. అరవీందిని మకరండామోదసుందర యయి నదిం రత్నవంభీవహార్మ ఖ్ట్‌ములు జ్యోత్సా వట పాావృతముల్రై యున్నవి. రమణీమణులు రమణీయముగ నున్నారు. ఈ సర్వము చాకరుతరముగ నున్నది. నర్వజనుల కిది యభిమతము. కాని యీ జీవితము నందిది యనుభవింపబడునో యా జీవిశ మామ మృత్సాత్రనిస్బారము, శ్షీ(ప్రత్షీయము,

అనువిధమున వికశేష్యపదోత్క_ర్ష కారి విశీషణపదోదిత సౌందర్యమున పర్యంతనిస్సార తా నిక్వేదనంవాది యగు స్ఫుర జాచిత్య మిందవ భాసించు చున్నది,

నరుయథా భట్టలట్రనప్య-ా- (్రీవ్మం ద్విమంతు జలడాగముమర్దయంతౌం లే సంకట(పకృతయో. విశటా స్పదాగాః

9౮౩౦ భాచిత్య ఎచార చర్చా అవ్లేస్తు ముగ్ధళ పరీచటులాశ లేం[ద నిష్క_ంపకుత్సీపయసో ద్వయమప్యచింత్యం. - ఆ (గ్రీష్మం ద్విమంతుం. మేఘాగమం సంకటస్వభావా వికటా ) న్రీర్లాశ్చ తటాకాః (ప్రార్భయంతాం, మహావ్రేస్తు చాలళపరీలోలాచ లేం ద )శ్చల కుశీపయసో (్రీవ్మఘ చాగమావప్యగణనీయావితి యదుక్తం కత కటా విశేషణయోః సంక టవికట పద [యో పరస్పర విరుద్దార్టయోరవా చిశ్యం ృష్టమకభాస తే. సంకటస్వభావస్య పొ వికటల్వం వి వీరత్వం నోపపద్య లే. కథ స్వభాజీ భంకటక్వమాకారే విఫులక్వం తదని తటాకస్య నిశ్చేరనస్య వృఖానాఖభా వాదకుపపన్న మే వ ప) త్యు చాహరణము . భట్ట లట్టనుని యీ పద్య మనుదాహార్యము, సంకటప్రకృతికములు వికటములు నయిన తటాకములు శ్రీష్మమును బ్వేషించు గావుత.. జలదాగమ శుభ్యర్థించు గావుత, ముస ఫఫరీ చటులము లయిన యచలేందములభచే గూడ పొట్టలో నీళ్లు కదలని సాగరమున కీ రెండును ఆచింత్యము లె. ” దీ్‌సిలో సంకటన్య భావములు వికటములు =వి స్కీ గరములు నయిన తటాకములు గమ్మమును కేంచీంపనీ! జలదాగమము నభ్యగ్థింపనీ! చాలకఫరీలా హైచశేందీ కుఖీపయన్క మయిన మవోస్ధి శీ గీప శ్రఘనా గమములును గణనీయములు క్రావనుట కలదు, ఇందు తటాక విశేషణము లయిన నంకట విశట పదములు పరస్పర విరుద్ధార్థము లయినందున ననౌచిత్యము స్పష్టముగా భాసించు చున్నది, సంకటస్వ భావమున్న-వో వికటత్వము ఆ వి _సీక్షత్వ ముపపన్నము కాదు, స్వభావ మున సంకటత్వము శలదని యాకశారమున వళటత్వ్యమున్న

ఉవనరౌాచిత్యమ్‌ ౧౩౧ లి దని భావించినను నిక్సేతన మగు తటాశమున కట్టి స్వభావా భావమున నీది యనుపపన్న మేయగును, (నంకటపడు చున్నం దున (ీవ్మ జ్వేషమును వికటములయినందున జలాగచూభ్యర్థ నము యథానంఖ్యనమన్యయమున నుపపన్నము శావచ్చు నని తలంచుటలో నహవృదయ పృదయము (పమాణము.)] - ౧౨. ఉపపసరక్షొచిక్యమ్‌ ఉపపర్షొచిత్యం దర్శయికు మావా--- యోగ్యోపసర్షనంస రెర్నిరగలగుణో చితా ళ్‌ ల గి షూ క్రిర్వివరతే సంపత్సన్మార్లగమనై రివ॥ వ! అత్‌ న! ఈ న ' ఉచిరైః ప్రాదిలికపబర్టైః నూ క్తిమున్నతినూసాదయతి, విభూతిరి పళ్మార్లగనువె కం యథా నుమ మూనినురమిోమాంసాయాంలా ఆచారం భజే త్య జత్యివీ మదం వై రాగ్యమాలంబే కర్తం వాంధతి పంగళంగ గలితో తుంగాభిమానం రపః రై వన్య _స్టవిపర్యయైః నుఖశిఖా భష్టః (పణహ్హో జనః ॥ (ప్రాయప్తాపవిలీన లోవాసదృశీమాయాతి కర్మణ్యతాం. అక దుత్యోధనస్య ఘోమయా[(తాయాం గంధర్వబంధ చరాభక భగ్నాభిమానన్య (పాజ్యపామాజ్యముక్సృజ్య తపః, పయత్నాభినివిష్టస్య దురు హీ వగ్గ్యమా నే యదుక్తం సర్వో జవః నుఖ్యభష్షః (పణష్ట్రవిభవః సచాభారం భజల్వే మదం త్యజతి వైరాగ్యమా(శయత్సి సంగ భంగేన విగలితోత్తుంగాఖిమానం తపః కర్పుం వాంఛతి. (పాయో నాహు ల్యేన తొ విగలికలోవావిండసదృశీం కర్మణ్యతౌమాయాతి. ఆఅ(తోత్చూర్వరయా సోపస్టస్య శుంగ బ్దస్య స్తభావోన, స తిలిగుణతాముపయాతా దుర్య చాఖి చూనార్థొచిత్యమాచ్చైః కరోతి,

౧౩౨ వౌచిత్య ఎచార చర్చా ౧౩, ఉపస గ్లౌచిత్యము

ఉపనన్షైచిత్యవదర్శన మున కిది య వేనీతమూ,

సన్నార్గగమనములచే నంపద యభివృద్ధి పొందునట్లు యోన్యోపనర్గనంనర్గములచే నిరర్షల గుణోచితమగు న్‌్‌ క్తి యు గొప్పదగును.

సన్నార్గగ మనములచే విభూతి యతిశయించునట్లు నము ఏతము లయిన (పాద్యుపనర్గలచే సూక్తి సమున్నతి పొందును,

ఉచాః: నా మునినుతమాూమాంసా గతము,

చైవ మాపాదించిన విపర్యయములచే సుఖశిఖాభష్టు కయిన జనుడు (పణస్టుడె యాఛభారపరాయణు డగును. మదాహంకారము విడనాడును, చై రాగ్య మవలంచబించును. రత్సంగ భంగమున నుత్తుంగాఖిమానము వోనాడికొని తప మొనరింప దలచును, సామాన్యముగా నట్టి వాడు బాససగా రగ్నిలో (కాగిన లోహముతో సమానముగా ళర్మానుకూల రుగు స్థితిని పొందును.

ఇందు ఉత్తుంగాభిమాన మను స్థలమున ఉత్‌ పూర్వక నుయిన తుంగశబ్దము కలదు, ఉదుపసర్గము దుర్శదాభిమా గౌస్టౌ దిత్యము నతిశయింప జేయుచున్నది. దుర్యోధనుడు హోషయా[త జేయుచు నందు గంధక్యుల వలన బంధపరాభ ము పాందినాడు భ గగ్నాభిమాను డయినాడు. పాజ్య గామౌజ్యము విడనాడి తపఃపంయ త్నాభిని వశము కలవాడై ఏళ్ల్యహముతో నున్నాడసి యిందు వర్థింపదలచిన యర్శము

• జను డయినను సుఖభ్రష్టుడై 'పణపష్టవిభవుడై సదాచారము,

ఉవనర్గౌబిత్యమ్‌ దింం 'సీవించును. నముదము త్యజించును,. వైరాగ్య మాశ్రయిం చును, నసంగభంగ మున నుత్తుంగాభిమానము పోగా తప మొన రింప నభ్ళిలమీంచును. సామాన్యముగా తాపవిలీన లోవావిండ నదృళ మయిన కర ష్య నొందును, ఇందు సోపనర్గ మయిన తుంగశబ్దము ఉత్పూర్వ మగుటచే న్వభావోన్నతి "కట్టిపయి నది ఆది దుర ్రదాభిమానాక్థాచిత్యమ్హు నధికః మొునరించు చున్నది. నతు యథా కమూరచాసస్య అయి! విజహేహి! దృఢోపగూవానం త్యజ! నవసంగముభీరు! వల్లభం అరుణశరోద్లము ఏమ వర్తతే వరతగు; సం(పవదంఠతి తక్కుటాః. అశాఖిన వా సంగసంగను గాఢ మాలింగన నిళృలాంగచ్ళచ్నాంగజా శ్రబోధ జే చఖ్యా యదుకృం వల్లభం మాంచ! (పభారపంధ్యాయానురుణ శింణోద్దమో వర్తరే, కస్కుటాళ్ళ సంప్రవదంతీతి, తత సం (పోపసర్ష్గ శూన్య శ స్రైవూరణమా(రేణ నిరర్భక త్వాదనుచిత మేస. (పత్యుడాహరణము ఈ కుమూోరదాసుని పద్య మనుదావార్యము, | ఓసీ! సఖ! నవనంగ మ భీరువా! గాఢాలింగనము పీడుము, వల్లభుని విడనాడుము., ఓ వరతనువా! అరుణ కిరణములు వ్యాపింప నున్నని, కుక్కుటములు “నంద వదంతి కొ క్కొ తో కో యను చున్నవి.

• దీనిలో నఖ యొకతె యభినవానంగనంగ మమున గాఢాలింగన నిశ్చ లాంగమొ వ్రీయుని బిగికొగిటిలో ముడుచు

అం శాచిత్య ఎచార చర్చా కొని యున్నది. అమె వబోధమునకైై నఖి యిట్లనినది. చల్లభుని విడనాడుము. (ప భాతనంధ్యలో నరుణకిరణోద్దమ చుయినది. కుక్క టములును “*సంప్రవదంతి ఇచట “ఖమ్ర్‌.(ప్ర” అను నుపనర్గలు కలవు, ఈ రెండు ఇచట భావవిశేసమేమ్మాతము. లేని శూన్యశబ్దములు, ఇట్టి వాని యాపూరణమ్యాాత్రమున "నేమియు నర్థము లభింపదు, ఈ యుపసర్గద్వయము నిరర్థక మగుటచే ననుచితముగ నున్నది. ౧౩. నిపాతౌచిత్యక్‌ నిపాఠె"చిళ్యం దర ఎయితుమావా--- ఉచితస్టాన విన్యస్తైర్నిపాతై రర్జసంగతిః ఉపాదేయైర్భవ త్యేవ సచివై రివ నిశ్చలా. శాణి ఉపా దేయెళ్చారి భిర్ని పాతైకుచితపదవిని జేశితె; కావ్య స్యార్ససంగతి రళందిన్టా సక్సహోయైరివ భవతి. యథా నును మునివతమిోమాూాంపసాయాం--- స్వే స్వర్దసుబార్థినః (శరుళలెః (ఫొజె శరం లే జజా కేషాం జాకపఫులే [పయాతి విఫులః కాలః తణార్థం చ రెత్‌ ఖతీలే ఫుణ్యధశే స్టితిర్న తు యఖా శళ్యాగృ హే శామ్‌ నాం ఠస్మాన్మోమనుఖం సమా[శయత! భోః సర్యేం చ నిత్యం వయత్‌ అక స్వర్షసుఖస్య జీళ్యాభోగరదవపానవిరస చపలకాయాం (పతి దికాయాం నిశ్చలమో తమసుఖస్య నిస్సంబేవానిశ్చితా (వతిప త్తిర్నిపా చోపబృంహితా కాక్యార్డ్‌"చిర్యం జనయతి, ౧౩. నిపాతచిత్యము నిపాతౌచిత్య దర్శనమున కీ లవణ ముపేవీతము. సముచిత స్థానవిన్య స్త్వములు నుపా'చేయములగు నిపాత

• _నివాతాబచిత్యమ్‌ ౧౮౩౫ ములచే నచిఫ్రలచే వలె నర్థసంగతి నిశ్చలముగ నుండును,

సంస్కృృతమునందు చ తు హీ మొదలగునవి నిపా తలు, ఉపాచేయములగు నవి యుచిత పదవినివేళితము లయినచో శావ్యార్థసంగతి యసందిద్ధముగా నుండును, సత్స వబోయులబచే నర్ధసంగతి నముచిత మగును కదా,

ఉదా:- నా మునిమతమామాంనలో;

బడులయిన జనులందడు న్వర్లసుఖమును కోరుచు గొప్ప శ్రతువులతో నారాధింతురు. వారలకు స్వర్గ పట్టణ ములో విఫుల మయిన ౦౯ "కాలము తణార్లముగా గడచి

ధ

పోవును. కాని వుణ్యధనము శ్లీణమై పోగా శాముకులకు వేశ్యాగ్సువహూములో స్థానముండనట్లు వారల కా నాఠకవుర ములో స్థానముండదు. కావున భో! భావుకులానా! మోతు సుఖము నాశయింపుడు, అది సత్యము నిత్యమును, ॥

దీనిలో స్వర్గసుఖము 'వేళ్యాభోగము వలె అవసాన విరనచపలత కలదని ప్రతిపాదింపగా నిశ్చల మోశసుఖము నందు నిన్సం బేవా నిశ్చిత మయిన (పతిప_త్తి యున్నట్లు నిపాత పదనులచే బాగుగా నుపబ్బృంహిత మయినది. అది వాక్యా క్థాచిత్యమును నిరూవించుచున్నది. పద్యములో ద్వితీయ చతుర్థ పాదములందు ఛ కారములు నిపాతములని గుర్తించు వది, _

జేవో జూచాతి సగ్తుం యదవీ చ శదనీ (మూన్‌ నీతినిస్టం పార్థం సంఛాయ జాలాంఠర ధరణీళుజా నిర్వ ఏ కాంధ జీన

అతడ జాచిత్య విచార చర్చా మ్రేచ్భానుచ్చిని! భిన్థి! (వతిదినముయళో. రున్టి!. విశ్వం యళోభ్ళిః సోదన్వు శ్మేఖలాయాం పరికలయ! శరం కిం చ విశ్వంభరాయాం,. అక శీరిపతిస్తుతి పఫ్టా జే ఆ లేవో జూబాతి సర్వం యదనీ చ తదపీ3 ఇతి యదుక్తం ఈత వూ ర్వాపరపదయోరసంబద్ద ల్వేన నిరరర్ధశ ఏవ నిరుప రోగ ః చి శారః (పతతోత్సవ బహుజనభోజన పంకావపరిజ్ఞాతఈ స్వయ మివ మభ్యే సముపవిష్పః పశ్చాదభిచ్య కృః పరం లజ్ఞాదర్మనా చిత్యం పక వోతి. ప్రాత్యుదావారణము . (శ్రీ చప్రని యీ పద్యముదాహార్యము కాదు. “మి 8ంతయు తెలియును, అయినను ఎక్లుది యయి నను మేము కొంత నీతినిస్ట మయిన యంశము జెప్పెదము, బంధువయిన భూధవునితో నంధి యొనరించుకొని సుఖతుడ వై న్లేచ్భులను నళింప జేయుము, దిన దినము నీ యపయశమును పోనొట్టుళొనుము. యశములచే విశ్వము పూరింఫపుము. సాగల వలయిత మయిన భూమిపై కర ముంచుము, శీలిపతి పిస్తావరూప మయిన యి పద్యమున అణ్జీగో జానాతి సర్వం యదవి ఈ తదపి యనుటలో *యదవీ తదపో పదముల మధ్యశున్న కస్య కారము పూళర్వాపర వదములతో “నేమియు నంబంధింపని.దై నిరర్ధక చె యయి నిరపరొూూగముగా నున్నది. (ప్రతతోత్సవము జరుగు నపుడు బహుజనుల భోజనపం కిలో నెవడో యొక డపరిజ్హాతుకు తన యంతట తానువచ్చి చేరి భోజనమునక్రై యుపవిస్టుడె యనం తరము గుర్రింపబడిన విధమున సీ చకారమున్నది. ఇట్టి యిది మిక్కిలి లజ్ఞాదుర్శనెచిత్యము స్పష్టము చేయు చున్నది.

18. కాలౌబచిత్యమ్‌ ౧౨౩ ౧౪ కాలౌచిత్యమ్‌ శాలౌచిత్వం దర్శయితుమానా--- కాలౌచిత్యేన యాత్యేవ వాక్యమర్జేన బారుకాం అనావర్ధనరమ్యేణ _ వేషేణేన సకాం' వపుః, శాలకృలె" చిత్యయ కేజాన్టేన. వాళ్యం చఛారుకామేతి జీమపరి (గహేతేవ కాలయో గ్యేన సతామవసరజ్ఞావాం వఫుః* యథా నును మునిమకమిమాంసాయా౦--- యోఒభూద్లోపశిశుః పయోదధిశిర శ్వ్చొర? శ రీమంకను _ప్లుస్యెవాద్య జగత్పతే! ఖగపలే! శారీ]! మురాశీ! వశే! (శ్రీవక్సాంళ! జ డైరితి న్పతిపరైః కర్ణా నృణాం వారికా క్ర! శాలస్య విపర్భయ్యపణంణనీ పాశ (కీయాళ్చ్ళర్యభూ2 అ(త్రామరక్షైవిము విమమావిప్కార మునూర్జుణా శిశుపా లేనాభిధీయ మాజే యత్కిల గోపాలబాలః పరయొోదధిశిరక్సారః కరీపుంకపోఒ భూ త్త -మ్యైబాద్య జగన్నాధాదిలిః సతిపదై ర్నృణాం కక్టా వూరితా హీ! బక! ... శాలఫ్య విపర్యయకాలిజీ పాక(క్రియాళ్ళర్యభూమిరితి. క్యతాభూదితి. క్యతొ భూ:8ి భూత కా లే చాశ్చర్యపరిపోమ రుచిరమార బ్రాధి నేవలమణం బాశ చిగ్యం కృతం " ౧౯, శాలౌచిత్యము శాలౌచిత్యము నిరూవించుట కీ లత మావళ్యకము, యోగ్యుల "జీహము జనావర్టననరమ్య మగు 'వేవముచే వలె వాక్యము కాలౌచిత్యముళల యర్థ ముబే రమ్యత పొందును, కాలకృతచిత్యయు క్ర మగు నర్థము ఎాళ్య్ళమును సుందర మొనరించును, శాల మొోగ్యమయిన వేషపరి గ్రహము అవనరజ్ఞ లయిన పెద్దల శరీరమును రమ్యుముగ్గ "జేయును, -

౧౩౮ జొౌచిత్య ఎచార బోర్చా ఉదా; నా మునిమతమి మొంన గొల్ల పీల్ల డయిన వానిని పాలు పెగుగు మిగడ దొంగీ లించిన వానిని పశువుల పేడ విసికి ఫొను వానిని జీడు _ జగత్పతి, ఖగపతి, శౌరి మురారి వారి (శ్రీవత్పాంక, మొదలయిన సుతిపదములచే జడులు మానవుల బెవుల నింపు చున్నారు. హీ! కాలపరిపాక మౌాశ్చర్యశరముగా నున్న బే! లోకమునకు విపర్యాసమునం దాసక్షి కదా! వాని నిల్లను టయా! అెహాూోా! శిశుపాలు డమరగ్గ వివ విషమావిష్కా.ర ముమూర్తువైె యె యొ కలా యిట్లు పలికినాడు. గోపాలబాలుడు పాలు పెరుగు వెన్న మిగడ దొంగ, కరీషంకముడు నయి యుంజెను, ఇప్పుడు వాని జగన్నాధాది స్తుకిపదములచే మానవుల చెవులు నిండి పోయినవి. చీ ఛీ! శాలవిపర్యయ మాపాదించు పరిపాక మాశ్చర్యకరముగా నున్నది యని యనుటలో-"*ఆభూత్‌ ” అని భూతకాలకియ యున్నది. దానిచే నాశ్చర్యపరిపోమ రుచిరముగా నారంభించిన యా శేపరూపమగు వాక్యౌచిత్య మౌాపాదిత మయినది. - రఈథావా మాలవకవలయస్యంా చశ్యురసుమనసః కందాః ఇ్రష్పోద్దమైరపాల (దుకూ మననీ చ గిరం గృర్హాంతీమే కరంతి న కోకిలా! ఆథ చ సవికుః శీతోల్లాసపం లునంతి మరీచయో న శ జరథఠకా మాలంబంలే క్రమోదయడాయినీక్‌, అక శిశురరవసంకీ కాంతోపవన వవరసోల్లాస మూభ్యమాన మననీ ' జోత్కంతా వర్గ్షనయామృతుసంధిసముచితాః కుందాః కుసుమావసపాన శూన్యరేనవః కింకు కాలో కాః కలికోద్దనుభరాఆసాః ముని కోకిలా: కఆ

కాలౌచిత్యమ్‌ ౧౩౮౯ కూజీతాన్యర సందధత్సి ర జేర్మ రీదయః శిథోల్లాసముధ చ నిజారయంతి న చ సంతాపడాయినీం (పౌొఢతామాలంబంతే, ఇత్యు కీ వర్తమానకాలపదే చ్యవన హవృదయపం చాద సుందర మా చిత్యం శిమప్యా మోద తే. యథా వా భట్టళల్లటప్య-- మృళోోగాస్యమి వాతితం ధను రిదం మూర్చ పా క్చేష వః శితై సా వి జితార్డునా (పతిలయం చర్వాంగఆ గ్నా గతిః అంతః (కార్యమహో తస్య మధునో వో బోరి గీతం ముఖే జ్యాధస్యాష్య యథా భ విష్యతి రథా మే ననం నిర్మృగం అ లుబ్దకస్య ధనఃసాయక శియోగ తి కార్యగీతాని కథా యథా వనం నిర్మ్భృగం భవిమ్యతీతి భవిమ్యత్కా ల (పకృతాగ్ధపరపోపషేణ వృాదయ ఉం వాదౌచిక్యమాదధాతి, ఉచదా;-మాలవ కువలయుని యీ పద్వము నుదా పహోర్యము, కుందములు పుష్పములు రాల్చినవి, అశోశాది వృక్షములు పుష్పోద్దమములచే నలసమ. లుగా నున్నవి. ఈ కోకి లలు మనసులో మాటపట్టినవి. వెడలనిచ్చుట లేదు, సూర్య కిరణమ.లు శీతోల్లానముపోనాడు చున్నవి. కాని సంతావ మాపాదించు జక ఠత్వము పొందుట లేదు, ఇందు శిశుతర వనంత సమయమునందు కొంతకాలము శాంత శాంతిము లయిన యుపవనము లందలి నవ నవ మగురనస నముల్లానమువే మున థో శ్రంఠ సూచిత మగుచున్నది, ఇట్టి సవయమున బుతునంధి నముచితిముగా కుందములు కుసుమా వసానమున శూన్యము లయినవి, కింగు కాశోఠశములు కలికోద్దమ భ'రాలనము లయినవి. కోకిలలు మనసులో కలకూజితముల ననునంధావించు చున్నవి, రివికిరణముబు శీతోల్లాసము పోగొట్టు

౧త౦ తౌచిత్యఎచార చర్చా చున్న వే కాని సంతాపమిచ్చు (పౌఢత నవలంచించుట లేదు, ఇటు నిరూపించుటలో వర్తమానకాలపదములంటదె ఈముకా నక పహృాదయనంవాద సుందర మయిన యౌాచిత్యము పరిమ ళించు చున్నది.

ఇ్లై భట్టభల్లటుసి పద్యముదాహార్యము,

, మృుత్యుముఖము వలె నీ ధను వాతత మైనది. చాణ ములు విషగర్భములై యున్నవి. అ వ్‌శ్షయు నర్జునాతిశయి తము, సర్యలయవిధానము లందును గతినర్యాంగలగ్నముగా నున్నది. ఈ శఠ వ్యాధుని పవృాదతయుమున (కౌర్య మున్నది. ఈ తియ్యని వ్యాధుని ముఖమున మనోవారగీత మున్నది, ఇక వస మంతయు నిర్మృగ మగునని తలంతును,

ఇందు లుస్టకుని ధనుస్పాయక శియోగతి (కార్యగత ములు ననము నిర్చగ మగు నట్లున్న వనుటలో “భవిష్యతి” యను భనిష్యత్కాాలము (పళ్ళ తౌర్ధమును పోమీంచి హృదయ నంవాడాచిత్య మాధానించుచున్నది. నతు యథా వరావామిహిరస్న--- త్వీకాళ్చం(ద్రో విళతి తరణేర్మండలం కూసి మూనీ లఫ్ఫ్వా కాంచిక్పునరవీ శలాం దూరదూరానుక ర్తీ సంవూర్ల శ్చేత్కధమసి ఠచా సృగ్టయో చేతి భానోః నో_బౌర్జ న్యాద్విరమతి జడో నానీ నై వ్యాద్వ్యరంనీత్‌ అర ర జేర్మండలం ఖ్నీణః ళళీ (పతిమాసం (పవిశతి ఠఈఠఈః కాంచి డాప్యాయికాం కలాం (పాప్య దూలే దూరే భవతి. పరివూర్శళ్న త్వస్యెన స్పర్టయాభ్యు దేతి. దౌర్బన్యాన్న విరయమతి న చ బై వ్యాద్య్యరంనీది ల్యేతౌ 6విగమతి" 6వ్యరంనీత్‌ ౫ ఆతిపరస్పరాసంగత కాలపదద్యయం చం(దస్య ఠం వ్యరంసీదితి విరుద్ధార్థ త్వాదనుచిత మేవం

దేశొౌచిత్యమ్‌ ౧౭౫౧ (ప్రత్యుదావహరణము వనదాహమిహిరుని యా పద్య ముదాహోార్యము కాదు, మాసమాసమునను చందదుకు శ్లీణుడై. సూర్యమండ లము *ప వేళించును. మజల నొక కలాంశము పొంది దూర దూరానువ_ర్హి యగును. ఎట్లో నంపూర్జు డయినవుకు సూర్య స్పర్థతో నుదయించును, ఆ జడుడు చౌర్జన్యము నుండి విర మింపడు. దైన్యము నుండియు విరమింప లేదు, దీనిలో నిది యున్నది. శ్నీణశశి (పతిమానమునను. రవిమండలము చేరును. అ సూయ్యనుండి యొక యాప్యాయిళ కలను పొంది దూరదూరమున నుండును, పరిపూరు డయి నచో నాతని స్పర్ధతొ నుదయించును, డౌర్జన్యమునుండి మానడు. దై న్యమునుండి విరమింప లేదు. ఇట్లనుటలో నిందలి *విరమలి_వ్యరంనీత్‌ * అను శాలద్వయము సూచించు రెండు క్రియలు పరన్పర మత్యంతే మనసంగతము_లై యున్నవి. చంద్రునకు తగిన జార్టన్యదై న్యములు నర్వ కాల మభిన్యాపించి యుండునవి కావున “వ్యరంసీత్‌” అని భూ కార్థమున వీరుద్ధార్ధము నిరూపవీిత మగుట యనుచితముగ, నున్నది, ౧౫౪4 చేళాచిక్యమ్‌ చేళాచిత్యం దర్శయితు మూనా--- దేశౌచిత్యేన కొవ్యార్ధః ననంవాదేన శోభతే పరల పరిచయాశంసీ వ్యవహారః నతామివ, నిల్‌ బేశవిషయాచి త్యేన హృదయసం వాదిశా కావ్యార్థః సతొం వ్యవహార ఇవ పరిచయసూవక: ళో లే,

౧అ౨ి జావిత్య ఎచారబర్భా యథా భట్ట భకధూ తేః-- పురా యక (సోతః పఫుగలినముధునా కత సరితాం విపర్యాసం యాతో భనవిరలభావః త్నీతిరువోం బహోగ్ట ష్టం. కాలావపరమివ మ్యే వనమిదం నిజీశః శైలాశాం తదిదమితి బుద్ధిం (దఢయతి అశ బబాంభిర్వర్వ సవా స్ర“తికాంటతెః కంబుకవధ్యపసంగేన దండ రార రామః వ్లూస్వపరిచితం ఫువః (పవీష్టః సనుంతాదన ళోక్య ఏవం (బూరే.--ఫపురా యతి నదీనాం (వవావా_్మలేచానీం తటం, వృకాణాం భనవిగల ల్వే విపర్యయః చిరాద్దృష్టం వనమిడమవూర్వమివ నుక్యే, పర్వత ఇంని'బీళస్తు తదేవైతదితి బుద్దిం స్థిరీః గోతి _ఇత్యు కేజ్ఞ చిర కాలవిపర్యయ పరివృత్త్‌ సంస్టాన కాననపర్షవనయా వృాదయసంచాదీ బేళస్వభావః పరమ కా చిర్యముద్ద్యోరేయతి. ౧౫ జేశౌాచి త్యము ॥ 'బేశౌచిత్యము నీరూపించుట కిది యున్నది, స్వనంవాదెసుందర మయిన జేశౌచిత్యముచే పరపరి చయ మాశంసించు నత్పురువుల వ్యవహారము వలె కాన్యా ర్థము శోభిం చును. వృాదయనంవాదసుందర మయిన బేశవిషయా దిత్య ముబే శ్రావ్యార్థము పరిచయనూచకమగు సద్య ్యవహారము వలె శోభించును. ఉదా: భట్ట భవభూతి పద్వము, .- పూర్వమెచట నదుల పవాహమ౦డెనో యిప్పూ డచట ఫవులిన మున్నది, వృతునుల. ఘనవిరలభావ మిశ్రుడు వీవర్యాసము పొందినది, బహుకాలమునకు చూచిన యీ వన మన్యముగా నున్నది _కెలసన్ని వేము మాత్ర

దేశొాచిత్యమ్‌ ౧౯౫౩ మదియె యిదియన న్న బుద్ధి దృఢ శయబొనరించు చున్నది

ఆ నేళవర్ష నపహ్మనములు గడచిపోగా శంబుకవధ(పనంగ మున దండ కారణ్యము (వవేశించిన రాముడు పూర్వ పరిచిత ముల నంతట జూచి యిట్లనుచున్నాడు. పూర్వ మెచట నదుల (పనావా ముండెనో యచట నివుడు తటమున్నది, వృతముల భనవిరల భావము విపర్యయము పొందినది చిర దృష్ట మయిన యీ వన మపూర్వముగా గోచరించుచున్నది పర్వతనన్ని వేశము మాత మదియీ యిది యన్న బుద్ధిని సిక రించుచున్నది”” అని యనుటలో చీరకాలమున విపర్యయ పరివృ త్తసంస్థానముకల శాననమును వర్ణించుటచే హృదయ నంవాద యగు బేశస్వభావను నమధిక"చిత్యము నుడ్ద్యోతింప

'జేయుచున్నది. .

నకుయఖథా రాజ శేఖర స్య-ా

శన్లాటీద శజాంకితః శిరళహారాప్టీ3 కటాకావాకః

(ౌశాం్యఫీ శవవీడితః (పణయినీ (భూభంగ వి(త్రానితఈః

లాటీ వాహాువిదేస్టికళ్ళు మలయ,క్ర్రీ తర్ణనీతర్ణి

సోయం సంప్రతి రాజుశేఖరకవిః; వారాణనీం వాంఛతిం అ(క శర్షాట మవోరాష్ర్రాస్ధ్రలాట మలయ లలనా సంభోగనంభగః శాలేన గలితరాగమోనాః పంపతి కాజ కేఖరోకవిర్వా రాణనీం గ్‌ న్తుమిచ్ళ తీశ్యు'్తే శృం గారర సతరంగిత వరాంగ శా (పసంగోఒనంగనిరర్ధల దత్నీణా పథ కళోక్తేశముభ్యే పణయినీ (భూళం౫వితానీఠ ఇరీ దేళోశలషణ విరహిత "కశేవల్యపణయినీ పదేవ బేళ "చిక్యయపచితమష్యనుచిరతాల నీఠం,

(పత్యుదాహరణము గ రాజశేఖరుని యీ పద్య ముదాబోర్యము శాదు,

శ్రీ రాజ శేఖరకవి కగ్ణాటకామినీ దశనాంకితుడై ముహో

౧9౪ తౌబచిత్య ఎచార చర్చా రాష్ట్రమహిళా కటాతమాహతుడై వాాధాంధ్రి _స్తనవీడితు2ై వీయాభూ)భంగ వితాాసితుడై లాట బేశలలనా బాహోవేప్పి తుడై మలయ బేశముదవతీ తర్జనీతర్ణతు డైనాడు ఆ యీ రాజ శేఖరకవి యిప్పుడు వారాణసీ నివానము -వాంధించు చున్నాడు.

ఈ పద్యుమునందు ప్రణయినీ భూంభంగవిళాాసిత యనుట వలన శెచిత్య మనెచిత్యము పాలయినది. కర్ధాట మహారాన్ట్ర-లంధ) - లాట-మలయ'దేశములందలి లలనల సంభోగసుభ గుడుగు రాజ కేఖ5కవీ కాలవళశమున రాగమోవా ములు రాళీపోగా నిప్పుడు వారాణసీపట్టణము వో నున్నాడను టలో శృంగారరన తరంగిత మయిన వ రాంగనాప్ర)సంగ మున్నది. ఇట్టి పొనంగమున అనంగనిరర్షల మయిన దత్సీణా పధములోని జేళో బ్టేశమధ్యమున “ప్రణయినీ (భూభంగ విశాసిత” యనుట టేశోపలతణవిరహీత మై శేవలము (పణ యినీ పదమి యున్నందున సనముపచిత మయిన 'జేశౌచిత్య మును ననౌచిత్యము పొందినట్లయినది. అచట కూడ ేశ నామ ముండుట యుచితము.

[కన్హాట మహారాష్ట్ర లాటాంధ మలయ జేశముల నంచరించి రాజశేఖరుడు వారాణసీ విషయము జేర దలచి నాడనుట పద్యము నందలి ముఖ్యవ స్తువు, అది సచమకత్కాా రముగా నిరిష్ట మయినది, క న్లాటాది చేశ కామినీభోగవు లనుభవించి వారాణసీవనితాభోగాన కితో నున్నాడనుటయు పద్యభావముగ భావకులలో భాసింపవచ్చును, ఇట్టి భోగ విషయప్రతీతి యందును గర్భితమయిన విచ్శితతయున్నదిః

19. కులొచిత్యమ్‌ ౧౯|| దశనాంకిత కటామోవాత _న్తనవీడిత-భూ9భంగవి తాాసిత- బాహువివేష్తిత- తర్జనీతర్జి త పదములే నుపభోగ ప్రక్రియ లలోని వశీసములు నవభాసించును. ఒక్కొక ేశవనిత యందొళ్కొక క్రియాచాతుర్య మున్నదనుటయు నిందలి భావసూచనము, వీని నన్నిటిని వారాణస్నీవెదువ్వమున నందుకొన దలచినాడనియు స్ఫురించును. ఇంతకన్న నన్య మయిన క్రియావి శేషచర్య వారాణసీనమశ మున నభిలనీంచు చున్నాడనియు భాసించును. ఇది యంతయు శృంగారరసతరం గిత మయిన వరాంగనాపనంగము, దళనాంకితుడు ఆవాతుడు వీడితుడు వితాసితుడు వివే స్రీతుడు తర్జితు డగువాడు స్థలాంతరగమనాస క్త డగు నను భావమును న్ఫురించును, కాని మొదటి రాగమోహములు గలితములు కాగా ము క్రిశ్నేత మయిన వారాణసి చేరదలచు చున్నా డను భావ ముచితముక్రాదగునని త్నేమేందదు డట్లు భావిం చెను.] ౧౬. పలౌచిత్యమ్‌ కలౌచిత్యం దర్శయితు మవానా-== కులోపచితమౌచిత్యం విశేషోత గ్రార్షకార ణమ్‌ కావ్యస్య పురుష స్యేవ ప్రియం ప్రాయః సచేతసామ్‌ ఫురువ న్యేద కావ్యస్య కలోన్నతమాచిర్యం సవికేషోర్కర్జ్న జనకం (పాయేణ బావా ల్యేన సహృదయానానుభిమరమ్‌, యథా కాళిదాసస్యంా " ఆధ స విషయ చ్యావృత్తాత్మా యధావిధి సూనజే నృపతిశకదం దత్వా యూశే సీఠతారవ జబారణం

౧౯౫౬ జాచిత్యఎిచార చభర్శాా మునివనతరుచబ్భాయాం జేచ్యా శయా ఫస శ(శిరయే ॥ గలితవయపామ్‌ క్ష్యూకూణా మిదం హా కలవరం, అక అధ స రాజూ వృద్ధ స్తరుణాయ నూనవే రాజ్యం _పతిపాద్య తయా దేవ్యా సవా కపోవవం భేకే. విరి క్త చేతపామిమ్యాకూణామ చే హీ వల్యవతమిద మేవ? షత్యు స్పే భూఠవ ర్తమానఖావినాం తద్వంశా నా మాచిత్య మున్మీలితం, ౧౬, కుతోచి త్య ము

కులౌచిత్యము నిట్లు గుర్తించునది. కులోపచితమయిన యాౌచిత్యము కావ్యమునకు విశేపోత్క.ర్ష కారణ మగును, అట్టిదానిని సచేతసులంద రభిమానింతురు, లోకమున గూడ కులోపచితమయిన వుగువుని యాచిత్వము చాని విశేపో గ్కంర్జ కారణ మగు ననుట సర్వసామాన్యముగ్రా నచేతసుల కభీష్టము,

వుగుషునకు వలె శావ్యమునకు కులోన్నతమగు నెచి త్యము సవిశేహోత్కర్ష జనకముగా నుండుట చాహుల్యమున సహృదయుల కందర కభిమతము,

ఉదా ; కాళిదాసపద్యము,

అనంతర మాతడు విషయములనుండి మనసు మరలగా యథావిధిగా రాజలాంఛన మయిన శ్వేతచ్శతమును యువా వస్థలో నున్న కుమారున కర్పించి తన భార్యతో కూడ ముని వనతరుచ్భాయ నాశశయించెను, వయసు మరలిన యిత్యోకు వంశప్రభువుల కిది కులవ)తము కదా!

ఇందు వృద్ధుడె రాజు తకణకుమూరునకు రాజ్యమిచ్చి వనము సీవించెను, విఠరాగు లయిన యిమ్యాకువంశము చార

కులొచవిత్యమ దితి లకు చరమవయసులో కులవ)త మిదియె- యనుటలో భూత వర్తమాన భవిమవ్యత్కా_లములకు నంబంధించిన తద్వంశము వారల యాచిత్య మున్నీలిత మయినది, నకుయథా యళోవర్మ దేవస్యలా ఈశ ర్చ త్రిర్భజ్జకులే యదభీష్టం తత్పదం సమా(కొ_న్తమ్‌ భోశా సథావీ రై వార్సళ్ళదపీ భోక్తుంు వ అభ్యన్తేి అర మ మోల్ప్స త్తిర్భణ్జకు లే సమిహిరపదా[కమణం చ నివృన్నం. తళానీ రై కార్చితపి హూవి.పయో ఇాక్ళోలా ఖో కుక్‌ వ అభ్యన్త్వ ఇత్య ఇిహి లేస్వసం జేద్య మేవ భద్దకులనున్య,తాాపనీద్దం స్వయమేవ నిర్షిశ్యమాన ముఠత్క_ర్న విశేషణ విరహిత శేవలపదోపొదాీన నిరగ్భశతయా నిరాచిత్య చేవఇక్య్వూకుకులస్య ఈు నిర్విశేమణక్వ ముపపద్యర ఏవ (తిభువన (పనిద్దౌ చిత్యచర్శిక్రత్వాల్‌ (వత్యుచావారణము యళోవర్శ బేవ్రని యీ పద్య ముదాహార్యము కాదు, జీను భండకులమున జన్మించితిని, అభీష్టపద మా మించితిని, కాని ద్రైవవశాన నొకప్పుడయినను భోగము లనుభవింప లభింపవు. ఇందు భండకులనంకేత మున్నది, అది యా యనిన వానికే (ప్రసిద్ధము. ఇతరస్థలములందు (ప్రసిద్ధము కాదు, కాన నిందు కులౌచిత్యము లేదు. ఈ విధముగా దీవి యను డచాహార్యతను భావించునది, “భందగకులమునందు నా యుత్చ త్తిసమాహితపదా[శమణ మంతయు నయినది అయి నను టై వళ్ళత మయిన (వియావియోగము వలన భోగము లనుభవింప లభించుట లేదు. అని యనుటలో స్వనం వేద్య

౧౫౮ తౌచిత్యనిచార చర్చా ముయిన భండకుల మేమియు నితరులలో ప్రసిద్ధము కాదని స్పష్టము, స్యయముగ తానిట్లు ని న్రేశించు నవు డుత్కర్డ రహిత ముగా వి*]ేపణవిరహితముగా శేవలతత్పదమున నిరూపిం చుట నిరర్ధకము నిరౌచిత్యము నయినది, పూర్వళ్లోకము లోని యిహ్వోకు కులము నిర్విశేషణముగా నున్నను నుపప న్నమె యగును, ఇతమ్యాకుకులము త్ర)భువన ప్రసిద్ధ మయిన దని తబౌాచిత్యము ప్రసిద్ధమయిస దని సర్వప)సిద్ధ మయిన చరిత) విశుంతముగ నున్నది. అప్ర)సిద్ధ మయిన వంశమును 'జెస్తునప్తు డుత్కర్ష నిరూపించు విశేషణ ములుండుట యావశ్య కము, సుష్రసిద్ధవంశకీ రృనమున విశేషణముల ఘటన మౌానశ్య కము కాదు, ౧8. (వళౌచిక్యమ్‌ (వళౌచిశ్యం దర్శయితు మావాజా కావ్యార్థః సాధువాదార్హః సద్ర్వుతౌచిత్యగొరవాడ్‌ సంతో షవిర్భరం భక్స్యా కరోతి జనమావసం. శావ్యాగ్థః సముచిత్యవఠగార వా త్సాధు చబాదరొంళోగ్యః సంతోవమ వూరగ్షం జనమనః కరోతి ళక్తిర్విచ్చి త్రి యథా నును ముక్తావలీ కా జ్యే. ఆడ భల్కలజువః పలాళిన। పుష్ప కేణుభరభస్మ భూమి తాః లోలభ్చృంగవలయా మషమూలికాప్తాపనా ఇవ విభా న్లి పాదపాఖి అఆ తపోధనో చిత (వశవ్యంజ పల్క_లళ్‌ ప్మాకస్యూత (వణయి పాదపవర్ష నాయామచేతనానానునీ శమసమయ విమలచి _తేవృ త్రిరొచిత్య ముపజనయతి. ౧8. వ్రత చిత్యము వతౌ-చిత్యము నిరూపించుట కీ లతణవిజాన మావళ్య కము, గ

€6ఎతొాచిత్యమ్‌ ౧౪౯ సద్వ్రతౌచిత్యగారవము వలన కావ్యార్థము సాధు వాద్యార్హము కాగలదు. విచ్చి_త్రివికేషములచే నది జనమాన సనును నంతోవనిర్భర మొదవింపగలదు, నముచిత్యవత గౌరవ ముండుట వలనే కార్యార్థము సాభువాద యోగ్య మైం జనమనమును సంతోషపూర్మము చేయును. భక్షి =విచ్చి త్రి, ఒకానొక చమత్కా-రవి శేషము. (వ్రతౌచిత్యమున నట్టి విచ్చిత్తి కలుగును.

ఉదా:- నా ముక్తావలీ కావ్య పద్యము,

ఈ వనమునందు పాదపములు తాపసుల వలి పశా శించుచున్నవి. పాదపములు నల్కలములతో నున్నవి, పలాశిములుకజాష్మతములు కలవి. ఫుష్ప శేణుభర భూపసీతము లై. యున్నవి. విలోలభృంగ వలయమాలికలతో నున్నవి. తాప సులు వల్క_లములు కలిగి యున్నారు, పలాశిన। =పలము [దవ (ద్రవ్యపు కొలత. పలమాత్రము భుజించువారు భన్మభూమితుల్రై యున్నారు. వలయాకృతినున్న యత్సవమాలికల దిప్పుచున్నారు

దీనిలో తపోధనసముచిత్‌ నముయిన (వ్రతము సూచించు టకు వల్క_ల భస్మాతమునూూత్ర (పణయి పాదపవర్శ్శన మున్నది, ఈ వర్ష నమున నచేతనములకును శమనమయ విమలచి త్తవృ త్తి యున్నట్లు చెప్పుట యాచిత్యము కలుగ జేసినది,

నకు యథా దీపకస్యంా

6ఫ్టుణ్యే (గామే చజే వా మవాతి నీరపటర్భన్నపాలీకపాలీ

మాదాయన్యాయగర్భ ద్విజహుతవుతభుగ్ధూమధూ[ మోపక ౧తమ్‌్‌

డ్వారం ద్వారం యవృతో వరిముదరిదరీవూరణాయ తుధాడ్లో మానీ (పాణీ సబాధః స ఫభునరనుదినం తుల్యక ల్యేషు దీనః?

దిశం జౌాచిత్య విచార భర్చా అశ వై రాగ్యనిరర్దలవర్షశణాయాం భిమోకపాలీనమూడదాయ తుళ్తానుః కత్షవూగ ణాయ (పవృళ్తో మానీ నరం ద్వారం ద్వారం యస్టినివిష్పపాణిః పర్శిభాన్తో న పునరనిశం తుల్యకు ల్యేషు వీన ఇత్యు'్తే సహాజ్యపశమ విమల నూనస విశ్రాన్తిసంతోమ ముత్సిజ్య తుల్యకల్య ద్వేమవిజిగీసెపర మేవ ఇాక్యం భృళమనా చిశ్యకు డద్భావయతి వర మేఠ స్తీవ్యవతకష్ట్రం సతు స్వజన మవైన్యయాతనమితి వంపార(గన్థిబన్ధాభిమానో ప న్యాసః (వ త్యు చడాహరణము

దీపకుని యీ పద్య ముడాహార్యము కాదు,

మాని (పాణినసనాధుడగు మానవుడు తుల్యకుల్యుల నమిపమున ననుదినము దీనుడ్లై యుండుటకన్న అఆకలినొని యుదర పూరణమునక్రై జ్వారంద్వారము తిరిగి తిరిపె మెత్తి ఫొనుట యయిన పుంచిది. సాటివారిలో దీనుడై. తిరుగాడుట యుక్తము కాదు. మంచి వుణ్యగ్రామమున గాని వనమున గాని బిచ్చమెత్తికొను పొత్రమును తెల్లని వత్ర్రఖండముతో కప్పుళొని న్యాయగగ్భులయిన ద్విజులు హోమమొనరించిన యగ్నిధూమముచే ధూ్యూమములయిన పరినసరములుకల (ప్రతి ద్యారమును భియోన్నమునక్రై పర్యటించుటయె (పశ_న్తము,

దీనిలో వై రాగ్యనిరగ్గల మయిన వర్తన మున్నది. ఛిమోకపాల మందుకొని ముళ్లాముడైై కుతీ పూరణమునకు (ప్రవర్తించి ద్వారంద్వారమును. కరువై చేయిపెట్టుళొసి మాసి యగువాడు పరిభమించుట యయిన యుక్తము, అంతియే కాని తుల్యకల్యులలో దివానిశము దీనుడై యుండుట యుక్తము కాదు. అని యనుటలో నహజ (ప్రశమ విమల మానస విశ్రాంతి సంతొవమును విడనాడి తుల్యకుల్య ట్వేష

ఉవనర్గాబి త్యమ్‌ ౧శ౧ విజిగీపాపరముగ ని వాక్యము౦డుట మిక్కిలి యనాచిత్య మును కలుగ జేయుచున్నది. ఈ త్మీవ్యపతకష్టమె మంచిది శ్రాని స్వజనదై న్యయాచనము మంచిది కాదన సంసార(గంధి బంధాభిమానోపన్యానము ముఖ్యముగా నున్నది, ౧౮ ఠరత్త్వెచిక్యక్‌ తత్త్యాచిత్యం దర్శయతు మావా--- కావ్యం హృదయసంవాది సత్య(్రత్యయనిళృయాత్‌ తత్వోచితాఖిధానేన యాత్యుపాదేయతాం కవేః, కత్తో చి లౌ ఖ్య్యా నేవ కమబేః సూక్తం సత్య(పత్యయ ఫై ర్యార్సం వాది గృద్యూతాం యాతి. యథా మమ జాన్రావణానలతీ కాయాం-లా దివి భువి ఫణిలోశీ శళజీే యావజీ జా జరనీ నిధవకాళలే గర్భళయ్యాశయే బా పహాగమనసహిస్లోః సర్వా దేవాభాజూం నహి భళపతి వినాళః కర్మణః (పౌక్రనస్యం ఆత (ౌక్రనష్య శర్మణః శొలోశ్యే శెశవ యావన ళృద్దత్వా వస్టాసు జేపిశాం సహగమే సమర్థ త్వాన్న వినాళోఒ స్తే క్యు శ్తే నిస్పం శయసక అ జనవ్భాదయ చంచాది తత్త్వ్యాఖ్యాన మొ చిత్యం ఖ్యాపయతి. తత్త్వైచిత్యదర్శనము (పదర్శించుట కిది య'ేశీరము, తతో, చితీనిరూపణముచే శవిశావ్యము సత్య(పళ్యయ నిశ్చయ ముండుట వలన హృదయసంవాదియై యుపాజే యము కాగలదు కవీ త _త్వసముచితముగ నిరూపించినప్పుడు ఆతని

౧౫౨ తొౌాచిత్య ఎిచార చర్చా సూక్తము సత్యమున (ప్రత్యయ డ్రై్యోము నంపాదించును, దాని వలన నది నంవాదము కలదై (గావ్యూ మసశును, ఉచా: నాదు బౌాన్దావదానలతికాగ త మయినపద్యము, "జీహాభారులగు మానవులకు దివిలో భువిలో ఫణిలోక ములో కాని కెశవములో యాననములో కాని వార్థక ములో శాని బావుకాలములో కాని గర్భశ య్యాస్థితి కాలమున గాని సర్వథా సహాగమన మొనరించు (పా_క్తనకర్శ శేమియు వినా శము కలుగదు. దీనిలో తత్ర్యాఖ్యానరూప మయిన యాచిత్యమున్నది. (ప్రా_క్రనళర్మ కెన్నదును వినాశము కలుగదు. మూదడులోకము లలో నెచట నయినను శేశవ యావన వృద్ధ త్త్వావస్థలలో సెష్తుడయినను శరీరధారుల కరకు నవాగ మనమున సామర్థ్య మున్నందున వినాశము శలుగదనుటలో నకలజన హృదయ నంవాది యగు నిశ గంశయత త్ర్వాఖ్యానము కౌచిత్యమును (వఖ్యాపనము చేయుచున్నది, నకుయథా మాఘస్యంా బుభుత్నీరే ర్వ్యాక రణం న భుజ్య లే న సీయళలతే శాప్యరసః విపానీ 88 ॥ న విద్యయా "శేనచిదుద్ధృతం కులం ల సారణ్య మే వార్టయ! నివృలాః కలాః ఆ(కాళ్యాన్టార్టి తాపర ల్వేన ధన మేవార్జయ, తృుధికె ర్వ్యాకరణం న భుబ్యలే, నచ శావ్యరసః విపానితైః వీయలే నచ విద్యయా కలం స చిదుద్భృశమిత్యు న! సర్వ మేతచ్చాం ద్య చై న్యవిదుఠ థై ర్య శాశతరతయా క్‌ _క్వ్వవింహితం విపరీతముపన్య శ్తమనాచిత్యం నుయ్‌ క్తమేవ, విద్యానామేన సర్వసంప(ర్పనవినీ నాం వలోద్ధంణమముత్వం ఇాన్యస్యం

20. నత్తాబచిత్యమ్‌ ౧4౩ (వత్యుదాహరణము

మూాఘుని యీ పద్య ముదాహార్యము కాదు,

బుభుష్చేతులు వ్యాకరణ మేమియు. భుజింపరు, దప్పి గ్లొనిన వారు కావ్యరస మేమియి (గ్రోలరు. విద్య యొవని కులమును నుద్ధరింప లేదు, హ్‌రణ్య మార్టింపుము! _కళలు నివృలములు.

దీనిలో అన్ధార్థి తాపరముగా “ధనమునె యార్చింవుము అఆకలిగాని వ్యాకరణము తినరు దవ్బికొని శావ్యరసము (శాగరు, ఎవడును విద్యతో కులము నుద్ధరింపలేదు. ” అని యనుటలో నిది యంతయు దారిద్యదై న్యముచే కైర్యము జారిపోగా 'బెదరిపోయి. పల్కుటవలె నున్నది. అంతయు త_త్వరహితముగా నున్నది. సర్వమిందు విపరీతము. స్పష్ట ముగా ననౌచిత్య మిందు నంగత మయినది. విద్యలే సర్వ నంపత్సంపాదకములు. విద్యలే సర్వకులసముద్ధరణసమర్థములు ఇతరము లేనియు నిట్టివి కావు.

౧౯, సత్త్వెచిక్యమ్‌

సర్వ్వొచిత్యం దర్శయితుమావా--- __ చమక్యారం కరోత్యేవ వచః సత్వోచితం కవేః

విచార రుచిరోదార చరితం సుమకేరిన ॥ తిం

సత్త్యోచితం కజేర్వచః చమత్కొారం కతోతి, నుమ తేరి విదార్య మాణరుచిరమా చారచరతం.

యథా నము చితభారలే నాటే.

వదీబృందో ద్రామ్య(ప్రసర శలిలావూరితతనుః న్ఫుర వ! జ్వాలానివిడ బదవాగ్నితమర జఆ

౧4౯ కాచిత్య ఎచార భర్చా న దర్పం నో దైన్యం స్పృళతి బహుసక్వః పతిర పా మవస్టానాం భే దాద్భవతి నిశృతిర్నై వ మవాతాం అక పయోధివ్యప దేశే యుధిస్టీరస్య తత్యోత్క_నేఒభిధీయమా జీ

సరిత్చూర(పవర్చిరతనుర్భడ బాగ్ని నిమ్పీఠస్య నో ల్పేకం న సంకోచగువ్లీః విపులసర్వః స్పృశత్కి న వ్యూవస్థానాం భీదాన్మహాిశయానాం విశారో భవతీక్యు శ్తే గంభీరథీరా సత్త్యేనృ _శ్తీరొచిక్యమారనోతి,

సత్త్వైచిత్యమున కీ లక్షణవచన మావళ్యకము.

నత్తోంచిత మయిన కవి వాక్కు. సుమతి యగువాని విచారరు చిపేదార చరితములె నవశ్యము చమత్కార మాపాదించును,

స_త్వనముచిత మయిన కవి వచనము చమత్కార మాపాదించును.. పరిశీలింపగా పరీరమ్యమగు సుమతి యుదా రచరితము చమక్కార మాపాదించును,

ఉదా ;- చితభారత మను నా నాటకములోని

ఈ యపాంపతి నముదుడు నానానదుల యుద్దామ వసరము కల నలిలములచే నాపూరితు డయినను, న్ఫురత్స్ఫీత జ్యాలావ్యాకుల మయిన బడబాగ్ని జలము తత మొనరించినను గ రము పట్టదు టై న్యమునుస్ప ఖశింపడు. బహుస _త్వః =నత్తా లిఫశయముకలది. వివిధజలజంతువులు కలదియు, మహాను భావ్రల శెన్నడు నవస్థాఖేదమున వికృతి కలుగనే కలుగదు కదా!

దీనిలో పయోధివ్యాజమున యుధిస్ట్రీరుని స్వాతి శయను నిరూపిత నుగచున్నది, వివులస _త్వ్వమగు నస్థి సరి

నత్తాబిత్యమ్‌ ౧4|| త్పూర(్రవర్థితతను వయినను బడ బాగ్నినిస్పీత మయినను ఉ క్సేకము పొందదు నంకోచమును న్పృశింపదు. మహాశయుల కవస్థా భేదమున వికారము కలుగదనుటలో గంభీరధీర మగు స_లత్వవృత్తి యౌచిత్యము కూర్చుచున్నది. నకు యభాళ నుందు రాజ స్యా ఆళ్ళర్యం బఐడబానలః స భగ బా జాళ్చర్యమంభోనిధి ర్యర్క_ర్మాతిశయం విచింత్య మనసః కంపఃి సముర్పద్య తే ఏీశస్యాశయఘస్మరస్య వీఐతస్ఫృవ్తీర్న జాతా జై రన్యస్యానీ మవోత్మనో న వపుషి స్వల్యోఒవీ జూరః (కను అత బడవానల సము[దయోః స _క్వమవార్వే వత్యుమాణే నాతి విఫులాశయత్వాబేశస్య వీబతః పయోభిస్పృప్తిర్న జాతా ద్వితీయస్య తదుపజీవ్యమూనస్య న మవాగవీ 'ఫదః త దేశకదుభయాళ్చర్యమిర్యు న్‌! నిస్పంతో మతయా చ కస్య న బడ బాగ్నోర్లజ్లా నచ జలనిభేరా శిత కార్చి వూరణపానుర్థ్యమిత్యస ర్వ్వే స_్వ్వస్థితిరనాచిక్యమావహాతి, ప్రత్యుదాహరణము ఈ భ గ్రుందు రాజపద ముదాహోర్యము శాదు, అహో! బడ'బానల మాశ్చర్యకరము.. స్నరె్య్యశ్వర్యము కలయా సము(దమును అశ్చర్యశరము, వీని క ర్నాలిశయ మాలోచింసగా మనసునకు కంపము కలుగుచున్నది. ఆశయ భన్మర మయిన బడ'బానలనమున కెంత (త్రాగినను సీటిచే నేమియు తృ వి కలుగ నే లేదు. రెండవది యయిన నువే సౌగరమునకును శరీరమున స్వల్చముగ నయిన శ్రమ యేమియు కలుగనే లేదు: ఇందు బడబానల నము(దములకు న త్వ మువా _త్వము చెప్పుట సమ్ముళము, అందొకటి యయిన బడ'బానల మలి

౧శదు కాచిత్య నిచార భర్చా విపులాశయము కలది కానందున జల మెంత (గహించినను తృప్తి కలుగలేదు, రెండవది నము[దము బడకాోనలమునకు జీవనమిచ్చునది యేమా(త్రము ఖేదము పొందలేదు. ఈ ద్యితేయ మాశ్చర్యకరముగా నున్నదనుటలో బడబానలము నిఃసంతోషముగా నిత్యము. (ప్రవర్తించుటచే. నేమియు. లజ్జ "లేనిదని, జలనిధియు నౌశ్రయించిన యొక యర్థిపూరణ సామర్థ్య మేని లేనిదని స్ఫురించును. ఇట్టి యస_త్త్వమున నత్వ్వస్తుతి మయొనరించుట అనాచిత్యము నాపొదించుచున్నది. ఇట్టిది సత్త్య్వోదాహరణము క్రాజాలదు, ౯౦. అభ్గిపాయాచిక్యక్‌ అభి పాయా చిత్యం దర్శయితుమూవా--- ఆకదర్దనయాసూ క్త మఖ్నిప్రాయ సమర్బకమ్‌ చిత్త మావర్జ్ణయత్యేవ నతాం న్వస్థమివార్డవమ్‌ 4 లి ఆశ్షేశేనా భి పాయ'సమర్వ్పకం శావ్యః వృదయమావర్జీయతి. సజ్జ నానాం నిర్మలమార్జపమివయథా దీపశ స్య... "శ్యవాంఘి(గవాచాకినో _ల్తీరశతో జ్యాంకపళోష్రాంతర అతామాధర పాణిపాడ నయన[పాంఈః పృథూరఃస్టతః మ చేల ంయిం ద్విజమధ్యగో నృపసుతః శో2ప్యంబ! నిఃశంబలః ఫ్యల్యేపం యది కోష్ట మేతు సుకృత (పాప్తో విశేహాతిథిః. అర మ్వైరర మణీరమణీయం దినావసాశీ యనానాం పధిశమాలో క్యాభిప్రాయసూచకం జననీమేవం (బూలే --యదసపా రాజప్ము కాళ్ళతిః శ్యీవ[గవానా రాచపరిరయోచిఈ సాయంసమయ్‌ే ప్రాప్తః ఇత్యుక్తే మూతా స్యభిపాయవూరకమభిహితమ్‌---- ఫుుతి యచద్యేవం తత్కోస్ర్టైంకం (పవి శతు నుకృకెర్వి శేషా తిని: (పాస్త వూజ్య ఇత్యేతేన న్ఫృుటాఖిపాయ సూచక మౌచిత్యముపచితమాచ కా స్లి.

అభవి/(వాయొచిత్యమ్‌ లిశతి 0౦. అభిప్రాయాచిత్యము ఆభిపాయాచిత్యనిరూపణమున కీ లతుణ ముపేవీతము, కదర్ధనము లేని సూక్త వుభిపాయసమర్చక మై నచేత సుల చిత్తమున కావర్టక మగును. సజ్జనుల న్వస్థ్రమగు నార్జ వము చిత్రావర్జక మగు ననుట యిందుపమాన ము, అశ్లేళముగా నభ్మిపాయసమర్చశ మగు కావ్యము హృద యము నావర్టించును. సజ్జనుల నిర '్రలనుగు నార్డ వము పృాదయ మాక రి చును గచా! ఉదా : దీపకుని శ్లోకము. ఆాహ్మణుల మధ్యనున్న యీతడు రాజకునూరు డనుకొందును. అధరమరుణము, పాణిపాదము లట్లివ. నయన (సాంతములు నగుణములు, ఉరఃస్థలము విశాలము. ముంజేయి జ్యాకిణములతో నున్నది. అతని యు_త్తరకరము జేగల దూకుడుగీరులతో నున్నది. ఆతనికి గంతివ్యము. లేనటులు న్నది. వా డనూయకలవాడుగ లేదు, ఆతడు రాజసుతు డగునేమో యమ్మా”, “అమ్మా! అట్లయినచో నాతడు మనసుకృతపరిపాకములచే సంపాన్ను డయిన విళేషాతిథి మనయింటికి వచ్చుగావుత ”, _ దీనిలో నొక మ్వైరరమణి రమణీయుడయిన యొక యువపథికుని సాయంస మయమున భూచి యభి,పాయసూచక ముగ తల్లితో నిట్లనుచున్నది. శ్యేనగవా నారా చపరిచరొూూ చితుడు (1) రాజుఫపుతుడు. సాయంనమయమున వచ్చినాడని యావిల్ల యనగా దాని యమ్ముయు నిట్లభ్మి పాయ పూర్వక ముగ

౧4౮ శకాచిత్య ఎచార నర్చా పలికినది. “వుట! ఆట్లయినచో నాతడాగదిలోనికి చేరు గావుతి! సీ నసుళృతములచే విశిష్టుడయిన యతిథ వచ్చినాడు: సీవింపన లెను”. ఇట్లనుట చే నభ్యిపాయ సూచకమగు నౌచిత్య ముపచితమై (పశాశించినది. నతు యఖాప్యైనలా అయి విరవావిచిల్తే! భర్తరన తథార్తా చజడి నిపతితా త్వం పౌదయోళ్చండికాయః స్వాయముపహిత ధూపస్టాలక చృన్నశృంగో ద్దలిరనువి లలాటం యేన వెచాలలకే అక వినయవత్యాః సుచి రాత్సత్యాంవాగ తే లలాటనఖో ల్లేఖా పహ్నావవచచే సఖ్యా సముపదిశ్యమాజే హే విరహోన్మశ్తే భర్తురన్ధే భండికాపాదపర జే స్వయం స్పావీత ధూపస్టాలకోటిక్షతమని న లథ్నీకం భవత్యా అలాటమిత్యు స్తే వ్వైరాపన్నావళియోనూ(క మేనోపలత్యు లే, న తు తస్యాః సఖ్యా జా కళ్చిదభిపాయవికేవః. (పత్యుదాహరణము---దీపకుని పద్యమే ఓసీ! విరహవిచిత్తా! భర్త కొజకుగా నట్లార్తవై యిఫుడు చండిశాపాదముల పడినావ్రు గే! నీవట్లు పడుటవే "జీవి యెదమటనుంచిన ధూపసాలి కదురుకొమ్ము తగిలి నీ లలా టము గంటుపడుట కూడ నీఫ్ట్‌ గుర్తింపవైతివి గ జే! దీనిలో వస్తువిన్యాస మిట్లున్నది. ఒక వినయవతి వనిత విరహిణి, చిరశాలమున కామె [ప్రియుడు వచ్చినాడు, అమె శరీరమున గొన్ని గుర్తు లేర్పడినవి, నఖ వానిని కన్పీ వుచ్చుట నుప టేశించుచున్నది. ఓసీ! విరహోన్మత్తా! భ_ర్తనై చండిపాదముల బడితివి, అఆ పడుటలో నీవే యుంచిన ధూస స్థాలి కోటి సీ నుదుట గాటు పెట్టుటకూడ సీవు గుర్తింప

న్లూభావాచిత్యమ్‌ అశిడ లేదు. ఇట్లనుటలో స్వేచ్ళగా నపహ్నవళియోమా(్ర మె గోచరించుచున్నది గాని యా ననితాభావవిశేపు మేమియు న్ఫురించుట లేదు. ఆ సఖ యభిపాయవిశేషు మేమియు గోచరించుట లేదు, ఇట్టి వభ్ళిపాయాచిశ్యముకలని కావు స్వభా వౌచిత్యం దర్శయితుమూవా--- వ్వభానొచిత్యమాభాతి సూ క్తీనాం చారుభూషణమ్‌ ఆకృషతిమ మసామాన్యం లావణ్యమివ యోషికామ్‌, తిని వ్వభొవో చికత్వం కవివాచామాళరణనూభాతి, ఆకృతిను నునత్య పౌమాన్యం లావణ్యమివ అలనాస్‌ం యళథా నును నునిమరమోనూంపాయాహ్‌--- ॥ గ్లోశ్తాలికనంఠలాంకని పరతోయ తమణాసంగినా బోరణేవన వృత చ్చీ ఫులకితా. కిలేన సీక్కారిణీ నిర్టాతాంజన శాసాటోణ నయనా స్నానావసానీంఒగనా (పస్యందత్కబరీభరా న జరులే కస్య స్పృవోర్ట్రం మనః అక వ్యాసనూనోః శుకస్య గాఢవై రాగ్య విఃపంగస్య గగనగంగా తీళ స్నాతోల్రీర్ధా క్రిదళయోషితో వివసనాస్తద్దర్శన నిఃభంకోచాః పళ్యరః (ప్రళమవిమలమనపసః స్మరవ్యతికర నిర్వికార తాయాం (పతిపాద్య కూనాయాం కర్షమూలాత్తి ప్తాలళపర్యంత విపతలోయకణసంతాజేవ స్తవ యో కృరమాహూ ర్రహార వి(భమా, కీ రేన రోమాంచ నీత్కా0జీ, ధాతాం జనారుణనయనాంతా, (పసపన్ము క్తళేళళలాపా, స్నానో త్తీర్లా తఠణీ కసళ్లి స్పృవోర్ట్రం న మనః కతోతీిత్యుత్తే స్వయమార్ష్రస్వభానః పరతుప్యార్డీ 9 కరోతీత్యు చిర మేతత్‌ = న్వభా వెచిశ్య్ళపదర్శ్గవమున కిది కావలయును, నూక్తు

గ౬౦ వతౌచిత్య వఎవిభారబదచోర్వా లకు న్యభావౌచిత్యము, సూక్తులకు మనోహరభూవ ఆది యకృ(తిమ మసామౌాన్యము స్రీలకు లావణ్యమువలె నది యవభాసించును, స్వభావోచిత తము కవివాక్కుల కాభర ణము, అకృిమ మన న్యసామాన్య మయిన లలనాలాన ణ్యము నలె నది మనోహరము, ఊఉ :- నా మునిమతమామాంన

స్నానావసాన సమయమున నీ యంగనామణి యందరి మీననుల నాగ మొనరించుచున్నది. చెవులకు పెగా (తొసి యుంచిన కుంతలముల కొనలనుండి జలకణములు (పసరించుచు హోరముగా నున్నవి. అ జలకణహారముచే నాను కుచము లావృతము లయినవి, చలిచే నామె వులకిఠతమై సీత్కార మొనరించు చున్నది. ఆమె నయనముల శోంకోణము లందలి శాటుక్‌ నిస్ధాతే మయినది, ఇంకను కబరీభరము నుండి జల కణములు దుముకుచున్నవి. ఇట్టున్న యా .యంగనామణి యెవని మనన్సు నార్జ్ర మొనరింపదు!,

ఇందలి (ప్రభుట్ట మిట్లున్నది. వ్యాసకుమారుడయిన శుక యోగి గాఢవై రాగ్యనిస్సంగు డ్రై గగనగంగాతీరమున. సంచ రించుచున్నాడు, అచటనే స్నానమున శే తెంచిన 'జీవవనితలు వినసన్మల్తై యుండియు శుకుని దర్శవమున నిన్సంళోచముగా నాన కృలయినారు. అట్టివారలను జూచుచున్నను వశము విమల మనస్కు_ డయిన శుకుని స్మరవ్యతికర నిర్వికారతి ఇందు నిరూవీత మయినది, క ర్లమూలములనర కె త్రియుంచిన యలకల పర్యంతముల నుండి (ససరించు జలకణసమూవహముచే _స్తనములందు తణశాలము పోరవి(భమ మున్నది. శీతముబే

28. న్వూభావౌబిత్యమ ౧౬౧ రోమాంచనసీత్కార మున్నది. ఆరుణనయనాంతము ధాతాం జనమై యున్నది. జారవిడిచిన శేశశలాపమునుండి జలకణ ములు జారుచునె యున్నవి, ఇట్టున్న స్నానో_ల్రీర్ణతయణి యొవని మనసును నృహోక్ష) మొనరింప దనుటలో “*ఆానా(్ట స్వభావుడయినచో నితరు నార్జ్రీకరించు” నను నిది యుచిత ముగ నున్నదిః

వతు యథా నును రృరెవాా

భక్రః కాశగకాం మమా సళయతాం ఫూజ్యస్తుతిర్రీవతాం

వైగ్యం చారుణకాం కుతిః కుటిలతాం విద్యాబలం టోఛభతాకు

ధ్యానం వంచకఠకాం థఈపః భవాకతాం శీల్యవరం మండకాం

మెళకున్య(వతిశాం గిరాం కిమిన వా నాయాతి దోషార్ద్ర తామ్‌.

అశ వీశునస్వభాజే వర్ష్యమాణే భవ్ర్యాదీనాం గణాజాం వైపరీ ల్యే (శతిపొదిలే వికునాశాం వచసాం కం చా డోహెర్ద్రుతాం జాయాతీ ఠ్యభి హి లేస్వంపను న్నార్థ్రస్వభావస్య పరార్దోంక గణనను చిత్‌ మేవ,

• (వత్యుదాహరణము. అందలి నా పద్య మె

వెశున్యమ వతముగా నుండువారి మాటలలో నేది

డోషార్ష్రము శాకుండును! భక్తి శాతరభావమై తమ భయముతో నుండుటమై, పూజ్య స్తుతి దీనతమై, కై ర్యము చారుణభావమై, మతి యన్నది కుటిలతయొ, విద్యాబలము టో భరూపమై, ధ్యానము వంచక త్తమై, తపస్సు కువాళకతా రూపమై, శీల్వవతము మండత్వమై మార్చు పొందును, పై శున్యవతుల మాటల ేది డోహార్ట )త్యము పొందకుండును! -.. ఇందు వర్ష సమానము చీశునస్వ భావము, భశ్ర్యాదిగుణను లకు వై పరీత్యము (ప్రతిపాదితము కాగా వికునవచనములో నేది దోపార్ష్రము కాదు!” అసి చెప్పుటలో న్వ్యయ నునార్ష్ర

౧౬-౨9 కౌాచిత్య ఎచార బోరా న్వభావుడను నాత డితరుల నార్ష్రృపరచుట యనునది యనుచిత మగును, తతి పారసంగ పశాచిత్యమ్‌, పౌరసం(గ్రవశాచిత్యం దర్శయకు మూహా-- పారనం(గ్రహ వాక్యేన కావ్యార్ధః ఫలవిశ్చిఈః ఆదీర్హ సూత్రవ్యాపారా ఇవ కన్య వ సంమతః. తి పౌర పం(గవావాశ్యేన కావ్యార్థః సునిళ్చిర్రఫలః శి భుకారణ ఇవ జ్యాపారః కస్య చాఖినుుతః, యా మను మునినుతమిోమాంపాయామ్‌ి--- వివిధగ చూనగర్భ జే ంథ చఇంభారభానరై జ్మనిఖిర భినివిస్టైస్తత్యము శృం న కించిత్‌ శృళరుచిర విచారం సౌర మేఠన్మవాన్తే రవామితి భఛకభూమి ర్నావామి ల్యేవ మోమః ఆశ్ర కళ్రగవద్రీతార్థవిదాకే శూరసం[గవోఒభిసిరః = యత్కిల మాునిఖిగ వేశ భేదభిన్న ళా గ్ర్రజ ైర ఖినివిస్టమతిభి స్తక్యముపా జేయం ని కించి క్క_ధిరమ్‌--భగ వతో మవాన్షేర్వ్యాసస్య నువు రేర్విమలవిచాతో త్తీర్ల నిశ్చిత మేరబేవ యదదాంకారః సంసార మూలభూమిర్మమతాపరిత్యాగ ఏవ మోమ” ఇతి రర్సంక్షేపేణ భయతయోప'దేళః (పకృతాగ్థన్య పరమ మాచిత్యం ఫుస్ణాతి. ౨౨. సారసంగువూాచిత్యము సారసంగంవశాచిత్యమున కీ లక్షణవచన మావ శ్యకము. సారనంగ్రవావాక్యముచే కావ్యార్థము నిశ్చిత ఫలకమై యదీర్భ స్యూత వ్యాపారము వలె నెవనికీ సంమతము శాదు! సారసంగ)వావాక్యముచే శ్రావ్యార్థము సునిశ్చితఫలళ

నారన౦ం((హౌచిత్యమ్‌ రి౬తె మగుట యది శీఘ్రకారి వ్యాపారమువలె సర్వ్యాభిమత మగుట ప్రసిద్ధము, ఉదా:- నా మునిమతమిమాంసాపద్యము. వివిధగహూనగ ర్భ (గంథనంభార భారు లభినివిమ్తులగు మునులేమియు తత్త్వములు నిరూపింపలేదు. రుచిరవిచార మొనర్భగా మహర్షి భావసార మిట్లు (గ హపీాంపదగును, *ఆఫపూం” ఆను నభిమానము సంసార హేతువు “*నాహం” అను భావము మోతు కారణము, ఇందు భగవద్లీ తార్థవిచారమున సారసంగహూ మఖి పాత మయినది. అనేక భేదభిన్న శాశ్ర్ర జడు లయిన మునులు అభినివిష్టధీక్షలై యుపాటేయనగు త _త్వ మేమియు చెప్పనేలేదు, సుమతి మహర్షి యగు వ్యాసభగ వానుని విమలవిచారనము త్తీర్థ మయిన నిశ్చిత్‌ మిట్టున్నది. అవాం కారము నంసార మూలభూమి. మమళఠాపరిత్యాగ మె మోశును. ఇట్లు సంక్షేపముగా భవత యోప జేశ మిందున్నం దున నది ప్రకృ తార్థమునకు పరమాచిత్యమును వోమీంచి నది. నళుయభధా పర్శివాజక స్యా కపో న తప్తం వయమేవ రేపా భోగా న భున్తా వయమేన భక్తాః జరా న జీరా వయమేన శరా కృష్ణా న యాతా వయమేవ యాతాః అక “వయ మేవ తప్పా, భుక్తా, బీర్ణా యాతా” ఇక్క్యు శ్చీ నిసారా చాడళ్వాదపర్యవనితో జాక్యార్టః ఫలకూన్యతయా సారసం(గవోచికం న కించిళ్‌ , పతిపసొాడయలి,

లికతలి శకాచిత్యఎచార చర్చా పర్మివోజకుని పద్య ముదాహార్యము శాదు, తపము తవపింవ లేదు, మేమె తస్తల మయిలిమి, భోగ ములు భుజింప లేదు, మేమె భుజింపబడితిమి. జ రావస్థ జీర్ణము శాలేదు. మేమె జీర్థుల మయితిమి. తృప గతింప లేదు, మేమె గలించితిమి. దీనిలో మేమెలా *“తప్తా! భుక్తాః జీర్ధాః యాతాఃొ అని యనుట వలన నిస్పార మచారు వయినందువలన వాక్యా రము పర్యవసానము పొందలేదు. ఫలళూన్య మగుటవే సార నంగ్రహోచిత మయిన యంకము నీ వాక్యార్థ 'మేమియు (వతిపాదించుట లేదు, శం పతిఖౌచిత్యమ్‌ (చతిళౌచిక్యం దర్శయితుమాహ--- ప్రతిలాభరణం కావ్యముచితం శోభరే కవేః నిర్మలం సుగుణ స్యేవ కులం భూతివిభూషిత మ్‌, తిః (పతిభాలంశృకం క బేః శావ్యగూచితం గుణవర। కుఖమివ వినులం అమ్మ్యా(పకాశితం శోభనే. యథా నను లావణ్యవత్యామ్‌-- - ఆదయ! దళని 8ంత్వం లింబబుచ్భ్యాధరం చీ భక చపల నిరాళః పక్వజంబూఫలానామ్‌ ఇతి దయితమ వేశ్య చ్వార చేశా వ్‌ నిగదతి. శుకముమ్చైః కాంతదంకతతా. , ఆక యావీ ద్వారదేశ పం (నియం జ్ఞాత్వా అన్య శాముకదళన ఖండిత" స్ట్యాం సంప్రతి తదాగమనాభ్సిజ్ఞ యేవ శుకమాద్దిశ్య యదు కం

(వతిబాచిత్యమ్‌ ౧౬శి నిర్ణయ! 80 త్వం థింబఫఆలోభాదధరం మమ విడారయని, పక్వానాం జంబూఫలానామి చానీం చపలనిరాళో భవ కనీతా తుభ్యం నో చాస్యామాతి శేనోవ్చైః (ప్రథ్యాయనాపన్నావ ననో క్మేషప్రజ్ఞాదాతుర్య చారువచన మొ చిత్యచమత్కా_రం కరోతి,

యచానా భట్టరౌతః -- (పజ్ఞానవనవో జ్మేవ కాలినీ (పతిధామతా” ఇతి క్రిత, (పలిభొచిత్యము

పతిభాచిత్యలక్షుణ మో పీధముగ నున్నది,

పతిభాభరణముగా నుండు కవి శావ్యము నముచితే ముగ శోభించును. ఐశ్వర్యవిభూమిత మయిన గుణములు కల వాని నిర్శలకులము వలె (ప్రతిభౌచిత్యము శల శ్రావ్యము శోభించును.

కవిశ్రాన్యము (ప్రతి భొలంకృతమై యుచిత మగును, గుణవంతుని విమలకులము లశ్ర్మీ[ప కాశిత మై తోభించును,

ఉచా:నా లావణ్యవతీ పద్యము,

నిర్ణయా! నీవు బింబ మని నాయధరము దశింతు వేల! అల్ల నేరెడు పండ్లకైై చపలనిరాశుడవు కమ్ము! ఇట్లుగా. నొక శాంత దంతత "కళాధర ద్వార 'బేశమునకు [వీయుడు వచ్చుట "తెలిసి శుకము నుస్హేశించి ఇట్లు పెద్దగా ననినది.

ఇందొక తె ద్వార బేశసునకు (ప్రియుడు వచ్చుట అెలి సియు వాని యాగమనము లెలియనట్లు శుకము నుభ్ధేశించి యిట్లనుచున్నది, అంతకు పూర్వ మామె యధరమనును శాముకుడొళ డాస్వాదమున దళించి ఖండితము చేసినాడు, ఆమె యిపుడు శుకవ్యాజమున నిట్లను చున్నది, సయ

రిదడ కౌచిత్య ఎచార చర్చా

కుకమా! చింబఫలలోభమున నా యధరము విడారింతువేమి! ఇప్పుడు పకజంబూఫలనంబంధమున _ నీవు చపలనిరాశుడవు శావలసిన జే కోపము వచ్చినది. నీ శీమియు నియ్వను- అని గట్టిగా నని న్పష్ట మొునరించుట వలన అపహ్నవరూప మయిన నవనవో న్నీ (పజ్ఞాచాతుర్యము కల ఛారువచనము పతిభా ఫురన్కృృుత. మయిన యౌాచిత్యచమత్కా-ర మాపాదించు చున్నది,

“పక్డా నవసవో న్మేషశాలినీ వరిభా ముతా” అనిభట్ట కొతు డనినాడు. (ప్రజ్ఞ నవ నవ వికాస శోభ కలదగునేని (పతిభ యగును. ఇందలి నాయిక వతి భావి శేషస్ఫురణముతో ననుట [(గహీంప దగును,

వతు యథా మను తకివ-ా జ్‌! (పాశరసన్యూ రాగిణి వశే వారావవోరేఒన్యయా చ్వాకాలీనవిలోచనా వ్యసనినీ దుప్తాహ మేకాళినీ శ్యుక్వా నీవివికర్షనైః: స చర ణాఘాతైరళోశీ్ళతఈం ఆక జీ్యా బ్యాలగ్న కాముకస్య చారావహారం విధాయ నన శాముకేన సహ శపాయాం నీతాయాం (పభాతే తన్నిన్నిర్యాలే శయ్యా కునుమాది సంభోగలతు ణే నిచారిలే జారవంరనకునిలే గాఢానురాగ (గహగస్తమతౌ ఇూగ్వశాము"ీ (పాపే త్వ్యదాలోకనక్రాంచ్నీణ్‌ వ్యసనినీ జ్వార న్యస్తవనయనావా మేశాకినీ సు వేతి పత్యాయనావచనా విలీవమన్యు సర ఛససరసనీలీ కర్షంశోద్యతాకృతి కృ లేర్య్యాశోపయా చరణనలిన। పవో వైరళోకీ కృతః శంకాళశలో్యోన్మూలనాన్ని 1 కోక; సంపాదితేః సంతఠ పుల కాంకుగ త్వా దళోకఠరుతుల్యతాం నీత ఇతి వా చాక్యార్థః ేపలసర్యవ్యిపలంభ(పలంళ మాత మేవ గణికాయా గాఢరాగమూలతాం చ (పతిపొాదయతి న శతు (పతిభేద్భూ తామా చిక్యక ణీ ౩-0 నూభధయతి,

46వతిభాచిత్యమ్‌ ౧౬త (పత్యుజాహరణము: అందున్న నా పద్యము నవ(వియుడొక డుపభోగ మొనరించి శయ్య వీడి గృహము వదలి వెడలి పోయినాడు, ఆ శయ్యయందున్న నిర్మాల్యమాల్యము లన్నియు దులిపి సల్చినారు. అవుడుద యమున పూర్వకశాముకుడు వచ్చినాడు, వాడు వారావసహా రుడు, తన నియతనమయమున కూడక వంచన మొనరింపణా విసకటపడి కువిశుడయిన వ్యక్తి ఉత్కటానురాగముతో రాగా నొక వనిత, “చ్యారాస _కృనయన నయితిని, వ్యననపడి తిని. నీవు రా లేదని వ్యధపడితిని, నేనొక తెనె ని(ద్రించితిని” అని పలికి భోకముడులు నడలుచేయుటలు పాదముల తాఫులు నాచ రించినది, ఆతడంతలో నళోకీకృతు డయినాడు. ఇందిది గగహింపవ లెను, ఒళ వేశ్య వ్యాలగ స శాముకు డీయిన మయొకనికి వారానపహోర మొనరించినది. వ్యాలగ్న్య శాముకుడు __ విశ్వాసముతో నుపభోగపరిక రాదులనిచ్చు శాముకుడు. వానిక్తై సియత మయిన సమయమును సాకు చెప్పి వాని పంపినది, నవకాముకునితో కూడుళొని యా కాతి నవభోగములతో గడవీనది. తెల్లనారగ ని నవశాముకుడు 'వెడలిపోయినాడు, శయ్యాకుసుమాది నంభోగలవ ణముల నన్నిటిని వేశ్య మార్చి వేసినది, వారవంచనకువితు డయిన పూర్వ శాముకుడు శాగా నా పడుచు-- “నిన్ని చూచుట కిట్టున్నాను. వ్యనని నై చ్యారన్య _స్తనయననై ఒక తె న్‌యై చేయనదిళేక నిదించితిని అని పలికినది, అతని నమ్మింప శేయునిట్టిమాటలలో తన చిజుకోపము కలివీ సరభనముగా నరనముగా సీపీర్ష శోద్యశాకృలి కృ లేర్వ్యాకోవమై చరణ

౧౬౮ కౌబితృ్య ఎిచారభర్శా నలిన(పహారములతో నాతని అళశోకభావు నొనరించినది. శంకాశల్య మున్మూలించినందున నాతడు నిశ్శోకుగయినాడు, పాదతాడనమున నంతతపులకాంకురములు కలవాడగుట వలన అశోకతగునమాను డయినాడనియు వాక్యార్ధము, ఇట్టి భావము కలయిీిా పద్యములో నా గణికయొక్క సత్యవిప్రలంభ (పొగల్భ్యము మాతమె నోచరించును. చాని గాఢరాగ మూలతయు దీనిచే పతిపాదిత మగును. అంతియె శాని తిభానంభూత మయిన యాచిత్యకణిశ ఇందు సూచిత మగుట లేదు. | తిరోం ఆవస్టొచిళ్యమ్‌ అవస్టాచిత్యం దర్శయికుమూవా--- అపస్టాచిత్య మాధ త్తే కావ్యం జగతి పూజ్యకామ్‌ విచార్యమాణరుచిరం కర్హన్య మివ రీమకామ్‌, తము అవస్థో-దితకయా శావ్యం జగతీ శ్లాభ్యుతా మూయాలి నుళలిమకా మీన శృత్యం విచారవిర్దర్ష రుదిరమ్‌, యఖా మమ లాదణ్యవ గ్యామ్‌--- ముక్త కందుకవ్యిభమ_్రరలతా ర్యశ్తైవ ఇాల్యోచితా వకాగ్ధ్యం నిర్దక మాశితా గజగతి ర్య్ఫూ9లాస్య మభ్యస్య తే యన్నత్మోర్మిషు నిర్మితం మృగదృ్భళా వైదగ్ష్యదివ్యంవచ ప్త ద్విద్మః సుభ గాఖిమానలటభాభా జే నిబద్దో భళరః ఆక యదుక్తం -కందుక కీ డాత్యక్తా, చాలదాపల్యం పరిన్భొూశమ్‌, చూగ్భ్యం నిర మ్‌ గజగతి రంగీకృత్యా యాలకాలాస్యాభ్యాసః (్రీయతే, నత్మోర్మిషు వచనవైచి.త్య మానూ(తితం్య తేన జానీనుహీ _శళచావస్తాం సముత్సృజంత్యా యౌవన మాశ్రయంత్యా ఆౌఢకా మకారూఢయానీ వవసంభోగగౌర వగ కృేణ నభగాభిమా జీన లటభాభా జీ నాలయా భతో

22] నే శా చిత్యమ్‌ ౧౬ల్‌ నిబద్ధఃం ఇత్యభిహి లే న్ఫుటథియా వరొోయవస్థామధ్యసంధివర్ల నా యా మొచిత్యం స్ఫురది వావభాస లే. ౨౮, అవస్థాచిత్యము

ఈ లత్‌ణ మవస్థాచిత్యము (పదర్శించును.

అవస్థానముచిత మయిన కాన్వము నచేరనులకు విచార్యమాణరుచిర మై లీ _ర్తవ్యకార్యమువ లె కగమున పూజ్యత పొందును. కాన్య మవస్టోచిత మగుటవే జగతి శ్లాఘ్య మగును, వ చారనిర్హ ర్టగుచిర మయిన మతిమంతుల కృత్యము వలె నది మనోహరము,

ఉద్యా- నా లావణ్యవతి;

కందుకవిభ9మము విముక్తము; బాల్యోచిత మయిన తరలత పరిత్య కృము, మౌాగ్ధ్యము నిద్ధత మయినది గజి గతి నమాశ్రితి మయినది, (భూలాన్య నుభ్యానమున నున్నది. అ పహరిణలోచన నీర్మోర్టులలో నిర్మించిన వై దద్ధ్య్యదివ్యవచో రీతి నాలోచింపగా సుభగాభిమానమున లటభా స్వభావము నందు భరము పూనినదని నంభానింతును,

ఇందలి వయోవస్థా మధ్యసంధి వర్ణ నమున స్ఫుర దూ)పముగా నౌచిత్య చువభాసించుచున్నది. ఈ పద్యమున .నిరూపిత మంఠతయి నిట్లున్నది. అ నృుగనయన కందుక ్రీడ మూానినది. బాల్యచాపల్నము పరిహరించినది. భూాగ్ధ్యమా పోనాడినది, గజగతి నంగీళరించినది. (ూలళాలాస్యాభ్యాన 'మొసరించుచున్నది. నర్మోర్టులలో వచన వై చిత్య మాసూ (త్రించినది. శాన శైశవము వీడి మకూవన మాశ్రయించు నామె (వొఢత్వ మింక నవలంబింపకున్నను నవసంభోగ గొరవ

౧౮౩౦ జౌచిత్య ఎచార చర్చా గర్భ నుయిన సుభణాభిమానమున లటభా (పొ) భావ మున భార బూచికొనిన దని మేమనుకొందుము. ఇట్లు వర్మించుట వలన స్ఫుట న్ఫృుదునంబద్ధ ముయిన నయోవస్థల మధ్యసంధి వర్గ నమున స్ఫురజాచిత్యము ప్రకాశించుచున్నది. నతుయథా రాజకేఖరన్య -- జ్యాయా న్వ్‌ . నివధృఠథను పామయపాస్తోద రేణ మృతితోద వ్యవకరపటు ప్తాటకా కాడేన కన్లాభ్యర్ష న్ఫురిత పలికః శ్నీరళంశేన సార్ట్‌ యోద్దమ్‌ వాంఛ న్నకథ మముజా అజ్జరే జామదగ్న శో అగ కభ్గార్టవః స్థవిరావస్లాన్టి తః స్టీరరవ రా(శమకర్క_ళపౌఢో ధక ర్ట శికనా రామేణ ధనుర్ద్యవా ణాగుణీకళోములక రకనులర లేవ మతియ తతుసంర ంళపగల్భ ప్తాటకాతాదశేన స్ఫురదాకగ్లపలితః సంఖభావ్యమాన జననీ స్తవక్షీరళంకే జాముశా యయత్చుః కథంన లజ్జ ఇత్యు శక్తే "సీశల కఠకయా రాఘ చాకస్టాయాం జూమద శ్నా ల్‌ఖొ విపరీతాయాం (పతిపాద్య మానాయాం తాటకాతాడ'జేతి విరుర్ధాధివాసోర్థః క మప్యనాచి ల్యేన చేరని సంకోచ మూదధాతి, ప్ర త్యు చావహగణము రాజశేఖరుని యీ పద్య మో యాచిత్యము కలిగి "లేదు. కొత్తగా ధనువు ధరింప నెజ్బబడిన బేతులు కల వానితో గొప్పధానుమ్కుడు తాటకాతాడన మొనరించిన వానితో వత్రసంహార సమర్థుడు శ్రీ రళంకునితో కర్ణ మూలమున "నెరిసిన వృద్ధుడు పరశు రాముడు యుద్ధ మొనరింపదలచి సిస్గపడడో!, దీనిలో నవస్థానాచిత్యము శలదు, ఇందు పరశు

ఎచారౌచబిత్యమ్‌ ౧౨౧ రాముడు స్థవిరావస్థలో నున్నాడు. స్థిరతరప రాశ్రమ కర్కశ 'పొధుడు ధీనున్టాల. రాముడు శిజీవు ధనుర్ద్రవాణారుణిత శోమలకరళమలతలుడు. భొర్లవుకు శుత్రియక్షయ సంరంభ వ్రగల్ఫుదు. “రాముడు తాటకాతాడకుకు, పరశురాముడు స్ఫుర చాకర్ణ ఫలితుడు. రాముడు సంభావ్యమాన జననీ _స్తన శ్షీరకంకుడు. అట్టి రామునితో నిట్టి పరశురాముడు యుద్ధ మొనరింపదలచి లజ్జపడకుండు నేమి! ఇట్లనుటలో "రాముని యవస్తావిశ్రేషమును పరశురాముని యవస్థావిశేషముకన్న విపరీతముగా వేశలముగా ప్రతిపాదిత మగునల్ఫీడు “్రాట్రళ్రా కాడకు” డని విరుద్దాధివాసరూప మయిన యరము చెప్పుట

థి త్స యేదో యనెచిత్యమున ఛేతముసందు సంకోచముకూర్చు చున్నది. (అడుదానిని కొట్టినవాడు. కాని తనవలె క్షత తోద మొనరింప సమర్థుడు శాడన్న అర్ధస్ఫురణ మున్నను శాటకాశబ్దగ త (శ్రీ లింగనంబంధమున నన్‌ "చిత్యన్ఫురణము కలుగుట చే నిది యనముచితము),

శ్‌ విచారొచిశ్యమ్‌

విచారాచిర్యం దర్శయితు మావా---

ఉచితేన ఏిచారేణ చారుతాం యాంతి సూ_క్రయః

వేద్య తత్వావబోధేన విద్యా ఇన మసీషిణామ్‌. తెల విచారాచి ర్యేన సూక్తయ శ్చాడతాం యాంతి; ద్లేయస్వరూపనిజ్తా

"జేన్‌ విద్యా ఇన విదుహిమ్‌ం

యథా నును నునిదుకమినూంసాయామ్‌్‌-- అళ్వళ్చామ. వధాభిధాన సనయే సత్య(వతో తృాహినా మిఖ్యా ధర్యసు లేవ జన్మావచసా వా స్రీతి యడ్వా్యాన్భాతమ్‌

లత జౌచిత్య ఎిచార చర్చా

స్తా సత్యానృుతరశ్శి వై ర మసనుం సంనూచయం త్యాః సడా

శంకే పంకజసంళయేణ మలినారంభా విజృంధా (శియః

ఆత కదోంణనిధవాఖ్యా శే పత్యవతోత్సావాపతా ధర్మతనరే నాపి మిథ్యాలఘువచసా కుంజర ఇతి యదుక్తం పౌ సతతం పఠర్యచందజ్వేమం నూచయంత్యాః (శ్రియః శంకే పంకజపసం(ళయేణమలి నా వ్యాపా రా విబ్బంఖేి త్యభిహి లే పపం వాదలక్ష్మీ స్యభావపరిఖొావనతయా తత్వావజో భీన మూల వళాంత్యా ఫఅపర్యవ సాయి విచార సవృాదయసం జీద్య మాచిత్యం వ్యవ

_ ౨౫ విచారాౌచిత్యము | విచారౌచిత్యమున కది లతణవచనము,

"కెలియదగిన త _త్వము 'తెలియుటచే విద్వాంసుల విద్యల వలె సముచికవిచారముచే సూ_క్తులురమ్యములగును. విచారా చిత్యముచే సూ్తలు చారుత్వముపొందును, వేద్గతత్ర్యావ బోధమున్నచో ల! న్‌! యస్వరూపజ్ఞూన మున్నచో చానిచే విద్వాంసుల విద్యలు మనోహరము లగును

ఉదా :-- నా మునినుతమాీామాంస పద్యము.

అశ్యన్ఞామవధ చెప్పవలసిన సమయమునందు సత్యే (వళోశ్సాహీయగు ధర్మనందనుడు కపటవచనముగా “వా స్తి" యని యనినాడు, ఆ యనుట సత్యమనెడు చంద్రు వైరమ సమముగా నిత్యిము సూచనము చేయు (శ్రీలమ్మీ బేవి యొన రించిన పంకజనంబంధనున మలినారంభ మయిన విబృంళ యని నంభావింతును;ః

(దోణుని మరణము వెపష్తనమయమున సత్యవతోత్సా హముకల ధర్మతనయిడును శేలిళకమాటగా “కుంజర” మని

వచారొచిత్యమ్‌ ఢణతం3 మిథ్య పలుకుట నిత్యము సత్యచంద జ్వేషము సూచించు లవీ త్రయొక్‌ థా సంకజనం[శయమున గలిగిన మలిన వ్యాపారమగు విజృంభ యనుటలోని విశేషవిభారము నహ దయనం వేద్య మగు నాచిత్యము నభివ్య క్రము చేయ చున్నది. అ్యూన్రామవాలి జరిగిన నన్ర్రసన్యాన మొనరింతు నన్న దోణునిచే నట్లు చేయించుటకు సత్వవచను డయిన “ధర్మజు డు చై్చైశన్వర మున “అళ్వన్లామా వాతిశోయసి పలికి తాననత్వ ముపలికితినన్న భావము సృృతికిరాగా సత్య్యవతమున నె యుశ్వాహి యయిన యాతడు హీనకంఠమున నెమ్మదిగా “*క్చంజరకి” యని పలిశేను. తాను సత్యముపలికినట్లు తలచెను, అది నత్యమునకు మాలిన్యమాపాదించుట యయినది. ఈ యర్థిమున నంవాదము కల లశ్ష్మీస్వ్య భావమును పరిభావింప ఫలపర్యవసాయి యగు పరిశీలన మవ భౌసించును. ఆది సవా దయనం వేద్య ముగు నౌచిత్యము నావిష్కరించు చున్నది, _ " పె పద్యభావత త్తే మిట్లును గుర్తించునది, థర శని వచనరీతి సలర్యవిరుద్ధ మయినది. చంద్రపద్శనై రము పసి ద్ధమఃకచా! చంద$కర(ప్రసారమున పద్మసంకోచము కలుగును, పద్మాశ్రిత యయిన పద్మా బేవి పద్మపత మవలంబించి చంద వైరము నిత్యము నిరూపించున దై చందు్ర)నందు మాలిన్య మాపాదించినది. చందు9నందున్న మాలిన్యాత్మక శలంఠము వంటిటె ధర్మజునందున్న వచనరీతి, కలంకము చందు్రనందు 'మాలీన్య మాపాదించునుం ధర్ముజునం దట్టి వాళ్యరీతి సళ్యవ)తో త్సాహమి సూచించు నదై రాణించునో!

౧౭౪ కవౌబిత్యృ ఎచార నచర్చో నరకుయళథా నుమ తక ంసాా (ఫ్లాశే చిర కాలనృక్‌ దయితా శేశాంబరా॥ర్ష లే (హరం రామసవైళశసం యది కృతం భీమేన దుళ్ళాసతే ఠరఠ్కాలతృమిణా వళాళ్ళ పరు హిరణ్య ప్రవానే చిరం $0 పీఠం రఠతాపమగ్ననుహిష స్వేడాంబుప్పక్రం పయః, అక భీమ నేసచరి లే విదార్యమాణీ (తయోదళవర్ష కగ్యుషి తే కృష్ణా శేళాకక్ష ణపరాళ జే క రాతమసకర్మ దుళ్ళాసకే యది కృతం క కృద్యః కృతార్షాంవ రాధకాలతమిణా సుచిరం దర్భనూ-బీవిమమాళ్మ ఉరుమవనవానే కం (గీన్మ తాపనిమగ్న మహిష న్వేద(నుతిప్ప క్షం నయః పీక మిత్యనుపపన్నకృ ల్యేఒభిపా తే శారణవివారాభావా న్నిర్మూలోపా అంభమా(క మనౌ చిత్య మనుబధ్నాలి, (వత్యుదాహరణము నా పద్యము చీరకాలమున జరిగిన దయిళతా శేశాంబరాకర్ణ్ష ణము మాసివోగా భీముడు దుశ్శాననుని విషయమున కూ9రముగా శాతమనవై శన మాచరించినాడు, ఆ యాచరణమును శాల విలంబనున సహించిన యా భీముడు కుళాగములబే పాపాణ ఖండములచే కలుపషమయిన యరణ్యప్రవాసమున చిరకాలము పరిత్‌_ప్త నుహిమస్వేద విమిశ మయిన జలము పానమొన రించెనోొ? యన్నట్లున్నది.

• పూర్వ మెప్పుడో జరిగిన కేశాంబరాకర్షణము. పిగ్గాన మయినది. అయినను భీముడు దుశ్శాననుని వత్షోర క్తము పీల్చినాడ, అవమాన మొనరించిన సమయమున నాతడు నహించెను, కఠినారణ్యనివానమున దున్నలు పొర్లిన నీరు ఈ్రాగి యుండెనొ! అందుననె యిట్లు చేసెను. ఇందు భీమసేనచరితము విచారణీయము, జ్రాపదీ

నాతమాబిత్యమ ౧౮౩౫ శేశాంబరాకర్షణ పరాభవము పదమూడు వత్సరముల శాల మున పాతబడినది. అన్ర్రాప రాధమునప్పుడు తమించి చిర శాలమున కిప్పుడు దుశ్శాసనుని విషయమున భయంకర ముగా రాశసళర్శ నాచరించినాడు, దర్శనూచీవిమనుము పాపాణపరువము నయిన వనవాసమున గీష్ముతాప నిమగ్న మహిష. స్వేదనవ సంపృ కృజలమును భీముడు వాన 'మొనరించె శీమొ! అని యనుపపన్నకృత్యను చెప్పుటలో కారణ వివిచార మేమియు లేదు, ఇది యంతయు నిర్మ్శూలమయిన నించా వాతము, కానన ననౌచిత్య మౌాపాదించుచున్నది.

వటం జామా చిళ్యమ్‌,

జామౌచిక్యం దర్శయితు మవొ--- నామ్నా కర్మానురూపేణ జ్ఞాయతే గుణదోషయోః కాన్యన్య పురుషస్యేవ న్యక్తిః వంవాదపాతినీ. తధా శావ్యస్య కర్మ ళోచిర్యం తేన నామ్నా ఫురుమన్యేన గుణదోసు వ్య $ః సం వాదినీ కాళు తే. యఖథా శాళిచాసస్యలా ఇద మననుఅభ వస్తు (ాథళాదుర్ని కారం (త్రథమనువీ నునో చీ పంచబాణః ఉీరోలి _ శిముత మలయవాతాందోళితా పాండుప శ్ర తజ వ న సవాకావైర్టర్శి తేమ్వుంకు లేభు అక (పారంభఏవ మ మేదం మనః పంచబౌాణః నుదుర్లభవన్తు పొర్భణా తుర్ని వారః శశరీకరోతి కిముర లీలోచ్యానసవాకారై ర్మలయానిలాందోళిత కాలపల్లవై రం శేషు దర్శ లేమి త్యుత్తే మదనస్య పందకాణాఖిధాన ముచఛిత మేవం

౧౭౬ కౌచిత్య్వఎచార చర్చా ౨౬. నావూాచి' త్య ము

నామాచిత్యమునకు స్వరూప మో వీధముగా నున్నది.

శర్చానురూస మయిన నావ్గనామము వుగుమునకువ లె నంవాదనుందర మయిన గుణ పవ్యక్తిని నంపాదించును, కర్మయనునది నవ్యము నందలి యాౌాచిత్యము. తదనురూప మయిన నామముచే గుణదోషవ్య కి సంవాదినిమయె గోచరిం చును. లోకమునను మానఫుని యాచి త్యానురూపమయిన నామవ్యవవోరము గుణదో పాభివ్య క్తి నాపాదించునది యగుట ్రసిద్ధముగ నె యున్నది.

ఉచా : కాళిదాసుని పద్యము.

(వథమమునంచే పంచబాణుకడు నే ననులభవ స్తువును ప్రార్థించుటచే దుర్నివారుకై యీ నా మనసును వ్యధించు చున్నాడు, ఇక మలయవాతములచే 'చాలపల్లవము. లూగిన లాడగా నుపవననముంలందలి నహశారవృతము లంకురముల నావిష్క- రింపగా పంచచాణు జేమేమి చేయునో గచా!

ఇందు మదనునకు పంచభాణాభిధానము సముచిత ముగ నున్నది. _పారంభమునండె నాయీ మనస్సును పంచ బాణుడు సుదుర్లభ వస్తువ్రార్ధనా దుర్నివారుడై ఫకలీకరించు చున్నాడు. లీలోద్యాన నవహాకార ములు మలయానిలాందోలిత ాలపల్ల నములు కలవై యంకురములు (పదర్శింప నేమగునోః అయిదు చాణములున్నప్పుడె దుర్నివారు డయినాడు. మదన బాణము లనంతముగా నవహాకారముల నవాకారమున రాగా ననంతబాణుడై యింక నేమిచేయునో యనుటలో తత్కా-ల

23. నాచమూబిత్యమ ౧౨౩౮ శానుబాధాతిశయను భావిశాలనసంభావృమాన బాధాతిశయ భావనావిశేవమమున సనముధికముగా నిప్పు డనుభూయమాన మగుటయు నిందలి భావము, ప?థమముననె వపంచబౌాణుడె యింత యయినాడనుట నముచితముగ నున్నది, ళా జూ నును బాద్రావదానలకాయామ్‌-ా శారుణ్యేన నివీఠశైళవతయా పౌఒనంగళ్ళంగారిణీ తన్వం *్య్యా ఉకలాంగసంగమసఖీ భంగి ర్నచాంగీకృతా నింసంర ంభపరాాకచుః పృధుత రారం భాభియోగం విశా పొ(మాక్యే జగతాం యయా విజయే దేవో విలాసాయుధః. ఆత “యావననివీతశైశవయా. తన్వం గ్యా ఒవంగళ్ళ 0గారవతీ సర్వాంగ సంగమసఖీ పాశా ప్యభినవా భంగిరంగీకృతా యయా నివ్వం యర్నసరా[3మః (పభూళఠతి రారంభసంభారం విహాయ (తిళభువనసామూ జ్యే జయతి బేనో విలాసాయధి ఇత్యున్తే శామష్య విలాపాయధ బరి శా యమోపపన్న మేస తన్వంగీభంైై్యైవ నీద్దతెం లో క్యాధిపత్యవిజిగీ హయాం శానుసాయకాదీశాం మైరర్ధ క్యాత్‌. వేరొక యుదాహరణము,. నా బౌద్ధావదానలతా పద్యము, కారణ్యము శె శవమును ాగివేయుటచే నా తన్వంగి సకలాంగనంగ మనఖి యనంగశృంగారిణి యయిన ననవభంగి నంగీక రించినది. విలాసాయుధ జేవుడు- ననభంగిచే నిస్బంరంభ పరాశక్రముడ్రై సృధుతరారంభాభియోగము లేకున్నను జగతీ సామాజ్యమున విజయి యగును, ఇందు మున 'శ్రైధునకు విలాసాయుధుడను నాను ముప వన్నముగ నె యున్నది. ఆ తన్వంగి యావననిపీ3 కై శవ. ఆమె యనంగళృంగారము కల స ర్వాంగనంగ మసఖ యయిన

ణంల కతౌచిత్య ఎచార చర్చా యొకానొక యభినవభంగి నంగీకరించినది. ఆ యభినవభంగిచే నిష్ప్రయత్నపరాక్రముడై. ప్రభూతత రారంభసం భారము విడ నాొడి విలాసాయుధ బేవుడు విజయము పొందుననుట యుక్త మె. తన్వంగీభంగిచేత జే తె 9లోళ్యాధిపత్య విజిగీష సిద్ధముళాగా మన్నభథున కితర 'చాణము లేవియు నక్క_ర లేదు, ఆవియన్నియు నిరర్ధథములు, ఇంక నీ పద్యములో మరికొన్ని సారన్వళతవిశే మములు కలవు, తన్యంగి (౮ ఆమె యందలి తారుణ్యము నవుంసకము, _కైశము సట్టిది, అవి పదవీకాంతుచే నట్లయి నవి, అ తన్వంగి నవభంగి స్రీ, ఆ శ్రీ యా తన్వంగి నళ లాంగనంగమ నఖ యనుట నముచితముగనె యున్నది. పరాశ్రమాభియోగ జీవ విలాసాయుధ పదములు ఫవుంలింగ ములు, ఫవుంవిశేషులు ఏర విక్రమ విజయవిహారు లగుదురు, వారయిన నామె సఖీనహకారముననే అంతటి వీకులై నారు. తన్వంగ్‌ సహకార మక్కఆ లేషండగ నె విజయలాభ మున్నందున శామ బేవుడు విలాసాయుధు డయినాడు, ఇట్లు ప్రతి పద్యమునందును నముచిత స్వారన్యములను నంభా వించునది. నకుయఖథా శాళిదాసస్యలా

ోధం (పఖో! సంవార సంభా శతి

యాన ద్లిరిః ఖే మరుకాం చరంతి

తా వర్సవహ్ని రృవశే[రజన్మా

భప్మావ శేషం ముదనం చకార.

అక పళ్యతో భగవత క్రీ, క్మేతస్య స్మరళరనిపాఠటేభే వర్గ్యమా జే

తన్ని కారకోప్యపళమాయ *సంవార సంహర (పభో (శోధ మితి యావ ద్వచః ఖీ జేచాజబాం చరతి తావ దృవేనోద్భళ3 చ వహ్ని ర్మెదనం

నావొాచిత్యము ౧౩౯ భన్మ రాశికేష మకార్షీత్‌ --ఇత్యుకే సంవోరావనలే ర(దస్య భవాభిధాన మనుచిత మేవం

ప్ర త్యు దాహరణము

ఆ శాళిచాసునిదె యగు కుమారసంభవ పద్యము,

మవోబేవపభూ! కోధము నుపసంవారింవును! ఉప నంవారింవుము! అని యూకాశమున 'జేవతల వాకులు వెలువడు నంతలోననె భవ నేత నంభవ మయిన యా వహ్ని మద నుని భస్మావశేమ మొనరించినది.

ఇందు నంహారావనరమున రుద్రజీవునకు భవ నామ ముచితముగ లేదు, ఈ పద్యమునందు భగవాన్‌. (త్రి న్మేతుడు చూచుచుండగా స్మరశరని పాతక్షోభము వర్ణ్య్యమానముగ నున్నది. ఆ నమయమున నున్నధనికారము వలన ((పతిఘట నిము) శిశ్రనకు కోపము కలిగినది, ఆ కోపమును శమింస 'జేయుట్టై “క్రోధం (భో! నంవార! నంవార!” ఆను జేనతల వచన మాకాశమున సంచరించు సమయమున నె భవుని నేత మున జనించిన నహ్ని మదనుని భన్మ రాళిశేష మొనరిం చెను, ఇట్లు నసంపబోరావనరమునభ వాభిధాన మనుచితమె యయినది.

(ఇందీ విశేషమును గూడ సంభావనానునంథానము వేసిళొనుట యుక్తము, పద(పపయోగమునందు కాళిదాసు నిత్యసావధానుడు. పూక్వార్థమునందు _ హర, హర, గీర మగు, చర -_ స్వరూపమున శీఫాన్ముపానస మున్నది. అచట నుద్దిష్టా-శమునకు ేఫాన్యుసాన మనుకూలము, ఉత్త రార్థము నందు - భవ, భస్మ - పదగతముగా భా న్యుపాసమున్నది. అదియు నచట సంగతము, కావున భవ పద (ప్రయోగ

౧౮౦ తాచిత్య ఎచార చర్చా ముచితము శాదగును. మన్నధు డీ నమయమున భస్ఫాన "శేషము డయినను అనంతర చునంగాత్మక మయిన మనోభవుని ంభనము [పాభవము నిరూపితము శానున్నది, తత్పూచన మున కిచట *భని (ప్రయోగ ముచితము కావచ్చును. వహ్ని జన్థ ముఖ్యమయినందున “భవి పద ముచిత మగును. సంజాతవహ్ని సర్య మొసరించినది. ఇచట హరుడు భవ్చు డగుట యుక్తము, అయినను శే మేంద్రసమిోత్‌ స్థాంత రానునఐఏభనమున కును దగియున్నదనవి నంఖావింప వచ్చును, ఇనక్లైత _త్తీదౌచిత్యనిరూపణస్థలము లందు భావింపవచ్చును. ] తీరి ఆశీర్వచనా చిత్యమ్‌. ఆశీర్వచనౌచిక్యం దగ్శయితు మావా-- పూర్ణార్దదాతుః కావ్యస్య సంతోషితమనీషిణః ఉచితాశీ రృప స్యేవ భవ త్యభ్యుదయావహాో. తల్‌ సంవూన్లౌరసమర్పకస్య సంతోషితవిదిషః కావ్యస్య వృపలే రిపోచిత బూశీః పద మభ్యుదయావవాం భపతి, ఈపథాఒ స్మ దుపాధ్య్యాయ గంగకస్య-- ॥

ఉ కోఒనీ (పేమార్ష్ర॥ (పణయపరిపాళ (పకలితో

విలాసోఒక్షంచేయా త్పుఖ మనుపమం నో మృుగదృకామ్‌ి

య చాకూతం దృష్ట్వా విదధతి మఖం తూణావివలే

నిరస్తవ్యాపారా భువనజయినః చంచవిశిఖా॥.

అక “స కో2.ప్యపౌమాన్య(_పేమ(పణయవికాంతి పగల్భకరంగదృళాం-

నిరుపమో నంకునవిలాసః సుఖం వో బేయాత్‌ , యదభి పాయ నూలోక్య భువవజయినః కానుస్య పంచసాయ'కాః సమాస్తవ్యాపారా న్తూణీరవివరే లజ్జయేవ ముఖం వీదధతీ” త్యున్తే సుఖం వో దేయా దిత్యాశః పద ముచిక మేన (వీయానయనవిభమస్య సుఖార్పణయోగ్యతాత్‌ . +

ఆళిర్వచనౌబచిత్యమ్‌ ౧౮౧ ౨౭. అఆశీర్వచనౌాచిత్యము

ఆశీర్యచనమునకు సంబంధించిన జెచిత్యదర్శనము ఈ విధము”ా నుండును. నసంపూన్తార్థమున మర్చించు కాన్యము మనీమలను సంతో"షపెట్టున దై నముచి తాశీన్సం యోగము వలన రాజునకు వలె అభ్యుదయసం పాదక మగుమ. నంపూర్జా ర్టము సమర్పణ మొనర్చి విద్వాంసులను సంతేప పెట్టిన శ్రావ్య మునకు సముచిత మయిన యాశీ$పదము అభ్యుదయావహము శాగలదు. సంపూర్ణముగా సర్ధనంపద లిచ్చిన సరసవిద్యాం సులను నంతోష పెట్టిన స్కుపభువునకు సముచి తాశఃపదప యో గము పరమాభ్యుదయ పతిపాదళము శాగలదు.

ఉదాహరణము

అన్నదు పాధ్యాయు డై న గంగకుని పద్యము---

(శేనూర్ష్రము పణయపరిపాకపచలితము అపూర్వ రమణీయము నగు నా మృగనయనల నయనముల విలాసము మి కనమానసుఖము సంపాదించు గావుత. అ నయనముల విలాస మాలోకించి భువనజయశీలు డ్రై న మన్మథుని యయిదు బాణములు నిర_న్నవ్యాపారము లై తూణీరవీవరము నంశే ముఖము నాచ్భాదనము వేసికొానుచున్నవి. మృగదృశాదృళా విలాసము (నరింపగా నకలకా గువ్యాపారము చానశే యగును కావున మదనుని వాణపంచక మొనరింప వలసినది యణుమొాతమేని లేనందున నా విశిఖములు తూణీరవివర గర్భమునం బే ముఖము దాచికొనినవి,

దీనిలో “సుఖం నో జేయాత్‌” అను ఆశీఃపదము నముచితేముగా నున్నది. అసామాన్య పే మచే. పపణయ

రవ కాబిత్య విచార చర్చా వి,శాంతి నిచ్చుటలో పాగ లము కల కురంగజ్మీతల నిరుప మొన నయనవిలాసము మికు సుఖమిచ్చు గావుత, భువన 'శేత యయిన శాను? పంచసాయకములు నయనవిలాన మాలోకించి తమ వ్యాపారమును మాని వేసినవి, తూణీరవివర మునందు లజ్జచే వలె ముఖ మాచ్చాదించు కొనినవ్కి అని యనుటలో నయనవిలాసము సుఖ మిచ్చుగావుత మని యాళీస్సూ క్షి యుండుట సముచితము, [1వీయానయన విభ మము సుఖార్చణ యోగ్య చుగుట సర్వసహృదయ సాయా శ్కారము, యథా వా నుళు వాత్స్యాయనమా(కసాలే--

శామః కామం కమలపదనా జే త్రపర్యంతచానీ

జానీభూర్యతిభువనజన; (వీకయే జాయతాం నః

దగ్ధష్యావీ (తిప్రరరిపుణా పర్వలోకస్పృహోన్తా

య స్యాధక్యం రకచిరతికరా మంజన న్యేవ యాతా

ఆ(కోశానుః (వీరయే వో జాయకాం యస్య దగ్ధ ఉ్యాస్యంజన వ్యే జాధిక్యం ఠచిర్యా లే త్యు శే వీఠతయే జాయథా మిత్యుచిరం, కానుస్య (వ్రీక్యాక్మశశ్వాళ్‌. ఫ్‌ ఉదావారణాంతరము

నా వాత్సా స్ట్‌యున న్నూతసారను లోని పద్యము,

(తిభువనజనులను చాసులనుగా జేసీళొనిన కామినీ నయన పర్యంతవాసి యగు శాముడు మిక్కుటముగా మోదు శ్రీతివ్లై యగుగాక, ఆతడు వారన్నేతదగ్గు డయినన నర్వలోకన్సృవో ర్మ మయిన సమధికకాంతిని శాటుకః వలె నంపాదించినాడు,

ఇందు *శామః ీతయీ వో జాయళతాంి యని

ఆలళిర్పూచనౌబిత్యమ్‌ అలతి యనుట నముచితము, ఆతడు దగ్ధు డయినను శాటుకకు వె అధికరుచి కలిగినది, ఆతడు మో ్రీతి కగుగాకం. మన్శభుడు వ్రీశ్యాత్మప డగుట యిది నముచితముగా సంగత మయివటిం నతు యధాఅమురుకచ్య ఆలోలామలకావలీం విలలికాం ల్నిళ చృలక్కు.ండఅం కించి న్మ్ఫృష్టవిశేమకం తనుతనైః స్వేదాంభసాం నీకరైః తన్వం గ్యాః నుతరాం రకాంఠసమరయే వ _క్ర9ం రతిక్యత్యయే ఈశత్తాం పాతు చిరాయ క0 నవారంవారస్క_ంజాదిఖి దేవైః అక “ఠన్వా శీర తివ్యర్యయే. ఆోలాలకం చలక్కు.0డఅం స్వేదళలి 'లేవ కించిదున్మృప్టతిఅకం యన్ముఖం క త్వాం పాతు, $0 వారివారస్క_ంఛా దిభిన్రేవై ఠి త్యున్తే పాతు త్వా మిఠ్యనుచితమ్‌ ఆనందయతు త్వా మఠత్యు చికం స్యాల్‌ ॥ అశ్యేషు శాజ్యాంగే వ్యనయైవ దిశా స్వయ మాచిత్య ము(క్పేతు ణీయక్‌ ఈశథుదావాం ణా న్యానంత్యా న్న (పదర్శితానీ క్యలమతిపసంగేణం (వత్యుదాహరణము అమరుక కవి పద్యము... వ్యానతసురతము నందు (పన ర్రించిన తన్వంగి మొక్క రతాంతనమయము సందలి ముఖము చెదరివోయిన చంచ లము లయిన యలకల కలిగి యున్నది, శర్ణకుండలము లూగిన లాడుచున్నవి, నన్నగా నున్న స్వేదకణములభే నొనట తిల కము చెర్ముగిలి కరిగి కొంతగా జూరినది. ఇట్టి యామె వద నము నిన్ను చిరకాలము రథ్నీంచుగావుత, ఇళ వహరివార న్య_ంచాది బేవత లేల? మం రలతివ్యత్యయమున లోలాలకము చలత్కు.ండలము స్వేదసలిలమున కించిదున న! ము నయిన తన్వీముఖము

తంల .కావిత్య వోచార బోర్వా నిన్ను రతీ;ంచుగావుత.. హారిహరన్క_ంచాది బేవతలతో నేమి! యని యనుటలో *పాతు త్వాం” అనుట సముచితము శాదు. “ఆంజందయతు క్వాం ఆనుట యుచిత మగును, అన్య క్రావ్యములందు సీవిధముగ నే స్వయముగ_ నాచి త్యము నభ్యాహించుట యుక్తము అయా యుదాహర ణము లనంతముగా నున్నందున (ప్రదర్శింప లేదు. ఇక సీవిషయ మున నధిక వసంచన మావళ్యకము కాదు. అస్తు, "కేచేంద (పశస్తీః అనీ (రుశాశేయ్యద ఇతి (పకాశః శాళ్మిర దేశే (తిం శేశ్వర (శః అభూనృ హే యస్య పవి[ర్రస్మక కుచ్చిన్న మగాసన మ_గజా నామ్‌కీ యః శ్రీస్వయంభూళవ శే విచి కే శేష్య(పతిస్టావీతమాతృవ(క్రః శో భూమి శృష్ణాలీన శేళ్ళదాతా తెక్రైళ శాలే రను ముత్ససర్దం రష్మాఠ్మజః సర్వమనీషిశిష్యః శ్రీ వ్యాసదాపాపర పుణ్య నామా కేమేంద ఇత్యతయకావ్య! రి శృే నవాచిత్యవిచారచర్చామ్‌ శ్రీరత్ననింహీ నువ్చాది (పయాశే శార్వం పురం శ్రీవిజయేళ రాక్టి క దాళ్మ జస్యోదయనించా చామ్మ; కృతే శల స్తేన గిరాంనిచార:కీ " యస్యానిః పరివారకృత్తిళువన (పఖ్యారశిలకుతేః సర్వస్యావన నేన ళరున నిఠరాం ప్రాప్తా విశేషోన్నతిః ఆళాః శీత ల కౌం నయర్యవిరరం యస్య (పతాపానలః ఠళస్య శ్రీమదనంఠ రావనృప లః శాలే శలాఒయం కృతః ఇతి శ్రీ(పశాశేందార్మజు వ్యాసదాపాపరాఖ్య శ్రీ మే మేందళ, కౌ ళాచిళ్య విదాల చర్చా సమాష్తాం

శ్రేమేం/ద /(వశో.న్నిల. ౧౮4 (శ్రీ మేమేం (పశ స్తిః . , శాళ్ళీర బేశమున టే వేంద్రసంవదకల (పకా శేంద్రుడను (పళాశము కలదు. ఆ (పకా శేంగ్రుని గృహమందు అవిచ్చిన్న మగు పవితన్యతము కలదు. అం ద్యగజుల కగానన మున్నది. ఆ (పకాశేందుడు విచిత మయిన (శ్రీస్వయంభూభవనము నందు పవితమలయింన 'లేప్యస్థలమునందు బాహ్మీమా హేశ్వరి మొదలయిన మాల్చక్షల నమూహామును (పతివ్హ “వేసినాడు, నోటా భూమింాకృష్ణాజిన _--- భవనముల నచట దానము చేసినాడు. అచటనే యా నమయముననె తనతనువును విడనాడినాడు,

అతని కుమారుడు క్షే మందుడు నర్వ మనీమి శివ్యుడుం

(శ్రీవ్వానదాసు డని యాతని వేరొక ఫుణ్యనామము, ఆశ -డతమయ కావ్య! రి, "న వౌచిత్యవిచార చర్చను కచించినాడు.

(శ్రీవిజయేశప్రభు దయిన (క్రీరత్నసింహాోా డు_త్తమ సుహృత్‌ కైలాసవాసి కాగా ఆతని కుమారు డయిన యుదయ సింహునికొరకుగా నీ *గిరాం విచాడలో చ్రాహ్మీమిమాంస నా శేమందుడు రచించినాడు,

(శ్రీ మదనంత రాజన్ఫపతికాలమున నీ గ౦ంథము రచిత మయినది, అతడు త్రిభువనప)ఖ్యాత మయిన శీల్మక్రుతి సంపద కలవాడు. అతని ఖడ్గము పరివార మాచరించినది. అత డందర కవనతుడు, మిక్కిలి విశేపోన్నతి నంపాదించినాడు, ఆతని పతాపాగ్ని నిరంతరము దిశలన్తన్నింటిన్లి చల్ల బరచిషదినె

(శ్రీవేమంధద్తుకృతి ,..9 జాచిత్య విచార చళ్ళే సనూ _ప్తముగ్గ ర ః శ

బొచితీమమధావంతి నర్వే ధ్వనిరసోన్నయాః గుణాలంకృతిరీతీనాం నయాళ్ళానృజూవాబ్మయాః లి . అనొచిక్యాదృతే నాన్యద్రసభంగన్య కారణం గ్రపిద్ధాచిత్యవింధనస్తు రసప్యోపవిషక్పరా చ త స్వరపాయిఠమౌచిత్యం యన్య మీ జన్మసంభపం త స్యేదం సతృలం సమ్యగాప్వాద్యం వ్యృాదయార్చితం న్పందళా ఫ్ర(వ్రతిష్టానాం 'గ్రక్యభిక్ఞాపరాయణం బొాచిత్యం భావ్యకాం సద్భిస్పచేతో ధర్మనంభవమ్‌. వ టి జ