Telugu avadhana vidya - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

• [| ల యాలు నం. . (= సళ పం ననా తలా మ నం నా ను... ౨. క. నున య ట్ర రం క /
• ఎలాం జట్‌? న. కక శభ న తా న.
• న పాటం లం న త న ము. ఖ్‌ క్‌ వము! స ౮ స్ట్‌ న న క! ట్‌ స్‌ క | ప్‌ జ. ఎవైనా వంకతో...” న్‌ | ట్ట ఫా కే. ల నవే | న చం. శ స్య ( - న బనే స... ఏ క జాం శ! ప. _ | | న్‌్‌ త | న సా షక న. 1 జా _ న! వ్‌. ॥ న కుం స 4 సలు." డాకర్‌ సి.వి. సనోబున్న శతొవధాని ౩ ల. (|. వైర. టో! అ ల! న బట్టా ॥ వం ప న! ॥ + ఉట రాన / ల మన టం... . గ్ర. ద. క క వ న్‌ _ న్‌ | క) (| | న. స్స నై వత్తా క రు డు ॥ నుం. వాం! క గజా. | డ్‌ హం |. వ్‌ గ ప జ టట ననా! " ప - ఇ=శళే లం నే. నా ఇ ల్‌ ॥ 4 (| . ర్‌ - (లో గా ఇ ల టం ్మ వన క్యా లాలో ॥ నగ న యా... ౨ నట టె , కొ మ మ నంత. భవే యో వతు. ” ల లం క శ్వ తా [వనం తుంగ వ. నాం. న. పం నఖట్ట న చ టల మ న స్‌ న చాచా స... పన న యం నునా: శో . చ య టే పంలటా సు యు య ము | క = య సాంగ్‌ హాం టం కుదా. ్న మున క ౧ కలల షతతంగ్‌ య్‌ న్‌ న హా న ణయ వం మం చ ఆ చను... ప టన డి స వ్ల మాం అం తస ఫు రం? పనా | నే! వం కేం శో నటే. . చా శ కా! అలా న న త ఎ. గ్య వత లం చం లా నం చ యాసాం లు అ టం , శే ల ల ఫల యనక చ నం టక | కా ల త ర న వ. ల న. , / య లన. క్రమమయా చ చ టో నన లాం య క్‌ ళు సా న "| ల అ _ _ లా ఖ్‌ లో ర! టం డా నత్త ॥| ఎ డు ఆతా క సము క! నా ఎ

స్టా క ల రచన; డౌక్టర్‌ సి.వి. సుబ్బన్న శతావధాని సంస నా ళ్ళి పటల య న. [ న్ని ల అాహా తలుగు విశ్వవిద్యాలయం కళాభవన్‌, సెఫావాదు పైదరాబాదు_ 500004.

ఉ40కడ 4 700/4 ఏ 0 ౨. ౧6. ౪. 51002824 ఏ్‌॥8+272620! కకక తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం హైదరాబాదు - 500 004. శస! నే నన. అప సఖి (పథమ మృద్రణ : 1007 (పళులు ; 2000 వెల: రూ. 16-00 | న్‌. స టే న . న్‌ రగ ఆవమరాలంకరణ ; శ్రీ శీలావీ రాజు ” వావ 1పతులకు వ ఖ్‌ తలుగు విశ్వవిద్యాలయం షీ ళా కళాభవనం, సైఫాబాద్‌, హైదరాబాదు - 500 004. / (/ మ్యుదణ : పజ్యావతీ ఆర్ట్‌ (పింటక్స్‌ హైదర్‌గూడ, హైదరాబాదు500 099.

అని తి పకా శక విజిఎ షొ అావామ అపారమైన చరిత కలిగిన తెలుగువతికి సుసంపన్నమైన సాహిత్మం ఉంది. జాతి గర్వించదగిన ఈ సాహిత్యంలో విశిష్టమైన (పకియలిన్నో ఉన్నాయి. అటువంటి వాటిలో 'ఆవధానం' అన్నది ఒక విలశణమైన సాహితీ (ష్మకియ, బహుశః ఈ (ప్మకియ సంస్కృతంలో వినా మరే (ప్రపంచ సాహిత్య శాఖలలోనూ లేదేమో! అవధాన విద్య ఆహ్టావధానం, శతావధానం అనే పేగ్తతోో వ్యవహారంలో ఉంది. ఇది (పరానంగా కవి ధార, ధారణాశకక్తి సర్వ్యంకషమైన పాండిత్యం, సద్యః స్ఫురణ, లోకజ్జతనుబట్టి రక్తి కడుతుంది. క్రీశ. 18, 16వ శతాబ్ది నుంచి తెలుగుదేశంలో ఈ అవధాన విద్య (పచారంలో ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. ఆధునిక యుగంలో అవధానం అనగానే స్ఫురించేవారు తిరుపతి వేంకట కవులు. వీరు ఈ (ప్యకియను ఐపలళ (పచారంలోకి తీసుకొగి వచ్చారు. జన సామాన్యానికి సైతం మనోరంజకంగా ఉండేలా వీరు దీనిని నిర్వ చేవారు. ఆటు వంటి విశిష్టమైన సాహితీ రూపం పూర్వాపరాలను, దానిలో! విశేషాంశాలను వివరించే [గంథమే ఈ “అవధాన విద్య." చమత్కారచారువై న ఏ తద్విద్యావిశిష్ట్ణతలను పాఠకలో నికి అందించాలనే ఆళయంతో తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఈ “ఆవధాన విద్య” ' కంఠాన్ని వెలువ రిస్తున్నది. ఇది సహృదయులకు విజ్ఞానంతోపాటు రసానంక స కలిగిస్తుందని ఆశిస్తున్నాం, ఖ్‌ అవధాన విద్యా విశేషాలను సమ్మగంగా, స్మపమాణంగొ, సోదాహరణంగా ఈ (గంథంలో రూపించిన డాక్టర్‌ సి.వి. సుబ్బన్న శతావధాని గారికి మా ధన్యవాదాలు. తేది ౨-10-190, తెలుగు. విశ్వవివ్యాల వుం

ధన్యవాదము

'ఆవధాన విద్య” నా అభిమాన (గంథము,

(గ్రంథ రచనకు శ్రీకారము చుట్టుటకు ముందు, ఆచార్య తూమాటి దొణస్ప గారికి నా సంకల్పము వాసితిని. పదేండ్ల (క్రితము వారు (వాసిన వళ్మ్యుత్తర మిది--

“ఇది చక్కటీ విషయల. సమర్థత, సామ్మగి కల మీ వంటివారి చేతిలో పడితే సర్వాంగ సుందరంగా మూరి కట్టుతుందని నా భావన విజయీ భవ."

(సం) తూమాటి దొణప్ప. 28-9-1976. వారి ఆశీర్వచనముతో పూర్తి చేసి మైసూరు విశ్వ విద్యాలయము నుండీ డాక్టరేటు పట్టము పొందగలిగితిని.

ఈనాడు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయము వెలసి, కులపతి స్థాన మలంకరించిన ఆదార్య తూమాటి దొణస్ప మహోదయుల చేతి మీదుగా ఈ [గంధము [పాకట్య మందుట విశేషము.

తెలుగుదేశమునకు గర్వకారణమైన “అవధాన విద్య" అనెడు ఈ [గంథ మును చేపట్టి (వకటించిన “తెలుగు విశ్వవిద్యాలయము" శ్లాఘాప్మాతము. త్మత్పష్టా పయిత, ముఖ్యమంతి మాన్య శ్రీ నందమూరి తారక రామారావుగారికి, తఠ్కుల పతి ఆచార్య తూమాటి దొణప్పగారికిని కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్కారము లర్భించుచున్నాను.

నన్ను పు(త వాత్సల్యముతో మన్నించి, మనసార దీవించి కృతార్థుని గొవించిన మద్గురుపాదులు కి. శే. డా॥ గడియారము వేంకటశేషశాన్త్రి గారి పాద పద్మములు స్మరించుచున్నాను.

మార్గదర్శకులు, మధురహృదయులు కి. శే, ఆచార్య కె. సుబ్బరామస్న (మైసూరు) గారికి జోవోరులు నివేడించుచున్నాను.

“శవిజన రాజకీర సవాకారము', [భొతృనిర్విశేష (పియమితము ల్రీ జూటూరు రమణయ్య (1పొద్దుటూరు) గొరి సౌహార్జము (పళంసించుచున్నాను. హైదరాబాదు, సుధీవిధేయడు,

త 1ర్జి1986 _ సి, వి. చబ్బన్న శతావధాని.

పరిచయం

చతుష్షష్టి కళా (ప్రపంచానికి చెంది చమక్కార. దారువుల్తైన సాహితీ వినో దాలలో అవధాన విద్య ఒకటి. ఇతర భాషా సమాజాలలో అంతగా కానరాని ఈ విద్య తెలుగు వారి విశిష్టత, సంస్కృతంలో దృశ్యాదృశ్యంగా కన్పించినా ఇది చాలవరకు తెలుగువారి భిక్ష. ఘటికా శత [గంథ కల్పనులూ, శత లేఖినీ ఫద్య నంధాన ధౌరేయులూ, “గడియకు నూరు పద్యములు గంటము లేక రచించు" జకు కవులూ బాల మంది కిందటి దినాలలో కూడ తెలుగు నాట వెసినట్లు చర్విత సాక్ష్యమిస్తున్నది. ఆధునిక యుగంలో దీనికి ఆద [పవర్తకులు మాడభూవివారనీ, ముఖ్య (పవర్తకులు తిరుపతి వేంకట కవులనీ వివేచన కుశఈఅల నిష్కర్ష- ఖ్‌ జనరంజనంగా అవధాన విద్య తెలుగు నట మూడు పువ్వు లారుకాయలుఖా వర్ధిల్లుతున్నది.

అవధాన శబ్లానికి ఎచ్చరిక, చిత్తైక్నాగత ఆని మామూలు అర్థాలు. సావధానం అంటే విషయాంతర సంచార రహిత మనఃస్థితి. ఐహ్వంళాలలో, ఏకకాలంలోని ఏకాగత మనచర్చలోని అవధానానికి విశేషార్థ [వస క్రి. అష్టావధానం, ళళఠ్లాన ధానం, సహ్మసావధానం, నే తావధానం, నాట్యావధానం- వగైరాలు మనకు స్తుషరి చితాలు [కమఘనాజటాది వేద పాఠ పఠనా విధానాలు (_పధానాధారంగా ఓం (వథమంగా అవధాన విద్యకు అంకురార్పణ జరిగిందనీ, ఈ తీరు వేద పఠనంణో ఆరితేరిన వ్యక్తిని మౌలికంగా అవధాని అని వ్యవహరించే వారనీ విచారణ నిపు ణుల నిద్ధారణం. ఏ విధమైన అవధానాలు చేయకపోయిననూ పుట్టుకను బట్టి కొంద ఈవధానులుగా వ్యవహృతులు. ఇట్టి వారి కిది వట్టి పట్టపు పేసు, వ

పంచాశత్పద పరిమితి (యాభై పదాలు) గల వేద భాగాన్ని తెలుగులో 'వనస' అంటారు, దీనికి సంస్కృత '*పంచాశత్‌' శబ్దం మూలమాతృక; (పాకృతంలోని “పణాసా” సమీపమాతృక. ఇది వేదభాగాలలో ఆత్యల్ప పరిచ్చేధ మైన [పళ్నాంశం. (పళ్నమునే “పన్నం' ( కఇషపా. పజ్హ- ఉసం, పళ్న్య్శ్ళు అనీ ఎనిమిది పన్నాలుగల వేదఖాగాన్ని 'అట్ధి' (ఇపా. అట్ట - వ. అష్ట) మనీ, కొన్ని పనసల కూర్పునకు “అజ” ( దయా, అక్షాయ- గన్ను అధ్యాయ-) మనీ తెలుగునాబి వైదిక పండితుల వాడుక. జటాఘన్యా క మాడ్లుట్లు

ఇ వేదపాళ పఠనంలోని భిన్నరీతులు. జటాపద్ధతి వేదపాఠ పఠనంలో | పావీజ్యం గల వేదాధ్యయనపరుజ్ఞి జటాంత స్వాధ్యాయి అనీ, ఘరారీతి పఠనంలో నిష్టాతుడైన వాచకుడ్ణి ఘనాపాఠి అనీ, [కమపాఠ పఠన కుళలులను (కమకులనీ వ్యవహరిం చడం కద్దు. పనసల యందలి నిర్ణీత కమంలోని పదాల ఎంపికా, నిర్దిష్ట (| కమంలోని వాటీ పర్యాయానువృత్తీ పెన పేర్కొన్న జటాది పఠనరీతులకు మూల భూమి కలు. ఈ అన్నింటేనీ కలిపి పనస చెప్పడమని వ్యవహరిస్తారు వేదపఠన సమ యంలో కొంత సామ్యంవల్ద ఒకొక్కసారి ఏదో ఒకటి విడివడి ఆ తావులో మరొకటి వచ్చి నడమంతరంగా కలియడాన్ని కవలు పోయిందని వాడుక చేస్తుంటారు. ధృతీమంతులూ, (శద్ధావంతులూ ఐన సాధకులు పది పన్నేండేబ్ళు గురుచరణు లను స్మశూషించి, ఎన్నో రువ్వులు (అవృత్తులు) నసిగా సంత రెప్పుకున్నగాని అఆంకెకురాని అతిక్లిష్టమైన విద్య ఈ వైదికావధానం. ఇలా వైదిక పరిభాషలో ఒక నిర్దిష్టైరంలో _పయుక్తమైన అవధాన శబ్దం తెలుగులో విశేషార్థస్ఫూర్తి కలిగిన ఒకానొక సాహిత్యవిద్యకు పారిభాషిక పదంగా పవర్తిల్గుతున్నది. శతానందంగా శతావధానాలు నిర్వహించిన నేటి అవధానులలో శ్రీసి. వి. సుబ్బన్న శతావధానిగారు తల పువ్వు. ఈ పూబాళ కమ్మతావి గుబాళింపులు ఆంధధావళికి ఆమితామోదం కలిగించాయని వేరుగా చెప్పనక శ్రారలేదు. అవధానులు బాల మంది కేవల పద్య సంధాతలు; సరస కవితా విరాశలు కారు. కానీ గురు కల క్లిస్లులెన సుబ్బన్న గారి అవధాన విధానంలోనూ, ఏతద్విదానానుశీలనంలోనూ దృఢథవ్యుత్సత్రితోపాటు రమణీయ రస] పవృత్తి పదే పదే గోచరిస్తుంది.

శ్రీ సుబ్బన్నగారి జీవితరేఖా చ్నితణ మొకింత. కడప జిల్లా (పొద్దుటూరు పట్టణపు సివారు ఊరైన రామేళ్యరం శ్రీ సుబ్బన్న శతావధానిగారి అభిజనం,. పెన్నగట్టున వెలసిన పల్రెటూరిది. శ్రీరామ (పతిష్టితమన్న ,పతీతిగల రామేశ్వర స్వామి దేవళం నడిబొడ్డుగా, సూర్యచంషద వీథులుగా సూూతపట్టినట్ల్టు నిర్మితమైన ఈ జనవదానికి రామేళ్వరమన్న పేరు సార్థకం. తొలిసారిగా తెలుగును రాజు భాషగా గుర్తించిన స్టానిక [పభువులు రేనాటి చోడ వంశీయుల (కీ. శ. ఆరేడు శతాస్థు) రావరికంలో గడిసీమగా పేరు గడించిన రేనాటి సీమలో నాటికీ నేటికి (ప్రొద్దుటూరు పట్టణం రాణకెక్కిన రాచ్యప్రోలు, ఇది అంచెలంచెలుగా ఐబహుమ. ఖాల విస్తరించినందున పినాకినీ నదీ తీరంలోని రామేశ్వరం ,[పొద్దుటూరు పురపాలక

నరిధిలో విలీనమై ఒక పేటగా కొత్త రూపె్తింది.

ళీ! థీ సుబ్బన్నగారి ఇంటిపేరు 'కడప'” వారు. వీరి కూటస్టులు మొదట కడప పట్టణంలో కాపురముండి ఆ దరిమిలా ఒకానొక తరంలో సదరు రామేశ్వరం వలసవచ్చి చుట్టుపక్కాల కలిమివల్లనో, వృత్తిపరమైన వనరుల బలిమివల్లనో కొత్త నెలవున స్థిరపడినందున మునుపటి కాణాచి పేరు నేటి వీరి గృవానామంగా వాడుకకెక్కి ఉండవచ్చు. తెలుగువారి ఇంటిపేర్లు ముక్కాలుం మువ్వీసంపాలు ఇలా ఏర్పడ్డవే. ఇంగ్లీషు కుంఫిణీ సర్కారువారి తొలి లేఖనాలలో కడప పట్టణం పేరు రోమాలిపిలో ౮౮9౨494 ఆ) రేభాంకితం కావడంవల్ల ఆ గుణింశపు కూర్చుతీరు ననుస3౦చి అందలి తొలి లిపవిసంకేతం థీ సుబ్బన్న గారి గృహనామానికి సంక్షిప్త సంకేతంగా సం్మకమించింది. స్థానిక చర్మితల సేళరణకూ, తెలుగు సాహిత్యచర్మిత రచనకూ. శ్రీకారం చుట్టిన కావలి సోదర (తయం ఇంటిపేరూ, సర్‌ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారి ఇంటిపేరూ కవర్షాదు లైనప్పటికీ పైన పేర్కొన్న లేఖన సర్మపదాయం మేరకు కావలి(౮4౮74౬, కట్టమంచి (౮47744 సంక1)గా లిపిబద్ధమైనట్లు మనకు తెలుసు. కకొరాదు లైన కాకినాడ, (0004%404), కొచ్చిన్‌ (60011), కోయంబుత్తూరు (0011947088) వంటి స్థలవాచకాలలోనూ, ఈ రీతి లేఖన సంప్రదాయం కనిపిస్తుంది. థీ సుబ్బన్నగారి ఇరువంకల తాతముత్తాతలు ఉత్తమ గృవాస్టులు, సరమ భాగవతులు, తీర్థయా తాచజశీలురు, కులవృత్తిని నమ్ముకున్న గుణళాలులు, నేతవృత్రిలో నేతలు, నూలు వ్యాపారంలో నూరార్డు గడించినవారు. తమిళఖాషలో *“నూల్‌” అంటే దారపుపోగు అనీ, శాస్త్రపరంగా సంక్షిప్త విధివాక్యమనీ అర్థాలు. తెలుగులో మొదటి అర్థం మాతం [పచురం సుబ్బన్న గౌరి పూర్వులు ఒకరకంగా సూ(తోపజీవులు, రెండందాలా సుబ్బన్నగారూ అంతే. వర్ణ లేపనంలో నిష్టాతులువారు; వర్ణనానిపుణులు వీరు. అది వారి కులవృత్తి; ఇది సీరి కవీ కులవృత్తి. ఉభయ కుల (వకాలను సదృళ (పతిళతో సాగించిన సాహిత్య నత్యవతులు సుబ్బన్నగారు. రంగమ్మ, చెన్నప్ప దంపతులు వీరి తల్లిగం్యడులు. సుబ్బన్నగారి తోబుట్టువులు, ఐదుగురు, తమ్ములిద్దరు; చెల్లెళ్ళు ముగ్గురు. సుబ్బన్న గారు ఈ అందరకు పెద్ద దిక్కు. చిన్ననాటనే తండి చెన్నప్పగారు కథావ కేషులై నందున తోణుట్టువుల చదువు సంధ్యలూ, పెండ్తి పేరంటాలూ.... అన్నీ సుబ్బన్నగారి చేతిమీదుగా జరగవలసివచ్చింది. మరి, “పీళృసమోత్యేష్టః'అని ఊరికే ఆన్నారా! పల్లె పట్టులలో పుట్టి పెరిగిన సుబ్బన్న సోదరులు ముగ్గురూ డాక్ట రేటు పట్టాలు పొందడం బాల అరుదై, న సంఘటన, పెద్ద తమ్ముడు డాక్టరు సుబ్బరాయడు నాగార్జన విశ ని

స! విద్యాలయంలో ఆర్థికళాస్త్ర విభాగాధిపతి. చిన్నతమ్ముడు డాక్టరు చిన్న సుబ్బ రాయడు ళస్తవైద్య విధానంలో ((ఎ౨. ఎస్‌ ) స్ముశుతులు, వృత్తిరీత్యా అమెరికాలో నివాసం. సుబ్బన్నగారిది కూడ పదస్థుల సిఫారసుల చలవవల్ల సిద్ధించిన గౌరవ పట్టం (80%. 00109246) కాదు. స్వయంగా (శ్రమించి, అన్ని లాంఛనాలూ పూర్తిచేసి సుబ్బన్నగారు ఎం.ఏ, పిఎచ్‌ డి. పట్టాలు సంపాదించారు, సుబ్బన్నగారి పూర్తి పేరు వెంకట సుబ్బన్న _హరిహరాత్మక తత్వాన్ని సూచించే పేరిది. తిరుమల తిరుపతి వాసుని నివాస వాచకం వెంగడం ((ల(వెళ్‌ = తెల్లటి, కడం = తావు. బొలికొండ (శ్వేత్సాది) నిలయంగాగల దేవరకు ఆ నివాసం పేరే మూర్తి సూచకమైందని సారవిచారపరుల తీర్చు. రామసుబ్బయ్య, వెంకట సుబ్బయ్య; సుబృన్న, సుబ్బనారాయణ, సుబ్బరత్నం, సుబ్బరాజు, సుబ్బ రామయ్య, సుబ్బరాయడు, సుబ్బలమ్మి. సుబ్బానాయుడు, సుబ్బాయి, సుబ్బావ ధాని, సుబ్బిరెడ్డి మొదలైన తెలుగువారి వ్యక్తివాచకాలలోని “సుబ్బ'=ను మూడు రకొలుగా నిష్పన్నం చేస్తున్నారు. సంస్కృత సుబహ్మణ్య శబ్దానికి వికృతిగా రూపించడం మొదటి రీతి. (అహ్మ పదార్ధత త్తం బాగా ఎరిగిన వ్య | (బవ్మా ణ్యుడు. వారిలో (శేష్టుడు సు బహ్మణ్య్ముడు. కుమార కార్తికేయ స్వామికీది సార్థకనామంగా వ్యవహృతం. రెండోది: వ్యాపించు అనే అర్థం గల సుబ్బు" (క్రీయావాచకం నుంచి సుబ్బన్న వగైరాలు ఏర ఎడ్తాయనీ, సంనస్క్భృతీకరించగా ఇదే సుబవ్మణ్య-గా తయారై ందనీ మరొక వ్యుత్పత్తి. విశ్వమంతటా వ్యాపిం చిన దైవమని ఈ చూపుగల వారి తాత్పర్యం మూడోది: నిష్కలంకమూర్తి అనే అర్థంలోని 'శుభమణి' సుుబహ్మణ్య-కు ములమూ ర్తియని వేరొక రూపనిష్పాదన విధానం. ఈ మూడింటిలో మొదటి మతమే పదుగురకు సమ్మతం; అదేమా కలిమతం. కొగా, వెంకటం వైన్టవానికీ, సుబ్బం= శె వాసికీ స్థూల నం కేరాలుగా నాగారాధనం తెలుగునాటి విశిష్టత. నాగపతిష్ట, నాగుల చవితి, సుబ్బరోయ షష్టీ ఇందుకు కొన్ని తార్కాణలు. దంపతులకో, వారి పితరులకో కలలో నాగుమయ్య దర్శన మిస్తేనో, చూలాలికి నాగుబాము కనిపిస్తేనో పుట్టిన బిడ్డకు నాగ-. నాగేగ్యద-, నాగేళ్యర-, పాములు, ఫణికుమార్‌, ఫణిరాజుం, శేషం, సుబ్బ-, సృుబహ్మణ్య- వంటి పేర్లు పెట్టడం ఆనవాయితీ. తరతరాలుగా సుబ్బన్నగారి కాత ముత్తాతలకు ఏడుకొండలస్వామి ఇలవేల్పు. వీరి (వపిఠా మవాడు ఎరన్న. పితామహుడు చెన్నయ్య, తండి చెన్నప్ప, తల్లి రంగమ్మ. చెన్న- చెన్న కేశవస్వామికి సంక్షేప రూపం సత్యం, శివం, సుందరం = అన్న అర్థాలు గల కన్నడ భాషా వదం '“చన్న-' దీనికి తొలి రూపం ఇలా పూర్వుల

శన పరంపర సర్వమూ వైష్ణవ వాసనా వాసితం. కానీ, సుబ్బన్న సోదరులు మువ్వురి 'పేర్దూ సుబ్బరాయాంకికాలు కావడం విశేషం. ఏదో ఒక మొక్కుబకి చెల్లింపునకు స్మృత్యంకంగా ఈ నామకరణ రీతిని సమన్యయించుకోవాలి

సాహిత్య వ్యాసంగంలోనే కాక, లౌకిక వ్యాపార రంగంలోనూ సుబ్బన్న గారి వ్యవహార వోఢత స్నుపతిష్టాతం విద్వత్కవులు సర్వశ్రీ దుర్భాక రాజశేఖర శతావధాని, గడియారం వెంకట శేవకాన్తి. రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, విశ్వనాథ నత్యనారాయణ, పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు ఈ ఐముగురూ. తనకు _పత్య్మక్షం గానో, పరోక్షంగానో పాతః స్మరజీయులైన విద్యాదేశికులనీ, ఈ వఏిద్వరి ష్టుల అమోఘాశిషాల మూలంగానే తానీ స్థాయికి ఎవిగాననీ సుబ్బన్న గారి మదింపు.

చిరంతన గురుజన పృపూషణం, నిరంతర శాస్త్రొనుశీలనం, నిరవధిక కావ్యపురాజేతివోస “సేవనం అవధానవిద్యా నిర్వహణంలో నేపథ్యం సవదరించే (ప్రధాన సాధన సామ్మగి దీనికితోడు నిత్యసాధనా, నిర్జిదసాహితీ నమారాధనా తప్పనిసరి. సద్యః స్ఫూర్తీ, సమాహిత చిత్తమూ, చమత్కార భాషణమూ నరే సరి. చక్కటి రూపూ, తియ్యటి గొంతూ అవధానికి అదనపు క్రులు. అందుకే, (పయోగకుశలుని గూర్చి 'రూపవాన్‌ మధురభాషీ ..." అన్నారు పెద్దలు. ఒకపాటి సంగీత పరిజ్ఞానం వీటికి తోడై తే అవధానికి పట్టపగ్గాలుండవు. అప్పుడతనికి అంతా నల్రేరుపై బండినడక. ఈ లక్షణ సంపుటి చాలమట్టుకు అమరిన శ్రీ సుబ్బన్న శతావధానిగారి విద్యాపాటవం పండిత పానురుల [హాంసకు ప్మాతమయింది.

తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ (పచురణగా (గంథ రూపాన వెలుగును చూస్తున్న ఏఠత్క్భృతి “అవధాన విద్య" డాక్టర్‌ సుబ్బన్నగారి రచన. మైసూరు విశ్వవిద్యా లయం నుంచి తెలుగులో పీఎచ్‌.డి. పట్టం పొందిన సిద్ధాంత [పబంధం. మైసూరు విశ్వవిద్యాలయంలో అనాటి తెలుగు విభాగం అధ్యతులు స్వర్గీయులు ఆబార్య జ్ర సుబ్బరామప్పగారి పర్యవేషణలో సుబ్బన్న గారి వై దుష్యానికి మవోభామ్యంగా ఆకృతి దాల్చిన “సు బహ్మణ్య భారతి' ఇది.

“పుట్టం బుట్ట శరంబునన్‌ మొలవ నంభోయాన పాతంబునం దెట్టేం గల్గను గాళి. గొల్వను బురాణింపం దొరంకొంటి....” నని పోతన్న పేర్కొన్న గీర్వాణగిరాంధురంధరుల పట్టికలోని శరవణభవుడు సుబ్రహ్మణ్యస్వామి భారతీ వరివస్య స్వరూపస్వభావాల చర్మిత అవిజ్ఞాతం సువిజ్ఞాతమైన ఈ “సుబవ్యాణ్య భారతి'ని అవలోకించండి

తూమాటి దొణప్ప 28.887

శ్రీ రాయల సాహిత్య పరిష దధ్యతండు శ్రీ జూటూరు రమణయ్య గారికి అచ పణయోప హారము అన్న గలట్టి శతమ్మునకు నభ్యుదయమ్ము ఘటిల్లు; జ్శేష్టతా భ్యున్నతి నండయై పితృసముండగు అన్న వహింప భారమునీ ఐన్నుగ నాకు 'అన్న' గల భాగ్యము లేదనకుండ దైవమే అన్న ననుగహించె, రమణయ్య యనందగు సాహిత్మీపియన్‌. కవులను సత్కరించు, గుణగణ్యుల పెద్దల గౌరవించు, వ శ్రృవరుల నావరించు, (శతి తీర్థుల గాణల నామతించు, భా గవతుల మానసించు, నలిగమ్ముల భక్తుల సంభజించు, ఇ ట్టి వణిజతల్లజుండు గల(డే? నలుదిక్కుల సుపసిద్ధు(డై. నరసుం డు బ్రమభావుకుం డతిథిపూజానమచిత్తుండు ధూ ర్ధ/డౌ రాయల సాహితీపరిష దర్యక్షుంగు జూటూరు వం శ రమానాయకరత్న మార్ద్రసుమన నృంభావ్య మేతత్కృతి స్భుర దువ్యానవ నమ్మునందు విహకించుంగాక 1! సానందు(డై. డాక్టర్‌ సి.వి. సుబ్బన్న శతావధాని

అవధానవి ద్య సూష్మాయ కచయే తస్మై నమో వాక్త త్యతంతవే విచితో యస్య విన్మాసో విదధాతి జగత్పటమ్‌ విద్యలలోపల ఉత్తమ విద్య కవిత్వము. కవిత్వము _ గృవా కవిత్వము, సభాకవిత్వము అని ద్వివిధము. ఇంట గూర్చుండి యేకళథ రచింపదలచునో ఆ కథకు సంబంధించిన (గంథములు దగ్గర పెట్టికొని, పౌర్వాపర్యములు పరికించి, నిఘంటువులు (దిప్పచు, సావకాశముగా నాలోచించుచు పద్యములు గూర్చువాడు గృహకవి. అతని కూర్చు గృహ కవిత్వము. నభారంగమున నిర్భయముగా నిల్చి, యెవ్య రేమడిగినను, అఆడిగినదే తడవుగా అళువుగా పద్యబంధమున నుడివెడివాడు సభాకవి. అతని కూర్చు సభా కవిత్వము. వ్యుత్పన్నులెన కవులు నూజుగురున్న వారిలో తొంబది తొమ్మండుగురు గృహ కవులుందురు సభాకవి యొక్కడు లేలును. సభా కవులు వంద మందిలో తొంబదితొమ్మిది మంది ధారావాహినిగా పద్యములు చెప్పెడివారే పూర్వో శ్ర పద్యములు తిరిగి అప్పజెప్పలేరు. ఎవ్వరి కేపద్యము జెప్పెనో పేరు జెప్పి ఆ పద్యము తిరిగి వారికి అప్పజెప్పగలవా డొక్కడుండును. వాడే అవధాని. థీ రీరపతి వేంక టేళశ్వరులు = “చదివినవారు లక్షలు గల్గినను నందు పండితుండొక్కడు బయలుదేరు. అట్టి పండితులలో నరయ వేయికి నొక్కరుండు కవీశ్వరుండుండునేమొ, అట్టి కవీశ్వరులందు నూటికి నొక్కరుండవధానియె యుండునేమొ,” అన్నారు. అనధాను లింత యరుదుగా బుట్టుదురు.

వ్‌!

ధార యన్నది. పద్యము జెప్పివేయును. ధారణాళ క్రి యున్నది. తిరిగి దాని నప్పగించును. ఇంఠేకదా 1! యనుకొనరాదు. ఒక్కసారి దోసిలినిండ డీసికొని, యెవరు కోరినదాని వాని యొడిలో వేసి పొమ్మనుటలేదు. పదళః పాదళః ఇంచుకించుక వడ్డించుచుటోయి, మజల మజిల దిరుగుచు వాని యొడీ నింపు చున్నాడు. ఖండళ ॥ పో 'కృమైన వివిధసదార్థ్మపపంచము (కమపజచికొని, త త్తత న! ములు దీర్చికొని, సభాంతమున నప్పగించుచున్నాడు ఇదెంత న్స్‌ ష్టమైన పనియో విచార ణై కవేద్యము,

పద్యనిర్మితి యొకెత్తు : తదుపస్థితి యొకెత్తు. మటియు జూచినచో ఈ శెండు నొకెత్తు : సభను రకక్రి కట్టించు బాతుర్య మొకెత్తు. సభారంజనవిద్య ఒకొక్క మహాత్ముని చేతిలో ఓకొక్క విలాసము తులకించుచుండును.

అవధానవిద్య కేవల మొకవిద్య కాదు బహువిద్యలయొక్క_ సమావారమైన మహావిద్య .

దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స,

తెలుగుభాషయందు అవధానవిద్య లెస్స.

భారతదేశీయభావలలో నిట్టి విద్య నాన్యతోదర్శనీయము

పరిశోధక పరమేశ్వరు లెందరో' యీ విషయము ఘంటాఘోషముగా శొటిరి. వారి మాట లవిచాల్యపమాణములు (భారతి. సెప్టఏబరు 1966)

మజియు కళ్ళాపపూర్ణ ఫ్రీ నిడుదవోలు వేంకటరావుగారి 28.10.1977? అేదిగల లేఖ ఉదాహరింపదగినది.

'తోడి (దావిడలావలగు తమిళ కన్నడ మళయాళ భాషలలో ఈ యష్టావ ధాన 1వ్మ్యకియ లేదు. శతావధాన (ష్మకియ అంతకంటె లేదు. ఈ విషయము ఆయా శాఖభాధ్యముకే (మడరాసు విశ్వవిద్యాలయము) అంగీకరించిరి.”

ఇ|11 సంస్కృృతభావయం దవధానము కలదని చెప్పినచో అది తెలుగువారి భష. మల్లినాథసూరి, వఠ్యం వాసుదేవ పర బవ్మాశొన్త్రి, పరవస్తు రంగాదార్యులు, మండయం కృష్ణయాచార్యులు, మానవల్లి గంగాధరళాన్త్రి, చేమూరి ఫ్రీరామళాన్తి, పినపొటీ చిదంబరళాన్త్రి (పళ్ళతులు తిరువాన్కూరు, కాశి, కాశ్ళీరము మధ్యగల సర్వభారతదేశమున శళావధానములు (ప్రదర్శించిన తెలుగువారు, సంస్కృతము సర్వజనీనభాష శచా! అడయారులో ఫ్రీ తిరుపతి వేంక టేళ్వరుల అవధాన్నపదర్శనము ళూచిన అనివిసెంటు విదుషీమణి, పాళ్చాత్యదేశములందును ఇట్టి విద్యలేదని పశంస్తించెను. (జాతకచర్య పూర్వభాగము. 847, 848 పద్యవులు) అవధానవిద్య ఆం(ధుల ఊపజ్టోపనత విద్య. అనధానవిద్య అనన్యాదృష విద్య. అవధానవిద్య తత్తాదృతషవిద్య= --సీ. వి, సుబ్బన్న శతావధాని.

విషయాను [క నముణిక అవధాన విద్య ల 6 [పథమ (ప్రకరణము లం [1 కవీళ్యర పీఠములు అంతల లి వసంతోత్సవములు ల 8 టిగీష అలల 10 కవిసార్వభౌముడు ఇ69ం క్షేత్తీ చతుష్షష్టి కళలు ఇ64ం లకీ చతుర్విధ కవిత్వములు అలంం ల్‌0 ఆపకవిత ఎల46 లిల్‌ ద్వితీయ (ప్రకరణము మం శ9ి మేధాళ క్రి అలం 51 ధారణాస్వరూప విచారము 469 కల్‌ వ్యవధిచే ధారణ స్థిరపడును అలల 60 పూర్వజన్మ సంస్కారము అంతం 62 అవధానవిద్య వంశపరంపరా। పాప్యమా ? ు 64 అవధానవిద్య గురుముఖ లభ్యమా 1 ఇం69 66 ఆఅవధానవిద్య ఉపాసనా సాధ్యమా ॥ క 68 అవధానవిద్య ఓవరీ సాధ్యమా శి ఇంల6 76 అవధానవిద్య అభ్యాసలభ్యమా ? అంం9 79 స్వప్నోపలల్టి ఇం62 వ! ఏకసంధ్యాగహణము లం 86 తృతీయ (వకరణము న 08 అవధానళబ్ద విచారము ఆట్‌ 9ర్‌

నళ. (పాచీనాహ్టావధానము ఇటం6 101 అష్టానధాన పరిణామము కలం 106 అష్టావధానము ఇం కే1 ద్విగుణిత, (త్రిగుణిత, చళుర్లుణిత, పంచగుణిత దళగుణితాష్టావధాన [ప్రకార విచారము .... 188 నిషేధావరి జలం 186 నమన్య ఆం. ]68ి దత్తపది అలం 209 వర్ణనము ఆత బి15 అప్రస్తుత ప్రసంగము ఆంజ ౨88 వ్యస్తావరి అంంఈ న! వారకథనము ఇంలం 801 పుచ్చగణనము, ఘంటాగణనము అం ల008. శాస్త్రార్థము ఇ4ంం 805 సహపఠనము అంంల 806 ఆకాశపురాణము 66 807 పురాణము అన 816 న్యస్తావరి, నిర్జిష్టావరి అ666 818 ఛండోభావణను అలం $820 కాన్యపాఠము అంత 828 చ్మితకథ అం న! శతావధానము ఆలం ౭29 చతుర్ధ ప్రకరణము అం... లత అవధాన సమాధి అంజ లిరిల్‌ ఆరోగ్యము అంతం 808 చత్వారింశ దబ్ధము అంథ 891 మేధావులు = మరిమటపు 2 త9థీ

కళ? జంటకవులు పంచం 80906 కూనరాగము అలం క! పంచమ [పకరణము జం 405 వేదావధాని = కవితావధాని న. శత07 అవధాన భేదములు ఉం69 శీ14ీ అస్టభాషా వ్యస్తాక్షర్యవధానము ఎ. క్ర16 సంగీతాష్టావధానము అలంం 415 శతకలళావధానము =. 416 గణితావధానము 444 $16 ఆవర ముద్షికావధానము 666 17 పుష్పావధానము వలం క$18 న్మేతావధానము అం 418 సంచసవా[సావధానము అ668 శ18 ధ్వ్యన్యనుకరణావధానము అ4ి, 420 నాట్యావఠథానము అలం శీ21 షష్ట్మ్యపకళణము పతంతి కీ2$ అహ్టైవథాన శళానధానములలో నేది కష్టము? లం 42ర్‌ అవధాన కవిత - అ6ల తలల అవధానక్సక్తి గుజించి ఆక్మేపణ ఉం శ్త్ర9 " ఆవధానమునకు గుర్తులుండునా 1 66 శీశ్స2 అవధాని పరంపర ౨666 ఉరీ0 ఉపసంహారము 3468 తీర్‌కీ (వన క్ష్మగంథ సూచిక ౭64 తీరక ప

అవధాన విద్య (పథమ (పకరణము

కీ శ్వర పీఠములు

(పళువు శళస్త్రముచే బహీరాజ్యమును కాసింపగలడు. కవి ళాస్త్రముచే అంతారాజ్యమునే శాసింపగలడు. “పపవుకు దెబ్బ. మానిసికి మాటి. కాపరి కశనుదాటయ్యెనేని వకవు పంటపొలము (దొక్కి పాడుచేయును అ పత్యష విష యమున మానిసులందును దండనీతియొక్క వ్రైయర్జ్య మింతే. భయముతో దారికి వచ్చినవాని నడవడి నమ్మదగినది కాదు. నయముతో దారికి వచ్చినవాని నడవడి మేలై నది. ఈ రహస్య మెజిగిన రాజులు కవు నండ జేర్చికొని, తర్కా వ్యామృత పూతమైన రాజ్యమున తమ యాజ్ఞ సూయాణముగా చెల్లించికొనుచు పేరు గడించిరి,

ఆస్థానకవి విద్యాధికారి. పరీక్షించి, సత్క్బృతి పబంధృతతికి సత్క్బృతి చేయించుఓటయు, విద్యాభుదయమునకు వలయు దోవాద్మ్యకియలు సూచించుటయ నతని వంతు. ఇట్లు వాజ్బయవై చ్వితిచే పితృభక్తి, (భాత్ఫర్తి, పతిభదక్తి, సత్య రక్తి, శౌర్యొదార్యాది సద్గుణములు ఉగ్గుతో బెట్టి (పజను దీర్చు నాస్థానకవికి కర్పూర తాంబూల జాంబూనదాంబరా,గహారాదు లర్బించి, మహారాజులు తదా!ీః కవచ రశ్షితులైరి. కవులును అట్టి రాజసేవ |పజాసేవ యనియే భావించిరి. కడుపు కక్కుటితితై రాజుల బొగడి పొట్ట పోసికొనుట మహాకవు లెలుగని విద్య.

ధూర్జటికవి (శ్రీ కాళహస్తీశ్వర మావాత్మ్యమున “ళశంఖఫలక* పీఠము (పస్తావించను నత్కీరాదిక వులు పన్నిద్దరు పాండ్యరాజు నాస్టానమున శంఖఫల కము నధిష్టించి కవితాపరీష సలుపుచుండెడివారట.

ఒకనాడు తత్పురమూలస్థాన హరద్విజుడు దారి ద్యభిన్నుడై యండగా, పరమేశ్వరుడు (పసన్నుడై , యొకపద్యము [వాసి యిచ్చి, “యిది చదివిన మెచ్చి టేడు వేయి మాడల ముడుపిచ్చు బొ”మ్మనెను. అతడు రాజసమ్ముఖమునకు బోయి, చదివెను. ఉమాపత్మిపణీతమైన ఆ పద్యమునందు “సింధురరాజగమనా ధమ్మిల్లబంధము సహజగంధ” మనెడి అర్థచమత్కృతి చూచి నవ్వి, నత్కీరు

శీ అవధాన విద్య డనెడు (ప్రాడ్వివాకుడు, తర్జించుచు, “ వేత్తిక్రి సహజగంధ ముండునా! తప్పిది- చెప్పరాదు కఏితాసమయంబున కొప్పు గాదు” ఫొమ్మనెను. హరడ్విజుడు తల వంచికొని, తిరిగిపోయి, ఆ పద్యము ముక్కంటి యెదుట బెట్టీ యంగలార్చెను. ర్యుదునకు గోపము వచ్చి; పదమని పద్యపు టాకు తీసికొని, తానే సభకు వచ్చి వాదించెను. నత్కీరుడు తప్పు తప్పే యనెను. అపుప నీల్మగివుడు నిటలన్నేతము జూపినను వాడొప్పుకొనలేదు. విద్యా పరీశణ విషయమున ఆస్థానకవులు అంత నివృషపాతముగ వ్యవహరించెడివారు. దేవునై న లెక్క పెద్దిడివారు కారు, సాహసాంక వికమార్కు. నాస్థానమున నవరత్నకవు లుండిరని (పతీతి కలదు. జ్యోతిర్నెదాభరణమున ఆ తొమ్మర్మడు కవుల పేప్ణను గల్పింపబడినవి. “ధన్వంతరి షపణ కామరసింహ శంకు వేతాళభట్ట ఘటకర్పర కాళిదాసాః ఖ్యాతో వరాహమిహిరో నృపతే స్సభాయాం రత్నాని పై వరరుచిర్నవ వికమస్య." వ్మికమార్కుని తరువాత భోజుడు అంతటి పసిద్ధివహించిన మహారాజు. సింహాసనద్వాతింశిక యందు భోజుడు సావాసాంకుని సింహాసన మధిరోహింప జూచుటయు, సాలభంజికలు వ్నికమార్కు గుణగణములు కీర్తించటయు వర్ణింప బడెను. భోజకాళిదాసులు శరీర్మపాణములవలి అన్నోన్యస్ని స్లలెి యుండిరని చాల కథ లున్నవి. వీని కన్నిటికి చారి తకసాక్ష్యములు కానరావు. కొని, మహారాజులు కవితాచమత్కృతి కలరి కవుల కతరలకు లిచ్చుటయు, కూతునిచ్చి అర్థరాజ్యి మిచ్చుటయు, కథలుగా చెప్పికొని లోకము మురిసిపోవుచున్నది. పై కథలలో అంతయు గొకపోయినను గొంతయైన సత్యముండక పోదు. సరస్వతీకంఠాభరణాద్మి గంథక ర్త, ధారానగరాధీశ్వరుడు, కవిపండిత పోషకుడై న ఖోజుడు పదునొకండవ శతాబ్టియందుండినవాడు. అతని నగరము విద్వన్మయము. ఆత డిట్టనుచుండెడివాడట; “చండాలోఒపి భవే ద్విద్వాన్‌ యః స తిష్టతు మే పురి వ్నిపోఒపి యో భవే న్మూర్థః సపురాదృహి రస్తు మే.”

(వథమ (ప్రకరణము క్‌

(విద్వాంసుడు నా ఊరిలో ఉండవలెను. వాడు చండాలుడై నను సరే. విద్యాహీనుడు ఊరి వెలుపల ఉండవలెను. వాడు (వాహ్మణుడ్రై నను సరే)

ఆంధ (పఐంధకవులు తమ (పభువులను భోజునితో బోల్చి పళంసించిన వారును గలరు.

పై కథలను బట్టి రాజాస్టానములందు కపీళ్వర పీఠములు అనాదిగా నుండె నని యూహించుట కవకాశము కలదు.

తెనుగున నాదికావ్యమునకు శ్రీకారము చుట్టిన నన్నయ భట్టారకుడు రాజరాజనరేందు నాస్థానకవి.

రాజు, *“అత్యకళంకచరి తసంపదన్‌ ఆఅదిరాజనిభుడు....

కవి, “విపులళబ్దశాసనుడు, (బహ్మాండాది నానా పురాణవిజ్ఞాన నిరతుడు, లోకజ్ఞుడు, ఉభయభాషాకావ్యరచనాభిళోభితుడు. సత్పఏతిభాభియోగ్యుడు, నిత్య సత్యవచనుడు, మత్యమరాధిపాచార్యుడు. "

తిక్కన సోమయాజి మనుమసిద్ధి నృపాలు నాస్థానకవి. “అనితరగమ్య వాబ్యయమహార్డవ వర్తన కర్ణధారుడు”, “తెనుగున సంస్కృతమున జతురుండ్తై తా నుభయకవిమ్మిత నామము దాల్చినవాడు*, “ఠవిజన రాజకీర సహకారము.”

విద్యానాథుడు కాకతీయ (పఠాపక్కుదు నాస్థానకవి. కాక తీయ (ప్రభువులు కవి పండిశ పోషకులు.

ఎడ్జా పెగ్గడ (పోలయ వేమభూపాఎి నాస్థానకవి. “సకల భాషా కవిత్వ విశారదుడు ' మల్పరథిసేనాథుండు ఈ భవ; నాతత్రీతోడన్‌ సముపేతు వేసి, యెలమిన్‌ జేపట్టీ అన్న కిచ్చెనట. ఆ యన్న యెజ్జన్ననే చేతోమోద మెలర్ప రామకథ జెప్పించి, ఆత్యుత్తమ భ్యాతిన్‌ పొందె్నట.

థ్రీశాథుకు వేమకూపాలు నాస్టానక ఏ. కవిసార్వభౌముకు విద్యాధికారి,

అష్టదిగ్గజకవులు శ్రీళృష్ణదేవరాయల భువన విజయ సంనదృవన మరింళీ రించిన మహనీయులు. అల్లసాని పెద్దన శ్రీకృష్ణదేవరాయలను “విద్యా ఖేలనే భోజు' డనెను,

6 అవధాన విద్య దాషిణాత్కకవులు. శ్రీకఘు వూయల శ్వీరోలగముకు కవయితలే కాదు, కవయ్యితుళును ఆలంకరించిరి. చేమకూర వెంకన్న ఫ్రీరమఘునాథ రాయలను “ఆభినవ భోజరాజ బిరుదాంకు'డనెను. రఘునాథరాయల ప్ముతుడు విజయరాఘవ రాయలును దం(డివంటి వాడే వీరి యాస్థానరంగ ములు నిత్య సాహిత్య గోస్టు లతో కలకలలాడుచుండెడివి. చ్యకవర్తులు, సామంతులు, పాశెగాండు వారివారి యోగ్యతకు దగిన మట్టుకు ఆస్థాన పీఠము లేర్చఅచి, తదుపదేళ (ప్రభావముచే తమ [పజ నుత్తమ మార్గమున దిద్దుటకు (బయత్నించిరి లోగలాలసులగు భూపతులు కేవలము తమ మీద దండకములు (వాయించికొని ముచ్చటపడుటకే కవులను దమ కొలు వున నిలిపికొని పోషించెకివారని తలచుట న్యాయము కాదు. ఎక్కడనో ఒకరిద్దరట్టి వారుండిన నుండవచ్చును. రాజుల నాశ్రయించి, వారు కసరుకొని పొమ్మనగా న్యాగహించి, “ష్ప్వ్వ్సృలవాడ ఖీమకవి వేగమె చూచి, కళిగ గంగు కా స్రామము మాని కోపమున సందడి దీజిన రమ్ము పొమ్మనెన్‌ మోమును జూడ దోష మక ముప్పదిరెండు దినంబు లావలన్‌ వామున కర్థమందతని సంపద క్యతులపాలు గావుతన్‌ 1” అని శపించెడి కవులును ఉండిరి. కనుక నయ్యాభ యులు గణేయులు గారు. ఆస్థాన కవులు తేని మోచేత్మికింది నీళ్ళు (దావు నుపజ్లీవులుకారు. పనివడీ నపుడు చేండ్లకే యభయమిచ్చి, రాజ్యము లుద్ధరించువారు & డ్తసాధ్గము కాని కార్యము వాక్కు-చే సాధించిపెట్టిన వారును గలరు ఆట్టివారిలో తిక్కన సోమ యాజియు, థ్రీనాథ కవిసార్వభౌముడును _పథమగణ్యులు, తన యేలళికయగు మనుమసిడ్డి రాజ్యిభస్టుడుకాగా, తిక్కన సోమయాజి కాకతి గణపతిదేవ మహారాజును దర్శించి నిజ వాగ్ర్రైశారద్యముచే నతని మెప్పించి, తత్సాహాయ్యమున శతువుల దోలి, మనమసిద్ధికి రాజ్యము తిరుగ నిప్పించి, “మనుమసిద్ధి మహీవల్లభ స్థాపనాచార్య' రూరి గాంచెను. (తిక్కన సోమయాజి విజయము-(్ర్రీ వేదము వెంకటరాయశా స్త్రి.)

[వథమ (ప్రకరణము 7

శ్రీనాథుని నిర్వాహకత్వమును గురించి (పతీతమైన యైతిహ్యము మటియు జ్మీశమైనది,

రెడ్డి రాజులకును, రాచకొండ దేవరకొండలు పాలించు వెలుగోటి వెలమ రాజులకును తరతరములనుండీ గజ కచ్చప వైరము సాగుచుండెను- దేవరకొండ (వళువు మాదయలింగమనేడు వేమారెడ్డి నోడించి *“నందికంత పోతరా 'జనెడు కటారిని క్రైవసము చేసికొనెను ఆ కటారి రెడ్డ పర్మాకమరేఖకు చిహ్నమై చిర కాలముగా రెడ్డయింట పూజింపబడుచుండెడిదట. దాని పోకతో తమ తల కొట్టినట్లై రెడ్డిరాజులలు భఖిన్నులై (శ్రీనాథుని |పాధేయపడీరట- శ్రీనాథుడు రెడ్డ యాస్లాన కవి యైనను, వెలమదొరలకడ చనువు కలవాడు. పభుకార్యార్థియె దేవరకొండకు బోయి స్వకవితా చమత్క్బృతిచే వెలమదొరల వృదయము గరగించి, “నీవేమి కోరుదు?”వన, “నా కేమియు వలదు. మా రెడ్డ కటారు దయచేయుడు, చాలు” నని, కటారు నిపష్పించుకొనివచ్చి, రెడ్డ చిరకాల మనళ్శల్యము బుచ్చి, (పంసితు డయ్యెను. (శ్రీనాథ మహాకవి-ఐండారు తమ్మయ్య.)

ఆంధ నంస్థానములు

సాహిత్యమును టోషించిన ఆంధ సంస్థానములు “లెక్కకు నూజున్నా క్కటి" యని ఆచార్య తూమాటి దొణప్పగారు (వపకటించిరి.

చిన్న చిన్న నంస్థానములును విద్యాధికారి పీఠములేర్పఆది, చేసిన కృష్‌ యెంతయో దొడ్డది. ఉర్దాము సంస్థానమును గురించి థ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వారిట్లు (వాసిరి; “ఉర్లాం పేరుకు చిన్న జమీయే అయినా పండిత సత్కారం పరీక్షించి చేసేది కావటంచేత మన దేశఎలో దాని [పరిష్టలు చాలా వ్యాపించాయి ఏ యూని వర్సిటీకిగూడ దానికున్నంత అధికారం లేదు,

(కథలు - గాథలు.)

రాజ (పకివ్టిత కవీళ్వర పీఠములు విశ్వ శేయోమూలమైన విద్శాభ్యుదయ మునకు సర్వదా పాటుపడెను.

“ఇద మంధం తమఃకృత్సం జాయేత భువన్మతయమ్‌

యది ళబ్దాహ్వయం జ్యోతి రాసంసారం న దీష్యలే.'

అజార్‌ ట్రై. రిజుజు

వసంతోత్సవములు

అనవేమ భూపాలుడు 'వసంతరాయ' బిరుదాంకుడు.

నడుపూరి కాసనమున “సోయం వసంతరాయాంకః కస్తూరీచం్యద చందనై ః న కేవలాం భువం ద్యాంచ క్నీప్రాం గంధవతీం వ్యథాత్‌ " అని యున్నది. ఇత డొకసమును గంఢవతిని జ్రేసెనట. అనగా ళబ్ద గుణకమైన ఆకాశమన కవితా పరిమళము నింపెనన్నమాట. ఈ బిరుదమనకు మణీింత వాసిని గూర్చినవాడు కుమారగిరి భూపాలుడు"

కుమారగిరికి రాజనీతి ఐఐము భుజహేతిబలము రెండును సున్న. కార్య శాడ్గ భారమంతయు జావయగు కాటయవేముడే వహించెను కాటయ వేముడు కాన హృదయ మెఠతిగిన యంతర్వాణి. ఇతడు కాళిదాసుని మాళవికాగ్నిమ్మిత నాటకమునకు వ్యాఖ్యానము (వాయుచు, తన బావమటది భాగ్య విశేషము నిట్లభి వరించెనుః

మ!

“భాగ్యం నామ సమ్మగ మీదృళ మతిస్నే హైకపాతం యతో

వీరం కాటయవేమ ముద్ధతరిపుధ్వంసే నియుజ్య స్వయమ్‌

నిత్యం నందతి నర్తనై రభినవైః కాంత్తై వసంతోత్సవైః

సంతానాభ్యుదయెః కుమారగిరి భూపాలో నృపాలోత్తమః "

వసంతోత్సవములు సంకానాభ్యుదయ హేతువులు.

“సప్త సంతానములను (బళ స్తిగాంచి ఖిలము గాకుండునది ధృ్యాతి గృృతి" కృతినిర్మిత్మిప్రాఢులై న కవులకు వసంతోత్సవ సందర్భమన సత్కారము జరుగు చుండెను. మలు (వాసుకొనివచ్చి చదువుచుండగా, బోగమువారి పె నట్టువక ల్రెలపై కవ్ప రము గువ్నించుచు, చంకలు గొట్టుకొనుచు నెగుర్లాడు వినోదములు కావు, పర

(పథమ ప్రకరణము రి మేశ్వర (పీశికరములయిన పూజా విశేషములు, నూతన కవితారచనావిష్కరణ రంగస్థలములు* కాటయవేముని దానళాసన శ్లోకమున అనవేమ భూపాలుని వసంతోత్సవ వైభవము వర్ణింపబడినది. అది- “యస్మిన్‌ కిఠరతి పసంతే దిశి దిశి కామోత్సవేష కర్ప్చూరమ్‌ అధివాసిత పరిధానానభవజ్ఞోఒభూ చ్చిరాయ గిరిళోఒపి" (భ్రీనాథ కవితాసమీష.) కాశీఖండ కృతిపతి వీరభ[దేశ్వరునకు “కర్పూర వసంతరాయ' బిరుదమః కలదు. (కాశీఖండము = 1 ఆశ్వాసము, 15 పద్యము.) వసంతోత్సవములు జరిపించు నాబారము విజయనగర (_వళువులకును గలదని ముక్కు తిమ్మనకవి పద్యము సూచించుచున్నది: కం. (పతీవర్ష వసంతోత్సవ కుతుకాగత సుకవినికర గుంఫిత కావ్య స్మృతి రోమాంచ విశంకిత చతురాంతఃపుర వధూ(పసాదన రసికా! (పారిజాతాపహరణము- 1! ఆశ్వాసము, 189 పద్యము) థ్రీ దూసి రామమూర్తిగారు తమ సురభి వ్యాభ్యానమున, “రాజులక్కాల ముననే కాక [పాచీన కాలము నుండియు వసంతోత్సవములు జరుపు వాడుక యున్నట్లు సంస్కృత కావ్యాదుల వలన దెలియవచ్చెడు' అని (వాసిరి- వీనినిబట్టి వసంతోత్సవములు అనాదిగా జరుపఐడు చుండెనని, రాచ పందిళ్ళలో నాన్నాపదేశాగతులు, “ఎవ్య డేయవధాన మెరుగు. నయ్యవధానము (దర్శించి, సత్కృతుంగుట జరుగుచుండెవని భావింపవచ్చును* జాసి ట్రై ఫి

జిగిష

పూర్వకాలపు బండితులు జిగీషాపధానమైన జీవనము గడీపినవారు, చతువ్షస్టికళలు నేర్చుటలో దృ ప్తివడక, ఆయా కళలయందు తమ పాండిత్యము పరిగణింపబడవలయుననెడి పట్టుదల చూపినవారు.

థ్రీ మదహోబలళాన్తి గారు - ఆం[ధులు-శ్రీచింతామణ్యుపాసకులట. వీక్ర కాశీ మహానగరమున నెల్లపండితుల జయించి, “త్రాళ్యా మేకః కాశీనాథో ఒవశిష్టః” అన్నవారట. ఈ (బాహ్మణుడు చెప్పులు కుట్టటయందు గూడ దిట్టతనము సంపా దించి మాదిగలచే సర్టిఫికెటు పొందిరట.

(కృష్ణాష్మతిక- సెఫ్రెంబరు 1987)

పాలీ ఏల పట్టుదంకు నిదర్శనముగా వేంకటళాన్తిగా రొకగాథ నుదాహ గించినారు. ముంగండ వాసియైన శ్రీ పుల్లెల దక్షిణామూర్తి శాస్త్రులుగారు కాశిలో థ్రీ జాగేశ పండితజీయొద్ద చిరకార విద్వాభ్యాసము చేసి, గృహస్థాశమాభిమ ఖులై వచ్చుచు, (తోవలో కొన్ని సంస్థానములలో పాండిత్యము శషదర్శిమయమచు. మాడుగుల సంస్థానమునకు వచ్చిరట. అక్కడ భాష్యమంతా సంధ్యావందన [(పాయముగా కంథపాఠమ. గానుండిన ఇం[దగంటి గోపాలళాన్రిగారితో వాదము చేసి, ఓడిపోయిరట. ఓడి, స్వగామమునకు టోలేదు.. వెనుకకు దిరిగి, మజల కాశికిటోయి. పదిపం(డెండేండ్లు, కృషిచేసి, గోపాలళాన్రిగారి నోడింపవలెనని, మాడుగుల సంస్థానమునకు బోయిరట. పాపము, గోపాలళాన్త్రిగారు లేరు. స్వర్గస్తులియు-డిరి. దానితో పుల్చవడి “ఆచ్యో! నా కోరిక తీరకపోయినే' యని వగచిరట.

అహోబలశాన్ర్రిగారివలె సర్వకల్శ్మీణుల్లై రాణింపవలెనను దీక్షతో కచ్చ గట్టిన పండితుంలో శ్రీ కాళీ కృష్ణాచార్యులవారు వాకొనదగినవారు. పిఠాపుర భూవర సన్నిధానమున వీరు చెప్పిన యుత్పలమాలిక బరికింపుడు:

(పథమ (ప్రకరణము కే1

*ఏరికి నెట్టివిద్య రుచియించునొ వారల కట్టి విద్యలో

నే రసమొప్ప జేసి ముద మీవలెనంచు దలంచి కొంత నే

నేరిచినాడ దర్క-మును, నేరిచినాడ నొకింత వ్యాకృతిన్‌

నేరిచినాడ సత్కవిత, నేరిచిశా డవధానతం్యతమనన్‌

నేరిచినాడ వాజ్ముఖము, నేఎచినాడ పురాణవ క్రృతన్‌

నేరిచినాడ గానకళ, నేరిచినాడను వాద్యభేదముల్‌

నేరచినాడ వై ద్యమును, నేంచినాడ కథాశుధారలన్‌

నేరిచినాడ హూజకళ, నే దగురీతి, సమస్త విద్వదా

ధార! (శమం బదంతయు వృథాయగుచుండు గదే, స్వదేశరా

గ్లౌరవమున్‌ వినా........* (ఆవధాన యాత)

జేండ్డ పాపున మడుగులో మొసలివలె, నిగిడి కూర్చుండి, యెంతటి పండితదంతినైన దమ సంస్థానమున నడుగు పెట్టనీయకుండ పకిష్ట నిలుపుకొన్న వారును గొందలుండిరి. అట్టివారు పాండిత్యముచేగాక, మం్యతతంత (ప్రయోగము లచే [వతంర్థి నోడించుచుండిరి.

పిఠాపుర (పభువు శ్రీ గంగాధర రామారావుగారి సమక్షమున జరిగిన యొక విశేషము ఫ్రీ చెళ్ళపిళ్ళవా రుటంకించిరి.

అలనాడు నవద్వీపమున జదీవి వచ్చిన తర్కపండితు లసాధ్యులు మువ్వు రుండిరట వారికి 'సుబ్బతయ" మ? (పసిద్ధి కలిగెనట. ఆ మూగురిలో శ్చీ తణికెల్ప సుబ్బన్నళాన్ర్రిగారొకరు. ఆ కొలమున ఛ్రీ కొవ్వూరి గోపాంశాన్త్రి గారు వా స్త్రపండితులు. విశేషించి తర్కములో సిష్టాతులు మంతవేత్తలట. వీరిద్ద3ంకి తర్కవాదము. పెచ్టీంచి తమాషా చూడవలెనని రాజుగారి కభిలాష గాఢముగా నుండెనట. సుబ్బన్న కాన్త్రిగారు క్రేలుమోడ్చి. 'మహాపభూ! నాతో తర్కుములో పూర్యపక్ష సిద్ధాంతము చేయగలవారు. మా (తయనులో తప్ప ఈ దేోములో లేరు. ఈ మంతళాస్త్ర వ్యాసంగులతో వాదించగూడదు. ఓడినచో వీరు [ప్రయోగము చేయదురు' అని విస్పష్టముగా జెప్పినను రాజుగారు విశలేదు. వైగా-అటువంటి అనర్థమేదియు మా నన్నిధిలో జకుగదని, జరిగినచో తర తరాలుగా మీ కుటుంబ పోషణ భారము మేము వపహింతుమని వోమీ యిచ్చి,

కలి అవధాన విద్య రంగమున దింపిరి. సుబ్బన్నళానస్త్రిగా రుపపాదించిన పూర్వపషము దిక్కంపము గలిగింపగా, గోపాలశాన్త్రీగారు (గ డ్రెళ్లిచేసి చూచిరట. అంతే. 'ఆదిగో బాబూ! (ప్రయోగించారు దేనో న అనుచు సుబ్బన్నశాన్తిగారు నిర్వాక్కుగొ పడిపోయి రట. పదినాళ్ళట్లే యయోనుయస్థితిలో నుండి పంచత్వము బొందిరట.

దీనినిబట్టి రాజాస్థానములో గెల వవలెనను పట్టుదల యే యంతస్తులో నుండెనో యూహించికొనవచ్చును.

(కృష్ణాప్మతిక-జూన్‌ 1086)

ఏకచ్చ్మతాధిపత్యము నిర్వహించిన చ్మకవర్తివలె జీవితము గడిపిన మవి కవు లుద్దండులుండిరి. వీరు చచ్చినను, పరాధిక్యము కాదు, సామ్యము నంగీక రింపరు. కళింగకవి సన్న్యసించుచు-

పే గోదావరి! దేవి! తావక తట్టోద్దేశే కళింగః కవిః

వాగ్దేఏ౨ బహుదేశదర్శన సీం త్యక్త్యా విరకక్తిం గతః

ఏనా మర్ణవమధ్యసుప్త మురణి న్నాఖీసరోజుసనం

(ఐవ్మాణం గమయ &తి కథ మసా చేకాకినీ స్థాస్కృతి

అన్నాడట.

ఈ సన్యాసి తాత్చర్యమేమి? తాను దప్ప మటియొక కవి లేడు. ఉన్నచో సరోవాసనుడైన (బవ్మా యొక్కడే తన తరువాలివాడుగా నున్నాడు అని.

దిగ్విజయధక్యుడై న శ్రీనాథుడు “ఈవ్షోణిన్‌ నినుటోలు సత్కవులు లేరీ నేటి కాలంబునన్‌' ఆనిపించుకొని. “దివిజ కవివరు గుండియల్‌ దిగ్గురనగ' నమర్హ్న పురి కరిగెకు. తెనాలి రామకృష్ణకవి 'ఉదయం బస్తకగంబు సేతువు హామవ్యూ వాంబునుం జుట్టిరా విదితంబైన మహిన్‌ మహాంధ కవితావిద్యాబల[ పొడి నీ శెమురేరీ?' యని కొనియాడబడెను.

ఇట్టి మహాపురువుల జిగీష విశ్వ కే యోభూవ.

అలాన్‌ ట్రై ఫలాల

కవిసార్వభౌముడు

ఆర్మధ వాజ్మయ (ప్రపంచము నోజస్యంతముగా దీర్చిన ఆసమాన విద్యా సనాథుడు (ఖ్రీనాథుడు.

“మహి మున్‌ వాగనుశాసనుండు సృజియింపన్‌ గుండలీందుండు తన్మహా సీయస్థితి మూలమై నిలువ, భ్రీనాథుండు పోవన్‌....” అని వసు చరితకారుడు వాగ్ష్వైచితిలో శ్రీనాథుని పోష్టుత్వమును క్ఞాఘించెను,

దగ్గుపల్లి దుగ్గన శ్రీనాథుని మజది, శిమ్యడును. ఇతడు తన నాచికేతూపొ ఖ్యానావతారికలో-

“సంస్కృత (పాక త శౌర సేనీముఖ్య

థాషా పరిజ్ఞాన పాటవంబు సన్నగపతి సార్వభౌమ భాషిత మహా

భాష్యవిద్యా సమఖభ్యాస బలము, అతపాద కణాద పష్షలోదీరిత

న్యాయకళా కౌళలాతిశయము,

(గుతి పురాణాగమ స్మృతి సాంఖ్య సిద్ధాంత

కబళన వ్యుత్పత్తి గౌరవంబు

పూర్వక విముఖ్య విరచితాపూర్వ కొవ్య

భావరస సుధాచర్వణ (పౌఠతయును

గందళంపగ .... ....... "

(నాచికేళూపాఖ్యానము. ఆ. 18. ప.) లేజరిల్లు శ్రీనాథమూర్తిని సాఇుత్కరింపటేసెను.

ఇట్టి శ్రీనాథుని విద్యాధికారి పీఠమున నిలిపి, కోమటి వేమభూపతి గౌర వించెను. విద్యాధికారికి రెండు పనులుండెను. “విద్యా పరీశణ వేళశలందు ఐహు

శక్తీ అవధాన విద్య దేశ బుధులతో భాషించుటయు," దానకాసనములు రచించుటయు, తండోప తండములుగా నెడతెగక, కొండపీటికి వచ్చెడి పండితు౨ పూర్వపత్ష సిద్ధాంత వాదోపవాద కోలాహలములు వినివిని రాటుదేలిన ్రీనాథుని మతికి సకల కాస్త్రార్థ ములు సంధ్యావందన ప్రాయముగ నుండెను.

కొండవీటి రాజ్య మస్తమించిన పిదప రాజమహేర్మదవరమున కరిగి, వీర భ(దారెడ్డి విద్వాంసుడయ్యెను. ఆ కర్పూర వసంతరాయల ఆస్థాన రంగము పండితాఖండల వాజ్బ్బృత్య నిత్యమంగళోత ఎవమ.గా నలంకరించెను

ఇట్టుండగా కర్ణాట [పభువు కొలువున వీటవెట్టికౌని అష్టదిడ్దయ యశోఒ వష్టంభుడై కవిసార్వభౌమ బిరుదమూని మిట్టీపడు గౌడ్‌ డిండిమభట్టార కుని కాంస్య డిండిమధ్వని ్రీనాథుని చెవిని బడెను. గౌడీయ వాగ్గంబర మిట్లుండెను:

"అ(గే డిండిమఠొడనం తత ఇతో వంది_వజోద్దోషణం

ద్విితా శ్చిితపదాః కియండి బిరుద పోతాని పద్యాని నః

అస్తాం తావ దిదం మహేశమకుటి కోటీర కల్లోలినీ

కల్లోల పతిమల్ల సూక్రివిభవై ర్థ్వేష్మా న్విజేష్యామ హే."

(ముందర డీండీిమ వాద్యము, (పక్కల బట్టుల పొగడ్తలు, వన్నెవన్నెల టెక్కెములు, లెక్కలేనన్ని ఓికుదావళీపద్యములు - మా వైభవ మింతటిది. కాని, దానితో నేమి * గంగాతరంగముల మచ్చరికించు వచోవిభముతో మేము (పత్యథ్ధల నిర్జింతుము.)

చెప్పెనుగదా బాణభట్ట రకుడు 'గౌడే వష్వక్షర డంబరఃి అని.

థ్రీనాథుని (పకృతి “కంటకుడైన శ్మాతవు డొకండు తనంతటివాడు గల్లినన్‌ కంటికి నిదరాని" (పకృతి. రాజమహేందవరము నుండి కర్ణాట విజయ నగరమునకు బోయి, పూటకూటింట విడిసి, రాజదర్శన మపేక్షించి, అక్కడి కవులనుబట్టేకొని తంటాలుపడి, సిర్నిమిత్తముగానగు జాగు సహింపవాలక =

“కుల్లాపెట్టితి గోక జుట్టీతి మహాకూర్చాసముం దొడ్లితిన్‌

జల్దానంబలి (దావితిన్‌ రుచులు దోసంబంచు బోనాడితిన్‌

(పథమ (ప్రకరణము “కేల్‌ వెల్లుల్డిన్‌ దిలపీష్టమున్‌ మెసవితిన్‌ విశ్వస్త వడ్డింపగా

తల్లీ! కన్నడ రాజ్యలక్ష్మి! దయలేదా? నేవు ్రీనాథుడన్‌,

అని వాపోయెను. తాను సరస్వతీనాథు డది.

(ఫ్రీ! వాజీ లక్ష్మీ లవంగేమ....)

రాజ్మాశయమున నుండి సుఖము మరగిన భోగి పవాసదైై నృమున కోర్వ

జాలక యంగలార్చుట వింతకాదు. కాని, విధవ చేతి కూడు గుడువవలసి వచ్చె

నని వగచుట వింత 'లాలిత పాదనూపుర రృుళంరుళ నాదము లుల్లసిల్ల, బైచేల

చెళింగు దూలగ” ((లీమేళ్వర పురాణము: 2-144 ప). వడ్డించు. వారిజాడ్షు లుండిననే ఆతనికి దృష్తి.

ముమ్మకవి తోడ్పాటుతో [పొఢదేవరాయల సందర్శించి, చందభూవ [కియాళక్రి యొడయరు తీర్చరిగా, డిండిమ కవిసార్వభౌమునితో నుదృట వివాద మునకు దలపడి, గెలిచి, రాజుస్థానముననే యతని కంచు ఢక్క పగుల గొట్టించి, “కవిసార్వభౌమ” బిరుదము నొడిచికొనెను. ఇట్లు పౌరుషోపలబ్ధమైన కవిసార్వ లౌమ బిరుదము వహించి, తెలుగు నేల నాలుగు చెజగులు అసివాటుగ దిరిగి, దిగ్విజయ ధన్యు డయ్యిను,

“తై 9లోక్య విజయసొధ” చంద కాలికయందు కొలువుదీరిన పంటకుల సార్వభౌముడు “కర్ణాటవ్నీతీపాల మౌక్తిక సభాగారాంతరావరర్తిత స్వర్ణస్నాన జగత్ప్రసిద్ధ కవితా' తద్వచస్సౌధము పంచ నొకించుక తావు గోరి, 'ఈ వషోణీన్‌ నినుబోలు సత్కవులు లేరీనేటీ కాలంబునన్‌” అని కై వారము చేసిరి.

(కాశీఖండము: పీఠిక; 14 ప్ర

కొండవీటి కోమటి వేముని కొలువున నుండినపుడుగాని, రాజమహేంద

వరపు టల్లయవేముని యాస్థానమున నుండినపుడుగాని, శ్రీనాథుడు తద్విరోధులగు నితర రాజుల జూడక మానినవాడు కాడు.

ేమళబ్దవికారమే వేమళబ్దము. నిరక్షరాస్యుల నోళ్ళలో హేమారెడ్డి *యేమారెడ్డి'యై, తిరిగి చదువరుల చే8లో “వేమారెడ్డి'యై (గంథములకెక్కి యుండుమ బంగారయ్య వంటిదే హేమయ్య నామము.

హేమారెడ్డ (ప్రాపుననున్న భ్రీశాథునకు కస్తూరి దొరకదా! సాంపరాయని తెలంగారీపని సన్నిధి శ్రేగి చెప్పిన పద్యమః చూడుడు: “అషమయ్యంబుగ సొంపరాయని తెలుంగాధీళ ! కస్తూరికా భిషాదానను సేయురా! సుకవిరా డృృందారక,(శీణికిన్‌ దాషారామ చచుక్కభీమవర గంధర్వాప్సరోలామినీ వషోజద్వయ కుంభికుంథముల పై వాసించు దద్వాసనల్‌ " ఎంత ధీరముగా జేప్పెను! తనకెంత పలుకుబడి , పాబల్యముండెనో! కర్ణాటాధీశ్వరు నాస్టానమున 'కనకాభి షేకము చేయించినగాని నిన్ను బొగడ" ననీ కూర్చున్నాడు. ఆ పద్య మిది; *జననాథో త్తమ! దేవరాయ నృపతీ! చక్రేశ! శ్రీవత్స లాం ఛన సంకాళ! హరిపభావ! భవిరశాదక! నాటోటికిన్‌ గు నృపస్తోత సముద్భృవంబయిన వాగ్గోషంబు శాంతంబుగన్‌ గనకస్నానము జేసి గాక, పొగడంగా శక్యమే? దేవరన్‌! (మహాకవి (ఫ్రీనాథుడు ) పై పద్యమునందు (పథమ చరణమున “జగతీచ్యకేశ' అనియు, ద్వితీయ చరణమన '“కవిరకాదడ' అనియు నుండియుండును. సింగభూపాలుడు రెడ్డ గొంగ, అయినను ఛ్రీనాథు డతని దర్శించెను. కవుల కందరును కొవాలసీనవారే కదా! సింగళూపాలు నాశీర్వదించి, కొలువు కూటమునం కం. సర్వజ్ఞ నామధేయము శర్యునకే రావుసింగ జనపొలునకే యుర్విం జెల్లును దక్కొారు సర్వజ్ఞుం డనుట కుక్క సామజ మనుటే. అని గొసెక్క నాడెను. రాజమహేందవరపు రెడ్డకడి వెక్కసముగ దోచి థ్రీనాథుని జూచి, 'నీ విచ్చకాలమారిపి. సమయోచితముగా నెవరినయిన, నెట్లయిన

[పథమ [ఫకరణము 17 బౌగడుదు'వని మొగము చిట్టించుకొనిరట. ఆప్పుడు ్రీంథు డొపద్యము నిట్లు విజిచి చదివెనట: సర్వజ్ఞ నామధేయము శర్వునకే. (అన్యుఎరు లేదు. తాను తగిలించికొన్నాడు గాని) రావుసింగజనపాలునకు ఏయుక్విన్‌ జెల్లును? (ఊర్వి యనగా తన రాజ్యపు పొలిమేరలలోనిదే కాదు కదా 1) తక్కొారు సర్వజ్ఞుండనుట (శర్వునికంటె అమ్కుడగువాని సర్వజ్జుండ మట) కుక్కు సామజ మనుటి,

ఇట్టి యొడుపు లెజిగినవాడే సభాముఖమున రాణించును.

(శ్రీనాథుడు రెడ్డ యాస్థాన కవియని వెలమణేండ్లెప్పుడును కంటగించికొన్న వారు కారు. మీదుమిక్కిలి వారి కితనిపై నుదారమైన (పేమ యుండెను, ఎంత లేనిదే తాను వచ్చి యడిగినంతనే, రాజకీయ వ్యవహారవుల జోలి నీకెందు కనక, కటారి యిచ్చి పంపుదురా ? తమ యేలికల యుబ్బణగించి -కటారి గొనిపోయిన వెలుగోటి మాదయ లింగమనేని ళ్లాఘించిన పద్య మెంత యుదులుగా నున్నదో చూడుడు: |

జగనొబ్బ గండాంక సంగామ నిశ్శంక

జగదీళ రాయవేళశ్యాభుజంగ అభిలకోటల గొంగ యరిరాయ మదభంగ మేలందు ధరజణీశ మీన జాల మూకరురాయరగండ మరియు రాయల మిండ యభివృద్ధి మీలు చౌహత్తమల్ల ఘనరాయ గోవాళ కామినీ పాంచాల (బహ్మాయు శశివంశ పరశురామ

దండి బీకుదుల సురతాణి గుండె దిగుల

బశిర యల్లయ వేముని పగర మిండ

రమణ మించిన వేటిని రావు బిరుద

సంగరాటోప మాదయ లింగభూప.

ఈ పద్యము విని “అల్లయవేముని పగరమిండ' గుండె కరగి, కటారి తిరిగి యిచ్చెను. ఏ ఖ్యాతి గోరి రెడ్డ పౌరషలాంఛనమైన కటారి గొనివచ్చెనో, ఆ భ్యాి

లి

18 అవధాన విద్య సిద్ధించి, ఫ్రీనాథ పోత పద్యబంధమున రూఢమగుట కంటె లింగమనేని కింక చారితార్థ్య మేమి కావలెను? భ్రీనాథు డల్లయ నేముని మీద నొక విచ్చ్శితమైన సీసము జెప్పెను. అది విప్పి చెప్పినగాని అర్థము కాదు. శ్రనాథున కిట్టి రచనపట్ట మోజు లేదు. కుక్క మొగాన వట్టి యెముక. వేసినచో కొలుకుచు, చొంగ కార్చికొనుచు. దానిని భేదించిన రనసిద్ధి యగునని యదెట్లు (తొక్కటసడువో, శుమ్క శ్రేషకళోర పునరుక్తి స్ఫూర్తిమత్పద్యము గుప్పినచో, అరసిక పండితులట్లు సంభ మానందముల దేలుచు, నేకాక్షర్యాది నిఘంటువుల బట్టికొని దానితో సతమతమగు దురని యెజిగియే |పయోగించెను. ఆ పద్యమిదిః సీ, రాజనందన రాజ రాజాత్మజులు సాటి ఈతఅప నల్ణయవేమ ధరజీిపతికి 4. (తక్కిన మూడు చరణములు నింతే.) తే. గి. భావభవ భోగ సత్కళాభావములను 4 (తక్కిన మూడు చరణములు నింతే.) ఈ పద్యమున రొజు యొక్క. 'భానభవభోగ సత్కళాభావములు" మళఖుగుపడి, కవి యొక్క- “భావభవభోగ సత్కళాభానములు' వన్నెకు వచ్చు చున్నవి. థ్రీనాథు డాపకవి ఒక్క [గుక్కలో పద్యమంతయు. ధారాళముగా జెప్పగలవాడు. విషయమేమియు లేకున్నను గూర్చు యొక్క బిగింపుతో పద్యము రమ్మముగ నుండును. పండిత సభలయందు ఆరభటీ వృత్తితో పద్యము దూకించు [పౌఢి వర్ణనాతీతము. జోటీ! భారతీ! ఆర్భటిన్‌ మొజయుమా! చోద్యంబుగా నేడు క ర్ధాటాధీశ్వరు దేవరాయ నృపతిన్‌ నాసీర ధాజీ చమూ కోటీ ఘోటక ధట్లికా ఖరపుటీ కుట్టాక సంఘట్టన స్క్పోటీభూత ధరా రజప్పళకితాంభోటిన్‌ (ఇళంసీంచెదన్‌.

[పథమ (ప్రకరణము 19 కనకాభి షేక సందర్భమున కర్ణాట _పభుసభళలో కవిసార్వభౌము డెన్నియో కమనీయ పద్యములు చెప్పెను. నాయికాతయము వర్జింపుమని రాయలు కోరగా మూడు సీసములు చెప్పెనందురు. బాలా వర్ణన పద్మము. సీసము, కమనీయ కఠపల్పవము మేను గదియంగ నొయ్యక జూచిన నులికివడును ఆలింగనమునకు నక్కున శజేర్చిన జేదోయి నురముపై జేర్చికొనును చుంబనంబున కోష్టబింబంబు గమకింప వదన మొయ్య నొకింఠ వంచికొనును గిలిగింత సేతకు గినుకయు సిగ్గును మొలవంగ గన్నులు మోడ్చికొనును అట్టి బాల తోడను గేళ ననువుపలుప నేర్చు గలుగునె పరులకు నీకె కాక రాజ పరమేశ రాజాధిరాజవిభవ లవణోవేంద (పౌరరాయవ్షితీం్యద. (మహాకవి శ్రీనాథుడు.) వాల ముగ్ధ. 'అట్టి బాంతోడను' ఆనుచో నడక భేదించుచున్నది. మీది తృతీయ పాదమున “వదన మొయ్య నొక్రింత వంచికొనును' అనుచో సైత మిట్టి గతిలోప మగపడును. ఒయ్యన శబ్దము తొలి పాదమునను గలదు. పెగా “కమనీయ కరపల్టవ' మెవరిదై నవి స్పష్టమగ లేదు. కమనుడు = కాముకుడు, [వీయడు. కమనీయ కరసల్లనము = కమన సంబంధి, తదీయ కరపల్పవమని ఛావింప వలెనా? అది బాల క్సిష్టము. జట్టు మొత్తము మీద పద్య బంధమునందడు ్రీనాథునిదని చెప్పదగినంత జిగియు బిగియ కానరాదు. ఆత్యాపధార యేమో యందురా? కాదు. అత్యాసవుగా గుంపించెడు పద్యమున తత్సమళబ్ద బాహుళ్య ముండును. దీనిలో అది లేదు. శయ్య యందును నించుక త థిలి కనిపించును, ఓకొక్క. కవి ఒకొక్క శబ్దమును [పయోగించెడి వైఖరియే విలక్షణముగా నుండును. , శ్రీనాథుడు తజచుగా “కళా శబ్దమును సరిగా యతిస్థానస్థిత శబ్ద

ణి అవధాన విద్య ముతో జేయి కలిపి, దాని కూతగా నిఎచునట్టు పయోగించుట కలదు. దీని వలన నర్ధ సౌకర్యముకన్న శయ్యా సౌకర్యము మిన్న. ్రీనాథు డీమెలకువ తిక్కయజ్వనుంచి [గహించెను. '“కాలమ్వైర విహార భంజన కళా కౌతూవాల స్రవ్య" (భారత మౌస౨ పర్వము: 284 పద్యము-) వంటివి ఆ 'రసాభ్యుచిత ఐ9ధ మనస్కుని' _పబంధములందు అంత కొట్టవచ్చినట్టు లగుపడవు. కాని, ్రీశాథుని _పబంధములందు ' ఈశ్యవార్చన కళాళీలుండు, విభమ కళాగర్వంబు, చటుల వ్నికమ కళా సాహసంబొనరించు కుటిలాత్ములకు గాడు కొండవీడు" వంటివి కొల్లలుగా వీనుల విందొనరించుచుండును. ఇట్టి కొన్ని గుర్తులు, తెలుగు పలుకుబళ్ళు పొసగించుటలోని పోడతనము, నాలుగు పాదములు 'సమతూకము'” సంతరించుటలోని యొప్పిదము, కర్తృత్యమును గుర్తించుటకు తోడ్పడును, (వకృతోదాహృత బాలా వర్ణనాత్మక సీస పద్యము శ్రీనాథునిది కాకపోయినను నష్టము లేదు. కమనీయ కవితాథ్రీ (ప్రదర్శించి సభను రంజించియే కానీన్ని “కర్ణాటదేశ కటక పద్మ వనహేశి' యయ్యననుట యథార్థము, ధీవిశాలుడైన రావు సింగభూపాబని సిండుకొలువున ్రీనాథుడు కొన్ని సమస్యలు పూరించెనఐదురు. “కుక్క వొ నక్కవో ఫణివొ (కోతివొ వీల్లినా భూత పిల్లివో' అను సమస్య ఐహుళ [పచారము పొందినది తక్కంక రావుసింగ వసుధావరు డర్థుల కర్థ మిచ్చుచో దిక్కుల తేని కర్టుని దధీచిని భేచరు వేల్చుుమూను బెం పెక్కిన కామధేనువు శిబీందుని నెన్నెదు భట్ట! దిట్టపై కుక్క-వో నక్కవా ఫణివొ (కోతివొ పిల్లివొ భూతపిల్లినో. పద్యములు రాజస్థానములందే కాదు, పల్లెటూళ్ళు రచ్చలయందును జాటు వుగా ఐలికిన మేటి శ్రీనాథుడు. పలనాటి పల్లిటూక్ష గుటించి పలికిన యాటవెలది యొయ్యారము శబ్ధచి.త మనోహరము. అ. వె. చిన్నచిన్న తాళ్లు చిల్లర దేవుళ్ల నానులేటి నీళ్లు నాపరాష్ట

[వథమ _పకరణము ప్రీ] సజ్జ జొన్న కూళ్లు సర్పంబులును దేళ్హ

పల్లేనాటి సీమ పల్రెటూళ్లు,

వట్టి చేతులతో దిరిగివచ్చి పలనాటి పరిస్థితి వివరించిన వైఖరి: ఊం అంగడి యూరలేదు, వరియన్నము లేదు, శుచిత్వమేమిలే

దంగన లింపులేరు, (వియమైన వనంబులు కేవు, నీటికై

భంగ పగంగ బాల్బడు కృపాపరు లెవ్వరు లేరు దాతలి

న్నంగను సున్న గాన పలనాటికి మాటికి టోవ నేటికిన్‌,

“రసికుడు పోవడు పల్నాడు."

“దొఇాపానక ఖండశర్కరలతో రంభాఫల శేణితో గోశ్షీరంబులతోడ మండెగలతో (గొన్నేతితో పప ఎతోనక్షయ్యంబగు నేర్ము బాలకలమావార ంబు' సేవించు భోగికి సజ్జజొన్నకూక్తు చవి యగునా? కస్తూరి లేక పూట గడచునా? “అంగన లింపులిరనుట వ _స్త్రభూవణ గంధానులేపన మాల్యాది నాగఠకవిలాసము దూర మగుటచే మగువలండింపు గనిపింపదని యనుట గాదు. బాహిరములైన తకుకు బెశకులకంటె నాంతరమైన శృంగారము అీళాథున దృన్టిలో విలువగల పదార్థము,

కడిదిపుఠరపు బటోగమువారి గుజీంచి చెప్పిన పద్యము పరికించిన నీ విష యము తేటపడును. ఊఉ. చీరయు ముక్కు ముంగరయు జెంపల గంధము చుక్కబొట్టు ము

బీర రుణంరుణరవము జేతుల కంకణ నిక్కణంబు నొ

య్యారవు జాలు కొవ్వును గయాళితనంబును గాని, లోనశ్ళం

గార మొకింత లేదనుట గంటిని ఈ పురి వారకాంకలన్‌.

సీటి కెద్దడి యేర్చడినపుడు చెప్పిన కందము ; కం. సిరిగలవానికి జెల్లును

దరుణుల ఐఏయాటువేల దగ బెండ్రాడన్‌ దిరిపమున కిద్ద రాండా? పరమేశా! గంగ విడువు పార్వతి చాలున్‌.

ల ఆఅనధాన విద్మ కట్టిన్న 'పెండ్లమును విడువు మనుట ధర్మమా శివునకు గంగ “తగి బెండ్రాడిన తరుణి కాదు కనుక విడువ వచ్చును,

తములపాకుల బేరములాడబోయి చెప్పిన చంపకము :

చం. తొలకరి మించుదీవగతీ దోప దుకాణము మీదనున్న య య్యళికులవేణితో తమల పాకుల బేరము లాడబోయి నే

వలచుట కేమి, కంకరుని వంటి మవోత్ముడు లింగరూపియై

కులికెడు దాని గబ్బి చనుగుబ్బలసందున నాట్యమాడగన్‌ ం

మటియొక ముద్దులొలుకు సీసము : పొగసుకీల్ణడదాన సోగకన్నులదాన వ్మజాలవంటి పల్వరుసదాన బంగారు టిగదాన ఐటువుగుబ్బలదాన నయమైన యొయ్యారి నడలదాన తోరంపు గటిదాన తొడల సిగ్గులదాన వీడికిట నడగు నెన్నడుము దాన ఈవక జెక్కులదాన బెజకుముక్కరదాన సింగాణి కనుటొమ చెలువుదాన

మేలిమి పసిండి రవ కడియాలదాన

మించి పోనేల రత్నాల మించుదాన

తిరిగి చూడవె ముత్యాల సరులదాన

చేరి మాటాడు చెంగావి చీరదాన.

ఈ రీలిగా పద్య రత్నములు వెదచల్లుచు లోకము నలరించుచుండిన థ్రీరా థుడు తాను చూచుచుండగనే యెందరో రాజులు, ఎన్నో రాజ్యములు పోయి, తన బదుకు చదుర్భమై అసువులు వాయుచు జెప్పిన సీీము -

కాశికావిశ్వేశు గలిసె వీరారెడ్డి రత్నాంబరంబు లేరాయడిచ్చు,

(వళమ (వకరణము లీఫ రంభ గూడె తెలుంగురాయరాహుత్తుండు కస్తూరి 'కేరాజు (బస్తుతింతు, స్వర్షస్థుడయ్యె విస్సనమంతి మటి హేమ ప్మాఠాన్న మెవ్వని పంక్తి గలదు, క్రైలానగిరి ఐండె మైలారు విభుడేగి దినవెచ్చ మేరాజు దీర్పగలడు, భాస్కరుడు మున్నె దేవుని పాలి కరిగె కలియుగంబున నికనుండ కష్టమనుచు దివిజకవివరు గుండియల్‌ దిగ్గురనగ నరుగుచున్నాడు శ్రీశాథు డమరపురికి, దాదాపు తొంబదియేండ్రవాడు అవసాన కాలమున జెప్పిన పద్మము కదా, ధార చెడలేదు. రీతి చెడలేదు. ఏమి రాజసము! తాను స్వర్గమునకే పోవునా! పోయి వాచస్పతి పీఠ మ్మాకమించునా? కర్దాట దేశమునకు బయనము కట్టి, డిండిమ కవిసార్వభౌమునితో దలపడబోవు నపు డెట్టి అత్మ [పత్యయముండె కో, నిర్యాణ వేళ యందును అట్టి ఆత్మ (వత్యయముండుట ఆళ్ళర్య జనకము- దేవ సభయం దష్టదిక్పాలకుల నభివర్డించుచు సీసములు గుంఫించునో! రంభాద్యప్సరో భామినుల నృత్యాది కళావికేషములు ఆరభటీ వృత్తి మత్తేభవికీడిత వృత్తముల శ్చాఘించునో! మవార్డుల క్లానోపదేళ స్త తము లనువదించునో! థ్రీశాథుడు కవిసార్వభౌముడు. అవధానులకు ఆదర్శమూర్తి. ఆరి 0 విలా

అ లి చతుష్తష్టక ళలు

కళలు ఆటువది నాఎగని (పసిద్ధి కలదు. వాళ్సాయన ముని పేర్కొనిన కశలు-

1. గీతం, ల. వాద్యం, ల- నృత్యం, త. నాట్యం, ల. ఆలేఖ్యం0,
2. విశేషకచ్చేర్యం, 7, తండులకుసుమవళిపకారా॥, ర. పుష్పా స్తరణం 9. దళ నవసనాంగరాగః, 10, మణీభూమికాకర్మ, 11. శయనరచనం, 129 ఉదక వాద్యం, 18, ఉదకాఘాతః, 16. చితాశ్చయోగాః, 15. మాల్య[గథనవికల్పాః
3. కేశరాపీడయోజనం,. 17 నేపథ్య పయోగాః, 18. కర్టష్యతభంగాః,
4. గంధరమయుకిః. 20. భూషణయోజనం, 21. ఐం్యదజాలాః, 92 కౌచు మాళ౮ాశ్చయోగాః, 8. హస్తలాఘవం, బక. విచ్చితశాక యూవషభక్ష?వికార (క్రియాః, విల్‌, పానకరసరాగాసవయోజనం, విరి. సూచీవానకర్మాణి 21. సూత్ర [క్రీడా 28. వీణాడమరుకవాద్యాని, 29. [1పహేశకాా 80, పతిమాలా,
5. దుర్వాచకయోగాః, 82. పుస్తకవాచనం, _ 88. నాటకాభ్యాయికాదర్శనం, లిశ. కావ్యసమస్యాపూరణం, 85. పట్టికశావేతవానవికల్పాః, 86. తర్కుకర్మాణి,
6. తక్షణం, శిరి. వాస్తువిద్యా, తల, రూప్మరత్నపరీవ్నా, 40. ధాతువాదః,
7. మణిరాగాకరజ్ఞానం, 42 వృక్షాయుర్వేదయోగాః. 49. మేష కుక్కుట లావకయద్ధవిధి?,. 41. శశళారిక్నాపలాపకం,. $5. ఉక్పాదనే సంవాహనే కేక మర్టనే చ కౌళలం, 46. అక్షర ముస్షికాకథనం, తీ, మ్రేచ్చితవికల్చాః, 49. దేశ ౯-౩వజ్ఞానం, +9. పుచ్చ? కటూ, 50. నిమి త్తజ్ఞానం, 561. య౫, తమాతృకా, €9. రారణమాళ్ళకా. ల్‌8ి. సంపాఠ్యం. 4. మానసీ ల్‌5్‌. కొవ్యకియా. 56 అభిరానకోశః. ల. ఛందోజ్జానం, లకి. (కియాకల్పః, 59. ళలిగక లూగాః. 60. వన్తగోపనాని, 61. ద్యూతవిశేషాః, 69. ఆకర్ష క్రీడా, ర8 బాల (శ్రీగనకాని, 64 వైనకీనాం వైఅయికీనాం వ్యాయామికీనాంచ విద్యానాం జ్ఞానమ్‌-

(వార్స్యాయన కామస్యూత(గంథ సాధారణాధికరణ శృతీయావ్యాయ సము)

(వథమ (ప్రకరణము లర్‌

వాత్సాయనో క్త కళావిశేషములు రసికజనసామాన్యములు. వీనిలో (పహే లా (వతిమాలా దుర్వాచకయోగ పుస్తకవాచన నాటకాఖ్యాయికా దర్శన కావ్య సమస్యాపూరణ అక్షరముస్టికాకథన న్లేచ్చితవికల్ప టీశ భాషావిజ్ఞాన ధోరణ మాతృకా సంపాఠ్యమానసీ కావ్య[కి యాభిధానకోళ చృందోజ్ఞాన [క్రియాకల్పాదులు వాజ్యయకాఖలో నొదిగెడి కళలు.

శ్రీ వెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్తిగారు, రఘువంశవ్మాఖ్య ననుసరించి [వాసి (పకటించిన చతుష్షన్షీకళలు:

1. గీతం, 2. వాది తం, 8. నృత్తం, 4. నాట్యం, ర్‌, చితం,
2. పుస్తకకర్శ, ళా ప్యతచ్చేద్యం, 8. లిపిజ్ఞానం, 8 వచనకొళశలం,
3. వై లక్షణ్యం, శే మాల్యవిధి, 1వ, (గంథయుక్తి। 18, ఆస్వాద్య విధానం, కేశ. అనుర ంజనజ్ఞానం, 1ళ్‌. రత్నపరీక, 16. సీవ్యం, 17, ఉపకరణ కియ, 18. ఆజీవజ్ఞానం, 19. తిర్యగ్యోనిచికిత్సితం, 20, మాయాకృతం, ౨1. పాషండసమయజ్ఞానం, లలి, క్రీడాకౌశలం, 298. సంవా హనం, £%€ ళరీికుసంస్కార కౌళలం, 25. ఆయ్యృపాప్పి, ల6. రశ్షావిధానం, £7. రూపసంఖ్య, 28. [ కియామార్గం, 29. జీవ్యగహణం, 80. నయజ్ఞానం,
4. చ్మితవిధి, 99. గూడరాశ, 88 తులానిధి, 84. మ్మషృగహణజం, 85. అన్నుపాప్తి 86 లేఖ, 87. సృృత్యన్ముకమం, 88. లీలావ్యాపారమోహనం, 89 (గహణాదానం. 40. ఉపస్థాననిధి, తం యుద్ధం, శీల, తతం, 48. గతం, 44 శ్రీ పురుష భావ గహణం, శ్‌, స్వరాగ్మపకాళనం, 4రి, వ్రత్యంగ దానం, 47. నఖివిచారం, 48. దంతవిబారం, 49. నీవీ సంసనం, 50. గువ్యూ స్పర్శనలోమ్యం, 1. పరమార్థకౌళలం, 62. భూషణం, 88. సమానార్థత,
5. (పోత్సాహనం, ళ్‌. మృద్యుకోధ్యపవర్తనం, 56. (కుద్ధపసాదనం,
6. సుప్తాపరిత్యాగం, 68. పరమస్వాపవిధి €౪8. గుహ్మగవాం, 60. సా్మాకపాళనం, 61. రమణవీక్షణం, 62. స్వయంశపథ[(కియ, 63, (వస్థికాను గమనం 686. పునర్ని రీక్షణమ్‌.

(కళలు: గృహలవ్మి: మే 1989)

ఇందు లిపిజ్జాన వచనకౌశలములు వాజ్మయ విషయములు. పుస్తక కర్మ

కావ్యనిర్మాణవ్యాపారమా ? కాటీయాకులతో పుస్తకములు తయారు చేసెడి

లి అవధాన విద్య పనియా? కడపట శృంగారాత్మక ములు కనబడును. అజమవోరాజునకు స్వయం వరలబ్ధియెన యిందుమతి “*పియశిష్యా లలితే కళావిధా” అని కాళిదాసు (వా సెను రఘువంశము: 8-6) ఆ సుందరి కఅిచిన కళలు లలితకళలు.

కొరవి గోపరాజు “సింహాసన ద్వాతింశిక యందు చతుష్షన్షికళలు (వస్తావించెను.

“నాలుగు వేదంబులును శిత్షాది షడంగంబులును స్మృతులును బురాణంబు లును బూర్వోత్తర మీమాంసలును న్యాయవిస్తారంబులును నితిహాసంబులును వాస్తుళాస్త్రంబును (శౌతరంతంబును నాయుర్వేదంబును ధనుర్వేదంబును విష (పశీకారంబును మం(తపక్రీకారంబును గణీతంబును మాంతికత్వంబును జల స్మూతంబును సంగీతంబును సాహిత్యంబును నుచితకృత్యంబును నాటకంబులు కావ్యంబులు నలంకొరంబులు నానాదేశభాషలును సళలలిపి పరిచయంబును దూర గమనంబును దూరశ వణంబును ధురంధరత్యంబును వళ్యాకర్షణాదె వషట్కర్మోంబు లును వాహ ర రోవాణచాతుర యు జల స్తంభన కిలాస్తంభన రస స్తంకన శుక్స స్తంభన అగ్ని స్తంళన ఖగ్గ స్తంభన వాయు స్తంభన స్థల స్తంభన రక్త స్తందశాదులును మహేందజాలంబును నష్టవస్తుసముద్ధరణంబును చింతిశార్థదానమ షీకరణంబును (బియభాషణంబును నదృళ్యకరణంబును నదృళ్ళాకర్షణంబును గృవషివాణిశ్యాదు లును శక్త్మితయంబును రత్నగర్భాది పరీక్షణంబును మనుష్యాది జీవపరిరక్షణం బును ద్యూతాఎఖేలనఐబును యమనియ మాదృష్టాంగయోగంబును అష్టావధానంబును వై దికంబును లోకాచారంబును రతిరహస్యంబుకు వాద్యకౌళలంబును నాట్యంబును బరకాయ పవేశ ంబును బరవంచనంబుకు ఉపాయాపాయ వివేకంబును వీరత్యంబును వాచకంబును గందుక కుక్కుటాాడ జంపూర్ణభాండ చ కభమణంబును ఐపుంనూప సటనత్వంబును వేణు దండ భమణంబును రాజముల మృగముఖ స్తీముఖ చోరముఖ దిద్మాఖబంధనంబును వారిక పయోగంబు నాకారగు ప్రియు భావజ్ఞానంబును (గొమణికత్వంబును లేఅకత్వంబుకు బరిహాసంబును వాచాలకత్వంబును నిష్కంప వృత్రియు సర్వజాతి శీల్చ పరిశీలనంబును నా సిచతుష్షన్షికళలు.'

. (ఏకాదశాళ్వాసము. 1€8 వచనమ) ఇందలి కొవ్యవాటకాలంకార సాహిత్య నానా దేళశలాషా సకల లిపి పరిచయ (వియళావణ పరివిస వాచాలత్వనులు సరస్వతీస్తనములు. ఇవి వాత్సాయ

(పథమ [పకరలము ల్లి? నోక్త కళావిశేషములకంటె [కొత్తవి కావు [కొత్తగా దోచునది “అష్టావధానము. దాని స్వరూపము వివరింపబడలేదు. అష్టావధానమనెడి మాట తద్గంథక రృ కాలమున వివృతి సాపేక్షము కాని మాట. ఆ కళకు అంతటి రూఢి యుండెను.

ఇందు 'నిష్మంపవృ త్తి'యు నొక కళగా జెప్పబడెను. నిష్క్మృంపవృత్తి యొక కళ యనుటకంటె, కళ యనెడి తీగ (ప్రాకుటకు ఆధారభూతమగు పందిరి యనుట బాగు.

మథఠి యెందతో చతుష్షన్షికళల పట్టికలు (పకటించిరి, ఎవరిదారి వారిది. అందరిలో వాత్స్యాయన మునియే (పాలీనుడు. అవధాన విద్యకు పనికి వచ్చెడి సామ్మగి అమ్మహర్షి కళాగుచ్చమునందే కలదు.

విద్యాసముద్దేశ పకరణమునం

'“అభిర భ్యుుచ్చితా వేశ్యా శీలరూప గుణాన్విలా

లభతకే గణికాళబ్దం స్థానం చ జనసంసదిం.*

(వాక్స్యాయన కామసూ(తీములు: అ 1 క్లో 20)

చతుష్షస్టికళలయందు (పాగల్బ్యము గ న్న శీలరూపగుణాన్విత యెక వేశ్య “గణిక* యనబడునని, జనసంసత్తునందు స్థానము టౌందునని మహర్షి వక్కాణించెను.

నాయకరాజుల కాలమున గణి*లు సభ నలంకరించి, తమ కళాకౌళశలము (వదర్శించి, మెప్పగనిరి .

వాబ్మయశాఖలో నొదిగెడీ వాత్స్యాయనీయ కతిపయ కళావికేవషముల స్వరూపము తన జయమంగళటీకయందు, యళోధర పండితుడిట్లు వివరించెను;

1. పహేణా లోక(వరీతా (శ్రీడార్థా వాదార్థా చ

వ. (పతిమాలా యస్యా అన్యాక్షరి కేతి (పతీతిః. సా (కీడార్థా వాదార్థా చ. యథో శ్రమ్‌. “వతిళ్లోకం (క్రమాద్యత నంధాయావర మంతియమ్‌ పళథేతాం క్లో మన్యోన్యం (పతిమాలేతి సోచ్యత' ఇతి.

కి అవధాన విద్య జకడొక శ్లోకము నేయక్షరముతో ముగించునో తరువాతివా డా మోక్షరము నెత్తికొని కోక మారంభించుటి.

ళు దుర్వాచకయోగా ఇడి-

శబ్దతో ఒర్థతశ్చ దుఃఖేనోచ్యత ఇతి దుర్వాచకం తన్య సయోగాః క్రీడా ర్ధానా వాదార్థాళ, గ్‌ టే కావ్యాదర్మే యు

“దంష్టాగంర్ధ్యా ప్రాగ్యో (దానా మమృ ౩ నీస్టా ముచ్చిక్మేప

0

దేవధృట్‌ మిద్ధ్యృత్వి క్కుతో యష్మాన్సోఒవ్యాత్సర్చాత్మేతుః'.

నోరుతిరుగని క్లిష్టమైన కూర్చు.

ఉప్ప నకవాచకమ్‌,

ర్‌, నాటకాఖ్యాయికాదర +నమ్‌.

ర్‌, కావ్యసమస్యావూర ణమ్‌. కావ్యన్య శ్లోకన్య నమస్యాపాద ఇత్యర్థః తస్యాః పూ: ణమ్‌.

7, అక్షరమ న్లికా కథనమ్‌. ఇక్‌, అక్షరాదాం మున్దిరివ ముగ్టికాగు ప్ల రితి. సా సాలాసా నూభాసా చు (న్మేశావధానము)

రె మ్లేచ్చిత వికళ్చా ఇక్‌

యళ్సాధుళబ్దోపనిఐద్ద మప్యషర వ్యత్వాసా డన్నషార్థం తన్మేచ్చితం. గూఢవస్తుమంతార్థం. తస్య వికల్పా. ఐహవ: పూర్వాచార్యో క్రాః

9. ధారణ మాతృకా. [కతన్య గంథన్య ధారణార్థం కాన్ర్రం యభో కమ్‌

“వస్తు కోశ స్తథా (దవ్గం లక్షణం హేతు రేవ చ

ఇత్మ్యేతే ధారణాదేవ్యాః పంచాంగరుచిరోం వప్పుళ్‌ ఇతి-

10. సంపాఠ్యమ్‌. నంభూయ వఠనమ్‌. క్రీడార్దం వాదార్థం చ. తత పూర్వధారిత మేకో (గంథం పకతి. డ్వితీయ న్తమేవ అవతపూర్వం తేన నహతథైవ పక్షి,

పం మామీ.

మననీ భవా చింఠా. దృశ్యాదృళ్య విషయకేవాత్‌ ద్యాధా.

(వ్రథమ (వకరణము వరి

త్యత కశ్చిద్వ్యంజనాక్షరై। పద్మోత్పలాద్యాకృతిభి ర్యథాస్థితానస్వార విసర్ణనీయ యుతైః ళ్లోక మను క్రార్ధం లిఖతి అన్యళ్చ మ్మాతాసంధిసంయోగా సంయోగచ్చందోవిన్సాసాదిలి రభ్యాసా దున్నీతాక్షరం వథతి ఇది దృళ్యవిషయా, యదాతు తథైవ తాని యథ్మాకమ మాఖ్యాతాని _పత్వా పూర్వ వదున్నీయ పఠతి తదా దృళ్యవిషయా నభవతి. సా చాకాళ మానసీత్యుచృతే.

బొమ్మల సంకేతములను (గహించి క్లోకము నుద్ధరించుట.

19. కావ్య కియేతి.

సంన్కృృత్మ పాకృత అప్టభంళ కావ్యస్య కరణం (వతీతి (పయోజనమ్‌,

18. అభిధానకోళః ఉత్పలమాలాది.

14 ఛందోజ్ఞానమ్‌. పీంగ కాది (పజీతస్య ఛందసో క్ఞానమ్‌.

కేర్‌. (కీళూకల్పః.

కొవ్యకరణవిధిః కావ్యాలంకార ఇత్యర్థః (తయ మపి కావ్య కియాంగం పరకావ్యటోధార్థం చ. (కల్పః రచనే)

(కీయాకల్చ ఛృందోజ్డాన అభిధానకోళ కావ్య[కియా ధారణమాతృకా సామ్మగీసమావోర మే ఆవధానవిద్యావ్యాపారము. కనుక వీని నెజిగిన కృతమఖుడు శతావధాన విద్యాధురిణుడగుచున్నాడు. అషహ్టావధానికి అక్కఅవడు కవిత్వేతర చమత్కారసామ్మగియు వాత్స్యాయన (పోకై తత్కళాకలాపమునందే కలదు.

(శ్రీడార్థమో వాదార్థమో యీదృగ్విద్యా_పదర్శనములు సరస్వతి పుట్టిన నాటీనుండీ (పచారమున నున్నవి.

చతుర్విధ కవిత్వములు నన్నయభట్టారకుని కాలమున. “మృదుమధుర చ్యితవిస్తర నవరస భావ భాసుర కవితారచనా విశారదులై న మహాకవులు" (భ్రీమదాం్యధ మహాభారతము. ఆదిసర్యము 1-8) శ్రీనాథుని కాలమున 'మృదుమధురచ్నితవిస్తర కవితా విలాస వాగీశ్వరు లగు కవీ్యరులు" (శృంగార నైషధము. [110 వెన్నెలకంటి అన్నయ కాలమున “అష్టభాషల మధురాకువిస్తర చ్చిత కవి (షోడళ కుమార చరిత. 6-18) పింగళి సూరన్న కొలమున “ఆశు మధుర చిత విసారకవితా విజృంభణ స్తంథభిత బాణ భవభూతి కాళిదాసముఖ్య విఖ్యాతి గౌరవులగు కవులు" (కళాపూర్ణోదయము. 1-11) గణపవరపు వేంకటకవి కాలమున “ఆమితాశువు మధురము చ్చితము విస్తారము" అనబడు చతుర్విధ కవితలు ఘటించు కవులు వన్నె కెక్కిరి. ((పణంధరాజ వేంక టేశ్యర విజయవిలాసము. 1-48) నన్నయ “మృదుమధురచ్చిత విస్తరకవిత' లనెను. జక్కన తాత పెద్దయ “ఘటీకలో నొక శతకంబు చెప్పనేర్చిన యావ కవితా విశారదుడు, అతడు పై నాలుగింటిని వింగడించి చెప్పలేదు కాని, అతని సీసమాలికలోని విశేషణములు “అశుమధురచ్నితవిస్తర' కవితల వంకకే ముల్లు సూపుచున్నవి. శ్రీనాథుడు “మృదుమధురచ్నితవిస్తర' భట్టారకసమాస స్తఐకము నంగీకరించెను, అమర రమ్యత నాదరించు స్వభావము గల నన్నయ థ్రీనాథు

[పళమ _పకరణము న. లిరువురును ఆఫపళబ్ద పర్యాయ శబ్దముగనే మృదు శబ్దము (వయోగించియుందు రనిపించును. “మృదు స్మాత్కోమలేఒతీన్షే' ఆని మేదినీ నిఘంటువు

ఆవిలంబితముగా జెప్పబడు పద్యమునందు భావముల కుదింపు, శబ్దముల బిగింపు ఆంతగా నుండుటకు వీలులేదు కనుక రచనలో తై శణ్యముండదు. అందు చేత ఆది మృదురచన. అట్టిది ఆ్యాపయత్నోదీరిత మగుటచే దాని “నాషకవిత' యనుటయు బొనగును.

సంస్కృత కవు లెవ్వరును (ఇస్తావింపని, ఆలంకారికులు చెప్పని. యా చతుర్విధ కవితాభేదములు తెలుగు కవులే బహుళముగా (_ఐబారము చేసినట్లు కనబడుచున్నది. తమిళమున కీ. శ. 12 వ శతాబ్దమునుండి (వసిద్ధిగాంచిన “పొట్టి యల్‌' అను [గంథమున “ఆప మధుర చిత్తర విస్తర' అని యీ విభాగము తెలుపబడియున్నదని తమ “ఉదాహరణ వాజ్మయ చర్మితము'నందు శ్రీ నిడుదవోలు వేంకటరావుగారు తెలిపిరి. ఆగుచో ఈ చతుర్విధకవితాపద్ధతి దళమళతాబ్ది నాటికే రూఢి కెక్కియుండిన దేశిపద్ధతికి జెందిన దాక్షిణాత్మ శిల్పవిశేషమని భావించ వచ్చును.

ఈ రీతిగా నెలకొన్న ఆప మధుర చిత విస్తర కవితలనెడి రూఢి (తోసి రాజని ఆప బంధ గర్భ చ్నిత కవిత లనెడి రూఢి గల్పింపజూచినవారు కొందరు పదునేడవ శతాబ్దమున గన్పింతురు. కాని "వారి మతము రసవిరోధి యగుటడే పైక్రిరాలేదనుట వాస్తవము బంధ కవిత్వము చెప్పుట అదొక చ్మితము. గర్భ కవిత్వము చెప్పుట అదొక చ్చితము ఈ చ్చితములు రెండు బాలక మలఠొక చ్మితమా? బంధ గర్భ కవిత్వములు చి తకవిత్వమునందే యంతర్భవించును. బఐంధకవితలకు పీఠము గల్పించి మధుర విస్తర కవితలను దొలగించుట-రమణీయ కావ్యకళనే (తోసిపుచ్చుట యగును గదా! అప్పకవి తరువాతివారైన శేషము వేంకటపతి “చ్మితవి స్తరమధురాశులీల గవితల్‌ రచియింపగ నేర్చె" అని (పాచీన సంపదాయమునే పాటించెను. (తాంాళళాంక విజయము. 2-54) ఇదియే సరి మైన పద్ధతి.

ఈ చతుర్విధకవితల సమ్మగస్వరూపము తెలిసికొనుటకు లక్షణ్మగంథములు లేవు ఒక్క వార్తాక రాఘవయ్య (వాసిన “లక్షణ దీపిక' మ్మాతము కలదు.

లి ఆవధాన విద్య లక్షణ దీపిక చతుక్విధ కవితల నిట్లు వివరించెను: “ఆపు మధుర చ్చిత విస్తార కవిత్వంబుల నివి విలసిల్లె, ఆఅందు- అశు కవిత్వంబన్నది : ఏకపాద త్రిపాద కఠినపాస విషమ సమస్యా పూర్తులు, వ్యస్తాషరీ సంఘటిత పద్యంబిలు, ఇష్టార దేవతావర్మపతిపాది నిషే ధాశర రచరా చమత్కృతియు అష్టావధానంబులు , ఘటికాశత (గ్రంథ కల్పనయు, ఆకాశ పురాణంబులని తత్కాలోచిత త్వరితగతిని రచిబింపబడునది యాస కవిత్వంబును, మధుర కవిత్వంబన్నది : నాటకాలంకారములు, కళికోత్కళికలు, విభ క్ర్యధిదేవతోదాహరణ ములు. స్రతాళనటనలు, నట్టాటు, గీత పబంధములు, చతుర్భదిక, అష్టభ్ళదికలు, బీరుదావళి నామావళి భోగావళి రంగ ఘోన చతు రుత్తర సంఘటనలు, యక్షగానంబుల వెలయు పదంబులు దరువులు, లీలలు, ధవళంబులు, మంగళ హారతులు, శోభనంబులు, ఉయ్యాలజోలలు, జక్కుల రేకు పదంబులు, చందమామ సుద్దులు, అష్టకంబులు, ఏకపద, ద్విపద, (తిపద, చతుష్పద, షట్పదాష్టపదులు, నివి యాదిగా నన్నియు లయ (వమాణంబుల నొప్పి మృదు మధుర వచన రచనల (ఇసిద్ధంబైనవి మధుర కవిత్వంబులు. చిత కవిత్వం బన్నది:- పాదగోపనంబును, పద్య భమకంబును, పాద [భమకంబును, నామగోపనంబును, ఆఅనులోమవిలోమగతిపద్యం బులును, కంద గితగర్భిత వృత్తంబును, కందద్వయగర్శ్భిత మణిగణనికరంబును, (కౌంచపద గర్భిత కందద్వయంబును, ద్విపద, చౌపద, లాలి, సువ్వాల, మంగళహాంతి. ధవళంబులు, శోభనార్ధచం దికాడి వద దర్వులాది లయగర్శ్భిత సీసంబును, కంక పటహ మండూక తురంగ నట భేరీఏ౨నాద నాలుక రంపవృ త్తంబులును, రగడ ఛేదంబులును, కాళగతులును, దండకవృత్రంబులును, అష్టదళ షోడళదళ ద్వాతింశద్దళ పద్మఐంధంబులును, నవావరణ ద్వాదళావరణ చ కబంధంబులును, రథ నాగ ద్వినాగ కులాలచ్మక ఆందోళికా చ్చ తబంధంబులును, గోమ్యూతీకా పువ్చమాలికా పుష్పగుచ్చ మృదంగ డమరు ఖడ్గ (త్రహల కంకణ సర్వతోభ[ద కవికల్పిత కల్పవల్లరి నివి యాదిగాగల్లు బహువిధ చమత్కారంబుల చి_తంబులు రచియించుటం జేసిన నది చితకవిశ్వము.

్రళము (ప్రకరణము ! విస్తరకవిశ్వం నిన్నది;- ఇష్టదేవతా పార్థనయు, కృతికర్త వంశాళియు, పురగిరి మృగయా యాత్రా వన జలనిధివర్దన ద్యూతవినోడ రాయబార వివాహో త్సవ సురత్యకీడా ప్యుతోత్సవ సూర్యోదయ సూర్యాస్తమయ చందోదయ చందో షపాలంభన విరహ వర్ణనలు, జల్యక్రీడలు,షడృతువర్ణనలు, మధుపాన దండయా_తా రణ కీడా దిగ్యిజయంబులు నివి యాదిగా గలుగు నష్టాదళ వర్ణనలు, అలంకారములు శీతులు శయ్యలు వృత్తులు పొకంబు లుర్చేఏషలు శ్లేషోల్లేఖలు. ధ్వనులు ' వ్యంగ్య ములు నివి యాడిగా గలుగు కొవ్య లషణంబులు గలిగి పంచలషణ దశలషణంయిల నొప్పి కథాసరణి వ ర్తిల్దుటంకేసి యడి వి స్తరకవిత్యం ఐన్నది మవి[వబంధంబు.” (వారాక రాఘవకవి లవణ దీపిక) ఇట్టీ చతుర్విధ కవితలు నిర్వహింపగల నమర్థులు పూర్వకాలమున ఐలువు గుండిరి.

“చతుర్విధ కవితామతల్లి కొల్లసాని పెద్దనామా్యడు' ఆపవున నందెవేసిన శేయి. (స్వారోచిష మనుసంభవ గద్య.)

“చతుర్విధ (పథిత ధారాకుద్ధి (వాపించి సంస దభిద్యద్గిరిరాబసోదరత యెచ్చన్‌ మించు పుంభావ శారద' (ఘటికాచల మాహాత్మ్యము. $=17). తెనాలి రామకృష్ణకవి “నలు దెజంగుల నెన్నగల కొవ్యధారల ఘనుడ వాళువునందు గరము మేటి" అనిపించుకొన్నాడు, (పాండురంగ మాహాత్మ్యము. 1-28)

రామరాజభూషణుడు “చతుర్విధకవితా నిర్వాహకుడు" (వసుతర్మిత గద్యం)

మధురవాణి = “బాతుర్య మేతి కవితాసు చతుర్విధాసు'- (ఫ్రూమాయణ సాఠ కావ్యము.) విజయరాఘవ నాయకుడు “చతుర్విధ కవితా ని్వావాక సార్వభౌముడు (పూతనాపవారణ నాటకము.) కంకంటి పాపరాజు 'చతుర్విధానపద్యకవిత్వ విద్మ్యావధానాధునాతన భోజ రాజు (ల్రీమదుత్తర రామాయణము.)

క

౬ త్స అవధాన విద్య తంజాపురి నేలిన మహారాష్ట్ర (పళువు శవాబీ = 'సర్యగుణభరిత సకల భాషా చతుర్విధ సాహితీ నిర్వాహకుండు.' (పంచరత్న (ప్రబంధ నాటకము. సూూతరార (ప్రస్తావన ) లక్షణ దీపికోదాహృత లవ్షణమంబట్టి చతుర్విధ కపతానిర్వాహకు లందరు నాపకవులని, ఆపకవులందరు. విషమ సమస్యాపూర్తులు, వ్యస్తాకరీ సంఘటిత పద్యములు, ని షేధాతర రచనాచమత్కృతి, అష్టావధానంబులు, మఘటికాశత్మగంథ కల్పన, ఆకొశపురాణము........ .... + తర్కాలోచిత త్వరితగతిని రచియింపగల , వారని తెలియుచున్నది. . చతుర్విధకవితా నిర్వాహకులే కాల్మకమమున వెలసిన యష్టావధాన ళతావ- ధాన మఫాీ సౌధ మూల స్తంభమూ రులు. అజ 0 ఫా

ఆశురవిత

శ్రీకృష్ణదేవరాయ లొకనాతు పసిడి పళ్ళెరమున కవిగండ పెండారము గొనివచ్చి సంస్కృతాం్యధము లందు సమాన (ప్రౌథితో నెవరు కవిత్వము చెప్ప గలరో వారి కిత్తునని లేచి నిలబడెనట. మహాసభలో దానిని బరిగహించుట కొక్కరును లేచి మొగదలకు రాలేదు. అప్పుడు రాయలీ పద్య మెళ్తుకొనెనం :

“ముద్దుగ గండ పెండియరమున్‌ గొనుడంచు బహూకరింపగా

నొద్దిక నాకొసంగుమని యొక్కరు గోరగ రారు, లేరొకో!"

[పళువు ముద్దుగా విలువగా నొడ్డికతో సమీపించగల హిశుడు కవితా పిఠామహుడొకడే. [పళు హృదయమున పెద్దన పీకము పెష్టుకాని యున్నాదన దకార ద్విత్వఘటిత పద్మపాసమే ఐహిరంగముగ జాటజాలి యున్నవి. ఆంచు చేత తక్కిన వారెన్వరును జిఘృత చూపలేదు. తన్ను గాదని గండ పెండార మెక్కడకు బోగలదని పెద్దన కూర్చుండి యుండెను. ఆపుడు (పళువు పెద్దన దెస చూచినాడు. పెద్దన లేచి పద్యమందుకున్నాడు:

*“పెద్దనటోలు పండితులు పృథ్వినిలేరని నీ వెటుంగ వే

"పెద్దన కీదలంచినను జేరిమి నాకిడు కృష్ణరాజ్ఞృపా!”

చి ఇ ౫

ఈ పద్యమునకు. రెండర్దములు చెప్పవచ్చును. పెద్దనతో సరితూగు పండితులు పృథ్విని లేరు. పృథుక్వాత్‌ పృథివీ. ఈ విళాల (పపంచమున లేరుం అని మొదటి యర్ధము* పెద్ద అనన్‌ పోలు సండితులు లేరు. కనుక, తారతమ్య పరీక్ష చేయక, పెద్ద అనక, పేరిమి- గౌరవమతో ఈదలంచినను నాకిమ్ము. అని రెండవ యర్థము- “పెద్దనకీదలంచినను పెద్దనకిమ్ము' అనక “నాకిడు మనెను. ఇక్కడ రాను పెద్దనకంటే భిన్నుడా? పద్యము చెప్పినవాడు పెద్దన. పద్యమున పెద్దన పేరు రేడు. కనబడుచున్న దే అనిన అది ము[దాలంకారము.

ఆ చతుర్విధ కవితా చతురాస్యుడు రాయలు ముద్దుగా నెత్తికొన్న పద్దియ మును పూరించుటతో నాగక, కవితా స్వరూప మెట్టుండనలినో నిరూపించుచు,

శిరి అవధాన విద్య [శింఛచ్చరణవి స్తరమైన యుత్పలమాలిక, పూర్వార్థ మచ్చతెలుగుగా, నుత్ర్తరార్థ మచ్చసంప్కృృతముగా సమపాళముగాసంతరించి. యొక్క(గుక్కలో రురీశ్షైఘ్య మున సభలో వెల్లివిరియ బలికి, యెక్కడివారక్కడ (మాన్పడి చ్మిత్మపతిమల వలెనుండగా ముందునకు వచ్చి నిలిచెను. అప్పుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు '“బిరుదైన కవి గండ పెండారమున కీవ తగుదని తాన పాదమున దొడిగ'. అక కవిత్వ మనగా ఆది. దానితో అల్టసాని పెద్దన కీర్తి పళ దిక్కులకు నెకదొ ట్రైను, యణ టి బ

“కావ్యం సద్యః కవీనాంచ [భమత్యహ్నా దిళోదళ' అన్నారు కదా!

ఆల్పసాని పెద్దన్న సద్యః కవి. సద్యఃకవితయే అప కవిత. లేడికి లేచినదే [పయాణమన్నట్టు ఆస కవికి ఆడిగినదే ముహూర్తము = పద్యములు గుంఫించును.

మతౌకప్పుడేదో రాయ లాపవుగా వచింపుమని కోరగా- చం. నిరుపహఠీస్థలంబు రమణీ,వియదూరీక తెచ్చియిచ్చు క

ప్పురవిడె మాత్మకింపయిన భోజన ముయ్యెలమంచ మొప్పుత

ప్పరయు రసజ్జు లూహ తెలియంగల లేఖక పాఠకోత్తముల్‌

దొరకినగాక యూరక కృళుల్‌ రచియింపుమనంగ శక్యమే? అని పెద్దనయే నిరాకరించెనని చెప్పుదురు.

కాని, యీ పద్యమునకు మాతృక యనదగిన కన్నడ పద్యము, తత్పూర్వమే “సూక్తి సుధార్జవము' నందు వెలసియుండెనని పరిశోధకుల కర్ణాట భాషా పద్యము నుదాహరించుచున్నారు: చం. నికుపహకిస్థలం మృదుతరానన మెళ్లుణినింపుదంబులం

నరవిద పుస్తక్కపతతి లేఖకవాచక సం్మగహం నిరం

తర గృహనిళ్చిత స్థితి విదారకసంతతి సత్క్మళత సా

దరశ యినుళక్ట్న సత్కవియు మీసువదాగదె కావ్యవార్థియుం.

చతుర్విధ కవితామతల్లిక యని పేరు పెట్టుకొన్న పెద్దన్న తన (వకువు ముద్దు చెల్పించుటకు పెడ మొగము పెట్టిసాడనుట నమ్మదగిన మాట కాదు. 'నిరుప

[వఠమ (పకరణము 87 వాతిస్థల' పద్యమును జెప్పినమాట నిజమైనచో ఆది కన్నడమున (పసిద్ధమై యుండిన పద్యము కనుక నవ్వులాటకు దాని ననువదించి చెప్పి యుండును. అదై నను అది ఆహూ_క్తమే కదా! నిరాకరించెననుమాట యెట్లు పొసగును *క+రక కృతుల్‌ రచియింపు మనంగ శక్యమే?” అని పద్యము కృతి యనగా కావ్యము. కన్నడ పద్యమన కావ్యళబ్దమే కలదు. కావ్యము సావకొశముగా జెప్పదగినది. “కృతిః వింళతివర్జ చృందసి' ఆని యుండుటచే కృతి యనగా పద్యమనియు నర్థము చెప్పవచ్చును. కాని, మీది పద్యమునందలి కృతిళబ్దము కావ్యపర్యాయ శబ్దమే. "ఏమయ్యా! ఏదై న కృతి రచింపగూడదా! ఊరకున్నా వేమి?' అని రాయ అనియుండును. 'అన్ని హంగులు నమరిన గాని మనసు స్వస్థముగ నుండదు. స్వాస్థ్యము లేనిదే కవిత రాదు అను నభ్నిపాయము స్ఫురించు లాగున పెద్దన ఆ పద్యము జెప్పియుండును. ఆ తరువాతనే ఆ రసిక [వళువు “కోకట (గామాద్యనే క్మాగవారము లడిగిన సీమలయం దొసంగి' యుండును. అట్టి 'నాయంకఠపు' టధికార మ్యుదచే పెద్దన పెద్దిరా జనబరగెను. పెద్దన 'నిరపవాతిస్థల' పద్యమునకు కన్నడ పద్యము మూలమైనచో, దానికి సంస్కృతమునందలి రాజశేఖరుని కాన్య మీమాంసా సూత వచనములు మూలము. చూడుడు. “ఆజ్ఞా మూక పరిజనం విజనం వాతస్య స్టానమ్‌ .... సడోలా (పేంఖంచ స్యాత్‌. సమాగర భాషాభినివేశిన్యః పరిచారికాః. ఇంగితా కారవేడీ.... లాక్షణికళ్ళ లేఖకః స్యాత్‌." (కావ్య మీమాంస. 10 అధ్యాయము.) ఇట్టి వెన్ని యో రాజభోగములు కవి కవసరమని రాజశేఖరుడు రభించేను. ఇవి కాన్యము నిర్మించు కవికే కాని, ఆకుపద్యములు రచించు కవికి కాదు. కనుక, పెద్దన ఆస పద్యములు చెప్ప నిరాకరించెననుట విశ్వసనీయము కాదు. అపకవు లర్ధరాతమున లేపి యకిగినను అడిగినదే తడవుగా పద్యములు చెప్పగలరు. (పటోధించినవాడు కవియో పండితుడో రసజ్ఞుడో యయినటో నడు గళ మునుపే కనలు విప్పుచు, “నను మేల్కొల్పగ వచ్చినారు విబుధుల్‌ వా భాగ్య మేమందు, పావనమయ్యెన్‌ గృవహసీమ.... ” అని పద్య మెత్తికొనును. ఆసకవు లందరు “ఘటికాళత్మగంథకల్పనుడ” నని చెప్పుకొనగా, మధుర వాణీ 'ఘటికార్థ నిర్మిత ళతళ్లోక' నని చెప్పికొనెను.

న! అవధాన విద్యి

రఘునాథరాయలు రెండుజాములలో పారిజాతాపహరణ_పఐంధము నాకు వుగా జెప్పి, తన తం్యడియగు నచ్యుతరాయలదే కొలువుకూటమున కనకాభిషేక సత్కారము పొందెనట.

“కద్ధాల్యధకవి' అడిదము సూరన “గడియకు నూఆుపద్యములు గంటము లేక రచింతు' నని వాళొనెను.

ఆపకవి గడియకు నూటికి దగ్గకుండ పద్యములు చెప్పవలెను. తన కాల మున తెనాలి రామకృష్ణకవి 'ఆవువునందు కరము మేటి" యనిపించుకొన్న వాడు గశెయకు నూటికి వైగా పద్యములు చెప్పియుండును,

(వభువులు ఆపకవితయొక్క శైఘ్యిమునే పలీవ్షించెడివారు. మోచర్చ వెంకన్న యాచమనాయని దగ్శించినపు డ్యాపభువు “గంట శెన్ని పద్మములు చెప్పగల'వని (పశ్నించెనట. వట్టి పద్మములే కాదు, సమస్యలుగూడ ఆవువుగా పూరింపగలనని, వెంకన్న తన రచనావేగమును (పదర్శించి సత్క్భృతుడయ్యె నటం

ఈ రీతిగా గంట కెన్ని వందలని తజుముకొనిపోయినచో రచన యేమి కావలెనని ప్న పుట్టును.

ీ లీశాద కృష్ణమూర్తికా స్త్రిగారు (వాసిన వ్యాసపం క్తులిచ్చో మదావా రింపదగును,

“నాకు తొంటిను౨డి యు నాకుశవిత్వ మందభ్యాసము కలదు. ఆ యభ్యాన మును [గమ కమముగా తగ్గించుటకు చా౨ [పయశన్నము చేసి, (శమపడి కొంత వరకు కృతకృత్యుడ నముకినని విన్న వించుచున్నాడను. ఈ వదరుబోతుకవిత్వ మళ్యాసము చేశువలయు3న [పయత్నించువారు కనుపడిన దాని నెల్ల-

పుల్లియాకు. ఆ.వె. పుల్లియాకు జూడ పిర్పిలు తీనివేయ

రోడ్ర్లయందు దిరుగ నడ్డు పడుచు

బాటసారి గమికి బాటు గూర్చెడు గాన

జక్క బెట్టఓలయు జనవరేణ్య !

(ప్రథమ (పకరణము 89 వెర్ముడుక. , శం, వెండుక బీకిన మేనికి

వేండడమ్మును గలుగజేసి పెన నెత్తురులున్‌

గుం్యడముగ బుట్ట జేయుచు

నాండకు మగలకును సుఖము నతుకు నరేందా!

ఇత్యాదులు సర్వదా చెప్పుచు న్యాసము చేయవలయును. ఇట్టు చేసినచో గంటకు క, 5. 6 నూజుల వరకు పద్దెములు చెప్పు మవీళక్తి £, 8 నెలలలో పరిపూర్ణముగా కుదురునని దృఢముగా జెప్పగలను. (ఆంధ భారతి)

ఇట్లు సాధింపబడు కవిత్వము కవిత్వము కాదు. ఇట్టి కవిత్వ్యమును మనసులో బెట్టుకొనియే ఫ్రీ జనమంచి శేషాదిశర్మగారు “అవధాన క్షవిత్వమునకు శ్రీవలాపధారా కవిత్వమునకును జక్కెరకును నిసుకకును. గల భేదము కలదు” అని (వాసిరి (ఆవధానసారము. ఉఫోద్దాతము)

ఆసకవితా (పబంధకవితలకు గల విశేషము జెప్పగోరగా, థ్రీ చిదంబర శాస్త్రిగారు శతావధానమున జెప్పిన పద్మ మీయల్నిపాయమును సమర్థించుచున్నది. చ. విరసము శబ్దపూరితము వృత్రివికేష వివర్ణితంబు, భా

స్వర గుణభావదూరమయి చస్పగ నాపకవిత్వ మొప్పు సం

ఐరమును గొల్బుచు:డును [బబంధనిబంధన మెంతయేని మా

ధురి రసపాకఠళయ్యలను దోచును సత్కవులెల్ల మెచ్చగన్‌.

“ఆపధారాకవిత్యం బునందు శయ

లుపమ లు[త్పేవలును లేకయుండు.... ........* అన్న అప్పకవి తీర్చు శ్రీపాదవారు (ప్రదర్శించిన పుల్షియాకు పద్యమునకు వెండుక పద్యమునకు నన్వయించును.

ఒక పాటి-యురవడితో నాసకవిత్వ్యము వరమ శమణీయముగా జెప్పగల వారు పలువురున్నారు, వారిది సహజసి్టె.

40 అవధాన వీద్య భ్రీ తిరుపతిళాస్త్రిగారి (సభావతీ పద్యుమ్న నాటకసున ఆవకవిత్వ (వస్తావన కలదు, సీ. అర్థగంభీరములై న శబ్దముల పోం దిక ము_జ్తెముల కోవ తీరుగాగ ఈత్త్మద సోచిత కోత్సర్య పర్యాప్రి సురుచిరాలంకార కోళమాన గఅపాటవంబు దూషణ శకూన్యతయు (బౌఢ శయ్యా చమత్కార చతురిమంబు వ్యంగ్య మర్యాదయ (పకిళా విభావిత కల్పనా కౌశల్య గౌరవంబు వెలయేనట్టుగ నాకు కవిత్వమళల్లు టభ్యసీంచితి వాణీదయా విశేష వైళవంబున.... అని హంసముచే జెవ్పించిరి. (1వళావతీ (పద్యుమ్న నాటకము. [ప్రథమాంకము] ఈ సీసము పింగి సూరన్నగారి 'పొనగ ము త్తెపు సరుల్‌ పోహళించిన లీల" అనెడి సీసమునకు (పతిసీసముగా పైకి గనఐడును. కొని సూక్ష్మముగా విచారించినచో తిషపతి శాన్త్రగారి రచనకే వినృతి యని తేటనదును- వాప్తవమున కొపకవిత్యము నందు తిరుపతిళా స్త్ర గారి అభ్యాన మటుంవంటిది. ఓకనాడు తిరుపతి శాస్త్రిగారు. కొకివాడ కండి పికాపురమునకు బండిలో బోవుచుండి3. దారిలో నొక తుమ్మచెస్టు తగిలెను. దానిని వర్జింపుమని సరదాకు పసివాడైన కుమారు డడిగెప. నవ్వుచు శాస్త్రిగారు తుమ్మచెట్టుపై మత్తేభము చెపి రి. “అమలంబె రపవ శరంబకు వలంబా! లేదు, నీ నీడ చెం త మనుమ్ముల్‌ నిలువంగ నోవరు, భవత్నర్జంయు లింతింత లే సీ, మెమన్‌ గుంటకరాళి, నిన్నెటు నృజించెన్‌ (ఐహ్మ, వీవురు కో నము జీవించుట? శఈుమ్మరెట్ట! నిను వృత్యబంటయే తవ్పగున్‌. (తిదపఠి జీవిత నంగవాము .):

(వళమ- పకరణము శ్ర తుమ్మచెట్టి సద్యమెంత కమ్మగా నున్నది!

“శబ్దముల పొందిక ముత్తెముల కోవ తీరుగాగ' తీర్చెడి అళూ క్రి చాతురికి మరి యొక తారకాణ. తమ శిష్యుడైన శ్రీ అవ్వారి సుబహ్మణ్య కొస్త్రీగారి ఆక కవితా (పదర)న నై పుణ్యమును జూచి ఆనంద తుందిల హృధదయారవింద్పులె తిరుపతి శాస్త్రిగారు పలికిన అభినందన పద్యము-

“పకటతరావధారను సభాసదులందణ మెచ్చుచుండ, నొ

యకమణి నంతసింపగ నయారె! రచించిన వాడనీవు వా

రక యరవింద సుందర మరంద రుకంబు (సవించుచుండు నీ

సుకవిత గాచుకోగదవె సుబ్బనళాన్తి! జగద్ధితంబుగన్‌.'

సహవృదయరసజ్జ కవి పండిత మండిత సభామండపము పద్మములతో, తుమ్మెదలతో, హంనలతో, బెగ్గరులతో, నిండి కలకలలాడు మహాతటాకము వలె శోభిలుచుండినపుడు ఆపకవికి జెశ్కలు వచ్చును ఆ సమయమున నత డమృతము వర్షించును ఆ ధారకు విలువ కట్టణాలము.

అవసానదళశయందు తిరుపతిళాన్త గారి మానసజివ్వు యీ పద్యము నాలా పించినది. తరువాత వారు మాటాడ లేదు. కన్ను మూసిరి.

మ. దయ యేమూంను దాగనో, భవదుదాత్తంబైన మంఈం జనా మయదంబేమయిపోయెనో, యమలనామ, పాభవంబెందులో వ్యయమైపోయెనొ దేవ 1! భ క్తునకు సంప్రాప్తించునే మేహవా ర్మయమీయామయ మె:తమోసమిది యౌరా ! సూర్యనారాయణా !

(శీరుపతికవి జీవిత సం[గవాము.) ఆసకవుంలో, ళాస్త్రీగారు ఉత్తమ [శేణికి జెందిన ఆకకవి.

ఇక, కవితా లక్షణము గుణించి అపకవులు చెప్పిన మాలికలు చూతము.

అల్లసాని పెద్దన్న లెప్పిన మాలిక మొదబిది.

పూతమెజుంగులుల బసరుపూవజెడంగులు చూపునట్టిబా

12౪ జ్రైతలు 1 జగ్గునిగ్గు నెనగావలె, గమ్మన గమ్మనన్వలెన్‌

శీత కవధాన విద్య రాతిరియంబవల్‌ మజపుంానిహొయల్‌ చెలియారజంపు ని ద్దా తరితీపులోయనగ దారసిఐన్వలె లో దలంచినన్‌ (బాతిగ బై కొనన్వలెను బైదలి కుత్తుకలోని పల్లటీ కూత లనన్వలెన్‌ సొగసుకోర్కులు రావలె నాలక్రించినన్‌ జేరికౌలంది కౌగిటను జేర్చిన కన్నియ చిన్నిపొన్ని మే ల్మూతల చన్నుదోయివలె ముచ్చట గావలె బట్టిచూచినన్‌ డాతొడనున్న మిన్నుల మిటారపుమ ద్దులగుమ్మ కమ్మనౌ వాతెజ దొండపండువలె వాచవి గావలె బంట నూదినన్‌ గాతల తమ్మిచూలి దౌరకై వనపుం జవరాలి సిబ్బెపు న్మేతెలి యబ్బురంపు జిగి నిబ్బరపుబ్బగు గబ్బిగుబ్బ పొం బూతల నున్నకాయ సరిపోడిమి కిన్నెరమెట్టుబంతి సం గాతపు సన్నళతంతి బయకారపు గన్నడ గౌళ పంతుకా సాతత ఠతానతానల పసన్‌ దివుటాడెకు గోట మీటు బల్‌ (మోత నుంబలెన్‌ హరువు మొల్లము గావలె నచ్చతెన్లు లీ తీకిగ సంప్కృతంబు పచరించెడు పట్టున భారతీ వధూ టీ తపనీయగర్భ నికటీళవ దాననవపర్వ సెహికీ భౌతిక నాబక్కపకర భారత భారతసమ్మిత (పభా శీతనగాత్మజాగిరిశ శేఖర శీతమయూఖరేఖికా పాత సుధ్యాపపూర బహుకంగ ఘుమంఘుమఘు౨ఘు మార్భటీ జారక తాళయుగ్మ లయసంగతిచుంచు విపంచికా మృదం గాతత తేహిత త్తహిత వోధిత ధంధణు ధాణు ధింధిమి (వాళ లయానుకూల పదవార కుహూద్గహ హారికింకిణీ నూతన ఘరల్ష్చలాచరణ నూపుర రూళర్చుశీమరంద సం ఘాత వియద్ధునీ చకచకద్వికచోత్పల సారసంగవా యాత కుమాకగంధవవహూ హా సుగంధవిలాసయు క్తమై చేతము చల్లజేయ .లె టిల్చన జల్లవలెన్‌ మనోహర డ్యోతక గోస్తనీ వల మధుుదవ గోఘృత పాయస్మపసా రాతిరన్మపసార రుచిర్మపసరంబుగ సారెసారెఫ్టున్‌..

(చాటుపద్య మణిమంజరి )

(ప్రఠకమ (వకరణము ! తరువాతి ఆసశవులు చాలమంది యీ మాలిక నొరవడిగాగొని తొమును మాలిక జెప్పిరి. గురువుగారి మనుచర్మితలోని మంచి మంచి పద్యాలకు తన వసుచోర్మితలో (పతిపద్యాలు (వాసికొన్న భట్టుమూర్తి శిష్యత్వమ నకు వన్నె పెట్టవలినని కాటోలు= లొట్ట యిదేటిమాట పెనులోభులతో మొగమోట మేల? ఠా గుట్టక యున్న వృశ్చికము కుమ్మరిపుర్వని యందురే కదా పట్టపురాజుపట్టి సరిపల్లె సరాసరి యీయకున్న నే దిట్టకమాన వలల కట్టితి ముల్లె లేఐదియు గాగల నూటపదాటు లెయ్యెడన్‌ రట్టకి భట్టుమూర్తి కవిరాయని మార్గ మెఆుంగ జెప్పితిన్‌.” ఆని యొకమాలిక భట్టుమూర్తి పేర నెవరో యాధునికులు (వాసి పెట్టేరి. ఇది భట్టుమూర్తిది కాదని శబ్దముల కూర్పునుబట్టి గు్తింపవచ్చు. పైగా “నూట పదాఆుల ముల్లెలు ఏఐ కట్టితి” ననుమాట దొంగను పట్టి యిచ్చుచున్నది.. విద్వాం సులకు నూటపదాజు లిచ్చు నాచారము (బీటిమ కరెన్సి వచ్చిన తరువాత నిజాము రాజ్యమున మొఐకెత్తిన మరియాద- మన రూపాయలు నూటికి నై జాము, రూపా యలు నూట పదునాయి చెల్లింపవలసియాండెను. పదునెనిమిదవ శతాబ్దమున థ్రీ శిష్టు కృష్ణమూర్తి - అభినవ భట్టుమూర్తి విరుదము వహించిన కవి = యొక యాత్పలమాలిక చెప్పెను. పైపయి రంగులం గదిసి పన్నుగ బోగపుటన్న వన్నె పెం పై పెనుపడ్డ కబ్బనుల కబ్బురమా పెళమాను మేలువాల్‌ " చూపుల (పోవులన్‌ వలపు జూపుచు నీటగు మాటరేట ఐల్‌ దీపులు పుట్ట నెట్టన ఐదింబఏగొ నెద జిక్కి. చొక్క-పుం బూపచనుంగవం గలిపి పోడిమి వేడి మిటాకపుం గటా తీ పసమీతి యారు చిగిరించెడి మించడరం గడంగి మే లీ పనియంచు నెంచు మది పౌచ్చుగ మెచ్చుగ నిచ్చవచ్చిన ట్భోపినయంతపట్టు బిగి యూశతగ వాతెర మార్చు నేర్చ్పులన్‌ దాపగు ముద్దు గుమ్మరసి తద్దయు గద్దరి పైడి (పోడి మేల్‌ గోపు లెజబుంగజేయ నలకోయిల కూతల బాయనింపు తీ

గ అవధాన విద్య

రై పొనగన్‌ వలెన్‌ జవులనందిన దంటత రాన విచ్చి క

న్మోపిన పేరు బామని గనుంగొననై కనునీటు లేటలన్‌

చూపెడలించి పెంచదగు తోపగు గొజ్జగి పూలబారు త్రీ

రై పొనగన్‌వలెన్‌ జవుంనందిన నమ్మరు జేరు దారులొ

ప్పౌ పవళింపుమేడగది పందిరి నొప్పెడు పబ్రైమంచమం

దా పనీముందు నూడిగపు టందము చిందగ నందగ ల్రెచే

సాపి యొసంగు వీడెము పసన్‌ వఅపున్‌ మొలిపింపగావలేన్‌

దేపకు దేప కిప్పగిది దెన్గొనరించెడుపట్ల, సంస్కృతా

టోపము జూపుచో, నళికుటుంబక. రు+ంకరణాంకకల్పవ

ల్లీ పరివేల్లనోల్లస దలీవనలీన సదానపాయ సూ

నోపరి సత్ప్రభూత పురుహూత వనీళవ నిర్ణరావనీ

ఉోపరి పుష్పనినృత దనూన మరందర్భురీపరిత సం

కాసహరాంబుపూర పరితస్సరణోళ్ళ ఘలంఘల ద్వని

వ్యాఫి సురాపగాంతర సమ్మగ తన్ముగహ నాయికావ్య పే

౫ పరీహీణ చారుతర సొరఖభసార భరాతిభాసురా

హ్టైపద కుంజపుంజ నివసత్కనకచ్చర హంససంస దా

లాపకలాపసమ్మిళిత లాస్యకళావలమాన కాంచికా

నూపుర కింకిజీగణ వినూత్న తరద్యుతి రత్న కంకణ

[పాపి రుణంరుణక్వణన రంజిత మంజుల రూప రేఖ పై

శీ పరిగిత కారతర గీత వినూతన జాత మాధురీ

రూప నిరూపతీయమయి రూడఢికి నెక్కవలెన్‌ గవిత్వ వి

ద్యా పటీమ:బు.... ....... (చాటుపద్య రత్నాకరము.)

ఈ యథఖినవ భట్టుమూలర్తికవి పలికిన మాలిక కవితామతల్లికా మాలిక కనుకృతి. అచ్చతెనుగునుండి యచ్చు, సంస్కృతపదముల కచ్చు అటునిటు సమానముగా తక్కెడలో నిలిపినట్లున్నవి. పెద్దన నుడి బింకముగాని, భట్టుమూర్తి నుడి పొంకముగాని యిందు మందునకై న గనవావు. (పాసస్థానమున “పొనగన్‌ అనుమాట యిశఫుమాటు దొరలినవి. ఉపరిపద మినుమాజు, పరిపదము ముమ్మాణజు దొరలినవి. “ఒప్పౌ వవశింపుమేడ గది పందిరి' అనచో (ప్రాసము, యతి రెండును దేలిపోయినవి. ఇక భావము దాని లోతుపాతులను గుణించి చర్చింపవలనీన పని లేదు ఈ జారి కవులకు భావముల తీర్చుకంటె శబ్దముల కూర్చు ముఖ్యము.

(్రళమ (వకరణము కప్టీక్‌ కింకవీంద ఘటాపంచాననులు థ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్త్రిగారు అాలిత్యము

సాధించుటకు గొటోలు, చంపక మాలికావృ త్తము జెప్పిరి. “విని వినినంతమ్మాతమున వీనుల విందని సంతసించి చ య్యన లిఖియింపబోవలయు, నంటిన తోడను బోక వచ్చుద న్కను ఐకియింపగావలి, ననంతరమందు సమ స్తవేళలన్‌ బనిగొని దానినే మదిని భావన సేయవలెన్‌, [గమ్మకమ మ్మున రసమెక్కుగ్రై వలపుముద్దులు గుల్కెడి వన్నెలాడి పొం దును బలె జెప్పనొప్పని వినోద మొసంగవలెన్‌ రతాంత నం జనితసుఖమ్ముచోలె వివత్వము జూపవలెన్‌ వసంత వే శను వనమధ్య నొప్పెడు విలానపుమంటపమందునన్‌ ఐసం దున దగు కమ్మతెమ్మెరలు దోపగ వారవధూమతల్లికా - లినయవినోదముల్‌ వలె నవీనముదడంబౌసగన్‌వలిన్‌ దనం తన తనసంగతిన్‌ మజచి తానెవరో పరులెన్వరో యెజుం గనియటులు౨డగావతె నాకానొాక జెవ్వడుగాని తన్ను బి ల్చిన నికవాని కుత్తరము లేదు సరేగద పల్కెనేని, “యే మనదగు నారసంబు నహవి! మహనీయగుణాఢ్యుడెవ్వడో వినుతికి నెక్కగల్లిన కవిత్వమవత్వపటుత్వ సంపద్‌న్‌ గని రచియించె. లేకునికి గ్‌ల్డునె యిట్టి రస్మపసార' మం చును నదియే వచించుగద సొక్కుచు సోలుచు వెళ్టిరాని తీ తిని మదిరారసంబు చవిదేలిన పూరుషు భాతి మందు పో ల్కిని గనుపట్టి చొవ్పుడ వలెన్‌ మటి యెద్దియశేశి కారణం బున నొశవేళ నద్ది మజపుంగను దుర్దశ మూడెనే౦ మిం చిశకతమి దన్ను పూర్వము వశీకృతుగా నొనరించి యెన్నియో దినము లభేదరీతుల మఏం గరగించి యకారణంబ త న్నును విడనాకిపోయిన యనుంగుజెలిన్‌ దలపోయునట్టి జా రుని గతి దద్వశీకృతి పురోగముడ్లై చరియింపగావలెిన్‌ వెనుకటిరీతిన్టి స్మతివీథి దగుల్కొని నప్పు డెతయున్‌ దనకు [వీయమ్ము గల్లు వనితామణి యల్లనవచ్చి (కుచ్చి య క్కున బెనగొన్న సంగతులకున్‌ సరిగావలె సత్కవిత్వ మ న్నను...." (నానా రాజసందీర్గునము)

తీరి ఆవధాన విద్య వీరు తెలుగులని, సంస్కృృతములని, పం క్రిభేదము పాటింపలేదు. ఫ్రీ కాశీ కృష్ణాచార్యులవారి చంపమాలికా వృత్తము (పవ ర్తిలిన తీరుం *“పొలుపుల నొల్కు లేముగుద మొల్క_ చనుంగవ బోలి గుల్కు బె. స్కలు గర మేలి క్రైతము తెలుంగున బల్కెడు కల్కి చిల్య ప ల్కులవలె వీనుదోయికి దగుల్కొనగా వలె జూలుగోం ము ద్దుల నును జెక్కుటద్దముల తోరపు లొద్దుగ పూతరంగు ని గ్గల పస రెమ్మ వాల్లనుల కోపున దారసిలన్‌ వలెన్‌ మవన్‌ దలచిన తుంటవింటి సరదారుని సేతల సోలియాడు ని మ్ముల చెలి కాని మోవివలె ముచ్చట గావలె, బంటనంటినన్‌ వలపులనీను క్మపపు టనంటుల బోదెల చాటుమాటునన్‌ దొలి పొాలయల్క మోముపయి దోపగ జూపుల వాడి ూపులన్‌ బిలికెడి కుల్కు లాడి టిగిజిల్కు హొయల్‌ వెలజాటుపైట లో పల వలజిక్కు జక్కవ కవన్‌ బురుణించెడు దబ్బగుబ్బ యు బ్బుల వెలయింపగా వలయు బొమ్ము, తెలుంగున గైతలిమ్ముగన్‌ విలస దమ _ర్యవాజ్యయ కవిత్వమునాన్‌ భుజగేంద భూవణో జ్వల మణిరుగ్గటాపటల సంవిలుఠద్దివిషత్తరంగిణీ చలదురు వీచికానికర శబ్ద ధణంధణ ధంధణార్భటి కలన నొసంగగావలె నాకానాకయప్పుడు, పద్మసంభవ (ప్రళయ మహార్జవోత్సవ దభంగురభంగ మృదంగ నాదసం కలిత కృతాంతరాట్బరణఘాత దళద్దుహిణాండ నిస్సరత్‌ పెళ పెళ సాధ్వసధ్వనుల బింకము నొక్కయెడన్‌, ముహుర్ముహు ర్లల దరవిందబృంద మకరంద నిరంకుశ పానమత్త తుం దిలిత సరస్వతీచరణ లాస్య చలన్నవళింజిని రుళం రుళల పసందు జూపవలె రుల్లున రాలెడు పూలతేనె వా నల నలరారు మాధు9 గనంబకుపన్‌వలే గొన్ని వేళలన్‌. (అవధాన యాత) ఆచార్యులవారు 'పూలతేనెవానలు' గురియించుచు, ఈ చెప నొక బొన, ఆ కెంప. నొక బాసగా, పెద్దన యడుగులో ఆడుగు బెట్టచు నడిచిరి.

(వథమ (వకరణము శ థ్రీ గాడేపల్లి వీరరాఘవళాన్తుగారి యుళ్చలమాలిక: శ్రీరమణీ మ. లార 1! సరసీముహనిర్య దమందమాధురీ హరవచస్కు-లార ! వింసత్కమనీయ యళశోవిలాసినీ వోరవిహారులార ! పరమాదర మేదుర చిత్తులార ! మో వారివరేణ్యులార ! పరిజుద్ధ వచోరచనా చమత్కియా హర రసానుభావ గుణపాకసమంచిత వృత్రరీతి వి స్తార మదీయ దివ్యకవితా వసితకాభిరతి పసి సం స్కారము లింపు జూపుటకు గానిదె కోరితి రేను బూనితిన్‌ ధోరణి విన్నచో, కనకతోయజకాండ వినిస్సర్మదసా సారమయ్యపవాహరచి సారెకు సారెకు దోచు, నల్లికల్‌ గూరుచుచో వసంత నవకోమల పల్లవ వేల్ల దుల్లతా అమలా గార నిరంతరాయ పరికల్పన నుల్లసమాడు, వ్యంగ్యపున్‌ నేరుపు జూపనెంచ రమణీయ మనోజ్వల యౌవన పభా చారువిలాస సంభరణ సారసపాణి విలాస వాక్చ్సమ త్కార విశేష వైఖరులు కన్నుల గట్టిన య ట్ల తోచు, నో రూరగ జేయు మఠ్క-విత నూకొను భాగ్యము గల్లినంత, శృం గార రసానుఖావ పరికల్పిత యౌవన ఘూర్జమాన పం శేరువులోచనా (పథమకేశివినోద ఐహుపకార వి స్తార దృఢోపగూహన నితాంతరత్మిశమ పారవళ్యమున్‌ గూరుపగావలెన్‌ (ఐణయకోప వికారపరీత భామినీ ధీరవిహార మానస గతిస్పుటవ ర్తన రెల్లి గొల్లగా నేరుపగావలెన్‌ రుచిర నిర్మల శారద చందచందికా పూర విపుష్యదంబుధి విభూత తరంగ ఘుమంఘుమార్భటీ డోర విమండలావృత ముహుర్ముహురాగత మామకీన వా గ్లారను జూడగా వలడె? తామరసాయతలోచనా నవ 'స్మిర మరీచికానిచయ శీర్య దనన్య రసోపమాన గం

ఖీర కవిత్వ వాగ్విమలవీచికలన్‌ దనివొంద జెల్లదే ? (గాడేపల్లివారి కవితావిలానము.)

49 ఆఅవధామ. విధ్య

శాస్త్రిగారి రోరణి విలషణమైనది. బిలిలిలిపలుకులుండవు. ధార = పొంగు లెత్తు వరదలతోడి వార్షుక నదడీీపవాహము వంటిది. ఆ (పవావామున మహో వేగముతో మునుగుతు లేచుచు కొట్టుకొని పోయెడి (వేళ్లు తెగిన బెట్టవలె, “నిర్యత్‌, విలనత్‌, వినిన్సరత్‌, వేల్లత్‌, విపుష్యత్‌, శీర్యత్‌' వంటి కళతృపత్యయాంతళబ్ద ములు, దకలకెళదొట్టు నుజుు తెధ్టింవలె పెద్దన పలుకుబక్తు విళృంఖలముగా గోచరించును.

ఈ మాలికల పరమోద్దేశము కవితాకళ విగశితవేద్యాంతరమైన యొకా వొశ యశర్వచనీ యావందము నొదవించునని చెప్తుటయే. ఆ యానందకందమైన వరవస్తువు రనము. దానిని సాధించుటకు కవి యత్నించును. కృలతార్డుడైన కవి యొక్క. వాగ్విలాసమే సహృదయ సహృదయావర్ణనశ మము,

ఆకస్మికముగా లేచి, సభలో నిల్చి, యాపళవులు చెప్పెడి పద్యము లెట్టాండునో పై మాలికల వలన దెలిసికొననగును.

మహాకవులు శబ్దజాంము కొజుకు రడవికొనుట, పులిమికొనుట యుండదు. వద్యమెత్తుకొనవరెగాని ళబ్దార్ధములు పరుగెత్తుకొని వచ్చును. ఊరకకాదు- “కథం ను వయం దృళ్యామహే ఇతి మవిత్మనా మహంపూర్వికయైవ శబ్దార్దాః పురో ధావంతి.” (కావ్య మీమాంస. 12 అధ్మాయము)

డీవినే శ్రీ తిరుపతి వెంకటేశ్వర కవులు -

థ్రీ నొప్పారెడి నీదు వర్షనకునై చేయూప శబ్దారముల్‌

నేనే వచ్చెద, నేనె వచ్చెదను నేనే వత్తు నేవత్తునే

నేవేనేయని వచ్చి మీదబడు, మేమెద్దాని గైైకొందు మె

ద్ధానిన్‌ వీడుదుమోయి!.... ' (నానా ఠరాజ సందర్శనము)

అని కెనిగించి చమత్కటరించిరి.

అనాస ప్రి పలల

అవధాన వి ద్య ద్వితీయ (పకరణవు

ణ శర్రి ర్ధారణావతీ మేధా” తన్నా డమరసింపఇడు *మేధతే ఆనుభూతం సర్వ మస్యా మితి మేధా. మేధృ సంగమే." (లింగాళట్టియము.) విన్నవి కన్నవి అన్ని విషయములు దేనియందు సంగతములై యుండునో దాని పేరు మేధ. ఆది బహుజన్మపరంపవాసంగతమైన అనుభూతివి శేషముచేత పరిణతము,. జన్మాంతరవిషయములు సంస్కారరేఖయందు -ఆహితములై యుండును. సంస్కార రేఖదే మేధాళ క్రి దీప్తమగును, మేధ జ్ఞానముయొక్క పత్ని యన్నారు. అనగా క్లానవళవర్తిని, ఈమె కన్నదిడ్డయే స్మృతి. ఈ స్మృతియొక్క పుట్జుక వివ్యాధరకవి యిట్లు వివరించెను: “వస్తువిషయ స్తావత్‌ ఆత్మన్యనుభవపూర్వ మిం్యదియసన్ని కర్ణాదినా జన్యతే జగితేన సంస్కార ఆధీయతే. ఆహిలేనచ కాలాంతరే స్మృతిః ఉత్పద్య ల." (ఏకావళ. తృతీయోన్మేషము.) (వస్తువిషమయకమగు ననుభవము తొలుత ఇందియసన్నికర్షాదులచే కలుగును. అనుఠవము కలుగగా ఆత్మయందు సంస్కారము ఆహితమగును. ఆపహిత సంస్కారమున కాలాంతరమున స్మృతి కలుగును) స్మృతి యెవరియందు [పత్య్యగముగా భాసీంచుచుండునో వారు మేధా వులు. అల్లసాని పెద్దనామాత్నుడు “అతుల పురాణాగ మేతిహాస కథార్థస్మృతి యుతుడు.' (స్వారోచిష మనుసంభవము. 1-15). పెద్దన స్మృతి యీ జన్మమున దాను బాల్యాది గా. ఉగర్థిన క్షకలకు య. క చిన స్వఎతి. , క క వ కు. సంబంధించిన సృ ౮ నౌ నా .

ర్‌ి అవధాన విద్య

“నష్టో మోహః స్మృతి రజ్జా' అన్నా డర్జునుడు.

(భగవద్గీత, 18-78)

ఈ స్మృతి యెప్పటిది? యుగముల నాటిది. కనుక జన్మాంతరీయ స్మృతీ యిది.

మేధ సర్వము తనయం దిమిడించికొనగల విశాల గంభీర సముదము వంటిది.

సర్వ(ప్రాణిసామాన్యమైన జ్ఞాపక శక్తి మానవునియందు పరమాఖివృద్ధి పొందియున్నది.

ప్రత దృష్ట విషయములు మేవ కెగబాకుచున్నవి. బుద్ధిపూర్వకముగా (హించిన విషయమే కాదు, యాదృచ్చికముగా (శుతిగోచర మైన విషయము గూడ తనంత తాను మేధ కెగ(కూకుచున్నది. మన మొకచోటికి బోవుచున్నాము. [తోవలో నెవరో యెజుకతలు తమ భాషలో గీచులాడుకొనుచున్నారు. ఆ భావ మనకు రాదు, వారి (ప్రసంగము వినవలినను కుళూహలము మనకు లేదు. ఆయినను ఆ గోం మన శిరసున కెక్కి తదాకాశమున నెలకొనును.

తెబగుదేశము నుండీ కొందరు కూలివార్యడు రై లుమాగ్గమున పనిచేయ సకుటుంఐముగా బోయిరి ఆ గుంపులో గొందరు ఆజవవారుండిరి. అందలటు కలసి మెలసి పనిచేయుచుండిరి. పనిపూ శ్తియెన పిదప ఎవరిదేశమునకు వారు వెడలి పోయిరి. కొన్నాళ్ళుకు తెలుగుపిల్లకు త్మీవజ్వరము సోకెను. కయవరింపదొడగను. ఆ కలువరింతలలో అనర్గళముగ ఆజవము మాటాడుచుండెను. చూచినవారందటు అజవదయ్యము దొందుకొన్నదని చెప్పుకొనుచుండిరి. ఆ పిల్లకు చదువు రాదు. అఅవబాస మాటాడుట రాదు. దయ్యము కానిచో ఇదెట్లు సంభవమని (పళ్న.

ఈ (వళ్నకు సమాధాన మొక హూణ తరుణవై ద్యుడు కని పెఫ్టైను.

జర్మసీదేశమున నొక్యగామమున నొక పాతికయేండ్ల పడుచు జ్యరపడి వాగ దొడగెను [గీకు, లాటిను, పిబూ) భాషాపణితులు (పణంధథోరణిలో నిరా ఘాటముగ నుచ్చరించుచుండెను. మహోనుహు లెందతో ఆ వింత చూచుటకు వచ్చు

ద్వితీయ [వకరణము ర్‌ చుండిరి ఆమెకు [బహ్మరక్షస్సు (ఓణంతే శం) పట్రైనని తలచిరి. ఆమె నిరక్షవాస్య. అందుచేత నిది వింత యయ్యెను. శరీరత త్త్వజ్ఞులు, నాడీత త్త్వజ్ఞులు నెందజో శతవిధముల బరీక్నించి చూచిరి. అంతు చిక్కలేదు. ఆమె యుచ్చరించెడి వాక్సంక్తులు కావుల కొలది (వాసి పెట్టిరి. ఇట్లుండగా నొక్క యభినవ భిషక్కు- రంగమున (ప్రవేశించి కూపీ తీసెను. ఆమె యెక్కడ బుట్టినది? ఎక్కడ పెరిగినది? ఎక్కడ పనిచేసినది ? కనుగొనెను. ఆమె దిక్కులేని దగుటచే తొమ్మిదేండ్హ యూడున ఆమెనొక మత గురువు కొనిపోయెను. ఆ వృద్ధ గురువున కొకయభా?స ముంజెకు. ఇంటిలో నటునిటు దిరుగుచు [గంథము జేత ఐట్టికొని గట్టిగా జదువు చుండెడువాడు. అక్కడనే వంట యిల్లుండెను. వంటింటిలో ఆ పీల్ల యుండెడివి+ వృద్ధుని మరణానంతరము ఈమె ఆ యూరు వదలి వచ్చెను. ఇపుడు త్మీవజ్వర్‌ పీడితయె యామె యుచ్చరించు వ్నాక్సబంధమంతయు ఆ వృద్ధుని నిత్యపారాయణ (గంథనులోనిదేయని రజువయ్య్మెను కాగా, మనుష్యుల నాడీమండలకేం[ దమన (శకితాడితములై న విషయములు అ పయత్నముగ జేరియుండునని,తత్స్మ్బృతి మ (ద లెప్పటికి చెదరిపోవని తేలినది. (3106849014 ౬౯8౭6౬4214 8౪ 0018219068) తమ శిరోనాడుల మళ్ళలో [పాక్స్క్ఫృతి ముదలు భ్యదముగా నుండుట వలన ఆ తెనుగు పడతి, ౦ జర్మను మడతి జ్వరార్తలై యొక నొక యసం(ప జ్లారమెన యవస్థ యందుండి ఆ మాటలు [పలాపించుట జరిగెను. జ్వరార్హికి, నాడీ కేంద (గంఠథి౦లీన పాక్సృతి ముదా జాగృతికి గల సంబంధము విచారింతను. సుపసిద్ధ నాడీమండల శస్త్రవెద్ముడు /. లిం8[16]4ీ విద్యుత్తులో రోగి యొక్క మ స్తిష్కావృత ధూసరవిర్ణ బహికకళను (00461) స్పం£0ప జేసినచో పురానుభూత శబ్దదృళ్శ్యాదు.ల తన్మనః ఫలకమున భాసించట అరుగునని నిరూ పించెను. ([. 82 ౮ ౧19908) శాక్టర్‌ యన్‌. కల్కాణూమన్‌ గార (పతి వ్యక్రి యొక్క శరస్సులో నొక కంల 0696 206 కెంం09కే ఉన్నదనిము, ఏ ఫజితులు, ఎంత వేగముతో, ఎంత సేపు, ఏ [కమమున ముదింపబకి యు:డెరో, ఆ ఫణితులు, అంత వేగ ముతో, ఆంతసేపు, ఆ [కమమున, తత్తత్ప దేశములందు నొక్కినపుడు యా

ర్‌కీ అవధాన విద్య తథముగా. వెలువడునని ఇప్పిరి (480402 _ కసి 81700 2. 0 0422౪ 60180 0% 52169 సెంటు 08 916 సశ290క 1670-0౯ 5 హ21- 9208 6080, సక 5., *శీ ఏ (16610), ౯2053 (988 ). (864102), వలి (261%) ౯.105 £.1.0.4, 2. ఉ.0.5., పడి సక్‌, వ. &.5.0)

ఈ నొక్కుట యనునవి విద్కుత్స్పర్శచే జరుపబడును.

స్మృతి గోల్పోయిన రోగుల మెదడు మీద నెవో గీ లేర్పడునట వానిని సరిదిద్దినగొని రోగికి స్మృతి కలుగదు.

ఆ గీజలు తొలగించుటకు, స్మృతి కలిగించుటకు పొటుపడెడి నాడీ చికిత్సా నిపుణుడగుటచే మెదడున నొచిగియున్న వెనుకటి విషయములు నెమరుకు వచ్చుట యనెడియద్భుత విషయము (గహించి రోకమున జాట గలిగెను. ఆస్మూతమే తీవ జ్వరజడ స్త్రీల కన్వయించును. జ్వర (కోపమే మేదోమండ లస (ప్రాగనభూత విషయ సంపుటిని కదలించి తత్పణికు లీరితములు గావింపగలుగుచున్నది.

“మఠి కొన్ని రసాయనాలు గతంలోని మధుర అనుభవాలను వెలికి తెచ్చి తిరిగి వాటిని అనుభవిస్తున్నట్లు భావన కల్పిస్తాయి." (మస్తిష్కంపై మనోరసాయనాల (వభావం) మేదోవల్కల [పచిత విషయ సామగి విద్యుక్సాహాయ్యమున స్మృతి పథమునకు దేఐడుచున్నది. ఇడి సాధారణ వ్యక్తుల విషయము. అసాధారణ వ్యక్తులైన మేధావులు సంకల్ప మా(తమున ఆపని సాధిం తుస. వారికి విద్యుదుపకరణ రసాయక (ష్మకియాదు లక్కజలేదు. సకల విషయములు -పాగను భూతములు-=వారి బుద్ధియందు సమపస్థితమ. లై యుండును. మజియు సత్త గుణాధిక్యముగల మవోను భావులకు పూర్వజన్మానుభూత విషయ స్మ్కృతియు నుండును “భవన్తి సత్త్వభూయిష్టాః పూర్వ బాతిస్మరా నరాః" జ (స్యువత శారీరస్థానము. ద్వితీయా ధ్యాయము. ర్‌6ి శ్లోకము) అనాలి ట్రై కలా

అడ అక్ష "1 ధారణాస్వరూప విచారము

శ్రత్మగంథ ధారణార్థము “ధారణమాతృక' చెప్పబడినది.

ఇట మాతృక యనగా కాస్త్రము.

“వస్తు కోశ స్తథా (చవ్యం లక్షణం హేతు రేవచ

ఇత్యేలే ధారణాదేవ్యాః పంచాంగరుచిరం వపుః. (జయమంగళ టిక)

వస్తు కో (ద్రవ్య లక్షణ హేతువు లయిమయ ధారణాదేవి శరీరావయవములు. వినిన విషయము జ్ఞ ప్తియం దుండవలెననిన మీది వస్తాద్య్వవయవము లై దింటి జ్ఞానముండవలెనని (గంథకాశ్చర్యము. ఒకచో, (దవ్యలక్షణద్వయమ్మాతపరిజ్ఞాన ముచే ధారణ నిలువవచ్చు. అపుడాధారణాదేవి పంచాంగరుచిర కాదనుటకు వీలు లేదు. సమగయే. అదెటుఐనిన = ఆమె “నాసిక, నేతములు చూచినంతనే ఆమె దమయంతి యని తెలిసీకొంటిని ఆచమచో, దమయంతిని గుర్తించుటకు తదన్నము లయిన యవయవముల యభిరామభావము పరిశీలింప నక్క లేకుండగనే పట్టు చిక్కినదని యర్థము ఇట (దవ్య లక్షణ ద్వితీయామ్మాతదీపితయగు ధారణ ఆవయవలోపమునే అపరిపూర్ణ కాదు. వస్తు కోశ హేతువుల భఛాయలందు లీలగా ముండితీజును. మజొకచో వస్తుజ్ఞానముచేతనే ధారణ నిలువ వచ్చును. కాగా పంచాంగజ్ఞానము నియతము కాదని స్పష్టము.

వస్తు కోళ [దవ్వ లక్షణ హేతువులు స్ట్థూలముగా. నిట్ల్టుండునని భావింప వచ్చును.

వస్తువు := రామాయణ భారథాదులు, లౌకీక వృత్తాంతము, ఏదియైన గావచ్చును.

కోళము:- బ్లాగర్‌ కోళము.

[ద్రవ్యము - (ప్రాకరణిక విషయమ.

ను! అవధాన విద్య

లక్షణము:- అసాధారణ ధర్మము. ఇది ఛందస్సు కావచ్చు రీతి కావచ్చు ఛందోలక్షణమే లక్షణ మనినచో గద్యకావ్యములందు శా స్త్ర్య్రగంథములఎదు అవ్యా ప్రిదోషము కలుగును.

హేతువు:- కారణము, లింగము, నిమిత్తము ఎః కివి సమానార్థకములు, కొవ్యమున ఏత్యత్పస క్రిహేతువే హేతు వనవచ్చును-

వీని యపయోగ మిట్లు (గపాింపవచ్చు :

మ. రజనీనాథకులై కభూవణుడవై రాజర్షిపై ధారణీ

(పజనెల్సన్‌ దయతోడ ధర్మచరితన్‌ బాలించుచున్‌ దొంటి ధ

ర్మజు నాభాగు భగీరథున్‌ దశరథున్‌ మాంధాతృ రామున్‌రఘున్‌

విజయున్‌ బోలితి సద్దుణంబుల జగద్విఖ్యాత పారిషీతా!

(ఫ్రీమదాంధ మహాభారతము. ఆదిపర్యము )

ఈ పద్యమున ధారణయందు నిల్పికొనుటకు వస్తుకోశ్నదవ్య లష్షణ హేతు సవాకారము చూతుము.

1. వస్తువు := మహాభారతము.

£. కోశము := రజనీనాథ, ధర్మజ, పారి్షిత ఇత్యాది ళబ్దజ్ఞానము.

శ. [దవ్యము :- జనమేజయు డాదిరాజసమళ్లోకు డనెడి క్రాఘ

శీ, లక్షణము :- మ త్తేభవికీడిత వృత్తము. జకార్మపాసము. రామన్‌, రఘున్‌, విజయున్‌ అనెడి సొగసైన విలుపులు, యకతి(పాసలు.

5. హేతువు : కావ్యమున నేత, త్పస కి హేతువు. సర్పయాగము నుడిగి:ప నాస్తీషు డరుదెంచి, స్వ పమయోజన సాఫల్యమునత్తై జనమేజయు౨ స్తుతించుట- మున్నగునవి.

ఒక్కసారి కన్నులు మూసికొని, మవిఖార లేతివోస ఆదిపర్వ సర్పయోగ సందర్భ సమాగతాస్తీక మహర్షి కృత రజనీనాథ పారిక్షిత శబ్దగర్భిత జకార పాన్‌ వ త్రేళ విికీడితవృత్త స్తోతవణితి భావించి, కన్నులు తెజచినచో, పంచాంగరుచిర ఛభారణాదేవి మనుసద్మమున పదిలపడును. తిరిగి యెపుడు న్మరించిన నపుడు పద్య రూపమున సాఇాత్కరించును.

ద్వితీయ (వకరణము న! ఛందోలక్షణము ధారణా విషయమున నవధానులకు మంచి పట్టు. శతావ ధాన సభలో నిర్మత్హిపాసకవిత్వము గుణించి వృచ్చింపగా శ్రీ వేలూరి శివరామ శాన్ర్రగారొక పద్యము వాాకుచ్చిరి: మ. యతియం[బానయు లేకయే శవితక్తై యాలోచనల్సేయ న ద్మతిసంఘమ్మాలు పూర్వనత్కవుల రథ్యన్‌ వీడి యల్దంత దు ర్లతికిం బాలుగ జేయచుండి రకటా! కష్టమ్ము కష్టమ్ము న న్నుతికీం దప్పందరింక భూమి నవధానుల్‌ ధారణాహీనులై, (గుంటూరు కాలేజీ శభావధాశము.) యత్మిపాసలు లేని రచనలు చేసినచో ఆవధానులు చెడుదురని నిశ్శంకమగ జెప్పిరి. (పాసాశరము పట్టుకొన్నచో ఆదిపదము స్ఫురించును. పదమునుబట్టి యత్యక్షరము, దానినిబట్టి ఆక్కడి పదబంధము స్ఫురించును. ఇట్లు పద్మమంఠా కరస్థ మగును, శబ్దాలంకారములు, దీర్శ సమాస దళములు ధారణాసవాకారులు. అలతి యలతి తునియలుగా విటిచి విజిచి పద్మము కట్టినచో అది ధారణయందు గట్టిగా నిలువ దొక్కికొనవాలదు. గుత్తపు సమాసము లఖండపు రేకుల్లై. చెదరిపోక వత్తికొని యుండును. ఈ కొస పట్టికొన్నచో అ కొసదాక లేచి వచ్చును. నడుము తుగిపోవు. ఇక్కడొక రహస్యము కలదు. వసువు భావించి పద్యము నిర్మించుట కుష్మకమించు నవధాని తత్కాలమున నృపయత్న సమాపతిత పదజాలము యథా తథనుగా నిల్చికొనవలెకు- కుశలత వపండింపదలచి, తొలుత దొరలీన పదముల నొప్పరికించి మజియు మలచి, తెలచి, మార్చి, తీర్చి తంటాబపడి పద్య మల్లినచో అది మనసున పదిఐముగా నిలవదు* సరిగా ధారణకు రాదు. చీకాకు గొలుపును* దీనికొక దృష్టాంతము ఒక విద్యార్థి వద్యము నేం కొనవలెనని చదువుచుండును. తొలుత నొక చరజమున నొక పాదము పొరపాటున తప్పుగా నుచ్చరించుకు. వెంటనే తప్పు (గపాంచి సరిగా నుచ్చరించును మరునటి దినమున వద్య మవ్ప జెప్పవల'ి వచ్చినప్పుడు (వ(పళమమున కాను కంఠపాఠము చేయుటకు

ల్‌8ి అవధాన విద్య గూర్చుండి పొరపాటున ఏ తప్పు పలికియండెనో ఆ తప్పు పత్య్మక్షమగును. దీనినిబట్టి ధారణాప్యతమునబడిన |పథమముద సాధిన్టముగ నిలుచునని (గ్రహింప నగును.

(శుక విషయము ధారణయందు నిలిపికొనుటకు సామాన్యముగా ఈ గుర్తు లైదు తోడ్పడునంి తలపవలెశేకాని, యివి గుర్తులని, యీ గుర్తులవలన నవ ధాన మెట్టివాడ్రైన నవలీలగా నిర్వహింపవచ్చునని తలపరాదు వాస్తవమున కివి గుర్తులు కావు. ఏ వ్యక్తి మరోభూమి యందయినను ఏ విషయ వృక్షమయిన నిలువ (దొక్కికొనియండుట క్రీవస్తుకోళ(దవ్యాదులే వేళ్ళు. ఆ పని సహజ ముగా తనంత తా జరుగును. కృతకముగా మనము నిర్మించికొనెడి శతసహ్యసము లైన గుర్తులు గుర్తులు కొవు

థ్రీ శంకర భగవత్పాద థ్రీ హర్ష జగన్నాథ పండితాది మవోత్ములు పాటించిన ధారణ మాతృక యెట్టిది? శబ్దారములు, కథా సందర్భమలు, శయ్యా పాక రీతులు, ఛందోభేదములు కలిగిన వాజ్మ యము జ్ఞప్తిమందు:చికొనుటకు వస్తుకోళ (దవ్యలవణ హేతువు లుపయోగపడవచ్చు. అది వ జ్మృయేత5 కోలా హల _ ధ్వనియైనచో, అర్థరహిత (పజల్పమెవచో, అన్యభిషా ఘోష యైనచో ఈ సూతము పట్టదు. ఆఏిళంకరాదు లిట్టిఘోషఎను యథ్శాశుతముగా జెప్ప గలిగిరి, కావున వీరుపాసించిన ధారణాదేవి సర్వపక్స. అఖిండైకరూప* ఆనిర్వాచ్య యని మృాతమే తలపవలెకు.

అవధాన సభ యందు పృచృక పుక్తిలో ఏవ్యక్తియే పళ్న మ!ిగి యుండెనో ఆవ్యక్తి! ఆవవాని ఏ పద్మము జెప్పియుండెకో కనగొనుటకు పృచ్చక ముఖమే ధారణ మాతృక. ముఖము చూచినంతనే యతడేశంఖ్య వాడో, యే (పళ్నమకిగి యుండునో మనఫునకు తట్టును [పళ్నము తట్టినంకనే పద్యము స్ఫురించును.

మన మెపుడో యొక పుస్తకము చదివియందుము. తద్ధతవిషయము స్మృతి వథమున భావించుటకు ముందు ఆ పుస్రకము, ఆ పుట కనులకు గట్టికట్లు తోచుట సర్వజనానుళవసిద్ధ విషయము. అదే విధముగా అవధాన సభయందు పృచ్చకుని ముఖము, పృష్టవిషయము గోచరించి, తత్సంబంధిపద్య్మము తోచును.

ద్వితీయ (వకరణము ర్‌ం

తిరుపతి వేంక టేళ్వర్మపభ్ళతు లీపద్ధతినే పాటించిరి.

పాళ్ళాత్యుల 5134011983 34897200 కొంచె మించుమించుగ ఈ పద్ధతికి దగ్గరగా నుండును.

సైమనైడు అనునతడు (కీ. పూ. ల58-469 (ప్రాంతమున టపసిద్ధుడె యుండిన (గీకు కవి. ఇతడొక విందునకు హాజరై ఆతిథులకు తన కవిత్వము వినిపించుచుండెకు. నడుమ-ఎవరో పిలువగా వెలుపలికి బోయెను. ఇతడవళలికి టోయినంతనే గుభిళ్లన నింటికప్పు కూలిపడి సభ్యులందరును జచ్చిపోయిరి పీను గులు చేతికి రాలేదు. నజ్జుగుక్లైయ ండెను. మృత్యుగోచరులైన సభ్యుల గుజుతిం చుట సాధ్యపడలేదు. అపుడు కన్నులు మూసికొని, సైమన్సై డ్సుకవి తాను కవి త్యము వినిపించువేళ తన సమక్షమున నెవరెవరు ఎక్కడెక్కడ గూర్చుండి యుండిరో ఆ దృళ్ళము నొకసారి ఆంతశ్చవువుతో వీక్షించెను. వీషించి (కమ ముగా నందటి పేష చెప్పెను. నాటగోలె నదొక “ధారణమాతృక 'యై లోకమున రూఢీ కెక్కెను. 60105820 మున్నగువా రీపద్ధతికి పట్టము కట్టిరి. ఈ పద్ధతి

లబ బ 0

శాస్త్రమర్యాద కల్పింపదగినంత (పౌధిగల పద్ధతి కొదుం

ధారణ గుటించి వి[ై॥ప051204]05 నిర్వచనము సరియైన నిర్వచనము.

“గాబ్బలైై 12810207 3257073 7౪8 ఉన, 90౮ 17 16 07 1752౯ ౫7౦ ౩8 వ84ఉతిా290 3 ఉన”

తానా ట్రై పలాన

వ్యవధిచే ధారణ స్థిరపడును

మనోలకషణము చాల విచ్చితమైనదిం

ఒక గొంచో ఏదో ఆకేపించి మాటాడెను. నీ కపుడు దిక్కు తోచినది కాదు. ఊరకుంటిచి. తరువాత నీవానన్ని వేశము గుణించి విచారించలేదు. కొంత కాలము జరిగెను, ఉన్నటులుండి యొకనా డవయత్ననుగా తత్సన్నివేశము నెమరుకు వచ్చి, వాని యాక్షేపోటక్రికి సరియైన నమాధానము నీకు స్ఫురించును వతివ&ి సమవమున లీడు కదా! అ సమాధాన మెందుకు వచ్చినది! రావలెనని యెవరు వాంఛించిరి! మనఃశేతమున న్యస్తమయిన యల్చాల్బవిషయము గూడ చానినుండి [నన్తము కాదు. నేటిది రేపటికి రూఢమూలమగును. శతావధానవ్యాపార మీసూూశము మీద జరుగుచున్నది.

శశవినయవీఖము మనఃక్మేతమున బదిలముగ నాటుకొని యంకరించి యాకు మాజా స :శరించుకొనుట దానియంక కది జరుగుము.

శతాచధానమన నొకగొకవిషయము వర్షింపగోరును. నీకపుడుడరి అంతు చిక్కలేదు. "బాం! యేమని వల్కగానగు నమేయంలైన త్యదూవమున్‌” అని యొక చరణము. చెప్పివేసిన జూలును మరునటి దినమున కది ఆకు మాణాకు టొడిగి యుంగగళలదు. చుష్కర్యపాన మె శ్రికౌంటి వనుకొందము. అపుడే నాలుగు (ప్రానవదాలు నీవు న్యిశించి చెప్పలేక పోవచ్చు. రేవటి కావని నురమసును

పతీక్షు కేస వివ్యాక్టులు ర్నాతి చదివి శయనించినచో ఉఊదయమునకు చదివిన విషయ మువస్థిశిముగనుండును. అవుతే చదివి, అపుడే వాయవలెనన్నచో త త్తిద్యిషయేవి స్తరము వినృుటముగా గోచరింపరు. నిన్నటి దినమున చదివి చవివి చచ్చినను నోటికిరాని విషయము. నేడు న్యయంవకాళశమానమగుట యనుళవ సిర్ధము, శ్రీ విద్యారశ్యస్వామిపాడులా ర్యావకీవ (వకరణమున నీవిషయమా తేది వఆచిరి.

డ్వితీయ [ప్రకరణము 61

'ఐహువార మధీతేఒపి యదా నాయాతిచే త్చునః

దినాం రేఒనరధీతై $వ పూర్వారీతం న్మరే త్పుమాన్‌ '(వేదాంత పంచదశి)

అషహ్టైవధానమున దినాంతర్మవస క్తి లేదు. అంతా ఒక పూటతో సమాప్తము కావలసినదే. అయిన, వద్యమునకు నాలుగు పాదము లుండును కనుక, ఒకొక్క ఆవృత్రిలో నొకొక్క పాదము చొప్పున నాలుగావృత్తులలో పద్యము పూర్తి శేయుట జరుగును. కనుక నడుమ ఇంచుకించుక వ్యవధి యేర్పడుచుండును. ఆ వ్యవధిలో రారణ స్థిరవడుట, సమాధానమును మళచికొనుట జరుగును ఉదా హరణమునకు దత్తపది కంవ, చెంప, దుంప రొంప పదమలిచ్చి భారత కథా వరముగ నొకపద్మము జెప్పకోరినపుడు = *కంపము జెందకుంద బహుకానన భూముల నంచరించి' అని ఉత్పలమాలికావు త్తము [పథమపాదము చెవ్పివేయును. తర్వాత ద్వితీయపాదమున “చెంప, తృతీయపాదమున “దుంప' నెటులైన నిమిడ్చి కొన వచ్చును. చతుర్ణపాదమున “రొంప” నెబు లిమిడృవలెను? దానిపై నాకకన్ను పెళ్టి వదలవలెను. దానివంతు వచ్చునప్పటికి తోవ స్పుఠించును. నద్యస్సుగా మనస్సుకు దట్టని విషయము ఈ యొకింత వ్యవధిలో పొడకట్టును.

తిరుపతి వేంకటకవులు కాకిశాడ శతావధానమున నూయణిగురకు నూజు చరణములు చెప్పునరికి పొద్దు (కుంకెను- రెండవదినమున శెండవ చరణము తెప్పురురు. కాని, నాటి నభ్యులు, ఇంటికి బోనిచ్చినచో వీరిరువురు యోజించి కొందురని భావించి, కవీయఃవక్షమొక కొన్నిటినైన పద్యముల పూర్తిచేసి పామ్మనిరి. అంటకవ్ల లిరువురు యోజించుకొందు రనుట ముఖ్యము కాదు. రాత్‌రి నెమ్మదిగా శయనించి కూర్కినచో మనస్నుయొక్క లోపొరలలో మ్యుదితమాల్రె యుండిన విషయములు పదిలపడును పౌనవున్యముగా మననము చేసికొన్నను విషయము లింత సారీయస్థితి పొంది. పదిలపడవు. కన్ను మొగుడ్చి కాసేపు విళమించవలెను. అప్పుడే అవి లోపలి యరలలో పుంజికౌనుమం

అలవి ఛి వాలా

ఇగ అచ పూర్వజన్మ సంస్కారము విద్య చెడని పదార్థము. నరాభ్య స్తవిద్య శరీర పాతముచే నశించిపోదు. మీది జన్మమున జీవుడు గైకొనెడు దేహోపాధియందు తద్విద్యా సంస్కారము నీలువ (దొకిగ్రాకొని (ప్రకాశించును. వ్యాసభట్టారకుడు-- “ఠత బుద్ధి సంయోగం లభతే పొర్వదై హికమ్‌” అన్నాడు. (ఠగవద్గిత, 6-48) అయుర్వేద శాస్తాబార్యుడు సృుశుతుడును య “అభ్యస్తాః పూర్వదేహే యే కానేవ భజరే గుణాన్‌” అన్నాడు. (శారీర స్థానము, ద్వి-ల్‌6ి ల్లో కొకినాడ శతావధాన సభలో తిరుపతి వేంకటకవుల గుటించి పెద్దలు = “ఇట్టి వయసున నింత వపజ్జ గల్గుట (పాగ్గన్మ ఫలమ కొని, కాదువేజొండు మీ కబ్బుగాక జయము' అం (హాంసించి, యాశీర్వదించిరట. (జాతకచర్య. పూర్వభాగము. విరి పద్యమ.;) ఈ విషయము ్రీమచ్చంకర భగవత్పాదులు సృష్టపణచిరి. “జీవో ముఖ్యపాణపచివః సేందియః సమనస్కః విద్యాకర్మపూర్వ పజ్ఞా పర్మిగహః పూర్వదేహం విహాయ దేహాంతరం (ప్రతిపద్యతే ఇద్యేత దవగతమ్‌.” (శాంకర (ఐహ్మసూ త భాష్యము, 8అ. !పా। సూ.) ఇందు కుదాహరణముగా అద్యతన (వపంచ శికబాల విద్యా (పకొళన విశేషములు పరిశీలింప వచ్చును.

ద్వితీయ [పకరణము 68

(1) జాన్‌ ఫిలిప్‌ బేర్టియర్‌ అరు జర్మనీ దేశ బాలకుడు తన రెండవ యేటనే ఐహు భాషలు నేర్చెనట, నాలుగవ యేట (ఫెంచ్‌, జర్మన్‌, లాటిన్‌ భాషలు ధారాళముగొ మాటాడెడివాడట. అయిదవ యేట బైబిలును (గీకు భాష లోని కనువదించెనట. చర్మిత భూగోళము గణితము మున్నగు శాస్త్రముల పౌండితిచే జర్మనీ పండితుల మించెనట. ఆఆివ యేట బెర్లిన్‌ రాయల్‌ అకాడెమి సభ్యుడయ్యెనట. ఆ పసివాడు డాక్టర్‌ ఆఫ్‌ ఫిలాసవి పట్టముచే సత్కృృతు డయ్యెనట.

(2 1761 సంవత్సరమున జర్మనీలో జన్మించిన (కిస్టియన్‌ ఫెడరిక్‌ అను శిశు రత్నము జన్మించిన కొన్ని గంటల నుండి పెద్ద మనుష్యులవలి స్పష్ట ముగా మాటలాడెనట. రెండవ యేట నతని మేధాళక్తి అద్భుతముగా పనిచేయ దొడగెనట. బైబిలులో ఏ పదము ఏ పుటలో నున్నదో చెప్పెడివాడట, అతని సర్వతోముఖ (ప్రజ్ఞ విని, ఆతనిని చూడవలెనని కుతూహలము కలిగి డెన్మార్కు రాజు పెన్‌ హేగెన్‌కు ఆహ్వానించెనట. ఈ బాల పండితుడు నలుదిక్కుల తన దివ్య (ప్రతిభా పరిమళము వెదచల్లి, నాలుగవ యేటనే కన్ను మూసెనట.

(4) ఇంగ్రండులో డేవోస్‌ అను శిల్పి కుమారుడు జార్జి తన రెండవ యేటనే గణితి పండితు డయ్యెనట. నాలుగవ యేట దేశ పర్యటనము చేయ దొడగి తన విద్య (పదర్శించుచు బోయెనట. 4444 పొండ్లకు 444 రోజులలో. 4శే శాతము చొప్పున చకవడ్డి యెంతగును? ఇటువంటి లెక్కలు రెండే రెండు నిమిషా లలో చెప్పగలిగెడి వాడట.

(వస్తుతము గణితళాస్త్ర విదుషీమణి శ్రీమతి శకుంతలాదేవి గారు (బెంగు శూరు) (ప్రపంచ మంతయు పర్శటించి విద్యా _పదర్శనము కావించినవారు కదా! వీరు కూడ తమ మూడవ యేటనే గణిత (పడ్డ జూపిరనుట ప్రత్యక నిదర్శనము.

(1.2, 8 బాల బృహస్పతులు. ఈనాడు దినష్మతిక. 81-10-1978) గుర్వాదుల యివదేశము లేకయే, పూర్వార్జిత విద్యా సంస్కార బలము చేత వీరందరు (పసిద్ధి పొందినవారు.

కవులయందు, అనధానులయందు పూర్వ జన్మ సంస్కార విశేషము పాదుకొనియుండును.

వాస్‌ ప్రి పలాల

అల ఇల్ల అల

అవధానవిద్య వంశపరంపరా (పాపష్యవూ?

(వేళ్లమీద లెక్కింపదగిన (పాచీనార్యాచీనావధానులు రామరాజభూవణుడు, చజీగొండ ధర్మన్న, శిష్టు కృన్ణమూరర్తి, మాడభూవ్ని వేంకటాచార్యులు, తిరువతి వేంక టేశ్వరులు. వీరి పరంపరలో వీరికి ముందుగాని వెనుక గాని అవధానులు లేరు. ఆవధానుల మాటయే కాదు, కవితయము, నాచన సోమన, భ్రీనాథుడు,పోతన, (్రీకృష్ణవేవరాయలు, అప్టదిగ్గజకవులు వీరి కథయు నంతియ, ఓక కాలమున ఒకా నొక మవోపురుషు డొకవిద్యయందు పరమోచ్చస్థిి బొంది. ఒక వెలుగు వెలుగును. ఆ వెలు గాటిపోయిన తరువాత ఆయింట ఆ జ్యోతి వదలి పెట్టిన చిబైము మిగులును.

ఫ్రీ చెళ్త్పపిళ్ట వెంకటకాన్త్రిగారికి తమ ప్పుతుడు కవీశ్వరుడు కావలెనను కాంష కొండంత యుండెను. కం. నా కొమరుం డేమ్మాత

మ్మో కవియై నాకొసంగు మోదమ్మును శ్రీ

హైకోర్టు భీవుజ్జీ

మై కూడ నొసంగజాల డనుకొందు మదిన్‌. లేగీ. అల్ల కొదంబరీకావ్య మాత్మజనకు

రచనకున్‌ దీసిపోని వ్యాగచన యలత

బూ ర్తిగావించె, దాదృశపుశు గన్న

బాణున కొనర్హు నే నమోవాకశతము.

(ఇటీవలి చర్య. 50, 58 పద్యములు.)

పై పద్యముల వలన బాణభట్టు ప్యుతునివలె దమ ప్యుతుడును పైతృకమైన వ్యవసాయము నవ్యవహితముగా సాగింపవలెనని శాన్ర్రిగా రభిలషించుట తేట పడును. వాలి మహాహరుడు, వాలి ప్వుతుడు అంగదుడు. స్నుగీవుని రాజ్యమున

ద్వితీయ [వకరణము కిక్‌ యువరాజయ్యెను. ఇతడును శూరుడే. వాలి భుజ క్తికి, అంగదుని భుపళ క్రికి ఎంత భేదమున్న దో, వాణకట్టు వాకక్తికి; తక్చుతుని వాక్చక్తికి అంత భేద మున్నది తండియంతటి వ్యక్తి కాడు.

ఒకనాడు శాన్తగారి కుడి కన్నదరుబ, తతృలముగా పు తరత్నము థీ దుర్గశ్యరకాన్తి గారు, ద్వివేది పతృకవిగారని జంటగొ గొని అష్టావధానము చేసెనను వార్త వినుట సంభఏంచెను, శాస్త్రిగారి. జీవితచర్శిత, ఇటీవరి చర్మ వారి నిర్మాణానంతరము వారి పుతరత్నము పూరించిరి ఆ తండి గారి భాగ్యవల మంతే.

*'కాయ్‌ బలంబు శాళ్వ్యతము గాదు, శరీరబలావలేపమే

ధీయువతీమణీ హృదయదీ ప్తికి జాలిన పట్టుగొమ్మ స్వ

[శేయస మిచ్చగించు కవిశేఖరు లీద్వితయానుకూల్య ము

వాయకయే వధాన పరిపాటిని గోటను మీటు టొప్పగున్‌.

(శతావధాన సారము)

శరీకబలానలేపము చాలని వ్యక్తి యసుటశే తత్పుుతు డవధానకార్య నిర్వోఢ కాలేదు. నిర్యోఢధయై ముండినను ఆ వర్చస్సు వచ్చియు౨డదు. పువ్వు పుట్టగనే పరిమళించును.

థ్రీ కాశీ కృష్ణాదార్యులవారు బందరులో శతావధాన సభానంతరము వేణు గాన సక జేసిరి. గానసభలో తానొక వేణువునూని ఆచార్యప్కుతుడు- పదునైై దేండ్డ [ప్రాయమువాడు- తంగడికి వాసబై కూర్చుండెనట. తత్సన్ని వేళమును ఫ్రీ చెళ్ళపిళ్ళవారిట్లు కొనియాడ్‌రి: తే గి. కారణగుణమ్ము లయ్యవి కార్యమందు

సం్యకమించు నటంచు కాస్త్రజ్జుల్యడు

దానికి నుదాహృతిగ వీరితనయు వేణు

గొనమును జూచికొనుడయ్య! ఘన సుకవులు,.

(బందరు శతావధానము. పుట 56) ఆచార్యులవారి ప్కుతునకు గాన మబ్బినది. అవధాన విద్య అబ్బలేదు. సుగృహీత నామధేయు లయిన యవధానుల యింట మఠి తత్సదృళపజ్ఞ

గల యవధానులు పుట్టలేదు. అవధాన విద్య వంశ పరంపరా పాప్యము కాదు. అాలాలస్‌ రై పిజా ల)

అవధానవిద్య గురుముఖ లభ్యవా ?

ఫ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు గుంటూరు శ తావధాన సభలో శివ్యచూడామణి శివరామళాన్తి గారిని యోవరాజ్యపదమున నిలిపి యాశీర్వదించిరి.

శిమ్యలమని చెప్పికొని వెంబడి దిరుగువారు పదివేలమంది యుండగా * పేరి పౌచ్చగ మా యేలిన యీ వధాన కవితా స్మామాజ్యభారంబు మోయగ బూనం గదవయ్య ! తండి ! శివరామయ్యా ! చిరంజీవివై' అని తిరుపతికాన్త్రిగారును? *'సంతానంబది నారు లేదను మనశ్శల్యంబు నీ వైదుష్షీకాంతుల్‌ (దోచె గదోయి" అని వేంకటళాన్త్రిగారును శివరామశాన్త్రిగారి నాత్మసాత్కరించికొనిరి. అలనాడు గుంటూరు కాలేజిలో శివరామశాన్త్రిగారు కావించిన సంపూర్ణ శతావధాన పొఢి గురువులకంత (పఖ్యాతి గూర్చినది. (గుంటూరి సీమ. ఉత్తర రంగము.)

(దోణు డద్దనునకు వలి తిరుపరి వేంక టేళ్వరులు శివరామళాన్తుగారికి అవధానవిద్యా మహాస్తమంతము లభధికముగా జెప్పియుండిరా ?

“వేలూరివారు శ్రీ జయంతి భగీరథళాన్తి గారి వద్ద వ్యాకరణం చదివారు. చెళ్ళపిళ్ళవారి వద్ద ఏమీ చదువలేదనీ, వారివెంట ఒక నెలరోజుల తిరగడమే శృుశూష అనీ విన్నాను" అని శివరామకాన్తిగారి సన్నిహితమ్మితు లనుచున్నారు.

(నే నెజిగిన కవులు, అంబటిపూడీ వెంకటరత్నంగారు.

ఆంధ్రష్మతిక. 5-8-1956.) తిరుపలి వేంకటకవుల శతావధానసార మున లక్ష్మీనరసాపురపు శతావధాన మున్నది. కాని, యీ శతావధానమున శిష్యుని చెయ్యి కూడ ఉన్నది

“లక్ష్మీనరసాపురం శ్రీ చెల్పయ్యుమ్మారావుగారి షష్టిపూ ర్తిలో తిరుపతిళాన్త్రి గారూ నేను కలిసి సుమారు ఏబది మందికి ఆవధానం చేశాము" అన్నారు శివరాను శాస్త్రిగారు. (ఆంధపష్మత్రిక. స్వర్టోత్సవ సంచిక.)

ఆ సభలో వేంకటశాస్త్రి గారున్నారు. కాని, “జ్వరపడి యున్న హేతువున సాయము నీకొనరింపజాల నో తిరుపతిళాన్తి ! అని కూర్చున్నారు.

ద్వితీయ (ప్రకరణము 67

ఇక్కడ గురువులతో సమానస్కంధుడై. శిష్యుడు నిలబడుట విశేషము. వీరి శ్రై ష్యోపాధ్యాయికాస్వరూప మిట్లున్నది.

గురువుల వెంట నొక నెంరోజులు తిరుగుటయే = కుదురుగా గూక్చుండి వినుటయు గాదు- శివ్యత్వమా ? “గురోస్తు మౌనం వ్యాఖ్యానం శిష్యాస్తుచ్చిన్న సంశయాః' (దక్షిణామూర్తి ధ్యానము. శ్లోకము 2) ఈ పద్ధం వై ఖరీగురువులపట్ల అన్వయించునా ణి

భ్రీ మాడభూవివా రవధానము చేయుచుండగా చూచి నేరిచినవారు చెళ్ళపిళ్ళ వారు. వేలూరి వారును చెళ్ళిపిళ్ళవారి యవధానము చూచి నేరిచిన వారందమా? చూచి (గహించుటయే సంయ్యపదాయమయినచో నెందరు చూడరు! అందరికి అబ్బు చున్నదా? ఆశ యున్న మ్యాతమున ఫల మున్నవారిశే అబ్బుచున్నది. ఆ ఫంమే పూర్వజన్మ సంస్కార నివృన్నమైన ఆ జీవుని భాగ్యఫలము.

తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు తమ పరమ గురుపాదులు (బహ్మయ్యకళాన్తి గారి యొద్ద క బ్లిొస్త్రము చదివిరి,. అవధాన శాస్త్రము కాదు

మాడభూషివారి గురుపాదు లవధానులు కారుం

మథి శిష్యులమని చేప్పికొనువారి మాట యేమి కావలెననిన, ఏమియు గానక్కఆ లేదు. ఆది వారి యేకలవ్యభ కక్రికి దార్కాణగా నుండును. (దోణుడొక మవీ విద్యయందు పరాకోటిస్థాన మ్మాకమించిన వ్యక్తి. (పాగ్గన్మ సంస్కారము పుక్కిట ఐట్టికొని రేకులు విప్పుచున్న పక్వమైన మొగ్గ యేకలవ్యుడు. ఆ గురుని ఆ$ీఃపూర్వక కరస్పర్శ, లేదా, యశశ్శోభ- యీ కోరకము చతుర సజృ్భంభిత ముగా వికసించుటకు కారణమైన దనుకొనిన అనుకొనవచ్చును.

గురుడు శిష్యునకు కాబ్బమైన వ్యుత్చ త్రి గణపగలడు. మలికొన్ని యొడుపులు తెలుపగలడు. అంతేకాని, అవధాన నిర్వహణశ క్తి ఆందీయలేడు.

అవధానవిద్య గురుముఖ అభ్యము కాదు.

అలవి ట్రై సజ

అద శ అవధానవిద్య ఉపాసనా సాధ్యమా 7 అవక్రీతుడను మునికుమారుడు = ఆ, వె. 'చదువకయును నాకు సర్వ వేదంబులు సర్వళాస్త్రములును సంభవిల్ల వలయునని తలంచి, వదలక నిష్టతో నగితపము' చేసి సాధించె నట. (ఫ్రీమదాంధ) మహాభారతము. అరణ్యపర్వము, 8 ఆ. 2౨564 పం] మంతోపాసకు లెందతో యెన్నో సిద్ధులు పొందినట్టు కథలు కలవు. కవిత్వ శ క్రిహీనుడును, సరస్వతీమం[తతం్యత (వమయోగము వలన కావ్య సిర్మాణషమ మైన క్తి సంపాదించికొనవచ్చునని రాజకేఖరు డన్నాడు. “కవిత్వం నస్థితం యస్య కొవ్యేచ కృతకౌతుకః తస్య సిద్ధః సరస్వత్యా స్త నమత పయోగతః" [కావ్య మీమాంస. 422.) మజియు నావేశకుడు, సం[కామయిత అను నిలుదెజగుల వ్యక్తుల గుఠించి తెలిపినాడు. మంత్రాద్యుపదేశవశమున లబ్బసిద్ధియై తద్దేవతావేశసమయమున కవిత్వము జెప్పువాడు ఆవేశికుడు. మంతసిద్ధి పొందినవాడై కన్యలయందు, బాలకులయందు సరస్వతిని సం్యకమింపజేయువాడు సంకామయిత. కొందరు మహాత్ములు శిశువులచేత, పశువులచేత మహావిషయములు చెప్పిం చిరని పూర్వకథలలో కనబడును. అమ్మవోత్ములు సంకామయితృ మంగళ సిద్ధులు.

ద్వితీయ [పకరణము 69 సామాన్యమానవళ క్రికి దుర్ధ టములుగాదోచు పనులేవియైనను సరే, వాని నుపాసనాలబ్ధిమ.లఫ భావించుట లోకపరిపొటి.

తిరుపతి వేంక లేళ్వరులకు కాళికోపాసకులని పసిద్ధి కలదు. కాని, అవ ధానవిద్య తదుపాసనై కఫలమని వారెక్కడను జెప్పలేదు. ఆమె దయవలన నాకు నాలుగచరాలు వచ్చినవని, ఆమె దయవలన నన్నోదకములు లఖించినవని, ఆమె దయవలన నవధానము చేయుట సంభవించినదని చెప్పుట విశేషము గాదు. అవి యందరు జెప్పెడి మాటలే. తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు తమకేయపాసనయు లేదని నెత్తిన నోరు పెట్టికొని, కుండ (బద్దలు కొట్టీరి. విధిలేక కొందరికడ బొంకిరి.

“మేమును గొంతమందితో నుపాసనా బ9మనియే యొప్పుకొని వారిని సంతోష పెట్టుచుండుటయుగలదు. ఏమన యథార్థము చెప్పినచో బొత్తిగా విశ్వ సింపరు కదా!” ((ఉపోద్దాతము- శతావధానసారము.)

అవధాన విషయమై నళ్యుల యోజనగుఖించి సీసము జెప్పుచు-

“ఇది యబ్బెసమొ లేక యేదేవు కరుణయో

గురుకృపయో యంచు గొణుగువారు, కొదిడి యుచ్చిష్ట గణపత్ముపాసనా వలమంచు లోలోన దలచువారు

నైరి సభనున్నవారు.... (శతావధానసారము)

అని పలురకముల మనుజుల తలపుల తెజగుల వివరించిరి.

ఉచ్చిష్ట గణపత్కుపాసన చేసినగాని అవధానముచేయజాలరని యూపొంచు వామంముకకుబరు శ్రీ కుదుహా). నీవేశలింగము పంతులుగారి (వాతయు నొక మచ్చు.

“అషావధానము చేయుట ధారణా శ క్రిచేత ననకోక, సామాన్న జనులు మం[తళ క్రియని భ్రమించి కాదని నా మ్మితులు చెప్పినను నమ్మక, నా కుచ్చిస్ట గణపతి యుపాసన యున్నద), నేను గోచి పెట్టుకొంటినో లేదోయని, నా వెనుకకు వచ్చి కొందరు చూడసాగిరి ' (స్వీయచర్శితము పుట 98.)

70 అవధాన విద్య సహ్నసావధానము దుర్హ టము కనుక దాని కుపాసనాబల మావశ్యకమే. కానిచో తిరుపతి వెంక టేశ్వరులు-- *కడ్సున్‌ వేగమ చేయిమందికయినన్‌ రమ్మస్థితుల్‌ మీ నా శుకవిత్వం బొనరింప నేరుతుము శ్రీశూల్మిపియామాననీ య కటాక్షమ్మున....” అని యేం వలుకుదురు? కాశీసహ్మస కృతి యేల (వాయదురు? ఇవి కొందరి _పళ్నలు, పీనికి శతావధాన సారోపోద్దాత వాక్యములే సమాధానములు. “దైవ కృప యనునది అగ్నిటికిని గొవలయును. అన్నిటితోవాటు దీనికిని ఊండనిండు- కేవలము దై వకృప మ్మాతము పనిచేయదు. ఫ్రీకాశీక ఎఫ్టాచార్యులవారు “అష్టావధాన పాదళశతావధాన ఆర్ధక తావధాన సంపూర్ణ శతావధానములందు అనేక విధములుగా శ్రీ హయాస్యుడే నాచే నెన్నియో పద్యముల నల్లించి (శోతృజనాదర ప్మాతముల గావించుచుండెకు. (విజ్ఞప్తి అవధానయ్యాత.) అని |వాయుట బట్టీ వాకు హయగివోపాసకు లనుట తెల్పము. వారు మజీయు లోతునకు దిగి, తమయకుభూక విశేషము వివరించిరి ఆ చంపక మిది- “ఆదినా వృదయ గుహోంతరాన నొకయించుక ఖీరి జనించె, గుండియల్‌ వదవదలాడె నేమొ యొక ర్వాంతమునం బడినట్టు దోచెనా యెదుట గలట్టివారెవరొ, యెచ్చటనుంటినొ, తోచదయ్యా నా మది నపు గొక్క భక్త హనుమయ్యయు దెల్లిని దంతపం క్రి పై నొదవెడు మందహాసముల నొప్పుచు జల్లగ నన్నుజూచు నీ వదనము దోచె, నా హృదయ భావము లన్నియు మాయమాయె నిం పొదవగనాయె నెల్లరకు, నొక్క దొసంగు పొసంగదాయె, ని య్యదియు సమస్తమున్‌ భన దుదారకృపారసధారచేతనే కద! యిదె (మొక్కు నీకు, నొక కంట ననున్‌ గని పెట్టా మెప్పుడున.

ద్వితీయ (పకరణను 71 *వయాస్సుడు నాచే ఐద్యము నల్లించె' ననుమాట యౌపవారిక వాక్యమని కొట్టీవేయవచ్చు. కాని, హయానస్యుడు హనుమత్సమేతుతై సాక్షార్కరించె ననుట అంత తేలికగా కొట్టివేయుటకు వీలు లేదు. ఇంతియ కాదు. అవధాన మధ్యమున నొక పృచ్చకు డడిగిన దానికి ఏమి సమాధానము చెప్పవలెనో తోపనప్పుడు = *అయ్యరొ! (పసవశమమున నియ్యెడ నేనుంటినయ్య! యీయయ్యకు నే నెయ్యు త్తర మియ్య వలెన్‌ జయ్యన దోపించుమయ్య! సైంధవ వదనా! (అవధాన య్యాత. పుట 116.) అనియు, పద్యము అలప్పజెప్పునప్పుడేదియైన పద్యమో, పాదమో, పదమో జ పీకి రానిచో = జా “భావమునందు నిన్నెపుడు బాసి యెజుంగనివాడనయ్య! యో హైవన నామధేయ! నను బాలను ముంచిన నీట ముంచినన్‌ నీవ గదయ్య దిక్కితరునిన్‌ మతి వేడగ బోవ నోహయ (గీవ! వధానవార్ధి వను రేవును జేర్పుము నీకు _మొక్కెదన్‌.' (ఐందరు శతావధానము.) అనియు వేడికొని తత్కృపచే కృతార్థుడనై తి నని చెప్పుచున్నారు. అట్టి సాందృన్టిక విశేషముల నుపేక్షంచుబెట్లు? ళా తిరుపతి వేంకటకవులు- 'మ'న్నెవరికేని యయ్యది యేయపాసనము వలన నైన లభించియండునేమో మాకు దెలియదు కాని, మాకు మృాతమట్లు రాలేదని, యధార్థముగా వక్కాణించుచున్నారము, అని (వాయుట పాక్షికముగా నుపాసనా. శ క్రి నంగీకరించుటయే కదా! “మాకు దెలియ' దన్నారే! వాక్‌ స్తంభము, వళ్యము, ఆకర్షణము, మోహనము మున్నగు విద్యలు తెబుగుదేశమున ఆ కొలమున (ప్రచుర (వచారముననుండెకు. తను విద్యలు పద

క అవరాన విద్య ర్మించువారు, వెలుపలినుండి తమ కెట్టి యపాయము కలగకుండుటకై తొలుత నష్టదిగ్బ్భంధము చేయుచుండిరి. దానినే 'కట్టు' అందురు “కూచిపూడివారు గొప్ప మం్యతళొ స్త్రజ్జులు.' (చేయిపడగళు. పుట 800)

చూపోపనివారు మం[త్మప్రయోగమునే నొకవిద్య తత్కాలమున భాసింప కుండ బేయుదురనుట యథార్థమైనపుడు, మంతోపాసకు డవధానకార్యము నవ లీలగా నిర్వహింపగలడనుట యళథార్థము కాఠపోవునా?

నైషర్మగంథకర్తను గుజిఐచి 'చింళామణీమంతసిద్దుం డుపాధ్యాయకట్ట హర్షుః డు) అని శ్రీరాథు డనెను. (శృంగార నైషధము. 8-208)

(భ్రీనాథుడు "బాహ్మీదత్త వర (వసాదుడు."

ఏనుగు లక్ష్మణకవి భ్రీనాథుని _పస్తుతించిన రీతి పరికింపుడు: తే.గీ. మహిత చింతానుణీదిన్య మంత సిద్ధు

నైవధాది (పబంధ సందర్భనిపుణు

సకలవిద్యావిశారదు సత్కవిత్వ

పక్టిభ్మదుని థీనాథు (బస్తుతింతు. (రామేశ్వర మాహాత్మ్యము)

నంది మల్ణయ ఘంట సింగయ కవులు 'వాగీశ్వరీ మంతరాజ సిద్ధి పార గుల' మని పలికిరి. (వరాహ పురాణము. 1-15)

పిల్లలమబఖ్లీ పినవీరళదకవి “వాణి నా రాణి యనెనట. ఒక్క-రేయి నరస్వతియే యతనియింట గూర్చుండి జైమిని భారతము తెనిగించి పోయెనని కఠ కలదు. శ్రీ జనమంచి శీష్మాదిశర్మగారు జైమిని భారతమునకు పీఠిక (వాయుచు, “ఈ కథ యందలి సత్యము భగవంతుడే యెలుంగును. “భావజ్జులకు బరా పళ్యంతి మధ్యమా వైఅరు లేడేవి వర్దసరణి' యను నరస్వతీధ్యాన భట్టమును జూడగా వీఠరడు కళారదా మం[తోపాసకుడనియు, మంతతంత రహస్యవేత్త యనియా దేటవడుచున్నది.” అని [వాసిరి. (క్రైమిని భారతను. వావిళ్ళ)

ద్వితీయ (పకరణము 78

న పర్ష లొక పచ్చికిరాతునకు రామమం(తోపదేళ నము చేసిరనియు, అక్కిరాతుడే వాల్మికియై కరుణరస ముట్టిపడడ రామాయణము (వాసెనని కథ లున్నవి.

*ఎతాదృశులకుం (వితిలోమంబుగా నుపదేశింపవలయుశని స ప్త్షలు, "మరా మరాయటంచు బల్కు మా యన్ముగహంబునన్‌ ఐరాకు రాదటంచు రామమం[త మిచ్చి" చనిరట. (వాల్మీకి చరితము. £- 125)

పని గొట్టిన కిరాతుని దిట్టిన వాల్మీకి పుట్టుకచే కిరాతుడని కథ యల్లిన మన పెద్దలు కాళిదాసు నెందుకు వదలి పెట్టుదురు? లోకమనందందరికన్న మందు డజాబీవుడు కనుక, అజాజీవుడే కొాశ్నీపసాదమున కవియై కాళిదొసన బరగెనని కథ కల్పించిరి. (వినోదకథాకల్పవ ఖ్రి

వాల్మీకి కథయు, కాళిదాసు కథయు రెండును వినోదకథలే. దేవతోపాసన చేత సాధింపరాని వేవియు లేవని, పరమ్మకూరుడు కరుణ పధానకావ్యము రచింప గలుగునని, పరమమూర్థుడు సర్వ జ్ఞతావిశిష్ట కావ్య[వపంచము రచింపగలుగునని వక్కాణించు.యే తత్కథలు కల్పించిన పెద్దల యుద్దేళ ము, వాల్మీకి కాళిదాసుల కవిత్వమలు లోకో త్రరములుగా నుండుటకు తదుపాసిత దైవతిళ క్రియే కారణమని విశసించువారు నేడును గలరు,

ఈ యుపాసన గురించి ఇంతదూరము చర్చించుటకు నీజమున్నది. కర్ర లేఖినీ వద్యసంధాన ధౌరీయు' డైన మన రామంజ భూషణుడు “హనుమదుపాస కుడు”. *వనధింంఘన కృపావర్ధితోభయ కవితా కళారత్న రత్నాకరుండు." ॥

(వారిళ్చం[ద నలోపాఖ్యానము. 146)

వానుమత్కృపతో నితడు కవియయ్యెను. కనుక నితని కవితయెడ హను

మంతున కధికారము కలదు తదధికారము పురస్కరించికొని, స్వప్నమున

గనిపీంచి, ఈ హరిశ్చంద నల కథాయుగ నిబంధ చితబంధపబంవ మంకిత

మొకర్పు రఘుళర్తకు' అని యాదేశించెను. అచ్లే రామరాజభూవణుకు తన

యుపాస్యదై వతమ*%ు నాంజవేయునకు నిష్టదై వతమగు శ్రీరామునకు దాసి నంకితము గావించెను.

కశ అవధాన విద్య కొళికార హస్యమున నాంజనేయుడు “సర్వవిద్యాసంపతృ్రదాయక ॥ వాగ దీశః నవవ్యాకృతిపండితః" అని యుపళ్లోకితుడయ్యెను. (ఫ్రీమ దాంజనేయాస్టోత్తరళత నామస్తోతము) ఉపాసితదై వతగుణము లుపాసకునందు ఫలించునని లోకవిశ్వాసము. రామ రాజభూనణుడు “ల్రీరామచం. ద చరణారవిందవందన పవననందన (పసాద నమాసాదిత సంస్కృృతాం[ధ భాషాస్మామాజ్యుడు.” తనయందు “సర్వవిద్యాసంపద' 'వాగధీశత' పండించుకొనెను. కావ్యనాటకాలంకారళాస్తాాది పరిచితిలేశము లేక, కేవల “శ్రీహనుమతృం సాధలబ్ధక వితాసారుడును', 'శతలేభిని పద్యసంధానధారేయుడు” నయ్యెనా? మా యొద్ద మం్యతము లేదు, తర్యతము. లేదని కుండ [బద్దలు కొట్టిన తిరుపతి వేంకటకవు లొకచో రామరాజభూవటు నొరవడిగా గొని “మమ: శ్రీమత్పరదేవతా మహిమ సం[ప్రాప్రాకధారాకవి త్త మహ త్త్య[పథిత్మపఐంధ రచనాపారీణులన్‌ ఐండీతో _త్తమ సంభావ్య శళతావధానుల సమస్త్మ్యపకియా[పొఢిదు ర్లములన్‌ భ్రీపతి వేంక టేశ్వరుల జక్కంజూచి పల్కెం గృపన్‌ం అన్నారు. (థ్రీనివాస విలాసము. 1-28) సమాస[గథనము ఐట్టి పద్యము చెళ్లపిళ్లవారిదని చెప్పవచ్చు. శాస్త్రిగారు నుదుట పెద్ద కుంకుమబొట్టు పెట్టి, మెడలో ర్ముదాక్షమాల కట్టి, బెత్తము చేతబట్టీ, మంతోపాసకులవలె గనిపింతురు. వారపుడపుడు చెప్పెడు పద్యమలు గూడ అట్టి యభ్మిపాయమును దృథీకరించును. “భూదారిణి న్ర్రీవిదూషక విదారిణి అస్మదుపాస్య అమ్మహో దారచరిిత యియ్యెడల దా రచియింపకపోదు సాయమన్‌." (శతావధాన సారము ) ఇట్టి వేషభాష లొక (పయోజనము నుద్దేశించియే యవలంబించెడివారు. “ఆంధవాణి'లో వారు వాసిన “అవధాని యెడల పృచ్చకులకు భయం కూడ వుండాలి” అన్నమాట మనము మజవగూడదు.

ద్వితీయ [పకరణము 75

“కేవల దైవకృప మ్మాతము పనిచేయదు." ఇది తిరుపతి వేంకటకవుల తీర్పు.

ఫ్రీ వేలూరి శివరామకాన్తిగారు సభారంభమున -_ “ఈ జామున నీ దయా (వ్రతిళ చక్కగనుండవలెన్‌ మహేశ్వరీ ! అని గురువుల వలెనే ఆ దేవికొక నమ స్కారము చేసి రంగమున దిగిరి.

మర్గురుపాదులు థ్రీ గడియారము వేంకటశేషళాన్తిగారు అవధాన సలా ముఖమున “ళంకరు డస్మన్మనమం దఖండకవిళాకారమ్మునన్‌ దోచుతన్‌' అని ర్యానించిరి.

ఖాదీ సంప్రదాయము.

ఈ యాపాసనాపర్వమునకు ముగింపుగా శ్రీ వేలూరి శివరామశాన్త గారి పంక్తు లట్టంకించుచున్నాను :

“అట్టి సమయంలో ఏక్యాగత ఒకటే శరణ్యము. దాన్నే శ్రీ కాశీ కృష్ణా చార్యులవారు హయగీవుడని ఆంటారు. చిదంబరకాన్తి గారు ఐతగణపతి అంటారు. మలోరు అయితే సరస్వతి అంటారు."

( ఆంధవారప్మతిక. స్వర్షోత్సవ సంచిక, ) నా సా

అచ అవధాన విద్య ఓషధీ సాధ్యమా? కవయిత కాగోరువాడు [బాహ్మ్యర్కమును అజు నెలలపాటు సివించినచో కృఠార్థుడగునని “ఆర గ్రాప్రకొశము' నందు జెప్పబడినది. *“టాహ్మా? బుద్ధిపదళా, రథః వణ్మాసాభ్యాసతః కవిః” (ఆరక గ్రా(పకొశము, 8-91) అప్పకవి, ఘటికాళత (గంథ కల్పనా సామర్థ్యము కలుగుట కొక యోవరీ కల్పమును జెపి నాడు. క సీ, .కరళశకాయలమీద గలుగు బర్బరయును బిప్పలిమూలంంబు తిప్పతీగ థబా్‌హ్మ్‌యు కంఠియు బావంచి వి త్తన మ్ములు నపామార్గమ్ము మొదలివేళ్ళు వాయువిశంగంబు లాయస్టిమధుకంబు సన్నపిప్పలియు నచ్చపు సమ్ముద సొడ్ర విత్తనంబులు బోడతరంబును వలమాటి తుంగము స్తెలును వశయు తేగీ. సమములుగ దూది పొడిచేసి సంతతంబు (ఫొద్దునను లేచి, నేతితో మద్ద వేసి కర్షమా తంబు భక్షింపగలిగె రేని గడియ కొకపదృళతకంబు నడువు టరుదె ((అప్పకవీయము. 2-68 1) కవులగుటకు అపు కవులగుటకు మందులు తెలుపబడినవి. అషహ్టైవధాన శతావధాన [పముఖ ధారణా (పధాన కార్యములును వానిచే సాధ్యము లనియే త్మ దచబుతల తాశ్చర్యము. అసలు వార్దేవతయే స్వాధీన యగుట కింకొక కల్చము నప్పకవియే (వస్ఫుటముగా జెప్పినాడు.

ద్వితీయ [పకరణము లభి సీ. ఛెంగల్వకోష్టును చిలుత పిస్పలియును మంచియోమపు బొట్టు [మానిపసుపు మైపూత పసుపును మధుకం౦బు సెంధవ లవణంబు చ్మితమూలంబు బరడు జీలకజ్ఞయు శుద్ధి జేసిన పంఠియు సమభాగములుగాగ సంతరించి, చూర్ణంబు గొవించి కభపటంబుపై రాచి యాక్రిందను రాలినట్టి తే, గి. పొడుము నూతన ఘటములో నిడి ప్రభాత సమయమున (_బత్య్మహంబు నాజ్యమున మెదిపి - వేనరక చిన్న మెత్తు సేవించు నరుని నాలుకను గాపురంబుండు నలువ చెలువ. (అప్పకవీయము. 482.) ఇవిగొక కవయితల బుద్ధిబలము వృద్ధి బొందించు (దవ్యములు, తీణింప శ్రేయ (దవ్యములు *పాలలికములు”' (మాంస సంబంధి పదార్థములు) కలవని “మేక మెదడు బుద్ధికి బలమును దేహమునకు ఆరోగ్యము నిచ్చును,” (వస్తుగుజదీపిక = పుట 658) 'పూరేడు (పిట్ట) మాంసము, పుంజు మాంసము, పక్షుల తల మెదడు తఆకు మెదడీకి బలమును ఇప్పించునవి.” (యూనాని వైద్య దార్జ్యవృద్ధి టోధిని. పుట 225) పకపక కీటకాదుల మెదళ్ళు మెదడుకు పుష్టి నిచ్చునని పైరీకిగా కొందరు విషక్కులు వక్కాణించిరి. కాని, వీనిని గుజించి పలువురకు సదభ్మిపాయము లేదు. [కూర స్వభావము గల పశుపక్షికీటకములయు, తెలివిలేని తిర్యగ్గంతువు లయు మెదళ్ళు తదన్యస్వభావఫలమ. నొసగుననుట విశ్వాసప్మాతము కాదందురు,

గ్ర అవధాన విద్య

బుద్ధివికాసము గలిగించు _దవ్యము లున్నప్లే బుద్ధిమాంద్యము గలిగించు (దవ్యము లున్నవని చెప్పబడెను.

్రీహర్షుని యసాధారణ మేధాళ క్రి గుర్తించి, చూపోపక, అతని మేన మామ మాషధాన్య (పయోగము చేసెనట. తన చెల్లెలికి జెప్పి, ఆల్లునకు (పతి దినము మినుపగారెలో బూరెలో చక్కిలములో లడ్డులో విధిగా దినిపించు లాగున క్రేసెనట. ఒకనాడింటికి వచ్చి ఆరల్లుడేమి చ్రేయుచున్నాడని చెల్లెలి నడుగగా అల్లాడే సమాధాన మిట్లు చెప్పెనట:

“అశేష శేమునీ మోష మాష మళ్నామి మాళుల !' అని.

బౌవధ ములు, పకుపవ్నికింమికీటకాదుల మేదోమాంసాదులు, కవితాగంధ శూన్యులందు కవిళావృషము మొలిపీంచి విస్తరిల్లజేయుట కల్ప మాంద్యము తగ్గించుటకు, చుజుకుదనము హెచ్చించుటకు వానికి గొంత శక్తి కలదనుట నిజము

“ఆహారపద్ధా స త్వ్వపర్ధి స త్త్రద్ధా (ధువా న్యృతిః 9

అవానపి ట్రై ఫిదా

€ అద అవధాన విద్య అభ్యాసన లభ్యవా?

“ఊరి వెలుపలి నారికేరపుదోపులో తిరుపతి వేంకటకవులు తొలుత కళతావ ధానము నభ్యసించిరి చెట్లు చేమలే పృచ్చకులు; సభ్యులు అవి నోరులేనివి కదా. వీరిద్దరిలో నే యొకరు వృక్షపక్షమున నిలిచి, పృచ్ళించుట, రెండవవారు తత శ్నము [గహించి పథమపాదము చెప్పుట, తరువాత కమముగా నిద్దరు కలిసి పద్యములు పూర్తిచేసి, యప్పజెప్పుట చేసిరి. (జాతకచర్య పూర్వార్థము]

ఒకరే యళ్యసించునపుడు (పశ్నములు స్వతః కల్పించికొని, నాలు గావృత్తులలో నాలుగు పాదములు పూర్తిచేసి యప్పజెప్పికొనవలసియుండును.

నిర్ణనవనమునకేగి పాదపముల ముందు నిలబడి పద్యము లల్లి చెప్పి యొప్పించుట కంటె, యింటిలోనే పండుకొని కనులు మూసికొని, మనవీథిలోని యిరువైపుల నుండెడి యిండ్లనే పృచ్చకులుగా భావించి, యొకొక్కపాదము చొప్పున పద్యములు చెప్పి యప్పగించుట సుఖదాయి.

సిసాధయిమవులు తమకే[తోవ యనుకూలించిన ఆ (తోవ పాటించుట యు శ్రమము.

అభ్యాస మనినంతనే అదేదో (దావిడ [పాణాయామము వంటి కసర త్తని భావింపరాదు.

తీరుపతి వేంకటకవులు తమ ధారణ పరీక్షించికొనుటకే కొబ్బెరచెట్ట నాళ యించిరి. [ప్రకృతిసిద్ధమైన ధారణాళ క్రిపీఠము వారి మేదోఒంతరమున బొనుగు వడకుండ విరాబిలుచుండెను.

విక్టోరియా మహారాజ్ఞి కాలమున 11282 11085 పృతికలో వార్తాహరు డుగా పనిచేసిన 8 కఓ0%/[1₹2 అకు మేధావి తన జ్ఞాపకక క (పకృతిసిద్ధ మనియు, దానికి షణ యక్కఆలేదనియు (వాసెను. దానికి నూతగా తన చిన

80 అవధాన విద్య నాటి ముచ్చట యొకటి [వాసెను అతని తం[డియొద్ద బంగరుపొన్నుగల చేతి బెత్త ముండెనట. దానిని తన కిమ్మని కోరగా తండియొక పరీష పెట్రినటం= రేపటికి నీవు “1038203 782 ఇ₹1[52” కంఠస్థము చేసి నాకప్పజెప్పినచో ఇచ్చెదనని. అది వ్‌పీ2వర500826 ' 'టే2ర166' అంత (గంథమట. మరుసటిదిన మత డనాయాసముగా ఆ [(గంభమంతయు నప్పజెప్పి పొన్నుగజ్జి గెల్బెకొనెనట. ఈ రీతిగా ఇంట గెలిచి రచ్చ గెలిచెను. (4 42040155 ౨ 00 వ10%102) తిరుపతి వేంకటకవులను 'మీరు శతావధానము చేయగలరా" యి కాకి నాడ పౌరు లడిగినపుడు, రేపు చెప్పెదమ) చెప్పిపోయి, నాఏకేళ తరుష డము జేరి పరీశ్నించికొని వచ్చి చేయగలమనిరి మేధావులకు అభ్యాన _పయోగ కాల ములు రెండును సమానములే. (శ్రమయనువది వారికెప్పుడును నుండదు. ఆనా యాసముగ నీప్పితార్థము సాధింతురు. “రర 2ర్తిరే 8496080ఏ, 68081 206 *ం&ప6639 80 €0861ప6” (6౭౦౯86 వెంగ896ే 5ష8ఇ) “అనగ ననగ రాగ మతిశయిల్లుచునుండు తినగదినగ వేము దియ్యగుండు నన్న వేమన సూక్తిలో నిజము లేకపోలేదు కాని, సంస్కారము లేని వాడెంత మొత్తుకొన్నను వానికి గాన కళా కౌశలము కలిసిాదని మన మెలుగు దుము. ఇక వేపాకు తియ్యగానుండుట యనుభూతమయ్యెనేని ఆది గుణము కాదు- తి క్రాన్లు కట్వాది రుచిభేదము గుర్తించు శక్తి జిహ్వ కోల్పోయినదని యర్థము. నానో నాన్‌ అ “సాధనమున పనులు సమకూరు ధరలోన విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ.” సాధనము చేత కవికా పజ్ఞతోడి ధారణావధాన వృ త్రియెక యవధానము మా(తనమందరు చేయజాలరు. ఆసలు వేమయోగి మాటలు యోగీశ్వరేశ్వరుడై న థ్రీకృష్ణపరమాత్ముని--

ద్వితీయ (ప్రకరణము రి! “అసంశయం మహాబాహో! మనోదుక్నిగహం చలమ్‌ అభ్యాసేన తు కౌంతేయ! వైరాగ్యేణచ గృవ్యాతే." (భగవద్గీత 6-85) అను [పవచనమునకు వివృ్యత్మిపాయము. మేమును శతావధానము చేసెదమని చెప్పి,తప్పినవారింగూర్చి శ్రీ తిరుపతి వేంకటేళ్యరులు చెప్పిన సీళ$ పద్యము అనధికారుల యభ్యాస వైయర్థ్యమును సూచించుచున్నది. సీ- నాలుగామడ దాటనానేర్పుమీదనా చేతగాదను నొక్క-కోతి గాడు ఎన్మిదామడ దాట నేనేర్తు మీదనా చేతగాదను నొక్కకోతిగాడు పదియామడైన నే ఐరతెంతు మీదనా చేతగాదను నొక్క కోతిగాడు పం్యడెండయిన నాదు పనిగాని మీదనా చేతగాదను నొక్క కోతిగాడు ఇట్లు పల్కుచునున్న కపీళ్యరులు శ రములు వంపగ శతయోజనముల వార్టి దాటి వచ్చిన నిన్నెన్న దరమె మాకు? నాంజనేయ! కవిధ్యేయ! యపమేయ! (నానారాజ సందర్శనము.) అభ్యాసము వలన లాభమే లేదా? యన్నచో ఉన్నది. అభ్యాస మవధాన శక్తిని | ఐసాదింపజాందు. కాని, మదికి కుదురుపాటు నొసగగళణదు. దానితో తత్త్రరపడక యవధానము నిర్వహించికొనుట కొక సౌలభ్య మేర్పడును. కొందర కళ్యాసము చాలనపుడు సభా కంపము, ఘర్మోద్గ మము తప్పదు. శ్రీ చెళ్లపిళ్ల వారి వాత చూడుడు: 6

89 అవధాన విద్య “చెబితే నమ్ముతారో లేదో గాని, కాకినాడ ఆవధానాన్ని (ప్రారంభించేటప ఎ టీకి అది చలి కాలమైనా వొళ్ళంతా చెమటతో తడిసిపోయింది. ఆప్పటికి మాకింకా శాలువులు లేవు. సామాన్యమైన నూలు బస్ట పూర్తిగా కప్పుకొన్నాను. ఆ ఐట్టంఠా తడిసిపోయింది. ఆతనికి (తిరుపతిళాస్త్రికిి మాతం ఈ ఆవస్థ కలగలేదు." (నేనూ మా తిరపతి) శ్రీ వెంకటళాన్తిగారు (పతి చిన్న విషయము చింతన చేసి నిత్యోపస్థిత ముగొా మనసున బెట్టికొను స్వభావము కలవారు. తిరుపతి కొన్త్రిగారు ఏ విషయ మును గుణించి ముందుగా నాలోచించెడివారు కొరు. ఆదొకరకపు దొమ్మపొగరు. “నడు రేగిన తల పొలమున గొని నిలువ" దన్నట్లు కినిసినపుడు *గ్గోగ్రీ కట్టింపనె కాకవ్మిపతతి కర్ణిన్‌ నేడు హేలాపురిన్‌' అని దట్టించుట వీరి స్వభావము. ఇట్టి వ్యక్తికి చెమట యెట్లు పట్టును? అభ్యాసము వలన (కమముగా సకలా కంపము తగ్గును. మనస్స్య్వాస్థ్య మేర్పడును. నెమ్మదిగా నవధాన కార్యము నిర్వహించికొనవచ్చును. అజర్‌ ప్రై (వాలా

అడ అద వి స్వ ప్నోో పల్టీ

“ఇతి స్వప్న లబ్ధః' అను మాట అప్పయ్య దీవ్షితుల వ్యాఖ్యాన [గంథము లందు అటనట గనబడును.

“పిళ్ళః కవి, రహం విద్వాన్‌' అన్నాడు.

వేదాంతదేశికులు పిళ్ళ. అప్పయ్య దీశ్షీతులు విద్వాంసుడుం

“పాదుకాసహ (సము వ్యాభ్యానించు సందర మున వ్యాసఘట్టములందు దేశికులు స్వప్నమున సావాత్కరించి, నిజహృదయ మెటిగించెడివారని, ఆ రీతిగా స్వప్నమున లభించిన విశేషార్థమును దీక్షితులు “స్వప్న లబ్ధ" మని [వాసి పెట్టిరని (పతీతి కలదు.

స్వప్నములు సప్తవిధము లని మన పెద్దలు తెలిపిరి,

“దృష్ట (కృతోఒభూతళ ఏ (పార్థితః కల్పిత స్తథా

భావికో దోవజశ్షైవ స్వవ్న స్పప్తవిధో మతః," (స్వప్న (పకాశిక)

అప్పయ్య దీక్షితులు వేదాంతదేశికుల నర్థించి కలలో కానిపించికొని, కవ్యలి,పేతమైన యర్థము దెలిసికొనెనని విశ్వసింతుమేని అది [పార్ధితస్వప్నము-

స్వప్నలథ్ధి విషయములు (పకటించిన పాశ్చాత్య పండితులును లెక్కకు మిక్కిలిగా నున్నారు.

శ౦0టఉగిన! 14. ఏం[05/85. అను పండితు గొక విషయము గుణించి చిరకాలము (శమించుచు, కొట్టుమిట్టాడుచుండగా నతని కొళనాడు స్వప్న [ప్రబోధ లాభము కలిగెను. వెంటనే లేచి, యథాతరముగా తన మనశ్చక్షువునకు గోచరించిన విశేషములు (వాసికొనగలిగె నట.

84 ఆవధాన విద్య ౪0174128, 6018919068 మున్నగు మహనీయులు న్మిదలోనే పద్యములు రచించిరట. "4కి 11211 సంగీత విద్వాంసుడు, నిదలోనే సంగీతపు మెట్టమర్చెడివాడట. క24 సకస!!! కు రాజకీయ సమస్యల పరిష్కార మార్గము సలుమాలు స్వప్నములందే శోచెడిదట. 102౮౬82 రసాయన పరిశోధకుడు స్వప్న ముఖమన లోకోపకార విషయము లనేకములు [గహించెనట. అసం౦0గం0ం003 3240 ౪058. 386 89) కుట్టుమిషను కని పెట్టిన మేధాశాలి ఇలియాన్‌ హోవి. ఇతడు చచ్చి(ఐకికి యం[తమంతయు నిర్మించి, సూదికి బెజ్జ మెక్కడ వేసినచో దారము నడచుట క్షనువుగ నుండునో తోపక, తం పగుల గొట్టుకొనుచుండెను. ఇట్టుండగా ఒకనాడు అతనికొక స్వప్నము వచ్చెను. ఎవరో కొంద రాటవిక మైనికు లతనిని నిర్బంధించి “మేమిచ్చిన గడువు లోపల నీవు కుజ్జుమిషను తయారు చేయవలెను. లేకున్న నిన్ను చంపెద' మని రట. ఇత డాలోచించుచుండెనము. గడువు తీరిపోయెను. సైనికులు ఫూలములతో బొడువ వచ్చిరి. వారి చేతులలోని ఫఘూలాయుధముల మొనల కించుక (క్రిందుగా. చిన్న బెజ్జముండెనట. ఇత డాజెజ్ఞము గనుగొని నంతనే గట్టిగా అఆచెనట. మెలకువ వచ్చెను. లేచి, సూది మొన కించుక [కిందుగా చిన్న బెజ్జము వేసి, దార మెక్కించి, కుర్రును. ఈ రహస్య మతనికి స్వపష్నలబ్ధము. (ఈనాడు, దినప్యతిక. 16-12-1979) ఏకాదృళస్వప్నములు భావికములు. నా సహపాఠి యొకడు స్వప్నలన్ధివషయము (వాసికొని వచ్చి నాకు జూపి నన్ను నచ్చెరువున ముంచెను. ఆ కథ యించుక వివరించెద. నేను మూడవ ఫారము చదువుచుండగా, తోడి విద్యార్థి జంగంరెడ్డి బాల రంగారెడ్డి నాతో పోటీ పడుచుండెను. పరీక్షలలో మా తారతమ్యము-నేను (పథ ముడు, అతడు ద్వితీయుడుగా నుండెను. [పాథమ్యము తనకు రావలెనని పట్టు దలతో చదువుచుండెను. ఒకనా డతడు నాకొక కాగితము జూపెను. చూచి యాళ్చర్శపడితిని. నా నోట్సు ఆతనికి జూపెడివాడను గొను. నేను విశేషపరి శోధనచేసి అపూర్వ విషయములు కొన్ని సేకరించియుంటిని. అర్జునునకు బాకు పతము వలే నా నోట్సు నాకు అండగానుండెనని మురియుచుంటిని. అతడు చూపిన

ద్వితీయ [పకరణము రిల్‌ కాగితమున నా నోట్సులోని వస్తువంతయు నుండెను. ఇదెట్లు సాధ్యమయ్యెను ? ఆతడీవస్తువు గుటిచి త్మీవముగ నాలోచించుచుండెను. ఒకనా డతనికి స్వప్నమున తెల్లని దుస్తులు ధరించిన సాధు వొకడు పొడసూపి, యేదో చెప్పెనట. డిగ్గున లేచి దీపము వెలిగించి తదుక్తవిషయము [వాసికొనెశట ఆ కాగితమే నాకు జూపెను. అతడు బుజువ్యక్తి. సత్మవాది. పాపము, విద్యార్థి దళయందే జలగండమున పంచత్వము బొందెను.

మనోలక్షణము చ్మితమైనది. మన మొకవ్య క్రితో మాటాడుచుందుము. మన సొక విషయము నాలోచించుచుండును. యౌగవద్యముగా రెండు [కియలును జరుగుచున్నవి. మనము మాటాడుచున్నపు డేమనస్సు ఆలోచించుచున్నదో, ఆ మనస్సు మనము న్నిదపోవునపుడు గూడ అఆలోచించుచున్నది. ఒక విషయము వాఠాత్తుగా స్పురితమై మెలకువ వచ్చును. ఇది సహజము. ఎవరో యొక అపరిచిత వ్యక్తి సాఇాత్కరించి, యే మవో విషయముయొక్క మూలము చిక్కక నీవు శ్లేళపడు చుంటివో, ఆ మహావిషయమూలము కరతలామలకముగా నీకు జెప్పి వేయుట, ఆ చెప్పబడిన సుడి ర్ధవాక్యపంక్తులు, న్నిద లేచి నీవు కాగితము మీద (వాసికొనునంత పర్యంతము జ్ఞ పియందుండుట ఆశ్చర్యకర విషయము,

(పళ్ళ్నోపనిషత్తు జీవుడు స్వప్నమున దర్శించు విషయములు వివరించు చున్నది.

“అతై9షదేవః స్వప్నే మహిమాన మనుభవతి. యదృష్టం దృష్ట మను పళ్ళ్యతి. [గ్రశం (శత మేవార్థ మనుళ్ళణోతి. దే దిగంతరైళ్చ (వత్యను కూతం పనఃషశః। (వత్యనుకవతి. దృష్టం బాదృష్టంచ [శుశం చ్శ్‌శుకం చానుభూతం బాననుభూతంచ సచ్చాసచ్చ సర్వం పళ్ళతి సర్వః పళ్యతి "

((వ్రశ్నోపనివత్తు. చతుర్ధ్మవళ్నము ళ్‌ కుత దృష్ట విషయములు [కమ్మర వికుడ చూచుట సరే. అకుిత విష యములు, అదృష్టవిషయములు వినుటచూచుట యున్నదనియే ఉపనిషత్సిద్ధాంతము .

“అవధాని వణకాల నిఘీలితనేతుడై (ప్రాక్థిత భావిక స్వప్న ఫలములను

అలలు వీ. ప్రా ఫియాల

గ్‌ జలద అడ ఎకసంధా గహణము

ఏకసంధ్యాగహణ విద్య కొందజికి పుట్టుకతో వచ్చును. విన్నదానిని విన్నట్టు తత్‌ క్షణమే చెప్పగలకు.

ఒక్‌ యుపన్యాసము విన్నాము. తతణితికమముద ధీసంపుటియందు ఆర్జిమ గనుండును. కనుక అపుడే దాని నావిష్కరించుట సులభము. దాని మీడ నూత్నఫణితిము దలు పడినచో అది శిధిల మగుటయో అధరస్థ మగుటయో సంభవించును.

వం కె10౪/112 అను నతడు ఒక పనిమీద, నొక కార్యాలయమున శేగి, తవధికారి వినిపించగా, ఒక వ్రైలులోని సమాబారమంతయు నవహితుడై వినెను. (శ్రతవిషయము, పదవాక్య (క్రమబద్ధముగ, పరమ జాగరూకశతతో మెదడున భ్యదపఅచికొని, హుటాహుటి ర్రైలు స్టేషనుకుటోయి బండి యెక్కెను. సృృతి మ్ముద చెడునను భయముతో, తనకు వీడుకో లీయ వచ్చిన మ్మితులతో సబుతము మాటాడినవాడు కొడు. బండి కదలినంతనే తన మెదడు తలుపు దెజచి, (శత విషయము - అక్షరము పొల్దువోకుండ - తన కార్యదర్శికి అప్పగించెను. అతడు తన పాటు నిట్టు లుట్టంకించెను.

“| ఇమ8 22216 05 1078614108 (06 9680016 1౯ ౧09 81162- ౪10% 686 61765168 9 0027621108 ” (14 4804015)

ఇత డేకసంధ్యాగాహి. ఒక సభలో నొకవ క్ర యుపన్యసించుచుండగా విని, యింటికి వచ్చి, కనులు మూసికొని,ఆ సభారంగమును ఆ వ్యక్తిని (పత్యక్షీకరించు కొని, ఉపన్యాసమంతయు నళ్లే (వాసి పెట్టగల దిట్ట.

నైవధకావ్యకర్త (శ్రీహర్షుడు నీళ్ళవావి దగ్గర జరిగిన ఆడువారి జగడము, రనగంగాధర (యం థకర్త జగన్నా థపంకితుడు గుజ్జపురౌతు మావటిండ జగడము శమ చెవిలో పడినది పడినట్టు వినిపింపగలిగిరని కథ లున్నవి. వీరు విన్నది

ద్వితీయ [పకరణము 87 స్వకీయ భాష కాదు పరకీయథాష. అయినను దాము విన్న శబ్దవితానము నప్ప గింపగలిగిరి.

డాక్టర్‌ జాన్‌ లీడెన్‌ ఒక్కసారి విన్నచో (దాఘిస్టమెన పార్షమెంటు వ్యవహారము గొని, డాక్క్యుమెంటు గాని తిరిగి అప్పజిప్పగలిగెడివాడట.

్రీ మాడభూషి వేంకటాదార్యులవారు కోర్టుకో జెప్పిన యేబది ఠావుల సాక్ష్యము యథొాషరముగా (గమ్మర నప గించుట (వ్రత్యక్షవిషయము.

(ఆంధప్మతిక. వారపత్రిక, స్వర్ణోత్సవ సంచిక)

సెనెకా, సుగృహీతనామధేయుడై న వేదాంతి, తన చదు వుకొనెడునాళ్లలో

ఒకసారి, వివిధ విద్యార్థులు చదివిన పరస్పర సంబంధము లేని, రెండు వందల

పద్యములను విని, తుదినుండి మొదటిదాక, అనగా 200, 199, 198, 197 196, 195 ఈ రీతిగా విలోమ్ముకమమున జెప్పెనట.

ఈ వేదాంతి మజియొక విశేషము దెలిపెను. ఒక కవి తన [వాసిన పద్యములు తెచ్చి చదివెనట. (శోతలలో నేకసంధాగాహి యొకడుండెనట. వాడు కవిని బట్టికొని, ఆ పద్మములు తనవని తగవులాడెనట, న్యాయమెవరు చెప్పగలరు! (వాసిన కవి తన పద్యములను కాగితము చూచి కాని చదువలేడు. (శ్రోత కాగితము చూడకుండ చదువుచున్నాడు.

సరిగా అబ్బీ సంఘటనమే తిరుపతిలో శ్రీ పనప్పాక మనంతాచార్యులవారింట జరిగినది. ఒక ఏిద్వాంసు డక్కడ స్వరచితకోకములు వినిపించుచుండెనను మాడ భూవషి వేంకటాచార్యులవారు [పక్కనుండి వినుచుండిరట. విని, అయ్యా! యీ శ్లోకములు పిన్ననాడు మా నాయశగాకు చెప్పిరి. (పాచీనకవికృతము లయిన యీ శ్లోకము౨ ననంతాచాక్యులవారెటుగరు గదా యశ యాత్మీయములుగా జదువ నారంభింఏతి ౫ ?' యని యాక్షేపించికట. ఆ పండితుకు కిఒసి, పెడనవ్వు నవ్వి, “ఏదీ ? నీకు వచ్చునేని చదువు' మం తుటారించెకట. మాడభూవివా రాళ్ళర్య కరముగా తచ్చోకములు గడగడ చదివివేసిరట. ,.

(కవ్మిపళంసా స్తబకము బాటుపద్య మణిమంజరి. 8 భా)

88 అవధాన విద్య షెక్టియర్‌ కవి మ్మితుడు బెన్‌జాన్‌సన్‌ మనీషి తన రచించిన పది నాఓకములు తనకు కంఠస్థములే యనెను. శంకరవిజయమున _ “క్లేరళక్ష్మాపాలో యతిసార్వభౌమసవిధం | పాప్యః (పణమ్యాంజసా, లబ్ధ్వా తస్యముఖాత్‌ స్వనాటకవరా ణ్యానందపాథోనిధౌమజ్జం స్తతృదపద్మయుగ్మ మనిశం ధ్యాయన్‌ పతసే పురీమ్‌.' అని యున్నది. (శంకర విజయము. చతుర్ధ సర్గ 175 శ్లో.) ఆ భూవరుడు శంకరభగవత్పాదుల సన్నిధిలో నెపుడో తన నాటక్కతయ మను విన్చించియండెనట. ఆ నాటకము లుత్సన్నములు కొగొ, రాజు దిక్కు తోపక శంకరుల శరణు జొచ్చేనట. శంకరులు పూర్వ్మశుత రాజకృత నాటక (తయమును నిజస్మృతిపథమునుండి వెలికి దీసి యను[గహించిరి. మహామేధావుల కిది (క్రీడ్మాపాయము. ఆ జేప కదలించినచో (గ్రంథ మంతయు నందుండును. సొమాన్యమేధావు లించుక పొర్వాపర్యము నెమకి చూచి చెప్పగలరు. న్మృతిచకమున గతచర్శితపాఠము చుట్టబడియుండును. ఆ చుట్టలు పొరలు పొరలాగా నుండును. ఏదై న నొకవిషయము కావలెనన్నచో సూటిగా నదే దొరకదు. తత్సంబంధియెన పౌరదీసీ ఆదినుండి చదువవలెను. మనకు గావలసిన విషయ మెక్కడ (పసక్తించునో ఆక్కడ నాగి (గహింపవలెను. బడి పిల్లకాయను బిలిచి, ఇరువడియాలులెంతరా? యని యడిగినచో వాడు తటాలున జెప్పలేడు. ఇకువదవ యెక్కమును మొదలు పెట్టి, 20%1 =90, 20౫%9= 40, 20%8= 60, ఆని వరుసగా వల్లించుచు, రి0%6 = 120 ఇక్కడ ఆగును. అదొక ఫొరం పొరలో నొకరేకు స్మృతి చ్మకమునుండి దానిని బట్టికొని చదువవలెను. అపుడే కావలసిన వస్తువు లభించును. వివరణ మిది := “ళం షం ఇ13మి6తే €0 (6౦౦11606 & ర2510018౯ 00126 10 26) ప *స!ంపి సిం షేలరీ ౧086, షం 00416 ఉం $90021 97 ౯౮౧౫౫ 28

ద్వితీయ (వకరణము 602 €0 పే!మం6ం15 69 ఇపం16 గం 116 ౧౦గుకం0800%9011 11 0 అ80షంఢీ 6 90110 *స1ంయ 86 *1నింతే 10 ౪411 ” (౧౫88 3500921 0౯ 14224082 - ౨. 4) భోజమహారాజు నా స్థానమున మ.గ్గరు పండితులుండెడివారట. ఒకడు ఏకసంధ్యాగాహి. ఒకడు డ్విసంధ్నాగాహి. ఒకడు (తిసంధ్యాగాహి. ఎవడైన రాజ సందర్శనము చేసికొని తన క్లోకము వినిపింపగూడదు. వెంటనే యేకసలధా 1గౌపా లేచి, 'ఓవో! ఇది పాత శ్లోశము. నాకు వచ్చును. విను'డని చదివెడి వాడట. అవునవు నిది (పాతళ్లోక మే, నాకును వచ్చునని ద్వి సంద్భాగాహి చదివెడి వాడట. వాని తర్వాత ముమ్మాలు వినుటచే ధారణ స్థిరపఅచికొన్న ,తిసంధా (గాహి లేచి తానును జదివెడివాడట. వచ్చిన కవి తెల్లమొగము వేసి వచ్చినదారి బద్రిడివాడట. కథ యిట్లుండగా కాళిదాసు వచ్చెనట. ఆయన మీద గూడ ఈ ముగ్గరు అదే [పయోగము జేయు జూచిరట. కొని, అది సాగలేదు. పరిస్థితి యెజటీగినవాడు గనుక కాళిదాసు యోజించికొనిపోయి, ధారణకు ఒదిగిరాని యయో మయపు గ్లిష్షక్రోకపు ఐండ ఆ పండితుల నెత్తిన వేసి నవ్వెనట. (పాణము హోక్ష వారును నవ్విరట. రాజు నిజము (గహించెనట. ఈ పుక్కిటి కథలో చమత్రారము కంటె యా థార్థ్యమే యధికముగా నున్నది. ఏకసంధ్నా గాహికిని కొన్ని (మింగరాని ముద్దలుండును. అష్టాదశ శతాబ్టీ మరధ్యమీయ కాలమున 14201118 అను (పసిద్ధ నటుడు తా నేకసంధ్యాగాహినని యుపన్యసించుచుండగా, క0010 అనునత డెముర్కొని యీ (క్రింది వాక్యములు (వాసి, పరీక్షార్థ మిచ్చెను: “ట్టి కల్టీం ఇంక4 1210 116 849668 €0 0౪0 8 68056886-162 60 ఇడసం 28 29016-916; 8864 ఉ8 16 5406 (106, ఓ 85084 626 688 00198 అం 116 0664 ఫ090 119 పింం6ి 1110 ఉం 9909. బగ! 20 8089? వం 16 6166, 856 పీం + 1మింగణురం201 మితరం66ే 1పం 02౯006౯; 886 096 ఇం6 966౨1 (ఏం 1081008163, 2964 11 ౦0111165, 3084 +€ఓ6 64౧9౦165, :864 ౧ 6౫86 కె2ర)806900 11009618 ఇ110 ఉం 11416 108864 064108 08 (05; &06 160 &|| 1011 40 19008 (96 88006 15 08408-29-0810% 088, €111 16 800 గ0%6605 ఇం 048 0[16 పింం1 ౦ ఉం? 90019.” (42402 8౯౯51018౫0 4ఉ౫వి 80% 70 ౦౩7412 కశ. వ. 86)

90 అవధాన విద్య

పె సంక్తు లొకసారి చదివికొనెను. కాని, వశీ1ంట112 తిరిగి చెప్పలేక పోయెనట. 0046 కల్పించియిచ్చిన వాక్యజాలముట్టిది :

కాళిదాసు చెప్పెనన్న క్లోకమెట్టిదో చూడుడు. శా; వాళ్చారేడ్వజ దగ్గ్బృతోడ్వధిపతిః క్కుధేడ్డజాని గ్లబే

డ్లోరా డారు డరః సరే డురుతిర గై వేయక, బాడరమ్‌

ఉడ్వీీడు జ్నరకాస్థిర్భ _క్రిదృగిభే డార్జాాబినాచ్చచ్చవిః

సస్తాదంబు మదంబుదాలి గళరు గ్లేనో ముదే వో మృడః.

పూట్‌ (పకల్పిత వాక్యజాలమున అర్థగతమైన క్రిష్ట్ణత యున్నది. కాళి దాసీయ శ్లోకమున శబ్దగతమైన క్హిష్ణత యున్నది.

రచనలో నెంత యార్జవముండిన నేక సంధ్యాగహణమున కంత యను కూలముగా నుండును

ఫ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాన్తిగా రన్నమాటలు : “ఏవో కొన్ని పద్యాలు మ్మాతమే యేక సంధకు వస్తాయి గానీ, అన్నీ రావు. అర్ధంతెలిసేవై తే రావడాని కభ్యంతరం వు డదు క (కృష్ణాష్మతిక. జూన్‌ 1986)

ఆదిళంకరాదుల యేక సంధాాగవాణ క్రి అసాధారణము. సాధారణ మేధావంతులు అర్థవంతమలై న పద్య గద్యబంధముల నొకసారి విన్నంతనే న్మృతి ఛలకమున నిలిపికౌనగలరు. శ్రీహర్ష జగన్నాథ పండితుల కథ వేలు. అర్థరహితములు, అన్నభాషా నిఐంధములు (గహించి, అనులోమ (పతిలోమ (క్రమమునగూడ జెప్పగలిగిన మేధిష్టులు, అట్టి శక్తి జన్మతస్కిద్ధము. అర్థాన్వయ ముల బుజీమ బట్టీ యేకవార (శ్రవణ మ్మాతమున (గహించి. తిరిగి యషప్పగింప గలవారు- (ప్రధానముగా ఛందోధార పై నారారపడువారు- (పతిభాచతురాననులు* రామరాజ భూమణుడు, శిష్టు కృష్ణమూర్తి, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటకాన్తి, పిపపాొటి చిదంబరళాన్తి, గడియారము వేంకటశేనకాన్తి (పభళృతులీ తెగవారు.

ఈ యరుదెగలవారు గాక, మూడవతెగవారు కొందరున్నారు. వీరి ధారణా శక్రికి మూలము పాండిత్యము కాదు, (వతిళ కాదు, అభిరుచి.

పసిబిడ్డలకు జ్ఞాపకళ క్రి స్వల్బము ఇంచుక సేపటిలోనే వారికి మజపు కలుగును. ఆడుకొనెడు వస్తువు లెక్కడబడిన అక్కడ వేసి వత్తురు. అడిగినచో దిక్కులు చూతుకు అట్టి బిడ్డలకు, రేపు సాయంకాలమున సినిమాకు బిల్చికొని పోదుముని చెప్పితిమా, మనము మటిచినను వారు మలజువరు. సరిగా ఆ వేళకు

ద్వితీయ (ప్రకరణము క. సినిమాకు రమ్మని పట్టి పీడింతురు. రేపు పూలచెట్లకు నీళ్ళు తోడి పోయుడని చెప్పి, మనము [గామాంతరము వెళ్ళినచో ఆ పని చేయరు. ఏమిరా! అని అడిగి నచో, మఅచిపోయినామందురు. దేనియం దభఖిరుచి యుండునో దాసిని మణువరు*

మటియొక విశేషము కలదు. సినిమాకు బోయి వత్తుము. వచ్చి న్నిద పోదుము. తెల్లవాజినంతనే పిల్లవా డొకపాట పాడుచు న్మిదలేచును. ఆ పొటలోని యర్థము వానికి దెలియదు. ఆ పాట నిన్నటిరేయి సినిమాలో ఒక్కసారే విన్నాడు. వాని కెట్లు నోటికి వచ్చినది? పాట వట్టి సాహిత్యము కాదు. సంగీత మూలము, సంగీతాత్మ కలవానికి ఆ పాటయొక్క. ముల దవ్యము మ్మితము. ఆది వచ్చి, అయస్కాంతమున కయోరజము వలె నంటికొనును. సరి. పసివాని యెడదను బట్టికొన్నది సంగీతమే కదా, సాహిత్యము కూడ వల్రింపగలుగు బెట్టు! సంగీత మనెడి స్యూతబు సాహిత్యపుష్పకదంబమును బట్టికొనియున్నది. దారమును లాగినచో తత్ప్యూతసంలగ్నపుష్పకదంబము కదలి వచ్చుటలో చోద్య మేమున్నది?

ఒకని బుద్ది గణితమును పప్పుబెల్లముగా ఖావించును. ఎన్ని యంకెలైన గుర్తు పెట్టుకొనును. ఏ లెక్క చెప్పినను చిటుకలో చేసివేయును. అట్టి వ్యక్తికి గణితసంబంధివిషయములు స్మృతియందు గట్టిగా నిలుచును. తొలగిపోవు.

ఒక వృద్ధుడు - ఏబదేండ్డ [కితము పేరయ్య పెంగ్లీలో జరగిన సంగతులు, సూరయ్య వడుగులో జరగిన సంగతులు పూస [గుచ్చినట్లు చెప్పును. జ్ఞపీ పెట్టు కొనదగిన విశేష మొక్కటియు నుండదు కొని యేకరువు పెట్టి చెప్పుకొనచు టోవును. ఇట్టి వ్యక్తుల గుటించి, 3. ఓ0213 ౦/108 యిట్లన్నాడు-

“తంగం ౧6౯౦౦89 పీడ ౪6 సీడిథీ 96008౯8016 మంమం?168 ఇం పేజళ6 066౧ 2109036 168106 ” (1480410827 - 2౯౯10181౮౫)

వీరు పురాణము వినరు. హరికథలకు బోరు. సర్గోన్టి తిలకింపరు. మతద మల్లైన గృహచ్చి దములు, పొరుగింటి సుద్దులు-వీనియందే వారి యళభిరుచి. పంగి బుకద మెచ్చు,

ఒక విద్యార్థి సినిమాతారల జన్మతిథుణు జ్ఞ ప్తి పెట్టుకొనియుండెనట. పేరు చెప్పిన జాలు, తత్‌ క్షణమే తద్విలాసినీజన్మతిథి చెప్పివేయునట. కాని, తన పాఠ్య (గంథసందర్భమున, బాబకు దండయ్హాత చేసిన దెపుడని యడిగినచో చెప్పలేడట. రుచిభేదమున కుదావృూతిగా డాక్టర్‌ యన్‌. కల్మాణరామన్‌ గారు పె విద్యార్థి విష యము బేర్కొనిక. £03827 ఓ72/0-“%/6 [01806 080 22. 1631- &1 1031083” (౯02౮2711౫౮) 9న్నాడు.

రల అవధాన విద్య

మణిపాల్‌లో మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగ్‌ చదువుచున్న సాంకేతిక విద్యాశాలా విద్యార్థి మహాదేవన్‌ ఆనునతని మేదస్సు కంప్యూటరును మించినదని పాతి కేయలు స్వయముగ పరీక్షించి (ప్రకటించిరి. అ (పకటన సారమిది-

“ఎంతటి వేల సంఖ్యలను ఎటుుతిప్పి యెటు ఇచ్చినా ఈయన అవలీలగా తిరిగి చెప్పగలరు. ఎన్నిరోజుల తరువాతనై నా వీటీని ఏ రూపంలో కావాలంటే ఆ రూపంలో చెప్పగలరు. రైల్వే బ్రైమ్‌ "టేబుల్‌ను ఒక్కమారు చూచి తిరిగి ఒక్క- సెకనులో మననం చేసుకు చెప్పగలరు. అంతేకాదు. 1877 మార్చి 15వ తేదీన మెల్‌బోర్న్‌లో ఇంగ్లండ్‌ ఆస్టేలియా జట్టకు జరిగిన (కికెట్‌ ఆట వివరాల దగ్గరనుంచి, ఇప్పటివరకు అన్ని క్రికెట్‌ ఆటల వివరాలు గడగడా తడుము కోకుండా చెప్పగలరు క |

(ఈనాడు. దినష్మతిక. 10-9-1977)

ఈ సాంశేతిక విద్యార్థి జ్ఞాపకళ క్రి వట్టి అంకెలకు సంబంధించినది. అంకె లనెడి యిష్టికల మీదనే ఈతని స్మృతిసౌధము నిలబడుచున్నది. అంకె లతని (పాణబంధువులు.

లూమాస్‌ వెరి హాజిర్‌ (క్రీశ. 1684-1708 (పాంలీయడు. ఆ కాల మున (ఫాన్సులోని ఉన్నత కుటుంబాల వంశ వృషాలన్ని జ్జపిలో ఉంచికొని యుండెడివాడట. ఆళనికి తన నాణగవయేట అంధత్వము తటస్థించెనట తవారభ్య ఆతని జ్ఞాపకళ_క్రి యిశముమడించెనట- (గుడ్డివారి గురి గులుతు మీదనే యుండును.

కొందరికి రాజ వంశములందు, తత్తుల్య సంపన్న కుటుంబములందు నిర్వ్యాజపు భద్రి పపత్తులుండును. ఆయిండ్లలో నవతరించు వారందరు పుణ్యాళ్ము లైన మవో పురుషుంని వారి తాత్పర్యము. “శుబీనాం శ్రీమతాం గేహే యోగ [లహ్టోఒలిజాయతే' అన్నాడు గదా, గితాదార్యుడు. అందుకే “పుత్తడి గలవాని పుండు బాథధయు గూడ వసుధలోన జాల వార్తకెక్కు" అన్నాడు వేమన్న. ఇట్టి వార్తలకు చెవి కోసికొనెడివారలో లూయీస్‌ ఫెరి వోజిర్‌ గణనీయుడు

ఈ తెగవా రభిరుచి వ్యగత చేత ఏళ సంధ్యాగాహు లగుచున్నారు. ఏకవార శవణ మ్మాతమున (వతి వ్యక్తి యొక్క మేధా గగన మండల మున, అది మాట గాని, పాట గొని, పద్యము గాని, మంతము గాని, వట్టి ధ్వని గొని సౌస్థిత్య మెనయుచున్నది. దానిని (గహించి, తిరిగి _పదర్శించుటకు రేజ స్వినియైన మనశళ్శ క్రి కావలెమ తచ్చక్రి తారతమ్యముబట్టి ధారణా తారతమ్యము గోఛరించుచున్నరి. అలా రీ ప్రై ఫిలాాలాన

అవధాన విద్య తృతీయ _పకరణము

అవధాన శబ్ద విచారము ' “చిత్తై క్యాగ్య మవధానమ్‌” అని వామనాదార్యుడు నిర్వచించెను. (కావ్యాలంకార సూ తవృత్తి. 817)

ఈ సూతమునకు వృత్తి నిట్లు కల్పించెను :

“చిత్తైక్యాగ్యం బాహ్యార్థ నివృత్తి స్తదవధానమ్‌.”

'ఆవహితం హీ చిత్త మర్దొన్‌ పళ్యతి.'

బహుముఖము చపలము ఆయిన చిత్తము కుదుటబడి యొకచో నిల్చుటయే అవధానము, అవధానము పొందిన చిత్తమే అసలు విషయము నవలోకింప గలుగును,

అఆ యవధాన మెట్టు సిద్ధించుననిన ణు

క] ద్ద కొలాభ్యామ్‌' అనెను. (కా.సూ.వృ, 8-18)

దేశకాలము లెట్టి వనిన =

“ఐవికో దేశః" ఎం... లిం 19)

“ర్మాతియామ స్తురీయః కాలః' అనెను. . 8-20)

*వివికో నిర్ణనః ర్మాతే ర్యామో ర్యాతియామః (ప్రహర స్తురీయ శృతుర్థః కాల ఇతి. తద్వశా ద్విషయోపరతం చిత్తం (ప్రసన్న మవధత్తే' అని వృత్తి.

నిర్ణన్మపదేశము, చతుర్ణయామము అవధాన సాధనములు.

గోపేం దభూపాలుని కామధేనువ్యాఖ్య కాలదాసుని = “పళ్చిమా ద్యామినీ యామా (త్పసాదమివ చేతసా' అనుపంక్రిని, మాఘుని *గహన మపర ర్యాతపా ప్త బుద్ధిపసాదాః కవయః ఇవ మపహీపా శ్చింతయం త్యర్థజాతమ్‌' ఆను పంక్తిని నుదాహరించి, తెల్లవారుజామున జ్విత్తమున కవధానము కలుగుటయు, తత్సమయ మున కవులు రచన పట్ల నవహీతు లగుటయు సూచించెను.

తిల అవధాన విద్య

పై విషయము మనసులో బెట్టుకొనియే “శబ్దార్ధ కల్పతరువు" అవధానము మనోయోగ మనెను.

*ప్రమాదోఒనవధానితా' అని అమరసింహుని కూర్చు. [పమాదికానివా తవధాని.

యాదవ [పకాపడును “తందా కౌసీద్య మాలస్యం పమాదోఒవవధానతా' అవియే హూర్చెను. (వైజయంతి)

[పావీవ గీర్వాణాంధకవు లందరు అవధానళబ్ధము సీయర్థముననే (వయో గించిరి.

భవనే తవహ్ని మదనుని భస్మీకరించెను. రతి మూర్చిల్తెను. సభూత గణముగ భూపతి యంతర్హితుడయ్యెను. పార్వ౭ తర్మడియొద్ద కేగెను. అట్టి టాన్యస్ట్థలమువ కన్నుదెజచి రతి పకికొజకు చూచివది. ఈత్సందర్భమన కాళిదాసు

“అవధానపరే చకార సా | పళయాస్తోన్మివితే విలోచనే

వ వివేద తయో రతృప్తయెః (వియ మత్యన్త ఏలు ప్రదర్శనమ్‌.'

(కుమార సంభవము. శీ-ళి

అని [వాసెను. 'అవధానం పరం _పధానం యయో స్తేఒవధానపరే దిదృ తషయాఒవహితే చకార' అని మల్లివాథసూరి వ్యాభ్యానించెను.

గీకాస క్రిచే వముధను సహితము పరిగణింపని మృగీక దంబమును భారవికవి ముటు అఖీవర్టించెను :

“కృతావధానం జితబర్జిణధ్వనౌ సుర క్త గోపీజన గీతనిస్స్వనే

ఇతం జిఘక్సా మపవాయ భూయసీం న సస్య మభ్యేతి మృగీకదంబకమ్‌.”

(కిాకార్డనీయము. కీ-8ిలి)

మల్లినాథసూరి “కృతావధాన మేకాాగచిత్త' మని వ్యాఖ్యానించెను.

లవచందకేతులు కారసిల్లివపుడు పరస్పరము స్నిహ్యమాణులగుట రూపించుచు భవభూతి యిట్లు వాసన :

"తృతీయ (వకరణము ఠి? “'మమైతస్మిన్‌ దృష్టే హృదయ మవధానం రచయతి.' (ఉత్రరరామచరిత నాటకము. 5-16) “అవధానం వ్యాపారాంతర రహితతామ్‌' అని శ్రీ వాధూల పీరరాఘవాచా ర్యుల వ్యాఖ్యానము. విద్యానాథుని నాటక (_పకరణమున అవధానళబ్దము సుష్టుపయు ర్త్‌మ, |! ఠి అయా నటీ:- 'సంగీత సారస్స మహజ్దవో ఉవ్వోళ్ళ ఇ. ఆవహాణ జానపత్తం ఆరోహదు అజ్టో.. (ఛాయ. సంగీత సారస్య మవోర్డవ ఉద్వేల్యతే.. అవధాన యానపాత మారోహత్వార్యః ") ((పతాపరు[ద్రీయ నాటక్టపకరణమ్‌.) నన్నయ భట్టారకుడు =“దల్తావధానులరై. వినుండు?' అనను. (భ్రీమదాం్యధ మహాభారతము. ఆది. 1-81.) తిక్కన సోమయాటి - “అవధానంబుతో నవధరింపుము.' అనెను. (శాంరిపర్వము. 1-14) ఎడ్జా పెగ్గడ - ఉదంకుడు దుంధుండను రక్కసుని వధింపుమని బృహద శ్వుని వేడు సందర్భమున ఈ పద్యము రచించెను. అతులిత పిష్టుళక్తి సముపాహితమూలర్తివి గమ్ము లెమ్ము, సం తత భుజళ కి నిట్టీ యవధాన మొనర్పగ నీవ కొని యీ క్షితి నితరుండులే డధికకీ ర్తియు బుణ్యము జేరునిన్ను నూ ర్జితగుణ! యింతవట్టు దగ జేయుము కౌవుము లోకమంతయున్‌. (ఆరణ్య పర్వము. శీఎ887) థ్రీనాథుడును “విశ్వావసు (వధాన నానా గంధర్వ జేగియమాన భుజావ ధానుండై” గరళగివుడు ఆడెన్‌ దాండవ మ రచించెను. (భీమేశ్వర పురాణము. శ్రీం 147) గ

98 అవధాన విద్య అల్ససాని పెద్దన-స్వరోచి 'మృగయాకుతూహలోల్లాసమునన్‌ జరించె జల లక్ష్య్యవిభేద విధావధానుడై' అని రచించెను. (మనుచర్మిత. 6-85) తెనాలి రామలింగకవి= 'అవధానంబుననుండి శంకరకథావ్యాస క్తి భాసిల్లు చున్‌' అని రచించెను. (ఉదృటారాధ్య చర్మిత. 1=లిలి పువ్చగిరి తిమ్మన “శ్రీమదంజనాశనయ దయారస లసత్కటాన వీక్షా మహ_త్త్య సంపా ప్తకవిత్వ విద్యావధానకవి.” అని గద్యయందు రచించెను. (ఛతక(తయము.) 'సావధానస్య కవే దూషణం భూషణాయతే," క్షేమేందుడు కవికి అవధాన మవసర మనెను. (బౌచిత్య విచార చర్చ) తిరుపతి వేంకటకవులు ' స్థెర్యములేని చిత్త మవధాన మెటుంగని సత్క విత్వము........ .... అసారము” 'లనుట మీది క్షేమేం్యదో కక్రికి వివృత్మిపాయము. కార్‌ ణ్గదేవు కీ యవధానము వాగ్గేయకార కునకును అవసర మనెను. *రోవద్వేష పరిత్యాగః సార్ద్రత్వ ముచితజ్ఞతా అనుచ్చిష్లోక్తి నిర్బంధో నూత్నధాతు వినిర్మితిః పరచిత్త పరిజ్ఞానం |పబంధేష పగలృకా దత గీత నిర్మాణం పదాంతర విదగ్గతా (తిస్టాన గమక (పౌఢి ర్వివిధాల ప్తి నై పుణమ్‌ అవధానం గుత్తై రేభి ర్వరో వాగ్గేయకారకః " (సంగీత రత్నాకరము.) సర్వంకష వివేకముతోడి యేమలుపాటులేని దృష్టి యేదో అది అవ ధానము. 'తలేభిన్య వధాన పద్యరచనా సంధాసుర రాణ చిహ్నితనాముడు" చరిగొండ ధర్మసుకవి.

తృరీయ (పకరణము 09 “సకల భాషావిశేష నిరుపమానావధాన కారదామూర్తి' భట్టుమూర్తి “శతఘంటావధాన్నపసిద్ధుడు' మటింగంటి సింగ రాబార్యుడు.

“అన ఘంటావధాన విశిష్ట బిరుదుడు' హరిభట్టు.

“అస్టావధాన కలిత శతలేఖినీపద్యగద్యళ క్రి పాటిమీఆిన'వాడు , థేట్లూరి రంగరాజు.

చుగొండ ధర్మన్న మొదలు ఇటీవలి కవుఐ వాడిన యవ వానళజిము యొక థా యర్భము వేణు

ఎజ్జన్న “ఇట్టి యవధాన మొనర్పగ నీవ కాని యీ క్షితి నితరుండు లేడు" అన్నచోట హెవ్పరికతోడీ కార్యమని అవధాన శబ్దమునకు నర్థము చెప్పికొనవలెను.

జక్కన రాత పెద్దయ్య- 'ఎవ్వ డేయవధాన మెటుగు నయ్యవధానమున వాని కించుక ముల్లా సూప" నేర్చినవాడు. ఇక్కడ హెచ్చరికతోడి వాబ్యయ

(కీయ యని యవరాన శబ్దమున కర్థము చెప్పికొనవలెను మధురవాణి -- 'మేధాం వ్యనక్తి వివిధావధానే' యనుట యిట్టిదే? వివిధ

వాబ్మయ (ప్మక్రియలయందు (పౌథి పదర్శింపగలదని యర్థము.

“అవధాని శబ్దము వైదికులను నర్థమున నంది మల్చ్ణయ ఘంట సింగయల వరాహపురాణావతారికయందు వ్రయు క్తము.

(ప్రాలీను లెవ్వరును ధారణాశ క్రి నికషాయమానమైన సారస్వత వ్యాపార మను నర్థమ.న నవధాన శబ్దమును (ప్రయోగింపలేదు.

(బౌన్‌ దొర 1852 సంవత్సరమున (పకటించిన తెలుగు-ఇంగ్లీషు నిఘంటువున నిట్లు వివరించెను:

అవధానము = శీ(46810108, 0470, 606456, మనోయోగము, (హైచ్చరింపు, హెచ్చరిక, ఆం్యధభాషావర్జవము)

100 అవధాన విద్య అవధాని ౦£ అవధానుడు 118. అవధానులు. కం ఇసిం 18 26606176 0 ౦681. కం ఇం 16 9క11664 18 ౪6688. హెచ్చరిక గలవాడు, జ్యాగ త్తగల వాడు, వేదము బాగుగా వచ్చినవాడు. అష్టావధాని. ౪7641116, ఇపేం 080 266064 10 0౯ 20136 72010435 మిజ(1606 810౪18180608313. అష్టావధాని : 60110839, 086 ఇం 02మ001 21606 40 61811 "ఛ19$8 46460006. థ్రీ ప్రి పూర్ణ పజ్ఞాదార్యులవారు- *'అవధానములు ధారణా (పధానములు, ధారణ- చిత్తై క్మాగత వలన బేశూరును. చిత్త మేక్యాగమైనపుడే అది బావ్యు విషయముల మాని ముఖ్యార్థ చుల నవలోకింప గలుగును ఈ యర్థమంతయు 'అవ' పూర్వక (డు) ధాజ్‌ - టు! హౌోనణయోః అను ధాతువునుండి యే డిన అవధాన శజ్దమునం దిమిడి యున్నది అని సిర్వచించిరి. (ఆవరానములు. విజ్ఞాన సర్వస్వము. షష్ట సంపుటము.) శవ్మితయ కాలమున నవధాన విద్య లేదు- (శ్రీనాథుని కాలమున 'అష్టైవ ధానంబుల సగీడించుట' యుండెను, కొని, వాని స్వరూపము వేజు. ఫ్రీకృష్ణదేవరాయల తండి కాలమున 'అవధాను' లనగా వేదావధానులను రూఢి యుండెను. ఈమాధి విజయవాఘవననాయకుని కాలమున పురోహిత సామాన్య బాచకమై పరిహాసభాజనమయ్యెను. (బౌన్‌ దొరగారి వివరణము, ఆచార్యులవారి నిర్వచనము రెండును "అర్వాచీన కాలమున రూఢిగన్న అష్టావధాన శతావధాన విద్యల కన్వయించును. *'చిత్తైక్నాగ్య మవధానము.” న.

1పాచీనాష్టావధానము

థ్రీనాథుడు''సంస్కృృుత ప్రాకృత శౌర సేనీముఖ్య భాషాపరిజ్ఞాన పొాటవలంబు” శలవాడు

జక్కయ కాత పెద్దయ “సంస్కృృత [ప్రాకృత శౌర సేన్మాదుల ఘటికలో నొక శతకంబు జెప్ప" జాలినవాడు.

ఉభయులు అష్టభాషా పండితులు.

వెన్నెలకంటి అన్నయ తీర్చిన చిలుక “అష్టభావల మధుకు చ్చిత వి స్త కవితలు' పచరింపగల జాణ,

భట్టుమూర్తి *“సకల భాషావిశేష నిరుపమానావధాన శారదామూర్తి *

మజింగంటి సింగ రాచాక్యుడు “ఆఅకుకవితాష్టభాషావి శేష" మనీషి.

రామళ[దాంబ “అష్టభాషాకల్పిత చతుర్విధక విత.”

పసుపురేటి రంగాజమ్మ “అతులిఠాస్టభాషాకవిఠా సర్వంఠవ మనీషావిశేష శారద."

కాళవా స్తికవి “అస్ట భాషా మహికాకు పబ ధని క్మితి చాకురీధుర్యుడు."

గుడారు వెంకటదాసు “అష్టభాషావధాకపొఢధుకు.'

ఆంధ రతిరహస్య కర్త యెజ్ఞి మ 'అష్టభాషాక విత్మాపవీణుడు'.

తంజావూరు నేలిన శహజీాజు కాలమున *“అహ్టావథానకవి' యొకడుండెను. ఇతని నామధేమ మంతర్హితమై పౌదవనామమే నిల్చినది. నిజపజ్టా విశేషములు సూలించు పట్టిక యేఏపయు నితడు (నాసి పెట్టలేదు. కొని, “చం, దశేలర' విలాస" మక" నాటకము సంస్కృత (పాక్ళత ఆధ మహాూస్ష (పకృతి భాషలలో [(వాయాటబబ్టీ యిక డన్షభాష లెణి]నవాడ 9, అందుచేతనే యిశనికి “అష్టావధాని” (పసి్ధి యేక్పడి యుండునని యూహింప నవకాశము కలదు.

162 అవధాన విద్య భట్టుమూర్తియ, గుడారు వేంకటదాసుడును ఆవధాన శబ్దము భాషాళబ్ది సహితముగా వాడుట గమనింప దగినది. “నాట్యచూడామణి' (గంథకర్త సోమనాథుడు “అహ్హైనధాన విఖ్యారుడ నని చెప్పికొనెను ఈ (గంథము సంస్కృతమున (వాయబకినవి. సంస్కృత సాహిత్య చర్మితమును (గ్రాసిన థ్రీయమ్‌ కృష్ణమాదార్ములుగారు ఈ సోమనార్యుడు నాచన సోముడు కావచ్చునని యభ్మిపాయపడి. అయిచచో అష్టభాషావధానియే అహ్టైవధానిచు?ి సువిఫ్పష్టముగా జెప్పవచ్చును_. నాచన సోముడు అష్టభాషాకవి యనీ శాసనము కలదు, “ఆస్టభాషా కవిత్వథభ్రీ వాణీవిజితసంపదే సోమాయ నాచరాంభోధేః సోమాయామిత తే*సే”. (1150812710 స4ఓ ఆ1౦353497 ౦౯ శివి వఇ4వి£58)

నన్నయభట్టు సహాధ్యాయి నారాయణభట్లు “అష్టాదళావధారణ చ్యకవర్తి' యని రాజరాజు నందంపూడి శాసనమున బేర్కొనబడెను.

సాహిత్య దర్పణకర్త విశ్వనావకవింాజు “అష్టాదశ భాషా వారవిలాసీనీ కభుజయో' అని మీనము (ిప్పి చెప్పినవాడు,

నామణకట్టు వళ $నాఠకవిరాజువలె అహ్టాదళ భాషావధారణ చకవ ర్తి యౌశా? నన్నయ ల్టునకు భారత పురాణ రచనమున తోడ్పడినవాడు కనుక “అషహ్టైదశ పుంణావధారణ చ్యకవర్తి' యని పుంణపదము నధ్మాహరించుకొను ఓయే యిట నౌవయికము,

ఇట్లే 'అషావధానము'న భాషాపద మధ్మాహరించికొనవలెను.

_ రామరాఎభూషణుకు సంస్కృత పాకృతాం్య ధపవ్యము తో ఆహ్టావధానమే కాశ కతొవధానము కూడ చేసి చూపెననియు.... ఒక (పథ కలదు' అని అ్రీ వెంప వాలి సూర్య రావా యణ గాన్స్రి గారు (వాసిరి.

(కూవణ కిరణావళి. పుట 51)

తృతీయ [ప్రకరణము 108 ఈ [పథ నిరాధారము కాదు. రామరాజభూషణుడు అహ్టైవధానము వేలుగ, శతావధానము వేజణుగ చేసియుండడు. అహ్టావధానకలిత శతలేభినీపద్య సంధానకార్యము చేసియుండును, రేటూరి రంగరాజు “అహ్టైవధానకలిత శతలేభల పద గద్య శ క్రి'పాటి మీజిన వాడనని తానే (వాసికొన్నాడు. న్యాయకంటి మాదన “నిరుపమ నవలేఖినీ ఘటనాడ్సు, సముచిఠాహ్టైవధాన నిష్టాగరిష్ట' అని చెప్పికొనగా, ఆంధరతిరహసగంథక ర్త “అస్టభాషాకవిళా (పవీణ'. 'నవఘంట సుర్మతాణ' విరుదములు గద్యమున స్పష్టముగ జెప్పికొనెను. ఈ కవులు తమ శతలేభినీపద్యసంధానవిద్య అహ్టైవధానహృద్యముగా (వదర్శించెడివారు. తంజాపుర నాయక రాజుల “శారదాధ్వజ' సభలో కవులు అష్ట భాషలలో సమస్యలు పూరించెడివారు. అలనాటి అన్హభాషలు = శౌరసేని, మాగధి, పెళాచి, చూళికా పెళాచి, అప్మళంళము, (పాక్ఫతము, లాండారభావ, సంస్కృతము నట. (శారదాధ్యజము, పుట 258) కొరవి గోపరాజు “సింహాసనద్యా(తింశికా" కృతియందు “అహ్టాలాషా విదుడన్‌" (1-58) అని చెప్పికొనెను. మజియు “అనుచు నాల్గు భాషలను రాజు దీవించి" (2-46) అనుచో నాలుగు భాషల వైఖరి చూపించెకు. చతుష్షన్షీకళలు (పస్తావించుచు. జీవ్రానానేళ భాషలు, యక నియమావ్యష్టాంగ యోగంబుకు, అహ్టైవధానంబును' (11-188) అని (వాసెను. తాళ్ళపాక చినత్రిరుమలాచార్యులు (1685-1560) వేంక టేశ్వరునిపై అస్టభాషా దండకము (వాసి, “అష్టభాషా చ కవ ర్తి వీకదము నందికొనెను, (సప్తగిరి సంచిక, మే 1982.)

108 అపధాన విద్య అద్దంకి గంగాధరకవి “అన్టభావలయందు నాంధ్యంబులేకుండు హొంతకారి కవీందు లొక్కవంక' నుండి రనెను. అఆలనాచి కవులు అష్ట భాషానిష్టాతులు. కవులకు ఆదొక యోగ్యతాపట్టము. పూర్వసం పదాయము పాటించి, వలితి లేకుండ, తానును అష్టభాషల గటిబి, బాల వ్యాకరణ రచయిత థ్రీ పరవస్తు చిన్నయసూరి 'సంస్కృృతాది భాషాష్టక లక్ష్య లక్షణ జ్ఞాన మహాసంషిత జేగీయమాన .......' వ్యక్తిని గద్యము (వ్రాసికొనెను, బింబీ తుండీర పభువులచే సత్కృతుడైన గణపవరపు వేంకటకవి అష్ట భాషాసీశమున [పాకృతము, శౌర'సేని, మాగధి. పైశాచి, చూశిక, అప్యలంళము, సంస్కృతము, అంధము కనబడును. (ప్రబంధ జ వేంక పేశ్వర విజయ విలాసము. ప. 876) నాచన సోమన కవనము, సంస్కృతము, ఆం ధము, కర్ణాటము, మహా రాష్ట్ర, కౌరసేని, మాకధి పాచ్య. అవంతి -- ఈ భాషాన్టకమున (పవర్తిల్లేనని థీ కుందూరు ఈశ్వరదత్తుగారు (పకటించిరి. అప్పకవీయము న తే॥గీః సంస్కృతము (పాకృతంబుకు శౌర సీని ఏగతిపై మాగధియును బై కాచికయును జూశికయు నప్మభంళశంబు సౌరిది నం భాషయును నివి చను నష్టభాష లనగ.. అని వివరించెను. (ప్రథమాశ్వాసము ?7 ప, లక్షణ కీపిావాగుడు ఆష్టభాషారచళావధానమునే అష్టావధాన మనెకు. అదెట్ల్టన జా

1. ఏకపాదతిపాద కఠిన్యప్రాస విషమసమస్యాపూ ర్తులు,
2. వ్యస్తావరీ సలఘటిళ పద్యములు, లి. ఇన్టదేవతావగ పతి పాది నిషేధాక్షర రచనాచమత్క్భృతి,

తృతీయ (వకరణము 105

శ అష్టైవధానంబులు,

ర్‌. ఘటికాళ త్మగంథకల్పవ,

6. ఆకాశపురాణంబులు = అని తత్కాలోచిత త్వరితగతిని రచియింపం ఐడ నది ఆపకవిత్వంబు ఇది తదీయనిర్వచనము. మీడి అఆజింటిలో అయిదు అచ్చముగా సారస్వత వ్యాపారములు. మిగిలిన “ఆషావధానంబులు” ఆను వ్యాపార విశేషముయొక్క. స్వరూప మెట్టిది? 'అష్టావధానంబులు'ను శబ్దచ్మిత భేదములే యనుటకు వీలు లేదు. చెప్పవలసిన చ్మితము లన్నియు పట్టికలో - జెప్పబడినవి కనుక ఈ “యష్టావధానంబులు' అష్టభాషాసంబంధ్యవధానములే కావలెను.

*శివరా[తి పుణ్యకాలమున.... పురాణంబులు వినిపించువారును, ఇతిహానం బుణు చదువువారును ...దురోదరంబుల వినోదించువారును, అషహ్టావధానంబుల (గీడించువారును, వీణ లాస్ఫాలించువారును లం కావ్యగోస్టి సలుపువారును, పరి వాసం బాదరించువారును, బిందుమతి యభ్యసించువారును, [(పహేళికలు భావించు వారును.... ఐ, జాగరంబులు సలుపుచుండిరి' అని శ్రీనాథకవి సార్వభౌముడు వక్కాణించెను. (శివరాత్రి మావాత్మ్యము. చతుర్థాశ్వాసము. 47 వచ.)

ఇటు దూత [కీడ, అటు వీణాగాన్యకీడ యుండగా, నడుమ. “అహ్టావధా నంబుల' [కీడ కోడీకరింపబడినది. కనుక దీని యనికినిబట్టి యిది వాజ్మ యేశర క్రీడ యగునేమో యని సందేహింపబని లేదు. “అహ్టైవధానంబుల (గీడించు వారు” వహేశకలు భావించువారి కంటె భిన్నులు, కావ్యగోష్టి, పరివహానము, విందుమతి, దురోదరము, పురాణేతిహాసములు అష్టావధానమున నుండవని స్పష్ట పజచి నట్టయినఏి 'లక్షణదీపిక ' సూచించిన ఆకుకవితా లక్షణమున గూడ సమస్యా పూర్తులు మున్నగునవి ఆహ్టైవధానమునకు వెలుపలనే యున్నవి కాగా ్రీనా థు? నాటి అష్టావధానము లేవి? అస్ట్రభాషలే. అష్టభాషలయందు అవధానము గల వారు అష్టావధానులు.

ఆహ్టైావధాన మకునది లోశవ్యవహార రూఢమైన పారిభాషిక పదమైయుం డెను. దానినిగుజించి వివరించి చెప్పవలసి నయవసరములేనంత రూఢి దానికుండెను.

శ్రీడార్థ మో వాదాక్థమో గోష్టులందు (ప్రాకృళాద్యష్ట భాషా పాగగ్బ్యము (పరర్శించుట (పాచీన పండితొచారమై యుండెను,

(ప్రానీనకాలమున అష్టభాషావధానమే అష్ట నధాన మనబడెను.

అవా? ర వా

అష అష్టావధాన పరిణావువము

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు డిగ్యిజయము. చేసి “భువన విజయ సభాభననము

కట్టించెను. పెద్దనయు, తిమ్మనయు తమ కృతులందు తదృవనము (పస్తావించిరి. కు న!

భువన విజయసంసదృవనమధ్యమున అస్టసృటికసింహములమీద రచి యింపబడిన రతనములు తాపిన - సువర్జపీఠము, దానిచుట్టు ఆష్టపీఠమలుండెను సింహపీఠము కర్ణిక, అష్టపీఠము లష్టద!ములు, ఈ సింహపీఠ మధిష్టించు విక్ర అస్టదిక్పాలకాంశావతీర్ణుడని, అన్టదిగవధానకాలియని తచ్చిల్పవిన్యాసము చెప్పక ' చెప్పుచుండెను.

నడమ రాయలు కూర్చుండెడివాడు. అష్టదిగ్గ? ములందు అష్టకవిదంతులు కూర్చుండెడివారు. వీరికే అష్టదిగ్గజములను (పసిద్ధి కలిగెను.

రాయలు కట్టించిన భవనము [కొత్రదేకాని, పెట్టించిన పీఠములు కాత్తవి కావు. కృష్ణ్ణాయల తండి నరస రాయలు-

అష్టభాషా కవితాబ్బసంభవులై న

సుకవిపుంగవులు సంస్తుతులు సేయ

పేరోలగ ముండెడివాడు. (వరాహపురాజము. 1-11)

అన్టదిగ్గజములకు (శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తిప్పలూరు |గామము న్నగవీర ముగా నిచ్చినర్హాక 9లాళాసనము కలము అష్టకిగ్గజ కవు ళ₹ె5రో దానిలో లేదు

తిప్పలూరు |గాముము కోకట_గామ సమీపమున కడపమండలమున గలదు కనుక అప్టదిగ్గజకవు లందరు తెలుగువార్తై యుండనలయఃనని కొందరు చర్మిత సరిశోధకులు సిద్ధాంతించి9,

(ఆము క్రమాల్యదాసంజీవనీ డ్వితీయము_ దణ ముఖపష్మతము])

తృతీయ [పకరణము 107

దీనికిదోడు మటి రెండుపసత్తులు చూపిరి. ఆం(ధ్రేతరవాబ్మయచరిితలో ఆ కాలపు పుటలలో అన్ట*గ్గజకవ్నిపస క్రి లేకపోవుటయే అన్యభాషీయు లెవ్వరును అషన్టదిగ్గజకవికూటమున లేరనుటకు నిదర్శనమని మొదటి యుపప త్తి. జనకతి అష్టదిగ్గజకవులాం ధుని ఘోషించుచున్నదని రెండవ యుపపత్తి.

నామధేయనిర్దేశము చేయక ఆప్టదిగ్గజకవి కూటమునకు ఉమ్మడి లోగ ముగా ధారపోసిన యూష్ళ లాం ధేతర్మపాంతము లందును నున్నవి. అదియు గొక, ఏ [ప్రాంతస్టుడు ఆ (పాంతీయభాషకే (ప్రాతినిధ్యము వహింపవలెనను కట్టడి యేమున్నది? తిప్పలూరునుబట్టి వారు తెలుగు కవులని తీర్మానించుట సరికాదు. అప్పదిగ్గజకవిపీఠము విజయనగరమున నుండును. కవులు కొాల్మకమమున (పాత వారు పోయి [కొత్తవారు వచ్చుచుందురు దానవలలోగము తత్కాలదిగ్గజకవి కూటము నందలి సభ్యు లనుళవింతుకు. ఇది యుమ్మడి దానతత్త్యము. ఇక అన్య భాషాకవులను గురించిన చార్మితిక సాక్ష్యము. చర్మిత (వాసికొనుట పట్ల భారతీ యుల అనాస క్రి జగద్వివితము. అన్ని విషయములు నేదోయొకమూల చర్మిత కెక్కియున్నవని యెవర్రెైన జెప్పగలవ౨? అది కన్నడరాయనికి తెలుగురాయడు కలతో కనబడు కాలము కదా! (ఆము క్రమాత్యద 1-14)

అన్షడిగ్గజ కవికూటమున అల్లసాని పెద్దనశే అ_గరాంబూంము. కనుక అన్యభాషియుబుండినను తమ యు)కిని గుణించి గర్వపడుటకు గాని, చరిత శెక్కించుకొనుటకు. గాని యుత్సహించుట జరిగియండదు. అసలు సంస్కృత (పాకృతాది భాషలకును బాశినిధ్యము వహించియుండినవారు తెలుగు వారే అయియుఎడిన కథ యింతదూరము రానేరాదు. జన్నకతి సరిపెట్టుకొన వచ్చును. అవ్షగ్గజకవులు పుట్టుకచేత తెలుగువారగుదురో కారో మన కిపు డక్కలి లేదు. ఈ కూటము అష్టభాషలకు (పాతినిధ్యము వహించుచుండెననుట వాస్తవము.

చిరకాలముగా అష్టభాషలకు పీఠము. పెట్టు నాదారము తేలుగుదేళశమున కలదు. తంశాపుక నాయకరాజుల ఆస్టానములందును ఆస్టభాషాపరీక్షలు అరుగు చుండెప.

అస్టభాషా త్వష్టలే అహ్టావధానులు.

108 అవధాన విద్య అష్టావధాన నిన్టతో ళతలేఖినీపద్యరచనము గావించుచుండిరి

శతలేఖిని సమయలేఖిని ఆపకవితాకల్పవృక్షశాఖలు.

ఆ కాలమున నూతటు గంటములకు వద్యములు చెప్పి వేయుట శతావధాన మనబడుచుండెను. అష్టావధాని యనగా అవ్షభాషావిశేషములతో శతావధానము చేయు వాడని యర్థము అట్టి యష్టావధాని కంటె శతావధాని తక్కువవాడు. అందు చేత శతావధాసినని చెప్పికొనినవా రరుదు.

అల్లసాని పెద్దన “చతుర్విధ కవితామతల్లిక,' అష్టావధాన ఘటికాళతగంథ కల్చనావికములు చతుర్విధకవితలందే యంకర్ఫ్చూతములు. రామరాజభూషణుడును “చతుర్విరకవితా నిర్వాహకుడన'ని చెప్పికొనను పెద్దనవలె ఆశ్వాసాంత గద్యమన ఆ మాట చెప్పికొనుటతో నీతడు తృప్తిపడలేదు “ఏకైక దిన్మపబంధ ఘటికా సదృళ్యతగంథకల్పనుడ' నని కృత్యవతారికయందు వివరించుకొనెను,. *జగ (క్పాణనందగు కు' హనుమంతుడు వాయువేగి. ఆ మవాోత్ముని 'కారుణ్భక టాక్షలబ్ధ కవిఠాధార' కనుక దానిక్రి?ి శై[ఘ్య మధికము. “ఆపవునందు కరము మేటి" యన్న తూలి రామకృష్ణుని వకిజ్ఞోక్సి కిది పోటి ఇంశటి యీ మహాత్ముల యాకు కవితలు ఆకాశమున గలిసిపోయినవి భూమిపై నిలిచినవి కావు

చర్మితకందని పరిధిలో నాతన సోమనాథు డష్టావధాన విఖ్యాతుడు. క్రీశ 1850 వరాహపురాజకర్త హొళట్టు ఆన్టఘంటావధాని క్రీ ళ. 1580. శహజీ రాజ్యముననుండిన పేకులేఎ ఆహ్టావధాని యొకడు కి. శ. 1684-1719 న్యాయకంటి మాదన, రేటూరి రంగరాజు అష్రాదళ శతాబ్ది పూర్వార్థమున నుండిన వారు. మాదన “నముచితాష్టావధాన నిష్టాకరిష్టుడు ' రంగరాజు “అష్టావధాన కలిత శతలేభినీపద్యగద్భళ క్రి పాటిమీతినవాడు."

తదనంతరళవుంలో కనిష్ట కాధిష్షితనామధే ముడు విద్వన్మాడభూషి వే. కటా చార్యులవారు. పదపడి శ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్యరులు, తచ్చిష్యపరంపర, [వత్యర్థి

పరంపర, అషహ్టావధానులలో ఆద్యులు శద్ధముగా అష్టభాషావధానులు

--ళృతీయ (ప్రకరణము 109 “బహుళ సందర్భాష్టభాషావథాన దృుష్పాప దుష్కరబంధ' రచనాదత్షులు, ((వబంధళిరోభూషణ (పకృష్ణబలరామచరి,త.) మధ్యీయులు - అపష్టవిచ్చితవిషయానధానులు, తలే భినీపద్యస ంధానధారే యులు, ఈ విచ్శితవిషయము లెవ్వియన వీనికౌక కట్టుబాటు లేదు. సంగీతొత్మ కలవాడు సంగీతసంబంధి చమత్కింయలు, గణితాత్మకలవాడు గణితసంబంధి చమ్మత్కి.యలు, శబ్దచి తాత్మకలవాడు శబ్దచి తసంబంధిచమ త్కియలు, (క్రీడాత్మ శలవాడు ద్యూతాది కీడాసంబంధిచమ_త్కియలు, అష్టసంఖ్యకు నొదిగించికొని నిర్వహించుచు, శతవేఖినీ పద్యఘటనము నెక పెివారు. ఉదాహరణమ- సీ॥ _వ్యస్తాష్షరీధుర్య వి స్తీర్ణభావంబు (కముకిసంభథ్యాఖ్యానకౌశ లంబు నారోహణావరోవాణ లేఖనపొడ్రి యగపద్య్శ్యగహణాఖిర క్రి యనవలోకిత కారికాలిఖేలన రీతి వరసమస్యాపూ ర్తి వైభవంబు సముద(గశిషిత చతురంగబల కేశ కా విలాసము నేకకాలముననె యలర (బకటింపనేర్తు వష్టావధాన కరిక కళతలేఖినీ పద్యగద్య శక్తి బాటి మీటీతి వం్యధకర్ణాట చోళ రాజసభలందు రేటూరి రంగరాజ! (భానుమతీ పరిణయము) ఈ _పృకియకు నేటిదృన్లితో అమైావధానగర్భిత శతావధాన మనవచ్చు. కొందరు చిల్లర విషయములను పెంచి, పద్యములు తగ్గించి, ఆవి యివి కలిపి, వంద చేసి శతావధాన మిపించి, మంగళారా తిక ములు పాడువరకు ఈ (ప్మకియను పలుచబఅదిరి. శేష్మాడిరమణ కవు లీవిషయ 'మవధాన మంజరి" తొలి పలుకులందు దడవిరి. అద్యతను లష్టావధాన నిష్టతో అనగా ఆస్ట భాషావధాన నిష్టతో గాదు, అస్టవిషయావధాననిష్టతో, కతరేభినీపద్యసంధానము' గావించు పద్ధరినే స్వీకరించి,

110 అవధాన విద్య శతలేఖినీ స్థానమున కతి యలేఖినీప వ్యసంధానకార్యము నేర్పఆచికొని, యీ పద్ధతికి శద్ధముగా “అష్టావధానము అని నామకరణము చేసిరి.

శ్రీ మాడభూషి వేంకటాచార్య తిరుపతి వేంక టేళ్వర (_పళ్ళతు లీవిధాన మవలంవీంచిరి.

తిరుపఠి వేంక టేశ్వరులు “అహ్టైవధానము నందు కవిళ్య మెంద రడిగిన నందరిక్రి జెప్పగలమని నుకివియు౨కుట పరికించితిమేని పై విషయము (ధ్రువ పడును.

ఇట్టీ యష్టావధానములు శ్రీ మాడభూష్నిారి కాలమున గణనీయమ.గ విస్తరిల్లేను. ఫ్రీ తిరుపతి వేంకటేశ్వరుల కాలమున ఎక్కడ జూచినను అష్టావధా నుల సుద్దులే యయ్యెను ఈ యూపున గీర్వాణ శిషిలొాశరులు కొందరు అష్టావధా నము నన్యూనాతిరి క్తముగా కవితతో గలిపి అష్టసంఖ్య కే పరిమితము చేసిరి. అడే స్థిరపడి నేడు నడుచుచున్నది

ఆంధసాహిత్య ప్రపంచమున అష్టావధాన (పక్రియ యొక్క పరిణామము దెలుపు నాలుగు దళ లివి ;=

శే అష్టభాషావధానము.

ల, అన్టభాషావధానకలిత శ తలేఖినీపద్యసంధానము.

శ. అస్టవిషయావధానకలిత కతిపయపద్య్మసంధానము.

తీ, అష్టవిషయ పద్యావధానము.

అపస్తుత్వపసంగ, పుాణవ్యాఖ్యాన, ఘంటాగణన, చతురంగ కీడొది

విషయములు, నిషేధాక్షర, సమస్యాపూరణ, వర్ణనాదిపద్యములు కలిపి మొత్తము అష్టసంఖృకు ఒదిగించికొని, అహ్టావధానకార్యము (పస్తుతము నిర్వహించుచున్నారు. అవర్‌ ట్రై వలాాల

అ షె వధానము

అభినవపండితరాయ శ్రీ మాడభూషి వేంఠటాచార్య ధీవరుడు 'ఏకకాల సందర్శితాష్టావధాన [(పకారుడు." తత్పద్ధతియే తకుగు దేశమున వి స్తరిల్లినది

ఆచార్యులవారు ఆత్మీయమైన అష్టావధాన లక్షణ మిదమిళ్టమని సూతతించి పెట్టీనవారుకారు. లోకాహ్తోదకఠముగా వా రవధానము జేయుట (వత్యషముగ జూడనోవిన ఏివ్యార్థులు కొందకు తత్పద్ధతి (గహించి తామును అష్టావధాన మొనర్ప మొనసిరి. కాఎ, కృతార్ధలైనవారు తక్కువ.

చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళా స్త్రి గారు కుళ్ళాగబుద్ది. *గ్గోన్పి పెట్టథ్టమున్న కోమల కవిత చెప్పినవాడు.” ఫిడేలు మీద కొన్ని సంగీతపు వరుసలు చెప్పించుకొన్న సరసుడు. మంచి మాటకారి. మారధుకర మెత్తి పలుచోట్ల అగచాట్టుపడి కావ్య పాథములు నేర్చిన దీశాళాలి. కడియెడ్డ్ద చర్చ (బఐహ్మయళాస్త్రులయొద్ద వ్యాకరణ మళ్యసించుచు, కవితా వ్యాసంగ మొకవంక గావించు పదునేడు పదునెనిమిదేడుల (ప్రాయపు కళార్థి. ఈయన పెంటపాడు (గామములో ఆచార్యులవారి అవధానలీల దర్శించి, తత్పద్ధతి (గహించి9. అంతేకాని, వారి యంతేవాసి కాడు ఏకలవ్య శిష్యడనవచ్చు. తరళ. మలయమారుత మంజువై ఖరి మాడభూవషికులుండు ళో

భిలగ నష్టవధానకార్యము బెంటపాడున జేయుబల్‌

కంయ జూచిన చెళ్ళపిళ్ళ కులర్షి వేంకటకాన్తి వా

గ్గలితు డయ్యవధాన విద్యకు గటైై పట్టము దిట్టయె

(శతావధాన (ప్రబంధము. (ప్రఠమ ఖండము.)

చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్తిగారు సతీర్ధ్యడును కవియు నగు దివాకర్ష తిరుపతి

శాస్త్రిగారికి అవధానత త్త్య మెటిగించి, జంటకవిని జేసికొని చతుర్భుజులయిరి. (తిరుపతికవి జీవిత సం్యగవాము. పుట ౨6 )

112 అవధాన విద్య ఈ జంట "తిరుపతి యతండు. వేంక టేశ్యురుడ నేను, వెరసి తిరుపతి వేంఠటేశ్వరుల మేము" అనుచు నానాంాజ సందర్శనము చేయుచు, అవధానములు (వప్రదర్శించుచు, ఆంధదేశమును కచితాదివివాపగాతరంగములతో ముంచియెత్తిన దంట! పిఠాపురాస్థానపండితులు ఫ్రీ దేవులపల్లి సుబ్బరాయళాన్త్రి గారు, తమ్మన్న శాస్త్రిగారును తదాస్థానమునపు వచ్చి. శ్రీ మాడభూషి వేంకటాచార్యులవారు అవధానము (పదర్శించి చూపిన తరువాతనే తాము (ప్రదర్శింప నేర్చిరి. (మహేందద విజయ కావ్య పీఠిక ]! దేవులపల్లి సుబ్బరాయశకాన్తి గారు, మాడభూవి వెంకటాచార్ములవారు సమ వయస్కులు. కీ.శ. 1885 సంవత్సరమున జన్మించినవారు. చెళ్ళపిళ్ళ వెంకట శానిగారు చిన్నవారు. క్రీశ. 1870 సంవత్సరమున జన్మించినవారు దేవుల పల్లివారికి చెళ్ళపిళ్ళవారికి ఉభయు౨కు ఆచార్యులవారి అవధాన విధానమే మేలుఐంతి. ఆబొర్యులవారి అనంతరము ఫ్రీ తిరపతి వెంక టేశ్వరులే అవధాన సామాజ్య పీఠాధిపత్యము వహించి విికమించిరి. (రాజయోగి ప్యతిక. శతావధానసారానుబంధము.) తిరుపతి వేంకటేశ్వరు లను సమాస మెంత స్నిగ్ధముగ కుదిరినదో, వారి చెలిమియు నంత స్నిగ్ధముగ కుదిరినది. ఒక చరణ మాయన, మజొక చరణ మీయన చెప్పినను, పడుగు పేకలవలె చరణము లొదిగి, పద్యము చచ్చదరముగా నెదిగి అందగించెడిది. జంటకవులుగా దేవులపల్లి సోదరులును రంగ మెక్కియుండిరి. కొని ఆ జంట యింకా రాణించలేదు. వారి (వచారము గూడా పరిమితమే. తిరుపతి వేంకటేశ్వరులు జోడు గిత్తలవలె నిల్చి, అవధాన శకటము నల్లేరుపై నడకగా సాగించుట యొక వింతళోభథ వెలార్చెను. ఆ వింత చూచుటకు జన మెగబడెడివారు. జంటకవులను పేరు తిరుపతి వేంక టేశ్వరులకే బెల్లెను,

తృతీయ [పకరణము 118 అష్టావధాన లక్షణము

ల్రీ తిరుపతి వేంకటేశ్వరులు తమ శతావధాన సారోవోద్దాతమునం “పై చొప్పుననే శ్రీమదభినవ పండితరాయ విద్వన్మాడభూషి వేంకటాచార్యులవారు రచించియున్నారు.. ఏత దనుసారముననే మేము (ప్రపథమమున ... అష్టావధాన మునకు లక్షణము నేర్పజచుకొన్నాము" అని (వాసిరి, దీనినిబట్టే ఆచార్యులవారి అష్టావధాన లక్షణము గూడ నిట్టిదేయెయుండునని గట్టిగా నమ్మవచ్చును.

థ్రీ తిరుపతి వేంక దేశ్వర క్లుష్తలషణము :

కావ్యో క్రిః కవితో క్తి రంచితకళావిద్భి స్పహాభాషణ)

పౌరాణోక్రి రమందలౌకికగిరో వ్యస్తాక్షరోకక్రి సృమమ్‌

ధీమద్భి శృ్చతురంగఖేలన మథో సంఖ్యేయ పుష్పాలయో

యస్మిం త్స్యా ద్యుగప త్తదేవ కృతినా మష్టావధానాభిధమ్‌.

అని సంప్కృతమునను,

పొరాణో కి కవిత్వ పువ్పగణన వ్యస్తాక్షరుల్‌ లౌక్య గం

ఖీరోక్యంచిత కావ్యపాఠన కళా విద్భాషణంబుల్‌ ముదం

బారంగా జతురంగ ఖేలనము నీయన్ట్మ్యపకారంబు లొ

ప్పారున్‌ శంకర! యేక కాలముననే యష్టావధానమ్మునన్‌.

అని తెనుగునను జెప్పిరి.

1. కొవ్యపాఠము ల. కవిత్వము 8. కొస్త్రార్ధము 4. పురాణము ల్‌. లౌకిక్సపసంగము కి. వ్యస్తాక్షరి 7. చతుకంగము 8. పువ్చగణనము = ఇవి అస్ట్మప్రకారములు. ((కళావధాన సారోపోద్దాతము.)

శ్రీ కాశీ కృష్ణాచార్యులవారు చెళ్లపిళ్ల వారికంటె రెండేండ్లు చిన్నవారు. తిరు పతి వేంకటకవుల అష్టావధానము వెలుగునకు వచ్చిన మరుసటి సంవత్సరమునశే తామును అష్టావధానము నిక్వహించిరి. వీకు స్కూతించిన యష్టావధాన లక్షణమ..

రి

కీ!ీలీ అవధాన విద్య

“కథ ఘంటా సుమసంఖ్యా

కథ నాళ్వప్లతి పురాణకథన సమస్యా

కథనము లుభయ కవిత్వ

(గ్‌ళన వ్యస్తొది వార కథనాదికమౌ." (అవధాన యాత.)

1. కథ == యేదోయొక స్వకపోలకల్పిత వినోదకథ పృచ్చకు డూకొట్టు చుండగా తడవ కొకింత చొప్పున చెప్పట. 2 భఘంటాసుమసంభ్యాకథనము. అనగా గంటలు గాని, పువ్వులు గాని, రెండును గాని లెక్కించి చెప్పుట. 8. అశ్వ పతి = ఓక గణితము. 4. పురాణకథనము. ల్‌. సమస్యాకథ నము. 6. ఉభయ కవిత్వ [గథనము. 7. వస్త అతర కథనము. 8. వారకథనము. == సంచాం గము.

తరువాత పదునాతేండ్లకు రంగమెక్కీ-న పిళలాపువాస్థానకవులు థ్రీ వెంకట రామకృష్ణకవులు (వదర్శించిన అహ్టైవధానాంగములు--

క కవిత్వము 2. చతురంగము లి. నిషద్ధాష్షరి థం నమస్య ర్‌. వ్యాకరణ (వ్రనంగము రి. వ్యస్తావరి. 7. నిర్జిష్టావరి 8. గంటలు

ఆ మీద అయిదారేండ్లకు శ్రీ నందగిరి శేషగిరిరావుగారు లక్యసహితముగ *'ఆవధాన దర న! మను లష్షణ్మగంథము (వకటించిరి. అందలి లక్షణము.

కీ కవిత్వము 2, వ్యస్తావరి 8. గణితము క. సమస్య 5. పురాణము ర. కొవ్యపాఠము 7. చదరంగము 8. లౌక్యసంభాషణము,.

ఈ దర ఏల మానాటి అష్టావధాన స్వరూపమునకు దర్పణము,

రావుబహద్దరు శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారి “స్వీయచరి త” [గంథమున అష్టావధాన (పస్తావన కలదు. పంతులుగారు వయసా తిరుపతి వేంకట కవుల కంటె పెద్దవారు. మాడభూవి వేంక టాచార్యులవారి కలటె చిన్నవారు. వీరడుగు పెట్టని వాజ్యయశాఖ లేదు కదా! వీరు ఒండురెండు అస్టావధానములు కావించి, తలనొప్పి జనించి చాలించిరి. వీకి (వ్రాత పూర్వకాలపు టష్టావధాన పద్ధతి నెటుగుటకు మిక్కిలి తోడ్పడును.

తృతీయ (ప్రకరణము !ీ1ేల్‌ “ఆపుడు చేసిన యవధానము లివి=

1. కవిక్వము £. వ్యస్తామరి 8. నిషేధాక్షరి 4. సమస్యాపూరణము
2. చతురంగవినోదము. క. బీట్టాట ?. సంభాషణము ర. పుష్పపరిగణనము. కవిత్వము పదిమందికి వారు వారు కోరిన పద్యములలో కోరిన విషయము గూర్చి యొక్కొాక్క- యశత్వరము చొప్పున విడిచిన యక్షరములను మకల నడుగ కుండ జెప్పితిని. ఆంధ గీర్వాణభాషలలో ముప్పదిరెండేసి యక్షరములకు మించని పద్యభాగమును శ్లోకమును విడికాగితముల మీద (వాయించి, యషరముపైని వరుస యంకెలు వేయించి, క త్రిరించిన ముక్కలను కలిపివేసి, కవిత్వము చెప్పునప్పుడు నడుమనడుమ నేదోయొక ముక్క నిచ్చుచు రాగా, కడపట నన్నిటిని జేర్చి, మనసులో వరుసగా గూర్చికొని వారిచ్చిన వాక్యములను 2దివ, రెండు భాషలలో వ్యస్తావరిని జెప్పితీని. చరణ మొకటికి రెండేసి తావులలో వారు నిషేధించిన. యత్షరములను విడుచుచు వచ్చి, యొక్కౌక్క- యక్షరము చొప్పున జెప్పి పద్య మును బూరించితిని. వారు సమస్యగొనిచ్చిన పద్యపాదమునకు అనుగుణముగా నర్థము వచ్చునట్లాలోచించి. యష్టావధానమధ్యమున నౌక్రొక్క_ు చరణము చొప్పున పద్యము చేసి, సమస్యాపూరణము గావించితిని. ఈ నడుమనే యింకొక మ్నితునితో చతు రంగమాడుచుంటిని. నడుమనడుమ బంటుకో మంతినో గుజ్జమునో యేనుగునో రాజునో ళకటమునో (తోయచు నేదో యెత్తువేయుచుండుట తప్ప, చతురంగ [క్రడయందు వాకేదియు కష్టమగపడలేదు. చీట్లాబయు నిట్టిదే కాని, వచ్చిన పట్లలోని సంఖ్య లెక్కపెట్టుటలో నించుక కచ్టమున్నది. నేనొక్కయాటలోను లెక్క తప్పు వెట్టలేదు.. కాని, నా యెదుటి పశతము వారు వినోదము చూచు సందడిలో లెక్క మజచిపోవుచు వచ్చిరి. మధ్య మర్య జరిగిన సంభాషణములో నెదుటివారడిగిన [పళ్నలకు నేను సదుత్తరము లిచ్చుచు వచ్చితిని. ఈ పనులన్ని యు జేయుచుండిన కాలములోనే నా వెనుక నొకరు కూరుచుండి నా వీపుమీద నప్పుడప్పు డొకపువ్వు వేయుచు రాగా, అ పుష్పముల సంఖ్యయు సరిగానే చెప్పితిని. ఈ పనియంతయు ముగియుటకు రెండు గంటల కాలము పట్టినది! (లీ పంతులు గారి స్వియచర్మితము నుండి యుద్ధ్భృతము.)

116 అవధాన ఏద్య

ఇందాక స్టాలీపులాక న్యాయమున, అష్టావధాన స్వరూప మెఆుగుటకు, క్రీ శ. 1870 నుండి 1820 వరకు, ఆర్థళ తొబ్ది కాలమునకు జెల్పిన అష్టావధానముల లక్షణము పరిశీలింపబడినది.

థీ మాడభూషి వేంకటాచార్యులవారు కీ శ. 1856-55 సంవత్సరములో (వ్యవథమాష్టావధానము చేసేయుందురు.

థ్రీ కందుకూరి వీరేళలింగము పంతులు గారు 1కి. ఈ. 1874 సంవత్స రములో అష్టావధానము చేసిరి,

థ్రీ దేవులపల్లి సుబ్బరాయళాన్త. తమ్మన్నళాన్త్రి సోదరులు 1879 సం.లో అష్టావధానము చేసిరి.

థ్రీ దివాకర్ల తిరుపతికాన్త్రి, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్త్రిగారు 1891 సం.లో అషహ్టైవధానము చేసిరి.

థీ కాళీ కృష్టాదార్యులవారు 1892 నసంలో అహ్టైవధానము చేసిరి.

శ్రీ ఓలేటి వెంకటవామకాన్తి. ద్వివేది రామకృష్ణకాన్త్రి ((వేంకటరామకృష్ణ కవులు)గారు 1303 సం లో అహ్టైవధానము చేసిరి.

భ్రీ నందగిరి శేషగిరిరావుగారు 1918 సం లో అష్టావధానము చేసిరి.

అష్టాఎగముఐలో (పవానాంగము కవిశ్వము తక్కిన సప్తాంగములలో చతురంగము, పుష్ప, ఘంటాగణనము దావాపు అందరును స్వీకరించిరి. మిగిలిన ఐదింటిలో ఐకమత్యము లేదు. ఎవరికి నచ్చిన విషయము వారు (గహించిరి. అంతేకాదు - సభనుజట్టి, సందర్భమునుబట్టే విషయములు మార్చుచు వచ్చిరి. వీని కొక నియతి లేదు.

ఛందోరచనాసంబంధి విషయమునకు కవిత్వమని పేరు. అష్టావధాని కవిత్వ రచన పట్ల (మొగ్గెకు నదమచూచి,తత్సమాధి భంగించుటకు ఏడుగురు యత్నించు చుందురు. వీరు వరసగా 1. కావ్యవాఠ లి శాస్త్రార్థ ఏ8, పురాణ 4. లౌకిక

తృతీయ (ప్రకరణము 117 వసంగ క్‌, వ్యస్తావరి 6. చతురంగ 7. ఘంటాపువ్పపరిగణన వ్యాపార సంబంధి పృచ్చకులు. వీరికి అవధాని పద్యములు కట్టి చెప్పుట యుండదు, కవిత్వ శీర్షిక [కింద ఎన్ని పద్యములు చెప్పవలెను? అన్నియు సావీ పద్మములేనా! నియమబద్ధములు గూడ నుండునా! ఉండి వచో వాని లషణ మెట్టిది? ఈ (పశ్నముఐకు వారి యవధాన (గంథములే సమాధానము లీయగలవు, థ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు కవిత్వ శీగ్షిక (కింద ఎనిమిది పద్యములు చెప్పిరి. (వానమామల అష్టావధానము, (పథమ ముదణము- 1908 మణియు నరసాంావుపేట అష్టావధానము. [పథమ మృుదణ 19110) వీనిలో అన్నియు సాఫీ పద్మములు కావు. నిషేధాషరులు, సమస్యలు, ఇతరములు కలవు. కొని, అంత కఠిన నియమబద్ధములు కావు. ఈ పద్యకదంబమంతయు కవిత్వము శ్రీంద లెక్క. తక్కిన సహ్తాంగముల పరిస్థితి పరిగణింపదగినడిగా నుండెడిది కాదు. 81-8-1899 సంవత్సరమున శ్రీ మంతి పెగడ భుజంగరావు బహద్దరు వారు (శ్రీ కొక్కొ. డ వెంకఓటరత్నము పంతులుగారి యాధ్యక్యమున జేసిన అష్టావ ధానము క్రీ శ 1900 సంవతృరమున (పకటింపబడెను. ఆ (గంథమ నందు “కవిత్వము' (పధానాంగమగను, మిగిలినవి యుపాంగములుగమ బేర్కొనబఐడుట గమనింపదగిన విషయము కవిత్వము అస్టపద్యపరిమితము. ॥ థ్రీ కొక్కొాండూరి (పళంసాపద్నవ్యాఖ్య “ఎనిమిదిపద్యముల నేకకాలమున రచించు నట్టి" యనియే యున్నది. వాస్తవస్థితి యిట్టుుడగా “పపంచ తెలుగు మహాసళ' [పకటేంచిన “ఆప కవిఠలు-అహ్టైవధానములు-చాటుపులు'. అను గంథమున “త్రి పపతి వేంటోక వున

118 అవధాన విద్య అహ్ఞైవధానమునకు సృచ్చకులు తొమ్మది మంది" అని _వాయబకినది. అంతేకాదు. “తొమ్మిదిమందికి విర్ణనలు, సిషేధాషరులు, దత్తపదులు నిర్వహింపవలెను. ఈ ఏవిధముగా నివి యిరువది యేడు పద్యాలగును' అనియు (వ్రాయబడినది. ఇది 'ఘోర(సమాదము. (పుట 47) తిరుపతి వేంకట కవుల శతావధానసార [గంథాన బంధమున కుప్పచ్చి లమ్మయ్యగారి పకటన కలదు. ఆ (ప్రకటనలో (శింది పంక్తులున్నవి: “శ్రొమ్మిదిమండికి వారువారు కోరుకౌనిన వర్ణనలు, వారువారు కోరుకొనిన శ్లోకపద్యములలో వారు ఏర్పరిచిన నియమముతోడను తెనుగున సంస్కృతంబున వైర నిషేధించిన యష్షరమలు రాకుండ, నవలీలగ నొక్కాక్కయతరమే చెప్పు మనిన వారికి నొక్కాక్క. యక్షరము వంతునను, మూడేసీ యక్షరములు గోరిన వారికి నట్రేయును, మొదటి చరణము చెప్పుచుండ నంతట నిలిపి, రెండవ మూడవ “చరణములలో నొకక్కపదము నడిగిన నట్లే. చెప్పుచును, నందులో నడిగిన వారిచ్చిన యేదియో మూడవరముల పదనును గూడ గల్పి చెప్పుడనిన నజ్రేయును నొనర్చుచు కవిత్వము చెప్పబడినది.” (అనుబంధము. శళావధానసారము. పుట 1£8) పద్యమడిగినవారికి పద్మము, శ్లోకమడిగినవారికి శ్లోకము, ఏ నియమ ముతో జెప్పగోరినవారికి. ఆ నియమముతో. చెప్పుట జరిగినది. పద్యముగాని, శైకముగాని, మజౌకటి గాని, ఒక పృచ్చకునకు వారు చెప్పినది ఒకటి మృాతమే. తొమ్మిదినుందికి తొమ్మిది చెప్పిరి. అష్టైవరానమన ఎనిమిదిమండికీ ఎనిమిది పద్మములు చెప్పిన జాలును. తొమ్మిదవది కొసరు. తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు సర్వత తొమ్మిది పద్యములు చెప్పిన వారు కారు. ఆ విషయము వారే అదే [గంథమున విశదపజచి9- అహ్టైవధాన లక్షణము వక్కాణించి, “మే మేర్చాటు చేసికొన్న దింతమ్మాతమే యైనను నిందులకు నెన్నియె'రెట్లు కష్టము నంగీకరించి చేసిన యవధానములు మాత మనేకములు గలవు. ఈ విషయమున నెల్లూరు వెంకటగిరులు ముఖ్యముగా నచ్చటివాం (వాతలమూలమున మీకు సాక్ష్యము నీయగలవు' అం (వ్రాసిరి. (ఉపోద్దాతము. శతావధానసారము.)

తృతీయ (వకరణము 119 ఈ తొమ్మిది పద్యాల (పకటన నెల్లూరివారి [వాత. లక్షణము నతి(క మించి “ఎన్నోరెట్లు కష్టము నంగీకరించి చేసిన యవధానము" గుణించి వాసిన (వాత, ఆ (వాళలో నిరువదేడు పద్యములు చెప్పినట్టు పసేర్కొనబడలేదు, థ్రీ కొక్కాండ వేంకటరత షము పంతులుగారు = అష్టావధానము 8368 64 చతుష్షన్ట్రవధానమగునని చమత్కరించిరి.. ఎట్లన, గణయతి [ప్రాసములు మూడు, తర్కవ్యాకరణాలంకారములు మూడు, సముచిత రచన, నద్విషయము రెండు = వెరసి యెనిమివి.. ఒక్క పద్మములో ఎనిమి దవథా నములు. ఎనిమిది పద్యములలో అరువదినాణు గవధానములు - అని, దీనినిఐట్టీ అలనాటి యషహ్టావధాశ అరువదినాలును పద్యములు చెప్పెనని తలప వచ్చునా? (కొక్కౌాండవారి బంగొరు పద్యములు, సంచరత్నములు= వ్యాఖ్యానము = భూషణము. పుట 26 ) నంగిత సాహిత్య విద్యామల్లుడు శ్రీ మదజ్డాడాదిభట్ల నారాయణదాసుగారి అష్టావధానము ఆర్యద్భుత విధానము.

1. శెండు పొడముల రెండు తాళములు, రెండు చేతులు రెండు ఠాశముణు వేసి, పల్లవి పాడుచు కోరిన జూగాకు కోరిన ముక్తాయిలు వేయుట,
2. (ప్రాబ్దెము మెంటల్లా సాల్వు చేయుట.
3. నల్వురకు తెనుగున, నల్వురకు సంస్కృతమున కోరిన పద్యములలో కవిత్వము చెప్పుట.
4. వ్యస్తాషరి. ల్‌. న్యస్తావరి.
5. ఇంగ్లీషున నుపన్యాస మిచ్చుట 7, పూలు, గంటలు లెక్కించుట.
6. ళందస్పం భాషణ మొనరించుట. థ్రీ దాసుగారు ఎనిమిదిమందికి కవిత్వము శెప్పిరి. వీరి యష్టైవధానమున సంగీతము విశేషము.

160 అవధాన విన్‌ అలాటి 'బుధవిధేయిని' పృతిక “ఇదియొక చిన్నపనుల గుంపు) అని చులకనవేసి (పకటించెనట. దానిపై గినిసి, దాసుగారు “కలుషవిరిణి' ప్మళికొ ముఖమున, తమ అష్టావధానము అసాధ్భాహ్టైావధానమనియు, సంగిత సాహిత్యము లలో ఇట్టనధానము చేయు సమర్థత వేటౌతనికుండుట దుర్పటమనియు (ప్రకటించి కట. (అీ మదజ్జాడాదిభట్ల నాాయణదాస విజయము ) తీరుపతి వేంకటకవులు కొన్నాళ్ళకు “కవిత్వ' శీగ్గికనే యె ్రివేసిరి. శవిత్వపు గడుపున నొదుగుచుంకివ నిషేధాషరి సమస్య దత్తపది మున్నగు +ొనికీ స్వరం త పకిపత్తి కల్పించిపెట్టిరి. నిషేధాక్షర్యాదులు స్వనామధేయము లతో అహ్టైవధానాంగత్వసిద్ధి పొంది కూర్చుండెకు. పండితులు బానిని అంగము అగా గుర్తింవరి. అయినను 'బెల్లము వండిన (ఫ్రాయ్యి' కనుక ఒక సమస్య (ఆడిగినచోట రెండు సమస్యలుకూడ వచించుచు వచ్చిరి. వానమాచుల అహ్షైవధానమున తిరుపతి వేంకటకవులు పొటించిన అష్టాంగ నియమమిట్లున్నది- 1. నిషేధావరి, 2. వ్యస్తాషరి, ల. ఆకాశపురాజను శీ. పువ్పగణనము. క వైయాకరణితో కాస్త్రపసంగము రి. కావ్యపాకము చా (త్రిపాద సమస్య, 8, ఏక్రపాదనమశ్యలు రెండు. ఆకాళపు రొణము కవిత్వ స్థాన మ్మా కమించుకొన్నదేమో అనుకొనుట *ప్రౌసగదు- ఏలయన, పద్యములు చరణ_కమమున నుడువుటయు, సభాంతమున వానిశన్నింటిని (గోడీకరించి యప్పజెప్పుటయు ఆకాశపుంణమున నుండదు. నరసాంావుపేఏ (211 సంగ, లశ్షీనరసాపురము (216 సం) మున్నగు తావులలో జేసిన అహ్టైవధానములలో ఆకాశ పురాణమే లేదు- ఉన్నచో. నెల్ల హనుమువ్వాలము వలె ఆకాశ పురాణము పెంచలేదు. మూడు కంద వద్దాలు, రిండు చంపకమాలలు, ఒక గితముచెప్పి వానమామలలో చెమ్యుకడిగికౌనరి ఏమైనను ఆకాశవువాణము కవిశ్వ శీర్షికాతొల్య మెశయజాలదు. ఇబ్టీ నడలింపు వేంళటంామకృష్ణ కవుల అష్టా వధానములందును గోచ రించును. వీరు 17-98-1909 నంవత్సరపు అహ్షావధానమున ఒక శార్దూల

శృతీయ పకరణము కేల1 విక్రీడిత వృత్తము, మూడు తేటగీతుఐలో వేసగికాలము పర్డించి, కవిత్వాంగము పూర్తిచేసిరి. అన్నీ సాఫీ పద్యములే. ఈ విషయము 'జభినవ సరస్వతి' ష్మతిక యెత్తిపొడిచినది. *“ప్పిఠాపురపువారి యవధానములో కవిత్వమునక్తై మూడు గీతాలు మాత మున్నవి కొప్పరపువారి యవధానమున చొమ్మిది పద్యములున్నవి, మొదటివారి గిరములు మూడును నొక టే విషయమును జెప్పుచున్నవి. రెండవ వారివి లిన్న భిన్న విషయములు చెప్పుచున్నవి... దానికిని దీనికిని గల తారతమ్యము నీవే తెలిసికానగలవు-” (అభినవ సరస్వతి. ఫ్మిఐవరి సంచిక 1911 సం) మజీయు వీగు నిషిద్దాక్షరి కొకపీఠకము, సమస్య కొతసీఠము కల్పించిరి- ఓ16-7-1909 సంవత్సరపు అహ్టైవధానమున రెండే రెండు కందములతో కవిత్యమునకు స్వ స్తిచెప్పి, నిషద్ధావరి, న్విమైడరి, సమస్య మూడింటికి మూడు పీటలు పెట్టిరి.

మజికొంత కాలమునకు కవిత్వ స్థానమున నిర్నిబంధముగా నొకవర్థ జాత్మక పద్మము మ్మాతము చెప్పి, నిషిద్ధాక్షరి, నిర్జిష్టామరి, సమస్య మొత్రము నాలుగింటిని అంగీకరించికి.

థ్రీ వేలూరి శివరామకాన్త్రి గారు “శరద్ద్యాపంశతిన్‌ బేర్మి హెచ్చగ మాయే లిని యీ వధాన కవితాస్మామాజ్య భారంబు మోయగ బూనంగదవయ్య! తండి! శివరామయ్యా! చిరంబీవివై " ఆని తిరుపతి వేంక టేశ్వరు లాశీర్వదింది. నిలుపగా విలిచిన మహామనీషి. అట్టి వేలూరివారి పలుకు లివి :-

“శ్రీ మాడభూషివారూ దేవులపల్లివారూ చేసిన అవధానాలు మొదటి పాదం చెప్పుకోటోయి, తిరిగి వచ్చి, రెండుమూడుపాదా ౫ పూరించడమే అని అనుకొం టాను. ఏ లంటే, మాడభూవషివారి పద్ధతినే మే మవలంబించామని మా గురువుగారు చెప్పారు. వారి పద్ధతినే నేనూ అవలంబించాను. నా మాదిరిగానే శ్రీ పికపాటి చిదందర కాన్సిగారు చేసేవారు వీరి కళ్యాసం నా వద్దనే.”

(ఆంధ వారప్కతిక. స్వర్ణోత్సవ సంచిక, )

122 అవధాన విద్య మన మిపుడు థ్రీ వేలూరి శివవామళాన్తిగారి అవధాన్మకమము, ్రీ పీకు పాటి చిదంబరళాన్రి గారి యవధాన్మకమము పరిశీలింపవచ్చు. శివరామకాన్తి గారు బోడపాడులో. చేసిన యష్టావధానమున, _ రెండు సంస్కృత శ్లోకములు, ఒక తె -గుపద్యము, ఒక సమస్యః ఒక సర్కసృతపసిద్ధ శ్లోకమునకు పద్యానువాదము గంటలు, పువ్వులు లెక్కించుట చేసిరి. ఇవి యేడు. ఎనిమిద ఎది లౌక్కసంభాషణము అయియుండవచ్చు. చిరివాడలో మూడు ళ్లోక ములు, అయిదుపద్యములు, గంటలు, పువ్వులు-పది. లౌక్య సంభాషణముతో మొత్తము పదునొకండగును. బెజవాడలో ఒకటి అచ్చతెనుగు పద్యము, ఒకటి శ్లోకము, అజు పద్యములు, గంటలు, వ్యస్తాకరి = మొత్తము పది చేసిరి. లౌక్య సంభాషణమును జేర్చికొన్నచో ఇదియు పదునొకండగుమ. లమక్ష్మీనరసాపురమున మూడు క్లోకములు, ఒక నిషేరాక్షరి, ఒక సమస్య, నాలుగు పద్మములు, వువ్ప గణనము, వృస్తావరి మొత్తము వదునొకండు చేసిరి. లౌక్యసంభామణము ఉండి యుండిన పం్యడెండ సను (అవధాన భారతి.) థ్రీ చిదంజరళాన్తి గారు తమ యష్టానధానలక్షణము స్పష్టముగా వెప్పిరి : *“దశ్తన్మ స్తనిషిద్ధవర్డ మపరం పద్యం వివన్గాక్షరం ఛందోభామణ పృష్టకల్పన సమాసార్థెక సంధ్యాగవః ఏతే ధారణయా సవాన్టవిధయో యత్మక్రియంతే [కమా త్తత్తాదృక్షు మిదం చిదంబరకవే రష్టావధానం మతమ్‌ " (అవరధానాదర్శః) 1 దత్తవర్ణము 8. వ్యస్తవర్ణరు. ల. నిషిద్ధవర్దము ఈ వివగ్గాక్షర ము 5. ఛందోలానణము కి పృష్ణకల్పన లా సమాసార్థము. అనగా సమస్య 8. ఏక నంధ్యాగహణము = ఇవి చిదంబరీయాహ్టైవ ధానాంగములు. కవిత్వ పతికూపమే యిందలి పృష్టకల్పన అవ ఒకే ఒక పద్మము. వీరి యష్టానధానమంతా ఛందోవ్యాపారవిశిష్టము. ఏకసంధ్యాగహణమునకు ఐదులేదియెన నొకళ్లోకమో పద్యమో చేర్చినచో మొత్తము వద్యము లెంిమిఏ యగును. తిరుపతి వేంకటకవులు తొలుత, మాడభూవివారివలె, కవిత్వమను శీర్షిక్క కింద పద్యాష్టకము

తృతీయ [వకరణము 199 జెప్పుచుండెడివారు గదా! యీ చిదంఒరీయాష్టావధానమంఠతయు వారి కవితై్వైకాంగ శుల్యము. ఒక్క కవిత్వమునే అష్టధా విభజించి, అహ్టైంగమలుగా దీర్చుట 'అష్టావ ధాన విద్య'ను పలుచబఆచుట గాదా! యనవచ్చు. కాచు, నిషేధామర, దక్తాశర, సమస్యాపూరణాదికమ.ళు కవిత్వపు గొడుగు (క్రిందికి దూరినపుడు వాని యనికి నామమాతమే యయి, అవి మొగము చూపీ చూపకుండును. అవధాని శుద్ధముగా ఎనిమిది గీతులో కందమ లో చెప్పి తప్పుకొన వచ్చు. మిగిలిన సప్తాంగబలము ఉబుసుపోక కే కాని, లెక్కకు రాదు. నిషేధావర్యాదులు (పత్యేకస్థితి పొంది, అంగభూతమ లై నపుడు వాని యానికి వేణు. పృచ్చకు లూరక వదలరు. అవధాని కడుంగడు [శమపడి పూరింపవలసి వచ్చును. చ్మితచ్చితవిచ్చి త్రి విశేషములతోడి పద్యరత్నము లపుడే వెలువడును. కనుక ఈ (ప్మకియచే అహ్టైనధానము పలుచబడదు.. పైపెచ్చు పద్య శిల్పము జిగియు బిగియు సంతరించుకొనును. ఈ పద్ధతియే చతుర్మస వ్యా ప్తినొంది ఆంధదేశమున అహ్టైవధాన విద్యను ఏనుగంబారి యెక్కించి మిఐచినది. థీ పుదూరు సిఠారామళాన్తిగారు 1849 సంవత్సరమున రచించి (పక టించిన *పెద్దబాలం శిక్ష'లో నొక అషహ్టైవరాన లచణ మున్నది.

1. చతురంగము 2. కవిత్వము లి. లేఖనము శ పఠనము 5. గణీఠలము
2. సంగీతము ₹. యుక్కి చెప్పుట 6. వ్యస్తాషరి. డీని మూల మీళ్లోకము కావచ్చు. “యుక్తి ర్వ్యుస్తావరీ పాఠ కవితాగిత లేఖనమ్‌, గణితం చతురంగం చాప్యవధానాన్యమూని పొ." ఇందు పఠనలేఖనములు సంగీతము నుండుటరే నిడి చాల (ప్రావీనమైనదని తోచుచున్నది.

కేవీ అవధాన విద్య

థ్రీ థ్రీఫాద కృష్ణమూ ర్రికాస్త్రిగారు సహపఠనము, లిఖికావ్షరి యను రెండు [కొ త్త్రవిషయములు అంగీకరించి. అష్టావధానము నలంకరించిరి. ఐహుక్క ఇవి పెద్ద బాలశిక్షలోని పఠన లేఖనమునకు అన్వాదేశము కాబోలు.

ఇక అహ్టావధానమునకు ఆంగభూతములై రూఢిగన్న విషయము లన్నియు నొకచో సమీకరించి చూతము.

క్షే, కవిత్వము. అవగా వర్ణనము 2 సంగీతము కి. వ్యస్తాషరి 4. పురా

అము 5. చతుకంగము ర. కాస్త్రర్ధము 7. ఘంటాగణనము, పుష్పగణనము 8. కావ్యపావము 9. లౌకిక్యపసంగము 10.చ్చితకథ 11. అశ్వప్తుత్యాదిగణితము 19 వారకథనము 18. నిషేధాక్ష౦ 14. నిర్మమ్టావరి 15. వివర్గావరి 168. ఛందో కానణము 17. ఏకసంధాగహణము 10. శ్లోకాం ధీకరణము 19. సహపఠ నము ఖ0. లిలికాషరి 21. సమస్కాపూరణము 22. ఆకొక పురాణము 28. అన్యభాషో శన్యాసము లశ, చీట్టాట.

ఈ వైవిధ్య మేఠ? అందరు *పెద్దబాలశిక్ష'లో జెప్పఐడిన లకష్ష్షణమునే యనుసరించి యే యష్టావధానము చేయలేదు ? దీనికి కవుల రుచిభేదము. కొర ఇమా? సభ్యుల రుచిభేదము కారణమా?

ఒకడు సంగీకవే త్త. కంఠ మాధుర్యము కలదు. కమసీయరాగకల్పనలతో చచ్చుపవ్యమైనను సాగదీసి పాకి సభ్యజరావర్దనము చేసికొనగలడు_ అట్టి వ్యక్తి తన యోగ్యత (_పదర్శించుట కనుకూలభూమియగు సంగీతము నేకృటచికొనును.

ఒకడు సిద్ధాంతి. పంచాంగమంతయు వాని చంకలోనుండును. అట్టి వ్యక్తి తన యోగ్యత [పదర్శించుట కనుకూఎభూమియగు గణితము నేర్పజచికౌనును.

ఒకడు ఘంటాళతకవి. పలుకరించినచో నిిదలోగూడ పద్య మె త్రికొనును. అర్ద వ్యక్తి తన యోగ్యత (పదర్శించుట కనుహూంభూమియస ఆపకవిత నేర్చ ఆఅచికొనును

వరనకవితా రచయిత మొక్క మనస్సు వీరనగణితాది విషయమలందు మంచినీటికి చేసవలె నెదురెక్కి పోదు. మణజియు మాటాకినచో వై ముఖ్యమేచూపును,

తృతీయ (వకరణము 15 అట్టి వక్తి గణితము జోలికి బోడు. రచనాసంబంధివిషయమో, వినోదవిషయమో యెన్నికొనును. వినోదవిద్యయు అందరికి నొచెగివచ్చెడివిద్య కాదు. (పకృతితః నుడికారముతోడి సరసోక్తులు (పయోగించు మాటకారులు కొందరుందురు. అట్టి వ్యక్తులు లౌకికసంభాషవణముచే సభ్యుల నాకట్టుకొందురు. కనుక అష్టావధానము యొక్క ఆష్టవిషమయములందు ఐకరూప్యము కనబడదు వైయక్తికమైన ళ క్రియుక్తులనుబట్టి త త్తద్విషయము లెన్నికొని పదర్శిం చుట జరుగును. మతశీయు నూత్నవిషయములు కనిపెట్టి అఆంగములుగా నమరించి సళ నలరించు (_పతిభావంతులును ఉందురు. అష్టావధాన తివికమ స్వరూపము థ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు గద్వాలలో తమ అహ్టావధాన పరాకోటిస్థితి నిరువది చరణముల చంపకమాలికయందు వివరించిరి. “వండితు లెల్లరు నక్కజమ్ముగా నరయగ మే మొనర్పగల మష్టవధానము, దానిరీతి నే ర్పజచి వచింతు, మెట్టనిన బండితసమ్మతిగా గవిత్వ మెం ద ఆడిగిరేని యందరికి దప్పులు చొప్పడకుండ నాంధమం దు రహిని దేవభాషను సుదుష్కరకల్పన లొప్ప జెప్పి యెం దజయిన గాని కష్టపు విధమ్మున నెన్నిటినై నగాని య క్కరము లొసంగిరేని యవి గ్లైకొని తప్పక చెప్పి యంత టో క రయము మీజ లౌకిక _పకారముగా వచియించువారి కు త్తరము లొసంగి మీదను ముదంబలరన్‌ జదరంగమాడి కొం రజటికి గురుత్వమూని పఠనమ్ముల వెప్పి, పురాణగాథలన్‌ దుర మొనరన్‌ బఠింపగ నెదుర్కొని యర్థము పప్పి పుష్పముల్‌ గరమును వీపుపై విడువగా సరిగా గణియించి ఘంటికల్‌ నెజయగ గొట్ట వానిని గణించి నిషేధ మొనర్చునట్టి య క్కరములు మాని పద్యములు కల్పన చేసీ మనోహరమ్ముగా విరచన దేయనేర్తుము............”. (నానాాజ సందర్శనము )

126 అవధాన విద్య

ఈ మాలిక యషహ్టైవధాన పండితులనే పల్పటీలు కొట్టించుచున్నది.

1. కవిత్వము నుభయ భాషలందు ఎందరడిగినను సరే, అందరకు వెప్పదురా? అడిగెడివారీ సంఖ్యకు హద్దులేదా? శతమును మించునా?

౨, వ్యస్తావరి. ఇక్కడ ఎందరై న నుండవచ్చునా? ఎన్ని యైన యషరము లియ్యవచ్చునా?

8. లౌకిక ప్రసంగము గూడ ఎందరై నను జేయవచ్చునా?

శ. నిషేధాషరి “పద్మములు కల్పన చేసి' యని బహువచనము చెప్ప బడినది. కనుక వీనికిని మితి యగుపడదు.

శతావధానికి అషహ్టైవధానము ఆప్పడము మడత బెట్టి ఆహష్రావధాన శతమనైన నెగ్గింపగలమని చెప్పుటయే తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల తాత్పర్యము. శ్లోక బంధమున జెప్పిన అహ్టైవథాన లక్షణమును వారు (తోసిపుచ్చుటలేదు. ఎంత బరువు నెత్తి కెత్తికొని యెన్ని వింతలు (పదర్శించినను ఆది అహైవధానమే.

ఈ జంటకి వులు వెంకటగిరిలో విడివిడిగా అషహ్టైవధానమలు చేసిరి.

థ్రీ చెళ్లపిళ్ల వెంకటళాన్త్రి గారు-

థీ గోపాల నృపాలకస్య నికటే దివ్యే సభామండ పే

కర్తుం కాళి! యతే భవదృలవళా దష్టావధానం మహత్‌,

అని యుష్మకమించి దొడ్డ యసష్టావధానమే చేసిరి.

దానికీ బట్టీన కాల్వపమాణము పది గంటలు.

ఉదయమున నెనిమినీ గంటలకు మొదలు పెట్టి, సాయంకాలమున నాలుగు గంటలకు ముగించిరి. భోజన (పసకి లేదు. నాందీ భరత వాక్యములతో సహ మొత్తము ఇరువదిమూడు పద్యములు చెప్పిరి.

నెలరోజుల తరువాత శ్రీ దివాకర్ల తిరుపతిళాన్త్రిగారు మణిము దొడ్డ యష్టావధానము చేసిరి.

తృతీయ ప్రకరణము 1287 దీనికి బట్టిన కాల్గపమాణము తొమ్మిది గంటలు.

ఆపరాష్టామున నాలుగు గంటలకు మొదలు పెట్టి,రాతి ఒంటిగంటకు ముగిం చిరీ. ఇందు జెప్పబడిన పద్యములు నలుఐదిమూడు.

అది ఆహ్టైవధానమే. ఇది అషహ్టైావధానమే న్‌

తిరుపతిళాన్త్రిగారి అష్టావధానము ద్విగుణితము గొదు, త్రి శృణితము కాదు, చతుర్గుజితమైనది. పైగా ఆబోధవేళ. పృచ్చకులు (పళ్నమీద (_పళ్న వేయుచు చిక్కువజచుచున్నారు. సంళ ప్తకులతోడి యుద్ధమువలె నున్నది. శాస్త్రిగారు నిండుకుండ. నిబ్బరముగా బోరాడుచుశ్నారు. వీరి యప్పటి స్థితి సభాస్థితుడైన యొక రొజబంధువునకు జాలి గొలిపినది. అతడు లేచి యిట్లనెను :

“బాబూ! (ఫ్రీ మాడభూషి వేఎకటాచారయ్యలవారు భ్రీ పిలాపురపు సంస్థానంలో చేసిన అహ్టైవధానాన్ని నేను పత్యక్షంగా చూచివున్నాను ఆ అవధానానికీ దీనికీ బాలా తేడా వుంది. దానిలో పద్యాలు ఎన్మిదే. దీనిలో పద్యాలు యాబై కంటె కూడ ఎక్కువే. ఇదే మాదిరిగా వ్యస్తాషరి వగైరాలు ,తిగుణంగానూ, చతుర్గుణం గానూ దీనిలో వున్నాయి. సుమారు నెలరోజులనాడు శ్రీ బానగారి (శ్రీ చెలికాని గోపాలవాయంింగారి) సభలో వెంకటకాస్తు?ల్లా చేసిన అవధానంలో పతి వివ యమూ |తిగుణ మయిం3. కాని, యిందులో అంతకంటె కూడా ఆతి కమించింది. కాబట్టి అష్టావధానం ఇలా పెంచడం న్మాయం కాదు.' (కథళలు-గాథలు. చెళ్లపిళ్ల)

ఎంద రడిగినను చెప్పగల మన్నారు. ఉక్సాహవంతులు, (వస్హుమనసులు ముందుకు వచ్చుచున్నారు. ఎందుకు కాదనవలెను? వేంకటళాన్తిగారికి మాటల చమత్కృతి యెక్కువ. తిరుపతిళా న్ర్రిగారికి ఆది తక్కు.వ. ఏనుగు వలె, ఎంత బరువు వేసినను మోసికొనిపోవుటే వారి పని. ఈ పద్ధతి కొనసాగనిచ్చిన తెల్లవాజునని రాజబంధువుల భయము.

ఈ సభలు సామాన్మాష్టావధానమునకు లక్యములు కాపు = తిరుపతి వేంక పేశ్వర (తివికమస్వరూపమ.నకు నిదర్శనములు.

128 అవధాన విద్య శ్రీ వేలూరి శివరామకొన్తిగారు, చేయలేదు గాని, 'శతావధానములో అష్టావధానము గర్భితము చేసి, మధ్య ఘంట్మాతిశతిగా ఆపకవిత చెప్పి, గర్భా వధానము జేయుదు' నని (పతిజ్ఞ చేసిరి. (తొలిపలుకులు. అవధాన మంజరి. శేష్మాదిరమణ కవులు. 1-12. 1926) స్పర్థతో ముందుకు దూకి (పతిజ్ఞ చేసి చేయు అష్టావధాన ' మవికార్య మునకు వాద్దులు నిర్ణయి.౦చలేము. అందుచేతనే నర్సారావుపేటలో అష్టావధానము చేసిన తరువాత థ్రీ చెళ్ళపిళ్ళవారు శతావధానము కంటె అహ్హైవధానమే శష్టమనిరి, “ఆలరు శతావధానమున నత్యధికంబగు కష్టమంచు (బా జ్ఞులె వచియిం్యతు గాని యవి సూన్ఫృతమంచకుకోనునేను, సౌం పలరగ నెవ్వరేనియును నష్టవధాన మొనర్ప మెత్తు నో యలఘులు సభ్యు లయ్యదియు నాత్మకు మీకును వచ్చియుండెనే.” (శతావధాన సారము) తమ యష్టావధానము చూచినవారికి తమ మాటయందలి యాథార్థ్యము గోచరించునని వారీ విశ్వాసము. ఏడ్చుచు, పిసినిగొట్టువాడు తద్దినము పెట్టినట్లు, కాస్తో క్త్షకమమున అష్టావధానము చేయుట కొదు- సొంపలరగ జేయవలెను, ఆ విద్య థ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వారి సొత్తు. ఓడ సమ్ముదపు నీళ్ళు _తవ్వుకొనుచు [పవాతమైన తన మార్గమున తాను గమ్మస్థానాభిముఖముగా పయనించుచుండును. నడుమ తరంగముల ఆటు పోటులు, జలజంతువుల సంరంభ విజృంభణములు, రుంయూ పభంజనాద్యుప దవములు నెదర్కొలని తొలగించుకొనుచు నెమ్మదిగా సాగుచుండును. నిర్జిష్ట వేళకు భ్మదముగా గట్టుజేరుకొన్నదే ఓక. లాణకక బెణకక కర్ణము నిర్వహించి పద్యము అప్పగించిన వాడే అష్టావధాని.

తృతీయ [పకరణము 120

చిన్న సన్న చిల్లర మల్ల అవృలంచరు అష్టావధాని వీకదను తగిలించి కొని యహమవామికతో మీనలు (దిప్పట చూచి, తిరుపతి వేంక ఓళ్వరులు తమ అషహ్టైవధానశఖరి నాకసము దాకించిరి. తత్సమయమున పతిస్పర్థుల నుద్దేశించి వారు పలికిన (సగ్ధరావృ త్తిమును బరికించితిమేని యీ విషయము (పస్కుటముగొ టోధపడగలదు.

*వక్రా వ్యస్తాషరాణాం చృుతినహితతయా షోడళా దూనకానాం

పద్యానాంచ [తయాణాం కథమపిచ భవే ద్యోఒపి వాష్టావధానీ

సోఒయం సాషాన్మహాశాళశ్యధికతరదయాపాత విద్వత్కవీందై )

స్సృర్థాకుశ్చే తృథం వా సభవతు కలహో వ్యా షుమార్జాలకిక్వోః"

(ఉపోద్దాతము. నానారాజ సంవర వము) _ ఓవమాలు రానివాడు గూడ సభావేవక లెక్కి, తప్పుడు తడక పము లల్లి గొప్పలు టోవును. పిల్లి తాను వ్యాఘగో_తసంభవనని నిక్కినంత అది పులియగునా? పులి పులియే! పిల్లి పిల్లియే పులి కంటె నే నెక్కువ గంతులు మొగ్గలు వేయగలనని. పిల్లి తీర్మడించి. బిఖీషికలు చూపినచో నెవరేమందురు! నవ్వుకొందురు- న 0)

అవధాన నిర్వహణము, కౌల్మ్వపవూణవు

అవధాని కిరుుపక్కల పృచ్చకులు కూర్చుండి యుందురు. పృచ్చకులు (శమముగా నొకౌక్కరు తమ (పళ్నములను జెప్పుచుండగా, అవధాని యొక్కొకరి కొకొక్క పద్యపాదము మ్మాతము చెప్పికొనుచుబోవును. చెప్పినది చెప్పినట్టు పృచ్చకులు [వాసికొనచుందురు, (పథమావృత్తి పూర్తి కాగానే, ద్వితీయా వృత్తిలో ద్వితీయపాదము వాకొనును. పృచ్చకులు నోరు మెదపకుండ కూర్చుండి (వాసికొనుచుందురు. తమ (పళ్నమును దిరిగి చెప్పుట కాని, జ్ఞప్తికి దెచ్చుకొనుటకు దోడ్పడుట గాని యుండదు. వారి మొగములు చూచి యవధానియే (గహించును. లేదొ, సంఖృనుబట్టి (గహించును. పూర్వోక్త పద్యపాగమ.నకు అతుకు లాగున ద్వితీయపాదము వ్యాకుచ్చును. ఇష్లే తృతీయ చతుర్థావృత్తులలో తృతీయ చతుర్థ పాదములు వక్కొాణి:చి పద్యములు పూర్తి చేయును, సీశపద్యము లున్నచో ఎత్తు గీతి పంచమావృత్తిలో నుడివి పూదర్తి చేయును చేసిన తరువాత ఒక్క- ష్షణమాగి, చెప్పిన పద్యముల నుపస్థితికి దెచ్చుకౌని, వరుసగా నెవరి వద్యము వారికి అప్ప జెప్పును. అప్పజెప్పునప్పుడు పృచృకులు తొము [వాసికొనియుండిన పద్యములు సరిచూచుకొనుచుందురు. మొదటిది కవితాపరీవ, తుదిది ధారణాపరీక్ష. ఉభయ పరీక్షలందును అవధాని నెగ్గినపుడే పృచ్చకు లామోదము [పకటింతురుం

ఇది కవిత్వాంగ సంబంధి విషయము. ఒక పృచ్చకునకు ఒక పద్మపాదము జెప్పచుండగా మజౌతపృచ్చకు డడ్డము రాడు. పురాణము, కావ్యపాఠము, గణీతము, శాస్త్రార్థము మున్నగు విధులు నిర్వహించు పృచ్చకులకును [కమ మున్నది. వారి వంతు వచ్చినపుడే కాని.తక్కిన వేళయందు వా రడ్డు రారు, గంట వాడు, పువ్వులవాడు, వ్యస్తావరివాడు, లౌక్య సంభావణమువాకడు = ఈ మువ్వురు [ప్రమాదకారులు, వీరు బేవరుసగా [పవ్నర్తింతురు ఏదో పద్య మాలోచించుకొను చుండగా, గంట ఖఇంగున (మోగునో, పువ్వు రివ్వున బడునో, చేతిలో కాగితపుదునుక కనబడి యంతలో మాయమగునో, చెవిలో లౌక్కపు జోరీగ గుంయి

తృతీయ (వకరణము 1లీ! మనునో, యౌగపద్యముగ నాలుగును నెగడునో చెప్పలేము సంభ్మేయ ఘంటా ధ్వని పుష్ప పపాతములు లెక్కించుకొనుచు, కాగితపుదునుకలలో స ఫంఖ్యముగా నాసి చూపి ఎచెడీ వర్ణముల (క్రమపజచుకొనుచు, లౌక్య (సంగమము చమక్కొార జనకముగా నలవరించుచు, మీది కవిత్వ వ్యాపారము పొల్గావోకుండ నిర్వహింప వలెను. ఇట్లు అష్టవిషయైకతానమతియై కృతకృత్కుడగువాడు అష్టావధాని. తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల విశ్రేషావధానమునకు ఏడు గంటలు, తొమ్మిది గంటలు, పది గంటలు పథైను సాధారణాష్టావధానమునకు రెండు గంటలు లేదొ, మూడు గంటలు పట్టీయండును. చేంకట రామకృష్ణ కవులు ఒక గంట పది నిముశములలో పిఠళాపురమున అష్టావధానము చేసిరి ((వేంకటరామకృష్ణ (గ్రంథమాల $! పుాణజము కాస్త్రార్థము, లెక (ప్రసంగము వంబీవి పెంచుకొనుచు టోయినచో గంటలు కాదు. దినములు చాలవు వానిని ఎక్కడీ కక్కడ (దుంచి కొనుచు టోయినచో ఒక గంట లోపలనే ముగించవచ్చును. మంత్విపెగడ భుజంగరావు ఒహద్దరుగారి “అష్టావధాన వినోద సళ' వగలు మూడుహోరలప్పుడు (పారంళమై,రాతి యెనిమిది ఘంటలవరకు జరిగెను అయిదు గంటల కాలము పట్టినది. సభాంతమున నభినందన పద్యోపన్యాసాది విలాసము లసలు మొత్తమును మించిన వడ్డివలె నతిశయించినవో, ఆష్టావధానమే పెండ్రినడక నడిచినదో వింగడింపబడలేదు (రాజా మంత్మిపెగడ భుజంగరావుగారి అష్టావధానము. పుట£ఎ) థ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు *5ఈ పనియంతయు ముగియి టకు రెండు గంటఓలకొము పట్టేన'దన్నారు (స్వీయ చర్మిత.) థ్రీ నందగిరి. శేషగిరికావుగారు “ఈ యష్టానధానము. పూర్తియగువరకు సుమారు నాఐబగు గంటలు పట్టిశ'దన్నారు (ఆవధాన దర్పణము. పుట. 158)

189 అవధాన విద్య

థఖీపళ్ళి పూర్ణ పజ్ఞాచార్యులవారు “క్రసీసము అష్టావధానము నాలుగు గంటలు పట్టు'నన్నారు. (విజ్ఞాన సర్వస్వము. షష్టసంపుటము. పుట లీలిలి)

సావకాశముగా జేసినచో ఐదుగంటలు పట్టునని వారి లొత్ప్సర $ము.

అకాశపురాణము. సొగించుచు, నడుమ నడుమ ఆదనముగా ద త్తములగు సమస్యాదికము లప్పటే కప్పుడే ఆశువుగా. పూరించి వినోడించుచు, అప్రస్తుత (పనంగికి అడుగడుగున సమాధానము చెప్పి? సభ్యుల నలరించుచు, (పత్యషర నిషేధముగా ని షేధావషరి నాలుగు చరణములు రచించుచు, అష్టావధానము జన మనోరంజకముగా నిర్వహింపవలెనన్న నాలుగు గంటలకు తక్కువ పట్టదు"

ఆకాశవాణీ కార్య్యకమమున అహ్టైవధానము అఆగంటలోనే పూర్తి చేయ వలసి యుండును. పై పోట్టు లేకున్నచో పద్యము లల్డుట యెంత సేపు 1.

సిటీ కొలదీ తామర.

ఎాన0 నా

ద్విగుణిత (తిగుణిత చతుర్లుణిత జ పంచగుణిత దశగుణితాన్రైవధాన (పకార విచారము

ఒక అష్టైవధానము జనమనోవారముగా నిర్వహింపగల వ్యక్తి యేక కాలమున రెండహ్టావధానముణు నిర్వహించుట యెట్టుండుకు?. ఇద్దరు. భార్మలతో కాపురము చేసినట్టుండును!

లౌక్య సంభాషణము చేయ పృచ్చకు లిద్దరు చెతి మొక (పక్క నుందురు, ఒకరు వదలిన నింకొళరు. పట్టేకౌందురు.. వారికి సమాధానము చెప్పుచుండగనే ఘాంటికు లీ చెవిలో దూరునట్లొకరు, ఆ చెవిలో దూరునట్లొకరు ఇద్దరు గంటలు కొట్టుదురు. పువ్చతాడనము. పెట్టుకొన్నచో, వీపుపై గొట్టువా రిద్దరు చేయి తేసిళొందురు. ఈ సందడిలో వ్యస్తాషరి వృచ్చకులు తమ యక్కరముల కాగితపు ముక్క. లిరు.పక్కల నిక్కి. చూపింతురు. కాగా, నిక్నేధావర్యాది పృచ్చకుల ద్వంద్వరణమునకు దెణిపి యెపుడొదవును? ఒదవెటో, అదెంత సేపు! “అయ్యా! నేకు రెండు పెండ్రిండ్దకు సంబంధించిన గుంపులకు వడ్డీం వవలసియున్నది. కనుక, విస్తర పజచి, ముచ్చట్లాడుచు, కొసరుచు వడ్డించుబకు పీలలేరు గబగబ టఫెట్‌ తండివలె అందజేయుదును. సరిపెట్టుకొనవలెము అని విన్న వింపవలెను.

సెంగోపాంగముగా చక్కగా ఒక్కా అష్టావధానము నిర్వహించుటకు మూడు గంట౨కు పైగా పట్టును. ద్విగుణి తొమ్టా వధానమునకు ద్విగుణి కక్రాలము = అనగా ఆజు ఏడు గంటల కాలము తీసికొని చక్కగా నిస్వహింప వచ్చును గదా, అన్నచో అదిసరే.

ఈ లెక్క [ప్రకారము |తిశుణిక చతుర్గుణిత దళగుణిత నమ _గాహ్టైావ ధానముల కెంఠతకాలము పట్టునో చెప్పనక్క జ లేదు. తారీఖు మాజును.

184 అవధాన విద్య గంటకు పదిమైళ్ళ వేగముతో నడిచెడి బండిని గంటకు వందమైళ్ళ వేగ ముతో నడిపింపవచ్చును. ఆదే మాదిరి కవిళాధారావేగము పెంచినచో అల్ప కాలముననే అధిక సంఖ్య నధిగమింపవచ్చును గదా! అన్నచో, ఇక్కడొక చిక్కున్నది. ఒకేసారి కప్పించి కుక్కినట్లు పద్యమంతయు వక్కజింపరాదు. ఒకొక్కసాం. ఒకొక్క పాదమే వక్కణింపవిలెను. ఆ వక్కణించిన పాదమను మథియొకమ తైన తనలో తాను వల్లించుకొని, ధారణాగృహమున లభదపజచు కొనవలెను పదపడి వచ్చినచోటికే ముమ్మాణు వచ్చి మూడు పాదములు సంధింప వలెను. (పతిదఫా పూర్వో కచరణనుతో పరో కచరణము. సరిగా పొసగు చున్నదా, లేదా? అ పరీవ్షించికొనుచుండవలెను. 'టేప్‌రికార్టరు యం[కమున వేగము పెంచినట్టు ఆహ్టైవధాని తన ధిషణాసంపుటియందు వేగము. పెంచలేడు. తటిల్లతా (దుతగతి జెప్పలేడు కనుక జాగు తప్పదు ఈ జాగు దళగుణీఠాష్టావథాన్‌ మున తారీఖు మాజు దనుక జరుగుట కవకాశముండును, ఈ యరిష్టమును ఇరిహరించికొనుట కొకపన్నిక యెత్తవలెను ఒకే యహ్టైవధానమైనచో ఆడుకొనుచు బాడుకౌనుచు జేయవచ్చుకు పది నిర్వహించ వలెను గనుక, అధిక్కపసంగము కట్టి పెట్టి అందరు సహకరింపవలెను. యళావిధిగా జరుగవలెనని కూర్చున్నచో కెల్లి వాణీనము దళావష్టావధానేన్షీ తెల్లవాజదు. ఇది యధారము ఇక మీ యిష్టమని చేతు లె త్తవలెను. పృచృకులు, సళ్యులు నందరు నైకకంఠ్యముగా నవునవునందురు. ఆప్పుడు పృచ్చకులు సరిగా సగము మంది తమ యెత్తిన కత్తులను దింపి. యొఆలో దూర్చికొని చిత్తరువుల వలె గూర్చుండకు. మిగిలినవారు, కఠోర గర్భిణియెన కన్నకూతుష పై కార్మళారము మోపక అ౯వోక తికగనిచ్చు పిశరుల వలె నేమము సడలించి కూర్చుందుకు అవధాని పని, గాలి వాటమునకు తెకచాప యెత్తిన పడవ వలె. నిరర్గళముగా సాగును, తువక్కీష్మకియ అర్ధశ తావ ధానమున కంటె లోకువై దళగుణితాహ్టా.ధాక మనెడు పేరు నేతిబీర యగును 17 వ శతాబ్దిలో చిన్‌చిహువాంగ్లీ యనెడి చైనా మహారాజుకు 13140 వదుమూడువేల నూట నలుబకి (మంది) భార్యలుండిరట అమ్మహామహుడు (తయో దళనవ్మసాధిక కళ్ళతరత్నములతో తనివిదీజ కాపురము నెజపెనని పణక వచ్చు గాని, అందథిని దనిపి యేలికొనెనని పలుకలేము గదా!

తృతీయ _పకరణము 1లిల్‌ “పెక్కుపూవుబోండ్ర బెండ్రాడి పెపెనొ నర్చు కాపురమ్మున రసము చెడు, చక్కగా నానర్చు నొక్క యష్టావధా నమ, తనర్చు సహృదయ మధురగతి.'" (శతావధాన [పబంధము. ద్వితీయ ఖండము) అషహ్టైవధానగర్భిత శతావధానము ఒక పద్మము కడుపున నింకొక పద్యము నిమిడించి చెప్పుట గర్భకవిత్వ మందురు సీశపద్యమున మశల్తేళ వి॥కీడితము, కందము, గీతము - మూడింటి నిమిడీంచి చెప్పవచ్చును. శఠావధానము సీసపద్యము వలె నిడుపుగా సాదాగా నుండును. కనుక దానియందు అమ్టావధానమును గర్భీకరించి, పెపెచ్చు ఘంట్మాతిశతిగా ఘంటా వంచళతిగా ఆకుకవిత్వము చెప్పుటకు యత్నించిన కవు లున్నారు. వ్యుత్చన్నుడు, అపకవి, సంగీశ మధురవాణి, అ[గామృపరివాస కుళ లుడు, స్ఫుర్మదూపి, మేధీయుడు అగు మహాత్ముడే తాదృక్కృతివముడగును. తాఫ౦ి$లా

ఎకి నిషెధా&రి అహ్టైవధానమునకు కిరీటాయమానమైనది. సిషేధావరి. తక్కిన పృచ్ళకు లందణొక యెత్తు. నిషేధాడ్షరి పృచ్చకు డొక్కడు నొక యెక్తు. అందలు నేదో యడిగి కూర్చుందురు. తలవంచికొని, చెప్పినది (వాసికొందురు. ఇతడట్లు కాదు. జీయి చేయి కలిపి కుస్తీ పట్లకు దిసును. ఆకుగడుశున నడ్డు తగులును అందుకే *న్నిష్టేధ్రాక్షరి యొకటి (ప్రేవులు తెంచు' నన్నారు మధువాపంతులవారు. నిషేధాడరి పద్యము నిర్మించుట జమ్మియాకుతో విస్తరి కుట్టుట వంటి5- దీని లక్షణ మిట్ల్టు చెప్పబడినది: “స్వపృష్ణ వృ త్తవర్ణే పద్యే య్యత (పత్య్మవరం సిపిద్ధ్యంతే వర్ణాః పృచ్ళక్తై స్తల్‌ నిషిద్ధాషరమ్‌.' (అవధానాదర్శః) పృచ్చకు గొకవృత్తమున నొక విషయము వర్డింపగోరును. అవధాని అ నృత్తమున ఆ విషయము వరింప మొదలు పెట్టును. పృచ్చకుడు యోజించి, తన శ్రేయక్కర మక్కలి లేదో చెప్పుచుండును. నిషిద్ధాకరము వదలి వేటాక యక్ష రము వేసికొనుచు అవధాని పద్యము నడిపింపవలెను గణ యతి (పాసచ్భందో నియమములు పాటించుచు, వర్ణ్శవిషయము రూపొందులాగున ముందుకు సాగ వలెను. ఆది యెట్లనగా, ్రీరామ పట్టాభిషేకము. వర్ణ్యవిషయ మనుకొందము. పృచ్చకుడు దశమ ఖుడై శ్రీరాముని గాని, తత్సహోదరుని గొని, హనమ త్సుగీవాదులను గాని శుద్ధాంతమును గాని పొడసూపనీయక నిషేధించుచుండును. శ్రీరామ (ప్రవేశమున కవకాళముండదు రాముడే రాకున్న పట్టాభిషేక మెవరికి! రాముడు రావలెను. కనుక రాముని దెచ్చుటక్తై యవధానిశిరోమణి శ్రీ కాశీ కృష్ణా బార్యులవాకు “అవధాన త త్త్యళాస్త్ర ప్రకారము నిషిద్ధాక్షరి కో వర్ణ్యవాచక పదము లోని వర్ణముకు నిషేధింప జనవ, అని యొక వర్తని జూపిరి (అవధానయా[త. పూర్వభాగము. పుట ర్‌ి

“తృతీయే వకరణము 181 అచ్చతెనుగు కబ్బము రచించుచు బొన్నిగంటి తెలగన్న -- కం... తెనుగునను మాలు పేళ్ళిడి 'పెనచిన వినగూడ దనుచు బిరుదులు బేకళ్లున్‌ మును వేల్చుబాస వెంబడి నునిచెద గాదనకుడయ్య్మ! యుల్లము లందున్‌. (యయాతి చర్మిత. 1-14) అన్నాడు. ఇపుడు కృష్ణాచార్యులవారు సెలవిచ్చిన వర్తని కూడ అట్టిదే. దానిని బాటించినచో, దొరగారి కుటుంబసభ్కులకు నాటకళాలలో (ఫీపాసు వలే నిషేధాషరి పద్యమున వర్జ్యవాదకములోని వర్ణములకు సుఖ్యప్రవేశము కలుగును. అవధాని పని సుకర మగును. అచ్చతెనుగు కబ్బమున “రాము డనుటకు ఐదులు పదితేరులవాని తొలి పట్టి యని (వాయవచ్చు.. అసలు దళరథుకనగా పక్షిరథుడు = ఏిష్ణునామము సుగమమగు నీ యర్భమును బరికింపక, పదితేరులవాడని, బంతిఐండ్లవాడని మన "పెద్దలు మాలు పేళ్లిడిరి. అచ్చతెనుగు కవి తత్సమనామధేయములు యథాతథుగా వాడుకొనునశ్లే అవధానియు వర్మ్యవాచకపదములు నిరాటంకనుగా వాడుకొనుట జరిగెనే0, నిషేధావరీ పద్యనిర్మితి తేలికయై దాని బైసిపోవును.. కావున కష్టపడి యైన పర్యాయపదములు కల్పించుకొని శ్రీశామాదుల రంగమునకు దెచ్చి, పట్టాలి 'షికము జరిపింపవలెను. అట్లు జరిపించినపుడే నిషేధాక్షరికి సార్ధక్యము, ఘంటాపథముగా రథము లాగుట బరువు కాదు. కర్షమస్థపుట స్థలమున జ(కములు తిరుగకుండ మోకులతో బిగించి కట్టిన నిండుబండి లాగుట మిక్కిలి బరువు సాధారణ పద్యరచనము ఘంటాపథరథగమనము. నిషేధాషరీ పద రచనము పంకస్థపుటపథరజ్జు ఐద్ధచ్మక రథగమనము, సాగదు. సాగించుట కెంతో" శక్తి బూన్పవలెను. “ఆవధానాదర్శ" కృతికర్త వర్ణ(వాచకపదములోని వర్ణముల నిషేధిండీ వచ్చునా, లేదా అను విషయము స్పష్టపణుపలేదు.. కాని, యవరాన సభలందు వారు చెప్పిన. బాల క్లోకములందు. వర్ణ్యవాచకపదములను నేరుగా చౌప్పింపకం

188 అవధాన విద్య చుట్టు తిప్పి, (ఈుంచి, చొప్పించిన తీరుకు బట్టీ వర్ణ్యవాచశపదము నందలి వర్ణములను గూడ పృచ్చ్ళకుడు నిషేధించెనని, దానికి వారు తలయొగ్గిర౦ తెలియ చున్నది. (పజ్ఞాధిక్కము [పవర్శింపదలచువారే దీని కియ్యకుందురా? “రౌతు మెత్తనమితే గుజ్జం మూడు కాళ్ళతో నడుస్తుంది" అన్నట్లు పృచ్చకుడు మెత్తని వాడు తటస్థించినచోట అవధాఎ స్వతంతి౨చి వర్ణ్యవాచకపదము నిక్షేపించునా? లేక, అవధానుకే ఒకొక్క సభలో ఒకొక్క నియమము పెట్టుకొందురా? పూర్వ కోలంపు అవధానులలో మీది ము త్రెజగుల ధోరణులును గోచరించును.

(పత్యక్షర నిషేధము వర్ణ్యవాచక వర్ణములకును గలదు. వానిని నిషేధింప జనదనుట భావ్యము గాదు.

యతి (పాసలకు నిషేధము లేదు.

పద్య మన్నంతనే యతి (ప్రాస లుండళ తప్పదు.

*ఆద్యో వళిః ద్యితీయో వర్షః (పాసోఒత పాదపాదేషు

స్వస్వచరణేషు పూర్వః (ప్రాసః సర్వేషు చైక ఏవ స్యాత్‌."

(ఆంధ శబ్దచింళామణి)

ఈ నియమ మపరివోర్యము. కనక యతి పాసాక్షరము లతికికొనుటకు అవధావి కవకాశ మీయవలెను.

కొందరు ప్రాసము సావ న్రనియమము కలది కనుక నిషేధింపదగదు. యతి తదన్యమ్ని తవర్ణస్థితి నంగీకరించును గనుక నిషేధింపదగునని వాదింతురు. అది సమంజసము కాదు. రేవమునకు ఇకారమునకు అన్ఫవర్టమెతి చెల్లదు. (ప్రాదీనులు రేఫశకటరేఫములకు మెతి నంగీకరించినవారు కారు లకార మకార విషయములు గూడ అంతే లకారమునకు డకొరము, మకారమునకు బిందుపూర్వక పన బ,భళలు చెల్లింపవచ్చును. కాని, ఆది యంత సుఘటము కాదు. లకార మిశములైన డకార శబ్దములు తక్కువ. " ఉన్నవానిలో దేనిని (గహించినను తఈక్పదోత్త రాష్షరము పృచ్చకుడు టక్కున నూహింపగలుగును. బండి నిలబడును. ఇక వీందుపూర్వక పఫబభవర్ణములు మకారమునకు మ్మితములై నను యతిస్థాన మున, కందమునందుగాని, (పసిద్ధవృ త్తములందుగాని నిలుపుటకు గణ నియమ మడ్డువచ్చును. ఇట్టి చిక్కులెన్నోయున్నవి. కనుకనే యతికి నిషేధము లేదనిరి.

తృతీయ (ప్రకరణము 189

యతి (ప్రాసవర్ణముల స్వచ్చంద క్తుపికి అవకాశము కలదు అఆ యింత యవకాశము అవధానికి మేరువంత మేలు చేయును.

రామళబ్ధము గూక్చికొను నుద్దేశముతో నవధాని మకార్మపాసము దీర్చి కొనుట జరిగెశేని పృచ్చకుడు _పాదాదియందు. రేవమును నిషేధించుచునే యుండును. (పాసావరమను మకారమున కవకాళ మిచ్చునే కాని, శత్పూర్వాక్షర మగు రేఫమున కవకాళ మీయడు. యతిస్థానమున నెట్లో (శ్రమపడి రేథము. వేసి కొనవచ్చు గొని, మకారము కుదురదు. *'రామి శబ్దము బదులు *రాజ' ళబ్దము వేసికొనవచ్చు. దీనికిదోడు సీతాపతి పర్యాయపదములు పొదుగుటకు జూడవలెను. సీత, జానకి, మైథిలి, భూపుతి లమ్మి-వీనిలో సీత పాసస్థానమున సులభముగా నిలువగలదు. దానికై తకార్మపాసముతో పద్యము నారంభింపవలెను. పృచ్చ్ళకు డది కనిపెట్టి పాదాదియందు సకారము నిషేధించుచు వచ్చును. జౌనకి (త్యడగ శబ్దము" కొబట్టి, యెక్కడను నిముడదు. మైథిలియు నట్టిదే భూప్యుతి తళ్పర్యాయ పదములతో నెక్కడనైన నిమడగలదు. భూజ, వ్మాజ, జ్యాజ, కుజ వంటి శబ్దముల మీద ఇన, ఈట్‌, ఈళాచ (పళ పర్యాయపదములు చేర్చినచో రాము డవతరించును.

యతిస్థాన పూర్వ వర్ణము 'కు' చెప్పినచో, యతి స్థానమున నిర్ని షేర ముగ 'జ' చెప్పవచ్చును. కు వర్ణము (దుత వశమున సరళమైనచో పృచ్చకుని దారి తప్పించును. యతిస్థానమున *జ' వర్ణము నిలుపుకొనదంచినచో అవధానీ ముందుగనే పొదాడియందు తన్మిి జాక్షరము నివేపించికొనియుండవలికు.

నిషేధాష్షర పదృరచనయం దుపయోగింపబడెకు సామ్మగి - ఏకాతషర నిఘంటువు, ద్విహపకోళము, పదసంధి, అన్యార్థ। భాంతిశృత్పదము,శబ్ద చమ త్కారము, అ_పసిద్ధ గూఢపదము, జల్లులు. = వీ9నుంకి సంగహింపబడకు చున్నది.

వీకాక్షర నిఘంటు (పయోజన మెంత్తెన నుండును. ఒకొక్క. యక్క్‌ర ముకళకే పవి పమనేనర్థము లుండుకు.అట్టి బహ్వర్థకాశ్షరము౨ను బట్టికౌఎ) పద్యము: నంద సాక్థకముగ నొదిగించికొనుటకు దక్షత కావలెను.

146 అవధాన విద్య 'అకారో (బహ్మ వి ప్ట్రీళ శమకే వ్యంగణే రణే గౌరవేఒ న్వపురే హేతౌ భూవడేఒజ్ఞా) వుమే జ్యయోః" (ఏకామర పదకాండము. నానార్జ రత్నమాల.) అకారమునకు పదుమూడర్భములు. “జో” వ్యూహే విషయే గర్వే లేపే మూర్ధ్ని ఖరధ్యనౌ (తిషూత్తానే మూఢరూసే క్రీనే తు భయపద్యయోః" “హం క్రీఐ మస్త్రసుఖయోః క్వణితే మణిరోచిషి పర్మబవ్మో మం[తణయ్లో శ్రీమ తూళ్థాన హాస్యయోః.' హం వర్ణమునకు ఎనిమిది యర్థములు. ఏకాక్షర నిఘంటు స్వరూవ మిట్టుండును. ఈ నిఘంట్వక్షరములు సొకేపించుచు ఒద్యము నిర్మింపగల యవధాని పృచ్చకుని యూహకందని ద్కుపథ మున టోవుచుండును శెండవది ద్విరూపకోశము. దీని సాయముతో నవరాని నిలబడకుండ ముందుకు టోగలడు [కి:ది కొమ్మమీద కాలూది నిల్చి, మీ5 కొమ్మను గట్టిగా జేత బట్టికొనియుండిన వ్యక్తి, (కింది కొమ్మను వదలిన బైళొమ్మ నాలంబము శేసికొని నిలున వచ్చును పై కొమ్మను వదలిన (గిందికొమ్మ నాలంబమ.గ జేసి కొం నిలువ వచ్చును. ద్విరూపకోశము నాలంబముగాగొను నవధానియు నంతే. *కవాటంక కపాటంచ కవిలం కపిలం తథా సంకర ళృంకరోఒపి స్కార్‌ తలునీ తరుణీ తథా" (థ్రీ పురుషోత్తమదేవ వజీతః శబ్దభేద పకాళః] ద్విరూపకోశస్వరూప మిట్లుండును. సాధారణముగా జంంజడ, తటాశక-తడాగ, రోచు-లోమ డులి-దులి శబ్దము లంద కెజిగినవే మమునను వాని నూతగొఎ సాగు నవధానిని పృచృకుడు కడలింపలేడు. అగు, అవు, కౌ వంటి (క్రియలెంతో యవకరించును.

తృతీయ _పకరణము న! పదపంధి అవధాని చేతిలో నొక మంతదండము. దానిచే బృచ్చకుని కన్నుగప్పి తప్పించుకొనునుం స్వ" అన్నంతనే పృచ్చక పండితునకు *స్తో జాతా వాత్మని స్వం (తిష్వాత్మీయే స్వోఒన్తియాం ధనే' అను నమరకోళ శ్లోకము స్ఫురించి యతని బుద్ధి తద్గత నానార్థజాతమున మునిగి తదన్యము పట్ల మూఢమగును. అవధాని సు++అ=స్వ యజణాదేశసంధినిషృన్నరూపము జెప్పును 'సచ్చ' అన్నాడనుకొందము. సత్‌ +ళ ఆని ఛభత్వసంధి చేసెనా? సత్‌ + ళ అని బృత్వసంధి చేసెనా? సళ అని తుగాగమసంధి చేసెనా? తదనంతరవర్థము వాకొనుదనుక బృచ్చకున కెళటకపడద). ఇట్లే “తద్ధ' అన్నప్పుడు అది తత్‌ --ధ కావచ్చు. తత్‌ -[ హ కావచ్చు. *ఓి విడదీసినచో అ-(-ఉఊ-( ఓ ఆ = శీవునియొక్క, ఉఊ == న్నేతము. *“ఓఠము” == ముక్కంటి కంటి మంట. *ఠ్ర కంకరే బృహద్భానౌ' == నానార్థరత్నమాల. ఇట్టీ కబ్దము లసలే పృచ్ళకుల కంతుచిక్క వు. అన్యార్థభా9ంతికృత్సదములు తెలుగను భాంతి గొలుపు సాంస్కృతిక శబ్దముగాని, సాంస్కృతిక మను (లాంతి గొలుపు తెలుగు శబ్దముగాని అవధానికి మిక్కిలి ఆక్కఅకు వచ్చును. *జ్లా' ఇది ర్ఫుడితిగా తెనుగనెడీ స్ఫూర్తి గలిగంచును. తెనుగున అగు నను నర్ధమున గయ. (పశంసార్థమున నవ్యయము. సంస్కృృతముననో కుమారస్వామి, స్వచ్చమగు మేను, చందకళ, శేషుడు, సిద్ధులయొక్క- విమానము-అయిదర్థ ములు.

14ఓీ అవధాన విద్య యడాగమము వలన “ఓ కొరము "యో" కార మగును- (దుతము వలన ఆ' కారము 'న' కార మగును. నృచృకుడు యోకార నకారములు తత్సమళబ్దాది వర్ణములని (ళమపడును. యోగ, యోధ, యోని, యోషా శబ్దముల గుణించి, నక్త నక నగ, నట, నత, నద్ధ, నమ, నర, నవ నష్ట శబ్దముల గుటించి యోజీంచును. (చుతమవలన పరుషాతరము సరళాతర మయినపుడును నాతి తప్పదు. అల, తల, వల, కల, మల, జడ, వడ, తల్లి, తార, పూత, చేత, నేత, (ప్రాత, ఏల, కోల, ఊరు, పేరు, ఉత్త, చిల్ల, పిల్పి, ముద్ద-ఇవి తత్సమకబ్దములే. కొని, తెలుగు లనెడి భాంతిని గలిగించును. ఊరు కబ్దనమునకు తొడ యనెడి అర్థము కంటే (గొమమనెడి ఆర్థమే తటాలున స్పురించును. పేరు శబ్దమునకు సూర్యుడు, సమ్ముదము అని రెండర్భము లున్నను వానికి రూఢి తక్కువ' నామధేయమనెడి అర్థమే చప్పున స్పురించును. పిల్ల = క్రిన్నన్మేతము. మత్‌ +-ద = ముద్ద. ముదమిచ్చునది. తెనునున ముద్దగాసపిండము. (పతిభాళాలియగు నవధాని యిటుచూపి యటు, అటుచూపి యిటు శబ్ద పయోగము చేయును నిషేధాక్షర పద్మము పూరించును. శబ్ద చమత్కారము వర్ణ్శ్యవాచక పదము పల్వలము= ఆల్బకనరస్సు. పృచ్చకుడు మనసంతయు పల్వలమునందు పెట్టుకొని యుండును" దానిని రానీయడు- (త్యషరపదము నవధాని వేయడు కూడ. కాళీకృష్ణా బార్యులవారు “ఆరం సలం పల్వరమ్‌' అన్నారు. రేఫము లేనివి, లకారము కలది యైన పల్వరము అనగా పల్వలము ఇదియొక శబ్ద చమత్కారము. “వర్జ్య వాచక పదములోని వర్థమును నిషేధింపజనదని చెప్పినను, జ్ఞ పి లేకయో అవధానిశ క్తి పఠీక్షింపనెంచియో పృచృకుడు నిషేధించె'నని ఆచార్యుల వారు [వాసిరి, (అవధాన యత పుట. ర్‌2)

తృతీయ (ప్రకరణము 1వలి థ్రీ పిసపాటి చిదంబరళాన్త్రి గారు వర్థ్యవాచకమగు ప్యతమును పదము నిజీకించుటకు 'పయ గయు క్సమ్య కమ్‌” అనియు, “కృష్ణ” అను పదము గూర్చుటకు '(కొదిః స్టః' అనియు, “కపిద్ధ'. మను టకు "పిళ్ధం కాది" అనియు చెప్పిరి. (జీవితచర్మిత, అవధాన సాహిత్యము ) అలంకారికులు- “అ్యపయు_క్ష మపుష్టార్ర మసమర్థం నిరర్థకం నేయార్థం చ్యుతసంస్కార ౦సంది గ్ధం చ్మావయో జకమ్‌, క్తష్టం గూఢార్జ కం (గామ్య మన్యార్థం చ్యాపతీతిక మవిమృష్టవిధేయాంళం విరుద్ధమతికృ త్తథా ఆశ్సీలం, పరుషం చేతి దోషా స్సప్తదళస్స్మతాః' (పతాపరుద్రియము) అని రసాపకర్షకములై నపదగత శబదోషము లుగడీంచిరి. క! ళ్‌ నిషేధాషర పద్యనిర్మాత వీనిని చాలమట్టుకు లెక్కీంపడు. అ్యపయు క్త ము నిరర్ణకము, సందిగ్గము, క్తి వ్దము, గూఢార్జము, అపశీతికము, పరుషము అనబడు దోషములు గుణములుగా (గహించును. సాహిత్య దర్పణకారుడు “గూఢార్థము'ను *నిహితార్థ 'మని వ్యవహరించెను= ఈ కవిరాజు “నిహతార్థళత్వా। పయుక్రత్వములు శ్లేషాదులయందు దోషములు కొవు"' అన్నాడు (సాహిత్య దర్చణము "7-58 1) నిషేధావ్షర పద్యము శ్లేషాదులకోవకు జెందిన చ్నితకవిత్వశాతి పద్యము. " కనుక దోషజుష్టము కొదు. నిరర్థకోక్తులనే జల్లిమాట లందురు. "చాలు జాలును వట్టి జగజల్లి మాట" =ఎరంగనాథుడు. “జల్లి పూరక మపళబ్ద మ్మ్యకమము నొల్లో ఎ=పాల్కురికి సోమనాథుడు. నంది మల్లయ ఘంట సింగయలు - “సద్యపూరణంబునకు నాదికారణంబు లైన సంస్కృతాం ధభాషలం గల జల్లులు విసర్జించి వరాహపురాణము తెలిగింప బౌనిరి

కేశ అవధాన విద్య ఈ నిరర్థకపు మాటల కూరకుపది యెట్టుండునొ మూర్తికవి యించుక (పదర్శించెను, కం. ఇల ఐదపూరణమాతం ఐలవడినపదంబు కృతి నిరర్థక మయ్యెన్‌ దలపగ వెలయును లలిను జ్జ్వలమగు నీతిని విలాస సౌస్టవ మనగన్‌, (శావ్యాలంకార సంగహము, శీ.9) ఇట్టి జల్లుల నొల్లక నెమ్మదిగా గూర్చుండి శబ్దము లేజుకొని, తూచి చూచి పద్యము కట్టుదుమని వరావపుంాణకవుం (పకిజ్ఞ. మంచిదే. అడ్డగించువారు లేనపు డెన్ని శిల్పములనై న జూపవచ్చును. అవధానికి ని షేధామరపద్యము నల్పునపుడు జల్పులే ముప్పాతికపొలు శరణ్యము లగును. పృచ్చకుడు గట్టిగా బట్టికొన్నచో ల బ ఒకపాటి యశధాని తట్టుకొనలేడు ఆట్టినేళ అన్నీ జల్లులే పడవచ్చు. బ్‌ న! ళల (పొద్దుటూరి కన్యకాపర మేశ్వరీశాంలో థ్రీ దోచూ వెంకటస్వామిగు ప్తగారు అషహ్టైనధానము. చేసినపుడు ని షేధాక్షర సృచ్ళకులు (శ్రీ గడియారము వేంకటశేష శానిగారు గ్యాస్‌ల్లైటు వర్డింపగోరిరి. దేవతాస్తుతి కాదు, పురాణకథ కాదు. [ప్రాచీన కవుల చేతిలో మెదిగిన వస్తువు కాదు. ఆధునికము. వెలుగు. కాొస్తిగారి నిషేధమునకు గుటియై గుప్రగారి భారతి నడిచిన తీరు= కం. కడు సమ్మతి నిచ్చున్‌ గా నెడ నెచ్చో నొగి కడున్‌ రహిన్‌ ఐలు వెస దా. ఇది యింతే. ఊఉ త్తరార్థము, (పొద్దవోవుట యేల యని, మానివేసిరి. జరిగిన రెండుచరణములలో రెండుచోటుల కాంతిపర్యాయపదము వేయుటకు అవ ధాని యర్నించిన చిన్నె లగుపడుచున్నవి. 1పథమచరణమున నాజవయక్కరము “ని” నిగ్గున కుద్దిష్టము. ద్వితీయచరణమున ఐదుమూడవయక్క-రము “వె” వెల్లున కుద్దిష్టము, వ క్తుస్విద్దేము (గహించిన పృచృకుడు గకార లకారములు. నిషేధించు టతో నిగ్గు పోయి 'నిచ్చుంగా? వెల్లుపోయి వస" అయినవి, వెలుగు రానేలేదు.

తృతీయ (పకరణము 14ీర్‌ సంస్కృతమున వెలుగున కెన్నియో వర్యాయసపదము లున్నవి 'స్యుః ప్రభా రుషగుచి స్తిడ్భా వాళ్ళవి ద్యుతి దీప్తయః రోచి శ్మోచి రులే క్రీబే' అని అందజకును నోటికి వచ్చిన అమరమున్నది రుక్‌, త్విట్‌, ధా, భాః-ఇవి యేకాశరములు. ఇక తెలుగున = "నిగ్గు, డాలు, మినుకు, మిన, మించు, నిగ, తప్పు, మెటుగు, చికిలి, కళకు, బిగి, రంగపు, మెజపన బొలుచు గాంతి' యని సాంబ నిఘంటువు చెప్పినది. వీనిలో డాలును 'డాల్‌ ' అని యేకొశరముగా (బబ్రయోగింప వచ్చును. చా ఛ, ద్యు వర్ణములు కాంతిపర్యాయములే. ఆతయు. ప్రభయే. జద్దాభ లేక శుభాభ యన్నపుడు ఆకారము కనిపించదు భకారము మ్మాతమే కని పించును. కనుక 'ఆభ' యేకా్షరము (కిందనే లెక్క. ఇవి యేవియు గ్యాసుల్రైటు వర్ణన పద్యమున చోటు చేసికొనలేదు. పద్యార్థము చూతము. ఎడన్‌ == ఈ స్థానమున, ఎచ్చో == ఏచోట, అనగా అంతట, ఒగిన్‌ == వరసగా, కడున్‌ == అత్యంతము, లాన్‌ == గ్యాసులైటు తాను, బలు= మిక్కిలి, = ఇచ్చతో, ఇచ్చున్‌కా == ఇచ్చును గదా! దీనిలో -వెలు గెక్కడున్నది! సహృదయుడు వెలుగును *“రహీి' శబ్దమునందే చూడవలెను. శబ్దరత్నాకరము రహికి ఆనందము, ఆసక్తి, తెలివి, బాగు, రక్తి, విధము అని ఆజర్థము లిచ్చినది. ఇక్కడి రహికి [పకాశ మనియే (_పాకరణికా ర్థము. పద్యమున 'కడు" పదము పునరుక్తము. ఆయినను రెంటికి నడుము “ఎడి యున్నది. ఎడ, ఎచ్చో, ఒగి, రహి, బలు, వెస, తా, కొ-ఇన్ని శునుకలు 10)

కే46 అవధాన విద్య జోడించి పద్యము. నిర్మించట యళతిపని కాదు. (పథమపాదాంతమున "కో ద్వితీయ పాదాంతమున “తా” పూరణార్థము వచ్చిన గురువులే. పూరణమను మాటకు వచ్చినచో మొత్తము ఇరువదిమూడు (వాలు పూరణమే. ఆయినను ఈ శూర్చునందు నేర్చు లేదనలేము.

నిషేధాకర పద్యములు భూతచికిత్సకు డుచ్చరించు మంతముల వలె నుండునని కొంద జెగతా? చేయుదురు. కాదనలేము. కాని, మాంతికు డుచ్చరించు వీశావరములకు సాహిత్య సంబంధియైన యర్థము చెప్పజాలము. అవధాని కట్టిన పద్యమునకు చెప్పవచ్చును. ఈ పద్యము చూడుడు. కం. ష్షారృ సువి ద్దాఢాంత

ళా గ!

ర్వోఠ్స కథాకృ త్సద్భ గ్వపుర్భూతి బునా

రోఢృగభస్తి రవి యెసగె

గాఢధ్వజఘ స్త్రి జేసీ ఇణీకక్ట్రాంతిన్‌,

(ఛతావధాన (ప్రబంధము, ద్వితీయ అండము)

వృచృక్మగ స్తకవి, కేత్ముగ స్త రవి వర్జ్యవిషయము,

పె పద్యమునందలి శబ్దములు దుళ్శవములే కాదు, అ(పయుక్తములు, సందిగ్గములు, క్తిష్టములు, గూడఢాక్థములు అృసతీకములు గూడ. అవియే అవ ధానికి శ్రీరామరషు.

సువిత్తులు = పృచృకపండితులు, ్షూఢలు == పందెము చజచువారు. దాధ్‌ == కోఅపల్లు. సమూహము, క థాకృత్తు = అవధాని, వోఢ = ధురంధరుడు. పునారోధ్సగభ స్తి రవి. తిరిగి మొలకెత్తు మిమకులవాడు, ధ్వజఘస్తి = కేత్యుగ హాణము. ఇందేదియు నిరర్ధకపదము లేదు.

మాధుర్యగుణధుర్యములైన పద్యములును ని షేధాషరియందు చెప్పవచ్చు ననుటకీ(కింది పద్యము తారకాణ

వర్ణ్యవిషయము జనాభా పెరుగుదల వలన 'సీదవాని పరిస్థితి.

తృతీయ (వకర ణము [47 కం, ళూర్ణియగు భూమి న్వద్ధిన్‌

బర్డి మిగుల్‌ జాడ యేడ? (పబ్బు నెగుల్‌, బల్‌

కిరి గుచేలసదృ వుడు

జీ్డి బడలు నేటి పొరశేఖరు డకటా!

భూర్జి = మకభూమి పర్టి = పర్జములు గలది, వృక్షము. జీర్జి = మదిమి. నృ డా బుద్ధి గ! న్యద్ధి =నరుల పెరుగుదల

(శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వితీయ ఖ 'డము.)

వర్జ్యవస్తువు

లవణ దీపిక ఇష్టార్ధదేనతానర్మపతిపావె నిషేధావర చమత్కృృతి' యనెను. దేవభావయందు దైైవస్తుతికి నెంతయైక సామ్యగి లభి+చును. నిషేద్ధ రెండు చేతు లొడ్డినను అవధాని యుఆడు. ఒడలికి నూనె పూసికొనిన మల్డునివలె దుసికిఠిపోగలడు. (పాయశః దేవతాస్తుత్మాత్మక పద్యములే చెప్పబడును.

పార్వలీపరిణ యము, సీఠాకల్యాణము వంటి దేవతావివాహ వర్ణనాత్మక పద్యములు కొంచెము బరువగును అయినను ఆంగీకార శములే.

ఒక కల్పన యిచ్చి పద్యము కట్టు మన్నచో కష్టము. ఆ రీతిగా పృచ్చకు డడుగ గూడదు. ఆవధాని యొడబడ గూడదు. సరే యన్నచో పృచ్ళకు డొక హద్దులో నుండడు మహాభారతకథ యంతయు పిసికి పిండము చేసి కందపద్య మున జొప్పించి చెస్పుమనును. మజియు వీలున్నచో నాక యలంకారము గీలింపు మనును. ఇది సాధ్యమా? యన్నచో 'సరస్వతీస్వరూపులగు మీకు ఆసాధ్యమా?' అనును. కనుకనే పెద్దలు *“డేవఠాస్తుతి' చబాలునన్నారు.

కల్పనాత్మక పద్మము లడుగ గూడదు. అయినను ఒకరకముగా నున్న [(వళ్నములను (దోసిపుచ్చక, కొంద రవధానులు తలయొగ్గుదురు. ఆది వైయక్తి కౌదార్యమేకాని, నియతకార్యము కాదు.

దేవతాస్తుతి సంబోధనాత్మకముగా చెప్పుట మిక్కిలి సులభము.

“రావే! వేవే ఫ్రీశా!' ఇది కందమున మొదటి పాదము.

48 ఆవధాన విద్య శండవ యడరము 'వే' నిషేధించినచో “౮' యనవచ్చు. పదము తెగినది. కనుకీ అవధాని యే యక్షరముతోనై న నారంభింపవచ్చు. కనుక తెలిసిన పృచ్ళ కుడు నిషేధము లేదు సాగిపొమ్మనును. “వే చెప్పిన 'గ' నిషేధించును. తిరిగి వే” చెప్పిన పదము తెగును. విష్ణుస్తుతియైనచో “శ్రీ' తరువాత “థ నిషేధించును. *శ్రీశా' అనదలచిన యవధాని “శ్రీశా' యనును- ఈశుడన్నను ఇనుడన్నను భర్తయే. దేవ తాస్తుతి వర్ణణాత్మకముగా చెప్పుట యొప్పు- సరస్వతీ స్తుతి: కం, సృణి రోక సత్వర లస తృణిఫణ కుద్దియగు ధీశిఫ కడున్‌ వేజీ ఘృణీ సాగుగాక! మణికిం కిణిక్వణి తకాంచియైన గీస్సతి కరుణన్‌. స్సణీ = సూర్యునియొక్క-, రోక=,పకాశమచే, ఎండచే, సత్వరలసత్‌ = గప్పున మెజయుచున్న, ఫణిఫణకు జ పాసపడగకు, ఉద్ధియగు = సాటియగు, ధ్రీశిఫ == బుద్ధియనెడి నది, వేణీఘృణి == జలపవాహలీల, గీస్సతి కరుణన్‌ = సరస్వతి కృపచే, సాగుగాక == వర్టిలుగాక 1! వాక్సతి మణికింకిణిక్వణితకాంచి యనగా ్రీసంపన్న, సృణి, ఫణి, ఘృణి, కిజి (ప్రాసవిన్యాసముతో పద్మమున కొక చక్కదన మేర్చ్పడినది. (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వితీయ ఖండము.) సీతాకల్యాణము: కం. ఎక్కుడు మేల్‌గాగా గా ట్దాక్కెన్‌ మన ఆప మా వధూవశతన్‌ దా రక్కసుల గొంగ చూపలు (మొక్కుచు నోలాడి రెల్టరు ముదంభోధిన్‌. కాల్టొొక్కుట == పెండ్దాడుట, మనః. ఆప = మన ఆప = మనోహర మైన, రక్కసులగొంగ == రాముడు. (శతావధాన్నపబంధము. ద్వితీయఖండము )

తృతీయ (ప్రకరణము 149

కల్పానాత్మక పద్యము:

పుట్టినప్పుడే పిల్ల మేనమామ సొత్తన్నారు. పిల్ల, పిల్లవాడు కలిసి యాడు కొన్నారు. కాలము మాటీినది. ఈడు వచ్చిన పిల్లను (గొ త్తచోటికీయ నిశ్చ యించిరి. అపుడు బాల్యాదిగా (ప్రేమించిన వాని స్థితి యెట్లుండును? ఇదంతయు (వ్‌ 'షమే* శం. డిక్రై యయ్యక్క స్వజన్‌

దిక్కరి సీబోమి నెమ్మదిన్‌ దల్గ్యాదుల్‌

ర్యుక్కల్‌ నా రాయన్‌ మేల్‌

దక్కి వడె గమిత యిడ గన ద్వాస్టుల్‌ జాత్యుల్‌ ,

(శతావధాన ప్రబంధము. ద్వితీయ అండము.)

ఆ -- యక్క = అయ్యక్క = శ్వేస్ట, దిక్కై == తనకు కనువెలుగై, పపెద్దదిక్కయి, దిక్కరిన్‌, స్వజన్‌ = నవయౌవనయైన తన కూతును, ఈబోమి, త్‌ = ఆ కన్య యొక్క, లీ+- ఆదుల్‌ == ల్యాదుల్‌ = ఆలింగనాదులు. ర్యుక్యాల్‌ నాజా కొయ్యదౌలుచు పురుగు లనగా, నెమ్మగిన్‌, రాయన్‌ = రాయిడి పెట్టగా, మేల్‌దక్కి == పెంపుసెడి, కమిత == [పియుడ్తైన వరుడు, ద్వాస్థుల్‌ జాత్కుల్‌ == వాకిట నున్న చుట్టాలు, కినన్‌ == చూడగా, ఇడన్‌ = ఇలన్‌, పుడమి, వడె=పడెన్‌ ఇది యతని స్థితి.

విశేషములు; అక్క అయ్యక్కులో జేంనది దిక్కరి డిగ్గజభాంతి గొలుపు శబ్దము. “డిక్కరీ నవయౌఎనా' అని హారావళి నెమ్మదిలోని “ది” నెమ్మదిగా యతి స్థాకమున గూర్చున్నది '“దల్ల్యా'లో రెండు నంధులున్నవి. “ర్యుక్క-" అపసిద్ధ పదము. *వడె' |కిను. (కి యాపదము రానీయగూడదని పృచ్చకుడు వేయి కనులతో జూచుచుండును కథానాయకుడు వరుడు కనుక *వి యన్నంతనే రేఫము నిషేధించెకు.. కమితృ శబ్దమునందలి కకారము [దుతవళమున గకొరమై *గమి' వరకు, సమూవోర్థకమగు నాద్భిక శబ్దమనెకి (భాంతి గలిగంచును. “ఇడన్‌ " గూడ నిబ్దిడే. ఈయగా అను నర్థముకే సృురింపజేయుకు.

150 అవధాన విద్య “లీ ఇ శ్లేషజే చ చపలే'-మేదనీ కోళము. “కాముకః కమితా'- వైజయంతీ నిఘంటువు. (ప్రత్యషర నిషేధ పద్యము లిట్టుండును : వర్గాత్షర నిషేధము, కవర్గ చవర్గ టవర్గ తవర్గ పవర్గములలో నేదో యొక వర్గమునకు జెందిన యక్షరములు నిషేధించుట వర్గాక్షర నిషేధము. ఒక్కొక్క చరణమున ఒక్కొక్క యకషరమునే (సత్యేకించి నిషేధించుట మరియొక పద్ధతి. అదెబ్బనిన, మనీప్కాతమ్‌ (ఇంకీబుడ్డి) కకారః గకారః మకారః చకారః యథ్యాకమం చతుర్చు షావేషు నిషిద్ధా. మవ్షీప్మాతం వర్థయామ సాధనం యదృవే త్పునః వ్యవహారస్య సర్వస్య లేఖిన్యా ఉపయోగతః . (శ్రీ పికపాటి చిదంబరశాన్త గారు.) దీనిలో పృచృకునకు నవధానికి నడుమ పెనగులాట యాండదు. నిషిద్ధవర్డ ములు మ్మాతము పరిహంంచి నిర్నిరోధముగ నవధాని పద్యము జెప్పవచ్చు. మజీయొక పద్ధతి యున్నది వాకిలివద్ద కొవలివాడుండును. సభ్యులను లోనికి బోనిచ్చుచుండును అనుమానించి యొకానొకని నడ్డగించును ఆ విధముగా నిషేద్ధృ పృచ్చకుడు బెల్లము కొట్టిన జామి వలె గూర్చుండియుండి తనకు తోచి నపుడు తోచిన యవషరము నిషేధించును. ఫ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల శ్రీకామసట్టాలి షేక శార్టూలవిక్రీడిత వృత్తము దీనికి తారకాణగా [గహింప వచ్చును. ్రీజ్యాజాంకభవి (పభావరుచిరాః కై కేయికాగర్భజ (వష్టాః పార ్రళువిపకృష్ణజనకాః కిళాగగణ్యాః పురః అన్యే బాపి విభీషణ పభృతయ న్త్యతాపి త్మతస్థితాః థ్రీరామన్య ళదా ముదా విజయతే పట్టాభి షేకోత్సవః . (శతావధాన సారము .]

తృతీయ [పకరణము కేల్‌ 1

“దనిలో సగము మ్నాతమే నిషేధించినార' అని (వాయబడినడి. సగ మనగా శ్లోకపూర్వార్థము. నిషిద్ధభాగమ నశీకై కేయికాగర్భజ కీశ్ళాగగణ్యాది శబ్ద ములు నిన్నిబంధముగా స్థాన మేర్పజచికౌన్నవి.కనుక ఆ సగముగూడ (ప్రత్యక్షర నిషేధ పద్ధతితో జరుగలేదని స్పష్టము. పదేపదే ని షేధించుచు వచ్చిన, కార్టూల వ్మికీడిఠాదివృ త్రనిర్మాణము దుర్హట మగును-

నంస్కృృతమున అనుమ్టుభచ్భందము, తెనుగున కందము _ప్రత్యవర నిషే

ధము పాటించి చెప్పుటకు అనుకూలతనువులు. నిషేధానరి పృచ్చకుడు

అహ్టైవధానమున ని'ష్నేధాకరికి పండితుడే కూర్చుండును.ఛందోలమణ్షుడు, శబ్దవే త్త,నానాపురాణక ఠానిస్టాతుడు,ఆవులించిన్న పేవు లెంచగలవాడునై యుండును. [పత్యక్షరనిషేధ పద్మమున నాలుగు చరణము లాంతము నిషేధించు నధి కార మతని కుండును. కొందరు [పథమ చరణము మ్మాతమే నిషేధించి, యిక జాలునందురు. అది స్థాలీపులాకన్యాయము. వర్జ్యవాచకపదములు వచ్చి, వస్తువు రూపు కట్టినచో రెండు చరణములు. నిషేధించి వదలుదురు. ఇది సాధారణము. మూడు చరణములు పట్టి చూచి, నాలుగవ చరణము వదలువారు కొందరుందురు. ఇదియు వర్జ్యవిషయము స్పుట మగుటతో నాపుదురు. అప్పటికి దాని రేక లగు పడనచో నాలగవ చరణము తుప్టతుది దాక వకలనివా రుందురు ఇ5ి సరియైన పరీష.

త త్వ్వజ్ఞుడెన పృచృకుడు [పత్యక్షరము నిషేధింపడు వస్తునిర్దేకము చేసి, పద్యనిర్మాణము కొనిమ్మనును అవధాని శ్రీకారముతో నారంభించునో, అచ్చుతో నారంభించునో, వాల్గుతో నారంభించునో అవధానికే వదలును. స్పష్టమ గా పదము తెగినది. ఆపై నవధాని యేయతరమైన జెప్పవచ్చు. అప్పుడు పృచ్చకుడు నిషే ధించుట వృథావర్మిశమ సర్పమును వ్యాళమని, వ్యాడమనియు అనవచ్చును కనుక శకారము నిషేధించిన డకారము, డకారము నిషేధించిన ళకారము వేసి కొనవచ్చు. ఈ రహస్య మెజిగియు నిషేధించు బెందుకు?

15జీ అవధాన విద్య సంశయాశవగు పృచ్చకుడు ఆలోచించి, ఆలోచించి, తనలోదాను తర్క వితర్మముల కగ్గమై యెంత సేపటికిని నిషేధాశ్షరము నుడువలేడు. అతడు నోర దెజిచి నుడువుదనుక అవధాని వేచియుండక తప్పదు. అక్షరమునకు అక్షరమ. నకు యజ్ఞమే ఇట్టి పృచృకుడు తన యాలోచనమునకే మొత్తము మీద నొకగంటకాలము తీసికొనును. ఈ కాల మవధాని యుపయోగించికొనెడి కాలమున జేరి, సభా కాలమును దీర్తీ కరించును. సౌమేధికుడగు పృచృకుడు నిషేధాకరి నిర్వహించునపుడే యవరాని. కుల్హాసము. అవధాని యేయక్షరము నిక్నేపించునో సృచృకునకు దెలిసినట్టుండును. పృచ్చకు డేయషరము (బక్మేపించునో యవధానికి దెలిసినట్లుండును. నిషేధము జరుగుచుండును. పద్యము జరుగుచుండును. రామ రావణ యుద్ధము వలె నుండును. ఒక్కవిశేష మేమనగా సహృదయపృచ్చకు డొకొక్కువేశ నవధాని (పగల్ఫత కచ్చెరువడి సంతుష్టుడై మురియుచుండును. పృచ్చకుని మొగమున టీగు- రొశ్రెడి ఆ మురిప మవరానికి గొండంత బల మిచ్చును. గందపు చెక్క. రాచిన కొలది పరిమళ మిచ్చును. పృచ్చకుడు ఒరపు పెట్టుకొలది అవధాని ముత్తైెములు రతనములు రాసీవోయును. అలన్‌ టి ఫలా

అడ అడ సమవుస్య “సమస్యా తు సమాసార్థా" అని అమరసింహు డనెను. సమస్యతే సంవషిష్యరే అనయేతి సమస్యా. సంపూర్వ అనుషేపణ బతి. ధాతుః అర్జోఒస్యాం సమాసార్థా. సమస్యా యథా= థి థ్‌ “దామోదర కరాఘాత విహ్వలీకృత చేతసా దృష్టం చాణూరమల్లేన శతచం దం నళస్థృలమ్‌.” అత “శతచందం నభస్థృల" మితి సమస్యా. అని లింగాభట్టియము. ఈ సమస్య నెవరో= “చల త్తరంగరంగొయాం గంగాయాం (పతివీంబితమ్‌ సచందం శోభ దేఒత్యర్థం శతచం[దం నభస్థృలమ్‌.' అనియు బూరించిరి. మొదటిదానికన్న నిది వాగున్నది. నఠస్థృల మేకచం[దమేకాని శతచం[ దము కాదు. శతచం[ద మనుట యభూతము. ఈ చరణము చరణముగా నేమియు మార్చకుండ ఆశ్రేయంచి, యేదో యొక కథ యల్లి, తక్కిన మూడు చరణములు నించి, దీనితో జోడించి, సమర్థింపవలెను. సచర్యదమైన నథము కదలెడు తరగలతో ,పతిబింబితమై కత చందమై శోలిలుచున్నడనుట యిందలి సమర్థనము. మొదటి పూరణమున శ్రీకృష్ణుడు (గుద్దెను. చాణూరుడు వెల్లకిలబడెను. వాని చిత్తము వికలమయ్యును. అట్టి స్థితియందు వానికీ ఆకసము శతచం[ దముగా అగుపడెను= అని పురాణకథ చెప్పబడినది. ఈ సమస్యాపూరణవిద్య తెలుగుపొలములందు మెట్టపంటయె మూడు పూవు లాజబుకాయలుగా వరిల్లినది. శివర్శాతిజాగరణవేళ సమస్యా పహూరణహేల

54 అవధాన విద్య కాలక్షేపకారణమైనది. “కై పద మిచ్చువారలును (గక్కున ఐద్యము చెప్పువార లున్‌' (అనంతామాత్యుని భోజరాజీయము) ముందుకు రాగా, రచ్చ బయళ్ళలో, రాచ పందిళ్ళలో తిరునాళ్ళశోభ వెలసినది.

పల్లెటూళ్ళలో భట్మారాజు లీవిద్యకు పట్టుగొమ్మ లైరి. కైపదములు పద ములు కూర్చి, శరన్న వరా తోత్సవములందు, సంపన్నగృహస్థుల లోగిళ్ళలో బడిపీల్లలచేత (పదర్శింపజేసి పసదనము లఅలందుకొనుట, నిన్న మొన్నటిదాక మామూలుగానుండెను. చదువను (వాయను రానివారును పురాణ శవణవఫలమైన సంస్కారము కలిమి ఛందోలయజ్ఞాన మెనసి, క్రైపదములు గొని పూరింపగడగిరి.

"గుం డాతికి కావ వచ్చి గునగున నడిచెన్‌"

అనెడి సమశ్యను పూరంపవలిరనెడి సంబరము అవ్యుత్పన్నులందును ఎట్టు దందడించినదో చూడుడు.

గుండాతికి కాళ్ళు వచ్చుటయు, గునగున నకుచుటయు నసంభవ మే. కాబట్టీ దీనికొక కథ తెచ్చి ముడిపెట్టవలెను. రామాయణమున గౌతమళ ప్త్రమయైన అహల్య శిలయై పడియుండుట, థ్రీరామపాదరజము సోకి సచేశనయగుట జగత్ప్రసిద్ధ విషయము. ఆ కథ దీనికి ఆనుసంధించి యీ పద్యము లెనరో చెప్పిరి.

“ఉండా యోరి దురాత్మక

యిండా (పానంబు కవుల కియ్యందగునా?

యం డాము పదము సోకిన

గుండాతికి కాష్ట వచ్చి గునగున నడిచెన్‌.*

“ఉండాని యడవి లోపల

గుండాయెయున్న మౌనికోమలిపై గో

దండాము పదము సోకిన

గుండాతికి కాళ్ళు వచ్చి గునగున నడిచెన్‌.'

(తెజగు సమస్యలు, వావిళ్ళ)

తృతీయ (పకరణము 1655

సమస్యకు సరిపడు కల్పన స్పురించినంతనే పద్యరచనకు గడగిన రసికు నకు [పాసము గళబంధమైనది. బీందపూర్వక రేఫయుక్త డకారము కదా! అందుచేత సమస్య కూర్చిన వ్యజక్షిని నోరార దిట్టినాడు. దేశ్యపడమల నెట్టు సంశ్సిష్టములు చేసినను జేయవచ్చు. తత్సమపదము.లను జేయరాదు- 'యంథడా ముడు”, 'కోదం[డాముడు" అనుట తప్పు. అయినను ఈ పెద్దమన మ్యడు నమస్య పూరింపగలిగితినని చంకలు గొట్టుకొనుచున్నాడు. కథలో అహల్య విశ్వామ్మిత పురస్కృతుడైన శ్రీకాము నెదుట గునగున నడిచినదనుట అంఠర యుదాత్తముగ లేదు.

ఇట్టి పూరయితలు కవయితలు కారు. వీరికి శబ్దంస్కారము మట్టు. వీరు కల్పించెడి కైపదము లింకను ఎబ్బెట్టుగా నుండును.

“ముట్టుడిన సతికి నొక్క. మొగశికు పుట్టెన్‌.

“మొగశన' అనుట తస్ప “మగశిశువు అని దిద్దినచో యతిగణములు శెండును జెడును 'పుంశికువొదవెన్‌' అనవచ్చు. కాని, యిక్కడ సమస్యాదాతకు, పూరయితకు, నభయులకు ఆ విచారము లేదు.

అబ్రయితే 'నవమాసము ముట్టుడిగిన సతికి నొక్క మొగకికు పుధైన్‌,' అని యీడ్బివేయబడినది.

కాగా సమస్యా సస్యక్షేతముయొక్క_ యెల్లలు పండితలోకము నుండి పామరలోకము దాక నిరాఘాటముగా వ్యాపించియుండెనని భావింపనగుచున్నది.

తెలుగువారు సమస్య అనిన చెవి కోసికొంమరు.

విద్వత్సళలయందు, అష్టావధాన శతావధాన సభలయండు సమన్య రాచగద్డియనెక్కి. ళోభిల్లినది.

నమస్యొాపూరణ కళాదమత్కృతి

ఒక సమస్య నికే పూరింపవలెకనెడి కట్టడి లేదు. సమస్యను జూచినంతనే ఆది యే చమత్క్భృతికి నొదిగివచ్చునో యోజించి, యవధాని దాని నాచమత్కృృతితో ఇారించును.

16లో అవధాన విద్య

ఒకచో (పాత సమస్య వచ్చును. పూర్వకవు లెందరో దాని బూరించి యుందురు. చిక్కుండదు. తాను నదేదారి బోవచ్చునా ? పోవచ్చును. అయినచో తానేమీ సాధించినట్లు ? సౌవమైన శబ్దార్ధ సంపత్తితో పద్యము కట్టినట్లు. ధీవరులగు: నవధానులు దాని నంతకంటె రమ్యముగా, లేదా, భిన్నముగా బూరింపజూతురు- సాధ్యపడనపు డనుకరణము తప్పదు. పృచ్ళకులు దాని నంగికరింపక తప్పదు.

సమస్యాపూరణ కళాచమత్కృతు లనేకము లున్నవి. కనుక ఏ యవథా నియ “ఇది నాచేత గాదు' అనడు ఏదోయొక చమత్క్భృతితో దానిని బూరించి, కృతకృత్యు డగును.

పద నమాన వొళ్య చమత్కృతి సమస్య: 'పసులన్‌గొల్బెడివారి కబ్బు టరుదే ? భదంబు లెల్లప్పుడున్‌." పకువుఎను సేవించుట (శేయస్కర మని సమస్య మ. వ్యస సంబుల్‌ విడనాడ్‌ మేలిసుఖముట్‌ వర్ణించి, తర్జించు స

త్వ సమూహంబుల సాదుసేసి యెపుడున్‌ [బహ్మైక్యఫంధాన స

త్యసమాధిన్‌ [ఐళయాంతమన్‌ గదిసినన్‌ స్థాణ్ముకియన్‌ నిబ్బుతా

పసులన్‌ గొల్బెడివారి కబ్బుటరుదే ? భ్మదంబు లెల్లప్పుడున్‌.

(అవధాన సారము.

పసులుపోయి తాపసులు వచ్చుటతో పద్యమునకు కళ వచ్చినది. పసులను - నమ్ముకొని బీఏంచెకివారికి భదము లబ్బుట లేదా? ఉన్నదున్నట్లు చెప్పిన నేమి ? చెప్పిన జెప్పవచ్చు గొని, దానిలో చమత్కృతి యుండదు. సమస్య: “సతి సతి గవయంగ పుతసంతతి కలిగెన్‌."

సతి పరి కాదు. సతి సతి యనట అబద్ధము గదా! కం. అతికుతుకం బఐరారగ

జతురత మెజయంఎగ మవనళాస్త్ర విధమునన్‌

విశతంబగు తన సౌధవ

నకి, పకి గరయంక బుత సంతతి కలిగెన్‌. (శతావధాన సారమూూ::

తృతీయ (పకరణము క! సౌధవసతీయందు సతిని గూడగా సంతతి కలిగెను. “మరలందున్నది నాతియో ర్త దివిషన్మాన్య (పభావమ్మునన్‌ టీ ఆధునిక కాలపు యంతములను మరలందురు. మరలు కృతిమ శ్రి కలవి. అట్టి మరలందున్న నాతికి దేవతా మాన్యత రాదు. కనుక మరలు తామరలు కావలెను. తామరలందు లష్మి యున్నది. లక్ష్మీస్తుతిచే ఈ సమస్య మెనయును. మ. కరుణాపూరము జిమ్ము కన్నుగవతో కస్తూరికారమ్య ఖా సుర ఫాలస్థలరేఖతో కథన వమోజూత విస్ఫూ ర్తితో హరికిం బట్టపురాణియై మరున కమ్మై లోకమ్ముల్సోన కొ మరలందున్నది నాతియోర్తు దివిషన్మాన్య (పభావమ్మునన్‌. (శతావధాన (బంధము. ద్వితీయ ఖండము.) “శోడమును (గహించి పిల్లి గొబ్బున బాజెన్‌." సమస్య. పందిని పట్టుకొని పిల్లి గబగబ పరుగెత్తి పోయెనట. కం- వేడుక మీఆగ గిచకిచ లాడుచు జీటికిని మాటి కవనిజళాఖన్‌ (గీడించుచుండ, ఆచి (కోడమును (గహించి, పిల్లి గొబ్బున బాజెన్‌. (శతావధాన పబంధము- ద్వితీయ ఖండమ..) చ్మికోడము ౯2 ఉడుత. (మాకుల యెలుక. పిల్లికి అవారము. *ఠన (పౌణమ్ములు గొన్న బిడ్డకు నిజ _స్తన్యంబీడెన్‌ దల్లియున్‌.' తన్ను జంపిన బిడ్డకు తల్లి తన _స్తన్మమిచ్చెనని సమస్య. ఆ తల్లి చచ్చి స్తృన్యమెటు లీయగలదు? మ. దనుజో త్తంసుడు కంసుడంప లలితోద్యన్మానుషీమూర్తి వ చ్చిన రత్షోఒంగన నుయ్యెలన్‌ మెలగుచున్‌ జిన్నారి కృష్ణుండు జూ చెను, లేచెన్‌ జనుదావె, [గిందపడ (దోచెన్‌ బల్లిదుండౌచు బూ తన (పాణమ్ములు గొన్న ఓడ్డకు సిజస్తన్ఫంబీడెన్‌ దల్లియున్‌. (శతావధాన (పబంధము. వప ఖం.)

158 అవధాన విద్య తన (పాణములు కాదు, పూతన (పాణములు. “తల్లీ! రమ్మని పిల్చే భర్త నిజకాంతన్‌ మన్మథ్యకీడకున్‌." శా. ఉల్లోలాంబురురీస్పుర చృఫర జాలో న్మేష న్నేతాంత! భూ భృల్లీలా స్తనయుగ్మ! నీచతరనాలీసుందరావ ర్త! యో విల్లోక్కపణుత్మపకాళ! లలనా! సీమంతినీజాతి మ త్రల్లీ! రమ్మని పిల్చె భర్త నిజకాంతన్‌ మన్మథ,క్రీడకున్‌. (శతావధాన్నపఐంధము. ద్వితీయ ఖండము) తల్లికాదు. జొతిమ త్తల్లి. జాబిపువ్వులు గుబొాళించు తరుణి. “త్రల్లీ తరు ణ్యామ్‌' అనె మేదినీ నిఘంటువు. తెలుగు తల్లి మాత, సంస్కృతమున తల్లి తరుణి. కనుగవ మిలమిలలాడుట, చనుగవ పొంగుట, పొక్కిలిసుడి (కుంగుట అ యివి స్ర్రీలయందు బుతుకాలమును సూచించు చిన్నెలు. “కొమ్మా! నీకింత సిగ్గు పోలదు సుమ్మా!" జడవస్తువగు బొమ్మతో మాటాడుచున్నా డెవడో వెట్టివాడుం కం. అమ్మరు డుత్తల పెబ్టెడి నెమ్మది నిలుపంగ వళమే? నీవును నేనే యిమ్మేడ గలము, బంగరు బొమ్మా! నీకింత సిగ్గు పోలదు సుమ్మా! (ఆవధానసారము.) బొమ్మకాదు. ఐంగరుబొమ్మ. (వియురాలు.

• స్తనములు లేనిపూరుషుడు సం స్తవనీయుడు కాడు ధ్యాతిలో. పురుషునకు పాలిండ్డా ? చం. అనువుగ సర్పమున్‌ శిపవునై న గరంచును గానవిద్య, భూ జనులకు గల్గుమూఢతను సాహితి మాన్నెడి, నివ్వి వాక్సతీ ఘనకుచసన్నిభంబు లనగా బుధు లెంచెద, రట్టి కారదా స్తనములు లేని పూరుషుడు సం స్తవనీయుడు కాడు ధ్యాతిలో. (ఆవధాన సారము)

తృతీయ (వకరణము 160 *సంగీత మపి సాహిత్యం సరస్వత్యా స్పృనద్వయమ్‌' అన్నారు పెద్దలు. సంగీత సాహిత్యములు శారదాస్తనములు. ఇదే సమస్య (శ్రీచిదంబరళాస్త్రీగారిట్టు పూరించిరి. చం. వినుము నరేంద నా మతము, వీనుల కింపులు నింప గంఠమం దును నవరత్న హారమును దోరపు మేన మనోజ్ఞమైన చం దనమును బొజ్జయందు సుమనః పకరంబును గేల గామినీ స్తనములు లేనిపూరుషులు సం స్తవనీయులుగారు పృథ్వలోన్‌ ॥ బాలకృష్ణుని కేల వెన్నముద్దల వలె, పురుషుల క్రేం. కామినీ_స్థనములుండ వలెనని కవిగారి మతమట. “గరుడుడు గణపతికి తండి గావలె జుమ్మీ." గణపతి విఘ్న్మనాయకుడు గరుత్మంతుని కుమారుడట. కం. హరుడు గణపతికి టోలెన్‌ సర సీజొత్షుండు నాభిజన్మునకు బలెన్‌ గురకీర్తిగన్నయాసా గరు డుడుగణపతికి తం్యడి గావలె జుమ్మీ. (కొప్పరపు సోదరకవులు ) ఉడుగణము == తారాగణము. తత్పతి చందదుడు. చందునకు సాగరుడు తండి. “ఐబకములు చూడ రెండు నొకభంగి జరించుఏ కల్లదెప్పుడున్‌.” బకములు == కొంగలు. చ. సకలజగ (త్పపంచమున స్థావరజంగమమైన దాన జీ వకణము లుల్లసిల్ల నిజభానుసహసము వి 'స్తరించుచున్‌ (ఎకటగతిన్‌ జరించు శశిభాస్కర బింబము లబ్జన్నేతు నం ఐకములు రెండు చూడ నొకభంగి జరించుట కల్గదెప్పుడున్‌. (ఈ తావధాన్నపఐంధము. ప. ఖం.) ఆఅంబకములు == కన్నులు.

160 అవధాన విద్య 'వాణీప్కుతుడు మాధవాత్మజు డ్‌నన్‌ దైమాతురుండే గదా" శా. ఏణీలోచన! శై వగాథలు జగడ్దేరాళ విజ్ఞాన క ల్యాణాపాదక పూత హేతువులు నిత్యానందసంధానమల్‌ వీణాగేయములౌ శివాత్మజు డహో ! విద్యాకరుం గట్టి శ ర్వాజీపుుతు, డుమాధవాత్మజు డనన్‌ దైమాతురుండే కదాం (అవరాన వాణీ శె *భగముల వార్చెదరు సంధ్య భవ్యచర్మితుల్‌ ." కం. జగ తీనిర్జరు లొకచో భగీరథసుతాజలముల బంకేరుహ షం డ గళన్మరందబిందు సు భగముల వార్చెదరు సంధ్య భవ్యచరితుల్‌ (శ తావధాన్యపబంధము. (ప ఖండము ) సుభగము = సుందరము, *పందే నాకిష్ట మనుచు బాపడు పలికెన్‌." ముందే చెప్పితి గద,నా కుం దేవలె (శాద్ధవేళకు బనసకాయన్‌ సందేహ మేల? జాగో పండే నాకిష్ట మనుచు బాపడు పలికెన్‌.” (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వితీయ ఖండము.) “రావణు డాసీత మగడు రక్షించు మిమున్‌ " కం. ్రీవనజాప్త కులాంబుధి జై వాతృకు డసురవీర సంహారకుడున్‌ బావన నాముడు నిర్ణిత రావణు డాసీత మగడు రక్నించు మిమున్‌. (ఆవధాన సారము.) నిర్ణిత రావణుడు == రాముడు. *'అంగము లింగమును జూచి యలమట జెందెన్‌.” ఇక్కడ అంగము, లింగము ఆకీలార్థద్యోతకళబ్దములు- ళా ఠి ళల

తృతీయ [వకరణము 161 కం. సంగత మునల్మపాస వి భం గనుపట్టుచు మృకండుపట్టి యుసురు దీ యంగన్‌ వచ్చినయము సే నాంగము లింగమును జూచి యలమట జెందెన్‌. (శతావధాన (వబంధను. (పథమ ఖండము,) సేనా. అంగము. = సేనాంగము. మార్కండేయుని (ప్రాణములు దీయు ఓకు యముని సేనాంగము ముసలాది సాధనములతో బయలుదేరి వచ్చి, అతనికి ఆ్మశయముగానున్న శివలింగమును జూచి అలమట జెందెను. అనగా చేతులు పిసికి కొనుచు యమదూతలు నిలబడిరని యర్థము, “కుపతి౨ గని మెచ్చె సాధ్వి కోర్కులు మించన్‌." కుపతి = భూపతి. కుపుతి == భూపుతి. కనుక సమస్యలో విశేషమేమియు లేదనవచ్చు. కాని, సద్యస్సూర్తి వీడు చెడ్డవాడు, ఆమె మంచిది ఇని కలుగుచున్నది. కనుక, లోకరూడఢినిబట్టి పోవలెను. కం. విపులా&ష యిందుమతి ధా (తిపతుల గాదని గమించి, తీయని వలపుం గపురపు దృక్కుల నిత్వా కుపతిని గని మెచ్చె, సాధ్వి, కోర్కులు మించన్‌. (శతావధాన (_పబంధము, త్వతీయ అండము) “కరి లంఘించి నిశాతదంతహతి నుద్దాటించె హర్యక్షమున్‌." ఏనుగు సింహమును జీల్చి వై చెను. మ. రురిణీకీర కుడుంగదేశమున ముస్తాభాదనవ్య(గ్ర ఘు ర్హరరావ్యపతిఘూ న్రీరాఖీలదికా కోడాంత వీక్షంచిదు రృరగర్జోక్టచ పేటమై పయికి బోవన్‌ ఘోణీి కాయ్యపభా కరె లంఘించి నిశాతదంత హతి నుద్దాటించె హర్యక్షమున్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము. (పథమ ఖండము) 11)

162 అవధాన విద్య సెలయేటి గట్టున నొకపొదరిల్లు అక్కడ సింహమున్నది. తుంగముస్తైలు దిను పంది ఘురుఘురుమని దిక్టులు పిక్కటిల్లునట్లు రొద పెట్టుచు దూరినది. సింహము గర్జించుచు పంజాయె.త్రి పైకి దూకినది. ఆ పంది చిన్నదా? కాయ్మసభాకరి. మేని చాయతో, ఆయతితో ఏనుగువంటిది. ఎగిరి వాడి కోజతో చీల్చి వై చెను. 'కపిని వివాహమాడినది గౌరి యెటీంగి జగ (త్పసిద్ధిగన్‌." కోతిని ఏవాహమాడుట మన దేశమున లేదు, చం. (తపగొని శంకరుం గొలిచి తాససి మన్మథు డడ్డువచ్చి ఈ స్మపటల మౌట అిచ్చవడి శ్యామ తపోరత యయ్యె, (గమ్మజన్‌ సుపరిచితస్థితిన్‌ మెలగి సుందరి పార్వతి ధూర్జటిన్‌ వృషా కపినీ వివాహమాడినది గౌరి యెటింగి జగత్ప్రఏసిద్ధిగన్‌. వృషాకపి = శివుడు. “హరవిష్టూ వృషాకపీ" అని అమరము. “ప్పుతుని జంపీ శంకరుడు పొందెను బెండిలి మన్మథార్తుడై .' ఉ. గ్మోతవరేణ్యు ప్యుతికను గూర్చు సురల్‌ సుమబాణు వంపి, రా చితధనుఃకకాకుశలి చేకడిమిన్‌ (ఐకటింప, నుగుడై న్మేతవమన్మ వోగ్నిమయ నిష్టురకీలల నిస్సహాయు శ్రీ ప్పుతుని జంపి శంకరుడు పొందెను పెండిలి మన్కథార్తు డె. (శతావధాన _పబంధము, ద్వి. ఖం) థ్రీప్ముతుడు = మన్మథుడు. “ఖరపదము పరి [గహించి కననగు ముక్రిన్‌. వసుదేవుడు గాడిద పాదము పట్టుకొని, జైలునుండి విముక్తి పొందెనని లోకమున వాడుక యున్నది- ఈ సమస్య పైకి అభ్లే కనబడును. కం. అరుణ జటాభర కుంజ స్ఫురచ్భశ్టిపసవగుచ్చ సురఖభిళశ కకుబం తర భదక్తరక్త ళశికే ఖరపదము పర్మిగహించి కననగు ముక్తిన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము, వ ఖం)

తృతీయ (ప్రకరణము 163 ఖరపదముశశిశేలరపడమై ముక్తిదాయక మగుచున్నది. “సింగములన్‌ మట్ట గంధసింధుర మయయో!' కం పొంగుచు గొందజు రాజులు సింగారము లొలుక వేట సేయంజని వే డ్కం గెలన దిరుగ నారా సింగములన్‌ మబ్బె గంధసింధుర మయయో! (శతావధాన సారము.) “గర్భములోనున్న బిడ్డ గంక్కున తుమ్మెన్‌." కం. నిర్భయగతి నిదిించుచు స్వరృువనాధిపు విధాన సస్మిత ముఖపం దర్భుడు మందిరడోలా గర్భములోనున్న బిడ్డ గంక్కున తుమ్మెన్‌. (శతావధాన (వబంధము. (ప-ఖం (| డోలాగర్భము = ఊయెం నడిమి చోటు. "రంభ (తికోణమధ్యమున రాజిలుచుండెనుు రత్న మొక్కటే." (తికోణళ బ్బమునకు ఆడుగుతీ యను నర్థము తెనుగున రూఢము. ఉ. శంభ దధి క్రియన్‌ (దిపురసుందరిచ[ కము నిల్పి, భక్తి వి (సంధముతో ద్విజుందొాతిడు (కొతి జపించుచునుండగా, దిగు జ్ఞుంభితళోభ దద్విమలదృకృలమై నవకుంకుమాంకసం రంభ (తికోణమధ్యమున రాజిలుచుండెను రత్న మొక్కటే. (శతావధాన (పబంధము, ద్వి ఖం.) *'రమతేఒస్మి న్నితి రత్నమ్‌.” “ముగ్గురు పంచపాండవులు మూడుజగంబుల వన్నె కెక్కరే?" ఉ అఆగ్గగనావలగ్న మధుకాకృతి మాది9 కనెన్‌ దనూజులన్‌ నిగ్గు లెలర్ప నిర్వురననింద్యచరి తుల, గుంతి మున్‌ కనెన్‌ దిగ్గజతుల్ములన్‌ ముగుర దీప్రబలాఢ్యుల, జూడ నిద్దరున్‌ ముగ్గురు వపంచపొండవులు మూడుజగంబుల వన్నె కెక్కరే? (శతావధాన (ప్రబంధము. వ ఖం)

కే6ికీ అవధాన విద్య *లంగోటను వొజవైచి లమ్మీని గాచెన్‌." లంగోట == మల్లులు ధరించెడి గోచి. కం, అంగారకల్ప రేజుడు సంగరఖీముడు శివాజి చన; యనను డొకం డంగద నుపాయ మది పో లంగోటను బాజవైచి లవ్మీని గొచెన్‌ “పొగ్మకాగనివాడు దున్నపోత్రై పుట్టున్‌ ? కం. భుగభుగమని పొగలెగయగ నగణితముగ నాజ్యధార లాపజతి గాగా నిగమాది మం్యతయతముగ బౌగ దాగనివాడు దున్నపోత్తై పుట్టున్‌.. (చాటుపద్య మణిమంజరి.) ఇక్కడి పొగ ఆజ్యహవిర్ధ్భృతమైన యజ్ఞ ధూమము. రీడీపొగ గాదు దేవకార్భన చేయనివాడు పకువగునని దీని భావము. *'మంగలవాడు నీ మగడు మానిని శ్రీసతి సంతసింపుమీ.” ఉ. సంగత శంఖచ్యకముఖసాధన భీషణమూరర్తి, యార్తిఖి న్మంగళదాయి బారుకరుణాశుభ వీక్షణు డుజ్జులాంబుళ్ళ త్తుంగవిలాససంహననరూర్వుహు డవ్వ్యుయు డీ తిలోకి నో మం గలవాడు నీ మగడు మానిని! శ్రీసతి! సంతసింపుమీ! (శతావధాన్మపబంధము (ప ఖం.) ఓమన్‌ ఛంకలవాడు. ఓమం గలవాడు. రక్షకుడు. వృరకుడు కొడు. *“లలళా రమ్మనిపిల్చె సత్య పయి చేలంబూని థ్రీకృష్ణునిన్‌.” మ. జలబారామషుడు రుక్మిణీ గృహమునన్‌ సయ్యాటలన్‌ దేలుచున్‌ బులక్రింపం దిలకించి మానవతియై [భూభంగ విన్యాస కో మల లీలన్‌ జని, [పొద్దువుత్తువిట లెమ్మా! చాలుజాల్‌ దీని హే లలనా? రమ్మని సత్య పిల్చె బయి చేలంబూని శ్రీకృష్ణునిన్‌. (శతావధాన [వ్రబంధము. (ప. జ. లలనా యనెడి సంటోధనము, హే లలనా? యనెడి (_పళ్నార్థక కాకువైనది.

లృతీయ [పకరణము 165 “కనకమ్మయ్యెను విష్ణుదేవుడు సురస్తోమమ్ము కీ ర్తింపగన్‌.” విష్ణుదేవుడు మీన కూర్మ వరాహ సింహాద్యాకృతులు ధరించెను. శునక మగుట పురాణములందెక్కడను లేదు, మ. ఖనటత్పూ స్త్ర్వయమున్‌ దహింపగా జనన్‌ క్మాస్యందనంబయ్యై, (బా _క్తనముల్‌ గుజ్ణిములయ్యె విద్యలు, రథక్ష తృత్వమున్‌బూనె ఐ వ్మా, నగ్నశేష్టము చాపమయ్యె, నవిజివ్మస్ఫూర్రి నవ్వేళ నీ శన కమ్మయ్యెను విష్ణుదేవుడు సురస్తోమమ్ము కీర్తింపగన్‌. (మదీయము.) ఖ-[.నటత్‌ + పూః [తయము ఆకసమున విహరించుచున్న రక్కసుల పురములు మూడు (తిపురసంవోర వేళ (శ్రీమహావిష్ణువు ఈకునకు అమ్ముఅయ్యెను. “చాకలదాని పెందొడల సందున భీముడు చిక్క. నాజిలో.' బాకలిది == రబకి. ఉ. ఖీకరర్శౌద ముఖబింబమునన్‌ గనుపింప రుష్ట ద రీకర భోగచండము ధరించి గదన్‌ రణళూమి నిల్చి, దు శ్టీకు సుయోధనున్‌ బొడిచి, రేగినవాని గదాహతిన్‌ బళా! చా కలదాని పెందొడల సందున భీముడు చిక్కె నాబిలోన్‌. (శతావధాన [పబంధము (ప, ఖం.) బుక, అల, దాని. చాక దావక, అలజ= ప్రసిద్ధమైన, దానిజ మద గజము. భీముడు ఏనుగు తొడల నడుమ చిక్కెను. *గణచతుర్ధినాడు ఫణిచతుర్థి.' వినాయకుని చవితినాడే నాగుల చవితి యని సమస్య- ఆ వె ఎగ్నెదినము లాయె నిట నన్ను డించినీ వరిగి? యనిన ఐత్ని కనియెభర్త నేటి కెన్నగ బదినెలలాయెగా! నేడు గణచతుర్ధి, నాడు ఫణిచశుర్ధి. (శతావధాన సారము.) నేడు గణచతుర్ధి _ నాడు ఫణిచతుర్ధి అని వాక్యవిచ్చిత్రి. “అగజానుజులై రనుజ్యాగజులుగ అన్నతమ్ములు తమ్ముడు అన్న అయిరి అని నమస్యం

య! అవధాన విద్య తే. గీ. పువ్యమిన్‌ భరతాఖ్కుడు పుట్టినాడు మొనసి లక్మణు డాశ్లేష బుట్టీశాడు భరత లమ్మణ్మకమమిది యరసి చూడ న్మగజానుజుల్తై రన జ్మాగజులుగ. (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. ఖం) భరళుడు లవ్మణునకు అన్న కావలయును. అయినను లోకము రామ లమ్మజభరళశ్యతుఘులన చున్నది. “భీమ్మని పెండ్లి కేగిరట పిన్నలు పెద్దలు బంధు లందరున్‌. ఊం (గీవ్మములోన లగ్న మరిగెన్‌ సమకూర్చెదనన్న భార్గవా ర్చిష్మ దనూనకోప మతిశీతలమయ్యె, (బతిజ్ఞ చూడగా ఖీష్మముగాగ మాటె, తలపెట్టని వన్నియు దాపురించె నా భీమ్మని పెండ్లి, శేగిరట పిన్నలు పెద్దలు బంధు లందరున్‌. (చమక్కార కవిత్వము) బీమ్మని పెండ్లి జరుగునని ఆహూ తులై వచ్చిన చుట్టము లందరు ఎక్కడివా రక్కకుడకు నేగిరి. కారణము = పరశురాముడు చల్లబడెను, భీష్ముడు లొంగలేదు. *'గాంగేయుండు వివాహమయ్మె [దుపదవ్మాళృత్తనూజన్‌ వడిన్‌." శా, పొంగెన్‌ దూర్యమహానినాదము నలోభూభాగముల్‌ నిండ, ను త్తుంగాలోనిధి కంగభంగి, జనసందోహమ్ము నిండెన్‌ సభన్‌ రలంగత్పాండుత నూజపంచకము వలఖ్యాతి దీవింపగా గాంగేయుండు, వివాహమయ్యె [దుపదచ్శాళ్ళ త్తనూజన్‌ వడిన్‌. (శతావధాన (పబంధము. ద్వితీయ ఖండము) గాంగేయ. డిక్కకి ఆీర్జాత మామే. పెండ్లాడినది హాండుతనూణజ

తృతీయ [పకరణము 167 “దుర్మ౭ి రాజుగాగ ఐరితోషము గ్రైకొని రెల్లవారలున్‌,' ఊఉ. నిర్మలచం దకాంతివలె స్నిగ్ధమఖస్మితరోచి పెకొనన్‌ నిర్మథితారి సర్వర మణీయగు ణోజ్జ్వలు డర్భవేత్త స ద్ధర్మవిధిజ్జు డంచు _ఐజ త[దమఘుస త్తము నెఫ్ట కోరుకొం దుర్మతి, రాజుగాగ బరితోషము గైకొని రెల్లవారలున్‌. (శతావధాన [పబంధము. (పథమ ఖండము) కోరుకొందుర్‌ -1- మతి అని ఛేదము. దుర్మతి నామసంవత్సరమున రాజు గాగ సంతసించిరనియు జెప్పవచ్చును. కాని విలుపునందువలి ఇంపు రాదు. “సంధ్యావందన మాచరింపవలదా? చౌశీతి బంధంబులన్‌." సంధ్యావందనము దేవతాత్మకము చౌశీతి బంధములు క్తామిన్మాత్మక ములు, శెంటికి లంక పొసగదు. శా, కంధ్యాడంబర మింత హెచ్చె, దివి జుక్క-ల్‌ మొల్వగాజొచ్చె నం చాంధ్యంబొప్పగ దీవరింతు రతిక్రె, యంతర్భహిళ్ళుద్ధతన్‌ సంధ్యావందనమాచరింపవలదా? చౌశీతిబంధంబులన్‌ వంధ్యత్వంబును దీర్తు వే జనికి? కాంతాదారుకేశీగతిన్‌ (అవధాన సారము) ఈ పద్యమున సమస్య తృతీయ చరణమున నిలుపబడినది. సంధ్యా వందనము వలన జన్మమునకు సార్థక్య మేర్చడుననియు, కాంతాకేశీగతి వలన అధోగతి గలుగు ననియు ఆ యిల్లాలు మగనికి బుద్ధి చెప్పినది. “ఫీమసేనుడు గొంధారి పెద్దకొడుకు." తే. గీ కొాలసమవ ర్తిమూర్తులు గదలు పూని చూపలణు భయంపడన్‌ రణమోణీ నిలిచి పోరు సలిపిరి ఫీషణస్ఫురణ మెజయ భీమసేనుడు, గాంధారి పెద్ద కొడుకు. (శతావధాన _పబంధము ద్వి. ఇ.) “ముది పూబోడిరొ ! చెంతజేర గదవే ! మోమెతత్తి మాటాడవే !' మ. అదయుండై చెలరేగి మన్మథుడు పుష్పాస్తమ్ములన్‌ జిమ్మెడున్‌ గదియన్‌ వచ్చి సమీరభూతము కడున్‌ గారింప జొచ్చెన్‌, ముదా స్పదుడౌ చందుడు ళ్మ్యతుడయ్యె, గరమున్‌ బాధాకరంబయె గొ ముది, పూటోడీరౌ ! దెంతజేరగదవే ! మోమెత్తి మాటాడవే ! (అవధాన సారము )

166 అవధాన విద్య కౌమది. వెన్నెల సంస్కృతమున “ముడి యన్నను వెన్నెల యగును. బాధొకరంబయ్యెడున్‌ ముది ఆని పిలిచి. పూబోడిరొ అని సంబోధింపవచ్చు. అవకాళమున్నపుడు కౌముది యనుటయే లెస్స. “ఫెండ్డ మయ్యెను పార్వతి విష్ణువునకు." తే.గి. వాణీ సతియయ్యె (బహ్మకు, స్థాణునకును బెండ మయ్యెను బార గతి, విష్ణువునకు లక్మి వల్లభయయ్యె, నీలాగునన్‌ (ది మూర్తులు గృహస్థుల విభుత్వమూని. (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. అం) దృఠసత్వంబున చీమ తుమ్మె గదరా, దిగ్గంతు లల్లాడగన్‌.” మ. (దథిమంబొప్పెడు [మాకుమంచమున డీర్చంబై న మేన్వైచి, ము క్కు ఢమాన్నాదములీన న్మిదగను నాకుంభ్యశవుండంత మ త్త ఢుల్మీకాంతిని ముక్కులోనరిగి యంతర్భాగమున్‌ గుట్టగన్‌ దృఢ సత్వ్యంబున జీమ, తుమ్మె గదరా దిగ్సంతు లల్హాడగన్‌. (అవధానసారము.) తుమ్మినది బీమ కాదు. కుంభకర్ణుడు. “తేలును ముద్దులాడి చెలి తియ్యగ నవ్వును పండువెన్నెలన్‌. ఉ. బాలకిసాల దారుతనువల్లి, మనోభవవహ్నితప్త చిం ఠాలస దాని జూడ దగదా? దురపిల్లిడు నిన్నుగూర్చి, రా రా ! లలితాంగరాగమధువ ! నెల , గాలెడు, మోదవారిధిం దేలును ముద్దులాడి చెలి తియ్యగ నవ్వును పండువెన్నెలన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము, [వ ఖం.) లేల == వృశ్చికము. దాని జుంబించనచో అఏి కొండితో మీటక మానదు. చెలి నవ్వునా? ఏడ్చునా? పండువెన్నెల చల్లని పొద్దు సలుపుట మిక్కుటము. దూతిక (పియునితో జెప్పుచున్నది. చింతా+[- ఆలస, దాని మైదీగ లేజి గురుటాకు. మదనాగ్నిచే కమలుచున్నది. చెలి నిన్ను గుజించి యల్లాడుచున్నది. లలిత ఆంగరాగ మధురా = రారా చందనాదుల పూతనే ఒప్పిదమైనవాడా రమ్ము.

తృతీయ (వకరణము 169 నెల (గాలెడు = చందుడు (ప్రకాశించుచున్నాడు. నీవు వచ్చినచో మోదవారిధిన్‌ తేలును సంతోష సమ్ముదమున దేలును. ఇక్కడి రేలు [కియ. “తురకలు సంధ్యవార్తురట తోయములన్‌ గొనితెమ్ము జానకీ." తురకలు == తుర్కీ, దేళస్థులగు తురుష్కులు. వారి మతము వేయ. సంధ్య వార్చుట అనెడీ ధర్మము వారికి లేదు. చం పరమమునీళ్వరుల్‌ [గహణపర్వము నేడగుటన్‌ దమంత వ చ్చిరి శతవృద్ధు లందతు, నిశిన్‌ గడుదవ్వుగ గంగ కేగ ణా లరు, మనయింటమండి కనులన్‌గని చందురు, రాహుదంపస్టి9కా ఈరకళు, సంధ్యవార్తురట, తోయమ. అన్‌గొనితెమ్ము, జానకీ! (అవధాన సారము.) రాహుదంస్టి9కా - ఆతుర కళశు = రాహువు కోజలచే పీడించబడిన కళలుగల చం్యదుడు సంధ్యవార్చువారు పరమమునీశ్వరులు. “సీక్రాపతి యంత చందశేఖరు డయ్యెన్‌.” కం. ఆతటి గిరిజా కన్యక యాతత తప మాచరింప నభవుడు వటుడై సీకాపతి! యంత జందశేఖరు డయ్యెన్‌. (పి. ఎల్‌. వి. [పసాదరావుగారు ) ఎవరో సీఠాపతికి గౌరీపరిణయగాథ చెప్పుచున్నారు. నూతన కలునాచమత్కృతి "కరి నెత్తుకపోయి యెలుక కలుగున దినియెన్‌ .* కరి = ఏనుగు. ఎలుక్‌ = మూషికము, కలుగు = బొజియం కం. కరులు చిలుక లెద్దులు థ్‌ ర్క-రతో నొనరించి యార్భ్చి, కడ బెట్టెడుచో గరి మజచె వర్తకుండా కరి నెత్తుకపోయి యెలుక కలుగున దినియెన్‌, (అవధాన సారము.)

1౯0 అవధాన విద్య ఎలుక యేనుగు నెత్తుకౌనిపోగలదా? ఆది దాని బొౌజియలో పట్టునా! ఏనుగు చక్కెర బొమ్మ యని కల్పింపబడినది.

“రవిక విప్పి కోడలు మామ రొక గోరె

ఇది ధర్మవిరుద్ధము. తే.గీ తా వృషస్యంతియొటను దాళలేక

చందు డాకసమ్మున వెల్లు జొడ జూచి

మగడులేని యద్దమ రేయి, నగడుకోర్చి

రవిక విప్పి కోడలు మామ రాక గోరె.

వృషస్యంతి 2 కాముకి. మామ రాక గోగనని పూరింప వచ్చు. పూరణ మున వైరుద్ధ్యము తొలగ లేదు. స్థిరపడినది. కనుక ఇట్టి పూరణము తగదు.

"పెద్దలు మెచ్చరు

[!

తే. గీ అల్ల పాంచాలకన్య శయ్యాగ్భృవాంత

రమున భీమసేనుని గూడి |పమదకేశి

దేలి చెమ్మట దోగుచు, నొలి బట్టు

రవిక విప్పి, కోడలు, మామ రాక గోరె.

భీమసేనుని తండి గాలి రతిశమక్తిన్నయైన ,దౌపది కంచెల విప్పి, గాలి రాక గోరెను. వాయుదేవుడు వరునకు మామ కదా!

ఇది సరియెన పూరణము. సమస్యాదాతృహృదయ మిదియే “స్తనవస్త్రం పరిత్యజ్య వధూః శ్వశుర మిచ్చతి' అని మూలసమస్య.

“మూడును మూడుమూడు మటిమూడును మూడును మూడుమూడుగన్‌'

ఊఉ ఆడకు నాడకే జరగు ట్టీ యొకానాక జంగమయ్య పెం

డ్రాడ (బయ ఇమన్‌ జలిపి యయ్యెడ రంగపురంబులోన నే

వాడల బోవ జూచినను వాని కెదుర్పడ జొచ్చె నామముల్‌

మూడును మూడుమూడు మజిమూడును మూడును మూడుమూడుగన్‌.

తృతీయ (వకరణము “స్మైఖ్ల జంగమునకు నామాలు గిట్టవు. శుకకార్య పయాణవేళ నామము లెదురు పడుట మంచిశకునము కాదందురు. ఆది రంగపురము. కనుక దొంతులుగా నెదు ర్పడుచున్న వి. “చందా! నీవొక రాతిగుట్టవు సుమా! బల్బాలు నీ దంభముల్‌.” మానవుడు చందలోకమన నడుగు పెట్టి, అదొక తాతిగుట్టయని తెలిసీ కొన్నాడు. చం[దలోకమునుండి చూడగా భూలోక మొక యుజ్ఞ్యలనీలమణివలె కనిపించినది. ఆ చూచినవాడు వచ్చి భూమిమీద అడుగు పెట్టిన నెట్టుండును? వాళ్లు గుట్టలే ఆ లోకమునకు చందు డధిపతి. శా. ఇం్మదున్‌ దిద్దెడి యొజ్జ యొజ్జ్ఞయగునా కివేమొ తద్భామ వీ వుం (చాక్చుంబనకేళికిం దివిరె దట్సో! చాలు, నాన్‌, వవ్విప ల్కెం (దస్తాత్మిక కాక రారయు నధిక్షేపించుచున్‌ జం[దమున్‌ జందదా! సీనొక జాతిగు ట్టవు సుమా బాల్బాలు నీ దంభముల్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము, వ. అండము) ఇందున్‌ దిద్దెడియొజ్జ బృహస్పతి. చందుడు విద్యార్థి. రార గురుపత్ని. ఇదెక్కడి నీతి? ముద్దాడుచుళ్నావు. అని చందుడన్నాడు. తార తగ్గలేదు. ఎగతా శిగా నవ్వి, చందుడనగా సరసుడనుకొన్నాను. వట్టి జడుడు. చక్కిలిగింత పపెట్టీనను కదలడు. వట్టి జాతిగుట్ట అనెను. చందుడు చలించలేదు. నాకు రెలి యను. నీవు నన్ను పరీక్షించుచున్నావు. ఇక నీ దంభవృత్తి చాలించు అని పై ఐడెను. “సుందరి వశస్థృలంబు సున్నంబాయెన్‌." కం, నసందీపిఠాంగజాగ్నిన్‌ గెందము [కాగన్‌ బెరిలు పెరిలుమని ముత్తెం పుందండ మగ్గి చెమ్మట సుందరి వకస్థృలంబు సున్నంబాయెన్‌. (శతావధాన (వఐంధము (ప-ఖం ) మదనతాపమున నెద (క్రాగెను.. ఆ కాకకు ముత్యాలదండ తట్టుకొనలేక పోయెను. ముత్తెములు పొక్కి- సున్నమయ్యెను. చెమట చిత్తడికి సుధారన మయ్యెను,

172 అవధాన విద్య *పప్రాజబ్నగమధ్యభాగమున భానుడు (గుంకె నదేమిచ్మితమో' తూరుపుగొండనడుమ పొద్ద శుంకుట చితమే.

ఉ. దిబ్బ్వయమమ్ములెల్ల జెడె డేశములందు నకాలవాతముల్‌ ధిజ్బయ మొప్పగా విసరె దివ్యు లదివ్యులయైరి దేవతా వాబ్న తులున్‌ వృథాపడియె (బహ్మయు సాల్వడె నంత్యవేళలో (బాజబ్న్బగమధ్యభాగమున భానుడు గుంంకె నదేమి చ్మితమో. (అవధాన భారతి.) ఈ చితము సమర్థించుటకు అవధాని లోక్కపళయము కల్పించెను. *రారా తమ్ముడ రార యన్న యనియెన్‌ రాజస్య (ప్రాణేశ్వరున్‌.” శా సారా (శావు టనర్థ హేతు వది లజ్జాజ్ఞానమర్యాదలన్‌ నీరుంబేయుట నిక్క మిడ్డీ విను డానీరుం గడుందావి దు ర్యార బౌ కయిపెక్క మైమజచి నిర్వస్తాాంగయై నవ్వుచున్‌ రారా శమ్ముడ రాక యన్న యనియెన్‌ రాజాన్య (పాజేళ $రున్‌ | (కొప్పరపు సోదరకవులు.) సారాయి కైపులో వావివరుసలు వ్యత స్తములై నవని కల్పన. భంగ్యంతరపూరణము. ళా, గారొబల్లుకు నర్జనుండు శ్వశురాగారంబునందుండగా బాజంవొచ్చిన, సత్య పట్టుకొని యింపాఠరంగ నయ్యర్జునున్‌ రారా తమ్ముడ రార యన్న యనియెన్‌ రాజాస్య 1పాజేశ్వరున్‌ ॥ (చాటుపద్య రత్నాకరము ) తవ్పదావి, వావి మజచి [పేలిన దనెకి కల్పన కంటె, సత్య వచ్చి సుళ్యద చేయిపట్టిశౌని ఆ రాజాన్య (ప్రాజేశ్వరుడై న అర్జును రారా తమ్ముడ రారా అన్న అని పిలిచెననెడి కల్పన రమ్మతరముగనున్నది- “తల్లికి తనయకు మగడయి తనరెను గీర్తిన్‌.' చాటుపద్య రత్నాకరమున నొక పద్యమున్నది.

తృతీయ [ప్రకరణము 178 'ఆల్లుడ వయ్యెదో మగడ వయ్యెదవో మనుమండ వయ్యెదో' అని పృచ్చింపగా విటు డిట్లు సమాధానము చెప్పెను: ఉం మొల్లసుగంధి కూతురిని ముంగిట గంటిని దాని మాన, నీ వె బ్రవిధంబులన్‌ రతుల నేలెిడుదానవు నిన్ను మానను తృుల్లసరోజన్నేత వరపు(తికపుతిక దాని మాన, నీ కల్తుడనయ్యెదన్‌ మగడ నయ్యెద, నీమనుమండనయ్యెదన్‌. ర్‌ న! తల్లికి తనయకే కాక, మనుమరాలికిని మగడై నవాడీవిటుడు- ఆట్టి వ్యక్తిని తనరెను కీర్తిన్‌ అనలేము. కం. అల్బన కిటియె ధరణిన్‌ విల్లు విజిచి సీత నేలి (శ్రేమకళాసం పల్లీల విష్ణుదేవుడు తల్లికి దనయకు మగడయి తరెను గీర్రిన్‌. (శ తావధాన్నపబంధము. వ. ఖం )) వరాహావతారమ.న క్షిలిపతి యయ్యెను. రామానతారమున సీశాపతీయ య్యెను. సీత తిపుతి. జన్మాంతరమున దేహాంతరమున జరిగిన సంబంధ బాంధవ్యములివి. “దాని కుమారులున్‌ మువురు దాని రమించి రదేమి చితమో.” ఊ. దాని కుమారులున్‌ మువురు దాని రమించి రదేమి చితమో యౌననుచున్‌ సమస్యయిడ నయ్యెడ నొక్కకవీశ్వరుండు తొల్‌ దానికి గుంతియున్‌ వీదపదానికి (దౌపదియంచు నర్థీమున్‌ దానొనరించి వూరణ మొనర్చెను దన్నిమిషంబునం దులన్‌, (ఆవధాన భారతి) సమస్యాచరణముతోనే పద్య మారంభింపబడినది. అది తుడియందే లగ్నమై యుండవలెనను పట్టింపు లేదు. నాలుగు చచణములలో నెక్కడనై న నుండవచ్చును.

[74 అవధాన విద్య *“మదగజయానకున్‌ రవికమ్మాతము చాలును జీర యేటికిన్‌.” చ. అదియిది తెచ్చిపెట్టుమని యంబరముల్‌ నిన మొన్న నాల్లుకొ న్నది నవవర్ణరమ్యము లనర్హము లిప్టు బజారు కేగినన్‌ ఐద్‌పడి దుర్వ్యుయంబు నవశ్యము మి్మితమ! సీవ తమ్ము మా మదగజయానకున్‌ రవికమ్మాతము చాలును జీర యేటికిన్‌,

(ఈ తావధాన (ప్రబంధము. పః ఖం) చీరలు మొన్ననే కొన్నాము. ఇపుడు రవిక న్యూతము కొన్న చాలును. “అమవస నిందుండు తోచె నద్దమరేయిన్‌.'

కం. కమలాతు డొక్కగోపిక యమవసయని జంక, నద్దమం దచ్చెలి ఫా లము జూపి యనియె, గను మెటు అమవస నిందుండు తొచె నద్దమరేయిన్‌ ? (శతావధాన సారము) *పూలు సెగలు పొగలు పుక్కిలించె." ఆవే. వల్లభండు వచ్చు, పరిరంభమున (గుచ్చు నంచు జెలి యలంకరించుకొనియె, (పొద్దు పోవటోవ బూబోడి [కొమ్ముడి పూలు సెగలు పొగలు పుక్కిలించె. (శతావధానసారము ద్వి ఖం.) “సరసునివై పు వీపు నలచాన మొగంబటు గోడవై పు.' ఇది సమస్యకాని సమస్య చం. సరసుని వైపు వీపు నలచానమొగంబటు గోడవైపు, నా సరసుడు కేలు చాపు, నలబానయు జన్నుల జేయిమోపు, నా సరసుడు కోర్కి జూపు, నలబాన తొడందొడలోన దోపు, నీ వరుసనె తెల్లవారె నొకవై ఖరి నొక్కనికొక్క-వేశ్యతోన్‌. (శతావనధానము.) దానితోనే యారంభించి, దానివలెనే తక్కిన చరణమ-లు తీర్చుటలో విశే షమన్నది. మనోహరమైన కల్పన.

తృతీయ (కరణము 175 *“ఒకచో సూర్యుడును జంధదు డగొప్పిరి జంటన్‌.” కం. [పకట సుధాకలశము గొని చకచక వడ్డించు వేళ, సౌదామిని వం టి కలికి మోహిని జూచుచు నొకచో సూర్యుడును జందు డొప్పిరి జంటన్‌, (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. ఇం.) అమృతకలశము బూని మోహిని వడ్డించుచుండగా, దేవతాపంక్తిలో సూర్య చందు లొకచోట గూర్చుండియుండిరి. “తన సతి పెండ్లి చూచుటకు తానును నేగెను సత్వరంబుగన్‌ చం, ఘనగతి నేమిఘోష మెసగన్‌ బుతుపర్జురథమ్ము దోలుచున్‌ మనమున నగ్నియై దరికొనన్‌ దమయంతి పునస్స్వయంవరం బనియెడివా ర్త బాహుకసమాఖ్యుడు న్రైషధు డా విదర్శ్భకున్‌ దన సతి పెండ్లి చూచుటకు తానును నేగెను సత్వరంబుగన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి- ఖం.) ఏగెను సత్వరంబుగన్‌ అన్నంశనే అశ్వ్యహృదయపరిజ్ఞాతయెన నలుడు విదర్శకేగెనని స్ఫురించును. విదేశములలో నైనచో తమ సతి పెండ్రి చూచుటకు ఆావును నేగిరి సత్వరంబుగన్‌ అని బహువచనమే. చెప్పవచ్చు. అట్టి కల్చనల కంటె పురాణకథాసంబంధికల్పనలు రమణీ యములు. 'ముండను జూచి మగడెంతొ మోదము నొందెన్‌.' కం. చండియని వీడిపోవ, వి " ళుండు గతించెనని ముండమో సె సతి, విర క్తుండయి భిషించుచు, ఆ ముండను జూచి మగడెంతా మోదము నొందెన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము ద్వి- ఖం.) సతి (కూరురాలు. దానితో కాపురము దేయలేక, మగడు చెప్పకుండ వెడలి పోయి సన్నాాసులలో కలిసెను. వాడు చచ్చెనని ఆ చండి ముండమోసెను పిదప కొన్నాళ్ళకు భికాప్యాత పట్టుకొని ఆ (తోవబోవుచు ఆ ముండను జూచి సంతో

కే76 అవధాన విద్య షించినాడు. అనగా సన్న్యసించినను వీనిలో కోపము బావలేదన్నమాట.. గుండు గొజిగించుకొని, బూడిద పూసికొని, ఒక్క. పొద్దులతో శివశివ అని కాలమేపము చేయచున్నడి ఈ శిక్ష దీనికి సడవలసినదే యని యతని యక్కసు. 'కొమ్ముల్‌ పుభైను జూడ కోమలి కిలన్‌ గూర్మిన్‌ బుధుల్‌ మెచ్చగన్‌.'" ళా, తమ్ముల్‌ కుంభిశరోరకుంభములకున్‌ , దాయాదు లంభస్సర స్సమ్మర్థమ్ములు తమ్మి మొగ్గలకు, వ్మిసంభార్హమల్‌ (పాణ మి (మ్మల్‌ తత్కులపర్వతమ్ములకు, స్నిగ్గమ్మల్‌ కుచ పఖ్యముల్‌ కొమ్ముల్‌ పుప్రైను జూడ కోమలి కిలన్‌ గూర్మిన్‌ బుధుల్‌ మెచ్చగన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి ఖం.) “ఒక్కటి పాలు దాల్బ మజియొక్క-టి మూతము దాల్బ నయ్యెడిన్‌. ఒకటి శ్షీరస్థానము. ఒకటి మూ[తస్థానము. ఊఉ. చక్కని పైడి కుండలని చన్గవ మారనిధానమంచు న య్యిక్క విమోహబుద్ధి గణియింతురు పండితులేమి చెప్ప, క్రై పెక్కిన యౌవనోద్ధతి దృజించి విచారము చేసి చూడుడీ యొక్కటి పాలుదాల్ప మజియొక్కటి మూూతము దాల్బ నయ్యడిన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము. (పం ఖం) యౌవనపుమబ్బు వస్తు విచారము చేయనీయదు. చదువుకొన్నవారే మోహ ముగ్ధులై మాటాడుదురు. ఎద బంగారపు కలశములు, ఆ చోటు- మన్మథ నిధి యందురు. వట్టి (భాంతి. ఏమున్నది? ఇక్కడ పాలు, ఆక్కడ మూూతము* ఛమాలంకార చమత్కృతి యథాసంఖ్యముగా సమస్య బూరించుట (కమాలంకార చమత ల్‌తి? “యథా సంఖ్యం [కమేతైవ కమికాణాం సమన్వయః' (చందాలోకము.) సమస్య: “అనికుద్ధుడు నెమలినెక్కి యంబుధి దాటెన్‌." అనిరుద్ధుడు (ప్రద్యుమ్న సుతుడు. నెమలి నెక్కువాడు కుమారస్వామి. అంబుధి దాటినవాడు ఆంజనేయుడు. ఇదెట్లు పొసగును?

తృతీయ (వకరణము 117 కం. నునసిజ నందను డెవ్వడు? నని వణ్ములు డెద్దియెక్కి యరుల జయించెన్‌? హానుమంతుడేమి చేసెను? అనిరుద్ధుడు, నెమలినెక్కి, యంబుధి దాటెన్‌. (తెలుగు సమస్యలు* వావిళ్ళ) (క్రమముగా, మీది సళ్నములకు (కింది పదములు సమాధానములు. *'సంధ్యల్‌ వార్తురు గాదె నిర్ణరవరుల్‌ సంభోగ కాలంబునన్‌." శా. సంధ్యావేళల నేమి చేయుదురు నిష్టాయుక్తులై _వాహ్మణుల్‌? వంధ్యత్వంబు ఘటింపజేయకయ యొవ్వారిత్తు రిష్టారముల్‌? వింధ్యా దుల్‌ బలె కామినీ స్తనము లేవేళన్‌ విజ్బంభించెడిన్‌? సంధ్యల్‌ వార్తురుగాదె, నిర్ణరవరుల్‌ , సంభోగకొాలంబునన్‌. (థ్రీ పికపాటి చిదంబరళాన్తిగారు ) సంభోగ కాలమున సంధ్యవార్చు నాచారము స్వర్లోకవాసులకు లేదు. కనుక సమస్య లోకవిరుద్ధము వైరుద్ధ్యము పరిహరించుటకు ఆన్యధా గతి తోవ నపుడు కవి (క మాలంకార చమత్కృతి న్మాశయించును. ఇక్కడ సమస్యాపాదము (తిళా విభక్తమైనది. “రావణు డన్న రామునకు, రామునకున్‌ నుమ తల్లి కోడలౌ.” దళశరథరామునకు దశకంఠుడు జ్యేష్ట్యభాత మతజియు నతనిక్తి పార్వతి తల్లియైన మేనక కోడలు. లేదా తల్లియు కోడలును ఆగును. ఇది సమస్య, ఉ. భూవరు భార్య నె త్రికొనిపోయె నెవండు? సురేందసూతి సు [గివున కేమియయ్యె ? కలిగెన్‌ దగవేరికి ? శంభురాణి యే పావని * పూజ్య యెవ్వతె ? |పభావతి రుక్మిణి కేమి కావలిన్‌ ? రావణు, డన్న, రామునకు రామునకున్‌, నుమ, తల్లి, కోడలౌ. (శతావధాన [పబంధము. ప. ఖం) సమస్య షోఢా విభజింపబడినది. 1. జానకి నపహరించినవాడెవడు + రావణుడు. 2. వాలి స్నుగివున కేమి యయ్యెను ? అన్న. ల. వివాద మెవరికి 1ేలి

178 అవధాన విద్య గలిగెను ? రామునకు రామునకు, అనగా రఘురామునకు, భృగురామునకు. శ. శివుని పత్ని యెవతె? ఉమ. ల్‌. పూజ్య యెవతె! తల్లి 6. _పద్యుమ్నుని క్రార్యయగు (ప్రభావతి రుక్మిణి శీమి కావలెను ? కోడలు.

“క్మాటేనికి గుహుడు మజియు గణపతి తమ్ముల్‌.”

కాాటేడు శ్మశానపతి శివుడు. శివునకు షణ్ముఖ కరిముఖులు తనయులు. తళమ్ములు కారు.

కం చ్టాసుక సతి యెవనికి ?

వ్మటువళ క్రి కలడెవడు? వటు డెవ్వడు ? ఐల్‌

కు్కుటలు సలుపుదు రెవ్వరు ?

క్కాటేనికి, గుహుడు, మజియు, గణపతి, తమ్ముల్‌.

(శ తావధాన (ప్రబంధము, ద్విం ఖం.) “కృంజరయూథంబు దోమ కుత్తుక జొచ్చెన్‌.” ఏనుగుల గుంపు మశకకంఠ నాళమున (ఖ్రవేశించెనని సమస్యః కం. సంజకడ దోచు నెయ్యది ?

పుంజుకొనగనీయ దెద్ది పొలుగగు నన్‌ శి

మంజుఫలభత్య మెక్కడ ణి

కుంజరయూథంబు, దోమ, కుత్తుక జొచ్చెన్‌.

(శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. ఇం

సంధ్యావేళ విహారార్థము బయలు వెడలునది కుంజరయూథము. నిద

చెజచునది దోమ. మధురసదార్థము [గస్తము. శే షచమ తృ త్రి

*కొర విని కౌగిటను జేర్చికొనుము లతాంగీ!”

కొరవి = ఎట్టిగోరంటచెట్టు కొరవి యన్నంతనే కొఆఅవి = ఉల్క యను కొని యుల్కిపడుదురు.. నాయిక యెజ్జు గోరంట చెట్టును గౌగిలించుకొన్నచో అకాలమున పుష్పించునని చెప్పుదురు, ఇదొక చోహద్మకియ.

తృతీయ (కరణము 1 కం. తరువుల దోహద మెంబగక తిరిగెద వొకమాట నేను దెలిపెద వినుమా! యరుదార బూలు పూచును గొరవిని గౌగిటను జ్రేర్చికొనుము లతాంగీ! (ఆవధాన సారము.) “పగలుశశాంకు డంబరముపై విలసిల్లు గళాసమ్యగుడైై ." చం. నగెనని [వక్కయింటిచెలి నన్‌గని మాజణుమొగమ్ము 'పెట్టుచున్‌ వీగిసెద వయ్యె! నా యెడల నిక్కము లేడొకదోస, మవ్యయం బగు నమృతమ్ముమాని యితరాసన మెవ్వడు కోరు? నేల యీ పగలు? శళాంకు డంబరముపై పిలసిల్లు గళాసమగుడై- (శతావధాన (పబంధము-ద్వితీయ అండము) పండువెన్నెల కాయుచుండగా పతి సతిని బతిమాలుకొనుచున్నాడు. ఆమె కితనిపై తెగని యనుమానము- (పక్కింటి వాన్లంబేని చూచుచున్నాడని. పగలు = దినము... పగలు జ పగయొక్క బహువచన రూపము... విరో ధములు. “ఆమ్మా! రమ్మని పిల్చి భార్యను మగం డయ్యర్థరాాతంబునన్‌.” శా. (కమ్మెన్‌ మేఘము లీదతోడ జినుకుల్‌ రాలన్‌ దొడంగేన్‌ గడున్‌ నెమ్మెక్కెన్‌ శయనమ్ము? దుప్పటియు, మన్నింపందగున్‌ దప్పులన్‌ వెమ్మున్‌ నెమ్మది, ముద్దుగుమ్మ! యలపూవిల్కా-ని (కొందమ్మియౌ నమ్మా! రమ్మని పిల్చె భార్యను మగం డయ్యర్థర్మాతంబునన్‌ (శతావధాన ప్రబంధము. ద్వితీయ ఖండము) అమ్ము == బాణము. పూవిల్కాని (కొందమ్మయౌ నమ్మా! ముద్దుగుమ్మా! పుష్పచాపుని నవారవిందబాణమా! అని సంబుద్ధి. ం పౌఠుగూరికిటోయి మగడింటికి వచ్చి, నడిరేయి, ముసుగు పెట్టికొని కుక్కి. మంచమున నక్కి పడుకొని యుండిన యిల్లాలు తల్లి కాబోలునని, పొరపాటున “అమ్మా' యని పిలిఏనని కల్పించి పూరించినచో “అమ్మ'కు ఆర్థాంతరము చెప్ప వలసిన యవసరముండదు. సమస్య పొసగును.

180 అవధాన విద్య “రాముడు ధర్మమున్‌ జెటిచె రాజులు యోగులు సంతసింపగన్‌." రాముడు ధర్మభంగమునకు పాల్పడునా? దానికి రాజులు సంతసించిన

నంతసింప వచ్చు. యోగులు సంతసింతురా?

“ధర్మోఒహింసోపమాయె గోపనిషత్సు ధనుష్యపి* అని (తికాండశేషము. ధర్మ శబ్దమునకు ధనుస్సు అనెడి అర్థము కూడ కలదు. ఒక్కడ రాముడు ధనుర్భంగము చేసెనని చెప్పవలెను.

ఉ. ఆ మునివెంట బైనమయి యాటవి దాటక గీటడంచి (పో

ద్దామలత జన్నమున్‌ నడీపి దారి నహల్య బవ్మిత వేసి, పై

గా మపొజన్‌ వరింప శివకార్ముక వీషణ కేగుదెంచి, థీ

రాముడు ధర్మమన్‌ జెటీచె రాజులు యోగులు సంతసింపగన్‌.

(చమత్కార కవిత్వము.)

“ఎన్నిక కానివారు [పజ నేలుచునుండుట చ్మితమయ్యెడిన్‌.'

ఎన్నిక == ఓట్టద్వారమున నగు ఎన్నిక, పరిగణన,

ఉ. చెన్నగు నాభిజాత్యమును శీలపటుత్వము సాధువృ త్తమున్‌

మన్నన పొందు నేమనుజమాన్యుని పట్ల నతండు లోక మం

దెన్నిక గాంచుటొప్పు, (పజ నేలుట యొప్పు, నిదేమికొలమో

యెన్నిక కానివారు (పజ నేలుచునుండుట చితమయ్యెడిన్‌.

(శతావధాన (ప్రబంధము, వ ఖం.)

“అతపౌ9ఢథిమ మీజ ఆ శకుని లంకాధీశుతో బోరెడిన్‌.”

అమవములు పాచికలు. శకుని ధృతరాష్ట్రుని బావమరది.

శా, రష్లోవల్లభకర్షి తక్షితిసుతన్‌ రాజీవన్నేతన్‌ దయా

వత్షుండ్రె విడిపింపనెంచి. పరితఃపక్షచ్చటాస్పోట త్రీ

(వక్షేపోద్ధతి ఇగ్గఘట్టనములన్‌ వారించుచున్‌ నిల్చి, హ

ర్య పొఢిమ మీ ఆ శకుని లంకాధీశతో బోరెగిన్‌,

(శతావధాన (పబంధము. ద్వి ఖం.) వార్యక్షము = సింహము శకుని=పక, జటాయువు.

తృతీయ [సకరణము కేరి] *శరమున్‌ గని జింకపిల్ల సంతస మందెన్‌." శరము బాణము. శరమునకు నీర మను నర్థము కూడ కలదు, రో దధ్యాద్య గసారే బాచే కాండే తృణాంతరే శర మంబుసిం." (నానార్థ రత్నమాల.) కం. ఖఇరకర తాపవ్యధ గ్ర మ్మరి వనభూమి నొక చోట మంజునికుంజ స్ఫుర దుజ్జ్యుల కాసారపు శరమన్‌ గని జింకపిల్ల సంతస మందెన్‌. (శతావధాన (పబంధము- (ప, అండము) కాసారపు శరము == సరోజలము, ల “శంఖంబులు దివినుండి జొజిపడియెన్‌ జంబూఫల్మప్మకియన్‌." శంఖములు తెల్లనివి జంబూ ఫలములు నల్లనివి. జంబూ ఫలములవలెి శంఖములు పడెననుట పొసగదు. శంఖమునకు రెండర్థములు. సంకు, ఒక సంఖ్య, 10000000000009. ఈ సంఖ్య న్మాశకయించి పూరించుట లెస్స, కా, శంఖధ్వానము చేసి దేవపతి ర్షఃకాండ లత్యమ్ముగా (టేంఖచ్చాపము దాల్చి జ్యారవము దిగ్వీధిన్‌ విడంవీంపగా బుంఖమ్ముల్‌ మఠిపుంఖముల్‌ వదలి నప్తన్‌బాణముల్‌ ఐబల్విడిన్‌. శంఖమ్ముల్‌ దివినుండి జాటిపడియెన్‌ జంబూవల[ప్మకియన్‌- (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. అం.) సకంకప్మతములై న శిలీముఖములు నీలాకాశమునుండి శాజిపడుట జంబూ ఫలములు జాటీపడిన ట్రే యుండును. ఇవి శ్రేషచమత్కృతి కుదాహరణములు, పానచమ త్కృతి “వ క్రంబుల్‌ పది కన్నులైదు కరముల్‌ వర్ణింపగా వెయ్యగున్‌.' తలలు పది, కన్నులెదు, కరములు వెయ్యి - ఇది సమస్య (శ్రమాలం కార చమత్క్భృతితో దీనిని బూరించుట కష్టము కాదు. కాని, (_పాసము దువ్క రము. అందుచేత ఇక్కడ (పాసమునకే (పాధాన్యము.

189 అవధాన విద్య కా. ఈ క్రొ పాసము చెడ్డదంచు విన మీరెంచేసివా రాడగా వాక్తాాసంబది సత్కవీశ్వరులకున్‌ వర్చింప నే జెప్పెదన్‌ దికాొరాతికి బార్వలీశ్వరులకున్‌ దిగ్మ[పభారాశికిన్‌ వక్రంబుల్‌ పది, కన్నులైదు, కరమల్‌ వర్సింపగా వెయ్యగున్‌. (తలుగు సమస్యలు. వావిళ్ళ ) సమస్య పూరించుకొనుటకు నిషేపముగా మూడు చరణము లుండగా, కవి ఒకేయొక్‌ చరణ ముపయోగించుకొనెను దిక్‌ -- తం) -1- ఆరాతి=దిక్పాలళ్మతువు. వానికి పదితలలు. అనగా వాడు రావణుడు. పార్వతి +- ఈశ్వరుడు, ఇద్దరికి £-(-ర82205 కన్నులు- తిగ్మపభారాి = సూర్యుడు. సూర్యుడు సవాస కరుడుం “తార్డ్ముని జూచినంత రఘునాథుని పొములు వీడిపోయెగా." తృక్షస్య బుషే రపత్యం తార్జ్యః గరుత్మంతుడు. మేఘనాధుడు శ్రీరాముని నాగపాళ బద్దుని జేసెను. 'గరుడదర్శనమా[తమున నర్పములు వీడిపోయె' నని సమస్య. సమస్యలో. విపరీశార్థ మేమియు లేదు. ఉన్న చిక్కంతా [పాసము గూర్చికొనుటలో నున్నది సమస్యాపాదమ.న యతి మైతి లేదు. మెతి కల్పించికొనెడి బాధ్యత యవధానిదే. తృతీయపాదాంతమున నకారపుబొల్లు కొట్టినచో ఆది తార్షశ్సిష్టమై నాథమైతి బొందును. ఉ. వార్టువరుల్‌ విషజ్జులయి వందురుచుండగ నింగినుండి దై దార్యముచేత వచ్చి తన దట్టపు జెక్కలు విచ్చి సర్పకజై ఘార్ష్యమునన్‌ ధరాస్థలికి (గక్కున రిగ్గగవచ్చు నాతని నానని జూచినంత రఘునాథుని పాములు వీకిపోయెగా. (ఆవధాన సారము.) | ఛార్ష్యం దైదార్ష్యం జైఘార్ష్య శబ్దములు వృక్ష; దిదృషా, బిఘృక్షాళ బ్ఞముల నుండి కవి. కల్పించుకొన్న రూపములు తార్జ్యుడు తృతళబ్దమునుంకి పుట్టిన కూవమే

తృతీయ (పకరణము 188 “దుఃఖము గాదె చక్కని వధూటితరంబు విదగ్గకోటికిన్‌." విదగ్గుడనగా నాగరుడు, నిపుణుడు. వానికి జక్కని వధూటిరతము సుఖ దమ. దుఃఖమనుట పొసగదు. దానిని 'నిర స్తధీదుఃఖము' అని పూరించుట కష్టము కాదు. కాని, 1పాసనిర్వవహణము కష్టను. ఊఉ. గీఃఖననంబు లేల? పరికించి వచించెద నొక్కమాట “జా రాః ఖలు పాపినో' యని తిరంబుగ బల్కెడి ఛాందసో క్తులన్‌ భాఃఖచితో క్తులన్‌ఐలె మనంబున నెంచకుడీ, నిరస్త రీ దుఃఖముగాదె చక్కని వధూటిరతంబు విదగ్గకోటికిన్‌. (థ్రీ పిపపాటి చిదంబరళాన్త్రి గారు.) అది లలింపకపోయెనే యని యేడ్చువారి కది లలించుపె సుఖదమని భానముం తుం కౌ వ్రత్యయముల్‌ రసజ్ఞమతి కెందుం దుష్ట జేకూర్చునే?” శా. రంక్ర్యారంతు మటంచు గౌముది (క్రీయల్‌ రాపాడు నాత్మేశుతో మం క్రోహ్టాప్సు హి కాలివావానవిలో! మామాప్నయామోదకాన్‌ భంక్త్యాస్యే యని భార్య కౌముది [క్రియల్‌ వాంఛింపదే వేలుగా దుం క్రాపత్యయముల్‌ రసజ్ఞమతి కెందుం దున్లి జేకూర్చునే? (ఆవధానవాణి) శాలివాహనుని భార్య మలయమతి గొప్ప విదుషి. ఆమె భర్త కానును విద్వాంసుడు కావలెనని (శ మపడుచుండెను. ఒకనాతు ఆలుమగలు జల్మక్రీడలాడు చుండిరి. ాలివాహనుడు పెద్దపెట్టున నీళ్ళు మీికి జిమ్మగా, నామె యుక్కిరిబిక్కి రియె 'మోదకై స్తాడయ' యనెను. ఆ మాటవి9 యితడు తటాలున మోదకములు తీసికొని వాతో మోదెకు మోదకములు = ఉండాప్ల. ఆమె లబంబవడుచు, ఇదేమి చేస్టిత మనగా, నీవు చెప్పినస్లే చేసితిని. నా దోష మేమి యనెను. “మా + ఉవకైః తాడయ' ఆని ఆమె వాక్కార్థము. (నీళ్లతో కొట్టవద్దు). ఇతడు (గహిం చి యర్థము “'మోదకైః = ఉం్యడాళ్లతో, లాడయ == కొట్టుము” అ9. సందర్భ మునుబట్టి కదా అర్థము గహింపవలెను! ఈ నాయికానాయకుల (వసిద్ధకథ వాధారము చేసికొని, కవి సమస్యను పూరించెను

18రశీ అవధాన విద్య రంజ్‌ ధాతురూపములు “రంక్వా రంతుమ్‌' అను సిద్ధాంత కౌాముదిలోని (కీయలు వల్రివేయచున్న భర్తతో మలయవతి వేకినీట స్నానమాడి, మోదకములు భుజించి, కౌముదీ: | కియలకు రమ్మని పిలిచినది. కౌముద్మీ కీయలు వెన్నె లయాటలు. 'గొడాలికి కొడుకొకండు గొబ్బున బుభ్ధైన్‌ ం" కం. వ్మిడాటి యలర దశరథ రా[డత్నము మథఖము చేసె, (వతఫలమ.గ స [మాడీకిని బిరకాలపు గొడాలికి కొడుకొకండు గొబ్బున బుస్దైన్‌ * (అవధాన సారము.) విట్‌ -- రాబీ == వ్మిడాటి == జనసమూహము* “గీష్మపుదెండ నెత్తి గొతిగెన్‌ హరి మంగళ భావపూర్ణుడై .

ఉ. లైన్మకి గొంచు దానరుగ భగ్గున మండుచు దత్సహోదరుం డిచ్మనిరోధకుం డిషువు లేయుచు మార్కొ-న రుక్మి, సర్వత స్సుష్మపృషత్కజాలమున జొన్చి నివాసిని దూసి, నవ్వుచున్‌ టీమ్మపుదెండ నెత్తిగొటిగెన్‌ హరి మంగళభావపూర్ణుడై.

(శతావధాన _పబంధము. ద్వి- ఇం) లైష్మకీ = రుక్మిణి, ఇమ్మము = మార్గము. సర్వతస్సుష్మ == అంతట చుట్టివచ్చిన తాళ్లవంటి, పృవషత్క == బాణములయొక్క-, జాలమున == వలలో, చొనిపి== బద్ధుని వేస, శ్రీకృష్ణుడు శిరోముండనము చేసెను. “మూర్ధుండొక్కడు రాజుగా నయినచో ముల్లోకముల్‌ వేగవే”

శా. మీర్ధద్యోతులు మీర ఏరాపఖకులున్‌ మీ ర్ర్యైభవోదారులున్‌ మీర్భడ్గ పవిదారితారిజనులున్‌ మీర్గొప్పవారంచు ద న్నే ర్థేలానుతి దేల్తు రట్టి జనులందే నమ్మికన్‌ బూను ఆ మూరుండొక్కడు రాజుగా నయినచో ముల్లోకముల్‌ వేగవే.

(శతావధాన ప్రబంధము. (వ. ఖం) “బంగ్లామీదికి దారి జూపగలవా? భామాశిరోరత్నమా!" దారి జూపెడి స్త్రీ చేటక కాదు. భామాశిరోరత్నము. బంగ్లామీద మణి యొక ఛళకుణి లేదు, కనుక బంగ్లా వర్ణింపబడుచున్నది.

తృతీయ (వకరణము 186 ళా ఆంగ్ర్లేయుల్‌ వసియించు నంచితమవాహర్మ్యాంతరంబందు వె ల్గుం గ్లేదుచ్చ విజిష్ణుక్కుభతర వల్గుజ్వాలదీపమ్ము లెం దుం గ్గస్తాంధ్యము, లధ్వముల్‌ మయసభన్‌బోలెన్‌ గనన్‌రావిటన్‌ బంగ్లామీదికి దారి జూపగలవా? భామాశిరోరత్నమా! (శతావధాన (ప్రబంధము. వ, ఖం.) “పం డంగిచ టీ కెంతద వ్వు చెపుమూ? పంకేజవ రేవణా!" కా. గుండా కావలెనంచు నేనడుగ నాకుం ఐల్లేవారందణున్‌ బం[డంగిన్‌ గలదంచు జెప్పిరది నా భావంబులోనెంచి య వ్వాం్యడన్‌ మెచ్చుచు, దాని గొంటకయి యీ ప్రాంతస్థలింజేరితిన్‌ బండం గిక గడి కెంతదవ్వు చెపుమూ? పంకేజప తేక్షణా! జా (శతావధాన సారము) పండంగి ఊరిపేరు దాని కొజకు గుండా దెచ్చికొనవలసివర్చెను. “రాప్తా డిచ్చటి కెంతదవ్వు చెపుమూ, రాక్షేందుబింబాననా!' అనియు నొక సమస్య కలదు. పం్టడంగి తెషవరి “వంకేజవ రేష్షణా" అనెను అది పగలు కాబోలు. రాప్తాటి తెరువరి “రాకేందుబింబాననా' అనెను. అది ర్మారి కొటోలు. “జగద్వ్యా ప్రములయ్యె నిరులు ఖరకరు డుండన్‌.” ఇది దుష్కర్మప్రాసము, ముందుగా దీనిని కందమని గుర్రింవలెను. ఒక యతరము తృతీయచరణనున నుండవలసినదాని నిక్కడ జేర్చుట వలన, వెంటనే గుర్తుకు రాదు. తరువాత సూర్యుడుండగా చీకట్లు లోకమున వ్యాపించుట యసహజము. ఇది చిన్నపద్యము. (పాసనిర్వహణజమునకే పద్యమున సగపాలు కర్చగును. ఏదో కథ కల్పించినగాని సమస్య తీఅదు. ఉన్నంతలో నర్జుకొన వలెను. కం. నద్వ్యాఘాతము నిండె, వి యద్వాాపృతి కౌరి చక మడ్డుపజుస, నొ వద్వ్యధితుడయ్యె (డి, జ గద్య్వ్యాప్తములయ్యె నిరులు అరకరు డుండన్‌. (అవధాన సారము.)

186.. అవధాన విద్య

*“భాడ్వా౨తాధిపుడు శేషు కౌగిట జొచ్చెన్‌."

ఇదియు నట్టీదే

“సబ్మాజస్టేటు మొగము చల్దగ నయ్యెన్‌."

ఇదియొక చ్మితమైన సమస్య-

కం రబ్మాదలు గలిగె, కేసున

తబ్మిలగయి లంచమందు, దాన కలెక్టర్‌

సావ్మీగుల గినిసిరా గని

సబ్మాజస్ట్రేటు మొగము చల్లగ నయ్యెన్‌,

(ఆవధాన సారము.)

రబ్‌ అనెడి ఆంగ్లపదమ తోబాటు తట్‌ అనెడి హిందుస్తానీపదము గూడ

నిరభ్యంతరముగ నుప(గాహ్మమైనది. సాంకేతిక చసుత్క్కుతి ఉక్షనులును బర డెండు మటియు గౌ నయిదయ్యెన్‌." ఈ సమస్య జ్యాతిషిక సంకేతము చేతనే పూరింపబడవలెను. కం విను మేడులేని యారున

కును జంఘలు పదియు బదునొకండు కుచంబుల్‌

శనుబొమలు తొమ్మదై తగు

గనులును బం్యడెండు మటియు గౌ నయిదయ్యెన్‌.. (అవధాన సారము.)

1. మేషము 2 వృషభము 8 మిథునము శీ. కర్కాటకము 5 సింహము శి. కన్య ?. ఈ9 ౩8. వృశ్చికము గర్గ ధనుస్సు 10. మకరము 11. కుంభము
2. మీశము = ఇది ద్వాదళ రాశిచ్మకము. దీగిబట్టి చూచిన, కనులు పండెండు అనగా మీశములు కౌను ఆమురు అనగా సింహము ఎవరికి? అని ఆకాం&ికొని,' వఏీకులేని ఆజునకు అనగా తు౨లే9 కన్యకు అం సరి పెట్టుకొనవలెను. ళతుల సాటి, సమానము జ.ఘలళలు పది అనగా మకరములు. కుచములు పదునొకండు అనగా కుంభములు కనుబొమలు తొమ్మిది అనగా ధనుస్సులు = ఈ రీతిగా కవి సమ యానుసారము సమన్వయించుకొనవలెను.

తృతీయ (ప్రకరణము 187 ఏడులేని ఆరు == ఈడులేని కన్య = ఇది క_ర్భృపదము. “మూడును మూడుమూడు మరిమూడును మూడుమూడుగన్‌. " ఉ. వాడిమగండు గండుమెయి లార్గవరాముడు క్షతవంశమున్‌ బూడిద సేయగా శపథమన్‌గొని మైకొనునాడు త్మీవమల్‌ దాడులు చూడ (గొమ్మెఆుగుతండము (గమ్మినచాడ్పునందగెన్‌ మూడును మూడు మూడు మటి మూడును మూడును మూడు మూడుగన్‌ * ఏడుమూజ్ళ్శ == ఇరువదియొకడు.. పరశుకాము డేకవింశతీ పర్యాయ ములు వ్యతియవధ చేసెనన్న సంఖ్యాసంకేతమున్నాశయించి సమశ్య రూపొందినది. గణితసంబంధి మజియొక్క సమస్య “కల లొక్కే ఐదినాల్లు గానబడియెన్‌ దగ్గౌరి వక్షంబునన్‌.” పార్వతీదేవి యక్కున చతుష్పంచాళచ్చిరస్సులు కనబడెనని సమస్య మ. లలిళాకొరు గుమారు వణ్ముఖునిన్‌ లాలించి చన్నిచ్చుచో గళలగ్న [గహరత్నడీప్త కళికా గాంలీర్య శమాంచితో జ్వల రత్న (పతిబింబితాననములన్‌ శంభండు వీక్షించినన్‌ దల లొక్కే ఐదినాల్లు గానబడియెన్‌ దద్గౌరి వత్యంబునన్‌. (తెలుగు సమస్యలు. వావిళ్ళ.) గౌరీవక్షస్థ్రలమున నవరత్న పదకముశన్నది. చనుబాలు (చావుచున్న వణ్ముఖుని తలలు తొమ్మిది రత్నములలో (పతిఫలించినవి. కాగా 6౫49064 తలలు ఆమె యక్కున గనబడినవి. “వికిరాన్నంబిడి పార్వతిన్‌ శివుడు లా బెండ్డాడె మోహాంధుడై.” విశీర మనగా పిండనిర్వాపము. అట్టి వికిరము వివాహ శుళమున వన క్తి ంపజేయుటయే సమస్యలోని అమంగళ వ్యాపారము,

188? అవధాన విద్య మ. వికట (భూకుటి బూడిదై పడిన పూవిల్కానిపై నల్క-మై మకరాంకాయ రతి్మిపియాయ భవతే మద్దత్త మేత _త్తిలో దక మంచున్‌ శశిరూపపిండమిడి తత్తారాశి రూపమ్ముగా వికిరాన్నంబీడి పార్వతిన్‌ శివుడు దా బెండ్డాడె మోహాంధుడై. (చమత్కార కవిత్వము.) *“కనకు సంబంధించినవాడు గతించినచో తానేద్తైన కుభకార్యము చేసుకొన వలసీవచ్చినపుడు ఆ గతించినవానికి కర్మ చేయకుండ తాను శుభకార్యము చేసి కొనరాదని ధర్మశాస్త్రము." ఈ సమస్య ధర్మళాస్త్ర సంకేత నిర్మితము- “ధవళకాకజుండు దళరథుండు." దశరథుడు తెల్లని కాకికి బుట్టీనవాడని యర్థము. తెల్లని కాకి లేదన్నచో దళరథుడును లేడనవలెను. ఆవె. ధవళకాకమనగ తగు వేదహంసిక దళరథుండనంగ దగును విష్ణు వధ్వరముల [శుతుల నత డుదయించుట ధవళకాకజుండు దశరథుండు. (చమక్కారక విత్వము) దళరథుడు పక్షిరథుడు. విష్ణువు. అధ్వరములయందు మంత్మక్రియలచే ఆతడు రామాద్య వతారములతో బుభ్రైనని భావము. ఇది వైదిక సంకేతము. “తన్నిన థూత్కరించినకు దొపము జెందక నవ్వుటొప్పునే?” ఉ కన్నె పసిండియందియలు గల్లురనంగ నశోకవృషమున్‌ దన్నె మొగమ్మునందుమి సె దద్వకుళదువు జూచి, దాన బూ చెన్నగ వంకురింప ముఖసీమ 1దుమంబులు రెండు మెండుగన్‌ దన్నిన థూక్కరించినను దాపము జెందక నవ్వు బొప్పునే? (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. ఖం.) “అశోక శృరణావాత్యా', *వకుళో ముఖసీధునా" అని దోవాద శాస్త్రము, ఈ సమస్య తత్సంకేత నిర్మితము.

శృతీయ కరణము వ! అధిషేప చమత్కృతి “మార్తాండుం డుదయించె నస్తగిరిపై మధ్యావ్నకాలంబునన్‌ ఎ శా. ఆర్తింజెంది విషజ్వరంబున నొకం డాపైని త్మదోగ వి స్పూర్తిన్‌ భాంతియు సన్నిపాత మమరన్‌ బూపరజ్ఞాన న ద్వార్తాహన్యుడు పల్కెంనిట్టని యసంబద్ధపలాపంబుగన్‌ మార్తాండుం డుదయించె నస్తగిరిపై మధ్యాహ్న కొలంబునన్‌, (అవధానసారము.) దత్తమైన సమస్యయే యసంబద్ధపకాపమ) యరధిక్షేపింపబడినది. “కొడుకా! రమియింపు మనుచు గూతుకు పలికెన్‌.'* కం. పడతులపె మోహంబున సుడీవడియిడి తండి జూచి, “క్షు దలతో నె ప్పుడు గూడ నిటులె ముండా కొడుకా! రమియింపు'మనుచు గూతురు పలికెన్‌. (థ్రీ పిపపాటి చిదంబరళాస్త్ర గారు. ) అపహాన్య చమత్కృతి, “బల్లికి జెక్క_ లేర్పడియు బామును [మింగే నెలుంగు వీపుపై." బల్లి == గృవాగోధిక. దానికి తెక్కలు వచ్చి, భల్లూకపృష్ట్ణమున కెగిరి, అక్కడనొక సర్పమును మింగినదట ఇది సమస్య. బల్లికి పక్షములు వచ్చుట, చత్షుళ్శవమును భవ్మీంచుట రెండును గల్లలే. ఉ. కల్లలు పొల్లులాడు టనగ్గా నది యిట్టిడ, వేయి చిల్లులన్‌ జెల్లెడు కుండనిండ నిలిచెన్‌ జంపూరము, కుంటివాడు మో కాళ్ళనె సంచరించెను జగమ్మఖిలంమ్ము నిమేషమ్మాతలో బల్లికి తెక్క లేర్పడియు బామును (మింగె నెలుంగు వీపుపై. (ఆవధాన సారము.) సమస్యలోని కల్పలకు తోడుగా మజికొన్ని వేర్చి యపవాసించుటయే పూరణము.

౯ 190 అవధాన విద్య “కృంత్రికి గుంభకడ్డునకు గూతురుగా జనియించే సీతయున్‌.” ఉ. దంతిముఖుండు పుటి నెలతన్‌ దమయంతిని వాలి గూడగన్‌ గంతుని తల్లి బూర్చఐఖ కన్న కుమారుడు భీష్మడే, హనూ మంతు నెలుంగమే యసురమంతి శకుంతలయందు దా గనెన్‌ గుంతికి గుంభకర్ణునకు గూతురుగా జనియించె సీతయున్‌, (శతావధాన | ప్రబంధము. ద్వితీయ ఖండము) మృచ్చకటికనాటకమున శకారుని పద్యము లిట్టివే. *కింే క క్కే వాలిపు త్తే మపిన్టే లమ్బాపు త్తే కాలజణేమీ శుబన్టూ లుద్దేలా ఆ దోణపు త్తే జడాఊ చాణక్కే. వా దున్దూమాలే తీశబ్కూ. చాణక్కేణ జధా శీదా మారిదా ఖాలదే జుగే ఎవ్వంమే మోడయిశ్శామి జడాఊ విఅ దోవ్వదీమ్‌.” (మృచ్చృకటికమ్‌. 8-84, 8.) (వాలి కొడుకు మహేం[దుడు. రంభ కొడురు కాలనేమి. (దోణుని కొడుకు జటాయువు. భారతమున చాణక్కుడు సీను జంపినట్టు, జటాయువు [దౌపదిని ( ల్త ట్‌ జంపినట్లు.) ళా ఇదే చాలున వేణుగోపాల శతకమున నొక సీసమున్నది. సీ. రామాంగక కతలెల్ల మేమెణుంగనియవె? కాటమరాజుకు కర్టుడోడె, టోగతకత లంత పోల నెటుంగమె! యిగనేసు డర్జును నిరగబౌడిసె, భ్రారతకతలోన బాలరాజొక్కండు కుంభకర్ణుని బట్టి కుత్త సించె, కందపురాణాల కత పిల్ల కాటేరి యీరబ్బదుని యిషయించి సంపె అనుచు మూర్థులు పలుకుదు రవనియందు ....

తృతీయ (ప్రకరణము 191 మూర్థుల పురాణ కథా పరిజ్ఞానము నపహసించుచు పూరించుట యిదొక

చమత్కృతి.

అర్జాంతరన్యాన చమత్కృతి

'ఉకి రర్ధాంతరన్యాసస్సా, త్సొమాన్యవిశేషయో'

సమస్య:“ఉష్టీ షంబున గట్టవచ్చునె? మదవ్యూఢ్యోగ శుండాలమున్‌'”

కాం ఉష్టాంచు పతిమూనతేజ! ధృతరాష్ట్ర్రోర్వీళ! నీ సూను డీ కృష్ణున్‌ సర్వ జగత్చ్రపూర్జుడని యొక్కింతైన లోనెంచకే తృష్టాపాశ ఏనిర్గతాత్ముడయి బంధింపంగ దానెంచె వా!" యుష్టీషంబున గట్టవచ్చునె? మదవ్యూథ్యో[గ శుండాలమున్‌. (చమత్కార కవిత్వము.)

ఉష్ట్రీషము ఆ తలపాగ. “గొడ్డురాలికి దెలియునే బిడ్డబాధ.

తే. గీ. తాను బృచ్చించుకు శతావధాని గూర్చి ధారణాళ క్రి పోవగ ధార యఆగ నెందు గష్టము గూర్చును బృచ్చకుండు గొడ్డురాలికి దెలియునే దిడ్డవాధ? (అవధాన భారతి.) “కుట్టకయున్న వృశ్చికము కుమ్మరిపుర్వని యెంతురే కదా!"

ఊఉ. కట్టడి సూర్యనందనుడు కార్య మెకుంగక దుష్టబుద్ధియె చుట్టలు మితులున్‌ సుతులు సూరెల గొల్వ సుఖాననున్న వా డట్టె యికేల తామసిల నాతని తు్రళ్శ్ళడగింపు లమ్మణా! కుట్టకయున్న వృశ్చికము కుమ్మరిపుర్వని యెంతురే కదా! (కొప్పరపు సోదరకవులు.)

సూర గనందనుడు == స్నుగీవుడు

1క19లీ అవధాన విద్య కాకున్వర చమత్కృతి “రాముడు శూర్చుణఖ నపుడు రహి బెండ్రాడెన్‌." కం. కామించి చూడ టోడే భామిని, శ్రీవాము దేకపల్నీవ్రతు డో రాముడు శూర్పణఖ నపుడు రహి బెండ్రాడెన్‌? (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి ఖం) *పాత్మివత్యవిభంగ భీతి విటురన్‌ బై కొందు రజ్ఞాననల్‌ లీ కౌ, పాతి్మివత్యము భారతవ్షితి దగున్‌ వాళ్చాత్యదేశమ్ములన్‌ కేతన్మద్ధిగ దాని బూను టరుద్వై చెల్లున్‌ యథేచ్భారతుల్‌ కాతర్యమ్మున క్‌గ్గి నిల్వ రొకచో గాలూని, పాటింతురే పాతి వత్యవిభంగలీతి? విటులన్‌ బ్రైకొందు రబ్జాననల్‌- (శతావధాన (ప్రబంధము. వం ఖం) 'నాతికి మీసముల్‌ మొలవ నాథుడు పీతిని ముద్దు బెబ్దెడిన్‌." సతి మూతిమీది మీసములు పతికి ముద్దుగూర్చునా? "సే. చూతఫల్మ వభాముముషిషుల్‌ చనుగుబ్బలు పోకలంతలై. చేతులు కొయ్యబాథి, నునుసిగ్గతెరల్‌ మృగతృష్ణవారియై (బాతిగ రూపు దిద్దికొనె బౌంస్నగుణంబులు చూచి యేగతిన్‌ నాతికి మీసముల్‌ మొలవన నాథుడు (పీతిని ముద్ధు బెబ్రెడిన్‌? (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్విం ఖం.) స్రీయందు పుంధర్మ మేర్పడినచో మీసములు మొలుచును. తత్పరిణామ ఫలముగా, మామిడిపండ్లంత పెద్దపాలిండ్తు పోకలంత లగును. మృణాళనాళ మసృణ బాహులళలు కొయ్యబాఅును, లజ్ఞామాధుర్యము పంచబంగాళశమగును. ఇట్టే నాతి నెవడు చుంబీంచును?

తృతీయ [వకరణము 10కీ శబ్బ్దగతార్థ చమత్కృతి *మానవతీలలామ కభిమానమె బాలును చీర యేటికిన్‌?" ఉ. ఓ నవనీతచోర! దయయుంచి పటమ్ముల నిమ్ము వేగ మా మానము గొవుమన్న, (వజమానిని పల్కుల కెంతొ ఏింతన వ్వాననసీమ దోస గమలాతుడు తానిటు పల్కె, మానినీ! మానవతీలలామ కభిమానమె చాలును జీర యేటికిన్‌?(శతావధాన సారము) మానవతి యనగా మానము కలది. ఆది యుండిన జాలునుం అన్న మెందుకు? చీర అన్యము. ఇది శబ్దగతమైన అర్థచమత్క్భృతి- లోకో క్రీ చమత్కృతి “శటుకున స్వర్హకారకుని దాపున జేరె నవబద్ధ మిద్ధరన్‌.' చం నటకుల చెంత, (గామకరణంబుల పొంత, వకీళ యందు, (బ్ర స్ఫుటనవయౌవనాఢ్యలగు టోగపుగాంశల పల్కులందు ని ల్చ్బుట యిది భదమా యనుచు లోన దలంచుచు దూరదర్శియై తటుకున స్వర్ణకారకుని దాపున రం! నఐద్ధ మిద్ధరన్‌ (అవధాన సారము ) ఇదొక లోకోక్రి. ఈ పద్య్మమునకు మూలమగునేమో, యీ ల్లోకము 1వచారమున నున్నది. లభ భూత్వా పౌల్కసకా త్ప్రపద్య రజకా నాభావ్య పౌరాణికాన్‌ గానస్థాన ము పేత్య బాకు కరణా నాలింగ్య నత్వా కవీన్‌ వేశ్యాసద్మని సంప్రవిళ శచ గతా వైద్యస్మ పాణ్మిగహం భూయో హంత ! సువర్ణకారసదనే సానంద మాసే మృషా. (మంగ శేళ్వరళాన్త్రి గారి చాటువు) “పట్టపగలు చుక్కలు పొడిచెన్‌.' కం. నిగమాగమపారగులౌ సుగుణుల బరిహాసమాడ జూచు మవిత్ముల్‌ జగతి జసించిన కతనన్‌ సుగుణాకర ! పట్టపగలు చుక్కలు పొడీచెన్‌. (శ్రీ పినపాటి చిదంబరళాన్త్ర గారు) శతి

1906 ఆవధాన విద్య. లోకజ్ఞకా చమత్కృతి

“కన్నెటికము చెడక మునుపె గర్భంబాయెన్‌.'

ఈ సమస్య విన్నంతనే, ఆ, యేమున్నది? కుంతికథ చెప్పినచో సరిపోవు ననుకొందురు. కుంతి సూర్యసమాగమముచే కన్యాత్వము చెడి గర్భిణి యయ్యెను. సీ కన్యాత్వము దూషితము కాకుండెడుమని సూర్యుడు వరమిచ్చెను. అది వేలు. ఇక్కడ కుంతి కథ పొసగదు.

కం. చిన్నది పండెండేండ్లది

యెన్నడు రతికేళి సుఖము నెలుగక మునుపే

వెన్నున దామర పుటైను

గన్నెజికము చెడక మునుపె గర్భంవాయెన్‌. (ఆలుగుసమస్యలు. వావిళ్ల.)

వెళ్నున తామర పుట్టినచో చిన్నికన్నెలకు చూలేర్పడునని వైద్యులంలురు. ఆ ఛూలు వట్టి మాంసపే? కావచ్చు.

*వేకటి లేక బిత్తరియు బిడ్డ గనెన్‌ గగనస్థలంబునన్‌."

గగనస్థలము దేవతా వివారస్థలము కనుక దేవకామినులు సద్యోగర్భమున వీడ్డ్ణలగనుట విత కాదు. కాని, హంసలు గగనమున టోవుచు (గుడ్డుబెట్టుట, రవి కర స్పర్శచే తక్షణమే (గుడ్డు పిడిలి పిల్లలగుట: ఆ పిల్లలు మట్టు అజీ తల్లి వెంట బోవుట-పక్షీశాతియందు హంసజాతి పరిజ్ఞానముగల కవి, బిత్తరిని పులుగు విత్తరిని జేసి యిట్లు పూరించును.

ఊఉ. మూకలు గట్టి (ౌంచములు ముందర బోవుచునుండ నొక్కటిం

జోకగ గుడ్డుబెట్ట నొక సూర్యకరంబది దాకి పిల్పయై

యీకలు వచ్చి తల్లికడ కేగ వడింజనె, నైదునాల్నెలల్‌

కిళ్రబ్రి లేక, బిత్తరియు బిడ్డ గనెన్‌ గగనస్థలంబునన్‌.

(తలుగుసమస్యలు. వావిళ్లం

తృతీయ ,పకరణమా 195 *ఆకులు పోకలుంగలుగ నంతియ చాలును సున్నమేటికిన్‌." ఊ ఫ్రీకర కీ ర్రిహార గుణశేఖర కౌమ్మనమంతి తిక్కనన్‌ రాకలు గోరి ముగ్ధయును రాగము జెందిన మన్మథాన్నిచే (వాకటమైన ముత్యములు పాకములైనవి వేగ తేవయా యాకులు పొకలుంగలుగ నంతియ చాలును సున్న మేటికిన్‌ ? (తెలుగు సమస్యలు, వావిళ్లఎ ముత్రియము లగ్గిసెగ తగిలినచో సున్న మగును. ఆ సున్నము తాంబూల దళములకు రాచి, పూగఖండములు కఠిపి సేవించినచో రదక్తిమ కలుగును. ఈ పద్యమున శబ్దపద్ధి తక్కువ. అయినను అభిప్రాయము చక్కగ నున్నది. ఇది వస్తుగుణజ్ఞతా వలము. పొనరు క్‌ ఇ చమత్కృతి "నిను నిను నిన్నునిన్ను నిను నిన్నును నిన్నును నిన్నునిన్నునున్‌.' చం. అనిలజ! జాంబవంత! కమలా ప్రత నూఖభవ! వాయుప్వుత! యో పనస! సుషేేజ! నీల! నల! బ్రానుకులుండగు రాఘవేం్యదు డ ద్దనుజపురం వే గెలువ దైత్యుల జంపను వేగ రమ్మనెన్‌ నిను, నిను, నిన్ను, నిన్ను, నిను, నిన్నును, నిన్నును, నిన్ను నిన్నునున్‌. (తెలుగు సమస్యలు, వావిళ్లఎ శ్రీరాముని యాజ్ఞ వానర సేనలో నందఅకి బేరుపేరున దెలియఐబజచుట జరిగినది. ఇందు తొమ్మిది నినులున్నవి. సంటోధనమా లెనిమిది యున్నవి. మొదటివాడు అనిలజుడు. నాలుగవవాడు వాయుప్పుతుడు. ఇద్దరు నొకరే. కనుక మజియొకటి తగ్గును. ఆంజనేయుని రెండుమాజులు సంటోధించుట యతని (పాము ఖ్యము న్మామేడించుటకు కాబోలు, “అందరు నందరే మజియు నందరు నందరె యందరందరే. ఉ. కొందరు (పాక్కిటీళ రులా, కొందరు కాలుని యెక్కిరింతలున్‌ గొందరు భైరవాశ్వములు, కొందరు పార్టుని తేరి బెక్కెముల్‌ కొందరు కృష్ణజన్నమున గూసినవారలు నందరందరే యందరు నందరే మరియు నందరు నందరె యందరందరే.

196 అవధాన విద్య

[పాక్కిటిశ్వరులు ఇ ఆదివరాహస్వాములు, సందులు. కొలుని యెక్కి రింతలు == యముని వాహనములు, దున్నపోతులు. ఖై రవాశ్వములు == భైరవుని వాహనములు, కుక్కలు పార్టని తేరి 'దెక్కెములు == అర్జునరథ ధ్వ్యజములు, కోతులు. కృష్ణజన్మమున కూసినవారలు = గాడిదలు.

“సారెకు సారెకున్‌ మటియు సారెకు సారెకు సారెసారెకున్‌.”

్రీరమణీయ చారుసరసీకహరోచను డున్నతాంసు డౌ

రా! రఘువూముడంచు మధుర్మతప జూడదలంచియున్‌ సభన్‌

ధారుణిపుతి చూడ దభితస్సుర దత్షుల, యత్నమూనెడున్‌

సారెకు సారెకున్‌ మజియు సారెకు సారెకు సారెసారెకున్‌.

(శతావధాన (ప్రబంధము. వ ఖం.)

ధారుణిప్యుతి = సీత, రాముడు చూడదగిన యభిరామమ్నూర్తి యని కుతూ వాలముతో చూడదలుచును. అక సభ. పెద్దలున్నారు. తాను (కొత్తపెండ్లి కూతురు. సిగ్గు ముంచికొని వచ్చుచున్నది. చూడదు మానదు అఖితః స్ఫురత్‌ అవల = అన్ని వైపుల దిథగు చూడ్కులతో. అక్కడెవరున్నారు?! ఇక్క డెవ రున్నారు! వారునా వంక జూచుచున్నారా?! అన్ని సందు దొరికినచో రాముని జూడవలెనని మాటిమాటికి యత్నించుచున్నది.

చారితతి క చమ త్య ల్‌తి

“తల్లికి మగడౌట కంటె ధన్యత కలదే?”

ఈ సమస్య కన్యాలోకమతల్లికి మగడొెట కంటె ధన్యత గలదే యని పూరింప వచ్చును. కాని, యిక్కడ వేలుగా పూరింపబడినది. కం. పల్చవపాణి రమాసమ

సల్ల లితాంబుజవదన విశారేవణ శో

భిల్లు నల రెడ్డిసుత కని

తల్లికి మగ డౌటకంటి ధన్యత కలదే? (శతావధాన (ప్రబంధము, వ్ర ఖ.0)

అల రెడ్డిసుత = కాటయవేముసి సుత. అనితల్లి. అనితల్లిని పెండ్డాడిన అలయ వీరభదారెడ్డికి అధికార పీఠము లభించినవి. అందుచేత ఆగితల్లికి మగ డగుట ధన్యత. తది చారి తికవిషయము.

శృతీయ [పకరణము 197

*కింగున కవజయము గూర్చి కీర్తిం గనుమాి

కం. సాంగత్యదూరవృత్తి వె

సం గాల్బలము ఐరపించి శ [ఠరుక నెలకొ

ల్పం గన్నుకొట్టునట్టి పె

కింగున కపజయము గూర్చి కీర్తిం గనుమా!

(శతావధాన (వబంధము. వ ఖం.)

*జకరా యిద్దర మగ్గురా నలుగురా యూహింప నింకెందరో!"

మ. [వకటౌద్ధత్యముతోడ వీచె జనతాపార్టీ మహావాత్య, స

భ్యకందంబంబది వచ్చె కాం్టగెసు (పతిద్యంద్విస్పురత్‌స్థానడీ

పకమై, పండిన యాకులై పడిరి భూభాగమ్మునన్‌ మేటులే

యొకరా యిద్ధర ముగ్గురా నలుగురా యూహింప నింకెందరో!

(శతావధాన [పబంధము. వ ఖం) ఇది యెన్నికల ఫలితములు వెలువడునప్పటి పరిస్థితి. ఛండోనిగూఢ చమత్కృతి

*ఉత్పలగంధీరో యిపుడు నీ వూహూయనన్‌ బాగియే?

ఈ సమస్య పూర్వార్థము చూచినంతనే ఉత్పలమాలికావృ త్తమనిపించును. ఉత్పలళబ్దము[ద కూడ అట్టి భాంతికి [బేరకము, ఉత్తరార్థము మశ్రేభళార్దూల వి[కీడితవ్ఫ త్తముల కనుగుణముగ నడిచినది. ఏత్మదహస్య మెటిగి పాదాదియందు సగణము జే మత్రే[ముగ గాని, గగము జేర్చి కార్దూలమగ గాని మొత్తము పద్యమును డీర్చికొనవలెను. 'ఊహూ' యతిస్థానమున నున్నది కనుక తన్మికా కరము పాదాదియందు గూర్చికొవవలెను.

మ. కనుసన్నం గొలుపంగ నొప్పితి వలంకారమ్ములంబంప వే

డ్కను గ్రైకొంటివి, పూవు సెజ్జ దరియంగా రవ్మటంచున్‌ వయ

న్యను బుత్తెంచితి నమ్మి వచ్చితి, గటాకంబింత లేనట్టి దె

య్వాూననో యుత ఎలగంధిరో! యిపుడు నీ వూహూయనంబాడియే?

(అవధాన సారము)

106 అవధాన విద్య ఇది మత్రేభ వికీడితవృత్తము ఒక చరణమున గొన్ని యక్కరములు తగ్గించియేకాదు, పెంచియ సమస్య యీయవచ్చును. పెరిగిన యక్కరములు తత్పూర్వ్య చఠరణమునకు జెందినవియె యుండును. “యోషాక్టీబులు గూడ బుట్టె జగమెల్లన్‌ దాన్‌." కందపద్య పాదమున నొక గురు వధికముగ నున్నది. క్మపాసము. కం. అక్టీశము (బ్రహ్మము ని త్యక్షిబత్వంబు గలుగు తత్త్వము, తచ్చా యాక్తిన్న మాయ తదో ణి షాకి బులు గూడ బుపె జగమెల్లన్‌ దాన్‌. (అవధాన సారము) ళు బ్‌ ళా “నాటెరోజు లికరా వికరా వికరావు మతమా!" దీనికి ముందు భగణము జేర్చినచో నుత్పలమాల యగును. నలము జేర్చినచో జంపకమాల యగును. చ, పరమ కవిశ్వ మండితుల బండిలవర్యుల సత్కరింపుచున్‌ గురుగతి న్యగహారములు గూర్చుచు రత్న సువర్డ భూవషణాం బరము లొసంగు దాతలగు పార్థివముఖ్యులు పోవ, బోయె, ని ర్భరములు నాటిరోజు లికరా వికరా వికరావు మ్మితమా! (శతావధాన (ప్రబంధము. (ప ఖం) ఇది చంపకమాల, సమస్యయందు ముందుజేరిన నాలుగు లఘ్వకరము లలో నాద్యక్ష్షరము యకిమై తి గలిియున్నది. “రొము9 రాక్షసాంతకుని దాశరథిన్‌ వినుతించుదొప్పునే?” ఈ సమస్యలో యతిళంగ దోషమున్నది- సృచ్ళకుడు కావలసియే యిచ్చెను. అవధాని దానిని సమర్థించుకొనవలెకు. ఊఉ. ఏమి విఖీషణా! దనుజు లేమయినన్‌ మటీిసీకు జింత లే దా? మశ చెల్లిలిం జెఆచినాతని 'పెండ్ర్లము దెచ్చినాడ ద ప్పా* మనుజుంకు గొప్ప? పలు పల్కులు మానుము, సిగ్గులేక త (బ్రాముని రాక్షసాంతకుని దాశరథిన్‌ వినుతించుటొప్పునే! (శతావధాన (పబంధము, ద్వి. ఇం-)

గృతీయ [పకరణము 199 న. రాముడు తత్సమ పదము కనుక “త[దాము' డనుటకు వీలైనది. ఇదే నమన్య-

1. రాముని రాక్షసాంతకుని నాశకరున్‌ వినుతించుబొప్పునే!
2. రాముని రాక్షసాంతకుని లంక నిటుల్‌ వినుతించుటొప్పునే? అని మార్చి యాయవచ్చును. అప్పుడు 1. సిగ్గువీడుచునాముని, అని, లి. ఇదేమి వాగుట్టలాముని, అని కూరి, ఎకొన్నచో యతి కుదురును. “పున్నిణి నంటె రాఘవుడు లోలమతిన్‌ సతి శౌచదూరుడై .” ఈ సమస్యను బూరించుట దుర్చ టము. యత్యర్థము' (శ్రమపడవలిను. తృతీయచరణము తుదియందు లకారమునకు మెడ వితిచిన గాని యతి పొసగదు. _పువ్చిజీ సతి. లోలమతియైన పతికి శౌాచబుద్ధి లోపించుట వింత కాదు. కొని పరమ ధర్మిష్టురైెన శ్రీరామునకు శౌాచదూరత అంటగట్టుట ప్రాజ్ఞు లొప్పరు* పువ్చిజీపదము సమాసమున గుచ్చికొను నవకాశ మున్నచో ఈ తంటా యుండదు. ఉ జావ్పసమాకురేష్షణ మబంధురవ క్ర౦ంము వంచి రొము వా స్తో ఏతి టోలు గాధిజుడు చూచితి యీ శిలయంచు బల్కు తొ దుష్పథవృ త్రి గొతమవధూమణి పాదపరాగళఖూతి గలీ పున్చిణి నంటె రాఘవుడు లోలమతిన్‌ సతి కౌచదూరుడై . (థీ గౌరి పెద్ది రామసుబ్బశర్మగారు ) కల్లు, కలు= తాయి. కల్‌పున్చిణి = అహల్య సతి = పఠతివత లోల మతి= సంభమముతో, శౌచదూరుడై == దూరమునుండి నడిచి వచ్చినవాడు కాళ్ళుమొగమైన కడిగికొనలేదని చెప్పవలెను. ఇందచరణరజముచే నపవి్శితమైన గౌతమ్మాశమము ఉపేర్యదచరణరజముచే పవ్మిత్రమయ్యెను. సమస్య ద్విచరణ (తిచరణరూసమున నీయబడుటయు క్వాచిత్క్మముగా గోచరించును.

కీరి0 అవఠోన వివ్య సీ. (నిలవుటద్ద మెదుట నిలిపీ చూపితి గాని పలుకెంపు లేమని పలికినాన? పసమీరు దుప్పటి పైన గప్పితి గాని పసపు రంగేమని పలికినాన? విరుల సురటి దెచ్చి విసరుచుంటిని గాని) చెమ టదేమని పృచ్చ చేసినాన ? పవళింప విరిపాన్చు సవరించితిని గాని యాయాస మేమని యడిగినాన 1 తే. గీ. మొగము వెలవెల బోయిన మూలమేమి?

యెరుపు కనులందు గలిగిన హేతువేమి?

నాథ! నాయందు లోప మున్నను షమింప

బాడియగుగొక, తప్పులు పట్టడరమె? (ఛశళావరాన సారము.)

పై వద్య్మమున రెండున్న చరణములు సమస్య, తక్కినది అవధానుల పూరణ. పూరణమున జిక్కేమియు లేదు. తదనుగుణముగ పద్యము కట్టుట మ్మాతమే.

(తిపాదసమస్యలిచ్చు సంప్రదాయము సంస్కృతమున గలదు, ఒకదాని కొకదానికి బొంకనలేని మూడు పాదము లీయబడును. వానిని గ్రిందికి మీదికి అన్వయానుకూలముగా మార్చి, చతుర్ధ పాదము కల్పించి శ్లోకము నొకకొలి$కి దెచ్చి యర్థము సాధింపవలెను.

'ఆయంనశే తిస్టతి సంగ మోత్సుకః

విభావరీ భాతి సదంబుజేన.

దుడ్డుద్వయం కుండలపవంగితానామ్‌. *

వై మూడు చరణములు మూడ్కుగంథములందలి శ్లోకములనుండి ఒకొక్క చరణము చొప్పున నెల్తి యీయబడినవి. దేని [తోన దానిదే. పరన్సర సంబంధము శూన్యము. పూరణము చూడుడు,

తృతీయ [వకరణము ౨01 అఆయంనసతే తిస్టతి సంగమోత్సుకః విభావరీ భాతి సదంబుజేన దుడ్డుద్వయం కుండలపండితానా మ(గేసరో దాతుమనా మృగాన్ని!

(దేవులపల్లి సోదరులు) గద్వాల (పవేశపరీక్షలో శ్రీ లిరుపతి నేంక లేశ్వరకవుల కీమూడు పాదము లీయబడెను. "రామాయ రా మళదాయి “కప స్సా్యాధ్యాయ నిరతమ్‌.” “వశీ సంహార నాటకమ్‌." పూరణము-- శప స్పాాధ్యాయనిరతం గురుం నత్వాఒకరోత్క విః రామాయ రామభళ్యదయ వేణీనంహార వాటకమ్‌. (నానారాజ సందర్శనము.) వాల 0 ఫా

అద్య దతపది అణాల

పృచ్చక దత్త పదము లేపద్యమున పొనగింపబడియుండునో ఆ పద్యము దత్తపది. దీనినే కొందరు దత్తాశరి యందురు.

పద్యము చతుష్పాదము కనుక పాదమున కొక పదము చొప్పున నాలుగు పదములు పృచ్చకు డిచ్చును. ఇచ్చి, వీని నుపయోగించికొవి, పలానా విషయము పద్యము కట్టి చెప్పుమని కోరును.

ఉదాహరణమునకు = పద్యము, మద్యము, ఖాద్యము, హృద్యము = ఈ పదములతో శ్రీకృష్ణుని బాల్య (క్రీడ వర్డింపుమనును. పద్యము సరే, 'బాల్మకీడలో మద్య మెందుకని యడుగగూడదు.

ఊ. పద్యములున్‌ రసార్ద్రములు పాటలు హైడుచు వేణువూని థ్రీ

మద్యమునానదీపులిన మంజు లవంజులపం క్రి నీడలన్‌

భాద్యము లారగించుచు సుఅస్థితి గోవుల గూడియాడు నా

వృద్య్మమురారి బాల్యగతవృ త్తము శక్యమె (వస్తుతింపగన్‌

అని నడిపించినచో ధాశ్గాపవాహమున మద్యము కలిసిపోవును (శ్రీమత్‌ + యమున = ్రీమద్యమున.

ఈ రీరిగా దత్తపదములు నాలుగు (పాయో ॥ (పాసస్థానము నలంకరించు లాగున నుండును.

కల,కత,మల,వల. ఎద్దు,వద్దు,ముద్దు, కద్దు. నవ్వులు, పువ్వులు, గవ్వలు, మువ్వలు. శంఖ, పుంఖ, రింఖ, (పేంల. స్ని్గ్‌, మంగ్‌ డిగ్గ్‌ జగ్గ:. చాపము, కోపము, పాపము, రూపము= ఇటువంటి పదాలు [పాస సాంగత్యము గలిగి చెవి కింపుగానుండును. కనుక ఈ పద్ధతియే (వచురముగా వాడుకకు వచ్చినది. ఇట్లు గాక - అమ్మబాబొ, నాసామిరంగ, నీకడుపుకుండ, రావోయిచం[ద = అని నాణగు

తృతీయ [వకరణమః 09 మాటలిచ్చి భారతార్థమో రామాయణార్థమో వచ్చునట్టు పద్యము చెప్పుమని యడు గుటయు కద్దు. అపుడీపదములు పాస స్థానమున గుదురవు. ఎక్కడ గుదిరిన నక్క-డే వేసికొనవలెను.

వర్ష్యవిషయములకు ద_త్తవదములకు పొత్తు పొసగున; పొసగదు పొనగిన సందర్భమున పద్యము కట్టుట అవధానికి పప్పులు బెల్లము. పొసగని సందర్భమున పచ్చివెలగకాయ. దానిని పక్వము చేసి సేవ్యము గావించుటకు పాండిత్యవై యాత్యములు పుష్కలముగా నుంఠవలెను.

పొసగుట-పొనగకపోవుట అను విషయము నిట్లు వింగడించి చెప్పవచ్చును. ఒక చితలేఖకునకు ఒక కోడిగుడ్డు బొమ్మ గిచియిచ్చి, చెటుపకుండ దీనినే పషిగొ తీర్చి చూపుమని కోరిన ఆతడు తళ్ళణమే దత్రమైన యావర్తులాకృతికి ముందు ముక్కు, వెనుక తోక, మీద టెక్కలు, (కింద కాళ్ళు గీచి, పక్షిని జేసి చూప గలడు. కోతిని గీచి యిచ్చి, సింగముగా దీర్చుమనిన, మీసాలు, జూలు చేర్చి సింగమును జేసి చూపగలడు. ఇది పొసగుట కుదాహృతి.

కుక్కను [వాసి యిచ్చి సర్పముగా మార్చుమని కోరినచో సర్పాళృతికి పనికి వచ్చున దొకతోకయే. మిగిలిన నాలుగు కాళ్ళ, కడుపు, తల అక్కణకు రావు. సరికదా, అడ్డు వచ్చును. యమధర్మరాజు చ్మితమునిచ్చి, పదునాజేండ్ల శన్యగా తీర్చు మన్నను కష్టమే. ఆ కోఆలు, ఆ మీసాలు, ఆ (ళూకుటీ, గదాపాళ అగ్గాద్యాయధపరికరములు మార్పున కొదిగివచ్చునవి కావు. ఇది పొసగకపోవుట కుదాహృతి.

దత్తవడ న్వరూప భేదములు

1. అశ్రీలామంగళపదములు.

రండ, ముండ, బండ, కుండ, వర్ణ్శము సీతాకల్యాణము.

“పళం పలకరా పెండ్తికొడుకా ఆంటే, పెండ్రికూతురు ముండ 'ఎక్కడున్న దన్నాడట' అని తెనుగు సామిత. శుభానకు ముండకు అంత దవ్వు. “రండా వివవమయోవ్నతి' అని విశ్వకోశము. బండ శిలావిశేనమే కాదు, అలకథడుర్శనాదు

06 అవధాన విళ్మ _ఐందును వర్తించు పదము, కుండ ఛుటము. నూత్నఘటము (శాద్ధాదికర్మలను సూచిందును. ఇట్టి పదసామ్మగితో సీతవివాహ శుభము వర్డింపవలెను. కృతహస్తుడైన యవధాని దాని నిట్లు నిర్వహించును. ఉ. రండని స్వాగతాంజలి సురర్షల బిల్చుచు, బెండ్లియాడు రా ముండని సీత జూచి కడ బొంగుచు జుట్టల ఐల్క-రించుచున్‌ బండగు జ్ఞానవృద్ధుడు సభన్‌ జనకుండు రవంత లోటురా కుండ నొనరె ఏ ఐం క్తిరథు డుత్సవమంద వివాహకార్యమున్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. అం.) రండు +- ఆశ, రండని, రాముండు - అని, రాముండని, పండు = వగ్గు, డు౦తవళమున పరువము సరళమైనది. ఐండు ఆగు, బండగు, రాక -1- ఉండ జరా కుండ. పద్మమున రండ ముండ బండ కుండలు లేవు లేవనగా శబ్ద్బకః ఉన్నను అరతః లేవని యర్షము. ట్‌ జ *'గోలకొండ, మాలముండ, పూలదండ, కొ త్తకుండ 'భారతార్థమున, తే గీ. ఓయి కురురాజ |! నీకొడు కుత్త గోం కొండవలెనుండు, షణ మాలముండ దికను భండనంబున గెల్లురు పాండుసుతులు నుదరమున బూలదండ రేకొ త్తకుండ (చాటుపద్య మణిమంజరి) రామాయణార్థమున అ తే॥గీః ఏటికీగోల కొండపై నేల డాగ వొళ్క-మొగిగాగ సత మాల ముండబోదు దనుజనాయక నీపూలదండ వాడు కొడుకు చేతికి వచ్చులే కొత్తకుండ. (శతావధాన సారము.)

తృతీయ (వకరణము 206. “కుక్క, నక్క, తిక్క; బొక్క, రామాయణార్థమున= కం. కుక్కయును టోరి వెజపున నక్కమలాసనుని పాతు డటె వలపు మదిన్‌ దిక్కు గొలుపన్‌ గుటిరం బొక్కడు గనకుండె దూరె నుక్కివు డయ్యున్‌, (థీ అవధానము చంద శేఖరళర్మగారు.) స్వార్ధత్యాగ పదములు ఈ పదములు స్వార్ధమున (పమయోగింపగూడదని చెప్పి యిత్తురు కన్ను, చన్ను, పన్ను, మన్ను - ఈ పదములతో భారతకథాపరముగ నొక పద్యము కట్టవలెనన్న సులభముగ కట్టవచ్చును. కన్ను న్యేతము కాదని, చన్ను స్తనము కాదని, పన్ను దంతము కాదని, మన్ను మృత్తు కాదని స్వార్థము నిషేధించి పద్యము కట్టుమన్నపుడు బకువగును. ఊఉ. కన్నుల మోత దిగర్భముగా హరి, స్యందనమెక్కి- నిల్వ మున్‌ చ న్నునుమూక జెండుచు మిష్మత ఏలి రేషుతటిత ఎరంపరన్‌ పన్నుచు గాండివంబుగొని పార్థడు భారతయాద్ధభూమి సీ మన్నుతిభాగ్ద పార్ష్రరుచిమంతము జేసె (బచండబాహుడై, (శతావధాన (వబంధము. (వప. ఖం.) కన్ను == బండికన్ను, నేమి. మున్‌ =ముందు. చన్‌ == చనుచున్న, నునుమూక == నున్నగా బలిసిన కాల్బలము సీమన్‌ = మేర. నుతిలాక్‌ + జపా ఎ ఆర్జ్ర రుచిమంతము == పొగడదగిన దాసాని (కొంజిగిగలదిగా జే సెను. *కన్ను' పదమునకు న్మేతము, చూపు, జాడ, వెదురు లోనగువాని గనుపు (కింది గుంట, బండిచ్మ కము, వంతెన ద్వారము, నెమలిపురికన్ను, మృదంగాది వాద్యభాండముఖమునం దేర ఎజుపబడిన వృ త్తనీలమండలము, వలయమందలి రంగధము, (వణాదిరంధను అని శబ్దరత్నాకరము పది యర్థము లిచ్చినది. *“అనుము, జనుము, సెనగ, మునగ -- భార తార్థమున. ఇందలి అనుము, జనుము, సెనగ సస్యవిశేషములు. మునగ జ క్మిగువృషము,

వి0కి అవధాన విద్య

ఉలత్సాహవృ త్తము,

అనుము దుష్టకృత్య మియ్యదంచు గౌర వేయతో

జనుము వేగ నటకు నీవు, సంజయాదులెన్న జే

సె, నగడొందక హరి యంచు జెందు గీర్తినిన్నున

మ్ము, నగధారి! యంచు జెప్పె ముందు ధర్మజాతుడున్‌ (అవరధానభారత్ని

హెలు గాని పొలు సభావర్ణ నము. ఊఉ. పాలుగొనన్‌ సభన్‌ సఖులు పల్వురు వచ్చిరి మాన్యులున్‌ మహీ

పాలురు రాజనీతి పరిపక్కమనస్కు-లు వచ్చి రెందు లో

పొలు ఘటిల్లకుండ గురువర్యుల దీవన లుండ, వాక రూ

పాలుకులారా! నాకు ఐరువౌనె! వధానకలాప మియ్యెడన్‌.

(శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి ఖం.)

అలుకః == శేషనాగే అని నిఘంటువు. వాక్స్వరూపాలుకులు == శబ్దళొస్త్ర పండితులు.

“భార, భేరి, మోరి, జారి'-ఒక స్వాతం్యతర్యి యోధుని పోరాటము నర్జ్మ విషయము. శా భారింగ ద్ధనురుద్గతాశుగచయ ప మృబ్ధ రిప్వబ్ది శో

థే రిక్రాస్యసితాస్యమండలికి నాయెన్‌ సీతరామయ్యః లే

మో రిక్కల్‌వలె మేము నా నడరి మృత్యుపాయు, డాదందడిన్‌

జా రిర్మదుల్‌ పగదీఆదైన భరతక్ష్మా బొందె గీ ర్తీందిరన్‌,

(శతావధాన ప్రబంధము. ద్వి. ఖం)

అనాడు అల్లూరి జయంతి. కనుక తద్విషయము చెప్పబడినది. భా కాంతి చేత. రింగత్‌ + ధనురుద్గత == (చేతిలో పామువలె) (పాకుచున్న ధనువు నుండి వెల్వడు నాపగచయ పమృష్ధ రిపు అబ్బి సీఠళారామరాజు, నితాస్యమండలి యెట్టిది? శోభా. ఈ + రిక్రాస్యము. శేజోలంట్మీహీనము. అనగా దర్శిదపు మొగము. చారు “౧ ఇందదుల్‌ డా జారిందదుల్‌ ॥ ఇం్మదులు సిఠాస్యచ్మకవర్తులు, చారు == బావరు.

తృతీయ (వకరణము 207 పొనరుక్త్య పదములు పదిపదిపదిపది. రంగరంగరంగరంగ, వనము వనము వనము వనము రణము రణము రణము రణము* మీసము మీశము మీసము మీసము. ఈ రీతిగా నొ కేపదము నాలుగు పాదములందు అర్బ భేదముతో పఫౌసగించి పద్యము నిర్మింపవలెను. “పది, పది, పది, పది" భార తార్థమున-= కం* పదిలముగ గోర్కిదృతి బెం ప దెగిచి పార్టుండు యంతమత్స్యము నేసెన్‌ పదిమంది యౌొననన్‌ (దౌ పది గొనె, బాంచాలరాట్సభాభాగమునన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము, (పం ఖం.) (దౌపదిలో నొకపది, సంఖ్యావాచకమగు పది యొకపది, పదిలములో నొకపది, పెంప-తిగిచి లో నొక పది - అర్థభేదముతో నాలుగు పదులు వచ్చినవి. విపరీత పదములు దుర్యోధన దుళ్శాశన కర్ణ శకునీ నామములు సంగతములు దేసి, రామా యణకథా పరముగ పద్యము కట్టుు. రామలక్ష్యణ భరత శ్యతుఘ్ననామములు సంగతములు చేసి. భారతకథా పరముగ పద్యము కట్టుట విపరీతపద దత్తపది యనబడును భారతయోధనామధేయయు క్ర రామాయణకథా పద్యనిర్మాణము: మ. చన దుర్యోధ నరాదులెల్ల దనువుల్‌ చాలించి, మాజేడొన ర్చిన దుశ్శాసన మిట్టులుండెనని మారీచుండు వీ లత్మణ ధ్వనిఘూర్ణద్వనవీథి విడిచెన్‌ [బాణమ్ము రామేషవ హ్ని నిశాటేసడు దక్షిణాళకు నిషిద్ధేచ్చన్‌ దెరల్చెన్‌ సతిన్‌. (5 రావధాన (ప్రబంధము. ద్వి ఖం.)

08 అవధాన విద్య సరిగమల పద్యము: కం. మాపని నీపని గాదా? పాపమ 1? మాపాపగారివని నీవనిగా నీపని దాపని పని గద పాపని ప౦ మాని దానిపని గానిమ్మా! (చాటుపద్య రత్నాకరము.) కం. సరినరిగా మా మానని గరిమగ మరి మరిని దాని గద మగ పదమా నరిగానిదాని సమమని నరిగద్దా గసరి దానిదారి గమారీ! (చాటుపద్య రత్నాకరము) అన్యభాషా పదములు: సన్‌, రన్‌, గన్‌, ఐన్‌= కీిచకవధ. తే. గీ నన్‌నుతన్‌ గృష్ట బిలితె గీచకుడు థ్రీ రన్‌, నిశీథిని నట మందిరంబు జేర గచ్‌ను గలిగి లీముడు వెంటగదలి వచ్చె బన్‌నుగడ ఫలింవ వధించె (వలు నలుక. (శతావధాన (వబంధము. ద్విం ఖం.) ఆంగ్లపదములు సక్నతలో సన్‌, ఖ్రీవరన్‌ ద్వితీయలో రన్‌, కన్నులో గన్‌, పన్నుగడలో బన్‌ కలిసిపోయినవి. వోకు, బేకు, సాకు, మేకుం నాలుగు కన్నడ పదములు. వీని నుపయో గించి రామాయణకథా సంబంధి వర్ణణము: ఉ పవి కుతలాధినాథ! భవ దంతికవ ర్తినినైన నన్ను (దా బే కుటిలుండో యెత్తికొని యేగునె వ్యోమపథమ్మునన్‌ రిరం సా కులుడై, ధనుమ్మదరిపా! రఘువంశ పయోధిచం[ద! లే మే కులభూవ దాని దగవే? విడజూచుట, రావె, కావవే! (శతావధాన (_పబంధము. (వ ఖం.)

తృతీయ (పకరణము వ00

రావణాపహృతయయిన సీతయొక్క- విలాపము చెప్పబడెను.

1దాబ == అధముడు. (దాఐ + ఏ కుటిలుండో, రిరంసా +- ఆకులుడు. లేమ-[ఏ = లేమే. లేమయే.

నిరోధ్‌, లూపు, వాసెక్టమి, టూబెక్టమి= ఇవి కుటుంబ నియంతణ కార్యకమమున ఆలోపతివై ద్యులు విధించు పద్ధతులు.

వర్ష్యము - భారత కథలోని భగవద్గీతా (ప్రబోధము.

మ తగునె యిట్టి నిరోధ మంచడలి పార్థా! కర్పతాహంకృతిన్‌ వగవంటోకుము, "గ్రాపులాకవపల్సై (పాణుల్‌ మృతిన్‌గం(డు, తే ర్జిగుటల్‌ వాసె? కమిక్టమిస్వనితమౌర్విన్‌ (దుళ్ళు గర్జండు, మా అు గతుల్‌, కవ్వడి యిచ్చోటూబె? క్టమిర్ముగోపం బడంగింపవే!

(శతావధాన ప్రబంధము. ద్వి. ఖం.) పులాకవశులు = సంవారక్నర్రయైన ర్నుదుని యొత్తిడికి తలయెగ్లి (ప్రాణులు చత్తురు క్టమిక్టమి == వింటినారి ధ్వని. శకవ్వడి ౬ సవ్యసాచి. ఇచ్చోట + ఊబె=ఇచ్చొటూబె? రజరంగమున పేడియా? క్రమి శబ్దముతోడి యెత్తి కోలు ఉపశమింపజేయుము. ఇది థీకృష్ణు నుపదేశము. కరోమి, కవయామి; వయామి, యామి=ఇవి సంస్కృత కియలు, విష్ణుస్తవరూపమైన తెనుగుపద్యమున నిమిడింపవలెను,

మ. గరిమన్‌ నిల్చక రోమిటారివలె గుల్కన్‌ సాగె దుర్మేధ థీ వర హృత్సాంకవయామికుండు నిశ (టోవంజూచినట్రే యబో ధ రహింపంగను దేవ యామిడిని బౌందంజేయకే యెందు ట్రీ ధర యామిన్యధిపాన్వయేశ సురవంద్యా కృష్ణభ క్రావనా!

(కొప్పరపు సోదరకవులు) క్ర)

20 అవధాన విద్మ

పుర్మగామ (పసిద్ధవ్య క్రి నామములు,

ఆగా, మదాసు, డిభ్రి, మైసూరు మహానగరనామములు. వీనిని జోడించి భారతకథాసంబంధి పద్మము చెప్పుట,

శా ఆ (గౌమ్మపజ గాచుపొంటె, దిశితవ్యస్తాస్టి మ్మ దాసు లెం

తే (గొలన్‌ బకుడున్న చోటీ కశరిగెన్‌ భీముండు వా డిల్లీదే

వ్యగాన్మత్‌ తుద దీర ఏర మ్మన (గురాహంకార తన్‌ దై త్యు వ

వషోఒ(గమ్మెక్కీ వధించె బాండవుల దామై సూరు లగ్గింపగన్‌.

(5 తావధాన (ప్రబంధము. (వ ఖం.)

కథ ఐకభయానకదై త్యవధ. పిశిత 1 వ్యస్త +- అస్థిమత్‌ రాసులు = మాంసము నుండి వేలుపడిన యెముకలుగల రాసులు. మదదాసు. వాడు +- ఇల్లు + ఇదే == వా డిల్లీదే. డిల్లి. తామై-- సూరులు = మైసూరు. ఆ-[|గౌమ = అగా. (వ్రజ ఏకచకపురవాసులు.

ఆళాఫరేక్‌, హేమమాలిని, జయ్యపద, రోశొగమణి--సు పసిద్ధ నటీ మణులు, విషయము జనతా, పభుత్వపతనము.

మ. అనిదంపూర్వ తమః్మపధర్షిరుచియై ఆళావరేఖం దగెన్‌

జనతావై భవ హేమమాలి, నిభిలళ్టాఘాదృతిన్‌, సత్పథం

బు నిరోధించి, జయ పదర నమతిన్‌ మూర్థారివింధ్యంబు ని

క్కినరో జార మణీ యరీతి చెడి (బుంగెన్‌ గాలదోషమ్మునన్‌.

(శతావధాన (పబంధము. ద్విం ఖం-)

ఆళా--ఫ-1-రేఖ: ఆశను విస్తరించు రేఖ.

'స్పారే పరోక్షేచఫ ళట్టో' అని నానార్ధరత్న మాల,

హేమమాలి== సూర్యుడు. (సూర శరాయాంధ నిఘంటువు )

తృతీయ [పకరణము లీ1| అర్థరహిత పదములు నునునూ, నెనెనే, నినినీ, నననా = రాధ మధురభక్తి వర్జ్యము. మ. నునునూల్బుట్టిన పూందండ లిడలేనో! మోవి గోర్వెచ్చ తే నెనె నేనీయగ లేనొ ! పొంది పొసగన్‌ నిన్‌ జేకగా లేనొ! మా నిశి నీదానను గొనొ! జాగు సలువన్‌ నీకేల! సస్మితా నన! వా భక్తి గణింపరా! వినర! కృష్ణా! రక్తి నన్నేలరా! (శతావధాన ప్రబంధము. (పథమ ఖండము.) ధ్వన్యునుకరణ పదములు గ్మరని, తుర౦, బ్నురని, స(రని-ఆగ స్తర్షి వాతాపీ్య్యలుల పీచమణచుట, ఉ. గ్మరని (రేన్నుచున్‌ దగరు కండలు మెండుగ మెక్కి. (బాహ్మణుల్‌ త్కురని పోవకుండ, నడధూర్తమృషాకృతి లల్చు సోదరున్‌ బ్యురని పొట్ట చించుకొని పొడ్మగ నిల్వలు గట్టీ కన్టులన్‌ స్మరని న్మిగహింతె ఘటసంభవు డ్యగతపస్సమ(గుడై (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వితీయ ఖండము) ఇస్తే రసరుస, పుసపుస, కసకస, నసనస పదములు లొటలొట, పటపట, చటచట, పుటపుట పదములు దదత్తము లగును. నముఠకర పథములు రామ, సోమ, గామ, భీమ - శ్రీరామ స్తవము. కం. రామ! రఘువంశవారిధి సోమ ! దనుజగణవిరామ ! వోణీతనయా కామ ! కృపాధోనము! సమిద్‌ భీమ ! ననున్‌ (బోవుకూ ! కవిస్తుతనామా !

లది వధాన. విద్య ఆడెను, పాడెను, వేడెకు, కూడెను * భాగవతార్థమున పద్యము. ఉ. ఆడెకు గోపికానికర మంగవిలాసము [పస్ఫురింపగా హపైడెను నందనందనుడు పాదపజాలము పల్లవింపగా వేడెను పాదధూళి హరి వేల్పుల టేడు తలన్‌ ధరింపగా కూడెను నారదాది మునికోటీ సభస్థృలి వేడ్కజూడగా. పర్వతము, చిందము, బిసనాళము, సౌదామిని, కుటిలత, నల్లందనము = ఇవి వచ్చునటులు , స్తీ్రీవర్ణము. సీఫము. _

• సీ. కుదురుమీణిన మేలి .గుబ్బపాలిండ్లలో పర్వతంబుల (పౌథి పొదుకొల్పి, కర మక్కజంబునౌ కంఠంబునందున చిందంబు నంధదంబు పొందుపజచి, పదనుగా దోమిన బాహుయుగ్మంబులో లీననాళసౌలాగ్య మెసగజేసి, అస్తింస్తి విచికిత్సాప్తి మధ్యంబులో సౌొదామినీరీతి సంతరించి కుంతలంబుల యందున కుటిలతలును అవణీ వేనలియందు నల్టందనంబు తనువునందెల్లేడన్‌ మృదుత్వంబు నించి నలువ నిర్మింపబోలు నీనాతి మిన్న. (అవధాన భారతి.) వగరు, తగరు, తొగరు, వగరు = ఈ పదములు రామాయణ, భారత, భాగవతపరముగ రాధామాధవ కవిచే పూరింపబడెను. ఇతడు పదములను తారుమారు చేసి, యథావకాశమున (వయోగించెను. రొమాయణపరముగా = చం. నగరు పగాయె నింక విపినంబుల కేగుడు రాజ్యకాంక్షకున్‌ దగరు కుమారులార! యని తల్లి వగల్మిగులంగ దోపగా దొగరున రక్ష కట్టి మది దోపక గద్గద ఖీన్నకంఠయె వగరుచునున్న జూవి రఘువంశవ రేణ్ముడు తల్లి కిట్టనున్‌.

తృతీయ [పకరణము ఏ18]

భారతపరముగాం= చం. తొగరుచి కన్నుదోయి గడు దోపగ గడ్డడు ఖీమసేనుపై

దగరు ధరాధరంబునను దాకిన భంగిని దాకి నొచ్చు, ఠా

వగరుచుచున్‌ వెసన్‌ బరుగువారిన నచ్చటి రాజలోకముల్‌

నగరు సుయోధనాజ్ఞ మది నాటుటకజేసి, ధరాతలేశ్వరా !

భాగవతపరముగా--

చం. వగరుపు మ్మాతమే వరుడు వశ్యుడు గాడు సఖీ సఖత్వ మె

న్న గరుడబాహనుండు మము నొాడటు డించుటయెల్సి నుద్ధవా!

తగరని కాక మోహపు లతాతనులై న విడంగ జూతురే?

శొగరుచి యోషర్గీసనకు దోపగ జేయునె వీడనాడగన్‌. -

((రాధామాధవకవి చాటువులు.) దుష్కర పదములు

ఉష్ట్రము, [భాష్ట్రమ, రాష్ట్రము, లోస్ట్రము = నవవధూ(ప్రథనుకేశి ' వర్ణ్యము.

ఇట (పాన దౌవష్కర్యమే కాదు, వర్ణ్శవిషయ్యగథనదౌమ్కర్యమును గలదు. ఉష్టిము = ఒంటె, [భాష్ట్రము = మంగలము, ఇనుప వేపుడు చట్టి రాష్ట్రము = దేకము. లోష్ట్రము జ మట్టిగడ్డ ఈ పదసామ్మగికి నవవధ్యూపథమ శేశికి చుట్టజీక మెంతకలదో తెలుసనక్కర లేదు. కొంచెము కథ యల్లికొందమన్న పనికిరాని [ప్రాసపదములు నోరుదెజదికొని అడ్డు దవులును ముందు వాని దనుప వలెను.

ఉ. ఉష్ట్రము మాక్కి నోర్చి చెలి నొాయ్యన కయ్యకు దార్చి చీకటిన్‌ (శాష్ట్రము టోలు మందిరమునన్‌ రహి దేర్చి. వధూమణిన్‌ రతీడ్‌ రాష్ట్రము నేలె నవ్వరుడు, డాయక మౌగ్ధ్యము నెంత చూపినన్‌ లోష్ట్రమునం దనర్హపు మణుల్‌ [గహియింతుకు గాదె నేర్పరుల్‌!

(శతావధాన (_పబంధము ద్వి అం.) నేర్పరులు మట్టినుండి మాణిక్యము (గహింతురు. పెంకెతనము జూపు ముద్దరాలి నంకెకు దెచ్చికౌని, వరుడు మన్మథరాజ్మము నేలేను,

లీక అవధాన విద్య కందమున నవ్యగహనామములు వచ్చునట్లు స్ర్రీవర్ధనము కం. గురుకుచ, రాహుకచ, నిళా కరాన్య, సీతనయన, మందగమన, బుధమనో హర మంగళాకృతి, యనం గ రథధ్వజ రమ్య కాటిక, యదె కను నినున్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి. ఇం) కంవము కడుపు చిన్నది. తొమ్మిది [గహముల నామములు దానిలో నిమిడించవలెను. అంతేకాదు, న్ర్రీవర్జనము సమకూర్చవలెను. గురుడు బృహస్పతి. శ్రీవర్ణనమున గురు నెక్కడ గూర్చుండబెట్టవలెన? గురుశబ్దమునకు గొప్పది యను నర్థము కూడ కలదు కనుక, కుచవిశేషణముగా గూర్పవచ్చును. కుజక్కుకళ నులను యథభాస్థితముగా నిలుపుటకు ఏీలు లేదు. 'కుజారమంగళొంగారా లోహితాంగో ధరా సుతః", 'వకో భృగో రృృగునుళ _స్వప్పుజశ్చ నితశ్చ సః, *కోణో మంద శనిః కృష్ణ సూర్యప్కుతో యమళ్చ సః' అని (గహనిఘంటువు. కుజన్మకళనులు మంగళ సిత మందళబ్దరూఢ వ్యక్తులు. ఈ శబ్దములు విశేషణముగా ఎక్క డనైన (ప్రకాశించును. ఇనళబ్దము సూర్యునకు, స్వామికి చెల్లును. “రాహు స్తమః కేతుక్శిఖీ ధ్యజఃి ఇంచమాలపు నిఘంటుపరి చితి యున్న వౌలు, పద్యము నిర్మింపవచ్చు" అఫ్హే నవరత్నములు కలిపి పద్యము జెప్పగోరుబయు గలదు. న

వరనము ణం

"లోకోత్తర వర్ణనానిపుజః కవిః'. వర్ణించుట సామాన్య న్యక్రియు చేయ గలడు. దానిని లోకో త్తరముగా తేయగలవాడు కవియొక్కడే. క వియెనవాడే అవధాని యగుచున్నాడు. కనుక అవధాని పృచ్చకు లడిగిన విషయము లోకోత్త రముగా వరించి ఆహ్హాదకరుడగుచున్నాడు.

న! ట్రా

వర్ణనము ఛందోనిబద్ధము. ఛందము బహువృత్తము. వృత్తము రస్మాళ యము కౌచిత్యవే త్తలు--

“క్రావ్యే రసానుసారేణ వర్జనానుగుజేన చ

కుర్వీత సర్వవృత్తానాం వినియోగో విభాగవిత్‌

(సువృత్త తిలకము శం)

అన్నారు. ఏ వృత్తబంధము ఏ రసమున వర్ణించుట కనుగుణముగనుండునో తత్త్య మెజిగిన కవి సరిగా వినియోగించుకొనును. కొని, అవధానము కవికీ రసానుగుణవృ త్తము నెన్నికొని చెప్పుటకు స్వాతం్యత్యము తక్కువ.

అవధానము కవికి పరీషా స్థానము. ఈ పరీష వర్ణ్శముతోబాటు వృ _త్తము నిర్దేశంచుటతో మొదలగును.

రాొమరావణశం్యగామము నాటవెలదిలో చెప్పుమని కోరినచో అవధాని నీళ్ళ నమలవలసివచ్చును. తగదని పెడమొగము పెట్టుటకంటె ఏదోయొకలాగున నీడ్చివేయుట లెస్స. రౌతునుబట్టి కదా గుజ్జిము నడుచును! సమర్థుడెన యవ ధాని నీళ్ళ నమంక ఆబటవెలదిశే యోజస్యంతముగా నడిపించి శ్లాఘాపాాతుడగును. క్షేమేం్యదు డీసామర్థ్యము గూడ నంగీకరించినాడు.

“వావావృ త్తవిశేషాస్తు కవే ళ్శస్తస్య శాసనాత్‌

శూంతి |పభో రివాత్యంత మయోగ్యా ఆపి యోగ్వతామ్‌.*

(సువృత్త తిలకము. 8-10)

ల16 అవధాన విద్య వర్జ్భమ నకు ఆయె-గ్యములగు వృత్తములు పృచ్ళకు డడిగినపుడు వాని నుపయోగ్యములుగా మలచికొను సామర్థ్య మవధాని కవసరము.

వృత్త మనుమాట వృత్తములకే కాక, జాతులకు నుపజాతులకును నుప లవకముగా (గహింపవలిను.. “వృత్త మక్షరసంఖ్యాతం జాతి ర్మా। తాకృతా భవేత్‌ అనియున్నను, (ఛందోమంజరి. 1-4) ఉభయాత్మకమయిన తన (గంథ మును కేదారభట్టు *వృత్తరత్నాకర' మనెను గదా!

థ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు "వృత్తములు కొన్ని వందలు కలవు. నన్నయగారి సం్య్రపదాయముబట్టి చంపకమాల, ఉత్పలమాల, మ త్తే శార్దూల ములు, కందము, సీసము, గీతము ఇవి (పధానముగా ఆం[ధభాషోపయెగిచ్చందో ములుగొ స్వీకరింపబడినవి' అనిరి. (జయంతి. నవంబరు = 1859)

ఇది ఆం్యధకవుల సంప్రదాయము. పృచ్చకు లవధానమున చంపకాదులై న పెవృత్తము లడుగ వచ్చును. ఇవిగాక ఆంధ్యపబంధములందు అపురూపముగా చోటు చేసికొన్న మజిశౌన్ని వృత్తములు కలవు. అవి - మత్తకోకిల, తరళ, మానిని, కవిరాజ విరాజితము, స్రగ్ధర, మవ్మోసగ్ధర, భుజంగపియాతము, పంచచామరము, ఉల్సావా, ద్విపద, తరువోజ, లయ్మగాహి వంటివి. వీనిని గూడ అడిగిన నడుగ వచ్చును.

“కవికి కంసాలికి సీసము తేలిక” అన్నారు. సీశ మవధానములో అనోయా నముగా సాగింపశగును. ఒకుపు తెలిసినవాకికి కందము తేలిక ఇక ఆటవెలది, జే:గీతుల మాట చెప్పనక్కల లేదు.

చంపకోత్పలమాలలు, మత్రేళ శార్దూలములు, సీసము, కందము, అట వెలది, తేటగీతి - కావ్య్యపబందములందు వలెనే అవధానములందును సర్ప సాధారణములు.

రసపరాయణుల%ు పుణ్యపృచృకులు కొందరు వృత్త మెన్నికొను నధికార మవధానికే యనుగహింతుకు. అప్పు డవధాని పనిము9చ్చయిన భృత్ముని వలి, ఆల్బవృటత్తము (గహించి తప్పించికొనిపోవుట తగదు. ఐల్యపదర్శనము గావింప

తృతీయ (పకరణము 17 వచ్చిన జెట్టి వలె నిల్చి, వర్జ్యమునకు అనుగుణమగు వృ త్తము [గహించి తన నేర్పు [పకటించి సభ్యుల మెప్పుబడయజూడవలెను.. దీనికొక తార్కాణ జూడుడు. “కర్ణుడు కూలిన తరువాత కౌరనేశ్యని స్థితి మీకు తోచిన పద్యమున వర్ణింపు' డని (పళ్న. దీని కవధాని - కదనళూమిలోన కర్ణుండు కూలిన వార్త వినుచు కౌరవవిభు డట్రై కుస్ప గూలిపోయి గొబ్బున నేడ్చెను కర్ణ కర్ణ యనుచు గళము వణక,. అని ఆటవెలది చెప్పవచ్చు. కవ్వడి కర్టుని శీర్షము (శెవ్వగ నేసిన పదపడి ధృతరాష్ట్రసుతుం డెవ్విధము పాలువోవక నెవ్యగ శల్యు దెస జూచె, నిళృళాపండై. అని కందము చెప్పవచ్చు. ధర్మంబెక్కడ డాగెనో కలియుగౌద్ధత్యమ్ము కన్పట్టుదు ష్కర్ముల్‌ పొండవు ల్మకమంబున హితున్‌ గర్జన్‌ బడన్న్‌దోసి రం తర్మర్మచ్చిడ మీవియోగ మనుచున్‌ శల్యున్‌ గనెన్‌ జేడు, బూ వూర్మి (పౌడులు పౌరుషైళనుతు లుద్యోగింపరే గెల్వగన్‌ | అని శార్దూలము చెప్పవచ్చు పై మూడింటిలోను కౌరవేశ్వరుని స్థితి వర్ణింపబడినది. ఆటవెలదిలో కౌరవ విళుకు గుండె చెదరి యేక్చుచు న్నాడు. అద్టివకిక నిల్చి యుస్టము కొనఫాగించుబ దుర్పటము కందములో “ఎవ్విధము పాలువోవక' ళల్యు దెస జూచినాడు ఆ చూచుటలో. 'మామా! ఇక నీవే నా సేన కాపొడవలి'నను వేడికోలున్నది. నెవ్వ గకు వ్యంజకముగ కన్నిరున్నది. “ధృతరాష్ట్రసుళుడు' అనుటలో నఠతడపటు వను నభిపామగున్నది. కద్టన శీక్షము (తెన్వగ నేసినవాడు కవ్వడి. కవ-+[- వడి ==

తి18 అవధాన విద్య సవ్యసాచి. అందుచేత నెల వగ, అంత దుఃఖమున మునిగియన్నను కసి డీ ్ట కొనవలెనను పట్టుదల నడల లేదు. కార్దూలములో కౌరవేశ్వరుడు తన ఐహీః (పాజమైన కర్టుడు పడుటచే (గుంగియు, పొండవుల సాధింప నుంక్రించుచు న్నాడు దీనుడై ళల్యు నర్ధ్థించుట లేదు. ధర్మము నుద్ధరించుటకు కంకణము కట్టికొమ్మని పురికొల్పుచున్నాడు, శార్దూల వ్యికీడితవృ త్తము దీర్జాక్షర నిర్మిత మగణములతోగాక్ర, నంయోగపర (వాస్వాక్షరనిర్మిత మగణములతో నోజస్వియై. శరన ఎమీపదేశమున దగిలిన దెబ్బతో సుడివడి (కోధఘూర్జిత వృ త్రీయె పడగ వివ్చీ లేచిన [రొచువలె గాడ్ర బంధమై (వకాశించుచున్నది. చతుర్ధదరణమునందలి యర్ధాంతరన్యాసాలంకారము సుయోధనుని కడళ సమర్థింపజాలియున్నది, బృవాత్కు కలగ మ్‌ త్తే శార్టూలాదులు చెప్పుటయు, ధారణ పట్టి తర వాత వాని నప్పజెప్పుటయు రెండును బరువే యనుకొని గీతమో కందమో చెప్పి తప్పికొన జూచుట చాలమంది యనధానులకు బరిపాట్రి. చిన్న పద్యములలో రసభా వానుకూ లళిల్పము కలిసిరాదని కాదునా యభిపాయము. ఏవో నాలుగు బల్బఖ శబ్దములను వేన్సి, ఆల్పశరీరవద్యము నీడ్చి వేయుట తగదనియ్యే. వద్యమ రన థావానుగుజశిల్ప రమ్యముగ నుండవలెను. అవధాన పద్య అకణములు. అవధాన పద్యములు ముక్ష్తక కల్చములు. 'ముక్తమ్‌ అన్మేన నాలింగితమ్‌,” “స్వారే కన్‌.” “శీయాసమా నీకై వద్యాంతరములతో నెట్టీ సంబంధము. లేక రసభ్రావా దులు గల యేకపద్యము" ము _క్తకము. (కావ్యాలంకారసంగవా వివృతి ) ఈ పద్యము జూడుడు. కీ. గంగ కపర్ణవీధి దుముకన్‌ శవ డాగెడు భంగి జూచి వ ల్కెం గిరికన్య దాని నవలీల భరింతువొ నీవు? నాగన్స త్తుంగవయోధరన్‌ గిరిజ దూగని పూనిక వీన్ననవ్వు తొ ల్కంగను మేళమూడు వారు గాఢసటిస్టత కంజలించెదన్‌. (శతావధాన (వబంధము. (వ. ఖం.)

శృతీయ [(సకరణము 2109

గంగ శివుని శిరస్సుపై గులిల్దుమని దూకుచున్నది. అది చూచి పార్వతి గుండె గుబుక్కుమన్నది. ఆ దుడుకుపోకిళ్ళదాని మోయగలవా? అని మగనినడిగి నది.తత్సమయమున గిరికన్య ఉత్తుంగపయోధర .గర్వ్యముచే నుబ్చిన గుబ్బలు కలది. పైగా కొండకూతురు. లానే గొప్ప అనుకొనెడిది. శివుడు పిన్న నవ్వు తొలక్రించినాడు. కాను తొణక లేదు. మేళమాడుచున్నాడు. కాని, అవధానము నేమజ లేదు.

ఇది యవధాన పద్యము. అవళారిక లేకయే పద్యగతవిషయ మవగత మగుచున్నది.

మజియొక పద్యము. ఆ వె (కొ త్తపెంగ్లికొడుకు కొమరుండు చంపకు

వీని రామ! నిన్ను వేడికొందు,

కాళ్యపీశలందు గనలుట ధర్మువె

తల్లి జూడు సొమ్మసిల్లి కూలె (శతావధాన (పబంధము. ద్వి. ఖం)

ఈ పద్యమున జిఘాంసువై న రాము డెవడు? పద్య మవతారికా సాపేడ మనిపించును. కాని, సూవ్మముగా విచారించినచో “కాళ్యపీకులందు కనలుట ధర్మువె?' అను చరణమునందే రాముడు రై ణుకేయుడని స్ఫురించును. ఆది యెట్ట్లనంకొళ్యపి = భూమి. “(తిస ప్రకృత్వః పృథివీం కృత్వా నిిషతి యాం తత దక్షిణా మళ్వమేధాంతే కళ్ళపాయాదగా తృిభుః ' తాను సాధించిన భూమి యజ్ఞదకిణగా కళ్యపర్రికి సమర్పించి. శస్త్ర సన్న్యాసము చేసినవాడు జామ దగ్న్యుడు. ఆ భూమి కాళ్యపియెనవి. అట్టీ కాళ్ళపి నేలుచున్న భూపులందు రోషము తగదు. కాళ్యపీశబ్దము సాభ్మిపాయ విశేషణమై యింత యర్ణము వ్యంజించుచున్నది.

తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు కాకినాడ సభలో సీతా వివాహము వర్ణింపగోరగా నిషేధాశరియం దీళ్లోకము జెప్పిరి,

“ఏవ మమూనాకృతిళాస మానా? మత్పు(తకాం తే పదనే హీ జాయామ్‌

ఈశాన కించిక్తు రదామి శంళా కొస్త్రం శ్వమెషా విఫచేవ మావా.

క్‌ం అవథాన విద్య (ఈ నా ప్యుతిక నాసగెనన నూనాకృతి భాసమాన నొగి భార్యగ, నీ ద్ధాని దగ నేలుకొమ్మని దీనికి నర్థంబు రేటతె ల్లముగాగన్‌ .) (జాతకచర్య పూర్వార్థము.) వర్మ్యము సీతాకల్యాణ మనుటకు తద్బోధకపడ మీ శ్లోకమున నొకటియు లేదని సృచృకుల అవ్మేపణము రాగా తిరుపతి వేంక టేశ్వరు లిట్లు వివరించిరి: కం. .. 'ఏనో మన నర్థము విశుడింక, నకారమునకు విష్ణు 'విన' యనం గను భర్త సమాసము చే సిన లక్ష్మీవాచకత్వసిద్ధియు గలుగున్‌. అ-[ ఇన == ఏన లవ్ష్మీ. (బహ్మువీహి) సీ, అల్ల లమ్మికి దం్య్యడియగు సముదు= డాపె నీయకమున్న తానెనసె విష్ణు నా మీడ రుక్మిణి యగునఫు రాక్షస విధిచేత గృన్హుండు పెండ్రియాడె నుళయ్యత విహితమై యొప్పు కన్కాదాన మనుఘటింపకయుండు టభిమకంబు (వకృతపద్యమ్మున *పదడే” యను పదంబు దానవాచకమయలు తనరు కతన నెవుడుకాని లచ్చిని చాన మెవ్వడిచ్చె నయ్యదియ దీని కగు లక్ష్య మదియు గేవ లము లభింపక యున్కి. నా .లక్న్మి (ప్రక్ళకి గొగలున సీత యళు వర్థగతి లభించు.

తృతీయ [పకరణము వివి 1 కం. సీతను రామున కొసగిన దాత జనకు డగుట విది యతని వాక్యం వీ సీఠయు రుక్మిణి దక్క- మ జే తరుణిగ బుటై లచ్చి యేర్చడ జెపుడా! (జాతకచర్య పూర్వార్థము) “రాఘవత్వేఒభవ త్సీతా రుక్మిణీ కృష్ణ జన్మని" అని విష్ణుపురాణము. తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు ఇంతయు సాధించి వివరించి చెప్పగా పృచ్చకుడు “ఇడి బాల క్లిష్టము. నేనొప్పుకొన'నన్నాడు. ఆశుకవితలో క్లిష్టతా దోషము దోషము కాదని సభ్యులు సరిది చెప్పిరి. విషయము నిండుగా వివరించి చెప్పుటకు వీలుపడని నిషేదాక్షరి యందును, తలతోకలేని వర్జనము పెన్ట లొప్పుకొనలేదనిన, సాధారణ వర్ణన విషయమున నెట్టి పట్టుదల చూపుదురో యూహింపవచ్చును. కం. అంత నతండును దద్కృు

త్రాంతము విని సంతసంబు త త్తఆఆయిపన్‌

గంతులు వైచేను జూపటి

వింతగ దనచుట్టు జేరి వీష్షింపంగన్‌.

ఈ పద్యము 'అంత' తో మొదళింపబడినది తత్పూర్వకథ తెలియదు. అతండు ఎవండో తెలియదు. తద్వృత్తాంత మేదో తెలియదు. కథను గాని వ్య క్రినిగాని సూచించు పదము లిందు లేవు ఇట్టీ సద్యము లవఛానమున జెప్ప గూడదు.

రేవతీబలరాములో. నెవరు (పాయమున పెద్ద? అని (పశ్నము,. దీనికి సమాధానము--

ఊఉ. ఏరికి నేరితోడ విధియించెనా పొత్తు సరోజసూతి య

వ్వారికి వారి తోడన వివాహ శుకంబది సంఘటిల్లు, న

వ్వారిజప్మతన్నేత దలపన్‌ గడు బెద్ద వయోనిరూరి న

పూరు డెన్న జిన్నయగుటో! వివరింపగ బృచ్చకో త్తమా!

రిలీలీ అవధాన విద్య ఈ సద్యమున అవ్వారిజ ప్యతన్నేత యెవ్వతో అప్పూరుషుడెవ్వడు? పద్మమున ముక్త కలక్షణము లేదు. సమాధాన మిట్లుండవలెను: శా ఓహో! పృచ్చక సార్వభౌమ! యిది యెంతో నవ్యమైయొప్పు ను త్సాహమ్మున్‌ ఘబియించు, (బళ 'మనినన్‌ దానిట్టిదే (పళ్నమౌ నూహింపన్‌ ఐలరాముడే వయసుచే నూనుండగున్‌ రేవతీ స్రీహీరంబ గణింప వృద్ధయగు ధాతృపోత సంబంధమై. (శతావధాన (పబంధము. ద్వి. ఖం) పద్య పూర్వార్ధమంతయు వృథ్యాపస్తావోక్తులతో నిండియున్నది. ఊత్త రార్టమున “బలరాముడు చిన్నవాడు. రేవతి పెద్దది. ఇది నలువ కూర్చిన కూర్చు." అని మాతమే. చెప్పబడినది. బాలు. పృచ్చకుని పేక వగైరాలతో మూడు పాదములు పూరించి వర్జ్యము నొక్కపాదమున జెప్పినను జెస్పవచ్చును- అది యొక హేల. అవధానవర్తన పద్యములను పది వండెండు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చును. ణి ఠి గ్‌

1. డ్రై వస్తుతి పద్యములు వ. పుంణకథా (పబంధసంబంధి పద్యములు. లి, చ్మితకవిత్వ పద్యములు.
2. భాషాంతరీరణ పద్యములు.
3. అన్మాపదేశ పద్యములు-*
4. [పతి పద్యములు.
5. అల్బవిషయయ బృహత్పద్య్మములు, బృహద్విషయాల్చ పద్యములు.
6. అచ్చతెనుగు పద్యములు, సంస్కృత శ్లోకములు,
7. తక్కాల రాజకీయ విషయ పద్యములు.
8. శాస్త్రీయ పద్యములు, కేం ఆశీర్వాద పద్యములు" 12, సంకీర్ణ పద్మములు.

తృతీయ (వకరణము వీలి8 దై వన్తుతి పద్యములు దైవస్తుతి పద్మములు దగులని యవధాన మరుదు. శ్లేషలు, శబ్దచిితములు, వింష్షణవృ త్తములు సాధించుటకు స్తుతి పద్యము లనుకూల భూములు. సాధారణ స్తుతి పద్యము లిట్టుండును: సూర్యుడు, కందము, జగమునకు లోచనంబైె ఖగరాజత్వంబు గాంచి కడు వెల్లెడు సూ ర్యుగడున్‌ భకిన్‌ గొల్తున పగమిత సకలామయున్‌ (బభాసంపూర్డున్‌. (శకావథాన సారము.) సూర్యుడు జగచ్చవువు, (గహరాట్టు, ఆరోగ్యదాత. లమ్మీ. కందము. సరసిజగేహనివాసిని గురుదారి ద్యమ్ము బగులగొథ్రిడు దానిన్‌ హరి యురము శయ్యగా గా పుర మొనరుచు సిరిని _మొక్క టోలదె యేరున్‌. (శతావధాన సారము.) దార్మిద్య మనునదొళ కొండ. దాని భేదింపగలళ క్రీ లవ్మీకి గలదు. అర్ధనారీశ్వరుడు: ఊఉ. ఏ శతపతనేతకును నెట్టీ మగండు నొసంగనట్టీ బల్‌ పేశలమైన దేహమును [బేయసి కిచ్చిన దేవదేవు, వా గీళ రమేశసన్నుతు నహీనవిభూషితగ్యాతు నర్ధ నా రీకు నుతింతు (మొక్కుదు నతీందియసౌథఖ్యముగోరి నిచ్చలున్‌. (శతావధాన సారము.) పాదపూరణార్థము వచ్చిన “ఆతీందియసౌఖ్యము గోరి నిచ్చలున్‌' అను వాక్యము తెచ్చిన శోభ యీ పద్మమున కహీనభూషణము,

ల్లీల్లి4 అవధాన విద్య అన్నపూర్ణ ; ఉ. పేరిన కీన్క గాశిని శపింపగ బూను కవీకు వ్యాస భ ట్టారకు బిల్చి శీతలకటాష్షమునన్‌ గరుణించి ష్మడసా వారము బెట్టీ స ప్తదివసాశనలోపము దీర్చినట్టి కం బి బు పారుచి యన్న పూర్ణ గిరివంశజ మాకు (బపన్నయయ్యడున్‌ ॥ (శతావధాన 1పబంధము. (ప ఖం) అన్నపూర్ణాదేవి కవికల్బవల్లి. వ్యాసభట్టారకుడు భారతకవి. సరస్వతి: సీ, దరహాసరుచులతో ఐరియాచికము లాడి పుల్లాస్యముల్‌ మల్లెపూ వులగుళు, కర్ణకుండణ రత్న కాంతులతో వసం తములాడి టిగిమీజు తలిరు లగుచు, గాటుక రేకల దాటుచో నసలంటి లాలిత సీలోత్ప్చలమ్ము లగుచు శ్రీగంధకుంకుమస్నిగ్ధ కుబ్యాదుల (గీగించి నెత్తమ్మి తేకు లగుచు నిజ సలీలస్స్బుర దపాంగ నిళృతధార చిత సుమమాలికాకృతి జెలగ సృష్టి కర్త గై సేయు కారదాకమలగంధి బంధురో క్తివై చితి తోడ్సడెడు మాకు. (శతావధాన (ప్రబంధము. (ప ఖం సరస్వతి చూడ్కులు మళ్లెలు, (పవాళములు, ఊర్చులములు, పద్మములు పొదిగిన చితవర్జపువ్చమాలయై పర మేన్టి నలంకరించుచున్నవి.

తృఠీయ [పకరణము వలల్‌ సీ. కొండకాపరి నీమగం డటంచు నొకర్తు

వట్టి నీమగడుండు నంచు నోర్తు

తొలి బిచ్చగాడుగా దోచు నీమగడంచు బలిబిచ్చమెత్తె నీపతి యటంచు

పవపతి నీమనఃపద్మ పియుండంచు ఐసులకాపరి నీదుపతి యటంచు

వేసిచూపులవాడె యోసి నీమగడంచు బిల్లిచూపరి నీదు పెన్మిటంచు

లచ్చియును గౌరి యిట్లు మేలంబులాడ

వినుచు మోముల జిఆునవ్వు వెలయుచుండ

త్తం చాంచల్మపద్ధతి జెప్పుకొనెడు

హరిహరులు మమ్ము (టోచెడ రమితదయను _ (బందరు శతావధానము)

పురాణ కథా నంబంధి పద్యములు

సంస్కృతమున నాఎకావ్యము రామాయణము. తెనుగున నాదికావ్యము మహాభారతము రామాయణ భారతకథలు మానవజీవితముతో బెనవై చికొన్న కల్ప లతిలు. అవధానమున వీని (పసక్తి యశివార్యము. కథలు పురాతనములై నను తత్ప్సంబంధ్శిపశ్నములు మన (బతుకునందలి యేదోయొక యంచును స్పృశించు చుండును. కనుక వానికి పురాతనతాదోషము పట్టదు.

(పాచేతసుడు రామాయణకథ వట్టాండవి స్తరముగా (పపంచించి పలికెను. అదేకథ మూడుమాటలతో మనము నేడు చెప్పగలుగుచున్నాము. కట్టె, కౌన్హై, తెచ్చె అని. కట్టినది శతయోజనవిస్తారమైన పాఠరావారమునకు అడ్డముగా సేతువు. కొట్టినది _తిలోకకంటకుడై న దళకంఠు తల. తెచ్చినది అగ్ని కుద్దయగు సీతను. కథ జగత్చ్రపిద్ధము. కనుక (ప్రధాన విషయములు దిజ్మాతతముగా సూచించిన జాలు. తక్కినకథ నధ్యాహరించికొనగలము.

15"

విలీరీ అవధాన విద్య థ్రీ తిరుపతి వేంకటేశ్వరు. అవధాన సభలో రామకథ తెప్పినచొప్పు పరికింతము. రేటగీతిలో- శివుని విల్‌ (దుంచి బనకుని చెల్మిగాంచి సీత బెండ్డాడి వనికి వేంచేసి పిదప రావణుని దున్మి శ్రీరఘురాము డతివ తోడ బట్టాఖిషిక్తు డైనాడు నాడు. చంపకమాలలో= ఇనకులమందు బుట్టి జనకేచ్చ వనమ్మున కేగి యచ్చటన్‌ దన సతి దొంగిలించిన కుదానవు సంహృతుగా నొనర్చి సీ తను గొని సర్వవానరులు తన్‌ గొలువంగ నయోధ్యకేగి పా లన మొనరించు రామునీ విలాసములన్‌ వినుతింతు నిచ లున్‌ | శార్జూలవికీడిరవృ త్తములో= సీరేజాప్తకులంబునం బొడమి యెంతే యోగ్యయౌ జానకిన్‌ దారంగా గొని, తం్యడియానతి నరణ్యానం బవేశించి, భూ భారంబెల్లను మాన్స రక్క-సుల దర్భంబూడ్చి సెకేళ మం దేరామ.ండు సుఖమ్ములన్‌ గొనియె నేనీక్షింతు నద్ధేవునిన్‌. మత్రకోకిలలో- సారసా ప్తకులంబునందు వెసన్‌ జనించి, యరణ్యమున్‌ జేరి మీతి విరాధముఖ్యుల జీరి వాలిని మారి వి స్సారశ కీ యెలర్బ తాలను వార్డి గట్టి చలంబుమై (గూరు రావణు జంపి సీతనుగాన్న రాము దలంచెదన్‌. సీసములో- దళరథేశ్వరు నవత్యంబయి. జనియించి యవనిపుతికను బెండ్రాడీ మించి పరపరాముని విల్లు భగ్నంబు గావించి యటు పిమ్మట నయోధ్య కరుగుదెంచి

శృతీయ [పకరణము వలీ?

తండియానతిని గాంతారమ్మునకు నేగి

ఇర దూవణాదిరాతసుల జంపీ యయ్యెడ భార్యాపహర్తయౌ రావణు వెనక స్నుగీవుతో జెలిమి చేసి

కొని, వనధి గట్టి యవ్వాని దునిమి పీదప

సీతతో దన పురికి విచ్చేసి పట్ట

భ్యదుడైయొప్పు శ్రీవామభదు చరిత

మెవ్వరికి నేని శుభముల నీయకున్నె (శతావధానసారము)

రేటగీతిలో శివధనుర్భంగము, సీఠాపాణ్తిగహణము, వన్నవాసము, రావణ సంహారము, పట్టాభిషేకము చెప్పబడినవి.

చంపకమాలలో రవివంశమున బుట్టుట;, పికృవాక్యము పాటించి వనమున శేగుట, అార్య నపహరించిన దుష్టుని సంహరించి వానరవాహినీసేవితుడై సీతను గొని యమయోధ్యకేగి రాజ్మమేళుట చెప్పబడినవి.

శార్దూలములో సూర్యవంశమున బుట్ట, జానకిని జేపట్టి, అరణ్యము మెట్టి, రక్క-సుల గొట్టి, సాక్రేతమున సుఖించుట చెప్పబడినరి.

మత్తకోకిలలో రవికుల జననము, వన గమనము, విరాధ వధ, వాలి వధ, వార్చి బంధనము, రావణ కథ, సీతాపరి.గహణము బెప్పబడినవి.

సీసములో దశరథుని పుతుడై పుట్టి, భూపుతిని పెండ్రాడి, పరకవాముని భంగపజఆచి, తండి యానతితో ఆడవి కేగి, ఇరదూవణాదులను జంపి, సుగీవుని చెల్మితో సేతువు గట్టి, యిల్హాలి |ముచ్చిలిన దళ్యగీవుని బరిమార్చి, సీతాస మేతుడై అయోధ్యకరిగి పట్టాభిషిక్తుడగుట చెప్పబడినది.

శేటగీకి అల్బకుషి. శార్దూలము బృహత్కువీ. రామకథ తేటగీతిలో కంటె శార్దూరిమున నెక్కువగా కలిసివచ్చిన దేమియులేదు. శివధనుర్భంగ (ప్రస్తావన, అక్కడున్నది. ఇక్కడ లేదు. “ఎంతే యోగ్యయౌ వజానకిన్‌ దారన్‌గా గొని యనుటకు బదులు, 'కంతేకాలు విల్‌ దుంచి. సీతారామన్‌ గొని యనియుండినను

228 అవధాన విద్య అనియుండవచ్చు. ఆపని చేయలేదు. పృచ్ళకుడు కోరిన వృత్తము జెప్పుటయే ప్రధానము. సంహతముగా కథను కుదించి, అగ్గిపెట్టెలో పదిమూరల చీరను మడిచి యిమిడించు సాలీని వలె, చిన్న వృత్తమున నంతయు జౌొప్పించుట కాదు. వసంతర్హువు. వసంతతిలకనృ త్తము. సన్న్యాసినోఒపి వృదయం భవస క్త మాసీ ద్వర్జీ వివాహవిషయే యతమాన ఆసీత్‌ వేళ్యా నిరలతరం రతాభిరతా బభూవుః పాపే వసంళతిలకే సుమనోఒభిరామే. (శతావధాన సారము.) సుమనశ్శబ్ధము క్లిష్టము. సుమకోఒభిరామమైన వసంతము సుమనోబఒఖి రామమఃు కదా! మ త్తకోకిల. మత్తకోకిల లోకమెల్లెడ మానవాళుల కెంతయున్‌ జిత్తరంజనమున్‌ నొనర్పగ జేరి తుమ్మెదగుంపులున్‌ దత్తరింపగ మొల్లతీగలు దౌరు మీఅగ జూచున త్యు _త్తమంబు వసంత మీధర నొప్పుచుండగ భూవరా! (వేంకట రామకృష్ణకవులు) ఈ వృత్తమునందు వృతనామముద అలంకార విశేషము. (గ్రీమ్మర్తువు చం. తొలకరి వానలేదె యశ తొందర గాపులు నింగి జూడ,ని ప్ప లుమియు నెంయుం ఐవనమున్‌ భయదాకృతి గొనుపింప, సీ శుల కమృతత్వకీ ర్రి దగ, లోకము తీవ విధాన వాడగా వెలసెను ీష్మ మందలణును బిట్టు తపించుచునుండ నీయెడన్‌. (ఆవధాన సారము.)

తృతీయ _పకరణము 829 ఈ యెండలకు స్థ్టూలకాయుని స్టితిః ఖా తైలస్నానము చేయు చందమున నత్యంతంబు దేహంబునన్‌ జాలున్‌ వాజగ జెమ్మటల్‌ పయిన (గిందన్‌ జెర్వులో దున్ననా (గాలంగా దగ నూపిరిం గొనుటకే కష్టమ్ముగా నెండ లు ద్వేలంబై తగువేళ స్థూలతను డెంఠే దాపమున్‌ -బొందెడున్‌. (శతావధాన సారము.) వేనగిలో మల్లెపూవు: సీ, తజుకొత్తు నెత్తావి నలరారు రేకుల ' పూ దుమారముచేత టొసగియుంట వేలటుపూవులకన్న దీరుగా జంటము క్కాలీరౌతులు సారి (గొాలియంట అన్నిపూవుల కంటె నతిసిశతకాంతులు సర్వాంగమునయందు జాలియుంట తరుణుల వరిగింజ నొరయు దంతమ్ముల నెనయు నంచును గవు లెంచుచుంట అన్ని లతీకలు వేసగియందు మాడి పోవ దానొక్కటే విచ్చి పొలుపుదెలుపు తావి చేత జమాయింప దగును గవులు మల్లెపూవు వళింతురు మాన్యమనచు (అవధాన భారతి.) వర్ష ర్తువుః పచ్చిక ? త పచ్చని పచ్చికల్యొలయ భదతరంబగు కాంతినొప్పు ని ప్పచ్చరమైన నేలయును వానలడే జగమెల్స నిండుచో జచ్చని నింటి జోదున కుపాయనముల్‌ ఘటియింఫనెంచి భూ తృచ్చరురాజు కంబళము వేసినటుల్‌ కనువట్టుచుండెడిన్‌,. (శతావధాన సారము )

౭90 అవధాన విదస్థ పిడుగులు వాన; మణిగణనికరవృత్తము: దడదడ పిడుగులు దగ ఐడునపుడున్‌ వెడిదపు జీనుకులు పిడీవిడి శిలలున్‌ ఐడ నెడనెడ దగు పథమున నడువన్‌' జడీసిరి మనుజులు జడి యురవడికిన్‌. (శతవధాన సారము.) మవోవృస్టి: కం. యుగవిగమకాల పాథో ద గలీరాసార ఘోర దళదిక్కుడ్య స్థిత తమః పబలస్థితి యగునే వర్ణింప మాకు నాకు పో క్రిన్‌, (₹ తావధాన (ప్రబంధము. వ ఖం) శరదృతువు: చం. .స్థిరతరనిర్మల [పకటజీవనయు క్రి జగత్పఏసిద్ధమై సరసుల కెల్ల నుల్లసిలె సదృటభూతియు జూడనొప్పె బె క్కర సెను రాజహంస గమనాగమనంబులు నీగలిన్‌ సభాం తరజలదాగమాంతము ముదంబొనగూరిచె నెల్లవారికిన్‌. (ఫ్రీ మాడభూవ్ని వేంకటాదార్యులవారు ) మ. సరసీజమ్ములపాలి పంట కడువిస్తారంపు శాల్యోఘముల్‌ వరిణామమ్మును గాంచు పండుగ చలిన్‌ (బొకించు చేయూత సు స్థిర కాశ (వసవ(పకాళలహరీ దేదీస్యమానంబునైై శర దుద్యత్సమయంబు భాసిలె విరాజర్భీతరుక్ళోలియె. (శతావధాన సారము.) కం. అలరల (పోవుల పోలిక దెలిక్కపపు గువ్పలట్లు దీధితి వెలయన్‌ విలసక్కా_ర్రిక చందిక లొలసె జగన్మోహానముగ నుదధులు పొంగన్‌. (శతావధాన వబంధము.)

తృరీయ [పకరణము 281 హేమంతర్హువుః మ. పసుపుంగుమ్మడిపువ్వునం దరళశోభన్‌ బొట్లుబౌల్నై హిమం బెళగన్‌ సూర్యుడు కోష్టరశ్శిచయుడై యింపార గేదార స స్య సమగేందిర తెల్లుముంగికుల (బోవై రంగవల్లీ మనో జ్జ సభావ్యంజిత పూర్ణకాంతి వెలయున్‌ సం కాంతి పర్వంబిలన్‌. (శతావధాన ప్రబంధము. (స. ఇం.) శిశిరర్తువు: కా, వాలాయంబుగ నెల్లవారలును స్వవ్యాపార జాలంబులం (బాలేయంబున జేయజాలమిని భాస్వద్దీధితుల్‌ మింటిపై జాలం (గాలిన దాక గేహములలో సౌరొప్పగా నుండి రా" వీలుంగై కొని పైకి వచ్చెదరు. పృథ్విన్‌ శై శిరాహంబులన్‌. (థ్రీ వేంకట రామకృష్ణ కవులు.) చం. తొగల కొలంకులుం జెజకుదోటలు పొంపిరివోయె, ర్మాతులం దగరువిశేష ధూపిరములౌ కురులొప్ప, నిశావలేపన స్థగిత తనూలతల్‌ చలికి శయ్యల నక్కిరి తియ్యనూర్చులై మగువలు కాంతులం గదిసి, మంచిదగున్‌ శిశిర ర్తు పెంచగన్‌. (శతావధాన ప్రబంధము, ద్వి. అం.) సూర్యోదయము: మ. కమలమ్ముల్‌ వికసింప గోకవితతుల్‌ కాంతిన్‌ జెలంగన్‌ దగన్‌ విమలాకాశమవాంతరాళమున దీ ప్తిజ్యాల రింపారగా గమలాప్తుం డదరయింప తూర్పుమల పై గాంతిచ్చటల్‌ తారకా సముదాయమ్ముల జూటె దెల్వి గనియెన్‌ సర్వ(పపంచమ్ములున్‌. (శతావధాన సారము.) చంద్రోదయము: సీ. ఐరానతంబు దివ్యాపగారబులనుండీ మెక నెత్తిన సీఠాబ్టంబనంగ గవ్వపుగొండ పొల్కడలిలో- దరువంగ బుట్టిన నునువెన్న ముద్ద యనగ

లి అవధాన విద్య వై జయంతోపరిభాగంబు నందుండి కొమరారు తెల్లని గొడు గనంగ గగన హర్మ్య్యాగభాగమున గట్టగ నెత్తు దీటైన పెను గ్యాసులై టనంగ నుదయగిరి శృంగభాగంబు నుండి వెగలి యెళ్లేగడల దన కాంతుల వెల్లి గొలిపె గలువపూవుల విందు చ్యకముల కుందు చక్కదనముల సిము యా చందమామ (అవధాన పొరము.) పురవర్ణన;: కాశీస్టణము: సీ. సంజవేశల మౌనిస ప్తకంబు నుతింప పంబాస్త్రవైరి నర్తించుచోటు మర్యాహ్నముల ధరామరరాజి కన్నంబు ఐంచాస్యు రాణీ వడ్డించుచోటు మాధవ[పళ్ళతు లాత్మాభిధానంబులు మించ లింగములు స్థాపించుచోటు కలుషకర్ముల సుకర్ములజేయు సురగంగ యంచితస్థితి (బ్రవహించుచోటు అరయ బంచత్వ మొండిన యట్టి జంతు వెట్టిదై నను లింగమై పుట్టుచోటు కొశి యది వుణ్యరాళి దుష్కలువవల్లి కా సితొసి భజతు నిక్కముగ నెంతు. (కొప్పరపు సోదర కవులు) కాంలీపువావధాన సథభః మ సకలామ్నాయశి భార హస్యచయచర్చాయాజ్ఞవల్కు్యుల్‌ నిరం త కళాభ్సాసులు రత్నకుండ ఎచలదృవ్య(శవశ్శష్కులుల్‌ ఘకరాంకద్విడభిన్నమూర్తులు బుధుల్‌ పౌరుల్‌ రసజ్ఞుల్‌ సము త్సుకతన్‌ జీన కాంచికాపుకనభా కోలన్‌ (బళంసించెదన్‌. (శతావధాన (వజంధము వ అం.)

తృతీయ వకరణము వరికి కన్యాంగసౌందర్య కథనము: సీ. నీరజాతము టోలు నెమ్మొగమ్మున మేలు కస్తూరి నానుమ్ము కళలు గులుక రంగార గట్టిన బంగారు సరిగంచు చీర పాదములపై చిందులాడ వలలో ఐడిన జక్కవల టోలి కుచపాళి కంచెల ఖండించు కరణి నిగుడ నిరువంక గువలయ సరమలు దాపీన ట్రతినీల న్నేతాంతగతులు సెలగ చెలియొకతి వచ్చుచున్నది చెలుల గూడి యలరు విల్తుని మేల్పూవు టమ్మనంగ దాని గూడంగ గల్గిన మానవులకు వేజె నాకాబలారతుల్‌ గోరనేల? (శతావధాన సారము) సీ. పలుచనై యెజుపుడా లలరు గులావీపూ వట్టు లుండెడు చెక్కుటద్ధములును సృటికపు శింవోలె బాండర్మ ప్రభలతో బొదలెడు వెడద నెన్నుదురు కుదురు వగడంబు కాంతితో జగడించి యార్ద్యిమై తగు తరుణారుణాధరరము సొంపు పంచాస్యరాజంబు పరిహసింపగ జాలు పిడికిట నడగు నెన్నడుము బెడగు వజల దనుకాంతితో సరస్వతిని మీజు తెల్ల దొరసాని యందగ త్రియయె కాని కనుల నలుపు మోమున బొట్టు కాళ్ళసొమ్ము లేమి వేసని మెచ్చగా లేము మేము. (అవధాన సోరము.)

వళ4 అవధాన విద్య కన్యా పదానము : మ, (ప్రిదుంందాజని సొరునీకు నదిలో రెండొడ్డులం దట్టి రెం డు దెసల్‌ పూతము సేయు చందము, ననున్‌బూతంబు గావించు రెం డు దెసల్‌బొల్చ్బు కొలంబువారలకు నెందుంబుణ్యదంబౌను భో గదమొ యెగదమౌను రాగదమునౌ గన్యాాపదానం విలన్‌. (అవధాన భారతి.) ముగ్గ వ. (పథమ శే: శా, ఆకృష్టాపి వశం నయాతి బలవ న్నోవీక్షతే అజ్జయా వాక్రి వి (యేమపురస్కృతై ః పరిచితా నోవా దదాత్యు త్తరమ్‌ అంకారోహణ చుంబనాదికకళా స్వత్యంత మూర్దొ పరం ముగ్గా కస్య మనో నరంజయతి సా నూత్ర్నైెస్స్వకై శ్చేవ్లితై*. (ఆవధాన సారము.) ఈ ల్లోకమునకు ఈ శ్లోకమే సాటి. అంత బాగున్నది. మగ సేత; సీ. గోమునోమెకు ముద్దుమోము జాబిల్లి పై జెనుట బిందువులు మొత్తములు గాగ బిగువులై గొనబగు ,వీగు బాలిండ్లపై దారవారమ్ము లు త్తల పడంగ జికిలి (కొమ్మెగులు గుత్తకు బట్టు ధమ్మిల్ల భారమ్ము శయ్య వ్యాఫ్రత ఘటింప నెత్తమ్మి జేకుల నెటిమించు గైదోయి చదుసికిలు మిసిమి దుపెసలు గూయ అగలి శూగాడు తొడలలో బడలిపోవ నలతి జన్వాడు నడుముతో బొంతి యోర్తు బూారుషాయితమున దన పురుషు గెలిచి ఫండుకొనె బొండు మల్లెల పొన్పునందు. (అవధాన భారతి)

తృతీయ |పశరణము £రి5్‌ జల కేళీ: మ. తటిదాకారలు గోపభామలు స్వవస్త్రమ్ముల్‌ విసర్జించి త _త్తటదేశమ్మునబెట్టి కోశపరిము క్రభ్రీజ కౌ శ్మేయకో దృటరేఖన్‌ వివరించి మించిరి సరోఒ౦బఐః పూర మధ్యంబునన్‌ స్ఫుటపద్మమ్ములు సుక్త్హు శంఖములు నాచుల్‌ తాజుమాటై చనన్‌. (శతావధాన [పబంధము. ద్వి.ఖం ) శ్రీ వర్శనమునకు (ప్రబంధ కవులది అందెవేసిన చెయ్యి. ఒకరికంటె నొకరు మధురముగా వర్ణింతురు. [పాబంధిక శయ్య పోషించిన యవధానులలో థ్రీ తిరపతి శాస్త్రిగారు [పథములు. థ్రీ గడియారం వేంకట శేషళాన్త్రిగారు- ద్వితీ యులు. థ్రీ చెళ్ళపిళ్ళవారి చెయ్యి "పెకసు' ఈ లక్షణము ట్రీ వేలూరి వారిలోను కొంతకలదు. థ్రీ మాడలాషివారికొక శెలియు, శయ్యయు లేవు. నమయోచితముగా అన్ని రకముల పల్లటిలు (పదర్శింపగలరు. గౌతమీనది ; మత్తకోకీల వృత్తము: గౌతమాహృతయై సమ_స్త్రజగత్ప్రసిద్ధ చరిత సం స్పీతయై యవగాహ నిష్కలుషీకృతాభిలం పాప సం ఘాళతలై పరమేస్టిపుత ముఠక్షిరాజ మహాళమో పేఠతయై తగి గౌతమీనది పేరుగాంచె ఘనంబుగాన్‌. (ఆగిరిపల్లి ళ₹తావధానము మాడభూషి) అవధాని పితామవాడు (శ్రీ మాడభూషి వేంకటార్యులవారి పద్యమిది. గౌతమీవడి సమ స్తజగ(త్పసిద్ధ చర్మితసంస్ఫీత యనిరి. గౌతముడు పరమేశ్వర జట తెచ్చి మృతగోవుపై పిండి, త్యత్సుతజలధారదే (బతికించెనని, ఆ 'ధారోయే గోదావరియయ్యెనని, వరావాపురాణకథ కలదు. పురాజశయ్యతో పద్యము రమ్య ముగా నున్నది.

శి అవధాన విద్య నలచరిత: చంపకమాల: నలు డల యంచకారణమునన్‌ దమయంతిని బెండ్రియాడి, పె న్లలుములనంది జూదమున గాగల కార్యము లౌందధి, మీద గా నల ఐలుకష్టముల్వడి యనంతర మాయితుపర్జు జేరి నే డ్క-లు చెలువార నాసయి సుఖమ్మున నుండెను దాను ఐక్నియున్‌. (శతావధాన సారము.) హంస దౌత్యము, దమయంతీ వివాహము, ద్యూతము, వనవాసము, బుతు పద్దుని కొలువు, తదనంతరము సతీసహితుడై సుభించుట చెప్పబడినది. కర్కోట కుని కాటు, దమయంతిని డగ్గరి పులిందుడు బుగ్గియగుట, పునఫ్ఫ్య్వ్యయంవర_పకట నము, ఆశ్వహృదయవిద్య, పాకళాస్త్రపాండిత్యము. చెప్పబడలేదు. చెప్పియండిన గథాపుస్టిచే చంపక మింకను బరిమళించెడిది. *“జూదమున గాగల కార్యము లొంది' యనుమాటలో చమత్కారమున్నది. జూదమాడి బాగుపడినవాడు లేడని యందలి విశేషము. తుదియందు 'తాను పత్నియున్‌ సుఖమ్మున నుండె'ననుట తత్పూర్వము వారు విడిపోయి యుండిరనుట దేటపజచును. కర్టళశాపములు: ణు మ. పుడమిన్‌ [గుంగు రథంబటంచు నొకవిపుండాడె నీయస్త్రముల్‌ చెడి పాడౌ ననుచున్‌ గురుండు ళపియించెం గాక యిందుండు బా వడు తానౌచును వర్మకుండలములన్‌ (వార్థించె నాపైనళ ల్యుడు సారథ్య మొనర్చె దాన రవిజుండోడెన్‌ మృతుండై యనిన్‌. (బందరు కళావధానము.) వ్మవ్రగురుళపుడు, వాసవవంబితుడు, శల్యజుగుప్పితుడు నయి కర్ణుడు వడుట యిట సమ[గమఃగ జెప్పబడినది. కర్డుడు దైవోపహతుడేకాని, అర్జనోపవా ఈుడు కాడు. శ్రీ కాశీ కృష్ణాదార్యులవారి యీ పద్యనిర్మితి పౌఢి పేర్కొనదగినది.

తృతీయ _పకరణము లలి మత్స్యయంతము నేసిన (వావ్మణుని జూచిన [దౌపడీమనోభావము: మ. చెలువంబొప్పగ మత్ప్యయంతమును విచ్చేదించి, వైవాహ దో వాలభావమ్మున బౌల్బు నర్జును సుధావిీసోజ్జ్వలున్‌ (వాహ్మణా వళి మధ్యస్థితు జూడ (దౌపది మనోభావమ్ము పొంగారె క్ష [త లతాంఠాయుధరూపధేయు డనుచుద్యద్విస్మయో పేత మై, (శతావధాన (ప్రబంధము. [1ప. ఖం.) ॥ (దౌపడిమనస్సు ఆమెకు దెలియకుండ ముదిత మయ్యెను. తరువాత ద్విజు లలో క్షతియు డున్నాడే యని వెజగుపాటు బౌందెను. ఆమె యంతఃకరణమున స్ఫురించిన భావము యథార్థము. సజ్జనుల యంతఈకగణ, ప్రవృత్తి యట్లుండును. సూళతపుతుడు భర్త యగుట కంటె (టాహ్మణుడు భ_ర్తయగుట మేలు కదా యనుకొన్నదని కాని 'ఆయ్యో! పంచాంగపువాపని చెట్టపట్టవలసి వచ్చెగదా!' యని వగచినదనికాని చెప్పవచ్చును. కాని ఆ తీర్పు ఇంత యుదాత్తముగ నుండదు. ఆంజనేయుని చర్య: వీరరసము: శా. అమంజంపి తదీయవతమున (బోద్యత్కో)ధవిస్తార సం రూక్షాష్మిపళ నొప్పి యెంతయును టోరుంగోరి పైవచ్చు నా రష_స్సైన్యము నెల్ల మాపి తను వీర్మవాతముల్‌ మెచ్చ బల్‌ దతముండై దళశకంధరాత్మజుని (మోలన్‌ నిల్చి గిశేవుడున్‌. (శతావధాన సారము.) ఇకార్యపాసముతో పద్య మె త్రికొన్నను అల్బంతలో వాక్యము (దుంచుచు, ఆరభటియై రౌ(దమున ఐడకుండ పదములు నించుచు, తిరుపతి వేంక లేశ్వరులు- అందును వేంకటకాన్తిగారు = వీర రసమును బోషించిరి. *ఐల్‌ దవుండై ' యను మాట కీశేక డొకచోటనుండి యొకచోటికి లాఘవమును సూచించుచున్నది. కీశేకుడు కథలో స్నుగీవుడే. హనుమంతుడు స్నుగీవుని మంతి. మారుతి కీశేపడుగా స్తోత (వసిద్ధుడు.

వ808 అవధాన విద్య చికాంగి: మత్తకోకిల: జాలియించుకలేక పుతుని జంపబంపెనొ దుర్మతిన్‌ బాలు రాజనరేందు డెవ్వతె పొడుమాటలు వించునా వాలుగంటీ వివేకహీనపు వర్తనంబుల నెప్పుడున్‌ శ్రీలు స్వపష్నములోననై నను జెందకుందురు గొవుతన్‌. (థీ వేంకటరామక న్‌ా (గ్రంథమాల) పద్మమున చ్నితాంగి పేరు లేదు. ఆమె పినతల్లియయి. యుండి సారంగ ధరుని గామించి, తమకము పట్టజాలక తెగించి యతని మీదబడుట చెప్పలేదు, ఆమె పేర, ఆమె నడత అవాచ్యములు. వానిని జెప్పకున్నను కథ రూపు కట్టినది ఈ పద్యమునందు బొలళబ్దము “మూర్థళాబకయో ర్భాలః అను నర్ధద్వయమున గౌళ, ప్యుతుడను నర్ధమున [బయుక్త్రము చతుర్ధతరమునందలి కవులు చేసిన, హెచ్చరిక లోకమునకు శిరోధార్యము. తిన్నని భక్తి : కా, గండూషోదకధార వోసి, యి షేకంబార్చి వాొహాధనుః కాండచ్చిన్న మృగామిషంబొసగి కైంకర్యంబు చెల్లించు తి న్నం డక్నిసవద్మసు సీజగని యన్నా! చెప్పుకాల్వెట్టి, యం ధుండై న్మేతము లిచ్చె, వానికి (దిన్మేతుండిచ్చె సాయుఖ్యమున్‌. (శతావధాన (పబంధము. (వ ఖం.) ఈ సద్యమున తిన్నని పూజా విశేషము భక్తితో తన రెండు కన్నులిచ్చి, మూడు కన్నులవా?లో వేరుట చెప్పబడినది. దుర్యోధన శవసన్నిధి గాంధారీ దౌపదులు : మ. కనీయుం దత్త్రము జన్మమృత్యువిధముల్‌ గొౌంధారరాట్పుతి నం దను పీనుంగును జూచి యేడ్చె ముఖమున్‌ దాడించుకొంచున్‌ సుయో ధనుడా! వీడని కృష్ణ నవ్వె నపు డంత। [కోధ దుర్దాంత చే తనయె తతియలభామినీగతులు వింతల్‌ గావ, తర్కింపగన్‌. (శతావధాన _వబంధము. వ థం)

తృతీయ (ప్రకరణము వి9 పొలిక లనబడిన దుర్యోధను శవమును జూచి గాంధారి మొగము బాదు కొనుచు దుఃభించినది. తతత్త్య మెటిగిన వ్యక్తికి గూడ కన్నకడుపుతీపు కలవర పాటు కల్లించినది. ఇక (దౌవది నవ్వుట. నల్లనిది కనుక (దౌపదికి కృష్ణ యని పేరు. మయసభలో దికమకపడు దుర్యోధనుని జూచి [దౌపది నవ్వెను. అది మనసులో బెట్టికొని, దుర్యోధనుడు [(దౌపది చీర లౌలిపించి సభలో నవ్వెను. అంతటితో నాగక, తొడ మీడ గూర్చుండ రమ్మని సంజ్ఞ చేసెను. అట్టి వాని తొడలు విజుగ గొట్టించి. నేలబడిన వాని పీన్గును జూచి (దౌవడి నవ్వెను, అది నవ్వేనా? అంతః్యకోధదుర్దాంత చేతనయైనవ్వెను. లోపల అణపరాని [కోధ మున్నది ఆకోధ మిటు లావివ్కృతమయ్యెను. క్ష్మతియ స్త్రీల చిత్తవృత్తులు' చ్మిశముగానుండును, లక్ష్మీ పార్వతుల అన్యోన్యపరిహాస వచనములు : సీ. గంగాధరుడు నీ మగండని నవ్వంగ వేషధరుండు నీ పెన్మిటనియె, నెద్దునెక్కును నీదు నెమ్మెకొడని నవ్వ (గద్దనెక్కును నీ మగం డటనియె వల్లకాడిల్లు నీ వల్లభున కనంగ నడిసం[ద మిల్లు నీనాథున కనె నాట్యంబు సేయు నీవాయకుండన నంగు గావించు వెన్క. నీ కాంతు డనియె మున్షీ కెక్కడి కేగె నీ యిష్టు డనిన ఐలి మఖంబున కేగె నో లలన యనియె నిటు లన్యోన్య మర్యంబు లెంచుకొనెడు పర్వళొంలోధికన్మల (ఐస్తురింతు, (శతావధాన సారము.) సీసము నాలుగు పాదములందును ఉక్షిపత్యుక్తులు సమముగా సాగినవి. ఎత్తుగీతిలో (శుతిమించి (తిప్పికొట్టు స్థితికి వచ్చెను. దానితో వాదము ముగ సెను, ఇంత పద్యములో సంబోధన మెత్తుగితిలోనే కలదు. పార్వతి లక్ష్మీని 'లలని యనెను. సిరిచే మిడిసిపడుదానా! యని దాని యర్దము. ఈ సీసము న్త్రీపకృతికి దర్చణయమానమై ముచ్చట గొలుపుచున్నది.

246 అవధాన విద్య తిమ్మన సత్యః: ఉ పువ్వును గొప్పునం దుజిమి పోడిమి దాని బహూకరించి లే నవ్వులు చిల్కరించు యదునందన! చాలునటంచు బల్కుచుం జివ్వున లేచి లోచన రుచిన్‌ బెదిరింపుచు నింపునింపెడున్‌ జవ్వని, మానిన్మీపజయసం భమ మేరికి విందుగొల్పదే? (శతావధాన్మపబంధము. (ప ఖం.) ఈ పద్యము ఆక్యాహూక్తము పద్యమున సత్యపేరు లేదు. చివ్వునలేచి, లోచన రులిన్‌ బెదరించెడి జవ్వని వల్కెడి మాటలనుబట్టి పువ్వు పారిజాతమని, ఐబహూకృత రుక్మిణి యని, నవ్వులు చిల్కరించు యదునందనుండు కృష్ణుని, మానీని సత్మయని విస్పష్టముగా తెలియుచున్నది. రామాయణము యొక్క ఆత్మార్థము: చం. [పకృతియె సీతయై తనర రాముడె యీశ్వరుడై రహింపగా వికృతి యొకింతలేక సుకవ్మిపవరుల్‌ తమకావ్యరాశిలో సుకృతి పొసంగ (వాయుదురు సుస్థిరమై తగు జ్ఞానలబ్ధికై అ ఇఒ నీ ఇషా (పకృత మెజుఎగువారి కది పథ్యముగా దనరారకుండునే? (కొప్పరపు సోదరకవులు.) “సీత (పకృతి. రాముడు ఈశ్వరుడు. అని యొక చరణమున జెప్పి, తిక్రిన మూడు చరణములు ఊరక లాగికొనిపోయిరి. అవధానమున క్రిమ్మాతము చాలును. మాడభూవషివారు, కాశీవారు, తిరుపతి వేంక టేళ్వరులు ఇట్టి సందర్భము లందు లోతుకుదిగి కూలంకషముగ వివరించుచు టోయిరి. చ్మితకవిత్వ పద్యములు అవధానమున జితకవిత్వ పదర్శనము దుర్శటము, శ్రేషలు, సొమాన్య శబ్దాలంకారములు, నిరోన్ట్యములు, ద్విపాస (త్మిపాసపద్య్మములు, సర్వగురువులు, నర్వలఘువులు = ఇట్టివి క్వాచిత్మముగా గొండరు చెవ్పదురు. ఈ చెప్పుట నిళృంధమునకు లోగి కాదు, ఉల్లాసముతో.

తృక్లీయ (పకరణము ఓ!

చెజకు, భారతము, చందుడు:

కం. చెజకును భారత కథయును

సరసిజరిపుబింఐ మొక్క చందమయగు ని

ద్ధరలో _బకిపర్వ రస

సృురణంబును బొంది మూడు పొసగుట కతనన్‌. (అవధాన సారము.)

“పర్వ (గంథా పంచదళ్ళా ముత్సవే.”

చెజకు (పతిసర్వ రస స్ఫురణము గలిగియుండును. ఇక్కడ పర్వము గణుపు. భారతము ఆదిసభారణ్య విరాటోడ్యోగాది పర్వగీరతము. చందబింబము (పతిపర్వ రన స్ఫురణము బొందునది. ఇక్కడ పర్వము పౌర్ణమి, -.పర్వళబ్ద గత శ్లేషడే పద్యము చమత్కృత మైనది.

కీచక శ్లేష:

ఉ. పాచకుడైన భీముడు సెవాసని సజ్ఞను లెల్ల మెచ్చగా

గీచక మట్టుగా (ఐబలు కీచకునిన్‌ విలి3న్‌ దటాలునన్‌

“నీచకృతుల్‌ పొనర్చు నవినీతులకెల్లర కిట్టిశాస్తి సం

కోచము లేదు కల్లు నిదిగో గనుగొం'డని తెల్పుక్రై వడిన్‌.

(శతావధాన సారము.)

“కీచకః పవనాపూరధ్వనద్వే ఇఐ్వసురాంళ జే"

కీచకము == వెదురుటొంగు. కీచకుడు విరాటుని క్యాలకుడు. ఈ పద్మమున విజిచెన్‌ అను _కియలో స్వారస్యమున్నడది.

తాటిగెట్టు విష్ణువు. శ్లేష. అచ్చతెనుగు:

అచ్చతెనుగునకు మ్మాతొచ్చంద మనుకూలమే కాని, _శ్లేషకు అచ్చతెను గనుకూలము కాదు. అవధాని ధీళ క్తి కిట్టీ పద్మములు నికషములు.

లలి అవధాన విద్య సీ. పులుగులదొర తన్ను గొలిచియుండుట జేసి లచ్చి యొడయ డనవచ్చు దీని, ఆకసమ్మల్లన గ్రైకొనుటం జేసి లచ్చి నెచ్చెలి యనవచ్చు దీని, ఆకుపచ్చని పించియము గల్లుటంజేసి లచ్చి నెయ్యుం డనవచ్చు దీని, కల్లు (దావెడియన్న కాచి యుంటంజేసి లచ్చి ఖేడని యనవచ్చు దీని, కాన నిప్పుడు సోకుమూకలకు గొంగ యంచు బల్కెద్‌ మివుల నాయారముగను జెట్టు లంచును టొలిచెడ్‌ యట్టి మణియ గూడి యలరారు ఐలుదట్టు తొడిచెట్టు. (ఆవధాన భారతి) పులుగులదొర గరుత్మంతుడు. లాడిచెట్టు న్యాశయించి [గద్ద ఎండుటకద్దు కదా! అందుచేత నవి యావెవిష్ణువు. ఆకనము గైకొనుఏ ఊర్థ్వస్థలముననుండుట, పింభాకృతి కలిగి విరిసిన. పచ్చని యాకలు తలపై నుండుట, కల్గు (దావెడి యన్న మద్యపాయి ఐఐరాముడు, సేవించియుండుట, పీనినిఐట్టి లొడిచెట్టు విష్ణు వనదగియున్నది. తుది రెండు శౌరిసంబంధి విషయమ.లు. శౌరికి విష్టుపసిద్ధి కలదు. అచ్చముగా తెలుగు పలుకులు పొసగించుకొనుచు శ్రేష సాధించుట మిక్కి-లి వర్షాకాల (వవాహము; గర్భిజీసతి: తే.గీ. సీరుచే నద్ది యిద్దియా నెగడుచుండు చృప్తి గన కద్ది యిద్దియును నెసగుచుండు నదియు నిదియును దరు లదృశ్యములుగ దగు గర్భిణీకాంత నది యథంగ్మపచార. (శౌప్పరపు సోదర కవులు గర్భవతి నీరు మోయుచున్న దనుట లోకమున వాడుక.

తృతీయ |సకరణము వతి *భంగః ఖండే పరాజయే తరంగే' భంగ శబ్దమునకు మూ చక్థములు నదికి శ్రీకి పోలిక సాధించుచు వసుచర్మితకారు డుపయోగించిన శ్రీష్టపద ఫొమ్మగి యెంతో యున్నది. ఆంత దూరము పోకుండ తేలిక మాటలతో, చాఎమబ్టుకు తెలుగులతో కొప్పరపువా శీ గీతము సంతరించిరి. కవి = చోరుడు. ము్రేభవి[కీడితవృ త్తము: పదముల్‌ మెల్లన జే శబ్దము వయిన్‌ భావంబు సంధించుచున్‌ గదియున్‌ జ్మితతరార్థజాతము నలంకారమ్ములంగొంచు స మ్ముద మారంగ రసాంతరస్థితి దగన్‌ టొందించి దోైళక దృ కృదమున్‌ బూనెడు సత్కవీందు డలరున్‌ బావింప జోరుంబలెన్‌,. (అవధాన సారము) ఇందు పదములు, శబ్దములు, అర్హము, అలంకారము, రసాంతరము, దో షైకదృక్పదము = కవికి, చోచనకు ఆవ్వయించి చెప్పుట కనువైన శబ్దములు, కవి దోవైకదృక్కు. కబ్దార్థాదిదోష ములు దొరలకు డ వానిపై కన్ను గలిగి యుండువాడు చోరుడు - దోషైకదృక్కు. చీకటియండే వాని చూడ్కి-- కవి శబ్దాలంకార సామ్యగిశో, తగన్‌-బొచితీరమ్యమ గా, రస = అంతరస్థితి బౌందించును. చోరుడు అర్థమును, అలంశారములను గైకొని, రసా=అంతరస్థితిని= వేజాకచోటికి జేకవేయుట నిపుణముగా నిర్వహించున, అను[పాసతోడి అఆక్కిలివడి సీసము; సీ ధీరుడై సర్గుణాధారుడ్లై సుకృతి మం దారుడై జగదేకవీరుడగుచు, గేయుడై. ఐలకార్తికేయుడై కృతిభాగ ధేయుడై (వథిత్మృపమేయుడగుచు దానియై సుకవి సన్మానిమై కుళలసం ధానియై సుమతివధానియగుచు మాన్యుడై నృపలోకగణ్యుడై విదిత సౌ జన్యుడై దాన పర్ణన్యుడగుచు

ల్రె4కీ అవధాన విద్య సకల రాజాధిరాజ రాజన్యలోక పూజనీయ చరి[తవిస్ఫూరర్తి గలిగి య్యాశితుల (టోచునట్టి నారయ్య భూప చ్మకవరికి జగతిలో సాటి గలరె ? (ఆగిరిపల్లి శతావధానము. మాడభూషి.) ఈ పద్యము శ్రీ మాడభూషి వేంకటాచార్యులవారు చెప్పినది. ఇమ్మవోను భావుడు శతావధానమున ముక్తవద(గ స్త సీసములును జెప్పెడివాడు, గౌతమీ కృష్ణాంతరీత మహీరాజ ! హీరాజవాహ సమిద్ధకీర్తి ! సకలావనీపక సందోవా కల్పాగ 1 కల్ప్చాగమోక్త సత్కర్మ హర ః సర్వశాస్త్రవిచార చతుర ధీరాధార ! రాధారమణ్యధినాథళక్త 1 వాన్నాది యతి కృపాభవ పంచనంస్కార ! సంస్కార విషయ తబ్బాాతసార ! జయ జయీభవ (వకటవాత్సల్య శౌర్య వీర్య గాంభీర్య ఘనదైర్య........ (ఆగిరిపల్లి శతావధానము. మాడభూషి) వనంతము వృత్యన్ము పాసముతో వర్ణించుట: ఊఉ. అంత దిగంతదంతుర నిరంతరకాంత వనాంత సంతతా (కాంత లతాంత, మంతక దురంతక కంతు నిరంతరాంత వా సంతిక, మంతరాంతర నిశాంత లతాంతర కాంతకాంత, మ (శాంతము సంతసంబిడె వసంతము సంతత మంత నంతటన్‌. (అవధాన భారతి) చ్మితకవిత్వలక్షణమున నప్పకవి చెప్పిన *“ఇచ్చ్భావాక్యసంఘట్టనము" కూడ అష్టావధాన శళతావధానములందు చోటు చేసికొన్నది.

తృతీయ (వకరణను త4క్‌

“కలువలు ని(దనొందె, తమ్ముల తుమ్మెదలాడుచుండె, జక్కవలానె వెన్నెలల్‌-” ఈ వాక్యములు వచ్చునట్లు వెన్నెలరాతి వర్ణనము. ఇది (పళ్నము, వాక్యములను గలిపికొని పద్యము లల్లుట యేమంత కష్టము కాదు కాని, వెన్నెల గాయుచుండగా, కలువలు మొగిడియుండుట, తమ్ములు విచ్చియుండుట కవి సమయ విరుద్ధ విషయములు. వీనితో జ్యౌత్సీవర్దనము చేయట చిక్కుతో గూడీనపని.

ఊ. [కమ్ము రతిళమన్‌ జెలుల కన్గవకల్వలు న్మిదనొందె, నం

దమ్మగు ముంగురుల్‌ మొగముదమ్ముల దుమ్మెదలాడుచుండె నా

(గమ్మెః జిలుంగు పైట దొలగన్‌ జనుజక్కవ లానె వెన్నెలల్‌

సమ్మదమందె లోకము కళానిధి వెల్లెడు ర్యాతివేళలన్‌ =

(అవధాన సారముఎ)

కన్లవకల్వలు, మొగముదమ్ములు, చనుజక్కవలా- ఈ రీరిగా నుపమిత సమానములు చేసికొని, పద్య్మమునందు తద్వాక్యములు సముచితముగా బొదిగిన యవధాని (ప్రతిభ కశ్లాఘనీయము.

ఈ పద్యము దశ్రపదిజాతికి జెందిన పద్యమనవచ్చు.

“కళాస్త్ర మేసుకోని, కంబడి కప్పుకోని, _పండ్లిగిలిస్తే బయమౌవా!" ఈ భావము (వకటించి చంపకమాలిక చెప్పుట.

చం. పులియొక డేగుడేర గని బోయగొకం గొక వేసమూనగా

బులి చిజునవ్వుతో నను, “బబుద్ధుడవీవు, కళాసమూని కం

! పయిగప్పి యూరకయె పండ్లిగిలింస వెలుంగుబంటీవం

చలుకుదునే? వృథా[ళమము నందితివయ్యెయొ! గొల్పటోయడా'!

(అవధాన సౌరవు

సీశ8ి అనధాన విద్య

ఇందు భావము దత్తము

విష్ణ్మ్టపార్టనము: నిరోష్టము: ఆ. వె. రమషసేయుశారి! రమషోనికరహారి!

కందనీల! చారుకనకచేల!

థ్రీకళ్ళత! లోకసృష్టిరక్షణసూ (త!

యనుచు నుతులు సేయ నగును జనులు. (అవధాన సారము )

(ఓష్మ్యములు = ఊ ఊ,ప,ఫ, ఐ, భమ. ఈ యవరములు లేనిది నిరోష్ట్యము.)

భాషాంలీకరణ పద్యములు:

పృచ్చకుడిచ్చిన శ్లోకమునకు సరియైన తెనుగుపద్యము జెప్పుట.

• చౌపద్యాః పాండుతనయాః పతీదేవర భావుకాః

న దేవరో ధర్మరాజ సహదేవో న భావుకఃి,

ఈ క్లోకమునకు థ్రీ దేవులపల్లి సుబ్బరాయశాన్తి, తమ్మన్నశాన్తి సోదరులు ఆచ్చడెనుగున జంపకము జెప్పిరి,

జముకొడు కీదుపట్టియును జన్నపుటో రెపుటేనికందు దూ

ర్చు మనియకాని వెజ్టులకు బుట్టీనవారును బావగార్డు టేం

డ్లు మఆదులౌచు రైదుగురిలో గడు జిన్నత డెన్న బావగా

డు మజుది గాడు పెద్దయతడున్‌ దగ (దోపది కెంచి చూచినన్‌.

(అష్టావధానము. నవంబరు 1879.)

జమకొడుకు ధర్మజుడు. ఈదుపట్టి మారుతి. జన్నపుటోరెపుజేంపట్టి వావిర్చుగాట్సుతుడు. వాసవి. తూర్చుమనియకాడు పూర్వదికృతి యిందుడు ఆతని వెట్టులు వైద్యులు, అశ్వినీదేవతలు. వారికి బుట్టినవారు. అచ్చతెనుగు వద్యము కట్టుట కడుగష్టము, ఈ పద్మమున దృతీయ చతుర్ధచరణములందలి యతి

తృతీయ [వకరణము వళ? ఈ శ్లోకమునే ఫ్రీకా!ీ కృష్ణాచార్యులవా రిట్లనువదించిరి: కం. (దోపదికి బాండుపు తులు బావలు మఅదులును మజియు భర్తలు నగుదుర్‌ భావుకుడు గాడెపుడు సహ దేవుడదేవరుడు చూ యుధిష్టిరు డెపుడున్‌. _ (బందరు శతానధానము.) దీనినే శ్రీ రాజశేఖర వేంకటకేషకవు లిట్టనువడించిరి: కం, పతు లైద్రుగు రగుదుకు యమ సుతుడు మజది గాడు, మాదిసుళులందు గని షస్టతనయడు బావగా డా పతులు కడమవా రగుదురు బావలు మజదుల్‌, (అవధాన సారము.) ఇందు [దౌపది "పేరు కనరాదు. కాని, కొజతలేదు. (ప్రబోధచందోదయ ళ్లోకమునకు.. శ్రీ తిరుపతి. వేంకటకవు లిరువురు చెజియొక తెనుగుపద్యము చెప్పిరి. య శ్లో, లబ్ధంలబ్ధ మిదంచ లభ్య మధికం తన్మూలలభ్యం తతో లబ్ధం బాపర మిళ్యనారత మహో లబ్ధం ధనం ధ్యాయసి నైతద్వేత్సి పునర్భవంత మచిరా దాళాపిశాచీ బలాత్‌ సర్వగాస మియు (గిసిష్మతి మహాలోభాంధకారావృతిమ్‌ (వటోధ చర్యదోదయము. శం£1 శ్రీ తిరుపతికాస్త్రగారి పద్యము: చ. ఇఏ లఖియి౨చెనింక లభియించు లభించిశదాని వడ్డిచే నదనము సేతునంచు మదియందు సదా ధనమన్‌ జపించు నీ కిది తెలియంగలే దకట హెచ్చిన యాళ పిళాచిరీతి నీ కుదురు నశింపజేయు జుమి కూకటీదుంపలతోడ మూర్థుడా |

థ్రీ వేంఠటళాన్తిగారి పద్యము: ఉ. చేకుటె చేకుజంగలదు చేకుటికట్టీి ధనంబు బెంచినన్‌ జేకులు నింతకన్నను విశేషముగా ధనమంచు లోభమున్‌ వేకొనియున్న నిన్ను నతిశ్నీఘముగా నొక పెట్ట (మింగగా నాకొనియున్న దయ్యమని, యాళ నెజటుంగ వదేమి మూర్జుడా! కాళిదాసుని-- ధూమజ్యోతి స్పలిలమరుతాం సన్నిపాతః క్వ మేఘః సందేశార్థాః క్వ పటుకరణైః పాణిలిః ప్రాపణీయాః క త్యౌత్సుక్యా దపరిగణయన్‌ గువ్యాక స్తం యయాచే కామార్తా హి |పకృతికృపణా శ్చేతనాచేతనేషు. (మేఘనందేశం. పూ. 8) ఎశ్లోకమునకు [శ వేలూరివారి పద్యము: మ, పౌగకున్‌జోతికి వాయునీరములకున్‌ బుంజంబుగానొప్పు నీ మొగు లేడెక్కడ మాంసలేం్యదియళ నొప్పుంబాజీచే బంపగా దగు వార్తాశతతియంచు లెక్కగొన కంతన్‌ వేడ యకుండు నె వ్వగ గాముల్‌ బళరే జడాజడములన్‌ స్వాభావదీనుల్‌ గదా! (అవధాన భారతి ల్లో. కాన్యం కరోమి నహి చారుతరం కరోమి యళ్నా త్కరోమి యది చారుతరం కరోమి భూపాల మౌళి మణిరంజిత పాదపీఠ హే సాహసాంక కవయామి వనయామి యామి. (లోజరాజ చర్చిత ఈ ల్లోకమునకు (శ్రీ కాశీవారి పద్యము = ఉ. నేనొనరింతు గబ్బమును నేర్పున జెప్పగ జాల నావలో బూని వచించునేని రసపుష్టి గలట్టులు చెప్పనేర్తు నో మానవనాథ మౌళిమణిమండిత వోటకపాదపీఠ యో యీ నవసాహసాంక కవయింతు వయించు నయింతు నింటీకీన్‌. (అవధాన యాత)

శృరీయ్‌ వకరణము న! ॥ సంధ్యావందన భ్యదమస్తు భవతే, భోస్నాన తుభ్యం నమో భో దేవాః పితరళ్చ తర్చణవిధా నాహం వషమః। కమ్మశామ్‌ యత క్వాపి సిషిద్య యాదవకులోత్తంసస్య కంసద్విషః స్మారం స్మార మమఘం హామి తదలం మన్నే కిమన్యేన నే? ఈ కృష్ణకర్ణామృతళ్లోకమునకు పికుపాటివారి పద్యము = శా. స్నానంబా యిదె నీకు వందనము, నంధ్యా నీకు గల్యాజ న మ్మానం టోపితృదేవులార యిదె యవ్మ శ్రర్పృణంబందునున్‌ నే నత్యంతము శ _క్రిహీనుడను మన్నింపుండి మా ఫ్రీహరి ధ్యానంబే నను ధన్యునిన్‌ జలుపు నన్యంబీంక నాకేటికిన్‌? ల్ల. *గృళ్తాః పూవాస్థానం గుణిషు నచ లింగం నచ వయః' అన్న భవభూతి శిలరిణీ చరణమునకు (శ్రీ వేంకట రామకృష్ణకవుల కందము = కం. గుణములు పూ జాస్థానము గుణులకు లింగంబు వయసు గననేటికి ద ద్గుణములు చక్కని వైనన్‌ (బరి యొనర ఎంగ వచ్చు బాదంబులక్షున్‌ . క్లోకమునకు బద్యము జెప్పినళ్రే వద్యమునకు క్లోకము వెపుటయు గలదు ్రీనాథుని= కం. వేరీ ధరణిపు లలయ వీరష్మాపతికి సాటీ విళరణగరిమన్‌ రారాధర ధారాధర ధారాధర వావాదాన ధారానిధికిన్‌. (కాశీలండము. పీకక్‌, శ) అను కందము గొని, శ్రీ వేలూరివా రదేభందమున నదేచందమున జేస్పిరీ

వ అవధాన విద్మ భాష గీర్వాణము: ధారాధర ధారాధర ధారాధరవాహదాన ధారానిధయే అల్లయ వీరష్మాపా లాయ క్రియాన్‌ భూధవోస్య ఇహలో కే. తీరుపతి వేంక టేశ్వరు లొక యింగ్లీషు కృతిలోని కల్పనను శిలరిణీ వృ త్తమున సంస్కృతమున వక్క-ణించిరి: శ్లో. స్వకీయె ర్ముక్తాదై ర్విరచయతి వేలా నవవధూ శుభాలంకారం తత్కిము సమనుకూలం నకిముత ఇతి (దష్టుం గత్వా పరిచరతి వీచీమయక రై పునర్యాతామయాత్తై శృలతి జలధిః కాముక్‌ ఇవ. ర. ఈః' | కీంది యాంగ్లపు పంక్తులను శ్రీ వేలూరి వారు పద్మమున బలికిరి. అక్ష 8 ౧0196౯ 0018649 [0069 30 9000316 ౫౦౪ $870 16689 శీ9ిరే 106 9460 "8౪14 [05 1రీంజ!8 18 201 ౪996118016 కంమం1/ ; 14 153 2 $78160 = &ి 8స9160202 (086 0820 61496: ౧28 01 క01క్ర4 థా ఎట్టో లుబ్ధుడు కూడబెట్టుగతి సీ వీహాదులన్‌ గూడగా బెట్టం జూడు, క్రమంపు ధారణ మెయిన్‌ (టేరేపు మాపైని నె ఏ* ప్పట్టున్‌ నాళమినొందుచుండ దిడియే (పాబల్కుసూ! అయ్యదే కట్టుంబాటు ప్రాకాలబోదు మణువంగాబోదు నిక్కంమ్ముగన్‌- అవధానమునందలి యీ భాషాంతరీకరణవిధానము మక్కికి మక్కి.గాగాక భావ (ప్రధానముగా నడుచును. స్యుప్రసిద్ధ శ్లోకము లనువదించునపుడు నూటికి దొంబఏపాొళ్ళు మూలమును టోలియుండును. ఆ(శ్రతములు, సందిగ్ధారములు, క్లిస్టములు నగు ళ్లోకములు ఛాయమ్మాతముగ ననూదితము లగును. సమాస స్నీగ్ధవృత్రము సదృళవృత్తమున యత్నిపాసస్థానక్లుప్త కించిచ్చద్ధి పరివృ త్రిదే యశాతథ ముగ నిలువగలదు, .

తృతీయ (పకరణము 2! అన్యాపదేశ పద్యములు, అవధాన సళలో ఎవరికో తగులవలెనని, దేనిమీదనో పెట్టి, శవి యొక పద్మను విసర వచ్చును. పృచ్చకుడే అట్టి తలంపుతో నడుగ వచ్చును. . ఇట్టి పద్యములకు ఎవకు లక్యభూతులో వాంాసభలో నుండినపుడు ఆ పద్యముల విలువ చెన్ప నలవికొదు. తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల వేమవర్శాగవోర శతావధానమున “చీకుముల్లు గుజీంచి చెప్పిన సీసపద్య్మ మన్యాపదేళశపద్యమే. ఎత్తుగీతియందు అనధానుల అజ కాలిమంట నడునెత్రికెక్కినది. చూడుడు: సీ. నిన్ను గాల్చిన గాని సీ బుద్ది మానవు చీ యేమనందునే చీకుముల్ల 1 దొంగరీతీని దూతి దొరక కుందువు గదే చీ యేమనందునే చీకుముల్ల ! హైరలోపలం జేరి పోటు గూర్చెదు గదే చీ యేమనందునే చీకుముల్ద 1 పద మాశయించియ బాధ పెదైదు గదే చీ యేమనందునే చీకుముల్ల | నిన్ను మర్యాదగా జూచునేని యెట్టి దట్టు డేనియు నీదు కోతలకు లోగు చెప్పుదెబ్బకు దప్ప నీ చెడ్డగుణము లీకదు సుమీ! యిసీ యిసీ! బీకుముల్ల! (శతావధాన సారము) పిఠాపురపు శతావధానమున శ్రీ వేంకట రామకృషన్ణకవులు 'లషణవిరుద్ధముగ జెప్పు కవి'ని గుజించి చెప్పిన శార్దూలము: (పాసంబున్‌ యతియున్‌ విరుద్ధగతి థ్‌ బ్దంబున్‌ (బమోగించుచున్‌ మీసంబుల్‌ వడిపెట్టి మాకుపమ మేమేయంచు నెందుం దుర భ్యానంబొప్పగనుండువారు కవులై పద్యంబులన్‌ జెప్పీనన్‌. వాసింగన్న కవీశ్వరుల్‌ సభలలో వర్ణింతురే, వారలన్‌? (వేంకట రామకృష్ణ (గంథమాల)

ప్రీఫ్రక్ర అవధాన షడ్య మీసలు దుందుడుకొవ్నగ బెంచి, వేళ్ళాలౌల్యమున మించి వర్తించు వ్యక్తు శనరో యీనాడు మన యూహ కందకపోవచ్చు కాని, త్మతత్యులగు సభ్యులకు శట్టియిచ్చినట్లు తెలిసియుండును. థ్రీ వేలూరి శివరామళాన్తి గారి గుంటూరు కాలేజీ శతావధానమున “అప్పు డక్కడ నుండిన గుడ్డగూబ' గుణించి సీసము జెప్పబడినది; సీ. శఠతవధాన విధాన సంధాన మందున నపళశకున మటంచు నాగినాడ, కన్ను గానక మంచి తెన్నుజూడగ లేక యటునిటు దిరుగుట యరసినాడ; గల్బికంపుల పెంపు గన్పింస టెక్కల జ్ఞాడంగ దిరుగుట యరసినాడ, ఈ గూటిలో నుండి ఆ గూటి మీదికి నలవోక యెగురుట యరసినాడ గడ్డమున్‌ మీసముల్‌ లేని కౌశికుండ 1 కవిత చెప్పగలేని ఘూకవివరుండ ! చూడగా వచ్చినాడవా? నేడిచటికి గుటీల రుతముల దూఐ! యో (గుడ్లగూబ ! ప్రతిపద్యములు స్కుపసిద్ధ పూర్వకవి పద్యము నిచ్చి తద్భిన్నవృ శ్తమున (పతిపద్యము జెప్ప గోరుటయు నటనట జరుగుచుండును. మనుచర్నితము నందలి (2-41) ఉ. ఇంరలు శన్నులుండ దెకువెన్వరి వేడెచు భూసురేంద యే కాంతమునందునున్న జవరార్మడ నెపంబిడి పల్కరించు లో గింతియ కొక సీవెజుగవే మును వచ్చిన (తోవచొన్న! సీ -శంఠ భయమ్ములే కడుగ నెల్లిదమైతిమి నూట లేటికిన్‌.

చృితీయ (వకర ణము కళకి - అను కవితామతల్లికి పద్యమునకు, ఉత్పలమునకు, భీ కొప్పరపు సోదర, కవులు చెప్పిన కంద మది- కం. ఇంతలు కనులుండగ |ఐ శ్నింతువు వచ్చిన పథంబు జెప్పుమనుచు సు ద్ధాంతసతుల నిటు పల్కుట యెంతకొ, యిది వ్యాజమనుచు నే దలచు జుమీ! సీ. తత నితంబాభోగ ధవళాంచుకములోని యంగదట్టపు గావిరంగువలన శశికాంత మణిపీఠి జొజువారగ గొయ లుత్తుంగ కుచపాళి నత్తమిల్ల దరుజాంగుశీధూత తంగతీస్వనంబుతో జీలిలిలిపాట ముద్దులు నటింప నాలాపగతి జొక్కి యజమోడ్చు గనుదోయి రతిపారవళ్య ప్మభమము దేలుప టౌరీ బలికించు గీత పబంధములకు గ్మమ కరసంకరుహ రత్నకటక రుణరు జర్వని స్పూర్తి తాశమానములు గొలుప నింపు దళుకొత్త వీణ వాయింపుచుండి. (మనుచరి(త = లీఎల్రీ?) అను సీఫమునకు శ్రీ వేలూరివారు చెప్పిన కవిరాజ విరాజితము-- పిజుదుల నిండిన తెల్లని వల్వల పెచ్చగు నెజ్టిని రంపన జం దురు నెజతాతిని గాయలు గుబ్బల దోపగ [వేశుల మీటిన తం తిరి ధ్వని జిల్చిలి పాటల తేటల తీరుగ ముద్దుల జూపగ న బృురపు వరూధిని వీణను బాడగ బొంచుచు జూచెను విపు డొగిన్‌,. (అవధాన భారతి.)

ప! అవధాన ఏద్య ఆ.వె, గంగగోవుపాలు గంటెడ్రై నను జొలు గడవడై ననేల ఖరము పాలు? భక్తి గలుగు కూడు పష్హైడైనను జాలు విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ. అన్న వేమన్న ఆటవెలదికి సుబ్బన్న (పతిపద్యము శార్దూలము: శా. ఏలా గాడిదపొలు దు త్తెడయినన్‌ హీయంబగున్‌ గంటెడే బాలున్‌ సద్గుణ సేవ్యమైన కపిలా స్తన్యంబు భావింపగా జాలున్‌ బనైడు భక్తితో నొసగు భిస్సాపిండ మో విశ్వద ్రీలోలా! యఖిరామ! (పేమ! వినరా! చిత్సార! సన్మందిరా! (శతావధాన ప్రబంధము. ద్వి. ఖం.) అల్బవిషయము-బృ్బహ త్పద్యము: బృహద్విషయము- అల్పపద్యము: పరమాణువును పర్వతీకరించి చెప్పుట, పర్వతమను అణూకరించి చెప్పుట కవులకు [కొత్త విద్య కాదు. కాని, తటాలున నంకికొని, కంసాలివలె వస్తువును కోరిన అచ్చునటోసి యిచ్చుట అవధాన సభలో కష్టమని చెప్పక తప్పదు. వసుచర్మితకారుఢు వర్ణించిన 'ధూశి' సీసమున నెన్ని యొభ్యారములు చోయినదో చూడుడు- సీ ఎదలపై బొదలు పయ్యెదలు జొటగ బాటు విబ్బీలకు ముసుంగు లబ్బజేసె, ఘనభఖేరికాధ్యనుల్‌ విని గుండియలు బ్రీల (వ్రాలు మల్కలకు గోలీలు చేసె, నుడుగని విభాంతి దడగాళ్ళువడ నిల్చు ఖానులు డాగ జీకటులు జేసె, గడలేని కాందికీకత నేగు తమ కుర్వి జడధు లెల్లను గాలినడక సీసె

తృతీయ [పకరణము వీక్‌ ననుచు శకిరముల దాల్తు రెవ్వని సమ్మగ మెన్క్మ ధుళ ధూళి జకితులై చను సపొద కుతుపశాపా నిజామాది కుతలపతుల తండు నృపమ్మాతుడే రామరరణివిళుడు. ఇది (వబంధ పద్యము. “శ్రేత్రకీ పరాగము' వర్జించిన శ్రీ వేంకట రామకృష్ణకవుల అవధాన పద్యము తిలకింపుడుం సీ. ధవళమై గంధపధానమై ధారణి నిమ్ముగ దావుల (గుమ్మరించు గంటకంబుల నెట్టా కడచి వచ్చిన తేటి దొంగఆ కనులు టోవంగ జేయు దనతోడ నారామముననున్న చెట్లకు గనుల కింపగు రూపు గలుగజేము సంపంగి పూదేనె సందెవార్చెడు మన్మ థునకు విభూతియై తనరుచుండు కేతకీపుష్పరజము తర్కెంచిచూడ గాంతి సొరభథభముల సహకారమంజ రీ పరాగంణు కన్న గరిష్ట మనుచు నిర్వచింపగవచ్చు వర్టింపవచ్చు. (వేంశట రామకృష్ణ (గంథమాల) ఫ్రీతిరుపతి వేంక టేశ్వరులు మహాసగ్గరా వృత్తమున దోమకాలు వర్ణించిరి: ఎలమిన్‌ నారీతి గౌనం బెవరు సలుపరే రేనె గానాంబునౌకిన్‌ జెలువున్‌ గావించుచుందున్‌ జెలువల లలితశ్రీల సొంపారు సెజ్జన్‌ లలి నిట్టానందలీలాలసతరగతి పై లాస్తముంతేసె దోసీ! అల! నీ కాలెంత? సీకుంగల గరువపు బింకంబు దానెంత? దోమా! (శతావధాన సారము.)

రో. అవధాన విద్య దోమ తృద్యప్రాణి. దాని కాలెంత? సూవ్మాతిసూవ్మము. అట్టి మళక చరణము వర్ణించుటకు మవాసగ్గరాన్ఫ త్తము దత్తము. ఇక్కడి వృత్తైచిత్యము కొనియాడదగినదే. “పీరస్య భుజదండానాం వర్జనే (సగ్గరా భవేత్‌' అన్నారు కదా! (సగ్ధరకు మహాసగ్ధరకు పెద్ద తేశా లేదు. దోమకు ముంగాళ్ళే భుజదండ ములు, నిశాచరవీర మళక భుజదండ వర్జన విశేషమది. తీరుపతి వేంక టేశ్వరులు మళకమును వర్డించిరి పాదమును వర్చింపలేదు. ఐలిదొనధారకు నొగ్గిన వామవ్వాస్తమును పోతనకవి- '“ఆదిన్‌ శ్రీసతి కొప్పుపై దనువుపై నంసో_త్తరీయంబుపై బాదాబ్దంబులపై గపోలతటిపై బాలిండ్ల్రపై నూళ్న మర్యాదన్‌ జెందుకరంబు' అన్నట్లు మళకచరణమును వర్జించి యుండిన ముద్దుగా నుండెడిది. అదెట్టనం తరణీలాస్వత్కపోలస్థలమన దిలకోదా త్త పొలమ్మునన్‌ ఐం ధుర వవోశ్నాగజ్యాగ త్తుహినకిరణ కస్తూరికొధూశిపాళిన్‌ _ బరితో గంభీకనాభిన్‌ జఘన తలమునన్‌ వాణిపద్మమ్మనన్‌ (గు మ్మరుటన్‌ శయ్యాగృవాళిన్‌ నుశకచరణమున్‌ మాన్యమై ధన్యమయ్యెన్‌- (శతావధాన (ప్రబంధము. ది. అం) థ్రీ కొప్పరపు సోదరకవులు చెప్పిన “బీపురుకట్టి సీస మొక విలషణ చమత్కారము కలది; సీ, మలినంబు బాపి నిర్మలత జూపుట జేసి యళల్ల గంగాదేవి యనగవచ్చు, నఖిల (పదేశములందు దోచుట జేసి యల పరమాత్మయే యనగవచ్చు, నిత్యాభి షేకంబు నెమ్మిగాంచుట జేసి యల జలస్థిత లింగ మనగవచ్చు, స్రీకర్యగవాణము చెలిమి నందుట జేసే యల పురుషోత్తము డనగ వచ్చు

చృరీయ [వకరణము టీ ననుచు నెట్టట్లా పొగడగా నయ్యెగాదె యదియు సింగారపుంగట్ట యనుట జేసీ కొక యద్దాని జీపురు కట్టయనిన నింతగా వర్థనము సేయ నెవడు దలచు, అ్రీ పెపపాదివారు చీపురు కట్టను కందమున వర్జించిరి. కం. శృంగారపుగట్టా! నిను బంగారపుగట్ట వనుచు బలికెద, లేకు న్నంగడు బుణ్యాత్ములు బలె నంగనల కరాంబుజంబులం దాడుదువే ? నళ్చసిరా చుక్క: సీసము: సీ. తరుణీకపోలమధ్యమునందు కుళ వేళ సొఐగొందు మసిబొట్టు చుక గ్రావోలే సకల జగజ్జన సంతోషకారణ చందబింబగత లాంఛనము మాడ్కి- రమణీయ సత్కావ్య కమనీయపద్య సం గత శబ్దదోవవికార మట్టు లృతిగొను నుద్యోగి (బితుకష్మతమునందు మన్నింపగారాని మార్కువోలె విములజలరాశి నుదయించు విషము వోలె గమల యురమున మృగనాభి కందు వోలె మీది కొలికెడు కాల మషీదరాంక రేఖ చ్మితవిస్ఫూర్తి వదర్రిల్హా నవుక! (శతావధాన సబంధము, డ్వి, ఖం.) విస్తరించి చెప్పుట కంటె కుదించి చెప్పుట మజియు గష్టము, కండపచ్య మున దళావతారవర్ణనము కావింపవలెనన్న చిన్నపని కాదు. పద్యశ రీరము చిన్నది, (పతిపాదమున (వాసము, ద్వితీయ చతుర్ధపాదములందు యతి పోగా మిగిలెకి తావెంత? శే)

లకక అవధాన విద్య- ఆ యింతలోనే యవతారములు పదింటి నిమిడింపవలెను. కం. వనచర చతుష్టయము వా మనుడును రామ్మతయంబు మహితుడు బుద్ధుం డును గల్కియు ననగా వి మ్టని యవతారములు పదియు శోభిలుచుండున్‌. (అవధాన సారము) “వనం కానన సీరయోః' “రామః శామదగ్న్యే ఐల రాఘవయోళ్ళ్చ.' వనచతుష్టయమున జలచర ద్వయము మత్స్యకూర్మములు. కాననచరద్వయమున వరాహసింహములు. రామ్యళయము భృగురామ రఘురామ యదులాములు. షట్న్మకన ర్తులు: కందము: ధర నలుడు హరిశ ఎం[దుడు పురుకుత్సుండును బురూరవుడు సగరుడు దు రృరుడైన కార్తవీర్యుడు వజలుట దగె మున్ను చకవ్నర్తిపథచేన్‌. (కొప్పరపు సోదరకవులు,) దశావతారములందువలి బర్యాయపదము లీపద్యమున బొసగించుటకు వీలు లేదు. [పాసము కొజకు “ధర”, 'దుర్భరుడైని అను పదములు మ్మాతము చొప్పింపబడినవి. (కమము తప్పించియెన ఛందోనుకూలతబట్టి నామధేయములు చెప్పవచ్చును. షట్బ కవర్తికమ మిట్లు పదారమున నున్నది: *వారిశ్చం[ దో నలో రాజా పురుకుత్చః పురూరవాః సగరః కొర్తవీర్య్కళ్ళ వడేతే చృకవర్షినః. అచ్చ తెలుగు పద్యములు, ల్లోఠములు శివస్తుతి; అచ్చతెనుగు. సీసము. సీ. ముక్కంటి పండుల మెక్కువానికి దండి వై వెండికొండపై నలరువాడ! గట్టురాపట్టి కేల్వట్టి దాలకపైన ట్‌ జ్‌! ముత్తోంవ [దిమ్మరి మోయువాడ!

తృతీయ (ప్రకరణము వీ5ళి పెనుకంటి మంటలోపలను మవ్వీటిర క్కసుల బూఏ యొనర్చి (కాలువాడ! నె తీపె జిన్ని ొన్నెలపూవు వెలయంగ బాపచుట్టలతోడ బరగువాడ! విసము గుత్తుక బట్టుచు వెలయువాడ! యిమ్ముగా బుట్టి వీచ్చము నెత్తువాడ! మిత్తులకు నెల్ల మిత్తిపె మెజయువాడ నిండు దయజూడు మము వెండికొండటీడ! (బందరు శతావధానము.) ఇందలి 'దయి తత్సమళబ్దము, అయినను దుదియంద్రై పట్టింపుకు రాలేదు. లచ్చి, ఉత్పలమాల. అచ్చతెనుగు. చిల్కవజీరువాడు గయిసేయ దొడం బురుడించి యేనుగుల్‌ కుల్కు-చు 'దొండముల్‌ పయి దగుల్కొన మేటి కడాని కుండలన్‌ టిల్కుచు నీరు పెన్మిటీియు జెల్వుగ జెంతన పొల్చియుండు నా కుల్కు-మిటారి లచ్చి బురికొల్చెద నా మది నావీయుండగన్‌. (అవధాన భారతి.) వేణుగోపాలుడు. అచ్చతెనుగు. ఆ.వె. [వేపెలందు లేపుడు వేవేలు గొలువంగ బిల్మ్యగోవి నలనల నూదు న! మ కొనుచు వేడ్క మీజగను నాటలాడెకి గొల్లపిల్లవాని గొల్లు మేముం (శతావధాన సారము) సభావర్ణన. సంస్కృతము. పంచచామరము. సభావిభాతి సజ్జన పభాసితాంతరాళకా (వభూత్తమప సేవనపభూత సర్వమంగళా శ తావధానకారిభి స్తుతాత్మత త్త్యవి _త్తమైః (వశార్కికైః పుాణిక్రైః కృతాంతిభి ర శవోత్మలిః, (ఆగిరిపల్లె శతావధానము.)

కికీ0: అవధాన విద్య తఈఫాను. సంస్కృతము. (సగ్జ్గరావృత్తము, అత్యాలీలానిలేన (పదలదురుమవాభంగసంగే సముదే (గౌమా స్త త్రీరసంస్థా విలయముపగతాః కించ వృషాళృ భగ్నాః పళ్ళా న్నౌకా సమస్తా అపి జలమధితా మగ్నరా మాపు రచ్చై స్సర్వేషాః జ! మాసీ త్పుఖమితితు పరం ద్యోసుమ్మపాయ మాసీత్‌, (శతావధాన సారము) లవ్మీః ఆర్యా. పారావారత నూజాం జాయాం శౌరేః స్మరన్య జనయిశీమ్‌ వందే దృఢయా భక్యా బృందారకవందితాం[ఘినీరేజామ్‌. (వేంకట రామకృష్ణ [గంథమాల,) తత్వాల రాజకీయ సొంఘిళక విషయ పద్యములు హూణు లీదేశమునకు వచ్చిన రీతి: సీ, భికుపాదాంబుజ _పక్షేపణన్ఫాయ మున మొద లీదేశమునకు వచ్చి, (క్రమముగా గొంతదేశము వర్తకమునకై మతి కల్మిని న్మాకమణ మొనర్చి, యటుమీద మఠికొంత యార్జించి యద్దాన స్వర్పమ్ముగా 'సీన సంగహించి, పిమ్మట గొందణ బృథ్వీపల నడంచి యచ్చటచ్చట గోట లాకమించి (క్రమముగా నెల్లి భూమి వళముగ జేసి సర్వరాజన్యులును ఐన్నాసంగ నిప్పు డేలుచున్నారు మనదేశ మెల్లయెడల హూఖు లెంతటి కార్య ప్రవీణులొ కద! (శతావధాన సారము.)

తృతీయ సకరణము వీకిఓ ఎడ్వర్డు చ్మకవర్తి: ము ఘను డత్యంతకళావిదుండు రుచిరాకారుండు శాంలాత్మకుం డనఘుం డెంతయు దానశీలుడు సిఠాస్యస్వచ్చ వంక్యుండు న జ్ఞనమాన్యుండు సమ స్తరాజమకుటిసంలగ్న రత్న పఖా శనదంగఘ్మిపతిభాసమానుడయి వేడ్కంజెందు నెడ్వరిలన్‌. (శతావధాన సారము.) ఇంగ్లీషు విద్య: మ, తిరిపెంబె త్తెడివాని నెయ్యది మవిదేవేం్యదురం జేయునో పరనీచాన్వయజాతు నెయ్యడి మవివంళో త్తముం జేయునో ధరణిన్‌ వైదికునైన నెయ్యది తగన్‌ దా హూణుగా జేయునో వరశోభాకర మట్టి హూణకళ నే వర్ణింపగా నేర్తునే? (శతావధాన సారము) బాసుగారి చట్టము; మ. కలికిన్‌ గంటికి [బీతిగొల్పునెడ వేడ్కన్‌ దేనినేనిన్‌ నరుం డెలమిన్‌ గై కొనవచ్చు. దానిపయి నెందే బేర్మివో నప్పుడ క్కలికిన్‌ వీడగ వచ్చు, నొంగొకట భాగ్యంబున్న విశ్వ స్తతో గలియన్‌ వచ్చును, 'బాసుచట్టి మురరీకారంబు గావించుచో. (శతావధాన సారము, ) జపాన్‌ రష్యా యుద్ధము; రథోద్ధతావృ త్తముః వర్తలే ఖలు జపానుభూపదే రష్యావనికాసతే రవ్శిశియె సంయుగోఒయ మసమానకత్సయా,

వలీ అవధాన విధ్య వృద్ధి రద్యతు జపాను భూపతేః (శకాధాన సారము) _వీరేళలింగము పంతులుగారు చేయించు విధవావివాహములను గుణించి: సీ. మా గబ్బు నెడ(దొబ్బె మా (వబుద్ధు డటంచు మంగలివాండు ఠన్నుం గుణింప 'పెండ్దములకు వండి పెట్టగా సుభియించు వార లెల్లరు తన్ను దూజుచుండ విద్యార్థులును మెట్ట వేదాంతులును గూడి తన్ను నేవేళ నిందను నొనర్చ మును చచ్చినట్టి మగని తద్దినంబెట్టు లని బుధవరులు నాదొనర జేయ నన్నిటికి నోర్చి విధవలౌ నంగనలకు (ళూణహత్యలు జరుగక పోవుగాక యంచు బెంగ్లిండ్లు సీయ యత్నించుచుండె కందుకూరి వీరేశలింగ పధాని. (శతావధాన సారము ) స్త్రీల పునర్వివాహము: ఉ. ధారుణి నీకలిన్‌ విన యథావిధి గాగలయట్టి పెండ్లి కా ధారములేక మానవులు తగ్గిసమగ్గిస లాడుచుండగా నూలణులు వేలు లక్షలును నూతనపల్కము పాచ్చి యింక నే తీరున నెవ్వరే ననుమతిర్యతు వితంతు సుతంతుధారణన్‌, (బందరు కఠావధానము,) “కట్నాలు పెరిగి, అసలు వివావామేకాని కన్య లెందరో నిలబడియున్నారు. వీరి నుపేషించి, వితంతువులకు తంతువులు కల్పింపజూచుట న్యాయము కాదని ఆబార్యులవారి అభిప్రాయము,

తృఠరీయ [సకరణము వరీలీ అసహాయోద్యమము భారతముతో బోల్చి సీసము: సీ, ఆపత్కరంబు కిలాపత్సమస్యయే దుష్టతుష్టయద్యూత సరణి పైంచాలమానినీ పరిభవస్స్ఫూ ర్తియే పాంచాల నృపసుతాపరిభనంబు (వకట భారత మహీస్వాఠం్యత్యలాభంటి తమకు రావలసిన ధరణితలము చెజసౌలలందు జొచ్చియు గృశించుటయె క ర్క-ళశగహానావాస కష్టసమితి యవల దౌర్జన్యరహిత విఖ్యాత మగుచు మహితమౌ నసహాయోద్యమము గుణించి యిట్టిదని వివరింపగా నెవరి తరము ధీరవరులార! యది పెద్ద భారతంబు (అవధాన సారము.) గాంధి సుగుణములు: సీ. ఎవరేమి చేసిన నవరోధ మొనరింప కుండగొ సహియించియుండు టొకటి ఎవరేమి చెప్పిన వ్యవసితంబుగ, దన కుండుచి తము మార్చకుండు టొకటి ఎవరెట్లు చూచిన నీసడింపనుచు లే కుండగా దరిజేర్చుచుండు టొకటి ఎవరెట్లు పోయిన లవమేనియు నసత్య ముండ్యుతోవికు టోవకుండు టొకటి హైందవులలోన గలహంబు లంకురించు చుండ నుపటాసమలు చేయుచుండు బొకటి గాంధి యందిట్టి గుణములు గలవు గొన నాఠరడు మవోత్ముడని యందు రార్యులెల్లి. (పినపాటి చిదంబరళాన్త్రీ గారు.)

గాంధి మహాత్ముడు: ఉ. తెచ్చె స్వరాజ్న మీభరత దేశజనావళికి గొప్ప [ప్రాభవం బిచ్చె మహాత్ము డాపిదప నెల్ల్వమతమ్ముల నొక గాకొల్కికిన్‌ దెచ్చుటక్రై 1పయాసపడి తీర్చుగ జాలక తెల్లవోయె, దా వచ్చినకార్య మాయె, భగవంతుడు పిల్యగ టోయె గొంధియున్‌. (శతావధాన పజంధము. ద్వి, ఖం ని భారత (తివర్దపతాక పట్టుకొని, వదలక, లాకీదెబ్బలు తిన్న కుమారి యిందిరా |పియదర్శిని: శార్జూలవికీడీతవృత్త్రము: భాం లాబీగై కొని యిందిరాతరుణి డొల్లన్‌ నేల దాడిపత త్కోంటిన్‌ ఘట్టితశీర్షియై యొదిగె జముల్‌ రెండు ఘూక్చిల్ల, నా రాటంబందియు పీడబోవదు (తివర్ణ శ్రీధ్వజమ్మున్‌, భట వ్యాటోపమ్ము గణీంతురే? నిజధరా స్వాతం్యత్య రఖాాపరుల్‌ . (శశావధాన (ప్రబంధము. (ప. ఇం,) గగరిన్‌ గగనయా,త: మ. అగజేయ (పతిల్యాపభావులగు రష్యాదేశ శాస్త్రజ్జు లూ ర్ధ్యగతిం బోవు తెజంగు గన్గొని సముద్యత్సాధనపోద్ధతిన్‌ గగరిన్నా మకు రోదసీకుహరమున్‌ గాలింపగా ఐంపి రా విగతమ్షోభుడు తిగ్గివచ్చె నవురా విశ్వస్తుక (స్మక్రియన్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము. (వ అం.) ఫాక్రస్టాన్‌ భారతదేశముపై దండెత్తి పొందిన ఘోర పరాజయము: ళా. పాకీస్టాన వరూరిఎజలధి పంభద్భారతమోణి వే లా కూలంకవభంగి బొంగి పయికిన్‌ లంఘించి తా భారత ఇ్యాకచ్సైనిక కుంళసంకవ ముఖాచాంత్మికియా నష్టమై వీకంబాసి యడంగె, బంక వృుదయోద్వ్ప్భృత్తుల్‌ పిసొళించునే ? (ఈ తావధాన (బంధము, (వ ఖం

శతీయ (వశరణము వక ఆంధప్రదేశ్‌: ఐకస్థిత్యము: ఉ. నాణెముగాగనుండె సుమనన్త్రయ మొక్క గుకచ్ళమై తెలం. గాణము నాంధసీమ (ప్రముఖస్థితి రాయలసీమ నోగ, వి న్నాణము వాయు దవ్వు చనినన్‌ గళయుం జెడు, గాన, మై త ని (శేజిక జేసీ పూర్ణనివిరీసరుచిన్‌ మకుటొప్పూ నొక్కటన్‌. (శతావధాన (వబంధము. వ అం.) రోదసీమండలమున బయనించు రాకెట్‌: (సగ్ధరావృ త్తము: నానామేఘాళి దూలన్‌ భయదరయమునన్‌ జండచండ(పకోర ధ్యానోద్యగమ్ముగన్‌ సత్పథమున జను నుద్దంక రాకెట్‌ విధమ్మున్‌ జానుందెల్లుంబెడంగుల్‌ చకచకితముగా (సగ్గరావృత్త ఐంధో చ్చూనక్రీడన్‌ వచింపన్‌ సు*నవిశుతమై శోలిలున్‌ సత్సలోర్విన్‌. (శతావధాన (వబంధము. (వ. అం.) ఆర్టీసీ బస్సుల నిర్వాహము: సీ కర్మజ్యభుగృ[దకల్యాణ మనుపేర భ(దాకరణశిష (ప్రజకు గలిగె గోరప్పచందాన గొండెక్కుచుండె బన్‌ చార్జీలు నష్టాం సాకుతోడ చార్జీ వెంబడి సరకుఠ ధరలు పె రుగుచుండె (బదుకు బరువగుచుండె [పజలను కొకులన్‌ ఐడగొట్టీ యదడ్యోగు లను (గద్దలను సాకు టయ్యె నేడు దోన మెజిగియు రోసముతోడ గండ రించి మంగల కత్తిని మింగినట్లు దొరతనమువారి చేతలు తోచుచుందె అ్యసీ బస్సు దా యి)స్టకారి. (₹తావధాన (పఐంధము. ద్వి అం.) కర్యజ కు ప్పణ జు కార్మికులు. భ్యదాకరణము == తరము,

వాలి "అవధాన. విద్య జనరాపార్టీ (పవాహము : శా, లోకంబంతయు నేకమైనగతి గల్లోలమ్ము లుప్పొంగి య (దేకించెన్‌ జనఠా పవాహము రయోదీర్ణ పజాపౌఢీ బీ కాయా త్రరభారత&తి అయంబండదెన్‌ వెసన్‌ గార్మగె, సా రేకల్‌ దషిణభారతషిరిని వ్యకించెన్‌ గడున్‌ దూరమై (ఈ శతావధాన (వబంధము. (వ. అం) పరిమిత కుటుంబము మేలు : సీ. చెజకువింటి వజీరు కజకుగ త్రి యనంగ దరుణభావ నథంపచ రుచిరాంగ మంగశరూప సంపన్మనోహరమూ ర్తి దన కీడుజోడైన ధవుని జెంది తద్భుజ కోడ సిఠాంతపరి వుణ్ణ యె గలగులయె సుఖానుభూతి నల మాత్మసారసర్వ మపత్యమున్‌ గను దశ్సంఖ్య మితిమీఅ దల్లడిల్లు సుంత విళునొద్ద నిదురింప జూడ గదల సీడు కడచంటి యెడచంటి యేడ్చు వెక్కి పరిమితకుటుంబయౌ కృశోదరి యొకర్తు చూజగొను నిర్జిరోధ సంసారసుఖము (శతావధాన పబంధము. (వ-ఖం ) శాస్త్రీయ పద్యములు నిర్ణణ్యబహ్మము: ఉత్పలము: లోకములన్‌ సృజీంచుచును లొంగడు సృష్టికి నేరిచేతికిన్‌ లోకములన్‌ హరించుచును లొంగడు బావున కేరిచేతికిన్‌ లోకము, లోకి, లోకగుడు, లోకవిలక్షణమైనవాడు, ను ళ్లోకుడు నయ్యు (బ్రహ్మ మిల జూడగలారికి నిర్గ ణుండగున్‌. (బందరు. శతానధానము.)

ళృతీయ (వకరణము సీ అద్వైతము: ఉపజాతి: మృషా (వపంచ స్వయమేవ బాత్మా సమ,స్తవస్తువ్వపి చాత్మనై క్యమ్‌ వదంతి యచ్చంకర పాదగుప్తా స్సమ్మగ మదై్యైత మిదం యతీం[దాః, (శతావధాన సారము) ద్ర్యైశమతము: మత్తకోకిల: బీవుడున్‌ మరియాత్మయున్‌ వెనకేరుటన్న హుళక్కి యా దేవుడుండెడి చోటీకీన్‌ దమ దేహమే చను దివ్యమై యూ వసుంధర యెల్ల నిత్య మనేక జీవన లీ (లోవ దై 3$తమతమ్మునం గల (తోవ పండ్‌త మాన్యమున్‌. (శతావధాన సారము.) విశిష్టైద్వెత సిద్ధాంతః। మంద్శాకాంతా: భక్రిర్ముఖ్మా నిగమవిహితే కర్మజాలే నికాస్థా సర్వత శ్రీహరిపదసరోజాతబద్దా (పప ్రిః స్వప్న స్సత్య స్సగుణవిషయా బుద్ధి రర్భా సమ్మగా లోకే రామానుజ మిడం సర్వత స్సు(పసిద్ధమ్‌. (శతావధాన 'సారము) సృష్టికి పూర్వ మేమున్నది? అదై్యైతపరముగ నుతృలమాల: సున్నయె నుండె నావి నడి హన్యమటంచును వేదరాశిలో నున్నదిగాన జూడనిక నొండును లేదనవచ్చు సృ్టికిన్‌. ము, న్ని నిర్ణణమ్ము గుణపూర్వము పూజ్యము సత్తస త్తసం విన్న మబంచు, నంతయును వేదమునంగన గోచరంబగున్‌. (బందరు ళతావధానను.)

ఇందిరాగొంధి జాతక (పభావమః: శార్టూలవిక్రీడితము: జన్మించెం గటకాఖ్యలగ్నమన లాస్వద్భాగ్యరాళిన్‌ ధరా జన్ముం డారయ న్నేతభాగవతుడై కాసించె భూచుక మె ల్ల న్మాద్యర్గతి నిందిరాసుదతి లీలన్‌ దద్విభుత్వంబునన్‌ సన్మానంబును బొందకున్నె పజయుచై ఎన్సల్య పర్యాప్తిగా. (5 తావధాన (పబంధము. (వ అం.) గుర్మగహ [పభావముః శార్టూలవి[కీడితము: చూచెన్‌ భార్గవు జీవుడన్న ఘటియించున్‌ సత్కృతిన్‌ దద్గ్భృవా వ్యాచ్మికంస వపొంచెనన్న మజియున్‌ భద వపదుండౌ రమా రోచిష్టుండగు విష్ణువున్‌ గురువుగా రూపింతు రౌటన్‌ శుభ (పాచుర్యంబది నీవ కూర్తువు కృపావాసా! వృషాాది,పభూ! (శతావధాన (ప్రబంధము. (వ ఖం.) పై రెండు పద్మములు జ్యోతిళ్ళా స్త్రృవిషయగంధుణు నాసికొవర్జనము: సీసము; సీ. నాసిక దీర్చమై భాసిల్లుడుండిన మగువ తాగోరిన మగని బొందు -నాసీక వటువై భాసిల్లుచుండిన సతీ యారధికొరిక్కపతిఠ గొజలు, నాసిక శుకరీతి భాసిల్లుచుండిన భామిని సుఖలీల బిఢవిల్లు, నాసిక చప్పిడై లాసిల్లుచుండిన వికటస్వభావయె సకీయ పొగులు, [ప్రా గుపార్జితపుజ్యసొలాగ్యయెన లేమ నాసీక గంధఫలి వలె వెలయు, నని చికిత్సదీర్చికొనిన యంఠమా[త - ఉక్కచనమబ్బునేమొ, [పళ స్తిాదు. (శతావధాన (ప్రబంధము ద్వి. అం.)

తృతీయ [పకరణము వళళ ముక్కు చక్కగా నుండిన మేలు కలుగునని సాముదిక కాస్త్రము. ప్లాస్టిక్‌ సర్జరి వలన ముక్కు చక్కజేసికొన్నచో అందము రావచ్చు గాని, అదృష్టము కలిసిరాదు. పద్మినీజాతి న్త్రీ ; కం, తెలుపగు చీరలు కట్టున్‌ సలుపున్‌ బతిభ క్రి మిగుల సద్గుణ గరిమన్‌ బౌలుచున్‌ శ్రీ*నమునకున్‌ దిలకంబై యెందు బద్మినీభామ భువిన్‌. (శతావధాన సారము) ఉపరతి: కం. ఘనవితతి చందు గప్పెను గనకలశన్‌ బూలు పూసె గనకకనత్కుం ద నవసుమం ఐదరె నశియు గనకము దరి జేరె గాంత కాంతుని గవయన్‌. (శతావధాన సారము.) ఇవి కామశాస్త్ర సంబంధి విషయములు. నృపవర్జనము: కం. కొందజు పచాద్యజంతం ఐందురు మటికొంద అర్శ ఆద్యంతంబే యందురు మే ముభయంబని యందుము నీ నామధేయ మానందనృపా ! (నానారాజ సందర్శనము) ఇది శబ్ద కాస్త సంబంధి విషయము. పకోడి: ఉత్సాహవృత్తముః సెనగపిండి ఉల్లిపాయ చిన్ని మిర్పకాయలున్‌ జొనిపి యందు నల్లమింత చొనిపి ముద్ద చేసియున్‌ అనలత ప్తమైన నేతియందు వైచి వేచినన్‌ జను ఐకోడి యసెడి పేర జళక్కనైన ఖాద్యమై. (శతావధాన సారము) ఇది పాకళాస్త్ర సంబంధి విషయము.

లాం అవధాన విద్య మంతళంత సంబంధి విషయములును పృచ్ళకు లడుగుదురు. పరిచితి కలవారు చెప్పుదురు. లేనివారు శుద్ధముగా ఆవి మాకెట్టు తెలియునని నిరాకరింతురు. కొందణు జాణలు ఆయోమయపు టల్లికతో జెప్పి తప్పించుకొందురు. ఆశీర్వాద పద్యములు శివ కేశవులు. అచ్చతెనుగు. సీసము. లాల్చె నెవ్వాడు 'కెందమ్మి దండంబలె నెదుజొమ్ము పై నిరులిచ్చు బాన, (మింగె నెవ్వాడు నేరెడిపండు చందాన కడలిలో బుట్టీన కాజువిసము, _ప్పూనె నెవ్వడు వెన్నముద్ద కుద్దిగ గేల దెల్ప సంచుల నించు నల్పసంకు, అనె నెన్వడు మల్లి యలరుగుత్తుల పేరు పోల్కిగా మెడనిండ బున్కదండ, వే వెలుంగుల దొరయును రే వెలుంగు నెవని కన్నులు నిప్పుగన్నె వని కెక్కు డట్టి మున్నీటి యల్లుడు నట్టి మంచు గొండ యల్దుడు మీకు గోర్కుల నొసంగు. (శతావధాన సారము) వధూవరులకు వేంక టేశ్వరుని యాశీర్వాదము: ఉ. కోరిన కోరికల్‌ జనులకున్‌ గడుదీక్షు నొసంగి వారిచే సారతరార్థమున్‌ గొను విశారదు డీశుడు వేంక టేకు డి బృారతి నీవధూవరుల సంపద లిచ్చి, చిరాయువిచ్చి, యా పూరిత సౌఖ్మమిచ్చి సతమున్‌ దయ చిప్పీల (టోచు గావుఠన్‌, (ఆవధాన సారము.)

తృతీయ (ప్రకరణము 1 విద్యార్థులకు నాశ్రీర్వాదమః : సంచదామరము; పరీక్ష కేగు నోకళార్థి బాలులార! కూర్మి షీ గురుల్‌ రచించు దీవెనల్‌ తగుం గదా విళిష్టముల్‌ మజేల మాదృళ్యపయు క్త మంగళో క్రి, ధీధురం ధరత్వమున్‌ జిరాయు రూర్జితత్వ మంది యొప్పుడీ | టీ తావధాన (పబంధము. ద్విం ఖం) ఆంజనేయుడు: ఊఉ. ఎవ్వని నమ్మి దేశముల కెంతయుటోయి జయంబు గంటిమో యెవ్యని నమ్మి యీ సభ నహీనధృతిన్‌ జరిగించు చుంటిమో_. యెవుని నమ్మి యేమిట నొకీంతయు సందియ మందకుంటిమో యవ్యరకీ ర్రికాలి పననాత్మజు డేలుత, మిమ్ము మమ్మునున్‌ | (శొప్పరపు సోదరకవులు.) సంకీర్ష పద్యములు న! మ్మిళుడు: కం. (పతివల మపేశ సేయక (పతికార్యమ్మునకు దోడుపడు గష్టసుఖా న్వితు గాంచి తాదృకుండగు హితునకు దుల్యుండు గలడె యెందు వెదకినన్‌. (శతావధాన సారము.) సత్యము శి చం. తప మొకగేల? పెక్కులగు దానములేల? యనేకతీర్థముల్‌ నెపమున టోయి (కుంకిడగ నేల? యనేకపురాణజాలముల్‌ చపలత జూడనేల? ఐహుకాస్త్రములన్‌ బరియింప నేల?స త్యపు వెల గుర్రెజింగిన మహాత్ముల కూరక యేల, జన్నముల్‌?- (శతావధాన సారము.)

వలి అవధాన విద్య వృషజాతి [పజాసేవ ః మ. తను జీవించెడి స్వల్పకాలమున నృత్యంబాడుచున్‌ దిగ్గిగం తములన్‌ సౌరభపూరముల్‌ జిలుకు నేశ ప్రీతి సంధించు బు వృములున్‌ గాయలు పండ్లు కట్లై లొనగున్‌ (బాణాత్యయంబంది స్వా ర్థము లోకార్థ మొసంగి కన్మాగుచు నౌరా, వృక్షజాతుల్‌ ధరన్‌! (7 తావధాన (ప్రబంధము 1వ. ఇం.) విద్య | కం, పరమానంద పా ప్రియ ఇరదుఃఖ నివృ త్తియున్‌ నెగడ జేసెడిసుం దరవిద్య విద్య యనబడు, వె .విద్యలు లౌకికంపు భృతియిడు విద్యల్‌. (శతావధాన (ప్రబంధము, (వ ఖం.) పునర్జన్మ మాన్సుకొనుట కుపాయము ; సీ. యోగ్యతగా గొల మొక్కరీతిని బుచ్చి సంసార మొకభంగి సాగజేసి యనివార్యగతి గర్మజనితమ్ములై వచ్చు కష్టసుఖమ్ముల కలిమి గనియు ఐబద్మప్యతము నీట బరిఢవిల్లెడి రీతి సకలకార్యమ్ముల జక్క-జేసి తన మన మెన్వేళ దత్త్యమసీతి వా క్యార్థమ్మునందు దా నతుకజేసి యెవడు చరియించు నాత డహీను డతడె యోగి యవ్వాని కిహమున నొక్కడేని లేదు కష్టమ్ము సంతతామోదు డతడె జానికి బునర్జనియ లేదు వాస్తవ మిది. (శతావధాన సారము.)

తృతీయ (వకరణము విల అన్నదాన (హా 0స : శా. దానమ్ముల్‌ వివిధమ్ములుండినను నద్దానమ్ములందె్సై నా త్మానందం టొనగూర్చుజాలునది యన్నాఖ్యంబ. (దవ_౦జు నెం తేనిం దెచ్చి యొసంగినన్‌ మనము తృ ప్రింజెందగాటోఎ, దే రేనిం దృష్తి? గాంతు రన్నమున నే రిద్దాని క్లాఘి.పరో! (శతావధాన సారము ) (శీమళతములు: కందము : ద్వైతము లబ్దసుఖద మ ద్వైతము తస్కర సుఖ్యపదంబు, విశిష్టా ద్వైతము య్యాతిక సుఖదము భూతలమున మొత్తమునకు మూడున్‌ మెంటగే. (బందరు శళొవధానమ..) దై్వైతమళము లుబ్ధులకు, ఆదై్యైత మతము తస్కరులకు విశష్టా ద్వైత మళము య్యాతికులకు సుఖ్యపదమని చెప్పి నవ్వించుచునే త త్రావబోధము గావించుట యిందవరధాొని చూపిన చమత్కారము అవధాని యభిమాన కవి : ఉ. ఒక్కడు శబ్లమాధురికి నొక్కరు డర్భగభీరతా ప్తికిన్‌ జొక్కెడు, బ్మితబంధముల చొప్పునకున్‌ దలయూచు నొక్కడే చక్కి రసోదయంబగునా సంస్కృత చిత్తులు సూరివర్యు లా చక్కి. రమిం్యతు, నా మది యేసంగు గవిితయస క్త వృత్తియె. (శతావధాన [పబంధము. ద్వి. ఖం) స్వార్ధపరత వి చ. సుకృతము దుష్భాుతంబకుచు జూడగ నీదిసుమంతయేని యె ట్టీ కృతులు సేయుటందును గడింది మగంటిమి జూపుచుండు నిం దకు జడియంగనీయదు సదా ధనతత్పరతా పిళాచిదీ నికి గల దుర్గుణంబులు గణింపగరావు ఐబహూక్తు లేటికిన్‌. (శతావధాన సారము.) 18)

ల4 అవధాన విద్య ముసలి యెద్దును గటికివాని కమ్ముట; సీ, ఆవసరంఎగునపు వ్యవసాయ మొనరింప నణితి కాయలు కాయునట్లు దున్ని, వీపుపై నింతింత పెద్దాయలు కాయ మోటబైన గోనెలు మోసి మోసి, బొడిగెక్కు వటంచు ఐదిమంది నెక్కించి పరువు లెత్తింపగా బండి లాగి తోట లోపల బెట్ట తోపుల బాదుల ముంచునట్లుగ నీళ్ళ మోట లాగి, కొాలవశమున ఐనిసేయ జాలకున్న ముసలి యెద్దును గటకటా ! మోటుర్తైతు కటికి వానికి నొకని కక్కటిక లేక వ్మికయించెను దుష్టనీతికముండు. (శతావధాన సారము.) సోమరితనము : ఆపె. చదువు మట్టుపడును సంసృతి చెడిపోవు సంపదలు తొలంగు సౌఖ్య ముడుగు గౌరవంబు వోవు గావున సోమరి తనము కన్న హీనదశయు గలదె? (శతావధాన సారము.) దురభ్యాసములు పనికి రావుః "సీ లండనుదేశంబునుండి తెప్పించిన (బ్రాంది దావెడు మహానందులార 1 ఫ్రొడుము పీల్చుట కన్న పొగచుట్ట (శావుటే ధర్మం బటనెడు నుదారులార |! ఫొగను _దావుట కన్న పౌడ్ర్తుము పీల్చుట మేలు నాగ ఐల్యెౌడు మహాభోగులార |! కలిమి పాచ్చెంచు (తికాసిల్సు సిగరెట్లు కాల్చుచుండెడు నోయఖండులారో !

గంజ (దాగగ నెంచు చోగుంజలార ! తగ బౌగాకును నమలెడు ధన్యులార ! నా మళంబున నివి వ్యసనంబు లవుట తగవు తగవయ్య ! మీకివి తగవు తగవు. (ఆవధాన భారతి.) మజపుగల శిష్యుని గూర్చి గురువుగారి మొబ్ల: శా. జౌరా! శిమ్యడ! యెంత చేసితివి? విద్యన్నీకు సబ్జఎనా ధారంబై తగునంచు జిప్పీలిని, నీ ధన్యత్వ మేమందు, నా కీరీతిన్‌ గురుదక్షిణార్థమయి నీ వేనాటి దా నాటనే ధారాదదత్త మొనర్చితే యని యుపాధ్యాయుండు మొళ్టో యన్‌, (బందరు శతావధానము.) యౌవనాొవస్థ: చం. సుకృళపుబుస్థ మూ౨బడు సుందరియే గురువంచు దోచుదు షు కృతులె యాగమమ్ములగు జావకులే నయబోధకమ్ములౌ " నకటకటా! యొకానొకని కగ్గలమైతగు జవ్వనంబునం దొకంకి బుద్ధి మార్చడకయుండు బురాకృత పుణ్యసంపదన్‌, (శకావధాన సారము.) జరావస్థ; ఉ. చూచికయంతమాతమున సుందరులెల్ల హసిఇతు ప్‌ల్లలున్‌ గోచిని బట్టి లాగుదురు కొందటు “ఠాత' యటంచు గేందో బూచుల నాడ బూనుదురుపో! జర మూడిన మీద నక్కటా! యేచవి గానుపింపదు మటెయ్యదియున్‌ సుఖిమీయదేరికిన్‌* (శతావధాన సారము) హోలీసు జవాను : శం. యమదూత లెట్టిరో యెలు గ మనెడి లోపమ్ము దీర్పగా పోలీస్వా ర మహి (బభువు లేర్చటచిరి కుమతులకే వారు వీరు గూర్తురు బాధల్‌. (శ తావధాన సారము)

276. ఆవధాన విద్య అనుమానముగల ముదుసలిమగడు భార్యతో నెట్లు కాపురము సేయునో సీసపద్యము ఫి తన యింట నెంత తీఆని చుట్ట మున్నను

వెలది బాయక వెంటవెంట నడచు, ఐసపు కుంకుమ మంచి వస్తిముల్‌ దాల్చిన మెటుగులా? యని నె త్రిమీద బొడుచు, బొరుగింటి చెలి పనిబూని మాటాడిన 'పెనుశంకచే నాల్క పీకికొనును, నొకచేళశ దలవాకిటికి నొకించుక రాగ నెవని కోస మటంచు నీసడించు, జెంబు గొనిపోవ బైకాపు చెలిని బంపు నమ్మగారింట కైనను నంప వెఆచు గులుకు బెపకుల చెలి గట్టుకొనిన వృద్ధ భర్త జీవిత మది విషపాయ మవని, (అవధాన సారము.) గర్వము గలవాడు గొడిద. మత్తకోకీల : మానవుం డెవడేనియం దనమానసమ్మున గర్వమున్‌ బూసెనన్‌ దనకెంత తెల్వియు బొల్చు గొల్పును గల్లినన్‌ గాని, వానిని గాడ్జె యంచనగావలెన్‌ మది గొంకళశే వానిక్రైనను గర్వమన్నది వంచనన్‌ ఘటియింపదే. (శతావధాన సారము) ఇంగ్లీషు = తెలుగు భాషలు : చం, పలుకుల పొందు వాక్యముల పద్ధతి కాదని సుంత వేటుగన్‌ బలికిన నాసినన్‌ జనులు ఫక్కున నవ్వుదు రింగిలీషునన్‌ దెలుగున నేమిజేసిను దిట్టరు నవ్వరు, దేశ భాషకున్‌ విలువ దొలంగె, గక్కుజితి విద్యల యేపు జెలంగె భారతీ! (ఈ తావధాన (ప్రబంధము, (ప. ఖం)

తృతేయ్‌ (వకరణము శ్‌ బైసికిల్‌ : శా. సీరం గోరదు గడ్డి నర్గ దొకకొన్నే నుల్వలన్‌ వేడ దే వారే నెక్కిన [గిందదోయ దొకడున్‌ ఐజ్జన్‌ భటుండుంట చే కూరంగా వల దెందు బైస్కిలుకున్‌ం గోపం బొకింతేని లే దౌరా! వాజికి సౌాటియైన యిది విశ్వామ్మిత సృష్టంటొకో! (శతావధాన సారము) వరవకల్క[పహసనము ః ఉ. భాయము గాదు పెండ్తియిది కట్నపు గాసులు ముట్టలేదు రా రాయని కెట్టబట్టికొని పప్రక_కులాగెడు దం్మడి, పీటపై డీయని గాటపున్‌ వలపు దేనియ జొక్కెడు నవ్వరుండు ల_ క్రాయతి దెల్లటోవు వధు వయ్యెడ నేమని చెప్పనయ్యెడున్‌. (శతావధాన పబంధము, ద్వి. ఇంగ) అ త్రకోడండ పోట్లాట : స పొచిపెంటను (దోసి బాగుచేసిన నేల పాడుచేసి తిదేమి పాసమమ్మ, వా పాడు కొదుపో నీపొడెయిది నీదు ఠాత సొమ్మా యేమి ధర మమ్మ, ఆ కొంపయేమి నీ యబ్బ కట్టించెనా! నా సొమ్ము కొదటే నంగనాచి నా కొంపయో లేక నీ కొంపయో రేపు కలుగు నీ పొట్టు కుక్కల కఓటంచు ఒకట దప్పులె యుండిన నుండకున్న గోకి పోరాడు న్నత్తయు గోడలున్న కాపురంబెట్లు కుదురు గాగలదు? గాన నాడువాం డకు విద్దె యత్యవపరంబు. (బందరు ళ తానధానము.) “వా పాడు కాదు, నీ పాడ" యనుటలో పాడు-+-ఏ == పాడే అనియేకాక, పాడె: శళవవాహనము అనెడి యర్ధాంతరస్ఫూ ర్రియా నేర్చడ్‌ రంధికి దారితీయ తున్నది-

లోరీ అవధాన విద్య గట్టి ; సీ. తనుదాన వలచి వచ్చిన కామినింటోలే నాలింగన(పౌఢి నలరియుండు, కట్యథోదేశ సంకటకారియై రహః కలనావిశేష సంకలన బెరయాు, గడచి రాగను నఖిష్షత మాచరింపగ గించి దుత్కంపాభికీర్ణమగును, నౌవసళాల సోన్మేష పరిస్పూర్తి బొంపిరివోవగ బొటమరించు, సమయమందున గనిపెట్టి సలుపు జేసి తీపు దీయుచునుండు దానేపుమీతి రసికురాలగు భార్య యారజము మీజి గట్టి వంకాయ బజ్జీకి గాళ్ట గట్టి. (అవధాన భారతి న్యాయనాదులు: సీ. గెలియనట్టిదియెన గెల్భు నటంచును లా జూచి కల్పనలను ఘటించి తప్పుజెప్పు మటన్న దప్పువెప్పని వారి నోటి కబద్ధాలు నూజిపోసి జెడ్డిగారికి నేను జెప్పమాటలు పథ ములు సుమీయని వాని మోసపుచ్చి రేపు ఫీజిచ్చెద మాపిచ్చెద నటన్న గాదు తెమ్మని ముందుగొన కొనియు వ్శాణ్య మొకవేళ టోయిన వాని సాషి మీద నెపమికి, గెల్చిన మీద బెట్టీ కొని నటింతురు ప్లీడరుల్‌ కొంద జిలను న్యాయవాదుల మంచు నన్యాయలీల. (+ తావధాన సారము]

శృతీయ (వకరణము కణ వేళ్యలు : సీ. రంగుమీజెడు గాగరాలచే బూలచే లేని సింగారమ్ము మేననూను మీసాల పై దేనితో సమానంబైన మాటలచే జారు మనము (దొబ్బు నంసారమున జాని సంచరించెడు రీతి జారులతోడ దా సంచరించు జనులందఆును గూడ జారపురుషులైన లోకోపకృతియంచు లోననెంచు జారు ధనమెల్స [దొబ్బి ఫకీరు జేసి మరల వాడరుదేర నమ్మ నుసికొల్పి తాను గనుపట్టకయె వాని టో నడంచు జెప్ప తలనొప్పి వేశ్యల చెడుగుణములు. (శతావధాన సారము) ఏరో ప్లేన్‌ ? శా. సార్మాభాధ్యము నిర్గమించి రుషపుచ్చ్రీచ్చటాబ్బాయ లెం తో రమ్మంబుగ దోప జూపజకు దద్దో్శవాహినీతీర డిం డీర్మవాతము |(పస్థలద్గతి సమ్డీనాంపపై వచ్చె నా నేరో ప్లేన్‌ చనుచుండె దాని విభవం బటివ్యాడు వర్డించెడున్‌. (శతావరాన (ప్రబంధము ప అం) వాయువిమానము. (బెలూన్స్‌ : శా. ఆకాశంబునయందు బాజునొక దివ్యాబ్దఎబౌ, భూమింగనన్‌ వీకన్‌ జెక్కలు దాల్చి వేగగతిమై వీతెంచు నాశ్చర్యమౌ నాకంటో [గహరాజమో యెణుంగ బెన్నవ్యతమో పక్షిరాట్‌ లోకంటబో యనగా బెలూనొకటి తా దోతెంచె గంటే సభా! (అవధాన భారతి)

ని అవధాన -విద్య మోటారు కొరు. కవిరాజవిరాజితవృ త్తము ణం కలభము చక్కగ గావులు సాచును గాననసీమ శయించు గతిన్‌ శలభము దివ్వెల జ్వాలల గాంచుచు సవ్వడిమై వడి బాజణు (కియన్‌ గలభషణంబులనున్‌ శనకంబు లొనర్చ్బెడు రీతిగా గాన న్‌గువ్‌ నిలిచిన బాజిన గూసిన నెంతయు నీటగు మోటరుకారు భువిన్‌. (అవధాన భారతీ) మజమనుష్యుడు కవిత చెప్పట : ఊఉ. నూతన యంతముల్‌ మజమనుమ్యుల నేడు ఐహంపకొఠ సం భృాత విలక్షణ్యకియలయందు సమర్థత గాంచి మించెడున్‌ రీతు లలంకృళుల్‌ ధ్వనులు వృ త్రివిశేషము లొప్ప జొక్కపుం గ్లైత రచించి పెట్టునొ యఖండ రసోపహితమ్ముగా నికన్‌. (శతావధాన (పబంధము. చ్విం అం.) అగ్గిపెట్టె శ కం. (పతిదినము నగ్గి కంచున్‌ సతి (వతిగేవాంబు దిరుగ జను పని ఠప్పెన్‌ మరిమంతు లగ్గి పెద్టిను గతిగా గల్పించుటన్‌ సుశ౦ బలరారెన్‌, (శతావధాన సారము.) _నస్యము : సీ, పడి సెమ్ము పట్టినప్పటివేళ నీటిని హరియింప నెడ్డి దివ్యౌషధంబు హరికథల్‌ వినువేశ నరుదెంచు న్మిదయన్‌ వ్యాధిక్షై యెద్ది తుపాకి దెబ్బ మజచిపోయినయట్టి మాట తెలబ్బటకునైై యెయ్యది దేవీనిభృతవరంబు రాజరాజులనై న రమణ యాచన సేయ జేయగా నెద్ధి జేజేల చెట్టు

శృతీలన _పకరణము టు! గ్‌ట్టి లంకాకు కమ్మగా గాచి నూజి సుధయు వాయ్యంగవీనంబు జొనిపి పొగపు పెట్టి బొబ్బిలికాయలో వేసినట్టి పొడుము బీల్చని వార లీపుడమి గలర శశ్రావధాన సారము.) ర్యాతివేళశ నడవిలో దిరుగు శార్దూలము. (సగ్గరావృత్తము:ః (కూరత్వంబెల్ల దోపం గుటిలముఖమఃనన్‌ మఘోరదంహ్టా9క రాళ స్ఫార వ్యేళ్శావధృవ్య (వసరవివృాతి సంభారగాంభీర్యమై కొం కారవోణిన్‌ నిశిన్‌ దుర్గమగతి దిరుగున్‌ (బౌఢళార్దూల రేఖా థ్రీ రాజిల్దున్‌ దట్మేదంబితగతి మృగరాజివ్యధాహేతువృత్తిన్‌. (శళావధాన (ప్రబంధము. (వం అం.) తేలు: కం. తన సహజగుణము కతనన్‌ బనిగొని యెద్దానినేని పడగుదైడి తే లునకున్‌ ఖలునకు భేదము గనుగొనిన నొకింతయేని గనుపడదు నృపా ! (శతావధాన సారము) నల్లి: కం ఉల్లాస మెంత కల్గిన నల్లీ 1 నీవున్న యెడల నరునకు నిద్రా లళ్యుల్లసనంబది సున్నయె తల్లి గలుగు వేళ్ళ దగులు తరుణు సుఖగతఠిన్‌, (శతావధాన సారము.) కోతిచేష్టలు థి చెట్లమీదకు వెక్కి. చిటీపొటీ గంతులు వైచుచు ఫలముల పాడుసేయు వెక్కిరించుచునున్న తిక్క కుజ్జల జూచి పండ్డిగిలించి కోపమ్ము జూపు

"ల్ర్‌త్రలి అవధాన విద్య నెవ్వడయిన దన్ను నొవ్వగా గొట్టిన జివ్వున గోరుల చేత బరుకు నిండ్లమీదకు నెక్కి యెగిరి గంతులు వైచి 'సెంకులెల్లను (టోగు పెట్టునొకట కోతిచేస్టలు మజియును గొన్నియికను గలవు వానిని జెప్పంగ (గంళ మొకటి గావలయు గాన విరమింతు గాంకతోడ వీనిని గ్రహించి సంతోష విధిని మనుము. (శశావధాన సారము.) ధనుర్మాసమున వైష్టవ కలకలము ; సి పొద్దు (పొద్దున లేచి పోయెరా పోయెరా యని వీధులంబడి యరుగువారు తెల్బవాఅకమున్నె చెల్లెరా చెల్లైరా యని దేవళంబున కరుగువారు అరుణోదయముననే యయిపోయె నయిపోయె వని గుండియలు కొట్టుకొనెడివారు (ప్రత్యూష మాయెరా (వత్మ్యూష మాయెరా యని కేక వేయుచు జనెడివారు విచ్చుకత్తు రీతీగా వెచ్చు పెరిగి వాసి మీజిన యా ధనుర్మాసమందు అట్టు పులిహోక మొదలగునట్టి లిండ్డు తినుట కీరీతి వైన్టవుల్‌ తికుగుచుందదు. (పిసపాట్‌వారు ) అరటిచెటు ; ట్‌ సీ. కాయలు కూరశే కాక పండ్లకు నుప యోగించు, నాకులు నొక్కు భో నమునకెయొ, దొప్పలు మణి యయ్యనవి లేని యప్పుడు విస్తరులయ్యా నుపత

_కృతీయ [వకరణము వరికి రించు, దూటయు నావనించి పచ్చడి చేసి కొననౌను, దుంపయు గొన్ని యౌవ ధములకు ననుపాన [క్రమమున నువయె'గ దళచెందు గాన గదళి 3నయగు తరువు గేస్తున కికలేదు, ధరణి నిదియ దియ్యనీటి కూపమ్ము, గేదెయును గాదె గలుగు గేస్తులయింటి 'కెక్కాలనుందు బందుగులు వచ్చినను గౌరవమ్ము జరగు, (శతావధాన సారము.) పచ్చిమిరపకాయ : సీ. ఎద్దాన సంబంధ మెలమి గల్గిన మ్మాత గూర లెల్లను మంచి గుణము గనునొ కొత్రిమిరిని నూరుకొని తిన్న నెయ్యది కంచె డన్నము తినగలగ జేయు నెద్దాని శకజాల మెలుగక చేపట్టి కనులు నల్చ్బగ మంట గలుగ జేయు నెద్ది తా [గమముగా నెదిగి పండిన మీద టోటి కెమ్మోవితో సాటీయగునొ నూజి దేనిని బుల్లనై మీటు మెంతి చెఠకుగులో గూర్చు స్వర్గము నెజటుగవేయు నరుల కెల్లను, నా పచ్చి మిరపకాయ మహితభక్రిని నేము నమస్కరంతు. (శతావధాన సారము.) గోగుగూర పచ్చడి : సీ. ఇది మహాలేహ్యమం చెదలోన భావించి చక్కగా హూణులు మెక్కుచుండ ఇది (పాణపవమంతు నెదలోన భావించి భారతీయులు భ_దపజచుచుండ

గ గ - అవధాన విద్య ఇది మహానిధియంచు నెదలోన భావించి యన్యదేళస్థు లల్లాడుచుండ ఖ్‌ది వర్ణనీయమం చెదతోన భావించి కవులు వర్ణన సేయ గడగుచుండ అన్ని వ్యంజనములలోన వన్నె కెక్కి- కుండలో మాగియుండిన గోగుకూర వచ్చడి వెలింగెడిని నొకపథిని దాని ఏనిన నాతని సౌఖ్యంబు దేవుడెలుగు (పిపపాటివారు) అవరధానమును జూడవచ్చిన యిద్దరు మోటువాం[డ సంభాషణము: సీ. అగుదాన మంట రోరబ్బరో యిద్దరు సినదాపనయ్యలు సే స్తరంట అగుదాన మన సుద్దులా? యేంటిరా? సెప్పు వారింక ఐలకొట్టువార లెవరు? అది కా దసీ' యెవ్వ రడిగినగాని క విత్తంబు సెప్పి మెప్పింతురంట కాటేరి కతకాడ క్రై తగాండ్రందరు సిల్లిగవ్వకు న్వైన సెల్లిరారు ఏమి లేకుండినను బెద్దలెల్ల యిట్లు కనుగొనగ వత్తురా? యైన మనము గూడ శా సూస్త మటంచవధాన నభకు పామరులు మాట లాడుచు వచ్చుచుందు. (అవధాన సారము.) రసజ్జులు లేని సభలో నవధానము చేయు కవివృదయము: ఉ ఎన్ని విధంబున్‌ గళల నెల్ల రసార్ధ్రత రంగరించినన్‌ మన్నన జూపనేరని యమాయికు చిత్తము నొత్రిగింప నే తెన్నగునోయటంచును మతించెడి కోమలినోలె [పాతిభ క్లిన్నసలం గనుంగొని చలించు జుసీ కవి యాత్మలోపలన్‌. ( పెండ్లి పందిరి: శ్రీజవధానము చం[దశేఖరశర్మగారు)

తృతీయ (ప్రకరణము ౨8 అవధాన _పశస్తి; " మ. చివురుంజొంపము పూవుపిందెయగుచుం జెల్వోంది నిత్యోత్సవ చృ విమన్మంగళవృ త్తముల్‌ వెలయగా సాహిత్యలోకమ్మునం చవధానామర భూరువాం బెసగు సర్వార్థ్మపదంబౌచు సూ రి వరుల్‌ తిర్పతి వేంక టేశ్వర కవులి సృష్టింప లీలాగతిన్‌. (శతావధాన ప్రబంధము. (ప.ఖం.) ఇవి అష్టావధాన శతావధాన సభలందు [పష్టలకు సమాధానముగా నవధానులు వ్యాకుచ్చిన వివిధ విషయముగల పద్యగుశుచ్భములు, అపధాని నర్వజ్ఞుడా ? ఉపనిష దహస్యము లడిగినచో దత్పరిచితి కలవాడు చెప్పగలడు. పురాణ శఠాసందర్భము లడిగినచో నందరు నన్నియు దెలిసియుండరు. షోడళ కాద్ధ, కర్మవిశేషము సీసమున వివరింపుమని కోరినచో బురోహితవృత్తి కల యవధాని యైనచో ఆ పని చేయగలడు. కానివాడు నాకు దెలియ దనును. తెలియదని ర్‌ మును దిరస్కరింపడు. తనకు తెలియదని శుద్ధముగా ఛందఫజితితో జెప్పును. అదియే దానికి సమాధానము ్రీ వెంకటరామకృష్ణకవులు రాజసందర్శనము చేసీఎ “చాల బరి[శమంబొకట సల్పిన వారము కాస్త్రపద్ధతిన్‌ .... మూలము ముట్టగా గవనమున్‌గని యారసినారము....” అనియు= “లాతుల రీతి మమ్మును దలంచుట నాయము గాదు, మాదువి ద్యాతిశయమ్ము మాసుకవిళారసమాధుం జూపి లోక వి ఖ్యాతి వహింప వచ్చితిమి....” అనియు స్వోత్కర్షము జాటుకొన్నవారు. అవధాన సభలో "*జీవేశ్యర సంబంధము” గుజించి పృచ్ళింపగా వీరు చెప్పిన పద్యమిడి-

96 అవధాన విద్య శం. జీవేళశ్యర సంబంధము భావింపగ దర్కళాస్త్రపండితులకు వి ద్యావైశద్యము కశతమున తీవిన్‌ దెలియంగ వచ్చెడిన్‌ భూపాలా! అనగా ఈ [ప్రళ్నమునకు సమాధానము తార్కికులు చెప్పవలసినదే, మా చేత గాదని యర్థము, మతొకచో విశ్వేశ్వరు గర్భగుడి వర్ణింపగోర గాం కం, పోలగ విశ్వేశ్వరు గ ర్భాలయమును మున్ను చూచి వచ్చినవారల్‌ లీలన్‌ వర్ణింపంగా జాలుదు రద్దాని జెప్ప శక్యం బగునే? అని చెప్పిరి. అందే సమాధానము. పోనిండు. 1. తర్కళొస్త్రము చదువ లేదు. ల. విశ్వేశ్వరస్వామి గర్భ గుడి చూడలేదు. 'వీణా స్వరూప' మభివర్డింప గోరగా సమాధాన మెట్లు చెప్పిరో చూడుడు: కం. వీణా స్వరూప మెన్నగ వీణా గానంబు టొగడ వేడుకతోడన్‌ వైణికుల నభినుతింపగ వాణీయ యసమానురాలు వసుధాధీళా 1 అడిగినది వీజాస్వరూప వర్ణనము. చెప్పినది-వీణాస్వరూసమును, వీణూ గానమును, వైణీపలను ఎన్నుటకు, బౌగడుటకు, అభినుతించుటకు వాజీదేవి దిగి రావలె- అని. అవధానము పూ ర్రియైనది. వీణాస్వరూపము నిజముగ? వారికి దెలియదా ? వేమన పద్యాలలో ఓక (పహేశిక కనబడును

తృతీయ (వకరణము లికి?” ఆ. వె. కాయమీక (మాను ఘనముగా నుండును [మానుమీద దీగ మలయుచుండు దీగ మీద [వేళ్ళ (తిపురఠాండవ మాడు విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ. ఇది వీణాస్వరూప వర్ణనము. ఐహిరంగము. థ్రీ విశ నాళ సత్యనారాయగారు వీణను గుజించి (వాసిన్‌ పంక్తులు- “ఇది వృదయము. ఇది నాభి ఈస _ప్రతం్యతులు సప్తధాతువులు. ఇవి యిరువది నాల్గు మెట్లు. ఇవియే చతుర్వింశతి ధాతువులు. వీని నన్నింటి నంటిపెట్టుకొని ' జీవుడున్నాడు. దేహికి బాపభావ మెట్లో వీణాస్యనములో నస్మశతి యట్లు. దేహికి ' బుణ్యభావన యెొట్లో వీణలో మధుర (కుతి యట్లు." (స్వర్గానికి నిచ్చెనలు) వీణాస్వరూప మిక్కడను జెప్పబడినది. ఈ రీకిగా వివరించియుండిన బాగుండెడిది. తత్కాలమున వారికి తోచినది వారు చెప్పివేసిరి. ఫ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్త్రిగారు 'స్కూలు' నిట్లు వరించిరి: కం. పలుమందికి నుపయోగం బటొలయ ననకపల్రెలోన నొప్పారు మ్ముని స్పులువారి స్కూలు దానం గల గురువులు బొలకులును గడు సాధుమతుల్‌. పద్మ మెంత చప్పగ నున్నరో చెప్పవలసిన పనిలేదు. అదేమి వేడ పాఠశాలయా ? గుకుకులమా ? కాము కనుకనే బల్బజరచన నెకపిా 1 ఎట్టు చెప్పి నను బృచ్భకుడు తలొగ్గి (వాసికొని కూర్చుండవలసినదే. ఉన్నంతలో తిరుపతి వేంక 'టేశ్వకల వద్యములు చక్కగ నుండును. ఈ మాట వారే సగర్వముగ జెప్పికొనిరి.

విరిళి అవధాన విద్య చం ఇతరకవుల్‌ పయాసపడి యెంచి రచించిన నూటికెన్ని పె

ద్ధతనము గాంచి చిత్తమును దన్సునొ, మే మవధాన సంగత

స్థితి గని యావగా రచన చేసిన పద్య్మములందు జూచినన్‌

శతము.న కన్నిపద్యములు చక్కగనుండు నసంశయమ్ముగన్‌.

(శతావధాన సారము.)

'అడిగేవానికి చెప్పేవాడు లోకువ' అగి లోకో క్రీ, కాని, అవధాని పృచ్ళకున కెప్పుడును లోకువ కాడ. తనకు దెలిసినంత, తత్కాలమున తన బుద్ధికి తోచినంత పద్యబంధమున జెప్పి చేయి కడిగికొనును. విషయ మసమ్మగమని కాని, శయ్యయందు శె థితి కలదని కాని, పద్మము సొగసుగ లేదనిగాని, పృచృకుడన ' గూడదు. కనుకనే యొకపాటి పద్యరచనా శక్తియు, ధారణయుగల వ్య క్తులందలు నవధానరంగ మెక్కు.ట జరుగుచున్నది.

వాణి ప్రై ఫలానా

అద ఇద అస అడ అపస్తుత పసంగము అమి

అష్షావధానమున ఆ్మిపస్తుక ప్రసంగ మొక (పస్తుతాంగము. వృచృకులందరు నడుగవలసిన దడిగి కూర్చుందురు. వారి వలె, అవస్తుత [వసంగి యూరక కూూర్చుండడు అడుగడుగున పానకమున పుడకవలె నడ్డుపడుచుండును. అవధాని నిమీలిత నయనుడ్హై కవనము యోజించుకొనుచున్నాడో, నోరుదెజచి పద్యము వాచించు చున్నాడో యితని కక్కజ లేదు. తన భాగవతము విప్పుఒకేతా గక్కుజితి వడును నిండు సరస్సులో నొక రాయి విశరినచో జలతరంగ వలయములు పుట్టునట్లు నిండు సభలో నితగొక మాట విఫరినచో వాస తరంగ వలయములు పుట్టును.

ధనంజయుడు “వీస్యకృ చ్చ విదూషకః' అన్నాడు.

అష్టావధానమున అప్రస్తుత (వసంగి విదూషకుడు. వోనస్యకారుడు.

విశ్వనాథ కవిరాజు “విక్సృతాకార వాగ్వేషవ చేష్టాదే ర్న్తకా దృవేత్‌ వోస్యో వాస స్టాయిభావః” అన్నాడు.

వికృతమైన ఆకారము, వాక్కు, వేషము, చేష్ట - వీనివలన వీస్య ముదృ వించుచున్నది. విదూషకుడు తనయం దీనాలుగు ధర్మములు పండించుకొని, వినోద పాత మగుచున్నాడు ఇప్రస్తుత ప్రసంగి కేవలవాగ్పు త్రి న్నాళయించి, తద్వి కృతిచేత హాస్యము నొలికింప దొరకొనువాడే. ఆకార వేష చేష్టాదుల (పయో గమున కవధాన సభాంగణము రంగము కాదు కదా!

హాస్యము శృంగారము నుండి పుట్టును : తదన్యము నుండీయు బుట్టును. కొని, శృంగారమునుండి పుద్రెడి హాస్యము మనోహరముగ నుండును. కొవుననే భరతముని 'శృంగారాద్ధి భవే ద్ధాస్యః' యనెను.

౨90 అవధాన విద్య ః మశ యక్షగానకవులు శృంగొరజన్మ వోస్యము విశంకటముగా (యో గించిరి.

ఖాపన ముత్తైదువల ముచ్చట్లు ఇట్టున్నవి:ః

“రావే ఓ కాసల్నాటి తిమ్మక్క $

“ఇదిగో వస్తుందాననె పేరూరి కొమక్క-! వింటితో షే జందేల బుచ్చక్క-!

“ఆడేందే ఓ బారసాల సూరక్క

“వ స్తివోషే పుల్ణగూర పేరక్క ! మన సమ్యుదనగరను చెంగమ్మవారికి పెండ్లి చేస్తున్నారష. పాటలు పాడిన ముత్తైదువల కల్పా కట్న మిస్తున్నారష. పుచ్చుకుందాం వచ్చే రొషే."

“అందుకే కాదుషే వచ్చింది. ఓసెమ్మ వింటివోషే, మావారు ఏమేమో ఏషేషో యేందేందో అంచుండారే........"

“ఏమ్సంచుండారే? ఓసెమ్మ. మావారు ఇందుకు మాతం ముసలి వారట. ఎవరా నన్ను గడిచిపెట్టుమని పోరుక తించుండారే.'

“ఓశమ్మ-అిట్లా అనకువే. పురుషుండే దైవంబు. పురుషుండే తండి. పురుషుం డానాపాలి పురుషోత్తముండు అన్నాడే ఓళమ్మ. అటు గనకనే మావారిని బిడ్డకన్నా విశేషంగా పోషింతునే."

“స్పీవారిని బిడ్డకన్నా విశేషంగా పోషింతునంబివే, అదైతే ఇరుగువారూ సౌరుగువారూ ఏంగావాలే నీకు ఓళమ్మ ? మీవార్ని మావార్ని మార్చుకొందాము టే! ఓళమ్మ సీకు నడుమేల పట్టు?ౌనెనే? ('హేమాబ్దనాయికా స్వయంవరము.)

ఇది శృంగారజన్య హాస్యము.

తిమ్మక్క: బుచ్చక్క, పుల్లగూర పేరక్క. - ఈ పేళ్లు శృంగారసంబం ధములేని పహాస్యమునకు బుట్టినిండ్దయ్యు. బూటోండ్లపట్ల వ ర్రిల్లుట జేసి, దానికి జేరు వగుచున్నవి.

శృంగారస్పర్శలేని హాస్యమునకు రెండుదాహృతులు : .

ఒకడు సకలభాషలు సకలవిద్యలు నేర్చితినని విజ్ఞవీగుచుండును. వాస్తవ స్వరూపము పంకితు లెటుగుదురు. వాడు వచ్చినపుడు పండితులిట్టు పలుకుదురు:

తృతీయ [పకరణము వీ “గురోర్లిరః వంచదినా న్నధీత్య వేదాంతళాస్తాణి దిన్మతయంచ అమీ సమ్మామఘాయచ తర్కవాదాన్‌ సమాగతాః కుక్కుటమ్మిశపాదాః' అయిదురోజులలో బూర్వమీమాంసాళాస్త్రము, మూలళ్నొళ్ళలో వేవాంక శాస్త్రాలు పాజజూచి, తర్కశాస్త్రము మూచూచి, కుక్కుటమి శపాదులవారు విద్చేసి రన ట యెగఠా?. ఇన్నియు జదువుటకు, అనగా నేర్చికొనుటకు, ఏడ్డు పూండ్దు పట్టును. ఇక్కడ కుక్కుటళబ్ద మవహేళనార్థమున (యుక్తము. పర మేశ్వరుని గుజించిం 'న్వయం వంచముఖః పుతొా గజానన షడాననౌ దిగంబరః కథం జీవే దన్నపూర్ణా నడే ద్సృహే.' రాను పంచవక్త్రడు, కొడుకులు-ఒకడు ఏనుగు మొగము వాడు, మతౌత డాలు మొగములవాడు -తిండిపోతులు. గేస్తు దిగంబకుడు, కట్ట ఐట్ట లేని దరి[దుడు. గృహిణీ అన్నపూర్ణ కనుక (బిదుకుచున్నారు. అవధానవిదూషకుడు ఉభయహాన్యనిష్టాతుడు. అతని వాస్యో క్తి కొకసందర్భముగాని [కిమముగాని యుండవు, “విదూవక స్తేకవదాం సూ తధారస్మితావవోమ్‌ అసంబద్ధ కథా్యాపాయాం కుర్యా త్కథనికా తతః." (నాట్యశాస్త్రము.) అన్న భరతాబార్యు నాదేశ మితనికి వర్తించును. విదూషకుని అసంబద్ధ కథా ప్రసంగము స్నూతధారునకు స్మితావహ మైనట్టు ఇతని యసంబద్ధ కథా (వసంగము అవధానికి స్మితావహమే, అమెంకా ఆధ్యవుడు అ బహామ్‌లింకన్‌ తన ఐల్టమీద జోకుల పుస్తకములు పెట్టుకొని యుండెడివాడట. బహువిషయవై. యృగ్యముచే తల దిమ్మెక్కినపుడెల్ల కాసేపు జోకులు చదివికొని నిర్చృతి బౌందెడ్తివాడట* అపస్తుత [పసంగి మాట మంతి లేక, బెల్లము కొట్టే! గుర్యడాయివలె గూర్చుండియుండిన అవధాని కుత్సా వము కలిసిరాదు. సభయు చప్పబడును. అఆతనితోడి కాలక్షేప మవధానికి అవ్టాదనమే యగును.

లిఖిత్ల అవధాన విద్య అవస్తుత _పసంగము శాస్త్రవిచారగోష్టికాదు. సకలపురాణకథా పరిజ్ఞాన పరీష్ష కాదు. హాస్మపధాన లౌకికాలౌకిక సామాన్మగోస్ట. సచ్చకుడు పాతాళ పళ్నలు వేయుట, అవధాని తల పట్టుకుని గాఢ యోచనాధీనుడై దిక్కుతోపక యల్ధాడుట యుండదు. అతని [పళ్నజల్బనమున కితని సమాధాన జల్బనము “తురకదాసరికి ఈతమజ్జిగ' యన్నట్టుండును. శాస్త్రీయ విషయములు, మంత తంత రహస్యములు అడుగ గూడదని యెంత కట్టడ చేసినను గొంద రడుగుచుశే యుందురు అవధాని చెప్పుచునే యుండును. అఎధాని నిరుకటమున బెట్టు (ళ్నము లయిదు రకములు కలవు.

1. అవధాని సంబంధి వైయక్తిక పళ్నములు. అవధానియొక్క వ్యంగ్యతాదులో (మెల్లకన్ను , తొజ్జిపండ్డు, పెద్దకడుపు, గెంటుకాలు ఇత్యాదులు) గృహచ్చిి. దములో, ధూమపానాది దురభ్యాసములో యెత్తి పొడుచుచు' నడుగుట, ల్త సభ్య సంబంధి వైయ క్రిక (పశ్నములు. అధ్యక్ష పృచ్చక నిర్వాహక సభ్యజనమున నెవరినో యొకరిని (వేలెత్తి చూవీ వెక్కిరించుచు నడుగుట." ( శ. అసభ్య పశ్నములు, ముఖ్యముగా స్రీలు తలవంచికొనునంత వెగటుగా” సిగ్గు విడిచి విచ్చలవిడిగా నడుగుట. 4, రాజకీయ [పళ్నలు. (ప్రభుత్వము, (ప్రతిపక్ష భేదములు, వీనినీ విమర్శించుచు నడుగుట. వౌ ల్‌ సాంఘీకాచార హేళన (ప్రళ్నములు. హిందూ కై9స్తవ మహమ్మదీయ మళఠ స్తాంఘికాచార వ్యవవోరముల నవహేళన చేయుచు నడుగుట, అవధాని యిట్టి పళ్నముల నెంతో జాగరూకతతో నెదుర్కొని, సుకుమార మగో*పాము చావని. బడియ వియిగని' మెలపున సమాధాన మొసంగవలసి యుండును.

త్యుతీయ సవకరణము న! ఉ క్ర్మవళ్యు కి. పద్ధరి అ్మపస్తుత ప్రసంగి :- మీకెన్ని భాషలు వచ్చునో కాస్త సెలవిస్తారా! చవధాని ।$= మా గురువుగారికి ఎన్ని భాషలు వచ్చు?

అ. (ప : పద్నాలుగు అని ఆంటున్నారు.

అవ : ఆ మాట వింటున్నారు గదా!

అ.[ప. : నమ్మమంటారా?

అవ : నమ్మి చెగినవారులేరు.

అవ : అది దేవుని వవయంలో. మీ పకటన ఒక లోకో క్తి వలె ఉంద్రి.

ఆవ్‌ : అదేదో చెప్పండి. (అవధాని పద్యవిషయములు తనలో యోజీంవి శొనుచుండును.)

అప : నీళ్ళలో గేదె ఉంది. పెద్ద పెద్ద కొమ్ముల మ్మాతం "కనీపీస్తు న్నాయి. అది వట్టిదో, చూడిదో, పాకదో, గొడ్డుదో తెలియదు. బేరం చెపు తున్నారు. సరిగా మీ వ్యవవోరం ఆట్లుండి. కవులు 1వాసేవి అసత్య కల్పనలు, చేసేవి అనత్య [పకటనలు, మేకు కోపం రాకపోతే ఒక మాట అడుగుతాను.

అవ : అడగండి. మీకూ కోపం రాకపోణే నేనూ ఒక మాట అంటాను.

అప: అదో కోపం వచ్చింది. తప్పుంటే తమించండి, పద్నాలుగు భాషలు వచ్చునంటున్నారే, ఆ భాషల పేర్లు చెపుతారా?

అన : గుండెలుంటే గురువుగారినే అడగండి.

అవవ: ఆ! దుర్వాసుడు.

అవ : కవులు దుర్వాసులు కారు. బట్టలకు అత్తరు రాచుకొంటారు.

అ (ప : దుూ్తిసుడందే మలినవస్త్రం వాడనే అర్థం తీస్తీ! కవులు ద్విజీహ్వులు, కుటిలగతులు

అవ : వంకరటీంకరగా నడిచేది, కటిదేదీ మీరే. దించాయుప? నాకు: కోజులు. లేవు (అరనికి ముండటి పండ్గుండవు.. సభలో నవ్వులు.)

క్‌ఫ6 అవధాన విత్య ఆవ ; చాలా సేపయింది. ఆలసినట్లున్నారు. మంచితీర్థం పుచ్చుకోండి. అ.ప్ర న్‌ పుచ్చుకొనే గిచు కొనే అలవాట్లు కవులకే. అవ : ఆ యర్థం ఎవరికి స్పురిస్తుందో వారికే ఆ యలవాటు ఉంటుంటఠి. మంచినీళ్ళ ాగండి. అవ : తెలుస్తుంది కదా, యెవరు నీళ్ళు (తాగేది. ఈత రానివాడు బావిలో పడినచో నీచ్ళదావును. మునిగిపోవును, [లేతా యుగములో వాలి దళకంఠుని చంకలో నిజికించుకొని, స్తప్త సాగరములలో ముంచి నీ దావించిాడు. ఆ కథనుబట్టి లోకములో “ఏడిపించి యేడు బెజబువుల నీళ్ళు భౌగించినాడ 'ను నడి పుట్టినది. ఆ నుడి ననుసంధింపవలినని పృచ్చకుని పయళత సము, అ. 1= జందె మెందుకు వేసుకొంటారో చెప్పగలరా? అవ ;= “యజ్ఞోపవీతం హి నామ [బాహ్మణస్య మహదుపకరణ[ దవ్యమ్‌.” “ఏతేన మాపయతి భిత్తిషు కర్మమార్ల మేశేన మోచయతి భూషవణసం[పయోగాన్‌ ఉద్దాటకో భవతి యన్త్రదృథఢే కపాటే దష్టస్య కీట భుజగైః పరివేష్టనంచ." (మృచ్చకటికము.) అ వ = మీరు దొంగలు. అవ ;= “భుజంగ ఏవ జానీతే భుజంగచరణం సఖే! ఆప ;* మసల్మానులకు పిలక ఉండదు. ఏల? అన ;- ఉండదని యెవ రన్నారు? అప ; నేనే. అవ ;= (గుడ్డి స్వామీ! మునల్మానులు కూడ పిలక ధరిస్తారు. చూడండి. ఎజ్జటోపీ, దాని వెకుక నల్లదారాల కుచ్చు వేలాడుతూ ఉంటుంది. అదే పలక... :

శృఠతీయ [పకరణము వర్‌ షపానకములో పుడక అవధాని అవకవిత జెప్పుచుండగా పద్యము నడుమ న్యపస్తుత పనంగి అడ్డగాలిడుట పానకమున బుడక వంటిది. పోలీసునకు పట్టుపడిన నెణజాణయైన యఖిసారికను గుణించి యాశువుగా కెప్పగోరగా, నొకపృచ్చకున కవధాని పద్యము జెప్పుచున్నాడు. చం, “జడియాచు చెట్బనీడ నభిసారిక డాగిన జూచి, యారెకుం డొడిసి కరమ్ము పట్టికొని, యూదెను బీక.... " ఇంతలో అప్రస్తుత్మపసంగి జోక్యము చేసికొని. *'అయ్యా! ఆగండి. తమ రెప్పుడైనా పోలీసులకు పట్టుబడినారా?' అని పళ్నించుక. అతని కేదోయొక సమాధానము శెప్పి. అతనిని వదలించికొని, వెనుదిరిగి చూచుసరికి, ఆకాశము మెజసిన మెజపుకీగవలె సాగిన పద్య మెందాక వచ్చినదో, యెక్కడ నిల్చినదో కనబడదు. అడ్డగింపకుండినచో ఆ ధార అట్లే సాగిపోయెడిది. ఇపుడు పునఃపాకము చేయుట- అనగా [కొత్త పద్యము రచించుటం కష్టము కాదు. కాని, ఆ పని దేయ గూడదు. పూర్వ పోక్తపద్యపూవ్వార్ధము న్మృతిపథమునకు దెచ్చికొని, దానినే స్మకమముగా బూర్తి చేయవలెను. అభిసారిక మాకుల నీడలో డాగికది పోలీసు పట్టుకొని పీక ఊ 3నాడు తరువాత ఏమి జరిగినది? *“హుటాపుటీన్‌ భటుల్‌ వడి బకవెత్తి వచ్చి. రల పైదలి ఫక్కున నవ్వి భార్యపై గడుసుదనంబు జూ పెడు మగండవు పొమ్మనె, నె.త జాణయో!" ఆలుమగల నడుమ, గృవాచ్చి.దము లెన్నోయుండును. పోలీసు గూడా గృవాస్థుడే ఇది యతని యింబేగుట్టు. రట్టు చేయదగదని యతనితోడి భటులతని దోడికొని, ఆమెను విడిపించి వెళ్ళిరని పద్యభావము,

296 అవధాన. విద్య

అపస్తుత్వపసంగి :_ 1. సొంతము యెజ్‌ంచికొని గుర్తు పెట్టుకొని శెచ్చి నవి. ౨. పకరణానుప్రసక్రములైనవి తి. సభ్యులందజేసినవి - సకలవిధ (పళ్నలు కళిపికొట్టుచుండును. అవధాని మౌని కాక, యేదోయొక యొడుపుతోడి సమాధానము చెప్పుచుండవలెను.

అ (పస్తుత్మపసంగి సభ్యులందజేసెడి పళ్నలకు చేయి చాపుచు వచ్చిన, తక్ప్రశ్నపరంపర హనుమంతుని తోకయగును. అయినను పరవాలేదు కానీ ఆసభ్య (ప్న లపక్వబుద్దులగు బాల వృద్ధులు లాలసలో [వాసి కాగితము చేతి కిత్తురు. మఠికౌ.దరు సమస్య లిత్తురు ఇది సమస్య కదా? అనిన, అవును. అవధానుల కిదేమి లెక్క? యందురు స్వీకరించిన ఒక చిక్కు. తిరస్కరించిన ఒక చిక్కు. అపస్తుత _పసంగి సదస్యద త్త |పశ్న సమస్మ లందికొనుట సమం జసముకాదు. ఆది యతని పార్భక్యమునకే దెబ్బ.

ఆవధాని సమాధానము లెట్టుండవలెను ?

అవధాని తన మాటకారితనము చూపింపవలెనని చేట భారతము. చెప్తుట వాచాలతయగును. సంభాషణము సాగదీసినచో వృథా కాలవ్యయమగును. - ఒక చిన్న మాటతో ఎదుటి వ్యక్తి మొగాన గుప్పున రంగుపొడి చల్పినట్టు సమాధానము గుప్పవలెకు. సభ్యులు గొల్లున నవ్వుదురు. ప్పచృకుడు ఆ మాట (తిప్పికొట్టుటకు గాని, మణీ నోరెత్తుటకు గాని వీలుగాని విధముగా గుప్పవలిను. ఆది సమా ధానము. ఇట్టి సమయెచిత చతురో క్రిస్పూ ర్తి లేని యవధాని రాణింపడు,

ఇది యొక కళ కాని కళ అనగా మానవుడు (వమయత్న పూర్వకముగా సాధించెడి విద్య కాదన్న మాట

కైశీ౪జ96 50111723 (1862. 1928) ఈ చతురో క్రి లీలను శణ1683 శీణ అనెను.

తతి క్రిం06కే 16026466 19 1096 929)98 ౦౯ 5096 2808 10 క90౯ ౦8 186 0గుం86 ఇస), 6 16 ౪838810035 60098౪86 0 9 పండ!?65ి. 1064+65 106 6౯009 16011664 10 7014110 ఊంటిం $1ళ0 0! రసం? 506800 99 ఇ87 00 60906”.

తృతీయ పకరణము వ!

“నీ కుక్కా! అంటే యే మక్కా!” యన్నదట. ఇదొక తెనుగు సామెత “కుక్కా.' యన్నది తిట్టు నీచురాలని యర్థము. ఆవేశము పట్టజాలక యన్నమాట. చొనికి జవాబు అర్ధమైన (పేమతోడి 'ఆక్కా' యన్న బాంధవ్య వ్యంజకమైన నంబుద్ధి. అక్క. సహమోదరియైనపుడు వయసుచేత పెద్దది. కానపుడు గుణముచేత పెద్దది. “కుక్కా' యని తిట్టిన వ్యక్తిని 'అకుక్క యొక్క అక్కా 1!" యని మాజు తిట్టుటయేయైనను ఇదెంతో మృదువుగా నున్నది ఈ మాట విన్న ఆ యక్క మొగ మింత చేసికొని తలవంచికౌనవలసినదే. తెలివిగలదియెైనచో దొాననుకొన్న దౌొక్షటి లైనది యొకటింయీ పరిణతికి ముసిముసినవ్వు నవ్వును,

ఆ విద్వదంగనావాల (పతీతార్థమగు నిట్టి య్యపస్తుత [పసంగము అహ్టైన వాన సభకు జీవకళ గూర్చు విలక్షణాంగము.

అంజని ట్రై ఫింవాా

వ్య స్రామరి

*“ఓం నమో నారాయణాయ." ఇదొక వాక్యము

ఇందలి యకరము లొక్యకమమున నన్వితముల్లై అర్థసహితమ్ములే యున్నవి. *“ఓమ్‌” (పథమాతరము. *'య' యష్టమాకరము.

పృచ్చకుడు (ప్రతి వర్ణమునకు దద్వర్థాాగళాగమున (గమసంఖ్య వేసి పెట్టి కొనును అవధాని పద్యరచనాదికార్యవ్యగత పాటించువేళ కనిపెట్టి 5/రా అనెడి "కాగిశపుడునుక చేతికిచ్చి చూడనిచ్చి, వాపసు తీసికొనును. తరువాత అబ్లె వేచి యుండి, 8/మో అనెడి కాగితపుదునుక వెలికి దీయును. తర్వాత 7/నా అనెడి కాగితపుదునుక జూపును. అమీద నెపుడో 1/ఓమ్‌ అనెక కాగితపుదునుక జూపును. ఇప్పటికి నాయగు ఆషరముశే వచ్చినవి, 'ఓమ్‌' అకగానే అది అషాషరీమంత మని అవధానికి సగముననే వ్యస్తావరివాక్యస్వరూపము గోచరించును.

కొందరు *44" 6059 3ఓ233 ౪70౦౮ అన్న ఆంగ్లే యవాక్య మిత్తురు పదుమూ డక్కరములలో నాజేశక్కరములు వ్యస్తపోక్తము లగునప్పటికి వాక్య స్వరూపము ఆంగృవాపనగలవాడై నచో అవధానికి అవగతమనును.

లేదు, అసకపూర్వుమైన వాక్యమేదో యిత్తురు. అపుడో! అపుడు పదార్థ వాక్యాన్వయ[కమము = అతరశిరస్సంఖ్య దిక్కు.

దిక్కులేని వాక్యము, అఆర్థములేన పదములు, భాషకాని భాష యిత్తుకు. అపుడెట్లు? అపుడు అక్షరశర సృంఖ్య, మేధాదవషీణామూలరర్తి దిక్కు.

అస్టభాషలయందు వ్యస్తాషరి వాళ్యగుచ్చములు తద్గునృుసంఖభ్యా. కమమున జోడించికొని అవలీలగా జెప్పజాలు మేధాళాలియెన (శ్రీ మాడభూవ్‌ వేంకటా చార్యుల వారికి, అహ్టైవధాన్మపదత్తై కభాషావ్యస్తాక్షరి. “లీల గుడి ్యమింగువానికి లింగ మెంత' యన్నట్లుండెను.

థ్రీ మాడభూషివారి పద్ధతి జూచి, వారి యాధ్యక్షుముననే యష్టావధాన మొనర్చి యఖినందితులై న పిఠాపురపు దేవులపల్లి సోదరకవుల న్యస్తాక్షరి నిర్వ హణ పతిళ అంతటిది కాకపోయినను అబ్బురము గొలుపునదే.

తృతీయ [వకరణము వం

“టోల్‌, ఫర్‌, ది, [బేవ్‌, ది,(బేప, దటార్‌, నోమోర్‌, ఆల్‌, నంక్‌, వినీత్‌, ది, వేవ్‌, క్లోన్‌లీ, దెయిర్‌, నేటిఏ, షోర్‌."

(“01120౯0 04270, ఇం 00876 త 800 20 మిం9. శీ]! 820% 00362021 (96 ఇడ6 0105619 4901౯ 986170 ఏి0౯56 ")

మీది మేచ్ళవాగ్గుచ్చకవ్యస్తాక్షరి శ్రీ దేవులపల్లి సోదరులు 8-11-1896 దినమున మైలాపూరులో జరిగిన యష్టావధానమున జెప్పిరి.

శ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు జర్మన్‌ భాషా పద బంధమును, [దావిడా ద్యన్యభాషా వృత్తములను గైకొని చెప్పిరి.

జర్మన్‌ భాషలో నీయబడిన వృస్తాతరి.

1.యిష్‌ 2 పెజ్‌ 8 నీష్‌ట్‌ క వాన్‌ 5సోల్‌ 6 యెన్‌ ? వీడాయి దెన్లు 8డాస్‌ 9యిష్‌ 10యిష్‌ 11సో 12(టవిష్‌ 18 లిన్‌ 14 అయెన్‌ శల్‌ మెర్కెన్‌ 168 హౌస్‌ 17 యెల్టెన్‌ 18 రైటెన్‌ 19 డాన్‌ 80 కంపెట్‌ 1 నూర్‌ ౨8 జౌన్‌ 898 డెన్‌.

ఐహుభాషా నంకర కార్టూలవి కీడితవృ త్త వ్యస్తాక్షరి:

“యూయం, త్మత, సిడౌన్‌, తథాపి, వెరివెల్‌, తస్మా, న్మృమాయా, ౪

నోగోసార్‌, మదరాసుకాయకరితం పొంగేందు బాయేందునమ్‌

సింగత్ప్చూరయ, సింగకూద, విడుదల్‌, నీవాడ నంటింగదా

కిస్వాస్తే మయి బోల్తహుం, ఆజి సునో తక్సీర్‌ నమేరే ఉపర్‌.'

(18-90. 1888. ఐందర)

ఈ పద్యమున ఛందము కొంత సహకారి కొవచ్చు. కాని, ఐవలభాషా సాంకర్యము చీదర గొల్పును.

థ్రీ ముత్తు అయ్యరుగారు అచ్చముగా (దావిడ భాషాఎంధమున రచింపబడిన యొక నూతన “ళ్లోకము” నిచ్చిరట. తెయగు కవుల చెవు కిదియు గటువుగనే కనబడును.

“ఆట్టావదానిగక్‌ శెయ్యవల్లే మెన్‌ డవై పుహుందు

రట్టామలే శిలర్‌ త ల్తశిప్పార్‌ విల్లితన్‌ శరంబోల్‌

ఎధ్రేపువుం[డు పిన్నెద్ద దెద్దిట్రింగివరై యొప్ప

ముట్టాడు శెయ్యవల్దారిల్లి యేయింద మొయిజిల త్రై."

అర్థాన్వయ్మకమరహిత వాశ్యతతి ధారణయందు నిల్పికొనుట కష్టము.

థ$ .ఆవరాన విద్య

పటి మన_యవధాను లెట్లు సాధించిరి? ఈ సాధనము గుజించి (పకర జాంతరమున జర్చింపబడినది 320మ పస్రోక్షరి ధారణాళక్రి పరీక్షకు శాజోపలము,

లోకర్తూఢి గన్న ఆభాణకములు, (పసిద్ధ పూర్వకవి పద్య గద్య ఖండములు నిచ్చినచో నేయిబ్బందియు ముండదు. సగము ముప్పాతిక వర్ణములు వేతికి వచ్చి నంతనే తెలిసిపోవును అడ్డదిడ్గపు వాక్యములు, అర్థములేని పదములు కూర్చి యిచ్చుట = అన్య భాషాఫణితు లిచ్చుట రెండును సమానమే.

నిర్వహణ[కమము :- ఒక పర్వాయ మొక వర్ణము లేదా యొక పదము, మూభ్యా సహితముగా నవధాని కేయవలెను, ఇచ్చుట యనగా దదత్తము చేయుట. వోటంజెప్పవచ్చు. కోని, “చ”. అన చెప్పివచో, హస్వమా? దీర్హమా! - దంత్యమో! ఈఊవవ్యమా? షరుషమా* ఫ్థీరమా? ఇన్ని (పళ్నలు వేసి అదు క్రవర్ణస్వరూపము నిర్ణయించికొని. స్వీకరింపవలసి వచ్చును. కనుక పృచ్ళకు డొకపని చేయము కా సీయవలచిన వ్యస్తాక్షక-ఐలధము ఏకైక వర్ణముగ గాని, యేక్తైక పదముగ గాని వికజించి యెన్ని విఖ-గము లేర్పత్తునో అన్ని ప్యత ఖండనులు నీద్ధపజచి కొని, వాని మీద సళంఖ్నముగ్లా . దేయవర్దమో దేయపదమో వాసి, పెట్టికొని, అన్నిటిని గలిపి, (శమము తప్పించి ఒక్కొక్క ప్మతఖండ మొకొక్క-సారి, సమయము చూచి, ఆవధాని చేతి కిచ్చుచుండును. ఆవధాని జూచి (గహించి, గృక్ష్యథ ఖశిడము తిరిగి యప్పడే పృచ్చకున కిచ్చి వేయచుండును.

జ్య్రష్టిలేని యంధు లహ్టేవధానము చేయునపుడు (కతపఅచుటయే కాని,

కాగితపు దునుకలు చూపించుట యుండదు ఉ్చీంయటల

(శ్రవజేష్యదియముతో. (గ్రహించి, మెదడున నిల్పిశొనుట కంచె, జక్షు రిం్యడియముచే |గహించి మెవడున నచ్చు (గుద్దికొనుట లాభదాయకమైన విషయము, -

సగుడ్డివారి కీసౌక్షర్యు.. మండదనుకొనుట [గుడ్డితవము... _ అంధులు చమృశ్శృవోండణ విశిస్లులు-

అసల. ప్రి ప్రిలావానా

న్‌గగ్లి వొారకథనము గ్‌ ఇంగ్లీషు తారీఖుబకు వారములు కనిపెట్టు విధానము / లి తి శీ భ్‌ త్రి వి.సి. 8001 3101 8201 2801 2401 25601 2601 2701 2801 2001 1601 1701 1801 1801 2001 9101 2201 901 1001 1101 1201 1801 1401 1501 201 801 401 601 601 701 801 1 10! ఎడి. 500 400 800 9200 100 0 1200 1100 1000 9300 800 70/ 600 1700 1600 1500 1406 10 1600 1901 1800 1700 2000 2800 ౨200 9100 రెండన పట్టిక: చిల్లర సంఖ్యలకు |ధువముళు | లి తి శీ ర్‌ 8 ఖ్‌ _ లి తి (1 ర్‌ ఠి గౌ తి 9 10 [1 19 18 కేశ 15 16 17 18 19 లిం లి1 లి లప లిక లర్‌ ౨6 లి? లర £౭9 80 తి య రథ నే 86 87 88 89 40 శ్ర శీ శ్రీలీ డీడీ కీర్‌ తీరి క్తి కీర శ్రి 50 ర్‌! ర్‌ి రల ర్‌కీ ర్‌ర్‌ 56 ర? ర్‌8ి 59 60 61 62 68 64 65 686 67 -48 69 70 శ 7ల2 ౯78 (| ౯7ర్‌ 76 గ్గాళ్గా 78 గర్టి 80 81 8బీ 88 44 8ి$్‌ 8కి 87 88 89 90 01 9లి 08 0% €0ర్‌ 96 97 08 09

త0ఏ అవధాన విద్య మూడవ పట్టిక: మానములకు

సా 1.ఆగప్టు ఫి ఐవరికి.జూన్‌4. సెప్టెంబర్‌ 5 ఏపిల్‌ 6 జనవరి 7. (0)మే

మా మార్చి డిసెంబర్‌ జులై అక్టోబర్‌

న్య

వ

త్స

నే

ము

న

కు

లీ ఫ్‌ బవరి నవంబరు జనవరి

ప్తకు,

(క్రీస్తపూర్వపు సంవత్సరములకు గాని, క్రీస్తు తరువాతి సంవత్సరము లకు గొని, పై పట్టికలనుబట్టి, శీగ్షకాంకములను గలిపికొని, వారసంఖ్యయగు నేడింట భాగించినచో మిగిలెడి శేషాంకమునుబట్టి _(పథమారాకాదిగా భాన్వాదివాసర ములు నిర్ణయింప నగును శేషము సుస్న మిగిలినను, ఏడు మిగిలినను శనివార మని తెలిసికొనవలెను.

4ఎ10-19076 తేదికి వారము గనుగొనుట- 190 లకు శీర్షాంకము అం ఏ 76 చిల్లరకు .... ఉం శ్రీ అక్టోబరుకు ఉంటం 6 దేది లం శ్రీ మొత్తము అం 16

వదునారును వారనంఖృతో అనగా ఏడుతో భాగింపగా శేషము రెండు వచ్చును. వారములలో మొదటిది ఆదివారము, లెండవది సోమవారము. కనుక, 1976 సంవత్సరము ఆక్టోబరు నెల నాలుగవ తేది సోమవారమని చెప్పవలెను.

మునుపు పేర్కొనిన పట్టికలు మూడును అవధానికి కంఠపాఠముగా నుండ వలెను. అంకెలు కూడుట భాగించుట మనసులోనే చేసికొనవలెను. ఎక్కడ ఇసు మంత పొరపాటు ఘటిల్లినను వారము తప్పును.

అభ్యాసముచే దీనిని సాధింప వచ్చును. చాల తేలిక.

ఈ పద్ధతి “జ్యోతిష విద్యాాపకాశిక' యందు (పస్ఫుటముగా వివరింపబడి నది.

ఆవాస్‌ ద్రై ఫలాల

పుష్పగణనవము * ఫుంటాగణనము

అవధానమునకు గుర్తులుండునని శ్రీ కొమజ్జాజు వేంకట లమవ్మణరావు' పంతులుగారనిరట. వారు విశేషించి వైదిక వాజ్మయ పరిశోధకులగుట, వేడావ ధానులకు వర్ణస్వరావధాన సంబంధియగు నొక చిట్టా యుండునన్న రహస్యమెజిగి-- మన యవధానులకు దాదృళ్యమైన చిట్టా యుండునని భావించియుందురు*

కొందరవధానులే “మాకు గొన్ని గుర్తులున్న'వన్నారు. అట్టివారి గుర్తుల గుణించి |పకరణాంతరమున జర్చింపబడినది.

మాడభూవషివంటివారు. మేధిస్టులెక పండిత (శేస్టులు, వారికే గుర్తులు, నక్కఆలేదని వారు సాధించిన మవి కార్యము లెటిగినవారు గు ర్తింపగలరు. సాధారణావధానులకు గుర్తులుండు ననుమాట ఒక్క పుష్ప ఘంటాగణన విషయ మున మాళము పాక్షికముగా నంగీకరింప వచ్చును.

ఘంటాధ్వని సంఖ్య మనసున నిల్చుట కష్టము. ఎంత నిలుపుళొందమని యత్నించినను అది నీటీమీ3 (వాతవలె, ఏర్పడి యేర్చడినంతనే యంతరించు చుండును. [పయత్నము ఫలించు వైన మగుపడదు. అందుచేత గొందరవధాను లొక మార్గము గనిపెట్టిరి. అశ్విన్యాది నక్ష్మ్యతము లిరువదియేడున్నవి కదా! ఒక పువ్వు వై చినపుడు లేదా ఒక గంట [మోగినపుడు 'ఆక్విని' ఆని గుర్తుపెట్టు కొని, మనసులోనే, రెండవగంట [మోగినపుడు 'భరణి'యని గుర్తుపెట్టుకొని యీ [కమమున నిరువదియేడు పూర్తికాగానే తిరిగి యళశ్వనితో మొదలుపెట్టి లెక్కింతురు. మద్గురువులీ పద్ధతి పాటించిరి. మఠికొందరు మేషాది ద్యాదళరాశి చ్యకమును దీసీకొందురు. రాశి చ్యకమును మనసులో జూచుకొనుచు, మొదటి గంట (మోగినపుడు 'మేషరాశి'యని అయిదవ గంట (మోగికవుడు. “సింహరాశి యని, పదునొకండవ గంట [మోగినపుడు “కుంభరాశి యని గుర్తు పెట్టుకొనుచు పండెండు కాగానే తిరిగి మేషరాశికి వచ్చి లెక్కింతురు. నక్షతము మీదగాని, రాశిమీదగాని దృష్టినిల్బటకు కొంత యాదరువుండును. నక్మతము బట్టి, రాశిని బట్టి తత్తత్సంఖ్య లూహించుకొనవచ్చు. గుక్తులనగా నివియే గుర్తులు.

తిక్క అవధాన విద్య

పుష్చగణన విషయము.నగూడ. నిదే పద్ధతి. పువ్వులతో నవధాని నపు డప్పుడు కొట్టుచుందురు. ఆ దెబ్బల నవధాని లెక్కపెట్టుకొనుచుండును. -

ఘంటాధ్వని శవణేం్యదియ గోచరము కాగా, పుష్పతాడనము త్వగించ్రియ గోచరమగును. మునుపటి పండితులు నివ్కంచుకులు.. నేటి పండికులు చొక్కాలు, కోటులు ధరింతురు. చొక్కామీద గాని. కోటుమీదగాని వినరి.విరి వేసినచో దాని తాకు స్పృష్టత్వచము కాజాలదు. కనుక పుష్పతాడన' మీనాడు [ప్రచారమున లేదు.

ఇ-ర్వమవధానులు సేలువలు కప్పకొని తిరిగెడివారు. సభలో సేలువ తీసి

నడుమునకు జుట్టుకొనెడివారు. _పష్టలు సృష్టదేశమున పువ్వులు రువ్వుట వారికి సువిస్పష్టముగా దెలిసెడిది.

అవఢాని యోచనామగ్ను డెయున్న వేళ గంట కొట్టినటో ఒక్కొక వేళ తద్ధ్వని యతని మనసున కెక్కకపోవుటయు సంభవింపవచ్చును. యోచనాగాఢథత యటునంటిది. వీపున బుష్పముతో గొట్టినచో యోచనాము ద సడలును. నిద పోవువాడు గూడ పూ మొగ్గతో గొట్టినచో దిగ్గున లేచును. పరధ్యాననునున్న వానిని వెన్నుదట్టి పీలుచుట కలదు కదా!

గంటలు లెక్కించుట కంటె పువ్వులు లెక్కింంచుట సులభము.

తక్కిన సారస్వత విషయముల తప్పొప్పులు కచ్చితముగా లెక్కింప గళవారుండరు. కాని, పూలు వేయుట, గంట కొట్టుట సభలోనున్న చిన్న పెద్ద లందరు లెక్కింపగలరు. సరిగా చెప్పినా, తప్పెనా గుర్తింతురు,

సంఖ్య ఒండు రెండు అటో యిటో చెప్పినను మన్నింపదగునని థ్రీ చెళ్ళ. పిళ్లా రొక యాదారపుమాట చెప్పిరి.

అావాలపి ట్రై ఫి అణా

శాస్తాార్హము అణామ ఖ

శాస్తాార్ధ విచార స్వరూపము శ్రీ కాశీ కృష్ణాచార్యులవారి అవధానమ.న ండి దిజ్మాత ముదాహరింతును.

పవృచృకుడు- 'ఆయ్యా! “మొల్క-చనంగవ* యను (ప్రయోగము వ్యాకరణ విరుద్ధము. వ్యాకరణ పకారము వదమధ్య *లు రు డు'ల కుకొరలోపము వక్‌ల్చి కము. ఉదాహరణము - కులుకు కుల్కు, చేరుచు చేర్చు, కడుపు కడ్పు, ఇచట 'మొలక' శబ్దమే కాని, 'మొలుక'” శబ్దము కాదు. కనుక *“మొల్క' అను (పయె"గము తప్పు అని పూర్వ పక్షము.

ఆచార్యులవారి యుక్తి :

*పాయేణ వైయాకరణాః పిళాబాః (పయోగమంతైై9 ర్వినివ ర్తనీయాః'

వెలగ = వెల్ల యని నరసింహకవి (పయెగించెను, మొలక మొల్కుయని యగసాలె భదయ |పయెగించెను పైయిద్దరి కవుల సాక్ష్యము విచారించి, నాపై మోపిన యభథియోగము దొలగింపుడు.

ఇంకొక శాస్త్రార్థము. అష్టావధాన సందర్భమున జరిగినది కాకున్నను సంస్కృత భాషా మాధుర్యము నెటిగించుటకైై ఆదార్యులవా రుట్టంకించిరి.

"అమి! అవధాని మవాోశఃయ! భవ్యదచితపద్యే లక్ష్మీనరసింవా నఖానాం వాలచం ద తౌల్యం వర్ణితంఖలు ? త దసమంజసమ్‌. కుత ఇళ్యు_క్రే, తేషామేవ నఖానాం పూర్వార్థే వ్యజసామ్మ ముక్తమ్‌. శేన హేతునా, నరసింహ నఖరేషు లై వ్యకారిన్యే వర్జితే ఇతి జ్ఞాయతే. ఉ త్రరార్థే తు బాలచం[దాంకుర సామ్యకథనేన, శై త్యమార్డవే వరితే ఇతి జ్ఞాయతే. తత్కథం వ్యధికరణధర్మాణాం సామానారి కరణ్యమ్‌? ఇత్యయం పూర్వపవః కయన్‌ సృవృాదయ శిభామజే! .... (శూయతామ్మత సిద్ధాంతవాక్యాన్మస్మ

అయి! మవోభాగ! వ్యధికరణానామపి ధర్మాణాం దేశకాలభేదేన సామానాధి కరణ్యం సంగచ్చత ఏవ. యథా సంయోగ తదభావయో।ః ఏకస్మిన్నేవ వృక్నే అ గావచ్చేదేన కపి సంయోగః, మూలావచ్చేదేన తదభావశ్చ, దృళ్యతే. వ్యరి కరుణా వపి తథా.

20. వా ఏ0 ఫా

సహపఠనము

చతుష్షస్టికళలలో “సంపాఠ్య' మనబడునదే సహపఠనము,

“త్మత పూర్వధారిత మేకో గంథం పఠతి. ద్వితీయ స్తమేవ అస్మత పూర్వం తేనసహ తదైవ పఠతి." (జయమంగళ టీక)

అీపాద కృష్ణమూ్తిశాన్త్రిగారు. మహమ్మదీయు శొకాయన భారాను చదువుచుండగా ఆయన (పక్కన గూర్చుండి స్వరము గలిపి, సహపఠనము గావించి మెప్పువడసి రట.

ఈ విద్య యెట్టి దనగా, గాయకుడు వింత కల్పనలతో పద్యమో పాటయో పాడుచుండగా జం్యతవాద్యము దానితో జోడించుట వంటేది.

అవర్‌ పై ఏలా

అచ ఆకాశ పురాణవుం

ఆకాశపుపురాణము పంచలక్షణవిలకణమగు పురాణము కాదు.

పృచ్ళకు డేదేనొక (పసిద్ధ కథ సూచించి, దానిపై పురాణము నల్లి చెప్పు మని కోరును అప్పుడవధాని యాకుగా పద్యము లల్లి పుాణధోరణి గొని చెప్పును, కథాకథనపథమున నవధాని కేయడ్డఎకులు నుండవు. స్వచ్భందవిహారము సేయ వచ్చు. ఆకాశమున బయనించు విమాన మెట్లు బోయినను బోవచ్చును గదా! ఇదియు నత్లే అందుకే దీనికి ఆకాళపురాణమని పేరు పెట్టిరి -

్రీ తిరుపతి వేంకటకవులు ఆకాశపురాణమున కుదాహరణముగా శ్రీ వేంకట గిరి రాజావారి రామేశ్యరయాత (పకటించిరి. రాజావారు బహుక్షేతములు దర్శించినట్లు, బహుతీర్థములు సేవించినట్లు చెప్పిరి. అయ్యై యూళ్ళపేళ్లు తత్కాల కల్చ్యమానపద్య చృందోనుకూలముగా వారు కల్పించికొన్నవియ. అందులకే “ఇందలి పుణ్యస్థలముల పేళ్లకు మేముత్తరవాదులము కాము" అని ముందే విన్న వించుకొన్నారు. ఈ పురాణమన = “అచ్చటి, 'మజీయు నచ్చట', “అయ్యెడ', “ఇదియునుంగాకి ' వంటి యనుసంధానవచనమలు, సీసములు, గీతములు, కందము లన్నియు గలిసి, మొత్తము నలుబదియాఆువర కున్నవి. వృత్తములు- చంప కోత్పలాదులు= లేవు. ఉన్న సీసము లన్నియు దేవతాస్తుతి నమస్క్సృతి పర్యాప్తములు,

ఫ్రీ కాశీ కృష్ణాదార్యులవా రుదాహరించిన పామూరి ఆకాశపురాణమన నాజు పద్యములు, నొకవచనము వెరసి యేడున్నవి. విషయము వారి పామూరి రాక మ్మారమే.

శ్రీ తిరుపతి వేంకటేళ్వరులు వానమామలాషహ్టావధానమున దైవప్రార్థన ముతోసహ ఏడు పద్మములే సెలవిచ్చిరి.

ఆకాశపుంాణమనకు పద్యగద్యసంఖ్యానియమ ముండదు. సమయమునకు దగురీతి పురాణము పెంచుటయు (ద్రుంచుటయు నుండును.

808 అవధాన విద్య వా స్తవస్థితి పరికించినచో ఆకాశపురాణము జంటకవుల సొత్తనిపించును. ఒంటి కవి చెప్పినచో అంత రక్కి కట్టదు కానే పాడుట తానే డోలు వాయించుట వలె నుండును జంటకవులలో వాగ్మియైనవాడు వ్యాఖ్యానించుచుండును. వేజొకడు (గంథమును జూచి చదివినట్టు సద్యఃపద్యగద్యక ల్పనము కావించుచు జదువు చుండును. ఒక పద్యముకొగానే “కదనంతరంబ' యని యాగును, అగి యాగక మునుపే, రెండవవాడు వ్యాఖ్యాన మారంభించును. ఉన్నది లేనిది పద్యమును పిండి రసము దీసి చమత్కారము పండించును. ఈలోగా మొదటివాడు కథా కల్పనతోవాటు, గొంతుకయు సవరించుకొని, పద్య మె త్రికొనును. పురాణవక్ష్త యిస్టుల బొగడవచ్చు, అనిష్టుల దెగడవచ్చు. వ్యాఖ్యాత మజింత చిదుగవచ్చు, పొదుగవచ్చు. ఆశకాళపురాణము ఇటు అవధానులకు, ఆటు సభ్యులకు వినోదవ్యాపారమే. అహ్టైనధానమున నొక (పసిద్ధకథ (గహించి, సాంగోపాంగముగొ నిర్వ హీంచుట శలదు. దాని కుదాహరణముగా మహమ్మదీయుల వివాహమహోత్సవన వేదికణుందు జెప్పబడిన ముడుమాల సిద్దయ చర్మితము చూడదగు. ముడుమాల సదయ చరితము: కం. జగములు సృృజించు నెవ్వడు జగములు పోషించు నెవడు సమయ మెటిగి యీ జగములు వరించు నెవ డా జగదీశ్వరు నాద్యు నెంతు స్వాంతమునందున్‌. _ వ॥। అని దై వస్తుతి గావించి నా వచింపంబూను ముడుమాల సిద్ణ్దయ చరి_తంబునకుం గథ్మాకమం బెట్టిదనిన- క. ఆదమ బీవీ సతిగా దూదేకుల పీరుసొబు దొడ్డగ ఎహస్థుం డై దైవథ్రిపరుడై యాదట ముడుమాల (గామమందు వసించున్‌ =

తృతీయ (నకరణము 89 ఆ, పె, పీరు ధీరు డింట వీరకట్టియ వోలె గోడ కానుకొనియె గొజత దోచి శొజత యేమి లేదు కొడుకులు లేరని వంశవృక్ష మిగురు పట్టదనియు. వః ఇట్లు చింతించుచు వీరుదంపతులు- కం మందులు (మాకులు దినుచుం బొందుగ మంతములు యంతమలు పెల్షి యా (క్రిందించుచు నీ్లల మా (దిం (దవ్యము కర్చు చేసిరి సుఠాపేవన్‌. చం. లలపగ నింటనొంటగల ల్రైలము మాయము గాగ బిబ్బికిన్‌ నెల మసలెన్‌ గరం ఐరుచి నెక్కొనె గర్భము నిక్కె, సంపదల్‌ " తొలగ పకీరు చందమున దోచు గృహస్థుడు పీరుసాబు, తొ య్యలి యుదరమ్మునందు నిధి యబ్బునటంమను బొంగెనుబ్బునన్‌ వ॥ అంతం తే.గీ, తల్లి జవ్వన మనెడి యుద్యానవనికి గండగొడ్డలియె పుథై ఘనశిరుండు నాళవేష్టిత గ్యాతుడై నాతులెల్ల (వేళ్ళ పిసికికొనుచు జూడ బిడ్డ డొకడు. తేగీ జందెమును వేసికొని పుటై జానలార వీడు లొలిజన్మమునయందు ద్విజుడొ యేమెొ! కాదు. సిద్ధికా బచ్చా మృగాదు డనిరి బేరి మాటాడు చుట్టపు బేరటాండు. వః ఇట్లు ఈూలకోధక కులంలణున నుదృవించిన స్తనంధయుండు [కను (వవర్ధ మా నుండగుచుండ ,నజ్జక్క-వచంటి బంటీవాని నక్కున జేర్చుకొని.*కొడుక 1

క్‌1౮ అవధాన విద్య వీయెత్తు బంగారు పోసి నిన్ను గొంటీమి నీవు పుట్టక మునుపు ఈ యింట నెక్కడ జూచినను ఐంగారే. అది దాయాదులకు జేందగూడదను నద్దేశంబున సాధులకు సన్న్యాసులకు ధార వోసితీమి. ఇపుడు మాకు మిగిలినది సీవే. సీవే మా బంగారు కొండ" వని ముద్దాడుచు మురియుచుండె. తే గీ. వీధిలో నాడుకొనచునుండ బిల్సవాని జూచి సాముదికు డొకండు చోద్యమ-ది వీడు సిద్దయో గీందుడై పేరు గాంచు గవియు గాగల డని చెప్పె నువిదతోడ. వ॥ అది బిబ్బీ యుల్చి తబ్బిలై నేనింక నేమియు బనిసేయ నక్కఆలేదు. నాకొడు కొక గ్రాడే యంద నుద్ధరించునని కూర్చుండియుండె. ఆ.వె, దూది యేకి యేకి ధూళి దోగుచు నోలి వృద్ధుడయ్యె నంత వీరుసాబు, పిల్లవాడు పెరిగి పెద్దవాడై చేత కందిరాడు వాని చంద మరుదు. సీ. ఒకనాడు సర్న్యాసి నికరంబు వెంబడి తలవంచికొని యూరు దాటిపోవు మూలికల్గొని కల్వమున నూజు నొకనాడు రసవాది సాధుల పక్క జేరి ఒకనాడు తంబురనూని యేలలు పాడి పాడి చొక్కుచు సోలి వాలు నేం గంజాయి చిళుమున గదియించి యొకనొడు గురువుల కందిచ్చు బరమభకకి పింజరి కొలాన బొడమియు బీరుసాబు మఠము [దొక్కక యేరేని బతుకుదెరువు "కొజకు బాటుపడక నిరంతరము గాగ యోగసిద్ధుల వెదకుచు నుండె వాడు.

తృతీయ (పకరణము 11 వ॥ బాతువుల (గుడ్డను కోడి పొదిగి పిల్లలు సేయ కోడి పేడదిబ్బ లెక్కి చిదిగి పిల్లల బీల్చు. పిల్లలు నీళ్ల గుంటలో దూకి గతుకుచుటోవు శల్లి (తోవ తల్లిది: పిల్లల (తోవ పిల్పలది. కోడి పొదిగిన బాతు పిల్లవలె నప్పింజారి పోరడు, కని పెంచిన పితరుల బాసి తిరుగుచు, కందిమల్లయ పల్లైయందు వీర (బహ్మంబను గురూత్తముండు గలండని విని, యింట జెప్పకుండ వెడలిపోయె. పోయి తేగీ కందిమల్లయ పల్లెలో సుందరతర

మందిరాంతరమందు గోవిందమ దన

డాతొడంజేర్చికొని. ముచ్చటల్‌ వచించు

రాజయోగి సన్నిథి కేగి యోజ నిలువ.

వ॥। మందిర మూలస్తంభంబుల మాడ్కి నిల్చియున్న గోవిందయ్య, టఓంకొరయ్య, శివరామయ్య, పోతులూరయ్య యనబడు వీరయ్య నలుగురు కొడుకులలో జిన్న వాడు పోతులూరయ్య మండిపడి చేసన్న వాని [ఐక్క-కు బిల్చి, దవ్వుల నిల్చి, “ఓరీ! నీదేకులము ? ఏఐ వచ్చితివి! చెప్పు' మని గద్దింప, సిద్ధ బాలం డెగదిగ జూచి, 'ఏ కులమని వివరమడిగితే యేమని దెలుపుదు లోకులకు, పలుగాకులకు, దుర్మార్గులకు, ఈ దుస్షులకు న.

“ఇంటిలోపల ఇల్లు గట్టికొని, మంటలోపల రాట్నం బెట్టుక, కంటిలోపల కదురు బెట్టుకొని, ముక్కులోపల ఏకు బెట్టుకొని, చెవిలో బారా చేతికి దీసుక, నారాయణయను నరము తీసుకొని. అష్టామరి యను తడక వేసుకొని, పందావరి యను పలక దీసుకౌని, తకథిమి గుబదెఎ గుబదెబ యేకిన కులమే నా కులము. ఇక నా రాకకు గతంబెటి:గించెద నాలకింపు" మని పెడమొగము బెట్టి బిరుసుగ నుల్తర మిచ్చు వాన్‌ యున్మత్త వైలరి సహింపనోపక పోతులూరయ్య, “ఓరీ 'ఫ్రింశార్తీ! గంజాయి తల కెక్కినదా' ? అని మెడబట్టి గెంటింప నంకించు రటి లోషలనున్న [బహ్మగురుండు వాని తత్వ వాక్యములు విన్నవాడ్తై చుట్ట చేత బట్టుకొని లేచి వచ్చి-

శ12ీ అవథాన విద్య శేగి. నాయనా! వీడు మనవాడు [తోయనలదు

సిద్ధపదమును గోరి విచ్చేసినాడు,

(బ్రహ్మకులజుడు పరిశుద్ధ భావపదుడు

లౌకికుడు కాడు సుమ్మని కేకరిందె. తే.గీ, అదియ సందని యెంచి పీరయ్య కొడుకు

పథై వీరయ్య పొదముల్‌ గట్టిగ, “ఆరె!

సిద్ధుడవు నిన్నెజింగితి శిష్య! లెమ్ము

రమ్మ'ని గురుండు వాని శిరమ్ము సిమిరె.

వ॥ ఇంతలో గోవిందమ్మ వచ్చి, తన కాళ్ళకు [మొక్కిన సిద్ధుని కనికరించి, శఫ్టిక్సు నా పంచమపుతుం' డని మన్నించె. అంత పవీరయగురుండు-

పంచచామరము :

విభూతి పూసి టొ, ట్టు పెట్టి వింతకూర్మి చెంగలిం ప భక్తుడైన సిద్ధు కివ్యవర్యుగా (గ్రహించి, త త్స భవ్యబోధ జేసి వాని ఐంధముక్తు జేసె, పా పభంజనుండు స్వాంఘిర క్రభక్తరంజనుం డొగిన్‌.

వ॥ మణజియు “సిద్ధబోధం' ఐను (గంథంబు రచించి. లే. గీ. తాళ్ళు అప్పలకును (మొక్కరా దటంచు

దండిగా దనలో దేవు డుండె నంచు తనువు తా గాదటంచు దత్త మెజీగించె గురువరుం డన భవపురస్సరముగాగ,

వ॥ అటుపై హేతువాదులగు కలియుగజనులు మౌర్థ్యంబున న్మేఠాడివిషయ గోచరంబు గాని చిత్కళావిశేషంబు చూపింపుమని గేళి సేయుటురు గాన, అద్‌ దుర్దనుల దర్జించి వశీకరించుకొను తెజం గెరింగియండవలెనని, యిల్దా వాకీలి, యాలు పిల్ల, కుండ కుదురులేని యేకాకి సిద్దయకు నరవాస్యంబులగు మం్యత తం్యత్మపయోగంబు లెరిగింప, నన్నిట నారితేరి సిద్ధ్ణయ దిట్టయయ్యె-

తృతీయ (ప్రకరణము న. కం. అట వీరుదంవతులు మి

క్కుటమగు ప్కుళవిరహమున గుందుచు గురుపై

ఐటపట పండ్డు గొజుకుచు వి

కటముగ డిట్టుచు నవాబు కడకం అనుచున్‌.

వః॥ కడపలో నవాబు కోర్టులో దావా వేసిరి. అడి యెటునలె ననిన-కంది మల్లయపల్లె వీరయ్య యనబడు కంసాలిగురువు, బంగారువంటి మా కొడుకు సిద్ది మళీకి వేదాంతపు డంకము వేసి యతికి, వన్నెలు చిన్నెలు మార్చి, తనయొద్ద గూడ్చండ బెట్టికొని, మా నోట మన్న గొట్టీనాడు. దేవరవారు విచారించి మా కొడు కును మా కీప్పింపవలసినదని. అది విని నవాబు భగ్గున మండి, ములదుగా సిద్దిని బట్టుకొని రండని భటుల బంపీన తక్షణంబ చని వారు సిద్దయను రాజననుకమున నిలిపిరి. తే. గీ. నల్స కంకులగుండు చందాన నిల్చి

రాజునకు దండ పెట్టు మర్యాద మాని

చూడ్కి- లోపలికి మరల్చి కూన్యవృత్తి

గదలకుండు సిద్ధ్దయ జూచి కడపజేడు. తే. గీ. ఏమిరా! కండ కావర, మేల చేతు

లెత్రీ [మొక్కవు నా కన నిట్టు లనియె,

గురుడు గాక, నా (మొక్కును గొని భరింప

జాల డిరరుడు పగిలి పిచ్చఆగు జుమ్ము.

వ॥ అనవుడు నవాబు 'గండళశిల దెప్పింతు. మొక్కి. దానిని వగిలింతువా? లేకున్న సీ గుండు పగులు" ననియె. సిద్దయ సరే యనియె. గుండు వచ్చె. దండ జేరి సిద్ధుండు=

కం. గుణీ జూచి “నద్గురో” ళం

కరములు పైకెత్తి (మొక్కి. కలయగ జల్లిన్‌

గురు డిచి సన బూడిద, జే

చ్చెర బఐఎపట విచ్చి గండు చెడీ సున్న ముగాన్‌,

ల1కీ అవదాన విద్య

వ॥ గుండుతోబాటు నవాబు గుండె గూడ బగిలె సిద్దయ్య యందగల మెక్కె. జనములు గుంపులు గుంపులై యిసుక చల్లివ నేల రాలకుండ వచ్చి మూగి యానంతఠాండన మాడుచు-

శా. వీడా? వీరయశిష్యుడ్తై సభలలో ఏింతల్‌. (వదర్శెందెడిన్‌

వీడా? ముక్రివధూకుచద్వయి పయిన్‌ గేల్ళమ్మి నాడించెడీన్‌

పీడా? యేలలు పాటలుం బదములున్‌ నిర్మించి విన్పించెడిన్‌

బొడబ్యంబు' నధఃకరెంపగ గలిన్‌ దా బుటైటో దిట్టయై.

వ అని యిట్లు వివిధజనమ్ము లెగజూచుచు బలుకుచుండ, ద్శత్పతిష్ట విని, శజ్జననీజనకు లేతెంచి, తనయుని వైభవము గాంచి మోకరిల్లిరి. ఇట్లు గుర్ముపతిష్ట శోటికెక్కించి తిరిగి వచ్చిన శిమ్యని గౌగిలించికొని, వీరగురుండు తన విద్య లన్నియు మూలము ముట్ట నెజింగించి యుండునంత వర్షర్తు వరుదెంచె, తే గీ [బహ్మమ. (తృశీతి వృద్ధుడై పండి, బండి

నడుపగా నేల? యిక జాలు, నడుపుకొనుడు

కనుగలిగి మీరు మీరని యనునయించి

స్వజనుల, సమాధి గననెంచె స్వాంతమందు. తేన. సీద్దయను జూచి, నాయనా! సిద్ధ! యడవి

పూల శేనెలు పిండికి ముంతకె తి

నిడ్డలకు (దావ బోసితి వృద్ధు డైతి

బూవు లిక నీవ తేవలెటో! వనాళి.

వ॥ అనినంత, తలవంచికొని సిద్దయ బుట్ట తీసికొని పూలకు టోయె. దారిలో గాలి వాన చిక్కించికొని యిబ్బంది పెట్టగా [పయాసపడి పూలు కోసి కొని, మగిడివచ్చుసరికి గురుడు సమాధిగతుండ్రైయుండె. అది యెలింగి సిద్దయ్య వెకిలినవ్వు నవ్వి, పువ్వులు వెదచల్లి- తే. గీ. గురుడ! నాకంటె మూర్థుండు ధరణి లేడు

పూలు తెమ్మంటివని యెంచి మోసపోతి,...

ఆంతరార్థ మెజుగలేని యథము డైతి

సీకు దగు శిన్యుడను గాను నిజము, తండి)!

తృతీయ (ప్రకరణము తర్‌ వ॥ తండీ! నా మొగాన నీ పాదుకలైన పాఆ వేయగూడదా? అని యేడ్చుచుండ చిలుకపచ్చ కే కట్టుకొని, మొగమున బసుపుకుంకుమలు కలకలలాడ, గాజులు మధ్రైైలు గలగల్డురన సొక్షాదిందిరొదేవి చందమున గోవిందమ్మ కదలి వచ్చి, సిద్దు? కటాషించి, “నాయనా! యివిగో పాదుకలు, గురుడు నీకిమ్మని సెలవిచ్చి నాడు. చేకొని యింటికి బొమ్ము. పెండ్లి చేసికొని రాజయోగము -సాధింపుము. ఇది గుర్వాజ్ఞ!' యనె. సిద్దుండు మవ్శాపసాదంబని పాదుకలు స్వీకరించి, “అమ్మా! వాయన మీశేమిచ్చినాడు!' అని యడిగె గోవిందమ్మ 'నేనేమియు నడుగలేదు. చిన్నవాడు పోతులూరయ్య గొల్లున నేడ్చుచు, “మాకేమియ పనిపాటలు చేతగావు, నీవు పోయిన మేమెట్లు [బతుకగలము తం్యడీ?” యని కాళ్లు పట్టుకొనగా గురుండు మందగంభీరస్వరంబున “మీరేమియు శమపడ నక్కజలేదు. నా సమాధి చూపెట్టు కొనియుండుడు. చాలు, నా వంళపరంపరకు కలియుగాంతము వరకు రాజలోగ వసంతముగా గాలము గడచును' అని యనుగహించి, కన్ను మూసెనని, గురు నిర్యాజోదంత మెణిగింప, జెమ్మగిల్లు కన్నులతో సిద్దయ్య గురుసమారికి బణ మిల్లి, పాదుకలు కన్నుల కద్దుకొని, చని, గృహస్టుండై ధన్యుండయ్యె- అని యిట్లు మితో మ! మధురమ్ముగా-= తే.గీ. కందిమల్లయపల్లి కర్మందిమౌళి పీరగురు శిష్యముఖ్యుడై వెలసె నెవడు అట్టి సిద్దయ చరితమ్ము నాసఫణితి నంబరపురాణ లీల సుబృన్న పలికె. వ॥ కోకట్మగామాహ్టావధాన్నపో క్రమైన యాకాశపురాణము సమాప్తము, (శతావధాన (ప్రబంధము. ద్వి ఖండము.) వాాణర్‌ ట్రై స్టేజానానా

పురాణము

“పురాణం పంచలక్షణమ్‌'. అహ్టైవదళ పురాణములలో భారత భాగవత పురాణములే సునరికుజ్జనములు.

“పురాణ గాధలన్‌ దుర మొనరన్‌ నెదర్కొని యర్థము సెప్పి" మెప్పింతు ఇని శీ తిరుపతి వేంక టదేశ్వరులనిరి. "దుర ' మని నిర్జేశించుటచే యుద్ధపంచకమని, నుద్ధమనిన భారత య3ద్ధమని యూహింపవచ్చును.

ఏ వేదాంతగహన వచనమో, యే యు దే కాద్యలంకారసంకుల (పకృతి వర్ణన సంబంధి పద్యసమ.చ్చయమో, యే భగవత్సు త్రిరూప చ్మితబంధశ్లేష పద్య దండకాది విస్రరమో చదువగూడద్‌ని స్పష్టవజచికని కూడ దెలిసికొనవచ్చును:

అష్టావధానమున పురాణ పఠన మొక లాంఛనము. పౌరాణీకుడేదో ఘట్టము జదువును. అదేమి మత్స్య పురాణము కాదు, మార్కండేయ పురాణము కాదు. (బ్రహ్మాండ (బవ్మావైవ _ర వామన వారాహ పురాణములు కావు. భారతము అందును యుద్ధ పర్వము. కొట్టిన పిండి. పృ్ళకు డెక్కడ ఎ త్రికొన్నాడన్న యలిజ్ఞ యన్న జాలు, జాలు వెంట కథ పట్టుకొని పోవచ్చు. అవధానికి లెక్క లేదు. కాని, సభ్యులకు లెక్కయే. పుాణ పఠశవేళ భయానక బీభత్స రౌ దాదీ రనములయందు జొక్కి- విమచుందురు. పురాణళ వణ వలము సభ్యులకు పూర్ణముగా దక్కును. పురాణ వివరణ_ళము మవధానికి గలుగదు. అవధాని కది యానుషంగిక వ్యాపారమే కాని, (పథాన వ్యాపారము కాదు. కవిత్వ నిర్మాణమే యతని [పథాన వ్యాపారము. తెలిసిన కథ కనుక, కనులు మూసికొని చెప్పుకొనుచు టోవుచుండును. ఆతని దృష్టి కవితారచనాలగ్న మై యుండును.

ఏదో పురాణము లంకబెట్టికొని వచ్చి, యెక్కడనో మారుమూల దీప, యారు పేరు లేని పద్మము నెత్తిచదివి, 'అవధానిగారూ! ఇహిహ్‌! ఇదియే పురాణము? ఏ ఘట్టము? ఏ కథ? సెఐవింిడని పృచ్ళించినచో అవధాని తనకు

తృతీయ [సకరణము శ17 పరిచితమైన పురాణ కథలోని పద్య్మమైనచో చెప్పగలడు కానిచో చెప్పలేడు సకల పురాణ సకల కథా [(పపంచము కరతలామలకముగా నుండెడి పౌరాణికుడై నను ఏక పద్య [(శవణమాతమున తత్కథాసందర్భాదు లెబుగుట కష్టము. అవధాన సభా పురాణ కథా (వయోజన మది కాదు.

నిషేధామర వ్యస్తావరాది శుష్క జటిల విషయము లరసి విసిగి వేసరు సభ్యులకు పురాణకథారసావగాహన మొక హేంతోడి సుఖలీల, దానియం దొక వణకాలము చొక్కి. నవోత్సాహకందళిత హృదయారవిందు లగుదురు.

*కావ్యపాఠ' మనగా రఘువంళాది నిత్యపాఠ్మపవచన రూఢ కొవ్యపాఠమై నట్టులే పురాణ మనగా భారత భాగవతాది సుప్రసిద్ధ పురాణ (గంథము.

దుర మొనరన్‌ బఐఠింపగ నెదుర్కొని యర్థము సెప్పుటయేశాదు, సరన కథా ఘట్టములు ఆదిసభారణ్య విరాటోద్యోగాది పర్వతముల నుండి, భాగవతము నుండి తీసి పఠించుటయు కలదు.

రామాయణ కథ నిషిద్ధము కొదు. కాని, దాని నంతగా నెన్నికొనరు. కారణము = తెనుగున పురాణ (ప్రవచన యోగ్యమైన రామాయణ కావ్యము వెలువడి యుండక పోవుటయే.

న లాలా

న్యస్తాతరి లేక నిర్దిష్టైతరి

పృచ్ళకుడు వరించిన వృత్తమున, నిర్జిష్టస్టానములందు, ద_త్తములయిన యక్షరములు న్యస్తము గావించి, కోరిన విషయము జెస్పుట న్యస్తాక్షరి దినినే నిర్జస్టామరి యనియు నందురు.

శు

_ఈ నృస్తావరి దత్తాకరి వంటిదే కదా యనవచ్చు. దానికి దీనికి టోలిక లున్నవి కాని, దీనిలో గ్లేశ మధికము. దత్తాక్షరిలో దత్తాక్షరము లెక్కడ బొనగిన నక్కడ బొనగించి కొనవచ్చు. దీనిలో దళమాక్షర మనిన దళమాత్షరమే. పంచమాతరమనిన పంచమాక్షర మే.

న్యస్తాషరి _పళ్న మిట్టుండును.

వర్ణ్యవిషయము మురారిజీ [పధాని యగుట. వృత్తము ఉత్పలమాల (వథమ చరణమున దళమాక్షరము "వ్య", ఏకాదళాడ్షరము “త, ద్వితీయ చరణమున ద్వితీయాతరము *[గ', అష్టాదళావరము 'క్లే'. తృతీయచరణమ.న (పథమాషరము 'లీ' అష్టమాక్షరము 'ళ్ల'. చతుర్ధచరణమున దళశమాక్షరము “ధా, వింశతి తమాక్షరము 'గో',

ఇట్టు కోరినచో నిర్వహించుట సుసాధము గాదు.

ఏల యన వర్ష్యవిషయ మాధునిక మగుటచే, పురాణదేవతాస్తుత్యాది సందర్భము లందువలె, క్హిష్ట శ్చిష్ట శబ్దములు కూర్చి సరదుకొనుటకు వీలు తక్కువ.

ద్వితీయపాద ద్వితీయాక్షరము “(గ నిర్ధేశంచుట పద్య పాసాక్షరము రేవళ్ళిష్ట గకొరము నిర్దేశించుటయే.

(వఠళమపాద దళమాతరము 'వ్వ' ఇదొక సమస్య. ఉత్పలమాలలో దళ మావరము గురువు. నవమాక్షరము లఘువు. ఇవ్వ, విష్వ శబ్దములు వచ్చుటకు

తృతీయ (పకరణము 819 వీలులేదు. 'వ్వ" తో మొదలగు వదములే యుండవలెకు అట్టివి లేవు. పదవది “వ్వ పదునాకండవది “త. కాగా వ్వక్షి పదము కావలెను. డీని కర్ణ మున్నదా? పైగా ష్వవర్ణము యతిస్థానమున నున్నది. కనుక దానికి సరిపడు మ్మితవర్ణముతో, [గ్మపాసముతో ఐద్య మారంభింపవలిను. అన్ని నిర్బంధముల శగ్గమై రూపు దిద్దుకొన్న పద్య మిది. ఊ. వ్య గమతుల్‌ జగజ్జనులు వ్యక్షతటోధ సముత్ధితుల్‌ (పచం డ్మాగహరంబితాస్యు లొక యగ్నివిధమ్మున రేగి, శ్షేశమున్‌ లీ గథితమ్ము నోర్చి స్ఞథవృత్తులు పైకొని గెబ్బుగూర్చ (ఐ తలగమురారి భాసిలె (బధానిపదమ్మున నేడు వీడుగో! (శతావధాన (బంధము ద్వి ఖం.) షః జ విద్వాంసుడు. షు + అక్షతబోధ = వ్వకతబోధ. అనగా జయ (ప్రకాశ నారాయణచరణుల వంటి విజ్ఞుల యవితథటోధ. తక్కినవి సారారణములే. నిరాటంకముగా నిర్జష్టాకరి నడిపించుటకు వీలు కలిగించు (పళ్నములు నుండును. అవి యెట్టివనిన = (దౌపదీ స్వయంవర, సభావర్జనము, చంపకమాలికా వృత్తము. [పథమపాదమున ల్‌ వ యకరము 'ర". 12 వది 'ద.- ద్వితీయ పాదమున 11 వది 'జే, ఓ0 వది "త. తృతీయపాదమున 1 వది *ఐ, 21 వడి “వీ. చతుర్ధపాదమున 68 వది *చ్చ”, 15 వది *డ'. ఈ (ప్రకార మిచ్చి నపుడు పద్యము నల్లేరుపై బండివలె నడచును. చ. అల ధృతరాష్ట్రనందనులు యాదవవీరులు [బావ్మణాకృతిన్‌ జెలగెడు పాండునందనులు జేడియ (దౌవది మత్స్యయం[తమున్‌ బలుమలు జూచుచున్‌ గుటక వైచుచునుండగ బార్షతుండు వీ రులగని పౌచ్చరించె ధ్వని రోదసి నిండ గుణంబు మీటుచున్‌. (శతావధానము (ప్రబంధము. ద్వి ఖం.) చరణమునకు రెండు వర్ణములు కాక యొక వర్ణమే యిచ్చిన. పని మణియు దేలిక యగును. జ

ఛందోభాషణము ఛందో భాషణమునకు లత్యముగా శ్రీ పినపాటి చిదంబరళాన్త్రిగా రీళ్లోకము 1వకబేంచిరి, శ వృ్యచ్చకు డడుగుటయు, ' నవధాని ఐదులు నుడువుబయు ఛందోబద్ధపణితి (శ్రమముగో నుండును. పృచ్చక :-= దృష్టం కిం భవతా చిదంబరకవే? కవి := కం నామ? పృచృక :- త్మీవం భయమ్‌, కవి :- దృష్టం జ్ఞాతి భయమ్‌. వృచ్చక := తథా శవి ;. త దధికం నాస్త్రేవ లోకే భయమ్‌. పృచ్చక :- కస్మార్‌ ? కవి ;= తేతు న మర్షయంతి కుటిలాః వృచ్చక ;= కమ్‌? కవి :- సాధకమ్‌. వృచ్చక ఏ=కీం పున? కవి :- విద్యావంతమ్‌. వృచృ్చక := అథ? కవి := (పధానమ్‌. వృచ్చక ;- అపరమ్‌ ? కవి ;- భ్యాతమ్‌, సృచ్ళక ;= తత? కవి; ధార్మికమ్‌. (అఆవధానాదర్శః)

తృతీయ [పకరణము లలి!

జాతులు పరమదుష్టులు విద్భావంళుడు, [పఖ్యాతుడు, ధార్మికుడు అయిన వ్యక్తిని నిష్కారణద్వేషముతో, ఈసుతో (దొక్కజూతురు. యథార్థము చెప్పిరి.

పూర్వకవులలో. నడిదము సూరకవి భళందోభాషణము చేసెడివాగని (ప్రతీతి. బాటువులలో (పళ్ళో త్తర రూపమున నొక కందము కనఎడుచున్నది.

ఉత్తరము - చీవురపలి.

ఉత్తరము = సూరకవి.

హో = ఇంటిపేరు ?

(హా షం = మీరాజు ?

ఉత్తరము = విజయరామ మహారాజు.

(పళ్న = అతడేమి సరసుడా?

ఉత్తరము = భోజు డయా!

ఈ కందపద్య “ము త్తవాంంకార' నిఎద్ధమే కొవచ్చు. పద్ధతీ నూచించుట కుదాహరించితి.

ఇట్టి ధోరణి యవధానమున వినోద పదముగా నుండును.

అవధాని యేదో యోజించికొనుచు౨డువే? కనిపెట్టి వృచ్చకుడు

“ఆలస్యంబుగ న్మిదలేచితివా? ఆహారంబు లోపించెనో? యేలా? పద్యము జెప్ప మాంద్య మవధానీ!' అని సోల్లుుళనముగా పద్మము నెత్తి నడుమను నదలి వేయును. అతడారంభించిన పద్యము శార్దూల వికీడిత వృత్తమని [గహించి, యవధాని. తదనురోధముగా - *“మాంద్యమున్‌ గీంద్యమున్‌ హేలాకల్పిత స్మత్ప్చబంధుఐకు మా కేలాగునం గ ల్లన్‌ జాయింజొలు, శళమ్ము లడ్డు పడినన్‌ శార్డులముల్‌ నిల్చునే? అని పూరించును.

వ)

822 - ఆవధాన విద్య (వళ్నో త్తరచాకచక్యము (పదర్శించుటకు సీ పద్మములు బాగుండును. పృచ్చకుడు :- సీ. భోజన మెక్కడ బొసగెనో యవధాని? అవధాని := పూటకూటింటనో బుధవ రేణ్య! పృచ్ళ ;- రేపును నిల్తురా, యీ పురమ్మున? అవ :-= రసజ్ఞుల దయయున్నచో నిలువగలను. పృ, స్‌ వ్‌* (దవ్య మేమ్మాతము దక్కించికొందురో? అవ ;-= ఫ్రీదేవి కరుణచే రాలినంత. పవృచ్చ :- ఆడుదురా. అసత్యమును మీరెపుడైన? అఈవ ;-= ఓరులకు నపకృతి జరుగకుండ. పృషృ :- (శావుదుకె మీర లలవాటు తప్పకుండ? ఆవ ;- (కావకున్న గావ్యకథాసుధ ఫల మున్నె? వృచ్చ వ్‌ఎ బళిర! మెచ్చితి విజయమ్ము బడయు మన్న! ఆన := సహృదయ! కృతజ్ఞతాంజలి సంఘటింతు. ఇది (పళ్నోత్తర విస్తరమైన సీస పద్యము. వృచ్చకు డొక పద్యము నుడివిన, నాటక రంగమునందు వలె, అవధాని

యొక పద్యము నుడువవచ్చు. ఎవరు మొదలించిన పద్మము వారే తుదిముట్ట

పూర్తిగా జెప్తుట సులభము. ఉన్నట్టుండి పృచ్చకుడు- “అవులే నాకు రహస్య మెల్ల విదితంబయ్యెన్‌" అని పండ్షిగిలించును అపుడు అవవాని తొణకక వెణకకం

“బళా! మంచివాడవు నీకేమి చిదంబరస్థలము జాడల్‌ దోచెనా?!' అని యెకిసకీయ

ముగా ననును, పృచ్చకుడందికొని, *కాదు, కాదు విలోకించితి దొంగచాటున

నెదేదో తొంగి వీక్షించుటల్‌' అని వదలును. ఆవధాన= 'కవితాదీక్షీతు లంతరంగ నయనుల్‌ గారే దెసల్‌ చూతురే?' అని సమాధానించును. ఇది వరుస, ఇట్టు ఛందోభావణ మహ్టైవధానమున ర్తి కట్టును. ఎవి 0 వలా

కొవ్య పొఠవం

*రఘువంళమ్ములో నొక విద్యార్థికి నొక్క ల్లోఎము (కమముగా బాకము చెప్పబడినవ' అని కావ్యపాఠము గుజించి, శతావధానసావానుబంధమున వివరింప బడినది.

ణీ తిరుపతి వేంక దేశ్వరులు దీనినే కావ్యో క్రీ యనిరి.

(ప్రాయళః అహ్టైవధానమున రఘుకంళ, కుమారసంభవ, మేఘశందేళ, కిరాకార్డునీయ, శిపపాలవధ కావ్యపంచకము పాఠ్యముగా గ్రైకొందురు.

అందును గాశిదాసీయ కావ్య తయమునే ముఖ్యముగా గ్రైకొందురు వాని యండును రఘువంశ కుమారసంభవకావ్యములను, అందును [పథమ ద్వితీయ సర్గ అను గ్రైకొందురు. తృతీయ సర్గ దాటి పోవుట యరుదు.

ఈ ళ్లోకము లింటియొద్ద విద్యార్థులకు చెప్పిచెప్పి గట్టిపడినవై యుండును = సభలో పృచ్ళకుని చట్టుగా భావించి లీలగా విప్పి చెప్పివేయుదురు,

ఏ ద్వ్యర్థికావ్యమొ తెచ్చి వ్యాస ఘట్టము లెత్తి చదువుట, వ్యాఖ్యానించుట యుండదు.

స్కుపసిద్ధ కావ్యల్లోకములు చదివి, వదద్శేదము, అర్థము, ఆకాంవ, కబ్ద రూప సమాసములు, వ్యాఖ్య చెప్పబడును.

వావి ధి ఫలా

ఆకాశపురాణము పద్యగద్యాత్మకముగా నుండుశు. చ్మితకథ శుద్ధముగా గద్యబంధము. కథలో రచనకన్న కల్పనకే (పాధాన్యము తడవ కొకింత చొప్పున నాలుగు తడవలలో బ్న్హూర్తి చేయబడును.

హాసృభరితమైన శ్రీ కాశీ కృష్ణాదార్యులవారి చ్మితకళథ యుదాహరణీయము.

కథారంభము

మున్షీ గారు ;= ఏమమ్మా! పిచ్చక్కొా! రేపు దొరగారు జమాబందీకి గొను చీరాల మకాం వేసికొన్నారు. వారితోబాటు నేను గూడ చీరాలకు వెళ్లనలిను, వారు ఏడుగంటలకే చీవాల చేకుదురట. వంట చేసి పెట్టుటకు నాతో గూడ నీవు వచ్చె దవా?

పిచ్చక్క :- మహ్మావభో! తమ సెలవయితే రావటాని కేమభ్యంతరమ్‌? అలాగే వస్తాను. కానీ

మున్షీ :- కానీ అన్నావేమిటి? కానీని అర్ధణాను. ఆడేమిటో చెప్పు దబ్బున.

పిచ్చక్క = ఏమీ లేవండి. ఇంటి దగ్గర కంటె సర్క్య్యూట్లో పని యెక్కువ ఉంటుంది గదా, దాంతోబొటు నాకు కష్టమున్నూ ఎక్కువే కదా! అదే నాకు నందేవాం, తమకు తెలియని దేమున్నది?

మున్షీ := తమకు తెలియని దేముందంటావు? నీవలెనే నేనున్నూ పూర్వ సువాసినినై యెవరింట్లోనెనా వంటకు కుదిరినా ననుకొన్నావా? యేమిటి? ఆ కష్టమే మిటో దానికి పరిహార మేమిటో నీవే చెప్పు.

పిచ్చక్క :- చిత్తము. మజేన్లేదండి. ఈ కొద్ది జీతముతో నేనంత కష్ట పడలేనేమో నని భయ మండి.

తృతీయ (వకరణము తి25్‌ మస్షీ := నీవెన్నడైనా జమా బందీ సర్కూ్యూటులో నెవరితోనైనా వెళ్ళావా! పిచ్చక్క- :- నేనెన్నడూ వెళ్లలేదండి, అలా వెశ్తేీదానను గూశ కాను. ఏమో యింత 'లంకాయోగం'” పాడుకుంటూ, దేముడి దీపం పెట్టుకుంటూ, మీటోటి వారి యండ జేరి రామా కృష్ణా యకుకొంటూ కాలక్షేపం చేస్తూ వుండేదాన్ని కాని, . మటోటి కాదండి. మున్షీ ?= అందుచేతనే జమాబందీసర్కూ్యూటు విషయమై. నీకు బొత్తుగా తెలియటం లేదు. చెప్పులా విను, మాబోటివాళ్ల దగ్గరనుండే వంటవాళ్లఖుగాని, నీళ్ల వాళ్ళకు గాని జీతాలూ నాతాలూ ఉండవు. తెలిసిందా? కొని వాళ్లు మమ్మును సంతోష పెట్టుచుండవలె. పిచ్చక్క. :- అదేమిటండి, అలా సెలవిస్తారు! జీతనాతాల్లేకుండా మన్ను కొట్టుకొని మంచిసీళ్ణు తాగుతారా యేమిటండి? ముస్షీ:= ఆ తిరుగుడే నీకు తెలియదు. యేమిటంటే-జమాబందీ సర్క్యూ టంటేమా యిళ్ళల్లో ఉండే నౌకర్లకు బంగారపు పంటనుకో. తెలిసిందా? నీవొక మాటు నాతో సర్కూ్యూటు వస్తే, నన్ను నేలజీత మడుగనే అడుగవు ఇది దీని రహస్యము సుమా! పిచ్చక్క:- అయితే వస్తానండి. తరువాత తమ చిత్తము. నా (పాప్రము

• మున్షీ ;= మనము ఈ ర్యాతి తొమ్మిదిగంటలకు టోంచేసుకొని, బయలుదేరి తెల్లవారుసరికి దొరగారి కంటె ముందే చీవాల చేకవలె సుమా! నీవు గుజ్జమెక్కి రాగలవా? పిచ్చక్క := అయ్యో! వా సీగ్గు చిమడా. నా పెళ్ళిలో నా ఊరేగింపు గుజ్జము మీదనే పేలాలు వేగిందండి. అపుడు తాషా మరపా సాయిబు, ఓక్క పెట్టన తుజ్జుమని వాయి6చే సరికి గుజ్జం బెదరి, మమ్మును పడేసి, ప్ని

$96 అవధాన విద్య కొడుకును చెడాబడా తొక్కిందండి మొండిముండను నన్ను తొక్క రాదూ-దాని తోనే పదహారోజుల పండుగ లోగానే మావారు పరంపదించారు. నేను మ్మాతం ఇట్లా మొండి (బతుకు బతికి యాన్నానండి. అస్పటినుంచీ నాకు గుజ్జమంటే చచ్చే భయమండి. మస్షీ వల అవున్సే నాదే పొరపాటు యాబైయేళ్ళ పూర్యసువాసినిని గుజ్జ మెక్కించడ మేమిటి? మా యింట్లో సవారీ ఉన్నది గాని, యిక నీవు దాని మీదరా పోనీ, పీచ్చక్క := అయ్యో! నా కర్మం కొలా. బోయీలు ఓం ఓం అని సవారీ మోసుకొ పోతూంటే, 'యెవరా సవారీలో' అని యెవరయినా ఆడిగితే నాకు చచ్చిన చావు కాదండీ! మస్షీ:= అవును. ఆదీ నిజమే. ఆ. మజఓపోయినాను. మీ తమ్మ డొక డుండాలెగా? వాడి పేరేమీ? పీచ్చక్క- := వాడిపేరు వెజ్హ్ఞయ్యండి. ముస్లీం వాడీ (పయాజంలో పనికి వస్తాడా? పిచ్చ:- ఆ. తప్పకుండా పనికి వస్తాడు. ఇట్లాంటి సమయాల్లో వాడే మీ బోటివారి దగ్గర నుండాలి. మ్షీ ;= అయిశే బాలా బాగౌవుంది. మేము సవారీ మీద వెళ్ళుఠామ్‌ వెజ్ణయ్య గ్మురం మీద వస్తాడు. పిచ్చ: వస్తాడు ణు కానీ ఎలలం తలశిల మస్షీ ;- మళ్ళీ కానీ పెట్టావేమిట్‌ 1 పిచ్చ: వాడీ కొద్ది జీతమున కొవ్పకుంటాడో, ఒప్పకోడో అని ఇనుమానం,

చృతీయ (ప్రకరణము న! మున్షీ := నేనిందాక చెప్పితీనిగా, జరూబందీ సందర్భ మంఠా. పిచ్చ:= చెప్పారుగాని, “యిది దీని రహస్యం" అని ఒకమాట చెప్పారు. అందుకోనమని నా కనుమూనం. మున్షీ = అయితే నీ జీతం వాడి కిప్పిస్తాన్లే. పిచ్చ :- ఇప్పిస్తారు గాని, స్వల్ప జీఠతమని యేడుస్తాడేమో! మున్షీ := వాడి తెలివి తేటలు, పనిపాటలు చూడవద్దూ 1 పిచ్చ := అబ్బో! అఖండుడండి ఒక్కమాణు చూస్తే మీరు వాన్ని వదలరు. మహ చురుక్రైనవాడు. జీతం వృద్ధి విషయంలోనే తమరేమమునా “సెలవీయవలె. మున్షీ := ఓసి పిచ్చిదానా! అట్లా భయపడతా వేమక్మూ? బాడు పనిచేసి, మమ్మును మెప్పించి, మేము సంతోష సమయంలో నున్నపుడు జ్ఞాపకం చేసుకొంటే అపుడు జీతం వృద్ధి మాట ఆలోచిస్తాము. పిచ్చ: చిత్తం అయితే నేను వెళుళానండీ. మున్షీ ;- ఆ. వెజ్ణియ్యతో చెప్పు. ర్యాతి తొమ్మిదింటికే బయల్జేరి యిక్కడికి వస్తే గుజ్జం సిద్ధంగా ఉంటుంది. న్మదకు బద్ధకించక వెంటనే బయత్టేరి పొమ్మను. మాకంటె నెజ్టయ్య ముందుగా చీరాల చేరవలె. అక్కడ కరణం అంధోజీరావును కలుసుకొమ్మను. ఆతడు బశ వగ్లెరాలు యావత్తు సప్లయి చేస్తాడు. పిచ్చ ; అదంతా నాకు తెలియదు. మీ దగ్గరకు పంపుతాను మీ రేచెప్పి కట్టుదిట్టము చేసుకోండి. వాడును కొలత్తవాడు మున్షీ = సరే యేడ్చినచ్లే ఉంది. అయితే ముందు పంపించు. (వెజ్టియ్య మస్షీగారి యొద్దకు వచ్చినాడు )

శక్రం అవధాన విద్య మస్షీ := ఏమోయి వెజ్దియ్యా, మాతో సర్కూ్యూటు వస్తావా! వెజ్టియ్యా = ఆ వస్తానండి. మస్షీ :- నీవు త్వరగా భోంచేసి, వెంటనే మా గుజ్ఞం మీద నెక్కి రేపు తెల్లవారక మునుపే దీరాల చేరవలె, వెజ్ణియ్య :- ఏం గుజ్జుమండి 1 మస్షీ := ఓయబ్బో! బేఠాపడు లాగున్నాడు ఏం గుజ్జమని అడుగురాడు. మన గుజ్జమా- చిన్నది, పొట్టిది. వీడా? తాటిచెట్టంత యున్నాడు-అని యను కొనుచు, ఏం గుజ్జమని అడుగుతావేమోయి! అని వెజ్హయ్య నడిగాడు. వెజ్ళయ్య := చిన్నప్పుడు సంకుమూతి గుజ్ఞాలమీద స్వారి చేసే హాజ్ఞండి, తమ గుజ్ణిమెటువంటిదో అని అడీగానండి. ఉం 6. = (అవధాన యాత.) ఈ రీతిగా ఆహ్టావధానము పూర్తియగు లోగా కథ పూదర్తియగలాగున జెప్పబడును. కథ స్వ్యకపోలకల్పితము. అవర్‌ టి ఫా

శతొాొవధానము

చతుర్విధకవిత్వ భేదములలో ఆశకవిత్వ మాద్యము.

ఆపకవిత్వ భేదములలో శతావధానము (పధానము.

గీర్యాణవాజ్యయమున చతుర్వి ధకవిత్వ (వసక్రియే లేదు కనుక, కళతావ ధాన ప్మకియలేదని వేజుగ చెప్పవలసిన పనిలేదు

కతావధానము తెలుగువారు తీర్చిన విలక్షణ విద్యావిధానము,

కాకతి పఠాపర్నుదునిచే కనకాభిషేక సత్కారము పొందిన తెలుగువాడు కొలంచెల్మ మల్లినాథుడు = శతావధానవిఖ్యాతుడు. ఇతడు వ్యాభాతృచ కవ ర్తియగు మల్లినాథసూరి పితామహుడు,

“కొలచెల్మాన్వయాబ్టీందు ర్మల్లినాథో మహాయళాః

శలావధాన విఖ్యాతో వీరరు దాఖివర్షి తః.”

(ఫ్రీ వేటూరి (పభాకరళాన్త్రగారి మీగడతరకలు.) అంధుల సొత్తు నాదగు శతావధాన (వకియ కితడు మూలవురుషుడని పరిశోధకుల దృఢమైన యలి,ప్రాయము. (మల్లినాథసూరి జీవితము. రచనలు)

(ప్రతాపరద్మపభు రాజ్యకాలము క్రీశ 10056 ౨ 188,

“నెల్లూరి తిరుకాళ మనుజవిభు) సమ్ముఖమ్మున సాహిత్యసరణీ మెజసి, మహిమ గాంచిన పెద్దయామాత సుకవి శతావధాన (పసిద్ధుడు కాడు కాని, “యెవ్వ డేయవరాన మెటుగు, నయ్యవధానమున వానికించుక ముల్లు సూప నేర్తు" ననిన వాడని. యకని మనుమడు జక్కనచే వికమార్క- చర్మితమున బేర్కొన ఐడినవాడు. ఈచో (బసక్తుడయిన తిరుకాళమనుజ విభుడు [కి.ళ. 1285

తికి0 అవధాన విద్య పెద్దయ స్వభావము పోట్టగిత్త వంటిది కాల్యుదవ్వి అంకె గొట్టుట. ఈతని యతిలోక విద్య అనేకములు ఒక సీఫమాలిక యందు జక్కనయే వివరించెను. సీసమాలిక : సంస్కృత (పాకృత శౌర'సేన్యాదుల ఘటికలో నొక శతకంబు జెప్ప (బ్రహసన (పకరణ భాణాది బహువిధ రూపకంబులయందు రూఢిమెజటయ జ్మక చళుర్చ ద చతురుత్తరాదిక తుద కావ్యములు పెక్కులు రచింప నాంధధక విత్వంబునందు (ఐబంధంబు మేలుగా దజ్‌ జ్ఞులు మెచ్చ జెప్ప నిమ్ముల నేరీతి నేధాతువుల నేమి రసముననైన వర్ణనము సేయ సరి యేకసంధా ద్విసంధదా [తిసంధల దొడరిన బొరిబొరి గడవ జదువ నెవ్వ జడేయవధాన మెజలుగు నయ్యవధాన మున వాని కించుక ముల్లు సూప వృత్తకందము గందవృత్రంబునుం జతు -.. మ్కృందంబు మొదలుగాగలుగు గర్భ కొవ్యవర్గము జెప్పగా (బవంధంబులు [గొ త్తలు పుట్టించుకొని లిభింప గా, నక్షరచ్యుతకంబు మ్మాఠాచ్యుత కంబు బంధచ్యుతకంబు నామ గోవ్యంబులును [గియాగోవ్యంబులను ఖావ -. గోప్యంబులును జెప్ప గోష్టియందు ఐద్యంబు గీతికార్భటి నొగి జదువంగ నెల్లి విద్యల నంచు లెజుగ నేర్తు ననుచు... ....పసిద్ధి బొందెనట. (వ్మికమార్క చర్మితము. 1=ల0)

తృతీయ [(వకరణము $$1

పై సీసమాలిక వలన ఆనాటి తెలుగు పండితుల కసరత్తు లెట్టివో మనకు కెలియుచున్నవి,

1. _అన్టభావలలో నేభాషయందై నను గడియలో నొకళతకము జెప్పుట.

2. దళవిధ రూపక రచనయందు రూఢి జూపుట.

3. చ్యకవాళ, చతుర్చ్యద, చతురుత్తర, భోగావః, విరుదావి,

తారావళి (పకృతి తుుదకావ్యము లనేకములు గూర్చుట.

శ ఆం[ధపబంధములు రచించుట.

క. కోరిన వర్థనము సేయుట.

6. ఏకసంధా ద్విసంధా (శినంధా వతనము,

7, ఎవ్వ డేయవధాన మెజుగు నయ్యవధానమున వాని కించుక ముల్లు

సూపగలుగుట.

పూర్వకాలమున ఒకొక్క. డొకొక్క యవధానము (పత్యేక శర్ధతో సాధించి (వదర్శించెడివారు. అది వైయసక్తికమయున యఖిరుచికి, శ క్రీకి నికవముగా నుండెడిది.

8. గర్భకవిత్వము జెప్పుట,

9. కల్పితకథా [(వబంధములు (వ్రాయ.

10. చ్మితకవిత్వ్యము జెప్పుట.

11. పద్యము గీతికార్భటిన్‌ జదువుట,

ఖవి పెద్దయ 'పెద్దతనము నిరూపించు విద్యలు,

గోష్టియందు పద్యము జదువుటయు నొక కళయే.

నరనభూపాలీయక ర్త “వబంధ వళన రచనా ధురంధరుడ'నని గెప్పీ కొనెను.

+గ్షిస్రీ శఘీ శిరఃకంపీ యథాలిభితవాచకః

అనర్థజ్ఞః అల్బకంఠళ్చ షడేతే పాఠకాధమాః"

అని పాణినీయ శీ. 82వ క్లోకము.

రాగము సాగదీసి అతరములు (మింగువాడు, తొందరపడువాడు, తల యయూపువాడు, అక్షరస్థాలిత్యాది లేఖక్యపమాదము లెతిగ సవరించికొనక యున్న దున్నట్లు చదువువాడు, ఆర్థజ్ఞానము లేనివాడు, హీసస్వరము = కీలుగొంతువాడు, ఈ యార్గురు పొఠకాధములు, తద్భిన్నులు పాఠకోత్తములు.

కాకతీయ రాజ్యమున వెలసిన (ప్రాక్తన శాసనము లందు ఈశ్వరసూరి కృతములైన చితబంధ రచనలు కనబడును. ఈశ్వరసూరి మన పెద్దయసూరి సమకాలికుడు.

ఇళ08౯2494 90 జపింటడఉకంంటిం6104పి 522185 10. 18.

క0501౯1041089 *ం 52, 51, 50.

దచానములలో గుప్రదానము (శేష్టము. దానళాసన వద్యమలు చ్మిళలంధ గర్భకవిత్వ భూయిష్ట ములు తజ్‌జ్ఞులకే అవి బోధపడును. సగుడ్డీవానికి దీపము వలే, జనసామాన్యమున కట్టి చ్మితములు ఉండియు లేనివి. గుప్తదానశీలు రగు భూపతులు కోరి యీ పని చేయుచుండిరా? కాదు, ఆ కాలమే వాక్చ్మితములకు గొడుగు పట్టినది. కాసనస్థ పద్య మొక పజిల్‌. దానిని బుద్ధిబలముడే విప్పి క రృృదాళృ నామాదికమలు కనుగొనవలెనని లోక ముత్కంఠపడును. ఈ రీతిగా దానళశాననములకు పద్యగత వైచ్మిత్యమ.నుబట్టి (పచారము గలుగుచుండెను. మడికీ సింగన సం[గహించిన సీరి తారావళీ పద్యము తత్కాల జనసామాన్య కవిఠాఖి రుచికి నిదర్శనము.

కం. పలుకుల తీపును సరనము

చెలువము నడబెడగు బంధచ్మితము సౌబగున్‌

గలకలన జూప వలదే

కలకంఠియు టోలె గవిత కందనమంతీ ! నకలనీతి సమ్మతము. 190)

తృతీయ వకరణము లిణ ఇటువంటి చ్చితకవితలు చూపువారే 'అవధానములు' చూప్పచుండిరి. వెన్నెలకంటి అన్నయ్య షోడశకుమారచరితమున- సీ. అష్టభావల మధురా విస్తర చిత కవిరలు చెప్పు నత్కవులు మెచ్చ నూతనరీతుల ధాతువి భమమల రసములు మెజఆయు వర్ణకమువాడు ఏ పురాజంబుల నేకథ యడిగినన్‌ దడబాటులేక యేర్చడగ జెప్పు నోలి నవధానములు వేనవేలు జూపు నవధరింపు మీకీరంబు నవనినాథ! (షోడశకుమార చరితము. 6- 18) ఇచటి కీరపజ్జలు కేవల బాణభట్ట కావ్యకాసారమున వళ్చిన కమలములు కావు. కాదంబరీకుకము “విదిత సకలళాస్తా్రార్థః పురాజేశివిస కథాలాప నిపుణః .... కావ్యనాటకా ఖ్యాయికా భ్యానక(పభృతీనా మపరిమితానాం సుభాష్‌ లానా మధ్యేతా స్వయంచకర్తా పరవోసాలాప పేళశలః ... ద్యూతవ్యాపారే (పగల్భః, అవధాని విద్యాాపవీణ కాదు. చిలుకమీద బెట్టి అన్నయ్య (వ్రాసిన విశేషము లన్నియు ఆనాడు విద్వల్లో కమున జెల్పుభుండిన క్రీడలే. ఈ యవధానము లేవి? వాని స్వరూపస్వభావము లెట్టీవి ఆవి యెన్ని? "పేరు, రూపు, మితి మూటిని సిర్జేశించి కాస్త్రీకరించినవారు లేరు. ఎవరి యుపజ్ఞకొలది వారు అపూర్వమార్గము (దొక్కిా (కొత్తలు కల్పించి ఆవధానములు (పదర్శించుట పరిపాటియై యుండెను. అట్టిచో వానికొశ కట్టుబా టెట్టులుండును?

• వేనవేలు' అనుమాటకు లెక్కలేనన్ని యని యర్థమ..

లి0ి4 అవధాన విద్య ఆంధ కౌముదీకర్త మండ లక్ష్మీనరసింహకవి “ధన్యః సహ్మ్యస్రావధానీ వ్యాష్టభాషావిశారదః.” ఇతని వ్యాసంగ మెట్టిది? 6077. 0218స”4పి సశఉస ౮5041273 1884, 4లికినవ. ౨. 10. 1220. మజికొంద రవధానుల మహిమ లనుకీలింతము. భట్టుమూర్తి. (1500 = 1680) సీ. శతలేఖినీపద్య సంధాన ధౌరేయు ఘటికాశత| గంథకరణధుర్యు ఆప్మపబంధ ఐంధాలీజ్ఞు నోష్ట్య ని రోన్ట్యజ్జు నచల జిహ్వో క్రినిపుణు దత్శమభాషావితానజ్జు బహుపద్య సాధిత వ్యస్తావరీధురీణు నేకసంధోచితళ్లోక భాషాకృత్య చతురు నోస్ట్యనిరోషఘ్ట్రసంకరజ్ఞు నమిత యమకాశు ధ్మీపబంధాంక సింగ రాజసుత........ (నరసభూపాలీయము 1-18) చరిగొండ ధర్మన్న (1500-1560) మ శతలేభిన్యవధానపద్యరచనాసంధా సుర్మతాణ చి హ్నితనామా! చరిగొండ ధర్మసుకవీ! నీవాగ్విలాసంబు లా శితకంఠోజ్ట్యల జూటకోటర కుటి శీతాంచురేభాసుధా న్విత గంగాకనకాబ్ట నిర్భరరసావిర్బ్చూత మాధుర్యముల్‌ . (చ్మితభారతము అవతారిక = 170) ఈ ధర్మన్న ళతలేఖి న్యవధాన సురతాణ బిరుదముతోబాటు “నవఘంట సుర్మకాణ” విరుదము కూడ వహించినవాడు. (చ్మితభారతము. ఆళశ్వాసాంత గద్యము)

తృతీయ (వకరణము 885 మణింగంటి సింగరాగార్యుడు (1550-158 [) ''రఘంటావధాన (పసిద్ధ సాహిత్య సారస్వతాపక వితాష్టభాషా విశేషుడు.” (దళరథరాజనందన చరిత. ఆశ్వాసాంతగద్యము.) మజింగంటి జగన్నాథసూరి. (తద్యగజుడు) నేబఠి కృష్ణమం్యతి తన రాజనీకి రత్నాకరమునందు ఈ కవి నిట్లు స్తుతించెను: మ. గురుమూర్ధన్యు శతావధాన బీరుదాంకున్‌ (చావిడామ్నాయ త త్తే రసజ్జున్‌ బటు సంస్కృృతొం ధరచనాదమ్షున్‌ హయాధీళ కం ధరసంలబ్ధ సువర్ణవృష్టియుతు గర్హాటక్షమాభృత్సథభాం తరపూజ్యున్‌ మరుకంటి వేంగళ జగన్నాథార్యు గీర్తించెదన్‌, (ఆచార్య బి, రామరాజుగారిచే నుదాహృతము.) *వినుత శతమఘంట బిరుదాంక విజయుడై న (శుద్ధాంధ) నిరోష సీతాకల్యాణము. 15కి “సరన శతపద్య లేఖినీ విరచనో క్రి గల జగన్నాథసూరి.... (దళరథరాజనందన చర్మిత. 1-80) _ మధురవాణి (1600-1681) “తత్తాదృ గృటికార్ధ నిర్మిత శతళ్లోకీ “పస్తారాలినవాత్త వృత్త కవితాధాటీ కథాకుకియా' “'వీణావాద కళావినోద సమయే ధృత్వా సమస్యాః కతం పద్మస్సంసది సాధుపూరయతి యా దత్తాః కవీం్యదో త్తమైః' 'దాతుర్య మేతి కవితాసు చతుర్విధాసు మేధాం వ్యనదక్తి బహుధా వివిధావధానే.' ((శ్రీవామాయణసార కావ్యము.) రామభ[దాంఐ (1600-1680) “శతలేభినీ సమయలేఖినీ అస్టభాషాకల్పిత చతుర్విధకవితాన్నుపాణిత సాహిత్య స్మామాజ్యళ్యద పీళారూఢ.' (రఘునా భాభ్యుదయము-)

8986.. అవధాన విద్య

*“ఘటికాళశతగంథ ఘటనోత్కట నవీన

పాండిత్యగరిమలు భళి యనంగి (చెంగల్వ కాళక వికృత రాజగోపాలవిలాస [గంథావతారిక.)

పసుపులేటి రంగాజమ్మ (1688 1678)

“విచ్శితతర పత్రికాశత లలిత వాచికార్థావగాహన (పవీజయు, త(త్పతి ప్మతికాశతస్వహ స్తలేఖన (పళ స్తకీ రియ, అతులిరొష్టభాషాకవితా సర్వ్యంకష మనీషా విశేష కారదయు'. (ఉషాపరిణయ గద్య.)

కృష్ణాజమ్మ (1688 = 1678)

చెంగల్వ కాళకవి రామభదాంబఐకు కృష్ణాజమ్మకు ఇద్దరి కిని గురువే:

సీ ఘటికాశత్మగంథ ఘటనోత్కట నవీన పాండిత్య గరిమలు భశియనంగ అయ్య దీనముల రామభ(దాంబవారు నేడు కృష్ణాజి కవితచే నేర్పు మెలసి...” (రాజగోపాల విలాసము.)

• మటీయు కృష్ణాజమ్మ (వతిభ యిట్టభివర్జింపబడెను:

• పస్తారసంఖ్యను పదుమూడు.కోటుల పదిరెండులక్షల పదేడువేల నెన్నూ ఆజును వింళతియు నాతువృ త్తములందు నీవృ త్తమునకు నీవర్జన సమస్య గూర్చు మన్న నా వృత్తమునకు సమస్యను రచించి, యందుకు క్లోరంబు లాశువుగా జెప్పి, యవి తెనుగున పద్యము చేసి, యిరువదారు ఛందము లెజిగి కవిత జెప్పి ఘనత గాంచినది.” (శారదాధ్వ్యటము.)

కాళహ స్తికవి (1700 (పాంతస్థుడు.)

కాళహ స్తికవి శిమ్యడు వేంకటాచలకవి దేశికస్తుతి చేసిన విధము:

సీ అష్టభాషామహితాళ్ళుపబంధ ని ర్మితిచాతురీధుర్యు, శతసహ్మస లేఖినీలేఖ్య కలిత కవిత్వాపాద జలజిహ్వాకాచలాచల జిహ్వికాచల జిహ్వికారచనా విశేష నిపుణు శోష్ట్య నిరోన్ట్య వర్ణోదీర్థ కల్పను గఠిన (తీపాదసంఘటనకుశలు

తృతీయ వకరణము 887 నఖీం లతణ లక్ష్య సిద్ధాంత పాణీ నీయ కాణాద కాపిలానేక తంత కోవిదుని రేవురి కులాబ్టి కుముదబంధు జెలగి మది గాళవాస్తి దేశికు భజింతు. (మిశవిందా పరిణయము.) గుడారు వేంకదాసు; సీ. బహుళ సండర్భాష్ట భాషావధాన దు ష్ప్రాస దుష్మరబంధ భావగద్య పదమెతి రసజాతి పద్య శబ్దన్తేష దురవగాహార్థ విస్తర నిగూఢ ఘటికా [ప్రబంధ హృద్గత సమస్మాగీత ఠాయ నావీన నాటకవిభేద భరత కళాళాస్త్ర పాదార్ధగు ప్త్యను లోమ విలోమాచలోష్టజిహ్వూ సదుపమాలంకృతి క విత్వ సాంఖ్యయోగ మంత వషట్తం[త తత్తం్యత యం[తపార గంతృ విజ్ఞాననిధి విజ్ఞగమున గవులు నీ సరెవ్వరు? వేంకటదాస సుకృతి! ((పబంధరాజ శిరోభూవణ (పకృష్ణ బలరామచరిత.) రేటూరి రంగరాజు : సీ. వ్యస్తాశరీధుర్య వి స్తీర్ణ భావంబు (మక సంఖ్యాల్యాన కౌళశలంబు య[గపద్య (గవాణాభీర క్తి లల

ల88 అవధాన విద్య యనవలోకీత ళారికాభిఖేలన రీతి వర సమస్యా పూర్తి వైభవింబు సముద్యగ శిషిత చతురంగ బలికే॥ కా విలాసను నేకకాలముననె యలర (్రకటింపనే ర్త నష్టావధాన కలిత కళతలేఖినీ పద్య గద్యళకక్తి బాటి మీటితి వం్యధ కర్ణాట చోళ రాజసభలందు రేటూరి రంగరాజ! (భానుమతీ పరిణయము.) న్యాయకంటి మాదనామాత్యుడు (1780 (పాంతస్థుడు) సీ, నిరపమ నవలేభినీ పద్య ఘటనాఢ్యు దత చతుర్విధ కవిత్వపసిద్ధు నంచికాళ్లోపన హల్లోపన ధురీణు సో నిరోన్ట్య విస్ఫురిత కల్పనదత్షు విలసిజేచ్భావర్డకలన ధుర్యు నచల జీహ్వో క్రికారచనావిచకణు నేళై కదిన కావ్యకృ్మత్చ్పభావు సముచితాష్టావధాన నిష్టాగరిష్టు నడరు ఐడగలనాబీ కన్నడ కులీను సకల విద్వజ్ఞనవిధేయు సాధుహృదయు మహితగుణధన్యు మాదనామాత్యు నన్ను. (వీరభూపాలీయను. కర్ణాటకార్యధ సాహిత్య చరిత.) చరిగొండ ధర్మన్న “నవఘంట సుర్మతాణ'" బిరుదళాలి, కాగా, మాదన్న “నవలేలీనీ పద్యఘటనాథ్యుడు, ఆంధ రతిరవాన్య (గంథకర్త యజ్జ్ఞయ “అప్టభాషా కవితా (వవీణ” *నవఘంట సుర్మకాణి బిరుదములు గద్యమున (వాసికొనెను.

తృతీయ [సకరణము ల89 నెల్లూరి రాఘవకవి (1717 (ప్రాంశస్థుడు) కం. నానావిధావధానము లా నృపనీతియును భరత మాహార్యాదుల్‌ మానుగ నిచ్చాలిపియున్‌ మానితముగ గ్‌ల్లు గోపనంబును మటీయున్‌. సీ శతలేభినీపద్య సంధాన చాతురీ

ఘటికా శత్మగంథకరణ పటిమ ఆన ప్రబంధ బఐంధాది |కియారూఢి

సంకరోన్ట నిరోష్ట్య చాటుకలన విస్తర మాధుర్య వివిధ చ్మితస్పూర్తి

పాదమ్మాతాన్య (తిపాదఘటన వ్యస్తాక్షర విమ్మిశ బహుపద్య గుంఫన

మచలజిహ్వాదిక్కపచుర రచన బహుజన మనోంతర స్థితి బహృవిధార్థ ఐబహుసమస్యా[పపూ_ర్తియ బహువిఖేద సకల విషమ సమస్యాది సంవిధాన మమర గూర్తును నెతి రాఘవాఖ్య కవిని,

(యాదవ రాఘవ పాండవీయము. 126,290) గణపవరపు వేంకటకవి(1620= 1660) కం. అమితాశువు మధురము చి [తము విస్తారము చతుర్విధ కవితలను బీ (తముగను వింశ త్యవధా నములన్‌ ఘటీయించు లతణ కవివరుండన్‌. (ప్రబంధరాజ వేంక టేశ్వర విజయవిలాసము. 48న పద్యము.) శిష్టు కృష్ణమ్వూర్తికాస్త్రి (1790-1870) “అభినవ భట్టుమూర్తి బిరుదాంకుడు." (ఆంధ్ర సంస్థానములు=సాహిత్య పోషణము)

లి40 అవధాన విద్య

అకలంకము కృష్ణకవి:

ఇతడు కకుంతలా పరిణయ (గంథక ర్త. ఇతని (గంథమునకు పిల్ణ వసు చర్మిత యను పేరు వచ్చెను. ఇతడు + తావధానము చేసెడివాడు.

(ఆవధాన మంజరి, తొలిపలుకులు)

పై గాంథిక సాక్యములనుబట్టి తెలుగునాట దాదాపు సదమూడవ శతాన్దీ నుండి శతావధానాది (ప్మకియలు వేరూని విస్తరించినవని తలపవచ్చును.

*“వాజ్బ్యయధురంధరుడు నారాయణట్లు అష్టాదళావధారణ చ్మకవరర్తి యట, అవధారణ శళద్దారము నిర్ధారణము చేసి అవధాన (వ్యకియకు ఆది మొదలని పరిశీలక పండితు అవరే? యన్నచో తెలుగువారి యానందము సహ్మస గుణము” అని థీ మధునాపంతుల సత్యనారాయణకానస్త్రి గారి ఆళంస.

(శతావధాన (పబంధము. పీఠిక.)

ఆది నిజమైనచో కావ్యకళకంటె తెలుగున అవధాన కళయే ముందు బుట్టిన దనవలసి వచ్చును. నాయణ పండితుని అవధార ఐస్ఫూర్తి అిష్టాదళ పురాణచక

చర్మిత కందిన పరిధిలో వ్యాఖ్యాతృ చ్మకవర్తి మల్లినావసూరి పిఠా మహుడే శతావధాన [పకంతృకీ ర.

ఇందాక అష్టనవశతసహ్మ సఘఎటా లేఖిన్యవధానుల నామధేయములు, వీరుదములు, వ్యాసంగముళ తెరిసికౌంటిమి ఇక వారి ఆవధాన విధానము లెట్టినో స్పష్టముగా తెలిసికొనవలసియున్నది.

చతుర్విధక విత్వములలో నాపక విత్వ మాద్యము. ఘటికాశత్మగంథకల్పనా దికములు అకుకవితా కుటుంబసంబంధివిషయములు. అవధానవిద్యలును తద్గతవిశే వములే.

ఆం ధక విలామహు డల్లనె*న పెద్దన్న చతుర్విధకవితా నిర్వాహకుడని చెప్పికొనెను ఇఇయన శిష్కుడు భట్టుమ్బూర్తి తచ్చతుర్విధకవితా విశేషములను వివ రించి, తా నేయే విద్యలందు పగల్బుడో పద్యముఖమున జేప్పికొనెను.

తృతీయ _పకరణము లశ

మధురవాణి 'బాతుర్యమేతి కవితాసు చతుర్విధాసు' అని చెప్పికొన్నది. దానితో దృప్రిపడక “తత్తాదృ గ టికార్టనిర్మిత శతళ్లోకీ' అనియు జెప్పికొన్నది. వీలయన, *ఘటికాశత (గంథకల్పన' చతుర్విధకవితా నిర్వాహక సామాన్య విద్య- ఈమె ఘటికార్థకాలముననే శత గంథకల్పన చేయగలదు అది అందరికి శక్యము కాదు. కనుకనే తత్తాదృకృబ్దము (పమయోగించినది. _

(గ్రంథమనగా ఆనష్టుభక్లోకము “(గంథో ద్వాాతింశ దవరీ' అని తికాండ శేషము. అట్టి [గంథములు, లేదా తత్సమానపమాణ పద్యములు గడియకు నూయు నుడువగలవాడు ఘటికాసద్యశ్శత గంథకల్పనుడు. ఘటిక గడియ. గడియ యనగా నిరువదినాలుగు నిమిషములు, అడిదము సూరకవి గడియకు నూజుపద్యను.లు చెప్తుచుండెడివాడట మధురవాణి సండెండు. నిమిషములలోనే నూజు ల్లోకములు, లేదా, పద్యములు చెప్పగలిగెను. అనగా గంటకు నయిదు వందల పద్యాలు.

మఠియొక విశేషము-'మేధాం వ్యనక్తి వివిధా.ధానే' అన్న చరణమునం దున్నది.

విజయరాఘవళౌరి అన్నిట 'అవ దాని' యట.

(విజయరాఘవ చందదికావివారము )

అన్నిట ననగా మధురవాణ్యాదులు పేర్కొన్న సకల విద్యలయందు “అవధాని.

గణపవరపు వేంళటకవి *చతుర్విధకవితలను వింశత్యవధానమలన్‌ ఫుటి యించు లక్షణకవి.' ఇరువది యవధానములతో చతుర్విధ కవితలను నిర్వహించుట యీయన సాధించిన విశేషము.

చతుర్విధకవిత్య' పసిద్ధడెన న్యాయకంటి మాదన్న “నిరుపమ నవలేఖినీ వద్య ఘటనాడ్యుడు. సముచితాష్టావధాన నిష్టాగరిష్టుడు "

ఇక్కడ నవలేఖిఏపద్యఘటనము, అష్టావధానము ఏకవ్యాపారము [కంద జను కట్టదగ్‌న విద్యలు కావు,

842 అవధాన విద్య అహ్టైవధాన మష్టలేఖిని కాదు. సరికదా, నవలేఖిని శతలేథిం కంటె ఏకనవతిలేభినీ సంఖ్య తక్కువదియు గాదు. నవలేఖి? నిరుపమ్మకియ కనుకనే *శతలేవిన్యవధాన పద్య్మరచనా సంధా సుర్మతాణు' డైన చరిగొండ ధర్మన్న *'నవఘంట సురతాణుడ' నని గద్యమున 1 వాసికొన్నాడు. “నవలేఖిని' శతలేఖిని"కి తీసిపోని విలశణవిద్య. కేటూరి రంగరాజు “అహ్టైవ ధాన కలిత శతలేభినీపద్య గద్యశ క్రి రాట్లభ లందు (పదర్శించినవాడట. అష్టావధాన మనగా ఆ కాలమున అష్టభాషావధానము. రేటూరి రంగరాజు అస్టభాషావధానముతోడి శతలేభినీ పద్యగద్య కక్కి చూపెను. (పాకృతాదుష్టభాష లతనికి కరతలామలకములై యుండెను. *“నవలేలినీ పద్యఘటనము" *'ళతలేఖినీ పద్యఘటనము” కన్న మిన్న. లక్షణ దీపిక 'నవఘంట లిఖిత మేక్తైక మిష్టార్ధ దేవతాపర నావావిధ వృత్రభేవనిర్మిత రచనార్థ సమర్థత" అని నవలేఖినీ లక్షణము సూచించినది, తొమ్మం[డు (వాయసకాండు రిష్టార్ధదేవతా పరముగా తలకొక పద్యము జెప్పగోరుదురు. చెప్పిన విషయమును (వాసికొని, తద్విషయమే తద్భిన్నవృలత్త మున జెవ్పగోరదురు. ఈ రీతిగా నొకొక్కరు పదిపదేను రకముల వృ త్తములలో మార్చి మార్చి చెప్పగోరుదురు. [పస్టలు తొమ్మిదిమంది యైనను పద్యములు తొంబది కావచ్చు; నూటముప్పదియైదు కావచ్చు: ఇన్నూటు కావచ్చు. ఈ టవకియ వక్త ఎచ్భందళ్శిల్ప మర్మజ్ఞతకు, సద్యః పద్యనిర్మాణచతురతకు గీటురాయి. నవ్యపసష్టృషృష్ట నవ్మపకార దేవతాత్మక విషయ విశిష్ట నానావిధవృత్త నిర్మాణ సంబంధి రచనార్థ సామర్థ్యము (వదర్శించుటయే కాని, తశ్రద్వృత్త నంచయము రీనంపుటియందు ధరించి నభాంతమున నప సజేప్పీ మేధాళ క్రీ (ప్రదర్శించుట లేదు

తృతీయ [పకరణము 848 ఫఘటికాశత (గంభకరణను

గడియకు నూ అనుష్టుప్పులు కాని, వృత్తములు విరళముగా, కందగీతాది పద్యములు కాని చెప్పుట ఘటికొళత (గంథకరణము.

రఘుశాథరాయల కొలువున రచయ్యితియగు రామళ్మదాంబ “సమయ తేభిని విద్యయందు సమర్థురాలు.

ఈ పద్యములు లిభించుటకు వీలుకొనంత వడిగా నుడువబడును. ఇరువడి నాలుగునిమునముల కాలమున నూఖజు జరుగవలె గదా! ఎక్కువ పడినను పడవచ్చు, పద్యములు తక్కువ పడగూడదు.

పందెపు గుజ్జమువలె పరుగెత్తుటయే శత్మగంథకవి పని.

శతలేఖినీపద్య నంధానము

సభారంగమున నూజుగంటములు లిభించుట కనువుగా పద్యములు చెప్పుట శతలేభినీ పద్య సంధానము. శతలేఖినీ లేఖ్య శతపద్య సంధానము. కవి పద్య సంధాత. లేఖకు లెవరు ? నూర్వురు ఒకే పద్యమును ఒకే సమయమున (వాసి కొందురా ? అయినచో నూరువు రెందుకు + ఎవరి పద్యమును వారు [వాసికొందు రన్నచో ఒక్కొక్క రొకొక్క విషయము సద్యము కట్టి చెప్పవలెనని ముందుగనే కోరినవారై యుండవలెను. అపు డాలేఖకులు సృచ్ళకు లగుదురు. కాగా, ఆకు గంటము పుచ్చుకొని, కూర్చుండి అడిగెడివారిక, [వాసికొనదగుపాటి వడితో యోజించి పద్యము జెప్పుట శతలేఖినీ పద్య సంధానము.

యాదవరాఘవపాండవీయకృతిక ర్ర పేర్కొనిన “ఐహుజన మనోఒంతర స్టిత బహువిరార్థ బహుసమస్యాపపూ్రియ, బహువిభేద సకలవిషమసమస్యాది సంవిధానము, (వబంధరాజశిరోభూషణ వకృష్ణ బఐంధామచరిత కృతికర్త పేర్కొనిన “వృద్గత సమన్య" పరిశీలించినచో, (పాళ్నికులు నానావిషయము రిడుగుటయు, అవధాని వానికి సమాధానముగా పద్యములు రెస్పుటయు నుండెనని తేటపడును.

నక అవథాన విద్య పృచ్చకుడు కోరిన పద్యమంతయు నొకేమాఅు చెప్పబడునా? చరణ కమ

మున జెప్పబడునా? చరణ కమమున జెప్పుట యైనచో నాలుగు చుట్టు తిరుగ

వలెను. ఒకేమాణు చెప్పివేసినచో మజి బెడదయుండదు. చరణశః చెప్పుట మొదలు పెట్టీనచో పూర్వో క్త్షచరణములు ఉ త్తరో త్తరచరణములతో ననుసంధించు

వేళ ధారణాళ క్తి కీలకళ క్రి యగును. చిక్కు తటస్థించును. పద్య్మమంతయు

నొక్క[గుక్కలో నొకేమాణు చెప్పివేసినను, చెప్పివేసిన దానిని [కమముగా సభాంత

మున నప్ప జెప్పవలెనన్నచో ఈ చిక్కు మజింత జటిల మగును. చిల్దరగా గాని, మొక్తముగా గొని చెప్పిన పద్యమును దిరిగి యథాతథముగా అప్పగించుట జఇవాడు

లేదు.

మల్లినాథ శతావధానినుండి శిష్టు కృష్ణమూర్తి వరకు నడిచిన యవధాన [వ్మకియ కేవల చిితకవితావిచ్చి త్తివిశేషములతో, సంగీతపు మెట్టతో సాగిపోయెక్నీ దని, ధారణాశ క్ర్మిపధానముగా నడిచినది కాదని నిశ్చపచముగా జెప్పవచ్చును*

ఈ సందర్భమున శేషా_దిరమణకవుల “అవధాన మంజరి" తొలిపలుకు లుదాహరణీయములు.

*శతావధానమునందు పూర్వము నూటుమందికి జరణ[కమముగా ఛద్య మొలు చెప్పుట లేదనియు, అషహ్టైావధానమునందువలె జిన్నచిన్న కార్యములు జరుపు 'జారనీయా, అట్టీవారిలో రేపల్లి సంస్థానాధిపళుల (పాపందిన “శకుంతలా పరిజయ” రచయితయగు కృష్ణకవి ముఖ్యుడని మా తంగడిగారు చెప్పువారు."

(అఆవధానమంజరి. తొలిపలుకులు. 1=18-19026)

తిరుపతి వేంకటేశ్వర కవులు మూడవ సంవత్సరము గద్వాలకు బోయి

"నప్పుడు తాకాచార్యులను దాక్షిణాత గిర్వాణపండితుడు తారసపడెను. ఆ మహ

నీయడు తన “శతావధాన విద్య' రాజసభలో _పదర్శించెకు. దానిని జూవి తిరుపతి నేంక టేశ్వరు లీపద్యము జెవ్సీరి:

చృతీయ (పకరణము 845 ఉ. ఈ పనినే వచింతురు కవీశ్వరు లష్టవధానమంచు మా

వై పున, దాక్ష్షిణాత్యు లిది వాకొనుచుం(దు శతావధానమం

చేపుదలిర్ప, నూర్వురకు నెంతయు ధాటి చెలంగ జెప్పగా

దా? పలకన్వలెన్‌ శతవధాన మటంచును రావభూవరా!

(నానారాజ సందర్శనము]

వృచ్ళకులు నూరగురకు ధారాశముగా పద్యములు చెప్పినదే శళళావధాన మెట్టగునని వేంకటళాన్తి గారి _పళ్న.

తాతాదార్యుల శతావధానపద్ధతి శేషా దిరమణకవులు తెలిపిన (పాత కాలపు శతావధాన పద్దతికి దగ్గరి చుట్టము కాబోలు. అ గీర్వాణపండి తుడు దాషీణా త్యుడు. తత్కాల తిలింగదేళ విద్యమాన శతావధాన [ప్మ్యకియావై లక్షణ, మెఆటు గడు, త్యత్పదర్శిత శతావధానమన కవిత్వము, తరణీమధ్యము వలె, దృళ్యా దృశ్యము. చిల్లర విషయములు, చమ్మత్కియలు మెండు. తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల కది అష్టావధానము వలె గోచరించినది

పూర్వకవులలో భట్టుమూర్తి “వకసంధోచితక్లోకభాషాకృత్య చతురుడు." జక్కయ తాత పెద్దయ 'సరి యేకసంధా ద్విసంధా (తిసంధల దొడరిన బౌరిబొరి గడవ జదువ' నేర్చినవాడు.

నెల్లూరి వీరరాఘవకవి తన నేర్చిన విద్యలన్నియు పట్టికట్టి వాకుచ్చెను.

కాని, ఆ పట్టికలో ఏకసంధ్యాగహణాదులు లేవు. మతి పలువురు పలు విషయములందు దమకుగల (పజ్ఞ (వకటముగా జాటుకొనిరి. కాని, ధారణాస(బంధి యగు నేకసంధ్యాగాహిత్వము గుణించి చాటుకొనక తూష్టీంభానము వహించిరి. ఏకసంధా [గాహులతోబాటు, తచ్చ క్తి బాఎని వీకును కతలేఖిన్యవధాను లెట్టయిరి? (పతి స్వల్ప విషయము పట్టికలో జే (పగల్భముగా జెప్పికొను స్వభావము గల భట్టుమూర్తి పభృతులు పాదము పాదము చొప్పున నాలు గొవృత్తుంలో నూణజు గురకు వారు కోరిన వృత్తాదులు పూర్తిచేసి, _కమకు దప్పకుుడ సభాంతమున నెవరి పద్యము వారికి నప్పగించు జవాబువారి కలిగిన ధారణా ప్రధాన 1వ (కియా

$46 అవధాన విద స్వరూపము సవికళ్ళనముగా (పకటించికొనకుండెడివారా? ఆ పని చేయక పోవు టయే ఆ (స్మకియ ధారణా (ప్రధానము కాదనుటకు (పఐల నిదర్శనము. ఆటులై నచో దాని నాశకవిత్వ మనవలెగాని శతలే భిన్యవధానమని యేల యనవలెనని పశ్నింప వచ్చు. ఆసకవితకు ఆఘాటములుండవు. సీఠాకల్యాణమో, (దౌపదీస్వయంవరమో మొదలించి, యేపద్యము దొరలిన ఆపద్యము దొరలించుచు, ఆకాశమున పః వలె, అసకవి అనర్గళవివారము. సేయును. “ఘటికాశత్యగంథ కరణధుర్యులు" ఈ కోవకు జెందుదురు. పృచ్చకళతకముచే గంధర్వగోళముగానుండు మహాసభా మఖమున నిల్చి? (వష్టమనోఒఖీన్టము [గహించి, తత్‌క్షణమ పద్యము నొడువుచు, (వాసికొననిచ్చి, పునఃపునికముగా జదివి యలరించుచు, ఆవలి పృచృకు నడిగి అతడు కోరిన పద్యము వాకొనుచు, వివాద్మగ స్తవిషయము వివరించి సమాదానపణచుచు, శతరేఖి న్యవధాని సర్వజ్ఞతా ముద దాల్చి సభ నాకట్టుకొనును. విద్వత్సభారంగ మెట్లుండునో “సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముని" పద్యము (పతృక్షీకి రించెడిని సీ అందులో నొకమేటి కభిన ఖుడై యాత డనిన వన్నియును మున్ననువదించి, తొడరి యన్నిటికన్ని దూషణంబులు వేగ పడక తత్తభ యొడబడగ ఐల్కి- (వక్కమాటల నెన్న కొక్కౌాక మాటనె న్మిగహస్థాన మను[గహించి (కందుగా రేగినం గలగ కంద దీర్చి నిలిపి యమ్మొదలివానికినె మగిడి= కం. నీవేమంటివి రమ్మం చావలి వానికిని మగిడి యట్లనె వానిన్‌ గావించి యొక డొకడురా దా వ్‌పుడు వాదసరణి నందజ గెలిచెన్‌. (ఆముక్ర మాల్యద, ఆ. 8ప. 6, 7)

తృతీయ [పకరణము క!

శాస్త్ర వాద సభ, కవిత్వ వినోద సభ రెంటికి భేదము లేదా? ఉన్నది కాని, సామ్యము కూడ లేకపోలేదు. అక్కడ జిగీషతో అడిగిన నిక్కడ జిజ్ఞాసతో నడుగుదురు. చెప్పవలసిన బాధ్యత ఉభయ్యత కలదు

ఊరక బంతిలో లడ్డువములవలె పద్యములు వడ్డించుచు, తిరిగి చూడక పోవుట యైనచో, ఆ పని యొకపాటి ఛందోధార, ₹ బ్దార్భజ్ఞానము, కొవ్య పురాణ పరిచయము గల యే కవి పడిన ఆ కవి చేయగలడే. ఏమున్నదబ్బా యనుకొన గూడదు.

ఒకనికి ఆట వెలదిలో చేయి తిరిగి యుండును. ఒకనికి కందమున ధార వరగెత్తును. ఒకనికి చంపకమున మోజు, ఒకనికి మత్తే[మనిన నుల్లాసము. ఒకనికి సీఫమనిన సంతోషము. వీరికి తద్భిన్న వృత్తము లంతగా రుచింపపు. అనగా వానిని జెప్పవలసి వచ్చినపుడు నాలుక పీకికొనినగాని నడక కలిసిరాదు. ఓకడింటిలో పద్యము చెప్పగలడు, రచ్చలో = చచ్చినను - వానికి పద్యము రాదు. ఒకడు వానికి తోచినవి మ్మాతమే హుటాహుటిగా జెప్పగలడు. పలానా విషయము జెప్పుమని నిర్జేశించితిమా, చ్మటాయివలె నిలబడిపోవును. ఒకడు మెచ్చుకొనుచు దలయూపుచున్నచో ఎన్ని పద్యములైన చెప్పుచుండును. పెదవి విజిచి 'తప్పు' అని అక్షేపించిరేని [కందు మీదై యాగిపోవుకు. విపరీతపు సమస్య యిచ్చి పూరింప గోరినచో పైత్యము (పకోపించి యొకడు మెడపట్లకు దిగును. కాబట్టి, సభలో నిలిచి, యడిగిన పద్యము నుడువగలుగుట అందణకు నలవియగు విద్య గాదు. కొండవంటి వ్యుత్చత్తియు, కత్తి వంటి (వతిళభయ గలిగి, యే పద్య మకిగిన ఆ పద్యము, ఏ వృత్తమకిగిన ఆ వృత్తము విళ్ళంఖ లముగా జెప్పి మెప్పింపజాలువాడే శతలేభిక్యవధాని.

(ప్రాచీశకాల శతలేభిన్యవధాను లందణయు ఏతాదృళవిద్యాచతుర్ముఖులు,

అర్వానీనులలో అభినవ భట్టుమూర్తి వీరుదము బొందిన “అన్టకకుమ్మ హీశ్వర సభాంతర నన్నుత కీ ర్రికాలి' శ్రీ శిన్టు కృష్ణమూర్తి కాన్త్రగారు ఆ కోవకు జెందిన కవి. (మైమతీ పరిణయ పీఠిక

ఈ8 అవధాన విద్య ఈయన యేకసంధ్యాగాహి. నెల్లూరి రాఘవ కవి కాదు. ఇద్దరును శతలేఖి న్యవధానులే. శతలేభినీ పద్య సంధాతకు ధారణ"ళ క్తి అక్కర లేదు. “అస్ట భాషా సరస్వతి" బీరుదము వహించిన ఆంధకౌాముది కృతికర్త శ్రీ మండ లశ్ష్మీనరసింహకవి “సహస్రావధాని.” (అనుశీలనము. ఆష్టఘంటావధాన పరమేశ్వరకృత వరావా పురాణమను:) కాళవాస్తికవి శతసవాసలేభినీలేఖ్య కలిత కవిత్వాపాదన చతురుడు.” నృసింహకవి సహస్రావధానియైన కాళహ స్తికవి లక్షావధాని. లత లేఖను లకు కవిత్వము కల్పించి చెప్పుట సాధ్యమా 1

“శతసవా[సరేఖిని' యనగా శతలేఖిియు, సవ్మునలేభినియ. అనుకొంద మన్న, సహ సావధానియెనవాడు కతావధానినని చెప్పికొనవంసిన యక్కఅ యేమి నృసింహకవి ౯ షలేఖిశ్యవధానియే.

దైవముదిన్నె సంస్థానమున ఆధునికులు, శ్రీజంధ్యాల సు బహ్మణ్యకాన్తిగారు సహ్మసావధానము గావించిరి. వెయ్యి దళసరి పృతములు వారి యొద్ద నుండిను, వాని కొక్కపక్క. పదృమో గదమో బొమ్మయో యేదో యొకటి _వాయబడి యాండెను. రెండవ [పక్క ఖాళిగా నుండెను ఆ వెయ్యి అట్టలు కొన్తిగారు సభ్యుల చేతికిచ్చి వాని కొక్కపక్క సంఖ్యలు వేయించిరి. సభ్యులు ఆట్టలను బాగుగా కలిపి, ఈమకు తోచిన [కమమన తాము సంలు వేసి ళాన్తిగారి కిచ్చిరి. ళాన్రిగారాయ ట్టలను దీసికొని యేకాంతస్థ మునకు బోయి, ఒక్కరోజంతయు వానిని జూచికొను చుండి3. మరుసబి రోజున సభొంగణమునకు వచ్చి, వెయ్యి యట్టలను సభ్యులకు సమర్పించి కూర్చుండిరి. సభ్యు లేయట్టనై నను సరే, తీసి దాని నెంబరు చెప్పినచో వారు ఆట్టకొవలి పక్కనున్న విశేషము జెప్పగలిగిరి. తడ్విశేషము పద్య రూప మున జెప్పగోరినవారికి కందమో, గీతమో ఆపువుగ జెప్పిరి. పద్యము కోరనివారికి గద్యము జెప్పిరి. ఇది ళానస్త్రిగారు కావించిన సహ్యసావధాన (కమము. చెప్పిన పద్యము తిరిగి యప్పజెప్పినది లేదు. అడిగెడివారు విధిగా వెయ్యిమంది యుండ వక్కణ లేదు పదుగుళుండినను అట్టలకట్ట సహ్మసము కనుక, అది సహసా వధానము,

తృతీయ (ప్రకరణము 849

పూర్వకాలపు కతలేలినిి సహ్మసలీ), లక్షలేథి?ి సృతములు పంచిబెట్టి సంఖ్యనుబట్టి విషయము (గ్రహించి, విస్తరించి పద్మములు చెప్పెడి పద్ధతితో నడిచినవి కావు. లేఖినీపాణియై యుపవిమ్హుడె (వాసికొను పృచ్ళకుడు కోరిన విషయము కోరిన వృత్తమున జెప్పి యొప్పించు పద్ధతితో నడిచినవి. ఒప్పించుట యనగా సమ్మతింపజేయుట. (ాయసకా డడిగినదానికి, అవధాని నుడివినదానికి సంబంధము లేనిచో నిలువబెట్టి పృచ్చింతురు. దాటిపోనీయరు. అంతకు మించి వేతొక నిర్బంధముండదు. కనుకనే శతపఫహసలేలిశే కవిత్వా పాదనాదికార్యములు శక్యము లైనవి.

ధారణా (పధానమైన అవధాన విద్య విధిగా శ్రీమదభిశన పండితరాయ బిరుద భూవితులగు మాడభూషి వేంకటాష్యలవా౨తోనే యారబ్ధమైన దనవచ్చును.

ఆచార్యుల వారి బిరుద గద్యము చూడుడు:

“ల్రీమన్మాడభూషివంళ కలశాంబుధి రాకాసువాకరాయమాన శ్రీ నరసింవో బార్య తనూభవుండును, తర్కవ్యాకరణ మీమాంసా జ్యౌతిష కూలంకష మనీషా విశేషుడు, _పాకృత వై కృత శౌరసేనీ మాగధీ పైశాచీ ప్రముఖ భాషా వ్యాకరణ పరిజ్ఞానచణుడు, ఆంధ గీర్వాణోభయ భాషా (ప్రబంధ రచనా విచకణుడు, సమధిక సంగీత సాహిత్య సర్వస్వుడు, ళతలేలినీ పద్య సంధాన ధురంధరుడు. అష్టముఖాష్ట భాషా వ్యస్తాషరీ విద్యానవద్యుడు, ఏకకాల సందర్శితాష్టావధాన (ప్రకారుడు, ద్వివారపఠ నమ్మాత పరిగృహీతానులోమ (ప్రతిలోమాది బహువిచ్చిత (ప్రకార పఠితాంధ గీర్వాణవృ త్త (ప్రబంధుడు.

*శాస్త్రచతుష్క[పసంగ [కియాదము'డైన యీ పండితుడు,

“చతుర్విధ కవితాసామ_గీసమ్మగు'డైన యీ కవి,

“లలిత సంగీత కళారసజ్ఞు'డ్రైన యీ జొ,

“ఏకసంధ్యాగవాణనిపుణమతి ' యైన యీ కోవిదుడు రాడాస్థాన రంగమున నిల్చి, ళ₹తావధాన కార్యము నిష్వహించుట చూడనోచినవారెంత ధన్ములో!

(ధరతాభ్యుదయము.)

850 అవధాన విద్య

ఆచార్యులవారి అసాధారణ శక్తులలో “ద్వివారపళఠనమాత పరిగృహీ శానులోమపతిలోమాది బహువిచ్శిత _పకార పఠితాం(ధగీర్వాణ వృత్త (పబంధ త్వము' అత్యద్భుత శక్తి. ఒకసారి విన్నవృ_త్తము అనులోమముగా పఠింప గలుగుట విచ్చిత విషయమే అయినను, ఆ పనిచేయగల మేధావు లచట నచట గోచరింతురు. కొని రెండుమాలులు విన్నంతనే ఆ వృత్తమును (పతిలోమముగాం అనగా (క్రిందినుండి మీదికి = పఠింపగల మేధావులు మృగ్యులు.

9122-1872 సంవత్సరమున అఆగిరిపల్లెలో జరిగిన విద్వత్సభలో పిఠాపుర ప్రభువు ముచ్చటపడి కోరగా, నూజివీటి ఆస్థాన పౌరాణికుడు, రంగా రాయచర్శితలోని సీశపద్మము నినుమాలు వినిపింపగా, ఆబార్యులవారు అను లోమముగా పురాణవక్కి లో పఠించి, (వతిలోమముగా- తోకబట్టికొని తాచు బొమును తలకిందులుగా పెకెత్తి నిలిపినట్లు = పఠించి సభ్యులనాశ్చర్య చకితుల జేసిరి. ఆ పద్యమిది:

సీ పతగుడక్షోణికృత్‌ షితిమండలోచిత [పాజ్యరాజ్య రమాధురంధరుండు దానధాాధాత ధఠణీసుపర్వాను సాకి దార్మిద్య నిషద్వరుండు సంగీత సాహిత్య సరస విద్యారస రసికతా మహిత సారస్వతుండు సామంత భూపాల సం, పేషితద్విప దాన కర్షమిత సద్మాజిరుండు

పద్మనాయక కుముదునీ బొంధవుండు

దర్చికారాతి రాజన్య దర్చ మథన

రాజితాటోపకేశి మ్మలాజు వంళ

పద్మవనహేళ రామ భూపాలమౌళి.

వెనుకటి శతలేభిన్యృవధానుల కిట్టి పజ్ఞ లేదు. ఆబార్యులవారి మైధావకము తత్తాదృశము.

తృతీయ (ప్రకరణము ప!

సభలో తత్‌క్షణమే ఆ తెనుగుసీ3 పద్మము నందలి భావము నొక గీర్వాణ శ్లోక రూపమున రచింప గోరగా, ఆచార్యులవా రీ సగ్ధరావృత్తము జెప్పిరి:

*“ధాతీభారోద్వహః క్మాసురవిధనగుణోద్ధూననోదానలక్ష్మా్య

సంగీతోత్సాహితీ సు్కుపథితర సికతాసిద్ధసారస్వతోయమ్‌

సామంత పేషతేభ్యవజమదశలిలార్డాంంగణో వై రివారీ

అ్రీకొండ్యలాయభూపో జయతు గుడకుభృత్సీమ్ని మలాజవంళః.'

వీరు తెలుగు పద్మము కంటె సంస్కృత శ్లోకము లలితముగ నిర్మింప గలరు. పద్యములు చెప్పుచు చెప్పుచు రసావేశము పొంగినపుడు అపయత్నముగ శ్లోక మందికొందురు. మథి కీర్తనలు, జోలలు, రాగతా?విశేషములతో రచించు టయు వీరికి సరదా. అవధాన సభలలో ఈ (వ్మకియ రాణించునని వేజుగా జెప్ప నక్కణ లేదు. విశేష వృత్తములు, వచనములు శ్లోకములు, దండకములు, కీర్తనలు, శోలలు, బోరు కలగ, [పబంధమ9తయా వై కుంళధామము చేసిరి వీరి సాహిత్యము యవగానగంధి. అదియే సభావర్జమునకు అనువగు విద్య,

తరువాత ఈ విద్య నుచ్చస్టితికి దెచ్చినవారు శ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకటళాన్త్రి గారు. సహాపాఠి శ్రీ దివాకర్ల తిరుపతికాస్త్రి గారిని స్టధ్యంచునిగా గొని, శతావధానము లనేకములు సలిపిరి

తిరుపతి శాస్త్రిగారిని పృథక్కరించి వేంకటకాన్తి గారి కే కథానాయకత్వ మిచ్చి (వాయుట న్యాయము కాదు ఏలయన, తిరుపతి శాస్త్రిగారు నామమాతపు కవి కారు. కొండ. సభలో వేంకటళాన్తిగారికి పెత్తన మిచ్చి యూరకుండు వ్యక్రియు కారు.

“ఒక చరణం బతండు మజిమొక్కటి నేను మజౌక్క టాతడున్‌

సకల కవీంద సంతతులు సమ్మతిచే దలలూచి మెచ్చగా

(బకటతరాశురార దనరన్‌ రచియింపగనేర్తు మయ్య!"

(నానారాజు సందర్శనము.)

852 అవధాన విద్య

ఆని, బరువు బాధ్యత యికవురు సమానముగా వహించువారే అయినచో వేంకటకాన్తిగారినే యేల ముందుగా బేర్కొవలసి వచ్చెను ? సభారంగము సజీవ ముగా కళకళలాడించు చాతుర్యము వేంకటకాస్త్రిగారి హస్తగతవిద్య.

ఫ్రీ కాటూతె వేంక టేశ్వరరావుగారిట్లు [వాసిరి:

“విసుగు పుష్టకుండా (శతావధాన) సభ జరుగుచున్నంత సేపూ వెంకటళాన్తి గారు (పాస్తావిక క్లోకొలు, తమ చాటువులూ వినిపిస్తూ సభారంజనం చేస్తూనే ఉండేవారు.” (ఆంధ్రపతిక. విరోధి సంవత్సరాది సంచిక.)

ఈ విషయము తిరుపఠిళాన్త్రిగారే ఆంగీకరించిరి. ఒకసారి తిరుపతిళాన్త గారి నొకరినే వెళ్ళి అవధానము చేసి రమ్మని వెంకటళాన్త్రిగారు కోరగా, తిరుపతి శాస్త్రిగారిచ్చిన సమాధాన మిది - “నేను వెడతాను. అవధానాదికమున్నూ చేస్తాను. ఎవరో వై దిక ప్పేరంటాలు విచ్చి వెళ్ళిందంటారు. కనక నువ్వు వచ్చేదాక వెళ్ళేద్న్మ్మ లేదు." (నేనూ - మా తిరుపతి )

తిరుపతిళాన్త్రిగారు కావ్యకవి. వేంకటకాన్త్ర గారు సథాకవి.

“ఆత్యద్భుతంబైన యవధానవిద్యకు

(పభవకారణమైన (వతిభవాడు” వెంకటకాన్త్రి గారే. (సౌందరనంద కృతిసమర్పణ పద్మములు.) పద్య విద్యయందు తిరుపతిళాస్త్రిగారికి సాటి తిరువతికాస్త్రిగారే.

స భారంజనవిద్యయందు వేంకటశాస్త్రి గారికి సాటి వేంకటళాన్త్రిగారే.

అట్టి తిరుపతి వేంకటకవులు స్వోపజ్జకమే యని పలుకదగినంత తేజస్వంత ముగా శతావధాన విద్య తీర్చి దిద్ది, శారదాపీఠ మధివ్టించి, జగద్గురుడైన శంకర భగవత్పాదులవలె, మేధిష్టులే చిరయశః పథిష్టులెరి.

తత్కవియుగపద్ధతియే నేటికి నుపాదేయమైనది.

బందరుపురమున / కాశీ కృష్ణాచార్యులవారు కావించిన సంపూర్ణశతావధా నము జూచి వేంకటళాన్తిగారు_పళంసించుట తృతత్యులైన పండితుల కొకవిశ్రేష

వృతీయ (పకరణము ీక్‌ల ముగా భాసించినది. తత్సన్ని వేశ మును (శ్రీ మంగళగిరి కృష్ణదైంపాయనాచాక్యుల వారిట్లు కొండాడీరి: ణి *“యస్యావధాననమయే క విలోకమాన్యః థీ చెళ్ల పీళ్ల వర వేంకట సత్కవీం దః సోఒయం ముహుః శతావధాని కులాగగణ్యః సాధ్వి త్యభొష్‌ కిము తం భువి వర్ణయామి.' ఆవధానవిషయమున తీరుపతి వేంక దేశ్యరుల వాశ్చ్రామాణ్య మట్టిది శతావధాన లక్షణము *త త్త న్మానవ మానసాదృతతమం వృత్తం తథా వస్తుచ స్వీకృత్య పథమం శతాయ సరయం తత్పాద మేకం వదేత్‌ భూయః కైర్నచ టోధితః _కమవళా త్పాద్మతయం కీ ర్తయేత్‌ ఏతన్నామ శతావధాన మథచే త్పద్యాని సంకీర్తయేత్‌. (శతావధానసారోపోద్దాతము.) అని శ్రీ తీరుపతి వేంక టేళ్వరులు శతావధానమునకు లక్షణ మేర్పజచి కొనికి. ఒకచో ఈ లక్షణముశే వివరించి తేముగున జెప్పిరి, “వందమంది కో ర్కెలు మదినూని వారలు వరించిన వృత్తములన్‌ (గహించి, వా రల కొకపాదమున్‌ నొడివి _వాసిన పీమ్మట దక్కుపాదముల్‌ కలయగ జెప్పి, పిమ్మట నఖండముగాగను నూజుపద్యముల్‌ బలువిడి నప్పగించు పని" (నానారాజ సందర్శనము.) శతావధాన పళశ్నములు. మల్లిమొగ్గలతో గట్టిన హారము మనోహరముగా నుండును. దానిలో బెత్తెడు బెత్తె డెఫముగా మకమువకప్యతక గుచ్చములు పెట్టి కట్టినచో మఖియ విరి

త5్‌క అవధాన విద్య మనోవారముగా నుండును. వింత వన్నెల చిన్నెల విరు లక్కడక్కడ (గుచ్చుతు బోయినచో నిక జెప్పనక్కణ లేదుగదా! శతావధానహారమున వర్ధన పద్యములు మళల్లిమొగ్గలు, సమస్యలు మరువకదళముల., దదత్తపదులు, భాషాంతరీకరణ ములు, అచ్చతెలుగులు, సంస్కృత క్లోకములు; (గామ్యభాషణములు, శ్రేషలు, నిరోష్ట్య ములు, శబ్దాలంకార ములు, ఆర్థాలంకారములు వింతవన్నెల చిన్నెల విరులు.

శతావధానము వర్ణనపద్మ ప్రధానము. అన్నియు నవచ్నముగా వర్ణన పద్య ములే యుండినచో నవధానము చప్పగా నుండునేమోయ) పదో పదేనో సమస్య లంగీకరించిరి. యథావకాశముగా తక్కిన వాక్సి.తము లంగీకరించిరి. అంతేకాని, వర్ణనమున కంటె లిన్నమైన పద్యవిశేషము లుండి తీరవలెనన్న నియమము లేదు.

శతానధాన పద్యస్వరూప మెట్టుండునో మాదిరికి, కీ. శే. ఆంధ; పదేశ (చళుక్వాస్థానకవి థ్రీ కాశీ కృష్ణాదార్ములవారి బందరు ళతావధాన (పళ, షమాళ్మ్మ్న వరుసగా నుదాహరింతును.

[(పభమము = బొలసూర్యకిరణవ్యా స్త పర్వతరురము,

ద్వితీయము = స్వార్ధపరిత్యాగము.

తృతీయము = సమస్యా

చతుర్ధము అ యోగని ద.

పంచమము = సంగీత సాహిత్యములలో ఏది గౌరవార్హ ము!

వషష్టము = లవ్ష్మీపార్వతీ సంవాదము.

స్త్తమము = నిర్గుణ [బహ్మము

అన్టమము = రైలు వచ్చిన పిమ్మట బందరు.

నవమము ఎ శివస్తవము (అచ్చ తెనుగు)

దళశమము = శ్లోకమునకు తెనుగు పద్యము,

ఏకాదళము = సమస్యా

ద్వాదశము = ఆవధానిగారి మనస్సు.

(అ6యోదళము = సమస్య

తృతీయ [పకరణము “లీథ్‌ఠ్‌ చతుర్దశము _ పరీక్ష తప్పిన విద్యార్థులు. పంచదశము అ స్తం పునర్వివాహము. షోడళము = అత్త కోడండ పోట్లాట. స ప్రదళము _ మల్రెపువ్వు. ఆషహ్టైదళము = మండి యాటిన అగ్గిపుల్ల. నవదళశమము = రాబర్ట్‌ సన్‌ పేట కోనేరు, వింళము ఎ జ్ఞానమును దీపముతో బోల్చుట, ఏకవింశము = సంధ్యారాగమ. ద్వావింశము = అతివృన్షి. (తమయోవింశము - హైందవుల యైకమత్యము, చతుర్వింశము = తమవారిని విడిచి యితరుల పిల్లలను నాటకములలో వేసములు వేయించు వారిని గూర్చి సంచవింశము = బందరు జాతీయ కళాళాల. వడ్వింళము = ఒకరిచ్చిన వర్జన, సప్తవింశము = ఒకరిచ్చిన వర్ణన. అషహ్టైవింశము = ఒకరిచ్చిన వర్ణన. నవవింశము = బందరు టౌన్‌హాలు, (త్రింము _ కాలమును నదీ[పవాహముతో టోల్చుట. ఏక్మతింశము = ఒకరిచ్చిన వర్జన. ద్వా(తింళము = ఓకరిచ్చిన వర్ణన. (రయనస్తిళము -ర్యాతి పాఠశాల. చతున్తిళము - సూది మొన. పంచత్రిళము.. - దత్తపది. కీర, వైర, హార, భార [పాస స్థానము లందుంచి విరహ వర్జన, వషట్రిశము.. . = అవధానిగారి మెడలోని పూలదండ. సపష్త్మతింశము..... = కర్ణళాపములు.

'కెకరీ అవధాన విజ్య అహ్టైతింళము. - ఒకరిచ్చిన కల్పన. నవ్మతింళము = ఒక క్రోకమునకు తెనుగు పద్యము. చత్వారింశము = ఒకరిచ్చిన కల్పన. ఏకచత్వారింశము -= హయ్యగీవస్తుతి ద్విచత్వారిశము - నౌకాయానము, తుఫాను (తిచత్వారింళము. = మేధాదక్షిణామూ ర్తి. చతుశ్చర్వారింళము - చల్లఐజారు. సంచచత్వారింళము - ఒకరిచ్చిన కల్చన. షట్బ్పళ్వారింశము = సమస్యా సప్తచళ్వారిశము = రాజభకక్రి? కర్ణదృష్టాంతము. అస్టచత్వారింళము - బొమ్మజెముడు హంసతూలికాసామ్యము. ఏకోనపంచాశము = ఒకరిచ్చిన కల్పన. పంచాశము = ఒకరిచ్చిన వర్ణన ఏక్రపంచాశము = ఆంగ్లేయ [పభుత్వము, ద్వాపంచాశము = చీపురుపుల్ల. (తయఃపంచాశము - గులావీపువ్వు స్రీసామ్యము, చతుష్పంచాశము = కనుబొమ్మలు. పంచపంచాశము = మజపుగల $ిష్యుని గూర్చి గురువుగారి మొణ. షట్పంచాశము - విద్యార్థి జీవితము. స్తపంచాశము = కుంభకర్దుని నిద. అస్టపంచాశము = అగాసనాధిపతి. ఊనవన్టితమము = సభలో దినిన ఫలముయొక్క- రుచి. వన్టితమము _ (కాపింగులోని లాభనష్టములు. ఏకవష్టము = కొద్ది జీతగారడ కష్టము. ద్విషష్టము = సృష్టికి పూర్వమేమున్నది ? అదైైతపరముగ. (తివన్టము _ జగమెటిగిన బాహ్మణునకు జందెంబేలా అనుదాని భావము-

తృతీయ (ప్రకరణము లిఫ్‌?. చతుష్షష్టము = శ్లోకమునకు తెనుగు పద్యము. పంచషష్టము - ఒకరిచ్చిన వర్ణన. షట్టన్టము = సీంహాచలముపై సీట్‌ ధారలు. నప్తషష్టము _ - నఖలిఖిత చ్మితపటము. అషహ్టైమష్టము ౨ (త్రిమతములలో నేది (పస్తుతకాలానుగుణము! ఏకాన్నస ప్తతితమము- ఆటవెలదిపైన ఆటవెలది. సప్తతితమము _ - భక్తుడు. ఏకస ప్తతము అ నూత్నపద్ధతుల జేయుడనిచెప్పి తానేయని వాని గూర్చి. ద్వానప్తతము _ - పసిపావల పెండ్లి (ఈయస్స ప్రతము ణు పద్మనాభస్వామి. చతుస్సప్తతము = సరస్సులో (పతిఫలించెడు చం(దుడు. పంచసప్తతము = ఇందధనుస్సు. వషట్సప్తతము - క్లోకమునకు తెలుగు పద్యము. సప్త్రసప్తతము = సూర్యవర్షన, అష్టస_వ్రతము = నల్లిదొరగారి పభుత్వము. నవసప్తతము _ = ఈన్ట్‌ ఈజ్‌ ఈస్ట్‌ అండ్‌ వెస్ట్‌ ఈజ్‌ వెస్ట్‌ అండ్‌ దె నెవర్‌ మీట్‌. అశీకఠితమము = (ప్రలాతము. ఏకాశీతము = డిల్లీలో దర్బారు మందిరము ద్వ్యశీతము = కవిరాజులు. (త్యశీతము అ దంభజ్ఞాని చతురశీతము = పోక చెక్క. పంచాశీతము = గంగను స్త్రీలో పోల్ప్చుట. వడశీతము = గ్యాసులైటు గ్జాసు. సప్తాశీతము = ఇసుక రేణువు. అస్టాశీతము. = గుంటూరు పెద్దకొళాయి, నవాశీతము = భారతము.

855 అవధాన విద్య: నవతిత నుము = ఒకరిచ్చిన వర్ణన. ఏకనవతము = గజరక్షణార్థమై వచ్చిన కృష్ణుడు. ద్యానవతము = చాణక్య రాక్షస జయపరాజయావస్థలు. (తయోనవతము. = బుట్టాయిపేట పెండాలు. చతుర్నవతము = అభిమన్యు కర్టులు చచ్చినపుడు పాండవ కౌరవ సంతోష దుఃఖములు. పంచనవతము = ఆత్మస్తుతి పరనింద యొనర్చువా రెట్టివారు! షజ్జవతము = లేళ్ళు మేయుచున్న పచ్చిక బయళ్ళు. స్తనవతము = శివ కేళవస్తుతి: శ్లేష: ఆర్యా. అష్టనవతము = కరిచర్య, నవనవతము = చాడీకోరు. శతతమము = ఒక వృత్తములోని వర్ణన నింకొక వృత్తములోని॥ మార్చుట. పై నూజీ-టీలో నాలుగు సమస్యలు, నాలుగు క్లోకానువాదములు, ఒక దత్తపది, ఒక అచ్చతెలుగు పద్యము నున్నవి. మజి సంస్కృత ళ్లోకములు లెక్కించినచో పదునెనిమిది కలవు. శ్రీ తిరుపతి వేంక టేళ్వరులు తమ [_ప్మ్యవథమ శతానధానమున సగము శ్లోకములు సగము వద్యములు సరిగా తూచినట్లు చెప్పిరి. సమస్యాదుల (పసక్తి లేదు. (తిరుపతికవుల సాహిత్య సమీక్ష భారతి. సెప్రెంబరు 1966.) థ్రీ కొప్పరపు సోదరకవులు తెలుగు సమస్య లెక్కువ చెప్పిరి. పద్యములు సమస్యలే కాక, శ్రీ మాడభూషి వేంకటాచార్యులవారు రాగ న్వర లయ సహితముగా పాడుచు కీర్తనలు సంధించిరి, చమత్కారజనకమైన యీ వైవిధ్యము కవ్యధీనము. దీనికొక కట్టుబాటు లేదు, శతావధాన నిర్వహణము “అవధాన నభయందు పృచృకులు బంతుదీరి కూర్చుండ్‌ యుందురు ఒకరి తరువాత నొకరు తమ (పళ్ళ్శముల నిత్తుక ఇత్తు రనగా కాగితముశ (వాని

కాదు, నోటితో జెప్పుదురు. ఏదైన వస్తువొసగి పద్యమా నిర్మింపగోరుదురు. లేదా, నమస్య నొసగి పూరింపుమందురు. వర్ణనము, వర్ణనము కానిచో సమస్య- ఇదే శభావధాన విధానము." (ఆంధ్యవభ కళాసాహిత్య విజ్ఞాన వేదిక: ౨1-1-1968 మదీయ వ్యానము.) [పళ్న మునకు సమాధానముగా నవధాని యొకేసారి సద్యమంతయః జెప్పడు. నాలుగు సారులుగా జెప్పి పూర్తిచేయును. పృచ్చకుడు తన (పళ్నమను మొదటి సారి నమ్యూతమే. చెప్పును. ద్వితీయావృత్తిలో పెదవి విస్పడు చెప్పినది (వాసి కొనును. తృతీయచతుర్ధావృత్తులలోను ఆంతియ అంతయు పూర్తిచేసి స్మకమముగా అస్పగించు బాధ్యత అవధానిదే. వర్జనలు సమస్యాదులు సమపాళముగా నుండవలెనను నియమము లేదు. పానకమున మిటియపు బలుకులవలి, అక్కడక్కడ నుండిన బాగుండునని సమస్యయో దత్తపదియో, శ్లోకానువాదమో అచ్చతెనుగు పద్యమో అలవోక చెప్ప గల చౌరవ కలవారు. చెప్పుదురు. కొంద రీగొడవల జోలికి బోక, కద్ధముగా వర్ణన పద్యములే చెప్పి చెయి కడిగికొందురు. ఏమైన నూజుపద్యములు చెప్పవలెను. శతావధాని యనిపించుకొనుట కింతమాతమః చాలును పైపెచ్చు సమస్యాపూరణాది వినోద (కియలన్నియు మెజమెచ్చులకే. సంపూర్ణ శతావధానము సలక్షణముగా జేయుటకు మూడు నాలుగు దినముల పట్టును. [ప్రాయళః దినమున కొక చరణము చొప్పున నాలుగు దినములలో నాలుగు చరణములు పూర్తి చేయుదురు. సీశ వద్యములుండినచో ఎత్తు గీతులను గూడ నాల్గవ చరణముతోబాటు పూ ర్తిచేయుదురు. ఆముదవ దినమున అప్పగింతలు, విజయి యయిన యవధానికి సమ్మాన సత్కారమలు, సభ హళా హళిగా నుండును సభానిర్వాహకసంఘ పక్షమున సమ్మాన పష్మృతమలు, పూలదండలు, రాంకవములు. రొక్కము సమర్పించుట జరుగును. పృచ్చక విద్వజ్ఞనము [వళంసాపద్యములు చదువుట, కొందరు సభ్య మహాశ యులుత్సాహముతో డబ్బు చదివించుట, వస్త్రము లిప్పించుఓ, పున్నమా లలు కై సేయట;, కరతాళములు చజచుట జరగును శతానధానవిజయగర్వమునే .

860 అవధాన విద మెజయు నవధానిక్రి తత్కాలమున మెఆపు' లె నాషకవితార్సురి పరుగువారి సఠౌ మంటపి నాశ్చర్యపూరమున మంచివేయును అప్పటి ఆకవితాధారయొక్క వకియు' వాడియు ననిర్వచనీయమలు. ఈ సక్మూన సభాకార్యకమము చాల (పౌొడ్త పోవు దనుక సాగును. ఈ కాలము అవధానరచనాకాలమున జేరదు. అసలై దవ దినమే లెక్కలో వేసికొనరు. కొందరు నాల్గవ దినషుననే పద్యము లన్నియు నప్ప గింతురు అట్టీిచో సమ్మాన కార్య[కమ మయిదవ దినమున జరుగును. శతావధానము జరిగెడి నాలుగు రోజులలో తొలిరోజు సమ్మర్దముగా నుండును. ఉప్మకమించి, యవదాని యొకొక్క పృచ్చకున కభిముఖుడై. నిల్చి, త్మత్పళ్నము గొని, ఆది యస్పష్టముగా నుండినచో వివరింపగోరి, అసంగతముగా నుండినచో సవరింపగోరి, అసభ్యముగా నుండినచో సభాధ్యమనకు నివేదించి తదియ నిర్ణయము గైకొని, తెలిసియో తెలియకయో యెవరైన చ్మితబంధగర్భకవి శ్యాదులడిగినచో, అవధానమన నటువంటి దుర్చట విషయము లడుగగూడదని తెటయబజవి, మొప్పెలు కొంవరు వ్యర్థవివాదపురొంపిలో దింపి, దానిని కడిగి కొని యవతలకు టోవుటకు వీలుకాని పరిస్థితి కల్పించినచో, కసరుకొనక, చీకాకు, పడక చికిముడిపడక, నెమ్మదిగా సరదుకొని, చైము చూచికొని పని చేయవలసి యుండును. కనుక ఎంత జాగరూకత వపించినను ఆలస్యము తప్పదు. తొలిదినను.న నెంత శ్లేకమున కవకాళమండునో'”, అంత సుఖమునకు నవ కొళముండును. అడిగినవాని మొగాన ఆకుకందక పోకకు పొందక, యేడే నౌక చరణ మల్లి పారవై చి వెళ్లవచ్చు.దానిని మలిడినమున పాఠమునకు దెచ్చికొనవచ్చు. . ఉదాహరణమున కొకపృచ్చకుడు అవధానయొక్కం జ్యోతిళ్ళా స్తపఏజ్ఞానము పరీ తింపవదలచి, 'శకటయోగ మనగా నెట్టుండు' నని పృచ్చించె ననుకొందము. అవ ధాని తజ్‌ జ్జుడు కాడనుకొందము. అపుడతడు 'అది నాకు దెలియ'దని తేల్ల మొగము వేయనక్కఅలేదు. ఇదిగో సమాధానము (వాసికొనుడని గంభీరముగా= “కట యోగము చెల్లు (బక స్తరీతి” అని యొక తేటగీతి పాదము చెప్పితప్పికొనవచ్చు. ఇంటికి బోయిన పిదప ఆ రేయి, “బృవాజ్ఞారక' (గంథము చూచి, “తన్వ స్తగేష శకటమ్‌' అనుట ఇ్టీ" ముచ్చటగా కడమ మూడు దినములు మూడు పాడముణగా నిట్టు చెప్పనగును,

తృతీయ. వకరణము 86]

“గృహము లన్నియు గూడి లగ్నమునయందు

న_ప్రమమునండు నిల్చుట సంభవింతె

నేని పండితపర్య 1! (గహింపుమయ్య ! క

(వథమపాదమున (ప్రశ్న స్వరూపము మాతము కూర్చబడినది. ద్వితీయ హైదమలందు విషయము వివరింపబడినది చతుర్ధపాదమున నూరక నంటోధ నాలు నింపబడినవి పండితవర్య యనెడి సంబుద్ధికి ఐదు లతని నామధేయము నైన నిణికింపవచ్చును

ఆభేద్య రవస్య్మములగు నయోమయపు సమస్మలనుగూడ నిదే పద్ధతిచే లొంగగొట్టికొన వచ్చును. కనుక తొలిదినమున వానిక్తై తికమకపడి తలగోక్రికొన పనిలేదు. యథోపజోషముగా [పథమపాదము నీడ్చివేయుటయే కర్తవ్యము.

రెండ్రవదినమును గుణించి చెప్పవలెనన్న ఆదియొక గండమని చెప్పవలెను, ఆ గండము గడిచి బయటబడుటకు సభలో నేశైక సాధనము ధారణాళక్త్తి. వృచ్ళకుని ముఖము జూబినంతనే యతడేమి యడిగియుండెకో, అతనికి తానేమి చెప్పియుండెనో ఆకళింతకు దెచ్చికొనవలెను. దానినిబట్టి రెండన చరణము జెప్పవలెను. చెప్పెనా శతావధాని విజయియయినటు లానాడే (పకటింపవచ్చును.

తరువాత మూడవ దినము, నాలుగవదినము అనాయాస కాలక్షేపదినములు. ధారణ స్థిరపడియుండు.ను పద్యము యొక్క ఉత్తరార్థము మనసున రూపు దిద్దుకొనియుండును. అలవోక సిద్ధపదార్థము లొయ్యారముగా వడ్డించుచు బోవు చున్నటులుండునే కాని, (పవాహమున కెదురీదుచున్నటులుండడు.

శతావధాశనము మూడు రోజులలోనే పూర్తిదేయువారు తొలిరోజున నొక చరఉము, మలిరోజున నొకచరణము జెప్పి, మూడవ రోజున రెండు చరణములు చెప్పి, అపుడే అప్పగింతుకు గూడ. మూడవరోజున పడ్మో త్తరార్థము నొక్క (గుక్కలో జెప్పుట కష్టముగాదు. అఫ్పటి కా వద్యము సక్షలావయన ఫూర్ణమై యవధాని మన్య పేటికభసందు సిద్ధముగ నుండును.

882. అవధాన విద్య :

వర్ణనలు, సమస్యలు, అన వాదములు, క్లోకములు, అచ్చతెనుగులు, మజేవియైనను, శతావధానమున జెప్పినవి నూటికి నూలు విధిగా అప్పజెప్ప వలెను.

శతావధాన కాలపరిమితి

సంపూర్ణ ళ తావధానము నిర్వహించుటకు నాలుగు దినములు పట్టును, దినమునకు నాలుగు గంటల చొప్పున వేసికొన్నచో పదునాలగు గంటల కాల మగును. “విజ్ఞానసర్వస్వ” నిర్ణయమిది.

తిరపతి వేంక టేళ్వరులు నూజివీడులో సంపూర్ణ శతావధానము “దిన్మతయ కాలేన" పూ ర్తిచేసిరని సంస్థాన పండితుల [వాతవలన దెలియుచున్నది.

ఎన్ని గంటలు పట్రైనో తెలుపలేదు గొని, *“గంటలా పదిపెని పట్టునె!' యని గద్వాల పంకితులాక్షేపించిరని, థ్రీ తిరుపతి వెంక టేశ్వరులే చెప్పిన" చంపకమాలిక బట్టి పది పదేను గంటలు పట్టియుండునని యూహింపవచ్చును.

కాశీ కృష్ణాబార్కులవారు నాలుగు దినములలో ఐదునేడు గంటల కాల పరిమితిలో నిర్వహించిరని, తత్సభాధ్యమ్షలు థీ జంధ్యాల గౌరీనాథళాస్త్రిగారు (వాసిరి. (బందరు శతావధానము )

వేంకట రామకృష్ణకవు లౌకసారి రాజాజ్ఞ మీజజొలక అతికష్టముతో రెండు దినములలో పది గంటలలోనే చేసిరట మామూలుగానై నచో వారికి

“నాలుగు నైదు గంటలు డినంబునకుం బనిసేయ నెంతయుం

దాలిమితోడ నీళశతవధానము మూడుదినాలు పట్టు.... ...."

(ఠీ వేంకట ామకృష్ణ [గంథమాల. ) అన్నారు కనుక సండెండు పదునైదు గంటలు పట్టవచ్చు ననుకొనవచ్చు. థ్రీ వేలూరి శివరామళాన్తిగారు నాలుగు దినములలో నిరువది నాలుగు

గంటల కాలపరిమితిలో జేసిరట. (గులటూరు కాలేజీ శతావధానము.)

తృతీయ (వకరణము 868.

“అవధాన దర ణ కారుడు నాలుగు దినములలో నిరువది నాలుగు గంటలు దీసీకొనిరి

థ్రీ వేమూరి శ్రీరామళాన్తిగారు బరోడా మహారాజ సన్నిధిలో పదునాలుగు గంటలలో నిర్వహించిరట. దినసంఖ్య దెలుపలేదు అది గిర్వాణము

(వికమ సింవాపుర మండల సర్వస్వము.) థీ కొప్పరపు సోదర కవులు సంపూర్ణ శతావధాన మెన్ని దినములలో చేసిరో దాని కెన్ని గంటలు పైనో తెలుపలేదు. కాని, పాదాధిక శతావధానము బాపట్లలో $9 మందికి 11 గంటల 50 నిమిషములలోను, విశదలలో 42 మందికి 10 గంటల 80 నిమిషములలోను వాలాయము నిర్వహించినట్లు (పకటించిరి. (కొప్పరపు సోదర కవుల శతావధానములు. 1:8 భాగములు ) సగటున లెక్కించినచో 80 మందికి 22 గంటల £0 నిమిషములు పట్టినందున, కొప్పరపుగవులకు, 100 మందికి ౩?” గంటల 55 నిమిషములు * దాదాపు ఏ8 గంటలు పట్టియుండ వచ్చునని యూహింసవలసి యున్నది. పట్టుమని, వాద్య పతివాదములకు, అప్రస్తుత (వసంగములకు, వ్యాఖ్యలకు దావీయక, హుటాహుటి సాగించినచో, నాలుగు వరుసలు చెప్పి యొప్పించుటకు పది గంటలు కూడ అక్కణ యుండదు. మణియు దక్కువ కాలమున బూర్తి చేయవచ్చు. ఓపికలేని సభ్యులు ద్మికృదగ్శనముగా సంపూర్ణ శతావధానము నొకే దినమున జూపింపగోరుడురు. అదియు జేయవచ్చు.

సర్వాంగ సుందరముగా సంపూర్ణ శతావధొనము కావించుటకు ఇరువది నాల్గు గంటలు పట్టును ఈ విషయము శ్రీ పిపపాటి చిదంబరకాన్తి గారు ఖిండితముగ జెప్పిరి.

“శ్రీ తిరుపతి వేంక టేళ్వర కవులు మొద లీనాటి దనుక నవధాను లెల్లరు దినమునకు 8 గంటల చొప్పున మూడు దినములలో - అనగా 24 గంటలలో = సంపూర్ణ శతావధానము గావించుచున్నా రు."

(్రీ పినపాటి చిదంబరళాన్త గారి జీవిత చరిత).

866 అవధాన విద్య

సగుణము సాలంకారము అగు పద్మము నల్దుబ యొక శిల్పి యొక మంచి సుగ్గడితపు వస్త్రమును నేయుట వంటిది చొప్పదంటు పద్యము లల్దుట “షష్టి పంచెలు" నేయట వంటిది. పని యొప్పిదమునుబట్టి మొదటిదానికి నెక్కువ కాలము, రెండవదానికి తక్కువకాలము పట్టను.

అత్యద్భుత శతావధానము

వేంకట రామకృష్ణ కవులు అత్యద్భుత శతావధాన మను నొక నూతన [ష్మకియ నవలంబించి, యొకేదినమన నాలుగుగంటరి వ్యవథిలోనే దానిని పూర్తి చేసిరి.

పృచ్చకులు సీసము, తరువోజ, లయ్యగగాహి వంటి పెద్ద పెద్ద పద్యము అడుగ గూడదని ముందుగనే కట్టడచేసి, పద్యమంతయు నొకేసారి. చెప్పివేసి, (వాసికొననిచ్చి, రారణ స్థిరపఅచికొనుటకు మజౌకసారి స్వో క్రపద్యమును వల్లించి, పరిికమించుచు తుదిముట్ట నూజుగురకు నూజుపద్యములు చెప్పి పూర్తి చేసి, అధ్యక్షుడు కోరిన పద్యమలను మ్మాతమే, అప్పజెప్పిరి ఆనగా-[ పద్యము, 19 పద్యము, 80 పద్యము, 74 పద్మము, 81 పద్మము, €9 పద్యము, 100 పద్యము అని కోరిన సంఖ్యగల పద్మము.

(థ్రీ వేంకట రామకృష్ణ _(గంథమాల )

కొలదైర్ధ్యము నోర్వలేక విసుగు జెందెకి మహారాజుల కొఆకు వారీపద్ధతి చేపట్టి సంపూర్ణళతావధానము (పదర్శించిరి కాని, తరువాతి వారెవ్వకును దీనిని జేపట్టినట్టులు కనుపట్టదు [పభువులకుగూడ దీనిపట్ట రుచి కలుగలేదు. అందు చేత వేంకట రామకృష్ణకవులును దీనిని వదలి. సాధారణ శతావధానములనే కావించిరి.

వేంకట రామకృష్ణ కవుల యీ యశ్యద్భుత శతావధానమునకు, తిరుపథ్రి వేంక టేశ్వరుల మొట్టమొదటి కాకినాడ శతావధానమునకు కొంత దగ్గరి చృట్ట జశిశము కలదు.

శృతీయ [ప్రకరణము 865

తికుపతి వేంక టేశ్వరులు [పథమ దినమున [పథమపాదము-పృచ్చక శత శమునకు - జెప్పి నాటి కార్య(కమము పూర్తిరేసిరి. కొని, సభ్యులు వారి నింటికి టోనీయ లేదు ఇంటికీటోయి. యికవురు సంప్రతించుకొనుచు, పద్య్మములవ్ని పూరించుకొందురని, వారికట్టి యవకాశ మీయరాదని, (పొద్దుపోయినను వారినక్క ఉనే నిలిపి “మధ్యమధ్య గొన్నిటి బూలర్తిన్‌ బొనరించెదరే! యనుటయు, బొనరిం చెద మనిరి సభ్యపుంగవు లలరన్‌, పదపడి, పది, పదునైై, దిరువదియొక్కటి, మూడు, నూలు, పదునాలుగు, తొంబది, యేబదీయా ఆఅకుచున్‌ మొదలును దుది "లేక, యడుగ మొదలిడి రెలమిన్‌. వరుసలేదు, మున్ను పంక్తిని గూర్చున్న వారు లేరు, బుద్ధిబలమొ లేక దైవఐ౨మొ కాని, త త్తచ్చరణపూ్తి నిలిపి మించి రెల్స జనులు మెచ్చ. అంత సభవార లెల్లరనంతానందంబు కలిమి ఆవారవ మాళాంత ములు నిండ, తచ్చరణాంతమ్ములు సోశ్య మొక్కి యని రిప్పగిదిన్‌:; ఓ యనఘు లార! నర నారాయణు లనవలయు మిమ్ము (బాకృతు లిట్టుల్‌ సేయగ నేర్తుర'

(జాతక చర్య, పూర్వార్థము.) ఇదీ యళ్యద్భుత శతావధానము కాదా? అర్ధశతాపధానము: పాద శతొవధానము

ఎనిమిది మంది పృచృకులున్నచో అది అష్టావధానము.

నూరుమంది పృచ్చకులున్నచో అది శతావధానము.

అంతేకాని. సృచ్చక సంఖ్య యెనిమిది దాటిన ఆది శతావధానము కాదు.

మ. పది మందిన్‌ నియమించి పృచ్చకులుగా పద్యమ్ములన్‌ జెప్పి యి

య్యదియే పొండు శతావధానమనినన్‌ వోస్యాస్పదందైన యె

ల్లిదపుంజై ద మగున్‌ ..... (శతావధాన [(వ్రఐంధము (ప ఖం)

నూజీవీటి సంస్థానాధిపతుల సౌధమున జరిగిన మవి సభలో పీఠికాపుర సంస్థానాధిపతి లేచి, మాడభూష్‌ వేంకబాచార్యులవారితో '“ఆర్యా! మీ శతలేఖినీ పద్య (ప్రబంధ నిబంధన చమక్కారంబు జూడ గుళూవాలంబగుచున్న' దనిరట. ఆచార్యులవా రంగీకరించి. శతావధానమున కుష్మకమించిరి పృచ్చకల కొకొక్కరి కొకొక్క చరణము చొప్పున చెప్పికొనుచు బోవుచుండిరి. సంఖ్య యేబది పూర్తియైె

తర అవధాన విద్య యేబది యొకటవది జరుగుచుండగా సభవారు “ఆర్యా! మీరిట్టు సహ్మసమనైన జెప్పగలరు. కావున నింతటితో జాలించి పద్యములు పూరింపు'డని కోరిరి. ఆచార్యులవా రబ్రేచేసిరి. అగిరిపల్లైలో అర్ధశతావధానము కావించిన ఆచార్యులవారిని ఆతిరథ(శేష్టుడని నిర్ణయించి, సహ్మసరూప్యసహితముగా జాంబూనదాంబర తాంబూలాదులు సమ ర్పించి త్యత్పళువులు సత్కంరించిరి. విజయనగరమున తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు పాతిక మందికే చేసిరి. సభాధ్య తులు ఆంతే బాలుననిరి. వారు వల్లె యనిరి, “ర్షౌళ్ళురిగ్ర43 [176 8681160602 ₹6౯6 56160160”- 01384 పేజిలు £0.9. 1095. అర్ధ క లావధానము లేదా పాద శతావధానము సభ్యుల యోరిమి చాలమికి తారకాణలే కాని, అవధాని నేంమి చాలమికి తారకాణలు కావు. ఒక విమానన్ను వంద మందిని తీసికొని వెళ్ళగలదు దానిలో నూ తాస నములున్నవి. యాత్కృకులు నూరుగు రుండవచ్చును. ఏబఐదుగు రుండవచ్చును. ఇరువదియేగు రుండవచ్చును. మరియు తక్కువమంది యుండవచ్చును. ఉన్న వారి నెక్కించికొని విమానము (పయాణించును. శతావధానియు సభను బట్టి పృచ్చకు లెందరు గూర్చిండిన నందరికీ జిప్పును. గ్‌ పృచృక సంఖ్య తగ్గినచో అవధాన కాల దైర్యము తగ్గను. ఎందరు పృచ్చకులున్న అన్ని పద్యము లుండును. కనీసము పద్యమునకు పది నిముసములు కావలసివచ్చును. ఎట్టన, (పశ్నము విని (గహించుటకు రెండు నిముసములు. ఒకొక్క పృచ్చకుడు చిన్న ఉపన్మాసమే చేయును. తటాలున (వశ్నము చెప్పడు. ఒక పద్య చరణము చెప్పుటకు రెండు నిమునముల చొప్పున నాలుగు వరుసలలో నాలుగు చరణములు చెప్పుటకు నెనిమిది నిముసములు: వెరసి పది నిముసములని చెళ్ళపిళ్ళ వారి అంచనా. " “ అవవ స్రీ ట్ర పలా

అవధాన విద్య చతుర్ధ [పకరణము

అవధాని

“స్వాస్థ్యం (పతిభాభ్యాసో భక్తి ర్విద్వత్కళా బఐహుకుతకా

స్మృతి దార్థ మనిర్వేదశ్చ మాతరోఒష్టై కవిత్వస్యం'

(కావ్య మీమాంస. కే0=1)

స్వాస్థ్యము, (వతిళ, అభ్యాసము, భక్తి, విద్వత్కథ, బహ్మకుతత,

స్కృతిదార్థ్యము, అనిర్వేదము = యెనిమిది కఎత్వ జనయితు లన్నాడు రాజ శేఖరుడు.

1. స్వాస్థ్మము: నిలుకడ, ఆరోగ్యము కుదురుపాటు.

ఏ. (పతిళ: నవనవోన్మేషశాలినియైన పజ్ఞ.

తి అభ్యాఫము: పతి దినము కనీఫము ఒక జాముసేపు విద్యావసధమున గూర్చుండి కావ్యవిద్యోపవిద్యలు పరిశీలించుట, కావ్యగోష్టి; (పళ్నో తర భేదనము, కావ్య సమస్యాపూరణము, ధారణమాతృకా చ్వితయోగాది (క్రియానుస్టానము గావించుట అభ్యాసము. విద్యోపవిద్యానిరంతర పరిశీలన ఫలము (వకిళా హేతు టవపర్యగ సంస్కార ము,

క. సరస్వతీరూపగురుభ కక్రియే భక్తి: భ క్తిగలిగి, గురుముఖమున విద్యోస విద్యలు సం్టగహింసఎలెను. విద్యలు - వ్యాకరణము. అభిధానకోశము భండో విచితి. అలంకార తంతాదులు: ఉపవిద్యలు చతువ్షన్షి కళలు.

5 విద్వత్కథ: పక పతిపషోపన్యాసములచేత జరుసబడు విచారణ కథ యందురు. ఇది విదగ్భ వాదగోస్టి,

6. ఐబహ్ముకుతత: సుజనోపజీవ్య కవిసన్నిధి వలన దేశవార్త వలన, లోక యాత వలన బాహ్ముశుత్యలాభము కలుగును

తి70 అవధాన విద్య ?. స్మృతిదార్థ్యము:ః మజపు లేమి అనుభూతివిషయ నిత్యోపస్థితి. 8. అనిర్వేదము; తన్ను దా జీిన్నపుచ్చికొనమి. విద్యోపవిద్యలు (గహించి, విద్వత్కథ లెటిగి, బాహు కుత్యసంపన్నుడై న ప్రఠిళాశాలి యెవడో వాడు కవి. అభ్యాసము కొఆవడినను, స్మృతి సడలినను, నిర్వేదము పొడమినను, స్వస్థత చెడినను కవిత రాదు. థ్రీ చెళ్ళపిళ్ళవాను మీది విషయములు స్పృశింపుచు నొక యుత్ప్సలమాలిక జెప్పిరి. 'థ్రీ వెలయంగ సత్కవిత జెప్పెడివాడన బండిశుండునుం గావలె, లౌకికో త్తరుడు గావలె, బుద్ధివిశేషధుర్యుడుం గావలె, భోగి మోూగియును గావలె, గొంటెలలోన గొంటెయుం గావలె, మంచి చెడ్డలనకన్‌ సకలమ్ము నెజుంగ గావలెన్‌ (నానారాజ సందర్శనము.) అని, ఇన్ని యగదాట్లుఐడీ కవయింపగడగువారోందరు గణుతి శెక్కుదురా? యనిన, 'నూటి కొక్కడు చక్కని ధాటి గల్లి, సరస కవనమ్ము జెప్పెడి చతురు డుండు' అన్నారు. చక్కని ధాటి యనునది జీవలక్షణసంబంధి. దీనినే శైలి యందురు. రమణీయమైన కైలితోడి సరస కవితా రచనా చతురిమ అందరికి అబ్బదు. నూజుగురలో నొక్కని కబ్బును. “అట్టి వారలలో వేయి కమరు నొకడు శతవధానాదికమ్మును సలుపు జాణ కవిత్వ వ్యాసంగము రావించు పెద్దమనుష్యులలో నూటి కొకడు చక్కని -. కవి కాగా, అట్టి చక్కని కవులలో వేయి కొకడు జాణయైన ఆవధాని రేలుచున్నాడు.

చతుర్థ [వకఠళణము త్రి? అవధాని సర్వదా శ*చియై యుండవలెను. ఈ శౌచము, వాక్శౌచము, మనళ్ళొచము, శరీరళౌచము అని |తివిధము వ్యాకరణాది శాస్తా)ఛ్ళాసము వాక్శౌచ కారణము. యో వేదాఎతాది కాస్త్రాభ్యాసము మనశ్ళొచకారణము. పె5గిన గోళ్లు తీసివేసికొనుట, చందనాదులై న చర్చ లంగీకరించుట, ఆముల్బణ మహార్హ సుగంధి పువ్చధారణామలు శరీరశౌచకారణములు. (కావ్య మీమాంస )

శచిశీలనము సరఫ్వతిని వశీకరించికొనగలుగునని యార్యోక్తి.

ఇట్లు కుచినుంతుడైన కవి సభావేపక నలంకరించి, అవధాన కార్యము నీర్వ హించుచున్నాడు,

ఫ్రీ రాజశేఖర వేంకఒశేషక వులు అవధానికి ధశార్యతయ మవసర మనిరి.

ధారా, ధారణా, ధరైర్యములు ధకార(తయము.

“కవి మనస్సున విషయము గోచరి చి, భావస్ఫురణము కలిగి, రసవత్పద జాల మనర్గళ ధాాపవాహమున ఛందోబద్ధమై వెలువడుటయే. ధార. పృచ్ళకు లడిగిన పశ్నములను వాని [కమమును దాను వచించిన పద్యములను వృత్తవైవి ధ్యములో [పాసభేదములతో బుద్ధియందు. ధరింపగలుగుట ధారణ. మూడవది ధైర్యము. ఇది లేనివా డవవానమునకే కావేకార్యమునక్తైన పనికి రాడు. సమస్త బలములందును మానవునకు ధైగ్మము మాతృస్తన్యము వంటిది ధైైర్య్మహీనుని సభ్మాపాంగణమునకు దీసికొనిపోయిన దేహ మాపాదమ స్తకము వడకెత్తి బట్ట పేలి కల వలె కాళ్లు తూగాడి చూపు మందగించును. పృచ్చకులు సారస్వత విషయములు (పశ్నించుఒటకు మాజుగా ఆరోగ్య (పళ్నములతో కవిని దేర్చవలసినవా రగుదురు, తన దుస్థితి నెజిగించుబకై న ళబ్దిశాలము లభింపక (మాన్చడిన యాతనికి సభ భసయై కంపము పంకమై యందు=డి లేచికోవుటకు గూడ నికరుల సాయ మననర మగుట తప్పదు. రణరంగమున భేరీభాంకరణముల మధ్య నిలిపిన నిట్టిట్టు సుంత యైన తుంపెశలాడని యేక్నాగమనోధై ర్యములు గలిగి యనర్గశ్మపవాహమున క్రైత సాగింపగల యవఫానికి విద్వదాస్థాకము మల్లెపూదోటవలె (గీడాస్థానమై తనరారక పోదు.

కి?2 అవధాన విద్య పై గుణములకు దోడు (పసన్న మనోహరమైన మూర్తియ; మంగళ గశరావ సంపదయు నలరారిన మజింత సుఖదాయకము. (విజ్ఞప్తి. అవధాన సారము.) ఏడుపు మొగము తగదు. నగుమొగము రాణించును.

*“పీనస్వరం ఇల్బాలు ఇంటికీ చేటు అని సామెత. అవధాని హీనస్యరము నాడు సభకు దేటు. మంగళ గళధ్వని మంచిది. ఒక్రింతయైన సంగీతబ్భాయ యుండవలెను. తడియాణీన పొరిగొంతుకతో, ఎండిన పుల్ప విటిచినట్టు పద్యము చదివినచో సభ రక్తి కట్టదు. అవధానిచ్చందోవాణి మలయానిల తరంగముల తుజంగలించు మధుర వేణుగానవేణి వలె మనోహరమై సళ నావర్షించికొనవలెను,

వాపి ద్రి ఫా

వ్య సనములు

సన్నాసులు గంజాయిని జ్ఞానప్మతి యందురు. దాని ధూమము సేవించి, తాత్త్విక సాహిత్యము రచించిన పెద్దలిందరో కలరు. గంజాయి బాల ఘాటైన పదార్థము ఒడలెరుగని శివము దెప్పించు ళ_క్రియ దానికి గలదు అందుచేత శిష్ట సంసారులు దాని జోలికి టోవుట యరుద్రై యుండెను. ఆడి గమనించిన _ఐవ్మ దేవుడు ఘాటు తగ్గించి జ్ఞానప్యత కుటుంబమున ధూమప్మ్యతము సృజించెను, ఇది చుట్టయై, వీడియె. సిగరెట్టయి. వెలుగుటయే కాక, నళ్యమై సండితుల కల కెక్కి.నది, నస్యము మరగిన పండితులు సభాముఖమున నస్యము సేవించుట కనుమతించిరి. అంతేకాదు-

ఉ. నస్యము శీతమ త్తగజ నాళనహేతు విదారధీర పం

బాస్యము, సుప్రిరోగ నిబిడాంధతమః పటలాక్కవింబజ పా

దృశ్యము, వేదళాస్త్ర పటు దివ్య సుపండిత వాగ్విచిళ సా

రస్యము రాజవళ్య మహిరాణ్మణి కైన నుకింప శక్యమే?

(చాటుపద్య రత్నాకరము)

అని దానికొక క్లామాపీఠమిచ్చిరి. నస్యమన కశలవాటుపడకుండ నుండ వలెను. పడెరా, అది లేనిది ఐండి నడవదు. ఒక వ్యంగ్య చ్మితకారుకు [పక టించిన యభి[ప్రాయము చూడుడు, .

“సమయానికి ముక్కుపొడుం డబ్బా కనిపించక అష్టావధానం అభానుపాలు లేకా. (కార్టూను. అంధపతిక. 11-18-1977.)

నస్య మెంతపని చేయునో. దాని కొతింత యాూనమ్ముగనో సమానమ.గనో వీడి సిగరెట్టు పొగగూడ పనిచేయును.

శి?4 అవధాన విద్య

కొందరికి కాఫీ లేకున్న తలపోటు పుట్టును. కొందరికి ఈజచుగ నాల్క తడియాఅుచుండును. మాటిమాటికి మంచినీళ్ళు పుచ్చుకొనుచుందురు. జలపానము నిషిద్ధము కాదు కాని, యే నిదాఘవేళనో, దగ్గు పొడిచికొనివచ్చు సమయముననో తప్ప తక్కిన యదనులయం దదియు వికారముగనే యాండును-

పొగ్మతాగుటవంటి బలవ త్రర వ్యసనముల యొత్తిడి గమనించిన పెద్దలు అట్టివాని? లేచిపోయి చాటున సేవించివచ్చుట కనుమకించిరి. కొందరు పౌరాణి కులు. హరిదాసులు, గాయకులు ఆ పనియే చేయుచున్నారు

అవధాని మ్యూత ఏిసర్జనార్థమో మటియొకదానికో బాటునకుగాని, మణుగు నకుగాని పోయిరావలెనని యడిగినపుడు, వాని కర్మమునకు వగచుట తప్ప” సభాధ్యత్షుడ.ను వారింపజాలడు. ఈ బాటునకు బోయి వచ్చు వ్యాపారము పౌరాణికాదుల విషయమున పట్టింపుకు రాదు. అవధాని విషయమును పట్టింపుకు వచ్చును. పరీష (వాసెడి విద్యార్థికి చీటికి మాటికి లేచి చాటుకుబోయి వచ్చుట యెబ్టీదో, యిదియు. నట్టిదని యనుమానింతురు. కనుక సభాదినములందు ఆరోగ్యము కాపాకుకొనుట మంచిది. దుర్వసనము౨కు ఎంత దూరముగ నుండిన అంత మంచిదని వేటుగ జెప్పనక్కణ లేదు.

ధారణావిషయము

ఒక పృచ్చకు డడిగిన విషయము (గహించి ఒక పద్యచరణము వచించి, తదుపరి పృచ్చకు డడిగెడి విషయము (గహీంచు సమయమున వెనుకకు డిరిగి, “అయ్యా! తమ రడిగిన విషయ మిదే కదా! ఏదీ, నే నొడివిన ఆ చరణము కొంచె మనుడు!' అని పూర్వపృచ్చకుల నడుగగూడదు ఆది తప్పు ఉత్తర చరణము చెప్పటోవునపుడు పూర్వ చరణము గొని, తదంత్య పదమును గాని యెత్తి యీ గోరుటయే కాదు, దాని రాబట్టుటకయి కుయుక్తులు పన్నుటయు తప్పే.

లోకల కంటబడకుండ, మహానసమందిరమన వంట చేయఐడునట్టు, పద్యము పష్టల చెవిని ఐడకుండ మనోమండిరమన రచింపబడవలయును. తల (దివ్సుచు 'వేనుక ముందుల" కూగుచు బిగ్గరగా నోరెత్రి పాడుచు, వద్మపాదము ఈయారు చేయుట వెగటుగా నుండును. పూర్వ చరణములను చర్యణరోముంథ

చళుర్ధ (వశరణము 875. దళలకు దెచ్చికొని విగ్గరగా నర్వాచీనచరణముకు దానిలో కలివికొట్టుటయ లి ల్‌ నసవ్యామే. ఉద్వేగముతో గొంద రవధానులు వృచ్చకులకు ద్వితీయ చరణమో, తృతీయాం. ఘియో, చతుర్ధపాదమో చెప్పదలచి. తచ్చరణము మనో౬ంతరమున పరిస్బురితమైనంతనే విషయాంతరచం[కమణమ. చేసి, దానిని మజతురు. పూర్వ పరిస్ఫురితచరణము నపుడే పృచ్ళకునకు జెప్పి వేసితి మనుకొందురు, సభాంతరమున నిట్టివి వివాద హేతువు లగును. చెప్పకయే వెప్పితినని తలచుట కుద్వేగమే కారణము. కాళిదాసు డీసంగతి చక్కగా (పదర్శించెను; '“అనుయాన్య న్మునితనయాం సహసా వినయేన వారిత్మ పసరః ఫ్థానా దనుచ ఏలన్నపి గత్యేవ పునః (పతినివృ త్తః' (శాపంతలము [ఎవొ దువ్యంతు డెక్కడున్నవా డక్కడగనే యున్నాడు. వెళ్ళి వచ్చితి, నను కొనుచున్నాడు. అవధాని ఉద్విగ్నుడు కాగూడదు, ధారణ దాలనివారి అగదాట్లు “దేశమాత' పిక 19[1 సం. నవంబరు 15 రేది సంచికలో నిట్లు [వకబటించిన3: “అవధాని (వక్కన అవధాన పద్యములు పూర్ణముగ (వాయువా రుందురు. వారు ఎజ్జ పెళ్సిలుతో తాళం (పమాణములగు నక్కరములతో (వాయచుందుకు [పథమ చరణము సులభముగ జెప్పివేసి ద్వితీయ చరణము చెప్పవలసి వచ్చుసరికి ఒకసారి (కేగంట, _పక్కలోని [వాయసగాని 'యెట్ట పెన్సిల్‌(వాత' చూచుట. అదియు జాంనిచో సైగ చేసి మంచినీళ్ళు (దాపు వెపమున తెరచాటునకు టోవుట-[వాయసకా డనుసరించుట, పనీ నవరించుకొని ., రంగమునకు వచ్చుట ధారణ చాంని యవధాకుల యగచాట్లు ఇట్టీ వకృత్తి అలి శంసనీయము.

౪164 అవతాన ఏట్యి: అవధాన రూపకము

అని రంగస్థంము. వారు పృచ్ళకులు ఇత డవధాని. వారికి దాను (వాసి యిచ్చి, యడుగుడని చెప్పియండిన విషయములనే కాగితము చూచి యడుగు దురు. ఇతడింటికడ కూర్చికోని వచ్చిన వద్యములే చెప్పును. అమాయికులగు సద స్యులు హార్షింతుకు బికుదము లిత్తురు. సంభావింతురు భువనవిజయ నాటక పడ ర్శనమును దలపించు నిట్టి యవధానరూసకము సర్వ(త చెల్లదు నాటకము జయట బడునను భయముచే అట్టివారు పౌనఃపున్మంగా రంగమెక్కరు. ఎక్కకున్న నేమి? వచ్చిన యవధాని బిరుద మెక్కడకు బోవును 1

పుఠః (పపాదనము

అవధాన మొనర్పబోయి, ఆయాూరి కవిపండితుల నుపచారపురస్సరముగా సందర్శించి వారి దయ న్నాశయించుట తప్పుకాదు కాని, ఈన జయావజయములు తత్పురః పసాదనవ్యాపార సావల్యవై ఫల్యముల మీద వాధారపణచికొని నడచుట ళయుప్పు కాదు. లారతయుద్ధరంగమున ధర్మరాజు కవచభఖడ్గాదులు విడిచి పుచ్చి కరములు మోడ్చి, నడిచి భీష్మాదుం యొద్దకేగి నమస్కరించి వచ్చెను. ధర్మ జునితో భీష్మ డేమనెను? 'ఆక్కట! నీ విట్టు సనుదేక తక్కిన శాపమిళ్తు, వచ్చితి మేలయ్యె, వైరుల నిర్జింపు మిదిగాశయును పరమెద్దియైన నడుగుము' అనెను.

(శ్రీమదాంధ మహాభారతము. భీష్మపర్వము. 1-15” )

కక్క.డ వురఃపసాదనవ్యాపారము జరుపకపోయియుంకిన గలిగియుండెడి కీడు, జరిపినదాని వలన గలిగిన మేలు, భయమును సంతోషమును బుట్టింపజాతి యున్నవి. అవధాని ధర్మజుని మతము (దొక్కుటయే లగ్గు గదా! సమర్థుడైన వాడును బౌగరున పూజ్యపూజావ్యతి[కమణ దోషమునవబడి చెడుట నిజమే. కాని, యవరాని తన పోయిన చోట నెల్ల విచారించికొని, యింటింటికేగి పండితుల దళ్శించి వచ్చుట, విద్యార్థులు పరీషాధికారుల యిండ్లకు బోయి వచ్చుటవలి నుండును. అవధాని సభారంళమున పెద్దలకు సళలోనే నమన్కరించి, త్మత్పసా దను. బడయవచ్చును. ఇది నమ.దాబారము,

న

అద సభావర్జ్దనము

నిరశ్యరాస్యుడగు పామర గామణి యొకడు కూర్చుండి మాటాడుచుండగా, వాని చుట్టు పదిమంది బెల్లమునకు మూగిన యీగల వలె జేరి వినుచుందురు. (తోవ టోవువారు తమ పనులు మఆచి ముగ్గులే నిల్తురు. అతని మాట లంత రుచిగా నుండునా? అతడు చెప్పెడ్‌ విషయ మంత వింతయెైనదా? ఈ విద్య చదువుతో రాదు. అభ్యాసముతో రాదు. జన్మతో లభ్యము.

నభావర్జన విద్య థ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకటళాన్త గారికి అరచేతిలోని విద్య. కాన్త్ర గారితోడి పరిచితి కలవా రిట్లందురు.

“శా న్త్రిగారు అమితభాన్‌. ఆయన మాట్టాడుతున్నంత సేపూ. వినాలనే ఉంటుంద. లోకవ్యవవాంాన్నీ, పూర్వానుభ వాలనూ, పూర్వకవిత నవీనకఏళ్వా లనూ జోడించి నరసంగా మాట్లాడకారు లౌళ్యులలో లౌక్యుడు. ఎదిరిని ఏ పద్ధతి చేపెన చిక్తు చేచూఎకే వ్యక్తి పట్టకం సందర్భాంలో మృగరాజధైర్యం, నక్క జిత్తులను గూడ అవలందవిస్తారు.

“పద్యాలను, వోస్యాన్ని, పిట్టకథలను, ఘటనలను గానాన్ని మిళావు చేసి వంచామృతం వంటి ఉపన్యాసాన్ని సభ్యులకు అందజేస్తారు. శాన్చిగారు పద్యాన్ని పాడినట్టుగా అనేవషమంది పాడడానికి _పయత్నించేవారు. మొదట ఆయనకుండే కంచు గంట లాఎటీ కంఠం ఊఉండవలె గదా!"

(నా వాబ్మయమి తులు: ల్రీ టేకుమళ్ళ కామేశ్వరరావుగారు ) విశేషించి శ్రీ చెళ్లపిళ్లవారు పద్యము చమవుట గుణింది, ఫ్రీ విశ్వ ంాథ సత్యశారాయజగా రిట్టుపన్యసించిరి:

*ల్రీ వెంకటళాస్తి గారు పద్యము చదువుట యనగా [శోతలను ముగ్గులను శ్రేయట. ఆ రాగము, ఆ విణుపు, అ ఉదాత్తానుదా త్తములు, వారి కంఠ మాధు

ప! ఆవధాన విద్య ర్యము, వారి మహావ్యక్తిత్వము = ఇవి యన్నియు కలిసి శోతలను తలక్రిందులు చేయుచుండెడివి (సాహిత్యోపశ్యాసకులు = 10; ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడెమి పృచ్చకుల నడలగొట్టి సభ నాకట్టుకొనే ఐందజాలికప్రతిళ శాస్త్రిగారి సొత్తు దానిని గుటించి శాన్త్రుగారే వివరించవలెను

“అవధానం చేసేవాడికి ఒక్క కవిత్వంతో టే కాదు, ధారణాళకి తోటే కాదు, కొపురం తుది నెగ్లేవ. బాలా శక్తులు వుండాలి. సభికులలో ఏ ఒకరిద్దరో తప్ప తక్కిన యావన్మందిన్నీ అవధానికి సుముఖులుగా వుండాలి అవరాని యెడల పృచ్చకులకు భయం కూడా పుండాలి. అడిగే [పళ్నలలో చాలా వరకు ఏవో అవకతవకలతో టే వుంటాయి. అలాటి _పశ్నలు మృదువుగానే ఖండించి, విశేషించి మనస్సు నొచ్చకుండా పృచ్ళకున్ని మందలించడంలో అద్భుతమైన చాకచక్యం వుండాలి దాన్ని నేను (ప్రాక్లికల్‌గా చూపించగలను గాని, వ్యాఖ్యానించలేను ఆది అనిర్వాచ్యంగా వుంటుంది అదే (పతిళ అంటారు. సర్వాతీతమైన ధారణ శ క్రిస్నీః అపకవితా క్రిన్నీ వున్నమీదట అయీ (పతిభ వుండాలి అవధానానికి మొత్తం - సభలో ఏ కొందరో తప్ప, యావన్మందిన్నీ అవధాని పక్షంలో ఉండేటట్లు చేసు కోవాలి. అల్బసంఖ్మాకులు విరోధులై నా అప్పుడు చిక్కుండదు.'

(ఆంధధవాణి. 80.9. 19046. శానీగారి చివరి పలుకులు పరిగజీయములు. వార అ రీతిగా సఠళను మ౯చుకొనెడి వారు.

“అవధాన దర్పణికారుడు 1913 ఫంవత్సరముననే (_పకటించిన మాటలు వెటకారముగా గనిపిచినం సక నావర్జించుకా రు టెంక (పధానమో వెల్లిడించు చున్నవి. ఆ మాటలివి :

'శతానరాన మన్నది నా మొగమందే పుట్టిన దని డంబముగొట్టు మహో పురుషుండై నను ఐదుగురు తనకు వ్యతిరేకముగా సభలో నున్నట్లు తెలియగనే చచ్చును. మశస్సులెకిన తోడనే పూర్వము పడని తొటుకులుకూడ పద్యముల నావహించును.' (అవధాన దర్పణము. పుట 20)

చతుర్ధ (వకరణము 879: (ప్రొధులైన శతావధానులు శతు సభయని జంకరు. మితసభళలో అఆడుకొనుచు బాడుకొనుచు అంవోక వివరించువాడు ళ (శునళలో శరావృుడై జాగ త్తతో నుండును. నరసాపురావధాన సభారంభమన తిరుపతి శాస్త్రిగారు చెప్పిన సీసపద్యము తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల విద్మావీరమునకు కార్కాణము. సీ స్నేషితుల్‌ పిలిపించి చేయించు సభ కంటె శాతవ నభయె యశః వదంబు, "యము గోరెడి సలాసదులకం టెను బరా జయము గోరెడి నభానదులె పాఠులు, సమ్మాన మెనరించు నజ్జనావళి కంటె బడదిట్టువారె యాప్త _వజంు, 'నీరన [పళ్నముల్‌ గోరువారలకన్న కఠిన సంపక్నకుల్‌ కరము హితులు, మాకనుచు నెంచు లోక సమ్మతులె కాని శ్యతుసభయంచు మదిలోన జంకి పొజు వంచక శతావధానుల పంచలోని వారు తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు కారు. (శతావధాన సారము. పుట 95.) వ్య క్రిగతద్వేషము కవిత్వద్వేషముగా పరిణమించి, పదపదమున చెలరేగి కావలసీ తప్పువట్టుట జరగునే? అఏ సభకాదు. అబ్టిచో రసానందము మెడపట్ల యందో, సిగపట్ట యందో పర్యవసించుకు. అందుచేత మన పెద్దలు సభావర్జనము [వధానమగు కర్ణముగా భావించిరి. సలాసదులను స్వాధీనపజచుకొనుటకు అధర్వ వేదమున రెండు సూక్రము లున్నవి. రెండవ కాండమునందలి యిరువది యేడవ సూక్తమున *పాతా' అను వనప్పతితో (పతిపతులను జయించు విధము చెప్పబడియున్నది. ఏడవ కాండము నందలి సం్మడెండవ సూ క్తమున సభ్యుల ళ క్తిని, బుస్థిని వశీకరించుకొను విధము చెప్పబడినది.

880 అనధాన విద్య థ్రీ కొమడ్డొజు వేంకట లక్మణరొవు పంతులుగారి తెలుగుసేత వలన 12వ స్షూశ్త్రస్యరూప మెటుగ నగును.

1. పశాపతికి గూతులైన సభయ నమితియు నేశమనస్కల్లై నన్ను రత్షించుచుందురు గాక. నాకు గానవచ్చినవాడెల్స నా కనుకూలుడగుగాక్‌ ! ఓ తండు లారా! సభలో నేను చారువచనములు పలికెదను.

ల. సభా! నీ పేరు 'నరిష్టా' (అలంఘనీయాయని యెజుగుదును. ఈ సభ లోని సభాసదు లందరును నాతో ఏకీభవింతురు గాక |

8. ఇందరి సభాసదులయొక్క వర్చస్సును, విజ్ఞానమును నేను తీసికొను చున్నాను. ఈ సభయందలి యందరలోను ఇందా! నన్ను భాగ్యవంళుని (జయ వంతుని) జేయుము.

శ. ఓ సభాసదులారా! మీ మనసు ఇతర్మ్యత ఆస క్రమైయున్నన్ను మా వైపునకు (దిప్పెదము. ఆది నాయందు రమించు గాశ! (అధర్వ వేధరము.)

న

పృచ్చ్చకుడు

చాణక్య నీతిసారమున లేఖక లశణ మిట్లు చెప్పబడినది:

“సకృదుక్త గృహీతార్థో లఘువాస్తో బితేందియః

శబ్దకాస్త్రపరిజ్ఞాతా ఏష లేఖక ఇష్యతే.' (చాణక్యనీతిసారః- 108)

ఒక్కసారి చెప్పినంతనే (గహించి (వాయువాడు, లఘుహస్తుడు, (దొడ్డ దేతివాడు కొడు.) బితేంద్రయుడు, వ్యాకరణ మెటిగినవాడు లేఖకు డట లేఖకు డనగా (వ్రాయసకాడు. చెప్పినది చెప్పినట్టు (వాసికొనిపోవుటయే (వాయసకాని పని. చెవిటివాడు పనికిరాడు. మొద్దు వేళ్ళవాడు పనిక్రిరాడు. శబ్దశాస్త్రపరిజ్ఞానము లేని వాడు పనికిరాడు, సరే. ఇం్యదియ జయము లేనివాడు గూడ పనికిరాడా? “జీతేం ది్ర'యుడన్న విశేజము సామాన్య విశేషణము కొదు. సుఖదుఃభాది ద్వంద్వముల కతీఠుడు. రాగభయకో౦ధాది మనోదోషమ.లు లేని స్థిత్మవజ్ఞుడు. అట్టివారు దొర కుదురా? దొరికిన నెంతమంది దొరుకుదురు? ఆని కాదు మనము చూడవలసినది. అజితేంద్రియుని మనస్సు శృంగారాది రస్పపస,క్షి వచ్చినపుడు వాని యాటుపోటు లకు జిక్కి నిలిచి సుడివడి మూఢమగుఏ తటస్థించును: తరువాతి విషయ మతడు (వాసికొనలేక పోవచ్చు, కనుక పని కుంటువడును. అట్టి ఘట్టములలో మనసు నిలదొంక్కికొని లిఖింపగలవాడు కావలెనని మా[తమే,

లేఖకుడే యవధాన సభయందు బృచ్చకు డనబడుచున్నాడు.

వృచృకుని సహృదయత్వమే జిరేందియత్వము. అదిలేని పృచ్చకుడు శల్యుడ్తై, “చెప్పులోని తాయి చెవిలోని జోరీగ'యై అవధానికి బీకాకు గూర్చును. సభ్యుల దృష్టిలో అవధాని పలుచబడిపోవలెనని యతని యారాటము. ఇట్టి పృచ్చక వృశ్చిక మహాఃయుల నొకౌకప్పుడు సహింపలేక సభ్యులే లేచి మందలిం చుటయు జరుగుచుండును.

882 ఆవధాన విద్య అవధాని నెటులైన కించపణుపవలెనని, గిల్లి కజ్జాలు పెట్టికొను స్వభావము కల మిడిమిడి జ్ఞానపు బృచ్ళకుల ధైర్యమునకు [బౌడులైన యవధాను లొక యౌవధము గనిపెట్టిరి. కావలసి యయోమయపు దోవ దొక్కి, కాజెప్పెడి పద్యమునందు దోషమున్న దని (భమపడి పతిపక్షిని పప్పులో కాలు వేయనిచ్చి, జుట్టు పట్టుకొందురు అపుడు వెక్కిరింపటోయి వెల్లకిలబడిన పృచృకుడు నవ్వుల పాలగును. అవధాని కీర్తి మిన్నంటును. “వ మవాత్ములు గల్ల భూమీ/శ సభలతో కవులకు నధికవిఖ్యాతి గలిగె అని శతలేఖీనీపద్యసంధాన ధౌరేయు డీజాతి పృచ్చ కుల నుద్దేశించియే వాాకుచ్చెను వీష సహృదయులు కారు. సహృదయ పృచ్చకుడు చితబంధ కవిత్వము లవధాన సభలో వచింప గోరడు. అవధానకార్యము నిర్వహించు మానవున కది యసాధ్యము. తిరుపతి వేంకటకవులీ విషయము నొక యుత్పలమాలిక యందు సోవపత్తికముగొ నగ్గ డించిరి. “మతిస్థానము గాసి పెట్టు నవధానముదం దెటు లాచతుర్విధా నూన కవిత్వముల్‌ సలుప నూకొనుటౌ? నని శంకనొందకె టై నను బంధచ్చిత కవితాదులు సెప్పుమటందు రక్కటా! సూనము తన్మరందరసచోర మధ్యువత పాదఘాతమున్‌ మానుగ _సెచునంచనెడి మాటలు విందుము కాని యెచ్చటన్‌ గానము దుష్టపక్షిపదఘాతము 'సైచు నటన్నమాట, లు త్రానశయాను జౌమ్మున నధర్మముగా ఐరువె త్రినట్టు ఐం ధాన గవిత్వ మల్లు మవధానము నందన మర్త్యకోటినె వ్వానికి శక్యమౌను? (నానారాజ సందర్శనము.) పృచ్ళకుడు నిలిచి ముక్తసరిగా తన _పశ్నమును చదివి కూర్చుండవలెను. ఉపోద్దాతము పెంచి, పెద్ద పొద్దుపన్యసింపగూడదు. మాటాడవలెనను పేరాసయో, స్వోత్కర్షము చాటుకొనవలెనను తీటయో, కొందరు [పశ్న చేతబట్టుకొని యస న్యాసమున _కుపష్ట్యకమింతురు. అధ్యక్షుడు హెచ్చరించుచుండును. కొని ఆ పౌొచ్చరిక యెకుబోతుమీడి వాన యగును, కాగొ, వృథా కాలవృృ్యయమలయి, అవధాని పద్యము జెప్పుఓకు దీసికొనెడి కాలము (కింద ఈ కాలము గూడ

చతుర్ధ [ప్రకరణము 8889 లెక్కింపబడి, అవధానికి నష్టము కలుగును. పృచ్చకు డిచ్చు (పళ్నము అల్చా తరము అసందిగ్ధారమునైై సూత పాయముగా నుండవలెను. ఒక పృచ్చకుడు మఠటొెక వృచ్చకుని విషయమున జోక్యము కల్పించి కొనుట తగదు. “ఆవి సరిగా నున్నట్లు లేదే! చూచుకొను' డని (పక్కవ్య క్తితో గాని, అవధానితోగాని యనుట కొందరకు సరదా. వీరికి సమాధానము చెప సవచ్చు-= నోరు దెజచి అడిగినారు గనుక. ఇంకొక విచ్చితజాతి వ్యక్తులుందురు.. నాటక ములోవలె, అఆపవారిత సంభావణము చేయుదురు. చేచాటున నేదో మాటాడుదురు. ఆ మాట లితరులకు వినిపించవు. ఇతడు (వాసికొనుచున్న పద్యము జూపి, పెదవి విజుచును. ఆతడు చూచి 'అవు' నని తల యూపుకు. “పోనీ! మనకెందు" కని యితడు హస్తాభినయము చేసి, నెమ్మడిగా గూర్చుండును. ఈ వ్యవహారము సామాజికుల గుండెలలో అనుమానపు తాయి వేయును. అసలు విషయ మేమియు నుండదు. అసూయ. అవధాన మధృ్మమున గొందరు గడ్డు వళ్న లడిగి లేవిడి పట్టించుటకు వత్తురు. (శ్రీ కాళీ కృష్ణాచార్యువారి నొక వృద్ధ పండితుడు పట్టుకొని వదలలేదు. దిక్కు తోపనపుడెల్ల ద్లైవ్యపార్థనము చేయుట కృష్ణాచార్యులవారి యాచారము. అపుడొక కందము చెప్పిరి. ఓపిక చాలని యాముదుకడు చివాలున “ఈ పద్యాలు గిద్యాలు మాకు పనిలేదు. సమాధానము మీకు తోచకపోతే తోచకపోవచ్చు. కావయానంటే మేమే చెబుతామ్‌ మీ యవధాన సము[దమును దాటి యొడ్డు బడండి చూతామ్‌ మీరెక్కడికి పోతారు. మేమెక్కడికి పోతామ్‌?' అన్నాడట. (అవధానయ్యాత, పుట 116) ఆ ఉజప్పుట, ఆ తప్పులు పట్టుట, ఆ యెగతాళ€ చేయుట చూవి, గుండె దిగజాజి డీల్చడిపోని యవధాని శిరోమణు లెందరుందురు! తీరా విబారించినచో ఆ వాదమున పస యుండదు. వట్టి దూబర. పృచ్చకులలో హిత కతువులు కొందరుందురు. అవధాని వారి వంకకు మొగము (దిప్పగూడదు శీప్పెనా, దిక్కుతోచక చూచుచున్నాడని భావించి తత్కాల యవళ్నస్వరూపమో పద్యచరణమో మెల్లగా అందిత్తుకు, తాము వాసి కొనుచుందురు గదా! తటాబున దాని వల్లింతుు. అట్టివారిలో నిజముగా జొలగుండె

తిక అవధాన విద్య గలవా రేముప్పాతిక మంది యుందురు. పాతిక మంఏ తమ యౌదార్యము చేతనే యవధాని గప్రైక్కగలిగెనని సామాజికుల మనస్సులో నొక దురభ్మిపాయపు మొలక నాటుటకే యత్నించువారుందురు. పీరు 'ఊరకుండు'డని దండము పెట్టినను ఊరకుండరు అప్పుడే వారి ధౌర్త్యము బయటబడును. ఒక సృచ్చకు డొక సమస్య (వాసికొని వచ్చి యిచ్చును. అవధాని పూరించును. ఒక సమస్య నెన్ని విధములనై న బూరింపవచ్చును. పృచ్చ్ళకు కేసీరున బూరింపవలెనని తన మనసులో నూహించెనో ఆ తీరుననే అవధాని పూరింపవలసిన యక్క అలేదు. కాని, ఒక పృచ్చకుడు చప్పరించును. చప్ప శించినను బోనీయ వచ్చును. ఆది సరిపడ దనును. ఇదిగో, నేనావవుగా నర్ధ ర్మాతమున మూ యింటి కంకటిపె బండుకొని పూరించితినవ వింగళించును. ఆతా వాసికొని తీసికొని వచ్చిన కాగితము వెలికిదీసి చదివి విసిపించి, తానే వ్యాఖ్యా నించును. పద్యమంతయు తప్పుల తడక. ఎటు బొసగదు. ఐనను ఆత డార్భాటము జూపును. పండితులను లెక్క సేయడు అతని పాటకు తాళము తట్టవా రతని వెంబడి కొందరుందురు. కాగా ఒక యష్మశుతి రేఖ మిగులును. అత డింతటితో నూరకుండడు. ఈ విషయము వార్తా ప్మతీకల తెక్కించును. అవధాని పద్యము, తన పద్యము రెండు నొకచో (ఐకటించి చర్చించినచో సంతోషమే ఆ పని చేయడు. తన పద్యము మ్మాతమే (పకటించుకొనును, తనదే పెచేయి కావలెనని, ఈ వికటపు బృచ్చకుల కేపేరు పెట్టవలెనో తెలియదు. ఊఉ. వత్తురు కూరుచుందు పలు[పళ్నము లిత్తురు చెప్పబూన ద 'ప్పెత్తుదు రద్ది వద్దనిన నిస్సి డభక్కని కేరడింతు రీ సత్తనులై న పృచ్ళకులు జల్లెడ జేసిరి నీ శరీర మీ యుతత్తము లెట్లు చేయుదు రొకో! మజి జూచెదనో వధానమా!

(అవధాన ఖారరి) ఆందుకే పృచ్చకుడు నహృదయుడై యుండవలెనని చెప్పబడెను. “హృదయ సంవాడభాజః సహృదయాః'*. (అభినవ గుప్ర్తపాదులు)

అవాలి ట్రై నిజా

అచ అవధానసమవాధి

ఒక సంపన్న గృవాస్థు డున్నాడు. అతని యింట సకల వస్తుశామగి యున్నది. కళ్ళత పుర భృత్యాదులు విధేయులు. అతడు గృవాంతర్వితర్జి మీద నుపవిన్హుడై యున్నాడు. అప్పుడాక యతిథి వచ్చెను తళ్షణమే గృహస్థుడు భార్య వంక జూచెను. బండివాడు బాడుగ యిమ్మనుచుండెను. గృహస్థుడు పుతుంవంక జూచేను. వాకిట బిచ్చగా డఅచెను గృహస్థుడు భృత్కుని వంక జూదెకు. అంతే. అరుగు డిగలేదు (ళమ పడలేదు ఆతిఫి సపర్య, కశటకున్క మిషృట, బిచ్చము వేయుట (భూసంజ్ఞామా[తమున జరిగెను

అవధాని గృహస్థుడు మేధానముడలము గృహము. విద్య వస్తుఫామగి. 1వతిలా వత్స త్తిసాధరలు కళ తప్పుతభృత్ములు. అంతర్వితర్థి సమాధి,

ఇట్టి స్థితిని ఉటి?ికత &8778404 52478 అని హూణ మవాభివ గృ్యాషభులనుచున్నారు. యోగుల మనస్సు, మహా కవుల మనస్సు ఈ యవస్థను బొంది సమస్త విషయ ములు (గహంపగలదు. ఏతత్సమాధి సర్వజ్ఞతా విశిష్టముగొ నుండును

ఫ్రీ ళంకర భగవత్సాదాది మహాపురుషులు సర్వజ్ఞతా విశిష్టులు. శివానంద లహరిలో భగవత్సాదు లిట్లు వర్డించిరి:

“గాంభీర్యం పరిఖాపదం ఘనధృతిః (ప్రాకార ఉద్మద్గుణ

స్తోమ క్చాప్తబలం ఘనేం్యదియచయో వ్వావాణి దేహస్థితః

విద్యావస్తుసమృడ్ధి రిత్యభిల సామ్మగీసమేతే సదా

దుర్గొత్మిపియదేవ ! మామక మనోదుగ్లే నివాసం కురు.

(శివానందలహరి. శ్లో, 43.) క్‌)

886 అవధాన విద్య

భగవత్పాదుల మనోదుర్గము విద్యావస్తు సమృద్ధము. ఆవటినుంచి వస్తు వేదియ సస్తము కాదు కనుకనే కేంళ ఇ్మాపాఎ) నాఎక్కతయము యథ్యాశుత ముగ (టమ్మర జెప్పతాలిరి.

జననావిగా వొల్యయౌవనదళాంతర ములందు భగవత్పాదు లెందరి గోలలు వినియుందురో, యెందరి తిట్లు వినియుందురో, యెందరి పొగడికలు వినియుందురో! తిరునాళ్ళలో మహాజనసమ్మర్థమున రేగిన దుమ్ముతో, మూగిన సంకులధ్వని (పపంచముతో లోగిన వియన్మండలము వలె వారి మెదడు నానావిషయమ్లి్షమె యుండదా ? ఆట్లున్నచో దానిని గసవుదిబ్బ యనవలదా ? అట్టి దిబ్బనుండి [ప్మాక్క్ముత విషయపరమార్థము నెట్టు పునరుద్ధరింప శక్యమగునని (పశ్న కలుగక మానదు. ఈ [పశ్నకు సమాధానము డాక్టరు బి. రామమూర్తిగారు చేసిన యాపన్యాసమున కలదు.

“పనికి మాలిన చెత్త చెదారము కేందనాడీమండల హర్మ్యమున జేకుటకు వీలులేదు సభ్యేతరుల నడ్డగించు దౌవారికులవలె 108191701౪ ౮౬1౬5 నర్వనాడీమండలవ్యా ప్రములై యుండును.”

(₹96 13480131 00/0 19 ం 50505, 0౯8౬210664 09 (1 వింటి ౧౮౦౪౩౦11, 09 వె3108 2064 143 క2000283)

కారం 2101100, 11076006 14, 190786.

ఇక్కడి ఏది పాజవేయవలసిన చెత్త! ఏవి దాచుకొనవలసిన బంగారము?

అనెడి _పళ్న తలయెత్తుకుు. సమాధానము = మశ కనిష్టమైనది చెత్త : ఇష్టమైనది బంగారము.

అవధాని చిత్త మసలు విషయమునందు లగ్నమై యుండును. అపస్తుత (వ్రసంగాదు లానుషంగికములు. దాని స్థితి కవి భంగకారులు కావు. థీ విద్యారణ్య స్వామి చరణుఐ దృష్టాంతళ్లోక మరయుడు:ః

టబ ణి

“'పరవ్యసనినీ నారీ వ్యగాపి గృహకర్మణి

తదేవాస్వాదయ త్యంతః పరసంగరసాయనమ్‌.”

(వేదాంత పంచదళి ధ్యానదీప్టపకరణము. ర్‌శీ ల్లో)

చతుర్ధ (వకరణము 887

ఆ యిల్లాలు కన్నులు మూసికొని కూర్చుండి యుండలేదు ఇఏటి పనులు చేసికొనుచునేయున్నది ఐనను తనలో తాను పరసంగరసాస్వాదసుఖ మకుభవించు చున్నది గృహకృత్యముల జంజాటము ఆ పరవ్యసనినియొక్క సమాధి?) భంగంప లేదు,

థ్రీ చెళ్టపిళ్చ వేంకటశాస్త్రి గారు 'శతఘంట కవనమ్ము సల్పు సంగతియన్న కరతలామలకమ్ము గాదె మాకు?" అని లీలావివోరము సలుపగలుగుట వారీ తపిలిటి 614 అవస్థ పొందిన పరిణతు లగుటచే సంభవించెను.

ఒకసారి శ్రీ కాటూరి వేంక టేశ్వరరావుగారు కాన్సిగారి నడిగిరట. 'నిలి చయ వేయిపద్యములు న. చెప్పనేర్తు' మన్నారు గదా, అజెట్టు సాధ్యము! అన్ని పద్మములు ధారణలో నిన్బనా?' ఆని శాస్త్రిగారి జవాబు సామాన్య దృష్టికి విచి_తముగా దోచును చూడుడు:

“లొను. అందులో బడాయి యేమీ లేదు. వేయి పద్యాలు గూడ ధారణ పట్ట గలంమనే ధైర్యం ఉండేకి ఆ రోజుల్లో. ఆందులో కష్టవిశేషం కూడ లేదు. నూజు పద్యాలు చెప్పేటప్పుడు మనసును పది గదుల (కింద ఏభాగించి, ఒక్కాక్కగదిలో పడి పద్యాలు వేస్తాను. మొదటి పది చరణాలు చెప్పిన మీదట ఒక్కసారి సింహాన లోకనం చేస్తే పది చరణాలూ కనుల ముందు కనిపించేవి.అంతట ఆ గది మూసి వేసేవాణ్ణి ఇలా పది గదులు నిండిన పిమ్మట మొవటిగది మళ్లా తెంచి చూస్తే పదిపాదాలూ చెక్కుచెదరకుండా కనిపిఎచేవి రెండో చరణాలు పదీ పూర్తిచేసి, సింవోవలోకనం చేసి ఆ గది మళ్లా మూసివేసి పె శదులకు వెశ్లేవాణ్ణి. కనుక సహ్మసావధా?క్రై నా ఇదే _ప్యకియ. అప్పుడు ఒకొక్క గదిలో నూజేసి పాదాలు వేసి, తలుపు మూస్తాను మొత్తం పది గదులే అవుతవి కనుక భయం లేదు, పది వేసినా, పాతిక వేసినా, నూలు వేసినా, అవి అన్నీ ఒక్క గది (క్రిందనే లెక్క

(ఠీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు. ఆంధప్మతిక. విరోధి సంవత్సరాది సంచిక

ఆ సాహికీగృహస్టునప తమ పది గదులలో తాము పడవేసిన సామ్మగి స్వాధీనమైయుండును.

నెపోలియన్‌ చ్యకవర్తి సరిగా నిస్లే అన్నాడు: 'నా మనస్సులో వేర్వేరు గదులున్నాయి. దేని పనిపడినపుడు దాన్ని తెరుస్తూ ఉంటాను.”

అయారు వాలా

ఆరో గ్య ము

తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు ఇరువురు జోరుకోడెలై యిరువదేండ్ర (పాయము నుండి యవధాన శకటము నలవోక లాగుచుండిరి, పదేండ్లు నిరాఘాటముగా బండీ నల్లేకుపె నకిచెను, తరువాత తిరుపతిళాన్తి గారు పోలవరపు జమీందారుగారి యొర్డ పండితపద మఠలంకరించి9. తదారభ్య సభల కిద్దరు కలిసి వెళ్ళుట కాటంకము కలిగెను తికుపతిశాన్త్రిగారు 'సభనా డపదెంచెద, తంతివార్త నందింపు' మిరట. ఈ మాట వేంకటళాన్తిగారికి వెటకారముగా. దోచెను తోచి, *“ఈవు రాకయన్న నేనొక్కడనె యవధానమాచరింపలేనయేని. అర్లి తంతివార్త నంపించు గాకని మనమునందు దలచి" రట. నూశవిఏటికి వేంకటళాన్త్రీగా రొకరే “యేగి యచట నూొర్వు రేక్కత గూర్చుండగా వధాన మొకడె కడిమి చేసె' నట.

(జాతకచర్య పూర్వార్థము. 549, 550, 54.) ఇది సుత వేంకటళాన్తిగాంకి ఎక్కడ బెడిసినదో తల్మతిప్పు మొత అయ్యను. తిరుపతి శాన్తి గారి ప్వుతు లిట్లు [వాసిరి;

*నూజీవీకి సంపూర్ణ శతావధానము తరువాత వెంకటళాన్తి గారికి శలి (తిప్పాకటి పట్టుకౌన్నది మొదటిపాద మెట్లో చెప్పి లేదనిపించుకొనువారు. తర వాయి నిర్వహించుకొను భారమంతయః నాన్న గారే వహించువారు. నాన్నగారి కిది యలవాబైనది." (తిరుపతికవి జీవితసం[గహము. పుట లి8-)

గంటకు మూడు నాలు గెదువందల పద్యములు చెప్పుచు నాపకవిచకవర్తు లసిపించుకొన్న ఫ్రీ కొప్పరపు సోదర కవులలో వేంకట సుబ్బారాయకవిగా ర్మగజులు. వారి కథ యిట్టున్నది:

“కొప్పరపు వెంకట సుబ్బారాయకవిగారు శక్తికి మించిన పని చేసిరి. ఆఅమృళాంజనము డబ్బాను (పక్కనుంచుకొనియే (వ్రాయుచుండెడివారు. అక్కళన మెదడు కరగినది. దృష్టిమాంద్య మేర్పడినది. (గ్రంథరచనకు తీరని వ్యాఘాత

చతుర్ధ [వకరణము 8009 మేర్చడినది. దళ తొంగినది. నలువదియాజేండ్ద నడ్మిపాయముననే నాకమున కరిగిరి." (కొప్పరపు సోదరకవుల శతావధానములు. [పథమభాగము.కవి పరిచయము.) అర్యధిక పర్మిశమము తలనొప్పికి, దృష్టి మాంద్యమునకు, మరణమునకు కారణనుగుచున్నది.

వేంకటళాన్తి గారిని పట్టుకొన్న శిరఃకంప మెట్టిదో వారి పద్యమే చక్కగా (వదర్శింపగలదు.

“గిజ గిజ్జిగిజ్జి గిఆగిగ్లిర గిజ్జని గిజ్జు గిజ్టుగా

దిరిగెడి శీర్ష మేగతి? దేవి! వధాన మొనర్ప నేర్తునం _

చరమక నీ కటా్షక్షకుకి యాదరువుండుట జేసి సావాశ

స్ఫురణప బూనినాడ గృప పొంపిరివో భరియింపు మింపుగన్‌ "

(చేమవర్యాగహార శతావధానము.) థ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారి యకుభవము గూడ చూడదగి నది.

*ఆహ్టావధాశము ముగిసిన తరువాత తలనొప్పి వచ్చి, ఆ ర్యాతి నేనెంతో వాధపడితి?, తరువాత నెంద రెన్నివిధముల (ఇార్థించినను మేదస్సునకు వేదనా కరమైన యష్టావధానమును మానెతిని.” (స్వీయ చర్మితము. పుట 92)

ఏ చెట్టుకు దగిన గాలి ఆ చెటుకు అప్పటి పంతులుగారి వయసు “వహిలా పచ్చీసు" (25 సం. లేశ ౨8 సం ) ఇట్టి వ్యక్తులు 85 సంవత్సరముల (ప్రాయము దాటినచో చేయజూలరు.

*ఏతావతా ఏండ్లు పెబకన కొలది ధారణాళక్రి తగడమూ, ధారణను మణి కొస్తా కాపాడుకుంటే ఆరోగ్యానికి అపకారం కలగడమూ, తల తిప్పుడూ తప్పని సరి' అన్నారు వేలూరివారు (ఆంధవార సృతిక. స్వర్జోత్సవ సంచిక )

హాణ పండితాధిిప్రాయము గూడ నిదియే :

“పకంగా 5001680 ౯102౯117 తం౧6868 ౪008 999108! 606181015, గ6౯0026624 206 16200౯4౧.” (). ఓ0013 0%10౫)

890 ఆనధాన విద్య.

“జ్వరపడియున్న హేతువున సాయము నీకొనరింపజాలనో

తిరుపతిశాన్తి!' అన్న శ్రీ వెంకటళాస్త్రి గారి పద్యము తాత్కా-లికానారోగ్య సంభవమైన నిస్సహాయస్థితి నెతిగించుచున్నది.

'పుష్లే రీరే ధిషణాపి పుష్టా."

*శరీర బలావలేపము, ధీయవతీనుణీవృదయదీ ప్తి" ........ ఈ ద్వితీయా నుకూల్యము” చూచుకొని యవధానము చేయవలెను.

ఆరోగ్యవంతుని మనస్సు వసంతోద్యానము వలె రమణీయభావపల్లవోల్లాస మయి యుండును, ఆత డేపని పట్టుకొన్నను జయాభ్యుదయముగా సాగిపోవును.

(పాయపుబొగరు కలంతకాలము కనిపింపదు గాని, ఆది తరుగుకొలది కనిపింప దొడగును. శమ కనిపించినంతనే అవధానకార్యవ్యాసంగము విరమించుట లగ్గు. అనగా అవధానము చేయుచు జేయచు నడుము విడిచివేయవలినని కాదు. అవధాన సభలు మానుకొనవలెను. ఈ యను వెజుగక తల మోటించినచో శిరో బాధ తప్పదు.

న

చ త్వారింశ దబము గ! తిరుపతి వేంకటేశ్వరులు 1910 సంవత్సకమున బందరులో శతాన ధానము చేసిరి. అపుడు వారి వయసు నలువది. సభారంభమున వేంకటకాన్తి గారు= ఉ ధారణ నిల్చునా? నిలువదా? యను సందియ మొండుదక్క గా ధా రచనా విశేషమున ధార కొకితయు లోటులేదు'- అన్నారు. లిరుపతి శాస్త్ర గారు- కా. [పాయంవెంత యు కొంతయేగె నిక చత్వారింశదబ్దంబు రా నాయెన్‌ విస్మృతి మెండుగా దొడగె'- అన్నారు. అదేచోట 191 సంవత్సరమున శ్రీ కాళీ కృష్ణా వార్యులవారు శతావధాన మొనర్చిరి.. అపు డాచార్యులవారి వయసు నలుబదియొకడు సభారంభమున నాచార్యులవారు- శా. చేతోమోవముతో వధానముల మున్‌ శ్రీమించగా జేసి [వ ఖ్యాతిం జెందితి, ఈడుమించె నిపుడయ్యా! యీ వధానంబునన్‌ నా తప్పున్న వయః పయుక్తమం నన్‌ మన్నింపు డందాత్మలోన్‌ భ్యాతిందెందిన పెద్దలందరిని నే (ార్థింతు నీ పట్టునన్‌ శా అన్నారు. ఖ్యాతీంజెంఏన యావార్యులవారు సభలో నన్న ఖ్యాతి జెందిన పెన్టంను (వారిలో చెళ్ళపిళ్ళ వారున్నారు) మన్నింపగోరిరి. తిరుపతి వే3క టేశ్వపలు నలువదికి మూడేండ్లు ముందుగనే “మూ బుద్ధికీ వ్రానప (బొద్దుక కొంత పశముదింగక్‌ అకు న్రస్థ గూడ తబస్థించినది"

892 అవధాన విద్య ఫ్రీ కొశివా రదేమాటను (పంచింది, *సూమయ్యడుద బుంచి మద్మాహ్నము వరకు (క్రమకమముగా (పభాఫమ్మగాభివృద్ధిని బడసి, తయంతనుండి (కమ్మకమ ముగా (పభ్యావాసము విడ యుచున్న ట్రే మానవుని సర్వేందియ ఐబంము గూడ కొంతకాలము వరకు సమ గవృద్ది నొంది తరువాత (కమ్మకమముగా సన్నగిలు చంట (పకృతిసిద్ధ మగుట సత్యము” అనిరి. ((పకాశక విజ్ఞప్తి బందరు శరావధానము ] మానవుని యుచృయస్థితి బొందిన జ్ఞాపక కక్కి ముప్పదేండ్ల (పౌాయ్‌ము నుండియే (క్రమముగా తగ్గుముఖము పట్టునని కొ. £ 0 4క5౦0టి గార (వాసిరి (12106ే30(108 $0 కలికాంిం!0ఖా, 99 క... 0. 048012 షక కి9క5క 09%, 0401001064 6 ౦౪౦ 16706008 46... పేంగిరేండ. ₹.0.2) ఈగ్గబకు కారణము మెదడులోని కణాలు తగ్గుటయే లి5్‌ నం. వయసు దాటినవారి మెదడులోని సూక్ముకణాలు రోజుకు దాదాపు ఒక వెబ్యు నశించిపోన్తు చుండునట. అట్లు నశించిపోయిన సెల్సుయొక్క బాధ్యతను మిగిలిన సెల్పు వహించుచుండునట- ఒక గుమాస్తా సెలవు పెట్టి:చో అతని పని తక్కి నవారు పంచుకొన్నట్లు. ఎక్కువమంది. సెంవు పెట్టిచో సరదుకొనిపోవుట జరుగనభ్లే ఎక్కువ సెబ్సు దెబ్బ తిన్నపుడు కార్యము స్తంభిచిపోవుకు. (శాస్త్రీయ విజ్ఞానము.) ఆస్థానకవి పద మలంకరించినవేళ, తొంబ3 దాటిన వృద్ధుడు థీ కృష్టా చార్యుల వారు తమ తత్కాలస్థితి నిట్లు వివరించి9: “గంట (కిందట నా యెదుట నిల్చి కొంత సేపు (పసంగించిపోయిన యా వ్య క్తిగాని తత్ప్రసంగ సందర్భము గాని స్మత్సికి రాకుండుటయే యాళ్చర్యమూలము.” జర ముదిరిన కొలవి ధారణూళ క్రి దిగజాటీపోవుచుండును. నలువదేండ్ల (పాయమొక వాద్దు నలుబది దాటిన విదవ శతావధాన శళకటము లాగుట కష్టము, ఇఆందుదేతనే కిర్లంపూడిలో తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు-

చతుర్ధ [పకరణము 8099 తే గీ వయసు మదిరిన మీద మాదయిన బుద్ధి నిల్చునో నిల్వదో కాన, నేడమాళ తావధానము చూడుడో యనఘులార! - అన్నారు. (నానారాజ సందర్శనము.) చత్వారింళదబ్దము దనుక గనిపింపదు: పిదప విన్మృతిద్భాయ కనబడీకన ఐడక పొడసూపదొడగును. గుంటూర శతావధాన సభలో శ్రీ తిరుపతిళాన్త్రీ గారు= తమలోని మార్పును పసీగట్టి యిట్టనిరి: చం. తల ననయందొడంగె గవికావనితామణీయున్‌ బలి వతా _ తిలకము నీడుజోడ బినదే యగుటన్‌ భయభ క్రియ క్తకా గల దిక ధారణాతరుణి కారుణికత్వపు (జేమ జూపగా దలచునొ లేదొ యంచు మది దత్తర మిత్తరి (కొ తగొల్పెడిన్‌. (శతావధాన సారము. ఉఊత్తరార్థము.) నిరంతరాభ్యాసవళమున వవధానము మంచినీళ్ల [పాయముగా జేసికొని పోవుచుండువారికి సముక మీవయః పయుశ్రదోషము తప్పడు. కాని, అరుదుగా నెప్టడో యేశావళో రెండేండ్లకో యొక్కసారి అవధానము నిక్వ్కహి:చువారిని కొట్ట వచ్చినట్టు బపవు తోచును. ముప్పరియైనవయేట చాలింది, దాని జోలికి బోకుండ నుండి, నజబవయెవవయేబ నిక్వహిఎప దొరకొనువారికి “ఐండి సాగునా సాగదా! అనునంత భారము గోచరించును. “చత్యారి' ధారణావచైణ్మమునకు సూదిక న. =

మేధావులు : వమభివుణపు (వ్రాసిన యుత్తరము పోను చేయ మజచుటలో మేధావులదే పైచేయి వారు పనిచేయచుందురు. మాటాడుచుందురు. న్నిదపోవుచుందురు.. ఏమి చేయుచున్నను అన్ని యంతరములండు. వారి మనస్సు. వా రేవిషయము గటించి యోజించు చుందురో దానియందే వ్య గమై యుండును సనిచేయుచుండును. దాని కితరచృత్తు లానుషంగికమలు జే గి. మంచి తేనియ గొనుటక్తై మధుకరంబు వేయి తోవల వనులెల్ల వెదకి తిరుగు ఎందు తిరిగిన నేపొదలందు జనిన మానుశే మదిలో పొంగు మధురగీతి. (ఫ్రీ గడియారము వేంకటకేషళాన్తి గారి ౯టుధారఎ) క50[690౯ 16580 12277201] జగ్మతృసిద్ధ మేధాళాలి. ఆయన భాను వాసరమున నొక మ్వితు9 భోజనమ.న కావ్వానించెను. ఆ మ్మితు డానాడు సరిగా భోజనవేళకు వచ్చెను. న్యూటన్‌ మవోశయుడు (పయోగళాలలో పనిమీద నుండెను. వచ్చిన మ్మితు డతనిపనికి నంతరాయము. కలిగించుట కిష్టపడక, భోజనళాలలో (ప్రవిశించెను. బల్లమీద నొక పళ్ళెము పదార్థము నుండెను. ఇంకేమి కావలెను 1. కూర్చుండి సుష్టుగా భుజించి, కృతజ్ఞతాసూచకమ గా నొక కాగితము (వాసి పెట్టి వెడలిపోయెను న్మూటన్‌ కుతపకాలమునకు పని తీరిక యొదవి, ఆకలిగా నుండుటచే భోజనళాలకు వచ్చెను. వచ్చి రిక్తప్శాతలు చూచి, “నేనెంత మందవమతినై తిని 1 భుజించి వెళ్ళి మళ్ళి భోజనమునకు వచ్చితి" నని తెల్లబోయి, తిరిగి ప౦మీది కేగెనట. మజౌక [పొఫెనరు ఇంటినుండి బయలుదేరుచు, తలుపు(దోసి (మూసి) భార్యను ముద్దాడుటకు బదులు, భార్యను (దోసి తలుపును మద్దాడెనట. (03402 = ల$. 5. 1813808 కెవము&8)

చతుర్ధ (వకరణము 805 రాధాకృష్ణుల మతిమజపుదనము లీలాపకు డిట్లు వర్ణించెను; ల్లో. రాధాపునాతు జగ దచ్యుతద శ్రచిత్తా మంథాన మాశలయతీ దధిరి క్రప్మాతే తస్యాః స్తన స్తబక చంచల లోలద్భక్షి . ర్టేవోఒపి దోహనధియా వృవభం నిరుంధన్‌. (థ్రీకృష్ణ కర్ణామృతము. 2-25) రాధ, పెరుగు పోయకలయే, వట్టి కుండలో కవ్వము పెట్టుచున్న ది. కృష్ణుడు పొలు పిదుకరలెనని యెద్దుప ఉటు దాళ్ళు గట్టుచున్నాడు. కుండలో పెరుగున్నది లేనిది పట్టపగలే ఆమెకు గశిపించలేదు అవి ఆవో యెద్దో అయనకు గనిపించలేదు. కారణము = రాధ కృష్ణద త్తచిత్త కృష్ణుడు రాధావత్తచిత్తుడు. వారు మూఢులు కారు. ఇడులు కారు వారి మనసు లొళానొక య౦ిర్వచరీయమైన మహాపదార్థము నందు రమించుచున్నవి కొందరు గొడుగులు, చెప్పులు మజచిపోవుచుందురు. రైళ్ళలో, బస్సులలో పుస్తకాలు, వస్తువులు మజచిపోవువా రెందరో యుందురు. ఒక చోటికి బోదలచి బయల్దేరి మజొకచోటికి టోయి, నాలుక కొటికికొని వెనుకకు దిరుగువారున్నారు. వీరందరు మేధావులే యనలేము. ఇతరులు, పామరులు ఎందరో యుందురు. కొందరు బస్సులో గూర్చుంతుటయే తడవు, కునుక పాట్లు పడుచుందురు. కొందరు తాము దిగవలసిన యూరు దాటిపోయిన తరువాత మేల్కని, మా యూరు వచ్చి నదా? అం [పక్క వ్యకి నడుగుదురు, అంత రలిజ్ఞ కల కొందరు తమ యూకు రాగానే హఠాత్తుగా మేల్కౌందురు. మేధావులు నిదురపోరు. కాని, ఊరు దాటి పోవుట గు ర్రింపజాలని స్థితి తజచుగా వారి యందు తటస్థించుచుండును. వారి స్థూలశరీర మీలోకమున సంచరించుచున్నను సూష్మశరీరము భావ (వపంచమున దేలుచుండును. ఐహిర్వి వ్షేసములకు లోనుకాని అవికల్చ నమాధి స్థితి యది అసి ప్రై ఫా

జంటరవులు పంచమ వేదము నాంధ్రీకరించు పట్టున 'హెయక పాకళాసనికి భారత ఘోర రణంబునందు నారాయణునట్లు” తానును భూసుర వంశ విభూషణుండు నారాయణభట్టు వాజ్యయ ధురంధరుడు తన కిస్టుడు సవోధ్యాయుడు నైనవా డభిమళంబుగ తోడయి నిర్వహించెనని నన్నయకభట్టు రచించెను. (ఫీమదాం[ధ్ర మహాభారతము, ఆదిసర్వ్యము 1-9 నారాయణభట్టు “అష్టాదశావధారణ చృకవర్తి" కనుక మవహాగవాన [పాయ మైన మహాభారతమున కథలు, ధర్మములు, [ప్రవచనములు విభజించి [తోవలు దిద్దుకొనుటకు నన్నయభట్టునకు చేదోడువాదోడుగ నుండియుండును. పద్యరచన యందు భాగస్వామి కాడు. ఉత్తర రామాయణ పీఠికలో కంకంటి పాపరాజు తన సవ్మశోతయైన పువ్చగిరి తిమ్మకవిని (పస్తావి చి, 'కిరీటికి శారి తోడైన యట్టు లష్మహాకవి-. సావోయ్య మాచరింప గృతి నొవర్పగ బూనె' నట్టు (వాసెను. (ఫ్రీ మదుత్తర రామాయణ పీఠిక. 26) శౌరి బండి నడిపినవాడే కాని, కత్తి బట్టికవాడు కాడు పె యుపమానము బటీ తోడ్పడినవారు గంటము బట్టినవారు కారని స్పష్టము ఖి ళల ట్‌ కావ్య (ప్రపంచమున ఉమ్మడిగా గంటము బట్టీన జంటకవులు వరావా పురాణ కర్తలు నంది మల్లియ, గంట సింగయలు వీరిని గుణించి సభలో నరస రాయలు పలికిన పలుకులు- కం. మీ రిరువురు నెప్పుడును ళ రీర (పాణముల [కీయ జరింతురు మిగులన్‌ జారువణితి జెప్పగలరు చాటువుగాగన్‌. _ (వరావా పురాణము, 1-18)

చతుర్ధ (వశరణము 897 అట్టి కవుల పద్య (గంథము లీఫీన్నరీతితో నుండుట చూచితిమి ఇద్దరు కలిసి యొక పని చేయట పొనగునా? యని (పళ్నింప నక్కల లేదు, కృతి (అతిపద్యము చాటువుగా” నుండవలెనని వీత మతము. ఏ పద్యము జూచినను అదొక బొమ్మ. కృతి బొమ్మల కొలవు. మూరిపదార్థ మున్నది-వరాహపురాణము దాని నందుకొని మంచి బొమ్మలు చేసిరి. ఈ జంటకఎ సంప్రదాయము నవధాక మ్యేతమున జ కదాళ్ళర్యకరముగా నిలిపినవారు తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు తిరుపతిశాన్త్రి గారు వయసా కొంత చిన్న. వేంకటకాన్తిగారు కొంత పెద్ద, చృద్ధానుపూర్వముగా పేళ్లు కలిపినచో వేంకట తిరుపతులగును. అది బాగుండదు. కనుక తిరుపతి వేంక టేశ్వరులని పే పెట్టుకొన కాసులార్జించి పూజలందితి ఈ జంటకవుల రచనావిధాన మెట్టిది ? “ఇక్కవురు గూడియే రచన యెప్పుడు జేయుము రొక్కవేళ నా క్యు రొకటీ యొక్క రింకొకటి క్రైకొని చేయకు రందు హెచ్చు త్‌ గ్లొరలకు గానరాక, యది యొక్కరు చేసిన భంగి నుండు, నొ క్క-రు రచియించిరేనియను గాదగు దిర్బ్పతి వేంకటీయమై. (వాళకచర్య పూర్వార్థము. ౨40వ పద్మము.) కావ్య రచన సరే, అవధాన రచన యెట్టనిన - “ఒక్‌ చరణం బతండు మజియొక్కటీ నేరు మజొక్క డాతడున్‌ సకల కవీంద సంతతులు సమ్మతిచే దలలూచి మెచ్చగా (ఉకటత లాకధార దనరన్‌ రచియింపగ నేర్తుమయ్య.... (వానారాఎ సందర్శనము. పూ భా. 44. ప్ర ఇది సమాధానము : ఆసధాా సరస్వతి రెండు గుత్టాలమీవ స్వారి చేయట యెంత ముచ్చటగా సాశుశని శంక్రిపఐఏలేనుు అవధాన పద్యములు ముక్తకములు విషయమా? శద్దరు విన్నదే. ఒక కవి యొక చరణము నుక్షివి పర్మికమించినచో రెండవ చరణ

898 ఆవధాన విద్య మెత్తికౌనుట తోడి కవికి కష్టము కాదో ఈ వద్యము నరయుడు. వర్ష్మ్యము వసంత ర్హువు.

1. కూయంజొచ్చెను కోకిల పతతి కూకూవవ మొప్పన్‌ జగద్‌

లీ. గేయంబై తగు పల్లవ (పతతిచే దీప్తమ్ములయ్యెన్‌ దరుల్‌.

1. మేయంజొచ్చె జకోర దంపతులు మేల్మిన్‌ వెన్నెలల్‌ మారుడున్‌

£. డాయంజొచ్చెను బాంథ భామినుల నాడంబమ్ముతో నావ)నిన్‌

(శతావధాన సారము)

ఏ చరణమున కాచరణము తెగిపోవుచున్నది. [పథముడు చెప్పినదానకి ద్వితీయుడు చెప్పినదానికి పొత్తు కలదు ఏ చరణమున కొచరణము తెగక పోయినచో నెట్టు? సందర్భమునుబట్టే తరువాతి పదమో పదానయనమో తెలియ చునే యుండును. అంత యయోమయనుగా నున్నచో “నీ యాంతర్య మే'మని ద్వితీయుడు (వథము నడుగవిచ్చును. లేదా, యతడే యిది యిట్లని చెప్పవచ్చును. వర్ణన పద్య వివషయముననే కాదు... సమస్యా పూరణమునను, మజికొన్ని విశేషాంళముల నిర్ధరించి చెప్పుట యందు సంపతించి చేయవలసిన యవసరము తటస్థింపవచ్చు. శ్రీ వేలూరి శివరామ శాన్ర్రిగారిట్లు వాసిరి:; “ఇద్దరు అవధానం చేసేటప్పుడు పరస్పర (పనక్తి కలుగుతూ వుంటుంది గుణాన్నిబట్టి ఒకరి సవరణ యింకొకరికి ఆవసరమవుతుంది. సహృదయులు దాని నాదరిస్తారు. అందువల్ల ఇద్దరు చేసే అవధాన సభల్లో వాజ్నియమం. మేమెప్పుడూ పాటించ లేదు." ((పజామ్మిత. 4-9-1960)

ఒకిపద్య మిద్దరి చేతులలో నలిగి సరియైన రూపు దిద్దుకొనగలదా? అనిన, అవధాన పద్య విషయమున అటువంటి శంక అక్కల లేదు లక్ష్మీనరసాపురావ ధానమున వేంకటళాన్తి గార్డు 'జ్వరవడియున్న హేతువున సాయము నీ కొనరింప జాల నోతిరుపతిళాన్తి' అని చెప్పి, *“పూనుము కార్యభారమును బూన సుదర్శన మన్న దేవకీసూతు కథావిధానమును జూపజు లాత్మల సంస్కరింప నే మౌనము బూని నీ వభ సమ్మగతత్రై జపియించుచుందు నని కూర్చుండిరి. కాని, వారి తొలి పాదము, మామూలు [ప్రకారము చెప్పక తప్పలేదు. మలిపొదము తిరుపతిళాన్రి

చతుర్ధ (కరణము 999 గారు చెప్పిరి. మూడవపాదము వేంకటకాన్ర్రిగారి వంతు. జ్వరవడి నీరసపడి యుండిన వ్యక్తి, “బెల్లము వండిన ద్మీఫొ'య్యసి లేని చేవ దెచ్చికొని, (పథమ పాదము చెప్పునప్పటికే డిల్లవోయిరి. తృతీయ పాద మెట్లు చెప్పగలరు? అందు చేత వారికి విళాంతి కల్పించి, వారి స్థానమున శ్రీ వేలూరి శివరామళాన్తి గారిని నిల్చి తృతీయ పాదము జెప్పించిరి. తుదిచరణము తిరుపతిశాన్త్రిగారు చెప్పిరి. " (తిరుపతికవి జీవిత సం్యగవాము. పుట. 49) కొగొ, ఒక పద్యము మూడుచేతుల మీదుగా మూర్తి కట్టినది. అలనాటీ యవధానమునందలి 'శరచ్చందికావర్ణన' పద్య మిట్లున్నది: *ఆరయ బిండి భూమిపయి నాజగ బోసిన యట్టులున్‌ దరిన్‌ టోరగిలంగ బోసినటు పుష్ప్చచయంబుల నొక్కకుప్పగా జేరిచినట్టు సున్నను.ను జిల్కిన యట్లుగ గానిపించె నా శారదర్వాతులందు వికసన్నవసౌరభ చందచం దికల్‌' (శతావధాన సారము.) (తిక ర్తుకమైనను అతుకులు లేక యేక కర్షృకమైన పద్మము చందమున గుత్తముగా నున్నది. ఒంటీ కవి చేయునప్పటికంటె జంట కవులు చేయునప్పుడే యవధానము రమ్యతరముగ నుండును. సమాన పాండిత్య కవిశ్వ వాగ్మిత్వములు కల కవు లిద్దరుు సవయస్కులు, పొత్తున నొక కార్యము చేయుట దుర్శటము, రెండు కత్తు లౌక యొజలో నిముడుట వంటి3. ఎవర్రెన కవు లిద్దరుకలిసి యొండురెండు సభలలో రాణించి పేరుగాంచిరా? వారి నెటులయిన చీలదీయుటకు యత్నించువారు తయారగుదురు ఎవరి ముందర వారి మాట మాటాడి, యిరువురకు గంగవెజ్టు లెత్తింతురు. తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల పొత్తు విషయమున నెవరి జిత్తులు నెత్తులు పాజినవి కొవు. కారణమేమన, వేంకటశాన్ర్రిగారు మహాలౌకిక _పజ్ఞాధురంధరుడు, తిరుపతిశాన్త్రి గారు ఏదియు గాబప్టిని సమ్ముదము. కర్టేజపజాతి మం్యతతంతము లకు పట్టు చిక్కదు.

400 అవధాన విద్య సూక్మముగా బరిశీలించి చూచినచో లోకమున నేయిద్దరియందుము సమాన గుణములుండవు. కవబిడ్డ్ణలయందు రూప భేదము గోచరింవకపోయినను గుణ భేదము. గోచరించును. తికుపతి వే౧క టేళ్వరులలో (గహణరధారణ! కు లిద్దరి యందు సమానములు కొవు [గహణశ కిలో తిరపతి శాస్త్రిగారు హెచ్చు: ధారణ శ క్రిలో వేంకటళాన్తిగారు హెచ్చు ((దివాకరాస్తమయము : వేంకటళాన్త్రి కృతి ) లౌకిక (పజ్జ్ఞయందు, కవితశయ్యయందు, భ్రావగాంభీర్యమునందు గణించినచో నుభయులయందు తారతమ్య మెంతో కలదు సభాకవిత్వము వేంకటళాన్తి గారి సొత్తు కావ్యకవిత్వము తిరుపతి ళాన్తిగారి సొత్తు ఈ యిరువురి కలయికచేత సభకొక విలక్షణమైన శోభ కలిసివచ్చెను తికుపతి శాస్త్రిగారికి వేంకటళా స్త్రిగారి పట్ట భక్తి, వేంకట శాస్త్రిగారికి తికుపతిశాస్త్రుగారి పట్ట భయము నుండెను, మ. వితతాత్మీయ శతావధానకవిళా విద్యావయోరాశి సం భృత శష్యాంబుద వాజ్యయామృత రస పీఠాఖిలాంధవ్షమా దృత విద్య దసికావతంస కృత వందిస్తో_తమాలా విభూ షితు మా వేంకటళాన్తి నే బొగడెదన్‌ శిష్యస్వరూపంబునన్‌. అని యొక రనగాం= చం తిరుపతి సింగమున్‌ సరిగ (దిప్పి ,పళాంత మొనర్ప వేంకటే శ్వరునకు దక్క నీ యనుగు బావకు గివకు గూడ గాదునీ గురుడగు చర్ణచం్యదునకు గూడ వశం బెటులయ్యెడిన్‌, దురు ర్థరమది నేనె దాని బలుధాటికి నొక్కౌకవేళ జంకెదన్‌, అని యొకరనిలి. ఒకరి తత్త మొకరికి దెలిసియుండెను. ఆంతరమైన కవిఠా వ్యాపారము నందు, బోహి5మైన జీవితవ్యాపారమునందు పొరపొచ్చెములు లేకుండ నడిచికొనిరి. (పభావతీపద్యుమ్న నాటకమున శుచిములి మీదబెట్టి తమ కథ జెప్పికొనిరి. ఈ నాటకము [(ప్రథమాంకము మ్యాతమే వాసి తిరుపతికాన్త్రిగారు దివం గతులైైరి. తక్కినది వేంకటళాన్త్రిగారు పూరించిరి.

చతుర్థ (వకరణము 401 తే గీ, శతవధానంపు శకటమ్ము నతిరయమున

మీర లిర్వురు నడపు నా ధోరణి ఏని

యిచటి సత్కవి తల్లజు లెలమి దలలు

వంచిరి నమస్కరించి నుతించి రెలమి. తే. గీ ఒండొరుల యాత్మలంగల యూవా లొండొ

రులు [శమమ్ము వినాగనె తెలిసికొనుచు

పద్మ సంపూర్తి యొనరించు భాగ్య మరసి

యిపుడు నినుమ్మాతమే చూచు బెంత వింత!

((వభావతీ(పద్యుమ్న నాటకము.)

ఓకరి మనసులోని యూవా నొకరు శమము లేకుండ తెలిసికొందురను మాట ముఖ్యమైనది.

జంటకవు లవధానము చేయుచుండగా జూచి యానందించిన సభ్యులు ఒంటీ కపి యవధానము చేయుచుండగా జూవి, యంత యానంపంపలేననుట వేంకట శాస్త్రిగారి పద్యము వలన దెలియవచ్చెడి రహస్యము.

అవధానమున దోడికవి యూహ తెలిసికొనుచు, నెవరి వంతు వచ్చినపుడు వారొక చరణము చెప్పివైచుటతో పబ్బము పూర్తికాదు. (పతి పద్మము నాలుగు పాదములుమ ఇద్దరును జ్ఞ ప్తియందుంచుకొనవలెకు. సభాంతమున సభ్యులేవ్యక్తిని వరింతురో ఆ వ్యక్రియే మొత్తము పద్మములన్ని యప్పజెప్పవలసియుండును.

ఇక్కడొక్కచిక్కున్నది. ఎవరు చెప్పిన పద్యము వారి మనసున కోతి పిల్లవలె నంటికొనియుండును, దుసికిలిపోదు. ఇతరులు చెప్పిన పద్యము నున్నని సున్నపు బూతగల గోడమీద గొట్టిన పచ్చిపిడకవలె నంబికౌనియుండదు, దుసికిలి పోవును. కాని, జంటకవుల కీబెడద యుండదు. సొౌంతపద్యమును బలె, సహచరుని పద్యమును గూడ మనసున దిరముగ నిలివికొనగలరు. వారిద్దరి యొద్దిక యంత నిద్దమైయుండును. అతని పలుకుబడి యితనికి, నితని పలుకుబడి యతనికి సుపరిచితమైయుడి, యేకవాక్షళవణమ్మాతమున మనసున హత్తికౌని స్వాయతత్త మగును.

£రి

402 అవధాన విద్య ఆఅకాళపుంరాణము జంటకవులు చెప్పినపుడే రమ్యముగనుండును.

ఒకడొక పద్మము పురాణధోరణిలో రాగయుక్తముగా జెప్పి యాగును. వెంటనే రెండవవాడు వ్యాభ్యానింపగడగును. ఈ సందున మొదటివాడు తరువాతి పద్యము తయారు చేసికొని, గొంతు సవరించుకొనును. ఆ సంకేతము [గహించి రెండవనాడు వ్యాఖ్యానము నాపును. పుంాణవ క్త పద్యమింకను పూర్తిచేసి కొనలే దనుకొందము అపుడు వ్యాఖ్యానము పొడీగించును. ఈ వైఖరి - ఒకరు పుస్తక మును జూచి చదివినట్లు ఆకువుగా పద్యమల్లి చదువుట, మతౌకరు దాని నందికొని వ్యాభ్యానించుట _ అవధానులకే కాదు, సభ్యులకును సుఖ పదమే.

అ వధానక్షేతమున జంటకవుల జాడ దీరి ఏనవారు దేవులపల్లి సుబ్బారాయ శాస్తి తమ్మన్నళాన్త్రి మహాశయాలు. తిరుపతి వేంకటకవులు వారి తరువాత రంగ మెక్కిన వారే. అయినను కృషిబాహుళ్యమునుబట్టి (పాథమ్యము తిరుపతి వేంక 'టేశ్వరుల పట్ల రూఢి గాంచెను తగవాత కొప్పరపు సోదరకవులు, శేషానది రమణకవులు, వేంకట రామకృష్ణకవులు, రాజశేఖర వేంకట కేషకవులు పేర్కొన దగినవారు. మజియు నెందరో జంటలు జంటలుగా రంగమెక్కిరి కాని, రాణించిన వారు తక్కువ.

అవవ ద ఫలా

కూనరాగము

కూనరాగము భావనావిహంగమకూబితము. ఛందోగతికి (వతిచ్చందము.

రఘునాథరాయల యాస్థ్టానమున మధురవాణి

“వీణాగాన కళావినోద సమయే ధృత్వా సమస్యా శతం

సద్యస్సంసది సాధు పూరయతి యా దత్తాః కవీర్యదో త్తమైః'

గానకళావినోద సమయమున సమస్యలు గొని పూరించుట, తలమీద కుండల దొంతి పెట్టుకొని, కుండలు తూలి (8 ఎద్‌బడకుండ వానిపై దృస్షీ పెట్టుకొని నృత్యము కొవించుట వంటి ఘనకార్యము కాదు. తలమీది కుండల దొంతి దింపి (పక్కన బెట్టినచో ఆ నర్తకి మజియు విజృంభితముగా నృత్యము గాఎంపగలడు. మధురవాణి వీణె పక్కన బెట్టి సమస్యలు పూవింపగలవా ? మజియు విజృంభిత ముగా బూరింపగలదా ?

చాకలి పొట పాడుచు రేవున బట్ట లుతుకుచుండును పాట, ఆ రచనలోని సొగను, వ్యంగ్యచమత్కారము భావించి భావించి దాని యందు చాకలి చొక్కుట జరుగదు. ఒకొక్కమాలటు పాటయొక్క- దుంతగతియందలి యూపు, పెదవినొక్కీ- జొడించి యుతుకునట్లు చేయవచ్చు. కాగా రెండు లాభములు కలిసి వచ్చును ఓకటీ (శ్రమ యగుపింపకపోవుట, రెండు పని శీఘముగ నగుట.

కడప జిల్లా కల్లూరులో సంజీవరాయ డనెడు గణకమణీ గలడు. అంధుడు. ఫ్‌డేలు తంతులమీద నేదోయొక రాగము గియుచు, ఎంతలేసి గణితములనైన షణ మాత్రమున లెక్కించి చెప్పగలడు ఫిడేలు తోడు లేకున్నచో అతనికి దోచదు మధురవాణి వీణాల్యాస మేతాదృళవిన్యాసమే.

ఛందోలవషణ మొకొక్కవృ త్రమున కొకొక్క. అచ్చుపోత.

మ త్తేభవిక్రీడితవృత్త మెత్రికొన్న =

*“నననా నానన నాననా ననన నానానా ననానా ననా' అం నడచును.

తీ0క అవధాన విద్య

మ ళ్తకోకిల నా

“వాననానన నాననానన నాననానన నాననా' అని నడచును.

“ననాన నాన నాన నాన నాన నాన నాన న్నా అని నడచును,

తోటకము =

*నననా నననా నననా నననా' అని నడచును.

భజంగ(పయాతము =

*“ననానా ననానా ననానా ననానా' అని నడచును.

ఈ యచ్చు బొడలలో రసానుగుణముగా పదజాలము పాదుకొని పద్య స్వరూపము మళలచికొనును. ”

“కుడుములు వండలేని యమ్మ, కూనరాగము అనలేని యయ్య యుండరు” కదా! ఏదోయొక రాగపు మూలుగు టెలుగు పలుగువడి పద్య్మమునకు బురుడు వోయును.

అవధానమున ముందటి సద్య చరణములను జ్ఞ వ్లికి దెచ్చికొనుట కీకూన- రాగము తోడ్పడును. పూర్వచరణము తటాఎన జ్ఞ పికి రానపు డీరాగముయొక్క (తొక్కులాట మిక్కుట మగును. దీనివలన యోజించికొనెడివారికి సంగీతధోతణి. సవాకారిణి యగుచున్నదని తెలియుచున్నది.

ముబాస్టీ ట్రై పీలాాన

అవధాన వి ద్య పంచమ ._పకరణము

వేదావధాని : కవితావధాని శ్రీకృష్ణదేవరాయల తంగడియగు నరసరాయల యాస్థానకవులు తెనిగించిన పటోధ చందోదయము” నందుం

“ఆర్థంబు తెలియక యజచెద రవధాను లూరక వేదాలు నోరికొలది"

(1వటోధ చం్యదోదయము. £=7) యని యున్నది మూల[గంథమువ *నవధాని" శబ్దము లేదు.

“ఏతే తావ దర్థావధారణ విధురాః స్వాద్యాయాధ్యయన మ్యాతనిరతా వేద విష్ణావకా ఏవ" ((పటోద చందోద యమ్‌ ద్వితీయాంకళ)

క! ఈ

అని మాతమున్నది. మన కవులు స్వాధ్యాయపరలను “అవధాను" లన్నారు.

మూలకర్త కృష్ణమిశుడు క్రీశ. 1100 ,పాంతస్టుడు బౌ త్తరాహుడు. స్వాధ్యాయపరుల నవధానులనుట ఆ కాలమున లేదో! ఆ దేశముననే వాడుక లేదో!

తెనుగుదేశమున ఐదునేడవ శతాన్ది చతుర్థపాదమున అవధాని పద పసిద్ధి పలుచబడి కోతి యకుటుంబఎన సాధారణ సంకేతమై వెల్పువడి గడించెను.

తంతాపుర విజయాఘవ భూపాంకృత (పహాద చర్మిత యక్షగానమున ఎజ్టావధాని యకమన3కడు సర్వావధాని యనునతని నధిక్నేపించును:

“ఓరి వ్యజకుంఠ! వయసు చెల్లితేశే. నీవాశ పెద్దవషరా నావలె వేద శాస్త్రాలు పరీక్ష నిచ్చేవో?' అని, పరీక్ష యిచ్చినవా డెజ్టావధాని, యీయనివాడు సర్వావధాన, పేరున కిద్దరు నవధానులే.

పదునెనిమిదవ శతాల్టి పూర్వపాదకవి వాంఛానాథుడు తన 'మహిషకతక” మున వేదానధాని (పస్కక్తి తెచ్చెను. ఎగతాళి దేయలేదు. వేదావరాని పర్మిశమ బేర్కొనెను.

403 అవధాన విద్య

*బూతే త్యం వివిధస్వరాన్‌ బహువిధాన్‌ కాండాశ్చు ధత్తే మఖే

(పాప్త శ్చాధ్యయనం పద కమవిధి కించోచ్చరన్‌ గచ్చసి

ఆంగేషు శ్రమ మాదధాసి బహుధా వృత్తిం కరోష్యన్వహం

తత్సర్వం మహిషాధిరాజీ సతతం వేదావధానీవ నః."

ఈ కవి శ్రే నుహిమదే దున్నపోతునే, అభేదాద్యవసాయమున. వేదాన ధానిగ జమత్కరించెను

హెచ్చరికతో వ్యవహరించువాడు వేదావధాని. అతని హెచ్చరికయొక్కం నై శిత్య మెట్టిదో యీ శిఇాళాసనము వలన గొంత తెలిసికొనవచ్చును;

“మంతహీన సృ్యరతో వర్ణతో వా

మిథ్శావియాక్తో నతదర్థ మావ

యథేందక ళు స్స్వరతో ఒపరాధాత్‌ "

దేవశిల్సియగు త్వష్ట యిందుని జంపగల కొడుకును గనదలచి యజించెను, స్వరాపరాధము వలన ఫలము తల్బకిందై యింధునిచే జంపబడు కొడుకును గనెను ఈ దెబ్బతో, స్వరవర్జోచ్చారణ సమయమున యత్కించి ద్య్యత్యయ మొదవినను ఆది న్మృజపాతమై వోని నొదవించునను భయ మధ్యేతల కుగ్గతో వెట్టి; దయ్యెను. (పాణ మజిచేత బెట్టికొని హెచ్చరికతో బఠింపజొచ్చి).

మహామనీషులగు బుషులు అధ్యయన దృథీశరణమునకై అష్ట విధవికృతుల్ను కల్పించిరి. అవి-

“జటా మాలా శిఖా రేఖా ధ్వజో దండో రథో ఘనః

అష్టై వికృతయః (పోకొః (కమపూర్వా మనీవిభిః,"

వేద వాక్యము నండలి పదములు, వాని [క్రమమును సంధులు విడఐజచినను నస్వరవర్ణలోసము రాకుండ నుచ్చరించుటకై పదము (క్రమము అను పొఠమున. సుశిష నొంది, అమీద జటాది విక్శతులందు అనులోమ విలోమ పదోచ్బారణము

వంచను (ప్రకరణము శిఫిని అత్యంత మవధాన ముంచి వల్లించుట వలన జటాదివికృతులు నేర్చినవారిని *“అవధాని' యని గౌరవించుచు వచ్చిరి ఈ వేదావధానుల అన్టవిధానధానముల జూచియే కవితావధాను అష్టావధానము కల్పించి యుందురని కొంద రూహించిరి. భట్టుమూ ర్తిని గుటీంచి జన్మశతిలో రెండు కథలు (వచారమున నున్నవి.

1, (బాహ్మణ్మాగహారవీధి వెంబడి భట్టుమూర్తి పోవుచుండగా (బాహ్మణు

లధ్యయనము మాని, మౌనము వహించెడివారని యొక కథ.

ఏ. భట్టుమూర్తి శ్నూదు డగుటచే వేదాధికారము లేనివాడై, పంచమ

వేదము పట్టుకొని, అష్టావధానము సాధించెనని యొక కథ,

మొదటి కథ భట్టుమూర్తి పురోభాగిత్వము పురోహితముఖ విధానము ఛేయించెనని చెప్పును. రెండవ కథ భట్టుమూర్తి విశ్వామ్మిత సృష్లి చేసెనని శెప్పును. సూక్ష్మముగా ఏిదారించినచో రెండు కథలందు పరస్పర విరోధము కలదు. జన కుతి విషయములు పరమ (పమాణములు కావు కదా!

వేదావధానులకు కవితావధానులకు అష్టవికృతులు సామాన్యము లగుటజే సంబంధము కలదని యూహించుట సహజము. పై కథ లీయూవకు కొంత యూపిరి పోయును గూడ. అపౌరుషేయమన వన్నె కెక్కిన వేద మలౌకికము. కవిత్వము లౌకికము. వేదాభ్యాస కాలమున అధ్యేత పాటించు అష్ట వికృతులకు, కవిత్వ (పయోగ కాలమున కవి పాటించు అష్ట వికృతులకు సామ్యము కలదా?

ఛ్రీ చిలుకూరి వీరభదళాన్త్రి గారి “భావ తరంగములు" కొంత యపపత్తి జూపుచున్నవి.

1. ఈ యవధానమున కాధార మేమనగా వేదములు. ఎట్లనగా, వేదములోని నంహిత 'అగ్ని మీశే పురోహితమ్‌' అని వాక్యము. చానిని దెలుపుటక్లై ఘన జటలను జెప్పుదురు. అశ్లే యొక పాదమును వ్యస్తావ్యస్తముగా నుడిది దాని నమర్థనమావక్తై మూక పాదముల గల్సించి నమళ్య పూర్తిగా జెప్పుడురు.

శ1భ అవధాన విద్య

ల. దత్తపది: అగ్నిమ్‌ ఈ+ పురః, హీతమ్‌ - అని పదముల విడదీసి, ఘనజటలలో వీటి నిటు చెప్పి (శ్రోత కర్థమగునట్లు చెప్పుదురు. అచ్లే నాలుగు సమ్మప్రాసలు గల పదముల దీసి కోరిన వృత్త భావముల నా పదములో నుపయో గించి పద్యము జెప్పిన నిదే దత్తపది యగును.

త. నిషిద్ధాక్షరి: 'మమాగ్నే వర్క్పోో రివావేవ్వస్తు' అను మం్యతమున్నది. మమాగ్నే (వ నిషిద్ధము.) అగ్నే మమ ఆర్భ్యః -వి - హవేషు అస్తు. ఇందులో గొన్నిచోట్ల గొన్ని యష్షరములు లోపించిన నర్థము వచ్చునట్లు చదువుదురు. అభ్లే సృచృకుడు వలదన్న యక్కరము వికిది యీ భాగము సార్థకముగా జరుగును.

శీ. వ్యస్తాషరి: మమాగ్నే వర్చోో విహవేవ్వస్తు. (ఘనలో 1 మ. 2మా. $గ్నే. 4+వి 5 హ. 6 వే) ఒకే యక్షరము పలుమార్డు వెనుకకు ముందునకు జరిపి పలుకఒడ.ను అన్లే వికి యతరములు అస్తవ్య స్త్వవుగా నుడివి మొత్తమును గలుపును ఇది ఘన ననసరించి సృష్టీంచబడినది.

ర్‌, పువ్చగణనము: [వేళ్ళతో జందెము నటునిటు (తిప్పుచు లెక్కించుట వేదాధ్యయన సమయములో పరిపాటి.

6 పుాణము. భిన్నవృత్తాలు గల వేద మంతములు సంగీతములో సామములలో గానము చేయబడును. ఇదే పురాణ కథనము

7, చతురంగము:ః వేదపాఠ సమయములో హ స్తశిరశ్చులశాదు లవసరము ననుసరించి జరుగునట్రే ౦౮ చతురంగ బలము జరుగును.

8. అనవసర (ప్రసంగము; ధారణ తప్పుటకై వేద పఠన కాలమున, అష్టావధాన కాలమున గూడ. నుండును. (భావ తరంగములు. ద్వితీయ భాగము )

ఈనాడు మనము చూచుచున్న యష్టావధానపు టోకడబట్టి కాన్రగారి భావ తరంగములు తురంగలించినవి.

వంచమ [పకరణము శీ18

ఆనాటి యష్టావధాన స్వరూపము వేధా. భట్టుమూ ర్తియే యషైవధాన స్వరూపము తీర్చి దిద్దిన వాడని యంగీకరించినచో మజియు బొనగదు భట్టుమూర్తి “సకల భాషావిశేష నిరుపమావధాన కాఎదామూలర్తి."

అహ్షావధానము నందలి యష్ట విశృతులకు ఆకృతి _పదాత వేద పురుషుడే యనుట 'దేవుడే నా తండ్రి' యన్నటు లుండును సకల వాజ్మయ (ప్రపంచమునకు మూలము వేదమే. సకల సృష్టికి మూలము గేవుడే ఆ దేవుడు చతుర్ముఖుని గనెను, అతనికి (పజాపతులు పుట్టిరి. వారికి బుషులు, వారికి వారువారు, వారిలో నొక వ్యక్తికి నీవు జన్మించితివి నీ తండి యనగా ఈ వ్యక్తి. ఈ వ్యక్తి "పేరు చెప్పవలెను గదా! అవధాన విద్యామూం జనయితృ వ్యక్తిని చతుష్షక్షి శళాకలాపముననే మనము స్పష్టముగా జూడవచ్చును.

వేదావధాన విధానము,

ఎక్టావధాని సర్వావధాని నధిక్నేపించెను గదా, వేదళాస్త్రములలో పరీక్ష యిచ్చినవాడు కాడని, ఆ పరీక్ష యిచ్చుట యెట్టిదో శ్రీ యీయుజ్జి వేంకట నీర రాఘవాబార్యులుగారు 1933వ సంవత్సరమున కాకినాడలో దాము _పళ్యషముగా జూచిన దానినిట్లు వాసిరి:

“లః శ్రీః వే॥ భ్రీపాద సు బహ్మణ్యళాన్తి చరణులు (కోనసీమకు జెందిన వారు) ఘరాపాఠి బికుదాంకితులు అద్భుత వేదావధానమును, తమ యంతరేవాసితో గలిసి న్మేతావధానము నొన౦ంచి సభ్కుల నాళ్చర్యచకితుల జేసిరి. వీరు కృష్ణ యజుర్వేదము నంతయు కృుణ్ణముగా మధించి, విస్మయజనకములగు ననేక వినో దముల [బదగ్శించిరి. ఈ యజుర్వేదపు మ్ముదిత సంపుటములను బరిశీలించుచు మే మడుగు [పళ్నములకు వారు [గంథావలోకన మొనరింపకయే యొకటి రెండు నిముసములలో సరియగు నుత్రరము నొసంగుచుండిరి. ఒండు రెం డుదావారణ ములు:

1. చేతికి వచ్చిన సంవుటమును గ్లైకొని అందేదో యొక భాగమున అను లోమ విలోమ కమమున ఆక్షరోములను గాని, పదములను. గాని చెప్పుమనుట. అనగా మొదటినుండి 272 వ యక్షరముగాని, పదముగాన యేమి? అడుగుననుండి 431వ యక్కర మేమి?

శల అవధాన విద్య జి. ఈ భాగమున “న ఎన్నిసార్లు వచ్చును? లేక; యిందేదేని పదము (ఉదా. 'అమృత') ఎన్ని తడవలు వచ్చినది?

8 ఈ భాగమున ఆక్షరముల మొత్తము సంఖ్య యెంత?”

ఇదిగాక, 147 అక్టోబరు 80 వ తేది పూనా యందలి భండార్కర్‌ ఓరియంటల్‌ రిసర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో [బవ్మాశ్రీ యదూర్కరళాన్తి చరణుల బుగ్వేదావధానము గూడ నుదాహరించిరి. వారి వివరణ మిది-

“అడుగుటయే తడవుగ వీరేభాగమునై నను [గంథనిర పేకముగా సంహితా పొఠము, పదపాఠము, [కమపాఠము, జటాపాఠము, ఘనపాఠము నను నేపద్ధతి నడ్‌గినను తొణకు బెజకులేక సస్వరముగ బఠించి'రట. ఇంకను వారి _పజ్ఞాపాటవ మెట్టి దనినం

బ

1 అనులోమవిధానముననే (1,9,8,4,5) కాళ, బుక్కులను విలోమ పద్ధతిని గూడ ఐఠింపగలరు (అనగా 6,క,8,2,1 ఇత్యాదిగా.)

అం

లీ. అనులోమ విలోమ కమమున = 1,8,5 7,9 ; 9,7,5,9,1 బుక్క లను ఏకాంతరితములుగా, ఒకదానిని వదలి యొకదానిని ఐరఠింపగలరు.

8. పంచమ మండలమున. తృతీయ సూ క్తమున, చతుర్ణ బుక్కును (5-84) పకింపుడనిన వెంటనే పఠింప దతులు.

శ ఏ బుక్కునైనను జదివి= అది యెక్కడిదో తెబ్పడన, నదియీ మండలమున, ఈ సూక్తమున, ఇన్నవ బుక్కని సరిగా స్థలనిర్దేశము చేయటయే కాక్‌, ఒకవేళ నా బుక్కు. మూడు నాలుగు సూక్రమలలో బునరుక్త్రమగుచో అట్టీ స్థలనిర్ధేకమ ను గూడ జేయుదురు.

ల్‌ విశస్టపదములు, మాజణుమూలపదముల గల బుక్కులను గూడ నన లీలగా ఐింతురు.'

వారజానీ ధరర్మసూరి తన సాహిత్య రత్నాకరమున (1-20, 21 ళ్లోక

ములు.) తమ 'పెదతం(డి నారాయణసూరి, రామావధానియను పండితు నోడించి,

పంచమ [పకరణము శీ18 “అవధానీశ్వర శరభ గండభేకుండ" బికుదమును ళృతచామకశిబికాది సత్కార ములు పొందెనని (వాసెను. ఇది పదునేనవ శతాబ్ది యారంభ కాలము నాటి ముచ్చట. దీనినిబట్టి వేదావధానుల తీరు తెన్నులు, అవధానుల పోటీ పరీక్షలు, రాజసత్కారములు తెలిసికొననగును. వేదావధాని ; కవితావధాని

వేదావధానికి జూభ్యస్తమైన వేదము (బుగ్వేదము గాని యజుర్వేదము గాని స్వగృహము వంటిది. ఏ వస్తు వేగచిలో ఏ మూల ఎంత యెత్తున నున్నది. ఆడిగినదే తడవుగా జెప్పగలుగుట, కనులకు గాసె కట్టి దొడ్డివాకిటి కడ వదలిన తలవాకిలి కడకు, తలవాకిలి కడ వదలిన దొడ్డివాకిలి కడకు రాగళలుగుట, నడికి రేయి, చిమ్మచీకటిలో స్వకుటుంబ వ్యక్తి నడిచినచో అడుగుల సవ్వడి బట్టి, ఆవ్మక్రిని గుర్తుపట్ట గలుగుట నికంతర పరిచయవంతు లకు సుఖసార్య విషయ ములు. వేదావధానము ఏక గంథగతవస్తు నిత్మృపరిచయ సౌాంతత్యఫలము.

కవితావధానిక అష్టావధానము మయశభ వంటిచె. పృచ్చక ముఖములు కొత్త. (పళ్నములు (కొత్త, వ్యవవోశము కొత్త ఈంతా లజ్‌ొత్తం వస్తువు, భాష, ఛందస్సు ఆక ళించికొని, అన్వయించికొని, అమరించికొనవలసి యుండును, ఒడ లెల్లకనులుగా మెలగినగాని పని కాడు. కవితావధానము సద్యః పద్యరచనాధారణా. వైళారద్య ఫలము.

ఉల్‌ ట్రై వై జానా

అవధానఖభేదవులు

వేదావధానము, అషహ్టైవధానము, శతావధానము, ఆస్ట భాషావ్యస్తాక్షర్య వధానవా, సంగీతాష్టావధానము. శతకలకళావధానము, గణితావధానము, అక్షర మునికావధావము, పుష్పావధానము, న్నేతావధానము, పంచసహృస (ష్మత) అవ ధానము, ధ్వన్యనుకరణావధాకము, నాట్యావధానముం ఈ రీతిగా నవధాన భేదము లనేకములు కలవు. (ప్రతిభావంతులు స్వానుకూల విషయావధాన (పదర్శన పరాయణులై సంభారంగ మెక్కుచున్నారు వీ౧లో కవితారచ వారణాసంబంధ్య వధానములు అవ్పముగా రెండే అష్టావధానము, శతావధానము.

అష్టావధాన శతావధాశముల గుణించి వివరింపబకినది మిగిలిన పదింటి గుజించి రేభామ్మాతముగా వివరింతును.

శ. అప్టభాషా వ్యస్తాకర్యవధానము.

ఈ (ప్మకియ సాధించినవారు శ్రీ మాడభూషి వేంకటా వార్యులవారే. ఎని మిది భాషలలో నెనిమిది వాక్యగుచ్చమ.ల నెన్నికొని, యెనమండు పృచ్చ్ళకు లవరధానికి జఏవి వినివి౨చుట, అవధాని వాని% (గమముగా నవధరించి, తిరిగి వారికి యథ్మాకమముగా నప్పగించుట -- అష్ట భాషావ్యస్తాక్షర్యవధానము. ఆ యష్ట భాషలు అవధానికి దెలిసినవియే కానక్క లేదు. ఇంగ్లీము కావచ్చు. గీక్‌ కొనవచ్చు లాటిన్‌ కావచ్చు. ఆరబ్బీ కావచ్చు అజవము కొవచ్చు. ఏదైన సరే. శబ్దము.

శబ్దము, శబ్దమునకు అర్థము, అర్థము, ఆర్థమునకు అన్వయము, అశ్వ యమునకు వాక్యము, వాక్ళమునకు ఛందము, ఛందమునకు గణ యతి పాసలు, యమకాద్యలంకారములు ఒకదాని కొకడుతోడై, వృక్షము నేలనూది నిలుచుటకు (బొకిన వేళ్ళ వలె ధారణాస్థితికి తోడ్పుడుట జరుగును. అర్థములేని, అర్థము కాని, అన్యభాషాపదబంధ సందర్భమున కేవలళబ్దమునే పట్టుకొని, గుర్తు పెట్టుకొనవలసి యుండును అర్భాన్వ్నయాదుల తోడ్చాటుండదు.

పంచమ (వకరణము 415 ఉదాహరణము ;

ఇంగ్లీషు :_ లౌ యిజ్‌ దీ యానక్‌ నేషన్‌ ఆఫ్‌ మైండ్‌ నో సుపీరియర్‌ కైలాస్‌ వర్‌ కన్‌ఫర్మ్‌డ్‌.

హిందూస్తానీ ;- ఆకాకా చాబూ నిరాళాకా మాయి వుయేతోలూగా ఐహిన్‌ న్నై హుయేతో యార్‌ జాగేతో భాపెగ సోవేతే భావేగ.

ఆఆవము :- విల్‌పరి ఏరినన్‌ కంచనం మల్లుంవేళ ముంపా హనుంనీళ చిత్తవంతన్నై.

ఇద్లే సంస్కృతాం[ధ (పాకృతాదిభాషలందు, అర్జాన్వయసంధిబంధములు విడగొట్టి విక్సృతములు చేయబడిన విచ్చి తవాక్యసముచ్చయములు గూడ నుండవచ్చు.

లి నంగీతామ్టావధానము

థ్రీ దుడ్డు సీకారామయ ంళొచ్రిగారు నిర్వహించిన సంగీతాష్టావధానక మము.

1. గీతము. (బాలురకు పాఠము జెప్పట.)

లి, స్వరజతి.

$. తానవర్తము,

వ!

శ. కీర్తన (కృత)

ర్‌. పల్లవి. ముగ్గరు మూగుతాళములు వేజువేలుగా వేయుచుండ, తుదకు అన్నిటికి కలిపి ముక్రాయి౨పు వచ్చునట్లు అన్ని ఆవృత్తులు పొడీ సరిపుచ్చుట. (చాలసేపు పట్టును )

6. సంఖ్యాకథనము. లక్షల స్థానము దాటకుండ వరుసగా నాలుగు సంఖ్య లను నాలుగుసార్ద వినిపింపగా, ఆవి యన్నియు గూడి మొత్త మింత యని లెక్క వక్కణించుట.

7. అపస్తుతృపసంగము ((అహ్టైవధానమునందు వలెనే యుండును.)

8. వ్యస్తాక్షరి ఏ భాషలోనైన అక్షరములు విడివిడిగా (వాసీ యియగా టగపొంచి, వాని) గలిపి జప్పుట ఇవియా అష్టావధానాంగ మే.

ల. అదధాన విద్య సంగీతాహ్టైావధానమున కవితాళ క్తి _పదశ్శించుబ యుండమ. (ఇ) విద్వత్కవిశేఖరులు థ్రీ వెంపరాల సూర్యనారా యణ ాన్తి గారు (పత్య్మష్షముగ జూచినది తి శతకలశానధానము చీట్లు అతికించి, (కమసంఖ్య వేసి నూలు కొంస్యకలళము లొకచోట తెర మఖుగుననుంచి, వరుసగా నాకొక్కకఒళము మీద కజ్టతో తాడించుచు, ఆ చెంబు నెంబరు చెప్పుచుండగా నవధాని వినచుండును, (పథమ కలశము చిన్నది. కతతమ కలళము పెద్దది. తక్కిన కలశముల [(పమాణము త త్రత్సంభఖ్యానురూపవృద్ధి గలిగియుండును. అందుచేత వాని (మోశతయందు సామ్యముండదు. నూఖు చెంబు లొక్షేపమాణము గలిగియుండిన, వానిలో [కమవృద్ధిగా నీళ్ళు నింపుదురు లోహకలశగతజల్మపమాణబేదముచేత ధ్వనిభేద మేర్పడును. ఆదికలశధ్వని ఆ:త్యకలశధ్వని పరస్పరము స్ఫృుఓముగా భేదించును. కొని, తొలివెంబు సవ్వడికి మలిచెంబు సవ్వడికి? కించిద్భేదము మ్మాతమే యుండు టచే స్థూఎదృన్షికి సమానముగనే కనిపించును. కనుక (శో.తేవ్యదియనై శిత్య మవసరము. ఏకపర్యాయకవణమాతమున కలశసంఖ్యయు ధ్వనిపయాణమును గుర్తుపెట్టుకౌనియుండి తదనంతరము పరీక్షకులు తెకమజుగునమండి ఏ చెంబు మీద దెబ్బ గొట్టిన ఆ చెంబు నెంబరు చెప్పడలిను ఇది శళతకలళావధానము ఇందు ధారణాళ క్రితోబాటు, సూక్ష్మ సూక్మతర సూక్ష్మతమ ధ్వని భేదము గ్పుర్తింవంగల సంగీతపు జెవియు నుంవలయును. సంగీఠళాస్త్ర పారంగతుడై న మాడభూషి వేంకటాచార్యులవారీ యద్భుత విద్య (వదర్శించిరి (భారతి. జనవరి 18560.) ఉ*. గణీతావధానము “ఈనాడు” (7-5-1978) దినష్మతికలో వెలువడిన యీ వార్త గణితొవ ధాన స్వరూప మెజటుగుట కుపకరించును.

వంచమ (ప్రకరణము శ!?

“ఆమె ఏకాలోని అత్యంత ఆఘనికమైన కంప్యూటర్‌ వ0। అంకెబగల ఓ సంఖ్యయొక్క 28వ స్క్వేర్‌ రూట్‌ కనుక్కోడానికి ఒక సిమిషం పైనే పట్టింది. కాని అదే లెక్కని 85 సంవత్సరాలు గల ఒక మహిళ 50 వణాంలో (సెకండ్లలో మనసులో చేసి సమాధానం చెప్పటంతో ఆ విషయ అమెఏకాలోని వార్తాపతికలన్నీ (ప్రముఖంగా (వచురించాయి. +

ఈమె చిన్నతనమునుండి (వతిళ వెలారి ఏన గణకురాలు.

*“శకుంతలాదేవి బెంగ్టూరులో జన్మించినారు. ఎన్నడూ స్కూలులోగాని కాలేజీలో గాని విద్య నభ్యసించలేదు భగవంతు డిచ్చిన వర్యపశాదంతో భారత దేశ మంతటా దిగ్విజయంగా _పదర్శనలిచ్చారు 1862లో అమెఏకా వెళ్ళినపుడు టబిమ్సు పత్రిక ఇలా (వాసింవి (అపుశామె వయస్సు పదేండ్రలోపు)'వాషింగ్జన్‌లో జరిగిన శకుంతలాదేవి _పదర్శనకు అనేకమంది రిపోర్టర్లు, గణికళాస్త్ర పండితులు హాజరయ్యారు. దండచేతి పొడుగు అంశెలన్నీ బాగా పరిచయం" ఏ మ్మాతం ఆలోచిందే పనిలేకుండానే ఆమె పది అుకెబగల సంఖ్యల 4,5,6 ఘాతాంకాలను చెప్పివేయగలదు.' (సంస్కృతి సంచిక. విజయపురి 1086 )

థ్రీ కల్లూరి సంజీవరాయాడు గారు కన్నులు లేనివడ యు, ఇట్టి లెక్క లవలీలగా చేయగల సమహ్థుడు ((పొద్ద్ధటూర వద్ద.)

ర్‌, అతర ముష్టీకావధానము

ఇది “ఆక్షరముద' అనియు “భూతము ది ఆశయు నిరుదెజగుల గలదు. మొదటిది అతరసంబంధి :; రెండవది తదనుకృతి -

(వేళ్ళ కణుపులు ము(దలు. వీనిచే అమర స్వరూపము సూచింపబడును. దానినిబట్టి శ్లోకమో పద్యమో యెత్తి వాసికొనుట జరుగును=

“మొస్టిః కిసలయం చ్లైవచ్చటా బారీ పతాకికా

పతాకాంకుశ ము[దాళ్చ ముదావర్లేమష స్ప్తసు

ఆ౨గుళ్య శ్చాకరా జ్యేషాం స్వం కశ్చాంగుళిపర్వసు

సంమయోగా దక్షరం యతక్తం భూతముదా (పకీర్తిరా.'

(జయమంగళ టీక.)

గ

శీ 18 అవధాన విద్య 6. పుష్పావధానము

“ఆకాశ మానసి" యని యశోధరుడు వివరించిన విషయమే పుష్పావధాన మనవచ్చు.

పద్మములు, ఉత్పలములు మున్నగు పుష్పములు బొమ్మల గీచి చూపగా వాని తీరును బట్టీ అక్షరము లూపొంచి, ఛందస్సు (గహించి, శ్లోకము నుర్గరించి, చదువుట “మానసి.'

పద్మోత్సలాది చ్మితములు (వ్రాసి చూపక, వాని స్వరూపము వివరింపగా విని, పై విధముగ ళ్లోకము చదువుట పుష్పావధానము,

దీనిని బట్టియే న్మేతానధానము రూపొందిన దనవచ్చు.

(| న్మేశావధానము

శనీనిక కదలికను బట్టీ అవరసంక్రేతము (గహించి, శ్లోకము [వాసి

“న్నే తావధానంబు నెజవేటీచితి నేని చవుశ్శవుండైన జంకవలయు"' నని విళాపురనృపసదమున పిశుపాటి చిదంబరళాన్తి గారు పలికిరి.

శ్రీపాద సు బహ్మణ్య ఘనపాఠిగారు, థ్రీ చిక్ఞావూరి యనంత పద్మనాభ శాస్తి గారు, ఫ్రీ చిలుకూరి రామభళదళాన్త్రి గారు న్మేతావధానవిద్య నేర్చినవారు.

నేతావధాని మన మిచ్చిన పద్మమునో, శ్లోకమునో తీసికొని, దానిని న్మేతసంజ్ఞతో తన యఎతేవాసికి దెలియబజచును. అతడు దాని నెత్తి (వాసి మనకు ఖూపును.

8. వంచనహ్మన (పృత) అవధానము.

అయిదువేల దళసరి ప్యతము లుండును. వాని కొకవై పున (శ్రమసంఖ్య వేయబడియుండును. మటియొక వెపున ఒకొక్కదాని కొకొక్కరకమైన బొమ్మయో విశేషమో వాయబడియుండును. ఈ పంచ సవాసి ప్యత సంపుటి యాయనయొక్కం స్థిరాస్తి. ఏ సంఖ్యగల పృతమున నేబొమ్మ యన్నదో, యే విశేషమున్నదో, నిత్య్మదర్శనముచేత, నిత్మమననముచేత నతనికి సమస్తము కరత

పంచమ (పకరణము శ10 లామకంముగా నుండును. సళలో మూట విప్పి, ఆకట్ట బమట బెట్టుగు. అయిదు వేల అట్టలుండును. సళ్యు లెందరుందురు? ఉన్నవారిలోను కొందరే ముందుకు వత్తురు. వచ్చినవారు తలకొక పవ్యతము తీసికౌసిపోయి, తమ తావున తాము కూర్చుండవలేను. తమ చేత నున్న ష్మృతసంఖ్య చెప్పినచో, దానిమీద బొమ్మను గాని విషయమును గాని గుర్తించి యవధాని చెప్పగలడు. పద్యరూపమున జెప్ప గోరినచో కందమో గీతమో చెప్పును. పద్యములను పృచ్చకుడు (వాసికొనుట గాని, అవధాని తిరిగి అప్పజెప్పుట గాని యుండదు. (ఈ విషయము, 'నవ్యాం్యధ సాహిత్య వీథ్రులు” [పథమభాగమా నండి గహింపబడినది ) సభ్కులిద్దరు, అవధాని యొకడు వెరసి మవ్వురే యు్నారు. వేవక మీద పంచసహ్మసప్యత సంపుటి యున్నది. ఒక డొకష్మతము, మజియొక డొకప్టతము తీసి రనుకొందము - చిలుకజోస్యుని చిలుక ముక్కుతో ప్యతములు తీసినట్టు. ఆ యిద్దరి ప్మతముల సంఖ్య 14, 788. ఆ నెంబరులుగల ప్యతముల వెనుకనున్న విషయము గణపతి బొమ్మ, రాడిచెట్టుబొమ్మ. ఈ సంగతి యవధాని వెల్హడించును. ముచ్చటపడి కోరినచో పద్యము చదువును. ఇద్దరే పృచ్చకు లున్నను, పద్యము చదువకున్నను అవీ పంచసహ[సావధానము [క్రిందనే లెక్క. పృచ్చకు లైదువేలమంది చేరి యైక కంఠ గముగా'మేమే (కమసంఖ్య వేసి, మేమే బొమ్మలు వగైరా చితించి యిత్తుము. సభలో అప్పుడే చూచి, అప్పుడే ప్మతములను మాకిచ్చివేసి. చెప్పుడు" అని కోరినచో అది దుర్షటను, పంచసహ్మసజనము బఐంతులుదీరి కూర్చుండి, [కమముగా లేచి, పృచ్చించు చుండగా, ఒకొక్కరి కొకొక్కచరణము. చొప్పున పద్యములు చెప్పి, తదుపరి మూడు తడవలకు పూ రిచేసి, మొత్తము పంచసవ్మాసపద్యములను యథ్శాకమ ముగా నప్పజేప్పుట జరుగుననీ చాలమంది (భాంతిపడుదురు. తాదృజ్మహాకార్యము వీ (శ్రీవర్డుడో, ఏ జగన్నాథపండితుడో = అసాధా రణమేధాధురీణులు చేయగలరేమో!

420 అవధాన విద్య ఫి ఛ్వన్యనుకరణావధానము. పప పక్షుల ధ్వనుల ననుకరించి పలుకువా రనేకులున్నారు కోయిల వలె గూయుట, కుక్కవలె మొజుగుట పసిపిల్ల లందరును జేయు నవధానమే యైనను వానిలో తారతమ్యము లుండును. చిలుక, గోరువంక, కాకి, (గద్ద నాలగును పవులే యయినను నాలుగింటి ధ్వనిరీతులు వేణు. ఈ నాలుగు పతులు నేక కాలమున '_గూసినను ఒకదాని ధ్వనితో మతొకదాని ధ్వని సంవదింపదు. కాని. నాలుగు చిలుక లొకేసారి కూసినచో, తత్కీర చతుష్టయ కంళధ్వని భేదము గుర్తించుట కష్టము. మనుష్యులు నలుగు రొకచోట జేరి మాటాడినచో తన్మనువ్య చతుష్టయ కంఠధ్వనిభేదము గుర్తించుట సుకరము. కారణము స్పష్టమే. ఒకనిది కీచుగొంతు, ఓకనిది బొంగురుగొంతు. ఒకనిది స్నిగ్ధ గంభీరనిర్షోషము. ఒకనిది హీనస్వరము. ఇవిగాక, ఒక నటుడు, ఓక దేశనాయకుడు, ఒక కవి, ఒక గాయని, ఒక రాణి మాటాడెడి వైఖరులు విభిన్నములుగా నుండును. ఒక కాగితముమీద పది పంక్తులు నాసి యిచ్చి, ఆ మాటలను ఈ నటుని వలె జదువు మనియో, ఆ రాణివఠి జదువుమనియో, లేదా, నలువురి పేరులిచ్చి, ఆ మాటలనే యీ నలువురు మాటాడు

• తీరుల ననుకరించి చదువుమనియో సభ్యులు కోరినచో, నాట్యముతో తత్త దీతులు (వదర్శించుట ధ్వ న్యనుకరణావధానము. (వాక్యార్థము నభినయించు నాట్యము.) పప పక్యాదుల ధ్వను లనుకరించుట, ఘోటక శకట విమాన (యాజ ధ్వను లనుకరించుట, పౌరాణికాధునిక నాటక ప్యాతముల ననుకరించుట-యిబ్లెన్నో వింత వింత చెయిదము లున్నవి. పౌరాణిక నాటక ప్మాఠానుకరణమునకు ఒక యుదాహరణము. పట్టపగలు. కిచకుడు పది మంది చూచుచుండగా (దౌవదిని తజిమి పట్టుకొనుచున్నాడు. అదృ్భళ్యాకారుడై సూర్యునిచే బంపబడిన రక్కసుడ కీచకుని డొల్లవేసెను. నేల గఅచికొని కీచకు డేమనును? _ ఇది (ప్న. ఆవధాని యా సన్నివేశము నూహించికౌని, తాదాత్మ్యము బొంది, “జౌరా! యిది యెక్కడి యాడుది! దీని కింతటి బిగువెక్కడి నుండి వచ్చినది? (పరికించి) జెప్పపాటున అివ్వున గాలివలె దూసికొని పోవుచున్న దే. నా యవస్థ చూచి నలుగురు నవ్వక మునుపే డేగవలె దీని నొడిసి పథ్దైద.' (ఆని లేచి పరుగిడును.)

పంచమ (ప్రకరణము శ్రీల] అత డీ మాటలే కీచకుని వేషము కట్టికొని యాడిన నెంత బాగుండును! అచ్చముగా కీచకుడే మాటాడుచున్నాడనిపించును. 10. నాట్యావధానము

ధ్వన్యనుకరణావధానము చేయు వ్యక్తియే పాతోచిత వేషము ధరించి నటించుట నాట్యావధానము.

"నాట్యావధాని సందర్భోచిత వచన మల్లుకొని (పదర్శించును. పాటలు, పద్యములు ఆపవుగా అల్లి పాక్షుబు యుండదు.

*సవాయ నిరాకరణోద్యమ సందర్భమున గాంధి మహాత్ముని యుద్భోధ [పకటింపు' మని ధ్వన్యనుకరణావధాని నడిగినచో నతడు (పదర్శించును. కాని, మహాత్ముని గళధ్వని పరమనిశితముగా పట్టుకొనినగాని అళడు కృఠకృత్యుడు , కాలేడు. నాట్యావధాని తేలికగా కృతకృతుడగును. ఎట్టన-అతడు కట్టిన మోకాలి మీడి దోవతి, పట్టిన ఊతకోల, పెట్టేన కనుల జోడు. బోడిగుండు, పిలక జుట్టు, రంగావతరణము చేసి చేయక మునుపే గొంధిమహాత్కుడని అ౨ద9కి తెలిసిపో వును. ఆ పైన నత డేశ్వరముతో మాటాక్రినను అంత పట్టింపుండదు.

పుంాణ పురుషుల ననుకరించు సందర్భమున నాట్యావధాని (పకరణోచిత పద్యగితాదు లాసవుగా రచించి సంగీత మధురముగా వాంపింపగల (పవీణుకై నచో సామాజికులసు రసపర బహ్మ మునకు సమీపముగా డీసికొనిపోగలడు. గంధర్వాంళ యందు జన్మించిన మహానుభావుంకే అట్టి విద్య హస్త్రగతమశును అందరికి రాడు

ఈ రీతిగా. వివిధావధాన. విశేషములు. పరిగణించుచు టోయినచో శకములు, సహ్మసను లసను చిల్లర య)గడి దేవా పఎమందికి పవస్తువు లిచ్చి, డబ్బుతీసుకొనుచుండును. ఆది వణికవధాశము. ఒక పాచసు డొత పెండ్రిలో నూలు రకముల వంటకములు చేయకు. అనడు పొకళాసనావధా3. *వంట9 శతావధానికి జే యని గుంబూకలో 1911 నంవశ్చరముశ నొత (బొవ్మాణు నూజేషందిరట.

(గుంటూరు సీమ పూర్వరంగము. పట$)

శిలల అవధాన విద్య ఒక్‌ యుద్యోగి తన కార్యదర్శులు తొమ్మం్యడకు తొమ్మిది భాషలలో వారికీ సంబంధించిన విషయాలు వరుసగా డిక్లేట్‌ బేసెడివాడట. ఇది పందొమ్మి దవ శతాబ్ది పథమ కాలము నాటి మాట ఇి వాజ్మయ వ్యాపారమే కనుక దీనికి “నవావధాన మని పేరు పెట్టి యిటీవలి వార్తాషతికలు చమత్కరించినవి ౮౬1౮53 ౮4934% అష్టావధాని యని [బౌన్‌దొరగారు తము నిఘంటు వున బేర్కొని౨ి ౧46 ఇ%0 028 261606 10 61806 ౪1383 20000 అని వారి అభ్మిపాయము. ్రీకృష్ణున కెనమండు మహిషలు, పదునాలువేల మందికి పెగా భార్యలు కదా! అందరితో సరస సల్పాపకే? జరుపుట కృష్ణుని లీల కదా! ఇదంతా వాజ్మయ విలానమే. కనుక ్రీకృష్ణు డష్టోత్తర షోడశ సహ్మసావధాని యెందుకు కాడు! యజ్ఞకర్మ యున్నది, అధ్వర్యువు మొదలు పదునారుగురు బుత్విజులు నిర్వహింతురు. దాని సామ్మగి, దాని మం్యతములు దాని (పయోగములు, దాని కున్నవి. మన మేదోయొక సభ నేర్చాటు చేసికొని, పలానా దౌరగారి యాధ్వర్యవ మున జరుపబడునని _పకటించి, నలుగురు నాలుగు మాట లుపన్యసించి, తేనీరు సేవించి, ఒక యజ్ఞము పూర్తి చేసితిమని యే దృష్టితో జెప్పచున్నామో, అల్పా లృములైన వివిధ వ్యాపారములను ఆ దృష్టితోనే ఆవధానమని చెప్పుచున్నా ము. అవధానము అనిన అష్టావధానము, శతావధానము రెండే అవధానములు శతావధానము-సంపూర్ణ శతావధానము, అర్ధ శతావదానము, పాదశతావ భానము సమయానుకూలముగా జరిపింపబడును. పాద శతావధానమున నిరువది మొదు పద్యములు చెప్పబడును. పంచవింశతిపద్య నిర్మితి మ్మూతళ క్రికల వ్యక్తి శతావధానికాడు. శతపద్య నిర్మాణశక్రి కలవాడు శతావధాని. సళు ్యలో సభా ధ్యక్షుడో పాదాంత శతావధానము చాలుశందును. అపుడు శతావధా* పాదశతావ ధానమే చేయును. థ్రీపరవస్తు రంగాచార్యులు గారు మూడు వందల పద్యములు చెప్పగల్లిరి. ్రీ వేలూరవారు రెండువందల పద్యములు చెప్పగల్లి9. వీరికి (తిశతావధానియని, ద్విశతావధానియని పేరు రాలేదు. శతావధాను లనియే వసిద్ధి, ఫర ఫా

అవధాన విద్య షష్ట [ప్రకరణము

అహ్టైవధాన శకావధానములలో గి ఎది కష్టము?

తొలుదొలుత తిరుపతి వేంక టేళ్యరులు కాకినాడలో అష్టావధానము లేసి యలఖినందితులైరి. అపుడు నూనూగుమీసల యీ జంటకవులను బిలిచి యొక (పాట్ట డిట్టనెను;ః

కం, అష్టావధాన మది యొక

కన్టముగా దెందరేని గావిం్యతు కవుల్‌

కష్టము శతావధానం

బీన్టమ్మది నాకు బూడ నెన్నివిధములన్‌.

అది సేయగలరె? మీరు....”

(జాతకచర్య పూర్వార్థము. 258, 254 (ప)

అష్టావధానము చేయగల కవు లెందరున్నారో లెక్కింపలేము. అందరున్నా రు, శతావనధానము చేయగల కవులు లేరు. ఎక్కడో యొక్కరుందురు. దీనినిబట్టీ, అష్టావధాన మందరికి సాధ్యపడును. శతావధాన మందరికి సాధ్యపడదని వృద్ధాలి

తికుపతి వేంక టేశ్వరులు “అష్టావధాన కష్టావలంబన మన్న నంవికొండయ దండనంబు మాకు అనిరి. అష్టావధానము కష్టావలంబన మట అన్ముపాస ఈమణీ యత కొజకీకన్ట శబ్దము గూర్చిరా ? లేక వారి మనసులో శతావధానము కంటె అష్టావధానమే కష్టమను నభ్నిపాయము కలదా? అని చూడగా, వేంకట శాస్త్రిగారు చెప్పిన రెండు వద్యముబు, అహ్హైవధానమునకే అ్మగరాంబూంమిచ్చి చెప్పినవి, కనబడుచున్నవి.

42కి అవధాన విద్య చం, కలదొ, వధానపుంగరిమ కాకది చెట్టునె యెక్కెనో యటం చలదురునాకు మీకతన నిష్టవధానములోని ధారణా ఐలమది మున్నుటోలె తగుపాటిగ నున్న దటంచు దేలి నో యలఘులు ! నర్సరాట్పురవరాంకులు 1 మిమ్ము నుతింప జెల్లదే. చం. అలరు శతావధానమున నత్యధికంబగు కష్టమంచు యా జల వచియింతుగాని యది సూనృతమంచనుకోను నేను సౌం పలరగ నెవ్వరేనియను నష్టవధాన మొనర్ప మెత్తు నో యలఘులు! సభ్యు లయ్యదియు నాత్మకు మీకును వచ్చియుండెనే 1 (శతావధాన సారము.) శాస్త్రిగారి యభ్మిపాయమున శతావధానములోని ధారణ వేజు. అష్టావ ధానములోని ధారణ వేలు మటియు అష్టావధానము కంటె శ తావధానము శస్టమని (ప్రాజ్ఞులనుట నిజమని తాము తలపరట. అందుచేత నెవ్వరయిన నష్టావ ధాన మొనర్చినచో మెత్తుర శతావధాన మొనర్చినచో గొప్పగా నెంచరట. తమ కావించిన శత వధానాష్టావధానముల శెంటిని దర్శించిన సభ్యులకు వాని తారతన్యుము గోచరించి యుండునని విశ్వాసము _పకటించిరి. ఫ్రీ వేలూరి కివరామళాన్తి గారు అష్టావధాన శతావధాన తారతమ్యము నిట్లు వింగడించి, గురు సన్ని ధియందే పలికిరి. శా. ఫ్రీ రమ్యాష్ట శతావధానమలలో జెన్నాందు నష్టావధా నారంభంబది [శోతకన్‌ గడు వినోదార్హంబు సీషన్మనో భారంబౌొను శతావధానమన జెప్పన్‌ శక్యమే కష్ట వి గ స్తారంబుల్‌ తగి దీని జేయ కవి యేతన్నాతుడే చూడగన్‌. (అవధాన భారతి.) అష్టావధానము (శోతకు వినోదకరముగా నుండును. శళావధానము కొంచెము. బరువుగా నుండును. శతావధానము కష్టవిస్తారము. దీనిని చక్కగా నిర్వహింపగల కవి సామాన్యుడు కాడు= మవోమనీష్ని.

షష్ట (పకరణము శీలి?

అస్టైవధానము. నిర్వహించి క్రైవారము వడసిన బొల తిరపతి వేంక టేశ్వరులు 'శతావధానము. నిర్వహింపగలరా?' యని (పాజ్ఞులు (వక్నించి నపుడు, “ఓ నిర్వహింపగల'మని అప్పుడే చెప్పలేదు. వ్యవధి గైకొని చని, నారి కేశవనమ న పరీక్షించికొని వచ్చి నిక్వహింపగలమని చెప్పిరి, నిర్వహించిరి. ఇక్క-డ వారికొక సందేహముండెను. పృచ్చకులు నూఆుగురుందురు. నూణజు విషయము. లడుగుదురు వర్ణ విషయము ధారణయందు నిలువవలెను. నిలుచునా? నిలువదా? అనునదే సందేహము. ఈ సందేహము పందొమ్మిదవ యేట బొడమినది. తిరిగి ముప్పది తొమ్మిదవ యేట బొడమినది.

“ధారణ నిల్చునా? నిలువదా? యను సండియ మొండుదక్క...."

(1910 సం, సంపూర్ణ శఠావధాన సభ)

ఊరక పద్యమలు చెప్పి వేయుట యైనచో వేవురకైన జెప్పి వేయవచ్చు. శతావధానికి కుంటువడని ధార, సడలని ధారణ యుండవలెను అష్టావధానమున కంత వడిగల ధా యక్కఆలేదు. ధారణలో గూడ భేదమున్నది.

ఒక పల్లెటూరిలో ఎవమండుగురు పరిచితులున్నారు. వారి యిండ్రాక వాడలో లేవు ఒక [కమమున లేవు, ఒకని యిల్దు మేడ. ఒకని యిల్లు పూరి కొట్టము. ఒకని యిల్లు పెంకుటిల్లు. ఒకని యిల్లు మంబీమిద్దె. ఒకని యిల్లు తొటి యాకుల గుడిసె. ఒకని యిల్లు స్మ్యతములో తడక అడ్డము కట్టిరి. ఒకని యిల్డు దేవాలయ [పాంగణములోని పూజారి పంచ. ఒకని యిల్లు పూర్వమొక పెద్ద భవనము. శిథిలమై మొండి గోడలతో నొక్కగది మ్మాతము వాస యోగ్యముగా నున్నది. ఈ యెనిమిది :డ్లలో నింత వై విధ్యమున్నది. కనుక ఈ డృళ్యములు స్మృతి పథమున గుత్తముశ వాత్తికొనును. తొంగవు. అష్టావధానసంబంధ్యష్ట విషయము లట్టీవి.

ఒక మహానగరమున నొకచో నూజు సొరము లొకేతీరున నిర్మింపబడి యున్నవి. వాని యాకారమునందుగాని, _పమాణమునందుగాని లేదము లేదు, ఇంటి మొగమున (వాయబడిన సంఖ్యను బట్టీ మాత మే వానిని గుర్రింపగలము. శతావధాన సంబంధి శతపద్యము లిట్టీవి. ఇవి ధారణయందు నిల్బుట కష్టము.

428 అవధాన విద్య

అహ్టైనధానమున నిషేధాకరపద్య్మము దేవతాస్తుత్యాత్మకము. ద త్తపది = గోలకొండ, కొత్తకుండ, పూలదండ, మాలముండ. సమస్య = “సంధ్యావందన మాచరింపవలదా? చౌశీతిబందమ్ములన్‌ * వర్ణనము-దేవదానవ యుద్ధము.అ(పస్తుత (పసంగము, చదరంగము, ఘంటలు, వ్యస్తాక్షరి, పురాణము-దేని కడి ఏిలతణమై కొట్టవచ్చినర్హై ధారణయందు తగుల్కొలని నిల్చును.

శతావధానమున నట్లు కాదు. ర్తైలు పట్టాల వలె చూడి. పాటిన మేర నొశేరకమైన సద్యపాదచ్భాయలు నిలువున చెలువారుచుండును. ఒక శతావధాన మున నొక రామాయణకథాసంబంధివృ త్తములు పదియుండునో పం[డెండుండునో. ఎనై్నైన నుండవచ్చును. భ్రీరామజననము, కల్యాణము, ఆరణ్యవాసము, స్ముగీవ మైెతి,రామరామణ సంగామము, పట్టాభి షేకము-ఇట్టివే కాదు. శివధనుర్భంగ ము, శివధనుస్సు ఫెస్ట మనగా సీతమనస్సు జల్లు మనుట, భగ్నధనుర్ధ్యని (తిలో కస్టుల కెట్టు వగ్పెంచినది! తత్కాలస భాస్థిత నానాదేశాగత రాజసుత ముఖసరో జొతము లెట్టులుండెను! జనకుడు, శతానందుడు, విశ్వామి తుడు, లక్ష్మణుడు = వీరి మనోభావము లెట్టుండెను? శ్రీరామ పాజ్శిగహణవేశ సీతాముఖాజ్జలజ్ఞామాధు ర్యము, ఈరీతిగా కించిత్కించిద్భేదములతో జనకరాజ సభాసన్ని వేళ విశేషము లడుగవచ్చును. ధారాళముగా పద్యములు కట్టుచు, త్వరితగతి జను శతావధాని యిట్టి సూక్మాంశము అతిజాగరూకతతో మనసున నిలిపికొని, “ఒకడు కోరిన వృత్త మొకడు కోరిన వర మన్యోన్య సాంకర్య మందకుండ” నిర్వహింపవలసి యుండును వృ త్తములలో లయ్మగాహి, మంగళ మహాశ్రీ వృత్తములు. రెండును (ఐస క్తించినచో, రెంటి [పాస వర్ణములు సవర్జమ. లయినచో, కర్మము చాలక వర్జ్యవిషయను కూడ కొంచె మించుమించు నొ౭టే యబునచో, నిక జెస్పవలసిన పనిలేదు [తిలోచన మొకింత జెప్ప కొట్టెనా, అన్యోన్యసాంకర్య మేర్చడి దురవస్థ ఘబిల్లును ఇట్టి గండము లు త్తరించుటకే కళతావధాననున సమస్యలు, ద శ్రపదులు, మున్నగున వంగీకరింతుకుు వీనితో పద్యవై విధ్య మేర్చడి, రారణకు పట్టు చిక్కును ఈ రహస్య మెకుగని సభ్చులు 'ఓహూ! అషహ్టైవధానగర్భిత శతావ ధానమిది. అవలీలగా సేయచున్నారు. మేఐ ఐళ!' య) జేజేలు పలుకుదురు.

షష్ట (పకరణము శలి9

ఆదికాలపు అహ్టైవధానపద్ధతి కవిత్వ మనుపేర అష్ట పద్యములు చెప్పుట, తత్పద్య రచనావ్యాపారము నడ్డగించుచు, మతి పెడ్యతోవ బట్టించెడి లోకాభిరామా యణ చతురంగ క్రీడా ఘంటాధ్వనిగణ శాద్యష్ట విశేప విషయము లంగీకరించుటయై యుండెను. అనగా (పధానాంగము లెనిమిది, వితేషససంబంధ్యుపాంగము లెనిమిడి వెరసి పదునాలు.[కమముగా ఆ పద్ధతి సన్న గిల్లి, లోకాభిరామాయణ చతురంగ కీడా పురాణ వ్యాభ్మాన ఘంటాధ్వని గణనాదులు పోగా, తక్కువ పడిన సంఖ్యశే రెండో మూడో పద్యములు వేసికొని, మొత్తము అష్రావధాన మనుట యయ్యెను. అనగా నాలుగు (పధానాంగములు, నాలుగు ఉపాంగములు కలిసి యెనిమిది యయ్యెను.

ఇట్టి యష్టావధానములు= (ప్రాక్తనములు గాని, యద్య్మతనములు గొని శరావధానముతో తుల తూగగలవా?

“అష్టావధానారంభంజది [కోతకుం గడు వినోదార్హంబు'-నిజమే.

అప్రస్తుత (పసంగాకాళశ పురాణాదులు వినోద జనకములే. ఎప్పుడు? కవి చమత్కారియైనప్పుడు. ఆ రెండో మూడో పద్యములు కూర్చికొనుటకే గింజు కొనుచుండు కవి అప్రస్తుత (పసంగాదులు జనరంజకముగా జరుపజాలడు. ఓక (పళ్న కేదో అఆసంగతపు సమాధానము. చెప్పి, మొగము దిప్పికొని, మజొక (పళ్నకు బిక్క మొగముపెట్టి, ఎట్లో ఛందోలత్షణము సరిపుచ్చి పద్యము చెప్పి, అహ్టావధానము పూలర్తియెన దనిపించువా రెందరో యున్నారు. కొందరంత కంటె మెటుుుగ జేయవచ్చు. అంచమాతమున దా౨కి శతావధాన సమాన (పతిపత్తి రాదు.

చెళ్ళపిళ్ళవారు “అలరు శతావధానమున నక్యధికంబగు కష్టమంచు (ప్రాజ్ఞలె వచియింటతు" అని వాకౌని, “కాని, అవి సూనృతనుంచనుకోను నేను" అనిరి సరే. అది వాం వైయక్తికమైన అభ్మిపాయమ? (తోసిపుచ్చుటకు వీలు లేకుండ, “ఓ సభ్యులూ! అయ్యదియు నాత్మకు మీకును - నాకు వలెనే - వచ్చి యుండునే?” అ3 (కుచ్చి యకగి9 ఈ సభ్యులెవరు? వారి యష్టావధాన తావ ధానమ ల రెంటిని (పత్యక్షముగ జూచిన సహృదయులు. శాస్త్రిగారి. మాట యకథార్థనుని యొప్పుకొనక తగదు కదా!

శ80 అవధాన విద్య శతావధానికంటె అష్టై.ధాన అధికుడని శాన్తిగారి సిద్దాంతమైనచో వారేల “చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్తి శతావధాని'యని సంతకము చేయుచుండిరి? “అష్టావధాని యని (పకటించికొనలినే! అషహ్టైావధానులందరు శతావధానము చేయలేరు. శతావధాని యని పేరు 'పెట్టుకొన్నవాడెవడై నను అష్టావధానము చేయగలడు. “శతావధాన మేనుగు పాదము." అష్టా వధానమునకొక లవణ మేర్పటజిచికొని యుండినను, దానికెన్నియోరెట్టు కష్టము నంగీకరించి, వింతగా అషహ్టైావధానములు (ప్రదర్శించిన (పొడులు తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు. ఆ (పౌధి అందరికీ రాదు. అవి తత్తాదృషము. వారి కాలమున నెందరో చిన్నలు, పెద్దలు శతావధానములు చేయుచుండిరి శతావధాన రచన యంళఠా తోకటిపాట వలి సాగుచుండెడిది.. తిరుపతి వేంకటేశ్వరులు 1891 సం॥ లో కాకినాడలో కావించిన సంపూర్ణ శతావధానమున ఒక్క సమస్య కూడ లేదు. నూటికి నూజు సాధారణ వర్ణన పద్యములే. ఆ [గంథము 18902 సం॥ లో ము దింపబడినది అహ్టైవధాన నిర్వహణమునకు కేవల మట్టి పద్యరచనా దక్షత చాలదు. పై హంగులెన్నో యుఎడవలెను. చెళ్ళపిళ్ళవారు పండితులలో పండి తులు, లౌకీకులలో లౌకిపలు, భోగులలో భోగులు. కొంటెలలో కొంటెలు సభావేదిక యెక్కినచో సామెతలు, బాటువులు, పాటలు, కథలు, గాధలు, వాక్చిితములు, శబ్దచితములు కొల్లలుగా (తవ్విపోయుదురు.. అది యేమి విద్య! అజచేతిలో వైకుంఠము చూపుదురు- ఆది పేరునకు అష్టావధానమే కాని, వాస్తవ మునకు పది యష్టైవధానముల సమావోర శిల్పవిశేషము. కనుక వారు కొవించెడీ ఆ యషహ్టావధానము శతావధానమునకు పెచేయి కావచ్చు. శాస్త్రిగారు తామొక శతావధానము చేసి, సదపడి యచ్చోటనే యొక యష్టావధానము చేసిచూపి “ఇదిగో! ఈరీతిగా అష్టావధానము చేయగలవారెవరో రండు. వారిని మెత్తు' ననిరి. వారి మెప్పునకు నోచుకున్న యష్టావధాను లగుపడలేదు. మ. సముదంచ న్మతిపద్ధతిం జను సుధీశార్దూల మష్టావధా నము నక్సిష్టగతిన్‌ రచించునత డై నన్‌ (బౌఢరారా తరః (శ్రముడ్రై పూని శతావధానము నొనర్బంజాల డెందుం బీత శ్రము డొక్కండు శతావధానియగు జ్యాగద్ధారణా సంగతిన్‌ (శతావధాన (ప్రబంధము. పఠఖం)

వన్ట (ప్రకరణము 481

శతావవానిక్రి ఆథిండధారణాశ క్రి యుండును. అషహ్టైనధాన కార్యము శతాన ధాని కొఠలెక్కలోనిది కాదు. ధారణ గుతించి యళతనికి విచార మండదు అపస్తుత (వనంగి యొకమాట మాటాడినచో పది మాటలు బదులాడి పల్లబీలు కొట్టించును, నడుమ నడుము నెవరైన సమస్య లిచ్చినను ఆసవుగా పద్యములు చెప్పుమని యడిగినను అఎవోక పూరించుచు సారించుచు వినోదమున ముంచెత్తును.

క్రేవలాష్టావధాని ధారణ పట్ల అ_పమత్తుడ్తై యుండుబకే (పయత్నించు చుండును. కవిత్వేతరవిషయముల యుదనాదరుడ్తై యుండును. డబ్బు గలవాడు కేబుదొంగలకు జంక, తిరునాగ్శగంపులో ఎన్ని వింతలున్నను చూరీచూడక, నవ్వీనవ్వక, వలికీపలుకక, స్వస్వరవ్షణె శదృష్టియె యెట్లు వర్తిల్లునో, కేవలాష్టా వధానియు సభలో నట్టు వర్షిల్లును అందుచేత శతావధానియొక్క అష్టావధానము వలె అష్టావధానియొక్క అష్టావధానము రక్తి కట్టదు.

ఓక్క-మాటలో జెప్పినచో- అష్టావధానము కమలములు, [భమరములు, వంసములు గల చెటువులో ఈత ళతానధానము దరులు మోసి నిండుగా బొజు నేటీలో ఈత. చెజబువులో ఈదగలవాడు ఏటిలో నీదలేడు. ఏటిలో నీదగలవాడు వెజువులో నీదగలడు.

క

రొ అవధానకవిత

ఆపకవికారార పందెపుగుజ్జము ఆగక పరుగెత్తుటయే దానిపని అవధాన కవిళోధార యుద్దాశ్వము. అభ్యమి త్రీణుడై న అవధాని చేతిలో చ్నితచ్మితగతిభేద ముల కగ్గ మై విజృంభించుచుండును.

పరుగెత్తుట, నడుమ నడుమ ఆగుట, పొంచి గుజీచూచి దూకుట, కదియ బడుట వంటి కుతూహలము పెంచు బహుగతివిళేషములు యుద్ధాశ్వమునందు కొన నగును. కనుక ఈ పద్ధతి రమ్మతర మశుట నిర్వెవాద విషయము.

ఆగక సాగిపోయెడి ఆనధారకు, ఆగియాగి వంపులు సొంపులు మలచి కొనుచు సాగిపోయెడి అవధాన ధారకు చాల భేదము కలదు.

ధార ఆగుచున్న దనగా అవధాని యోజించుకొనుచున్నాడని యర్థము, అప్పకవి 'ఎంత యోజించిశను బద్యమంత సారవంతమగు' ననెను. ఆశు కవిత కంటె అవధాన కవిత సారవంతముగ నుండుట కిదియొక కారణము.

ఎంత యోజి-చిన నంత సారవంతముగ నుండునని యవధాని సభలో (ఐహ్మలోక పర్యంతము యోజించుచు గూర్చుండినచో సభ్యులు లేచిపోవుదురు. ఇక్కడ నాగి యోజించుట యొండు రెండు జెక్బ్పపాటుల కాలము మాతమే. ఆ యింతలోనే సవరించికొనవలెను.

భావము స్పురించుట పద్మము రూపుదిద్దుకొనుట యౌగపద్యముగ జరుగు చుండును. అవధాని యోగి, ధార నందుకొనుట భావస్స్ఫూ ర్తికొయికే. శబ్దములు పులిమి పులిమి మార్చి మార్చి ధార తీర్చికొనుట కెప్పుడును అవధాని యత్నిం పడు. భావానుకూలముగా నభ్యాసవశమున నూరెడి ధార స్థిరపఆచికొనును. దానిలో చెయి పెట్టడు. అనగా ఆ పదము తీసి యీ పదము, ఈ కొమ్మును తీసి ఆ గుడి-యిట్టి మార్పులు చేర్పులు గొవించుటకు బాల్పడడు. ఏలయన తొల్త వెల్వడిన ధార మనఃఫలకమున వహ త్తికొనియుండును. దానిని జటిపి గజీవిజిచేసి

నష్ట _పకరణము 488 దిద్ది తీర్తుమేని అది యొకవట్టున నిలువదు. చెదరును. ధారణ్యాపధానమైన యవ ధానమున వెలువడు కవిత యచ్చమాక్షికము వలె నకృతిమరస విలక్షణము.

శివధనుర్భంగ సమయమున జనకమవోరాజ సభా భవన మెట్టుంకనో చంపకమాలికా వృ త్తమున వర్జింపు మని పృచ్చకుడు కోరుచుండగనే యవధాని భావ ప్రపంచమున ఆ సభను సాక్షాత్కరింపజేసికొనును. కౌశిక మహర్షి వెంట వచ్చిన రామలక్ష్మణులు, జనకమహారాజు కొలవుకూటము, అవరోధ జనమధ్య మున సీత, శివధనుర్భంగము పొడకట్టినంతనే యతని వాణి 'నననన నాన రాననన నానన నానన నాననాననా' అని చంపక మాలికొవృ త్తచ్చందోరథ్యయందు పరుగిక గడగును అది వర్ణ్మకమబద్ధమగుట కెంతో సేపు పట్టదు. లిప్తలమీద జరిగిపోవున దాని భావము గుతిఐచి కాని, శబ్దము గుణించి కా, కయ్యను గుణించి కానిపునరా లోచన చేయుట, దిద్దట యుండదు. దొరలించి వేయుటయే యవధాని కార్యము, ఆందుచేత ఆకూ క్తములైన అవధాన పద్యములు నూటికి నూరు చక్కగ నుండు నని చెప్పలేము.

“ఇతర కవుల్‌ ప్రయాసపకి యెంచి రచించిన నూటికెన్ని పె

ద్ద్హతనము గాంచి చిత్తమును దన్నునొ, మే మవధాన సంగత

స్థితిగని యాపగా రచన చేసిన పద్మము €౦దు ఖూచినన్‌

శతమున కన్నిపద్మములు చక్కగనుండు నసంశయమ్ముగన్‌,'

అని ఫ్రీ చెళ్ళపిళ్ళవా రనినాష, పెద్దతనము - సిర్జోవర్వ గౌరవము, చిత్తము దన్పుట-సద్భః పరనిరర్భాతిదాయకము లగుట.

ఇంట గూర్చుండి యదేపని * యోజించి యోజించి చచ్చి సున్నమై (వాయః కవుల పద్యములు నూటికి నూజు చక్కగనుండుట సంశయ విషయము. తిరుపతి వేంకటకవుల యవధాన పదములు నుటికి నూటు చక్కగనుండు ననగా అవధా నిక నిర్బ్భంధములు వారి సవతిదకు అడ్డు తగుఐజాం వన్నమాట, ఈ దర్న్శము

లర్‌

శీరికీ అవధాన విద్య చేతనే వేంకటగిరిలో- 'అష్టళతావధానాది సత్కి9య మంచినీళ్ళ (ప్రాయము కళానిపుణ! మాకు' అన్నారు. నేలమీద మనమెంత చక్కగా నడుపగలమో (తాటిమీద అంత చక్కగా నడువగలవారిని జూచి మన మాశ్చర్యపడుదుము (తాటిమీద నడక యభ్యసించిన వారెంత సహజముగా నడచుచున్నట్టగుపి=చినను వారి (పాణమంతయు క్రిందబడ కుండ నిలువదొక్కీకొను _పయత్నముతోనే సతమత మగుచుండును. ఇది దాగని సత్యము. అత డెంత సమర్థుడ్రైెనను నడుము, చేతులు, మెడ, తన సొస్టిత్య్మమునకు భంగము కలుగని తెజగున నాడించుచుండక తప్పదు అట్టిచో నతని నిలకడ యెటులుండును? అవధాని స్థితియు నంతియ, లీ కాశీ కృష్ణాచార్యులవారు శతావధానము (50 మందికి) చేయచుండగా నొక పంకితుడు 'మఏవరాక్షీ" శబ్ద్బమన కర్ణము వివరింపుమని పట్టు పథ్ధిను. అప్పు డాచార్యులవారి కది సాధ్యపడినది కాదు. “ఆది మనఃస్వాస్థ్యములేని సమయ మగుటం జేసీ ఆపుడు నాకు (బత్యుత్తరము జెప్ప వీలు గాకుంట, అయ్యా! ఈ మాజు టరన్‌లో తమకు సమాధానము చెప్పెద' ననిరట. (అవధాన యాత. పుట 116) అర్ధ శతావధానముననే యిట్లున్న సంపూర్ణ శతావధానమున నెట్టుండును 1 అదియు నాచార్యులవారే విస్తరించిరి. “కానన్‌ బెబ్బులి యొక్కచోట మతి సింగం టొక్కుచోటన్‌ మహి ధ్వానంబుల్‌ వచరించు (కూరమృగ సంతానంబు లింకొక్కచో నానారీతుల భీతిగొల్ప వనిలోనంజిక్కు మేషంబునా బూనంజాలదు కాల్‌ వధానిమది సంపూర్జావధానమ్మునన్‌," (బందరు శతావధానము.) “నిలకడ వలయు కృతికి"; స్వాస్థ్యము (వధానము. అదిలేనిచో సారస్యము లేదనియే చెప్పవలెను. అవధానమున స్వాస్థ్యము దుర్లభము. కనుక అవధాన

షన్ట (ప్రకరణము 485 కవిత్వము పెద్దతనము గాంచి చిత్తమును దన్పుట యెట్లు సంభవము? పెద్దతనము గాంచి, చిత్తమును దనుపుట= లక్షణసమ్మతమై ఆ కూర్చు అవధాని లోకమునకు పరమాచార్యకముగా వెలసి, సూక్ష్మములో మోక్ష మన్నట్లు, అడిగిన _పళ్న మునకు దగిన సమావ్షనము సిద్ధించటచే పృచృకుని చిత్తమున కొదవెడి మెప్పదలతోడి తృప్తియని భావింపవలెను. అవధాన పద్యముల (టతుకింతకం టె నుజ్ఞలముగ నుండునని తిరుపతి వేంకట కవు లనుకొనియుండలేదు.

నానా రాజ సందర్శన సందర్భమున అవధాన (పదర్శనానంతరము=

“దాని (ఆవధానమున్తు నటుఎడనిచ్చి, కవితారసముం జవిచూచు పొంటె. అన్మూనములైన మా కృతులనున్‌ వినగోరెద ' మనియు=

“దొమ్మరిసాని యెంతయును దుడ్కుమెమిన్‌ గడనెక్కి యాడు పో

ల్కి మ్మతిబల్మి కల్మి గడు లేమిడిచే నవధానమున్‌ బౌన

ర్చు మ్మనుజుండు, దాని నొకచోద్యముగా గణీయింపబోక స

త్సమ్మతగా నెసంగు కవితారసమున్‌ జవి చూడు భూవరా !'

అనియా, రసమునకు అవధాన కవిత్వమునకు జాలదూరమను నభ్మిపాయ మునే బాహోబముగా _బకటించిరి. ఇంత యెందుకు? శతావధాన సారోపోద్దాతము నందేమి వాసిరో చూడుడు:

*“ఈ పుస్తకము (_పకటించుటకు ముఖ్యకారణము అవధాన మన నెట్టీదో, అందలి కవిత్వ మెంత రసము తక్కువ కలిగియండునో, అందుగోరెడి కోర్కు లెంత విషమములుగా నుండునో యను విషయ మెల్లరికి తేటతెల్హంఐగుటకేకాని, దీనివలన మీ మనస్సులను రంజింపజేయుటకు గాదు.'

'కాశీసహ్మస' (పారంభ స్తబకమున ఫ్రీ తిరుపతిళాన్రిగారు తమ వాణి అవధానానరోధశమున పిచిత్త కావలసివచ్చెనన నిర్వేదము వెల్లడించిరి,

శ్రలిగీ అవధాన విద్య “తత్తాదృతు శళావధాన సమయే విత్తే నిమి త్తే కృతై స్పత్తాహన్య పదార్థవర్థనపరై ర్వత్తె ర్విచి త్రీకృతా వాణీమం భవదీయ సుందర కథాసందోహబందీకృతా మాత! ర్నిష్కలుషత్వ మృచ్చతు శరత్కాలేన నద్కో యథా.” వాస్తవమున కవధాన సళలో కవితాసారస్య వివేచనము చేయువారు తక్కువ. పృచ్చకుడు- సీతా రావణ సంవాదము సీసమున జెప్పగోరెను. అవధాని చెప్పినది సీసమే కదా! సీశ మాటలు, రావణు) మాటలు ఉన్నవి కదా! అన్నిటి కంచె ముఖ్యము సభాంతమున పద్యము యథాతథముగ నప్పజెప్పినాడు కదా! ఇదే దృష్టీ ఇంతకుమించి పద్య్మనిర్మాణకిల్పముగాని, రసమునుగాని విచారించు వారెవరు? కనుకనే వాగ్గంధ మెలుగని దేవానారప్రియులును అవధాన తం్యతము యథాళాస్త్ర ముగా వెలిగింపగలుగుచున్నారు. ఆఅఆవధానమున దాము చెప్పిన పద్యము లిన్ని యుకిప్పి పద్య్మములని తిరుపతి వేంక టేళ్వరు లొప్పుకొని యెవరై న నధిక్షేపించినచో నూరకుందురా 1 ఆత్మకూరి జేని కోరికి పాటించి, శ్రీనివాస విలాస కావ్యమును తెనిగించి, సమర్పించి, బహుమానస్వీకార సమయమున నొక పద్యము నొడివిరిః చం. పనిగొని విన్ము కంఠమున [బాణము గల్గిన యింతలోన నో జనవర ! యింతకన్న సరసన్ముగ దీని దెనుంగుజేసినన్‌ వినయమునన్‌ నమస్కృుతులు వేయొనరించి భవద్వితీర్ణమౌ ధన మఖింంబు నాతనికి దానము చేసి తరింపకుందుమే ? (నానారాజ సందర నము.) పద్భము తిరుపతిళాన్తిగారి రచనము- ్రీనివాసవిలాసకావ్య మంత గడ్డుది, చానినంతకంటె సరసముగ నాంర్రికరించుట దుస్సాధము ఇదే సమారాన మవ దాన విషయమునను జెప్పుదురు. అవధానము ఎంత సరసముగ_ జెప్పుటకు వీలు కలదో అంత సరసముగ జెప్పుదురు.

షష్ట (వకరణము "ళో

గద్వాల యేలిక యవధాన నథలో *స్రీంకు శృంగార రసోపయుక్రములై న యవయవాలన్నీ యెదటిలాగంలోనే ఉన్నాయి కదా! జడ కూడ అట్టి అవయవాల లోదే. ఆది వెనక ఉండడానికి కారణమేమో చెప్పవలసినది?' అని తిరువతి వేంకట కవుల నడగి రట. వారపుడీపద్యము పలికిరి.

సీ పురుషాయిత మొనర్చు పూబోడి కటిమీద నాట్యంబు సలుపు పుణ్యంబు కొజకొ ఘననితంబస్థలంబను పెన్నిధానంబు ఐపుంభ్యదమ.గను గాపాడు కొజకొ ఠా నళ యించు కాంతకు వెన్మభాగమ్ము నను గూడ సౌందర్యమునుచు కొజకొ పదిమంది దృష్టులు వడీన కంటక మంచు నూపహించి కనఐడకుండు కొజకొ

వేణి కాంతల వెన్నంటి (వేలుచుండె

లేక యుండిన నిధువన లీల కుపచ

ఠంచు నంగమ్ము లెదుటనే సంచునించ

దాని కట్టుండ నే యష్మదవము వచ్చె ?

ఈ సీశమున (వథమ తృతీయ పాదములు వెంకటకాన్తి గారివి. డ్వితీయ చతుర్ధ పాదములు తిరుపతిళాన్త్రిగారివి. వెంకటళాన్తి గారు కామళాస్త్రము, తిరుపతిళాన్ర్రిగారు మం్యతళొస్త్రము జోడించి. పవిమంది ద్పష్షులు పడిన కంటక మను పలుకుఐడీ పరమనమణీ యము. పద్మృశయ్యయం దెన్పటను శ్రైథిలి కను పట్టదు. ఉత్సే9క్షకు కొదువ లేదు. (ప్రబంధ పద్యము బాడ్చున నున్నది. దొరవారు నంతోష్‌ంచి, “దాని కట్టుండ నేయుష్మదనము వచ్చె" ననుమాట పట్టుకొని “ఉప్మద వమే వచ్చినట్లు చెప్పగలరా?” అని పృచించిరట. ఆమాటపై నుజీయొక వవ్యము జెప్పీరి.

4858 అవధాన విద్య మ. ఎదుటన్‌ వర్తిలునట్టి యంగముల శకెంఠేనిన్‌ నభాది చరా పద పల్మాజును గల్గుసంగతిని దా (బత్యవ్షముంజూచి నె మ్మదిలో థీతిలి చాటుచోటనుచు సంభొవించి వెన్నంటుచున్‌ బొదలన్‌ బోలును వేణి, లేకునికి దా ముందుండ కట్లుండునే? (కథలు- గాథలు. మూడవ సంపుటము.) సద్యమ యింత కల్చన చేసి పద్యము నిట్లు తీర్చి రసజ్ఞుల చిత్తము దన్బుట యథావకాశముగా సాధింపబడి నది. అవధానవాణి నీరసపడుచుండెనని నిర్వేదించిన తిరుపతిళాన్తిగారే లన్నీ నరసాపురావధానమున, (పకృతావధానుల (పకృతావస్థ వర్ణింపగోరి నపుడు-- చం, పరువము దప్పుచుండినను బాయక నన్నిది వేచుచున్న దీ వరుసగ నెన్ని యేండ్లు గడపన్‌వలెనో యిక సన్న్యసింత మం చురుతరబుద్ధి పుట్టు నటు లుండియు రాజులు పిల్చినప్పుడో మజ జనించు దానిపయి మానని తీపి, శతావధానికిన్‌ . అని సత్యము పలికిరి. అవధానికి నభల పట్ట గల తీపికి కారణము-లోక మున కవధాన పద్యముల పట్లగల లీపి. ఎంత లేదనినను, అవధానకవితలో, అన ధాని సమర్థుడెనపుడ', బిగియు విగియు నండి తీలును, అవల టై ఏతా

అవధానశ్త్తిని గుణించి ఆతేపణ

*“లోకమందలి పలు వస్తువుల్‌ గొని యథావిథిగాగ సమస్త వృత్తముల్‌ కలయ రచించి యంచి, తమకమ్మున నిప్పుడు గోరువారి కగ్గలమగ జెప్పు చుండుదురు గాని, నవీనముగా రచించువారలు' కారని కొందరు పండితు లాక్మే పింపగా తిరుపతి వేంకట కవులు = “ఇల గల (పాణికోటులకు నెల్ల నొకానొక పద్య మల్లినన్‌ గలుగును గోట్ట సంఖ్యకు నగణ్యము గాగను వృత్తముల్‌ జగంబులు పదునాలుగున్‌ దనదు పొట్టను బెట్టిన దేవుడైన దా విలుపగ నేర్చునే! అటుల సనిల్పెడు వాడును గల్లెనేని నిస్తులు డతడౌ నటంచు మది దోచదు పాప మదేమొ కాని' ఆని సమాధానము చెప్పిరి. ((నానారాజ సందర్శనము )

సభలో నెవ్వ రేమడుగుదురో, యే వృత్త మడుగుదురో ముందుగ తెలియదు కనుక, సకల విషయములకు సకల వృ త్తములందు పద్యములు కట్టికొని గట్టీ చేసికొని పెట్టికొని యుండనలెకు. నల్లి ముక్కును గుణించి చక్కని పద్యము చెప్పుమని యడుగవచ్చు ననుకొందము. కందమా? అట వెలదియా? తేట గీతియా? సీసమా! చంపకమా? ఉత్పలమా? మత్రకోకిలయా? మహ్మాసగ్ధరయా 1 ముయొక్నో పహతవృత్తములున్నవి కదా! రకమున కొకపద్య మల్లి పెట్టికొన వలెను సరే ఇంతయు సిద్ధపఆచికొని యుండగా, ఎవరో నల్లి కాళ్ళను గుజించి లయ్యగాహి పద్య మడుగుదురు. అపుడేవ గతి? *“అయ్యా! మా చిల్లర దుకాణమ.న మతఠ్కుణ మఘోణ పద్యమున్నది కాని మత్కుణచరణ పద్యము లే' దనవలినా? కష్టించి సకల విషయములును సకల వృత్తమలలో తయారు. చేసికొని నిత్యోప స్థితముగా నుంచికొను మహానుభావుడ.ండునా? ఉండినచో కుక్షి నిక్షిప్త చతుర్దశ భువనుడగు శ్రీమన్నారాయణుని కంటె ఘనుడనవలెకు.

అవధాన పద్యములు నద్యోనిర్మితములు- కావను సందేహము తొలుత సంస్కృత విద్వాంసులకే కలిగినది. సంస్కృతమున వాదీందకవి (వాసీన శవ

446 అవధాన విద్య కర్పటిక' ఆను చిత కావ్యమున్నది. అవి సభలలో శ్లోకము లాశువుగా జెప్ప నుక్సహించువారి యువయోగార్థము రఛింపబడినడి. దాని మహిమ యిట్లు చెప్పబడినది: *యళ్నా దిమాం కంథగతాం విధాయ (వతోపదేళా ద్విదితోపదేశః అజ్ఞాత శబ్దార్ధ వినిళృ్చయోఒపి శ్లోకం కరోత్యేవ సభాసు శ్మీఘమ్‌.' (కవి కర్పటిక.) కవి కర్పటికను కంఠస్థము చేస, ఓనమాలురాని చవట కూడ సభలో ఆపవుగా. క్లోకాలు వచింపగలుగునట. రాజసలకు ఐనికి వచ్చునేమో కాని,.ఆ “కర్పటీక' అవధానపభకు బవికిరాదు. తెలుగున మన కట్టి [గంథను గూడ లేదు, వివావిశీస్సులు, అహ్టైదళకావ్యవర్జనలు, (వళంసాభికంసాత్మక పద్యములు కేలవేలు గల (గంథము థ్రీ కొన్పరపు సోదరకవులు తయారు చేసియుండి, సమ యోచితముగా నుపయోగించుచుండిరని (పతీతి కలదు. కాని, వా ర్మాగంథము (వకటింప లేదు. (పకటించియండినను ఆది కేవలావకవిత్మాపదర్శన సభలకు పనికి వచ్చునేమో కాని అవధాన సభలకు పనికిరాదు. అవధాని యప్పటి కప్పుడే (వళ్నానురూపముగా (కొత్త పద్యము కట్టి యగ్గడించును. ఈ కార్యము దుర్గట మశ తంచువారి అక్ష్మేపణ ఆమ్మేపణ కాదు. అభినుతియే. థ్రీ వేంకటరామకృష్ణకవులు తమ కవితాధార చూచి, “ఇది ఆవ పో క్రమ శాదు. (పాత పద్యములు కంఠస్థము చేసి చదువుచున్నారు" అని నళ్యులు నందే హించవలెనని చెన్నిరి.

షష్ట (పకరణము శీత! “'వీసర వోఎకుండగ గవిత్యము జెప్పీతి మేని, “యిట్లనా యానసముగా రచింవగలరా? యెవరేగషయు, నింటియొద్డ్ద మున్‌ గవాసిన పద్యముల్‌ చదువ నచ్చు' నటంచును దోచగావలెన్‌, (రాజానురంజనము. పుట. ఈ) ఆంధ వాల్మీకి శ్రీ వావిలికొలను సుబ్బారావుగారు కొస్పరపువారి యవధానవిధానము నఖినుతించుచు ఐలికిన పద్యము తదభిపాయము బలపజచు చున్నది కం. తడయరు (వళ్నం బడీగిన దడవరు పల్కులకు గాగ దగబడ రెపుడున్‌ నాడవుల మిడుకరు తోపక వడివడి వచియింతు మున్ను వల్లించి నటుల్‌. (కొప్పరపుకవుల యళోడిండిమము.) వాస అ లా

అవధానమునకు కొన్ని గుర్తు లుండునా?

“అజ సనాఐలము వలన అవధానము చశేయనగునని భావించువా రెందరు న్నారో, వారికి నాలుగు రెట్టమంది కొన్ని గుర్తుల వలన అవధానము చేయనగు నని భావించు వారున్నారు.

ఫ్రీ కొమద్జొజు కేంకట లక్ష్మణరావు పంతులుగారు అవధానులకు గుర్తు లుండునని యభ్శిపాయపడిరి ఆటనట (పకటించిరి.

ఫ్రీ నందగిరి శేషగిరిరావుగా రవధానవిద్యకు అవసరమగు గుర్తులు కొన్నింటిని గల్పించి తడ్విద్యార్థుల కుపకరింపవలెనని యొక (గంథము నాసిరి. 1918 సంవత్మరమ.న, *“ఆంధవాణీ రత్నమాల" సుమారు 1680 పుటల (కౌన్‌ సెజు (గంథమును (బకటించెను. దానిపేరు 'అవధాన దర్పణము. ఆ (గంథ మును జూచి శ్రీ శేష్మాది రమణకవులు 'ల్రీ కౌమద్ధాజు వేంకట లస్మణవు పంతులుగారి వంటి విద్వాంసుము *గృర్రులుండు' నని (వాయట గణనీ యము కాదు కాని, నందగిరి శేషగిరిరావుగారి వంటి యవధానులు [వాయుట చింత్య” మనిరి.

(అవధాన మంజరి. తొలిపలుకులు.) థీ శేషగిరిరావుగారి వాద మిడి:

“ఒకసారి విన్నతోడనే నూజుశంగతులు జ్ఞ పియందుంచుకొనగల శక్తి శీవల చిత్తైక్నాగ్యము వలనం గలుగ నేర్చునా? కలుగుననుట కల్ల. దానితోబాటు మకమ్యమాతుడు ఏ యాధారము లేకయే నూజువిషయములు వరుస దప్పకుండ బుద్ధి యందిముడ్చుకొనుటయు కల్పయే." (అవధాన దర్పణము. పుట 8 )

శీషగిరిరావుగారు శతావధాన మొనర్పదలచి, నూఆు గుజబుతుల జంధతి నొకదానిని తయారు చేసికొనిరట, ఆ జగతీ కంఠస్థము చేసికొనిరట. దాని సాియముశోనే కృతకృళత్యులై రట.

షస్ట (ప్రకరణము శీల రావుగారి గుజుతుల జంత స్వరూప మిట్లుండును:

100 నామములు వాసికొని, [వతి నామమునకు తత్పంబ౨ ధినామములు కొన్నిటి గూర్చికొని, మొదటీది స్థిరనామమని, తత్సంబంధులు శాభొానామములని గుర్తించి కంఠపాఠము చేయవలెనట.

ఉవాహరణము ;=

4 రాముడు. ఇది స్టిరనామమట. శ్రీరాముడు, బలరాముడు, పరశురాముడు, రామారావు, రామయ్య, రాఘవరావు అనుపేళ్లగల యిప్పటి మనుష్యులు శాభానామములట, 88. నమ్యతములు. స్థిరనామమట.

చుక్కలు (ఆక్వి ర్యాది ఆభరణ విశేషములు, బృహస్పతి మొదలగు

(గహములు శాఖభానామములట. 64. పాము. స్థిర శామమట.

సర్పజాతులన్నియు. (పెఐజేరు, నల్ల,తాచు మొదలగునవి) ఆదిశేషుడు,

శేషయ్య, అనంతం మొదలగు నరులు= కాఖానామము లట. 85. చింతపండు. స్థిరనామమట

చింతపండు, చారు, పులసు = కాఖానామములట. 9౪. రోలు స్థిరనామమట.

రోలు, దీనిలో నూరునట్టివి కాభానామమ.లట.

400. రోకలి. స్టీరనామమట+*

దీనితో దంచునవి శాఖానామము లట

ఒకటి నుండి నూటు వరకు తాను కూర్చిన స్టిరనామ శాభానామముల జంధతి కంఠస్థముగా నున్నచో, శతావధాన మవలీలగా చేయవచ్చునట,

గ! అవధాన విద్య

నూఅు పేరులున్నవి కదా, నూటిలో మొదటిది రాముడు. రామునకు శాభానామములు కొన్ని కల్పింపబడినవి. ఆ ళాఖల కుపమానములు కొన్ని సందర్శ్భోచితమ గా నవధానియే కల్పించికొనవలెను.

శరతావధానమున [పథమసంఖ్య రామడు. శతతమ సంఖ్య రోకలి- ముస అము తొలి పృచృకుడుగాని. తుది సృచ్చకుడు గాని యే విషయ మడిగినను వారి (పళ్నములను అటు రామునకో యిటు రోకలికో యన్వయించి కథ యల్లి పెట్టుకొనవలెను.

(వథమ పృచ్చకుడు సంజయగాంధి వైభవము వర్డింపగోరె ననుకొందము. అపుడీ రామ శబ్దపు గుంజకు సంజయగాంధి (పశ్నము కట్టీవేయుబెట్టని తెల్ల మొగము వేయగూడదు. తుపాకిగుండు తగిలి “రామరామ' యనుచు (బాణములు వదిలిన గాంధి మహాత్ముని మనుమడు అని సంధించికొనవలెను. ఇది (పళ్న సంబంధి కథ. ఇవేవిధముగా పృచ్ళకు డేవృత్తమును గోరెనో ఆ వృత్తము పేరు ముుదాలంకాా న్యాయమున వచ్చునట్టాక కథ, పద్యమున మనమే (పాసాక్షరము నిషేపింతుమో దాని నెటుుటకొక కథ, అప్పటి కప్పుడల్లికొని ఆ గుంజకే కట్టి పెట్టవలెను ఈ ఏ౨బ్ధిసొస్టి కథణు చమత్కార [పధానములుగా నుండవలెను. చమత్కారము కొజవడినడో చప్పున జ్ఞప్తికి రావట.

శతావధాన సృచ్చక పంటక్రిలో చతురశీలితమ పృచ్చకుడు "కైకేయి ్రీకాము నడవికి బంపించుట న్యాయమా? కంద పద్యమున_ జెప్పు'డని కోరెనను కొందము.

జంత ప్రకారము రికీవ సంఖ్య చింతపండు. దానిళాఖలు చారు, పులుసు. కైకకు శ్రీరామునకు చింతపండుతో [పసక్తి కలుగదు. అడవికి చింతపండు నకు కొంచెము చుట్టరికమున్నది. ఏమి చేయవలెను? ఏదో౬ఒకిటీ చేయక తప్పదు*

వద్యస్కల్పనతో కథ అల్లుకానవలెకు. అదెబ్బవ-*చింకపండు" నుండి చి" చిన్న భార్య కైకేయి, “౨ పట్టాలి షేశోత్సవమునకు సున్న చుట్టించి, 'ఠ'' తన

వష్ట. [పకరణము శీకీథ్‌ తనయునకు పట్టము గట్టింప నెంచి, *పంక' వంటి వృద్దుడు దళరథునకు పాణ సంకట స్థితి కల్పించి, కందకు లేని దురద చేను కెందుకని మిన్న కుండక, భరతు నభీష్టమునకు నిజాలీస్ట మర్కుపాసమని సాధించి, అడవ3 సీతారామక్ష్మ్యుణును బంపించెను. స్వార్థపరులకు తమ పోశడ న్యాయమని తోచును గదా!

ఇట్టు చింతపండు నందు 84 వ సంఖ్య, అయోధ్యాకాండ కథ, కందచేమ సామెతవలన కందపద్యము, మకార్యపానము-ఇన్నిటిని బిసికి స్మృతి పథమున బెట్టికొనవలెను ఇ) దర్చణకారుని మఠము తన్మతానుఫారముగా మీది విషయము కల్పింపబడినది.

నవశితను _పశ్నమునకు మన కల్పన వలదు, దర్పణకారుడే సూవించిన కల్పన చూతము. విషయము విస్పష్టమగును.

99. తోలు. దానిలో నూజబడగునవి దాని శాఖలు.

(హ్నోము- 'ఆధునిక (బాహ్మణులు దేశమున జేయవలసిన మేలు.

“కథ - శోటిలో బోసి మినప పప్పును రుబ్బుతున్న గిరయ్యయను (వొహ్మణుడు నన్ను జూచి, చూచితిరా? పంతులుగారూ! నా తెలివి నేడు జూడండి. గారె లెట్లు వండెదనో. మైదాపిండితో బొబ్బట్టుటుల జేసెదనో యని పలుక, ఇప్పటే (బాహ్మణులు జేసెడి మహత్కార్య మింతవరకు వచ్చినది. దీనికి నీవే కాని మేము సంతోషింపము అని నేను మాజుపల్కితిని.”

(ఇందులో తోటికి, మైదాపిండికి, ఇప్పటి (బాహ్మణులకు [క్రీగీతలు పెట్టి.)

తోలు 998 నెంబరు చెప్పను. మైదా మటత్తేభమును జెప్పును.. ఇప్పటి (బావ్మణులు వ్యర్ణ్యవిషయమును జెప్పును. 'మహకత్కార్యము' మవర్ణ ప్రాసము జెప్పునట.

త46 అవధాన విద్య

శోటికడ గూర్చుండి పిండి రుబ్బు వైదిక _బాహ్మణుడు లోగియగు నియోగి (వాహ్మణుడు, వారి వాలకీములు, ఉ క్రి పత్యుక్తులు, మనఃఫలకమున కెక్కంచికొని భ్యదపజచికొనవలెను. ఈ కథాలతిఠ కదిపినచో అసలు డొంక తోచునట.

పృచ్చకు డేసంఖ్యవాడో, ఆ సంఖ్య కోడిని జెప్పునో పేడిని జెప్పునో, వాని యక్కరములు బట్టికౌని (పశ్నానకూల చమత్కారకథ కల్పించుకొనవలెను. కల్పిత కథలో 1పథమచ్చేదము (పశ్నస్వరూపమును, ద్వితీయచ్చేదము వృత్త స్వరూపమును, తృతీయచ్చేదము (పాన స్వరూపమును చేటలో వెలగపండ్లను ఐలె సృుటముగా జూపగల (తిథావిభ క్త కథాసురక్త వాగ్బంధము నవధాని నిమిషార్థ కాలమున మనఃకమలమున గల్పించుకొనవలెను. తత్కల్పనము సుస్టిరముగ జ్జ పయందుంచికొనవలెను.

గుర్తు లనగా నివియేనట.

ఇట్టి గుర్తుల బలముతోనే యెల్లరు నవధానములు చేయగలుగుచున్నారట. ఇవి నందగిరి శేషగిరిరావుగారి సిద్ధాంతము.

వాస్తవమున కిట్టి గుర్తుల పద్ధతి కనిపెట్టి ప్రచారము చేసినవారు విదేశీ యులే.

039822 1. 10౮1) అను విద్వాంసు డొకగంథము (వాసి ప్రకటిం చెను. దాని పేక “గంజ 10 56౪6100 & ౮౦౦4 ౩ $46900.” ఆతడును, శతావధాన (పయోజన ముద్దేశించి కాదు కాని, నూలుపేరుల వట్టిక నొకదానిని తయారు చేసెను వాని నతడు 69 ౪0163 అన్నాడు.

1. శయ 1001, ౨. ₹ంళంం:, 8. ౦00141 4. 4016, 5. పం విజ0ం9 6. ఉంళందం౦1॥6, 7. కిం106983, 6. 67017138 601, 9. పెకీ! కెంన, 10. 6606౯41-9061;705/ ₹7196డేం*, 11. 5646 ఇజ1స, 12. 81674108 18. ౯1001, 14. 506601, 15. కెంరీ ............
2. వ్యం .... .... 81.0661... ... 100. 54115100.

షవ్భ (పక రణము తశ

ఈ పట్టిక కంకస్థము చేసికొన్నచో, తత్సహకారమ.న నేదియెైన జ్ఞపియం దుంచికొనవచ్చునట ఉదాహరణము.

1. పింరేంట, 2 పెం ంగుు 8. కౌయ్రాం, 4. వెం118, 5. వేశం39ం0*- ఇవి పంచ మహా నగరములు. వీనిని వరుసగా జంతిలోని

2. శణు 010016, ఏ౨. 0003065, 8. 6141, 4. గ౫౦16, ర్‌. వై648 వీడర68 అను నామమలకు జోడించికొనవలెను.

ఆయిదవది 140300౪. దీనిని అయిదవ సల ౪0౯6 ఆగు 116 ౪5208= ఫం? తో సంధించు 'చెట్టనం*0౪౯ 26౪8 జరం, ఓం [గం 5441 50011, 18 00౪666 *14మీ 2088 &8డీ ఓ ౦00% 15 13198 08 409 01 14 0పీరళుం 08 జ మం 9059 &56 64098 ౪9 ఉం 406౯. 016 168 మిం౪॥- 60%. శపేం సేండ6ే 1006 0% 806 16౪5 206 96269 ౯176-762౯ వము 0౯ కీీంం0ం0౪/-మ6ఇ/3- 94206౯.

ఇది పద్దతి. ంళ3 వితరం[ను పట్టుకొని నకీ0300% పట్టణము జుట్టీ పెట్టి కొని సాధించుట.

ఈ మహాశయు డిట్లే పెద్ద పెద్ద సంఖ్యలు గుర్తు పెట్టుకొనుటకు గూడ

7199 ఇదియొక టెలిఫోను నెంబరు. అతని జంధతిలో ఈ సంఖ్యలకు (గమముగా "7. 2011060264 1. శయ 01061 8. [6+017108 శ001౯ 9. 4411 50% ఉన్నవి. ఈ నాలుగింటికి పరస్పర సంబంధము లేదు. సంబం ధము కలుగులాగున చమత్కార కల్పన యొకటి చేసికొనివలెను. ఆ కల్పనచే సిద్ధించు. దృశ్యము మనఃఫలకమున నచ్చొ త్రినట్లు చెదరని మ్ముదయై భాసిల్ల వలెను. అపుడది స్టిరపడును. ఆంగ్రేమ (గంధక రృృకృత కల్పనాచమత్కారము చూడుడు.

శీ4రి అవధాన విట్య

“1058 ?088 6౪69 5డీ 866 2 0110208080 (080౪1038 28 శీ 000% (0088 8 9097017108 రం0? &86 పీగ08 & ౫811 001౫. ₹1ల81126 65 918 0 ఫం 9600 016809-016 0100600808 ఫేకిడి53 58116003 6222112817 ర88986, ఏం 5036లక66ే 81850 29 1౨6 214౧0 0100% 015209 మంటల ఓం ౯16౪017108 రంం£ 286 టం 0290102 మివ)! 90% 38౯7082664 9 30111664 16468. 1 (0 19480 13 ౪116 30888 ౫౦౪ ౪111 16౪6౯ [0౯26౯ (ఏం ౩8008 7 189.”

కల్చన చేసికొనుటకు 80 సెళకముల కాలము చాలునట.

ఇతడును మన శేషగిర్‌రావుగారును, (గంథగత విషయములను బబ్టే సశ్యోతు -లనుటకు సందియము లేదు. (ఇ 460 వం+6109' ౩ కంత కశంంంబ-59 209227 2. ౮)

ఈ గుర్తులు మనసులో నిల్చునా 1

ఒకడు మహా నగరమున నొకచో ఐస చేసెను. బసనుండి బయటకు వెళ్ళి తిరిగి వచ్చుట కష్టమని యొక యాపాయ మవలంబించెను. చేతిసంచినిండుగ చిల్లర నాణెములు సంగహించికొని, దారి పొడవున మలుపుల కడ చల్దుకొనుచుబోయెను. తిరిగి వచ్చునపుడు జనసమ్మర్దవీథులలో తాను బోసిన కాసులే తన వచ్చిన (తోవ జూపగలవని యతని విశ్వాసము. పోసిన కాసులు కాశిలో గూడ నుండవు గదా. ఆ గుర్తుల నమ్ముకొని శతావధాన మొనరింపగడగు కవి, ఈ కాసులు నమ్ముకొని మవోనగరవీధులలో గమ్యము జేరదలచు (ప్రవాసి యేకరాశివారు.

సము దగర్భమున శరతసహ్మపయోజనములు |పయాణించి, పరస్థలమున గొంతకాలము నివసించి, తిరిగి సరిగా స్వస్థలమునకేగు మత్స్యజాతులున్నవి. ఆకాశమునందు నిరంతర (పయాణము చేయుచు, ఖండాంతరములకేగి, అక్కడ గొంతకాలముండి తిరిగి స్వస్థలమునకు సూటిగాబోవు పవతీజాతులున్నవి. చేపలు దారి పొడవున జలములలో నొకరకమైన [దవపదార్థము విసర్హించుచు వచ్చునని, తిరిగి పోవునపుడు ఆ (దవ పదార్థ గంధమునుబట్టి చక్కగా టోగలుగునని పరిళో

వష్ట [సకరణము 449 ధకు లూహించుచున్నారు. పవులును అదేపని చేయునని యూవా. జలములలో, గొలిలో ఎంత సలమోభము చెలరేగుచుండును! చేపలు, పిట్టలు విసర్జించిన తానవ గంధరేఖ ఆవతముగానిల్చి వానికి షణ్యాసానంతరము ద్రిక్సృదర్శకముకాగలుగునా? అవును. ఆ గులటుతులు జలతరంగవాయుతరంగ (పహతములై జర్జిరితములు కొవు, రూపతిపోవు. అవధాని యేర్చజచికొనెడి విచ్చితపు గుర్తులు గూడ ఏతాద్భక్థితి మంతములందురా 1?

“వాడు జ్వరముతో చావలేదు. యంత్రాలు మోయలేక చచ్చినా" డని యొక నొనుడి కలదు. ఈ విధాన మనుసరించు నవధానులు పృచ్చకుల చేతిలో చావరు:ః తాము ీవ్వికొన్న విపరీతపు గథల గుర్తుం గర్షమునబడి గిలగిల తన్నికొన్ని చత్తురు, .

శతావధాన (పశ్నము లెక్కడ! పృచ్చక జనసంఖ్యను బజ్దీ పట్టికనుండి కైకొను స్థిరనామ మెక్కడ ! దాని కాభానామముఆతో కథ లింపుగా నల్లికొను బెక్కడ ! కథలో వర్ష్యవిషయ వృత్తశామ (ప్రాసవర్ణ విశేషములు పొదిగించు బెక్కడ ! నిమేషార్ధ కాలకల్పితమైన యేతత్సర్వ కథాబంధము లన్యోన్యసాంకర్య" మంఏ అస్తవ్య స్తములు గాక, ఆలానబద్ధ స్తంభేరమ [కమమున, బాదుకొని మనోఒ౦బఐరమున గట్టిగా నిలుచు టెక్కడ ! హుళక్కి-.

8032408 341125 అను పాళ్ళాత్య పండితు డిట్లు హెచ్చరించెను:

“లం 901 2౧913౫ 200% 5౫3600 1౫౦౪ 084 రేం ౪10036 ఓ కొం 801 292919 20832 రయి 18 రేం 106 84) 9046 28 1061 +కం21.” (420402౪7 5౯578245).

“నీవు స్వయముగా నిర్వపాంవగలిగినపుడు ఇతర పద్ధతి నెత్తిన బెట్టికొన వలదు. వైయజక్తికముగా నీకది యనువుగానపుడు దాని జోలికి టోవలదుం'

అలాని ట్రై వలా 9)

అద అవధాని పరంపర అద్యతవానధానవిధానమునకు శ్రీకారము చుట్టిక మహామనీషి శ్రీ మాడభూ్ని వేంఠ టాచార్యులవారు. ఆచార్యులవారు ఆదికవి వాల్మీకి వంటివారు. కవికులగురుడు కాళిదాసుడు “మణౌ వ్యజసముత్కీర్డే సూత స్యేవాస్తి మే గతిః అన్నాడు. (రఘువంశము 14) (తోవ యేర్చఆచినవాడు గురుడు : ఆ (తోవ వెంబడి నడిచినవాడు శిష్యుడు. ఫ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరు లాచార్యులవారి (తోవ ననుసరించిరి. వీరి మాటలే పద్మములు. పద్యములే మాటలు. వీ రెక్కుడ బస చేసిన అక్కడ గుంపులు గుంపులు. దర్శన మబ్బిన చాలు ననుకొనువారెందరో యుండిరి. ఆ తిరుపతి వేంకటేశ్వరుల కెందరుభ క్తుబన్నారో, యీ తిరుపతి వేంక బేళ్వరుల కందరు శిమ్మ లున్నారు శిష్యులలో నూటికి తొంబది తొమ్మిది మంది యేకలవ్యశిష్యులు. అందరిలో శిరోమణి శ్రీ శివరామకాన్త్రి గారు. వృద్ధులైన గురువు లాయనపై నవధానకవితాస్శా మాజ్యభారము నిలిపిరి. థీ శివరామళొన్తి గారును వృద్ధులె, తాళ్ళపూడి శతావధానస భారంభమున- చం. తిరుతి వేంక టేళ్వరులు దేశము లెల్బను (దిప్పి (తిప్పి య బ్బురముగ నాదువీపునను మోపిన మోసితి, దాన వేసి దు రృరమగు నుబ్బసంబు తన భారము మోసిన మోయుచుంటి నీ బరువిక వీడ నెంచెద నెవండు కనంబడ డోవధానమా! (అవధాన భారతి.) అని నిర్వేదము వెలిబుచ్చిరి,

వన్ట (పకరణము శీర్‌!" ఊరూర నుల్లిగడ్డ కొకడుగా నవతరించి, అహం[బహ్మీభవించి, జకకవిత గుప్పుచు, నవధానచ [కము (దిప్పుచు నట్టహాసము చేయు నుద్దండులు తండోవ్‌ తండములుగా నుండినను వారెవరును *“ధురంధరులు” కారని కాన్తిగారి తలంపు. బెజవాడ శతావధాన సభలో వారు నుడివిన సీసము అదివిన నొడలు జలదరించును. - సి, శతవధాన విధా విళారదుండాచు భా రతము రచించు “ధర్మన్న'" వలన వసుచరి తాఖ్య_పబంధమ్ము (వాసి, వి స్పూర్తిమై దగు 'భట్టుమూర్రి' వలన ఆతులితమైన మా యాస్టాని కెక్కిన సరీసుండు *“వేంకటాచార్యు' వలన రావు గంగాధర రామభూపాలు వి ద్వరులు “దేవులపల్లివారి' వలన సరస తిరుపతి వేంక టేళ్వరుల వలన జాలు వాటీన యవధాన జాహ్నవీ [ప వాహ మింతింతయై పాటి, వజలి యిపుడు కాకవుల పాఐఐడి 'మైడు కాల్వ' యయ్యెః (అవధాన భారతి ) ఈ పద్యమున బేర్కొనఐడిన యవధానులలో “సరసుండు వేంకటా చార్యుడు." “సరస తీరుపతి వేంక టేశ్వరులు' విశిష్టులు. సరస ళ భ్దము శేవలము యత్యర్థము నిలుపబడినది కాదు. అవధాన గంగను రాజాస్థాన రంగమున డింపిన మాడభూషి భగీరథుడు. భాగీరథిని (మింగి, లోకమున వెలయించిన చెళ్లపిళ్ల జహ్మువు. ఆ జాహ్నవి చిక్కి కృశించి, నేడు "సైడు కాల్వ' యైనడట. మాడభూషి వారి వెనుక, వారి శిష్యులనుని పేరు చెప్పికొని ముందుకు. వచ్చిన యవధాను లెవ్వరును లేరు.

శర్‌వీ అవధాన విద్య

దేవులపల్లి సోదరుల పేరు నిలుపుటకు రంగ మెక్కిన ఛాశులును గనరారు.

కాగా, తిరుపతి వేంక టేశ్వరుల కాలమున వారితో పోటీపడిన వారున్నారు, వారిలో ముఖ్యులు - థ్రీ కొప్పరపువారు, శ్రీ వేంకట రామకృష్ణ కవులు, శొస్పరపు సోదరకవులు 'ఆకుకవి చ్మకవర్తులు' అనెడి దిరుదముతో పైకి వచ్చిన వారు. అవధానవిద్యయం దతిరథులు కొరు. వారికి చట్టులే లేనట్టులున్నది. వేంశట రామకృష్ణుల యంతేవాసుల యడయు బొడయు నగుపదదు.

అవరధాను లెవరు?

ఎక్కడనో యేదోయొక కళాశాలలో, ఒక్కసారి పర్యవేష్షకపండితసమక్ష మున బి.ఏ. పరీక్ష వాసి, డ్మిగీ సర్జిఫికటు సంపాదించుకొన్న వ్యక్తి యావ జీవము బి.ఏ.గా చెలామణియైనట్టు, ఏక్రై కావధాన్నపదర్శనమ్మాతమున “అవధాని విరుదము దగిలించికొని యలరారు నకుతోభయమవాశయు లున్నారు. (శయము- చెయ్యి. మవాశయులు = పొడుగుచేతులవారు.) అట్టివారిలో గొందరు గట్టివారును ఉండవచ్చు. అందరి పేర్స పట్టిక తయారుచేసి ప్రకటించుట దుర్శ టము.

ఖు

“అయ్యా! నేను అవధానుల నామధేయముల పట్టిక కూర్చుచున్నాను. అవధానులగువారు తమ అ్మడసు తెలుపవలి, నని దినప్యతికాముఖమున నభథ్యర్థించి నచో కొల్పలుగా నుత్తరములు వచ్చును. ఉత్తర మేయూరినుండి వచ్చెనో ఆ యాూరికి బోయి విచారించినచో, *“ఆ వ్యక్తి యవధానియని మాకు తెలియదు, అవధాన మెక్కడ చేసెనో మేము చూడలే' దందురు నూటికి నూణు తేలిపోవునని కాదు. ముప్పాతికకు బైగా తేలిపోవును. కనుక పట్టిక గూర్చుట పొసగదు.

ఒక్క యవధాన్మపదర్శనముతో నొక యవధాని యియతత్త తెల్లము కాదు. పది యవధానముల పద్యముల సంపుటి వెలువడవలెను. అప్పుడు సరకు బయట ఐడును. ఈ యవధాని చేతిలో శబ్దార్థసంపద యెంతయున్నది? ఇతని శయ్య

షష్ట [పకరణము 46కి యెట్టిది? రీతి యెట్టీది? కల్పనాళ క్తి, శాస్త్రపరిచితి, వాశ్చ్సమత్కృతి - యేది యెంక మా(తమన్న విషయము నతని పద్యములే వెళ్చడించును,

అవధానపద్యగంథనంపుటములను బట్టి అవధానుల నామరధేయములు నిర్ణయించికొనవలెను. తమకు తామే 'అహ్టైవధా'ని యని శతావధాని" యని పేరు పెట్టికొన్నవారుందురు. అట్టివారి పేరు పట్టిక శెక్కించుట తగదు.

శిద్యభుజన్క.ంధమున బరువు మోపి, ఆశ్వాసము బొందు నదృష్టేము శివరామశాస్త్రిగారికి గలుగలేదు. తరువాత వారు సన్న్యసించిరి.

అవధానులు పుట్టుచుందురు. ఛందోవాణీ నృత్యము చేయుచుండును. ఎవడో యొకడు వ్యుత్సన్నుడై పెకి వచ్చుచుండును. ఈ రీతిగా నవరాని పరంపక అవిచ్చిన్నముగా సాగుచుండును. ఆగదు.

అనాది ట్రి విలా

మ! అర ఉపసంహారము

.(క్రీడార్థమో వాదార్థమో విద్వాంసులు తమ చేతిలోని విద్యల (పదర్శించుట (ప్రామినుకులు వెలుగునకు వచ్చిన నాటనుండి కలదు.

వాత్స్యాయనుడు పేర్కొనిన చతు్షన్షి కళలు గఅచుట పురుషార్ధపరమ (వయోజనమని (పాలీనుల మతము.

చతుప్షన్టి కళానిష్టాతయై శీల రూప గుణాన్వితయగు వేళ్య గణీకాాహళ స్తి బొంది, మవోసళయం దుచితాసనగౌరవము బొందునని వాళ్స్యాయనర్షి వచనము, కళాకుశలయః, శీల రూప గుణాన్వితయునగు మధురవాణి మహాజనసభయందు, మహారాజహృదయమునందు పీఠము సంపాదించుకొనెను. (శీలమ్‌-సుస్వభావః)

చతుష్షష్టి కళావృకమునుండి వాజ్బయశాఖ వేయిపడి, చతుర్విధ కవిళా వృక్ష రూఢిగాంచెను. చతుర్విధకవితానృక మునుంకి ఆకుక వితాశాఖ విశివడి, అవ ధాన విద్యావృక్షము వెలసెను.

అవధాన విద్యావృకము ధారాశాఖము, ధాగణామూలను, ధైర్య .పకాళము.

అభినవ పండితరాయ విఖ్యాతుడు శ్రీ మాడభూషి వేంకటాబార్య విద్వచ్చే౦ ముడు మేధివడు. తదపజ్ఞయే అవధాన విద్యామూలబలము పుంజికౌనజేసెను,

థ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు ఏత దవధానవిద్య తెణగునేల నాలుగు చెజు గుల బహుిఫాశంకానవంతుంతమైన నైయగోధ మహావృక్షముగా వి స్తరిల్రజేసిన కారణజన్ములు.

ఆ కింకపీంద మఘటావంచాననులు త్రీష్చీన మార్గమే సకలోపాధేయమై నన్నుతి ప్యాఠమైనది,

షన (వకరణము తీరీథ్‌

అవధాని గడియకు నూజుపద్య్మములు ధారాళముగా జెప్పగలడు. దినము నకు ఒక (ప్రబంధము నృశమముగా రవింపగలడు.

అష్టావధానము కంటె శతావధానము [పకృష్ణవిద్య. అహ్టావధానులలో నూటికొకడు శతావధాని యుండును.

అష్టావధాని కావించు అష్టావధానము కంటె శతావధాని కావించు అష్టావ ధానము రమ్మతరముగనుండును.

అవధానపద్యములు చప్పగా నుండుననుట ఆర్థములేని మాట. తక్కాల మున కవికి తోచెడి కల్పన, కల్పనకు జీవమువోయు నుక్తివైచ్యితి అచ్చముగొ వైయక్రికములు, తత్కవి సంస్కారముబట్టి యుండును ఒక కవియొక్కకూర్చు నిసర్గమధురమగ నుండును : ఒక కవియొక్క కూర్చు పుల్లా విజిచినట్ల్టుండును. పద్యము చప్పబడుటకు నిలుకడ లేమి కారణ మనుకొనుట పొరపాటు, నిలుకడ సాధించినవాడే కదా అవధాని! సత్కవి కృతావధానమునందు “శతమున కన్ని పద్యములు చక్కగనుండు నసంశయమ్ముగన్‌."

అవధానవిద్య సకలవిద్యలకు శేఖరీభూత మైనవిద్య.

ఈ (గంథమున అష్టావధాన శతావధాన విధానములు, తన్నిర్వహణ సంబంధి సాధకబాధక విషయములు మూలముట్టుగా పరిశీలింపబడినవి.

తిరుపఠి వేంళటకవుల అష్టావధాన విధాన *మిద మిళ్ధ 'మని సోపపత్తి కముగా నిరూపింపబడినది.

రార ణమాతృకా విషయవిశేషములు అనేక (గంథములనుండి (గ్రహింపబడి చర్చింపబడినవి.

అవధాన విద్యారంగమున నా గడించిన పాతికయేండ్ర అనుళవపరమార్థము కనవెలుగుగా, అవధానిక వాజ్బయము యథాళకకి కోధించి, నా బుద్ధికి అందిన మట్టుకు (గహించి యా సిద్ధాంత్య్మగంథము నిర్మించితిని.

ఇది మత్కృవషివలము. సదసద్వ్యూ క్రి హేతువులు సహృదయవిద్యన్మణులు గుణదోవములకు (పమాణను,

న్వన్త్తి ఆవాస్‌ ధి ఫలాన

(పస్తక్త (గంథ సూచిక

అప్పకవీయము. అలిజ్ఞాన శాకుంతలమః. | అమరకోళము. భింగాభట్టియ గురుబాల్మపటోధికా సహితము. అర్క (పకాళము. రావణకృతము. అవధాన దర్పణము. నందగిరి శేషగిరిరావు. అవధానాదర్శః. పికుపాటి చిదంబరశాన్ర్రి. అవధాన భారతి. వేలూరి శివరామశాన్తి. అవధాన మంజరి. (వతాప వేంక టేశ్వరకవి, అవధాన యాత. కాశీ కృష్టాచార్యులు. అవధానవాణి. పులివ ర్తి శరభాచార్యులు, అవధాన సారము. రాజశేఖర వేంకటశేషకవులు.

(దుర్భాక రాజశేఖర శఠావధాని. గడియారము వేంకట శేషళాన్త్రి .) అస్టదిగ్గజములు. అస్టదిగ్గజ వర్థంత్యుత్సవ సమితి. అష్టావధానము. మంతి పెగడ భుజంగరావు. ఆంధపష్మతిక స్వర్ణోత్సవ నంచిక. ఆంధ శబ్దచింతామణి- నన్నయ* ఆం[ధ సంస్టానములు సాహిత్యపోవణము. ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప. అముక్ర మాల్యద. థ్రీకృన్ణదేవరాయలు. ఆము క్రమాల్యదా సంజీవనీ వ్యాఖ్య, వేదము వేంకట రాయశాన్త్రి. అప కవితలు, అవధానములు, చాటువులు డా. కె. రామకోటిళాన్తి = ఈనాడు. దినవ్మతిక, ఉత్తర రామచరిత నాటకము. భవభూతి. ఉదాహరణ వాజ్మయ చరిత+ నిడుదవోలు వేంకటరావు-

షవ్ట: సక్షర్శణము శక్‌[ ఉదృటారాధ్య చర్మిత. తెనాలి రామలింగకవి. ఉషాపరిణయము. రంగాజమ్మ-* ఏకావళి. విద్యానాథుడు. ఏకాతరీకోశము. బొచిత్య విచార చర ఏఐ మేమేందుడుం మ కథలు = గాథలు. చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటకాన్త్రి. కర్ణాటకొంధ సాహిత్య చర్మితం రత్నాకర శంకరనారాయణరాజు. కళాపూర్ణోదయము, పింగళి సూరన్న, క్షవిసింవా గర్జితములు, చెళ్లపిళ్ల వేంకటకాన్త్రీ. క $ీసహ్మసము, తిరుపతి వేంకటీయము. కావ్యాదర్శము. . దండి. కావ్యమీమాంస. రాజశేఖరుడు. కావ్యాఇంకార ఫంగహము. నన్ని ధానము సూర్యనారాయణశాస్త్రవినరణము కావ్యాలంకార సూూతవృ త్రి. వానునుడుం కాశీ. కృష్టాదార్య సంస్కృృత సా్యమాజ్యము, కాశీ. ఖండము. శ్రీనాథుడు. కిరాతార్టునీయము. లారవి. కుమార సంభవము. కాళివాను. కొప్పరపు సోదరకవుల అవధానములు. 1. భాగము, 2. భాశమ. గుంటూరు సీమ పూర్వభాగము, ఉత్తర భాగము, తిరువతివేంళటీయను. గృవాలవ్మి. సంచిక. ఘటికాచల మావోత్మ్యము. తెనాలి రామకృష్ణకవి చం[దాలోకము._ గె చమత్కార కవిత్వము. గొడేఫల్లి వీరరామవశాస్త్ర.. బాటువద్య 'మజణిరుంజుకి. :వేటూరి (పభాకరళాన్త్రి సంకలితము... చాటుపద్య రత్నాకరము. దీపాల పీిచ్చయ్యళాస్త్రీ.

శీలి అవధాన విత్య జయంతి సంచిక. జయమంగళ టీక. యళోధరుడు. జారకచర్య. చెళ్లపిళ్ల వేంకటకాస్త్రీ. జైమిని భారతము. పిల్లలమజ్జీ పినవీరభ[దకవి. జ్మోతివవిద్యా[పకాశిక. ఆకెళ్ల వెంకటకాన్త్రి. జ్యోతిర్విదాభరణము. తారాశళాంకము, శేషము వేంకటపతి. తిక్కన సోమయాజి విజయము వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి. తిరుపతికవి జీవిత నర్మగహము- కవిప్కుతుడు దివాకర్ల వేంకటావధాని. తెలుగు సమస్యలు. వావిళ్ల ॥ దశళశరథరాజనందన చరిత, మజణింగంటి సింగరాచార్యులు. దళరూపకము. ధనంజయుడు. చశ్షిణామూర్తి ధ్యానము. కజ్ఞా వేంకట సు_బహ్మణ్య వ్యాఖ్య- దివాకరాస్తమయము. చెళ్లపిళ్ల వేంకటళాన్త్రీ నరసారావుపేట అష్టావధాన లఘ్వుగంథము. తిరుపతి వేంకటీయము. నవ్యాంధ సాహిత్యపీథుణు. కుజణుగంటి సీఠారామలట్టాదార్యులు. నాట్యశాస్త్రము. భరతముని. నానార్థ రత్నమాల. ఇరుగప దండనాథుడు. వానారాశ సందర్శనము తిరుపతి వేంకటీయము, నా పాజ్క్బయమి తులు. టేకుమళ్ళ కామేళ ్యరరావు. నేనూ మా తిరుపతి. చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్త. పండితారాధ్య చర్మిత పాల్కురికి సోమనాథుడు. పాండురంగ మావోత్మ్యము. తెనాలి రామకృష్ణకవి, పారిజాతాపవారణము. ముక్కు తిమ్మన. పిశుపాటి చిదంబరళాన్త జీవికచర్మిత, అవధాన సాహిశ్యము. పెద్ద బా౨శినష వానిళ్ళ. .

వష్ట (ప్రకరణము శీక్‌లి

[వతాపర్నుదీయము. విద్యానాథుడు.

[ప్రబంధరాజ వేంక టేశ్వర విజయవిలాసము, గణపవరపు వేంకటపతి. (వలోధ చం దోదయము. కృష్ణమి కుడు

(వబోధ చం్యదోదయ (ప్రబంధము నంది మల్లయ, మంట సింగఘ. '-వభావతీ _పద్యుమ్న నాటకము. తిరుపతిళాస్త్రి, వేంకటళాన్త్ర (వళ్ళో పనిషత్తు.

బంగారు పద్యములు కొక్కొండ వేంకటరత్నము పంతులు. బందరు శతావధానము. కాశీ కృష్ణాబార్యులు.

బృహజ్జాతకము. వరాహమిహిరుడు.

(బౌణ్య తెలుగు ఇంగ్రీషు నిఘంటువు.

భగవద్గిత.

భరతాభ్యుదయము మాడభూషి వేంక టాబార్యులు,

భారతి. సంచిక.

భావతరంగములు. చిలుకూరి రామభళ_దళాన్తి.

భీమేశ్వర పురాణము. శ్రీనాథుడు.

భూషణ కిరణావళి రామరంాజభూవణ సాహిత్య పరిషత్తు.

లోజరాజ చరి[ఠతము.

మల్లినాథసూరి జీవితము, రచనలు.

మహిష శతకము. వాంఛేశ్వరుడు

మీగడ తరకలు వేటూరి (పభాకరళాన్త్ర.

మృచ్చకటికము. కూ దకుడు'

మేఘశందేశము. కాళివాసు.

మేదిని నిఘంటుపు.

యయాతి చరిిఈ పొన్నిగంటి తెలగన్న

ఆాదవ రాఘవ పాండవీయము. నెల్లూరి రామవళవి.

యానాని వైద్య దార్థ్యవృద్ధి బోధిని.

శకేవ అవధాన విద్య ర ఘునాథాభ్యుదయమను. గడియారము వేంఠటశేషళాన్త్రి. +. రఘునంశము. కాళిదాసు.

రామేశ్వర మాహాత్మ్యము. ఏనుగు లక్ష్మణకవి. _ఐతణ: దీపిక. వార్తాక రాఘవక వి.

లమ్మఉరాయ వ్యాసావళి. కొమజ్ఞాజు వేంకట లవ్మణరావు సంతులు, వరాహపురాణము, నంది మల్పయ, ఘంట సింగయ.

వరాహపురాణము* హరిభట్టు.

వసుచరిత. రామరాజభూషణుడు.

వసుచర్మిత విమర్శనము. వజ్జృల చినసీఠారామస్వామి.

వస్తుగుణ దీపిక.

వాత్స్యాయన కామస్తూతములు.

వానమామలాష్టావధాన లఘు[గంథము. తిరుపతి వేంకటీయము,

వాల్మీకి చర్మితము, రఘునాథరాయలు.

వ్మికమ చెక్ట పిళ్ళ వేంకటళాన్తి.

వి[కమార్క చర్మితము. జక్కన.

వ్మికమసింహపుర మండల సర్వస్వము.

విజ్ఞాన సర్వస్వము. తెలుగు భాషాసమితి.

వేంకట రామకృష్ణ (గంథమాల.

వేదాంత పంచదశి. విద్యారణ స్వామి.

వేమన పద్యాలు,

వేయి పడగలు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ,

వైజయంతి. యాదవ్మపకాకుడు,

శంకర విజయము. మాధవాచార్యుడు.

శాంకర (బహ్మస్నూత భావ్యము.

శతావధాన [పబంధము. (నథమఖండము, సి. వి. సుబ్బన్న కతావధాని, శతావధాన ప్రబంధము, ద్వితీయఖిండము, సి. పీ, సుబ్బన్న శతావధాని.

వన్హ్ర పకళణము శృళఖీం శతావధాన సారము. తిరుపతి వేంకటీయము. శబ్దలేద (వకాళః. పురుషోత్తమదేవుడు. శబ్ద రత్నాకరము. బహుజనపల్లి సీతారామా బార్యులు, శబ్ద కల్పతరువు. మామిడీ వేంకయ్య. శారదాధ్వజము. ్రీనాళ్సవ. శివర్యాతి మావోత్మ్యము. ్రీనాథుడు. శివానంద లహరి. ఆదిశంకరులు. థ్రీకృష్ణ కర్ణామృతము. థ్రీకాళవా స్తి మాహాత్మ్యము. శ్రీనాథ కవిఠాసమీచ. చిలుకూరి పావయ్యళాన్త. థ్రీనాథ మవికవి. బండారు తమ్మయ్య. ్రీనివాస నిలాసము. తిరుపతి వేంకటీయము, శ్రీమదాంధమహాభారతము. కవ్మితయ్మపజీతము. థ్రీమదుత్తర రామాయణము. కంకంటి పాపరాజు. శ్రీరొామాయణసార కావ్యము. మధురవాణి. షోడశకుమార చర్మిత. వెన్నెలకంటి అన్నయ్య. సంగీత రత్నాకరము. సంస్కృతి. విజయపురి. సంస్కృతవాజ్మయచరిత. మల్లాది సూర్యనారాయణళాన్తి. సకలనీతి సమ్మతము, మడికి సింగన. సాహిత్య దర్పణము. విశ్వనాథ కవిరాజు. సాహిత్యోపన్యాసములు, ఆంధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడెమి. సారస్వత వ్యాసములు. సుభాషిత రత్నభాండాగారము. నిర్ణయసాగర ముదాకాల, సువృత్త తిలకము. కేమేంగదుడు, స్ముక్షత కారీరస్థానము.

శీశీవి అవధాన విద్య =

న్వప్న (పకాశిక.

స్వారోచిష మనుసంభవము. అల్లసాని పెద్దన,

స్వీయచర్మితము. కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులు.

స్వర్గానికి నిచ్చెనలు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ.

సౌందరనంద కృతిసమర్పణ పద్యములు. కాటూరి వేంక టేశ్వరరావు. వూంస వింశతి. ఆయ్యలరాజు నారాయణామాత్యుడు.

హర్షచరిశము బాణకట్టు,

హరివంశము. ఎల్జా్య పెగడ.

వారిశృం[ దనలో పాఖ్యానము. భట్టుమూర్తి.

వోరావ$ి. పురుషో త్తమదేవుడు.

ఇం * ౦0౯ 28007 ఇ16003435. ౨ 44కి వడం కొషపెలిక్‌ 0344ం2ిటకఉకి4 54234. [0% 0 ౨౬౪౬- ౬07? 4 6009 21402౪7. ౩37 093822 ౬. ౫౮౫]. ఒకలం. 8౯2101856౮ *ఉ౫0 [0% 70 ౦౩741 ఇ ౩7 ౮. ఓం0౮15 ౦27౦౫. 2800214222116 4౫9౦ కింగెం2271010. (1౫౫౬౦వ౮017102 "౦ ఇవళంక౦. విం) ౩౪ ౯. ౬. 6. 64530౫. ఇం ౩11100 = 411.

ఎఅావి 0 ఫా

అధ అద తప్పొప్పుల పట్టిక

పుట పం క్రీ తప్పు ఒప్పు

శీ కశ రత్నానిపై రళొ షనివై.

ణా ర రాజులలు రాజులు

రి 6 వసంతే వసంతే 10 త్రి నేర్చుటలో నేర్చుటతో 16 లర్‌ గొసెక్క గోసెక్క 17 శీ ఉదులు ఉదుటు 18 ఏ పోత (ఫోత 18 ళ్గా రన రన 19 7 నాయ్యక నొాయ్యన వ0 శ్రీ నుంచి నుండి 20 20 దిట్టపై చిట్టవై ఏ2 [4 సిగ్గుల నిగ్గుల లి లిఫ్‌ దుర్చమై దుర్శరమై ఏ2క్‌ 7 వెళ్ళపిళ్ళ చెళ్ళపిళ్ళ 20 | (మ్మా (ద్‌ లం శ్రీ ఇది ఇతి 88 ల దానపద్య ధానవద్య శీ0 26 గుంటక గంటక జ! త్రి నీవు వీవు ర! వీక్‌ నుండి నుడి క్‌1 కేల్‌ సన్నికళర్ణా న్నికల్టు క్‌ి 10 మేర మేధ క్‌కీ లలి విద్యుత్తులో విద్యుత్తుతో

లి పుట పంక్తి తప్పు ఒప్పు ర్‌5్‌ ల! ద్వితీయా - ద్వితియ ల్‌5్‌ కేశ లోపమునే లోపముచే కలి ర రాజర్షి ప్రై రాజర్షివై ఎ 18 పద్యమున పద్యమును న్‌ వి0 నుడిగిప నుడిగింప అజానా వ్ల స్వప స్వప ఎ వ్‌ సర్పయోగ సర్పయాగ క్‌8ి లి భావించు భాసించు "బి న్‌ (ప్రయోగమాునే (వయోగముచే 80 10. వడము వండము 88 శ్రే తోఒభూత తోఒనుభూత 8ల్‌ 19 యదృష్టం యద్భృష్టం న లశ వినుడ వినుట 86 4 తతణితి తతృణితి న్‌ 10 రూకతతతో రూకతతో 87 బతి 'పెడనవ్వు నెడనవ్వు 689 ౯7 సలధా సంధా ఫం లి కీశడంఓ110 శశడంఓ118 2! 19 గరి గుజి రల 18 కాలదాసు కాళిదాసు ం! కీతీ (ప యాస్తో (పళయాన్తో జు ల ఇతం ఇదం 100 ౯7 ఆ6%1083 మ! 18804 1 108 12 నదృశ్యత సద్యశ్శుత 118 త్రి కుప్ప క్త కే16 లి కాలమునకు కాలమున.

శ్రి పుట పంక్తి తప్పు ఒప్పు 110 15 చేతులు చేతుల 129 10 సభవతు నభవతు 1987 లి0 పథముగా పథమున 198 శీ కుందురా కొందురా 189 ి క్త్సపి కపి 14లి ఖ్రి పయ పయు కేశీర్‌ ళా బిగి జిగి 146 10 షాఢృ ఘ్లాఢృ ఆ 19 ష్తూఢ మ్రాఢ 15 18 పడనచో పడనిచో కేర్‌కీ ర్‌ భటాారాజు భటాజు 157 6 సమస్య సమస్య సౌమనన్య 165 1క్తీ రద రౌదరేల 168 లలి డిక్కండి డిక్కడ 170 ప. జరగుట్టి జరగునట్టి 178 శ్ర దిజ్బయమ దిజ్నీయమ 174 ర్‌ దుర్‌ $థయంబు దుర 18యంబగు జూ 18 తొచె తోచె 74 లిథీ శతావధానము శతావధానసారము 1900 18 రామాండక రామాండ 195 16 దనుజపురం దనుజపురంబు 198 7 అక్హీశము అశ్షేశము లి0ం౬ 19 భదయ భదాయ £02 18 కత తల 205 గ్ర కుండె కుండ్‌ జా కేశ దిగర ముగా దిగ ర్‌ ముగా 206 [1 పాలుకులారా పాలుకుతార ఆః ! నితాస్య సిఠకాస్య

శీ పుట పంక్తి తప్పు ఒప్పు 207 త ద ఏతి రృతి వ వివ వీథి కర్షవీథి 209 18 పులాక "గ్రాపులాక వై] ఠి ధ్వన్యు ధ్వన్య జూ 10 ఆగ స్త్షి అగ స్త్యర్షి జు [0 నడ నజ ప! వం యథావకొశమున యథావకాశముగ వక 18 నితశ్చ సీతళ్చ వేక్‌ కేవీ అవధానము అవధానమున ల16 $్రేఫి వాడికీ వానికి 217 శ్రీ కౌర వేళ్ళని కౌర వేశ్వరుని ఏ19 18 కళ్యపాయాదగా కళ శపాయాదదా 220 లి ప్యుతిక నొసగెన పృ్యతిక నొసగెద వి శత ఈత ర్తజజుపన్‌ తత్తజపతజుపన్‌ అజా లి0 బలరాములో ఐబలరొములలో వి?లి కరి భాషాంళ రీరణ భాషాంతరీకరణ ౨29 న నింటి వింటి అనాని లగ భూభళృచ్చరు భూభృచ య ల! కై? పెంచగన్‌ వెంచగన్‌ 286 వల దుపెసలు దుంపెసలు అవా పీత తొడలలో తొడలతో వరిల్‌ ర్‌ సరోఒంబః సరోఒంభః 28? న! లాఘవము లంఘించెడి లాఘనము వీ88 కలి చరము చరణము విశ? థి (దోపది (దోవది వి? ఖత వాతామి హరామి 250 కల్‌ కరేండి!3 క్షేఢీంది8

వల్‌ పుట వంక్షి తప్పు ఒప్పు" ప! వై కవితామతల్సికి కవితామత ల్లికా న ళా దలచు దలతు లి5్‌ల్‌ తినీ సలుపరే సలువలే అను వక గతిపై గతివై 2546 శి వామహస్రము వామనవాస్తము వి59 $8 [వే పెలందుఠె (వే వెలందులె లగ్రి1 వలి రవి ర్‌పీ ౨62 శీ నెడ్మదొబ్చె. చెడ దొన్బె ఆ క్షే నాదొనర వాదోనర లిరికీ లి జనావళికి జనాళికి అలన ర్‌ తీర ఎగ్‌ తీర ష్‌ అజా ల! షాక న్‌ ఫక్‌ 66 శ8 సీఠరాంత్‌ నిఠాంళ ల! 10 మనేకజీవనలీ మనేకులుందుర జీవులీ వి? ళ్‌ బైస్కి-లుకున్‌ం టైస్కిలువకున్‌ లి?9 ల! యెజుంగ యెజుగ వ80 ! సాచును సాచుతు న న్‌ రీతిగా రీతిని వ -9ి మనుష్యుల మనుష్యులు ౨91 లి న్నధిత్య న్యరీళ్య 299 4 పట్టుకుని పట్టుకొని ౨95 కే ఆకాశము ఆకాశమున 206 8 లాలసలో లాలనతో లి02 16 (పథమారాకాది [(వథమాంకాది 808 క్‌ దాదృశ్య దాదృళ లి04 లిం చెప్పినా చెప్పెనా 80ల్‌ ల కరుణా కరణా 809 భి (శ్రందించుచు క ండించుచు

న! పట పంక్తి తప్పు ఒప్పు 810 శి కొనుచునుండ కొనుచుండ అజా 10. ఆది బిల్బీ ఆది విని బిబ్బీ 816 లి. అష్టైవదళ అష్టాదళ ను జీ దుర మొనరన్‌ దురమొనరన్‌ బరింపగ 817 19 పర్వతముల సర్వముల లిలికీ 20 | శిత శితీ లికీఫ్‌ ళా చెప్పినదే చెప్పనిదే 846 ల్లి” దా వ్మిపుడు నా వి్యపుడు 851 [కీ సభావర్జమునకు సభావర్జనమునకు 860 థ్‌ కొని కొని కాని 861 లి గృహము [గ్రవాము ల68 త్రీ. ద్నికృదర్శన దిక్పదర్శన 870 లి అనుభూతి అనుభూత లక ౨98 నిట్టిట్లు నట్టిట్లు లర్‌ 1 సభాంతరమున సభాంతమున 876 7 పరమెద్ది వరమెద్ది లి? 112 చేసైన చేనైన 984 కే వింగళించుచు పింగశించును 886 19 ఇక్కడి ఇక్కడ 888 లే టోరుకోడెలు జోడుకోడెలు అనా - త్రి నంపించు నంపింళు శి90 శి చ్వితీయా ద్వితయ న! కె వారిని వారికి తిర 18 కునుక పాట్లు కునుకుపొట్లు 897 8. కృతి కృత. 8906 వ5్‌ సూతు సూను 899 15 (త్రికర్తుక (తికర్పృక 408 తే|. [వియక్తో వయక్షో

/ సభనే నక. షు

పట పంక్తి తప్పు జిప్పు 0” 409 10 విధానము పిధానము శ్ర] జి వేధా వేలు శ్రీశ్రీ 7 సంభారంగ సభారంగ శ19 లి లామకంముగా లామలకముగా ఎలు ల్‌ మీద మీది తీలి0 [7 నభినయించు నభినయించుట శల0 లి నిష్టవధాన నష్టవధాన శ29 26 యుండునే యుండెనే అలా లి తగదు తప్పదు శీలిక్క శ్రీ నడపగమో నడువగలమో అననని శల నతని నిలుకడ నతనికి నిలుకడ 406 18 తిప్పి పద్యము పిప్పి పద్యము ఉక0 కేజీ వేల వేలు వేనవేలు ఉీక్తీకీ 18 చతురశీలితమ చతురశీతితమ కీశీఠ్‌ 18 దేశమున దేశమునకు న 16 బొబ్బట్టుటల బొబ్బ బ్రెటుల శ్రీ? 10 ఆఓ౬౦లిక ఆపిం౮ం% న! లి వింటి! 0గ వింపీ1 ౮౪3 జా లి! సవ్యప సవా ఈ49 16 స్తంభేరమ స్తంబేరమ శీర్‌కీ 19 సకలోపాధేయమై సకలోపాదేయమై

ఈ (గంథమున ఫుల్‌స్టాపులు సరిగా అంటలేదు. కనుక వాక్యావసానము నందలి స్టమును బట్టీ, చదువరులే ఫుల్‌స్టాపులను (గపాంప (పార్థనము.

శ ః ని. న్‌ య్య న క ॥ గ ఇ మ! (. సున లా త 1 ము ఆ ర్‌ టా ం . ల మ్‌. - ఈ ” . ఆ . న ఎ స్‌ుడే ల. మటల లో ల పు క | జక. న న గ ల నను తల ఫ్‌ ఇ " నా. గ న నం త స్‌ న | - ప అ. ( ల్లో ఎ! ఎ శక ని జలం ం 4 _ నం యం. = పయి నం. , ల్‌ . _ . న క... క. వో న. ॥ ॥ టి సు ః = ఎం ఇ త) వి ఆ. షే ” .. టం న్నా =. పు కం. నా య. లై న. న ఇస. చ్స్‌ా లస ఎం మాం లం (ా న్‌. | య! నీ ల్‌ |; న 0 శ జ. తుం న మం ర వాటా ర్‌. నము ల రపు టు పన న టం న న. న న. నే ర్‌ కఛ్‌ ప... స్‌ న లం (| నే న. న. ర. ల. స. స. నే తానం చే తు “అటే భట నన ఇకా గా బం య. గం ప ల ల 3 / న టి టం... నయ ధా క క తా న న? వమా త. టప నా ను న భ్‌ వ యాత ర శ ర ణి. న యన స. , - న క పత స శ్‌ న రంల వొతినరానాణనాాలాాాాోౌ”