Telugu andhra sahithya charithraa_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఆ౦(ధ నాహొత్య చరిత ఆచార్య పింగళి లక్య్మీకొంతం౦. ఆంధ్ర ప్రదీశ్‌ సాహిత్య అకాడమి తళాభవన్‌- వైవాజబూదు చూూయయాంబూంయ౨ ఉత.

క మ ర. అ గీకి 9800౫0 7806006 ఓ 66720676 5౫ ని70% కిగ్యజ 21061౧ ౬20608౧) 10౧౫67 [6 ౦ 16 0౦93౯0౧6౧6 06 ₹6 ౪౮౪6 తీంం0గ8 ౮ *6౧5 ల ఆంధ (పదే్‌ సాహిత్య ఆకాడమి, హైదరాబాదు-.500 001 ప్రచురణ : 204 (వథమ ముదణ - 19074 ద్వితీయ ముద్రణ - 1976 తృతీయ ముద్రణ - 1979, (వతులు-2,000. న గా మా ఛల్‌ / ల జ 1 వ్‌ పో రూ.100 [౧ ఆరలక6ష” 1 లన్‌. 1 లే క్ని జూ తో జో సపతులకు: జ ఆంధ్ర (ప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకొడమి, “ర్‌ కళాభవన్‌, వైఫాబాద్‌ హైదరాబాదు-500 001. ళో గా లో ము(దణ ; ( (శ్రీ మాధవి అర్దు (ప్రింటర్సు _ కత్చిగూడ 'హైదరాబాద-500 097 ననన ననానావిత న్‌806/ ౮96610? 6 ౧ ౧౪౧౦ ౦0+ 1౧8 000% ౭89 ౧౧౭౦6౦ 28 406 0 6 0౪76౧006౧1 0% గ6 & 26 00౧0653 0౧8 26.

తృతీయ ముద్రణ తొలిపలుకు జా 00.

స్వ్గయ వింగళ లజీీ కాంతంగారి, ఆంధ సాహిత్య చరితను అకాడమి ఇప్పుడు మూడివసారిగా (పచురిన్తున్నది. బీవితమంతా ఆధ్యాపనంలో గడీవిన భ్రీ లమ్మీకొాంతం గారు ఈ సాహిత్యచరితను (ప్రామాణికంగా రసవంతంగా రచించి యావదాంధ సాహిత్య వీవానువులకు ఒక క్త ఆలోచనా పద్ధతిని (పసాదించారు సహజంగానే సరనులైైన తెలుగు [పజలు ఈ (గ్రంథాన్ని సముచి తంగా సమాదరించారు (వతు అన్నీ చెల్లిపోయి. తమకీ వుస్తకాన్ని ఆందించ వలనిందని పలువురు కోరడంవల్ల.-ఈ (ప్రచురణము చేపట్టవలసివచ్చింది. అకా డమీకి ఎంతో సంతోవంగా ఉన్నది మూడివసారిగా ఈ (గంఠాన్ని ముదించ డానికి అవకాశము కల్పించి మాతోనూ, తెలుసు [పజానీకంతోనూ సవాకరించిన ఆదార్య లక్షీకాంతంగారి కుమారులకు కృతజ్ఞతలు. హైదరాబాదు ఇరివెంటి కృష్ణమూ ర్రి కంద్‌. 979 కొర్యదర్శి

ద్వి కీయ ము [ద ౭ ఉం ఈతఈలభలిపలుకు

అాఫిద్ర ఏనా

న్వర్గియ పింగళి లమ్మీకాంతంగారి ఆంగ సాహిత్య చరితను ఆకాడమీ మొదటిసారిగా 1974 లో (ప్రచురించినది. అచిరకాలంలోనే ఈ విశిష్ట గంథం సాహీఠ్యాలిమానుల, విద్యార్థల ఆదరాభిమానాలను చూరగొన్నది. ఆంధ విశ విద్యాలయము వారు ఈ (గ్రంథాన్ని ఎం. ఏ, విద్యార్థులకు వళనీయ బగంథంగా నిర్ణయించడం వల్ల వారి (వథమాంధాభార్యులను వారు గౌరవించినట్టయిందిం

ఈ (గంథంలోని శ్రీ కృష్ణదేవరాయల యుగము (591-528 పుటలు) బార్మితకాంళములతో (ప్రారంళమై సాహిత్య ఘట్టానికి రాకముందే అసంపూర్తిగా నిళిచిపోయినది* మేము దానినట్లే ఉంచినాము. అంకితాంక పద్యాలు టగంథం పూర్తి కాకముండే (గంథకర్ష వాసికొన్నారని వారి తనశులు తెలియ జేస్తున్నారు.

ఈ సాహత్య చర్మిత ద్వితీయ ముదణను ఆంధ్ర పారక లోకానికి అర్పించగలుగుతున్నందుకు అకాడమీ సంతసించుచున్నది. ఈ అవకాశమును కలిగించిన వారి కుమారులకు అకాడమీ పషున అనేక ధన్యవాదాలు, హైదరాబాదు దేవులపల్లి రామానుజరావు శీం10-1076 కార్యదర్శి

తొలిపలుకు న

స్వర్గీయ పింగళి లక్ష్మీకాంతం గారిని తెలుగు సారస్వత (ప్రపంచానికి పరిచయం చేయవలసిన పనిలేదు. ఉత్తమ(శేణి కపులుగా పండితులుగా, ఉపాధ్యాయులుగా వారిది విద్వత్‌ _సపంచంలో సము న్నత స్థానము. ఆంధ విశ్వవిద్యాలయములో తెలుగు విభాగానికి ఆధ్యతులుగా వారు అనేక సంవత్సరాలు పనిచేసినారు. వారి శిష్యులు ఈ నాడు తెలుగు దేశంలోని అనేక కళాశాలలలో ఉపాధ్యాయులుగా ఉన్నారు. ఇంతటి శిష్యగణముగల ఆచార్యులు తక్కూన మంది అని చెప్పవలెను.

స్వక్షీయ లక్ష్మీకాంతం గారి రచనలలో ఈ సాహిత్య చరిత్ర విశిష్టమైనది. వారు ఎం. ఏ. తరగతి విద్యార్థులకు ఆనేక సంవత్సరాలు టోధించిన అనుభవంతో ఈ సాహిత్యచరి[తత (వాసినారు. కౌని దురదృష్టవశాత్తు ఈ సాహిత్య చరిత్రను తను జీవిత కాలములో పూదర్తిచేయలేకపోయినారు. ఆంకేకాదు; ఈ చరిత్ర వారి జీవితకాల ములో ముద్రణ కాలేక పోయినది.

వారు పరమపదించిన తర్వాత వారి కుమారులు అకాడమి పవతొన ఈ (గంథము (ప్రచురించిన బాగుండునని సూచించగా ఇందుకు ఆకాడమీ కార్యవర్గము అంగీకరించినది. వారు గతించి సంవత్స రము పైగా గడచిపోయినది. కాగితము కరువు వలన యీ గ్రంథ ముద్రణలో కొంత ఆలస్యము జరిగినది. ఈనాడు ఈ సాహిత్య చరితను ఆంధ్ర పాఠకలోకానికి ఆర్పించగలుగు చున్నందుకు ఆకాడమీ సంతసించుచున్నది. ఈ అవకౌశము కలిగించిన వారి కుమారులకు అకాడమీ సజిన ఆనేక ధన్యవాదాలు,

హైదరాబాదు, దేవులపల్లి రామానుజరావు 1-8-1074, కార్యదర్శిం

థ్రీ సవిమర్శ రి త ఆ౦(ధ సాహిత్య చరిత్ర కృతిస మర్పణ ము

క్‌ం॥ శ్రీధరునకు, నలమేల్మం గాధవునకు, శేషశ్రై ల నాథునకు, సురా రాధిత పదాబ్దునకు, శ్రే జోధవళిత దిజ్ముఖునకు, సూర్యాత్మునకున్‌.

ఉ బాలిపుడైన నాకు, నొకపొటి వివేక మొసంగి, గాలికిన్‌ శూలేడు నాకు కొలు విలద్రొక్కుకొనందగు. దార్జ ఫ్థమీచ్చి, వా చ్రాలుడ నై పొనర్చ్బు నపచార సహా(స శతాపరాధ సం వెళనచేసి యేలుకొను స్వామికి వియ్యది యంకితమ్ముగున్‌*

కం గురుడా వేంకటకవి, సౌం దరనందము స్వీకరించి ధన్యత యొపగెన్‌ పరమేశ, కుమార వ్యా కరణము నీకొసగి విబుధ గణ్యత గంటిన్‌.

కం! ఇది యింకొక కానుక సీ ముదు పదముల నిడీి స్వీకరింపుము దీనిన్‌ సదమల కోమల కరుణా స్ప జభదాలోకనముల బరికింపు ననున్‌.

| 1 ఉ సారతరార్శధ్ర వాజ్మయ విశాల జగత్పరిణామ కారణో చార కవీంద్ర కౌవ్య పురుషార్థ నిరూపిత తత్తదాత్మ సం స్కార విలోక దర్చణ ముఖమ్మిది, యీ చరితమ్ము సాహితీ 'మేరువులౌ బుధోత్రముల మెప్పు గడించెను మున్నె నీ కృపన్‌, ఇది జనించిన నలుబది యేంగ్లనుండి సరన సాహిత్య విజ్ఞాన సత్రమనుచు ఆ(శయింపని తెలుగు విద్యార్ధి లేడు చొచ్చి చూడసి తెల్లు వ్యాసుండు లేడు న. పిం. లక్ష్మీకాంతం

పకరణానుక్ర్తవు ణీక ప్తులు కే, (ప్రస్తావన క్ష కావ్య పరిశీలనము 6 ల (పాజ్న్వన్నయ యుగము 10 కవిత్వావిర్భావము కలి మార్గకవిత - దేశిక విత లిం దేశికవితను పుల్టించిన బాపక్యరా జనరు ? ఠి 8. ఆంధభారత క ర్భృత్వము కర్రి భారతాం్యకీకరణ వర్ధతి 46 ఉ. శివకవి యుగము 89 భాష - పాతదనము వ! (గంథ సమీక్ష 87 పండితారాధ్యుడు 110 పాల్కురికి సోమనాథుడు క్షి సోమనాథుని (గగంథములు 126 శైవ కాఖలు న! ల్‌, తిక్కన యగము 158 మత పరిస్థితి 155 భాషా పరిస్థితి 15? గోన బుద్దారెడ్డి 158 చ కపాణి రంగనాథుడు 150 కవ్చిబహ్మ తిక్కన సోమయాజై 198 నిర్వచన్తోత్రర రామాయణము 1905 భారతము _ రచనా కాలము ర!

" |.

భారతాం[రీకరణము త1$

వర్ణనలు = చితణము బి88

భాషాసృష్టీ లళిక

తిక్కనగారి సందేశము వశ?

6, కేతన లిశ0ి 7. కాచవిభుడు - విర్ధలుడు వశ? 8. మంచన లీ50 ర యథావాక్కుల అన్నమయ్య లిఠథ 10. మారన - మార్కండేయ పురాణము లిం0 11... ఎడ్జా_వెగడ యుగము లి?8 రామాయణము - 280

హరివంశము వ04

లకీ నృసింవా పురాణము లీ0ం

భాస్కర రామాయణము త06

12. నాచన సోముడు 819 హరివంళ గాథలు లలి

గగంథ పరామర్శ !

కవిత్వ పరామర్శ 888

ఎజ్జన సోమనలు క!

సోముని నవీనగుణ సనాథత్వము ల్‌89

ఇతర కవులు ల్‌+[

18... భ్రీనాళుడు లిక నైషరీయ విమర్శ 8056

అనువాద పద్ధతి 85?

హరవిలాసము త్రి

ఫీమేశ్వర పురాణము వ!

1కీడా భిరామము "ఖీ33

కాశీఖండము లీఫికీ

. శివర్శాతి మోవోత్మ్యము శీ0క్తీ పలనాటి వీరచర్శిత శీ03 శ్రీనాథుని శ్రైలి శ్రీశ్రీ! భ్రీనాథుని ఆత్మీయత శీలి 14, పోతిన శ్రీశీలి అనువాద సరణి శీత 9 కవిత్వ పరామర్శ 452 తిక్కన - పోతన శీల5 భోగినీ దండకము కీర్‌ వీరభ్యద విజయము 460 15 జక్కన 468 16. అనంతామాత్యుడు తీ8? క7, గౌరన మంతి తీస 18. దగ్గుపల్లి దుగ్గన 43 19, _ విల్ణలమజ్జి పినవీరన తీరి జైమినీ భారతము 1! దూజఒగుంట నారాయణ కవి శరం బై చరాజు వెంకటనాథుడు 501 విడుపర్తి సోమన 502 నంది మల్దయ = ఘంట సింగన 508 కొజవి గోపరాజు 512 వెన్నెలకంటి అన్నయ ర్‌17 20. ్రీనాథయుగ సింహావలోకనము 519 తిం భ్రీకృష్ణదేవరాయల యుగము (అనంపూర్ణము) ర్‌లిీ ఒదా

ఆడ ప్రస్తావన వాజ్‌ మ మనగానేమి? “వాక్‌ "శబ్దమునకు, వికారార్థమయినిమయట్‌ * (వత్యయము చేర్చిన యీ పదమునకు గల అవయవార్థమున బట్టి విచారించినచో శద్దికృతములై న రచనలన్నియు లక్యభూతములగును. “*రచనో అన్నప్పుడు (ూయకపోయినను నోటితో నుచ్చరించు వాక్యములు గూడ రచనలే అని (గహింపవలెను. రచన యనగా. కూర్చు అని యర్జమేగాని (వాతయనే యర్థము లేదు. కూర్చు అవగా శబ్దములతో గూర్చిన వాక్యరచనం ఉలత్తపొడి శబ్దములు కూర్చు అనిపించుకొనవు, నోటితో ఉచ్చరించిన వాక్యములు రచన లగునా యన్నచో ఆగును ఆ్తిని యీ కింది తిక్కన సోమయాజి కృతపద్యము నిరపవాద మైన నిదర్శనము కాగలదు. వీష్ముడు ఆంపళయ్యమీద పరుండి వృషాకవి_స్తవ మను వేర శ్రీ మహావిష్ణువును స్తుతించినప్పుడు తాను భగవంతుని వాజబ్మయారధ్వ రార్చితునిజేసీ కృతార్థుడనై తినని ఆత్మ తృటి కల్గించుకొనెను. (వాజ్యయాధ్వ రార్చి) కాని వ్యావవోరికమగా రచనయనగా (వాసిన భాషకే వదర్తించుచున్నదిం తే॥ “తపమునకు విద్యకును జనుస్టానమైన

జననరహితుని యజ్ఞాత్ము శౌరి వాజ్మ

“'యాధ్వరార్చితు! జేసితి నా జనార్జ

నుండు మదృజనమున (బీతుండుగాత, ( కాంతిపర్వము ) కావున మానవుడు నోటితో మాటలాడెడి భాషను చేతితో (వాసినప్పుడు ఆ వాక్యములు తాల్చెడి స్టీరరూపము వాజ్మయ శబ్దవాచ్యముగా పరిగణిం పబడినది అయితే మానవుడు (వ్రాసిన వాతలన్నియు వాబ్మయమనివించుకొనునా యనినచో “అవును అని, వాటిలో వెలిపెట్టతగినది ఏదియు నుండదని హాలం (111 12౯) అను నొక విమర్శకుడు సమాధానము చెప్పెను, ఈసిద్ధాంతమును నిర్ణయముగా ఖండించి. (€|2౯165 208) పద్యరచనలే వాజ్య్బయమగునుగాని తక్కీన వేవియు ఆ బీరుదుకు కగవని వేరొక సీద్ధాంతముదేసెసు.. వీరిర్వురును అతి

కి థులని సమబుద్దుల తీర్పు. (పాతలన్నియు వాజ్బయమే యగుచో మనము నిత్య కృత్యముగా (వాసికొను పద్దులు, ఉత్తరాలు మొదలైనవి కూడ చాజ్మయవేయై మన మందరము వాబ్మయక_ర్తలమే కోవలసివచ్చును. అగుట మనకు సంతోష దాయక మేకొని పరులకు మాతము విస్యాస్పదుల మగుదుము, మరి పద్య రచనలే వాబ్మయ మమళౌని,తక్కిన ఛందోరహిత మహారచనలను వెలి పెట్టినచో ఆ రచయితలకును సారస్వతమునకుము అపచారము చేసిన పాపమున పోదుము* కొవున పై సిద్ధాంతములు రెండును ఉపాదేయములుగావు. ఇక సమబుద్లులెన విమర్శకులు, వాజ్మయ శబ్దార్లమలై న రచనలకు కొన్ని లక్షణములను నిర్దేశించి వాదిలో ఏ యొక్కటియున్నను ఆ రచనను వాబ్బయమం.గానే స్వీకరింపవలెనని నిద్ధాంతీకరించిరి. ఐారు నిర్దేశించిన లక్షణములలో ముఖ్యమైసవి రెండు .- అందులో మొదటిది ఆ రచన మనకు విజ్ఞానమును _పసాదించునదిగా ఉండవలె ననుట. రెండవది విజ్ఞానముతోసాటు భావనాత్మక నిర్వ త్రిని కల్గింపవలె నమట (188 ౧861౪6 01625676). కొన్ని రచనలలో * కేవలము విజ్ఞాన టోధయే యుండవచ్చును. కొన్ని ఆనందమును మూ[తమే కల్గించవచ్చును. మరికొన్ని రెండు గుణమలును కలవియై యుండవచ్చును ఈ వివరమును మనసున పెట్టుకొనియే రాజశేఖరుడనెడి ఆలంకారికుడు సారస్వతమును, కాస్త సారస్వతము, కావ్య సొారస్వతము అని రెండు భాగములు చేసెను. ఆ విభజన (పకారము మానవుని విజ్ఞాన సంపాదనకును బుద్ధివికాసమునకును అక్కరకు వచ్చెడి తర్క వ్యాకరణ మీమాంసాది సమస్తళాస్త్రములు మొదటి విభాగము నకును రామాయాణాదీ కావ్యమల్సుళాకుంతలాది నాటకములు విజ్ఞానముతోపాటు ఆనందమునుగూడ (పసాదించెడి రెండవ విభాగమునకును లవ్యభూతములగును. మరి యేవిధమైన విజ్ఞానలేశమును కల్గింపలేని పదములు కీ ర్రనలు మొదలైన చిల్ణర రచనలును ఉండవచ్చునుగదా ! విజ్ఞాన ప్రబోధము లేకున్నను చి త్త సుఖమును కల్గించునేని ఆవికూడ కొవ్యజాతిగానే పరిగణింపబడును, ఈ రెండవ విభాగమునే సుప్రసిద్ధ వాజ్మయ చరితకారులు, ఈమ చర్మితకు లక్ష్యముగా గైకొ నుట ప్రపంచమున ఆచార మైనది.కావ్యవాజ్మ యమును పాళ్చాత్యులు “*సార్రారణ వాష్మయము” (6608౯21 1188౯36676) అని పేర్కొాందురు. మరి యేభాషలో నైనను కావ్యేతరముల్లైన [గ్రంథములు ఆసంభ్యాకముటగా ఉండునుగదా , వాటికి జాతివాచకమేమీ ? అని అడుగుదుమేని వారు చెప్పెడి సమాధానమిది ;-

ల!

శాస్త్రములు అనేకములుగదా ! (పతిళాషలోను, ఏ ళాస్త్రమున కొ ళాస్త్రమే ఆనేక (గంథములుగా రచింపబడి యుండును, ఆ [(గంథముల నన్నింటిని కఠిఏ “"తచ్చాస్త వాజ్యయము” అని 'పేరుపెట్టవలెను- వ్యాకరణ[గంథము లన్నియు కలిసి వ్యాకరణ వాజ్మయముగా, ఈర్క [గంథములన్నియు కలిసి శర్మ వాజ్మ యముగా, ధర్మళాస్త్రములన్నియు కలిసి ధర్మళాస్త్ర వాజ్బయముగా పేర్కొన. ఐబడవచ్చును. ఆ యా శాస్త్రళాఖలకు, ఆయా వాజ్బయముల పేరుమీద చరిత లను 1వాయవచ్చును; నిజమే; కావ్య వాజబ్మయములో మతమే అనేక కా లుండునగదా ! ఆయా శాఖల పేరుమీద పురాణ వాజ్బ్యయమని, [(పబంధ వాజ్య్యయమని్వి నాటక వాజ్బ్యయమని వేరు వేరుగా అవాంతర వాజ్యయచర్శితలు

(వాయవచ్చును అయితే ఏది కొవ్యము? ఏది కాదు? అనే _పళ్నకు నిష్కర్షమైన నిర్వ చనము నొసగుట కష్టమైన వని, అందుచే కావ్య శబ్దార్హత కలిగియండవలసీన [గంథమునకు ముఖ్యముగా మూడు లక్షణము లుండవలెనని పాళ్చాత్య విమక్శ కులు సిద్ధాంతీకరించిరి. ఆందు మొదటిది దాని సర్వజనానురంజకత్వము. అనగా (గంథము నందలి విషయము (560)666 గొ2ర6గి సర్వజనులకును ఆఅమోదజనకముగా నుండవలెననుట. రెండవది రచన అఆలంకారికముగా (నుందరముగ) నుండుట. మూడవది ఆ [గంథము యొక్క పఠనము వలన గొని [శ్రవణమువలనగాని భావనాహ్లాదము కలుగుట దాని పేరే రసౌనంద జనశత్వము ఈ మూడు లక్షణములును సమ్ముగముగా నున్న (గంథము చిన్న దైనమ పెద్దదైనను కావ్యమనిపించుకొనును. ఎందేని ఈ మూడు గుణము లలో రెండవడియైన సుందర శాబ్దిక రచన లోపించినను తక్కిన రెండు లక్షణ ములు మ్మాతము విధిగా ఉండి తీరవలయమ. ఆ రెండును లేని యెంత సుందర రచనయైనను కావ్య మనిపించుకొనదు. ఈ లకణములు శాస్త్రమునకు నట్టవు. కాస్త్రములోని విషయము తత్పర్మిశమ చేయునారికి, చేసిన వారికి, దు నిష్టాతులై నవారికి మ్మాతమేగాని యెళ్లరకును అక్కరకు వచ్చునదికాదు. మే అది. భావరాహ్లాద జనకమమ గాదు. పతంజలి మహాభాష్యము, ఆది శతీరుల ఉపనిషద్భాష్యము, సంస్కృతభాషలో నుత్తమో త్త్రమమైన నుందర రచఖుగా చెప్పుదురు, కాని ఆ (గ్రంథములు వ్యాకరణకాస్త్ర పరిశ్రమ చేయు వారికీ వేదాంత శాస్త్రాభ్యాసము చేయువారికి మాతమే [ప్రయోజనకరముగాన్సి

శీ

మానవమా(తుల కెల్పరకును అక్కరకురావు. మరి తత్పఠనమువేళ కల్లెడి అనుళూతి భావనాహ్లాద మనిపించు కొనదు. అదేకాక ళాస్త్రకర్త _తనకంటె పూర్వమే జగత్తున ఆవిర్భవించి, నిగూఢమైయున్న సత్యములను దర్శించువాడే కాని కొ వాటిని సృష్టీంచువాడు కాడు. కావున అతడు (ద్రష్ట, కార్యకర్త (ష్టం కావ్యకర్త సృష్టికి అపరసృష్టి చేయగల (బహ్మ- కొవ్యము నందలి విషయము. శాస్త్ర విషయమువలె లోకమున తత్పూర్యమే ఆవిర్శవించి నిగూఢమైయన్న వస్తువు కాదు. దాని జన్మస్థలమే కవి హృదయ క్షేతముం ఇది నాది అని అతడు చెప్పుకోదగిన స్వంత ధనము, ఓకే ఇతివ్నత్తమును గైకొని యెవంన్ని కావ్యములు రచించినను ఆ యన్నింటను ఆ యా రచయితల యొక్క (ప్రత్యేకత వేరువేరుగా గోచరించుచునే యుండును. తన సృష్టి తనదిగా ఇతరులకు గోచరించెడి ఆ పదార్థమనే ఆశ్మీయత (06౧5002 9) అని విమర్శకు లందురు. ఈ ఆత్మీయతమ్ముద గలవన్నియు కావ్యములు అవి పెరు షేయములు ($౪0)6611౪6 *౯1ల౧|5), ఆ మ్ముదలేవన్నియు కొస్త్రములు, అవి అపౌరుషేయములు (09166 ౪6 ౪౧161౧69)

విండితార్థమేమనగ్సా సుందరమైన రచనయు, సార్వజనీనమైన (ప్రయోజ నమును కలిగి, భావనాత్మకమైన నిర్వృ తిని ఇచ్చుచు కర్తయొక్క ఆత్మీయ తను స్ఫురింపజేయు (గ్రంథము కావ్యము. అట్టి కావ్యములయిక్క- చరితయే సాధారణ వాజ్మయ చర్నిత అని ఆంగీకరింపవలసియుండును. ఇది పరిమి శార్థమే అయ్యును అపరివోర్యము*, వాజ్మయ స్వరూపమిది.

ఇక వాజ్మయ చర్మిత యనగా నేమి? ఏ చరితయైనను, తద్విషయ భూత మగు పదార్థముయొక్కగాన్సి జూతియొక్కగాన్ని దేశముయొక్క గాన్ని బీవియొక్క గాని పుట్టుక మొదలు వర్తమానమువరకు జరిగిన ఉత్పత్తి వికాన క్షయాది దళలయొక్క హేతుకమైన వ్యాఖ్యానము. వాజ్మయ చర్నితకు విషయభూతమైనవి_గంథములు కనుక ఆ(గంథ సమూహముయొక్క ఉత్పత్తి వికాస తయాది దశలను పై నృూళామసారము వ్యాక్యానించుటయే వాజ్మయ చర్విత వాయుట,

(గంథక ర్తలేని (గంథముండుట అసంభవము గనుకను, (గంథంర్త జీవితమునకు _గ్రంథమునకును పోరానిఫొత్తు ఉండును గమకను ఆ ర్తల

క్‌

యొక్క. జీవిత గాథలును ఇచ్చట అవళ్యకమే యగును, కొని ఆ జీవితగాథలే _పధానముగాగల చరితలు కవి జీవిత చర్మిత లనివించుకొనునుగాని వాజ్మయ చరిత లనివించుకొనవు- కవి జీవిత చర్మితలో కొంత భాగమే వాజ్మయ చరి (తకు అక్కరకు వచ్చును అతని జీవితమునకు, తతత _గంథము నకును కారణబద్ధమైన సంబంధమును నిరూవీంచెడి అంశములు మా[తమే యిండు [(గహింపబడును. మరియు అతని కాలమునందలి సాంఘిక, రాజకీయాది దేళ పరిస్థితులు ఆతని జీవితము మీదను, అతని (గంథముమీదను ఏమేని పభావము నెరపినట్లు పొడకట్టినచో వాటి పరిశీలనమృు వివరణము జరుగును. అంతేకాదు. మవి [పతిభాకాలియెన ఒక కవి తన [ప్రభావమునే తత్కాల సంఘముమీడ నెరవీనవాడుండువు. ఇష్టమున్నను లేకున్నను కాల (ప్రవాహమునబడీ కొట్టుకొని పోవువారు అనేకులుండగా. వాని ౩ెదురీది తాము చేరదలదిన ఒడ్డు ఎక్కిన వారు కొందరుందురు. ఇట్టివారి పురుషకారము చరిత గతినే మార్చగల సామ ర్థ్యము గలది. కావున వాబ్మియచర్శితలో కేవల (గంథ నామముల నుదాహరించి వ్యాఖ్యానించుటే. గాక తత్కర్తలయొకిల విశేషములను, దానికిని దేశ కాల పరిస్టితులకునుగల అన్యోన్య సంబంధము, ఆ సంబంధము కావ్యమున పతి ఫలించిన విధమును, ఆ (పతివలమువలన అఆ రచనకు కల్గిన గుణదోషములను వివరించి వ్యాఖ్యానించుట చరితాశయమై యుండును, (ప్రతిాహీనులై న చిల్లర కవుల విషయములో ఇంత పరిశమ అవసరము కాదు. కాని పతిఖా సంపన్ను లైన మహాకవుల విషయములో పడెడు (శమ సఫలమై వారి యాత్మీయతా దర్శనమునకు వలసిన కనువెలుగు నానసను. కట్టీ లక్యములతో చరిత రచనకు ఉప[కమించెడి చరితకారుడు విధిగా విమర్శకుడై యుండును* కావ్య విమర్శకుళలుడే యథార్థమైన వాజ్బ్యయచర్వితకు పూనుకొనును. అట్టివాడు రాగడ్వేష రహితమైన సమబుద్ధియై యుండును కొవున వాజ్యయ చరిత కారుడు పాండిత్యము, పరిశీలనము నమబుద్ధి, నిశితదృష్టి వ్యాక్యాననైపుణి గలవాడగుచో ఆ చరిత విమర్శనాత్మకమైన చక్కని వచన రచనగా కూడ చవెలుగొందును. (వపంచభావలలో ఉత్తమమైన వాజ్మయ చరిితలన్నియు ఇట్టే భణములు కలవియేయై యున్నవి. ఆయితే కావ్య చర్మితమే వాజ్మయ చరి క్టగి యున్నను, కావ్యేతరముల్తైన (గ్రంథములను ఆవళ్యకమైనపుడు తడవక తక్నిదు. ఎట్లనగా ఇష్టములేని ఒక సాక్షిని న్యాయనిర్ణయార్థము న్యాయస్థానము నక్వ్యో ప్పించినట్టు, ఇందు [వ వేళార్హత లేని యే కాస్యేతరమునై నను, ఓళ

6 నీద్దాంరముకు సమర్థించుదికో, వేరొక దానిని నిరాకరించుటకో సాక్యముగా స్వీకతించవలని వచ్చుమ. మరి స్వదేశ చర్షితయందు ఆ జుతిలో నెల్లరకు అస్థ యండునుగదా. అట్టి సౌర్వజనీనాదరముగల దేశ చరిత చక్కని ౩లిలో రచింపవిడినజో, ఆడి వాజ్క్మయ శచరితలో (గాహ్యమగనా? అను (పళ్నకు సమాధానమిది:- ఆ రార్మితక _గంథములో చక్కని కై లియేగాక రసవ తగూడ ఉన్నచో ఆది కావ్యమే అనివించుకొని వాజ్యయకోటి కెష్కును-సంస్కృతము.న హర్ష చరితము వికమాంకదేవచరితము. ఆట్టివే.. తెలుగున కృష్ణరాయ విజయము, రంగరాయ విజయము మొదలగు (పబంధములును, పలనాటి నీర చర్విత, కాటమరాజుకథ మొదలగు పదములును అట్టీవే. ఆయిడే చర్చిత యభార్థ కథనము. ఛారిల కేతివృత్రమను గ్లైకొన్న రచయిత రస సంపాద నార్థ్‌మై కొవ్య మర్యాదామసారముగా కొన్ని కల్పనలను చేయవలస్‌ వచ్చును. అవి ఒక్కాక్కయెడ సత్య కథనమునకు భంగము కల్గింవవచ్చును, ఆ (గగంథ ముమ అసత్య కల్పనా భూయిష్టమని బఐతివోాసికులు (తోసిపుత్తురు సారస్య తులు దానిని తమదిగా చేరదీసి వాజ్మయ కులములో చేర్చుకొందురు. కావున మంచిశ్తైలి యున్నంత మాత్రమున దేశచరిిత (గంభములు వాజ్బయము కాజొలవు, అదీగాక చర్మితలో తనకు నచ్చిన ఏదో ఒక మట్టమును ఇతివృత్త ముగా గైకొని రసవంతముగా రచించిన (గంథకర్త లుందురుగాని డేళ చరిత వంళను అట్టే |వాసిన వారుండరూ కొవ్య పరిశీలనము

వాన్మియ చరి్శితకు విషయభూతమైన కావ్యశాలము నంతను సవిమర్శ ముగా వ్యాఖ్యానింపవలెనన్నచో కావ్య పథసమునకు స్మకమమైన ఒక పద్దతి నేర్పరచుకొనవలెను. రసాస్వాదనార్థము కావ్యపతనము చేయుట వేరు. చరి_తార్థము కావ్యపఠనము చేయుట వేరు. రస వీపాసువు తన ఇచ్చవచ్చిన్‌ కొవ్యమున్ను ఇచ్చవచ్చిన కావ్యభాగములను, ఏ కాలమునాటి వైనను చేకొని చడి ఆనందింపవచ్చును. చారి తకుడో తన కిన్టమున్నను లేకున్నను కాలానునణ పర్టతిని తులనాత్మక పద్ధతిని కావ్యము లన్నిటిని పఠించి తీరవలయును.

ళ్గా

• కాలానుపసరణ పద్ధతి యనగా కాన్యములను కప్పల జీవిత కాలాను సారముగా జ్యేష్టానుపూర్విగా చదువుట-అనగా వాజ్యయములో ఆదికవి యొక్క (గంథమును తొలుదొ ల చదువుట, తరువాతి కవులవి ఆ వరుసలో ఒకదాని వెంట ఒకటి స్వీకరించుట ఒక కవి పెక్కు. (గంథభములు రచించియన్నప్పుడు వాటి రచనాకాలమునుబట్టి పూర్వాపరములను నిర్ణయించుకొని ఆ వరువలోనే చదువుట. దీనివలన వాణ్యయము ఏ యే కవుల వపళమున ఏ యే కాలముఆ పెంపు చెందినదో ఏయే కాలమున ఏయే కవుల వశమున తీణించినదో అశ్లె ఏయే కాలమున ఏ చే మార్పుల నాందినదో (గ్రహించుటకు తగిన యుపపతత్తి లభించును, మజియు అనేక [గంథములు రచించిన కవుల (సతిఖా విశేషములు నానాటికి తరిగినవో పెరిగిననో (గ్రహించుట సుకిర మగును=

త తులనాత్మక పద్ధతి: సమానేతివృ త్తములు గల కావ్యవులను,సమాన ఛర్యముగల కవులను సమకాలికులై న కవులను పరస్పరము పోల్చి చూచుచు తారతమ్య నిరూపణము చేయవలెను. మజియు నే కావ్యమేసి అనువాద మైనపుడు దానిని మూలముతో పోల్చి అనువాదకుడు మూల కర్తతో ఎంతవరకు సాటి రాగలడో, ఆ యనువాద మెంతవరకు మూలవిధేయమో, ఎంతవరకు స్వుతం (తమో, స్వతంతమైనపుడు అనువాడమునకు గుణాధిక్యము కలిగినదో లేరో, పరిశీలనచేసి నిర్జేశంపపలెను.

ఈ పర్నిళమలో పర్వత్మశేణిలో శిలరములవలి గుణౌన్నత్యముచే వెలు గౌందు మవొకవులు కొందరు కొనవత్తురు, వారినే యుగకర్తలన్సి శక కర్తలని పేర్కొని, వారి పేరుమీద ఈ చరితను విభాగములు చేయవలసి యుండును, చర్విత్రను విభజించుట పఠన సొకర్యార్థము = అని సాధారణమైన సమాధానము చెప్పవచ్చుమ. కాని, అందులో అంతకంటె విశేషమున్నది*

వాజ్మయమొక జీవనది వంటిది. ఆ నది యెంత తరుముకొనిపోయి చూచినను కొనరాని, యొక అజ్ఞాత (సదేశములో సన్నని ధారగ ఉత్పన్నమై యుండును, ఆపైని కొంత దూరము ఆది ఇరుకైన కొండసందులలో పారిన పిమ్మట బయళ్ళలో (ప్రవేశించి విశాలమైన (పవాహముగా పారుచు సముదాఖథి ముఖముగా నడచును.

క్రి

మర్యేనూర్గమున దానికి కొన్ని ఉపనదులు చేరవచ్చును. దానినుండి కొన్ని శాఖా వదులు వెలునడవచ్చును. తీర భూములలో కొన్ని ఘట్టములు తీర్ణభూతము లగును అట్లే వాజ్య్బయముయొక్క పుట్టుకయు, పరి శోరనలకు అందని అత్యంత గూరకాలముననే జరుగును. నదీ (పవాహము, కొండలను, అడవులను దాటి జనపదముల (ప్రవేశించినప్పుడే సంసేవ్యమైనట్లు, చాజ్బయముకూడా సాహిత్య భక్తులకు ఉపలభ్యమైన నాటినుండియే సం సేవ్య మగును. వాబ్మియమునము తీర్థభూతులై న కొందరు మవోత్ములుందురు వారే యుగకర్త లనియు శకకర్త అనియు వ్యవహరింపబడు మవోకవులు వారు కవి పంళములో కులదీసకుల వంటివారు. ఆ కు-దీపకులు ఆ వంశమున ఆది పురుషులే కానక్కరలేదు. అది మధ్యాంతములలో ఎచ్చటనైై నను ఆవిర్శవించి ఆ నంళమను ఉన్నతికి కొనిపోయిన బాలును నూర్యవంళమునకు కులదీప కులుగా వెలుగొందిన ఇక్ష్వాకువ్హు రఘువు మొదలైనవారు ఆ వంళమునకు కూటస్థులు కారు. ఆ వంళ చరిితలో ఎప్పుడో అపర్భవించి తదాదిగా తమ పేరుమీద ఆ వంశమునకు (పతిష్టను సంపాదించి ఉన్నతికి గొనిపోయిన మవా పురుషులు, అశ్లే వజయ యు*కర్తల విషయమునకు, ఎవని పేరుమీద ఒక కాలమున కని నంకము ,ప్రతిస్ట సంపాదించునో, ఎవని నడచిన మార్గమును అర్వాబీనులు శిష్య పాయులుగా ననుసరించెదరో, ఎవని అవతారమునక్తై ఆ కాలమునందలి పూర్వకవుల సాధన తపః పాయమశనో, ఎవడి న్యూతధారుడై కొవ్య సరస్వతిని నూక్న వేషముతో అలంకరించి రంగమున (ప్రవేశ పెట్టునో, ఎవడు డీణదళ యందున్న వాబ్బ్యయమును నూత్నమార్గము దొక్కి శ క్రీమంతము చేయునో అతడు యుగకర్తి అనివించుకొనును. అతని కాలములో అతడే సావాతీ సింవోపనమున పట్టభ్యదుడై యుండును. ఆ యా కాలములయందు వాబ్మయమున శైలిలో, (ప్యకియలోో, వస్తు స్వీకారములో కలిగెడి రూప పరిణా మమునకు అతడే కర్తయు కారకుడును ఆయి యుండుషుం

ఆ యుగ కర్టల పేరుమీద వాజ్మయ చర్మితను విభాగముచేయుట నమంజపమైన పద్ధతి, రాజవంశముల పేరుమీదకు, దేశ విభాగముల పేరు మీదను, మరికొన్ని ప్రమాణములమీదను ఈ విభాగములు చేయవచ్చును గాన్ని, మవోకవుల పేరుమీదనే ఆ యుగమలను విళజించి విలచుట న్యాయముం

0

అవనరమైనచో ఒక కాలమున నర్వోన్నతుడు అని చెప్పదగిన కవీ” కానరాక సమస్కంధులు 'ెక్కురున్నప్పుడు ఆ కాలమునకు ఇంకొక పేరు వాడ వచ్చును.

దేశ చర్మితయందువలె ఈ చర్మితయందుకు రాజవంశముల వేర్గమీదనే కాల వీభాగములు చేయనేల? ఆ రాజులు పోయిరి ఆ వంశములును ఏనాడో అన మించిపోబునవి- ఇక కవిరాజులు వారి [గంథరూపములలో సజీవులై యున్నారు. వీరిని తోసిపుచ్చి గతించినవారిక్తై అన్వేషణలు జరుపుట ఖభావ్యముకాదు. వారి రాజ్యములకంటె వీరి రాజ్యములు స్థిరములు, అజరామరములు. మటి ఆంధ వాజ్మయ చరితను అనువాదయుగము, స్వతంత యుగము అను పేర్లతో గాని; పురాణయుగము, [పబంధయుగము అను పేర్ణతోగాని; ఆదికాలము, మధ్య కాలము, ఆధునిక కాలము అనే శేర్లతోగాని విలుచుటయు సార్థకమైన విభజన కాదు. ఏమన, అనువాదయుగ మమకొన్న దానిలో స్వతం_తముళలు పుట్టుటయు, పురాణ యుగమనుకొన్న దానిలో పబంధములు పుట్టుటయు కలదు. మరి యీ విభాగములు ఒక్కొక్కటి కొన్ని వందలయేండ్తు సాగవలసి వచ్చును. అంత దీర్చకాలము ఒకే యుగముగా అంగీకరించినచో ఆ కాలములో వచ్చిన ఎన్నో మార్పులు విన్మరింపబఒడును, అదియు న్యాయము కాదు. మరియు సమగమైన సాధన సామగ్రిగల భాషలలో వాజ్మయ చర్వితల విభాగములు అనతికాల పరిమితములై అల్ప వరిణామములను కూడ నిర్జేంచుచుండును. మనకు అట్టి సాధన సామగి లేడు- మన లాషలో పుట్టిన (గంథములలో సగము నళించి పోయినవి. ఉన్నవాటిలో సగము అచ్చుపడి చేతి కందుటలేదుం కవుల జీవిత చరితలు లేవు. అసలు కొన్ని (గంథములకు కవులవేర్లే తెలి యవు. కొన్ని పేర్దు వివాద్యగస్తములు = దేశచర్మిత సమ_గమైనది లేదు, సాంఘిక మత చర్మితలు (వ్రాయట మనవారు అనలే ఎరుగరు, ఈ పరిస్థితు లలో ఆదర్శపాయమైన వాజ్మయ చర్నిత (వాయట సాధ్యమ. కాదు.

ఆంధకావ్య పథము తీర్చిన మహాకవి నన్నయ్యలట్టు అని ఆయన భార తము పుట్టినది మొదలు నేటివరకును ఆంగధ్రులెల్లరును అంగీకరించిన చార్మిత కాంశము. ఆయనకు పూర్వము ఆంధ్రళాష లేదా! ఆంధ్ర కవులు లేరా? ఆంధ కావ్యములు లేవా? అనే ప్రశ్నలను పరిశీలనచేసి ఆ కాలమునకు

(2)

10

(ప్రాబ్నన్నయ యుగము అని పేర్కొనుట ఆచారమైనది కాబట్టి యీ చరిత (పాబ్నన్నయ యుగముతో [ప్రారంభమగచున్నది. అదె క్రీ శ. 1000 వఆకు.

1. పాజృన్నయ యుగము (కీ, ఈ 1000 వజకు,

£. నన్నయ యుగము క్రీ. ఈ, 1000-1100 వజకు.

£₹. శ$వకవి యుగము కీ, శ. 1100-1225 వజకు.

4, తిక్కన యుగము క్రీ శ. 1225..1820 వజకు,

శ్‌. ఎక్జ్టాపగ్గడ యుగము కీ. ఈ. 18201400 వణకు.

శ. థ్రీనాథుని యుగము ॥క్రి. శ. 1400-1500 వజకు,

7. రాయల యుగము కీ. శ. 1500-1600 వకు.

8. దడీశాంయ్య్ర యుగము |

లేక | క్రీ ఈ. 1600-1773 వజకుం నాయకరాజ యుగము | 9. తీణయుగము క్రీ. ఈ 1775-1875 వజకుం 10. ఆధువిక యుగము [క్రీ ళ 1876 మొదలు పాజ్వన్నయయుగము

మన భాషకు తెనుగు, తెలుంగు, ఆర్యధము అని మూడు పేర్లు కలవు. ఈ మూడిటిలో తెను(గు తెలుంగు అనునవి రూపాంతరములే గనుక, ఆం(ధము తెలు/గు అనునవి మాృాతమే పర్యాయ పదములుగా మిగులునని నా యూహం. మజియు ఈ రెంటిలో ఆంధము అనునది మొదట రాజవంళపరముగ వమ్మట ఆ రాజవంళముచే పరిపొలింపబడిన దేశపరముగ, ఆపె ఆ దేళ (ప్రజల శాషాపరముగ (పయోగింపదిడి యుండెను. మట తెలుంగు అనునడి మొదట ఈ భూఖండమున జీవించిన (వజల పరముగ, ఆ విమ్మట ఆ భూఠలండ పరముగ, ఆవై వారి భాషాపరముగ వాడబడి యుండెను, ఓక జాతి (సజలను బట్టియే వారు నివసించు భూఖాగమునకు వేరు వచ్చును, గాని భూభాగమును బట్టి (వపజలకు పేద వచ్చుట బాల అరుదు. ఈ భారతదేశములో తొలీనాడు ఇది తెలు(గు దేశమని, ఇది అరవదేశమని నిర్ణన ప్రదేశ ములకు పేద్ద లేవు.

శే!

తెలు(గువాడ అరవవారు మొదలె నవారు సంఘజీవనము మొదలిడి పల్లెలు, (గామములు నిర్మించుకొని వ్యవసాయము కొణకు కొంత భూళాగము నాక మించుకొని దానిని తమ సొత్తుగా అనుభవించుటకు మొదలిగినప్పుడు వారి యధీశములో నున్న ఆ భూభాగమును దెలు॥€గుదేళ మని, అరవదేళశ మని, కన్నడదేశ మని పేర్కొనుట ఆచారమైనది. వారు దక్కించుకొన్న భూఖండ ములు కాల్మక్రమమున విస్తరించినంతవరకు ఆవి వారి పేరుమీదనే చెల్లుదుం డును, అథే కాలవళమున వారిళూమిని ఇతరులు ఆ కమించుకొని తమదేశములో కలుపుకోగా ఆ భాగము ఆ విజేతలజాతి పేరుమీదను, మిగిలినదే పరాజితులబాతి వరముగాను పేర్కొనబడును అనగా ఒక (పజ తాము అనుభవించు భూమికి తమ పేరొసంగుట సహజము. ఆ భాషకు ఆ పేరు వచ్చుట ఆ [వజలనుబట్టి యే. ఇది సర్వసాధారణమైన బార్నితకధర్మము. దీని ననుసరించియే తెలుంగు అను నది మొదట (ప్రణాపరముగ, అపై దేశపరముగ్య అపై భాషాపరముగ వాడ ఐడి యుండునని నే నూపొంచితి౨. కాగా మేము తెబు;గువారము అనుకొన్న యొక సంఘప్రజలు మాట్టాడుకొన్నభాషకు వారినిబట్టి జెబుంగు అనే పేరు వచ్చినదిగాని తెలు(గుభాషను మాట్లాడుటబట్టి వారు తెలు;గువారు కారేదు+ వ్యక్తి, భాష అను రెండింటిలో వ్య క్రీతరువూతనే పుట్టటయు, ఆవ్యకియే సంఘమునకు జెందినవాడో ఆ సంఘముపేరే ఆ భాషకు సఎకమించుటయు లోక ధర్మము. ఈ సిద్దాంతము ఆదికాలమునకు సంబంధించినవి. యుశములు గడచినకొలది ఈ న్యాయము తారుకూరై రాజులనుబట్టి దేశమునక్కు దేశము అనుబట్టి పజలకు (కొత్ర పేర్లు సర్యకమించుచుండును, కనుక చర్చిత నిర్దేశంప లేని ఒక కాలమున ఒక తెలు౯గుసంఘము తమలో తాము మాట్లాడుకొన్న భావ తెలు(గుభాష యైనది, ఆనాడు వారు నివసించిన ఆ కొద్దిపాటి (ప్రదేశమే ఆ నాటి తెలు(గుదేశము, కాల్గకమమున ఆ (ప్రజలసంఖ్యయు ఆ భూభాగము యొక్క వైశాల్యమును ఆ భాషయొక్క వి_సృృతియు పెరిగి నేది ఆంధ్యపదే శము, ఆంధజుతి, ఆంధభాషగా పరిణమించినవిం కాంబట్టి తెలుగుభాషను మాట్లాడిన మనజాతి కూటస్టులు అని చెప్పదగిన అఆ చిన్న పంఘము మాట్లాడు కొన్నభాషలో ఏ సహ్మసాంళమో, నేడు మనము వ్యవహరించుభాషలో మిగిలి యున్నదిగాని ఆ నాటిభాషయే ఈనాటిభాష గాదు, అట్లే మన కూటస్టులు నివ సించిన భూభాగము నేటి ఆంధ్యపదేశములో యేమూలనో యెక్కడనో ఉఊండునుగాని నేటి ఆం్యధదేశ మంతయు అది కాదు.

[లి

బానయు, నాగరకతయు సంఖ్యాజీవితమునకు ఫలములు, జాతి సంస్కృతి ఈ రెంటికిని వలము* ఇవి అన్యోన్యాశయములు మటీ వాటిపెంపు కూడ [క్రమపరిణత మేగాని ఆకస్మికము గాదు. ఈ నూశమునుబట్టి తెలుగు భాష యేయేదళలు గడచి వాయ మనిపించుకొనదగిన (గ్రంథరచనకు అనువైన భాషగా పరిణమిం చినదో విచారింతము.

భాషయొక్క పుట్టుకకుము, వాజ్మయముయొక్క_ పుష్టుకకును సంబం భము లేదు. ఆ రెంటికిని కొన్నిశతాబ్ధుల వ్యవదానముండు కు “స్తా (గృల్రో అనిపించుకొన్న (ప్రజలు ఏనాడు పుజ్ధిరో ఆనా(డే తెలు(గుభాషమును పుట్టును" భాషయే లేనిచో వారి జీవితమే సౌగదు. ఒకరినొకరు వరుసంతో విలుచుకొనుట, తమపల్లెలకు పేర్లు పెట్టుకొనుట్క, తాము చేసెడి పనులకు [కియలు కల్పించుట, తాము తినెడి సదార్థముల రుచులు చేప్పుట, తమ కంటి యెదుట కానవచ్చిడి మ్వూరపదార్థములకు పేర్ల కిల్చించుట మొదలగువాటితో అనాందీ సంఘళీవిత మున కాధారభూలతమైన కొంత శబ్దజిలము కర్త్సృ, కర్మ, _కియ, విశేషణాది పదములతో రూపము తాల్ని యుండును. ఇదియే (ప్రజాభాష కాలవళమున ఆ (ప్రజలు తమకంటి బలసంపన్నులుము, నాగరికులును ఐన రాజులడే పరిపొ లింపబడవలసీన పరిస్థితి తటస్థించినపుడు ఆ రాజులభాష వేకగను ఈ (పజల భాష (గ000౮12౯ 12౧66286) వేరుగను ఉండును. అప్పుడు (వజాభాషకు భిన్న ముగ ఒక ఆస్టానభాష (60౪౧ 12గ|6366) వెలయును. ఈరెండును కాక విద్య ద్శాష అను పేరుతో విద్యావర్శిశమోచితమైన వేరాక (పాచీనభాష (01855 6| 12066486) పై రెండింటిని మించి రాజాస్థానముల మీదను విద్వత్పరిషత్తుల మీదను విద్యానముపార్ణనాభిలాష కల [_పజలమీదను తన (వభావము నెజపు చుండును, ఇది సొధారణముగ అన్ని దేశములలోను పూర్వకాలమున వవ రిలిన సౌంఘిక సంపదాయముం క స

కవిత్వావిర్భావము

సంఘములో రసార్ద్థంహృదయుడైన వ్యకి నుభాత్మకమో దఃకాత్మ కమో యమైవ తన వేదనను ఆవళుడై తనకు వచ్చిన కౌలదిపాటి శబ్ధములతోనే ఒక పాటగ నోట వ్యక్తము చేయటయే ఆ (పాక్రనభాషలో కవిత్వము అవళ రించుట, భాషయొక్క పుట్టకవలెనే అట్టి కవిశ్వముయొక్క పుట్టుకయు ఏ

$$

వరిశోధనకును అందని అతి దూర కాలమున జరుగును కవిత్వము రాజ్యము యొక్కయు నభ్యతలయొక్కయు పుట్టుకకుముందే పుట్టును. అయితే ఆనాటి పాట గాలిలోపుట్టి గాలిలోనే అడగిపోవు ఆన కవిత్వమేకాని భావి కాలమువారు చదువుకౌనముటకు అక్కరకు రాదగిన స్థిరరూవము కలది కాదు. లివి అనెడి సాధ నము లేనిదే కవిత్వమునకుగాని భ్రాషకుగాని అట్టి స్థిరత్వము కలుగదు కావున భాషకును దానితోపాటు ఆ భాషా కవిత్వమునకును అక్షరరహితమైనస దళ యొక టియు. అవరబద్ధమైనదళశ యొకటియు. రెండు విధిగా ఏర్పడును, లిపీ ఏర్ప డిన విమ్మట గూడ వెంటనే అద కావ్యరచనకు అక్కరకు వచ్చునని చెప్పుట సాహసమే యగు ఏమనగా _వజాభాష అనునది ఆస్టానభాషగ స్వీకరింపబడి అదియే విద్యా పరిశమకు గూడ తగినభాషగ పరిణమించినపుడుగాని ఆ లిపిని కవిత్వ రచనకు ఉపయోగించరు. (పజలకును, పభువులకమ, పండితులకును _ ఒ కేభావ సంసేవ్యమగుట ఈ 20 వ శతాబ్రిలోగూడ (పపంచమందలి అన్ని దేశములలోను సాధ్యము కాలేదు. లివి ఆమనది మొవట పరిపాలనా స్యవవి రములకు వినియోగపచును. రాజులు తమ లెక్కలను, తను శాసనములను వాయించుకొనుటకు ఆ లిపిని ఉపయోగింతురు. పిమ్మట కొంత కాలమునకు (పజొభావ, తక్కిన రెండు భాషల సహాయమున పెంపొంది కావ్యరచనకు అను మైన శబ్ద సంపన్నతను సేకరించుకొన్నప్పుడు ఆ లిపి పజా సారస్వత సాధన ముగ నుపయోగపడును, ఈ ధర్మము ఇంచుమించు లోకములోని అన్ని భాష లకును సాధారణమే.

అంధుల నాగరక సంఘ జీవితము ఏనాడు సు_పతిస్తీితమైనదో కను గొనుటకు ఇంకను చారితక పరిశోధనలు జరుగుచునే యున్నవి. సంఘ జీవి తము నుప్రతిస్టితమగుటయే రాజ్యము సప్తాంగములళతో పరిపాలింపబడట. ఇప్పటికి తెలియవచ్చినంతవరకు శాతవాహన వంశపు రాజులు (వారు ఆంధులే) ఈ ఆం[ధభూమిలో పౌరాణిక కాలమునాటి మవోరాజులవలె (క్రీపూ లీవ ళతాల్చి మొదలుకొని [కి శ. 2 8 శతాబ్దుల పరకు ఇంచుమించు నాలుగై దువందల యేండ్లు పజాహితముగ పారిపాలన చేసిరని తెలియ వచ్చినదిగదా ! వారి కొలములో విద్వద్భాష సంస్క్పృతము; రాజభాష పాకృతము; (సజాభాష ఆనాటి తెలుగు. వారి కాసనములన్నియు సంస్కృత (ప్రాక్సతములలోనే యున్నవి. ఆ లిపీకూడ ఆనాటి సంస్కృత (ప్రాకృత భాషల లిపియే. జెలు(గును వారు

|కీ

రాజభాషగ న్వీకరింపలేదుం. కొని తెలు(గు (వజలు తమకు వచ్చిన కాషలో వదములు, పాటలు కట్టుకొని పాడుకొనుచు, ఆడుకొనుచు సుఖముగ, సుందర ముగ సంఘజీవితము గడుపుకొనుచుండిరి. వారి పొటలు మ్మాతము సంస్కృత (ప్రాక్సళతములవలె లిలితరూపమును ాల్చలేదు. శాసశములలోని లివితోనే ఆ ఫాటలనుగూడ (వాయగ అవి నశించిపోయినవో లేదా ఆవి [వ్రయదగినంత ఫప్రొధములు కావని ఉపేష్షింపబడినవో తెలియదు. కాని అప్పటికి (వచార ములోనున్న (ప్రాకృత పద్యములను గాథలు అను నాటిని గాధా స్తళతి అను శీర వాలుడు ఆనే కాతవాహనరాజు సంకలనము చేసెను, ఆ గాథలలో కొన్నిట అనాటి [పజలు పాడుకొను పాటల 1పశంన కలదు. అవి పొలము పొటలు, 'పెండ్రిపాటలు, శృంగార గీతికలు మొదలైన సరస జీవితమునకు సంబంరించినవి= ఆ (ప్రాకృత గాథలు వాసినవారిలో కొందరై నను ఆంధకవులే అయి యుండ వలెను. అనగా ఆంధ భాషలో కవిత్వము చెప్పిరని కాదు. తమ భాష కావ్య రచనా సమర్థము కాక పోబట్టి విద్వద్భాషయెన సంస్కృృతమును. రాజభాషయైన (ప్రాకృతమును అభ్యసించి ఆ భాషలలో కవిత్వము చెవ్పిన ఆం(ధ్రకవులు, మరి శాతవాహనుల కాలములోనే గుణాఢ్యుడు అనే ఒక ఆంగధుడు బృవిత్కథ అను పేర ఒక ఉద్గ్రంభముషు పెళాచి భాషలో (వాసేను పైళాచి భాషకూడ ఒక _పాక్ళత విశేషమే. కాని శౌరసేనాదులై న ఇతర (ప్రాకృత భాషలకంటె తక్కువ (పొథత్వము గలది. నేటి తెలుసు భాషలో (గాంథికము, శిన్టవ్యవ వోరము, (గామ్మము ఆనే భాషా భేదములలో శిష్టవ్యవహారమువంటిడి (పాకృ ఈము; (గామ్యము వంటిది పైశాచి,

అవ్పటి నంస్క్పృత ప్రాక్సృత భాషలతోడి పొత్తువలన ఆంధము: సంస్కృత భవములను, (ప్రాక్సత భవములును అయిన కొన్ని శబ్దములను తనలో కలుపుకొని కొంత విస్తృతిని చెందియుండును.అ తదృవములు కాసాను సౌరము పండితులు నిష్పన్నము చేసెడివి కావు. ఆ మూలపదములు వాడు శొనుటలో వజలు ఉచ్చరించిన వర్జలోప వర్ణాగమాదులై న మార్పులకు లోనై కొ్త రూపములో తద్భవములనే పేర అంగీక రింపలడినవి, ఆ మార్పులను వాటివల్ల శబ్దమ.లకు వచ్చిన కొత్త రూపములను వ్యాకరించి న్యూతవఐద్ధముచేస్‌ వ్రైయాకరణులు తద్భవ నివృత్తికి ఒక కాస్త్ర వ్యకియ (వాని యుందురు. మరియు శాతవాహనుల కాలమున బౌద్దమతము ఆంధ్రభూమిలో బవాళ

కళ్‌ [1వచారము.న ఊంగిషు, ఆ రాజులు (బాహ్యణులయ్యు వారిలో కొందరు అ మత మమ ఆదరించిరి; కొందరు అవలంబించిరి; కొందరు తాము వైదిక మళావలం బుల్లై యుండియు తమ కుద్ధాంత జనము బౌద్ధమునే ఆశయించుటకు అంగీకరిం చిర. అమరావతి, విజయపురి ఆ రాజుల రాజధానీనగరము లగుటయే గాక బౌద్ధమత వీఠస్థానము లయ్యెను. ఆ మత్మపటోధ [వచారములు పాళభాషలో జ)ఏగెను. పాళీభాష ఆర్థమాగధి యనబఐడెడు ఒక (ప్రాకృత విశేషము. ఆ మతా చాప్యలయొక్క- టోధలను వినియు, ఆ మత(గంథమలను పఠించియు చాల మంది (ప్రజలు పాళీభాషా పరిచయము గలవారైరి. వారు ఆ నూతన వదజాల మెను వాడు9లో ఇవవేళ పెట్టి ఆం_ధళబ్ద జాలమును మరికొంత విసృత వర చిరి. ఆరవభాషకు లేని తత్సమ, తద్భృవాత్మకమైన సంస్కృత [పాకృతభాషా *వభావము ఆం(ధమున (పపరించుటకు చార్మితక మైన కారణ మిదియే 1 సంస్కృతపాండిత్యము కలిగి పాకృతభాషను ఆస్టానభాషగా స్వీకరించిన ఆంధ్ర శాతవాహనులు చిరకాలము (పజాపరిపాలకు లగుటయు, వారి రాజధానీ నగరమును కేంద్రముగా జేసికొని బౌద్దులు పాళీభాషలో మళ్యపబారము చేయు టయు, ప్రజలు మతము ద్వారా సం కమించిన పాఠీపదములను _పభుత్వము ద్వారా సం[కమించిన పాక్సృతపదములను తమ తాతలనాటి తెలుగుతో పాటు కలివి వాడుకొనుటయు ఆ కార్యకారణ పరంపర, శాతనాహనుల రాజ్యము చూర్చుసము[దము నుండి వళశ్చిమసము[దము వరకును దక్కను వీఠభూమిని ఆ్మకమించి యుండెను. ఒకప్పుడు ఉత్తరమున మాళవా మొదలగు దేశములను గూడ ఆక్రమించినను, దక్షిణమున వ్యాప్తి చెందినట్లు లేదు, అ దేశపు గడీ దేశపు (పజలు (170౧616౯ 1౯62) సమీపదేశములకు సరివాద్దు భూములలో ఉండుటచేత ఆ సమీప దేశప్రజల భాషాపదములను తమ తెలుగుతో పాటు వాడుకొనుట కూడ సంభావ్యమే. కావుననే ఆం(ధులై యుండి, ఆం(ధరాజులచే పరిపాలింపబడు గడిదేశ పజలు తమకు సరివాద్దుభూముల భాషలైన అరవమృు కన్నడము, మరాటిభాషా పదములను తమవిగా వొడుకొనుటయు న్యాయమే. కనుకనే నేటికిని చిత్తూరు [ప్రాంతమువారు తెలుగుతోపాటు ఆరవమును, అనంత పురము వారు తెనుగుతోపాటు కన్నడమును, రాయచూరు ప్రాంతము వారు తెనుగుతో పాటు మవిరాష్ట్రిమను, బరంపురము వారు తెనుగుతో పాటు ఓధమమ మాటలాడ నేర్చియుండుటయు, వారి సంభాషణలో ఆయా భాషా

కర

పదములు [పయోగించుకొనుటయు జరుగుచున్నది. కేంద్రములో జరుగుచుండిన భ్రాషా పరివర్తనము గడి ప్రదేశములకు త్వరగా వ్యాపించి యుండదు. ఆ కాలమున ప్రాకృత పదములు తేలుంగులోనికి చొచ్చినళ్లే. పెక్కు. తెలుగు పదమ లు [ప్రాకృతములోను చొచ్చియుండును. రెండు భిన్నభాపలు పొతునకో పోరాటమునకో తారసిల్లి చిరకాలము ఏక్కత మెలగుట తటస్థించినపుడు పరస్పర శబ్ద వినిమయము తప్పదు ఇట్టి కార్య _పతికార్యము (ఉంల10గ ౩౧6 గిం6510౧0) భాషలోనే కాక ఆచార వ్యవవిరములలో కూడ కలుగుచుండును=

శాతవాహనులు తెలుగును రాజభాషగా స్వీకరింపలేదనుటకు నివర్శనము వారీ ళాసనములన్నియు (ప్రాక్సృతములో నుండుటయే, రాఖ్య పరిపాలనా వ్యవ హారములంద్దే నను తెన(గు వాడబడియున్నచో ఆది యేమ్మాతమేని శాసనముల కెక్కి యుందెడిదే. ఒకటీ రెండు శరాబ్బల విమ్మట నేడు రాయలసీమ అని విలువబడెడి భూభాగమును రేనాటిచోడులు అను పేర బరగెడి ఒక చోడవంళ శాఖ పరిపాలించుచుండెను. వారు వేయించిన కాసనషులలో తెమ(సుభాష వాడ బడినది, అస్థానభాష గూడ తలు(గే అయియుండవలెను.. తెలుంగు ఆస్థాన భాష యైనను కొకున్నను వారికిని విద్వద్భాష సంస్ట్పృతమే య్రయుండును. ఏమశగా మొన్న మొన్నటివరకు- నేటికికూడ- సంస్కృతమే భారతదేశమున విద్వద్భాషగా నడుచుచున్నది. మత [గంథముల సంగతి అటుండగా ఇతర శాస్త్ర (గంథములు పురాజేతివిస కావ్యనాటకాదులైన ఉదాత్త సాహిత్య మంతయు ఆ భాషలోనే నిష్నివ్వమై యుండుటచేత విద్వాంసులు కాదలచినవారు ఆ భాషనే సేవింపక తప్పదు. దేశభాష రాజభాషగ, సాహిత్యభాషగ పెంవు చెందినను విద్వద్భాషగ సంస్పృృతమును (తోనిపుచ్చజాలము. ఆ కార్యము ఇప్పటికిని జరగలేదు మనదేశములొవలెనే ఇంగ్లాండులో కూడ “ఛాసర్‌ * నకు పూర్వము “లాటిన్‌” భాష విద్వద్భాషగా, నార్మన్‌-_ఫెంచిభావ రాజభాషగా, “ఆంగ్లో ళార్టన్‌ ” (వజాభాషగా కొంతకాలము వ్యవవోరము సాగెను. రెండు శతాబ్దుల కాలము (పజాభావయైన “ఆంగ్లో కాగ్గన్‌” తక్కిన రెండింటి పొత్తున సత్తువ చేకూర్చుకొన్మి రాజభాషతో 'పెనుగులాడి ఓడించి ఆ గద్దే తానెక్కెను. కాని “లాటిన్‌” భాషను విద్వద్భాపగానే శిరసావపాంచి సేవించెను. ఆంగ్లము [పవంచవిఖ్యాతి గడించిన తరువాత ఈ శతాబ్దిలో ఠానే విద్వద్భాషయు నయ్యెను. నార్మన్‌ -_వెంఓ రాజభాషగా ఉన్నప్పటి ఆంగ్లో కాగన్‌ రచనలు మన

[7 శాసనాలలోని తెలుగువలె ఉండును. అది [ప్రాత ఆంగ్లము, భారతీయ లాషల చర్మితయు అట్టిదే . ళాతవాహనుల విమ్మట మూడు నాల్గు శతాబ్దులకు చాళుక్య రాజులు మధ్యాంధదేళశమును పరిపాలింప దొడగినది మొడలు (7వ ళతాట్టి 1పారంభము) కాననములలో సంవ్కృతకుతోపాటు తెలుగు విరివిగ ఉపయో చింపబడినట్లు పొడకట్టును.భాషా దార్నితక (ప్రాధాన్యముగల వాటిలో జ యనింహ వల్లభుని కాలమునాటి విష్ప్తి శాననము మొదటిది (క్రీ శ 688). మజికొన్ని వాళ్ళకు మంగి తొగరాజు కాలమున వేయబడిన లక్ష్మీపుర కాననము రెండవది ఆవై మణి ఏ0 ఏండ్తప వేయబకిన (కీ. శ. 787), అహదడనకఠ శాసనము మూడవది పైని పేర్కొన్న కాసనములదు పరిశీలించి చూచినవారు ఇవి పూ ద్రిగ తెలుంగు శాసనములు కావనియు _పాకృత భాషా ప్రభావమునకు వళమైశ తెను గు వాక్యములు కలిపి [వాయబడిన శాపనములనియు నిర్ణమించిరి. అవ తెలుఃగు శాసనములే యైనను ఆ తెలుంగు ఇప్పుడు మనకు అర్ధము కావగిన తెలుంగు కాదు. ఆ కాసనములు పుట్టిననాటికిని నేటికి ఎంతకాల వ్యవధాన మున్నదో ఆ భాషకును నేటి మన భాషకుము అంత వ్యవధాన మున్నది. అహదన కర శాసనము పిమ్మట నుమారు 125 సంవత్సరములకు నేటి తెలుగువారికి ఎక్కువ భాగము బోధపడదగిన భాషలో అద్దంకి శాసనము వెలువడినది- ఇడి చాసక్య రాజ్షైన గుణగవిజయాదిత్యుని కాలమునాటిది (కీ. శ. 80 _పాంత మున). ఈ కాసవము పూర్వ శాసనములవలె వచనరూపమునగాక పద్యరూప మున నున్నది ఆది తరువోజ ఆ పద్యము శుద్ధదేశిచ్చందన్సు. పూర్వకాలపు తాళ పభానములైన తెనుగు పాటలన్నియు ఛందళ్శాస్తాానుసారముగ గణబన్థము చేసనచో తరువోజ, రగడ, ద్విపద మొదలైన జాత్యుపజాతి పద్యములుగ్‌ రూపొందును పాట కాళానమగుణముగ చుండుటక్షై కొన్ని అడరములకు ళబ్ద స్వరూప విరుద్ధముగ కలుగు దీర్దాదులు పాటను ఛందోగుణానుసారముగ మార్చు నపుడు లోవించిపోవుటతప్ప పాటలకును తరువోజాది పద్యము9కును వేకు భేద ముండదు. కాసనములలో కానవచ్చిన మొదటి తెలుగు పద్యము ఈ అద్రంకి శాసన తరువోజయే అప్పటికి 2 కతాబ్దుల పూర్వము తప్పటడుగులు వేయ ప్రారంభించిన తెలు(గుభాష 9 వ శతాట్టి మధ్యకాలమునాటికి నిలదొక్కుళని సంస్కృత (పాకళ్ళళములను జీర్చించుకొని పుష్టి చెంది స్వాతం తస్థితికి వచ్చిన దని చెప్పవచ్చును ఆ గుణగవిజ యాదిత్యుని కాలముననే వెలసిన ఇంకొక పది శాసనము ధర్మవర శాసనము. అందు గుణగవిజ యాదిత్యుని సేశాధపతియైన (౫

18

వండరంగనీ (వళంస కలదు. ఈ వరుసలో మూడవది గుణగవిజయాడిత్యుని తమ్ముడైన యుద్ధమల్లుని బేజవాడ శాసనము, ఈ కాసనము మధ్యాక్కరలో నున్న. మొదటి అద్దంకి కాసనమువలెనే తరువాతి రెండు శాననములలోనుగల పద్యములు దేశీయచ్భృందన్సున ఉన్నవే. ఈ మూడు కాసనములును కొంతకు శాంత మనది అని చెప్పుకోదగిన తెను!గు భాషకలవి దైనందిన వ్యవవోరములో మాృాఠమే యపయోగవడుచు, ఆశువుగపుట్టీన పాటలు, పదాలు, గాలిలో కలిసి పోవుచుండ. నిలుపుకొనదగిన శ క్రీలేక నిర్విజ్ణమై వెచ్చనూర్చుచు కాలము పుచ్చు చుండిన తెనుగు, చాళుక్య రాజుల ఆదరముచే-అందును గుణగవి జయాదిత్యుని చేయూతచేంసద్యరూపము దాల్చి ఆ నాటి తెలుగువారికి కనువిందౌనర్చినది,

పైని ఉదాహరించిన ఆరుళాసనములలో మొదటి మూడును ఒక వర్గ ముగా, రెండవ మూడును ఇంకొక వర్గముగా (గ్రహించుట లెస్స. ఏమన రెండింటికిని నడుమ సుమారు 1£5 సంవత్సరముల వ్యవధానముండెను. ఆ వ్యవధిలో తెలు(గునకును, సంసృృత (పప్రాక్సతములకును జరిగిన సంఘర్షణలో కార్య (పతికార్యవళమున చేకూరిన బలముతో తెలుంగు రాజభాషగా నెలకొన్ని న్వతలృ్మతస్థితకి వచ్చెను,

రేనాటిచోడుల శాసనములలో కానవచ్చెడి భాష తెలు/గేయైనను అది మన తెలు(గుగాదు మనభాషా _పాచీనతమ కొనియాడుకొనుటలో నిదర్శనముగా చూపు కొనుటకు ఆక్కరకువచ్చు మాటలు మాతమే అందుకలవు. ఇక చాళుక్య కాస నములలోని భొష-వర్ణ[కమాది వ్యత్యాసములు లివి భేదములు ఉన్నను- నేటి తెలు(గునకు కూటస్థ భాషగా చెప్పుకొనదగిన నుపరిష్కృృత భావ.

వైని పేర్కొన్న రెండవవర్గపు కాసనములు మా తాగణబిద్ధమలై న దేశీ యచృందోరీతులై యుండగ మజి ఆవై ఒక నూరేండ్లలో సంస్కృత మునందు వలె ఆవరగణబద్ధమలైన వృషత్తకులుకూడ శాసనములలో [వాయబడినవి. నంస్కృతమునుండి తెలు(గుకవులు అవలంబించిన వృత్తములలో మతేళ శార్దూల చంపకోత్పలమాలలః ముఖ్యమైనవి. వీటిలో మత్తేభ శారూలములు యథాతథముగానే తెనుంసున వాయబడినవి చంపకోత్పలముల పర్ధతి హెంస్కృ తికమే యైనను గణ పరిసంభ్యానములో కొంత భేద మున్నది. ఈ మార్చు

19

కళ్నడములోనే తటస్థించెనట. తెలుగువారును దానినే అనుకరించి యందురు నన్నయకు పూర్వమే ఈ సంస్కృత వృత్తములు తెనుంగు కాననములకు ఎక్కె-ను= క్రీ.శ. 10 వందల ప్రాంతమున పుట్టిన ఏరియాలకామసాని శాసనము అమ దానిలో ఈ చంపకోత్పలమాలలు కలవుం

నన్నయకు పూర్వమే ఆంధమున మా్యతగణబద్ధములును అవరగణ బద్దములును అయిన పద్యములు తెను(గున విరివిగా వాయబడుచుండననుటకు (పత్యకు ప్రమాణముగ ఈ కాననములు ఉదాహరింపబడినవి విడి విడి పద్యముతే కాక ఆ౮ాడు శాసన పద్య కవిత్వమువంటి కవిత్వములో గంథ రచనకూడ సాగుచుండెనని తలంచుటకు తగిన అమమాన (షపమాణములుకూడ ఉన్నవి, అర చవమున “యాపవ్చిరంగన్‌” అను ఒక ఛందళ్ళాస్త్రములో (ఇది నన్నయకు పూర్వుకాలమునాటీది) ఆ [గంథకలర్త తాను వాంఛయ్య అను ఒక తెలుగ లక్షణ వేత్త రచించిన (గంథమును చూచినట్లు ఈ కింది వాక్యములో చెప్పుకొనెనట. "వాంఛియార్‌ సేయిదవడగు ళందవుం” అనగా వాంఛయ్య చేసిన వడగుభాష యొక్క ఛందము అని అర్థము- పడగు అనగా తెనుగు ఆ (గంథకర్త నాటికి తెనుగులో వాంఛయ్య (వాసిన ఒక ళందో(గ్రంథమున్నట్లు ఊఈహించుటకు నిర్మా ధకమైన అవకాళమున్నది* వాంఛయ్య |వాసిన ఛందో గంథము సంస్కృత (ప్రాకృత పద్మములకు మ్యాతమేకాక తెలుంగు పద్యములకుకూడ లక్షణముగలడి యగుచో ఆనాటి తెలుగు (గ్రంథములు దేళఠచ్చృందములో చాల వెలనీయుండ చలెను. బహుసంఖ్యాకములై న లక్ష్యములు పుట్టిన విమ్మటనే లక్షణము పుట్టుట సారస్వత ధర్మము. లక్షణము తరువాత లక్ష్యములెప్పుడను పుట్టవు, మలియు ఒకటి రెండు లక్యములు మ్యతమే యున్నపుడు వాటివి ఆధారము చేసికొని లక్షణ కర్త ళాస్త్రమును వాయడు. కనుక వాంఛ య్యరాటికి పెష్కు తిలుగు (గంథమలు ఉండి యుండవలను- అదిగాక పాల్కురికి సోమనాధుడు పండితా రాధ్య చరిళావకఠారికలో “అనియతగణె । యతిర్వా _పాసోవాొ ఆని మూతా గణబద్ధములై న పద్యమ.ల గుఠీంచి ఓక లక్షణ వాక్యమును ఉదాహరిందెనుం

ఈ శాఫనము లన్నియు నేను పరిశీలనము చేసినవికావు, చరిత పరి శోధకులు సంపాదించి చదివి, అర్థనిర్ణయముదేసి (వకటించి ఆంధులకు అర్నింసపగా ఆండరివలె నేను ఆ ఉమ్మడి సొత్తును కౌంత ఉవయోగించుకొంటిని.

కం వొతులు మారానుసంఛాన గణవపి సీరులుగాక “అనియతగదై' ర నియును, "పాసోవా యనియు 'యతిర్వా య నియు( జెప్పు చఛందోవినిపొతో క్రి గాన- ప్రాసమైనను యతివై వడియైన దేసిగా నిలిపిన యాది ప్రాసనియతి తప్పకుండగ ద్విపదలు రదింతు ఆ పద్యములకు యతిగానీ (పానయతిగాని చెల్లుచుండుననియా ఆదిళాస్త్రసమ్మత మనియు అర్థము. అట్టి యతి చెలుచుండనవియే నేటి మన ఉపజాతి పద్యములు, సోమన ఉదహరించిన ఈ లవణ వాక్యమా తెలు(గు కవిత్వమునకు సంబంధిం చిన యొక ఛందళ్ళాస్త్రములోనిన్నై యుండును. అ కాస్త్రముహడ తెనుగున శాస్త బర్ధము చేయదగినంత కవిత్వము వి _స్రరించియన్న కాలముననే పుట్టియండ వలెను. కొగా ళాస్త్రములకు లవ్యమలు కాదగిన [(గంథములు పెక్కు వెలసీ యున్నవన్నమాట కాబట్టి పాబ్నన్నయ యుగములో తెనగున పామరభాషలో (నజలు పాడుకొను పదములు, పాటలు మ్యాత మేకాక ఛందోజద్ధముల్లైన దేశీయ పద్యములును సాంస్కృతిక పద్యములును విరివిగ నుండెననియు వద్యమయముూ లైన (గ్రంథములను కొన్ని రచింపబడి యుండుననియు ఆ [గంథముల ననుస రించి లతీణ (గంథములు పుట్టీయండుననియు నిర్ధావణ చేయట సహేతుకమే కాని నిరాధారము కాదు. భాషకు ఈ మహోసకారమంత యు చాళుక్య రాజుల శేవవలక కలిగినది. ఆంతకుపూర్వము మార్గకవిత్వ మనిపించుకొనెడి సంస్కృత ప్రాకృత (గంథములను చదువుకొనుచుండిన ఆంధులు, చాపళ్య రొజులు పుట్టించిన దేశీయ కవితలను చదువుకొని ఆనందింప దొడగిరి. శాత వాహనులకును చాపుక్యులకుము మధ్యకాలములో మనదేళమును బొలమంది ఆంధేతర రాజులు పరిపాలించిరి. వారిలో పశ్చిమ చాకుక్యులు ముఖ్యులు, శూర్పు బాఫక్యులును వారిదా యాదులే నిజమునకు వీరును ఆ్మధ్రేత చలే అయినను ఆంధ్రభూమిని తమ స్వదేశముగ నఖిమానించి ఆం్యధభాషను రాజభాషగ మాతృభాషగ కూడ మన్నించి ఆంధమునకు, ఆంధ _పజలకు నువోపకారమచేసిని, పశ్చిమ చాపక్కుల కాలముతో కన్నడము రాజభాప

ట్ట!

అమ్మమ దేశభాషాభలిమానముగల సంస్కృత విద్వాంనులుకూడ రాజూడరము కౌజకో _గంథరచన కతూహలముచేతనో, ఆ కన్నడమ.నే అభ్యసించి కన్నడ పండితు రైరి. ఆనాడు ఆం ధ కన్నడములకు చెప్పుకోదగికంత ఎడము లేదు ఆ రెంటిలో ఒక భాషలో (ప్రవేళమున్నవారు రెండపదానిని సులువుగా అభ్యా సము చేయగలిగి యుండిరి. ఆయినను ఆం ధముకంటె కన్నడమే ఒకటి, రెండు శతాబ్దులకు పూర్వము సాహిత్యభాషగా పరిణతి చెండియుండుటచేత సోదరభాషయైన దాసిని ఆం ధులు పఠింపసాగిరి,

అంగ్లేయలు కూడ తమస్వలావయైన “ఆంగ్లో కాగ్దన్‌” ఆంగ్లధాషగ స్టిరరూపము, తాల్బకి ముందు సాహిత్యభావషగ _ఫెంచిభా ను అభ్యసింయమ చుండెడివారు ఆదికాలమునాటి ఆంగ్ల గంథములు కొన్ని _ఫెంచి గంథములకు అనువాదమ లుకు అనుకరణములును అగట తటస్థించెను. అన్యభాషా పరిచ యము వలన స్వభాషకు ళబ్దజాలములొోనేగాక కవుల మనోభావ సంపదలోకూడ ఉన్నతి కలుగునప్పుడు దాని నరికట్టుటకు భాషాభ్యుదయము కోరెడి విద్వాంసు లెవ్వరును తలపెట్టరు. కావున వివేకవంతులైన 1పాచీనాం ధులు సంస్కృత (పాకృతములనే కాశ కన్నడమును కూడ అలవరచుకొని బహుభాషా పాండి త్యము సంపాదించుకొని యుందురు. పంపడు, రన్నడు మొవలమున వేగినాటి కవులు కన్న డభాషలో గ్రంథములు వాయుటకు అది ఒక కారణము, ఆకాల మున తెను(గుభాషకు మిక్కిలి పుష్టి చేకూర్చిన భాషలలో సంస్కృతము మొద టిడి. తత్సమ తద్భవ రూపమున సంస్కృత పదజా:౭ము తెఇ(గున (ప్రవేశించి దేళశ్యపదములతోపాటు తెనుగుదనమును తాల్చి ఆం(ధభాషయు స.సృతభాష వలె ఉద్గ౦ంథరచనకు ఉచితమైన _దవ్యముగా ఫలింపజేసెను, ఒక్క ళబ్దజాలము లోనే కాదు, [పజల మనోభావ పరంవరలో కూడ సంస్కృృతభాష కలిగించిన పెంపు ఎంతో యున్నది. చిరకాల సముపార్ణిత మై; భారతీయ విజ్ఞానమునకు నిరానమైన సంస్కృృతభాష నభ్యసించుటచేతనే ఒక్క తెలుగువారే కాక ఇత5 [ప్రాంతీయ (పజలును అధిభౌతిక, అధ్యాత్మిక శాస్త్రధర్మము:ను, మర్మము ౨ను (గ్రహించి తత్తద్భావానుగుణమైన ఆలోచనలతో, మరోమయ, విజ్ఞానమయ ఆనందమయకోశ ములను వికసింపజే్తి మయ [ప్రాణమయ కోళము లను అతికమించి మానవుని భి మ (ప్రవేశించినపుడే పపత్వము నళించి బుద్ధికి రృస్టువన. తెల మయ, ఆనంద

శ్న రసు

లం మయకోశములు వికసీంచుటయే సంస్కృృతిగల మానవుడగుట, అక్టీ సంస్కార మును భారతీయ లెల్లకకు ప్రసౌదించిన భాషగనుకనే సంస్కృతము భరత ఖండమునందలి ఎల్లభావపలకు తల్లిభాష అయ్యెను. సంస్కృతము నుండియే ఒల్లభాషలు పుట్టినవి అనెడి పూర్వభాషావే_త్తల ఆఅల్నిపాయము తప్పైెనను ఆ భాషల కన్నిటికి ఆత్యు త్తమ సంస్కృతిమయమైన భావపరంపరను (పసాదిం చిన తల్లిభాష యనుట ఒప్పే యగును ఒక ఉదాహరణము చూడుడు ; మానవ శరీరములో బహిరంతవావయవములగు ముక్కు, చెఏ, కాలు, చేయి పొట్ట, వీపు, కందనగాయ మొదలైన అచ్చతెను(గుపదములు సంస్కృృతపదముల ఆప శ్యకము లేకయే [గ౧౦థములయందును వ్యవవారమ నందును వాడుకొనవచ్చును. సంవ్కృత మెరుగని [పాచీనాంధులు వాటినే వాడుకౌనిరి, అట్లే తోలు, నల్ల, ఎరబి, ఎముక, మూల% ఆడే దేశ్యపదములు వరుసగ రక్తము మాంనము ఆస్థి, మజ్జ అనెడి తత్సమ పదముల ఆవళ్యకము లేకుండగనీ తెలు/గు వారి వ్యవహారమున చెల్లుచుండద కును కాని వాటికి పహ్యాయపదములైన తత్సమము లను గూడ స్వీకరించుటిచేత తెలు(గు శబ్దజాలము ఒకటికి రెండు రెట్టయ్యెను దానిని స్వీకరింవ భాషను పెంపొందించుకొముటకు మన పూర్వులు వెమదీయ లేదు. అదీగాక పైన చెప్పిన పదములన్నియు మూర్త పదార్థములకు సంబం ధించినవి ఏజాతిలోనై నను ఏ విధమైన నాగరికతయు లేని ప్రాక్తనమానవులు వైతము (పకృలిలో దృళ్యమానమగు మూర్త పదార్థములకు తమ తమ బుద్ధికి తగినట్లు శబ్దములు కల్పించుకొనుటకు నమర్థుంయ్యే ఉందురు. అట్టకానిచో వారి నితృజీవితమే సాగదు. ఆమూర్త పదార్థములకు శబ్దములు కల్పించుట వారికి దుర్చృటమైన కార్యము. తెలుగులో బుద్ధీ చిత్తము, అహంకారము ఆత్మ మొదలై న అమూర్త పదార్థములకు ఆనాడుగాన్సి నేడుగాని దేశీయ పదము లున్నట్లు నేనెరుగను. అటి వపదములును వాబికి అనుషంగికములై న ఆలోచన లును సంన్కృతమునుండియే నునకు నంశమించి ఆంధ్రభాషను సుసంపన్న మైన భాషలలో ఒకటిగా తీర్చిదిగ్దగలిగెను. కావున సంస్కృతము. తెలుగును అణఏవేసి తాశే రాజ్యమేలుక _జొచ్చెనసి వాపోవుట తగనిపని, అయితే తత్సమ తద్భవ, దేళ్యములలో ఎది ఎక్కడ _పయో%ంచి వాక్యమునకు, శైలిక నన్నె చేకూర్చువలెకో. తెలియక “ తెలుగుమోపెలత్షో పొత్తుకలియని ఆ్యపనిద్ధ, నైఘంటిక, సంన్కృత పద్మపయో%ముతో తెల్యుస రచనలు చేయువారు తెలుంగు భాషకేగాక తెలుంగు (ప్రజలకును అవచారము. చేసినవారే ఆగుదురు.

క్రి మన పూర్వకవులలో ఏ ఒకరిద్దరో తప్ప అట్టి దుష్కార్యమును చేసిన కవులు లదే శ స్ట ఎ ల జ్‌ తెఎగు (దావిడ భాషా వర్గములోనిదే యని చరమ నిద్ధాతము చేయబడి నది ఇది సంస్కృతభవ మనెడివాదము శాన్త్రీయముగ నిలువదు, అర్యభాషా నస్వభావమునకు ఖిన్నములును, (దావిడభాషా కుటుంబమునకు సాధారణములును అయిన లకణమలు మనభాషలో చాల కలవు. పుట్టుకను గూర్చి ఇది దావిడ భాషయే ఆని అంగీకరింపక తప్పదు. పోషణలో మాతము తెలుసనకు నంస్కృృుతోపకారమే ఎక్కువ కలిగినది. మనభాష సర్వపంపన్నమగుట సంస్కృతశిక్షలో పెరుగుటవలననే ! సహజముగ (ద్రావిడ లత నములనుబట్టి సరళమును, సుకుమారమును అయిన తెలుగువాణీ కాల[క్రమమున సంస్కలృృత సేవవలన గాంభీర్య పటుత్వముల నలవరచుకొని, తల్లికిని అక్క సెల్లెండ్రక ము లేని (కొత్త సొగసుదనమును త్రై సేసికొన్నది. పరస్పరలిన్నముల్తై న ఆర్య (దావిడభాషల్లై న రెంటిని ఒక్కచో సమ్మేళన మొనర్చి సమర సభానము సాధించి నది గనుకనే ఆంధధము ఆ రెంటికిని లేని గుణాతిశయమున విలసిల్లుచున్నది- కాకున్న "దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స” ఆగుట ఎట్లు భాష అనునది ళబ్బమయము గనుకను, ఆళబ్దమును ముందు (గహించు నది శవణేంద్రియముగనుకను చెవికి ఇంపుగానుండు భోషకు మానవుడు ఆరాధిం చుట సహజము. సంస్కృృతభాషలో గాంభీర్య మాధుర్యములతోపాటు పారు వ్యము కూడ కొంత ఉన్నది. _చావిడ కుటుంబములోనుండి బయలుదేరిన తెలు(గు, సంప్కృతముతో అధికముగ చెలిమిచేసినను, అందలి పారుష్యము తన కంటకుండ, గాంభీర్యమాధుర్యములను మా్యతమే ఖబీర్ణము చేసికొని తన సహజ సౌకుమార్య్మమునకు వన్నె పెట్టుకొన్నడి. మేలిపువ్వులను ఏర్చి కూర్చెడి నేర్పు గల మాలకరి గూర్చిన దండవంటిది తెలుగు. సంస్కృతముతో ఇట్లు జీర నీర న్యాయముగ కలిసిపోవు నేర్చు మరి ఏ ఇతర భారతీయభాషలకును కందిరియం డదు. ఇతర కీటకములకు సారూప్యము నిచ్చు [భమరము వంటివి తెలుంగు సంస్కృత ప్రాకృత శబ్బములలో ఏవి తమ మెత్తని మాటలతో పోహళించుటకు పనికిపచ్చునో వాటినే ఏర్చుకొన్తి అవసరమైన సంస్కారములు చేసి తనలో కలివివేసికొన్నది. కనుకనే తెలు శుక వీశ్వరుడు శుద్ధ సంస్కృత పమాసకల్చనము చేసినమ్కు అది తెలుగుసమాస మంత మెత్తగ చెవికి వినివించును.

విశ

“మ్వేలి పసిండిగాజుల నమేళపు పచ్చల కీల్కడెంపు డా కేలు” అన్న తెలు(/గుసమాసము ఎంత మృదువుగా నున్నదో --

“*జలధివిలోల వీచి విలసత్క. లకాంచి సమంచితావనీ

తలవహనతమంబు....” అన్న సంస్కృతపమాసము గూడ ఆంత మృదువుగానే యున్నది. మరి సంస్కృతపదములను తెలు(గు పదములను జోడించుటలో ఆం(ధకవి చూపెడినేర్చు ఇంతకంటెను ఎక్కు వగ నుండును. “ఈసున బుట్టి డెందమున హెచ్చిన ళోకదవానలంబుచే

గాసిలి యేడ్చె ప్రాణవిభు కటైదుటన్‌ లలితాంగి పఠకజ

థ్రీసఖమైన మోముపము చేఎచెజంగిడి......*”

ఈ పద్యములో తెలుగు/పదములు సంస్కృతపదములు భేదము తెలియ రాకుండ ఒండొంటిని బెరసి గానకళలోని రాగమువలె (శ్రవణసుభగ మైన ఒక ఆంధ శైలిని ఆలవించినవి. తెలు(గుక వుల సంస్పృతసమాసములు సంస్కృత భాషలో సంప్కృృతకవులు గూర్చిన నమాసముల కంటె ఎక్కువ నరళముగ మధురమగ ఉండుననుట నిస్పందేహము. తెలుగులో చేరిన సంసశ్భతమునకు పుట్టినింటలేని ఆ నీౌలళ్యము. తెలుగు పలుకుబడియొక్క సాహచర్యముతో లభిందెనని చెప్పుబయు నిస్పందేహమే ? ఈ సంస్కళొం(ధ నమన్వయము కాల్కకమమున మూడునాలుగు శతాబ్దుల పరిళమవల్ల జరిగినదిగాని హఠాత్తుగా రెండు భాషలయొక్క_. మొదటి సమావెళముననే జరుగలేదు. ఈ భాషా సామ రస్యము ఆర్య దావిడ సామరస్యములో ఒక భాగము. ఆది మన నడవడిలో ఆదార వ్యవహారములలో సభ్యతలో విశద మగుచుండును. ఇంత చక్కని పొత్తు ఏ ఇతర రాష్ట్రిములందును కుదరలేదని చెప్పుట ఆతిళయో క్తి కాదు. ఆర్యులైన బొ త్తరాహులకును (చావిడులై న దాక్షణాత్యులకును, మధ్యగానున్న భూభాగము ఆదికాలమునుండి యు మనకు ఉనిక్రిపట్టగుటచే ఆ రెండు జాతుల సం్యపదాయములను చేవట్టి వదను చెడకుండ పాకము చేసి ఆంధత్వ మనెడి అమృతమును చేసితిమేమో అనివించును. అందుచేత గంగా యమునల మధ్య (ప్రదేశమైన ఆర్యావర్తము వైదికవిజ్ఞానమునకు వీఠమైన పవ్శితక్షేతముగ పరి గణింపబడినట్టు ఆర్య (ద్రావిగ విజ్ఞాన సం్యపదాయ సమన్వయమునకు ఆంధ భూమి కూడలియైనది. బాహుళ్యముమీద చూచినచో జౌ త్తరాహుల్కు పూర్వయుగ

ల మల మాట ఎట్లున్నను చారితకయుగమునండి మతములో భక్తి వరాయణు లనియు, దాక్షిణాత్యులు కర్మ పరాయణులనియు సూలముగ నిర్హశించవచ్చును, కొన్ని కులములలోగాని, కొన్ని వంళములలోగాని, కొందరు వ్య క్షులలోగాని ఈ సీద్ధాంతమునకు అపవాదములుండినను ఇది సారారణసత్యముగ అంగీకరింప వలెను, ఇక ఆంరధులసంగతి. మనము ఏకాంతభ క్తులము కాము* వాలాయముగ కర్యనిష్టులముకాము. శుద్ధ జ్ఞైనమార్గ మవలంబించినవారముగాము. యథోచిత మైనభ కియు యథావకాశ కర్మయు యథాళ క్రిజ్రానమును కలిగి ఒక విధమైన లాక్వకదృష్టితో జీ౨తమును గడుపుచు త్యాగభోగములము సమముగా కొనియాడే ఓక చిత్తధ“గృము మన మవలంబించితిమి ఆ తాత్వికదృష్టితోపాటు మనకు ఆత్మీయ యోగకేమములపట్టను ఉదాసీనత వహించుట ఆలవాటైనది. చరితము (ల0%6౪66) మంచిదైనచో ఐహికాముమ్మిక (ప్పావ్లి సుకరమగుననెడి భావము మనలో నిరూఢమైనది (ప్రజలలో ఇట్టి తాత్వికద్భష్టైి ఏర్పడుటకుగల ముఖ్య కారణము మన డేళశము చిరకాలము బౌద్ధమత (పచార(పటోధక్షేతముగ వర్టిల్లు టమయే అని నా యూహం* కొవున థభాషలోగాని మతమలోగాని ఆచారములలోగాని మనము సమన్వయదృష్టి కలవానమగుట ఒక విశేషము. దీనివలన కొంత మేలును కొంత కీడును అనుభవించితిమి. అది వేరు విషయము. ఇట్టి పవ్మిత కేేతమున పూర్వోదాహృతములై న ఆ భాషా నళ్యతలు రూపముదాల్చిన మొదటి ఆంధ (గంథము నన్నయభట్టు రచి:చిన భారతము. నన్నయభట్టు ఆదికవి కాకపోయమినము ఆయన భారతము మా తము అదికావ్యముగ అంగీకరింపబడ్‌ నది. నన్నయకు పూర్వమే తెనుగున కొన్ని తద్గ౦ంథములు వెలసెనని కొందరు చెప్పుదురుగాని ఆవి లభింపనపుడు లభ్యమైన భారశమునే పథమ (గంథముగ అంగీక రించుటలో పాపమేమియులేదు.నన్నెచోడుని కుమారసంభవము నన్నయకు పూర్వకాలమునశే పుట్టినది అనెడి శ్రీ మానపల్లి రామకృష్ణ కవిగారి ప్రతిపాదన ెక్కురుచేసిన చారి.తక పరిశోధనల వఫలితముగ నిలువలేదు. మరి సర్వ దేవుడను ఒక కవి [కీ శ. 10వ శతాబ్దములో ఆదిపురాణమనెడి ఒక జైన [(గంథమును (వ్రాసినట్లును ఆ (గ్రంథము నష్టమైపోయినట్లును అందలి పద్యము లలో మూడు మ్యాతము లభించినట్టును మరికొందరు చెప్పుదురు. అనగా భారత మునకు పూర్వమే ఉద్గ౦ంథ రచన తెలుగురో జరిగినదని భావన, మరి ఆ నాటికి మన దేశమున జైనమతము కన్నడ దేశమునందువలెనే జనాదరపాాతమై (4)

ల వ్యా ఫ్‌ చెందియుండెననియు ఆ నర్వదేవుడను ఆ కన్నడకవి తొను గున కూడ ఆదిపురాణము పేర ఒక మహాగంథమును రచించెననియ, అందుచే భారతము మొదటి (గంథము కాదనియు కొందరు చెప్పుదురు, ]0వ శతాల్దిలో సరూ దేవుడను ఒక కన్నడ కవి నన్నయకు పూర్వకాలమున ఉన్నమాట నిజమే. తెలు(గున నళించిపోయినదని చెప్పెడి అ ఆదిపురాణమును రచించినవాడు ఆ సర్వదేవుడే అని చెప్పుటకు తగిన ఆధారములు లేవు. సర్వదేవనామధేయులు వివిధకాలములలో పెక్కు రుండవచ్చును. పురాణశర్రయైన సర్వదేవుడు కాక నన్నయకు తరువాతి కాలములో ఇంకొకడు ఉండకూడదా ? అను _వళ్నకు నిర్తుత్తరమైన సమాధానము బెప్పుట కష్టము. అదియునుగాక జైనమతము వ్యా_ప్రిలోనున్న కాలముననే అది రచింపబడినదనుటయు, యుక్రి సహముకాదు, అన్లే యగునేని తిరుపతి వేంకటకవులు నిన్న మొన్న రచించిన బుద్ధ చరిత బౌద్ధమతము పచురముగనున్న కాలమున పుట్టలేముగదా; మరి తిరుపతి వేంకట కవులు బౌద్ధులును కారుగదా ! కావున జ్రైనమకాఖిమానముగల ఒక సర్వదేవుడు నన్నయకు తరువాత ఏ శతాబ్టిలోనై నను ఆ పురాణము (వాసి యుండవచ్చును. అదియునుగాక ఆ |గంథము 10వ శతాబ్దిలో పుట్టియున్నచో అందలి భాషా శలి ఆ శతాబ్దిలో పుట్టిన కాసనములభాషను పోలియుండవలెకు. కొని లశణ దీవికలో ఉదావారింపబడినవి అని చెప్పెడి అ పద్యములశైలి అంధ (సలంధ ముల శైలిని పోలియన్నది. ఒక పద్యము చూడుడు : మః సరసీశాత వియోగకారి పురయోషా వ క్రహృద్యాతిసుం

దర కాంతిన్‌ దరిగించుబో యని మదిం దిర్కించి దోషాకరున్‌

పుర ముద్దండ కరంబులెత్తి చరవన్‌ పొత్రెనయట్టాస్ప ను

ధ్థుర సొధ్మ్యాగ నిబద్ధ కేతువు మహాందోలాభిరామంబుగన్‌.

ఈ సద్య్మము యొక్క తాత్పర్యమిది = పద్మములకు విరోధియైన చంద్రుడు నుందరముఖులైన ఆ ప్తరస్త్రీల

ముఖకాంతిని హరించునేమో ? అని యూఫించి ఆ పురము, డిక్టములైన తశ భుజదండములె త్రి చంద్రుని కొట్టటోయినట్లుగా ఆ పుర సొధ్యాగములయందు కట్టబడిన కేతువు (గాలిలో) అడుచున్నది.

ల

ఇటువంటి అర్థముగల ల్లోకము శ్రీహర్షనై షధమున కలదు. డానిని

థ్రీనాళుడు ఈ (క్రింది విధముగ తెనింగించెను. శా॥ వేదాభ్యాస పవిత పూతరసనావిర్బూత భూరిస్తవా

సాది బహ్మమ థౌఘవిఘ్నత నపస్వర్థ కియా కేళిచే

ఆదిన్‌ గాధితనూజుచే సగము చేయంబడ్డ మిన్నేరు (ప్రా

సాద స్వచ్భ్ళదుకూల క్రైతవమునన్‌ చాలంగ నొప్పున్‌ పురిన్‌=

ఈ పద్యమున కూడ ఆదిపురాణపద్యమునందు. వలెనే (పానాదాగ కేతువు గాలివళమున చలించుట ఉత్పేక్షింపబడినది, ఇట్టి ఉ_ర్పేవలు పబంధ శైలికి సహజములు- ఆ (గ్రంథములు ఉ త్చేషాతిళయోక్తులతోనే నిండి యం డును. పురాణములు సాధ్యమైనంతవరకు ఆ వర్టనలు చేయవు, వాటి శై లికూడ నిర్మల శరత్కాల నదీజలములవలె (పనన్నమగ (వవహించుచుండును, కావున లక్షణదీవికలో నుదాహరింపబడిన పై పద్యము (పబంధకాల కవిత్వద్భాయలు గలదనినా యుద్దేశము. (వబంధయుగమున పుట్టిన పురాణములు కూడ _(పబంర శైలిలోనే యుండును దానికి యుగశ్రైలి అని పేరు. కావచ్చు ; కాకపోవచ్చు. ఆదియునగాక నేను పైని చెప్పినట్లు మన భాషాసభ్యతల సమన్వయ దృష్టి భారతమున (పతిఫలించినట్లు ఆ సర్వదేవుని ఆదిపురాణమన ,పతివలింపదుం ఒకవేళ భాష సంస్కృృతాంధ సమన్వయరూపము కలదియే యైనను ఆ పురా చేతివృత్తము మ్మృాతము ఆంధనంస్కృతిని వ్యక్తము చేయునదిగాదు. ఇంతకు ఈ ఆదిపురాణము మాట ఎట్లున్నను నన్నయకు పూర్వమే. తెలుగున నుపరిష్కృతమైన బానలో వద్యరచన విరివిగ సాగినదనియు, ఆట్టిపద్యములు రచించిన కవులు పెక్కం.డు కలరనియు, వారిలో కొందరు భారతమువంశివి కాకపోయినను, ఏవో కొన్నిగంథములు రచించియుందు రనియు ఎల్లరు అంగీ కరింపదగిన విషయము. కావున నన్నయ ఆదికవి కాకపోయినను భారతము మా[తము ఆది[గంథ మని ఇప్పబికి అంగీకరింపక తప్పదు నన్నయకు పూర్వము ఆం(ధవాజ్మయ నాటక దర్శనమునకు అసువై న సన్నాహమంతయు జరిగినది. రంగము ఆలంకృతము చేయఐడెను- పస్తావనము జరిగెను. (పస్తావ నాంతమున ప్నాత్మపవేశ సూచనయు చేయబడెను. భారతరూపనున నన్నయ నూ(త్రధారునిదే ఆ పాత ప్రవేళపెట్టబడెను. భారతరచనా _వేరణ యళస్సు

లికి రాజరాజనరేం[దునకు దక్కినది. మార్గక వితను సీవించుచుండిన ఆం[ధులకు తెను/గుకవితను పుట్టించి రుచి చూపిన యశము ఆతడు పుట్టిన చాసక్యరాజ వంశమునకు దక్కెను. చార్మితకనిర్ణయము చేయుటకు నన్నెచోడుడు తన కుమారసంభవములో (బాసిన ఈ _కిందిపద్యము (పబల సౌచ్యుముం కం॥ మును మార్గక విత లోకం బున వెలయగ దేశికవిత పుట్టించి తెనుం గున నిలిపి రం్యధవిషయం బున జని చాపక్యరాజు మొదలుగ పలువుర్‌. మార్గకవిత - దేశికవిత మార్గ - దేశి = అను పదములు రెండును సౌహిత్యపరముగ ఏ అలం కొర[గంథమందును వాడబడినట్లు కానరాదు. ఒకవేళ ఎందేని వాడబడెనేమో నే నెరుగను. కాని ఇవి గానకళొపరముగ సంగితదర్పణమునంమను, నాట్య పరమగ దశరూపకమునందును కలవు. సంగితదర్పణమున మార్గ దేశివిభాగము నకు సంబంధించిన ఈ క్రింది లతణవాక్యములుకల క్లోకములను వీరేళలింగము గారు ఎత్తి చూవిరిం ళ్లోః మార్గ దేశీ విభాగేన సంగీతం ద్వివిధం మతం (దుహిణే నయదుద్దిష్టం యదు క్రం ళరరేన చ, ఠన్మార్లో హ్‌ యయారీత్య యత్స్యాల్లోకోన రంజనం దేశే దేశేషు సంగీతం శద్దేశీత్యభిధీయతే. (వివ్మాచేత ఉద్దేశంపబడి భరతునిచే చేప్పబడీనది మార్గసంగీతము. ఆయా (పదే శములయండు ఆయా ప్రజల ఆనురంజనార్థమై ఒక్కొక్క (ప్రదేశమున ఒక్కొక్కరీతిగ ఉండునది దేశిసంగీతము = అని పై క్లోకమునకు తాత్పర్యము.

వం

అనగా నియమజద్ధమును లత్షణయు_క్తమును కాస్త్రసమ్మతమమ ఐన ప.గీతము మార్గము, ఈ లవణమే సంగీతరత్నాకరమునను గలదు,

“=ద్రేశే దేశే జనానాం యద్‌

రుణ్యా హృదయరంజకం

గీతం చ వాదనంనృత్తం

తద్దేశీత్యలిరీయతే” అట్టి నియమముగాని లవణమగాని లేక ళాస్త్రములకెక్కక సామాన్య (పకా రంజనార్థమై పాడిడి చిలరపాటలు, పదములు, కీర్తనలు మొదలెనవి దేశీ సంగీ తము. ఈ రెండు జాతులకము సమానధర్మము గానము, లవణబద్ధమైన కాస్తా సారముగ పాొడెడి సంగితములో ఆనందదాయకమైన ఏ కళాంళము కలదో శాస్త్రబద్ధము కానట్టి సంగీతములోను ఆనందదాయకమైన అట్టి కళాంళమే కలదు- అదియే గానమనగం అనను మార్గసంగీతములో గానగర్భితమైన ఆ గేయము లవణయు క్రమైన ఒక రాగమునకు ఒక తాళమునకు అనుబంధింప బడియుండును, ఆ గేయమును ఆ రాగలక్షణము చెడకుండ స్వర(పధానముగ పాడుదురు. అట్టి సంగీతమునకు శాస్త్ర నిబద్ధత వలన “మార్గ” ఆను పేరు ఏర్పడెను. ఆ గేయమును పాడు గాయకుడు అ రాగ లకత్షణమును ఆ స్వర (గామమును ఆ తాళగతులము ళాస్త్రము చదివి తెలిసికొని ళాస్త్ర విరోధము లేకుండ పాడును* మరి దేశి సంగీతమున కూడ ఏదో ఒక రాగము ఏదో ఒక తాళము ఉండితీరును. రాగతాళఎులు లేనిది సంగీతమే కాదుగదా ! కాని ఆ రాగముయొక్కయు, ఆ తాళముయొక్కయు లక్షణమును దేశి పాట పాడువాడు ఎరుగడు, కొకపోయినను (ప్రజలు పాడుకొనెడి కొన్ని పాటలలో ఏదియే రాగమో వివరించిచెప్పుట సంగీత కాస్త్రజ్ఞునకును సాధ్యముకాదు* కొన్ని పాట లలో రాగసౌంకర్యము కలుగుచుండును. కొన్నింటిది కాస్త్రమునకెక్కని ఏదో యొక రాగమై ఉండును- త్యాగరాజు కీర్తన సంగీత కొస్త్రము లెలిసినవాడు లక్షణ విరోధము లేకుండ ఉద్దిష్త రాగతాళ పూర్వకముగ పాడి గాన కళాఖిజ్ఞు లను మెస్పించగలడు. అతని గానములో లతణ విరోధమే యన్నళో గొన కళాఖిజ్ఞులు నిరసింతురు, మరి ళ్మాస్త్ర పరిజ్ఞానము లేని సామామ్యుడొకడు ఏదేని జానపద గేయమునో ళృంగార పదమునో భజనకీర్తననో పాడునపుడు తాళము తన్పినను రాగ సాంకర్యము కలిగినను (ప్రజాసొమాన్య్మము దానిని గుర్తింప

తిం లేదు గనుక గుర్రింపక పాటయందలి అర్థమునకు పాటగాని గ్యాత మాధుక్యము నకును మగ్ధ్గులై ఆనందింతురు. ఈ పాటలు ఒక జాతిలోనే. ఒక భాషలోనే ఓక్కొక్క సీమకు ఒక్కొక్క రకముగ - అసంభ్యాకములు - పాడబగు చుండును, వీటినన్నిటిని (కోడీ1రించి లక్షణములు కల్పించి కాస్త్రబద్ధము చేయుట పొసగదు. కామచార (ప్రవర్హనమే వాటి లక్షణము. లక్షణబద్ధము చేసితిమా ! అవి మార్గ కక్ష్య కే చెందును ఖ్లైః కామచార (ప్రవర్తిత్వం దేశి రాగస్య లష్షణం నియమే సతి చేత్తత మార్గత్వ మనులక్షీతం౦* (సంగీత రత్నాకరం) పెళ్ళిళ్ళలో స్త్రీలు అప్పగింతల పాట పాడునపుడు శ్యామ శంకరాభరణ రాగ ముల సౌంకర్యము కలుగుచుండును. ఇది లక్షణ విరుద్ధముం ఐనను ఆ పాట ఆలకించునప్పటికి పెండ్రివారు ఆబాలవృద్ధము హృదయము (దవీకరించి ఈషద్విషాదళబలితమైన ఆనందమును పొందుదురు. ఆ పాట కలిగించిన ఆనురంజన ఫలమే ఈ అనందము. ఆ పొట పాడిన ముత్రెదువులు ఆ రాగ మెరుగరు. ఆ తాళ మెరుగరు. అట్లే రామదాసు. కీర్తనలు పాడుచు రామళజన చేసిన భక్తులు ఆ కీర్తనల రాగజిళ జ్ఞానము. లేకయే పాడుచు భజన చేయుచు (పజలను భ క్రిపరవళులను దేయుదురుం పాట := సీతమ్మకు చేయిస్తీ చింళాకూ పతకము రామచందా! ఆ వతకామునకు బట్లే వడినేలా వరావోలు రామచం[దా! ఈ పాట యదుకుల కాంభోజి రాగమున పాడుచున్నామనిగాన్ని దాని లక్షణ మిడియని గొని ఆ భజనవరు లెకుగరు ఎరుగనక్కరను లేదు. ఆ పాట విమట వలన _పజానురంజనము కలుగటయే వారి భజనకు ఫలము. మరి సంగీత రత్నాకరమునందలి ఈ (కింది శ్లోకములు ఈ ఆర్థమునే చెప్పుచున్నవి := ళో దేశే దేశే జనానాం యదదుచ్యా వృదయ రంజకమ్‌ గితంచ వాదనం నృ్తం తద్దేశీత్యభిధీ యతే.

శి! యేషాం (శకి న్వర్మగామ జాత్యాది నియమేనపి నానాదేశ గతిచ్చాయా దేశరాగాన్తు తే మతాః కామదార _పవర్హిత్వం దేశిరాగస్య లక్షణం నియమేనతి చేత్తత మార్గత్వ మనులక్షితం. వివిధ దేశ్యపజల ఆలిరుచియు హృదయ రంటనమును మాత్రమే లక్షణముగా కలిగిన పాట నృత్యము మొదలగునవియే దేశినామ వ్యపదిష్టములని తెలియ చున్నది. కావున తెలుగులో త్యాగరాజ కృళులకున్తు జానపదగేయములకును ఉన్న భఖేదమే మార్గ, దేశి సంగీత విభాగములకు గల భేదము. మరి ఈ భేదమే చశరూపకమున నృత్య, నృత్తపరముగ చెప్పబడినది. ల్లో ఆద్యం భావాళయం నృత్యం ; నృత్తం తాలలయా[ శతం, ఆద్యం పదార్థాభినయోమార్షో; దేశి తథాఒపరం, నృత్య, నృ త్తములలో నృత్యము భానము న్యాశయించి యుండును, ఆది గేయములోని పదములయొక్కు అర్జాభినయ పూర్వకము. ఆది మార్గమని పించుకొనును. రెండవది తాళమును, లయను మాత్రమే ఆశయించి యుండునుం ఆది నృత్తము. అది దేశీ యనివించుకొనును. నృత్త, నృత్య, నాట్యములకగల లేదమును గాత విక్షేప విద్యా పరిజతిలో ఈ మూడింటికి గల స్థానమను, నా (గంథములలో ఒకటి రెండుచోట్ల విశదీకరించితిని. ఆ వివరణమే ఇయ్యెడ పునరుర్దాటించుచున్నాను. నృ త్తము, నృత్యము, నాట్యము అనెడి మూడు వద ములను లోకము సాధారణముగ సమానార్థకములుగానే వాడుచుండును. అది పొరబాటు, ఈ మూడును పర్యాయపదనులు కావు, అని నిరూవించెడి ఆర్థముల యందు, సామ్యముకంటె భేదభావమే ఎక్కువ కలదు. వీటిలో నృతము తక్కిన రెండింటికంటె ముందు పుట్టినదిం తరువాత నృత్య నాట్యమ.లు వెలసీనవి. శరీరావయన విక్షేపమను లయాన్వితము చేయ నెంచిన 1పాక్తన మాన వుడు మొట్టమొదట సృష్టించుకొన్న కళ నృత్తముః ఏ పటహ వాద్యమునో

నెరపుచు, ఆ కాళమునకు అమగుణముగ లయశుద్ధి యొప్పునట్టు ఆతడు చూపిన పాదన్యానమే నృత్తమునకు (ప్రారంభదళం [క్రమముగ దానిని అన్ని తాళముల కును, అన్నికాలములకును (13 లి తి కాలములు) అనురూపముగ (పపంచించి పెంపుచేయవలెనని ఆతడు యత్నించెను ఎంత యత్నించినను పాదన్యాసము తాళమును శుదముట్ట అమగమింవజాలదు. హస్తనాడలకుగల లాఘవము పాద నాడులకు ఉండదు గమక హస్తమచే వేయు తాళ 'తులనన్నిటిని పాదముచే చేయు నృత్తగతులన్నియు అనుసరింపలేవు. కనుక నృ త్తవిద్య రాళముతో కొంత దూరమే నడచినది. నృత్తము చేయునపుడు పూర్వావరకాయములకు సమత కుదురుటక్తై వేకొకదశలో పాదవిషేపమునకు హ స్తవిక్షేపము తోడై నది, [ప్రారంభదశ లోగాని ఈ దళలోగాని న్ఫి తమునకు శబ్దముతోడి సంబంధము ఇంచుకయులేదు. అనగా నృత్తము చేయునపుడు తాళము మాతమే అపే&ింప బడునుగొన్సి గీత మపేశ్షింపబడదు. ఈ గాత విక్షేప విద్య ఆళలయాన్విత ముగ నుండుటయేగొక, శబ్దార్థ నూచకమగరు ఉండవలెననెడి యాళతో మాన వుడు కల్పించిన ప్రకియాంతరము నృత్యము నోటితో గీతము పాడుచు ఆ గీత మునందలి భావమునకు ఆనుగుణము! శబ్రముల అర్థమును హస్త న్యాస, నేత న్యాసములతో [ప్రదర్శించుట దాని పధాశాశయమి. ఆ పాడెడి గీతము కాళబద్ధముగ ముండును గనుక ఆ తాళమునకు తగినట్లు కాలితో నృత్తము చేయ చుండుట దానికొక అంగము. కావుననే నృత్యమునందు ఆర్థనూచక మైన హస్త వ్యాసమేకాక టక్కాక్కు యెడ రాళ్ళాళయమైన నృత్తముకూడ (పకటితమగు చుండును కృష్ణ్టలీలాతరంగ నృత్యము దీనికి రార్కాణము. కొవున భావా (శ్రయమును ళబ్దార్దృనూచకమును అయిన నృత్యము కుద్ధతాళా శయమైన నృత్తముకంటె గుణాధికమై కాస్త నిబద్ధమైనది. అందుచేతనే దానిని “మార్గ యనియు,నృ త్రమును దేశియనెయు ఆలంకారికులు పేర్కొనిరి. దళ రూపకమును ఆంగ్లములో అనువదించిన పౌఫెఫర్‌ వోన్‌ (౯౯౦. (1359) అను విద్వాంసుడు నృత్యమును “118% 5ళు!ళి _ నృత్తమును '"[00౪11 35016 అని అనుప దించెను. ఈ అనువాదము పై వివరణమునందలి అర్థమునకు అనుగుణముగ నున్నదనుట నృష్టము. నృత్త నృత్య పదములకుగల ఈ అర్థలేదమును సాహిత్య పరముగ అన్వయించుకొన్నచో తేలెడి సారాంశ మిది:- నియమబర్ధమై శిష్ట సమ్మ తమును కాస్త్రసమ్మతమను అయి ఉత్తమ వజణితిని రచింపబడినది మార్గ

రికి

కవిత ; నియమరహిశమై ళాస్త్రమున కెక్కక కేసల (పజానురంజనమునకైై రచింపబదిడినది దేశి కవిత.

అయినచో పూర్వకాలమున మార్గకవిత యుండగా చాళుక్యరాజు దేశికవీ శఈను పుట్టించె నినుమాట కర్థ మేమి * అదివరకు ళాన్హ్రనమ్మతమైన ఉత్తమ కవిత్వ ముండగా దానిని తోసివుచ్చి, పామరకవిత్వమును పుట్టించె ననియా నన్నెచోడుని యభిపాయము? అఫ్లే యగుచో తెలుగుదేశమున తెనుగుము (పతి వ్షించుట ఎట్లగును ₹ మంచి కవిత్వమును రూపుమాపుట లాషా_పతిస్టాపనము శాజొలరు కావున భారతీయ సాహిత్యమున అన్ని దేశములవారికి సంన్కృతే కవిత్వము మార్లి (43551021) ; మరి ఆ యా దేశభాషలలో తత్సం_పదాయాను సారముగ ప్రవ్నర్తల్దు కవిత్వము దేశి (౪6౯౧266117). చాళుక్యరాజు నాటికి ఈ దేశమున మార్గకవిత్వ మనివించుకొన్న సంస్కృతమే యన్నది. ఆతడు దేశికవితను అనగా దేశభాషా కవితను పుట్టించెనన్న అర్హమే చక్కగా పొన గును. దేళభాషా కవిత్వమే దేశి ఈ (సమాణమునుబట్టి నన్నయ భారతము దేశ కవిత్వము* వ్యాసభారతము మార్గకవిత్వము, నన్నయకు పూర్వమే పాటలుగ్య చదములుగ్య దేశీయ చృందస్ప్సులో రచింపబడిన కవిత్వము దేశికవిత్వముకాదా? ఆది చాకక్యరాజులకు పూర్వమే దేళమెల్లెడను కలదుకదా ? మరి బాకుక్యరాతే దేశిక విత్వము పుట్టించె ననుమాట కర్థమేమి ? అని ఒక |పశ్న పుట్టును. దానికి సమాధాన మిది: అపాటలు వదములు ఒక రాజుగాని, ఒగ కవిగాని పుట్టించినవి గావు. వాటికి కాగకత్వము ఉండడు, కర్తృత్వ ముండుమగాని ఆ కర్తల నాను ముద వాటిపై నుండదు* వారు కవి యళమును అర్థించి ఆ పాటలు (వాసి వారు గారు- మరి విద్యావంతులును గారు వాటి స్వత్వము రచయితలతో పాటు 1వజల కెల్లరకును దక్కును. ఆ విధమైన దేశకవిత్వము నేటికిని తెలుగు పల్లె లన్నింటిలోను కలదు. చాళుక్యరాజు [పయతృ పూర్వ్యముగ వుట్టించిన దేశి కవి త్వము కావ్యరూపము కాల్చగల ఒక (గంథ రచన, ఆ గ్రంథమే భారతము అని నే ననుకొందును. ఆ భారతము సంస్కృతము నెదుట అనాటీకి దేశి కవిత్వ మనివించుకొనెను. దేశభాషలో [వాయబడుటచేతనే ఆది దేశికవిత్వ మయ్యెను ఆ శెలుగుభారతముతో నేడు మనము జానపదరచనలను పోల్చి చూచితిమేని భారతము మార్గకవిత్వమును, జానపద రచనలు ద్ద దేశికవిత్వమును అ నుం

(6)

ల్‌ అనగా భారతము దేశభాషలో (వాయబడిసను రచనాపద్ధతియంతయు మార్గకవి శ్వానుకరణముగ, (పౌఢముగ ఉండునుగొన దానిసి మార్గి యనియే మనము భ్రావింతుము. ఆ భారతము ఒక్కటియే కాడు ; తరువాత తిలు(గున వెలసిన పురాణేతిహాసములు, పబంధములు, నాటకములు మొదలగు (పౌరవాజ్య్మయ మంతయు మార్గకవిత్వమే యనివ్‌ంచుకొనును. ఆ (గంథకర్తలము మార్గాను యాయు (60-0853161$) లని పేరొ శాన దగుకుః దేశకవితను పుట్టించిన చాళుక్యరాజు ఎవరు?

ఆ రాజెవర్సై నను అతనితోపాటు మరికొందరుకూడ ఆ ఉద్యమమున పాల్గొనిరి అనీ నన్నెచోడుని పద్యములో చెప్పబడియున్నది. ఆ పలువురు అట్టీ ఉద్యుమమున పాలట్లొనదగిన అర్హత గలిగి రాజుమన్నన పొందినవార్రే యుండ వలెను. అనగా వండితులై నూతనకవిత్వావిర్భావామోదకుల్లై యుండదగుదురు గాని సామాన్యులై యుండరుం అట్టివారి సహాయమున రాజు ఆ ఉద్యమమును [పారంభీంచి వారిలో మేటియైన ఒక కవిని ఆహ్వానించి [గంథమును వాయించే నీమకాన్నచో ఆ రాజు రాజరాజ నరేయదు డనీయు, ఆయన సంకల్పమునకు తోడ్పడినవారు నారాయణభట్టు మొదలయిన విద్వాంసులనీయు, అల్టి విద్వాం నులు సభ్యులుగా గలవి ఆ నాటి పరిషత్తు లనియు, రాజుచే ఆహూతుర్దే న మేటికవి నన్నయభట్టనియు ఒక వక్షమున ఊహింపవచ్చుమం ఆట్లుగాక తెలుగు భొషను రాజభాషగ ఆదరించి శాసనముల కెక్కి౦చిన బాళుక్యరాజు గుణగ విజు యాదిత్యుడుగ కానవచ్చుచున్నాడు గాన తెనుగుకివితను పుల్ణించిన దాపక్య రాజు అతడే నని అనుకొనుట ఇంకొక పతీము. కాని నిన్నెచోడుడు కొనియాడదగిన తెలు(గు కవిత గల _గంథ మేదియు, గుణగ విజయా దిత్యుని కాలమున గాని, తరువాత రాజనరేందుని కాలము వరకు గల 200 సంవత్సరములలో ఏ కాలమునగాని లభింపలేదు గనుక ననే (బోడుడు న్మరిం చిన దాభక్యరాజు రాజరాజనరేందుడే యనియు, అతడు పుట్టించిన తెలుగు కవిత్వము ఆంధ భారతమే యనియు తప్పటికి అనుకొనిటలో వి వతిప త్త ఏమియు ఉండదు. అదియుగాక, భారతము పట్టినదొదిగా భారతమే ఆదిగంథ మగునా యని అనుమానము పొడమిన నిన్ని మొన్నటిదాక, నన్నయభారతమునే మొదటీకావ్యముగ పూర్వకవు లందరును పస్తతించిరి. అంతకంటె పాచీ5 మైన (గంథము లభించువరకు భారతముతోనే ఆం(ధ్రవాజ్యయము (ప్రారంభ

శస

మయ్యెనని ఒప్పుకొని ముందడుగు వేయుట మంచిది. మరియు తత్పూర్వము లోకమున ఎంత విరివిగ పద్యరచన సాగినను అఆ పద్యములన్నియు వాజ్మయా రంభమునకు మూలళూతములు కాజాలవు. కావున నన్నయ ఆదికవి కాకపోయి నను ఆర కావ్యకి ర్త. భారతమే ఆంధ వాజ్మయ సృష్టికి మూల స్తంభము

నన్నయకు పూర్వమే వెక్కు దేశికాస్యములును, వాటిని పురస్పరించు కొని లక్షణ గంథములును పుట్టియుండెనని నిర్ధారణమైన వీమ్మట నన్నయ భారతమే [పథ మకావ్య మెట్టగుము ? అనే (ప్రళ్నకు నిష్కర్షమైన సమాధానము కుదురదు, కాకపోతే అవన్నియు (పజాదరణము లేకనో, _రాజు మన్ననలేకనో వస్తుతః వాటిలొ జీవము లేకనో నళ్‌ంచిపోయి. ఉండునని ఇష్టములేని తృప్తి పొందవలసి ఉండును. జీవమున్న (గ్రంథము ఎవరు చంపదలచినను చావదు. భాసుని నాటకములవలె ఏ మూలనో ఒదిగియుండి కొలానుకూలత తటస్థించి నప్పుడు వెలునడి అర్హ పూజలను అందుకొనునుం (గ్రంథ విషయములో ఉదా _త్తతయ, భాషాశైలిలో నిర్దమతయు (గంథకర్త భావములలో గంఫీరతయి లేని రచనలు ఇతరములైన సౌగనులేవియున్నను చిరకాలము నిలిచియండవు. పూర్వకాలపు (గంథమలు నళించివోవుటకు వాటిలో ఆలోచనల లేమియే. కారణమై యుండవచ్చును, మరియు గేయరూవమున ఉన్న రచనలు, వాటిని లోకములో పాడుచున్నంతవరకే _బతికి యుండునుగాని పాటగాడు లేనివాడు విన్మృతములగును. దేశీ మచృందములో (వాయబడిన పూర్వపు రచనలన్నియు స్వభావమునుబట్టి చరువుకొనుటకుగాక పాడుకొనుటకే అనువై యుండినచో వాటిని వాడగలవారి అభావము వలన ఆవియు లోపించి యుండవచ్చును. మరియు సంస్కృత భాషను సంస్కృత వాబ్బ్మయముము లవ్యముగా పెట్టుకొన్న అనాటి ఆంధులు సంస్కృత భారత ముతో దీటురాగల ఆంధ భారతము పుట్టిన విమ్మఓ పూర్వపు దేశిరచనలపై పెడమోము పెట్టి యుండవచ్చున- ఇవన్నియు ఊహలు, ఇదమిత్ధమని ఏ నిద్ధాం తము చేయుటకును చరితకారులకు ఆధారములు ఇంతవరకు దొరకలేదు. నన్నయను ఆడికవిగ స్తుతించిన కవులందరు ఇట్టి బార్మితక చర్చచేసి యు-ండరుం “గత్రానుగతికో లోకః” అమ న్యాయముచొప్పున ఒకరినిఐట్టి ఇంకొకరు ఆయ నకు అ ఓరుదమిచ్చియుందురు కాని ఆం్యధ భారత రచనారూపమున నన్నయ ఉత్తమ కావ్యపథము తీర్చినవాడు అని వారు నమ్యుట సమంజసమే ! కావ్య

ఃఠ్‌ వథము రీర్పుట అనగా నర్వహణములో, భాషలో, శైలిలో అర్వాచీనలకు మేలుబంతి కొదగిన ఆదర్శ [గంథరచన చేసీ చూపించుట. ఆది ఇతరులకు అను కశరణీయమైనపుడు ఆ కవినే ఆదికవి యని వారు కొనియాడుటను కాదన లేము. కొలనీ గణపతిదేవుడు తన శివయోగసారమున పూర్వకవి సుతిచేయుచు నన్నయభట్టు ఆంధ్ర కావ్యపథము తీర్చిన కవి యని అఖిముతించెనుం "వీరినెల్సకు సంస్కృత విమలవాణు లని ప్రశంసించి మజియాను నం్యద్రకావ్య వథము దీర్చిన నన్నయళభట్టుగారి నుభయ కవిమిత్తు, నెజ్టిన నధీనుతించిం ఈ పద్య్మమునకును నన్నయకును ఇంచుమించు మూడు శతాబ్దుల అంతర మున్నది. ఈ గణపతిదేవుడు ఆ కాలమున లోకమున వ్యావించియున్న జనకుతిని బట్టి ఈ వాక్యము వాసీయుండును గాని చారితక (సమాణమునుబట్టి (వాస్‌ యుండడు. భారతము పుజ్ధినడి మొదలు ఈ గణపతిదేవునిపరకు లోకమున పరంపరగా బెప్పుకొనుచుండిన వృత్తాంతమునే ఆతడు నమ్మియుండెననియు, అది లోక నిరూఢమగుటబే అతని నమ్మకము నిరాధారము కాదనియు ఆనుకొన వచ్చును. అంతకు పూర్వమే 100 ఏంద్దనాడు తిక్కన శష్యుశైన మారన తన మార్కండేయ పురాణమున నన్నయ ఆంధ్ర కవితా గురువని స్పుతించెను. ఉ॥ సారకథాసుధారన మణ(సము నాగళపూరితంబుగా నారంగ€ గోలుచున్‌ జనులు హర్షరసౌంబుధి దేలునట్లుగా భారత సంహితన్‌ మును డిపర్వము లేవ్వ( డొనర్చె నట్టి వి ద్యారమణీయు సం రకవితాగురు నన్నయభట్టు. గొల్బెదన్‌. పూర్వము తమిళదేశమున నంగములు అను పేర కొన్ని విద్వత్పరివత్తులూ ఉండెడివట. వారు (గంథములయొక్క_ మెంచిచెడ్డలను వివేచించి శుద్ధమైనవాదిని ఆమోదించెడివారట. వారి అమోదము పొందిన (గంధథముల భాషకు *” ందమిక్‌” అని పేరు వచ్చెడిదట. అనగా శుద్దమైన తమిళమని అర్థమట.వారు ఆమోదింపని ఉంథములకు వ్యాప్ల్‌ వచ్చెడిదికాదట. వారు ఆమోడించినవాటి నన్నిటిని సంక లనముచేసి కాలగర్భమున కలిసిపోకుండ భద్రసరచి యుంచిరట. రాజనరేం సగ్‌ని కాలముననో ఆతని తండితాలముననో మనదేశములోగూడ తమిళ సంప

కి? దాయాకుకరణము* కొన్ని విద్వత్పరిషత్తులు స్థావింపబడి యుండవచ్చును. అ పరిషత్తుః (పళంన నన్నయ భారతావతారికలో ఎక్కువతోట్ల కలదు, కృత్యా దినే ఆయన ఇష్టదేపతా నమస్కారములతోపాటు పండిత సభలకు కూడ నమ స్కౌారములు చేసెను. చ పరమ వివేకసొరథ విలాసీత సద్గుణ పుంజ వారిణో

ఈ్కర రువిరంబులై సకల గమ్మనుతీర్థముల్లై మహామనో

హర సుచరి త పావన పయఃపరిపూర్ణములై క సత్సభాఎ

ళర నరసీవశంబుల ముదంబొనరం గొనియాడి వేడుకన్‌. ఆనీ గంథారంభమున చెప్పి పర్వానుకమణికలో “సభల నుతింపగ జెల్లును” ఇత్యాది వాక్యములచే గూడ విద్వత్సభలను మతించెము రాజనరేం్యదుని యాస్టాన మందలి విద్వత్సభకు నన్నయ అరమవడై యుండనోపున. ఆ పరిషత్తుఎు శబ్దముల సాధుత్వాసాధుత్వములను చర్చించి నిర్ణయింటెడి కార్యములో నన్నయ యెక్కువ భారమనే వహిం౨ యుండును. అందుచేతనీ ఆయనకు “"విపులళజ్ధ శాసనుడు* అనెడి బీరుడు కలిగియుండనోపు.

సంస్కృతమున వాల్మీకి రామాయణము _పథమ కొవ్యమై యుండగా దానిని విడిచిపుచ్చి, రాజనరేం్యదుండు భారలాం[గ్రీకరణమునే మొదట ఏల కోర వలెను 1 కృతిపతికి భారత ,శవణాసక్తి, పార్వతీపతి పడాబ్దధ్యాన పూజా మహో

త్సవముతోపాటు సతతము మిక్కిలి ఇష్టమట. మరి ఆ కథ చంద్యపథవమైన తన వంశమున ,పసిద్ధలైన పాండవో_త్తముల చర్విత గనుక దానిని వినుట అతనికి ఆభీస్టము.ఆది యట్లుండగా కన్నడమున వ్మికమార్జున విజయమను పేర (పసిద్ధికక్కి యున్న పంప భారతమును చదివిచూది అతడు తనివి చెండి యుండడు, ఏమనగా అది వ్యాస్మపోక్త్రమైన భారతమునకు సరియైన అను వాదముకాదు అందు భారత కథ యంతయు లేదు. పంపకవికి పోషకుడైన వి(క్రమాదిత్యునకు భారతవీరుడైన అర్జునునితో ఆభేదాధ్యవసాయము కల్పించి ఆతని పర్మాకమాదులను వర్ణించిన (గ్రంథము. శమిళమునకూడ '", 8 శతాబ్దుల మధ్యకాలమున ” పేరిందేవనార్‌ ” అను నొక కవి భారతమును దేశచ్చందములో రచించెనట- చోళరాజు దొపా_తుడైన రాజసరేందుడు ఆ తమిళ భారతమును

లికి చదివి యుండవచ్చును. ఆదియు, వ్యాస భారతమువలె మండని కారణమున ఆతనికి తృప్టి గొలివి యుండదు. కాగా ఆ రెండు భాషల భారతములకంటె గుణాతిశయముచే మిన్న యై తెలుగు భారతము రాణింపవలెను అనెడి స్వాలిమాన ముతో అతడు వ్యాసభారతానుసారియైన భారత రచనకు కారకుడు కావలెనని సంకల్పించి యుండ.మ. ఇది మొదటికారణము. అప్పట్ల ఉదాత్త కథాత్మకమైన ఉత్తమ కావ్యముతో వాబ్మయ పతిష్టాపనము జరుగునని ఆతని యాళ, వ్యాసభ్రాదతమును పురాణమనియో, ఇతివోసమనియో, కావ్యమనియో వర్జింపరాదు* ఆది నన్నయభట్టు చెప్పినట్టు : సి॥ “ధర్మత గ్ర్వ్రజ్ఞులు ధర్మళాస్త్రంబని యధ్యాగ్మవిదులు వేదాంతమనియు నీతి ఏచక్షణుల్‌ నీతికాస్త్రంబని కవివ్యషభులు మవోకాన్యమనియు లాక్షణికులు సర్వలక్ష్య సంగహమని యైతివోనికు లితిహాసమనియు బరమ పౌరాజికుల్‌ బహుపురాణ సముచ్చయంబని మహి(గొనియాడ”* దగిన విజ్ఞాన సర్వన్వమ* “ఆ విజ్ఞానమంతయు ఆర్యజాతిదే గాని దావిడుల మైన మనణాతిడికాదు, దానితో మనకేమిపని” అనెడి భేదభావమును సంకుచిత బుద్ధియు ఆనాటి తెలుగువారికిగాని, అరవవారికిగాని లేవు. ఆసేతు శీతాచలము ఓకే భూఖండమనియు ఆందుగల కుల పర్వతములు, మవిోనదులు, పుణ్యషేత ములు అన్ని రాష్ట్రములవారికిని అన్ని జాతులవారికిని సం సేవ్యములే యనియు మన పూర్వుల ఉదారాళయమలు అందుచేత దాకీణాత్యులుగాని బౌత్త రాహులుగాని భరత భూమికి మాతృభాష అని చెప్పదగిన సంస్కృత (గ్రంథ జాలమును మొదట దేశ భాషలలోనికి అవతరింపజేసిరి, భారతజాతికంతకు ఒకే సంస్కృతి కలదనియు అది సంప్పృతభాషలో నిక్షిప్తమై యున్నదనియు ఆంగీ: రించిన దేశభాషా కవులు విజ్ఞానదాయకమును, ఉపదేశ పూర్వకమను అమిన ఉత్తమ సాహిత్య రచనలకు దొరకొన్నపుడు ఆ సంస్కృత మవి నీధులను తవ్వి తమ దేశీయులకు ఆ ధనములను పంచిపెట్టుటకంటె తాము కొత్తగా సృవ్షించేది ఏది ఉండదని ఖావించియుందురు. వారు నంస్కృతాను వాదమ.లను వారంభించకమ౦దు ఆయా భాషలలో కవులు లేకపోలేదు; కవి త్వము పుట్టకపోలేదు. కాని అది యంతయు బజాల్యదళ. ఆ దళలోని కవిత్వ మంతయు రమణీయముగ ఆనంద జనకముగ ఉండవచ్చు. ఆనందజనకమై

80

నంత మ్యాతమున సారస్వత _పయోజనము పూ రిగా నెరవేరదు, ఆహ్హాదముతో పాటు విజ్ఞాన టోధకత్వముకూడ ఉన్నప్పుడే సారస్వతము ఉత్తమ కక్ష్యకు ఎక్కు ము. సంగీతాది చ్మితకళలు ఆనందదాయకములే కాని విజ్ఞానదాయకములు కావు. ఆ యుభయ సామర్థ్యములు కలది కావ్యము. తక్కిన సోదర కళలకు దుర్గ్షమమైన భూములను సాహిత్య కళ మెట్టగలదు. అందుచేత మవోకావ్యము లెప్పుడును విజ్ఞానోపదేశముతో. విశ్వ_శేయమును కాంకించుచునే యుండును. “"విశ్వశేయః కావ్యం” అనెడి కారికకు ఇదియే అర్ధము మరియు అట్టి మవి (గంథముతో ప్రారంభమైన వాజ్యయమున ఆదియే ఆదర్శముగ, అ పోలిక లతో తరువాతి _గంథములు పుట్టుచుండును మంచికిగాని చెడ్డకుగాని ఇంకొక ఆదర్శము (ప్రాదుర్శవించువరకు తొలినాటి [గంథ (ప్రభావము సాహిత్యముపై నెగడుచునే యుండును, తెలుగు భారతమునకు అట్టి _పభావమే కలదు, మరి [ప్రజలు ఎంత నాగరికల్టైయున్న, రాజులకు (_పశా పరిపాలనము అంత సుక రము, సంస్కార హీనమై జాంతవ స్వభావము వదలని (పజాసమూహమును రాజు దండించి శిక్షించి హింసించి పరిపాలింపగలడు గాని ఆ పరిపాలనమలో ఆతనికి చిత్తశాంతి యుండదు. కావున (ప్రజా శేయస్సునే కాక తన _శేయ న్ఫును కొంక్షించెడి రాజు ఉత్తమ పురుషల జీవితములను ఉత్తమ ధర్మములను (పజలకు ఆదర్శముగ నెలకొల్పి వారికి సన్మార్గ వర్తనము పరోత్షముగ అల వరచుచుండును- ఆ కాలముననేమి ఈ కాలముననేమి _పభుత్వములు విద్వాంసు లను, విద్యాసంస్థలను పోషించుట కదియే కారణము. అందు స్వార్థమును పరార్థ మును రెండును కలవు ఆంధ భారతావతరణమునాడు రాజరాజు ఆళశించినది పజల విజ్ఞానమయ జీవితమనే నా నమ్మకము

వ్యానభారతము కేవలము కురుపాండవ యుద్ధమునకు నంబంధించిన చరిత మాత్రమే కాదు. ఆ యుద్ధము అంతక పూర్వము ఎంతోకాలమునుండీ భారి తదేశములో విజృంభించుచుండిన సాంఘక దావాగ్నియొక్క. పరిణామము, ఆ దావాగ్నిలో పురాతన భారతీయ విజ్ఞానమంతయు ఇంచుమిండు దగ్ధమైపోమి నది. వేదములు తారుమార్తైనవి. ధర్మశాస్త్రములు విస్మృళములై నవి, ఆ నాడు విజ్ఞానమంతయు (గంథభరూపమలోగాక (కుతరూపములో ఉండెడిది.ద్వాపరాంత మున జరిగిన ఆ యువవ్లవమలో _శుతరూపమైన ఆ విజ్ఞానమంతయు మృగ్యమై అసద్ధర్మములు, అసత్య సిద్ధాంతములు తలయె త్తసాగెనవి. ఇంచుమించుగా ఆస్త

40 మించిపోయిన ఆ విజ్ఞానమును పునస్సంస్తాపన చేయటయే తన జన్మ (పయో జనముగ వ్యానుడు అవతరించెను. ఆ యుగాంతములో యాదవ కృష్ణుడును , కృష్ణదైపాయనుడును పుట్టియుండక పోయినచో భారతీయ నాగరకత కథావ శేషమయ్యెగిడి,

వ్యానుండు తద్విజ్ఞాన సంరక్షణకు పూనుకొని మొదటజేసిన కార్యము వేదములను విడదీయుటః ఆనాటి వేదములు చిక్కుబడ్డ నూలుగుట్టవలే పోగు తీయుటకు వీలులేకుండ దేతపట్టినచో తెగిపోయెడి స్థితిలో నున్నవి. ఆ నూలి రాశివద్ద కూర్చుండి పోగును తెగకుండ ఆ చిక్కు తీసి పడుగుగా దాచినవాడు వ్యాసు(డు. ఈ యర్థమునే ఎజ్జా పగడ “పోగుల్లై యందును పోగేర్పడక యున్న (శుతులన్నియును నోజ నూూతపరిచె అని చక్కగా సయ్మగహహుగా ధ్వని పథానమైన పద్యపాదములో (పళంసీందెను. వేదములు విడదీసినంతనే భారతీయ సంస్కృతి భవనమునకు దృఢమైన పునాది యేర్చడెను. ఆపై ఆయన భారతమను రచించుట, ఆ పునారిమీద విజ్ఞాన నొధమును నిర్మించుట, కురు పాండవ చరితను నిమి_త్తమాతమగ (గ్రహించి ఆ మవికవి భారతములో ధర్మశాస్త్ర వాక్యములను ఆగమ శాత్పర్యములను ఉపనిషదహన్యములను ఐతి వోనిక గాథలను పురాణ చర్నితలను రాజువంళ్‌ వర్జ్ణనలనుం అడీ ఇదీ అననేల మన (ప్రాలీన సంస్కృతి సారమంతయు రాశీభూతముచేసి ఏకత నిఐంధించెనుం మీదు మిక్కిలి సర్వోవనిషత్‌ సారమైన భగవద్గీతను అండు నిబంధించి, ఉపనిషదర్ధములకు స్థిరమైన వసతి కల్సిండెను. ఇంచుమించు సనత్పుజాతీయము కూడ అట్టిదే !

ఈ మహారచనవల్ల చినికి జీర్ణించి పోవుచుండిన భారతీయత ఆరోగ్య వంతమై నూతన యౌవసమతో వసంతోద్యానమువలె కలకలలాడబొచ్చెనుం ఆ కల్పవాటికలో లభింపని నత్పదార్థములేదు. ఎవరు ఏ భావముతో నేవింతురో ఆ ఖావిళార్థమే అందు వారికి లభించినది. “"ధర్మత శ్వజ్ఞాలు ధర్మళాన్హ్రంబని" అనెడి పద్యముతో నన్నయభట్టు చేసిన (పళంసకు ఇదియే అర్థము, ఈ అర్థ మునే స్మూతపాయముగ

“ధర్మే బార్టేచ కామేచ మోకే చ భరతర్షభ |

ల! యదివోసి తదన్య[త య న్నేవా స్తి నతత్య్వచిత్‌.” అని వైశంపాయను డన్నాడు, అయితే వారి వారి అభిమతములనుబల్టి నానా మూదర్పలుగా గోచరించే ఈ భారత సరస్వతియొక్క నిజస్వరూపమేమిబని (పశ్శ్నించినచో అది “ధర్మాద్రైశమూర్రి” అని తిక్కన సోమయాజి చరమ పరమ నిద్ధాతము చేసెను. కావున= సమస్త వేద వేడాంగసారము (కోడీకరించిన కోశము గావున- ఆఅ మవి _(గంథము పంచమ వేదమైనదిం ఇట్టి పంచమ వేదమును ఆం_ధులకు తమ భాషలో అర్పించుటకంటె ఆ లాషకుగాని ఆ _పజలకుగాని చేయదగిన మహోపకారము మరియొకటి యుండ చని ఆ మహారాజు తలచియుండును- ఇది రెండవ కారణము- ఆ తలంపు ఫలిం చినదనుటళో సందేహ మక్కరలేదుం అయితే నానారర్మ్శ్మప్రసంగ సమేతమును లక శ్లోక పరిమితమును ఐన ఆ మహాభారతమంతయు వ్యాసవిరచితము కాదనియు మూడుడళశలలో ఆ (గంథ విస్తృతి జరిగినరనియు కొందరు పరిశోధకులందురు. వారి మతము ప్రకారము వ్యాసుడు తొలుత తన చేతిమీడుగా వాసిన గంథము 8800 ళ్లోక ముల పరిమితిగల జయము అను పేచుగలది- అది మొదటి దళం రెండవదళలో వై ళశంపాయను+డు జనమేజయునకు సర్పయాగ నందర్భమున వినివించిన [టంథము డానికి భారతము అ౨ పేరు. ఆది 21,000 క్లోకములు గలడిం మూడవవళలో సౌతి కౌనకారులకు న్వైమిశారణ్య స్యతయామున వినివించిన గంథము దానికి మవాథాకతము అని పేరు. అది లత ళ్లోకపరిమితము. కాబట్టి ఈ [గంథమునకు మూడు (పారంభములున్నవనియు అందుచేత ఏకక_ర్భృకము కాదనియు కాలక్రమమున 'పెంపుచెందినదనియు ఆ మతము వారందుడు వారు ఓవమాణముగా చూపెడి ఆళ్లోకము లివి :- శ) “అష్టా శ్లోక నహససాణి అష్టై ళ్గోక శతానిచ అహం వేద్మి శుకో వేత్తి సంజయో వేత్తి వానవా॥ః। (64)

శక్‌ వొ చతుర్వింశతి సాహ(హం చ్మకే భారత సంజ్ఞతం ఉపాఖ్యానైర్వినా తావద్‌ భారతం (పోచ్యడే బుదైః ౪ త్రి ఇదం శత సహ సాఖ్యం ళ్టోకానాం పుణ్యకర్మణః ఉపాఖ్యానై। సహ జ్లేయం శశ్రావ్యం భారత ము త్తమం॥” సం(ప్రదాయాభిజ్ఞులు ఈ వాదమును పూర్వపక్షీము చేయటకు ఎన్నోయుక్తులు చెప్పుదురు. అందు ముఖ్యమైనది వ్యాసుడును ఆయన శివ్యడైక వైళంపాయను డును [పశిష్యడ్రైన సొతియు ఒక్రేతరమువారు. కొవున వ్యాసుడు బీవించియున్న కాలముననే ఆమన వ్రాసిన భారతము మూలస్వరూపము కానరాకుండ మార్పు చేయటకు ఆ శిష్య _పశిష్యలు సొహసింపలేరు అనెడి యుక్తి, మరి రెండవది వ్యాసభారతమున 8,800 శ్లోకములు (గంథపరిమితి నూచకములు కావనియు అవి వ్యాసునకును శుకునకును తెలిసిన గూఢార్థముగల శ్లోకములనియు చెప్పు దురు 24,000 ల్లోకముల పరిమితిగల (గంథము ఉపాఖ్యాన రహితమును, లశ ల్లైకములుగలది ఉపాభ్యాన సహితిమనియు మై శ్లోకములలోనే చెప్పఐబడియుండుట బట్టి భారతము మహాళోరతమగుఐ, ఆదీ యితర కరృకముకాక వ్యాసకృతము లోనే ఆధికారిక కళకును, నపాశంగిక కథకును సంబంధించినదనియు పూర్యపక్ష ఘు చేయుదురు, కాని వ్యాసభారతము అమ పేర మనకు లభించిన [గంథములో ఆనేక కాలముల అనేక (పక్షీప్తములవల్ల వచ్చిన (గంథ వి నృతి చిరకాలమునాడే జరిగినదనియు సమబుద్ధులైన పరిశోధకులు వేరొక అభ్నిపాయ మును చెప్పుదురు. ఆ వివాదనుతో మనకు అంతగా (పశ క్రిలేదు. నన్నయ వ్యాసభారతమును చేపట్టు నాటికి అది లక్ష క్లోక పరిమితమైన గంథముగానే లోక విదితమై యున్నది. ఆ [గంథము కేవలము కురపొాండపకథయేగాక సరూ ఠరర్మసార సం[గ్రవాముగ గూడ ఉండుటమబట్టియే దాని మహత్వము అంధ మున _సదర్శించుటకు ఆయన పూనుకొనెన. ఈ (గ్రంథము వ్యాసక_ర్చృకమా కాదా ? మూల[గ్రంథము ఎన్నిదశలలో ఎంగ పెరిగినది? అశెడి మీమాంసలక్కుు పరిశోధనలకు ఆయన దిగలేదు ఆయనకది ఆవళ్యకమును గాడు.

ఇ ఆం(ధభారతకర్తృత్వము నన్నయరచిత మని మన మనుకొనుచున్న భారతభాగము నిజమునకు

నన్నయ వాయలేదసియు, నన్న యాదుల సవోయముతో రాజనరేం్నదుడే దానిని రచించెననియు ఒక వింత సిద్ధాంతము ఇటీవల బయలుదేరినడి. దానికి ఉప పత్తిగా రాజరాజనరేండుడు వేయించిన శ్రీ కూర్ము కాననములోని ఈ క్రింది శ్లోకమును చూపుదురు: ళ్లో “తస్మాదభూత్‌ షతివతి (పణుతాంమిపద్మః

ఫ్రీ రాజరాజన్ఫపతిః (ప్రవిశాల కీర్తిః

యన్సూరిలి స్పృహ కిల న్మృతిజాలసార

మం[ధచకార వర భారతవంళ వృత్తం.” ఈ శాసనలేఖకుడు “కృ” ధాతువునకు “లిట్‌ “లో (పేరణార్థకమున వచ్చెడి “"తారయామాస”ొ అను రూపమును ఎరుకయో పొరబాటుననో “చకార” అనెడి స్వార్ధరూపమును వాడుటచే భారతమునకు రాజరాజే కర్త యనెడి సిద్ధాంతము బయలుదేరినది ఇయ్యెడ కియాపదము తస్పినది, ఇట్టి దోషములు శాసనము లలో తండోపతండములుగ నుండును. ళానన వ్యాఖ్యాతలు వాటిని సవరించు కొనియే అర్ధమును సఏపెట్టుకొందురు. శాసశార్థములను యథావరముగానే (గహించినచో చరి తినిక్మాణమునకే ఆనేక _పతిబంధకము లేర్పడును. అదీగాక కొన్నియెడల ధరాళచే ఆస్థానక వులు తాము రచించిన _గంథములకు రాజుల కేర్షు పెట్టట ఉండవచ్చునుగాని, “రాజే తాను రచించిన (గంథమునకు ఆస్థాన కవి పేరు పట్టుట విపరీతకార్యము మరియు కౌద్దిగనో గొప్పగనో [గంథరచనా సందర్భమున నారాయణభట్ట తనకు చేసిన సాయమునకు నన్నయ ఎంత కృత జ్ఞతాపూర్వకముగ?ా అతని౨ నుతించెకో చూవిన మనము అన్యకరృక (గంథము నకు తనపేరు సెట్టుకానుటకు సమ్మతించెనని నమ్మజాలము ఈ కానన కర్తకు రాజరాజును స్తుతించుటే (ప్రధాన ప్రయోజనము గనుక భారత రచనా పోత్సా హము ఆ(పశంసకు ఒక వన్నెపెట్టమ గనుకను, అతడు భారతపసక్హి తెచ్చెనేగాని, భారతకర్త రాజరాజు అని స్థావించుటకు కొదు- ఇంతకు ఈ కాసన శ్లోకములో కియాపదపయోగము దుష్టమగుట దప్ప వేరు విశేషము లేదు. అది యిట్వండగా భారతరచనలో నన్నయయును, నారాయణభట్టును కలిసి జంట కవనము భెవ్పియందు రనియ దానినే నన్నయ “సహాధ్యాయుడు నైనవా డలిమతంబుగ తోడయి నిర్వహింపగన్‌ “అని యదాహరించెననియు జంట కవ

శశీ నమే కానిచో తోడ్డే. నిర్వహించుట అనుమాట పొసగదనియ మరీకొందరు చెప్పుదురు. అది జంటకవనమే ఐనచో నన్నయ తన పేరుమీదనే భారతమును శెల్లించుకొనుటకు సాహసింపడుం ఆళ్వాసాంత గద్యము లన్నిటిలో నన్నయ రచించినథ్లే కలదుకదా ! అట్టి కృతఘ్నత అ పవ్వితవర్తనునకు అంటగట్టరాదు, అయినచో నారాయజళట్టు చేసిన సాయము ఎట్టిర్లై యుండును ? భారతము పంచమవేద మనెడి (పళ స్తీ కలదగుటచే దానిని దేశభాషలో ఆనువదించుటకు (శో[శ్రియలు అంగీకరించి యుండరు= నాలేకాదు, నేటికిని నేదమలు దేవభాషలో ఉండవలెనుగొని దేశభావలో ఉండతగదని చాలమంది యభిపాయము= వేదము లను తెనిగించినచో పజలకు వేదార్థములు బోధపడెడు మాట నీజమే కాని, ఆ తెలు;గుసేతలో వేదిమం[తముల మహత్వము మ్మాతిము ఉండదు, మంత్రముల యొక్క అలౌకికళ క్తియు అవి యొసగు సతృలములును వాటి అక్షర సంపు టిలో, స్వరళ కిలో గర్భితమై యున్నవిగాని అర్హములో లేదని అరవిందయోగి చేసిన ఉర్హాటనలో చాల సత్యముకలదని పెక ర అభిపాయమా భారతనులో వేదనుంతములు లేకపోయినను, వేదశిరన్సు లని చెప్పెడి ఉపనిషత్తుల సార మైన భగవద్గీత అందు ఒక భాగమై ఉన్నది గనుకను, అనువాదమును ఉప్మక మించిన కవి ఆ భాగమునుగూడ తెని/గింపవలసి యుండును గనుకను ఆ తెని/ గింపు వేదములు తెని/గించుటయే ఆగునని వారు భయపడి యుందురు. భార తార్యధీకరణమువంటి మహాకార్యము శిష్టజన సమ్మతమైనపుడే సవలమగునఃగాని రాజాజ్టామ్మాత నిర్వూర్రిత మైనంతమ్మాతమున సఫలము కాజాలదు. నీరంకుళుడైన రాజై నమ సదనద్వివేచనగల పౌరులకు సమ్మతము కొనట్టి కావ్యమును తల పెట్టి నెగ్గలేడు. రాజనరేర్యదుడు అట్టీ నిరంకుశుడ్లై యుండడు. నన్నయభట్టు పండిత సమ్మతము కాని రచనకు పూనుకొనువాడునుగాదు* ఆ రాజుగనీ ఆ కవిగాని దేళ భాషాహితము కోరి చేయబూనిన ఆ సారస్వతకార్యము శిస్టజనామోదముమీదనే నెరవేర్చ కుతూహలపడి యుందురు. ఈ ఊహ నిజమయ్యెనేని పండితవర్గములో కొంతమందికి కలిగన భయసందేహములను పండిత సదస్సులలో తర్కించి వారిని సమాధానపరతుటకు నారాయణభట్టువంటి బహుభాషావిజ్ఞుడును, ఉద్దండ వండితుడును ఆయిన ఒక మితుని సహాయము నన్నయభట్టునకు ఆవశ్యకమై యుండును ఆ వాగ్వొవాదమ.లో పాల్గొని నారాయణభట్టు శిష్టజమలమ సమా ధానపరచి నన్నయ పూనికను సుకరముచేసి యుండును. మత _గంథములు దేశ

న! భాషలలోనికి అవతరించుట తగదనెడి అభ్మిపాయము పూర్వకాలమున మనదేశము ననే కాక ఇతర దేళములలో కొన్నింట కలడు. ఇంగ్లండులో 16 వ శతాబ్దిలో "రోమన్‌ క్యాథలిక్‌” మతమును [తోసిపుచ్చిన మత సంస్కారము జరిగినపుడు లైబీలు (గ్రంథమును ఇంగ్లీషు భాషలో అనువదింపవచ్చుననియు, అమనవదింప రాదనియు రెండు వర్గములవారు పట్టుదలతో వాగ్యుద్ధములు చేసిరి. అనువాదము నకు అనుకూలమైన వర్గమునకు టిండేళ్‌ (1౧626) అను నౌక విద్వాంనుడు నాయకత్వము వహించెను. మరి థామస్‌ మోర్‌ (1[0[౧౧88 1076) అను ఇంకొక విద్వాంసుడు బైైబీలు షింగ్లీమలో అనువదించుట యనగా దానిని ఆపవిితము చేయుటయే యని ఎదిరి వాదమును నిర్ణయముగ ఖండించెను ఆ-చాగ్యుద్ధము అడ్గ యుద్ధముకంటె ఘోరముకాగా టిండేల్‌ (1106816) పజల కోపాగ్నికి ఆహుతి యయ్యెను. ఆయినను 8వ హెనీ (162౧ ౪||) భామన్‌ మోర్‌ (700%8- 110౯6) కు మరణశిక్ష విధించి తమ సంస్కారముతోపాటు బైబిలు యొక్క ఆంగ్లానునాదమును కూడ [పజలచే శిరసావహింపజేసెను. ఏ కాలమందైనను ఏ దేళమందైైనను జాతిభేదములు మత భేదములు ఎట్లున్నను మానవ స్వభావము సర్వత్ర ఒకటిగానే యుండునని తెల్పుటకు ఈ నిదర్శన మీయబడినది. (పాబీన కాలమున జరిగిన మహాయుద్ధములలో అనేకిము ధర్మ యుద్ధములను పేర మత మును పురస్కరించుకొని జరిగినవే. యథార్థముగ కొన్ని యుద్ధములలో మతము మూలకారణము గాకున్నను మత సంరశణార్థమే పోరుటకు తారనిల్లినట్లు రాజులు (పజలను ఊద్చోధించెడివారు. మతావేశముతో యుద్ధము బేసెడి సేన _వళయకాలునివలె కాండవించి కతు సంహారము చేయగలదు. కనుక మత రక్షణార్థమ , ధర్మ రకణార్థము జరిగెడి వివాదములు కూడ బాల తీష్షణము గానే యుండును. అట్టి వివాదములలో ఎదిరి పషమును నమాధానవరచుట సర్వతం(త స్వతం_తుడును, సమర్థుడుమ, సమదర్శియు అయిన విద్వాంసునకే సాధ్యమగును. నారాయణభట్టు అట్టివాడై యుండును. మరియు నారాయణభట్టు చేసినది రచనలో ఏదో కొంచెపు మాట మాతపు సహాయమే అయినచో ఉ॥ పాయక పాకళాసనికి భారత ఘోరరణంబునందు నా

రాయణున ట్లవారణ ధరామరవంళ విభూషణుండు నా

రాయణళట్టు వాజ్బయధురంధరుండుం దనకిష్టుండున్‌ సవి

ధ్యాయుండున్నైన వా( డఖిమతస్థితి( దోడయి నిర్వుహింపగన్‌”

శీలి

అనెడి ఉపమానమే నిరర్ధ్థకమగును. ఈ యుపమానమ లో ఇంకొక విశేషము ఉన్నట్టు నొకు పొడగట్టుచున్నది. హైకళాసనికి నారాయణు,డు భారత యుద్ధమున చేసినది ఆయుధము వట్టని సహాయము.

కం! "ఊరక నిరాయర వ్యాపారతమై నుండువాండ(బరమాప్తు (డనై ”* ఆది రథనారథ్యరూపమునను, సమయోచిత హితోపదేశ రూపమునను నెర వేరి నది.అన్లే ఇయ్యెడను నారాయణభట్టు గంటము పట్టని సవోయమేచేసి సారథ$ము నిడిపెను. మూలభారణమును తెని(గించుటలో ఏ (ప్రకరణమును ఎత్తివేయ వలెనో ఏ (ప్రకరణమును ఎంతవరకు తగ్గింపవలెనో ఏ ఆర్థము ఎంతవరకు చెప్పవలెనో ఏ వాక్యార్థమును మార్చవలేనో ఇరువురును కలనీ సంపదించు కొన్నవుడు నారాయణభట్టు డేసిన సముచిత సూచనలను సంతో షపూర్వకముగ స్వీకరించి ఆ ప్రకారము నన్నయకట్ట రచన సాగించియుండును. (గ్రంథా రంభమునుండి కవికి ఆ సవాధ్యాయుడు చేదోడు వాదోడుగా నవాయపడుట బట్టియే కృతజ్ఞతాపూర్వక మైన ఆ పై పద్యము నన్నయనోట వెలువడినది. ఆది యెంళయో సార్థక మైన పద్యమ.*

భారతాం[ధీకరణ పద్ధతి

నన్నయగాని*తదుపరీ, తిక్కన, ఎట్ట" లుగాని సంస్కృత భారతమును ఎంళవరకు అనుసరించిరో ఎంతవరకు అకువడించిరో తెలినీకొనుట చాల దుష్క రము. ఏమన నంన్కృత భారత పతులు ఆనేక రాస్ట్రిములలో అనేక రీతులుగానున్న వి. వాటిలో ఉత్తరదేశ (పతులకును దక్షిణదేశ _పతులకును చాల వ్యత్యాసమ లున్నవి.ఉ త్తరాది పతులలోకూడ ఓండొంటికిని భేదమున్నది. వాటిలొ నుండు కొన్ని (పకరణములు, ఉపాఖ్యానములును వీటిలో కనబడవు అశ్లే వీటిలో నుండునవి వాటిలో కొనరావు. అందును ఇందును సమానముగా నున్న భాగములయందైనను క్లోకసంఖ్య సరిపోదు. మూల భారతము పుట్టిన విమ్మట గడచిన ఇన్నివేల సంవత్సరములలో (పతులు (వాసికొనువారు ఎవరికి తోచినట్టు వారు కొన్ని ళ్లోకములు కల్పించి, కొన్నిటిని తొలగించి కొన్ని (పకరణములను పెంచి కొన్నిటిని తగ్గించియుందురు. కావున సమగ [గంథము మనకు యథాతథముగా దక్కలేదు. ఈ తారుమారు నన్నయ నాటికే జరిగినది.

47

ఎబ్ల“గా నన్నయకు పూర్వము కౌన్నివందల సంవత్పరములనాడే జావాద్విపము నకు తరలిపోయి” భారతము ఉఊత్తరదేశ పతులకంటె కొంచెము భిన్నముగా దషిణదేశ (పతులలో కొన్నిటిని పోలియున్నదట ! ఇది సహజమే! బలి, జావా మొదలగు ద్వీవషములకు వలసపోయిన భారతీయులు పూర్వకాలపు కళింగాం[ధము నుండి తూర్పుసముుదము తరించిపోయినవారేగాన, వారు తమ వెంట గొనిపో యిన భారతము మన దేశమున అప్పుడు పచారములో ఉన్న భారత, పతికి (వతియై యుండును. దానికిని నన్న్మయవపర్వనంగవాములో చెవిన ర్లోక సంఖ్య కును ఎక్కువ తేడా లేదట మరి అరవదేళమున (గంథలివిలో గానవచ్చు భార తమునకును, దానికిని ఎంతో భేదము లేదట. నన్నయ పర్వసం[గహములో గణనజేసిన క్లోకసంఖ్య అతుకు మించి ఉన్నను (1,00,700) ఆనాటి తెలు(గు దేశమున _పచారమున నున్న భారతము ఇంచుమించు లక్షల్లోక పరిమితమై యుండుటబట్టి అదే ఎక్కువ (పక్షిప్తమలు లేని మూలభారతనుగ నన్నయ స్వీకరించి యుండును, కవ్మితయము వారు ముగ్గురును దాక్షిణాత్యులే గనుకను ఆం(ధులే గనుకను ఆంధదేశమున మొదట నన్నయకు లభించిన (పతి వంటివే తక్కిన ఇరువురకును లఖింజయుండు ననుకొనుటలో సామంజన్యము కలదు- ఇటీవల వ్యాసభారత పాఠనిర్ణయమును గూర్చి భారతదేశమున పరిశోధనలు చేయుచున్న విద్యత్సంస్థలు నన్నయనాటికి తెలుగ దేశమున _వచారములో నున్న తెలు(గుభారతమే తక్కినవాటికంటె మూలభారతమునకు ఎక్కువ పన్నిహిత ముగ నున్నదని ఒప్పుకొనిరి. రానిని బట్టియే కీ. శే. ౧. ౧. 5. కార్తి సంపాదక త్వమున నాగరలివీలో వావిళ్ళవారు అచ్చు వేసిన భారతము నన్నయ గణించిన పర్వసంగివా శ్లోక సంఖ్యకు ఆనుగుజముగ వరిష్యరింవబడినది. థ్రీ శాస్త్రీ పరిష్కరించిన ఈ భారత_వతి దక్షిణదేళమునందు. తెలుంగులివిలో, గంథ లిపిలో లిభించిన _పతులన్నింటి తోడ్పాటుచే నిర్ణయింపబడినది, కావున తెలుగు భారతమును మూలముతో పోల్చి చూచినపుడు ఆ (పతినే ఆధారముగా గెకొ న్నచో ఎక్కువ దారి తప్పిపోకుండ నడువవచ్చును.

నన్నయ కథామాత్యవభానమును, యథోచితాముసరణమును ఐన అను వాదమునే [ప్రారంకించెమగాని, మూలవిధేయముగా యథాతభముగ తెనింగింప వూనుకొనలేదు అట్లని మిక్కి లి స్వతంతించి మూలమునకు దూరముగ తొలగి

శకి

పోలేదు. నందర్భవళశమున ఒక మూలళ్లోకము రమణీయమని తోచినపుడు మరిపెమతో దానిని ఒక పద్యమున తెనిగింపకపోలేదు.

నన్నయభట్ట (వాసిన భారత భాగములో సుమారు నాలుగువేల పద్యములగి. వు ఆ భాగము సంస్కృతమున సుమారు పదునేడువేల శ్లోకము లలో నున్నది. ఈ లెక్కలనుబట్టి నన్నయ తన (గంథమును నాల్గవ వంతునకు పంకేవించెనేమోయని _భమపడరాదు. కథా (ప్రాధాన్యమునకు భంగమురాకుండ [గంథము సంత ప్రమైనమాట నిజమేకాని ఆది నాల్గవ చంతునకు తగ్గిపోవుట మాతముకాదు. ఏమన, మూలశ్లోకములను యథ్యాకమమగ అనువదింపవలెనని గాని ఆన.పరింపవలెనని గాని ఆయన సంకల్పించలేదు. మూలార్థమును గ్లైకొని కథను నడుపుచున్నప్పుడు రెండుమూడు శ్లోకముల అర్థము ఓక పద్యములో అమిడిన సందర్భమ లున, అనేక శ్లోకముల యర్ధము ఒకి వచనమున (వాయ బడిన సంచర్శములును కలవు, సంస్కృత శ్లోకమలు తెలు(గు వృ త్తముల కంటె చాలచిన్నవి గనుక అట్టు ఇముడుట సహజమే! మరి కథావళశమున ఏదేని యొక ల్లోకార్థము ఒక వద్యమున కానవచ్చినపుడు సర్వత అశ్లే పతి ల్లోకము నకు (పతి పద్యము (పతిబింబముగా నుండుననియు అనుకొనం-దు, ఆ శ్లోకము యొక్క ఇంపునకు మురిసి నన్నయ టప్రత్మేకముగ దానిని ఒక పద్యముగ వాయను. మరికొన్నియెడల రమణీయమలైన శ్లోకములను తడవక వదలి వేయుటయు కలదు. దారిలేనిడోట నడచువాడు దారి చేసికొనవలసివచ్చినపుడు అటు)టు తీగలను, పొదలను ఒ త్రిగించి నడచుటలో కొన్ని పూతీగలు తెగి పోవుటయు, కొన్ని పూలు రాలిపోవుటయు సహజమేగదా ! మరియు పరంపరా గళముగ తన చెవిసోకిన అనేక చరితములక్కు అర్థవంతమలును, నీతిదాయక ముళలును అని తనకు తోచిన వాటిని. సర్యవదాయ సంరత్షణార్థము పురాతనేతి హానములు అనుపేర వ్యాసుడు భారత కథతో అతికి వాటి ఉనికికి స్థిరత్వము చేహర్చెను, చిన్నవియు పెద్దవియునైన ఆ ఉపాఖ్యానముల మూలమున (వధాన (గంథము ఆవిశ్యకమునకు మించిన విపులత తాల్చినట్టు పొడిగట్టును. అందును అవతారికా [ప్రాయమైన మొదటి రెండ.మూడు ఉపపర్వముల (గంథము మవోగహనమ.వలె నీరం్యధముగ అల్బుకొని ఉన్నది. భారత కథారంభము లకును ఈ భాగములోని కొన్ని [పకరణములకును దూరపు బంధుత్యమే గాని దగ్గరి చుట్టరికములేదు. మరియు (బహ్మకోళశమువలె ఇతిహాస పురాణములు

కరి

సయితము (శుతము.గానే నేర్వబడి సంరకింపజఒడవలసిన ఆ కాలములో గంథ నందర్భమునకు విషయనూచిక కాదగిన అంళములు కూడ ఈ [(గంథములో అంతర్భాగములే కావలసిన ఆవశ్యకము కలిగినది. పర్వసం గహ పర్వాను [కమణికాది కథనమంతయు అ జాతిలోనిదే. ముద్రణ సౌభాశ్య మెరుగని మన పూర్వులు (గంథసంరక్షణార్థము పడినపాట్టక్కు పన్నిన ఉపాయములకు ఇదియొక దృష్టాంతము. నన్నయభట్టు వ్యాసుని (గంథావతారికాగహనమును చాలవరకు ఛేదించి మార్గమును నుగమము చేసెను. చూడుడు .-

ములమున ఉదంకుని చరిత అతని గురుపరంపరతో |పారంభమగునుం అతనికి పరమాచార్యుడై న అయోధధౌమ్యుడు అనే ఒక బుషి తన శిష్యల భ_క్రి (శద్ధలను నిశితముగ పరీక్షించి వారి అర్హతలను మెచ్చుకొని ఆశీర్వదించి పంపుచుండును, ఆ గురు శిమ్యల చరితములము ఉగ్గడించుచు వ్యాసుడ మూడు కథలను (వాసెను వాటిలో ఉపమన్ముడనెడి బాలుని కథ అతిరమణీయముగ హృదయావర్ణకముగి నుండును-నన్నయ ఆ థభాగమునంతను అనావళ్యకమను బుద్ధిచే ఎత్తివేసెను ఆ విసర్జనతో రమణీయమైన ఉపమమ్యుని కథ పోవుచున్నదనెడి విచారము ఆయనకు కలిగియండదు. అట్లుగాక ఇంపైన ఆ కథను చెప్పబూనినచో మీరరాని ఒక క్లేశము తటస్థించును. అది ఏదన: ఉపమన్యుడు వనములో గురువుగారి గోవులు కాయుచు ఆకలి భరింపలేక జిల్లేడాకులు తిని అంధుడ్లై ఒక నూతిలోపడి వెదకుకొనుచు వచ్చిన గురువుగారి ఆదేశమున అశ్వినీదేవతలను స్తుతించి వారి అనమ[గహమున దృష్టిఐడ సెను. ఈ స్తుతి బుక్కులలో చేయబడ్డది. అవి వేడ మంతములుం తత్కథారామణీయక మొచే వశీకృతచిత్తుడై న నన్నయ ఈ భాగమును తెని(గింప పూనుకొన్నచో ఈ ముక్కులను లెనింగించు బెట్ట? వేదమం[తములను తెని(గింపరాదుకదా? తెనింగెం చినచో పండితనింద తప్పదుకదా ః తెనింగింపక “అళ్వినీ దేవతలను స్తతింవి దృష్టిబడ సెను” అని ఒక వాక్యముతో దాటిపోయినచో ఆ కథకు మకుటాయ మానమైన ఆ బుక్కుల ఆర్థము జారిపోవునుగదా ? ఉదంకుని కథకు ఆ భాగము అనావళ్యక మనెడి అవిప్రాయమునకాక ఈ ముక్కుల యనువాద విషయ మునగల క్రేశమును గుర్తించి నన్నయ దానిని ఎత్తివేసెనని నేము ఆనుకొందుమ. అట్లే సభాపర్వమున పాండవులు దిగ్విజయము చేసిన ఫఘట్టమున నానారాజుల వంళములుము వారి చర్మితలును విపులముగ వర్ణింపవిడియున్నవిం తెలుగు

(7)

ర్‌0ి

బ్రారతమున ఆ భాగమంఠతయు సంక్షి వము చేయబడినది. ఆ రాజుల చర్విత యంతయు. తెలుగున లేదు. కావున బతివోసిక జిజ్ఞాసగలవారికి తెనుంగు భారతము తృవ్రినీయదు. ఇడియేకాదు; తెను(గున ఏ పురాణమును సంస్కృత పురాణమువలె బతివోనీక పరిశోధనకు పనికిరాదు భారతాది పురాదేతివోసములు దేశ భాషలో అవతరించు కాలమునాటికి ఆ చరితాంళముల ఆవశ్యకము లేక పోగా అవి అపస్తుతములనెడి భావముకూడ అనువాదకులకు కలిగి యుండును. నన్నయ ఆ సభాపర్వ భాగమును చాల సం్యగహపరబెనుః

మూలమున ఊదంకుని నాగస్తుతి తొమ్మిది క్లోకములలో నున్నది. వాటి తాత్పర్యమును నన్నయ నాలుగు పద్యములలో చెప్పెనుం

ఆ ల్లోకముల వ్యన్తపదములను గాని, సమ_స్తపదములను గాని, అనుక రించుటకును, అనువదించుటకును ఆయన (పయత్నము చేయలేదు. నాగన్తుతి పూర్వకముల్లైన ఈ _కిండి నాలుగు వద్యములు మూల కరావలంబమైనను లేని న్వతం[త గమనము కలవి. 1 చః వహ వనపాదపౌబ్ధీకులపర్వతపూర్ణ నరస్సరస్వతీ

సహిత మహామహీభర మజ(స సహస ఫణాళ దాల్చిదు

స్పహతర మూరికిన్‌ జలధిళాయికి. బాయక కయ్యయ్రైనయ

య్యహిపతి దుష్కృళాంతకు( డనంతు(డు మాకుః (విసమ్న(డయ్యెడున్‌ వీ. చః ఆరిది తపోవిభూతి నమఠారుల బాధలు వొందకుండంగా

నురగుల నెల్హం గాచిన మహోరగనాయకు( డానమత్సురా

సుర మకుటా గరత్నరుచి శోఖిత పాదున క దినందనే

శ్వరునకు భూషణం ఐయిన వానుకి మాకు! బసన్ను( డయ్యెడున్‌ లి. ఉ? దేవమనువ్య లోకముల( (దిమ్మరుచున్‌ విపుల్వపతాప సం

భావిత భక్తి శౌర్యులు నపార విషోత్కట కోపవిస్పుర

ల్పావక తావితాఖిల విపత్షులు నైన మహానుళావులై

రావతకోటి ఘోరథణి రాజులు మాకు (బసన్నులయ్యెడున్‌ . 4. ఉ॥ గోళ మహామహీధరనికుంజములన్‌ వివీనంబులం గురు

క్షేతమునం బ్రకామగతి ఖేలననొవ్పి సవాళ్యసేనుండై

ర్‌! ధ్యాశిల బరిభమించు బలదర్ప పరా[కమదతు డీగ్షణ (శోటతనిభుండు తవకుండు హూరుండు మాకు (బసన్ను( డయ్యెడున్‌- పౌష్యోదంకులు పరస్పర శాపము లిచ్చుకొని కాసములు ఉపసంహరించుకొన వలసి వచ్చినపుడు పౌష్యు డు తనకు ఉపసంచోరళ కీ లేమికి కొరణమును నిర్టేశించిన ఈ (కింది శ్లోకమును నన్నయ యథాతథముగ తెనిగించి తెలుంగు వద్యమునకు మూలముకంటె ఎక్కువ నిండుదనమును సంపాదించెనుం బలి తెనింగింపు మూలళ్లోకమునకు మురీసి చేసినది, ల్లో “యథా నవనీతం వృదయం (బాహ్మణన్య చాచి కరో నిశిత స్తీ ధార తదుభయమేత ద్విపరీతం చ్యతియన్య శడేవంగతేన ళకోవూం తీష్ష హృదయ త్వాత్తం కాప మన్యథాకర్తుం గమ్యతాం”ో తెలు/గుసేత = ఉ॥ నిండుమనంబు నవ్యనవనీతసమానము పల్కు. దారుణా ఖండల ళస్త్రతుల్యము జగన్నుత విిపులయందు నిక్కమీ రెండును రాజులందు విపరీతము గావున విపుడోపునో వం డతిళాంతు( డయ్యు నరపాలు,డు శాపము (గమ్మరింహగన్‌- పాండురాజుమరణమునకు హేతుభూతమైన మాదీసంగమ నందర్భ మున ఆ దంపళులు ఇరువురు వివారించిన వసంతోద్యానళో భావర్జనలో నన్నయ మూలళ్లోకార్థము నేమియు తడవక స్వయముగ తుమ్మెద రుంకారములును కోయిల కూజితములును, చెవి సోకునట్టి రెండు లయ్యగాహి వృశ్రములను (వాసెను. ఇయ్యెడ సందర్భ్చానుసరణమేగాని క్లోకానువాదము లేనే లేదు,

1. లయ(గాపహి: కమ్మని లళాంతములక్తు] మీవచు? మధు మగగ్తక్షనగ్లవల బ్రౌన్‌ జూ తమ్ముల దలయమ్ముల సుగంధొషఖ్ల్యా త్రఖశ న కొక స శ “౨౦56౮ టం

రజి లమ్మలగు కోకిలకులమ్ముల రవమ్ము మధు రమ్మగుళు విన్నె ననిశమ్ము సుమకోభా రమ్ముల నళో క నికరమ్ములును జంపకచ యమ్ములును గింశుక వనమ్ములును నొ ప్పెన్‌- కీ లయ (గౌ హ్‌: చందనతమాలతరులందు నగగు,దుమంబు లంగు( గదశీవనములందు లవలీమా కంద తరుషండములయందు ననిమీల దర " వింద సరసీవనములందు వన రాజీ కందళిత పుష్ప మకరంచ రసముం దగులు చుం దనుపు సొరథిము నొంది జనచిత్తా సందముగ( (టోషితుల డెందము లలందుర(గ మందమలయానిల మమందగతి వీచెన్‌= కచుని గురుళుకూషా సందర్భమున నన్నయ వాసినవి రెండు లోకో త్రరములై న పద్యములు గలవు. ఆ రెండింటికిని ఆధారమైన మూల కోక మఃలును గలవు కొని, తెలు(గుపద్యములు మూలార్జమునే _గహించినను వాటి కంటె పున్షిమంతములును, ఉజ్వులములును ఆయి యున్నవి. ఇవియును కథా వళమున విడిచి పెట్టరాని క్లోకములని భావించుటచేతనే ఆయన వాటిని తెనిగించె నని యనుకొనవలిను ఆ ళ్లోకములుు పద్యములు ఇవి : ల్లో ఆహంతం బాగ్నిహో.తం శ్రే; సూర్యశ్చా_స్తంగతః వలో ఆగోపాళ్చాగతా గావః కచస్తాత న దృళ్యతేః శ వ్యక్తం హతో మృతో వాపీ! కచస్తాత భవిష్యతి తంవినానచ జీవేయం ; కచం సత్యం (బవీమి తే॥ తెలు(6గు;: ఉ| వా(డి మయూఖమాల్‌ శోరకోకకూాం డసరాంబుధిం (గుంకె ధేసువుల్‌ నేండిట వచ్చె నేకతమ నిస్టమెయిన్‌ భవదగ్నిహో,తముల్‌ పోండిగ, వేల్వంగా ఖడియె _బౌద్దునుటోయె! గుండు నేనియున్‌ రా(డు శేనంబులోన మృగ రాశస-షన్నగ బాధ నొందెనో.

ఫ్‌లి శ్లోః యస్యాంగిరా వృద్ధతమః వీతామహో బృహస్పతి ళ్ళావీ వితా మహర్షిః | బుషేఃపుతంతవ శిష్యం కథంతు వితర్‌ న ళోచామి కథం న రుద్యామ్‌ ॥ శిలుంగు;= మః మతిలోకోత్తరు:డైన యంగిరను మన్మం డా శతుం గా బృహ స్పతికిం బుత్తుండు మీకు శిష్యుండు సురూప (బవ్మాచర్యా శమ (వతసంపన్ను+ డకారణంబ దను జవ్యాపాదితుండే నన చ్యుత ధర్మజ్ఞ మహాత్మ యక్యచున శేకోకింప కెబ్లుండుమున్‌. కాని ఈ కథలో కచుడు దేవయానిని వీడ్కొాని గురుకులమును విడిచి పోవు సందర్భమున వారిరువురి సంభాషణలో మూలమున కానవత్చెడి సొకుమా ర్యము తెనుంగున కానరాదు. ఈ లోపమునకు గల కారణము వేరొకచో చెప్పె దను. ఈ (గంథమంతయు నిథ్లే అనువాదము నయ్యు కానట్టు స్వేచ్చగా సాగిపోవును నన్నయ్య 3 లి-భాష-ఆత్మీయత: కైలియకు పదము భాషా పరముగ నే నెరిగిన ఏ అలంకార ళాస్త్రములోను లేడు, ఇతర_త ఎచ్చటనైన _పయుక్రమై యున్నడేమో నే నెరుగను దానికి శబ్ద నివ్పత్తినిబట్టి “శీలవంతుని భావకర్మ” అని ఒక నిఘంటువులో నున్నది ఈ నిర్వచనములో “ శ$ీలవంతుని” అనెడి విశేష వాచకముకు సాధారణ వాచకముగా [(గపించినచో మానవుని భావనకర్మ అని యర్థమగును. భావకర్మ ఆనగా మానవుడు కారీరకముగా గాక మావనీకముగా చేసెడి వ్యాపారము. కాగా లికి మానవుని మనోవ్యాపారను అని యర్థము వచ్చును. దానికే భానగతి యనిపేరు. ఆ భావమును ళబ్దరూప మున వ్యక్తము చేయునపుడు ఆ భావగతి శబ్దగతిగా రూపొంది అంగ్లమున 50/16 అను పదము ఏ యర్థమున వాడబడుచున్నదో అఆ యర్థమునకు సరి పోవును. కావున కల్పితమైనను శైలి యను పదము ళాస్త్రసమ్మతమే యగునని నా తలంపు, ఇది బహుజనాంగికృతమగుటచే విమర్శకులు ధారాళముగా వాడు చుండిరి. ఆంగ్లమున సాహిత్యపరముగానే గాక ఆ పదమును తీరు సరణి, రీతి మొదలగు ఇతరార్థములలో కూడ వాడుచుందురు.

క్‌6

హైహిత్యపరముగ లిని రెండు విధములుగ విళజింపవచ్చును. ఒకటి కావ్య సామాన్య సరణి; రెండవది సదగుంళన సరణి మొదటివి వస్తు విన్యా సిమునకు సంబంధించినది. రెండవది శట్ట నిన్యాసమునకు సంబంధించినది. మొదటి దాని వివరణమిది :- పాజ్యయము అనిపించుకొనదగిన [గంథజాల మంతయు ఏ యే రూపములలో ఉన్నను అది _పధానముగ మూడు శాఖలకు చెంది యుండును ఆ మూడిటిలో మొదటిది అవ్యానము (48౯౯14 ౪6), రెండ వది నాటకము (0౯2గ8610), మూడవది వర్ణనము (0667106100). కథన రూపమున చెప్పబడిన కావ్యములన్నియ అఖ్యానములు. వాటి సరణీ ఆఖ్యాన శైలి. సంవాదరూపమున చెప్పబడిన కావ్యనులన్నియు నాటకములు. వాటి సరణి నాటకీయ శైలి. కథనమునకు గాని సంవాదమునకు గాని ఆధారమైన ఇతివృత్త మేడియు లేకుండ కేవలము ఒక మనోభానము యొక్కగాని ఒక రమణీయ పదార్థము యొక్క-గాని ప్రపంచనము కల రచనలు వర్జనలు, అట్టి వర్ణనలతో ఇతివ్యుళ్లము పెంచి రచించిన కాన్యముల సరణి వర్ణనాత్మక లి.

ఈ మూడును ఒండొంటికి సంబంధము లేని పశ్యేక లోకములు కావు. ఆఖ్యానములలో సంవాడములు గాని వర్దనలుగాని యుండవని అనుకొనరాదు, అభ్లే నాటకీయ కైలిగల కొవ్యమున అఖ్యానశ్రైలి యుండదనియు తలపరాదు. ఏ కావ్యమున ఏ సరణి యెక్కువగా భాసిల్లునో ఆ (పాధాన్యమును బట్టీ ఆ శైలిని స్టూలముగా నిర్ధారణ చేయుటయే గాని కేవలము అ గుణము ఒక్కటే కలదని యభిపాయముకాదు ఒక వ్య కిని సత్వగుణ _పధానుడు అని గాని రజోగుణ ప్రధానుడు అని గాని తమోగుణ (పధామడు అనిగాని అన్నప్పుడు అతనిలో తక్కిన రెండు గుణములును తక్కువపాలు ఉండునను అర్థమే కాని పూరర్రిగా నశించిపోయినవని యర్థముకాదు. అందుచేతనే _పధానమను విశేషణము వాడబడుచుండును. అన్లే కావ్యశైలి విషయమున కూడా.

రెండవదాని వివరణమిది : కాన్యకలర్త స్వీకరించిన శబ్దములయొక్కయు ఆ ళబ్దముల కూర్పుచే రచించెడి వాక్యముల యొక్కయు గుణమును వ్యక్తము చేయునది పదగుంథనసరణి, పాఠకునకు కావ్యపఠనమువేళ కలిగెడి వికియ (౧ఆం5100) కు కవియొక్క చాక్యరచనాసరణియే కారణము. అలంకార శాస్త్రమున చెప్పబడిన గుణదోష్మపకరణములు ఈ శబ్దవిన్యాస సరణిమీద ఆధార

ర్‌ర్‌ పడి రచింపబడినవియే. ఆ కాస్త్రములలో చెప్పబడినట్టీయు, చెన్పబడనట్టియు కావ్యగుణము లన్నియు (1) బద్ధిగమ్యము (1౧661166౪8) (8) భావస్ఫోరకము (దఓగం60౧౬|) (8) కర్ణ పేయము (4650660) అనెడి మూడు వర్గములకు చెంది యుండును. ఏ కార్య్మమునందై నను ఈ మూడువర్గముల గుణములు నందర్భ మునుబట్టి సమ్మిశితములై యుండుట నిజమే, అయిన _పధానముగా ఒక్కొక కవికి ఒక్కౌాక్క- శ్రైలి ఆత్మధర్మమై నెగడుచుండుట అంతకంటెను నిజము ఆ శలినిబట్టియే ఆతని స్వభావము ఖాడ వ్యక్త మగుచుండును. లియే శీలము, ఆత్మీయతలో ఆది యొక భాగము. పై రెండులక్షణములబట్టి పరిశీలించినచో నన్నయవి _పధానముగ

ఆభ్యానశై లి యని చెప్పదగును. అక్కడక్కడ నాటకీయైై లియు కలదు. వర్ణ నలును కలవు. బకవరధకు పూర్వము (బాహ్మణకుటుంబమున భార్యా భర్తలకు, తండి కొడుకులకు జరిగిన సంవాదము చక్కని నాటకీయరంగిముగ దిద్దబడి నది. సభాపర్వమున మయసలా దర్శనానంతరమున దుర్యోధనుని అసూయా (గ్న్వన్త చిత్తవృత్రియ నాటకీయముగానే (పదర్శింపబడినది. ఇది ఆంగ్లేయ విషాదాంతనాటకము౯లో నాయకుని ఆకార్యాచరణమునకు పురికొల్పెడి చిత్తాం దోళనము వంటిది. మరియు అచ్చటచ్చట నిథ్లే క్వాచిత్క్మములై న వర్ణనలును కలవు, ఇట్టివి యన్నను నన్నయ. లి నాఓకీయమును కాడు; వర్ణనాత్మకమును కాదు. ఆయన ఉ తమజాతి కథకుడు కథాగమనమునకు క్లిష్టత గాని, వకత గాని అతి సంకుచితత్వముగాని, అతి వినృృతి గాని కలుగకుండ (పసన్నముగ నిర్వ్యకముగా అనతి విస్తారముగ నడపగలడు. ఈ _పజ్ఞనే

“సారమతిం గవీ:[దులు (పనన్నకథాకలితార్జయు క్తి లోనారసి మేలు నాన్‌ "అని (పతిజ్ఞగా పేర్కొని దానిని సార్థకము చేసినాడు. ఈ కథా పనన్న తతోపాటు ఆయన రచనలో చూడవలసిన రెండవ యంళశము అర్హయుక్రి. ఇతఃపూర్వము ఉదంకుని చర్మితలో ఉదాహరించిన నాగరాజ స్తుతిపూర్వుళము లైన పద్యములు మరల ఒకమాటు చదివిచూదినచో ఈ అర్థయుకక్రికి చక్కని దృష్టాంత మేర్పడును, ఆ నాలుగుపద్యములలో ఉన్న రహస్య మేమనగా :-= మొదటి పద్యము అనంతునిస్తుతి. అనంతుడు సర్పజాతిలో ముఖ్యుడు. అతడు మహావిష్టునకు శయ్య యగుటయే గాక సపత్ననాముడును అయి, భూభారము వహించి జగత్పూజ్యు డగుటచే మొదట (ప్రస్తుతింపబడెనం అతని తరువాత

కఠి (ప్రధానుడు వాసుకి. అనంతుడు విష్ణునకు శయ్య కాగా వాసుకి శివునకు భూషణ మయ్యెనుః అందుచేత రెండసపద్య ఎన స్తుతింపబడెను. మూడవ పద్యములో దేవమనుష్య లోకముల సంచరించు ఐంావత నాగరాజసంళస్థు లందరు సుతింపబడిరి, ఇది సర్పజాతికంతకు సాధారశ స్తోోశము నాల్గవది ఉదంకుని, కుండలములను హరించిన తక్షకునకు (పత్యేకముగా అంకితము చేయబడినది. ఈ ఫధముగ ఈ నాల్గు పద్యముల అన్ముకమములో గర్భితమైయున్న అర్థ య క్రని [గహించి, 'సారమతిం గవీర్మదులు లోనారసి మేలు'అందురని నన్నయ ఆశ, తరచిచూచినకొలది ఇళ్లే ఈ యర్భయుక్రి పెక్కుచోట్ల కాసవచ్చుచుండునుం ఇక రెండవదియను శబ్దివిన్యాస శైలీ భేదములు మూడింటిలో నన్నయది

కర్ణపేయమైన శైలి. ఈ శ్రైలి లవణ మేమనగా : పద్యము విన్నంతనే అర్ధము తెలిసినను తెలియకపోయినను పాఠకుని చెవికి ఇంపునింప్‌ హాయిగొల్పుటం పై ఉదంకుని స్తోతపద్యములు మరల దీనికిని ఉదాహరణములు, మరి (వసిద్ధములై న- మః “నరచాషసవిము క్రదారుణ బృహన్నారాచ ధారల్‌ భయం

కర దైతేయనికాయ కాయములపై! గప్పెన్‌ దిళల్‌ నిండ ఐం

ధుర ధ్యాతీరర తుంగళ్ళంగతట సందోహ:బుపై! గప్పుదు

ర్థర ధారాధరము క్రసంతత పయోధారావళిం టోలుచున్‌* చః జలధివిలోలవీచి విలసత్క లకొంచిసమంచితావనీ

ఈల వహనక్షమంబయిన దవిణహ_స్తమునందుచున్నమ

ద్లళ దురుఘక్మవారికణ క్మమకరాబ్దమువట్టి నూతిలో

వెలువడ గోమలిం దిగిచె విశుతకీర్తి యయాతి సీతితోన్‌, మః మదమాతంగ తురంగ కాంచన లనన్మాణిక్య గాణిక్య సం

పద లోలిం గొనివవ్చియిచ్చి ముదమొప్పంగాంచి సేవించి ర

య్యుదయాస్తాచల సేతు కీతనగ మధ్యోర్వీపతుల్‌ సంతతా

భ్యుదయున్‌ ధర్మజు( దత్సథాస్థీతు జగళ్చూర్డ (పతాపోదయున్‌.”

ఈ పద్మములు ఆర్థమునకు మించిన శబ్దగురుత్వము కలవి. అయినను

శబ్దముల కూర్చ్పువల్స వ్య క్రమయ్యెడి మాధుర్యమునకు ముగ్గలమై ఆర్థవిజారణ

1

ఫొంతలోము. నాచశసోముడు, పోతశ్క శ్రీనాథుడు తరువాతి (పఐంధకవులలో చాలమంది ఈ శబ్దగుంఛన నైపుణిని నన్నయవలననే నేర్చుకొనిరి. ఆసలు ఈ సమాసఘటనాబాతుర్యమును నన్నయయే కన్నడమున ఆడిసంపని భారతమును చదివి నేర్చుకనె ననియు ఈయన సమాసములు పెక్కు పంపభారతసమాసము నకు అనుకరణములే గాశ యథాతరములే యనియు కొందరు చెప్పుదురు? వతు 1

అయినను నన్నయ సంస్కృతము నంతను అధ్యయనమ చేసినశ్లే తనకు పూర్వము కన్నడమున వెలసిన పంపభారతాది (గంథములనుకూడ ,కద్ధగా చదివి, ఆ భాషాపాండిత్యమును సైతము సంపాదించె నమట నిస్సందేవాము. సంస్కృత (గంథభముల వలెనే కన్నడ గంథములును ముఖస్థములై యున్నపుడు అందలి ఆర్థములును ళబ్దములును రీతులును బుద్ధిపూర్వకముగానో అప్రతర్కి ఈముగానో ఆయన రచనలో చొచ్చియుండును. బుద్ధిపూర్వకముగానే అయినచో ఆఅ యనుకరణము పంపకవియెడ నన్నయకు గల గౌరవమునకు దృష్టాంత మగును= దానివల్ల నన్నయకు ఏమియు న్యూనతరాదు.

నన్నయశైలికి వచ్చిన గాంభీర్య మంతయు బవుళ సంస్కృత పద్‌ [వయోగమవలన, ఆయనచేసిన విద్యాపరి(శ్రమ మంతయు సంస్కృత సంబం ధియే అయియుండుటయు. ఆయనకు పఠనయోగ్యము కాదగిన ఆంధశా హిత్య మేమియు లేకపోవుటయు దానికి [పథమకారణము- మరియు నన్నయ, రాజులు రాజపురుషులు, పండితులు మొదలై న అనాటి శిష్ణజనవర్గములో మెలగిన రాజూ స్థానకవిం రాజధానిని రాజనంళముని విడిచి ఆవలకు పోయి (గొమసీమల యందలి (పజలతో కలసిమెలనీ తిరిగినవాడు కాడని నా యల్మిపాయము. అందుచేతనే తరువాతి కవులు-అందు ముఖ్యముగ తిక్కునంవాడిన లోక వ్యవ హారతావను నన్నయ వాడలేకపోయెను.

ఆయన శైలి ఎంత తత్సమ పదభూయిస్టమైనను అందు అర్థకారీన్యము గాని శబ్దపారుష్యముగాని యుండవు ఈ శబ్దగాంధీర్యము సలన రచనకు ఉదా_త్తతయు, థీవియు లభించినవి. ఎజ్జన నన్నయను భదగజముతో వోల్చుట భారతపద్యముల నడకన బట్టియే యని నే నమకొందును.

(8)

వ! ఉ॥ “ఉన్నతగో[తసంభవము నూర్జితస త్త్వమృ భదవాతి సం

నన్నము నుద్ధతాన్మపరిభావిమదో త్క.టమున్‌ నరేంద పూ

జోన్నయనోచితంబునయి చొప్పడు నన్నయభట్ట కుం౪రం

బెన్న నిరంకుకో క్రిగతి నెందయను గాలుట( (బస్తుతించెదన్‌.”*

తొటుపడుటగాని పరువెత్తుటగాని లేకుండ గంభీరముగా నడచుచు అటు నిటు తొండమును విసరుచు తన (పాభవనును (సదర్శించెడి భదగజమువలెనే వన్నయ రచనకూడ తొటుపాటుగాని వేగిరపాటుగాని లేకుండ గంఖీరముగ సమాసవిక్షేపములతో సాగిపోవుచుండును. ఈ గాంభీర్యమునకు కారణమైన శబ్ఞపయోగమునే ఆయన ఆశరరమ్యత అని తన కవిత్వమునకు రెండవ గుణముగ చెప్పెను. అశరరమ్యతక్తై అన్నుపాసాది ళబ్ధాలంకారములను అతి మ్యాత్రముగ _సయోగించి సెనగులాడిన కవులు పెక్కురుందురు అట్టిది *బ్దా డంబర మగునుగాని అతరరమ్యత గాదు. నన్నయ కవనమునకు ఈ ఆడంబర దోషము పట్టలేదు. ఆడంబరమేమోయని _భమగొల్పెడ్‌ కబ్దజటిలతమా తము అందు కలదు (ఆడంబరము ; కింగ౧౦5 ౫ _ జటిలత (056౧653), ఈ జటిలత అయినను మొడటి రెండు పర్యములకం౦ంటె మూడవదానిలో బాలావరకు తగ్గిపోయినది. గ్రంథము సాగినకొలది ఆయిన శైలికి సాధుత్వముతోడి కొత్త వన్నె వచ్చినదని చెప్పవచ్చును.

ఒక శైలిలోనే కాదు, కథ నడుపుటలోపైతము ఆరణ్యపర్వములోనే నన్నయ కృళహస్తుడయ్యెను, ఆదిపర్వమునందలి శకుంతలోపావ్యానమును, ఆరణ్యవర్వమందలి నలోపాఖ్యానమును పోల్చి చదువుదురేని నా వివరణ మక్కరలేకయే ఆ తారతమ్యమును (గగహింపగలరు.

శబ్దసం్యగవమనే కాక వాక్యరచనలో కూడ నన్నయ చాలావరకు సంస్కృత నం్య[పదాయమునే అనుకరించును. కారకము- కాంతకర్మణీ పయో గము, సంబంధార్థక యళథ్‌, తతీ యోగమతోకూడిన వాక్యములు -వ్యవహిత విశేషణ విశేష్యములు.ఏకవాక్యగతమ.లైన అనేక సంబోధన (ప్రథమలు మొద ల్రైనవన్నియ తెలుగుభాషాజాత్యములు కావు.

వం

అందరకవులవలెనే సన్నయ కృత్యాదియందు తననుగురించి చెప్పి కొనిన విశేషణమలు కొన్నికలవు, ఆయన చాకుక్యరాజవంళమున! కులబాహ్మ ణుడు. అనగా తాతతండులవలె తానును ఆ రాజవంళమునకు ఆశీతుడు; విశే వించి రాజునకు ఆనురక్తుడు; ఆవిరళ జపహో మతల్పరుడు. సంహితాథ్యానుడు (నిరంతర వేదాధ్య మనపరుడు) నానా పురాణ విజ్ఞాన నిరతుడు ఈ విశేషణ మ.౯మబట్టి స్టూలముగా నన్నయ నిష్కళంక జహిగంతర పవితమూ రి యని కొంతకు కొంత (గహింపవచ్చునుం స్వాధ్యాయ తపస్సునకు భంగము కలిగిం చెడి దురాచారము€లో వాచాలత యొకటి. అట్టి తపోభంగమొను తనంతట తాను కలిగించుకొ నెడి లఘుచిత్తవృత్తి కలవాడై ననే తప్పు నంహితాభ్యాసులు సాధారణముగ వాచాలురై యుండరు,. అధ్యయనశీలుడు చాలా మిళభాషిగ నుండును, అట్టివాడు కావ్యమే (వానినవుడు అతని యాత్మస్వభావమే కావ్యమున (వతిఫలించును గనుక కొవ్యగత జీవులచేశను మితముగానే పలికించును* మిత భాష్‌ మానవహృదయ సాధారణధర్మమైన భావావేశము లేనివాడని యనుకో గూడదు. కాని ఆ యావేశమ.ను ఇచ్చవచ్చినట్లు నోటిమాటలలో వెడలనీయక న్నిగహించుకొని పలిమితవాక్యములలో ఆ భావమును వ్యక్తము చేయును. కక్ట జననవృత్తాంతములో నన్నయ కుంతికి ఈ యాత్మగుణమునే ఆపాదించి, అ కన్నను వయన్నుకు మించిన ధీరత్వము కలదానినిగా చి తించెను* తరువోజ;

*ఏల యమ్ముని నాకు నిచ్చె నిమ్మంత మిమ్మంతళక్రీ యేనెజు(గంగ వేడీ యేల ప్వ్యుతకు గోరి యెంతయ భక్తి నిను. దలం ఏతి( (బీతి నినుండును నాకు నేల సద్యోగర్భ మిచ్చె( గుమారు డేల యప్పుడ యుదయించె నిం కెట్టు లీలోక పరివాద మే నుడిగింతు నింతకు నింతయు నెజు€గర జనులు,

వసంత తిలకము ఈ వాలు నెత్తికొని యింటికి. జన్న నన్నున్‌ నా బంధు లందజు మనంబున నేమనా రె ట్లీ బాలు సూర్యనిభు నిట్టాల డించి పోవం గా బుద్ది పుట్టు నని కన్య మనంబులోనన్‌.”

1. ఈ శబ్దమునకు వేరొక అర్ధము కలదట. దానిని భాస్కరరామాయణ [వకరణమున చెన్పితిని. దానిని చూడదగును.

60

ఆయన ఆశమవాస్‌ జీవితమును వర్టించెడి కథలను చెప్పునపుడు కల్పించెడి ఉద్దీపనవిభానము తపోవనోచితముగ నుండి పాఠకుని ఆత్మను తపో వనముల విహరింపజేయను. భారతీయ చరితలో ఐతివాసిక యుగమునకు పూర్వము జరిగిపోయిన వైదికయుగమును భావన చేసి చెప్పుటలో నన్నయకు గొప్ప నైపుణి కలదు, ఆ యుగమునకే (బబావ్మాణయుగమని చార్మితకులు పేరు పెట్టిరి. ఆయుగమున పురోహితుడు మూ్రీభవించిన [బహ్మవర్చపము అనదగి యుండెడివాడు కాటోలు ! ఈ భారతమున పురోహితపా(త్రను చితించవలసి వచ్చినపుడు గతించిపోయిన ఆ (బహ్మ తేజమును నన్నయ పునఃసృష్టి చేయును. మరియు ఈయన కఠోర ధర్మనివ్ట కలవాడు. రార్మికజీవనము ఆయనకు, ఆయన కవిత్వమునకు జీవగజ్జ, ధర్మాపేతమైన వాక్కును వినలేడు, పలుక లేడు. కథానళమున ఒక ప్పాతచే అట్టిది పలికింపవలనివచ్చినపుడు ఆ వాక్య మును లోకము వినుటకు వాయునే కాని తానునూ తము చెవులు మూసికొని (నానెనేమో అన్నంత యుదాసీనముగా [వవాయును. ధార్మి కేతరమైన వర్తనమును శిషించునపుడు నిర్ణయముగా శిడించును. అధార్మికమైనను సరసమైన కచ దేవ యాని కథ నన్నయచేశిలో నీరసమైపోయినది. కచుని సంభాషణము. తెలు(గు థారతనునందుకంటె మూలమున సరసముగా నుండును, తెనుంగున నన్నయ భథ్ధే కచుడ్లై దేవయానికి సమాధానము చెవ్పనవాడుగా తోచును. కాని యది కచుని వయన్సునకు, అతడు దేనయానితో చేసిన స్నేహమునకు ఆనుగూప ముగా నుండదు. కచదేవయానీ సంవాద ళ్లోకములు సంస్కృతమున ఉత్తర దక్షిణ పతు లన్నిటను కలవు. అందుచేత అవి పక్షి వములని [తోసిపుచ్చు టకు వీలులేదు. వాటిలో రెండు మూడు లోకములు ఆతిమనోహరమ.లై హృద యమును (దవింపజేయుచుండును. నన్నయ వాటిని ముట్టక విసర్జించెను. ఆ విస ర్థృనము దారి చేసికొని నడచువాడు పక్కకు ఓ త్రిగింపగా తెగిన తీగలు కావు, మరి కాలితో మట్ధగించి వేసిన తీగలు. కనుక ఎంత సుందరములై నను ధర్మేత

రముల్తెన వాక్యములు ఆయనమనస్సున కెక్కవు. నంహితాభ్యానుడును, అనవరత జప వోమతత్పరుడును అని చెప్పు శొనుటనలన ఆయన కర్మిష్టి యని తాత్పర్యము. వేదో క్తమైన కర్మాచరణము నకు“ఆపూర్వ"మను పేరుగల స్వర్గసుఖము ఫలము. ఆది పూర్వ మీమాంసా శాస్త్రమున ఉపదేశింపటబడినది. నన్నయ ఇతర కాస్త్రములతో పాటు పూర్వ

61

మిమాంననుకూడ ఆఅధ్యయమునచేసి తదువదేశములను యథాతథముగ ఆచ రించి యుండును. కావుననే తత్కృత భారతమును వఠించుటవలన ఐహికముగ శుచి పర్తనమునందు, ఆముష్మికముగా స్వర్గపావ్తి యందును మనస్సు లగ్న మగుము+ అదీగాక నిరంతర సంహితాభ్యాస పరుడుగాన వేదము నందలి తిస్వర సంపాదితమైన గంఖీర నినాదమునకు అలవాటుపడి తన పద్యములలో అట్టి నినావము ధ్వవితముచేయుట ఆయనకు సహజమైనది. కావుననే స్తోతాత్మ కములైన కొన్ని పద్యములు వేద బుక్కులవలె నినదించుచుండును ఉదంకుని నాగస్తోతము మరల నిచ్చటము ఉదాహరణమే

నన్నయ భారత రచనా కాలము; ళొరళత కృతిపతియైన రాజ నరేం్యదుడు 10828 వ సంవత్సరములో పట్టాభిషిక్తుడై 1068 వరకు రాజ్య పరి పాలన చేసెను. కాని ఆ పరిపాలనము అవిచ్చిన్నముగ జరుగలేదు. మొదటి ముప్పటి సంవత్సరములలో ఆతడు రెండు మూడుమార్లు సవతి సోదరుడైన విష్ణువర్ధనుని చేతిలో ఓడిపోయి. పద్య్ళభష్ణు డయ్యెను. తుదిసారి 1051 లో కాటోలు అ త్రింటివారైన చోళరాజుల సాయమున సోదరుని మరల తల యెత్త కుండ అణచివేసి సీంహాసనమెక్కి. రాజ్యమును నుస్థిరము చేసికొనెను ఆ పం(డెండు సంవత్పరముల కాలములోనే అతడు విద్యాపోషకుడుగాా అ(గహార దాతగా పజా (శేయస్కాముడుగా నుపరిపాలనముచేసి యుండును ఆ కాలము ననే భారత రచనకు నన్నయను నియోగించి యుండునని పలువుర అలి (పాయము, అది యట్టిదే కావచ్చును. పట్టాభిషిక్తుడై నది మొదలు పట్టుమని కొంత కాలమైనను చిత్త సుఖమెరుగని ఆ రాజు సారస్వత కార్యములకు పూను కొనుటగాని అందు నిమగ్నుడగుటగాని తటస్థింపదు. స్వస్థత చిక్కిన పిమ్మట రాజ్యము చేసీన పండ్రెండు సంవత్సరముల కాలంలో ఏ సంవత్సరము నన్నయభట్టు భారత రచనకు ఉప(కమించెనో తెలియదగిన ఆధారము లేవియు లేవు. కాని (గంథము పూరర్తిగాక నడుమనే ఆగిపో వుటనుబట్టి అది రాజరాజ నరేందుని పరిపాలనా కాలములో చివరి భాగమున ఉప(క్రమింపబడి యుండు ననియు, రాజు మరణముతచే నిర్విడ్షాడెన నన్నయ (గంథ రచన విరమించె ననియు కొందజమకొందురు కాని రాజనరేం్యదుని జీవితము, భారత [గంథము అను రెండింటిలో మొదటిది ఏనాటికై నను నళ్వరమే ! రెండవది ఎంత కాల మునకైన అనళ్వర మే ! 'నలసారము సంసారము" అని యపదేశంచిన నన్నయ

69 నళ్వర వస్తువు కళించినదన్‌ విలవించుచు అనళ్వర వస్తువును చేజార్చె నమటకు నా మనస్సు ఒప్పదు- తెనుగున భారతమును అవతరింపజేయుటయే ఆయన పూనిన దీక్‌ ఆ శీతువు విఘ్న్మమగుటకు రాజనరేందుని మగణముగాక నన్నయ స్వర్గ గమనమే కారణమని నే ననుకొందును. నా వలెకే ఈ అలి (పాయము గలవారు పెక్కురు ఉందురనినా నమ్మకము. నన్నయ ఇతర కృతులు : భారతము గాక ఈయన చాముండికా విలాసము, ఇంద విజయము అను రెండు కావ్యములు (వాసెనని లోకమున వాడుకగా నున్నది. చాముండికా విలానమునకే చౌడేక్వరీ విలాసమని యింకొక పేరు కలదు ఇది మూడాళ్వాసములున్హు దాదాపు [180 పద్యములను గల చిన్న పుస్తకము. మూడాళ్వాసముల చివరను ఆళ్వాసాంత గద్యములు మూడు భిన్న విధములు? నున్నవి, ఈ మూడాళ్వాసములలో మొదటిదానియందు నందవరిక [బాహ్మణు లను గూర్చియు. రెండు మూడు ఆళ్వాసములయందు దేవాంగకులములోని ఒక శాఖకు సంబంధించిన కథలును కలవు. మరి (గంథావతారికలో కవి తనను గూర్చి వెన్పికొన్న యీ కింది వద్యము గలదు. నీ॥ః వ్యాసౌది బుషులకు వందనం బొనరించి కవి భల్లటుల చాల ఘనత నెంచి సుకవీళశ్వరుల నెల్ల సౌంపుగా వినుతించి గురు పాదపద్మముల్‌ సరస గాంచి యిష్టదేవాళి సంహృష్టత సేవించి మంతాది దేనత ల్మదిని నుంచి సర్వ జనాళకి సంతోష మొనరించి పార్థివ సభల వైభవము గాంచి యాంధ వాక్యానుకాననం బతిళ యిల్లి( జేసి లోకోపకారార్థ సిద్ధిం జెంది ఘనత రాజనరేండదుని కరుణ వడసి నట్టి వాడను నన్నయభట్ట నేను.

68 గద్యభాగముల వైవిధ్యమునకు తోడు బాలిళమైన ఈ పద్యరచన కూడ ఈ (గంథము ఖభారతక ర్ర నన్నయ రచించినది కాదు అని విమర్శకుల దాక పోనక్కురలేకుండ ఏ విద్యార్థియైనమ చెప్పగలడు. రెండపదియైన ఇంద విజయము సంగతి. ఆశవందరంగరాట్టందమున ఇం్యదవిజయము లోనిదీగా ఈ (కింది పద్యము ఉదాహరింపబడి యున్నదట. చ! ఒక ఫలువాంత గొన్న కిటియుం దలలో నిడు కూర్మభర్తనా

లిక లిరుగొన్న సీదరపు టేండు, పయోధరధారం బొట్ట వెం

చు కులనగాళి యీడు పతివోడని యెక్నగ( గూడ దేరి కె

న్నికయ యయాతియందె ధరణీళభర ముండి చెలంగుదా)కిన్‌.

ఉ, 5 మాటలు తప్ప తక్కి నభాగమంతయు అచ్చతెనుగు పదములతో కూర్చచి డిన యీ పద్యము నన్నయశ్తైలికి అసహజము, మరి రెండవపాదమందలి “ల'*ఆజి ల యతి నన్మృయనాటికి ఈ భాషలో పుట్టలేదు. అదీగాక “చెలంగు దానికిన్‌ ” అనెడి పలుకుబడి నెల్లూరు మాండలికజూత్యమే గాని గోదావరిమాండ లిక జాత్యము గాదు ఈ పలుకుబడి తిక్కన భారతమున తండోపకండములుగ గలదు. నన్నయ భారతమున ఒక్కటియు లేదు. కనుక ఈ రెండు (గంథము లును నష్నయవి కావు. నన్నయ సమకాలికులు

ఆధర్వణుడు, వేములవాడ ఖీమకవి అను ఇరువురు నుపసిద్ధులు నన్న యకు సమకాలికులుగా చెప్పబడుచున్నారు. వీరిలో :

1. ఆధర్వణాచార్ముడు :.-- ఇతడు నన్నయకాలము వాడనుటకు ఒక పుక్కిటి పుంాణమే ఆధారము. నన్నయ భారతము (వాయు దినములలోనే ఆధ ర్వూణుడు ఒక భారతమును వాసి తీసికొనివచ్చి చూపగా నన్నయ అనూయడే దానిని తగులబెట్టించెనని ఆ పుక్కిటిపురాణముమయొక్క సారము, ఈ పాపపు కథ కల్పించినవానికి వచ్చిన పుణ్య మెట్టీదో వానికే ఎరుక. అధర్వణు)చే ఒక భారతము రచింపబకినమాట నిజమే : పర్వలకుణసార సంగహము కవి వింతా మజి, అప్పకవీయము మొదలగు లక్షణ (గంథములు ఆ భారత పద్యములను ఉదాహరించినవి. వాటి నన్నిటిని ఒకచోం జేర్చి పరిశీలించిన థ్రీ వీరేశలిగగము పంతులు ఆ పద్యములు విరాటోద్యోగ శీష్మ పర్వముల కథకు సంబంధించినవని నిర్ధారణ చేసెను. తిక్క న వలెనే అధర్వణుడు విరాటపర్వాదిగా రచనకు పూను

రికీ కొని కొంత భాగము [వాసియండుననియు తిక్కన రచితమైన సమగ భార తము నెదుట అధర్వణుని అసంపూర్ణ గంథము ని్నివృయోజనమెై లోకముచే విస్మరింపబడినదేమో యనియు విమర్శకులు ఊహించిరి. ఈ యూహ నిజమైనచో ఆళడు నన్నయకు తరువాతి వాడగునుగాని సమకాలికుడు గాడు- మరి అధర్వణుని పేరుమీద వికృతి వివేకము, తిలింగ ళబ్దానుకాస

నము, అధర్వణ ఛందస్సు అను మూడు లక్షణ (గంథముల పేర్లు వినవచ్చు చున్నవి. వీటిలో అధర్వణచ్చందమునుండి ఒక లక్షణ (గంథములోొ [క్రిండి పద్యము ఉదాహరింపబడినదట :

మగణంబు( గదియ రగణము

వగవక కృతి మొదట నిలుపు వానికి మరణం

బగు నిక్కమంశడ్రు; మడియఃడె

యగునని యిడి తొల్టి టేంకణాదిత్యు డనిన్‌.

ఈ సద్యము ఆధర్వణునిదే యయినచో అతడు నన్నెచోడునకు పూర్వుడు కొడు. ఎట్లనగా మగ ణము పక్క రగణముంచి కృతి మొదలు "ెట్టరాగు అనియు దీనిని పాటింపక సాహసించి మగణము (ప్రక్క రగణము నిలిపిన వానికి మరిణమగుననియు, అట్లు నిలివి టేంకణాదిత్యుడు మరణించె ననియు ఈ పద్యమ యొక్క తాత్పర్యము. కృత్యాదిని మగణము (పక్క రగ ఇము నిలివిన కవి నన్నెచోడుడు కుమారసంభవ మంగళాచరణ పద్యము (నగ్ధరం దానిలో మగణము (పక్క రగణమే నిలురును. ఆ నిషేధమును పాటింపక పోబట్టీయే నన్నెచోడుడు మరణించెనని అధర్వణుని యఖ్మిపాయము కాబోలు. ఏమైనను 12వ శతాబ్ది మధ్యకాలమువారైన నన్నెచోడుని తరు వాతనే అధర్వణు డుండెననుటకు ఈ పద్యము నిదర్శనము కాగలదు.

వేములవాడ్‌ భీమకవి := ఇతని చర్విత ఆధర్వణుని చరిత కంటెను సీరాధారము. ఇతనిని పురన్కరించుకొని కూడ నన్నయకు దుక్కీర్తి నాపా దించు కథ యొకటి అవ్పకవి అల్లెను. ఆ కథ సారాంశ మేమనగా : భీమకవి రాఘవపాండవీయమును రచించి రాజమహేం(దవరమునకు పోయి. నన్నయకు చూపగా దానిముందు, తాను రచించు భారతము నిలువదనెడి భయముడే నన్నయ దానిని రూపు మాపెనట. అంతట ఖీమకవి (పతీకారార్థము నన్నయ

68క్‌ భట్ట రచించిన ఆంధళబ్ద చింతామణీని సం్యగహించకొనిపోయి. గోదావరిలో కలిపెనట. తే॥ భారతము! దెని(గించుచు దా రచించి నట్టి రాఘవ పాండవీయం=బు నడంచె ఛందమునడంప నీవక్కి సం(గహించె ననుచు భీమన యెంతయు నడంె దాని, కం॥ ఆదిని ఖీమ కవీందుఃడు గోదావరిలోన( గలిపె గుత్పితమున్క నా మ్‌ంట రాజనరేండ త్షాదయితునిపట్టి దాని మహి వెలయించెన్‌. (అప్పకవీయము) ఆంధధళబ్ద చింతొమణిని నన్నయకు అంటగట్టి ఆయనకులేని కీర్తిని సంపాదించి ెట్టదలచిన అప్పకవి ఈ పాపపు వృత్తాంతమును కూడ అతనికి అంటగట్టి లేని దిషీ% రిని సంపాదించి పెట్టెను ఈ కట్టుకథనే నమ్మినచో లీమకవి నన్నయకు నమకాలికు(డగునని (ఈమ కళలుగును. ప్రాచీన కవులలో చాల మంది ఫీమకవిని పూర్వ కవులలో ఒకనినిగా స్తుతించిరి లాక్షణికులు చాలమంది తమ నూ తములకు లత్ష్యములుగా ఆతని (గంథములలోనివిగా కొన్నిపద్యములు ఉదాహరించిరి అవి అన్నియు నిజమైనను కాకపోయినను వేములవాడ ఫీమకవి విస్మృత కవి వర్గములో చేరిన యొక 1ప్రాబీన కవి యని నమ్ముటకు అవి కొంత ఆధారమగును. అదీగాక (శ్రీనాథుడు కాశీ ఖండమున వేమారెడ్డి నోట పలికించినట్టగా తన నానావిధ శైలీ విశేషము లమ ఉగ్గడించుకొనుచు వేములవాడ ఖీమకవిని నన్నయ తిక్కన, ఎజ్జనల కంటె _పథమముగ పేర్కొని యుండుటచే ఫీమన నన్నయకంజ. ప్రాలీను డేమో అని ఒక సంళయము కలుగుటకు అవకాశ మేర్చడినది* సీ వచియింతు వేములవాడ ఖీమనభంగి నుద్దండ లీల నొక్కాక్కమాటు, భాషింతు నన్నయళట్ట మార్గంబున నుభయ వాక్సొఢి నాక్కాక్కంమాటు, (9)

66

బాకుత్తు తిక్క యజ్వ (ప్రకారము రసా

ళ్యుచిత ఐబంధముగ నొక్కాక్కమాటొ పరిఢవింతు |పబంధ పరమేశ్వరుని తేవ

సూ కివై చ్మితి నొక్కొాక్కమాటు నైషధాది మవీ (పబంధములు పెక్కు చెన్చినాండవు మాకు న్మాశితు(డ వనఘ ! యిపుడు చెప్ప దోడంగిన యా _పబంధ మంకితముసేయు వీరభ(దయ్య పేర.

ఆ పే సుమారునూటి యిరువదియైదు సంవత్సరములకు నీమ్మట వింగళి నూరన తన రాఘవ పాండవీయమున పూర్వకాలమున ఖీమన రాఘవ పాండ వీయము రచించెనన్న ఒక వదంతి కలదనియు అందు “ఏమియు ఏయెడన్‌ నిలుచు ఇవ్వరు కొనర* అనియు చెప్పుటబట్టి ఆ (గ్రంథము ఖీమకవి రచించె నన్న సంగతి లోకమున వ్యాపించి యుండెననుట నిజము.

“*ఫీమన తొల్లి చెప్పెనను పెద్దల మాటయె కాని యందు నౌం

డేమియు నేయెడ న్నిలుచు టెవ్వరుః గాన రటుండ నిమ్మునా

నా మహిత (ప్రబంధ రచనా ఘన విశుతి నీకు! గల్గుటన్‌

నామది! దద్ద్వయార్థకృతి నైపుణియుం గలదంచు నెంచెదన్‌.”

(రాఘవ పాండవీయము)

"సెక్కు. [గంథములతోపాటు ఆదియును నశించిపోయి యుండవచ్చును* ఆ నాళమునకు కారణ మూహింపలేక అప్పకవి పెని చెవ్ప్‌ీన ఒక కట్టుకథ అల్లె ననుమాట నిజము. సారాంశమేమనగా : (గ్రంథములు పోయినను భీమకవి పేరు మా(తిము నిలిచి యున్నది. అతడు నన్నయకు పూర్వుడా సమకాలికుడా యనునది (పస్తుతాంళము. ్రీనాళుని సీసపద్య పాదమునుబబ్టే పూర్వుడే యను (భమ కలిగినను ఖఫీమన చాటు పద్యములనుబట్టీ పూర్వుడు కాకపోవుటయేగాక నన్నయకు సమకాలికుడును కాడనియు అనంతర కొలము వాడనియు నిర్ధారణ చేయవచ్చును.

భీమన చాటువులనీ చెప్పబడునవి లోకమున బాల పద్యములు గలవు. కాని వాటిలో అతని పేరు కలవిమ్మాతమే కాలనిర్జయమునకు సాధనము లగును తక్కినవి నిరుపయోగమలు, ఉపయుక్తమలైన వాటిలో ఈ [కింది రెండు

67 పద్యమలు మ్మాతమే ముఖ్యమైనవి. వీటిలో మొదటిది తెలుంగారీకుని దర్శింవ టోయినపుడు అతడు చెప్పినది; రెండవది రాజ కళింగ గంగును శపించినదిం మ॥ “"ఘన+డన్‌ వేములవాడ వంళజు(డ దాషారామ ఖీమేళ నం

దమ/డన్‌ దివ్య విషామృత (పకట ([వముఖ) నానాకావ్య రధుర్యుండ శీ

మన నాపేరు వినంగ జెప్పితి, దెలుంగారీశ ! కన్గూరికా

ఘనసారాది సుగంర వస్తువులు వేగం దెచ్చి లాలింపరా 1

ఉ4 వేములవాడ లీమకవి వేగమె చూచి కళింగగంసు తా

నామముమాని కోపమున సందడి దీతిన రమ్ము పొమ్మనెన్‌

మోమును జూడ దోస మి(క ముప్పది రెండు దినంబు లావలన్‌

జామున కర్థమం దతని సంపద కతులః జేరు/ గావుతన్‌.”

వె పద్యములలో పేర్కొనబడిన తెలుంగాదీశ కళింగ గంగులు నమ కాలము వారైైసనే తప్ప భీమకవి వారిరువురిని దర్శింపటోవుట తటస్థింపదు. కావున ఆ కవి ఆ యిరువురకు నమకాలమువాడ్లై యుండవలెను. శ్రీనాథుడు దర్శించిన తెలుంగాధీవ డొక్కడు కలడని అతని చాటు పద్య్మమువలన తెలియ వచ్చుచున్నది

ళాః “అక్షయ్యంబుగ సాంపరాయని తెలుంగాధీళశ ! కన్తూరికా

ఖిశాదానము చేయరా నుకవిరాడృందారక _శేణికిన్‌

దాషారామపురీ విహార వర గంధర్వాప్పరోభామినీ

వమోజద్వయ కుంఖి కుంభములపై వాసించు€ దద్వాసశల్‌.”

ఈ పద్యములో శ్రీనాథుని పేరు లేకపోయినను కస్తూరిని యాచించుటయు దాని వినియోగమును గూర్చి బావోటముగ వక్కాణీంచుటయు. థశ్రీనాథునకే చెల్లును. కాబట్టీ ఈ పద్య క రృృత్వమును శంకింప నక్కరలేదు. (శ్రీనాథుని తెలుంగారీశుడును, ఫీమకవి తెలుంగాధీశుడును ఒక్కడే యయినచో ఆ కవులు ఇరువురును సమకాలికులు కావలసి వచ్చును. కొని అది యట్టిది కాదు. భీమన ్రీనాకునకు మిక్కిలి (పాదీనుడని థ్రీనాథుని సీసపద్య పాదమే సాశ్యము, కావున ఈ తెలుంగాదీశులు భిన్నులు, మొదటి పద్యమందలి 'లెలుంగాధీశ" అనెడి సమాసము వ్యాకరణ యుక్తము కాదనియు దానిని “కళింగాధీళ' యని సవరిందకొన్నచో వ్యాకరణ యుక్త మగుటయే గాక రెండవ పద్యములో చెప్ప

68 బడిన కళీంగ గంగు ఆ కళీంగారీశుడే ఆగుననియు అప్పుడు ఇతర వికల్పము లేవియు లేకుండ భీమన కళింగగంగు సమకాలికుడని నిర్ధారణ చేయవచ్చు ననియు శ్రీ జయంతి రామయ్య పంతులు కవి జన్మాశయ వీఠికలో ఒక సూచన బేసెవ ఈ నూచనలో 'తెలుంగాధీశ” సమాసము తప్పమట ఒప్పుకొన దగినది కాదు. శ్రీనాథుడు పయోగించిన తెలుంగాధీశ సమాసము ఒప్పైనపుడు ఫీమన (ప్రయోగము లప్పగుట యెట్టు? కొని ఈ వివాద భూమియొక్క విస్తృతిని సాధ్యమైనంతవరకు తగ్గించి ఆ సద్యములలో ఏదో యొకదానిని అంగీక రించుట లెస్స. తెలుంగాధీశలు పెక్కురుండుటచే దానిని విసర్జింపవచ్చుము. అప్పట్ల వేములవాడ భీమకవిరాజు కళింగంగునకు సమకాలికుడని సారాంశము తేలును అ రాజు 11వ శతాబ్ది అంత్య భాగమువా(డట. 1077 లో పట్టాలిషికుడె నుమారు ఏబది అరువది సంవత్సరములు రాజ్యపాలన చేసెనట. కాగా ఆతని వమకాలికుడ్తైన భీమన 11 వ శతాబ్టీ చివరి పాదముననో 12 వ శతాబ్ది [పథమ పాదముననో ఆ రాజును దర్శించి యుండవచ్చును, ఆ దర్శనము నాటికి అతడు (పౌఠ వయస్కుడు అఆనుకొన్నచో నన్నయకంబటె వయసున చాల చిన్నవాడ్డై యుండును. వారిరువురకుగల నసమకాలిత్వము అ మ్మాతమే. ఆ విన్న వయన్సులోనే ఖీమన ఆసాధారణ (ప్రజ్ఞాసాధ్యమెైన రాఘవ పాండవీయ రచనకు సాహసించి యుండునని నే ననుకోను, ఆ సమకాలికత్వమును పురస్క రించుకొని రాఘవ పాండవీయ నాశనమునకు నన్నయ కారణమని నన్ముకూడదు. పోయినవి పోగా భీమకవి పేరుమీద “కవి జనాశయి మనెడి ఛందో

[గంథ మొకటి సజీవమై యున్నదనియు లక్షణ _గంథములలో (పస్తావింప ఐడిన ఫీమన ఛందము ఇదియే యనియు ఆ (గంథమును (పకటించిన థ్రీ జయంతి రామయ్యపంతులు ఒక నిర్ధారణ చేసేను. ఆయన తన సిద్ధాంత మున కాధారముగా కవి జన్నాశయ తాళపత (పతులలో ఒక దానియందు గల ఈ (కింది పద్య మాధారముగా చూపెను.

శో

“* వేములవాడను వెలనిన

లీమేళ్వరు కరుణ గలుగు ఖీమ నుకవినే,

గోమటిరేచన మీ(దను

నీ మహి గవులన్న ళంద మెలమి రచింతున్‌.”

60

ఈ పద్యము కవిజన్నాశయ _పతులు పదింటిలో తొమ్మిదింట లేదు. గద్యమున నిది “శావకాభరణాంక'” విరచిత మని కలదు. ఖీమన దీనిని కేర జెప్ప నద్దేశించినచో తాను రచించినట్లు పయి పద్యము (వ్రాయట న్వవచో వ్యాఘాతమే కాక ఆశయ మిచ్చినవానిని మోసపుచ్చుటయు అగును. అదిగాక లీమన పరమతశ్షై వుడు ; రేచన జైనుడు. 11వ శతాబ్దమున శైవులకు జైనులకు సాంఘిక యుద్ధములు త్మీవముగ జరుగుచుండగా ఖీమన దీనిని రేచన పేర రచించుట పొసగదు ఒకవేళ మతభేదముల నతి[కమిందిన మైతి వారిరువురకు నున్నను, నిందు జిన మత (ప్రళంస చేయు విశేషణము అండరాదు బీనమత (ప్రశంస కవిజనాశయమున విశేషముగా గలదు. కావున కవి జన్మాశయము నకు ఖీమనకు నెంతమా[తమును సంబంధము గలదని చెప్ప వీలులేదు.

కాకతీయ సామంతుడగు గోకర్టుడను ఒకరాజు కవిజనాాశయకదర్త అనెడి (సళతీతి కలదు.

అధర్వణుడును భీమకవియుకాక నన్నయకు సమకాలికులై న యితర కవులు సపెక్కురుందురు. ఇతరులమాట అటుండనిండు ; అయనకు సహాధ్యా యడె భారత రవనకు తోడ్పడిన నారాయణకట్టి ౪ య్యధముతోసవో నానా భాషలలో కవిత్వము చెప్పగలవాడు గదా ! అట్టివారే మరికొందరు (గంథ కర్తలు కాకపోయినను కవిత్వము చెప్పినవారునుు ఉండవచ్చును. నన్నయ యుగము అని చెప్పిన ఈ 11 వ శతాబ్దిలో ఒక్క భారతము తప్ప వేరొక (గంథము కానరాకపోవుటచే ఆ యుగమునకు నన్నయ కర్త యయినట్లుగానే ఆ భారతను ఆ కలాట్టి నాబ్యయమునకు ఏకై కపాతినిధ్యము వహించినది

శవీవకవి యుగము

రాజనరేం్యదుని తరువాత రాజ్యమునకు వచ్చిన అతని కుమారుడు కళోత్తుంగచోళుడు వేంగీరాజ్యమును స్వయముగా పరిపాలింపక తన _పతినిధుల పాలనకు వదిలి, తన మేనమామల రాజ్యమైన చోడదేశము లభించుటచే ఆ సింహాసన మధిష్టించి చాపక్య చోళ రాజ్యముల రెండింటికి చక్రవర్తి యై దక్షిణ దేశముననే ఉండిపోయెను ఆతని కుమారులు ఇద్దరు ముగ్గురు రాజ్య _పతినిరు లుగా వేంగీదేశమును పరిపాలించిరి, తరువాత తెలు(గుదేశమునకు రాదగిన

70 రాజవంశీయు లెవరును లేకపోవుటచే చాకుక్య సేనాధిపతులలో ఒకడైన గొంక రాజు అనెడి మవొవీరుడు చాళుకి సొమంతరాజుగా ధనదప్పుర మను నామాంత రముగల చందవోలును రాజధానిగా జేసికొనిి చాకు్య్యరాజ్యమును పరిపాలింప దొడగెను. ఈ గొంకవంళపు రాజులు వెలనాటి ళోశులమని పేరు పట్టుకొనిర్మి రాజనరేం[దుడు వలుపొట్టుపడి రాజ్యమునకు కళిగించిన స్థిరత్వము కమముగా సడలి వెలనాటి చోళుల కాలములో సామంతనృపుల పరస్పర-అనూయా ద్వేష ముల వల్ల స్మామాజ్యము ఖండ ఖండముల్రై తుదకు చాశుక్యరాజ్య మనెడి పేరే లేకుండపోయెను. ఆ స్థితిలో ఒకప్పుడు చాళుక్యులకు సామంతులై న కాకి లీయులు తమ పేరుమీద ఒక స్వతం[తరాజ్యమును స్థావంచుకొనిరి. (పథమదళలో ఈ కాకతీయులు పళ్చిమ చాళుక్యులకు సామంళులుగ మండి తుదకు స్వకంతులై ఆంరదేశమున చాల భాగమునకు అరిపతులై సాామాజ్యమును స్టావించుకొనిరి. వారి ఆధిపత్యము వించుమించు 125 సంవత్సరములు అవిచ్చిన్నముగ సాగెను (1£00 మొదలు 1828 దాక). ఈ కాలములొ తెలు/గుదేశమున అఆవైదికము లైన బౌద్ధ జైన మతిములనే కాక వైదికమైన అదెన్సతమును కూడ తిరస్క రించుచు, శివుడు తప్ప వేరు దేవుడు ల₹డు అని శివవారమ్యమును బోధించెడి శఇ్రైవమతము తలయెత్హి విజృంభింపసా గొను, ఆ మతమను వాజ్మయమ.ద్వాఠా విన్రరిల్లజేసిన తెలు,గుకవులు ఆ శతాబ్దిలో ముఖ్యముగ మగురు గలరు వారే నన్నెచోడుడు సండితారాధ్యుడు, పాల్కురుకి సోమనాథుడు. ఈ మువ్వురిలో మూడవవాడైన సోమనాథుడు 18వ ళతాల్దిలో కూడ కొంతకాలము జీవించి గింథరచన చేసినను అతని జీవితాంత్యమును నిర్ణయించెడి యథార్థచర్శిత లేక పోవుటచే నొలభ్యము కొరకు రంగనాథ రామాయణమునకు పూర్వము ఈ 3వ కవితా విజ్బంభణమునకు ఒకి మేర యేర్చరచుట న్యాయమని ఈ యుగమును 1225 తో ఆపితిని. ఈ మువ్వురిలో నన్నెచోడుడు, తక్కిన ఇరువురివలె శివాబార్యికత్వమును వహించి మతపచారకుడుగా వర్తించినవాడు కాడు అతడు శివాబారతత్పరుడున్తు జంగమ భక్తుడును ఆయినను నుత (గంథమును (వాయక కావ్యగుణమచే వాజబ్బయమునకు అలంకారము కాదగిన ఒక (_పబంధ మును వాసి శవులకే గాక అన్య మతస్థలకు కూడ కవిగా ఆదర్శప్కాతు డయ్యెను. అతని [పబంధము కుమారసంభవము. 1910 వ సంవత్సర (పాంత మున క్రీ* శే. శ్రీ మానవల్సి రామకృష్ణకవి ఈ _పబంధముయొకళ్కు (వాతపతిని సంపాదించి దానిని పకటించు వరకును ఈ పేరుగల కవి యొకడున్నా డన్న

శ మాటయే ఎవ్వరను నెరుగరు. [పాదీన్మగంథసంపాదన (పకటనములే సాహి త్కోపాసనగా వర్తించిన శ్రీ రామకృష్ణకవి ఈ [గంథమును _వచురించునప్పడు నన్నెచోడుడు నన్నయకంటె పూర్వుశు అని ఒక సిద్ధాంతమును చేసెను ఆంతకుముందు నన్న్మయయే ఆదికవి యని, భారతమే _పథమ(ళ౧థమని విళ్వ సించియున్న ఆం_ధసాపిత్య లోకమున థ్రీ రామకృష్ణకవి సిద్ధాంతము ఒక సంచలనము కలిగించినది. తదాదిగా ఈ క వీళ్వరుని యఖార్థకాలనిర్ణయ ముచేయు టకు ఎన్నో పరిశోధనలు జరిగినవి. ఇప్పుడును జరుగుచున్నవి. ఇకముందును జరుగవచ్చును. ఏవో కాసవపరిశోధనలవల్ల నేడు చేయబడిన ఒక సిద్ధాంతము అచిరకాలములోనే వేరొక కాసనాధారమవలన నిర స్ర మగుచున్నది. పురాతత్వ పరిశోధనలు జరిగినంతకాలము ళాసవములు లభఖించుచునే యుండి మ. ఆ పరిశో ధనలకును వాటి లబ్ధికిని అంతముండదు. కాగా తెలుగుకవుల కాలమును జీవిత చర్మితలను నిష్కర్షగా చెప్పుట సాధ్యము కాదు, కావున నన్నెచోడునివిషయము కూడ ఇంతవరకు సాధ్యము కాలేదు. కాకపోతే అతనిపేరుమీద జరిగిన వాదోస వాదములతో అతని (గంథిమమీద్‌ జరిగిన విమర్శనలతో బారి.తక విమర్శ నాత్మక మైన ఒక [(గంథజొలము వెలసినది. తెను(గున ఏ కవిని గురించియు ఇంత విమర్శ వాజ్బయము పుట్టలేదు. థ్రీ రామకృష్ణకవి ఇతనిని నన్నయకు పూర్వు డనే సిద్ధాంతమే చేయక పోయినచో ఆయన గాని, మరి యితరులు గాని సంపాదించి (ప్రకటించిన ,పాచీన గంథములలో కుమారసంభవము కూడ ఒకటి యె ఇంతమంది దృష్టిని ఆకర్షించెడిదే కాదు. కృష్ణదేసరాయనిచే సమ్మా నితుడ్లై రాధామాధవ బిరుదమును సంపాదించిన చింతలపూడి ఎట్టి రార్యుని రాధామాధవ మనెడి కావ్యము శ్రీ నడకుదుటి పీరరాజుపంతులు వాసిన పీఠికతో మొన్న మొన్న (పకటితమగు పర్యంతము లోకము దానిపేర్తై నను వినియుండ లేదు. _పకటిత మైనపిమ్మట దానిమీద వివాదములు గొని, విమర్శనలు గాని బయలుదేరలేదు. ఉత్రమజాతి కవియైనను ఎజ్జనార్యుని గురించి మహాకవులలో ఒకినిగా పేర్కొమవారును లేరు. తాళపత్ర (గంథభాంఢార పరిశోధకుల దయ వలన పునర్జన్మ లెలిన కవులు అట్టివా రెందరో కలరు, వారెవ్వరికిని రాని [పబారము ఈ నన్నెచోడునకు వచ్చుటకు కారణము అతని కాలనిర్ణయ సమనస్యయే ! నన్నెచోడుని [గంథమున కవి కాలనిర్ణయమునకు అక్కరకు రాదగిన చార్నితకా ధారములు అంతగా లేవు. కృతికర్తయొక్క వంళవర్ణనము గాన్మి కృతిపతి వంళవర్ణనము గొని పూర్వాంధకవుల అసనుస్మరణము గొని

"లి

ఈ [గంథమున లేవు. [గంథకదర్త స్వవిషయమును చెప్పుకొన్న పద్యములను బట్టి అతని తండి_పేరు చోడబల్తి అనియు, తల్లిపేరు శ్రీసతి అనియు, ఆ తండి పాకనాటియందు ఇరువది యొక్క వేయి [గామముల కరీకు డనియు, తాను చెంకణాదిత్యు డనియు మాతము తెలియవచ్చును టెంకణాదిత్యు డనగా దవిణ నూర్యుడు. ఇది మొదటి దక్షిణదేశ చోళరాడైన కరికాలచోడుని బిరుద నామము. ఆతడు తమకు మూలపురుషుడని చెప్పుకొన్న చోడరాజులు పెక్కురు ఆ భబిరుదమును కాము కూడ తాల్చిరి. నన్నెచోడుడు టెంకణాదిత్యుడ నని చెప్పుకొనుటలో గల యర్థ మిదియే.

క్ఫెతికర్తకు సంబంధించిన వృత్తాంతము ఇంతమా[తమే : మరి ఈ (గంథమనకు కృతిపతి మల్లికార్జునయాగి యనెడి యొక శై వాచార్యుడు, కృతి పతి కృతికర్తకు మతగురువే కాకుండా వివ్యాగురువుకూడ అమియుండునేమో. అంతేకాదు, ఈ కవి ఆ ఆచార్యుని ఇన్ట దైవముగా, జీవితేశ్వరునిగా ఆరాధించిన శిష్యుడు. వై ఆంశములకు ఆధారములైన పద్యము లివి :

ఉ జంగమ మల్లికార్జుమ నినర్ష కివిస్తవనీయనూక్తి యు కిం గొనిమాడి సత్కవిత/ గేనములే కమరక్ర యెన భా షాంగన( దక్క నేలిన మహత్వము లోకమునం (బసీద్ధి నా భంగిగ విస్తరించెద( _(బఐంధము సృదసబంధురంబుగాన్‌ .

చ గుదవున కిష్టదెవమునకుం బతికిం గృతి సెవ్పీ పుణ్యమున్‌ వరమును దేజముం బడయవచ్చు జగంబుల నిశృయంబు మ ర్గురువును నిన దైవమును గూర్చు నిజేశు(డు దాన నాకు, గా కొరునకు నిట్టు సేకులునె యొక్కట లాభము లెన్ని యన్నియున్‌.

చ। అరినరపాల మౌళిదళితాం ఘియుగుం డయి మేటిపాకనా డిరువదియొక్క వేయిటి కరీశు(డు నా జను చోడబల్లికిం జిరతరకీర్తి క్యగమపావ్షీతిలకం బన హైహయాన్వయాం బర శశిరేఖ యైన గుణభాసిని శ్రీ సతికిం దనూజు(డన్‌.

78 శ్రీరామకృష్ణకవి నన్నెచోడుడు నన్నయకంటె చాల పూర్వుడని సిద్ధాం తము చేయటలో ఆయన యుదాహరించిన ఉపపత్తులు రెండు తరగతులకు చెందియున్నవి. ఓకటి శాసన (పమాణము, రెండు భాషా (ప్రాచీనత.

1. శాసన (ప్రమాణము ; ఆయా పేర్పొన్న శాొననములు మూడు,

కుడుంబాలూరు శాసనము :- ఈ ళాసనములో 900-950 మధ్య కాల మున ఉన్న వి[క్రమకేసరి యనునొక చోళరాజు మల్లికార్జునుడనెడి ఒక యోగిని గౌరవించి ఆయనపేర నొక మఠమును కిట్టించెనట.

వీచుపల్లి కాననము :- ఈ శాసనములో చో డబల్లిదేవుడు అనెడి ఒకరాజు 909 వ సంవత్సరములో కృష్ణాతీరమున విశ్వరాథ దేవాలయమునకు భూదాన మిచ్చినట్లు ఉన్నదటం

పేరులేని మరియొక కాసశము := నన్నెచోడుడను ఒకరాజు పశ్చిమ చాపక్క్యులతోడి యుద్ధమున 940 వ సంవత్సరములో హతుగ్వైనట్లు కలదట

మొత్తముమీద ఈ మూడు కాసనములలోని వేర్లు గంథములోని తండి కొడుకుల యొక్కయు, గురుశిష్యుల యొక్క పేర్చతో సరిపోవుచున్నవి. కనుక అఆ మువ్వురే ఈ మువ్వురనియు 910 లో యుద్ధమున చనిపోయిన నన్నెచోడుడే ఈ [గంథకర్త యనియు కవిగారి సిద్ధాంతము,

2. భాషా (ప్రాచీనత : ఇక భాషా ప్రాచీనత విషయములో శ్రీరామ కృష్ణళవి (వాసిన వాక్యము లివి :- నన్నెచోడుడు నన్నయ భట్టారకునికంటే [పాచీనుడని, కుమారసంభవమునందలి వ్యాకరణ చృందో వి శేషాత్మకాపూర్వ పద (పయోగములు సహస ముఖముల ఘోషించుచున్నవి,

పై సిద్ధాంతమునకు ఈ కిందివి ఉదాహరణములగును*

1. ఛందో విశేషములు :- దీర్చముమీది ఆరసున్నను నిండునున్న చేసి సిద్ధానుస్వారపూర్వకాక్షర ముతో (ప్రాసము చెల్లించుట.

కం॥ వీండేమిసేయు/ బంచిన

వాండుండ(గ నిక్కమునకు వధ్యుండుగా నా

ఖండలు(డుగాక యేసిన

వాండుండ(గ నేమిసేయు బరికర మనిలోన్‌. (10

క్ర ఉ॥ చందన కర్ణమందు ఘనసారరజః (పనరంబు $ీఠలుల్‌ నాందగు శీతలోపకరణంబుల నేర్చితలిర్చి నిద్ధికిన్‌ ఊ। వీంగునపార లోంగిన పేర్మీతో నథిలలోక ములుం దగ. గాంచుదున్న వే చాంగు ననంతు విష్ణు గమలాధిపు పంస్తుతిందేల్చి సమ్మతిన్‌. మొదలగునవిం

(ఇవి వీంగు, లోంగి అని కవి (వాసియున్నచో దీర్హముమీద నిండ నున్న నుంచివట్లగును లేకున్నచో పూర్ణార్ధబిందు [ప్రాసమగుమ.

రేవపూర్వాక్షరముగాగల నంయు క్తాకరమునకు రేఫతో కూడని రెండవ అతరముయొక్క ద్విత్వముతో [పాస చెల్పించుట,

ళాః “భర్గం డంతక వాహినుల్‌ శరహతీన్‌ భంజించు నథ్ధెమ్మెయిన్‌ దర్గంగా రథ ప్మతముల్‌ విజిగి వేదండాంకురానీకముల్‌ నుగ్గాడన్‌ భటకోరక ౦బులలరన్‌ నూత్నాశ్వ పుష్పాఘముల్‌ యమగ్గింతున్‌ బర పైన్యవచ్మ వనముం మద్చాణ వర్షంబునన్‌.”

ల వ్యాకరణ విశేషములు ; సాధ్యములుగా గాని, మిశమములుగా గాని యంగీకరించుటకు వీలులేని సంస్కృృతాం్యధ పదఘటిత సమాసములు; వీటిని వైరి సమాసము లందురు,

“వానికురియు ననేకాన్త్ర వర్షమెల్ల షక నృశమమున విఖండించి యరద సూత రథ్య కోదండ కేతనం-జితోడ వరకిరీటంబు దెగి నేల నురులనేసె న్‌ః ౨566 లల అభింిఉి అకాల6 అభాలలి అభి6 అళళ యతపాశకీనాతి ఫీమం విరదకమలఠమీళాత్మ వేం దూదయమో వితమై సంగ్రామ రంగోతృథు జలధిమవోళీకరంబయ్యె జూడన్‌

గాద చ పుడమిపుడున్‌ ధనాఢ్యు(డును భూరిబలుండును శార్యవంతుడున్‌

గడు దృథపాణిపమ్మ+డును గాక యొడంబడ దకళ్వమేధ మిం దడర+గంజేయు( దన్మఖమునంగడుల పుణ్యఫలంబులంద?గా

నడుగడు గళ్వమేధమను నాజిమొనంజని చావు సేగియే-”

8. ఆలంకార విశేషములు ; ఊపమావాచక ద్విరు క్రి

సి; “* వేలావనమునందు విలసిల్దు విదుమ వల్లిక యుదయించు వడుపువోలె. _ బూర్వు దిక్పతి కతి సృురణతో నుతసుధా కరరేఖ యుదయించు కరణీవోలె.” 4. ఆ(కుతపూర్వ శబ్దములు, అర్థములు ;

1. అగుధాతువుయొక్క. భావార్థరూపము * అగుటకు” బదులు “అగుడు”

“దో షారంళులు వర్ణనీయు లగుడది యరుదే”

“అతిసత్తుల( గూడి బలియు లగుడది యరుదేో

వ. కుందుధాతువునకు “కుందిల్లు” అను రూపము

"*వనటం గుందిల్లి చింతించుచున”

శి. సమూహము అను అర్ధమున సమూహి

“=ళారద నీరద సమూహి చాడ్పున(బోలెన్‌*

శ. (గవాళబ్దమునకు తద్భవముగ (గ్రాము* (నేటి (ప్రయోగము గాము ) “పజతెంచి మగుడంబెట్టీన నజిముజీపలి ఖగాము వట్టినట్ల నలుడుమై. ర్‌. పరభాగ శబ్దముముండి ఆతిశయిల్లు లేక ఆతిళ యిల్దకేయు అను

నర్జమున “పరలాగిల్లు” అని నామ ధాతువును నిష్పన్నము చేయుట

“*ఉమామహేశ్వరుల పురోభాగంబుం ఐబరభాగిల్లుచు”

దానివంటివే కావడించు, ఎంగిలించు అను ఈ (కింది నామధాతువులు, “= పమథగణము దతు( బడ€గొట్టి కట్టుచు!

గాలు(జేయి బడీయ!( గావడించిొ

౯78 “*మ్సెన లావులించి వాసన నల్ల బసిగొని లే/దేట్‌గము లెంగిలింప కుండ”

6. వెంటబడు వెంబడించు ఆనునర్ధమున వెనుదెంచు

" వజ్వరిళ్లి దిగ్గజేందంబు “వెను దెంచె( దెరల గుహు/డు,

7, ఆండురు == స్త్రీణం ఏకవచనము--- ఆలు=

బేటము = అనురాగము, మేలిల్లు న యశేష్టముం

శేనము = అసూయ, కందవడము = తెర

కొలవేరు == వట్టివేరు, గోమిని = లిక్మిం

తలతంగతము == సేన

ఇవిగాక ఆసంభ్యాకములైన కన్నడ పదమలు్సు తమిళ పదములు విచ్చలవిడిగా వాడబడియున్నవి

సంస్కృత పుంలింగ శబ్దములు తత్సమములగునపుడు ఉకార పూర్వక “డు” _పత్యయము చేరును అఎ నియమము. దీనికి ఖిన్నముగ శాసనములలో ఉత్వము మాతమే వచ్చి “డు” చేరని రూపములు అరుదుగానున్నవి. అ యాచారమునుబట్టేయే సన్నయ నీచు, మూర వృద్దు శబ్దములకు “డు” చేర్చ కుండగనే (పయోగించెను. నన్నెచోడుడు అట్టిదేయగు కరికాలచోడు అను (పయోగము చేసెను.

“జలధి మహీపతి మొలనూలుగాజుట్టి పాలించె గలి. గరికాలచోడు.”

మరి కాసనములలో ఉకార పూర్వకము గానట్టి “డు” చేరిన రూపము లును ఉన్నవి

దేవండు, లీమండు, రామణ్జు, గరుడడు మొదలై నవి.

ఇట్టి విశేష రూపములు నన్నయ భారతములో గాని తరువాతి (గంథ ములలోగాని కానరాకపోవుటకు కారణము నన్నయ నాటికి తెలుగుభాష అన్ని విధముల నుపరిష్కృతమై నియతిచెందినదనియు నన్నెచోడుని నాటికి అట్టి సంస్కారము జరుగలేదనియు ఆనాటి తెలుంగు సోదర భాషలైన (దావిడ కన్నడములతో పూర్రిగా విడివడిపోక ఆ భాషల పదములను, ఆర్థములను కొంతవరకు వాడుకొనుచున్న కాలములో ఈ _గంథము పుట్టినదనియ ఆయన వ్యాఖ్యానించెము.

క!

ఈ నిద్ధాంతములకు పూర్వపత్షము : కవిగారు చూవిన శాసనాధారములో ఒక దోషమున్నది. ఎట్టనగా-

చోడ రాజవంశమున నన్నెచోడ నామాంకితులు పెక్కురు కలరట.అన్లే చోడబల్లి, బల్లి దేవుడు అనే పేర్లుకు పెక్కు మందికి కలవట- శీవాచార్యులలో మల్లికార్జున నామధేయులును కొందరు కలరట. కావున ఏ కాసనమంగైన ఒక నన్నెచోడనామము కానవచ్చినంత మాతమున ఆ వ్య క్రి కుమారసంభవ క_ర్రయనిగాని వేరొక శాసనమున చోడబల్లి పేరు కానవచ్చినంత మా_తమున ఆ పురువుడు నన్నెచోడుని తం్మడియనిగాని ఆ కాలమునకే మల్లికార్జునుడనెడి ఒక ఆచార్యుని పేరు కానవచ్చినంత మ్మాతమున అతడు నన్నెచోడుని గురువే యని గాని వేగిరపడి చుట్టరికమును కలుపరాదు

శ్రీ జయంతి. రామయ్యపంతులు, ఫ్రీ వేటూరి (పభాకరళాన్త్ర ఈ చారి తక వివాదమును పరిష్క రించుటకు కాననపరిశోధనలు చేసి ఆ మువ్వురకు అట్టి సంబంధమును నిరూవింపగల మూడు కాసనములను (పకటించిరి. వాటిలో రెండు పెదచెజుకూరు శాసనములు వీటిని వేయించినవాడు మల్లిదేవుడనెడి ఒక చోళరాజు. అతడు అ _గామమున వేంచేనియుండిన ఖీమేశ్వరస్వామికి *వరిదంపూడి" అను [గామమును అర్పించుట ఈ కాసన విషయము. మరి ఆ (గామదానము అప్పటి కాకతీయ చ[కవర్రియగు గణపతిదేవుని పుణ్యపాలవ్లి కొరకు జరిగినట్టు ఆ ళాసనముననే వాయబడియున్నది. గణపతిదేవుని రాజ్యకాలమైన 1198 నుండి 1260 వరకుగల మధ్యకాలములో ఈ కాసనము పుట్టియండును. ఆది యతని చరమదళలో వేయబడిన కాననమని యూహించు టకు పెదచెటుకూరు రెండవ ళాసన మాధారమగుచున్నది. ఆదియు ఈ మల్లి దేవుడు వేయించినదే . అందు గణపతిదేవుని పళంసలేదు, గణపతిదేవచ[కవరి అంత్యకాలమున ఆతని సామంతులు ఒకరొకరే స్వతంటతులు కాజొచ్చిరని దే చరి్యత్రవలని తెలియవచ్చినది. కావున మొదటి శాసనము నాటికి సొమంతుడుగా నున్న మల్లిదేవుడు రెండవ కశొసనమునాటికి స్వతంతుడయ్యెనేమోయని తలచు టకు వీలున్నది. కాగా మొదటి శాసనము 1250 పాంతమున పుట్టి ఉండ వచ్చును. అప్పటికి మల్లిదేవుడు గణపతి చ్మకనర్తికి సామంతుడు, ఆ కానస ములో ఆ మల్లిదేవుని వంళవృశ్షము ఈ విధముగా నున్నదిం

78 శరికాల చోళుడు (మూలపురువుడు) చోడబల్లి | నన్నిచోడడు | సూరభూపతి రాజరాజమహిపతి--(ఇతడు సూరరాజు తమ్ముడట) | ఘంటాకారుడు | మల్లిదేవుడు | నన్నిచోడడు | మల్లిదేవుడు (శాసనదాత)

ఈ వంళములో చోడబల్లి కుమారు డు నన్నిచోడండొకండు గలడు- అత+డీ శాసనదాత న్రైదుతరములు పైవాడు. పురావస్తు పరిశోధన శాఖవారి సూూతము _పకార మొక్కాక్క రాజు తరమునకు 25 సంవత్సరముల చొప్పున లెక్కి ంచుచు(బోగా నన్నిచోడ డీతనికి [125 సంవత్పరములు పూర్వుడు. అనగా 1125 [పాంతమువాడు, ఈ శాసనముతప్ప చోళరాజుల ళాసనములలో చోడఒల్లి కుమారుడు నన్నిచోడడని నిరూవించు కాసనము మరొకటి యింత దీమక దొరకలేదు.

ల కొవ్చరపు శాసనము (1115) :- డీని దాత బోడబల్లి. అతడు సోమేశ్వరమను (గ్రామమును ధృతకాలాముఖవతుడును తత్త్వవేత్తయునగు మల్రిఖార్జునున కర్పించినట్టిందు గలదు 111% లో చోడబల్లివే సత్కృతుడయిన మల్లికార్డునయోగి 1126.-80 పాంతమున నన్నిచోడనిచేత (గంథ (ప్రదాన రూప మున సత్కృతు(డగుట జూడగా నీ మువ్వురు పురుమలకు (గ్రంథ సూచితమగు సంబంధమే కలదని నిశ్చయముగా, జెప్పవచ్చును. 1115 [పాంతముననే తన తం్షితోడి పరిచయముగల మల్లికార్థునయోగి యీ కవికి గురువనుట సంగతమే.

ఇది ఇంతకంటె _పబలమైన యాధారము దొరికి యీ సిద్ధాంతమును పూర్వపక్షము చేయువజకు ఇదియే నిజమని యనుకొనవలెము.

ఇవిగాక (తిభువనమల్ల చకవర్తి (చలమర్తి గండనృపతి) రామేశ్వ రుడు అను ఒక ళశివమోగికి ఒక సూర్య[గిహణ కాలమున భూదానము చేసినట్టు 1000వ సంవత్సరమున వేయించిన ఒక కాసనము కలదు. ఫ్రీశ్రైలమఠ చర్విత ముమబట్టి ఆ మఠమున ఒకప్పుడు రామేళ్వరు డనెడి ఒక భ_క్రకవి యండినట్లు తెలియవచ్చినది.

(గంథావతారికలో ఏ తెలుంగుకవిని పస్తుతింపని నన్నెచోడుడు [గంథ మధ్యమున ఒక రామేశకవీం్యడుని పేర్కొని ఈ [కిందిపద్యమును చెప్పెను, ళా॥ “శ్రీ రామేళశకవీళ్వరాదు లెద నీ శ్రీపాదముల్‌ భక్రితో

నారాధించి నమ స్తలోక సముదాయాధికు లైరన్న నం సారుల్‌ దుఃఖనివారణార్ణ మభవున్‌ సర్వేశు లోక్కతయా ధారున్‌ నిన్‌ మది6 గొల్వ కున్కి యుజవే దార్నిద్యవి,దావణా !”

ఈ “దారి.ద్యవి[దావణా * మకుటముతో బృహస్పతి పరమేశ్వరుని నుతించినట్టు ఈ వరుసలో పది పద్యములు “లవు ఈశ్వరానుగహమునకు పాత్రుడైన ఆ రామేళకవి విధిగా శివకవి యై యుండవలెను. ఆతడు థ్రీ కల మఠ చరితలో పేర్కొనబడిన రామేళుడే యైనయెడల నన్నెచోడుడు 1090వ సంవత్పరమునకు తరువాతివాడు కావలెను. ఈ ళాసనము టాడ అతని కాలము కేలివ శతాబ్ది పూర్వభాగ మనుటకు తోడ్పడుచున్నది. అనగా ఈ కవి నన్న యకు ఇంచుమించు 70-80 సంవత్సరముల తరువాతవాడని ఈ కళొసనాధార ములవలన తేలినది. మరియు నన్నెచోడుడు ”* సురవరులన్‌ [కమంబున ”-- అనెడి పద్యములో మార్గనత్కవీళశ్వరులను దేశిపత్కవులను సంస్తుతి చేసితినని చెప్పుకొనెను, కొని, దేశి సత్కవి సుతిపూర్వకములై న పద్యములు ఈ (గంథ మున లేవు. ఆతడు మానసికమైన స్తతి నెరవీ తృవి పడెనో, లేదా “మును మార్గకవిత “ఆను పద్యములో ఆం(ధవిషయంబున తెలుగు నిళివీన బాకక్యరాజు మొదలగు పలువుర సంస్మరణమే స్తుతి యనుకొని సరిపెట్టైనో తెలియదు. అట్టి వానిని పేరుపెట్టి స్తుతించినచో ఈ (గంథముయొక్క. కాలవిషయిక వివాదము ఉండెడిదే కాదు. అదియును గాక నన్నయకు పూర్వము శాననములలోను, నన్నయ భారతములోను కానవచ్చెడి మధ్యాక్కర వృత్తములు కుమారసంభవ

80 మున ఒక్కటి యైనను లేమ. అది దేశివ్యత్రము. దేశికవితాదీక వహించిన ఈ కవి తరువోజాది ఇతర దేశి చృందములను ఆదరించి మధ్యాక్కరను కన్నెత్తి చూడక పోవుటకు కారణము ఆ వృ త్తమునెడ కవులకు అస్థ్‌ పూర్రిగా తగ్గిపో యిన కాల్యవభావమై యుండును. ఇదియు అతడు నన్నయకు తరువాతివా డను టకు ఒక నిదర్శనము. ఇంతక౦టె నియతోవకారకము కాదగిన కాసనము ఏది టైన లభించి యీ కాలసిర్ణయముకు సవరించుటకు ఆధారమైనచో ఏవ గునో చెప్ప లేము గొని, ఇప్పటివరకు బార్మితకముగా ఇతనికాలము ]డఓ వ శతాట్లి పూర్వ భాగ మనుకొనుట కొంత సమంజసము కాకపోదు. థ్రీ దేవరపల్లి వెంకట కృష్ణా రెడ్డి నన్నెచోడని గుతించి ఎక్కువ పరిశళమచేసి ఆ కవి 11వ శతాబ్ది చివరి భాగమున మండి యుండునని తేల్చెను. అనగా నన్నయకు ఇంచుమించు సమ కాలికుడన్నమాట. మరియు ట్రీ శ్రీపాద లక్మీపతికాస్త్ర ఈ కవి తిక్కనకు తరువాతివాడని వేరొళ సిద్ధాంతము చేసెను నిరపవాదముగ సత్య నిరూపణము చేయలేని ఈ ఆరగొర శాసనములను నిరాకరించి, తిక్కన రచనలలోని పోలి కలు కొన్ని - ముఖ్యముగా యుద్ధ వర్ణనలు - కుమారసంభవమున కొనవచ్చు చుండుటచేత నన్నెచోడుడు తిక్కన తరువాతివాడ్షై యుండునని శ్రీ లక్ష్మీపతి సిద్ధాంత సారము.ఇరువురి గలథములయందు కానవచ్చే ఆ పోలికలు తిక్కునయే నన్నెచోడుని అనుక రించుటవల్ల తటస్థించి యుండునని పై సిద్ధాంతమునకు (పతి వాదము కలదు. కాని తిక్కన నన్నెచోడుల యుద్ధ వర్షనలలో కానవచ్చే పెక్కు అర్ధ నంవాదములను, శబ్దసంవాదములను తిక్కన నిన్నెచోడుని (౧ంథమునుండి అపహరించె ననుకొనుట అంత విశ్వాపయోగ్యము కాదు, అయిదు వర్వములటో పునరుక్రిలేకుండ పదునెనిమిది రోజుల కురు పాండవ యుద్ధమును పదునెనిమిది గంటలు చూడదగిన చలనచి.తమువలె చి తించి (పదర్శించిన తిక్కనకు కుమార సంభవమునందలి రెండాళ్వాసము ల యుద్ధ వర్ణనా భాగమునుండి ఎరవు తెచ్చు కొనవలసినంతటి భాగ్యహీకత యేమి తటస్థించును ? మీదు మిక్కిలి నన్నె చోడుని కాలము భావి పరిశోధనవల్ల నికరముగా తేలినపుడు తిక్కన యుద్ధ వర్షనలే కుమారసంభవ యద్ధ వర్ణనలకు మాతృకలని తేలునేమో ! అయినను అదియును నన్నెచోడునకు న్యూనతను కలిగింపదు, అదిగాక వారిరువురును పాకనాటి సీమ వాసులు.ఆ మాండలిక పదజాలము వారిరువురికిని సాధారణము.

ఏ! వారిలో ఒకరు రాజు. వేరొకరు మంతి. ఇరువురకును రాజధర్మ, యుద్ధతంత పరిజ్ఞానము సమానము. కాగా ఒకరిని ఒకరు అనుకరించుట గాక ఎవరికి వారే స్వతం్యతముగ అట్టి వీరవివోర వర్జనలు చేసి రనుకొన్నను తప్పు లేదు, అనలు కవులలో ఎవరిని ఎపరు అనుకరించినను అనుకరణము దోషము కాదు. తమకు పూర్వులై న కవుల భానములను, పలుకుబడులను స్వేచ్చగా ఏక కుటుంబధనమువలె వాడుకౌనుట వూర్వాంధకవులకే గాక సంస్కృత కవుల కును ఆచారము అట్టి యనుకరణములు, అనుసరణములు తమకు న్యూనతను తెచ్చెడి (గంథ చౌర్య భావచౌర్యములుగా వా రెన్నడును భావించి యుండరు. వాల్మీకి వాగ్విలానములు కాళిదాసు (గంథములలో పెక్కుచోట్ల (వతిబింబించు చుండును, దానివల్ల కాళిదాసు ఘనతకు లోకమున ఏమియు లోటు రాదుం తిను(గున నన్నయలారతమునందు కూడ దానికి మూలమైన వ్యాసభారత పద బంధములే కాక కాళిదాస భారవి పములకవుల శబ్దములు, భావములు అక్కు డక్కడ కానవచ్చును. వాటి యునికి నన్నయకు అపక్షీర్థి హేతువు కాదు. ఒక యుదాహరణ చూడుడు ; అర్జునుడు పాశుపతాస్త్ర సంపాదనార్థము తపన్నునకు వెడలునపుడు దౌపది యతనిని *తన స్నేహలాలస విలోలాపాంగ విలోకనం బులం బారు వరిగృహీత పాధేయుం జీయుచుి అన్న నన్నయ భారతములోని వాక్యమునకు మూలము భారవిలో ఉన్నది. ఆళ్లోక మిది : “"అకృ[తిమ (శ్రేమ రసాఖిరామం

రామార్పితం దృష్టి విలోఖి దృష్టం

మనః (పసాదాంజలినా నికొమం

జ్యగాహ పాధేయ మి వేం్యదనూనుః.”

పూర్వకవులకు అమకరణ రూప పూజచేసిన తెలు(గు కవులలో శ్రీనాథుని మించిన భక్తా గేసరుడు లేడు. సందర్భము పొసగినపుడెల్ల కవిసార్వ భ₹ౌముడు కాళిదాన, భట్టబాణ్యమురారి,భవభూతి, మయూర ప్రముఖ సంస్కృక మవాోకవుల శ్లోకములను అనుకరించియో, అనుపదించియో తన (గ్రంథముల నలంకరించుకొనెను తెనుంగుకవులలో తిక్కన పలుకుబడులను పెక్కింటిని ల్రీనాళుడే వేడుకపడి (పయోగించెను. (40)

88

అశే కుమారసంభవములో కొళిదాసాది కవుల అనుకరణములు చొల ఉండును. కుమారనంభవములోని యనుకరణములు తరువాతి తెలు(గుకవుల [గ్రంథములలో అక్కడక్కడ కానవచ్చును. అంతమా(తమున అనుకారి, అను కార్యునికంటె తక్కువవా డనికాని స్త్పయముగా ఆఅ మా_తపుభానమును ఊహింప లేడనిగాని తలచుట, పూర్వకవులయెడ ఆపచారము చేయటయే యగును. ఒకే భావము ఒకే కాలమునగాన్ని అనేక కాలములగాని, అనేక దేశముల అనేక భాష లలో ఆనేక కవులకు స్పురింపవచ్చును. దీనినిబట్టీయే శబ్దిస్పోటతోపాటు భావ స్ఫోటయు కలదని శార్కికు లందురు. ఆ భావమును ఆయా కవులు వ్యక్రము చేసెడి విధానమే వారి రచనానై పుణి. వారి విశిష్టతకు ఆ కూర్చు నేర్చే కాంణ భూతము

“త ఏవ పద విన్యాసా స్తాయేవార్థ విభూతయః, తథౌవీ నవ్యం భవతి కావ్యం గథన కౌళలాత్‌ ”

కావున భ్రావచోర్య మనునది లేనే లేదు. కాకపోతే అసమర్థుడై అధమకవిశ్వము చెప్పెడివాని (గంథములలో అట్టి అనుకరణములు కానవచ్చు నప్పుడు ఆ కవిని యథార్థముగా చౌర్యము చేసినవాడనుటలో తప్పులేదు. సమర్థు లైన కవులకు అట్టిది అపాదింపరాదు.

నేను మొదట చెవ్పనట్లు ఈ కవీశ్వరుడు చేసిన పుణ్యమువల్ల ఇతని గుటించ్కి ఇతని కాలమును గుటించి మరికొంతకాలము (గ్రంథము 'పెరుగుచునే యుండును.

ఫ్రీ రామకృష్ణకవి చూవీన అపూర్వ చృందోవ్యాకరణాది _పయోగ విశేషమలు కొన్ని నన్నయ తరువాతికవులలోకూడ కావచ్చుచున్న వనియు, అందును ముఖ్యముగ పాల్కురికి సోమనాథుని రచనలలో విస్తారముగ ఉన్న వనియు, ఆ (ప్రయోగ విశిష్టతయే నన్నెబోడుని 1ప్రాచీకతకు నిదర్శన మగునేని సోమనాథ (పభృతులుకూడ నన్నయకంటె _పాదీనులని చెప్పవలసివచ్చుననియు రెండవపక్షీమువారు ఆ నిదర్శసమును (తోసిప్తచ్చిరి. ఈ కిందివి వారు చూవిన ఉదాహరణములలో కొన్ని;

“"పాండురాంగం బైన పడతి గర్శమున టో(డిగా( బరుంగుచు ప్పతుండీ క్రియను

5కి (ఇవి పోంకగా అని కవి (వాసీయున్నచో దీర ముమీద విండుసున్న నుంచిన బ్లగును* లేకున్నచో పూర్ణార్థబిందృుపాన యగున్ను.) == విసనవపురాణము వె రిపదములు: చ్‌. “పుడమీళ్వర గొంకనృపతి లోగనురేందా !* (మనుమంచిళట్టు-హయల క్షఎము) “*దినవెచ్చ మే రాజు తీర్పగలండు” జా శ్రీనాథుడు “"పాజగొడ్డ ము" జా నన్నయ కొ్‌ఆ పరంజ్యోతి స్ప రూపంబునకును చీప కంభంబు లెతత్తించిన యట్లు,” = బసవ పురాణము “*పుడమీళ మీ రనంబునకు. జేనా.ప నొడయల కిచ్చితి నొడయల ధనము” == ఖసవవురాణము శాంత పా ననము:;: “సర్వజ్ఞ భక్తి విరహితు - డెవ్వడు” ఎ శివత త్వ సారము *సర్పంబు పడగ నీడను గప్పు వసించిన విధంబు” ఎూసుమతి ళతకము “దిగ్వాసుం డురువింఛ లాంఛిత శిఖదీర్డుండు వర్షాపయో ముగ్యర్డుండు నవాంబుజాపాత లతా ము క్రాంగదుండున్‌ నుధా రగ్వి స్మేరముఖుం డనంగ శతజి డూపాధికుం డగ భూ చాగ్గర్వోదృవ భూమి శ్రీ విభుండు శ్రీ వత్సాంకవకుండు నై.” ఎ పాండురంగ మాహాత్య్య్యము

84 “ ద్యూళ (క్రీడకు కొండొక నేర్తున్‌." = తిక్కన విరాటపర్వము రేక 666000 06 666666 26004466- 660 పొం గారెడు నేతికి. బై పె సీరలికిన యట్టు వోలె నిష్ఫృల మయ్యెన్‌.” ఆ కేతన దశకుమారము ఇద్టీవి ఎజ్జాపగడ రచనలలోను కలవు. ఇట్టి వింత సయోగములే కాక దఖమూపి, బేటము” మొదలమిన అపూర్వపదములుకూడ పాల్కురికి సోమ నాథుని రచనలలో మిక్కిలి కానవచ్చుచున్నవి. “శ భక్రసమూహికి బసవయ్య మహిమ ల. వలచుట పాపమే వట్టి బేటంబు సలుపుట నీరియే.” ఇవన్నియు ఇటుండుగాక. ఇంకొక విషయము, భాొష-పాతదనము: ఆరువదియేండ్లనాడు శ్రీ మానవల్లి రామకృష్ణకవి ఈ _గంథమును [పకటించినపుడు ఏ మ్మాతమేని సాహిత్యజ్ఞానము కలిగి గంథపరనాభ్యాసము కల యువకు లందరు చార్మితకచర్చలవరకు పోకుండ శై లినిబట్టి ఈ గ్రంథము శాసనభాషవలె దుర్చోధమై పఠథనయోగ్యముగా లేదని దీనియెడ విముఖులయిురి- నన్నయకంటె (ప్రాచీనడను సిద్ధాంతమును నహింపలేని విద్వాంనులు మ్మాతము దీని జననకాల పెరిశోధనలకు పూనుకొని కవిగారి సిద్ధాంతమును పూర్వపకతము చేసిరి. శ్రీ మానవలి రామకృష్ణకవి ఈ (గంథము ప్రతిని సంపాదించి అచ్చు చేయునప్పుడు ఆ (వాత్వపతి చక్కగా సంస్కరింపక యథాతథముగ ముదిం చుటచేత ఈ (గంథమునకు సహజముగా లేని పాతదనము వచ్చినది. దానివల్లనే పాఠకులకు ఆ భాష చుర్చోధ మైనది. మన దేశమున పుస్తక భాండారములలో గాని, ఇతర గాని లభించెడి వాత్నపతు లన్నియు ఇంచుమించు మూడువం దల నంవత్పరముల కంటె పూర్వము [వాసినవి కావు ముదణ యంతములు వెలసిన తర్వాత పూర్వ్యుగంథములను అచ్చువేయ తలపెట్టేనవారు వాటిని నేటి ఖాషకు అనుగుణముగ వర్ణ్మ్యక్రమములను, వ్యాకరణ విశేషములను మార్చి వాటి యెడ పాఠకులకు సుముఖత్వమును గలిగించిరి. ఈ సంస్కారములో వ్యాకరణ

త్‌

విషయిక భాగమునకు చిన్నయకూరి వ్యాకరణమునే _పమాణముగా గైకొని ఆ న్తూతములకు విరుద్ధ్దములై న (పయోగము లన్నిటిని మార్చి మూల(గంథ కర్తలకే అపబారము చేసిరి. ఇట్టీవి పరమ్యపమాజములైన భారతాది మహా బగ్రంథములలోనే జరుగబట్టి మనము మూలరూపములు ఎరుగక ఈ రూపములకే ఆలవాటుపడి ఇవే ఒప్పుగా తక్కినవి తప్పుగా నమ్మబూనితిమి. శ్రీ రామకృష్ణ కవి కుమారనంభవ పతిని భారతాదులను వలెనే నేటిభాషకు అనుగుణముగ సంన్కురించి ము(ద్రించియుండినచో ఈ (గంభమునకు ఇప్పుడున్నంత పాత దనము వచ్చెడిది కాదు. ఇది పాజ్న్వన్నయ యుగమునకు చెందినదని స్థాపింప దలచి కవిగారు అట్టి సంస్కారమే చేసి యున్నచో తన్నపతిపాదనకు భంగము వాటిల్లును గాన ఆ పనిచేయ తలపెట్టలేదు మరి తంజావూరు మొదలైన స్థలము లందలి పుస్సకభాండారములలో కానవచ్చెడి (పాతకాలపు (వాత్మపతు అన్నిటి లోను దీర్చ ములమీద ఆరసున్నస్థానమున నిండునున్నయు, [పథమాష్షరము రేఫము గాగల సంయుక్తాకరములో రెండవదానికి వలపలగిలకయు మొదలైన పూర్వకాలపు వర్ష్మకమము సర్వసాధారణముగ కానవచ్చును. ఆ రూపములు అచ్చు వెలసిన తరువాత, నేటి వర్ణకమానుసారము అచ్చులో నఎరింపబడినవి. థ్రీ రామకృష్ణకవి ఇట్టి వాటిని కూడ సవరింపలేదు. మరియు, ఆయనతరువాత ఇటీవల ఈ [(గంథమునకు రెండుమూడు ముదణమ.లు బడినవి, వీటిలో ఆయన [గంథమున కానవచ్చెడి “వనలచ్చి, మరవరుడు* మొదలైన వైరి సమాసములు కానరాక వాటి స్థానమున *' వనలక్షి, స్మరహరుడు ” అని ముద్రింపబడి యున్నవి.

ఈ పరిష్కృృతిరూపములు మూలమున నున్నవేకాని కల్పితములు కొ వని మన మనుకొనవచ్చును సత్యాన్వేషణ తత్పరములై న ఇట్టి పరిశోధనల వల్లనే నన్నెచోడుని కుమారసంభవము ఆ నాటికంటె నేటికి కొంత సుబోధముగ నున్నది. అయినను ఇప్పటికిని ఈ_గంథము ను-భళ_గాహ్యము గాదు. ఏ గంథ మైనను దుర్చోధ మగుటకు రెండు కారణము లుండును, ఓఒకటి:-- కవి యూహించిన అర్థము (1463) లోతుగ నుండుట. రెండు;:- ఆ యర్థమును సర్వ సాధారణభాషలో తాను వ్యక్తము చేయలేకనో, అ భాష తన యర్థమును వ్యక్తము చేయజాలదను తలంపుచేతనో ఆసాధారణములై న మారుమూల పదము లను వాడుట. ఈ రెండింటిలో మొదటిద్దైన ఆర్థగాంభీర్యము _గంథమున

8కి

(పతిపద్యములోను ఉండదు. ఉన్న్యణట కవి అఆసమర్థు రైనచో రెండవది తట స్థించును. నన్నెచోడుని పద్యములలో కొన్నింట తరచి చూచినగాని తెలియని అర్థ గాంకీర్యము కలమాట నిజమే! ఆ యర్హమును న్యక్తము చేయటకు సర్వత కాకున్న కొన్నిచోట్ల నయినను అతడు అపూర్వళబ్ద్బములు పమోగించు టయు నిజమే వీటివల్లనే అతనిరచన దుర్చోధ మనెడి నిదకు పాృాత మైనది. ఈ యపూర్వ పద _వయోగములు కూడ సంస్కృత శబ్దముల యందుకంటె తెలు(గు పదముళలోనే ఎక్కువ కానవచ్చుచున్నవి. అరవ కన్నడ పదముల సాహచర్యము దీనిని మరికొంత దూరము కొనిపోయినది

ఇతడు వాడిన పదములు నిఘంటువున కెక్కకపోవుటదే ఆర్జావబోధము నకు నిఘంటువులు కూడ నిరుపయోగములై నవి. నిఘంటువులై నను (గంథస్థము లైన పదములనే స్వీకరించునుగాని (గంథస్థములు కాకుండ వాడుకలోనే యున్న పదములను స్వీకరింపవు. కుమారసంళవము నిఘంటుకారులు చూడలేదు. నన్నె చోడుడు వాడిన దేశీ పదజాలములో ఎక్కువ పొలు మాండలికము. ఆంధుల అందరిభాష ఆంధమే యఎవించుకొన్నను ఈ దేశమునగల నానొామండలము లలో నానావిధములై న మాండలిక పదములు ఉన్నవి. దేశీ యనెడి పేరు మీద అ మాండలిక పదములనే ఎక్కువగా _పయోగించినవాని కవిత్వము నిఘంటు సహాయము లేకుండ ఇతర [పాంతములకు అర్థముగాదు. ఈ లక్ష ణము ఒక్క తెలు(గునకే కాక [వపంచలాష లన్నింటిలోను కలదు. ఏ (పాంతమువారు ఆ [పాంతీయ పదములనే వ్యవహారమున వాడుకొనుచున్నను (గంథకర్తలు మతము బఐహుళముగా సారారణీకృతమైన భాషనే వాడు చుందురు ఆంధ ళిషయొరక్క సాధారణీళ్ళతికి సంస్కృతము ఎక్కువగా తోడ్పడినది. అందుచేతనే నన్నెచోడుని కవిత్వములో సంస్కృత భాగము నుటోధము, దేశి భాగము దుర్భోధము అయినవి. అదియుగాక ఆం[ధ సాహిత్య విద్యార్థులు మొదట నన్నయ భారతముద్వ్యారానే భాషా పరిజ్ఞానమును సంపాదించిరి. ఆ (గంథమున కూడ కొన్ని మాండలికము లున్నను, అవి తద్గ౦ంథ పఠనాభ్యాసమువలన పాఠకులకు సుపరిచితములైై కేవల మాండలికత్వ మును కోల్పోయినవి. కుమారసంభవమునకు భారతమువలె పఠన యోగ్యత కలుగకపోబట్టి ఆ భాష నేటికిని వింతగానే తోచుచున్నది. పాల్కురికి సోమ నాథుడు నన్నెచోడునివలెనే ఎక్కువగా మాండలిక దేశి పదములనే వాడెనుం

8? కాని ఆతని _గంథములు భారతమువలె సాపిత్యవరులందరకు సంసేవ్యమలు కాలేదు. దానికి కారణము= సోమనాథుడు కావ్యములను పేర మత[గంథము లను వాయుట. ఆ మతస్థులు తప్ప ఇతరులు ఆ [గంథములను సాహిత్య నంపాదనార్థమైనము ఛరువకపోవుట సవాజమే ! మరి నన్నెచోడుని తర్వాత తిక్కన కూడ దేశభాషనము సువతిష్టితము చేయటలో కొంత పాలు నెల్లూరి మాండలికము అని చెప్పదగిన దేశి పదములను, జాత్యమును తన (గంథములలో వాడె ననుఓలో సందేహము లేదు, అయినను అట్టి పదములు నిఘంటువులకు ఎక్కుటచేత, తెలియని యర్ధములను వాటి ద్వారా _గహింప గలిగితిమి. ఆదడియుకుగాక తిక్కన భావములు ఇతరకవుల భావములకంటి ఎక్కువ లోతుగలవి యయినను ఆయన ఇతరులవలె తాను క్లేశపడక పాఠకు లను క్లేశ పెట్టక సుకరముగా ఆ భావమును వ్యక్తము చేయగలడు. తిక్కన తరువాతనే దేశి పదజాలమున మన భాషలో సాధారణీకృత మేర్పడినడి, కావున మాండలిక పద (పయోగమునే ఎక్కువచేయు కవి దేళవ్యా_ప్రమైన ఆదరమును పొందలేడు. నన్నెచోడుని (్రంథమునకు అట్టి స్థితియ పట్టినదని శా యలి 1పాయము, (గంథనమీక్ష

తెలు(గు కవులలో కొందరు తమ (గంథావతారికలలో కావ్య కళను గూర్చిన తమ ఆశయములను, ఆదర్శములను సూత పాయములైని కొన్ని లకీణ వాక్యములలో వ్యక్తము చేసిరి. ఆ లక్షణ నిర్దేశములో తమకు పూర్వమునగాని సమకాలమునగాని రచింపబడిన కొన్ని |గంథములను గూఢముగా అఆధిక్షేవించు టయు, అట్టి దోషములులేని తమ రచనా విధానమును నూచించుటయు గలదు. అట్టి వారిలో నన్నేచోడుడు (పథముడు- సత్కవికావ్యము ముఖ్యముగా ఈ (క్రింది లశణములు కలిగి యుండవలెనని ఈ కవి యాశయముం

1 భావములు జొను చైనుగున సరళముగా వ్యక్తము చేయుట

లి. కావ్యముకలిగించెడి ఇంపు 'పెంపుతో విరిగొనియుండుట,అనగా రచన హృదయమునకు ఇంపు నింపుటయే గాక చిత్తమునకు బొన్నత్యము కలిగించునది కావలెను అనుట అట్టి బౌొన్నత్యము ఉదాతత్తవస్తు స్వీకారమున కలుగును.

88 ₹. శైలి కర్ణరసాయనముగా నుండవలెను,

“4. పైపై తకుకు బెళుకులతో చూవరకు మిరుమిట్లు గొలిపియు లోన ఉత్త గుల్లరైన (పతిమవలె గొకుండ, ఉత్తమ కావ్యము చూచుటకు అన్ని విర ముల సుందరముగా నుండుటయే గాక ఆంతరమున సారవంతమై సాలభంజిక వలె నుండవలెను (560962౧6 21).

5, కృతి చెప్ప బూనినవానికి చతుష్షన్షి కళా పరిజ్ఞాన ముండవలెనుం 6. (గంథమున నవరనములు, అష్టైదళ వర్ణనలు ఉండవలెను. ఇవిగాక

“మార్గ కుమార్గము,. దేశియ

మార్గము, వదలంగ( దమకు మది గొల్పక దు

ర్మార్గపథవర్తు లన(దగు

మార్గ కవుల దల(ప నలతి మహి నుకవులకున్‌.” అను పద్యములో ఆనాటి మార్గ కవిళాభిమానులను ఆతడు నిరసించిన సూచన కలదు. ఎట్లనగా చాకుక్యుల కాలమున దేశి కవిత్వము పుట్టి నన్నయ భారత రూపమున న్నుపతిస్టితమైనను, దానిని మెచ్చక మార్గ కవితయందే-సంస్కృృ తమునందే-ఇంకను పశపాతము చూపెడి ఛభాందసులను గూర్చి పలికిన వాక్యము లివి. అంతేగాని నన్నయ భారతము మార్గ కవిత్వమనియు తదమ యాయులు తళ్ళక్షపాతులు మార్గక వులనియు నితని యఖిపాయము గాదు అధ్రే యగుచో ఆ ఆషేపణ తన గంథమునకును తగులును. ఎట్లనగా ; నన్నయ కవిత్వమునకును తన కవిత్వమునకమ సంస్కృతాం్యధ పదముల పాళ్ళలో హెచ్చుతగ్గు లుండవచ్చుగాని వద్య రచనా విధానము రెండింటను ఒకటియే. ఎక్కువపాలు దేశి పదము లుండుట తప్ప కుమారసంభవములో మార్గకు భిన్న మైన దేశతన మేమియలేదు. నేను ఇతః పూర్వము చెవ్పనట్లు ఆనాడు మార్గ మనగా సంస్కృృతమే ! దేశి యనగా దేశభాషయే. కావున ఈ పద్యమందలి మార్గ కవిత్వము సంస్కృత కవిత్వమనియే అతని యభ్మిపాయమై యుండును. దానినే ఆరాధించి దేశిని మెచ్చకపోవుట “కుమార్గము” అనీ యతని నిందం (కుమార్గము=జ మంచి పద్ధతి కాదు). ఈ పద్యమునకు ఇంతవరకు సరియైన అర్థము కుదరలేదు వైద నాకు తోవిన అర్థము.

89 (పస్తుతము మన దేశములో ఉన్నవిద్యాబోధన మంతయు మాతృభాష ద్వారా జరుగుట [శ్రేయస్కరమని కొంతమంది (పతిపాదించుచుండగా. వేరొక వర్గమువారు ఆంగ్లము ద్వారానే ఆ బోధనకు ఫలప్రద మగునుగాని నూతృభాష ద్వారా బోధించుట తగదు అని వాదించుచున్నారుగదా ! ఈ వివాద మెట్టిదో నన్నెచోడుని నాటి కావ్యభాషా వివాదముకూడ అట్టిదేయై యుండెను కాటోలు ఇతని యాశయములలో 1(పధానమైనది-భావములను జాను తెను(గున సరళముగా చెప్పవలెననుట. ఈ జానుతెనుగు అనెడి పదమును ఇతడే మొవట (సయో గించినవాడుగా పొడగట్టును. జానుతెను! గనగాః ఏమియో అతడు చెప్పక పోయినను నరిళమైన తెలుంగు అని పద్యతాత్పర్యమునుబట్టి యూహింప వచ్చును. ఈ పదమును పాల్కురికి సోమనాథుడు తన _గలథములలో (ప్రయో గించి దాని స్వరూపమును గూర్చి కొంత వివరణమును చెప్పె ఉరుతర గద్య పద్యోక్తులకంటె సరసమై బరగిన జాను తెకుంగు చర్చింపగా సర్వసామాన్య మగుట కూర్చెద ద్విపదలు కోర్కి దైవార, (బసవ పురాణము) ఆరూఢ గద్య పద్యాది ప్రబంధ పూరిత సంస్కృత భూమిుచ్చ రచన, మానుగా సర్వసామాన్యంబుగామి జాను తెను(గు విశేషము [(పసన్నతకు. (పండిళారాధ్య చరిత) పై ర్విపదలనుబట్టి సర్వ సామాన్యమైన భాష జాను తెను(గని ఆ కవు లనుకొన్నట్టు మనము ఖభావింపవచ్చును కాని *ఆరూఢ గద్య పద్యాది (ప్రబంధ పూరిత సంస్కృత భూయిష్ట రచన” అను సమాసము సర్వ సామాన్య మేనా ? అని ప్రళ్నించినవారికి నా సమాధానమిది. సర్వులు అనగా ఆవాల గోపాలము. [పజలు అని యర్థము కాదు. కొద్దియో గొప్పయో భాషా జ్ఞానము కలిగి, పాండిత్యము లేకపోయినను ఇతర నహాయ మపేష్షించకుండ, చదివెడి (గ్రంథమును అర్థము చేసికొన కలిగిన అత్షరాన్యులను మామే అతడు ఉద్దే శించెనని నేను భావింతును. అనగా సంస్కృత శబ్దిములను వాడినను తెలుఃగు వారికి నిత్య వ్యవహారమున సుపరిచితములై తెలుంగు తనమును దొల్చిన కబ్దము లైనచో అవి తెలుంగు పదములతోపాటు సర్వ సౌమాన్యములే యగును. ఇంత వరకు లెస్సగా నున్నది. కాని ఆ సోమనాథుడే తన వృషాధిప శతకమున జాను తెను(గునకు ఉదాహరణముగా ఒక పద్యమును (వాసెను. (12)

ర

బలుపొడతోలు సీరయును బా(పసరల్‌ గిలుపొరు కన్ను వె

న్నెలతల సే/దుకుత్తుకయు నిండిన వేలువుటేలు వల్లుపూ

పలు గలటేని లెంకనని జాను( దెనుంగున సన్నుతించెదన్‌

వలపు మదిం దలిర్ప బసవా 1 బసవా! బసవా ! వృషాధిపా !

ఈ పద్యమునుబట్టీ జాను తెను(గనగా అచ్చ తెనుళగు అని స్ఫురించుట తథ్యము. అచ్చ తెను(గు పద్యములు కొన్ని సంస్కృత సమాస ఘటిత పద్య ములకంటె దుర్భోధముగా నుండుట ఆందర మెరిగినదే! అచ్చ తెను(గు భావ ఎన్నటికి సర్వ సామాన్యము కాదు. చాసక్యరాజు మొదలగు పలువురు దేశి కవిశ్వమును నిలివిననాడే తెను/గు తత్సమ సంయుతమై ఉత్తమ కావ్య రచనా యోగ్యమయ్యెను, పోనీ, తత్పూర్వము ఎట్టి సంస్కృత (పాక్కతళబ్ద సంక మణము లేని కాలమున ఆచ్చ తెనుగు వాక్యములు ఉండెనని చారిత్రకముగా నిరూవితమైనను ఆ వాక్యముల తెలు(గు అతి (పాచీనములైన శాసనముల భాష నలె మనము ఎన్నడును వినని ఏదో పరభాషగ వినబడునేగాని సర్వ సామాన్య భాషగ వినబడదు. కావున సోమనాథుడు జాను తెను(గు పేర అచ్చ తెనుంగు పద్యము (వ్రాయుట సరియైన యుదాహరణము కాదు. నన్నెచోడుని అభ్మిపాయ మునను జను తెను(గనగా అచ్చ తెను(గుగాదు. అతని గంథము అచ్చ తెను? గున (వ్రాయబడలేదు. పోతే అతని అభిపాయము సోమనాథుని వివరణము వలెనే సర్వ సామాన్యభావయే జాను తేను!గ్లై యుండవలెను. కాని [గంథము నందలి భాష సర్వ సామాన్యమని చెప్పలేము. ఈ (గంథమున కొన్ని కొన్ని పద్యములు, కొన్ని కొన్ని వాక్యములు సరళముగా, నుబోధముగా నున్నను ఇంచుమించు నూటికి ఏబదిపాప్ట కఠిన సంస్కృత భూయిష్టమైన రచనయే యనుట సత్య్మదూరము కాదు. కావున సర్వు సామాన్యమైన జాను తెను(గు రచన అతనికి ఆదర్శము మామే ।; ఆచరణ సాధ్యములు గాక పోయినను ఉత్తమాదర్శములు (పశంసనీయములే !

ఈ నామకెను(గు శబ్దము వంటిదే ఇతడు వాడిన వస్తు కవిత యనెడి అస్పష్టమైన యింకొక శబ్దము. అవతారికలో ఈ పదము నతడు పదే పదే (పయోగించెన తాను జంగమ మల్లికాడ్డన గురువు వలన వస్తు కవిత్వమును నేర్చెనటం

న!

ఆ॥ “నింగి ముట్టియున్న జంగమ మల్లయ వరమునందు( గనిన వస్తు కవిత దగిలి వారియంద నెగడింతు రవికిదడీ వమున నర్చ లిమ్చు పగిదివోలె.”

ఆ “రువునకు తన కుమారసంభవ వస్తుకవితను రవికి దీపమున అర్భ లిచ్చు వగిది సమర్పించెనటం అనగా ఈ (గంథము వస్తుక విరాబంధుర మని మన మమకొనవలెను. మరి ఈ (గంథమునే ఆతడు [పజంధమని ఇంకొక పద్యమున వేర్కొనెను

ఉ| “జంగమ మల్లికార్జునుని *2224420600060004620200002 ౨444 విస్ధరించెద€ టఉబంధము స్యదస బంధురంబుగాన్‌.”

ఈ _సబంధ కవిత్వమునే అతడు వస్తుకవిత్వముగా పేర్కొనెనని తలపవచ్చునుగాని మరి సంస్కృత కవిస్తుతి సందర్భమున వాల్మీకి రామాయణ ముమ, భారవి కిరాతార్డనీయమును వస్తు కావ్యములుగాను, ఉద్భటుని కుమార పంభవమును గూడ వస్తుమయకావ్యముగాను (పళంసించెనుం

*కంగ కవితామృతో దయాంబుధి

కవి నసజ్జనజనకు వస్తుకావ్యాబ్దరవిన్‌

గవితారంభంబుల స

త్కవు లభినందించు రాదికవి వాల్మీకిన్‌.

కం॥ భారవియు వస్తు కవితను

భారవియును బర+గి రుదయపర్వత శిఖరా

(గారోహణేం[దకీల న

గారోహణ వర్ణనల జనారాధితులై .

కం! (క్రమమున నుదృటుండు గవి

త్వము మెజియ! గుమారసంభవమ్ము నలంకా

రము గూఢవస్తుమయకా

వ్యముగా పహూరులీల చెప్పి హరు మెచ్చించెన్‌.”*

కలి ఈ _పళంస చూడగా వాల్మీకియ, భారవియు, ఉదృటుడుమ్మాతమే నంవ్క్భృతములో వస్తుకవు లనియు అందులోను ఉదృటుడు గూఢవస్తు కవి యనియు అనుకొనవలసివచ్చును. అతని కుమారసంభవము లభ్యము కాదుగనుక అది ఏ విధముగా గూఢమో మనము చెప్పలేము. ఐహుకా పటోర చందోద యమునందు వలె అతని కుమారసంభవములో వాచ్యార్థము కాక ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థము ఏమైన ఉన్నదేమో ! ఇక భారవియు, వాల్మీకియ (పత్యేకము వస్తుకవులుగా (పస్తుతింపఐడుట ఏ కవితాగుణమును బట్టియో మన మూహింప లేము. భారవి వస్తుకవి యైనప్పుడు మాఘుడు ఏల కాగూడదు ! భట్టహర్దుడు ఏల కాగూడదు ? కావున ఆ యిరువురనే ఇతడు (వశంసించుటలో విశేషార్థ మేమియు లేదు. తన [గంథమును (పబంధము అని చెప్పుకొన్నాడు గనుక వబంధకవిత్వమే వస్తుకవిత్వమని అఆతనియ భిప్రాయముగా _(గహింపవచ్చును* అలంకారళాస్త్రములలో వస్తుళబ్దమును కథాపరముగాను, కథాంళ పరముగాను వాడిరి. వస్తునేతృ రసభేదములనుబట్టి దళశరూపకము లేర్పడునని ఈ [కింది స్నూతమున కలదు “*వన్తునేతృరసా స్తేషాం రూపకాణాం హ్‌ ఖేదకాః”'((ప్రతాపర్నుద్రీ యం) ఈ సూ(తములో వస్తుపనగా నాటకేతివృత్త మనియే అర్థము, మరి, “యత్సాా దనుచితం వన్తు నాయకస్య రనస్య వా, అవళ్యం తత్పరిత్యాజ్యం అన్యధా వా _పకల్పయేళ్‌.” (దళశరూపకము) ఈ కారికయందలి *వస్తు'ళబ్దమునకు ఇతివృ త్రములో ఏవో యొక ఆంళమని యర్థమేగాని ఇతిన్ఫ త్తమంతయు అని యర్థము కాదు. కథయంతయు అనుచిత మైనచో కవి దానిని చేపట్టనే చేపట్టడు. కావున ఈ రెండు కొరికలమ బట్టి అభిజ్ఞాన శాకుంతలమునందు (పధానకథ యైన శకుంతలా దుష్యంతుల చాంపత్యగాథ వస్తువు అయినజ్రే ఆ నాటకముశందలి జాలరి వృత్తాంతము గాని, దుర్వాసళ్ళాస వృత్తాంతము గాని, దుష్యంతుని మృగానుసరణముగాని వస్తువులే యగును. మానవ ళరీరమువలె కావ్యశరీరము కూడ అనేకావయవసంయుత మై యుండును, ఆవయవపరిపున్టియే అవయవి పరిపుష్టి. ఏ అవయవము డీణించి

$$ి నను అసయవికి అంళవై కల్యము రాకమానదు- కావున కావ్యములో [వానిన కథమ గుణాలంకార వర్షనాడులతో రసపంతము చేయుటేకాక తదవయవ స్థానీ యములై న ఇతర కథాంశములను గూడ అఆ విధముగానే పరిపోషించి రసవంత ములు చేయుటయే వస్తు కవిత్వము చెప్పుట అదియే [పపబంధరచన చేయుట అని ఈ కవి యూహయని నేను ఊపాంతును. నా యూహయే నిజమైనచో ఇతని వస్తుకవితా శబ్ద పయోగములో నూత్న ప్రతిపాదన మేమియులేదు. [ప్రబంధ శబ్దము సంస్కృతములో ఏయే అర్థ్ధములలో వాడబడినదో, తెను(గున ఎట్టి _గంథిమలు (పబంధములుగా పేరెన్నికగన్నవో ఆ వివరణ మంతయు ఇంకొక [పకరణమున చెప్పబడును, (పస్వతము కుమారనంభవము (పబంఢమగునా? కాదా ? అను (ప్రశ్నకు రచనా విధానముమబట్టి ఇది పపబం ధమే యని ఆసందిగ్ధమైన సమాధానము చెప్పవచ్చును-కానీ (ప్రబంధిమునకుండ వలసిన లకమణములలో ముఖ్యమైన వ'స్త్వైక్యము మా్యతము ఇందు లేదుం మహవ్వా,సగ్ధర ౫ సతి జన్మంబున్‌ గణాధీశ్వురు జననము దక్ష (శుర్వంసముం బా ర్వతి జక్మంబున్‌ భవో[గ్మవత చరితయు దేవ ద్విషఠ్‌ మోభమున్‌ ఫ్రీ నుతసంహారమ్ము భూల్ళృత్సుతతపము నుమా సుందరోద్వాహమున్‌ ద (దతి భోగంబుం గుమారోదయము నత. డనిం దారకుం బోర4 గెల్పున్‌*” అనెడి పద్యములో చెప్పబడిన కథాంశములలో సతి జవ్మంబును గణారీళన్యరు జననమును, దకకతు ధ్వ్యంసమును అనెడి మూడింటికి ఉత్తరకథతో ఉన్న సంబంధము అపరివిర్య కారణబద్ధముకాదు. ఈ కాన్యము కుమారస్వామి సంభ వమునకు సంబంధించినది. అతని సంభవము తారకాసుర సంహారార్థమే గనుక తారకాసురవధ కుమారుని సంభవమునకు కార్యమైనది. కనుక కుమారసంభవ కావ్యము కుమారుని సంభవముతోనే ముగియుటకంటె తారకవధితోనే ముగి యుట కథా వీజారోపణమునకు అనురూపమైన ఫలము ఉమామహేళ్వరుల పరస్పరానురాగమే ఆ వీజము, ఆ అనురాగమునకు పార్వతి పూర్వ జన్మ

రికీ గాథను చెప్పుట వస్వైక్యమును సాధింపదలచిన కవికి ఆవళ్యకముకాదు. ఆ భాగమునందలి మూడంళములలో మొదటి రెండు _పధాన కథకు, మూడవది యైన దక్షాద్వర ధ్వంసముకంటె, ఎక్కువ దూరమున నున్నవి, వాటిని బల వంతముగా లాగికొనివచ్చి ఉమామహేశ్వరుల కథతో అతుకుట పౌరాణిక పద్ధతియేగాని _పబంధ పద్ధితికాదు. ఈ జొచిత్యము నెరింగియే కాళిదాసు - “"అన్వ్యు త్రరస్యాం దిశి దేవతాత్మా హిమాలయో నామ నగాధిరాజః” ఆని పార్వతీజనకు(డ్రైన హిమవంతుని వర్ణనతో కథను ఉప్యకమించెను. అంతే గాక _పబంధమునకు ఉచితమ.గానట్టియు పురాణములయందు మామే చెప్ప దగినట్టియు కథాంళములు కొన్ని నన్నె చోముని (గంథమున గలవు. కుమారుని జననమునకు పూర్వము జరిగిన కార్యకలాపమంతయు పౌరాణికమే గాని (ప్రాబంధికముగాదు. కావున నళ్నెచోడుడు పౌరాణిక గాథను పురాణముగా గాక వర్ణనాదులచే నలంకరించి (ప్రబంధముగా రచించెను ఈ యర్థముననే ఇది _పబంధము. కథాపణాళిక ఆశ్వాసము క్ష్‌ (1) ఆదిళ క్రి దత్షుని ప్రార్ధనమీద ఆతనికి సతీదేవి యమవేర పతి కయై జన్మించి శివుని వివాహమాడుట (8) అఆ దంసతులు గజరూపధారుల్తై (క్రీడింప, గజాననుడు పుట్టుట. (8) దముడు తన ప్యతికాసంతానము నంతను చూడనేగి కళ్యపాది జామాతలచే సత్క్బృతుడగుట. ఆశ్వాసము (1) దవుడు శివుని చూడనేళగా ఆయన ఇతర ఆల్లు డవలె మామను గౌరవింపక పోవుట (9) ఆ అవమానమునకు (పతీకారముగ దక్షుడు తానుచేయ తలపెట్టిన యజ్ఞమునకు శివుని ఆహ్వానింపక కుమార్రెను విలివించుట, (8) సతీదేవి తన భర్తను అవ్వోనింపని తండడిని అధిక్షేవించగా అతడు శివనింద చేయుట. ఆ సాధ్వి దుర్భరకోపముచే యోగాగ్నిదగ్ధయగుట (4),గజా సనుడు _పమథులతో గూడి దక్షయజ్ఞధ్వంసముగావించి, దతుని కల్టితెచ్చి

905 శివున్నిమోల పెట్టుట. (5) శివుడు ఆతనిని త్షమించి అధ్వర ఫలము [పసా దించి [పజాపతిగ నియోగించుట. ఆశ్వాసము 5!

(1) సతీదేవి హిమవంతుని కూతుర్తై జనించుటం (9) ఆమెయుక్త వయన్కురాలై నపుడు నారదుడువచ్చి ఈశ్వరునకు పత్నియగునని యేష్యము లెప్పెట, (తి) శివుడు ఏదో కాంక్షించి తపస్సు చేయటకై పామవద్గిరికి రాగా హిమవంతుడు ఆయనకు తగిన సొకర్యములను కలిగింది ఆయనకు పరిచర్యా ర్థము పార్వతిని నియాగించుట

ఆశ్వాసము [1

(1) తారకాసురుడు దేవతలను నానావారలు "పెట్టుట వారు ఐహ్మతో మొర పెట్టుకొనుట, ఆయన శివపార్వతుల తేజమున ఉదయించినవాడే తారకా సుదుని సంహరింవ సమర్థుడగునని యపదేశించుట (8) ఇం్యదుడు మన్మథుని తన కొలువునకు రావించి శివపార్వతులకు సంయోగము.ను కల్పింపుమముటం (8) మన్మథుడు సపరివారుడై ఈశ్వరుని తపోవనమునకేగుట. (4) వసంతుడు తపోవనమున (ప్రవేశించి ఆకాల వసంతోదయమును కల్లించుట.

ఆశ్వాసము ₹/

(1) వసంత పుష్పాభరణాలంకృతయై సపర్యార్థమె వచ్చిన పార్వతిని చూచి శివుడు చలించుట. (2) తన మనోవికారమునకు కారణమైన మన్మథుని ఫాలన్నేతముతో భన్మముచేయుట. (8) రతివిలాపము (4) ఆకాళవాణి సమా శ్వాసము. (5) పార్వతీ విరవ్వోల్న్తి (6) సఖుల శిశిరోపదారములు-

ఆశ్వాసము *1

(1) తండి యనుమతిగొని పార్వతి తపమునకేగుట, (2) ఒక ముని వల్లెనుజేరి అందున్న జంగమ మల్లికార్డునునివద్ద దీకగాని తపోవేషము దాల్చి గంగాతీరమున నివాసమేర్పరచుకొని ఘోరమగు తపన్సు చేయుట.

ఆశ్వానము "11

(1) శివుడు మామ్హాబహ్మచారి వేషమున పార్వతిని పరీక్షించి, మెచ్చి సావాత్కరించుట. (2) కన్యావరణార్థము సప్తర్టలను హిమవంతుని చెంతకు వంపుటం

86 ఆశ్వాసము 1111 (1) సవ్రర్షులు వివాహ నిశ్చాయముచేసికొని వచ్చుట (8) శివుడు (ఐవ్మోది పరివృతుడై పెండ్తికి తరలిపోవుట. (8] హిమవంతుడు భ క్రిపూర్వక ముగా ఎదుర్కోలు నెరపుట, (4) ఆ రాతి ఓషధీ (ప్రస్థపురమున విజ్భం లించిన విటవిటీ విలాసాది శృంగార క్రీడలు. ఆశ్వాసము 13 (1) పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహము. (ల) తుంబురు నారదుల గానము. (శ) రంభాదుల నాట్యము. (4) దేవతల (ప్రార్థనలు ఆలకించి శివుడు మన్మథుని పుసరుజ్జీవితునిచేసి రతిని అన్నుగహించుట* (€) వసంతోత్ససము. (8) జలకే? (7) పార్వతీవర మేశ్వరులు రజతగిరికేగుట. (6) వారి వివిధ రతి (శ్రీడావిలాసమలు. ఆశ్వాసము న (1) శివపార్వతుల శయ్యా గృవామి (2) అకాలమున అందు (పవేశం చిన ఆగ్నిమీద శివుడు తన చరమధాతువును చల్లుట. (8) అగ్ని దానిని ధరించిపోయి బుషిపత్నులపీద విడుచుట. (శ) వారు దానిని శరవణ సరసిలో గువ్రముచేయట. (5) అందు కుమారస్వామి జనించుట, (6) కలహకుతూ హలుడైన నారదుడు ఆ విల్లవాని లేజోవిశేషామలను ఇంగదునికి చెప్పగా ఆతడు దండెలత్తివచ్చి ఓడిపోయి ఈశ్వరుని మరుగువొచ్చుటం (7) ఉమామహే శ్వరులు ఆ విల్లవానిని తమ బిడ్డగా గుర్తించి తారకాసుర వధార్థము దేవసేనా నాయకుని జేయుట (8) (కౌంచపర్వుత భేదనము (9) దేవతలు బృహనసృతిసుతు డైన నుమతిని తారకాసురునివద్దకు రాయబారము పంపుట. (40) తారకుడు దూళను నిందించి వధింపబూనుట. (11) క్యకుని రర్మోపదేశము* ( £)దానవ దూత దేవసభకు వచ్చుట (18) యుద్ధ నిర్ణయము. (14) కృకుడు తారకునకు రాజనీతిని ఉపదేశించి యుద్ధము మాన్సనెంచుట, తారకుని తిరస్కారము. ఆశ్వాసము నే! (1) ఉభయ పవైళ్యములు చతురంగ ఐలసమేతముగా యుద్ధభూమి చేరుట,

07 ఆశ్వాసము ౫1

(1) సురాసురులలో (పధాన వీరులు వరస్పరము నానావిధముల పోరుట (2) కుమార తారకులు కారసిల్లుట. (8) తారకాసుర సంవోరము* (4) దేవ తల అభినందనములు, జయ జయ ధ్వానములు, (5) విజయలమ్ష్మీ శోధిరుడైన కుమారుడు తల్లిదం్యడులను దర్శించుట, (6) పరమేళ్వరుడు కుమారునకు ఈశ్వర తత్వోపదేశము గావించుట.

ఈ కథ _బవ్మోండ పురాణములో ఉన్నదట. మరి జతర శ్రైవ పురాణ ములలో కూడ నుండవచ్చును. దీనికి వపంచవ్యా ప్రి వచ్చుటకు కారణము కాళిదాసు చేవట్టుట. ఆ కవికులగురువే కుమారసంభవము (వాసీయుండనిదో ఈ కథ గణపతి సంభవ కథవలెనే పురాణములలోనే యుండిపోయెడిది. నన్నె చోడుని _గంథము కాళిదాసుని కుమారసంభవమునకు ఆంర్రీకరణముకాదు. ఒక వేళ ఉదృటుని కుమార సంభవమే ఈ తెలుగు ([గంథమునకు మూలమేమో యని అనుమానించుటకై నను వీలులేకుండ నన్నెచోడుడు అవతారికలో ఒక (ప్రమాణ వాక్యము వాసెను.

“అన్మదీయానూన (పతిలార్షవోదీర్ణ రుచిరవన్తు విస్తారితోత్తమ కావ్య రత్నంబు” ఇది నా ప్రతిభా సమ్ముదమున పుట్టిన కావ్య రత్నమేతప్ప ఎరవు తెచ్చుకొన్నదిగాని,కొన్నదిగాని గాదని ఈ వాక్యముయొక్క తాత్పర్యము.అయితే ఈ కావ్యమే అతని (ప్రతిభా సముద్రమున పుట్టినదికాని, కథ మాతము కాదు. పురాణములలోని కథను నిమిత్తమాతముగా తీసికొని దానిని తా నిచ్చవచ్చినట్టు మలచి సింగారించి వన్నెలు చిన్నెలు కల్పించి ఒక చక్కని శిల్పమూర్తిని సృష్టించినాడు. స్వతం్యత రచన అనెడి మాటకు అర్థమింతే. కథను గూడ కల్పించినాడని కాదు మరి కాళిదాసు కావ్యములై నను మూలముగా గైకొన్నా డేమో అని యనుమాశించుటకు వీలులేకుండ ఆతడు చేసిన (ప్రతిజ్ఞ సందేహ నివృ త్రిని జేయచున్నది. కాళిదాసువై ఇతనికి ఎనలేనిభ క్రి.*“భాసురమతి వాల్మీకి వ్యాసాదులు చనిన జగతి వరకవితాసింహాసనమెక్కి కవీందుల దాసులంగా నేలెం గాళిదాను(డు వేర్మిన్‌". ఇంత భ_క్రిగలవాడు ఆతని కుమార నంభవమును ఇతర సంస్కృత కావ్యములకంటె ఎక్కువ (శద్ధతో చదివి యుండుననుట తథ్యము. ఊరక చదువుటయే కాకుండ దానిని చిరకాల మననము చేసి తన

(13)

రి

కవితాత్మను ఆ కావ్య సౌందర్య వాపానిలో నోలలాడించి యుండును. అందు చేతనే [గంథ రచనవేళ కాళిదాసుమూ ర్రి ఇతనికి అడుగడుగున సావాత్కరించు చునే యుండెనని తలపవచ్చును ఆ సౌషాత్కార ప్రభావము ఈ [గంథమున చాలవరకు నీగలారుచుండును. అందుచేతనే విమర్శకులు ఈ _గంథమునకు కాళిదాసు కుమారసంభవమే మూల మనుకొని దానితో పోల్చిచూచుటకు ఉద్యమించిరి. ఆది మూలము, ఇది _పతికృతి ఆని పోల్చి చూచుటకంటె ఈ రెండును స్వతంత _గంథములుగ భావించి తారతమ్యము నిర్ణయించుట సము చితము. ఎజ్జక, సోమనల హరివంళములవలె ఈ రెండును కెలు(గు (గంథ ములే ఆయి యుండినచో ఆథ్రే పోల్చి చూచుట కొంత సుకరమే యగును. గాని కాళిదాసుది సంస్కృృతమును, నన్నెచోడునిడి తెలుగు అగుటచేత వాటిని పోల్చి చూచుట కొంత దుర్శటమైన పని ఆయినప్పటికిని ఈ రెండు | గంథములలోని కథను, ఈ కవులు ఆ కథమ నడిపిన పద్ధతిని, కవితాశ_కిలో చిత్తపంస్కార ములో ఇరువురకునుగల తారతమ్మమును కొంతవరకై నమ పోల్చి చూడవచ్చును. నిజమునకు తెను;గుమాట అటుంచి సంస్హృతములోనై నను కాళివాను చేపట్టిన వస్తువును ఇంకౌక కవి చేపట్టియన్నతో-అట్టి సాహసుడు లేడు-కాళిదానుతో ఆతనికి పోలిక ఏమిటి ? ఆని యతని [గంథమును వివ్చి చూడకుండగనే (తోసి పుచ్చవచ్చును. ఎందుచేతననగా కవికులములో కాళిదాసుని పేరు చెవ్పినతర్వాత ద్వితీయుడుగాన్నై నను చెప్పుటకు వెంటనే రెండవవానిపేడ స్ఫురింపదు ఆందు చేతనే "అనామికా సార్థవతీ బభూవ” అన్న అభ్రియక్తో కి పుట్టినది. అట్టి కాళిదాసు ఈ తెచు4గు కవిని పోల్చి చూచినపుడు ఇతనికి ఏమి న్యూనత కలు గునో యనెడి సంకోచము కలుగుట సహజమే. కాని బరిమీద వదలి పెట్టినదో గెలవక పోయినను కాళిదాసుతో పెననగల వాడేగాని మల్టచరపు విన్నంతనే భయపడి పారిపోవువాడు కాడనుమాట మాతము నిజముం

కాళిదాసు పేరుమీద చెల్లుచున్న కుమారసంభవములో ఉత్తర భాగము (శవ సర్గనుండి) ఆతడు వాసినది కాదనియు (పళిభాళాలియైన ఏ కవియో దానిని పూర్తిచేసి యుండుననియు, సూక్మదృష్టికి ఆ భేదము కానవచ్చుచుండు వనియు కొందరందురు- మల్లినాథసూరి మొదటి ఎనిమిది సర్గలకే వ్యాఖ్యానము (వాని తక్కినవి విడిచిపెట్టుటవల్ల ఆ మవో వ్యాఖ్యాతకుకూడ ఉత్రరభాగము కాళిదాసు కృతము కాదనియే తోచెనని తమ యభ్యిపాయమును నమర్థించురు

రం

నన్నెచోడునకు కూడ ఇట్టి అభి పాయమే కలిగియుండవచ్చును. ఇతడు పూర్వ భాగమును అనుసరించి నడచినంతగా ఉ త్తరభాగము వెంట నడకసాగించలేమ. నన్నె చోడుడు చేసిన అనసరణములు, అనుకర ఇములు, అనువాదములు పూర్వ భాగమునకే సంబంధించి యున్నవిగాని ఉత్తర భాగమున లేవు, అందును ఠ్‌వ సర్గ తరువాత కాళిదాసు దగ్గర సెలవు తీసికొని తన దారిని తాను పరుగెత్తి పోయెకు సప్తర్హులు కన్యావరణార్థము హిమవంతు నొద్దకు వెళ్ళి మనువు నిశ్చ యము చేసికౌని వచ్చిన 6వ సర్గను నన్నెచోడుడు ఎట్లు విన్మరింపగలిగెనా ? యని నాకు విస్మయము కలుగుచుండును. ఆ సర్గలో కాళిదాసు చితించిన ఆర్య త్వము మన కుమారసంభవమున -- భాయామ్యాతముగా నైనను = లేదు. భారత జాతి యొక్క యు, భారతీయకవియొక్కయు సంస్కృతీ సంపన్నతకు నిధాన మైన ఆ సర్గను తెముసన అనువదించుటకు గాని అనునరించుటకు గాని నన్నె చోడుడు చాలడు,. ఈ (గంథమును కాళిదాసునకు వినివించినచో అతడు ఒక మారు తల యూచుచు, ఒకమారు పెదవి విరచుచు ఆలకించుము

సంస్కృృత కుమారసంభవములోని కథ హిమవద్వర్ణనతో, పార్వతీ జననముతో ప్రారంభమై కుమారుని తారకాసురనంపహారముతో అంత మగును. తెనుంగున పార్వతియొక్క పూర్వజన్మ మైన సతీదేవియొక్క జననము, దవుడు ఆమెను శివున కిచ్చి పెండ్లిచేయిట, ఆ పరమదంపతులకు గజాననుడు పుట్టుట, తండియెన దతుడు తన భర్తను అవమానించినందులకు సతీదేవి యోగానల దగ్ధ యగుట, ఆపై దఇాధ్వరధ్వంసము జరుగుట అనెడి అధిక కథ మొదటి రెండాళ్వానములలోను కలదుం

మూడవ ఆళ్వాసమునుండి నడచిన కథ మృాతము కాళిదాను కథా _కమముతో సంపదించుచుండును. ఆది మొదలు రెండు[గంథములయందును కథ్మాపణాళిక సమానమే! ఆ (పణాళికను ఉన్మీలనము చేయుటలో మా(తము నన్నెచోడుడు కాళిదాసుకంటె ఎక్కువ పెంపు చేసెను. ఆ పెంపు అనేక విధ ముల జరిగినది. ముఖ్యముగా వస్తువర్దనలోను, భావ్ససపంచములోను అది ఎక్కువ ద్యోతిత మగును ఈ భేదము ఓక్క ఈ యిరువురకే కాదు. ఇది (ప్రావీన నవీన కవివర్గములకు ఉండెడి సర్వసాధారణ ధర్మము. ఈ _పాచీన వవీవత అనునవి కాలమును బట్టి యేర్చడ.నవి కావు. ఆయా కవుల రచనా

100 పదతులను బట్టీయ ఏర్పడును. [ప్రాచీన కవిత్వమునకు సాధుత్వము, సహజ సౌందర్యము, అలంకరణ విరళత్వము, ఐహువర్ణనా రాహిత్యము, కథా ప్రాధా న్యము, భావసంయమనము ముఖ్యలక్షణములు. నవీన కవిత్వమునకు కబ్దాడంబ రము, అర్థచమత్కారము, అలంకరణ _పచురత్వము, వర్ణనాబాహుళ్యము, భావా వేళము, ఇతివృ త్ర (పపంచనము ముఖ్యలక్షణములు, ఈ విభాగమునే ఆంగ్లములో 1399103/1 206 గింగి8ిగ6 01% అని యందురు. ఈ యర్థములో మన ,పాలీన నవీన కవులను ఆర్షకవులు లౌకికకవులు అనవచ్చును. ఆర్షకవులనగా శ్రేవలము బుషికవు లనియే అర్థము కాడు. వైన చెప్పిన లక్షణానుసారముగా పురాణేతి వోసములను, కావ్యములను (వ్రాసిన కవులందరును ఆర్షకవులే యగుదురు. కుమారసంభవకథ గల (పాచీన పురాణములు చూచినపుడు ఆ రచన ఆర్ష మనియు, దానితో పోల్చినపుడు కాళిదానురచన ప్రైజెప్పిన లక్షణములను బట్టేయే కొంతవరకు లౌకిక మనియు స్పష్ట మగును ఆ కాళిదానునితో ఈ నన్నెచోడుని పోల్చి చూచినచో ఈ తెనుంగు కవిత్వము లొక్రికము = ఆ కాళిదాస కవిత్వము ఆర్షము అనివీంచును. అనగా లౌకిక మనదగిన నవీన కవిక్వలక్షణము కాళిదాను (గంథమునందు కంటె నన్నెచోడుని (గంథభములో అధికముగా నుండు నన్న మాట, ఈ పెంపు జరిగినకొలదియు లౌకిక్కగంథము విస్పృతి చెందుటయే గాక కొన్నిచోట్ల ఆ విసృతి కావ్య శరీర నిర్మాణ దృష్ట్యా అనావశ్యకము కూడ ఆగను. మరికొన్నిచోట్ల వ్యంగ్య పధానమై సూచనామ్మాతముగ ఉన్న యర్థము వివరణమువల్ల పలచబడును, ఓక యుదాహరణము చూడుడు : “*ఆపచిత బలిపుష్టా వేది సమ్మార్గ దా నియమ విధి జలానాం బర్తిషాం చోపనే(త్రీ గిరిశముపచబార (పత్యహం సా నుకేశీ నియమిత పరిఖేదా తచ్చిరళ్చం[దపాదై ౪.”

ఈ ల్లోకమునందు కాళదాను, పార్వతి తపస్థితుడై న శివునకు చేసిన పరిచర్యా స్వరూపమును సంగహముగా, అంతకంటె అపేకణీయము లేకుండ వ్య క్రీకరించెను. జు

ఈ శ్లోకములోని భావములనే ఛాయామాాతముగా అనుకరించుచు నన్నె చోడుడు మూడు పద్యములను (వాసెను, మూడవదానిలో పార్వతి నిత్యము

శే01 కోసి తెచ్చిన పువ్వుల (వత్యగశతమ వివరించుచు రమణీయమైన యొక అర్థ మును కొనితెచ్చెను. సీ, “మొన లావులించి వాసన సల్ల బసీగొని లే దేటిగము లెంగిలింపకుండ నెడ సూజ;గొని వేవి సుడియు తెమ్మరలచే బొడము పుప్పొడి వాలివోవకుండ. దచరణికూటమున మే యె5లి పద్మిని మేన -- మొలతెంచు మధుమద మొలుకకుండ మేల్కని గోమిని మెలంగి మై మురిసినం టొదిగొన్న యకరువుల్‌ సెదరకుండ( రే॥ దెళిని జక్కవ లొండొంటి. గలయః దారు కలకలంబున రేకులు గదలకుండ మున్న కొనివచ్చి గణికా సమూపాతోడ గిరిజ పూబీంచె. ఐసి(డి తామరల వరదు.”ొ ఈ పద్యమును కాళిదాసే చూచియున్నచో లివ పాదము తప్ప తక్కిన భొగమును నిజముగా సంస్కృతములో అనువదించెడివా డేమో యని నాకు తోచును (ఆ పాదమునందలి యర్థము అనభ్యము ). కాళిదాసునే మురి వించెడి పద్యములు ఇట్టివి ఈ (గంథములో అక్కడక్కడ బాల కలవు వాటిలో రెండు మూడు ఉదాహరణము లిచ్చుచున్నాను : మః “*వలరా జామని( బిల్చి వేగమెయి నీ వాసంతి కానంద దో హల మీ కాననలక్మీ కిమ్మనుడు నాహ్హాదంబుతో నెయ్గమ గలమై యుండ వసంతకుండు దమ పై4 గన్నిడ్డ( గారాకు గెం దలిరాకయ్యెనొ నా దలిర్చె వడి. గాంతారాంతరో ర్వీజముల్‌ . కం॥్క కని కోవించెనా *! కొనక మును గోవీంచెన్తా (గుండుసూ చిన" గా గే! ళ్‌ గ గి మును యా (క్‌ హై సగ్రోల్న వ్‌

108 కం! గిరిసుత మె గామాగ్నియ హరు మై రోషాగ్నియుం దదం“జుమైను ద్ధర కాలాగ్నియు రతిమై నురు కోకాగ్నియును దగిలి యొక్కట నెగ సెన్‌ మన్మథుడు తన సఖుడయిన వసంతునితోడను, శంకితస్వాంత యైన రతితోను కలిసి [పాణము లర్పించి యైనను సరే నెర వేర్చవలసిన కార్యము కొరకు హీమవత్పర్వతమ.మీది శివుని తపోవనమునకు బయలుదేరి వెళ్ళెను అని చెవ్పు టకు కాళిదాసు ఈ క్రింది శ్లోకమును వా సెను. “స మాధవేనాభిమతేన సఖ్యా రత్యా చ సాశజ్క మనుపయాతః ఆఅంగవ్యయ ప్రార్థిత కార్యసిద్ధిః స్థాణ్వాశమం హైమవతం జగామ” ఇందులో అతడు వాహనారూఢుడై వెశ్లినో, కాలినడకనే వెశ్లెినో, ఆకాశగమన మున వెన్లైనో కాళిదాను వివరింపలేదు. ఆ గమన్యపకారమును అవసర మైనచో మనము ఊహించుకొనవలసీనదేగాని దానిని వివరించి చెప్పుట ఆ కవికులగురుని పద్ధతి కాదుః నన్నెచోడుడు మన కా యూపహించుకొనవలసిన భారము లేకుండ వారీ గకమనమునకు ఒక పుష్పరథమును సృష్టించి చూపెను (నిజమునకు అది రథము కాదు ; తెలుగువారి రెండెడ్డబండి ). సీ పంకరుహంబులు జండి కన్నులు, చంప కంబులు నౌగ, లుత్పలంబు లిరుస్తు గరవీరములు పలు(గాడి, జాదులు సమః గొయ్య, లళోకముళ్‌ గోడివీట సిందువారంబులు సీలల్కు గేతకుల్‌ మెట్టులు, మొల్లలు మెట్టుగుదెలు పొగడలు పలపులు, పున్నాగములు పగ్గ ములు పఘాతారముల్‌ పూనుగాడి కురవకానీక మూలంన్పః గోల, కైరా వములు మునుకోల్క కోకము ల్వాహనములు

108 గా వసంతుండు నూళు/డై పూంవుదేర నెరయః గుసుమాయుధంబులు నినివి తెచ్చెం రథమునకు చ కాలు ఇరును, కాడి మొదలైన ఎన్ని అవయవము లుండునో అన్నిటికి అన్ని రకముల పువ్వులు సంపాదించి ఆ రథశిర్మాణము చేసిన ఈ శిల్పి నేర్పు ఎంతయో కొనియాడ దగినది. కాని ఆ రథగిర్మాణ మెంత బాగున్నను చమత్సార భూరయిష్టమే గాని రనవంతమని చెప్పదగిన రామణీ యకతా భూంఎస్టము కాదు. ఇట్టి చమత్కార పద్యమును (వాయుట సంస్కృత కవులలో నైనను ఉ _త్తరకాలమందలి థభ్రీహర్జాదులకు వరిపాటి యెసదిగాని అశ్వమోష కాళిదాసాదులనాడు లేదు. ఈ సంగతి యటుండనిండు. శివుని తపో వనములో వసంతుడు ఆడుగు పెట్టానే ఆకాలవసంతోదయ మైనది. ఆ ఘట్టి ములో కాళిదాను (వాసిన ల్లోకములలో కొన్నిటిని ఇతడు యథాతథముగ తెఎగించెను. మరి కొన్నిటిని ఇంచుక మార్పులతో అనుకరించెను చూడుడు ; “మధు ద్విరేఫః కునుమైకపా శీ వపొౌ (వీయాం స్వా మనువ ర్తమానః శృంగేణ సంస్పర్శ నిమీలితావ్షీం మృగీ మశండూయత కృష్ణసారః, దదౌ రసా త్పజ్కజరేణుగిస్థి గజాయ గండూష జలం కరేణుః అర్ధోపలుక్రేన విసేన జాయాం సంభావయామాన రథాన్గినామాం గీతాన్తరేవు శమవారి లేశైః కించిత్సముచబ్చ్బ్వాసిత పత్తిలేఖమ్‌ పుష్పాసవాఘూర్డిత నేేతళోలి (వియాముఖం కింపురుష శృచుమ్చే.” సీ॥ “కరియిచ్చె నరమేసి కరిణికి సల్లకీ పల్పవ ముల్లంబు పల్పవింస మృగ మర్థి. గబళించి మృగి కిచ్చె నంయద ర్భాంకురంబులు చిత్త మంకురింప

108

వతముగా ఠానై తనమాటలలో వర్ణింపవచ్చునుగాన్మి అ బుషీపాాతలకు ఆరో వీంచరాదు*

మరి శివుని తపోభంగమునకు బయలుదేరిన మన్మథుని వారించుటకు రతి చేసిన హితోపదేశముకూడ జౌచిత్యపుమేరను మీరుచునేయున్నది భార్య భర్తకు హితముగరప్తట న్యాయమేకాని ఆ యుపదేశము అనునయపూర్వకముగ మృదు మధురముగ నుండవలెనుగాని తర్జన పూర్వక కాపవాక్యములుగా సుండరాదుం ఈ ఘట్టమున కవి రతినోట పలికించిన వాక్యములన్నియు తనవేకాన్తి రతి ప్రాతవి కావు. కాద్యములో కవి, తానే ప్థాతయగుట యొకటి. పాతయే తా నగుట యింకొక టింఅనెడి రెండువిధములుగా భాషించుచుండును. అనగా ప్మ్నాత భావములు తననోట పలుకుటయొకటి, తస భావములే పాతనోట పలికించుట యింకొకటి. ఈ రెండింటిలో మొదటిది కావ్యదర్మము, రెండపది కావ్యరర్మ భంజకము. లానే పృాతయైనచో కవి ప్యాతోచిశమైన భావములు వాక్యములు వ్యక్తము చేయుచుండును. పృాతయ్‌ కానైన కవి అ యౌచిత్యమును విస్మరించి తన వాక్యములే ప్యాతనోట పసలికించును. రతి హితోపదేశ ఘట్టమున నన్నె చోడుడు ఈ రెండవ పద్ధతి నవలంబీలచి పాతౌచిత్యమునకు భంగము కలి గించెనుం

ఇతడు స్త్రీజనావయవ వర్ణనా కుతూహలమును తీర్చుకొనుటలో స్టానాస్థాన వేళావేశ పరిజ్ఞానమునుకూడ కోల్పోవుననుటకు ఇంకొక నిదర్శనము చూడుడు: పార్వతీవర మేళశ్వర వివావానంతరము హిమవంతుడు అల్లునకు అరణమొసంగి వీడ్కాలుపు సందర్భమున మేనకయు ఉమాదేవియ ఒండొరుఐను కౌగిలించు కొందరు. ఆ నమయమున వారిరువురి హృదయములలో అమృతరనసపూరితము లైన ఏయే భావతరంగములు పుట్టనో ఆడపిల్లను అత్తింటికి సాగనంపెడి దంపతు లందరును ఎరుగుదురు. ఆ సన్ని వేళశమును మవికవి యైనవాడు ఎంతో రసవంతముగా వర్ణింపవచ్చును, నన్నె చోడునకు ఆ సన్నివేళ సౌందర్యమే గోచ

• తింపలేదు. వైపెచ్చు వారి యాలింగనమును జుగుప్పావహమైన ఈ కింది పద్యమున చి(తించెను, తే “ఉరుకుచ్నాగంబు లౌండొంటి నొత్తుదేర నెదురు కౌ;గిలింపంగ నను వెట్లు(గాక

107 కెలని కొఅ/గుచు. గుచతటుల్‌ బలిమి నొత్త నదిమి కే లెటకేనియ నందికొనిరి” ఇట్టి పద్యములు ఇయ్యెడనే కాదు, సారస్వతమున ఎక్కుడ నున్నమ సరసుల మది కెక్యవు+ అవి యీ కాన్యములకు కళంకము లనుటకు సందే హి్‌ంప నక్కరలేదు పరాకాష్ట చెందిన ఇతని గురుభక్తి యారాధనీయమే. కాని, ఆ గురు వునకు పరమశివునితో అభేదమును పాటించెడి పారవళ్యము మ్మాత్రము సమర్థనీ యము కాదు. పార్వతికి శివమంగతో పదేశము చేసిన బుషీశ్వరుని జంగమ మల్లి కార్టునుని పేర విలిచినప్పటికంటె, శబరకాంతలు వెదురుబియ్యము దంచునప్పుడు జంగమ మల్లికార్జునుని పేరుతోనే పాడిన రోకటిపాటకంట్కె పెండ్లికి తరలి వచ్చెడి శివుని చూడవచ్చిన పొరకాంతలు చూచినవ్యక్రి జంగమ మల్లికార్డునుడే యని వర్ణించుట సమంజసము కాదు. వరుసగా ఆ పద్యము లివి:

చ॥ “కమలదళాకీ సాల దమకంబున( గూర్చు నిజేకతోడ( జి త్తము దనివోవ(గా బహువిధంబుల( గూడిన హృద్గతానురా గము వెలి, బేర్చునో యన నఖ కత చుంబనరంజితాంగ వి (భమగతి వచ్చి చూచె నొక భామిని జంగమమల్లికార్డునిన్‌ .

ఉఊ॥ వాసనగా శివాగమము వర్ణన కెక్కె. (దయీసదర్థముల్‌ దేసిగ నాత్మశిష్యులకు దెల్పుచు సద్విధి నున్న నిష్కళా భ్యాసమునందు లీనమగు భావము నిల్పి వెలుంగుచున్న స దూనుర ముఖ్య విపమునిపుంగవు జంగమ మల్లికార్డునున్‌ .

తే! మగువ జంగమ మల్లయ్య! దగిలి చూచి యంద కన్నుల మనమును నంటియున్న నచల ఖానన నిల్బె( దా నట్ల పరము నభవు। గని జను లచలాత్ము లగుట యరుదె?”

చ॥ పటికపు రోటిలో వెదురుబా లొగి పోయుచు గౌరుకొమ్ము రో కట( గొని దంచుచున శళబరకామిని వెక్కులు రాగముల్‌ మదో త్కటముగ+( బాడె( జుట్టినమృగంబులు సోమ,మనుష్యరూప ధూ ర్హటి మునిమఖ్య లోకగురు జంగమలింగము మల్లికార్డునున్‌.

108 భక్రిపారవళ్యము నానావిధభావావేశములలో ఒకటి మితిమీరిన భావా వేళశము గల కవి కావ్యరచనా మర్యాదలను పాటించుట దుష్కరము* ఇతని సామెతలు పలుకుబళ్ళు, జూత్యములు దేశీయముగా నుండుటయే గాక కథకు సంబంధించినను, సంబంధింపక పోయినను దేశీయములై ఆ నాటి సాంఘికాచారములు కూడ కొన్ని యీ _(గంథమున (ప్రవేశ పెట్టబడినవి. అట్టివి కూడ ఇతడు (పతిన చేసిన కావ్యరచనాదేశీయతకు కొంత సారనభూతములైై యుండెనని నాయూహ. యుద్దమునకు పూర్వమే నేనాకటకమున వీరభటులు తమతమ (పతాపములను (పకటించుట, త్యాగభోగపరాయణు లగుట, దియు రాడను తుదిసారి వీడ్కానుట. (వియురాండు భావివియోగభారమమ సహింపలేక (పియులకన్న ముందే వాణములు వీడుట మొదలై న వీరళ్ళంగార కృత్యము లన్నియు శ్యతియకులజుడుషు, యుద్ధవిశారదుడును ఆయిన ఈ కవికి సౌచాదనుభూతములై యుండును మరి రాజసేవకులకు పసిడిరాసులు బోని జీతము లిచ్చుటయు, యుద్ధ భటులలో ముక్కడిమూకలకు జొన్నలు గొలుచుటయు ఆ నాటి యాచారము కాటోలు | కం “*భావజవిభు( డలి కక పిక 'సేవకతతి కెడరు దీర జీతము సేయం గా వెఠి.టోనిన పసిండుల (ప్రోవులు నాం దమ్ము లెలమి( బూచె బెడంగై చం మునుమిడీ వైరివాహినుల ముట్టి పడల్వడ వేసి గట్టి క్రై పున ఐయికెత్తు వాహకుల పొంకమరం దలకౌంత గోసిము న్కొనివడి వాలు పందలకు గోపుల నూరెల దోలి మార్చు పే ర్చన బతికెత్తి కేల్లలన జొన్నలు గొన్న మిుణంబు నీ/గుదున్‌.” రాజు ఒక ఆసాధారణ కార్యనిర్వహణమున క్రై ఒక సేవకుని నియో గించినపుడు ఆతనికి సక్కారపూర్వకముగ తాంబూల మొసంగుటయు ఆతడు దానిని అంగీకారసూచకముగ (గహించుటయు ఆ నాటి రాజసేవామర్యాదలలో ఒక దిలయై యుండును. ఆ మర్యాదయు ఈ కాన్య్మమున పాటింపబడినదిం

109 వః నాకుందగిన కెలసంబు (56౯౪09) గంటి దీనికింతకు మైకౌంటి( దాంబూలంబు దయచేయుమని వసంతనహితంబుగా వలరాజు నురరాజుచేత నపార సత్కారంబులు గొని వీడుకొని చనుదెంచు నంత నక్కడం” కథ ఏకాలమునాటిదై నను కవికాలమునాటి ఆబార వ్యవహారములు కావ్య మున చోటుచేసికొని పవేశింయను. అట్టివి కాలధర్మ విరుద్ధములని కవులు శంకింపరుం “"ఓలిన కడచన నఅువది నాలుగు విద్యలను నేర్చు నైసర్గికమై వాలిన నుశవులకుం గా కేల తరమె కృతులుచెప్ప నెప్వరిక్తై నన్‌.” అసిగదా ఇతడు ఉ_త్తమకవి కుండవలసిన విజ్ఞానమును ఫరూవించెను, ఇది ఆలంకారికులు కావ్య హేతువులుగ చెప్పిన పతిభా, వ్యుత్చ త్రి, అభ్యాసము లనెడి మూటిలో వ్యుత్చ త్రికి సంబంధించిన విజ్ఞానముం ఆ విజ్ఞానము నానావిఠ శాస్త్రసంబంధియు, నానావిధ కళాసంబంధియు అయి యుండి కవికి చక్కని సంస్కృృతినిచ్చునుం అట్టి సంస్కృతిగల కవి పండితకవి యనిపవీంచుకొనను. మన పూర్వకవులలో చాలమందికి అనేకళాస్త్రపరిచయముతోపాటు సంగీతాది కళాపరిచయమును కలదు. ఆయా కాస్త్రవిషయములను కళావిషయములను సందర్భము పొసగినపుడు వారు కావ్యములలో (పదర్శించుటయు కలదు* నన్నెచోడుడు అట్టి పండితకవులలో ఒకడ.. ఇతనికి కవిత్వముతోపాటు చితలేఖనము, నాట్యము, సంగీతము మొదలైన కళలనైపుణియు, ఆళ్వకాస్త, గజళాస్త్ర, యోగళాస్త్ర యుద్ధతంత్రాది. వరిజ్ఞానమును కలవని చెప్పుటకు ఈ (గంథమున ఆనేక నిదర్శనములు చూపవచ్చును. ఈ పరిజ్ఞానమును అతడు ఆవసరమునకు తగినంతగాక ఎక్కువగానే _పదర్శించుచుండను. మరియు చ్మితకవిత్వము, బంధకవిత్వము, ము.దాలంకారము మొదలైన కేవల పాండిత్య (పదర్శక మైన రచనమయందును ఇతనికి కుతూహల మెక్కువ, ఇట్టి రచనలు ఆం_ధవాజ్మయములో ఆదికాలమున లేవు, అందుచేతనే ఇతడు నన్నయకు (పాచీనుడు కాకపోవుటయే కాక ఆర్వాలీనులలో కూడ చాల తర్వాతికాలపు చాడని కొంతమందికి సందేహము కలుగుచుండును మొత్తముమీద చూచినచో

110 ఈ కావ్యము రెండు విరుద్ధాంళములకు నంగమస్థానమేమో యనివించును. ఒక వంక కొళిదొసాది సంస్కృత కవులయొక్కయు, తిక్కనాది ఆం్యధకవుల యొక్కయు శిల్పలవణములును ఇంకొకవంక మీణయుగములోని ఆధమ్యప్రబంధ లష్షణములుకు ఈ కావ్యములో రాశీభూతములై యున్నవి. అయినను నన్నె చోడుడు ఆంధ్ర కవి(శేస్టులలో ఎన్నదగ్గవాడేగాని, సామాన్యుడు కాడు. ఆతి నస్పతం్యతమైన బుద్ధిమ_త్తయు; అతి నిశితమైన భావనయు, నాళాశాస్త్రపరిజ్ఞానమును గల మహావ్య క్తి యని ఉపదారపూర్వుకముగ కొనియాడదగిన కవీశ్వరుడు. పండితారాధ్యుడు ఈయన పేరు మల్లికార్డునుడు. మవాపండితుడును, ఆరాధ్య (బాహ్మణు డును ఆగుటచేత పండితారాధ్యుడనే పేరు పళ స్పికెక్కినది. ఈ పేరు తదుపరి కొన్ని ఆరాధ్య [బాహ్మణుల కుటుంబములకు ఇంటీ పేరైనది, ఈయన వీరళ్రైన మత సంస్క ర్తయన బసవేశ్వరునితో తులతూగ గల మావోత్మ్యము కలవాడు. అందుచేతనే వాల్కురికి సోమనాథుడు బసవని చరిత మును బసవ పురాణమను పేర వానినక్లే, ఈతనీ చరితమును పండితారాధ్య చరితమను పేర ఒక మహ్మాగంథముగ [వాసెను. పండితుడు బహు (గంథ కర్తయట. పండితారాధ్య చరితలో సందర్భ వశమున ఆ (గంథమ.లో కొన్ని పేర్కొనబడినవి వాటిలో కొన్ని సంస్కృత కర్దాట భాషలలో కూడ కలవటం కాని ఇతడు వ్రాసిన [గంథములలో ఏది తెలుగో ఏది కాదో నిర్ణయించుటకు వీలులేకుండ అవి యన్నియు నామమాతావశిష్టము లయివవి. ఒక శివత త్ర సారము మాతము ఆయుర్ఫాగ్యము కలిమి శేషించి యున్నది సోమనాథుడు పండితారాధ్య వాద పకరణములో పేర్కాన్న 'వెక్కు (గంథములలో శవత_త్త్రసారము తప్ప తక్కినవాటిలో ఏవి పండితుని రచనలో ఏవి కావో చెప్పలేము “అ త్తజి భట్లు గ్రైవారంబు సేయ “శశి బంచ గద్యముల్‌” “రుద మహిమయు శతకంబు “శివతత్త్రసార” మాదిగను గద్యపద్యంటు లాకాంక్ష( జదువుచు వహృద్యంబుగా సత్కవీళశ్వరుల్‌ వాగడ మది నుబ్బి “వంసార మాయా స్త్రవంబులో

111 బదములు+ దుమ్మెదపదముల్‌ (వభాత - పదములు. బర్వతపదము లానంద్‌ = పదములు శంకరపదముల్‌ నివాళి = పదములు వాలేపపదములు గొబ్బి - పదములు వెన్నెలపదములు సంజ = వర్ణన మతి గణవర్జనపదము = లర్జవ మహమోషణ ఘూర్చిలుచుండ( ఆ బాడుచు నాడుచు( బరమహర్షమున+ గూడి సద్భృక్త సంకుల మేంగుదేరం (పం, చం వాద.) వై వాటిలో తుమ్మెదపదములు, గొబ్బిపదముల్కు వెన్నెలపదములు మొదలైనవి పండితారాధ్యుడు రచించినవె యుండవు. అవి పదకవిత్వములో కొన్ని ఫణుతుల పేర్లు. నేటికిని నం్యకాంతి పండుగ దినములలో "*వంచపాండవులే తుమ్మెదా అవియు, “గాబ్బియాడో గొబ్బియాడో” అఎయు పల్లెపజలలో స్త్రీలు జట్టులుగా పాడుట కలరు. పండితునిశిమ్యులు ఆతనివెంట ఈ వదములు పాడుచు కోలాహల ముగ నడచిరని పాల్కురికి సోమనాథుడు చెప్పినదాని కర్ణము. అవి తుమ్మెద పదములు, గొబ్బిపదముల ఫణుతులమీద శివపరముగ (వాయబకిన యేవో వదములై యుండుము ఆ శివపరముల్లైన పదములుకూడ లోకములో ఆ నాటికి (ప్రచారములో మన్నవేకాని పండితారాధ్యుడు (పత్యేకము (వ్రాసినవి కావని యకుకొమట లెస్స ! శ్రీకంఠు( డను పువ్వు తుమ్మెదా ' పర మైకాంతమున వెల్లు తుమ్మెదా | అని వేదాంతార్థము గల ఒక తుమ్మెదపదము ఇప్పటికిని ఆచ్చటచ్చట పాడు చుండుట కలదు. కాలము: ఇతని జీవితకాలము 1100-1170 కావచ్చును. ఇతడు వెలనాటి చోడుని,యోస్థానమునకు వెళ్ళి అచటి బౌద్బాచార్యుని, మతవివాదమున నోడిం

1]లి వగా ఆ బౌద్ధుడు శివంంద చేసెశట. శివుని గాని శివమతముకుగొన్ని శైవులను గాని నిందించిన వారిని హత్య జేయుట పాపము గాకపోవుటయే గాక దానివల్ల క్రైలాస్కప్పాప్పి కలుగు ననెడి పండితుని మళ విశ్వాగ్యపకారము ఆశనిశిష్యలు ఆ జౌద్ధపండితుని ఊవాంకువధ గావించిరట. దానికి _పతీకారముగ ఆ రాజు పండితుని కనులు తీయించెనట. ఈ భయంకరనాటకమున ఒక పాత ధరించిన ఆ వెలనాటి చోడుని రాజ్యకాలము 1168-1180 అని చార్నితకులు నిర్ణయించిరి మటి పండితుడు వెలనాడు దాటి శ్రీశైలము మీదుగ బసవేశ్వరుని దగ్శనార్థము కళ్యాణకటక మునకు పయనమై పోవుచు మధ్యేమార్గముననే బసవని శ వైక్యమును గూర్చి విని ఆ పయనము మానుకౌనెనట బసవని నిర్యాణము 1167 లో జరి గిన దనుట లోకపసిద్ధము. అప్పటికి పండితారాధ్యుడు ముసలితనవ: చే 'ఛ్రీశ్లైల పర్వత మెక్కలేక అతని శిమ్యనిద్వారా స్వామికి తన భక్తిని నివే దించెనట. ఆ పై వయోభావము వలను, బసవని చూడలేక పోయితినను నిర్వే దమువల్సనుు మరి రెండు మూడు స-వత్పరములలో తనువు చాలించెనట. కాగా ఇతడు 18వ శతాబ్ది పారంభమున పుట్టి 1170 పర్యంతము బతికి యుండెనని నిర్ణయింపబడినది. శివత_త్త్వసారము ః ఈ (గంథము కొద్ది సంవత్సరముల కితమే

(పకటితమైనటి. తత్పూర్వము దీనిపేరు సోదర గంథములతోపాటు పండితా రాధ్య చర్నితమున వినవచ్చుట మ్యాతముతోనే సరిపోయెడిఏ. పండితారాధ్య చర్మితలో సోమనాథుడు "ళతకంబు శివత్ర్రసార మాదిగను గద్యపద్యంబు లాకాంశ చదువుచును"అని (వాయుటబట్టి ఇందలి కళతక శబ్దము శివతత్ర్రసార మునకు విశేషణముగా ఈ ంథమును శళతకముగ అంగీకరింప పూనిరి. కాని ఇందు శతక 'లక్షణ మేమియు లేదు థతకమున కుండదగిన సంఖ్యా నియమము గాని మకుట నియమముగాని లేదు. పైగా (గంథమునగల 489 సద్యములును ఏకస్మ్నూత బద్ధములునుగావు. అదియునుగాక లాత్షణికు లుదాహరించిన :

“ఆయతి( [దిపురాంతక దే

వా యని వీలుచుటయు గటక మంతయు వినగా

వాయక కిన్నర బమ్మయ

కో యని యెలుగివె తాలి యకగాభరణా |

118 అనెడి యీ పద్మము ఇందు కానరాదనియు, ఇటువంటివే మరికొన్ని నశించి యుండుననియు, అందుచే ఈ గ్రంథము ఆసంపూర్ణ మనీయు కొంద రందురుః పాల్కురికి సోమనాథుని “శతకంబు శివత_త్త్వసార మాదిగను "అన్న పంక్రిలో నూచింపబడిన శతకము వేరుగా నున్న దసియు అది”శ్రీగిరి మల్లికార్జునా! "అను మకుటము కల శతక మనియు ఇంకొక వాద మున్నది. శివత త్ర్రనారమునందలి (పకీర్ణతనుబట్టి ఇది విషదైక్యము గల (గంథముగా కవి సంకల్పింపలేదని యనుకొనవచ్చును. దక్షాధ్వర ధ్వంసము (ప్రళయ వక్షనము గల తాండవము మొదలయిన కొన్ని శైవలీలలను, అద్వైత అండనము జగత్క _ర్భృత్వ విచా రము పశుపతి శబ్బసమడ్డనము మొదలైన కొన్ని కాస్త్రమీమాంసలను, శివదీషీ తులు పాటింపవలసిన ఆచార ప్యవవారములను పురాతన భక్తుల మహిమలను గూర్చి విదీకరించుచు తన భక్తితో మేళవించి చాసేన కౌన్ని పద్యముల సంపు టిగా మాతమే ఈ [(గంథమును (గహించుట లెస్స, ఇందులో తన భక్తిని ఈశ్వరునికి నివేదించిన పద్యములు తప్ప తక్కీనభాగములో కావ్యమునకు యోగ్యమైన కవితాపదార్థ మేమియు లేదు. శివతత్త్రసార మనెడి పేరు పెట్టుట లోనే శ్రైవమత సిద్ధాంత సంగ్రహముగా కవి యూహ యైనట్లు ద్యోతిత మగును కావున దీవిని క్రై వస్మృతి యనుట బాసు, కవిత్వ మనివించుకొనదగిన లక్షణ మేదైన నిందున్నచో అది శైలిలో మాతమే కలదు. ఇతర శివకవులవలె జానుతెనుగు దీక్ష యితనికి లేదు. నన్నయవలె ఇతడును చాలవరకు సంస్కృతపదభూయిష్ట మైన రచనయే చేసెను సంస్కృత జటిలమైనను సుబోధకశ్వము కలిగి ఆృపసీర్ధ పదపయోగము గాని, అన్వయ కారిన్యముగాని లేకుండ, సమతాగుశశోభితము లైన వాక్యములతో రచన నిండు దనము గలిగియుండును, ఈ కిందిపద్యములు కొన్ని యదాహరణములు . కం అవికల దేవాసుర నర

నివహ సదా పూజనీమ నిత్యోత్సవ స

చ్చివలింగ పరిజ్ముఖ మా

నివ సంభాషణము లెల్ల నరకార్థ మగున్‌.

కం సకలామర దై తేయ

[1పకర సదారాధ్యమాన పాదాబ్ది భవాం

తక నీ భక్తుల దుర్గుణ

శకలంబుల వెదకువా.డు చండాలు!( డజా!

శై1కీ కం ప్రాజ్జులు వేదజ్ఞులు లో కజ్ఞులు చేకొండె గత శిఖా గాయ్రీ యజ్ఞోపవీత నా న్తికు లజ్జులు చేకొౌం్యడుగాక యద్ద్య్యైత మజా! కం॥ అతి మూరఢుం డతి పతితుం డతి దుర్దను4 డనఃగ వలన దతిశళయ భక్తి స్థితి నెగడునేని నాతం డతి పండితు( డతి పవితుః డతి నుజను( డజా ఇష్టదేవతమీద కవిత్వము చెప్పెడి భక్తకవులు అందరికిని ఉండెడి ఆవేగముు ఆర్జిత ఊమ్మలత్క పసన్నత మొదలైన హృదయధర్మములు ఇతని కవిత్వములో స్పష్టముగా గోచరించును. చూడుడు : కం॥ పూజబింపుండు పూబింపు(డు పూబింపు(డు శివుని భక్రి బూజింపుండు మీ రోజ సెడి నడవకుండు(డు రాజులు రట్టళ్ళు నగుట రా వెల్లిటికిన్‌ కం॥ దేవా సంసారాంబుధి లో వెలువడ. జేసీ |పమథలోకం బెజు(గన్‌ నావాడు వీడునుండీ _ నావే నన్నుంపవే గణంబుల 'ొడ్సుమన్‌. కం॥ ఒండేమి మల్లికా్డున పండితు( డన నుండుకం టె. (బమథులలో నె న్నం డొకౌ నీ యాజ్టోన్నతి నుండ(గ6 గాంతునని కోరుచుండుదు రుదా! కం॥ నే నొక నికృష్ట మనుజు(డ మానస వచనాతిదూర మహనీయ మహ త్హానంద ః నిన్ను. బొగడంగ నే నెంతటివా(డ సుర మునీంద్ర వరేణ్యా!

115 కం పన్నుగ లజ్జింపక శివ! నిన్నే. బొగడెద ననంగ నేర్తునె దేవా! విన్నపము వినుము నకల జ గన్నాథ ! యనాథనాథ ! కరుణాంబునిదీ ! మఠ _గంథములు వాయు వారందరకు పరమత నిరసనము, స్వమత స్థాపనము అనెడి రెండు యు_కీ ప్మకియలు అవలంబనీయములై యుండును. ఆ రెంటిలో పరమత నిరసన యుక్తి, ళాస్త్ర సమ్మతమే కాక సభాసాధువుగా కూడ నుండవలెను. వాదమున సాధుత్వము చెడకుండగనే తీన్ట్హత యుండిన నుండవచ్చును గాని వాక్‌ పారుష్యము మా[్యతము పండితులు మెచ్చరు, అట్టిది ఆసాధువేగాక ఆనాగరకము కూడ. ఈ కవి పరమతనిరననము చేయుటలో చార్వాక మతము మొదలెన అవైదిక మతములను ఎంత నిర్ణయముగ తీరస్య రించెనో ఆర్యైతమును గూడ ఆంత పరుషముగానే నిరసించెను : కం॥ కలదన నోపక లేదని, పలుక(గ నేరకయు మూక బరిరుల శీయని మ్య్ముల నద్చ్య్యైతులు తమలో పల వగతురు భువన లీన్న భావనమున శవా! కం! ఆరాధ్యుం డారాధకు డారాధక మనంగలేవి యద్ద్యైత దురా చార కృత సర్వ శూన్యా కారస్థితి నేమిసేయ!గా వచ్చు శివా । కం॥ పొతకము సకల నాస్తిక వాత నివాసంబు సర్వ సంకర మాత్మా దై్వ్యాతంబన(గా జగ దు త్పాతము దొరకౌనునె యిట్లు వపరమానందా ! కఈం॥ నిత్య మహాజన దూష్యము (పత్యషాది (వమాణ బాధా బాహ్యం బత్యనుచిత మద్వ్వైతము కృత్యాకృత్యాది హూన్య కీటకము వా!

! కం! (పాజ్ఞాలు వేదజ్ఞులు లో కజ్ఞులు చేకొం్యడై గత $భా గాయ్యతీ యజ్ఞోపవీత నాస్త్రికు లజ్ఞులు చేకొం్టడుగాక యడ్వ్వైత మజా ! క్‌ం॥ స్వేచ్భాబారులు మిథ్యా విచ్చేదన వేదశాస్త్ర విపవవాదుల్‌ ..... ఉపచృన్నదోమ లజ్ఞా నాచ్చాదిత దుష్టచిత్తు లవ్వ్వైతు లజా ఇట్లు అద్వైతమును నాస్తిక మతముగ దూషించుట, అంత మేటి పండి తునకు తగని పని. అద్వైత (పాతివదికములైన జగన్మిథ్యాత్వము, జీవాత్య పరమాత్మల ఆఖిన్నత్వము మొదలైన సిద్ధాంతములు (శుతి వాక్య (పామాణ్యము చేతనే ఇతర మతాచార్యులు ఖండించుట కలదు. ఈ తైవాచార్యుడు రూడ ఆ పద్ధతినే కొంతవరకు అవలంబించి వాదము నడపి యంతతో తృ వ్రీపడక దూషణమునకు వూనుకొనెను. పై పద్యములు ఆ వాసన గలవి. కం॥ తన తెగిన తలయు మడిసిన తనయుని! బుట్టింవ( గాప(దా రోపనియా వనజాసన కేశవులకు జనన స్థితి కర్షృకత్వ శక్తులు గలవే?” మొదట తనకుగల అయిదు శిరములలో ఒకటి తెగిపోగా దానిని మరల మొలివించుకొనలేక చతుర్ముఖుడుగానే ఉండిపోయిన _బహ్మకు విశ్వమును సృజించు ళక్తి కలదా? యనియు, శివుని కంటబడి భస్మ మైపోయిన తన కుమారుని (మన్మథుని) (బతికించుకొనలేని వివ్ణువునకు విశ్వరక్షణ ళ_క్రి కలదా? యనియు ఈ మల్లికార్జున కవికి కలిగిన సందేహము ఆనగా (ఐవ్మా విష్ణ వులకు నృష్టి స్థితి కారకత్వములు లేవని తాత్పర్యము. ఈ (పళ్న చాలా చమత్కార ముగ నున్నమాట నిజమేగాని పౌరాణి కార వాదములను పరతత్వ నిర్ణయ వాదములలో సాధనములుగా ఉపయోగించుకొనుట సమబుద్ధుల్తైన (ప్రాజ్జులు ఆంగీకరింపరు. 16 వేల గోపికాస్త్రీలతో (కీడించిన కృష్ణుడు దేవుడెట్లగునని అనార్య మతస్థులు చేసెడి ఆశేపణకును శీనికిని భేదమేమియులేదు. ఇతని

క? కోపావేశము భక్షాావేశముకంటె తీష్ఞైతర మైనదిః తన పండీత బీరుదమునకు కళంకము తెచ్చెడి ఇట్టి వాదము చేయరాదని ఆ యు[దేకములో అతడు మరచి పోయెను కాటోలు, ఈ అన్మదేవతా దూషణము దకషాధ్వరధన్యంనములో, గణ విహారములలో కూడ ఎక్కువ కానవచ్చును. కం॥ మారారి [దోహునింటికి( బీేరంటము వచ్చి తనుచు! బెలుచను గోసెన్‌ వై రమున నదితి ముక్కుమ - భారతి నాసికయు వీరభ్యదుండు రుదా! కం నరసింహుని కంఠంటబును నరుణ జటా కేసరంబు లంబిక పాదాం బురుహమణి సీఠమున( బొ ల్పరుదుగ రచియించు నొక గణాధిపు(డు శివా! కం; వారిజభవుని కపాలము గోరి తివికముని వీంపు కోలెమ్ము తుదిం జారుగతి నిలిపి ఛతా కారంబుగ. దాల్చి యాడు గణనాథు. డజా! ఇంతకంటెను దుస్స్పహ మైన విషయము ఈ (గంథమున ఇంకొకటి కలదు, ఆది సంఘమున శివలక్తులు నడచుకొనవలసిన విధము నుపదేశించు నియమములకు సంబంధించినది. కం॥ శివభక్తుండ వగుమని పతి కవిరతమును బుద్ది చెప్పనగు శివభకక్తిం ౮ దవిలిన నతి కఠ/౧ డొడ(ఐడ' డవునేనియు నతనిమీజ నగు భ]క్తిమెయిన్‌. క0॥ కొ దప్పు గొనంగ నప్పీ( గా దీ. గొన€గాదు గాదు కనందమలోనా ప్లోదమున( బలుక(గాదు మ హాదేవపరాజ్ము భాత్ము లగు పలితులతోన్‌.

118 కం॥ కాదు సమళయ్య( బొందం గాదు సమాసనమునందు( గదియ జరింపం గాదు సహవాసమును మ విదేవ పరాజ్మువాత్ము లగు పతితులతోన్‌. కం॥ [రువముగ సర్వ ప్రాణుల నవళ్యమును€ జేయకుండునది హింస మదిన్‌ శివని;దకు లగు పాపుల నవిదారితవృ త్రి జంప నగు నీళానా! కంక శివనిందావిషయం బగు నవమానము సెప్పునట్టీ యప్పుస్తకముల్‌ ఆవిబారంబున€ గాల్బఃగ నవు( జెప్పెడివాని. జంప నగు నీళానా ! కం॥ సంహృత శివ 'నీభక్క్రికి నంహోమతి వకులైన నప్పుడ “తే $ [నుం హన్తవ్యా” యనుటను సంవారించటయు పథము జనకుల నెనన్‌.”*

వై గురూవదేశ వాక్యములను ఆ నాటి శివభక్తులు పాటించియే యున్నచో వారిసంఘమును, వారిమతముము ఇ వేతరులు ఎంతో గర్భీంచి యుం దురు. సంఘమున ఎంతో కల్లోలము పుట్టియుండును. మతము పేర చెలరేగిన అట్టి విన్లవమును ఆణచవలసిన రాజులు కూడ మతపక్షపాతబుద్ధి గలవారగుటదే సర్వప్రజా తేమమును కాపాడజాలని యనమర్శ లై ఉందురు.

ఈ కవికి (గతి, న్మృతి పురాణాగమాదిలు ముఖస్థములై యుండు టయే గాక అందలి వాక్యములను నులువుగా వాక్యయోజనకు భంగము లేనట్లు తెలు(గువాక్యములో గర్భితము చేయగల నేర్పు గలదు. స్ట

కం॥ వనుమతి( జితము బితచి _కసంభవ “న కర్మణా న తపసాన జపె ర్న సమాధి” రవ్యయ సీ యసద్శశ భకక్తికిని. బియ€డ వశ డీశానా!

119 ఈ నేర్పు ఇతనిగుండియే పాల్కురికి సోమనాథుడు [గహించెను, తాను నమ్మిన నత్యమును _పటోధించుటలో లోకశీతిగాని, శంకాతంక మలుగాని లేక _తికరణవుద్ధిగా చాటి ఈతడు [పదారము చేయగలడు. ఆ భ క్ర్యావేళ మాయన ధర్మ _పచారమునకు జాల నక్కకు వచ్చినది. మటి, యీ భక్తి ళాస్త్రజ్ఞానములేని మూఢథకక్తి గాదు. ఆయన వైదువ్యము వేద వేదాంగ విద్యాసంపన్నము- కం జ్ఞాన జేయ క్ఞాతృని జా వ జా దాన _తయమున నబాధిత (పత్యయమై నానాగతీ నవగతమగుః గాన జగి దృేద మెన్న(గా సిద్ధ మజా; కం॥ భేదము దృష్టాదృష్టని పాదకమై వైదికోక్త పథ దర్శన సం పాదన సమర్శమగుటను భేగదమ దర్శనము (పమితి విండితము శివా పాల్కురికి సోవునాథుడు ఈ కవి, వాజ్బయమునందును, శైవ మతమునందును కూడ పండితారా ధ్యునికంటె ఎక్కువ _పాధాన్య్మముకలవాడు ఆతనివలె వాసినను ఈతని రచనలు కావ్యత్వ శోభితములు కూడ అయి యుండుటచే ఉభయ తారకములై సవి తెలుంగుకవులలో అగ శేణికి చెందినవాడ్రైనను ఇతని కవితా సృష్టియంతయు మళ పరిమితమగుటవలన, శ్రైవేతర రసిక వర్గములలో రావలసినకీ ర్తి రాలేదు. దేశి కవితా పదమును కొంతవరకు సార్థకముచేసినవా డీసోమనాథుడు. ఇతివృ త్తము-ఖభాష-ఛందస్సు-ఈ మూడును శుద్ధ దేశీయములై ననాడే దేశికవిత్వ మనే పదము సార్ధకమగును. ఈతని మొదటి పెద్ద _(గంథమైన బసవ పురాణ “ములో ఆధికారిక మైన బసవని చర్మిత కన్నడ దేశీయమేకాని తెలు/గు దేశీయము కాదు. ఆందుచే ఇతివృత్తము నిరవద్యముగా దేశీయమని చెప్పుటకు వీలులేదు. అయితే ఆనాడు ఆంధ కర్ణాటకములకు సంఘమునందును,సార స్వత మునందును గల సన్నిహితత్వమునుబట్టి కర్ణాటకులను పరులుగా భావింసరాదందురేమో 1

120

ఆగుచో భరతఖండమంతయు ఒశే దేళముగా భావించి అందు ఏ రాష్ట్రముల ఏనాడు ఏ మహాపురుషుడు జన్మించినము ఆతని చర్చితను దేశీయమిగానే భావించి కావ్యేతిన్నత్తముగా స్వీకరించుటలో ఏమి దోషమున్నది ? రామాదులు సరసి భారతజాతికి స్వదేశీయులుగానే వెలుగొందుటబట్టీ వారి చర్మితలు సమస్త భారతీయ నం సేవ్యములై న కావ్యములుగా వన్నెకెక్కినవి. కావున దేశీయేతి వృత్తము అనే పరిమిత భావన కావ్యసృస్టికి ఆంతగా మంచిదికాదు, ఒక వేళ అతి వేలమైన అం_ధాభిమానము గలవారు దేశీయేతివృ త్రము గల కావ్యమే తమకు సం సేవ్యము అగునని భావింతురేని వారికి వింయచేయదగిన ఇతివృ త్తములు బొబ్బిలి కథ, కాటమరాజు కథ, కామమ్మ కథ మొదలై నవి పదకవిత్వజాతిలో' లభించును, ఆ పర్గములో తలమానికము వంటిది పల్నాటి వీరచర్మిత. కాగా " ఐసవ పురాణేతివృ త్రము ఆం్బధులకు శుద్ధ దేశీయము కాదు.

ఇక భాషా విషయము. దేశీకావ్యములలో భాష దేశీయముగా నుండ వలెనన్నచో సంస్కృత పెదవానన సోకని శుద్ద తెలుంగు మాటల కూర్చు కొవ లెన.గదా ! అట్టిది ఏ తెలు(గు కవికి తెలుంగు భాష కావ్య రచనకు ఎంతవరకు ఉపకరింకెనో, సంస్కృతి సావాయ్యము తెలు(గునకు ఎట్టి మేలును చేకూర్చెనో పూర్వ [పకరణమలలో సహేతుకముగా సోదాహరణముగాా నిరూపించితిని. ఆది యటుండుగాక. దేశికవిత్యావత దీక్షితుడైన యీ సోమనాథుడు కూడ తన రచ నలో నూటికి ఏఐదిపాళ్ళకు తక్కువకాకుండ తత్పమపద (ప్రయోగము చేయ టకు వెనుదీయలేదు. అతని నోట తెలుంగు పదములు ఎంత ఆ్యపయత్న ముగా వెల్లివిగిని వచ్చుచుండునో సంస్కృత సమానములును అల్లే పొంగి పొరలు చుండును, వాటీ సహజ _పాదుర్భావమమ ఆతడు అరికట్టజాలడు; ఆరికట్టుటకు (ప్రయత్నమును చేయడు, అట్టి సంస్టాతాం[ధముల కలయికవలన తన రచ నకు కలిగెడి నిండుదనమును మాధుర్యమును గాంవీర్యమును ఆతడు ఎరుగని వాడుకాడు. అయితే మరి ఇతని భాషలో దేశీయత లేదా అందురేమా ? లేకేమి, పుష్కలముగ నున్నది. పలుకుబడ్‌లో, జాత్యములో, కారకములో, సామెత లలో ఇందుగల దేశీయత ఒక్క తిక్కన భారతమునదప్ప మరెందుమ కాన రాదు. అదిగాక అతడు వర్ణించిన (_ప్రత్యంళము ఆనాటి యాంధుల నిత్య జీవిత మునకు (పతిబింబమైన చ్మితముగా నుండునుగాని తద్వ్యూతిరి క్తమై యుండదు పనివిల్లకు ఉగ్గుపెట్టి నీళ్ళుపోసి బొట్టుపెట్టి తొప్రైలో పరుండబెట్టట మొదలగు

న!

తల్లులు నిత్యకృ్యత్యములు మొదలు, బంతులు తీర్చి విందులొనగెడి భోజన సమా రాధనలవరకు గల జీవిత వ్యాపారములు వర్తించునపుడు సోమనాథుడు (పద రించిన ఆంధ సంపదాయము మరియొక కావ్యమున కానరాదు, ఆది యిది యననేల? తెలు(గునాటి చెట్టు చేమలు, మందులు, (మాకులు, పండుగలు, పబ్బ ములు, లొషణములు, వేషములు ఆతని రచనకు వస్తువులైనవి. ఇదియే సోమ నాథుని దేశీయత.

మరి ఛండోవిషయము. ఆదికొాలమున తెలుగునాట ఉద్భవించిన సహజు కవిత్వమంతయు గేయ,పాయము. తాళ పదానమైన ఆ గేయకవిత్వమును కొద్ది పాటీ వస్వ దీర్దాది సంస్కారములతో గణపధానముగా (పవ ర్తించినపుడు ద్విపదలుగ్యా రగడలుగా, ఆక్కరలుగా రూపొందును, వీటిలో ద్విపదవలె తక్హి.నజాతులు విపుల కావ్య రచనకు ఆంతగా నుపకరింపవు. సోమనాథుడు దానిని చేపట్టి పామర కవిత్వమను పేర పండితులచే ఆనాదరింపబడిన పదకవి త్వమునకు వాజ్బ్యయమున _పతిష్ట చేకూర్చి ద్విపదకవితా శాఖకు (పథమాచార్యు డుగా కీర్రికెక్కెను. ఈ ద్విపదకవిత్వము పదకవిత్వమయ్యు పామరకవిత్వము కాదు.పండిత కవిత్వమయ్యు దేళకవిత్వము కాకిసోదు. కావున శిష్టకావ్య పథము తీర్చిన గౌరవము నన్నయకు దక్కినట్లే ద్విపద కాస్యపథము తీర్చిన గౌరవము సోమనాథునకు దక్కెను. అయితే ఈ ద్విపదలు పద్యకావ్యములవతె సుఖ పఠనీయములు కావు. ఒకే ఛందస్సులో నడుపబడిన కావన్యమంతయు పఠనములో విసుగుపుట్టించును* కాని సంతోషమును గొలుపదు పద్యకావ్యములలో ఛందో వై విధ్యముండును గాన ఆది చదివినకొలడి రాగ వైవిధ్యము, క్రీర్తనవై విధ్యము గల గాన సభలవలె చిత్తమునకు ఉల్లాసము గొలుపుచుండును. కావున పద్య కావ్యములవలె ద్విపద కావ్యసఠన సౌలభళ్యము కలది కాదు. కాకపోతే బొబ్బిలి కథ, పలనాటిచర్శితము మొదలైన పీరపదములు రాగతాళ యుక్తముగా పాడ బగడుచుండును గావునను ఆ పాటలో కథకుడు మధ్యమధ్య సంధివచనములతో నాటకమునందలి అర్భోపక్షేపకములవలె వృదత్తవలర్తిష్యమాణ కథాంశములను వ్యాఖ్యానించుచుండును గావునను ఆ పదములు ఎంత దీర్చములైనను విన సొంపుగా నుండును. వినుగు గొల్పవు అవికూడ (గ్రంథస్థములై పాఠ్యములుగానే స్వీకరింపబడినపుడు మరల ఈ ద్విపదకావ్యముల దుఃస్థితి కేవచ్చును. సంస్కృత కావ్యములలో ఒక్కొక్క సర్గ ఒకే ఛందములో నడుచునుగదా । ఆ కావ్యముల

(16)

128

పళనవేళ వినుగుపుట్టదా? అని పశ్నింతురేని దానికి సమాధానమిది:- సంస్కృత కావ్యములందలి సర్గలు అనతి విసృతములై, సగటున ఒక్కొక్క సర్గ నూరు శ్లోకములకు మించని పరిమితి కలిగియుండును. సర్గ సర్గకు ఛందస్సు మారు చుండును. మరియు అ ళ్లోకిములను ఛభందోనుగతమైన గీతితో పఠింతుమేని పాటవలెనే శవణసుఖము నిచ్చుచుండును. ద్విపదములు కూడ రాగయుక్తముగ పౌడినపుడు వినసొౌంపుగానే యుండునుగాని కావ్యముయొక్క దీర్చతమబల్టి ఆ సొంపు ఆసాంతము నిర్వహింపబడజాలదు. అదిగాక కవి హృదయమున జనిం చెడి భావములు కొన్ని తద్వ్య క్రీకరణమునకు అనుగుణమైన పదబంధములను స్వయముగా వరించుచుండును, అనగా ఆ భావము ఆ పదములలో కాక వేరు పదములలో వ్యర్తముచేయట దుష్పరము కాకపోయినను అసహజమగు చుండును, భారతములో “వచ్చినవా(డు ఫల్గుణుడు” ఆనే పదబంధము ఉత్పల మాలలో తప్ప ఇంకొక వృత్తముస కెక్కదు. ఆ వాక్యములో తీక్కనగారు పాఠకునకు ఏ సృురణ కలిగింపదలచెనో దానిని ఇంకొక వాక్యములో చెప్పుట కుదురదు. అట్లే పాండవ విజయమున దుర్యోధనుడు-

“కాలము చేరుపయ్యె కలకాలము రాజ్యముచేసిరే మహీ

పాలురు కాలకర్మ పరిపాకము దాటదరంబె ? కంఠమీ

వాలున (దుంచి నాకు (టిదివంబున జూపుము వారినెల్ల చం

డాలుడు ఫీము డేల కురునాథుని జంపవలెన్‌ ద్విజో్తమా [ో అని యశ్వళ్థామను సంబోధించినపుడు వ్య క్తమయ్యెడి నిర్వేదము, శతు తిరస్కారము నిస్సహాయత ఆ వాక్యములోనలె ఇంకొక వాక్యములో వ్యక్తము కాజాలవు. మరి ఆ వాక్యము ఉత్పలమాల పద్యములో ఇమిడినంత సుఖము” ఇంకొక పద్యమున ఇముడదు. ఇంకొక ఉదాహరణ చూడుడు : “కృష్ణ ద్రైపాయన” శబ్దమును విధిగా [పయోగింపవలసి పచ్చినపుడు ద్విపద కావ్యకర్త దానిని ద్విపదలలో ఇముడ్చలేడు, దాని పర్యాయపదమును కాక ఆ శబ్దిమునే వాడవలని వచ్చినపుడు వద్య కావ్యకర్త ఆళబ్ద పయాగాను కూల్యముగల శార్దూల వృత్తమును స్వీకరించును డ్విపదకర్తకు అట్టి అవకాళ ముండదు, అత డా కబ్దమును _వయోగింపలేడు. కావున ఛందో వైవిధ్యము విసుగుదలను పరిహరించుటకే కాక భావానుగుణమైన శబ్దిపయోగమునకు వాక్యరచగకు కూడ ఆవళ్యకమగుచుండును. ఈ యోశ్యత ద్విపద కావ్యము లకు ఉండదు,

1వీలి సోమనాథుని కాలము:

కన్నడమున ఉదృట కావ్యము రచించిన సోమరాజు అనే కవి పూర్వకవిస్తుతి (పకరణమున ఒక సోమనాథుని స్తుతించెను. ఆ ఉద్భృటకావ్యము (కి. ఈ. 12250 లో (వ్రాయబడెనట. ఆ స్తుతి గల పద్య మిడి :

• పమథానీక కళథార్ణవేందు హరిదేవాచార్యనం ర్రైర్యనం

సముదంచ ద క్చాషళ స వామర మహీజూరామనం సోమనం

విమలజ్ఞానసుదీపికా స్ఫురితచేతః సద్మనం సద్మనం

కమ దిందంబలగొండు పేశ్వినౌసె దానీ కావ్యమం సేవ్యమం.”

ఈ పద్యములో వారిదేవాచార్యుని, సోమనను, పద్మని [గంథకలర్త స్తుతించెను. ఈ మువ్వురిలో సోమనకు వృషభ_స్తవామరమహీజారాముండు అకే విశేషణము కలదు. కన్నడమునగాని, తెలు(గు*గాని వృషభ _స్రవము చేసిన కవి మన సోమనాథుడు తప్ప వేరొకడు కానరామిచే ఆ స్తుతి పాల్కురికి సోమ నాథుని గురించియే అని పక్కుమంది విమర్శకులు నిశ్చయించిరి. సోమనాథుని వృషాధిప శతకమే ఆ వృషథ_స్రవము. కావున సోమన కీ ఈ. 1222 సంవ త్పరమునకు పూర్వుడ్డై యుండవలెనుం

బసవపురాణ రచనకు తనను ఆశీర్వదించి (పోత్పహించిన పెద్దలలో కరస్థలి సోమనాభయ్యగారు ఒకరని సోమనాథుడు ఈ క్రింది వంక్తులలో పేర్కొనెను.

“పండితారాధ్య కృపాసముద్గతుండు

మండిత సద్భక్తి మార్గపచారి

విలసిత పరమశంవిత్సుభాంభోధి

నలి గర స్థలి సోమనాథయ్యగారు.” ఈ కరస్థలి సోమనాళథయ్య మల్లికార్డన పండితారాధ్యుని శిష్యుడు, మరి పాల్కు రికి సోమనాథునకు కవితాళ క్రిని ప్రసాదించిన గురువు. మల్లికార్జున పండితుడు (క్రీ శ. 1170 ప్రాంతమున శివైక్యము నొందెను. కావున ఆతనిశిష్యు డైన కర స్థలి సోమనాథయ్యకు సమకాలికుడైన పాల్కు రికి సోమనాథుడు కీ, ఈ. 1170 సంవత్పరమునాటికి యువకుడ్డై యుండును. మరి బసవ పురాణము 1170

1లికీ నాటికి పూర్వము రచింపబడలేదు. కావున ఈ (గ్రంథము 1170 = 1228 మధ్య కాలమున రచింపబడి యుండనలెను. బసవపురాణమున బీజ్జలుని రాజ్యము విచ్చిన్న మగుట ఉదాహరింపబడినది. “ఆంత రాజ్యార్థమై అని సేసి ఆతని

సంలాన మెళ్ళి నిస్స్పంతాన మయ్యె

బసవని సత్యశాపమునగా జేసి

పస జని కటకంబు పాడయ్యె నంత” ఈ రాజ్యవిచ్చి త్రి బిజ్ఞలుని మరణమునకు తరువాత 16 సంవత్సరములకు జరి గెను, అతని మరణము 1167, రాజ్యనాళము 1188. కావున బసవ పురాణము 1188 నకు విమ్మట రచింపబడినది మరి సోమన కాకతిరు.ద్రునకు సమకాలికు6 డని రాచకవిలెలలోను కథలలోను గలదు. కాకతీయవంాజులలో మొదటి (పతాపరుదునికే కాకతిర్నుదుండు ఆను నామాంతరము గలదు. అతని రాజ్య కాలము 1185-1199. వీటన్నిటినిబట్టి చూడ బఐసవపురాణము 11098 నకు పిమ్మట నెప్పుడో 12వ శతాబ్దము మగియకపూర్వమో 18వ ళతాట్టి మొదటి దళకములోనో రచియింపబిడి యుండును. నయుక్తిక మైన ఈ సిద్ధాంతము థ్రీ వేటూరి (వభాకరళాన్రిగారిది. నాకు ఇదియే సమంజసమని తోచెను. ఇదియి టుండ సోమనాథుడు రెండవ్యపతాపరు.ద్రునికాలమునాటివాడనియు, కాగా తిక్క నకు తరువాతి యుగమువా డవియ్యు ఎజ్జాపెగ్గడకు ఇంచుమించు సమకాలికు డనియు వాడదించువారు కొందరు కలరు. ఆ వాదమను, తదుపపత్తులను పలు వురు ఆంగీకరింపలేదు. నేను ఆ య్మపస్తుతాంశముల నన్నిటిని వదలి (గ్రంథ స్థమలైన ఒకటి, రెండు నిదర్శనములచేత సోమనాథుడు తిక్కనకు పూర్వుడే యని నిశ్చయించితిని. ఆవి యేవన, తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణావతారి కలో ఆత్మవ్యవస్థాపనార్థమును, కవిజనోపదేకార్డమును (నాసిక ఉత్రమకావ్యలక్ష ణాత్మకములై న వాక్యములలో పాల్కురికి సోమనాథుని వరోక్షముగా అధికేవిం చిన యర్థములు కొన్ని గలవు. తెలుగువాక్యమున సంస్కృతమును జొప్పిం చుట, నంయుక్తాక్షరమున ఏకదేశమునకే [పాస గూర్చి ప్రాసభంగము చేయట, (పొతబడిన మాటలు వాడుట మొదలైన అవలవణములు పాల్కురికి సోమనా థుని రచనలోనే అధికముగా కానవచ్చును. వాటినే తిక్కన నిరసించెను. కావున తిక్కన నిందకు లక్ష్‌భూత మైనవా,డు పాల్కురికి సోమనాథుండే, మజియ బసవపురాణములో -_

శ25్‌

"*నారదుండను మునినాయకో తముడు

భూరి సర్వాంగముల్‌ భువిబౌంద (మొక్కి

ముకుళిత హస్తుండై [మొక్కుచు మటియు

సకల లోకాలోక చరితంబులెల్ల

విన్నవింపగగున్న కన్నెర్లి శివుండు

వెన్నెలగలకంట వీక్షింపుచున్నో........ అనే ద్విపదలు గలవు. నారదుడు క్రైలాసమకుకేగి శివునకు నమస్కరించి భూలోక వృత్తాంతములు విన్నవింపదలచుచుండగా శివు6ండు ఆతని మనస్సు (గహించి ఆ బువషిని నెన్నెలగలకఐట వీక్షించెనటం. ఇందు ఒక చమత్కార మున్నది. శివుడు (నిలోచనుడే అయినను జఅగ్నిన్నేతముతో ఎవ్వరినీ ఎప్పుడూ చూడడు, మరియు మిగిలిన నూర్యచంద నేత్రములు రెండింటిలో సూర్య న్నేతముగూడ దావిత్మకమగుటచే దాశితో వీకించుటయు మంగళ (పదముగాదు* కనుక ఒక్క చం[దన్నేతముతోనే ఆయన చల్లగా చూచెనని తాత్పర్యము. ఇంతవరకు లెస్సగానే యున్నది కొని శివు(డు ఆ వీక్షణవేళ సూర్య నే్యత్రముము ముకుళించుకొనెనా ? చేతితో కవ్పివేసికొనెనా? అని చమ త్కారార్థ మాక్షేవించదలచినవారికి సోమనాథుడు చక్కని అవకాశమిచ్చెను. ఈ అక్షేపణావకాశము తిక్కనకుగూడ పొడగభైను. ఆయన తన భొరతాన లారికలో హరిహరనాథుండు (పత్యవమై తనను వీక్షించునపుడు నూర్య నేేతముగూడ చందనేతమే యసునట్టుగాజేసి (పసన్నముగా నిరీక్షించెనని నిరాశేపకముగా ఈ (కింది పద్యమును [వాసెను.

• ఆనుకంపాతిశ యంబున(

దన దకిణ న్నేతమును నుధారోచియ కా

నమన వింతలేక చూచివ

దనమున దరహాసరసము దళుకొత్తంగన్‌.”

పెన పేర్కొన్న సోమనాథుని ద్విపదలను, ఈ పద్యమను జోడించి

చూచినవారికి తిక్కన సోమనాథుని మనస్సున బెట్టుకొనియే ఈ పద్యమును వాసెనని విధిగా న్ఫురించి తీరును కావున సోమనాథు(డ తిక్కనకు పూర్వుడే ఇన్ని యుక్తులతో నవరసము లేకుండగనే సోమనాథుడు తిక్కనకు పూరు డని బసవపురాణానతారికలోని చార్మితకాంళములే (ప్రబల సాక్ష్యము, కరస్థలి

126

సోమనాథయ్యగారు వండితారాధ్యునకు శిష్యు(డ్లై సోమనాథునకు హిల్రైష్‌ యగు టయు ఐనవేశ్వరుని తండియైన మండిగ మాదిరాజుగారికి శిమ్యడగు గొబ్బూరి సంగనామాత్యుడు ఈ (గింథమునకు (శోతయగుటయు నిజమే గనుక వారికి సమకాలికుడగు సోమనాథు(డు ఆ పండెండన శళతాబ్దిలోనివాడు గాక మరె ప్పటి వాడగును? ఐసవేళశ్వరునకుశుు పండితారాధ్యునకును తరువాతి తరము వాడు సోమనాథుడుం

అదీగాక ఈ సోమనాథుడు పుట్టుక చే కర్ణాటకుడనియు. తెలు/గు ఆత నికి నేర్చిన భోషయనియు పతిపాదించువారు కొందరు గలరు. అంతకంటే అనాలోచితమైన సిద్ధాంత మింకొకటి ఉండదు. ఎంత కష్టపడి చదివినను నేర్చిన భాష మాతృళాషవలె వళముగాదు. అందునను (గంథస్థమైన వాగ్జాల మంతయు మనోవిధేయమ. గావచ్చును గాని వాయువువలె స్వేచ్చగా సంచరించు వాడుక భాష యెన్నడును [కొ త్తవానికి అబ్బదు. నోమనాథుని రచనలలో జానుకెను(గుగా పేర్కొనదగిన పదములు, పదబంధములు వాక్యములు మాతమేగాక తెలు(గునాట కానవచ్చెడి సర్వవస్తు నిర్థశకములై న నామములు, తద్విశేషశములు గుణములు వజాఖభాషా సముదముశ ఓలలాడిన వానికేగాని ఇతరులకు లభ్యమగునవి గావు. అతని వాక్కునకు సహజమైన తెలుగుదనము తెలుగుతల్లి వెట్టిన యుస్గుతో వచ్చినదేగాని నేర్చినదిగాదు.

సోమనాథుడు, కర్ణాటకుడే అగునేని ఈ (గంధమును కన్నడభాష లోనే (వాసియుండవచ్చునుగదా ! తెలు/గున ఏల వాయవలె? పమనాల్గవ శతా బ్టైలో శీమిన అను కన్నడకవి ఈ గంథముకు ఆ భాపకు అలంకారము” ఏల అనువదించుకొనవలెను ? కావున సోమనాథుని మాతృభాష తెలు(గుు కన్నడమే నేర్చిన భాష.

సోమనాథుని [గంథములు

ఇతడు నంన్కృతాం[ర కర్ణాటక భాషలలో పెక్కు (గ్రంథములు రచించె నట వాటిలో ఆంధ్ర వాబ్మయ చరితకు ఎక్కదగినవి మూ(డుమాతమేం (1) ఐసవపురాణము (8) పండికారాధ్య చర్విత (8) వృషాధివ శతకము.

187

1. బసవ ప్వరాణము : పండితారాధ్య చరితలోను, వృషాధిప శతకములోను బఐసవప్పరాణ (వళంన గలదు. కావున ఈ పురాణము ఆ రెంషిటికంటె పూర్వరచన, "మును బసవపురాణమున నెన్న(బడిన "పెనుపారుజనులకు పెంపుడు కొడుక బసవని పుతుండ, బసవగో[ తుండ” (పండితా. చం “ఐసవండు (పీతి గ్లైకౌనియె భక్తిమెయిన్‌ రభియించె సోముండున్‌ బసవపురాణ మంచు మును (ప్రస్తుతి చేయుడు రట్టుగాన నీ యసమదయాధురీణతకు నంకిలిపాటు ఘటిల్లకుండ వన్‌ బస గొని |బోవుమయ్య . బసవా ! ఐసవా బసవా ! నృషాధిపా ! (వృషాధిప శతకము) ఈ పురాణమునందలి ఆధికారిక వస్తువు వీరశైవ మత్యపవర్తకు డగు బనవేశ్వ రుని జీవిత మాహాత్మ్యము బనవేశ్వరునకు పూర్వమే 3 వులలో వీరమాహేశ్వర [వతము గలదనియు, లఅసవేళ్వరుడు వీర శైవమతశిర్మాత కాడనియు కొందలజు వ్రైవమతస్టులే చెప్పుదురు. అగుచో నతడు తన్మత పునః పతిషాపకుండో, సంస్క ర్రయో జై యుండవలయును. మహనీయమైన ఆతనిచర్మిత అసాధారణ విశేషాంళమయమై యుండుటచే దానిని కౌనియాడదలచిన ఈ కవి (గంథమును చార్మితక సత్యబద్ధముగా గాక, పొరాణికవాసనామయముగ సంతరించెనుం పురాణములలో చారి తకాంశములు తకువగను, అలౌకికొాద్భుతములు ఎక్కు వగను ఉండును. కవి ఈ (_గంథమునకు కూడ ఆ లక్షణము పట్టించి పురాణ మని నామకరణము చేసెను. అనగా ఇంచుమించు తనకు సమశకాలికుడును, భార్మితక పురువుడునైన ఐసవేశ్వరుని పురాణపుకుషకోటిలో పరిగణించి అతనికిగల సహజ ఘనతను ఎన్నో అతిశయో క్తులతో పెంపొందించి అవతార పురుషునిగా (పదర్శించెను. మటథీ (ప్రస్తుళములై నను కాకున్నను పురాతన శివ భక్తుల కథలను కొన్నిటిని _పాసంగికములుగా చొప్పించి పురాణశబ్దమును మరి కొంత సార్థకము చేసెను. ఇది జైన సర్యపదాయమట. జైన పురాణమున ఒక తీర్ణంకరుని చర్మిత ఆధికారికమై యుండుటయు ఆ మతము నవలంబించి సిద్ధి పొందిన ఇతర నిష్టాపరుల కథలు ఉఊఉపాఖ్యానములుగా చెప్పబడుటయు ఆచార

1లికి

మట కై నమతమునకు గర్భశ్ళతువై న పాల్కురికి సోమనాథుడు జైనుల సంప దాయమునే స్పర్ణచే అనుకరించి బసవని చర్నితను పురాణముగా [వాసి యుండును ఆ ఉపాఖ్యాన కథానాయకులైన భక్తులలో కొందఆఅు (దావిడులు, కొందఆజు కర్ణాటకులు, కొందణు ఆంధులు, కొంద౪ంబ జొ_త్రరాహులు గలరు. ఆ కథలేగాక బసవనికి సమకాలికుడై న అల్లమయ్య మొదలగు శివభక్తుల కథలు గూడ (ప్రపక్తానపనకముగ ఇందు చేర్చబడినవిం బస వేశ్వరుడు వల

“మండిగ మాదిరాజు, మాదాంబ అను బాొహ్మణదంపతులకు ఐనవేళ్వ రండు నంది కేళ్వరాంశమున జన్మించెను చిన్ననాటనే జ్ఞానియె వర్ణవ్యవస్థను తిరస్కరించి ఉపనయనాది _బాహ్మణ కర్మలను వర్ణించి కేవల భి సాధ్య మైన శివపారమ్మము నుద్భోధించుచు తల్లిదండ్రులను పీడి, యిల్లువెడలిపోయి, క ళ్యాణకటకమున బిజ్జలునిమం్యతిగా మన్న తన మేనమామయిల్లుచేరెను. ఈతని తల్లిదండులును, మేనమామయును శెవులే. అయినను వారు ొహ్మణ కర్మ లను విసర్జించిన వీరశ్రైవులుకారు. మేనమామ తన కుమా రైయగు గంగాంబను ఐసవేళ్వరునకిచ్చి వివాహముచేసి, అల్లునకు రాజాస్థానమున మద్యోగ మివ్పిం చెను. మామగారి అనంతరము మం్యతియై, తనచే ప్రవర్తితమైన వీరశైవమత (పదారమునకు తన సర్వస్వమునేగాక రాజభాండారమునుగూడ వినియోగించిన మహాఠక్తుడీతడు. ఆనాడు శ్రైవమునగల నానా కాఖలకు ధర్మాచరణమున ఏక వాక్యత లేకపోవుటచేతన్ను వాటికి అవై దికమ.లైన జైన, బౌద్ధమతముల యొబ్రిడి కలుగుటదేతను, ఆదే సమయమున విష్టుపారమ్యమును (వతిపాదించెడి వైష్ణవము అరుముకొనివచ్చుచుండుటచేతను, శివకేశన భేదమును పాటింపని అదైన్సతము సర్వమత సామరస్య పరాయణమై యుండుటచేతను ఆ తై వళాఖల స్థిరత్వమునకు వలనిన బలమును సమకూర్చి, శివసామాజ్యము ఆంధ, కన్నడ భూముల నెలకొల్పుటక్రై యత్నించినవాడు ఈ వీరుండు. ఈయన తల పెట్టిన సంస్కారమువలన ఆయా శె వకాఖలకు చాలవరకు ఏకవాక్యత కుదిరి వీర శై వమను పేర నూతన ధర్మమ్మునెలకొనెను. ఐనప్పటికిని వర్ణవ్యవస్థను, కర్మ _పాధాన్యమును విడనాడలేక కొందు బావ్మణ.ై వులు వీరశై వమున చేరకయే బసవేశ్వరుని యెడల భ_క్రిఫపత్తులు కలిగియుండిరి శివ కి పార వళ్యము వీరైవులకును, వీరికిని నమమే. వైదిక కర్మలను (బ్రాహ్మ్యమును వీడలేకపోవుట [బాహ్మణ కై వమునకుగల విశిష్టత అట్టి వారుతప్ప, వైదిక

129 కర్మాధిశాకములేని బాహ్మణేతరులై న నానాకులములవారు బసవని యుపదేశము లను శిరసావహించి వీరశైవ కుటుంబమును నలుదెసల ప్యావింపజేసిరి. బసవేళ్వరుండు సహజముగ సంగీత సాహత్య కళాకోవిదుడటం అతడు స్వయ ముగా రచించిన రసవత్తర గీతములను గొంతెత్తి గానము చేయుచుండగా కృష్ణుని మురశీగానమను ఆలకించిన గోవీకాజనమ.పలె జనులందరు భక్తి పరవశులై ఆయన చుట్టును మూగుచుండిరి కాటోలు ! ఈ గీతములనెకి అను పానముతో తవ నూతన మతననెడి బొషథమును పయోగించి జనులను దృఢ కాయులను జేసిన భిషగ్యరుడు బసవేశ్వరుడు । కర్మాశుష్షానముపలె దుష్కర మును, దుస్సాధమును కానట్టి కేవల భక్తిమార్గము సర్వజన సం సేవ్యమగుట చేత సుకిరమైన ఆ మార్గమున జనులెల్లరును తృొటుపాటులేక నడువగల్లిరి. వర్ణ వ్యవస్థ తుడిచి వేయబడుటచే జనులలో న్యూనాధికతలులేక నూతనోత్సాహము వెల్లివిరిసెను- వీర శ్రైవమను పేర వారూనాడు గలిగిన అవేశము ఇన్నితరములు గడచినకు నేటికిని చల్లబడలేదు స్వమతరక్షణార్థమై శూరత్వమును, భకక (వదర్శనమున వీరత్తమును చూపువారగుటచేత వీరు వీరశతైవులై రేమోయని తోచును, ఇదంతయు నొక యెత్తు కాని బసవేశ్వరుండు మతము పేర మిండ జంగములను [పోత్సహించి పోషించుట, రాజాజ్ఞను రిక్కరించుట, రాజ ధనా గారమును దుర్వినియోగము చేయుట, మతము పేరను భక్రిపేరసను పరాపర క్షితను పాటింపకుండుట, తుదకు (పభుహత్యకు కారణమగుబ మొదలగు కృత్య ములన్నియు ఎన్నటికిని సమర్థనీయములు కావు. అసలు మతమునందు భక్తికి గల స్థానమేమి ? జ్ఞానహీనమైన భక్తి అంధము, భ క్రిహీనమైన జ్ఞానము వంధ్యము (5801 *౪య0406 *గ5క6ంణు 1$ 011064, 2గ౮ 15601 ఆయే ౪౯201 9 అ26౧). ఈ సిద్ధాంతము త త్త్యృవే త్తలందరూ ఆంగికరించినది. మతావేశపరులకు నచ్చదేమోకాని ఇది పరమసత్యము బనవేళ్వరుడు జ్ఞానియ భక్తుండును అనుటకు సందేహములేదు. అతని అమయాయిపర్గములో చాలా మంది జ్ఞానరహితులై న భక్తులనుటకును సందేహములేదు. ఆనాడు 3 వేతరు లైనవారికి బసవని మతమునెడ ఏవగింపు గలుగుటకు ఆ అజ్ఞానభక్తుల అను

చిత కృత్యములే కారణమై యుండును. శివభక్తులు చేసిన ఆత్యాచారములు ఎంత ఘోరమైనవో నిరూపించుటకు కక్కయ్య అనెడి భక్తుడుచేసిన ఒక మహాకార్యము ఐబసవపురాణమునుండి

(17)

180 ఉదాహరించెదను. ఒక _బాహ్మణుడు కల్యాణకటకములో నగరివాకిట కూర్చుండి పురాణము చెప్పుచుండెనట అతడు వ్యాఖ్యానించుచుండిన పురాణము విష్ణమహిమలను వర్ణించెడి హరివంళమో, విష్ణుపురాణమో మరి అట్టిదేదో అయి యుండును. విష్ణువు నృసింహావతారమెత్తి హిరణ్యకశిపుని సంహ రీంచుట, వామనావతారమున తివికముడై ఒళ పాదమును ఆకాళనున కెశ్తుట మొదలగు గాథలు సహింపలేక కక్కయ్య ఆ (బాహ్మణుని చితవర చేసి బసవేశ్వరునిచేతనే కొనియాడబడెనట కక్క య్యకు బొందితో కైలాసము వచ్చినదేమో చెప్పలేమ.గాని వీరశ్రైనమునకు మాూతము _తిలోకనింద వచ్చిన దనుటకు సందియములేదు. పాపము ఆ (ాహ్మణకట్టు పురాణము చెప్పుటలో చేసిన శివనింద ఏమియులేదు, ఆ (గంథమున ఉన్న పంక్తులకు వ్యాఖ్యానము మాసము చేసెను. నరసింహుడు హిరణ్యకశిపుని సంహరించుటకు (పతీకార ముగ శరభావకారము ఆ నృసింహుని చీల్చివేసెనట. ఆ పద్యములు ఆనాడు పురాణభట్టు చదువుచుండిన పురాణములో నుండియుండవు ఉన్నదో ఆతడు వానినికూడ వ్యాఖ్యానించెడివాడే ! అందు లేకపోయినను ఆవృత్తాంతమును ఇందు పొంమపరచి చెప్పలేదని కక్కటయ్యకు కోపమువచ్చి యుండును.అంత మాతము నకే కక్కయ్యకు అక్క నువుట్టి శివమెకె ను. కక్కయ్య చేసిన యీ రావస కృత్యమునకు కూడలి సంగమ. దేవుడు “చిత్రజాంతకు భక్తి చెడనాడు ఖలుల మృత్యువుగతి తుంపుమీ బసవన్న 1” అని బసవనికి ఉపదేశింుట యు అతడు తదకుగుఇముగ

“పరసమయంబుల( బరిమార్చు బాస

పరవాదులనబట్టి భంబించు బాస” చేయటయు ((వతిజ్ఞచేయిట) తదనుగుణముగ అతని శిష్యులు (ప్రవర్తించు టయు ముఖ్య కారణము. మరి వారు చేసిన అన్యదేవతా దూషణకు ఏమి శిక్షయో మనమెరుగము, బీజ్జలుని మర్మతిగానున్న కాలములో బసవేళ్వరుడు సంకల్ప మాాతమున జొన్నలను ముత్యములుగ మార్చుట, వంకాయలను లింగ కాయలుగ మార్చుట, విషమును ఆమృతపాయముగ (చావుట మొదలకు సెక్కు మహిమలు జూపి తన అ(ప్రాళ్ళత శజక్రిని వ్యక్తము చేసెనట. కాని అతని ఆళ

18

యముగు కోరి కళ్యాణకటళమును జేరిన ముక్కడిమూకలు అనదగిన శివభక్తుల గుంపుల వలన నగరమున రాజాజ్ఞాతిరస్క్కా రము (పలలి ఆరాచకస్థితి యేర్పడె నట. తుదకు బసవేశ్వరుడు రాజాాశహమునకు పాాతుడై, తాను ఆత్మరక్ష జార్ధమో, మజె.దుకో సకుటుంబముగ నగరము వీకిపోయి. కూడలి సంగమున లింగ్రై క్యము పొందెనట. తశ్పతీకారముగా బసవేశ్వరుని యనుచరు లిద్దరు బిజ్జ్ఞలుని వధించిరట. ఐబసవపురాణమునుబట్టి యికర చరి తాధారములనుబట్టియు [(గహింపగల యంతవరకు ఆ మహా ఏరుని సం్యగ్రహజీవితచరి[త యిది.

బసవేశ్వరుడు (వాసిన భకక్తిగీతములు నాలుగు లక్షలకు వెగా గల వటం వాటికి “వచనములు” అని పేరు. తరువాతి కొలమున తాళ్ళపాక అన్న మయ్య (వాసీన వేంకటేశ్వర వచనములు, కృష్ణమాబార్యుడు వాసిన సింవో.ది నారసింహవచనములు ఆ జాతిలోనివే ! వీరందరు తమ యిష్ట దైెవములమీద భ కి జ్ఞానమయముగా (వ్రాసిన స్తోతము లవి (పతి వచనముచివర మకుటముగ వారి యిష్టదేవతా సంబోధనము ఉండును. తాళ్ళపాకవారి వచనములకు * వేంక టేళ్వరా"” అను సంబోధన మకుటము ; కృష్ణమాచార్యుల వచనములకు “నర సింవి"అను సంబోధన మకుటము, ఆత్లే బసవని వచనములకు [పాయికముగ “టాడలి సంగమదేవరా 1” ఆను సంటోధన మకుటము. కూడలి సంగమదేవు డనగా కృష్టా, తుంగభ దా నదులు సంగమించిన తీరస్థలమునగాని, కృష్ణామలా పహ నదులు సంగమించిన తీరస్థంమునగాని వెలసియున్న సంగ మేళశ్వరలింగము. బస వేశ్వురునకు ఇష్ట దైవమును, గురువును ఆ కూడలి సంగమేళ్వరుడే. తుదకు ఆయన లింగై క్యము బొందినదియు ఆ సంగమ క్షేతముననే,

గ౧ం౦ంథభ(ప్రయోజనము

ఈ [గంథము (పాయికముగా శైవులకు పురాణముగా, పారాయణ _గంథముగా పయోజకకారి యైనట్లు ౩ వేతరులకు కేవల సారస్వత గంథముగ ఎక్కువ విశియోగపడదు మతాధాన్యముగల యే గంథమనకై నను నదియే స్థితి. తన్మతావలంబులకు దప్ప నితరు కది ,వీతి గొలుపదు. అంతేకాక ఇతర మతములను, మతస్థులను ఉచికానచిత వివేచనము లేకుండ దూవషించెడి 6గంథములకు వాజ్బ్యయమున ఉ త్తమస్థానము లభింపదు ఏ భాషలో న్టైనను

189

(కావ్యము సర్వమాశవ నంసేవ్య మైనపుడే పఠనీయముమ, ఆరాధీయమను అగును గాని, లేనిచో పరిమిత పబారముగలదియే యగును తనను తిట్టినవానిని వాగా శిట్టితివని మెచ్చుకొనెడి మానవుడు దుర్తభుడు. అందము ఆ తిట్టు పరుష ముగా నున్నచో చెప్పెడిదేమి ? అందుచే (గంథకర్త నిందలకు భాజనమైన శైవేతరులు సారస్వత పీతిచేత నైనను ఈ బసవపురాణమును చదవకపోవుట తటస్థపడెను. అయినను ఇందు కొన్ని ఉపాభ్యానములు సారస్వత [వియులకు గూడ పరమానందమును కలిగించెడివి లేకపోలేదు, వానిలో ముఖ్యమయినవి : క. గొడగూదికథ, €. బెజ్జమహాదేవికథ, 8 కన్నప్పకథ, శీ. సిరి యాకుని కథ ఇందు మొదటిదానిలో అమాయకురాల్సై న బాలికకు శివుడు సులభముగా పస మ్నరై, తనలో లీన మొనర్పుకొాన్న యన్తుగవాము వర్ణింపబడినది రెండన దానిలో భక్తురాలు శివుని తన బిడ్డగా భావించి తల్లి పసిపావకు జేసెడి- యుప చాకము లన్నియు నెరకపుటలో గల మాత్ళవాత్సల్యమును, భగవంతుడు ఆ ఎపేమకు పీతుడ్రై చూవిన భక్రంత్పల్య్మముమ వర్ణింపబడినది. మూడవదావలో ఆటవికుడై న కీరాతబాలుడు ఆచారరహితమైన తన మూఢలప్రిచేతనే, జ్ఞానులకు సహితము దుర్దభమైన ము క్రినిపొందిన విధము నిరూపిత మైనది. నాల్గవదానిలో చిజుతొండ నంబి యనెడి కొంచీప్పురనివాని యగు ఒక భక్తుని దృఢ(వతమును శివుడు మాయళపసివేషమున వచ్చి పరీక్షించుటకై ఆ భక్తుని కుమారుని చం వంచి తన్మాంసమును విందారగించుటయు, తుదకు పరీక్షలో నెగ్గిన భక్తుని యచంచల భక్రివిశ్వాసములకు తృప్తుడై పిల్లవానిని బతికింది రుచ్చుటయ్ల మొదలగు నంశములు భయానకరమ్యము* వర్ణింవబడినవి. అసలు ఇ

ఖండించి ఆవయవ విచ్చేదము చేసి తిరిగి నలినలిగా నలగగొట్టి వంం

అను ఘోరకృత్యమును వీరళైవావేశముగల కవి తప్ప ఇంకొకడి ౬ చేయలేడు, ఈ కథను చెప్పగా వినుటకే భయకంపితు లయ్యెడి సుకమా చిత్తులకు చదివి యాకండించుట యెన్నటికిని పౌవగదు. కాకపోతే కథాంతమ... మాయాతపని యాదేశానుసారము తల్లి విల్ణశానిని చేతులు బావి యెలుగెత్రి "నా వడుగా రారా! నాకన్నయ్య రారా ! నా సిరియాళ రారా!” అని పిలుచు నపుడు కట్టలు తెంచుకొని పవపొంచెకి కరుణరస _పవాహములో కొట్టకొని పోదుము ఆ విలుపు నందుకొని శివానగవాముచే విల్లవాడు సబీవుడై తల్లిని చేర

198 వచ్చెడి ఘట్టమున ఆనందతన్మ్నయు లగుదుము. కాని ఇందును సోమనాథుడు తల్లినోట పలికించిన ఆ విలుపులో కొంత కృతకత్వమున్నది. ఆ సమాసములు, ఆ శ్లేషలు దుఃఖపరవళయైన తల్లినోట వలికింపదగినవి కావు మజి ఈ పురాణమున న్థూలముగ బనవని జీవిత చరితయు తన్మహీ మలుము, కొందరు భక్తుల గాథఒను మా్యతమే కానవచ్చునుగాని అనలు బసవే శ్వరుడు పతిపాదించిన వీరశ్రైపవమత స్వరూపమిట్టిదని స్పష్టముగ గానరాదు* అతని మహిమలును, ఆ భక్తుల నడవడియు మ్మాతమే తన్మత స్వరూపమని తృ వ్రీపడుట మళ్మవవ్నర్తకునకున్తు తన్మతమునకును నపచారము చేసినట్ట 1 మం వీరశైవ సం్యపదాయమును గురించి తెలిసికొనగోరువారికి ఈ (గ్రంథము అంతగా నుపకరింపదు., పండితారాధ్య చరిత రెండవ రృతి: బసవ పురాణానంతరము నుమారు పది సంవత్సరములకు ఇది (వాయబడి యుండును. డ్విపద రచన మొదటి దానియందు కంటె దీనియందెక్కువ ధారాళ ముగా నడచినది, అందు చెప్పబడిన కొన్ని యుపాఖ్యానమ. లిందును పునరుక్ష్తము లైనవి. ఈ పునరుక్తిలో కథ కౌన్నింట వివులీకృతమైసటునంటి సందర్భము లను గలవు. బసవపురాజమున క్ల్షుపముగానున్న “కళయంబనై నారు కథ పండితారాధ్య చర్మితలో బాలా పెరిగినది. ఈ భక్తుడు తనియింటికి వచ్చిన శినభక్తుని పాదమును కడిగి తత్పాదోదకము పానముచేయు నలవాటు గలవాడు. -౬కబాడు ఆ యింటి పనిక త్తెకౌడుకు జంగమ వేషముదాల్చి యజమాని యొద్దకు 1భడు వాని పాదములు కడుగుట కుద్యమించెన, ఆతని గృహిణి *పు (గ్రహించి ఆ యనుచిత కార్యము చేయవద్దని భర్తను నిరోధించెను. అతడ] రౌ(దావేశముతో ఆ యిల్లాలిని నానాదుర్భాషలాడి ఆమె కొలు సేతులు బంధించి బాడితతో నరికి వధించి కాళ్ళకు (ొడుగట్టి చచ్చిన గొడ్డును లాగినట్లు, “బయటకులాగి అవల పారవైచెను ఈ కథయంతయు బఐసవపురాణములో పండెండు పంక్తులలో గలదు (6 ద్విపదలు). ఆరాధ్య చర్చితలో అది 160 పంక్తులకు పెరిగినది. ఈ “పెంపంతయు భార్యచేయు నుపదేశవాక్యములలో ము, భర్తచేయ దూషణ వాక్యములలోను, ఆపై అ కులసతీ వధ వనిధానములలో జరిగినది.

ఓకీ

కిన్నెర (బ్రహ్మయ్య :- ఈ బ్రహ్మయ్య యొక శివాలయ పాంగణమున గూర్చుండి కిన్న ర్యకుతిలో ఈశ్వరుని స్రోతము చేయుచుండెడి భక్తుడు. ఒకనాడు ఒక విటుడు తన (వియురాలి కోరికమిీద నంజుడుక్రై ఒక గొట్టిన తోలుకొనిపోవుచుండగా అది తప్పించుకొని పారిపోయి శివాలయమున ఉొచ్చెను. దానిని బట్టుకొనుట కా విటు డాలయమున పవేశింపటోగా (౨హ్మయ్య శివుని శరణుజొచ్చిన (ప్రాణిని జంప వలనుపడదని వారించి తత్పరిహారముగ దాని వెలనిచ్చి పంపివేసెను కాని ఆ విటుని వియురాలు ఆ గొట్జెయే కావలయు నని పట్టుబట్టుటచే వాడు తిరిగివచ్చి గొట్టెను ఆశించి కలహింపగా (బహ్మయ్య వానిని అండించివై చెను. ఈ కలహ వృత్తాంతము రాజునకు విన్నవింపబడగా ఆయన శివాలయము నొద్దకు వచ్చి విచారణ చేయగా (బహ్మయ్య జరిగిన వృత్తాంతమంతయు దెలివి దీనికి నాక్ష్యము శివు;డేయని ప్రతిజ్ఞ కే సెనుశివునిచే సౌఖ్యమిప్పించుమని రాజు నిర్భంధింపగా [బ్రహ్మయ్య శివుని వేడుకొని పతి వచనము లేమిచే క త్రితో పొడుచుకొని పడిపోయెను. ఆతని పాటుతో పరిసర ముననున్న సర్వ్యప్రాణులు (సుక్కిపకిపోయెను. ఆ వార్త విన్న బసవేశ్వరుడు దుఃఖపరపకుడై (బవ్మాయ్య గుణగణములను కీర్తింపగా ఆతడు సజీవుడ్వై లేవెను (సుక్క పడియున్న సర్వపాణులున్నూ సజీవములయ్యెను. రాజుం (బహ్మయ్య సత్యవాక్కునకు మెచ్చుకొని, నిర్జోషియని వెడలిపోయెను ఆరాధ్య చర్మితమున ఈ కథలో బసవేశ్వరుండు (బ్రహ్మయ్య మృతికి శోకాకులు.డై నిర్వేదముతో ఆతనిని, గీర్తిచిన భాగము మాత్రము విపులీకరింపబడి

యున్నది, ఇట్టివే నురికొన్ని. పండితారాధ్య చరిత్ర :. ఈ (గంథమునకు అధికారి కేతివృ త్తము శివతత్వసారకర్త యగు మల్తికార్జుక పండితాాధ్యున జీవిత చరిత్ర. ఈ పండితు(డు బసవేశ్యరునకు సమకాలికు(డగుటయేగాక అతనివలెనే శైవ మత పచారమునకు జీవితమును ధారపోసిన శివభ క్తుండు, కన్నడ దేశమున బనవేళ్వరుడున్నూ, ఆం రదేశమున మల్లికార్డున పండితుండున్నూ. ఏకకాలము ననే అన్యమతములమీద దాడిసల్సి శ్లైవసా మాజ్యమును స్థావించిన మవావీరులు,

185

ఈ పండితు(డు దాగ్షారాన ఫీమేశ్వరాలయపు పూజారికుమారుడు. తత్సమీప్మగామ మగు కోటిపల్లియం దుండిన ఒక యారాధ్య దేవరవల్ల కాంభవ దీక్ష పొంది చిన్ననాటశే కులాభారమునకు విరుద్ధముగా శివభక్తుల పాదోదక (పసాదములయొక్క యు, విభూతి రుదాషీమాలల యొక్కయు మహిమలను చాటుచు, తత్పకారము తాను నడుచుకొనసాగిను. మజియు కుతిస్మృతి పురా బేశతిహాసాత్మక మగు మత [గంథజూల మంతను కుజ్ణముగ పఠనముజేని అందలి పరమార్థసారము శివవరముగా అన్వముంపసాగెను. ఈ పాండిత్యబలమే చతు రంగ బలముగా వెంటగొన్తి సృామాజ్యపతనానంతరము ఐబలహీనులై , అచ్చ టచ్చట ,పాభవహీశమైన రాచరికము చేయుచున్న సామంతరాజుల వలె నిలిచి యున్న బౌద్ధమతకేషదములపై దాడి వెడలి వాటిని విచ్చిన్నము జేయ నుద్య మించెను. ఆనాడు ధనదపుర మన బరగిన నేటి చందవోలు రాజధానిగ వెల నాట్‌ చోళులు వేంగీదేళమును పాలించుచుండిరి. ఆ రాజు బౌద్ధమతావలంబి కాటోలు, ఆతని యాస్థానమున నొక బౌద్ధపండితుడు గురుపీఠ మలంకరించి యుండెను. ఆ యాస్థానముపై దండెత్తి బౌద్ధపండితుని ఓడించి రాజునకు దీక్ష నివ్పించినచో తన యుద్యమము సంపూర్ణముగా ఫలవంతమగుననెడి యాళతో పండితుడు ఆ రాజధానిజేరి ఒక బౌద్ధాచార్యునేగాక ఇతర మతగురువు లనుగూడ సమావేశవటజచి నిండు సభలో ఆయా మతములనన్నిటిని ఖండించి శివపారమ్య్మముకు సిద్ధాంతీకరిందెను. బౌద్ధాదార్యుడు తన ఓటమిని, ఆ 8వ పారమ్యమను నంగీకరింపక పండితుని జులకనజేసి వెడలిపోగాా దానిని సహింపలేక పండితుని శిష్యులిరువురు ఆ బొద్దుని యీకాంతమున వధించిరి. రాజు కోపాయత్తుడ్లై కొలువునకు పిలిపించి యడుగగా పండితుడు ఆ శివదోహిని తానే చంపించితినని ఆ నేరము తనమీద మోపుకొనెను. రాజు ఆ దారుణ చర్య సహింపలేక పండితుని కండ్లు పొడిపించెను ఆయన “ఆ రాజ్యము నాశనమగు గాకి యశ శపియించి ఆటనుండి బసవేశ్వరుని దర్శింపవలయునను తహ తహతో (పయాణమై పోవుచుండగా మధ్యేమార్గమున్న ఆ దండనాభుడు కూడలి సంగమమున లింగైక్యము పొందిన విషాదవార్త వినవచ్చెను. పండి తుడు దుర్భర నిర్వేవముతో పలవించి పలవి-చి, ఖ్రీకైలమునకు [సయాణమై పోవుచు తత్సమీపమున నొక (గామములో విడిసెను. ఆప్పటికే వయసుమీరి యుండబోలు పర్వతమెక్కలేక తశ భటక్రి? మల్లికార్డునస్వామికి నివేవింపు

180 మని ఒక శిష్యుని కొండమీదకు పంపెను. పర్వతము ఒక లింగాకారముగా కానవచ్చుటచే ఆ లింగమూర్తిని తన పాదములతో మెట్టుట మహాపాతక మను భయముచే తన ప్రతినిధిగా శిష్యుని బంపినట్ట ఈ గగంథమున( జెప్పబడి యున్నది. శ్రీశ్హైలస్వామి వృర్ధతపసివేషముతో ఆ శిష్యుని ఎదుర్కొని ఆద రించి పండితుని యోగక్షేమములు అడిగెకటం శీష్యుడు తెచ్చిన ఆ సంతోష వార్తకు మల్లికార్జున పండితుడు “ధర్యోఒస్మి” యని పారవశ్యానందమగ్ను డయ్యె నట. ఆ (గామముననే మరికొన్ని నాళ్ళుండి శివసాయిజ్యము పొందెనట, ఇందలి _పధానకథ యిది ఈ కథాంళములే శివత _త్ర్ర్వసార్నపకరణమున సంగ హముగా చెప్పబడినవి. బసవవురాణమునందు వలెకే దీనియందును పెక్కు ఉపా ఖ్యానములు, పండితుని సాహిత్యి పకర్షన్కు మహిమలను దెల్పు పెక్కు గాథ లును ఉపదేశమలును వర్ణింపబకినవి. అది యుమగాక శివత _త్వసారమునందలి శొన్ని పకర *ములు యథామాతృకమగ ద్విపద లయినవి. వాటి షేర్లలో మాతము కొంచెపాటి మార్పు గలరు. | శివత త్వ్యసారము = పండికారాధ్య చరిత్ర ఆదైైత ఖండనము -- వేదాంతవాద అఖండనము (వాద. వ్ర) దఇధ్వర ధ్వంసము--దక్షార్వర (పళంస (పళయవర్ణనము---_పళయలీల శివగణముల వర్జనము-.మవాతాండవలీల తన్న శవగణములో. | __పండితుని చరమ ప్రార్థన జేర్పుమని కోజుట | (పర్వత. ప) శివత త్ర్యసారమున పండితుడు రచించిన పద్యములను కొన్నిటిని సుక రముగ ఈ పకరణములలో ద్వివదలందు ఇమిడ్చి సోమనాథుడు తన శబ్దాను 1కరణ కౌళలమను, వాక్యాసుకరణ నై పుణిం సొగసుగా (పదర్శించెను,.శివతత్ర్వ సౌరక ర్తగా పండితుడు వాసిన శ్లోకములను వండితారాధ్యచర్మితలో తానే ప్యాతగా పలుకుటలో ఎంతో జౌచిత్యమున్నది. అట్లు యథాతథముగ అనువదించిన పద్యమలుగాక తక్కినవాటిని సోమన తాత్పర్య పధానముగ సంతరించెము. శివత _త్రసారమంవలి వద్యములు సోమనాథుని ద్విపదలలో నిమిడిన నిదర్శనములు చూడుడు ;

[187 కం॥ కలదన నోపక లేదని పలు(కగ నేరకయు మూకబధిరుల[కియ ని మ్ముల నద్వ్వైతులు దమలో పల వగతురు భువనలభిన్నభావమున శివా + (శవతత్త న్‌) /ద్వి కలదనంగా నోవకయు లేదనియు బలుకనేరక మూకబధిరుల[కియను బర/(గు భువనఖిన్నభావంబు( జూచి యరయంగ నదై్వైత మనగ లావేది. “(పండిత-వాద పక) కం ఒండేమి మల్లికార్జున పండితు(. డన నుండుకంటె! (బమథులలో నె న్నం డొకొనీ యాజ్జోన్నతి నుండంగం గాంతునని కోరుచుండుదు ర్ముదా। _ (శివతత్త్వ) కం దేవా సంసారాంబుధి లో వెలువడ(జేసి_ వమథలోకం బెజు(గన్‌ నా వాండు వీడుసుండీ నావే నన్నుంపవే గణంబుల నడుమన్‌. (శివత_ళ్ట్వ) ద్వి ఊర్జిత [సమథాత్మ యొంజేమి మల్లి కార్డున పండితు( డసంగ నిచ్చోట నుండుటకంటె నెన్నండొకో (ప్రమథ మండలిలో భవన్మహదాజ్టం జేసి యుండంగం గొంతు నాకో యని కోరు చుండుదు నన్నట్లు నుంచ(గదయ్య దేవర ॥ సంసారతీ(న దుఃఖాగ్ని లోవెలి. _బమథాదిలోకం బెలర్ప సావాళడు వీ,డ నుండీ వేటు గాడు నావె నన్నుంపు గణంబుల నడుమ. (పండితారాధ్య-పర్వత (స) (18)

188 కం॥ జ్ఞాన జ్లేయ జ్ఞా్ఫని దాన్నతయమున నబాధిత పత్యయమై నానాగతి నవగత మగు గాన జగద్భేద మెన్నగా సిద్ధ మజా | (శివతత్త్ర) ద్వి॥ ఎటు(గంగ బడు వస్తు వెటి/గెడి తాను నెలుకయు నను మూడు తెజు(గులు భువిని ఐర(గి యబాధిత ప్రత్యయ మగుచు నరయ నానాగతి నవగతం బగుట హస్తామలక మెట్టు లట్టనుసుప శ్స్త జగద్భేదసరణి సిద్ధముగ+ దమకించి మజి యభేదము సల్క(6 జనునె! (ఫండిత-వాద) వృషాధిప శతకము : ఇప్పు డుపలభ్యము లగుచున్న శతకములలో కళతక మను పేరు సార్థకమైన మొదటిశతకము ఇదియే యస చెప్పవచ్చును. పండితారాధ్యుని శివతత్ర్రసారము కాక “శ్రీగిరి మల్లికార్డునా ! * అను మకటముగల శతకము ఒకటి యుండినని యొప్పుకొన్నను అదీ లభింపలేదుగాన వృషాధిప శతకమే సజీవముల్లై యున్న శతకములలో మొదటిదిగా. పేర్కొన దగును. థ్రీగిరి మల్లికార్జున శతకము లఖించినపుడు వృషాధిప శతకము రెండవది యగును. సోమనాథుడు ద్విపదకావ్యములనే కాక తెలుంగు శతకములకు కూడ ఒరవడి తీర్చిన పథమాచార్యుడు. ఆంతేకాదు, బసవోదాహరణము అను. స్తుతిని వాసి ఉదాహరిణ కావ్యములకును అతడే ఆదిగురువై కన్పట్టుచున్నాడు. ఈ శతకము ఆంధమున గల ఉత్తమోత్తమ భ కిళతకములలో నొకటి. దీనికి సొటి రాగల శతకము కంచర్హ గోపన్నది మృాతమని నా యద్దేశము. మటి యట్టివి ఎన్ని నళించిపోయినవో చెప్పలేము. సోమనాథుడు ద్విపదలు ఎంత ధారాళముగా నడపగలడో నృత్తములును అంత ధారాళముగా నడపగలడని ఈ శతకము బుజువు దేయను. “బసవా! ఐనవా ' బసవా ! వృషాధిపా * అను మకటఓము చంపకోత్సలమాలా వృత్తములచే సంఘటిత మగునుగాన ఈ శతక మంతయు ఒకే సృ్తమున గాక రెండు వృ త్తములలోను నడిచినది,

180 ఈ శతకములో సోమనాథుడు నమాసాంత్య (ప్రాసలు ముక్తపద (గ నములు మొదలగు శ బాలంకారములను (వయోగించి పద్మముశకు అర్థగౌర వమే కాకుండ, శబ్దగాంధీర్యమును కూడ నంపాదించెనుం తజ్జ టీర_పతిజ్ఞ 1! యుచిత (వమథానుగతజ్ఞ £ న మద్దై వజ్జ్ఞ కళావిధిజ్ఞ బలవళచ్చివభకి మెనోజ్టి ధూత కా త్రజ్జ 1 సువాదపూరిత రసజ్ఞ ం తృణీకృత పంచయజ్ఞ 1న ర్వజ్ఞ।! శరణ్యమయ్య ! బసవా ' బసవా బ్నసవా! వృషాధిపా! నసురవరమల్ల ! మల్లవిత సూత సుధాంబుధిఖేల । ఖేలసం గరకలకంఠ ! కింఠమణి నాయక ఫీమభుజంగ . జంగమ స్టిరళరనాథ 1! నాథక నిధీకృపరూప ! విరూప నమ్మతా వర ! కరణాల్ధి! ప్రోవు బసవా । బసవా ః బసవా! వృషాధిపా | శశకమున ఇంచుమించు అర్ధభాగము బసవేశ్వరుని నంటోధనలతో నిండియున్నది. ఆ సంటోధనలలో అర్థపునరుకక్రి గాని, శబ్దపునరు క్తి గాని యం డదు. మటికొన్నింట జసవేశ్వరుడు జీవితములో చూపినమహిమలును-జొన్నలు ముత్యములు చేయట, చల్లలమ్ము గొల్లపడుచు కాలుజారి పడిపోవుచు *“బసవాః' అని ఎలుగెత్తి వీలిచినంత ఆ పిల్లకు దూరము నుండియే చేయూత నిచ్చి నిల బెట్టట మొదలగునవి = మజికొందజ భక్తుల అద్భుళచర్యలును సంగహముగ (ఫశంనింపబడినవి. ఇంతమా(తమే కాదు, కవి యీ తెనుంగు శతకములో సంస్కృతవాక్యమయ మైన పద్యమొకటియు, (దావిడవాక్యమయ మైన పద్య మొకటియు కన్నడవాక్యమయ మైన పద్యమొకటియు మణిపవాళ (మళయాళ) వాక్యమయమైన వద్యమొకటియు., ఆరెమరాటి (మహారాష్ట్ర భాషాళాఖ) వాక్య మయమైన పద్యమొకటియు, సర్వభాషామయ మైన దింకొకటియు రచించి తన బహుభాషాపాండితికి నిదర్శనముగ ఒక చితృపదగ్శనము చేసెను. ఆ సందర్భ ముననే యచ్చతెను(గు పద్య మొకటి రచించి దానిని జొనుతెను. గనెశు, “ఐలుపొడతోలు సీరయును బావనరుల్‌ గిలుపారు కన్ను వె న్నెల తల సేదుకు త్తుకయు నిండిన వేలుపు టేఅు వల్లు పూ నలుగల జేని లెంకవని జూనుదెనుంగున సన్నుతించెదిన్‌ వలపు మదిం దలిర్ప బసవా ! ఐసవా ! ఐసవా ! వృషాధిపా!”

[40 జానుతెన(గు సర్వజన సౌమాన్యభాష యని పండితారాధ్య చర్మితలో చెప్పినాడు కాని యచ్చతెనుంగు సర్వసుటోధము కాదు. నన్నెచోడుని _పకరణ మున ఈ పద్యమునే ఉదాహరించి జూనుతెను(గు శబ్దచర్చ చేసితిని. ఆడి చూడ దగును. సోమనాథుడు బసవని యెడ తనకు గల _పపత్తిని చాటుకొన్న యీ క్రింది పద్యముతో ఈ శతక _పళంస ముగింతును. “నా యొడయండ ! నావిభు,డ ! నా హృదయేశ్వర ! నా మనోరమా! నా యిలువేల్చ । నావరు(డ । నా గురుఠింగమ ! నాదు జంగమా ! నా యధినాథ । నా వరద ' నన్ను గృపామతి! బోవుమయ్య ! దే వా ! యమి బృందవంద్య ః బసవా 1 బసవా ! ఐసనా ! వృషాధిపా .” వై దుష్యము:

ఈ కవి వీరశై సమునకు గురుపీకము. మత్మపవ్నర్తకు డగు బసవేశ్వ రుడు మహాభ కుడే కాని పండితుడు కాడు. ఆ మతమున చేరిన యితరులు పెక్కు మండి పరాకావ్మ ముట్టిన భ క్రితత్పరత కలవారు ఉద్బండులైన ఇతర నుతపండి తులతో (శతిస్మృతి [ప్రమాణపూర్వకముగా వాదోపవాదములు సలివి ఆ మత మును సర్వమతాతిశాయిగ (పతిష్టింపదగిన శషక్రి వారిలో ఒక్కరికిని లేదు. జ్ఞాన విజ్ఞానాత్మక మైన కాస్త్రపాండిత్యమువలె, కేవల భక్తావేశము అన్యమత తిరస్కారమునకు పనికివచ్చునేమో కాని న్వమతస్థాపనకు చాలదు. సర్వళాస్త్ర నిష్ణాతుడు మహాపండితుడు నైన సోమనాథుడు ఈ మతమును చేపట్టి దానికి అట్టి కొరత లేకుండచేసెను. సంస్కృతమున ఇతడు _వాసిన రు.దభాష్యాదిగంథములు ఇతర పండితులకు పర్యాలోచనపా తముల్లై వీర శైవ మనగా భక్తు్యున్మాదము మాతమే యనెడి నిందను తొలగించియుండుము. ఆ గంథములలో సోమనాథుడు చూపిన _శుతిన్మృతి పురాణాగమ విజ్ఞానము వీరశ్రైప్టపతిస్థకు తగిన కాస్తాంధార ములను కలిగించినదట. ఇంతవాడు అవలంబించిన మతము కుద్ధమిధ్య యగునా యని రుదదేవుడు మొదలగురాజులు సైతము ఆతనిని మన్నింపసాగిరటం కాబట్టి మతమును (పవర్తింపజేసినవాడు బన వేళన్సరుడును, దాని స్థితికి కారణమైనవాడు సోమనాథుడును అని చెప్పదగును. అందుచేత కాటోలు వీరశైవులు విశేషించి కన్నడదేశమువారు ఈ కవిని ఒక అవతార పురుషునిగా నేటికిని ఆరాధించు చున్నారు సోమనాథుండు పుట్టుకచే ఆరాధ్యుండు ; అనగా పండితారాధ్యుని

కేడీ]

వలె వైదిక శై వమతస్థుడు. వర్ణవ్యవస్థను వేదవిపాత కర్మలను విడనాడ కయే శివుడే పరతత్త్వమను. విశ్వాసముగల (బాహ్మణుడు, ఆతని సోమనాథ భాష్యము వైైదికాబార గర్హణము లేకపోవుటయే గాక తదావళ్యకత కూడ ఉస్గడింపబడినదట. బఐనవపురాణము రచించునాటికి ఇతనికి దానిపై తిరస్కార భావము ఏర్పడినది. ఆ మధ్యకాలమున ఇతడు వీరతైవము నవలంబించి యుండును. పండితారాధ్య చర్మిత రచన నాటికి అది దృఢమయినట్లు ఊహింప వచ్చును. ఎట్లన బసవపుకాణమున తన తల్లిదం[డుల పేర్లు చెప్పుకొర్నాడుం

“* భాబిష్టువ%ు విమ్ణుకామి దేవుండు

లేజిప్ట వగు _శియాదేవి ఆమ్మయును

గారవింపశ నొప్పు గాదిలి నుతు(డ

వీర మాహేళ్వం*చార (వకళుండం”

పండితారాధ్య చరి్మితమున వితృదేవతా నామోచ్చ్బారశమునై నను చేయక

పోవుటయే గాక తన సర్వస్వమును, తానును ఐసవని ఆరీనమని దాటు కొన్నాడుం

“ధర నుమా మాతా వీతారుద యనెడు

వర పురాణోకి నీశ్వర కులజుండ(

బనవని పుత్తుంండ బసవ గ్మోతుండ

బసవేజు ్రీపాద పద్మ 'శేలరు(డ

బసవని౯ బొగడ. బాల్బడు కవీందుండ

బసవన్న( బొగడ. బాల్బడు పాఠకుండ

బసవన్న దూత నే బనవన్న బంట

బసవన్న యిలు! బుట్టు బానిప కౌడుక

ఐసవన్న లెంక నే ఐసవన్న లెంగి

బసవన్న పన్నల పన్న గావు నమం”

కవిత్వ పరామర్శ :- కవిత్వమును గూర్చి సోమనాథుడు చేసిన (పలిజ్జ

లలో ముఖ్యముగా పేర్కొనదగినవి జానుతెనుంగు సరణి యొకటి, ఆల్బా తరముల అనల్పార్థ రచన ఇంకొకటి, ఈ రెండవది మూట పొదుపు దీనినే

కేకల

పాశ్చాత్యులు కింంగింగా/ ౦౯ ౪౦/6 అని యందురు. సోమనాథుని ఈ (పతిజ్ఞలలో జాను తెచుంగుకు గూర్చి పూర్వము కొంత చెప్పితిని జాను తెసు( గనగా సర్వసాధారణమైనభాషయే యెనచో ఈతని గంథములలో జాను తెను( గెంత ఉన్నదో సంస్పృృత భూయ స్థ్రమెన కేవల పండిత వేద్యమైన భాషయు అంత యున్నది మటియు కేవల సాహిత్యపరులకు అందని నిగూరమైన (గుతి వాక్యార్థమయ భాషయు అంత ఉన్నది. ఆ భాగములన్నియు జాను తెను. గనుట పొసగదు. మటి రెండప (పతిజ్జ్ఞయైన అల్పాక్షరముల ననల్పార్థ రచనను గురించి-వేమన ఆటవెలది పాదములోవఠె - సోమన ఒక ద్విపద పాదములో విపులమైన అర్థమును ఇమిడ్చి సంగహ వాక్యమును వాయగలడు మితభాషులగు నజ్జనులవలె మితవాగ్వెలాసులు కవు లందరును కౌచిత్యా పేషచే ఈ వాక్య ధర్మమును పరిపాలింతుగరు. తెనుగు కవులలో కవి్శితయము వారి సరస్వతికి ఈ లక్షణము తిలకాయమానము. ఆయితే సోమనాధుడు మిత వాక్యములవలె మితపకరణములు [(వాయలేడు, అల్పాక్షరములు అవగా ఉప లశజణము వలన ఆల్బ వాక్యములు ఆనియు నర్థము చెప్పవలెను. అట్టి వాక్యముల సమూహమే _పకరణము. ఆ _పకిరణములపమూహమే (గంథము, పైసలు పొదుపుజేసి రూవాయలు విరజిమ్మిన సంనారివలె ఇతడు అక్షరములను పొదుపుచేసి [పకరణముల వాక్యములను దుర్య్యయము చేయుచుండును. భావ మును నిగహించుకొనలేక ఆతి బాలనము చేయు కవుల రచనలు అధిక [పసం గములయి బౌదిత్యముమ కోల్పోవును ఈ దుఃస్థితి సోమనాథుని (గంథములకు పట్టినది. ఈతని ద్విపద కావ్యములు రెండింటిలో ఈ అధిక _పసంగములను అతడు చాలవరకు సం_గహ పరచి యుండినచో అర్థహాని కలుగకుండగనే (గ్‌రథములు అధిక సమాదరణీయము లయ్యెడివి.

విండితార్థ మేమనగా కావ్శశిల్చ ధర్మములనుబట్టి చూచినచో ఈతని రచన అతి పసంగ మయము అని చెప్పవచ్చును.

కవిత్వమువకు భావావేళశము జీవగిజ్ఞిం ఈతని కవిత్వమునకు అదియే పంచ(పాణ సారభూతమై యన్నది. మతమున భ క్యావిష్టుడు కనుకను, కావ్యేతి వృత్త మంతయు శివళ క్రి పరము గనుకను ఖభొవావేళశ మతావేశములు ఒడొంటికి తోడై పరస్సర పోవకము లైనవి. ఏ కథ చెచ్పినను శైవ చిహ్నము వర్ణించి

ల! 5ను భక్రి (పరాహాముశ ఓలలాడుచు శిపమెక్కిన గణాభారివలె గంతులు కియును, కాంతముగా గాని చప్పగా గాని ఆతని నోటివెంట ఒక్క మాటయు వెలువడదు, నిదానించి ఆలోచించి తూచి [వాసిన వాక్య మొక్కటియు నుండదు, ఏత్త పరవళ స్థితిలో హృదయమున పొంగి పొరలెడి భావములను నోట పలు పనుగాని [పయత్న పూర్వకముగా వాక్యమును వాయడు. (పయత్న రాహత్య మెంత యున్నదో (శద్ధారాహిత్యమ ను ఆంత యున్నది, ఈ భావావేశమునకు నెచ్చెలియు సహజ్మవజ్జకు రెండవ ముఖమును

కగు భావనాశ క్రి ఈ కవితలో అతి నిశితముగా కున్నది. ఏ పదార్థమును ఏ సందర్భమును వర్ణింప దలచురో దానిని తన నిశిత భావనతో మనో నేేతము వకు ప్రత్యక్షము చేసికొని, ఆ సాషాద్ధర్శ్గనమును వాస్తవికతకు న్యూరాధికతలు లేకుండ యథాతథముగ వితింపగలడు. ఆ వర్ణనలు చదువువపుడు ఆ మూరులు పాఠకునకు (పక్యక దర్శన మొసగుచుండును, ఇది స్వభావ కవు అప సర్వసాధారణమైన లక్షణము స్వభావ పదర్శనము వలన మనస్సునకు ఇంపు కలిగేమాట నిజమే కా౦, కవిత్వ ధర్మము మనస్సునకు ఇంపు నింపుటయు వాస్తవిక లోకమును (పదగ్శించుటయు మ్యాతమేకాదు. మనన్సునకు ఇంపుతో పాటు చిత్తమునకు పెంపుకూడ కిలిగించి నపుడే కవిత్వము శిల్పమగును. కాని యెడల భాయాగహణ మగును (0006087200)). సోమనాథుని రచనలలో భఛాయాచి.తములు ఎక్కువగాను, శిల్పచి తములు తక్కువగాను ఉండునుః తల్లి శికువునకు ఉగ్గు పెట్టీ, నీళ్ళుపోని, తొట్టిలో పెట్టి, ఊచి, ని దపుచ్చి, అల్లారు ముద్ధుగా పెంచెడి లోక ధర్మమును ఇతడు ఎంత యథాతథముగ వర్ణించెనో చూడుడు.

“*“అనయంబు బెజ్జ మనోదేవి దాన

జననిమ్మై పరమేశు. దనయుః గావించి

చాంగిళ్ళపై నిడి లింగమూర్తికిని

నంగన గావించు నభ్యంజనంబు

ముక్కొాళ్తు. జేక్కొాత్తు ముక్కన్ను( బులుము

న క్కొాత్తుం గడు పొత్తు నట వీ,పు నివురు

1ఢీకీ బెరు/గంగవ లెనని తరుణి వీడ్వడ(గం జరణము ల్కరములు( జా(గంగ( దిగుచు నలు(గలు నలుచు నర్మిలి గట్టి పెట్టి జలములు వీ(పున జజచు నంతంత వెగచి బెగడకుండ వెన్ను _వేయుచును నొగి మ_స్తకమున నీ రొత్తు దోయిటను వదనంబు సొచ్చునో యుదకంబు లమచు నదుమ.( బొట్టను నోరి కడ్డంబు వట్టు( జన్నుగా( బనుపార్చి చేయు మజ్జ్ఞనము గన్నుల ( జెవులును గాండంగ నూ/దు నంగిటిము ల్లొత్తు నందంద వేల దొంగిళ్ళ. గార్నీరు దోనె త్తి మిడుచు బడ+తిచే నీర దూపొడిచి బొట్టీడును మడఃతి యంగుష్టంబు మన్నింత మెదిచి కడవ నంటినయట్టి వీడుక విభూతి యడర బుత్తుని నాస లారంగ౯ బూయు నెత్తు [గుంగెడునని యెత్తంగ వెజచి య త్తన్వి జొమ్మున నక్కున నదుము కాటుక యిడ నింత గన్నగు ననుచు. గాటుక యిడు మూడు గన్నుల గలయః జన్నిచ్చుల బతుల। జననీదు మీంద నన్నాతి గొండొక వెన్నయు' బెట్టుం వెక్కిలి గీంటుడు( జెలంగి యేడ్వంగ నొక్క వేలిడి పోయు నాక కొన్ని వాలు ఉగ్గులు వోసియు మవిద నంవీతి నగ్గించు నొగియించు నట బుజ్జగించు ముద్దాడు నగియించు ముద్దులు వేడు నద్దికొన్‌ వీరన్వ రయ్యరో యనుచు, బన్నుగా నుదరంబు బాన్సుగా జేసి కొన్న జోసజణచుచు సన్నుతి, బాండు !”

క్షేశీర్‌ ఇంకొక యుదావారణ చూడుడు : బసవేశ్వరుడు వడ్డించిన విషమును శివ భక్తులు విం దారగించుట- “మారారి కర్పించి మహనీయ లీలం టిందక (కోలుము సిక్కయ్యదేవ ! సందడి సేయకు సంగయ్యదేవ ! తెచ్చెద€ జుమ్మయ్య శతిపురారిదేవ ! విచ్చేసి కూర్చుండు విమలాత్మ దేవ ! కాలక ంఠయ్యకు( జాలదు లెండు చాలు౯(టో నీకు సిరాళదేవయ్య | వేగమింతేలయ్య విరుపాక్షదేవ ! యీ గరిదెండు(జాలు లోగయ్య కింక 6 ఇజాలదో తెత్తునా శంకరాచార్య కొనితచ్చి వడ్డింప( (గోలుచు భక్త జనుల. దోతెండంచు ననురాగ లీల శివున కర్పింపుచు శివశివ 1! యనుచు నవధానవంతులైై యారగింపుచును జుల్జుజుఖ్టనంగొని సొగయుచు గజ్జ గజ్జున. దేన్చ్బుచు( గాళ్ళు సాంచయచును నిక్కు.చు నీల్లుచు నక్కళింపుచును జొక్కుచు సోలుచు! జక్కిలింపుచును నక్కిలిపడి టెప్ప లల్లమోడ్చుచును (గుక్కి బృ మింగుచు( గుత్తుక బంటి (గోలుచు నలరుచుం (గాలుచు నాత్మ సోలుచు నుఖవార్థిం దేలుచు వేడ్క (వాలుచు మెజయుచు వక్షంబులందు నోలి( బశ్లారము ది క్కాయ్యన మరలి చూచుచు నించుకించుక వుచ్చి కొనుచు లేచుచు. జెలంగుచు లీల(దలిర్ప నాడుచు( గప్పెర లజచేత నాలయః వాడుచు నుజటుకుచు€ బరువు వెట్టుచును.”

• ఈ విందారగింపు 1£0 పంక్తులలో వర్టీంపవడి నది.

148

ఈ వర్ణన ఎంత ముచ్చట గొల్పుమున్నను, విసుగుదలను కూడ కలి గింపక మానదు.

అసలే ద్వ్విపదకావ్యము విసుగు పుట్టించు గుణము కలది. ఆతిమాతము లైన యితని అతిస్వాభావిక సర్ణ్షనలవల్స ఆ విసుగుదలయే గాక వేసటయు కలుగును. రౌతు వశము దవ్పిన అశ్వము, నేలమీద కాలు మోపక ఎగిరి దౌడు తీయుటతో ఈతని కావ్య గమనమును పోల్చవచ్చును. ఎంత (పయత్నించియ ఆ పరుగుము ఈతడు నిలుపలేడు ఈతని యనావళ్యకములు ననుచితములు నయిన వాక్యములకు, వర్ణనలకు, కథాంశములకు ఈ యవళత్వమే కారణము. ఆదియే యీతని మహాకవిత్వమునకు కళంక మైనది.

మతములోవలెనే భాష్మాపయోగములో కూడ ఈతడు ఆతి స్వతంత వర్తన కలవాఃడు. సబీందు నిర్చిందుపానము, వైరి సమానము, క్ర్వార్ధక ఇకార సంధి, శాంత్మపాసము మొదలైన లక్షణ విరుద్ధ (పయోగములు ఈతని రచనలో కుప్పతిప్పలుగా కానవచ్చును, ఇవి [న కవులందరకును సాధారణ పంప దాయమని కొంద రందురుగాని ఆ పాపమును ఉమ్మడిగా వారందరికి అంట గట్టుటకంటె తమనాటి వ్యావహారికభాషకు అతిదూరము తొలగి పోకుండ కావ్యములు (వాసీన ద్విపదకవులలో 'పెక్కుమండి లక్షణమే ఆది అనుకొనుట మంచిదని నా యభథిపాయము. విశేషించి ఇతనికి నన్నెచోడునకును [పాతపడిన మాటలు వాడుట ఆలవాటు.

మరియు ఆలాక్షణికములై న _పయోగములు సోమనాథుని వృషాధిప శతకమున లేవు. కావున ద్విపదరచనలొనే అతడు వ్యావవిరికభాషా చ్భాయలు గల ప్రయోగములను చేసెనని తలంపవచ్చును.

అంథ (ప్రచారము ;= బనవపురాణ పండితారాధ్య చరితములు

రెంటికిని కన్నడమునను తెలు(గునను చాల (పతిబింబములు పుట్టినవి. తెలుగులో మొదట బండితచరితను వద్యకావ్యముగ (వాసినవాడు శ్రీనాధుడు, ఆ (గంథమిప్పుడు కానరాడు. శ్రీనాథ యుగములోనివాడే యగు విడుపర్తి సోమన బసవపురాణము పద్య (పఐబంధముగ ,వాసెను, అర్వాచీనులలో తుమ్మలపల్లి నాగభూషణ కవియు మహదేవారాధ్యుడును "ఐసవపురాణమును వద్యకావ్యము లుగ (వాసిరి గాని వారి (గ్రంథములు (ప్రచారములోనికి రాలేదు, కందుకూరి

[శ్ర?

చారు తమ [పాపున బసవపురాణము సంస్కృతమున [వాయించిరి. (పాయిక ముగా సంస్కృత _గంథములు తెలు. గగుటే కాని తెశుంగు (గంథములు సంస్కృత మగుట కానము, ఈ గౌరవము దక్కించుకొన్న (గంథములు మన వాజ్బయమున బసవ పురాణము, వను చరిత, రఘునాథ రామాయణము మాతమే ! కన్నడమున బనవపురాణమును ఫీమకవి యథామాతృకముగా అనువ దించెను, ఈ యితివృత్తమునే యథేవృముగా రాఘవాంకుడను కన్నడకవి వృవ భేందవిజయ మను పేర ఇంకొక |గంథము వాసెను.

ఇన్ని భాషలలోనికి ఇన్ని రూషములుగా పరివర్తన మొందినను ఈ (గంథములకు. దెను౯గునాట (పళ స్తి రాలేదు. దీనికి కారణము లివి :- ఇవి (పిత్యేక మతపవరముల్లై న (గంథము లగుట, అందును బహుసంఖ్యాకుల మనస్సు నొప్పించు పకమతదూషణము బహుళముగా కలవి యగుట. ఇంకొకటి సహజ ముగా సంప్రదాయ విధేయమైన ఆంధజాతి యితని భాషాస్వాతం్యత్యమును మెచ్చియుండకిపోవుట, ఈ కారణములచే నతని (గంథము లనాద్భృతము లయినవి.

లతోపములమాట యటుంచి గుణములనే పరిగణించినచో పూర్వ (పక రణములలో చెప్పినట్లు ఇతడు పదకవిత్వమునకు సారస్వతగౌరవమును సంపా దించిన (పథమాచార్యుడు ఆని నిస్సంశయముగ చెప్పడ గును,

అయినను భాషాత్నత్స్వ పరిశోరనలను చేయువారున్కు వాజ్యయ చరి (తలు _వాయువారును తప్ప తక్కిన శై వేతరులు ఈతని [గంథములను నేటికిని వీతితో చదువరు. ఎట్టి శిరోభారమునైనను సహింప గల పరిశోధకులు 'పెతము ఈ [(గంథములను ఆస్థతో తుదముట్ట చదువుట దుర్చ టము.

శివ శాఖలు:

ఈ శాఖలస్వరూప మెట్టిదోో మతస్వరూప మెట్టిదో మనము గుర్తిం చుట యీ యుగమున (పస్తావింపబడిన ముగ్గురు శివకవుల గగంథముల బట్టియే కాని మత_గ్రంథములబట్టి కాదు. సారస్వత పరిశీలకులకు గల హక్కు అంత మ్యాతమే, ఈ శాలల కన్నిటికి సమానధర్మము శివపారమ్యము (శివుడే పరము డనుట) కాని ఆచార వ్యవహారము లందును, ధర్మాచరణమునందుమ వారి కేక వాక్యత లేదు. అందు :-

148 కాలాముఖులు :- (1) మఠాధిపతి ఆజన్మ[బహ్మచారిగా నుండవలెను. నన్నిచోడ. డాళశ్వాసాద్యంత పద్యములలో మఠాధిపతియైన కృతిపతియొక్క [బ్రహ్మచర్య (వతమును మిక్కిలిగ నొ్తిచెప్పును. (8) పీరికి శివారాధనముతో పాటు శ క్యారాధనయు కలదు. కుమార సంభవమున శివళ _క్ష్యభేదము (పతిపాదింపబడినది. సీ జ్ఞానస్వరూపుడ్తై సర్వాత్ముడున్న( దా క్జేయ స్వరూపయై నెజసియుండు బురుషన్వరూపుడై పరమేశుండున్న6 దాః (కృతి స్వరూపయై పరగుచుండు సూవ్య్మస్యరూపుడై శుద్ధాత్ము(డున్న( దా స్ఫూల స్వరూపయె తో(చియుండు నర్థస్వరూపుడైై యమలాత్ముండున్న( దా శబ్ద స్వరూపయైై జరుగుచుండు హరుడు రుదరూపుడై యున్నలదా నుమా మూర్తి దాల్చి లోకములకు హితము సేయుచుండు. గాన శివళ క్రి భేదంబు లెజుంగ నీకు జడున కెంతలావు. పిామవంతుడు మేనకయు బిడ్డల కొజఆకు క క్రి నారాధింతురు. కం॥ “వారిరువురు సద్విధి ళ క్యారాధన చేసి రతిశయ స్థిరభ కక్రిన్‌ కోరిక వదలక తమ కడు పార నతీదేవి కూతురై జన్మింపన్‌.” శాక్తేయలతో కొందరకు హింసాపరమెన ధర్మమున్నది. కాలాముఖుల కదిలేదు. నన్నిచోడ(డు కృతిపతియొక్క. యహింస్తావతము నతిమాతముగ( జెవ్చీవాడు. (శ) వివాహాది కుభకార్యములలో కాబోలు మధుపానగోష్టీ పూర్వకమైన మండలార్భన యను తంతు గలదు. పార్వతీ వివాహసందర్భమున నది వర్ణింప బడినది.

కేశ

*.......అంత నంద కొందటు మధుపానగోస్టికిం జొచ్చి మండలార్చన డీర్చి మూలజవృషజ గరుడ మధునిష్ట కుసుమవికారంబులగు నుగంధాసవం బులు గనక మణిమయానేక కనక ఛవషకాదుల న్నించి హర్షించి”

“అమరులు (దావుచో నమృత మందురు దీని నవ్నావజం ఐజ

(ముగొని యామచో నీది రసాయనమందురు భూసురౌాఘ మా

గమవిధి సోమపానమని కై కొని మోనుదు రెందు( జ్యకియా

గమునెడ వస్తువందు రివి కౌళికు లీసుర పేర్మి వింతయే.”

“*సురులకు దీనన యజరా

మరమయ్యెంగాక యమృతమథనమునకు ము న్నెరియరె తెరలరె మృతి/బొం

దరె యని సురవాగడి పొగడి తరుణులు (వీతిన్‌.”

“అని యనేకవిధ మాంసోపదంళకంబు లాస్వాదించుచు మనో హృద్యంబులగు మద్యరసంబులు సద్యంబ సిద్ధరనంబునుంటోలె శరీరంబులం గలయ నూల్కొని....”

(8) వీరు వర్ణవ్యవస్థ నంగీకరింతురు. కృతిపతి [బాహ్మణత్వమొక విశేషముగ మాటిమాటికి నిందు! జెప్ప బడినది, వర్జ్ణరాహిత్యమొక దోషముగ ఈ (కింది పద్మమున చెప్పబడినదిం

కం॥ నుత వర్ణాంతర నిమ్నో

నృతతల నిభిలోచ్చ నీచ నానా వస్తు

స్థితి నమము జేసె గత గౌ

రత, చీకటి దుర్వివేకి రాజ్యము పోలెన్‌.ో

“కులజు(డ్లై వ్మికమబలవంతుడగు రాజు బడసిన దేశంబు [పజయుటోలో

(4 ఇతర దైవతములను శివాంగ భవులందురు. అంతేకాని, తద్దూష ణము చేయరు. నన్నెచోడుడు ఈ కాలాముఖ మతమువాడు. కుమారసంభవము నుండి తెలియదగినంతవరకు కాలాముఖ స్వరూపమిదిం

పాశుపతము :- శీవతత్త్వ సారమునుబట్టి తెలియవచ్చినంతవరకు ఇది పండితారాధ్యుని మతము,

150

(1) విపీలికాదబహ్మ పర్యంతము సమస్త జీవులు పశువులు, సంసార బంధ మీ పశువుల గెట్టీవైచిన పాశము, ఈ పశురాశికి/ బతి, యీ పాశమును సడలింపగల దత్సుడు శివుడు, అందుచే ఆయన పశుపతి. ఆయనను పర దైవతముగా సేవంచువారు పాకుపతులు,

(8) వైదికముల్లై న భ క్రిజ్ఞాన కర్మములనెడి మార్గత్రయములో వీరికి భ_కియందు మక్కువ యెక్కువ. కర్మము విసర్జింపరు, జ్ఞానమును తిరస్క రింపరు ; కాని భక్తి కిచ్చిన _పాముఖ్య మీ రెంటికి సీయరు. జ్ఞాన సముపార్జన లేకయే కేవల భదక్తిపాకవళశ్శ్యమున సిద్ధి పొందిన మహనీయులను శివత_త్త్ర సారము పెక్కుచోట్ల కొనియాడుచుండును, వీరిది వైదికశ్రైవము అనవచ్చును. కాని వై దికలైన అద్ర్వైతులను తీళ్హముగ విమర్శింతురు. అద్వ్వైతమున “ఏక మేవాద్వితీయం (బహ్మ,” “తత్త్వమసి” అనెడి ఉపశిషద్యచనానుసారముగ (బ్రహ్మము తప్ప తక్కి నదంతయు “ఆనత్‌” అనియు జీవునకును (బహ్మము నకును భేదము లేదనియు సిద్ధాంతీకరింపబడినది- ఇక వైదిక శ్రైవమున జీవేశ్వ రులకు ఐక్య మంగీకరింపబడదు ఆదీగాక నిత్యసత్య పదార్థమైన ఆ పర బహ్మ మును శివస్వరూప మనియు వక్కాణింతురు. అద్వైతులకు వలెనే వీరికి సన్న్యా స్నాశమము లేదు. ఆద్వైతులును శివపూజాపరులే గాని శివకేశవ భేదమును పొటింపరుం

, “శివాయ విస్టురూపాయ శివరూపాయ విస్షవే

• శివస్య హృదయం విమ్ణుః విష్టోశ్చ హృదయగ్‌ 0 శివః”

అదై్వ్వైతులకు ఇది పరమలత్ష్య్యము. వైదిక శైవులకు కేళశన నామ స్మరణమే వనికిరాదుం

(8) కాలామఖులవలె వీరును వర్ణవ్యవస్థ నంగీకరించువారే- ళక్త్యా రాధనము వీరి కర్మాచరణమున నున్నట్లు కానరాదు, కాలాముఖలవలె వర్ణ వ్యవస్థ నంగీకరించుచు వీరశైవులవలె నర్వసమమైన భక్తి నుద్చోధించుచు, తాము వర్ణము నంగీకరించియు, దానిని నిర్మూలించిన బసవని కొనియాడచు ఆనాంటి పాపపతు లేవంకకు _మొగ్గలేక సమన్వయము కొజకో, నిరపాయ స్థితి కొకో మధ్యమార్గమును (దొక్కినట్టు కానబడును. వీరు సామరస్యమునకు యత్నించి రనుటకు దృష్టాంతమే అ

కల్‌] “గ్ర క్రిమీ/ది వలపు (బాహ్మ్యంబుతో( వొత్తు బాయలేను నేను ఐసవలింగ” అని పండితుడు పలికినవాళ్యము, న్యూత్య్వపాయమైన యీ వాక్యమే పాకు పతుల మతన్వరూపము. (4) ఇతర మతములను అందును అద్వైతమును నిందించుట యొక గొప్పగా బరిగణించిరి. (5) శివదూషకుల హింసింపవచ్చును. ఆ కారణమున తామును చాన వచ్చును. “*భివనిందారతు( జంపిన జవమటథీి తత్కారణమున+ జచ్చిన సీరం డువిధింబుల నీ కారు ణ్యవశంబున ముక్రి(బొందు వరు( డీళానా.” ఈ ఆచారము వీర తై వమునకు దగ్గజగాన్ని కాలాముఖమునకు దగ్గజి కాగు. (6 ఆన్లే, అశ్హైవుల దర్శన స్పర్శనాదులు టాడ నిషిద్ధములు కం॥ “కా దప్పు గొన(గ, నప్పీ( గా ది/గొనం గాదు గాదు కన( దమలోనా న్లోదమునం ఐబలుక€గాదు మ వాదేవ పరాబ్ముాత్ములగు పతితులతోన్‌ .” వీరళై వముః- పాల్కురికి సోమనాథుడు ఈ మతస్టుడు, సంప్రదాయక మైన శ్రైవమునకు నూత్న సంస్కారమే యీ వీరశ్రైవము, వీరికి వర్ణాశమ ధర్మములు లేవు. ఆ వ్యవస్థ ననుసరించియున్న కర్మలు లేవు, భక్రి మార్గము వీరి మతమునకు (బాణసారము. లింగధారణము (పశ_స్తమైన శ్రైవ చిహ్నము లింగార్చనతో పాటు జంగనార స్థ ధ్రర్మము. స్వమతరత జార్థమై. హింసకు పూన్తిశోక్ట్‌లే0రీతపోస్‌ింణర్మ్షోళ వేదవిహిత కర్మను ఢీ నిరసించినను వారు కేవ నా మెళ్ళత్థుసారముగా చేయ (46 తిం టు ళో

కేర్‌లి దగిన నిత్య నైమిత్తిక కర్మలు వారికిని కలవు భవిజనుల దర్శన స్పర్శనాదు లను బరివారించుటలో బానీపతులు కూడ వీరికి జాలరు. “*వంభావితు(డ భవిజన సమాదరణ సంభాషణాది సంపర్గదూరగు(డ” =-(ఐసవపురాణము) “*భవికృతారంభ సంభవధ్యాన నిచయ భవి నిరీ్షణ రస పాకవితాన భవిహ_స్తగత ఫలప త్తళాకాది భవి గృహ శే[తాది పథవర్ణితుండ భవి జన దర్శనస్పర్శ నాలాప వివిధ దానాదాన విషయదూరగు.డ.” (వండితా, చ.) పె వాక్యములు పాల్కురికి సోమనాథుని భవిజన 'ప్రాతికూల్య నిరూపక (వళిజ్ఞలు. వావ్‌ 0 0

తికూన యుగము రాజకీయ పరిస్థితి

ఆం (ధదేశమును పరిపాలించిన చాకుక్యులు గాని చోళులు గాని ఆంధులే యని మనము సరిపెట్ట కొన్నను, ఆ రాజులు మేమాంధులమే యని చెప్పుకొ న్నాను, నిజమునకు వారు పరదేశీయులే కాని ఆంగధులు కారు. అయినను మన దేశములో స్థిరపడి, [పజలతో తాదాత్మ్యము కల్పించుకొని, పరుల మనెడి మెర మెరలేకుండ్క _ తెలుగు దేశమే కాణాచిగా జేసికొని రాజ్యమేలిన వారగుట చేత _వజలకు వారియెడను, వారికి _పజలయెడను అభేద భావము వర్ధిల్లిన, ఆయి నిప్పటికి యథార్యమైన తెలుగు స్కామాజ్యము కాకతీయ పరిపాలనతో ఏర్పడె నని డెప్పవలెను కాకతీయులు తెలుంగుదేశ ప్రజలలో బహుసంఖ్యాకులై న చతుర్ధ కులమునకు చెందినవారు ఆనాడు చతుర్దకులజులలో రెడ్డ కమ్మ, కాపు మొదలగు కాఖాంతరములు నేటివలె పొత్తులేని వర్గములుగా స్థికపడలేదు. కదు లలో ఉత్తమ కులజులు అనిపించుకొన్న వర్గముల వారందరు విద్యా వివేక సంప న్నులై తమలో తామే కాక, క్ష్యతియులతో కూడ వివావోది సంబంధములు చేయచు నచ్చూదులు అనుపేర పనిద్ధి కెక్కిరి. ఆంధ (వజలలో వీరి సంఖ్యయే బహుళము, ఈ కులజులే కాకతీయ రాజులు,

వీరికి దేశ మెల్లెడల సంపన్నులగు భూస్వాములు బఐంధువులై యుండిరి, అ రాజవంశము నెశ ఆ సంవన్నులకును వారి నాళయించియుండు ఇతర (పజలకును గల బాంధవాభిమానము (వజలకు రాజ్యము నెడ మమత్వమును పెంపొందించి యుండును. పుట్టుకచే చుట్టరికముచే తమ వారైన దౌరలగు కాక తీయుల సా(మాజ్యమే పజలు మాది యనుకొన్న స్కామాజ్యము కాబట్టి యథార్థ మన ఆంధ సాామాజ్యము తొల్లింటి శాతవాహనుల తరువాత మరల కాకతీయుల నాడే యేర్చడెను. ఏ సాామాజ్యమైనను నుస్థిరము కావలయునన్నచో _పజా సమూవామునకు సింవోసనము నెడ భయముకంటె, ఎక్కువ భక్షి యుండ వలెను. ఆభ క్రి ఆదరపూర్వకమును అభిమాన పూర్వకమును ఆయినచో ఆ రాజు

(20)

|ల్‌4ీ

పరిపౌలకయు సుకరమును _పజాజీవితము భ(దమును ఆగును కాకతీయులలో గణపతిదేవ చ కవికి ఆటువంటి భాగ్యము కలిగినది. ఆబమినప్పటికిని ఆ రాజు ఎంత (ప్రజారంజకుడై నను తత్పూర్యుము చిన్నచిన్న మండలములను స్వతం్యత ముగా ఏలుకొను చుండిన రాజులు-కలమువారైనను సరే-తమ స్వతంతతను కోల్పోవుటకు ఇచ్చగింపక సా్యమాజ్య స్థాపనకు ఆటంకములు కలిగించుచుండిర్హి అనగా వారు కాకతీయ సింహాసనమునకు సామంతులగుట కంగికరింపక విడివిడిగా గాని పొత్తులు కలిసి గాని _పతిఘటించుచుండిరి. దానికి తోడు దక్షిణమున పాండ్యులును, పడమట యాదవులును, ఉత్తరమున ఉత్కళులును ఆదు దొరికినపుడెల్ల్సస మీపస్టులగు కొకతీయసామంతులను దీఐదీసి సామాజ్య ధిక్కారు లను చేయటయు, లేదా తామే వారి నణగ(దొకి[. ఆ భూభాగమును తామ్మాక మించుకొుుటయు మొదలగు శ తుకృశ్యములు చేయుచుండిరి. ఇట్టి సంకట స్థిలిలో బహుముఖ సమర్థుడైన గణపతి చకవ రి తన రాజనీతి ధారంధర్యమును (వయోగించి గడి దేశముల దుర్గముంను గట్టీ పరచి సామంతులకు విశ్వాస పాతుడై ఆంధ సా్మామాజ్యమును నసురవ్షీతముగను, ఆంధ (వజాజీవితమును సౌఖ్యవంతముగను చేయ బూనుకొని చాలవరకు కృతార్థుడయ్యెను, ఈ మహి [(వయత్నములో చృకవర్తికి తోడ్పడిన ముఖ్య నామంతుడు నెల్లూరి చోడ తిక్క రాజు. తరువాత ఆతని కుమారుగ్లై న మనుమనిద్ధి కూడ గణపతిదేవుని ఉద్యమ మునకు తోడ్పడుచు ఆ చ్మకవర్తి సాయమును పొందుచు చిరకాలము దక్షిణదిశ నుండి వచ్చు పాండ్యుల బెడదను నివారింపగల్లెకు. మరియు ఆ మనుమనిద్ధియే- యువరాజుగనున్న కాలములోనే-గణపతిదేవుని పంపున ఉ త్తరదిశకు సేనలతో శరలిపోయి ఉతఒళులను జయించి దక్షీణ కళింగమును ఆంధ సా_మాజ్యము నకు ఉత్తరపు టెల్లగా స్థిరపరచెను. ఓరుగంటికి నెల్గూరికి కలిగిన ఇట్టి అను బంధ సంఘటనకు ఆ ర0డు రాజఖముల మంతుల దూరదృష్టి పూర్వుక మైన రాజనీతి ప్రధాన చోదకమై యుండును. మంతి చెప్పిన హతమును వాటింప లేని రాజు రాజ్యమును చేయలేడు _పజాపొతిమును కోరనిమంతి మంతతిత్వ ముము చేయలేడు. నెల్లూరు రాజులకు అట్టి హితమును గఅవి రాజ్యమును నడవిన మహామంతులు మంశత్రి భాన్క రుని పృుతులును పౌటతులును. తిక్కరాజు నొద్ద సిద్ధన్న మంత్రియు (అడ్గశిక్క తండ్రి), మనుమసిద్ధి యొద్ద కఏి తిక్కనయు మంగతులుగా నుండి స్నామాజ్య షేమముక్కు తమ రాజుల _శేయస్సును పెక్కు విధముల కాపాడీరి.

15%

గణపతిదేవుని తరువాత సింవాసన మరధిష్టించిన రుదమదేవి కాల ములో న్తీపరిపాలనమును సహింపని సామంతులు కొందజు మరల తీరుసుబా ట్లకు గడంగిరి ఆ ఆదను చూచుకొని పరదేశీయులైన శ్యతురాజులు మరల దండయాాతలు సాగించిరి. అయినను రాజ్యపరిపాలన మందే కాక పీఠ వివోర మందును, తండ్రిచేత సుళిక్షితురాలై న ఆ కుమ్హార్హె తండివలెనే రాజనీతిని, యుద్ధకౌశలమును _పపయోగించి స్మామాజ్యము చెక్కు చెదరకుండ కాపాడుకొన గల్లిను. ఈ కిథ యంకయు [8వ శతాబ్ది ఆం్యధదేశచర్మిత. సారన్వతచరి తలో ఈ శతాల్దియే తిక్కనయుగము. ఇంచుమించు గణపతిదేవ రుదమదేవుల పరి పాలన కాలమంతయు తిక_న జీవితకాలముతో సరిపోవుచుండును. వా రిరువురు అఆ కాలమునకు ఆం్భధసా మాజ్య చకవర్హులు ఈయన సర్వకాలాం సార స్వత సాామాజ్య చకవ్నరి

14వ శతాన్ధిలో 20 ఏండ్డు గడచినతరువాత కాకతీయసా_మాజ్యము అస్తమించెను, ఆ దురదృష్టమునకు గురి యైన మహారాజు రెండవ (పతాప రుదుడు, తిక్కన, ఆ చకవర్తియొక్క రాజ్యకాలములో కొంత గడచిన పిమ్మట ఇహలోకయ్యాత ఛాలించెను. అయినను తక్కిన కాల భాగములో తిక్కన శిమ్యడు మారన కాకతీయ కటకపాలకుడైన నాగయ గచ్న సేరానికి మార్కండేయ పురాణమును కృతి యిచ్చుటచే పరోశముగా తిక్కన కవితా (పభావముతో పాటు (పత్యశముగా అయన గురుత్వ పభావమును రెండవ _పతాపరుదుని కాలములో కూడ నెగడుచుండెను కాబట్టి సారస్వతమున తిక్కన యుగమును, దేశచర్మితమున కాకతీయ యుగమును ఒకమారే అంత మొందెను. అందుచేతనే తిక్కనయుగమును 1820 దాక పొడిగింపదగుకు

మతపరిసితి న!

కాకతీయచ్మకవర్తులు మొదటి మండియు శ్రైవమతస్థులే, వారు శిన క్రేవలేదమును పాటింపని శివపూజాపరాయణులు. వీరశైవులు కారు. సామంతు లలో కూడ పెక్కుమంది అట్టీవారే ॥ కొందరు వైష్ణవులును కలరు సర్వ _పణా సమాదరము చూపవలసిన ఏ చకవ ర్తి యైనను దురాాగహతత్పరములై న సంకు చిత మతముల జోలికి పోరాదు కాకతీయులు ఈ ధర్మస్తూతముకే రసా వహించిరి. వారిని పీరళైవమున కలుపుకొనవలెనని పెక్కు [వయత్నమసుళు

150 జరిగియుండు ననుటకు సందేహము లేదు. కాని వారు దానివంక కన్నె త్రియైనను చూడలేదు. ఆనాడు వీర శైవముశకు (పత్యర్థిగా అచ్చటచ్చట వీరవైన్టవముకూడ తలయె త్రసాగెను పం్కడెండవ శతాబ్ది చివరి భాగములో (162) జరిగిన వల్నాటి యుద్ధమునకు దాయభాగము [పధానకారణ మైనను ఆ వెైరమును (ప్రజ లింపజేసినది ఆ రాజ్యమున పుట్టిన మతవై రుధ్యమే . పలనాటి వీరులలో అగే నరుడైన (బ్రహ్మనాయడు వీరవైష్టవుడు. అతడు ఆ (బ్రాహ్మణ పంచమము అన్ని కులములవారికి తీర్థససాదము లిచ్చి ఏకము జేసి, సహపంక్తి భోజనోదు లతో ఒక వీరవైన్హవ పంభఘవ్యవస్థను ఏర్పరచెను ఆతని కుమారులలో నానా కగులములవారు కలరు. అనగా వారందరు విరవైష్టవులు. ఆ యుద్ధమున ఎదిరి పకషమునకు నాయకత్వము వహించిన నాగమ యనెడి వీరాంగన సంపదాయక శై వమతస్థురాలు, ఆమెదికూడ వీర_ళెవము కాదు. అందుచేతనే ఆమె, _బహ్మ నాయడు (ప్రతిపాదించిన వర్థరాహిత్యమును సహింపలేక ఆతనిమీద పగ బూనెను= దానిఫలమే ఆపర భారతయుద్ధ మనడగిన పలనాజియ. ద్ధము, అకారణ కుటుంబ కలహములవల్ల సంభవించిన ఆ యుద్ధాగ్నిలో అనేక హరవంశములు ఆహుతి యయ్యెను. అప్పటికి ఇంకను కాకతీయసా మాజ్యము స్థిరపడలేదు. తరువాత 18వ శతాబ్దిలో, 12వ శలాబ్దినాటి మత పేరిత యుద్ధములు జరుగక ఫోయినను వీరశైవమత [ప్రచారము మాత్రము సోమనాథాదుల ద్వారా అ(పతి హతముగ నడచుచునే యుండెను. మత్యవచారమునకు సారస్వతము ఎంతబలిష్ట మైన సాధన కాగలడో వీర వులద్వారా ఆనాడే బుజువయ్యెను* వీర శెవ్యగంథ ములను ఆ మతస్థులు తప్ప ఇతరులు ఏవగించుకొన్నను వాటికి _పకీకారముగ అన్య_గంథములు (వాయుటకు పూనుకొనువారు లేరయిరి. అనగా భిన్నమత ముల యొక్కయు, ఖిన్న దై వతములయొక్కయు ఆవధిలను దాటిన తాత్విక మయిన పరమార్థమును (గహించి దానిని కాలానుగుణమైన (గంథ స్బృష్టి ॥ ద్వారా _పజలకు టోధింప గల మవాకవియొక్క ఆవిర్భావము ఆవళ్యకమై యుండెను. మతవైషమ్య్మముల నణచివైచు కళకి ఒక ఆద్వైశమునకే కలను. ఆ పరమధర్మమును సాహిత్యముద్వారా కాకుండ కాస్త్ర్రగంథ రచనలద్వారా టోధింపవచ్చును గాని, పజలకు కేవల శాస్త్రము సాహిత్యమువలే (గ్రాహ్యము కాదు ; రుచింపదు. ఆ ధర్మమంతయు సంస్కృతభాషలో నికీ ప్రమె యున్నది. అది (ప్రజలకు గాహ్మము కాదు. నిజమునకు సకల ధర్మసారభూత మైన మవి

157 భారతమైనను తెనుంగున (వాయబడి యండెనేని (ప్రజలకు వేదములు ఉపనిష త్తులు, ధర్మశాస్త్రములు, ఇతర పురాణములు చదువనిలోపము తీరెడిది ఆ లోపము తిరట మా_తమే కామం పరస్పర ఖిన్నములుగా అన్యోన్య విరుద్ధము లుగా కానవచ్చెడి మత సాంఘిక నైతిక సిద్ధాంతముల కన్నింటికి సమస్వయ మార్గము కూడ్‌ కానవచ్చెడిది. కావున పజల భాషలో ఆ ధర్మమును శాస్త్రముగా కాక కావ్యముగా రచించిననే తప్ప వీరశళైన కావ్యములకు (ప్రతీకారము జరుగదు. అట్టి కావ్యావిర్భావము జరుగు వరక వీ5తైవ సంకుచిత స్వరూప మును (ప్రజలకు బోధించు భారము పురా*శపఠన వ్యాఖ్యానముల ద్వారా, పండి తులు విద్వత్సభలు చేయుచుండుట ద్వారా తప్ప గత్యంతరము లేదు భాషా పరిస్థితి

పాల్కురికి సోమనాథునితో ద్విపద రచనలకు (పాముఖ్యము వచ్చెను. అది జొతీయ సరణి యనియు, భారతమువంటి గద్య పద్యాత్మక చంపూ రచన దేశీయము కాదనియు, ఆది మార్గపద్ధతి యినియు కొందరు దీని యెడ నిరసన భావము చూపిరి. దాని వలన దేశి రచనకు మార్గ రచనకు (పతిభటత్వము తటస్థించెను. మటియు, వాబ్యయమును మతనిర పేక్షమి.గ సేవింపలేక శివ కవులును ఖవికవులును పరస్పరము గర్హించుకొన జొచ్చిరి. దేశి రచన=- జాను తెనుగు అను పలుకుల (మోతయేకాని దాని ఆవళ్యక మెట్టిదో అది ఎంతవరకు సాధ్యమో ఎంతవరకు గగాహ్యమో ఊహంచి తన రచనల ద్వారా నిరూపించు అధికారము గల కవి లేడయ్యెను. జాను తెనుగు నెపమున నంస్కృృళతమును పరిహసించిన వారి యెడ సంస్కృళాభిమానులకు ఏవము పుథ్రైను. మనుమసిద్ధి కొలువులో తిక్కన ఉభయకవిమ్మిత బిరుదము వహిం చుట దీనికి నిదర్శనముం

ఈ విధముగా రాజకీయ మత సౌరస్వతాది జీవిత రంగములలో దేశము బహునాయకమైన తరుణములో ధర్హైక్యము లేక జాతిళ_క్రీ రిత్తవోవుచుండిన దినములలో సమ న్హ వైరుధ్యములము సమన్వయించి అందరకు సుగమమగు రాచ బాట వేయుటకు తగిన అధికార సంస్కారములు గల మహాపురుషులు-రాజులు, మంతులు, కవులు, పండితులు=చేసిన అమోఘ (సయత్నమువలననే ఆ పదుమూ డవ శతాబ్దిలో అం్యధ్రత్వముయొక్క స్వరూప స్వభావములును ప్రతివ్ఫితములై

158 నవి, వారికి పరమలక్ష్మమైన ఆదర్శములలో ఐహికాముష్మిళ ధర్మ సామ రస్యము ఒకటి. ఆముష్మక వ్యాజమ.న ఐపికమను నిస్తేజము, నిర్విర్శము, దర్శిదము నొనర్బుకొనుటగాని ఐహిక టభోగలాలసుల్లై. పరసు మిధ్యయను కొనుటగాని వారు నిర్మింపదలచుకొన్న జాతీయతలో ఉండరానివి. ఆ అద్వైత భావమే వారు మతఎినను, సారస్వతమునను కూడ ఆశించిరి. ఆంతకు పూర్వళతాబ్దిలోనే ఉత్తర భారతదేశయుమ తురుషు_ లాక మించిరి. ఆ వెల్లువ దకీణాదిపథమును కూడ ముంచివేయు జాడలు కన్పట్టు చుండెను. ఆ చరిత నంతను సింహావలోకనము చేసి చూసినట్టి 18 వ శతాబ్ది యందలి ఆంధ మవిపురువులు స్వకీయ పరకీయ మహోపదవముల మండి జాతిని రక్షింపగల ధర్మారైత _పటోధనునకు నానావిధముల ఉద్యమిం+రిం ఆ మవోపురుషులలో తిక్కన సోమయాజి యొకడు. అట్టివాడు వాజ్బయ చరితలో కూడ యుగకర్త యగుటచే తెలుగున ఏ కవికిని రాని చారితక (పాధాన్యము ఈ మవోపురుషునకు వచ్చెను. తిక్క నయుగమున మొదట పుట్టిన (గంథిము రంగనాథ రామాయణము. ఈ రామాయణమును రదించిన కవి గోన బుద్దారెడ్డి గోన బుదారెడి ఖ, (ప ఇతడు తన తండి విర్ణల ధరణిపని పేర ఆ (గంథమును వెలయించి దానికి రంగనాథ రామాయణ మని పేరిడెను. ఈ యంళము (గంథావతారికలో శిలాకాసనము వలె ఉదావారింవబడి యున్నను ఈ (గ్రంథ కర్తృత్వము వివాద (గ_స్రమయ్యెను. గంథకాల కర్తృత్వాది నిర్ణయమునకు అక్కరకు వచ్చు సాధ నములలో (గంథస్థ నిదర్శనము వరమసాధనము. [గంథాంతర నిదర్శనములు దాని అభావమున అనుమాన _ప్రమాణములుగా పర్యాలోచింప దగినవే కాని న్వతః _వమాజములుగా (గహింపదగినవి కావు, కాని వాల్మీకి రామాయణమును వాల్మీకియు, భాస్కర రామాయణమును భాప్కరుడుమ వలె ఈ రామాయణమును రంగనాథుడు రచించుట చేతనే రంగనాథ రామాయణ మని పేరు వచ్చినదని కొందరి అభిప్రాయము. ఈ రంగనాథుడు గోన బుద్ధా రెడ్డికి కవియళమును గడించి పెట్టదలచి ఆపతారికలో ఆతని చేరు పెట్టినను సత్యము దాగదు కనుక్క రంగనాథుని పేరనే ఈ [గంథము జగత్పసేద్ధమైన

159 దని వారొక యుక్తి చెప్పుదురు. రంగనాథుడు అను నొక కవి ఆం[ధకవిలోక మున ఉండవచ్చును. 15వ శతాబ్టినుండి అనంకామాత్యుడు మొదలుగా కొందలు (గంథకర్తలు రంగనాథునిపేరు పూర్వకవి నుతి పద్యములలో పేర్కొనిరి, కాని ఆతడే ఈ రామాయణకర్త యనుట ఎట్టు పొసగును ? మరియు కొందరు లాక్షణికులు ఈ రామాయణమునుండి లవ్యములు ఉదాహరించుచు “రంగనాథ రామాయణమునుండి అని కొందరుకు, “రంగనాథుని రామాయణము నుండి” యని మరికొందరును [వాసిరట కాని ఆ లాక్షణికులు (గ్రంథము పుట్టిన విదప 4, ర శతాబ్దుల తరువాతివారు. వారికిని లోకవదంతియే ఆధారముగాని వేరు చారితకాధారమ.లు ఉండవు. అనలు లాక్షణికులు లత్యస.[గహవరాయణులే కాని చరిత్రపరిశోధ కులు కారు. వారి కా పరిశోధనలో ఆసక్రి లేదు. ఒక [గంథములోని పద్య మింకొక / ంథములోనిదిగా ఓక కవి పద్య మింకొక కవిదిగి ఉదాహరించుట లాక్షణికులకు వరివాటి. బహు_ంధ పరిశీలకు డని శేరు వడసిన ఆప్పకవికే అట్టి లోపము తప్పలేదు. కనుక లతీణ్యగంథములు లత్యనిరూపణ మాత (వయోజకములు, వాటీని చారితక వివాదములలో సాక్ష్యముగా గైకొనుట ఆంఠ భావ్యము కాదుం చ్యకపాణి రంగనాథుడు

ఆంధ కవి లోకమున ఎ.త వెదకినను రంగనాథుడను కవి కొనరామిచే పాల్కురికి సోమనాథుకకు సమకాలికడై న చ్మకపాజి రంగన్న అను వాడే ఈ రంగనాధుడని మరి కొందరి యూహ. ఇతనిది ఒక చ్మితమైన కథ రంగన అహోబల క్షేత్రమున కేసుచు దారిలోగల భ్రీశైలమును దర్శింపకపోవుటచే కన్నులు పోయెనకట. ఆంత అహోబలస్వామి ఆదేశము నమసరించి శ్రీశైల వాసుని ప్రార్జింపగా పోయిన కనులు వచ్చి శ్రీశైలము దర్శించెళట బ-ంవై అతడు ఆనందపారవళ్యముతో “నయస రగడ” అను చిన్న _గంథమును చెప్పెనటం. నయన రగడ అనెడి ఒక చిన్న (గంథము తెలు;గులో నున్నమాట నిజము ఆది అము[దితమ.; ముదణ భాగ్యము నందగల (గంథ విస్తృతి గాని కవిత్వ గుణముగాని కలడికాదు.

160 అది “శ్రీశైలమును గంటి శిఖరమును గంటి కన్నులు గల సార్ణక తను నే గంటి” అనెడి ఆర్జము గల రగడమాలిక. ఆ పంక్షులకు శ్రీ శ₹లదర్శన ముచే జ్ఞాననేత్యము ఉదయించె ననియో, జన్మసావల్య మైనదనియో ఆర్థముగాని పోయిన కన్నలు వచ్చె ననెడి అర్థము పొసగదు, ఈ కన్నుల కధను ఎవరో కల్పించి దానిని సఎర్థించుటకు గంఠాదిని ఈ వద్యమును (ాసిరిం కం థ్రీ పార్వలీశు చూడక పాపాత్ముడ నగుచు బోవ పథమున చక్షుల్‌ దీపించు దృష్టీ దౌలగిన శ్రీపతి నడుగంగ చెప్పె వు కదర్తనుగాన్‌. నానాదోష నంకులిత మైన ఈ విచ్చిపద్యము ఆర్వాచీన కాలమున ఎవరో రగడకు త%లించియుందు రనుట స్పష్టము అయినకు అనియాది గణ పతిదేవుని శివయోగసారమును బట్టీ వాల్పు రికి సోమనాథునకు చ కపాణీ రంగ నాథుడు సమకాలికుడు కావచ్చునని యూహింపవచ్చుమం కం అసమ శివభ క్రి రసమా ననునిన్‌ పాల్కురికి సోమనాథుని కవిరా జి సమున్నతయశు నద్యః (వసాది నల చకపాజి రంగని దఐతున్‌.” (శివయోగసారము. 1-8)

ఈ చృకపాణి రంగన సరమ శ్రైవుడని నయన రగడను బట్టి నిరాక్షేప ముగా చెప్పవచ్చును అనాటి శైవులకు విష్ణుశామ సంస్మరణమైనను పాపావహ మైన కృత్యము. ఈ రంగనాథ రామాయణము. కేపలము విష్ణుపారమ్యమును (పతిపాదించు వైష్ణవ గంథము. రామ కథ సర్వమత సమ్మతమైనదే అయినను రంగనాథ రామాయణమున ఆది సాశ్షాత్తు వైష్ణవ పతిపాదక కథయే అయిసది, ఈ ద్విపద రామాయణ కర్త పదేపదే విను పారమ్యమము వాచ్యముగా చెప్పుచుండును. మరి కైవుడైన ఆ చకపాణి రంగన ఈ (గంథమును వానె ననుట ఎట్లు పొసగును ? పుట్టుకచే వైచ్దవుడై యుండి తరువాత మతము మార్చు కొని 2 వుడ్డై యుండవచ్చు ననుకొందము గాక ఆ వక్షమున మరల రామా

కక! యణ కర్త్పృత్వమునకై వైష్ణవము పుచ్చుకొనెననుట అసహజము కదా! రామా యణరచశానంతరమే వైష్టవము పుచ్చుకౌనెననుటయు అసంభవము.పాల్కురికి సోమనాథుని కాలముననే శైవము పుచ్చుకొన్నను ఆకవి రామాయణ రచన కాలమునాటికి జీవించియేయున్నచో శైవుడుగానే (బతికియుండవలెను. కావున ఈ రంగన కథ కేవలము కల్పితముూ ఇంతకును _గంథ నామమునకు ఉపప త్తి కదురఠ ఈ వివాదము చాల

పెరిగెనది.(పత్యక్షముగా గోచరించు ఆధారములను పురన్మరించుకొని ఈ పేరు సమర్థింపవచ్చునని నేనమకౌంటిని. ఎట్లనగా, ఈ (గ్రంథమును బుద్ధవిభుడు రచించెను, తన తండి విర్ధలు) పేర పప్రథ్యాతము చేసెను. విర్ణలుడు పేరోలగ ముండీ పండిత సమక్షమున కుమారుని రోమాయణరచనకు నియమింపగా ఆతడు తండి మూవతిని శిరసావహించి రచన కుష్మకమించెను. ఇడి బాటు మాట కాదు కూట రచన కాది (గంగ6గ). బాలకాండ ; “వినయ నయోపాయ విజయ సుస్థిరండు

ఘనకీర్తి విర్ధల ఇ్మాపాల వరుండుం

రాజసర్వజ్ఞుండు రాజసింహుండు

రాజశిరోమణి రాజపూబితుడు

సకల జగద్ధిత బాతుర్య ధుర్యుః

డొకనా(డు కౌలువున నున్నతుం డగుచు

బహుపురాణజ్ఞులు బహుళాస్త్రవిదులు

బహుకావ్య నాటక (పౌఢ మాననులు

హిళులు మంతులు పురోహితులు నాశతులు

సుతులు రాజులు ఐబహ్మళుతులను గొల్వ

దీవించి భూలోక దేవేందు పగిది

నేపారి యున్నచో నింపు సొంపొంద

రసికులు భారత రామాయణాది

(2)

కరీజొ రనగ్గోస్ట్‌ చెల్లింప రసిక శేఖరుండం రామకథా నుధారనరక్తు( డగుచు నా మవినభలోన నందజ( జూచి రమణమై/ దెనుళగున రామాయణంబు (శమ మొప్ప! జెప్పెడి ఘనకావ్యశక్తి గల శవు లెవ్వారు గల రర్వి ననుచుః దలపోయ విర్ణలధరణిపాలునకు న మన్నతమూ్తికి నురుయళోనిధికి వీన్నవించీరి వేడ్క విబుధులు గడ(/౧ నీ తనూజన్ముండు నిపుణమానను(డ ళూతకల్మమండు బంధురనీతియుతు(డం సర్వజ్ఞుం డనమఘుండు చతరన ర్తను(డం సర్వ పురాణ విచారతత్పర(డు కమనీయ బహుక ళాగమ విచకణు(డు సుమనీష్‌ పోషణోత్సుక సుఖోన్నతు(డ కవిసార్వలౌముండు కవికల్పతరువు కవిలోకలోజుండు కవిపురందరు.డు (పత్యర్థి రాజన్య ఐల వ జపాణ్‌ (వత్యర్థి నృపదానపావకోజ్జ్వలుడు ఫీకర నిజఖడ్గ బీంబిత స్వర్గ లోకానురక్ర (శ్రిలోకదుర్దమ+డ వరసాధు జలజాత వవజాతపితుండు పురవచింతామణి బుద్ధభూవిభు*డు సీ కతిళక్తుండు నిఖిల శబ్దార్థ పాకజ్ఞుం డత్యంత పాండిశ్యధను(డు మజియు రామాయణ మర్మరర్మజ్ఞుః దెజు(గు నాతని బిల్వుమీ కథ( జెప్ప ననిన మజ్జనకు( డుదాత్త వర్తనుండు నను నర్థిః విలివించి నను గారవించి

168 భూమి+ గవీం్యదులు బుధులుకు మెచ్చ రామాయణంబు పురాణమార్షంబు శప్పక నాపేరం దగ నం[ధ భాష జెవ్చీ (పభ్యాతంబు సేబమింపు ముర్వి నని యాసతిచ్చిన నమ్మృదూక్తులకు ననయంబు చహరక్షించి యట్ల కొవింహ బని పూని యరిగండలై రవు పేర ఘను పేర మీసరగండాంకు పేక లలిత సద్గుణ గణాలంకారు పేర నలఘు శిళ్చల దయాయశబుద్ధి పేర వాతత కృతిపేర నతి పుణ్యు పేర మాతండి విర్ధలతయ్మానాథు పేర రాజులు బుధులును రసికులు సుకవి రాజులు గోష్టిని రాగిల్లి పొగడ ఖదము లర్థంబులు భావము ల్లతులు వదశయ్య లర్బ సౌభాగ్యముల్‌ యళులు రసముల కల్పన [ల్ప్బాన సంగతులు నసమానరీతులు నన్నియు( గలుగ నాదిక నీశ్వరు( డ్లైన వాల్మీకి యాదరంబున( బుణ్యు లందజు మెచ్చం జెప్పిన డెజంగున శ్రీరామ చరిత మొప్ప జెప్పెద( గథాభ్యుదయ మెట్టనిన.” (వతి కాండాంతమునమ గద్య స్థానీయమలైన ద్విపద పంక్తులలో బుద్ద రాజ కరృత్వమే ఉద్దాటింపబడినది (పళి కొండాంశమున=

కేళి అని యాం_లాషారీశవిభుండు వినుత కావ్యాగమ విమలమానను(డం హైలితాబారు౯ డపార రీశరథి భూలోకనిధి గోనబుద్ధ భూవిభుండు దమ తండ్రి విర్ణల ధరణీశు పేరం గమనీయ గుణధ్రెర్య కనక్షాదిపేర నలఘు నిశ్చల దయాయతబుద్ధి పేర లలిత నిర్మల గుణాలంకారు పేర నాచందతారార్క మై యొప్పు మిగిలి భూచ_కమున నతిపూజ్య మై యొప్పు | నసమాన లలిత శబ్దార్థ సంగతుల రసికమై చెలు వొందు రామాయణంబు పరగ నలంకారభావన ల్నిండ/ గరమర్థి నీ (బాల) కాండంబు జేప్పె (గంథమున గోచరించు ఆధారము లింత మాశతమే! తండి పేర (వభ్యాతము చేయట యనగా అతని పేర రామాయణమను పిలుచుట యని నాతఊహ ఈ యర్థమున దీనికి విద్ధల రామాయణ మనియో. విర్ణలనాఢ రామాయణ మనియో పేరుండ దగును కాని అటులకాక రంగనాథరామా యణ మని యున్నది. అయినను అది విర్ణలనామ సూచక మే అని యూహించి తిని. విర్ణలు డనునది పండరిపురమున వెలసిన పాండురంగ విర్శలనాళుని పేరు. అదియే ఈ విర్ధలరాజు పూర్తిపేర్తై యుండవచ్చును. దీనిలో ఉచ్చారణ సొలభ్యము గల “లంగ* *నాథ” అను ఏకదేశములనము రామాయణశబ్దము సకు లగించి కవి రంగనాథరామాయణము అని పేరు పెట్టే యుండవచ్చును. ఇది యొక పక్షము. చేర వెలయి-చుట యనగా కృతియిచ్చుట అను అర్ధము కూడ కలదు. ఈ రామాయఎమున ఉత్తరకాండ రచించిన బుద్ధారెడ్డి కొడుకులు కాచవిభుడు విర్థలు డనువారు [గంథమును ళమతండి బుద్ధభూవిభుని చీర చెలయించి చానికి “రంగనాథ రామాయణ” మనియీ పేరిడిరి ఇచ్చట పేర వెలయించుట

165

యనగా కృతియిచ్చుటే ఆని యర్థముగాని ఇంకొక అర్ధము పొసగదు. పేర వెలయిఐచుట అనగా కృతియిచ్చుట అనే అర్థమే తంజావూరు (గంథములలో కౌన్నిట కలదు. ఈ అర్జిమిన ఈ (గంథము విర్ధలునకు అంకితమైన దనియు దానికి ఏ క్షేత దేవతాపరముగనో కవిపేరు పెట్టియుండవచ్చుననియు నేను కొంటిని

మొదట రంగనాథ రామాయణమన్న పేరు తొల్లింబి ము)డియు కలదా? మధ్యకాలమున వచ్చినదా? అని శంకింపగా నడుమనే వచ్చినదని కొందరందురు. మరి తొలినాటి పేరేమైెయుండునని యడిగినపడు సవాధానము చెప్పలేరు. ఎంత [పయత్నించి _పచారము చేసినను నడుమవచ్చిన పేరు తొల్లింటి దానిని

1945వ సంవత్సరములో ఆంధ విశ్వవిద్యాలయ _పచురణముగా నా పీరికతో ఈ రామాయణము [పకటింపబఐడిన తరువాత శ్రీ రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారు నా పీఠికను విమర్శించుచు 18148 సంవత్సరము మేనెల భారతిలో ఒక వ్యాసము వానిరి. ఆందులో నేను చేసిన యీనామ సమసయ సిద్ధాంతము ఫ్రీ వావిలాల వేంక టేళ్వరకాస్త్రి గారి సిద్ధాంతమునకు ఆనువాదమని ఒక నింద మోవిరి. అనగా, ఈ యూహ నా సొంతము కాదనియు శ్రీ వేంకటేశ్వర శాస్త్రిగారి యూవాకు ఆనుకరణమనియు వారి అభి పాయము ఇది సత్యదూరము,

ఫ్రీ వేంక టేశ్వరళాస్తైగారి “కోనలు ద్ధరాజు-రంగనాథ రామాయణము” అను వ్యాసము 1910 సంవత్సరము ఆగన్టు నెల భారతిలో పచురింపబడినది.

నేను అంతకు ఐడేండ్లముందే. 1౪85 సంవత్సరము మార్చి “తీగ6[072 అగ౪65 ల 76686 గీకకంం860౧ 84 6/1౧” అనెడి పృతికలో ఈ యూహనకు వ్యాస రూపమున (పకటించితి?. థ్రీ అనంకకృష్ణ శర్యగామునా వ్యాసమును చూచి యుండరు.

నేను కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి గారి (పీత్యర్థమై ఆయన మెప్పుగోరి ఈ నామ సమన్వయమునకు గడంగితినని నా స్వభావమెరుగని మరికొందరు తలచి రట. నేను ఇతరుల మెప్పుకొరకు చేయరాని పళులు చేయువాడు కాను. రామ లింగారెడ్డిగారితో నాకు పరిచయము కలుగుట 1౪88వ సంవత్సరములో అంతకు 14 సంవత్సరములకు పూర్వ్యము(19822-28) ఈ రంగనాథరామా మణము నుండి ఒక భాగము యూనివర్పిటీ పరీక్షలలో ఒక దానికి పాఠ్యమయ్యెనుందానిని నేను విద్యార్థులకు పాఠము చెప్పునప్పుడు ఈ నామ సమన్వయము నూహించితి?ం అనాట్‌ నా విద్యార్థలలో చాల మంది నేటికిని చల్లగా ఉన్నారు.

166

తుడిచివేయ జాలదు. కావున ఈ (గంథమునకు మొదటి నుండియు రంళనాథ రామాయణమనియే పేరని నా తలంపు. అట్టుగాకీ నడుమవచ్చిన పేరేయనచో ఆ పేరు పెట్టి వానికి లోకవదంతియే ఆధారముగాని యథార్శళ్ఞానము కాదు.

రంగనాథుడు రచించుట చేతనే రం్శనాథ రామాయణమయ్యెనేని ఆతని యళము తనకాపాదించుకొన్న బుద్ధారెడ్డి తన దుష్కార్యమును యుగాంతరముల దనుక మూదలించుచుంగెడి ఈ పేరునకు ఎట్లు ఆంగీకరించియుండును ? మరి తన కీర్తి అతనికి ధారవోసిన రంగనాథుడు ఆత్మవంచనకు మితవంచన కును పాల్పడి తన పేరనే (గంథమును ఎట్లు వెలయించి యుండును ? మరియు అతడు తన కీర్తిని బుద్ధారెడ్డికి ధారపోయనేల ? అప్పటికి రాజ్యమేలుచున్న విద్ణలునకే ఆర్పించి యుండదగునుగదా ? మరియు తాను వికయించిన యళము నకు వెలయిచ్చువాడు రాజైన విర్టలుడే కాని బుద్ధారెడ్డి కాదుగదా ? విర్ణలుడు కివి యశమును తానే ఆశింపక కుమారునకు దక్కి ౦పకేల ?

అదీగాక

“* అతతకృతి పేర నతిప్పణ్యు పేర్‌ మాతండి విర్ధలవ్మానాథు శీర”

ఆనెడి పంక్తిని విర్ణలుని ప్రుతుడ తప్ప ఇంకొకడు [వాయలేడు, _వాయకూడదు. ఇంకొక సంగతి. ఈ బుద్ధారెడ్డి కొడుకులు కాచవిభుడు, విర్ధలుడు అను వారు ఈ (గంథ పరిశిష్టభాగమకగు ఊఉ త్తకకాండమును రచించి దానికి రంగనాథ రామాయణమనియే పేరిడిరని పైన చెప్పితిని రంగనాథుని బట్టియే రంగనాథ రామాయణమయ్యెనని అ రంగనాథుడే తిరువాతి తరమునకును బతికియండు వారికిని తన కవితా తపన్సును ధారపో సెననుట వాస్యాస్పదము కాదా. లేదా రంగనాథుడు రెండు తరములలోగాక ఏకకాలముననే ఏడ.ళాండలను రచించె నందురా అగుచో, వాటిలో ఆరుకాండలు తండ్రికిని, ఒకకాండ కుమారులకును వంచి పెట్టనేల ? పాపము ! ఈ అన్యాయార్జితమైన క్రీర్తిలో విర్ణలునకు మాత్రము పాలు లేకపోయెను. దానిని ఆతని కొడుకును, మనుమలును పంచుకొనిరి కాటోలు నియతోపకారములై వ నిదర్శనములు భావికాలమున వెలువడు వరకు (గ్రంఠస్థమైయున్న కర్త పేరునే నేను ఆమోదింతును

167 అవతారికలో కవి వర్ణించుకొన్న యాతని వంళశవృతము ఈ [కింది రితిగా నున్నది, గోన కాటభూపతి | రుద భూపతి | బుద్ధ భూపతి వల్జేపడు | బుద్ధ భూపతి (రామాయణ కర్త)

పీరు భూవిభులనియు, భూపతులనియు వ్యవహరించుకొనుట రాచరి కముమబట్టి, పుట్టుకచే రెడ్దకులజులు. వీరు వేయించిన కాననములలో ఈ విష యము స్పష్టముగా నున్నది కాకతీయాం(ధచ[కవర్తులకు వీరు సామంతులె, యిప్పటి రాయచూరు [ప్రాంతముల నేలుచుండిరి. ఈ వంశములో రామాయణ కర్త యగు బుద్ధారెడ్డి యెప్పటివాడో సరిగా నిర్ణయించుటకు దగిన ఆధారములు ఈ (_గంథమున గాని, ఉత్తరకాండములో గాని లేవు ఆయ్యెడ శాసనములే శరణ్యము. ఈ వంళనామ చిహ్నతములై న కాసనములు- కీ.శ, సదుమూడవ శలాబ్దిని = మూడు గానవచ్చుచున్నవి. వాటిలో రెండింటికీ బూదపూరు కాన నము లని పేరు,

ఈ లూదపూరు ళాసనములలో మొదటీదానినిబట్టి కాకతీయ గణపతి దేవచ[కవర్తి 'పెన్యాధిపతులలో “మల్యాల గుండదండారీకు”డను నత డొకడు కలడనియు, ఆతడు గోన బుర్ధభూపాలుని ప్ముతిక యగు కుష్పమాంబకు భర్త యనియు తెలియుచున్నది. ఈ కళాసనము [కీ శ. 1250 లో పుట్టినది. రెండవ బూదపూరు కాసనము [కీ ౪. 1276లో ఆ కుష్పమాంబికయే వేయించినది. అప్పటికి ఆమెభర్త గుండదండారీశుడు పరలోశకగతు డై నట్టును, అతని పుణ్య లోక పప్రాబవ్లి క్రై కుస్పమాంబిక శివలింగ (ప్రతిష్ట చేసి భూదానాదులు కావించి సట్టుమ దానిలో వివరింపజడి యున్నది. దీనియందును కుస్పమతండి గోన బుద్ధభూవిభుడుగానే పేర్కొానబడెను

168 ఈ కుప్పమ్మ రామాయణావఠారికలోని వంళవృకమున గానవచ్చు బుద్ధ భూపతు లిరువురిలో రంగనాథ రామాయణక ర్త యైన బుద్ధభూపతికేని, అతి తాతయైన బుద్ధ భూపతికేని ప్కుతిక కావచ్చును. రామాయణ కర్తికే కుమా_ర్జై యయ్యెనేని - ఈ (గంథరచనాకాలము పదుమూడవళలతాబ్ది పూర్వార్థ మై యుండును, ఎట్లనగా శ్రీశ 1250 నాటికి అత్తింట కాపురము చేయుచు శాసనములో (పస్తతింపబడదగిన వయస్సులో నున్న కూతురు గల బుద్దారెడ్డికి ఆనాటికి కనీసము నలుఒదియైదు సంవత్పగముల (ప్రాయమైనను ఉండవలయును. రామాయణరచననాటికి అత డింకను చిన్నవాడు, రాజ్య మేలుచున్న తండి ఆనతిని రామాయణ రచన కపకమిఎచిన ఆ కుమారుని వయస్సు ముప్పది లేక ముప్పదిరైదు సంవత్సరములై న యుండవచ్చును. ఈ యూహ నిజ మగు నేనియీకవి కీ.శ, 18 0 వాంతమున జనించి కీ ళ 1860 పాంత ములో _గంథరచన చేసి యుండును. అటుగాక కుష్పమాంబ రామాయజక ర్త తాతే కుమార్తె యనుకొన్నచో తండికి సమ వయస్కురాలగు మేన్నత్తకంటె ఈ కవి సుమారు ఇరువదియైదు సంవత్సర ములు చిన్నవాశై యుండదగుకు. [క్షీ శ. 1259 నాటికి శాసనములో (పెసుతింపబడిన కుప్పమ్మకు, ఉరువదియైదు సంవత్ప్సరములై నను వయస్సుండ వలయును అవ్పట్టన రామాయణక ర్త శ్రీః శ. 1260 (పాంతమున జనించి (కీ. ఈ. 1290-95 (ప్రాంతమున గగంథము రచించి యుండవలయును ఈ రెండింటిలో నాకు మొదటి పక్షమే సమంజసముగా తోచుచున్నది. కువృమ్మ రామాయణ కర్తకు కొమారై ఆవియు, రామాయణము (కీ ళం 1210 _పాంతమున రచింపబడినదనియు. ఏమన ఈ పూర్వ రామాయణము ఆరు కాండములు తనకంటె మున్ను రచింపబడినవి కనుకనే,ఉభయ కవిమ్మితుడు తీక్కన్త తెన(గున రామాయణమును పూర్తి చేయు తలంపుతో ఉత్తరకాండను ద్వివదగా గాకున్నను నిర్వచనో త్తర రామాయణ మను పేర పద్యకాన్నముగా రచించియుండును లేనిచో .రామాయణ రచనాకుతూహలముగల తిక్కన ఉన్నట్టండి పూర్వకాండలను వదలి యు త్రరకాంగ్రనే చేపట్ట వలసిన యావళ్యకత లేదు ఈ నిర్వచనోత్తర రామాయణము శ్రే, ఈ. 1260 ప్రాంత మున రచింపబడినదని చరిత పరిశోధకులు నిర్ణయించిరి. దాని పూర్వ రచన

169

లైన రంగనాథ రామాయణము ముందు చెప్పినట్లు క్రీ. శ. 1240 (ప్రాంతమున పుట్టినదముటలో వ్యిపతిపత్తి యేమియు నుండదని నా అభిప్రాయము,

అటుగాక్క రెండవ వత్షమునుబట్టి యిది (కీ. ఈ, 18290 [పాంతముల బుట్టునేని కీ. శ. 1880 [ప్రాంతమున పుట్టిన భాస్కర రామాయణమునకు చాల సన్నిహిశముగా నుండును ఆ పద్య రామాయణము ఈ ద్విపద రామాయణ మును ఆనసరించినట్లు గుర్తులనేకములు కలవు. అవి అన్నియి భొస్కరాదులకు బుద్ధారెడ్డి యంగుగల గౌరవమునకు సూచకములు, భాస్టరునివంటి [పొఢ కవిశే అట్టి గౌరవము పొందదగిక యీ ద్విపద ఆనాటికి ప్రాచీన గంథముగా (వసిద్ధికి వచ్చి యండవలయునుగాని, ఆతనికి ఇంచుమించు సమకాలిక మగుట మాతము తటస్థింపదు. సన్నిహితులకున్తు సమకాలికులకునము విద్యాస్పర్థలు మెండుగా నండును గాని, యిట్టి గౌరవ (పతివతు లుండుట అరుదు. అందిను నమానేతివృ త్తములను రచించిన కవులలో అది మరియు శూన్యము.

ఈ అంళము లన్నియు పర్యాలోచించి చూడగా గోన బుద్ధారెడ్డి యా రామాయణముకు పదమూడవ శతాట్టి పూర్వభాగముననే రచించినట్లు నిళ్ళ యింప వీలగుచున్నదిం

ఈతని ప్వుతులు రచించిన ఉత్తరకాండలో వీరి వంశమును గూర్చి పొసగని వాక్య మొకటి కలము. పూర్వు రామాయణమునుబట్టి బుద్ధారెడ్డి తండి పేరు విద్దలుడు. ఈ యు త్రిర రామాయణమున అతనిపేరు గన్నారెడ్డి. దీనిని సవర్థించుటకు ఊహతప్ప మరియొక ఆధారములేదు. సంవన్నులైన రెడ్డి వంక్యులలో సాధారణముగా సవతి పురుషునకును రెండేసి పేరు లుండునట, ఒక పేరు గృహమునను మరియొకటి లోకమునను వ్యవహరింపబడుచుండునట. విధలునకు గన్నా రెడ్డియని రెండవపేరు ఉండి యుండవచ్చును.లేదా బుద్దా రెడ్డికి విర్ధలుడు-గన్నారెడ్డి అను ఇర్వురిలో ఒకడు కన్న తండియు, మరి యొకడు పెంపుడు తండియు కావచ్చును. నిరపాయమైన యీ స్వల్ప విషయమును మిషగా గై్లైకొని ఉ త్తరరామాయణ కర్తలు పూర్వురామాయణ కర్తకు కుమారులేనా యని సందేహింపరాదు తమతండి బుద్ధభూవిలుని ఆదేశాను సారమే తాము ఉత్తరకొండను పూరి చేసితిమని యీ సోదర కవులు ఎలుగెత్తి యుగ్గకించిరి దీనిని కాదుట యెట్ల :

(22)

170

“గోన కులార్జవ కువలయేనండం నా నొప్పు గోన గన్నక్శితీం దునకు ననఘాత్మ యగుచున్న నన్నమాంవబికకు€ దనయుండు సాహిత్య త_త్ర్యకోవిదుండు దాన పసిద్ధుండు ధర్మ శీలుండు భూనుతాదారుండు బుద్ధభూవిభుఃడు తిలు(గున నొప్పుగా డ్విపదరూపమున నలి పూర్వరామాయణము మున్ను చెవ్పీ అలం 69 లం. = మము బిల్వ బంచి నా కులదీపకుల్‌ నా గుణాన్వితులు నా కీర్తివర్ధనుల్‌ నా కూర్మిసుతులు గాన నా పూనిక కథ యెల్ల జనులు మానుగా. గొనియాడ మధురవాక్యముల నెమ్మి జెప్తుడు మీరు నిపుణులై యనుచు మమ్ము( బంచిన మేము నూ తంశడి[(పతిన చిరకీర్తు లెసంగంగ( జెల్లింం గనుట పరమధర్మం బని భక్తితో! గోరి రామావలారంబు రమణీయ మగుట రాము పాపనచర్శితము దివ్యభాష లోకానురంజన ళక్లోకబంధముల! బేకొని వాల్మీకి/ జెప్పిన జాడ మా తండి బుద్ధత్షమానాథు పేర నాతత నృప క్రైరవాప్తుని పేర ఘనుడు మీసరగండ కాచవిభుండు వినుతశీలు(డు విన విఠలభూపతియు నని జనుల్‌ మము గొనియాడంగ మేము వినుత నూతనపద ద్విపదరూపమునః (వాకటంబుగ నాం(ధభాషను జెప్పం కైకొన్న యు త్తరకథ యెట్టి దనినల

(ఉ త్తరకాండావతారిక )

శి71 “భూ నుతుండగు గోన బుద్ధభూవిళుని సూను లుదారులు సుగుణభూషబణులు ఘనుడు మీసరగండ కాచభూవిభు(డు వినుతపుణ్యుం డగు విఠ లభూపతియు రభియించి రుత్తర రామాయణంబు రచిరమై నిత్యమై రూఢి పెంపెసంగ నా చకవాళ శలావనియందు నాచందతారార్క మై యొవ్పగాత” (కాండాంతము) ఈ కాచ విర్ణల విభులు పూర్వ రామాయణ కర్తయైన బుద్ధ భూవిభుని పు(తులనియు, ఉ_త్తరకొండ రచయితలనియు స్పష్టమేకదా తెను(గనగల రామాయణము లన్ని దిలో రంగనాథ రామాయణము మొదటిది. రెండవది భాస్కర రామాయణము, ఆది బహు కర్తృక మగుట చేతను అందును మల్లీకొర్డున భట్టాదులు భాస్క రునివంటి _పొఢ కవులు గాక పోవుటచేతను, ఆ రచన సర్వత నమముగా లేక కొన్ని వట్టుల బాగూూ, కొన్ని పట్టుల ఓగుగా అతుకులమారి కూర్చ్పుగా పరిణమించినది ఇక రంగనాథ రామాయణమో ఆద్యంత మొక చేశీమీదనే ధారావాహినిగా నడచిన రచన యగుటచేత నట్టి లోటు లేక పతి (పకరణ గుణాస్పదమై నెగడినది. మరియు వాల్మీకి రామాయణమువలె నిదియు “పార్మే గేయేచ మధుర” మై పాటగా పొడుకొను వారికిని, కాప్యముగా చదువుకొను వారికిని సమాదర పాతమై పండి తులకేగాక పామరులకును వినియోగపడి సార్వజనీనమైన అనురంజనమును గడించినడి. ఈ రామాయణములోని కొన్ని (పకరణములను పాటలుగా పాడు కొను నారీమఃఎ లిప్పటికిని కలరు. రామాయణ కథా (_పదర్శనముల వేళ తోలు బొమ్మల వారు గానము చేయు (గంథ మిదియే ! ఆసలు దేశీ కవిత్వము (పాయికముగా గేయ కవిత్వము, ద్విపద కావ్య ములు గేయ భావమును సంరక్షించునవి యగుటచేత సామాన్య పజాలోకము* వీని వ్యాఫీ పద్య కావ్యములకు లేదు. ఈ రహస్యమును గు రెరింగియే సోమ నాథుడు తన మత (ప్రబారముశు ద్వపద కొవ్యముల ద్వారా సాగించెపు వాటే

179

వ్యాఫిని ఆరికట్టట యితరులకు దుర్చటమయ్యెను. ఈ ర్విపద రామాయణ వ్యాప్రియు నట్లే అపతిహతమ.గా నేటికిని ఆంధ లోకమున సాగుచున్నది. అందును పశ్చిమాం[ధులు సారస్వత మహోత్పవములో బద్ధారెక్టికే అగ తాంబూల మిచ్చెదరు ఆ సీమలో రంగనాథ రామాయణము చదువని అక్ష రాస్యుడు లేడు. ఒరులు చదువగా నైనను వినని నిరక్షరాస్యుడును లేడు.

శుద్ధ దేశికవిత్వమున, “ఇతివృత్రము” “భాష “ఛందన్సు” అనెడి మూడను దేశీయమ లేలై. యుండవలెన, దానికి గీతి ఆయువుపట్టు. అట్టి లక ఇముగల వాజ్యయమే మన పదకివిత్వము. పామర కవిత్వ మనిపించుకొన్న ఆ పదకవిత్వమునకు ఏదో కొంత (పౌఢ వేషము. వేసి నాగర మర్యాదలు నేర్చి సభా [పవేశార్హత కలిగింపవలెనవి పాటువడినవాదే ద్విపద కావ్యక ర్తలు. వీరు ఒక వంక తమ దేశికవితాఖిమానమును, ఇంకొకవంక విద్వత్క వికీర్తి కాండను ఆణచుకొనలేక ఉభయతారకమైన మార్గము (తొక్కి. కొంతవరకు చరితార్జులెరి.

శహజనుగా (ప్రాచీన ద్విపద కావ్యకర్తల చిత్తవృత్తి దేశికవితా పవ ణము, కాని ఆ దారినే పోయినచో ద్మఢస్హానసకమును విద్వల్లోకప్రతిస్టితమును నైన సారస్య్వతాలయమ.నకు వెలివారమగుదుమేమో యన్న భయముచే తటత్పవే శార్టతనిచ్చు సంస్కారములను కొన్నింటిని స్వయముగా. చేసికొనిరి అనగా ముందు పేర్కొన్న దేశీకవితా లక్షణములలో, ఏ యొకటి రెండింటినో పాటించి మిగిలిన వాటిలో మార్గ శాఖామయాయులేయై. యిటు (పజాసొమాన్యమునకుమ, అటు సాహిత్యపరులకమ ఇమ్లలె వారి హృదయములలోమ, వీరి శ్రైోకములలోను స్థానములను దొక్కించుకొనిరి వీరిది పదకవిత్వమయ్యు పామర కవిత్వము కాదు, పండిత కవిత్వమయ్యు దేశికవిత్వము కాకవోదు. ఇదియే ద్విపద కావ్య కర్తలకు గల పత్మేకత,

కాలమునుబట్టే యీ వర్గములో మొదటివాడు సోమనాథుడు, సోమనను అతిశయించి పథమ గౌరవము దక్కగొన్నవాడు బుద్ధారెడ్డి. సోమన ద్విపద శావ్యములు వ్యాకరణచ్భందో లక్షణాది దోషములచేతను మజీయు ఇతర కారణ ములచేతను ఐహుళాంధ జనమునకు ఎక్కువ ఆదరప్శాతములు కావయ్యెను ఇక బుద్దారెడ్డి ద్వివద కొవ్యము లక్షణ యుక్రమున్తు నర్వపూజార్హమగు రామ చరితాత్మకమును అగుటచే వారు వీరసక యొల్లరకును శీరోధార్యమయ్యెను.

శల అందువలన రామాయణము.లలో [పథమ మ సటయేకాక ద్వివదవాజ్మయళాఖలో పైతము రంగనాథ రామాయణ మగగణ్య మేం మజి ఇంకొక సంగతి : సంస్కృత పుాంణాం్రీకరణమునకు ఆంకు రార్పణము చేసిన నన్నయభట్ట భారతానువాదములో మూలకథా విధే యముగా నడచెశే కాని తానై స్వతంతించి ఆ కథలో నెట్టి మార్ప్డులును చేయలేదు. ఒకచో కథ తగ్గించుట, ఒకచో పెంచుట, ఒకచో వదలు) యను పద్ధతి దాని యంమను కలదుగాన్ని ఆది మూలభిన్నమసి చెప్పదగిన ప్వతంగత కిల్చన కాదు; ఆది రచనాసరి?8 అమమాలముగా వేసికొన్న యను వాదమార్గము, భారతము స్వతం్యతానువాదమే యైనను, ఆ కవులు మూల ఖిన్నకథాకల్పనలు చేయలేదు, బుద్దారెడ్డి ఆట్టిఏ చేయుటకు వెనుదీయళలేదు ఆంధపురాణేతిహాన కర్తలలో ఇంత 'స్వేచ్భగా నూతన గాథాకల్పన చేసిన కవి యింకొకడు లేడు ఈ రామాయణమునకు విశిష్టత నాపాదించిన ఆంశమే మూల ఖిన్న గాథా కల్పనలు. ఆ గాథలు రామకథ్యాపస్తావము కల పర్మిపురాణాదులలోగాని, నవవిధ రామాయణములలోగాని యుండిన నండవచ్చును ఉండుగాక కవి ఆ పురాణముల నన్నింటిని వెదకి గాలించి యేర్చి యిందు కూర్చుకొనె నని చెప్పుట కష్టము. ఆకథ లన్నియు ఏ మార్గముననో యేశాడో ఆంధ పజల చెవులబడి వారినోట పదములుగా పాటలుగా కీ ర్తనలుగా నలిగి సంఘమున వేరు నాటుకౌనిపోయి యుండును. నాటి పదకవిత్వ ఖనినుండియే ఈ కవీశ్వరుడు కొన్ని జాతిరత్నములను తీసి సొనల దీర్చి తన రామాయణ మహామాలలో కూర్చియుండును. ఊ కావ్యమునకు డేశితనము నాపాదించిన యింకొక లక్షణ మిదియే : అట్టుకాక దీక్షకౌరకు యథా వాల్మీకముగానే కవి దీిని తెనిగెంచి యుండునేని, పరిచిత వస్తరహితమైన ఆ రచన దేశీయులకు నాళాభంగము కలి గించెడిది. కావ్యమునెడ వారు విమఖులును అయ్యెడివారు. “* ఆదికవీశ్వరు( డ్లైన వాల్మీకి యాదరంబున! బుణ్యు లందఅు మెచ్చ జెప్పిన తెజ(గున శ్రీరామచరిత మొప్ప జెప్పెద( గథాభ్యుదయ మెట్టనిన

74 అని కవి (పతిన చేసినను, తద్భిన్నముగా _పతి కాండమునందును ఏదో యొక అవాల్మీకాంశమను కల్పించుచునే కథ నడపెను. వాటిలో పెకు,.లు, కావ్యము నకు గుణసంపాదకములును తడ్విశిన్ణతకు హేతుభూతములు నైనవి- విటిలో కొన్నింటికి లోకమే యాధార మనుటఓకు నిదర్శిసముగా త్తీల పాటలన్తు పదము లను, భజనకీర్హనలను పెక్కి ంటిని చూపవచ్చును నేటి యీ పాటలే ఆనాడు కవికి ఆధారము లయ్యెనని నే ననజాలనుగాని యీ పొటల అర్థముగల _పాచీన పదము లేవో తప్పక అయి యుండునని మ్మాతము చెప్పగలను సంస్కృత పురాణములను పండిత కవులు తెనిగింపక మున్నే అందలి గాథలు విడివిడిగా పదకవిత్యరూపమున తను(గుదేశమున వ్యాపీంచెనని చెప్పుట సారస్వత ధర్మ విరుద్ధము కాదు. కీరన న్‌ చరణము : రాతి నాతిగ€ జేసె నీపదరజ మటంచును ఖ్యాతిగా విని (పీతితో నెజనమ్మితిని నా పాతకము లెడబాపు తండీ. ఆవాల్య రాయిగా పడియున్న దనెడి ఈ యర్శముగల ట్టి కీర్తనలు తెను(గు దేశమున ఎప్పటినుండి కలవో ఎవనికెరుక ? “*అడరి గొతము( డహల్యాదేవి. జూచి పడ6తి పాషాణరూపము దాల్చి యిచట కర ము(గమగు నెండ, గాలిం, బెంధూళ/ బౌరలుచుండుము నీవు పొడ(గానడకం” ఈ పంక్తులలో బుద్దారెడ్డి గ్రహించినది ఆ క్షీర్తనలలోని అర్థమే. ఈ రామాయణములో మూలభిన్నములైన యిట్టి కథాంశములు, చిన్నవియు, పెద్దవియు పెక్కు కలవు. వాటిలో ఒక్కొాక్క కాండలో గల చిన్న అంశములు ఈ [కింద చెప్పబడుచున్నవిం (1) ఇందుడు గౌతమాశమము చెంత కోడియె కూసి ఆ బుషిని ఆకాలమున నదీస్నానమునకు వెళ్ళునట్లు చేయట | (బాలకాండము)

15 2) అహల:ః భ రు శాపవళమున రాయిగా పడియుండుట (8) థ్ర్‌ళర్తృ (బాలకాండము) ఈ (8) మంధర రామునిపై ఈర్ష్య వహించుటకు కారణము చిన్ననాడు ఆయన దాని కాలును విరగగొఫ్రైసనుటం (అయోధ్య కాండము) (4) అకంపనుని (ఫోత్సాహము మీద సీఠాపహరణార్థము బయలుదేరిన రావణుడు మధ్యేమార్గమున మారీచుని ఉపదేశముపలన వెనుకకు మరలిపోయిన వృత్తాంతము వదలి పెట్టుటం (ఆరణ్యకాండము) (5) శూర్పణఖా (వేరణమే రావణుని సీతాపహరణ (పయత్నమునకు ముఖ్య కారణముగ నిరూవించుట. (ఆరణ్యకాండము) (6) సీతానురోధమున పర్ణశాలను వీడిపోవు లక్మణుడు ఏడు బరులు గీసి వాటిని చాటి అవలకు పోవలదని సీతను ఆదేశించుటం (అరణ్యకాండము) (౧౧) "సేతు నిర్మాణ సమయమున ఒక ఉడుత తన పడితోకతో ఇసుక రేణువులు తెచ్చి రాల్సి యథాశక్తి రామకార్యమునకు తోడ్పడుట. . (యుద్ధకాండము) (9) రావణుని తల్లి కైకసి (శ్రీరాముని మహిమను కుమారునకు వివరించి చెప్పి సితను రామున కర్పింపుమని బుద్ధీ చెప్పుట (యుద్ధకాండము) (9) రామలక్ష్మణులు నాగపాళబద్ధుల్సై యున్నపుడు నారదు జేతెంచి రాముని విష్ణుత్వమును జ్జ వ్తికితెచ్చి ఆత్మవావానమైన గరుడుని న్మరింపజేయుట; గరుడుని ఆగమనము వలన సర్పములు విచ్చిన్నములై పోవుట. (యుద్ధకాండము) (10) శ్యక్రుని ఉపదేశముదే రానణుడు యుద్ధవిజయార్థము పాతాళ హోమము చేయుట (యుద్ధకాండము)

1/0

(11) రాముడు ఖండిం"న రావణుని తలలును, చేతులును మరల మరల మొలచుచుండుట. ఆ_పతీకార కృత్యముగ తోచిన రామునకు విథీషణుడు రావణుని నాభియందు గల అమృత కలశమును ఇంకింపజేయుసే దానికి పతీ కారమని ఉపదేశించుట.

(యుద్ధకాండము )

ఇట్టి కొద్దిపాటి చేర్పులు మాట్పలు మరి కొన్ని కలవు. ఇవియును అవియునుగొక కావ్య సౌందర్య సంపాదకములె న మూడు ముఖ్య గాథలు కలవు

1. అరణ్యకాండ మున జంబుకుమారుని కథ

రావణుడు తన సోదరియైన శూర్ప్చుణఖమయొక్క. భర్తను విద్యుజ్జీహ్వూ డనెడి వానిని సంహరించి భ ర్భృమరణమునకు దురపిల్లు శూర్పణఖను ఓదార్చి దండకాటవిలో స్వేచ్చగా సంచరింపుము పొమ్ము అని అమవమతి యిచ్చెను అప్పటికి గర్భిణిగా నున్న హర్పణఖక. జంటుకుమారు డుదయించెను,ఆ పిల్లవాడు బుద్ధి తెలిసిన పిమ్మట తండి మరణమునకు కారణమైన మేనమామమ సంవా రింప*ల శక్రిని సంపాదించుటక్షై నూర్యునిగురించి, వెదురు పొదలను తపోవన ముగ జేసికొని, మఘోరతపమునకు దొరకొనెన * తిల్లి ఆ కుమారునకు (ప్రతిదినము వేళకు అన్నపానములు తెచ్చి యిచ్చెడీది. ఒకనాడు ఆతని తపమునకు మెచ్చిన నూర్యుని అన_గహము వలన నిశితమైన ఒక ఖడ్గము ఆకసమునుండి వెదురు పొదల చెంత పడెను. అదేసమంపము.న ఫలపుష్ట్టాదులను సేకరించుటకు ఆచటకు వచ్చిన లన్మ ముడు ఆ ఖర్గష ను చూచి దాని వదుకు వరీక్షించు తలపున ఆ వెదురు పొదను నరుకచుండగా జంబుకుమారుని శిరముకూడ తెగిపోయెను. నియత కాలమున ఆవోర పానీయమలు తెచ్చిన శూర్చణఖ అచ్చటకు చేరి కుమారుని శవమును చూచి ఆది ఆ [పాంతములనుండు తాపనుల పనిగా శంకించి వారిని చంపబూన వారు జరిగిన వృత్తాంతము చెవ్పి, లచ్ముణుడు పోయిన మార్గము చూవిరి ఆమె [కోధారుణ నేతములతో లకత్మణుని చంప రాముని పర్ణశాల _పాంతమునకు జేరి దివ్య మోహన మూర్తియైన శ్రీరామ చందుని జూచి సమ్మోహితురాలమ్మెను. తరూూత కథ పసిద్ధమే!

177

కిరుణారశ భరితమును అనతి విస్ఫృతమును ఆయిన ఈ చిన్నకథ హర్ప్చణఖా ప్రవేశమునకు ఉపపత్తిని కలిగించి సార్ధకమయ్యెను పరివోన పాతమైన ఆ రాక్షస న్త్రీ చరితము ఈ కథ వలన శోచనీయమును దయనీయ మును అయ్యను.

నెం యుద్ధకాండమున కాలనేమి వృత్తాంతము

యుద్ధరంగమున మూర్చపోమిన ఒక్ష్మణుని పునర్జీవితుని చేనుగల సంజీవకరణీ సంపాదనార్థము హనుమంతుడు దోణ్బాదికి వెడలె నని దారులవల్ల వినిన రావణుడు ఆ _పయత్నమునకు విఘ్నము కల్పింప దలచి ఆ పనికి మారీ చుని కొడుకైన కాలనేమి అను వానిని నియమించెను. ఆ మాయావి కల్పించిన మాయల నన్నిటిని అతి కమించి వాశిని ఛచంవి హనుమంతుడు పంజీవకరణిని తెచ్చుచుండగా మరల రావబుని పంపున మాల్యవంతుడు ఆతనిని దారిలో ఎదు ర్కొాని కాలనేమి వలెనే హతుడయ్యెను. హనుమంతుడు సూర్యోదయమునకు పూర్వమే యుద్ధరంగముమ చేరి సంబీవకరణిచే లత్మణుని ,బతికించెనుం ఆ గడియ దాటినచో ఓషధి పనిచేయదు. కావున రాషసులు పన్నిన మాయ లన్నియు హనుమంతునకు కాలయాపన చేయుటకే !

ఇ:దు మనల నాశ్చర్శగిమన్నుల దేయునడి రాక్షనుల పతి కియాచతురత. ఆది అటుండ రావణ శక్రిచే మూర్భపడియున్న లకత్మణు డెప్పుడు పునర్జీవితు డగునా యని తహతహపడు పాఠకులకు ఈ అవాంతర కథవలన కలిగిన కాలయాపన భరింపరాని ఉత్కంఠను గలిగించి దుర్భర సంకయాస్పదమైన పరిస్థితిని సృష్టించి అంతమున చేకూరిన శుభమును ఇనుమడిగా ముమ్మడిగా ఆస్వాదయోగ్యమొనర్చ్భు చున్నది,

తి. యుద్ధకాండమున నులోచనా వృత్తాంతము

సులోచన ఆదిశేషుని కుమా రె. ఇందజిత్తుభార్య, తన పతి లత్మణనిచే యుద్ధమున నిహతుడగుట విని సహగమనము చేయదలచి ఆతని కళీబరముము తెవ్పించి యిమ్మని రావణుప వేడుకొనెను. మామగారు అడి తనకు సాధ్యము కాదనగా ఆతని సమ్మతిమీద తానే రణరంగమునకు పోయి. వినయ మధుర

(23)

170

వాక్యములతో రాముని న్తుతించి మెవ్పించి భర్త శరీరమును తెచ్చుకొని సహ గమనము చేసెను. ఎందును అబ్బురపాటు యెరుగని రావణుడు

“ఆ యింతి తెగువకు ఆ యింతి తెలివి

కా యింతి సమబుద్ధి కా మహామహిమ

కా యింతి పతిభక్తి కా యింతి వేగం

గాయము తెచ్చిన (కమళ క్రియుకి

కేమన(జాలక ” మహాశ్చర్య చకితుడయ్యెనుం

సులోచన రావణుని యింటికి ఒక మాణిక్య దీపము. వైన చెన్పిక అమూలక గాథ అట్లుండగా, స్వీకరించిన కథాంళములలో

నైనను ఈ రామాయఎము వాల్మీకమునకు అనువాదమని చెప్పదగినది కాదు. కమ్మితయము వారి భారత రచనవలెనే ఇదియు యథోచితానుసరణమేం మరి అంఠకంటెను స్వతంతమని చెప్పడగినది. ఇందలి వర్ణనలు చాలవరకు నస్వక పోఆ కల్పితములు. మూలమున టపసిద్ధముల్లై యున్న వర్ణనములనైనను తెను గున తెచ్చుటకు ఇత డంతగా పయత్నింపలేడు. వాల్మీకమున వర్ణనల్కుసంవాద ములు సాధారణముగా విస్ఫృతము లముయే యుండును. పురానేతివోనములు (వాసీన ఆర్షకవులలో వాల్మీకివంటీ వర్ణన్నావీయు డింకొకడులేడు. బుద్ధారెడ్డి వాల్మీకి వర్దనలను బాలాపరకు సంక్నేపించి తానై కొన్ని వర్ణనలను స్వయముగా చేసెను. కథా _ప్రారంభమున ఇతడు వాల్మీకి నన సరించుటకు కొంత (పయ ల్నించినను పోను పోను ఆ పద్ధతిని విరమి, చుకొనెనేమో యని తోచును ఇట్టి మూలాతిికమణము [గంథారంభమునుండియు. (కమ్మకమముగా పెరిగి యుద్ధ కాండమున పరిణమించెనని చెప్పవచ్చును. మూలమున మహేందదగిరిమీద జరి గిన హనుమంతుని సము దలంభఘన [పారంభముకల పథమసర్గ కథాభాగమును కిష్కింధాకాండాంతమున చేర్చుటచేతను, అచ్చటచ్చట మరికొన్ని వర్ణనలు తగ్గించుటచేతనుు ఈ రామాయణమున సుందరకాండ (గంథ పరిమాణము మూలముకంటె తగ్గినది. ఆ కాండమును శ్వీఘగమనముతో దాటి కవి యద్ధ భూమిని విహరించుటకు తహతహ పడుచున్ని వాడువలె కన్పట్టుకు. యుద్ద కాండమునగల 'పెంపంతయు తదనుగుణముగానే యున్నది. పుట్టుకచేతను వ_ర్తనచేతను శూరజనప్రవృత్తిపరిచితుడు గనుక ఆ కాండమునందలి పీర

179 విహారఘట్టముల నన్నింటిని తనివితీర వర్ణించెనేమో యని తోచును, మఠియ రావణుని ఆ_వ్రవర్గము ఆతనికి హితము గరపీన సందర్భములను, అమూలకము లయిన కాలనేమి వృత్తాంతాదులను చేర్చుటచేతను ఆ కాండము మజికొంత "పెంపు వహించెను రామాయణరచనకు మూలభూతమైన వాల్మీకి శాపవాక్యమును, దాని తెనుసుును చూడుడు : “మానిషాద [వళిష్టాం త్వ మగమః శాశ్వతీ స్పమాః య్యత్కౌాజ్బు మిథునాదేక మవరీః కామమోహితమ్‌.” ద్విపద॥ _టఓరి నిషాదు/డ ' యోరి పాపాత్మ యౌరి నీ కెగ్గేమి యొనరింతె తొల్లి కామించి [కౌంచముల్‌ గవయుచో నొకటి నేమిటికై చంవి తిబ్బంగి కడగి ఈ పాపమున నీ వశేక దుఃఖములు పప్రాపించి తికగుము ఐహు వత్సరములు.” శాపము అళనిపాతము వంటిది దానిని అల్పాత్షరములతోనే వ్య కము చేయుట ఉచితము. అట్టుకాక సెక్కుమాటలలో తిట్టినపుడు కాపముయొక్క తీక్టత మందగించిపోవును, వై ద్విపదవ౦ంక్తులలో గల తిట్టువలన కావము పేలవ మైనది. ఈ రహస్యమును గురెరింగియే కొటోలు భాస్కర రామాయణ మున “మా నిషాద” ఆను శ్లోకము తెనిగింపదబడక యథాతథముగ ఉల్లేభింప బడినది. ఇంళకంటెను ఎక్కువ పేలవత్వము మబికొన్ని చోట్ల గూడ తటస్థించి సందిర్భశుద్ధిని చెడగొ ర్రైను, ధనుర్భంగ ఘట్టమన వాల్మీకమున ఈ కిందివిధముగ నున్నది. “*విళ్వమి[ఈతస్ప ధర్మాత్మా (శత్వా జనకభాషితం వత్స రామ ధనుః పశ్య ఇతి రాఘవ మబవీత్‌”

180 (ధర్మాత్ముడైన విశ్వామితుడు జనకుడుచెప్పినది విని “వత్స |! రామ అ ధనువును చూడుము అనెమ) ఆ సందర్భమున విళ్వామి తుడుడేసిన (సంగ మంతమాతమే రాముడు ఆ రాజుక్షియొక్కు ఆదేళానుసారముగ : “*ఆరోపయిత్వా మౌర్వీం చ వూరయామాస తద్ధనుః తదృభంజు ధనుర్మధ్యే నర్యశేష్టో మహాయళా॥ః.” సందర్శ్భోచితముగా, నం్యగహముగా చెప్పబడిన యీ యుదంతము ఈ రామాయణమున పేలవమైన అతి పసంగముగ పరిణమించివది. బాలకాండము; “ఆక్కజ మగు శక్తి నా విల్లు రాము( డెక్కు 'పెట్టుచునుండ నెజింగి కౌళికండు హరు"చాపము రాము డతి సత్వయుక్తి టెరిగి నే డిదె యెక్కు పెట్టుచున్నాండు అదరకు భూదేఏ యాత్మలో నీవు చెదరి చలింపకు శేషాహ్‌ నీవు కడక ధరింపుము కమరేం[ద నీవు కడు నేమరకుడు దిక్కరులార మీర అని యని పల్క/గ నా మేటివిల్లు గొనయ మెక్కించి గైకొనక రాఘవుండు తన బాహుసత్వంబు దర్చంబు మెరస్తి జనకుని కంియె నా చాపంబు చూచి యిది చాల జులకన యిడి బాలం (బాత యిది చాల నిస్సార మిది చాల నలతి తెగగొన నిలువదు దీని నా యెదుట! వొగడితి పలుమాజు భూపాల యనుచు సురలు ఖేచరులు భూనురులు ఇన్నరులు నరులును నృపతులు నలి బర్వి చూడ నెడపక తన జయం బెల్లను జాటు వడువున విలు గుణధ్యని చెలగించి

181 సీత గుణంబులు చెవి సోకె నవంగ చేతి వింటిగుణంబు చెవి సోక డిగువ వడి రక్సనుల పట్టు వదలె నన్నట్టు విడి పట్టువదలిన బె"లి వేటెత్తి ఫెళ ఫెళ ధ్వములును బెటబెట ధ్యనులు కలయ దికు, ల్నదువగా బెల్లు విజీగి”

ఈ (_పగల్భవాక్యములు వినయ సుందర స్వలావుడైన రామునినోట “ాట్‌గినవి కావు విశ్వామిితుని పల్పులును ఆ బుషి గాంభీర్యమునకును కళంకములే.

వేళ్యలు బుష్యళ్ళంగుని ఎలయించి కొనిపోవు (ప్రకరణమున గూడ ఈష దనౌచిత్యము కలదు

ఆర్షకవులకును, లౌకికకవులకును గల భేదమును, లౌకిక కవులు ఖావనిగహము లేక సందర్భాచిత్యము చెడగొధ్రైడి విధమును నన్నెతోడుని చరి (తలో చెప్పితిని. ఆ సిద్ధాంతమే ఇయ్యెడను వర్తించును

ఈ ధనుర్భంగానంతరంబున జరిగిన సీతావివాహఘట్టము వాల్మీక మున ఆతి నంగహముగా వివాహకల్ప విధానానుగుణముగ 3రాడంబరముగ చితింపబడెను, బుద్ధారెడ్డి ఈ యెతగూడ ఆర్షకవిత్వమునకు తన లౌకిక కవిత్వ మునకు గల భేదమునకు మజియొకమాజు లవ్యభూతము కొదగినట్లుగా కథాం శమును (ప్రపంచించి పెండ్తిపందిరి వేయుట మొదలు అంపకాలవరకును గల నాలుగురోజుల వివాహమును ఆతి వైభవోపేతముగ చ్వితించెను. ఈ వర్ణన నిజ ముగా సంవన్ను లయిన ఆం(ధకుటుంబములయందు జరిగెడి వివాహములకు (ప్రతిబింబము, ఇది మూలమును ఆతికమించుటయే భైనకు అకేపజీయము కొదు, తెలు(గుకవులుు విశేషించి (పబంధ కర్తలు, ఇటువంటి రమణీయద్భృళ్య మొలను తసివిదీర వర్ణించియే తమ కావ్యములను శోభాంంకృళము లౌనర్చిరి భావనాబలముచే లోకాంతర కాలాంతర వస్తుదర్శనము చేయగల (వజ్ఞాళాలి యైనను సాధాకణముగా, ఏ కవియు తన కాలమునాటి తన జాతి సం్యపదాయ ములను, ఆచారవ్యవవోరములను కథిలో చావ్పింపక మానడు అట్టి కల్పనలు మూలకథకు భంజకములు కానప్పుడు హృదయంగి మముల సు, ఆదరణీయము బుస ఆగును.

182 ఈ రామాయణములో అవాల్మీకమైన ఇంకొక మఖ్యాంళము రామప్కాత

చితణములో కలదు వాల్మీకమున శ్రీరాముడు విష్ణుదేవు నంళమున నవతరించె నని ప్కుతకామేన్షి మొదలగు కొన్ని సందర్భములలో చెప్పబడినను కథా కార్య మునకును రామవర్తనమునకును సంబంధించినంతవజకు వాల్మీకి ్రీరాముని ఉత్హమపురుషునిగానే చితించెను గాని పురుషో త్రమునిగా చ్మితింపలేదు. రామా యణమునకు (పస్తావన |పాయమైన నారద వాల్మీకి సంవాదమున వాల్మీకి అడీ గిన _పశ్న “ఇప్పటి లోకిమున సరోోత్తమ గుణమహితుడైన పురుష డెవరో చెప్పము” అని, ఆ పంక్తులివి:

కోన్వస్మిన్‌ సాయగ్యపతం లోకే

గుణవాన్‌ కళ్చ వీర్యవాన్‌

ధర్మజ్ఞళ్చ కృతజ్ఞళృ

సత్యవాక్యో దృఢ వతః

చార్మితేణ చకో యుక్తః

సఠల్వభూతేమ కో హితః

విద్వాన్‌ కః కస్సమర్థశ్చ

క శ్రైక్యవియ దర్శనః

ఆత్మవాన్‌ కో జీత్మకోధో

ద్యుతిమాన్‌ కోఒనసూయకః

కస్య వీళ్యతి దేవాళ్చ

జాతరోషస్య పంయుగే

ఏతదిచ్చా మ్మహం శోతుం

పరం కౌతూహలం పి మే

మహర్షే త్వం నమర్థోఒసి

జ్దాను మేవం విధం నరం

ఈ (పళ్నలో పేర్కొనబడిన గుణవిశేషములకు లక్ష్యభూతుడు కార

గినవాడు రాముడే యని యెటిగి ఆయన చరితమును నారదుడు సంగవముగ వాల్మీకికి చెప్పెను వాల్మీకి రామాయణము నంతను ఈ గుణ పరిగణన నూూతానుసారమే నడపెమ. వాల్మీకి శ్రీరాముని షరమేశ్వరత్వము నెజుంగక పోలేదు రామాయణమున ఆది అంతర్వాహినిగా నుండనే యున్నది.

188

ఇక బుద్దారెడ్డి, పన క్తి వచ్చినప్పుడెల్ల రాముని వై కుంళధాముడనియే వాచ్యముగా వేర్కొనుచుండును. ఈ కవి నిజముగ రామభక్తుడు. తనభక్రి పారం శ్యము పాతకు కూడ నాపాదించి శ్రీరాముని రాజుగాగాక దేవునిగా వారిచే కొల్పించు చుండును. కావ్యములవలన లోకము (గహింపదగిన నీతులువు, ధర్మములును ఏమైన మన్నచో అవి మానవునకు ఆచరణయోగ్యముల్తై యుండవలయును, అందుకై కానృము స్వీకరించెడి ఆలంబనవిభావము (పాతలు) మానవలోకమునకు ఆకీతమూర్లిగా నుండరాదు* అట్టివారి చరితము లను దేవలోక చరితములుగా దూరముగా మండియే నమన్కరింతుము గాని మన నడవడికి ఒరవడిగా [గహిందటకు _పయత్నింపలేము, కొని ఆచరణ యోగ్య మైన ధర్మోపదేశమునకు ఉత్తమమానవుని చరితమువలె దేవతాచరితములు అంతగా _పయాజనకారులు కాజాలవు. భగవన్నామకములై న పురాణములలో రాణించినంతగా అవి మానవనాయకములై న కావ్యములలో రాణింవవు. ఈ కఏ వవంవిధ కావ్య ధర్మమును విస్మరించినను పాఠకులకు థ్రీ రామపాద భక్తిని దోసిళ్ళతో జూరగొననిచ్చెమ.

వాల్మీకి దృష్టికిని ఇతని దృష్టికిని గల _భేదమునకు ఇంకొక కారణ మున్నది-సామాన్య మానవులవలె యోగులును, బుషులును, అవతార పురుషులను చూచి విభమాళ్చర్యముల పొందరు వారు పరమాత్మకు సన్నిహితులు, మనము దూరస్టులము లౌకిక కవులలో ఏ మవినభావులో ఒకరిద్ధరుతప్ప సామాను లెల్బడు ఆ యెడమును అతి కమింపలేరు.

ఈ రామాయణమునకు విశిష్టతను ఆపాదించిన ముఖ్యవి శేష మింకొకటి కలదు. బాలకాండమున అయోధ్యలో బయలుదేరిన రామకథ క్రమముగ ఆర్యా వర్తమును, దండకారణ్యముకు, కిష్కింధారాజ్యమును, సమ్ముదమును దాటి యుద్ధకాండమున లంకలో ప్రవేశించి కించిదవశిష్టముగా అచటనే ముగియును. ఈ తుదిఘట్టమునగాని పాఠకులకు రావణునియొక్కయు ఆతని సంసారము యొక్కయు స్థితిగతులను గూర్చి యథార్థకానము కలుగుటకు ఆవకాళశములేదు* అందుచే లంకాపట్టజము దయ్యాల కొఠలారమనియు, రావణుడు దయ్యాల దైవ మనియు [భ్రమతో భయపడుదుము. వాల్మీకమును సూవ్మ పరిశీలన చేనికవారికి గాని ఆ సంసార నిజస్వరూపము బోధపడదు. బుద్దారెడ్డి రావణసంసారమును

184 వాల్మీకికంబె ఎక్కువ స్పష్టతరముగా చితించెమ. ఆ సంసారములో రావణుని తమ్ములును, తల్లియు భార్యయు కోడలును తక్కిన బంధుకోటియు రాముడు సాాత్తు విష్టవేయని ఎరిగియుండుటయేగాక ఆతని మహత్వమును హనుమదాడి భ క్తులతో సమముగా కీ ర్రి:చి రావణునకు హితము గరవిన సజ్జనులుం ఆ రావణుని స్వభావమైననము పెకి కానవమృనంళత ఆసురముకాదు

ఆతడు ఎంత లోకనీకరుడైన శూరుడో అంత మహోదారుడైన వీరుడు, వు[దములైన శ్రౌర్యాసూయలచే కిన్నులు మూసికొనిపోయి యెదిరి ఘనతను మెచ్చని అంధుడు కాడు. (ప్రపంచము అరావణమో ఆరామమో కావలెనని గట్టి పగబూని యుండియు ఆ రాముని ధనుర్విద్యా కౌళలమును చూచినంతనే తల యూచి మెచ్చి, బట్టుక్టై వడి పొగడిన పణ్యగహణ పారీణుడు.

“*నల్లవో రఘురామ నయనాళిరామ ;

విల్లువిద్య గురువ వీరావతార

కరళరలాఘవ _కమకళానిపుణ

స్ఫురదుపచార సంశోషిత కృపణ

భుజసార దృథఢమస్షి భువన విఖ్యాత

విబితరిపు,రాత విజయ సమేత

మానవ రాజకుమార కంరీర

వా. నవ్య దివ శస్తాస్త సంపన్న

స్ఫార మోరాశ్షయబాణ తూణీర

వీర్షాగగణ్య యో విశ్వశరణ్య

బాపురే । రామ భూపాల లోకముల

సిపాటి విలుకాడు నేర్చునే కలుగ

పాటించి పురముల పైబడ్డ హరుని

ఏటొప్పు నిందు నీయేటొప్పు గాకొ

ఈ పొగడ్త యాదైత్యవిభు మంత్రులకు వెగటయ్యెను. “*వగవాని సీ

రీతి పంతంబు విడిచి” పొగడ రాదనియు “*పొగడిన్న భయ మందటోలు నటందు” “*వపగవారు తనవారు పలచగా జు"తు” రనియు మందలించిరి. వారి మాటలకు దశకంఠుడు నవ్వి “మేటి శళూరుల పెంపు మెచ్చంగ వలదె?"" యని నీతి చెప్పుచు అచ్చోటు వాసి పోయెనుం

185 ఇంతమ్మాతమే కాదు- రాముడు సాఇాద్వెస్తుస్వరూపుడని యొరిగిన మవో జ్ఞాని యీ రావణుడు. ఆ జ్ఞానమును మనమున నిగూఢముగ నుంచుకొని శు సాధనచే ఆ రాముని చేతిలో కడతేరి సాయుజ్య సుఖమును పొంద గోరిన ముముతుపు, హితము గరప వచ్చిన భార్యకు “శ్రీరామ శరములచే జత్తునేని నాకవాసులు మెచ్చ నా కోర చున్న వైకుంఠ మెదురుగా వచ్చు నిచటికి లలన నీవేటికి ? లంక యేమిటికి దలకొన్న ముక్తి సత్నథము గెకొందు" అని సమాధానము చెప్పెను. అతనికి సనక సనందనాదుల శాపవళమున రాక్షస జన్మ మెత్తిన ఆయుడనని స్కతి కల్గెనేమో' రానణుని ఈ పలుకుల అర్థములో ఈషద్భాగము సూచనామ్మాతమగా వాల్మీకమున ఇట్టున్నది. కాని దాని సందర్భము వేరు, “యన్య విక్రమ మాసాద్య రాక్షసా నిధనం గెతాః తం మన్యే రాఘవం వీరమ్‌ వారాయణ మనామయమ్‌.” ఎవని వ్నికమమచే ఈ రాక్షసు లందరు నిహఠులైరో వీరుడైన ఆ రాఘవుని నేను అనామయుడైన నారాయణుడే అమకొందును. బుద్ధారెడ్డి, పాల్కు రికి సోమనాథునకు ఇంచుమించు సమకాళికుడు. ఈ చ్వివద కావ్యకర్త లీరువురిలో ఒకడు పరమశివుడు. ఇంకొకడు పరమ వైవ్టవుడు* బుద్ధారెడ్డి రామాయణము సోమనాథుని బనవపురాణమునకు సార స్వత లోకమున (పతిస్పర్థిగా జనించి జయము గొనెను. సోమనాథుని రచనలోగల పాతబడిన మాటలు లత్షణ విరుద్ధ పయోగ ములు ఈ రామాయణమున కానరావు నిర్దుష్టమైన భాషలో ధారాళమును (పపన్నమును అయిన ్రైలిలో నడచిన ఈ (గ్రంథము ద్విపదవాబ్యయకాఖలో ఆగగణ్యముగ వన్నె కెక్కినది. అఫ్‌ (0,0 ని అజాా 24

కవిబహ్మ తిక్కన సోమయాజి వంశము - జీవితము

ఏ దేశమం_దెనను కార్యదవ్షులైన మంృతులును, ఖర్గగిపుణుల్జైన శూరు లున్సు కావ్యనిర్మాత లైనకవు లును, ధర్మో పదేష్టలైిన ఆచార్యపురుమలును, తత్త్వ క్షాన సంపన్నులగు అధ్యాత్మిక సొధకులును ఉందురు. కొని యామహత్వము లన్నియు ఏకపురుషునియందే రాశీభూతమై యుండుట మ్మాతము అరుదు. ఉన్నచో ఆ మవోమవుడు తన జాతియొక్క పుణ్యవశమున అవతరించిన వాడని డెప్పదగును. అతడు తన నడవడిని తన జాతి ఆవలంబింపవలసీన నానావిధ ధర్మపథములకు మార్గదర్శక మొనర్చి ఆ జాతిచరితమును తీర్చి దిద్దును. 18వ శతాట్టిని ఆంధజాతిలో ఆట్టివాడుగా ఆవతరించిన మహాను భావుడు కొట్టరువు తిక్కనార్యుడు

ఈ వంళమువారు పెక్కు, తరములుగ దండ రాథులుగ, మంశులు/; ఉన్నత వదస్థుల్తెయండి అంధ జాతిని సేవించి (పతిష్ట గడించుకొన్నవారుః తీక్కన వితామహుడగు మంతి భాస్క రుడు “గుంటూరు విళుడు”, “సార కివితాలిరాముడు.” అంధపద్య కాద బరిని రచించిన కేతనకవి, ఆ భాస్కరుని కుమారులలో నాకడగు కేతన మంతియే కొవచ్చునని పలువుర నమ్మకము, అనగా ఈ కవి భారతక రయగు తిక్కనకు పెద్దతం_డి. మటి తిక్కన తండి కొమ్మన, “"దండనాథుడు” “సాంగవేదవేదిొ. ఈ దండ నాథుని అన్న కుమారుడే కదన శీముడని పేరుగాంచిన ఇద్గ తక్కన. ఈయన తండి, మషమసిద్ధి తం్కడికి మంత్రిత్వము నెజవీన సిద్ధనమంతి. భారత 'కర్తమయగు తిక్కన గంఓము పట్టటలో ఎంత కుళలుడో ఈ కదన ఫీముడైన తిక్కన ఖడ్గము పట్టుటలో ఆంతకుళలుడు. కాబట్టీయే సపత్ననాము లగు వారిరువురిలో ఒకరిని కవితిక్కన యనియు రెండవవారిని ఖడ్గతిక్సన యనియు లోకము పేర్థానుట అచారమైనది- ఖడ్గతిక్కన కవిత్వము చెప్పగలవారౌనో కాదో తెలియదు గాని కవితిక్కన మ్మాతము గంటమును ఖడ్గమును పట్టగల

187 వీరుడేయని దశ కుమారచరితకర్త కేతక వాడిన విశేషణములను బట్టి విదిత మగును. తి.కన గారి మహోదార జీవితమును, ఆయన రమణీయ రూపముగు దశకుమార చర్మితొవతారికలో కబ్ద చ్చిలత మొనర్చి ఆ మహాపురుషుని పర్ణ చితము లేని లోటును తీర్చిన మహోపకారి కేతనకవి, కేతన తన కృతిపతి? “లికచమూప”ొ “తి క్షదండాధీశా" “దుర్గమళ్నాతవపార్శ్వవేది” ఇత్యాది విశేషణములతో సంటోధించెను

ఆ కాలమున రాజులును మం్యతులును వ్యూహనిర్మాణదమృులై యద్దరంగ ముశ వైన్యములను నడపగల సేనానులుగా వ్తించిరేగాని, తాము (పాసాద ములలో క్షేమముగా కూర్చుండి సేనలను రణదేవతకు బలి యొసంగిన లీరు వులు కారు. రాజునకు క్షాతమును విపునకు (బాహ్మమను సహజధర్మ ములే. ఆ విపుడు మంధతియే యైనచో “ఇదం _బాహ్మ్య మిదం శఇ్యాతమ్‌ అని ఉద్ధాటించుచు ఉళయ ధర్మములను నిర్వహించు చుండును. కొట్టరపు తిక్రనయు ఆయన తాత తంగడ్రులును ఇట్టి విశిష్టతగల మంతులు, వారి యింటి మహిళా మణలు సైతము వీర మాతలుగా, వీర వనితలుగా వెలుగొంది మవి భారతము నందలి మహిళా మణులను తలపించుచుందురు.

నెల్లూరి తెలుంగుచోడులలో రాణ కెక్రినవాడు నునుమసిద్ధి తం(డియెన తిక్షరాజు. ఇతడు అతిలయంకరుడ్రై రాజ్యమేలెననియు, పద్మభంళము నొందిన రాజులకు సాయము చేసి వారిని తిరిగి సింహాసన (పతిష్టితులను చేసె ననియు, చరి తకారులు చెప్పుచుందురు. అట్టి శూరుడు నెల్లూరి ప్రైదండె త్రి వచ్చిన పాండ్యుని రెండుమార్డు పరాజితునిచేసి మూడవమారు (పతికూల దైన వళమున 1253వ సంవత్సరమున రణ నిహతుడయ్యెనటం కొందరు ఆమన రణనిహతుడు కొలేదనియు. వ్యాధి (గస్తుడె 1240-50 మధ్య కాలముననే మరణించెననియు చెప్పుదురు. తదుపరి ఆనతికాలములోనే ఆతని కుమారుడు మనుమసిడ్డి కాకతీయ చ కవర్తుల నాయముతో వాండ్యుని నెల్గూరినుండి తరిమి వైచి, వైతృకిమైని సింహాసన మధిచ్టించెను. ఇడి ఒక వక్షముని 18.0 లో గాని, రెండవ పక్షమున 1£50లో గొని జరిగి యుండవచ్చును.

మనుమసిద్ధి సింవాసనారోహణమమ తిక్కన మం తిపదవీ స్వీకార మును ఏకకాలికములే యని పలవురి ఆధిపాయము. వెనువెంటనే, మమమనిద్ధి

188

దాయాదుడు విజయాదిత్యుడు కొంతమంది రాజవిదోహులను కూడగట్ట కొని అతినిని తరిమివేసి సీంవాసన మాాకమిందెను మనుమసిద్ధి చేయునదిలేక కంద టూరు (ప్రాంతమున ఒక పల్లెలో సకుటుంబముగా తల దాచుకొన వలసి వచ్చెను. అట్టియెడ రాజభక్తి పరాయణుడైన తీక్కనమంి గణపతిదేవుని వద్దకు రాయబారిగావెళ్ళి ఆ చక్రవర్తిని బహువిధముల మెవ్పించి, ఆయనచే పూజలంది, కాక తీయ సైన్యమును తోడ్కొ నివచ్చి, ళతువునము జయించి రాజును పునః (పతిస్టీతుని జేసెను. గణపతి దేవుడు 1262వ సంవత్పరమున మర జీంచెను కనుక తత్పూర్విమే మనుమసిద్ధికి సాయమొనర్భి యుండుము.

మనుమసిద్ధికి మర్మితి కాక పూర్వమే తిక్కన తన పెదతం[డియైన సిద్ధన మంతి నియమించిని యేదో ఒక ఉన్నతోద్యోగము చేయుచు, తిక్క రాజు పరిపాలనా కాలమున కూడ వన్నెయు, వాసియు సంపాదించి యుండును. ఆ యోగ్యతనుబట్టియే తిక్కరాజునకు మం_తియైన తన పెవతం డివలె తానును మనమసిద్ధికి మం్యతియై రాజ్య భారమును వహించెను. ఆనాటికి తిక్కనకు ఇంచుమించు నలుబది, నలుబదయైదు సంవత్సరముల పాయ ముండును. ఏనా కినను అనుభవళాళియు పరిణత బుద్ధియు అయినవాడే మంతి పదవికి అట్లుడు. దేశము అల్పక ల్లోలముగానున్న ఆ కాలమున అల్జివాడే మంతి యగుట మజియు అవళ్యకము, ఈ ఊహ నిజమైనచో తిక్కన 1205-1210 మధ్య కాలమున జన్మించి యుండును

ఆయన 1888 వ సంవత్సరమున దేహయ్యాాత దాలించినటు ఒక శాసన మునుబట్టి దారితకులు నిర్ణయించిరి ఆగుచో ఇంచుమించు 18 వన శతాబ్ది [పథమ దొళశనుండి తుది దశ వనుకు ఆయన జీవితము విస్తరించి యుండెనని అమకొనవచ్చును. మరియు ఆయన నహ్మ్యసమాసజీవి యనియు పూర్ణ పురుషా యుష భాగ్థమనుభవించిన వాడనియు పరంపరాగతమైన జన్న్మశుతి గలదు

తీక్కన అపసాన కాలము వరకు మంతిత్వ భారమును మోయుముండె ననుకొనుట సమంజసము కాదు. అంతకు వది, పండెండేండ్లకు ముందే లోక వ్యవహార వాసనాన్పర్శ తగలని దీక్షతో భారత రచనావ్యగుై దానిని పూర్తి చేని యుండును. తిక్కిన మరణానంతరమ. 1£80లో మనుమసిద్ధి దుష్టుల దుర్చోధలవల్ల సర్వ స్వాతర్యత్యము సంపాదింప వలెననెడి ఆడియాసతో ర్ముదను

189

దేనివై తిరుగుబాటు చేయగా రృుదమదేవి మనుమడగు (పతాపర్ముదుడు నెల్లూ రువై ఎత్తివచ్చి మనుమనిద్ధిని ఆంత మొండించి అతని కొడుక్రైన నల్డసిద్ధిని సామంశరాజుగా నెల్లూరి సించోసనమున కూర్చుండ బెటైనట, ఇదే నిజమైనచో కృతఘ్నతా ఫలముగా మనుమసిద్ధికి సిద్ధించిన ఆ విపత్తు తిక్కన కమలార చూడవలనిన దుఃస్థితి పట్టలేదని సంతసింప దగును, ఇరువది ముప్పది సంవ తృరములు నిర్విఘ్నముగా సర్వతో భ_దముగా మనుమసిద్ధిే రాజ్య మేలించి, తాను రాజోచిత వెళవోపేతముగా మంతిత్వఘు నెరవి కృతార్థళీవనుడెన తిక్కనగారి బహువిధ పురుషార్థములలో ఈ చరితకు కోవఎసినది మహాకావ్య రచనా పురుషకారమే యైవకు ఆనుషంగికముగా తక్కిన మవోకార్యములను కూడ వివరించుట కారణుద్ధమే యగునుగాని ఆ ప్రస్తుతము గాదుం

తిక్కన మన వాజ్యయమున నెంత పసిద్ధుడో చరిితయందును అంత సుపెసిద్దుడు. ఆయన సకల సాహత్యవిజ్ఞానమునకును ుురుపీఠమై విల సిల్పిగా. ఆయనగ్భహము ఒక మహాగురుకులముగ రూపొందెను తమ కృతులు వినిపించి ఆయనమెప్పు వడయుటకు వచ్చు కవులు మంతాలోచనమునక్రై వచ్చు నచివవతంసులు, ధర్మత త్త్వ మీమాంసలు చేయ నేతెంచు పండిత్మపకాం డులు మొదలగు (ప్రముఖులతో ఆయన (పాంగణ మెల్లప్పుడు నిండియుండెడి దట వై దుష్యమువల్లనే కాక మంతిత్వపాభవము వలనను పజల కాయన మాటలయందు ఆధిక గౌరవ ముండెకిది కావుననే ఆయన నిత్యము తన యింట విద్వజ్ఞనములతో చేసెడి చర్చలు, వీటివలన తేలెడు సౌరాంళములు దేళమున నలు దెసల కాసనములవలె వ్యాపించెడివి కాబోలు ఇట్లాయన ఆచార్య పీఠమున నధిష్టించి తానే ఒక సర్వ విద్యాసంస్థగా (35 ౧8౯6460౧ ౧ ౧1౫86 ) సకల రంగములందును (శేయోమార్గముల నువదేశింప జొచ్చిన.

రర్మపబటోధమునకు సాహిత్యమే చక్కని సాధనము సరన సాహి త్యముద్వారా ధర్మత_త్త్య విశేషములను పజల కందించుట అతి పురాతనమైన లోకాచారము అట్టి భవ్యసాహిత్యసృష్టి రాజులు మం తులు మొదలగు ఉత్తమ పదస్థులు దూరదృష్టితో (ప్రోత్సహించిననే కాని వర్థిల్లదు. ఆందువలన తిక్కన తన యొద్దకు చేరుచుండిన కవులకు, పండితులకు ఉత్తమ సాహిత్య రీతులను వివరించి, వారు నరసములు, (శ్రేయోదాయకములు నగు కావ్యములను రచించు టకు దోహద మొనరించుటయేకాక ఆ (గంథములు సంఘమున పెద్దల ఆదరాలి

కే60 మానములు చూరగొనునట్లుగను, (వజలయందు (ప్రచారము నాంచునట్లుగను గోష్టలు, సభలు సమావేశములు మొదలగువాటి మూలమున (పయత్నించి యుండును. ఈ సారస్వతకృషిలో ఒక భాగమే ఆయన కవులవలన కృతి స్వీకారము పొంది. వారిని సన్మానించుట, ఆయన కృతిపతిత్వమువకు నోచు కొన్న (గంథములలో భాగ్యవళమున దళకుమారచర్శితము మ్యాతము మిగిలి నది. ఆ యదృష్టము కేతనదే కాదు మనది కూడ. ఆ _గంథము సజీవమై య.ండబట్టి యే మహాపురుష = తణలక్షితమైన తిక్కన మహోదారమ్వూరిని _పత్య తము.గా గాకున్నను మనోనయనములతో నైనను చూడగలుగుచున్నాము దశకుమారచరితము నంకితముగా గొనునాటికి ఆయన లోకసం గవ పరాయణుడై. యొన్నివిధముల కృషి చేయచుండెనో, లోకు లాయన మహనీయ తను గుర్తించి యెట్లు పూజభించుచుండిరో, దశకుమార చరితము నందలి వాక్య ముల వలన (గ్రహింపవచ్చును. అప్పటికే ఆయనకు “ఉభయ కవిమ్మితు” డన్న బిరుదము రూఢ మయ్యెను. కం॥ “"అభినతుడు మనుమ లభూవిభు

సభ దెనుంగున సంస్కృతమున చతురుంగై తా

నుభయ కవిమి.తు నామము

(త్రిభువనముల నెగడ మంత్రీ తిక్క+/డు దాల్బెన్‌.”

సంస్కృత పండితుళును, కవులును దేకభాషాకవులను నరకు సేయ

కుండుట పరిపాటి. ఎవరో కొందరు ఉదారచిత్తులైన పండిత కవులు తప్ప పాధారణముగ కేవల కాన్త్రపారంగతులెన పండితులు తెలుగుక వలను చిన్న చూపే చూతురు తెలుగుకవు లా తిరస్కారమును సహింపక _పతీకారాధిషేప ఇలు చేయటయు సహజమే ; సంస్కృత పాండిత్యము కిలిగి ఉభయభాషల యందును కవిత్వము చెప్ప నేర్చి దేశభాషా సాహిత్యావళ్యకతను గుర్తించిన మహనీయుడు ఆ రె-డువర్గములవారిని సమదృష్టితో చూచుచు. సమముగ నాదరించుచు పొరుపులు లేని పొత్తమ సంఘటింపగలడు ఆర్టివాడు ఉన్నత పదస్టు డై మాట చెల్బబడి గలవా డైనప్పుడే ఆది సాధ్యమగును. అట్టి పాభవ మును, పదవియు గలవాడు ఆనాడు తిక్కన ఒక్కడే. ఆయన [ప్రాపును కోరి చెంత చేరిన కవులలో సంస్కృత కవులును తెలుగు కవులును కలిసియే యండిరి ఆప్పటీ తెలుగు కవులు పైతము నంస్పృృత మెఆుగని అపండితులు

191 కారు. అయినను సంస్కృత కవులు వారిని మెచ్చక పోవుటకు కారణము తెలుగు కవిత్వమునెడ వారికిగల చిన్న చూపేగాని తెలుగు కవుల నంస్కృత రాహత్య్మమ. కాదు. 11వ ళతాద్రి మధ్యభాగమున ఆం ధభారతావిర్భానము జరి*నను తళ్పూర్వము నుండియు సంస్కృతావిమాములకు తెలుగునెడ గల నిరసన భావము తిక్కన నాటికి కూడ శిమింవలేదు కాటోలు కావుననే ఆయన ఉభయథభాషా కావ్యృ రచశలచే ఉభయ కవుల పోషణచే ఆ రెండు వర్ణముల వారకి పొత్తు కుదుర్చవలసిన భారము వహించెను. తిక్కనార్యుడు సంస్కృత _గంథములను రచించి యుండు ననుటకు నందేహము లేదు ఒక దృష్టాంతము చూడుడు. కాకతీయుల ఆడపడుచును, బుక్కరాయని కోడలున్తుకంపరాయని అర్థాంగి ము నైన గంగాదేవి తన భర్త తురుష్క సంవార మొనర్చి సాధించిన ఘన విజ యములను “మధురా విజయము” అను పేర సరసమైన ఒక చారితక కావ్య ముగా సంస్కృతమున రచించెను ఆ (గంథావతారికలో పూర్వ నంస్కృత కవుల స్తుతించు సందర్భమున ఆమె తిక్కనార్యుని కూడ స్తుతించెను. ఆ క్లోకమిది ; “లిక్కయజ్వ కవేన్సూ క్రిః కౌముదీవ కలానిధేః న తృషైః కవిలి వ్ర్వైరం చకోరై రివ సేవ్యతే ” కవులు కిళానిధిమైన తిక్కన సోమయాజికవి యొక్క భాషణమును దవ్పీ గొన్న చకోరములు కళానిధియొక్క కౌముదిని వలె నిరాతంకముగ ఆస్వా దింతురుం ల ఈ (పళంనకు వివయళభూత మైనది తిక్కనార్యుని సంస్కృత కావ్య రచన అమబకు సందేహపడ నక్కారలేదు అట్టుగాక గంగాదేవి ఆయన భారత ముశే అట్టు కొరియాగెనని తలంప వచ్చునుగాని సంస్కృత కవముతి సంస్పృత కావ్యమన సంస్కృత పూర్వ కవి స్తుతిచేయు సందర్భమున సంస్కృత కవియైన తిక్కననే స్తుతియించి యుండెననుకొనుట లెస్స. (పత్యేక ్యగంథ రచనలు చేయక పూర్వము నుండియు ఆయన చాటువు లైన పద్మములను శ్లోకములను రచించుచు పప్రాబీన కావ్యప్రౌఢిని వివరించుచు

199 సమకాలీన రచనయందలి గుణదోషములను విమర్శించుచు సత్కావ్య రచనా గోమ్టులను నిర్వహించుచు కవికుల గురువుగా విలసిల్లి యుండును అట్టి ఉప దేళాచరణముల వల్లనే నాడేకాక నేడంను కావ్యామళాసనక ర్తగా పూజ్యుడయ్యెను- శాసనములో ఒక భాగమే నిర్వచనోత్తర రామాయణావతారికలో సూచింపబడిన ఉత్తమ కావ్య లషణములు.

వాటిలో కొన్ని సోమనాథాదులను విమర్శించెడి అధికషేషణ వాక్య ములును, కొన్ని సార్వకాలికములై న కివితా శిల్ప మర్మాదలును కలవు. సోనునాథుడు మాటిమాటికి తెలుగు వాక్యములలో సంస్కృత వాక్యములను-_శతి స్కృత్యా గమాదులందలివి-- చొవ్పించుచు కాంత(ప్రాసముము కూర్చుచు. !విశేషణ విశేష్యములకు లింగవచనములం దుండదగిన భేదము నొప్పరికించుచు వపలు 1పాసలు పులిమి పుచ్చుచు తన నిరంకుళత్వమును (పకటించెను. ఈ దోషముల నన్నింటిని తిక్కన నిరసించెను. ఒక భాషలో ఇంకొక భాషా వాక్యములు చొనువుట రిచనా డోషములలో నొకటేగ ఆధునిక పాళ్చాత్య విమర్శకులును వకా, ణించిరి. దీనినే తిక్కన ఆనాడు ఓీజ్రాత్యము కాదు అని సోమనాథుని రచనలో తప్పు పట్టెను.

1. ఇది సంస్కృత భాషా మర్యావ. నన్నయ తిక్కనాదులు దినిని పాటించిరి. కథ జగ్మ్పసిగ్ద గావున” అ9 తిక్కన ప్రయోగము, ఈ వాక్య ములో కథ అను తత్సమపదమునకు సంస్కృతమున “క థా'అనెడి ఆకారాంత గ్‌ లింగ శబ్దము మూలము దానికి విశేషణమైన “పసిధ్ధ శబ్దము ఆకారాంత నీ లింగమే కావలయను, కావుననే కథ జగ్నత్పనిద్ధ అని వాసెను ఈ సంప దాయము మన భాషలో పదియారన శతాబ్దివరకు నడచెను. అప్పటినుండి మారి పోయెను ఇప్పుడు మనము కథ జగ త్పనిద్ధమి అవి _ వాయుదుముం

8, “జాత్యముగామి కొప్పయిన సంస్కృత మెయ్యెడ జొన్న ఈ వాక్యములో ఒప్పయిన అను పదము సంస్క్కృతము అను పదమునకు విశేష ణము కాదు అది అప్యర్థకమైన అవ్యయము. “ఒప్పబినప్పటికి” అని దాని అర్థము. తవ్పుగాకి పోయినను సొగసుగా నుండినను జాత్యము కొకపోవుటచేత తెనుగు వాక్య్మమున సంస/్భితము చొప్పించరాదని తాత్పర్యము ఈ సిద్ధాంతము సంస్కృత వాక్యమును అనుకరించుటకు (వాక్యాన్తమున “అను” ధాతు (ప్రయో గము చేయుటకు) సంబంధించినది కాదు. మటి యేకవాక్యములో కొన్ని పద మ.లు సంస్కృతముగా కొన్నిపదములు తెలుగా [వాయుటకు సంబంధించినది. పండితారాఘ్యని పకరణమున దీని కొక యుదాహరణము నిచ్చిత్తి చూడుడు.

108 (పాతలడ్డ మాటలు వాడుట, రసభంగము చేయుట, లక్షణవిరుద్ధముగ (వాయట మొదలగునవి సార్వకాలిక దోషములుగానే పేర్కొనెన. పాళ్ళాత్య విమర్శకులు కావ్యరచకలో పాతబడ్డ మాటలు పపయోగిం చుట ఆనాగరక లక్షణములలో ఒకటి యని నిర్దేశించిరి. (0౧6 0 ఛఈ6 62708715005 ౦ నంఆ6౧ 3౯6 5 ౯౧16 ౮9606 ౪6 0౦61666). అర్థము నకు తగిన శబ్దమును వాడుట, పలుకు లొండొంటితో పొందియుండుట, అలతి యలతి పదములతో కాహళ సంధించిన విధమున వాక్య మును నంధించి ధ్వని పుద్టంచుట మొదల*నవి ఉత్రమజాతి కవిత్వమునకు -గుణములుగా ఆయన పేర్కొనెకు, పైని పేర్కాన్న లక్షణము లన్నియు ఉత్తమ కావ్యరచన చేయదలచిన వారి కెల్లరకు పర్వసాధారణోపదేశములు తిక్కనార్యుని మహనీయత కవిత్వ పాండిత్యములకు మాతమే పరి మితముగాదు. ఆయన వైభవము, దాతృత్వము, వ్యవవోర ధౌరంధర్య్మము, కర్మ పరత్వము కౌదార్య్మము, కవి పండిత పోషణము మొదలగు మవిరాజో చితములైన మవోలక్షణమిలను వర్తించుడు కేతన [వ్రాసిన ఈ [కింది పద్మ ములు చుడుడు నీ॥ః "నుకవీంద బృంద రక్షకు డెవ్వండనిన వీ; డను నాలుకకు? దొడవ్వైన వాడు చిత్త నిత్యస్థిత శివుల డెన్వడనిన వీ6 డను శబ్దమున కర్ట్‌ మైకవా౪డు చళదిళా వ్మికాంతయకు డెవ్వండగిన వీ/ డని చెప్పుటకు బ్మాతమైనవా(డు సకల విద్యా కళాచణు డెవ్వ(డనిన వీ( డని చూపుటకు గుజీయెకవా(డు తే గీ మనుమసిద్ధి మహీశ సమస్త రాజ్య భార ధారేయు. డలిరూప భావభళవు-డు కొట్టరవు కొమ్మనామాత్యు కూర్మి నుఠు,డు దీన జనతా నిధానంబణు తిక్కళారి” (25)

కట నీః సరస కవీం్యదుల సత్పబంధము లోప్ప+ గొనునను టధిక కీర్తనకు దెరువు లలిత నొనాకావ్యములు చెప్పు నుళభయ భా షలయందు ననుట షపశంస (తోవ యర్థిమై! బక్కూళ్ళ న్మృశవోరంబులు గా నిచ్చు ననుట పొగడ్త పొలము మహిత దకిణలైన ఇహువిధ యాగంబు టోనరించు ననుట వర్ణనముదారి కే; గీ పరున కొక్కని కిన్నియ! (కటవృత్తి నిజముల్లై పెంపు సొంపాగి నెశడునట్రై కొమ్మనామాత్యు తిక్కని కౌలది సచివు లింక నోకటరి( డెన్నంగ నెందు గలడు ” ఆయన దశకుమారచరి్మితముగాక యింకనే (గంథముల నంకితము గొనెనో యిప్పుడు తెలియవచ్చుట లేదు, అక్షే ఊత్తరరోమాయణ, మవోభారత ములు తప్ప తత్కృృతిములైన యితర [గంథమలును కన్చించుటలేదు. ఆ కాలమున నవీ యన్నియును ఆయన క్రీర్తిమకుటమున మాణిక్యమలె విరాజిల్లి యుండును. ఆయన ఐహువిధయాాములను మహితదషీణలతో గావించెనని కేతన చెప్పెనుగదా. ఆయా*ములలో సోమయాగముకూడ సూచితమై యుండుననుకొనరాదు. ఆయన అప్పటికి సోమయాజియై యున్నచో ఆ వషయ మును కేతన వర్తింపకుండ వదలుట యెట్లు? సోమయాగమునకు పూర్వము చేయదగిన శౌత ప్మార్త (క్రతువులు చాల కలవు. కొవున తిక్కనార్యుడు కృతి స్వీకోరము నాటికి సోమయాజి కాకపోరయినకు హవిర్యాణియె యుండునుం మరియు, కృతి పతిత్వమునకు పిమ్మట ఆనతి కాలమునకే నిర్వచనోత్తర రామాయణ రచన సాగించి యుండును దళకుమార చరితయందు, ఆ (గంథము (పసావింప ఐడకపోివుట, పె ఊహకు ఆధారము పోయినవి పోగా ఆ రామాయణమే తిక్కనార్యుని పథమ శృతిగా నిల్చెను గాన్య దానినే స్వీకరించి సద్గుణ విశేషములను పరిశీలింతును.

1905 నిర్వచనోత్తర రామాయణము రామాయణ రచనా కతళూహలమ గల తిక్కన _వధాన కథాళ్మకమైన పూర్వభాగమును వదలిపెట్టి ఉత్సరకాండను చేపట్టనేల * తిక్కనార్యుడు లావి లోకమునకు కళిగెడి ఈ ళంకను నిష్ఫత్తి చేయగల వాక్యమొక్కటియు ఆ ఉగంథావతారికలో పలుకలేడు. కం4 “ఎత్తరినైనను శీరో

దాత్త నృపోత్తముండు రామధరణీపతి న

చర్చ త్తము సంభావ్య మగుట

సుత్తర రామాయణో క్రియ క్తుండ నైతిన్‌*” అని మనస్సులోని మర్శమును చెప్పకయే ఒక (శోపుమాట విసరెకుు. ఈ వాక్యము చార్యితకులకు తృప్రి గొలువదు. కావుననే కొందరు తిక్కన తాత గారైన మంతి భాస్టరుడు పూర్వరామాయణమును రచించెననియు, అదియే లాన.,.ర రామాయణ మను పేర బరగుచున్నదనియు, దానిని పూర్రచేయ తలంపు తోడనే ఉత్తరకాండను చేపట్టెననియు సమాధాన వడుదురు. అశథ్లే యగుచో

తే గీ “సార కవితాభిరాము గుంటూరి విభుని

మల్యతి భాస్కరు మత్చితామహుని దలచి

రైన మన్ననమెమబి లోక మాదరించు

వేర నాకృతి గుణములు వేయునేల ” అని తాతగారి (ప్రసంగము తెచ్చి (పళంసించిన తాను ఆ సారకవితాలీరాముని రామాయణ కర్పృత్వము మరుగు పరచనేల? అది ఆయన కరృత్వమునః (వ్రకటించవలసిన నమయమే కాని మరుశుు పరచవలసిన సమయము కాదు. మరుగు పరచుట తగదడనెకి ధర్మము తిక్కన యొకుగని వాడుకాడదు కమక భాస్కర రామారవఏణము మంతి భాస్కరునిది కాదని నాతలంపు, కాగా ఆయన ఉ_త్తరకాండనే రచించుటకుగల కారణము, తత్పూర్వము గోన టిద్దారెడ్డి రంగ నాథ రామాయణము ఆరు కాండములను రచించి యుండుటచే అసంపూర్ణముళ నున్న ఆ మవో కావ్యమును ద్విపదలలో కాకపోయినను పద్య మయముగా న్రైనమ రచించి సమగ రామాయణమును ఆంధ భారలికి అర్పించు సంకల్పమే

196

అని నా ఉద్దేోము. మటి నిర్వచనోత్రరరామాయణము రంగనాథ రామా యణమునకు పూరకము కాదు, ఇది ద్విపదలోనే [వాయబడినచో నా రెంటిని ముడివేయ వచ్చునుగాని కానినాడు ఇది స్వతంత రచనయే । రంగనాథ రామాయణమునకు ఇది పూరకము కాదు కనుకనే ఆ శతాబ్ది చివరిభాగమున బుద్ధారెడ్డి కొడుకులు కాచవిభుగడు, విర్ణలుడు అనెడు నోదరకవులు తము తండ్రి యానతిని ఉత్తరకాండమును ద్విపదలోనే రచించి ద్విపద రామాయణము పూ రిచేసిరి, వారి రచన రంగనాథరామాయణమునకు యథార్థ మైన పూరణము, నిర్వచనోత్తర రామాయణము న్వతం_తము.

తెలు(/గులో పూర్వరామాయణము ద్విపదలో నుండగా నుత్తరకాండ రచించి రామాయణమునకు సమ(గత నంపాదింప నెంచిన ఈ కవి ఉత్తర భాగ మును కూడ ద్విపదగా రచింపక పద్య్యవబంధముగా నేల రచింపవలెను? మీదు మిక్కిలి దానిని నిర్వచనమేల చేయవలయుననెడి సందేహములు ఎవరి కైనను ఫొడముట సవాజము దానికి నాకు తోచిన ఇమాధానమివి - నన్నయ ఉప్మకమించిన చంపూపద్ధతి దేశిరచన కాదనియు, చంపూవద్ధతిలో నెడనెడ వచ్చెడి గద్యలు పద్యపళనరక్తికి ఉపహతి కల్గించుననియు, పద్యమునకు పద్యమ.నకు వాక్యసాంగత్యము చేయవలసి వచ్చిశచోట కలి*డు క్లేళమును చంపూక ర్ర రెండింటి మధ్య వచనవాక్యమును చొప్పించి తన ఆసమర్థతను కవ్చి పుచ్చుకొన వచ్చుననియు సోమనాథ (ప్రముఖ ద్విపద కవివర్గముయొక్క ఆకేపణలై యుండును. బుస్ధారెడ్డి సోమనాథునితో (పతిభటత్వము వహించి తానును ద్విపద రచనయే చేసి ఐసవప్పరాణమున కోనవచ్చెడి లోఎములు తశ రామాయణమున దొరలకుండ నిర్వహించి సోమనాథునికంటె తానే పామాణిక మైన ద్విపద రచన చేయగలివాడనెడి పళ స్తిని నంపాదించెను, నిజమే ఎవరు వాసిననేమి ? తిక్కనకు ద్వివపదకావ్యము నచ్చదు. నిజముగా నది పాడుట కనువై నదేగాని పఠనమున కంతగా పనికీరాదు. చదువుకొనెడి వారికి ఆది కలిగించెడి వినుగుదలయు, వేసటయు (గంథము నెడ ఏముఖత్వము కల్గించును. పద్మకావ్యములోగల ఛందో వైవిధ్యము వఠనమునకు రక్రిని కల్గించును ఈ విషయమంతయు సోమనాథుని పపకరణటన చెన్పితిని. ఒక పద్యమును ఇంకక పద్యముతో నంఘటించునెడ కలిగెడి క్షేోమును చంపూ కవి, వచనము వలన దాట గలడనెడి రెండవ ఆషే్ససణకు సమాధా ముగా కొటోల్కు తిక్క

197?

నార్యుండు “వాక్యసాంగత్యము సేయచోనై న గద్యము తోడుగ చెవ్చి పెట్ట అని ప్రతిజ్ఞ చేసి నిర్వచన పబంధమును రచించి అది ద్విపదవావ్యము కంటె సర్వథా మెల్‌తర మని నిరూవింప దలచెనని అముకొనవచ్చును. ఈ (ప్రతిజ్ఞను ద్విపదక_ర్తల ఆషపణలమ వరాస్తము చేయుటకు మాతమే పూని పాలించెనుం కాని తదుపరి భారతరచనావనరమున ఆయన దానిని ఆదరింపలేదు. కొవుననే భారతముకు నన్నయదారిని గద్యపద్యాత్మక ముగానే రచించెను

నిర్వచనోత్తర రామాయణము మనుమసిద్ధి పట్టాఖిషిక్తు డ్రై నవిదప ఎంత కాలమునకు రచింపఒడెనో సరిగా చెప్పలేము. కాని, దళకుమారచరిత మున ఈ (గ్రంథ పస్తావన లేదుగనుక దాశిని కృతిగా పుచ్చుకొన్న విమ్మటనే దీనిని తిక్క నార్యుడు మనుమనసిద్ధికి కృతి యిచ్చియుండును. మజియువు మనుమ సిద్ధి అద్దంకివద్ద సారంగపాణి అను పేరుగల మహారాష్ట్ర సామంతు నొకనిని ఆవలీలగా జయించి, వాడెక్కి తిరిగెడి అశ్వరాజముము కై వసము చేసికొనెంట దీనిని ఆ దినములలో ఓక ఘనవిజయముగా చెప్పుళొనియుందురు. రా జధిరో హించెడి గజ్జమును కొనుట ఆతని కిరీటమిను దొలగ [దోయుట వంబిది కాబోలు : ఆ యుద్ధవిజయమమ తిక్కన తన (గంథావతారికలో ఇట్లు వర్టించెను.

శా “ళృంగారంబు నలంగిదేమియును ; _బస్వేదాంకుర శేణి లే

దంగంబుట్‌ మెజు(గేద వించుకయు మావారాష్ట్ర్రసామంతు సా

రంగుందోలి తురంగముం గొనిన సంగొమంబునం దృవ్తన

ప్రాంగ సార యశుండు మన్మవిళు పంపై చన్న _వెన్యంబునన్‌.”

ఈ యుద్ధము 1857 వ సంవత్సరములో జరిగినదట. మరి మనుమసిద్ధి

శృతువులు స్వారీనపరచుకొన్న రాజ్యమును గణపతిదేవుని సాయముతో మరల సంపాదించిన యుదంతము ఈ [గంథమున పేర్కొ నబడలేమ. కాన తత్పూ ర్వమే ఇడి రచింపబడి యుండవలయును అట్టుగాక ఈ రచన తరువాతనే య్రైనచో నది కృతిపతికి పతిష్టా హేతువు కాదని కృతికర్త విడిచిపుచ్చెననుకొను వచ్చును గాని గణపతి చృకవర్రి యెడ చూపవలసిన కృతజ్ఞతను తడనకుండుట వేరొక అపతీిష్టకు కారణమగునని ఉచితజ్ఞుడైన తిక్కన యెరుగకపోడు, “రాజు

198 నష్టము, పునః పాది ఇత్యాది మాటలు లేపండగశనే గణఏతి మనుకునిద్దుం మై తికి సూచకమలైన శబ్దముఐతో ఆ చ్యక్రవలర్తిని పళంసింపవమ్చను కావున అద్దంకి విజయమునకును కతువుల విద్రోహ చర్యకును మధ్యకాలమన ఎప్పుడో చక బ్రంథము రచింపదితీ యుండును

ఈ ఉ తర కాండానువాదము భారతానువాదముకంటబెను మిగుల స్వతం (తము, ఈ ఆనువాదములో తిక్కన మొదట చూపిన ఆతి స్వతంత్రత పూర్వ రామాయణకథను అతిసంగహముగ రచించి ఉత్తరకాండ కథా[పారంభము నకు పూర్వరంగముగా నలంకరించుట. ఆ భాగమునందలి అయోధ్యాపురవర్ణ నము పిమ్మట రామాయజకిథా సం్యగహము ఆయనదిగా మనకు లఖించిన ఆఅమూలకమైన స్వంత కవిత్వ (ప్రకరణము, కథాంతమున రామ నిర్యాణమును పరిహరించుట రెండవ స్వాతం _త్యము. దీని వలన మంగళారంభము, మంగళాం తము, స్వయం సంపూర్ణమున్నైన యుత్తమ రామకథ ఒకటి తలుగు కావ్యముగా వెలసి నట్లాయెను,

ఆసలు ఈ ఉత్తరకాండము వాల్మీకిక్సితము కాదనియు ఒకవేళ తత్కృుతమే యయినను అందు బాల (ప్రక్నప్రమలు కలవనియు విమర్శ కులు అందురు. పాచీనులలో పైతము కొందరు కొన్ని పతులలో కానవచ్చు అధికవాఠకములను (పష ప్రభాగములుగానే శంకించిరి. అది _(గంథములో నించు మించు ఐదవవంతు ఉండును. తిక్కన మిగిలిన భాగములో సైతము కొంత విసర్జించెను.

[ప్రాచీనులు కాక అధునిక విమర్శకులు ఉ త్తరకాండమున ఏయే భాగ ములు (పష_ప్పములని నిర్ధారించిరో తిక్కన విసర్జించిన భాగములు ఇంచుమించు అవియే యగుట అళ్చర్యము.. ఆ (పక్షిప్తమలనేగాక్క మరికొన్ని భాగములను విసర్జించట మీ కక ఆయన చేసిన ఇంకొకమూర్చు రాముని “ధీరోదాత్త నృపోత్త ముని” గానే చ్మితించట, వాల్మీకి రామాయణ పూర్వకాండములలో రాముని విష్ణుత్వము ఆంతర్వాహినిగానే యుండెను గాని, (వన్ఫుటము కాలేదని రంగ నాథ రామాయణ (ప్రకరణయిన జెన్పితిని. ఉత్తరకాండమున తద్చిన్నముగా రాముని విష్తుత్వము వాచ్యముగా నున్గడింప బడినది. ఇది వాల్మీకి కృతము కాదని ఛాదించెడి వారికి ఈ రామప్యాత్ర చితణములో కానవచ్చెడి భేదమొక హేతువ్వై

199

నది. నిర్వచనో త్రరరామాయణమలో రాముని పురుషోత్తముడుగా గాక, పురుష పుంగప్పునిగానే చితించిన తిక్కన తొలినాటి వాల్మీకి ఆశయమును అకుంఠిత ముగా పరిపాలించిన వాడయ్యెను. ఇంతేకాదు, రావణపా_తను సయితము రాకసుడుగా గాకి ధీరోద్దతు డైన నాయకునిగా చితించి ఆనాడు రామునకు (పతి నాయకుడు కాదగిన శూరుడే అనిపించెను,

ఉత్తరరామాయణకథ రామునకు సంబంధించినంతవజకు వర్తమానము, రావంఎసకు సంబంధించినడి భూతపూర్వము. అభారతమునకు హరివంశము ఎట్టి అనుబంధ పురాణమో (ఖీంపురాణమో) ఉ త్తరకాండము పూర్యరామాయ ఇమునకు ఇంచుమించు అటువంటి అనుబంధము. ఇందు శ్రీరామ పట్టాలి షేకము, సీతారాముల ప్రణయలీల, సీతావివానము, రాముని ఆనుతాపము రాముని అళ్వు మేధము, కుశలవుల రామాయణగానము, సీశా భూూపవేళమి అనునవి మాాతమే రాముని చరితమునకు సంబంధించిన ముఖ్యాంశములు. ఈ కథా భాగము ] 8,9,10, అశ్వానములలో నడిచెను సీతా వివాసమునకుతరు వాత జరిగిన కథ యంతయు తుది రెండాశ్వాసములలో నున్నది. 1సథమా శ్వాసము పూర్వరామాయణ కథా సం్యగహముతో మగిసినది. మధ్యగల ఆ రాశ్వాసములు రావణుని వంశమునకును ఆతని జీవితమునకు సంబంధించినవి. ఈ భాగములో ఒక్క హనుమంతుని జన్మ వృత్తాంతము మాతము ప్రాసంగిక ముగా చెప్పబడ్డది.

భారతమున కావ్యశల్ప సంబంధములశ ఏ మవోదార విశేషములు తిక్కన ప్రతిభకు నిదర్శనముగా ౨దాహరింపబడునో అవి యన్నియు ఈ ఉత్తర రామాయణముననే స్థిరరూపము దాల్చినవి. భారతము [వాయకున్నను ఆయన కవితాయళమునకు ఈ (గంథమొక్కటియే బాలి యుండెడిద. ఆయన కవితాయళమునకు జీవమని చెప్పదగిన శబ్దార్థౌచితి సంభాషణ కొళలమ్ము సజీవప్యాత సృష్టి, నిశిత (పకృతి పరిశీలనము, లీళ్లమనోనిదానము, అల్ఫ్బా కరముల అనల్బార్థరచన మొదలగునవన్నియు భారతమునందవలె ఇందును వ్యక్తములగుచుండును. మటియు ఇందుగల యే చిన్న ఉపాఖ్యానమైనను లారతములో వలెనే స్వయంసంపూర్ణిమును, కావ్యధర్మశోభితమునునగు శిల్ప ఖండముగా భాసీంచు చుండును రామునకు సంబంధించిన కథాభాగములో సీతావివాన ఘట్టము (ప్రధానాంళము, (అష్టమాళశ్వాసము 92.186) రావణుని

లీ00 కథాభాగములో ఆతని జైత యాతలలో కానవచ్చెడి కూరలోక సాధారణమైన పర్మాకమ విజ్భృంభణము కాక్క అతని ఉద్ధతదుషాా ముకత్వమునకు సంబం ధించిన రెండు కథలు కలవు అందులో నౌకటి ఈ కావ్యమున రంభా రావణుల సంవాదము (షష్టాళ్వానము 57 వ-78 ప) అను పేక బరగు చున్నది. రెండ వది వేదవతి వృత్తాంతము (పంచమాశ్వాసము 4 ప-౭8 ప) 1, సీతా వివాసఘట్టము

ఈ కావ్యమునకు గర్భస్థా“యమును రామునిజ్లీవితమునకు _పళయమును ఆయిన ఈ ఘట్టములో తిక్కన (ప్రదర్శించిన ప్మాతానుగుణమైన భావములు, తదనురూపమైన వాక్యములు నర్వతోమఖమైన ఆయన నాటకీయ (పతిభకు పరమ దృష్టాంతముగ వెలుగొందు చుండును మేరుధీర్డుడైన రాముడు “*అయ్యంగనకును నాకును నిదియ విధి ఆనుమానింపకుడు నిశ్ళయంబగు చోటన్‌” అని తన తమ్ములకు ఆదేశించు నపుడు ఆయన తెగువ అనుల్ల ఘ నీయమైన రాజకాననముగ శిరసావహింప దగివదని వ్యక్తమగుటయేకాక సీతొ రాముల పుట్టుకయే దుఃఖ సంవేదన కొజక అని ఆయన భావించినట్టు కూడ విదితమగును భవభూతి నాటకములో “దుఃఖ సంవేదనాయైవ రామేచెతన్య మాగతమ్‌” అని రాముడనెను. సీఠారాము లిరువురును దుఃఖ నంవేదనము కొజకే పుట్టిరని ఈ కావ్యమునందలి రాముడనుకొనెను పుట పాకము వలె హృదయమున శోకము మరుగుచున్నను థీరతాకవచితమైన చిత్తమున పొడమిన భావమునకు “ఆయ్యంగనకును నాకును నిదియ విధి అన్న వాక్కము శబ్ద రూపము. ఇంకొక కవియైనచో ఈ ఘట్టము నింత గంఖీరముగ రచింపలేడు, లవ్ముణుడు సీ5ను వనమునకు తోడ్కొని పోవు సమయమున రాముడు న్వయ ముగా ఆటకు వచ్చి దహించుకొని పోవుచున్న తన హృదయ తాపముగు మాటలలోగాని, చేష్ణ్టలలోగాని ఇంచుకయు వ్యక్తము కానీయకుండ ఆమెను రథ మెక్రించి తువ వీడ్కోలు నాఫంగెను.. ఆతని ధ్రెళ్యమునకు ఆశ్చర్యపడుచు ఈ దురంత కార్యమెటుగని ఆ ముద్దరాలి అమాయకత్వమునకు దుఃఖ పడుచు చెంత నిల్నియున్న లత్మణుని మొగమున అతని మనోభావసము వ్యిక్తమయ్యె నట. ఆళ్చర్య చింతామ్మదితమైన వమజఆడి మొగమును కన్నె త్రి చూచినచో సీతకు కొంచెమేని అనుమానము కలిగి తీరును, రాముడు ఈ సంకట ్థితి (గహింఒ, తనకు ఇద్టము లేకున్నను నిచన్ను రూర భూములకు పంప్ప మన్నందులకు

వి01

నామీద అలుక వచ్చిన లక్ష్మణుడు మొగమును ఒకవిధముగ పెట్టినాడు చూడ మని సీతకు చూపెను ఇక్కడ నర్తించిన అ మూడుపాతల చిత్తవృత్తి వివ _ర్తనములు మూడు పద్యములలో (పదర్శించి తూవిన ఆ నేర్పు నాటక కర్తలకే కొడు ; నాటకము నభినయించు నటులకును సాధ్యముకాదు, అందును అమ్మణుని ముఖవైఅరిని గమనించి, రాముడు దాని కర్ణము చెప్పట పార్శవర్తి యైన పాృాతయొక్క చేన్టను కథాకార్యములతో మేళగించుట అనెడి ఒళ రాజకీ యధర్మ మునకు ద హ్టాంతము (౧0 86౯6౧6 (16 ౧0౪64౧౧6౧౪ 0 606 51646 య8౯8666౯ ₹0006 ౧8౧ 8౮4108 06 6 68గ౫1). ఈ ప్రజ్ఞ నే నెరిగినంతవరకు షేక్స్‌ వియర్‌ రాటకములలో వెక్కుచోట్ల కానవచ్చును తిక్కన కావ్యమును నాట కీయముగ రచించునను సిద్ధాంతమునకు ఇటువంటి ఉదాహరణములు పెక్కు చూపవచ్చును+, ఈ మూడు పద్యములు తద్గుణ గరిష్టతకు పాఠకులే ప్రమాణ మగుదురు కాక ;

ఉ॥ “"అక్కట ! నాదు వేడ్క కుచితానుచితంబులు నూడకే విభుం డొక్క తలంపువా( డయి, సముత్సుకతన్‌ నవు దవ్వు పుచ్చంగా నిక్కమ యియ్యకో అరయ నెయ్యము తియ్యము గాదొయంచు నీం 'ెక్క(గ రాము! డెంద ముడు కెక్క రథంబు లకాం% యెక్కి నన్‌.

ఉ॥ అటి నున్న దై ర్యమున కద్చెరు వందుచు, జీవితే ప హృ ద్వుత్త మెజుంగమిన్‌ మదిని దీసికి నమ్ముట కుమ్మలించుగుం జిత్తము భేదమానసము( జెందిన మాన్పంగలేక్క లవ్మణుం డుత్తల మందుచున్న విభు డుగ్మలి కొతని/ జూవీ యిట్రనున్‌*

ఉ “దూరమునాక, ఘోర వనదుర్గతలంబులం గేలి నల్పగా6 గోరెడు భామలం, (బియలః గోరినయట్టుల పుచ్చు రాజులన్‌ ధారుణి నెందు( గానమని తా మును దీనికి నర్డపెట్ట నే( టోరితమాడి యిట్లు నిను. బుచ్చుట కల్లినవా(డు నూచితే.”

(ఓ) ఇక రంభారానణ సంవాదము : రావణుడు ఇం(దలోకమునకు దండెత్రిపోవుచు క్షై లాసము చేరువ వేతళ్లో సొజకన్రాటి వెన్నెలర్యాతి అతడు పటకుటీరమున కావల స్టంటే 6వ ంచొమాంచత్య్మహాబరు నిందికి

చం గా

(ట్ర) (| ర హో

| ) న

౭0కి అభిసారికా వేషము దాల్చి పోవుచున్న రంభ యాదృచ్చికముగ నాతని కంట ఐడెను+ ఆ స్త్రీ ఎవరై నము అగుగాక; అతడు సంకోచము లేక బలాత్కరించు న్వ్యభానము కలవాడు* వాడు ఆమెను నిలబెట్టి ఆమెపేర్కు పోక మొదలగు (పశ్న లడిగి తొను తిలోకజేత యైన రావణుడనని తనగొప్ప చెప్పుకొని తనవలపును వెల్లడిందెను. రావణు డెంత యద్దతుడో రంభ అంత [1పొఢ. ఆమె తన వాకా తుర్యమును చూవీ “వం_క్రిముఖుండవేని నే నక్కట ! నీకు కోతలగదయ్య | తొలంగు తొలంగుూో అని మందలించెను. తిరస్కారపూర్వకమైన ఈ ఉపా లంభమునకు ఇంకొక డ్రెనచో సిగ్గుపడి సగము చచ్చినవా డగును. అంతేకాదు, అనన్యస_క్తతను స్పష్టము చేపెను. కాని ఈ వాదము లన్నియు వాని మది కెక్కవు. వాని ఉదేక మట్టిడి జంకుగొంకు లేక వా డా అప్సరసను ఎంగిలి చేసెను. ఈ ఘట్టమున ఆ రెండుప్మాతల నంవాదమును నడపుటలో తిక్కన చూవిన నైపుణి యటుండగ్యా జుగుప్పావహ మైన రావణుడు చేసిన పనిని “ఎంగిలి చేయట” అని వాయుట బంగరు కిరీటమునకు రత్నము పొదుగుట వంటిది. అవమానిత యైన ఆ వనిత వెనుదిరిగిపోక, కం వెల వెల( బాటుచు, గొంకుచు!

దల(కుచు నట దొటువడుచు దలఃకుచు( దనలో(

ఐలుకుచ్చు నెడనెడ నిలుచుచు,

నలకూబరు కడకు నాతి నలగుచు! జనియెన్‌.

ఈయెడ ఆ అఖిసారిక పొందిన చిత్త్మవైకల్యమును భాయామా[త ముగా అర్థలేదము గల (కియలతో వర్ణించుట తిక్కనకే తగును.

(శ) వేదవతి :.ఈమె “కుళధ్వజు”డను ఒక మునీశ్వరుని ప్కతిక ఆమెను విష్టువున కిచ్చి పెండ్రిేచేయవలయు నని తండి సంకల్పము. ఏ వరుడు వచ్చి అడిగినను ఆయన ఆమె నిచ్చుటకు ఇయ్యకొనలేదు. జంభుడను ఒక రాకు నుడు నిరాకృతుడై ఆ మునీశ్వరుని వధించెను. ఆ కన్య దుఃఖము దిగమింగి విష్ణునే పతిగా ఐడయుటకు తనము చేయగడగెను. రావణుడు దారి వశమున ఆమె ఆళమమునకు పోయి ఆమెను వలచి తన కోరికను చెప్పెను ఆమెతన కథ యంతయు చెన్పినను వాడు తన మననును మార్చుకొనలేదు. ఆ తాపస

206 కన్య వాని మాటలకు రోసి “పో! పో మతిలేదు నీకు” అని వానిని భీకొట్టైను, తన తపః (వభావమును కూడ చూపెను. వాడంతతో ఆగక ఆమెను పట్టుకొన టోగా “నేను విష్ణువునకే భార్యగా నీకు మృత్యువుగా మరజన్మమున జనింతు” నని చితిజొచ్చెను. రంభ “నీకు కోడలగదయ్య తొలంగు తొలంగు” అనుట ఆ _పౌఠాప్పరసకే తగును, “పో పో మతిలేదు సీకనుట ఈ మునికన్యకే తగును. ఆ రెండు హితములను సరకిగొనకుండుట ఆ రాశతసరాజునకే తగును తిక్కనార్యుని (గంథమం డెల్లడను కానవచ్చెడి పాృాతోచితమైన భావము లక్కు భావోచితముర్తైన శబ్దములకు ఇవి ఒకటి రెండు ఉదాహరణములు సీతా పరిత్యాగమునకు పూర్వము సీతా రాములు సలిపిన వనవివోర వర్ణనలో తిక్కనార్కుడు చూవీన నరసత్వము, చతురత నాగరకత,మార్చవము, లాలిత్యము మన భాషలో ఇంకెక్కడను కాసరావు ఆ చ్నితణ మంతయు సీతా రాముల (పణయ టీవితమాధుర్యము (పేమనిస్థము. (వణయనుందరమును అయిన, ఆ దాంపత్య మాదర్య వర్ణన ఒక అమృత వాహిని ఈ యెడనేకాదు, మరి యెయ్యెడనై నను నాగరక ము[దాలంకృత మైన దాంపత్య సౌకుమార్య మును వర్చించుటలో తిక్కనతో సాటి రాగల కవి మరియొకడు లేడు. థ్రీరాముడు సీతాసొందర్య లక్ష్మిని ఆరాధించుటకు చేసిన [ప్రణయసేవా సారన్యమును వర్డించిన ఈ కింది పద్యమును చూడుడు : సి “కలపంబు లభినవ గంధంబులుగ గూర్చి తనువల్లి గలయఃగ దొన యలదు పూవులు బవావిధంబుగ గట్టి ముడి కొక భంగిగా నెత్తులు వట్టి యిచ్చు వోరముల్‌ మెళ౪య కొాయ్యారంబుగా (గుచ్చి యందంబు వింతగా నలవరించు మృగమవపంకంబు మృదువుగా సారించి తిలకంబు వెట్టి నెచ్చెలికి( జూపు ఆ॥ జనకరాజతనయ మనము దలిర్బంగ వివిధ నిపుణలీల వెలయ నిట్లు చతురముగ నౌనర్చు సౌలాగ్యసారాలి రామమూర్తి యగుచు రామవిళుడు.”

వ04ీ

ఇందలి సీతారాముల విహారవర్ణనకు సంస్కృృతాం[ధములలో సౌటీ రాదగినది కాళిదాసు కుమారసంభవమున వర్ణించిన పార్వతీపర మేళశ్వరుల నందనోద్యాన విహారము మా్యతమే. అయినను ఇందు కాళిదాసానుకరణ మేమియ లేదు. కాళిదాసుతో సౌటిరాగల కవి ఆంయ్యధమున తిక్కన ఒక్కడే. మూలమున పైతము ఈ విహారము లెప్పబడినదిగాని అందు వాల్మీకిజాడయే లేదు. మరి, ఆది తిక్కనవర్దకతో పోలికకు నిలువణాలదు. అయితే తిక్కన చేసిన ఈ వివారనర్దనము కొంత దీర్ధృముగ ఉన్నదని నెపమెన్ను వారుండవచ్చును. ఏ వర్ణన నైనను, ఏకథనై నను అనతి విసృృతముగ నడపెడి ఈ కవి ఈ యెడ ఆ మర్యాదను ఏల పాటింపలేదు ? ఈ _పళ్నకు నాకు తోచిన సమాధానమిది : సీతారాముల దాంపత్యమునకు ఆది తుది దినము. పూర్వ రామాయణము వివ్పి చూచినను అనలు సంపూర్ణమైన వారి దాంపత్య సౌఖ్యమెట్టిదో మనకు తెలియదు. ఈ కాండనున ఆ దంపతుల (పణయ మధురజ్షీవితమును (పదర్శింపదగిన అవకాశ మీ ఒక్క చోటనే కలదు. ఆ అవకాశమును చేశార్చళ పాఠకులు అ మాధుర్యమును అకంఠళముగ (గోలి లృ్రిచెందునట్లు కవి దానిని ప్రవచించెను. పున్నమి వెన్నెలలో విహరించు చకోరముల జంటనలె, ఆ పుణ్యదంసతులిరువురును తనివి తీరునంతకు విహరించి అలనీ సౌలసిరి. వెన్నెలవివోరము దేసి అలసి [వాలిన చకోరముల జంట వ్యాధుని దెబ్బకు గురియైనట్టు, వివోరదినసానంతరము రనమయమైన [వసణయ విహార దివ్యలోకము నుండి పాపపంకిలమైన వ్యావహారికలోకమున దిగిన వెంటనే మరునాడు "ఆ పుణ్యదంపతులకు విధ్శిపహారమువల్సి ళాళశ్వత వియో గము కలిగను ఆ సంయోగమునకు (పతియోగముగా ఈ వియోగము తటస్థించుట వలన అవి ఓండొంటికి పోషకముల్లై నవి. ఆ సంయోగ వర్ణనమే సంక్షి వ్రమగునేని, బెట్టిదమైన ఈ వియోగమునందలి విషాదభారము సువ్య క్రము కాదు అట్టి భావభరమును మోయదగినది ఆ వివోర వర్ణనా విసృృలియే ! అనుయోగములై నను, పతియాగముల్తై నను సంఘటనలు రెండును, సమాన బలము కలవి యైనప్పడే ఒక దాని బరువును రెండవది మోయగల్లును.. లేనిచో ఒకటి తేలిపోవును.

తిక్కన భారతము రచింపక పోయినను ఈ రామాయణము వల్లనే ఆంధసాహిత్యలోకమున శాశ్వతమైన యళమునకు థాజనమయ్యెడి వాడు

౭05 కాని భారత రచన వల్ల తెనుగున ఏ కవికి అందని బహ్మపదమును చేపట్టి, కవిబ్రహ్మ యయ్యెను. ఈ రామాయణమున అట్టి పదవి లభింపకున్నను కావ్యశిల్ప పారంగతుడై న మహాకవిగా పేరు పొందెడివాడు. ఈ సామర్ధ్యము కూడ అన్య దుర్గభమే ఈ వాజ్క్మయము పుట్టినది మొదలు నేటివరకు ఆయన వలె సర్వవిధముల అనన్యమైన కావ్యకళాస్యన్టి చేసిన కవి లేడు. శిల్చ్ప (ఫౌథిని పరీషించుటకు (గంథ విస్సృతియు పద్యముల యొక్క సంఖ్యయు కషేతము కాదు. ఆయినకు నిర్వచనోత్తర రామాయణము విస్బృతి యందును అల్బ.గంథము కాదు. అందు ఒకటి కాదు, రెండు (పబంధనులకు సరిపడు (గంథ మున్నది. వన్తుళతత్వమును బట్టి, భారతమున కూడ అన్ని యెడలను సాధ్యము కాని బహుముఖమైన కావ్యశిల్పచాతురి ఈ (గంథమునందు (ప్రతి వద్యమున గోచరించును. కొవున ఇది తొలికచన అనియు భారతముతో సాటి రాదనియు అ[ప్రౌథమనియు అమకొనుట సాహిత్యమునకే ఆపచారము చేయట తిక్కనకే ఈ _గంథమునెడ మిక్కిలి మక్కువగలదు. దీని తరువాత పది ఫండైండేండ్లకు ప్రారంభించిన భారతములో ఇందలి పద్యములు కొన్ని నంద ర్భము పొసగినపుడు యథా తథముగ వాడుకొనెను తలచినచో అక్కడ వేకు పద్యము వ్రాయగలడు.కాని ఈ (గంథముమీఏ మక్కువ అ వని చేయనీయలేదు. ఆ పద్యములలో కొన్ని ఇవిగో !

1. శావ్యంలై చెలఃగన్‌ గఫీరమరురజ్యానాద మద్దామ వీ ర వ్యాపార నిరూఢతన్‌ (పతిశరారంభంబు మర్చించు కున్‌ పవ్య[పౌరీ దృుఢాపసవ్యగతి నాశ్చర్యంబుగా నేయుచున్‌ దివ్యాస్త్రమ్ముల టోరి రిద్దరును సాదృళ్యం బదృళ్యంబుగన్‌.- (నిరా 4 ఆ, 71-భా. విం 5 అ 182) ల. కలగెన్‌ తోయధి సప్త్పకంబు గిరివర్గంబెల్స నూటాడె సం చలళంబొందె వసు, ధరావలయ మాళాచ[క మల్లాడెగొం దలమందెం దిదశేం(దు పట్టణము పాఠాళంబు ఘూర్జిళ్లి నా కులమయ్మెన్‌ (గహతారకాకులము సంషోభించె నవ్వేవయుర్‌= (నిరాంవి ఆ 5ర-భా+ వి, 4 ఆం కే79)

ల06 $ గుణమున ల స్తకంబునను కోటియుగంబున కేల దారఖీ షణముగ నుప్పతిల్లి రభనంబుగ రేగిన మాడ్కిదీవమా ర్ల్గణనికరంబు లొక్కట నరాతిబలంబుల గప్ప శార్డని కృ్యణనము రోదసీకుహర కర్పరముం బగిలింప నుగతన్‌. (నింరా-8. ఆ. 18-లా వి 5 ఆ. 81) శీ. తిగిచి కవుంగిలించి నరదేవకలోత్తము డక్కునమూరునె మ్మొగము మొ” ౦బునం గదియ మోపు గరాంగుకులం గపోలమిం పుగ బుడుకుం బొరింటౌరి నపూర్వవిలోకన మాచరించు గ ప్పగు మృదుమౌళి నుజ్జుల నభాంకురచేష్ట మొనర్చు నర్మిలిన్‌. (నిరా. !0 ఆ ఉ7-భా. వి. 1. ఆ. 247) (ఈ పద్యములో ఒక్క పదము మా[తము మార్చుగలదు.) భారతము : రచనా కాలము కాసె సర్వప్ప తన సిద్ధేశ్వరచరితలో తిక్కన్న గణపతి దేవునకు భారతము చదివి వినిపించి ఆయనమెప్పు వడసెనని చెప్పి ఉండుటచే కాకతీయ చృకవర్తి సందర్శనమునకు పూర్వమే తిక్కన భారతము రచించి యుండెనమ కొనుటకు అవకొశము కలరు. కొందరళ్లై తలంచిరి. అల్లే యగుచో 1261వ సంవత్సరమునకు పూర్వము గణపతిదేవుడు మషమనసిద్ధికి సాయమొనర్భ్చుట నిజమే కొవుక అప్పటికే భారతము రచింపబడి యుండవలెను. ఆ కాలము నిర్వచనో త్తరరామాయణ రచనా కాలముగా చెప్పదగినదే కాని భారత జవన కాలము కాగు. భారతము నిర్వచనోత్తర రామాయణమునకును గణపతి సాయ మునకును మధ్యకాలములో రచింపదగిన అల్బ (గంథమునుకాదు. నిర్వచనోత్తర రామాయణమునకు పూర్వము రచింపబడలేదమటకు _పబలమైన ఆధారములే కలవు. రామాయణము నాటికి ఆయన సోమయాజి కాలేదు. కాని గద్యలో ఉభయ కవి మితుడనని చెప్పుకొన్న తిక్కన భారత గద్యలో “*బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి” అని చెప్పుకొనెను. రామాయణమున ఆయన మంతతిత్వ [పస్తావన కలదు. భారతమున దాని న్మరణయేలేదు. మొదటి దానిలో = అమలోదా త్తమనీష నే నుభయకావ్యపౌఢి పాటించు శిల్పమునన్‌ పారగుండన్‌”

207 అని తన (పజ్ఞనద్దాటించు కొనుటకు సంకోచింపని ఆ కళావిదుడు రెండవ దానిలో”నా నేర్చినథంగి చెవ్పి పరణీయు/డనయ్యెద భ క్తకోటికిన్‌ "ఆని వినయ మధురముగా తన ఈశ్వరార్పణ బుద్ధిని వెలార్చెను. భారత కథా (వవృతత్తితో ఇంచుమించు సమానమయిన పరిపూర్ణ జీవితము గడివీ, అవాప్త సర్వకాము డై ఫలము _బవ్మోర్పణమన్నప్పటి రచన భారతము అఖలిక్ఞాన కశాకుంతల భరత వాక్యములో కాళదాను = “మమావి చ క్షపయతు నీలలోపాతః పునర్శవం పరిగతళక్తి రాత్మభళూః”

అని తుది మనోరథముగా మోక్షవదవిని కోరినట్లు తిక్కన భారతాంతమున “*హరివహరనాథ సర్వళువనార్చిత నన్‌దయజూడు మెప్పుడున్‌ ” అని _పసన్న కొంజలి మటించెను. ఈ పద్యమునకు తరువాత ఆయన మరల కవిత్వము (వాయలేదనియే నా తలంపు. రామాయణము కంటె పూర్వము భారతము పుట్టుట అసంభము. అవకాశము లేమిని ఉతర రామాయణమున నాకు మా(తము (వదర్శితమైన ఆధ్యాత్మిక విజ్ఞానము భారతమున సహ(సముఖముల (ప్రవహించి, కవిబహ్మ నామమును సార్థకము చేసినది. అయన కవిత్వము వలననేకాక, [బహ్మవిద్యోపదేళము వలనను సార్ధకబిరుదనామ.డయ్యెను. అదీకాక మం తిత్వమువదలి యజ్ఞముచేసి, లోకవ్యవహార సంనర్గములేని దీషతో నిర్విఘ్నముగా భారతము పదిహేనుపర్వములు నిర్వహించి యుండును, ఆయన జీవితములో నిట్టి మార్పును ఆయన ఆత్మీయతలో నట్టి పెంపును వచ్చుటకు రామాయణ రచనానంతరము అధమము వదిపదిహేను సంవత్సర ములకొలము పట్టియిండునని నాయూవ. ఈ యూవా నిజమయ్యెనేని భారతము 1270 (ప్రొంశముశ (పారంభింపబడియుండును

గణపతిదేవున కాయన భారతమును వినువించినమాటే నిజమైనచో ఆది సంస్కృత భారతమే కాని తెలుగు భారతము కాదు, అప్పటికాయన సంస్క్కత భారతమును పెక్కు పర్యాయములు చదవి అందలి విశేషములను వ్యాద్యా నించుచు “భారత (పవచనమును తిక్కన నోటినుండియే వినవలయు”' ననెడి కీర్తిని గడించి యుండును. కర్దాకర్షిగా ఆమాటవిన్న గణపతిదేవుడు ఆయనచే భారతము చదివించుకొని యుండవచ్చును. సంస్కృత భారతమును విద్యాభ్యాస

£08 దినముల నుండియు పుశః పునరావృ త్తముగా ఆయన పఠించియండునుగాని అనువదించుటకు పూమకొనినపుడు మాతమే ఆ (గంథము విప్పియండడు. భారతమనగా భారతీయ విజ్ఞాన సర్వస్వము. ఆ సారమంతయు అమృతము వలె చిరకాలమాస్వాదించినవాడు కనుకనే కవి_బహ్మ దాని వినిర్మాణమునకు ఆళ పడుటయేకాక అర్హతకూడ సంపాదించెము. ఇవన్నియు కాక: ఉ॥ "కావున భొారతామృతము కర్టపుటంబుల నారగోలి యాం (ధావశి మోదముం బొరయునట్లుగ సాత్యవతేయు సంస్మృతి థ్రీవిభవాస్పదంబయి.న చిత్తమ.తోడ మహాకివిత్వదీ ఇావిధినూని పద్యముల గద్యములన్‌ రబియింబెదన్‌ కృతుల్‌ ” అనికదా ఆయన చేసిన _పతిజ్ఞ. భారతరచన కప[కమించినది మొదలు తుది దాక యజ్ఞ దీషితునివలెనే కవిత్వ దీశ్షితుడ్లై రచన పరిసమావ్తి నొందించె నన్నమాట. అది యెంతకాలమైనను కానిండు దీకాకాలములో దీషీతుడు అన్య కార్యములయెడ దృ్టిని తిప్పటకు వీలులేదు అట్టి వ్య(గతకే దీశయని వేత. మరి మంత్రిత్వకాలమునందే తిక్కన ఈ భారతము రచించి యున్నచో అ దీవ యెట్లు సాధ్యమగును? రాచకార్యములు ఆయన దీక్ష కెట్టు భంగము కల్గింప కుండుము? ఒకవేళ తాత్కాలికముగ మంగతిత్వమును దూరముగ నుంచి థారతరచన కోసము దీక్ష వహంచియుండరాదా అన్నచో, అట్లు ఉండుట పొనగదని సమాధానము. రాజ్యమును, రాజును కన్నాకువలె కని పెట్టియండవలసిన మంత్రి కొంతకాలము న్వకార్య తత్పరత్వముచే మంతి పదవిని ఉ పేక్షీంచుట కెనను రాజు ఆంగీకరింపడు. ఆ మంతి చిత్తమును అంగీకరింపదు; కావున సర్వలౌకిక వ్యవవోర వాననలు యజ్ఞరూపమున త్యాగము చేసిన విమ్మటనే భారత రచనా దీక్షకు పూనుకొనెనమట సహేతుక ముగను సమంజసముగను ఉండును. ఈ సిద్ధాంతమును పూర్వపక్షము చేయ వారితో నాకు వాదము లేదు. [౧౦భారంభము భారతము వంచమవేర మనెడు (పళని యటుండగా, అది ధర్మా కైప్రళ మూర్తియని తిక్క నార్యుడు సార్ధకమును, అద్వితీయమునై న నామ కరణము చేసెననియు, ఆ విశేషణమే చరమ సీద్ధాంతమనియు నన్నయభట్టు (వకరణములో జెన్పీతిని, నన్నయభట్టు రచన ఆరనణ్యపర్వ మధ్యభాగమున

౨00 నిలచిపోగా [గంథము పూర్రిచేయనెంచిన తిక్కన అటకుండి కొనసాగింపక తస కృతిపతికి పట్టముగట్టదగిన స్థానము అదికాడని యెంచియే ఆ భాగమున వదలి విరాటపర్వముతో [గంథము ప్రారంభించెను. భారతము _ప్రబంధమండలి యని తిక్కనయే అనెను. అందొక్కక్క పర్వము ఒక్కొక్క (_పబంధముం దేవునకుగాని నరునకుగాని కృతి ఇచ్చుట (పబంధాదిని జరుగును, కాని మధ్య భాగమున జరుగదు దానికే మంగళాచరణ పూర్వక మైన కృత్యాదియని పేరు తిక్క స నన్నయవలె రాజనరేందునకే అంకితము చేయనెంచినచో భట్టారకుని రచశను అందుకొని కొనసాగించవచ్చునుగాని అట్టు కానిశాడు ఆ భాగమును శతడుపరాదుం రాజనరేం[దిన కర్చ్పితమైన ఆరణ్యపర్వమున వారిహరనాథుని (పతిష్టించుట పొసగదు. ఆ వర్వము మొదలే నరాంకితమయ్యెను. కనుక పిమ్మట వారిహరనాథున కర్పించుట ఆర్థకు క్రాన్నమును ఈశ్వరునకు నివేదన చేయుటవంటిది. పోనీ ఆరణ్యపర్వ ఉఊ_త్తరఖాగమును రాజనరేం(ద్రునకిచ్చి విరాటపర్వాదిని హరిహరునకు పట్టము గట్టరాదా. యని యందుమేని, అది తిక్కనయే కాదు, యే కవియు చేయరానిపని. ఈశ్వరునకు (గంథమర్ప్చింప దలచినవాడు [వతమను భంగ మొనర్చుకొని కొంతభాగము నరాంకితముచేయు దోషమునకు బాల్పడడు. కావుననే తిక్కన భారతమునకు విరాటపర్వము మొదటిదైనడి నన్నయ పూ ర్రిగ మూడుసర్వములు రచించి యుండుటచేతనే తిక్కన విరాటపర్వమును చేవథైనని చెప్పువారు కొందరు కలరు. ఉ॥ “ఆదరణీయసార వివిధార్థగతిసృురణంబు కల్గియ

ష్టాదళపర్వ నిర్య్వహణసంభృతమై పెనుపొందియుండ నం

దాదిదొడంగి మూడుకృతు లాం(ధకవిత్వ విళారదుండు వి

ద్యాదయితుం డొనర్చె మహిళఠాత్ము(డు నన్నయభట్టు దక్షతన్‌.”

అను పద్యమును వారు ఆధారముగ చూపుదురు. ఈ పద్యమున తిక్కన మూడు కృతులు ఆనుటలోని అర్థము స్థూలమేగా?ి గణితళాస్తాానుసారముగ లెక్క బెట్టి చెప్పినదికాదు. అట్లు చెప్పవలసివచ్చినచో రెండు పర్వముల మూడా శ్వాసముల నూట నలుబఐదిరెండు పద్యమలు అని చెప్పవలెను. ఆది గణకుడు చేయవలసిన పనిగాని, కవిచేయవలసిన పనిగాదు. నిజముగా నన్నయ మూడు పర్వములే రచించియన్నచో పై పద్యమును చెన్సిన తిక్కన నాల్గవ పర్వమును (27)

లి[0 [1పారంభింపకముందు ఆ మూడు సర్వములను చదివియుండవలయును గదా ! ఆయనకు లభ్యమైన ఆ సంపూర్ణభాగము తదుపరి ఎజ్జన నాటికి ల్లుప్రమైపోయ ననుకొనుట వాస్యాస్పదము. అసంపూర్హస్థితిలో అట్టిదుస్థితి సంభవించిన సంభ వింపనవచ్చునుగాని తిక్కన పదునైదు పర్వములతో పూరర్రియైన సమ్మగ _గగంథ ములో ఒక భాగము లుప్తమైవోనిచ్చు ఉదాసీనత ఏ అక్షరాస్యునకు ఉండదు. కావున ఆరణ్యపర్వశేషమును తిక్కన వదలిపెట్టీన మాటయే నిజము, దానికి శారణము పైన చెవ్పినట్లు కృతిపతికి పట్టము గట్టదగినస్థలము అది కాకపోవుటం భారతము ధర్మా ద్ర్వైతమూలర్తి యెనట్లే తిక్కన రచిత భాగమునకు కృతి భర్త అయిన హరిహరనాథుడును సర్వదేవతాదై ంతమూ ర్షిః హరిహరనాథ తత్త్వము కల్పితముల్లై న నామరూవ భేదములచే భగవంతుని పేరను, మతము పేరను దారుణ కలహములకులోనై అలజడి పొందుచుండిన ఆం(ధులకు తిక్కన (వసాదించిన భగవ త్త త్వము హరిహరనాథము. హరిహరనాథ నామరూపములను గూర్చి ఆంధులలో విన్నాభిపాయ ములు కలవు, (గంథావతారికను బట్టియు ఆళ్వాసముల ఆవ్యంత పద్యము లను బట్టియు నేను (గహించినంతవరకు ఆ హరిహరనాథ తత్త్వమును వివరించె దను ఆ తత్త్వము సగుణమును, సాకారమును ఐనప్పుడు శినకేళవాత్మకము- నిర్గుణమును, నిరాకార మైనపుడు ఉపనిష్మత్పతిపాదితమైన పరమాత్మ .- ఓం కారము తద్వాచకము, ఆ తత్వము నగుణాత్మకముగా సాకారముగా ఆరాధ నీయమైనపుడు శ్రీయన గౌరినా ఐరగెడి స్త్రీత్వత్త్వము, ఆయ్యది నిర్ణణాత్మకమై ఓంకార వాచ్యమైనపుడు _హీంకార వాచ్యమగును. ఈ అర్థమునే తిక్కన షష్ట్యంత పద్యములలో నిట్లు న్య కమొనర్చెను. కం॥శ ఓంకారవాచ్యునకు నన హంకార నిరూఢ భావనారాధ్యునకున్‌ (హీంకారమయ మనోజ్టా లంకారోల్హాస నిత్యలాలిత్యునకున్‌

వ! కాబట్టి హరిహరుని శివ కేశవాత్మకమూర్తిగా భావన చేయట ఆరాధ నార్థము అప్పు డా దేవుడు భ_క్రిగమ్యుడు. యోగగమ్యు డై నప్పుడు హరిహరు నకు ఆకొరము లేదు*1 మరియు వ్యాసుని వాఖ్ఞయ్యపపంచమువకు హరిహర నాథుడు లక్ష్మ మట, కం ఖీ సంపొది పదాంబుజ నాసాాగనివాన రసిక నాదొమృత ధా రాసారరూవ వేద్‌ వ్యాస వ్యంజిత వివో హరిహరనాథా ! ఇక్క డ వేరవ్యాసవచన్సు అనగా (బ్రహ్మనూ కము ఆని అర్థము, కావున (బవ్మానూ(తములలో ఏ పరతత్త్వము నిర్జేశంపబడినదో ఆ పదార్థమే చిక్క నార్యునకు లక్ష్యమైన హరినారనాథత త్త్రము, అదియే ఉపనిషృత్పతి పాదితము. ఆ తత్త్వము జ్ఞానగి మ్యము. అంతేకాదు, ఆ దేవుడు “కఠతులూషణ మణి.” నిత్యాగ్నిహో్యత పరతంతులక్కు [కతుపరాయణులకుు “అపూర్వ” మనెడి వేదవిహిత కర్మానుష్టాన ఫలము నొనగెడి యజ్ఞపురుషుడు. కావున ఆ దేవుడు పూర్వమీమాంసా (పతిపాదితమైన తత్త్రముకూడ ఆగును. యోగి భక్తుడుగా చేతులు జోడించునపుడు, వాసాగనివాస మైన ఆ హరిహరత త్త్వము శివకేళవాత్మకము.గా సావాత్కరించును. శివునకు కైలాన మును, విష్ణువునకు వైకుంళమును నివానలోకములుగదా మటి ఈయిరువురిలో లోకమున ధిర్మగ్గాని కల్గినపుడెల్ల వైకుంఠమునుండి భూలోకమున కవతరించుట విష్ణునకు పరిపాటి. విష్ణువు తాల్చిన అవతారములలో తిక్క నకు ధ్యేయమైనది థ్రీ కృష్ణానతారము. కావుననే యకోదా స్తన్యపానము చేసిన యదునందనుని వోలాహలపానము చేసిన పరమశివుని ఒకనిగానే భావించి ఆయన స్తుతించెను యళోదపాలు (కాగిన ఆ బాలుడే కౌస్తుభాలంకారుడైన మవావిమ్టువు. క్రేలాన వాసియైన ఆ శివునకును, వైకుంళవానియ్లైన ఆ విషువునకును లేదను లేదు. అబే వైకుంళవాసియగు విష్టువునకుము, భూలోకబాసియగు కృష్ణునకును భేదము

1. “నాదామృత ఠారాసారరూపుడు ” “నాసా గనివానరసికుడు.” త, “వేదవ్యాసవచోవిభవలక్ష్య హరిహరనాథా!”

వి[లీ లేదు, ఈ లేదములేని భక్తితో ఆయన రబించిన ఈ [కింది శ్లోకమే భగవర్ద రన యోగ్యతమ సంపాడించినదిం

“క్రి మస్థిమాలాం కిము కౌస్తుభం వా

పరిష్మాయాయాం బహుమన్య సే త్వం

కిం కాలకూటః కిము వా యళోదా

స్తన్యం తవ స్వాదు వద (పలభో మే॥ ఇంతేకాదు, శవ కేళశవుని అభేద (పతిప త్రికి భారతమున అమోఘమైన ఇంకొక రూపకల్పన చేయబడినది ప్రైంధవవరకు (స్రతిజ్ఞ చేసిన అర్జునునిచే ్రీకృష్ణు డా ర్యాతి పూజ నందుకొని ఆ వీరుని విశాంతిక్తై ని్యద్రింపుమని ఆదేశించెను. అ నిద్రలో స్వప్నమిషచే అతనిని కైలాసమునకు గొనిపోయి శివుని దర్శింప వేసెను. ఇక్కడ జ్యాగదవస్థలో కృష్ణు నర్చించునపుడు అర్జనుడు ఏయే గంధ పుష్పాది పూజ్నాదప్యములు సమర్పించెనో అవియే స్వప్నావస్థలో శివుని శరీరమున కానవచ్చెను- మవోద్భుతమైన ఈ దృశ్యమే -

“శివాయ విష్ణురూపాయ శివరూపాయ వివ్షవే

శివస్య హృదయం విష్ణుః విష్టోళ్ళో హృదయగ్‌౦ శివః॥ో అను మంతమునకు రూవకల్చనము తిక్కన నాడు ఆం(ధదేశమన గల విషమ మతపరిస్థితులలో ఈ భావననయ, ఈ సాధనయు, ఈ యుప దేశ ములును యెంత ఆవశ్యకము లయ్యెనో విజ్ఞులు (గహింపగలరు.

ఈ హరిహరనాథత_త్ర్రము తిక్కనగారు కల్పించినదికాదు. వ్యానుని భారతమున గల అనేక తత్వ్రములలో ఒక త త్తముగ నున్నది మటియు విష్ణుని అహ్టైత్రర శతనామావళిలో “హరిహర రూపైక మూర్తయే నమఃి' అన్న చోట పేర్కొనబడినది. ఇట్టు ఆనేక తత్వములలో నొకటిగ అనేక నామము లలో నొకటిగా నున్న ఆ సర్వదేవతా దై్వైతమూలర్తి యైన తత్త్వమును తిక్క నార్యుడు రర్మాద్ద్యైతమ్వూర్తి యైన భారతమున ఏకైక పరత_త్త్ప్ర్వముగా (పతిష్టిం చెను. భారత కృతిపతి యైన హరిహరనాథుడు ఏదో ఒక [(గామమున వెల సిన గుడి కట్టించకొన్న దేవుడు కాడు. సృష్టి స్థితి లయములకు కర్ష యెన విశ్వమయుడు, సౌరాంళ మేమనగా హరిహరనాథుడు శైవులకు, వైష్ణవులకు, కర్మిస్టులకు, థ్రానులపు భక్తులకు యోగులకు, మం[తోపాసపలకు తపస్వులకు,

2౨18

సాధారణ శరణ్యుడు- విహిక మనోరథములనుగాని అముష్మిక నుఖమునగాని మోక్ష పదవినిగానిి యోగసిద్ధినిగాని _పసాదించెడి సర్వ ఫల్యవదాత, తిక్కన భారత రచనావసరమున హరిహరనాథుడు సాకాత్కరించినపుడు “జన్మాంతర చుఃఖఘుల్‌ తొలగునట్లుగ జేసి కృతార్థుం జేమవే” అని బ్రహ్మానంద స్థితిని కొరి చమన్కరింపగా ఆ దేవుడు

తే;గీ "జనన మరణాదులైన వంసార దురిత

ములకు నగపడకుండంగ( దొల(గు తెకువు గను వెలుంగు నీ కిచ్చితి..........24604= అని వర మొసగెను. అనగా మోవషమన్న మాట తన జీవితయ్యాత సార్థక మైనదనియు మోక్షపదవి నిశ్చితమనియు ఎరిగియు అంతతో కర్మ సన్యాసము చేయక లోక సంగహార్థమై భారత రచన కుప కమిందెను* భారతాం 6 కరణము

ఆంధ భారతము మూలవిధేయము కాక స్వతం[,త రచనయే యైనదనెడి గొరవము ఆ మువ్వురు తెలుగు కవులకును చెందవలసినదే. యథా మాతృ కతొ 'పేష వారిలో నెవ్వరికిని లేదు. అది ఫలములేని (వతమని వారెరుగుదురు అందును తిక్కన పాలబడిన భాగము బాల దుర్షటమై*ది. యుద్ధ పంచకమున వర్ణఏయమైన విషయమంతయు నమితవేశముతో సంచలించెడి దృశ్యపరం పరామయము. దానిని వినుగుదలయు పునరుక్తి లేకుండా రసవంతముగా తెనుంగు నకు తెచ్చుట నుకరమైన పని”దు. ఆయన దానిని నిర్వహించిన విధమిట్టివని వర్ణించటయ నుకరముగాదు ఆయా వీరుల స్వభావముల కుచితములేన ఆలాపములు, పరస్పరసంభాషణములు మొచలెన వాగ్వ్యాపారములే కాక రొద రసాముగుణములై న వారి-వాస్తన్యాన ముఖశ్యాస ఖడ్గచాలన _పహరణా దులు వైతము సూక్మాతినూశ్మ వివరములతో వర్ణించి మన ఆత్మలను యుద్ధ భూమిలో సంచరింపజేయుకు. ఆపై పర్వములలో ళాంతిపంచకము నానావిధ దర్మ తత్త్వమయము ఆ భాగములను సమగ్రముగా నర్థము చేసికొనుటడేే కష్టము ఇంక వాటిని తెలు(గులో చెప్పుట మిగుల దుష్కరము. &ిది యిట్టుండ

న! ఉపనిషత్తుగా (పసిద్ధమై గువ్యాతిగుహ్యు మనివించుకొన్న భగవద్గీతను దేళ భాషలో రచింపరాదనియు ఎవరేని అందులకు పూనుకొన్నమ ఆ పూనిక సఫ లము కాదనియు పండితలోకనున ఒక రూఢమైన అభిపాయము కలదు, ఆ ఆధ్యాత్మిక రహన్యమలు దేశభాషలో ఉచ్చరించుట పాపహేతుపనియు భావిం చెడి వారును ఉందురు. ఈ సమన్య తిక్కన పాలబడినది. ఆయన రీరుణ్తై స్వతంత దృష్టితో తనబుద్ధికి ఉచితమని తోచిన మార్గమున దానిని పరిష్క రించెను వేదాంతి భాగములను తెనిగింపక విడిచినచో తెలుగు భారతమునకు సపంచమవేద గౌరవము పోవుటయే కాక భారతము ద్వారా ఆయన ఆంధధావళి కువదేశింపదలచిన ఆధ్యాల్మిక విజ్ఞానము టూడ లభింపదు. మరి మూలములో గల ఆధ్యాత్మిక విషయముల నన్నింటిని తెను(గున యథాతథముగ చెప్పబూని నచో అది తా నేర్పరచుకొన్న అనువాద _పజాళికకు ఆనుగుణము కాకుండుటయే కాక రచనలో కావ్యశోళ్‌ కూడ మందగించుమ. ఈ సంకటావస్థను దాటుటకే ఆయన అ ఘట్టములలో కొన్నింటిని పరిత్యజించి, కొన్నింటిని సంగహించి భారత సరస్వతీ భుజములనుండి ఆ బరువు నెంత తగ్గింపద గునో ఆఅంతదనుక తగ్గించి ఆమె [క్రీడను సుకర మొనర్చెను. అయినను వస్తు తత్త్వమును బట్టి శాంతి పంచకమున అనివార్యమైన కొంతిబరువును ఆమె మోయవళలసియే వచ్చెను దాని నంతకంటె తగ్గించుట పొసగదు. సారాంశ మేమనగా;- (శుళత్యర్థ ములను తెనింగింపరాదన్న నియమము ఆయనకు లేదు. తెని(గింపలేని అశ కత ఆంతకుమున్నే లేదు. ఒక మారటు ఒకమారిటు చేసి అనియతముగా వ ర్తింబెనని లోక మాక్షేపించునన్న సంకోచ మసలే లేదు. ఆయస పెట్టుకొన్న నియతి సంద ర్భౌచితిని, కథా గతిని పట్టి యుండును. ఈ ఆత్మ వ్యవస్థానమే లేనిచో ఆయన భారతమను తెలుగులో “వినిర్మించుట” సాధ్యమయ్యెడిదే కాదు, నీరసములును శుద్ధ ళాన్త్ర విషయికనులును ఆయిన ఆ భాగములను కూడ ఆయన సముచిత శబ్ద ఘటిత చాక్య విన్యాసములతో పూరించి రసహీనతను తొలగించెను. జీవుడు పురువమడా । న్రీయా। అనే ఆశంకకు సమాధానముగా శివుడు పార్వతితో చెవ్చిన ఈ క్రింది వాక్యము పై నిద్ధాంతమునకు నిదర్శనములుగా చూపదగిన 'పెక్కింటిలో నొకటి. “తాత్వీకములై న పురుష స్రీత్వంబులు లేవు పార్వతీ జీవునకు" (ఆను పపంచ. ఆ, 18?)

లర్‌ అట్టిదే 8ర్య(వభావమును గురించి చెవ్పిన ఇంకొక పద్యముకు ఉదాహ రించుచున్నాను. ఈ పద్యార్థములో సహజముగా కవితా వాసనయే లేము. కాని వాక్య విన్యాన పఠానము వలన ఈ పద్యము మనోహరమైనది. కం; విను కర్య్మ౦ టొశరించును జననము మరణంబు నదియ సౌఖ్యము దుఃఖం బును గావించుం దనచే సినదానిం ఐడక పోవ శివునకు పళమే! (ఆను. ప, ప అ, 8) ఆయన సంక్షేపించిన ముఖ్యవేదాంత ఘట్టము భగవర్గీత భగవద్గీత భారత శరీరమున హృదయ స్థానమున ఉన్నది. మానవ శరీరము నందలి రక్ష నాళములన్నింటను ,పవహించు రక్తమునకు హృదయమే మూలము. అట నుండి బయలు దేరిన రక్తమే నాళమల ద్వారా ళరీమంతటను (వసరించుచు పున్టిని జీవమును ఒసగును. అశళ్లే భగవర్గీత మండి పనరించు ధర్మసారమే భారతమునం దెల్లడలను పనరించుచుండును. “ఈ ఉపనిషత్తు తెని(గింప గూడదనెడి మర్యాదకు కట్టువడియే ఆయన దాని సొౌరమును నామ మాత ముగా చెసప్పెనే గాని నిజముగా తెనిగింపలేదు.” అనెడి వారు కొందరు కలరు, ఇది సారహీనమైన వాదము. తెనిగింపరానిదే యైనచో దానిని తడవృటకే ఆయన అంగీకరింపడు. అట్లు గాక యే కొలదిపాటి శ్లోకములు తెనిగించినను, ఆ [వతము చెడినట్లే యగును. పూనిన (వతిన నామ మ్మాతముగ భంగ పజచుకొనుట కంటె దానని తుదముట్ట కొనసాగించుటయే మేలు. కావున అయ నకు ఆ (ప్రతిజ్ఞ లేదు, దానికి భంగపాటును రాలేదు. అఆవళ్యకమైనంతవరకు గితోపనిషత్తు అనువదింపబడెను, భగవద్గీతాపషరముగ నించు మించు అజువది పద్యములు [వాయుట దానిని వదలుట కాదు; సంక్షేపించి తెనింగించుట, ఆ లంక ప్రత తెనుగు సేతక్షై ఆయన యేర్చరచుకొన్న (పణాళ€కకు అనుగుణమే కొని విరుద్ధము కాదు. భగవద్గీత యెంత ఉత్తమ (గ్రంథమైనను ఆ ఉపదేళ మంతయు ఉభయ నైర్యములు మోహగించియన్న ఆ యుద్ధ భూమిలో అ(పస్తుతమని విమర్శకుల యభిప్రాయము, ఈ బౌచిత్యమును (గ్రహాంచియే తిక్కన తత్సారమును సందర్భమ.నకు పొందుపడుశంత మ్మాతము చెన్సీ కథా గతికి నిరోధము లేకుండునంత వరకు వల్యగవాపరచెను,

వ16 మరి కొందరు శాన్తియమైన శబ్ద నిష్కర్షత (5060616 క66౩|౦౧ 0 ఛ/ంగ6) సంప్కృతమునంకువలె తెనుగు సాధ్యము కాదనియు ఆ అసాధ్య తను ఎటిగిణే తిక్కన దానిని పూ్షిగా తెలిగింపలేదనియు అమకౌందురు, ఇది ఆయన వాక్కునకు గల శక్తిని ఎజుగక అనినమాట. తిక్కన కవిత్వము నకు శబ్దార్థ నిష్టర్షతయే. జీవగట్ట- తెనిగించినంత వరకు ఈ భగవద్గీత యంమగాని, శాస్తార్థ (పతిపాదకములైన ఇతర సందర్భముల యందుగాని ఆయన తెలు(గుసేతకు అర్థన్యూనతా శబ్దక్యూనతాది లోపము. లేమియు రాలేదు. శాంతపంచకమునందు ఎన్నో వాక్యములు ధర్మశాస్త్ర నూతన లవలె ఒక అతరమైనను అనావళ్యక మైనది లేకుండ సంపూర్ణ అర్థ స్ఫూర్తి కలుగు నట్లు రచింపడినవిం ఈ (కింది మూడు పద్యములు అందుకు ఉదాహరణము. కం॥ అనఘ యనులోమమున( దో పును (బతిళోమమున లయము వొందుటయును గ ల్లును సర్వత త్త్వ్యముల కవి యెనయక (బ్రహ్మమను గలయు టేకత్వమన౫న్‌,. (అమ-అఆళ్వా €-ప 1894) తే! “పొదలు! దఅుంగుట కె, పొడ వొదవు( బడుట కై కథను జేరు, బవాయుటక్రై, జనించు టొలియుటకు వై, సుఖంబును బొందు దుఃఖ మందుటకు నై, పదార్థము లభిలమలును,” (ఆశ్వ ఆ. ప. 165) తేశ మాతకుము వేదమునకు ధర్మంబునకును ఐరములగు గురు, కాస్త్ర లాభములు లేవు తపము లేదు _పవాన _వతంబుకంటె నధికమైనది యండ్రు మవోత్ము లనఘ:ః” (అను కఆ. ప,158) ఇక భగవద్గీతను గురించి : గీతను సంగవా వరచుటలో తిక్క నార్ముడు సారభూతములై నళొన్ని శ్లోకములను యథామాతృక ముగాఅనువదించెను

వ? కం॥ “పురువుండు సెడునను వాడును బురుషమ?డు సెజుచునని పలుకు పురుషుండును న య్యిరువురు నవివేకల య ప్పురుషుండు సెజుపండు సెడండు భుజవీర్యనిథీ * (ఫీ.1.109) ఈ పద్యము క్రింది ్లోకమునకు యథాతథానువాదము : “*య ఏనం వేత్తి హంతారం యశ్చైగం మన్యతే హతం, ఉభౌ తొన విజానీతో నాయం హంతి న హన్యతే (గితొ-సాంఖ్య 10-ళ్లో) మరికొన్ని పద్యములలో ఒకటిరెండు ళ్లోకభాగముల అర్థములు ఏకోప దేశ వాక్యముగ సంఘటింప బడినవి. కం॥ణ “ఫలముల యెడ (ఇవ్మార్పణ కలనపరుండ గుచు. గార్యకర్మము నడపన్‌ వలయున్‌; ద_త్థ్య జ్ఞానము తలకొనినం గర్మళమము దానైై కలుగున్‌ ౪ (ఫీ, 1-908) ఈ పద్యములో “కొర్యకర్మము నడపన్‌ వలయున్‌” అన్నంతపరకు ““కర్మణ్యేవాధికార స్తే మా ఫలేమ కదాచన” అనే సాంఖ్యయోగములో గల శ్లోకపూర్వార్థమున కనువాదము అటనుండి “త త్వజ్ఞానము, దలకొనినం గర్మశమము దానైకలుగున్‌” అను వాక్యమున “శేయాన్‌ (ద్రవ్యమయాద్యజ్ఞాత్‌ జ్ఞానయజ్ఞః పరంతప సర్వం కర్మాఖిలం పార్ట జ్జానే పరినమాష్య తే” అను జ్ఞానయోగములోని క్లోకముయొక్క. ఉత్తంార్థము (హింపబడినది. పద్యము స్వతం తమెనది. ఇంకొక విశేషమేనునగా కొన్నియెడల తిక్కన భావ్యకర్తగా సయితము వరర్తించి నిగూఢ విషయములను పెక్కింటిని (ప్రకాశింప జేసెను శ్రీకృష్ణుని విశ్వరూప (పదర్శనమ.నకు ముందు అర్జునునిడే ఆయన అనిపించి? మాటలు దీనికి తార్కాణముం 28)

ల! మ॥ “ఆతిగువ్యూంబిది నీవు భూరికృప నీ యధ్యాత్మమన్‌ గాన( జే

సితి నా కిమ్మెయి విన్మి( గొంత భమ వాసెన్‌, మోగిహృద్ధేయమై

యతులై శ్వర్యవిభూతి కొప్పు భవదీయంబైన రూపంబు సూ

చు తలంపెతెడు- బోలునేని దయ జతుఃపీతి/ గావింపవే”' (ఫీ 1-06)

ఈ పద్యము విశ్వరూపపదర్శనమునకు హేతుభూతమైన అర్జునుని విజ్ఞాపనము. గీతలో తత్పూర్వము విభూతియోగాంతము వరకు జరిగిన యుప దేశమువలన అర్జునునకు మోహము పోయినద 3 చెప్పవడినది (మోహోఒయం విగతో మమ). అయినమ విభూతియోగమున వర్ణింపబడిన విశ్వరూప దర్శన యోగ్యత తనకు గలదేని తనకు చూపమని అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని వేడుకొనెను, నిజమారసినచో గతమోహునకు విశ్వరూప దర్శనమే అక్కరలేదు. ఈ లోటును గుర్తించియే కవి బహ్మ పె పద్యములో ఆ ఉపపత్తిని కలిగించెను. ఎట్లనగా అర్జునునకు అప్పటికి జరిగిన ఉపదేశమువలన “కొంత భమి' మాతమే పోయెనుగాని పూర్తిగ మోహము తొలగలేదు. మిగిలిన భమ విశ్వరూపసంద ర్శనము వలనగాని పోదు. అప్పటికి జరిగినది సిద్ధాంతృళవణము మాత్రమే! తరువాత జరుగవలసినది తదర్దసాషాత్కారము. నేటి పకృతిళాస్త్ర పాఠ టోధనలోని సిద్ధాన్తము విన్న శిష్యులకు ఉపాధ్యాయులు _పయోగములద్వారా ఆ ఆర్భమును బుజువుచేసి నిరూశజ్ఞానము కలవారినిగా చేయుటవంటిదే. (060౧౫ &౧6 07260౯౨ 8) కృష్ణుడు అర్జునునకు చేసిన ఉపదేశముషు, పదర్శించిన విశ్వరూపమును. వస్తుసాక్షాత్కారము జరిగిననేగాని పూర్ణశ్ఞానము కలుగదు. అది కలుగుటకే భగివాను డర్దునునకు విశ్వరూపము చూసెను. " కొంత్యళమ వాసెన్‌'' అన్న వాక్యములో నింత యర్థమున్నది.

మరియు, చరమోపదేశముగల

శ్లో “సర్వదర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మామేకం శరణం వజ అహం త్వా సర్వపా పేల్యో మోక్షముష్యామి మాళుచః।” (18-68)

అను ల్లోకమునకు ఏ వ్యాఖ్యాతయు తృ వ్రీకరమైన అర్థము (వ్రాయలేదు

ఈ ల్లోకమును - తే॥ గీ (కందుకొను సర్వధర్మ వికల్పములను నెడల విడిచి దృరంబుగ నేనొకండ

వ!9 శరణముగ న్నాళయింపుము నకలదురిత ములకు దొలంగించు నిన్ను _బమోదమందొ (లీ. 1-£24) అని తెగించి, పరిత్యజింపదగినవి ధర్మవికల్పముల.గాని ధర్మములు కావు అని టోధంచుట ఆబార్యపద మధిష్టించిన ఆయనకే చెల్బను.* మటికౌన్ని మూలాధారము ఏమ్యాతములేని స్వతంత్ర పద్యములు రచించి స్వానభవ గోచరములై న రహస్యములను కొన్నింటిని ఉవదేశీంచెనుం ఈ (కింది పద్య మందులకు ఉదాహరణము. కం; “వైరమున నులిచి _తెంపక కొరాకులు డల్లివట్లు కర్మములెక్టన్‌ దార పెడ(బాయవలయుట సారకృపన్‌ దెలియ+జెప్పె శౌరి యతనికిన్‌” (లీ, 1501) ఎత్తివెచిన ఆధ్యాత్మిక భాగములలో ముఖ్యమైనది భగవద్గీతతో సాటి వచ్చునది, శుత్టిపపంచములో జేరదగెనది సనత్సుజాతీయము. గీతకువలెనే దీనికిని శంకరులు భాష్యము వాయట దాని మహత్వమునకు సిదర్శనము. దీనిని వదలుటలో తిక్కన వహించిన అధికారము నిరువమానమైనది,. ఈ ఘట్టమవలన కథకు కల్గిన మేలేమియులేదు. ఆది యుండియు లేకయు సిర్వి శేషమే ఆ ఉపదేళము నాలకించు ధృతరాష్ట్రుడు భగపద్గిత నాలకించి యుద్ధో న్ముఖుడైన యర్జునునిపలె రర్మమార్షోన్ముఖుడు కాజాలడు. ఆతని చంచలతను కృ(తిమబుద్ధిని మరల్పజాలని ఆ ఉపనిషత్తు నిషృయోజనముగా నుండుట కంటె తొలగుటయే వేలు. అట్లు తొలగింమటవలన అమూల్యమైన మహర్షి

• ఈ ర్లోకములో *ధర్మీ శబ్దమునకు నేడు మనము వాడుకొనుచున్న “బాధ్యత” (గింగింగక 0! ల) అనే అర్థమని నాకు తోచినది “నీ బాధ్యత లన్ని నాకు వదలిపెట్టి నన్ను శరణు చొరుము” అని శ్రీకృష్ణుని యుపదేశముం బాధ్యతా నిర్వహణాలోచనలో కలీగే క రవ్యతామూ ఢత్వమివల్లకే వికల్పములు (కందుకొనును- “అట్టి ధర్మ వికల్పము.ను తొలగ దోని నన్నా శయింపు” మని తికృ_నగారి పద్యమునందలి తాత్పర్యము. నేను ఊహించిన పై అర్థము వికల్ప మునకు పూర్వదళ. నన్నయ భారతమున యయాతి చర్వితలో “ఆలును దాసి యున్‌ నుతుడు నన్నవి పాయని రర్మముల్‌ మహిన్‌” అని శర్మిష్ట పల్కిన వాళ్యములోని ధర్మశబ్దమునకు ఈ “బాధ్యత” యనియే అర్థము.

౭90

వాక్యము వ్యర్థముగా టోక ఆత్మ గౌరవమును కాపాడుకొన్నదయ్యెను.ఆ సనత్సు జాతీయములోని విషయములు (గంథమునం దచ్చట నచ్చట కొన్నిచోట్ల అనేకవిధములుగ వివరింపబడు ఓచే దానిని ఇట తొలగించుటవలన నష్ట మేమియు కలుగలేదు.

భారతములో ఆతాత్వికఘట్టములు మూడుచోట్ల ఉన్నవి. అందు మొదటిది ఫీష్మ పర్వమునందలి గీతోపదేశము. రెండవది ఉద్యోగపర్పుమ నందలి సనత్సు జాతీయము. మూడవది కాంతి - అనుకాసంకపర్వములలో భీమ్మడు రర్మజు నకు చేసిన విజ్ఞారోపదేశము. ఈ మూడింటిలో మొదటి రెంటిని హర్చి ఇతః పూర్వము చెప్పితిని. ఇక భీమ్మని ఉపదేశము:ః- పూర్వపు రెండింటివలె ఇది శుద్ద తాత్ర్వికము కాదు. అది చతుర్విధ పురుషార్థములకు నంబంధించిన నానావిధ మానవ జీవిత (పవృత్తి విశేష ధర్మములను వివరించెడి విజ్ఞానకోళము. ఆ భాగము స్క్ట్రాశింపని భారతీయ సంస్కృతి విశేషమే లేదు ఆ ఉపదేశము చేసిన గురువు భీష్ముడు. ఆయనయందు సం_వదాయైకవేద్య మైన (శతి స్కృతి పురా జేతివోస విజ్ఞానమంతయు మూూ్రీభవించి యున్నిడి, దాని నాలకించినవాడు యుధిష్టిరుడు. ఆయన గురూపదేశానుసారముగ [సజావాలనాభారము వహింప నున్నరాజు. ఈ రాజునకు యుగములనుండియు పరంపరాగతమైన ఆ విజ్ఞాన మంతయు రాజ్యపాలనావసరమున ఆత్యంతావళ్యకమైయుండును ఆ ఉపదేశము థ్రీకృష్ణుడుగాని, వ్యాసుడుగాన్సి మరి యే ఆచార్యుడుగాని చేయటకంటె అతని వితామహుడు చేయుటలో నెంతో జౌచిత్యమున్నది. వంశ్మకమానుగతమైన ఆ సం్యపదాయమును, మనుమనికి తాత టోధించుట వితృపైతామహమైన నిధులను ఆప్పగించిపోవుటవంటిది. ఈ భొగిమున [పధాన ప్పాతల సన్నివేశ సంబాషణల యందును ఎడనెడవచ్చెడి ఉపాఖ్యానముల యందును తప్ప తక్కినచోటుల కవిత్వ పదార్థమే యుండదు. నీరసమైన ఆ భాగములను పునరుక్తులు తొలగించి యథావకాళముగా తగ్గించి ఉపదేశసారమునకు లోపము రాకుండ తిక్కన సరసముగా అమవదించెను. నీరసములై న ఆర్థములను కూడ ళబ్దపంభన నైపు ణీతో ఆయన మనోహరముశ రచించిన విధమును సోదాహరణముగ ఇత! పూర్వము పేర్కొంటిని. అయినను ఆ భాగము కావ్యోచితవస్తువు తక్కువ శలడి యగుటచే దానికి పూర్వాపరములై న ఇతర (గ్రంథ భాకములవలె కొంద రకు ఇంపు నింపదు కాని భారతము కేవల కథాశవణ కుతూహలమును తీర్చెడి సగంథమనియు, అందు (పతి [పకరణమును రసవంతముగనే యుండు

లివి]

ననియు ఆళపడుట పొరపెటు. విజ్ఞానసర్వన్వ మనదగిన ఆ మ హేతివోసములో రనస్పర్శ లేని శాస్త్ట్రపసంగములు కూడ ఉండక తప్పదు* వాటిని తెన(గున ఇంకను సం్యగహించినచో తెలుగువారికి ఆ విజ్ఞానము ఆ మ్మాతమేని తెలుపన లభింపకపోవును. దానినీ సయితము ఆయన నిరలంకారమును సహజ సుందర ముమ నైని శైలిలో కచించెళం కథానికోధకములునుు గిరనములు నైన ఇట్టి ఘట్టములు కాస్త్రకావ్య ము లనివీంచుకౌనెడి పురాదేతివోసములలో ఉండి తీరును* ఆ భాగములను కవి యెట్లు తెనుగున అనువదించెనా అని చూచుట మ్య్మాతమే పరీషాస్థానము. ఆ పరీక్షకు తాశుటమా తమే కాక ఇంతకంటె ఈ అనువాదము మేేల్తరముగా చేయుట దుర్లభ మనునట్లుగా తిక్కన రచించె నన్నమాట మరువ రాదు. సూత పాయమలైన ఆళాస్త్రవాక్యములకు ఆయనశ్రైలి అనువై నట్లు వేరొక తెలు(గుకవి శ్రైలి అనువు కాదు. ఈ శ లినిబట్టియే కాక ఇతర యోగ్యత లను బట్టియు భారతరిచనాధికారము తెలుగున తిక్కనకు తప్ప మరియొక కవికి లేదని నిస్సందేహముగా చెప్పవచ్చును* ఇతిహాస రచనాధికారము :

భారతమవంటి విపుల కావ్యకర్తకు బుషిజనోటతమైన (కాంతదర్శ నము (06౯౪26 గ్య ౪8 0౧) ఆత్యంతావశ్యకము మహేతివాసములందలి యితి వృత్తము అతి విసృతమై అనేక దేశకాలసమ్మేళనము కలిగి యుండును కొవు నను, అందలి పాతల చరితము కథవలెనే వి నరించి పుశః పుసరావృత్త మగు చుండును గావునను ఈ మవోలోకము నంతటిని నొక్క చూపుతో (గహించి, వతి సూష్మాంశమును గను చెదరకులడ స్వాధీనము చేసికొని యెచ్చటను స్వవచో వ్యాఘాతము గాని పా(తస్వలావ వైరుధ్యముగాని దొరలకుండ తుది వరకు నిర్వహించు శక్తి గలవాడే ఊరచసకు బూగుకొనవలెన= మటి స్థూల మైన ఈ కథాభాగము నిత్మికమించి, యావల దానిని నడపుచున్న యీశ్వర చిద్విలాస మనెడి శక్రిిగూడ ఆ చూపులోనే దర్శించుట యీ [కాంతదర్శన ములో నింకొక భాగము. మనోకివులు, కథామాత నిర్వహణముతో( దృష్తి పొందరు. కథ వారికి సిమిత్తమాతము. అది తెరమీది బొమ్మ తెరచాటు నుండి ఈ బొమ్మ నాడించు సూటత్రధారుని చేష్టితము గుర్తించి _పదర్శించుటకే వారు యత్నింతురు,

లలల

ఏనం విధ దర్శనమును, సర్వసుటోధముల్లై న తెలుగుమాటల కూర్చు తోడి శైలియు, తెలుగగంథములలో భారతమునకువలె మ టే (గంథమునకును ఆవశ్యకము గాదు, ఆ భారతము (వాసిన ముప్వురలో, వారివారి రచనా భాగము లను బట్టీ తిక్కనక్తే యా శఃక్తి సమగ్రముగా వశమమునదని చప్పవచ్చునుం మటీయు నితిహాస కర్తకు సర్వనంవేద్యము, సులభము నైన శైలి వలె [పాడ జటిలతై లి యక్కరకు రాదు. పాళ్ళాత్యులలో ఆ కలిని “౧? ౦ 5 గా! 060 అని లావణికముగా నందురు

మటియ, మహేతివోవకర్త మహోదార జీవితమును గడివినవాడు కావలెను (గీ ౯62117 696 ౪7 6౯ ౧౪:6 [276 6364 2౧ 6౧ 61/5). ధర్మము కూడ తిక్కనయందు వలె మటి యే కవియెడను సార్దకము కాలేదు. అదికాక, కథ యేదైనను, అందలి విషయసారము మ్మాతము కవిచే స్వయముగ ననుభూ తము కావలెను లేనియెడల రచనకు జీవము కలుగ దనెగడు మాటయిు పైదాని వలెనే తోసివేయరాని ధర్మము, ఈ పంచమ వేదమును సవిమర్శముగా విభ బించినపుడు ఆందు మూడే ముఖ్య విషయములు గోచరించునుం

అని: 1. రాజనీతి £, యుగడతంతము 0 ఓ 8. [బహ్మఏవద్యోపదేశము.

పుట్టుకచేతను, నడఎడిచేతను, విజ్ఞానముచేతను ఈ మూడు మహీ ధర్మములను ఆత్మధర్మములుగ నిర్వహించి ఆనుభవగోచరిములు చేసికొనిన కవి తెలు(గునా(ట తిక్కన యొక్క(డే ఈ కారణములచే భారతరచనకు తిక్కన యొక్కడే యు త్తమాధికారి యని చెప్పనసును, ఈ యధికారము కేవ లానువాదమునకు అక్కరలేదు. తన రచన కేవలానువాదము కాదని తిక్కన చెప్పెను

“తెనుంగుబాన వినీర్మింప( దివురు టరయ

భవ్య్శపుర షార్థ తరు పక్వవలము గాదె (విరా. 1-18)

లిలిలి వినిర్మించుట యనగా విశిష్టరూపమున నిర్మించు ఆని యర్థము, ఈ యర్థముననే తిక్కన భారతము పువర్నిర్యాణమయ్యెను. శుద్ధానమువాదము కాలేదు. భారతము యొక్క అంతరాత్మ ధర్మాద్వైత మూరర్తియని తొలుత (గపాంచిన వేత్త ఆయనయే. రర్మసందేకము ద్వారా ఆ అద్వైత భావమును నిరూపించినళ్లే స్వరూపనిర్మాణమున కూడ దానిని సాధించెను. భారతమంతయు నాక ప్రబంధ మండలిగాా నందొక్కొాక్క పర్వ మొక్కొాక్క [పబంధముగా పర్వాంళర్గతములగు నువాఖ్యానములు సయంసమ గములగు కావ్యములుగా నూహించి, ఆవయవమునకు నవయవితో పొత్తు చెడకుండభ సర్వాంగ సౌప్టవ మును దృఢబంధమును గల భారతమూరర్హిని శ్రీకృష్ణుని విశ్వరూపము పలె తీర్చి పదర్శించిన _బవ్మాయే కవిబహ్మ. కర్ణ పర్వాంతము నందలి ఈ (కింది పద్యమును చూడుడు.

చ అనలు(డు భాస్కరుండును సుధాంకశుండు నధ్వర సంపవర్తకుల్‌ వినుము నరేంద్ర ఈ (కతువు విష్తమయం బిది నిర్వహించి ర ర్థమండును కడ్డ డున్‌ సమరరూపమునన్‌ దగనీ _పబంధ మిం పొనర పరించినన్‌ వినిన నొందు నరున్‌ జిర సౌఖ్య సంపదల్‌” (క. 1.897) ఈ పర్వ మొక (పబంధమనియు ఆది వరినమావ్లి నొందెననియు చెప్పు టయే కాక దానిని విన్నను పరించినను చిరసొఖ్య సంపదలు పొందునని వల (శతిని కూడ పల్కెను. తిక్కన ఒక్కాక్క- పర్వము నొక్కొక్కి (ప్రబంధ ముగా ఖావించెననుటకు ఈ నిదర్శన మొక్కటి చాలును, మటియు తిక్కన భారతములో (పతి చిన్న ఉపాఖ్యానమును స్వయంసంపూర్ణమైన యొక కావ్య ముగా రచించుట (బొహ్మణ సమారాధన చేసెడి యొక గృహస్తు భోజనమునకు వచ్చిన ఆనంథ్యాక [(బావ్మాణులకు సాముదాయికముగా ఆతిధేయ మర్యాదలు జరుపుటయే గాక (పతి _బాహ్మణుని పత్యేకము అనాటి కొ ఒక్కడే అతిథిగా

భావించి శ్రద్ధతో ఆదరించి పూజించుట వంటిడి. నాటకీయత :- సాహిత్యపరముగ శైలిని రెండువిధములుగ వివరింప వచ్చుననియు అందు మొదటిది కాన్య సామాన్య సకణియనియు, రెండవది పద గుంభన సరణి యనీయు మొదటి దానిలో ఆభ్యాన, నాటకీయ, వర్ణనాత్మక

లిలైక్క ములు అను మూడు భేదము లుండుననియు రెండవదానిళో బుద్ధిమ్య భావ స్పోరక కర్ణపేయము లనెడి మూడు భేదము లుండుననియు నన్నయ (ప్రకరణ మున చెప్పితిని ఆ _పమాణములను బట్టియే తిక్కనశైలి నాటకీయ మనియు బుద్ధిగమ్య మనియు నిర్జేశింపవచ్చునుం నాటకీయ మనగా:

ఏ కథయైనను కథనరూపమున ఉన్నపుడు ఆభ్యానమనియు, సంవాద రూపమున నున్నపుడు నాటకీయమనియు అనిపించుకొనును, కథవ రూపమున నడచిన కథ కొంత కవివశమునను కొంత ప్నాతపకళమునను వర్తించును.సంవాద రూపము*నున్న కథ కేవల ప్మాతవళముననే వర్తించమ.ఇది యె దృశ్య ళవ్య కావ్యనులకు గల ముఖ్య భేదము. అయితే సంవాదమే నాటకీయత గాదు. అది అందులో నాకభాగము మృాతమే నాటకీయతకు పాణముపట్టు అని చెప్పదగి నది ప్మాత సృష్టి. అనగా ప్యాతలు కవిచే వర్ణింపబడక తత్తద్గుణ కర్మా నుసారముగా నరయోంవ్య క్రములగుట పాత సృష్టిచేయు కవి వాటిని స్వయం వ్యక్తములగు నట్లొనర్చుటలో నిశితముగా వాటి చిత్తవృత్తి పరిశీలని మొనర్భి తదనుగుణమైన మాటలను చర్యలను వాటి కాపాదించును. పాతల వర్తనమే కిథాగమన మగును. కావున [గంథము సంవాద రూపమున నుండుటయు, చిత పరిశీలనానుగుణమ.గ పాత సృష్టి జరుగటయు, సజీవమైన అ ప్కాతల వర్తనమే కథాగమనమగుటయు అనెడి మూడంళమలు నాటకీయతకు మఖ లతణములు. ఇట్టి లక్షణములు సమ్యగముగాగల (గ్రంథము నాటకము- శ్‌వ్య కావ్యమున కూడ సటీవప్నాత నిర్మాణము జరుగవచ్చునుగాని అట్టి సందర్భ ములు క్వాచిత్క ములుగానే ఉండును పాతఠలు కవిచే వర్ణింపబడుటయే ఆ జాతి కావ్యముల లక్షణము, అద్రే కొన్ని శవ్యములలో సంవాద రూపమునను కథ నడ.పవచ్చును గాని కథనమే వాటి పధాన లవణము, పాతను వర్ణించు టను (ప్రత్యక్ష పద్ధతి యనియు (07౭6 6406) పాత్రను స్వయం వ్యక్త మొనర్చుటను విరోవ వద్ధతి (౧6 ౯86౬ ౧౭1౦6) అనియు విమర్శ పరిభాషలో నందురు వర్ణింవబడిన ప్మాతలలో చైతన్య ముండదు.

భారతను రచనాాక్రమనును బట్టియు, వస్తు స్వభావమును బట్టియు శవ్య కావ్యమేగాని దృళ్యకావ్మము కాదు. అనగా ఆభ్యానజాతికి చెందిన విపుల

లిలర్ట్‌ కావ్యము. ఆభ్యానజాతిలో పబంధమలు కొంతకు కొంత నాటకీయసరణిలో నడచిన నడుపవచ్చునుగాని పురాణేతివోసాదు లైన ఉద్గ)ు:థములు ఆనరజిని నడువజాలవు. అట్టు నడుపుటయు కష్టమే ఈ _గంథములయంమ పాత చితణాది నాటక లక్షణములను ఆశింపరాదు. ఆ లషణములు లేకుండుట ఆ శంథమునకు కళంకమును కొదు. కాని వీటినిగూడ ఆనువై నంత వరకు నాటక లక్షణ ము దితములను చేయగలకవి ఉన్నచో ఆతని రచ ౮ాసరణినే నాటకీయము ఆంచుము. అతడైనను సందర్భము పొనగినపుడే నాటకీయపద్ధతి ననునరించును గాని గంథమంతయు ఆసరణినే నడ పజాలడుం ఈ లక్షణములనుబట్టి తిక్కన పురాణమనిపించు కొనదగిన భారతమును కావ్యలకణళోలిక వైన పబంధనుగా నొనర్బుటయే గాక, ఆ పబంధమును నాటకీయముగా గూడ సంతరించెనని సహృదయలకు విదితము కాక మానదు. అదియే “ఆయన సరజీ నాటకీయము ఆను మాటలోగల తాత్పర్యము ఇట్టనుటచే ఆయన చేతిలో భారతకథ కథన రూపమున నడవలేదని గాని ప్పాతలు ఎచ్చటను వర్ణింపబడలేదని గాని అను కొనరాదు, కాని అట్టి ఆధ్యాన లవణముల కంటె నాటకీయలకణములే ఆయన భారతమున మిక్కుటముశ ముండును. మురియు సజీవప్వాతసృష్టిలోను దాని కాధార మైన పాత మనోధర్యపరికీలనలోను ఆయనకు గల పతిళ నాటకకర్తల లోనే చాలా మందికి లేదు. ఇక శవ్యకావ్యకర్తల సంగతి చెప్పనేల? ఈక్కన నాటకీయతలోని మరికొన్ని విశేషములు

(వ్రబంధముల మాట ఎట్లున్నను పురాణేతివోసాదులకు నాటకలక్షణము పట్టించిన కవి తెలుగున ఇంకొకడు లేడు, ఆయన శాటకనుశందువలె రంగ (వసాధనమును, అభినయనూచనలను, జనాంతిక స్వగతములను పాత్‌ (ప్రవేళ నిష్క 9మణములను, పాతల అవయవ విక్షేపములము పైకము (_పదర్శించును. స్వభావముచేత ఆయన నాఓకక ర్తకావలసినవాడు. కాని ఆభ్కాన రచనచేయుటచే ఆ లక్షణములను దీనియందు ఎవేళ పెట్టి తనరచన నాటకీయనరణి అనిపింయ కొనెను. కావుననే ఆయన భారతమునుచదువుచున్న పుడు కథన చదడువుమన్నట్లు గాక నాటకమును చూచుచున్న భావనకల్షును. అనగా రసాస్వాద జన్మమైన ఆనం దము కల్గును అసలు సాహిత్యపఠనమునకు ఫలముగా చెప్పబడిన రఫాస్వాదము నాటక (పదర్శనము చూచుచున్నప్పుడు సామాజణికులకు కల్గెడి ఆనందానుభవ

(29)

కీక్రీర వరముగ భరతునిదే చెప్పబడెను. శృవ్యకావ్యమునకు గాని (పదర్శనార్హత లేని దృళ్యకావ్యమునకు గాని, భరతుని సిద్ధాంతము ఆన్వయింపదు. దర్శనవేళ ఈక (_కవణపఠకనవేశలయందును కావ్యములు అనందదాయకము లగుచుండు టను గుర్తించిన ఆలంకారిక లు తరుబాతికాలమున ఆక ససిద్ధాంతము శవ్యకావ్య ములకు కూడ అనువర్తింవ జేసీరి. అట్లు చేయుటలో వారు శవ్యకోవ్యముల నన్నిటిని లత్మమలుగా (గ్రపింపక _సత్యతకల్పములై న వాటియందు మాతమే ఠసోదయము కల్గునని ఒకమేర ఏర్చరచిరి. “పత్యక కల్పము” అనగా భూత పూర్వమైన వృత్తాంతము ఇంచుమించు యథాతధముగా మరలకంటియెదుట కొనవచ్చుట నాటకరర్మమిదియే కదా' ఏనాడో, ఎక్కడనో జరిగిన యొక వృత్తంతమును ఈనాడు ననకంటి యెదుట జరుగుచున్నట్ల్టుగా చూపుటయే నొటక (పదర్శనము. అందుచేతనే కథ లూతకాలికమైనను నాటకరచన వర్త మాన కియాపప్రయోగముతో రచింపబడును. నాట కేతరమైన కావ్యపరనవేళను రసోదయము కావలెనన్నచో కథాసంవిధానము నాటకముకందులె (ప్రత్యక్షము కొవలసీ యుండును* పాత్రల మానసిక థావవివర్తృములను, శరీరావయవ విశేష ములను, గాత స్వరకాకువులను భావించి ప్నాతానుగుణముగ సందర్భానుసార జగ చ్వితింపగల కవులకే కావ్యమున్ముపత్యక్షగోచర మొనర్చుటసార్యమగును. అట్టి కావ్యములే రసవంతములు అనిపించుకొనును. తెలుగుకవులలో కూలంకష నాటకీయ (పజ్ఞగల మహాకవి తిక్కన. [పబంథకవులలో అట్టి (_పజ్ఞకలవారు మజికొందరు కలరుగాని వారు తిక్క నతరువాతనే పరిగణింపబడినవారు. మరియు ఆ (పబంధమ.లు భారతమువలె అతి విస్తృతికల కథలు కావు. అవి పరిమిత పరిమాణము కలవి. ఆందు వర్తించు పాాత్రలును వరిమితసంఖ్య కిలవి. ఇక ఖారతమో, ఆసంఖ్యాకపాతలతో నడిచెడి అతరీ విసృత వస్తు పపంచము. విపులతరమైన పటముమీద చితింపబడిన మూర్తులలో సూక్ష్మరేఖలు మరుగు పడు ననుట చితలీఖన కళాధర్మములలో నొకటి. అశ్లే సావాత్యమున కూడ విపులతరమైన వస్తుపపంచములో సూక్ష్మవివరఎములు కవిభావనను తప్పించు కొని పోవును. భారతములో అట్టి నూక్మవివరణ విస్మరణ మెయ్యెడను జరు%ట లేదు, ఈ సిద్ధాంతమునకు _గంథమంతయు ఉదాహరణమే. అయినను ఒకటి రె డుదాహరణములు చెప్పెదను. (1) [దౌపది 'వెర+[ర్రీవేషమున విరాటపురము చొచ్చునపుడు సైరంధధ్రీవేషమున కుచితమౌనట్లు జడను విప్పుకొని “వలపలి

లై? డిక్కున కింయక మలశనట్టు” కొప్పు పెట్టుకున్న దట. (తి) నుధేస్టను బేరటోవు నప్పుడు “తల సీర యరసి” వినయవై భవముతో చనియెనట. (8) గాంధాకీ ధృతరాష్ట్రఏల వెంట వనవానమునకు పోవ సంకల్పించిన కుంతీదేవి ఆ తలంపు మానమని వేడుకొనిన ధర్మజునకు తన తలంపు మారదని చెప్పునపుడు- “నిజస్కంధంబుననన్న గొంధారికరంలు! గరంబు నయంబునః బాన్‌ అతని దిక్కు మొగంటై” “నీవేమియు ననకుము సవా దేవుని నేమరక యరయు దినకర నుతునిన్‌ భావమున దలపు మేనా దేవసముని పుట్టు ఫడచితిం గపటమునన్‌ " ఆనియెనుం (4) (దౌపది కీచకుని వలన తాను పడిన భంగపాటు లీమున కెజిగించు నదియై రాత్రివేళ మవానసళాలకు పో బు నిదలోనున్న ఆతనిని మెల్లగా సంటో ధించెనట. అతడు మేల్క ని చీకటి గావున వ్యక్తిని గుర్తుసట్టలేక “యెవ్వరిది * యనెనట. ఆమె “నేనూ” అని బదులు చెప్పినదట ఆ యెలుంగును బట్టి ఆతడు ఆమెను (దౌపదిగా గ్రహించెనట. ఇట్టి శారీరక చేష్టలు, వాచిక కాకువులుు నాటక [పదర్శనమున శటులు చేసెడి అభినయ విశేషములు వాటిని కూడ కథావనర్త సమున ఇముడ్భుట చేతనే కావ్యార్థము (పత్యక కల్పమైన . దాని ఫలితముగా విషయ _పధానమైన ఈ యిత్తివోసము నాటకముగా రస పధానమైనది. నిర్వచ నోత్తర రామాయణ (పకరణమున నే నుదాహరించిన సీతావిలాస రంభారావణ సంవాదములు ఇయ్యెడను ఉదాహరణములు కాదగును- మరి అట్టివి వేనవేలు. శైలిలో రెండవ ఆంశమయిన సదగుంభన _ శబ్దివిన్యాస సరణినిఐట్టీ ఒక కవియొక్క. లి భొవన్ఫోరకమో (ఆవేశజనకమో,, కర్టపేయమో, బుద్ధిగమ్యమో అయి ఉండువనియు, ఈ గుణములు సందర్భమున బట్టి ఒక్కొ క్కయెడ సమ్మిశితములై యుండుట కల దనియు, ఆయిసను (పధానమిుగా ఏదో ఒక గుణము ఒక్కోక్క కవి శెలీకీ ఆత్మధర్మముగా నెగడుచుండుననియు ఇతఃపూర్వము చెప్పితిని. ఆ _పమాణ మునుబట్టి తిక్కనశైలి _పధానముగ బుద్ధిగమ్యము అని చెప్పవచ్చును.

220 ఆలంకారికులు కావ్యగుణమలుగా పేర్కొన్న వాటిలో అర్థవ్య క్షీ (౧౯౦౧౯16౮) సమ్మిత త్ర్వము. (9౯86 50గ)%, సంక్షేమము. (8౯+ ల), నమత (88 ౩౧66) మొదలగు గుణములన్నియు టుద్ధిగమ్యమైన శ్రైలికి లక్షణములు. కేవల కర్ణ 'పేయములై న గుణములను తిక్కన ఎచ్చటను ఆదరింపలేదు. భావస్ఫోరకము, బుద్ధిగమ్యమ. లైన గుణములలో సందర్భోచితముగా ఒక్కొక్క దానికి ప్రాధాన్య మిచ్చి వృాదయార్థ్పకను, బుద్ధివికాసమును సమముగా కలిగించును భావావేశము గల ఘట్టము లందును బుద్ధి శణముల కే ఎక్కువ అధికారమిచ్చున; గాని ఆ ఆవేళ _ప్రవాహము.న బడి మున్కలువై చుచు కొట్టుకొని పోడు తతృలితముగా కావ్యశిల్ప లత్షములలో శిరోభూషణ మనదగిన జౌవిత్య పరిపాలనము ఆయన రచనలో (పతివాక్యమునందును పస్పుటమగుచుండును. జీవితములో ఆయన మవాోమేధావి. ఆ మేధావితయే ఆయన శైలికి ఆత్మరర్మము- ఈయన రచనలో అర్థము ననుసరించి శద్దిము నడుచుమ గాని శబ్దము తీసిన దారిని నడచి అర్థము (భంశము కాదు. ఏ కవికేని తన భావమున గోచ రించినదంతయు రచించి చూపుట దుర్గభము. శుద్ధ భావనాపపంచమునకు సంబంధించిన ఆతిని యూహ మూర్త (పపంచమనదగిన ళబ్దములో అవతరించు నప్పటికి ఆనేక సంకటమ లకులోన్లై పరిమితరూపముతోనే వ్య క్తమగును. సాధారణ కవులందరు శబ్దాధికార సంకిటములకు లోనయి యివి నడిపిన దారినే తమ భావముల పోనిచ్చి యా యీషకృలముతోనే తృ వ్లిపొందెదరు. భావ (ళంశము నంగీకరింపని మవోీకవులు శబ్దమునే భావమునకులోనుగావింది భావాను గుణముగ దానిని పల విధముల త్రిప్పి మలచి నడిపింతురు. వీరే వశ్యవాక్కు లు. ఈ కాన్యము తిక్క నవలె నిర్వహించిన తెలుగు కవి మరియొకడు లేడు. మరియు ఈయన రచనలో నశాక్కొాక్క యెడ ఒకే పద్యమున కార్య కారణ సంబంధము గల అనేక వాక్యములుండును. ఈ వాక్యముల సంబంధములను మన మూహించుకొనవలసినడే గాని ఆయన చెప్పడు చంజణ “పగ యడగించు చెంతయు శుభం బది లెస్స; ఆడంగునే పగన్‌

బగ; పగగొన్న మార్కొనక పల్కక యుండగ వచ్చునే; కడున్‌

దెగ మొదలెటత్తి పోవ బగ డీర్వగ వచ్చిన క్రార్య మొందు;నే

మిగతి దలంచినన్‌ బగకు మేలిమి లేమి మమవంబు కేళవాో

లిలి0

ఈ పద్యమున * పగ ఆడగింయట లెస్స” అని ఒక సిద్ధాంతము చేయ బడినది. ఆ ఆడగిందుట [కౌర్యరహితముగ జరుగవలెనని ఇంకొక సంకేత వాక్యము చేర్చబడ్డది ఈ రెండు వాక్యములకు నడుమ ఒకదాని నొకటి పూర్వ వక్షము చేయుచు మూడు వాక్యమలున్నవి. ఆ మీమాంసావలితముగా (కార్య రహితముగా పగదీర్చుకొనుట సౌధ్యము కాదు గనుక అసలు వగలూనుటయే అకార్యమని నిశృయింపబడివది. అర్థసంవాదము కలిగి సమానబలము గల ఇందలి వాక్యములను ఇంకొక కవియెనచో ఏ సీసపద్యముననో వివరముగ (వాసియుండును తిక్కనది ఆ పద్ధతికాదు. మరియు సిద్ధాంతమును సయ క్రిక ముగా సమర్థింపుచు తర్హుసహము చేయుట ఆయనకు పరిపాటి “ఆఅమలోదా త్ర మసీష” కలవాడు కనుక తర్కుమునకు తాళశాలని యే సిద్ధాతమును చేయడు. ఒక పద్యము నుదావారింతెదను

“వల నధికంబుగా గలుగు వైద్యులు కాస్త్రము లభ్యసీంచి మం

దుల నొడగూర్చ నేర్చి తమదోషము లారయు శ క్రికల్గియా

రులకు జికిత్స చేయుదురు రోగము వాయమిలేదె? వారు కో

గులగుట కాన మెల్ల? (ప్రతికూల విధిన్‌ నకు నేర్చుతోచునే ?”

ఈ పద్యమలో నరుడు తన ప్రజ్ఞచే (వతికూలవిధిని ఆత్మికమింప జాలడను సిద్ధాంతము చేయబడినది. దానికి సమర్థుడైన వైద్యుడు చికిత్స చేసి నను రోగము పోకుండుట దృష్టాంతముగా నీవ బడినది. వైద్యుడు అసమర్థుడే యైనచో ఆ దృష్టాంతమే అసమర్థమగును. కావున సమర్థుడ్రెన వైద్యుడే (గ్రహింప బడెను. వైద్యుని సామర్థ్యమును నిరూవించుటకు అయిమ లక్షణములు వేర్కొన బడినవి. వాటిలో మొదటి* ళాస్త్రాభ్యసనము రెండవది మందులు చేయు నేర్పు మూడవడి రోగనిదొనము, నాల్గవది చికిక్సా కౌళలము, అయిదవది “శలను- అనగా ఉపాయమని సాధారణార్థము, సమయోచితోపాయము అని విశ్రేషార్థము. (6506౯66410685); చికిత్స చేయునపుడు ఎప్పటి కప్పుడు తటస్థించు బెల్టిదములను తొలగ్యదోయు నేర్పు. ఈ లక్షములలో నేది లేకున్నను వైద్యుడు సమర్ధుడే కాజాలడు. వాటిలో ఉపాయము అతిముఖ్యమగుటయే కాక శాస్తా భ్యాసమునకు పూర్వమే వైద్యుడు కొదలచిన వానికి ఉండవలసిన సహజ లకీ ణము అందుచే నది మొదట పేర్కొ నబడెను. సులభముగా మర్న ఈ సద్య ములో శతర్కమయమైన ఇంత విపులార్థమున్నదిం ఇందు అర్భాతిశాయియైన

లితి0 శబ్దముగాని భబ్బాతిశాయియైన అర్ధముగాని ఎచ్చటనులేదు ఇట్టీవే ఆయన కెలికి గల లవణములు ఈ లియే బుద్ధిగమ్మమని చెప్పదగినది. మరి కొన్నితోట్ల భావము యొక్క లోతునుబట్టీ ఆర్జమునకు రుటితి స్పూర్తి కలుగదు. అసలు ఏకవి రచించిన పద్యమునకైైనకు అర్థము చెప్ప బూనెకివాడు ఆ కవి ఆ పద్యములో చెప్పదలచిన ఖభావమెదియో మునుముందు ఊహంచి ఆవగతము చేసికొన్ననేగాని అర్థము చెప్పజాలడు. కవి హృదయము గోచరిము కానివాడు ఆ పద్యమునకు అర్హమే చెప్పలేడు, అనగా వ్యాఖ్యాత కవికి గల భావుకత్వము కలవాడై యుండవలెనన్నమాట ఒకటి రెండు ఉదా హరణములు చూడుడు - కం॥ “పరిచారికాత్వరేఖా

పరిణతి తసమేన నచ్చుపడు భావనకున్‌

డిరమై తలకౌను నంత।ః

కరణముతో పురము [ద పదకన్యక సొచ్చెన్‌.*

ఇది (ద్రౌపది సుధేస్టయొద్ద వైరంధిగా వర్తింపటోవు సందర్భమున

చెప్పినది. ఆమె ఒక మహారాజునకు వట్టమహివి. కొాలవళమున పరిచారిక కాటోవుచున్నది. ఎంత నేర్పుతో వేషము మార్చుకొని నటింప బూనినను ఆమె ధూపరేఖలు సహజ (ప్రాళభవమును వెలడించుచునే యుండుమ. వేషమే గాక రేఖ పవైతము పరిచారికాత్వ స్పురణ కల్గింపనితో గుట్టు బయటపడును. రేఖను మార్చుకొనుటకు శరీరవర్జమును మార్చుకొనుటవలె అతి దుర్పటము. కాని భావితాత్యులైనవారు. (తీకరణకుద్ధిగా భావన చేసినచో ఆత్మీయ రేఖకుగూడ మార్చుకొనిగలిరు, అట్టి భావన చేయుటకు, అంతఃకరణము ఆచంచలమై యుండవలయును ఈయెడ పాంచాలి తన శరీరమున పరిచారికాత్వరేఖ పొచ్చెము లేకుండ ము[ద్రితమగుటక్షై తాను చేయు భావన స్టిరమైయుండడగిన అంతః కరణముతో పురము సొచ్చినదని ఈ పద్యముయొక్క భావము. “భావన వలన రేఖ మార్చుకొనవచ్చును” అనెడి యోగళాస్త్రరహన్యమును అర్జునుడు ఖృహన్నల యయ్యెడు సందర్భమున కూడ తిక్కన వ్థికృపరచెను. ఆ వాక్య మిది; “వదనంబు కొమరు భావనచేసి వేరుగా” అర్జునుని మఖ సౌందర్యము భావనవలన మారిపోయినదట* అగాధమైన ఇట్టి ఆర్ధగాంభ్యీము నూహిం పలీని

ల$!

వారికి అయన పద్యములు విన్నంతనే అర్థములుకావు. ఈ గుణమును (గహింపలేక తిక్కన కవిత్వమునకు _పసన్నతా గుణము తక్కువయని కొంద రనుకాందురు. అగ్ధగాంభీర్యమును అ్యృపనన్నతగా తలచుట అళిక్షిత బుద్ధులకు పహజమేం

ఇంకొక ఉదాహరణము చూడుడు.

“నుతియ్రైన చెలువున నెజసీన లోకర క్షణ మనంగ గళంబు చాయదోపొ

వారిసారనాథుడు తనకు _పత్యక్షమైనపుడు తిక్కన చేసిన ఆ రూప వర్ణనగల పద్యములోని పాదమిది. కాలకూటము ,మింగిననాడు ఏర్పడిన గళంబుచాయ ఆ దేవుని కంరమున కానవచ్చెనట ఆనాడు లోకరక్షణార్థమై ఆయన వోలాహలమును (మింగెమగాన ఆ ఛాయయే ఇక్కడ లోకరత్షణముగా ఆభేదాధ్యవసితమైనది. అయితే ఆ నల్లని ఛాయయే ఆదర్శప్రాయమైన సౌందర్యముతో నిండియున్నదట. ఈ అర్థమునకు తిక్కనవాడి” వాక్యము “గుటియైన చెలువున నెఆఅనిన*ో (464 *| 1668 663060) ఆని. ఈ మూడు అచ్చతినుగు మాటలలో "ఆదర్శ పాయమైన సౌొందర్యముతోనిండిన” అన్న వాక్యార్థము ఇమిడియున్నది. ఇది _గహంపలేని వారికి ఆయన కవిత్వము అ(పవసన్నముగ తోచుట వింతగాదు, మరి ఆధ్యాత్మికమలై న కొన్ని ఘట్టము లలో వేదొంతళాస్త్ర పరిజ్ఞానము యోగళాస్తాంనుభవసు లేనివారికి ఎంత అలో చించినను అర్థముగాని వద్యములున్నవి. ఆటే ధర్మశాస్త [వసంగములు వచ్చి నపుడును అట్టివే కొన్ని పద్యములు గలవు. వాటినై నను అపసన్నతాదోష జుర్టము లనరాదు. కొన్మములలో శాస్తాంర్ధ _పసంగము వచ్చినపుడు తచ్చాస్త్ర పరిజ్ఞానము లేనివారికి ఆవి దుర్చోధములగుట సహజమే! దానికి మన విజ్ఞాన లోపమే కోరణముగాని కవి రచనాలోపము కారణము కాదు.

ఆర్థ్భమునకు ముందు విన్నంతశే చెవికి ఇంపున్తు మనన్సునికు హాయిని గొల్పెడి పద్యములు తిక్కన రచనలో బాల అరుకుగానుండుము. క్వాచిత్మము లైనవి కొన్ని ఉండపచ్చును. అవియైనను కేవలము అతరరమ్యత నాకించి (వాసీన పద్యములుగావు. భారఠరమున ఇతర భాగములందును భాగపళతాది ఇతర [గంథములందును పందర్శము నుండి వేరుపరచి ఇంపుగా చదువుకొన

లల దగిన పద్యము లనేకములండున, తిక్కన భారతమున (పతి పద్యమును సందర్భసంకీ[ితమై అవయవితో విడరాని పొశును కలిగియుండును గాన దానిని వేరు పరచి ముచ్చటగా చదువుకొని మురియుట పొసగదు “చిచ్చరకిన్నుమూసికొని చేత్మిలిళూలము డాచి లీలమై వచ్చిన రుకుచందమున (వాలెద వీ వనిలోన నోర్వగా వచ్చునె నిన్ను నెట్టి మగవారికి నీ కృప నాశయింపగా వచ్చితి మేగతిన్‌ గెలువవచ్చు మహాత్మ యెలుంగజేయవే” ఇత్యాది పద్యములు కొన్ని సందర్భములనుండి వేలుపకచి చదువు కొను టకు అనువుగా నుండునుగాని అవియైనను సందర్భముతో కలిసియున్నప్పటి చిత్త సుఖమను విడిగా కలిగింపలేవు అనగా. తిక్కన పవ్యరచనా పరాయణుడు కాదు" కావ్యశిల్ప వరాయణుడు. ఆఅ శిల్పములో ఏ స్థానమున ఏ వాక్యము ఆవళ్యకమగునో దానినే ఘటించి మూర్తి సౌస్టవమును రసన్స్ఫూ ర్శిని కలిగించును. అవయవినుండి విడదీసిన ఏ అవమవమును ఇంపు గొలుపదు. ఇంకొక విశేషము- ఆంధవాజ్మయములో సంస్కృత జటిలము, సమాసఘటితము అవర రమ్మ్యము, భావాతిశామిళబ్ధము, నైఘంటికము అయిన శైలియొకటియు, దేళ్య పదఘటితము, నాతిసమాసభూముస్థము, లోకవ్యవవారసిద్ధము అయిన శైలి యింకొకటియు. రెండు లిన్నమార్గములుగా తొలినాడే యేర్పడిను దీనిలో మొదటి దానికి నన్నయయు రెండదానికి తిక్కనయు గురువులు ఈ రెండు తెలుసు భాషలో నాటినుండి నెటికిని విడివిడిగా సాగుచునే యున్నవి. అర్వా చీన లలో నన్నయ ెలిని ఆనుకరించి కృతకృత్యులయిన కవులు చాలమంది కలరు. శ్రీనాథపోతనాదులు, ఆ క్రైలికే మరికొంత వన్నె పెట్టి గురువునకు పత్యుపదేస్టలు ఆఅనదగినవారుగా గణనకెక్కి రి. తిక్కనను అనుకరింప జూవిన వారు దేళ్యపదమయమైన రచన చేయగలిగిరేగాని ఆయన శైలిలోని తక్కిన విశేషములను స్పృశింపలేక పోయిరి. ఆనగా ఆయన ౩లి అనుకరణ సాధ్యము కాదు. నిజమునకు భావగతి కూడ శైలిలో ఒక భాగమని అంగీకరింతుమేని ఒకని శైలి మరియొకని కెన్నడును అనుకరణీయము కాదు అది అతని ఛాయ వంటిది, ఇచ్చట (ప్రస్తావింపబడిన అముకరణీయత బాహిరమైన శబ్ధగతికి

లిలిలి సంబంధించినది మృాతము. తిక్కనతై లి అననుకరణీయ మన్నప్పుడు ఆయన శాబ్దిక తై లియు అసాధ్యమే అమకొనవలయును ఆయనవలె లోక సాధారణ భాషలో జీవవంతములై న వాక్యములు (వాసిన కవి ఇంకొకడు లేడు. వనరనలు = చిత్రణము ణి

కావ్యమునందలి వర్జనలు వస్తువర్ణనమనియు రూవచ్చిఠణమనియు భాన చితణ మనియు మూడు విధములు. రమణీయములైన నూర్యచం[(ద్రోదయాడి (వకృతి దృళ్యములును, పా్యతలు వర్తించు రంగస్థలాది సన్నివేశములును, వస్తువర్ణనలగును. మరి ఆ రంగమున (ప్రవేశించు పాతల రూపురేఖలను, మనో భావములను పర్దించుట రూపచితణమగును. అలంకార శాస్త్రమున వీటిలో మొదటి వర్గమున కుద్దీపన విభావమనియు, రెండవదానికి ఆలంబన విభావ మనియు పేర్లు. కథిలో ఓక వివాహఘట్టము సందర్శ్భించినపుడు ఆ వివాహ మంటఓపమును అందలి వేదిని నానావిధమంగళదవ్య సముచ్చయ స్థితిని బంధు మి_తజన సమావేశమును వర్ణించుట వస్తువర్థనము. పెండ్లిపీటలమీద ఆసీనులై న నూతన వధూవరులను వర్ణించుట రూపచ్చితణము మరి వారి మధురనునోభావ సంచారమును వర్ణించుట భావచితణము ఈ మూడును విడదీయరాని పొత్తు కలిగియుండుట నిజమే కాని, వాటికిగల ఈషద్భేదమును గుర్రించట మ్యాతమే విమర్శ ధర్మము. ఈ మూడును ఉత్తరో త్తర చతురతరములు. ఆందును మూడవది (భావవర్ణన) కవియొక్క. ఆంతర జగద్దర్శక నివుణతకు పరీక్షా స్థానము సజీవప్పాత సృష్టికి ఆ దర్శనమే మూలభూతము. సాధారణ ముగా ఈ మూడు విధములను వర్దనలనియే చె సృచుందుము. అందు త ప్పేమియు లేదు. తిక్కనగారి సన్నివేశ వర్ణనలును, మూర్తి వర్ణనలున్తు లావ వర్ణనలును పరస్పర పోషకముల్లై రసోదయము కల్గించుచుండును.

ఆయన చేతబడిన భారతభాగమున యుస్థభూమియు ఆందు సంవోర తాండవమొనర్భు వీరుల మూ ర్తులును (పథాన వర్ణనీయాంళములు. యుద్ధపంచక భాగమునగల కథయంతయు ముఖ్యముగా ఈ రెండంళనులకు సంబంధించినదే. ఈ భాగమును యుద్ధభూమిని పవహించెడి ర క్రవాహిసులవలె రౌ ద్రభయానక రస్నపవావాములను వెల్లివిరియించి తిక్కన రమణీయ భయంకరమైన ఒక

(30)

లీకికీ లోకమును చితించి (పదర్శించెను. ఆయన యుద్ధభూమిలో ర్నుదునివలె ఆనంద పారవశ్యముతో తాండవించుచు అయిదు పర్వముల వీరగీతము దేవతలు ఆల కించునట్టు ఎలుగె త్రి పాడినాడా? అని యనిపించును, ఆ వీరగీతముయొక్క తుది చరణమే స్త్రీ పర్వము. అప్పటికి గతించిన పదునెనిమిది రోజులలో పోరిపోరి వీర స్వర్గము నలంకరించిన శూరుల క శేబరములను,అవి చివరికి జీర్చించి గుర్తుపట్టవాని ఆంగవై కల్యముతో పడియున్న స్థితిని చ్యితించుటలో ఆయన చూవిన సునిశిత మైన భావన ఊహింపవలసినదే కాని ఉగ్గడించుటకు సాధ్యముకాదు. యుద్ధము లను వర్షించిన యుద్ధపంచకములో ప్రవహించిన రౌదభయానక రసముల వలెనే ఇచ్చట న్తీ పర్వమున కురుకాంతల అ,కుజలముతో పాటు కరుణ వీళత్స రసములు వెల్లివిరియుచుండును. భర్తల శవములమీద విలవించు వీరపత్నులు, పుుతుల శవములమీదబిడి విలవించు వీరమాతలు దుఃఖపరవళలై చేయు ఆ కోళ నినాదములు సీరవమైన నాదముతో పాఠకుల హృదయములనే కాక ఆత్మలను గూడ దవింపడే యుచుండున.ఆ పరములో అషిజ్జములై న కొన్ని వృత్రములు వాడబడినవి, అవి గేయపాయములు, పకన సామర్థ్యము కలవాడు వాటి గేయ లక్షణమును నువ్య క్తమగునట్ట్లు చదివినయెడల ఆ కరుణఠసము ద్విగుణీకృత ముగా అనుభవింపబడును. కావ్యకళతో కరుణమునకును గీతికిని సహజ సంబం ధము కలదు ఆ పొలికలనిలో పడియున్న శళవముల చితణము, చితకారుడు చితింపలేకపోవుటయేకాదు. ఛాయాగాహక యం తముకూడ [గహింపజాలదు ఆ మూర్తులను తిక్కన (పత్యషముగా ళబ్దచిత మొనర్చిన నేర్చు ఆయనకే చెల్లును. ఒక ఉదాహరణ చూడుడు- ఇది కల్యుని శవవర్ణనం గి “*టోరగిల బడ్డవాడు గపోలమొకటి

పుడమి మోనీనయది మోము పొలుపు పెడదు

వీడె చూచితె కల్యుండు వెడలియన్న

జివ్వ దినియెడి వాయస్మశేణి కృష్ణ ”'

ఆసాధ్య నంస్థానకమ లైన ఇట్టి రూపములను స్వాభావికముగా చి_తించు

టలో ఆయనకుగల కౌశలము భారత మెల్లెడలను కానవచ్చును, ఇంకొక ఉదా హరణము నిచ్చెదను. పాంచాలి నుధేవ్టను చేరటోవునపుడు ఆసీనయైయున్నను ఆ రాజపత్ని ఆదరపూర్వకముగా “రమ్ము” అని చేరదీయుట ఇందు వర్ణింప బడినది

నే కక్రన్నగొ న్‌ గారవంబును మొగంబున! గేల బురః (పసారముం

చనువున న్వమభావమును దంతమరీచుల సామి నిర్గమం

బును దనలో( గడల్కొానంగ భూరితరాదరరేఖ నిందుర

మ్మనవుడు నంతనంత (దుపదాత్మజచేరి వినీతి నిల్చినన్‌.””

నుధేష్ట గౌరవభావము తోచెడు మొగమతో చాచిన చేతులతో, లేవ నపుడు సగము వంచిన శరీరముతో, చిరునవ్వువలన కొంచెము వ్యక్తమైన దంత కాంతులతో మిక్కిలి ఆదరభావము నూచించుచు “ఇందురమ్మ”” అని దేరదిలి చినడట. పాంబాలి అంతంతజేరి వినీతితో నిల్చినదట. ఇంకొక కవియైనచో సుధేష్టజూవిన ఆదరభావమును అమె అవయవచేష్టా వివరములతో వనిలేకుండ గనే సూలముగా ఒక్క వాక్యములో చెవ్పి ముగించును అ వాక్యమువలన సందర్భ తాత్పర్యమే బోధవడునుగాని (పత్యక్షమూ ర్తి దర్శనము కలుగదు. మనచే అ మూర్తిదర్శనము చేయించుటయే తిక్కనగారి శిల్పలక్షణము, సంస్కృత కవులలో భట్టబాణుని కాదంబరి ఈ రూపచ్చితణ కౌళలమునకు (వథమోదాహరణము. ఆయినను ఆది వచన రచన కనుక కొంచెము నుకరమే యగును. తెలుగులో ఈ [పజ్ఞకలవారు ముగ్గురు నలుగురు మ్మాతము కలరు వారిలో తిక్కన కాలమునుబట్టిచేకాక ప్రతిభను ఐట్టియ (ప్యపథముడు. మరియు మూర్తి చితణములో స్థిరరూపమును వర్టీంచుటకంటె చరరూవమును వర్ణించుట కష్టమైనపని రూపగతమైన సహజ సౌందర్యము దాని చరమావస్థలో ద్విగుణీకృతమై మోహనమగును. ఆ చరమావస్థను వర్డించు నేర్పు ఎగిరెడి పక్షిని కొటైడు విలుకాని నేర్చువంటిడి. తిక్కన క్రేశతరమైన అట్టి చరరూప మును వర్ణించుట కే కుతూహలపడును, దీనివంటిదే (ప్రాణుల ఆకారములకంటె తన్మనోభావముల వర్చించుటలోగల క్లేశము. ఆకారము బాహిర పపంచమునకు సంబంధించినది; ఇంగితము అంతర ప్రపంచమునకు సంబంధించినది. ఉభయా త్మకమైన రూపము వర్ణింపబడినప్పుడే దాని ఆత్మ వ్యైక్తమగును, తిక్కన రూపచ్చితణలో ఆకారమ్స, దాని చలనము, తదంత?ఃకరణ (ప్రవృత్తి కలసి రాశీభూతమై సమ్మగ సౌందర్యమ.మ వెలార్చుచుండుము.

భాషాస్ఫృష్టి

కాన్యరచనకు యోగ్యమైన ఆంగ్యధభాషలేని రోజులలో కిష్టమైన భాషను

నిర్మించుకొని కావ్యరచనను నిర్వహించిన సిద్ధసంకల్పుడు నన్నయ. అయన

లతిరి

చేతిలో తత్శమళబ్దజాలమువలె కుద్ధాంధము పెంపొందలేదు. తత్కారణము నన్నయ [పకరణమున చెవ్పితిని. అచ్చతెనుంగున కాగౌరవము తెచ్చినవాడు తిక్కన. ఒకభాష యొక్క. శ క్రియ, సంపన్నతయు ఆది వ్య క్రముచేయు భావ ములయు నర్థములయు గంలీరతను బట్టీ తెలియవచ్చును. అచ్చతెనుగు భాష సూక్మాతిసూష్మమ్సులెన మనోభాపములను వ్యక్తము చేయటయందును ఆతి గంభీరమ్న్ములెన శాస్త్ర పరమార్థములను నిష్కర్షగా వివరించుట యందును కూడ సమర్థమే యని తన (పయోగములచే లోకమునకు చూవినవాడు తిక్కన అట్టి యీ భాష అంతయు ఆయన సృష్టీంచుకొన్నదే. ఆ భాషా సృష్టిలో కొంతవరకు నాటి వాడుకపదముల సహాయము చాల కలదు ఆయన వాక్యములు వ్యాకరణ లవణానుసారముగానే ఉన్నను, భాష అంతయు వ్యావహారిక భాష. అందును నెల్లూరు మాండలిక (పద్వపయోగమలు అమితముగా! కలవు. దేళ్యమైన తెలుగుభాషను పాల్కురికి సోమనాథుడును విస్తారముగా వాడెను, కాని ఆతని భాషకు తిక్కన భాషవలె సాధారణీకృతి రాలేదు. దీనికి కారణము సోమనాథుని (పకరణమున వివరించితిని అందు చూడదగును. వ్యావవారిక భాషా పదము లకే శుద్ధరూపమును (కొత్త ప్రాణము నిచ్చి ఆయన భారతము రచించెను

“ఒక కవి యొక్క రచనా సామర్శ్యమునకు పరీక్షా స్థానము [కియాపద (పయోగము (6 ౪:60 ల16 ౪60)” అని ఆరిస్టాటిల్‌ ఒకవోట నిర్దే శించెను. ఇది సత్యమే; మానవ వర్తనమే కవిత్వమునకు (పకృతి, వర్తనమును వ్యక్తము చేయునది (క్రియారూపమేగాని తక్కిన భాషా భాగములు కావు ఆవ న్నియు (క్రియకు అంగభూశములు. కావున వాక్యములో (శ్రీయాపదము (పాణము, మరియు కాతీ5క నర్తనమును సూచించు కియాపదములు లభించు నంత _పచురముగ మావసిక వ్యాపారమును సూచించునవి లభింపపు. అంమను సమానార్థకములుగా కానవచ్చే క్రియలలో ఛాయామ్మాతముగ అర్థభేద ముండును. అర్థమునకు తగిన |కియా [పయోగము చేయలేని కవి తనకు స్ప్ఫురిం చిన ఏదో ఒక క్రియను _(పయో%ంచి పులిమి పుచ్చును.

1. ఆ మండలములో*“'పనిలేదు, పలుశకుండుము” అను మాటలు ఇతర (ప్రాంతములలో “అక్కరలేదు. ఊరకుండుము” ఆని వాడుదురు. అస్లే “వచ్చిన దానిక్తి పోయినదానికి * అనునవి “వచ్చుటకు, పోవుటకు" అను భావార్థమున ఉపయోగింతురు. (ప్రళ్నార్ధకమున “ఎట్ట? అనుట ఇంకొక మాండలికము “*నీన్స రావా ఎట్లో అనిన “నీవు రావావమి ?” అని అర్థము, ఇట్టి వయోగములు భారతమున తండోపతండములుగా నున్నవిం

287 ఈయన, ఒకే వ్యాపారములో ఛాయామాతభేదము గల అంశము లెన్ని యండుకో వాటి అన్నిటికి ఆర్థచ్భాయాభేదము గల (కియావదములను (పమయోగించి నిష్కర్షమైన అర్థమును వ్యక్తికరించును. ఒక ఉదాహరణము చూడుడు (దౌపది కీచకు నింటికి సురను తేటోవు సందర్భమున ఆమెకు కలి*న భయ సందేహములలో ఎట్టీ భావాంతరములు కలవో అవన్నియు ధాయానూ త భేదము గల (కియలలో వ్యక్తము చేయు ఈ [కిందిపద్యము చూడుడుం ఆః “తలకు పుట్టె గొంకు కొలదికి మీరె వె న్చాటు దోచె ముట్టుపాటు దొడరె వెజగుపాటు దనికె నెజనాడె నొవ్వునె వ్వగలు వగలు నీనె దిగులు వొదివె” రావణునిచేత అవమానితయైన రంభయొక్క చిత్తవె కల్యమును వర్ణించిన పద్య మిటువంటిదే. దానిని ఆచ్చట వివరించితిని. మరియి ఒకే ఆర్ధ మును పలుమారులు చెప్పవలసి వచ్చినపుడు ఆయన భంగ్యంతరముల చెప్పును గొని పునరుక్తి దోషము పొంత టోడు. (దోణపర్వుమున గల షోడళమహారాజ చరిత కథనము దీనికి దృష్టాంతము. ఆ కథనములో, ఎంతెంత గొప్ప (బతు కులు (బతికినను ఆ పదియారుగురు మహారాజులును లోకాంతరగతు లగుట తప్పలేదు - అని చెప్పవలసివచ్చెను ఒక్కొక్క మవోరాజునుగురించి “లోకాం తరగతు డయ్యెను” అను వాక్యార్థమును భంగ్యంతరమున పదియారు పద్యము లలో పదియారు విధముల (వాసెను తీక్క-నగారి సందేశము ఇట్టి మహాకవి తన రచనలద్వారా లోకమునకు చేసిన ఉపదేశ మేమి? కవిగా ఆయన మన కిచ్చిన సందేశ మేమి ? అని ఎవర్తై నను _పశ్నించినపుడు భారతమున చెప్పబడిన ఉపదేశమే ఆయన సందేశము అని సద్య్మస్పమాధానము చెప్పవచ్చును. “అయితే ఆ భారతము తన సందేళశద్యోతనార్థము ఆయన స్వతం (తముగా (వాసిన _గగంథము కాదు; అది వ్యాసకృతము అందలి ధర్మోపదేశము వ్యాసుడు చేసినట్టిదే కాని తిక్కన చేసినట్టిడి కాదు” అశ్క “భారత సందేళశమే

లికికి

తిక్కన సందేకము”అఆనె! సిద్ధాంతమును పూర్వపశము చేయవచ్చును నిజమే. వ్యాసృపోక్రము కాని ధర్మమును దేనిని తిక్కన స్వయముగా టోధింపలేదు వ్యాసరచనము తనకే కాక, ఆనాటి తన జాతికిని ఆన సరణీయమును, ఆరాధ నీయముమ కనుకనే దానిని తెనిగించుటకు పూనుకొనెను. ఆనువాదకుడైన ఏ కవి యైనను మూలమందలి ధర్మమహ త్ర్వముగాని,క థాచమత్కారముగాని, పాతల యదాతత్తత గాని తనకు ఆకర్షించి హృదయమునకు హత్తుకొనిశపుడే దానిని భాషాంతరీకరించుటకు తలపడుమగాని లేనిచో దానిని చేపట్టడుం కావున ఖార తమునందలి కథ-పాతలు-ధర్మము అనెడి మూడంగములు తిక -నహ్యద యము నాకర్షించినవి. కావుననే ఆయన దానిని తనరచనకు మాత్కకగా గైైకొ నెను. ఆయితే ఆయన భారతమును “తెనుగువాన వినిర్మించుట” అనగా ఒక విశిష్టూపమున నూత్ననిర్మాణము చేయుటయే అని ఇతఃపూర్వము చెప్పితిని. ఆ నిర్మాణము ముఖ్యముగా (గంథశిల్పమునకు సంబంధించినది అఆనువాదమున గల రూపనిష్టవముగాని. శిల్పసౌందర్యమ గాని మూలమున లేదనుట నిర్వివాద మైన విషయము కాని ధర్మ్యప్రతిపాదనము ఇంచుమించు మూలానుసరణమే ! అయినను మూలమున "పెక్కు తత్త్వములు వికీర్ణముల్లై సమన్వయము కుదరని వై విధ్యము కలవిగా గోచరించుచుండును ఆ ధర్మత తములో వైవిధ్యముగాని అనేకత్త్వము గాని లేదనియు, నాశా ధర్మములయొక్క అద్వైతమూర్తియే భాంత మనియు, దర్శించి తర్దర్శనానుగుణముగా భారతమును తెనుగున వినిర్మించిన మవోకవి తిక్కన. కావున శిల్పమునకే కాక ధర్మసమన్వయము చేయటలో కూడ కొంత విశిష్టత కలదు. ఇయ్యెడను ఆయనను వ్యాసబువి ఆళశయమును వ్యాఖ్యానించిన భాష్యకర్తగా (గహింపవలెను, ఆయితే మూల మందలి రహస్యములను విప్పి చెవ్పినవాడే భాష్యకర్త యగునుగాన్సి తానై తన దిగా చెప్పతగిన నూతన ధర్మమును ఉపదేశించినవాడు కాజాలడు. కావున ఆయన ఉపదేశమును (గహించుటకు ఆయన స్వతంతముగా రచించిన (గంథ భాగములను పరిశీలన చేయవలసీయుండును.

అవతారికనుబట్టి ఆయన వై దికమార్గనిష్టమగు వర్తనచే భేదము లేని భ క్రిచ్రే నిరంతర భగవత్పాదపద్మ సంస్మరణచే, కావ్య రసాస్వాద తపన్సుచే భగవంతుని మెవ్చించి మోతముమ వళముగా గైకొన్న ధన్యుడు అని స్పష్ట మగను, ఆదిగాక ఆ హరిహరనాథుని సాకార నిరాకారత్వములను గూర్చియు,

లకి ఆ దేవుడు నానా విధముల ఐహికాముష్మిక సుఖమును కోరు వారికి ఏకైక శరణ్యుడనియు హరిహరనాథతత్వ నిరూపణ సందర్భమున చెవ్చితిని. తిక్కన గారు కర్మజ్ఞాన భక్నియోగాది మార్గములలో నేదో యొక దానిని అవలంబించి తక్కిన వాటిని ఉపేతు చేసిన సంకుచిత దృస్టికలవాడుకొడు ఆనన్నియు సోపాన పరంపరా కమమున మోక్షప్రావ్లి కి కారణము అనియు అన్నియు (కమ ముగా సంసేసృము లనియు _హించుటే కాక తదనురూపముగా తన జీవిత యాత్రను సాగించి పూర్ణపురుషుడుగా ముక్తిని పొందెను. హరిహరనాథుడు సర్వ దేవతాద్ర్య్యైశమూ ర్తి యైనథ్ణే, తిక్కన పర్వధర్మ మార్గాద్వైతమూర్తిగ వెలుగొండెనుం ఇదంతయు ఆకున పారలౌకిక సారనకు సంబంధించిన ధర్మాచరణము, ఈసాధనను మిషగాబెట్టుకొని ఐహికమును నిర్వీర్వము-ని_స్టేజము ఒనర్చు కొన్న పేద మనస్సు కలవాడు కొదు. మంత్రిగా, రాజనీతి విళారదుడుగా, వై లవోపేతుడుగా, మవోకవిగ్మా మహాదాతగా, బవావిధ టీవితరంగములలో గణనకెక్కి ఐహిక జీవితమును సథల మొనర్చుకొన్న సంసారయోగి.! తనకు భ్రీమత్వము, అయుష్మత్వము, సుధీమత్స్వ్వము భగవదన్నుగ హలబ్ధిములని భక్రితో స్వీకరించి భోగియు, త్యాగియునై ఆ సంపదల వ్యామోహమున బడక నిర్హి వతతో మెలగిన (బ్రహ్మజ్ఞాని. కావున తిక్కనగారు లోకమున కిచ్చిన సందేశము ఆద్వ్వైత మార్గానుసారియైన పూర్ణయోగసారనం అవాలని ప్రై ఫలాల నానడు 1 కిం “శ్రీమత్వాయుష్మత్వసు

థీమత్వ (పద కటావ దీవిత భక

స్తోమారాను వసంతా

వ్యామోహ పళమ కరణ హరిహరనాథా”

కేతన దశకుమార చరిత తిక్కన సమకాలికులలో మొదట పేర్కొన దగినవాడు మూలభఘటీక శేతన; ఇతడు సోమయాజికి అత్యంత సన్నిహితుటగుటయే కాక, ఆయన కంకిత మిచ్చిన దశకుమార చర్విత పీఠికలో ఆ మహాపురుషుని మహోదార మైక ఐహిరంతర మూర్తిని చితించి లోకమున కొసంగిన శిల్పి. శేతన వేంగి దేశమునందలి” వెంటిరాల” అనే అ్యగహారమ.నకు ఆ గణిం అనగా అగవోరీకుడో లేదా (గామణియో? ఆ ([గామము నేటి ఏలూరునకు సమీపమున ఉండెడిదట. ఆదినములో నెల్లూరు పట్టణమున సారస్వత పీఠాధి పతిలై అనేక విధముల కవిపండితుల ఆదరించుచున్న తిక్కనకుజేరి ఆయ నను మెప్పించి తన కవిత్వ పాండిత్యములకు ఆమోదమ్ముద సంపాదింప వలె నను అఖిలాషతో కేతన నెల్లూరు చేరియండును, అంతేకాని కేవలము ధన సంపాదనార్థమై వెళ్ళి యుండదు అ్యగగహారమున కగణి యగుటచే ఆట్టి యవ సరము ఉండియుండదు. కేతన యీ (గంథమును తిక్కన కోర్కి మీద గాక, తత్పూర్వమే రచించి ఆయనకు కృతియిచ్చు సంకల్పముతో వినివింపగా ఆయన సమ్మతించి యుండును. కృతిపతిచే ఆడిగించుకొని, కృతి ప్రదానము చేసినట్లు కవులలో వెక్కురు తమ (గంథములలో [వాసికొనట సం్యపదాయయుగాన్న కేతనయు అభ్రే (వాసికొని యుండును. మరి ఆ [గంథమును ఆలకించిన తిక్కన ఆతనికి అభినవదండి బీరుద (ప్రదానము చేసీ యుండును. [గంథావతారికలో “= వేగి విషయమున వెంటిరాలను పేర అభిరామమగు అ(గవోరమునకు న్యగణి యగువాని నఖినవ దండిగా టొలుపు మీజీనవాని,...”

ప!

అను విశేషణములనుబట్టి ఆ విరుదము ఆతగికి తత్ప్చూర్వమే ఉన్నటులతో చును. కాని ఆది తిక్కన (_పసాదించినదియే ఆనియు, ఈఅవతారిక కృతిస్వీకారమునకు తిక్కన అనుమతించిన పిమ్మట (వాయబడినదనియు నా ఉద్దేోేము ఈ నంపదాయము కూడ కవిలోక సాధారణమే

కృతి వదాతగా కేతన తిక్కనకు బంరువగుబజే కాక్క ఆయనకు శిష్యుడనని చెప్పుకొముటకు చనవుకూడ నంపాదించెను. ఇతడు రచించిన “ఆంధ భాషాభూషణ “మను తొలి తెలుగు వ్యాకరణ గద్యలో తాను తిక్కనసోమ యాజి శిష్యుడనని ఈ విధముగ జెప్పికొనెను. “శ్రీమమభ యకవిమిత కొమ్మనామాత్య పుత బుధాంాధన వికాజి తిక్కనసోమయాజి వర్మపసశాద కవితావిలాస వేవ శాస్త్ర పుకాణేతిహాస కళాకోవిడద మానవ 4 కేశనామాత్య (_పణీతంబైనొ! తిక్క ననెరవీన ఆ గుర్వుతము ఏవిధమైనదో చెప్పలేముగాని ఆయన పరిచయము వలన కేతన కవిత్వకళలోను, సాహిత్యములోను, అనేక కాస్త్రములలోను పెక్కు రహస్యములు _గహించి తన (వతిభకు మెరుగులు దిద్దుకొని తనకు కలిగిన ఆ మేలునకు శిమ్యడనని చెవ్పీకొని యుండును, శ్మకూష అనగా నట్టిదే

వై గద్యలో తిక్కనను సోమయాజి అని పేర్కొన్న కేతన దశకుమార చరితమున ఆయనను అమాత్యుడుగానే పేర్కొనెకు. కావున దశకుమారచరిత నాబికి తిక్కన యజ్ఞముచేసి యుండలేదనియు ఆంధభాషా భూషణము తిక్కన సోమయాజియైన వీమ్మట రచింపబడెననియు తలంపవచ్చును. కొని దళకుమార చరిత కృత్యవతారికలో

“మహిత దక్షిణలె న బహు విధ యాగంబు లొనరించు ననుట వర్ణనము చొప్పు"

అని (వాయట బట్టీ తిక్కన సోమయాగము చేసిన తరువాతనే తర్క్బృతి స్వీకారము చేసెనని భావింపరాదు. సోమయాగమునకు పూర్వము గృహనస్ధుచేయ దగిన [శౌతస్మార్తకతువులు పెక్కుగలవు. అవి యన్నియ యాగములే' వాటిలో నోమపాన విధాన ముండదు

“వై దికమార్గనిష్టమగు వ ర్తనమున్‌ తగ నిర్వహించు” చుండిన తిక్కన సోమయాగమునకు పూర్వమే అట్టి కతువులు పెక్కుచేసీ యుండును,

1. ఈ గద్య కొన్ని వాళ్యపతులలో లేదట, కొన్నిటనున్న దాలుకుగదా. (34)

వలి కావున దళకుమారచరిత నాటికి ఆయన సోమయాజి కాడు. మరి ఈ [గంథమున భారత్మపస్తావన లేకపోవుటయే గాక నిర్వచనో త్తరరామా యణ (పశంసయు లేదు. తిక్కన (గ్రంథరచనా (పళ స్తిని తడవిన ఈ (కింద పద్యముననై నను దాని పేరెత్తలేదు. కం! కృతులు రచియింప సుకవుల కృతు లొప్ప గొనంగ నారునికిం దీరునె? వా కృతినిభుడు వితర ఇభభ్రీ యుతు( డన్నమనుతు(డు తిక్క/(డొకనికి దక్కన్‌. భారత నిర్వచనోత్తరరామాయణములు కాక తిక్కన రచించిన ఇతర కృతులను మనసున పెట్టుకొని కేతన ఈ పద్యమను వాసియుండును. నిర్వచ నో శ్రరరామాయణమే ఆనాటికి పుట్టియన్నచో ఆతడు దానిని (పళంసింపక విడ.పడు. ఈ కారణములబట్టీ దశకుమారచరితము నిర్వచనో త్తరరామాయణ మునకు పూర్యరచన యని నేనేగాక పలువురు భావింతురు. ఈ విషయమంతయు తిక్కన [పకరణమున చెవ్పీతిని, తెన(గున _గంథావతారికలలో ఏ అఆవతారికకును లేని (పాధాన్యము దశకుమారచరితావతారికకు కలదు. అందు కృతిపతి యైన తిక్కన యొక్క మహనీయమైన బహిరంతర మూర్తి వర్ణన చేయబడెను. మనకు యథార్థ మైన కవుల జీవిత చరితలు లేవు. వారిని గురించి జీవితాంళములు వ్రాయ తల పెల్టీన చర్మితకారులకు ఉపకరించు ఆధారములు సైతము చాల తక్కువ రాజాంకితమ్ములైన [గంథముల అవతారికలో ఆయా రాజులమొుక్క చరిత కొంతవరకు కానవచ్చును గాని ఆదియు రాజకీయ చరిత్ర వర్ణనమేగాని కృతిపతి యొక్క ఆత్మీయళా వర్ణశము గాదు, దశకుమార చర్చిత ఒక మహాకవి యొక్క లోకాతిశాయి యైన స్వరూప స్వభాపములను ళబ్దములతో చి_తించి ఆయన వర్ణచితములేని లోటును తీర్చెను. అంతేకాదు. తిక్కనవంటి కారణజన్ముడు ఆవిర్భవించుటకు అర్హ క్షేత్రమైన క్వటరువు వంశమును మూడు నాలుగుతరముల పూర్వమునుండియు వర్షించి తిక్కన చర్వితమును వ్రాయవారికి ఆధారము కల్సించెను తిక్కన కాన్రై

ల48

భారతమున గాని, నిర్వచనో త్తరరామాయణమున గాని తిన వంశమును వర్ణించు కొనని లోటుటాడ ఈ మూలముగ తీరెను,

దండి దశకుమారచర్నితము పసిద్ధములై న సంస్కృతగద్యకావ్యము లలో రెండవది. మొదటిది భట్టవాణుని కాదంబరి. దీనినికూడ కేతనకాలములోనే ఇంకొక కేతన పద్య్యపబంధిముగా తెనిగించినట్లు సంకలన _గంథములలో నున్నది ఆ కేతన కొట్టరవు కేతన యనియే పలువురి అభ్మిపాయము అది యటు లుండుగాక. ఒకే శ లాబ్టీలో ఆ రెండు గద్యకృతులను ఇరువురు కవులు చంపూ కావ్యములుగా పరివర్తనము చేయుట చూడగా ఆ కాలమువారికీ పద్య (వబంధములపవై గల ఆదరము కేవల గద్యకృతులమీద లేదని తలంపవలసి వచ్చును గద్యపద్యాత్మకములై న చంపువులు ఉభయతారకము లగునన్న నిబ్బ రముచేతనో గద్యము పద్యమువలె ధారణయోగ్యము కాదను అనుమానము చేతనో పద్యమువలె గద్యము. కీర్తికారణము కాదనెడి నికసనఖావము చేతనో మన పూర్వకివులు వత్యేక గద్యరచనల నాదరింపరైరి. కానిచో కాదంబరీ దళ కుమార చరితలు ఉత్తవగద్య _వబంధములుగానే తెలుగున అవతరించి యుం డును. తెనుగు దళకుమారచరి,తలో ఏ వచనభాగమునై నను మూలముతో పోల్చి చూచినపుడు ఆ అనువాదసరణినిబట్టే వై ఆభ్హిపాయము నిజ మనివంచును.

సంస్కృతమున దండి దళకుమారచరిత ఓక చి(తాఖ్యాయిక. ఇది కేవలము కల్పితము కాదనియు, ఇందలి కథా సణాళక కథాసరిత్సాగరములోని మృగాంకడత్తుని చరిత వణాళికను బోలి యున్నదనియు ఈ కథలలో కొన్ని అందలి కథలతో సంప్రదించుచుండు ననియు ఫ్రీ వేదము వేంకటరాయళాన్త్ర వారు ఒకచో ననిరి ఆ పోలిక లున్నను దిండి రచనావిధాన మంతయు స్వతం (తమే ! ఈ _గంథమున కథాాపణాళిక ఈ విదముగా నుండును.

కథా[(పణాళిక

మగధదేశాధీపడై న రాజహంసు డనురాజు మాలవాధీకుడగు మానసా రునిచే యుద్ధమున ఓడిపోయి భార్యతో, నలువురు మందులతో, వారికుటుంబము లతో వామదేవముని ఆశ్రమము చేరి ఆయన పాపున అందు నివసించుచుండెనుం యుద్ధకాలమునాటికి ఆంతర్వత్నిగ నున్న ఆతనిభార్య వసుమతి ఆ యాళమ ముననే ఒక కుమారుని (ప్రసవించెను. ఆ శికువునకు వామదేవముని జొతకర్మాది సంస్కారములు చేసి రాజవాహనుడని పేరిడెను. అనతికాలములోనే నలువురు మంగ్యతులకు నలువురు కుమారులు పుట్టిరి. పూర్వము దేశాంతరగతులైన రాజ

బశ

హంనుని మంతులకుమారులు ముగ్గురు భాగ్యవళమున కారణాంతరములచే ఆ య్మాళమముననే రాజు నొద్దకు చేరిరి. మానసారువితో జరిగిన యుద్ధమున రాజహంనునకు సహాయపడిన _పవోరవర్మ యనెడి మిథిలానగర రాజుయొక్క కవలవిల్లలు ఆటవికుల చేతులలో పడి అదృష్టవళమున (ప్రాణములతో రాజ హంనుని చెంతకు చేరిరి. తన పుతునితో పదుగురైన ఆ కుమారుల నందరిని రాజహంసుడు సర్వవిద్యా పవీణుల జేసెను. ఆ కుమారులు యుక్రవయన్కులు కాగానే వామదేవుని ఉపదేశమున రాజు వారిని జ్లైైతయా_తకు ఆదేశించెను. అ యాతలో ఒకచోట వారందరు వృిశమించి యుండగా రాజవాహనుడు మఠంగు డను బాహ్మణునకు సహాయము చేయుటకు మ్నితులకు తెలుపకుండ వెడలెను. మిగిలిన తొమ్మండుగురు రాజవాహనుని వెదకుటకు మరునాడు నానా దిక్కులకు వెళ్ళిరి ఆ పదుగురును దేశాంతరములలో చేసిన సాహస కృత్య ములే ఇందలి కథలు.

వారందరు (వియసాహనసులు వీరవికమ వివోరమే వారి జీవిత ధర్మము. ఆత పక్షపాతము వారి వతము. ఆత్మరక్షడార్థము, ఇతర (ప్రాణి రత్షణార్థము పాప పుణ్య శంక లేక ఎట్టి సాహసములనైన చేయుటకు వెను దీయరు, వలచిన కన్యలను ఎట్టి ఇక్కట్టులకునై న లోనై చేబట్టి తీరుదురు. అంజ నాది విద్యలచే నిధులను కనుగొనుటలో ఎంత నేర్చరులో ఆ ధనరాసులను అవ సరము కొలది విరజిమ్ముటలోకూడ అంత యుదారులు. కన్నమలు వేయుట, ఇందజాలములు చేయుట, జూదమాడుట మొదలగు కళలలో నిస్టాతులు. వీరి కృత్యములన్నియు ధర్మశాస్త్రవిరుద్ధము లై నప్పటికి “సాహసే లవ్మీః” అను నీతివాక్యమునకు లక్ష్యభూతముల్నె యుండును. ఈ కథలన్నియు దళవిధరూప కములలో ఖాణము, ఈహామృగము, ప్రహసనము మొదలయిన చిల్పర నాటిక లకు వస్తువుగా పనికివచ్చు స్వభావము కలవి, వీటిలో (ప్రాయికముగా కొన్నిట శృంగార వీర రనభావములును, కొన్నిట హాశ్యాద్భుత కరుణ రనభావములును ఆపరిపుష్టమెన రూపమున వ్యక్త మగుచుండును. ఏవంవిధ నానా రసమయ సావా సకృత్యములు విడివిడిగా చేసి తుదకు అందరును ఒకళో జేరి తమ తమ సాహసకృత్యములను చెప్పుకొనిరి. ఆ కథలలో రాజవాహనుడు అవంలిసుంద రిని పెండ్రియాడుట (ప్రథాన కథం

లికీర్‌

అవంతి సుందరి రాజహంసుని శృతువైన మానసారుని కుమార్తె. ఆ మానసారుని కుమారుడైన దర్పసారుని నంహరించి రాజవాహనుడు తన్ను వల చిన ఆవంతి సుందరిని వివావామాడి ఆ రాజ్యమున కలిషికుడై మితులతోకలిసి తలిదండుల వద్దకు వచ్చెను, రాజహంసుడు తనళ్యతు రాజుయొక్క రాజ్య లక్ష్మియే కాక అపరలక్షిరైన అతని కుమార్తెకూడ తన కుమారునకు లభ్య మైనందులకు పరమానందభరితుడై కుమారుని తన రాజ్యమునకు అలి షిక్తునిజేసి చరితార్థు డాయను.

దండి సంస్కృళభాషా శైలి చాల ఉజ్జ్వులమైనడి. సంవాదములు మిక్కిలి సహజముగామన్నను వర్షనములు నానావిధమైన ఉ(ర్పేశలతో, ఆతిశయోక్తులతో అన్నుపాసౌది శబ్దాలంకారములతో ఎంతో (ప్రౌథ ముగనుండుము. ఈ శబ్దములను యథాతథమగా (పయోగించిననే తప్ప ఆ ఉజ్జలత తెనుగునరాము. కేతన ఆ _పయత్నము చేయలేదు. తెలుగు దళకుమార చరిత, కథా మాతానుసరణమే గాని వాక్యానువాదము కాదు ఈ కథలను తెనిగించుటలో కేతన కొన్నియెడల భారతకవులనలె స్వతం తుడయ్యే వర్తించెను. కథా_ప్రారంభముననే కుసుమ పురవర్షనను, వసుమతీదేవి సౌందర్య వర్ణనను నామమా_తమున స్మరించి విడిచి పెట్రిను, చెలికత్తెలతో ఉద్యానవనమున (ప్రవేశించిన అవంతి సుందరి రూపమును సనమయసిద్ధములై న ఉపమానములతో ఉ త్పేక్షలతో దండి నఖశిఖ వర్యంతము అంగ (పత్యంగ దీర్చవర్జనలతో చిశింపగా కేతన దానిని నృృళింపలేదు. మరొక కథలో శయ్యమీద నిదించుచున్న ఒక కన్మమ దండి వర్ణించిన విరా నము చితకారు.కి కూడ దుస్పాధమేమో యని తోచుచున్నది. కేతన దానిని ఎందుచేతనో విడిచిపుచ్చెను. దీనికి శ క్రిదాలమి హేతునకటకంటె ఇతర సందర్భములలోగూడ వర్జ్దనలు సంకేపించుట కలదు గనుక వర్ణనలయెడ ఆతనికి ఆభిలాష తక్కువయని అనుకొనుట మంచిది. ఒకవేళ పర్మ్యాప్తమైన శక్తిలేదే అనుకొందవు. అయినను ఆ వాక్యములను ఆకువరించుట ఆసాధ్యము కాదు. ఏమనగా ఆ పదములతోనే తెలుగువాక్యములు [వాయవచ్చునుకదా అవంతిసుందరి కథా ప్రారంభమున దండి చేసిన దీర్చ వసంతబుతు వర్ణనము కేతన మనసుతోన్నైనను స్పృళింపక రెండు స్వతంత్రములైన పద్యములతో సరిపుచ్చెను.

“దంపతులకు నింపు పెంపార విరహుల కంతరంగతాప మతిళయిల్లి

వశీ6్‌ సకల జీవులకును సం(వీతిగా మనో వోరియగు వసంత మరుగుదెంచె”

“వ్పేక్షవ గమ్మతెమ్మెరలు పీవగ మాపుల నెల్లిదంపు గా రాకులపాటు డెందముల నాకులపా టొదవింపజొచ్చె ళో భాకరపల్లవ _పచయ మంగజవహ్న శిఖాసరూవతం గైకొని వంతజేసె బథిక్కవకక౦బునకున్‌ వనంబులన్‌.”

ఈ అనువాద వద్ధతిని సారు సరళమైన శైలిని ఉచితానుచిత వివేవన గల యీఆిని సంస్కారమును తిక్కన మెచ్చియుండె ననుటకు సందేహము లేదు కనుకనే

“కవిత చెప్పి యుభయ కొవిమితు మెవ్పింప నరిది [బహ్మకైన నతడు మెచ్చ పరగ దళకుమార చరితంబు చెవ్చిన పోత నన్ను వేర పొగడనేల”

(ఆంధభాషా భూషణము) అనీ కేతన నగర్వముగా చెప్పికొనెవ. మన భాషలోగల కథావాబ్యయ శాఖలో కేతన దళకుమార చర్మిత _పథమ [గంథము.

కేతన ఇతర (గ్రంథములు: 1- ఆం్యవభాషా భూషణము 2£.విజ్ఞానే శ్వరీయము వీటిలో మొదటిది ఆర్యధభానను గురించిన మొదటి వ్యాకరణము. (గ్రంథము చిన్నదైనను ఆంధ్రభాషా స్వరూపము తేటతెల్లముగ (ప్రదర్శించిన (గ్రంథము

రెండవది (విజ్ఞానేశ్వరీయము) ధర్మశాస్త్రము. ఇది మితాక్షర వ్యాఖ్యాన సహ్‌త యాజ్ఞవల్క్య స్మృతికి తెనిగింపట.

న్‌ 0,0 నలా

కాచవిభండు - విట్టలుడు రంగనాథ రామాయణము : ఉత్తర కాండము ఈ సోదరక వుల్తుద్విపదలో పూర్వ రామాయణము రచించిన గోన బుద్దా రెడ్డి కుమారులు, తండి యానతిని శేషభాగమైన ఉత్తర కాండమును రచించి రామాయణమును ప్పూర్తిచేసిరి. ఆ పంక్తులను బుద్ధారెడ్డి (పకరణమున ఉదా హరించితిని. మరి ఆ తండి ఈ కాండమును కూడ తానే రచింపక కుమారు లకు పదలిపెట్టనేల ? అనే ఆళంకకు సూచనామాత సమాధానము కాదగిన కొన్ని పంక్తులు ఈ ఉత్తర కాండమునందు కలవు, పూర్వ రామాయణము పూర్తి చేసిన పిమ్మట బుగ్ధారెడ్డికి భ్రీరాముడు స్వప్నములో సాక్షాత్కరించి “నీ భ్రకికి మెచ్చితిని నీ వింక నన్ను జేరుము. ఉత్తరకాండమును నీ కుమా “రులు పూలర్తిచేయ గలరు” అని ఆదేశింప భగవదాజ్ఞానుసారనున నాతడు ఈ కాండ రచనా భారమును కుమారుఇకు వదలిపెవ్రైెనటం కళ. ంపంకి జోద్‌రు(డు

మానసంఇనదోచి మపాతవాక్యముల

నీవు నా కెతళయు శెజయ భక్తు/డవు

నీవు పుణ్యుండవు నీవు మాన్యుడవు

కావున నీ భక్తి గ్లైకొంటి మేము

నీ వింక మముగూడి నెమ్మి నేతెమ్ము

నీ వాంఛికార్థంబు నిర్వహింపంగ

నీ వరనందనుల్‌ నిపుణమానసులు

వారి నియోగింపు వారు నీ కోర్కి

గారవంబున చేయ గలవారు మీద.” అని బుద్ధారెడ్డికి అభయమిచ్చెను. బుద్ధారెడ్డి పూర్వ రామాయణము (వాసీ ఉ త్రరకాండమును (పారంలఖి:పకముందు జీవయా_త చాలింపవలసివచ్చినదనియు రామాయణము అసంవూర్ణముగ నున్నదనెడి చింతతో ఆతడు మనసున బాధ

లకర

పడుచుండగా, శ్రీరాముడు (పత్యతమై పైన చెప్పినరీతిగా ఆదేశించి ఆతనికి సద్గతి కలిగించెననియు భావింపవచ్చును, పూర్వ రామాయణము 1240 (ప్రాంత మున రచింపబడి యుండుననియు ఆప్పటికి బుద్ధారెడ్డి ముప్పది సంవత్సరముల వయస్సు కిలవాడై యుండుననియు బుద్ధారెడ్డి _పకరణమున సయ క్రికముగ నిరూవించితిని. అపరవయస్సున అత డెప్పుడు మృతినాందెనో చెప్పలేము గాని, అప్పటికి ఆతని కుమారులు _(గంథ రచనానుకూలమైన _పొఢవయస్సు కలవారై యుందురని చెప్పవచ్చును. బుద్దారెడ్డి అపరవయస్సున గాక పూర్వ వయన్సుననే ఈ కుమారులు జన్మించి యుందురను కొన్నను వీరికి 1270 (పాంతమునగాని [గంథ రచనకు అనుకూలమైన (పొఢ వయస్సురాదు. తత్పూ ర్వము ఏ కొద్ది సంవత్సరిముల [కితమో బుద్దారెడ్డి పరమపడించి యుండునుం కావున ఈ ఉత్తరకాండము తిక్కన నిర్వచనో_త్రరరామాయణమున కర్వావీన మును, భారతమునకు సమకాలికమును అయి యుండుము. 1290 సంవత్సర ములో రుద్రమదేవి పరిపాలనా కాలమున పశ్చిమడిశనుండి దేవగిరి యాదవ రాజులు కాకతీయ సాామాజ్యమునకు ఉప్మదవము కలిగింపబూనగా విట్టలు డనెడి కాకతీయసామంతుడు ససైన్యముగా బళ్ళారి మండలమున టపవేశించి యాదవులను అణచివై చెనని చరి తకారులు దెప్పుచున్నారు. ఆ విర్ఞలుడు ఈ కాండ కర్తలలో నొకడేమో? అగచో, వైన నేను నిర్ణయించిన (గగంథరచనా కాల మునకు ఇంకొక ఆధారము కల్లినట్టు అగును. ఎటులైనను ఇది నిర్వచనోత్తర రామాయణమునకు పిమ్మట కొంతి కాలమునకు రచింపబడిన దనుట నిక్కము. తిక్ట నగారు రంగనాథ రామాయణమును పూరి చేయకపోవుటను ఈ సోదర కవులే అందులకు పూనుకొనుటకమ “ల కారణములను నిర్వచనోత్తర రామా యణ సందర్భమున జెప్పితిని. రంగనాథుడను కవియే మొదటి ఆ ఆరు కాండములము విమ్మట ఏడవ కాండమును రచించి ఒక భాగమునకు బుద్దారెడ్డిని ఇంకొక భాగమునకు అతని కుమారులను కర్తలుగా నిలిపియుండునను వాదము పరమ వోస్యాన్పదము. ఈ రెండు భొగములకును కాలవ్యవధానము చాల కలదు+, మరియు 3 లిలో చాలభేదమున్నది. పూర్వభాగమునగల ధారాశతయు, సారళ్యవంను, భావావేళమను, ఉత్తర భాగమున లేవు. ఉత్తరకాండ కర్తలు ద్విపద రచనా సమర్థులేగాని పూర్వభాగకలర్తవలె భ క్ర్యావేశము కలవారుకాదు. మరియు కథా కథనములో ఆతడు పాటించిన జౌచిత్యము వీరికి లేదు.

ల్వ0 తిక్కనగారు విసక్టించిన భాగములను కూడ వీరు స్వీకరించి మూలమున గల కథ నంళను అమవదించిరి.నిర్యచనో త్తర రామాయణమును వీరు చదవిచయే యుందురకుట కొక నిదర్శన మిచ్చుచున్నాను- తిక్కనగారు అభిఫౌరికదైన రంభను వర్డించిన ఈ పద్యములోని కొన్ని పదములు ఉత్తరకాండ ద్విపదలలో యథాతథముగ స్వీకరింపబడ్డ ఏ,

మ॥ “అప్పు డొకర్తు గొంచెమగు నాభరణంబులు సన్నపూతయుం గొప్పిడి (తివి లో జెరివికొన్న నడంగిన పూవులుం, బయిం గవ్పిన చేలకొంగు నును(గప్పును మెల్పుననేగు మెళ్లై లే అప్పుడు, చెన్నుచేయు గతి చందము, వింతగ బోవునయ్యెడన్‌.” (నిర్వచనోత్తర రామాయణము: రంభా రావణ సంవాదము) "4. + కొలది భూషణములు కొమరార( బూని కొన్నియు విరులొప్ప( గొప్పున దుఠిమి సన్నపు మును బూత చదునుగా. బూసి కట్టిన పుట్టంబు కప్పు దన్గప్ప మెట్టుచో మట్టియల్‌ మెలపునదా౪క ”

ఈ ద్విపద వంక్తులకర్త పె తిక్కన పద్యమును చదివియుండు ననుటకు సందేహము లేదు మూలములోని కథను తండివలెనే వర్ణనలతో పెంపు చేయుచు, (గగంఖభమును పూరర్తిచేసిరి, ఈ (గంథమునకు బార్మితక (పాఢా న్యమేగాని సారస్వతిక _పాధాన్యము లేదు* వ ఏ!

వనుంచన 'కేయూరబాహు చర్విత కౌలము ;-మంచన తన కేయూకవాహు చరితను నండూరి గుండయా మాత్యునకు ఆంకితమిచ్చెను. ఈ మంతి నెల్లూరు తిక్కరాజు చేతిలో నిహతు డైన వెలనాటి సృథ్వీక్వరునకు మంత్రియగు నండూరి క్రేతనకు మమమడు.ప్పధ్వీ శ్వరుడు కీ.ళ, 1£00 సంవత్సరములో చనిపోయెను, కావున గుండయ మంత్రి పదుమూడన శతాబ్ది ఉ త్తరార్థముననుండి యుండును. ఇది యటులుండ మంచన పూర్వకవిస్తుతిేచేయటలో నన్నయ తిక్కనలను మ్యాతమే పస్తుతించుటచేత తిక్కనకు తరువాతవాడు కావలయును. లేదా, తిక్కనను నమకాలిక కవులు 'వైతము [పస్తుతించిరి గాన మంచనయు అట్టి _పస్తుతి చేసినవాడేయని అను కొన్నచో ఈతడు తిక్కనకు సమకాలికుడే యగును, కావున ఈ [గంథము పదుమూడవ శతాబ్ది చివరిదళలోగాని పదునాల్గవ శతాబ్ది పపారంభమునగాని రచింపబడి యుండును. కృతిపతియగు గుండయమంతి కం॥ “స్థాయిరసము శృంగారం లై యలవడ, గథలు నీకులై యెగనెడ రా గేయూరబావా చరితము సేయుము నీ వాం్యధభాష శీల్పము మెజయన్‌” అని కోరుటనుబజ్టీ ఈ కావ్యమున పెక్కు నీతికథలు చేరినవి, కథాసం[గ్రహము - సమీక్ష కళింగదేళమును కేయూారబాహుడ్‌ను రాజు పాలించుండిను ఆయన భార్య రత్ననుందరి. ఆతడు భార్యాలోలుడ్డై రాజ్య కార్యములయెడ ననాదరము జూప్పుచుండుటచ్చే అతని మంగత్రి భాగురాయణుడు రాజు మనస్సును మరల్చుట యెటులనా, అని ఆలోచించుచుండగా దేళాంతరగతుడ్తై న చారు డొకడు వచ్చి ఒక వృత్తాంతము చెప్పును ఆ వృత్తాంత మిడి--

వ్‌!

“*లాటదేశారీపడును రత్ననుందరి వినతల్లి భ_ర్తయునగు చంద్రవర్మకు పుత సంతానము లేమిచే ఏకప్వుతికయగు మృగాంకాపళికి పురుషవేషదు వేసి మృగాంకవర్మయను పేరుతో పేంచుచుండిరి మటి ఆ కన్యను వివాహమాడిన వాడు సామాజ్యాధిపతి యగునని సీద్ధాపదేశము కలదు, మహారాష్టాంధిపతి ఆదను దొరికినప్పుడు లాటదేశము మీద దండెత్తునేమోయన చం(దవర్మ భయ పడుచుండెను.” చారుడు చెప్పిన ఈ వార్త ఉప్పశుతిగా భాగురాయణునకు భావి కార్యము స్ఫురించెను

భాగురాయణునకు సోమదత్తుడు ఆను మేనల్లుడు కలడు. అతడుమం త తం[తములందు మేనమామకు తోడ్పడగల బుద్ధికాలి భాగురాయణుడు ఆళనితో ఆలోచించి ఒకి ఉపాయము వన్నెను. తదనుగుణముగా చందవర్మను ఒప్పించి మృగాంకవగ్మను తన దగ్గరకు తెప్పించుకొనెను చంద్రవర్మ శళృతులీతిచే త్వ కుమారుని ఈ పురమునకు పంపెననియు అతనికి తనయింటనే రాజకుమారో చితమలగు సమస్తోపచారములు జరుగుననియు, ఒక పరిచారికను మాతము ఆంతిపురము నుండి పంపుమనియు రాణిగారిని అడిగెనుం రత్నసుందరి తన వరిబారికలలోనెల్ల మిక్కి లినిపుణురాలయిన కళావతియనుదానిని భాగురాయణని యింటికి బం పెను. భాగురాయబణుడు అ పరిబారికి తో ఏమియు దాచక రవాస్య మంతయు వివరించి మృగాంకావళికి చెలికల్తెగా వ రించునటుల నిలిపెను. సమయము వచ్చినపుడు మృగాంకావళి రహస్యముగ రాజుగారి శయనమందిరము చొచ్చుటకు వీలగునట్టు ఒక యపూర్వు యం _తగర్భిత_స్తంభకుడ్యములతో రాజ పాసాదమున ఒక సుందర మందిరమును నిర్మింప వేయగా రాజు ఆనుందర మందిరమును తన శయనగ్భృహముగా జేనికొనెను,

భాగురాయణుని పంపున కళావతి, రాజీకి ఇష్టురాలయిన మేఖలయను చెలిక తెను పరాభవించుటకు రాజుగారి విదూషకుడగు చారాయణుని _పేరేవిం వగా అతడు ఒక పరిచారికకు పురుషవేషమువేసి మేఖలకు వివాహము చేసెను ఆ మరునాడు తనకు జరిగిన వంచ ద్రంపతుల సమక్షమున నివే దించి మొజవెట్టుకొనగా, ౧ భష రోషము గసానాదులు డటుల చేసి యుండుననియ్యు తన /) కి జరిగిన పరాభవమూ మ్‌ జరిగినటులగు

(నరు హర . | [ై తా టాం

లి్‌లి

ననియు రాణి భావించి అతి కోపమున రాజు చెంతవాసి నిజాంతఃపుర మునకు వెడలిపోయెను.

రాజు, రాణిగారి వియవరిచారికల ద్వారా ఎన్ని ఎన్ని అనునయ నందేళములు వంవినను, రత్నసుందరి తనచెంతకు రామిచే రాజు విరవార్హుడై వెచ్చనూప్ప చుండెను, ఈ వృత్తాంతమంతయు కళావతి భాగురాయణుని కెటిం గించెను. రాజు నిదించుచున్న నమయమున మృగాంకావశి కళావతీ సహాయ ముతో రహస్యమార్గమున అతని శయనాగారముజేరి ఆతడు మేల్కొానునంత వజకు వేచియు౦డెను* రాజు లేచి కూర్చుండ్‌నంతనే తన మెడలోని ముత్యాల వరమును అతని మెడలో వేఫ “నమః _పసవళరాయి”” అని నమస్కరించెను విభమాళ్చర్యానంద పరవశుడైన రాజు కరము (గహింప నుంకింప * వలదు వలదు రాజా నేను రత్నసుందరికి వెజతు” నని తప్పించుకొని యంతకుడ్య ములద్వారా ఆదృశ్యురాలాయెను. ఈ పథకమంతయు భాగురాయణునివల్ల కళావతి నేర్చుకొని మృగాంకావళికి నేర్చెను. మరునాడు ఉదయమున రాజు విదూషకునీతో గతిర్మాతి జరిగిన వృత్తాంతమంతయు చెప్పికొని ఆ ఆపూర్వ కన్య తన గృహము పవేశిచుటకును నిష్ట )9)మించుటకను హేతువుగాని మార్గముకాని తోచక విరహాందోళన చెందుచుండెను, ఇది యిటులుండగా, కళావతి రాజుగారిని దర్శించి మృగాంకావళి చరితమును గూర్చి యథార్థము నంతయు నివేదించి ఆకన్య కూడ రాజునెడ ఐద్ధానురాగమై యుండుటతెల్పెను. రాజు తన మనోరథ సిద్ధి యెప్పుడగునాయని తహతహ పడుచుండెను.

కళావతి అంతఃప్తురమున రాణిని దర్శించి రాజుగారి _పేరణమున మేఖ లకు జరిగిన పరిభవమునకు _వతీకారముగా ఒక యువకునకు న్షీ వేషము వేసి రాజుగారికి వివాహము చేయుట తగియుండునని టోధింపగా ఆమె దానిని ఆమో దించి ఆ కపట వివాహ (సయత్నము చేసెను. మృగాంకావళినే న్రీరూప ధారి యగు యువకుడని రాణిని నమ్మించి కళావతి ఆ కన్యను పెండ్రికూతురుగా కూర్చుండ బె పైను* ఆ మిథ్యా వివాహతంతు జరుగుచుండగా రాణిగారి వినతల్లి తమకు ప్పుత సంతానము కలిగినబ్దునగా వృగాంక వర్మగానన్న వ్యక్రితమ కుమారెయసు మృగాంకావళిదేు యనియు, ఆమెను వివాహమాడినవాడు సార్వ భౌముడ నను సిద్ధాపదేశము కలదనియు, ఆ కన్యకు తగిన వరుని జూచి వివా

లలి

వము చేయు లారము వహింపవలసిన దనియు (వాసినలేఖ రళ్ళసుందిరికి అందినది. రాణి ఆది చదువుకొని మోసము చేయబోయి మోసవోతినని వగచిని దయ్యును తాను సంపాదిందుకౌనుచున్న నపత్ని తన తోబుట్టువే యగుటళ్ళూ ఆమెను చేపట్టిన తనభర్త చకవర్హి కాటోవుటయు ఎఆిగి వగపుమాని భరితురాల్తై కన్యను ఇవ్బటకును పుర్చుకొనుటకును రానే యధికారము కళ శుభకార్యము పూరి చేసెను, కావా

ఇంతమా[తమే ఈ కావ్యములలో గల (పళాశేతివృత్తము. ఈ కథ (గంథమున మూడింట ఒక పాలు మాత్రమే యున్నది. తక్కిన రిండుపాళ్ళును పంచతం త హితోపదేశములలో గల కథలవంటి గితికథలతో నింపబడినవి అవి రెండవ ఆళ్వాసముని భాగురాయణుడు సోమదత్తునితో సంవదించు నంద రృమున చెప్పినవి కొన్నియు, రెండు మూడాశ్వాసములలో అంతఃపుర పరిబారి కలు ముగ్గురు తమలో తాము రహస్యముగా ఇష్టాగోష్టిగా మాటలాడుకొను నిప్పుడు మేఖలా చదావాయణుల కలహమును గురించియు, తరువాతి కపట -స్నేహమును గురించి రాణిగారి కోపమునుగురించియు చెప్పుకొనినవి కొన్నియు నాల్గవ ఆశ్వాసములో చారాయణుడు విరహార్తుడై న రాజునకు చెప్పినవి కొన్ని యుకు కలవు, ఇవి యన్నియు మొత్తముమీద సుమారు ఇరువది యుండును* వీటిలో కొన్నిమాాతమే సందర్శ్భోచితముగ నుండును తక్కి నవి అనావళ్యకము లగుటయే గాక ఉమ్మె త్తపూవు దౌంతరవలె ఒకదానినుండి యింకొకటి పుట్టి దీర్చముగా వ్యాపించి (పథానకథకు సహింపరాని ఆంతరాయము కలిగించును. కాని ఏ కథకు ఆ కథయే ముచ్చటగా నింపు గొలుపుచుండును.

మంచనశై లియు ఇతర వబంధకవులతై లివలె గాక ఆ చిన్నకథలు చెప్పుటకు తగిన సొకుమార్యము సౌలభ్యము కలది. వీటివల్లనే కేయారబాహు చర్విత _పబంధకోటి కెక్కినడిగాని లేనిచో ఆల్పపరిమాణము గల ఆ (గ్రంథము ఆ పేరునకే తగియుండదు. ఉద్గ౦ంభ రచనయే కవియళమునకు అధారముగా లావింపబడు ఆకొాలమున ఈ కవి తన కావ్యమును నానావిధ కథాబృంహితము బేసి ఉర్గంంథక ర్తలలో నొక డయ్యెనుం

మిజీ ఈ కథ నాటకోదిత మైనదేకాని _పబ.ధోచిక మైసది కాదు. నాటకకథ ప్యాతల వర్తనమునకుమ్క (పఇంధకథ కథకుని కథనిమునకును

లకీ అనుకూళష్ణచును. ఈ ఇతివృల్రమున కథనానుకూలమైన సందర్భములు చాల తక్కువ ఏ కొవ్యములోనై నను వర్ణనభాగము సైతము కథనము ననుసరించి గక్ననదియే కావున దానియందు కథన భాగముతో పాటు వర్ణన భాగమును ళయినది. ఇతర [పబంధములలో వలె కథ మోయలేని వర్ణనలు = ఇందు

ంజీ ఇది యొక కారణము, రెండవకారణము కవి సందర్భశుద్ధి యెటింగినె చ్చన్నయగుటం

ఇందు గల నాలుగాశ్వాస ములలో “ఏక్రై కదిన సంవృత్తమ్‌” అను నాటికాలత్షణమును బట్టీ మొదటి మూడాశ్వాసములును మూడు అంకములుగా సంథానింపబడినవి. నాల్గవ ఆళ్వాసమునమా్య[తతము రెండుదినముల ఇతివృత్తము ఇమిడీ యుండ.టచ్వే ఇది ఆంకసంవాది కాదు

ప్యాతలు, పాతల సంవాదము, ప్మాతల వర్తనము (పథానాంళములై నాఓకోచితముగా నడచెడి కథను కథనాత్యకమైన కావ్యముగా మలచుట చాల . దుష్పరమైన కార్యము. ళవ్య కావ్యమును దృశ్యకావ్య మొనద్చ్నుట సుకరము గాని దృశ్యకావ్యమును శవ్యముగా నొనర్బ్చుట దుష్కరము, ఇది (శవ్యదృృళ్య కావ్యభేద నిరూపకమైన ఒక సారన్వత ధర్మము* ఇది యిట్లుండుగాక.

ఈ కావ్యమునకు కథానాయకుని గురించి =

కావ్యమునుబట్టి కేయారబాహువు శథానాయకుడును, నాటకకార్య మున (వథానుడను కావలయును కాని ఈ కావ్యమందలి కథ యంతయు మంథత్రిసత్తముని మేథానంప త్రిమీదను ఆతని రాజ్య న్నేమాభిలాష మీదను ఆధార పడి యుండినందున భాగురాయణుడు (పముఖప్తాత యనియు్య్క. మిగిలిన వారం దరు ఆ మంత్రి పన్నిన వ్యూహమున అతడు సంకల్పించిన విధమున చరించిన వారనియు తోచకమానదు అటులనే అనేక సన్ని వేళశములను నేర్పుతో సంఘటిత పరచి భాగురాయణునకు చేదోడయిన కళావతి నీ పాాతలలో (పథాన మనవల యును, రత్ననుందరీ కేయూరబాహువులు నామమాత నాయికా నాయకులు. శృంగార రస్మవథానము లయిన పెక్కు సంస్కృతనాటిక లలో ప్యాత పాథాన్య మిళ్లే యుండును. ఈ కావ్యమునకు రాజశేఖరుని విద్ధసాలభంజిక యను సంస్కృతనాటిక మూలమని ఒక వదంతి కలదు ఆ నాటికలోని కథ ఈ కావ్యమునకు ఇంచుక ఆధారభూతమే కాని మాతృక కాదు- నాటక పాతల పేర్ణలో మా్యతము ఒకటి రెండు ఇందు స్వీకరింపబడినవి. ఆ నాటికలో రాజు

లీక్‌ నకు మృగొంకావళితో పాటు కువలయమాల యను ఇంకొక రాకుమాగితో ఏక కాలముననే వివాహము జరుగును. ఇందు ఆ రెండవపెండ్లి పరిహరింవబడీనదిం ఇట్ట భేదము లింకను కొన్ని కలవు రాజశేఖరునినలెనే మంచనకూడ ఏ కథా సరిత్సాగరము నుండియో ఈ కథను (గహించియుండవచ్చును. అదిగాక, రాణి గారిని మోనపుచ్చి రాజు రెండవవివాహ మాడుట రత్నావళి (వియదర్శిక మాళవికాగ్నిమితము మొదలగు సంస్కృతి నాటకములలో కలదు, కావున విద్ధసాలభంజికయే దీనికి ఏకైక మాతృక యనుట పొసగదు, కేయారబాహు చరితమున గల నీతికథలలో నొక్కూటియు సంస్కృృతనాటికలో లేదు ; ఉండు టయు తగదు, నాటకములలో ఉ పాఖ్యానములును, నీతికథలును ఉండవు కదా; కావున ఈ కావ్యము పట్ట విద్ధసాలభంజికా మాతృకత్వము సార్థకమగు అవకా శము ఈషణ్మా[తము. కొందరు విమర్శకులు ఈ కావ్యము అం్యధమున వెల సిన సంస్కృత నాటకానువాదములలో (పథమమని కూడ ఆనాలోచితముగా చెప్పదొడగిరిం తిక్కనయుగమున పుట్టిన కథాకావ్యములలో కేతన 'దళకుమార చరితము మొదటిది. ఈ “కేయూరబాహు చరితము రెండవది, ఆ కథలు సాహస కథలు; ఈ కథలు నీతి కథలు. వావి 0 లా

యథావాక్యూల అన్నమయ్య

సర్వేశ్వర శతకము

ఈ కవి వయన్సున తిక్కనకంటె కొంచెము పెద్దవాడు, ఎట్లనగా, ఈ శతకము (శ్రిః శః 1242లో రచింపబడినట్టు (గంథకదర్తయే (ాసెనుం అప్పటికి ఇతడు సంసారమును రోసి ఆముష్మికమువంక పూర్తిగా దృష్టి మర ల్పినవానివలె కానవచ్చును ఈ కింది పద్యనులో అట్టిలానన (ప్రస్ఫుట మగు చున్నదిం

మ జ్వరసంతాపవిశోషతాంపండు సుధాసంకోళ దివ్యాన్నపాొ

న రస శేణి భుజింప రోయుగతి నుర్మాదేం శయ ధ్వ్యాంతదు

స్తర సంసార మద(పమత్తు-డు మహి సౌథ్యాత్సవం బైననీ

చరణారాధనయందు బుద్ధి జొమపం జాలండు సర్వేశ్వరా

శతకరచననాటి కిపర వయస్సులో నున్న ఇతడు పం_డెండవళ తాల్డీ చివరిభాగములో జన్మించి యుండవలయును ఆగుచో తిక్కనకంటి ఇంచు మించు పదిహేను సంవత్సరములు పెద్దవాడును పాల్కురికి సోమనాథుని అపర వయస్సులో బాలుడును ఆయి యుండును, మరియు శై వుడగుటచే విద్యాభ్యాస దీినములనుండియు సోమనాథుని [గంథములను సాహిత్య సంపాదనార్థమే కాక, మళఠధర్మసం[గవార్థిము కూడ పఠించియుండును, అన్నమయ్య పండితారాధ్యుని వలి వై దికశ్రైవుడే కాని సోమ రాథునివలె వీర శ్లెపుడు కాడు, ఆందుచేతనే కాటోలుు, సోమనాళుని కృతులలో పండితారాధ్య చర్మితయందలి భావములను తన పద్య ములలో అనుకరించెను. సంవ్కృతములో గల మహిమ్నస్తో కాది కివస్తోత (గంథములనుండియు కొన్ని ల్రోశార్థములను స్వీకరించెను.

(గంథకర్త దినిని శతకమని విలువలేదు "సర్వేశ్వరస్తోతం బఐన్నయ వెప్పె నిజ్జగములో శోధిల్ల సర్వేశ్వరా” అమటచే సంస్పృతమునందలి మహిమ్న స్తో తాదులవలె తన |గంథము హూడ స్తవముగానే పరిగణింపబడవలయు నని ఆతరి కోర్కెగా తోచును లోకములో దీనిని శతకమనుట “సర్వేశ్వరా” యనెడి మకుటమునుబట్టి కాటోలు పద్యసంఖ్య మ్మాతమే శతక నామము సార్థకము

క? చేయదు. అసలు తెలుగు! తకక ర్తలలో కొందరు మకుటనియమమునే తప్ప సంఖ్యానియమమును పాటింపలేదు. [పనన్నరాఘవ ళతకములో 200 పద్యములు కలవు. అయినను అది ళతకమే అనిపించుకొనెను, అన్లే అన్నమయ్యది కూడ శతకముగానే పఠిగణింపబడెనుం అన్నమయ్య స్తుతికి ప్యాతమైన ఈ సర్వేశ్వరు డెవడు + బహ్మ విష్ణు మహేశ్వరుల కతీతుడును విళశ్వాత్మకుడును ఆయిన పరబహ్మత_త్ర్రమను చర్వేళ్వర శబ్దవాచ్యమగా ఆడ్వ్వెతులు నుతింశురు, అన్నమయ్య నర్వేశ్వరుడు (తిమూర్తులలో నొకడగు మహేళ్వరుడు. ఆయన లింగాకారుడు. ఆ లింగము యొక్క గర్భసము[దమున _వబహ్మాండములు బుద్చుదములవలె పుట్టుచు, నలు గుచు నుండును హరి (బహ్మాదిదేవత లందరును ఆ బుద్చుదములు నివాసముగా కలిగి వాటితోపాడు పుటుచు అజగుచు మందుకు. ఈ అర్ధమును ఆయన (కింది పద్యమన సృష్టీకరించెను* మః జలజణాతపభవాండ బుద్భుగము ల్యకొాంకంబునుం బుట్టుచుం

గలయం [గాగుచునుండు నీ పృథుల లింగస్స్ఫార గర్భాట్ధి లో

పల€౬ దద్భ్చుర్చుద కర్భవానులు హర్తిబవ్మోది దేవాలియుం

గలదే వారికి నీ మహ_త్ర్ర మెజుంగంగా శక్తి? సర్వేశ్వరా '

ఇతడు పరమళివభక్తు డనియు, అన్యదేవతా పరాబ్ముఖు డనియు, ఈ శతకము ళివార్చవగానే (వ్రాయబడినదనియు వేర చెప్పనక్కరలేదు. ఇతడు పండితారాధ్యమార్గానుయాయి యైన కశైవుడు గనుక కర్మ్యాచరణమును తెగనా డక జ్రానసముపార్ణనము నుపేక్ష్షింపక థక్రిపాథాన్మమును కొనియాడెకు ఆ భి ఈళ్వరునియెడనే కక శివభక్తులయెడను చూపవలయు ననియు, శివభక్తుల పాదోదకము సర్వ తీర్థ మహిమ కలదనియు పండితారాధ్యుని వలె ఇతడును ఉద్భోధించెను. వీర శై వులకును ఆరాధ్యులకును గల సమానధర్మములలో ఈ భక్రపాదోదక సంసేవన మొకటి లింగార్చనతో జంగమార్భనయు. (పథాన ధర్మాచరణముగ చెప్పుటకూడ ఆతని జంగమభ కికి ఇంకోక నిదర్శనము. ఈ శతకమ.లో అన్యదేవతా దూషణము చేయకపోయినను అద్వైత డూషణము మ్మాతము చేయబడ్డది. (33)

వతి ళాగ మోహథ్వాంతములో మునింగిన మహామూడుం డత్సిభమ్టు(డైై సోహం బంచు దొడంగి నీకు గడు చూరాత్ముం డగుం గానిదు హ్టైహంకారగుణంబు మాని మది సౌొంపారంగ సద్భకక్తిదా సోహం ఐన్న భవత్పదార్చకుడు నీ వైయుండు సర్వేశ్వరా ! ఇందులో ఆతడు ఉద్దేశించిన మహామూరుడు అదై తి, అరెంతియే “"సోఒవాం” అనుకొనెడివాడు. ఈతని ఆనుభనమునుబట్టి చూచినచో భక్తీ యోగము లోకు లనుకొనునంత సులభము కాదనియు, అది అష్టాంగయోగాది సాధనల వల్లను, మం[తజపము వల్లిను లభ్య మగునది యనియు ఈ కింది పద్యమువలన ఊహింప నగును, మః అనుబంధేం దియ భూతవర్గము యమాద్యష్టాంగ మంతోరుసా ధన ముచ్చాటన సేస్కి బావి గురు నద్వాక్య _వకాశోత్తమాం జన దృష్టిం బరికించి యేర్చఆచి వాంఛం గోరి సాధించి చే కొను చిన్మూర్రికి గాని భ్తివిధి గీల్కో దౌందు సర్వేశ్వరా ' ళ_క్రియోగమే ముక్తికి పరమసాధనముగా బెవ్పినను అన్నమయ్య భక్రి, జ్ఞాన్స ధ్యానమార్గములను సనుముగానే అనుగమించి ఈళ్వరాను[గహ మును బడసిన తపస్వి యనక తప్పడు. తాము కవి గనుక ఈశ్వరుని పువ్వు లతో పూజ చేయుటవంటిదే పద్యములతో స్తుతియించుట యనియు, ఆ పువ్వులు గొని ఈ పద్యములుగాని, క క్రిభరితవృాదయు డర్పించినవుడే ఈశ్వరుడు స్వీక రించు ననియు ఈ [కిందిపద్యములో వాసి అంతళ్ళుద్ధి లేని పూజలును, కవిత్వ ములును వ్యర్థములని నూచించెముం క మ॥ అమితామోద నవ్యపనూనముల నిన్నర్చించుచో గద్య ప ద్యము లూహించి నుతించుచో, వివిధ గీతవాతము ల్పాడుతో నమృళావోరము లిచ్చుచో నిపుణుండ్తై యాటాడుచో నందు( జి త్తమునన్‌ భృ్షియె నీవు జేకొను పదార్థం బెల్ల సర్చేశ్వరా ! కవిజనవహణ మైన ఈతని ఆరిహృదయము ధ్యానయోగనిన్ల మై యున్నపుడును, రసమయదృళ్యముల భావించుచుండునేమో ఆని ఊహింపదగిన భావములు కొన్ని ఈ కతకమున కలవు, వాటిలో ఈ (క్రిందిపద్య మొకటి

య! కాః పారంభి:చి చకోర పోతము మహీయజ్యోత్స షయం దుత్సవ థీ రంజిల్లెడు వేడ్క నుండుగతి, నా చిత్తంబునీ దివ్య శ్ళం గారధ్యానమునం దవార్నిశము జొక్కం జేయవే దేవ శ్రీ గౌరీలోచన నర్తకి నటనరంగస్థాన సర్వేశ్వరా । పద్యముల కై లి (ప్రాయికముగా సంన్కృతసమావభూమిష్థ మైనను, వననృమై నిండుదనము కలిగి, చెవికిని చితమునకును నుఖము కలిగించు చుండును. తెలుగుషద్యములలో సంస్కృతవాక్యములు జొవ్పించుట ఇతనికి అలవాటే. కాని పండితారాధ్య సోమవాథుల వలె అమధాళు,పయోగము లేని మణ్శిపవాళకైలి [వాసినట్ట పొడగట్టదు. సంస్కృృతవాక్యమయమైన ఈ [కింది పద్యము చదువుచున్నపుడు రృదాభి షేక నమయమునందలి నమకమును జ్ఞ పికి చెచ్చును* శాఖ “థ్రీ కంఠాయ నమో నమో, నతసుర జ్యేషఘ్రాయ క దాయ లిం గాకారాయ నమో నమో విగతసంసారాయ, కాంతాయ చం (వాకల్బాయ నమో, నమో దురితనంవిరాయ తౌయంచుని న్నాకొంక్షం _బణుతించు మానవుండు నీవై యుండు సర్వేశ్వరా ! జ్ఞాననిస్టమైన భ్తిపతిపాదన యటుండ కవిత్వసంపదనుబట్టి చూడి నను ఈ శతకము తెలుగుళతకములలో ఆగ్నశేజికి చెందినదని నిప్పందేహ ముగా జెప్పవచ్చును చ

వారన = మార్కండేయ పురాణము

మారన తిక్కనసోమయాజ్‌కి సాఇాత్‌ శిష్యుడు. ఆమాట మార్కం జేయ పురాణగద్యలో “శ్రీమదుభయకవిమి_త తిక్కనసోమయాణి (పసాదలబ్ధ సరస్వతీపాత తిక్కనామాత్యపు,త మారయనామధేయ (పణీతంబైన మార్కం డేయ పురాణంబు”అని భ_క్రిపూర్వకముగా ఉగ్గడించుకొనెను. ఈతనితం్కడి పేరు కూడ తిక్కనయే నట. ఈ తిక్కన భొరతకర్త తిక్కన కాడు. ఆ కాలములో తిక్కన నామధేయులు చాలామంది కలరు. [పాయికముగా వారికి నెల్లూరుమండ లము అయి ఉన్నట్లు పొడగట్టును. ఈ వేరు “ోతిగక్కన్‌” (ముక్కంటి) శబ్ద భవ మనియు, ఫ్రీ కాళహ స్తీళ్వరుడు “తిగక్క న్‌” శబ్దవాచ్యు డనియు చెప్పు దురు. ఆగుచో ఆ దేవునిపేరు ఆ మండలమున పెక్టుమంది గృహస్థులు తమ బిడ్డలకు పెట్టుకొనుట సహజమే. భోజరాజీయకర్త యైన ఆనంతామాత్యుని తండ్రి పేరును తిక్టనయే,. అతడు కృష్ణాతీరమువాడు ఆ పేరు ఆ మండలమున వాడుకలో నున్నది కొక పోయినను అనంతామాత్యునితాత బయ్యనమంతతి తిక్తన సోమయాజివి దర్శించి *భవన్యభారతి” అనెడి బిరునుతో సన్మానింపబడె నట మటిళొన్ని ఉపకారములుకూడ పొందియుండవచ్చును. ఆ భప్కభారతి తిక్షన సోమయాజియెడ తనకు గల కృతజ్ఞతకు సూచకముగా కుమారునకు తిక్షన నామధేయము పెట్టియుండును,

మారన ఈ (గ్రంథమును ఓరుగల్లు కటక పాలకుడైన (50 68 6౦౫౧151006గ నాగయ గన్నమర్శతికి కృతి యిచ్చెను. నెల్ద్టూరుమండలము వారైన ఈ కవి కృతిపతికోనము అంతరూరము పోనేల ? అనే శంకకు నాకు తోచిన సమాధాన మిది :

మనుమసిద్ధికుమూరుడై న నల్లసిద్ధితో నెల్లూరున చోళవంళ పరిపాలనము అస్తమి౨చెను. నెల్లూరు చోళుల రాజ్యము కాకతీయ స్మామాజ్యములో లీనమై పోయెను, రాజ్మాశయమును కోరెడి మారనాది 'పెన్నాతీరనివాసు లైన కవులకు దేశాంతరగమనము ఆవళ్యకమై యుండనోపు తిక్క నగారిశిష్యుడనెడి ఖ్యాతితో శాక తీయరాజధానీనగరమున తనకు మర్యాదలు జరుగు ననెకి ఆశతో మారన

౨61

ఓరుగల్లునకు 'వనయాణము కట్టియుండును. మరియు తిక్కనగారి కొలమునగాని తదుపరిగాని నాగయగన్న మంత్రితో పరిచయము లభించి యుండుటచే ఆతని (పాపును కోరియైైనను రాజధానికి వెళ్ళియుండ వచ్చును.కృతిపతియైన ఈ నాగయ గన్న సేనాని పపతాపర్నుదునితోపాటు 1828 పాంతమున తురుష్కులచే బందీ కృతుడై. ఢిల్లీకి కొనిపోబడెనట. ఆతడు పదస్టుడ్డైె యన్న కాలముననే ఈ [గంథము రచింపబడినదగుఓటచే. 1810 - 1820 మధ్య నెప్పుడో రచింపబడి యుండును.

నిజమారసినచో తిక్కన సోమయాజి (పసాదలబ్ధసరస్వతీపాతు డైన మారన భారతమునకు అనుబఎధరూపమై ఖిలపురాణజమనుపేర నొప్పు హరి వంళమును రచింపవలసీనవాడు గురుకృతమైన (శంథమునకు పరిశిష్టభాగమైన (గంథమును రచించుటకంటె శిమ్యనకు వేరొక గర్వకారణము కొని ధన్యతగాని యుండదు. మరి మారన హరివంళమును ఏల చేపట్టలేదో చెవ్చిలేము. ఐహుళః గురువుగారి (పక్కన నిలబడుటకు సాహసింపలేదేమో ? ఆ భాగ్యము ఎజ్జనకు దక్కెను. ఇంతకంటె పబలమైన కారణము వేరొకటి యుండవలెను. ఆది యిట్లె యుండవచ్చును - -

మారన [పౌఢకవిగా తలయెతు నాటికి సంస్కృతపురాణములో నేదియు తెనుగున అనువదింపబడలేదు భారత రామాయణమిలు వెలసీనవు అవి పురాణ ములలో పరిగణింపబడవు. అవి పత్యేకము ధర్మ(ప్రటోధముగాని, మత్మపచా రముగాని చేయుటకు పుట్టినవికావు. రామాయణమున విరళముగొను భారతమున (వచురముగాను ధార్మిక (ప్రసంగములు కఠాత్విక మీమాంసలు ఉన్నన్తుఆ భాగ ములు పసంగవళ మున చెప్పబడిననే కాని ఆధికారిక ములుకావు. అందులో రామా యణము రాముని సాంసారికచరి.త [షథానము, భారతము కురువంశ సాంసారిక చర్మిత _పథానము ఇక పురాణములో (పత్యేకము ఒక పురుషని గురించిగాని ఒక వంశమును “రించికాని కాక, సర్వమానవ లోకమునకు సర్వకాలములకు సంబంధిచిన విజ్ఞానమును వర్జించు (గంధములు. పురాణమనెడు శబ్దిమునకే పూర్వచరిత యనిపేరు. పుంణగంథముల యొక్క రచన ఆధునికముగానే పొడగట్టుచున్నను చెప్పబడు విషయము మ్యాతము విశ్వనృష్టనుండి ప్రారంభ మగును, అందుచేతనే పురాణము సృష్టి, _పతిసృష్టీ వంశము, వంశానుచరితము

02

మవ్వుంతరములు అను పంచలక్షణములు కలది అని నిర్వచింవబడినడి. అనగా కాలచ(కము _పవర్తితమైన నాటినుండియు కథాకాలమునాటికి ఎన్ని సృష్టులు జరిగెనో, ఎన్ని పళయములు వచ్చెనో, ఆయా కాలములయందు ఏయే రాజ వంశములు తలయెత్తీ పజాఫాలనము చేసెనో, ఏయే మనువులు ఏయే కాలముల నుద్యవించిరో నిర్దేశించును, అంకేకాక వేవళాస్త్రములలో విపాతమైయున్న విజ్ఞానమంతకును పురాణములలో స్థానము కల్పింవబడుటచే అవి చరితలు అని గాని కావ్యములనిగాని పేరుపొందక, జ్ఞానవిజ్ఞానకోశములనుపేర బరగు చుండును, మరి ఈ పురాణములలో కొన్ని వైప్టవములని, కొన్ని శైవములని వివిధ దేవతా మహ_త్రముల నుగడించునవి యైకమ, అన్నియు కలిని పుంణ సంహితయను పేర వేదసంహితవలె సర్వలోక వం సేవ్యములై యుండునుం

అషహ్టైదళ మహాపురాణములలో నేడవదియైన ఈ మార్కండేయ పురా ఇము శైవ వైష్టవాదులైన ఏ మఠ శాఖకును సంబంధింపక ఎల్సరకును ఆరాధ నీయమై యుండుటమ బట్టి మారన గురువు నడిచిన సర్వమత పమన్వయ మార్గమునే ఆనువరించి ఈ పురాణమును స్వీకరించి యుండును. ఈ గంత ములో దేవీస్టప్తశతి యనుపేర మహిషాసుర మర్దన మొనర్చిన పరదేవత యొక్క మహ_త్త్వమును వర్ణించిన ఘట్ట మొకటి కలదు. మహిషానురమర్డిని. దుర్గ, శ క్తి, మొదలైన 3వమత సూచక నామములతో వీలువబఐడినమ ఆ దేవత లిమూర్తు లకు వారి భార్యలకు ఆతీతమైన స్థానము నలంకరించెడి పరాశ కి యనియు, ఆమెకు నారాయణి, వైన్షవి, మొదలైన విమ్సుమత సంబంఠ నామధేయములు కూడ కలవనియు గహింపవలయును. కావున మహిషాసురమర్దవ కథ ఈ పురాణములలో నొక భా“మైనంత మాత్రమున ఈ (గంథము శైవ పురాణము లలో గాని, ళాక్రేయ పురాణములలో గాని చేరదు. మరియు పదునాలుగు మన్వంతరములలో ఆ యా పురాణములందు ఏవో కొన్ని కొన్ని మాతమే వర్చింపబడి యుండునుగాని అన్నియు అన్నిటనుండవు. అందులో ఈ పురాణము సందు వది మన్వంతరములు వరింపవిడినవి. అందుచే ఇన్ని మమజన్మల కత నము గల పురాణ మింకొకటి లేదు. అదియునుగాక [గంథక ర్త తన కవితా పతి భను (పదర్శించుటకు అనువైన రనవత . థలు ఈ పురాణములో ఉండుటయు మారన దీనిని చేఒట్టటకు కారణమై యుండవచ్చును. ఆంధ్ర వాబ్బయమువ అనంతర కాలమున వెలసిన స్వారోచిషమను నంభవముసట, హరిళ్ళం(దో

£రికి పాఖ్యానమునకు, కువలయాళ్వ చరితకు మూలము ఈ మార్కండేయ పురాణమే. ఆష్టైదళ పురాణములలో మార్కండేయ పురాణము (బవ్మార్షి నామమున వసిర్ధమైనది. అనగా పురాణ సంహితలో నీ ఇగంథము వరమపూజ్యస్థానము నలంకిరించినదన్న మాట. హరివంశము కంటె ఇన్ని విధముల గుణాధిక మై నస్వతం్యతమైన ఈ పురాణమును తెనిగించుట కివిలోకమున తన విశిష్టతకు హేతువగునన్న అళచే మారిన ఈ అనవాదమునకు పూనుకొని యుండును. ఈ గంధథములో ఎనిమిడి ఆక్వాసములు కలవు వీటిలో నాల్గవ ఆళ్వా నము నుండి యధార్థముగా పంచలక్షణసమన్వితమైన పురాణము. [ప్రారంభ మగును. అ అయిదు అళ్వాసమలలో వర్ణింపబడిన వృష్టి కమము, (ప్రళయ విధానము, నూర్య చందాదిరాజవంశ చరితము, (పశక్తాన్మిపసక్ర్షముగా అందు పచ్చడి ఇతివోసములు మొద్నలిన విషయమంతయు మార్కండేయ మహర్షి 'ోన్షుకి యనే ఒక మునికి చెన్పీన (కమమున జైమినిమునికి వింధ్యవర్వత నివాసుఐగు ధరర్మపములు జెప్పును. (వస్తుత వక్షలు రర్మపవులై న్కు తొలి నాడు మార_ండేయ మహర్షి _పవచించిన పురాణ మంబచ్చే. దీనికి మారం డేయ పురాణ మనః పేరు సార్థకమైనది. మొదటి మూడాళ్వాసములలో (ప్రథమా శ్వాసము ఇన్టదేవతా స్తుతితో పారంభమై వషష్ట్యంతములతో అంతమగుగు. రెండు మూడాళాాసమలు ఈ పురాణమునకు సంబంధించినవికావు అయినను పురాణ కోతయైైన జైమినియే ఈ _గంథ భాగమున గూడ _వధానప్శాత అయి యుండుటతే రెండు భాగములకును ఒక విధమైన బంధము కలిగినది. భారత పఠనానంతరము జైమినికి నాలుగు ధర్మనందేహములు కల్గి;వటం శ. ఆదిమధ్యాంత రహితుడైన పురుషోత్తముడు ్రీకృష్ణరూపమున మర్త్య జన్మ నౌందుటకు గల కారఎమేమి? వి పుణ్య చరితదైన పాంబాలి పంచభర్శక యెట్లయ్యెను? లి. బలరామొనకు (బహ్మహత్యాపాతక మెట్టు పంభవించెను? వానికి నిష్మృతి యెట్లుకల్లిను? శ. దౌవదేయలు వివాహమైనను కాకముందు చిన్నళశముకనే యేల మృతి కాందిరి?

లకీ

ఈ ధర్మసందేహమ లకు సమాధానము చెప్పగల వాడు ,త్రికాలజ్ఞాడును, మరణ రహితుడును ఆయిన మార్కండేయు డొక్కడే యని యెంచి జైమిని ఆ మవార్షిని అృశయించి వేడుకొనెను. ఈ యడ పాఠకుల కొక పెద్ద సందేహము శలుగ వచ్చును. ఏదనగా-ా

వేదవ్యాసుడు భారత సంహితను రచించి త తృచారార్డము వైశంపాయ నాది శిష్య చతుష్టయమును నియోగించెను. ఆ నలువురలో జైమిని ఒకడు. ఈ శిష్యునకు తాను భావతమును గురు సన్నిధానఎయిన అధ్యయమునను చేసి నప్పుడు పొడమని ధర్మసందేహములు కాలాంతరమున ఎట్టు పొడమెను? తాను బికాసువే అయినచో ఆ సందేవాములు ఆనాడే వ్యాసుడు తీర్చి యుండును గదా ఇటువంటి (ప్రశ్నలకు పురాణములు సమాధానములు బెప్పవు. పురాణములు ఎవరు వాసినన్తు ఎవరు చెన్పినను, ఎవరు విన్నను ఆ వ్యక్తులకు [పాథాన్యము లేదు ఎవరి పేరున వెలసినను పురాణ విషయము మ్మాతమే (పాథాన్యము వహించును. మరి ఇంకొక విశేష మేమనగా పురాణములలో పేర్కొనబడెడు నామములు చాలా వరకు గోతనామములు. కౌళికనామముగాని గౌతమ నామముగాని పలు పురాణములలో పలుచోట్ల వచ్చినపుడు, ఆ కౌశికుడు విళ్వా మిితుడే యనియు, ఆ గౌతముడు ఆహల్యా ళర్తయే యనియు అనుకొనరాదుం వారు [కమబుగా కౌశిక గోోత సంజనితులో లేక గౌతమ గోత నంజనితులో అయిన మునులని (గవాంపవలయును, ఈ సం పదాయమును బిబి, ఈ పురాణ మున మార్కండేయుని సందర్శించిన ముని వ్యాసశిష్యుడ్రైన జైమిని కాడని యనుకొనవలయికు

ఈ జైమిని తన ధర్మ సందేహములు తీర్పుమని మార్కండేయుని ఆర్థిం వగా ఆ మహర్షి కాను సవన దీవీతుడై యుండుటచే ఆ సందేహము నివృతి చేయ గల ధర్మపక్షుల యొద్దకు జైమినిని పొమ్మని యాదేశించి ఆ పతుల వృత్తం తము డైమినికి తెల్పును. ఆ పక్షులు పూర్వజన్మమున నుకృళుడు అనే బుషీ శ్వరుని కుమారులు. వారు ఒక సందర్భమున తండి యాజ్ఞానుసారము దేవా త్యాగముచేయుట కీయకొనక పోవుటదే ఆయన వారిని పష్షిజన్మ మెళ్ళడని శవం చెను. ధర్మసాధనమైన మానవ శరీరములను త్యజించి తిర్యస్టన్మ మెత్రవలసిన దుర్గ తికి వారు విలవింపగా తర్మడి కరుణించి పశ్ని జన్మలో కూడ వారికి జ్ఞాన

లిరిర్‌

నంసిద్ధి కల్గున ట్లన్ముగహించెను ఈ వివరములను తెలిసికొని జైమి౨ రర్మ పక్సల కడ కేగెను

ధర్మవక్షలు జ్లైమినికి పొడమిన సందేహములకు సమాధానములు చెప్పుటలో _దౌపదేయుల ఆకాలమరణములకు నిమిత్తము హారిళ్చం(దోపాఖ్యాన ములో నుండుటచే ఆ మనోం జు విశ్వామ్నితుని వలస నానా కష్టములు పొందిన వృఠ్తాంతమంత యు చెప్పబడెను విశ్వామితుడు హరిశ్చం దుని, అతని వపజలమ నిర్వయముగా దండించుటేగాక పట్టమహిషియైన శ బ్మను కఠినముగా పొంసీంచు చుండగా దుస్సహమైన వారిబూధలను చూడలేక విశ్వేదేవతలు _ పుణ్యసాద్విని హింసించుచున్న ఆ బుషికి పుణ్యలోకము లుండవని దేవతలు ఉద్దోించిరి ఆ సులభకోధుడు, వారు పనిలేని పనిగా కిల్పించుకొన్న జోక్యమును సహింప లేక మర్త్య్యలుగా జనింతురుగాక యని ళవించి, వారి పార్థనమీద వారి మనుష్య తత్త్వము కొలదికాలమునకే తీరిపోవునని కాపావసానమును నిర్దేశంచెను. అందు చేతనే వారు ఉపపాండవుల్సె పుట్టి చిన్నతనముననే మనుష్య త్వ్వమును వీడి వెడలిపోయిరి.

ఇందలి హరిళశ్చంద్రకథకును, (సిద్ధ మెన గౌరన హరిశ్చంద్ర కథ కును కొంత భేదమున్నదీ అది స్టలాంతరమున జెప్పెదను. ధర్మపక్షులు తన సందేహములు తీర్చినను జైమిని తనివివెందక ధర్మవత్షులను _పాణియొక్క జనన మరణములకు సంబంధించిన మతికొన్ని పళ్నలడుగును. ఆ _పళ్న లివి:=

ఓ. జంతువు తల్లి శర్చ్భమున నెట్టిబాధ కొందురుండుకు ?

ల. తల్లి తిను ఆహారము పిండమున కెట్టు దక్కును +

ఠి పాణి పుట్టి యెట్లు వర్శిబ్హును

4. మరణవేళ ప్రాబికి నిజజ్ఞాిన మేమైపోవును ?

6= మరణానంతరమున జీవుడు ఎచ్చట ఎట్టు పుణ్య పాపముల

ఫల మనుథవించును 1

భూతవర్శ స్థితిలయములకు సంబంధించిన ఈ (ప్రశ్నలకు సమాధా నము చెప్పుటలో ధర్మపతులు జడోపాఖ్యానము కథనము చేయును, అందు జంళూత్పత్తి పకొరమ్కు బహువిధనరకములు పూర్వజన్మ కృత పాపపుణ్యముల

(34)

౨86 వలన కలుగు జన్మములు మొదలగు పరమార్థము లనేకములు బోధింపబడ. ను. ఆ సందర్భముననే దత్తాతేయ జన్మకథనము కవలయాళ్వ చరిత్ర చెప్ప బడును. కువలయాక్వుడను రాజకుమారుడు మదాలస యనెడి కన్యను వివావా మాడును. ఆతని పరోక్షమున మాయావియైన తాళకేతు డను రాషసుడు అమె నవమవరించి ప్రాణములు తీసెను. ఆళ్వకరుడను గంధర్వరాజు శివుని మెప్పించి మదాలస (బతికించి నాగలోకమున నామెను పుతికగా పెంచుకొనుచు, ఒక నందర్భమున నాగలోకమున కేగిన కువలయాళ్వునకు ఆమె నర్పించెను మదా లసా కువలయాశ్వులకు ఉ త్తమసంతాన్నపా ప్తి కలుగును, ఆమె తన పు్యతులకు వర్ణాశమధర్మ ములు, ఆతిథిపూజా విధానములు, నిత్యన్వై మిత్తిక కర్మలు మొద లగు మతధర్మములను ఉపదేశించును. పరమబిక్ఞాసువైన కైమిని ఆపై పమ లను మరికొన్ని _పళ్న లడుగును, వాటికి సమాధానముగా పక్షులు జగదుత్పత్తి స్థితిని గురించి, సూర్యచం[ద్రవంశములను గురించి, మన్వంతరములను గురించి, కల్చవిభాగములను గురించి తొలినాడు మార్కండేయుడు కోన్టుకి యను మునికి జెవ్పీన కమమిన సవి_స్తరముగా బోధించును ఈ కథన మంతయు అయిదవ ఆశ్వాసమునుండి _పారంభమగును, మన్వంతర కథవములో స్వారోచిష మమ సంభవము మొదట (పస్తుతింపబడెను దీనినే ఆంధకవితావితామహుడు అల్ల సాని పెద్దన తన _పబంధమునకు మాతృకగా స్వీకరించి వన్నెచిన్నెలతో సింగా రించెను ఈ విధముగా ఉత్తరకాలమున రచింపబడిన మూడు _పబంధ ములకు మారన మార్కండేయ పురాణము మూలమగుటచే మారన ఆ [పబంధకవులకు జతిస్ఫ త్త (వదానము చేసి గురు వయ్యెను. థ్రీంథుడు "నూనూగు మీసాల నూత్న యౌవనమున రచియించితిని మరు త్తరాట్బరి త"ొఅని తనకాశీఅండమున చెప్పుకొనెను అమహాకవి బాల్యమందు రచియించిన ఆ మరు త్రరాట్బరి తకు బహుళః, మార్కండేయ పుంణమున గల మరుత్తు; కథ మూలమై యుండు నేమో ఈ పురాణమన గల సౌొగసయిన ఉపాఖ్యానములలో మరుత్తరాట్బ రిత ఒకటి. మరుత్తుడు కరందముడు అనే మహారాజునకు మనుమడు. అవేక్షితు డను నాతని కుమారుడు. ఆతని తల్లి వైళాలి. విదిళాదేళాధీసని కూతురు. అవేక్షితుక కామె స్వయంవర లబ్ధ. స్వయంవర సమయమున పరాభాతులై న రాజులందరును క్కుట చేసి ఆతనితో దొమ్మియుద్ధము చేసి ఓడించిరి. పరాభవనఖిన్నుడైన ఆ యువకుడు దారపరిగ్రహము నొల్టనని _బహ్మ

లం?

చర్య దీక్ష వహి-చెను వై కాలి భర్తృభోగ్యము కొని తన జీతమును నిందించు కొనుచు ఆడవులకేగి తపోనిన్ట పూనెను. ఎంత కాల మైనను తక మనోరథము తీరని కారణమున ళరీరవినర్జన (పయత్నము చేయుచుండగా, ఒక దేవదూత ఆరుదెంచి ఆమెను ఆత్మహనన్నపయత్నమునుండి వారించి అమెకు పుతపావ్లి కల్గుననియు, అ కువూరుడు డిగంత విశాలయకుడ్రైన చకవర్తి కాగల డనియ ఆశీర్వదించి పోయెను, భర్త (బవ్మాచర వతదీక్ష వదలని కథోర(వతుడు. దేవ దూత అమోఘవచస్సు-డు. తాను అవేక్షీతుని తప్ప ఇంకొకని కన్నె త్రి చూడని పతివత. పరన్పరానుకూల్యము లేని యీ స్థితిగతులలో తనకు పుతపావి కలు గుట ఎట్లని ఆమె ఆందోతచిత్స య యున్న సమయములో ఒక రాష్షనుడు ఆకసాతుగా ఆ ఠతపోవనమున కేతించి అమెను చెళక కుద్యమింపగా నామె ఆ్మకోశంచెను. అదే సమయమున ఆ _పాంతమునకు వేటకై యరుదెంచిన యవే చితుడు ఆ న్రీజనా్నాకందనము విన వచ్చిన దేసకు పరుగు పరుగున పోయి ఆ యువతిని బలాత్మరించుచున్న రాత్షనుని నంహరించి ఆమెను రక్షించెను, శపోమహిమచే కలిగిన నూత్నతేజముతో వెలుగొందు నా యువతి నా రాజు తన భార్యయని % ర్తింపలేని సమయమున ఒక గంధర్రూరా జట కేతెంచి కల రూపు ఎరిగించి వారిరువురను గంధర్వలోక మునకు గొనిపోయి అచ్చట విధియకక్త ముగా వివాహము జరివి కొన్నాళ్ళంచుకొనెను, ఆ దంపతు లాలోొకమున నుం డగా జనించిన ప్పుతుడే మరుత్తుడు. అవేశ్షితుడు గంధర్వరాజు ననుజ్జ గొని భ్రార్యాపుత సహితుడై తందడిని దర్శించి సంతోపకరితు డైన ఆ వృద్ధరాజు నాశీర్వాదము వడసెను. ఈ సంఘటనమునకు పూఠ్వమే అవేక్షితునితల్లి వీరాదేవి అను నామె “(కిమిచ్చక (వతము” అనెడి ఒక [వతము నెజవి (వతోద్యాపన దినమున ఎవ రేది కోరిన నది ఇచ్చువానిగా కుమారుని దాతృస్థానమున నిల్పి, ల గ్రచే పొత ముఖదర్శన వరమమ యాచింపజేసెను. దాత్కస్థానమున నున్న

అవేకితుడు “తథాస్తు” అని వాగ్జానము చేసెను, కాని ఆనాడు ఈ వాగ్దానమును

చేసినను అవేడితుడు తన బహ్మచర్య నిష్టను వదలనేలేదు. ఇది యీ కథలో

ఇంకొక చిక్కు తెచ్చిపెట్టిన సంఘటన. ఆ చిక్కు లన్నియు తీరి కథ కరండ

ముని పౌతముఖ సందర్య్శనముతో సుఖాంత మయ్యెను.

కరందముడు అవేకిశునకు రాజ్యాభిషేకము చేయ తల పెట్టగా ఆతడు దాని నొల్టక మరుత్తునకు చేయించెను. ఈ (కొత్తరాజు వర్ణాశన ధర్మ

268

రక్షకు డనియు, దుష్టశివణపరతం(తు డనియు ఆచిరకాలముననే దిగంత వ్యావ్తమెన కీ ర్హి గడించెను. ఇట్లుండగా జౌర్వ్యాశమవాసు లయిన కొందరు బుషలు నాగులచే వధింపబడిన వార్త రాగా అతడు నాగసంవారార్థము వెడలి పోయి నాగలోకముమీద ఒక దివ్యాస్త్రము పపయోగించెను. నాగు అందరు ఆ అస్ర్త్రజ్వాలలకు ఆవోతి కాజొచ్చిరి. వైళాలి తవఃస్థిత యె యున్నకాలములో ఒక నాగరాజు ఆమెను పూజించి ఎన్నడేని ఆమెకుమారుని వలన నాగలోక (పళ యము సంభవించునేని ఆమె వారిని రడింపవలెనని అర్థించి ఆ వాగ్దానమును పొందెను. మరుత్తుడు నాగులను సంహరించుచుండగా వైళాలి భర్తను (పేరేచి తామ నాగరాజునకు చేసిన వాగ్దానమును తెల్పి శరణాగత్మతాణము కొరకు కుమారునకు మారొడ్డ పంపెను, దుష్టశిక్షణార్ణము కుమారుడును, శరణాగతరక ణార్థము తంగడియును యుద్ధభూమిలో (పత్యర్థులుగా తారసిల్లి ఒండారులు పర స్పర వధకు పూనుకౌనగ్యా దేవతలు _పత్యవవై వారికి సమాధానము కుదిర్చిరి. నాగులు తాము వధించిన బుషములను (బతికించిరి

ఈ కథలో (బ్రహ్మచర్యము, తపన్సు మొదలగు సార్వజనీన పరమ ధర్మములే కాకుండ దుష్టశిక్షణము, శరణాగతరక్షణము మొదలై న ధర్మములును నిరూవీంపబడినవి. కథాంశములలో ఒండొంటికి పొందిక యుండక పోవుటచే క థాకార్యము నడచు మార్గము అ_పతరర్కితమై పాఠకునకు ఉత్కంఠ కల్గించు చుండును. ఈ ఉపాఖ్యాన కథన రచనలో మారన తన కథన కౌశలమును (వళంసాపాశమ.గా నిర్వహించెను. ఇంతే కాదు, హరిశ్చం[దకథలోను స్వారో చిష మనుసంభళవ వృత్తాంతములో ను కూడ అతడు (పదర్శించిని కథాకథన శిల్పము కవిబ్రహ్మ శిమ్యనకు తగినట్టుగానే యున్నది, మారన ౩లియు పురాణరచనకు అనుకూలమైన సారళ్యము, సౌలభ్యము, సంయమము కలిగి యుండుటయే కాక, కావ్యోచితమైన రసవత్తయు, (పెనన్నతయు నిండుకొని యున్నది తిక్కనార్యుని జీవిత కాలములోనే ఇ రచింపబడి యండునేని ఆ గురువు ఈ శిమ్యని (ప్రతిభకు ఎంత సంతసించెడివాడో తిక్కగారి పలుకు బడులు, భావచ్చ్భాయలు, అర్థచ్భాయలు, ఈ రచనలో చాల కలవు,

౭69 ఇతర కవృలు

ఈ యుగమున (_శుతనామలై న మరి కొందరు ఇతర కవు లున్నారు. వారి నిచ్చట (ప్రస్తావింతును.

బదైన:- ఇతడు “నీతిసార ముక్తాపళిని రచించెను. ఆది రాజనీతి వరముగ చెప్పిన కొన్ని నూక్తుల సంపుటి. ఈ కింది వద్య మా (గంథములో నొకటి “ఎత్తిన కాలెగాని సిరికెన్నడు నిల్చిన కాల నిల్వగా చి త్తములేదు కాన సిరి చెందిన నాడి పరోపకారముల్‌ వాత్తి గడంగజేయు డెడరై న పదంపడి వేడికొందమన్‌ చి త్రమెగాని ఇత్తమను చిత్తము పుట్టద యెట్టివారికిన్‌.”

ఈ పద్యమును బట్టి ఈతని ఇలి నాచనసోమని శైలివలె వక్రోక్కి (వరానముగా నుండునని చెప్పవచ్చునుః

ఈ నీతిసార ముక్రాన?లో తాను సుమతి శతక కర్తనని చెప్పుకొన్నా డనియు, ఇతడే ఆ శళతకక ర్త యనియు కొందరి త౭౦ప్త, మరికౌందరా పద్యము పక్షిష్పమందురు. నిజము దేవుని కెరుక. ఆ పద్య మిది :-

“థ్రీ విభుడ గర్వితారి త్ష్మావర దళనోపలబ్ధి జయలక్మీసం భావితుడ సుమతి శతకము గావించిన (పోడ/ గావ్యకమలాననుడన్‌ ”

ఈ పద్యము బద్దెన చెప్పినదే యైనవో నీతిసార ముక్తావళి రాజనీతి పరముగన్తు సుమతి శతకము సామాన్య (పజానీతి బోధకముగను అతడు రచించెనని చెప్పవచ్చును, అట్లుగాక ఇది పశ్మిప్రమే అయినచో ఆ ఊహ నిలు వదు. ఇంతట సుమతి ళతకము నందలి భాషా జాత్యము బద్దెన కాలము నాటిడి కాదని నా ఉద్దేశము. మరియు-

“అధరము కదలీ కదలక

మధరములగు భాష లుడిగి మౌన(వతుడౌ ఆధికార రోగపీడిత ఐధిరాంధక శవము జూడ బాపము సుమరీ .*

లి70 ఈ పద్యము “*శ్రీవిభుడును గర్వితారిష్మావర దళనోపలబ్ధి జయలక్ష్మీ సంభావితుడును' ఆయినవాడు (వ్రాసినది కాదు. ఎవగో ఒక సామాన్యుడు కార్య వళమున ఒక అధికారిని దర్శింపటోయి ఆతడు తనయెడ చూసిన అనాదరము నకు, బౌదాసీన్యమునకు కనలి తన అక్క సుదిర ఆ అధికారిని తిట్టినట్టి పద్యము. ఇది సర్వసాధారణమైన నీతిపద్యము కాదు. స్వానభన పూర్వక భావము గల పద్యము “మా నిషాద పతిప్పాం త్వ మగమ ళ్ళొళ్వతీస్పమాః” అనే శ్లోకములో వాల్మీకి కోక సంతప్త హృదయ మెట్లు ధ్వనించుచుంగెనో ఈ పద్య ములో ఒక అదికారిచే చులకన చేయబడిన సంనారి పరిళవాగ్ని అట్లు జ్వలించు చుండెను. బద్దెన భూపతియు మండలాధీక్వరుడు అయిన మాట నిజమే మైవచో నతడొక రాజోద్యోగి మోలకుపోయి అతనిచే చిన్న చూపు చూడబడుట తట స్థింపదు. మరియు నీ శతకము _వానిన సంసారి ఒక [గామ కరణమై యుండు నని యూహించుటకును అవకాశము కబదు. ఇతడు కరణముల సంగతి నాలు గైదు పద్యములలో ఒత్తి చెప్పెను. ఇవన్నియు సర్మాలోచింపగా సుమతి ళతక కర్త ఎద్దె భూపతి కాఢని నా యుద్దేకము. నాటకములో శ_తువు (ప్రత్యక్షముగా ఎదుట నున్నట్లు భావించి పగుషోక్తు లాడెడి ప్పాతవల్కె పై పద్యము (వాసిన కవి తనను అవమానపరచిన అధికారిని తన యెదుట నున్నట్ట భావించుకొని ప్‌ యించుచున్నట్లు కన్పడును. ఈ పద్దెము బద్దెనది కోక వి'యినను తక్కిన శతక మంతయు అతడు (వాసియుండవచ్చును గదా అనెడి అనంగత వాదము చేయు వారుండరని నా తలంపు. కర్త యెవరైననేమి రి సంస్కృత విద్యార్థులకు బాల రామాయణము వలె తెనుగు విద్యార్థుల కీ శతకము (పథమ పాఠమై వన్నె కెక్కి నది+ ఖదిగొక మరియొక పద్యము ? "కొక్క క మెల్ల జదివినం జక్కని వాడ్షైన్య, రాజ చందుండ్లైనన్‌, మిక్కిలి రొక్కము లీయక చిక్కదురా వారకాంత సిద్ధము నుమతీ.”ొ కొక్కోక మనెడి కామళాస్త్రము తెలుగులో బడ్జెన తరువాత కొన్నివందల యేండ్ర్లకు పుటైను. ఆది సంస్కృతమున గల “రతికళా విలాస్‌ మనెడి [గంథ మునకు తెలుగు కొవున్‌ సుమతి శతక కర్త కిొక్కోకము. తెలుగున వెలసిన * వీమ్మటివాడ్లై యుండును

లి] శివదేవయ్య ఇతడు కాకతీయ సాామాజ్యమునకు తన బుద్ధిబలమే వజకవచముగా నొనర్చి, గణపతి దేవునకు రద్రమాంబకు మంతిత్వము నెరపిన మేధావి అంతేకాదు; ఆ చ(కవర్తులచే గురువుగా హితుడుగా పూజలను మన్ననలను ఫొందెను- ఈయన పురుషార్థసార మనెడి ఒక నీత్మిగంభమును రచించెనటం శ4 వ ళలఠాబ్ధి మధ్య కాలమున నకలనీతిసమ్మతమనెడి నీతిపద్య సంకలనము చేసిన మడికిసింగన అనే కవి ఆ పురుషార్థసారమనెడి (గంథము నుండి ఇంచు మించు వంద పద్యము లుదాహరించెనటం కాని ఆ పద్య్మములక ర్త శివదేవయ్య అని ఎచ్చటను అతడు చెప్పలేదు. ఆది ఆటు లుండ శివదేవ కవి ఆత్మసంబోధఢ నతో “శిపడేవ ధీమణీ ”* అనే మకుటము గల ఒక ళ+శతకమును కూడ రచించే ననెడి యొక వదంతికలదు, ఆ శతకము నేడు లఖింపదు. అయినను ఒక పద్యము మా్యతమెట్లో పరిశోధకులకు లభించినది. ఆ పద్య మిది. చం॥ అరయగ విన్ననాట సిరియాపడనై యెల బాయ మందుసుం దరుడను నంబినై పదను తప్పిన గుండయగారి చందమై ధర జరియింపగల్లిన తథాస్తు: వృథా వరిపాకరూవ దు ష్కర జననం బదేమిటికి కాలుపనే శివడేస ధీమణీ ఈ మకుటమును బట్టి ఈ శతకము ఆయనయే (వాసెనని నిర్వివాద ముగ జెప్పుట కష్టము. ఎవడేని ఒకకవి శివదేవయ్యను సంభోధించు ఈ శత కమును |వాసియుండవచ్చును ఆసలు ఇటువంటి పద్యములు నూరు (వాసి ఆ కవి గాని శివదేవయ్యగాని శతకముగా రూపొందించిరని చెప్పుటయు కష్టిమే మరియు శివదేనయ్యయే ఈ పద్యమునకుగాని లేదా సంపూర్ణ శతకము నకుగాని క రయే ఆనుకొన్నచో ఆత్మసంబోధనలో ధీమణీ యనెడి ఆత్మ [(వళంసా వాచకిమైన శబ్దమును _పయోగించియండునా యనినా నండదేహముం అధక్వ-ఐడు:-- ఇతడీ యుగమువాడేనని తలపపడుచున్నది* ఇతనిని గురించి నన్నయ ,పకరణమున కొంత [వాసితిని. ఇతడు నన్నెచోడునకు తిక్క నకు మధ్య కాలమువ్నాడై యుండవలయును. ఆవిద నా

ఎత్సా.పెగడ యుగము

1828 వ సంవత్సరములో ఢిల్లీ సుల్తాను ఓరుగలు నగరము స్వారీ నము చేసికొని ప్రతాపరుదుని బందీగా కొనిపోవుటచే కాకతీయ సా్యమాజ్యము అ_స్తంగతమయ్యెను. తత్పూర్వము కొలది కాలము [కిందటనే ఆ మహమ్మదీయ రాజు ఓరుగల్లుపై దండెత్తి వచ్చి వతొపర్నుదుని చేతిలో _పాణమాత్రావశిష్టుడ్తి పాజిపోయేను. ఆ యుద్ధములో సామాజ్య రత్షణార్థము ళ్యతుసంహారార్థము చ్మకవర్తికి బానటగా వచ్చి నిలచిన సామంతులందరు విజయోత్సాహముతో తమ తమ మండలములకు సేనలతో తరలిపోయిరి. వారే కాకతీయ పరిపాల నలో నాయకులని పేరు పొందినవారు అట్టివారు ప్రతాపరుదునకు విధేయులై డెద్బది ఇద్దరుండెడివారట. వారి కందరికి పత్యేక సేన లుండెడిపట. యుద్ధ సమయముల ఆ సేనలతో వచ్చి వారు చకవర్షికి తోడ్పడుచుండుటయు, శతు విజయానంతరము తమ తమ మండలములకు వోయి _పజాపాలనము సాగించు చుండుటయు ఆచారమై యుండెడిదట. 1820 పాంతమున ఢిల్లీ సుల్తానను తరిమికొట్టిన పిమ్మట ఆ నాయకులందరు ఆచారకీత్యా తమ తమ మండలము లకు పోయి స్నామాజ్యమున ళ్ళృశులీతి తొలగినదనెడి పరవసముతో న్యవశసా యాఖివృద్ధి వాణీజ్యాభివృద్ధి మొదలగు _పజాషేమంకర కార్య[కములలో నిమ గ్నులైె యుండిరట ఆ అదను చూచుకొని ఢిల్లీ సుల్తాను అకస్మాత్తుగా మరల నోరుగల్లుపై దండె త్రివచ్చి అసహాయుడైన _పతాపరుదుని బందీకృతుని చేసెనుం కాకతీయ స్నామాజ్య పతనములో ఢిల్లీసులానుకు తోడ్పాటొనంగిన హైందవులు లేకపోలేదు" కాకతీయరాజ్యమున కాసన్నరాజ్యమైన యాదవరాజ్య మేలు చున్న దేవగిరి పభువు మహమ్మదీయులకు వశుడ్డై ఆతనికి నానావిధ సహాయ ములు చేసెనట. కాకతీయ రాజ్యములో తమకు పూర్వకాలమున నెగడుచుండిన (పాభవము శగ్గుటచే జైనులు కూడా కొంత దేశదోపా చర్యకు పూనుకొనిరట, ఇందులో వింత ఏమియిలేదు ఏనాడగాని భారతదేశమునకు కలిగెడు కీడు ఐ హిళ్ళశువుల వలన కంటె అంతళ్ళ_తువుల వలననే యనుట పరనుసత్యము=

లి?8

ఓరుగల్లు న్నాకమించిన ఢిల్లీ సుల్తాను చిరకాల మా సింహాసనమును దక్కించుకొనలేకి పోయెను. (పతాపర్యుదుని సామంతనాయకులలో శౌార్యపరా (కమములుగల మునునూరి (పోలయ, కాపయ అనెడి నాయకసోదరులు శక్కిన నాయకులతో మంత్రాలోచన చేసి పర్యాక్రాంతమైన దేశమునకు విమోచ నము కల్గించుటకై. వారి వారి సేనల నాయ త్తపరచి ఓరుగల్లును స్వాధీనము చేసి కొని సుల్తాను పరిపాలనము నంతమొందించిరి. ఆ యుద్ధ విజయానంతరము స్మామాజ్యము నంతను ఏకచ్చతముగా ఒకడే వరిపాలనచేయుట ఉచితమన్సు సాధ్యమును కాదని యెంచి కాబోలు ఏకకార్యారమై పూనుకొన్న నాయకులళో పెక్కురు ఆంధధదేశమును కొన్ని భాగములుగా పంచుకొని న్వళంత పరిపాల నలు చేయదౌడగిరి. ఆ విభజనలో కృష్ణానది ఊ్తరభాగమున టఓరుగల్లు రాజ ధానిగా మసునూరి సోదరులు కొంతయు, రాచకొండ, దేవరకొండ రాజధాను లుగా రేచెర్ల వెలమనాయకులు కొంతయు కృష్ణకు దక్షిణమున రెడ్డిరాజులును పంచుకొనిరి తదుపరి పదియేండ్లకు హరిహరరాయలు అనెగొందిమండలమున విజయనగిరరాజ్యము స్థావించెను. రెడ్డిరాజుల రాజ్యము కృష్ణా గోదావరీ నదుల మధ్య భాశముననే కాక సింహాచలమవరకుము వన్యావించెను. కొంత కాలము నకు తిరిగి ఢిల్లీ సుల్తాను ఓరుగల్లు న్యాకమించుకొనుటకు రాగా అప్పుడు సింవో సన మరధిష్టించియున్న ముసునూరి కాపయనాయకుడు అ మహమ్మదీయనితో నంధికావించుకొని గోలుకొండమ ధారపోసి ఆతా రోరుగల్లు (ప్రాంతముతోనే తృవ్రపౌండెకు. కాని పొరుగున నున్న రాచకొండ వెలమంజులు ఆకరనితో ఫౌందు పొసగి యుండలేకపోయిరి. అప్పటికే వీజాపూరులో బహమనీ రాజ్య మును స్థావించిన మనామ్మదీయరాజు వెలమరాజులను (ప్రోత్సహించి కాపయ నాయకు నంతమొందించెను, ఇది కాకకీయరాజ్య పతనానంతరము ఆం దేశమున జరిగిన స్థూలచర్నిత ఆనాడు వెలసిన స్వతంత రాజ్యములలో ఎక్కువగ రాజకీయ (వభావము, సారస్వత _పభావము నెజవివది రెడ్డిరాజ్యముం ఆ రాజ్యమునకు (పథమమున అద్దంకినగరము రాజధాని. ఆ రాజ్య వంస్థాసకుడు (ఫోలయ వేమారెడ్డి. అతడు 1825 మొదలు 1808వ సంవత్సరము దాక (ఫజా క్షేమంకరముగా శ్యతుభయంకరముగా రాజ్యపాలన దేసెను. ఆ రాజు ఆస్థాన కవియే ఎజ్జాాపెగ్గడ, దేశ చర్వితలో రెడ్డియుగము ఆవిర్భవించినల్లే వాజ్మయ చర్మితలో ఎజ్జాసెగ్గడ యుగము ఆవిర్భవించెను.

(35)

ల

ఎజ్జన తిక్కనసోమయాజి నిర్యాణము జరుగుటప సుమారు పది పంవత్సరమ.లకు పూర్వము (1880 _పాంతమున) జన్మించి 1860 వరకు ఇహలోకయ్యాత సాగించియండును- ఆ సుదీర్శ జీవితకాలములో ముప్పది యేండ్ల వయస్సున [గంథరచనా వ్యాసంగమునకు ఉప కమించి యుండునుం ఆ పదునాలుగవ శతాబ్దిలో చివరి భాగమున శ్రీనాథుడు జన్మించినను ఆ శతాబ్ది చివర వరకు యుగక ర్హృత్వము ఎట్జన పేరననే చెల్పదగియుండునుం

అసలు ఎట్జా్యపెగ్గడ పేరుమీద పత్యేక మొక సారస్వతయుగమేల ? అకతనిని తిక్కన యుగములో చేర్చరాదా? యని (పళశ్నించెకివారు కొందరుందురు. ఆ పద్ధతీ సమంజసము కాదని నా యుద్దేశము. తిక్కన తరువాత ళకాధికార మొప్పుకొన దగిన పెద్దకవి యెవడును పుట్టియండనిచో ఆయన యుగము మరి యొక శతాబ్టిపరకు పొడిగింపవచ్చునుగాని ఎజ్జన, భాస్కరుడు నాచన సోమన మొదలైన మేటి కవు లవతరించిన ఆ ళతాబ్దిని తిక్కన యుగములో చేర్చుట భావ్యముకాదు, మటి అంతమంది మేటికవులు తలయిత్తిన; ఆ యుగము నకు ఎజ్ఞాపెగ్గడనే యేలకర్తను చేయవలె నందురేని నా సమాధాన మిది :

తెలుగు సొరస్వతముశకు కవ్వితయమువారు (తిమూర్తుల వంటివారు, వారి తరువాతనే ఇతర కవులు ఎంతి మేటికవుల్తైనను పేరొ _నదగిన వారుం ఆంధభాషా_పపంచమునకు భారతము వలె ఆంధకవి [పపంచమున కొమువ్వు రును గురుస్థానీయులు, వారిలో ఒండొరులకు భారతక లుగా కొంత తర తమ భేదభావమున్నన, పృథక్పరిశీలన చేసినప్పుడు ఎవరికి వారికే _పత్యేక (పాథా న్యము కలదు, కావున పృథ(క్సాథాస్యము ఖాత కర్తృత్వ గౌరవమును కల కవ్మితయము వారి పేరుమీది మూడు (పత్యేక యుగిములుండుట న్యాయమని నే ననుకొంటిని ఆ శతాబ్దిలో భాస్కరుడు సోమన మొదలైనవారు మేటికవులే గాని ఎజ్జనను (తోసిపుచ్చి గురుపీర మెక్పూదగినవారు కారు. మరియు వాజ్బయ ములో ఆభ్యానపద్ధతి, నాటకీయ వద్ధతి, వర్ణనాత్యక పద్ధతి యనెడి మూడు విభా గమ. లుండునని పూర్వుపకరణములలో చెవ్చితిన. ఈ మూడింటిలో వర్ణనాత్మక పద్ధతిని _పవేశ పెట్టినవాడు ఎక్టాపెగ్గడ దైవికముగా నన్నయ, తిక్కనలు తక్కిన రెండు పద్ధతులకును ఆదిగురువు ల్లైనట్లుగా ఎజ్జన మూడవపద్ధతి నవ తరింప జేయుటచే భారత కర్శృత్వముననే కాక రచనా సం్యపదాయము నందున

లి

ఒక (పర్యేకతకు నంపాదించుకొని న్వతంతస్థానమున కర్షుడయ్యెను. మరియు తెలుగుభాషలో పలుకబడియందేమి, కారకమునందేమి, [యారూపమ లందేమి ఆధునికతా సూచకముగా కలిగిన మార్పులు ఎజ్జన _(గంథములలోనే (ప్రారంభ మయ్యెను. తత్చూర్వ (గ్రంథములలో కానవచ్చెడి పాతదనము ఎజ్జన్యగంథము లలో కొనరాదు*, మరియు నన్నయశై లికిని తిక్కతై లికిని ఉన్న భేదమును తొాల%ంచి, ఎట్జాపెగ్దడ ళబ్దగతిలో నన్నయను, భావగతిలో లిక్కనను అనున రించి రెండుగతులకు సామరస్యము కుదిర్చి తన పేరుమీదనే ఒకైలిని నెల కొల్పెను, దానినే పథమదళలో శ్రీనాథుడును తరువాత వేరొకదళలో (పఐబంధర కవులును అలవరచుకొని వర్ణనాపాథాన్యము గల (పబంధరచనలు చేయసాగిరి ఇతివృ త్ర్తమును వర్జ్దనలచే ఆలంకరిందెడి నూత్నపద్ధతికి నూ తధారు డగుటచే తనే ఎజ్జ్టన _పబంధపరమేళ్వరు డయ్యెగు. ఇట్టి మహాకవిని యుగకర్తగా నంభావింపకపోవుట అధర్మమని నే ననుకొంటిని

ఎజ్జన కృతులలో లభ్యములై నివి మూడు - హరివంశము, భారతా రణ్యపర్వభాగము లక్మీనృసింహపురాణము, నామమా (తావళిచ్చ మైన రామాయ ణము నాల్గవది. ఇవికాక ఇంకేమి _వానెకో తెలియదు ఈ నాలుగింటిలో రామా యణము మొదటిరచన యనియు హరివంళము, భాంతారణ్యపర్వ భాగము, నృసింహపురాణము (కమముగా రామాయణము తరువాత ఒకదానివెంట నొకటి రచింపబడి ననియు నే ననుకొందును.

హరివంశావతారికయందు రామాయణ రచనాపపనంగము కలదు,

“నా తమ్ముండు ఘనుండు మల్లరథినీనాథుండు నిన్నాతత

థ్రీతోడన్‌ సముపేతు జేసి యెలమిం జేపట్టి మా కిచ్చుటన్‌

జేతోమోద మెలర్ప రామకథ మున్‌ జెవ్పించి యత్య త్తమ

ఖ్యాతిం జెందితి నింకి నేను దనియన్‌ కావ్యామృతాస్వాదనన్‌.”

(పోలయ వేమారెడ్డి తమ్ముడయిన మల్లారెడ్డి ఎజ్జా_పెగ్గ్ధడకు తొలుత పరిచితుడై ఆ కవీశ్వరుని తన అన్నగారికి ఎరిగించి ఆశయ మివ్పింపగా, వేమారెడ్డి ఆయనచే రామాయణము చెప్పించుకొని కృతిపతిత్వము వలన ఖ్యాతి నొంది ఆంతతో తనివి చెందక హరివంశమును రచింపుమని అర్థించెనట. పై పద్యములోని తాత్పర్య మిదిం

న!

మరి నృసింహపురాణావతారకయందు భారతారణ్యపర్వశేష రచనా

(పనంగము కలదు “ఉన్నత సంస్కృళతాం(ధ చతురో క్రి పదంబుల కావ్యకర్త వై

యెన్నికమై ,పబంధపరమేశు డనంగ నరణ్యపర్వ శే

షోన్నయ మం,ధభాష సుజనోత్సవ మొప్పగ నిర్వహించి తా

నన్నయభట్ట తక్క కవినాథుల కెక్కిన భక్తి పెంపునన్‌.”

ఎజ్జినతాతగా ర్రైన ఎఆపోత సూరి (ఆయన పేరు ఎజ్జ్టన) మనుమని భావంబున నావిర్శవించి నృసింహపురాణము చేయుమని (ప్రోత్సహించెను పై పద్య మా సందర్భములోనిది కావున హరివంశమునకు పూర్వరచన రామాయణ మనియు, నృసింహపురాణమునకు పూర్వరచవ భారత మనియు తేలినది. అంతే కాని ఈ రెండు జంటలలో ఏది మొదటిజంట అనే (ప్రశ్న ఈ (గంథములను బట్టి తేలదు. దీనికి ఊహ తప్ప వేరొక యాధారము లేరు. నా యూహ జెప్పె దను ; పాజ్జు లాలోచింతురు గాక.

మొదటిజంట అనగా రామాయణ హరినంశములు రెండును నరాంకి తములు. రెండవజంట భారత నృసింవా పురాణములలో మొదటిది స్వార్థ నిక సేవ మైన నిష్కామకర్మ

రెండవది పారమార్థికచింతతో చేసిన ఈశ్వరార్పణము (అహోబల లక్ష్మీ నృసింహస్వామి కంకితము). మానవ న్వభావమునుబట్టి యాలోచించినచో రాజ్నాశయమును ధనార్థనమును ఆశించి రచించిన జంట మొదటి దనియు, ఐహిక భోగచింతలేని పారమార్థికదృష్టితో రచించినది రెండవజంట యనియు విశద మగుమ అట్టుగాక భారత సృసింహపురాణములే మొదటి జంట యైనచో (గంథకర్త ఆధ్యాత్మికసాధనచే ఈశ్వర పదసన్ని రానము వరకును [పాకిపోయి అటనుండి పతితుడై రాజపదనిధానమున పడిన భాగ్యహీను డనబఐడును- ఇట్టి అధమవర్తనము కలవారును ఉందురు కాని కంభుదాసునివంటి ఆత్మవిజ్ఞానధను లకు అట్టి పతనము సంభవింపదు,

మరి ఏ కారణముననైన నేమి త్రిక్కనకవి యంతటి మవోకవి వదలిపెట్టి

పోయిన భారతారణ్యపర్వభాగమును (ప్రాథమిక రచనగా చేసట్టటకు అత్మజ్ఞూ డైన యే కవియ సాహసింపశు, వస్తుమ హృత్త్యము నటుంచి చూచినను ఆరణ్య

లి?

పర్వభాగమును కృతహసుడైన కవియు చేపట్టటకు సందేహించుట సహజము, ఎట్లనగా నన్నయ ఆరణ్యపర్వభాగమును వాయుచు శడుమనే మృతి చెండె ననెడి కవిలోకభయానక మైన వదంతి అనాడు కలదు. దానిని స్పృశించుట అవభ మనెడు ఖీతి కలదన్నమాట తిక్కనగారు ఆ భా1మును ఏ ఉద్దేశముతో వదలి పెట్టినను-తన ఉద్దేశము నాయన లోకులకు చెపవ్పీయుంతడు.. లోకము మ్యాతము ఆ భాగమునకు గల అశుభత్వశంకనే ఆయన కాపాదించి యుండును, ళకునములను, న్వపష్నములన్సు దీవనలను, ళాపములను కులా శభ నూచకములుగా నమ్మెడి ఆ కాలమున మంచికో చెడ్డకో అట్టి విశ్వాసము గల యింట జనించిన ఎల్జాపెగ్లడ కఏిత్వము నేర్చితిని గదాయని చేసేతల ఆరణ్య వర్వభాగమును మొడటి రచనగా స్వీకరించెనని యనుకొనుట అవివేకము, మరియు ఒక వంక నన్నయ భారతము, ఇంకొకవంక తిక్కన భారతమురన తరంగితము లైన మవోసనము[దముల వలె మద్దోషించుచుండగా నడుమ నొక జలసంధిని తవ్వి రెండు సముద్రములను వకార్డవముగా రూపొందించుటకు సిద్ధ హస్తుడు కాక పూర్వము ఏ యువకుడు సాహసించును ?

మరియు నృసీంవా పురాణ రచనా కాలము నాటికే ఎట్జ్టా(పెగ్గడ _పబంర పరమేశ్వరుడని (పసిద్ధి కెక్కెను ఆ బిరుదము ఆరణ్యపర్వ శిష్టభాగ రచన మాతమున వచ్చునది కాదు. ఆంతకంటె స్వతంతమైన ఒకబి రెండు ఉద్గంథ శచనలచే లభింపదగినది. ఆ ఉద్గింథములే రామాయణ హరివంళములు, రచనా విధానమును బట్టి చూచినను ఆ బిరుదమునకు అర్హతనిచ్చునవి ఆ రెండు (గంథ ములే, ఆరణ్యపర్వము అంతకు చాలదు. కావున ఆరణ్యపర్వ నృసింహ పురాణ ములే రెండవ జంట,

నృసింహ పురాణావతారికలో “కతిపయాక్షర పరిగహ జనితంబై న నైసర్గిక చాపలంబు కతంబున,”

“మించిన వేడ్నవీమలకు మిక్కు టమై మధువృష్టి గమ్మరా

యంచలు కూయ [గౌంచమును నావలః గూయ(గడంగు భంగి. బౌ

ఠాంచిత శబ్దసారులు మవోకవు లాద్యులు కొవ్యశయ్య! గ్‌

లించిన కీ ర్తిసంగనులఖ లీలకు యేనును గాండ్ష(జేసితిన్‌.”

లి3 ఆని కవి తన నిరహంకృతి? విన యసుందరముగా వ క్రముచేసి యుండటచేత ఈ పురాణమే ఆయన తన పేకుమీవ వెలయించిన [వథమరచనయైయుండు నని ఒక యుక్తిని చెప్పువారు కొందరు కలరు ఈ యుక్తిలో సారములేదు ఎట్లనగా ఆ అనతారికలోనే తన కాతగార్లైన ఎజపోతసూరి తనను గుజించి చేసిన [పశంసములో కం॥ “గురు భజన పరాయణు(డవు సరస బహుపురాణ ధర్మళాస్త్ర కథావి స్తర వేదివి విలయోదయ భరితు(డ వతులానుభావభవ్యు(డవు మహిన్‌. శం॥ కావున( [బదబంధ రచనా పావీణ్యము నీకు సహజ పరిణత సిద్ధం వై వెలసిన యది యొక కృతి గావింప జగద్ధితంబుగా నే( ఐబనుతున్‌ ”. అనెడి వాక్యములలో ఎణ్జాపెగ్గడ తనకు గల నానాళాస్త్ర పరిజ్ఞానమును సహాణు వరిణత సిద్ధమైన (పబంధరచనా ,పావీణఖ్యమును. ఉగ్గడంచుకౌన్న శ్రే యగును కదా ఆది నిరహాంకృతి కాదుగదా కావున కతిపయాక్షర పర్శిగహచాసలము అనేది ఆతనికి గల సహజ వినయ సంపదకు నూచకమే గాని (పాథమిక కావ్య రచనా నూచకమకాదు అదియును గొక వినయ సంపడ వయను మీరినవానికి ఉన్నంతగా వయసులో ఉన్నవానికుండదు. తిక్కనగారు నిర్వచనోత్తర రామాయణములో “"ఆమలోదా త్తమనీషనే నుభమయ కావ్య పౌఢి పాటించు శిల్పమునన్‌ బారగుడన్‌ "అనియు, విరాట పర్వాన తారికలో “నా నేర్చిన భంగి జెస్పి వరణీయుణడ నయ్యెవ భ క్తకోటికిన్‌” అనియు, _వాసికొమటలో మొదటి దానియం దహంకారమును రెండవ దాని యందు వినయ గుణమును పస్ఫుటమగుచున్నవి గాన ఈ రెండింటిలో విరాట పర్వమే మొదటి రచన యని వాదించుట మెచ్చదగి యుఎడునా? ఇంకొక వివ యము, హరివంశమున పూర్వెకవినుతిగా ఎజ్జన నన్నయకున్తు తిక్కానకును వేర వేర చెరియొక నమస్కార పద్యమును (వాసి న్తుతించెను నృసింహ పురా ణమున ఇరువురను ఒకే ఒక పద్యమున మాత్రము నన్నుతించివదలెను.

279

ఈ [కింద హరివంక ,(ప్రారంభమున సలివిన నన్నయ తిక్కనల

నంస్తుతి పద్యములను చూడుడు.

ఉజ ఉన్నత గోత సంభవము నూర్జిత సత్వము భ్యద్రజాతి సం వన్నము న! కాన్యపరిభావిమదోత్క టము న్నరేందద పూ జోన్నయనోచితంబునయి యొప్పెడు నన్నయభట్ట కుంజరం బెన్న నిరంకుళో క్రిగతి నెందును ఆగొలుట (పన్తుతించెదన్‌.

మ _తనకావించిన నృష్టి తక్కొారుల చేతంగాదునా నే ముఖం బునదా(బలి,. న పల్కు లాగమములై పొల్పొందునా వాణి ల ర్తను నీతండాకరుండునా. జను మహక్త్వావ్లిన్‌ గవ్మిబహ్మనా వినుతింతున్‌ గవి తిక్కయజ్వ నభిలోర్వీదేవతాభ్యర్చితున్‌.

నృసింహ పురాణమున=

ఉ॥ భాసుర భారతార్థముల భంగులు క్క మెటుంగ నేరమిన్‌ గాసట బీసటే చదవి గాథలు దవ్వు తెనుంగువారికిన్‌ వ్యాసమున్నిపణీత పరమార్థము తెల్లగంజేసినట్టి య బ్టాసన కల్పులం దల/తు నాద్యుల నన్నయ తిక్కనార్యులన్‌.

ఆ మవిోకవు లిరువురను విడివిడిగా పత్యేక పద్యములలో నమసరింప

వలె ననెడిబుద్ధి (పాథమికునకే పొడమము ఆప్రై ఆతడింకౌకకావ్యము వాయు నపుడు (పత్యేకపూజ పూర్వము జరిఇనదిగదా యనెడి నిబ్బరమున వారిరువురను ఓ కే పద్యముతో నారాధింపివచ్చును. ఇంకొశ విషయము.ఆరణ్య పర్వాంతమున గద్య స్థానీయమైన పద్యములో “భ్యవచరితు( డాప_స్తంబసూ_తుండు” పుడ్డూరు నెలవుగ గుణగరిష్టత నొప్పుధన్యుడు .......ఎజ్జ ార్యుండు సకల లోకైక విదితు డయిన నన్నయభట్టమవాకవీందు సరనసారస్వతాంళ (పళ స్తితన్ను( జెందుటయు సాధుజనహర్షసిద్ధిగోరిధీర విచారుండు తత్కవితారీతియు గొంతతోప ద్మద్రచనియకా నారణ్య పర్వశేషము పూరించె వీంద కర్టపుట పేయముగాన్‌ ” అని ఉండుటంబట్టి అద్దంకిలో _పోలయ వేమారెడ్డి యాస్టానమును చేరకముందు న్వ్యగామమైన గుడ్డూరులో నున్నపుడు రచించినది భారతమనియు అదియే హరి వంశముకంటే పూర్వరచనయని ఇంకొక యుక్తి చెవ్వుమురు. ఇదియు బలహీన మైన యుక్రియే. ఎజ్జిన వేమారెడ్డికి ఆశితుడైనను సకుటుంబముగా. గుఢ్డూరు

విఈ0

వదలిపెట్టీ అద్ద. కిలో నీవాసమేర్పరచుకొనెనని చెప్పెడి చరిత ఏదీయులేదుం వేమారెడ్డికి కృతులిచ్చిన మా_తమున ఆ రాజధానిలోనే కాపురముండవలసిన ఆవళ్యకతయు నాతని కుండదు. ఆదీగాక్క, ఒకవేశ రాజా్యాశయ కారణమున అద్దంకిలో ఉండినను స్వగామమైన గుడ్గూరును పేర్కొనుట వింతగాదుం ఉద్యోగ రీత్యా ఏ (ప్రదేశమున నెంతకాలమున్నను, తమ ఊరిపేరు చెప్పవలస్‌ వచ్చినపుడు చిన్ననాటి స్వగామమును పేర్కొనుట అఆభిజనాలిమానముగల వారందరకు సహజము.

ఇంకొక వినయము. హరివంశము భారతమునకు పరిశష్ట భాగము. ఈ పురాణములోగల హరివంశపర్వము భపిష్యపర్వము అనెడి పేరుగల రెండు పర్వములతో కలసియే భారతము శతపర్వసంయుతమగును, ఈ విషయమ.ను పర్వ సం్యగహ (పకరణమున నన్నయభటట్టే చెప్పెను. తిక్కన విరచితమగు వారతము ఆ నూరింటిలో 93 పర్వమ లతో ముగియిను. ఎజ్జన భారతగోపుర మునకు శిఖర ప్రాయమైన ఆ రెండు పర్వములను రచించి పూ _ర్రిచేసినవమ్మటనే సడుమ అరణ్య పర్వములో మిగిలిపోయిన భాగమును చేపట్టి యుండును. హారి నంళ రచనతో ఆయనకు మహాభారత క్షేత _పవేళార్షత కలిగినదనెడి ధైర్య విశ్వాసమ.లు కలిగియుండును

రామాయణము ౯భింపలేదు గనుక తక్కీన [గంథముల సంగతి తల పెట్టక తక్కిన _గంథములను పరిశీలన బుద్ధితో చదివినచో హరివంశపు శైలి కంటె భోరతశై లియ,దానికంటె నృసింహ పుంణకైలియు మే_లరముగా నుండు నినుట సత్యదూరము కాదు. అంతేగాక వాజ్మానస వ్యాపారములు కవికి పరి పక్వమైక దశలో (వాసిన కావ్యము నృసింహ పుంణమని అందలి యే పద్యమై నను దృష్టాంతమగుకు, కావున రామాయణ హరివంశములు రచించిన విమ్మటనే శంభుదాసుడు లారత నృసింహపుంాణములను రచించి చరికార్థుడ య్యెనని నా తలంపు,

రామాయణము

గణపవరపు వేంకటకవి తన (పయోగరత్నాకరములో ఎల్జా_వెగ్గడ

సంక్షేప రామాయణనునుండి అని ఈ కింది పద్మము నుడాపరించెను,

ల్సి] కం% *ఆఅ దశరథనూను(డు వ యోధీ జలము నింక(జేసి తరమొక శరమున్‌! (లే వ్యాదవిభు! దునిమి సీతను మోదంబున! జేకొని కవిపుంగవుతోడన్‌.” దీనినిబట్టి ఎఆన సంపూర్ణ రామాయణము గాక ఏవో కొన్ని పద్యములలో ఆ కథను ముగించి సంక్షేప రామాయణమని పేరిడెనేమూ యని అనుమానము కలు గును కాని అది అట్టిదే యైకచో హరివంళమున ఆ రచనను కవి అంతగొప్పగా పేర్కొనుట గాని పోలయ వేమారెడ్డి దానికి కృతిపతియై అత్యు_త్రమ క్యాతి జెందితి నని మురియుట కాని పొనగడు, కావున అది సంక్షేపరామాయణము కాదు. ఎల్జన నంశీయ డయిశ చదలవాడ మల్లయకవి తన వివనారాయణచరి తమున తన వంళకర్త యైన ఎజ్జనను (వళంసించుచు “వల్మీకథవు వచోవైఖరి రామాయణంలు నాంధ (ప్రబంధంబు చేసె”ఆని కొనియాడెను. దీనినిబట్టి ఎజ్జిన వాసినది వాల్మీకిని అనుసరించిన సంపూర్ణ రామాయణమే గాని సంక్షేప రామాయణము కాదని యిజువగును- ఇంతమ్మాతమే కామ. కూచిమంచి తిమ్మకవి తన సర్వలక్షణ సార సంగహములో ఎళ్టూ_పెగ్గడ రామాయణములోని వని ఏడెనిమిది పద్యములు ఉదాహరించెను. ఆ పద్యములు కథలో ,(పత్యేకము ఏదో ఒక (పకరణమునకు సంబంధించినవి కొక వికీర్ణములై యున్నవి. వాటి అర్థమును పరిశీలించి, ఏ పద్యము రామాయణకథలో నే పకరణమున (వాయిబడీయుండునో ఊహించి విమర్శకులు వాటిలో కొన్ని బాలకాండలోనివిగా నిర్ణయించిరి, ఆ పద్యము లివి:

“సందడి యధ్వర కియ కసంగళమేని బలంబుతోడ+ బెన్‌ (గందదియేల యేన తగ గార్ముక హస్తుండనె కడంగి మీ ముందజ నిల్చెదన్‌ _గళువు ముట్టక యుండ+ (ఇచండదైత్యరా జిం దగ దవ్వుదౌల వెన( బించెద( బెంచెద సీకు మోదమున్‌*”

ఇది దశరథుడు విశ్వామ్నితునితో యాగసంరవణార్థము కానే వత్తునని విన్న వించునదిగా తోచుచున్నది. (36)

౭ి8ిలి “*తాజం (గొగిన నేలతంపజజ! బారాళంబు( దా(కన్‌ కనం దూజం జల్మిరి మున్ను దా(కి తర/గల్‌ తోరంబులై నల్గడల్‌ పాం బెల్దుగ నేణు లుబ్బరముగా( బై వెన నీరెక్కి వై వాజన్‌ జెర్వులు చెన్నుమీరె నఖిల (పాణుల్‌ ముదం బందగాన్‌.” ఇది గంగావతరణ సందర్భముననో లేదా బుష్యళృంగడు అంశరాజ్యమును (పవేశించినప్పటి వర్షాగమ సందర్భముననో [వాయబడియుండును. కం “*నూజు చెజంగుల నెజసులు మిజ(గ నీ విభమములు మెజయించి మునిం గాజుగం జేయుము మేనక చూజకొనదె యతని తెలివి సొమ్ములు మున్నున్‌.” అని విశ్వామిళ తపోభంగ మొనర్బుట కిరదుడు రంభను పంపునప్పటి దై యుండును, “చెజకుం దోటల€ బెంచి కాలిమయ నుష్యేశ్రస్థలు ల్నించియ క్క లేకుండగ( బూగ నాగ లతికా కాంతారము [ల్బోచియే _ర్లెజ నంతం గుముదోత్పలాళ వనవాటీగోటి/ బాటించి పె బ్టైలువుల్‌ వొల్చె. బురంబు నల్జెసల( (బస్ఫీతాంబుపూర్ణ ఫ్థితిన్‌.” ఈ పద్యము బాలకాండలో ఆయోధ్యాపురవర్జనమునందలిది కావచ్చును ఇవిగాక - (పాచ్యలిఖిత పున్రక భాండారమునందు ఒక తాళశపత సంపుటమునందలి (పకీర్ణపద్యములలో రామాయణకథకు సంబంధించిన ముప్పది పద్యము లొక్కచోటనే వరుసగా నున్నవట. అవి భాస్కర రామాయడాది రామాయణ (గంథములలో కానరాకపోవుటచే ఎక్జాపెగడ రామాయణములో నివి కాదగునని పరిశీలకు లూహించిరి అ పద్యములలో పెక్కు యుద్ధకాండ మునకు సంబంధించినవి. సుందరకాండలో కొన్నియు, ఇతర కాండలలోనివి కొన్నియు కలవు. వాటిలో ఈ క్రింది పద్యము హనుమంతుడు సీతతో సంభాషింయ నవ్పటిదిగా నెంచవచ్చును

లిం8 “*ఖలుని( గంబంధునిన్‌ నిశితకాండములన్‌ దునుమాడి వాని ప

ల్కులు విని బుష్యమూకమునకున్‌ జని భాసజు( గూడి వాలిను

జల వలు, గూల్చి యర్కనుతు వానరరాజ్యమునందు మంచియి

య్యలఘు(డు పంపె భూమితనయన్‌ వెదకన్‌ కవివీరకోటులన్‌.”

తక్కినవి యుద్ధకాండమున విశీషణ శరణాగతి మొదలుకొని శ్రీ రాముని అయోధ్యా పునః (పవేళము వరకు గల కథకు సంబంధించినవిగా నూహింపవచ్చున- అందులో విభీషణుడు శ్రీరాముని దర్శించుటను గూర్చిన పద్య మొకటియు, సీత అగ్ని _పవేశము చేయు సందర్భమునందలి పద్య మొక టియు, శ్రీరాముని అయోధ్యా _పవేశమునందలి పద్యములు రెండును ఉదాహ రించున్నాను

"అనిలజ రానణానుజుల హస్తములన్‌ గయిదండ గొంచు( (గ

క్కునః జనుదెంచి ఖానుజు(డు గొల్వ సుఖంబున నున్న రామచం

(దుని. గని పాదముల్‌ శరముతో నొజయ (నృణమిల్లి లేచి ని

ల్చినయెడ నెమ్మొగమ్ము వికనిల్రి విఫీషణుండుం వియంబునన్‌ =

వవితృ.డు చండు(డు న్టిశలు నంధ్యలు రేలు బగవ్మః గాలియున్‌

భువియును నాదిగా సకలమున్‌ గను సాక్షులు తీరెజుంగ నే

_బవిమల సద్గుణోత్తర ధరాపరిళూషిత నైతిశేని హ

వ్యవహుడు నన్ను నిప్పుడు దయాయతచి త్తత+ టోచు(గావుతన్‌,

నిరపమమూ ర్తి రామధరణీపతి శోభనవేళ నాడి ర

చ్చర పువుటోండ్లు కిన్నరులు సారెకు. బాడిరి దేనన్సుందుభుల్‌

మొరసెను ధ్నాతిసన్యములు మోహనలీల వహించె వృక్షముల్‌

వర నురఖి (పనూన వఫలవర్గముల న్విలసిల్లె నెంతయున్‌*

అని కొనియాడుచు న్హలరుపోక్షులు సేసలు మి/ద( జల్లి(గొ

ననఘచరి(త ! రామ నుగుణాకర | వర్ధిలు మంచు( బౌరులే

ల్తను దనచుట్టు! గొల్వంగ నలంకృత మైన రథంబుపై ముదం

బున భరత్మాగజుండు రఘుపుంగవు( చీగతి వై భవంబులన్‌.”

లిర్రిక

నానా పదేశముల నానా విధముల ఈ విధముగ వికీర్ణమ.లై యన్ని ఎజ్టా(పెగడ రామాయణ పద్మము లన్నింటిని కలివి చూచినచో ఆయన బాల కాండము మొదలు యుద్ధకాండాంతమువరకు గల పూర్యరామాయణము నంతను రచించె ననియే [ధువపడుచున్నది. మరి గణపవరపు వేంకటకవి పేర్కొన్న సంకిప్త రామాయణ విషయమునంగతి యేమి? వాల్మీకి రామాయణమున కథాపారంభమునకు ముందు నారదుడ వాల్మీకిబుషికి రామాయథ కథ నంతయు సం్యగహముగ జెప్పెను. ఆ నారదోపదేశమే బాలరామాయణ మను పేర కొన్ని శ్లోక ములలో వాయబడి యన్నది. ఎళ్టా_పెగడ ఆ భాగమను కూడ రచింపవలసినవాడే. కనుక దానిని సంక్షేప రామాయణ మను పేర (వాసె నేమో కాన గణపవరపు వేంకటకవి పద్య మాసంచేప రామాయణ పద్యములలో ఇముడదగినట్లు వొడగట్టదు అప్పట్లో ఎవరో రచించిన పద్యము నా వేంకటకవి ఎజ్జిన కాపాదించి యుండునని భావింపవలెను. లక్షణక ర్తల కది పరిపాటియే !

ఈ రామాయణము అ యుగముననే బయలుదేరిన భాస్కర రామా యణ పొడితో దీటుకొ నలేక అ స్తమించిపోయి యుండునని కొందరు తలం తురు అది అస్తమించిపో మినమాట నిజమే* కాని భాస్కర రామాయణము ముందు నిలువలేక తొలగిపోవుట మృాతము కల్ల. భాస్మరరామాయణకర్తలలో భాస్కరు డొక్క డే కవ్యితయమువారి సరనన నిలువదగినవాడు. ఆది యైనను ఎజ్జన తరువాత చెప్పదగినవాడే కాని అతనికంటె _శేస్టుడుగా చెప్పదగినవాడు కాడు, మరి ఆ రామాయణకర్తలలో తక్కిన మువ్వురు మవికవి(శేణిలో చేర దగినవారే కారు. కావుననే ఆ గంథతైలి ఆద్యంతము (పొరముగా నుండక ఉత్తమ మధ్య మాధమ గుణ సంయుతముగా కానబడునుః

ఎన్జా(పెస్టడ రామాయణము లభించిన కతిపయ పద్యములబట్టి చూచి నను భాస్కర రామాయణముకంటె మ్చేల్పరమైన రచన యని నిస్పంశయముగా చెప్పవచ్చును. అది యట్టుండ్య లాస్కరాదులు రంగనాథరామాయణమును అను కరించెడి తలంపుతో అమూలకములై న కథాంశములను బుద్ధారెడ్డివలెనే తామును (టగంథమున (ప్రవేళ పెట్టిరి. ఎజ్జాపెగ్గడ “*వల్మీకభవు వచోవై ఖరి రామాయ ఐంబు నాం్యధపబంధంబు వేసె”

8805 అని చదలువాడ మల్లయ్య చెవ్చి యుండుటబట్టి ఆ రామాయణము యథా వాల్మీకమై యుండును. అందు (వజానరంజనార్థిమై మూల విరుద్ధముల్తై న వృత్తాంతములు చేరి యుండవు, అట్టి మూలానుసరణము నరసుల మదికెక్కి నను సామాన్య పజలను మవ్పించెడి వింతలు, విశేషములు లీక పోవుటబట్టి భాస్కర రామాయణమువలె లోకమున (వచురమైయుండదు. ఇది యిట్లులడగా ఈ నాలు గంథములలో ఎజ్జన ఆరణ్యపర్వ శేష మును రచింంపనేలేదనియు, నన్నయ మూడు పర్వములు సంపూర్ణముగా రచిం పగా మూడవ పర్వమునందు సగముభాగమును౦డి ళిథీలములై పోయిన పద్యములను పదములను పూరించెనవియు, కావున ఆయన చేసినది శిథిలభాగ పూరణమే కాని శేషభాగ రచన కాదనియు కొంతకాలము [కింవట ఒక వాదము బయలుదేరెను. దినిని గురించిన వాదోపవాదములు పెక్కు జరిగినవి , తుద కా వింతవాదము వరాస్తృమయ్యెను.. దానినిపుడు స్మరించువారును లేరు. ఆమినను దాని స్వరూపమును స్థాలముగ కొంత వివరించెదనుం ఆ నూతన సిద్ధాంతమును (పతిపాదించినవారి యుక్తులివి : కం లిక్కనార్యుడు *మ్వూ,డ్రు కృళు లాంధకవిత్వవిళారదుండు విద్యాదయితుం డొనర్చి మహిళతాత్ము(డు నన్నయభట్టు దక్షతన్‌” అని విరాట పర్వాదియందు చెప్ప్పటయు. తదనుగుణముగా నాలవదియైన విరాటపర్వము నుండియే ఆయన తెనిగించుటయు నన్నయ సమ్యగముగా ఆరణ్యవర్వము రచించె ననుటకు |1పబలల నిదర్శనములు లం “ఇక్క డనుండి ఎజ్తా(పెగ్గడ కవిత్వము" అని ఆరణ్యపర్వమున నన్నయ ఎజ్జినల కవితారాజ్యములకు సరిహద్దుగా కొనవచ్చెడి శీర్షిక కొన్ని (వ్రాత ప్రతులలో లేదు. ఆది (పక్షిపమయి యుండును. అల్లే పర్వాంతమున “గృడ్డూరు నెలవుగ గుణ గరిష్టత నొప్పు ధన్యుడు ధర్మైక తత్పరాత్ము డెజ్టనార్యుండు సకల లోకైక విదితు డయిన నన్నయఖథట్ట మవి కవీం్యదు పరస సారస్వతాంశ (పళ _స్తిదన్ను( జెందుటయు సాధుజన హర్షసిడ్ధి గోరి

కంర ధీర విబారుండు తత్కవి తారీతియు! గొంత దో(ప( ద్యదచనయ కొ నారణ్య పకంశేషము పూరించె( గవీం దకర్ణపుట పేయముగాన్‌ ” అనెడి పద్యములు కూడ కొన్ని (వాత్మపతులలో లేవు. ఇదియు (పక్షిన్త భాగమే అయి యుండును.

8. ఎట్టిన రచితమని రెప్పబడు ఆరణ్య పర్వశేష భా గమునందలి అనే క పద్యములు నన్నయ రచితమలై న పూర్వభాగ పద్యములను పోలియుండుటయే గాక అందలి పదములకు పదములే అనేకములు ఇందు కానవచ్చుచుండును. ఇంచేగాక ఆ రెండు భాగముల యందలి శ్రైలికిని భేద మేమియు కానరాదు.

తం ఎజ్జిన తన వారివంళాదుల యందెచ్చటను మధ్యాక్కర వద్యమ.ను [వ్రాయలేమ. భారతమున ఒక్క నన్నయ రచిత పద్యభాగములందు మ్మ్నాతమే అట్టి రచనలు కలవు, ఆరణ్యపర్వము ఉతర భాగమున ఆ మధ్యాక్కరలు కాననగుచున్నవి. వాటి ఉనికియే ఆ భాగము నన్నయ రచించెననుటకు సబల సాత్యము.

5 ఎజ్జనకు సన్నిహిత కోలము వాడ్తె వ థ్రీనాథుడు లీమ ఖండమునీ నన్నయ తిక్కనలను

“నెట్టుకొనీ కొలుతు నన్నయ

భట్టోపాధ్యాయ సార్వభౌముని కవితో

పట్టాభిషిక్తు భారత

ఘట్టోల్లంఘన పటిష్ట గాఢ (పతిభున్‌ పంచమ వేదమై పరగు థారతసంహిత నాంధళలో/ గో వించె బదేను పర్వములు విశ్వజగద్ధిత బుద్ది నెవ్వ డ క్కా౦చన గరృతుల్యున కఖండితభ క్తి నమెస్కరింతు ని ర్యంచిత కీర్రి వైభవ విరాజికి దిక్కిన సోమయాజకిన్‌*

ఏర్రి? అని భారతకర్తలుగా (పస్తుతించి ఆ వరుశలో ఎత్తాపెగ్గడ పేరై నను తడవలేదు, క పైని పేర్ళొన్న ఆ యుక్తులు ఈ [కింది విధమున వరుసగా పూర్వ పతము చేయబడినవి. = నన్నయభట్టు మూడు పర్వములు పూర్తిగా రచింపలే దనియు, తిక్కన ఆరణ్యపర్వ శేషమును వదలిపెట్టుట కృతివతిత్వ శంకచేత ననియు తిక్కన (పకరణమున “| గంథారంభము” అను శీర్షిక్కకింద జెవ్పితిని, వివరము లందు జూడదగును. వ. ఇక్కడనుండి "ఎజ్జా.పెగడ కవిత్వము” అన్న శీర్షిక మొదట ఆ సత్యము నెజిగినవాడే _వ్రాసియండవలయును గాని మధ్యకాలమున కల్పిత మైనది కాదు. “ఇక్కడనుండి”యని నిషృర్షగా సరిహద్దు శేర్పజచుట సత్యము నెటిగినవానికి గాని సాధ్యపడదు. మరొకడైనచో ఏదో ఒక కథాంతముననో, ఏదో ఒక ఘట్టము తుడినో ఆ వాక్యమును చొవ్పించి యుండును, అళ్లే పరాం తమునందలి పద్యమలు వకప్తము లనుట సమంజసము కాద. ఆ పద్య ములు ఎజ్జన కృతములే యని శ్రైలియే చెప్పుచున్నది. స్వార్థరహతముగా నన్నయ వేరుమీదనే [గంథమును సాగించి ఆశ్వాసాంతగద్యములు భట్టారకుని పేరనే రచించి న్వకీయనామ పరమార్జనము చేసికొన్న ఎత్జా_పెగ్గడ (గంథము వుగియు వేళకు ఈషద్యశోలుబ్ధుడయి యుండవచ్చును. ఇది కవిలోక సహజమైన హృదయ దౌర్భల్యము*, ఆ శీర్షికవలెనే ఈ పద్యములును కొన్ని వాతప్రతు లలో లేకపోవుటకు కాకణము.అఆవి కథాభాగమునకు సంబంధించినవికావు గనుక, [పతులు వాసికొను వాయసకాండు వానిని వదలి యుండవచ్చును. కొన్ని [ప్రతులలో లేకపోవుట ఒక పక్షమువారికి ఎంత బలమైన ఉపప త్రియో కొన్ని (వతులలో ఉండుట రెండవపక్షమువారికి అంతకంటె బలన త్తరమైన ఉపపత్తి, 8. వన్నయ.ైలికిని, ఆరణ్యపర్వకేషభాగశై లికిని పోలికలు కలవని వాద సొకర్యార్థము అంగీకరింతము. ఎజ్సా_పెగ్గడ పట్టుబట్టి బుద్ధిపూర్వక ముగా ఆ భాగము నన్నయ రచితముగా ఉండవలయునని ఆయనకు అన.కరించుటచే కైలిలో ఆ పోలికలు తటస్థించుట తప్పదు. ఆదిగాక్క ఆ ఆనుకరణము కబ్ద

ల88

సంబందియేగాని భోవ నంబంధి కాదు. శ్లైలియను పదము ళబ్దిగతికే గాక భ్రావగతికి నదర్తించును. ఎజ్జాపెగ్గడ శబ్దగతిలో నన్నయను భావగతిలో తిక్క నను అనుసరించిన శిష్యుడు. కావున అరణ్యపర్వ మందలి రెండు భాగముల కును గల పోలిక పదముల కూర్చులో మాతమే. భావగతిలో ఆ రెండింటికిని సంబింధము లేదుః

4. ఈ వాదములో మధ్యాక్కరల _వసంగము తె్చుట ఆ పక్షమువారు ఆత్మ హానిని చేసికొనుట. ఎట్లనగా మధ్యాక్కరలలో నాలుగు గణములవై విశమ ముండును. అరణ్యపర్వ శేషమందలి మధ్మాక_రలతో మూడు గుణ ములపై నుండును

(1 ఆతీథియైన వచ్చిన (బాహ్మణున్‌ జీవితార్థనై నొకు

(నన్నయ ఆదిపర్వము) 4) అసద్భశ తేజుండు (భాహ్మణానీక సహితు(రై కడగి (ఎజ్జ్బన ఆరణ్యపర్వము)

ఈ మధ్యాక్కర యతిస్టానమే అ భాగము ఎజ్జన రచితమని కలకాలము సూచించెడి జయస్తంథము.మజియు తన ఇతర _గగంథములలో మధ్యాక్కిరలను _వాయని ఎజ్జా.పెగ్గడ ఈ భాగమున _వాయుటకు కారణము “"త[దచనయకా” పొడకట్టుటకుం మరి యతిస్థానమును మార్చుట “తత్కవితా రీతియ గొంత దోప” అమ వాక్యమును సార్ధకపఅచుటకు. ఈ రెండు వాక్యములలో మొదటి దానిలోని తచ్భబ్బమునకు నన్నయ యనియు రెండవ దానిలోని తచ్చబ్దమునకు ఎజ్జని యనియి నర్థము,

లి. భీమ ఖండమున ్రీనాథుడు ఎజ్జునను భారతకర్తగా సుతింపళ పోవుటయేగాక కవిమ్యాతునిగా నైనను ఆయన పేరు తడవలేదు, అందుచే ఎజ్జన కవిత్వము నెడనే శ్రీనాథునకు గౌరవము లేదని అనగలమా ౩? ఆది యట్లుండ నిండు. నీమఖండమ.నకు పూర్వ రచనయైన నై షధమునందును, అపర రచన యైక కాశీఖండమునందును (శ్రీనాథుడు ఎజ్జనను తక్కిన భారతకదర్త లిరు వురితో గలిని *కవిితయము” అను నర్థము స్ఫురించునట్లు స్తుతించెను. ఎజ్జనన కవ్మితయములో ఒకనిగా లావించియే అ మువ్వురమ ఓక పద్యములో నాథుడు పేర్కొనెను. ఆ పద్యము లివి:

తర్ర0 "విరమతి నన్నపార్యుని దిక్క యజ్వ శంభుదాసుని. గర మర్థి సన్నుతించి.” అజ నై షధముం “శబ్దశాసను నన్న పాభార్యు+ దలంచి సత్కవిశేష్టుః దిక్కయజ్వను భజించి నతృబంధమహేశ్వురు ళంభువాను నధిక నద్భక్తి సంయుక్తి నాదరించి ” ఎ కాశీఖండము, పై పద్యములు భారతకర్త లైన కవితయమావారికి (శ్రీనాథుడు యౌగపద్య న్ఫృురణముళో సమర్పించిన పద్యోపపహారము ఇంఠలతో తృవ్లి గొల్పదేని ఇంకొక సాక్ష్యము చూడుడు : | థ్రీనాళుకకు సమకాలిక డైన జక్కన, తన వికమార్క చరిత ములో _ప్రబంధపర మేశ్వరుడు ఆరణ్యపర్వశేషక ర్త యని స్పష్టముగా చెప్పెను ఆ పద్య మిడి: “ఈ [తయి? దా (నిఐంధపర మేళశ్వరుడై విరచించ శబ్దవై చ్యితి నరణ్యవర్వమున శేషము శ్రి నరసింహ రామచా ర్మితములున్‌ బుధ్యవత గరిష్టత నెజ్టియ శంభుదానసు(. డా చ్నీత కవిక్వి వాగ్విఫవ జృంలితు( గొల్బెద భక్తియుక్తి తోన్‌.” వి కమార్క-చర్శిత 1-16, అసలు ఆరణ్యపర్యభాగము ఎప్పుడు శిథిలమై యుండును ? ఆ సర్వ మున నన్నయయే పూర్తిగా రచించి యుండిన యెడల తిక్కన కది లభ్యమెై యుండు నుగదా ; ఆపై ఎజ్జన తలయెతత్రి కవితారంగమున కవతరించు వరకు గల ఆ కొలది కాలములో అది శిథిలమై పోవుట తటస్థించునా * అసమ్మ్యగముగొ ఉన్న దినములలో అంధుల ఉదాసీనత వలన ఆ ఖాగము నళించి నశింపవచ్చు నేమోగాని తిక్కన భారతమును పూర్తిచేసి ఆంధుల సారస్వత సర్వప్వుముగా దానిని పతిష్టించి పోయిసతరువాత అందులో ఏే భాగమును నకించిపోవుటకు వీలు లేదు. లోకములో ఎక్కడనై నను పోవచ్చునేమో గాని తిక్కన యింట మారనఎంటి శిమ్యులున్న గురుకులమున ఓక్క పద్య మైనను ఉత్సన్న మగుటకూ 37)

కాం

వీలు లేదు. అదిగాక దేశమున నలుమూలల కున్న అన్ని (పెతులలోను ఒకే భాగమునందు కొన్ని పద్యములు, కొన్ని పచ్యభాగములు, కొన్ని వాక్యములు, కొన్ని అశరములు సమముగా ఒకేమారు శిథిల ముుటయు తక్కినవి అన్ని (పతులలోను సమముగా మిగిలి యుండుటయు. ఎట్టు తటస్థించును ?

మతజొక్కు విషయము;

స్వభావముచేత ఎల్జనడి వర్ణనాత్మకమైన కవిత్వ మనియు, వర్ణన లనగా (ప్రకృతివర్ణనలే కాక రూపవర్ణవలును, భావవర్ణనలును వర్ణనాజాతికి చెందినవే యనియు ఇంకకుమ.౦మ తిక్య నపకరణమున చెప్పితిని. వర్ణనాత్మక మైన రచనలో చిన్న కథాంశమైనను పాతల వివిధ భావచాలన వ్య క్రీరశము వలన విపుల మగును- ఆ భావవ్య క్రీకరణము ప్హాతచిత్రణమునకుమ, రస పరి పాలశనమువకును హేతువగును ఎజ్జిన ఆరణ్యపర్వములో (వ్రానిన కర్ణ జనన వృత్తాంతము ఈ సిద్ధాంతమునకు ఒక నిదర్శనము. ఆయ్యెడ కుంతీకన్య లోకాప వాద, ప్వ్యుతవాత్సల్య నంఘర్షణము వలన అనుఖవించిన మనోవ్యధ హృదయ విదారక వ..గా వర్ణింపబడినది. ఈ వృత్రాంతమునే ఆదిపర్వములో నర్నయకహడ రచించెను. ఆ రెండు రచనలను పోల్చి చూచినచో ఎల్జనది వర్ణనాత్మక కవిత్వ మనియు, ఆరణ్యపర్వములోని రచన నన్నయభట్టక్కతము కాదనియు సామాన్య పాఠకునకుగూడి పిళదము కొగలదు, వ్యాసభారత ములో పైతము ఆదిపర్వము లోని కర్జశనన వృత్తాంతమునకును, అరణ్యపర్వములోని దానికిని ఇట్టి భేద మున్నమాట నిజమే* కొని నన్నయయే. రెండు సందర్భములను ఆమువడించి యున్నచో తన రచనావద్ధతిని బట్టి పథమ సందర్భరచనకు వికోథము దేకుండ.___ రెండవదానిని కూడ సవరించియుండును. భావచాలనము ఆయన వద్ధతే కాదు. ఆది యట్లుండ, ఆదిపర్వములో కర్టుడు సద్యోగర్భమున జనించెనని యుండగా ఆరణ్యపర్యమున కుంతి ఆతనిని పది మాసములు మోసీ కన్నట్టు చెప్పబడినది. ఈ ఆరణ్యవర్వభా*మును కూడ నన్నయయే రచించి యున్నచో ఈ విరోర మును తప్పక పరిహరించి యు.డెడివాడు.

అన్మకవికృత మైన పూర్యపర్వకథా:ంశమును కాకూ ఉతకపర్వముల వృనస్సంఘటనము. చేయవలసి వచ్చినపుడు మొదటేదానినే ఆషసరించ నక్క ఆ లేదనియు, తనకు ఉచిత మని తోచిన రీతిని రచింపదగి యుండుననియ తిక్కన విరాట వర్వావతారికలో నొక (పతిపాదనము చేసెను. ఆ వద్య మిది:

య!

"కఠ జగ(త్పసిద్ధ గావున బూర్వ వ ర్వార్థయ క్రి చేయు నట్టి యెడల యత్నమించుకంత యయినను వలవనమ వలసినట్లు చెప్ప వచ్చియుండు”

ఈ పద్య తాత్పర్యమున కనుగుణముగానే తిక్కన సొవర్డోపాఖ్యానముకు, కర్ణ జనన వృత్తాంతమును రచించుటళో నన్నయను అనువదింపక తన కుచిత మెని తోచిన రీళని ఆ కథలను తీర్చెమ. ఎట్టఎకు తిక్టనార్యుని ఆ పద్యమే గురూపదేశ వాక్య మయ్యెను, కావున కర్ణ జనన వృత్తాంతములో నన్నయను ఆనువదింపకి -కిథ జగత్ప్చసిద్ధమే గావున-తశన కవితా న్వభారానుగుణమైన భావ బాలనముతో వస్తువును విపులీకరించెను. ఆరణ్యపర్వశేషమందలి సావ్మిత్యు పాఖ్యానము మొదలై న కథలలో ఎజ్జినకు సహజమైన వర్షరాత్మకత (వత్యష్ష ముగా గోఛళరించుచుండును, కావున ఆరణ్మపర్వ కేషభాగము ఎజ్ఞ్యా పెడ కృతమే,

మణియు ఏ భాషలోనైనను కొలకమమున శబ్దస్వురూపములు వాడు కలో మారుతుండుటయు ఆ మారిన రూపములనే (గ-థకర్తలు తమ రచనలలో _పయోగించుటయు సహజమని భాషావేత్త లందరు అంగీకరించిన సౌరారణ సిద్ధాంతము. తెలులగు భాషపైతము ఈ నిద్ధాతమునకు విధేయముగానే పరిణ మించెను, నన్నయ కాలమునాటి కొన్ని విశేష్కముల్సు విశేషణములుు [కియలు మొదలైన శబ్దములు ఎట్టా వెగ్గడ కాలమునాటికి మార్చుజెంది ఆ మారిన రూప ములే ఆరణ్య పర్వశేషమున (ప్రయుక్తములై కానబడుచుండుటచే. ఆ భాగమ్వు నన్నయ రచితము కాదని నిర్ధారించుటకు ఉపోదృలకము లగుతున్నవి.ఆ మారిక రూపములనే ఎజ్జక ళన ఇతర _గంథములలో (సయోగించి యుండుటచే అవి సకృత్పతితములు కావనియు అతనికి పమ్మతములైన కాల పరిణత రూసములే యనియు విదితమగును. డా॥ చిలుకూరి నారాయణరావుగారు భాషావిషయకమైన ఈ పరిశోధన చేసి ఆ [పమోగ విశేషములను తమ “ఆం ధభాషా చరితమున వివరించి ఇది సారస్వతచరి_త గనుక నందర్భొదితిని పాటించి వారిలో కొన్నిటినే నేను పేర్కొ నుచున్నాను,

వీ9లి “నన్నయ కాలమున డుమంతములుగా (పయోగింపబడిన మహద్వాచకము లయిన మిత ప్యాతళబ్ధములు ఎజ్జన కాలమునాటికి “మి తము, పాత్రము, అని మువర్ణకాంతములుగా మారినవి, అంభోరువామ్మితున్‌ (ఆది: 1-22); కూర్చు మ్మితులన్‌ (ఆశి: లి=109) రోగాప్తనకు,..పరమ మి్వితంబులు (ఆరణ్య పర్వశేష : 7.489) రాజను పేరి కొక్కడున్‌ బెకుుపగు పాతమయ్యె (హరివంశ పూర్వభా: 1-119) 8. నన్నయ మహదర్భమ.నఒకరుడు'అనియ ఆమహదర్థమున “ఒకడు అనియు (పయోగించెను, అచ్చు.ప్రతులలో ఈ రూపములు తారుమారు చేయబడి నవిగాని _పావీన తాళప్యత గంథములలో ఇళ్లే కలవు () వియత్తల మను కంబ మొక్కడున తాల్పగ (వభాపర్వ 1-60) (1) ఆది సహకార మొళ్కడ యైన నడియు (ఆరణ్య పర్వ : 1-219) నన్నయ తరువాతి కాలమున “ఒకడును మహద్వాచకముగా వాడుట వాడుకలోనికి వచ్చినది () వానవనందన సఖండగు భూసురుడొకండు (ఆరణ్యశేష: $- 49) (1) వా/డొకండనాథుండు కాళ్వతనొఖ్యనిద్ధికిన్‌ (న్ఫినింహపురా:!-68) ఆరణ్యపర్వశేషరచనా కాలమునకు “ఒకడి అమహదవ్వాచకమిుగా' వాడుట తగ్గి ఒకటి" అను బౌపవిభక్రికము అమహద్వాచకముగా వాడుకలో 9కి (1) ఇతివోనం బొక్కటి చెప్పెద (ఆరణ్య శేష? $..100) (1) తద్వృృ_ళ మొకటి గోరట వడకుండ (హరివంళ. పూ. భా. 1-50) తి. నన్నయ '“తదర్ధమ.” అను పదబంధమును మధ్య మో త్తమ-పురుష లలో సీతదర్ధము, నాతదర్థము ఆని చతుర్ధీ విభ _క్యర్థమున (పయోగించెనుం సర్వళబ్దముతో “ఎల్లిను కల్పి *సర్వజనుల కెల్లను అను రీతిని [పయో గించెను ఇట్టి వెన్నియో (ప్రయోగములు ఆరణ్య పర్వశ్రేషమున కానరావు

ల$

కీ. నన్నయరచనయందు సంటోధన [పథమలో ఓృఓయి,ఓరి మున్నగు

నవి కానరాలేదు, ఇవి ఆయనళరువాత వాడుకలోనికి వచ్చినవి* ఓ పాపలార ! (హ. వం. పూ.భా. 6-18) ఓయి సమీర , (నృ పురా. క.147) ఓరోరి యింకెందు బోవచ్చు (ఆరణ్య శేష. 6=-245)

€. నన్నయకాలమున సమాసమలందు సంఖ్యావాచకములు ఉదంతము లుగా నుండియే విశేషణార్థమును తెలుపుచుండెను. అఆతనితరువాత ఉకారమునకు అకార మాదేళమై ఆ విశేషణార్థ మేర్పడజొచ్చెను

పందెండువేల దివ్యవర్షంబులు (ఆరణ్య శేషం కీ-24ఏ)

6. నన్నయకాలమున ఉపథలో చ కారము గల కొన్ని ధాతువులు

ఉపథలో య కారము గలవిగా ఎజ్జుననాటికి మార్పు నొందినవి. (తోచు-(తోయు-తోయుదున్‌. (నృ పుకా శ-1ల8) దేసి, తోనీ (ఆరణ్య శేషం 6-17)

7? తొడగు, కడగు ధాతువులను నన్నయ సకర్మములుగా _పచురము గాను ఆకర్మకములుగా విరళముగాను పయోగించెనుం ఎతజ్జిన కాలమున కీవి అకర్మకకియలుగానే ప్రాచుర్యము నందినవి. అందు “కడగు” ధాతువునకు ఎజ్జన రచనలలో సకర్మ్శ్మకత్వము లేనేలేదు.

ఈ తపంబె తొడంగెద (ఆది, 29 56) దానిన కడంగుమ (ఆరణ్య-2-224) పలుకం దొడంగి (హ. వం,పూ. 1-108) కడగి ధర్మముతోడ (ఆరణ్య నే శ-169)

6, ఛందోవిషయమున నన్నయ ఎజ్జకల మధ్యాక్కరలకు లక్షణము లలోగల తారతమ్యమును ఇదినరకే చెప్పితిని. సీసపద్యరచనయందును వారిరు వురకు కొంతభేదము కలదు. నన్నయ సీసపద్యరచనలో కొన్ని నియమముల నేర్పరచుకౌని వాటిని ఎయ్యెడను _భంళము కాకుండ యథావిధి పొటించెను. ఆరణ్యపర్వ శేషమనందలి సీసపద్మములలో కొన్నిచోట్ల ఆ నియమోల్లంఘ

విం04 నము జరిగినది. ఎజ్జసకు ఆ నియమపరిపాలనమునందు అంతగా దీక్ష లేదను టకు అవి దృష్టాంతము లను. ఆ పద్యములు నన్నయయే వాసియున్న అట్టి నియమోల్పంఘనము చేసి యుండడు. హరివ౦శము

సంన్కృత హరివ:శమున హరివంశ వర్వుము, చిష్ణపర్వుము, భవిష్య పర్వ మని మూడు భాగమలు కిలవు ఈ మూడిటిలో మొదటిదానియందు ప్రపంచ సృష్టికమమును, తరువాత రాజవంశ వంకానచరితములును వర్షింప బడినవి. యదువంళము ఆ వంకానుచరితములో నొకి భాగమే గనుక ్రీకృష్ణుని జననమునకు పూర్వమున గల తద్వంళచరితము సంగహముగా జెప్పబకినది ఈ (గ్రంథములో హరి యనగా శ్రీకృష్ణ డనియు అర్ధము. ఆ వంవర్దనకు పూర్వపీఠికగా విశ్వసృష్టియు ఇతర రాజవంశచర్మితలును వర్ణింపబడినవి

రెండవభాగమైన విష్టుపర్వ్యముశందలి విస్తు కబ్దమునకును ్రీకృష్ణు డనియే అర్థము. ఈ పర్శమున శ్రీకృష్ణుని జననము మొదలు ఆయనజీవితము లోని _పధా" మట్టము లన్నియు భాగవతమునందు వలెనే వరునగా వర్షింపబడి నవి, కొని, శ్రీకృష్ణునకు సంబ-ధించిన కౌన్ని జీవితవృత్తాంతములు భవిష్యపర్వ మన చెప్పబడినవి, వానిలో ముఖవైనవి : శ్రీకృష్ణుడు సంతానారియై కైలాస మునకు తపమున. కేగుట, ఆ యా తలో మధ్మేమార్గమున బృందావనమున విడిసీ ఘంటాకర్ణువకు మోక్ష పదాశము చేయుట, కై లాసమనుండి తిరిగి వచ్చి తన పరోక్షములో ద్వారకను ముట్టడి వేసియున్న పౌండక వాసుదేవుని సంహరిం చుట, హంసడభకోపాఖ్యానము, (వద్యుమ్నుని జనన వృత్తాంతము. దీనినిబట్టి మూలమున భవిష్యపరనములో భవిష్యత్కా లిక వృత్తాంతములే కాక భూతకాలిక ఉదంతములు కూడ చేరియున్నవని స్పష్టమగును, -

ఎజ్జాపెగ్గడ తన హరివ.శమున ఈ విభాగములను యథాతథముగా పాటింపలేదు ఆసలు ఈ మూడుపర్వముల పేర్షము ఎజ్జన గ్నైకొసల్దేదు. ఆయన తృన గ్రంథమును -తూతిు తీరభాము లని శెండుగ విభజించెము. అందులో పూర్వుభాగమున తొమ్మిదాళ్వాసములును, ఉత్తర భాగమున పది యాశ్వాసము లును గలవు ఆదిగాక ఎఆనకు లభించిన హరివంశము మూడుపర్వములు గలది గాక పూర్వభాళము, ఉ త్రరభాగము అనెడి రెండువిభాగములు కలదియై యండు

డం5్‌ నేమో యని స. దేహించుట కవకాళము కలదు. ఆ రెండు విభాగములలో మొదటి దానికి హరివంశ పర్వమనియు రెండవదానికి భవిష్య పర్వమశియు పేర్లు ఉండి యుండును భారత పర్వాను కమణికలో వివరి రెండు పర్వములకు ఆ పేర్లు కలవని ఇతః పూర్వము చెవ్పీళిని ఎజ్జన పూర్యభాగమున నాలుగాళ్వాసము ౬ లో వారివంళ పర్వకథా సంద రృమును ముగించెను. ఆటనుం౦డీ ఐదవ యాళ్య్వాసము మొదలు ఉ త్త్రరభాగములో ఎనిమిదవ ఆళశ్వాసమువరకు శ్రీకృష్ణుని జీవితచరితను కమముగా అఖివర్డిం చెను. ఆవన్నియు సంస్కస్టమున విష్ణపర్పమునందును భవిష్మపర్వమునం దును గలవి=వ్యాసుడు భవిష్యపర్వమున చేర్చిన కృష్ణనంబంధి కథలను (హంస డిభకోపాఖ్యానము తప్ప) అటకుండి తొలగించి శ్రీకృష్ణ్టుం జీవితచర్శితలో వాటికి గల ఆ ర్లస్థానమున నిల్చెను, వాటిలో హంస డిధకోపాఖ్యానము నెందు _కో తడవలేదు మరి విష్ణు పర్వములోనిదడే ఆయిన వ్యజనాభవధ యనెడి పభా వత్మీపద్యుమ్మోపాభ్యాన ముకు కూడ మట్టలేదు. హంసడిభకో పాఖ్యానమును విస ర్లించుట కేమి కాంణమో చెప్పలేము. రెండదియైన (పభావతీ _వద్యుమ్నో పాష్శొనము ఇంచుమించు ఉషాపరిణయ కథవంటిదే కనుక దానిని వదలి పెట్టి యుండవచ్చును, ఇక మిగిలిన భవిష్య పర్వమును బాల సంగహించి తుడ రెండాళ్వాసములలో ముగించెను. ఈ హరివంళానువాదము భారతానువాదము వలెనే కథామ్మాతానువాదమై స్వతం[తముగా నక చెను.కావ్యశిల్పమున కనుకూలిం చెడి ఘట్టముల నన్నింటిని రసభరితమల నొనర్చి మూలమునకు వన్నె పెట్రైడ్‌ రచనా నైపుణీవి (వదర్శించెను. ఉషాపరిణయ కథలో ఆ నూతన దంపణల (పథిమ సమాగమవేళ వారనుభవించిన [పణయమాధుర్యమును ఆతి సుకుమా ముగా నాగరకముగా, చిత్రించి భావగతిలో తాను తిక్కనకు పరోత శిష్యు డనెడి పళ సిని సార్థకము చేసికొనెను. సీ॥ "కలలోన నాండొరు. గలవీవ యప్పటి యానంద పూర ధన్యత్వములును సేవని యొందొరులవైం [బేముడి సలిపిన పంఠాప బహుళ దళాంతరములు

ఖా ల్‌06 నమ్మి నాండొరులకు నెచ్చెలికతమున నబ్బిన యసమ థా గ్యాతిశయము( (గియల నొండొరులకు( గీల్కొన నోదవిన యౌవనోచిత కళావ్యాప్తివధము4 గీ॥ జెన్నుమిగల నొండొరులకు, జెప్పీకొముచు నద్భుతంజులు భయములు నాదరములు' గొతుకంబులు( బొదలాడి(గా( బియుండుః వీయయు;(గోలిరి నూతన (పేమరసము” గోపకులు సకుటుంబముగా (వేపళల్లె వీడి జృందానసమునకు వలసపోవుట బృందొాననమున మందలకు దొమ్మ (డివ్రీకయా) గాట్ల మున్నగు వ్యాధులు వచ్చుట మొదలగు వృత్తాంతములు వర్ణించునపు రెక్లా తనకు గల తశానపద జీవిత పరిజ్ఞానమును ఆఅచ్చపు తెనుగుదన మొట్టిపడు నట్టు (పదర్శించెనుం షీ! “ఎండ్ల మెట్టీంపపై బరువు లెక్సి౦పు మీ దళ్ళము బూన్చు కావళ్ళ నునుపు పదిలంబుగా నేతిపనంటులు (క త్రిగో నియల బియ్యము వడ్లు నెమిలి వడ్డు నాదివిరి [పొౌళమ నానరంగం బోసి€ బాం పలు మంచములు మీ(ద విలియ గట్టు పామెనలును వల్లె తాళ్ళును దలుగులు గప్వుము ల్గొడవలి కత్తి సూడు గీ? గోడుపు వాదోళ్ళు మొదలుగా. ఇెడకయుండ వలయు ముల్లెల్హ( దెమ్ము కంటలపు టెడ్ల నాయితము సేయు ముదునళ్ళ నాండువారి గంప మోపులు ముందదు. మదలు మనుము' వ అని మజటియు బేష్నుభంగుల యెలుంగుల నొక్కు కోలోహొలం బెసంగ మంద యంతయు నొక్క పెట్ట కదలి లావుమానుసులు కదుప్కలం

విం? గొని ముందరటోవ( బీజుంద బండ్లును బండ్తజాడం దక్కిన (పజయును నిడువం దరుణ తరుణీజనంబు లొండొరులతోడి మేలంపు టాలాపంబులం _బమోదకరంబు లగు వినోదంబుల నదటుమీటి కడచి చనం బంస్వుంధ జరథఠ *పముఖులు [గుస్పి యోలాకు పడు చెడనెడం గావలియై తగువారు నడపింప నవ్విధంబునం జని బృందావనంబు (పవేశించి యుచిత (పదేశంబులు నివేళశంబు లుగా నిరూపించి గోపాల ముఖ్యులు నిలువ” . _ (హరివం. పూ లా. 6-22, ౨0) చ। “*వడంకుచు రోమకోటి నిలుపంబడి మేనులు దూల( గన్నులం దుడుగక బాష్పముల్‌ వడియుచుండ( దలల్‌ దిగవెచి నోర డే గుడు దొరుంగంగ నెంతయను గుస్ని ఖరంబులు చ్చు ప్తర్వులు న్గడువుగి గాణ దద్దయను గాజియ6 బౌందె వ౦జంబునం ఐసుల్‌ ” కం॥ కడలను నెత్తురు. బాణం దొడ(గెం గొన్ని యతిసార దుస్తర బాధన్‌ బడి | పేవులు సిక్కు దునిసి _ వడకుండునె యన;గ నెత్తువడె నెల్లెడలన్‌ . ఆ. నరిడి పుప్పు కప్పనావురు గడుపూంద యదురు [దిక్కు యనంగ నడరి మజియు! దెవుళు లిన్నియేని, దవిలి యెంతయు మహో (గంబు లయ్యె! ఐబసగణంబునందు. హరివం, పూ. థా. ఆ. 6-44, 45, 46 ఇళ్లే వానలలో గోగణము పొందెడ్‌ బాధలు-సత్యఇానుభవమువల్ల గాక ఊహక్సు అందనివి-ఎంత (పత్యక్ష కల్చముగా వర్జించెనో గమనింపుడు : “అట్టి సమయంబున నిరంతర ధారాపాతంబునం దడిసీ నలుదె్ససలం బఆచి వేయి వాయువున( గొందలపోయి యొండాంటి దాటున కొదింగి కడ గానక నిలువంబడియు. గొమ్ములొడ్డి కన్నులుమోడ్చి కడటెప్పల నీళ్ళుగాజం దలలు డిగ్గవెచి నెమరు లుడిగి మూర్చలు వోయినట్టుండియు వడంకు సొచ్చి యజచు (కేపుల ముందట( బెట్టుకొని గంగడోళ్ళం బౌదువుకొని యంభా (38)

98

రవంబుల న్మాకందించియు వెల్లున కతనం డెంకిలేక నిలువుజా లుండి యుండి యోటజి కాళ్ళ వడంక 'వెరణ దప్పి నెజిగప్పం బెనురొంవి లోనం (దెళఖ్లియు బెలుచ మెజచు మెజుంగులం జెదరి యవరంట నుజుము పేరుణుముల బమ్మెర పోయి మందపట్టు విడిచి యిట్టు నట్టునుం దేరల౯ దిరిగియ నాహారంబు లేక యీదచాటువడి మేయం జాలక యెత్తుపడి తెవులుగొంట్లు ముదుసళ్ళును మడీయ వలవంతంబు ల్లైనవియు! జేన దక్కియు( బసులు సెక్కుబారలం దల్లడిల్లో

థ్రీకృష్ణుని బాల్యవివారములకు రంగస్థలమైన గోకులమును గోపజీవిత మును వర్ణించిన ఘట్టములు (పత్యేకము ఒక 350౯2] ౧౦6౫ గా చదవి ఆనం దింప దగియుండును. గోపికా యశోదల వంవాదము, యశోద ధూ ర్తగోపాలుని మందలించుట మున్నగు సాంసారిక సన్ని వేశములలో హరివంశము భాగవతము కంటె గుణోత్తరమని చెప్పిన తప్పుకాదు. ఇందుకు వారివంశ పూర్వభాగమున ఐదవ ఆళ్వాసము చూడుడు.

లక్ష్మీ నృసింహాపురాణము

కథా సం్యగహము;-

గాలవుడను ముని నానాతీర్థముల సేవించుచు అవోబలమునకు వచ్చి యచ్చట బుషిగణపరివృతుడ్లై యున్న దేవశవుని తల్షేత మాహాత్మ్యమ.ను గూర్చి యడుగగా ఆ మహర్షి చెప్పిన విధము :

1. డీరసాగర మధ్యముననున్న శ్వేతడ్విపమున వై కుంఠపట్టణము వికా బీల్లుచుండును. ఆ పుర పరిపాలకుడు శ్రీహరి. ఆయన ఉర్జాన్తై కాదశినాడు యోగ నిద్ర నుండి మేల్కాంచిన సమయమున సనక సనందనాది బహ్మర్జు లాయనను దర్శింప నేతెంచిరి. (ఈ సందర్భమున శరదృతువు వచనమున ఆతి రమణీయ ముగా వర్ణింపబడినది.) విన్హు మందిర ద్వారపాలకులగు జయ వీజయులు వారిని లోని కేశనీయక అడ్డగింపగా ఆ మునులు వారిని రాశ్షసులుగా జన్మించుడని శవించిరి. విష్టవు “ఇడి యంతయు నేను మాయా ఒబలంబున మీకు (_శకేయః కారణంబుగా కల్పించిన యుపాయంబు"” అని జయ విజయుల నూరడించెను, అ ద్వారపాలకులే హిరణ్యకశిప హిరణ్యాతులను ద్రైత్యులుగా జన్మించిరి

లిం9

౨. అంద్మ్యగజుడైన హిరణ్యకశిపుడు తిలోకారిపత్యము వడయుట కొజకు గంధమాదననగమున (బహ్మ నుద్దేశించి కఠోరతప మొనర్ప దొడగెను. ఆళనికోరిక నెటిగిన దేవేందుడు ఆతనితపమును విఘ్నమొనర్చుటకు తిలోత్త మాద్య్మప్పరసలను పంపగా వారు అ దైత్యరాజును తమవి భమ విలాసములదే లోగొన జూచిరిగాని వారియత్నము వృథ యయ్యెను. ఆతని త్మీవతపమునకు మెచ్చి పరమేష్టి పత్యక్ష మయ్యెను. ఇండపదివీకాంశ్షనుండి యతనిని మరల్చి యతడు కోరుకొనిన వేరొకవర మను్యుగహింెము దానివలన హిరణ్యకశిపునకు చరాచర విశ్వమందలి ఏ వస్తువుచేతను, దేవ పితృ దైత్య నర మునిసంఘము లలో నెవ్వరిచేతను, భూమిమీద గాని, ఆంతరిక్షమున గాని, వగటివేళ గాని, ర్యాతివేళ గాని, ఏ ఆయుధముచేతను చావు లేకుండుట సిద్ధించెను. ఆవై వర గర్వితు డయిన హిరణ్యకళిపుడు విజృంభించి ముల్లోకముల బాధించుచుండెను. ఇం(దాది దేవతలు బృహస్పతి ఉవదేశానుసారముగా నారాయణుని దర్శింప

నేగిరిం కి. అట్లు బృందారకు లెల్లరు వైకుంఠమున కరిగి యందు సలామంటవ మున కొలు దీరియున్న శ్రీమన్నారాయణుని సందర్శించి వేనోళ్ళ స్తుతించిరి. (ఇప్పట్టున నుదీర్శమైన విష్ణుళరీరవర్జ్షన వచనము గలదు ) దేవతల దుర్షళ నాలకిందిన విష్ణువు తాను ఆతుల నరసింవా భవ్య దివ్యానతారమును ధరియించి యా దైత్యుని శీఘకాలమున తుదముట్టింతునని వారి నోదార్చి పంపెను. ఆ రక్కసుడు (తిజగములను గెల్చి వైర వివర మొనర్చుచుండెను. ఇట్టుండ నా హిరణ్యకశపుని దేవేరి యొక వెన్నెలర్వాతి భర్తతో వనవివోర లీలా సుఖ మనుళవించి అలని సౌలనీ నిిదించిన వపీమ్మట యొక వింత స్వప్నమును గాంచెను. అది శుభావభ సూచకము. జలద నీలవర్డుడు, శంఖచ కధారి, వన మాలాలంకృత వక్షుడు, వీతాంబరుడు నగు నొక (బాహ్మణుడు చిరునవ్వుతో నామెకు సంతానఫలము నొసంగి యామె కంఠళమందలి వోరమును నిజ నథాంకు రములతో తిగిచికొని యేగెమ. మరునాటి [(పాతఃకాలమున నంతఃపురమున కరుదెంచిన శృుకునకు ఏకాంతమున నామె యా కలను వినివించి వల మడుగగా నా దై త్యగురువు అచ్యుతు డాయమకు పుశ్తు్ర) నొసంగె ననియు, ఆయనతో విరోధము పెట్టుకొన్న రాక్షసరాజునకు మే లెట్టును గల్గదనియు థల మెరిగించి

శి00 చనెను/ ఆమె గర్భవతిడై యొక పభలగ్నమున కుమారుని గనెను. తండి యా శివవునకు (వహ్హాదు డని నామకరణము చేసెను,

శ. విష్టుభ_క్రీ పరిపాకముతో జన్మించిన యా బాలుడు ఉపవీతుడై తం్మడిపంపున గురుకులమునందు విద్యాభ్యాస మొనర్చుతుండెను. హిరణ్యక?పు డొకనాడు కొడుకు నేర్చిన విద్యను వినగోరి కౌలువునకు బిలివించి సుభాషితము నొక్కదాని నువన్య్మసింపు మనెశు. (పహ్హాదుడు తండికి విష్ట్ణమహ త్త్వ్వమును వివరించెను. హిరణ్యకశిపుడు ఆ బాలుని కులాంగారకముగా నిశ్చ ముంచి యనేక బాధలకు బాల్బటచెను. చివరకు నాగపాశముల బంధింపజేసి సము[ద మున (దోయించెను.

ల్‌. ఎన్ని బాధలు 'పెట్టినను బావకపోవుటయే గాక నొవ్వక విష్టై మహిమజచే తేజరిల్లుచున్న యా (ప్రహ్హాదకుమారుని దైత్యరాజు కొలువుకూటము నకు రావించి “ఓరీ నిత్మము ఎల్లెడల నుండునని నీవ పల్కు ఆ హరి ఇందు గలడా" అని గద్దంచుచు _పక్కననున్న _సంభమ.ను మఘోరకరానాతి (వేసెను. అపు డా స్తంభము నుండి శ్రీ నరసింవారూప మావిర్భ్శవించి యా దైత్యుని సంవారించెను- (ఈ యెడ శ్యతుభయానకమును, భకావ్లోదకరమును ఐన నార సింహవపుర్వర్థన స్తంభోదృవగద్య యకు వేర ఉజ్వల సుందరమైన వచనమున వర్జింపబడినది.) విమ్మట నృసింహమూర్తి ధ్యాన ఏిధేయలీల తేజరిల్లు వన్లోదు నూరడించి, తన బలమును సురలు మునులు అహోబల శబ్ద్బపూర్వక ముగా పశం నించిన చోటగు ఆ మహనీమితీర్ధమునకు అహోబల మనియు, తా నధివసించిన యా క్రై లమునకు గరుడ్మాది యనియు, అ సమయమున నట కవతరించిన మందాకిని భవనాశినీనది యనియు నామకరణము చేసెను. ్రీదేవి ఆ సమీప వనమున నవతరించి వచ్చి శ్రీ నృసింహస్వామి వామాంకము నలంకరించెను. (టవ్మాదులు తన మాహాత్మ్యమును కొనియాడు మండగా లక్ష్మీనృసీంహదేవుడు (వహ్దాదుని వట్టాభిషికుని గావించి యశీష్టము లౌనంగి యూ యహోబలక్షేత మున నెలకొని విశ్వలోకరవణము గావించుచుండెను

భాగవతమున వర్ణింపబడిన ,(పన్లోద చర్నితకునుు ఈ కథకును స్వల్పలేదములు కౌన్ని కలవు వానిలో ముఖ్యమైనవి :

801

1! హిరణ్యకశిపుని భార్య వేరు ఇందు లేదు భాగవతమున అమె పేరు లీళలావతిం క

1 పారణ్యకళిపుడు తపన్సు చేయటోయినపుడు ఇం(దుడు లీలా వతిని అపహరించుకొని పోవుచుండగా నారదు డాతనిని మందలించి ఆమెను తన ఆశమమున సంరక్షించుటయు. నారదోపదేళమున గర్భస్థుడయిన శికువు నకు విష్ణుళకి అజన్మసిద్ధ మగుటయు మొదలగు కథాంళములు ఇందు లేవు,

1 భాగవతమున హిరణ్యాక్షుని వధానంతరమే హిరణ్యకళిపుని వధ జరిగినట్లున్నది. ఈ (గంథమున హిరణ్యకశిపుని వధయే ముందు జరి*సది.

ఈ (గంథమునకు నృసింవహాపురాణ మనెడు పేరు లోక మిచ్చినదేకాని

కవి పెట్టినది కాదు. ఇందు పురాణలక్షణము లేవియు లేవుం ఎజ్జా(పెగ్గడ దీనిని “నరసింహావతారం బను పురాణకథ” యని [(గంథావతారికలోను ఆశ్వాసాంత గద్య భాగములలోను పేర్కొనెను, పొరాణికలక్షణము గల కథ గావున కవి దీనిని పురాణకథ యని నిర్ధేశించెనుం నృసింహావతారకత 1(బహ్మాండాది పురాణ ములలో 'పెక్కింట కలదు. వాటిలో (హ్మాండపురాణోక్త మైన కథను ఎజ్జన (పథానముగా గై కొనెను

నృసింహావతారకథ [బహ్మాండపురాణము నుండి (గహించినదే కాక తాను పెద్దలవలన విన్న అంశములతోకూడ ఇందు పొందుపరుపబడినది అని కవి చెప్పటచే కథలో కొంతభాగమునకు పురాణము మూలము కాకపోవచ్చును.

థ్రీ నరసింహావతారమునకు రంగస్థలము అహోబల మగుటచేత ఈ [గ్రంథము తుడిభాగములో తల్లే త సంస్థాపనము, మహ_త్త్వ్రము కొంత చెప్పబడి నవిం దీనినిబట్టి యిది పాండురంగ మావిత్మ్యాదులవలె మే త్రమాహాత్మ్య మని పరిగణింపబడవచ్చునేమో అనుకొన్న అదియు పొనగదు ఏమనగా ఇతరక్షేత మాహాత్మ్యములయందు వలె ఇందు కే తమహపిమానిరూపకములయిన ఉపాఖ్యాన ములుగాని, తత్టేత సంసేవనమువలన పవ్మితులై తరించిన పతితుల కథలుగాని లేవు. కనుక ఇది స్థలపురాణమును కామ, *న్న%ఉంహావతారము” అని పే రిడుట

నృసింవావఠాశప్వికట్‌ కారణభూతమైన '్రైవ్లోడునచరితమే యిందు కావ్యవస్తువు వ్రళ్లోదన్భతిక్త ధంత్తష దే వరైపంతశద. నృసింవాన

802

ఆారమునకు (సవ్లోదరవణమునకు ఆవళ్యక మైనంత (పవ్దాదచరి[త నూ్యతమే కలదు. కావున (పహ్హాదరక్షణరూప మైన నృసింవోవతారమే ఇందు (పధానేతి నృత్తము- ఈ రహస్యమును (గగహించియే కవి ఈ (గంథతమునకు ఆ నామకర ఇము చేసెను.

సశకసనందనాదులు విష్ణుని ద్వారపాలకు లయిన జయవిజయులను రాకసజన్మ మెత్తునటుల శపించుట యీ కథకు వీజము. ఈ వృతాంతము కార జమగా ఉపకిమింపబడి పొరణ్యకళిపుని దురఃర్తనముతో విజృంభించి ఎపవ్దా దుని రక్షణముతో పర్యవసించిస ఈ కథ నృసింవోవతార నకు కారణభూత మును, కార్యభూతమును అయిన పూర్వో తర కిథాంశిములతో సుసంఘటితమై యున్నది. అందుచే ఈ (గంథమున ఉ త్తరకాఅమున (ప్రబంధము లను పేర (ప్రసిద్ధి కెక్కినవాటిలో పెక్కి౦టివలె వస్వైక్యము సాధింపబడినది.

ఇట్లు ఈ కావ్యములో !. కార్యకారణని బద్ధత, £. వప్వైక్కషు అన వద్యముగా నిర్వహింపబడుటకు తోడుగా పురాణమ లకు కేతమాహాత్మ్యములకు అనావళ్యక ముఖ (పబంధోచితములు నైన అష్టాదళవర్దనలలోని పెక్కు వర్ణనలు ఐందు కొవ్యాంగములుగా అలంకరింపబడినవి. సము[దవర్జన, దేళశవర్జన, పుర వర్దన, పొౌరవర్జన్క నాయక వర్ణన, బుతువర్ణన, ఉద్యానవర్ణన, గర్భిణీ వర్ణన, పుత్తో్రోదయ వర్దన అనునవి ఆ వర్ణనలలో ముఖ్యములు- ఇట్టివాటిని సాధారణ ముగా పురాణకవులు వర్తింపరు. ఆకౌళలము (వబంధకవులదే. ఈ వర్ణన లన్నియు యథాభావరసావస్థముగా, కావ్యమూ రికి సుందర అవయవములుగా తీర్చబడ్డవే గాని బలాత్కా రముగా కథలో చొప్పింపబడినవి కావు, తెలు గువాజ్యి యములో ఈ (గంథమునకు పూర్వము ఇట్టి సునంభుటితమైన కావ్యము లేమ

“*వబంధ” నిర్వచనము మాట యెట్టున్నను వబంధ శబ్దమునకు లశ్యముణుగా నున్న [(గంథములను పరిశీలించి చూచినచో వాట్‌లో రసపోష ఇము, వర్ణనాబాహుళ్యము, వ'ప్వైక్యము అనునవి పన్ఫుటముగా నుండను. నృసింపహపురాణము యీ లక్షణములకు చక్కని _పథమోదాహరణ మని చెప్ప దగును.

కొని మసుచరి(త్రాది పబంధములకు, దీనికి ఒక ముఖ్య భేదము కలదు.

ఆ పబంధములలోని నాయకులు మానవులు ; అందలి కథ సాంసారికము. ఇది

08 దేవతా నాయకము. ఆ నాయకుడు థ్రీ మవోవిసువు. కనుక ఇది మానవ నాయకములు, సాంసారికేతి వృత్తములు నగు పబంధములలో చేరదు* ఇదియే డీని విశిస్టత, ఇంకొక విషయము. ఫహ్లాదుని చరితలో కూడ ఇందు పూర్వభాగమే కాని ఉత్రరలాగము లేదు, తం(డి యనంతరము రావసరాజ్యమున కాధిపత్యము వహించిన (పవ్లాదుడు తనకు ఆజన్మసిద్ధమెన విష్ణుభ క్రీ పరాయణత్వమును కూడ (తోసి పుచ్చునట్టే రాజ్య విస్తరణాఖిలాషతో దేవతల మీదికి దండెత్తి వెళ్ళుట, ఒకచో విష్టైవునే ధిక్కరించుట మొదలైన రాజస కృత్యము లొనరించి “వహ్లాద నారద వరాశర వుండరీక

వ్యాసాంబరీష శుక శౌనక ఫీష్మదాల్భ్యాన్‌

రుక్మాంగదార్జున వళిన్ట విశీషణాది

పుణ్యానిమాన్‌ పరమ భాగవతాన్‌ న్మరామిం” అని భి పూర్వకముగా మనము సంస్మరించుకొనెడి ఆ (పన్లాదు డితడేశా? అని లోకము సంశయింప దగినట్లుగా వపహ్లాదరాజు అప్పుడు _పవర్హించినట్టు ఆతని ఉ_త్రరకాల జీవితము విదితము చేయును ఈ కథా భాగముగల టపవ్లోద చరి (తను వారిభట్టు అను నౌక కవి ఎజ్జనకు తరువాత బాలాశాలమునకు రచించెను.

ఎజ్జన పహ్హాద చరి్యితను బాయ దలపలేదు. కనుక ఆ భాగమును స్మరింపలేదు. కావున ది (పవ్లద చరితము కాదు. నృసింహ పురాణమును కాదు. మటి, నృసింహావతార కథ. ప్కరాణేతివోసములు అనువదింపబడుచున్న కాలములో పబంధలకణ శోభితమై వెలసిన మహాకావ్యము. రామాయణ హరివంశ రచనలచే _పబంధ పరమేళ్వర బిరుదమునకు అర్హత సంపాడించు కొన్న ళంభుదానుడు ఈ (గ్రంథ రచనచే ఆ బిరుదమును ఆధికషేపణలకు, ఆకే పణలకు అవకాశము లేనిరీతిగా నొనర్చి సార్థక బిరుదనాము డయ్యెను- వావ్‌ ట్రై పనా

భాసర రామాయణము

ఈ యుగములో ఎజ్జనతోపాటు పసిద్ధికెక్కి న పెద్ద కవు లిరువురును ఆతనికి సమకాలికు లగుటయేగాక యావృచ్చిక _పళతిభటత్వమును, అవిరోధ స్పర్థయును గలవారగట ఒక విఓతమైన వ్నైవమటన. వారిలో మొదటివాడు రామాయణ కర్తయైన భాస్కరుడు. రెండవవాడు ఉత్తర హరివంశ కర్తయైన నాచన సోముడు. వీరిలో పథముడ్తైన భాస్కరుని పేరుమీదనే భాస్కర రామా యణ మను (గంథము వెలసినది. ఈ రామాయణము సాహిణి మారన ఆ కయ మున రచింవబడెను. ఈ సాహిణి మారన ఎజ్జాపగడ క్మాళశయ మిచ్చిన (పోలయ వేమారెడ్డివలెశే మొదట కాకతీయులకు నాయంకరుడును సామంతు డున్నై యుండి ఓరుగల్లు పతనానంతరము వ్యతంతుడైన ఒక (బాహ్మణ (పళువు. ఆ కాలమున మం్యతులకు, సేవాపతులక్కు నాయంకరులకు సౌమంతు లకు (పతిపత్త్తిలో విశేష భేదములేదు. మంతులు సేనానులగుటయు, సేనానులు సామంతులగుటయు కలదు. ఇతడు పరిపాలించిన చిన్నరాజ్యుము పలనాటి [పాంతమునందయి యుండునని బఐతిహాసికు లూహించిత. చిన్న దైననేమి, పెద్దదై ననేమి ? ఇతడొక రాజ్యమునకధివతియే. అదిగాక ఇతడు స్నుపనిద్ధులైన ముష్పడి యిద్దరు మంతులలో ఒకడుగా (పనుతి కెక్కెను,

“కానియె భాస్యరునిచే: దెను/గు రామాయణం వారూఢీ సాహిణి మారమం,తి”

ఈ 'సాహిణి' అతని యింటిపేరు కాదు. ఆ పదమునకు అశ్వదళా ధ్యక్షు డని యర్ధమట* ఇతని యింటిపేరు నిశ్శంకవారు అయి యుండును

రెడి రాజధానిలో ఎత్జా పగడ రామాయణమును రచించుచుండె నన్న వార్త విని దానికంటె మందు తాను వోత్సహించిన రామాయణము పూర్తి కాఎలెననెడి ఉత్కంఠతో సాహిణిమారన' భాస్కరుని షౌచ్చరించగా ఆ కవి తనకు తోడ్చాటుగా తన కుమారుడైన మల్లికార్జనభట్టు ను, మారన కుమారుడైన కుమార రుదదేవుని ఆ కార్యములో నియోగించి తన కుమారునిచే బాల,

లి05

కిష్కింధా, సుందరకాండములను, మారన కుమారునిచే అయోధ్యాకాండమును వాయించి తాను ఆరణ్యకాండమును యుద్ధకాండమును ెకొనియుండును. ఈ యూహయే నిజమైనచో ఎజ్జన రామాయణము, భాస్క రుని రామాయణము ఒండొంటిని గడవ పందెము వేనికొని పరుగె త్రియుండును. పావము భాస్కర రామాయణము ఏకారణముననో యుద్ధకాండ మధ్యభాకమున నిలిచిపోయినది. ఆ మిగిలిన భాగమును దేవరకొండ వెలమ్మపభువైన వెద వేదగిరినాయని కాల మున ఆతని కాశితుడ్తై న అయ్యలార్యునిచే (1890 (ప్రా.తమున) పూర్తిచేయ బడెకు, ఈ

ఎజ్జిన రామాయణము ఇతరుల తోడ్చాటులేకుండగానే పూర్తియె పందెము గెలుచుకొనెనా యనివించును, ఈ రెండును సమకాలిక రచనములే కొనితో ఒక పద్యరామాయణము వెలనియుండగా ఇంకొకటి తలపెన్టిడి కవి ఉండుట ఆసంభనము, మణీ ఈ రెండు టంథములకును పూర్వము రంగనాథ రామా యణము వెలసీ యుండెనుగిదొ, ఈ కవులు మరల రామాయణ రచనకు ఉవ్మక మింపనేల? అనెడి (పళ్నకు సమాధాన మిది: మన భాషలో మొదడినుండియు ద్యిపదకావ్యములు పద్యకావ్యములుగా పరివర్తనచెందుట ఆచార మైనది. పద్యము నకును ద్విపదకును పఠన [(శళవణగణాలభ్యములో గల తారతమ్మమును పూర్వ [పకరణములలో చెవ్పితిని. ఆకారణముచేతనే ఎజ్జాపగడను _పోలయ వేమా రెడ్డియు భాస్కరుని సాహణిమారనయు రామాయణమును పద్య (వబంధముగా రచింప అర్థించి యుందురు. ఠాస్క రరామాయణము రంగనాథ రామాయణమును చాలవరకు అనుసరించియే రచింపబడెను. ఆ వివరము తపవూత చెప్పెదను. ఎజ్జిన రామాయణము లభింపలేదుగాన రంగనాథ రామాయణమునకు దానికిని ఏమేని పోలికలు గలవేమో చెప్పలేముగాని చదలువాడ మబ్దయ్య:

“వల్మీకళవు వచోవై ఖరి రామాయ ణంబు నాం (వబంధంబు చేసె”

అని యెజ్టనను (పన్తుతించి యుండుటచేత అది రంగనాథ రామాయణమువలె మూలాతి,కమణములేని యళథావాల్మీక మే అయియుండును.

&ఇది యిట్టుండ తనపేర రామాయణమును చెల్లించుకొన్న ఈ భాస్కరు డెవరు? అనెడి పశ్న ఆంధ్ర విమర్శక లోకమున నేటికిని ఎడతెగని వమస్యగా

(39)

806 నెగడుచున్నది. యుద్ధకాండమును పూర్తిచేసిన అయ్యలార్యుడు యుద్ధకాండ పూర్వభాగమును హుళక్కి భాస్కరుడు రచించినట్ట, చెప్పినాడు. “అమర హుళక్కి. భాస్కర మహీకవి చెప్పగ నున్న యుద్ధకాం డము తరువాయి చెప్పె( (ఐబకట _పతిభాషణు! డప్పలార్యనస _త్తమ నుతు( డయ్యలార్యు(డు కృతస్థితి నార్యులు మెచ్చునట్టుగా పామకర తారకా రవి మహీ వలయ స్థిరలక్షి చేకుటిన్‌ ” (యుద్ధకాం. ౨090) దీనినిబట్టి ఆరణ్యకాండకర్త ఈహుళక్కి భాస్కరుడే యని చిరకొలముగా లోకము విశ్వసించెను. కాని ఆ కొాండాంత గద్యలో భాస్కరుని యింటి పేదలేదు. ఇవనేమి? మన కవులలో చాలమంది యింటి పేర్లు చెప్పుకొన్నవారులేరు. వారి (ప్రసంగము వచ్చినపుడు ఇతరులు ఆ యింటిపేరును చెప్పుటయు కలదు. భాస్కరుడు ఈ భాస్కరుడు తిక్కనార్యుని వీతామహ్మడెన మంతిభాన్క రుడనియు, ఆయన సారకవితాభిరాముడని తిక్కన (పస్తుతించెను గాన ఆయ రామాయ ఇము పూర్తిగా ఆరు కాండలను రచించుటం బట్టియే తిక్కన నిర్వచనో త్తర రామాయణ మనుపేర ఉత్తర కాండను చేప బ్టైననియు, సాహిణి మారన నాటికి ఆరణ్యకాండము తప్ప తక్కిన కాండలు ఉత్సన్నము లయ్యెననియు ఒక అలి [ప్రాయము లోకమున నేటికిని ఉన్నది తిక్కన ఉ_త్తరకాండను చేపట్టుటకు గల కారణమును నిర్వచనోత్తర రామాయణ _పకరణమునచెప్పితి౨. దానిని అయ్యెడ చూడదగును. మరి మ్మంతి భాస్కరుడు పూర్యరామాయణము నంతను రచింది యుండునేని అ (గ్రంథములో ఆరణ్యకాండము తవ్ప తక్కిన కాండలు ఉత్సన్న ముల్లె పోవుట తిక్కనగారి యింట ఎట్లు తటస్థించును? తిక్కన నిర్యాణమున కును భాస్కర రామాయణ ఆవిర్భావనమునకును 40-45 పంవత్పరములకంటె ఎక్కువ వ్యవధి లేదు. ఆ మధ్య కొలములో, మూరన, ఎజ్జన మొదలైన మవి కవులు తలయె త్తీయండగా తిక్కనగారి భారతముతోపాటు తత్పి(తార్జిత మైన మంతి భాస్కరుని రామాయణము కూడ భద్రముగా పరిరషింపబడియుండును గాని నష్టమై యండదు. మంతి భాస్కరుడు రచించినది ఒక ఆరణ్యకాండ మే అనుకొందమన్నను అదియు పొసగదు. పుణ్నప్రదమైన రామకథా రచనమున కువ(కమించిన

807 మంతి భాస్కరుడు- “విశ్వ శేయః కావ్యమ్‌” అనియు. “మంగళాదీని మంగళ మధ్యాని మంగళాంతాని కావాని' అనియు శిరోధార్యములైన కాస్త వాక్యములను వినియున్నవాడు-అమంగళ (పదమును దుఃఖహేతువును ఆయిన ఆరణ్య కాండ మును ఏల మొదలిడును? అదియుగాక ఆ కాండమును మంతిభాస్కరుడే రించి యున్నచో ఆరచన నన్నెచోడునకు పాల్లురికి సోమనాథు నకును మధ్యకాలమున జరిగియుండ వలెను గదా? ఆనాటి భాష నేటి మనకు తిక్కన భాష కంటెకూడా (పాతబడిన భాషగా లాసీించుచుండవలెను, కాని ఆరణ్యకాండము నందలి భాషలో అట్టీ వాతదనము లేదు సరికదా తిక్కనగారి తరువాత ఎక్జాపగడ వాటికి ఆధునికత్వము వహించిన తెలుగు భాషగానే చెవిసోకుచుండును. అదియు గాక ఆరణ్యకాండ్‌ కర్త తిక్కన భారతమునందలి భావములను. వలుకుబళ్ళను భ_కిపూర్వకముగా అనుకరించిన నిదర్శనములు పెక్కుకలవు ఒక ఉదాహరణ మిత్తును చూడుడు ; 'చోణపర్వమునందు తిక్కనార్ముడు వాసిన యీ కింది పద్యమును పోలిన పద్మము ఆంధ వాబ్మ్యయమున కరుణరనఘట్టములలో ఎచటను లేదు “హా యను, రర్మరాజ తనయా యను నన్నెడ(బాయ నీకు ఆ న్నే యను, గల్లి నే(పం జనునే యను, గృష్టు-డు వీ,డె వచ్చెరా వే యను, నాంటి వోక తగవే యను నేగతి/ బోస్త్వవా-డనే నో యఖిమన్యు(డా యను, (బీయోక్తుల మ త్తర॥ దేర్చవే యనున్‌” ((దోజ- 8.248) దీని ననుకరించిన పద్యములు తెలుగు సారస్వతమున చాలకలవు. వాటిలో ఆరణ్య కాండమునందలి యీ కింది పద్మము (శేస్టము. “వా యను, నోనరేంద యను, వో, రఘాకుంజర నీవు వేగరా వే యను, నెంతదూరమున కేగితొకో యను, నాయెలుంగు విం చే యను, విన్న నీశరము లీతల లింతకు( (దుంచివై వకు న్నే యను, గ్లైక కోర్కి. ఫలియిందె ఐశీ యను, దైవమా యనున్‌” (ఆరణ్య కాండ £=112) ఈ పద్యము తిక్కనగారి పద్య్మచ్భాయలు కలదనుటకు సందేహము లేదుం

808

మటి ఈ భాస్కరుడు హుళక్కి భాస్కరుడని ఆయ్యలార్యుడు చెప్పిన దానిని బట్టి నిస్సందేహముగా పెక్కు రంగీకరించిరి. కనుక యుద్ధకాండ పూర్వ భాగము రచించిన హుళక్కి భాస్కరుని పేరు మీదనే ఈ రామాయణము భాస్కర రామూాయణమని విలువబడినదనియు ఈ భాస్కరుడే ఆరణ్య కాండ కర్తయు ఆగుననియు నావలెనే తలంచు. పలువురు కలరు. ఆరణ్య కాండము నకును, యుద్ధకాండ పూర్వభాగమునకును తన సంపాదనలో ఏదేని భేదముండు నేని అది ఆ రెండు కాండములలో గల ఇతిస్ఫత్త స్వభావమును బుట్టి గోచరించు నదే కాని విన్న క_ర్సృకములగుటచే కలినడికాదు. ఆరణ్య కాండము చాలవరకు కరుణరసభరితము అది యుద్ధకాండముకంటె రసవత్తరముగా నుండుట సహజమే. వృదయమును (దవింపజేయుళ క్రి కరుణమునకువలె వీరమునకు లేదు. “

మంతి భాస్కర వాదులు తమ వాదమునకు ఉపోదృలకముగా చెప్పెడి మజీ రెండు యుక్తులు కలవు. ఒకటిః ఆరణ్యకాండము యుద్ధకాండములో సగ మైనను లేకపోయినను ఆది రెండాళ్వాసములుగా విభజింప బడుటయు, యుద్ధ కాండము ఏకాశ్వాసముగానే యుండుటయు అవి పకక ర్భృకములు కావనుటకు నిదర్శనము

ముదిత వతులలో యుద్ధకాండ మేకాళ్వాసముగనున్నను, కొన్ని వాత (పతులలో యుద్ధకాండాంతమున “నర్వంబును షష్టాశ్వాసము నంపూర్ణము' అని కలదని ఆ (నాత పతులు చూచినవారు చెవ్పిరి. కావున అదియు ఒకప్పుడు ఆళ్వాసములుగా విభ క్రమయియే యుండుము.

రెండవది ; మల్లికార్డునభట్టు తన గద్యలో “ఇది ్రీమదసష్టభాషా కవి మిత కులపవ్శిత భాస్కర సత్కవిపుత్త్ర మల్లికార్జునభట్ట (_పణితంబైని అని _వాసికొనెను, ఇక ఆరణ్యకాండాంతగద్యలో '*ఇది సకిల సుకవిజన వినుత యళస్కర భాన్ముర (ప్రజీతంబైని అని కవి (వాసికొనెను.కావున ఆరణ్యకాండ క_ర్తమల్లికార్డున భట్టునకు తండి కాదనియు, ఆతని తెండి పరముగా వాడిన విశేషణములు ఆరణ్యకాండ రచయిత తనకు వేసికొనిన విశేషణములతో నం దించుట లేదనియు చెప్పుదురు.

శశి

ఈ యుకక్తిలో వాదప్రౌఢి యేమియు లేదు, మల్లికాద్డుక భట్టుగాని, ఆరణ్యకాండ కర్పగాని పయోగించిన విశేషణములు మార్పు చెందరాని నంక్థా చఛాచకములు కొవు- అలంకార నంపాదనార్థము ఒకరు “పుత్తంి శబ్దమునకు అను] ప్రాసములుగా మిత్ర పవిత్య శబ్బములను (వయోగింపగా రెండవవాడు ఖాస్కర ళబ్దమున కనుపాసముగా యళస్కర శబ్దమును వాడిరి. పైగా ఆ విశేషణములుగాన్ని ఈ విశేషణముగాని థభాస్కరునకు బీరుదములు గావు,

కుమార రుదదీవుడు అయోధ్యా కాండాంతమునండు తాను (వాసికొనిన చద్యలో తనను గూర్చె యిట్లు చెప్పుకొనెను,

"ఇడి సకల కళా విళారడ, ళారదాముఖ ముకురాయమాణ సారస్వత లట్టబాణ నిశ్శంక వీరమారయకుమూరి కుమార ర్యుదడేవ (పణీతంబు”

ఈ వాక్యములో “నిళ్శంక” అను విశేషణము మా్యతము ఆతని యింటి పేరు అనుటకు సందేహ ముండడు* మఠి యీతని తం డిపేరు వీరమారయం ఇందులో వీరళబ్దము విశేషణము; మారయ శబ్దము విశేష్యము అనుట స్పష్టమే గనుక ఈ కవి నిళ్ళ్శంక మారయ కుమారుడైన నిళ్శంక కుమార రు.దడేవుడు అను పేరు గంవాడసి సమర్థించుటకు ఎక్కువ పాటుపడ నక్కరలేడు నిళ్శంక వారు వొహ్మణులు* శ్రీరాథుని కాలమున రాజమహేందనర రెడ్డిరాజుల ఆ_శయమున శివలీలావిలాస మనెడి కొవ్యము రచించిన నిళ్శంక కొమ్మనా మాత్యుడు ఇ వంశమువాడేం కాబట్టి ముప్పది యిద్దరు మంతులలో పేర్కొన ఖడినట్టియు. భాస,_రరామాయణ రచనకు (పోత్సహించినట్టియు సాహిణి చూరన యింటిపేరు నిళ్శంకవారెయే యుండును. అతడే పై గద్యలో వెప్ప బడిన వీరమారయ అతని కుమారడే ఈ అయోధ్యాకాండక దర.

పూర్వకాలమున (పళుభ క్రి వరాయణుల్లైన మర్శత్రులును సేనానులును ఈమ యేలికలపేరు తము బిడ్డలకు పెట్టుకొనుట ఆచారముగా ఉండెడిది. ఆ సంపదాయమునుబట్టి (పతాపరు[దునకు మంతయు, సేనానియ, సామంతు డును అయిన మారన తన కుమారునకు కుమార రుదదేవుడని పేరుపెట్టీ యుండవచ్చును మరియు ఆ కుమారునకు హుళక్కి. భాస్కరుడు విద్యాగురువ్నై యుండ వచ్చును. అగుచో థాస్క రుడు తన శిష్యుడైన కుమార రుదదేవునకు, వుత్తుండైన వ ల్లికార్డున భట్టునకు రామాయణ రవనా పుణ్యకార్యమున కొంత

810

పాలు కల్పించి, వారి సాయమున ఈ (గంథ రచన సాగించి యుండుననుటలో వృిపతిప త్తి యేమియు లేదు

అతి [పొచీన కాలమునాడు సైతము ఒక విద్యా సంస్థకు కులపతిగా నిర్వాహకత్వము వహించిన ఒక బుష్‌ తాను కూటస్థుడుగా నిలిచి ఆ సంస్థ యందు సమర్హులెన తన శిష్యులనో మితులనో సహాయులుగా చేసికొని తనతో పాటు వారికిని కర్తృత్వయళము దక్కునట్టుగా ళాస్త్రములో పురాణములో (వాయించు ఆచారము ఉండెడిదట. ఈ భాస్యరరామాయణ కదర్తయు తదువరి బమ్మెర పోతరాజును ఆ ప్రాచీన సంవదాయమునే పాటించి తమ [గంథము లలో కొన్ని భాగములను ఆప్తుల్టైన ఇళరులచే రచింప డజేసిరని నా యూహ.

కుమార రుదదేవుడు భాస్కరునకు సమళకాలమువాడై యుండుట పె ఊహకు ఇంకొక ఆధారము ఆయ్యలార్యుడు యుద్ధకాండ మునువలె అతడు భాస్కరుని తదనంతరము దేళాంతరమున రామాయణపూరణము కొటకు అయోధ్యాకాండమును చేపట్టేన కవికాడు. అసలు బాలకాండము మొదలుయద్ధ కాండ పూర్వు భాగము వరకు ఒకే కాలమున రచింవబడినదే. కొవున అయోధ్యాకాండము మిగిలిపోవుటయు తరువాత ఎప్పుడోపు ర్తి చేయబడుటయు అనునవి తటస్థింపనే తటస్థింపవు. భాస్కరునకు కుమార రుదదేవునకు గల శేష్యోపాధ్యాయికనుగాని, సాపాణి మారనకు కుమార ర్యూదదేవునకుగల వీతా పుత్ర ఫంబంధమునుగాని శంకించువారునను వారు కూడ ఈ _గంథము బాల కాండమును మొదలు యుద్ధకాండ పూర్వభాగముదాక ఏక కాలమున రచింప ఇడినదే యని యంగీకరింతురని నేననుకొందును*

ఇది యిటులుండ్‌ నిండు* ఇటీవల శ్రీ అనుముల సుబహ్మణ్యకాన్రిగారు కుమార ర్న్ముదదేవుని గురించి తమ బహుకాల బార్మితక పరిశోధనను పురస్క రించుకొని కుమార రుదదేవుడనగా రెండవ (పతాపరు[దుడే యనియు, ఆతడే కౌమార దళలో కుమార రుద దేవుడు అను నామనున జరగుచుండెననియు ఈ అయోధ్యాకాండ కర్త ఆ యువరాజే యనియు, సాహిణి నూరన ఆ యువ రాజుని తర్మడియే యనియు ఒక సిద్ధాంతము చేసిరి. అనగా రుదమదేవి తన సామంతుడో సేనానియో ఐన సాహిణి మారనకు తన పెద్ద కుమార్తెయైన ముమ్ముడమ్మ నిచ్చి వివాహము చేసెననియు, ఆ దంపతులకు జనించినవాడే (పతాపరుదుడనియు దాని కాత్వర్య్మముం

వ! సాహిణీ మారన యింటిపేరు నిళ్శంకవారనియు అతడు బాహ్మణు

ఊనియు ఆంగీకరించినవారు ఆతనికి ముమ్మడమ్మతోడి వివాహమును అంగీ కరింపకపోవచ్చు- కాని యా దంపతులకు గల జూతిలేదము ఆ బాంధవమువకు ఒక _పశిబంధకము కాదు. రుదమకేవి తన రెండవకూతురైన రఈయ్యమ్మను ఇందులూరి అన్నయమం,తి యనెడి _బాహ్మణున కిచ్చి వివాహము చేయుట చర్చిత వసిద్ధమే గనుక ఆమె పెద్దకురూ ర్రెకు కూడ అప్ట్‌ సంబంధమే దేసి యుండవచ్చును.

పూర్వకాలమున రాజులు తమ ఆడువిల్లలను తగిన రాజసంబంధ ములు దొరకనప్పుడు తమ రాజ్యమున ఉన్నతపదస్థు డైన ఒక _బాహ్మణున కిచ్చి వివాహము చేసి ఆతనికి రాజలోగానుకూలమైన సంపదను కల్గించి కుమా త్రెలను (బాహ్మబణునిఎటికి కాపుర మునకు బంపకుండ అతనినే తమ యిల్లటపు టల్లుడుగా గౌరవించుచు ఆ అల్లుని కుల బాహ్మణునిగా చెప్పుకొనెడివా రట! కావున ముమ్మడమ్యభ ర్త (బాహ్మణుడయిన సాహిణి మారన ఐన కావచ్చును.

కొని కుమార రుదదేవుడు (పతాపరుదదేవుడే యైగచో కాలమును బట్టి ఆతడు వాళక్కి భొస్కరునకు శిమ్యడగుట సందేహాన్సదము, ఆదియుగాక (వకాపరుదదేవుని యౌొవరాజ్య కాలములోనే భాస్కర రామాయణము రచింప ఐడీ యుండునేని తరువాతి ళతాబ్దిలో ఎల్లా పెగడ ఇంకొక రామాయణము రచిం చుటకు హేతువు కానరాదు. ఇది యిట్టండ స్నుఖహ్మణ్యళాస్త్రిగారి సిద్ధాంత ములో ఇంకొక లోపము ఉన్నడి

శాసనాద్యాధారములనుబట్టి ముమ్మడమ్మ భర్త మహాదేపరాజే కాని సాహ్‌ణి మారన కాదు. కనుక సాహిణి మారన కుమారుడగు కునూర రుడ బేవుడు కుమార శప్రతాపర్షుదుడు కొడు

ఈ నలుగురు కవులలో భాస్కరుడు మేటి. అతనివెనుక జెప్పదగిన చా డయ్యలార్యుడు. యుర్ధకాండభాగములం టోల్చి చూచినపు డిరువురు సమాన (ప్రతిభాళాలురుగనే కన్చింతురు. వీరిరువురును భారతకవుల యౌచిత్యపరిపాలన మనెడి నుగుణమును కరతలామలక మొనర్చుకొనిరి.

ఓ. ఈ సంగతి న్యుపసిద్ధ చర్మిత పరిశోధకుడు, నా మిలతుడు కీ॥ శే॥

భావరాజు వేంకట కృష్ణారావు చెప్పగా నేను విన్నాను.

812

భారత పద్యములను ఒటివడిగా బెల్బకొని భాస్కరుడు రచించిన పద్యము లిందు బాల కలవు, భారతొచిత్యము వీరియందు బాగుగా గలదు. మల్లికార్డునభట్టు కవిత్వము గుణమున తండి కవిత్వము వంటిది కాదు. కవులకు (ప్రారంభదళలో నుండెడి యభిరుచులు, పోకడలు అన్నియు నితని కవితలో కాననగును ఇతనికి ళబ్ధ జదిలతాభిమానము మీక్కుటము. అయినను ఇతని కవిత్వము ఒకవిధముగ రామాయణ కావ్యరచనకు అర్హ మైనదే యగమ. కావున ఈతని కవిత్వము మధ్యమణజాతి దవవచ్చును. భాస్కరునిది నర్వథా ఉతిమ జితి కవితం

రు దదేవుడు నల్లికార్జునభట్టు తరువాతి చెప్పడగినవాడు. సందర్శో చిత మైనను, గాకున్నను ఉదేకిమును వెల్తివిరియించు స్వభావ మీతనిది, రామ పట్టభంగ కథ వాల్మీకమున శాల్చిన గంశీరత, నిర్భరత యీతనిచేతులలో పలుచబాణి ఆవేశ పవాహమున గొట్టుకొని పోయినడి. ఐనను రసపోవణ లోపము రాలేదుం

భాస్కరరామాయణము రంగనాథరామాయణమువలెనే కొన్ని ఆమూ లక గాథలను స్వీకరించి, అ ద్విపద రామాయణముతో సంవదింప దలచెనేమో ఆఅనుఓకు నిదర్శనములు గలవు

అట్టీ అమూలకము లయిన కథాంళములలో ఆ రెండు రామాయణ ములకు గల పోలికలు, భేదములు ఇచ్చట ఉదాహరించుచున్నానుం వాలకాండ';

అహల్య పాషాణముగా పడియున్న దనట రెండింటను కలదు. కాని ఇందుడు కోడియై కూని గౌతముని అకాలమున ఇల్లు వెడలించునట్టుగా భాస్కరో రామాయణమున లేదు. అయోధ్యాకాండ:

మంధరకు రామునిపై ఈర్ష్య పుట్టటకు కారణము చిన్ననాడు ఆతడు దాని కాలు విరుగగొట్టుట యని రంగనాథ రామాయణములో నుండగా భాన్మర రామాయణములో మంధర రామునివలన పొందిన చరశజతాడనభంగము కారణ మని చెప్పబడినది

919 ఆరణ్యకొండ:

1. జంబుకుమారుని వృళ్తాంతము రెండింటను కలదు,

ల. లక్ముణుడు సీత పలికిన దున్సృహముల్హె న ఉపాలంభన వాక్యములు వినలేక ఆమెను ఒంటిగా వికిచి వెడలిపోవునపుడు పర్ణళాలముంగిట ఏడుబరుఎ గీచి వాటిని దొటి రావలదని సీతకు హితము గఆవినట్టు రంగనాథ రామాయణ మున గలదు. అది భాస్కర రామాయణము లేద. యు ద్ర కాండ: -

1. సేశుంర్మాణ ఘట్టమున రంగనాథ రామాయణమున (ప్రవేశ పెట్ట బడిన ఉడుతపాత భాస్కరరామాయణమున లేదు.

బీ. రావణునితల్లి క్రైకసీ కువూరునకు వితము గజుపుట భాస్కర రామాయణమున లేదు

8. రామ లక్ష్మణులు నాగపాళజద్ధు లై యుండగా నారదు డేతంచి రాముని విస్ణుత్వమును తలవించి ఆయనచే గరుత్మంతుని న్మరింపదేయగా గరుడు డేతెంచి నాగపాళములను విచ్చిన్నము గావించుట రెండిటను సమానము.

9. కాలనేమి వృత్తాంతము రెండిటను కలదు.

10. శుకోపదేశముచే రావణుడు పాతాశహోమము చేయుట రెండింటను సమమే,

11. రాముని నాభియందు నిహూఢమై యున్న అమృత కలళ రవాస్య ముమ విభీషణుడు రామని కెజిగించుట రెండిటను సమము.

₹. సులోచనా వృత్తాంతము భాస్కర రామాయణమున లేదు

వీటినిబట్టి చూడగా భాస్క రాదులు వాల్మీకమునేగాక రంగనాథ రామా యణమును సైతము చదివియే ఈ [(గంథమును రచించినట్లు కనబడును. అసలు చదమవకుండుట యెట్టు ? రామాయణ రచన కుషకమించిన భాస్కరుడు తనకు పూర్వము తన లాషలో అవతరించియున్న రామాయణమును (శద్ధతో చదివియుండునని నిస్సందేహముగా చెప్పవచ్చును

అవాల్మీకము లైన ఇట్టీ కథాంళములేగాక ద్విపద రామాయణమునందలి కొన్ని పదములు పద బంధములు, వాక్యములు కూడ భాస్కరరామాయణమున

(40)

$14 స్వీకరింపబడిన వనుటకు నిదర్శనములు బాల కలవు. వాటిలో ఈ కిందివి కొన్ని వా వాలకాండ :

1. దేవతలు రావణుని యౌద్ధత్యమును గూర్చి (బ్రహ్మతో మొజ పెట్టుకొనుట, రంగనాథ రామాయణము “వా( డన్న( గులగిరుల్‌ వడవడ వడకు వేడిమి చూప(గ వెజచు భాస్కరుడు వీకతో నత( డున్న వీట నెన్నండును- దే;కువ బెడి గాలి తిరుగంగ వెజచు న న్నిశాచరుః గన్న నాటోవ మెసంగ మున్నీరు కడలొటత్తి [మైయంగ వెజచు" భాసర రామాయణము “క్షడ్రలెత్తి మోయ వెజచును జడనిధు లిను( డెండగాయ శంకిలు వానిన్‌ టొౌడ గను నెడ వాయువుతో వడివీవక యడ(గు గిరులు వడవడ వడకునీ వి. విశ్వామితుడు వళివ్యనిపై (బవ్మోస్త్ర ముపయోగించిన సందర్భము రంగనాథ రామాయణము “సకల గీర్వాణులు సకల సంయములు సకల గంధర్వులు సకల పన్నగులు సకల భూతంబులు సకల దిక్పుతులు సకల తార్గాగహ చంద సూర్యులును సకల లోకంబులు చలనంబు నొంది” భాస్కర రానమూయణము “సకలామర గంధర్వులు సకలోరగ పకల భూత సకల దిళాపొ

తి15 లక నకల (గహ తారక సకల భువన సకల మునులు. జలనము€ బొందన్‌. అయోధ్యాకాండ : యజ్ఞద త్తుడు దశరథ బాణముచే మృతికొందిన కుమారుని గూర్చి దుఃఖించు సందర్భము : రంగనాథ రామాయణము గ్షీర్హాయవని నిన్ను దీవింతుగగాని నిర్దాత పటుబాణ నిహతి పల్కితినె భాస్కర రామాయణము “దీర్గాయు వనుట కరము నిర్ధాత పటిస్థ బాణనిహతియ పుత్తాా ఎ కిష్కింధాకొండము : శ్రీరాముడు సీతావియోగబాధ ననుభవించు సందర్భము : “బది యేమి యుత్పాత మిదియేమి చంద మిది యేమి యీ రాతి యినుః డేల పొడిదె నామేని కాప మిన్మడి గాం/గం జొచ్చె సెమ్మితి నను దరుచ్చ్బాయలః జేర్పు మనిన. జంగదుండుగాని యర్కు౦డు గొండు. జననాథ 1; హరిణ లాంఛన మదే చూడు మని లక్ష్మణుడు వల్క హరిణాకిపోయె నని సీత( బేర్కొని యట మఘమూర్భ్శవోవ” ఈ ద్విపద పంక్తులకు మూలము. జయదేవుని [పసన్న రాఘవ నాటకము నందలి రామలక్ష్మణ సంవాదాత్మకమైన యీ కింది ళ్లోకము: “ఫమ్బితే నను సేవ్యతాం తరుతలం చండాంళు రుజ్జుంభతే చండాంకోర్నిశి కాకథా రఘుపతే చందోఒయ మున్మీలతి వత్తైత ద్విదితం కథం ను భవతా? ధ త్తే కురంగం యతః క్వాసి (పేయసి । వో కురంగనయనే ; చందాననే ! జొనకీ 3”

816

ఈ ల్లోకము ద్విపద రామాయణమందువలెనే వద్య రామాయణమునను తెనిగింప( బడినది చూడుడు :

“*ోరపనుడు వేప! జొచ్చి నను( దమ్ము(డ వృక్షము [క్రింద బెట్టునా( దపనుఃడు రేయి లే/డు వనుధావర చందదు,డుగాని చందదునిన్‌ నృపనుత ! యెబ్లెటింగితివి నీవు? మృగాంకము చూడనున్కి హా చపల మృగాకి చందముఖి జానకి యెక్కడ నున్నదానవే ?”

(ఆరణ, కాండము : కి-£64) కొని ఇది భాస్కర రామాయణమున ఆరణ్యకాండమున గానవచ్చుచున్నళి ఆది ఆ పద్య ముండపలసిన స్థానము కాదు. దాని స్థానము కిష్మింధాకాండమే. ఆ కాండమునందలి పద్యమును పతులు (వ్రాసికొను వారెవరో ఆరణ్యకాండమునకు తరలించి యుందురు ఆ సందర్శముననే రామలక్మణ సంవాదాత్మకములై న మరి రెండు పద్యములను గలవు, వాటికి మూలవులు ఏ సంస్కృత నాటఏము నందై నను కలవో లేక స్వతంతములో నేను చెప్పలేను.

ఇవి యిట్లుండ, రామప్యాత చితణమునీ ఈ తెండు రామాయణములకుకు ముఖ్యమైన భేదము కలదు. బుద్దారెడ్డి రాముని పురుషోత్తముడనియే వాచ్యముగా పదేపదే వర్ణింపగా, భాస్కరాదులు వాల్మీకి మతానుసారముగా రాముని ఉత్రమ పురుష పుంగవునిగానే చితించిరి. ఉదా:

శ. రామ లక్ష్మణులతో విశ్వామితుడు వామన్నాశమమును దర్శించి నపుడు వామనావతార కథ చెప్పుటలో ఆ మహర్షి రామునితో *ఆ వామనుడనే నీవు) అని ఉగ్గడింళుట- కాముని విష్ణుత్వమును సాషాత్తుగా చెప్పుట ;

“నీవె వామనుడవ్నై నెగతీ (తివి(శో మావతారము దాల్చినట్టి విష్టుండవు నాడును నిది నీ వనంబు శ్రీరామ! నేడును నారీతి సనీవనంబయ్యె” శా బాలకాండము. భాస్కర రామాయణమున ఇట్టి పళంన లేదు.

2. మతంగ్శాశమమున శబరి ఆగ్ని _పవేశము చేయటోవునపుడు కవి

రామునకు వాడిన విశేషణములు విమ్ణు పరములే :

వ్‌! ఆప్పకన్సు సరంధాము పరమకల్యాణ పరిపూర్ణ పరమాత్ము పరమేస్టివినుతు నవ్యయు నవికారు నఖ బాంతరాత్ము నవ్యక్తు నిఖిలీశు నాద్యంత రహితు భవన ముఖామరవేద్యు భవరోగ వైద్యు రవి కులాంబురి చందు రఘమురామచ డు! దనమది నిళిషి యిత్రణి వల గొనుచు వినుళించి బరి యా విళుని సన్నిఢిని చనలునియందు రామార్పణంబుగను” జా ఆరణ్యకాండము- భాస్కర రామాయణములో నిది లేదు+ శి రంగనాథ రామాయణమునందు తార వాలికి హితము గజపుటలో రామువి విష్ణుత్వమే యుగ్గడింపబడేను : *ఆ రాఘవుడు విష్ణు డంబుజోదరు థు వ్రైరంబుగొని గెల్వ వశముగా దతని" కీమ్‌ ౦ధాకాండము- భాస్కర రామాయణములో ఆ నిష్ట _పశంస లేదు సరికదా రాముని మానవ చమ్యశునిగా నెంచి తార, గాంధారి కృష్ణుని శవించినట్లుగా శవించుటలయు కలదు “పోల ఐతి(వత( గావున నోలిం టొలియన్‌ శపింప నోపుదు నీవి ట్లాలిం గోల్పిడివగలం, (గాలెదు నిను వేణ యేల కడగి శవింపన్‌. నరోవర ! యి టకారణము నా పతి జంవితి గాన యీవు ఐం ధుర భుజళ శ్రితో మహిజ దోకొని వచ్చిన సీత నీ కడం జిరతర కాల మింపుగ వసింపక నీవతి దుఃఅపాటుతో నెరియుచునుండ భూమి జొర నిమ్మనుచున్‌ శవియించె( గిన్కతోన్‌” (కీష్కాంధాకాండము 806, 806) ఈ కాప (వసంగము వాల్మీకమున 'వెతము లేదు, ఆదియుగాక ధనుర్భంగ ఘట్టమునందు రంగనాథ రామాయణమున రామ విశ్చామ్మిత పాత్రలలో కానవచ్చెడి గాంభీర్య లోపము భాస్కర రామాయణ

818

మున వాటీల్లలేదు అఫ్లే సీకారాముల వివాహ వర్ణనము కూడా రంగనాథ రామా యణమున ఎక్కువ లౌకిక తంతుతోన్సు భాస్కర రామాయణమ.న ఎక్కువ వైదిక కల్పానుసారముగను నడచినది.

మొత్తముమీద భాస్కర రామాయణము రంగనాథ రామాయణమువలె వాల్మీకముసకు ఎక్కువ దూరము పోలేదు. మరి అమూలకములై న గాథలను రంగనాథ రామాయణమువలెనే స్వీకరించుట అవి తత్పూర్వమే ఆం్యధమున [వజాదరమును పొందియున్న కథలగుట వలన వాటిని విసర్ణించినచో తమ ఎగంథము లోకమ.సకు తృవ్లి గొల్పదని భాస్కరాదులు సందేహించిరేమో. సులోచనా వృత్తాంతము అట్టి వాటిలో ఒకటి యైనను ఏల వదలి పెట్టబడినో చెప్పలేము. బహుశః కొందరు పరిశోధకులు తలంచినట్లు ఆ కథ రంగనాథ రామాయణమున ప్రవేశము కలుగుట భాసా ౮ాదుల తరువాత ఎప్పుడో జరిగి యుండును.

నాచన సోముడు కాకతీయ సామాజ్య పతనానంతరము, తురుష్కుల పాలై పోయినది పోగా మిగిలిన యాంధ భూభాగమున అద్ధంకిలో రెడ్డిరాజ్యమునురాచకొండలో వెలమరాజ్యమును, విజయనగరములో విజయనగర రాజ్యమును స్వతంతముగా వెలసిశవని పూర్వ పకరణములో చెప్పితిని. వీటిలో రెడ్డికాజ్క స్థాపనకు విమ్మట సుమారు పది సంవత్సరములకు వేదభాసృృక ర్తయెన విద్యారణ్య యతీం _దిల యాశీస్పులతో హరిహరరాయ బుక్కరాయలనెడు సోదరులు తుంగభ దా తీరమున విజయసగర రాజ్యమును స్టాపించిరి ఈ రాజ్యమే (కమముగా దవ్నీణ భారతము నంతటను వ్యావీంచి విజయశగర మహాస్నామాజ్య మనుపేర ళతు చుర్నిరీక్ష్యములై న తేజోబల పరాాకమములతో వర్థిల్లెను* రెడ్డిరాజ్యమునకు (పథిమాస్థాన కవి యెళ్లా(పెగ్గడ యైనట్లు, విజయ నగరాస్టానమునకు పథమకవి నాచన సోముడని చెప్పవచ్చును, కొని యెజ్జన తన రాజైన వేమారెడ్డికి [గంథమును కృతియిచ్చినట్లు నాచన సోముడు హరి హర రాయలకుగాని బుక్కరాయలకుగాని |గంథభ మేదియును కృళి యిచ్చినట్లు కానరాదు. (ప్రసిద్ధమైన యాతని యుత్తర హరివంశము హరిహరనాథునకు కృతి యీయబడినది. ఆస్థానమున నున్నంత మాతమున కవియైనవాడు తన (గంథ ములను ఆ రాజునకే అంకితము నీయవలయునను నియమము లేదు గనుక “సోమన 'తదాస్థానమున పదన్థుడి యుండియుండవచ్చును, (గ్రంథము కృతి యిువ్వకున్నను ఆతని ళాస్త్ర వైదుష్యమునకు మెచ్చి బుక్కదేపరాయ లొక య్యగహారముమ దానము చేసెను దానిని బట్టియే నాచన సోముడు విజయనగర రాజ్య (వథమాం్యధకవి యని చెప్పుకోనుట పరిపాటియైనది అ(గహార (ప్రదాన సమయమున బుక్కదేవరాయలు వేయించిన కానసనము నకు రెండు [వతులు కలవు. అగహారదాన సంవత్సరము తారణ సంవత్సర మని మాము రెండింటను సమానముగా నున్నది. కాని కాలివాహన ళకాల్ధి సంఖ్యలో ఆ రెంటికిని భేదము కలదు, ఒక దానిలో “రస భూ నయనేందులఖిః

ల20

శకస్యాద్దే ఆలంకృతే కారణాట్టే చ్వైతమాసే” అని కలదు. అనగా రసభూ నయనేందు సంఖ్యా పంకేతికమైన సంవత్సరము, అడి కాలివాహనశకము 1916 (క్రీశ. 1296) అని యర్థము, రెండవ దానిలో “రస్హాభ నయనేందుఖిః శక స్యాబ్టే అలంకృతే కారణాబ్టే చై శమాసే” అని యున్నది, ఇది కాలివావాన శకము 1266 (కీ, ఈ. 1284.) ఈ రెండింటిలో కారణ సంవత్సరము 1206 లోనే సంభవించును. గనుక రెండవ పాఠమే సరియైనదని తోచును కాని ఆదియు పొసగదు ఏమనగా కీ.శ 1886 లో స్థాపించబడిన విజయనగర స్మామాజ్యము నేలిన బుక్కరాయలు [కీ కళ. 1904 లో కాననము వేణజంచుట అసంభవము కాబట్టి యీ రెండు పాఠములును తప్పేయని యూహించి థ్రీ వేటూరి [ప్రభాకరశాస్త్రిగారు ఆ నంవత్సర సంకేత వాక్యమును “రనర్తు నయనేందుభిః” అని సవరించిరి. అనగా ళా. ఈ 1266 (1266+-78== 1841 శ్రీ ₹.) అది తారణ సంవత్సరమే. అది విజయనగర సామా్య స్టాపనా నంతర మెనిమిది సంవత్సరములకు వచ్చును. శ్రీ పభాకర ళాన్తి గారి నిర్ణయ మును వండితు లందరు అంగీకరించిరి. శాసన కాలము నాటికి రాజ్యమేలుచున్న వాడు హరిహరరాయలు, బుక్కరాయలు యువరాజు మ్మాతమే. ఐనను నర్వ సమర్థతతో అన్నగారికి కుడభుజమై రాజ్యపాలనాదికమున పాళవముతో పాల్గొౌనుచుండినవాడు గాన యువరాజు ఆ య్యగవోర (సదానము చేయుటయు ఆయన పేరుమీదనే కాననిము వేయబడుటయు న్యాయమే ఈ కాననమును బ్బ్దీ యుత్తర హరివంశ రచనా కాలమును నిర్ణమింపలేము ఈ (గంథమున కును ఆ కాసనమునకును ఏమియు సంబంధము లేదు. బవుళః ఈ మహాకావ్య రచనా సముపార్డితవైన యేళన్సు వ్యాపించిన వీమ్మటకే సోముడు రాజుచే సమ్మానితుడ్లై యుండవచ్చును. అగుచో ఈ (గంథము (క్రీ ఈ 1840 |పౌంత మున పుట్టియండును. ఈ యూవా నిజమగునేని ఎజ్టున హరివంశము కంటె సోముని హరివంశము వయసుశ నుమారు పదేండ్లు చిన్నది. కాసనకాలము నాటికి ఉద్దండ పండీతుడుగా (పసిద్ధి కెక్కి రాజసమ్మానితుశ్లై నాచన సోముడు ఆ శతాబ్ది యారంభమున జన్మించియుండవచ్చును. కాగా ఎక్టాపెగ్గడ కంటె నుమారిరువది సంవత్సరములు విన్నవాడై యుండును

ఇతని కవితా యళస్సునకు కారణభూతమైనది ఉత్తర హరివంశము. ఇతడు హదివంశమునుు పూర్వ హరివంశము ఉత్తర హరివంశము అను పేర్ణతో

821 ర్రచించియుండుననియు నండు మొదటేది ఉత్సన్నమైపోగా నుత్తర హరివంశము మాతమే మిగిలిశదనియు కొందరనుకొందురు, వారియూహ కాధారము లివి

(1) ఈ ఉత్తర వరివంశమునకు ఇప్టదేవతాస్తుతి కృతి _పధానాత్మక మైన అవళతారికాభాము లేదు. (2) కథా ప్రారంభము నందలి యీ [క్రింది

కంజ హరివంశ (ప్రథమ కథాం

తరమునం గల వింతలెల్ల దప్పక మదిలో(

చిరమయ్యె. గదా మీందట

నరవర యే కథలొకో ! వినం [బియ మకుడున్‌ (1-8) కం జనవే.జయు/ డిట్లమున

మ్మునితో, బలదేవు లావు మును విని మణియుం

దనియదు నుడి ముద మొదవంగ

విన(గో రెడు! జెప్పవే వివేకనిధానాః (1-4)

కాని ఈ యుక్తులంత బలమైనవి కావు. ఏమన ఈ _గంథమునకు అవ తారిక అనావళ్యకమనియు నిది తిక్కన సోమయాజి కృత భారతమునకు పరి శిష్టభాగముగా (గ్రహింపబడవలెననియు కవి భావించినట్లు గద్యమున ఈ పంక్తులు కిలవు.

“ఇది శ్రీమదుభయకవిమి_త్త) కొమ్మనామాత్య పుత్తంి బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి (ప్రజీతంబైన శ్రీ మవోలారతక థొనంతరంబున శ్రీమత్సకఅ థాషాభూషణ సాహిత్య రసపోష* సంవిధాశత(కవన్నర్రి నంపూర్ణ కీర్లి నవీనగుణసనాథ నాచన సోమనాథ (పణీతంటబైన యు త్తర హరివంళంబు నందు! (బథమాళ్వానము-” నంస్కృృతమున వరివంళము భారతమునకు పూరక మైనట్లు తెలుగున తన [గంథమే తిక్కన కవికృత భారతమునకు పూరకముగా భ్రావింపబడవలెనని కవి మనోరథము, మతియు తిక్కన తన భారతమును హరిహరనాథున కర్పించినట్లే తానును ఆ దేవునికే తన (గంథమును అంకిత మిచ్చుట పై ఊహను ఐబలపరచుచున్నది అట్టితో ఈ (గ్రంథమునకు అవతారిక అనావశ్యక మని కవి భావించుట సహజమే.

(41)

29 నిజమునకు సోమన యెత్సాపెగడ వలెనే హరివంశము నంతను పూర్తిగా (వాసియుండునేని యందలి రెండు ఖభాగములకు పూర్వభాగము, ఉత్తర భాగము అని పేళ్ళు పెట్ట్టలయును గాని పూర్వ హరివంశము, ఉత్తర హరినంళము అని వ్యవహరించుట తగదు. మజటీయు తాను కృష్ణావతార మహి మలు కొన్నే చెప్పదలచితిననియు, తాను చెప్పక విడిచిన వాటిని ఇతర పురాణ కథల వలన తెలిసికొనవలయుననియు కవి యీ [క్రింది పద్యమున చెప్పెను. కం॥ వహలపౌణి మహిమ చెప్పం గలవారెన్వరు పురాణకథలన్‌ మరీయుల- దెలిసికొనుము నే జెప్పక నిలిచిన చోటులు వివేక నిర్మల బుద్ధిన్‌. (1-12 దీనిని ఐట్టి తాను కృష్ణునణ సంజంధించిన కొన్ని కథలే చెస్పదలచినట్టు కవి స్పష్టముగా వ్యక్తము చేసెనని యనుకొనవచ్చును. మళీ ఆ చెప్పదలచిన కొన్ని కథలకు “ఉత్తర హరివంశము” అని పేరు సపెట్టనేల” యని యందు మేని అందలి కథలన్నియు హరివంశము నందలి యు త్రరభాగమునకు సంబంధించినవి గనుక-అని సమాధానము, అందుజే ఉ త్తరహరివంళము అనుటలో తప్పులేదు. మరి యితడు పూర్వభాగమును రచింపలేదనియే పలు వురి యభిప్రాయము పూర్వభాగమున బాఐకృష్ణలీలా కథనము తప్ప తక్కీన భాగమంతయు నీకసముగా పొంాణికవిషయ భూ ఎిష్ట్రముగా నుండునుః సాహిత్య రసపోషణ సంవివాన చకవ రి య౫విచుకాన్న సోమన ఆ నీరస ఘట్టములను గైకొని తన మిరుదనును సార్థకము చేసికొనలేడు, ఆయనది రస పోషణ పరాయణమైన _పాబంధిక ధోరణి. *& వోతజికింవిష య. (చరధానములు విజ్ఞానోపదేశ మ్మాత ప్రయోజకములునైై న ఘట్టములు పనికిరావు. ఉద్విగ్న మైన యీతని చిత్త _పవనృ్తి కూడ వాటిని అంగీకరింపదు (పకి పద్యమును ఏదో యొక రస భావముతోనో, ఆర్థాలంకారముతోనో అలంక రించి కావ్యమంతయు హృదయావర్థక ముగా రచింపవలయుననెకి కుళూవాలము కలవా డీతడు. ఇట్టి రసావిషుడైని కవి పౌరాణిక భాగములను తడవకపోవుట సహజమే,

కకక ఈ [గంథమున గల కథలన్నియ హరివంళోత్తక భాగము నందలి వగుటచే దీనికి ఉత్తరవారివంశ మను పేరే తగియున్నది ఆ ఉ త్తరలాగము ఎజ్జాపెగ్గడ [గంథము నందలి యు త్తరభాగమే యశ యకుమాగించుటకు కొంత అవకాశమున్నది సంస్కృత వారివంళము హరివంళపర్యము, విమ్ణ వర్వము, భవిష్యపర్వము ఆను మూడు భాగములు కలది ఎజ్జన ఆ మూడు పర్వములను అమువాదములో పూర్వోత్తర భాగములుగా విభజిందెను సోమన రచించిన ఉ త్రీకహరివంశొముశందలి కథలన్నియు నెజ్టిక యుత్తర భాగము నందలివియే యగుటచే దానినే యీత డనునరించెనేమో యని యనుకొనవచ్చునుం ఎజ్జన రచన (పకారము నరకాసురకథ కుండిన నగఠరనుశ రుక్కిని సంవారించి బలరాముడు ద్వారకకు వచ్చిన వీమ్మట జరిగినట్టున్నది. సోమన హరివంళ ములో పైతము నరకాసుర కథకు పూర్వవృత్తాంతముగా రుక్మిమరణమే పస్తా వింపబడినది. కం॥ అనుటయు నొజనమేజయ జనపతి యిట్లనియె రుక్మి నచ్చిన మగుడం జని యాదవ నగరంబున జనార్జనుం డేమి సేసె సొజన్యనిధీ! కావున ఎజ్జా పెగ్గడ భాగమునే యాతడు తనరచన కాధారముగా _గెకొని యుండవచ్చును. సరియ్‌ నెజ్తాపెగ్గడ యు _త్తర భాగమున నరకాసుర కథకు పూర్వము జరాసంధుడు మధురపై దండెత్తుట ద్వారకా నిర్మాణము బలరాముడు కా?ంది భేదనము సేయుట, రుక్మిణీ కల్యాణము బలరాముతు రుక్మిని చంపుట యను మూడు (పధాన కథలు కలవు. ఆ మూడింటిని వదలి సోమశ నరకాసుర కథతో తన [గంథమును ఉప్యకమించెను ఆ మూడును ఉత్స్పన్నమెపోయిన దని తలంపబగెడు పూర్వహరివంశమ.న ఉన్నవేమో యని సనందేపించుటకును వీలులేదు. ఏమనగా, ఎల్జనకును సోమనకును లభించిన మూలహరివంశము మూడు పర్వములు కలదిగా గాక పూర్వ్వో తరము లనెడి రెండు భాగములు కల దియే యగునేని నరకుని కథకు పూర్వమున గలవని వైని పేర్కొన్న మూడు కథలు ఉత్తరభాగము నందలివియే కాని, పూర్వళాగమునందలివి కావు,

!

కాబట్టీ బలరామ కృష్ణుల చర్మితలో గల రనసవర్హట్టములలో కొన్ని మాతమే గైకొని యీతడు ఉత్తరహరివంశమున రచించెనుట సత్యము. రుక్మిణీ కల్యా ఇము అట్టి రసవర్డట్టమే సోమన దాని నేల పదలిపెట్టెనో తెలియదు,

ఎజ్జన భవిష్యపర్వము చాల సం[గహించెనని యాతని _వకరణమున చెప్పితిని. ఇతడు దానిని తడవనేలేదు. కావున ఇతడు ఉత్తర భాగమునైనను- ఆది సంస్కృతో త్రరభా గ మెనను కావచ్చును, ఎట్టన యు_త్తరభాగమైనను కావ చ్చును-పూలర్తిగా ఆనుసరింపలేదు, ఆనువదింపలేదుం

వారివంళమునుండి యీతడు గైకొన్న కథ లాలు,

1. నరకాసుర వధ (వథభమాశ్వాసము)

నరకాసురుడు ద్విగిజయయా[తాకుతూవాలియై నస్వర్గముపైకి దండెత్తి &ందాది దిక్పాలకులను పారదోలుట-ద్లై త్వృభటు లమరావతిని కొల్లగొట్టి దివిజ కాంతలను చెజబట్టుట-నరకు డప్పరోరత్నమైన ఊర్వశి” విలిపించి తన్న పొందుమని యభ్యర్థించుట-ఆ జాణ తెచ్చుకోలు సమ్మతి నటించి యిం[దొాదుల వలె హవిర్భాగార్హత సంపాదించి యుపేందపాభవముతో తన్నుగైైకొనుమని యాళ పెట్టుట-నరకుని ఆదేశమున దైత్య్మభటులు యజ్ఞ భాశ హరణార్థమై బిదరికాననవానులైన బుషులను బాధించుట-భారద్వాణాది బుమఅ ద్వారక కేగి తమపాట్లు శ్రీకృష్ణునకు విన్నవించుట-అడేసమయమ్మున నిం్యద్రుడును థ్రీకృష్ణుని దర్శించి తన పరాజయమును వరకు - నౌద్ధత్యమును విన్న వించుకొనుట- శ్రీక్స ష్టుడు సత్యభామా సహితుడై నరకునిపైకి యద్ధము సేయటోవుట-యుద్ధమున శ్రీకృష్ణుడు నొచ్చి మూర్చిల్లగా సత్య విల్లందుకొని నరకునితో పోరి యల యించుట- శ్రీకృష్ణుడు తేరి చక్రము గ్రైకోని నకకుని సంహరించి ఆతని కుమారుడైన భగదత్తునకు _పాగ్ట్యోతిషము నొసంగుట-నరకుని తల్లియగు భూదేవి తన్నుచేరవచ్చి దుఃభింపగా శ్రీకృష్ణు డామె నోదార్చి జయలక్ష్మీ నంళోఖితుడై ద్వారకకు తిరిగివచ్చి బంధుజనులతో సుఖంబుండుట, ఇది (పళమాళ్వాసముం

క్ష శి, మృతుడైన యొక (బ్రాహ్మణ బాలుని (శ్రీ కృష్ణుడు (బ్రితికించుట, (ద్వితీయా శ్వాసము ఒకప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు ఏకదిన(కతుదీషితు జై యుండగా నొకీ విప్రుడు దుఃఖపరవకురైై వచ్చి తనకు రానున్న యాపదను తొలగించి రష్షించు -చుని కృష్ణుని పార్ధించి తన యాపద నెటీగించుట=- (ఆ (బాహ్మణునకు తత్నూ ర్వము మూడు తడవళు ముగ్గరు మగలిడ్డలు పుట్టి పుట్టుకలోనే మరణించిరి. ఇపు డాతనిభిర్య ఆసన్న[వసవయై యుండెను ఈ నీడ్డ్దయెనను దక్కునో చక్క దో. యమ.ళయిముచే పుట్టటోవు శిశువు యమునిబారి పడకుండ కాపాడు మని కృష్ణున కాతడు చేసిన విన్నపము)-- కృష్ణుడు (కతుడీక్షితుడు గాన విప్ర ళెక్స రక్షణార్థమై యడ్జనుడు సపైన్యముగా [బావ్మాణునింటికి పోవుట-అర్జునుని సమవముననే యమభటులు అప్పడే జన్మించిన (బాహ్మణశికువును హరించుటం= [వాహ్మణు డర్జునుని యసమర్థతకు నిందించి, మరల కృష్ణుని జేరి మొఆ పెట్టు కౌనుట-కృష్ణు డర్దనసారథికమైన రథముమీద వ్కిపసహితుడ్రై యు త్తరదిళశకు పయనించుట, సాగరుడు థ్రీ కృష్ణుని పథయానమున కనువ్హై నంతమేర $లా నన్నిభముగా జలమును ఘనీళవింపడేయుట-అబ్లే సముదతరణానంతరము కాన చచ్చిన ఇయంతాది సప్తగిరులు కృష్ణుని రథమునకు ఉతోవయిచ్చుట-రథనిరోఢ మొనర్చిన కాజుచీకటిని కృష్ణుడు ఖేదింపగా తేజోమయాకారురై న యొక పురు మడు కానవచ్చుట - కృష్ణడు రథమును ళోడివారి నచట నిలిపి యొంటరిగా తానే తేజఃపటలములో ,(సవేశించి వ్మిప్రుని నల్వురు నృుతబాలకులను సజీవులుగా తెచ్చి ఇరితం్యడి కౌనగుటం... 8. శ్రీ కృష్ణుడు సంతానార్థి మై కైలాసమున శేగి శివునిచే వరము పొందుట, (తృతీయా శ్వాసము) అనపత్య యెన రుక్మిణి తమ దొంవత్యానురూపమైన వుళి సంతొ నము నపేడీంచి యా భాగ్యమును కల్గింప వినయసుందరముగా _వియాతాపము లతో [పియుని ఏకాంతమున వేడుట - శ్రీకృష్ణుడు (పసన్నుడ్తై యామెకు వర మిచ్చి తప మొనర్ప క్రై లాసమునకేగ సంకల్పించుట-తన పరోశమున యాదవ గర్భశతువెస పౌంగడక వాసుదేవుని వలన నగరమునకు (ప్రమాదము సంభ వింపకుండ బఐలదేన సాత్యకి పముఖ యాదవ నాయకులకు నగర రక్షణాది కార్య

8206 నిర్వహణమం.నకు తగన ఉపదేశములు చేసి వెడలుట-దారిలో ఐదరిక్నాళమమున విడిసి యందలి బుషులు సమర్శించిన సపర్యల స్వీకరించుట - వీకాచ నాయకు డును, తనభక్తుడు న్హైన ఘంటావర్డు ననుగహించి దివ్యత్వమొనగుట.- కైలాస మున కృష్ణునితపస్పు-పరమశివుడు సత్యక్షమగుట- బువులు హరివార నామా త్మకమైన ఆ కేజోద్వయమును స్తుతించుట శివుడు కృష్ణునకు పృత్త్శిపావివర మిచ్చుట- శ్రీకృష్ణుడు ఈశ్వరుని వీడా ని ద్వారకకు మరలుటం 4. పౌండ్రక వాసుదేవుని సంహారము (చతుర్థాశ్వాసము).

శ్రీకృష్ణుడు శివునివరమును పొంది ద్వారకకు మరలివచ్చుచు మద్యే "మార్గమున బదరికావ? మున కొంతకాలము బుషులతో నిష్టకథా గోస్టిని కాలము పుచ్చుచుండగా పొందక వానుదేవుడు ద్వారకవై నాకరాతి దండెత్తి కోటను ముట్టడించుట -- సాత్యకి బలరాములు చతురంగబలములతో తలపడి ళతు.పెన్య ములతో పోరుట- పొండునకు సవోాయుడుగా వచ్చిన యేకలవ్యుడు యాదచ వైన్యమును కలగుండుపరచి దైన్యము నొందించుట-బలరాము డేక లవ్యునితోడ్య సాత్యకి పొం డునితోడను ద్వంద్వయుద్ధము చే ముట-తెల్ల వారుసరికి శ్రీకృమ్తుడు ద్వారకకువచ్చి యద్ధమ నకు దిగుట-పౌండక డు సాత్యకినివీడి _శీకృష్ణనిపైతన చ(కమును _పయోగించుట - కృష్ణుడు పయోగించిన సుదర్శనము పొండకుని శిరము _మంచుట- ఏకలవ్సుడు బలరాముని గదాపవోరమునకు తాళలేక సము (దమున బడి యీదుకొనుచు పోయణి యొక లంక+ జేరుట-ళ తునంహార మొనర్చి విజయోత్సాహముతో కృష్ణు కొలువుకీరి తన కైలాప యాతా విశేషములను యాదవుల కెజింగించుట - అంతఃపురమున కేగి రుక్మిణీ సత్యభామలతో ద్యూత (క్రీడా నుఖము ననుఠవించుట-- పౌం్యడకుని మ్మితుడ్రైన కాశీరాజు ద్వారకపై కృత్యను (వయోగింయట- ఆది మంటలు (గక్కుచు వచ్చి యాదవులను వీడిం చుట- బలరామాదు లంత।పురమున కేగి ఆ ఆపద నెజిగింపగా నాయన ద్యూత (క్రీడా నులఖము ననుభవించుచునే దాయ వచ్చినచోటికే పోగలదని ఉపేషాభాన ముతో ననుట = ఆయన వాక్షఖభావము వలన నా కృత్య ఆకాశమార్గమున మరలి పోవుచుండ కృష్ణుడు దానిపై సుదర్శనమును (సయోగించుట-కాశీనివాసి యగు నీశ్వరుడు ఆ పట్టణము వీడి కొంత దూరమున గల తాళవనమున విడి యట - కృత్య భయవిహ్వల యై పోయి తనను _పయోగించిన కాశీరాజును

న! కాగలించుకొనుట - సుదర్శన చృక మా యిరువురి శిరమలను అండించి కొఠీ వట్టణమును భస్మీభూతము గావించుటం శ. హంస డిభకోపాఖ్యానము (ఐదవ ఆశ్వాసము) సాళ్వ దేళశాధీశుడైన (బ్రహ్మదత్తుడను రాజునకు శివుని వరమువలన హంస చిభకులను పుత్తు9లు పుట్టుట-విష్ణుభక్తుడై న యాతని మంతికి జనార్జనుడను పుత్తుడు పుట్టట-హంసడిళకులు పెరిగి పెద్దవార్తై శివుని గురించి తప మొనర్చి శతు విజయ వరమును పొందుట-ఆ రాజముమారులు వేటకు వెళ్ళి ఆ వనములో తపస్పమాధియందున్న దుర్వాసోమునిని డుర్భాషలాడీ అవమానించి ఆశమ వన్తువులను త్వరంనమొనర్చుట- ఆ బుష్‌ వారిని ళవింపజాలియ ఈపోవ్యయ మొవర్పళేక ద్వారక కేగి తమ దుఃస్థితిని హృదయవిదారకముగా శ్రీకృష్ణున 'కెరిగించుట- కృష్ణుడు ఆ తపస్వికి మనళ్ళాంతి కలిగించి హంస డిభక చధకు పలిజ్జ బూనుట- హంసడిభకులు తండిచే రాజసూయము చేయింప (పయత్నించుట- రాజనూయము నసర్వాతిరిక్త పరాకమ సారులైన రాజులకు గాని సౌధ్యము గాదనియు వా రందులకు తగరనియు జనార్దనుడు వారించుట- చా రాతిని మాట సరకుగొనక రాజనూయమునకు వాపహ్వ్వానించు నెపముననా మంతి కుమారుని కృష్ణు నొద్దకు రాయబార మంప్కి యాదవులు తమకు కప్ప ముగా రాజసూయ వేళకు ఉప్పు తేవలయునని సందేశము వంపుట-జనార్జనుడు ఈ కారణము చేతనై నను శ్రీకృష్ణుని సందర్శించు భాగ్య మబ్బెనని సంతసించి చ్వారక కేగి హంసడిభకుల దుష్టత్వమును, వారి సందేహము శ్రీకృళ్ణున కెరి గించుట-ఆయన సాత్యకిచే హంపడిళకుల యొద్దకు (పతినందేశము( బంపుట- “హూంనకీరకుణ సాత్యకిని చూలనాడగ నాత డనివార్య శౌర్యముతో విజృంభించి పుష్కరసరస్తీంము రంగముగా యుద్ధ నిశ్చయము చేసికొని వచ్చుట-సాళ్య యాదవ బలములు ఆ సరోవరతీరమున యుద్ధమునకు తారసిల్దుట- హంస డిళకుల పక్షమున పెక్కురు దైత్యదానవ నాయకలు రణ మొనర్పవచ్చుట- విచ్మకుడను రావనుడు తొలినాడు కృష్ణు నెదిర్చి ఘోరముగా పోరి సుదర్శన చక నివాతుడగుటం మరునాటి యద్ధముకకు ఉభయ సేనలు గోపర్టన పర్వతము గెంతకు జేరుట- హంసుడు కృష్ణతో ఘోర యుద్ధము చేయగా శౌరి యాతనిని

8208

యమునానది మడుగులో నడగదొక్కుట-డిభకు డన్న మరణమునకు విల వించుచు బలరానునితో పోరి అన్న పోయిన దారినే పరలోకమున క్రేగుట. హంస డిళకల ఆంతము- యాదవ సేనల విజయము శ్రీకృష్ణుడు తన చిన్న నాటి క్రీడారంగమైన గోవర్టన ప్రాంతమున నుల్బాసముతో కాలము పుచ్చు యళశోదానందులు తమ కుమారులకు చూడవచ్చి వారిచే సంభావితుల్టై ఆకంద భరితు లంట = కృష్ణుడు జయండ్మీళోభితుడై యాదవులతో ద్వారకకు వమరలుట

6, ఉషా పరిణయము (8 వ ఆశ్వాసము పూర్వభాగమ్ము

బఐలిచకవర్తి కుకు రుడైన బాణుడు, పార్వతీ వరమేళ్వరులు తమ పుత్తుండైన కుమారస్వామిని ముద్దుగా లాలించుట జూచి తనకు వితృలాలన భాగ్యము లేమికి విచారించి శివుని గూర్చి తపస్సు చేయుట- శివుడు తపమునకు మెచ్చి యతనిని పుత్తుంనిగా స్వీకరించి గాణాపత్యమ.ను, మయూరధ్వజమును (ప్రసాదించి తాను పార్వతీసహితుర్తై అతని రాజధానియెన శోణితపురము చెంత నివసింప నమ్మగహించుట- బాయిడు శానాదేశారీశల జయించియు తన వేయి చేతులతీట యింకను తీరమకి చిడిముడిపాటు జెంది, రణకండూతి తీరు సుపాయ ముపదేశింపుమని శివుని వేడుట- వరమేళ్వరుడు లోలో నవ్వుకొని నీ మయూర ధ్వజము నిర్నిమిత్తముగా నేల గూలినప్పుడు నీ యుక్సాహము తీర్చెడి రణము సంభవించునని యాళగొల్చి పంపుట.

అతడు నభా భవశమునకేగి యా సంతోషవార్త మంత్రుల కెఠిగించు చుండ%నే మయూర ధుజము విజిగి నేల గూలుట- ధ్వజపతనము అభ్యుదయ హేతువని బాణుడు సంతసింపగా మంతియైన కుంథాండకుతు ఆ దుర్నిమి_త్తము నకు చింతిల్దుట-ఒకనాడు పార్వతీ పరమేశ్వరులు [(పమద కాంతలతో, దకజ కన్యలతో కలిసి లీలోద్యాన శేశీలాలసుల్లై వివహరించుట-పార్వతీ పరమేశ్వరుల శృంగార చేష్టానుభవములు చూచి, తన కట్టి భాగ్యములేమికి నుషా కన్య చింతింయమట- పార్వతీదేవి యామె తల పెటింగి, “రాబోవు మాఘ శుక్ల ద్వాదశి నాడు స్వప్నమున నీ పొందనుభవించు యువకుడు నీకు పతిమై దాంపత్య సొభ్యామభూతి కలిగించు'నని వరమిచ్చుట- కొలది కాలమున కళ్లే జరుగుట- దానవకన్య తనకు కన్యాత్వ భంగము కలిగి నందులకు చింతించుట

899 చెలికల్తెలామెకు బార్వతి (పసాదించిన వరమును జ్ఞ ప్తికిదెన్సి యూరడించుట- ఆ కన్య స్వప్నదృష్ట పురషనిపై మరులుగొని అతస ఉనికి తెలియక పరితపించుట- మంతి పుత్తింకయైరన చితరేఖ, ముల్లోకముల యందలి రాజ కుమారుల పటములను (వ్రాసి యామకు చూవి వర్ణించి చెప్పి స్వప్న సమాగతు కైన ఆ యువకుని అందు గుర్తింపుమవి యడుగుట ఉష తన వియునిగుర్రిం చుట- అతడు శ్రీకృష్ణుని మషమడనియు, (పద్యుమ్నుని కుమారుడనియు, పేరు అనిరుద్ధడనియు చితిరేఖ వికడీకరించుట- దాశవ విరోధిల్తైన శ్రీకృష్ణ నితో తన తండి వియ్య మందుట పొసగదని ఆ యువ3 బింతిల్లుట-చ్చిత రేఖ వియ్యము మాటెట్లున్నను అనిరుద్ధుని రహస్యముగా కన్యాంతః పురము శకు తెచ్చెగనని త్వారకకు వెడలిపోవుట- ద్వారకలో నొక సర స్తీకమున తపస్సు చేయుచున్న నారదునకు నమన్కరించి ఆమె యానద్వ్భృత్తాంతమును ఆ బుషి కెజిగించుట- ఉషానిరుద్దుల సమాగమము కారణముగా యాదవ దానవులకు మవోయుద్ధము సంభవించన నున్నంమలకు కలవిళనుడు నంత నిల్లుట- చి తరేఖ మాయాబలమున అనిరుద్ధుని (పాసాదము (సవేశించిన శయ్యా గతుడై, యున్న ఆ కుమారుని మాయామోహితుని జేసి తోడితెచ్చి ఉషాంతఃపురమునందలి పాన్పువై పరుండబెట్టి పటోధితుజేసి వెడలిపోవుట- ఆ యువతీ యువకులు మదన [క్రీడా లోలురగుట- ఉష చెలికల్తెల తోడ్చా టుతో అనిరుద్ధనకు కన్యాంతఃపురముననే రహస్య నివాన మేర్చరుచుట- కొన్ని దినములు గడచిన విమ్మట ప్రాసాద శోధకులు అనిరుద్ధుచి జూచి బాణా సురున కెజిగించుట- దానవరాజు ఆతనిని పట్టి తెచ్చుటకు భటవర్గమును బంపుట- అనిరుద్ధుడు ఒక పరీఘను చేకొని వారితో తలపడి హతమార్చుట- శాణుడు ఆ అంతఃపుర (దోహిని తానే సంహరింపవలయ ననెడు ఆగవా ముతో సైశ్యముతో వచ్చుట- అనిరుద్ధుడు, అతని నెదిర్చి వెకుదీయక పోరుట- కానున్న మామగారు, అల్లుని నాగ పాఠ బుద్ధునిజేసి చెజయందుంబుట-అక్కడ ద్వారకలో చితరేఖ యనిరుద్ధు నపహరించి తీసికొనిపోయిన మరునాటి ఉద యము, అంతఃపుర కాంతలు కుమారు డదృవ్య డయ్యెనని విలవీంచుట- యాదవ భటులు చుట్టువట్టు గల పర్వతారణ్యములలో వెదక్షిచచ్చి కుమారుడు కానరాలేదని కృష్ణున కరిగించుట-మాయబల నిపుణులైన యక్షరాతన కులము లలో నెవతెయో యొక యువతి యనిరుద్దునిపై వలపుగొని యాళనిన తోడ్కొని పోయి యుండునని కృష్ణుడు నిశ్చృయించుట (42)

లెలెం 7. ఉషా పరిణయము (8వ యాశ్వాసము, ఉత్తర భాగము

నారదుడు శ్రీకృష్ణుని కొలువున కేతెంచి అనిరుద్దుని వృత్తాంత మంతయు బెప్పుట-ఫ్రీకృష్ణుడు పద్యుమ్న ఐలరాములతో గూడి గరుడారూరుడై బాణుని పైకి వెడలుట- బాణుని పురమును పమీపింపగానే ఆ మువ్వురి ళరీరనులు బంగరువన్నె గలవి యగుట- ఐలరాముడు ఆ వింత మార్పునకు కొరణ మడు గగా కృష్ణుడు ర్యదాజ్ఞచే * శోణపురమును అగ్ను లన్నియు పరివేష్టించి యుండుననియ్కుుఆందు ఆహవసీయాగ్ని తమ్ము తారసిల వచ్చుచుండుటచే తమ శరీరచ్భాయలు మారినవనియు సమాధానము చెప్పటం గరుత్మంఈతూాశ్నర్థాక్ష గంగొ జలములను తన రెక్కలళో తెచ్చి ఆహవనీయాగ్ని నార్పుట- (బహ్మ పుత్తుంలునుు ర్ముదొనుచరులునై న పదిమంది యగ్నులను వెంటబెట్టుకొని యంగి రనుడము ముని కృష్ణుని మార్కొని పోరి యోడిపోవుట- శివుడు ్రీకృమునిపైకి శివజ్వరమును పంప్పట- కృష్ణుడు విషు జ్యరమును (పయోగించి దానిని రూపు మాపుట- శివుడు స్వయముగా యుద్దమునకు దిగి థ్రీకృష్ణునివై పాకుపతమును (పయోగించుట- కృష్ణుడు దానిని వారించి జృంభణాస్త్రమును వమయోగింపగా శివుడు సొద్ముసిలి తూలి తొంగిపోవుట- కుమారస్వామి కృష్ణు నెదుర్కొని నానాస్త్రమలు (పయోగింపగా నాయన వాటిని పతివాతము చేసి కుమారుని పార్మదోలుట- బాణుడు నర్వ రాక్షస సైన్య సమేతుడై యె త్రివచ్చి కృష్ణుని యెదుట నానావిధ పలాసములు పలుకుట-కృష్ణు డొతని నవస బాహువులలో రెండు వినా తక్కినవి ఖండించి పాణావళిష్షుని జేని పారదోలి కన్యాంతః పురము పవేశించి బద్దురెయున్న అనిరుద్ధుని విడిపించి ఉషాకన్మతో నాతరిని గరుడవాహనము. నెక్కించుకౌని బాణుని యాలమందలను పోషించుచున్న వరుణుని దెనకుపోయి గోరవము నిమ్మని కోరుట-పగుణుడు కృష్ణునితో పోరి వరాణితుడై. స్తుతించుట- బాణుని ఆవులను ఈ 1పాణ -ఈ.న్నంత వరకు కొపాడెదనని ఆతనికి మాటయిచ్చి యున్నందున వాటిని వీడజొలసని కృష్ణునితో విన్నవించుట- కృష్ణు డాతని. వేడికోలును మన్నించి విజయలవ్మీ ళోఖితుడ్తై ద్వారకకుపోయి. బంధు జనులకు నీతి కల్గించుట. ఇట బాణాసురుడు శివుని స్తోతము చేయ ఆజరామరత్వంబును, గణాధిపత్యమును ఇచ్చి మహాకాళ నామాం కితుని జేసి యనుగహించుటం

• ఈ [గంథమున ఆ పురము గిరి్కివణ మని కలదు. ఆది పొరపాటు కావచ్చు. కవియే పొరఐడెనో [గంథమునకు (ప్రతులు (వాసికొనినవారే పొర ఐడిరో చెప్పలేము, గిర్మివజము జరాసంధుని నగరము - బాణునిది కాదు.

881 ([గ౧౦థవరామర్శ

ముందు పేర్కొన్న ఆజు కథలలో పథమాశ్వాసమునందలి నరకా సురోపాఖ్యానము రచనలో తక్కిన కథలకంటి ఉ త్తమో త్తమముగా నున్నది. దాని తరువాత పేర్కొనదగినది హంసడిభకోపాఖ్యానము.

నరకనికధలో ఊర్వశీవరకాసుర నంభాషము తిక్కనార్యుని రంభా రావణ సంవాదమువకు _పతిబింబమని చెప్పదగి యున్నది. ఈ యెడనే కాదు, అను వై నప్పుడెల్హ తిక్కనగారి రచనాపద్దతిని ఒరవడిగా పెట్టుకొని రచన సాగిం చుట యిత౨ికి వరిపాటి. ఆ యనుకరణము వలన తాను తిక్క. నార్యుని ఆపరావ తారముగా లోకముచే కీర్తింపఒడవలయు నను ఆళ కలవానిసలెనే తోచును. తన _గంథము తిక్కన భారతమునకు పరిశిష్ణభాగముగా హరిహరినాథునకే యంకిత ముగా నుష్మకమించుటలోనే సోమునకు అట్టి యాళ కలదని స్ఫురించుచున్నది. ఆ భాయ లున్నను అందు పాత దృష్షిలోను, సంవాద బాతురిలోను గల శిల్ప (పౌథి యిందు కొంత కౌరపడినదని చెప్పవచ్చును

ఈ కథలలో నిరువురు దేవవేశ్యలే యైనను వారికి కొంత భేదము ఉన్నది, రంభ నలకూబరునకు (వీయురాలు, అనన్యస క్త అందుచే రావణునితో నామె చేయ సంభాషణలలో నించుకేనియ గణికాత్వము స్ఫురింపదు. అయి నను ఉద్ధితుడై న రావణుని తవ్పించుకొనలేకపోయినది. ఇక ఊర్వశి మొదటి నుండియు వేళ్యగానే నరకునితో సంభాషించి ఆతనిచేయికి జిక్సక తవ్చీంచు కొని పోవుటయేగాక కవటోపాయముదే నా లాక్షనునే యాత్మవినాకహేతువైన, కార్యమునకు పురికొల్పినది. వాడు అవివేక యై ఆమె పన్నిన మాయావాగురలో చిక్కుకొనెను. ఇది సహజమే. (కూరు.కు అవివేకనును కవటులకు శీరుత్వ మును సహజ లక్షణములు. నరకుడు హవిర్భాగ హరణార్థమై బుషులను బాధిం చుటయే కృష్ణుని నరకసంహార సంకల్పముశకు (పథమకారణము= నరకాసురో పాభ్యానములో ఊర్వశి నటించిన యీ రంగమే _పాణవంతమైన పథమఘట్టము* రెండవది సత్యభామ నరకునితో యుద్ధము చేయుట కృష్ణు డొసంగిన విల్లందు కొని యరదముపై నిల్చి నా నేర్చు చూడుమని _పియునిపై నొక చూపును నా శక్రిని చూడుమని రిపువై నొక చూపును బరపుచు, పణయ రసాసారమును

88

శౌర్యరసౌసారమును సా(ర్రాజితి మనోహర్శ భయంకర రూపద్వయమును ఏకత మేళవించి పపదర్శించిన సోమన రూపచ్చితణ కౌశలమే ఆతని సాహిత్య రసపోషణ బిరుదమును సార్థకము చేయు గుణములలో నొకటిగా పేర్కొనఐడ దగినది. ఈ ఘట్టము భాగవతములో పోతనార్యునకు అనుకరణీయ మగుటయే దీని రసవత్తకు _పబల దృష్టాంతము.

హంసడిభకోపాఖ్యానము వీరరస (పథానమైన యొక [వత్యేక కావ్య ముగా పేర్కొనదగిన ఉపాఖ్యానము.ోతిక్కనగారి యుద్ధవర్దనలకు +పశిత్భాయ లుగా యద్ధవర్దనలు చేయుటలో సోముడు మిక్కిలి సమర్దుడు” అను పళ స్తికే ఈ [గంథమందలి యుద్ధవర్జన లన్నియు తార్కా ణములే యగునుగాని, ఈఉపా ఖ్యాసమునందలి వర్ణనలలో ఆ ఛాయలు _వన్ఫుటములుగా నుండును. మతియు నిందలి జనార్దనుని రాయబారము భారతమునందలి సంజయ రాయబారమునకు సోదర్మపాయమని కొందరు తలంతురు. రాయబారము, సందేశము, (పతి సందే శము అనెడి యంశయులలో తప్ప సంజయ రాయబారమునకు జనార్జనుని రాయ వారమునకు వస్తుతః సామ్యము లేదు. సంజయుడు యుద్ధనన్నద్ధు లె యన్న పాండవులను మాటలచే వంచించి కాంతింపజేయుటక్రై వారి శిబిరమునకు వచ్చిన కౌరవపక్షపాతి. మరి జనార్జనుడు హంసడిభకుల దౌష్ట్రమును సహింవని కృష్టి పవపాతి. రాయబారపు నెపషమున ఆ పరమపురుషువి దర్శన మైనను కల్లు ననెడి ఆళతో ఆయనకొలువునకు వచ్చిన మహాభక్తుడు. దూతయై నచ్చినవాడు తామ తెచ్చిన సందేశములను వినివీంచుట విధిగావున ఆ భక్తుడు కృష్ణునియా దేశమున హంస డిభకుల వరుషజాక్యములను వినివింప గలిగెకుగాని కానిచో వాటిని ఉచ్చరిందుటయే పాపమని తలచెడి పరమ పావవుఈఊంంశావున సంజయునకు జనార్జ్దనునకును పోలిక లేదు.

శుది రెండాళ్వాసములలో గల కథ ల, 68 ఆశ్వాసములు) ఉషా పరి ఇణఇయముగా (ప్రసిద్ధి కెక్కినది గాని నిజమునకు ఆది “బాణానుక బాహుఖండ నము” అని చెప్పదగినది దుష్టశిక్షకుడై న కృష్ణని మహిమలు పర్శాకమములు చెప్పదలచిన యీ కవి, వాణానుర వాహుఖండనము కూడ కృష్ణుని పరాకమ కేళకి ఉదాహరణాంతళము కాగలదని యీ కథను ఉప్మకమించినట్లు కథాది యందే కలదు. “మున్ను ముఠాంతకుండు చేసిన లావు లెన్ని యెన్ని-

988 కం॥ ఏజాంకధరుండు దోడుగ

వాణుండు మొగఠింప బావుపం కి శతంలున్‌

కశేణమున నటికి వానిం

(వాణముతో( బట్టి విడిచె బలిమథను? డనిన్‌.

ఆమితే బాణ శిషకు ఉషానిరుద్గుల (పణయకలాపము కొరణ మైనందువలస

దీనికి ఉషావరిణయ మగు ఫేరు వచ్చినది కాని సోమన ఈ కావ్యమున వారి వివాహము మాటయే తల పెట్టలేదు. అనిరద్ధునితోవాట్లు ఉషనుకూడ గరుడవాహ నముపై నెక్కించుకొని థ్రీ కృష్ణుడు ద్వారకకు తరళిపోయె శని మాత్రము చెప్పెను, వారి వివాహము అచ్చట జరిగియుండునని మన మూహంచుకొన వల యమ. ఎక్టాపెగ్గడ మా తము శోణపురముననే కృష్ణుడు వారి వివా మవో త్సపము జరివి మనుమరాలిదే రుదాణికి సమస్కారము చేయించినట్లున్తు పర మేశ్వరి వధువునకు దీవెన లిచ్చినట్లును తన హరివంశమున కథను మంగళాంత మొనర్చి ఉషాపరిణయ మనెడు పేరు సార్ధకపరచెను*

ఈ బాణాసురకథలో ఇందుధరోపాఖ్యాన మనెడి పార్వతీ పరమేళ ళల జలకేశీ వనవిహార వర్ణన యంతయ్యు నిర్వచనోత్తర రామాయణము సందళలి సీతారాముల వనవిహార వర్ణనకు కూపాంతరముగా నున్నది- కాని, ఆయ్యెడ సీఠారామల పణయమాధుర్యము వెల్లివిరిసిన యట ఈయెడ పార్వతీ వరమేశ్వరుల [పణయ మాధుర్యము పరిస్ఫుటము నొందలేదు. ఆ సౌకుమా ర్యము కూడ ఇందు లేదుం

కవిత్వ సరామ ర్గ

సోముని తెలుగుకవులలో ఉత్తమోత్తమ వర్గమున జఒకనినిగా పేర్కాను విమర్శకులు కొందరు కలరు, అందును తిక్కనకు సాటీరాగల కవి యిత డొక్కడే యని వారిలో కొందరి యభ్మిపాయము, వారి ఊఈవా సహేతు కమే యనిపించు లవణములు ఈతని కవితయందు బాల కలవు, తిక్క నవలెనే యూతడును [(గంథమును హరిహరనాథున కిచ్చుట యటుండ, రచనయందుము ఆయనవలెనే లోకవ్యవహారమున గల మాటలనే యెక్కువవాడుట అలతియలతి పదములతో శతీశ్లమైన వాక్యరచన చేయట, మ్వూర్తిబితణమున స్వాభావికతను

881

సంపాదించుట మున్ను లక్షణములతో సోముని కవిత కోఖిల్లునుండును, ఈ [1పజ్జవల్లనే యితడు తిక్కనతో సముడని కొందరు _భమించుట తటన్టించినది నిజమే. తిక్కన కివితాపద్ధతి ఆనమకరణీయము* దాని ననుకఠరింప _బయత్నిం చిన కవి లేడు. ఏమా్యతతమో దాని ననుకరించి యీషణ్మా తమైనను నెగ్గితి నవి పించుకొన్నవా డీ కవి. కాని ఇతనికిని ఆందని సత్తా తిక్కనలో చాల కలది. తిక్కన కావ్యకిళానిర్హహణలో చేరిన గమ్యము సోమునకు కనుచూపుమేరలో నైనను లేదు. ఈతడు (గంథమను హరిహరనాథున కంకిత మిచ్చుట లాంఛన (పాయమేగాని తిక్కనివలె అపరోషానుభూతి ఫలము కాదు. హరిఫారనాథ సంటోదనము గల యీతనిపద్యము లన్నియు ఆర్థద్వయచమత్కారమ.. కలవియే గాని పరతత్ర్వనిరూపణము గలవి కొవు. మజి వాతచ్చితణములో, కథాకథన ములో, కౌచిత్యపరిపాలసములో, ధర్మోపదేశములో ఇతడు తిక్కనకు అలంత దూరమున నిలువవలసినవాడే గాని సమీవిఎపదగినవాడు కాడు

ఇతడు ఎంత నీరసార్థము నైనను ఉ్తివెచి,తితో సుందరముగా చేయగలడు. [పతి పద్యమునందును ఏదోయొక కావ్యగుణము ద్యోతిత మొనర్బ గలడు ఇది యీతని విశిష్టత. కాని, ఆతనిభావమ.నకు త్మీవమైన వరుగేకాని మందగమనము లేదు. భాషపైతము కంటకళిలా పదేశమున (వవహిందు ర్ఫురీ వేగమున దుమికిపోవునుగాని నిమవదేశమున శాంతముగా నడువదు. ఈతనిడి చాల ఉదిక్షమైన స్వభావము. దానివల్లనే వాక్యమలలో కొన్నింట దురుసు తనము కన్పించుచుండును. పుత్తంఖిక్ష నిర్థింప వచ్చిన బావ్మాణుడు ; థ్రీకృష్లు నితో నీవు నేడు రాక రేపు వచ్చినయెడల ఆ శిశువింతలో *మాదిన నేమి చేయి దువు ? మంతపునీకులు నల్లవబ్చిదే !” ఆం యనుట ఆశని దుః ఖవిహ్వలత దృష్ట్యా చూచినను నమర్థనీయము కాదు- శ్రీకృన్లు నొద్దకు రాయబారమునకు పోవుచు ఈద్దర్శన పుణ్యమవలన తనికు మారుజన్మ ఉండదని సంతసించెడి జనార్దనుడు అట్టి పువర్జన్మయే కలిగినచో “కమలజుని వేర దాపటికాలి టొమ్మ! వేసికొందుకు” అని. తామసించుట ఆ ముహూలత్తమున సాత్త్విక మనోవస్థలో నన్న ఆ భక్తునకు తగదు

1. శ్యతువులను జయించిన రాజులు తమ యెడమకాలి గండ పెండేరము

నందు పరాజితుల్నైన యా శతురాజులయొక్క. టొమ్మలను చెక్కించుకొని వారు పాదా కాంళు ల్పై నట్టుగా సంతసించుట యొక పూర్వాచారముం

కంక

కైన ఉదాహరెంచిన రురుసుతనపు పలుకులు ఊదిక్త స్వభాపమునకు ఫలము, అ స్వళావమయొక్క ఫలమే రచనలో అనౌచితృముణు దొరలుచుం చుట ఇది యిటులుండ, దుష్మర పానలు, నికోష్ట్య పద్యమలు ఆడంబర శయ్య మితిమీరిన యన్ముపాస విన్యాసమ్సు మొడలగు స్వారస్య విహీినమైన లత్షజములు ఈతని కవిత్వములో తరచుగా పొడగట్టుచుండును,. ఈ చ్చితకపి శ్వమును ఆలంకొరికులు అధమకవిత్వముగా నికసించిరి యళార్థపు సంపా చనా శ కిచేని ఉత్సరకాలపు (పటంధ కవులకు ఈ చిత్ర కవిత్వమే శరణ్యమై 1పబంధములయెడ సరసులకు ఏవగింపు కళిగించినడి _

*పాటీనాం(ర కవికృతులలో దురవబోధములనబడు వానియందు సోమ నాథుని కృతి పవానమైనది' ఆని శ్రీ వేటూరి _పభాకరళాన్త్రగారి అభి పాయమూ ఈ సిద్ధాంతమునకు పూర్వపష్షములేడు. ఈ అషనన్నతా దోషమునకు ముఖ్య కారణము లివి;

1. ఖఇతర మండఅముల వారికి అర్హముగాని శుద్ధమాండలిక పదములు జబహుళముగా వాడుట

త. నంస్కృత పదపయోగమున కూడ నిఘంటు సాహాయ్యమునగాని జోళసడని మారుమూల పదములు బుద్ధిపూర్వకముగా ,పయోగించుటా

8. వాక్య యోజనలో వింతలు విశేషములు కల్పించి అన్వయము చుష్పురము చేయుట ఉదా :

ఉ& ఇచ్చిన, బొంగి యచ్చెలువన యింపును దెంపును లోని మానముశ్‌ మచ్చరముం జెనంగ మురమర్దనువై నరకాసురేందుపై

నచ్చపుః జూాయలం గునలయ చ్చదగుచ్చ విషచృటావలిన్‌

మెచ్చని వాని. గీల్కొలిపె మేలపు( జూప్పల వాడి లూపులన్‌॥

ఈ యెడ *కువలయచ్చద గుచ్చ విషచ్చటావలిన్‌' అను నమాసమును కులవయచ్చదగచ్చము, విషచ్చబ వలి- అని రెండుగా విభజించినగాని ఇందలి (కమాలంకారము ఆర్థముకాడు. ఇదియొక వింత సమాసఘటనం

శ. అపూర్వములెన ఉపనులు అర్భాంతరన్యాసములు (పయోగించుట (గంథస్థములైన ఉపమాకాచులను (పయోగిందట కంటె స్వతరల్యతముగా అాను

8806 ఊహంచినవి. (పతిళకు నిదర్శనమే యగునుగాని వాట్‌వల్ల వాక్యములకు దుర్చోధకత్వము రాకూడదు. ఉదా :- “ఇట్టిక సూడిన వాడు నరకాసురుని చేతిలో వరాభూతుడైన యముడు వెనుదిరిగి చూడకుంట పారిపోవుటకు సోమన యిట్టిక పూడిన వాని పోకను ఉపమానముగా గైకొనెను ఇట్టిక నూడిన వాడనగా నిటుక యావమునకు నివ్వు పెట్టినాడు. వాడు నిప్పు పెట్టి వెనుదిరిగి చూడకుండా పోవుట ఆదారము. ఈ యుపమానము సొగకు”నే ఉన్నదిగాని విప్పిచెవ్పినగాని బోధపడదు “చేలపంటల+ గొయ్యలు బెప్పుగాదె ?* ఇదియొక అర్థాంతిర్సన్యాసము. పండిన చేను కోసినతరువాత నేలమీది మిగిలిన మొదలి భాళములను కొయ, తో అని రాయలసీమ (ప్రాంతము వారందరు. కోస్తా (పాంతములో వాటిని “మోడులు" అందురు. చేను బాగుగాపండిన మోడు లావుగానుండుటయు వండనిచో మోడు సన్నగా నుండుటయు నహజమే. జానవద టీవితమునుండి ఈ యర్థాంతర న్యాసమునకు తిగిన సామ గిని గైకొనుట బాల సౌ నుగానున్నదికాని ఆ చాక్యా ర్థము మండలాంతర వాసులకు అర్ధముకాదు. ఇటువంటివేగాక ఈ మాతమైనను అర్థము గానివి పెక్కులు గలవు 5. ఈ [గంథమున [వాయస కాండ పొరపాటుచేతనో, అవివేకము చేతనో కాలక్రమమున అపెపారములు పెక్కు జొచ్చినవి. వాటిని సవరించుట కైనను పీలులేనంతగా పాతుకొనిపోయి వున్నవి ఇది నన్నెచోడు9 (“ంథము నకు పట్టిన దుఃస్థితి వంటిది. ఉదా :- కం॥ “నీ వేమి సేయుదీగాం డీవము నీకిచ్చి యిమ్ము డెప్పరమైనన్‌ లావు గలదంచుః బలికివ భావముచే. గాదె కోలుపడితి కుమారున్‌ం! నాలవ పాదము మొదట “పావకుచే/గాదెో” ఆని దిద్దినగాని పద్యము నకు అర్ధములేదు. ఈ పైవన్నియు నొకయెత్తు కొన్ని ఘట్టములలో ఈతడు (పయోగించిన సాంకేతిక పదజాలము ఒక యెత్తు. కృష్ణుడు రుక్మిణీ సత్యభామ లతో పాచికలాడుట వర్ణించిన వట్టన సోమన _పయోగించిన సాంకేతిక పదము లకు తద్విద్యా నై పుణ్యముగలవారు ఆర్థము చెప్పగలరేమో కాని కేవల సాహిత్య పరులు చెప్పలేరు,

1. ఇది (శ్రీనాథుని కాశీఖఐడములోనిదని “భారతి” సెప్టెంబరు 1967 వుటలు 5్‌లి.*6. ని, ,

887 ఎజ్జ్బన సోమనలు

ఎల్జన హరివంశ పురాణమునంతను అనువదించుటచేత ఆ రచనలో కావ్య త్వమ.గల ఘట్టములును అవి లేని ఘట్టములును కలిసియేయున్నవి. అందుచే సమూహము మీద ఎజ్జన హరివంశముకంటె సోముని హరివంశము రసవత్తర ముగా నుండుటలో వింతలేదు. ఆయినను సోమన గ్రెశొన్న ఘట్టముబే ఎజ్జిన [(గంథములో కూడ కలవు కావున వాటిని మా(తమే ఒండొంటితో పోల్చిచూచి వారిరువురి కావ్యగుణ మ్యూనాధికతలను నిర్ణయించుటకు కొంత(పయత్నము చేయ వచ్చును, కాని ఆ నిర్ణయము చేయుటకు వారివారి పద్యములను పోల్చిచూచుట చాలదు.*ఒకరియెడ ఒకరి పద్యమును, వేరొకరియెడ ఇంకొకరి పద్యమును మేల్త రముగ కానవమ్భును. కావున ఆ (పమాణమే పనికిరాదు, కవితాసృష్టికి ఆ) భూతమగు క రృ మనోధర్మము, చిత్త సంసా రము, అంతర్జృష్టి (ప్రమాణ మొలుగా గైకొని విమర్శించినచో సారభూతమైన నిర్ణయము తేలవచ్చును.

కవితాకళ సత్వ రజన్సుల లీల జగత్సృస్టికి రజోగుణమున్తు దాని “మరిచా పాలనకు (సుస్టితికి) సత్త్వగుణమును కారణమలై నట్లే కవితాసృష్టికి రజస్సును దాని మర్యాదా పాలనమనకు స్నత్త్స్రమును కారణము లగును, ఈ రెంటిలో రజోగుణము కవిత్వమునకు పాణతుల్యము.స_త్ర్వ్రము విజ్ఞానతుల్యము. దాని స్థానము బుద్ధి. కవిత్వమునందలి ఆవేళము, తీష్టత, జౌజ్జ్వల్మము, సౌంద ర్యము మొదలగు గుణములన్నియు రజస్సంపాదిళతము లగుచుండగా వాటి నన్నింటిని సముచిత స్థానము మీరనీక పళాంతముగా నడుపుచు రససిద్ధి వరకు కొనిపోవు భారము నము వహించ.చుండ.ను. వీటి నంబంధము రథ్య సారధి సంబంధము వంటిది. ఎవని కవిత్వమున ఈ సత్త్వాధికారము న్యూన మగునో వానిది యెంత ఉజ్వలరచన యైనను, రససంపాదస వ్యాజమున కలి గెడి అతిమ్మాత భావావేళ జనితమైన దోషములకు ఆకర మగుచుండును

ఈ ధర్మములనుబట్టి చూచినచో, ఎజ్జన కవితలోగలన త్త్వ్వసిద్ధి సోముని కవితలో లేదు. సోముని రసభావము ఆవేశమున విశ్ళంఖలవిహారము చేయ చుండగా ఎజ్జినభానము సత్త్వసంయమితమై గంభీర మందగమనముతో సాగి పోవును. సోమన భావగమనము లేడిపరుగు వంటిది. ఎజ్జనది గజగమనము

(4)

880

వంటీది. సూర్యకిరణ స్పర్శచే తామరపకోరకము చలించ్చి వికసించీ మకరంద నిష్యంది యైనట్లు కవి వాక్కి రణస్పర్శచే భావుకునిహృదయము స్పందించి విప్పారి (దపీకరించును. ఈ తుదియవస్థలోనే కావ్యరసామృతాస్వాదనలోని అనృతసిద్ధి కలుగునుం సోమన తన భావావేశముచే సాధింపగలిగినది యిందతి రెండవ యవస్థమ్మాతమే. (పళాంతమైన భావగమనములో హృదయ[దవీకర ణము కలిగించి, పాఠకుల తన్మయులజేయు శక్తి యీతని కవిశ్వములో చాల తక్కువ. ఈతడు కలిగించు హృదయవి స్పృతినిబట్టి ఓహో! యని యాళ్చర్య చకితుల మగుదుమేకాని, ఆవో ! యనెడి పరవళభావమును పొందతాలము. మన మాతని మెచ్చుకొందుమేగాని, అతనిలో లీనము కాలేము. ఈ పరమాను భూతిని ఎజ్జన సుకరముగా కలిగింపగలడు. కాని, ఎజ్జన కలిగించెడి పారవ శ్యము కొన్ని ఘట్టములలో కానవచ్చును- సోమన కలిగించు ఆశ్చర్యము (పతి పద్య్మములోను వ్యక్త మగును.

సోమన నాగరజనమర్యాద లెటింగిన మేటి. అతడు వర్ణించు వనవివార ములు, ద్యూత్యక్రీడలు మున్నగునవి అందులకు తార్కాణము. రాజాస్తాన్నపవేళ మున్నను ఎల్జు;కు ఆ పరిచయ మున్నట్టు కానరాదు. ళంభుదాసుడు సమగ ముగా నెరిగినది పల్లీజన జీవితము, గోకులవర్ణనమును మిషగా గైకొని యాతడు చిటతించిన నిరాడంబర జొనపదజీవితము, పోశనచి.తణమును గూడ మించిపోయి నది. దండయా(తలు, నగర సంగక్షణలు, ముట్టడులు ద్వంద్వయుద్ధములు, తుముల యుద్ధములు మొదలగు సేనాకార్యవర్జనలు చేయుటలో సోమన ఆ రంగ ములను (ప్రత్యక్షముగా పదర్శింపగలడు. అయినను ఆవి కశాకాలమునాటి పరిస్థితులుగాక అతని కాలమునాటివిగా కన్సట్టను ఎజ్జన వర్ణనములు అంత స్వాభావికమ.గా నుండవుం

సోమన భారతము (వాయవలసి వచ్చినచో యుర్ధపంచకమునుమా[తము (వ్రాయగలడేమోకాని తిక్కనవలె తుదిపర్వములనుగాని, ఎజ్జనవలె ఆరణ్యపర్వ మునుగాని వాయలేడు, ఆ ఘట్టములను నాయుటకు అసళ్యకమైన మనోన్నిగ హముగాని పళాంతకథనము గాని అతనికి లేదు.

వ్యాసుడు, వాల్మీకి మొదలైన ఆర్షకవులకును, నైషధాది లోకిక కాన్య క_ర్షలకును సంస్కృతమున ఏ వాసి కలదో అట్టి వానియే తెనుగున కవి

$39

(ఈయమువారికిని ఇతర _సబంధకర్తలకును కలదు, ఎజ్జన తెను న ఆర్షకవి వర్గములోనివాడు. సోమన లౌకిక సబంధక ర్తల కోటిలోనివాడు.

ఇతడు వనంతవిలాస మనెడి యింకొక (గంథమను రచించినట్లు లక్షణ (గంథముల వలన తెలియుచున్నది.

సోమువి నవీన గుణ సనాథత్వము

శబ్దనిర్మి తమైన వాజ్క్బయకళలో కవిత్వము, సాహిత్యము, సారస్వతము అనునవి ఉత్తరోత్తర విప్రలతర కత్యలు, రసొనంద్‌ మీయగల పద్యరచన కవిత్వము, అది సౌహిత్యమునకు వధానాంగము. ఛందోమయము కాకపోయి నను రసానంద మీయగల్లినచో నదియు సాహిత్యపదవాచ్యమే యగుమం అనగా రసవంతములై న గద్య పద్య రచనలన్నియు సౌహిత్యముగా పరిగణింపబడును* ఇక అఆనందదాయకములైన రసవద్ధృట్టములే గాక, విజ్ఞాన పదమ్నులైన ఆధ్యాత్మిక బార్మికాది విషయ్యపధానమైన ఘట్టములు కూడా కల రచన సారస్వతము. వ్యుత్చ త్రిమ్మాత భలమలై, ఆనంద వదములు కాని ఆ ఘట్టములలో కవిత్య పదార్థమే ఉండదు. కావ్యఘట్టములతో పాటు విజ్ఞాన్నపదములై న అట్టి ఘట్టములు గూడ గల _గంథములమ ఆలంకారికులు కాస్త్రకావ్యములని పేక్కొనిరి. వాటిలో కావ్య మిచ్చెడి యానందముతోపాటు, కాస్త్రమొసంగెడి విజ్ఞానవిషయములుకూడ కలిసియుండుటచే అవి (పత్యేకముగా కావ్యములును, పత్యేకముగా ళాస్త్రము లును గాక ఉభయగుణాత్మకముగా శళాస్త్రకావ్యనిర్దేశమునకు తగునరి వారి యుదేశము భారతాది మహేతివోసములును, తక్కిన పురాణములును ఈ జాలీలోనివింవుతాబతులయందు అసాంతము రసాస్వాదనము న పేశ్షించుట వ్యర్థమనోరథము. కొని పురాణములను తెనిగింపదలచిన ఆం(ధకవి, విషయ [పథానముల్లె న ఘట్టములను తొలగించి రవవర్హట్టములనే చేపట్టినచో ఆ అను వాదము పురాణమే యనివించుకొనదు. యథార్థముగా సాపాత్యకతకు చెందని ఆ కావ్యేతరభారమును తొలగించి, కావ్యత్వము గల భథుట్టములనే అసుపదించు టకు పూనుకొని రసపోషణతో వాటి కావ్యత్వమును సార్థకము చేయబూనినచో నతడు సాహిత్యరసపోషకు డనివించుకొనును

ఈ సాహిత్యరసపోషణకు వస్తుతః రసవత్తరమైన యితివృత్తము కావ లయును*, ఆపైని కఠాకథినము, కథాాప్రవక్తములైన పాత్రల చితణము. కథ

శ40

వ్షించిన రంగస్థల వర్ణనము, ఇంపుగొల్పెడి ఆలంకారిక మైన శబ్బరచన ఆ రన పోషణకు సంవిధాన సామ్నగిగా నుపకరించును. నాచన సోముడు హరివంళ మనెడి సారస్వతము నుండి సాహిత్య ఘట్టములను కొన్నింటిని వేరు చేసి ఆ కథ లను వైన పేరొ...న్న సామగ్రితో రసపోషణము చేయుటచే నతనికి సాహిత్య రసపోషణ సంవిధాన చకవరర్తి యనెడి బిరుదు వచ్చినది ఖారతాది పూర్వ రచ నల మార్గముమండి విడివడి యితడు రసపోషణ సామ్మగితో ఒక పురాణ భాగ మును నూత్నపద్ధతిలో రచించుటచేతనే నవీనగుణ సనాథు డయ్యెను- కేవలరస పోషణ (ప్రయత్నమే అ నవీనగుణముం ఆ ధోరణికి విషయ (ప్రధానముల్ను విజ్ఞాన దానమాత _పయోజనములు నైన ఘట్టములు పనికిరావు.

ఇతర కవులు రావిపాటి (తిప్పరాంతకుడు “"నన్నయభట్ట తిక్క కవిశాయకులన్న పాొళక్కి భాస్కరుం డన్నను జిమ్మపూడి యమరేశ్వరు. డన్నను సత్కవీశ్వరుల్‌ నెన్నుదుఓం గరాంజలులు నింతురు జే యన్ని రావిపాటితి పృన్నయు నంతవాడె తగునా యిటు దోసపుమాట లాడగన్‌$ో అని శ్రీనాథుడు రావిపాటి తిప్పన్నను పూర్వ మవాకవులలో నొకనిగా స్తుతిం చెను. నంస్కృతమున నితడు *_పేమాలీరామము” అనెడి ఒక “*వీథొని (వ్రాసెను. దానినే శ్రీనాథుడు (క్రీడాఖిరామ మనుపేర తెనిగించెను. పై పద్య మందులోనిదే. ఆ వీథిగాక- (తిపురాంతకుడు పార్వతీ స్తుతి పరముగా ఆంబికా శతక మనెడి యొక శతకమును, చంద తారావళి యనెడి నొక నక్షతమాలన [వాసీనట్టు లక్షణ (గంథోదాహరణముల బట్టి తెలియనయ్మెకు. ఇతడు (వ్రాసిన యింకొక కావ్యము (తిపురాంతకోదాహరణ మనెడి ఖండ కావ్యము. అదృష్ట వళమున నది మ్మాతము నష్టముగాక నిల్చి యున్నది. అంబికాశతకము పార్వతీదేవి సౌందర్య వర్ణనలతో గూడిన యొక భక్తి శతకము ఉపాన్య దేవతా సౌందర్యమును వర్చించు భ క్రకవులకు భక్తి లిన్న మైన మనోవికారముచే మనస్సు చలించినచో ముప్పు వాటిల్లుట నిజము కనుకనే మనోని(గహాములేని కవ్సు లెవ్యరను ఆ బోలికి పోరాదు. ఆదిశంకరుల సౌందర్యలవార్థి మూకకవియొక్క కామా& పంచశతి, సంస్కృతమున దుళ్ళకమైన అట్టి శృంగార భ_క్రిభావనకు ఉ_త్రమోదావారణములు. ఒకటి రెండు ఉదాహరణములచేతనే, (తిపురాంతకుడు తన అంబికా శతక రచనమున అట్టి మహయనీయతను సాధించెనని చెప్పవచ్చుము. కూడెడి వెం్యడుకల్‌ నిడుద కూకటి! (టోవగ౯ బొట్టపై వజుల్‌ జాడలుదోప( (గొమ్మొలక చన్నుల మించు దొలంక, సిగ్గునన్‌ జూడగ నే[శముల్‌ మెటుగు జూపుల నీన హిమ్శాదియింట నీ వాడుట హలికీన్‌ మనము వాడుట గాదె తలంప శంబికా ।

శక2

జప్పల టోరుదల్స్పు లినీజీంతలు వారెడు చూపు గుంచియన్‌

దిప్పి తపక్కునం దెరచి తిన్నని మోమున గాయు వెన్నెలల్‌

మప్నిరిగొన్న వేడుకలు మూగిన సిగ్గసియాడ( బీతి నీ

వప్పరమెకు! జూచి తను వర్ధము( గొంటి పొసంగ నంబికా!

లాచిపరాంగనల్‌ వర విలాస మనోహర వి[భమంబులన్‌

జూచిన జూడ డు_త్తముండు చూచిన( జూచును మధ్యముండు దాం

జూచిన( జూడకుండినిను జూడు కనిష్టుడు నన్ను వీరిలో!

జూచిన, జూడకుండు గుణి/ జూచిన చూప్పన( జూడ మంలికా

కవియేగాడు విగహ శిల్పిగాని, చితలేఖకుడుగాని, తాము సృష్టించెడి యెట్టి సుందర వ్యిగహముల యెడను, మనోనిగహము కోల్పోవక పరమ భక$ితోనే కియా మాధుర్యమును సాధింపవలెను. లేనితో చేసేతల ఆత్మహాని కొని తెచ్చుకొన్న వారగుదురు. (బహ్మ తన నుందరసృష్టియెవన శతరూప యెడ మోహ దృష్టిని బరవిశందుకేగదా, ఒక శిరమును కోల్పోయి చతుర్ముఖు ఉగుట "తన సృష్టిని తాను కామింపరాడు' అనెడి ధర్మమే ఆ ప్వరాణ కథలో నిమిడియున్న అంతరార్థము. ఉీపురాంతకోదాహరణమను :

ఇది (శ్రీశైలమునకు తూర్పు వాకిలియైన ,తిపురాంతకమున కుమారగిరి మీద వెలసియున్న శివుని గురించి చేసిన సోతము. ఉదాహరణమనగా: దేవతా స్త్వతిరూపమైన యొక ఇంత కావ్యమని చెవృ నొవ్పును. ఇం దక్షరగణబద్ధము లైన వృలత్తమలుకు, మాటత్రాగణ బర్ధములైన (రగత) చేయములును గలసి, మార్గదేశి కవితల రాశిగా, గేయ పద్య స్వరూపముల సంకలనముగా పొడకట్టు చుండును. ఆం[ధలాక్షజికులలో డీని లక్షణము మొదట జెన్పినవా డనంతుడు. తరువాతివా డప్పకవి. దీని స్వరూప మిట్టుండ.ను.

ఆ యిష్టదేనత పేర మొదట నొక వృత్తమున్కుఓక యెనిమిది పాదముల రగతయు, మరొక యెనిమిది యర్థ పాదముల రగడయును మూడును కలివి వరునగా (పథమావిఖ క్రిలో నుండును, పూర్ణ పాదముల రగడ “కళిక” యనియు, అర్ధ పాదముల రగడ *ఉత్మళక” యనియు వీలువఐడును. ఆ మూడు

918

పద్యమలును గలసి యొక దళమగును, ఆ విధముగా (పతి విభక్తి యందొక దళము చొప్పున ఎనిమిది దళములుండును. కడపట సార్వ విభక్తిక వృత్త మొకటీ యుండుచు.అనగా మొత్త మిరువదియైదు పద్యము లన్నమాటా

సంస్కృతమున గూడ ఈ జాతి అండకావ్యములు కలవు అవి కేవలము ఇష్టదేవతా స్తోశములేకాక, రాజుల శతు విజయాది మహాకార్యముల వర్ణనలు కలవియె యుండినట్లు వాజయములో నూచనలు కలవు కాళిదాసు రఘువంశము నందు “జయోదాహరణం బాహో్యోర్గావయామాన కిన్నరాన్‌”' (రఘు వం-$-70) రఘుమహారాజు జై తయా త చేసిన సందర్భమున ఉళ్వవ సంకేతులను జయిం పగా ఆ జయోదాహరణమును కిన్నరులు గానము చేసిరట. ఆ 'ఉదాహరణమూు ఒక (పబంధ విశేషమని మల్లినాథనూరి వ్యాఖ్యానించెను, కావున ఉదాహరణము ఒక (పత్యేక కావ్యమే. పబంధ విశేష మనుటచేత నిబద్ధకావ్య జాతిలోని చనియు లవణయుతమైన దనియు [గహింపదగునుం

(వతాపర్నుదీయమున నంస్క్యృతోదాహరణ లవణము కొంత కలదు*

"తేన శేనాపి తాశేస గచ్యు పద్య సమన్వితమ్‌, జయేశ్యువ్యకమం మాలిన్యాది (పాన విచితితమ్‌. శదుదాహరణం నామ విభ_క్యష్టాంగ సంయుతమ్‌”

ఇందలి గద్య పద్య నమన్వితత్వము తెముగునలేదు. ఆ గద్య స్థానము ననే కాబోలు తెలుగు కవులు గేయములు నిల్చిరి. నిజమునకు పద్యమునికువలె గద్య మునకు తాళగతి పూర్వకాలమున గలదు రానురాను ఒక్క కీర్తనకు “మ్యాతమే కవుల వితివి . గద్య వధ్యములకు లేషండ బోయినదిం

తెకముగునకూడ ఇష్టదేవతా పరముగా అవతరించిన ఈ రచీనలు కొల (క్రమమున మహాపురుషల ఉదాత్తకావ్య పరమలుగా కూడ రచింపబడ జొచ్చెను. పయి లక్షణములందలి జయ శబ్లోప కమణము తెలుగునలేదు. ఈ ఆదినియ మము కూడ అతి (పాచీనకాలమునుండి వచ్చు సంప్రదాయమై యుండవచ్చును రాజులయు రాజవంశములయు మహాకార్యముల నుదాహరణ రూపమున స్తోతము చేయు వందిమాగరులు జయళబ్దపూర్వకము.గా పళించి యందురు మహానవమికి గిలకలు పస్రైడి ఐడి పిల్లలు “జయీ భవ-విజయీ భవి అను నుప 4కమణికతో దాతను సంటోధించుట, ఈ మర్మాదయొక్కు భాయయే కావచ్చును

లిథక

ఈ య.దొాహరణమ.లు తెనుగున థశతకములవలె నసంఖ్యాక ములు పుట్టి యుండును 1ప్రాచీనములైన ఖండ కావ్యము లన్నిటివలె నవియు నస్త్తమించి పోయినవి. పోయినవి పోగా మిగిలిన వాటిలో పసిద్ధముల్లైనవి యీ [క్రింద నుదాహరింపబడుచున్నవి.

1. బసవోదాహరణము-పాలు, రికి సోమనాథుడు (తెలుగునను,

సంస్కృృతమునను) 120వ శ౮ాట్దిం

తీ. [తీపురాంతకోదాహరణము-రావిపాటి తిపురాంతకుడు 14ఈ శచ్చాబ్టి,

లిం వేంక టేశ్వరోదాహరణము- తాళ్ళపాక తిరుమరియ్య

4. హనుమదుదాహరణమ --చితకవి పెద్దన (ల. సా, సం). 16వ

శతాబ్ది ఆపరభాగముం

క్‌. ్రీకృష్టోదాహరణము-కాకునూరి యప్పకవి (ఆప్పకవీయము)

1/వ శతాని, గ!

6. రమునాథీమోదాహరణము-ముదురుపాటి సౌంబశివకవి 18 వ శతాబ్టి ఇతవి కాంము:

(త్రిపుఠరాంతకుని (పేమాభిరామమునకు ఓరుగిల్లుపట్టుము రంగస్థలము. కథ [పతాపరుదుని రాజ్బకాలములో జరిగినది, అనాటి యా పురవై భలవమును కన్ను లారజూచి యా నా*రజీవనమును ఆనుభవించి దానిని మనకు (పత్యష దర్శన మొనర్చిన శతిపుఠరాంతకుడు ఇంచుమించు మారనకు సమకాలికుడై యుండ దగును. అగుచో ఆది తిక్కన యుగము. ఎజ్జాపగడ యుగమునకు కొంచెము పూర్వము, కాని యీ రెండు యుగములకును ఆతి సన్నిపాతత్వము కలదు గనుక, ఇతనిని ఎజ్జనయు గ ములో శి వానినిగానే _గహింపవచ్చును. మజియు అంబికా శతకాదులైన మూడు తెలుగు రచనలును _పేమాఖీరామము తరువాతనే పుట్టియన్న యెడల, తిప్పనను ఎజ్జనయుగములో జేర్చుటదే సహేతుకము, ఈతిడు రచించిన (తపురాంతకోదారణముకూడ ఉత్సన్నమై పోయిన యెడల రావిపాటి తిప్పన _ుతనాములలో చేరి యుండెడివాడు.

తర్‌ ఈ యుగమునందలి శుత నామములు

ఈ యుగమునందలి [శశనామములలో చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు

ీనాథుడు మొదలుకొని చాలమంది పూర్వకవులు ఈ యమరేళ్వరుని ఒక మహా కవిగా పూర్వకవి సంస్మరణ పద్యములలో పేర్కొనిరి. ఈ [కింది పద్యము శ్రీవాథుని క్రీడాభిరామములో నిది

_పనక్న్యయరధట్ట తిక్కకవి నాయకులన్న వాాళక్కి భాస్హరుం

డన్నము జిమ్మ పూడి యమరేశ్వరు డన్నను సత, వీశ్వరుల్‌

నెమ్నుదుటం గరాంజలులు నింతుకు జేయని రావిపాటితి

ప్పన్నయు నంతవా(డె తగునా యిటుదోసపు మాటలాడగన్‌”*

దీనినిబట్టి అమరేశ్వరుడు తిక్కన యుగమునకును శ్రీనాథుని యుగము నకును మద్యకాలమువాడు కాదగునను ఊహచే ఈ యుగము వాడుగా పేర్కొం దురు ఇతడు “విికమసేనము” ఆను ఒక మహాకావ్యము [వాసెనట ఆ (గంథ మిప్పుడు లభ్యవుకామ. లక్షణ _గంథములలోను సంకలన _గ్రంథములలోను, అందులోనివిగా కానవచ్చు పద్యములు సుమారు ఏబది కలవు. వాటిని బట్టి యడి ఒక శృంగార రన _పధానమైన _పబఐంధమనియు, విక్రమసేను డనెడి మాళవరాజు నాయకుడనియు, అతని రాజధా౨ ఉజ్జబిని యనియు, నిషరరాజ తనయ నాయిక యనియు తలియచున్నది. అంతేగాక ఆ పద్యములలో పుర వర్షనమునకు సంబంధించినట్టియు, జలకే? వన వివారము ౨కు సంబంధించి నట్టీయు;వద్యముల పోకడనుబట్టి ఆది యష్టాదళ వర్దనాయుతవైన ఒక శృంగార రస _ప్రబంధమని యూహింప వచ్చను సంస్కృత వాజ్యయములో ఆ పేరు గల కావ్య మేదియు నున్నట్లు తోచదు. కొవున నిది ఆనునాదముకాక స్వతంత్ర (వబంధమే కావచ్చును. అగుచో నన్నెచోడుని కుమారసంభవము తరువాత ఆమరేళ్వరుని విక్రమ సేనము రెండవ న్వతం[త (గంథముగా పరిశణింపబడ దగును

న ౧,0 వ్‌ లం (4)

శ్రీనాథుడు

భ్రీనాథుని గురించి చెప్పుకొను నందర్భమున రెడ్డి రాజ్య చర్వితను సంగ్రహముగా పరిశీలింతము.

రెడ్డి రాజ్యమును స్టాపించినవాడు పోలయ వేమారెడ్డి. ఇతడే హరివంశ కృతిపతి ఇతని కాలము [క్రీ.శ 1828-1850. అనంతరము అతన కుకూతుకు అనపోతారెడ్డి రాజము 1868 వరకు రాజ్యమేలెనని కొందరుశు, 66 వరకు ఏలె నని మరికొందరును అందురు. రాజధాని అద్దంకి నుండి కొండవీటికి మార్చబడి నది ఇతని కాలముననే అని ఒక మతము కలదు. ఇతని అనంతరము రాజ్యము నకు వచ్చిన ఇతని సోదరుడు అనవేమారెడ్డి కాలమున ఆ వూర్పు జరిగినదని ఇంకొక మతము. ఈ ఆ*వేముడు 1831 వరకో లేదా 88 వరకో రాజ్యము వేలను ఆ ఇరువుడు సోదరుల పాలన కాలములో బాలసరస్వతి యనెడు పండితుడు విద్యాధికారిగా నుండెను, వకాళభారతీయోగి అను ఓక తెలుగుకవి కూడ అనవేమారెడ్డి కాలమున ఆస్థాన కవిగా మండెనట; అతని (గంథము లేవియు కానరావు

అనవేముని కే ధర్మ వేమన అని దాతృత్వ నూచకమైన ఒక వీరువము కలదు. అతని ఆనంతరము, ఆతని అన్నయైన ఆనపోతారెడ్డి కుమారుడు కుమారగిరి సించాసన మెక్కి (188 నుండి 1888) సుమారు ఇరువది సంవత్స రములు (1400 నుండి 1402), త్యాగలోగ శీలుడున్ము పంగిత నాట్య కళా లోలుడును అయి కాలము పుల్చెను సంస్కృతమున వనంతరాజీయమనెడి ఒక నాట్య కాస్త్రమును కూడ _వాసెను, ఇతడు రాజ్య పాలనాదులకంటె, విద్యా వినోదములందును, విలాసకార్యముల యందును ఎక్కువ మక్కువ చూపుటచే ఈతని బావమజదియైన (చెల్లెలు మల్లాంబిక భర్త) కాటయవేముడు పరిపాలనా భారమును వహించి రాజుగానే _పవ్నర్తించెను. ఆ దినములలో రెడ్డి రాజ్యమునకు (పతినిధిగా రాజమ హేం్యద్రవరమున అల్లాడ రెడ్డి కలడు. కుమారగిరి ఆసీమను సోదరికి అరణముగా ఒనగుటచే కాటయవేముడు దానిని సొంతముగా పాలించు శౌనుటక్షై రాజమ హేందవరము వెళ్ళి ఆచ్చట స్థిరపడెను, ఈ అరణ (ప్రదానము

త?

1836 లో జరిగినదని కొందరుకు, 1898లో జరిగినదని కొందరును చెప్పు దురు. (పదానము 86లో జరిగి, కాటయ వేముని స్వయంపాలనారంభము 1[98 లో _పారంభథము కావచ్చును, ఆగుచో ఆ రెండు మతములకు సమన్న యము కుదురును.

కుమారగిరికి సంతానము లేదు. అందుచే అతని అనంతరము అతని విన తాతకొడుకు పెకకోవటి నేముడు రాజయ్యెను ఈతని కాలము 1400- 480 లేదా 1402=1420. ఇళని ఆస్థానకవి కేఖరుడే శ్రీనాథుడు, మామిడి సీంగనా మాత్యుడు రాజమంతి శృంగారన్వైషధము కృతిభర్త ఈ మం తిశేఖరుడే.

పెదకోమటి వేమనకాలములో రెడ్డీిరాజ్యమునకు ఒకవంక రాచకొండ వెలమరాజులతోను, ఇంకొకవంక విజయనగరరాజులతోను వైరము పెరిగి యద్ధములు తటస్థింెను. సర్వసమర్థ డయిన పెదకోమటి ఆ యుద్ధములలో శ తవులను జయించి, రాజ్యమును సురక్షిత మొనర్చెను, ఇది ఇటులుండ రాజు మహేంద్రవరము, రెడ్డిరాజ్యమొలో అంతర్భాగమే. కనుక ఆ సీమకు కాటయ వేముడు స్వతం్యతరా జగుట 'పెదకోమటికి సమ్మతము కాలేదు. అది కారణ ముగా ఆ బంధువు లిరువురు ళ్యతువు ల్రైరి. పెదకోమటి అనంతరమున రాచ వేముతు కొండవీటికి రాజయి నాలుగు సంవత్సరములే పరిపాలనము చేసెనుం (1420-1424). ఈతని కాలములోనే కొండవీటి పాభవము కీణించిపోయి నిలువలేక విజయవగర సామాజ్యమున లీనమై పోయెను.

రాజమహేం[ద్రవర శాఖలో మొదటి స్వతం తంాజు కాటయ వేముడు. అతడు 1410 వరకు పాలించెను, రాజ్యపాలవాధికారము న్వీకరించుటతోడశే తనకు పూర్వము రాజ్యపతినిధిగా నున్న ఆల్దాడ రెడ్డికి దండనాథపదవి యిచ్చి మన్నించెను. కాటయ వేముడు సంస్కృతమున నరనమైన పాండిత్యము కల వాడు. కాళిదాస నాటక్కతయమునకు ఈ రాజు (వాసిన వ్యాభ్యానములు చాల _వసిద్ధి గలవి ఈ రాజవండితుడు తన కీ రాజ్య మిచ్చిన బావగారియెడ ఎంతో (వేమాభిమానములు కలవాడు తాను వాసీన నాటక వ్యాభ్యానములలో కుమారో గిరిపేరు నంన్మరించుటయే కాక తన ప్వుతునకు కుమారగిరి యని వేరు పెట్టు కొనెను. అతని కా కుమారుని తరువాత నొక పుతికయు కల్గెను. ఆమె వేద అనితల్లి. కాటయ వేముని అనంతరము ఆతని కుమారుడ కొద్దికాలమునకే చని

848 పోవుటచే ఆతని బంధువ్నైన అల్లాడరెడ్డి రాజ్యమునకు వచ్చి 1490 వరకు పరి పాలించెను. ఈ యల్లాడ రెడ్డి రాజ్యపతి"ధిగా పైన చెప్పబడిన అల్హాడ రెడ్డి కాడు, ఇతడు ధర్మవేమన దౌహ్మిళిరైన వేమాంబకు భర్త. ఇతనికి వేమారెడ్డి ౨5 భదారెడ్డి, దొడ్డారెడ్డి అన్నారెడ్డి ఆను నలుగురు కుమారులు గలడు. వీరిలో రెండవవాడై న వీరభ దారెడ్డి కాటయ వేముని ప్యుతికయగు అనితల్లీని పెండ్లాడి, భార్యాపరముగ లభి౨చిన రాజమహేందవర రాజ్యమునకు పాలకు డయ్యెను. అల్లాడ రెడ్డి నలుగురు కుమారు"లో పెద్దవాడ్రి న వేమారెడ్డి సర్వసమర్థుడుం ఇతడు పరిపాలనా భారము నంతను తానే వహించి తమ్మునిపేరనే రాఖ్యమ్లన్లు నడ 'పెను. వీరి మంతియే బెండపూడి అన్నయ్య-ల్రీనాథుం లీమేళ్వరపురాణవఎనీక కృతిపతి. శ్రీనాథుడు ఈ వీరథ దారెడ్ధికే తన కాశీఖండము కృతి యిచ్చెనుం. ఈ యన్నదమ్ముల వరిపాలనము 1440 సంవత్సరమువరకు సాగెను. అంతలో ఆ రాజ్యమును నిలుపుకొనదగిన సమధ్ధుడు లేకపోవుటచే కొల కాలము నామమా (కావశేషమై యుండి తుదకు గజపతుల హ_స్టగత మయ్యెను, అల్లాడరెడ్డి కుమారులలో మూడవవాడై న దొడ్డారెడ్డిక్కి నిశ్ళంక కొమ్మన తాను రచించిన శివలీలావిలాసమును కృతి యిచ్చెను శ్రీనాథుని జీవిత కాలము థ్రీనాథుని జన్మకాలము ! 865 అయియుఎడునని కందుకూరి వీరేశలింగం వంతులు మొదలగువారును, 1885 అని వేటూరి పభాకరళా న్రిగారుమ నిర్ధారిం చిరి. ఆయన జీవితకాలము ను నిర్ణయించుటకు మూలాళారము కాశీఖండవీ88 లోని చిన్నారి పొన్నారి చిరుత కూకటినాడు శచియింబితి మరుత్తంాట్బరి త నూనూగుమీసాల నూత్నయావనమున శాలివాహన సవ్లశతి నొడివితి సంతరించితి నిండుజన్వనమ్మున యందు హర్షనైషధకావ్య మాంధభాష ఒబౌఢ నిర్భర వయఃపరిపాకమున గొనియాడితి ధీమనాయకుని మహిమ (బాయ మింతకు మిగుల గై వాలకుండ గాశికాఖండ మను మహా(గంథ మేము దెనుగు జేసెద గర్జాటదేశ కటక పద్మవనహే? శ్రీనాథభట్ట నుకవి, = అను పద్యము.

849

ఇం దుదాహృతములై న [గంథములలో మనకు లభించినవి మూడే-నై షధము భీమేశ్వరపురాణము కాశీఖండము. వీటిలో మొదటిదగు నైషధము పెదకోమటి వేముని పాలక కాలములో [వాయబడినది. ఆ రాజు పరిపాలనాకాలము 1602 ముడి 1420. పభాకరళాస్త్రిగారి కాలనిర్క్మయము (పకారము 1885వ సంవత్సర ములో పుట్టిన ఈ కవి ఆ గంధకచన వేళకు పరిపూర్ణయౌవనడు" గమక ఆ (గ్రంథ మించమింయ 1110-15 మధ్య _వాసియుండవలెమ. వీరేశలింగం పంతులుగారు చెప్పినట్లు |1ఓ65 ఊన్మకాలమమినకో ఆతని యౌవన కాలము 1460 పాంతమగుకు అగువో న్లైషధము పెదకోమటి పాల రారంభమున (1409) వాయబడి యుండవలెను. కాబట్టి ఈ (గ్రంథమునుబట్టి శ్రీనాథుని జన్మకాలము నిర్ణయించుట సుకరముకాదు. ఏమనగా 1865 జననవత్సరమై నచో టంథరచన పెదకోమటి వెముని పరిపాలనారంభమునను, 1885 జనననంవత్సర మైనచో పెదకోమటి పరిపాలన మధ్యకాలమునను జరిగియుండవలెు, ఈ రెండును సంభావ్యములే గనుక ఈ (గంథము ్రీనాథుని జన్మకాల నిర్ణయ మునకు సమర్థమైశ ఆధారము కాదు. భీమేశ్వర పురాణము అందుకు సమర్థ మైన (గ్రంథము, ఇది 4965-40 మధ్య రాజ్యమేలిన వీరభదారెడ్డి మంికి కృతిగా నీయబడినది. ఆ (గంథ పీఠికలో నహమ్మదుషా యను బీజపూర్‌ నవాబును పేర్కొనిన పద్యము గలదు.

“అన్నయ మంతి శేరు డహమ్మదుషా సురదాణ భూమి భృ త్సన్నిధికిన్‌ మదిన్‌ సముచితంబుగ వేమమహీసురేం(ద్రరా జ్యోన్నఉ-చంతతాళ్యుదయ మొందగ వారసిథాష (వాసినన్‌ గమ్న్మలపండువై యమరు గాకితమందలి వర్ణపద్ధతుల్‌,”

ఈ నవాబుల పొలనకాలము 1120-85. కావున భఖీమేశ్వరపురాణము 1480 _పాంతమ.న నలుబడిఐదు సంవత్పరముల పాయమున రచించి యుండ వరియుశు. అంతకుమించి యుండుట అనంగతము* (ప్రొఢనిర్భరవయః వరిపాక మనగా 40.46 సంవత్సరముల వయస్సు. 1465 లో జన్మించిన కవికి 1426 నాటీకే వృష్టి పూలర్తి జరిగియుంకును. అది అసరవయప్సు కాని పొథరయస్సు కాదు, ఖీమఖండ, కాతీఖఅండ రచనలకు నడుము కాలవ్యవధి చాం కలదు

జ్‌౦ కాకీఖండ రచననాటికే తన శరీరమున ముదిమిలక్షశములు పొడగట్టుచున్నట్టా కశవికే గోచరించినదిం = పాయ మింతకు మిగు9( గై (వాలకుండ” అను వాక్యమ.నకు ఇప్పటికే వయసు మరలినది ; ఇంతకు మిక్కిలిగా ముదిమి రాకముందు అని యర్థము అది కొంచెము తక్కున ఏబదియేండ్త వయస్సు. ఫీమఖండమునను కాశీలఅఎడమునను వ్యాసుని లఖికుకు బిలిచిన (బాహ్మణి“పంచా శచ్వర్షదేశీయి లైన పెద్ద ముత్తైమవు” థ్రీశాథున దృవ్షిలో ఏఐవయేండ్లకు ప్రాయము శై వాలి పెద్దతనము వచ్చునుగషకనే ఆ బావ్యాణి కా విశేషణములూ వాడెను, అదియు వీరభ_దారెడ్డి కాలమందే. భీమేశ్వర పుంణ రచనాసంతరము కాశీఖండరచనకు బూర్వము పదిసంవత్సరము ల్లైనను వ్యవధి నంగీకరింప వలెను, అప్పుడే “పాయ మింతకు మిగుల గై వాలకుండ"'-అను కవివాక్యము సంగత మగును. ఈ మూడుకాలములసు సమన్వుయించి చూచినచో 11415 (ప్రాంతమున జవ్వనమును, 1480 _పాంతమున నడివయస్సును, 1440 [పాంత మున జరారంభమును సననుభవించిన కవి 1880 సంవత్సరమునకు ముందు పుట్టి యుండడు ఆతని జన్మకాలము 1880 _పాంతము కాని, వేటూరి పభాకరకాన్తి గారన్నట్లు 1885 గాని కావలయును. కాశీఖండానంతరము పెక్కు నంచారములు చేస్తి మరికొన్ని గంథములు రచించి-జీవికార్థము-ఇంకిను వడరానిపాట్లు పడిన ఈ నృద్ధకవి 1470 ప్రాంతమువజుకు జీవించె ననుకొన్నను తప్పు లేదు. వైదుష్యము:; ఆం(ధకవులలో తిక_నతరువాత నింతటి వివ్వత్కవి యింకొక డులేడు, తిక్కనవలెనే శ్రీనాథుడును తఈనకాలిమునీ సాహిత్యసింహాననము నధివ్టించిన కవిచ్మకనల్షి. ఆయనవలెనే రొజాస్థానములం దధికారము నెజపి, రాజభోగము లనుథవించిన పుణ్యళాలి. సమకాలమందే కొక నిన్న మొన్నటివరకు అర్వాచీన కావరచనలకు తన శైలిని ఒజవడిగా బెబ్టీపోయిన గురువు. విపుల కావృేతి వోన పురాణమళలమండి ఆం(ధరసికుల దృష్టిని (బంధముల దెసకు మరలిం చిన యుగకర్త. చిన్ననాటనే వేదవేదాంగాది పొండిత్యమును సంపాదించి, సాంభ్యాది నిద్ధాంతములను, కైవ వైష్ట్షవాద్యాగమంబులను, పాతంజలాది యోగ ములను, న్యాయవై శేషికాది దర్శనములను నామూల్యాగముగా నెటిగిన మహి

క్‌1 వేత్త, ఈ సమస్త విద్యాపరి శమము నాతని గంథములలో (వసంగము వచ్చి నపుడెల్ల బన్స్ఫుటమగుచునే యుండును. సంస్కృతాం[ధములందెట్టి వండితుడో _పాకృ్ళతాదులందు నట్టివాడే యనుటకు సప్తశతి తార్కాణము ఈతని, పాండి త్యిమును దగ్గుపల్లి దుగ్గన నాచి కేలూపాఖ్యానమున (పళంసించినాడుం ప్‌ ఛి సీః నంస్కృృత [ప్రాకృత శౌర సేసీ ముఖ్య భాషా పరిజ్ఞాన పొటనంబు పెన్నగపతి సార్వభౌమ భ్రాషిత మపహాభాప్య విద్యాసమభ్యాసబలము నక్షపాద కణాద వశ్నేలోడీరిత న్యాయకళా కౌళలాతిళయను (శశిపురాణాగమ స్కృతి సౌంఖ్యసిద్ధాంత కజళవవ్యుత్ప్తి గౌరవంబు పూర్వక విముఖ్య విరచి తాపూర్య కావ్యభావరన సుధాచర్వణ [పౌఢతయును తందళింపంగ గాళికాఖండ నైషవపముఖ వివిధ (వబంధము లొనర్చి. ఇంత యుద్దండ పండితుడయ్యు నాగర్మకవిగా బుట్టట యీ వ్య క్రిలోని మహావిశేషము సంస్కృత కవులలో కాళిదాసు, మురార్కి శ్రీహర్హుడు భట్టబాణుడు-- థ్రీనాథుసకు (పథాన గుదవులు, శెనుగున కవ్నితయము వారియెడ నీతడిట్టి గురుభావమే చూపెను. పైని పేర్కొన్న సంస్కృతకవుల శ్లోకములను సందర్భ వశమున దన (గంథములం దెళ్లెడ తెలిగించు టేకాక,విశేషించి కాళిదాను కుమూర సంభవమునకు హరవిలానమున పొనగినంత వరకు అనుసరణమనివించు కొన చగిన అనువాదము చేసెను అంతకంటెను విశేషము, శ్రీ హర్షుని నైషధనును తెనింంయఓ. వీరందరిలో భట్టబాణుడు శ్రీనాథునికి శైలినేర్చిన గురువు. ఆ నంస్కృతకిపే యా భాషలో రీతిన్ఫూ రికి బేరుపడిన యే గద్యశైలిని అవత రింపజేసెనో, తెనుగున ఛశ్రీాాళు డా వచవశైలి?ి ఆవశరింపకేసెను. బాణుని సమాసములు, విరోధాభాసాద్యలంకారములు, పూర్ణోపనూళూయిసప్ట ముల్లె న వర్ణనలు శ్రీనాథుని [గంథభములలో యథాతథముగ గొనవచ్చును -. క్రవ్నితయము వారిలో తిక్కన పలుకుబడికే కవి యెక్కువగ మురి యును కాని, యీతని శైలి యా మువ్వురిలో నెవ్వరిదికదు. సమాస ఘటన నన్నయనుండి ముద్దులొలుకు తెలుగు సప్తకళ డి (వసన్నత యెజ్జన నుండి, (గ్రహించి, యెవరిడో నేయు తలకు నిర్మించు కొ ఠి ను ట్ర ప హైం నెను తనను గురించి కృతిప న యోా్యూ చ (గ్‌ గ, య... టై లో న. న. లీ

85కి శా; ఈమ్షోజిన్‌ నీవటోలు సక్పవులు లేరీ నేటి కాలంబునన్‌

దాత్షారామ చళుక్య ఖీమవర గంధర్వాప్పరో భామినీ

వమోజద్వ్యయ గంధసార మఘుసృణ దైైరాజ్కభారంబు న

ధ్యక్షించుం గవిసార్వఖౌమ భవతీయ (పొఢ సాహిత్యముల్‌ అన్‌ చెవ్చించిన పద్యార్థము సార్ధకమై చెల్లినది

శ్రీనాథుని క్కతులు

భ్రీనోభుడు నై వధరచనకు పూర్వము మరు త్తరాట్బరితమును,ళాలివాపానే " పవళతిని, పండితారాధ్య చరితుు రచించను. కాని ఆ మూడును నష్టమలై నవి.

1. మరుత్తరాట్బర్విత :

ఈ మరుత్తరాజు కథ మార_ండేయ పురాణమున కలదు. ఆదిచ్చిత విచ్నిత సన్ని వేశములతో బహుప్యాత పాధాన్యముతో అతర్కిత పరిణామము లతో నాటకీయగుణ ళో వితమై యుండును+ శ్రీనాథుడు దాని కిథా చమత్కార మునక ముచ్చటపడి తన కావ్యమునకు ఆ కథ నితివృ త్త్రముగా గైకొని యుండును. ఆతని రచన స్వతంతమో ? లేక ఆ పేరుగల పూర్వ సంన్సృత కావ్యమునకు అనువాదమో. చెప్పలేము ఆ పేరుగల సంస్కృత కావ్యమేదియు నిండినట్లు నే నెలుగను,.. థ్రీనాథుడు చేపట్టిన ఇలివృత్తము గనుక అతని [గ్రంథము లేకపోయినను యితివృ త్తమైనను ఆంధుల దృష్టికి తెచ్చుట మంచిది యని మారన (పశరణమున ఆ కథను వివరించితినిం £, శాలివాహన సప్తశతి:

బాట్‌

థ్రీనాథునకు ఆశయ మిచ్చిన పెదకోమటి వేమారెడ్డి కూడ కాటయ వేమునిపల్కె కుమారగిరివలే మంచి విద్వాంసుడు. ఈ రాజు సప్రళతిలోని నూరు శ్లోకములకు టీక (వాసి “సప్తశతి సారటీక” యని పేరు పెట్టెను తన రాజు టీక వాయగా (భ్రినాథుడా (గంథమును పూర్తిగా తెనిగెంచెను కాబోలు. ఒక వేళ ఆ ఆంధధ్రీకరణము 'పెదకోమటికే యంకిత మయ్యెనేమో ! ,[క్రీడాభిరామమున గానవచ్చు రెండు-వచ్యములకూ శృపభాకరళాన్రిగారు మూల గాథలను గుర్తించి చూవిరి. ఆ శెండు- పద్యములును శ్రీనాథుని తెలుగు స్తళతిలోనివియై యుండుననుటకు సందియమ్లు లేదు, ఆ పద్యము లివి £

858 1 మ వటు రుంరూపవనో తృణాలయములో భ(ద్రంబునన్‌ బట్టై కం కటిపై ముచ్చ ముడింగి నిర్భరవియోగగ్దాని శోషిల్లి యె క్కటి న్నిదించుచు నున్న పాంథవనితన్‌ గర్జావచఃపొఢిమని దటి దుద్దోతము నూప్కు నట్టనడురే థారాధర _శేణికిన్‌. 1 గీ మాఘమాసంబు పులివలె మలయుచుండ ఐబచ్చడం బమ్ముకొన్నాండు పణములకిను ముదిత చన్నులు పొగలేని ముర్మురములు శిచలిక్రి నొజగోయ కేలుండు సైరిపండరా ఈ రెండునుగాక ఈ [క్రింది పద్మము సప్ర్తళతిలోనిదిగా లతణ (గంథ ములలో గానవచ్చుచున్నది. వారణ సేయుడాన గొనవా నవవారిజమందు దేటి (గొ వ్వారుచునుంట నీ వెణుంగవా వియ వా తెజగంటిగంటి కె వ్వారికి గెంపురాదు తగవా మగవారల దూర నీ విభుం డారసి యీనిజం బెజబు(గు నంతకు నంతకు నోర్వు నెచ్చెలీ రిం పండితారాధ్య చరిథత్ర ; ఇది పాల్కురికి సోమనాథుసి ద్విపద కావ్యమునకు పద్యానుసరణము, నైషధ కృతిపతియెన మామిడీ సింగనామాత్యుని అన్నగారి కిది కృతిం కం జగము నుతింప(గ జెవ్పీతి (వెగడయ్యకు నాయనుంగ( బెద్దనకు గృతుల్‌ నిగమార్థసార సం్యగహ మగ నాయారాధ్యచరిత మాదిగ బెక్కుల్‌. అని నైషధమున (వస్తావింవబడినది గనుక తత్పూర్య రచనయే. శ. శృంగార నైషధము : దీనికి మూలమైన ఛశ్రీహర్షునిగంథమునకు న్లైషధీయ చరితమని పేరు ఈ కధకు మూలము భారత ఆరణ్యపర్వములోగల నలోపాథ్యానము, కాని *ర్ర పద్యమునందలి చివరి రెండుపంక్తులలో మూలములోని యర్జములేదు, కవి హృదయము టోధపడలేదు. త్‌)

01 ఆ మూలకథనంతను శ్రీహర్షుడు (వాయలేదు. అందుచే నైషధీయచరీతము యథార్థమ.గ సార్థకము గాదు. వాసినంతవరకు వివాహ పర్యవసాయియైన నల దమయంతుల (పపణయగాథ మాతమేగల యీ _గంథమును థ్రీనాథుడు శృంగార నైషధ మనుటలో నెంతో జౌచిత్యమున్నది. కష్టుయమైనా నాయికా నాయకుల ఉత్తిరకథాభాగమును ్రీహర్షుడు (వాయ తలపెట్టేడో లేక తలపెట్టియ (గ్రంథమును ఆసమా_ప్తముగానే వదలెనో నిష్కర్షగా చెప్పలేము అయినను అతడు సంపూర్ణ కథను వాయ సంకల్పించినట్లు ఆనుమానించుటకు కొంత అవకాశము లేకపోలేదు. ఎట్లన నల దమయంతుల కన్న పరంపరకు కిలిద్వాపరముల కోపము కారణభూతము. శ్రీహర్షున (గంధమున ఈ ప్పాతలు (వవేశ పెట్టఐడినవి. నిషధపురమున ఆవి నలుని యావేశించుటకు రంధాన్వేషణ చేయుచు నివాస మేర్చరచుకొన్నట్లు కూడ నిర్దేశింపబడివది. ఉత్తర కథ వాయ తలపని కవి ఆ కథా కావ్యమునకు బీజరూపమైన కలి ద్వాపర (ప్రవేశమును చేయడు. కావున ఆదియందు సమ్యగ్ర నలచరితమునే [వాయ సంకల్పించియు భ్రీహర్షుడు ఏ కారణము వలననో ఉత్తర కథను వాయలెదని తలచుట అంతగా తప్పుకాదు. కథ్యాపణాళికలో భారతకథకును నై షరీయచరితమునకును - భేదమేమియు లేదు. నలదమయంతుల పరన్పర ,(పేమ-హంసదౌత్యము= _ నలదౌత్యము-స్వయంనర ము=వివాహము, ఆనెడి రైదు కథాంళములు ఇందును అందునుకూడ నమానమే, కాకపోతే అవత విన్శృతమైన పురాణకథను విపు లాతి విపులమైన (పబంధవస్తువుగా పరివ ర్తనము చేయునపుడు రన నంపాదన వ్యాజమున కవి _పదర్శించిక వర్ణనా బావుళ్ళమువల్ల ఈ కావ్యము ఇరువది రెండు సర్గల [(గంథముగా పెరిగినది. భారతమును దానికి పరిశిన్స భాగమైన హరివంళమను తెనుగున నవతరి. చిన విమ్మట శ్రీనాథునివంటి సాహిత్య రన లోలుపుడైన పజ్షాకాలి చిషయ_పధానములై న ఇతర పురాణములను కాక రస _పథానమైన యేదేని ఒక సంస్కృత కావ్యమును చేపట్టుట న్యాయమే కాని భ్రీహర్దుని కంటె అన్నివిధముల ఉ త్తమురై న కాళిదాసు కావ్యములుండగ ఈ ఆం(ధకవి శ్రీహర్షునే యేల వరింపవలయును? దీనికి మూడు కారణములుండ వచ్చుగని నాకు తోరుచున్నది. మొదటిది: కృతివతియైన మామిడి సింగనామాత్యుడు- “*థ్రీహర్ష సుకవి కవితా వ్యాహార కథాసుధారసా స్వాద సుఖ

ణ్‌ ల్రీ హర్షోదయ నిత్యన మాహితమహితాంతరంగుగోడు....,...

ఆ కృతీపతికి అభి వూనపా్యత మైన గంథము నాతనికోర్కె వె తెనిగించట

కృతికర్త విధి గావున దాని చేపట్టక తప్పదు. రెండవది: వేమభూపాలుని ఆస్థానమున వామనలట్టవాణు డను ఒళ సంస్కృృాతకవి కలడు అతడు నలాభ్యుదయ మను పేర న షధకాజ చరితమును సంసృాతమున నొక కావ్యముగా (వాసెను. అందు వామనుడు తన (పజ వెంతగా (వదర్శించినమ, శ్రీప'ర్షుని నైషధమండగా సంస్టృాత వాజ్బ్యయమున ఆశని నఠాభ్యుద మము రాజణింపదు. ది వలములేని వ్యర్థ పయత్నము. మ మిడి సింగనామాత్యుడు వామనుని సంస్కృత (గంథమకంటె రెడ్డిరాజుల ఆస్థానమున భ్రీహర్షుని నైషధమునే అంధభాషారూపమున (పతిష్టంచుట్క తన కును తన యాస్థానమునకును, కవికిన్మి ఆం[ధవాజ్మయమువకును _పతిష్టాకర మగునని భావించియుండును , ఆది శశ్రీనాథునకును సమ్మతమై యుండును, మూడవది ; అనువాద మనగా కేవల మూలవిధేయత పాటించుటగాక

సుతంథతించి స్వీయ (పజ్టా (పదర్శనముతో మూలమునకు వన్నె బెట్టగల శ్రీనాథునివంబి మవాోకవికి కాళిదాసుకావ్యములు ఉపకరింపవు కవి కులగురుని కావ్యములలో అనువాదకుని నస్వతం(తవిహారమునకు అవకాశముండదు. మరి స్వతంతతను అవలంబింపకయే యథామూలముగ రసవంతముగ్భా అనువదింప రాదా యనుకొన్న శ్రీనాధుని విశ్ళంఖల (తిలా వివోరము ఆ నిర్భంధమును ఆంగీకరింపదు ఆదియుగాక (శ్రీనాథుడు చిన్ననాటనే వేదవేదాంగాది పాండిత్య మును సంపాదించి సాంఖ్యాది సిద్ధాతములను క్రైవ వైష్టవాద్యాగమంబులను పాతంజలాదయోగములను, న్యాయ వై శేషీకాది దర్శనములమ - అమూల్మాగము ఎటజింగిన మహావేత్త. ఈ వై దుష మంతయు [గంథరచనలో ఫలప్రదము కావలయు నన్నచో అంత వైదుష్యభూయిస్త మైన కావ్మమే అందులకు తగిన సారవంతమైన క్షేతము సంస్కృృతవాజ్మయ ములో అట్టి కావ్యము. శ్రీహర్దుని నషరీయ చరితమే. కావున తశ (పజ్ఞను స్వతంత్రతను వైదుష్యమును, (వద ర్మించుటకు తగినక్షేతమని శ్రీనాథు డిం దడ.గిడి యుండవచ్చుమ పైప్రళ్నకు నాకు తోచిన సమాధాన మిది;

శ6ి నైషధీయ చరిత పరామర్శ

నైషధము సంస్కృతవాజ్బ్యయమున నతి పొధసాహిత్య్మమని పూజింప బడిన మహాకావ్యము. సాహిత్యములో (పౌఢి యనునది కావ్యశిల్పమునకు సంబం ధించినది కాన్ని శబ్దాడంబరమునకు సంబంధించినది కొడు. దురదృష్టవళమున ఈ యర్థమును విస్మరించి దురవటోధ నారి కేళపాక మయమైన కావ్యమ లనే (ప్రౌధకావ్యము లని సాహిత్యపరులు వాకొనుట పరిపాటి యైనది అది యట్లుండ నిండు శ్రీహర్షుడు సహజముగా మవాో మేధావి. ఆ మేధావి నినర్గ కవిఠా(వతిత కూడ కలవాడు. ఈ సహటళకుల కాతడు చేసిన సమస్త విద్యావ్యాసంగమును తోడ్పడి అతసిని మహాపండితుని జేసినది, పాండితృరూపమైన ఈ వ్యుత్పేత్రి సహజ్యవజ్ఞకు మించిన దగుటచే నాతని కవితాకన్య మోయలేని భారమును చాల్చవలసి వచ్చెను. ఒక్కొాక్య్కయెడ ఆమె సహజ సౌందర్యమునే మరుగు పరచిన కృత్రిమాలంకృతి కానవచ్చును. పాండిత్యయుత మైన మేరావిత యాతని యూహను ( భావనను కాదు )1 చ్చితవిచ్చిత భూముల సంచరింపజేసి అతిలోకములై న అర్థకల్పనల జేయించును. ఆ యర్థకల్సనలు అత్యుదా త్రములు, ఆళ్ళర్యజనకములు నై యుండును.

ఈ [గంథమ.న = అలవోకగా యే గంథమును స్పృళించినను = ఈ గుణములే (పస్ఫుటము లయి పాఠకుల నాళ్చర్య_పవాహమున మునులు వేయించును. ఎడనెడ హృదయావర్ధకమును, భావనాగమ్మమును నైన పరస క వితాదృష్టియు దర్శన మిచ్చుచుండును. మొ లత్రముమీద _వక్షాజన్య మమున ఈ భాగము తక్కువగను, వృుత్చ్పత్తిజన్య మయిన యా భాగ మెక్కువగను ఉండు నన్నచో నంతగా నపరాధము కాదు. ఎంత గొప్పవాడయిశము ఈ కవి కాళిదాసాదులతో పోల్చదగినవాడు మూతము కాడు రస పరిపోషణమునం దేమి, బౌచిత్య పరిపాలనమునం దేమి, కథాకథనముకం దేమి, చతుర్యన శోభి లైన మూర్తిసౌన్హవమునం దేమి ఆ కవికుల గురువునకు గల కౌశలము ఈత నికి లేదు. మరి యెప్పటి కప్పుడే ఒక్కొక్క. శ్లోకరచన ఈతని దృష్టి నరి

1. భావన : |1గ3ర్రగ480[౧ .. ఊహ : [5200

కై? కట్టునుగాని నమ్యగ కావ్యనిర్మాణపు దెనకు (పనరింపదు. ఈతని ఆర్థకల్పనలు యెంత అళ్చర్యజనక ములై నను వాటిలో కొన్ని అనౌచిత్య కళంకితములళై యుం డును, ఈ దోషారోపణము నేటిసాహిత్య ధర్మ ములబబ్టీియ [పమాణములబట్టియు చేసినది కాడు. ఈ యనౌచితృముతోపాటు పునరు క్రి,భావాతిబాలనము వర్దనాదై. ర్యము ఈకావ్యములోగల మరికొన్ని అవగణములు, అయినను ఈ _గగంథమున చక్కని రనవద్హట్టములు లేకపోలేదు. అట్టి వాటిలో నలదౌత్యము నుందరాతి నుందరము. ఆ ఖాగమే ఈ కావ్యమునకు ఆయువుపట్టు. శేముషీమూ ర్తులె న నాయికా నాయకులిరువును తమతమ (వతనిష్టను ఆచలితముగా కాపాడుకొనుట్న కె వరన్పర సంభాషణ తేయు సమయమున (పదర్శింపబడిన చాతుర్యము, గాంఖీ ర్యము స్వాభావికత, ధీరత్వము ఆతి రమణీయములుగా నున్నవి. అందును ఆదిగర్భేశ్వరియు, బుద్ధికాలినియు ఆస దమయంతి వాదమున దేవదూతను గెలువలేక కంటనీరు పెట్టుకొను త్షణము సరసుఐకంట నీరు తెప్పించుకు. ఇట్టే గుణాగణ సంకళలితమైన ఈ కావ్యమును చేపట్టి భ్రీనాథు డెట్లు అనువదించెనో చూతము ఇఅఇనువాద ప ద్ధ లి

థ్రీనాథుడే తన ఆంధ్రీకరణ పద్ధతిని గురించి (గంథాంతమున “ఆ శేష మనీషి హృదయంగమంబుగా శబ్దం బమసరించియు, అలిపాయంణు గురించి చియు భావం బుపలవ్షించియు రసంబు పోషించియు అలంకారంబు భూమిం చియు, జౌచిత్యం బాదరించియు, అనౌచిత్యంబు పరివహరించియు మాతృకానుసా రంబున, చెవృఐడెనని వక్కాణించెను. శృంగార వ్డైషధము కవి పతిజ్ఞామ సారము మనీషి హృదయంగమంబుగా నున్నదని ఒప్పుకొని తీరవలెుు ఈ కావ్యమును హృదయంగమంబు గొవించుటలోో అయన పాటించిన నియమము లలో మొదటిది ఆనౌచిత్యమును పరిహరించుట; దానితోపాటు ఫెని పేర్కొన్న పునరుక్తిని అతిచాలనమమకూడ వరిహరించి దీర వర్ణనలను సంగహపరచుట ఈ సంస్కారములు మాతృాకొానుసరణములని చెప్పుటకు వీలులేదు ఆనుసర ఇము మార్పులను అంగీకరింపదుం

856 ఇక మాతృకానుసారము అనునవి మూలములోని శబ్దమును యథాతథ మగ (ప్రయోగించుట, అభ్శిపాయమును భావమును ఉపలజీంచి (పనన్నతా సంపాదనాళ్ళము విశదీకరించుట కథానుకమణికను యెయ్యెడను విడనాడ కుండుట, మొదలగు (ప్రథానాంశములలో వ్య క్రమగుచున్నది. వీటి నన్నింటిని ఉదాహరణములతో సిరూపించుటకు ఒక (ప్రశ్యేక వాసంగము చేయవలెను ఆ పరిశీలనము ఇందు పొసగదు. అయివనము. కొలదిపాటి ఉదాహారణములతో ఆంధామువాద స్వరూపమును స్టూలవ.గా చూపవచ్చును. మరియు ఆనౌచిళ్ళాది వరిహరణపద్ధతిలో కూడ కొన్ని ఆపవాదములు కలవ, కవి ఆ జితిలో కొన్నింటినే పరిహరించి శౌన్నింటిని ఆడరించిను. ఆఅహే. పునరుక్తలలోపే శొస్నింటిని అంగీకరించెను రశవిహీ ములును, సాంకేతిక] ములునైన శాస్తా ర్ధములను కొన్నింటిని (తోసిపుచ్చి మరిళౌన్ని6టిని ఒప్పుకొనెను. అట్టుకాక పరిహరణీయము లన్నింటిని పరిహరించినచో విద్వాంసులు తనకు ఆసమర్థతొ దోషమును ఆపొదింతురేమో యని ళంకించి యుండవచ్చును. లేదా మూలము నకు మిక్కిలి దూరగతుడగుటకు సమ్మతింపనివాడు కావచ్చును. ఏమైననేమి, థ్రీనాథుని శృంగార నైషధము శ్రీహర్డ్షుని నైషకీయ చరితముకంటె రనవత్తర ముగా నున్నదనియు ఆ గుణాధిక్యమునకు కారణము ఆనువాద్‌ పద్ధతి యనియు సరసులున, ఉభయభాషాకోవిదులను అయిన విద్వాంసులు _త్రికరణకద్ధిగా నంగీకరించిరి, ఉదాహరణములు |, అనుచితార్థములు వ్‌ దమయంతికడ హంస చేసిన నలవర్ణనల సందర్భమున ఈ క్రింది నాలుగు శ్లోకము.ను థ్రీనాథుడు ముట్టలేదు.

1. “ళ్ళణ్వన్‌ సదారన్తదుదార భావమ్‌

హృష్యన్‌ ముహుర్తోమపులోమజాయాః

పుణ్యేన వాలోకత లోకపాలః

(పమోద బాష్పావృతన్నేత మూలః” (దేవేర్యదుడు శబీసహీతుడై కలుని ఉదారభావ కథనముమ వినుచుండగా కచీ దేవికి హర్ష పులకాంకురము జనించెనట. అఆ సమయమున ఆమె పుణ్యవళ

కి9ి మున భర్త ఆశందబాష్ట్పావృత నేతు డగుఓచే చూడలేదట. చూచి ఉంతే ఆమె శీలమును కంకించెడివాడు)- £[ "సాపీళ్వరే శృణ్వతి తద్దుణౌఘాన్‌ [పసహ్మ చేతో హర తోర్థకమ్భుః॥ అభూదపర్జాంగుళిరుద్ధకర్ణా కదా న కండూయన క్తైతవేన” (ఈళ్వరుడు మనోవారొములె న నలుని గుణములను ఆలకించునుుండగ్కా ఆయన శరీరార్థ భాగమైన పార్వతి [యింకను విన్నచో మనసు చలించు ననెడి భావ ముచే గాటోలు] కర్టకండూయన నెపమున (వేలితో చెవిని ఎన్నడు మూసికొన లేడు ?) [2 "అలం సజన్‌ ధర్మవిధా విధాతా రుణద్ధి మౌనస్య మిషేఐ నాణీమ్‌। ఈర్కబ్ధ మాలిణ్య రసస్య తృప్తామ్‌ క వేద తాం వేదజడ స్పవ[కామ్‌ ” [(బహ్మ అనుష్థానమున నిమగ్నుడై మౌనమిషచే వాణిని తన మఖముననే (బయటకు వెడలనీకుండ) ఐంధించి యుంచెనట, రసలుభ్ధి యైన యా వక స్వభావురాలు నలుని కంథమును కౌగిలించుకొని యుండుటను ఆ వేదజడుడు ఎరుగడు, (నలుని ముఖమున నరస్వతి యున్నదని తాత్పర్యము.) ] గగ గో శియ స్తదాలిళ్లనభూర్న ధూకా [వతక్షృతిః కాఒవి పత్మివతాయాః ! సమస్త భూతాత్మతయా న భూతమ్‌ తద్భర్వురీర్ష్యా కలుషాణునాఒవీ %” (లక్మి నలుని కౌగిలించుకొనియే యున్నను ఆమెకు పాతివత్యక్షతి యేమియు కలుగలేదు. సమ_స్ర భూతా స్తరాత్మరై. యున్న విష్ణునకు ఈషణ్మాతమైనను ఈర్ష్య కలుగదేదు,) జగన్మాతలైన ,తిమూర్తుల భార్యల గురించియు వారితో సమాన పతి ప త్రిగల శచీదేవిని గురించియు పాత్మివత్యకంకను ఆపాదీంచెడి ఈ ళ్లోకార్థములు ఎంత చమక్కారములుగా నున్నమ (గంథముశన వాయ ఈినవి కావుం

కిం0 థ్రీనాథుడు వీజిని వవలుట సమంజనమే కాని ఆయన మానవలోక త్తం యెడ అట్టి యౌదార్యమును చూపలేదు, ఈ కింది ళ్లోకము పైవాటితోపాటుగా విసర్జింప తగినదయ్యు విసర్జీంపలేది. కై *న కొ నిశి స్వప్న గతం దదర్శ తమ్‌ జగాద గోత స్థితే కానతమ్‌ తదాత్మతాధ్యాత ధవారశేచకా చకార న స్వస్య మనోభఠవోదృవమ్‌” “వాని కలలోన కానని వనజమఖియు వాని మార్చున బేరొాని మానపతియు వానిగా నాత్మ భావించి వరుని గవయ “నప్పళింపని సతియు లేదయ్యె నెచట.” తెనిగింప కూడని ఈ శ్లోకమును తెనిగించినము మూలములోగల ఆక్సీ లార్థమును కొంతవరకు పలచ బరచుట మెచ్చదగినడి,

ఈ జాతిలోనిదే రంభనుగూర్చి చెప్పబడిన శ్లోకము, ఆమె దేవలోక శ్రీ యైనను వేశ్యయే గొవున ఆ ళ్లోకమను తెనిగించుటలో ఏమియు దోషము లేదు. ఆ తెనిగింపు సయితము మూలార్థమునకు ఎంతో వన్నె పెట్టుచున్నది చూడుడు.

కే “ఆన్మత్కిల శో సుధాం విధాయ రంభా చిఠంభా మశులాం నలస్య త్మృఠానురక్రా తమనాప్య ఖేజే తశ్నామగస్థా న్నలకూబరం సా (హంస దమయంతితో చెప్పుమున్నది* రంభ మా వలన ఆతులితమైన నలుని సౌందర్యమును గూర్చి శ్రవణ పేయముగా విని ఆతనియం దశర క్తురాలయ్యు పొందలేక నలనామ వాసనగల నలకూబరుని భజించెను.) చం “ వినుకలి. గూర్మి జిక్కి పృథివీభువనంబునకున్‌ డిగంగ నే యనువును లేక రంభయను నచ్చరలేమ నలున్‌ వరింప బూ నిన తనకోర్కి నొక్క మెయి ఎండగ జేయుటక్షై భబించెదా గొనకొని వేల్చులందు నలకూబరు తచ్చుభనామ వాసనన్‌.”

861 మరియొక రీతినిగూడ ఈతడు అనౌచిత్యమును పరిహరించుటలో మూల మునకు మెరుగు పెట్టినాశు. ఎట్లన క్లోకమును కేనలము విడిచి పెట్టక ఆందలి అనుచితములగు పదముల వదలిపెట్టి, వాటి స్థానమున సముచిత పదములు సమ కూర్చి తెనిగించెను. 12 “నువర్థ్యశైలా దవతీర్య తూర్టమ్‌ స్వర్వాహినీ వారికణావకీరెః తం వీజయామః న్మర కేళకాలే పకశ్షై రృృపషం చామరబద్ధ సఖ్యైఃొ మూలము నందలి ఈ యర్థము మెచ్చదగినడి కాడు. నలుడు స్మరశే! లాలసుక్లై యున్నపుడు హంన లాతనికి వీవన వీచెననుట యుక్త్రముగాదు. పైగా ఆది దమయంతితో ననవలనిన మాటగాదు- ఈ విరసపుమాటను తొలగించి థీశాథు డతినిపుణముగ హంనల సేవాన్వరూపమును మార్చి మూలమునకు వన్నె పెట్టును. తే “కనక శ్లైలంబు డిగ్గి యాకాళ సింధు నలిలముల దోగి మిగులంగ జల్లనైన చారు వోటకమయ గరు చ్బామరముల వీతు నతనికి వైళాఖవేళలందు” వీటికేమి-దమయంతి _పత్యంగ వర్ణనలోను, బువ్వముబంతి వర్ణనలోను, కలి పురుషుడు రాజనూయాళ్వామేధతం_తములను చూచిన సందర్భమునను, ఇంరకంటే జుగుప్పావహములై న శ్లోకములు కలవు, ్రీన థుడు వాటిని విడిచి పుచ్చలేదు. 2. పునరు_క్రి విసర్జనము : (ఆ) దీనికి మొదటి ఉదాహరణముగా కావ్యారంభమునగల మొదటిరెండు శ్ఞోకములే చాలును. అవి నలుని కీర్తి (పతాపనర్ణనలు కలవిం

1. “నివీయ యస్య వతి రకిణః కథా న్రఠాదియన్తే న బుధా స్పుధామవి (44)

882 నలః సీతః చృషతితక్రీర్హి మండలః సరాశిరాసీ న్మహసాం మహోజ్జ్వలః” (ఏ ళూపాలకుని కథలమ కర్ణపుటములతో (గోలి దేవతలు అమృతమును హూడ ఆదరింపరో అట్టి సితచ్చతితముగా చేసుకొనబడిన కీర్తి మండలుడును, మహో జ్వల తేజోరాపియునై న నలుడను రాజు కలడు.) 2. “*రపైః కథా యస్య సుధావధీరిణీ నల స్పభూశాని రభూర్గుణాద్భుతః సువర్ణ దజ్జెక సితాతవ త్తింత జ్వలత్సఏతాపావశి క్రీ ర్రిమణ్ణలః " (ఎవని కథ అమృతముకంటె యెక్కువ రసవంతముగా నుండునో అట్టి నలు డను రాజు కలడు. ఆతడు తన కీర్తి మండలమును సీతచ్చ(తముగాను, (పతాపావళిని దండముగాను చేసికొనెను.) మాటలలో భేదముతస్ప ఈ రెండు క్లోకములలోను అర్ధము ఒకటియే అందుచే శ్రీనాథుడు మొదటిదానిపవదలి రెండవదానినే “తపనీయదండై కధవళా తప తితోద్దండతేజః కీర్తిమండలుండు” అని ఒక సీసపాదములో తెనిగిందెను, (ఆ) ఈ ళ్లోకములు నలుని ముఖసౌందర్మమును వర్ణించుశవి :

1. “స్వుకేళిలేళస్మిత నినితేన్దురో నిజాంశద్భృ క్రరిత పద్మ సంపదః అకద్వయీ జిత్వరనున్ద5ా న్తరే న శన్ముఖన్య (ప్రతిమా చరాచఠే (మందస్మిత రేశముచే జయింవబడిన చందుడు కల్గినటువంటియు, కన్గవ దే తిరస్క రింపబడిన పద్మసంపద కల్గినటువంటియు, అతని ముఖమునకు ఆ రెండింటిని మించిన ఆన్మసుందరవస్తువు లేని ఈ చరాచరమునందు. వేరొక ఉపమానము లేదు.) 2, “ోసరోరుహం తస్య దృశ్రైవ నిర్ణితమ్‌ టితాః స్మిలేనైన విధోరవి [శ్రియః కుతః పరం భవ్య మవో మహీయసీ తదాననస్యోపమితా దరిదతా”

868

(ఆతని న్నేతములచే పద్మములు నిర్జింపబడెను. చం[దుని శోళ అతని మందవాసనముచే జయింపఓడెను. అంతకంటె (శేష్టమైన వన్తువు లెక్కడ గలవు? ఆతని ముఖముతో పోల్చుట కహో ఎంత వస్తుదారిద్య మేర్చడెను?)

ఈ రెండు శ్లోకముల యర్థము ఒకటే. సరోరుహ మిక్యాది శ్లోకమున కవతారికలో “ఊఉ క్రమేవార్థం భంగ్య న్తరేణ” అని ఉ క్తార్థమే పునరుక్తమశి వ్యాఖ్యాత యగు మల్రినాథనూరియే నుడివియున్నాడు _ థ్రీనాథు డిందు మొదటి శ్లోకమును మామే తెనిగించెను. ఆ పద్యమిగి *

చః దరహనికావధీరిత సుధాకరబీంబము నేత నిర్జితాం బురహమునైన యానివధ భూవరు నుల్పసితాననంబుతో సరి మజి యొండు గల్గమికి సంళశయమేటికిం దద్ద్వయీ విజి త్వరికమనీయ వస్తురహితంబగు నట్టి చరాచరంబునన్‌* $. వ్యాకరణ విశేషములు :

సౌందర్యాపాదమైన రసభావము గాని, రమణీయార్థము గాని లేక కేవల కాస్త్ర్ట్రపసంగ మయములైన శ్లోకములు కొన్ని తెనిగింపబడలేదు. వాటిలో ఈ [కీంది శోక మొకటి

మ.

“జగ్రరం కిల బీంబనామకమ్‌ ఫలమస్మాదితి భవ్య మన్వయమ్‌ లభకేఒధర బిమృమిత్యదః వదమస్యా రదనచ్చుదం వదళ్‌ ॥

(దమయంతి ఓష్టము బింబముకంతె (దొండపండు కంటె], అధరము గనుక (తక్కువ గనుక ) ఆమె ఓన్టమునుగురించి ఆధరబింబము అని చెప్పెడి మాటకు చక్కని ఆన్వయము కుదిరెను )

మరి యింళకంటెను క్లిష్టతరమైన వ్యాకరణార్థముగల ఈ కింది శ్లోక మును విడిచిపుచ్చక తెనిగించెను.

“ఇహ కిముషసి వృచ్బాళంసి కిం శబ్దరూప (వశినియమిత వాచా వాయ సేన్హైష పృష్టః

లంక భణ ఫణిభవళా స్తే) తాతబఃస్థానినో కొ వితి విహిత తుహీ వాసోత్తరః కోకిలో ఒభూత్‌ ఎట్లనగా -- పాణిని వ్యాకరణమున లోట్‌ [పథమ మధ్యమ పురుషలు వకవచన వత్యయములు తు, హి, అనునవి. ఆశీరర్థక మునందు వాటికి “ఠాత్‌' అనే (ప్రత్యయము వేటిస్ట్థానమున ఆదేశ మగునని (పశ్నింపగా కోకిల హీ యని సమా ధానము చెప్పినదట తెల్పవారగనే కాకి "కావ్‌ కావ్‌” అని ఆరచును. అది వసంతబుతువు గావున కోకిల ఆదే సమయమున తుహి తుహి'యని కూయును ఈ ల్లోకార్థము తెనుగునకు తెచ్చుట ఆసంభవమని నందేపాంచెడి వారిని నిరుత్తురలము చేయుట కేమోయనునట్లు [శ్రీనాథుడు ఈ _కిందిపద్యమున ఎంతో సుక రముగా తెనిగించెను. ఈ అనువాదములోని సౌలభ్యము పండిత పళంసార్హము. శా; (ప్రాతఃకాలము వాయనంబు 'పణినాపత్యో క శాస్త్రంబులో దాతజ్‌స్థానులు చెప్పు(డెవ్వి యను చందంబొప్ప( గాకాయకం జాతుర్యం బలరార నుత్తరము విస్పష్టంబుగా! గోకిల (వాతం బిబ్చె( దుహీతుహీ యని గృవారామ (పదేశంబులన్‌. శీ. దీర్తవర్షనల సంక్షీ ప్తత : బు ణి అలీ నలుడు ఆళ్వారూఢుడై సపరివారముగా వావ్యోళివెడలి ఉఊపవన విహారము చేయుటను వర్ణించిన మూలము.నందలి ఒవాళ్లోకములమ, తాత్పర్యమా(త్రముగ రెండు వచనములయందు సం[గహపరచి తెనిగించెరు. ఆ తెనగింపుళో కొన్ని శ్లోకములు వదలిపెట్టబడినవి. అనే దమయంతీ విరహవర్ణన సందర్భములందు గల చం దోపాలంభనము, మన్మధోపాలంభనము మొదఐగు ఘట్టములవం బీ ఘట్టము లనేకము లీతని ఆంధ్రీకరణమున సంగహింపబకినవి. [గంథారంభ మున మొదటి పద్యములోనే మూలమున ఏడెనిమిది ళ్లోకములలోగల నలవర్జన యందలి కొన్ని పంక్తులను వదలి, తక్కినవాటిని తాత్పర్య మ్మాతముగా తెనిగించెనుం ఇంక శబ్దము ననునరించుట, అఖిపాయమును గుర్తించుట, భావము నుప ల4ంచుట మొదలగు అనువాద విశేషములకు కొన్నిఉదాహరణములు మా పెదను

ఠి

ఈ కింది శ్లోకమును విదర్భరాజు [పాసాదముమీదీ గాలికి తెపతెప కొట్టుకొనే ధ్వజపటమును ఉర్వేష్షించిన ల్లోకము,

అ ళాంత శుతిపాఠపూతరసనావిర్భూత భూరిస్తవ్వా

జిహ్మ (బహ్మముఖౌఘ విఘ్నిత నవస్వర్గ (కియా కేళినా

పూర్వం గాధిసుతేన సామిఘటితా ముక్తానుమందాకినీ

యత్‌ (ప్రాసాదదుకూలవల్లి రనిలాందోశై రభఖేల ద్దివి॥

( పూర్వము విశ్వామి[తుడు స్వర్గమునకు (పతి స్వర్గము నృ్షింప బూనినప్పుడు, మందాకినికి పతిగా వేరాక మందాకినీసృచ్ది వ్యాపారములో అర్థ భాగము పూర్తి యగునప్పటిక్కి నిరంతర వేదాధ్యయన పవితముల్తైన నాలుగు మోములతో బ్రహ్మ ఆ బుషిని ఆర్థింపగా అంతలో ఆ సృవ్షి వదలి వెస్టైనట. ఇప్పుడు విదర్భరాజ [పాసాదముమీద ఆడుదున్న తెల్లని ధ్వృజపటము పూర్వము విశ్వామ్మితునిచే సగము నిర్మింపబడి, అంతతో వదలి పెట్టబడిన మందాకినియా అన్నట్లు న్ఫురింప జేయుచున్నదట )

ఈ కింది పద్యము ఆ క్లోకమునకు అనువాదము.

కా॥ వేదాఖ్యాన వి శేషపూతర స రావిర్భూత భూరిన్తవా

సాది బహ్మమఖౌఘ విఘ్నిత నవస్వర్గ్యకియా తేిచే

నాదిం గాధితనూజుచే సళము సేయంబడ్డ మిన్నేలు ప్రా

సాద స్వచృదుకూలకై తవమునం జాలంగ నొప్పుం బురిన్‌॥

ఈ అనుబాదములో మూలమందలి సమానము యథాతథముగా (వయుజక్తమై శబ్దానుసరణ న కిది పరమావధి అనివించుచున్నది. అయినను మూలమునందలి “ఆనిలాందో శైలఖేలథ్‌ ” అకు వాక్యము తెనిగింపబడకపోవు టను కొందరు ఆతేవపించవచ్చును. ఆ ఆక్షేపమునకు సమాధానమును చెప్ప వచ్చును. అట్టి ఆషేపణ కనకాళము లేని యింకొక ఉదాహరణము చూడుడు.

అస్తి వామ్యభరమ స్తి కౌతుకమ్‌ సాస్త్‌ ఘర్మజలమ్తి వేపథు అస్తి ఫీతి రతమ స్తీ వాజ్ళితమ్‌ (ప్రాపదస్తి సుఖమ న్లీ పీడనమ్‌॥

866 ఈ ళ్లోకమునందు వై యాకరడై క వేద్గమైన విచ్శిత సమాసమఘటన మున్నది. దానిని వదలినచో పండితులు మెచ్చరని కాటోలు ఆ సమాసములను యశథాక్షరముగా తెలుగుపద్యములో నిమిడ్బి సంస్కృృతమును జీర్షించుకొనుటలో తెలుగునకు గల సౌలభ్యమును _పదర్శించెను. శే అస్తి వామ్యభార మస్తీ కౌతూహలం బస్తీ ఘర్మ సలిల, మస్తీ కంప, మన్తి శీతి యస్తి హర్ష్య మన్లీ వ్యధం బస్తి వాంచ మయ్యె నపుడు రతము॥ ్రీహర్లు డిట్టి విచితసమాసమటనలలో (_పదర్శించిన వ్యాకరణళాన్త్ర వైదుష్యము శ్రీనాభునికూడ మురిపించి యుండును. కావుననే ఆవి తెలుగు బాషలో వింతగా తోచినను విడనాడలేక పద్యములలో పొందించెను. ఈ కింది ళ్లోకము అందుల కుదాహరణము సరసీ। పరిశీలితుం మయా గమికర్మీకృత నై కనీవృతా అతిఏత్వ మనాయి సా దృశోః సదసత్పంశయ గోచరోదరీ॥ (ఉన్నదా లేదా అన్నట్లు నంకయమును గొల్బెడి యుదరము గల ఆ దమయంతి సరస్సులను వెదకుటకు అనేక దేశములు సంచరించిననా కనవకు విందోనర్చెను. ) ళ్‌ ఈ ళ్లోకమును. తెనిగింటుటలో రెండు మశ్తేభములను రచించిన (శ్రీనాథుడు పునరుక్తార్థమునకై నిను ఒప్పుకొని మూలసమాసములనే గాక వాటితో (వతి ఓిఓత్వము వహించి మేేల్తరము లనిపించుకొన్న సమానమలను గూడ కూర్చి తన ఉణ్సాహమునకు తృవ్లి చేకూర్చు కొనెను మ మృదురీతిం (బతివాసరంబు గమికర్మీభూత నానా నదీ నద కాంతారపురి శిలోచ్చయుండన్నై నైకాద్భుత థ్రీజిత (తిదివంబైన విదర్భదేశవున నారీరత్నముం గాంచితిన్‌ సదసత్సంశయ గోచరోదరి శరత్సంపూర్ణ చంథద్రాననన్‌.

లీ మ॥ కమలేందీవర షండమండలిత సత్‌ కాసార సేవారతిన్‌ గమికర్మీకృళనై కనీవృతు(డనై. కంటిన్‌ విదర్భంబునన్‌

రమణిం బల్లపపాణి. బద్మనయనన్‌ రాకేందుబింబాననన్‌

సమవీత స్తని నస్సి నా స్తీ విచికిత్సా హేతు శాతోతదరిన్‌

విధిం వథూసృష్టి మపృచ్చమేవ తద్యానయుగ్యో నల కేశియోగ్యామ్‌ త్వన్నామవర్జా ఇవ కర్టపీతా

మయాస్య సం క్రీడతి చ (కిచ కే,

(హంస దమయంతితో అనినమాట : *“బహ్మరథమునకు వాహనము వై నపుడు నలకేళయోగ్య యైన యువతీసృష్టిగురించి అడిగితిని. ఆయన రథ చ్మకము తిరుగుచుండగా నీ నామాకరమలే నా చెవిని బడినట్లుండిమ.)

థ్రీనాథు డీ ్లోకమునందలి భావమును స్నష్టీకరించి తెనుగుదనము మూ్తీభవించెడి నుడికారముతో మూలమునకు వన్నెపెట్టు అనువాద పద్ధతిని చూపెను,

చం॥ అడిగితి నొక్క నాడు కమలాసను తేరికి వారువంఇనై

నడచుచు “నుర్విలో నిషధనాథుని కెవ్వతె యొక్కొా భార్య య

య్యెడు”నని ? చక మోమున నించుక యించుకగాని యంత యే

రృడ విననైైతి; నీవముచు! బల్కిన చంద ము దో(చె మానినీ !

విశేషించి సీనపద్యరచనలో ్రీనాథు డవలంబించిన ఆవువాదవద్ధతి ఒక విశిష్టగుణము కలది, అర్థసంవాదములు కల శ్లోకములు కొన్ని యేక్మత తటస్థించినపుడు వానిలో నాక్కొాక్కదాని నొక్కాక్క సీసపద్య పాదమున నిముడ్చును. సంపూర్ణ సీసపద్యరచనకు, వలయునన్ని శ్లోకము లచ్చట లభించ నిచో మిగలిన పాదములను మూలమున లేని ఆర్థముతో తాను పూలర్ణిచేయును. వలసినవానికంటి ఎక్కువ శ్లోకములు లభించినపుడు రండు మూడు ళ్లోకమురి సారమును ఒక పాదమునకు వలయునంత మాలతమే గైైకొనును. పాయికముగా ఏ సీసపద్య్మమును చూచినను దానిలో పరస్పరము ఒండొంటితో సంవదించు శ్లోకములు ఇమిడియున్నవని గ్రహింపవలయును.

868 నహ్మససప్మకాననవ (ఈహంప వంళస్య ప్యతాణి పత త్తిణః స్మః అస్మాదృళాం చాటురసామృతాని స్వర్ణోక లో కేతరదుర్లలాని (మేము (బహ్మకు రథవాహకులై న హంసల సంతతివారము. మాబోటీ వారి వచనామృతములు వినుట స్వర్గవాసులకు కాక ఇతరులకు దుర్గభములు,). న్వర్గాపగా హేమమృణా+నీనామ్‌ నాలామృణాళ్ళాగ భుజో భజామః అన్నానురూపాం తనురూనబుద్ధిమ్‌ కార్యం నిదానాద్ధి గుణా నధీతే॥

(ఆకాశగంగలోని నువర్జ పద్మనాళ్శాగములు భుజించి, ఆ భోజనము నకు అనురూపమైన రూపసౌందర్య్మము గలవార మైతిమి. కారణము నుండి కదా కార్యము గుణమును (గహీంచును*)

సీ నలినసంభవు వాహనము వారువంబులు కులముసొములు మాక( గువలయాక్ని చదలేటి బంగారు జలరుహంబుల తూండ్డు భోజనంబులు మాకు. బువ్వుంటోణి సత్యలోకము దా(క సకల లోకంబులు నాటపట్టులు మాకు నబ్బవదన మధురాతరములె న మా మాటలు వినంగ నమృతాంధసులె యోగ్యు లనుపమాంగి శే భారతీదేవి ముంజేతిపలుకు( జిలుక సమద గజయాన స బహ్మచారి మాకు వేదళాస్త్ర పురాణాది విద్య లెల్ల( దరుణి నీ యాన ఘంటాపథంబు మాకుజ ఈ సీసపద్య చరణములలో మూడింటికి అనువైన మూలార్జములు మూడు పై ళ్ళోకీములలో ఉన్నవి. పీసపాదములలో మిగిలిన నాలవ దానికిని

లి60 గితపద్య మంతకును మూలములేదు. ఈ గీతములో సీనపాదము వలెనే వర స్పరము సంవదించు రెండు భాగములు కలవు. మొత్తము పద్యము సగభాగము నకు మూలము ఆభారమనియు ళక్కిన సగము మూలముతో సరితూగళల సొంత కల్పనమనియు విదితమ గును, 1 అందును, గితపద్యము ఈ సీసవద్యము నకు రత్నకిరీటము వంటిది థ్రీనాళునకు" సీసపద్యమునందు ఎక్కువ మక్కువ కాటోలు,అందుచేతనే సందర్భము హొసగినపుడెల్ల మూలములో లేకున్నను సొంతకల్పనతో ఆ పద్య మలు వాయను, వాటిలో ఈ [కింది ఉదాహరణములు పూర్వోదాహృతమైన “అస్సి వామ్యభార' మనెడు గీతపద్యము పైని గల సీనపాదములు నాలుగును న్వతల్మతములు= రతివర న: ళ్‌ సీ పతిపాణిపల్లవచ్యుత సీవిఐంధన వ్య_,గ వాలావా స్త వనరుహూ౦బు ధవకృళాధరబింబ దశనక్షతివ్యథా భుగ్నలీలావకీ (ళూలతంబు ధరణినాయక భుజూాపరిరంభ మండలీ గాఢవీకిత వధూ ఘనకుచంబు వరనథాంకుర మృదువ్యాపార పులకిత సీఠజాఉ నితంబోరు యుగళి... హరిస్తుతి: జయ భూర్మువస్వ న్రీజగదేకనాయక 1 జయ సర్వదేవతాసార్వభౌమ జయ పూర్వగీర్వాణ స. హారకారణ ! జయ కుశినిహిత విశ్వ పపంచ ః జయ ఒహ్నుకన్యకా జనకపాదాంభోజ జయ కోమలాంబుదళ్యామలాంగ ! జయ వైజయంతికా స్మక్పళాలంకార ! జయ పుండరీక విళాల నయన!

• ఈ గిత పద్యమునకు మూలములేడు. ఉన్నదని చూవినవారి పొరపాటుం (7

శ్‌0 తే॥ జయ శళత్మకతుముఖ మరుచ్చ[కవాళ కనక కోటీర చారు సంఘటిత నూత్న రత్ననీరాజన[కియా రాజమాన చరణ . పీఠాంతికోద్దేశ | జయ. రమే ? నక్ష[(త్రవ ర్త న: సీః చుక్కలో యివి * కావు నురలోకవాహినీ విమలాంబుకణకదంబములు గాని కారలో యివి ? కాఛ్స, తారావథాంభాధి క్రమనీయప్తలిన సంఘములు గాని యుడుపులో యివి?కావు, మృడునంబరంబున దావించినట్టీ ముత్యాలు గాని రిక్కలో యివి ? కొవు రేచామ తుజుముపె€౯ జెరివిన మళ్లి (కొవ్విరులు గాని లే॥ యనుచు లోకంబు సందేహ మందుచుండ ట్‌డిచె (బహ్మాండ పేటికా పుటకుటీర జారు కర్ప్చూరఫాలికాసంచయము.లు మెండుకొని యోలి నక్షత మండలములు. కలిభటుల వర్షన ల్‌ సీ॥ః పాతకంబమిలు సీలిపట్టు టొందడములు పగలింటి నిదలు పచ్చడములు పరదూషణంటులు [పాలంబహారంబు లన్య్మకాంతాస క్తి యంగరాగ మీర్ష్యాపరత్వంబు హేలావతంసంబు బుధజనద్వేషంబు పువ్వుదండ మీథ్యాపలాపంబు మృగనాలితిలకంబు ఐహుళాళశసత్త్యంబు పరికరంఖు

న! తే; పరుల( జూపులు వాకొల్చ?, (బనభలీఆ రానభాంగరువ్నోగధూ మ _పకార ఇర్చరాకారదేహు లంబరము సిండ్‌ పరప వచ్చిరి కలిరాజువైన్యభటులు, పురవ ర్శ్మ న; మః (పణీధిలోకానీత పరితోష వార్తాఖి నందితామాత్య బృందారకంణు జాజవీథీ మవాోపాసాద ?ఖర్యాగ కీలితాలంకార కేతనంబు టభకైశికాధీళ కన్యావలోకన వ్య(గ్రపౌరవధూస మాకులంబు? గస్తూరికాలేప కడ్ప్చూరరంగవ ల్యభిరామమందిర (ప్రాంగణంబు.... మన్మళుని రాక; సీ॥ రతిదేవి నెవ్వీ/గు రారాపు! జన్నులు గడకన్నులకు నింపుగడలు కొలున గుడువైన పూవింట( గూడి కమ్మని తూవు కటకాముఖప్త( గేల( గరము మెఆ యల గటిమండలంబుపై'. గనకంపు( జెజ(గుల జిలుగు! బచ్చనిపట్టుంజేల మమర నాలీఢపాదవిన్యాసంణు శృంగార వీరాద్భుతములకు విందు సేయ? శే, జిన్నిచిగురాకు. బేర్కోల/ కేఈ బట్టీ పేరుటామని రావిల్క జేరు నడుప నుక్కడీ/ డయి దేతెంచె నుక్కుమిగిలి కలికిగారాపు(. జెలికాండు కలికిమరు(డుం కావ్య సొందర్యాపాదన సృన్షితో చేయబడిన అర్జీ అమూల్యకల్పనళలు జెక్కులు కలవు, అవి మూలూరుడైన ్రీహర్షనకే మప్పుగొల్పు సొగసు దనము గలవి,

శి72

ఇినన్నియు గాక భ్రీనాథు డొకచోట కథాసందర్భమును కూడ మార్చి నాడు, దమయంతి స్వయంవరమునకు ముందు భీమరాజు తమ కులరై పతమగు విష్ణుని (పార్థింపగా నాదేవుని ఆదేశముచే సరస్వతి స్వయంవరాగతులై న రాజు లను దమయంతికి వర్షించి చెప్పుటకు స్వయంవర మండపమున అవతరించినట్లు మూలమున కలదు ఈ కల్పనమున ్రీహర్షనకుగల విష్ణపరాయణత్వమ. నూచి తమగుట తప్ప వేరు పయోజనములేదు. (శ్రీనాథుడు భీమరాజు న్వయముగా వాగ్దే వతను స్తుతింపగా ఆమె అనుగహించి రాజకుమార నిరూపణార్థము స్వయంవర మండపమునకు దయచేసినట్లు మార్చెను. మూలమున నర్వ విద్యాస్వరూవిణి రమైన ఆ దేపతామూల్తిని శ్రీ హర్షుడు ఏయే విశేషణములతో వర్ణంచెరో ఆ విశే షణములతోనే [శ్రీనాథుడు దేవీపరముగ దండకమునురచించి ఫీమరాజుచే నుతింపో జేసెను, (బాహ్మీద_త్త వర్య్రసాదుడగు ఈ కవిరాజు భీమరాజు స్తుతి రూపముగా (వాహ్మిని దండక రూపమున నోరార స్తుతించు నవకాశమును కల్పించుకొనెను ఈ స్తుతిలో ఇంకొక విశేషము కలదు. శృంగార నైషధ కృతిపతియైెన మామిడి సింగనామాత్యుడు “సోమ సిద్ధాంతము"నకు వ్యాఖ్యానము (వ్రాసెనట. ఈ దండ కములో శ్రీనాథుడు (పయోగించిన “సోమసిద్ధాంత కాంతాననాయై”” అనే చతుర్ధ్యంత విశేషణము కృతిపతికి నెంతో పరితోషము కల్గించి యుండును.

ఏతదాం(ద్రీకరణ పింహానలోకనము-త తశ స్పి

సంస్కృత వాజ్య్బ్యయము అం[(ద్రరూపము దాల్చిన చర్నితలో శ్రీనాథుని నైషధాం[ధ్రీకరణము రెండవదళ. దానికి పూర్వదశ కవితయవువారు దారితీసిన పురాణేతిహాసముల ఆం(రీకరణము. ఆ అనువాదమును భాషాంతరీకరణమని విలుచుటయే తప్పు. భాషాంతరీకరణ నియమములను దేనిని వారు పాటింపనేలేదు. కథ మ్యాతమే వారు మూలముసుండి గ్లైకొన్న ద్రవ్యము- అదియు నిమిత్త మా(తమే కాని విధాయకము కాదు. అందుచే ఆ భారతాదులను న్వతంత రచన లనవలెనేకాని, ఆం(ధ్రీకరణము లనరాదు*

ఆ పద్ధతి ఆ పురాణేతివోసములకే చెల్లినది. కావ్యానువాదమున ఆ స్వతర్యతత చెల్లదు, శ్రీనాథుడు (పారంభించినదీ కావ్యామవాదము. కావ్యము ప్రశిళ్లోక (ప్రథానమగుటయే కాక పతి శబ్దార్థ _పథాశమును అగును. అపరి వోర్యములైన ఇట్టీ మూలములను దాసభావముతో భాయగా నముకరించినవాడే

878

ఆంగధ్రీకర్త యనివించుకొనను, ఆట్లనివించుకొనవలెనని ఆదాస్యమే చేసినచో (పజ్ఞాళశాలియైనక వి యని యనివించుకొనడు శ్రీనాథునకీ నంకటావస్థయే క టస్థించి నది. దీనినుండి తొలగి తన పతిభను నిరూవించు కొనుటక్రై ఆనాటికి మువకు డయ్యు నిత డాత్మ వ్యవస్థా పనార్థము ఒక _పణాళికను నృజిందుకొని, దానిననుస రించి నడచి, కవిగా చరితార్థుడగుటయే కాక్క అఆ పద్ధతి యితరులకు కూడ అనువాదవెళ నొరవరిగా నుండునట్లు నిర్దేశిచి పోయెను. అందుచే పురాణభిన్న _మైన కావ్యామవాద పద్ధతికి శ్రీనాటుడే గురువు, ఆయనకాక ఇంక యేకవియైనను (పథమ (ప్రబంధానువాచము ప్రారంభించి యున్నచో అది యే వ్యకమార్గమున టోయెడిదో మన మూహింపలేము,

ఆంధ నైషరకదర్త, అంత పేరు మోసిన ఆ సంస్కృత కావ్యము నెంత (గౌరవించెనో అంత వళశపరచుకొనెను దాని ననుసరించునే గాని దాస్యము చేయడు. భుజము భుజ మొజయునట్లు నడచునే కాని భాయవలె వెనుక నుండడు. ఏ వద్యమును మూలక్లోకముచే బద్ధము చేయడు. ఏ శ్లోకమైనను తనపద్యము నందిమిడి జీర్ణమగునట్టే చేయును. ఆవశ్యకమగుచో నెట్టి మేటి ళ్లోకమునై నను త్యజించుటకు వెనుదీయడు. సవరించుట కంతకు ముందే జంకడు. ఈ స్వతం (తత వల్లనే, ఆంధనె షధము భాషాంతరీకృతియయ్యు యథామాతృకము కాకపోయినది. భాషాంతరీకర్త వివేచిప వలసిన (పథావతలకు తెలుగు నైషధము అవ్ష్యభూతమైనది పూర్వోదొాహృతములై న ళ్లోకములన్నియు ఈ సిద్ధాంతతమునకు నిదర్శనములు. కావ్యాంతమున కవిచేసిన *ళబ్దం బనుస ఈించియు' ఇత్యాది పతిజ్ఞయు ఈ స్వతం(తతనే అంగీకరించుచున్నది.

కావున ఈ ఆంధర్రీకరణమును విమర్శింప బూనువారు దీని నడుగడు గున మూలముతో టోల్చి చూచుట తప్పు. సర్వత ఆ పోలిక లేదని కవి (వాసికొన్న వాక్యములలోనే కలదు ఈ (గంథమున కవి పెట్టుకొన్న పరమ లవ్యము యథామూలానువాదము కానే కాదు. ఆయన లక్ష్యము వేరు. నిర్వ హణమును తదనుగుణముగనే ఉన్నది. శ్రీనాథుని ఈ పద్ధతి యెంతో మేళ్వర ముగా గానవచ్చుట చేతనే ఆ యుగములోని పెద్ద కవులందరు-పినవీరన, నందిమల్సియ, ఘంటసిం చయ మొదలై నవారు-క విసా క్వభౌముని యడుగుజాడలే యనుసరించి తమ యనువాదములు సాగించిరి.

క

ఇక మూడవదళ ఇటీవల బొడసూవిన నాటకాం[ధీకరణముతో ప్రారంఠే మయినది. [శవ్య కావ్యాంధ్రీక రణము కూడ ఆ దారినే పోవుచున్నది. ఈ నవీ నానువాదకులు మూలము నందలి (ప్రతిపదము నర్థమును తెలుగున రాపలెనని పాటుపడుచున్నారు. వీరు కేవల మస్వతంులు, వీరి [పతి పరివర్తనము వలన తెలుగున ధారాశుద్ధి నశించుటయే కాక పద్యార్థము కూడ దురవగావా మగుచున్నది మూలాపేవి లేక అన్వముంపరాని పవ్యము లెక్కువ గుచున్నవిః ఎంత పెశగులాడినను భాషాంతరీకరణమున మూలములోని క్లోక భావమే తెలు గున వచ్చున గాని అందలి శబ్దములన్నియు పరివ్నర్తనము చెందవు, అట్టి వ వర్తనమే కావలయునేని మూల శ్లోకమునకు దండావ్తయము. [బాయవచూక, పద్యమేల? ఈ ముడు దళలున. [కషముగా-స్వశం(తము, న్వతం(త్రాస్వతం (తము, అనస్వతంతము-అని పేర్కొన వచ్చును,

హరవిలాసము -రచనా కాలము

నైషధ రచనకును కొండవీటి రాజ్య పతనమునకును మధ్యకాలము నందు థ్రీనాథుడు ఆ అస్థానమున మరి యే (గంథములు రచించెనో తెలియదు. రచించిన జాడయు కానరాదు కాని కాసకక ర్తగా కాన్ని శాఫనములు రచించెను, ఆ కాలములో కానన రచనలు కూడ [(గంథరచనలుగానే గౌరవింపబడెను. మరియు విద్యాధికారిగా ఆయన నిర్వహించిన విద్వత్కార్యము లనేకము లుండ వచ్చును. ఊరక కాలము బుచ్చుట కాకి అటువంటి వాండత్య వ్యాసంగముతో గౌరవ్యవదముము, సుఖమయమునైన జీవితమును గడిపియుండును

ఆ రాజ్యము శతు హస్తగత మగుటతోడనే నిరాశయుడై కీర్తిసము పార్టనార్థమో ధన సంపాదనార్థమో ఆ్యశశయాంతరముల వెదకికొనుచు దేశ సంచారము జేసి యుండును ఆతని జీఏత కాలములో అట్టి సంచారమలు మూడు జరిగియుండునని శ్రీ వేటూరి _పభాకరళాన్త్రిగారు ఊపించిరి. అందు మొదటిది కొండవీటి మండి న్మిష్య్మమించుటకును ఫీమఖిండము రచించుట కును మధ్యగల కాలమున రెండవది ఫీమఖండమునకును కాశీఖండమునకుమ మధ్యగల కాలమున; మూడవది రాజమహేంటద్రవర రెడ్డి రాజ్యాశయము కూడ తొలగిన అనంతరము.

ఈ మూడు సంచిరములలో మొదటి దానియందు కాంచీనగరమున కేగి చిరపరిచితుడైన అవచి తిప్పయ శెట్టికి హరవిలాసము కృతియిచ్చి యుండును. రెండవ దానియందు వల్లభామాత్యుని దర్శించి ఆతని పేర [కీడాభిరామము రచించి ధన సముపార్షనముచేసి తదనంతరము విజయనగరమున కేగి పొఠ దేవరాయల ముత్యాలశాలతో “దీనారటంకాల” తీర్థమాడియుండును. మూడవ

న సంఛారములో శివరా(తి మావోత్మ్యము మొదలగు చిల్లరరతనలు చేసియుండును. పలనాటి వీరచర్శిత కవి సార్వభౌమ బిరుదప్రావి అనంతరము వాయ ఐడీనది. కావున బహుశః అడి కాశీఖండ రచనానంతరము, తుది సంచారము లోన్నిదై యుండును. పైన చూవిన ఈ (గంథ రచనాను[కమము నిష్కర్షగా రుజువు చేయటకు వీలులేని యూహయే యెశను నిరుపవత్తికము కాదు-కావున నైషధమునకు తరువాతి రచన హరవిలాసము-ఆది 1420-25 మిధ్య కాలమున లేదా వీమఖండమునకను కాకీ ఖండమనకును మధ్య కాలమున రచింపబడి తస్లుండవచ్చుమ. అప్పట్ల తఈ్యద్రచనా కాలము 1480-85 మధ్యయై యుండును, ఆది రెండవ సంచారి వేళ. అంతేకాని, ఈ (కంథము నై షధమునకు పూర్వ మున్‌ గాని కొశీ అండమునకు తరువాతగాని రచింవబడెననట తగదు. “ఆంధ భాషా నైషధాల్డ వుని” అని కవి తనను గురించి హరవిలాస మున చెప్పికొని యుండుటచే ఆది నై షధాంతర రచనయే యని రుజువు చేయు ఏకు పాటుపడ నక్కరలేదు. కాశీఖండమున కాంచీపుర స్త్రీలవర్జ్దనగల ఈ కింది పద్యమునకు సందర్భకుద్ధిలేదు* సీ ముడువంగనేర్తురు మూలదాపటికి రా( టికురబంధము లీ(గి బీరువాజ( బొన్నపువ్వుల( టోలు పొక్కిళ్ళు ఐమయలుగా( గట్టనేర్తురు చీర కటిభరమున6 దొడువంగ నేర్తురు నిడు[వేలు/ జెవులయం దవతంసకంబుగా నల్లిపువ్వు పచరింప నేర్తురు పదియాణు వన్నియ పసిండిపాదంబుల( బట్టుచేల గీ పయ్యెద ముసుంగు బాలిండ్ల( (బ్రాకసీక ఈతజచు పూయుదు రొడల గందంబుః బసుపు బఐందిక త్తెలు సురత (ప్రసంగ వేశం గంచి యజవత లసమాస్తు) అడ్గలతలు- ఇది శివశర్మ తీర్థయ్యాతా సంచారము వసువుగాగల ఘట్టము. ఈ వద్యమునకు పైన ఉ॥ కాంచికిః టోయి _బొహ్మణు డు కాంచె మదావళ ళూమిభృచ్చిరః కాంచన కంధరా నిలయు( గ్లై టభమర్థను( గామకోటి ద

లి76 రించి భజీంచి బాలళశి శేఖర వేకరసొలనాయకు నంచె ననేక పూర్వజననంబుల( బుట్టిన పాఠకాఘముల్‌. అనీ (బాహ్మణుడు కొంచికి బోయి. వరదరాజస్వామిని ఏక్నామనాశు9, కామకోటీని దర్శించి, అనేక పూరన్యజసనంబుల పుట్టిన పాతకౌఘములను దంచి నట్లు కలదు. ఆ సీసపద్యమునకు [కింద = గీ॥ కాంతి యందురు కొంద అ క్కాంచిపేరు

కృమ కురువింద రత్న సత్కా తి కలిమి

నప్పురంబున నే(డునా ళృధివసించి

(బాొవ్మణు(డు సర్వదేవత్మావతతి, గొలిచెగ అనే పద్యము కలదు. కాంచీపురన్తిల నభివర్జీంచెడ్‌ యా నీసపద్యము అ పస్తు తముగా నీ రెంటిమధ్య చొప్పింపబడెను, ఆ న్ర్రీలవర్జన ఆ ఉపాఖ్యానమునకుగాని ఆ తీర్ధమునకుగాని ఘనతను గల్గించునడి కాదు. అయినను థ్రీనాథుడు హర విలాన రచనాకాలమున కాంచికి బోయినపుడు ఆ రమణీమణులను దర్శించి ఆనందముతో ఆ పద్యమును వాసికొనియ.ండ ననియు దానిని అ పనక్రమైనను కొశీఖండమున జోనివియుండు ననియు (పభాకరళాన్త్రగారు ఆఖీ హాయపడిరిం ఈ అభ్హిపాయము సమంజసమే యని సరనులకు దోచకపోదు. అదియునుగాక కొమరగిరి కాలమననే కోస్తావర్రకము చేయగల (పొఠవయస్సులోనండిన అవచి తిప్పయ శ్రీనాథుని మూడవ సంచారము కాలమునాటికి సుమారు అగువది, డెబ్బది సంవత్సరముల డీర్చకాలము హరవిలాసము కృతి నందుటకై జీవించి యుండెననుట సంభావ్యము కాదు. పూర్వోదాహృళ మైన "చిన్నారి పొన్నారి చికుత కూకటినాడు..."” అను పద్యములో హరవిలాసము పేర్కొన బడలేదు. కినుక ఆ _గంథము కాశీఖండము తరువాతి దనెడు వాదముకూడ బలము గలది కాదు ; ఎట్టన ; ఆ పద్యము ్రీనాథుని (గంథముల నన్నింటిని పేర్కొన్నది కాదు. కివి వయోదళలను, తత్కాల రచనలను ఉదాహరించుట మ్మాతమే దాని ముఖ్యోడ్దేశము, ఓక వయోదళలో రెండు మూడు (గంథములు రబించినను వాటి నన్నింటిని బేర్కానవలనిన ఆవళ్యకము లేదు. వాటిలో _సథానమైన దొక్కటేీ ఉదాహృత మైన దాలును, మజియు శివరాత్రిమాహాత్మ్యము గాని, హరవిలాసము

లి? గాని తదితర [గంథములవలె శ్రీనాథుని కావ్యకళా పపాొగల్భ్యమునకు లక్యభూత ములు కాదగిన [గంథము కొకపోవుటచే దానిని ఆదరముగ కొండాడుకొను తలంపు లేకపోవమ్చును. కావున హరవిలాసము నైషరమునకు పూర్వము గాని, కాశీఖండమునకు తరువాతగాని రచింపబడి యుండుట పొనగదు. (గ(౦థనమీక్ష శ్రీనాథుని ఇతరకృతులతో టోల్చి చూచినపు డీ హరవిలాసరు లి

ఆ (గంథవర్గమున కంతటికి వెలిగ్మా (ప శ్యేకముగా కానవచ్చును. వానిలోని సమాసళూయిప్పతాజన్య మైన శబ్దగాంఫీర్య మిందు లేకు. అందు _పదర్శితమైన యీతని నానాళా స్త్రపరిజ్ఞానమును ఇందు లేదు. కాని, వానికంటె సమ సంస్కృ కాం[ధ పదమయ మయి, (ప్రసన్న మయి, నుబోధమయి. హరవిలాసము థ్రీనాభపండితుడు గాక ్రీనాథకవి వాసినట్టుండును. ఈ కావ్యమున నేయెడను రసవనత్తకు మ్యాతను లోటు రాలేదు. ఇది దేనికిని అనువాదము కాకపోవుటచే శ్రీనాథుని స్వతంత రచనకు దృష్టాంత మయి ఆ (ప్రౌఢకావ్యములలో లెని స్వతం తతను గై కొన్నది.

ఇది పురాణమును కాదు, కావ్యమును కాదు. కాన్మము కొదగిన వస్త్వైక్య మిందు లేదు, కథలన్నియు శివసంబంధము గల్గియుండుటయే దీనగలరై.క్యము. దానిని వస్వైక్య మనలేము. ఈ కథలన్నియు ఒక దారముతో విడివిడిగా ముడి వేయబడిన పూవులదండవలె నున్నవిగాని ఆనున్యూతములుగా లేవు. సిరియాలుని కథ, గౌరీకళ్యాణము, దారుకొవనవివారము, వాలాహలభత్షఇము, కిరాతార్తు సీయము ఇందలి కథలు, వీనిలో మొదటిది ఐసవపురాణమున కలదు గాని ప్మాతల నామములలో రెండింటికిని కొంత భేదము గలదు. సవ పురాణమున సిరాల గర్వభంగము కథకు ఆఅంత్యానుబంధముగా నున్నది. దానికి మారుగా నిందు చిరుతొండని పూర్వజన్మ కథనము కథకాద్యు పోద్దాతముగా నున్నది. క థానాయకుడైన చిజుతొండ నంబి పూర్వజన్మలో తుంబురుడను పేరుగల యొక (పమథుడు. అత డొక కారణమున దుర్వాసుని కోపమునకు పాతమై మానవజన్మ యెత్తుకట్టుగా శవింపబడి ఆ బుష్‌ యను్య_గహముచేతనే. పరమ మా హేశ్వరులయింట సిరియాళుడుగా బుటైనటం

(48)

873 ఈ కథ కాయువుస ట్టనదగిన ఘట్టము పొలవధావసరము. ఆది కరుణ సయము, ఆ రసప్షుతి శ్రీరాథునిచేతిలో నసయత్నముగా నారు పద్యములలో వెల్లివిరిసినది. గురుజనము పీల్లవానికి అంత్యోపదేశము చేయు ఈ పద్యవున భక్రివాత్సల్య ళమభాసములు ముప్పిరిగొని మున్నీరుగా పొంగినవి. మః మది శంకింపకు మగ్ను మావలని _పేమస్నేహవాత్సల్య సం పద వాటింపకుమన్న నాలుకతుదిన్‌ పంబాక్షరీ మం్యతమున్‌ ఐదిలం బొప్ప€ వఠింపుమన్న పరమబవ్మోర్థ సంసిద్ధి యి య్యది సుమ్మన్న . యనుంగునందన . సిరాలా । వీరశైవవకా! బసవపురాణములో ఆ ఘట్టము వీరశ్రైవతనే దాల్చినది. అనగా సోను నాధుడు దీక్షాపరుడైన వీర శ్రైవునివలెనే పిల్లవానిని వధింపించెను గాన్మి మానవ సహజమైన హృదయ।దవీకిరణము కల్లింపలేదు. ఆత డా వట్టున వీరశ్రైవుడే కాని కవి కాడు. అనతివిస్కృత మైన ఆ చిన్నఘట్టముననే శ్రీనాథుడు మాతృ భావ, వితృభావ, బాలభావములకును నిశ్చలభక్తికిని వై రుధ్గము లేని సామ రస్యమును వ్యక్తము చేసెను. కాని మాయాళివుడు పిల్లవాడున్న గురుకులమున కేగి వానికి రామున్న యావద నెటిగించి మనను విజచుటకు (ఫయత్నించినపుడు ఆ పసివాడు [వత్యుత్తరముగా పలికిన వేదాంతవాక్య ములును, ఐతిహ్యాములును అతనివయసు నకు మించిన పెద్దమాటలుగా గోచరించును; ఆది సందర్భశుద్ధి లేని ఆతి పనంగ మనకతప్పదు. ఆ వాక్యములు ఛభ్రీనాథునివి గాని సిరియాళునివి కావు. *పాత నోట కవి పలుకులు” అనెకి అసంగత సందర్భము లిట్టివే సిరియాకునకును పుట్టుకతోనే అట్టి జ్ఞానము, ఆ జ్ఞానమున కనుగుణమైన ఉపన్యాస ధోరణియు సెలవడి యుండవచ్చు నిని సమర్థింపవచ్చును గాని, అట్టి సమర్థనలు మానవ సాంసారిక కథలు గల కావ్యముల విషయమున రాణీంపపని నా యూహం. హాలా హలభవణ కథను పార్వతితో చెప్ప నుపకిమించిన వాడు వినడు, ఆందుచే వక్తృవాచకము ఉత్తమపురుషలో (ప్రారంభింపబడినది. కాని కథ కొంత సడచునప్పటికి కథకుడు శివు డన్నమాట మరచిపోయి ఆ వ కృవాచకమును శ్రీనాథుడు (ప్రథమ పురుషలోనికి మార్చెను.

లిం

“వెలిటోనిద్చునె బుధు/డూహించి చేయు నుకనిత్వంబుల్‌ ” అని వింగళి నూరన (పతిజ్ఞాపూర్వకముగా నిర్దేశించిన కావ్యబంధళిల్ప మర్యాదకు మన వాబ్మ యములోనే పెక్కు |గంథములలో భంగముగల్లుట పొడగట్టుము,

_గంథాదిని సిరియాళునికథనే యెత్తుటకు హేతువు-ఈ కథా పురుషడు అవచితిపయ వంశమునకు మూలపురుషుడుగా సంబంధముకల్ప్చుటకు. అవతారిక కును, కథారంభమనకు నిట్టి పొత్తుకలివన (గంథములు మన భాషలో జాల తక్కువ,

గౌరికల్యాణము కాళిదాన కుమూరసంభవము ననుసరించి (వాసివది, ఈ అనుసరణము కథానుసరణమేకాదు ॥ నాలుగింట మూడుపాళ్ళ శ్లోకముల తెనిగింపే. ఈ తెనుగుసేత నై షధాం్యీకరణ పద్ధతిని స్వతం_ తాస్వత౦ త ముగా నకిచినది. కాని పార్వతీ మాయాబహ్మచారుల సంవాదఘట్టములో చాల వెలితిగలదు. ఒకటి రెండు పద్యములుతప్ప రతివిలాపముట్టమును అంతే. ఏమైనను, ఆంగద్రీకరణమున ్రీనాథుడు న్లైషధమును కై నసముచేసికొన్నట్లు కుమారసంభపమును చేసికొనజాలడు. యథార్థానువాదమే అనిపించుకొన్న కొన్ని పద్యములలో అతిసుకుమారముమ్కు నుకరమును అయిన తెనిగింపు కాన వచ్చును.

దారుకా వనవిహారమనునది గౌరీ కల్యాణకథకు పరిశిష్టభాగమే. వివాహా నంతరము శివుడు (పమథ పరివారసహితుడై అ త్రింట ఇల్లడముండెను హిమ వంళుడు సమకూర్చిన రాజభోగోవచారముల వలన శివభటులు బలిసి కాటోలు ఓషధ్మీవస్థపురమున విశ్ళంఖలమైన అవిధేయ ప్రవర్తన సా%ెంచిరి. హిమపంతు నకు అల్లునిమీదను అతని భృత్యవర్గముమీదన్కుు రోతపుటైము. పరమళివుడు మామగారి హృదయమును (గపించి గణములను వెంటనిడుకౌని పోయి దారు వనమున విడిసి భిషాటనము సాగించెను. అచ్చట (పమథుచేకాకో శివుడు వైతము స్వేద్భావర్హనుడై బుమలకమ దేవతలకును వెగటుదనము కలిగించెను. ఈకథ ఆనుచితాలంబన రసాఖభాసమునకు _పబలమైన ఉదాహరణము

ఇందలి కిరాకార్టనీయ కథ భారతీములోని పాకపతాస్త్ర వదానము ననుసరించి వాసినది భారవికిని దీనికిని ఏ సంబంధమును లేదు. పాశుపత

830

లాభానంఠరము అర్జునుడు స్వర్గమునక్రేగుటయు, ఊర్వశిచే ళపుడగుటయు, నివాతకవచ కాలకేయాదులను జయించుటయు, దేవేర్యదుడు రోమహర్తునిచే పాండవులకు నర్జును కుళలవార్త పంపుటయు ననెడి కథాభాగము “పాశుపలాన్త (పదానము” అనెడి శివవిలాసగాథకు అనావళ్యకము. ఆ భాగము భాగవతమున కలదుగదాయని పౌరాణిక పద్ధతిని శ్రీనాథు డిందు. వేర్చెను. ఇక మిగిలిన హాలాహల భక్షణ మేపురాణమునండి యైనను (గహింపవచ్చును.

మొత్తముమీద థ్రీనాథుని పౌఢధకావ్యములలో హరవిళలాన మొక్కటే స్వతం[తరచనయని చెప్పదగినది. (శ్రీనాథుని (ప్రథమ దేశాటనము :

కొండపీటి పతనముతో నిర్యాశయృు.డ్రైెన శ్రీనాథుడు కొలది కాలము దేశ సంచారము చేయుచు కొంచీపురికేగి హరవిలాసము (వాసెనమకొనుట సంభావ్య మని వైన చెప్పితిని. కాని ఆ సంచారమువల్ల ఉదరపోషణ జరిగినను స్థిగమైన ఆశయము దొరకదు అట్టి అశగల కవి యేద్దైన నొక రాజుస్టానమున నిలవవలయును. ఆ కాలమున అతడు చేరదగిన రాజ్యములు మూడే ఉన్నవి- రాజమ హేందవరము, రాచకొండ, విజయనగరము, ఈ మూడు రాజ్యములును కొండవీటికి (ప్రబల ళ_తుస్ట్థానములు. స్వాభిమానమును చంపుకొని (శ్రీనాథుడు వానిని చేరటోయినను వవేశము లభించుట దుర్శటము, ఆ మూడు రాజ్యము లలో రాజమహేందవరము తక్కిన రెండింటివలె కాక్క కొండవీటితో బాంధ వ్యము కలది కనుక 'మరణాంతాని వైరాణి అశే ధర్మ వాక్యమును పాటించి వీరభదారెడ్డి కొండవీటి విద్భాధికారిని ఆదరింపనచ్చును గాని అట్టి సమాధానము నకు కొంతకాలము వేచి యుండుట మంచిదని శ్రీనాథుడు తలపోసి యుండును. ఆతడు సంచారమును తలపెట్టుటకిదే కారణము. రాజమ హేంద్రవరమున తనకు బంధువైన బెండపూడి ఆన్నయామాత్యుడు మంతిత్వము నెజపుచుండుట థఫ్రీనాళుని హృదయములో నొక ఆళాకిరణమును పుట్టించి యుండును ఆ కిరణము జూవిన దారి వెలుగున మంత్రికి బంధువుడుగా సంబారానంతరము రాజమహేంద్రవరము చేరియండును.ఆప్పటి కే శృంగారనై షధక ర్రగాభ్రీ నాథుడు 'పేరుమోసి యుండెను గనుక అతని దర్శనము కాగాశే రాజమహేం[ద్రవర పండిళులు ఆ (గ్రంథ రచవను సరించి పెక్కురీతుల యధికేసపించి యుందురు.

న!

ఆ అధిషేపణలు నాడే కొదు నేటికిని ఆక్క డక్కడ వినవచ్చుచున్నవి. శృంగార నైషధముడు ము వు,లు చేర్చిన వర్షనైషధర మని కొందరు, మూలముసందతి కొన్ని శ్లోకములు వదలిపెట్టెనని కొందరు, లేవి అర్థములు కొన్ని కలిపెనని కొందరు, గాఢపాకమని కొందరు, తేట తెలుగని కొందరు నానావిధముల విమ ర్శించుట అతని చెవిని ఐడి ఆ పండితుల అధిషేపణ సరకుకొనక వారిని వైతం చికు లనీ కూపమండూకము లని తృణీకరించి మంతి పాపున నిరాఘాటముగా చా రాజధానిలో తల యెక్తుకొని సంచరించి యుండును. ఫేమేళ్వర పురాణము నందలి కుకవి నిందాశామకము లెన ఈ (కింది పద్యములు ఆనాటి యాతని జీవిత చర్మితకు (పతీకలు--

తే టోధ మల్పంబు గర్వ మభ్యున్నతంబు

శాంతి నిప్పచ్చరంబు మచ్చరను ఘనము కూపమండూకముళలు( టోలె గౌంచె మెటి(గి పండితంమన్యులై న వై తండికులకు

తే నికటమున నుండి (శతిపుట నిష్టరముగ

నడరి కాకులు బిట్టు పెద్దజచినప్పు డుడిగి రాయంచ యూరకయుంట లెన్న పై/పరాకున్న నెందేని అనుట యొప్పు.

తే (ప్రొఢథి పరికింప సంస్క్కృతభాష యండ్షు

పలుకు నుడికారమున నాంధభాషయందు రెవ్వ రేమన్న నం(డుగా కేల కొజత నా కవిత్వంబు నిజము కర్టాటభాష.

ఈ పద్యములలో చేరని ఇంకొక చాటుపద్యము ” విద్వాంసుల్‌ రాజ మహేంద వట్టణమునన్‌ ధర్మాసనం బుండి పధ్వంసాభావము [ప్రాగభావ మనుచున్‌ దర్కింతు రశాంతమున్‌” అనెడి పలుకు లు త్తరార్థముగా గలది లోకవిడితమే కదా తెలుగు కవిత్వపు పోకడలను, తన ఆంధ్రీకరణ పద్ధతిని తన ,పతిలాసముజ్వలతను కొంచెమేని యెజుగని శుద్ధళాస్త్రపండితులు కాకులవలె బిట్టజుచినపుడు ఎఎదేని చనుటకు దొరియు, ఊరకుండటకు ఉదాసీనతయు లేని ఆ మవికవి పద్యములు (వాయుటకంటె వేరు వతీకార మేమి చేయగలడు

882 బెండపూడి యన్నయామాత్యుడు --- సీ; వినిపించినా(డవు వేమభూపాలున కఖవిల పురాణ విద్యాగమము.లు కల్పించినా,డవు గాఢపాకం బైన హర్ష నైషధ కావ్య మాంధలాష భాషించినా/డవు బహు దేశబుధులతో విద్యాపరీశ్షణ వేశం ౦దు వెదచల్లినాండవు విశద కీ ర్తిస్పూల్తి కర్పూరములు దికాంగణములందు( తే బాకనాటింటివా(డవు బాంధవు(డవు కమలనాభుని పొొతుండ వమలవతివి నాకు గృపసేయు మొక _వబంధంబు నీవ కలితగుణగణ్య భ్రీనాథకవివరేణ్య | అని సన్మానించుటలో ఆ పురపండితుల కోలాహలము కొంతవరకు చలారి యుండును. రాజులయొక్కయు, మంతులయొక్కియు (పాపున బితికెడివారు ఆ రాజులయొక్కయు, మంతులయొక్కయు జంధువులను కాని వారిచే పూజితులై న విద్మావంతులకాని ధిక్కరించి గౌరవముతో (బతుకలేరు. అన్నయా మాళ్యుడు లీమేళ్వరపురాజమును తనకు కృతియిమ్మని థ్రీనాథుని అర్థించటయే గొక్క (వసక్తాన్యపసక్తముగా పీరభ దారెడ్డిని కూడ కొనియాడు మని కవికి సూచనచేసీ యుండును అందుచేతనే ఈ (గంథమున కృతిపతి వంళవర్దనము నకు ముందు భూపాలుని వంశము వర్టింపబుడినది. ఆ రాజసంస్తుతివలన శ్రీనాథు నకు జస్టాన్మపవేశము కల్గునని మంతి ఆశించియుండును, ఆ ఆళశ అవ్యాషేప ముగా ఫలింపకున్నను, కొలది సంవత్సరములకు ఫలించుటచే థ్రీనాథుడు “నీర భ(దారెడ్డి విద్వాంను” డయ్యెను. ఆవపదవి యధిష్టించుటకు మంతి కల్పించిన (వథమ సోపానమే భీమేశ్వర పురాణము ఫీమేశ్వర పురాణము స్థలపురాణము పెక్కింటికివలెనే ఈ భీమేశ్వర పుఠాణమునకును స్కా ౦ద పురాణము మూలము. చార్జితక పరిశోధకులు ఆ స్కా౦ందపురాణముయొక్క-

809

శుద్ధతను కొంత శంకింతురు. ఏమనగా చార్నితకముగా ఒక వేయి సంవత్సరము లకు ఇటీవల వె:సిన క్షేతముల వృత్తాంతములు కూడ ఎన్నడో ద్వాపరయుగ మున వ్యానుడు రచ్చించెననీ చెప్పబడు స్కాందపురాజమున వర్ణితములై ఉండు టచే ఆ కేతములు వెలసినవిమ్మటనే వాటి మావోత్మ్య మా పురాణముల కెక్కి యుండునని వారి యనుమానము, ఈ లీమేశ్వరపురాణమును గురించి కూడ పరి శోధకుల కట్టి శంకయే కలదు

భ్రీనాథుడు దీనిని తెలుగున రచించినవిమ్మట అతడో. మరి యింకొకడో దీనిని సంస్కృృతీకరించి స్కాందపురాణమున ప్రతిష్టించి యంచు రని వారి యూహ, మరియు లోకమున మన్న స్కాందపురాణ (పతులు ఒకదానితో నొకటి సంవదింవవనియు, ఒకదానిలో నున్న కథలు మరియొకదానిలో నుండ చనియు చారి తకులు వారి వాదములకు బలముగా నింకొక యుక్తి చెప్పుదురు. ఈ కేత్రములన్నియు చారిత్రకులు భావించినట్లు కలియుశముననే వెలసినవి కా వనియు, దేవతా పతిష్టావితమల్లై యశాశిగా భరతఖండమునందలి నడీసర్వత ములతో పాటు వెంసియే యున్నవనియుు మహాష్టంాజములకు, ఉపప్వ్తంాణము లను భారతముతో పాటు వేదవ్యాసుడే రచించె ననియు, స్కాందపురాణ (వళు లొండొంటితో విరోద ముండుట కాల్మకమమున జరిగిన (గంధ థిల్యము.ు బట్టీ యనియు, (పాచీనఠాభిమానము కలవారు చారి తకవాదమును పూర్వ పవము వేయుదురు. ఇందలి సత్యాసత్య్మములను వ్యాసుడే తీర్చవలయును

ఈ ఫీమఖండమునకు స్కాందపురాణమే మూలమనుకొన్నిను శ్రీనాథుడు దానిని యథాతథముగా ననువదింప [పయత్నము చేయలేదు. అందు లేని వర్ణన లిందు చాల కలవు, ఈ అనువాదము (అనువాదమే యైనచో) భారతాంథర్రీకర ఇము వలె నతిస్వేచ్చగా నడచినది, ఎచ్చటనేని ఒక ళ్లోకమునకు సరియైన తెలుగు పద్యము కానవచ్చినచో నది యాదృచ్చిక మే గాని బుద్ధిపూర్వకము గాదు,

ఈ (గంథము (దాక్షారామ ఫీమేళ్వరుని ప్రతిష్టకు సంబంధించినది. (గంథాంతమునండు మాతము పహోాలాహల భకణము, శతిపురసంపహోార మనెడు రెండు శివలీలలు ఉపాఖ్యానములుగా చెప్పబడినవి మరి ఈ మేత వృత్తాంత మును తన్మవాత్వంబును గురించి ఆగసుడు కాళిని బాసి వచ్చిన వ్యాసునకు వివరించి చెప్పును. వారికువుి నమావేశ సన్నివేము మిక్కిలి రసవత్తర ముగా మండును. అగస్త్యుడు ఆది యుగముననే వింధ్యపర్వత విజృంభణము

తిరక నరికట్టుటకొరకు దేవతల ,ప్రార్థనపై లోకాన్నుగకోర్థము. కాళిని వీడలేక వీడలేక దక్షణాపథమునకు లోపాము[దాసహితుడ్రై వెడలివచ్చి దాక్షిణాత్యు డయ్యెను, మిరికొంతకాలమునకు ద్వాపరాంతమున కాటోలు వ్యాసుడు శివునిచే శవీంపబడి కాళిని వీడి రావలసివచ్చును. ఆ క్షేతవియోగమును సహింపలేక దుర్భర దుఃఖి తుడ్రై యున్న అ సంయమిని అన్నపూర్ణాదేవి ఓదార్చి దకిణఇకాశి యనెక్తి పర్యాయనామము గల దక్షవాటిక అతని కాశీ వియోగబాధ నపనయి.చును కావున నచటికి బొమ్మని ఉపదేశించును. ఆ బుషి యామె యాదేశాన సారము ద4ఉఓణాపథమున [పవేశించి (దాశారామము దెసకు వెడలుచుండగా, మధ్యేమార్గ మున దక్షవాటికనుండి పిఠొపురమునకు పోవు అగస్త్యుడు సాత్యవతేయుని కలిసి కొనును. ఆబుషు లిరువురు పరసృర కుశల్యప్నానంతరమున ఒండొరులు తమతను వృత్తాంతములు చెప్పుకొను సందర్భ మీ [గంథమందు మిక్కిలి రన వంళమైన ఘట్టము. ఆదియే కథా.పారంభముకూడ, అగస్తుడు కాశిని బాయట కాశీఖండమున కథాాపారంభమునను, వ్యాసుడు కాశీని బాయుట ఆ [గంథమన కథాంతమునను కలదు. అచ్చట దశణకాశికి బొమ్మని యన్నపూర్ణ ఆతని నాదే శీంచినట్లు లేదు. ఈ ఉపదేశము ఫీమఖండమున కల్పింపబిడినది. ఇట్టి పరస్పర విరోధవాక్యములు పురాణములకు సహజమే, దానికేమి ; ఆ దేవి ఉపదేళానుసా రము కాశిని వొనిన వ్యాసుడు దతవాటికకు చేరవచ్చుట కాపానంతర కార్యమే గమక భీమఖిండము కాశీఖండమునకు ఉ త్రరకిథగా గ్రెకొనబడినది. ఆగన్తుడు పూర్వపు తన కాశీ నివాసానందమును స్మృతిపథమునకు తెచ్చుకొని వ్యానునితో మధుర న్మృతి సంజనిత వాధాగర్భితములుగా ఆడిన వాక్యములుగల ఈ (కిందిపద్యములు ఈ [గంథమునకు తిలకాయమానములుం సీ లోలార్కునకు నీకు లోలోన నే మేనిః . బోటు పుట్టదు గదా? మాట మాట వెనకయ్య ఫ్రీ డుంళి విఘ్నేశ్వరస్వామి ధిక్కరింవడు గదా ? తెగువ నిన్ను నాళకొన్న నిన్ను మధ్యాహ్నకాలంలున నరయ కుండదుగడా ? యన్నపూర్ణ నెప మేమియును లేక నీ యెడాబమ్మున బాటి దప్పండు గదా ? లైరవుండు

క్‌05్‌ తే॥ ఎట్టు పాసితి మిన్నేటి యినుక తిన్స"* యెట్టు పాసితి వాస్థలం బేనగోను 1 లెట్టు పానీతి వవిముక్త హట్టలూమి 1 యెట్టు పాసితి విశ్వేకు నిండుధరుని 1 కళ కాళనందన కంఠే కాలుర శిరములకు విరులు గల్పించు నొకో ? లీలా వనాంతరమ్మున మా లోపొము.ద యిడిన మల్లీనల్లుల్‌. శాః ఆనందంబున నర్ధరా_త్రముల జం దాలోకముల్కాయ!గా నానా సైకత వేదికాస్టతములన్‌ నల్డిక్కుల నృంఠతుః గా శ్రీకాథున్‌ దరుణేందుశేఖరు ళివున్‌ (శ్రీకంళునన్‌ బాడుదు న్మేనెల్లన్‌ బుఆళాంకుర (పకరముల్‌ నిండార మిన్నేటిలోన్‌. వీటిలో రెండవది ్రీవాళునకు స్వామలనమని నాయూవా, ఆతడు శాండవీటిలో నుండగా వెదకోమటితో గలసి కాశీయ్యాతజేసెనని యెక పతీతి కలదు. అది నిజమైనచో వెన్నెలరేల గంగావైకతముల విహరించుచు విళ్వ నాథునిపై [వాసిన పద్యములు పళింపుచు, నానందము ననుభవఏింది యుండును, లేదా రాజమహేం[దవరము వేరినవీమ్మట గోదావరీ సైకతస్థ ములలో వెన్నెలరేల స్వకీయ కవికాగానానందమును అయుభవించియుండును. ఇది కావ్యములలో కవులు అచ్చటచ్చట ముదించెడి స్వానుభవరేఖలకొక ఉదాహరణము. దీనిని బట్టి (శ్రీనాథుడు పకృతి సౌందర్య డర్శనాశందమున తిన్మయత్వము నొందెడు క్రవియనియు, కేవల (గంథపళనమున నిమగ్నుడైన పండితుడు మాతమే కాడనియు సులువుగా చెప్పవచ్చును. ఈ సౌొందర్శదర్శున సుఖామలూతియే ఆతడు చేసిన దాకారామ గంధర్వాప్పరల వర్ణించుటకును (శేరకము, వారి వరకేల ఆకొన్నవానికి అన్నముపెట్టి విలిచిన అన్నపూర్ణనై నము “నఖకిఖ పర్యళతము అన్నార్డి” వర్ణంపకమానడు- థీనాథుడు కథామా(త (పథానములై న పురాణములను _వాయదగిన కవి కాదు. _ఉపబంధోచితమైన వర్ణనలతో కథను ఆఆంకరింది గంథమును విస్తరింప జేసిన గాని అతనికి తృ్రిగొలుపకు- అతడు నిక్కపు కవి. శవియను ళబ్ది శ్రి)

886 మునకే వర్ణించవాడని ఆర్భము. ఆ వర్ణనలు నానావిరములు? మండును. వర్ణనీయమైన వన్తవు ఎట్టిదైనను దానిని తనివితీర వర్ణించుట ఈకవికి పరిపాటి. అందుచేతనే కాబోలు ఈ (గంథమున ఒక దాఇారామమునే గాక గోదావరీ మండలమందలి నదులు, కొండలు, గుడులు-గోపురములు, క్షేతములు ఆరామ ములు, తీర్ధమలు సర్వము నతని రమణీ యవర్షనలకు పాతములై నవి. ప్రబంధ మున నుండదగిన అష్టాదశ వర్ణనలలో కొన్నింటికి ఇందు అవకాళము కల్పించి ఈ ఉపపురాణమును (బంధ పాయముగా ్రీనాథుడు సంతరించెనని తోచును

(పబంధకవులు (గంథాదిని పురవర్జన చేసినట్లుగనే ఈతడు (గ్రంథా రంభమున (ద్రాఖారామము నతిదీర్చముగ వర్ణించుటేకాక, ఆ పురమునకు ఫీమేళ్వరుడే నాయకుడని కావ్యనాయక నిరూవణముకూడ దేసెను మరి ఆదేవ్వువి వలన ఆ పురమునకు మహత్త్రము, ఆ దేవుని సేవించెడి వేళ్ళాగణము నలన శోభయు కల్గుటవల్ల కాటోలు ఆ గంధర్వాప్సరోభామినులను దేవునితో సమ [ప్రాధాన్యము కలుగునట్లుగా వర్ణించెను. శ్రీనాథువకు [దాకారామ ఫఖీమేశ్వరునిపై నెంత భ క్తికలదో (దాశాామ గంధార్వాంగనలపై నంత _వీతికలదు. కావుననే పురవర్గనలో ఇతర పౌరజనమును సంస్మరింపక పోయినను వేళ్యాంగనలనే అతిమాతముగా కొనియాడెకుం

మరి, ఆదేవుడు (ద్రావారామమున టప్రతిషస్టింపబడుట, ఉత్పనములు చేయించుకొనుట మొదలగు శుభశార్మములన్నియు ఒక సార్వభౌముడు మాత్న (పాసాద_పవేకము చేయుట, వసంతో త్సవాదులగు వేడుకలను జరుపుటమొదలై 5 వైభవోపేతములైన రాజభోగచ.లుగా చ్చితింపబడినవి. ఆ సందర్భములా చదువునపుడు పాఠకుల భ్రాననలో నీమేశ్వరుడు దేవతాసార్వభౌముడుగా కాక మానవ సార్వభౌముడుగానే భాసించును. దేవుని మానవునిగా మలచిన శ్రీాథుని చాతురి యీ _గంథమున గమనింపదగిని పథాన శిల్ప విశేషము.

ఈ (గంథము గోదావరీ మండలసోోోతమేగాని నిజమునకు పురాణము కానేకాదు తెలుగకవులలో స్వరేశమును ఇంతమక్కువతో తనివితీర వర్ణించిన కవి యింకొకడులేడు, ఈ (గంథము అతని * పౌఠనిర్భర వయఃపరిపాకమున”ొ రచించినదగుటచే తద్వయోనుగుణమైన భావరక్రిమయు భావనాదోహలతయు,

_ ఈ కావ్యమునకు ఆత్మయు (ప్రాణములుగా నున్నవి. మరిదక్షవాటిని ఆ దేవుని

న! ఉత్సవమ.౬ము, ఎన్నిమారులు వర్టీంచినను పునరు క్రి పొంతపోక వినుగుదల పుట్టింవక్‌ అనువేల రమణీయముగా కొం[గొ_త్తరూపములతో (పదర్శించుటలో కవి చూవిన చమత్కారము పళంసార్హముగా నున్నదిం రెండవ దేశాటనము పదునైదవ శతాబ్దిలో ఆంర్ర వాజ్మయ (పపంచంబున శ్రీనాథుడే అనన్య విషయమైన కవిసార్వభౌమ విరుదమును సార్థకముగా తాల్చినవాడు. ఆతనికి ఆ బిరుదు భీమఖండమునాటికి లేదు కాశీఖండరచనకు పూర్వమెవ్పుడో ఎచ్చటకో లభించియుండును. ఆ లల్టీ యే మవోరాజుయె.క్క ఆఅస్థానముననో పండిత (పకాండుల సమక్షంబుననో కలిగియుండుటను బట్టియే ఆతడు దానిని విజయ దుందులీ మోగించినట్లుగా సగర్వముగా కౌశీఖండమున ఈ క్రింది వద్యమున (వనయోగించుకానెనుః ళా; ఈ వోణి న్నినుటోలు సత్కవులు వేరీ నే/టి కాలంబునన్‌ దాషారామ చళుక్య భీమవర గంధర్వాప్సరో ఖభామినీ వవోజద్వయ గంధసార ఘున్ఫణదై్వ్వైరాజ్య భారంబున ధ్యతించున్‌ గవిసార్వళలౌమ భవదీయ ొఢసాహిత్యముల్‌ “గొడ డిండిమభట్టు కంచుఠక్కను పగులగొట్టి దీనారటంకాల తీర్థ మాడిన ఫొధరాయల (రెండవ దేవరాయలు- 1428-48) ముత్యాలకాలలో కవితా పట్టాభిషిక్తుడై న ముహూర్తముననే ఈ కవిసార్వఖౌమ బిరుదు [ప్రదానము జరిగియుండును, కర్ణాటకిదేశ కటకమైన విజయనగరమునగల కవులుమ, పండితులును, కవిసార్వభౌముని వళంసాపూర్వకముగా సన్మాసించి యుందురు. ఆ పండితులందరు విద్వత్సభళలలో ఆయన దర్శనమైనవుడు సూర్యోదయవేళ తామరకొలనువలె పరమాహ్లాదముతో ఉప్పొంగి యుందురు. ఆ వైభవమును కూడ ఆయన కాళశీఖండమునినే సూచించెను తే. [ప్రాయ మెంతయ మిగుల గై [వాలకుండ( గొశికాఖండమను మవో[గంథ మేను దెనుగజేసెద౧ గర్జాటదేశ కటక పద్మ వనహేళ ్రీనాథలట్ట నుకవిం

ఏ0

ఫీమఖండ రచనలతో అన్నయామాత్యుని ఆదరము లఖించినను వీర భదారెడ్డి పాపుమాాతము లభింపలేదు. దానికి కారణ మూపింపలేము* అది లలింపనినాడు ఆ పట్టణమున కాలయాపన చేయట తగదని ఆతడు (కొత్త భూములు వెదకికొనుచు పోయిఉండును ఆ సంచారములో మొదట ఆతనికి ఆశయమిచ్చినవాడు వల్ణభామాత్యుడు, ఈ అమాత్యుడు కడపజిల్లాలో మోపూరు పట్టణమున విజయనగరమువారి పాలనలో ఉన్నత పదవియందుండెను. శ్రీనాథ వల్చభామాత్యుల కలయిక యాదృచ్చికమో లేక విజయనగరమునకు దారి చూప గలడని యాశతో ్రీనాథుడే యాతనిని సమీపించెనేమో చెప్పలేము. ఏమైన నేమి ? వల్చభామాత్యునకు “(కీడాభిరామము” [వాసిపెట్టి ఆతనిచే సత్కృతు డై ఆ దారిఐత్తెముతో శ్రీన థుడు విజయనగరమువ కేగి దిగ్విజయముచేసి ఆ విజయ ' ధ్యజముతో మరల రాజమహేంద్రవరము వచ్చియుండును. అఆంతతో “ఈ మోజి న్నినుబోలు సత్కవులు వేరీ నేటి కాలంబునన్‌?' అని వీరళ్నదారెడ్డి వృదయ పూర్వకముగానే పళంసించి ఆస్టానమున జేర్చుకొని కాశీఖండ కృతిపతిత్వ భాగ్య మున కర్షుడయ్యెను ్రీనాథుడుము “వీరథ్నదారెడ్డి విద్వాంసుడ”నని సగర్వ ముగ చెప్పుకొన దొడగెను. కావున నీ రెండవ దేశసంచారములో శ్రీనాళుడు రచించిన మేటి కాప్యము [కీడాభిరామము, సంపాదించిన మేటి యశము దేవరాయల కొలువున కనకాఖి షేకము,

ఉీడాభిరామము

ఈ ళరాబ్టీ ఆరంభముతో శ్రీనాథుని వీధినాటకమను పేర ఒక పద్య సంపుటి యెవరిచేతనో (పచురించబడినది. ఆందులో శ్రీనాథుడు చెప్పిన నానా చాటుపద్యములు కలవు. అవేకాక లకుణ (గ్రంథములలో శ్రీనాధుని వీధి వాటకమునుండి యని ఉదాహరింపబగిన పద్యములు మరికొన్ని కలవు. ఆ లక్షణ (గ్రంథ పద్యములనుబట్టి శ్రీనాథుని పేర నెగడుచున్న వీధి నాటకమనునది పైన పేర్కొనబడిన వద్యసంపుటియే కాటోలునని లోకము సమాధానపడివది. కొంత శాలమునకు అ శ్రమ తీరినడి ఎట్టనగా థ్రీ మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు తంజా వూడ సరస్వతీమహల్‌ [గంథాలయమునుండి “ కీడాలిరామముకు" సంపాదించి (పకటించిరి. “దానిలో వీధినాటక పద్యపంప్కటి"లో గల పద్యములు కొన్ని కానవచ్చుటచే యథార్థమైన “వీధి నాటకము రామకృష్ణ కవిగారు _పకటించిన

839

(శ్రీడాలిరామమే యనియు, తత్పూర్వము ఆ పేరుతో [పచారముననున్న చాటు పద్య్మసంపుటికి “వీధి నాటకమను పేరు కల్పితమనియు తెల్పమయ్యెను, తచాది శ్రీనాథుని వీధినాటకమనగా కీడాలివామమే యని నిరూఢమయ్యెమం. “వీధి” యనగా దళవికరూపకములలో ఒకటి కదా! రూపకలవణ మేదియులేని ఆ వద్యసంపుళి వీధినాటక మెట్టగునని పండితులక్షై నము సందేహము కలుగలేదు. ఈ (గలథము ఇ౭ఖించిన విమ్మట శ్రీనాథుని వేర లక్షణ (గంథములలో ఉదాహ రింపబడిన వీధి నాటకమనెడి (గ్రంథము ఈ (కీడాఖి9ామమే యని లోకము సంతసీంచినది. కావున లక్షణ (గంథకర్తలు పేర్కాన్న శ్రీనాథుని వీధి నాటకము ఈ (కీడావిరామమేం

రావిపాటి శత్రిపురాంతకున (ప్రేమాఖిరామమునకు ఈ ,కీడాభిరామము స్వేద్భాకువాదము కానోపునని పూర్వ పకరణమున జెప్పితిని. శ్రీనాథుని ఇతర (గంథములలో కొన్ని సద్యములు,పద్యలాగము లిందు కానవచ్చుటే ఇది మూల విధేయము కాదనుటకు (1పబల దృష్టాంతము. అనువాదములోనే కాదు. (గంథ నామకరణములో గూడ శీనాథుడు స్వతంతత చూపెను నైషధీయ చరితమును శృంగార నైషధమని పేర్కొనిన ఈ నిరంకుశుడు (పేమూలిరామమును [కీడాలీ రామమనుటలో నేమి వింత? అయిజే నామకరణములో ఆతడు చూవీన స్వేచ్చ అశ్వర్థమేకాని న్మిష్పయోజనముకాదు ఎట్లన్క క్రీడాభిరామమున గల విట విటీధూ_ర్త శృంగారచేష్టలు తిపురాంతకుని దృష్టిటో _వేమమూలకములు. పేమ శబ్దమునకు ఆ చేష్టలు అర్హ్హములు కావనియు ఆవి ఒక విధమైన విలాస కీడ లనియు శ్రీనాథుడు భావించి నామముకు మార్చెను. పాప పుణ్యములు, ధర్మా ధర్మములు మనస్సునకు తట్టని యువజనము స్వేచృగా వయోనురూసముగా ననుభవించు సుఖముల అనుభూతియే [క్రీడ పవ్నితముమ ధర్మ బద్ధమున్లైవది _పేమ, సామాన్య లౌకికదృన్టితో చూచునపుడా క్రీడ పరిహసింపదగిన ఉద్వ్భృ త్తి యేగాని శిక్షింపదగిన మహాపాపము కాదు, (గంథక ర్త అట్టి ఇతివృ త్తమును లోకసంస్కారాపేక్షచే గైకొని వోస్యరన (ప్రధానమైన గంథము రచించెనేని అది హేళన కావ్యమగును; హేశన కావ్యమునకు మొదటి లవణము వాస్యరసపధాన మగుటయేగాక, ఆ హేళశనకు గురియగు వ్యకులు సహితము తమ్ముగురించి తామే నవ్వుకౌనునట్లు చేయుట రెండవది ఆ హేళన కటువును దయారహతమునుగాక మృదువును సరసమునయి. ఉండుట ఈ లవణము (క్రీడాభిరామము పట్ట

800

సమ[గముగా నన్వయించును. కావున ఇది తెలుగున వేలసీన మొదటి హేళన కావ్యము, దీని తరువత తంజావూరి యకత్షగానములలోన్సు మరికొంత కాలము నకు ఈ శతాబ్దిలో వెలసిన కొన్ని పపహసనములలోను, హేళన కావ్యములని పించుకొన్న కొన్ని రచనలు కలవు గాని వాటిలో (కీడాభిరామమునందు వలే కావ్యాలిళోభ తెచ్చిన శైలీ సంపన్నతలేదు. అదీగాక వీటికి క్రీడాభిరామము వలె చిరస్థాయిత్వములేదు. ఇట్టి కాన్యములకు శాశ్వత త్ర మిచ్చునది సౌందరా? ఛానము అనగా తేలిక రచనయైన ఆ హేళన కావ్యమును సయితము కావ్య గుణోపేతమైన సుందర వస్తువుగా తీర్చిననే తప్ప ఇది నిలవదు. ఈ వీధి థ్రీనాథుని పజ్ఞవలన నైషధాదులతో పాటు అనళ్యర మైంయున్నది- అందుచే [కీడాఖిరామము హేళన కావ్యములలో మొదటిదేగక ఉ_తృమో_త్తమమును నైనడి. మజియు తెనుగున లక్షణయు క్రమైన మొదటి రూపకము ఇదియే.

(క్రీడాభఖీరామమున సమూ హముమీద సంఘమునందలి లోపములను సహణ మనోడౌర్బ్భల్యము గల వ్యక్తుల ధర్మ వ్యత్మిక్రమమును ఎత్తిచూవీ యెగతా? చేయుచు కవి నోరార నవ్వి మనడే నవ్వించును. (పకృతి వళ్యలైన ఆ దుర్చల హ్కృదయుల చేష్టలకు వారిస్‌ వెన్నుచజచి మందలించినట్టుండునే గాని ఆగహూ ముతో శవీంచినట్టుండదు.

నేటి సారస్వతాభిరుచులనుబట్టీ ఆవథ్యము లనదగిన పద్యములు దీని యందు గౌర్ని కలవు. ఆ కాలమువారికవి మోటుగా నుండక పోవచ్చును ఇతర హే/న రచనలకులేని _ప్రత్య్యగత ,కీడాఖీరామమునకు కలదు. అందు పరివా సింపబడిన సాంఘికలోవములు (పేర్దు మారినను) నాడేకాదు నేడును లోకమున ఉన్నవే. నేడేకాదము ఎన్నటికిని ఉండునవే. ఎంత నాగరికత 'పెరిగినను సంఘము ఆ వినోదములను, జూదమలను, కొలువులను, జాతర లను [తోసిపుచ్చ జాలదు అవి పల్తెలలోనేగాక పట్టణములలోను ఏ మూలనో జరుగుచునే యుండును. కావున ఈ కథా వన్తువు ఉదా త్తము కాకపోయినను రావిపాటి తిప్పన్నకువలె శ్రీనాథునకును, భ్రీనాథువకువలె మనకును సమకాలికముగానే భాశిల్లునముండునుం

ఇంకొళ విశేషము, మూలకారుకైన రావిపాటి తిప్పన (ప్రతావర్నుదుని కాలమునాట్‌వాడు కావున అప్పటికి మహావ్హైభవోపేతముగా నున్న టఓరుగల్లు

న! పట్టణమును (ప్రత్యక్షముగా దర్శించియుండు ననటకు సందేహములేదు లేకున్న ఆ వీధులు, విపణులు, జాతులు నాతులు, దేనరలు దేవుళ్ళు వంటపూట ఇండ్లు, వేశ్యవాటములు సాక్షాత్కరింవజేయుట పొసగదు ఈ (గంథమే లేనిచో మనకు కాకతీయసాామాజ్య రాజధాని నాగరికతను చదువుకొనియైనము కన్నీరునించుచు ఆనందించెడి భా గ్యముండెడిది కాదు, అయితే ఈగంథము చితించిన నాగరికత, ఆ రాజధానీ నగరమందలి నరనమానవ సంఘమునకు సంబంధించినదికాదు. అందులో ఏక దేశముమా తమే. (పతాపరుదుని పరిపాలనాకాలము నాటే ఆస్థానవైభవముగాన్ని విద్వత్సభలు గాని, వీరభటుల విికమములు గాని, గృహస్థుల నుఖజీవనముగాని, నాటక కాలలుగాని, దేవతాపూజలుగాని ఇందు స్మరింపబడలేమం ఈ కథకు నాయకుడు కాముకుడైన గోవిందమంచనళర్మ యనెడి ఒక (బాొవ్మణ యువకుడు. నాయిక కామమంజరి యనెడి వితంతు యువతి. వారిరు వురు అన్యోన్యానురక్తులు, మంచసకర్మ ఆంగధవఏన్లు నగరమైన ్రీకాకుళమున కాకు శేళ్వరుని తిరునాళ్ళు చూచుటకేగి, కార్యాంతరవ్యాసంగుగై పురమునకు తిరిగి రాక కొంతకాలము కామమంజరికి విరహవ్యవ గొల్పెను. ఆతనికి అ సంచార ములో టిట్టిభ సెట్టి యను నొక వైశ్యయువకుడు స్నేహితు డయ్యెను. ఆతనిని తనవెంట ఏకశిలానగరమునకు దోడ్కొని వచ్చి ఆ పురవిశేషములు అతనికి చూపుము దినమంతయు గడ పెను, మధ్యాహ్నవేళ వా రిరువురు పూటకూటింట భుజించిరి. పూటకూటి ఇండ్లు _పత్యేకముగా నొక వాడలో నుండెడివి. ఆ వీథికి అక్కలవాడ యిని పేరు. అందులో ఒక రూకళకే వృడసోపేతమైన మృష్టా న్నము లఖించెడిదిం ఉ కప్పురభోగి వంటకము కమ్మని గోధుమపిండి వంటయన్‌ గుప్పెడు పంచదారయును [కొత్తగ కాచిన యాలనే పెసర్‌ పప్పును [కొమ్ము నల్లనటిపండ్ర్లును నాలుగునై దు నంజులున్‌ లప్పలతోడ కొంబెరుగు లవణవజ్ఞృల ఇంట రూకకున్‌= భోజనానంతరము మరల పురదర్శనమునకు ఐయలుడేరిరి. రాతి పడు నప్పటికి మంచనళర్మ ఒక సంకేతస్థలమున కామమంజరిని కౌగిటిలో జేర్చుకొ నెను. టిట్టిళ సెట్టిని గూడ నింకొక యువతి పొందు యేర్పాటు చేని తన మైతిని

శం

సార్థకము చేసికొనెను అనాడు అ మి(తు లిద్దరు వేకునవేళ మొదలు ర్యాతివరకు చూచిన వింతలయొక్క యు వినోదములయొక్కయు వర్ణనయే ఈ నాటకమున గల పథానాంశము.

ఇందు చిితింపబడిన సంఘజీవితమొ ఎక్కువపాలు అనుదా త్తమును పామరమును అనిపించుకొనదగినది. ఆ జీవితమును గడపెడి వ్యక్తులు అఘు వదర్తనులును, రాజాస్థానమునకును, విద్వత్సభలకును దూరముగా నివసించెడి అపరవర్గీయులు

బారు, ఆ మహానగరమున రాజవీళులలో గాక సందుగౌందు హడలళో జీవితమును గడుపుకొనువారు. కాని “పఆాపరుద ధరణిళోపాల్రగోస్టీ పతిష్టా పారీణొత్రున మాచలదేవి వారాంగన చి తళాలా_ప్రనేశము చేయుట ఇందో వర్ణింపబడినది. ఆ చేశ్యారత్నము సందుగొందులలో నివసించినదని ఇెప్పలేము* కాబట్టి పామరజనుల వాడలతోపాటు, వేళ్ళావాటములు కూడ ఇందలి కథాకార్య మునకు రంగస్థలముగా గ్రైకొనఐడి నవి.

వీథి యనెడి రూపకిము ఉదా త్త వస్తువు సంగీకరింపదు. కనుక (గంథ శీళ లఘువ _ర్తనుల జీవితమునే వర్జ్యవస్తువుగా స్వీకరించెను. (పహనశజాతి రూపకములలో వీథి ఒకటి- వొస్యము దాని (ప్రశానరసము. రాజులు, మంతులు మొదలైన ఉన్నతపురువమలు వొస్యరవమునకు ఆలంబన విభానము కాజాలరు. కావుననే అట్టి ఆలంబన కోసము ఈ నాఓకరచ ఎఐ.త వెలివాడలోను, మైలసంత లోను, సందుగొందుల్లోను (పవేళించెనుం

మరి దళవిధ రూసకములలో భాణము, (ప్రహసనము వ్యాయోగము, అంకము, వీథి అనునవి అయిదును ఏకాంకికలు, వీటియందలి ఇతివృ త్రము ఒకనాటి కథయై యండవలెను. వీటిలో వ్యాయోగము మా[తము కొంచెము ఉదాత్రప్యాత చరితము కలది. తక్కిన నాల్లింటిలో వచ్చెడిపాాతలు ధూర్తులు, వొమరుల్సు విటీవిటులు నై ఉందురనియు, సూచ్యముగానో (పత్యక్షముగానో కాముకన్యవవొరము నడచు ననియు కాస్త్రనిర్దేశము కలదు. ఆ కాముకకీడ శృంగారరసముగా ఛాసించనను, ఆది తదాభాసము మ్మాత్రమే కాని రసము కాదు. దాని పశిపోషణము జరుగదు (క్రీడాభిరామము పట్ట ఈ లక్షణము సమ (ముగా నన్వయించునుం

898 కదర్త్షృత్వము ఈ [గంథమునకు కర్త వినుకొండ వల్లభామాత్యుడని (వస్తావనృపాయ మైన అవతారికలోను, భరత వాక్యామునందును, గద్య యందును స్పష్టముగా కలదు అవతారికా పద్మముల నన్నింటిని ఉల్లేఖించుట ఆనావళ్యకము. వాటిలో వల్లభామాత్యుని వాగ్ర్వైభవము అఆతిమాతముగా వర్ణింపబడినదని చెప్పుట చాలును మరి భరత వాక్యమును గద్యయు అనతివి సృృతములగుటచే ఉల్లేఖించు చున్నాను. భరతవాక్యము : చం ముదమున ముల్కినాటిపుర మోహనళశ్లైల నసువర్ణకందరా నసదనుండు కాలభైరవుండు శంభునిపట్టి సమ_గవైభవా భ్యుదయ పరంపరావిభవముల్‌ కృపసేయు కవీం[దకాంక్షిత (తిదళ మహీరువంబునకు తిప్పయవల్లభరాయ మంశతికిన్‌. గద్య : ఇది శ్రీ మచ్మహామంథతి శేఖర వినుకొండ తిప్పయామాత్య నందన చంద మాంబా గర్భపుణ్యోదయ నుకవిజన విధేయ వల్దభరాయ 1పణీతంవై న (క్రీడాలి రామంబను వీథినాటకంబున సర్వుంబు నేకాళశ్వాసము. ఇంత స్పష్టమైన (గ్రంథస్థ నిదర్శన ముండగా ఇడి శ్రీనాథ విరచిత మెట్లగుననియు, లక్షణ (గింథములలో ఉదాహరింపబడిన ఇందలి పద్యములు శ్రీనాథునివే యనియు ఆలాక్షణికులు లోకమునందలి కింపదంతిని నమ్మినవారే గానీ చారితక పరిశోధనలుచేసి సత్యముచెప్పిశవారు కాదనియు కొందరు విమ ర్శకులు వల్లభొమాత్యక రృృత్వమును సమర్థింతురు. మరికొందరు అవతారికా పద్యములు ఆత్మస్తుతి భూమిష్టములగుటచే వల్లభుడు వాసినవి కావనియు థ్రీనాథుడే వాటిని వాసి యుండుననియు, దానివంటిదే భరతవాక్యమనియు పతి వాదము చేయుదురు. ఆ వస్తావనా భరతవాక్యములు సూ్యత్రధారుని వచనములు కావున వల్పభునకు ఆత్మస్తుతిదోషముు ఆపొదింపజాలవని మొదటి పక్షమువారు సమాధానము చెవ్వుడురు, కావున కర్త్షృత్వనిర్ణయమున కిపస్తాపనా భరత వాక్యము లుపకరింపవు లశమణ్యగంథములును అంతటివే ఆముకొందము. (50)

/ శి0కీ

పోతే ఈ గ్రంథమును చేతబట్టి మొదటి పద్యము చదువుటతోనే తెలుగు వాజ్మయముతోను తెలుగు కవుల శ్రైలీ విశేషములతోను, పరిచయముగల ఏసరను కైనను ఇది శ్రీనాథుని కవిశ్వమేనని తికరణబుద్ధిగా నంగికరింపక తప్పదు. ఈ అంశమును ముఖ్యాధారముగా చేకొని శ్రీ వేటూరి _పభాకరళాన్తి ([గంథము నకు విపులమైన పీరిక వాసి ఇది శ్రీనాథ విరచితమేనని సిద్ధాంతము చేసిరి. ఆంతకుమించి నేను చెప్పదగినది ఒక్కమాటయైశను. లేమిచే ఆయన సిద్ధాంత వాక్యములే ఇచట ఉదాహరించుచున్నాను.

“క కీడాభిరామమున పదసంవిధానము, ఆన్వయ[కమము కారక[పయోగ వైచిశి, పద్యోప్యకమనిర్వావాములు పతి పదము శ్రీనాథుని పేరుగ్షడించు చున్నవి.”

క్రీడాలిరామము నాటికి శ్రీనాథునికి నడివయస్సు దాటినది. రాజమహేం (ద్రవర రాజాస్థాకము మీదనో విజయనగర రాజాస్టానము మీదనోచూపు పెట్టుకొని ఇంకను విద్వత్యవిమండలమున ఆధికయళము నార్జించు నాశతోనున్న కీర్తికాముడు నై తికదృష్టిచే నంతగా సమర్థనీయ ముగాని ఈ (గ్రంథమును రచిం చుటకు సంశయింది యుండును న్వత౦ తుడను కవులయొక్కుయు, పండితుల యొక్కయు, ఆక్షేపణలను సరకుసేయని ఉన్నతపదన్థుడైన వల్లభామాత్యుడు దానివలనవచ్చు కీర్త్యపకీర్తులను దాను వహించుటకు తలపక్షి దానిని తెనిగించు టకు ముచ్చటపడి శ్రీనాథుని సందేహమువాపి తనవేరిమీద దానిని వెలయించి యుండును వల్లభామాత్యునిపేర ఈ (గంథము వెలయుటకు ఇది కారణ మని నాయూహ.

కాశీఖండము

కాశీమాహాత్మ్యము నభివర్తించెడి ఈ పురాణమునకు కూడ స్కా.ంద పురాణమే మూలము ఈకథ్యాపవ ర్ర్తనమునకు మూలభూతమైనపాత ఆగన్వుడు. ఆబువ్‌ లోక హితార్థము దేవతల యభ్యర్థనపై కాశినివాని దక్షిణాపథమునకు వచ్చి కొల్హాపురాది క్షేతములను దర్శించుట ఈ [(గంథములోని [పధానాంశము. మేరుపర్వతము మీది మత్పరముతో వింధ్యా.ది విజృంఖించి సూర్యసంచారము పరికట్టట అగస్త్యుని కాశీ నిరమనమునకు నిమిత్తము కావున వింధ్యపర్వత నిరోధమే ఈ (గ్రంథమునకు టప్రస్త్రావన్నాపాయమైనది. లోపాము ద్రానహితుడ్తె

895 అగస్త్యుడు నానాతీర్థములు సేవించుచు స్వామిమలతీర్ధమున కుమారస్వామిని దర్శింపగా కుమారస్వామి ఆగస్త్యునకు కాశీక్షేతమునందలి నానాతీర్థ ఘట్టము లను, దేవతలను వివరించి చెప్పుట గల భాగమే కాశీఖండ మనెడి ఈ _గంథ నామమును సార్థకము చేయుచున్నది ఆ కథనములోని భాగమే వ్యాసుడు కాశిని బాయుట యనెడి ఉపకథ. కావున ఈ ఖండపురాణమందలి కథా పణాళకను వింధ్యపర్వత విజృంభణము, అగస్ముడు కాశిని వాయుట, ఆగస్త్యుని దచీణా పథ తీర్థసేవనము కుమారస్వామి కాశీమాహాత్మ్య మును వర్ణించుట, వ్యాసుడు కాశిని బాయుట అనెడి అయిదు శీక్షికలుగా పేరొ[.నవచ్చును. మధ్యమధ్య రెండు మూడు ఉపాఖ్యానములు కలవు. వాటిలో కుబేరవ్యత్తాంత మను పేరు గల గుణనిధి చరిత మిక్కిలి రమణీయ మైఎదిం వింధ్యపర్వత విజృంభణము మేరుపర్వతాన్నత్యమును చూచి సహింపలేక వింధ్యుడు ఈర్చ్యాసూయా హంకార జ్వరపీగితుడై విజృంభించినపుడు అనుభవించిన మనఃసంమవోథము, విషాదనాటకనాయకుడు పొందెడి సంషోభమునకు సొటివచ్చునట్టు వర్జింపబడి నది. ఆత్మకృతదోషవలముగా ఆతనికి పతనము తటస్థించి నేలకు ఒరిగి తల యెత్తుకొనలేని దుఃస్థితియు, విషాదనాటకనాయికుడు పొందెడి అవస్థవలె శోచ నీయముగా వర్జింపబడినది. కం ఉప్పర మెగసి యజాండము | చిప్పలు రాలంగ మేరుళిఖరంబుల పై( గుప్పించి దాంటుకొందునొ తప్పక నా మననులోని తహతహ తీరన్‌. ఉ ఒక్కడు మా కులంబున సముద్ధతి జూపీన జాతరోముఃడై ఖెక్కలు దెంచి వేలుపులటే డటు పాపము చేసె/గాక యా జెక్కలు నేడు కల్గిన నెటిం గగనంబునం బాణుతెంచి బి శ్రైక్కనె కూటకోటి తటులెల్లను నుగ్గులు గాగ మేరువున్‌. తే ఆడుసులోపల! దాటిపం డదిమినట్టు లదుముగును కాదె పాఠాళ మంటికొనగ | వేల్చులెల్లను విభ్రాంతి విహ్వాలింప ' బాదముల మెట్టీనా దాయః బసి(డికొండం

ల98

అని అసూయావిమ్లు డై ఇతరుని సంపదక ఉదిక్రతతో ఉపతవించిన ఆ దురహంకారి ఆగస్తుని పునరాగమనమ.నకు అనుక్షణ నిరీక్షణ చేయుట

తే “ముని జటాధారి శివభక్తుల. డనఘు మూర్తి

యెవ్వల డేతెంచు నప్పుడు .... కుంభసంభవు( డను కోర్కి కొనలు సాగ

ఆచ్జెత్సి చూడవలసిన దుఃస్థితికి వచ్చెను. ఈ కథలో బోధింెడి నీతిని థ్రీనాథు డీ (క్రిందివిధముగా వా[కుచ్చెను.

తే మొదలిగల వెక్కువయు/ టోయి ముడింగె నది

కలశజుని న్నేతముల+ గెంపు గాననైన నొరుని యైళ్వర్య మీకీంచి యుపతవించు నట్టి ఖలునకు నిది పెద్దయౌనె తంలపం

కం సిద్ధింప సీవ్సితంబులు సిద్ధంచినయేని బిదప( జౌడు నన్యుని సం వృద్ధి. గనుంగొని యెవ్వని బుద్ధి నసూయ్మాగహంబు( బొందు నతనికిన్‌.

ఈ కథాసందర్భములోనే మయూరుని నూర్యశతకములోని శ్లోకములు కొన్ని నందర్భమునకు పొందుపడునట్లు ఇంచుక మార్పుతో తెనిగింపబడినవిం పాషాణములవంటి మయూరుని (నగ్ధరలు _శీనాథుని సీసపద్యములలో మైనమువలె కరిగి ఆతని కిచ్చవచ్చిన రూపమును తాల్చినవి ఉదాహరణార్థము నాలుగుక్లోక ములు ఇచ్చుచున్నాను.

శాతః క్యామాలతాయాః పరశురివ తమో ఒరణ్యవ హ్నేరివార్చిః

(పాచ్చేవ్యాగే గహీతం _గవాకుముదపన౦ (దాగుదస్తో గహ నః

ఐక్యం ఖిన్టన్‌ ద్యుభూమ్యోరవధిరివ విధాతేన విశ్వ _పటోధం

వాహానాం వో వినేతా వ్యపనయతు విపన్నామధామాధిపస్య

సీ చిజుసానం బట్టించి చికిలి సేయించిన

గండగొడ్డలి నిశాగహనలతకు( _ గార్కొన్న నివిడాంధకార ధారాచ్భటా వత్త్రవాటికి వీతిహోత్ర జిహ్వ

మ! నశత్యుతకుముడ కానశము గిల్లెడు హొం టెం (వాచి యెత్రిన వా న్తపల్లవాగ మరసి మింటికి మంటి కైక్యసంచేహంబు బరిహరింపంగ+( బాల్పడ్డ యవధి సృష్టికందెడు తొలుసంజ చెలిమికాండు కుంటు వినతొమవాోదేవికొడుకు(గుజ్జి సవితృసారథి, క సై్టదాయ! దెలుప నరుణు( డుదయించెః (బార్జిళళ్య న్హరమున న్యక్కుర్వన్నోషథీ శేముషితరువిశుచేవౌషధీః _పోనితాభా భాస్వద్ధాావోద్గడేన _వథమ మితకృతాళ్యద్గతిః పావకేన పక్షచ్చేద్యవణా సృక్స్ఫృత ఇవదృ్భషదో దర్శయన్‌ (పాతర్యడే రాత్మామః స్రీ వభానోరనభిమత నుదేస్తార్గళ న్తుద్ధమా వః సీ హైదేయ కిరజలింబంబు వెల్వెలంవాచి యస్తాచలంబుపై న న్తమిల్లు వరుసతో నోషఫీవల్లీషు తల్లుల కాంతివ్నై భవలక్ష్మీ కచ్చువదల ర వికాంతపాషాణ రేత్నంబులం దున్చి యగ్ని పత్యుత్థాన మాచరింపః (శ్రబలాంధకార ధారాచ్చటాపటలంబు పంచబంగాళమై పాజిపోవ నుదయపర్వత కటక గండోపలముల బవమూలచ్చిదా వణ పణవ మైన నెత్తు రనియెడు విచికిత్స నివ్వటిల్స భానుకిర ణంబు లొక కొన్ని పాకె నము జ్యోత్స్నా ంళాకర్ష పాణ్డుమ్యుతి తిమిరమషీశేష కల్మాషమీష జ్ఞృమ్ఫూద్భూతేన పెణ్లం సరసిజర జసౌా సన్థ్యయా కోణరోచిః (పాతః (పారంభకాలే సకల మివ జగచ్చిత మున్మీలయన్తీ కాన్ని సీక్షత్విషో ఒర్జైంముద ముసశనయతాత్తూలికే వాతులాంవ!.

క66 గః తట్‌వి వెన్నెలలోని ధావళ్య్ళ మొక కొంత సవసుధాకర్షమ_దవము కాగ జిన్నారి పొన్నారి చిటుతలీకటిచాయ యసలుకొల్పిన మవ్మీరసము గాగ న్న్‌ద మేల్కాంచిన నె త్తమ్మిమొ గడల పరువంపు బుస్పొళ్ళు హరిదశముగ దొగరువన్నియలేత తొలుసంజ కెంజాయ క మనీయరాతురాగంబు గొగ వర్ణములు గూడి యామిసీ వ్యపగమమున జగము చి(తింప దూలిక చందమైన కొమరు(బాయంపు నూనూగు కొదమయెండ (ప్రాచి కభినవమాణిక్యపదక మయ్యె ధూర్జ్వస్తాాగ్య(గవాజ్‌ ధ్వజపట పవనాందోలితేందూ నిదూరం బాహౌ _గాసాభీలాషా దనుపరతి పునర్ద్త చకవ్యథాని 'శ్రాన్తా శ్యశ్వాన హైలాఢుత విబుధరునీ నిర్దరాంభాంసి ళం దేయాసుర్వోదవీయో డివి దివసపతేః స్యందన _పస్థితాని. సీ ధూర్జండ ఘట్టన తుట్‌త|గవా [గావ ధూళిపాళిమిళ ద్హుస్థృ్రలములు ధ్వజపట పల్లవోద్ధత మరుత్సంపాత వరికంపమానోడు పరివృఢములు గొసాభిలాషానుగత విధుంతుద పునః 1ప్రావ్తవకవ్యధోప (ద్రవములు (శాంతాక్వ నిబిడ నిళ్ళాస ధారోద్దూత స్వర్థునీ నిర్జర జలచరములు గగ.పదలంభఘన్నైక జంఘాలికములు పద్మబొంధవ నిజరథ (పస్థితములు సెంగె నవి దశ్షిణాయనసమయ మగుట దర్జురముమీద మలయ భూధరముమీదం

శ30

ఈ [గంథమున నిట్లు తెనిగింపబడిన శ్లోకములు పదమూడ కలవు, కాశేఖఅండము స్కాందపురాణము నందలి కథకు యథార్థామువాదము కాదనుటకు ఈ సీనపద్యములె పఐలసావ్యము. మయూరుని శ్లోకములు ఆ సంన్కృత వురాణమున నుండవు. ఈ సీసపద్యముల లక్షణము న్వ్లైషధమునందలి సీసపద్య్మ లవమణములకు సోదర ప్రాయము

అగ న్యుడు కాళిని బాయుట

వింధ్యపర్వతము విజృంభించి పెరుగుటచేత సూర్యరథగమనము నిరో ధింవబడెను. దానితోపాటు, బో తిర్యండల సంణారములు స్తంభించి పోయెకుం కాల పరిజ్ఞానమునకు హేతుభూతమైన సూర్యసంచారము లేక లోకమున యజ్ఞ యాగాది [కతువులు జరుగవయ్యెను. ఈ మహోపప్పవమును గూర్చి దేవ తలు _బహ్మతో మొరవెట్టుకొని, ఆయన ఉపదేశాముసారము కాశిలోనున్న అగ స్తుని వేడుకొన టోయిరి-బృహస్పతి, ఆ [వశయమును లోపాముదదా సహితుడై యున్న ఆగస్యునకు విన్నవింపగా, ఆ బువి లోకరవ ణార్థము, తదాపన్నివా రణ కార్యమునకు పూనుకొనెను. ఈ యెడ బృహస్పతి లోపాము.దకు వతి (పతాధర్మము లుపదేశించుట సందర్భ శుద్ధిలేమిని ఆస్థానికముగా పొడగట్టు చున్నది. పాత్సివత్యములో, దేవతా స్త్రీలకే ఆదర్శము కాదగిన లోపా ము్యదకు బృహస్పతి ఉవపదేశమేల? కాని పురాణములు ధర్మపనంగములు చేయునపుడు వ_క్షృ[ళోతృ వివేచనములు చేయవు. అవకాళము కలిగినపుడెల్ల ఏదో విధముగా ఆధర్మము లుపదేశించుటే పురాణ సంప్రదాయము. స్కాంద పురాణమునందలి ఈ ఘట్టము న పత్కివతాధర్మోపదేశముకలదు గనుక (శ్రీనాథుడు దానినే అనునరించెను. జొచిత్య దృష్టితో నైషరమును వలె డీనినికూడ ఆతడేల సంస్కరింపరాదు ? అని (ప్రశ్నింతు మేని అట్టి సంస్కారము కావ్యములలో వేయతగును కాన్కి పురాణములలో చేయతగదు. అవనికే పూనుకొన్నచో పు ములలో సగముకంటె యెక్కువభాగము వదలిపెట్టవలసి వచ్చును. ఇదియే కాదు. ఈ (గంథములోనే ధార్మికముల్తు యౌగికములు పారలౌకికములు, ఆధ్యాత్మికముల్లు మొదలైన (ప్రసంగము అనేకములు అస్థానికములు కలవు, పాఠకులు వాటి పరమార్థము పించి విజ్ఞాననంతులు కాదగును గాని వాటీ సందర్శాచిత్యమును విమర్శింప బూనరాదు* పురాణములలోనే యేల, కొవ్యముల

శీ00 లోనే ఇర్టీ ఆపస్తుత |పసంగములు చాలాచోట్ల కలవు ఆది అటుండనిండు. ఆగస్తుడు కాశిని వీడ్కొానునప్పుడు పొందిన నిర్వేదము ఎంతో రసవంతముగా వగక్తము చేయబడినది, ఆ బుషి దక్షిణ దేశమున నెన్ని తీర్థములు సేవించినను కాశీ విిప్రయోగవ్యధ ఆనుభవించుచునే యుందెను. గుణనిధి కథ గుణనిధి సదాచార సంపన్నుండను, (ళో తియుడునై న యజైదత్తుడనెడి (ఛాహ్మణోత్తముని కుమారుడు, వాడు ద్యూత ,కీడాది వ్యసనములకులోనై, కులాజారము లుజ్జగించి, (భమ్షుడె తిరుుచుండము. ఇంఓగల వెండిబంగార్డు వస్తువులన్నియు తాకట్టు బెట్టి ఆ దనమును దరోదరమున వ్యయము చేయు. చుండెను, తల్లి వాని దుశ్చేష్టితము లెజింగియు తంికి జెప్పక లేకలేక బుల్లేనో కుమారుడ.గాన బాటుగా మందలించుచుండెను. తండికి కుమారుని దురై త్రో" నము తెలియదు ఆ దీక్షితుడప్పుడు సోమిదేవమ్మను బిలిచి కుమారుని చరిత మఘ గూర్చి పశ్నింపగా ఆమె యథార్శమును జెప్పక పు(తవాత్సల్యముచేతను, కోపగాడ్రిన భర్తవలన భయముచేతను కుమారుని దుర్గుణములను కప్పిపుచ్చు చుండెను. ఇట్టుండ ఓకనాడు సోమయాజి రాజు తనకు బహూకరించిన రత్నాంగశీయకమును ఒక జూదరి వేలనుండుట జూచి ఇది నీకెట్లు లభించిన దిని (పళ్నింపగా వాడు, *నీ కుమారుడు జూదములో దీనిని నా కోడెను” అని నిజము చెప్పి, తే. అతధూర్తులలోన నీ యనుగు కొడుకు దొరయజాలెడి ఆతధూర్హుండు లేదు చీతితలంబున యాగదీక్షీ తులలోన కీర్తి నీయట్టి యాగదీక్షితుడు లేడు అని మొగమున చరచినట్లు ఆశేవీంచి వెడలిపోయెను. ఆ వృత్తాంతము వాహ్మణునకు పెద్ద అభిషంగమై పరుగు పరుగున నింటికివచ్చి (బాహ్మణిని మొ గమెత్తుకోలేని తిట్ట తిట్టి, షమెనే వినర్జించి, గార్హస్థ్య నిర్వహణార్హము రెండవ వివాహము చేసికొనెను గుణనిధి తల్లిదం్యడులకును ఇంటికిని నెడమై అడవి దారిఎట్టి పోయిపోయి ఒకచోనాక శివర్వాతినాటి ర్యాతి ఒక శివాలయము (పనే

శ0]1 శించి దీపము వెలిగించి ఆచట శివుని కర్పింపబకిన, నై వేద్యమును దొంగి లించి పాజిపోయెను. ఆచట నిదించుచుంకిన భటులు ఆ అలికికికి లేచి పారి పోవుమున్న _బాహ్మణబువుని వెన్నంటి తతిమి కొట్టిచంవిరి ఆజీవుని యమ లోకమునకు కొంపోవుటక్తై వచ్చిన యమకింకరులకును తై లాసమునకు కొంపోవుటక్సై వచ్చిన శివభటులకును, వాని పున్య పాపములగురించి కొంత వాదము జరిగెను. శివాలయమున దీప పదానము చేసిన పుణ్యమునకు శివళటులు, వానినొక దివ్య రథముమీద కైలాసమునకు కొంగోయిరి, వాడు శివుఏ అను గవా ముచే మరుఖన్మమున రాజుగా పుట్టెను ఆ జన్మలో (ప్రజలచే ఇంటింట శివదీవారా ధనను చేబించి తత్పుణ్యవఎముగా ఆ మరుజన్మ ముక కుబేరుడ్తై శివునకు సఖు డయ్యెను, తెలిసియో తెలియకయో ఈషత్‌ +వక్రైంకర్యము చేసిన మవోపతితుల శ్రైనను పుణ్యలోక ప్రాప్తి లభింయననెడి శివధర్మమున కొక దృష్టాంతముగా చెప్ప ఒడిన చిన్నకథఇది. ఇందులో నీ మహాకవి పదర్శించిన పాతసృ్టి నండివ్తత, సందర్భకుద్ధి జొచిత్యము, వృత్తాంత కథనము, పాత్రోచితకైలి మొదలయిక లషణములతో తీర్చబడిన కావ్వశిల్పము, అధునిక కథానికలకు ఎవెతము మేలు బంతిగా వెలుగొందుచున్నది. పై ఉవాఖ్యానము (ప్రయాగలో దేహము చాలిం చిన శివశర్మయనెకి బాహ్మణుని విష్ణుకింళరులు వైకుంఠ మునకుకొనిపోవునపుడు ఆ మార్గ మధ్యమున ఆతని కుబేకలోకమును చూవినపుడు చెప్పినది. వారు ఒక కబేరలోకమునేకాక సూర్యచం[దధ మండలాది సమస్త జ్యోతిర్మండలము లమ, (బవ్మా విష్ణు మహేశ్వరుల లోకములను ఆతనికి వర్షించి చెవ్చిరి. శివశర్మకథ

శివళర్మ సంపన్నమైన గృహజీవితమనుగడివి ముఏమిగదిసిన చివరి దళలో మోకపా వికొజకు కాళికి చేరెను కాని మనసుకు నిలకడ చాలక _పయాగ మోవ _పదమనెడి తలంపుతో కాళిని విడిది [పయాగ చేరెను. అచ్చటను నిలువ లేక మరలకాశికి తిరిగి వచ్చెను. అప్పుడైనను, స్థిమితచిత్తుడుకాక మరల (పయా గకు బోయెను. ఇట్లు రెండు తీర్థముల మధ్య ఆనేక పర్యాయములు రాకపోకలు చేసియు ఆ రెంబినిగాక ఇతర తీర్థములను సేవించుచు వచ్చి వచ్చి తుదకు హరిద్వారమున దేహముచాలించెను. ఆది విమష్తుక్షేతము గనుక విష్ణు కింకరు లారనిని వైకుంఠమునకు గొనిపోయిర్తిపుతో గ్ల ముగిసిన పిమ్మట నా టాహ్మణుడు భూలోకమున న్తా షహోధానాగా ఇన్మెంచిట్లై శిధకాలము వ్రశా

క్‌1) శ ర్‌ ళ్ళి ఇ (టో ిణగా జి /| లే 9 [10 ౨... అలాల లా రం. . మ నే

శ0$

హొిలనముచేసీ పూర్వజన్మ స్మృతి వలన కాటోలు, నంత్యకాలమున కాళికిటోయి (పాణములు వదలెను. అంతతో నాతనికి జన్మరాహిత్యమయ్యెను.

తీర్థములన్నియు పుణ్యపదములే అయినను మోక్షపదమైనది కాళీ క్షేతమొక్క టేయని ఉపదేశించుట కీ శివళర్మోపాఖ్యానము చెప్పబడ్డది. ఈ ఉపాఖ్యానమును, ఆగస్తుడు లోపాముదకు జెప్పెను.

అసలీ |గంథమును రెండు భాగములుగా విళజింపవచ్చును. మొదటీది' ఆగస్త్యుడు లోపామ్యుదకు భౌతికములైన తీర్థయా్యతల మహిమలనే కాక యౌగికములైన అంతర తీర్థములను గురించి కూడ చేసిన ఉపన్యాసభాగము. రెండవభాగము ఆబువషి స్వామిమలక్షే తమున కుమారస్వామిని దర్శించి ఆయన వల కాశీమహ_త్హ్వ్రమును వినుట, వ్యాసుడు కాశివిబాయుట యనెడు వృత్తాంతము ఈ రెండవ భాగములోనిదే కావున, ఆగస్తుడు కాకినిబాయుట యనెడు కథ (గంథారంభమునను, వ్యానుడు కాశినిబాయుట యనెడు కథ [గంభాంతమునను నిఐంధింప బడినవి ఇరువురి మహర్షల వృత్తాంత కథనముచే కాశీఐండము, పావనారంభథమున, పొవనాంతముకు ఆచుచున్నది అంతేగాక మమతాశూక్ము లును, నిస్ప్సృహులును (ణహ్మస్వరూపులును ఆమిన ఆ మహర్షలే కాశీవియోగ బాధను సహింపలేక వ్యథనొంచుట నలన తళ్లేత మహిమ వర్జనాతీతమని, న్ఫురింప చేయుటయే ఈ గంథము యొక్క పరమ(పయోజనముం

క్షేతమావోత్మ్య _గంథముల పెక్కింట, తల్లే త దేవతా మహిమవలస వతితులు సముతము పాననులమిన ఉవాఖ్యానములు చాల చెప్పబడును. ఈ కాశీఖండములో అట్టిది ఒక గుణనిధి కథ మామే కలదు. తక్కిన ఒకటి రెండుకథలు, (శివశర్మో పాఖ్యానము, కళావతి కథ) పతితులకు సంబంధించినవి కావు. ఈ (గంథమున ఉపాఖ్యాన భాగము చాల తక్కువగా, కాశీ మాహాత్మ్య్య వర్ణనము చాలి యెకుగవగా నున్నది. ఆదియుగాక, అనేక యోగళాస్త ధర్మ శాస్తా9ది (వసంగముల వలనను, ఊర్థ్వ్రలోక ముల వర్ణనల వలనను, [గంథము బాల పెరిగినది. వాటివల్లనే ఈ (గంథమువలన కొవ్యానందము కంచె విజ్ఞాన బోధ యెక్కువ కల్గుచున్నతి ఎతయ్యెడనేని కావ్యపదార్థలేశమున్నచో దానిని ్రీనాథుడు రసబంధురముగా తీర్చిడిద్దెననుటకు సందేహములేదు. మొ త్తముమీద కాశీఖండము ఆయఃవిండ మయినను ఆస్వాదయోగ్య మైనది.

శఫలె

కవిసార్వభౌముని యద్దండశైలికి ఈ _గంథమే లక్ష్య భూతమైనది. న్రైమధాదులయందుకానవచ్చు శయ్యారామణీయకమునకు ఇయ్యెడనే పరిణామము కలిగెను మజి ఆతని నానాళాస్త్ర పరిచయమునకున్తు శోకవృత్త పరిజ్ఞానము నకును మానవ (పకృతి పరిశీనమునకును ఈ గగంథమే సాడీభూశముగా చేర్కొనదగి యున్నది

(శ్రీనాథుని మూడన దేశాటనము

పీరళదారెడ్డి శ్రీనాథునకు ఆస్థానపధవి ముచ్చియే కా+అండమును కృతి పుచ్చుకొనెనో లేక ఆ పదవి ఈయకయే కృతి పుచ్చుకొని పత ,రించెనో చెప్ప లేము. కొనికవిసార్వభౌముడు పొలముపన్ను చెల్లింపలేకి శిక్షింపబడినపుఢు తశ పూర్వపు టౌన్నత్య్మమును సంస్మరించుకొని “వీరభ దారెడ్డి విద్వాంసు ముంజేత వియ్యమందెను గదా వెదురుగొడియ”* అని వగచినట్లు కలది. కనుక అతనికి కాళీఖండమునాడు రాజమహేం(ద్రవరాస్థ్రాన కవిపదవి లభించి యుండు ననియే తలంచవచ్చును. పదవిలేని సత్కారమే పొందియున్నచో “వీరభ దదారెడ్డీ విద్వాంనుడ” శని చెప్పుకొని యుండడుం

శదాది తన రాజుయొక్క. జీవితము వరకునో, రాజ్య పతనానంశరము వరకునో ఆయాస్థానమున నుండి యుండవచ్చును. తదనంతరము మరల నిరాశ యుడై ఇంకొకరి (ప్రాపును సంపాదించుకొనుటకో లేక చివరి దళటోనై నను స్వతంత జీవననోపాధి చూతుకొనుటకో ఐయలుదేరి యుండును. ఆ దళలో బొడ్డుపల్లి (గామమున_ పొలము సత్తగొని వ్యవసాయము చేయుట ఆతని స్వతంత్ర జ్లీవనాభిలాషకు సూచనగా జెబ్బవచ్చును* అ వ్యవసాయము నిషృణమై పోయిన పిమ్మటనో లేక అఊర నెలకొనిక పూర్వమొ శివర్శాతిమాహాత్మ్యమును రచించి యుండును. కృష్టాతీరమున బొడ్డుపల్లి (గ్రామమున కవిసార్వభౌముడు కృవషీవలుడుగా జానపద జీవితమును గడుపుటకు సమకట్టి త_త్పాంతీయలై న జానపదులు భారతమును వలె ఆంధించెడి వళల్నాది వీకచరిత (వాస యుండుము. అది పదకావ్యము. దానిని త్యత్చాంత్‌ (గామీణుల అభ్యర్థనముప్రై (వాసెనో లేక తనకే యట్టి ఉత్సాహము కల్లెనో చెప్పలేము. దాని నటుంచ్చి ముందు శినర్శాతి మాహాత్మ్యమును గూర్చి ముచ్చటబీంతునుం

శీ0కీ శసపరాషత్రి మాహాత్మ్యము

పుట్టుక చేతనే గాక గుణముచే వైతము శ్రీనాథుని పద్య కావ్యములలో కనిష్టము శివరా[తి మావోత్మ్యము. ఇది శ్రీశైలము నందలి శాంతభఖిషాన్ఫ త్రి మకళాధిపతికి మూలభృత్యుడై న ముమ్మడి కాంతయ్యకు కృతి యీయబడినది. సాధారణముగా (గంథావతారికనే ఒక (పబంధముగా రచించుట (శ్రీనాథునకు పరిపాటి కాని ఈ (గంథావతారిక తద్భిన్నముగా నతి 'పేలవమై యుండుటయే గాక కొన్నిపట్ల బాలిశము (0 65%) గా నున్నది. దీనిని బట్టి కొందరు ఈ కృతి (ప్రదానమునే శంకించిరి. శ్రీనాథుని అనంతరము ఈ [గంథమును చేజి క్కించుకొని కాంతయ్య యెవరిచేతనో తనపేర అవతారిక (వాయించుకొని యుండునని వారి యూహ. కాని కాంతయ్య అట్టి చౌర్యమున కొడిగట్టి యుండు సని బుజువు చేయుట కష్టము, కృతిపతిని సంటోధించెడి ఆశ్వాసము యొక్క ఆద్యంతములలో (శ్రీనాథుని వాగ్గుంభనము ద్యోతిత మగుచుండునని చెప్పదగును. మతి అవతారికలో ఆ లవణమేల మరుగునపడెనో చెప్పలేము కృతి _పదానము జరిగిన పిమ్మట శ్రీనాథుని పరోత్షమున కశాంతయ్యగాని యాతని పరోశమున నాతని వంశీయులు గాని మొదట అనతివి సృతిగా నుండిన ఆవతారికను పెంచి (వాయించి యుందురని నాయూహ* కావ్య పరామర్శనమునకు కృతిపతిత్వ ముతో అంతగ చెప్పుకోదగిన సంబంధ ముండదు. కనుక దాని చర్చమాని (గ్రంథమును చేకొందము.

ఈ కాస్యమునకు మూలము స్కాంద పురాణమందలి ఈళానసంహిత యట ఈ కథను మొదట (బహ్మవిమ్ణువులకు శివుడే చెవృగా దానిని అన్ని పురాణములవలెనే నూతుడు నైమిళశారణ్యమున శౌనకాది మునులకు జెప్పెను. ఇందుగల అయిదు ఆళశ్వాసములలో మొదటిది (పధానేతివృ త్త కథాకథనము నకు (వస్తావనా ప్రాయముగా నున్నది అందు విశ్వసృన్లి కర్పృత్వ _పాధాన్య విషయములో (బ్రహ్మకును విమ్ణనకును కలహము సంభవించి ఆహమహమికతో మవోస్త్రములు ప్రయోగించి యుద్ధము చేయుచుండగా శివుడు అనల స్తంభా కారమున నుదృవించి, వారి గర్వముడివీ వారి అభ్యర్థన ప్రై శివర్శాతి వతము నువదేశించి ఆ పుణ్యదిన (ప్రభావమున శివసాయుజ్యము పొందిన ఒక మవ పాప్పుని కథను చెప్పుట కుష్యకమించును ఇది పథమాశ్వాసము నందలి వృత్తాం

శ0ఫ్ర

ఈము, ఇది శుద్ద పౌరాణిక కథనము ఇది లేకపోయినను పథానకథ కేమియు ళ€ంగము వాటిల్లదుం

ఆ కథకు నాయకుడు సుకుమారుడనెడ ఒక (వాహ్మణయువకుడు. ఇతడు కాశీఖండమునందలి గుణనిధికి సర్వధా సోదర్శ్మపాయుడు, పాపకార్యాచ రణమున అగ్నకంటెి అధికుడు. అతడు జూదరియై ్‌న్హుడు కాగా ఇతడు దుష్కా ముకుర్తై పరమ్మభమ ఉయ్యెను. అతనికి ఇతనికి శివరాాతి మాహాత్మ్యము వలననే శివలోక ప్తాబ్లి గలిగెను. గుణనిధి తనకు తానుగా ఇంటినుండి పారి పోయెను, సుకుమారుడు తనతండ్రి మంతిత్వము చేయు రాజుచే రాజ్యమునుండి తజిమి వేయబడెను. అడవిదారిబట్టి పోవు నాతని కొక నరన్సుచెంత అందు స్నానమాడ వచ్చిన ఒక చండాలకన్య కంట పడెను వారిరువురును పరన్పర మోహములో పడి కొంతకాలము గడివి తుదకు దేశాంతరమునకు లేచిపోయి కాపురము పెట్టిరి అచ్చట ఆమె మరణింపగా, వాడు తల్లిలేని బిడ్డలను పెంచి పెర్దజేసెను. ఆ విల్లలలో ఇరువురు పెరిగిన కూతుళ్ళు కలరు. ఆ దుర్మార్గుడు ఆ బిడ్డలను పైతము మోపొంచి వారియందు సంతానము కనెనుం దుర్గంధ భూయిన్ఞమైన ఇట్టి జీవితమును గడుపుచుండిన అఆ కర్మచండాలుడు ఓక శవ ర్యాతినాటి ర్మాతి తన గూడెమునకు సమీపమున నున్న నాగేశ్వరాలయమునకు యాదృచ్చికముగా బోయి, అచ్చట జరుశుచుండిన ఉత్సవములను వీషించుచు, బహువిధ పుష్పాలంకృతుడై యున్న స్వామిని తెలియకయే దర్శించి ఇంటీకి వచ్చి కొంతకాలమునకు చనిపోయెను. ఆ జీవుని యమలోకమునకు కొనిపోవ యమకింకరులు, శివలోకమునకు గొనిపోవ శివభటులును రాగా, వారికి వారికి కలహము రేగెను. _(పమధులు యమకింకరులను నిర్జించి ఆ పతితజీవుని కైలా నమునకు గొనిపోయిరి. ఇంత పుణ్యము అంత మహాపాతకికి లభించుటకు కార ణము శివర్శాతినాడు అబుద్ధిపూర్వకముగానే జాగరముండి శివలింగ దర్శనము చేయుట - ఇదియే [వథానకథ, కొని చివరిదగు అయిదవ ఆశ్వాసమున ఈ ఇతీ వృత్తము పౌరాణిక పద్ధతిని మటికొంత పెంచబడికది యముడు నిరర్ధకమైన తన ధర్మరాజపదవికి చింతిల్లి కైలాసమునకు బోయి శివునితో మొజపెట్టు కొనగా ఆ మహాదేవుడు సుకుమారునకు శివర్యాతినాడు లభించిన పుణ్యవళమున పర్వపాపపరివార మయ్యెనని, నచ్చజెప్పి పంపెను ఈ ఉపనంహార భాగము లేకున్నను [(వథాశమైన సుకుమోరుని కథకు గాని, శివరాత్రి మావోత్మ్య నిరూప

శ06

ఇకు గానీ యేవిధమైన వెలిడియు నుండెడిది ఇదు. మటియు నుకుమారుకు కన్నబిడ్డను పైతము కామించె ననెడి పరమ జుగుప్సావహమైన కథాభాగము వలన కలిగిన అధిక[పయోజన మేదియు లేమ అకి లేకున్నను వాని పాపములు నిండుగా సండయేయున్న వి. చెప్పుటకు గాని, చమవుటకు గాని వినుటకు గాసి రోత పుట్టించెడి ఆ కథాభాగము ఈ (గంథమున దుర్వాసన లీనుచున్నది. మూల పురాణములో నున్నరిగనుక దానిని తొ-గించుటకు భీంథు డిష్టపడలేదు కొటోలుం

మజి శ్రీనాథునకు సంస్కృత కవుంలో భట్టబొణునియిందు అత్యంత కాత్సర్యము కలదు. బాణుని కొదంబరీవచన శెలిని తెలుగున నవతరింపజేసిన వాడు శ్రీనాథుడే. వొసగినపుడెల్ల బాణుని ఏరోధాలానములను ఉపమాన గుచ్చ ములను, అనుప్రాసాది కబ్దాలంకారములను అనుకరించుటలో ్రీనాథునకు కుతూహలము మెండు. ఈ _గంథములో అట్టి అనుకరణమే కొక కాదంబరి లోని కొన్ని వాక్యములు యథాతథముగాము, ఈపషద్భేదముతోను ఆనువదింపబడి నవి, సుకుమారుని తండి యజ్ఞదత్తు డను ఒక మంతి అతనికి చిరకాలము సంతానము లేదు. భార్య తని అనపత్యతకు ఒకనాడు మిక్కిలి ఖిన్నురాలై యుండగా ఆమెను భర్త యెంతో సరనముగా నూరార్చును కాదంబరిలో తారావీడ మహారాజు తన భార్య నూరార్చిన సందర్భము ఇట్టీదే కలదు శ్రీనాథు డా సంస్కృత వాక్యములనే తెనిగించెను మటియు కాదంబరిలో ఖకనాకు డను మంతి రాజకుమారునకు న్యత్పవ రనకు హేతుభూత మైన నీత్యుపడేశము చేయును. ఆ భాగమునకు కుకనాశోపదేళ మని పేరు. ఆశథ్హే శివరా[తి మాహాత్మ్యమున యజ్ఞదత్తుడు తన కుమారుని చెడ్డ తోవనుండి మర లించుటక్రై కొన్నినీతులను బోధించును. ఈ నీతిబోధ కేవలము శుకవాళోవదేళ మునకు (పతిబింబముగా నున్నది

*యణ్నేన ఆరాధితాః యథా సమీహిళ ఫలానా మతి దుగ్లభానా మవీ వరాణాం దాళారో భవన్తి । కగ్రాయతే హి పురా చబ్బకౌశిక్కపభావా న్మగ ధేమ బృహ_దథోనామ రాజా జరాసంధం నామ తనయం లేభే దళరథశ్చ రాజా పరిణశవయా వికాండక మవోముని సుతస్య బుష్యశృజ్లస్య (పసాదా దవాప చతురః పుతాన్‌ అన్యేచ రాజర్ణయః తపోధనానారాధ్య పు్యతదర్శనామృత నులథభాజో బభూవుః”

40?

“"సర్వజగ త్పసిర్ధంబుగదా యితివోనంబు, తొల్లి చండకౌశికు వర పసా దంబున మగరాధిపతియగు జయ(దదరుండు జనార్జనుని గెలువందగినట్టి శౌఠ్యనిధి జరాసంధుంగాంచె, దళరథుండు విభాండక తనయుండగు బుష్యళ్ళంగు నారా ధించి దిగ్గజంబుల వోలిన కుమారుల సకలలోక హితంబుగా నలుగురంబడసె నమారాధిత గురుదేవతాన్యుగహవళంబున నితర రాజులును పుతదర్శనామృత నుఖ మనుభవించిరి.”

“వథమమవి స్వామినో శయనస్నా భోజన భూషణ పరి గహణాదిషు నముచితేష్వపి దివసన్యాపారేవు కథం కథమవి పరిజన్యపయత్నా శ్ప్‌వర్త్మ్య మానా నళోకైవాసీత్‌ .”

• పెద్దకాలం బీమ్మవోదేవి సంతానలాభంబు దూరంబట కారణంబుగా శయనాసన వానభోజన విభూషణ పరిధానాది సముచిత వ్యాపారంబులు పరిజన (ప్రయత్నంబున నెట్టకేలకు నిర్వర్తించుచు దేవరకు హృదమవేదన గావింప నోపక యనవరతంబు జరివించుచున్నది........”

ఇయం సంవర్థనవారిధారా-తృష్టా విషవల్టీనామ్‌ వ్యధాగీతి. రిన్ట్రియ మృగాణామ్‌ వరామర్శ భూమలేకాసచ్చరితచ్చితాణామ్‌ అకాల ,[పావృట్‌ గుణకలహంనకొనామ్‌ (పస్తావనా కపట నాటకన్య ' రావాజిహ్వా ధర్మేందు మండలన్య”=

“ఇవ్విరంబున తృష్టావిషవల్లి కాలవాలమైన నిం.దియమృగంబులకు కర ఇంబిను, మోహని[ద్రకు వ్మిభమళశయనంబును, దోషాశీవిషంబునకు నావాసవల్మీ కఈంబును సుగుణ కలహంసంబులకు (బావృట్కా-లంబును, కపటనాటకంబునకు (వస్తావనయు, ధర్మేందుమండలమునకు రాహు వక్త్రంబు నైన”.

“శర్రు వచన మమలమవి పలిల మివ మహదుపజనయతి _(శవణ స్థిత శూలమభవ్యస్య”.

“ఇది యభవ్యులకు సలిలంబుమః టోలె గర్జస్థితంబై యుపద్రవంబు నాపాదించు".

= గృర్రూపదేశశ్చనామ పురషాణామభిలమల (పమళశన వమ మజలం స్నానమ్‌, ఆనువజాత పలితాదివైరూప్యం అజరం వృళతృత్వమ్‌, అసువర్ణ విర చనం అ్యగామ్యం కర్ణాభరణం”.

408 *శృగ్రూపదేశం బఖిలమల _పషాళన క్షమంబైన తీర స్నానంబు, జరా మరణ వై కల్యంబులేని వార్థకంబు మేదోభారంబులేని గౌరవంబు, సువర్జ రచన లేని కర్ణాభరణంబు”

క! వైషథిళ్లోక చ్భాయలు కొన్ని, కాశీఖండ పద్యచ్భాయలు కొన్ని ఈ (గ్రంథమ.న చూపవచ్చును. కాశ్రీఖండమున గుణనిధి యిల విడిది వెళ్ళి పోయినపిమ్మట, ఉదయపుపూట తనకు (పేమతో అన్నముపెట్టు తల్లిని స్మరించు కొని విలపించిన పద్యమొకటి కలదు, ఈ (గంథమున సుకుమారుని మ ఖమున ఆపద్యమే వినవచ్చుచున్నది.

చ॥ ఆరుణగల స్తిబింబ ముదయా దిపయిం బొడతేర గిన్నెలో

బెరు/గును వంటకంబు వడవిందియలుం గుడువంగంబెట్టు ని రృర కరుణాధురీణయగు _పాణము (ప్రాణము తల్లి యన్నదే హరహర యెవ్వరింక గడుపారసి పెట్టెద రీప్పితాన్నషుల్‌ *

ఈ (గంథరచనలో ్రీనాథుని జటిలమైన శయ్య యేమియ కొరవడ లేదుగాని కథా సంధానమున అ(శద్ధవలన దొరలిన కొంత వెలితి లేకపోరేదుం ఆందుచేతనే ఈ (గ్రంథము పుట్టకచేతనే గాక గుణముచేతను కనిన్టము అని అంటిని.

పలనాటివీరచరి (త్ర

ఇది [కీస్తుళకము [188 వ సంవత్సరమున పల్నాటి సీమలో జరిగిన ఒక మహాయుద్ధమునకు సంబింధించిన చార్హితక పదకావ్యము ముందుగ, ఈ (గ౦థమునండలి చర్మితాంశ మును వివరించెదనుం చరిత్రాంశము :

అనుగురాజు అను పేరుగల ఒక హైహయ వంళజుడు ఉత్తర దేశము నుండి సపరివారముగా ఆంధభూమికి తరలివచ్చెను. అతనికి చందవోలు వెల నాటి చోళఠాజు మైలమాదేవి యను పేరుగల తన కుమా_ర్రెనీచ్చి 'పెంగ్లిచేసి పల నాటి సీమను ఆమెకు ఆరణముగా నిచ్చెను. అనుశురాజు గురజాలను రాజరా నిగావేసికొని పలనాటి రాజ్యము నేలుచుండెను- ఆతనికి మైలమాదేవిగాక విద్యల

409

దేవి యనెడు పట్టమహిషియు, భూరమాదేవి యనెడు మరియొక భార్యయు కలరు, పీరిలో మైలమాదేవికి నలగాముడము ప్పుతుడు జనించెను మరి విద్యల దేవికి వెదమలిదేవుడు, వినమలిదేవుడు, బాలమలిదేవుడు అను నువ్వురు పుతులును భూరమాదేవికి కామరాజు, నరసింగవాజు, ఘట్టిరాజ పెరుమాళ్ళు రాజు అను నల్వురు పుతులును కలిగికి ఈ ఎనమండుగురు కొడుకులలోను నలగామరాజు పెద్దవాడు. పెవమలిదేవాదులు విన్నవారు.

ఒకనాడు ఆముగురాజు వేటకుపోయి. మరలివచ్చుచుండగా జిట్ధగామాల పాడు వాస్తవ్యుర్హాలెన నాగమ్మ యనెడి ఒక రెడ్డివితంతువు, అతనికి విందు చేసి మెప్పించి, రాజాస్థానమున చనవు సంపాదించి, ఉన్నత పదస్టులెన నాయ కులను తనకు విధేయులను చేసికొను తంతము నెరపుమండెను, అనుగురాజు మం(త్రియగు చొడ్డనాయుని కమారుడు (బహ్మన మ్మాతము ఆమెను లెక్క చేయకుండుటచే ఇరువురికి పగ యేర్చడెను.

ఇట్టుండ కొన్నినాళ్ళకు అనుగురాజు మరణించెను మరణవేళ అతడు తన కుమారులను (హ్మ్‌ శాయున3ప్పగించి వారందరు నై కమత్యముతో మనలు కొనునట్టుగా ఆరయుచు నలగామునకు పల్నాటి పట్టముకట్టి ఆతనిని మంతి త్వము చేయుమని కోరెను.

అవసానవేళ రాజుచేసీన ఆదేశము ననుసరించి [1బవ్మూన నలగాముని పట్టాఖిషిక్తునిజేసి తాను _పథానియై ఆతనిచే పల్నాటి రాజ్యమును చక్కగా నేలించుచుండెను. నాయకురాలు _బవ్మాన (పాభవమును నహింపలేక, నలగాము నితో ఏవేనో కొండెములు చెప్పి అతని మనను ఏరిచెను.నలగాము డామె మాటలు నమ్మి మలిదేవాదులను చెజసాలలో బెట్టించెను. కుటుంబ కలహము లేకుండు టక్రై (బహ్మన మరధ్యవర్తిత్వముజేనీ రాజ్యమును రెండుగా విభబించెను నలగా ముని భాగమునకు గురజాలయు, మలిదేవుని భాగమునకు మాచర్లయు రాజధాని నగరములయ్యెను. [బ్రహ్మనాయుడు మలిదేవుని పేర తానే పరిపాలనము చేయుచు, అతడు యుక్త్రవయస్కుడైన వీమ్మట కళ్యాణ నగరాధీకుడై న సోమే శుని కుమార్తె నిప్పించి వివాహము చేయించి మాచర్లకు పట్టాభిషికువ్‌ జేసెను నాయుని మంగత్రిత్వములో మలిదేవుని రాజ్యభాగము సిరిసంపదలతో తులతూగు టను చూచి యోర్వలేని నాయకురాలి _పేరణచే నలగాముడు వారిని కోడి సందె

(52)

శీ10 ములక్రై గురుజాల పిలిపించి, మాయాజూదమున నోడించెను. [గంథమున నీ భాగమునకు ““కోళ్ళపో”రని పేరు.

ద్యూత సమయానుసారము మలిదేవాదులు రాజ్యమును విడిచి మండాడికి వలసపోయిరి. దీనికి మండాది వలసయని పేరు.

ఆ స్థితిలోనై నను వారు (బతుకుట సహింపలేని నాయకురాలు, చెందు మూకలనుపంపి, వారి ఆలమందలను, ఆలకాపరుంను చంవించెను. ఈ వృత్తాం తమునకు “మందపోటు” అని పేరు.

అనంతరము మలిదేవాకులు అటనుండి తరలి, మేడపిచేరి తలదాచుకొని గడువు తీరినవిమ్మట తమ రాజ| భాగమునకు రాయబారము నడివీరి ఆ దౌత్య్మము నడిపిన రాయబారి నలగాముని అల్పుడగు అలరాజనునాతడు. నాగమ్మ ఆతనిని విషపయోగముచే చంవించెను. ఈ భాగమునకు “అలరాజు రాయ వార"మని పేరు.

అంతతో నుభయపక్షములకు. యుద్ధము స్థిరమైనది. కారెమపూడిలో యుద్ధరంగనిర్మాణమునకు శంకుస్టాపనచేసిరి. అ వృత్తాంతమునకు 'కల్ద్యవడిన్ల " అని వేరు, .

ఉభయులును తమకు బాసటగా వచ్చిన మండలాధిపతులతో కారెమ వూడివద్ద సేనలను విడియించిరి. యుద్ధభూమిలో విడిసిన వదప తుది యత్న ముగా మరల సంధి పయత్నము జరిగెను. [బహ్మనాయుని కుమారుడగు బాల చంగదుడు తనవారు యుద్ధనన్నావాము లౌవర్చుట యెొకుగనే యెరుగడుం ఆతని సాహసము దుర్నివార్యమని తలచి కాబోలు [బఐహ్యనాయుడాతనిని వెంట గొంపోలేదు. ఎట్లో యుర్ధవార్త విని స్కంధావాకమున నురికి బాలుడు సంధి (వయత్నములను భగ్నముచేయగా యుద్ధము తప్పనిపరియయ్యెమ. నలగాముని శిరన్సుతెచ్చి [బవ్మానాయుని పాదములబెంత పెబ్టెగనని (ప్రతినచేసిన బాలుడు శతు సేవలవై విజృంభించి సంవారకేశి సల్పి తుదకు మరణించెను. అతని యుద్ధము అభిమన్యుని యుద్ధమువంటిదం ఆ వెని ఒళ్కొాక్క. వీరుడే రణరంగ మున ఐలియయ్యెను. దీనికి “బాలచం[దుని యుద్ధము” అనిపేరు. తుదకు ఆ యాద్ధమును చేపట్టిన (బహ్మన నలగాముని, నాగమ్మను వెన్నంటి తజిమి

శ జయము తన్ను వరింపకున్న సమయమున నాగమ్మ ళగరణు వేడగా నామెను శమించి తానా చెంత మన్న ఒక కొండ గుహలోనికి వొచ్చి అదృక్యుడయ్యెను. ఈ తుది (పకరణమునకు *బహ్మనాయని విరుగు” అని పేరు.

"ఇది చరితలో రెండు తరముల కాలమున నడచిన విపుల వృత్తాంతము. అది ఈక్వరసంకల్ప మేమో చెప్పలేము. కాని ఈ కథ భారతకథ పువరావృత్త మెైనదా అన్నటుండును. అక్కడవలె ఇక్కడకము వచ్చిన తగవుకూడ దాయ లాగము గురించియే. కౌరివ పాండవులు అన్నదమ్ముల బిడ్డలు. పలనాటిరాజులు పపత్నీ పుకులు, “అన్నదమ్యులలో జ్యేష్టుని ప్పుతుడను గనుక రాజ్యము నాడి” అని ద ర్యోధను డన్నట్లుగా “నా తల్లీవంక రాజ్యమునకు నేనే అర్హక” నని నలగాము డనెను.

“*హక్కులమాట ఆటుంచి, హత్తి మనస్సులతో కలసిమెలసి (బళు కుొడని అక్కడి 'పెర్టలును, ఇక్కడి పెద్దలును కటుంబకలహము వారిందు నుద్దేశముతో హితవు జెప్పిరి. కలసి బతుకుట దుర్కోధనునకు ఇష్టము కాకపో బట్టి శౌరవరాజ్యము విభాగెంపఎడినడి ఇకడ నలగామునకు ఇష్టము లేకపో ఐద్దీ పలనాడు విభ కృ మైనది. అక్కడ దుర్యోరనునకును, ఇక్కడ నలగాము నకును దుష్టమంతుల (పవేరణ నిమిత్త మైనద్‌

రాజ్యవిభాగము న్యాయము. కాదనుకొని పంచి యిచ్చిన సగమును మరల దోచుకొనుటకు కుని [పేరణచే దుర్యోరనుడును, నాగమ (_పేరణదే నలగా ముడును యత్నించిరి. నిర్జీవద్యూతవ్యాజమున ధర్మరాజు వినవాసము పోగా, నజీవ ద్యూతవ్యాజమున మలిదేవుడు అడవి కేగెను. అడవులలో మాత మేల నుఖముగా (బతుకనీయవలెనని దుర్యోరనుడు మోషయా శా కల్పన దేసినట్లుగా వలగాముడు మందపోటు జరిపించెను. నమయ నిర్వహణానంతరము రాజ్య విభాగ మిచ్చుటకు డుర్యోదనునివలె నలగామ డుమ నిరాకరించెను. ఇర్వురును రాయబారులకు విష్తపయోగ (ప్రయత్నములు దేనిరి, భారతకృష్ణుకు విషపయో గమును ళంకించి తవ్ప్చించుకౌనెను. వంశనాళమును నింాకరించుటకు చేసిన వంధ్శిపయోగమలు, రెండుచోట్లను వివలము కాగా విధి చోదితుల్టైె ఇజరువాగులు యుద్ధమునకు తారసిల్లిరి. కురు్ష్యేతమునందువలె కారెంపూడి క్షృేతమునందును ఉభయపక్ష్‌ వీరపంఘములు పర్వనాళన మయ్యెను. అయితే లారతయుద్ధ ఆయ

శీ1కొ

ముతో కురురాజ్యము ధర్మరాజునకు లఖింపగా పల్నాటిరాజ్యము మాతము హత శేషుడ్లైన నలగామునకు దక్కెను, అతని రాజ్య్మపా_వ్లీ యుద్ధ జయ లబ్ధి కాదు; అది బహ్మన ఆఅన్యుగహద త్తము

ఈ విధముగా పలనాటికథ యంతయు భారతకథతో సంవదించుట, యే కవీయు చేసిన ఆభూతకల్చన కాదు ; స్వతః పవృ త్తము.

మణి ఆం్యర్రమునగల ఇటువంటి చారి తకపదములలో ఈ పలనాటి పద మునకు అద్వితీయమైన (పళ స్తీయు బహుళ పచారమును కలవు. దానికి మొదటి కారణము, భారతముతో దీనికి గల సాదృశ్యము. రెండవది బౌబ్బిలికథ మొద లైన చర్మితలను పదములుగా (ాసీశ రచయితలు ఈ పలనాటీ పదములను వ్రాసిన కవులతో సాటి రాగల కవితావజ్ఞ కలవారు కాకపోవుట, ఆ కథలు పాడుచుండగా వినుచున్నంతవరకే హృదయావర్ణకనులుగా నుండును గాని, చదువ బూనగొ ఠిచనస అంతగా రుచించదు పలనాటిచరితను వీచ్చుకుంట్లు పాడునపుడు కలిగెడి భావ్నోదేకము మాట అటుండగా, (గంధము చేతబట్టి చదువుట మొదలిడినచో (పొఢపద్య కావ్యోచితము లైన పెక్కు సొగసులు రసభావ స్పోరకిము ల్లై నవి అసకృత్తుగా (వ్రత్యవ మగును. ఈ రెండు కారణ ములవల్స ఈ పలనాటి పదము ఆం[ధదారిత పదకవిత్వశాఖలో అ(గతాంబూ లార్హ్హతను గడించుకొన్నదిః

అయితే ఈ కథకు అక్షరరూపము కల్పించిన ఆదికవి యెవడో చెప్ప లేము ఏమనగా సాంఘికములుగు, చార్మితకములు నయిన ఇట్టి దేళోప్యద్రవ ములు జరిగిన వెంటనే భావావేశముగల ఒక పుష్టకవి, వాటిని ఒక పాటగా పొడును ఆంతేగాని ఆ వృతాంతము జరిగిన కొన్నియేండ్త వరకు యే పండిత కవి పుట్టుకకోసమో ఆ కథలు వేచియుండవు. నుమారేబది అరువదియేండ్డ నాడు గుంటూరుజిల్లా రెడ్డిపాలెం వా సవ్యుడును “ఎల్బమంద కోటప్పకొండ”లో పోలీసులపై జరిగిన తిరుగుబాటుకు నాయకుడును, ఆయిన చిన్నపరెడ్డి బీటిష్‌ [పభుత్వముచేత ఉరితీయబడిన వెంటనే “ళళరా చిన్నపరెడ్డి! నీ పేరే బంగా రపు కడ్డీ *” అనెడి పదము లోకమున వెలసినది. ఆళ్లే గాంధీజీ సత్యా శహో ద్యమము (ప్రారంభించి, టిటిష్‌ (వభుత్వముతో ఆహింసా యుద్ధము చేయు చుండిన రోజులలోనే తుని వా_స్టవ్యుడు రంగాచారి అను ఒక పుల్టకవి ఆ

413

ఉద్యమమునుగురించి వేఎకొలది పంక్తులలో _పకరణ _పకరణములుగా పదమును వాసి ఊరూర తిరిగి పాడి పజల నుత్సాహ పూరితుల గావించెను ఇట్టివి అనేకములు పేర్కొనవచ్చును. కాబట్టి పలనాబి యుద్ధము జరిగిన వెంటనే ఆ సంవోభమును కన్నులార చూచియో లేక చూచినవారు గెప్పగా వినియో వీర రసావిష్షుడైన యే పుణ్యాత్ముడో ఆనాడే వీనిని పదముగా పాడి యుండును అయినచో ఇంత సుచీర్హమగు నితివృ త్తము నంతయు, ఆతడు పదముగా [వాసి యుండునా ? లేక దీనిలో మిక్కిలి రసవత్తరమైన ఏదో ఒక ఘట్టమును మా(తమే [వాసి యుండునా ? అని (పళ్నించినచో, ఇందు ఏదైనను సంభవమే, మొదటీకవి కథ నంతటినిగాక, తన హృదయమును ఆకర్షించిన ఘట్టమును-ా= బవాంళః అది యుద్ధ ఘట్టము కావచ్చును- తొలుత, పదముగా పాడి యున్నచో తరువాత కొద్ద కాలమునకు ఇంకొక కవి ఇంకొక ఛట్టమును, మరియొక కవి మరియొక ఘట్టమును పరిగపహించి కథ యంతయు కలసి వచ్చునట్లు సంపూర్ణ (గంథమును నిర్మించి ఉండవచ్చును ఆ ఆడి కవియుస్కు తర్వాతి కవులును, ఆ యుద్ధ కేతమునకు సమీప (గొమస్టులై యుందురు. కాని దూరదేళస్థు లె యుండరు. ఒక్ష పాంతమున జరిగిన సంఘటన తత్చాంతీయుం నాకర్షించి నంతగా దూరస్థు ను ఆకర్షింపదు, ఆ కథల మందు, కథా పురుషులయందు సమీపస్టుల కుండెడి అభిమానము దూర దేళస్థులకుండదు.

ఇప్పుడీ _గంథము సంపూర్ణముగా ఒకచోట లభింపమం పలువురు (వాసిన వలు _పకరణములను జతపరచిననేశప్ప _గంథ సమ్మగ రూపము పొడగట్టదు ఈ పలువురును ఎవరికివారే ప్పూర్తి కథను వాసిరో లేక తమకు ముచ్చట గౌల్పిన ఏదో ఒక (ప్రకరణమను (వాసిరో ఊహించుటయు దుష్టరము, అంతియేకాక ఏర్రైన ఒక _శంథ భాగము ల్పుప్తముకాగా, దానిని పూర్తిచేయ తలంపుతో రచన కుపషకమించిరో లేక పూర్వునికంటె బాగుగా [వాయవలెననెడు కురూవాలముతో వాసిరో చెప్పలేము. మరియును ఈ కథాఘట్టములను పొడెడు విచ్చుకుంట్లు ఆనేక కుటుంబములవారు కలరు కనుక ఏ జట్టనకు ఆ జట్టు తనకు కావలసిన ఘట్టమును ఏ కవినో ఆళయించి, [వాయించుకొన్నదేమో తెలియదు. ఇన్నికారణములవలన, ఈ [గంథము బహుక రృక మగుట, ఒకొక్క (ప్రకరణము సగములు ప్రమై సగము దొరకుట, అవలారికలలో (గంథకర్తల వేరులు కానరాకపోవుట, ఒక ఘట్టమునే పలువురు (వ్రాయుట సంభవించినది.

శీ]శ్తీ

విడివిడిగా నున్న కథా భాగములను జఠపరచ్వి కళథయంతయు కలసి వచ్చునట్లు సమగ స్వరూపమును సంఘటించి చూడగా ఈ _గంథమున ఈ (కింది (పశరణములు కానవచ్చును.

1. అన.గురాజు పలనాటి సంపాదనము, ల. పలనాటి రాజ్యవిభాగము,
2. కొళ్ళపోరు-గోపన్న విరుగ, 8. మండాదివలస, ల. మందపోటు-ల౦కన్న విరుగు, ర. పరజాల యుద్ధము, 7. అఅలరాజు రోయిబారము, 8 కల్లు (వతిస్థ -బాలచర్నదుని యుద్ధము, 9. కొమ్మరాజు యుద్ధము, 10, (ిహ్మష్న్న విరుగు. ఇప్పుడు లభ్యము ఈ భాగములు ఆ కథ జరిగినవెంటనే ,వాసిన కవుల పాటలను ఆధారముజేసికొని కాల్యకమమున కావ్యశోభలతో అందముగా పెంపొందింపబడినవే కాని, ఆ మూం స్వరూపములు మాతము కావు. ఈ పది [ప్రకరణములలో తమపేర్లు చెప్పుకొన్న కవులు ముగ్గుకు మాత మే-్రీనాథుడు, కొండయ, మల్లయ. వీరిలో కొండయ మల్లయలు 16వ ళతాబ్దమువారు. ఈ మువ్వురిలో [ శీనాథుడు “కల్లు పతిష్ట- బాలచం,దయుద్ధము”ను, “కోళ్ళ పోరు- గోపన్న విరుగు” మలయయు. “కొమ్మిరాజు యుద్ధము”ను కొండయయు [వాని నట్లు (గంథస్థపంక్తులు గలవు. తక్కిన ఖాగము లెవరు (వాసిరో స్పష్టముగా చెప్పలేము. కాని, కోళ్ళపోరు-గోపన్న విరుగు అమదానికి పరిశిష్టభాగముగా పరిగణింపదగిన మండావెవలసన, లంకన్న విరుగుు ఆలరాజు రాయబారము అనునవి మల్లయయే (వాసియుండును. అడ్లే కొమ్మరాజు యుద్ధమునకు అను బంధముగా నున్న [_బహ్మన్న విరుును కౌండయ [వాసియుండును, పొగా మొదటి రెండు _పకరణములను వానినవారి పేరు ఊహించుట క్రైనను కష్టముం ఆత డొక అక్టాతకవి : ఇతడును కొండయ, మల్లయలవలె శ్రీనాథుని తరువాతి కాలమువాడే. వీరు మువ్వురు తమ తమ భాగముల అవకారికలలో థ్రీనాథుని పేర ళక్రిపూర్వకముగా న్మరించిరి. *“'గురజవాల యుద్ధము” (వాసినకవి ఎప్పటి వాడో, ఎవరో అసలు తేలలేదు.

పల్నాటి వీరచర్శిత థీనాథకృత మని చిరకాలము మండి (వబలనుగు జన(కుతి కలదు. కాని అంధమన సారస్వత విమర్శ (ప్రారంభమైన తరువాత పెక్కు మండి పండితులు “పల్నాటివీరచర్నితను శ్రీనాథుడు [వానిఉండునా?” అని సందేపాంపస మొదలిడిరి. ఈ విధముగా సందేహించెడివారు చూపెడి యుక్తులు ఇవి;

శీ 15

(ఆఅ) ఉద్దండపండితురై న శ్రీనాథుడు పామరరచన అని అనిషించుకొన దగిన సుద్దుల కవిత్వమును [వాసిఉండడు-

(ఆ) ్రీనాథుని ఇతర కావ్యములలో కానవద్చెడి కైలీపొరి ఈ ఆంథమున ఎచటను కానరాదు,

(ఇ) భ్రీనాథుని కర్తృకమని చెప్పబడుచున్న కల్లుపతిస్ధ అవతారిక యందు అతడు తాను “చెన్న కేశవ పాదసేవారతుండ” నని చెప్పుకొన్నట్లు కలదు. ్రీనాథుడు శివళక్తి పరాయణుడే కాని విష్టుభక్తుడుకాడు. కనుక పల్నాటి వీరచర్మితను శ్రీనాథుడు వాసియుండడు.

ఈ యుక్తులకు సమాధానము చెప్పుటకు ముందు “కల్లు _పతిన్ట-బాల చ్యందుని యరద్ధము” పండితకవి రచితమా లేక పామరకవి రచితమా? అని (పశ్నించుకొనవలయును- ఈపళ్నకు అర్దము ఈ కవి విద్యావంతుడా? లేక సహజ కవితా _పజ్జి మ్మాతమే కలవాడా: ఆని. ఇట్టి పదములను (వాయుటకు ఎవరిక్తై నను సహజ కవితా పపజ్జ ఉఊన్నచాలును అతనికి ఇతివోస పురాణాది ఉద్గ్రంథ పరిచయము, సంగీత నాట్యాది కశల పారిభాషిక జ్ఞానము, కోవ్యాలంకార శాస్త్ర పరిజ్ఞానము ఉండనక్కరలేదు. ఈ పరిజ్ఞానమును వ్యుత్పత్తి అందురు, ఇది కవి చేసెడి విద్యాపరి శమవల్స కలిగెడు సంస్కారఫలము. ఇట్టి సంస్కార మున్నకవి వ్యుత్చన్నుడు, ఈ 8థా భాగమును రచించినకవి వ్యుత్పన్నుడా? అని పరిశీలించికచోో అతడు పరిపూర్ణ విద్యాసంస్కా రమున్న వ్యుత్పన్నుడని, ఈ (గంథమునగల పంక్తులు అడుగడుగునను ఉద్దోషించుచునే ఉన్నవి. ఉదావా రణకు నలగామరాజు కొలువులో గాయకులును, నాట్యకత్తెలును నెరవిన కళా (వదర్శనములు వర్ణింపబడిన ఈ దిగువ పంక్తులు చూడుడు.

“వింతగా గాయకుల్‌ వీణలుపూని తంతులు బిగియించి తగ [కతిజేసి సరిగ మేళనమైన సప్త స్వరములు ఆరోహ జావరోహణ భేదములను బవురాగ సంస్ఫూర్తి పట్టుగా శేసి సంచారి సంస్థాయి సరస భావమల

శీ16 మృదుతర శబ్యార్థ మిశితమైనలట్టీ ఘనతరాలంకార గతి పరంపరలు మూర్చనల్‌ మొదలైన ముఖ్య ధర్మములు జం[త గొతంబుల జంటకావించి ఎండిన _మాకులు ఇగురించునట్లు పాగిరి తమతమ 'పాఠరిమీరంగ; చెలగి నాటక జనుల్‌ చేరి జోవోరు గావించి నిలిచిన కామ భూవిభుడు నవ్వుచు నెలవిచ్చె నాఓ [ంబుసేయ వర మృదంగమ లెస్పవాయించు మేటి కుడి భాగవమందున కుదురుగా నిలచె

• ఠాశమానజ్ఞుడు తగ నెడమ దిశను నిలచె నుత్సాహంబు నెమ్మది నిండ ముఖవీణ వాయించు ముఖ్యుడొకండు రాగజాలము లాడు రమణు లిద్దకును నిండువేడుకతోడ నిలచిరి వెనుక కంజలోచనయను ఘనమైనప్యాలత మదను పట్టపుదంతి మంజులవాణీ భరత శాస్తో+చిత పాణముల్‌ వదియు గలిగిన యక్కాంత కాంతు బాణంబు వలె వచ్చి సభవారు వర్ణించిచూడ నిలచి నాట్యమునకు నేర్పరియైన వేతపాణికి తగిన వినయంబు చూపి అత డొసంగిన గడ్జె లతిభక్తితోడ పదముల గట్టుక పరిచి వన్నియల కానె గట్టిగకట్టి కడుజవం బమర మద్దెల తాళంబు మధ్య నిల్బుండి ఓర చూపుల (పళు నాయ్యన జూచి సమపాదయుత మైన స్థానక స్థితిని

1! ఆఖిల దేవతలకు నలరులతోడ పుష్పాంజలి యొనంగి పూని నాట్యంలు ఆ వెనక సమకట్టి యతివలు పాడు సంగీత నాదంబు సభయెల్ల (గమ్మ కైముడి కట్నముల్‌ కనుపింపచేసి చెలయంగ తొమ్మిది విధములై నట్టే భూచారి నాట్యంబు పొందుగా సల్శి వదవారు విధముల పరగిన యట్టి ఆకాళ చారియు నమరంగ నాడి ఆఅంగహారాఖ్యచే నమరు నాట్యంబు విదితమౌ తొమ్మిది విధముల నాడి చతిబారి భేదముల్‌ కనవడునట్లు (భమణ సంయుత డీవ్లి పటిమ మీరంగ పాణి లేదంబులు వద భఖేదములును సాక నంచయ సంయోగ మమరి పేరణి దేశిని | పేంఖణ శుద్ద దంరికా కుండలి తగు బహుచారి సప్తతాండవములు సరవి (వకటింప వభవార లాళ్ళర్య సంయుక్తులై రి; శరువాత నిరుమేల తగు చెలు లమర సంయుక్త నసంయతాసం యుత హస్ర నానార్థకమ్ములు నాట్యహ స్తములు శిరమును చూపులు చెక్కీళ్ళు బొమలు చంతోష్ట కంఠముల్‌ తగ చుణుకంణు ముఖమును నశంణు మొదలుగా నెన్న ఆఅంగంబు లారు ఉపొంగము లారు (ప్రత్యంగ వనముదయం బారును కూడ ఎనిమిది పదియగు నెనగు నంగంబు లమరంగ నథధినయం వాళ ఏర్యముగమ (0)

శీ18 మాచెర్ల చెన్నుని మహిమంబు తెలుపు ఆంధ సంస్కృత భాష లమరు గీతముల భావంబు లెస్సగ [పకటనచేయ చూచి రంఖాదులు చోద్యంబు నొంది శిరసులు వంచియు సిగ్గును చెంచ రప్పుడు భూమీశ డాదరం బొప్ప వస్త్ర భూషణములు వారల కిచ్చి భట్టును రమ్మని పంపించి నంత, ఇందులో కవి _పయోగించిన పారిభాషిక పదము ల్రేవియ వినికిడి మాటలు కావు. అవి ఆతని సంగీత నాట్యశాస్త్ర పరిజ్ఞానమునకు నిదర్శన ములు, శాస్త్ర పరిజ్ఞానము కలవాడగుటయేకాక నట్టువరాలు సభా పవేశము చేసినది మొదలు, రాజుచే కానుకలు పొంది నిష్క9మించు వరకునుగల సంప దాయ మంతయు అనుభవపూర్వకముగా నెరిగిన కవి; అంతియె కాదు, అతడు భగవద్గీతో పనిషత్తును నిత్యపారాయణముచేసి ముఖస్థము చేసికొన్న నిష్టాపరుడు- తలచుకొన్నచో ఆ గీతలను చక్కని సరసమైన శైలిలో తెనిగింపగల సమర్థుడు కూడ: “సర్వ ధర్మాన్‌ వరిత్యజ్య మామేకం శరణం (వజ అహం త్వా సర్వపా పేభ్యో మోశతయిష్యామి మాపుచః$” అని శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునకు చేసిన చరమోపదేశ క్లోకమును ఈ కవి ఎంత సరసముగా తెనిగించెనో చూడుడు “నక్రల ధర్మంబులు సమ్మతి విడిచి నా శరణందిశీ నను జేర్చికొందు వగవకు మదిలోన వద్దు భయంబు సత్య మీమాట.... ...... ఈతని యుద్ధ వర్ణనలన్ను ఆందలి పలుసుబడులను పరిశీలించుచో ఇతడు భారతమును కూలంకషముగా పరించి యందలి సౌశనులకు పుణికి పుచ్చు

శర కాన్న గడుసరివలె తోచును. తిక్కన భారతమున వెక్కుచోబ్ల, యుద్ధ రంగ మున _పవహించు రక్తమమ నదీ పవాహముగా రూవించి వర్టించెనుం “కరి క శేబరములు ధరణీధరములు డు రంగగా[తమ్ములు[గావా సమితి నరశరీరములు మీశములు, గౌక్షేయక వురికాదిళ స్త్రంబు లుకగకులము రుధిరార్డ్రి శరములు రుచిర (_ప్రవాళముల్‌ (పేవుల [పోవులు ఫేనతతులు నెత్తురు వెల్లువ సీళకులు భూషణ స్తోమాస్థిచయముల తుమురు లిసుక గాంగ నంటురాశి కరణి సంగామభూ భాగ మొప్పు మిగుల యోగనిద నున్న విష్ణు బాటియు నగుచు శోలిల్లె సమ్మురారి యల్లు. డందు నపుడు”

ఈ కవి బాలచందుని యుద్ధమున కార్యమపూడి యుద్ధ క్షేత్రమును ఇన్లే ఉపమించుట ఆతని (ప్రాచీన కావ్య పరిజ్ఞానమును _పన్ఫుటీక రించుచున్నడి. “మర రంగముచూడ్‌ చక్కనైయుండె

ఘనమైన నెత్తురు కాల్వలై నిలిచె తెగిపడ్డ గజములు దీవుల్నై యొప్పె నరికిన తురగముల్‌ న[కములయ్యె పొర్దాడు శిరములు బుద్చుద పటలి 'చెక్కెముల్‌ గౌడుగులు డిండీర వితతి ఘనమైన యరిగెలు కచ్చపరాటి

మేటి నేతంబులు మీనవారంబు దీర్చశిరోజముల్‌ తీరైన నాచు మెదడును మాంసంబు మించిన బురద తరవైన ఈటెలు దర్వీకరాళి పొడియైన భూషణ పుంజంబు లెల్ల వైకత నిచయంబు చాడ్చున నెసగె”

శీలి0 ఇతడు పూర్వకావ్య పరిజ్ఞానమున్న కవి మ్మాతమేకాక సంస్కృతవ్యాక రణ మర్యాదను అకళంచుకొన్న పండితుడని, ఆతని సమాసరచనా పద్ధతి నిరూపీంచుదున్నది. “పూర్వు పర్వత శిరః పూజృాాగమందు ఘనతర మాణిక్య ఖచిత సౌవర్డ కుంభమువలె నిల్చి గురు తేజమునను భొనుండు దిక్కుల (ప్రబలి నావేశ” నూర్యోదయవర్ణన సర్వకవి సామాన్యమయ్యును ఇవి కవి సమయ ములు తెలిసిన కవి మాతమే (వాయదగిన పంక్తులనుటకు సందేహము లేదు. ఇందలి దీర్చ సమాస రచన అపండితుడు చేయవలసినది కాదు. అభ్రే “పగ లును రేలును బహు జూ గదాత్మ కాపాడుడీ మీరె కలవారు మాకు” అనెడి పంక్తు లందలి 'బహుజా(గదాత్మి అము సమాసమును సంస్కృత వ్యాకరణ సంప దాయ మెరిగిన పండితుడు మాతమే ఘటింపగలడు. కావున పిండితార్థ మేమనగా, కల్లు వతిష్ట మొదలుకొని బాలచం్నదుని యుద్ధాంతమువరకును వాసిన ఈ కవి సామాన్యుడుకాడు, వండితులలోలెక్కింప దగినవాడు. సాహితీ సంపన్నుడు; ఇట్టివాడు, రనచంతమైన ఈ కథాభాగ మును రచించి ఆం(దలోక మున్నంతవరకును నిల్వదగిన తన యళన్సును, (శ్రీనాభునకు ధారటోయవలసీన యవసర మేమి కలదు ? (గంథరచనము చేయుట కవి యళము నర్థించియే కదా (గంథమనుబట్టి, హ_స్రగతమైన ఆ యళస్సును ఆతడు వదలుకొనుటకు కారణ మూహంపగలమా . ఒకవేళ (భ్రీనాథు పేరు "పెట్టిన _(గంథమునకు పేరు వచ్చునని ఆతడు ఆ త్యాగము చేసె నందుమూ, అది బొత్సగా పొసగదు. పసలేని (గంథమునకు శ్రీనాథుని పేరు 'పెట్టినను పేరు రాదు; కాళిదాసు పేరు పెట్టినను లాభము లేదు. [[0థ యళము రచననుబట్టి వచ్చుమగాని, కవి పేరునుబట్టి రాదు. ఈ [గంథము, కవి పేరు లేకపోయినను స్వతః _ప్రభావను వలన, ఆంధ మున్నంతవరకుము జీవించి యుండును. కాబట్టి యెవడో అనామకుడు వాసిన ఈ (గంథభమునకు శ్రీనాథునిపేరు వెష్టెననుట యుక్తి రహితమైన వాదముం

శీలి! అయినచో, ఉద్దండపండితుర్తైన ్రీనాళుడు ఈ సుద్దుల కవిత్వము (వాసియుండునా ? యుగకి ర్తలని పేరు బడిన తెలుగుకవులలో శ్రీనాభునివంటి జాతీయకవి యింకొకడు లేడు. అత డాంధదేశము నంతటిని పర్యటించి రాజు లను సందర్శించి వారి సత్కారములను పొందెను. రాజమహేం[దవరవు రెడ్డిరాజుల ఆస్థానమున చేర్కి ఆ మంతికి ఫీమేశ్వరపురాణము కృతి యిచ్చి నపుడు తత్పురాణ రచనా వ్యాజమున, గోదావరీ మండలము నంత యును తనివి తీర వర్ణించుకొనెను. అతడు కొండవీటి రెడ్డిరాజుల ఆస్థానమున విద్యాధికారిగా (పసిద్ధి వహంచెను. ఈ పలనాటి చరిత్రకు రంగమైన సీమ శ్రీనాథుని కాలము నాటి కొండవీటీ రాజ్యములోనిది నుపసిద్ధ చార్మితక స్టలములైన గురజాల మాచెర్ట కార్యమపూడి, చం దభాగా నదితీరము ఆతనికి సుపరిచితములు, చిన్ననాడు తన క్మాశయ మిచ్చిన కొండవీటి రాజ్యములో నొక భాగ మైన ఆ వపల్నాటిసీమను, ఆ పల్నాటియుద్ధమును, ఆ వీరుల శౌర్య పరా _కమమును తలపునకు తెచ్చుకొని ఆవేశపూరితురై ఆ గాథను నోరార సాధ్య మైనంతవరకు |పజలభాషలో పాడియుండును. స్వదేశముతో తాదాత్మ్యము చెందివ కవి ఆ దేశ సౌభాగ్యమును మాత్రమే కాక ఆ దేశీయవీరుల పరాఠమ ములను కూడ కొనియాడుట సహజమే. ఈ పలనాటి వీరగాభా మహదత్త్ర్వమును శ్రీశాథుడు [కీడాఖిరామ ములో కూడ అలినివేళముతో (_పదర్శించెను. “* దుతతాళంబున వీరగుంభితక ధుం ధుం ధుం కిటాత్కారసం గత్తివాయింపుచు నాంతరాశక యతి (గామాఖభిరామంబుగా యతిహడం ద్విపద పబంధమున వీ రానీకముం బాడెనొ క్కత (పత్యవరముం గుమారకులు ఫీ ట్కారంబునన్‌ దూలగన్‌ ”

4లిలీ “గర్జించి యరసి జంఘాకాండ యుగళంబు పవీరసంబెట కోల వేయు నొకడు ఆలీఢ పాదవిన్యాస మొప్పగ వాలి కుంచాభినయము గ్రైకొను నొకండు బిగువు(గన్నుల నుబ్బు బెదురు! జూపులతోడ ఫీట్కార మొనరించు 'పెలుచ నొక(డు పటు భుజావష్టింభ పరిపాటి ఘటియిల్ల ధరణి యాస్ఫోటించి దాటు కాకండు ఉద్ది (ప్రకటింప నొక్కరుం డోలనాడు బయలు గుజ్జింబు భఈంజళ్ళ( ఐఆపు నొకడు కొడుము దాటింపుచుము బెద్ద గొలుపులోన+ బడ(తి పల్నాటివీరుల( బాడు నపుడు.” పల్నాటికథలో కోళ్ళపందెము నాడు (బహ్మనాయడు తెచ్చిన కోడీ పుంజు పానుగంటి కలుకోడి దాని పేరు చిట్టి మళ్లు. థ్రీనాథుడు పానుగంటి కలుకోడికి పర్యాకమమున తోడబుట్టు వనిపించుకొనదగిని కోడిపుంజునే కీడాఖి రామమునందలి కోళ్ళపందెములో (_పవేశళపెట్ధెను. ఆ వాక్య మిది; ఎబ్షదియు నొక్క సజీవ ద్యూతంబ, ఈ దురోదర క్రీడా వివారంబు నాదరింపవలయు. పానుగంటి కలుకోడి తోడబుట్టువులు వోని యీ జగబెట్టి కోడిపుంజులయందు (వత్యేకంబు "*హ్తైన్సుగంటి కలుకోడి” యనెడి ఈ నామ సామ్యము యాదృచ్చి కము కాదు. ఆ రెండు (గంథముల కర్త ఒక్కడే యని చూపదగిన సావ్యము లలో బలవంతమైన సావ్యము. ఇంతేగాక, పలనాటినీరులపై థ్రీనాథునకు గల గౌరవ భావమునకు నిదర్శనము.గా ,కీడాలిరామమునందలి యీ ,క్రిందిపద్యములు చూడదగును.

శీలి “కులము దెవతంబు గురజాల గంగాంబ, కలని పోతులయ్య చెలిమికాండు, వితికికండ లేని యరువది యేగురు పల్లెనాటి వీరబాంధవులకుం” “క్రోలదాపున( దిక్కి టి గూడియున్న గచ్చచేసిన చితంపుగద్ది పలక (వాసినా రది చూడరా వైశ్యరాజ శీల (బవ్మోది వీర నాసీర చరిళఈ.” “ఈ వీరపురుషలు మనకు. గార్మసిద్ధి సేయదురు గాక పద పద మనుచుం గతిపయపదంబు లరిగి... ...”* తన కభిమానపాతమైన యీ పల్నాటివీరు వృత్తాంతమును శ్రీనాళుడు ఆంతఃపేరణ వలన్క కావ్యవస్తువుగా స్వీకరించియుండ. ను. అంతకుముందే పేలవముగా నున్న ఆ పదమును విచ్చుకుంట్లు పాడగా విని ఆది తనకు తృటి నీయక పోవుటచే, అంతకంటె ఉదారమైన పద్ధతిలో, ఆ వీరపురుముల చర్చితను సత్కావ్యరూపవవంన (పతిష్టింపవలయునని అతడు సంకల్పించి యుండును, పురాణమువలె ఆతి విసృతమగు ఆ కథ నంతను కావ్యముగా సంతరించుట కష్టము లేకయో, లేక తీరిక లేకయో అతడు మిక్కిలి రసవంతమైన యుద్ధ ఘట్టమును మాతమే చేపట్టి యుండును- అయినచో ఆత డా కథను పద్యకావ్య ముగా గాక్క వదముగా నేల రచించెనని (వళ్నించుచ్కో దానికి సమాధాన మిది. అ్రీ నాథుడు ఆంతకుముందే ఈ కథను (పజలు పాడుకౌనుచు వినుచు తన్మయు లగుట కన్నులార జూచెను ; దానిని అజ్హే (ప్రజలు పాడుకొని అనందింపవలెనని తలంచి పద్యకావ్యమున కల్టీ యోగ్యత లేదు కనుక, తాను గూడ ఆ కథను పదరూపమున సంతరించి యుండును. శ్రీనాథుడు ఇతర (గంథములలోని సంస్కృత పమాసములు, విశే షించి అతని పదగుంభనము, దందుభిధ్వానము వలె వినిపించెడి శైలి యివే మియు నిందు కానరావే మమ [పశ్నకు సమాధాన మిది : శ్రీనాథుడు నైషధము, కాశీఅండము ఫీమఖండము మొదలైన మహాకావ్యములను (పొఠసారస్వతము నకు ఆలంకారమలుగ నుండునట్లు తీర్చిదిద్ది రచించెను. తత్కావ్య (వయోజన

శ్రీలిలీ

ముమ పొందు పఠితృలోకము వేరు. ఇది ఆట్టిదికాక పాడకొనుటకు, చదువు కొనుటకు వీలుగా; సామాన్య (సజలకు ,పీతికరముగా సులభకైలిలో పాండిత్య (పకర్ష కంటె, కవితా సొందర్యమునకు ఎక్కువ (ప్రాధాన్యమిచ్చి బుద్ధి పూర్వక ముగా రచించిన పదము. ఆది మార్గ కవిత్వము. ఇది దేశి కవిత్వము. అనగా ్రీనాథుని పద్య (పబంధముల లక్షణము వేరు; ఈ సద ,పబంధ లక్షణము వేరు, కొని శ్రీనాథుడు ఎంత తేలికగా _(వాయతలపెట్టినము, “ఇవి ఈతడు (వాసి యుండునా ?" అని సందేహము కలిగించు పేలవమైన కొన్ని పంక్తులు ఈ _గంథమున లేకపోలేదు నా ఉద్దేశములో, ఈ పేలవమైన పంక్షులు విచ్చు కుంట్ల నోటబడి ఆసలు రూపమును పోగొట్టుకొన్న వి కావచ్చును; లేదా అవి మూల(గంథమున కొన్ని పంక్తులు లుువ్తము కాగా ఇతరులు పూరించినవి కావచ్చును. దీనికి ఇదమిత్ధమని సమాధానము చెప్పుట కష్టము.

కల్లు (పతిష్ట అవతారిక యందు శ్రీనాథుడు తాను “చెన్న కేళవ పాద 'సేవారతుడ” నని చెప్పుకొన్నట్లు కలదు. శ్రీనాథుడు శివభక్తి పరాయణుడు , ఆతడే దీనిని రచించి యున్నచో, ఇట్టు చెప్పుకొనునా యశెడి ఆకేపణయు యుక్రియుక్రముగా తోచదు ఏమనగా [శ్రీనాథుడు ఆ ఆవతారికయందే“శ్రీకంఠు పరమేశు శివు నాత్మదలచి” అని తన శివభ కిని [బకటించుకొనియెను అంతే గాని చెన్న కేశవు నాశయించి, శివుని విడిచి పెట్టలేదు. వాదమునకు అది సరియే కొని శివభ_క్రి పరాయణుడ్లై న శ్రీనాథుడు తాను “చెన్న కేశవస్వామి పాద సేవా రతుడ వని యేల చెప్పుకొనవలయును ?” అని (పశ్నించుచో, చెన్న కేళవుడు పల్నాటి వీరులకు ఇష్టదెనము. అ దేవుని స్మరింపకుండ, పల్నాటి వీరుల కథిను _వాయుట పొసగదు. అంతియేకాక శ్రీనాథుడు విష్ణు నామమును స్మరింపనేరని వీరశ్రై వుడు కాడు, తిక్కన పోతనలు శీవపూజా ధురంధరు లయ్యును, ఎట్టి శివకేశవుల భేదమును పొటింపని అద్ర్వైతులో శ్రీనాథుడు కూడ ఆట్టివాడే ఫీమేశ్వర పుధాణములో విన్హుక్షేతమైన సర్పపుర వర్ణనమును పరి కించుచో, ఆతడు వై స్టపుడేమాయును భమకల్లును. అంత దూరమెందులకు, వర విలానమున శివుని లీలలను వర్ణించుటకు ఉప్మకమించిన ఈ కవి కృత్యాది మంగళా చరణ పద్యమున కంచి వరద రాజేశ్వరస్వామిని (వి స్తుతించెను. ॥ వే నే ( ప్లు

శీల్లిల్‌ "శ్రీమహిళా పయోధర హరిణ్మణివోరము హస్తి భూవర స్వామి పయోజసంఖభవుని జన్న(మొ గొచిన వేల్చు దేవతా ఎగౌమణి కంచి భ్రీవరదరాజు మరోనార పుణ్యకోటి వీ ధీ మణిమండితుం డవచి దేవయ తిప్ప గృతార్థు జేయుతన్‌” హరవిలాసముననే కాదు, న్రైవధమునను, మంగళాచరణ పద్యము విష్ణపరముగానే రచింపబడెను. చూడుడు : శా “'థశ్రీరామా కుచమండలీ మృగమద ్రీగంధ సంవాసిత స్స్ఫారోదార భుజాంతరుండు, ధరణీ సంశ్లేష సంభావనా పారీణుండు కృళార్థు.జే యు గరుణా పాథోధి పద్మాక్ష్లు డిం షపారన్‌ మామిడి సపెద్దమంతతి నుతు సింగామాత్య చూడామణిన్‌ ” (శ్రీనాథునకు శివ కేళవఖేదము లేదని సమర్థించుటకు ఇంకొక దృష్టాంతము కలరు కాశీఖండమ.న శివళర్మ్కోపాఖ్యానమునందు నూట యెనిమిది శివకేశవుల పర్యాయ నామములతో ఒక స్రోతము రచింపబడినడి. అస్తోతమును దాని ఫల్మశుతిని ఇందుదాహరించుదున్నాను = వ॥ "ఆదికాలంబునం గృతాంతుండు నిజ కింకరుఎతో నిట్టనియె. సీ గోవింద భూరేశ గోప గంగాధర! చాణూరమర్దన చండికేళ £ కంసపణాశన కర్పూరగార గో వీపతీ శంకర పీతవసన! గిరిక గోవర్ధనోద్ధరణ బాల మృగాంక వర్ణ ః మాధవ భవ వాసుదేవ విషమేషణ ముంరి వృషభధ్వజ హృవషీక పతి। భూతపతి శౌరి ఫాలనేత గీ కృష్ట 1! గరుడధ్వజ ః కృషత్తివసన కల్మషారి గౌరీవతి కమఠ హలి! యనుచు€ బఐఠియింతు రెన్వరా ఘనులు మీకు వందనీయులు చెనకంగ వలదు వారి. (54)

క్‌లర్‌ నీ హరి! రజనీశ కళొవతంస ! ర మేశూ ర ! పినాకపాణి. శ్రీరామ భర్గ! యనిరుద్ధ శూలపాణి నృసింహ తిపథగా ర జటాకలాపః మురహర! యీశ రాఘవ యురగాభరణ పద్మనాళ యు ౧ మధుకూదన వీనాకపతీ యాద్య క్‌ పమభథాధినాథ 1? నాంాయశ మృత్యుంజ య పురుషోత్తమ ః తిద_శెకనాథ! గీ యచ్యుతా! కామ క్యతువ యబ్దవాణి । ద్విగసన చక్రపాణి భూరేక యనుచు దలఃతు రెవ్యారు వార లు త్తములు భువన పావనాత్మకు లందటు _పభులు మీకు సీ। (బహ్మణ్యదేవ శర్వ ముకుంద విశ్వేశన్త ర ః సనాతన! తిణేత రావణారి! థ్రీకంర ' రర్మధురీణ శంభువ' కమ లార్రీశ యీకాన ! యమపతి మృడ! ధరణీరర ౩ హర ౩ యంధకవార శార్జపా ణీ! పురారి విష్టువ సీలకంఠ 1 వైకుంఠ దేవదేవ మరురిపుఃుడ తిలో చన క్రైటభ రిపుండ చం(ద్రచూడ ! గి కేశినాళ '! గిరీశ లమష్ష్మీపతి! తిపు రారి వనువేవ నూను-డ (తృక్‌ ;: యనును జపము చేయుదు రెవ్వ రవ్యిపుల పుణ్య ఘనుల గదివినప్పుడ మీకు! గల్ప వచ్చు వగ మటీయు వఏీనుండు, థ్రీకాంత "శవ! యనసుర నిబర్హణ | మన్మథ 6పుండ; జనార్దన ? ఖండపరకుండ శంఖపాణి శశిశేఖర దామోదర రిపు నూదన ? యంబుధర నీల: స్థాణువ =. యానందశంద । సర్వేశ్వర ౩ యనునీ

శ్రలి? దివ్యనామంబులు భావించు కృతార్జులు మీకు మాననీయులు నుండి యని యవ్విధంబున నంతకుండు కింకరవర్షంబు ననుళాసింవె. ఈ వహరిహరనామం బుల యష్టోత్తర శతంబు వినిన బరించిన జనులకు నారో గ్ల్యైశ్వర్యంబులు సంళివించును"

ఈ స్తోతమును అద్వైతి తప్ప శేవల శ్రైవుడుగాని, కేవల వైన్ట వుడుగాని [వాయలేడు శ్రీనాథుడు కేవల శ్రైవుడే యైనచో వై స్తోతమందలి నూట యెగిమిది నామములలో విష్ణుపరములై స ఏబదినాలుగు నామములశు నోట పలుకలేడు. ఆ కాశీఖండముననే శివకేశవుల అభేదభావ ౧రూపకము లయిన మవాకావూములు మరికొన్ని కలవు కావున శ్రీశాథుడు కేవల శ్రైవు డనుకొనుట మతి లేనిమాటం

శ్రీనాథుని పలనాటి వీరచరి[త కర్త్సృత్వమును సమర్థించుటకు ఆతని మతమునుగూర్చి ఇంతడూరము చర్చించవలసి వచ్చినదిం

పూరోదాహృత మైన “*సక్రల ధర్మంబులు సమ్మతి విడిచి నా శర ఇఅంగితే నను జేర్చుకొందు, వగవకు మదిలోన వద్దు భయంబు, సత్య మీమాట” అను పంక్తులకు మూలమై గీతాళ్లోకమ తో పోల్చిమాచినచోో ఈ అనువాదము థ్రీనాథునిదే అని అంతరాత్మ (పబోధించును సంస గత శ్లోకమును ఎంత గంశీరార్థము, జటిల ళబ్దముల కలదా:నైైనను, సరళమైన తెలుగు పద్యమున ఇముడునెట్టు అనువదిఎచెడి నేర్పు శ్రీనాథునకు కలదు. ఆయన ఈ _పజ్జను నైషధాం[ధ్రీకరణమున బహుథా (పదర్శించిను. ఆయన అనువాద పద్ధతిని గురించి వరిశమ చేసిన పండితులు ఈ పంక్తులు శ్రీనాథునివే అని చెప్పుటకు సందేహింపరు.

సాధారణముగా తెలుగుకవులు, విశేష్యమునకు విశేషణమును కూర్చ వలసి వచ్చినపుడు విశేషణమును (వథమావిభ క్యంతముగా నుంచి దానికి “ఆగు” అను (కియాజన్యవిశేషణమును జేర్చి విశేషస్యముతో పొందింతురు. కాని అ్రీనాథుడు సంస్కృత కవులవలె తరచుగా విశేష్య విశేషణములను ఏకవిభకక్రి లోనే నిల్చుచుండును, (క్రీడాభిరామము శ్రీనాథకృతమే అని బుజువు చేయ టకు ఫ్రీ [పభాకరళాన్త్రిగారు చెప్పిన తిరుగులేని యుక్తులలో ఈ విషయమును వేర్కొనియున్నారు. విశేషణ [పమోగములో ్రీనాథునిది యింకొక విచిత మైన పోకడ కలదు.

428 తెలుగుకవులు ఒక వాక్యమును విశేష్యముశకు విశేషణము చేయ వలసీ వచ్చినపుడు, ఆ విశేషణవాక్యమ.ను సమాపక క్రియతో పూర్తిజేసి, వశే ష్యముతో పొందింతురు. కాన్సి శ్రీనాథుడు ఆసమాపక క్రియతో అనెక వాక్యము లను మాలగా (గుచ్చి, ఆ వి శేష్యమునకు ఆల౦కిరించుటకు ముచ్చటపడును దీని కొక ఉదాహరణముగా, కాశీఖండమునుండి ఈ పద్యమును పేర్కొన వచ్చును. “*దుర్భిక్షదోషంబు దొరకొన్న( గడపని కడపని గృహసూతకంబునందు నింటః వీఇ(గు బోయెనేనియః! గడపని కడపని ముక్కడి గవిసెనేని కువలయేశు(డు దండుగులుగొన్న గడపని కడపని భవనంబు గాలెనేస్‌ వితృకార్యవిధి సమీవించిన గడపని కడపని ముట్టంటు గిలగెనేని వేళగాకున్న€ గడపని వేలుపులకు మీ/గువోకున్న( గడపని మిన్న కెట్లు గడివి రింటింట నీ కొశీకాపురమునః బుణ్యగేహిను లివి మహాద్భుతము గాదె ?” ఇట్లే బాలచం_దుని యుద్ధమున, కవి మాంఛాల కురులను వర్జించుడు విశేషణనాక్యములను పొందించిన పద్ధతి శ్రీనాథుని తలపించుచున్నడి “బంభరచయమును భఈయ మొంద,జేయు, చీకటీగువాలందు( జేరగా దించు, కాటుక కొకచే కందగా( జేయు, కొలాంబుదంబుల గట్టుల( జేర్చు, దీర్ధ మై నునుపుల్జె తేరైన కురులు.” ఈ కారకవై చితి తెలుపన శ్రీనాథునిదే ; కనుక పైని చెవ్పిన కొరణము లన్నిటినిబట్టి వల్నాటి వీరచర్శితను ఆతడు వానియుండునని భావిం చుట దోషము కాదు ; ఏనాదికేని భారద్వాజ గో తుడు, కవిసార్వభౌముడు

శల

ఇంకొక శ్రీనాథుడు, పరిశోధ శలవల్ల బయలుపడు వరక్కు శృంగార నైషధ కర్త ్రీనాథుడే పల్నాటివీరచరిత కర్ర యని అమకొందమ..

పలనాటి వీరచరి తలో బాలచం్యదుని యద్ధము వస్తుతః రసవంత మైన ఘట్టము. ఆ భాగము శ్రీనాథుడు కొవ్యవస్తువుగా స్వీకరించి నిర్వహించు టచే రనవత్తర మైనది. ఈ భాగమే ఆం(ధపదకవిత్వ ళాఖలో దేదీష్యమానమై వెలుగొందుచున్నది ఇక ఈ పదకవిత్వమును గూర్చియు, అందలి అంతళ్ళాఖ లను గూర్చియు, వాటి తారతమ్యములను గూర్చియి వివరింతును. ఏ వాబ్మ యమునం ద్రై నను ఈ పదకవిత్తమే వద్య్మకవిత్వముకంటె ముందు పుట్టి పెరుగు ననుట ఐహు పండితాంగీకృత మైన సిద్ధాంతము, చి తవిచితకార్య కమనీయ వర్వతారణ్యమయ మైన (పకృతిలో పుట్ట పెరిగిన పాకృతజీవి యగు ప్రాక్తన మానవుని హృదయమన సంతోషమయమో, దుఃఖమయమో యగు ఓకా నొక భావము జనించి పరవకుని చేయగా, అతని నోటివెంట అ_పతర్కితముగా, ఒక పాట వ్యకమై యుండుననియు, ఆ వెళపూరితుడై ఆత డా పాటను, చిందులు (తొక్కుచు పాడియుండు ననియు, అడుచు పాడిన అ పాటకు ఆట-పాట' లేక “నృత్హ్రగీతము' (82 126=642066) అని వేరు పెట్టవచ్చు ననియు, అదియే కవి ఈ్వమునికు శ్రీకారమని ఈ సిద్ధాంతము అనియు 104160౧ అను ఆంగ్ల విమర్శ కుడు ఒక సిద్ధాంతము నెలకొల్పెను

ఆసలు ఒక వ్యక్తి, పరవళస్థితియందు. చేసెడి (వసంగము కాని పాడెడు పాటగాని, శరీరావయవవికషేపముతో కూడి, అభిశయపూర్వక ముగానే, వ్యక్తమగుచుండును. భావోద్వేగ మనునది, ఒక్క హృదయమును మ్మాతమే కదిలించిన ఆది శరీరము నంతటిని ఊగించివేయునుం

ఈ “"ఆట-పాటోలో మూడు విన్నకళాంళశములు కలవు. “ఆడుగు వేయుట, రాగము తీయుట్క మాట పలుకుట.” ళాస్త్రపరిళాషలో ఈ మూడింటి కిని నృత్యము, గీతము, ళబ్దము అని పేరు ఈ మూడు అంళములను మూడు శాఖలుగా కాల్యకమమున నాట్యము, సంగీతము, పద్యము అనెడి కళలుగా పరిణ మించి దేని రాజ్యమును అదియే యేలుకొనసాగెను. కా) ఈ మూడింటికిని జన్మ స్థాన మొకటియే. అవి స్వతంగత నిరూపణార్థము ఎంత విడిపోయినను పరిణత వంపూర్ణ స్వరూవములలో మరల ఏకీభవించుడుండును, కవిత్వము గీతముతోడి

శఠ0

సంబంధమును విడజాలదు ఆట్రే సంగీతము ళబ్దిముతోటి పొత్తును విడిచిపెట్టడు, మరల నాట్యము, సంగీతముతోడి చెలిమి చేయచునే యండును. పద్యము తొలినాటి కవిత్వమునకు సాహచర్యము నెరవిన నృత్య గీతములలో నృత్త మును పూర్తిగా విడిచిపుచ్చ గలిగినను గీతిని మృాతము పూర్తిగా కాదనలేక పోయెకు.. పద్యకవితా రాజ్యములో నృత్యమునకు (ప్రవేశము లేకపోయినను గీతికి మృాతము ఆ_పత్యక్షమైన అధికారము కొంత కలదు. గీతిగత మైన యే లయనిబద్ధత కలదో అదియే పద్యగతిమైన ఛభందన్సు, కనుక ఈ మూడు కళలకు, తక్కిన రెండింటిలో ఏదో ఒకదాని సాహచర్శము విడరాని బంధ ముగా ఉండుచునే యుండును. కాన్సి తక్కిన రెంటిపొత్తును విసర్జించి తనకు తాన్నై స్వతంతముగా వర్తించగలనని చూపుటకే వాజ్య యమున వవన కవిత్వ మును సంగీతమున జం తవాద్య మును, నాట్యమున మూకాభినయమును వెలసి నవి. ఈ మూడును తమ రాజఖ్యమున తామే సర్వాధికారము నెరపుటక్తై అవి చేయు కృష్‌ యెంతదూరము పోవుకో చూస్వటకుమా[తమే ఈ విషయమును స్మరించి విడిచితిని.

ఏ గితమునకైనను _పధానలక్షణము లయనిబద్ధత , ఊరక రాగము తీయుట గీతము కాదు. రాగ తాళ యుక్తముగా పాడిఎదే గేతము, పాట ఎప్పు డును లయణద్ధముగానే యుండును. కావుననే గీతికి లయనిబద్ధత _పధాన లష్షణ మైనది. గీతిగతమైన లయనుబట్టి ఛందన్ను యేర్చడినది ఈ ఛందస్సు కతము ననే పద్యవఠనవేళ మధురమైన ఒక గీతివిశేషము వచన పఠనముకంటె భిన్న మైనడి వ్యక్తమగుచుండును. ఇది పద్యకవిత్వముతో గీతికి గల అ పత్యక్ష సంబంధము. అట్లు గాక గతికి (వత్యషాధికారమే ఇచ్చిన కవిత్వము పద కవి త్వము, పద్యజాతికిని, బదజాతికిని ముఖ్యమైన భేద మిడియే.

ఈ పద్యకవిత్వమున శబ్దమున కెంత (పాధాన్య మున్నదో గితికిని అంతే (పాధాన్యమున్నదిం అనగా ఇందు సుందరళబ్ది రచనతోపాటు మధురమైన పాటవము కళిసి యుండును, ఈ జాతిలో ఒకళాఖల కవిత్వముకంటె గానము నకే ఎకు; వ (ప్రాధాన్యమిచ్చి గేయకవిత్వ మనివంచుకొనెను. ఆ గేయ కవిత్వ ములో శాస్త్రనిర్దిష్ట మైన రాగ. తాళ స్వర [పశస్త రాజ్యాంగముల (పాధాన్య మలతో ఒక అంతళ్ళాఖ గాన కళాకోవిదుల విద్యగా వెలసీనది - అదియే

శీలి1

సంగీతము. త్యాగరాజు కృతులు మున్నగునవి ఈ కాలలోనివి. ఇంకొక గేయ కవిత్వ కాఖ ఈ కృతులవలె శాస్త్రీయ పంగీతముతో పొడుటకు ఆమవైనదైెన ప్పటికి అభినయార్థమద్దేశింపబడి, నర్తనపా్శాతమ ల వళమైనది జావళీలు, పద ములు మొదల్సైన శృంగారాత్మక మెన రచనలు ఈశాఖలోనివి, మరియొక గేయ కవిత్వ కాఖ సంగీత విద్యా నై పుజ్యమును, అభికయ విధ్యా నై పుణ్యమును లేని సామాన్యులు వైతము, కొంచెము కంఠమాధుర్యమున్నచో పాడుకొని ఆనం దించుకౌనుటకు వీలుగా పాటలుగా వర్థిల్లినది మన ముత్తైదువులు పొడు పెండ్లి పాటలు, మంగళహారతులు ఈ జాతిలోనివి, వీటిని టోలినవే భజనకీర్తనలు కూడ,

ఈ పదకవిత్వమున ఒక కాఖ గీతిని అంగీకరించియు గేయకవిత్వమని అనిపీంచుకౌనక్క కవిత్వాంశముశకే ఎక్కువ [ప్రాధాన్యమిచ్చి జాతివాచకమైన పదకవిత్వము పేరనే నిల్చియుశ్నది. పలనాటి వీరచరి త కాటమరాజు కథ మున్నగు కావ్యములు ఈ ళాఖలోనివి. ఈ కావ్యకాభా నర్తనము థాననా పరాన మైన సొర్వత లోకముననే కాని రాగతాళ పధాశమైన సంగీత కళాజగత్తున కాదు; అభిషయ పధానమైన నాట్యజగత్తున ఆంతకంటే కాదు కాబట్టి పదకవి త్వములు నానా నిధములై గేయళాఖలను విడిచిపెట్టగా మిగిలిన భాగమంకయు సారస్వత లోకమునకే చెందును. ఈ పదములలో చిన్నమ్మ కథ, కామమ్మ క్‌థ లవ్యమ్మ కథ మున్నగునవి హెంఘీక ము, బొబ్బిలి కథ, కాటమరాజు కథ, దేశింగరాజు కథ, పలనాటి కథ మొదలగునని చార్మితకములు.

శ్రీనాథువిశైలి

ఆంధమున మొదటి సుండియు నవర రమ్యత సాధించిన కవివర్గ మొక టియు నర్జగౌరివమును పాంటిచిన కవివర్గ మింకొకటియుగా రెండు లిన్న శాఖలు వెలసినవి. మొదటి వర్గమువారాశించినది శయ్యాసొభాగ్యము. దానికి నన్నయభట్టు ఆదిగురువు, దానిని నాచన సోముడు కొంత పరిపోషించెనుం శ్రీనాథుని చేతిలో నడి పరిణతింజెందెను. సంస్కృతమున నిరుపమాన శయ్యా వైచితికి పేరవడిన భట్ట బాణాదులను భక్తితో గొలుచుటయు నసుకరించుటయు నాత్మ ధర్మములుగా వర్తించిన శ్రీనాథుడు తెనుగున ఆ అవర రమ్మైైలిని పరిణతి జెందించుట వింతకాదు: దుష్టరమును గాదు. ఉత్తరకొలముశ నావిర్శ

శ్రీతిల్ల వింపటోవు చిత విచి(త్రాలంకారిక మైన పబంధరీతికి థ్రీవాథుడే స్యూతధారు డయ్యెను. ఎజ్జన వబంధ కవుల కొనగిన భిక్ష వర్ణనాత్మకమగు శైలి మ్మాతమే, ఆయన ఆలంకారిక రీతి? మాత మొసగలేదు. ఈభికు పెట్టిన వాడు శ్రీనాథుడు కొపవుననే పబంధ కిర్రలకు సన్నిపాత గురు వయ్యెను. ఉర్టర కాల (ప్రబంధ కర్తలలో పెక్కురు బ్ది సంసేవనమే కిల్ప మను కొని అర్ధ గౌరవమును గొంచెపజచుటయు వర్ణనాంళమే కవిత్వ మనుకొని వస్తు (పాధాన్యమును మఠఅుగుు పజచుటయు కారణములుగా నీసరువు లిద్దరును (శంభుదాన థశ్రీశాథులు) జేసిన సృష్టికి దుర్విపాకము తటస్థించినది థీనథుని రచనలలో క్వాచిత్కముగా నెచటనో తవృ శయ్యా సౌొందర్యార్థ గౌరవములు రెండును సమ పాధాన్యమునే కలిగియుండును గంలీరములును రమణీయ ములు నస నర్ధమలతో పాటు జటిలములును సరళములునై న శళబ్దములను టోడించుకొనుచు వచ్చునేర్చు తెనుగు కవులలో శ్రీనాథునకు వలె నె్వరికి” లేదు. ఆతని వాక్యములకు జిగియు బిగువును రెండును గలవు, ఈ జిగి బిగువుల కల్మి న్నేపకరణమైనను వెలితిలేక-పండిన వరిచేను గాలికి బోలె గూగు చుండును, ఆ తూగు ఒక ముఖమునకు వంగ టేకాక ఉభయ ముఖముల నడ చుట యగుటచే సమత యనెడు గుణ మృపయత్న సిద్ధిమయినది. ఒక్కొ క్కచో వాక్య సముదాయము యూధపతి ననుళమించు మాతంగయూీధ గమ నము వలె నాదరణీయమైన ఢీవిని బదిర్శించును. ఛందః (ప్రయోగములో నాతని చేతియందు నిద్ధి పొందినది-సీసపద్యము, పంబని బేర్కొన్న యీ బెగి బిసవు తూగు సమత, రీవి మొదలగు గుణ సముదాయ మంతయు నించు మించుగ నీనముననే యేకృత సిద్ధిపొందినదని చెప్పవచ్చును. కండమనకు తిక్కన వలె సీనమునకు శ్రీనాథు డరిష్టాన దేవత. ఎట్టి కీష్టార్ధమునై నను సీన పాదమునకు దగినట్టుగా మలచుట యీ కవికి చిన్న నాడే యలవడిన సహజళ క్రికావుననే పాషాశములవంటి మయూరుని ్‌గ్ధర లీనీసవద్యపు మూసలో మైనమువలె కరగి యాతని కిచ్చివచ్చిన రూవు దాల్చిన వని కాశీలండ [పకరణమున నంటిని, సీన పాదోచితముల్తైన యిందగణము లాజింటిలో కొన్నింటి కయిదు మాతలును కొన్నిటికి నాల్లు మాతలును గలవు ఛందళ్ళాస్త్రమునుబట్టి అవి అన్నియు నొకే వర్గమున జేరినను, వాని

శీ8$ీ అంతరముకు మాాతము (శవజేందియము (“హించుచునే యుండును. ఆ గణముల పొత్తు సమువితముగ లేనప్పుడు చందస్సు తవ్పకున్నము లయతప్పుట మాతము నిజము, లయానుఫార మా గణములకు పౌత్తు కుదిర్చిన మేటి కవి థ్రీనాథుడు. మటిము 'యతలయన్త తయతిః ఆను ళాస్రో9 క్రిం బట్టీ యతి స్థానమున వదము విజిగిననే తప్ప, వికాంతి యనెడి సా్యకతయు నుండదు; లయకు శుద్ధియు నేర్పడమ ధారాశుద్ధి యశు నెపమున తెలు కవులీ న్యాయ మునే విన్మరించిరి (్రీశాథుడు మ్యాతము తన సీసపద్య్మములో నీ ధర్మమును సాధ్యమయినంతవరకు పాటించెను. ఉత్తరకాల (పబంధములలో మనకు మురి పెము గొలుపు సీసపద్యము లన్నియు థశ్రీరాథుని సీనముల భఛాయలే, శ్రీనాథుడు హర్షనైషధమును తెనిగించి రాబోవు [పబంధమల కొక యొజవడి పెట్రైను, మటి (ప్రబంధముల కుచితమైన యాలంకారిక శైలిని పసా దించెను- కాని తానై ళుద్ధ పబంధ మనివీంచు కొనవగిన యే కొవ్యమును [వాయ లేదు. ఆసలు అతని (పతిభ పొరాణిక మేగాని నాటకీయమునుగాదు; (ఫాబంధిక మొను గాదు. అందుచేతనే పెష్కుచోట్ల వస్తు సన్నివేశ మవ్యాదను మజలి పోయి అనవసరములైన వపొరాణికోపన్యాసములు చేయకు, హరవిలాసము యొక్క యు శివర్శాతి మాహాత్మ్యము యొక,యు తుది (వపకరణములు పు ణోచితవులేగాని (చబంధములు కావు. ఇది యిస్టీండగా శ్రీనాథుడు తన శైలిని గూర్చి భీమేశ్వర పురాణమున “ఫౌఢథి. బరికింప సంస్కృత భాషయండ్రు పలుకు నుడికారమున నాం ధభొష యందు రెవ్వరేమన్న నండు నాకేమి కొజంత నా కవిత్వంబు నిజము కర్ణాటభాషో అని చెప్పుకొనుటను బన్లీయు, చాటవులగోని కుళ్ళాయంచితి/ గోకజుట్టితి మహాహర్పాస 10 దొర్డితిన్‌ వెళ్లుల్లిన్‌ దిలవిష్టమున్‌ మెసవితిన్‌ విశ్వస్త వడ్డింపంగాం జల్లా యంబలి [తావితిన్‌ రుచులు దోనంబంచు! బోనాడితీన్‌ దల్రీ కన్నడరాజ్య లవ్మి దయలేదా నేను ్రీనారు(డన్‌”" కక్‌)

శీలత

అకు పద్యములో “తల్లీ కన్నడ రాజ్యలక్ష్మీ '" అని సంబోధించుటను బట్టియు ఈయన కర్ణాటకుడనియు, వారి పూర్వులేనాడో తెలుగు దేశమునకు వలస వచ్చియుందురనియు, ఆ కన్నడ రాజ్యలక్ష్మిని “తల్లీ ." అని సంబోధించుటయు, తన భాష కర్ణాటకభాష యని చెప్పుకొనుటయు. అభిజనాభిమానము చేతనే యనియు ఈ దేశమున ఒకప్పుడు దుర్వాదము వెలసినది, ఈ వాదము సపాంప లేని విమర్శకులు “కర్ణాట రాజ్యముతో పూర్వ పరిచయమున్న థశ్రీరాథుండు, దారిద్ర పీడితుడై, అపర వయస్సున మరల దేశసంచారము చేయవలసి వచ్చి వపుడు, కన్నడభూమికిపోయి, కన్నడరాజ్యలవ్మిని సంటోధించుచు తనను ఎటుక పఆచుకొన్న ఆత్మ దై న్యపూరితమెన పద్యమిడి" యని సమాధానము చెప్పిరి. అది యట్టిది కావచ్చు లేవా (పౌథ దేవరాయలను దర్శించటోయిన కాలములోనే ఎన్నినాళ్ళకును రాజదర్శనము లభఖింపక ఇక్కట్లు పడుచు, ఆ రాజ్యలక్మితో మొఆపెట్టుకొన్న పద్యమైనను కావచ్చును. “తల్లీ " యని సంటోధించినంతమా_తమున ఆ దేశము అతని స్వవేశమనెడి యర్థము రాశవత్కర లేదు. కాని “నా కవిత్వంబు నిజము కర్ట్థాటభాష” ఆను వాక్యమునకు సరియైన కాశ్చర్యము ఇంతవరకు ఎవరును చెప్పలేదు దీనిని గురించి నాకు తోచిన అభిపాయ మిది:

ఇచ్చట కర్ణాటభాష యనగా, “కర్ణాటకైలి' ఆని యర్థము, ఒక కవి రచ నను గురించి, *వాని భాష కఠినముగా ఉండును; వాని భాష రసవంతముగా ఉండును అని మనము చెప్పునప్పుడు, అచ్చటి ఆ కాఠి్య్యముగాని, రనవత్తగాని భాషకు సంబంధించినది గాదు" శ్రైలికి సంబంధించినది; కనుక అక్కడ “భాషి కును శ్రైలి యనియే అర్ధము. ఆయినచో *నా కవిత్వంబు నిజము కర్దాటశ్లైలి' అని శ్రీనాథుడు ఎందుకు అనలేదని అడిగిశచో, దానికి కారణ మిడి; ఈ 'శైలి' అకు పదము మనము ఆంగ్లభాషలో 55౫16 ఆనదానికి పర్యాయపదముగా కల్పి చుకొన్నదే కొని మన భాషలోని ళబ్దము కాదు. ఇవి మన అలంకార శాస్త్రములో ఎచ్చటను లేదు. ఈ “శైలి శబ్దమును గూర్చి నన్నయ (ప్రకరణ ములో “నన్నయ. లి-ఆత్మీయత” ఆను శీర్షిక (కింద కొంత చర్చించితిని. మన పూర్వు లెన్వరును దీనిని వాడలేదు లికి సన్నిషాతమైన అర్థముగల శబ్దములు రీతి, శయ్య అనునవి కలవు. ఆ శబ్దములనై నను, విశేషార్థములో వాడెదరు కాని సాధారణార్థములో వాడరు కావుననే 3లీళబ్దము మనకు నూతన

శీకి5్‌

సంపాదనము. శ్రీనాథుడు ఇయ్యెడ భాషా ళబ్దమును లత్షకార్థములోనే వాడెనుం వాచ్యార్ధమున కాదు

ల్రీనాథుని పద్యములోని “కర్ణాట భాష' అను వదమునకు వాచ్యార్థ మే ఉన్నదనుకొన్నచో ఆతడు (వాసిన అన్ని (గంథములలో ఒక్క వాక్యమైనను కన్నడ భాషలోన్‌ది చూపగలమా ? నిన్నచోడునివలె, కన్నడ పదముఐ నైనను విన్చల విడిగా వాడని ్రీనాథుడు ''నాది కర్ణాటలళాషొ అని వాభ్యార్థములో ఎట్టు లనగలడు ?

అయినచో కర్ణాటక్రైలి అనగా అర్థమేమి ? సంగీతములో * మార్గ నంగీ తము, దేశి సంగీతిము అను రెండు భేదము లున్నవి. మొదటిది కాస్త్ర నిబద్ధమై నిర్దుష్టమెన సంగీతము. రెండవది కాస్తీయము కొకపోబినను ఆయా [ప్రాంశము లందలి జనులను రంజింపజేయు (ప్రజా సంగీతము, ఈ రెండును విభిన్నములై నను ఒకదాని _పభావ మింకొక దానిపై నెరపు కొనుచునే యుండును. కాస్త్రీయ సంగీతములోని ఫణ్‌తులు దేశిలోనికి _పవేశించుట దేశి నంగింములోని ఫణితులు కాస్త నంగీతనములోనికి అవతరించుట్క, నిరంతరము సాగుముశే యుండిను, ఈ రెండిటి సమ్మేళనము వల్ల సర్వజవరంజక మైన ఒకానొక శైలి ఏర్పడినది. ఆ సంగీత శె లియే, ఇప్పటి కిర్ణాట సంగీతము= అంతియే కాని దాషిణాత్యు లందరు సాడెడి సంగీతము ఒక కిన్నడ దేళమునకే చెందినదికొదు. ఎ

ఈ మార్గ-డదేశి అనెడి భేదము ఒక్క నంగీతమునందే కాక, సాహిత్య మందును కూడ కలదు. సుమారు ఏఐదియేండ్త కిండట సెట్టువరాం్యడు, తీర్చిన పళ యెదుట చేయు నాటష్యమమ భరత నాట్య మనియు భరళాభినతు మనియు, పెండి యూరేగింపు ముందు అడు గడుగున ఆగురు జావళీలు పాడుచు చేయు అభినయమునకు కర్టాటక మనియు పేర్గుండెడివి ఈ రెండవజాతి అభి వయము కేవలము భరత శళాస్తో? క్తమును కాక, కేవలము స్వారస్యము లేని చిందువేయుటయు కొక మార్గ, దేశి మేశనమున ఒక విరమైన సాదారణ రంజు కత్వము కొఅకు (పదర్శించెడి కళ. కనుక, దానికి కర్ణాటక నాట్యవని పేరు వచ్చినది. పెండ్రిండకు నట్టువ మేళమును పిల్చినిపుడు పెద్దలు ఆఅడీగెడివారు: ఈ విషయము చర్చింపవఎడినదిం

480

కొమ్షీ మేశములో భరతా వియము చేసెడి వారెవరైన ఉన్నారా? అందరిదీ కర్ణా ఓకమేనా ?*అఆని. ఆ మాటలు, ఆ సం్యపదాయము ఇప్పుడు పోయినవి. సంగీత నాట్యములలో వలె కవిత్వములో కూడ మార్గ, దేశి భేదము లున్నవి. సంప్కృతమును, సాంప లృతికమును అయిన కవిత్వము మార్గ కవిత్వముం జానుతనమును, దేశీయతయును కలది దేశి. ఈ రెండిటి (ప్రభావము ఒకదానిపై ఇంకొకటి (పసరించి, తభయగుణ సమ్మేశనము వలన ఉభయ (ప్రాధాన్యము గల ఒకతైలి ఏర్పడెకు. (ప్రత్యేకముగా సాంబ్క్బృతికమునుగాని దేశినిగాని చేప ట్టకః రెండింది సారమును ఆకళించుకొని చెవికి ఇంపును, మనస్సునకు పెంపును కలిగించెడి శైలిని శ్రీనాథుడు తెలుగు భాషలో అవతరింపజేసెను ఆ లినే అతడు సంగీతనాట్య పరిభాషానుకరణముగా, కర్ణాట భాషగా పేర్కొనెను.

్రీనాశుశకు పూర్వము, తెలుగున శబ్ద 1పాధాశ్యమ.గల కవిత్వ మొకటి యును, అర్భ [ప్రాధాన్యము గల కవిత్వ మింకొకటియును రెండు పాయలుగా (ప్రవహించుచుంగెడివి. ఒక శైలి సంస్టృతమయమైన శబ్దములతోను వేరొకటి జొను తెనుగు శబ్దములతోను విభిన్న కాలలుగా విడివడి వర్ధిల్లినవి శబ్దార్భము లకు పమప్రాధాన్యముకు, సాంస్కృత దేశీయములకు సమ_వాధాన్యమును ఇచ్చి తన పేరు మీద ఒక కలిని సృషించిన కవి శ్రీనాథుడు. “నా కవిత్వము శుద్ధ సాంస్మబ్బాతమును కాము , శుద్ధ దేశీయమును కాదు; ఉభయ (ప్రాధాన్యము కలదో యని ఆయన చెప్పిన పద్యమునట తాత్పర్యము

బెండపూడి అన్నయామాత్యుడు శ్రీనాథఘుు “పాకళటింటి వా(డవు వాంధవు/డవు” అనిసంటోధిం మటబట్టి, ఇద్దరును బంధువులని స్పష్టపడుమన్నది కమక శ్రీనాథుడు కర్టాటకు డై నచో, అన్నయ కూడ కర్ణాటకుడే కావలెనుం కాని ఆమాట ఎవరును అనలేరు; అనజాలరు, బెండపూడి అన్నయ ఏ కాఖ వాడో (ఫ్రీనాథుడును ఆ కాఖవాడే. అనగా ఇద్దరును పాకనాటి నియో*లు. ఇద్దరును ఏక కాభీయులు కానిచో వారిక చుట్టరికమే కుకురదు. (బాహ్మణకాఖ లలో వెలనాటి వేగినాటి కానలనాటి, పాకనాటి, ఆరువేలు ఆను కాఖాంతర ములు ఒక్క ఆం(ధ డేళముననే కలవ్స. కాని కన్నడ దేశములో ఉన్నట్లు నే నెకుగను; ఎవరును చెప్పలేదు.

437

(ద్రావిడ కర్ణాటదేశములనుండి అం్యధదేశమునకు వలన వచ్చి స్థిరవడిన శాఖలవారికి వారి అభిజననామములే కలవు, కాని ఆం[ధళాఖానామములు లేవుం థ్రీనాకుని పూర్వులు ఏనాడో తెలుగుదేశమునకు వచ్చి ఇక్కడ స్థిరపడిపోయి నను, వారికి తెలుగు[బాహ్మణళాఖలతో స్నేహ మేర్చడునే కాని బంధుత్వ మేర్చ డదు. ఆఎ్రధ(బాహ్మణళాఖల పేరును వారికి లభింపదు. ఏనాడో, తెలుగుదేశము నకు వచ్చిన బాహ్మణులు అనగా ఆరామ దదావిడలు దిమిలి దావిడులు మున్నగువారు, పూర్తిగా తెలు ఎ చాహ్మణులలో లీనమైపోయినను ఇచ్చి పుచ్చు కొను బంధుత్వము చేయవలసివచ్చునపుడు మాతమ్మ వారి వారి కాఖలు దాటి ఆవల అడుగుపెట్టరు. మజియు శాము దావిడుల మనిచేే చెప్పుకొందురు. తెలుగుదేశమునుండి దక్షిణాదికి వలస పోయిన రాజులు, రెడ్లు, కమ్మవారును ఆరవ మొదలియారులతోమ్కుు పిళ్ళేలతోను వెల్లాలతోను తమ తమ శాఖలను దాటి సంబంధములు చేసినట్లు కానరాదు మంచియో చెడ్డయో ఈ కాలమున కూడ ఈ కట్టుబాట్లు ఈ విధముగా చెల్లిపోవుచుండగా ఆ కాలమున ఐవి ఎట్లుండెడినో చెప్పనక్కరలేదు. కనుక శ్రీనాథుడు అన్నయకు బ-ధు వగునేని (ఆది సత్యమే) అతడు పాకనాటి నియోగి బాహ్మణుడు, ఆచ్చముగ తెనుగు వాడు, శై లి శబ్దార్థమును వివరించుటలో (వసక్తాన్ముపనక్తముగ నిట్లు శ్రీనాథుని

అలిజన నిర్ణయముకూడ చేయవలసి వచ్చినది.

శ్రీనాళునవి ఆత్మీయత

రాజుస్థానమునందలి ఆతని విద్మాధికారి పదము మవికావ్య వ్యవ హర్తగాా నుత్రమాధికార మర్వాదాభిజ్ఞునిగా జేసెను. అతని దేశసంచారములు శా స్త్రజ్ఞానమునకు లోకజ్జతను జోడించెను. కావునకే కవిబ్రహ్మ వోలె కవిసార్య భౌముడును పొండిత్యమాటత నిపుణుడే కాక లోకజ్దత గల వ్యవహారదక్షు ఉయ్యెను. ఆయనవలెనే సారస్వుత సింవోసరాసీను డయి కవికాపరిపాలన చేయు టయే గాక్క అన్మకవిదుర్లభము ల్టైస రాజభొగముల ననులళవించెను మణియు కవ్పిబహ్మ బీరుదము శిక్కయజ్వకు సార్ధకమైనళ్లే కవిసార్వభౌమ బీరదము శ్రీనాథునకు సార్ధక మయ్యెను. నాటికిని నేటికిని ఆ రెండు బిరుదములు తాల్ప దగినవారు ఆం(ధకవులలో వా రిరువురే. భవిష్యత్తులో అట్టి బిరుదనులు ఉండ వని నా నమ్మకము. అధునిక నాగరకతనుబట్టి ఉచితజ్జులకు ఆ బీకదముల

శీ యెడ నిరసశభావమే కాక ఏవగింపుకూడ కలిగినది. పూర్వకాలమున వాటికి ఉన్న పూజ్యత లేదు. తిక్కనకు కవి ఐహ్మ బిరుదము ఆయన కవితామహ_త్త్రమున బట్టియే కాక బహ్మజ్టాన సంపత్తిని బట్టియు శన్వర్థమ మయ్యెను. తిక్కన వ్యాసుసివలే ఆగమపుంజ వదార్థత త్వ సిస్సంశయకా రుడు వ్యాసుని వలెనే తననాడు భార తీయ సంస్కృతికి పరమలక్ష్యము లయిన ధర్యార్థ కామ మోకములకు మూడల యైనవాడు మజి ్రీనాథుని కవిసార్వభౌమ బిరుదముకూడ అక్షే అతని కవితా మహతత్త్వము వల్లనే కాక మహారాజ లక్షణో పిత మైన జీవితమున బట్టియు అన్వర్థ మైనది. అతిని భోగలాలసత, పంషత వివాదములు, జయములు, పతి వాది పరాభవమలు కవితా దిగ్విజయాఖిలాష - యివన్నియు రాజలక్షణములే= ఆయన అభిరుచులు, అభిలాషల్సు అనుభావమ. (!13)650) ఆయనకే చెల్లును గాని కవి ళబ్దవాచ్యు లై నవా రెల్లరు ఆశింపదగినవి కావు, ఆయన పొలముపమ్ను చెల్లింపలేక శిక్షచే (పొద్దపొడుపుదెండలో నిలబడి నిర్వేదిందటయు యుద్ధమున శ్యతువుచే పట్టుబడీన యొక వీరపురుషుని స్మరింపజేయును. (శ్రీనాథుని జీవితమే వీర శృంగార కావ్యోచిశమైన యితివృత్తము శొని, తిక్కనకు కవితాస్మామా జ్యముతో పాటు మోక్షసా_మాజ్యము కూడ వళమమునది. ్రీనాథునకు దానియం దాళ యున్నది, కాన్సి లబ్ధి లేమ. తీక్కన లోగములు అనుభవించుచునే తద్వ్యామోహ (వళమనమును పైతము పొందెను “శ్రీమత్వాయమ్మత్వ సు

రీమత్వ (పద కటాక్ష ' దీవిళ భద్ర

సోమారామ వనంతా

వ్యామోహ |పళమకరణ ! వహరిహరనాళా

వ్యామోహమున దగుల్కౌనక భోగము లనుభవించుట ఆట్టీ సీద్ధులకే

లెల్లును. ఫ్రీనాథునకో ఇహపరములు రెండింటియంద ను రెండు కన్ను లున్నవిం కాని, శుదినరకు మొదటిదానిని జూడక మాననులేదు ; రెండవదాని నందుకొను టకు చేయి చాపనులేదు కనుకనే ళరీర పతనావసరమునగూడ హేమపాతాన్న మును, రత్నాంబరములను కస్తూరిని స్మరించుకొనుచు స్వర్శపస్థానమును సాగిం చెను. ఆయన చేరినది న్వర్గమేగాని [బ్రహ్మలోకము కాదు.

శ09 ఫ్రీాథు డాజన్మభోగియే గాని యోగి కాడు. అతడు కోరిన లోగ ములలో మొదటి భోజనము - రాజోచితమైన వ్యడ్రనో పేత భోజనము. లేతయు ముదురును తాని యరటియాకులలోనో, హేమప్మాతలలోనో భుజించుట యాత నికి స్వర్గసుఖ మిచ్చును, ఒక భోజనమే కాదు, పంచేందియ తర్పణము చేయు నమస్త భోగషులు నాత డాశించినవే. శద్ద్వారా లలించిన భావానుళవమే తన కవిత్వమున కొక యుద్చోధక మని సూచనగా తానే (వ్రాసినాడు :- “౬&మలా దినిలయ మార్కంటజేయ శివమౌళి చందాంజ నవనుధాసారధార వేదాది నరనీంహ వివుల ఎక్షఃస్థతీ కిల్హారమాలికా గంధ లహరి కారణంబులు నుద్చోధకములు గాంగ, సంభవించిన సాహిత్య సౌన్టవమున....” ఎ కాశీ 1-16 అరసికు లైనవా రాషేవించినను కవిత్వమునకు ఈ లోగానుభవము నగు దగ్గజిసంబంధమే కలదు. సముచితమై లోలత్వము కానంతవజకు దాని నాదరింపవలసినడే గాని నిరసీంపరాడు. కన్నుతెజచి [పకృతి సొందర్యమును జూడగల యే కవియు ధర్మలబ్ధమైన నమస్త వసుజాతల నమభవింప గోరునే కొని త్మబింపగోరడు. ఆ ఆనుభవము పత్యకృముగా లలీంపని కొందరకు మాన సికముగా నైనమ కలిగితీరును ఈ ప్రాపంచిక యాతన నమభవించు కవులు నిర్మించుకొను స్వర్గ మదియే, కావున శ్రీనాథు డనుభవరసికుడై న కవి. నేటి ఉత్తమ కవులలో ₹28ంగ6 ఈ జాతికవి. భోగానంద పరవకు డయి కాని రవీందుడు కవిత్వమే ,వాయలేడట !' (వకృతి దేవతోత్సంగమున మైమజచి పరవసలయి పాటవాడుటలోగూడ నీ యిరువురకు సామ్యము కలదు. “ఆనందంబున నర్ధరాతముల జం దాలోకమల్‌ కాయగా నానాపైకఠవేదికా స్థలములన్‌ నల్దిక్కులన్‌ కంభు( గా శివాథుం దరుణేందుశేఖరు శివున్‌ శ్రీకంఠునిం బాడుదున్‌ మేనెల్లం బులకాంకుర పకరముల్‌ నిండార మిన్నేటిలోన్‌.ో వాలను 2-91

శీ40

ఈ మిన్నేటి యినుకతిప్పలలో పాటలు పాడినది ఛశ్రీనాథుడే కాని యగస్తుుడు కాదు.

(ప్ఫృతిపరిశీలనములో గూడ నతనిదృష్టి అతి" శిత మైనడి. ఆనేర్పా చాటువులలో మిక్కి€ కానవచ్చును. అతడు వర్టీంచిన నానావిధ స్థలములయా, వనితలయు రూపములు (పత్యిఇానుభూతములే. ఎంతో లోతుగా జూచిననే తప్ప ఇవాని నట్లు వర్ణించుటయే పొసగదు. ఆందుకు, ఆ స్త్రీ వర్ధనములు మికి.లిచిత మైనవి ఒకదాని బోలి యొకటి యుండదు. ఎచ్చటను పునరుక్తి దోషము లేదు. తెలుగ్యుగంథములలో గానవచ్చు వర్ణన లుత్తరదేశ స్త్రిలవేగానిి ఆంధ నారీ చితమలు కొవు. ఆ మాపురధ్వనలు, ఆఅ చెర్చుక_లు ఆ మొలనూలు, అఆమక రికా పృతములు యథార్థముగా తెలుగుసడతుల ఆలంకారములే కొవు. ఇతివృత్త ము_క్రరదేశమున జరిగినపు డా వర్ణనలు సంగతములే యగును. ఇతివృత్తము దేశీయ మైనపుడుమ్మాత మవి అసందర్భములు, మనలో జాతీయేతివృ త్తములు గల కావ్యములే చాల తక్కువ గనుక, జాతీయనారీ చితణలు చాల కొజతపడి నవి. ఆ కొజరను కొంతకు గౌంతయైక దీర్చినవి శ్రీనాథుని చాటువులు.

ఈ న్రీవర్సన లంత మిక్కు టముగా జేయుటచేతనే కొందణు విమర్శకు లా మవోకవిశీలమును శంక్రించుచున్నారు. దానిని సమర్థించుటకు గాని, ఇండించు టకు గాని పత్యక్షము లగు నాధారము లేవియు లేవు, నే నా పనికి పూవషకొ నను. నేనే కాదు ; కవిత్వపరామర్శలో ఎవరును ఆ దారి _తొక్కరాదు. ఈ కవి పుట్టుకచే సౌందర్యదిదృవువు. దానికిశోడు పరిహాసరసీకుడుం చక్కని రూపము కంటబడినపుడు మనసార నానందించి నోరార వర్ణించుట ము, హాస్యరస పాత్రము కాదగిన వింత వస్తువున్నో వింతరూపమునో చూచినపుడు తాను నవ్వి మనల నవ్వించుటయు అతని స్వభావము. కన్నె త్తిచూచిన సుందరవస్తువు నెల్ల పాపబుర్ధి తోనే చూచెననుకొనట ఆవివేకములో నవివేకిముం చూచినపుడు కలిగిన యను భవమును ధీరుడైన కవి వర్ణింపడలచినచో యథాతథముగ వర్జింపక దిగ్యమిం గుట ఆంఠరాత్మను మోసగించుట. కావుననే శ్రీనాథుడు తాను వర్షింపదలచుకా నిన సుందర వస్తవుల నన్నింటిని నిర్భయముగా ఆ చాటువులలో జితించి లోక మున కొసగి పోయెకు. ఆ పరిహాసమున సీ కొలపు ధర్మమును బట్టి మోటుదనము కొంత కొవవచ్చినచో నది ఆయన లోపము కాచు. అ కాలపు ధర్మ మట్టిది=

శ్రీశ]

ఆ రాజులు ఆ సభాస్తారులు ఆ మోటుదనమును గూడ చమకాారముగానే అనందించి యుందురు.

శ్రీనాథుని పేర జెల్పచున్న చాటువులలో నతడు స్వయముగ (వ్రాసిన వెన్నో యాతని కంటగట్టబడిన వెన్నియో నిష,ర్షముగా జెప్పుటయే కష్టము, మొన్నమొన్నటి తురగా రామకవి మొదలైనవారు చెన్పిన చాటుపద్యములను గొన్నిబీని లోకము (శ్రీనాథున కంటగట్టిన పాపము చేసిని. ఇంతస్వల్పకాలము లోనే నిష్కారణ మిన్ని పద్యములు శ్రీనాథుడు మోయవలసీ వచ్చినపుడు ఈ యైదువందల సంవత్సరముల వ్యవధిలో నెన్ని యాతని కిట్లంటగట్టుడినో యెవడు చెప్పగలడు ? ్రీనాథునివలెనే యితక కవుల భారమును మంచికో చెడ్డకో మోసినవారు తెలుగున వేమన, సంస్కృతమున కాళిదాసు, జగన్నాథ పండితుడు, పారసీకమున ఉమర్‌ ఖయ్యాము ఉన్నారు.

భ్రీనాథుని జీవితచర్వ్యిత _వాయుట యనగా పదునేనవ శతాద్దీ౮ాటి యాం ధదేశచరి త [వాయుట-అని చిలుకూరి వీరభ దరావుగారు పలికిన పలుకు నిజమైనది. ఆ కాలమున నుచ్చస్థితిలో నున్న ఆంధ కర్ణాటరాజ్యములతో నతనికి గల సంబంధమును, నానా దిశల నొానర్చిన సంఛారమును ఆ కవిని ఆంధ లోకైక కవిగా జేసినవి. కొండవీటిచర్మిత వాయ నైతివోసికుడు శ్రీనాకఘుం కొక పకరణమైన నంకితమీక తప్పదు ్రీనాథుని చర్మితను (వ్రాయువాడు రెడ్డిరాజుల చర్యితముతో గలివీకొని వాయలేడు. ఆతని కనకాలి షేకమును వర్షించువాడు పపౌధదేవరాయల రాజ్యవెభవమను వర్టింపకతీరదు. ఈ విర ముగా మజికొన్ని విధమలుగా ఆ మహాపురుషని జీవిత మారాటి రాజులయు, మంతులయు, సంవన్నులయు జీవితములతో పడుగు పేకిగా నల్లుకాని ఏ పోగును విడదీయరానిదిగా నన్నది

కవిసార్వలళౌముడు తన్నాదరించిన మి తులను పభువుంను న్మరించు చునే న్వర్గపస్థానము గావించెను. ఈ మైతీధర్మాభిజ్ఞతయే ఆయన లోకరంజక త్వమువ కింకొక హేతువై నది. ఆ్యపర్యష్ముడు నలిగమ్మ్యుడు నైన ఆ ధీరుడు జీవిత చరమతణమువగూడ ఆత్మ విశ్వాసమును గోల్పోక, యీ లోకమునవలెనే స్వర్గలోకమున గూడ కవిసార్వళౌమపదవి నధిష్టించుటకే తరలిపోయెమ.

అవాశాని ట్రై ఫీయాా (56)

పోతన

భారతీయసంన్కృృతికి నిధానము లైన భారత భాగవత రామాయ ణములు అనెడి మూడు ఉర్గ9:థిములును తెలుగున బహుకర్పృకములే యైనవి+ రామాయణ మంతయు భాస్క రునిచే రచియింపబడకపోయినను భాస్కర రామా యణము అను పేరనే పసిద్ధి కెక్కినది. అళ్రే భాగవతమంతయు. పోతనచే రచింపఐడక పోయినము ఆయనపేరనే ఐబరగుచున్నది- భారతము మ్మాతము నన్నయపేరగాని, తిక్కన పేరగాన్ని ఎజ్జున పేరగాని కాకుండ సమష్టిగా కవి (తయకృతముగా చెప్పుకొనబడుచున్నది. రంగనాథ రామాయణము ఏకక ర్భృక మైనను భారత భాగవత రామాయజములను ఉమ్మడిగా పేర్కొన్నపుడు రామా యణ మనగా భాస్కర రామాయణ మనియే ఆర్థస్ఫురణము కలుగుచుండును.

భ్రాగవతకర్త పోతన ఆ పురాజమందలి 12 స్కంధనులలో లర్‌ రి, 11, 12 తవ్ప తక్కిన ఎనిమిది వృంధములము తన చేతిమీదుగనే రచించెను. పదవది గంగనయు, ఆరవది ఏర్చ్బూరి సింగనయు, తుది రెండు స్కంధములు వెలిగందల నారయయు పూర్తి చేసిరి. పోతన [గంథమంతయు రచించెనని యు, కొంతకాలమునకు అందులోని కొన్ని భాగములు (ఆనగా పైని పేర్కొన్న నాలుగు స్క ంధములు) ఉత్పన్నములు కాగా గంగయాదులు వాటీఏి పూరించి రనియు ఒక వదంతి కలదు. ఆ తత్పన్నతకు కారణముగా రెండు కథలు కల్పింపబడినవి మొదటిది సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు ఈ _గంథమునకు కృతిపతి కాగోరి తన కంకిత మీయుమని పోతన నర్థిచి నిరాకృతుడ్షై అక్కసుచే ఆ గంథమును నేలలో పూడ్చిపెట్టించెనటం. రాముడు స్వప్నములో రాజుభార్యకు కనబడి ఆ _గంథమును పైక తీయింపుమని ఆదేశిపగా ఆమె తనభర్హకు నచ్చ జెవ్సీ అల్లే చేయించెనట. పాతాళవాసము చేసివచ్చిన ఆ [గంథమును విప్పి చూడగా అందు పూర్తిగా పై నాల్గుస్కంధములు శిథిలముల్జె పోయినవట. అంత పోతన మ్మితులో శిష్యులో ఆయిన గంగయాదులు మువ్వురును ఆ స్కంధము లను పూర్తి చేసిరటం

శశలి

ఈ కథ ఎవృటినుండి (పబారములో మన్నదో తెలియదు, కాని 18వ శతాన్లీ చివరిభాగమున (గంథస్థ మైనది. దీని లోకమునుండి [గంథమున కెక్కించినవాడు కూచిమంచి తిమ్మకవి. అతడు తన సర్వలక్షణ సారనం[గహ ములో ఈ కథను భాగవత బఐహుకర్శృకత్విమునకు కారణముగా (వాసెను, ఈ కథ నమ్మదగినది కాదని విమర్శకు లందరు _తోసిపుచ్చిరి. సర్వజ్ఞ సింగడు సరసుడు, కవిపోషకుడు, అట్టివాడు అట్టి నీచకార్యమునకు ఒడిగట్టె నమట నమ్మతగినది కాదు. పోనీ ఎట్టి సరనుడైనను కివియొక్క నిరాకరణచే ఉదిక్తు డై ఆ (గ్రంథమును పూడ్చిపెథ్టైనేమో అనుకొందము, ఆగుచో ఆది వెలుపలికి వచ్చునవ్పటికి సరిగా ఆ నాల్డు స్కంధములే శిథిలము లై పోవుటయు, తక్కిన భాగములలో (పతి పుటయు యథాతథ ముగ ఉండుట ము పొసగదుం

ఇక రెండవ కథ *-- పోతవనయే తన _గంథముు దేవతార్భనపీకళ మున నెలకొల్పి పూజించెడివాడట. ఆయన పరమసవఏించిన విమ్మట కుమారుడు దానిని తీసి చూడగా ఆ నాలుగుస్కంధములు శిథిలములై యుండుట కానవచ్చె నట. ఆంత అతడు గంగయాదులను అర్జించి వారిచే ఆ భాగమును పూర్తి చేయించెనట.

ఇడి మొకటికథకంటెను వింతయైనది. ఎంత భఖ క్రుడెనను పోతన కూడ కైవల్యముతో పాటు కీర్రిని కూడ ఆళించిన కవియే తన (గంథము లోకమున పఠన పాఠనములచే వ్యావించినపుడే ఆ కీర్ధి లభించునుగాని దాచి పెట్టినపుడు అది లభింపదు. అదియునుగాక దేవతార్చనపీఠమున బెట్టికను తాను దానిని నిత్యపారాయణము చేయవలసినవాడే. కాని ఆ సరస్వతిని గాలి చొర కుండ బంధించి యుంచవలసినవాడు కాడు మటి పోతనకుమారుడు మల్లన _పౌఢకవి యని బిరుదు దాల్బినవాడు, రుక్మాంగదచర్నితకు కర్త. తానై థల భాగమును [వాయదగిన నమర్థుడే కాని వ్యర్థుడు కాడు అట్టివాడు తండిగారు (పారంభించిన మవాయజ్ఞములో అయాచితముగా తన కొక పాలు లభింపగా దానిని గైకొనక గంగయాదులను ఆవ్వానించి దానిని వారి పరము చేసి తాను దూరముగా నిలిదియుండుటకు ఏమి కాకణము ఊహించగిలము? కాపున నిదియు కట్టుకథయే ఆదీగాక ఆ మల్లనగాని, పోతనగాని మునిమనుమలు కేశవ మల్లనలు అనెడి జంటకవులు గాని (వారు దాషాయణీ పరిణయ కర్తలు) భాగవతళిథింతను గూర్చి ఒక మాట యైనను చెప్పలేదు

శతక పోగా భాగవతమున గంగయాదుల (ప్రవేశము పోతన సమక్షముననే ఆయన సమ్మతిమీదనే జరిగి ఉండునని నా ఊప ! అట్టి బృహగ్గ్యంంథము తన జీవితములో పూర్తి చేయగలనో లేదో అను శంకచే ఆయనయే ఆ కవులను 'వీలిచి ఆ భాగములు వారి కప్పగించియుండును. లేదా వారే ఆ పుణ్యకార్యమున ఈమకు కూడ కొంత (సవేశము 3ల్పింపుడని తేడగా దాని కాయన పమ్మెతించి యుండును భాస్కరరామాయణ రచనలో యితరుల కిట్టి ప్రవేశమే కలిగెనం ఎన్నటిమాటలో ఎందుకు ? ఈ శతాబ్దిలో తిరుపతివేంకట కవులు తమ దేవీభాగ వతమున నవమస్కంధమును తమ కవిమితులచే (వాయించిరి. కావున భాగ వతము పోతనగారి జీవిత కాలముననే ఎనిమిది స్కంధములు ఆయన చేతను. ఆయన అనుమతిపై నాలుగు నృంధమలు గంగయాదులచేతను రచింపబడె నమకొనుట లెస్స ఏర్చూరి సింగయ షష్ట స్కంధారంళమున ఇష్టదేవతా స్తుతి, పూర్వ కవి స్తుతి మొదలగు అంళములతో అవతారికాభాగమును కూడ రచించెను, ఆ భాగములో: “* వెలయ దిక్కున సోమయాజుల భటించి ఎజ్జనామాత్యు భాస్కరు నిచ్చ నునిచి సుకవి సోముని నాచన సోము నెటింగి కవి మనోనాథు ్రీనాథు ఘనక మెచ్చి అనియు, “ఎమ్మెలు సెప్పనేల జగమెన్నగ( ఐన్నగరాజశాయికిన్‌ సౌమ్ముగ వాళ్యసంపదలు నూజలు చేసినవాని భక్తీ లో నమ్మినవాని భాగవత నైష్టిక€డ్లై దగువాని( బేర్మితో ఐమ్మెర పోతరాజు కవి పట్టపురాజు దలంచి మొక్కెదన్‌ * అనియు శ్రీనాథ పోతరాజులను పూర్వకవులలో జేర్చి స్తుతించుటచే ఈ సింగయ పోతనకు అనంతరకాలమువా డనియు ఆ స్కంధము పోతన సమక్ష మున ఆయనకాలమున (వ్రాయబడినది కాదనియు తలంచుట కొక అవకాశము కలదు. కాని సింగయ పోతనయెడ గల భదక్తిచే ఆయనకు నమస్కరించుటకు సమకాలికత్వము (పలిబంధకము కాదు. ఆది గురుస్తుతివంటిది. సమకాలికలను స్తుతించుట కూడ కవుల సంప్రదాయమే! “సింవోనన ద్వాతింశత్‌ సాల

శీశీఫ్‌

భంబిక” క రయైన కొరవి గోపరాజు తన నమకాలికుడై న విల్లలమట్టి పిన పీరనను అవతారికలో స్తుతించెను. ఇట్టీ ఉదాహరణములు అనేకములు మటియు శన న్కంధమునకు [పత్యేకత సంపాదించుటక్లై ఆతడు కృత్యాది మంగళా చరణ సంపదాయమను పాటించెననియు తలంచుట తప్పుకాదు. గంగశయు నారయయు తమ స్కంధముల గద్యభాగములలో తమ పేర్లు చెప్పుకొనిరి సింగయ గద్య భా“ముననేకాక స్కంధాదిని కూడ తన కర్తృత్వముసకు పట్టము కట్టుకొనెను. ఆకని అభిలాషను పోతనగారు అంగీకరించి యుందురు.

సంస్కృత పురాణ వాబ్మయములో ఇదికాక ఇంకొక భాగవత మున్నది. అడి దేవీ భాగవతము ఈ భాగవతము విష్ణుపారమ్మమును కక్తినీ (ప్రటోధిం వగా దేవీ భాగవతము తాంథిక మతమును పరాళ_క్రి పారమ్యమును (పలోధిం చును అష్టాదళ పుంజణములలో పేర్కొనవఐడిన భాగవతము దేవీ భాగవతమే అని తార్యతికులు చెప్తుకొందురట, కాని యీ భాగవతము ఇతర పురాణములతో పాటు వ్యాసుడు రచించినదే యనియు అష్టాదళ పురాణములు వ్యాసకృతములే గనుక ఆ పురాణ వర్గిములో పేరొ నబ5న భాగవతము ఇదియే యనియు దేవీ భాగవతము కాదనియు ద్వైతాదైైత విశష్టాద్వైతులు చెప్పుదురు. భరతఅండ మున తాంథతిక మతావిర్భావము వైదికమతిమునకు చిరకాలము విమ్మట జరిగి నడి కనుక దేవీభాగవతము ఈ భాగవలిముకకు అనంతరకాలమున రచింప బడి యుండును. ఈ రెండు భాగవతములకును నామ సాపత్న్యము ఏర్పడిన విమ్మట భమనివారకముగా ఈ భాగవతము విష్ణు భాగవత మను నొమాంత రము తాల్బెను, తదనుగుణముగ ఈ లాగవతము శ్రీ మవోవిష్టుని అవతార లీలలను, శ్రీమన్నారాయణుని భకులయొక్క. పావనచరి తములను వర్ష్మ్యవన్తు వుగా గైకొని భ_క్తీిమార్గ మొక్క టియేసంసార తరణోపాయముగా _పటోధించును, వరమ విమ్లుళ_క్రి (పతిపాదక_త్త్యమే ఈ పురాణముయొక్క విశిస్టిత, భ క్సిజ్ఞాన కర్మలనెడి మూడు మోక మార్గములలో భారతముపలె నిష్కామ కర్మ మార్గ మును భాగపతమువలె అనన్యభ_క్రి యోగమును ఉపదేశించిన మహాగంథములు ఇతరములు లీవు. నారాయణుని అనేకావతారములలో _పసిద్ధమైనవి మత్స్య కూర్మాది దకావతారములు మాూతమే వాటిలో కాల కమమునుబట్టి చివరిదిగా పూర్ణమవా త్త్వ్వమును బట్టి [పథమ గణ్యముగా పరి” ణింపబడిన కృష్ణావతార కథనమే ఈ (గ్రంథముయొక్క పరమ లక్ష్యము అంగచేశనే-

శీకీరి “లలిత స్కంధము, కృష్ణ్టమూలము, శుకాలాపాభిరామంబు మం జులతా కోభితమున్‌, నువర్జ సుమనన్నుడ్జేయమున్‌, సుందరో దుల వృత్తంబు మహాఫంంబు, విమల వ్యాసాల వాలంబునై వెలయున్‌ భాగవతాఖ్య కల్పతరు వుర్విన్‌ నద్ధిజ్య_శేయమై.” అనెడి ఈ పద్యములో భాగవత కల్చతరువునకు కృష్ణావతారమే మూలము ఆఅ) నిర్ధేశించి ఆ కృష్ణుడే మవోవిస్టువు అని (గంథక ర్త స్పష్టముగా _పతిపాదించెకు, ఆదియుగాక మోక(ప్రదమలైన శ్రీకృష్ణుని కథలను వి దలచిన శౌనకాది మును లకు సూతుడు భాగవత కథనమున కప కమించుట ్రీకృష్టచరి(తయే భాగవత విషయము అని (గంథకర్త మొదటనే సృష్టీకరించుట అగును. ఆ పద్యములివిః సీ॥ః ఎవ్వని యవకారమెల్ల భూశములకు సుఖమును వృద్ధియు సౌరిదిజేయు నెవ్వని శుభనామ మే పొద్దు నుడువంగ సంసారబంధంబు సమసిపోవు నెవ్వని చరితంబు హృద యంబు*జేర్చిన భయమొంది మృత్యవు పరువువెట్టు నెవ్వని పదనది నేపారుజలములు సేవింవ నైర్మల్య సిద్ధి కలుగు! తే. దపను లెవ్వని పాదంబుదగిలి కాంతి తెజ(గుగాంచిరి వసుదేవ దేవకులకు నెవ్వ డుదయించె. దత్కథ లెల్ల వినగ, నిచ్చపున్తైడు నెరిగింపు మిద్ధచరిత.”

ఆ'* "అనఘ విను రనజ్ఞలె వినువారికి మాట మాట కదిక మధురమైన యట్టి కృమ్ణుకథన మాకర్ణనముసేయ। దలంపు గలదు మాకు. దనివిలేదు* థ్రీకృష్ణచరి.త గల ఆ దళషస్కంధము ఈ పురాణ! రీరమునకు హృదయ

స్థానము. ఇక ఇతరావతారములలో నృనింవ్హ వామన, దళరథ రామావతార ములు ఈవద్విపులముగా చెప్పబడినవి. ఆ అవతారములకు నిమి త్తములైన విషల వృత్తాంతములు గలవు కనుక తత్పథనములు కూడ విపులములైనవి.

కథ?

రామానతార కథనమంత కంటెను విపులతరముగ రచింపదగును కాని ఆ చర్మిత రామాయణ రూపమున వేరొశ మవోోగంథముగా వెలసిఉండుటడే దానిని మూలకర్త భాగవతమున యథావస్థముగా నం(గహించెనని తలంప వచ్చును. రామభక్తాగేసర్డుడెన పోతన ఆ రామాయణ క థాలాగమును తెనిగించు నపుడు మూలకారుని ఆశయమును పాటించి ఆ సం్రగవా రూపమితోనే తృ పడెను. కానిచో సందర్భ శుద్ధి ఉల్లంఘిం? యైనను వేళొక రామాయణమును భాగవతిమున రచింపదగిన రామభ క్రిలోలుడు పోతన! మరియు నీ భక్తుడు రామకృష్ణ నామములకు భేదమే యెజుగని అద్వ్వైతి. కథా (పారంభమునందు గల షన్ట్య నములు ఖ్రీకృష్టుని పరమగాను స్కంధాది నంటోధన పద్యములు రామ నామాంకితములుగాను ఉండుటయే ఇందుకు పరమనిదర్శనము,

ఈ రచనలో పోతనకు తోడ్పడిన మువ్వురు కవులలో వెలిగందల నారయ తుది రెండు సృంధములను మమారు 180 గద్యపద్య్మములలో సంగహపటజిచి నామ మాతముగ [గంథ పరిపూ రర్రికేసనిన వాడనివించుకొనెను పోతన ఈ సంక్షిపతను ఎట్లు సహించెనో ఊహింపలేము, దళమస్ట_౦ధము ముగియనప్పటికే పోతనకు తన జీవితము ముగియునట్టి నూచనలు కన్పించు టచే (గంథ పరిపూర్తి కాలేదనెడి ఆయన మనోవ్యధను తీర్చుటక్షై నారయ ఆనతీకాలములో ఆ కార్యము నెరవేర్చి ళాంతిగొల్పి యుండును, అంతేగాని పోతన తానై మునుముందే గంగన నీంగనలతో పాటు నారయకు 11, 19 స్కంధములు పంచియిచ్చి ఉండడు ఏషునగా భాగవత దేవాలయమునకు పూను కొన్న మవోశిల్సి ఆమల్పంఘనీయమైన కారణము తటస్థించిననే తప్ప శిఖరా రోహణ కార్యమును ఇతరుల పరము చేసీ తాను దూరముగా తొలగియుండడు, నిర్వహణా“ందము ఆరంభోత్సాహము కంటె పెద్దది

ఈ పనమున గూడ నారయ ఫోతన జీవిశకాలముననే ఆయన సమవము వనే 11, 18 స్కంధములు రచించిన వాడగును. ఈ మువ్వురు కవులలో “పోతనామాత్యుని శీష్యుడను"అని చెప్పుకొన్న కవి ఇతడే. లేదా పోతనగారు (గ్రంథమును ఆనంపూర్ణముగా వదలిపెట్టీ పోగా ఈ శిష్యడు అనంతరము పూరించియుఐడును. ఆప్పడై నకు గురు? ఆదేశాషసారమే చేసియండు ముం

శ4రి కాని ఆ రెండు స్కంధములను నంక్షేవించుటలో నారయ చూవ్‌న వేగిర పాటు చూడ గురువుగారి అవసానమునకుముందే దానిని పూ ర్రిజేనీి ఆయనకు తృ ప్తగాలివి యుండునను ఊహను ఐలపజచును. ఆర్వాచీనులలో హరిభట్ట ఆను కవి ఆజు, పదునొకండు, పండెండు నస్కృంధములను ఆధునికులలో సింగరారార్యులు పదునొకండు, పండెండు స్కంధములను మరల [వాసిరి. పదుకొండు పన్నెండు స్మాంధములను ఎవరై నను మరల (వాయిటకు నారయదేసిన సంష్షిప్రతయే _వోద్భిలకమ *ను, కాని హరిళట్టు ఆ రెండు స్కంధరములనేగాక ఆజవ నృంధమును కూడ మరల వాయబూనుటకు కారణమేమో తలియదు. అళడు ఏర్చ్బ్చూరి సింగయకంటె గొప్పకవికాక పోవుటయేగాక అతనితో సాటిరాదగినవాడునుకాదు. భాగవత కిర్ణలలో పోతన తరువాత పేర్కొనదగినవాడు సింగనామాత్యుడే . తొలినాడుగాని నేడుగాని ఇతరులు ఏ యే స్కంధములు ఎన్నిమార్లు (వాసినను దళావతార కథనము మ్మాతము పూర్తిగా పోతన చేతిమీదుగనే నెర వేరినడి. ఆయన (వ్రాసిన ఎనిమిది స్కంధములలోనే దళావతార కథలు గలవు అంధేకాదు ; భాగవతమున అనేళ ఉపాఖ్యానములున్నవి. నరమిభాగవతోత్తము లుగా భాగవతమున ధర్మ వరిపాలనకు పథమోదాహరణములుగా ఏ భక్తుల చరి (తలు పేర్కొందుమో అట్టి నవ్లద చర్విత, అంబరీషోపాఖ్యానము, గజే:[ద్ర మోక్షముకూడ పోతనగారి పరమే అయ్యెను. కావున భగవంతుడును, భగవ దృక్తలుమ వోతనగారి కవితా పూజనే స్వీకరించిరి. తెలుగుకవులలో శ్రీకృష్ణ నామాత్మకమైన భాగవతత_త్త్వ _వటోధము [పారంలించిన భక్తకవియోగి పోతనయే, ఆంతేకాదు, వంగ దేశమున రాధాకృష్ణ మత సం_వదాయమును నెలకొల్పి దేశ మెల్లెడల దానిని వ్యావింపకేసిన చై తన్య స్వామి పోతన తరువాత ఏబది సంవత్సరములకు అవతరింగెను. కావున చైత న్యావతారము.నకు ముందే ఈ ఆంధ భక్రియోగి కృష్ణతత్వమును మనదేశమున గానము చేసిన వాడయ్యెను. అంతేగాదు ; చైతన్యుడు రాధాపణయమూలర్తి యెక బృందావన కృష్ణని మృాతమే దర్శించెను. మరి పోతన దర్శించినది నవరన భరితమైన విరాట్‌ పురుషమూల్తి. మరియు చై తన్యుని కృష్ణత_త్ర్రమును అద్వైత పర్యబవ్మోకము, అసలు భాగవతము అద్వెతపరమా 1 అని _పళ్నించినతో

వ! ఆ మహాగంథము ఉభయతత్త్రపర మని నిన్సృందేవాముగా చెప్పవచ్చును. అదైైతపరముగా జ్ఞానమును, ధర్మాచరణముగా (ప్రవన్నతను ఉపదేశించిన (గంథకాజము ఈ భాగవత మొక్కటియే ।; భాగవత ధర్మావలంబులై న పురుషు లలో కొందరు శుద్ధక్టానమును కొందరు కద్ధభక్తిని అవలంబి౨బీ కైవల్య ప్రావి పొందినట్లు ఈ _గంథమందలి ఉవాఖ్యానములవల్ల విదత మగుచుండును, (వవ్లో దుడు ఆగర్భళ్టాని. గజేం్యదుడు “నీవే తప్ప నితఃపరం బెజుగ”” అని మొర బెట్టకొన్న పపన్నుడు*, ఆంబరీషడు ద్వాదశీవత నిష్టాగరిష్టుడు. ఈ మువ్వుర కును మార్గములు వేర్హైనను (ప్రావ్యస్థాన మొక్కటియే. కావున భాగవతము అదై3తపురాణమా ? విశిషస్టాద్వెత పుఠాణమా ? అని నుశయించువారు అవ ఉళ యాత్మశ మనియు భాగవతభ క్తి జ్ఞాననిరూర మైన థభ క్రియేకాని మూఢభథక్తి కాదనియు భాగవతజ్ఞానము ఈళ్వం నేవా పూర్వకమే కాని భక్రీరహిత క్గొనము కాదనియు _(గహింవవలయును అనువాద సరణి భాగవతము భారతమువలె కథా _పథానముగా నడచిన స్వతం(తాను వాదము కాదు మరి మూలమును యథాతథముగా అనునరించిన అస్వతం(తాను వాదమును కాదు, మరియు కొన్నిచోట్ల కిథామాత _పాథాన్మము, కొన్నిచోట్ల శ్లోకానువాదము, కొన్నిచోట్ల అమూలక కల్పనలు, కొన్ని నోట్ల లాగవతవ్యాఖ్యాన పంక్తుల అఆనువాదమును ఇందు కలవు, కథారంభమున గల నై మిశారణ్య వర్ణన మునకు మూలము లేదు. క్లే అన్టమస్క ంధమున కూర్మావతారఘట్టమున చేయ బడిన మవోకూర్మ వర్దనయు సముదమథనవర్షనయు, వోలాహల విజృంభణ వర్ణనయు సొంతములే* వీటికి గల మూలాధారము నామమ్మాతము, పము[ద్ర మథవేళ నావిర్శవించిన లక్ష్మీదేవియొక్క జననాదికవర్ణ్దన మంతయు ఆమూల కము. వామనచరి తలో కూడ కొన్ని సొంతకల్పనలు కలవు. వామనుడు బలి చ్యకవ_ర్డి యజ్ఞకాల (ప్రవేశించి = ఉ॥ స్వస్తి జగ త్త్రయీ భువనళాననక ర్తకు హానమా వి

ధ్వస్త నిలింపళ ర్తకు నుదారపద వ్యవహర్తకున్‌ మునీం

(దస్తుత మంగళాధ్వర విధానవివా ర్తకు నిర్జరీ గళ

న్యస్ర సువర్జనూ(త పరిహర్తకు దానవలోకథ ర్తకున్‌.

(57)

శీక$0 అని యజమానుని యాశీర్వదించుట పోతన్నగారు చేసిన నందళ్ళకుద్ధి.సఫిత మైన కల్పన. దీనికి మూలము లేదు. ఉ్మకుని పిఠమును పాటింపక - శా॥ ఆదిన్‌ శ్రీసతి కొవృపై/. దనువుపై నంసో త్తరీ యంబు పైం బాదాబంబులవై( గపోలతటివై( బాలిండ్లపై నూత్నమ ర్యాదం జెందు కరంబు గిందగుట మీ/దైై నా కరం బుంట మేల్‌ గాదే రాజ్యము-గీజ్యమున్‌ నసతతమే కాయంజు నాపాయమే అనుచు తన ధన్యత్వమును కౌండాడుకొనిన- బలిచక్రవర్తి ఉదారవాక్యములకు మూలాధారము లేదు. మరియు వామనుడు తన మూర్తిని విశ్వవ్యాపకముగా పెంచునవుడు మ॥ రవిబింబ మ్మువమింప( బాతమగు ళతింబై శిరోరత్నమై [శవణాలంకృతియై గళాభరణమై సౌవర్డ కేయూరమై ఛవిమత్కింకణమై కటిస్టలి నుదంచర్హ ంటయ్రై నూపుర (ప్రవరరవై పదపీఠమై .... వెలుగొందె ననెడి రూవకల్పన పోతన- పలిభాజన్యము, ఈ భాగవతము.నలంక రించిక మూలాధాళము లేని ఇట్టీ పద్యరత్నమ.లు వందలకొలది కలవుం అట్టి వద్యమ.లవలననే భాగవతము ఆంధ్రులకు నిత్యస్మరణపా తమైనదిం వీట్‌నన్నిం టిని మించినది గజేం[దమోశ ఘట్టము గజయూధ (పస్థానము మొదలు యూధ వతి మకరిచే పట్టుపడువరకు గల కథ మూలమునకంటె అనువాదమున నెన్ని రెట్లో పెరిగినది. నిజమునకు అందు కథ లేనే లేమ. ఉన్నదంతయు వర్ణనయే. పోతన యితర సందర్భములలో వలెనే ఇచ్చటకూడ నర్జనలచేతనే ఆ [పకరణ మును పెంపొందించెను. గజ్లేందుని స్తుతిమ్మాతము ఇంచుమించు మూలానుసార ముగానే యున్నది కాని, ఆ న్తుతిమాలకు మేరుపూస యనదగిన ఈక్రింది పద్య మునకు మూలము లేదు, శా లావొక్కింతయు- లేదు, ధైర్యము విలోలం బయ్యె ప్రాణంబులున్‌ లావు ల్ఞస్పెను మూర్శ వచ్చె తనువున డస్పెన్‌ (శమం బయ్యెడిన్‌ 'నీవే తప్ప నిఈవరం భెయింగ_ మన్నింప న్హగున్‌ దీనునిన్‌ రావే ఈళ్వర-కావవే చరచ ఫంరజీంపు భదాత్మకా'!

శ్వీఫక్ల కోండలక్రై నను మలగని బలముగల ఆ గజేం ముడు విధివశమున మకరికి చిక్కి వహ్మసవర్షములు పౌరుషము నెరవి దానితో పోరాడి తుదకు అలసి పురుషకార నిస్సారతను (గ్రహించి పవన్నుడ్డై రావే ఈశ్వరా, కావవే పరదా అని చేసన అ[కోళమే చాలును ! పపన్న్మళాణఖపరాయణు డైన వైకుం థుని భూలోకమునకు తీసికొనివచ్చుటకు. ఈ పద్యము భ క్రిపరాయణత్వమునకు పరమావధి. ఆపె స్తోత మంతయు ఉపనిష తృతిపాదిత మైన నిర్ణణతత్త పర్ణనము. గజేందరతణార్థము “సిరిక్షిన్‌ జెప్పక శంఖచ_కయుగమున్‌ శేదోయి సంధింపక ” శ్రీమహావిష్ణువు సంరంభముతో వైకుంఠమునండి దిగివచ్చుటయ, ఆయనను వైకుంఠపురమున గల ఆబాలగోపాలము అనుసరించుటయు పోతన గారు భావించి చితించిన సన్నివేళమే మరియు దళమన్క-ఉధములో రాస,కీడా సందర్భమున గల రవగుళిక లని చెప్పదగిన పద్యములకు మూలము మృగ్యము, ఆం(ధుల కెల్పరకు వాచోవిధేయమై యున్న ఈ ,క్రిందిపద్యము పోతనగారు వసా దింవిన ఆమృళతథిక్షయే £ “*నల్లనివాండు పద్మనయనంబుంవా(డు కృపారసంబు పె జల్రెడువా?డు మౌ పశిసర్పితసింఛమువాయడు నవ్వురా =ఖిల్లేడు మోమువా( డొకళండు చెల్వలమానధనంబు దెచ్చె నో మల్లియలార ! మీ పొదలమాటున లేండుగదమ్ము చెప్పరే.” తెనుగున గల పురాజేతివోసములలో భాగవతమునకుగల పర్వ [పజాను రంజకత్వము మతి దేనికిని లేదు. న్యాయముగా ఈ అనురంజకత్వము భాగవ తము కంటె లారతమునకే యెక్కువ ఉండదగినది కాని సార్వజనీన మైన (ళస్తీ శాగవళమునికే దక్కెను దానికి కారణము లివి :

1. సంసార తరిశోపాయముగా -థారతముు ఉపదేశము, చేసిన పకమ ధర్మము దుష్యరమైన "నిష్కామ కర్మయోగము. భాగవతము ఉపదేశించినది నుకరమైన-భ క్రియోగము "నిష్కాదు కర్యయోగము సొమాన్యు డాచరింప దగి నది"కాదు. అది నిజముగా మోకసొధనములలో *ఉ త్త్రమో-త్తమమే యెనను తిక్క,నవంటి యే -పరిపూర్ణులకో తప్ప సామాన్యలోకమున కసాధ్యము, భాగవత మున [పతిపాదింపబడిన భక్తి యో కభ్యాసళడ్రా ఉష స్యాణమైన తారకచుం

ఒఈమూ'నేటికిని ఆనద్వేళల గ గ్‌ ముమ_సంజీవనిల జ్రస్సండువారున్నారు. ట్‌ ఓమటగా స (గి 6 జిర....ఎంఅంలాలా (4 లీ న్న నం

శీల గోవికాగీతకంటెను, భగవద్గీతకంటెను ఎక్కువగా నధ్యయనము సేయువా రున్నారు. గొంతెత్తి ఆ ఘట్టముల యందలి పద్యములను పాడుకొనుటకందె ఏ జపములును, తపములును అధిక ఫలపదములు కావు,

ఓ. తెనుగున భారతములో నున్న శిల్చ్పకౌళలము సర్వకళాసంపన్నులై న (పౌరులకు గాక సామాన్యులకు అర్థముగాదు. కవిత్వమును గానముగా ఆలవింప డగిన పద్యములు భారతమున దొరకవు, ఆ (గంథమున పద్యముల సౌగను కొరకే పద్యములు (వ్రాయుట యనుసది జరుగలేదు. భారతములో సందర్భము నుండి విడదీసి ఏ పద్యమును అనందించుట పొనగదు- అది నిబిడమైన మూర్తి నిర్మాణము. ఇక భాగవతపద్యములు భజనకీ ర్తనలవలె, 'పెండ్లిపాటలవలె ఏల పదములవలె ఆతి మధురముల్సై ఎల్లరు ఎల్లవేళల పాడుకొనుటకు అనువ్వై దే మెల్లెడల వ్యావించినవి. ఆ వద్యములలోన్‌ _శుతి లయలు ఉచ్చారణ మాత్రము ననే మనస్సును లోగొను క్రి గలవి. ఏ పద్యమున కా పద్యమే ఒక కావ్య మనివించుకొనుచుండును. శిల్పనిర్మాణమున భారతముకంటె న్యూనమే యయ్యు భాగవత కవిత్వము. ఎక్కువ లోకరంజక మగుటకు అందలి పద్యగత గీతియే కారణము. -

శి. భాగనతకవి అనుభవించిన దారి ద్యము, దాని నెదుర్కొని పోరాడిన ఆయన దీరత్వము ఆళ్చర్యజనకమ లై లోకమునకు ఆ మహావభావుని యెడ ఎక్కువ పూజ్యభావమును కలిగించెను ఆ భావమే భాగవతమునకును సం(కమిం చెను. విమర్శకులు ఎంతకాదన్నను వ్య క్రియెడగల గౌరవాగారవములు తత్కృళే మైన కావ్యమునకుగూడ నంకమిఎపచేయుట మానవసహజము. మటీ మన జాతి లక్షణమును బట్టి సంపన్నులకంటె దరిదులకే పెర్పపూజలు జరుగుమండును. ఇవిగాక మరి దేవై న కారణము లుండవచ్చును

కవిత్వపరామర్శ పోతన కావ్యశిల్ప మర్యాదలకు కట్టపడిన కవిగాడు. ఆ ధర్మములకు అతీతుడైన భాగవత శేఖరుడు. భాగవతపఠపవేళ ఈ మర్మమును గర్తుంచుకొనక పోయినచో ఆఅ [గంథమును పూర్తిగా ఆమోదింపలేము అసలు భాగవతముననే పందర్భొచితిని, ప్రా్యశ్షైుచితిని కోల్పోయిన ఘట్టములు కొన్ని కలవు. అట్టీవి అన్ని పురాణములకును సహజములే- ఓక ఉదాహరణమును చూడుడు ;

శీలి హిరణ్యామని మరణమునక్తై విలవించుచుండిన ఆతనితల్లిదితిని ఓదార్చు సందర్భమున ఆమె రెండవ కుమారుడైన హిరణ్యకశిపుడు సీః సర్వజ్ఞు డీకుండు సర్వాత్యుః డవ్యయు? డమలుండు నత్యు( డనంతు డాఢ్యు డాత్మరూపంబున నశ్రాంతమును దన మాయ్యావవర్తన మహిమ వలన గుణముల గల్పించి ౧ణ సంగమంబున లింగ శరీరంలు లీలందాల్చి పై కంవిత జలములో కదళెడి_ కియదో(చు పాదపంబుంభంగి (బ్రామ్యమాణ ఆః చమవువుల ధరితి చలితయై కానంగ+ విడినభంగి వికలభాప రహితు డాత్మమయు.డు కంవిళాంతరంగంబున? గదలినట్లు దోచు గదలః డతడు. అని ఆత్మ తత్వము నుపదేశించుటేకాక, ఆ పైని శరీరానిత్యమును గూర్చి యజ్ఞోపాఖ్యానమనెకి ఒక ఐతిహ్యామును ఉదావారించును, ఈ పలుకులు నిత్యా నిత్య వివేక కలిమిచే పరమ భాగవతో లత్తమడ్రైన (పహ్లాదుని నానాబాధలు పెట్టి హింసించిన హిరణ్యకశపుని కోట వెలువడ దగినవి కావు. ఇందు పాత్రా చిత్యము లేదు. అందుచేతనే పురాజఖములలో వక్షృవిశేష (కోత్ళ విశేషముల విశేష వివేచన చేయతగదని ఒకచో చెవ్చితిని. మూలమున అట్లున్నను ఆ కథను అ సందర్భముమ సవరించుటకు పురాణానువాదకులు _(పయత్నింపరు కాని మూలమునలేని ఇట్టి అసందర్భ వాక్యములే పోతనకూడ వాసెను. (ప్రహ్ల దుని గుణ వర్ణనలో “కన్నుదోయికి నన్మకాంత లడ్డంబైన మాతృ భానముచేసి మరలువాడు” అనియు “*భవ్యవమయోబల ప్రాభవో పేతుడ్లై కాొమరోషాదుల శందు కొనండు” అనియు వాయుటలో బౌచిత్యము లేదు. బాలుడు పంద శరద్వయస్కుడనికదా కథలో చెప్పబడినది ' ఆట్టి వానీకి స్వపర కాంతా భేదిము, కామరోషాది భావన మొదలగు దుర్గుణములు లేవని చెప్ప దలచుటయే న్యాయము కాదు. పరమ భాగవతుల వపత్తిలో అట్టి సుగుణ సంపద ఒక

కకక అంళము. పోతన ఆ పద్యములలో వర్ణించినది (పన్లోదు డనెడి బాలునికాక ఓక పరమ భాగవతశేస్టుని ఆనుకొన్నచో ఆ పద్మార్థము ఆస్వాడ్య మగును. కావున ఆయన ఈ కావ్యశిల్ప ధర్మములను పాటించిన కవి కాడు స్వభావమచే తిక్కన కవితా (పతిళ .నాటకీయమైనట్లు పోతనది భావ కవితా పతిథ- మరియు తిక్కన కైలి బుద్ధిగమ్యము. పోతనవైలి కర్టపేయము. లాగి నతము భక్తి (పరానమైన పురాణ మగుటయు, ఈ కవివతంసుడు మహి భకుడగుటయు కారణములుగా అందలిభకులతో ఈయన కవితాత్మకు తాదాత్మ్యమః కిలిగి తానుగా, తొనే వారుగా వర్తించుచున్నాడా? యనెడి ఊహను కల్గించును. అందును "క్తి శృంగార భావ పరిపోషణము నందు పోతన ఆతి మా(తమునకు పాల్పడు భావలోలుడు. శ్రీకృష్ణుని బృందావన వివరాదుల వేళ ఆనందమున ఉప్పొంగిన యమునానది వలెనే, భాగవళమున వెల్లి విరిసిన శృంగారరన [పాధాన్యమునకు పోతనగారిభావలోలత యే _పధానకారజము. పురా జేతివోన కదర్తలలో ఇట్టి భావావేళము కల వ్యక్రి ఇంకొకడు లేడు. ఈయన శృంగారము (పఐంధ క్ళృంగారము వంటిది గాక జీవేళ్వరై క్య (వతిపాదకమగు ఆధ్యాత్మిక ళృంగార మగుటచే ఆ రసరాజను భాగవతమున పరమపవిత తను తాల్చినది. ఆయవది స్త్రీ జరోచితమైన నరస కోమలహృదయము. సహజమగా భక్తుల పృదయము ప్రణ సౌకుమార్యము కలది (89 ౧ ౧61౫ ౯౭గ66౧). ఖభా/గవతమున త్రీ ప్మాతల వలుకులేవి 'ఆలకించినను చెవులకు ళల్దగా వృదయ మునకు వోయిగా వినఐడుిను. ఒక ఉదాహరణ: . పాండవులు అశ్వత్థామను బంధించి తెచ్చి తన యెదుట పెట్టినపుడు 'నిరపరారుల్లె న తన ప్కుతులను నిిదలో చంవన ఆతనినీ -పరుషవాక్యమలతో చితహి_స - చేయవలసిన .6దౌపది దానికి విరుద్ధముగా తల్లివలె మృదువుగా మందళఠించిన వాక్యములలో "గల మార్టవము పోతనగారి హృదయ మార్దవము యొక్క బహిర్గత రూపమే! కం॥ “భూనురు,డవు' బ ద్ధిడయా లానురు(డవు శుద్ధవీరభట సండగోవో

• గ్రేవరు డవు-శిపమారణ మానుర కృత్యంబు ధర్మముగునే తండి | శాజ ఉఊదేకంబున రారు శస్ర్రధరులై యుద్దావనిన్‌ లేరు కిం చిద్దోోహంబును నీకు. జేయరు:విల్ళోదేకంబుతో, జీ/కటిన్‌ భ(దాకారులల జీన్నపావల రణ పౌఢథ్యుకియా హీనులన్‌ న్మిదాసక్తుల నంవారింప నకటా ! నీ చేతులెట్లాడెనో !

కీర్‌ర్‌

సమ_స్తకళలకును మూలధర్మములగు (శతి లయలను గవిత్వమున ఛందో నిబద్ధమగు శబ్ద మెంతవరకు సాధింపగలుగునో పోతనవలె దృష్టాంత పూర్వకముగా చూవిన పురాణకవి యింకొకడులేడు, భందన్సంభవమైన మాధురి యాయనకు వలె నింకొక కవికి లభ్యము కాలేదు. ఆయనకు గల శబ్దాలంకార [వియత్వము దీనికి మజికౌంత వన్నె పెట్టినది మితిమీటినచోట్ల నన్నుపానము అర్భానౌచిత్యమునకు బాల్పడిన పట్టలున్నను, సముచిత (వ్రయు_క్రమయినచోట్ల నది ఫొగవత కవితా గానమునకు మృదంగ వ్యాపారమును నిర్వహించుచున్న ట్లుండును. కవి స్వేచృగా బాడుకొను భక్రి గానమును, ఆ "గానమున కను రూపమైన మధుకాతిమరరమైన శబ్దమును, ఆ శబ్ద సంఘమునకు మకుటాయ మాసమైన యంత్య (పాసము గలసి భాగవత కివితా పకనమును తాళమృదంగ ములళోడి గానసభగా _బఒవర్హింపజేయును.

తిక్కన - పోతన

థ్రీ ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణగా రొకోసారి (పనంగవళమున తిక్కన ఆంధ కవులలో సూర్యునివంటి వాడనియు పోతన చందునివంటి వాడనియు చెప్పిరి. అనగా ఆం్యధలోకమునకు వీరిరువుడు రెండు వెలుగులన్నమాట. ఆంధ జాతికీ తెలుగువేదము లనదగిన మవోగంథములన్లు [పసాదించిన గురు మూర్తులు, కేవల కవులు కాక ఇగువురును పనక్తలని చెప్పదగిన (దష్టలుం వారిహరాభేదము, నిష్కామ కర్మ యోగమును తిక్కన ఉపదేశము. శ్రీకృష్ణ లకి యోగము వితన మంతము, తిక్కన ఉఫదేళశమునకు బీజావరములు “నోఒహం'. పోతన మం[తమునకు 'దాసోఒ్నపాం”. ఆయ్యు సిద్ధివళ పోతనయు నద్ర్వైతియే కాని విశిష్ణాద్వైతికాడు: నూత్యముగా విచారించినచో అం(ధ్రులమనః క్షేతముల యుగయుగముల నుండి వేరు నాటుకొని యున్న ఈ రెండు ఆధ్యాత్మిక లక్షణములను (నిష్కామ కర్మ జ్ఞాన నిరూఢమైన భక్తి) ఈ ఇరు వురు మవోకవులు తమ నువో[గంథములలో (పతివలింసబేసి తాము జాతికి (వతినిధులుగా చిలబడుటయే కాక తమ జాతి యాధ్యాత్మిక సంపదకు వ్యక్త స్వరూపమును నిలువ బెట్టిరి.

పోతన జీవితము తిక్కన జీవితము వలె పరిపూర్ణమైనది కాదు. ఆయన నిస్స్బృవాత్వము వల్ల ఐహికొనుభవము-దూర మైంది ఈ క"అతయే ఆయన కళా

శరర

దక్షతలోను లోటు దెచ్చినది. ఆ ఉభయనిద్ధియే తిక్కనను శిల్ప పారంగతుని జేసినది. లోకమును (పకృతిని కన్నార చూచి మనసార ననుభవించిన కవికి గలుగు అనుభవములు శిల్పనిర్మాణములో నెంతో సహాయకారి యగును. దీని యెడ విముఖతగల కవి సృష్టికి పతినృష్టి యనదగిన శిల్పనిర్మాణములలో కృతహన్తుడగుట సంళయాస్పదము. జీవితానుళవ మెంత విశాలసుగ నున్న కవిత్యాపపంచసృష్టి యంత గంఖీరముగా సళినముగా నుండును నిస్పృహు లైన కవులు కాల్పనికలోకములకు నృష్టిపకలరే కాని స్వాభావికమైన మానవ లోకమును సృష్టింపలేరు. ఆసలు కళా భేదములలోనే స్వాభావికమని యొకటి కాల్బ్పనికమని యొకటి-రెండు కలవు, ఈ రెంటిలో మొదటిది తిక్కన కళ; కెండవది పోతన కళ. స్వాభావిక కళ యనగా చూచినది చూచినట్లు చితించుట కాదు. అట్టి చితజము శిల్పమే కామ. శీల్చ పపంచ మెప్పుడును జగదతీతము గనే యుండుము. స్వాభావికశల్చి ఆ అతీగమమ లవ్యముగా నుంచుకొని మానవు నక్కడకు గొంపోవుచు,ు ఈ వాస్తవ జగత్తు కూడ చూపుచుండునుం అనగా పత్యష జగత్తును పతివలింపజేయుచునే ఆదర్శ జగత్తు సృష్టింపగల డన్నమాట. ఇక కాల్పనిక శల్చి ఈ పపంచమును సరకుగొనడు ఆతని లక్ష్యము వలెనే ఆతని స్పష్టియు లోకాతీతమే. ఈ ఇరువురకు గల ఈ లేదము సామాన్య స్థూల ధర్మముగా జెవ్చినడే కాని ఏకాంత లక్షణము కాదు. తిక్కన ప్తూ్గిగా నేకాంత వాస్తవిక శిల్చియనిగాని, పోతన ఏకాంత కాల్పనిక శిల్చియని కాని దీని యర్ధముకాదు. ఈ భేదము వారి మనోధర్మ్శ్మములలోనే యున్నదిం వహజము.గా ఉల్తమ నాటకకవి విధిగా స్వభావిమునే ఆళయించి నడచును ఉ త్తమభావ కవి నిరంతరము ఆదర్శ జగత్తునే ఆ(శయించును

హృదయమున పొంగి పొరలిన రవభావముల నెప్పట్టున వట్టి పోనీక యొక వీందువును సమ్ముద్రముగా విన్తరింపజేయు శక్తి పోతనది. వెల్లివిరిసిన భావో_దేకమును మవోకవి యెంతవరకు న్మిగహించుకొన గలడో [పదర్శించిన వాడు తిక్కన. భావ పరిప్తతి రసన్ఫూల్తికి దోహద మైనళ్లే భావ నిగ్రహము కావ్య కళాసిద్ధికీ (పాఠమిక ధర్మము. రనముపేక కళా న్యూనతగాన్సి కళా వ్యాజమున రస లోపముగాని కలిగినపు డారెండును వర్జ్దనీయములే ! ఆ సామ రిన్య వంపాదనమే ఉత్తమ కవితకు ముఠము[ద. భావ కవులలో సెక్కురకు హృదయములు రన నిమగ్నములై నళ్లే దృష్టియు అ,పపూరిత మగును. నీరు

శీ5్‌7 (గమ్మిన ఆ కన్నులతో వారు వర్జ్య వస్తువును సమ్మగముగా చుడజాలరు. అనగా బుద్ధి జ్యోతి మసక్రమసక లాడి కథార్చితములై న వస్తువుల సముచితాంగ ప్రత్యంగ స్టానాది ధర్మములను చక్కగా చూడజాలరు. తిక్కనకువలెశే పోతనకు శిల్పనిద్ధి యున్నచో ఆయనను మించినకవి ఈ _పపంచమున నుండెడి వాడు కాడు. విధివిలాస మట్టి సమగ్రత నుండనీయదు.

తిక్కన లోక పవృత్తి యందువలెనే కావ్యము నందును వ్యక్తావ్యక్త స్వరూపుడుగా పట్టువడియు, పట్టువడక నడచును, (పతి వాక్యమునంకును ఆయన మూరి న్ఫురించుచునే యుండును. మరల కొదనివించుచుండును. ఇకో పోతనయో సంసారమున పట్టుపడక పోయినను కవిత్సిమున స్పర్శ మాతము ననే చేతి కందును. నాటక కవులకమ భావ కవులకును గల ముఖ్య లేద మిదియే |

భోగినీ దండకము

ఒక వేళ్యయువతి సుందరాకారుడై క సర్వజ్ఞ సింగమనాయకుని వలచి, వలవంతకు లోనై వ్యధ చెందుచుండగా ఆమె తల్లి ఆది కులాచార విరుద్ధమని కుమాక్రైను మందలించి హితము గిరపును. ఆ తరుణి తల్లిమాటలను సరికు గొనక తెగించి యెటో నాయకుని సన్ని ధానమునకే% పాదములపైబడి తన్నేలు కొమ్మని ఆర్థించున. ఆతడు ఆమె నమ్ముగహించి ఏనుగుపై నూరేగించి [వియ రాలిగా స్వికరించి అనుగపాంచును. ఈ కథాలేళమే ఇందలి ఇతివృ త్రము ఇందు వేళ్యమాత ప్యుతికకుచేయు హితోపదేశము చాల సొగసుగా నుండును. ఇది పోతన కృతముగా (గంథాంతమున ఈ కింది పద్యము కలదు,

ఉ॥ “పండిత కీ ర్తనీయుండగు బమ్మెర పోతన యాసుధాంశు మా రాండ కులాచ లాంబునిధి తాంకమై విలసిల్ల లోగినీ దండకమున్‌ రచించె బవాదాన విహర్తకు రావు సింగ భూ మండల ఖర్తకున్‌ విమత మానవనాథ మదాపహ ర్తకున్‌”

ఈ సింగ భూపాలునకే సర్వజ్ఞ సింగుడను బీరుదు కలదు. ఇతని తండి అనపోతనాయకుడనియు తాత సింగభూపాలుడనియు ఈ దండక ముననే కలదు. ఇతని కాలము 1480-1475. ్రీనాథుడు-

(58)

458 “ఎట్లు మెవ్పించెదో నన్ను నింకమీద

రావు సింగ మహీపాలు రీవిళాలు

నిండు కొలువున నెలకొనియుండి నీవు

సకల నదర్గుణ నికురంబ కారదాంబం.” అని సరస్వతిని వేడుకొనుట ఈ రాజును నందర్శించటోవు సందర్భ్శముననే. 1475 సంవత్సరము వరకు రాజ్య మేలినను ఈ వేళ్యా పపణయగాథ ఆతని అపరవయన్సున కాక కౌమారదళలోనిది కాదగును. కానిచో 1పాయంపు టౌచిత్యమే యుండదుం అప్పట్ల రాజ్యపాలన ఆరంభకొాలమున యెప్పుడో జరిగి యుండును, ఈ దండకము పోతనయే (వాసిన దగుచో ఆయనకూడ ముప్పది సంవత్సరముల (ప్రాయము వాడగును. కాబట్టి పోతన ్రీనాథునికంటె 15-90 సంవత్సరములు చిన్నవాడ పోతన శ్రీనాథ సర్వజ్ఞసింగులు సమకాలికు లగుట యథార్థము, చిన్ననాడు ఈ దండకము (వ్రానీ పెట్టిన చనవు బలిమినే నింగమనాయకుడు భొాగవతపును తన కంకిత మిమ్మని అర్జించటయు ఆయన నిరాకరించుటయు జరిగి యుండవచ్చును

ఇది పోతన కవిత్వమగునా ? కాదా యని చిరకాలమునుండి వివాదము

కలదు. ఎన్ని కడగండ్దక్షైన నొప్పుకొని భాగవతమును నరాంకితము జేయని ఈ స్వార్థత్యాగి యీ మవిభక్తుడు రావు సింగమహీపాలుని వేళ్ళపై దండక మును (వాసెననుట సపొంపలేక విమర్శకులు కొందరది పోతన కృతము కాదందురు. ఇతరకవులకు పయత్న సాధ్యమును భాగవతకవి కాజన్మ సిద్ధము నగు ననుపాసాలంకార మీ దండకమున (పతి పంక్రిరోను పరిసృుట మగు చున్నది. ఆదిగాక క_ర్పృనామము సయితము పొతనదిగానె (గంథస్థమయి యున్నది, కావున దీనిని పోతన (వాని యుండవచ్చును. ఆ రోజులలో కీర్తి హేతువులుగా పరిగణింప బడినట్టియు రాజాను గహకొరకము ల్లై నట్టియు నిట్టి రచనలు దండకాదులు పెక్కుగా గలవు. ఈ రచనవలన పోతన కీర్తికి కళం కముగాని ఆయన భక్తికి మాలిన్యముగాని అంటదు. చిన్న వయనున విద్వ (త్పళువగు నా రాజు కోర్కిపై ఆ దండకమును (వాని యుండవచ్చునుం (గంథమును నరాంకితము చేయగూడదను నియమము వయః పరిణామముమబట్టి శలుగు సంస్కారము కావచ్చును. అదిగాక ఆంధ కవులలో చాలమంది రాజుల కో ర్కెలనుబట్టే వారి వ్రియురాం్రవై పట్టపుదేవుల పై అనేక శృంగార

శ59 దండకములను (వ్రాసి యిచ్చిరి. రాజులు కోరిన చ్మితవపటములను రచియిందెడి చ్మితకారు లుండగా, వారిని కొదని వీరినే తిరస్కరించుటకు హేతు వుండరాదు. ఆడి వేళ్యా చ్మితమనికాని శృంగార _పధాశమనికాని యా చిత్రకారుడు నీ కవియు నేవగించుకొని యుండరు. మటి ఈ వేళ్యలు నేటి టోగమువాండు కారు. వారికి పట్టమహిషితో సమానమైన గౌరవ (ప్రతిపత్తు లుంగెడీవి, తంణా వూరిలో మధురవాణి, రంగాజమ్మ మొదలగు వేళ్యలు సమస్త వివ్యా నంప త్రిచే సభలలో నగస్టాన మలంకరించిన మహనీయురా౦ డు. _వతాపరుదుని వియు రాలు మాచల్టేవి గొప్పదనమును ్ర్రీనాథుడు [క్రీడాలిరామమున వర్ణించెను గదా |! ఆ మవ్యాదలు ఆ కాల ధర్మములు వేరు. నేటి యాచోరములనుఇట్టీ వాటీని తిరస్క రించుట తప్పు భో%సీ దండకమువంటి కొన్ని తెలు దండకములు ;ః

1. చందకవి-మైనూరు రాజైన కృష్ణ _పభువు నాస్థానకవి (పద్మావతీ దండకము) వీ. నుడురుపాటి సాంబన్న -- పుదుకోటలోని తొండ్రైమాన్‌ ఆస్థానకవి (చం దాననా దండకము.)
2. లక్షీదాస కవి - పద్మినీ దండకము (కూర్మేటి రాయప్ప అను వంపన్నుని కోర్కి పై [వాసినది.)
3. గణపవరపు వెంకటకవి-విద్యావతీ దండకము జట్టివి పెక్కులు. దండకములు: పాటలవలె, పదములవలె దేశ మంతట వ్యాపించి వాబ్మయముగ బరిగ జింపబడుచున్న రచనలలో దండక మొకటి, ళతకములలొనలె దండకము లలో కూడ సగపాలుకంటె నెక్కువ భక్రిపరములయి యున్నవి. ఆ భక్తి భావము వీటిలో స్తోతరూపము దాల్చును. వాజ్మయ న్యవస్థాపకులైన 'పెద్డ కవులు వెతము తమ తమ (గంథములలో వీనిని స్తోత పరముగానే రచించిరి. భారకారణ్య పర్వమున ఈశ్వర దండకము న్లైవధమందలి భీముని సరస్వతీ స్రోతము, కళాపూర్ణోదయ మందలి మణికంధరుని ్రీకృష్ణ స్తోతము మొదలై నవి.

కీ60 ఇక (పత్యేక దండకళాఖలో [పధానములైనవి మవోలక్న్మీ దండకము, ఆంజనేయ దండకము, నృసింహ దండకము మొదలైనవి. ఇవి ఆపన్నివా రకములని పజల నమ్మకము. ఇవికాక సొంఘికముల%ు తేలిక దండకములును గలవు వింతలు విశేషములు జరిగినపుడో, దేశోప్వదవములు వాటిల్లినపుడో* నవ్వులాటకో, మొజ్జకో అయా (ప్రాంతీయులు (వాసన దండకము లట్టివి" ఉప్పెన దండకము (బందరు, జమాబంది దండకము మొదలగునవిం వీరభ(ద్ర విజయము భాగవతములో దషాధ్వరధ్వంస సందర్భమున పోతన చేసిన శివనిందా పాపము సమసిపోవుటక్షై ఆయన ఈ వీరభ_ద విజయమును రచించెనని లోక మున ఒక పుక్కిటి పురాణము గలదు. ఆ విషయమే వీరఠళద విజయమున షష్ట్య్రంతములకు పూర్వము ఒక పద్యములో నున్నది. ఆపద్య మిది: ఉ1 "భాగవత 1పబంధ మతిభాసురతన్‌ రచియించి దక్ష దు ర్యాగ కథా _పసంగమున నల్పవచనస్కు+డనై తి తన్నిమి త్రాగత వక్త్రదోష పరివారముక్తై యజనైకశతైవళా స్తాంగమ వీరభద్ర విజయంబు రచించెద వేడ్క నామదిన్‌.ో ఈ వద్యము కొన్ని [వాత [వతులలో లేదట లేని మాటయే నిజమై యిది |పక్షీష్టమేయయి యుండివచో [గంథ రచనావివాదము నగము పరిష్కార మగును, _పక్షివ్టము కాదనెడి వాదమును ఈ వద్యమునుబబ్టియే _గంథము పోతన కృతము కాదని పూర్వ పశ్షము చేయవచ్చును. ఎట్లనగా భా“వతమున శివనింద చేసినవాడు దవుడుగాని పోతనగాదు. ప్యాత నోట పల్కించిన దుర్వాక్య పావవలము రచయిత అనుభవింపవలసినవాడే యయినచో కవులంద రును పుణ్యపురుషులనే ప్మాతలుగా నె్నుకొని వారినోట వెడలెడి సద్వాక్యముల తోనే కథలు నడుపవలనీ వచ్చును. ఇడి అసంభవము. కదా : రామాయణమున రావణునిచే కథావళమున సీతారాములను నిందింపజేసిన వాల్మీకి పొప [పాయ శ్చిత్తము చేసికొనవలెనా ? మజి ఈ భాగవతమననే ఆ ధక్షాధ్వర ద్వంసము సనే నందికేవడు వేవములను, దేవతలను అతిపరుషముగా దూవ్నించేను.శివనిందా పాపమువంటిదే ఈ వేదనిందా పాపముకూడ వీరభ దవిజయ రచనతో శివ నిందా పాపముపోవుట నిజమేని మరి ఈ వేదనిందా పాపము పోవుటకు పోతన

క్ర ఇంకొక _గంథమును (వాయపలెగదా! ఇవన్నియుగాక యీ వీరభ ద్‌ విజయము ననే దక్షాధ్వర ధ్వంస కథనము మరల కలదుకదా వీరభద్ర విజయమునకు ఆ దశాధ్వరమే పూర్వరంగము. మరి ఇయ్యెడను ఆ దతుడు శివనింద చేయ వళలసీ వచ్చెను, అట్లు చేయనిచో కథయే నడువడు. అందుచే నీ [గ౧ంథము రచించుటవలన పోతన రెండుమార్డు శివనింద చేసినవా డయ్యెను* కావుననీ గంథ రచనకు శివనిందా పాప పాయళ్ళ్చిలత్త వ్యాజము కారణము కొాజాలదుం ఆ వై పద్యమును, లోకవదంతిసి విస్మరించి యా _(గంథ రచనా విషయమును పరిశీలింతము ఈ (గంథ రచనకు పోతనను [పోత్పహించినవారు ఆయన పరవైన ఇవటూరి సోమశేఖరుడు- ఆ గురువు పోతనతో లేశ టో... .... ఇప్పుడు మాకెళల్పి నూహలోన

వింత పండువు టోలెను వీరళ ద

విజయమెల్లను వినం గడు వేడ్యయయ్యె

నది దెలుంగున రచియింపు మభిమతముగం

ఆంవె!; వీన్నవాండననియు. బెక్కు సంస్కృతులను

విశనివాండ ననియు వెరపుమాను

మ్మత్పసాద దివ్య మహిమచే నెంతైన

గవిత చెప్ప లావుగలదు నీకు.” అని పలికెను. దీనినిబట్టి పోతన భాగవతానంతరమున కాక విన్ననాడే యీ (గంథముము గురు నాదేశము (ప్రకారము (వాసీ యుండవచ్చును అట్లగుచో శివనిందకును, ఈ రచ కును ఏమియు సంబంధములేదు కాని తీరని సందేహ మొకటి కలదు. ఈ రచనా కాలమునాటికి పోతని ఇంచుమించు వీరశైవు డని చెప్పడగిన పరమ మాహేశ్వరుడు, అందుకు నిదర్శనముగా అవతారికలో పద్యములు గలవు మరి ఆ ఆవతారికలోనే *జనక శ1ిత నిహితాకరాఖ్యా నుండను” అని చెప్పుకొనెను. అనగా తన తండియే తన విద్యా గురువు అని దాని ఆర్థము ఆదియకగాక గద్యలో “శ్రీమన్మహామహేశ్వర ఇవటూరి సోమనారాధ్య దివ్యశ్రీ పాదపద్మారాధక కేసనామాత్య పుత పోతయ నామ ధేయ (వణీతంబైనొ అని సోమనారాధ్యుని గుకుశ్వమును ఉగ్గడించుకొనెను,

469 " &క భాగవతములో ఇందుగల వీరశైవ భక్తుల నామవ్మరణమైననులేదు. తండి గారు. చేసిన విద్యాగురుత్వమును విస్మరించి సహజపాండిత్యుడని చెప్పు కొన్నాడు. తొలినాటి వీరమా హేశ్వరుడు [పొఢ వయస్సున వైస్షనము పుచ్చు కొని, విద్యాగురువు మతగురువు తలపునకు రాని రెండవ జన్మ మె తెరా? అనెడ్‌ సంశయము పోతన యెడ అళాత్సర్యముగణ విద్వల్లోకమును మిక్కిలి బాధిం చును, ఈ సంళయము తీర్చగల సోపప త్తికమైన వాదము ఇంతవరకు వెలు వడలేదు, ఇంకొక విషయము. భాగవతమున కానవచ్చు పోతనగారి కవితా లవణ ములు ఈ (గంథమున మద్చున క్రైనను కానరావు. ఇది విన్ననాటి కవిత్వము కనుక భాగవతశైలి యీ గంథమునాటికి పరిణమింపలేదేమో అని అనుకొంద మన్నన అది పొసగదు. ఏమన పరిణామ దళయందలి శ లీవిశేషములు ఆరంభ దళయందు అంకురములుగా పొడగట్టుచునే ఉండును. మొదట అంకు రములేని పరిణామము ఎయ్యెడను జరుగదు. య

జక్తూన వికఠకమార్య చరిత

ఇరని వ్మికమార్క_ చర్మిత వెన్నలకంటి సిద్ధన మంత్రికి అంకితమీ య బడినది. ఆ కృతిపతి 142కి నుండి [1447 వరకు విజకునగర రాజ్యమును పాలించిన (ప్రౌథ దేవరాయల కాలములో, ఉదయగిరి దుర్గాధిపతిగానో ఆ దుర్గ చరిపాలకుని మంతత్రిగానో 'పెద్దవదవి యందుండిన ఒక సంపన్నుడు. (పౌొఢ దేవంాయని (పరాన మంథత్రియు దండనాయకుడునైన చామనామాత్యుడు ఈ సిద్ధయ మంతతికి బామరచ్చ్యతాందోళికాది రాజపరిచ్చదములనిచ్చి గౌరవించినట్లు ఈ (గంథమున కలదు ్రీనాథునకు ముత్యాలళాలలో కనకాఖి షేకము చేసిన విజయనగర (పభువు ఈ (పథ దేనరాయలే- కావున జక్కన (శ్రీనాథునకు సమకాలికుడు. వయన్సున వారిరువురిలో ఎవరు జ్మేష్టులో చెప్పలేము; బహుళ నమవయన్కులై యుండవచ్చునుం

వికమార్క- చరిత అనెడి యీ (గంథమునకు ఉజ్జయినీపురము నేలిన వ్మికమార్క- చ(కవర్తి కథానాయకుడు. ఆ చకవర్తి బార్హితక పురుష్మడినను ఆతని గూర్చి చెప్పవిడిన ఇందలి కథలు చార్మితకములుగా కన్పట్టవు; వాటిలో కొన్నిటీ లేశమ్మాతముగానైన వాస్తవికత ఊండిన ఉండవచ్చునుగాన్ని ఆతి మానుషమైన ఆ కథా సము[దమునుండి ఆ లేశమును తద్ధరించుట అసాధ్య మైన కృత్యము, కావున నీ (గంథము చార్మితక పురుషుని పేరుమీద ఉన్నను (గ్రంథ విషయము మ్మ్నాతము చితాఖ్యాన జాతిలో చేరును. తెలుగులో దీనికి సాటీరాగల పూర్వ [గంథము కేతన దళకుమారచరి త మొక్కటియే. దాని యందువలె దీనియందును చ్వితవిచితములైన సావన కృత్యములే వర్తింప బడినవి. అయితే దళకుమారచర్శితతో ఆ సావాస కార్యములు నాయకునితో పాటు అతని మ్మితులుకూడ నెరవేర్చినవి ఈ (గంథమున ఆ సెహసము అన్నియు నాయక కృతములే. మరి దశకుమార చరిత కథలలో వికమార్క కథలో నున్నంత ఉదాలత్తకలేదు.ఈ సాహస కార్యము లనుబట్టియే వికమార్కు

కరికి

నకు సావహాసాంకుడను బిగుదు కల్గినది కాటోలు. తన పేరుమీద ఒక శకమును నెలకొల్పిన వికమార్క- చ[కవరర్తి [కీ పూ మొదటి శతాబ్దమున ఉజ్జయిని రాజధాశిగా స్కామాజ్యమును పాలించినట్లు చర్విత పనిద్ధమే ఆ అంశముతో పాటు వరరుచి భట్టి, లర్పృవారి అనెడి ముగ్గురు మహానుభావులు ఆతని ఆస్థానమును అలంకరించినట్లు లోక వదంతి కలదు. ఆది యెంతవరకు చారి (ఈక సత్యమో లోకమెజుంగద. ఆ నలుగుకును సోదరులుగా సమర్థించెడి కథ

యీ [గంథారంభముననే కలదు, దాని సారాంళమిది- శృంగార శేఖరుడను ఒక రాజు మధు5ాపురమను పాలించుచుండను. ఆకని ఆస్థానమనకు విద్యా వినయ సంపన్నుడును, సుందరాకారుడునై న ఒక (బ్రాహ్మణ కుమారు దేతెంచెను, ఆతనిపేరు చం దగు ప్తుడు రాజాతనిని సర్వవిథు ముల మన్నించి ఓక కారణమున అతనికి తన పురోహితునియొక్కయు తన యొక్కయు, తన కోళాధికారియొక్కయు, సేనాధిపతియొక్కయు పు తికలను ఇచ్చి వివాహములుచేని తన రాజ్యమున కౌంతభాగము సమర్పించెను ఆ నలుగురు శన్యలును (శ్రమముగ (బాహ్మణ, కరియ, వ్య శ్యూదకుల సంజాతలు కనుక ఆ నలుురకు జన్మించిన నలుగురు కుమారులు [కమముగా ఆ కులమల వారే ఆయిరి, వారిలో వరిరుచి (బాహ్మణ యువతికిని వ్మికమార్చు.డు క్షృళియ యువతీకిని, భట్టి వైశ్య యువతికిని భర్తృహరి శూ్హూద యువతికిని జన్మించిరి, త౦డియైెన చందిగుపుడు తన కుమారులను సర్వ విద్యాపారంగతులను జేనీ రాజ్యభారము వారికప్పజెవ్పి తాను తీర్థయా తలు సేవింపబోయెను, తండి ఆనతిని వికమార్కు డు వట్టాభిషి కుడ లిట్టిని మంతిగా జేసికొనెను. వర రుచి ఆస్థాన విద్వాంసుడయ్యెగాబోలు. భర్పహరి జనకుని ఐశ్వర్యమును అనుభవించుచు నుఖజీవనము చేయుచుండిను. కాని కొంతకాలమునకు భర హరి తన భార్యయగు అనంగ సేన అనెడి దుళ్ళీలచే వంచితుడ్తై సంసారమును రోసి తపన్సున కేగెను. ఆ సందర్భముననే ఆ విరక్తుడు సమర్థుడైన మంత్రి రాజునకు. శ్రీరామరక్ష కాగలడని అన్నకు ఉపదేశించి అందుకు నిదర్శనము నసేమరా కిథ చెప్పెను వ్మికమార్కుని జనవాదికమను గూర్చిన ఈ కథ కల్పితమో చార్మితక మో తెలియదు.ఆపై కథలన్నియు ఆ రాజు చేసిన సాహస కార్యములకు సంబంధించినవి. ఈ _గంథమున విికమార్క నాయకములైన అట్టి కథలు నుమారు పది కలవు. అవి అన్నియు (పధానముగ ఆ రాజు

465 యొక్క. (సాహసము, వదాన్యత, త్యాగము, పరపాతచింత, బుద్ధికాశలంము, ఉపాయశాలిత్వము, కార్యదక్షత, ఉత్సాహము, వశీకరణచతురత్క నరసత్వము, పర్గాకమము అదిగా గల) ఆసాధారణ గుణవిశేషములకు ఉదాహరణములుగా చెప్పబడినవి. అంతేగాని భార్మితకముగా అతిడు నిర్మించిన సాృామాజఖ్యము గురిం చియు, ఆస్థానము గురి. చియు వినదగిన అంశములు ఇందు దొరకవు. పేరును బట్టి వది బార్మితాత్మకకావ్య మని (భమపడరాదు. నంస ,ృాతమున వికమార్కచరి[త యనియు, బేతాళ పంచవింశతి యనియు పేర్లతో వి్శకమార్క్మునకు సంబంధించిన కథలు గల (గంథములు కలవు. వాటిలో మొదటిదానిలో గల కొన్నికథలతో ఇందలి కథలకు వస్తుసా మ్యము కలదు. అంతమ్మాతమున ఆది ఈ (గంథభమునకు మాతృక యని చెప్ప జలము. మరి జక్కన ఇది ఒక సంస్కృత[గంథభమునకు అనువాదము అని గాని స్వతం్యతరచన అనిగాని అవతారికలో చెప్పలేదు. అందుడే ఇందు చాల భాగము ఆతని స్వంతరచనయే యని ఊహింపవచ్చును. ఇపుడు లభ్యమైయున్న “"వికమార్క చర్మితొ యనెడి సంస్కృత వచన (గంథము కాదంబరి వలె, హర్షచరిత వలె పౌఢత్రైలి కలది కాదు. దాని శ్రైలి కొంత పంచతం[ళశైలిని కొంత దళకుమారచరిత ౩లిని పోలి మర్యమ ఫణితిని ఆలరారుచుండును. చితాభ్యానములకును నీతికథలకిను అట్టి క్రైలియే సముచితమైనది ఆ కథలు ఈషద్భాషాపరిచయము గల సౌమాన్యులు తమంత చదువుకొని ఆనందించుటకు ఉద్దేశింపబడినవిం అంతేగాని కావ్యనాటకాదుల వలె గురువుల న్నాళయించి పాఠము చదువుకొనుఓకు ఉదేశింపబడినవి కావు. జక్కన వికమార్కచర్మిత పద్యమయము గావున ఆ కథలనే ఇతడు [పొఢముగా (పబంధశయ్యలో సంతరించుటకు [పయత్నించెను. ఈ కింది పద్యము+తని సంకల్ప మట్టిదే యని చెప్పుటకు తార్కాణము :; చ॥ తలప దదీయ నాయక వితానము కంటెను సాహసకియా

కలిత వదాన్యతాది గుణగౌరవరేలల వి[కకమార్మం భూ

తలపతి యెక్కుడ్లై నెగడ( దచ్చరితంబు [పజంధశయ్యగా(

దెలు(గున౯ జెవ్సీ యా కృతిపతిత్వము మా కొడగూర్చు నేర్పునన్‌.

(59)

శీరిరీ

(ప్రబంధళబ్దమునకు నీర్వచన మేమి? దానికి లవ్యభూతమలైన (గ్రంథము లేవి ? అనెడి పశ్నలను గురించి ఫ్టలాంతరమున చెప్పెదను. ఇచ్చట జక్కన ఉద్దేశించిన (పబంధళశయ్యకు అర్థము కావ్యోచితమైన ఇలి అని చెప్పు కొనిన దాలును వాజ్య్బయములో కావ్కశ్రైలికి పధానముగా కావలసినది రప వత్త. రెండవది శబ్ద అలంకారిక విశ్యానము. కావున చక్కని పదగసంభనము రససంపాదనము గల రచన [పబంధ మనిపించుకొనును. అంతేగాక, ఆ రచన ముకక్తకాది బాటుపద్యమయము కాకుండ వస్తునిబద్ధమె యుండవలెను ఆ వస్తువు యథావస్థముగా సముచిత వర్ణనలతో ఆలంకరింపబడవలయును. ఇట్టి గుణ విశేషములు కలదానినే జక్కన _పబంధళయ్య యని నిర్దేశించి ఊహించి యుండవచ్చును.

యథార్థమైన ఉ_త్రమ్మపబంధము ఈ శళయ్యామా తము చేతనే సిద్ధి పొందదు. దానిలో వా్యాత్రచ్యితణము పత్యషకల్చ్పమైన నాటకీయత మొదలగు ఇతర శిల్పవిశేషము లుండును, ఆ శిక్బనిర్మాణము రాబోవు (పబంధయుగము నందు మవో_వబంధకదర్త లనివించుకాన్న బాలమంది పెద్దకవులకే వళశమయిన కృత్యము కాదు, ఇక యథార్థమైన (ప్రబంధావతరణము జరిగీ జరగని కాలములో పుట్టిన విికమార్కచరిత యనెడి కథలనంపుటిలో ఆ శిల్పము నాళించుట న్యివృయోజనము. జక్కన చక్క ని వెలితిలేని పదములకూర్చుతో సుబోధముగా మల్లెపూలదండవలె గుజాళించు నమానములతో పద్మము _వాయగల మేటికవి* ఒకచో చెప్పినది మరియొకచో చెప్పవలసివచ్చినప్పటికని వుశరుక్షి దోషమును రాసీయక (కొ త్రదనము.ను వెలయింపగల నేర్చరి. సంప్కృతాంధముల రెండిం టను నమానాధికారము గల శబ్దసామ గి నంపక్నుడు. పూర్వకవు లందరినలెనే నానాళాస్త్ర వైదుష్యమ. గల మనీషి, ఈ గుణముల కలిమివల్లనే స్తుతిప్హాతమైన పూర్వకవివర్గమున గణింపబడెను.

విికమార్క చర్చితమునే జక్కన తరువాత అర్థ తొట్టి కాలములో కొజవి గోపరా జనెడి మజియొకకవి సించోసనద్వా(త్రింిక యనెడి పేరుతో రచించెను ఈ రెండు గంథములకు గల భేదసాదృళ్యములను కొజఏ గోపరాజు (వకరణమున ఇిప్పెదను.

క రూ

అనంతామాత్యుడు అనంతుడు జక _నకవలెనే శ్రీనాథునకు సమకాలికుడు. కవిసార్వ భౌమునికంటె వయన్నున ళ-10 సంవత్సరములు చిన్నవాడని చెప్పవచ్చును. ఇతడు భోజరాజీయ మనెడి ఒక కథాకావ్యమును ళందోవర్పణ మనెడి ఒక ఛందళ్ళ్యాస్త్రవ ఈ (దీనికే అనంతుని ఛందస్పని పేరు. దాకలో కొంత వ్యాకరిణవిషయము కూడ కలమం.), రసాభరణము అనెడి ఒక అలం కొర కాస్త్రమును రచించెను. ఈ మూడు[గంథభములునుు వరుసలోనే రచింప బడెను. ఎట్లనగా రసాళభరణమున ఛందళ్ళాస్త్రమున్తు ఛందళ్ళాస్త్రమున లోజవ జీయమను కేర్టా బడినవి మూడవది యగు రసాఠరణ రచన కాలివాహన శకము 1856 (క్రీ. శ. 1484) సంవత్సరము పూర్తియైనట్లు కవియే ఈ కింది వద్యమున వాసెను. శా జానొందన్‌ శకవర్షముల్‌ బుతుశర వాాలేందువ్నె యొప్పున య్యానందాబ్దమునందు మాఘమున( గృ షైకాదశీ భౌామయు క్రానామామృత వేళ నీ కృతి యనంతాఖ్యుండు సమ్య గన థ్రీ నిండన్‌ యివవట్టణాధిపున కిద్చెన్‌ భక్రిపూర్వంబుగన్‌* రసాభరణ జననవత్సర మైన ,క్రీళ 1481 కు పూర్వము తక్కిన రెండు రచింవబడి యుండుటచే మొదటిదైన భోజరాజీయము 1425-80 మధ్య కాలమున పుట్టి ఉండును. అనంతామాత్యుని ముతాత బయ్యిన తిక్కయట్వడే భవ్యభారతియని బిరుదు పొందిన మహాకవి. ఆ బిరుదము తమ వంశమునకే ఒక అలంకారముగా ఆఅనంతామాత్యుడును, అతని పూర్వులును భావించియుందురు. అనంతు డా దీరుద (వదానము నిట్లు కొనియాడుకొనెనుం చ॥ వితి. [గతుక ర్భృతా మహిమ దేకొని వంచమవేదమైన భా రతము తెనుంగుబాస నభి్యామముగా రచియించినట్టి య న్నత చరితుండు తిక్కుకవినోయకు( డాదట మెచ్చి భవ్యభా రతి యనం బేరుగన్న కవిరత్నము బయ్యనమం్మతి యల్పు,డే |!

468

ఈ ఐయ్యనకవి ఏ మహాకావ్యమును వాసి తిక్కనగారిని మెవ్పీం చెనో ఊహించుటత్తైనను ఆధారములు లేవు. కాని ఆ బిరుద పదానము తశ కొక వర్మప్రసాదముగా ఆ భవ్యభారతి శిరసా వహించియుండును- కావుననే మనుమ నికి తిక్తనన యని పేరు పెట్టుకొనెను. ఆ తిక్షన కుమారుడే ఈ అనంతుడు. తన తాత తండులు, తాను తిక్షన సోమయాజిని నిన్టళంక భక్తితో పూజింవరి గావుననే ఈ కవికి కావ్యశిల్ప నిర్మాణమున తిక్కనగారి పరోక్ష గురుత్వము లభించినది.

భారతదేశమున చర్మిత్మపసిద్ధు డైన భోజరాజు మన రాజనరేందు నకు ఇంచుమించు సమకాలికుడు. ఆయన ధారానగరము రాజధా౫గ లాటదేళ్‌ మునకు రాజై ఆద్వితీయమైన కీర్తిని సంపాదించెను. ఆయనయళశమునకు కారణ మైనవి ఇతర రాజులకునలె యుద్ధవిజయములు, శతుసంహారములు, రాజ్యవి స్తీ ర్హములు కొవు. ఆయన వి్తరింపజేసిచట్టియ, ఆయన యశమునకు అమరత్వ మిచ్చినట్టీయు సా మాజ్యము సారస్వత సామాజ్యము.

భోజుడు మవోళవుల కాశయమిచ్చిన భాషాపోషకడేగాక స్వయముగా లాను మహాకవి. ఆయన రచించిన రామాయణ చంపువు సరస్వతీ కంఠాభర ఇమ్ము చారుచర్య ( దీని అప్పనమంతి తెనిగించెను ) సంస్కృత వాబ్బ్యయ మున నేటికిని కవి పండితుల ఆదరమునకు పాతమల్చె యున్నవి. మథీి కాళి దాను ఇతని ఆస్థానకవి అని చెప్పెడి కథలలో నశ్యము లేదుగాని, ఉఊత్తమ (శేజికి చెందిన మవాకవు లెందరో ఆయన ఆస్థానము నలంకరించి యుందురు. ఆయనను.మెవ్ప్చించి సత్కారములు పొందుటకు నలుఎక్కులనుండియు కవుల్హు పండితులు ధారానగరమునకు తీర్థయాాత చేసెడివారట కవిత్వముగాని పాండి త్యముగాని లేకపోయినను ఉదరపోషణక్రై యాచించుటకు వెళ్ళిన నిర్భాగ్యుడు సయితము ఆ చ(క్రవర్తి ముఖమును దర్శించిన వెంటనే వానినోట కవిక్శాసవంతి వెల్లివిరిసి _పవహించెడదట _ ఒక కవిత్వకళనే కాక ఆ మవిరాజు విగహ శిల్చాదులైన ఇతర కళలను వర్థిల్ల జేసెనట ।; ఆయనను గురించి చేసెడి ఈ వర్ణనలలో కొంత ఆతిశయో క్తి యున్నను ఆయన మవాికవి యనియు, మహి కవి పోషకుడనియు, వదాన్యుడనియు, సరసవృద యుడనియు నిస్సంకోచ ముగ అంగీకరించి తీరవలయును. దేశచర్మిత యందున్కు సారస్వత చర్మితయందును

శరి9

ఈ సత్యము ఉద్ధాటింపబడి యున్నది. మరి లోజరాజీయ కావ్యమున ఆ చృక వ్షికి సంబంధించిన ఈ సారస్వత సామాజ్య కథ లేమియు లేవు. అయినను ఈ కథాశాయకు డాభోజరాజే ఈ కథారంగము ఆ ధారానగరమే ఈ దేము ఆ లాట దేళమే మరి గంథ విషయము మృాతము వేరొక ముఅమున నడచినదిం

ఈ కాన్యమునకు [వస్తావనన మవాడను వేరుగల ఒక రాజు యొక్క చరిత. ఆ రాజు పురాకృత పాపవళమున కష్టరోగ వీడితుడై ళరీరమును త్యజించుటకు గోదావరిలో మునుగటోగా ఆ నదీదేవత_ ఓక స్రీ రూపమున (పత్యతమై దత్తాతేయమహర్షిని దర్శించినచో ఆ వ్యాధి నివారణమగునని ఆతనికి ఉపదేశించెను. మహుడు తద పదేశాన సారము దత్తా తేయుని దర్శింపగా ఆయన అతనిని ఆరోగ్యవంతుని జేసి _పసంగవళముని పయాగ తీర్థ మహ తత్త్వమును కొనియాడెను, దానిని వివరముగా వినదలిచిన మవాని కోరికపై భోజుని పూర్వజన్మ వృత్తాంతము నీ (క్రి:డి విధముగా జెప్పెను

భోజుడు పూర్వజన్మమున బహుసంతానవంతుడ్రె న ఒక దరిద్ర (బాహ్మ ణుడు, ఆతని భార్యయు పరమ మూర్ణుంాలు, అతడు సంసార భారమును ఖరింపలేక రోసి (పయాగకుటోయి జీవితశేషము నచ్చట గడుపుటకు నిశ్చ యించుకొని [వమయాగమాధవుని సేవించుచుండెను.. ఒకనాడు అతడు నడీ స్నానముచేసి తీరమున కూర్చుండి యుండగా నలుగురు యువతులు మరు జన్మ మున తమకు ఎట్టి భర్త కావలయునో ఎపరికివారు కోరుకొని సంకల్ప పూర్వ కముగా ఆ నదీ గుండమున పడి మరణించిరి. ఆ మడుగులో దేవా త్యాగము చేయువారి అంత్యకాల వాంఛలు ఉత్తర జన్మమున సిద్ధించెడివట ఒక యువతి మహైశ్వర్యముగల వదాన్యుల కోరుకొనెను. రెండవది చ(కవర్తి తనకు భర్త కావలయునని సంకల్పించెను. మూడవ యువతి నుందరాకారుడు భర్తకావలయు ననెను. నాల్వవయామె చళువ్షష్టి కళావ్వేత్తను వాంఛించెను, (పత్యుత్చన్న మతి యగు నాబాహ్మణుడు ఆ నలువురు యువతులకు తాను మరు జన్మమున భర్త కావలయునని కోరి సంకల్ప పూర్వకముగా తానును ఆ మడుగున దూకి మర ణించెను; ఆ యమునొనదీ గుండ మహిమ వలన ఆ ఐమగురి సంకల్పములు సిద్ధించెను.

అ యువతులు కోరుకొనిన లక్షణములతో ఆ (బాహ్మణుడు ఖోజమపి రాజై పుట్టెను. ఆ నలుగురు యవతులుకుు మరజన్మమున నావనికి భార్య

శ70 లైరి. ఇంతనరకు జరిగిన కథ ఈ [(గంథమునకు (పఫసావనా పాయము ఆ వై జరుగునది లోజరాజీయ మందలి ప్రవాన విషయము

భోజరాజొకనాడు వేటకు వెళ్ళి ఒక చెట్టు కొమ్మకు కాళ్ళు తగిలి తల [కించులుగా తపన్సు చేయుచుండిన ఒక యోగసిద్ధునిచూచి ఆతనిని పార్థనా పూర్వకముగా ఆహ్వానించి తన యింటికి తోడొ్కని వచ్చెను ఆతని పేరు సర్పటి. ఆ సిద్ధుడు ధూమవేధివిద్య తెలిసీసవాడు. రాజు నింట ఆతడు గడ్‌విన ఆ రాత్రి ఆ విద్యచే తాను విశమించిన కొలువు చవికెకు నువర్హమ యమ బేసి రాజుతో చెప్పకుండగనే యెటకో లేచిపోయెను. మరునాడుదయము భోజుడు ఆ సిద్ధుని విద్యా వభానమునకు ఆశ్చర్యపడి ఆతనివలన ఆవిద్యను నేర్యవలయు ననెడి కుతూహలముతో ఒక కపఠటోవాయము పన్ని ఆతనిని తన కొలువునకు మరల రప్పించెన. సిద్ధుడు రాజువన్నిన కపటోవాయమును క్షమించి ధూమ వేధివిద్య నాతనికి ఉపదేశించెను, అంత వారిరువురును పరస్పరగౌరవముతో ఒకి దినమెల్ల ఇష్టాగోష్టి సల్పుకొనిరి. అనాడు సరృటి భోజునప (ప్రసంగ వళమున చెస్పినకథలే భోజరాజీయమున గల కథా సముచ్చయము. అవన్నియు మానవజ్షీవిత ధర్మములకు ఉదావరణములుగా చెప్పబ3నవి.

“ధర్మో రక్షతి రకీతః” అనెడి ఆర్యోక్తి (ప్రకారము ధర్మ పరిపాలనయమి యొక్క మహిమ (వతికథకు ఫలశతిగానో మకటముగానో నిబంధింప బడినది. ధర్మము లనేక ములు. వాటిలో ఆవక్యాచరణీయములై న వాటిని కొన్ని టిని మ్మాతమే ఆకయించి ఈ కథలు నడచినవి. అఆట్టివి సుమారు ఇరువది కథలు గలవు అవన్నియు ఒకదాని నుండి ఒకటి _పతిపాదితధర్మ సమర్థ

=. నార్ధము ఉపళథలుగా ఉత్పన్నము లగును, కాని యే కథ కా కళయే స్వయం సంపూర్ణమై వెలుగొందు చుండును. ఆకొన్నవారికి అన్నమిడుట, ఆడిననూట తప్పకుండుట ఇతర పాణి రక్షణార్థము శరీరత్యాగము చేయట, మిత [దోహము చేయకుండుట మొదలగునవి ఇందు _పతిపాదింపబడిన పరమ ధర్మ ములు, అందును అన్నిటికి మిన్నగా సత్యవత స్ట, జీవిత పరమావధిగా కొని యాడబడినది,

కావ్యమున అంతర్వాపొనిగా [ప్రవహించు ఈనై తిక నిష్టయే ఈకావ్యమను (ప్రకాశింపచేయు జ్యోతి. నీతిఐద్ధమైన మానసీక బలము (అనగా ధర్మ బలము)

శ్రీ?! శారీరకబలము కంటె సహ్యససుణముగా ళ క్రిమంతమనియు ఆ శక్తి [కూర రాక్షనులను పరమ సాధువులుగా మోర వ్యాఘములను గంగి గోవులుగా జేయ జాలు ది యనియు. కవి చేసిన ధర్మ పతిపాదనము. పరస్పర విరుద్ధములైన యీ శారీరక మానసికబలములకు పరస్పరాభీముఖముగా (పతి యోగము సంఘ టించి పైన పేరొ న్న పరమ సిద్ధాంతమును సమర్డించుటకే ఈ విక్ఞానధనుడు ఇందలి కథలను కల్పించెనా అనిపించును. ఒక కన్ను నీతివంక, ఒక కన్ను శిల్పమువంక నిళివీ రెంటి నాకర్షించి తత్సమ్మేళనమున ఆ రెండు సమాన సౌంద్‌ ర్యముతో వెలుగున ట్లానర్చిన యీతని శిల్పము శిల్ప సొందిర్యము ధర్మ సొంద ర్యమకంటె థిన్నము కాదను సిద్ధాంతమ.సెకు వరమలక్ష్మ్‌ మగుచున్నది. ఈ నిద్ధాంతమునకు వరమ దృష్టాంతముగా ఈ కావ్థలమ్మీకి కళ్యాణ తిలకముగా పేర్కొనదగిన కఠ గోవ్యామఘ సంవాదము. అడవిలో పూరి మేయబోయిన ఓక పాడి ఆవుమీచ ఆకొన్న ఒక పెద్దపులి దూకుటయు, ఆ యావు నిబ్బర ముతో ఆ పులిని సిలువుమని పలికి తిన కోసము ఎదురుతెర్నులు చూచుచుండిన దూడకు పాలిచ్చి వచ్చి పులికి ఆవార మగుదునని వేడుకొని ళపథము చేయు టయు,ఆ పులి ఆ యావు చేసిన పమాణములను నమ్మి దానిని పోనిచ్చుటయు, అది ఇంటికేగి దూశకు పాలు కుడిపవి ఆడినమాట తప్పకుండ పులి యెదుటకు పచ్చి నిలుచుండుటయు, అఆ పులి ఆత్కాళ్చర్యముతో అమృతపారణము చేసి నంతగా సంతోషించి ఆవును కొనియాడుటయు, భగవంతుడు ఆ గోవుయొక్క సత్య నిష్టకు ఈ పులికి కలిగిన స్వభావ పరివర్తనకు సంతోషించి మోక మిచ్చు టయు అననది గోవ్యా ఘ సంవాదమనెడి కథయొక్క సం[గహ కథనము. ఏ కావ్యమునందై నను ఏ కథా ప్నాతక్షైనను సాధారణీకృత (౧76552 క8= 0౧) అనే రూపాంశరము కలుగనిచో ఆ కావ్యమునకు విశ్వజనీనత రాదు. ఆ పాతయు సర్వమానవ బంధుత్వమును సంపావింపలేదు. అందును ళర్కగ్ద్గం తువులకు సారారణీకృతి వలన అట్టి రూపాంతర స్థితిని కలిగించుట మానవ పాత్రలకు కలిగించుటకంటె ఎక్కువ దుష్కరము. ఈ దుర్చట కార్యమును అవలీలగ విపర్గమధురముగ నెరవేర్చి ఈ కథను రసవాహినిలో నడవిన మహాశిల్చి ఈ అనంతామాళ్ళ్యుడు. ఈ కథలో పాశయైన గోవు తత్పోషకుడైన వేదవి,పుని చతుష్పాత్‌ జంతువు కాదు. మరి, [పసవ ధర్శ్మిజణియు సర్వభూత ములకు అధిష్టాక దేవతయు అన మాతృదేవత మాతృషూలర్తికి వాత్సల్యము

శల

ఆంగభూతము అఆంమచేతనే ప్కుతవాత్సల్య శబ్దము తం్యడియెడకంటె తల్లియెడ ఎక్కువ సార్థక మగుచుండును. ఆకొన్న బిడ్డకు అన్నము పెట్టునది తల్లిగాని తంగడికాదు. తల్లి తానే లోకమును విడిచి పోపలసివచ్చిన తుది గడియలలో కూడ తన బిడ్డ పస్తుండునేమో అను చింతతోనే వ్యాకుల పడుచుండును మృత్యు దేవత ఆ మాతృ హృదయమును [గహించి క్షణకాలము అనుమతించినచో, ఆ వ్యవధిలోనే ఆ తల్లీ ఆకొన్న తన బిడ్డకు కడపునింవీ నిశ్చింతగా పరమునకు పయన మగును. ఆదర్శమైన మాతృ ధదర్మమిది. ఈ ధర్మము మానవ మాన వేతర సర్వపాణి సాధారణము. అందుచేతనే ఈ గోవ్యా ఘ సంవాగ మనెడి కథలో చతుష్పాత్‌ జంతువుగా (పవేళపెట్టబడిన ఆ గోవు ఆదర్శ మాతృ దేవతగా ప్రదర్శింపబడినుం

అంధ వాజ్బయమున ఇంత వ్యావీశల నీతి కథ ఇంకొకటి లేదు. ఈ కథ అనంతామాత్యువకు పూర్వమే లోకమున ఉండవచ్చును కాని నేటి దాని (పళ స్తికి కారణము అనంతామాత్యుడు దానిని చేపట్టి నర్వాంగ సౌన్టవమైన శిల్ప మూచర్తిగొ చితించి లోకమున కర్పించుటయే :ః

గోవ్యా ఘ సంవాద కథ వంటిదే మదనరేఖా వృత్తాంత మనెడి ఇంకొక కథ కలదు, ఈ రెండవ కథలో [_పసంగ వశమున చెప్పబడినది మొదటి కిథ. మదనరేఖ యనెడి ఒక రాజు కూతురు తాను చేసిన ఒక (ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చు కొనుటకుగామ అర్థర్శాతమున లేచిపోవును. మార్గమధ్యమున ఒక బహ్మరాక్షనుని వారినుండి వానిని ఒప్పించి తిరిగి వాని మోలకు రాగా, ఆ రాతను డొమె సత్య సంధతను కొనియాడుటయే కాక తన్మహిమ వలన తానును పమ్మితుడయ్యెమం ఈ కథలో అనంతామాత్యుడు పాటించిన బొచిత్యము, సౌకుమాక్యము, నాగ రక వృత్త, న్వభావ చితణము సామాన్య కవులకు దుర్ష్హటములు, మానవుని వ్యాచయ గహ్వరమున నిగూఢములై వరించు భావములను అనంతామాత్యుని నిశిత భావన ఆతి సుకరముగా చేపట్టీ వెలార్భగల శక్తి గలగిం

బాహ్య (వపంచ దర్శనము చేయునప్పుడు కూడ అనంతుని చకువు నూష్మాతినూక్ష్మ వివరములను పైతము దర్శించి ఈన వృదయ ఫలకమున మ్యుదించుకొని, దానిని యథాతథముగా పునః సృష్టిచేసి పదర్శింపగలదు. చెట్టు తొల్టలో ఉనికి యేక్పరచుకొన్న ఒక ఎలుకవిల్ల యొక్కయు, దాని అవ

శ్ర78 యవముల యొక్కయు, చెట్టు కొమ్మమీగ అవ యొనర్చిన నంచార విలానముల యొక్కయు వర్ణ“గల ఒక కథా భాగమును ఇచ్చట ఉదాహరించుచున్నానుం ఆకంతుని పరిశీలకతా నిశితత్వమునకు, భావనాపటీమకు వర్జనాకౌశలమునకు ఇదె ఉ త్తమ ద్యషహంతము కాగలదు.

“వ టీయు నచ్చిలుతయెలుక తన తొజటలోనన యుండి వెలుపలికి ళన మూతి సాపుచుం దలచూవి మజలం దిగుచుచు నర్ధ శరీరంబుదోంవ నిగిడి నుడ. గును బుచ్చుంబుదక్కం దక్కిన శరీర మంతయు బయలుపడ నించుక సేపు కంపంబు నొందుము నుండి యుండి మజచి త౭౯చినట్టదరిపడి తిరిగి శొజ్జ జొచ్చుచు వెండియు నుండలేక వెలువడి కాఖామార్గంబున కొంత దవ్వతిగి పర్ణ రవంబు కర్ణంబులు సోకినం బెవరి కోటర ద్వారంబునకుం బణతెంచుచు నిట్లు శైశవ క్రీడలు వడివి తదనంతరంబఐ యెం( బాయంబు ొచ్చుడు వూంగు దోన విందెగతి నందంబ% దేహంబును దరు ళాకి+ మూ లంబుకుకోలు వాలంబుగు శాల్మలీతూల కంబళంబు విధంబు నత్యంత మృదులంలగు నుదరంబుకు .వాఖు కర్టిపర్ణంబుల మాడ్చి. రిక్కించుకొ యున్న కర్ణంబులును నలంతిపూన లంటించినట్లు దనరు కనుంగవయును నుచ్చింత పువ్వులలోని కేసకంబుల కీయ భాసురంబగు పలుసరునయు( దన వయోరూపంబుల కనురూపం బగు చుండ( జెలంగి నెలగొమ్మలెక్కి (వేలుచు బలిష్టంబులగు తిక్య కృాఖలప్రై (దుళ్ల గింతలు వెట్టుచు నాకు జొంపంబులు సొచ్చి దాంగచు నిటు బవువిధముల చవిహరించుచుండు నమ్మూషిక యోనిం జూచి”....

అలాన్‌ ఛింలా 60)

గోరన మంతి

గౌరన పోతనవలేనే శ్రీనాథునికంటి కొంచెము చిన్నవాడు, “ఎట్లు మెవ్పీంగెదో నన్ను నింకమీద రావు సింగ మహీపాలు ధీవిశాలు నిండుకొలువున నెంకొనియున్న నీవు సరన సద్గుణ నికురంబ శారదాంబ” యని వాగ్దేవతను ప్రార్థించుచు థ్రీనాథుడు ఏ సర్వజ్ఞుని కొలువును (పవేశించినో ఆ సర్వజ్ఞ సింగుని కుమారుడైన మాధపరాయునకు గోరన పెదతండడి య పోతనా మాత్యుడు మంతతిగా నుండెను. కావున సర్వజ్ఞ సీంగుని కుమాఠునకు మంతి యైన పోతనామాత్యుని తమ్ముని కొడుకు, శ్రీనాథుని తరువాత రెండవతరము వాడై యుండుట సమంజసమే. వారిద్దరు సమకాలికులు గొని సమవయస్కులు కారు. ఆదియునుకాక శ్రీనాథుని శివరాతి మాహాత్య్య మున ముమ్మడి కొంత య్యకు కృతి యిప్పించిన శ్రీశ్లైలమఠాధిపతి శొంతఖివావృ తియోగియే గౌరనజేత వవనాథ చరితనమను ౩వ సిద్ధుల (గంఢథమును (వాయించినవాడు. ముమ్మడి కాంతయ్య కృళిపతిత్వము సంశయాస్పద మేయయ్యు ్రీనాథుని కాల మున ఆ యోగీశ్వరుడు శ్రీశ్తైల మరాధివతిగా మహావంాజోచితమైన (పాళభవము నెరపు చుండుఓటయు అతడే గౌరనచేత ఆ స్వామికి నవనాథచర్శితను అంకిత మిప్పించుటయు నిజమే గౌరన ద్వివదహరిశ్చంద కావ్యికర్తగా (పనిద్ధి కెక్కిన మేటికవి వారిశ్చంయోపాఖ్యాన మనెగ (పత్యేక కావ్యమును తెలుగున రచించిన మొదటి కవివతంనుడును ఈతడే! నవనాథచరితము హరి శ్చంద కావ్యమువలెనే ది్రపద్‌ కావ్యమే. కొబట్టి పండెండవ శతాబ్దము తల యెత్తి రెండు శతాబ్బులు మరుగుపడిపోయిన ద్విపద కవిత్వమునకు మరల పదు వైదవ శతాబ్దమునకు సారస్వతరంగ (ప్రవేశము కల్గించిన పళ_సి గౌరనకు దక్కినది, నవనాథ చరిత్రమును తత్పూర్వుమే ఫ్రీగిరి ఆను పేరుగల ఒక కవీ పద్య (పబంధముగా రచించెనట. దాని ననుసరించియే గౌరన ఈ ద్విపద క్యావమును రూపొందించెను.

నే

పాల్కురికి సోమనాథుని పండితారాధ్య చర్మితమును శ్రీనాథుడు వదృ్భకావ్యముగా వరివర్తనము చేయగా గౌరన ఆ యుగముననే ఛ్రీగిరికవి వద్య కావ్యమును ద్వివదగా పరివర్రించెను. ఆనాటికి ద్విపద పునరద్ధారణఖ్యాతి గౌరనకు దక్కినను మరికొంత కొలమునకు అతని వరిశ్చం[ద పద్య[వబంధ ముగా శళంకరకవిచే కూర్చుబడెను. పద్యములు ద్విపదలుగాను, ద్విపదలు పద్య ములుగాను మారిన ఈ [వ్యకియ ఆంధ వాజ్యయ చర్తితలో చిరకాలము సాగినది.

ద్విపదకవులు దేశికవితాభిమానులు. పద[వబంధ కర్తలు మార్గకవి తానయాయులు. వారి సొత్తును వీరు వీరిసౌత్తును వారి ఆత్మాయత్తము చేసికొను పూనికతో ఎంత స్పర్థచూపినను వారికి ఒండొరులయెడ గౌరవలానమే యుండె డిడి కాని విరోధము లేదు. అందుచేతనే ద్విపదలను పద్యములుగా మార్చిన కవులు మూలగంథమును ఛాయవలె అమనరించుటే కాక్క ఆడ్విపద పంకులే తమ వద్యములలో అంతర్బూతము లగునట్లు వాక్యసంభుటనములను చేసిరి, ద్విపదకవులు పద్యములను అట్లే డ్విపదలలో నిమిడ్చిరి. ద్విపద రచనారూప మున నున్న ఈ దేశికవితాభిమానము శివకవుల (వతమని స్థూలముగా స్ఫురింప వచ్చునుగాని ఆది నంపూర్ణసత్యము కాదు. ఎట్ట్లన, పాల్కురికి సోమనాథు3 బసవపురాణమును ఆతనివలెనే పరమమాహేశ్వరులై న విడుపర్తివారు గౌరన తరువాత కొంతకాలమునకు పద్య_పబఎధములను జేసిరి. అదియునుగాక ద్విపద భారతము ద్విపద భాగవతము మొదలైన ఉద్గింథములు శై వేతరులచేతనే రచింపబడెను. కాబట్టి డ్వివద కవిత్వమునకు, శ్రైవమతమునకు ముడి పెట్టుట కుదరదు. కాకున్న శైవమత సిద్ధాంతములు సర్వసాధారణభాషలో సామాన్య (వజలకు బోధపడునట్లు రచింవవలెనని పాల్కురికి సోమనాథుడు నంకల్పించిన మాట నత్యమే కాని అతనిది సర్వసామాన్యభాష కాదనియు, కొన్నిచోట్ల లార తాదులకంటె (పొథతరమైన భాష కలదనియు, అందుదే నాతని సంకల్పము పూర్తిగా నెకవేరలే దనియ ఇంతకుముందే చెప్పితిని. దానినిబట్టియే కాబో విడుపర్తిహరు ఈ ద్విపదలకు [పొౌఢవాబ్మయ భాండారమున ళాళ్వతస్థానము లభింవదని సంకోచించి ఐసవపురాణమును _వబంధీకరిందచి యుందురు. ద్విప దలు పద్య్మములుగా పరివర్తన చెందుట కిదియే (ప్రథానకారణము. ఇది యెజి గియ గౌరన రెండు ([గంథములను ద్వివదలలోనే రచించుట సామాన్య (పజావ

త?6 టోధనము కొరకే యని తలంపవచ్చును. తలచినచో నీతడా పద్య [పబంధమును (వాయలేని కవి కాడు. *లకణదీపీక' యనెడి ఒక సంస్కృత లక్షణ _గంథ మును (వాసిన పండితు డతడు, ఇంకొక విశేషము: పాల్యురికి సోమన (గంథముల కంటె గౌరన్మగంథములే సర్వసాధారణ మనిపించుకొన దగిన భాషలో _వాయబకిన వనుటలో సందియము లేదు, ఇతర ద్విపద కావ్యములవలె కొక, ఈతని ద్విపద హరిశ్చంద్ర వాజ్యయమున శాళ్వతకీ రిని సంపాదించినది శంకరకవియును, మరికొందరును హరిళ్చందుని కథను పద్యములలో వొదిగి నను వారి కావ్యములు గౌరన కృతిని అధఃకరింపశాల వాయెను. ఆ కథను ఆం[ధవాబ్మయమున ,(పతిష్టించి పదారమునకు, తెచ్చిన గౌరవము గౌరనక్తే దక్కినది. నవనాథ చరి (త్ర ఇది తొమ్మండుగురు శై వసిద్ధుల మహిమలను వరించిన _గంథము. వీరు నామమ్మాత ైవసిద్ధులే కాని వారు చూపిన మహిమలలో శైవమత _పభావ మేమియు లేడు. కాకున్న వారిలో (పథముడును, ముఖ్యుడును ఆయిన మీననాథు డ్‌నెడి సిద్ధుడు శివజేజస్సంభూతు డగుటచేతను, శివునివలన యోగ మార్గోవదేశ మను పొందినవా డగుటచేతను అతడు శెవసిగ్ధుడుగానే పరిగణింపబడెను. తక్కిన ఎనమండుగురు ఆతని శిష్య లగుటచేత వారును ౩ వసిద్ధులుగానే లోకో మున కొనియాడబడుచున్నారు మీననాథుండు:.. ఈ సిద్ధనక్రే మత్స్యేం్యదు డని మరియొక నామము కోలదు శివుని తేజమును ధరించిన ఒక చేపకు పుట్టుటచేత అతినికి మీననాథుడని పేరు వచ్చెను జననవేళనే పార్వతీపరమేశ్వరులు ఆ శశుపును తమ పుత్తునిగా స్వీకరించిరి పరమేశ్వరుడు ఆతనికి అధ్యాత్మవిద్యమ యోగమార్గమున నుపడే శించి ఆ విద్యలను లోకమున (ప్రచారము గావింపుమని దీవించి పంవినై చెను, ఆ సిద్ధుడు నానా దేళశనులు సంచరించుచు రాజమహేందుడను రాజు పాలించు చున్న మాళవదేశమునకు రాజధాని యెన మాంధాతృ నగరమునకు సమీపమున నున్న ఓక కొండగ హలో తపస్సు, చేయుచుండెను. సొౌరంగధరుని వధ జరిగిన వట్టణము ఆ మాంధాతృ నగిరమే కాలుసేతులు తెగి అరణ్యరోదనము చేయు చున్న సారంగథరుని అక్రోశము నాలకించి మీననాథు డాతనిచెంత కేగి ఆదరించి

శ77 ఓక విధమైన యౌగికచికిత్సచే ఆతనికి మరల అ అవయవములు మొలచునట్టు చేసెను. నూతనముగా అంకురించిన ఆ నాలుగు అవయవములు రంగవర్ణము కలవి యగుటచే (నారింజపండు వర్ణము) ఆతనికి చౌరంగి యని పేరు పెట్టి ఈనకు (ప్రథమ శిష్యనిగా చేసికొనెను. చాళుక్యరాజ్తైన మన రాజరాజనరేం్యదున కున్తు ఆ కథకు ఏమియు సంబంధము లేదు, ఆ సంబంధమును ఎవరు ఎప్పుడు కల్పించిరో తెలియదు. కాని, ఆప్పకవినాటి నుండియు అది లోకమున తెనుగుకథగా పచార మయెను, తదనంతరము మీననాథుడు మాల్యవంతమున పరునవేది చింతామణి మొవల%ు ఓషధులను సంపాదించుకొని కొంతమంది శిష్యులను చేర్చుకొని పశ్చిమమున మంగళాపుర మను పట్టణమును చేరెను ఆ సమయమున ఆ పట్ట౫పురాజు మృతుడై యుండుటవలన పరకాయ (పవేళ యోగమున ఆ రాజుశరీరమున తాను (ప్రవేశించి ఆ దేళపురాజై మవోభోగము లనభవించుచు సంతానమునుగూడ కనెను. తరువాత గోరత్షక సిద్ధుడను శిమ్యని [(వబభోధమువలన నిజళరీరమును దాల్చి శిష్యులతో పామవంతమున కేగెను మాంధాతృపుర నమీపమున కొండ ువాలో మీననాథుడు తపస్సు చేయు కాల మున రాజమహేందుని గోగణమున కధికారియైన ఒక గోపాలుడు ఆ తపస్వికి నిత్యము ఆవుపాలు ఆహారముగా సమర్పించెమ. మీననాథు డాతని భక్తికి మెచ్చి చౌరంగి తర్వాత ఆతనిని శిష్యునిగానో, (పళిష్యునిగానో స్వీకరించి సిద్ధుని చేసెను. ఆతడే గోరక్షక సిద్ధుడు. ఆపై అథ్హే ఆర్హులుగానో, బిజ్జాసువులుగానో వచ్చిన మరి ఆరుమం దిని ఆన్నుగహించి, ఉద్ధరించి యోగసిద్ధులను చేసి వారందరితో కలని హిమ వంతము చేరిన మీననాథుడు నలుదెసల యోగవిద్యాపచారము చేయు డని వారిని సంపీవేసెను, చౌకంగి మా్యతము గురువును వెన్నంటియే యుండెను, ఆ శిష్యులలో శీల నాగొర్జునుణు ఆను శిష్యుడు ఆం_ధదేశమునకు వచ్చెను. అతని శిష్యుడు సిద్ధనాగార్జును డను నాతడు థ్రీశ్లైలమును బంగారుకొండను చేయబూ నగా ్రీమవోఏష్టువు ఆతని సాహసమునకు కినిసి తన చకముచే ఆతని శిరస్సు ఖండించెనట ఈ సిద్దుల మహిమలలో ముఖ్యమైనవి రసవాదము, పరకాయ (వవేళము, ఆకాశయానమ్ము, శారీరిక గరిమ, లమీమ మొదలై నవి. ఈ నవవాథచరి.త ఏక కథ్హాశయము కాక పోవుటచేతను, హరికృం దలో గల కల్ప ప్రౌఢిను లేని దగుటదేతకు వాజ్మ పముశ _వసిద్ధి తెళక్కలేదు.

478 కాని ఉపాళ్యాన్‌పాయములుగా నున్నను సారంగధర చర్చిత, వంచక పురో హిశుని చరిత మొదలగు కొన్ని ఘట్టములు రనవంతములుగా, వఠనయోగ్య ములుగా నుండును హరిశ్చ౦ (ద ఈ మవారాజు చరితము వేదవాజ్మయమున, పురాణవాబ్బ్యయమున కావ్యవాజ్యయమునను పసిద్ధి కెక్కెను, వేదవాజ్యయములో బుగ్వేదమునకు చెందిన ఐళరేయ (బాహ్మణమునన్తు పురాణవాజ్బయమున మార్కండేయ పురా ణమునన్వు కొవ్యవాజ్యయమున ద్విపదకావ్యముగా, పద్య పబంరముగా, నాటక ముగా నానా రూసముల బాల్చెను. ఈ కథకు కావ్యవాజ్యయమున రూపకల్పన చేసినవాడు గౌరన యని చెప్ప నొప్పును. ఈ కవి: “దెలంగి బుగ్వేద(పసిద్ధుండ్రై జగతి

వెలయు హరిళ్చం దవిభు పుణ్యచరిత

గవితాచమత్క్బృతిం గాంచి హర్షించి

కివు లందజు శిరకకంప౦బు సేయ!

బచరించి వీనులపండువు గా€ళగ

రచియింతు .... .... అని తన కథకు మూలము బుగ్వేద మని చెప్పుకొనెను అనగా బుగ్వేద (బాహ్మణమైన ఐతరేయ మనియే అర్ధము, కాని, ఆ [బాహ్మణమునందలి కథ కును, ఈ గౌరన కథకును హరిశ్చరదనామ సాదృళ్యముతప్ప వేరొక పొత్తే మియు లేదు. మార్కండేయ పురాణ కథకును ఈ కావ్య కథను కొంత పోలిక కలదు అయ్యు ఆదికూడ గౌరని కావ్యమునకు మూలమని చెప్పదగినది కాదు భాగవత నవమ న్కంధదమున కూడ ఈ కథ నూచనామ్మాతముగా కలదు. కాని ఆ కథ ఇమ్నాకు రాజ వంశానుచరిత కథనమునకు ఆవశ్యక మగుట బట్టి ఉదాహరింపబడినదే కాన్కి హరిళ్చందుని [పాధాన్యమును బట్టి చెప్పబడినదికాదు. మరి గౌరన వారిశ్చందకు మూల మింకే పురాణమున కలదో తెలియదు. స్కాంద పురాణమున నున్నదని కొంద రందురు కావచ్చు. కాని హారిశ్చండుని కథ తెలుగు దేశమున గౌరన కృతినిబట్టియే [పథ్యాత మయ్యెను గాని పురాణమును బట్టి గాదు. పొఠకలోకము వేద పురాణ హరిశ్చం[ద్రకథల

శం న్వరూపమును తెలినికొమటకును, వాటికిని గొరన కథకును గల లేద సాదృశ్య ములను గహించుటకును కుతూహల పడునను ఉద్దేోముతో మొదట వేద పురాణ కథల సారమును ఇచ్చట చూప్పుచున్నానుం ఐత రేయ (బొహ్మాణము నందలి కథ

హరిశ్చందదుడు చిరకాల మనపత్యుడై యుండి తనకు వ్యుతుని వసా డించినచో ఆవిల్లవానినే పకువరించి నర మేధము చేసెదనని వరుణుని వేడుకొని తడన్ముగహమున రోహతుడను పుతుని ఐడసెను. కాని చేసిన పతిజ్ఞ పకారము ఆ నరమేధమను చేయక పుతమోహముచే ఏదో ఒక సాకు కల్పించుచు కాలము గడివి పుచ్చెనేగాని అన్నమాట చెల్లించుకొనలేక పోయెను. ఆతని ఆసత్యవ గనకు వరుణుడు కోపించి శళవీంతునని బెదరింపగా అ రాజు తద్వృత్తాంతమంతయు కుమారునకు విశదపజతెను. అప్పటికి దరనుర్గుహణ యోగ్యమైన వయస్సు వచ్చిన ఆ బాలుడు తండి తనను బలిపెట్టునేమోయను భయముచే అడవులకు పాటిపోయెను. అంతలో వరుణుని శాప ఫలముగా హరిళ్చం[డునకు జలోదఠ వ్యాధి సంభవించెను*

తాను కారణముగా తం(డికి మవోపద నంభవించుట సహింపని ఆ విల్ల బాడు కునశ్శేపుడనెడి యొక ని,పకుమారుని వీలిచితెచ్చి వానిని యాశపళువుగొ జేసి నర మేధముము నెరవేర్చుమని తండడికి సమర్పించెను; హరిశ్చందుడు తన కుమారునకు మారుగా ఆ విపకుమారుని పశువుగా బంధించి యాగసంకల్పము చేయగా దిక్కులేని యా (బాహ్మణ పుత్తుండు బుక్కులతో దేవతలను స్తుతిం చెను. దేవతలు (పీతులై ఆతనిని పాళవిముక్తుని జేసి హరిశ్చందునకు యాగ ఫలము నొసగిరి. ఆతని వ్యాధియు నివారితమయ్యెను, ఆ కుమారు లిరువురును ఆయుష్మంతులై రి. (ఈ నరమేధమునకు విశ్వామితుడే ఆధ్వర్యవము నెరపె ననియు కునశ్శేపుని నిరపరాధ నిస్స్పవాయత్వమునకు వశచి ఆయనచే ఆ విల్ల వానికి స్తుతి పూర్వకమైన వరుణ మంత మువదేశించెననియు డానిని జవిందియే ఆ విల్లవాడు వరుణు ననుగ్రహముచే పాళవిముక్తుడయ్యెననియు. వేరొక గాథ కలదుం)

480 మార్కండేయ పురాణము నందలి కథ

హరిళశ్చందుడనెడి రాజర్షి సత్య వత నిష్టాగరిష్టుడు ధార్మికవర్తనుడునై అయోధ్యానగరమున _పజాపాలనము చేయుచుండెను. ఆ భూపతి ఒకనాడు వేటకై అరణ్యమున కరుగ నా అడవిలో నొక దెఫనుండి “రక్షింపుము రజీంపు' మని న్రి అకందనము వినవచ్చెను. ఆర్హతాణ పరాయణుడైన యా రాజు అఆలయవాక్య 1పదాన మొశరించుచు శీఘముగా ఆ వైపునకు వెడలెను" అచ్చట కష్టపసాధ్యములై నట్టి ఆప్వాతునివద్ద నుండుటకు వెజచునల్లి (బవ్మ విద్యలను విళ్వామితుడు వళపజచుకౌనగోరి బలవంతముగా నాకి ర్షించుచుండె ఎ. ఆద్భుశ్యములుగా మన్నయా విద్యలు అతనివద్ద నుండ వెజచుచు రక్షణ కె అట్లు స్త్రీల కంఠ స్వరములతో నా కోశించుచుండెను. ఆర్హ న్ర్రీజన రశణా ర్ధము ఆ దెనకు వెడలిన హ్రరిశ్చందునకు విశ్వామ్మితుడు కానవచ్చెను గాని మథి స్ర్రీజన మెవ్వరును కానరాలేదు. విశ్వామి(తుడు హరిళ్చందుని హఠా(త్ప వేశమునకు ఆతని జౌద్ధత్యమునకు కోవించి ఆతని వలన ఆలు బిడ్డ్ణయను ధర్మమును, అతడును వెలిగా సర్వరంాజ్యమను దానమడిగి పుచ్చుకొని ఆ

రాజును ఆలుబిడ్డలతో రాజ్యము వెడలనడిచెనుం హరిశ్చం్యదుడు సతియగు చంళదమతితో, నుతుడగు లోపాతాన్యునితో టీవిత శేషమును గడపుటకు కాశకి చేరగా విశ్వామి తు డాతని వెన్నంటి వెళ్ళి తాను పూర్వము హరిళ్చందునిచే చేయింజన యాగమున కీయవలసిన భూరి దక్షిణ నిమ్మని నిర్భంధించెను (ఈ యాగము హరిశ్చందుడు కునళ్ళేపువి బంధించి చేయ సంకల్పించిన నరమేధమై యుండవచ్చును. ఈ [(గంథమున ఆ వృత్తాంతము స్పష్టముగా లేదు.) రాజు ఆ ధనమును నమకూర్చ భార్యను పుత్తుంని ఒక వృద్ధ వొహ్మణున కమ్మి తుదకు తాను కూడ ఒక కాటి కాపరికి

అమ్ముడుపోయి యా బుషి బుణము తీర్చెనుం (బ్రాహ్మణు నింట నూడిగము సేయుచున్న చం్యిదమతి ఉరగదమ్హుడై మర జించిన ఈన కుమారుని శ్మశానమునకు గొంపోయి యెలుగె త్తి యేడ్చుచుండగా కాటికాపరియైన హరిశ్చందుడు ఆమెను సమీపించి గుర్తించి కుమారుని మరణ వృత్తాంళమును విని ఇక భూమిమై _బముకుట నిరర్థకమను నిశ్చయముతో చితి

శీ01

బేర్చుకొని సకుటుంబముగా ఆహుతియగుట కుచ్యుక్తుడయ్యెను. ఆతని నత్ప వర్తనమునకు మెచ్చి దేవతలు వారిని వారించి కుమారుని బదికించి నళరీర స్వర్గనుఖ మనుభవింప స్వర్గమున కాహ్వానించిరి. ఆ చకవర్తి తన (పజలను పీడి తాను స్వర్గసుఖ మనుభవించుటకు నిరాకరింపగా ఆతని [పజాపణయ వృత్తికి దేవతలు మజింత మెచ్చి లోహితునకు రాజ్యపట్ట మొసగి రాజ దంపతు లకు _పజలకు స్వర్గనివాస మొసగిరి.

విమ్మట పళిష్ణ మహర్షి తన యాజ్యుడైన వారిళ్ళందుని నానాహింసలు పెట్టిన విశ్వామ్మితునిపై కినిసి ఆతనిని కొంగివ్నై పుట్టుమని. కాపమిచ్చెను. విళ్వా మిత్రుడు వశివ్యని అడేలు పఉీగా పుట్టుమని పతి శాపమిచ్చెను ఆ బుషలిరు వురు పరన్పర కావ (వతిశాపమువల్ల ఆడబకములుగా మారి కోపావిష్లులై కొంతకాలము పోరాడిరి, ఆ పామర వ్యాపారమును చూచి నహింపలేక (బహ్మ దేవుడు సాఇాత్కరించి వారిని కాంతింపజేసి ఆకలవమును మాన్నించెను.

గౌరన హరిళ్చం*ద

పై రెండు కథలలో గౌరన హరిళ్చంద కథ (_పరానాంళములలో మార్కండేయ వురాణానసారము ఉన్నదకుట స్పష్టమే. కాని దేవలలోకమున వశిష్ట విశ్వామి_తులు కలహించుటయు హరిళ్చం(దుని సత్యనిష్ట్థను గూర్చి తమ పరువును పణముగా నొడ్డి పందెము వేసి వారిద్దరు _పతిజ్ఞలు చేయటయు అనెడి కథా _పారంభమునగల వృత్తాంతము మార్కండేయ పురాణమునలేదు. విళ్వామి_తుడు హరిక్చంథద్రునివెంట తన శిమ్యడైన నత్షతకులి పంపుటయు పురాణకథలో లేదు ఈ నక్షతకపా_త కావ్యములోని (పధానప్పాతలలో నొకటి. ఇవిగాక కాశీరాజు కుమారుని చంపి నగలు దొంగిలించి పారిపోవుదొంగ ఆ నగలు చంద్రమతి కిచ్చుటయు ఆమెయే తన కుమారు చంవిన ఘాతుకురాలని రాజు ఆమెకు మరణశివ్షను విధించి శిర శ్చేదమునిమి త్తము శ్మళానమునకు పంపుటయు, అచ్చటి కాటికాపరి వృత్రిలోమన్న హరిళ్చందుడు ఆమె శీరమమ అఖండింప నుంకించుటయు, ఆతడె త్తిన కత్తి చం్యదమతి మెడలో పూలమాలగా మారుటయు మొదలగు ఆంళశములన్నియు మార్కండేయ పురాణమున లేవు ఇన్ని యుటు లుండ అడబఒక యుద్ధము గౌరన కావ్యమున నేడు కానరాదు, కాని ఆ వృత్తాంత మను ఆతడు కూడ రచించెను. ఈ ద్వివద కావ్యమును మొదట నంన్మ-రింది

శర

(ప్రచురించిన ్రీవేదము వెంకటరాయ శాస్త్రిగారు ఆ కథను ముదణలో తొల గించిరి. ఆ కథాభాగము అనౌచిత్య భాూయిష్టమగుటచే తొలగించితినని వారు ముద్రణ వీకికలో (వాసిరి- శ్రీ కాస్రీగారు దానిని ఏ దృష్టితో తొలగించినను ఫలి తము మాము కావ్యశిల్ప ధర్యబద్ధమై ఆదరప్పాతమయ్యెను. హరిశ్చంద్ర కథకు అనావళ్యకమును వప్వైక్యమునకు భంజకమును అయిన ఆ భాగము తొలగి పోవుటయే మేలయ్యెను.కాని యీ సంస్కారమే గౌరన చేసియుండినచో ఎంతో [పళంసార్హముగా నుండెడిది. ఎట్లను అతడు దానిని రచించినవాడే ఆయ్యెనుగాన ఆ సంన్కారయళము ఆతనికి దక్కలేదు. గౌరన ఆ ఆడబక యుద్ధమును రచించుట పురాణకథను పూర్తిగా తుదివరకు అనుసరించవలె ననెడు కుతూవాలముచే నైయుండును. పురాణ కథలను [పబంధములుగా సరి వర్గింప జేసిన్‌ మన పూర్వకవులలో కొందరు మూలకథనంతను అనునరింప వలెనను కుతూహలముతో (పబంధోచితములు కొని ఉదంతములు కూడ పరి హరింపరైరి. ఆసలు ఏ యే కథానయవముల సంధానము వృస్వెక్యమునకు ఆవళ్య ఈమో ఏవి అనావశ్యక మో విమర్శించి చూచెడి కావ్యశిల్ప దృష్టియే వబంధ కవులలో కొందరికి లేదు. శుద్ధ పబంధయుగ మనివించుకొన్న పదియారవ శతాబ్ది మొదట వెలసిన పవింధములలోనే అట్టి లోపములు కలవు ఇక (ప్రబం రములకు స్పష్టమైన రూపురేఖ లేర్పడని తత్పూర్వ కాలమున వెలసిన ఈ హరిళ్చంద మొదలగు కావ్యములలో అట్టి లోపములుండుటయు వింతకాదు* 1[పబంధ కవులలో నైనను ఏ ఒకరిద్దరు తప్ప కావ్యశరీర ఎంధమున శిల్ప మర్యాదలు పాటించిన కవులు చాల షుంది లేరు.

గౌరన రచించిన రెండు గంథములలో ఆతని కవియశమునకు నిధాన మైనది హరిశ్చంద్ర కావ్యమే- నవనాథ చర్షిత సారస్వత విద్యార్థులకును, పరి శోధకులకును తప్ప సామాన్య పాఠకలోకమునకు కొంత దూరమయ్యెను. దీనికి మొదటి కారణము ఆకథలుసర్వలోక పూజ్యుడై న హరిళ్చం్యదునికథను పోలినవి కాకపోవుటం ఇది సహజమే. కావ్యపళస్థికి కవిరచనా సామర్థ్యమే కాక కథా నాయకుని మహత్త్యము కూడ కొంత కారణము* రెండవ కొరణము నవనాథ చరితలోకంటె హరిశ్చం[దలో గౌరన శిల్పకౌళశలము పరిణతిచెందుటం [పథమ రచనలో కొనలు సాగుతున్న రవసంపాదనము, పాత చిితణము, స్వాభావికత,

శరర

బౌచిత్య పరిపాలనము మొదలైన సాహిత్యగుణ లతికలు రెండవ _గంథములో పరిపూర్ణ వికాసము చెంది మనోహరముగా వాసించెనుం

గౌరన రూవచి తణమును అతిస్వాలావికముగ, ఆతిసుకరముగ చేయ గలడు. స్వభావచ్చితణమునందు. కూడ అట్టి సామర్ధ్యము కలవాడే. ద్విపద పంక్తులను మలచుటలో ను, దేశితశమును వెలార్చుటలోను పాల్కురికి సోమనా థునితో పందెము చరచి పరుగెత్తెడి వానివలె పొడగట్టును. ఒక్కొక్క యెశ ఆ వందెములో సోమనాథుని అత్మికమించిన సందర్భమలును కలవు, కబ్ద [(వయోగ నికంకుళత్వమున సోమన కంటెను ఎక్కువ న్వతంశుడు. ఇంచు మించు ఈతినితైలి వ్యావవోరిక భాషయేమో అనువించునంత ధారాళముగా నుండును. మరియు తెలుగులాషలో వాస్యరసము లేదనెడి వాదును పోగొట్టీన (వథమ పూర్పకవి ఈ గౌరన శ్రీనాథుని ,కీడాభిరామములో కొంత హాన్య మున్నది కాని ఆది మందవోన మాత వర్య్మవసితముగా నుండును, గౌరన సాధించిన వాస్యము విరగబడి నవ్వునట్టు చేయును

ఈతని వోస్యరచనకు నిధానమైన (ప్రాతలు ఉదాత్త ప్వాతలతో (పతి యోగమున నిబ్బబడి వరమహాస్యా స్పదమిలయ్యెను. నవనాథచర్మిితలో (తిలోక నుందరియైన రాజకుమ్హా_ర్డెను కామించి నానావిధములై న పావచేష్టలు చేసిన మర్కటరూవవంచక పురోహతుడు ఆ యువతి సౌందర్యకాంతి పటలము దిగమింగజూచెడి మసిబొగ్గువలె పరమ వాస్యాస్పదమకుటయే గాక గర్లణీయ మును అయ్యెను. అట్రే మహాపత్నివతయు (పథమ చ్యకవ ర్తి భార్యయునైన చందమతిచే నూడిగము చేయించుకొనెడి పరమ నిర్భాగ్యపురోహితుని గయ్యా? పెండ్లమై కలహకంఠి చందవతి పృాతతోడి _పతియోగమున జుగుప్సావవా మును, గర్హణీయమును అయ్యెను

మరియు ఇంకొకవి శేషము. గౌరన కేవలము 3 వుడు కాకపోయినను విను ద్వేషి కాకపోయినను వై ష్టవ మతము పట్ట కొంత అసహనము'" కలవాడనుట మా(తము నిజము. కాలళౌశికుని రూపవర్షనలో గౌరన ఆతనికి వైష్టవచివ్నా మైన పట్టె వర్థనములు పెట్టి వెష్టవము మీద తన కున్న అక్కసును తీర్చుకొనెను- ఆ (బాహ్మణుని హేయమైన వృదత్తియు, రోతపుట్టించెడి రూపమును మిత్తికూడు

కీర్రిక కుడిచి సంపాదించిన ధన సంచయమును వర్ణించుటలో శవి కాలకౌశికుని పరమ నీచ పురోహిత జాతికి పతీకగా జేసెను మన సంస్క్పృతాం(ధ్ర వా్ఞయములలో విదూషకాది వోస్యప్పాతలన్నియు శ్తైవ వైష్టవాది శాఖా భేదములేని స్మార్త (వాహ్మణ పాలే. గౌరనమా,(తము ఈ వింత మార్గమును (తొక్కి విశ్వేశ్వర క్షేశమైన కాశిలో శ్రీరంగ కేత లక్షణమును (పవేశ పెట్టిన వాడయ్యెను. ఇందు సందర్భ శద్ధిలేదు. అబు రి ట్రై ఫ్‌ జాల

దగ్గుపల్లి దుగ్గన ౧ గొ (౧

విల్లల మజ్జి వినవీరథ _దుండు ్రీశాథునకు పరోశ శిమ్యడై యుండునని ఊహించిననుు దుగ్గన మాతము _పత్యత శిష్యుడే. ఈతడు కాంచీ మాహా త్మ్యము నాచికేతూపాఖ్యానమును రచించెను, ఇందులో మొదటి దానిని చంద లూరి గంగయామాత్యుని కుమారుడ్తైన దేవయామాత్యున కంకిళము చేసెను. రెండవ దానిని ఆ కృతిపతి యొం్కు సెదతంగడి కుమారుడైన గంగయా మాళత్యున కంకితము చేసెను ఈ గంగయామాత్యుడు ఉదయగిరి రాజగు బసవరాజు నొద్ద మంత్రిగా నుండెను. వీరు విజయనగర రాజైన సాజువ నర సింహ రాయలకు సమకాలికులు. సొకువవంళ రాజులు విజయనగర రాజ్యము నకు సామంతుల్లై చందగిరి రాజధానిగా కొంత భూభాగమును ఏలుచుండిరిం (పొథ దేవరాయలు తరువాత విజయనగర రాజుల అసమర్థత చేత కేంద పరి వపాలనము క్షీణీంపజొచ్చెను. ఆ సంగమ నంళ రాజులలో తుదివాడైన విరూపాష రాయని కాలమునకు ఆ కీణదశి మరింత ఎక్కువ కాగా, నామంతుడైన సాళువ నరసింహ రాయలు విజయనగరమునకు తరలివెళ్ళి కేంద _పభుత్వమును స్వాధీనము చేసికొనెను.

ఇతడు కాంచీ మావోత్మ్యమును గంగయామాత్యుని పినతండ్రి కుమారు డైన దేవయామాత్యున కంకిత మొనంగినట్లు, నాచి కేతూపాఖ్యానమున కృతి పతియైన గంగయామాత్యుని _పసంగమునలన తెలియుచున్నది. ఉ॥ “*మా వినతం[డి గంగయ యమాత్య శభామణి, తత్సనూభళవుం

డై పెనుపొందు. దేవనచివాగణి కిచ్చితి వాంధలాష( గాం

చీపురనాథు దివ్యకథ! జి[తతరంబుగ విస్తరించి; నీ

వోపుదు వార్యహృద్య మరురోక్తుల సత్క్బృతు .లొప్పః జెప్పంగన్‌”

ఇచట కొంచీపురాధీశ్వరుడనగా ఏకా_మేశ్వరుడని అర్థము,

“కాంచీపురనాథు దివ్యకథం జితతరంబుగ వి_స్సరించి” అని గంగయా మాత్యుడు పేర్కొనుటవలక్క అవి ఆప్పటికి రళోల్ససితమైన (గంథముగా

486

(వళన్తనాంది యుండునని ఊహింపవచ్చును. కాని ఇప్పడా (గ్రంథము లభ్యముకాదు.

ఇక నాచికేతూపాఖ్యానము గురించి :

నాచికేతుని కథ కఠోపనిషత్తు నందును, మహాభారతము నందును కూడ కలదు, కఠోపనిషత్తిను ఐట్టి=

కౌద్దాలక మహర్షి విళ్వజిద్యాగము చేయుచు గోదాన సమయమున (వాహ్మణులకు సీరసగోవుల నిచ్చుచుండెను తండి అట్టి చిడివి గోవులన దొన మిచ్చుట నిష్ఫృలమని భావించిన నాచికేతుడను కుమారుడు నన్నెవరికి దాన మిళ్తువు అని చిడిముడి పాటుతో _పశ్నించెను, ఆ తండి వినుగుజెంది “నిన్ను మృత్యువున కిచ్చెద'ననెను వెంటనే కుమారుడు విగతజీవుడై యమలోకము చేరెను. అ సమయమునకు యముడు ఇంట లేకుండుటచే ఆయన రాకకై నిరీ షించుచు, ఆ బాలుడు నిరావోరుడ్లై మూడు దినమలందే వేచియు:డెనుం యముడు ఇంటికివచ్చి ఆ వీల్లవానిని మూడు డినము లుపవసించినందుకు మూడు వరములు కోరుకొమ్మని ఆనతిచ్చెను అప్పుడు నాచికేతుడు వరుసగా మూడు వరములు కోరెను.మొదటిది తనతం డి తన యెడ యథాపూర్వకముగా పనన్న చిత్తుడశట. రెండవది స్వర్గ పావ్లి సాధనమైన ఆగ్నికార్యము తనకుపదేశించుట మూడవది ఆత్మత_త్త రహస్యోపదేశము చేయుట. యముడు _పసన్ను డె మొదటి రెండు వరములను [వసాదించెను. మూడవది చెప్పరానిదనియు, ఆతి గువ్యుమనియు, దానిబదులు కావలసిన సామాజ్యాది సర్ర్వైశ్వర్యములను కోరు కొమ్మని ఆనతిచ్చెను. తత్తబిజ్ఞాను వైన ఆ బాలుడు ఆ రహస్మమే కానలయు నని పట్టుబన్టైను తుదకు గత్గన్సరము లేక యముడు _ (బహ్మవిద్యను ఆ విల్ల వానికి ఉపదేశించెను. ఈ _బహ్మవిద్యా (పదానమే ఆ ఉపనిషత్కథలోని [ప్రధాన భాగము. అది ఆత్మ తత్త్వ నిరూపకము. ఇక భారత అనుళాననిక పర్వము ననుసరించి-

బొద్ధాలకీ యను బుష్‌ ఒకనాడు తాను నదిఒడ్యన మరచివచ్చిన సమిత్కు శాది 'యాజ్జీయ వస్తువులు తెమ్మని తన కుమారుడైన నాచికేతున కాజ్టావించెనుం ఆ విల్లనాడు నది చేరునప్పటికి ఆ వస్తువులు (ప్రవాహమున కొట్టికొని పోగా, ఆతడు ర్నిక్రహ_స్తములతో ఇంటికి తిి*వద్చెను. తర్యడి తన నిత్య కర్మామష్టాన

కం? మునకు భంగము వచ్చుఖచే కుమారునిపై కినిస్తి నీవు యముని కూడ బొమ్మని శవించెను వెంటనే కుమారుడు నిర్జీవుడ్తై పడిపోయెను. తం డి వళ్చాటల్రిపుడై పిల్లవానిని ఒడిలో పెట్టుకొని ఆ దినమంతయు దుఃభించుచుండగా మరునాటి ఉదయము పుతుడు పజీవుడై తండికి యమదర్శనముమగూర్చి ఆతడు చూవిన పుణ్యలోక మొలను గురించియు వివరించి నుతోషము కలుగజేసెను. తాను చూచిన పుణ్యలోకములలో కెల్ల గోడానము చేసినవారు నివనీంచెడి లోకము సర్విభోగనమన్విత మైన అత్యుత్తమ పుణ్యలోక మని వివరించి చెప్పెను ఈ కథ గోదాన భావమును తెల్పుటకు ఉవాహరణముగా చెప్పబడినది. ఈ నాచి కేశుని కథ వరాహపుంాణమునను కలదుం నాచికేతూపాఖ్యాన కథ :

(ఐహ్మామాననపు(తుడై న ఉద్దాలకుడను టుషి అరణ్యములో నైన్టిక (బహ్మచారియై కిపన్సు చేయుచు, తోడి మును లాతనిని వివాహము చేసికొను మని హెచ్చరించినను అతడు తన (వతమును వీడక నిష్టాగరిష్టు డై యండెను. _ఐహ్మ వచ్చి చెన్పినను తనపట్టు వికువకుండుటచ్చే చతుర్ముఖుడు కోవించి “నీకు జనించిని కుకూరుడే నీకును నీ భార్యకును వివాహము చేయగలడు” అని అసంభావ్యమును అనూహ్యుమును అమిన ఒక సంఘటనను కాపముగా (వతిపా దించి పోయెను. ఆంత కొలది దినములకు ఉద్దాలకునకు ఓక యువతితో స్వప్న సమాగమము కలిగెను. అతని (బవ్యూచర్యదీక భగ్న మయ్యెను.

ఆఅ మరునాడు మనస్వినీ రఘుమహారాజుల పు తిక యస చందాపతి చెలిక_కైైలతో నదిలో జల కేశీవివోరము చేయుచుండగా, తామరస ప తపుటములో పొదుగబడిన ఒక పద్మము ఆమెచెంతకు నీటిలో కొట్టుకొనివచ్చెను- ఆ పుష్పము ఉద్దాలక తేజ సృంభృతము, ఆమె ఆ పుటమును విచ్చి ఆ పుష్పము నాఘాణీం వగా ఆమెకు నసద్యోగర్భచిహ్నములు పొడసూ పెను.

ఆమె మికి;లి నిర్వేద ము పొంది చెలిక_లైలచేత తలిదర్శడులకు తన చు?స్థితిని విన్నవింపజేపెను. తండి అమెకీలమును శంకించి కారడవిలో విడిచి పెద్దను. ఆమ లజ్జా భయ విహ్వలయై అరణ్యరోదనము చేయుచుండగా, ఆనమీ పమున ఆశమవానియై యున్న తృణబిందుమహర్షి సీతని వాల్మీకినలె అమెను ఆదరించి ఓదార్చి తన ఆశ్రమమునకు గొంపోయెను- ళొన్ని నాళ్ళకు ఆమె

శీరి8ి

మగశశువును పసవించెను, తృణదీిందు డా విల్పవానికి జాతకర్మాదు లొనర్ని “నాచికేతను”డని పేరిడెను.. చందావతికి మృాతము మనళ్ళాంతి లేకుండెను. ఆమె బువికి తెలియకుండ, ఆ పిర్లివాని నొక పేటికయం దుంచి “దేనతలు నిన్ను నీ తండిపాలికి చేర్చెదరుగాక” యని నదిలో విడిచెను విధివిలాన చే, ఆ పేటిక ఉద్దాలకుడు నదిలో స్నానము చేయుచుండగా అత*చేతికి చిక్కెను. అత డా పేటికను తెరచి చూచి పిల్లవాని న్నాశమమునకు తీసికౌని పోయి ముద్దుగా పెంచుచుండెను ఇట్లు కొంతకాలము గడచినది

అచ్చట చం దావతి ప్కుతవియోగ వ్యాకుః చితమచై ఆ వ్‌ల్లవా డెచ్చటనై న కంట బడునేమో యనెడి ఆళతో, అడవులలో సంచరించుచుండగా నొకిచోట ఆ పిల్లవాడు కానవచ్చెను. ఆమె వానిని గుర్తించి ఆతని ఉనికిని గురించియు, జీవితమును గురించియు [వశ్నింపగా, వాడు ఆమెను తమ ఆశమ కుటీరమునకు తోడొ్క,, ని పోయెను. ఆ సమయమున ఉద్దాలకుడు ఇంట లేడు చందావతి అతడు వచ్చులోపల కుటీరమును చక్కిగా శుభపరచి నానాలంకార శోఫితము చేసెను. అంతలో ఉద్దాలకుడు వనాంతరము మడి ఇంటికి తిరి వచ్చుట గమనించి ఆమె చాటుచాటునకు పోయెను. ఆ మౌని అ అఆలంకారమును చేసినవా రెవ్వరని ఆ పిలవాలి నడుగగా, ఆతడు చందావతిని తం్యడియెదుటకు రావించెను. ఆ ముద్దరాలు _పేమ లజ్జావనతవదనరై మౌని యెదుట నిలబడగా, ఆరడు తన స్వవ్నసమాగత సుండరి ఆమెయే యిని గుర్తించి ఆమెను చేరదీసి భార్యగా స్వీకరింపదలచెను. ఆమె తన శీలము నిష్కళంక మని తలిదండు లంగీకరించ్చి విధ్యుక్రముగా పరిణయము చేయట తన కథిమత మని మౌనికి విన్నవించెను. ఉద్ధాలకుని ఈవ్వార్త వినిన రఘుమహారాజు, తన ప్యతిక నిష్మళంకచరిత యని నిర్ధారణ య*టకు సంతసించుటయే గాక, (బ్రహ్మమానస ప్యుతుడు తనకు అల్లు డయినందులకు ఆనందభథరితుడై వా రిరువురకు వైభవొో పేతముగా పెండ్రిదేసెను. తల్లిదం_డుల వివాహవేళ నాచికేతుడు పెండ్రి పెద్దలలో తానును ఒక్షడ్లై వచ్చీరావి మాటలతో, తెలిసీ తెలిమని చేన్చలతో పెండ్లిపందిరి కొక ఆపూర్వశోభ తెచ్చెను. “నీకు నీ భార్యకు వివాహము చేయగల” డన్న (ట్రవ్మావాక్యము ఈ విధముగా సథలమయ్యెను చందదావతి పెనిమిటితో ప్పుతు నితో ఆ్యశమమచేరి బుషిపత్నిగా జీవితము గిడుపుచుండెను. ఇంతవరకు ఈ భాగము కథలో పూర్వలళాగము అని చెప్పవచ్చును.

శ0

ఇక ఉ త్తరభాగము: ఒకనాడు ఉద్దాలకుడు నిక్యాగ్ని వో తకార్యమునకు సమితుుళాఏఎ లను తెమ్మని కొడుకును నియోగింపగాా అతడు కర్మానుస్టానము కంటె (బహ్మజ్ఞాన సముపార్ణనము మేల్తరమని దానికి పయత్నించుట _శేయ సని తం డితో వాదమునకు కడంగెను. తండి కుమారుని అవిధేయత సహింపక యముని చూడబౌమ్మని ళవించెను. ఆ పిల్లవాడు మృతుడ్డై యముని చూచి వచ్చి తాను యమునివలన వినిన ఆత్మ విద్యారహస్యమనము తండితో పాటు అచ్చట సమావేశమైన బుషు లందరకు వివరించి చెప్పెను.

ఈ గంథము అసంపూర్ణముగా కానవచ్చుటచే ఆ పైన తీేమైవడో ఊహింపవలనినదే కాని, తెలిసి చెప్పదగినది కాదు బఐహుళః కరోవనిషతు నందలి కథవలె ఆతృజ్ఞానమే _శేషతర మనెడి ధర్మ (ప్రతిపాదనతో [గ్రంథి పరిపమా_ప్త్రమెయుండును,

ఈ కథలో ఉత్తర భా;మున ఉపనిష్కథతోకు, భారత కథతోను సమానమే. కాకపోతే లారత కథ గోదానమహ_త్ర్వమునకు సిదర్శనముగా చెప్పబడ్డది. ఉపనిషత్కథయు ఇదియు ఆత్మత త్త నిరూవణార్థము చెప్ప బడ్డది, కోపనుడైన తండి విల్ణవాని౨ి శవించుటయు వాడు యమళోకమునకు పోయి యముని దర్శించి వచ్చుటమయు మూడింటను సమానమే. ఇక (వబంధ కథ యందలి పూర్వ భాగము విల్లవాని అపూర్వ జననము గురించియు, ఆతిని జననీ జనకుల అవిజ్ఞాత దాంపత్మ సంఇంధము గురించి, అమటన ఘటనా సమ ర్థమైన విధి విలాసము గురించియు అత్యమృుతముగా సంధానింపబడిన ఒక చిత కథ. ఇట్టీది ఆం్యధ వాజ్బయమున ఇంకొకటి లేదు. ఈ కథా నిర్వహణములో దుగ్గన చూవీన కథన కౌళశలము ఎజ్జిక తిక్కనల కథన కౌళలముతో సాటి వచ్చుచున్నది, భారత కవిత్వమునకు బౌచిత్యము జీవగజ్ఞ్లు, (ప్రబంధ కవు లందరు, భారతమును పునః పునః పఠళనము చేసినవారే అయ్యు, భారతము నండలి జౌచిత్య సౌందర్యము నలవరమకొన్న వారు చాఎమంవి లేరు. అనంఠా మాత్యుడు వీంగళి నూరన మొదలగు కొలది మందిలో ఈ దగ్గుపల్లి దుగ్గన ఒకడు. విశేషించి చం్యదావతి యడవులపాల్లై తనకు వచ్చిన నిష్కారణ నిందకు విలవించు సందర్భమునను, తృణవీందు బుష్‌ ఆమెను ఆదరించి ఆ్యళమమును చేర్చు పందర్భమునను, దుగ్గన తిక్కన సోమయాజి నిర్వచ

(63)

శీ90

నో_త్తర రామాయజమః నందలి సీఠావివాసఘక్టము తనరచనకు మేలు బంతిగా మనోనయనముల యెదుట నిల్పుకొనెనా యని తోచును, మరియు చందావతి మహారాజ పుతిక యైనను, అమె బాల్య యొవనములకు వర్డించు సందర్భమున శ్రీనాథుని బావమరది అవయవ సౌందర్యాడి వర్ణన పొంతపోక ఆమె భావి జీవితమునకు (ప్రాతిపదిక కాదగిన సాధరుగుణ వర్చినములతో ఆ సుగుణ నుందరిని చితించెము. బుషి పత్నిగా ఆృశమ జీవితమును గడుప నున్న ఆ రాజకునూరీ శళరీరసౌందర్య వర్ణనకంటె మానసిక శారీరక సాధువర్త నల వర్జనమే కథాచిత్యమునకు ప్యాతౌచిత్యమునకును అనువై యుండునని రసజ్ఞులకు నేను చెప్ప నక్కరలేదు, మిరి దుగ్గన శ్రైలియు ఎజ్జన ౩లివలె సొధుతా సుందరమును (పనన్నతా మపి"తమును ఆయి ఈ కథలే తానై అతని క ర్హృత్వమును వరించినదా? అని స్ఫురింప జేయును. రుగ్గన (భ్రినాథుని మద్దు మరదియయ్యు కవిసార్వభౌముని భావగతికాని శబ్దగతికాని ఆలవరచుకాన్న వాడు కొదు ఆ గురువు వెంట ఎంతకాలము తిరిగినను ఆ లి అభ్యసనింప ఇలెనని సయత్నించినవానివలె తోచదు. శ్రీనాథుని శృంగార వర్ణనోల్బణము గాని, |పొథ సమాస ఘటనగాని దుగ్గనకు పట్టుపడలేదు. ఆ పద్ధతియే అలవడి యుండినచో అది ఈ కావ్యరచనకు అక్కరకు చచ్చెడిది కాదు. మరియు, ఇతనిది పారమార్థికపరాయణమును, శమ నంపన్నము.నై న చిత్తరృత్తి. కావుననే ఈశడు దై వపరమైన కాంచీ మావోత్మ్యమ.ను, (బహ్మజ్ఞాన పరమైన నాచికేతూ పాఖ్యానమును రచించుట కర్త డయ్యెను*

ఈ నాచికేతూపాఖ్యానముకు కృతివతిలైన చందలూరి గంగయా మాత్యుడు దీనినేకాక్క నంది మల్లయ్య ఘంట సీంగయ్యల (పటోర చం దో చయమును కూడ కృతి పుమ్చుకొనెకు, ఆది అగ్వ్వైత తత్త్వము ఆంతరార్థ ముగా గల వేదాంత (గంథము- ఆ మంత్రివర్యుడు *సంసారయోగి యని (వటోధ చందదోదయ కర్తలు వర్ణించిరి, కావుననే కాంతరస (_పరఠానములును జ్ఞానోపదేశకములు అయిన పై రెండు _గంథములకు కృతిపతి అయ్యెను నాచికేతూపాఖ్యానమను (గంథమును మిక్కిలిమల్లికార్డనుడనెడి ఒక కవికూడ రచించెను ఆది దుగ్గన కావ్యము నెదుట నిలువజాలదు. నిల్చ్పకూడదు.

న

రి తి పిల్లలమజల్రీ పిన వీరన న. 69 ఇతడు రచించిన [గంథములలో లోకమునకు లలించినవి రెండు. క్రై మిని భారతము, శాకుంతలము పోయిన వింకెన్నో కలవటం. ఈ రెంటిలో వ్లైమిని భారతమే ఉత్తమ రచన. ఇది సాళువ సింగరాయనికి (1485-98) కృతి. కాకంతలము దీనికి పూర్వరచన యగుటడే 14 0 [ప్రాంతమురాటిది కొవచ్చును. ఇతడు శ్రీనాథునకు శిమ్యడని కూడ నొక వాడుక కలమ, (వత్యశ శిష్యత్వము సవ ర్థించు నాధారము లేవియు లేకున్నను, పరోతముగా నైనను శిష్యుడని చెప్పక తప్పదు. ్రీనాథు డొనగిన [పబంధ శైలీ భితను కా నౌకచేత నందుకొన్సి యింకొకచేత దరువాతి _పబందకవుల కందిచ్చినదీ శిష్యుడే. నై షరమునకు శ్రీనాథుడు శృంగార నైషధమని పేరు పెట్టినట్లుగా ఇతడు తన [గంథమునకు శ్కంగార కాకుంతలమని పేరు పెట్టుటలోనే ఆ శిష్య త్వము వ క్రమగుచున్నది శాకుంతలము ఈ శృంగార ళాకుంతలమునకు భ్రాకతములోని దుష్యంత చరితము కొంతయు కాళదానుని నాటకము కొంతయు మూలములు, ఈ రెండు మూల ములకంటె భిన్నముగా గవి స్వయముగా కల్పించిన _పకరణములును కొన్ని కలవు, ఈ విషయ మీ [గంథముననే కృతిపతిమైన చిల్లర వెన్నయామాత్యు డన్నట్లుగా కలదు. ఆ వాక్య మిది: “భారతపోక్త కథ మూల కారణముగ: గాళిదాసుని నాటక [కమము కొంత తావకో_క్రికి ఆభికవశ్రీ వహంపం గూర్మి6 గృతిసేయు నాకు కాకుంతలంబు కాళిదాసు నాటకములో విపలంభాత్మకమైన ఉత్తరార్ధ మితడు కైశాన లేదు. భారతమునందువలెనే ప్పత్త్ర్రిసహితయై.న శకుంతలకు రాజాస్థానమున

శీ9లి

భర్పసంయోగము కల్లిందెను. పూర్వాస్థమున బుషుల పార్ధన, రాజు నాశమ 1పవేళము, వృవజల సేచనావసరమున శకుంతలాదర్శనము, కణు్యుని సోమ తీర్థ గమనము, ఆకనూయా (వియంవదల ఘటనాకుశలత, ఆంగుశీయక (పదా నము మొదలగు రసవంతములై న అంళములు కాళిదాసు నాటకమునుండి కయి కొన్న వేం ఆపై కళథమా[(తతము భారతానుసారి. నూ తృ్పప్రాయముగా చెప్ప వలయునన్న కథా వికాసము నాటకానుసారి యనియు తత్పరిణామము భారతాను కారి యనియు జెప్పవలెను.

నడుమ నడుమ కఏ స్వయముగా కల్పించిన ఘట్టములు కొన్ని కలవు. “కానకోక్షికి నభినవథ్రీ వహింపి అన్న కృతిపతిమాట వాటివలననే సార్దక మగును. కథా (ప్రధానమైన భారతమున ఈసన్నిర్ధిప్టములును, (పదర్శన (పదానమైన నాటకమున ఆస్తానకములునై న కొన్ని సన్ని వేళములను సందర్భాను గుణముగ వీరన విపులముగా వర్ణించెను. _పబంధమైన ఈకృతి కా వర్జన లుచిత ములే యగును. ఆవి హసస్తీపుర వర్ణన, మృగయా వర్తన మొదలగునవి.

అన్నిటికంటెను ముఖ్యమైన స్వకల్చన శకుంతలా జనన వృత్తాంత కథనము. భారళిమున శకుంతలయే తానై యి వృతాంతమును దుష్యంతు నితో చెప్పెను. ఆది సరసముకామి విదితమే. అందుచేతనే కాశదాసు ఆ కథను చెలిక తెలనోట అతి వినయ లజ్ఞాన్వితముగా నౌకటి రెండు మాటలతో సూచించి అర్థొకిలో విడిది పుచ్చెను. ఎట్లయిన నా కథ న్త్రీజనో క్రమగుట కంగీకరింపక వీరన దానిని కణ్వశిష్యునినోట చెవ్పించెను. ఇతని సంకల్పము మంచిదే కావచ్చును గాని, కార్యము మాతము చెడినది. ఏ వికారము నెరుగని ముగ్గుడెన ఆ్మశనమబాలకుడు మేనకా విశ్వామితుల _ పచ్చిళ్ళంగారమును మజఠజింత పచ్చిగా వర్దించుట “ముల్లుపుచ్చి కొజ్టడచిన చంది మయినది. వక్ష విశేష వివేచన చేయక పోబట్టి ఈ అనౌచిత్యము తటస్టించినది. ఈదోషము పెక్కు (గంథములలో కానవచ్చును. దీనిని గురించి నన్నెచోడుని కుమార సంభవ [పశరణమున స్పవ్పలుషులు పార్వతిని వర్చించిన సందర్భమున వివరించితిని=

కాళిదాసు తన నాటకమున మానవ్యపకృతికి మానవేతర ప్రకృతికి ముష్యా శమమున సాధించిన అభిన్న సొజాత్యము విన వీరనయు చేజార్చ్భక కొంతవరకు సాధించెను కాని, ఆశ్రయమునకు మూలాధారమై దివ్యతేజో

శ్రి

రాశియగు కబ్వపాత మీ (పబంధమున కొంచెము కలుషితమైనది- నాటకమున దేదీప్యమానమగా వెలుగు నా జ్యోతి (పబంధమున మసకగా నున్నది. ఈ _పబంధమున శకుంతల నత్తింటి కంపునపుడు కణ్వుడు పల్కిన పల్కులలో ఎంత ఆర్ద్రత ఉన్నను, బుషి ౫నోచితముగాని పేలపత ఆ ఘట్టమునకు కళం కము తెచ్చినది. కుమాద్రైకు ఆయన చేసిన ఉపదేశముకూడ అతి బాలనమే యైనది నాటకమున గర్భస్థానమున ఉన్న నాల్గవ ఆంకముననే కణ్వప్పాత యొక, పవేళ న్నిష్కమణలు జరుగును. పర్వతశిఖరముమీద పెట్టిన అఖండ థీవము కొండ కిర్ముపక్కలకు వెలుగు నానగునట్లు నాల్గవ అంకమున జ్యోతి వలె (పతిష్టింపబడిన కజ్వపాాత నాటక పూర్వోత్తర భాగములకు దీీవ్లి నొసగి చది. ఉత్రరభాగమున ఆపాత లేకపోయినను, ఆ శీజము అంతర్వాహినిగా (వవహించుచునే యున్నది. కణ్వప్మాత కా మహత్త్య మీ _పబంధమున రాలేదు*

కాళిదాను నాటకమున వ్యంగ్యముగా బుష్యా(శమమునకు రాజాస్థాన మునకు గల కారతమ్మ మహ త్త్రము నాటకముయొక్క పూర్వోత్తర భాగము లలో నెంతో సున్నితముగా (వదర్శింపబడినదిం (ప్రాణుల పరస్ప్వసంయోగమున క్నాశమములు స్థానములు ; వాని వినియోగమునకు రాజాస్థానములు నెలవులు. అకలుష చిత్తవృత్తికి నిర్మల(ప్రేమకు నా శమములు తావులు ; కాపట్యమునకు చిత్తాందోశనమునకు, అసూయలకు రాజాస్థానములు నిలయములు. కేవల కామ (సేరితమైన దాంపత్యము సౌందర్యసాపేష మైనది. పవితమును, స్థిరమును కాదు. ఆకామ మను కావు రూపతపోబలముచే ఇాళితమై సౌందర్య నిర పేష మయినపుడు లోకపావనమును దివ్యము నగును. కాకుంతల నాఓకమున అంత ర్ఫ్చూతమై యున్న జీవిత మహాధర్మము లివి. ఈ మవోధర్మములను పరామ శ్మించు నుద్దేశముతోనే ఆ జగదేకకవి భారతకథకు భిన్నముగా ఒక (పణాళికను నిర్మించుకొౌనెను. కాళదానుడే చేపట్టకపోయినచో శకుంతలా వృళత్తాంతమునకు లోకమున ఈ పూజ్యతయే లేదు. భారతమునందలి అనేకోపాఖ్యానములలో నిది యొకటియై యుండెడిది. పినవీకన భారతానుసారిగా కథను ముగెంచుటదే ఈ (ప్రబంధము నాటకి మహ త్త్వమును కోల్పోయినది నాటకమునుండి గహిం చిన పందర్భములలో నక్కడక్కడ సంస్కృత శ్లో:ములను కొన్నింటిని చక్కగా తెనిగించెను ఆ తెనిగింపు ఇంచుమించు శ్రీనాథుని అనువాద పస్ధతిలో నున్నది. అంకును శ్రీాథుడ. న్తైషవమున రూపిన శద్దానుకరణ సమాసాను

తీరిక కరణ చమత్కారము లుండవు. మరి హరవిలాసమునందలి గౌరీకళ్ళాణమున థ్రీనాథుడు చేసిన కుమారసంభవ క్లోకామువాదమునకు విన వీరన అనువాదము మిక్కిలి సన్నిహితముగా నుండు ననుట పత్యము. గౌరీకళ్యాణమనందు వలె శృంగార ళాకుంతలమునందును భావానువాదమే (వథానముగా ఉన్నది కాళి దాసుని కవిత్వముతో వీరే కాదు, ఏ ఆనువాదకుడును చెలగాటలాడలేదు. ఈ కవియే ళాకుంతళమంతయు నాటకమ.గా తెనిగించినచో మన వాబ్మయమున నాటకము లేని కొజత చిరకాలము కిందటనే తీకట యటుండ, సంవ్క్కత నాటకామువాదము.లకును మంచి యొరవడ్‌ యేర్చడియుండెవిది. అకవాదమునకు కొన్ని ఉదాహరణములు '-- “|గివాభణ్లాధిరామం ముహురనుపతతి స్యన్ధనే బద్ధ దృష్టిః పళ్చార్ధేన |పవిష్ట శృరవతనలియా భూయసా పూర్వకాయమ్‌ దర్నై రర్ధావలీరై శమ వివృతముఖ భంళలిః కీరవర్మా పళ్యోద_గ ప్లవత్వా ద్వియతి బహుతరం స్తోకముర్వ్యా మృయాతి; ” చ |*విలు(గొని వెంటవెంటం బృథివీపతి రా శరపాతశీతి, దా మల'గి మలం% కన్గొనుచు మార్గము _కేవకు నడ్డగించుచున్‌ నిలుచుచు. గొంతకొంత గమనించుచు నరము మేనిమేసి ద ర్భలు వివృతాస్య పార్శ్వముల రాలగ మింటికి జౌకశించుచున్‌.”ో “అసంశయం డీత్ర) పరిగవా కమా యదార్యమసాా మభిలాష్‌ మే మనః సతాం హీ సన్దేహ పదేవు వస్తువు (వమాణ మనన్తఃకరణః పవృ త్తయఃం” ఉ॥ “సందియ మేల యీ వికచసారసలోచన రాజప్పుతినా డెందము మౌనికన్యల( ఐడిం జననేరదు నిక్కువంబ యే చందమునందు సంశయ విచారవదం బగునట్టి వన్తుసీ మం దమ చిత్తవృత్తులు [ప్రమాణము లుత్తము లైనవారికిన్‌.” వై శ్లోకమును ఫ్రీనాథుడ్రి నతో గీతపద్యమున తెనిగించి యుండునుం విన వీరన వ్యత్తమున తెనిగించినాడు.

శరిప్ర్‌ “ఆనా ఘాతం పుష్పం కినలయ మలూనం కరరుహై రనావిద్ధం రత్నం మధు నవమనాస్వాదితరనం అఖబ్ధం పుణ్యానాం ఫంమివ చ త్మమూప మవనఘం న జాశే భోక్తాంం కమిహ సముపస్థాన్కతి విధిః.” చ 'గొవకొని తావి మూరొ,ని కొవ్విరి యెయ్యెడ న్యజనూచి మా యని రతనంబు జిహ్వ చవి యానని తేయ, గోరు మోవి గి ల్షని చిగురాకు, లాలిత విలాశ నికేన మాలతాంగి దా ననుభవకర్త యే ఘను(డొ యా విధియత్న మెటుంగ నయ్యెడున్‌." "పాతుం న పథమం వ్యవస్యతి జలం యుష్మా స్వపీతేమయా నాద_త్రే వియమజ్ఞనాఒవి భవతాం స్నేహేశ యా వబవనమ్‌ ఆద్యేపః కుసుమ (పసూతి సమయే యస్యా కవత్యుత్సనః సేయం యాతి శకున్తకా పతిగృహం సర్జై్యైరనుక్రాయతామ్‌.” సీ అల పెజుంగక తావకాలవాలములకు నెమ్మితో నిరవొంద నీరువోసి (క్రమవృద్ధి బొందు మార్గంబు లారసివచ్చి పూటపూటకు( జాల (ట్‌ోది చేసీ (పేమాతిరేకత( (బియమండనమునకు( బికురాగు కొనగోర చిదుమ వెరచి పరిపాటి నల్లిన (వనవోర్గమంబైన సఖులు దామను నువోత్సవ మొనర్చి శల్లియె పెంచె మిమ్ము నీ తలిరుబోడి, యశ్తవారింటి కరిగెడు నా లతాంగి చృతిరుహములార పువ్చితలతిక లార యనుమతింతురుగాక కళ్యాణయాత.” “నలిన నంభవు” ఆన్న నై షరపద్యమును మనమున లక్షిందుకొనియే విన వీరన యీ ళ్లోశమును తెలిగించినాడు, ఆం(ర్రీకరణమున కా పద్యము పర మావధి యని చెప్ప నొప్పును ఈ పద్యము దానితో తులతూగు చున్నది “కళ్యాణయాతొ యన్నది శ్రీనాళుని పయోగసరణి నున్నది, ఇది సవ్వఖా దానివలెనే మూలమును వివరించుచు, సమతను పాటించుచున్నది. మూలార్థము సీనపద్యమునకు బాలనవ్వుడు అధిక పాఠకల్పనము చేయుటయు థఛ్రీంాథు సీనపద్యములనే తలపించుచున్నది. మజీయు నీతడు కాకుంతలమునుండియే కక, కుమారసంభవము నుండియు కొన్ని ళ్లోకము లాంర్రీకరించెను. అది విశ్వామ్మిళుని తపోవర్జ్దనము నకు ముందు చేసిన హిమవద్వర్జ: సందర్భము, అందలి తొలిపద్య మాంరీక

కంర రణ విషయమున సరిగా “తవనీయ దండతై క” యన్న నైషధ పద్యమును బోలి యున్నది. ఎత్తగీతిమ్మాతము కాళిదాసుని మొదటిళ్లోకమునకు సరియైనతెనిగింపుం “అస్తు తీరస్యాం దిశి దేవఠాత్మా హిమాలయో నామ నగారిరాజః పూర్వాపరో వారినిరీ విగాహ్య స్టితః వృథీన్యా ఇవ మానదండళం” “అలరి పెంపొందు 'పూర్వాపరాంబునిధుల నడువ ధరణికి మానదండంబువోలె దేవతాత్మ రరాధీళ దిగ్విభూవష పుణ్యనిలయంబు నీవీర భూధరంబు ” “యం సర్వకై లాః పరికల్బ్య్య వత్సం మేరా స్థితే దోగ్దరి దోహా దక్షే భాస్వన్సి రత్నాని మహౌషధీళ్ళ పృథూపదిష్టాం దుదుహు ర్థరితీమ్‌ ” “*ల్రూధరము లెల్ల! దను వత్సముగ నొనర్ప పృథునృపాలో వదిష్ట యె [(వియముమీజ నఖిల రతా షధులను జ న్నవిసి విదికె నమరశైలంబు దోస్ధగా నవని సురభి” “పదం తుషార [సుతిధెతర క్షం యస్మి న్న దృష్టాఒవీ వాతద్విపానాం విది మార్గం నఖరన్ధ్ర ము్రె ర్ముకాఫలెః కేసరిణాం కిరాతాః” “వారని మంచుపై. బొడివి వచ్చిన పోయిన చొప్పు మానినన్‌ భూరి నఖాగముక్రమయి పొల్పగు ముతెపుజాలు వెట్టగా చారటు లేగి కాంతురు హతద్విపకేసరి వాససీమలన్‌ వీర క్షిరాతు లది వనవీథుల సీంగపువేట లాడుచున్‌.” ఇతర సంస్కృత[గంథములందలి శ్లోకములను తెనిగించి ఆ పద్యములకు సందర్శోచితమ గా వనుత గంథమున పొందించుట శ్రీనాథుని మర్యాదయే.

49 జై మివి భారతము

ఇందలికై లి కాకుంతీలమునందు కంటె పరిపక్వముగా నున్నది. అందుచే శాకుంతలముకన్న దీని కెక్కువ పళస్తి కలదు. ళాకుంతలమున కీ పళస్తి లేకుండుట కింకొక కారణముకూడ కలదు. భారతానుసారిగా శాకుంతలమును (వాసిన వాడెన్వడును కాళిదాసనాటకము ముందు దానిని బాగున్నదనివింప లేడు. ఆనాటకము ననుసరించి యే (వబంధము రచించినను వెలితిగా నుండును, వినవీరన ఉ త్తరభాగ మెల్ల “ భ్రారతానుసారిగా (ాయటచే నాటకము ముంవీ ప్రబంధము వన్నె కెక్కలేదు. ఈ _రెండు కారణములచే జైమిని భారతమునకు వచ్చిన పశస్తి కాకుంతలమునకు రాలేదు. ఈ కథ భారత కథా భాగము కనుక యద్ధ ఘట్టములయందు శ్లైలి, తిక్కన శైలికి ఛాయవిలె కన్పట్టుచుండును, కొని శ్రీనాథ శిష్యత్వమును దృఢథబరచు (వత్యేక తయు నందు కలదు.

ఈ కథ పాండవుల ఆశ్వమేధమునకు సంబంధించినది కనుక తద్యాగ (వపయత్న నిర్వహణములయందు మ్మాతము వ్యాసభారతవునకును, జైమిని భారతమునకును పోలిక కలదు. తక్కిన [గంథమునకు భారతముతో పోలికయే లేదు. యాగాశ్వు రక్షకుడుగా అర్జునుడు సంచరించిన దేళశములైనను అందును ఇందును సమముగాలేవు. వ్యాస భారతమున సూచనా మా(త్రముగ ఒక వాక్య ములో చెప్పబడిన దా్ష్షిణాత్య దేశములన్నియు జైమిని భారతమున విపులముగా వర్షింపబడినవి.వ్యాసభారతమున [బహ్మ విద్యోపదేశము మెండు ఇందావాసనయే లేదు అందలి విశ్వరూప (పసక్రీయు నిందులేదు. ఉ త్తరాళిళువును అ్రీకృష్ణుడు (బతికించుటయు నిందులేదు. ఇన్ని మార్పులిందు గానవచ్చినను, ఈ భేదమునకు కారణము శ్రీకృష్ణుని మావోత్మ్యమును కొంచెసరతు నుద్దేశమేమో అని నందే హింపవీలులేకున్నది. ఏమన ఇందలి (ప్రధానకథయందే కాక ఉపాఖ్యానము లందును థ్రీకృష్ణుని మాహాత్మ్యము బవాధా ఉగ్గడింపబడి నది. కుళలవోపాఖ్యా నము చందవిన చరిత, _పమీలార్దనీయము మొదలగు చక్క ని ఉపాథ్యాన ములు మవాభారతమున లేనివి ఇందు కలవు, ఈ కథలు చాల రసవంత ములుగా నున్నవి ఈ జైమిని యెవ్వరు? వ్యాస శిమ్యుడును, భారత _పదారకులలో ఒక డైన జైమినియేనా? అగుచో గురువుగారి రచనకు భిన్నముగా తానొక భారత

శీఫీర్ర మును రచించెనా? ఆదియు అష్టాదళ పర్వ నిర్వహణ సంభృతమా? అశ్వమేధ పర్వము ఒకటియేయెైనచో దానియం దీ జైమినికి గల అభినివేళశమునకు కారణ మేమి? యను (పళ్నలకు సరియైన సమాధానము కుడురదు. కొని ఈ జైమిని నామమును గురించి, మార్కండేయ పురాణ (పకరణమున కొంత చర్చించితి ౨. అందు చూడదగును మరి ఈ జైమిని భారత కర్త, భారత మంతను రచించినచో పోయినవి పోగా మరి ఇంకొక పర్వమైనను లభించియుండెడిదే. అట్టిది ఎచ్చటను కానరాక పోవుటదే ఈ ఒక్క పర్వమునే ఆతడు వాసెనేమో యని ఆనుకొనవలసి వచ్చును. మరియు ఇతడు దక్షిణ దేశమున కెక్కువ ఉపాధాన్యమిచ్చుటచే దాక్షిడాత్యుడేమో యనికూడ ఆనుమానించుట కవకాశమున్నది. ఈ ఊవా నిజ మైనచో, ఇతడు ద్వాపరయుగము నాటివాడు కాదనియు వ్యాసుని కివ్యుడంతకు మున్నే కాడనియు సిద్ధాంతీకరింపవచ్చును. వాజుస్‌ ది ఎలా

దూబగుంట నారాయణ రవి దూబగుంట నారాయణకవి పంచతం[(తమను 1470 పాంళమున రచించి, ఉదయగిరి (ప్రభువైన బసవరాజున కంకిత మిచ్చెను. ఇది నీతికథా సముచ్చయ మన్నమాట లోక మెరిగినడే. నీతికథలు బాలురకు సైతమ సుటోధముగా నుండగల సులభ శైలిలో ఉండుట సమంజసమని సంస్కృత పంచతంత మూలకర్త ఆ [గ్రంథము తదనుగుణమైన శైలిలో వాసెను నారాయణకవి తనకు సహజమైన సరళశైలిలో (గంథమును తెనిగించి మూలకారుని. అశయిమును యథాళక్తి పాటించినా డనివీించుకొనెను. ఈ తెనిగింపులో ఆతడు స్వతంతించి కొన్ని వర్ణనలుచేసి (గంథమునకు సొఐగు గార్చెను. ఇతని వర్ణనలు స్వాభావిక ముగా కథలో పొంది పొసగి యుండును కోతుల చేష్టలు గల ఈ (క్రింది వర్దపను చూడుడు సీ గుడి యెకీ. తరులపై గువ్పించునవియును దరువులపై నుండీ దాటునవియు నురతర శాఖల నూగాడునవియును (బాకారనులు (పాక పాజునవియు గోపురంబుల మీద హర్చుండు నవియును గోళ్ళ _బక్కలు వీపు గోకు నవియు నిక్కుచు బొమలెత్తి వెక్కిరించెడు నవి యొండొంటితో టోరుచుండు నవియు గః ఇట్లు వానరయాథంబు లిట్టునట్టు సహజమగు బాపలంబున సంభమింప వానిలోపల నొక వృద్ధ వానరంబు దూరముగ బాటి తా విధి _పేరణమున ఇతడు (వాసిన నీతివాక్యములు ఒక మారు చదివినంతనే కంళస్థము లగునట్టుండును-చూడుడు.

క్‌00 “పొరువ జ్రాన కీర్తుల( బరగే నేని వాని సంపద యొక పూట యైన జాలు నుదరపోషణ మ్మాతక్రై యుర్వి మీ(ద గాకి చిరకాలమున్న నే కార్యమగును?” మడికి సింగన కాలమునకు పూర్వమే తెలుులో ఒక పంచతం[త మున్నట్లు సింగన సంకలనము చేసిన సకలనీతిసమ్మత మను _గంథమున ఆత డుదాహరించిన పద్యములకబట్టి తెలియుచున్నద. కాని ఆ _గంథ మిప్రుడు కానరాదు. ఆ (గంథము నారాయణ కవి నాటికే లుప్వమై యుండును, లేనిచో ఆతడు ఈ రచనకే పూనుకొని ఉండడని నా ఊహ. వాని టి వా

వై చరాజు వేంకట నాథుడు బైచరాజు వేంకటనాథుడు నారాయణకవికి కొంచెము తరువాతి వాడు.

ఇతడు తన పంచతంతము తెలుగులో భారతము వలె _పసిద్ధమై తాను తిక్కన యంత వాడుగా కీర్తి సంపాదింపవలెనను ఆకాంక్ష కలవాడు ఈ విషయమున నీతడు నాచన సోమనాథు ననుసరించెను. తిక్కనార్ముని వలె _గంథమును వారి హరాంకితము కావించుటయే కాదు వీఠికను పవైతము విరాటపర్వాది యందున్న తిక్కున్నగారి అవతారిక ననుకరించియే రచించెను

*=ఏ చ్రనవు గలదు హరి హర

సాచివ్యము నొంద నన్యజమలకి మది నా

లోచింప దిక్క యజ్వుకు

నాచన సోమునకు మజియు నాకుం దక్కన్‌” అని సగర్వముగా చెప్పుకొనెను.

తన కావ్యము విద్వజ్ఞన నేవ్యముగా ఉండవలెనని ఈతని ఆశయము. అందుచేతనే ఆ కథలకు అనహజమైనను విద్వజ్ఞనతుష్టికొాణక (పొఢ కైలి నవలంభించెను. నారాయణకవి పంచతం,[తము సులభమైన శైలి యందుండు టచే .పేవలముగా నున్నదని (భమించి కొబోలు ఇతడు నురల ఆ (గంథమునే (ఫ్రౌఠమైన శైలిలో రచించెను- నీతికథా పచురమైన ఈ కొవ్యమునకు సరళ శైలి తగియున్నట్లుగా ఉజ్జ్వలమైన శైలి తగియుండదు. రెండు కావ్యములను సమాన సందర్భములలో పోల్చి చూచినప్పుడు ఈ కావ్యమునకు ముఖ్య (పయో జనమైన సరసకథా పూర్వక _ నీతిటోధనము నారాయణకవి రచనముననే సీద్ధించెనని వ్య క్రమగును, ఇత డిందు (శ త్రకథలను శేర్చుటయే కాక మూలము లోని ప్యాతల రూప రేఖాదులను సన్నివేశములను పెంచి వర్ణించెను. శబ్దాలంకొ రముల వైన గూడ ఇతనికి మక్కువకలదు, శ్లేషాద్యలంకారములతో వచన మును పైత మితడఊ (పొఢముగ గద్యకావ్య ఫ్రక్తి రచించెను. కాని యత నికి శబ్ద సార్ధక్యము పై తన మొనర్చిన వానరము యొక్క కఠ మూల భు నేళర్నద. దీసిరాఅడళ్రద్య ములలో నారాయణ కవి రచింపగా ఇత శ? గద్న మానాలు పెంచె “(రు వోరి 0౭ వలాలుా ల! న్ని స/ న్త్‌న్నాలం

. పిడుపర్తి సోవున ఆంధ సాహిత్యమునందు వైష్ణవమతమునకు తాళ్ళపాకవారి వలె శై సమునకు విడుప్పర్తికివులు సేవ చేసిన పుణ్యులు, పాల్కురికి సోమనాళునికి ముఖ్య శిష్యుడైన శివర్యాతి కొప్పయ్యగారి వంశమందే ఈ పిడుపర్తి కవులుద్భ వించినారు. పిడుపర్తి సోమనాథుని తం డిపేరు బసవయ్య. ఈ బసవయ్య గురు దీఇా టోధ, విల్సనై నారు కథ, బ్రహ్మోత్తర ఖండము మొదలైన (గ౦0థములు వాసినాడట. ఇలడు పిడపర్తి నిమ్మయ్యగారి విశతండికొడుకు. ఆ నిమ్మయ్య గారు [కీ ఈ* 1440 పాంతము వాడు కాబట్టి ఇతడు కూడ ఆ (ప్రాంతము వాడే యె యు-డుననుట నిజము. కాబట్టీ ఈ బసవ కవి యొక్క కుమారుడై న సోమనాథుడు పదున్తై దప శతాబ్దము యొక్క ఉత్తరార్థమునందు రణనలు చేని యుండునని చెప్పవచ్చును" (1450 _పాంతము). ఈయన పాల్కురికి సోమనాథుని ద్విపద కావ్యమైన ఐసవపురాణమును

చంపూ కావ్యముగా రచించి తర్మడి కోరిక మీద మూలకదర్తయైన పాల్కురికి సోమనాథు”కే అంకిత మిచ్చినాడు, అ తండియే రచన మూలానుసారముగా నుండవలెనని కుమారుక కువిదేశించెనుం

“నీవును సోమేళుని ద్విప

దావళశి యర్థములు చేయు, మందుల యర్థం

బావంతయు దిగ విడువక

యేమియు మున్ముందు లేమి విడకు కుమారా '” పాల్కురికి సోమన పండిఠారాధ్యుని పద్యములను తన ద్విపదలలో నిమిడ్చినట్టుగా ఈ విడువర్తిసోమన బసవపురాణ ద్విపదలను తన పద్యము లలో చాలవరకు ఇముడ్చగలిగెను ద్విపదలు పద్యమలుగాను, పద్యములు ద్వపదలుగాను మారిన ప కియలలో ఇట్టే ₹బ్దానువాదము వాక్యానువాదము సహ జమే నని లోగడ చెప్పియుంటిని. ఇతడు (పతి శివభక్తుని సాశ్షాత్తు శివ స్వరూ పురిగానే వర్ణించును. పాల్కురికి సోమనాథుని వలె ఇతడును అమితముగా వాగ్వ్యయము చేయును. ఒక వాక్యములో సరిపోవు ఒక విషయమును చెప్పు టకు వది వాక్యములు వెదజల్లును. పెక్కింటికి సార్దకత ఉండదు. పెక్కు విశే షణములకు సుభగత్వ న్ముఇడ్తద్క (అందుచేతనే కావ్య రసా స్వాదన కుతూహల పరులకు ఈ రచన మజశోజ్ఞముగో నుండొడు, ఇతడు పవాజు కవితాళ క్రి కలవాడే అయ్యు మితిలేని భ క్త్యావేశమున శబ్దార్థ స్వారస్యము నెడల అనాదరము చూవి సహజళ క్రీని విఫల మొనర్చుకొనెను.

నంది వముల్లయ - ఘంట సింగయ

దూబగుంట నారాయణకవి పంచతం_తమును ఉదయగిరి _పభువగు బసవరాజు కృతి పుచ్చుకొనెను. ఆళని మంతియస చందలూరి గంగయామా త్యుడు దగ్గుపల్లి దుగ్గన నాచి కేతూపాఖ్యానమ.నకు కృతిపతి అనియు ఆ గంగ యామాత్యుడే వీరి పటోధ చందోదయమునకు కృతిపతి యని ఇతఃపూర్యము చెప్పితిని ఇతడు సాళువ నరసింహరాయలు విజయనగరరాజ్య మేలు కాలమున అతనికి సమకాలికుడు. ఆ సాళువరాజు విల్లలమట్టి వీనవీరన జైమినీ భారతము నకు కృతిపతి. కావున పిన వీరన, నారాయణ కవి దుగ్గన, నంది మల్లియ, ఘంట సింగయ్యలు సమకాలికులు. ఈ జంటకవులు తమ వపరాహపురాణమును సాజవన నరసింహరాయని నర్వ సేనాధ్యక్షుడగు తుళువ నరసరాయలకు కృతి యిచ్చిరి. ఈ సేనాధిపతియే కృష్ణదేవరాయల తండి కృతి (ప్రదానము నాటికి తుకువ నరసింహరాయ లింకను రాజుగా సింవోసన మెక్కలేదు. ఈ అంళము బంథములోనే ఉన్నది.

క01 ధరణినుత దేవకీపుర

వరనిలయ ్రీగిరీశ వరసంపన్నే శ్వరవిభు తనయా ! సౌథువ నరసింహనృపాల . దండనాయక తిలకా !

ఈ సాఖవ నరసింహరాయలకు తుకువ నరసింహరాయలు సేనాధ్య కుడే కాక దగ్గర చుట్టము కూడ. తుళువ వంళపురాజులు దేవకీపుకము రాజ ధానిగా (అది నేటి ఉత్రరార్కాడు జిల్లాలో ఒక పల్లెగా ఉన్నది) ఒక చిన్న రాజ్యమును ఏలుచుండిరి వారికిన్సి చం్యదగిరిరాజులైన సౌళున వారికిని స్నేహ బాంధవ్యములు కలవు, న్వంత రాజ్యము ఏలికొనుచునే తుకున నరసీంహ రాయలు సాశవ నరసింహరాయునకు సర్వ సేనాధ్యత్షుడై యుండెను. కావుననే తన రాజుతో కలనీ తానును విజయనగరమునకు తరలిపోయెను శ్రీకృష్ణదేవ రాయలు ఈ దేనకిపురముననే జన్మించియుండ.ను. _పభుభక్రి పరాయణుడైన

ర్‌04 ఆ సేనాధ్యమడు, తన యేలిక ఆనంతరము, ఆతనికుమారుని కొలువున కూడ సేనాధిపతిగా ఉండి వాడు అసమర్థుడును నీతిదూరుతును అగుట గమనించి విజయనగర రాజ్యమునకు తాను రాజయ్యెను. దీనిని బట్టి నందిమల్సయ ఘంట సింగయలు మొదట ఉదయగిరి ఆస్టానమునను పిమ్మట విజయనగర ఆస్థానము నను, కవులుగా ఉండిరని విదితమగును, ఈ ఇరువుకలో సింగయకు మలయ మారుత కవియని బీకుదనామము కలదు. ఈ మలయ మారుత కవి “మదన సేనము” అనుకావ్యము ప్రత్యేకము రచించెనట. వీరిద్దరు మేనమామయు మేన్సల్లుడు నగుదురు మల్లయకు సింగయ మేనల్లుడు. కృష్టదేవరాయని అష్టదిగ్గజములలో నొాకడగు నంది తిమ్మన సింగయకు మేనల్లుడు కావున నంది మల్దయకు నండి తిమ్మన సాక్షాత్పా్యతుడు కాకపోయిననము మముమ౨ వరుశ కలవాడు, కృష్ణ రాయని కాలమున నంది తిమ్మనయు, విజయనగర అఆస్టానమున కవిగా ఉండుట ఆ తుళువ వంశముతో నంది వంశమునకు గల స్నేహపూర్వక సంబంధము మరువరానిది (ప్రటోద చం్యద్రోధయము

ఇది యొక ఆంతరార్థము గల ఆధ్యాల్మికి కావ్యము (తీ [క0! | సిం6గ)- సంస్కృతమున కృష్ణమ్నిశుడు ్యవాసిన నాటకము దీనికి మూలము. ఇిట్టి నాటక మొకటి బౌద్ధమత పరముగా అళ్వమఘోషడు రచించెను. అందలి శిథిలావశేషము టిబెట్‌లొ దొరికినది. జైనమత పరముగా గూడ ఇట్టీ ంథ ములు గంవట. అశ్వ ఘోమని నాటకములో మానవత్వ మారోవింపబడిన ఆధ్యా త్మిక పాతలకే కక మానవ ప్మాతలకను పవేశము గలదు. పటోధ చందో దయమున మానవ పాత లేనేలేదు. దీనిని జూచి వేదాంత దేశికుడు విశిష్టాద్వైత పరముగ సంకల్ప సూర్యోదయము రచించెను. చైతన్యస్వామి పైన గూడ నిట్టి నాటక మొకటి కలదట.

_ఎవటోధ చందోదయము తెనుగున నొక అసమానమైన కావ్యమయి నది. దీనివలె సమగముగా అధ్యాత్మికమైన కావ్యము తెనుగున మరియొకటి లేదు. సంస్కృత నాటకమును సమ్యగముగా తెముగులోని కవతరింపజేసిన వారీ కవులే. సమ(గముగా తెనుగునకు వచ్చిన మొదటి రూపకము (పేమాథి రామమనెడి వీధి దాని తెనుగే శ్రీ నాథుని (క్రీడాభిరామము.

506

ఈ కావ్యమును కృస్ణమిశుడు లారతకథా (వణాళక నననరించియే నిర్మించెను. దుర్మార్గులైన దుర్యోధరాడల పష మవలంబించి పాండవులను వేరు చేసికొన్న చంచల ధృతరాష్ట్రం ఎల సహజ చంచల స్వభావము గల మనస్సనెడి వాడు మహామోవోదు లకిడి యొక సంతాన వర్గమును లాలించి, వివేౌదులనెడి రెండవ వర్గమును దోనివుమ్చును. దుర్కోధననుకు దుష్ట చతువ్ట యము వలె మహా మోహునకు కామ (కోధాదులు మంతులుగా నుందురు మరియ, ఆ కురురాజునకు ఆనాడు అవైదిక జాతి యంతయు (పాపయి నిల్బీ యుండగా ఈ మోహునకు వేము బార్వాకాది నాాస్తికు లం యగుదురు* ఢర్మజున కతని త ఒలు వళే వివేకనకు యమ నియమాదు లనెడి మంత్రు లును కుడు వలె విష్ణు భక్రియు బాసటయయి ళు విజయమును కాంషిం తురు, భూ రాజ్యమునక్రై కరు పాండవులకు జరిగిన యుద్ధము వలెనే ఈ రెండు పత్షముల వారికి అధ్యాత్మిః రాజ్యాకమణమునక్షై ఘోర యుద్ధము జరుగును. పాండవుల వలె వివేకాదుు జమింతురు. పుతనాళ థిమ్నుడగు రృతరాస్ట్ర్రునకు వ్యాసుడు వలె, మహా మోహనాళ దుఃఖితుడైన మ.స్సునకు వైయాసికి విద్య క్లొనోపదేశము చేసి కాంతి చేకూర్చు యత్నించును. భారత చరమ భాగమున గల ఉపనిషదర్థ (పంపాదనము వలెనే యీ నాటకమున చరమాంకములలో ఉపనివద్దేవి (ప్రవేశించును. వివేవంయోగమున అమెయండు జనించు పుత్రుడే ఎపటోధ చందుడు ఈ కథకు మవిమోహాదుల విజ్బృంభణ బీజము, జ్ఞానో దయము నిర్వహణము=

ఈ నాటకమును తెనిగించటలో ఈ కవులు కథా సూ(తమును గాని శ్లోక కమమును గాని ఎచ్చటను మార్చలేదు. _వబంధమునకు అవళ్యకములైన వర్ణనలు మాతము న్వతం_తములై నవి అచ్చ టచ్చట ఒకటి రెండు కలవు, వాటిలో ముఖ్యమైనది చిదానందకగర వర్ణనము, వేదాంత రాజ్క్మమునకు రాజ ధాస్‌ యగు ఆ నగరమునకు ఆ పేరు పెట్టిన ఈ కవుల యొక్క కల్పనాళక్తి (వళంనింప దిగను. ఈ పేక మూలమున లేదు. యుద్ధ _పకరణములో చేయ బడీన సూర్యా న్త్రమయాది వర్ణనలు మరికొన్ని కలవు. సంశాదాత్మకమైన నాటక మును కథనాల్మకమైన పబంధముగ తెనిగించుట, అనువాద సరళికి కష్ట తరము ఈ దుర్పట కార్య నిర్వహణమును ఈ కవులు మంచి నైైపుణి జూపి చరితార్థులెరి వాక్య సాంగత్యము చేయు నంధి వచనన అు మొదలగు నలతి

(64)

క్‌ి మార్పులు తప్ప కొంచమేని మూలాత్మికముణము లేకుండ నిట్టీ యనువాదమును నిర్వహించుట చేతనే వీరియ్యు వీరి [గథము యొక్కయు కీరి ఆజరామర మయినది క్లోకముల తెగిగింపు సయితము శ్రీ ాథుడు విని సీరనల పద్ధతియే, మూలము నాత్మీయముగా జేసికొని వన్నె పెట్తి, క్రొత్త వస్తువుగా _పదర్శించిరి. “సంతు విలోకన భాషణ విలాస పరిహాస పరిరంథిః స్మరణ మవీ కామ్‌నీనా మల మిహ మనసో వికారామ” శరుణుల చూపులు మాటలు గరగరికలు నగవు బిగువు గౌ గిటిపొందుళ్‌ పరికింప నేల? తత్సం స్మరణమె బాలదె మనంబు సంచంపలుపన్‌ “"ఆవాల్యాయె జారస్సురపతి రభూ దాత్మతనయాం (ప్రజానాథో న్యాసీద భజత గురో రిందు గ్పలామ్‌ ఇతి ప్రాయః కోవా న పద మతధే కార్యతమ యా (శమో మద్భాణానాం క ఇవ భవనోన్మాడ ఫీధిమ” “తన కన్నకూ+ఃతును తాను పెండ్రాడ(డే వారిజగర్నుండు వావి దవ్చి బలభేది గౌతముథభార్య నహల్య( గా మించి చేయడ నల్లమేక తప్పు కడలేని రట్టడి కొడిగట్టుకొని యైన గమలారి గురుతల్పగతు(డు గాడి తవననూను(డు తార. దానాకమింపండి యన్న |పాణములకు నడ్డు తలంచి మతశీయు నట్లు జగంబుల మరులు కొల్చి యెట్టి నయనాత్ములకునైన గుట్టు చెడివీ కాన్మితోచల నడవించు కడిమి నాదు వాలుచూపుల గమి కవలీల గాదె”

50? మూలళ్లోకములో ఇం[దునకు (వథమస్థానము, (ఐవ్మూకు రెండవ దియు నీయబడగా, ఈ కవులు మొదటివేల్చునకు రెండవస్థానము తగదని అగ స్థానమే ఇచ్చి గౌరవించిరి. మరియు ల్లోకార్థము సీసమునకు చాలకపోబట్టి నుడీ వునకు నాలుగవ పాదమును అంకిత మెనర్చి పద్యమును పూర్తి చేసిరి ఇది 'భ్రీనాథుని ఫక్సికి అనునరణ మని నేను వేరే చెప్పనక్కరలేదు ఈ క్రింది సీసపద్యము కూడ అట్టిదే, “భ్రిదేనీ జనకాత్మజా దళముల స్యాసీ గృహే రవసో నీతాచై న రసాతలం భగవతీ వేద్యతయీ దానవై* గంధర్వస్య మదాలసాం చ తనయాం పాతాలకేతుళ్ళలా ద్ధైత్యేందోఒపజవోర హాన్త విషమా వామా విధేర్చు త్రయః.” “ోచాంప చుట్టంగం జుట్టి చంక బెట్టుక పోండె ధరణి హిరణ్యాక్ష దానవుండు వేదతయీ కాంత వెస ముచ్చిలింపండే చూజవట్టినయట్లు సోమకుండు సా్ష్షా న్మహోాలక్ష్ష్మి జనక భూపాలనం = దనం జెజవట్టండే దశముఖుండు కొనరక యమ్మదాలస గొనిపోండె పొ తాళకేతు( డను న క్రంచరుండు గాన నింజేని వారమ గా యనంగ రాదు పో యెట్టి పుణ్యవర్తనుని కైన నహజ వకంబు గాన సజ్జనుల మేలు చూడజాలక విధి తప్ప! జూచెనేని. వై సీనసపద్యములో హిరణ్యాక్షుని ధ్యాత్రీదేవిని గురించిన గాథ నూత వముగా జేర్చబడినది+ "నిత్యం న్మరన్దలద నీల ముదార హార కేయూర కుండల కిరీట ధరం హరిం వా (గీష్మే సుశీత మివ వా [హద మస్తకోకం (అహ్న (ప్రవిళ్య భజ నిర్చృతి మాత్మనీ నాంొ

క5్‌08 “నవందకధరున్‌ ఘనపురందర మణి పతిము నిందిర మనోహర ముకుందు హరి గానీ చందన మరాళ బిస కుంద ధవళాంగు గిరి మందిరు నుమారమణు నిందుధరు గానీ పౌందుగ సదా మనసునం దలచి యైన( జిర మందము తత్పరమును. దఠఅ(చియైనం డెందముల పాపము వడిం దలఃగు ఘర్మమున గుంది మడుగుందజియ డించుపడులీలన్‌ " వైష్ట్ణవమతస్థు డైన కృన్టమి.కుడు ్రీమహావిన్షువును ధ్యేయకుగా పేర్కొనగా, అర్వ్వైతు లయిన ఈ కవులు ఇందుధరుని కూడ పేర్కౌనిరిం అనువాదములో ఇటువంటి భేదములు క్వాచిత్క ములుగా ఉండును, ఆవి (గ్రంథ మునకు గుణసంపాదకములేగాని దోషాపాదకములు కావు.

ఈ నాటకము (పబంధముగా తెనిగింపబడుట ఎందుచేత ? ఆనాడు మనదేశమున నాటకములాడు ఆచారములేదేమో యమళొన్న, ఆతిపాచీనములె 5 యక్షగానముల యనికి ఇట్టీ సందియమును లేకుండ చేయుచున్నది కాని (ప్రబోధ చం దోదయము వంటి మార్గనాటకముళలు, ఆ యక్షగానముల వలెనే ఏ పందిరిలోనో ఆడదగిక వీధినాటకములు కావు వీనికి సర్వోపసా,ర సంప న్నములైన రంగస్థలము లుండవలయుకు. అట్టి రంగములు రాజపోషణమున కాని నిర్మింపబడనేరవు. ఒకవేశ సరసుడైన ఏ రాజైనను ఆ నిర్మాణమునకు పూనుకొన్నను, రాజధానీ నగరము వంటి ఒకటి రెండు పట్టణములలో ఒకటి రెండు శాఖలు నిర్మింపగలడే కాని, సమస్థ _పజావినోదార్థమై ఊరూర ఒక టొకటి కట్టింపలేడు. నాటకమును నాటకముగానే తెనిగించుట _పదర్శ: సొకర్య మున్నప్పుడే చరితార్థ మగునుగాని లేనిచో వ్యర్థమే యగును. ఏమన నాటక మును (శవ్యకావ్యముగా పరించి ఆసందింపు డనుట కవికని తగదు ; [పజలును ఆనందింపలేదు పఠనార్థ మయియే తెనిగించునపుడు అది శవ్యకావ్య మగుటయే ఉచితముగాని నిరర్ధకముగా దృశ్యకావ్యమగుట ఉచితముగాదు. ఈ వృఠా ను మేలయనియే ఈ కృతిక ర్రలునుు ఆ కృతిపతియును భాఎంచి యుందురు. వండితరంజకమును శాస్త్రసమ్మతము నగు రంగనిర్మాణమే యుండి ఆ రంగము

509 రాజాదరణపాత మయి ఉండీనచోో నాటకము [పలంధముగ మాజుటయు తటస్థింపదు వాటి అభావమునన్నే మన పూర్వుల నాటకదర్శన కుతూహల మును _శవ్యకావ్య శవణమే తీర్చవలసి వచ్చెను, అదిగాక తెలుగు పబంధము ఒక వింత శిల్చనిర్మాణము. సనంన్కృత మున క్వాచితృ్హ ము లగు చంపువులు దక్క గద్యకావ్యములు వేణు వద్యకావ్య ములు వేజు, కథనాత్మకము లగు (శ్రవ్యకాస్యములు వేజు, సంవాదాత్మకము అగు దృశ్నకావ్యములు వేణు, ఇక తెలుగు (పబంధమో, గద్య వద్య కథన సంవాదాత్మక మయి. సమస్త కావ్య భేదములు ఏళత రాశీభూతము లయి వెలినిన సంపూర్ణమూ ర్తి ఇట్టి వెలక్షణ్యము కలిగిన సమగ సారస్వతమూలర్తి ఏ దేశభాషలలోను లేదు, మనలో (ప్రత్యేక గద్య్మకావ్యములు లేని లోటు, నాటక ములను లేవనెడి లోపనును ఈ _పబంరమే తీర్చినది మరియు వర్జనాత్మక మైన భావకవిత్వము ఇముడ్చుకొన్నదియు నీ పబంధమే. ఇది కవితా శక్తుల నన్నిటిని నాణవి చూచు స్థానమని మన పూర్వుల అభి పాయము. * [౧6 ౧8౯6౩ 056 ఈగ గ6౪౮6౮౮౩ ల ౧ 66 ₹౧5066 ఆగంలొ (గంం(6౧) ఇతర కవులకంటె (ప్రైబంధక ర్తలే పెద్దలని మశవారు కొనియాడుటయు అందు చేతనే. వాళ్ళాత్యాధునిక విమర్శకులు కొందణజు కవితాశ క్రి సంపూర్ణవ్యక్తికి 5౧ 6 (పదఐంధము) వలె ఏ కావ్యభేదమును జాలదని దానిని ఎర్వహించినవాడే మవోకవి యని ఒక కళాసిద్ధాంత మును (పతిపాదించిరి అట్టీ పబంధము [పద రన సౌకర్యము లేని నాటకము కంటె వాజ్బయమున చిరిస్థాయిగ నుండు నను నాళచే పటోధచందోదయము వంటి నాటకములు తెనుగున (పబంధము అము యుండవచ్చును. వరాహ పురాణము

ఇది వరాహవిష్ణ్టువు భూదేవికి చెన్పిన పుాాణము, కావున దీనికి వరాహ పురాణ మను పేరు వచ్చినది. ఈ కవులు రచించిన ఈ రెండు [గంథములలో (పటోధ చం్యదోదయమునకు వచ్చిన ఖ్యాతి వరాహపుాాణమునకు రాలేదు ఆనాడు ఈ పురాణముపై గౌరవముండవచ్చును గాని, కాలము గడచినకొలది (వబంధరుచి (పచురిత మసుటచేత కొన్ని పుఠాణదములవై (పజాదరణము తగ్గాను. వాటిలో ఇది ఒకటి. అదియునుగాక ఏవో కొన్ని ఉపాథ్యానములు తప్ప

క్‌10

రసవత్కవిత్వమనకు అక్కరకు రాదగిన (గంథభా/?ము చాల తక్కువ అందుచేతనే కాటోలు వీరు గంథమంతయు తెనిగింపక ఉత్తరభాగముకు విడిచి పుచ్చిరి. మూలమున _వతదాన భ్రాగవమవరకు తెనిగించి వల శుతి చెవ్చి_గంథ మును ముగించిరి మూల్యగంథముతో కొంత భాగమే కెనిఇ_ంచినము ఈ తెలుగు [గ్రంథము 12 ఆశ్వాఫముల వరకును పెరిగినది. దీనికి కారణము రఫవంతము లయిన కొన్ని ఉపాఖ్యానములను వీరు విస్తరిం వాయుట ఆ ఉపాఖ్యానము లలో ముఖ్య మైనవి ( ) దుర్ణయోపాఖ్యానము (9) గౌతమ్మువాథ్యానము, (శ) ధర్మవ్యాధ వృత్తాంతము [0 దుర్ణయోపాఖ్యాసము ః

దుర్ణయుడను ఒక రాక్షసుడు ముల్లోకములు జయించి, ఏలుచు ఒక సందర్భమున గౌరముఖు డను మహర్షి అృాళమమున కేగి ఆయనచే అతిథి సత్కారములు పొందెను ఆ కృతఖ్నుడు ఆ తపోధనునియొద్ద నున్న చింతా మణిని బలాత్కారముగ అపహరింపజూచెను. నిస్సవియుడైన ఆ బుషి నను (గహించి శ్రీమవోవిష్ణువు సాఇాత్కరించి దుర్ణయుని శిక్షిందెను. మువ్నికి విజయ మొనగెనుం 2. గాతమ్యుపొఖ్యానము :

ఇది గోదావరినదియొక__ అవతరణకు సంబంధించిన కథ. ఈకథ లోక పసిద్ధమే. ఒకప్పుడు. ద్వాదళవక్ష వామము సంభవింపగ బుషులందకుము ఆహారార్థమై గౌతమబుషి ఆ్యశమమునకు చేరిరి. ఆయన ఒకప్పుడు తపన్సుచే (బ్రహ్మను మెవ్పించి సస్యసంపన్న క్షేత్ర వరమును పొందెను. ఆసంగతి యెరిగియే మనులు ఆయన ఆశయము చేరిరి. ఇ్షామకాలానంతరమున ఆ ఆతి థులు తమతమ నివాసములకు తరలిపోవుచు గౌతముని వంచింపవలె ననెకి దుర్చుద్ధి పొడమి ఒక మాయాగోవును సృజించి తమకు అన్నముపెట్టి ఆదరిం చిన పుణ్యునిక్షేతమ. పై తోలిరి. ఆ గోవు నన్యము మేయుచుండగ గౌత ముడు దానిని నోటీతో ఆదలింవెను. తపోమహితమైన ఆయన వాక్‌ తీ్షణత్వ మచేకాటోలు ఆ గోవు చచ్చిపడెను ఆ మునులు తమ తంతము ఫలించినదని సంతసించి గౌతమునిమీద గోహత్యాపాతకమును అంటగట్టిరి ఆయనయు తనకు నిష్కారణముగ తుట్టుకొన్న పాపమునకు ఎంతో వగచి శివుని గురించి ఘోర

511

పన్సు చేసి ఆయనను మెప్పించెను. గంగాధరుడు తన జటా వ్యూహమున గొండవించు గంగలో ఒక పాయను విడిచి గౌతముని వెంట పంపెను. ఆ పవావాము గౌతమ సవ్యక్షేతమున చచ్చిపడి ఉన్న గోవు మీదుగా [పవ కొంచుచు పోయెను. గౌతముడు తన పాపశ్షాశనమునకు సంతోషించెను. ఆయన పీరుమీద ఆ పవాపహము గౌతమి యనియు, గోవును (బతికించి ఇచ్చుటచేత గోద్రావరి యనియు లోకమున ప్రసిద్ధి పొందెనుం కి. ధర్భు వ్యాధ వృత్తాంతిము :

ధర్మవ్యాధునకు అర్జునక అను ఒక కూతురు కలదు. ఆ కన్య విద్యా వినయ సంపన్నురాలు, తం డ అమెకు తగినవరుని అన్వేషించుటలో మళంగ ముని కుమారుడు ఆ కన్యకు తగిన వాడని యెంచి మతంగునితో నం(వదించి ఆ యువకునకు ఆ కన్య నిచ్చి వివాహము చేసెను, కాని ఆమె కాపురము తండి అనుకున్నట్లు సాగలేదు. ఆ సాధ్వి అత్తవారి ఇంట పలుపాట్లకు లోన్సై తండి వద్దకు పచ్చి తన కన్టములు వెళ్ళబోసుకొనెను. ధర్మ వ్యాధుడు ఆమెతో మతంగ్యాశమమువకు పోయి ఆమ అత్త మామలకును భర్తకును సాంసారిక ధర్మములను బోధించి మంచి మార్గమునకు త్రిప్పెమ. అంతటితో అర్జునిక భరతో సుఖ జీవనము చేయగలిగెను

ఈ మూడు ఇతి వృత్తములును రసవంతములు గావున వీటిని ఉపా భ్యానములుగా రచించుటలో రస సంపాదనమనె& ద్యష్టి నిలివి మూలములో లేని వర్ణనములతో, పాత చ్చితణముతో చక్కని ఖండ కావ్యములుగా తీర్చి చిద్ధిరి,

ఇటువంటి ఉపాఖ్యాన రచనా న్వై పుణిని బట్టియైనను వరాహ పురాణము పరసులకు ఆవళ్యపరనీయము కొదగిన _గంథము. తక్కిన భాగములలో గల దాన ధర్మములు, (వతొనుష్టానములు మొదలగునవి మత సంబంధము గల సదాచార టోధకములు. ఆ భాగములు ధర్మళాస్త్రముల వలె చదువదగినవి.

రసము మాట ఎట్లున్నను శట్ధి గుంఫనమున (పటోధ చందోదయమః కంటె ఈ పురాణమే మే_లరముగా నున్నదని సాహసింఏి చెప్పవచ్చును.

అవి 0 ఫా

కొరవి గోపరాజు

గోపరాజు శ్రీనాథ యుగములో తుది దళాబ్దిలోని వాడుగా పొడకట్టును ఆపై (ప్రబంధ యుగమని చెప్పదగిన పదునారవ శతాబ్దమున గూడ ఇతడు కొంతకాలము జీవించి యుండవచ్చును. అమునమ, ఆ శతాబ్దికి (ప్రబంధ యుగ మని పేరు తెచ్చిన ప్రబంధ కర్తంలో ఇతడు చేడు పెద్దనాదుల ప్రబంధము లకు గల విశిష్ట లక్షణములలో ఒకటియు, ఈత ద్యాతింశికకు పట్టదు. కాబట్టి ఇతనికి శ్రీనాథయుగముననే స్థాన మొసగుట న్యాయము, అ యుగ ములో వన్నె కెక్కిన పెద్దకవులలో పిల్లలమళ్జి వినవీరన ఒకడు. అతడు తన జై మినీ భారతమును 1485-98 మధ్య విజయనగర రాజ్యమేలిన పాకువ నర సింహ రాయలకు ఆంకితమిచ్చుటచేత ఆ [గంథ రచనా కాలము 1490 (ప్రాంత మని చెప్పవచ్చునని ఇతఃపూర్వ్యుము చెవ్పితిని. గోపరాజు పూర్వకవి స్తుతిపర ముగా వ్రాసిన ఈ క్రింది పద్యములో పినవీరసను కూడ గణింెను

“అనఘు హృుళక్కి. భాస్క రు మవామతి పిల్లలమళణ్ఞి వీర రా

జును ఘను నాగరాజు కవి సోముని తిక్కనసోమయాజి కే

తన కవి రంగనాధు నుచితజ్ఞుని నెజ్జిన నాచిరాజు సో

మన నమరేశ్వరున్‌ తలతు ముల చం్యదుల సత్కవీం్యదులన్‌”

ఈ పద్యము బట్టి వీనవీరన, గోపరాజునకు చాల పూర్వుడని అనుకొన రాదు కొందరు కవులు తమ సమకాలీన కవులకు కూడ నమస్కార పద్యములు నమర్ప్చింపఏట కలకు సమ వయస్కులయెడ నమ?ాలము వాంయెడ అహూయా ద్నేషములు కల కి వులున్నట్టుగానే గౌరవాలిమానము గల కవులును ఉందురు ఈ గోపరాజునకు పింవీరన యెడ ఆట్టి భక్తి భావము కలదని మనము తలంప వచ్చుమం కాబట్టి వీనవీరన గోపరాజునకు ఇంచుక పూర్వుడ్తై ఆతని కంటె ముందు (గంథ రచన చేసినవాకై యుండును అదిగాక ఈ పద్యములో గోవ రాజు తనకు ఇచ్చ వచ్చిన కవులను కొందరను మాతమే పేర్కొనెను. కాని వాజ్మయమున తనకు పూర్వము ఖృాతి వహించిన కవులందరను స్మరింపదలప లేదు కానిచో ఈ పద్యిమున శ్రీరాథుని నామము లేకపోవుట సమర్థనీయము

18 కాదు కొబట్టి వినవీరన కంటె కొంచెము అనంతర కాలము వాడైన ఈగోప రాజు 1500 _పాంతమున ఈ ద్వాాతింశిక రచించి యుండును ఇది ఇట్టుండ గోపరాజు [గంథావతారికలో చేసిన తన వంశావతార వర్ణనను బట్టీ ఆతడు 15 వ శతాబ్ది మధ్యకాలమువాగ్హై యుండునని చర్మిత పరిశోధకులు ఊహపడిరిం కాని విన వీరన ఆ శతాబ్ది తుది వాడగుటచేత ఆతనిని స్తుతించిన గోపరాజు ఆ ళతాబ్ది మధ్యకాలము వాడై యుండుట పొసగదు. వంళావతార పద్యములను వ్యావ్యానించుటలో న్కు తరములను లెక్కి ంచుటలోను తరముల కాలపరిమితిని నిర్ణయించుటలోను చరిత పరిశోధకులకు ఏకాభి పాయముండదు ఆ దారితక సాక్ష్యము కంటె ఈ సారస్వత సాక్ష్యమే ఐలవత్ర్త్రం మనుఓటలో తప్పులేదు ఆ వంశావతార వర్ణన బట్టియే కొందరు చారితకులు గోవరాజు పదునైదవ శతాబ్దిలో తుది దళకము వాడై యుండవచ్చుననియు నిర్ణయించిరి, ఈభేదము నకు కారణము తరమునకు ఇన్ని సంవత్పరములు అని నిష్కర్షగా ఎవరుకు చెప్పలేకపోవుటి, అది [బహ్మ కూడ చెప్పదగినదికాదుం ద్వా (తింశ€క5క

ఈ యుగమున పుట్టిన కథా కావ్యములలో అధిక సంభ్యాకకథలు కల (గంథము నింవోసన ద్వాత్రింశిక. జక్కన [గంథమువలె ఇదియు వి[కమార్కుని చర్మితకు సంబంధించినదే కాని ఈ రెండింటికి కొంత భేద మున్నది. జక్కన విక్రమార్కుని జననాదికవుతో (గంథము (పారంఖించి ఆతని సాహన కృత్య ములలో కొన్నింటితో (గ్రంథమును పూరించి వైభవోపీతముగా రాజ్యపాలన చేయటతో ముగించెను. అనగా జక్కన _గంథము వికమార్కుని జీవిత కాల ములో నడచిన ఉదంతములు గలది, ద్వాతతింశికలో వికమార్కుని గురించి చెప్పబడిన కథలన్నియు ఆ మవోరాజుయెక్క జీవితానంతరము సీంవోనన సాలభంజికలచేత భోజమహాం+జునకు చెప్పబడినవి. జక్కన వికమార్క చర్వితలో సావాసాంకుని మవో గుణములకు ఉదాహకణముగ పది పం డెండు కథలు మాతమే కలవు. ద్వాతింశకలో అట్టివి ముప్పు రెండు కలవు. ఈ రెండింటను సమముగా ఉన్నవి కొలది మ్మాతమే. మరి జక్కన [గంథములో చందగుప్తుని కుమారులు నలుగురిలో న్నికమార్కునకే మాతామహని రాజ్య మును చ్యతియత్వమునుబట్టి తండి ఇచ్చినట్టు కలదు, ద్వాతింళకలో

ల్‌14 ఆ రాజ్యము భ ర్భృహరికి సం్యకమించినట్టును, ఆతడు దుశీలయగు భార్యచేవంచి తుడ్లె వైరాగ్యమవలంబించి రాజ్యకును వ్మికమారు _నకు సమర్పించి తపన్స్నున శేగసట్లును కందు. భర్తృహరి వైరాగ్యమునకు కారణభూతమైన రసాభాసకథ రెండింటను కలడు కాని భర్శ్భృహరిచేత విికమార్కునకు రాజ్య [వదానము చేయబడినట్టుగా జక్కన _గంథములో లేదు. జక్కన _గంథమునకు మూల మేదియోతెలియదు, అతడు (గంథావతారికలో మూల_గంథము సంగతియే (వసా వించలేదు. గోపరాజు మ్మాతము తన (గంథము అనువాదము అని స్పష్టముగా చెప్పెను. ఉ ఈ సరసోక్తి కావ్యమొక డిమ్ముల సంస్కృళతబభాష నచ్చుగా

చేసిన నట్ల వీడు మరి సేయుట యేటిది యంచు జెప్పగా

చేసి అనాదరం బు5క సేయకుడీ విలుకాడు తూటుగా

నేసిన నందె పాఠ మటి యేసిన వానిద్‌ నూబటిగావునన్‌

ఒక సంస్కృత [గంథమును తొను అనువదించుచున్నట్లు ఆతడు ఈ పద్య ములో స్పష్ట్రీకరించెను. సంస్కృతమున వి[కమార్కుని కథలుగల ఒక గద్య పద్యాత్మక గంథ మున్నది అది గోపరాజు ద్వా్యతింక వలెనే థోజరాజు నకు ముప్పదిరెండు సాలభంజికలచేత చెప్పబడిన వ్నికమార్కుని మహాగుణ కథనముగల (గ్రంథము. ఉప్మకమ ఉపసంహారములలో ఈ రెండు [గంధములు ఏకీభవించుచునే యుండ ను, కావున గోపరాజు ద్వా(త్రింశికకు ఈ సంస్కృత (గ్రంథమే మూల మనుకొనుట భావ్యమని తోచుచున్నది. కాని గోపరాజు అ మూలమున నామమ్మాతముగానైనను కానరాని అనేక కాస్త్ర విషయములకు (పవే శము గలిగించి ఆ యా కాస్త్రమలలో తనకుగల విజ్ఞానపారంగత్వమును చూపుటకు చాల (గంధమును పెంచి వాసెకుం నన్నె కోడునివలె ఇతడు కూడ చతుర్దశ విద్యలను చతుష్షన్షీ కళలను ఎరిగి యున్నవాడే కావ్యము (వాయవలె ననెడ, (వాయగల డనెడి ఒక ఉద్దేశము కలవాడు. ఇది పాండిత్య పక్ష వాతము గల ఉద్దేకమైనను కావ్యములు ఆనందదాయకి ములే కాక విజ్ఞాన పద ములు కావలెననెడి _పాచీన సం_పదాయమునకు అనుగు *ముగా ఉండుటబట్టి ఆ కాలమున అది లోకస్తుతి ప్యాతముగా చెల్లుబడి అయ్యెను ఆ సంస్కృత (గంథములో ఉన్న కథలన్నియు యథాతథముగా ద్వాతింశికలో లేవు. రెంటికి శొంత లేదమున్నది. అసలు ఈ వ్యికమార్క చర్మితకు కథా సరిత్సాగరము

515

మూలము. గోపరాజు సంన్కృృత విక్రమార్క చరిత అనువదించునపుడు ఎడ నెడ తనకు నచ్చినప్పుడు కథాసరిశ్చాగరమునుకూడా అనుసరించి యుండును అంతేకాదు సందర్భమును గల్పించుకొని హర్షుని నాగానంద నాటక కథను, అమూల్మాగము అనుసరించుటయేకాక్క, అందలి శ్లోకములను కూడ పెక్కింటిని తెనిగించెను. కాబట్టి ద్వాత్రింశికకు యథార్థమైన మూల (గంథము ఇది యని చెప్పలేము. కాకపోతే అతడు సేద్బా వివరము. చేసినను ఇది యొక సంస్కృత (గ థమునకు అనువాదమేయని ఒప్పుకొనెను కనుక ఆ [గంథము పైనిపేరా .న్న * ద్యపద్య్మాత్మక వ్మికమార్మ చర్మితయేయని భావించవచ్చును. మెరి ఇతడు అచ్చటచ్చట (పైసంగవళమన వివరించిన అనేక కాస్త్ర విషయ ములు ఆ సంస్కృత [గంథమున లేవని చెప్పితిని. ద్వాతింశకలో అంధ చృందోవ్యాకరణ విషయ _పసంగము కూడ గలదు, ఈ ళాస్త్ర 1పసంగము ఆ సంస్కృతమున ఉండుట పొపగదుకదా ఆ నంస్కృృత [గంథకర్త ఆంధుడై యుండి న్వకీయభాషావ్యాకరణ చఛ్చృందస్సులను ఇతర భాషల వారికి విళదీ కరించుటకు ఆకాస్త్ర ప్రసంగము చేయ వచ్చునేమోగాని ఆ గంథక ర్త ఆంధు డును కాడు ఆ (గంథమున ఈ ఆంధ భాషా విషయములును లేవు.

జక్కన తన [గంథమును (వబంధళయ్యలో రచింపవలెనని దానికి (పొర్యపబంధ యళము రావలెనని సంకల్పించి అందు కృతకృత్యు డయ్యెను- గోవరాజు (పౌధకై లిలో దీనిని మహాపిబంధముగా సంతరించవలెనని పాటు వడలేదు. ఎంత పాటుపడ దలచినను ఈ కథలకు పౌఠ కావ్యత్వసిద్ధి కలుగ దని ఆతడెరుగును. అందుచేతనే ఇతడు ళయ్యా సౌందర్యమునెడ దృష్టి నిలుపక కథా కథనమే లత్యమగా రచనను సాగించెను. ఒక్కాక్కచో వర్జ్య, వస్తు తశ్వమును బట్టి [పౌఠపైలి గోచరించెడి సందర్భములును కలవుగాని అవి ఆతని సహజ ధారాళ 3 లికి అపవాద ఘట్టములు, గోపరాజు శైలి గౌరన శైలి వలె ఇంచుమించు వ్యావవోరికభాషకు సన్నిహితముగా నుండును. కొన్ని లోకో క్తులు వ్యాకరణ విరుద్ధములుగా నున్నను వాటిని యథాతథమ.గా వయో గించునే కాని నిర్దష్టముగా నుండునట్ట నంస్కరించుటకు పాటుపడడు. ఇన్ని ఉత్తమ గుణము లున్నను ఈగంథము నిన్న మొన్నటిదాక మరుగుపడి యుండుటకు కారణము విద్వల్లోకమునకు జక్కన (గంథము నందున్న గౌర

ర్‌168 నము దీనియెడ లేకపోవుటయే. దానికి కారణము జక్కన శ్రైలిలోగల ఆకర్షణ శకి. ఇంకొక విషయము; గోవరాజు తన _(గంథమును కూడ వారిహర నాథు నకే కృతి ఇచ్చెను అయినను తిక్కనవలెె నాచన సోమునివలె కాక హరి వారులకు విడివిడిగా పద్యమ.లు నమర్పించెను. బాలన్‌ పై పంజా

వెన్నెలకంటి అన్నయ్య వెన్నెలకంటి అన్నయ్య ఆను కవి షోడళకుమార చరిత అను (గంధమును రచించెను కాని, ఆ షోడళకుమారచర్శిత [గ్రంథము సంపూర్ణముగా దొరకలేదు. అందులోని కథ ఇట్టుండునుం జనమేజయుని రెండవకుమారుడై న కమలాకరుడు ఇందు నాయకుడు. అతడు శ్రీకృష్ణుని వర్శపసాదమున జన్మించెను. జనమేజయుని పెద్ద కుమారుడు శలాసీకుడు, తండి అతనిని రాజ్యమునకు అభిషిక్తుని చేసి రెండవ కుమారునికి యువరాజు పట్టము కట్టి తాను భార్యలతో తపన్సున కేగెరు కమలాకరుడు ఎనమండుగురు మంటతికుమారులతోను, గలుగురు దండనాయక తనయులతోన, ముగ్గురు పురోహిత ప్పుతులతోను కలిసి ఉద్యానవనమున కాలక్షేపము చేయ చుండగా ఒక సాధకుడు చేరవచ్చెను. వాడు ఒక సిద్ధుని కొలిచి ఆతనిపనుపున ఓక దుర్పటన కార్యము సాధింపబోవుచుండెనుం వింధ్యాటవిలో ఒకచోట ఒక శింపపా తరువు దండపారావతాక్షుడను నాగరాజువద్ద వై డూర్మకాంతి అనేపేరు గల ఖడ్గమును, వహ్నిదీధితి అను పేరు గల దివ్యరత్నమును కలవు. ఆ వాలు ధరించినవాడు ఏడుదీవులను ఏలును. ఆ రత్నము చెంత నున్నవానికి అఖిల సిద్ధులు కలుగును. ఆ సాధకుడు వాటిని సౌధింప టోవుచుండెను. రాకుమారుడు వాని నమ్మతిమీద తన మి[ఉతులతో వానికి తోడు పోయెనుం సాధకుడు ఆ శించపాతరువు (కింద గల అగ్నికుండంబున ఖదిరేంధనంబుల (వేల్వదొడంగెము. అంతలో ఒక నుందరి వ్మిభమంబుతో అచ్చట కరుదెంచెనుం ఆ సాధకుడు దాని విలాస విభమములకు మురిసి మం్యతతం తనులు మరచి సంయమష్టు డై పోయెను, అంతలో పాఠరావతామ్షుని పనుపున ఘోరమయిన భూకకోటులు ఆ సాధకుని పొదవి, ఆగపహాముతో వాని కడ కాలు బల్టీ దూర ముగా విసరివైచెను. ఆ సాధకుని వెదకుటకు షోడళకుమారులు ఆందరు అన్ని వంకల ఆ మహాటవి చొచ్చి వెదకి వెదకి ద్మిగృమ నొంది, వచ్చిన జాడ నెరు గక ఒండొరుల పొడగానక తిరుగుచుండిరి కమలాకరుడు కొన్ని దినంబులు మ్చిశుల వెదక్కీ వారి నెందును కానక, ఒకనాడు ఒక ఏటిదరిని అరుగుచుండెను,

₹18 అంతలో ఒక కిరాతకుడు ఆ నదిలో ఒక మొపలిచే పట్టుబడీ ఆర్రతో మొజు పెట్టెను రాకుమారుడు వెంటనే దానిని సంహరించి కిరాతుని నీటినుండి వెల్వ భీంచెనం వాడు కృతజ్ఞగతో కమలాకరుని తన ఇంటికీ ఆహ్వానించి, కిరాత పల్లెకు తోడ్కొ నిపోయి సమస్త సమ్మదాదారములు వడివి ఒక రమ్య సదనం బున ఆతనిని విడియించెను. ఆనాటి నిళాసమయమున రత్మదీపవిభాసితం ఐగు ఆ నివాసము కలయ కన్గానునప్పుడు అచ్చట కట్టివేయబడియున్న ఒక నెమలి ఆతని కంట బడెను. ఆతడు దానిని వియమార జూచి, అంగకమును దువ్వి దాని కట్టుతాడు విప్పెను అంతలో నెమలి కమలాకరుని మితులలో ఫీమ భటుడు అను పేరు గల మితుడుగా మారి రాజకుమారునికి _మొక్కెను అతడు ఆద్భుళమోదమగ్నుడై మితుని ఆదరించి నీ కీ రూవము ఎట్లు వచ్చె” నని అడుగగా, అతడు తన కథ చెప్పదొడగెను. ఇన్లే తక్కిన మిృితులుగూడ ఒక్కరొక్క దే రాకుమారుని కలసికొనిి అద్భుతములైన తపు తమ అకుభవ ములను చెప్పిరి తుదకు కమలాకరుడు మాళవదేశపు రాజకుమార్తెను వివాహ మాడి మృితులతో కలిసి హస్తినాపురము చేరెను. న

(శ్రీనాథయుగ సింహావలోకనము

తెలుగు వాజ్మయ చరి.తలో ఈ యుగమునకు ఈ లక్షణమని నిరపవాదముగా నిష్కర్షగా నిర్ణేశంచుట చాల కష్టము-అనువాదయుగ మనుకున్న కాలమున స్వతం ఈ _గంథములు పుట్టటయు స్వతంతయుగము అనుకున్న కాలమున అనువాదములు వెలయుటయు పురాణయిు*ము అనుకొన్న కాలమున (వబంధములును _పబంధయుగము అనుకొన్న కాలమున పురాణములును రచింప బడుటయు మొదలగు అన్యోన్య సంకమణము ఆదికాలము నుండి నేటీ కాలము వరకుమ సాగుచునే ఉన్నది. కావున ఏ యుగమును గురించియైనను మనము చేయు సిద్ధాంతము స్థూల రూపముగానే యుండును

అ్రీనాథుని యుగమును సంధీయుగమని కొందరు అందురు. ఇది ఆంగ్లమున శ్యీం 01 7౧2౧౪80౧ అను వదమునకు సరియైన. తెనుగుగా కల్పింపబడిన పేరు (శ్రీశాథుని యుగము ఓక అర్ధ్థమున సంధి యు“మనుట నిజమే కాని అది గ్యీం 0172౧5 [0౧ మ్మాతము కాదు. ఆంగ్లభాషలో సంధియుగ మనగా ఇట్టిది ,_ కొన్ని ఉత్తిమ లశణములతో ఒక మహా యుగము కంత కాలము నడచి ఆగిపోయిన పిమ్మట మరికొంతకాలమునకు మరికొన్ని ఉత్తమలభిన్న లవణములతో ఇంకొక మవాయుగము ఆవిర్భవింపనుండగా ఆ రెంటికి నడుమ చెప్పదగిన స్వతం్యత లక్షణము లేవియు లేక అవ్యవస్టిత ముగ, అ్యపధానముగ ఉండెడి కాలవ్యవధికి గీ 0 7౧8౧9 6౦౧ అని పేరు ల్రీనాథయుగముము మన వాజ్మయ చర్చితలో ఆవ్యనస్థితమని అప్రధాన మని గాని తలంచుట వివేక లక్షణము గాదు కావున ఈ యుగమును ఆ అర్థమున సంధియుగ మనరాదు

భారతకవులు పురాణానువాదమునకు దారిచూపిన గురువులు, శ్రీనాథ యుగమునందలి కవులలో ముఖ్యుడైన థ్రీ నాథుడు సంవృత కావ్యానువాదము నకు దారి మావిన గురువు కావున సంస్కృత ఆంటర్రీకరణచరి తలో భారత కవుల కున్నంత (ప్రాధాన్యము అ్రీనాథునకును కలదు. అంతేకాక గత శతాబ్దుల

520 లోని పురాణాదులుకు భావి కాలములోని (పబఎధములును సంగమించిన తీర్ధ స్థలము శ్రీనాథుని యుశము. ఈ అర్థముశ దీనిని వుంధియుగ మన వచ్చుమ. మరియు ఈ యుగమునే _పబంరపూర్వ యుశమనియు చెప్పవచ్చును అనగా అచ్చట (పబంధముల అవిర్భావమను నూదించు దానికి ఆవ్యవహిత పూర్వముగ (ప్రవర్తిల్లినకాలము అని అర్ధము సూర్యోదంపమునకు అరుణో దయమువలె, వబంధ యగము.నకు శ్రీనాథుని యుగము, (ప్రబంధ పూర్వ యుగమనెడి పేరునకు అర్హత గణించుకొన్నది. ఇంచుమించు క్రీ శ 1850వ సంవత్సర మువరకుని. భారత,ిరామాయణముల అవమవాదములే (పధాన వాజ్మయ (శ్రియ యెనదిం (క్రీశ [500 సంవత్సరముల నండి స్వతంతములె న ఆం్భధ [పబంధిము లవతరించినవి. ఆ పుంణాదుల అనువావదములకు ఈ _పబంధముల స్వతం తతకు నడిమి కాలమయిన శ్రీనాథుని యుగము ఆ (ప్రబంధ ప్రచారము నకు దారి చూవినది. ఈ యుగములో కొంత వాజ్బ్యయభొాగము ఆనువాదముగా, మరి కొంత స్వతంతముగా ఇంకొక కొంత యధోచితావసరణముగా నానావిధ ముల ఆవిర్భవించి. సంస్కృత సారస్వశ కరావలంబమును వదిలి పెట్టియ వదలి పెట్టని రీతిగా దా.దూరము నడచి కాలు నిలువదొక్కుకొన గలిగినదిం ఈ యుగములోని మవోకవుల కృష్‌ యంతయు ఉత్తరకాలమున జరుగటోవు (పబంధ సరస్వతీ వివోరమునకు మెత్తని పూలదారులు పరచుట యైనది. ఈ మవోనుభావులే (వబంధనాటక (పదర్శనమునకు పూర్వరంగ [వవ_ర్తకులుం వీరు నెరవేర్చిన (పస్తాఎన కనుగుణముగానే (ప్రబంధ నాటకము (పదర్శింపబడి నది. అందుచేత _వఐబఐంధయుగమున కవ్యవపహితమయిన ఈ కాలమున (పబంధ పూర్వ యుశమని పేర్కొొనుటలో అక్షేషము ఏమియు నుండదు. దీనికి నాందీ శ్లోకమును పఠించి (ప్రస్తావనను నడివీన వాడు ్రీాాథుకు. అందుచే [పబంర పూర్వయుశమన్నను శ్రీనాథుని యగమన్నను ఆర్థము ఒక్కటియే.

ఈ కాలమున పురాణములు కూడ్‌ పుట్టినమాట నిజమే. కాని వాటియం దును పొబంధిక లక్షణములైన రసోత్కర్షము, వర్ణనా భూయిస్టత, శయ్యా నిష్ట్ర అలంకార (వీయత మొదలగునవి నెంకొని, కేవల పురాణ పద్ధతిని వర వించినవి కాశీఖ:డ, ఫీవఖండములు నామమా[తమునకే ఖండపురాణములు కాని,

క్‌లి1

గుణమున |[పలంధలవణములు కలవియే వరాహపురాణకర్తలు ఆ పురాణము నందలి ఉ త్తరార్థము నీరస మగుటచే అనువాదమున దానిని విసర్జించటచూడగా ఈ యుగ పురాణకర్తలకుకూడ బాలవరకు పూర్వాధిరుది తగ్గినద నియే చెవ్ప వచ్చును. మరియు ఈ పురాణకర్తలు మూలమున నామమాతముగ, అతి సంయ్టగహముగ ఉన్న చిన్ని కథలను ఆలంకారిక రచనా శోలితములై న ఉపాఖ్యా నములుగా సంశరించుటకూడ వారి చి త్తములు _వబంధములకు ఉమ్ముఖము లైన వనుటకు నిదర్శనముగా చెప్పవచ్చును. పురాణముల యెడ తగ్గిన రుచి (వ్రబంధముల దెన హెచ్చుట సహజమే

ఈ (_పబంధ_పకీయకు మొదట నైైషధాందధ్రీకరణరూపమున మార్గ దగ్శకు డ్రై నవాడు ఈ యుగక ర యైన ఫ్రీనాథుడు. శృంగార నై షరముతో ఆం[ధవాజయమున నొక (కొత్తశక మారంభమయినది సంస్కృతమునందలి పురాజేతివాసములు, కావ్యములు నాటకములు అనెడు _పథారవాజ్మయ ళాఖలు మూడింటిలో పురాణేతివోసముల ఆంీ కరణపద్ధతి భారతరూపమున కవిత యమువారే నిర్ధారణ చేసిరి, శ్రీనాథుడు చేపట్టినది కావ్యము. అది స్వతంఠాను వాదమా, అన్వతం తానువాదమా కథాపథానమా క్లోక్టపథానమా అన్నచో ఇద ఎెళ్ట మని చెప్పలేని ఒక ఆపూర్వు రచన్నాకమమును సాగించి అర్వాచీన కవు లందరకు సంస్కృృళళ్లోకానువాదముకకు పటిష్టెమయిన యొరవడి 'పెళ్లైను.

ఈ మహాకవి ఉత్తరకాల (పబంధకవులకు పెట్టిన ఒరవడులలో శైలికి సంబంధించినది యొకటి ఆంధవాజ్యయమున అక్షరర మ్యత సెధించిన కవివర్గ మొకటియు, అర్జగౌరవమును పాటించిన కవివర్గ మొకటియు ష్టాం విభాగమునకు గోచరించును. ఈ రెండు విధము లయిన గుణములను సమ ముగా సమ్మేళన మొనర్చి - ళబ్బార్థముల రెంటికిని _ప్రాఖాన్య మిచ్చిన శిల్పియ థీనాథుడే. ఉత్తరకాల (ప్రబంధ కవులలో _పముఖు లయినవారు ఈ శైలిన్తే అనుక రించిరిం

శ్లోకానువాదములోను వర్ణనలలోను శ్రీవాథుని గురుత్వ్రమునే శిరనా వహించి పిల్లలమళ్టి విన వీరన కొంతవరకు స్వతం్యత (పబంధమే యనివించు కొనగగిన శృంగార ళాకుంతల రచనారూపమున (పబంర సరస్వతికి ఐంకొక

(ఈ)

లిల్లీ భూషణ మలంకరించెను. గౌరన హరిశ్చంద్ర ద్విపదరచన యైనను స్వతంత కావ్యముగా దెవ్సకోదగి నదే.

వై పివరణమునుబట్ట్లి శుద్ధ [ప్రబంధ నాటక పదర్శనకు జరగవలసిన (వస్తావనన యంతయు ఈ కాలమున జరి*నదని చెప్పవచ్చును.

లోకములో (వజలు ఉబుసుపోకతై చెప్పుకొనెకి చిత విచ్చిత కథ అన్నియు సీ కాలముననే కావ్యరూపమును కాల్చినవి. జక్కన వికమార్క చరిత, అనంతామాత్యుని భోజరావీయము, గోపరాజు ద్వాతింశక, నారాయణ కవి పంచతంత్రము వేంకటనాథుని పంచతంతము కథావాష్బయమును చాల పరకు పెంపొందజేసినవి.

పదళవిత్వజాతిలో ఒక ఉపళాఖ యగు గే మకవిత్వము గానాంళ (ప్రళానముగా సంగీత కళాజగత్తున _పవ్నర్తిల్లిన దని పలనాటి వీరచర్మిత పక రణమున జిప్పితిని. ఈ కవితాళాఖను గూడ వర్టిల్లజేసిన గౌరవమును థ్రీనాథ యుగమునకే దక్కినది. పదకవితా వితామహుడు సంక్షీర్తరాచార్యుడు అని కిర్తికెిక్కిన తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుడు ఈ ళాఖను ఆంధసాహత్యచులో నుస్థిరమ చేసినవాడు.

మొత్తముమీద ఈ (_పబంధ పూర్వయుగము ఆం[,ధవాజ్యయమున విశిన్హ మయినది. నూరుసంవత్సరముల కాలములో నింత కావ్య ప(కియావై విధ్య మును చూవిన యగము ఆం[ధవాజ్మయ చరితలో వేరొకటి లేదు.

ఈ యుగమునకు [పారంభదళలో కొండవీడు రాచకొండలును, మధ్యకాలములో రాజమ హేం్యదదవరమును ఆపై ఉదయగిరియ,అంతమున విజయ నగరమును సాహత్యపీఠము లైనవి. నాచన సోముడు బుక్కరాయల ఆస్టాన మున అడుగిడెనే కాని ఆయ్యెడ స్థిరపడినట్టు తోచదు. (పౌఢదేనరాయని ముత్యాలకాలలో శ్రీనాథుడు పొండిన కనకాఖిషేకము ఆంధసరస్వతీ విజయ సగర ప్రవేశమునకు మంగళాచరణ మయ్యెను ఈ యగాంతమునాటికి ఆ దేవి నంది మల్లియ ఘంట సింగయ వరాహపురాణ రూపమున విజయనగ రాస్ట్రానమున నుస్థిర సింహాసన మధివ్ఫించినది. రాబోవు చర్మిత ఆ మవావైభవ వర్తనం

న!

52కి శ్రీనాథ యుగములో (కుకనామములా, శాస్త్ర (గ్రంథములు

1. మడికి అనంతయ్య - మడికి నింగన తమ్ముడు, విష్ణమాయానాట కము (వాసినాడనీ, చింతలపూడి ఎల్లనార్యుడనే కవి వాసినట్లు లోకము భమ వడినదని ఓవమతము. ఎల్లనార్యునికంటె అనంతయ్య పూర్వు డైెనచో ఆ_వబం ధము అనంతయ్య దే కావచ్చును.

కీ వెన్నెలకంటి జన్నమంతి - వికమార్భ. చరిత కృతిపతి సిద్ధన మంతికి తండి దేవకీనందన శతకక ర్త మకుటము “*క్కష్ణా దేవకీనందనా *

ఓ, కొలని గణపతిదేవుడు = శివయోగసారం, మనోటోధఎ. ఈ లెండి టిలో శివమహత్త్వ్రము, వేదాంతటోధ కలడు.

థీ. అయ్యలరాజు తిప్పయ్య అయ్యలరాజు రామళ(దుశకు వితా మహెుడ.. ఒంటిమెట్ట రఘువీరళతక కర్త

5. ఆం(ధకవి రామయ్య - విష్ణుకాంచీ మావోత్మ్య్యము

6. చెందలూరు చిక్కయ్యి - నాచి కేతూపాఖ్యానము.

7. పజపతి నాగనాథుడు - విష్ణపురాణమ.

వెన్నెలకంటి నూరన విష్ణుపురాణము వలె ఇది (వక్యాతికి రాలేమ* ఒకే ఇతివృత్తము గల ఒక పేరుగల రెండు (గంథములలో మేలైనది వన్నె శెక్కుటయు, రెండపది మాసిపోవుటయు సాధారణధర్మము కొన్నియెడల అపర్యగంథమే (౧6౧10౯) రాణించుటయు కలదు. మేలైనదే మరుగుపడిపోవు టయు కలదు. ఎణ్జాపగడ రామాయణమునకు ఈ స్థితియే కారణము, శాస్త్ర ([గ౦ంథభములు :

14. దోనయామాత్యుడు = నస్యానందము =కొస్త్ర [గంథము. వర్షాగమ సూచనలు జ్యోతిళ్ళాస్త్ర [పకారము [వాయబడినవి.

15. విన్నకోట పెద్దన - కావ్యాలంకార చూడామణి ఇది ఒక్క అలం కార కాస్త్రమేకాక ఛందోవ్యాకరణాది (పకరణములు కూడ గల (గంథము (1409-1407? మధ్య రచితము). చాళుక్యవంళజు డగు విశ్వేశ్వర భూవతికి అంకీతము.

$. మనుమంచి భట్టు - అళ్వళాస్త్రము (హయలకణ విలాసము),

4. కూచిరాజు ఎజ్జన = కొక%్కికము, ఇది కామళాస్త్రము పంస్క్భృ ఈమున రతివిలాస మనెడి (గంథమునకు తెనుగట!

ధా

శ్రీకృష్ణ దేవరాయల యుగము సంగమ వంశములో తుదివాడైన విరూపాతరాయలు అసమర్థుడును దుర్నీతిపరుడును అగుటచే హిందూమతర &్షణార్థమును, హిందూ(పజా రతణార్థ మును పరనుద్యేయములుగా అవతరించిన ఆ స్వామాజ్యభారమును తాను వహించి సాకవ నరసింహరాయలు 1466 వ సంవత్సరములో విజయనగర వ్యజ సింవోసనము నధిష్టించెను. అప్పటికి ఆ రాజు శమును కబళించుటకు ఫొంచి యన్న ఆసన్న శ్యతురాజ్యములు రెండు కలవు. ఒకటి తురుష్షుల బహమనీ రాజ్యము, రెండు గజపతుల కళింగ రాజ్యము. ఆ ఇరువురుళ(తువులను విజయ నగర సొమ్మాజ్యమునకు దూరముగా నిలవరింపవలె ననియు ద&ీణ భారతము నంతను తన సౌా_మాజ్యములో నంతర్భాగము చేయవలెననియు, సాళువ నర సింహరాజు అకుంఠిత దీక్షతో, మహాపరాకమముతో, ఎన్నో యుద్ధములు నడ పెను కొని రెడ్డిరాణ్య పతనము నాడే గజపతుల స్వాఫీనమైన ఉదయగరి దుర్గ మును, ఆతడు జయింపలేక పోబట్టి అది గజపతుల అరీవముననే ఉండవలసి వచ్చెను కావుననే శ్రీనాథుని యగమినందలి తుది దళశకములోనివా రయిన నంది మల్లియ, ఘంట సింగయ అనెడి జంటకవులు తమ (గంథములలో నొక దానిని ఉదయగిరిదుర్గ మంతికిన్తి రెండవదానిని సాళువ నరసింహరాజు నకును కృతి నిచ్చుట తటస్థించెను. ఆ రాజునకుగానిి ఆ మంధతికిగాని శతు పత్షమును ఆ[శయించినవా రన్న అనసూయ-ద్వేషములు కవులయెడ నుండెకివి కాదు. సాళువ నరసింహరాయలు విజయనగర రాజ్యవి నృృతిని స్థిరకరణమును నెరవేర్పకముండదే 1498 వ సంవత్సరములో దిపంగతుడయ్యెను. ఆతని సర్వ 'సేవాధ్యమడే శుకువ నరసరాజు, ఈ సేనాధ్యృమడు తన కుమారుని పట్టాభిషి క్తుని చేసి రాజ్యభారమును తానే వహింవవలనీనదని సాళువరాజు తన సేనార్య తని కోరెను. అతడు _పళునాదేశానుసారము సొళువ తిన్మురాజునకు పట్టముగట్టి శాను నర్వతం[త స్వతంతుడై రాజ్యము నేల జొచ్చెను, కా౨, దైవదుర్విపాక మున నా బాలరాజు కొలదికాలమునకే మరణించెను. స్వామిళ క్రి తత్చిరుడైన

52

తువవ నరసరాయలు, అవకాళము చిక్కెైను గదాయని రాజ్యము తానే అపహ రింపళ చనిపోయిన యువకుని తమ్ము గొకడుండగా వాని నఖిషి క్తునిచేసి తాను యథా(పకొరము రాజ్యాధికారము నిర్వహించెను ఆ వీల్లవాని పేరు ఇమ్మడి నరసరాయలు. ఆతనికి పెనుగొండ దుర్గము నివాసస్థలముగా నేర్చరుపబడెను* ఐపాొళా నరసరాయలు ఆతని నిందు నిర్బంధించె నేమో

నర్వ సమర్థుడైన తుళువ నరనరాయలు తాను రాజ్యభారముమ పూనీ నది మొదలు అఎవసొనకా_ము వరకు నిర్విగామముగా పరిళమించి సహజ శతువులనే కాక తన అధికారమును ధిక్కరించిన దుర్గాధిపతులను సైతము అణచివై చి రాజ్యమును విస్త్రతముము,,వఒలమును చేసెను పూర్తిగా కాకున్నను ఈ రాజు కొంతవర కేఎ సాళువ నరసింహరాజు సంకల్పమును నఫలమచేసి, పది పం డెండేండ్ల పరిపాలనానంతరిము 1508వ సంవత్పరములో స్వర్గస్తు డాయెను, ఈ రాజు కాలమున కూడ ఉదయగరి దుర్గము విజయన“రమునకు స్వాధీనము కాలేదు.

నరసరాయల అనంతరము అతని పెద్దపమారుడు వీరనరసింహరాయలు. 'పెనుగొండ దుర్గములో నిర్బ్భంధింపబడియున్న సాళువ నరసింహరాయని రెండవ కుమారుని హత్య కావించి తాను తన తం డివలె రాజ పతీధిగా కొక స్వరం రాజుగనే సింహాసనము నెక్కెను. అతడు ఆ వైభవము ననుభవించినడి ఆరు సంవత్సరాలు మాతమే- ఆతని స్వామిదోహమును సహింపని దుర్గాధిపతులు చాలమంది తిరుగుబాటు చేసిరి ఆతని అనంతరము మన వాజ్మయ చరితలో ఈ యుగమునకు యుగపురుషుడై న కృష్ణదేవరాయలు విజయనగర సా మాజ్యారి వతియై తన పూర్వతరములవారు కాంచిన స్వప్నము లెల్ల నిజములుచేని శతు దుర్శిరీక్షమైన (ప్రతాపముతో కటకము మొదలు కన్యాకుమారము వరకుగల దక్షిణభారత భూఖాగమునంతను తన యేలుబడిలోనికితెచ్చి తనది రామరాజ్యము అనిపించెను. శృతుభయంకరుడైన వీరుడుగ్యా కవి పండిత నమాదరముగల భాషా పోషకుడుగా సంస్కృృతాం ధ కవితా _పజ్ఞానిధిగా రాయలు పొందిన యళస్సు ఆంధదేశము నేలిన మరి యే ఇతర చకవర్తికిని లభింపలేదు,ఎంత వాడై ననేమి ఆయన పరిపాలనలో తుది ఐదారు సంవతృరముల కాలకషు చిత్త శాంతిలేకయే గడివి 1580వ సంవత్సరములో దివంగతుడ య్యెను ఆయన మనో

క్‌లీ6ి

వ్యధకు మొదటి కారణము తన తరువాత రాజు కాగలడనుకొన్న లే[బాయపు కొడుకు మరణించుట. రెండవది సింవోసనము కోసము, తన తమ్ములలో కుటుంబ కిలహమురేగి, రాజ్యమునకు ఎట్టి ముప్పు వాటిల్లునో అనెడి చింత ఆతని అనంతరము ఆతని సవతితల్లి కొడుకు ఆమ్యుతదేవరాయలు కృష్ణదేవ రాయని ఆదేశానుసారము సింవిసనమునెక్కి పం డెండు సంవత్సరములు ఏలు ఒడి సాగించెను ( 680-1542). ఆపై కృష్ణదేవరాయని అల్లుడైన ఆర్వీటి రామ రాజు (ఇతనికే ఆశియ రామరాజు అని పేరు) కృష్ణదేవవాయని ఇంకొక తిమ్ముడైన శ్రీరంగరాయల కొడుకు సదాశివరాయలు అను నాతనిని రాజునుచేసి లాను ఆ యువకునకు ఆంగరక్షకుడుగా సామాజ్యమునకు పాలకుడుగా బితీ నంవ త్సరమలు వీరవివిరములో మామగారికి సాటిరాగలవాడసివించుకొని 1585 వ సంవత్సరములో రాశస తంగడి (తళ్ళికోట యుద్ధమున ఒక స్వామి (దోహి చేతిలో హతుడయ్యెను. ఆ నాటితో విజయనగర రాజ్య పాభవమునకు విజయ నగరప్పర వైభవమునకు మసకచీకట్లు కమ్మనారంభించెనుం

రామరాజు తమ్ముడు తిరుమల దే.రాయలు సెనుగొండకుపోయి సదాశివ రాయల పేరుమీదనే రాజ్యపాలనము సాగించి 1572 వ సంవత్సరము మర ణీంచెను. తిరు మలరాయలు తన మరణకాలమున రాజ్యమును మూడు భాగములు చేని తన మువ్వురు కొడుకులకు పంచియిచ్చెను పెద్దవాడై శ్రీరంగదేవరాయలు వెనగొండ రాజధానిగా తెన గుదేళము నేంజొచ్చెను (1£?8-] 5851. రెండవ వాడైన రామదేవరాయలు శ్రీరంగ పట్టణము రాజధానిగా కన్నడ దేశమును రాజు (వతినిధిగా నేలకొనసాగెన. మూడవవాత్తైన వెంకటపతిరాయలు చం దగిరి రాజధానిగా తమిళదేశమునకు రాజపతినిధగా నేలిక యయ్యెమం ఈ మువ్వు రలో పెనగొండ రాజధానిగాగల ట్రీరంగదేశరామయలే స్నమాట్టుగా తక్కిన యరువురు రాజ (ప్రతినిధులుగా తండ్రిచే నియమింపవిడిరి. తురకలు పెనుగొండ మీదికి దండెలత్తిరాగా సవరం చెన్నప్పనాయకుడు అను సేనాధిపతి, రాజును చందదగిరి పంపి తాను తురుక సేనలమ నిలువరించి జయించెను. శ్రీరరిగడేవ రాయలు అనపత్యురై 1505 లో చనిపోయెను, తదనంతరము రెండవ వెంకట వతి దేవరాయలు పెనుగొండకవచ్చి పట్టాభిషేకము ఖేసికొని ( 588-181) £8 సంవత్సరములు పరిపాలనముచేసెను రాక్షన తంగిడి యుద్ధముతోనే క్ష్షీణదళ ఆరంభమైన సా_మాజ్యమునకు అప్పటినుండి మరల పుస్హికలుగనేలేదు. మాటి

రల?

మాటికి తురకలు పేనగొండను ముట్టిడించుట, తరిమిగొబ్బబడ.ట పారిపోవు నప్పుడు చేటిక్కినడి ఆవవరించుకొనిపోవుట పరిపాటి యయ్యెను. శ్రీరంగదేవరాయల తీరువాత రామదేవరాయలు రాజఖ్యమునకు రావలనీ యుండగా ఆతనిని కాదని వెంకటవతిదేవరాయలు రాజైనందుకు సామం తులలో పెక్కురు ఆతని అధికారమును ధిక్కరింపసాగిరి. కొందరు విధేయులై యుండిరి మట్ట అనంత భూపాలుడు మొదలైన సామంతుల ఆండవల్ల వెంకట వతిరాయలు సంకట స్థితులను అతికమించి రాజ్యమును నులిక్షమిగా నేల సాగెను అతనికి అరురు భార్యలున్న నుసంతొనములేదు. ఆ ఆరుగురిలో గౌబ్బూరి ఆగ్గరాజు అనే తం తజ్జుని చెల్లెలు ఒకామె కలదు. వెంకటప్‌తికాయలు తన అవ సానవేళ తన అన్నగాక్షైన రామదేనరాయల రెండవకుమారుని రెండవ శ్రీకంగ చొక్క రాయలు అను పేరుగల వానిని రాజ్యమునకు నియమించిపోయెను. ఈంతజ్ఞుడైన గొబ్బూరి జగ్గరాజు ఆ రాజును సకుటుంఐముగా కొరాగారబద్ధుని చేని సంహరింపసనుండగా వెలుగోటి యాచమనాయకుడనెశ వెలమదొర ఆ సంసార ములో రాజు పెద్ద కుమారుడైన రామచేవరాయలు అను వానిని ఉపాయముతో తప్పించి, తంజావూరు రఘునాథ నాయకుని సవాయముతో గొబ్బూరి జగ్గరాజు నెడుర్కౌ ని ఆతనిని ఆతని మితులను యుద్ధమున ఓడించి సంహరించెను. ఆ యంద్ధమునకు తోపూరు యుద్ధము అని పేరు 1614). అట్లు ఉపాయముతో కాపాడబడిన రామదేవరాయలు 16 ౪6 నుండి 1629 వరకు రాజ్యము నేలెను ఆపై మూడవ వెంకటపతిరాయలు అను రాజు 1618 వరకును మూడవ థ్రీరంగదేవరాయళలు అను రాజు 1679 వరకును నామిమాతపు రాచరికము చెరవపి అ_స్థమించిరి. అంతలో | 885 సంవత్పరములో ఆవిర్భవించిన విజయనగర స్నామాజ్యము కూడ 1680 [పాంఠతమున ఆ స్తమించెను. పెని వివరించిన రెండు శతాబ్దాల (1660&175%) దేశ చరితలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల పేరుమీద నెగడెడి సారస్వత చరిత ఒక శతాబ్టికిమ్నూతము సంబంధించినదే. రెండవ శతాల్దీ 1600 మొదలు దకీిణాం ధ యుగమునకు సంబంధించిన సారస్వత చరిత కలది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల సారస్వత యుగమునకే (ప్రబంధ యుగము అని పేరు

కొందరు విమర్శకులు కృష్ణదేవరాయల యుగముకు 1650 వరకును పెంచ వచ్చునందురు. తంజావూరు మెదల*ు దశక్షిణా-(ర రాజ్య ఎలలో విజయవిలా సాది ్యపవింధము.లు 1600 తరువాతనే పుట్టినవి కావునన్వ ఆ రాజులు విజయ

క్‌లిర్రి

నగర స్మామాజ్యమ నకు సామంతులై నళ్లే విజయవిలాసాదులు మను చరిిత్రాదు లకు అనుకృతులే కావునను, వారిని వారి (గంథములను కొనివచ్చి ఈ యుగము నకే జమకట్టవలెనని వారు యు క్రి చెప్పుదురు. కాని ఇది తగదు, దక్షీణదేశమందు ఆంధ సొరస్వత సృష్టి 1600 మొదలు 1775 వరకు నుమారు రెండు శతాబ్దుల కాలము విజృంభీంచెను. కావున దఉణాంధ సారస్వత చరితలో నేఐది సంవ త్సరములు మ్యాతము విడదీసి రాయల యుగమున చేర్చుట సహేతుకముకాదు.

మరియు దక్షీణాంధమున విజయవిలాసొది _పబంధములేకాక యక్షగాన ముల్కు వచన కావ్యములు పదములు మొదలగు నూత్న కాప్యజాతులెన్నో పుట్టి నవి. అదీకాక రాయల యుగమునందలి _పబంధమునకున , దాతీణాత్య పబంధ మునకును అంత_స్తత్వమునను ఐహిరాకారమునను బాల భేదము కలదు. కావున దవషిణాంధ్ర సాహిత్యమును (ప్రత్యేక యుగముగ విభజించుటయే ధర్మము.

అదీశాక |పఐబంధర రచనమ బట్టియే రాయల యుగమును మరికొంత దూరము పొడిగించవలసి వచ్చినచో ఈ భాషలో బంధములు పుట్టుచున్నంత వరకును రాయల యుగమనియే పేర్కొవవలసి యుండును. _పబంధములు నేటికిని పుట్టుచునే యన్నవి. వాటితోపాటు ఈ ఆధినిక యుగమున దేవీ భాగ వతాది ఇతిహాసములును కలసినవి, రచనలనుబట్టి ఆధునిక యుగమును (పదింధ యుగమునగాని పురాణీతివోస యుగమునగాని చేర్చెడి బుద్ధిమంచులుండరుదా

(ఇక్కడికీ సాహిత్యచర్మిత గంథ మస=పూర్ణముగా నిలిచిపోయినది.)

• తెలుగు భాషా సమితి వారి “విజ్ఞాన సర్వన్వ తెలుగు నంస్కృతిో నంపుటమలో ఆం[ధ _వబంధమ.మీద నేను వాసిన వ్యానమునకు “”_పబంధ యుగము” అని పేరు పెట్టబడినది. ఆ వ్యాస విషయము “వబంధ చరిత” గాని ,పబంధ యగము కాదు.

అలు ప్లూ లో ల ఆ స ల అజ ఉం