Telugu andhra mahabharatha shaili pariseelana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

రారా నా నాల. న. | | | క య | న. ల వసా లలోను టం " | నీల ర ము! న టి సట టు ట్‌ స్తే

న నషట న మ లని న! (ర్ట నలం నట్‌ యు! స (స. న 5 వచే ళన య స స స యం [చం క 11 ప నా సత ల! న వ టి సం లా. వార వాం డ్రా. కా డ్య ఖం స.

న్న న ల క న న యి లు లం మ! [న టట న . 11 యడ త శాట్‌. (సో (1 న్నా (క్ట ౨ *' ౨౮

వ్‌ లొ | .

న నులిమి ర౮వునురసింటం౦

ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం వదిమి లామనరసింహుం

ఇ - 12 కెగయ[/2 గ౭౧49౧డ/212 క&1 02౯౪ 12౧2౫ 0[౧గెండెకడం [2 ౪151689202 న21101 ౧2౧౫౭౧2౧2౩ ౧౧౧౭౧౧ [౧6667 0౭౧2గ౧౫౪౧+ 01 18 ౪8౪ ౧ ౪6౧ 0/౦1 ౧/౮6/౧206 'దెల్తని రి 117/0౬గ౧4940-500 046 [ కక! శామిున- జారద్రిమే [౯౩౬౯610౧ 1996 'లక'* (౮ తీట((%10! క! ౧/08 గక, 60/- ౧౪౦ 5066 ౪1౧ 2౧20౧02 9/౧4౧(01 ౧౩ ౧5౦0౦/- [౧0౧౮౦ గంధాలహైన్న ౯0/ 0౧౧/౪౩ రకర ల? రయి జె ; హ్‌ ప ౧.5 12690౧11 గ్‌ లం | 101 00/8౧9 10౪౧9౧ ౯ 1 56౯ ఓ ౧౦౭౧౫౧౬ ౫ స్త (లి 6 %ం 67483) ] / 70౬౯౧4 ం4ఉ0-500 019. ] ల ॥ జా 3010670 మై హాఆ “న్వుహ్రాద బాడోర్ట00 (నీ _ ౪/0౧ (౧ 8657 గిక56షగ౧౦౧౪ “రంగ టగటిగం 0/16. 7౯౬౮4౮ ౮% ౪౯౧౩ 7౪7 107116 76౭! 1990-91 ౧ 16 42/62 01 0౮౬59 02 8౪౮౮ ౬ 16౧210౧9 0౧ ౧6 ౯౧౪౩6 06౮6 11 6 ఉ౧రగ”2 గాగ డరిగిత/2020 - రగ ణరడకడం [8 ౪/5/6షి2ిగగ నగ౧౧96 21 57869 ఓ2కగ9[011 ౧/68 14/2 4౧46౧౮6 ౧61 6౮%17౮౧-2 జ 230643

క నర కకతటల నా న్‌! కట క ల [| చరత గ్‌ లా న్‌్‌ యే వా యా తణవ్‌ చ. నే గ. జి విశ్చధిద్యాలయంణాడు న శ్రే న్‌ 7 4090-91 నంవల్లీ షష [నే శ ్క 6 వంవళ్సదానితీగాము 1 సె ః. 8ంద వనాంధ్ర సొహౌత్య దిభాగంలో | (1 12 న్‌ా ల్‌ న్‌్‌. లో ర్‌ం విశే చేగిషీ స్తో న వందో రికన నిర్దపొించిన / ఎస ఫై న ఉలోధర గ్రంథ రదన పోటీలో శ 1 జట్‌ గీ సై శ ్ట్‌ త్రయ బఖఖమతి పొందిన శ -పై న్‌. వాలి ఈ లే గ్‌ రాయు పసన స సై ష్‌ స్టా ష్ణ స్త న జ్‌ ల సీ గ్‌ ల0కొతం న మయో అ .] య 4. ఫై ్‌ా గీ ై న్‌ ము యాయ ప హా క న... యే క్‌ హర పసైల్ల న, న బు వే (ఇసక న్‌ లే కమత నాయ హే

కృతజ్ఞతలు

నాకు సద్యంమీద అభిమానం, ఆ అభిమానాన్ని ఈ పుప్తకరూపంలో ప్రకటించు కోటానిక్కి ఈ పుస్తకం ఈ విధంగా రూపుదిద్దుకోటానికి (ప్రేరణ కలిగించినవాదు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారు వారు 9-1-1991 .న ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్య విభాగంలో “ఆంధ్రమహాభారతం .- భాషాశాస్త్ర విశ్లేషణ” అనే శీర్షిక మీద పరిశో ధన వ్యాసాల పోటీ నిర్వహిస్తున్నామనీ, మార్చి 8 వ తేదీ లోగా వ్యాసాలు తమకు చేరాలనీ పత్రికలలో (ప్రకటించారు. ఆ ప్రకటన. దీనికి మొదటి గేరణ. అందుకు, ఆ తర్వాత నా ఈ రచనను ఉత్తమ రచనగా ఎంపిక చేసినందుకు తెలుగు. విశ్వవిద్యాలయం వారికి ముందుగా కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటున్నాను.

(పేరణపొంది. గ్రంథం. రూపు దిద్దుకున్న తర్వాత నుద్రణ రూపాన్ని పొందటానికి రూ. 7,500 అ ధన సహాయాన్ని అందించిన యుజిసి. వారికి హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయం వారికి కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటున్నాను.

భాష మీద, పద్యం మీద నాకున్న కొద్దిపాటి అవగాహనకు కొరకులు నా తొలి విద్యాగురువులైన నూ తండ్రిగారు పరిమి నరసింహారావుగారు; ఆ తర్వాత ఎందరో గురువులు, గురుష్టానీయులు - వారందరికీ వందనాలు. ఆ బుణం తీరేది కాదు.

ఈ [గ్రంథం వ్రాతప్రతిని సిద్ధం చేయటంలో మా తెలుగుశాఖ విద్యార్థులు నర్ధిష్థువులు శ్ర్రీలక్ష్మీకామేశ్వరి, మృదుల, లక్ష్మీకాంతమ్మ, సుమతి, ఎమ్‌ ఎస్‌. లక్ష్మి, సురేష్‌బాబు సహకరించకపోతే గడువు లోపల వ్రాతప్రతి సిద్ధం అయ్యేది కాదు. అందుకు వారందరికి, ముఖ్య పదసూచివి సిద్ధం చెయ్యటంలో సహకరించిన మౌ మేనకోడలు కాత్యాయనీదేవికి కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా ఆశీస్సులను అందజేస్తున్నాను.

కోరగానే నామీద ఎంతో ఆదరంతో ఈ (గ్రంథం మీద తమ విలువైన అభిప్రా యాలను వెలిబుచ్చుతూ పీరికా భాగాలను సమకూర్చిన ఆచార్య చేకూరి రామారావు

ల!

గారికి, ఆచార్య జీవి, సుబ్రహ్మణ్యంగారికి, డా. వివియల్‌. నరసింహారావుగారికి, శ్రీ వడలి మందేశ్వరరావుగారికి కృతజ్ఞతాభివందనాలు సమర్పించుకుంటున్నాను

నేను పాధించిన ప్రతి విజయానికి పక్కనే తోడుగా ఉండి నా అభివృద్ధికి కొరకురాలైన నా అర్థాంగి లీలాకుమూరి అందిస్తున్న సహకారాన్ని అభినందనలతో న్మరించుకుంటున్నాను:

పుస్తకాన్ని చక్కగా ముద్రించారు. గుంటూరులోని శ్రీలక్ష్మీ (ప్రెప్‌ వారు. అందుకు వారికి కూడా కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటున్నాను.

పరిమి రామనరసింహం

విషయసూచిక సహపరిశోధకుడి సన్నాయి నొక్కులు -అచార్చు చేకూరి లొమూదావు ్ర త్ర వాక్యం ్‌ మ్య -ఆచార్దు జీవి. నుబహ్హాణ్టం ౫ సమగ్ర విశ్షేషణ -డ్డాక్రర్‌ వివియల్‌. నరసింహారావు. 7|| భాషాశాస్త్రజ్ఞని పాహిత్య పారం _ శ్రీ నడలి మందేశ్చరరావు నగ నా మాట "| పరిమి రొమనరన్‌ంహం వగ

1. ప్రస్తావన 1-12
2. ప్రస్తానన క్షే 11... అధ్యయన పరిధి క 111... భాష - భాషాశాస్త్రం - సాహీత్యం 1111 భాష - ఫవాత్రం 2
3. భాష - పాహిత్యం ప 1.12. పొహిత్యం - వి ఖత... అధ్యయన పందరపే ఫ్‌ 1.2. వైఠీ శాస్త్రం ర 121... కగికరణం 6 122 అక్టైకరుం జూ ప్రయోజనం 7 123, అగ్టీకరణం - భేదాలు 7 123.1... వ్యత్యయం ణా 1.232. సమాంతరత 7 124 ఛందోవాక్య విన్యాసం రి 125... సంధాయకం ర శ26... వాక్య విశ్లేషణ : ప్రసార చక్రాలు 0 కేవ గణాంకళాస్త్రం = భాషా విశ్లేషణ కై

సట. 2. సంభాషణల నిర్వహణ 13-80 2,0, సంభాషణల నిర్వహణ 13 2, నన్నయ సంభాషణలు క! 211. ద్రోణుని మాటలు 13 2111 కాకున్వర విరూపణ శశ 2.1.2. +వీరెవ్చరయ్య ..' కాకున్వర వివరణ 15 212. శిశుపాల వధ : భీష్ముని మాటలు [7 212.1. “స్నాతకుందును బుత్విజుందును 17 21.22 “రోదసీ కుహరంబు... 19 21.3. శిశుపాల వధ : శిశుపాలుని మాటలు 21 213.1. 'అవనీనాధులనేకులుండల...” 22 2132 "కడుకొని ధర్మతత్త్వ్వమెబుగంగ.. 25 213.3. 'ఇతనికీం గూర్తురేని ధనమిత్తురు..” 28 213.4. “ఈతని వృద్దవి 30 2135... “పురుష విశేష విత్తముందు. ౮ శ్రే ఒం. *నీవెటుంగక యిచ్చిన 33 213.7... 'చనంటేడికి...' 35 213.8. ఈ యవనీశ్వర ప్రవరులిందలు ..? 36 21.33. శిశుపాలుని మాటలు ; సమన్వయం 37 214. శిశుపాల వధ : ధర్మరాజు మాటలు 38 214.1. “భూరిగుణోన్నతులనందగు . 38 21.42. “ఆదిజుండైన (బహ్మ. 41 2143, “పరమార్ధ ప్రతిభ లీ త 2144. “గురుండని సమస్త లోకోత్తరుండని . శ్‌ 215. కృష్ణమయుల సంభాషణ 46 | 22 తిక్కన సంభాషణలు 48 221 కుంతీ కర్ణుల సంభాషణ 43 222 కుంతి మాటలు శం 2.23. కర్టుని మాటలు కశ 224, ధర్మరాజు మాటలు క6 2241. “వచ్చె జనార్ధనుండు..' 56

4 23... ఎజ్జన సంభాషణలు యె 2 ఏ1 “జతనంబు మిగుల. 653 232. గృహిణి - కౌశికుల సంభాషణ "66 2321... అడిగిన యప్పుడ. + 67 2322. 'అనినం బతివ్రతా తిలకము. ౫ 68 23.23. 'ని మగండంత యొక్కుడె ల 70 23.24. “అవమానితులై..." 7 23.25 “దేవతాసములు. . గ్గ 233. “సీతారాముల సంభాషణ : రాముని మాటలు ళ్‌ 23.31... 'ఆధిక దుష్టారుండైన . క్‌ 234. సీత మాటలు 78 2341. 'నినుం గీడు వారయకుండంగ 78 2342... “నాదగు బుద్ధి నీదు. 80 చె. పద్య నిర్మాణ శిల్పం 81-115 3.0, పద్య నిర్మాణ శిల్చం రే 31 నన్నయ పద్య నిర్మాణం 81 మెకే1 భీమజరాసంధుల యుద్ధ వర్ణన ప! 3.111... '“సమసత్త్వాతిశయుల్‌...' 81 3112... *వ్యాయామ కర్ముశ సిర! థె 3113. లం ల పరవ్వర...' రీ 3.12 ఉదంకుడు - నాగమ్రతి 8 313. *'అనలలేజులు దిర్షదేహులు...! 9 ఏకత 'ఆళత పక్షమారుళ...' ఫ్‌ 315. ఏమి కారణమయ్య...' లం ఏడ తిక్కన పద్య నిర్మాణం 101 3.21. '“దుర్వారోద్యమ బాహానిశక్రమ..' క01 3.22. 'కురుబలమున్‌ జయించి క05 323. 'వీటన్‌ వీథులనెల్ల నేనుయగులపై.ి 1046

సళ త్తే ఛందస్సు ౩ భాష 116-135 తటి, ఛందస్సు : భాష 116 దే ఛందస్సు : పదప్రయోగం 116 411... 'పాలిత దుర్హయుండు. 118 శృ12, “విపరీత స్టితి.” 120 113. +ఆలములోన...' 121 414, “అతుల క్రోధ.. 122 శకస “పల్లీ కారణమయ్యు... 122 416 'మెబులు మెజచెనట్టు.. 123 412. *“అనలతేజులు దీర్దదేహ్రులు...' 123 418 'అనవుడు నమ్మ హీపతికి 124 శ119, “వినుము సుభద... మే24 41.10. “రక్కసుండో మానిసియో... క24 తమకేమీ. “వినుం గీడు వారయకుండలో..' శ25 41,12 “ఏను దానవ నాయకుండ..! 126 శత... "అతుల శౌర్యుండనల, 126 న్‌ పద్యగత నాక్యం : ఛందో నియంత్రణ 12? తీరక “ఉరుఘర్శోఘ.. 128 422. మరి కొన్ని ఉదాహరణలు 129 423, సీసం : వాక్య నియంత్రణ 130 5. కవిత్రయం భాష : గణాంకశాస్త్ర విశ్లేషణ 136-314 ్‌0, కవిత్రయం భాష : గణాంకశాస్త, విశ్లేషణ 136 కేం ప్రణాళిక కై? క్‌, అధ్యయన ఫలితం 138 క్‌2కే ఫలితాంశాలు : నన్నయ 138 డో. ఫలితాంశాలు :; తిక్కన కం ౨23 ఫలితాంశాలు : ఎట్టన కం న్‌ 24 అధ్యయన ఫలితం ; పట్టిక కే40 5:25. సామగ్రి (042) లోనించి ఉదాహరణ పద్వాలు 141 6. ముగింపు 142 66, ముగింపు క్షే42 ఉపయుక్త గ్రంథసూచి 14ఉఏాకేశుర్‌ ముఖ్య పదసూచి 147-150

సహపరిశోధకుడి సన్నాయి- నొక్కులు -చేకూరి రామారావు

భాష్‌ ప్రయుక్తమైన అన్ని సందర్భాలకు భాషాశాస్త్ర, ప్రమేయం ఉంది సాహిత్యో విర్భావానికి అనేక కారకాంశాలున్నా, సాహిత్యానికీ ఆకారం ఇచ్చేది భాషే. అందుపల్లి భాషాశాస్త్రానికీ, సాహిత్యానికి ఇతర శాస్త్రాలను మించిన ఘనిష్ట సంబంధం ఉంది. పదేపదే " చెప్పక్కల్లేని స్పష్టమైన "విషయం “ఇది. అయినా ఇదే విషయం పదేపదే చెప్పాల్సి రావటం" నీజంగా విచారకరం. ఈ విషాద స్థితికి ఇతరులెంత కారకులో భాషా పరిశోధకులకూ అంతే" బాధ్యత ఉంది. ఇతరులకు భాషాశాస్త్రుమంటే తెలిసీ తెలియని భయాలున్నాయి.. వాటిని తొలగించటానికి ప్రయత్నించకుండా భాషా పరిశోధకులు తెలిసో తెలియకో వాటిని ఇంకాస్త ఎగదోశారు.

విశ్వవిద్యాలయాలకే పరిమితం కావటం భాషాశాస్త్రానికి పట్టి: ఒక దురదృష్టం. విశ్వవిద్యాలయాల భాషాశాస్త్ర శాఖల్లో ఉన్న చాలామంది బోధకులకు, పరిశోధకులకు సాహిత్యంతో పరిచయం ఉండదు: అ మాటకొస్తే వాళ్ళ భాషల్లో చదవటం, రాయటం కూడా రాదు. రాదంటే - వచ్చునని చెప్పదగినంత_ రాదని. మహా వస్తే ఉత్తరాలు రాయటం (అదీ నిశ్చయంగా చెప్పలేము) వచ్చునేమో. వార్తాపత్రికలు తప్ప (అవీ. పూర్తిగా అర్ధమవుతాయని చెప్పలేము) ఇంకేమీ చదవరు, చదవలేరు. తెలుగు సాహిత్యంతో అంతో ఇంతో పరిచయం ఉన్నవారైనా ఈ రెంటికీ (భాషా సాహిత్యాలకు) ఉన్న సంబంధం గమనించగలిగిన స్థితిలో లేరు

ఇక తెలుగు శాఖల్లో భాషాశాస్త్ర, శిక్షణ పొందిన విద్వాంసులు కొందరున్నారు భాషాశాస్త్రం ద్వాలా' సాహిత్య సిపాసను "సెంచుకోవలసిందిపోయి, ఉన్న కాస్త సాహిత్య స్పర్శను" వదిలేసి వాళ్లు మొద్దుబారిసోయారు.. వారికి సాహిత్యభాష కూడా మార్యీముల; ఫోనీముల యారత్రిక నిర్మాణమే. వాళ్లకు నన్నయా, నన్నెచో డుల మధ్య తేడా ఉండదు. తిక్కన అయినా, శ్రీనాథుడయినా భేదం లేదు. అందరిలోనూ ఫోనీములూ, మార్భీములూ ఉన్నాయి. అందరి భాషలోనూ ఏడు

]1

వర్గాల (క్రీయలూ, మూడు వర్గాల ప్రత్యయాలూ ఉన్నాయి. అంతకు మించి ఎమీ ఉండవు ఎవరినీ ఈప్పుపట్టటానికి ఈ మాటలు రాయటం లేదు కొస్త జాగ్రత్తగా చూస్తే, సాహిత్యాభిమానులెవరికైనా కనిపించే పరిస్థితి ఇది.

డొక్షరు పరిమి రామనరసింహం తెలుగు సాహిత్యమూ, భాషాశాస్త్రమూ (క్రమ శిక్షణతో. చదువుకున్నాడు. శాస్త్రవైశిత్యమ్లూ, కళాస్సందనా నిలుపుకున్నవాడు. పరి శోధనా చేశాడు, పద్యరచనా చేశాడు. ఆంధ్రేతరులకు. తెలుగు నేర్పటానికి ఆత్యంత ప్రయోజనకరమైన పుస్తకం రాశాడు. (మా స్నేహానికి బీజం అక్కడే పడింది). భాషా నిర్మాణాంశాల దృష్టితో సాహిత్య పరిశీలన చేశాడు ఈ కృషిని ఇంకా సాగిస్తున్నాడు. ఆ_కృషిలో భాగంగా మహాభారతాన్ని అధ్యయనం చేసి ఇప్పుడీ పుస్తకం అచ్చు వేస్తున్నాడు. సువూరు నాలుగేళ్ల కిందకే ఈ పుస్తకం రాతప్రతికి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ పురస్కారం లభించింది.

రామనరసింహం ప్రాదీన భారత సాహిత్య సిద్ధాంతాలతో పాటు ప్రాగ్‌ భాషా వేత్తల సాహిత్య సిద్ధాంతాలను కూడా చదువుకున్నాడు. తెలుగు భారతాన్ని ఇంతకు పూర్వమే భాషాచ్చందో దృష్టితో పరిశీలించిన విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, ధూళిపాళ శ్రీరానుమూర్తి, నుధునాపంతుల సత్యనారాయణశాస్త్రి, పాటిబండ మాధవశర్మ, వివియల్‌. నరసింహారావు, వడలి మందేశ్వరరావు జివి. సుబ్రహ్మణ్యం గార్ల రచనలను కూడా సవిమర్శకంగా, శ్రద్ధగా పరిశీలించి, వార్త 'లోచూపు" (1081820ను (గ్రహించాడు. బాష్షాశాస్త్ర, శంఖంలో పోసి వాటికి సరికొత్త విలువలు సంతరించాడు

ఈ మార్గంలో రామనరసింహం ఎంత సాధించాడు” ఎం సాధించాడు? అని ఆంచనా. వెయ్యటం నా సని అవునో కాదో చెప్పలేను కొని ఇప్పుడా సని చెయ్యబో వటం లేదు. ఆది చెయ్యాలంటే, రామనరసింహం చేసినదాన్ని మించిన పరిశోధన చెయ్యాలి. ఇప్పుడు నాకది పాధ్యం కాదు అయితే ఒక మాట మాత్రం నమ్మ కంగా చెప్పగలను. ఈ పుస్తకం చదివిన- తరవాత తెలుగు భారతం చదివితే అంతకు ముందుకన్నా ఎక్కువ ప్రయోజనం కలుగుతుంది. కొత్త అందాలు కనిపిస్తాయి. మరికొన్ని నిశేషాలు తెలుస్తాయి కవిత్రయం వారి ప్రలిభలో మరో కోణం దర్శనీయం. అవుతుంది.

౫11

ఈ పుస్తకంలో నేను మెచ్చుకునే విశేషాలతో పాటు నా అల్సబుద్ధికి అంగీకరిం చటానికి సిద్ధంగాలేని విషయాలు కూడా అధికంగానే ఉన్నాయి. భాషా నిర్మాణానికీ, విషయ బోధకూ రామనరసింహం చూప్‌ంచటానికీ యళ్నించిన సారూప్య సంబంధం (1600106) నేను ఆలవాటుపడ్డ 'హేతురీతికి అందటంలేదు. ఆయన ప్రయోగించిన గణాంకశాస్త్ర, పద్ధతులను సాధించిన ఫలితాలను, చేపిన నిర్ణయాలను గ్రహించలేక పోతున్నాను చాలా విసృతంగా ప్రదర్శించిన ప్రపారచక్రాల ప్రయోజనం కూడా అద్ధం .కావటం లేదు. వీటిని (గ్రంథ పరిమితులుగా భావించకూడదు... నా ఆవగాహన పరిమితులుగా అర్ధం చేసుకోవాలి

భాషాశాస్త్ర సరిశోధకులు ఒకరితో -ఒకరు విభేదించటం అరుదు కాదు. ఆ విభేదాలను రాగరహితంగా వ్యక్తం చేయటం అశ్చర్యమూ కాదు.

నా సన్నాయి నొక్కులతో సంబంధం లేకుండా రామనరసింహం తన మార్గంలో మరింత కృషి చెయ్యాలని ఆకాంక్షిస్తున్నాను ఇప్పటి పరిశోధనలపై సమకాలికులు అభిప్రాయాలే చెప్పగలరు. తీర్పు చెప్పే సని భానితరాల వారికి అప్పజెపుదాం

చేరా 1995 నవంబరు 10

మిత్రవాక్యం

"ఆచార్య జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం మిత్రులు డాక్టర్‌ పరిమి రానునరసింహం రచించిన ఈ (గ్రంథం చూస్తుంటే వేమ' ఒక్కసారిగా ముొప్పెలయిదేళ్ల వెనక్కు వెళ్లి నా నిండు యౌవనస్థితిని భావిం పగలుగుతున్నాము. అది' 1960న సంవత్సరం. రామనరసింహంగారి లాగానే నేను రంగంలో దూక్తాన్తు.. తెలుగు పాహిత్యంలో వీరరస పోషణం మీద పోటీ రచన చేసి (1959-60) ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పాహిత్య అకాడమీ పురస్కారాన్ని. అందుకొన్న క్షాలమద్ది ఆ వరుస్తలో 1990-1991 సంవత్సరపు పురప్కొరాన్ని వీరందుకున్నారు.

ఆ విధంగా మేమిద్దరమూ ఒక సంప్రదాయానికి చెందినవారమయ్యాము, డా వరసింహంగ్లారు. హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయంలో ఉపన్యాసకులుగా వియుక్తులయినప్పుడు నేను ప్రొఫెసరుగా నియమింసబడినాను. అప్పటీ నుండి నేనూ, వారూ కలిసి ఒక డిపార్టుమెంటులో పనివేస్తున్నాం. వారు. ద్వితీయ భాషగా తెలుగును బోధించే సద్ధతులలో పార్యగ్రంథాలు (వ్రాశారు. శైలీశాస్త్ర సంబంధమైన అనుశీలనం మీద టాగా అధ్యయనం సాగిస్తున్నారు. వారి దారి వారిది. నా దారి వాది. అయితే, వారు భాషాశాస్రున్నీ ఆలంకారశాస్త్రున్నీ సమన్వయించి శైలీశాస్త్రాన్ని నిమర్శవిధావంలో (ప్రవేశపెట్టాలని చేసే (ప్రయత్నం నొకు బాగా నచ్చిన అంశం, ఆ అంశాలెప్పుడైనా వారు మాట్టాడుతుంకే ఆసక్తిగా వింటూండేవాళ్లి.. కాని, అందులోనూ, మరీ వారి బాషాశాస్త్ర ప్రయోగ విధానంతో, నాకు పరిచయం లేదు అందువలన నేను నిళ్ళబ్ద సహృదయునిలా వారి వాజ్బయాన్ని వీక్షిస్తూ ఉంటాను. మరొక విశేషం, మా అమ్మాయి డా జియస్‌ లక్షీ శ్రిడా నరసింహంగారి పర్యవేక్షణలో పరిశోధన చేసింది. ఆమె శైలీశాస్త్ర, సంబంధి పరిశోధన మార్గంలో వారి మార్గదర్శకత్వంలో నడిచింది. అదొక సంతృష్తీ నాకు శైలీశొస్త్ర విమర్శ మార్గం అలవడకపోయినా నా సాహిత్యపు వారసురాలు చి సౌ జియస్‌. లక్ష్మికి ఆ మార్గం సుగమమయింది. నూ అమ్మాయి ఎంఫిల్‌, పరిశోధన వ్యాసం -

2

శ్రిన్నెరసాని పాటలు - వాక్యప్రయోగ వైచిత్రోకి డా 'రామనరసింహంగారు వ్రాస్‌న పీరిక శైలీశాస్త్ర, విమర్శ పద్ధతికి ఒక కరదీపికగా పనికి వస్తుంది. నేను ఆ పీరికను, ఆ (గ్రంథాన్ని చదిని ఆ మార్గాన్ని కొంత కొంత అవగాహన _ చేసుకున్నాను.

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో ఆలంకారిక ప్రస్థాన దృష్ట్యా పరిశీలిస్తే కవిత్రయ మహా భారతం " అగ్రగణ్యం అందలి శైలీతత్త్వవిదారం ఈ గ్రంథంలోని" చర్చనీయాంశం: కవిత్రయ కవితాలక్షణాలను గురించి విశ్లేషించి వివేచించిననారు. మనకు దాదాపు రెండువందల యేళ్లనుండి కనపదుతున్నారు. "వారి విమర్శలలో ' 23లీ 'వివేచనం కూడా ఎడనెడ కనపడుతుంది. కాని, ఆది జరుగవలసినంత శాస్త్రీయంగా జరి గినట్లు కానరాదు. కవిత్రయం వ్రాసిన భారతీం ఒక “కవి రచిరవిన కావ్యంగా ఉంటుందన్నవారూ ఉన్నారు. కవిత్రయంవారి శైలులు ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వాలతో ్రనర్తె ల్లుతూ. ఉన్నా ఆ శైలీత్రయంలో .కూడా _ఏకసూత్రత ఉన్నదని సేర్కొన్నవారూ ఉన్నారు... నా తరం వచ్చేసరికి శైలిని గుర్తించటానికి మూలమైనది కవి యొక్క పాహిత్యదర్శనం అనే సత్యాన్ని గ్రహింఛ్రాం. నేను ఆ అంశాన్ని నా విమర్శలో నొక్కిచెప్పాను.. కవిత్రయం వారిది _ ధ్వనిప్రస్థానమన్సీ. వారిలో నన్నయ వస్తు ధ్వనికీ, తిక్కన రసధ్వనికీ ఎజ్జన ఆలంకారధ్వనికీ ప్రాధాన్యాన్నిచ్చి. రచన చేశారనీ సోపపత్తికంగా నిరూపించాను. అంతేకాదు, నన్న్మయ రచనలో శబ్దగుణాలకూ, తిక్కన రచనలో అర్ధగుణాలక్రూ, ఎజ్జన రచనల్లో _ఉభయ గుణాలకూ ప్రాచుర్యం ఉంటుందని వివేచించాను.. శబ్దార్థాలంకార గుణర్తీతి వృత్తి రస్తాద్గుల నిష్పత్తులను బట్టి కవుల శైలీ భేదం ఏర్పడుతుందనీ, అలంకార ప్రష్థానంలో సాగే వారి రచనల్లో అలంకారవర్గ ప్రాధాన్యాన్ని బట్టి శైలీ భేదాలు ఏర్పడుతాయని సోదాహరణంగా నిరూపించాను. కొని ఇనన్నీ ఆలంకారశాన్హ్ర, నుర్యాదల ననుసరించి సాగించిన సమీక్షలే.

మ

డా నరసింహంగారు సాహిత్యశాస్త్రంతోపాటు భాషాశాస్త్ర, మర్యాదలను కూడ మేళనించారు. వక్రోక్తి, ఫోర్‌గ్రౌండింగ్‌ ఈ రెండూ శైలీశాస్త్రంలో చెట్టపట్టాలు పట్టుకొని ఆటలాడుతాయి. ఈ ఆటకు డా నరసింహంగారు ఒక అంపైర్‌.

కవితలోని అంతర్గత శక్తి చైతన్యం శైలి. ఆది కవి యొక్క సాహితీ దర్శనాన్ని, వ్యక్తిత్వాన్ని అభివ్యక్తీకరిస్తూ. ఉంటుంది. శైలిని నిరూపించటం రచయిత యొక్క

స్య

అంతర్వ్యక్తిని ఆనిష్కరించటమే. అది యొక శాస్త్రం) ఒక కళ. ఆ రెండింటిని మేళవించుకున్నది శ్రైలీశాస్త్ర, వివేచనం.

డా నరసింహంగారు సహజంగా అవధానకవి ఆశుకవిత్వం చెప్పగలవారు వార్ను అష్టావధానాలు ఇప్పటికీ చేస్తున్నారు. - అందువలన ఛందో నిర్మాణశిల్పం వారికి కరతలామలకం. భాషాశాస్త్ర, మర్యాద ఆ -సహజ శక్తికి ఒక పరివేషాన్ని కలిగించింది. ఈ (గ్రంథంలోని చిత్రాలన్నీ వారి భాషాశాస్త్ర పాండిత్యం ప్రదర్శిం చిన బహురూపాలే, ఒక అంశానికి ఉపక్రమించి దానిని విశ్లేషించే పద్ధతిలో డా రామనరసింహంగారి విమర్శన విధానం భాషాశాస్త్ర స్వభావాన్ని పుక్కిటపడు తుంది, సాహిత్య మర్మాలను వెలికితీకే భాషాసూత్రం డా రామనరసింహంగారి విమర్శ పరమార్థం.

శైలీశాస్త్రానుశీలనంలో పాటించే పద్ధతులను ప్రకటించే భాగం ఈ గ్రంథంలో విలువైనది. సంభాషణా శిల్బంలో, సద్యనిర్మాణ శిల్చంలో శైలీశాస్త్ర, వివేచనం విల క్ష్రణమైనది. డా పరిమి రామనరసింహంగారు. భాషాశాస్త్ర. దృష్టితో శైలీశాస్త్ర వివేచనను చేసి తను ప్రత్యేకతను చాటుకున్నారు ఈ- (గ్రంథంలో. నారు చెప్పిన అన్సయాలన్నిటితో మనం ఏకీభవించకపోవచ్చు.. కాని, వారు శ్రాక్కిన బాటను మాత్రం శత్రోసివేయలేము.,

డా పరిమి రామనరసింహంగారు నా సహోద్యోగి వారిని ప్రశంసించినా, విమర్శించినా లోకం పరిపరివిధాల భావించవచ్చును అందువలన మిత్రవా క్యంలా ఈ నాలుగు మాటలు నవ్రాస్తున్నాను నాకీ అనకాశం కలిగించినందుకు డా నరపింహంగారికి కృతజ్ఞతలు.

వా

హైదరాబాదు, 6212-2996. జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం

సమగ విశ్లేషణ 'సావిత్వబహ్మ/ =డా. వి.షమాయల్‌. నరసింహారావు రిటైల్‌ డైర్టైర్‌ ఆం విద్వాశాఖ- ప్రాచీన వస్తువుల్ని ప్రాచీన దృష్టితోనే చూడాలనీ, ఆధునిక వస్తువుల్ని ఆధునిక

దృష్టితోనే చూడాలనీ భావించేవారు. "పలుపురుస్నారు. కాని ప్రాచీన 'వస్తుపుల్ని కూడా ఆధునిక దృష్టితోనే చూడాలనీ, ఆధునిక వస్తువుల్ని కూడా ్రాచీన దృష్టితో చూడవచ్చుననీ వాదించేవారు కొందరైనా ఉండకపోరు. ఈ కొందరిలో శాస్త్ర చక్టువులైన పరిశోధకుల సంఖ్య అధికం

శాస్త్ర ప్రసక్తి వచ్చేసరికి +ఈ శాస్త్రాలు (ప్రాచీన శాస్త్రాల ఆధునిక శాస్త్రాలాగో అనే ప్రశ్న పొడచూపుతుంది. అంతఃశుద్దిగల పరిశోధకులు ఉభయ మార్గాలలోనూ పయనించి ఉత్తమ ఫలితాలు సాధిస్తుంటారు. ఈ ఫలితాలు సరిశోధకులకే కాక పరితృలోకానికి కూడా సరమ ప్రయోజనకరంగా ఉంటాయి

డా. పరిమి రామనరసింహంగారి 'ఆంధ్రమహాభారత శైలీసరిశీలనం'". అనే (గ్రంథాన్ని కేవల పరితగా ఒకసారి చదివాను; పరిశోధక దృష్టితో మరొకసారి అధ్య యనం చేశాను. మొదటి పర్యాయం కంక రెండవ సర్యాయం (గ్రంధస్థ్రవిషయం బుద్ధివికాసానికి ఎక్కువగా తోడ్పడింది. కాని ప్రధమ సరనం రెండవ పరనం కంటే ఆత్మానందాన్ని అధికంగా అందించింది. ఇందులో ఆశ్చర్యపడవలసింది నాకేమీ కనిపించలేదు బుద్ధి ప్రకోపించినకొద్దీ ఆది ఆత్మానందాన్ని అదుపులో "పెస్టేందుకు యథాశక్తి పనిచేస్తుంటుంది

ఈ (గ్రంథం పుట్టుపేరు “ఆంధ్రమహాభారతం = భాషాశాస్త్ర విశ్లేషణ. పెట్టు "పేరు 'ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ సరిశీలనరి. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి నుండి ఉత్తమ బహుమతి నాడుచుకున్న (గ్రంథమిది ఆంధ్రమహాభారతాన్ని భాషాశాస్త్ర, దృష్టితో విశ్తేషించి, ఆ రచనలోని భాషాసంబంధమైన అందాలను ఆవిష్కరించటమే

నర

అని అన్నా; భామహదండికుంతకుల భాషలో వక్రత అని అన్నా కావ్యభాషాస్వరూస నిరూపణకు ఆ మార్గం రచయితకు రాజమార్గంగా ఉపకరించింది.

నిజానికి లోకవ్యవహారాన్ని సహృదయులకు ఆత్మీయం చెయ్యగలిగే శక్తి కావ్యంలో సంభాషణలకున్నంతగా వర్ధనలకుండదు. ఈ కారణం వల్లనే శ్రవ్యకావ్యాల కంఠే దృశ్యకావ్యాలు ఎక్కువ ఆకర్షకంగా ఉంటాయి. శ్రవ్యకావ్యాలు కూడా దృళ్యకావ్యాలతో సమానంగా ఆకర్షించగలుగుతున్నాయం'కే. వాటిలోని సంభాషణల నిర్వహణ _ విశిష్టంగా ఉందని అర్ధం పాత్రల స్వభావ సర్వస్వాన్ని ఆవిష్కురించేవి పాత్రల సంభాషణలే కదా! హావభావ విశేషాలు అందుకు ఉపస్కారకంగా నిలుస్తాయి

డా రామనరసింహంగారు కవిత్రయంలో ఒక్కొక్కరి సంభాషణ నిర్వహణ పద్ధతిని నిరూపించారే తప్ప అందులోని తరతమ భావనిరూపణకు ప్రయత్నించ లేదు, నిజానికది అనావళ్యకం కూడా కావచ్చు. సంభాషణల్లోని వాక్యవిన్యాసాలను సచిత్రంగా నిరూపించిన తీరు భాషాశాస్త్రబద్రమై రచ్విత ్రవిభాగ బుద్ధికి పరమ నిదర్శనంగా ఉంది. కృష్ణ నిర్రేశంతో మయుడు ధర్మరాజుకు సభను నిర్మించి యివ్వటానికి పడినంత శ్రమ ఈ రచయిత కూడా పడినారేమో అనిపించింది. లేకపోతే “అపూర్వముగా నొనర్చి, చెచ్చెర గొనిరమ్ము నీదయిన శిల్చకళాకుశలత్వమేర్చ డన్‌* అన్న ఆదేశానికి అనుగుణంగా ఈ రచన సాగి ఉండేది కాదేమో! వాక్యవిన్యాస నిరూపకంగా రచయిత చిత్రించి చూసిన ప్రపారచక్ర ప్రక్రియ సుదర్శన లాఘవంతో లక్ష్యసాధన చేయగల్లటం విశేషం. 'జతనంబు మిగుల, మాసములు మూడిటిలోనె' ఈ గ్రంధం వెలువరించగలిగిన రచయిత ప్రజ్ఞను అభినందిస్తున్నాను.

పద్యనిర్మాణ శిల్బం, ఛందస్సులో పదవాక్వ ప్రయోగ విన్యాసం, మొదలైన సాంకేతిక విషయాలు కూడా రచయిత చాలావరకు సచిత్రంగానే వివరించారు ఛందస్సుకు సంబంధించినంతవరకు వృత్తాచిత్యాదుల్ని గూర్చి మనమెంత ఉపన్వ సించినా, “ఛందస్సు దాని అంతట అది రసవ్యంజకం కాగలుగుతుందాగ్‌ అనే ప్రశ్న ఉండనే ఉన్నది. ఛందోనామాన్ని బట్టి కూడా రసవ్యంజకత్వం నిర్దేశించటం నిష్ఫలం కావచ్చు. మత్తేభశార్జూలాలు వీరరపోద్చోధకాలని కానీ, చంపకోత్పలాలు శృంగార కరుణోద్చోధకాలని కానీ చెప్పబూనటం సాహసమే అవుతుంది. పరమార్ధ పరిశీలనలో గురులఘ్వక్షర సంయోజనం, సంయుక్తా సంయుక్తాక్షర సంయోజనం మొదలైన అక్షర

]0

సన్నివేశ విధానాన్ని బట్టే రసవ్యంజకత్వం సాధ్యమౌతున్నది. కాకపోతే ఛందస్సు ఉక్తి నాచ్చాదించి దొన్ని లయాన్వితం చెయ్యటంతో కృతార్హమౌతుంది. ఛందస్సును నిర్వచించిన వైరుక్తులు కూడా ఈ భావాన్నే బలపరిచారు.

ఈ (గ్రంథ రచయిత పద్యనిర్మాణశిల్చాదుల పరిశీలనలో ఈ అంశాలను మన సులో నిక్తేపించుకొనే శైలీపరిశీలన సాగించారు

వివిధ చృందస్సులలో పదవాక్వవిన్యాసం, అక్షరవిన్యాసం ఎట్లా రసపోషకమైన శైలికి దోహదంచేశాయో రచయిత సోదాహరణంగా నిరూపించారు

" “పద్యనిర్మాణశిల్ప ప్రకరణంలో (3వ ప్రకరణం) నన్నయ, తిక్కనల పద్యని ర్మాణ శిల్పాన్ని ఉదాహరించి, ఎజ్జన పద్యనిర్మాణ శిల్పాన్ని ఆ ప్రకరణంలో అక్కడ స్పృశించకపోవటం సమర్థనీయంగా లేదు. ఠా

“కవ్యిత్రయం భాష : గణాంక విశ్లేషణ అనే ప్రకరణంలో శాస్త్రమర్యాద నను సరించి $ృంల02860 21601002 జు 108 00106 (02334) ద్వారా లోకంలో చిరకాలంగా ఉన్న సాహిత్య సంబంధమైన కొన్ని నమ్మకాలలోని వ్యతిక్రమూలు కూడా వెళ్లడి కావటం విశేషం. తిక్కనగారు. తెలుగు పదాలెక్కువగా వాడతా రన, నన్నయగారు సంస్కృతపదాలెక్కువగా వాడతారనీ చెప్పుకొనే మూటలలోని సత్యాసత్యాలు కూడా పరిశీలించే అవకాశం ఈ గణాంకవిశ్తేషణ కలిగిస్తున్నది,

ఉద్దిష్టవిషయాన్ని ప్రవిభాగబుద్ధితో విశ్లేషణాత్మకంగా వివరించటంలో డా పరిమి రామనరసింహంగారు. సంపూర్ణంగా కృతకృత్యులైనారు. నదులన్నీ సముద్రంలోనే సంగమిస్తాయన్నట్టు సర్వవిశ్తేషణలూ ఉద్దిష్టవిషయాన్ని _ సంగమిస్తూ నుప్రసన్నం చెయ్యాలి. ఆంధ్రమహాభారతంలో కవిత్రయంవాథి శైలి భారతకధా పరమారాని ఎంతవరకు సుప్రసన్నం చెయ్యగల్లిందనే అంశం మీదనే వారి లీ శల్చ చరితార్దత ఆధారపదుతుంది. పరమ శాస్త్రీయంగా సాగిన డా నరసింహంగారి పరిశిలన కవిత్రయ శైలీశిల్సాన్ని సమగ్రంగా ఆవిష్కరించగలిగిందనే ఆనందంతో ఈ సమీక్షను

న జ్యూ జ్‌ చ్‌ ముగిస్తున్నాను. భాషాశాస్త్ర, విశ్లేషణాత్మకంగా జరిగిన కవితయ శైలీపరిశీలనక్షు ఈ (గ్రంధం అవళ్యం సంప్రతించతగింది 'స్టాదరాబాదు, 1512-1995. వి.వియల్‌. నరసింహారావు

భాషాశా(స్త్రజ్ఞని సాహిత్యపాఠం “వడలి మందేశ్వరరావు ఆంధ్రమహాభారతం మీద ఇంతవరకూ ఎన్నో విమర్శలు వచ్చాయి అయితే అందులోని భాషావిశ్లేషణ ఇంతవరకూ తృప్పికరంగా జరిగినట్టులేదు. కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారి వంటి భాషాశాస్త్రవేత్తలు కూడా భారతాన్ని సాహిత్యంగానే అను శీలించారు మూలంతో పోల్చిచూశారు కాని అందులో భాష నెలామలచుకున్నారో, ఎట్టి శైలిని ఎలా సాధించారో శాస్త్రీయంగా చెప్పినట్టు లేదు. అంకే ఆంధ్రమహా భారతాన్ని శైలీశాస్త్ర, పద్ధతుల నాధారంగా చేసుకొన్న పరిశీలన జరగలేదన్నమాట. దానికై భాషాశాస్త్రజ్ఞులు డా పరిమి రామనరసింహంగారు. పూనుకున్నారు. భాష మానవ సమాజంలో ఒకరి కొకరు తనము అభిప్రాయాలను వినిమయం చేసుకొనేందుకూ, నివేదించుకొనేందుకూ, ధ్వనులతో ఏర్పడ్డ సంకేతాల ప్రక్రియ. ఈ ధ్వనులు కొన్ని కలిసి శబ్దాలు (40169) గానూ శబ్దాల పూర్వపర సంబంధాలతో వాక్యంగానూ ఎర్పడతాయి. ఇలా ఏర్పడ్డ అవేక వాక్యాల సమాహారం ఒక మహావాక్యం (యు00లుుల అవుతుంది. కాగా మహాభారతాన్ని భాషాపరంగా విశ్లేషించడమంకే : అందులోని ధ్వనులను కవి ఎలా ఉపయోగించుకున్నాదు? శబ్ద ప్రయోజనాన్ని ఎలా సాధించాడు? వాక్యనిర్మాణం ఎలా జరిగింది? వాక్యసముదాయాఅన్నీ మహావాక్యంగా ఎలా పర్యవసించాయి? అన్న అంశాలను సరిశీలించడమన్నమాట ఇందులో ఎ ఒక్క అంశాన్ని పరిశీలించడానికైనా పెద్దప్రయత్నం అవసరమవు తుంది ధ్వనులనే తీసికొంటే వానిని భాషాశాస్తజ్ఞుడు అచ్‌, హాల్‌ ధ్వనులుగా విడదీసి చూస్తాడు ఇవి ఒకడాని కొకటి సన్ని హితంగా ఉన్నప్పుడు సంధి కార్యాలెలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయో పరిశీలిస్తాడు ఉచ్చారణలోని పూర్వపర ధ్వనులు ఇరుప్రక్కలా ఉన్న ధ్వనుల మీద ఎట్టి ప్రభావాన్ని చూపుతాయని పరిశీలిస్తాడు అదిగాక శబ్దాన్ని కానీ వాక్యభాగాన్ని కానీ వాక్యాన్ని కానీ ఉచ్చరించేటప్పుదు, ఉచ్చారణలో ఒక స్వరం (1060042600) ఉంటుంది. ఇది ఒక్కొక్కప్పుడు ఆరోహణ (131089) స్థాయిలో, ఒక్కొక్కప్పుడు అవరోహణ (124109) స్థాయిలో, మరొకప్పుడది సమ (5035121066) స్థాయిలోనూ ఉంటుంది. ఒక్కొక్క(వాక్యాన్ని ఉచ్చరించేటిప్పుడు ఈ మూదు స్టాయిలూ కూడా నినబడతాయి. మనం మాట్టాడేటప్పుడు స్వరంలోని

2౧౦1

స్టాయీభేదాలు ఆప్రయత్నంగా ఏర్పడుతూనే ఉంటాయి. అయితే ఎప్పుడు ఏ సంద ర్ఫాన ఎట్టి స్టాయి ఏర్పడుతుంది” దాని వల్ల అర్హద్భాయలు ఎలా ఎర్పడుతాయి?ి మానసికస్థితి ఎమయినా. వెల్లడి అవుతుందా? అంపే నానికి సమాధానాలు రాబ ట్తటం కష్టమే. వీనిని గురించిన ఆలోచనే మనకు ఉండదు. కొని భాషాశాస్త్రజ్ఞదు ఉచ్చారణలో *కాకువు'ను గుర్తిస్తాడు. దానిని వాగ్వ్యవహారంలో గుర్తించడం చేరు ఈ అలిఖిత వాగ్వ్యవహారంలోని కాకువును రచనలో స్ఫురింపచేయడం వేరు. ఇక అభివ్యక్తిలో సాధించిన కాకువును శ్రోత, పరిత, గుర్తించగల్లితే రవన ఫలప్రదమైన దన్నమాట. ఈ గుర్తించడం ఎమాత్రం సాహిత్య పరిజ్ఞానమున్నవానికైనా సాధ్యమే కావచ్చు కాని, దానిని విశ్లేషించి ఇందులో ఈ, ఈ అంశాలవల్ల వాక్యార్థం ఇలా పోషింసబడుతోంది అని చెప్పడానికి భాషాశాస్త్రజ్ఞుదు అవసరమవుతాడు. నన్నయ రచనలో “*నీరెవరయ్య! ద్రుపదమహారాజులె” అన్న పద్యంలోని ఐదు వాక్యా అను గుర్తించి, అందులోని ఆరోహణ, అవరోహణ స్టాయిలలోవి కాకువు లెక్కడ ఉన్నాయో గుర్తుపట్టి, అవి వాక్యార్ధాన్ని ఎలా పోషిస్తున్టయో రామనరసింహంగారు వివరించారు

సాధారణంగా సాహిత్య విమర్శ భావుకత్వాన్ని ఆధారంగా చేసికొని ప్రవర్తిల్లు తుంది. ఈ భావుకత్వం “సిద్ధమే" కొని “సాధ్యం కాదన్న అభిప్రాయం ఉంది. ఇది విమర్శకునికి ఒక వరం. ఇలాంటి భావుకత్వంతో, దానిని వెంటనంటి ఉన్న ఒకానొక అతీంద్రియమైన లోచూపువల్ల, విమర్శకునికి కాన్యంలోని కవిత్వం, శిల్పం సాక్షాత్కరిస్తాయి. వానినాతదు ఓపినంత వరకు విశ్లేషించి, వర్ణించి, పృన;కవి శ్వీకరించి, సాధారణ పారకునకు, సాహిత్య విద్యార్థికి ఆందచేయ ప్రయత్నిస్తాడు. అభిరుచి నాధారంగా చేసికొన్న ఇట్టి వినుర్శకు శాస్త్రీయమైన పునాది. లేక్తవః వడంవల్ల, అది సాహిత్య విద్యార్థి అవగాహనలోకి రావడం లేదు అంచేత పరిత భావుక ద్వారాలు తెరవడానికి అవకాశాన్ని పరిశీలించాలి ఇక్కడే శైరీశాస్త్ర, ప్రసక్తి ఏర్పడుతుంది. శైలీశాస్త్రం ఒకానొక పారంలోని భాష ఎలా ఉపయోగపడుతుందో పరిశీలిస్తుంది, అన్వేషిస్తుంది అందులో ఎట్టీ భాషా నమూనాల _ (11080360 వి46009) వల్ల వ్యూహాలవల్ల కళా, శిల్ప విలువలు ఆధారపడి యున్నాయో అవి ఎలా ఏర్పడుతున్నాయో, అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇది అభిరుచిలా, భావృకత్వంలా వ్యక్తినిష్టమైనది కొక, వస్తునిష్టమైనది అవడం వల్ల, ఈ అంశములన్నీ సాహిత్య విద్యార్థికి అందుతూనే ఉంటాయి నీనినల్ల క్రనుంగా వానిలో కళకు సంబంధించిన శిల్పాది అంశాలు అందడానికి, ఆత్మాశ్రయంకాని భావుకతా లక్షణం వికసించడానికి అవకాశం కల్గుతుంది.

త!

కవిత్వంలోని భాష విలక్షణమైన ప్రయోజనాలను కల్గిఉంటుంది. ఆది సంకేతా త్మకంగా ఉంటుంది, భావో(ద్రేకాలను వెలారుస్తుంది, వ్యంగ్యాత్మకంగా ఉంటుంది. కవి సాధారణంగా అనూచానంగా వచ్చే అర్భానిక్తై ప్రొకులాడక - అంటే భాషను సంకేతాత్మకంగా తీర్చడంతో తృష్తిపడక - దాని స్థానంలో మరో వక్రమైన అంశాన్ని ప్రవేశపెట్టీ, దానికొక ఆకృతిని ఏర్పరుస్తాడు. అందులోని వివిధాంగాలకూ గల సంబంధంవల్ల, అంతర్గతంగా ఉన్న ప్రకరణంవల్ల, సాధారణార్థానికి భిన్నమైై, అంత కన్న గంభీరమైన ఉదాత్తమైన అభివ్యక్తిని పొధిస్తాడు. కాగా కవిత్వభాష, శ్రేవలం సంకేతాత్మకంగా ఉండడానికి తక్కువ (ప్రాముఖ్యాన్నిస్తూ, తదన్యమైన అభివ్యక్తికి 'ప్రాముఖ్యాన్నిస్తుంది అందుచేత అందులోని భాషకూడా విలక్షణంగా ఉంటుంది. దీనివల్లనే కవిత్వభాషలో ఆగ్రీకరణం (1016803806108) ఎర్పడుతోందనీ, అది పాధా రణంగా భాషా ప్రయోగ పద్ధతికి భిన్నమైన వక్రగతిని కల్పించడమనీ భావించడానికి అవకాశం కల్గుతోంది.

భాషలోని ఏ వాక్యంలోనైనా కొన్ని శబ్దాలు ఉంటాయి. వానినొక క్రమంలో కూర్చడం ఉంటుంది. ఏ వాక్యనిర్మాణంలోవైనా ఈ శబ్దాలను ఎన్నుకోవడం లోనూ, వానినొక (క్రమంలో కూర్చడంలోనూ, కవి వ్యక్తిత్వం వెల్లడి అవుతుంది ముఖము, చంద్రుడు వంటి విభిన్న శబ్దాలకు సంబంధం లేకపోయినా, సాధారణంగొ వినుకలిలోనున్న *“ముఖీమన్న శబ్దాన్ని మరుగున ఉంచుతాడు. ఫలితంగా ముఖం మరుగునపడి చంద్రదర్శనం అవుతుంది వస్తువు ఉదాత్త మైనదిగా మారిపోతుంది. భాష అలంకృతమైనదంటాడు ఆఅంకారికుడు

భాషలోని వైలక్షణ్యం అంతా సంభాషణలలో బహుముఖంగా ఉంటుంది. మాట నుండి మాట పడుతుంది ఉక్తి ప్రత్యుక్తిని కోరుతుంది భావో(ద్రేకాలను వెలిగ్రక్కడా నికీ వానిని మరుగుపరచడానికీ, భాషే సాధనమవృతుంది ఒక మాటకు పది అర్థాలు పుట్టుతూ, భాష బహుళార్థసాధకమవుతుంది. ఇవన్నీ కావ్యంలో ప్రతిబింబించడానికి కవి 2ైలీ మార్గాలను అన్వేషిస్తాడు. సభాపర్వం ద్విశీయాశ్వాసారంభంలో శిశుపొాలవధ ఘట్టం ఉంది. ఇందులో పాత్రల చిత్తవృత్తులను ఆవిష్కరించడానికి నన్నయ రచ నలోని శైలీ విశేషాలను దామనరసీంహంగారు విశ్లేషించారు. రాజసూయయాగాన్ని నిర్వహించిన ధర్మరాజుతో భీష్ముడు శ్రీకృష్ణుడు పూజనీయుడని చెప్పడంలోని వాక్య నిర్మాణం, పదబంధాలూ, ఆతని ప్రశాంతమైన మనష్రితినీ, శ్రీకృష్ణ మాహాత్మ్యంలో తాదాత్మ్యాన్ని పొందిన మానసిక స్టితినీ, ప్రతిబింబిస్తున్నాయి ఆమీద శిశుపొలుని పరుష వచనాల్లో వాక్యాంగాలు ముందు వెనుకవడం, ఒకసారి సుద్దీర్హమైన సంక్లిష్ట

౫60౪

వాక్య ప్రయోగం, చెప్పదలచుకున్న అంశాన్ని సూటిగా కాక అనుబంధంగా చెప్పడం, నాల్క మడతపసడేలా శబ్దాలను వాడడం (“కృష్ణు కష్ట చరితున్‌ వార్‌ష్టేయు ₹ _ వాని కోపోద్రిక్తమైన మనఃస్థ్రితిని ఎరుకపరుస్తాయి. శిశుపాలుని ఉపాలంభనలో అది ఒక్కటే అంశంకాదు. మళ్లీ కాస్త నిలదొక్కుకునే ప్రయత్నం చేస్తాడు. కాని వాని వక్రబుద్ధి వానినలా ఉండనీయదు. తిరిగి అధిక్షేపం, వెటకారం వాని మాటల్లో చోటు చేసుకుంటూనే ఉంటాయి (2.1.3.2, 21.33) తర్వాతి సీసపద్యం *ఈతని వృద్ధని యెజిగి పూజించితే, వసుదేవుడుండంగ వసుమతీశోలోని తొలి నాల్లు చరణాలలోను తొలిభాగంలో ఒక (ప్రతిపాదన, తర్వాత భాగంలో దాని ఖండనం ఉంటాయి. తన వాదన తార్కికమైనదన్న స్ఫురణను కల్లించాలన్న శిశుపాలుని యత్నమిది అంటారు రామనరసింహ్హంగోరు. అలాగే ధర్మరాజు సమాధానంలో శిశుపాలుని (ప్రతిఒక్క అభ్యంతరాన్ని నిదానంగా, నెన్ముదిగా ఎలా తుత్తునియలు చేశాడో కూడా విశ్లేషించి చూపబడింది (2142.). ఇక్కడ ఒకవంక శబ్దార్థాన్ని సాహిత్యపరంగా పరిశీ లించడం ఉంది; మరొక ప్రక్క శిశుపాలుని ఆక్షేపణలకు సమాంతర లక్షణాలతో సమాధానం ఉన్నదనడం శైలికి సంబంధించిన అంశం. అంటే ఇక్కడ శబ్దార్థములకు తైలి ఎలా పోషకంగా ఉన్నదో చూపబడిందన్నమాట.

ఆలాగే ఉద్యోగపర్వంలో కర్ణునితో మాటాడేటప్పుడు కుంతి “తడబాటు, తొట్రు పొటు, బేలఠనం కారణంగా" సూటిగా మాటాడలేకపోయింది. తిక్కన ఈ సందర్భాన అనుసరించిన శైలీమార్గం హృద్యంగా విశ్తేషింపబడింది (222). అలాగే ధర్మరాజు శ్రీకృష్ణునితో తమ తల్లిని చూచి రమ్మని చెప్పిన మాటలలోని వాక్యనిర్మాణం ఆతని మనఃస్థితిని వ్యక్తపరుస్తోంది (2.2.4.2).

ఎజ్టాప్రగడ భారతభాగంలోని సీతారాముల సంభాషణలో రామునికి సీఆ (ప్రియాంగన యైనప్పటిక్సీ ఆమె దుష్టాచారుడైన దశాననుడు తన ఇంట పెట్టుకొని ఉండడం వల్ల, ఆమె కుక్క వాతపడిన హవ్యము వంటిదైనది కనుక గ్రేకొననన్నాడు ఇక్కడ శ్రైలీపరంగా చూడ్తే “నిర్మాణపరంగా ఎంతో సంక్షీర్థమైన వాక్యాలు. పరిస్థి తుల సంక్ష్మీర్గతను ప్రతిబింబిస్తున్నాయి' (2331) సీఠ్ర సమాధానంలో ' జనులకు నా నిక్కమెక్క, జననాయక, నే ననలంబు6 జొచ్చి వెడలెద”ి అన్న పద్యంలో వాడిన పదాలు, పద్యనిర్మాణం విశిష్టమైనవి. ఇందులో ఆమె ఆత్మప్రత్యయం, తన పట్ల రామునికి ఆంతర్యమున గల ఆదరణ, విశ్వాసము వెల్లడి అవడానికి పద్యంలోని విరుపులూ, షదబంధాలూ తోడ్చడ్డాయంటారు రామనరసింహంగారు (2.3.4).

వచనంలోనూ, సాధారణ వాక్యరచనలోనూ శైలీ విశేషాన్ని వివరించడమంకే

౫౧/

శబ్దాలను ఎన్నుకోవడం వాని పూర్యోత్తర [క్రమాన్ని పరిశీలించడం వాక్యాంగాలు ముందు వెనుక అవడానికి కారణాలను అన్వేషించడం నంటి వానికి సంబంధించి ఉంటుంది మరి పద్యంలోని శైలిని - పద్యశైలిని - వివరించడం అంతకన్న కష్టమైన సని పద్యనిర్మాణంలో గురులఘువుల ప్రమేయం ఉంది; ఛందస్సే పద్యానికి ఒక లయనూ, తూగునూ సిద్ధింపచేస్తుంది- యతి ప్రాసల వల్ల పునరావృతమయే అచ్చు, హల్లుల శబ్దసామ్యుం (శ్రుతి గోచరమవుతుంది. ఇదంతా ఛందస్సు కవికి కూర్చి పెట్టిన శైలీవిశేషం అవుతుంది. ఇక పద్యశైలి వేరుగా ఉంకే ఆది ఈ ఛందస్సు కూర్చిపెట్టిన పద్యశైలి మీద చేసిన శిల్పం. అనుకోవాలి. అది ఛందస్సు విధించిన శైలిమీద వోర6/-1%10036 కాబడ్డ శిల్ప్వమవుతుంది; లేకపోతే మనం సాధారణంగా ఆశించే శైలికి భిన్నమైన పద, పాద విన్యాపాన్ని కవి సాధించడమవుతుంది. అందుచేతనే దీనిని శైలి అనకుండా రచయిత గదుసుదనంగా పద్యనిర్మాణశిల్పం' అన్నారు ఏమంటే పద్యాన్ని కట్టడంలో ఒక నేర్పరితనం ఉంటుంది, ఆ నేర్చరితనంలో కనబడే అనేక అంశాలలో శైలి కూడా ఉంటుంది.

ఉదంకుడు నాగపతులను -నాల్లు పద్యాలలో స్తుతియించాడు. ఆ పద్యాలను ఏ క్రమంలో అమర్భి ఉంచాలి అంటే ఎవరిని, ముందు, ఎవరిని పనుక స్తుతి యించాలి? ఉదంకుడు వరుసగా శేషుని వాసుకిని, ఐరావతాదులను, తక్షకుని - ఆ (క్రమంలోనే ఎందుకు స్తుతియించాడు? ఆందులో స్తుతి ఎంత ఉంది? ఎంత నిందాగర్భితంగా ఉంది? దానిని కవి ఎలా సాధించాడు? అసలు స్తుతి నిందాగర్భి తమై ఉండడానికి కారణమేమై ఉంటుంది? ఈ అంశములన్నీ కథాకథన శిల్పానికి సంబంధించినవి. ఆ శిల్పాన్ని పోషించేవి శబ్దాలు ఇముడ్చుకున్న అర్థాలు. ఇక్కడ శబ్దవృత్తుల ప్రమేయం ఉంటుంది. ఇక శబ్దాల నాద విన్యాసాన్నీ విరుపులనూ, బంధురమైన కూర్పునూ కవి తన కనువైన రీతిని మలచుకుంటూ, ఛందస్సుమీద తన ఆధిపత్యాన్ని నిరూపించుకుంటాడు. దీనిని మనం పద్యశైలిగా భావించవచ్చు.

అనంతుని, వాసుకిని స్తుతిస్తూ చెప్పిన పద్యాలను గురించి ఉదాహరింప బడిన పాటిబండ మాధవశర్మగారి మాటలు పద్యశిల్పాన్ని గురించే చెపుతున్నాయి అర్హప్రసారము. నంటి యక్షరములు ప్రసరించి రసనిర్వహణ” మెట్లు సాగినదో మాధవశర్మగారు ఎంతో సమర్థముగా నిరూపించారు (312)

విరాటపర్వంలో (ద్రౌపది కీచకుని జంకించిన సందర్భాన వచ్చిన ' దుర్వారోద్యమ బాహు విక్రమ రసాస్తోక ప్రతాప స్ఫుర ద్లర్వాంధ ప్రతివీర నిర్మధన విద్యాపారగుల్‌ మత్పతుల్‌ ' అన్న పద్యపునడకలోని గాంభీర్యాన్ని రామనరసింహంగారు ఆశ్చర్యార్థక

మట

పదాలతో సూచించక, శార్టూల విశ్రీడితాన్ని తిక్కన తాను అభిలషించిన రీతిని ఎలా మలచుకున్నాడో విపులంగా విశ్లేషించి చూపారు “తెలుగులో మిక్కిలి ప్రసి ద్ధమైన వృత్తాలలో తక్కువ అక్షరాలు కలిగి ఎక్కువ గురువులు కలిగిన ఛందస్సిది. చరణానికి 19 అక్షరాలు ఉంటై. వానిలో 11 గురువులు... పద్యం నడకకూ గురువులకూ ప్రత్యేక సంబంధం ఉంటుంది. అవి దీర్దాచ్చులు అయితే ఎక్కువ కాలం నిశ్వాస వాయువు నిరాటంకంగా నిర్గమిస్తుంది హల్లుల సంఖ్య ఎక్కువ అయితే నిశ్వాస వాయువుకు అడ్డంకులు ఎక్కువ అవుత. వర్ణ సంయోజనంలో బిగి పెరుగుతుంది”. ఫలితంగా ఓజోగుణం సిద్ధిస్తుంది. ఇదీ పద్యశైలికి సంబంధించిన పరిశీలనే.. ఇక్కడ ఆర్భానికి పద్యశైలి ఎలా పోషకంగా ఉన్నదో వివరించిన తీరు ప్రత్యేకంగా ేర్కొనదగినట్టుగా ఉంది (3.2.1)

“ఛందస్సు-భాషో అన్న అధ్యాయంలో లయాత్మకమైన పద్యరచనలో శ్రీలకస్టా నాలు కొన్ని ఉంటాయంటారు. రామనరసింహంగారు. అట్టివోట నున్న పదాలలో, పషదాంశాలలో, అక్షరాలలో (ప్రత్యేకమైన ఊనిక, కాంతి, -కాకువు ఉంటాయి. తెలు గులో పద్యానికి పాదాద్యక్షరం, ప్రాస యతి; పాదాంత స్టానాలలోని అక్షరాలూ, కీలకమైనవంటారు (4.11). అవే కీలక ప్టానాలని అన వీలులేకపోయినా, అసలు సద్యరచనను ప్రవేశపెట్టిన అదికవులకు ఈ స్థానాలు ముఖ్యమైనవిగా గోచరించి ఉండవచ్చును. తర్వాతి కవులు వీని (ప్రాముఖ్యాన్ని విస్మరించలేదు. కాని క్రీలక్ర స్థానాన్ని ముందు నెనుకలకు మార్చడం, యతిస్టానాన్నీ (ప్రాసాక్షరాన్నీ చదునరికి లేలికగా అందకుండా ఉండేటట్టు రచనలను చేయడం, సాధ్యమే. దీనికి విపర్యంగా పీసపద్యాలలో తర్వాతి కాలంలో వచ్చిన శ్రీనాథుని సీసంలోని ఛందఃస్ఫురణ విన్పష్టంగా కనిపీస్తూండగా, ఆంతకు పూర్వమున్న నన్నయ రచనలో తద్భిన్నమైన వాక్యనిర్మాణనైలి గోచరిస్తుంది. (కవిత్రయంవారి సీసపద్యాలను గురించి రామునరసిం హంగారు. స్పష్టమైన విశ్లేషణ చేశారు.) కీలక పదాలనూ, అక్షరాలనూ ఉంచడానిక్రి ఛందశ్శాస్త్రం అనువైన తావులను సూచిస్తుంది. దానిని అధిగమించి శిల్పాన్ని చూపడం అందరి కవులకూ సాధ్యం కాధు కాని ప్రతి కవీ తనదైన ప్రత్యేక శైలి కోసం ప్రయత్నిస్తూనే ఉంటాదు అందులో కొత్త మార్గాలక్తై అన్వేషణా ఉంటుంది.

రామనరసింహంగారి పరిశీలన ముఖ్యంగా వైయక్తికమ్రైన సద్యాలకూ, ఒకానొక సందర్భం-ప్రకరణం = లోని కథాభాగంలోని పద్యాలకూ పరిమితమైంది ఈ పరిశీలనను అవలంబనంగా చేసికొని భారతంలో ఇతరత్రాగల _ శైలీవిశేషాలను చదువరి గ్రహించగలడని రామనరసింహంగారి ఆభిప్రాయంలా కనబడుతుంది. ప్రతి

0౧౧1

పద్యాన్ని విశ్లేషించడానికి, ఆ పద్యాన్ని ఒక ప్రసారచిత్రపు చట్రంలోకి తీసికొని వచ్చారు ప్రస్తారంచేసి చూపారు. ఇది చాలా ప్రయోజనకరమైనది. దీనివల్ల వాక్యంలోని వివిధ భాగాలకూ గల సంబంధం విస్పష్టంగా తెలుస్తుంది సాహిత్య విద్యార్థి ఈ మార్గాన పద్యాలలోని అంతర్గత సంబంధాలను సూచించే ప్రసార చిత్రా అను స్వయంగా. నిర్మించుకోగల్లితే పద్య విశ్లేషణలో చాలదూరం పయనించిన్టే అవుతుంది

వెనుకటి రోజులలో విమర్శలో ఒక భాగంగా రచనలలోని వ్యాకరణాంశాల ప్రసక్తి తేవడం ఉండేది అయితే ఒకానొక ప్రయోగం ప్రొాఢమైనదని చెప్పినా, అది కావ్యరసానుభవానికి ఎలా ప్రోద్బలంగా ఉంటుందో చెప్పలేకపోయేవారు, లేక చెప్పే వారు కాదు. ఆలాగే ఇక్కడ ఈ సంధికార్యంలో దోషం ఉన్నది ఇది దుష్టసమాసం ఇక్కడ ఛందో భంగం అయింది అని దోషాన్ని చూపినా అది దోషమని మనం అంగీకరించినా, ఆ దోషం కవిత్వానికి ఎలా భంగకరంగా ఉంటుందో వివరించేవారు కాదు... బహుశ ఇలాంటి - వివరణ అవసరమన్న ఆలోచన ఎప్పుడో కాని వచ్చేది కాదు అనుకోవాలి ఒక్కొక్కప్పుడు అట్టి దోషం కావ్య ఉత్కర్ణ్షకు భంజకంగా లేకపోతే దానిని ఉపేక్షించమనేవారు. దీనికి సంబంధించిన పరిశీలన మరికొంత లోతుగా జరగవలసి ఉంది అంటే పద్యంలోని వాక్యనిర్మాణంలోని వ్యాకరణాంశకూ, అందులోని కనిత్వాంశకూ గల సంబంధాన్ని వైయాకరణుని దృష్టితోనే కాక కవిత్వ తత్త్వాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని చూడాలి. ఉదాహరణకు

“రోదనీ కుహరంబు రుచిరాంకు తతింీనీ యర్కుండు వెలిగించు నట్టు లమ్బత

నందోమా నిష్పాంద చందికండేసి శీతాంశుండానందించు నట్టు, * ఇందులోని తొలిపొదంలోని క్రియ పకర్మకం, రెండవ దానిలో (క్రియ అకర్మకం. అందుచేత ఈ పాదాలలో క్రియలను వాదడంలో సమాంతర స్థితి భగ్నమైనదన్న ఆరోపణ చేయవచ్చు. కాని ఆర్కుని ఉపమూనంతో కృష్ణుడు చేసే పనిని తెలిపే వాక్యంలోని వెలిగించటం బాహిరమైన వ్యాపారం. అందుకు మరొక వస్తువు (కర్మ కావాలి. (కనుక ఇది సకర్మక (క్రియ). శీతాంశుని ఉపమానంతో కృష్ణుడు చేసే పనిని తెలిపే వాక్యంలోని ఆనందించటం ఆంతరికమైన వ్యాపారం ఇందుకు మరొక వస్తువు (కర్మ)తో పనిలేదు. (కనుక ఇది అకర్మక క్రియ)” (2122) ఇలాంటి వివరణ వల్ల వ్యాకరణం, సాహిత్య విమర్శ పరిధిని సమీపించినట్టు కనబదుతుంది.

“ఆంధ్రమహాభారత శైలీ పరిశీలనం” అంక నన్నయ, తిక్కన, ఎజ్జనల శైలులను పరిశీలించటమే కాక ఒక్కొక్కరి శైలిలో కనబదుతూ, మిగతావారిలో కనబడని

2006గ111

వైలక్రణ్యాన్ని గురించి రచయిత చెపుతాడని మనం ఆశిస్తాం. అదిగాక ఆంధ్రమ హాభారతంలోని చితం ఏమం'కే నన్నయ రెండున్నర పర్వాలు వ్రాయగా, ఎజ్జన మిగిలిన అర్హపర్వాన్నీ వ్రాశాడు. ఆ న్రాయడం “తద్రచనయకా' * అనగా ఇదీ నన్నయ రచనె అన్నట్టుగా వ్రాశాడు. కాని (ప్రక్కనే తిక్కన ఉన్నాడు. ఆయన రచననూ ఆస్వాదించాడు. దానివల్లా ప్రభావితుడయాడు అంచేత నన్నయ తిక్కన రచనలకు మధ్య ేతువుగా ఉండేటట్టు ఎజ్జన తన భాగాన్ని నిర్మించాడు. దీనికి ఆతదు స్వీకరించిన శైలీనూర్గమెలాంటిది? ఇట్టి అంశాలను గురించి విరినిగా చర్చ జరగాలి. ఇంతవరకు దీనిని గురించిన చర్చ అంతా ్రాథమికమైనదే దానికి రామనరసింహంగారు అంకురార్చణ చేశారు. _

అసలు శైలీశాస్త్రం ప్రధానంగా సాహిత్య పారంలోని ఉసరితల అంశాలను విశ్లే షిస్తుంది. నిర్మాణవాదం (3000121370) ఒకానొక కావ్యంలో అంతర్గతంగా, లోతుగా నున్న అమూర్త నమూనాలను, పాహిత్య సమయాలనూ పరిశీలిస్తూ ఆవి మొత్తం కావ్యాన్ని ఎలా పోషిస్తున్నాయో, కావ్యానికి ఎలా అవలంబనంగా ఉన్నాయో తెలియచేస్తుంది. _ఈ పరిశీలన వలన వెలువడిన ఆకృతికి సంబంధించిన అంశములు ఇతర రచనలకు. అన్వ్నయింపచేయ సాధ్యమవడమే కాక, సాహిత్య ప్రక్రీయల వెనుకనున్న సంప్రదాయాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. అందుకే '56/11560 అంగములు ౧240061200 1060640210 00006161టు; 3600411501 15 9016 81760 (0 0062112200 206 2056206408 అంటాడు [0826 ం%16 5౮16 206 5610016 ౯) స11ల206లో. “ఆంధ్రమహాభారత 2లీ పరిశీలనం” శైరీశాస్త్ర, (3౮/13/1059) పరిధిలోనే జరిగింది.

రామనరసింహంగారు. భాషాశాస్త్రాన్నేకాని, సాహిత్యపారాన్ని చెప్పలేదట. వారి ఈ (గ్రంధం మాత్రం సాహిత్య విద్యార్థులకే కాక సాహిత్యపారాన్ని చెప్పే ఆధ్యాప కులకు కూడా ఉపకరిస్తుందనడంలో సందేహం లేదు

వడలి మందేశ్వరరావు, 21-12-1995 17-1-391/35, సుబ్రహ్మణ్యనగర్‌, "సైదాబాదు పోస్టు హైదరాబాదు - 500 059.

200 బావిలోమంచి శర్మిన్నను చెయ్యి అందించి పైకి లాగాలి కదా అందుకని ఆ చెయ్యీ పొడుగును నూచించటానిక్రి ఈ ద్ధ్ట్‌నమానం నన్హయ్యాగారు వాడారని విళ్సనాథ నత్వనారాయణగారంటారు. (౪౩14. లో 'ఆతత పక్ష మారుతి అనే పద్యానికి ఇట్టాంటి వివరణే ఉంది ) దీన్లైవరు నిరూ వీంచగలరు”. అందుకు కారణమేమిటి” దీన్ని ఐకానినిటీ (6072600 అనే లక్షణం ద్వారా వివరించగలం. దీన్లి తెలుగులో సొరూప్పుతత్తుం అందాం, భాషకూ భావానికీ ఇట్లాంటి సారూపవ్వు నంబంధం లేదని మొన్లుటి వరక్తు భాషాశాన్త్రువేత్రలు వాదించేవారు. న్థూలంగా ఇది నిజమే అయినా, ఈ సారూప్వు సంబంధాన్లి భాషకూ భావానికి మధ్య గుర్తించ గలం అని ఇటీవల కొందరు ఆ సంబంధ నిరూనణకు ప్రయత్హిన్తున్నారు ఆ సారూప్తు సంబంధాన్ని వాడుకునే (పాచీనులు కావు గుణాలకు నస్తు వుకు నంబంధాన్ని కల్పించారు. ఉదాహరణకు : ఆనందం ల్ఞర్ధవమైతే ౮ అనురాగం అంబరమైతే / ఆనందపు లోతులు తీస్తాం / అనురాగపు టంచులు చూస్తాం / అనే శ్రీశ్రీ గేయంలో మాధుర్చు గుణం ఉంది అనునావిక వర్ణాల వ్ల, చిన్ల నమాసాల వ్యు ఈ గుణం నట్చింది. ఇది లంగారంలో కుదురుతుందన్నారనుకోండి. దీన్ని ఐకొనిన్‌టీ అనే గుణం వ్ల్ఞ వివరించవచ్చు. అనునానీక ధ్హానములను ఉచ్చరించేటవుడు ఉచ్చా రణలో ఆలన్వం జరుగుతుంది. అనునాసిక ద్దునులను కొంతకోలం ఉచ్చరించవచ్చు. నంగీత గుణం ఉంటుంది. ళ్ళంగారాన్లి నున్లితత్తుం తోనూ నంగీత గుణంతోనూ పోలున్తాం కాబట్ట ఈ రెంటితీ ఉన్ల సొరూన్టు సంబంధాన్ని (గ్రవించగలం. గటి నమాసొలతో నువ్యోప్రాణ ధ్వనులతో కూర్చిన రచనకు ఒక వేగం, న్య్తి వస్తాయి. ఉచ్చారణలో విలంబం ఉండదు. నుహ్మాపాణం అంటే ఎక్కువ ఊపీరిని తీను కొని ధద్దునులను 'ఘట్రగా? ఉచ్చరించటం. జాతిజుతి నిర్ణాతపాతనం ల ఘాత హేతునై వాలకేతువై / అదె పంనర్తవు తుఫాను మేఘం / తొలి గర్థించిన తూర్య విరావం / ఇందులో వమాసాల కూర్చు, గణాల కూర్పు నువ్మోపాణ వర్ణాలు అన్లీ కలిని రచనకు వేగాన్లి "కలిగించాయి. (జీాదుర్వారోద్యమ' అనే తిక్కన పద్యానికి 821. లో నేను ఇచ్చిన వివ రణ చూడండి.) ఈ గుణాన్షి (ప్రాచీనులు ఓజున్సు అన్నారు. యుద్దాన్లి, కోపాన్లి, వేగాన్షి నూచించే భుట్టాల్లో ఈ రచన వాడుకోవచ్చని కూడా అన్నారు. సారూస్తు నంబంధం వ్యనే ఇది సాధ్యం అయింది దారి పక్క చెట్టు కింద / ఆరిన కుంపటి విధోన / కూర్చున్లుది ము నీల్దొాకతె ౮ మూలుగుతూ. మునురుతున్న / ఈగలతో వేగలేక / అన్హు రచన

20001 చూడండి ఇందులో నమాసొలు లేవు. మవ్వోప్రాణ ద్ధని ఒకటి మ్యాతమే ఉంది దీన్లి శిథిల బంధత్సుం అంటారు. విషాదాన్లి నూచించటానికిది వనికొస్తుంది (1109వ పుటలో '+ఆసమున మీందెజుంగక అనే తిక్కన పద్యానికి నేనిచ్చిన వివరణ కూడా ఇటువంటిదే ) నుందంగా నడిచే నడకకు విషాదానిక్షీ ఉన్న నంబంధాన్లి ఐకానిక్‌ (సారూపవ్వు) సంబంధం ద్యారా అర్ధంచేసుకోగలం. ప్రాచీనులు చెన్పీన కొవ్వు గుణాలూ, రీతులూ, భాషా రచనలో వస్తువులో కనివంచే సొరూప్తు లక్షణాలను గుర్తించే (ప్రయత్సమ దానే ఆధునికులు మరికొంత విస్తరించి రచనలో అందా అను (గ్రవొంచటానికి ఉనయోగించారు (ఈ గ్రంథంలో నేను చేసినది కూడా అదే ననుకుంటున్నాను.) అక్కడా ఇక్కడా ఉపయోగించిన నూతమే ఈ ఐకానినీటీ' లేక సొరూన్య నంబంధం. * (రామారావు = 10872 2) అట్లాగే మరొక సందర్భంలో సావిత్రి అనే రచయిత్రి కవిత “బందిపోట్టులో నిర్మాణ వ్యూహాలను గురించి రాస్తూ, అందులో సారూప్యసంబంధాన్ని గుర్తించారు. ఆ కవిత ఇది : పార్యం ఒప్పజెప్పకపోతే _ పెళ్ళి చేస్తానని పంతులుగారన్నప్పుడే " భయం - వేసేంది(2) ఆఫీసులో నా మొగుడున్నాడు అవసరమున్నా "సెలవివ్వడని అన్నయ్య _ అన్నప్పుడే అనుమానం వేసింది.) వాడికేం మహారాజని ఆడామగా వాగినప్పుడే అర్థమైపోయింది(3) "పెళ్ళంటే పెద్ద శిక్షని (1-1) మొగుడంటే స్వేచ్చా భక్షకుడని _ (2-1) మేం పాలిచ్చి పెంచిన జనంలో సగమే మమ్నల్ని విభజించి పాఠిస్తోందని (3-1). ఈ కవితలో మూడు వాక్యాలున్నె (1) (1-1) కలిసి ఒక వాక్యం. (2), (2-0 కలిసీ రెండో వాక్యం (3), (3-1) కలిసి మూడో వాక్యం. వీటిలోని క్రియా పదబంధాల నిడివిని అవి అందించే విషయబోధతో సమన్వయిస్తూ “రెండో భాగంలో ఉన్ల ₹-1, 2-4 8-1 అనేవి (శ్రీయా వరిపూరక వాక్య భాగాలు. (ఆకవితలోని వాక్యాలకు ఈ నెంబర్లను విశ్లేషణలో భాగంగా రామారావుగారే. చేశారు) ఒకదానికన్న్హా ఇంకొకటి క్రమంగా" పెద్దవి నంబంధం కల్సించబడింది.” (శ్రీగీటు నాదీ.) అని రాశారు ఇక్కడ స్పష్టతాధిక్యం ఏమిటో వివరిస్తూ, ఈ కవితలోని మూడు వాక్యాలలోనూ వరుసగా “భయంవేసింది, *ఆనుమానంవేసింది , “అర్థమైపోయింది

రరర]

అనే మూడు “మనఃసరిణామ సూచక క్రియలు వాడబడివై అనీ మొదటిది “ప్రాథమిక ఆసృష్షపష్లితి 'నీ (ఇకుడ భయంవెయ్యటంలో అసృష్షసితి ఉన్సదనటం న్‌ టా న్యు రామారావుకు వు సేండవం “స్పష్టాస్పష్టస్థితొనీ, "మూడవది. శీసుస్పష్టస్థితి'నీ తెలుపుతున్నాయనీ, ఈ విధంగా స్పష్టత క్రమంగా ఎక్కున కావటాన్ని పెళ్ళంటే పెద్ద శిక్షనీీ మొగుడంటే స్వేచ్చా భక్షకుడనీ, మేం పాలిచ్చి పెంచిన జనంలో సగమే మమ్మల్ని విభజించి పాలి స్తోందని' అనే వాక్య భాగొలు (క్రమంగా ఒకదాని కంటె ఒకటి పెద్దది కావటం సూచిస్తున్నదనీ చెప్పారు. (215 లో కృష్ణముయుల సంభాషణలోని వాక్యాల నిడివికీ భావానికీ నేను చూపిన సంబంధం ఇటువంటిదే 76వ పుటలోని ఎర్రన పద్యంలోని రాముని మాటలకూ, మరికొన్ని చోట్లలోనూ ఇటువంటి నిరూపణే ఉంది ) ఇట్టాంటి నిర్మాణ వ్యూహాలను మనం గుర్తించినప్పుడు,

“ఇవన్హీ రచయితో ఆలోచించి చేశారా? అని అమాయకంగా ఎవరైనా

అడగొచ్చు ఆలోచించకుండా మాట్లాడేనా వాక్టంలో పదాల వ్యాకరణ

నంబంధాలు (కర్త కర్మ లాంటేన్సి) ఎట్లా వరిపోతున్నై? అలోచించి చేసీనా

అనాలోచితంగా కూర్చినా ఈ నిర్మాణాన్లి గుర్రీంచగలగటం ముఖ్యం

ోరదరలగిన చిర్మాజం మంటే అది వాస్రవికమే అవుతుంది

(త్రగీటు నాది) అంటారు దామారావుగారు (9870 2) దీన్నిబట్టి పాహిత్యంలో రూపానికీ భావా నికీ మధ్య సారూప్య సంబంధాన్ని రామారావుగారు ఆమోదిస్తారని తేటపడుతున్నది అయితే ఆ సారూప్య సంబంధం హేతుబద్ధంగా ఉండాలనేదే వారి ఆశయం. నేను ఈ [గ్రంధంలో చూపిన పారూప్య సంబంధం కూడా 'పై ఉదాహరణలలో రామారావుగారు చూపిన లేదా ఆమోదించిన సారూప్య సంబంధం వంటిదేనని నేననుకుంటున్నాను. కాని రామారావుగారు నేను చూపిన సారూప్య సంబంధం తాము అలవాటుపడ్డ హేతురీతికి అందటంలేదని రాశారు. అట్టాంటప్పుడు. నేను చూపిన ఒకటి రెండు ఊదాహరణలు పేర్కొని అవి ఎవిధంగా 'హేతురీతికి అందేలా లేవో చెప్పి ఉంటే నాకు చాలా సహాయకారిగా ఉండేది అసలు ఇక్కడ ఒక చిక్కు ఉంది. ఈ సారూప్య సంబంధం నిరూపించటానికి పూనుకున్నప్పుడు పరిశోధ కుడు అత్యుత్సాహాన్ని ప్రదర్శించి అయినదానికీ కానిదానికీ కూడా ఏదో సంబంధాన్ని కల్పించే ప్రమాదం ఉంది. ముందు ముందు అటువంటి ప్రమాదంలో “పడకుండా నన్ను నేను హెచ్చరించుకునేందుకు, ఈ (గ్రంథంలో అటువంటి (ప్రమాదంలో ప్రడానేమోనవి సమీక్షించుకునేందుకు రామారావుగారి మాటలు నాకెంతగానో తోడ్ప తొయి.

011

రామారావుగారు మరి రెందు అంశాలు ప్రస్తావించారు. నేను ప్రయోగించిన గణాంకశాస్త్ర, పద్ధతులను, సాధించిన ఫలితాలను, చేసిన నిర్ణయాలను తాము (గ్రహిం చలేకపోతున్నామనీ, చాలా విస్త్రృతంగా ప్రదర్శించిన ప్రసార చక్రాల ప్రయోజనం కూడా అర్ధం కావటంలేదనీ అన్నారు నేను వాటిని ఎందుకు ప్రయోగించానో చెప్ప బోలే, (గ్రంధంలో చెప్పినవాటినే మళ్ళీ ఇక్కడ చెప్పవలసి వస్తుంది ప్రసార చక్రాలను నేనేదో గొప్ప ప్రయోజనాన్ని ఆశించి చేయలేదు. పద్యగత వాక్యంలోని అన్వయాన్ని రేఖాచిత్ర రూపంలో చూపటమే వాటి ప్రయోజనం. అయితే ఇక్కడ నాకు ఒక పౌలభ్యం కూడా ఎదురైంది. అది : వాక్యాలను, వాక్యాంగాలను రెండేసి ముక్కలు కింద విడగొట్టి వాటిమధ్య. విశేష్య నిశేషణ భావాన్ని (16264 జర 2001641046 1612001090) చూపగలగటం = అంకు = ఒక చట్రంలోని “రెండు అంగాలు బాణంతో సూచించబడినప్పుదు అవి విశేష్య విశేషణ భావాన్ని కలిగి ఉంటాయనీ, బాణంచేత సూచించబడనప్పుడు అవి సమానాధికరణ (0001612076) నిర్మాణం అయి ఉంటాయనీ (చూ. 126. పు 1-12) సూచించటం. దీని ద్వారా వాక్యంలోని 9010236 9000౧6 ను కూడా సూలంగా చూపినట్లైంది. ఇది వాక్య నిర్మాణంలోని సరళతనూ సంక్షీర్ణతనూ కనుపరచటానికి పనికొస్తుందని భావించాను ఇక గణాంకశాస్త్ర, పద్ధతి విషయానికి వస్తే కవిత్రయంవారు సంస్కృతం ఎంత వాడారు, తెలుగు ఎంత వాడారు అనేది నిర్ణయించటానికి పూనుకున్నప్పుడు పదాల లెక్కన పోతే - సమాసాలు పదాలే కనుక - ఒక షెద్ద సంస్కృత సమాసం మూదు చరణాలలోనూ, మూదు తెలుగు పదాలు ఒక్క చరణంలోనూ నిలిపి రాసిన పద్యంలో సంస్కృతం - తెలుగుల నిష్పత్తి 1: 3 అని నిర్ణయించాల్సివస్తుందనీ, అట్లాకాక్క అక్షరాల లెక్కన పోతే అదే పద్యంలో సంస్కృతం-తెలుగుల నిష్పత్తి 3౩; అని నిర్ణయించాల్సివస్తుందనీ చెప్పి, ఆ రెండు విధాలైన లెక్కలనూ కట్టి ఫలితాలను పట్టికలో చూపాను (చూ. 5.2 పుటలు 138-141) రామారోపగారు తామీ ఫలితాలను _(గ్రహించలేకపోతున్నామనీ, పైన చెప్పిన ప్రసార చక్రాల ప్రయోజనం కూడొ తమకు అర్ధంకావటం లేదనీ రాశారు. ఆయన అకారణంగా అటా రాయరు. కనుక నేనే ఆ అంశాలను మరాకసారి సమీక్షించుకుంటాను అయినా 'ఆయనకట్లా అనిపీంచటానికి గల కారణాలను - కనీసం ఒక్కొక్క అంశానికి ఒక్కొక్క ఉదో హరణను - చూపితే ఇంకా బాగుండేదని మాత్రమే నేననుకుంటున్నాను. అది నాకూ పారకులకూ కూడా ప్రయోజనకరంగా ఉండేది నిజానికి నేను తొక్కిన ఈ మార్గంలో నాకు దిశానిర్లేశన ప్రాయమైన అధ్యయనాలు తెలుగులో రాలేదు. అందు వల్ల నేను దారితప్పే అవకాశాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయనే భావనతో, ఏం చెప్పినా వస్తునిష్ట (0%600410)తో చెప్పే రామారావుగారి మూల్యాంకనం నా తప్పులను నాకు చూపి నాకూ, ఈ దారి తొక్కదలచుకున్లు ఇతరులకూ ప్రయోజనకారిగా

40007

ఉంటుందనే ఉద్దేశంతో వారి అభిప్రాయాన్ని కోరాను కాని, వారు “ఈ మార్గంలో

రామనరసీంహిం ఎంత సాధించాడు.” పం సాధించాడు అని అంచనా వెయ్యటం

నా వని అవునో కాదో చెవ్పులేను కాని ఇప్పుడా వని చెయ్యబోవనటంలేదు. అది చెయ్యాలం టే, రామనరనీంవాం చేసీనదాన్లి మించిన వరిశోధన చెయ్యాలి. ఇప్పుడు నాకది సాధ్యం కాదు” అని తేల్చివేశారు

డా వివి.ఎల్‌. నరసింహారావుగారు పద్యనిర్మాణ శిల్ప ప్రకరణంలో ఎజ్జన పద్యాలను ఉదాహరించకపోవటం సమర్థనీయంగా లేదు అన్నారు. నిజమే! ఎక్కడో పొరపాటు జరిగిపోయింది. (గ్రంథాన్ని కుదెంచే సందర్భంలో కొన్ని ఉదాహరణలను తగ్గిస్తూ ఎజ్జనవి పూర్తిగా తొలగించావని తర్వాత గ్రహించాను. ఈ (గ్రంథం పునర్ము ద్రణకు నోచుకుంకే అప్పుడు ఎజ్జనవి కూడా చేర్చి ఈ లోపాన్ని సరిదిద్దుకుంటానని మనవి చేస్తున్నాను

పరిమి రామనరసింహం

ప్రస్తావించిన రచనలు :

1. రామారావు, చేకూరి. 19872.* *“చేరాతలు - పావురాల రెక్కల చప్పుడూ, సింహగర్హనా " రెండూ “దేశమును (ట్రేమించునున్నా' గీతంలో వినిపిస్తాయం టారు శ్ర్రీశ్రీగారు!. ఆంధ్రజ్యోతి దినవథతిక్క 1987 ఏపిల్‌ 26,

లె _. 190870. ' 'చేరాతలు - వచన సద్యంలో *భావ గణాలూ, పదగణాలి రణగొణలాగో ఆంధధజ్యోతి దినవ్యతిక 1987 మే 24,

2. టా. 1991 “చేరాళలు : సాపొత్చ విమర్చు - పరామర్శ. హైదరాబాదు చరిత్ర ప్రచురణ

• కుండలాలలోవి నామాటలు.

యే ప్రన్తా వన కూ. 1.0. ప్రస్తావన అమలిన తారకా సముదయంబులను లెక్క పెట్టటం ఎంత కష్టమో భారత

మనే సముద్రాన్ని ఈదటం అంత కష్టం అని నన్నయగారి అభిప్రాయం ఆంధ్ర మహాభారతాన్ని (గ్రహించి అందులోని ఎ ఒక్క _ అంశం మీదనైనా ఒక సమగ విశ్లేషణను సంతరించటం కూడా దాదాపు అటువంటి పనే ఈ గ్రంధం. తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం వారు 1990-91 సంవత్సరానికిగాను ప్రాచీన సాహిత్య విభాగంలో పరిశోధన [గ్రంధాలను ఆపహ్యోనిస్తూ ప్రకటించిన ఆంధ్ర మహాభారతము . భాషాశాస్త్ర విశ్లేషణ అన్న శీర్షిక మేరకు రచించబడింది విషయ గౌరవాన్ని బట్టి ఈ శీర్షిక మీద సమగ్ర ఆధ్యయనం కేవలం ఒక వ్యక్తి వల్ల సాధ్యంకాదని, ఆది ఒక సంస్థ చేపట్టదగిన బృహత్కార్యమని అంకే అతిశయోక్తి కాదు అయినప్పటికీ కొన్ని పరిమితులకు లోబడి ఈ [గ్రంధంలో (ప్రస్తుత విషయంలోని కొన్ని అంశాలను పరిశీలించటానికి ప్రయత్నం చేయటం జరిగింది క. అద్యయన పరిధి

గ్రహించిన గీర్షిక ఆధారంగా ప్రస్తుత అధ్యయన పరిధిలోకి రాదగిన అంశాలను ముందుగా _ ప్రస్తావించవలసి ఉన్నది ఆంధ్ర మహాభారతం సాహిత్య గ్రంధం అందునా ప్రాచీన సాహిత్య (గ్రంధం పోటీ నిర్వాహకులు సూచించినట్లుగా ఈ సీర్షిక ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్య విభాగానికి చెందినదిగా (గ్రహించాలి

కనుక అధ్యయనం చేయవలసిన (గ్రంధం, పోటీ ప్రావీనాంధ్ర సాహిత్యానికి చెందినవి ఈ (గ్రంధానికి భాషాశాస్త్ర, విశ్లేషణను సంతరించాలని పోటీ నిర్వా హకుల న్నిరయం అంక (ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్య [గ్రంధమైన ఆంధ్ర మహాభారతాన్ని భాషాశాస్త్ర. పరంగా విశ్లేషించాలన్నమాట ఇక్కడ ముఖ్యంగా గమనించవలసిన అంశం ఆంధ్ర మహాభారతంలోని భాషను విశ్హేషించటంకాక ఆంధ మహాభారతాన్ని భాషాశాస్త్రపరంగా విశ్తేషించటం అనేది

కనుక ఒక పాహిత్వ గ్రంధాన్ని భాషాశాస్త్ర, దృ ప్రో అనుశీలించటం, భాషాశాస్త్ర

2 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం సూత్రాలను అనువర్తింపజేసి విశ్చేషించటం అనేవి ప్రస్తుత అధ్యయన లఅక్ట్యాలు అని తేటపడుతుంది ఈ లక్ష్యం పరిధిలోకి ఆ సాహిత్య (గ్రంధంలోని భాషా వస్తుంది" సాహిత్యమూ వస్తుంది. అయితే ప్రస్తుత , అధ్యయనంలో సాహిత్యం ముఖ్యంగానూ, భాష గౌణంగానూ (గ్రహించి వాటిలోని కొన్ని అంశాలను భాషాశాస్త్ర, దృష్టితో విళ్లేషించటం జరుగుతుంది. 12, భాష - భాషాశాస్త్రం - సాహిత్యం ఈ సందర్భంలో భాష్‌ “భాషాశాస్త్రం “సాహిత్యం” అన్న పదాలవల్ల తెలియ దగిన విషయాన్ని గురించి కొంత ప్రస్తావించాలి పట. భాష ఏ: భాషాశాస్త్రం భాష మానవ సమాజంలోని సభ్యుల అభిప్రాయ నివేదన కొరకు ఎర్పడిన పాధనం ఇది వాక్సంకేతాలతో ఎర్బడుతుంది. అభిప్రాయ నివేదనే దాని పరమ లక్ష్యం ఇక్కడ “అభిప్రాయం, నివేదని అనటంవల్ల అభిప్రాయాల నివేదన మాత్రమే భాష అనుకునేం అవకాశం ఉంది కాని అభిప్రాయాలూ నివేదనా కలిసి భాష అవుతాయనీ భాష అభిప్రాయం - నివేదన అన్న రెండు ముఖాలతో ప్రవర్తిల్లుతుందనీ [గ్రహించాలి భాషాశాస్త్రవేత్తలు భాషకు ఇచ్చిన నిర్శచనాలలో ఈ (క్రింది నిర్వచనం ఇక్కడ (గ్రహించదగినది తీ మర్రైంతర్రైల 15 2 35060201 0% 2001620 ౪7౦621 9710013 0 6203 0ఇమిలయ 2 50021 భాంప9 0009౮266" (31001 & 286 1972 5) ఒక మానవ సమాజం కలిసి మెలగటానికి ఉపయోగించుకునే నిర్వ్యాజ వాక్సం కేతాల ప్రక్రియ భాష కలిసి మెలగడాశికి కావలసినది భావాలను అభిప్రాయాలను, ఆవసరాలను ఒకరికొకరు తెలుపుకోటం అంటే అభిప్రాయ నివేదన (60౫0002౬09) అభి ప్రాయం అర్ధం (భావం) కాగా నివేదన - ఈ వ్యాపారం వాగ్రూపంలో ఉంటుంది కనుక -- శబ్దం అవుతుంది ఫలితార్థం భాష శబ్దార్థాల్న సమాహారం కనుక భాషా విశ్లేషణలో శబ్దార్థాల విశ్తేషణ జరుగుతుంది. అటువంటి శబ్బార్థాల నిశేషణతో ళా భాషాతత్తాన్ని ఆవిష్కరించే ఆద్యయన శాఖ భాషాశాస్త్రం భాషను గురించిన సర్వ విషయాలనూ హేతుబద్ధంగా నిరూపించటం భాషాశాస్త్రం పని 111.2 భాష : సాహిత్యం ఇక పాహిత్యం విషయానికి వస్తే సాహిత్యం' అన్న పదస్వరూపాన్ని బట్టి

ప్రస్తావన 3 హితంతో కూడినది అన్న వివరణను ఇవ్వవచ్చు హితోపదేశకత్వాత్‌ (కాన్వ- మీమాంనా 1-4) అన్న లాక్షణిక వాక్కు ఇందుకు ప్రమాణం దీనిని గురించిన మరికొన్ని అంశాలు తరువాత ్రస్తానించబడత్తై ' శబ్దార్థాస హితౌకావ్యమ్‌” (కావ్యా- అంకారః 1-16) అన్న భామహుని కావ్యనిర్వచనాన్ని అనుసరించి సాహిత్య శబ్దానికి శబ్దార్థాల సహితత్వభావం (నాంతరీయత) అని వివరణ ఇవ్వటం సామాన్యంగా కని పిస్తుంది కాని కావ్య శాస్త్రాన్ని సాహిత్య విద్య అన్న మొదటి ఆలంకారికుడు రాజశేఖరుడు తన _ కాన్యమీమాంనలో “ప్రజలకు హితం కూర్చాలని ప్రజాపతి కాన్య విద్యను నియమించాడని ( ప్రజాసు హిత కామ్యయా ప్రజాపతిః కావ్య విద్యా ప్రవర్తనాయై ప్రాయుంక్ష్తః కావ్వమీమాంసా 1-1) “కావ్యం హితోపదేశకమోనీ ( హితోపదేశకత్వాత్‌” కావమీమాంసా 1-4), 'ఈ కారణం వల్లనే కావ్యం శాస్తా లను అనుసరించి నడుస్తుంది అనీ ( తద్ధి శాష్రాణ్యనుధావతి కావుమీమాంసా 1-4) అన్నాడు కాగా సాహిత్యానికి వాహిక భాష భాషకు గల మౌలిక లక్షణమైన అభిప్రాయ నివేదన (0011030102809%) సాహిత్యానిశి గూడా అన్వయిస్తుంది. అయితే ఇక్కడ భాషకూ సాహిత్యానికీ గల ఖేదం ఎ విధంగా ఎర్చడింది అన్న ప్రశ్న పుడుతుంది. భాష శబ్దార్దాలతో ద్విముఖం అయినప్లే సాహిత్యం కూడా విషయం - విధానం అనదగిన రెండుముఖాలతో ప్రవర్తిల్లుతుంది. దీనినిబట్టి, సాహి త్యంలోని హితాన్ని కూడా సమన్వయించుకుం టు హితమైన విషయాన్ని హితమైన నిధానంలో చెప్పటమే సాహిత్యం అనాలి హితమైన విషయం అనటానికి పైన "పేర్కొన్న రాజశేఖరుడి హితోపదేశకత్వాత్‌ అన్న వాక్యాన్నీ, హితమైన విధానం" అనటానికి మమ్మటుని కాంతాసమ్మితతయోపయుడజే అన్న వాక్యాన్నీ ప్రమాణా లుగా (గ్రహించవచ్చు కనుక సమాజానికి హితం అని కని భావించిన విషయాన్ని పరిత/శ్రోత/దష్ట (నాటకం అయితే లకు హితమైన - అంకే ఆత్మీయమైన ఆసక్తికరమైన - విధానాన్ని అనుసరించి నిర్వహించిన ప్రతి రచనా సాహిత్యం అవుతుంది. ఈ విధంగా నిర్వహించదగిన రచనలో కవి సమాజానికి ఎంతవరకు హితమైన విషయం చెప్పాడు, ఎంతవరకు హితమైన నిధానం అనుసరించి చెప్పాడు అనే చర్చకు ఆస్కారం ఎర్పడుతున్నది ఆ విధంగా ఒక రచనను సాహిత్యం” అవవలసి వచ్చినప్పుడు దానిలోని సా హిత్యాంశాలను వెలకట్టటం అనే పనికి ఆవశ్యకం ఎర్పడుతున్నది ఇదే సాహిత్య నిమర్శ చేసేపని 112. సాహిత్యం వ విమర్శ

"పైన చెప్పుకున్నట్టుగా సాహిత్యంలోని విషయం విధానం అన్న ముఖాలను గురించి పరిశీలిస్తే విషయం సామాజిక చారిత్రక పౌరాణిక తాత్త్విక మనస్తత్త్వ భూమికల నుండి ఎర్పడుతుందనీ విధానం ప్రధానంగా భాష విషయనిర్వహణ అన్న భూమికలు ఆధారంగా ఎర్పడుతుందనీ తేటపడుతుంది ఈ విషయ నిర్వహణ

టే ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం విధానాన్నే ప్రొవీన భారతీయులు “సంవిధానం అనీ, శిల్బం' అనీ వ్యవహరించారు సాహిత్యవిమర్శకు కూడా సాహిత్యానికి ఆధారాలైన విషయ భూమికలూ, విధాన భూమికరూ ఆధారమవుతైై ఈ అంశాన్ని ఈ క్రింది రేఖా చిత్రం ద్వారా ప్రదర్శించ వచ్చు సాహిత్యం వాడాలా నాడా వుం విధా (ల)

సామాజికం తాత్ష్యికం మనస్తత్వ సంబంధి భాషాతత్స సంబంధి. విషయ నిర్వహణ సంబంధి గ్‌ స్వరూపకం)

విషయం (విషయ విమర్శ) విధానం (శైలీ విమర్శ)

విమర్శ

మరొక్కసారి సాహిత్యంలోని హితాన్ని పరిశీలిస్తే ఇంకొక సంగతి తెలుస్తుంది హితకరమైన విషయాలను చెప్పే రచనలు అన్నీ సాహిత్యం అనటానికి వీలు లేదు : ఉదాహరణకు తాత్త్విక (గ్రంధాల నీతి శాస్త్ర, గ్రంధాలు సామాజిక శాస్త్ర, (గ్రంధాలు కేవలం హితకరమైన విధానం అనుసరించిన రచనలు - హింస వేరప్రవృత్తీ, లైంగికభాన సంక్షోభం మొదలైన వాటిని రెచ్చగా ట్టు నవలలు - ఈనాడు సాహిత్యం అన్న పేరు మీద చలామణి అవుతున్నప్పటికి సమాజహితైషులు వీటిని చెడ్డ సాహిత్యం అని తిరస్కరిస్తారు. ఎ కాలంలోనైనా సమకాలీనంగా చెడ్డ సాహిత్యం అన్న మ్యుద పడదగిన సాహిత్యం ప్రనర్తిల్లుతుంది కాని సమాజం తనకు హితం కావి సాహిత్యాన్ని తిరస్కరించి అది పదికాలాలు బతికేటందుకు అవకా శాలు లేకుండా చేస్తుంది కనుక అటువంటి రాతలు సనుకాలికంగా “సాహిత్యం గా చెలామణి కావటానికి ఇక్కడ మనం అంత ప్రాధాన్యం ఇవ్వవలసిన పని లేదు దినిని బట్టి సాహిత్యం అంటే ప్రధానంగా హితకరమైన విధానాన్ని ఆశయించి హితకరమైన (సమాజానికి హితకరమైన) విషయాలను చెప్పే రచనలు

ప్రస్తావన క్‌

"పై చర్చను బట్టి తేలిన సంగతి సాహిత్యం అంటే హితకరమైన విధానాన్ని పాటించినదనీ విధానానికి ప్రధాన భూమిక "అయిన భాషకు సాహిత్య విమర్శలో తగిన పాత్ర ఉన్నదనీ భాషాతత్హ్వాన్ని ఆవిష్కరించే భాషాశాస్త్రాన్ని ఆధారం చేసికొని ఒక సాహిత్య గ్రంధాన్ని విశ్లేషించటం వల్ల రచనా విధానాన్ని అవగతం చేసుకోటం సులభమౌతుంది విధానంలో భాషా భూమిక వల్ల ఎర్పడ్డ సౌందర్యాన్ని, ఆ కారణంగా ఆ (గ్రంధంలో ఆవిష్కరించదగిన సాహిత్యపు విలువలనూ భాషాశాస్త్ర విశ్లేషణ వల్ల (గ్రహించవచ్చు

ఈ నేపధ్యంలో ఆంధ్ర మహా భారతాన్ని భాషాశాస్త్ర, సరంగా విశ్లేషించి ఆ రచనలోని భాషాపరమైన సౌందర్యాలను విలక్షణతలను అని భావాన్ని పరిపుష్టం చేయటానికి తోడ్పడిన వైనాన్ని ప్రదర్శించటమే ఈ అధ్యయన పరిధిగా గ్రహించటం జరిగింది అందువల్లనే ఈ అధ్యయనాన్ని ఆంధ్ర మహా భారత శైలీ పరిశీలనం” ఆని వ్యవహరించటం జరిగింది 11.3. అధ్యయన పరిమితులు

ఆంధ్ర మహాభారతానికి భాషాశాస్త్ర పరంగా చేసిన ఈ శైలీ విశ్లేషణ సమ మైనది అనటానికి ఎంతమాత్రమూ వీలులేదు అయితే ఇది ఆ రకమైన విశ్లేషణకు ఒక సుదీర్హమైన ప్రణాళిక అని చెప్పవచ్చు ఇందులో ప్రస్తావించిన ప్రతి అంశం మీద విస్తృతమైన అధ్యయనంచేసి వాటిలోని సూక్ష్మాంశాలను వెలువరించవలసిన అవసరం ఉంది ఇంతవరకు ఆంధ్ర మహాభారతంలోని రచనా సౌందర్యాన్ని ఆవిష్క రిస్తూ చాలా అధ్యయనాలు వెలువడినై అయితే అవి ఆధునిక భాషాశాస్త్ర సూత్రాల అనువర్తన (290 16260గ)తో వచ్చినవి కాదు భాషాతత్త్వాన్ని ఆధునిక భాషాశాస్త్ర, అధ్యయనం వల్ల కాక సంప్రదాయ శాస్త్ర, సరెజ్ఞానం చేత తను బుద్ధి సూక్ష్మత చేత ఆకళింపు చేసుకొని ఆయా పండితులు వెలువరించినవే ఇటువంటి వాటిలో ముఖ్యమైనవి పాటిబండ మాధవ శర్మ (1966) గారి ఆంధ మహా భారతము ఛందణిల్పము వివియల్‌ నరసింహారావు (1977) గారి నన్నయ కవిత్తము అక్షర రమ్యత కవిత్రయం వారి సాహిత్య ప్రస్టానాల గురించి జివి సుబ్రహ్మణ్యం గారు. కొన్ని వ్యాసాలలో (1973- 1980- 1981 1987) ఆవిష్కరించిన విశేషాలు గూడా ఈ కోవకు చెందినవే ఇవి కవిత్రయం వారి కవిత్వభాషా తత్త్యంపై వీరు ఎంతో లోచూపుతో వెలువరించిన విలువైన అధ్యయనాలు వీటిలో వీరు వ్యక్తం చేసిన అభిపాయాలు భాషాశాస్త్ర దుష్షితో కూడా ఆధ్యయనం చేసి నిగ్గు చేల్చి వదపకక లానారాలు జే ్‌ నెల

ఇప్పటి ఈ అధ్యయనంలో సాహిత్యపరంగా కవిత్రయం వారి సంభాషణల నిర్వహణ, పద్య నిర్మాణ శిల్బం కావ్య భాషకు ఛందస్సు చేకూర్చిన అదనపు

6 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం కవితా గుణాలు మాత్రమే గ్రహించి వాటిని భాషాశాస్త్ర, దృష్టితో నిరూపించటానికి ప్రయత్నం జరిగింది. వీటిని తులనాత్మకంగా కాక్క ఒక్కొక్క అంశాన్ని (గ్రహించి కవిత్రయం వారి నించి కొన్ని ఉదాహరణలు తీసుకొని విశ్లేషించి ప్రదర్శించటం జరిగింది భాషాపరంగా కవిత్రయంవారు ఎవరెవరు ఎన్నెన్ని సంస్కృతాంధ్ర శబ్దాలు వాడారో గణాంక శాస్త్ర. పరంగా విశ్లేషించి చూపటం జరిగింది. 12. శైలీ శాస్త్రం

శైలీ శాస్త్ర అధ్యయనం అంటే సాహిత్య రచనలను భాషాశాస్త్ర, అనువర్తన (2901460%)తో. అనుశీలించటమే సాధారణమైన భాషా సామగ్రిని విశ్తేషించి అధ్యయనం చేయటానికి భాషాశాస్త్రం కొన్ని సూత్రాలను రూపొందించింది ఆ సూత్రాలనే సాహిత్య రచనలోని భాషా సామగ్రిని అనుశీలించేటప్పుడు తగిన విధంగా మార్చు చేసుకొని (గ్రహించటం జరుగుతుంది. ఒక రచన సాహిత్యం అనిపిం చుకోటానికి తోడ్పడే భాషా విషయక లక్షణాలు ఈ అధ్యయనం (3ైలీశాస్త్రంలో నిరూపించబడతాయి

ప్రస్తుత అధ్యయనానికి గాను అ(గ్రీకరణం, ఛందో వాక్య విన్యాసం అనే శైలీశాస్త్ర, విహితమైన అంశాలు (గ్రహించబడతాయి 121. ఆగ్రీకరణం గాం!6800006109

కావ్ఫభాషకూ వ్యవహార భాషకూ గల భేదం ఆగ్రీకరణం (107080౪164118) నల్లనే ఎర్పడింది అని ముకరోవ్‌ స్కీ తన ప్రసిద్ధమైన 52262164 1.2080296 216 కొంలగం [2082386 అన్న వ్యాసంలో నిరూపించాడు. (040128073510/ 1970 40-560 లా

ఇది ప్రాచీనాలంకారికులు (భామహుడు దండి, కుంతకుడు) గుర్తించిన వక్ర తకు తుల్యం ఒక వాక్యం కనితా వాక్యం అనిపించుకోటానికి ఆ వాక్యంలో నిక్లేపించిన వక్రత లేదా అగ్రీకరణం తోడ్పడుతుంది ఆగ్రీకరణంలో కవి చెప్పవలసి నది ఒకటి కాగా, ఆ చెప్పవలసిన దాన్నే సూచిస్తూ - అంటే దాన్ని నేపథ్యం (26 కొంటఃరులో ఉంచి - మరొక దాన్ని చెప్తాడు అంకే అగ్రీకృతం (1016870006664) చేస్తాడు ఆ చేయటం ఒక ప్రయోజనాన్ని ఆశించి చేస్తాడు సరిత/శ్రోత అగ్రీకృతం అయిన_దాన్ని చదివి/విని నేపధ్యంలోని అంశాన్ని (గ్రహిస్తాడు ఇదే సాధారణ వ్యవ హారంలో ఐతే వక్ష చెప్పవలసిన అంశాన్ని నేరుగా చెప్పివేస్తాడు అంటే సాధారణ వ్యవహారంలో నివేదించవలసిశ అభిప్రాయం నేరుగా అందటమే ఉంటుంది గాని నేపధ్యం అగ్రీకరణం అనేని ఉండవు ఈ విధంగా వ్యవహార వాక్యం నేపధ్యరహి తమూ అ్రీకరణరహితమూ కాగా కవితా వాక్యం వేపధ్యంలోని సామాన్య వాక్యానికి

ప్రస్తావన 7 అగగ్రికృత వాక్యం అయి ఉంటుంది 'వాజ్బయం మొత్తం స్వభావోక్తి, వ్రోక్తి మయమై. ఉంటుంది" భిన్నమ్‌ ద్విధాస్వభావోక్తీర్వక్రోక్తి శ్చేతివాబ్బయమ్‌. _ (దండి 1363) అన్న దండి మాటలు ఇక్కడ స్మరించదగినవి 1.2.2. అగీకరణం - ప్రయోజనం

ఒక వ్యవహార వాక్యం కవితా వాక్యంగా రూపొందటానికి అగ్రీకరణం కారణం అని పైన చెప్పబడింది కవి ఒక విషయాన్ని పరితకు హితకరంగా” చెప్పటానికి అగ్రీ కరణాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. హితకరంగా. చెప్పటం" అంటే “చమత్కారవంతంగాను, 'సరసంగాను , “మనస్సుకు హత్తుకునే విధంగాను ఇత్యాదిగా అని వివరించవచ్చు ఒక్కొక్కప్పుడు కవులు విషయ (ప్రాధాన్యాన్ని సూచించటానికి కూడా అగ్రీకరణాన్ని ఆశ్రయిస్తారు 123. అగ్రీకరణం - జేదాలు

ఆ(గ్రీకరణం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది

(0 వ్యత్యయం (1) సమాంతరత 123.1. వ్యత్యయం(౧ల౧౭౧౦౧)

ప్రమాణం (101%) నించి వైదాలగటమే _వ్యత్యయం ఒక విధంగా వ్యవహార వొక్యర ప్రమాణం కాగా కవితా వాక్యం దాన్నుంచి వైదొలగిన వైఖరిని (ప్రదర్శిస్తుంది. ఉదాహరణకు ఆ నగరంలోని భవనాలు ఎత్తుగాఉన్నె అన్నది సాధారణ వ్యవహార వాక్యం (ప్రమాణం (౧0౧౫) కాగా ఆ భవనాకు ఆకసాన్నంటుతున్నై అన్నది వ్యత్యయ వాక్యం ఇదే అగ్రీకృత నాక్యం. ప్రమాణ వాక్యం (వ్యవహార వాక్థం) దీనికి నేపధ్యం (0201 8౧౦౫౧6) అవుతుంది 1.2.3.2. సమాంతరత గాజ2|!లంగు _

ఒక అగ్రీకృతమైన కవితా _ వాక్యానికి ఇతమిళ్ణమని చెప్పదగిన వేపధ్య (020స్యగ0ట06) వాక్యం లేకపోయినప్పుడు ఆది. సమాంతరత (0౫21161150) బొతుంది సమాంతరతను [6601

1000౧913 1 016 1100642000 08 లగ2 1682120063 1100 ౧6 120- కఎ2ర6” అని వివరించాడు (16601 1969 62)

ఒక శబ్దాలంకారాన్ని ఉపయోగించటంకానీ, ఒకే రకమైన నాలుగు పదబంధా లను నాలుగు చరణాలలో ఉపయోగించటం కానీ ఒక విషయాన్ని చెప్పేటప్పుడు

8 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం దానికి చెందిన ఆంశాబనూ ఉపాంశాలనూ సమానంగా వ్యాపింపజేసి వివరించటం కానీ ఒక [క్రమాలంకారాన్ని ప్రయోగించటంకానీ, ఒక ప్రణాళికా బద్దమైన విషయ నిర్వహణ కానీ సమాంతరత (08811య3గు) కు ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు 1.2.4 ఛందో వాక్య విన్యాసం ఛందస్సు అంటే వాక్యాన్ని ఆచ్చాదించుకొని ఉండే అయ ఛందస్సు అనే పదం ఛద్‌" ధాతుజన్యం 'ఛదాలిసి ఛాదనాత్‌ - (నిరుక్తమ్‌ 8-3-11) అని యాస్కుని నిరుక్తం. ఇది పలుకుబడి (ఎ౧౦12౦ల) లోని అక్షర స్వరూపం చేత వియంత్రితం అవుతుంది అక్షరానికి ప్రాణమైన అచ్చు మీది అధిప్పధక్‌ లక్షణాల (0012-3608 ల2ల062] 1620060) వల్ల ఛందస్సు (అయు లోని భేదాలేర్చడతాయి ఊనిక (5063) స్వరం (1081ల), నిడివి (40128000) మొదలైనవి ఆచ్చులమీది అధిస్పధక్‌ లక్షణాలుగా గుర్తించవచ్చు. తెలుగులో అచ్చులమీది “నిడివి” వల్ల అచ్చు లలో (హ్రస్వ ద్ద భేదమేర్పడుతున్నది దీనికి తోడు అక్షరంలోని అచ్చు తర్వాత వచ్చే హల్టులను. బట్టి ఒక అక్షరం. గురువా ” లఘువా అన్నది నిర్ణయించబడి గురు లఘువుల సంయోజన వైవిధ్యం వల్ల లయలో అనేక భేదా లేర్పడి ఆ భేదాలన్నీ వివిధ చృందస్సులుగా పరిగణించబడతాయి. ఈ విధంగా ఎర్పడిన ఒక్కొక ఛందస్సుకు ఒక్కొక్క లయ్మ ఒక్కొక్క నడక ఒక్కొక్క తూగు ఎర్పడతాయి (ప్రాచీనకాలంలో (ప్రధానంగా ఛందోబద్ధమైన రచననే కవిత్వంగా పరిగణించే

వారు దీనికి కారణం ఛందో వాక్యం వ్యవహారవాక్యానికి ఆ(గీకృతమైన రూపం కావటమే వాక్యం ఛందోబద్దం కాకపోవటం. నిత్య వ్యవహారంలో సహజం దాని నుంచి వైదొలగినదే కావ్యంలోని ఛందోబద్ధమైన వొక్యం భారతదేశంలో ఛందస్సు ఒక ప్రత్యేకమైన శాస్త్ర విభాగంగా ప్రసిద్ధికెక్కింది ఒక్కొక్క భావాన్ని అఆవిష్కరిం చటానికి కొన్ని ప్రత్యేకమైన ఛందస్సులను ఆయా కవులు తమ తమ చిత్తవృత్తుల ననుసరించి ప్రయోగించటం సామాన్యమైన విషయం ఉదాహరణకు శ్రీహర్హుడు తన _వైషధీయచరితంలో నలుని దాతృత్వాన్ని అర్థిజనులచేత పొగిడిస్తూ ఇతడు (నలుడు) అక్షరాలు నేర్చుకునేటప్పుడు నకారాన్ని నేర్చుకున్నాడో లేదో ఒక వేళ నేర్చుకొని ఉంటే మర్చిపోయాడేమో ' అని భావించటాన్ని వారి మనస్సుతో నకారం డోలాఖేలనం జరిపిందని చెప్తూ ప్రయోగించిన ఛందస్సును గ్రహించవచ్చు ఆ శ్లోకం ఇది ;

నాక్షరాణి పరితాకీమపారీ

విస్మృతః కిమధవా పీరితో౭సి

ఇతమర్థిజన సంశయడోలా

ఖేలనం ఖలు చకార నకారః

(ప్రస్తావన త్తి

ఈ శ్టోకం నడకలో డోలాభేలనం వంటి తూగు ఉండటం గమన్నార్హం. (రామ నరసింహం 1976 : 51)

భాషాశాస్త్ర దృష్ట్యా భాషకు నాలుగు విశ్లేషణ స్ట్థాయిలుంటాయి అవి వర్ణ స్తాయి పదాంశస్తాయి, వాక్యస్తాయి. ఆర్హస్తాయి. వర్షస్తాయి విశేషణలో ధ్వనులు డు డా డూ ఇర్న హే ణు వర్ధాలుగానూ వర్థాలు అక్షరాలుగానూ _ ఎర్పడే విధానం నిరూసించబడుతుంది. ఇది సాధారణ భాషా విషయంలో కావ్యభాషలో ఈ స్టాయి విశ్లేషణలో అక్షరాలు. గురు అఘువులుగా భిన్న సంయోజనాలు పొందటం కూడా (గ్రహించబడుతుంది. ఈ విధంగా ఛందస్సు భాషాశాస్త్ర అధ్యయన పరిధిలోకి వస్తుంది.

ఈ అధ్యయనంలో ఆంధ్రమహాభారతంలోని ఆయా 'ఛందస్సులలోని వాక్య ప్రయోగ వైవిత్రిని విశ్తేషించవలసిన అవసరాలను పరిశీలించటం జరిగింది (42) 1.2.5. సంధాయకం (00॥ట10%) -

వ్యాకరణ పరంగా వాక్యం భాషా విశ్లేషణలో గరిష్ట ప్రమాణం (౧జం0121 010 కాగా మహావాక్య (4150602136) విశ్లేషణలో వాక్యం కనిష్ట ప్రమాణం అవుతుంది వాక్యం కొన్ని పదాల కలయికచేత ఎర్పడగా మహావాక్యం కొన్ని వాక్యాల కలయిక చేత ఎర్పదుతుంది '్రాదీన భారతీయ భాషాతత్త్వవేత్తలు చెప్పినట్టుగా ఒక వాక్యంగా ఎర్పడవలసిన పదాల మధ్య యోగ్యత ఆకాంక్ష ఆసత్తి

న. లు అనే సంబంధాలు ఉండటం అవసరం అదే విధంగా మహావాక్యంగా ఎర్చడవలసిన వాక్యాల మధ్య కూడా ఒకానొక సంబంధం ఉండవలసిన అవసరం ఉంది ఆ సంబంధాన్నే భాషాశాస్త్రవేత్తలు సంధాయకం (601610%) అని వ్యవహరిస్తారు. సంధాయకం ; వాక్యాల మధ్య సంబంధం

వాక్యాలమధ్య గల సంబంధమే సంధాయకం ఈ సంధాయక బంధం (0016516 119 వాక్యంలోని కొన్ని పదాల చేత సూచీంచబడుతుంది ఒక్కొక్కప్పుడు సంధాయకబంధం వాక్యంలో ప్రయోగించకపోవటం కూడా ఉంటుంది

సంధాయకబంధం పూర్వ వాక్యంలోని విషయాన్ని సూచించేది అయినప్పుడు దాన్ని పూర్వసూచి అని (81201012), ఉత్తర వాక్యంలోని విషయాన్ని సూచిం వే్తష్టర్దు దాన్ని ఉత్తరసూచి. (2201052) అని అంటారు. (2106౪ 1040) (|

పూర్వసూచిని ఈ అధ్యయనంలో గుర్తుచేత, ఉత్తరసూచిని గుర్తు చేత సూచించటం జరిగింది. సంధాయకబంధం వాక్యంలో ప్రయుక్తం కాకపోతే దాన్ని శూన్యబంధం (260 1౧1 ( ట్రీ ]) అని వ్యవహరించవచ్చు.

10 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం పూర్వసూచి (జఇై[012) రాముడు బండి నడుపుతున్నాడు ఇక్కడ *అది పూర్వవాక్యంలోని “బండిని సూచిస్తుంది రాముడు బండి నడుపుతున్నాడు [ఏ నేను చూశాను]

ఇక్కడ *అది” పూర్వ వాక్యార్థాన్ని మొత్తాన్నీ సూచిస్తుంది

ఉత్తర సూచి (6202801012) రాముడు నాతో ఇట్టా అన్నాడు

ఇక్కడ ఇట్టా తర్వాతి వాక్యంలోని విషయాన్ని సూచిస్తుంది

శూన్యబంధం ఫ్‌ (రూ కళతో మ్యునే కొన్నాం

• ఈ రెండు వాక్యాల మధ్య గల “బంధం ప్రత్యేకంగా ఏ పదంచేతా వ్యక్తం

కావటం లేదు 1.2.6. వాక్వ విశ్తేషణ : ప్రసార చక్రాలు (110% 002)

ఒక్కొక్క వద్యం లోని వాక్యాలను వాటి మధ్య గల సంబంధాన్ని, ఒక్కొక్క వాక్యంలోని ఆకాంక్షా _ ప్రసారాన్ని అన్వ్నయంలోని సంక్షిష్టతను ప్రదర్శించేందుకు ఆయా పద్యాలలోని వాక్యాలకు (ప్రసార వ్యక్రాలు రూపొందించటం జరిగింది ఈ, (ప్రసార చక్ర నిర్మాణంలో ముఖ్యంగా పదాల మధ్య గల ఆకాంక్షను ఆధారంగా (గ్రహించటం జరిగింది ఈ చక్రాలలో ఆకాంక్ష యొక్క ప్రసారం బాణముఖంగా సూచించబడుతుంది ఆకాంక్షా (పసారమే ఆ పదాల మధ్యగల అన్వయాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.

ఒక్కొక్క (ప్రసార చక్రం చట్రంలో చట్రం, చట్రంలో చట్రం'గా అమర్చిన ఒక పెద్ద చట్రం ఒక్కొక్క చట్రం రెండు భాగాలుగా విభజించబడి ఉంటుంది. ఆ రెండు. భాగాలూ రెందు చిన్న చట్రాలు అయి. ఉండవచ్చు; లేదా ఒకటి చట్రం, ఒకటి పదం అయి ఉండవచ్చు. ఇట్టా విభజించబడిన రెందు భాగాలు బాణపు గుర్తుతో కలపబడి ఉంటాయి బాణమూలం సూచించే భాగం బాణముఖం సూచించే భాగంతో అన్వయిస్తుంది ఒక్కొక్కప్పుడు ఒక చట్రంలో రెండుగాని అంతకంటె ఎక్కుపగాని పదాలు/చట్రాలు. ఉండి అవి బాణపు గుర్తుతో కలపబడకుండా ఉండ

12 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం సమానాధికరణాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ వాక్యాన్ని “భూరి గుణోన్నతులు అనన్‌దగు వారికి *“ధీరులకు “ధరణీవల్లభులకు” *వాక్సారుష్యము. చన్నె అన్నవరుస (కమంలో (గ్రహించవచ్చు

వాక్యనిశ్లేషణకు కుండలాలను (0౯20066) ఉపయోగించే పద్ధతి ఉంది భాషాశా స్రుంలో. ఆ కుండలాలనే చట్రాలుగా మార్చి ఈ ప్రసార చక్రాలను రూపొందించటం జరిగింది. 'పై పద్యానికి కుండలాలను ఉపయోగిస్తై విశ్లేషణ ఇట్టా ఉంటుంది

:( ((భూరిసుజోన్నతులు 4(అనన్‌ తగువారికి) 5(ధీరులకు 6(ధరణి

23 వల్లభులకు)6) 7(వాక్సారుష్యము వన్నెసె?) 2౭ కే

13. గణాంక శాస్త్రం - బాషా విశ్లేషణ

ఆంధ్ర మహా భారత రచనలో సూలంగా నన్నయ _ సంస్కృత పదాలు ఎక్కువగానూ, తిక్కన తెలుగు పదాలను ఎక్కువగానూ, ఎజ్జన దాదాపు వాటిని సమానంగానూ వాడతారని గతానుగతికంగా చెప్పుకోటం కద్దు ఈ ఆంశాన్ని శాస్త్రీ యంగా నిరూపించటానికి ఈ అధ్యయనంలో చిన్న (ప్రయత్నం చేయటం జరిగింది (50) దీనికి గణాంకశాస్త్ర, (62050021) పద్ధతిని ఆశ్రయించటం జరిగింది ఈ పద్ధతి ప్రకారం కవిత్రయం వారు ఒక్కొక్కరు నూటికి ఎన్ని తెలుగు పదాలు ఎన్ని సంస్కృత పదాలు ఉపయోగించారో ఎన్ని సమాసాలు ప్రయోగించారో నిరూపించటం జరిగింది

అబ అస్య మ ౨. సంభాషణల నిర్వ హాల 2,0. సంబాషణల నిర్వహణ ఈ అధ్యాయంలో నన్నయ, తిక్కన ఎర్రనల నించి కొన్ని సంభాషణ ఫట్టా లను గ్రహించి వాటిలోని భాషా విశేషాలను నిర్మాణ విశేషాలను అవి పాత్రల మనస్తత్వానికి సందర్భానికి ఎంతవరకు తగి ఉన్నాయో విశ్తేషించటం జరుగు చుంది "సంభాషణ ఘట్టాలను (గ్రహించేటప్పుడు ఒకటి రెండు ల! సంభాషణలను, ఒకటి. రెండు లఘు సంభాషణలను ఒక్కొక్కరి కావ్యభాగంలోనించి గ్రహించటం జరుగుతుంది. గ కుట్టీ టే క బో 2.1. నన్నయ సంభాషణలు 1 నా. 231.1, ద్రోణుని మూటలు జ్‌! ష్‌ అ వీరెవ్వరయ్య ద్రుపద మ హారాజులె. యిట్లు కృషణులయి పట్టువడన్‌ వీరికి వలసెసో యహహ మ హారాజ్యమదాంధకార మది వాసెనొకో (ఆది *౪1- 89) పండితులు ఈ పద్యంలో కాకువును గుర్తించారు

“ఉచ్చారణ ఒడువు వనే ఇక్కడ (దోణుని యెత్తిపొడువు,

అతని కడువులో ఉన్న రోషమూ వృుక్తపడుతుంది అని వివరించి మధునాపంతుల సత్యనారాయణశాస్త్రీ,గారు,

7 శాక్షువు అంటే - భావవకటనానిక్షీ ఉచ్చారణలో చూపే ఒకానొక ఒడునవు అది లోకవ్యవవోర భాషలో వుష్కలంగా ఉంటుందిలో

అన్నారు (సత్యనారాయణశాస్త్ర. 1985 2 ౩9) అయితే ఉచ్చారణలోని ఒడుపు కాకువు ఎట్టా ఎర్పడ్డాయో వివరించటం ఆవసరం

ఈ పద్యంలో వ్యక్తమవుతున్న ఆర్థాన్నిబట్టి ఇందులోని ప్రతి వాక్యంలోనూ విశే సమైన కాకువు ్రవర్తిల్లుతున్నది అని చెప్పాలి ఈ కాకువు స్వరం (౫101211018) యొక్క ఆరో హిస్టాయి, అవరో హిస్టాయిల వలన ఎర్పడుతుంది

క్షత ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం 2.1.1.1. కాకుస్వుర నిరూపణ

స్వరం (116002%0%) వాక్యాంతంలో మూడు రకాలుగా ఉంటుంది

ఈఖః 1111023 26 01 166 1065 .

/ 4 /22678 2 2016 ౯2108 202 ౦ ఈ6 ౪0166 110 31100206. 3061 66 110% 2064 ౪701016 6606296 120)641

/ 1 / గ్ర " 2 9066ల, 12016, 086 8011 1196 1 116 పలు “06 ౪011016 4063 ౧01 €211 ౦₹€ 50 ౧0066201 006 560718 60 06 001౧102206 512% య ౦56

/ చా / వటం/64 2 9051020001 0 [016 1601, 2ం000101- ఇజ064 0 0001002200 0£ 16 231 9!12016 01 16 ౧2056

" 26 501006 6101101508 0౪0 2016 ” (6164300 1955 . 46)

ఈ స్వరం వాక్యమధ్యంలో కూడా అవసరమైన అక్షరాలను సాగదీసి పలికిన ప్పుడు ఆరోహిస్థాయిలో ఉంటుంది. తెలుగుభాషలో 'స్వరం ప్రనర్తిల్లే లక్షణాన్ని గురించి పీయస్‌ సుబ్రహ్మణ్యంగారు. ఈవిధంగా వివరించారు :

[నేను “స్వరం అని వ్యవహరించిన 10002000 ను పియస్‌ సుబ్రహ్మణ్యం గారు. శ్రుతి” అంటున్నారు )

౮ (శుతి వాక్చంకాని వాక్టృభాగంకాని అయిన అక్తరసము దాయం అంతటిమీదా ఉంటుంది ఇటువంటి దని నము దాయంలో కొన్లి అక్షరాలు ఎక్కువస్థాయిలోనూ (అంటే గట్టగా మరికొన్ని తక్కువన్హాయిలోనూ (అంకే. మెల్టగ్తా ఉచ్చరించబడ తాయి దీనినే (శుతి అంటారు వాక్తాంతంలో కూడా ఈ (శుతిలో భేదం ఉండవచ్చు. (శుతి (క్రమంగా ఎక్కువ అయితే దాన్లి ఆడో పొన్టాయి (1908 016%) అనీ అది (క్రమంగా తక్కువ అయితే దాన్లి అవరోహొస్తాయి (121008 010%) అన్సీ అది మొత్తం అంతటా నమానంగా ఉంటే దాన్షి నమస్హ్రాయి (ఆల 91100) అనీ అంటారు మనం బ్రాతలో వాళ్ళం చివర వాడే ౫ / , వంటే గుర్తులు ఈ (శుతినే సూచిస్తాయి. కాని ఈ గుర్తులు నూచించేవాటికన్న ఎక్కువ భేదాలు ఉచ్చారణలో ఉంటాయి ఒక్కొక్క వదంమీద ఉండే న్దాయిని 1, 2, త 4 అనే అంకెలతో నూచిస్తారు

“సాధారణంగా ఒక్కొక్క రకం నాక్యూనికీ ఒక్కొక్కరకం (శుతి ఉంటుంది ఉదాహరణకు (వళ్లీలు సాధారణంగా ఆరోపొస్టాయిలో జఉచ్చరించబడతాయి. . వాడు ఎప్పుడు వస్తాడు! ఒక నివయాని

సంభాషణల నిర్వహణ క్ష్‌ నూచించే వాక్వాలు ఆవరోవిన్తాయిలో ఉచ్చరించబడతాయి : వాదు రేవు వస్తాడు. కాని (పళ్ళునే నమాదానంమీద అసక్తి లేనప్పుడు నమన్హాయిలో ఉచ్చరించవచ్చు. : వాడు ఎమ్హుడు వస్తాడు! అయ్యో! ఓవోలే. అలాగా! మొదలైన పదాలు నమనస్దాయిలో' ఉచ్చరించబ డతాయి.. కాని వీటినే ఆళ్చర్యాన్లి నూచిన్తూ ఆరోపొస్ట్రాయిలో ఉచ్చరించవచ్చు. అయ్యో?, ఓహో, అలాగా! విధి వాక్కాలు సాధారణంగా అవరోహొస్టాయిలో ఉచ్చరించబడతాయి : రేపు ర్యా వస్తువులు లెక్క పెద్టేటన్సుడు, లేక కొన్టి వన్తువుల నముదాయాన్ని వెప్పేటన్సుడు సాధారణంగా చివరినూట అవరోహిన్టాయిలోనూ దాని ముందుమాటలు ఆలో హిస్టాయిలోనూ ఉండటం గమనించవచ్చు. ఒకటీ, రెండూ?, మూడూ, నాలుగ్యు

అన్నం, వవ్వూ?, కూరా, పెరుగు,

“చివరి మాటను కూడా ఆరోహొస్తాయితోనూ, వేగంగా ఉచ్చు రించేటన్హుడు అర్జీ అవరోపొస్థాయితోనూ ఉచ్చరించడం కూడా ఉంది. కాబట్ట (శుతి కొంతవరకు వక్త్రృమనః్థితి ఉచ్చారణవేగం మొద్యలైనవాటిమీద ఆధారపడి ఉంటుంది వాక్సంలో ఒక మూటను నొక్షి వలికేటవ్రుడు ఆమాట మిగిలిన వాటీకన్లు ఎక్కువ స్థాయిలో ఉంటుంది. (దీన్ని 4 నంఖ్బుతో సూచించనచ్చు) : నువ్వు రోవు తప్పుకుండా దబ్బు ఇవ్వాల్మి (శుతి వల్లే అరభేదం ఎర్చుడడానికి ఒక ఉదాహరణ :

రారా! రారా 1

వీటిలో మొదటి వాక్సం ఒక నన్లి మిత్యుణ్ణ్‌ రమ్మని పసీలవడంలో ఉపయుక్తమవుతుంది?. రెండో వాక్వానికీ ఆరం ఆయన/మీరు వస్తారా” రారా? అని” (సుబ్రహ్మణ్యం, పియస్‌ 1984 : త౦0-శ1)

2.1.1.2. “వీరవరయ్య...” కాకుస్వర వివరణ ఈ పద్యంలోని వాక్యాలు ఇవి :

(ఏ) నీరెనురయ్య]?

(9) ద్రువద మమహోరాజుల్మె

(1) ఇట్లు కృువణులయి వట్టువడన్‌ వీరికి వలసెనె!

కేం ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం (1౧ అహహ-ా (౧) మవోరాజ్ఞా మదాంధకార మది వాసెనాకో మొదటి వాక్యం వీరెవరో తెలుసుకోటానికి అన్నట్టుగా - ఆయన ఎవరో క గ ఖు తెలిసికూడా తెలియనట్లు నటిస్తూ - వేసిన ప్రశ్న. కనుక ఇక్కడి కాకువు ఆరోహిస్తాయి వ్వరంచేత ఎర్పడింది ళా రెండవ వాక్యం “ఓహో! వీరు ద్రుపద మహారాజులా! తెలిసిందిలే! అన్నట్టుగా అవరో హిస్టాయి స్వరంచేత ఎర్చడిన కాకువుతో వెలువడింది. కా మూడవ వాక్యం వారెవరో తెలిసిన తర్వాత ఈ అవస్థ వీరికెందుకు ప ట్టిం దబ్బా.' అన్నట్టుగా వెలువడిన ఆశ్చర్యంతో కూడిన ప్రశ్నగా వెలువడింది. దీనిలోని కాకువు ఆరోహిస్టాయి స్వరంచేత ఎర్పడింది - నాల్గవ వాక్యం (9) సమస్తాయి స్వరంతో వెలువడిన ఆశ్చర్యార్థకం కావచ్చు; లేదా వికటహాసాన్ని తెలిపే ధ్వన్యనుకరణ శబ్దం కావచ్చు సందర్భాన్నిబట్టి ఇది వికటహానమేనని చెప్పాలి. కనుక ఇది వాక్యం కాదు ఐదవ వొక్యం 'ఐతే పొగరు తగ్గిందన్నమాట. " అన్నట్టుగా నిర్దారణపూర్వకంగా వెలువడిన వాక్యం దీనిలోని కాకువు అవరో హిస్టాయి స్వరంచేత ఎర్చడింది ఈవిధంగా ఈ పద్యంలోని వాక్యాంతస్వరం ఆరోహి1; అవరోహి]; ఆరోహ్హి? అవరోహి[ అన్న క్రమంలో ఎర్పడ్డ కాకువు పద్యంలో వ్యక్తమైన వెటకారానిక్రీ వెక్కిరింపుకూ తోడ్పడుతున్నది_ ఇట్లా వాక్యాంత స్వరస్ట్రాయి నల్లి ఎర్పడ్డ కాకువుకు తోడుగా వాక్యాల మద్యలో కూడా రెండు తావులలో స్రవర్తిల్లుతున్న కాకువు ఈ వెటకారం వెక్కిరింపులను వ్యక్తంచేయటాన్ని బలసరుస్తున్హుది అది మహ్రోరాజులె... మహ్రోరాజ్య ముదాం ధకార ”* అన్న వాక్యభాగాలలోని “హో అనే అక్షరాలమీద శి అంకెతో స్తూ చించిన ఆరో హిస్టాయి కాకువు ఇవి రెండూ దీర్జాక్షరాలు కాకువ్లు యొక్క ఆరోహిస్తాల్బుక్రి బాగా సరిపడేవి. అంతేకాక ఈ రెండు హోకారాలు రెండు, నాలుగు చరణాలి లోని మొదటి అక్షరాలు అవుతుస్లై ఈ అక్షరాలు గల పదాలు పూర్వచరణాంతం లో మొదలై ఈ (2వ, 4వు చరణాలలోకి వ్యాసించినై అట్టా వ్యాపించటంవల ఈ రెండు పదాలలోని *“హోకారాలు. రెండవ, నాల్లన చరణాల మొదటి అకరాళనె రల ద్రువద = మ హోరాజుల వా మ మోరాజ్య మదాంధకారమది వాసెనొకో! తెలుగులో ప్రదనుధ్య దీర్జొచ్చులు ఉచ్చారణలో తక్కువ ద్లీర్ణతను కలిగిఉంటై. కాని

సంభాషణల నిర్వహణ క్షే ఈ పద్యంలోని 2, 4 చరణాలలోని మొదటి అక్షరాలైన ఈ “హోకారాలు పదమ ధ్యంలో వచ్చినప్పటికీ చరణం మొదట రానటంవనల్ల అధిక దీర్దతను పొందుతున్నె. ఈవిధంగా న్‌ మ-హోరాజులె! మా-హోరాజ్య మదాంధకారమది వాసెనొకో| అన్న పదమధ్యంలోని ఆరోహిస్టాయి కాకువుకు ధ్వనిపరంగానూ (దీర్షంకావటంవల్ల), ఛందఃపరంగానూ (చరణం మొదట రావటంవల్ల) అవకాశం కల్సించాడు నన్నయ ఇక్కడ నురొక అంశాన్ని గూడా గుర్తించాలి సదమధ్య (వాక్యమధ్య) ఆరో హిస్టాయి కాకువు 'ప్రవర్తిల్లుతున్న ఈ రెందు వాక్యాలలోనూ వాక్యాంతంలో అనరోహిస్తాయి స్వరంవల్ల ఎర్పడ్డ కాకువు ప్రవర్తిల్లుతున్నది ఈవిధంగా ఈ రెండు నాక్యాలలేనూ ఆరోహి అవరో హిస్టాయి కాకువు ఆ వాక్యార్థాలచేత తెలియదగిన వెటకారానికి పోషకం అవుతున్నది ఈ వివరణవల్ల నన్నయ సంభాషణ వాక్యాలను పద్యంలో పొందుపరిచేటప్పుడు ఆ వాక్యార్థాలు. వెలిబుచ్చే పాత్ర చిత్తవృత్తులను చక్కగా తెలుసుకోటానికి ఆ వాన్యార్థాన్ని శబ్ద్రపరంగానూ ఛందఃపరంగానూ పరిపుష్టం చేస్తాడు అని తెలుస్తుంది 21.2. శిశుపాల వధ : భీష్ముని మాటలు *= నన్నయ సంభాషణలను నిర్వహించేటప్పుడు పాత్రల చిత్తవృత్తులను తెలుపుతూ పద్యనిర్మాణపరంగా _ కొన్ని మెళకువలను ప్రదర్శిస్తాడు అనటానికి శిశుపాలవధా ఘట్టంలోని భీష్ముడు శిశుపాలుడు, ధర్మరాజుల మధ్య నడిచిన సంభాషణ మంచి ఉదాహరణ ఈ ఘట్టం ప్రారంభంలో భీష్ముని మాటలుగా. రెందు పద్యాలు రాశాడు నన్నయ అవి ఈ అనుచ్చేదంలో వివరించబడతాయి 2.1.2. “స్నాతకుండువు బుత్విజుండును..... స్నాతకుండును బుత్విజుందును సద్గురుండును నిష్ణుందు౯ భూతలేశుందు సంయుజుండును బూజనీయులు వీరిలో6 వీతినెష6డు సద్దుణంబులంబెద్ద యట్లి మహాత్సు వి ( వ్వ లి యు ! ఖ్యాతుయాజితుయీయు మొక్కని. గౌరవాన్వయ వర్ణా (సభా 1-4) ఇవి రాజసూయయాగం నిర్వహించి కొలువుదీరిన ధర్మరాజుతో భీష్ముడు అన్న మాటలు ఈ సందర్భంలో సంభాషణ _ ప్రారంభించింది భీష్ముడు ఈ మాటలు అంటున్న భీష్ముడు ఎటువంటివాడో, ఆ సమయంలో ఆంఫన మనఃస్థితి ఎట్టా

[8 ఆంధ్ర మహాభారత లీ పరిశీలనం ఉందో నన్నయ ఈ పద్యంలో చెప్పాడు :

శాంతనవుండు. భీష్ముందు ప్ర శాంతుడు తత్క్రతువు సూచి సంతుష్టుండై

అంతక శనూజునకు ధృతి మంతున కత్యంత ధర్మమతి కిట్టనియెక్‌ (సభా 3)

శాంతనవుడు. భిస్ముడు' అయినప్పటికీ అతదు. ప్రశాంతచిత్తుడు క్రతువును చూసి సంతుష్టుడై ఉన్నాడు. అటువంటి. భీష్ముని నోట వెలువడిన మాటలివి. ఆ ప్రశాంతత, సంతుష్టి వలన కలిగే నించుతనం భీష్ముని మాటల్లో వ్యక్తం కావటం సహజం ఈ పద్యణర్మాణం కూడా అందుకు తగినట్టుగా ఉంది.

ఈ పద్యం (స్నాతకుందును బుత్విజుందును. )లోని మొదటి. రెండు చర ణాలలోని వాక్యం వ్యవహారవాక్య విహితమైన సదక్రమాన్ని కలిగిఉండి 'మత్తకోకిల' వృత్తం నడకకు అనువైన విరుపుల వద్ద పదాలు విరిగి పద్యం అందులోని వాక్యం వలెనే సాఫీగా నడిచింది వాక్టృం [7

స్నాతకుందును. బుత్విజుందును. సద్దురుందును నిష్ణుదున్‌

భూతలేశుడు సంయుజుండును పూజనీయులు

మత్తకోకిల [భాం4+ [3462 అన్న మాత్రా వ్యాప్తితో గేయ లక్షణానికి దగ్గరి నడకగల వృత్తం (దీని గురించి మరికొంత నివరణ 41లో చూడవచ్చు) ఈ రెండు చరణాలలోని పదాల విరుపు కూడా ఈ మాత్రావ్యాస్టికి అనువుగా అమరింది

త్రి జ్తే వె డ్తే తె త్తే 3 ల

స్నాత -కుందును బ్బుత్వి -జుందును సద్దు-రుండును నిస్టు -దుద్‌

3 క్ష 3 త్తే 3 త్తే 3 2

భూత = లేశుడు సంయు - జుందును. పూజ = నీయులు వీరి - ళో వాక్టం 2: ఆ

వీరిలోవ్‌ ట్రీతిన్‌ ఎవ్వడు సర్గుణంబులన్‌ పెద్ద అట్టి మహాత్మున్‌ వి

ఖ్యాతున్‌ పూజితున్‌ చేయుము ఒక్కనిన్‌

ఇందులో వ్యవహారవాక్యం కంక. భిన్నమైన పదక్రమం కనిసించినా రెండు పదాలలోనే ఈ పదశ్రిమ వ్యత్యయం _్రవర్తిల్లుతున్నది అందులో ఒకటి (ీతిన్‌) వాక్యం మొదట, రెండవది (ఒక్కనిన్‌) వాక్యం చివర ప్రయోగించబడి ప్రాధాన్య వివక్షచేత గుర్తింపును పొందుతున్నె వీటిలో ప్రీతిన్‌' అనేది వాక్యంలో మొట్ట మొదటి పదంగాకాక రెండవ పదంగా (ప్రయోగించినప్పటితీ, చరణం మొదట

సంభాషణల నిర్వహణ క్షం ప్రయోగించటంతో పద్యపునడకకు సంబంధించిన (ప్రాధాన్యం (ఈ అంశం గురించి 41 లో మరింత వివరంగా ఉంది) దీనికి లభించింది వారిలో (మొదటి వాక్యంలో చెప్పినవారిలో) ఒక్కలో (బీతితో పూజించమని భీష్ముడి సూచన ఆ ఒక్కడు ఎవరు? అన్న ప్రశ్న కలగకుండా “ఎవ్వడు సద్గుణంబులం బెద్దో అన్న దీర్సపదబంధం చేతా "పెద్ద ను యతిస్టానంలో ప్రయోగించీ సూచించాడు అంకే వాక్యంలోని విషయాంశాన్ని (1000200%) బట్టి (ప్రాముఖ్యం గల పదాలను, పదబంధాలను ఒక్కొక్కదాన్ని ఒక్కొక్క విధంగా ప్రముఖంగా కనిపింపజేసి ప్రయోగించటం ఈ వాక్యంలో కనిపిస్తుంది ఈవిధంగా ఈ పద్యం సద్యపు నడకకు విహితమ్హైన మాత్రాబద్ధత కలిగిన పదాలతోనూ పదక్రమ వృత్యయం _ ఎక్కువలేని వాక్యాలతోనూ (“ప్రశాంతుడు” అయిన) భీష్ముని మనఃస్థితికి అద్దంపదుతూ సాఫీగా నడిచింది. అప్పుడు ధర్మరాజు అట్టివాండెవ్వండు నాకెజింగింపుము” అన్నాడు అంకే కొంత వివరణ కోరాడన్నమాట దీనికి భీష్ముని సమాధానంగా సుదీర్ణమైన సంక్లిష్ట వాక్యంతో కూడిన సీసపద్యం రచించాడు నన్నయ 2.1.2.2. “రోదసీ కుహరంబు... [రోదసీ కుహరంబు రుచిరాంశు తతింజేసి యర్కుండు వెరిగించునట్టు లమృత సందోహ నిష్యంద చంద్రికం జేసి శ తాంశులొడానందించునట్టు సకల జనులకు6 దనదైన సదమల ద్యుతింజేసీ తనరంగ6 దేజంబుందనుపు( దాన చేయుచునున్న సల్చేవ్యుందు పుండరీ కార్టుందు గృష్లుండనాది నిధను( డబ్దనాభుందుండ నర్హ్యంబునకు విందు నర్హులొరులు గలరె?) 2[యజ్జపురుషు నఖిలలోకపూజ్యు నచ్యుతుయీజింపు(ము)) [ఆధిప యదియ చూవె యజ్ఞఫలము] (సభా 1-6) ఈ పద్యంలో నిర్మాణ సంక్లిష్టత అన్వయకారిన్యం గల ఒక సుదీర్ష సంక్లిష్టవాక్యం ఎత్తుగీతిలోని ఒకటిన్నర పాదాలవరకు న్యాపించి ఉంది; ఆపైన రెండు సామాన్య వాక్యాలు ఇది ముందు పద్యం (మత్తకోకిల 2121) వలెకాక భ్రందుస్నురణ లేని పద్యం వాక్యాలకూ పద్యపాదాలకూ వొక్యలయకూ పద్యలయకూ ఎటువంటీ పొంతన లేకుండా రచించిన పద్యం ఇక్కడ చెప్తున్న విషయం ప్రధానమైనది విధానం దాన్ని మరుగుపరచకూడదు_ శబ్దగుణం కంక అర్జగుణం ప్రధానంగా చేయబడిన ఈ

• శీతాంశుడు వెలిగించువట్టు అనే పారభేదం కొన్ని ప్రతులలో కనిపిస్తున్నట్లు ఉస్మానియా వివి సంకోధితముద్రణంలో పేర్కొన్నారు. కాని ఆనందించునట్టు అనే సాఠమే ఎక్కువ ప్రతులలో ఉంది సంశోధితముద్రణంలో కూడా దీన్నే గ్రహించారు. ఇదే సమంజసమైన పారమని ప్రస్తుత వివరణవల్ల కూడా నిరూపించవచ్చు

20 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం పద్యంలో భీష్ముడు ధర్మరాజుకు పూజనీయుడెవరో వివరిస్తున్నాడు ప్రశాంతచిత్తుడైన అతని మనస్సు 'యజ్ఞపురుషు డైన కృష్ణుని మాహాత్మ్యాన్ని వర్షిస్తూ ఆ వ్యర్హ్యవస్తువుతో సమాధిని పొందింది ఆందువల్లనే “'సత్సేవ్యుండు “పుండరీకాక్సుందు”, “కృష్ణుడు, “అనాదినిధనుడు", అబ్బనాభుడు అన్న విశేషణాలు ఇన్ని విశేషణాలతో చెస్తైగాని ఆతనికి తవివితీరలేదు ఇట్టిస్టితిలోని అతని మనస్సు కేవల శబ్దలయను ప్రదర్శించే ఛందోగుణాన్ని దాటి అర్థగౌరవాన్ని భజించే సమాధిలో స్టితమైంది ఆందువల్లనే సీసపద్యానికి గల చరణవిభక్తమైన లయను మించింది వాక్యవిన్యాసం. విషయప రంగా ఎంతో సమాచారాన్ని ఇముడ్చుకున్నది '“రోదసీకుహరమన్న ప్రారంభంలో] ఉదాత్తత వుంది అన్నారు ఎచ్‌ ఎస్‌ బ్రహ్మానంద (1986 : 68)

ఇక్కడ ఛందస్సువల్ల సిద్ధించే శబ్దలయకు అనుగుణమైన వాక్యవిన్యాసం చూపక పోయినా సమాధిస్టితమైన మనస్సు పొందే భావలలయను ఈ వాక్యంలోని పదబంధాల పొందిక సూచిస్తున్నది శ ఎ

రోదసీకుహరంబు రుచిరాంశుతతింజేసి యర్కుందు వెలిగించునట్టులు

అన్ఫుతసందోహ నిష్యంద చంద్రికంజేసి శీతాంశుడానందించునట్టు

సకలజనులకు తనదైన సదమలద్యుతింజేసి తనరంగ తేజంబును తనుపును

తొన జేయుచునున్న సత్పేవ్యుండు

ఇట్టా నడిచిన మొదటి వాక్యంలో కృష్ణుని ద్యుతి కి సత్‌ అమలి అనే రెండు విశేషణాలు వాడబడివై చేయుచునున్న అనే క్రియా పదానికి తేజంబు తనుపు అనే రెందు నామాలు కర్మగా కూర్చబడినై ఈ రెండు నామాలకు అన్వయించే విధంగా (1) అర్కుండు రుచిరాంశుతతింజేసి రోదసీకుహరంబును వెలిగించునట్లులు

మ!

(1) శీతాంశుడు ఆమృతసందోహ నిష్యందచంద్రికంజేసి యానందించునట్టు అనే రెండు క్రియావిశేషణ ఉపవాక్యాలు (26౪6012 0120565) కూర్చబడివై. దీన్ని ఈవిధంగా వివరించవచ్చు * () అర్కుడు రోదసీకుహరాన్ని (ద్వితీయ) తన రువిరాంశువులతో వైలిగిస్తాడు.

అదేవిధంగా కృష్ణుడు సకలజనులకు తవ వత్‌ ద్యుతితో తేజూన్లి కలిగిస్తాడు. (౫) శీతాంశుడు రోదసీకుహరంలో (సప్తమి) తన అన్యుత సందోహ నిష్యంద

చంద్రికను చేసి (=కాయించి) ఆనందిస్తాడు అదేవిధంగా కృష్ణుడు సకలజను

లకు తన అమల ద్యుతితో తనువు (=తనివి, చల్లదనం)ను కలిగిస్తాడు

అర్కుని ఉపమానంతో కృష్ణుడు చేసే సనిని తెలిపే వాక్యంలోని వైలిగించటం

సంభాషణల నిర్వహణ 21 బాహిరమైన వ్యాపారం అందుకు మరొక వస్తువు (కర్మ కావాలి. (కనుక ఇది సకర్మక (క్రియ) అంశువుల రువిరతృం కూడా బాహ్యగుణమే అంకే పైకి కనిపించేది. తేజం కూడా బాహ్యగుణమే శీతాంశుని ఉపమానంతో కృష్ణుడు చేసే పనిని తెలిపే వాక్యంలోని ఆనందించటం ఆంతరికమైన వ్యాపారం. ఇందుకు మరొక వస్తువు (కర్మ) తో పనిలేదు. (కనుక ఇది ఆకర్మక (క్రియ) చంద్రిక యొక్క అమృతత్యం ఆంతరికగుణం అంక్రే పైకి కనిపించేదికాదు త్రనువు కూడా ఆంతరికగుణమే. (“తనివి అయినా చల్లదనం” అయినా పైకి కనిపించే లక్షణాలు కావు) ఈవిధంగా ఈ రెండు ఉపమానాల వల్ల నిష్పన్నమైన రెండు వాక్యాలలోని (1 1) భావపరమైన సమతాగుణం (అర్జగుణం) పైన పేర్కొన్న భావలయను పోషిస్తున్నది ఈవిధమైన పొందిక శబ్దంలో కూడా కొంత ్రతిబింబిస్తున్నది : రా [డో “రోదనీ కువారంబు రుచిరాంశుతతింజేని" అన్న పదబంధంలోని రకార పునరుక్తి, “అవ్బుత నందోహ నివ్యంద చందికండేనీ శీతాంకు. డానందించునట్టు" అన్న పదబంధంలోని బిందుపూర్వక _ దకార పునరుక్తి గమనించదగినని ఈ శప్పగుల్తం ఉండీ లేనట్లుగా ప్రయోగించబడి వాక్యార్ధ ప్రాధాన్యాన్ని కాపాడుతున్నది 2.1.3. శిశుపాలవధ : శిశుపాలుని మాటలు జి న] న జ ఈవిధంగా భీష్ముడి చేత (పేరితుడై ధర్మరాజు కృష్ణుడికి లర్ర్యమిచ్చి పూజిం చాడు. దీనిని సహించలేకపోయాడు. శిశుపాలుడు *ఉపాలంభనపరుడయిో అథ్‌డు ధర్మరాజు చేసిన పనిని గృర్లిస్తూ ఎన్నో పరుషవాక్కులు. పలికాడు ఈ సందర్భంలో నన్నయ (వ్రాసిన పద్యాలు వాటిలోని వాక్య నిర్మాణ విధానం శిశుపాలుడి మనఃస్థితికి తగినట్టు ఉన్నె అతడు మాట్టాడిన విధానం చూస్తే ధర్మరాజు చేసిన పనికి శిశు పాలుడు ఎంత కోపోద్రిక్తుడు అయినదీ స్పష్టమౌతుంది సాధారణంగా ఎవరికైనా ఆపుకోలేని కోపం వచ్చినప్పుడు వారాడే మాటలలో అర్థమేకాక ఆ మాటలతీరు కూడా ఆ కోపాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది వాక్యాలు తడబడతై పదక్రమంలో వక్రగతి ఎర్పడుతుంది వాక్యాంగాలు ముందువి వెనుక, వెనుకవి ముందు వెలువడతై ఇటు నంటి పరిస్టితినంతా శిశుపాలుని మాటలలో ప్రదర్శించాడు నన్నయ ఈ అంశాన్ని వివరించటానికి ఈ ఘట్టంలో శిశుపాలుని మాటలుగా నన్నయ రాసిన పద్యాలు

• సభాపర్వం రెండవ ఆశ్వాసంలో 8 నించి 15 సంఖ్య గలవాటిన్ని.2 గాంచి దులోని వాక్స షి ప రె అం నిర్మాణ విధానాన్ని విశ్లేషించి ప్రదర్శి ల బ్థర్టుగూయదిలు సై చీ మిల. లి లా ఇ స్మ సంగ ర్‌) అరు సక [క సెపు ఆ ఖ. లో గీ లో

22 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం 2.1.3.1. “అవనీనాథులనేకులుండలగ... అవనీనాధుల నేకులుండంగ నిశిష్టారాధ్యులార్యుల్‌ మహీ దివిజుల్‌ పూజ్యులు పల్వురుండంగ ధరిత్రీనాధ గాంగేయు దు ర్వ్యవపాయంబునం గృష్లుడోష్టచరితున్‌ వార్‌ స్టేయుం బూజించినీ యవివేకంబెటిగించితిందజకు; దాశార్డుందు పూజార్డుండే (సభా 8) ఈ పద్యంలో మూడు వాక్యాలున్నై. వాక్ష్యం 2 : 'ధరితీనాధీ - సంబుద్ధి దీన్ని రెండవవాక్యంతో కలిసి ప్రయోగించాడు నన్నయ వాక్ళుం 2 : ఇది సుదీర్దమైన సంశ్లిష్టవాక్యం “అవనీనాథులనేకులుండగ, విశిష్టారాధ్యులార్యుల్‌ మ హీదివిజుల్‌ పూజ్యులు సల్వురుండగ, గాంగేయు.. దుర్వ్యవసాయంబున, కృష్ణున్‌ కష్టచరితున్‌ వార్‌ కేయున్‌ పూజించి నీ యవివేకంబు(ను) ఎజీగిం చితి(వి ఇందజకు వాక్ట్రం ౩ ఐ ఇది సామాన్య వాక్యం జ | “దాశార్డుండు పూజార్డుడే ! వీటిలో రెండవ వాక్యం (సంక్లిష్ణవాక్యం) ఈ పద్యంలో శిశుపాలుడు వ్యక్తం చేయదలచుకున్న ముఖ్య విషయాన్ని _ తెలుపుతున్నది. మూడవవాక్యం దానికి అనుబంధ విషయాన్ని తెలుపుతున్నది మొదటివాక్యంగా మనం గుర్తించిన సంబుద్రి ల ఇల వ ముఖ్య విషయంలో భాగమే కనుక దాన్ని రెండనవాక్యం (సంక్లిష్షవాక్యం)లో కలిపే ప్రయోగించటం జరిగింది ఈ విధంగా మొదటి ర0దు వాక్యాలను ముఖ్యనిష యంగానూ మూడవ వాక్యాన్ని అనుబంధ విషయంగానూ (గ్రహించాలి. దీనికి తగినట్టుగా మూడవ వాక్యాన్ని రెండవ వాక్యానికి అనుబంధంగా ప్రయోగించి పద్యం ముగించాడు నన్నయ కోపోద్రిక్తుడైన. శిశుపాలుడు. గుక్కతిప్పుకోకుండా ఒక సుద్దీర్ణవాక్యాన్ని - ఆందులో మరొక వాక్యాన్ని (సంబుద్ధిని) గూడా చేర్చి - పలికి కొంత నెమ్మదించి మళ్లీ ఒక చిన్నవాక్యాన్ని పలకటంగా ఈ పద్యంలోని రెండు భాగాలను గ్రహించాలి దీనికి తగినట్టుగానే దీని తరువాతి పద్యం ఒక చిన్న సామాన్యవాక్యంతో మొదలౌ చున్నది ": 'కదుకొని ధర్మతత్త్వ మెజుగంగ నశక్యము'. ఈ వాక్యార్థాన్ని బట్టి ఇది శిశుపాలుడు మొదటి కోపోద్రేకపు ముంపును కొంత దిగమింగుకుని స్తిమితుడై' ఆడినమాటలాగా కనపదుతుంది. ఈ వాక్యం (“కడుకొని ధర్మతత్త్వమెజుగంగ నశక్యము )లోని ధర్మబోధ దీన్ని బలపరుస్తున్నది ఈ అంశాన్ని మరొకవిధంగా వివరించటం సముచితంగా ఉంటుంది . “అవనీనాధులనేకులుండగ _ ఎజీగించితిందణకు అన్న సుద్తీర్ణవాక్యం ఆతని కోపం

సంభాషణల నిర్వహణ 23 కట్టలుతెంచుకొని ప్రవహించిన మొదటివాక్యం ఈ వాక్యంలోని అన్వయకారిన్యం, సంక్రిష్ణత నిర్మాణపరంగా దీన్ని నిరూపిస్తున్నై (చూ. ప్రసారచక్రం) దీని తరువాతి వాక్యంలో ఆ కోపపు ముంపు కొంత తగ్గింది '“దాశార్హుండు పూజార్డుడే! అన్న నిర్మాణపరంగా సంక్షిష్షత లేని సామాన్యవాక్యం వెలువడింది. అయినా ఉపాలంభనపరత తగ్గలేదు ఆ తరువాతి వాక్యం (తరువాతి పద్యంలోని మొదటివాక్యం)లో కోపతవత యొక్క తగ్గుదల మరింత బలపడింది కడుకొని ధర్మతత్త్వమెజుగంగ నశక్యము. అన్న నీతివాక్యం వెలువడింది. ఇది నిర్మాణప రంగా సంక్తిష్ణత లేకుండా భావాభివ్యక్తిలో సౌమ్యంగా నడిచిన వాక్యం దీనిగురించి 2132 లో వివరించబడుతుంది (శిశుపాలుని వాక్యాలన్నీ మొదటి పర్యాయం ఎనిమిది పద్యాలలో [సభా 1-8, 9 10 .15] ఉన్నై .[రెండన దశలో మళ్లీ 39వ పద్యంతో మొదలౌతై వాటిని ఈ అధ్యయనంలో పరీశీలనకు (గ్రహించలేదు! వాటిని సూచన సౌలభ్యంకోసం పద్య సంఖ్యతో నిమిత్తం లేకుండా వాక్యం 1, 2 3 అని క్రమసంఖ్యలో సూచించటం జరుగుతుంది ) “అవనీనాథులనేకులుండంగ..... : ప్రసారచక్రం పొర్ట్రుం వొ (. గాళత ఇందజకు ఉంకగన్‌ కృష్ణన్‌ దుతన 1! కష్ట్రచరితున్‌ ని న్స్‌ వార్‌కేయున్‌ సాయంబున విశమ్టారాధ్వులు లా వ అవిచేతబు(ము) ఆర్యులు 'ంచి మహేదివిజులు ఎజసత) పూజ్వులు పట్వేరు వాళ్ళం ౩ జో దాశార్హుండు- పూజార్హుడే

24 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం

ఈ ప్రసారచశక్రంలోని మూడు వాక్యాలలోనూ రెండవ వాక్యం నిర్మాణపరంగా సంక్షిష్ణతను కలిగిఉన్నదనీ అన్వ్నయంలోగూడా కారిన్యం ఉన్నదనీ (ఈ ప్రసార చక్షంలో) గుర్తించవచ్చు ఈ వాక్యానికి కర్త నీవు" ప్రయోగించబడలేదు. “ధరిత్రీ నాధ అన్న_ సంబోధనవాక్యం నల్ల ఈ వాక్యానికి ఉన్న అన్వ్నయపరమైన సంబంధం (0016316 (39) ప్టాపించబడింది ఈ వాక్యంలోని నీ అవివేకంబు నెణీగించితివి” అన్న ముఖ్యవాక్యభాగంలోని 'సోవల్లా శ్రియాంతప్రత్యయం (పురుష ప్రత్యయం) వల్హా ఈ వాక్యం యొక్క కర్త గుర్తించబదుతున్నది అవనీనాధులు అనేకులుండగ విశిష్టారాధ్యులార్యుల్‌ మహీదివిజుల్‌ పూజ్యులు పల్వురుండగ అన్న ఉసవాక్యాలు సమతౌలాన్ని కోల్పోయి శిశుపాలుని కోపోద్రిక్తతను వ్యక్తంచేస్తున్నై ఈ బొచిత్యాన్ని పాటించకుండా కేపలం వాక్యనిర్మాణంలోని సమతౌల్యాన్ని మూత్రమే పాటించదలచు కున్న కవి 'అనేకులుండగా అన్న పదబంధాన్ని అవనీనాధులు' నిశిష్టారాధ్యులు', “ఆర్యులు మహీదివిజులి “పూజ్యులు అన్న పదాలకు వేరువేరుగాగాని, మొత్తానికి ఒకటిగాగాని గ్రహించి ప్రయోగించిఉండేవాడు ఒకవేళ _విశిష్టారాధ్యులు ఆర్యులు పూజ్యులు అన్న విశేషణాలు మహీదివిజులు తో అన్వయిస్తాయి అనుకున్నా. విశేష ణాల ప్రయోగంలో సమతౌల్యం లేదు. ధరిత్రీనాధ.' అన్న సంబుద్ది వాక్యం మధ్యన పడి ముఖ్యవాక్వపు నడకకు అడ్డంకి కలిగించింది దాంతో వాక్యాన్వయం కుంటు పడింది ఇటువంటివే “ఎజిగించితిందణకు లోని పద్యకమ _వ్యత్యయం, గాంగేయు దుర్వ్యవసాయంబున కృష్ణుంగష్ట్రచరితున్‌ వార్‌ ప్టేయు6 బూజించి అన్న ఉపవాక్యం లోని దూరాన్వయం

ఈ విధంగా ఈ పద్యంలోని ముఖ్య విషయాన్ని వ్యక్తంచేసే వాక్యం శిశుపా లుని మవఃస్థితి కోపోదక్తతవల్ల _సమస్థితిని కోల్పోయిన పరిస్థితిని నిర్మాణపరంగా సూచిస్తుండగా ఈ పద్యంలోని కొన్ని పదాలలోని వర్ధసంయోజన కూడా వక్త (శిశుపాలుడు) వ్యక్తంచేసే భావానికి పోషకంగా అమరింది

“కృష్ణుళష్ట్రచరితున్వార్‌స్టేయు. అనటంలోని క్రిష్టోచ్చారణ గల వర్షసంయోజన “కష్ట్రచరితుడు' అన్న పదంవల్ల తెలిసే అర్థాన్ని సమర్ధిస్తున్నది; “దాశార్డుండు పూజా ర్లుడే! అన్న వాక్యంలోని వర్థసంయోజన (రకార హకారాల సంయోజన, వాటి పునరుక్తి ఈ వాక్యంలో వ్యక్తమయ్యే ఈసడింపును ధ్వని ౦పజేస్తున్నది (ఈసడించి మాట్టాడేటప్పుడు హకారం వంటి ధ్వని వాక్యంలో అక్కడక్కడ చేర్చి పలకటం వ్యవహారంలో సామాన్యంగా కనిపిస్తుంది ఉదా ్రైమిటీ వ్లాడికి ప్లైళ్లా)

సంభాషణల నిర్వహణ 25 ఇంతవరకూ వెలువడ్డ వాక్యాలు ఆ సమయంలోని శిశుపాలుని చిత్తవృత్తిలో ఒక దశను వ్యక్తంచేస్తున్నాయి. తరునాతి పద్యంలోని మొదటివాక్యం వరకూ ఇది కొనసాగింది ఈ దశ కోపాధిక్యం, కొంతస్టిమితపడటం అన్న రెండు ముఖాలలో (ప్రవర్తిల్లింద్సి అది ఈ దిగువన వివరించబడుతుంది శిశుపాలుని చిత్తవృత్తి మొదటి దశ వాక్టుం లేం సంబుద్ధి ధరిత్రీనాథ వాక్టుం 2: సంక్షిష్ణవాక్యం అవనీనాధులనేకులుండగ విశిష్టారాధ్యుల్‌ +, ఆర్యుల్‌, మహీదివిజుల్‌ పూజ్యులు పల్వురుండగ గాంగేయు కోపాధిక్యం అన్న దుర్వ్యవసాయంబున, మొదటి ముఖం కృష్ణున్‌ కష్టచరితున్‌ , వార్‌ స్టైయున్‌ పూజించి నీయవివేకంబు ఎజీగించితిందజకు వాక్టుం ౩ : సామాన్య వాక్యం కొంత స్తిమితపడటం దాశార్తుండు పూజార్లుడే ! అన్న రెండన ముఖం య యౌ వాక్సం.4 * సామాన్య వాక్యం స్తిమితపడటం (ఇది తర్వాతి పద్యంలోని మొదటివాక్యం) యొక్క “కడుకొని ధర్మతత్త్వమెజుగంగనశక్యము * కొనసాగింపు జీ 2.1.3.2. “కడుకొని ధర్మతత్త్వమెజుగంగం

కడుకొని ధర్మతత్త్వమెజుయంగ నశక్యము ధర్మబాహ్యు ని

న్నాడయిడనిష్టుండై కజపి యుత్తములుండంగ వాసుదేవుండ

న్లడునకుం బూజ యిమ్మని విచారవిదూరుండు భీష్ముండెంతయున్‌

వెడంగుందనంబునం బనిచె వృద్ధుల బుద్ధులు సంచలింపవే (సభా 11-90)

ఈ పద్యంలో మూడు వాక్యాలున్నె మొదటిది ఇంతకుముందు పద్యంలోని శిశుపాలుని చిత్తవృత్తిలో మొదటిదశ కొనసాగింపు ఈ దశ ఈ వాక్యంతో ముగిసి తరువాతి వాక్యంలో ఆ చిత్తవృత్తి యొక్క రెండవ దశ ప్రారంభం. కొబో తున్నది ముందటి పద్యంలో వలెనే ఈ పద్యంలో కూడా ముఖ్యవిషయం రెండవ

26 ఆంధ్ర నుహాభారత శైలీ పరిశీలనం వాక్యంలోనూ ఆనుబంధ విషయం. చివరి వాక్యంలోనూ ప్రతిపాదించబడ్డె, వాక్టం 4 : సామాన్య వాక్యం “కదుకొని ధర్మతత్త్వమెణుగంగ నశక్యము. ముందే చెప్పినట్టుగా ఈ వాక్యంలోని ధర్మబోధ శిశుపాలుని కోపాధిక్యం కొంత తగ్గి స్థిమితపడటాన్ని సూచిస్తున్నది. ఈ లక్షణానికి తగినట్టుగా ఈ వాక్యం, పూర్వపద్యంలోని చివరివాక్కం (వాక్యం 3 : దాశార్దుండు పూజార్డుడే) వాక్యనిర్మా ణంలో సంక్లిష్టత లేకుండా పదాలలో వక్రగతిలేకుండా సాఫీగా నడిచినై ఈ వాక్యం (కడుకొని ధర్మతత్త్యమెజుగంగ నశక్యము) ఈ పద్యంలోని తక్కిన వాక్యాలతో సంబంధం. లేనట్టుగా ఉండి (్రిందటి సద్యంలోని చివరివాక్యంలో ప్రదర్శితమైన శిశుపాలుడి చిత్తవృత్తిలోని మార్పును ఇది బలపరుస్తున్నది . వాక్సంర్‌ : సంక్లిష్ట వాక్యం “ధర్మబాహ్యు నిన్ను ఒడబడ నిష్టుడై కజిపి ఉత్తము లుండగ వాసుదేపుడన్‌ జడునకు పూజ యిమ్మని విచార విదూరుడు భీష్ముడెంతయున్‌ వెడగు దనంబునన్‌ పనివెన్‌ * . ఇది ఈ పద్యంలోని ముఖ్య విషయం ఈ వాక్యంలో శిశుపాలుని చిత్తవృత్తి మళ్లీ మొదటికి వచ్చింది ఆ రానటం తీవ్రంగా వచ్చింది ఈ వాక్యంలోని అన్వయ కారిన్యమే ఆందుకు నిదర్శనం. (చూ. ప్రసారచక్రం) వొక్ట్రృుం 6 సామాన్య వాక్యం “వృద్దుల బుద్దులు సంచలింపవేపో ఢా డా జ ఇంతకు ముందు పద్యంలోని సంక్లిష్టవాక్యం (వాక్యం 2) తరువాతి దాశా ర్హుండు పూజార్దుడే! అన్న వాక్యం వంటిదే ఈ పద్యంలోని “వృద్దుల బుద్దులు సంచలింపవేగో అన్న అనుబంధ వాక్యం 'ధర్మబాహ్యూ నిన్ను ఒడబడ '” అన్న పై వాక్యంతో తారాస్థాయికి చేరిన అతని కోపం. "వృద్ధుల బుద్ధులు సంచలింపవే అన్న సామాన్య వాక్యంలో (పై పద్యంలో వలెనే) తగ్గుముఖం పట్టింది దీని పరిణామమే తరువాతి పద్యంలోని “ఇతనికి కూర్తురేని ధనమిత్తురు శిశొొన్న చిన్నచిన్న వాక్యాలతో కూడిన సంయుక్త వాక్యం; దాని తరువాతి *' .మహాత్ములైన భూపతులయు విప్రముఖ్యుల సభన్‌ పొడియేి అన్న ధర్మప్రవచనం. (ఈ వివరణ తరువాతి పద్యం దగ్గర ఇవ్వటం జరిగింది.)

సంభాషణల నిర్వహణ 27 “కడుకొని ధర్మతత్త్వము...? : ప్రసారచక్రం వా + వరమ లనండ్‌ | ౨ అత్య వ్‌క్త్గూ ర్‌ ఆ విచారవరూరుడు ధర్మబాహ్యాన్‌ ఎంత టి ఆన్‌ ళీ యన్‌ వీష్ముడు ఉత్తములు | నీమ్ల శ ఆ ఓ 3డగుదు మ క్‌ దాడునరు = అని ళీ రో ఇమ్టుడు దండగ ఒడబడన్‌ పటా శ పూజ ఖ ఖ ౭ + కలపి ష్రవిమన్‌ ఇమ్ము ల:

ఈ పద్యంలోని రెండవ వాక్యం (వాక్యం లలో కోపతీవత తారాస్ట్రాయికి చేరుకున్న శిశుపాలుని చిత్తవృత్తికి సహజమయిన వాక్యపు తొట్రుపాటు చక్కగా నిరూపించబడింది ఈ ప్రసారవక్రంలో ఈ అంశం మనిం -వచ్చు ఈ వాక్యానికి ప్రసారవక్రంలో గుర్తించదగిన సంక్షీర్ణత ఈ దిగువన నివరించబదుతుంది వాక్యం 5 : ప్రసారవక్ర వివరణ

విచార విదూరుడు భీష్ముది ఈ వాక్యానికి కర్త (ప్రసారవక్రంలో బాణం “విచార విదూరుడు నించి ప్రారంభం అవుతున్నది ) ఈ కర్త్య పదబంధం మొట్ట మొదటి అన్వయం ఇమ్టడై. అన్న క్రియావిశేషణ బంధం (2647600141 ౧011౯250)తో ఎర్పడుతున్నది. కాని పద్యంలో ఈ రెందూ దూరాన్వయాన్ని కల్లిఉన్నాయి

పూజయిమ్ము. అన్న క్రియకు కర్మ వాసుదేవుడు! ఈ నామాన్ని వాసుదేవు డన్హడునకు' అన్న పదబంధంగా ప్రయోగించటం వల్లి వాక్యనిర్మాణంలో సంక్లిష్టత ఏర్పడింది. కారణం ఇది “వాసుదేవుడు జడుడు" అన్న గుప్త నిర్మాణవాక్యంలో నించి పరివర్తన చెందిన నామబంధం కావటం

“ధర్మబాహ్యు నిన్నాడబడన్‌ కజపో అన్ను (క్రీయావిశేషణ బంధం (2670121 71౧296) ఈ చక్రంలో. గుర్తించవచ్చు ఇది పద్యంలో 'ఇష్టుడై అన్న పదబంధం చేత విభజించబడి దూరాన్వయాన్ని కల్గిస్తున్నది

28 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం “ఉత్తములుండగన్‌” అన్న ఎదబంధం '*వాసుదేవుడన్‌ జడునకు పూజ యిమ్మని విచార విదూరుడు భీష్ముడెంతయున్‌ వెడగుదనంబునన్‌ పనిచెన్‌ అన్న నాక్యంతో అన్వ్నయించటం చక్రంలో గుర్తించవచ్చు. కాని పద్యంలో ఇది ఆ వాక్యం మధ్యలో ప్రయోగించటం జరిగింది.

• ఈ విధంగా ఈ వాక్యంలో నిర్మాణ సంక్లిష్టత, అన్నయకారిన్యం ఎర్పడ్డాయి ఈ సద్యంలో ప్రయోగించిన మూడు వాక్యాల్లో పూర్వసూచి లేదా ఉత్తరసూచి వంటి సంధాయక చిహ్నాలు (12 5.) లేకపోవటం కూడా గుర్తించవచ్చు 2.1.3.3. *ఇతనికిం గూర్తురేని ధనమిత్తురు.... ఇతనికి. గూర్తురేని ధనమిత్తురభీష్టములైన కార్యముల్‌ మతినొనరింతురిష్టుండని మంతురుగాక మహాళ్ళులైన భూ పతులయు విప్రముఖ్యుల సభన్‌ విధిదృష్ట విశిష్ట పూజనా యతికి ననర్హు నర్హుండని యచ్యుతునర్చితుయేయంాడియే (సభా 12-10) ఈ పద్యంలో రెండు వాక్యాలున్నాయి. వాక్యం ఒకటి (వాక్యం 7) * సంయు క్తవాక్యం ఇందులో మూడు ఉపవాక్యాలున్నాయి () ఇతనికి కూర్తురేని ధనమిత్తురు' - సంయుక్తవాక్యం (1) (ఇతనికి అభీష్టములైన కార్యములు మతినొనరింతురు' = సంక్లిష్షవాక్యం (1) (ఇతనిని) ఇస్టుడని మంతురు' - సంయుక్తవాక్యర ఈ మూడూ అన్వయకారిన్యం లేక సాఫీగా నడిచిన వాక్యభాగాలు (ఈ మాటలు అనేటప్పటికి శిశుపాలుడి మనఃస్థితిలో మార్పు రావటాన్ని పైన వివరిం చటం. జరిగింది ) లా రెండవ వాక్యం (వాక్యం 8)లోని ప్రధానపదం *పాడియే.. దీనితో తక్కిన వాక్యభాగమంతా అన్వయిస్తుంది. ఆందులో “విశిష్ట పూజనాయతికి అనర్హుండు ఆనే వాక్యం పూజనాయతికి అనర్హుండు అయిన అచ్యుతుడు అర్హుండు (అనుకున్నావు౫” అనే మరొక వాక్యం, 'భూపతులు మహాత్ములు , విప్రముఖ్యులు మహాత్ములు అన్న వాక్యాలు అర్చితుణ్ణి చేయటం అన్న నామ్నీకృతం అయిన వాక్యం ఉన్నాయి. అంటే ఈ వాక్యభాగంలో ఆన్వయకారిన్యం నిర్మాణ సంక్షిష్టత అధికంగా ఉన్నాయన్నమాట ఇది ఈ పద్యానికి ఒక అన్వయం

సంభాషణల నిర్వహణ 29 “ఇతనికిం గూర్తురేని...” : ప్రసారచక్రం వార్చం తొ ఇంచి శ పరర మూ వని యతికీ య క చ| క అవరు, ప్‌ స్త

(ఇచనిక్సు డై సాడీయే

అభీష్టముల మరక అచ్యుతునే న్‌

ళా ఖీ కన రులు అర్హుడు లక్నిరున్‌

శార్యముల్‌ || క

చేయన్‌ లని

(ఇచవిని)

ళు మంచురు

అం

ఇది మొదటి వాక్యాన్ని సంభావనాద్యర్థకంగా భావించి చూపిన అన్వయం ఈ అన్వయం ప్రకారం వాక్యం 7 నుంచి వాక్యం 8 వి కలిపే ఉత్తరసూచి సంధా యక బంధం ల్లో (శూన్యం) వాక్యం 7 లోని సర్వనామం ఇతనికి పూర్వసూచి పూర్యోక్తమైన కృష్ణుడు'ను సూచిస్తుంది (125)

ఈ పద్యానికి మరొక అన్వయం కూడా సాధ్యమౌతుంది వాక్యం 7 చివరి కొక ను వ్యతిరేక అసమాపక క్రియగా (గ్రహిస్తే ఈ వాక్యం (వాక్యం 7) మొత్తం క్రియావిశేషణ బంధం (26౪60014 011206) అయి తరువాతి వాక్యం (వాక్యం 8)లోని చేయన్‌ అన్న 'క్రీయాపదంతో అన్వయిస్తుంది. అప్పుడు ఇతనికి గూర్తు రేని మొదలుకొని అర్చితుంచేయన్‌” వరకు ఒక సంక్షీర్ణవాక్యభాగమై అదిమ్మొత్తం పాడియే! అన్న పదంతో అన్వయించి ఒకే వాక్యం అవుతుంది అప్పుడు ఈ పద్యంలోని అన్వయకారిన్యం సంక్షిష్టత ఇంకా అధికమౌతుంది

ఈ సరిదర్భంలో “శిశుపాలుని నధిక్లేపములోని దూకుడు అనుప్రాసమూలమున

30 ఆర, మహాభారత శైలీ పరిశీలనం వ్యంజింపజేయుటో" ఒక విశేషంగా పేర్కొని * వృద్దుల బుద్దులు సంచలింపచే అనుటతో ప్రారంభమైన అనుప్రాసమూలక తూస్ట్రీంభావము. “విధి దృష్ట విశిష్ట పూజనాయతికి ననర్దు నర్హుండని యచ్చ్యుతునర్చితుంచేయంబాడియే[ (సభా 10) అనుటతో6ి బరాకాష్టనందుచున్నది ” అన్న 7.71 నరసింహారావుగారి మాటలూ (నరసింహారావు 1977 : 334);

' ఆక్షేపణ కూడా ఆవేశాత్మకమే సభాపర్వంలో ధర్మరాజును శిశుపాలుడు ఆక్షే షించినప్పుడు నన్నయ్య (వ్రాసిన పద్యాలు ఈనాటికీ మొదటి పంక్తిలో నిలబడతాయి ఇవి అచ్చమైన వ్యావహారిక - దేశీయ శైలిలో రచించబడ్డాయి. తిక్కన అభివృద్ధి చేసింది ఈ శైరినే' అని *“ఇతనికి గూర్తురేని ధనమిత్తురు అన్న పద్యాన్ని ఉట్టం కించి, * శిశుపాలునికి కృష్ణుని మీదున్న కసి అంతా ఈ వాక్యవిన్వాసంలో, పదాల కూర్చులో అభివ్వక్తమౌతుంది ! అన్న రాచపాళెం చంద్ర శేఖర రెడ్డిగారి మాటలూ (చంద్రశేఖరరెడ్డి 1987 : 46) గమనించదగినవి

ఇంతవరకు చూపిన విశ్తేషణ ప్రకారం శిశుపాలుడికి కోపోదేకం మొదట అవిచారపూర్వకమైన దుర్భాషలాడటంతో మొదలై మరల కొంత విచక్షణతో హేతు బద్ధంగా మాట్లాడటంతో సాగింది. ఈ (క్రింది పద్యంలో ఈ వితర్కం మరింత స్పష్టమైంది

శీ ళ్‌

2.1.3.4. 'ఈతని వృద్ధని.......

వాక్యం 9 : ఈతని వృద్ధని యెజింి పూజించితే వసుదేవుడుండంగ వసుమతీశ

వాక్ట్రృం 10 * బుత్విజుండని విచారించి పూజించితే ద్వెపాయనుండుండ ధర్మయుక్తి

వాక్టుం 22... యాచార్యుండని వినయమునం బూజించితే కృతమతుల్‌ (దోణుండు గృపుండు నుండ

వాక్ళుం 22: భూనాధుండనియెదు బుద్ధిం బూజించితే యాదవృల్‌ రాజులే యవని మీంద6

వాక్సుం 3" బూజనీయులైన పృరుషుల లోపల నెవ్వండయ్యె గృమ్లుం

సంభాషణల నిర్వహణ 3కే వాక్టుం 14 ; డిట్టులేల పూజ్యులయిన వారి. బూజింపనొల్లక భీష్ము పలుకుంజేసి బేలవయితి. (సభా 1 11) ఈ పద్యాన్ని గురించి 18 బ్రహ్మానందగారు *పద్యగత వాక్యంలో ఉన్న శిల్బం కూడా చూడదగ్గదే ” (బ్రహ్మానంద 1986 : 69) అన్నారు ఈ సీసపద్యంలోని నాలుగు చరణాలలోనూ మొదటిభాగంలో ఒక సంభావన (00003110%), రెండవభాగంలో దానికి ఖండనం ప్రయోగించబడ్డాయి. చర తాలు సమవిభక్తమ్రై సమాన లక్షణంగల వాక్యాలతో (నాల్లన చరణంలో కొంత భేదం ఉంది పద్యపు నడకకు అనువుగా అమరివై తన తర్కానికి ధర్మరాజు వద్ద సమాధానం లేదన్న _ ధీమాతో అతణి (బేలవయితి అన్ని, బుజ్జగిస్తున్నట్లు పద్యం ముగిసింది. ఈ బుజ్జగించటానికి కావలసిన మాటలలోని హితం వాక్యనిర్మా ణంలోనూ కలదన్న విషయాన్ని వి.వియల్‌ నరసింహారావుగారి మాటలు గూడా సమర్ధిస్తున్నాయి. వారిలా అన్నారు : “ ఈతని వృద్ధని యెజటీయి వూజించితే” యను వొక్టుమింత టీతో ముగినీనదనివించును. కాన్మి వాక్టుమింతటితో ముగియక ఈ వాక్సుమందలి ఉక్తని తర్భనసహము కావించు వాకభాగము జోడిం * వబడీ పాదమాద్దుంతము. రమణీయార్థ్ర (నతిపాదకమగుచునుది. శిశువాలుండు వలికినది ధర్మ బద్దము కొకున్నును వాకచ్చాందములు రెండును వరన్ఫర సొందర్వములగుటచే ప్రతిపాదిత్నార్థము రమణీయ మైనది. గ(రనీంవోరాను, వివియల్‌. 1977 : 226 ఈవిధంగా కోపోదేకం తగ్గినప్పటికీ ఉపాలంభనపరత శిశుపాలునిలో తగ్గలేదు. ఈ తరువాతి పద్యాలలో కూడా ముందటి పద్యాలవంటి అన్వ్నయక్తిష్టత లేకపోయినప్పు టికీ, వాక్యనిర్మాణంలో వక్రగతి సంక్షిష్ణత చూడవచ్చు. ఈ దిగువ ఇచ్చిన తక్కిన పద్యాల విశ్లేషణ ఈ అంశాన్ని స్పష్టంచేస్తుంది 2.1.3.5. “పురుషనవి కేషవిత్తముండు..... పురుషనవిశేషవిత్తముండు పూజ్యుడు రాజులలోన నీ యుధి ష్పిరుండని నీ గుణాళి ప్రకటించి మనంబులలోన ధారుణీ శ్వరులు భవన్మఖంబునకు వచ్చిన నిందజి కివ్విధంబునం బరంగ నవజ్జ సేయుటిది పాడియె ధర్మువె ధర్మనందనా” (సభా 11-19)

32 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఎార్తాం శల్‌ పురుషా లోన షాంచరకు విశేష ఖీ ఇవ్వా ముడు నే ధరువె ధారుణీశ్వ- పరగన్‌ || ఇది (| రులు-) అని అవజ్ఞ జ శ క మనంఘులోన పకటించి భనన్నఖంబునకు టా వచ్చినన్‌ వాక్యం 76 ధర్మనందనా ఈ పద్యంలో రెండు వాక్యాలున్నాయి. ఒకటి (వాక్యం 15) సుదీర్ణ్వమాయిన సంక్రిష్ణవాక్యం రెండవది (వాక్యం 16) . “ధర్మనందనా! అన్న సంబుద్ది మొదటివాక్యం (వాక్యం 15) : ఇది ఒక సంయుక్షవాక్యం ఒక సవక్లిష్టవాక్యం

సంభాషణల నిర్వహణ . 33 చేరి ఎర్పడ్డ సంక్లిష్ణవాక్యం దీనిలోని ముఖ్యవాక్యం “ఇది పాడియే ధర్మువే అన్నది ఈ నాక్యం కూడా ఇది పాడియే *ఇది ధర్మువే' అన్న రెండు సామాన్యవాక్యాలు కలిసి ఎర్పడ్డ సంయుక్తవాక్యం ఈ వాక్యంలోని ఉద్దేశ్యం (ఎఫ్సిం0 ఇది. ఈ ఇది వాక్యంలో ఇందజన్‌ ఇవ్విధంబునన్‌ పఅగనవజ్జదేయుట' అన్న సదబంధానికి పరిపూరకం (౧౧౫|ల౫610గా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది ఈ వాక్యంలోని చేయుట అన్న (క్రియకు (క్రియావిశేషణ పదబంధంగా “ధారుణీశ్వరులు భవన్మఖంబునకు వచ్చినన్‌' అన్న ఉపవాక్యం అమరింది. ధారుణీశ్వరులు భవన్మఖుంబునకు శ్రీ జభ జి జ్య ా/ వచ్చినన్‌' అన్న ఉపవొక్యం కూడా సంక్షిష్షనిర్మాణం కలదె ఇది (1) ఈ యుధిష్పిరుందు పురుషవిశేష విత్తముందు (1) ఈ యుధిప్పిరుదు రాజులలోన పూజ్యుడు (1) అని ధారుణీశ్వరులు నీ గుణాళి మనంబులోన ప్రకటించారు. (అని అనే పరిపూరకం (060% అలాల "పై ఒకటి రెండు వాక్యాలకు ప్రాతినిధ్యం వహి స్తోంది) (7) ధారుణీశ్వరులు భపన్మభంబునకు వచ్చారు అన్ను నాలుగు వాక్యాలతో ఎర్పడ్డది ఈ విధంగా ఈ వాక్యం నిర్మాణంలో అత్యంత సంక్షిష్టతను కలిగి ఉన్నది ఈ వాక్యంలోని ఇవ్విధంబునన్‌ అనే పదబంధం పూర్వ సూచి ఇది. కృష్ణునకు అర్ష్యం ఇచ్చి (ఈ రాజులను అవమానించటం) అన్న పూర్వోక్త సమాచారాన్ని సూచిస్తూ ప్రస్తుత వాక్యంలోని (ఈ రాజులను) అవజ్ఞ చేయుట అన్న క్రియాబంధంతో అన్వయిన్తున్నది ఈ వాక్యం చివరి పాడియే ధర్మువే అన్న పదాలలోని ప్రశ్నార్థకత ఉత్తరసూచి. (61/201002)గా ఈ వాక్యానికి ధర్మనందనా అన్న సంబుద్ధితో సంధాయకబంధాన్ని కలుపుతున్నది ఈ వాక్యంలో పరిపూరకం (000016%9లరిగా ప్రయుక్తమైన ఇది ప్రయో గించకపోయినా. వాక్య నిర్మాణానికి భంగం వాటిళ్లదు కొని ఈ ప్రయోగం ఈ పద్యంలోని వాక్యాన్ని వ్యవహార వాక్యానికి మరింత దగ్గరగా తీసుకువస్తున్నది అతి వ్యావహారికత కావ్యంలోని వాక్యానికి వాక్యవక్రతను చేకూరుస్తుంది 2.1.3.6. *నివెజుంగక యిచ్చిన... నీవెయుయక యిచ్చిననిది నావిషయమెయని మనంబుకం దఠంపక అ జ్ఞా విరహీతుండయి. యర్ట్యము. గోవిందుడు గొనియెం దనకుం గొనుటుచితంబే (సభా 1-13)

34 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం వాక్తుం 27 లజ్ఞారహితుడు నీవు ఇది ఓ మనంబున, అయి ఎజుగక|| నా | ఎఅసా. శే లీ తలపక అర్హ్యము ఇచ్చినన్‌, విషయమె కే కొనియెన్‌ న పూర్వసూచి వౌళ్టుం /5 కొనుట ఉచితంబే? ఈ పద్యంలో రెండు వాక్యాలున్నై మొదటి వాక్ట్సుం (వాక్సం 27) : (1) నీవెజబుగక ఇచ్చినన్‌ (1) (గోవిందుడు) ఇది నావిషయము (1) (అని మనంబున తలంపక (0) లజ్ఞావిరహితుడు అయి (7 అర్యముకొనియె అనే ఉపవాక్యాలు కలిసి ఎర్పడింది రెండన వాక్సుం (వాక్స్యం 18) :

సంభాషణల నిర్వహణ పా కలిగి ఉన్నది చ ఈ పద్యంలోని మొదటి వాక్యం *గోవిందుడు” కర్తగా అనేక వాక్యాలు కలిసి ఎర్వుడ్డది. ఈ వాక్యంలోని నా అన్న సర్వనామం కర్తను (గోవిందుడు) సూచి స్తుంది ఇది పైన పేర్కొన్న ఉపవాక్యాలన్నీ కలిసి ఏర్పడ్డ సంక్షీర్ధ వాక్యం. ౨13.7. *చనంోేడికీ .... 2 చవంటేడికి దారక్రియ. యును జెవిటికి మధురగీతియును జీయనక త్యనుపను సురూపదర్శన మును జేయుటం బోలు6 గృష్లుం బూజించుటిలన్‌ (సభా 1-14) వాక్సం /9 పేడికి శ దరారకియ న్‌ యును కృష్ణుని చెవిటికి చనన్‌ వ్‌ ఇలన్‌ -౫ ఫీ ళీ పోలున్‌ పూజించుట మధురగీతి చేయుట యును చీకునకు ౮ అత్యనుపమ సురూప- దర్శనము ను

సంభాషణల నిర్వహణ న్‌

ఈ పద్యంలో శిశుపాలుని మాటలు మూడవ చరణం మొదటి సదం ధీయుతం అన్న సంబుద్ధితో ముగుస్తున్న పద్యంలోని ఆ తరువాతి భాగం కవివాక్యం శిశుపాలుని మాటలలో రెండు వాక్యాలు - ఒక సంక్షిష్టవొక్యం ఒక సంబుద్ధి - ఉష్టై. మొదటి వాక్ట్రం (వాక్టుం 20) :

() ఈ అవనీశ్చ్వర ప్రవరులిందజు నిన్నునగంగవ్‌

(1) ఛర్మరాజను విశేష సమాఖ్య నిరర్ధకంబుకాన్‌

(1) ఇట్లుకాన్‌

౧7) చేయుదే అన్న ఉప నొక్యాలతో కూడి ఉన్నది కనుక ఇది సంక్లిష్ట వాక్యం “ఇటు అన్న దీచ్యర్థక (శ్రియా ఏశేషణం పూర్వసూచి. ఇది పూర్వ వాక్యాలలో చెప్పినట్లు అన్న అర్థంతో ధర్మరాజు కృష్ణుడికి ఆర్ర్యం ఇచ్చి పూజించిన పద్ధతిని సూచిస్తున్నది

చేయుదే' అన్న మధ్యమ పురుష ్రియాంత ప్రత్యయం ధీయుత.". అన్న సంబుద్ధితో సంధాయక _ బంధాన్ని పొందుతున్నది ఈ వాక్యంలో ఇట్టుకాన్‌ చేయుదే. అన్నది ముఖ్య వాక్యభాగం. దీనికి రెండు సమాంతరమైన (జ3|161) (క్రియా విశేషణ బంధాలు (360౪650 & 1112865) చేర్చబడివై వీటి మధ్య ఉన్న సమాంతర లక్షణాలు ఇవి

(1) నిర్మాణపరంగా ఇవి రెండూ క్రియా విశేషణ బంధాలై వాక్యంలోని ముఖ్య (క్రియ (.చేయుదె )ళో అన్వయం పొందుతున్న 3

(2) అర్ధపరంగా ఇవి రెండూ ధర్మరాజు అపకీర్తిపాలు కావటాన్ని సూచిస్తున్న (అందరూ ధర్మరాజును చూసి నవ్వటం, ధర్మరాజు అన్నపేరు నిరర్ధకం కావటం అన్నవి రెండూ ఆయనకు అపకీర్తి తెచ్చే లక్షణాలు,

ఇట్టి హితబోధకు ధీయుత అన్న సంబుద్ధి సౌభిప్రాయకం 2.3.9. శిశుపాలుని మాటబు :; సమన్వయం

ఇంతవరకు. సాగిన శిశుపాలుని మాటలలో ఆతడి కోప ప్రకటనను మూడు దశలలో చెప్పినట్లు. గుర్తించాం

మొదటి దళ * కోపారంభం. ఇది రెండు ముఖాలలో వ్యక్తం అయింది (0) కోప ప్రకటన (వాక్యాలు 12 [సభా మరి) (1) కొంత స్టిమితపడటం (వాక్యాలు 34 [సభా ౨-89))

38 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం రెండవ దళ :'కోపతీవత. 'ఇది కూడా రెండు ముఖాలలో వ్యక్తం అయింది. థు కోపాధిక్వం'.. (వాక్యం 5, [పభా. 9) (1 కొంత స్ట్రిమితపడటం (నీతిబోధలో) _ (వాక్యాలు 6,7,8 (సభా. 29,10) మూడవ దళ : తార్కిక భాషణ, - ఇది కూడా రెండు ముఖాలలో వ్యక్తం అయింది. (9) తర్కబద్ధంగా దోషాన్ని ఎత్తిచూసటం (వాక్యాలు 9-14 [సభా. 1-11) (1) హితబోధ (వాక్యాలు 15-20 [సభా. ౫-12,13,1415) ఈ విధంగా వ్యక్తమైన శిశుపాలుని కోపప్రకటనను నన్నయ పద్యాలలో నిర్వ హించిన, విధానం ఇది: " శిశుపాలుడి సంభాషణలోని మొదటి పద్యాలు మలకలు తిరిగిన వాక్య నిర్మా ణంతో భావ తవత వల్ల కుంటుపడ్డ ఆతని వివేకాన్ని ప్రదర్శించివై. కోప తీవత వ్యక్తం చేసేటప్పుడు వాక్య నిర్మాణంలో పదక్రమ వ్యత్యయం, క్రిష్ణ నిర్మాణం, దూరాన్వయం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తున్నై. కోప. తీవత తగ్గి హితబోధతో కూడిన భావాలను ప్రకటించేటప్పుడూ తర్కేసహంగా చెప్పేటప్పుడూ ఈ లక్షణం ॥ య తగ్గి వాక్యాలు సాఫీగా నడవటం, పద్యంలో కూడా ధారాళమైన నడక కనిపిస్తై. ఇది అతని చిత్తవృత్తిలో వచ్చిన మార్పులను సూచిస్తున్నది. జా శిశుపాలుని కోపతీవ్రత తగ్గి తర్కంలోకి దిగినప్పటికీ అతడి తర్కానికి ధర్మ రాహు లొంగలేదు. దానితో శిశుపాలుడు సభాత్యాగానికి తలపడ్డాడు. 2.1.4 శిశుపొలనధ -: ధర్మరాజు మాటలు అప్పుడు “ధర్మనందనుడు వానింబ్రియవచనంబుల ననునయిలంిచాదు. ఈ సంద ర్భృంలో నన్నయ ్రాసిన పద్యాలు, వాటిలోని వాక్య నిర్మాణం శిశుపాలునిమాటల సందర్భంలోని వాటికం'కె విలక్షణంగా ఉన్నై. “ధర్మరాజు (ప్రియవచనాలు' ఇవి: 24.1. “భూరిగుణోన్నతులనందగు.... భూరి గుణోన్నతులనందగు! వారికి ధీరులకు ధరణి వల్లభులకు వా క్చారుష్యము చన్నె?ి మహా దారుణమది విషము కంట దహనము కంటెన్‌. (సభా.1[-17) ఇక్కడ ధర్మరాజు ముగ్గురిని ప్రస్తావించాడు. “భూరి గుణోన్నతులు. అనదగు వారు, 'ధీరులు% “ధరణి వల్లభులు. వీటిలో “ధీరులు, “ధరణి వల్లభులు. అనేవి

• విశేషణ రహితంగా ప్రయోగించాడు. 'ఉన్నతులు' అన్న నామానికి *భూర, గుణ

సంభాషణల నిర్వహణ ౩9 అన్న రెండు విశేషణాలను, '“ఆనదగువారు అన్న నామబంధాన్ని అనుబంధంగాను సంతరించాదు. ఈ మూడు నామాలతోనూ ధర్మరాజు శిశుపాలుణ్ణి అనునయి' స్తున్నాడు అన్న విషయం స్పష్టం వీటిలో శిశుపాలుడు ధరణివల్లభుడు అన్న విషయంలో విప్రతిపత్తి లేదు అతడు ధీరుడు (ధైర్యము కలవాడు" స్వాతంత్ర్యము కలవాడు - శబ్రరత్తాకరం) అన్న వీషయంలో కూడా ఆక్షేపణ ఏమీ ఉండనక్కర లేదు కారణం అతడు భీష్ముణ్ణి, కృష్ణుళ్లీ ఎదిరించి మాట్లాడటమే. కనుక ఈ రెండు పదాలకు విశేషణాలను సంతరించకపోయినా శిశుపాలుడికి వచ్చిన లో కేమీ లేదు. *భూరిగుణోన్నతులు అనదగువారు అనటంలోనే ధర్మరాజు మాటలలోని గదుసుతనం కన్పిస్తున్నది. శిశుపొలునికి లేని గుణాలివి. దీన్నే ముందు చెప్పటం లోనూ ఇట్లా చెప్పటంలోనూ. ధర్మరాజు అతళ్లి సూక్ష్మంగా ఎత్తిపొడుస్తున్నాడు. నీవు నిజంగా భూరిగుణోన్నతుడు అనదగినవాడవే అయితే ఈ అల్లరి మానుకోమని వ్యంగ్యంగా హితవు చెప్తున్నాడు. నన్న్మయ వాడిన ఈ మూడు నామబంధాలలోని బొచిత్యం ఇది న ఈ మూడింటిలోనూ చివరి రెండు చిన్నచిన్న పదాలు కాగా మొదటేిదాన్ని పెద్ద పదబంధంగా సాగదీసి కందపద్యంలోని మొదటి చరణం కంక మించిన నిడివితో నిర్మించాడు. ఇట్లా నిర్మించి ఈ సదబంధాన్ని ప్రముఖంగా కనిసించేలా చేశాడు (అగ్రీకరణం 1.21) ఈ విధంగా నన్న్మయ ధర్మరాజు సంభాషణ చాతుర్యాన్ని ప్రదర్శించాడు “భూరిగుణోన్నతులనదగు వారికి : ప్రసారచక్రం వారం ౫ వార్చం న యా క ] | || | క్షం తవారికి చన్నె? కంటెన్‌ 1 దారుణ

40 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఈ పద్యంలో రెండు వాక్యాలున్నె- వాక్ళం 2 = భూరిగుతోన్నతులనందగువారికి ధీరులకు ధరణివల్లభులకు వొక్సారుష్యము చన్నెం వాక్టృుం 2 : ఆది విషము కంజకొన్‌ దహనము కంళున్‌ మహాదారుణము మొదటి వాక్యంలోని షష్ట్యృంత నామబంధాలలో మొదటిది భూరిగుణోన్న తులనందగువారికో ధర్మరాజు మాటలలో గడుసుదనాన్ని తెలుపుతున్నదని ముందు చెప్పబడింది దీని ప్రయోగంలోని బౌచిత్యం కూడా ప్రస్తావించబడింది ఈ ప్రసార చక్రంలో ఈ పదబంధం నిర్మాణంలో తక్కిన రెండింటికన్న (ప్రత్యేకత కలిగిఉన్నదని గుర్తిచవచ్చు. దీని నిర్మాణంలోని సంక్షీర్ణత దీని ప్రత్యేకతకు కారణం టా టో (4 మొదటి వాక్యం వక్రగతి లేకుండా సాగింది శిశుపాలుదు అంత రభస చేస్తున్న ప్పటికీ ధర్మరాజు ఎటువంటి భావోద్వేగానికి లోనుగాకుండా ఎంతో సంయమనంతో అంటున్న మాటలివి అతడు ధృతిమంతుడు” అని నన్నయ ఈ ఘట్టం ప్రారం ర న! భంలోనే చెప్పాడు (సభా 1-3) ధృతిమంతుడు అడే మాటలు కనుకనే ఈ పద్యంలోనూ తరువాతి పద్యంలోనూ వాక్యాలు వ్రగతికి ఎక్కువ లోనుగాకుండా సాఫీగా సూటిగా సాగినై ఒకటి రెందు మాటలు అక్కడక్కడ ముందు వెనుకలుగొ ప్రయోగించబడినప్పటికీ ఆ ప్రయోగం కూడా వ్యవహార వాక్య విహితమెన పద్దతి లోనే, అర్ధస్పూర్తికి ముఖ్యమైన పదాలను ముందు వెనుకల ప్రయోగించి అగీకరణానికి న్‌ రా ఖే గురిచెయటం కనిపిస్తుంది ఈ లక్షణాన్ని ఈ పద్యంలోని రెండవ వాక్యంలోనే మాడవచ్చు రెండవ వాక్యంలో (్రసారచక్రంలో చూపినట్లుగా అది విషము కంకున్‌ దహ నము కంకఠున్‌ మహాదారుణము అని ఉండవలసి ఉండగా 'మహాదారుణము అన్న పదబంధాన్ని ముందుకు తీసుకువచ్చి అందలి శబ్దార్థాల ప్రాముఖ్యాన్ని ప్రధానం చేసి చూపించాదు దీన్ని (మహాదారుణము ను) మూడవ చరణంలోని చివరిభాగంనించి నాల్గవచరణం మొదటి గణంలోకి వ్యాపించేలా ప్రయోగించటంతో పద్యపరనంలో మహి అన్న వ్య్హోకమం మీద ఊనిక (3633) ఎక్కువై ఈ పదబంధం ప్రాముఖ్యం ఛందుపరంగా కూడా వెలయించటం అయింది ఈ సందర్భంలో మందేశ్శరరావు గారు 'మహాదారుణము అనటంలో కాకువు ఉందని గుర్తించారు ఆయన ఇటా అన్నారు" న న్‌ ధర్మరాజు 'మవోదారుణనుది అనడం శిశుపాలుని మాటలకు తాను పొందిన ఆశ్చర్వాన్చి, నిర్జిణ్ఞుడవడాన్లి నిరూపిన్తున్నాయి “మనో దారుణ“మన్లు శబ్దంలోని కాకువు శిశుపాలుడెంతగా. దిగజూరిపోయి మాటాడుతున్హాడో మాచిస్తోంది * (మయందేళ్ళరరావు 989-763)

సంభాషణల నిర్వహణ శ

రెండవ వాక్యంలోని _ అది 'ప్రసారచక్రంలో సూచించినట్లుగా *పూర్వసూచి" అయి మొదటి వాక్యంలోని “వాక్సారుష్యము'ను సూచిస్తూ ఈ వాక్యంతో మొదటి వాక్యానికి సంధాయకబంధాన్ని ఎర్పరచింది. ఇది _ (ఈ సంధాయక బంధం) 'వాక్సారుష్యము విషము కంట దహనము కంటె మహాదారుణము అన్న సూక్తిని “సాధ్యం చేస్తున్నది పరిత ఈ పద్యం చదివినప్పుడు పద్యంలోని వాక్యాలను వాటి మధ్యగల సంబంధాన్ని భావించుకుని కొద్ది ప్రయత్నంతోటే ఈ వాక్సారుష్యము విషము కంశు దహనము కంటె మహాదారుణముీ అన్న సూక్తిని తనకు తానుగా నిర్మించుకుంటాదు. ఈ విధంగా నన్నయ ఇక్కడ ఈ సూక్తిని తానే *సిదం' చేసి

ఆ ఆ ఢా

ఇవ్వకుండా, పరిత నిర్మించుకునేలాగా పద్యాన్ని రచించాడు అట్టాచేసి పరితను ఈ సూక్తిపై కొంత అయినా మనస్సును లస్టం చేసేందుకు తోద్చడ్డాడు

ఈ సూక్షికి మరొక ప్రాధాన్యం కూడా ఉంది వాక్సారుష్యము చన్నై. విషము కంటి దహనము కంటున్‌ మహాదారుణము అనటంలో రాబోయే కథాంశాన్ని సూచించినట్టంది విషం ప్రాణాన్ని హరిస్తుంది. దహనం దేహాన్ని నిర్మూలిస్తుంది ఈ రెండిటీ కంఠే మహాదారుణిమైనది వాక్సారుష్టం అట్టి వాక్సారుష్యం కల శిశుపాలుడి చావు ఈ విధంగా సూచ్వం అయింది

ఆ తరువాతి పద్యంలో ధర్మరాజు ఆడిన *స్రియవచనంబు లు (సభా 1-16) శబ్దపరంగా కూడా (పియవచనాళై ఒప్పుతున్నై

ళ్‌ ను క్‌ " 2మంతంద. ఆదెజు6డైన బ్రహ్మం...

ఈ పద్యంలో రెందు నామబంధాలను సమాతరం (౧214100గా ప్రయోగించి శబ్దపరమైన “ప్రియ త్వాన్ని సంపాదించాడు నన్నయ ఆ పద్యం ఇది:

ఆదిజుంైన బ్రహ్మయుదయంబున కాస్పదమైనవాండు వే

దాది సమస్తవాబ్బయములందు6 బ్రశం సతుండైనవాందు. లో

కాది త్రిలోకపూజ్యుండని యాత్మ శనెజింగి సితామహుందు దా మోదరుంజెప్పెం బూజ్యుండన్ని యుక్తమకాకిది యేమి దోసమే. (సభా 1-18)

ఈ పద్యంలోని మొదిటి రెండు చరణాలలోని రెండు నామబంధాలు నిర్మాణ సరంగా పోలికలు కలిగి ప్రాసస్టానంలోని ఆది" దాది వల్లనూ, ఈ నామబంధాల చివర పునరుక్తమైన '-ఐనవాడు' అన్న రూపంవల్లనూ శబ్దపరమైన సామ్యంతో ఒక విధమైన సమతాగుణాన్ని పొందినై ఈ పద్యంలో” ఉండవలసిన 32 గురువులలో 23 దీర్దాచ్చులచేత ఎర్పడినవి (మొదటి చరణంలో 6 రెండవ చరణంలో 5 మూడు. నాలుగు చరణాలలో ఆరేసి ప్రయోగించాడు) నాలుగు సంయుక్తాక్షరా

శ ఉత్పలమాలలో మొత్తం 80 అక్షరాలు అందులో 32 గురువులు (చరణానికి 8] 48 లఘువులు

[చరణానికి 12] ఉంటై

శ2ై ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం లకు ముందున్న అచ్చులచేత ఎర్పడినవి. అంకే ఈ పద్యంలోని గురువులలో ఎక్కువ (32లో 28) కేవలం దీర్హాచ్చులచేత ఎర్పడినవన్నమాట! ఈవిధంగా దీర్చాచ్చులు ఎక్కువగా ఉపయోగించటంవల్ల పద్యపు నడకకు ఒక లయ (107100) అమరింది ఈ 23 దీర్దాచ్చులు గూడా నాలుగు పాదాలలోనూ సమానంగా (6కి 5 ఈీ 6) (ప్రయోగించబడినై.

(ప్రతి చరణంలోనూ చివరి గురువుతో ప్రారంభమైన పదం తరువాతి చరణం లోకి వ్యాపించి పద్యపరనానికి ఛందఃపరంగా విలక్షణమైన ఒడుపునూ తూగునూ కల్పించింది

ఈ లక్షణాలన్నీ ఈ పద్యంలో శబ్షప్రియత్వాన్ని సంపాదించటానికి తోడ్పడినై

డ్‌ పద్యంలో విషయ నిర్వహణపరంగా నన్నయ మరొక చాతుర్యాన్ని ప్రదర్శిం చా

“ఈతని వృద్దని యెజిగి పూజించితే అన్న సీస్‌ పద్యంలో (సభా. 11) శిశుపాలుడు నాలుగు విషయాలను ఎత్తిచూపొడు (చూ. 213.4) వాటికి సమాంతరంగా నాలుగు గుణాలను కృష్ణుడి యందు చూపిస్తూ ధర్మరాజుచేత జవాబు చెప్పించాడు నన్నయ ఈపద్యంలో

శిశుపాలుడు కృష్ణుడిలో లేని అర్హతలుగా చూపిన నాలుగు అంశాలు వాటికి ధర్మరాజు సమాధానాలు ఈ దిగువన నిరూసించటం జరుగుతుంది"

1 ఈతని వృద్ధవి యెజిగి పూజించితే.” అన్నది శిశుపాలుని ఎత్తిపొడుపు దీనికి ధర్మరాజు సమాధానం “ఆదిజుండైన బ్రహ్మ ఉదయంబున కాస్పదమైనవనాడు” అని. అందరికంట ముందు పుట్టినవాడు బ్రహ్మ కనుక అతడు అందరికంఠు వృద్దుడు అటువంటి బ్రహ్మ పుట్టుకకే మూలమ్రైనవాడు కృష్ణుడు

2. బుత్నిజుండని విచారించి పూజించితే! అన్నది. శిశుపాలుని రెండవ ఆక్షేపణ. దీనికి ధర్మరాజు ప్రతివచనం వేదాది సమస్త వాబ్బయము నందు ప్రశంసితుడైనవాడు” అని బుళ్విజుడు (యజ్ఞ కర్మలలో) వేదాలను వల్లించేవాడు మాత్రమే అటువంటి వేదాది సమస్త వాజ్బయము నందు ప్రశంసితుడైనవాదు' కృష్ణుడు.

3 “ఆచార్యుడని వినయమున పూజించితే అన్నది శిశుపాలుని అభిశంసన. దానికి ధర్మరాజు జవాబు. *లోకాది అని ఆచార్యుడు లోకాన్ని ఎజిగించేవాడు మాత్రమే. ఆ లోకాలకే ఆది అయినవాడు కృష్ణుడు

శ “భూనాధుడనియెడు బుద్ది పూజించితే! అని శిశుపాలుని ఉపాలంభన. దానికి ధర్మరాజు సమర్థన 'త్రిలోకపూజ్యుదు అని భూనాథుడు తన *భూమి (రాజ్యం) యందే పూజ్యుడు కృష్ణుడు “త్రిలోకపూజ్యుడు

ఈ విధంగా ధర్మరాజు శిశుపాలుని అక్షేపణలన్నింటికీ తగిన సమాధానాలు చెప్పక చెప్పాడు

సంభాషణల నిర్వహణ త

ఈ పద్యంలోని వాక్య నిర్మాణం కూడా వక్రగతి లేక సాఫీగా నడిచింది *'దామో దరున్‌ చెప్పెన్‌ పూజ్యుడని అన్నచోట, 'యుక్తమకాక ఇదేమి దోసమ్వే! అన్నచోట పదశక్రమ వ్యత్యయం కనిపిస్తున్నది వీటి వ్యవహార వాక్యంలోని పదక్రమం క్రమంగా “దామోదరున్‌ పూజ్యుడు అని చెప్పెన్‌ అనీ, “ఇది యుక్తమకాక ఎమిదోసమే.' అనీ ఉంటుంది అయినప్పటికీ ఈ పద్యంలో దూరాన్వయం కానీ, అన్వయ కారిన్యం కానీ లేవు.

ఈ విధంగా శిశుపొలునికి దీహటైన జవాబులు చెప్పి ధర్మరాజు శిశుపాలుని మనఃస్థితి పై కొంత అదుపును సంపాదిచాడు. అందువల్లనే తక్కిన పద్యాలలో

*, “ప్రీయవచనముల అనునయించటలీ తగ్గిపోయింది “పెద్దల చరితంబు అల్పులకు నెజుగ శక్యమెి (సభా 11-19) అనటం, 'వీకంళు వృద్దతములైన వారే అంగీక రింపగా '“నీకుగాదనవశమే (సబా 1/20) అనటం జరిగింది. 2.1.4.3. “పరమార్హ ప్రతిభ...

పరమార్థ ప్రతిభందమో. హరు నచ్యుతు భీష్ముం డెలిలనబ్లెలులల వీ

కరిది శిశుపాల పెద్దల చరితం బల్సులకు నెజుంగ శక్యమె యెందున్‌ (సభా 1-19)

ఈ పద్యంలో మూడు వాక్యాలున్న. వాటిలో ఒకటి సంబుద్ధి తక్కిన రెండు వాక్యాలలో ఒకటి (మొదటివాక్యం) ముఖ్య విషయ ప్రతిపాదకం; మరొకటి (మూడ వవాక్యం) అనుబంధ విషయకం

వాక్స్తం 1 = పరమార్ధప్రతిభన్‌ తమోహరున్‌ అచ్యుతున్‌ భీష్ము డెటీగినట్టు ఎజుగన్‌ నీకు అరిది - ముఖ్యవిషయ (ప్రతిపాదకం.

వాక్సుం 2: శిశుపాల్‌ - సంబుద్ధి

వాక్సం 3 : “పెద్దల చరితంబల్పులకు నెజబుగశక్యమె యెందున్‌ - అనుబంధ విషయకం క్ష

ముఖ్యవిషయం విశేషవిధికాగా అనుబంధవిషయం సామాన్యవిధి ముఖ్యవి షయంలోని వనిశేషవిధిని సమరించటానికి అనుబంధవిషయంలోని సామాన్య విధిని ప్రదర్శించటం జరిగింది (విశేషవిధిని తెలిపే వాక్యం "పెద్దది సామాన్యవిధిని తెలిపే వాక్యం చిన్నది) ఇది అర్జాంతరన్యాసాలంకారం వృద్దుల బుద్దులు సంచలింప వే అన్న శిశుపాలుని వాక్యానికి (సభా 119 - ఇది కూడా అర్భాంతరన్యాసమే) ఇది = ెద్దల చరితంబల్పులకు నెజుగశక్యమె యెందున్‌' అనేది - తగిన చురక

శిశుపాలుని పద్యాలలో నన్నయ మూడు అనుబంధవాక్యాలు ప్రయోగించాడు అవి (1) దాశార్డుండు పూజార్జుడే! (1-8) (1) వృద్దుల బుద్దులు సంచలింపనే! (09 (19) అచ్చ్యుతు నర్చితుజేయబాడియే!్‌ (11-10). ధర్మరాజు పద్యాల లోగూడా _ వీటికి తగినట్టుగా మూడు అనుబంధవాక్వాలు ప్రయుక్షమైనై అవి : () 'మహాదారుణమది విషముకం కట దహనముకంకున్‌” (1-17); (10 యుక్తమ

జేర ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం కాకిది యేమి దోసమే.' (1139) (10 పెద్దల చరితంబల్పులకు నెజుగ శక్యమె యెందున్‌.” (1-19). శిశుపాలుని. వాక్యాలలో ఒకటి అర్జాంతరన్యాసంకాగా ధర్మ రాజు వాక్యాలలో కూడ ఒకటి అర్ధాంతరన్యాసం అయింది ఈవిధంగా వీరిరువురి సంభాషణలో నన్నయ వాక్యనిర్మాణంలో శిశుపాలునికి దీటైన విధంగా ధర్మరాజు చేత మాటలు పలికించాడు. అర్థసరంగాకూడా, ముందు చెప్పినట్లుగా శిశుపాలుడు లేవనెత్తిన ఆక్షేపణలకు (ఈతడు వృద్ధని యెజీగి పూజించితే మొదలైనవి [11-11)) దీపైన సమాధానాలు ధర్మరాజుచేత చెప్పించి ( ఆదిజుడైన బ్రహ్మ ఉదయంబున కాస్పదమైనవాడు" (1-16] మొదలైనవి (2142) ఈ ఘట్టాన్ని నిర్వహించ టంలో సమాంతరత (2216501 [12 32)) అనదగిన విషయ నిర్వహణసరమైన అగగ్రీకరణాన్ని (దర్శించాడు

“పరమార్ధ ప్రతిభ ప్రసౌరచక్రం

వొర్టం +

భీష్ముడు నీకు కమోహు పరమార్థప్రతిఫన్‌[ | | | ఎజుగన్‌|-- లరిది అచ్వుతున్‌ ఎజీగినటు వాక్చం త్త పెద్దల ఎందున్‌ అల్పులకు -- శ ాాఎటుగన్‌ (లా ఈ చరితంబు శక్ష్యమె /

సంభాషణల నిర్వహణ త్‌

ఈ పద్యంలో కూడా రెండు పదాల విషయంలో మాత్రమే పదక్రమ వ్యత్యయం కనిపిస్తుంది. పద్యంలోని విషయం సంబుద్ధి కాక రెండుగా విభజించబడి ఒక్కొ క్కటి ఒక్కొక్క వాక్యంలో వ్యక్తంచేయబడింది. ఈ రెండు వాక్యాల మధ్య సంబుద్ధి ప్రయోగించబడింది _

వాక్యం 1 లో పదక్రమవ్యత్యయానికి లోనైన పదాలలో పరమార్ధ ప్రతిభన్‌ 'తమోహరున్‌ అచ్యుతున్‌ నీకు అరిది అన్నవి పద్యంలో - ఛందఃపర్తంగా ముఖ్య మైన తావులలో (ప్రయుక్తం అయి (ప్రాసస్టానంలో, విరుపుతోకూడి పాదాంతంలో) ప్రాధాన్యాన్ని పొందినై 2.1.4.4ఉ. *గురుండని సమస్తలోకోత్తరుండని....

గురుండవి సమస్తలో కోత్తరుండని నీకంటె వృద్దతములైన నరే

శ్వరులచ్భుతు నర్సనవెడం 1రమభినందింప నీకురాదనం దసునే (సభా 11-20)

ఈ పద్యం మొదటి రెందు చరణాల ప్రారంభంలోని వర్హక్రనము పునరుక్తి ధర్మ రాజు పియవచనాల లోని (పియత్వాన్ని శాబ్రికంగా సూచిస్తున్నది 'లోకోత్తరుడు' అన్న సమాసం లో-కోత్తరుదు' అని మొదటిచరణం చివరి అక్షరం దగ్గర విరిగి రెండవచరణంలోకి చొచ్చుకొనిపోయింది ఇట్టా కావటంతో కో మీద ఊనిక్క, అధిక దీరత ఎర్పడి లోకోత్తరత యొక్క ఆధిక్యాన్ని శబ్దపరంగా సూచించిన ట్లంది న! నీ చు వై

ఈవిధంగా అంతకతనూజుద. ధృతిమంతుదు “ఆత్యంత ధర్మమతి (13) అయిన ధర్మరాజు సూటిగాను శిశుపాలుని మాటలకు దిటుగాను, నిష్కర్షగానూ సంభాషించాడు న

ఈ ఘట్టం మొదట నన్నయ ధర్మరాజుకు వాడిన విశేషణాలు ( అంతక తనూ జుడు ధృతిమంతుదు, అత్యంత ధర్మ్శ్మమతి ) ఎంతో సార్ధకాలు అంతక తనూజుడు కనుకనె ధృతిమంతుదు; అత్యంత ధర్మమతి అటువంటి ధర్మమతికి 'ప్రశాంతుని హితబోధ కలిగినది అది ధృలిమండమైన యుత్చాహముతో నాచరింపబడినది అన్న జివి సుబ్రహ్మణ్యం (1973 . 52) గారి మాటలు స్మరించదగినవి

నం గురుడు ల ం! వృద్రతములు అని అర్చన న ద్‌ అయేన న వెడన్‌ క | పమస్తలోక్‌*- ఐనన్‌ త్తరుడు కరము దెంస

జీ5 ఆం మహాభారత శైలీ పరిశీలనం

ఈ పద్యంలోని వాక్యం కూడా వ్యవహార వాక్యక్రమానికి దగ్గరగా ఉంది. “నీకంఠు వృద్దతములైన నరేశ్వరులు అనే నామబంధం మాత్రమే వాక్యం మొదట రావలసీ ఉండగా వాక్యం మధ్యలో ప్రయోగించబడింది. ఇదికూడా “గురుడు “సమస్త లోకోత్తరుడు అన్న నామబంధాలను అగ్రీకృతం చెయ్యటానికే.

21.6. కృష్ణముయుుల సంభాషణం

సంభాషణలను నన్నయ సమాంతర లక్షణాలతో నిర్వహిస్తాడు అనటానికి మయసభ నిర్మాణానికి ముందు కృష్ణుడికీ మయుడికీ జరిగిన లఘుసంభాషణ మరొక ఉదాహరణ

ధర్మరాజుకు ఒక సభను నిర్మించి ఇవ్వమని మయునితో కృష్ణుడు అన్నమాటలు దానికి మయుని ప్రతినచనం ఇక్కడ గమనింపదగినవి కృష్ణుడీవిధంగా అన్నాడు :

_. కురుపతికిన్‌ యుధిప్పిరునకున్‌ ఫకలక్షితిపాల సేవ్య సు

స్ట్‌ విభవాభిరామున కతి ప్రమదంబుగ రళ్నరాజి సుం

దరమగుదాని నొక్క సభ ధ్యాతికపూర్వముగా నొనర్చి చె

చ్చెరయగొనిరమ్ము నీదయిన శిల్పకలాకుశలత్వమేర్చడన్‌” (సభా 15)

అనిన వాసుదేవునకు మయుండిట్టనియె (సభా 16)

ఇమ్మనుజేంద్రుండిం దదమజేంద్రులకం టె మహానిలాస సౌ

ఖ్యమ్ములంబెద్ద యిద్ధరణిం సవన నీతని పేర్మికిం దగన్‌

ెమ్మినొవర్పెదన్‌ పభ మణిప్రభనొప్ప/ దేవతా విమా

నమ్ములు విట్టివేయని జనమ్ములు దానిన మెచ్చిచూడంన్‌ (సభా 1-7)

ఈ. రెందు పద్యాలు ఒక్కొక్కటి ఒక్కొక్క వాక్యంలో సాగివై రెండూ వృత్తాలే ఒకటి చంసకనూల మరొకటి ఉత్పలమాల రెండూ సంయుక్తవాక్యాలు ఈ సంయుక్తవాక్యాలలో భాగంగా రెండింటిలోనూ సుదీర్ణమైన _ సంక్షిష్ణవాక్యం దానికి అనుబంధంగా క్రీయావిశేషణ పదబంధం సమకూర్చబడివై. సాధారణంగా ఒక “సవాల్‌” విసిరేటప్పుడు ఒక వాక్యానికి మరొక విన్నవాక్యాన్ని జోడించటం మన దైనందిన సంభాషణలలో పరిపాటి (ఉదా మంచి భవనాన్ని ఒకటి నిర్మించి ఇవ్వు" చూద్దాం. ) ఈ సందర్భంలో కూడా కృష్ణుని వాక్యం మయునికి ఒక సవాలువంటిది మయుడు ఇచ్చిన జవాబు కూడా దానికి దీటుగా నిలిచింది

ఈ పద్యాలలోని ముఖ్య వాక్యభాగం ముఖ్యక్రియతో అంతమౌతున్నది ముఖ్య క్రియ ప్రయోగించబడిన తర్వాత (త్రీయావిశేషణ బంధాలైన ఉసవాక్యాలు అనుబంధ వా గాలుగా చెరబడ్త

క్యభా ్పబడ్జె

సంభాషణల నిర్వహణ 47 “కురుపతికిన్‌ యుధిష్నిరునకున్‌ సకలక్షితిపాల సేవ్య సుస్రిర నిభవాభిరామున కతి ప్రమదంబుగ రత్నరోజ సుందరమగుదాని నొక్క సభ ధాత్రికపూర్వముగా నొనర్చి చెచ్చెరంగొనిరమ్ము! -ముఖ్య వాక్యభాగం “నీదయిన శిల్బకలాకుళలత్వమేర్పడన్‌' --అనుబంధవాక్యభాగం “ఇమ్మనుజేంద్రు6 డింద్రదనుజేంద్రులకం'కు మహావిలాస సౌఖ్య మ్ములంబెద్ద యిద్ధరణిం గావున నీతని సేర్మికిన్‌ దగన్‌ నెమ్మి నొనర్చెదన్‌ నభ; -ముఖ్యవాక్యభాగం క (0) “మణి ప్రభనొప్పగన్‌ (10) "దేవతా విమానమ్ములు నిట్టివే [ అనుబంధ యని జనమ్ములు దానిన వాక్యభాగాలు మెచ్చి చూడంన్‌ కృష్ణుని వాక్యంలో అనుబంధంగా కూర్చినది ఒకేఒక ఉపవాక్యం కాగా మయుని ప్రత్యుత్తరంలో రెండు ఉపవాక్యాలు అనుబంధంగా. కూర్చబడివై. మయుదు కృష్ణుడి సవాలును అంగీకరించటమేకాక ఆశించినదానికంకొ. అధికన్నైన నేర్పును ప్రదర్శిం చగలను అన్న అభిప్రాయం దీనివల్ల వ్యక్తం అవుతున్నది పదప్రయోగంలోకూడా ఈ విధమైన పోటీ సూచించబడింది కృష్ణుని పద్యంలో “సకల క్షితి పాల సేవ్యసుస్థిర విభవాభిరామునకు, రత్నరాజి సుందరము, *శిల్చకళా కుశలత్వము' అనే సమాసాలను ప్రయోగించి యుధిప్పిరుని బొన్నత్యాన్ని సూచించగా, మనుజేరదుడు; ఇంద్రదనుజేందులు; పెద్దలిద్దరణి నభా మణిసభ విమానమ్ముల్యు జనమ్ములు అనే పదాలలోని వ్యర్హక్రమ పునరుక్తిచేత మయుడు తన శక్తిని, తాను నిర్మించబోయే సభయొక్క అపూర్వతను సూచించాడు. కృష్ణుని పద్యంలో పోహ ళించిన సమాసాల మధ్య స్పష్టంగా కనిపించే “ఒక్క సభ ధాత్రి కపూర్వముగా నొనర్చి చెచ్చెర కొనిరమ్ము అనె వాక్యభాగం కేంద్రికగా నిక్లేషించబడింది మయుని పద్యంలో “నెమ్మినొనర్చెదన్‌ సభ అనే వాక్యం ముచ్చటగా మూడు మాటలతో ఎర్పడిన కేంద్రిక ఇది మయుని కార్యకుశలతనూ, కోరిన పనిని చేయటంలోని లాఘవాన్నీ సూచిస్తున్నది ఈ పద్యాలలోని వాక్యాలు మరింత లోతుగా పరిశీలించదగినవి. కృష్ణుని వాక్యం “ఒక్క సభ ధాత్రి కపూర్వముగా నొనర్చి చెచ్చెర గొనిరమ్ము”. ఇది మధ్యమ పురుష కర్తగా గల విధ్యర్థక వాక్యం కర్తను ప్రయోగించనవసరం లేని వాక్యం ఒక్క సభ అనే కర్మ, కొనిరమ్ము అనే క్రియ గల ఈ వాక్యం “ఒనర్చి అనే అసమాపక క్రియతో సంక్లిష్టవాక్యం అయింది. చేయవలసిన పని చాలా క్లిష్టమైనది సుమా! అని కృష్ణుని సూచన. దీనికి ప్రతిగా మయుని వాక్యం ఉత్తమప్పురుష

తగి ఆంగ్రి ఎహాభారత శైలీ పరిశీలనం కర్తగాగల సామాన్యవాక్యం దీనిలో కూడా కర్తను ప్రయోగించాల్సిన అవసరం లేదు. నెమ్మినొనర్చెదన్‌ సభ అన్నది మయుని పద్యంలోని కేంద్రిక. ఇది కృష్ణుని సంక్లిష్ణవాక్యానికి సామూన్యవాక్యంలో సమాధానం తనకాపని చాలా సులభమైనది అని మయుని. సూచన

మయుని “వాక్యంలోని 'మనుజేంద్రుడు" “-ద్దరణిన్‌' అన్న పదాలు సార్ధకమైనవి మయుడు మనుజుడు కాడు; ఈ ధరణికి చెందినవాడూ కాడు కనుక అతని దృష్టికి ఇవి (మనుజేంద్రత్వం “ఈ ధరణి) ప్రత్యేకంగా వనిపిస్తై పైగా అతదు ధర్మరాజును ఇంద్ర, దనుజేంద్రులతో పోలుస్తున్నాడు అతని (షుయుని) లోకాలు వేరుకదా మరి 2.2. తిక్కన సంబాషణలు 2.2.1. కుంతి కర్దుల సంబాషణ

కుంతి కర్దుని దగ్గరకు వెళ్లి అతని జన్మ రహస్యాన్ని తెలిపిన ఘట్టంలో తిక్కన వారి మధ్య జరిగిన సంభాషణనూ ఈ విధంగా నిర్వహించాడు

కుంతి. 'కర్టునకుం బుట్టువు దెలిపి సహోదర స్నేహంబాఎహించెద నట్టయిన నాహవంబు వలని కడంక యుడుగకుండునె యని విచారించి యతని పాలికిం బోవ. (ఉద్యో /-58) నిశ్చయించుకొని వచ్చింది రాగానే. కానీనుందు” సంభమ _ వినయంబులతోడంజేరి సూతగోత్రంబును రాధేయ నామంబును జెప్పి" (ఉద్యో [/-58) నమస్కరించాడు.

పెద్దవారికి నమస్కరించేటప్పుడు గోత్రనామాలు చెప్పుకోటం సంప్రదాయం దీన్ని కవి ప్రత్యేకంగా చెప్తునలసిన పనిలేదు ఇతర సందర్భాలలో అట్లా చెప్పింవ లేదు కూడాను "

వారికీ నమస్కరించి రృతరాష్త్రందుం దక్కటి వారును నువిత ప్రకారంబుల నమ్మునీంద్రులకు నభివందనంబులు సెసి (మునులకు నభలోని నారు నమన్కరించటం- ఉద్యో. 11-253) మహాళ్ముందు విజయం చేయుటయు నందజు దండ ప్రణామంబులు

జిల ర

సం సముశ్న తాసనంబున నునిచి యర్హ్యపాద్యాది నిధులం బూజించి

యున్న సమయంబున *

(వ్వానునికి ధ్ధుతర్యాష్ట్రాదులు నమన్కరించటం; ఉద్యో- 11-305)

• ఇక్కడ. కానీనుడు అనటాన్ని “జరిగిన జరగబొయ్యే కధను ఒకటేగా ముడివేయను ఎంతటి ఉవిత

ప్రయోగం. అని మెచ్చుకున్నారు మరుపూరి కోదండరామి రెడ్డిగారు (కోదండరామి రెడ్డి- 159)

సంభాషణల నిర్వహణ చలి కాని ఇక్కడ కర్ణుడి నోత్రనామాల ్రస్తావనవల్ల ఒక ప్రయోజనం ఉంది

ఎనాడో పురిటిగుడ్డుగా ఉన్నవాళ్లో గంగలో వదిలేసి తల్లి కాకుండాపోయిన తల్లి ఎమని సంభాషణ (ప్రారంభిస్తుంది! ఇక్కడ ఈ విధంగా తిక్కన కర్టునిచేత “సూత గోత్రంబును రాధేయ నామంబును” చెప్పించి కర్షుని మాటలలోనించే -- భాషా పరంగా - కుంతి మాట్టాడటం ('ప్రారంభించటానిక ఒక సూత్రాన్ని అందించాడు. కుంతి ఆప్రస్తుత ప్రసంగాలేవీ చేయకుండా సూటిగా విషయంలోకి వచ్చింది 2.2.2. కుంతివూటలు

వినుము సూతావన్వయంబున వీవుపుట్టుట బొంకు ఎను మాకుంతి భోజునింటం

గన్నియ నాయ భాస్కరుని రావించితి నరమందత్ర బలమునా వచ్చియతండు

సంప్రీతి వొసగంగ జన్మించి నాడవు నాకు గావునం బాండు నందనుండ

వగుదు ధర్మస్టితి నట్టి నీవితరులల. గొలువ నేటికి కురుకులవరేణ్య

ధర్మతనయాదులైన నీ తమ్ములకును ధార్తరాస్త్రలకును నీవతగు విభుండ(వు)

ఎలుమీలోకమెల్ల నీకేల రాధ కొదుకితండను తక్కువ కొడుకు6 గుజ్జి (ఉద్యో 17-59) "భాషాపరమైన లంకె _

తిక్కన ఈ పద్యంలో కుంతి వాక్యాలను చరణాల విరుపుతో సంవదించని

విధంగా రాశాడు విషయంలోకైతే సూటిగానే వచ్చింది గాని ఆమె మనస్సు చిర కాల పుత్ర వియోగంవల్ల వ్యాకులతను పొంది ఉంది. ఆ విషయాన్ని సూటిగా చెప్పే ఆర్టవం ఆమెలో లేదు ఆమె మాటలుగా తిక్కన రాసిన ఈ పద్యంలోని వాక్యాలన్నీ వ్యవహార వాక్యపద్దతిలో గాక వదక్రగతిని పొంది ఉన్నాయి. ఇందులో 11 వాక్యాలుండగా రెండు సంబుద్దులు ఒక్క విధ్యర్థకం 3 సామాన్య వాక్యాలు తక్కిన 5 సంక్లిష్ట వాక్యాలు ఉన్న మూడు సామాన్య వాక్యాలు గూడా నిర్మాణపరంగా సంక్తిష్టమైనవే ఈ విధంగా నిర్మాణపరంగా ఈ వాక్యాలలో సంక్లిష్ణతా, వక్రగతీ చోటుచేసుకున్నె ఛందఃపరంగా కూడా వాక్యలయ పద్యలయతో సంవదించక పోవటంతో ఈ పద్యాన్ని పరించటం కూడా సులభంకాదు ఈ కింది వివరణ ఈ పద్యంలోని వాక్యాల సంక్షిష్టత/సంక్మీర్ణతను ప్రదర్శిస్తుంది వొక్సం 1 * వినుమూ. ఇది శ్రోత దృష్టిని "ఆకర్షించటానికి సాధారణ వ్యవ హారంలో ప్రయోగించే వాక్యం నిజానికి కర్టుని దృష్టిని ఆకర్షించటానికి కుంతి ఎటువంటి (ప్రయత్నమూ చెయ్యవలసిన పనిలేదు కర్టుడు ఆమెను చూశాడు రాక రాక తనవద్దకు వచ్చిన రాజమాత ఆమె అతడు ' సంభ్రమ వినయంబులతో” నమస్కరిస్తున్నాడు కనుక కుంతి వినుము అనవలసిన పనిలేదు ఇది కేవలర ఆమె సంభాషణ కోసం మాటలను కూడదీసుకోటానికి చేసే ప్రయత్నంలో వెలువడిన ఊతపదం మాతమే

50 ఆంధ్ర మహాభారత లీ పరిశీలనం వాక్టుం విం

ఇది [క్రియారహిత వాక్యం; సంక్లిష్ట వాక్యం

కైకా నూ

నీవు సూతాన్వయంబున పుట్టుట" అన్న నామబంధం ఉద్దేశ్యం ($25606) “బొంకు అన్న నామం విధేయం (01661200 ఉద్దేశ్యమైన నామబంధం నీవు సూతాన్థయంబున పుట్టితివి అన్న వాక్యం నామ్మీకృతం కాగా ఎర్పడ్లది ఆందువల్ల ఇది సర్జొష్ట వాక్యం క కా వాక్టుం ౨.

భాస్కరుని రావంచితి ఇంట

ఇందులోని “కన్నియనాదు._ రావించితి అన్న విధేయంలో నిర్మాణపరమైన సంక్షిష్ణక ఉంది 'మా కుంతిభోజుని ఇల్లు కన్నియనాడు అనే నామ బంధాలు దీనికి కారణం | నాక్టుం న.

డీవనార్తుం 1 దవవార్వ్యం ౨ సంప్రతిన్‌ నొక్తు అతడు శ్రా వచ్చి ఖీ వ్‌ ఛి ఒసంగగ। జన్మించినాడవు

ఉవవాక్టుం (62450) ! * ఇది రెండు వాక్యాలు వేరి ఎర్సడింది

సంభాషణల నిర్వహణ వ్‌కే () అతడు వచ్చెను (10 అతడు సంప్రీతిన్‌ (నిన్ను) ఒసగెను ఇ | ౩ అతదువచ్చి రణ క్‌ ను అతదు సంప్రీతి నొనగంగ సంతి నొసగంగ ఉవవాక్ప్రుం (01856 2 * నీవు నొకు జన్మించినాడవు ఇ నాకు జన్మించినాడవు ఇందులోని అతడు" అనే సర్వనామం పూర్వసూచి (2౧208012) అయి ముందటి వాక్యంలోని భాస్కరుని సూచిస్తున్నది వాక్ట్యం 5 రె ళ్‌ ర్‌] ణి పాండుఛఫందనుండవు | కావునన్‌-వ (నీవు) | ధర్మ స్రీతిన్‌ ఛీ ఆగుదువు ఈ వాక్యంలో కావునన్‌ (పూర్వసూచ్రి ముందటి (నాల్లవ) వాక్యంలోని మొత్తం విషయాన్ని సూచిస్తున్నది ఈ వాక్యానికి కర్త “నీవు ప్రయోగించబడకేదు వాక్తుం€ న్‌! లై ఇతరులన్‌ " ళు ఎటేని” చా | | వీవు కావ్‌ ఇందులోని అట్టి పూర్వసూచి ఇది పూర్వ వాక్యంలోని పొండునందనుడవు ను సూచిస్తుంది నీవు ఇతరులను కొలిచెదవు ఆ వ ఇత్యాల కలయిక క్‌ శ గ్‌ డ్‌ ఫా వ. వల్లి ఎర్హడ్తది ఈ సంక్త్‌స్ట వాక్యం టక వ వాక్చుం 2 సంబుద్ధి గ న్‌ స ఇ 6 “ ర ఎ. కసిన సంజోభ్నీట సర్పిడోన ఇది సాభిప్రాయంగా చేసిన సంజోధన శ్రైచుయాటను అన తాత ఎర్పడిన చొరవ చేత ఇట్లా అనగలిగింది కుంతి ట్‌గ్రగ్ర0 0%.

వ్‌2 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం వాక్ట్రృం త్‌వ ధర్మతనయాదులు ఎ ఐన (| ధార్తరాష్ట్రలకు తగు నీవ నీ -౨-తమ్ములకు నీ || విభుండవ్ప ను కా

ధర్మతనయాదులైన నీ తమ్ములు" అన్న నామబంధం 'ధర్మతనయాదులు నీత మ్ములు అన్నవాక్యం నుంచి ఎర్పడింది

నీ తమ్ములకును ధార్తరాస్త్రులకును తగు నిభుండనవు అనేది నీ తమ్ములకు తగు విభుండవు” *ధార్తరాష్త్రలకు తగు విభుండవు' అన్న వాక్యాలు కలిసి ఎర్పడిన సంయుక్త వాక్యం వాక్ట్రం 89“ _ వ. టా

శ (౨ | [లయం అ్య్‌-౨ఎలమా,

ఈ వాక్యంలో నీవు అన్న కర్త ప్రయుక్తం కాలేదు. ఎంతో సాఫీగా సాగిన సామాన్య వాక్యం ఎలుము అన్న క్రియ వాక్యం మొదట ప్రయోగించటం ప్రాధాన్య వివక్ష వల్లనే. పైగా ఈ పదం ఛందఃసరంగా కూడా చరణం మొదట ప్రయో గించబడి ఊనిక ($0653)ను పొందుతున్నది (ఛందఃపరంగా ఊనిక పొందుతున్న పదాల గురించి 41లో వివరించబడుతుంది)

ఈ వాక్యం వచ్చేసరికి కుంతి తనను తాను బాగా కూడదీసుకున్నది అందువ ల్లనే ఈ వాక్యం చాలా సూటిగానూ కుంతికి ముందటి తొట్రుపాటు లేకపోవటం వల్ల వాక్యం నిర్మాణపరంగా క్షిష్ణత లేకుండాను. వెలువడింది వాక్టుం 402

తండు --3| + ఆను [త్తు తక్కువ య ఏల

సంభాషణల నిర్వహణ వ! ఇప్పటికి రాధకొడుకు” అన్న ప్రస్తావన తేగలిగింది. ఇంతసేపు మాట్లాడటంతో

ఆమెకు పుత్రవాత్సల్య ప్రకటనకు కావలసిన చొరవ ఎర్పడింది; నిర్భీతి ఎర్పడింది.

ఆయినా రాధకొడుకు అన్న పదబంధాన్ని ప్రయోగించటానికి కావలసిన గుండెది

టవు సంపాదించుకోటానికి నీకేల అన్న పదబంధాన్ని ముందుకు తీసుకురావటం

జరిగింది. సంక్లిష్ట వాక్యమే అయినా నిర్మాణపరంగా సంక్తిష్ణత లేదు.

నాక్టుం / = సంబుద్ధి.

ఈ విధంగా కర్టుడు నమస్కరిస్తూ చెప్పిన గోత్ర నామాలలోని నోత్రప్రసక్తితో ప్రారంభమైన ఆమె మాటలలో ఇంత సేపటికిగాని రాధేయనాముం' గురించిన ప్రస్తా వన రావటానికి వీలులేకపోయింది. ఈ మాట చెప్పటానికీ 'కొడుకుంగుజ్జ అని తల్లిగా అత్యంత [ప్రియమైన సంబోధన చెయ్యటానికే ఆమె ఇంతసేపు ఇన్నిమాట అతో పూర్వరంగాన్ని సిద్ధంచేసింది

మొత్తంమీద ఈ పద్యంలోని వాక్యాలలో నిర్మాణ పరంగానూ అన్వయపరం గానూ సంక్షీర్భత, సంక్షిష్ణత అధికంగా ఉంది సూటిగా విషయంలోకి వచ్చినా సూటిగా మాట్టాడగలిగిన అర్జనం. కుంతిలో లేదు. అమె రాజమాతగా ఆజ్ఞా పించగల స్టితిలో లేదు. మాతగా అనునయించగల సితిలోనూ లేదు. తడబాటు తొట్రుపాటు బేలతనం కారణంగా సూటిగా మాట్టాడలేకపోయింది అందువల్లనే ఈ వా న్‌

క్య నిర్మాణంలోని సంక్తిష్టతా వకగతీ

తిక్కన ఈ పద్యంలో కుంతి మాటలలోని ప్రాణప్రదమైన వాటిని 'ఛందఃపరంగా కూడా పద్యలయలో ముఖ్యమైన స్థానంలో ప్రయోగించి వాటికి (ప్రాధాన్యాన్ని కల్పించాడు ఈ విధంగా పదాలు (ప్రాధాన్యాన్ని పొంది అని అందించే అర్థానికి గూడా (ప్రాధాన్యాన్ని కలిగిస్తున్నై

ఇది. సీసపద్యం సీసపద్య పాదంలోని (ప్రతిపాదం రెండు దళాలుగా విభక్తం అవుతుంది (అందువల్లనే సీసపద్యంలో ఒక్కొక్క పాదానికి రెండేసి యతులు) ఈ పద్యం ప్రతి చరణంలోనూ రెండవ దళంలోని మొదటి పదం/పదబంధం అర్హప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఛందఃపరంగా ఈ పదాలు/పదబంధాలు ఊనికను

ల్‌ సంతరించుకుంటై ఈ కారణంగా (3%) పొంది పద్య పరనంలో ప్రాధాన్యాన్ని సంతరిం పై ఆ పదాల/పదబంధాల అర్ధాన్ని ఆవి ఆతిశయింపజేస్తున్నై

ఈ పద్యంలో కుంతి చెప్పిన విషయంలో ప్రముఖమైన అంశాలు ఈ క్రింది

వాక్యాలవల్ల వ్యక్తం అవుతున్న (0) సూతాన్వయంబున నీవు పుట్టుట బొంకు

క్‌ ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం (1) (నీవు) జన్మించినాడవు నాకు (12) అట్టి నీ వితరుల క్రైల్తువవేటికిం ఈ వాక్యాలలో (క్రీగీటుతో సూచించిన పదాలు అర్హపరంగా మరింత ముఖ్యమైనవి ఈ పదాలను తిక్కన 1,3,4 చరణాలలోని రెండవదళాల మొదట ప్రయోగించి పద్యపు నడకలో వీటికి ప్రత్యేకమైన ఊనికను కల్పించి వీటి ప్రాధాన్యాన్ని అతిశయింపజేశాడు ఎత్తుగీతిలో కూడా ఆర్థప్రాధాన్యం గల పదాలను యతిస్థానంలో ప్రయోగించి వాటి అర్ధప్రాధాన్యాన్ని ఛందఃపరంగా అతిశయింపజేశాడు అవి ఈ క్రింద ఇవ్వబడ్జె ధర్మతనయాదులైన నీ తమ్ము లకును ధార్తరాష్ట్రలకును నీవ తగు విభుండగ్రు,); ఎలు మీలోకమెల్లి నీకు వీల రాధ కొడుకితండను తక్కువ) కొదుకు గుజ్జు" (ఉద్యో 1-59) “ధర్మరాజాదులు నీ తమ్ములు" అనటంలో తమ్ములు అన్న పదంమీది ఊనిక అవస రమౌతుంది ఆ పదాన్ని యతిస్టానంలో ప్రయోగించి ఆ ఊనికను కల్పించాడు అదేవిధంగా తక్కిన పదాల (ప్రాధాన్యాన్ని కూడా. గుర్తించవచ్చు 2.2.3. కర్టుని మూటలు కుంతి ఈ విధంగా చెప్పటంతో సూర్యబింబంలోనించి ఈ మాటలు నిజమని నీవట్లే చేయటం సుంచిది అని కర్దునికి వినవచ్చింది అయినప్పటికీ ఆతడు తిరుగంచడని మనంబుతో ధీరవృత్తోతో తల్లితో నీ మాట తధ్యమగునయైన నొక్కటి "సిప్పెద నవధరింపు 'ము అని ఈవిధంగా అన్నాడు: తన మనస్సును పీడిస్తున్న క్షత్రియభావనోను వ్యక్తంచేసే మాటతోనే మొదలు పెట్టాడు క్షత్రియ సంస్కారమునకు. బాత్త్రముగొ వీవు నన్ను6 బాటింప విహా ముత్త్వ - సలములకు వీకేం బుత్తుుండనని వచ్చుటింకల బొసంగునె చెప్పుమూ (ఉద్యో 62) ఈ పద్యంలో రెండు వాక్యాలున్నై మొదటిది సామాన్య వాక్యం; రెండవది సంయుక్త వాక్యం ఈ రెండూ నిర్మాణపరమైన సంక్షిష్ణత లేకుండా సూటిగా సాగిన వాక్యాలు కర్ణుని తిరుగబడని మనంబునకు ధీరవృత్తిక్‌ అద్దంపడుతున్న వాక్యాలు ఆమె తన తల్లి అని అతడెరుగును అయినా ఆ బంధానికి లోనుకాకపోవటానికి “తిరుగబడని' మనస్సు, ఎంతో అవసరం వాటిని కర్టుని మాటలలో చక్కగా ప్రతి బించింపడేశాడు తిక్కన ఆమెతో కర్జుడాడిన మాటలను తొమ్మిది గద్యపద్యాలలో చెప్పినప్పటికీ ఒక్కపారి కూడా ఆమెను తల్లిగా సంభావించి చేసే సంబోధనలు -. తల్లి, జనని వంటివి రాజమాతగా మన్నించి చేసే సంబోధనలు - *దేవి,

సంభాషణల నిర్వహణ న్‌్‌ “మహారాజ్టీ వంటివి చేయలేదు ఈ పద్యంలోని (క్షత్త్రియ సంస్కారమునకు) వాక్యాలు : () క్షతియ సంస్కారమునకు పొత్రముగా నీవు నన్ను బాటింపవు. (1) ఇహాముత్తం ఫలములకు నీకేను బుత్తుడనని వచ్చుటింక పొసగునె! చెపునూ. ఈ మాటలను కర్టుడు క్షత్రియ సహజమైన కారిన్యంతోనూ, విధి నిర్వహణ పరత న్‌ గ్‌ | ప తతో కూడిన తిరుగబడని మనస్సు'తోనూ ధీరవృత్తితోనూ నిష్కర్షగా అన్నాడు. అర్థపరంగా ఈ వాక్యాలలోని కారిన్యాన్ని _ అతని మనస్సుపొంది ఉన్న ఒత్తిడిని ఈ పద్యంలోని సంయుక్తాక్షర ప్రాస (త్త్ర) చే సూచించాడు తిక్కన తరువాతి వచనంలోనూ ఆ తరువాతి పద్యాలలోనూ కర్ణుని మాటలలో ఇదే విధమైన కారిన్యాన్ని ప్రదర్శింప జేశాడు. ఈ సందర్భంలో కర్షుడు “తలి కాబట్టి మెత్తగా చెప్పనా. మాటల వేడి వడగాలి వలె వీస్తూనే ఉంది” అంటున్నారు మరుపూరు కోదండరామిరెడ్డిగారు. (కోదండరామిరెడ్డి - - 160) కాని ఆ మెత్తదనం ఎటువంటిదో వారు వివరించలేదు ఈ పద్యాలలోని కొన్ని భాషాపరమైన విశేషాలు : విజయు విక్రమంబు విఖ్యాతమై యుండ నేను గుంతి కొడుక భానుజుండ ననుచు నతనిం జేర నరీగిన నతనికి వెజిచి పోయెననరె వేయునేల (ఉద్యో 1-64) అన్న ఆటవెలది పద్యం మొదటి పాదంలో యతివద్ద విశ్రాంతి ని పాటించి విఖ్యాత మైయురిడ అన్న పదబంధాన్ని రెండు తగణాలలో గుల ౪౮ ) ప్రయోగించాడు. ఈ విధంగా ఛందస్సు ప్రకారం అధిక సంఖ్యలో గురువులను ప్రయోగించి దీర్దోచ్చారణ కలిగేలా. చేశాడు ఇట్లా చేయటం వల్ల విజయుని విక్రమం ఎంతో విఖ్యాతమైనది అన్న కర్జుని అభిప్రాయాన్ని శబ్దపరంగా చెప్పించాడు. ఇక్కడ ఆట వెలది పద్యలక్షణాన్ని ఒకసారి పరిశీలిస్తే ఇందులోని విలక్షణత తేటపడుతుంది ఆటవెలది 1 3౩ చరణాలలో మొదటి మూడు గణాలు తక్కువ మాత్రలు గల సూర్యగణాలచేత చివరి రెండు గణాలు ఎక్కువ మాత్రలు గల ఇంద్రగణాలచేత ఏర్పడతై. ఇంద్రగణాలలో ఎక్కువ గురువులు వచ్చేటట్లు పద్యాన్ని రచిస్వ ఆ భాగంలో పద్యపు వేగం పెరుగుతుంది ఇక్కడ కర్జుడు అర్జునుళ్లో విజయుడు" అని వ్యవహరించటం కూడా గమనించదగినదే.

క్‌ధ్‌ ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఆ తరువాతి కందాన్ని కడి౦ది పగణ వేందెప్పగం గడవంగా నీందం దలయ కౌరవ నాధుం జెడుగాక యంచు విత్తటీ విడువందగునె యతని వరన వెలసిన వాండన్‌ (ఉద్యో 17-65) “కడిది పగణీ అని ఆరు లఘువులతో ప్రారంభించి “విడువ దగునె యతని వలన వెలసిన వొడన్‌” అని 21 లఘువులను చివర ప్రయోగించి కర్టుని నిర్భయం యొక్క స్టీరత్వాన్ని, కారిన్యాన్ని తెలియజేశాడు ఈ కారిన్యానికి డకారప్రాస కూడా తోడ్చ దుతున్నది. (డకారాన్ని గురించిన కొంత చర్చ 2.32.1లో చూడవచ్చు) 2.2.4. ధర్మరాజు మాటలు -గకృమ్లుళ్లి రాయబారానికి పంపేముందు పాండవులకూ, కృష్ణుడికీ సుద్తిర్హమైన సంభాషణ జరిగింది. మర్నాడు ఉదయం కృష్ణుడి ప్రయాణం, రధం బయక్టేరుతూ ఉండగా ధర్మరాజు కృష్ణుడి దగ్గరికి వచ్చి అన్న మాటలు మనస్సును తాకుతూ పరిత/శోత కన్నులు చెమర్చేలా రచించాడు తిక్కన ఇక్కడ ధర్మరాజు తన ళల్లిని జ్ఞాపకం చేసుకొని ఆమెకు నమస్కారం తెలిపి అమెను ఊరడించమని అన్నమా టలు నాలుగు పద్యాలలో వ్రాశాడు ఈ పద్యాలలో వక్త చిత్తవృత్తిని వాక్యాలలో ఎట్టా వ్యక్తం చేశాడో పరిశీలించదగినది. ఆ పద్యాలు ఇని : 2.241. “వచ్చె జనారనుండు....” నా వచ్చె జనార్హనుండు - అనిన వార్తకు బ్రాణము మేని కంతకున్‌ వచ్చిన సేదందేజుం గురువంశ పవిత్ర చరిత గొంతి వీ వచ్చటికే[ పాండవుల యందజమాలని చెప్పి (మొక్కుచున్‌ బ్రుచ్చియ కౌయిలించుకొని కుందిన చిత్తము నొప్పిదీర్సుమీ (ఉద్యో 11-134) ఈ పద్యాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించాడు తిక్కన ; విషయపరంగానూ, వాక్య విభజనపరంగానూ. తల్లిని స్మరించుకోటం ఒక భాగం; ఆమెను వెళ్ళి చూడవలసి నది అనటం రెండవ భాగం మొదటి భాగాన్ని రెందు చరణాలలోనూ రెండవ భాగాన్ని రెండు చరణాల్లోనూ నివరించి పద్యాన్ని గూడా సమవిభక్తం చేశాడు ఒక్కొక్క భాగాన్ని ఒక్కొక్క వాక్యంతో నిర్వహించాడు ఈ విధంగా విషయసరం గానూ విధానపరంగానూ ఈ పద్యం రెండు సమాన భాగాలుగా విభజించబడింది ఇట్టా విభజించబడిన ఈ పద్యం _సరనంలో సమతౌల్యాన్ని పొంది చెప్పబోయే విషయాల పట్ట సరిత/(శ్రోతకు సౌముఖ్యాన్ని కలిగిస్తున్నది ధర్మజుడు కృష్ణుని సాగనంపుతూ అక్కడి ఆత్మీయులకు ' ప్రణామాది విధులు నడపు"మని (ఉద్యో. -139) చెప్పన్న సందర్భమది. మొదటిసారిగా అతడికి

సంభాషణల నిర్వహణ భ్‌ తల్లి గుర్తుకు వచ్చింది. తల్లి జ్జాసకం నల్లి మనస్సు ప్రసన్నమైంది. ప! మనస్సు కొద్ది క్షణాలలోనే ఆమె తమగురించి పడుతున్న కష్టాలను తలచుకుని కలతకు గురికాబోతున్నది అది సహజమే! ఆ కలతకు ముందరి దశగా అతని మనస్సు పాందిన ప్రసన్నతను ఈ పద్య నిర్మాణం ద్వారా కూడా ప్రదర్శిస్తున్నాడు తిక్కన. ఇప్పుడు. ఈ ప్రసన్నతను (ప్రదర్శించకపోతే తర్వాతి పద్యంలోని “కలత పరితలో కావలసినంతగా ఆవిష్కరించబడదు. అందునల్ల ఈ పద్యంలో విషయపరంగా వ్యక్తం అవుతున్న ధర్మజుని ప్రసన్న మనస్సును విధానపరంగా కూడా సమర్థించటం జరిగింది “వచ్చె జనార్హనుండనిన వార్తకు... 2 ప్రసొరచక్రం వాక్ష్యం శం ఇంతకు గొంతి అనిన క్ష వార్తకు వచ్చినన్‌ ఇది సంశ్లిష్ణ వాక్యం ఈ వాక్యంలోని మొదటి ద*ం “కుంతీన్మరణి అయితే పద్యంలో ఈ దళం వాక్యంలో రెండవ భాగంగా ప్రయోగించబడ్డది మనస్సంతా తల్లి జ్ఞాపకంతో నిండి ఉన్నప్పటికీ తల్లి స్మరణను వాక్యంలో చివర ప్రయోగించటంలోనూ కురువంశ పవిత్ర చరిత్ర అన్న ద్వీర్ణమైన విశేషణంతో ప్రయోగించటంలోనూ ఒక విశేషం ఉంది “వచ్చాడు కృష్ణుడు అన్న వార్త వివి ప్రాణం మేనికంతకూ రాగా పేదతేరు తుంది కుంతి ఇంత దీర్షమైన వాక్యానికి కర్త “గొంత ప్రాణం *“స్పేని కంతకున్‌ రావటం పారకుని మనస్సును సూటిగా తాకే విషయం అటువంటి విషయానికి వాహిక అయిన ఈ వాక్యం యొక్క *కర్త'ను తెలుసుకోవాలనే ఉత్కంర పారకుడికి " కలుగుతుంది ఆ ఉత్కంరను పోషించటానికే 'గొంతి ని వాక్యం చివర ప్రయోగిం చటం అదికూడా వాక్యంలోని క్రియ పూర్తి అయిన తర్వాత " అంకే వాక్యంలో కర్త తప్ప రావలసిన అన్ని అంగాలు వచ్చిన తర్వాత " ఇక కర్తయే రాబోతున్నది అని ఎదురుచూస్తున్న సమయంలో సూటిగా “కర్ష'నే చెప్పకుండా “కురువంశ పవిత్ర చరిత్ర అన్న విశేషణంతో ఆ ఉత్కంఠకు మరింత పోషూూ కలిగించటం. పవిత్ర చరిత్ర లోని వర్ణక్రమ పునరుక్తితో ఆ పదబంధాన్ని మరింత మనస్సుక్యహత్తుకునేలా

58 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం చెయ్యటం ఇదీ ఈ వాక్యంలోని విశేషం వచ్చె జనార్హనుండు అన్నది వార్త. జనార్దనుడు (ప్రధానంకాదు; జనార్రనుడు రావటం ప్రధానం. అందువల్ల ఆది వార్త కాబట్టే “జనార్హనుడు వచ్చెను అన్న వ్యవహార వాక్యాన్ని వాక్య వక్రతకు గురిచేసి వచ్చె జనార్దనుండు” ఆని చెప్పటం ఆ వార్త విని [ప్రాణము మేనికంతకున్‌ ' వస్తుంది కుంతికి అంకే నూతన

చైతన్యం వస్తుందన్నమాట దీన్ని శబ్దపరంగా వ్యజింపచేయటం కోసం

“లాలా ప్రాణము మేనికంతకున్‌

వవ్చిన అని “వచ్చిన అన్న శబ్దాన్ని తర్వాతి చరణం మొదటికి వచ్చేలా ప్రయోగించటం ఈ విధంగా “వచ్చిన” అన్న రూపంలోని ద్విరుక్త చకారం వల్ల సిద్దమైన “నొక్కు ను ఛందః పరంగా అతిశయింసజేయటం అంతేకాకుండా పద్యలయతో సంవదించే విధంగా వాక్యాన్ని విరిచి వాక్యానికి సాధారణ వ్యవహారంలో కంక విలక్షణమైన “ప్రాణాన్ని! సమకార్చటం అటువంటి పరిస్థితిలో ఆమె ేర్దదేజుతుంది. ఇక్కడ “సేదదేజు అన్న పదంలోని (ఇంతవరకూ ఈ వాక్యంలో ప్రయోగించిన ద్విత్వ సంయుక్త హల్వర్థ ప్రయోగం లేకుండా) సులభోచ్చారణకు అనువైన వర్ణసంయోజనను. గుర్తిం చాలి సేదదేజు అన్న పదాలలోని హల్వర్థాలన్నీ నాలుకకొన కరణంగా గల దంత్య దంతమూలీయాలే కనుక ఇవి నాలుకను ముందు వెనుకలకు ఎక్కువగా కదల్బన లసిన పనిగాని నాలుకను మడత వేయాల్సిన పనిగాని లేని ధ్వనులు అందువల్ల సులభోచ్చారణ సేదదేజున్‌ అన్న క్రియతో అంతమౌతున్న ఈ వాక్యం నిశ్చయాన్ని తెలిపేది కావటం వల్లా పద్యంలో ఈ వాక్యం గొాంతి అన్న మాటలోని ('హస్వా చ్చుతో అంతం కావటం వల్లా సమస్థాయి కాకువుతో ఉచ్చరించదగినదిగా ఉండి, ధర్మరాజుకు మూతృస్మరణవేత ఎర్పడిన ప్రసన్న చిత్తవృత్తిని వ్యక్తం చేస్తున్నది ఈ వ జనా, (= ౨౨ వి ప అ వన దనన వైపారవక్ర

జె (అచ్చట వా గ

యే

శ్‌ పాండపుళ

? ని ఫ్‌ గేంయకావి నాఫ్సీన్‌ 'ముక్కుచున్‌

సంభాషణల నిర్వహణ వ్‌!

ఈ వాక్యం కూడా సంక్లిష్ట వాక్యమే పై ప్రసార చక్రంలో చూపినట్టుగా అన్వయ కారిన్యంగాని, వక్రగతి గాని లేకుండా నడిచిన వాక్యం; ఆచ్చపు వ్యవహార వాక్యం ఈ వాక్యంలో ధర్మరాజు కృష్ణునికి అప్పగించిన బాధ్యత చిన్నదే: అది కుంతికి తమ మాటగా చెప్పి నమస్కరించటం ఇందులో కృష్ణుడు చేయవలసిన పెద్ద పనేమీ లేదు కాని దీనినల్ల కుంతికి కలిగే ఊరట గొప్పది తద్ద్వారా ధర్మరాజాదులకు కలిగే సంతృప్తి గొప్పది ఈ విధంగా కృష్ణుడు చేయవలసిన పని ఛిన్నదైనా పాండవుల పరంగా ఆది చాలా గొప్పపని అందువల్లనే ధర్మరాజు ఈ వాక్యాన్ని (కృష్ణుడు చేయవలసిన ఈ పనిని) ఐదు (క్రియలలో చెప్పాడు “అచ్చటికి నీగి, పాండవుల యందజ మాజని చెప్పు, (మొక్కుచున్‌ గ్రుచ్చియ కౌగిలించుకొని కుందిన చిత్తము నొప్పి తీర్పుమీ* దీనినిబట్టి కృష్ణుడు ఈ పని చేసిపెడితే తమకు ఎంతో "పెద్ద పనిని చేసిపెట్టినప్లే అని ధర్మరాజు భావన

ఈ వాక్యంలో [గ్రుచ్చియి అన్న పదం ఎంతో ముఖ్యమైనది *గుచ్చియ కౌగిలించుకొని అనటంలో ధర్మరాజు ఎంతో హృదయ స్పర్శిగా_ చెప్పన్నాడు. సుమారు పదమూడు సంవత్సరాల ఎడబాటు కారణంగా, మామూలు కొగిలింత వల్ల ఆ చల్లికీ తనివి తీరదు ఈ కుమారులకూ తనివి తీరదు కృష్ణుని కౌగిలింతతో ఆ తల్లికి పుత్ర పరిష్వంగ స్ఫూర్తి కలిగించాలని ధర్మరాజు కోరిక. కృష్ణుడు తమవాదు, తమ హితుడు స్నేహితుడు బంధువు ఈరోజు తమ దూతగా తను క్షేమవార్తను తీసుకొని వెళ్తున్నాడు కనుక తమ మాటగా నమస్కరిం “టంవల్ల ఆ తల్లి మనసు ఊరట పొందుతుందనేది స్పష్టమే. కాని ఆమెది. కుందిన చిత్తం ఆ ' చిత్తము నొప్పి” తీర్చటానికి కృష్ణుని కౌగిలింత తోడ్పడుతుందని ధర్మరాజు భావన. కృష్ణుని కౌగిలింతలో ఆ ళల్లి పుత్రస్పర్శ సుఖాన్ని అనుభవించాలి ఆ విధంగా ఆ కౌగిలిం తకు ఆంత (ప్రాముఖ్యముంది. అంతటి (ప్రాముఖ్యం గల కౌగిలించు అన్న (క్రియకు విశేషణంగా గ్రుచ్చియ అన్న పదం ప్రయోగించబడింది ఆంకే ఆ ప్రాముఖ్యాన్ని మరింత విశేషించి చెప్పే పదమన్నమాట! అంతేకాకుండా ధర్మరాజు హృదయంలో నుండి. వెలువడిన మాతృభక్తి యొక్క సాంద్రతను తెలిపే విధంగా కూడా ఈ పదం (గ్రుచ్చియ”) వెలువడింది (ఇందులోని ద్విత్వచకారాన్ని గుర్తించాలి)

ఇది ఈ పదం యొక్క అర్ధ ప్రాధాన్యం దీనికి (ఈ అర్ధ ప్రాధాన్యావిక్రి ఈ పదంలోని అవధారణ _ ప్రత్యయం (-అ) వ్యాకరణపరంగా ఒక గుర్తింపును కలుగజేసింది దానిని ఈ పదంలోని ద్విత్వచకారం - ఒత్తిపలకవల సినది కావటంవల్ల

• శబ్దపరంగా సమర్ధిస్తున్నది. దీనిక్రితోడు, ఈ పదాన్ని ప్రాస స్థానంలో (చరణం మొదట) ప్రయోగించటం వలన దీనికి ఛందః పరమైన ప్రాధాన్యం కూడా ఎర్బడింది

60 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం 2.2.4.2. *“అడవికినేంసంవాండు..”

ఈ విధంగా తల్లిని స్మరించుకొని, ఆమెకు తమ ప్రణామాలు తెలసమని చెప్పు న్నంతలోనే ఆమె తమకోసం పడుతున్న కష్టాలు జ్ఞప్తికి వచ్చినై. మనసు కలతకు గురిఆయింది. ఆ స్టీతిలో ధర్మజుని నోట వెలువడిన మాటలను తిక్కన ఈ పద్యంలో (వాశాడు:

అడవికి నేలునాండు మము నంపంగ నెంతయు దవ వచ్చిన

ప్పుడు దనమోము దైన్యమునం బొందెడు నశ్రులంజూలీ చూచియ

ట్లొడయిడి డించి పోవలసె నుమ్మరికమ్మున గొంతి యింతకున్‌

బడుగయి పాలలోయడిన బల్లివిధంబున నుండకుండునే (ఉద్యో 10-135)

ఈ పద్యంలో రెండు వాక్యాలున్నె. ఇవి రెండూ వ్యవహార నాక్యక్రమంలోనే సాగివై. ం = వాక్సుం 1 2 “అడవికి నేంగునాండు మము నంఎంగ నెంతయు

| దవ్వు వచ్చినప్పుడు ... .... ఉమ్మలికమ్మున.” వాక్యం 2: గొంతి యింతకున్‌ . ఉండకుండునే.” “అడవికి వేయు వాండు : ప్రసారచక్రం వాక్షృం శే * పూర్వసూపి జ ్నా గ " అడ్డవికిన్‌ ఆంపగన్‌, న క దవ్వు వాందెడు ౮ వచ్చినప్పుడు ఆశశ్రులన్‌ క ఈ వాక్యంలో నిర్మాణపరమైన నంగ్తర్ణత ఎంతో ఉన్నప్పటికి అన్వయంలో ఉమ్మ లికమ్ముని అన్న ఒక్క -పదం తప్ప తక్కిన వాక్యం అంతా వ్యవహార వాక్య క్రమంలోనే సాగీంది/ఈ వాక్యానికి కర్త 'ఎము పద్యంలో ప్రయోగించబడలేదు. అది

సంభాషణల నిర్వహణ రే శ్రోత అయిన కృష్ణుడికి తెలిసినదే కనుక వదలినేయటం జరిగింది. “చూచిచూచి" అన్న పునరుక్తి చేత “చూడటం అన్న క్రియా వ్యాపారం నొక్కి చెప్పబడుతున్నది ఆమె పరిస్థితిని చూసి కూడా ఆ విధంగా వదిలేసిపోయామే అన్న ఆవేదన వ్యక్తం చేయటానికి ఇది తోడ్పడుతున్నది ఈ వాక్యంలో 'అట్లు' అనే పూర్వసూచి (జ20%012) ఎంతో అర్జాన్ని సూచిస్తున్నది పూర్వ కధాంశం ఆధారంగా చెప్పవల సిన అర్ధం ఇది. అట్లు అంటే ఎట్లో పూర్వం ఎక్కడా చెప్పబడలేదు. కాని ఇది “పాండవులు తల్లిని వదిలి అడవుల కేగినప్పుడు ఆమెను ఎట్లా వదలి. వెళ్ళారో అట్లా' అన్న అర్భాన్నిస్తుంది ఇది ఈ వాక్యానికి శ్రోత అయిన కృష్ణుడికి తెలుసు. కనుక నివరించవలసిన పనిలేదు ఇది ధర్మరాజు పరంగా. ఇక కవి (తిక్కన) పరంగా ఈ పద్యానికి శ్రోత అయిన పారకుడికి అట్లు అంటే ఎట్లో చెప్పవలసిన పని ఉంది. కాని అది ఎక్కడా చెప్పలేదు అది పారకుని ఊహకు వదలి వేయబడింది తల్లిని వదలి పదమూజేండ్లు వనవాసానికి వెళ్ళే కొడుకులు ఆ తల్లిని ఎ స్థితిలో వదలి వెళ్తారో ఆ సితియే. 'అట్లుకు వ్యాఖ్యానం అవుతుంది 'ఇది మాటలతో చెప్పలేని స్థితి సుమాగ్‌ అన్న విశిష్టార్థాన్ని కూడా ఇది (అట్లు) వ్యంజింపదేస్తుంది అయినప్పటికీ ధర్మరాజు మనస్సు ఈ 'స్టేతి' ఎట్టిదో భావన చేయగలదు ఆ భావన మాటలలో వ్యక్తం చేయలేనిది కనుకనే “అట్లు అని ప్రయోగించటం అయినా ఆ భావన యొక్క ఒత్తిడి వల్ల ఆ స్థితిని పరోక్షంగా - అంక్రే కేవలం వాక్యార్థంచేతనే కాకుండా - వివరించే విధంగా ఈ పద్యం సాగింది ఇంతటి అర్ధ ప్రాధాన్యం గల ఈ పదాన్ని (అట్టు ) తిక్కన రెండవ చరణం చివరి అక్షరం నుంచె మొదలు పెట్టి మూడన చరణం మొదటి అక్షరానికి వ్యాపించేలాగా ( అ-ట్లు అని) ప్రయోగించి దీనికి పద్యపరనంలో ఛందఃేరంగా కూడా (ప్రాధాన్యాన్ని సంతరింపచేశాడు. ఈ పద్యంలో ఈ పదం సరీగ్గా మధ్యభాగంలో ప్రయోగించబడింది

అడవికి నేంగునాదు' అన్న స్మరణ ఇక్కడ ఎంతో ఉచితంగో ఉంది అప్పుడే తాము చివరిపారిగా తలిని మూసింది. కనుక ఇది తల్లిని గురించిన అత్యంత సమీపకాలానికి (13 సంవత్సరాలు!) చెందిన జ్ఞాపకం అదే ఆమెకు అత్యంత తీవ్రమైన కష్టాన్ని తెచ్చిపెట్టింది

అడవికి నేలప నాడు, నుము నంపగ నెంతయు దవ్వు నచ్చిన

ప్పుడు అని ఈ పద్యంలో *నుమునంపగ . వచ్చినప్పుడు అన్ను ఉపవాక్యాన్ని రెండవ చరణంలోనికి వ్యాపింపజేసి దీన్ని కొంత సొగదీసి చదవవలసిన విధంగా రచించాడు తిక్కన ఇక్కడ వచ్చినప్పుడు లోని వచ్చి" చరణం చివరికి రావటం వల్ల, ఇదికూడా ఒక అర్ధవంతమైన పదమే. (క్త్వార్ధకం) కావటం వల్ల ఈ ఉప వొక్యం *వచ్చి' తో అంతమౌతున్నది అన్న (భ్రమ కలుగుతుంది. కాని వచ్చినప్పుడు

62 ఆంగర్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం అన్నదాన్ని మొత్తంగా [గ్రహించాలి అనే స్పృహ కలగగానే పద్వపరనంలో దీన్ని కొంచెం సాగదీసి పరిస్తాం దీనికి తోడుగా ఇది రెండవ చరణంలోకి వ్యాపించి ఈ సాగదీయటాన్ని బలపరుస్తున్నది ఇదంతా పాండవులు అడవులకు వెళ్తూ ఉండగా వారినంపటానికి కుంతి “ఎంతయు దవ్వు వారితోపాటుగా వెళ్ళటాన్ని సూచిస్తున్నది ఎంతయూు' అన్న విశేషణం కూడా ఈ సాగదీసి పలకటానికి తగిన ఉచ్చారణను కలిగి ఉంది 2331లో *“ఇంత' గురిచి చెప్పిన వివరణ ఇక్కడ అన్వయించుకోవచ్చు ఈ పదాలలోని అనుస్వారం (న్‌) దంత్యానునాసికం, అజరుద్ధ ఉచ్చారణ కలిగి ఎంతసేపైనా దాన్ని సాగదీసి ఉచ్చరించే అవకాశాన్ని కలిగిస్తున్నది ఇందువల్లనే అంత ఇంత్క ఎంత అన్న పదాలకు గల అమితమైన అనే లక్ష్యార్ధాన్ని ఈ ఉచ్చారణ సద్రతి కూడా వ్యంజింపజేస్తుంది - మా. వచ్చినప్పుడు అన్న పదబంధంలోని కాలసూచకమైన అప్పుడు రెండన చరణం లోని ప్రాసస్టానంలో పడి ఈ పదానికి ఛందఃపరంగా ఊనిక కలుగుతున్నది తల్లిని చివరిసారిగా చూసిన సమయమది అప్పటి సంఘటననే ధర్మజుడు ఈ పద్యంలో జ్ఞాపకం చేసుకుంటున్నాడు ఈ విధంగా ఈ వాక్యంలోని రెండు ముఖ్యమైన పదాలను వన్చిన - స్పుడు; అ-ట్లు అన్న వాటిని చరణాల చివర విరిచి ప్రయోగించటం ఈ పద్యంలోని విశేషం “అడవికి వేంగు నాండు” : ప్రసారచక్రం వాక్తుం 2. ఇంతకు5! గొంకి పైన. -ఫవిధంబిన|--ప్యానమన అయి ర్త ఇది కూడా సంక్షీర్థ వాక్యమే. ఇందులో చక్కని లోకోక్తి ప్రయోగించబడింది. ఈ పద్యంలో వ్యక్తం అవుతున్న ధర్మరాజు పరితాపానికి ఈ లోకోక్తి చక్కని అభివ్యక్తిని కలిగిస్తున్నది *పాలలోబడిన బభ్లి విధంబున' అన్న వాక్యభాగంలోని “బల్లి యతిష్టానంలో వచ్చి ఛందఃసరంగా ఊనికను పొందింది ఇక్కడ కుంతి పాలలో బడిన '“బ్లి” బల్లి అల్ప్బప్రాణి కుంతి దైన్యాన్ని ఈ పదప్రయోగం సూచిస్తున్నది

సంభాషణల నిర్వహణ ళ3 “ఉంటుంది' అన్న అర్థంలో “ఉండకుందునే' అని సాగదీసి ప్రయోగించటంలోని అగ్రీకరణం ఈ సంభావనపట్ల ధర్మరాజు వ్యధను తెలుపుతున్నది.

ఈ విధంగా ఈ పద్యంలో ధర్మరాజు మనఃస్థితికి తగినట్టుగా పాఫీగా పాగిన వాక్యాలు ప్రయోగించబడినై కలత చెంది ఉన్న అతడి మనఃస్థితిని మొదటి వాక్యంలోని సంక్తీర్ణమైన నిర్మాణం, వచ్చినాప్పుడు అన్న పదబంధంలోని *సాగదీసి చదవవలసిన విధానం రెండవ వాక్యంలోని కుంతికి అల్పప్రాణియైన బల్లితో పోలిక వ్యక్తం చేస్తున్నై

_ తర్వాతి రెండు కంద పద్యాలలో పాత కష్టాలను గుర్తుకు తెచ్చుకొనటంతో ఈ పరీవేదన కొనసొగించబడింది

లక్కయిలు గొలినది మొద లక్కట మా శళ్లి మాకు నైనెవ్వగతో6

బెక్కిదుమల6 బడుచున్నది దిక్కెవ్వరు లేనియట్ల దీనత్వమునన్‌ (ఉద్యో 111-136)

తమ తల్లి కృష్ణుడికి పరాయిది కాదని సూచిస్తూ 'మీ మేనత్త నూటిడింపుము _అని చక్కగా వ్యవహారపు నుడికారంలో చెప్పి *“తానెప్పుడూ నీవె కలవృతనకు అంటూ ఉంటుంది అని అన్నాడు

ఎననుట గాంగ దుఃఖము. లైనవి దెగు సమయమటయ్యెనని వెప్పుము మీ

మేనత్త మాజడింపుము దానెప్పుడు నీవు గలవు తనకనుచుండున్‌ (ఉద్యో 102-137)

ఇన్ని మాటలు చెస్తేగాని తల్లి స్మరణ వల్ల కలిగిన కలత నించి ఊరట చెందలేక పోయాడు ధర్మరాజు

ఈ సందర్భంలో నాలుగు పద్యాలలో తల్లి స్మరణను వ్యక్తం చేయించి తిక్కన ఆమె స్టితిపట్ట ధర్మరాజు చెంది ఉన్న కలత ఎంతటిదో తెలియజేశాదు

వవ ణు 2.3. ఎజ్జన సంబాషణలు 2.3.1. “జతనంబు మిగుల

*జతనంబు మిగుల మాసములు దొమ్మిది యుద రంబునం గరము భరంబు శోడ

భరియించి పదపడి ప్రాణ సంశయ దశ నొంది పుత్తుునింగాంచు నొనరం దల్లి

2ళప్రములు యజ్ఞముల్‌ చానముల్‌ వ్రతములు దేవతా సజ్జన సేవనములు

గావించు. బుత్తు్రనింగామించి జనకుండు. శే(ఖ్ర)ట్టీరువుర పాటును సరియె తలంపం

*దనయుంగని తల్లిదంద్రులు దమకు నతందు. భక్తుండగుటకు ధర్మార్ధ సక్తుండగుట

కాసపదుదురు వినుమట్టి యాస సిద్ధి. బొంద6 జేయునతండ చువ్వె నందనుందు

(ఆరణ్య *₹-5)

రశ ఆంధ మహాభారత శైలీ పరిశీలనం

ధర్మరాజుకు మార్కండేయుడు తల్లిదండ్రులు పుత్రుని గురించి పడే (శమను వివరిస్తున్నసందర్భంలోవి ఈ పద్యంలో 6 వాక్యాలున్నాయి వాక్టుం శైవ

“జతనంబుమిగుల మాసములు తొమ్మిది ఉదరంబునంగరిము భరంబుతోడ భరియించి పదపడి ప్రాణ సంశయధశవొంది పుత్తునిన్‌ కాంచును ఒనరన్‌ తల్లో

ఇది ప్యుతుని కనటంలోని తల్లి *“పాటూను తెలిపేవాక్యం. ఇది పద్యంలోని మొదటి రెండు చరణాలలో వ్యాపించి ఉంది దీనిలో 'పుత్తుని గాంచును అన్నది. . ముఖ్యవాక్యం.

(1) జతనంబు మిగులన్‌

(1 మాసములు తొమ్మిది ఉదరంబునం కరము భరంబుతోడ భరియించి

(1) పదపడి ప్రాణ పంశయ దశనొంది

(10) పుత్తువి గాంచును ఒనరన్‌ తల్లి

అన్న నాలుగు ఉపవాక్వాలు (6223639) ఉన్నె.

గ మో తలి ఇ హూ (ర్మనంబ గోక్యూద్‌ గ్‌రము పద్యప ఒంది భరియుంచి పుత్రునిన్‌

ఈ వాక్యంలో *“పుత్తుండు" కర్మగా గల కాంచున్‌ అన్న క్రియాపదం లఘువైన (2016) నిర్మాణం కలదే; కాని దీన్ని రెండు క్రియావిశేషణ బంధాలు విశేషించి చెస్పన్నాయి.

సంభాషణల నిర్వహణ వే (అ) జతనంబు మిగులన్‌ తొమ్మిది మాసములు ఉదరంబునన్‌కరము భరంబుతోడ భరియించి (ఆ) పదపడి ప్రాణసంశయ దశన్‌ ఒంది ఈ మొత్తం కలిసి ఈ వాక్యం నిర్మాణపరంగా ఎంతో సంక్షీర్ధతను (60101 అంపి పొందిఉంది. అంకే.. !కాంచున్‌' అన్న [క్రియ రెందు అసమాపక క్రియలచేత విశేషించి చెప్పబడింది నిషయపరంగా (వాక్యార్థపరంగా) “పుత్రుని కాంచుటీ్‌ అన్న వ్యాపారం *జతనంబు మీగుల తొమ్మిది మాసములు ఉదరంబున కరము భరంయబు చోడ భరియించుటి అన్న వ్యాపారంతోనూ “పదపడి (ప్రాణసంశయదశ నొందుట అన్ను వ్యాపొరంతోనూ విశేషించి చెప్పబడింది నిజానికి ఉదరమున భరించుట “(ప్రాణసంశయదశనొాందుట అన్న (క్రియలు పుత్తుని గాంచుట అన్న ముఖ్య [క్రియా వ్యాపారంలోని అనాంతర వ్యాపారాలు దీన్ని బట్టి ఈ వాక్య నిర్మాణం నంగర్ధమై (60001లు ఉన్నజ్లు తల్లికి పుభుని గాంచుటి అన్న వ్యాపారం సంక్షిష్పమైనది అని భంగ్యంతరంగా సూచించినట్టు అయింది వౌక్టుం న త్రపములు యజ్ఞముల్‌ దానముల్‌ వ్రతములు దేవతా సజ్జన సేననములు కొవించున్‌ పుత్తు)ని కామించి జనకుడు ఇది ప్వుతుని కోరిన తండ్రి 'పాటును వివరించే వాక్యం. ఇది పద్యంలో ఒకటిన్నర చరణాలలో (3 4 చరణాలలో) వ్యాపించి ఉంది. అంకే తల్లి పాటును వివరించే వాక్యం కంటె చిన్నది ఇందులోని ముఖ్య వాక్యం. : తపములు యజ్ఞముల్‌ దానముల్‌ (వ్రతములు , దేవతా సజ్జన "సేవనములు.. గానించున్‌ దీనికి ఉపవాక్యం * పుత్రునింగామించి ముఖ్య వ్యాపారం కావించుటి దీనికి కర్మలు అనేకం వ్రయోగించబడ్డాయి ఈ [క్రియను పుత్రుని కామించి ఆవే ఉపవాక్యం విశేషించి చెస్పన్నది కొని తల్లి పాటును తెలిపే వాక్యంలో వలె “పుత్రుని కామించుటి తపములు యజ్ఞముల్‌ (వ్రతములు దేవతా సజ్జన "సేననములు గానించుట లోని అవాంతర వ్యాపారం కాదు అంటే 'పుత్రుని గాంచుటోవంటి సంక్లిష్ట వ్యాపారం కాదు కాని ఎట్టన (1) ఈ వాక్యంలోని ముఖ్య వాక్య భాగాన్ని సుద్సిర్ణంగానూ తల్లి పాటును తెల్పే వాక్యంలోని ముఖ్య వాక్యాన్ని వ్లుత్రుని కొంచును. అని చిన్నదిగానూ చెప్పాడు (2) తల్లి పాటును తెలిపే వాక్యంలో ఒకే కర్మను (పుత్రుని ) వాడి తండ్రి పొటును తెలిసే వాక్యంలో అనేక కర్మలను వాడాడు దీన్ని బట్టి లోకంలో సహజంగా “ఇరువురిపొటు సమం కాకపోగా - మీదు మిక్కిలి తల్లి పాటు అధికం కాగా - ఎజ్జన ఈ పద్యంలో తండ్రి పాటుకు ఆధిక్యాన్ని సమకూర్చాడు సాధారణంగా సామాజికుడు 'తల్లిపాటు"

66 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం అధికమైనది అని నమ్మటానికి నూత్రమే సిద్ధంగా ఉంటాడు ఈ విధంగా చెప్పటం వల్ల ఎజ్జన అతని మనఃస్థితి మీద తాత్కాలికంగా కొంత ప్రభావాన్ని కలిగించి తండ్రి పాము కూడా అధికమేనని అంగీకరించేలా చేయటానికి ప్రయత్నించాడు కాని అది లోకానుభవ విరుద్ధం కనుక చివరికి ఇట్లు ఇరువురి పాటును సరియె తలపన్‌' అన్న వాక్యంతో (పద్యంలోని మూడన వాక్యం) ఒక మధ్యేమార్గాన్ని ఆశ్రయిం చాడు. ఇక్కడ “తలపన్‌” అన్నది సార్ధకం ఇక్కడ ఈ విధంగా చెప్పవలసిరావటానికి కారణం. విషయపరంగా ఇది తల్లీ దండ్రుల సమప్రాధాన్యాన్ని, పుత్రుడు ఇద్దరినీ -సీవించవలసిన అవసరాన్ని చెప్పే సందర్భం కావటమే అట్టి “తనయుంగని తల్లి దండ్రులు దమకు నతండు భక్తుండగుటకు ధర్మార్ధ సక్తుడగుటకు ఆసపడుదురు.” అని నాల్గవ వాక్యంలో చెప్పాడు ఈ వాక్యంలోని “భక్తుడు” ధర్మార్ధసక్తుడు కూడా గుర్తించదగిన పదాలు తల్లి పాటు కారణంగా “భక్తి, తండ్రి 'పాటు" కారణంగా “ధర్మార్టసక్తతో సమర్ధనీయాలు ఐదవ వాక్యం “వినుము అన్న విధ్యర్థకం విషయ పరంగా దీనికి ప్రాధాన్యం లేదు. కాని, తరువాతి వాక్యంలోని విషయ ప్రాధాన్యాన్ని శోత (ధర్మరాజు) గుర్తిం చేలా చేయటం దీని ప్రయోజనం. కొడుకు అంకటే ఎవరో చెప్పే ఆరవవాక్యం పద్యం మొత్తానికి మకుటం వంటిది ఈ పద్యంలో రెండు విషయాలు చెప్పీ మొదటిదానితో రెండవది సరితూగాలనే ప్రతిపాదన చేయబడింది. అవి : తలిద। దుల ఆనీ (కక్షంద్రుం 'పాటుకారల్యంగ్గా, ) ॥ పది వ చేయది వాలీకి కుమారునిపై గల “ఆస్‌! " నే న వా కుమారుని నడవడిక ఈ అంశం ఎత్తు గీతి రెండవ చరణం నుంచి మొదలైంది ఈ మూడు చరణాలలోని ప్రాసయతి ఈ రెంటికీ నుధ్య ఉండదగిన సారూప్య స్థితిని సూచిస్తున్నది. 2.3.2. గృహిణి = కాశికుల సంభాషణ ఆరణ్య పర్వం సంచమాశ్వాసంలో మార్కండేయుడు ధర్మరాజుకు పతివ్రతా మాహాత్మా్యాన్ని చెప్పిన భాగంలోని గృహిణి-కౌశికుల సంభాషణను ఇక్కడ విశ్లేషించి ప్రదర్శించటం జరుగుతుంది యు లర్‌ కౌశికుడు అనే బ్రాహ్మణుడు వచ్చి భిక్షను కోరటం అదే సమయానికి ఆ గృహిణి భర్త ఆకలితో రావటం అప్పుడు ఆ గృహిణి కౌశికుని గురించి పట్లిం చుకోకుండా భర్తకు భోజనం సమకూర్చి సపర్యలు చేసిన మీదట కౌశికునికి భి ఇవ్వటానికి బయటికి రావటం ఈ సంభాషణకు పూర్వ అంశాలు యె

సంభాషణల నిర్వహణ రూ

“భిక్షను గొనుచుం జనుదెంచిన నమ్మగువం జూచి కౌశికుండు రోషరంజిత లోచనుండగుచు *(ఆరణ్య ౪-12) ఈ విధంగా అన్నాడు : 2.3.2.1. “అడిగి నయప్పుడ..”

అడిగినయప్పుడ చెచ్చెరం గడపీనంబో నవ్వయేను గడు దుర్శతివై

పడంతి నను నిలిపి భిక్షం బిడక కడు నవజ్ఞ సేసితేల నుదమునన్‌ (ఆరణ్య 7-33)

ఈ మాటలు అంటున్న కౌశికుడు రోషరంజితలోచనుడు'. దీరసమయం భిక్ష కోసం ఎదురుచూస్తూ గుమ్మంలో నిలుచుని ఉన్నవాడు. అప్పటి ఆతని మన స్టితిని గురించి నేరుగా చెప్పనవసరంలేదు. ఈ సద్యంలో ఎజ్జన ఏదు *డ కారాలు ప్రయోగించాడు ప్రాసలో కూడా డకారమే.

తెలుగులో. డీకారం అచ్చుల మధ్య మూర్హన్య తాడితం రేఫ దంతమూలీయ తాడితం రెండూ నాదాలే కాని రేఫను (నాలుకను దంతమూలం వద్ద పలుమార్జు తాడించి) కంపితంగా కూడా ఉచ్చరించవచ్చు అప్పుడద్‌ ఎనిరుద్ద (0001002జల ధ్వని బెతుంది. ఆ విధంగా అది ద్రన థ్వని (10౪314) బొతుంది. కాని "డి కారాన్ని కంపితంగా ఉచ్చరించటం అసాధ్యం అందువల్ల ఇది స్ట్‌ ధ్వని (నిరుద్ధ జ్జ [0035ఎజ00). ఈ కారణంగా ఈ రెండు ప్రయత్నపాన్యుం గల ధ్వనులలో 'ద్రవత్వ స్టిరత్వ భేదం ఎర్పడుతున్నది ఫలితంగా ఈ ధ్వనుల వినికిడి (30001100 లో విలక్షణమైన భేదం ఎర్పదుతుంది. ఈ కారణంగా కవులు శేఫను. మెరుపు, 'స్ఫురణ మొదలైన అర్ధాలను వ్యంజింపజేయటానికి పునరుక్తి చేసి ప్రయోగిస్తారు శరత్కాల వర్ణనలలో కూడా రేఫ పునరుక్తమై కనిపిస్తూ ఉంటుంది. _డకా రాన్ని జడత్వాన్ని, తడబాటును, క్రోధాన్ని (తామస గుణానికి సంబంధించినది) వ్యంజింపచేయటానికి ప్రయోగిస్తూ ఉంటారు -

తన మాటలను “అడిగిన యప్పుడచెచ్చెరంగడ సినంచోనవ్వయేను' ? అనే ప్రశ్నా ర్ధక వాక్యంతో ప్రారంభించాడు కౌశికుడు '“పోతానుకదా'అన్న అవధారణార్థక వాక్యానికి బదులుగా పోనా అన్న (ప్రశ్నార్ధకం ఇక్కడ 'ప్రయుక్తం ఇది వ్యావ హారికమైన నుడికారం. పోతాను కదా'అన్న ఆవధారణార్థకం నేపథ్యంలో ఉంచి “పోనా అన్న ్రశ్నార్ధకాన్ని అగ్టీకృతం చేయటం జరిగింది (అగ్టీకరణం 121) ఈ విధంగా ఇక్కడ _ నాక్యస్టాయి అగ్రీకరణం, కాకుపు చక్కగా ఉపయోగించుకొని

అంచె కే ఎజ్జన కౌశికుని క్రోధాన్ని వ్యంజింపచేశాదు ఆశక్రోధం కడుదుర్మతివైఅన్న వాక్యంలో లా

• వన్నయ. శారదరాత్రులుజ్జ్యల లో 21సార్లు ఎజ్జన స్ఫురదరుణాంశురాగరుచి లో 15సార్లు రకారావృత్తి కనిపిస్తుంది. (ఆర 1౪7-142 143)

68 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం స్పష్టమైంది కడు నవజ్ఞ చేసితీల మదమునన్‌' అనటంలో అతడి రోషం కూడా వ్యక్తమ్ణంది

“కడు దుర్శతివై పడతినను నిలిపి భిక్షం బిడక కడు నవజ్ఞసేసితేల మదము నన్‌” అన్న వాక్యం మధ్యలో పడతి అన్న సంబుద్ధి వాక్యంలో వ్యక్తం కొతున్న కౌశికుడి చిత్తవృత్తి(0006)ని బలపరుస్తున్నది అవజ్ఞ చేయబడిన కారణంగా కల్గిన రోషంతోనూ ఆకలివల్ల కలిగిన కోపంతోనూ కౌశికుడు ఈ మాటలంటున్నాడు. కోపోదేకంలో వెలువడే వాక్యం ఒక్కొక్కప్పుడు తడబాటుకు గురయి మాటలకోసం వెతుక్కోవలసిన పరిస్థితి ఎర్చడుతుంది. ఇక్కడ కూడా అటువంటి పరిస్థితిలో వాక్యపూరణార్హంగా వచ్చిన సంబుద్ధిగా దీనిని భావించవచ్చు మదమునన్‌” అన్న పదం వాక్యం చివర ప్రయోగించబడి ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకొని (క్రోధాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నది అప్పుడు ఆ గృహిణి అన్న మాటలు ఇవి : 2.3.2.2. *“అనినంబతివ్రతా తిలకము...”

అనినంబత్యివతా తిలక మాతని కిట్టనున్‌ అయ్య మత్పి్రియుం

డనుపమితక్టుధాచలితుండై చనుదెంచిన భక్తి నమ్మహా

శ్మునకు సపర్య పేయుచు మిమున్‌ మదిలోనందలంపంజాలనై

తి నిదియుందప్పుగాయగొనక థీరత యొప్ప సహింపంాందగున్‌ (ఆరణ్య 7-14)

ఈ పద్యంలో గృహిణి “అయ్య అని సంబోధించింది ఈమెకు కౌణికుని పూర్వవృత్తం ముందే తెలుసు ఆమె అతణ్ణి రెచ్చకొట్టటానికే కావాలని భర్తృసపర్య అన్న మిషతో జాగుచేసినట్టుగా అనిపిస్తుంది కౌశికునిలోని దోషం (ఇక్కడికి రావటానికి ముందు క్రోధం చేత కొక్కెర చావుకు కారకుడు కావటం) తెలిసిన ఆమె తన ఆత్మశక్తి మీద అచంచల విశ్వాసం కలది కావటంతో అతడికి సరియైన హితబోధ చేయాలి ఆని భావించినట్టు తెలుస్తుంది ఈ పద్యంలోని ఆమె మాటలు ఆమె ఆత్మ ప్రత్యయానికి మచ్చుతునకలుగా ఒప్పుతున్నయ్‌ అంత కోపించి ఉన్న ఆ విప్రునితో ఆమె జంకుగొంకు లేకుండా స్టిరచిత్తంతో ఈ మాటలు అన్నది ఈ అంశం (స్టిరచిత్తంతో ఈ మాటలు అన్నది అన్న అంశం)ఎంతో సాఫీగా నడిచిన ఈ పద్వం నిరారిసునుది అయ్యీ అన్స సంబుది ఆమె అణకువ కన భు గాన్‌ బాహ్య వ్య రైలరున్నది “అయ్యా అన్న సంబోధన ఇక్కడ ముఖ్యంగా గుర్తింసదగినది. ఇట్టా సంబోధించటం వల్ల ఆతనిపట్ల ఆత్మీయతతో కూడిన గౌరవాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నది అంతేకాకుండా కరిన హృదయుడైన కౌశికుడిలో కరుణను పుట్టించటం కూడా ఆమె కోరే మరొక ప్రయోజనం అయ్యా అన్న సంబోధన ఎజ్జన సూక్తి వైచిత్రిలో భాగమని గుర్తించారు. యన్‌ యస్‌ రాజుగారు (1985 : 32 - 35).

సంభాషణల నిర్వహణ 69 'మత్ప్రియుండనుపమితక్టుధాచలితుందై చనుదెంచిన భక్తి నమ్మహాత్మునకు సపర్భలు సేయుచు మిమున్‌ మదిలోనం దలంసజాలనైతిని అని ఉన్నదున్నట్లు చెప్పటంలో ఆమె నిర్భీకత వ్యక్తమౌతున్నది. ఇదియు. తప్పుగా గొనక ధీరత యొప్ప సహింపంగాందగున్‌ అనటంలో ప్రార్థన కాక ఆత్మప్రత్యయం వ్యక్తమౌతుంది. అంతే కాక సహింపగాదగును' అనే నిర్ణయాన్ని కూడా ఆమెయే చేసి ఈ తీర్పు పాటించక తప్పదు అంటున్నదన్న సూచన కూడా ఈ మాటలలో ప్రతిబింబిస్తున్నది ఎజ్జన ఆమె అన్న మాటలలో '“ధీరతయొప్ప అని ప్రయోగించటాన్ని ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా పేర్కోవాలి. ఇందులో ధీరుడికి ఈ విధంగా కోసించటం తగిన పని కాదనే హెచ్చరిక వ్యజ్యమానమౌతున్నది సాధారణంగా (ప్రాచీన భాషలో నీవు అన్న ఎకవచన సర్వనామమే గౌరవ సూచ కంగా కూడా ప్రయోగించబడుతుంది. ఇక్కడ గృహిణి కౌశికుని మిమున్‌ అని నిర్దేశించింది. కాని ఈ వాక్యార్థాన్ని బట్టి ఆమె కౌశికునికి గౌరవాధిక్యాన్ని చూపటం లేదు అన్నది స్పష్టమే అయినా ఇక్కడ 'మిమున్‌* అని ప్రయోగించటం మాటలలో గౌరవాధిక్యాన్ని చూపించటమే కాబట్టి మిమున్‌” అన్న ప్రయోగం సార్థకమైంది “మిమున్‌ మదిలోనం దలంపంజాలనైతిని అనటంలో ఈ వాక్యాన్ని కొంత సాగదీసినట్టు కనిపిస్తుంది 'మదిలోనందలంపంజాలను అనిగాని *'తలంపను' అని గొని ప్రయోగిస్తే చాలు ఇట్టా చెప్పటంతో ఆమె ప్రదర్శించిన అధిక వినయం ('మిమున్‌ అనే ప్రయోగం వల్ల) వ్యక్తమౌతుంది అంతేకాక చాలనైతిని అన్న పదం తరువాతి చరణంలోకి చొచ్చుకొనిపోవటం కూడా ఈ సాగదీయటం” అన్న లక్షణాన్ని కనపరున్తుంది. *+చాలను అనే దానికి వ్యాకరణపరంగా 'ఐతిని' అనేది అధికంగా చేరిందే. అందువల్లనే ఈ పద్యం చదివేటప్పుడు చాలను అన్న పదంతో వాక్యం ముగిసిపోయింది అన్న (భ్రమ కలుగుతుంది ఈ భమకు కొంతవరకూ ఇక్కడితో ఈ పద్య చరణం ముగియటం కూడా ఒక కారణం ఈ పద్యంలో అన్ని చరణాలలోనూ చివరి అక్షరంతో పదాలు ముగియకుండా తరువాతి చరణంలోకి వ్యాపించటం పద్యం నడకకు ప్రత్యేకమైన వేగాన్ని సమకూర్చి ఈ సందర్భంలో ఈ పద్యాన్ని ఆగ్రీకృతం చేస్తున్నది ఇది ఆమె కౌశికునితో మాట్లాడిన. తీరులోని విలక్షణతను (గడుసుదనం, మాటలలో మర్యాద మొదలైనవి) సూచిస్తున్నది. తను ప్రదర్శించిన కోపానికి చలించక ఆమె ఈ విధంగా ఆత్మ'ప్రత్యయంతో సమాధానం చెప్పినప్పుడు కౌశికుడికే కాదు ఆ స్టానంలో ఉన్న ఎవరికైనా కోపం పరాకాష్టకు చేరుతుంది ఆ పరిస్థితిలో ఉన్న కౌశికుని మాటలు ఇవి : = తిక్కన అడవికినేగు నాడు. (ఉద్యో 11-135) అన్న పద్యంలో కూడా ఇటువంటి సాగదీయటం ఉంది (చూ 2242)

70 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం 2.3.2.3. *వీ మగడంత యెక్కుడె..”

పనీ మగండంత యెక్కుడె 2మనీషులు భూసురు లింత తక్కువే

తెళ్టోన్సర్సి యేల యిట్లు గదుం్రొవ్వునయానన్ను క్‌లోకవంద్యులన్‌

భూమి సురేంద్రులన్‌ దివిజపుంగవుండాదిగ భిక్తిణొల్బచో

నేమిట నొక్కొ వారు గడు నెల్లిదమైరిటు నీకు నిచ్చలున్‌ (ఆరణ్య *-16)

ఈ మాటలు శిశుపాలవధ ఘట్టంలోని శిశుపాలుని కోపతీవతతో పోల్చదగినవి శిశుపాలుడు కోపోద్రిక్తుడై పల్కిన పల్కులలోని అన్నయదూరత క్రిషత (2131 ఈ పద్యంలో గూడా చూడవచ్చు

ఈ పద్యంలోని వాక్యాలు అంకెలతో సూచించబడివై ఇందులో నాల్గవ వాక్యా నికి అన్నయ కారిన్యం ఎర్పడింది ఐదవ వాక్యంలో దూరాన్వయం ఎర్పడింది. నాల్లవ వాక్యంలోని *“యిట్టు కడు 'క్రొవ్వున అనే పద సంపుటి ఆ వాక్యంలో పొసగటం లేదు కానవు' అన్న (క్రియ మీద కారణాన్ని ప్రశ్నించే 'ప్రశ్నపదం ఎలి *ఏల కానవు అన్నది ముఖ్య వాక్యం క్రొవ్వున అన్నది కారణబోధకమైన (క్రియావిశేషణం (26౪ల1 01 16250%) కానకపోవటానికి గల కారణాన్ని ప్రస్హిస్తున్నప్పుడు కారణ సూచకమైన కడు క్రొవ్వున అన్న పదం పొసగదు ఒకవేళ కదు 'కొవ్వున కానవు" అన్నదే ఉద్దిష్టమైనప్పుడు కారణం చెప్పబడుతున్నది కనుక కారణాన్ని ప్రన్నించే ఎలో అన్న (హ్నార్ధక పదం పొసగదు కనుక ఎల కానవు అనిగాని కడు కొవ్వున కొనవు అని గాని ఉండటం సమంజసం చివరి వాక్యం (5) వారు ఎమిట నొక్కొ నీకు నిచ్చలున్‌ కదు ఎల్లిదమైరి అన్న వాక్యం పద కము వ్యత్యయం వల్ల వక్రగతిని పొందింది

దీన్ని బట్టి ఈ వాక్యాలు పలికేటప్పుడు కౌశికుని 'కోధపూరితమైన మనఃస్థితి కారణంగా వాక్యంలోని మాటలలో తడబాటు మాటలముధ్య పొందిక లేకపోవటం అనే లక్షణాలు ఎర్పడినై

ఈ పద్యంలో వాక్య ప్రయోగ పరమైన బొౌచిత్యం మరొకటి ఉంది నీ మగడంత యెక్కుడెగో అన్న ప్రశ్నార్థక వాక్యం అ్య్రీకృతమైంది. దీనికి నేపధ్య వాక్యం

నీ మగదు ఎక్కుడు కాడు? అన్నది అదే ఇక్కడ ఉద్దిష్ణ వాక్యం 'మనీషులు భూసురులింత తక్కువె అన్నది కూడా అగ్రీకృత వాక్యమే దిని నేపధ్యం తక్కువ కాదు అని ఉద్దిష్ణ వాక్యం కూడా అదే ఇది ఒక సమాంతర (02121161) లక్షణం. ఇక్కడ శ్రోత (గృహిణి దృష్టిలో మగడు ఎక్కువ భూసురులు తక్కువ వక్త (కౌశికున్సి అభిప్రాయంలో భూసురులు ఎక్కువ మగడు తక్కువ ఇటువంటి సందర్భంలో వక్త దృష్టిలో ఎవరు అధికులో వారిని గురించి విశేషించి చెప్పటం నుడికారంలో సహజం కనుక ఆ వాక్యంలో విశేషణాలు అధికంగా ఉంటాయి

సంభాషణల నిర్వహణ 71 ఇక్కడ కూడా నీ మగడంత యెొక్కుడె” అన్న దాన్లో విశేషణాలు లేకపోవటం, భూసురులకు 'మనీషులు అన్న విశేషణాన్ని చెప్పటం గమనించదగిన అంశం. “అంత ఎక్కుడె*, “ఇంత తక్కువే" అన్న పదబంధాలలోని “అంత “ఇంతో అనేవి ఈ రెండు వాక్యాలకు సనుతాల్యాన్ని కలిగిస్తున్నె 2.3.2.4. *“అవమానితులై...”

ఆ తరువాతి పద్యంలో మహాద్రివనద్వీపంబులలో” అన్న పదబంధలోని *“మహాద్రి” అన్న పదం మూడవ చరణం మొదట ' విరిగి పద్యం నడకను కుంటుపరచింది. దీనికి నాల్గవ చరణంలో వరుసగా తొమ్మిది లఘువులు కూడా తోడై ఈ లక్షణాన్ని మరింతగా కన్పింపజేస్తున్నాయి ఆపద్యం ఇది :

అనమానిశులైై ధరణీ దివిజలు గోధాని శిఖలు దీపించి మహా

ద్రినన ద్వీపంబులతో. నవని నయినం బొడవడంతురప్రతికారుల్‌ (ఆరణ్య 17-17)

ఈ పద్యంలోని మొదటి రెండు చరణాలలోని అక్షరాల పొందిక కంట మూడు నాలుగు చరణాలలోని అక్షరాల పొందిక విలక్షణంగా సొగి “ద్రివన ద్వ అన్న చోట, “అస్టనినయిన ౧బొడవడంతురు"' అన్న చోట అక్షరక్రమం గొట్టుగా నడిచి నాలుకను తడబడేలా చేస్తున్నాయి. (100846 గ౧౫ల౫ లాగా పనిచేస్తున్నాయి.) 2.3.2.5 *దేవతాసవుులు...

అప్పుడు ఆ గృహిణి అన్న మాటలు ఇవి :

దేవతాసములు భూదేవతానరులయ్య!' యేను దన్మాహాత్మ్య మెటులోనయ్య!

యొక విప్రుండళిగి పయోనిధి జలముల పేయముల్‌ గాంగ శపీంపండెట్టు

రండక విషయంబు దగ్ధంబు సేయండె. యలుకమై నొక్క మహా ద్వెజుండు

వాతాపీయను దైత్యవరు (మింగి యజిగించు. కొనండె భూదేవుండొక్కరుండు గినిసి

ధరణి మజీయును బెక్కు విధంబులందు (బ్రహ్మవిదులైన (బ్రాహ్మణ ప్రభుల మహిమ

వినమె” యెజి6గి యెటింగి సర్వినుత చరిత కొటవిగొని వెట్టీనే తల గోంకికొనంగ

(ఆరణ్య 7-19)

ఈ పద్యంలో వాక్యాలన్నీ ప్రశ్నార్హకాలు బ్రాహ్మణుల మాహాత్మ్యమును ఎయిగు దును” అని చెప్పటానికి బదులుగా నేనెబుగనా” అన్నట్లు వాక్యస్తాయి అగ్రీకరణానికి గురైన వాక్యాలు స్‌

దేవతాసములు భూదేవతా నరులయ్య! ఎను తన్మాహాత్మ్యము ఎలుగుదును అని చెప్పవలసి ఉండగా దాన్ని నేపథ్యంలో ఉంచి *ఎయలుగనయ్య? అన్న ప్రశ్నా ర్లక వాక్యం అగ్రీకృతమైంది. ఒక విప్రుడలిగి పయోనిధి జలముల పేయముల్‌గాగ

72 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం శపించును' అన్నది నేపథ్యం కాగా *.. శసింపడెట్టుల అన్న ప్రశ్నార్థకం అగ్రీ కృతం అదే విధంగా తక్కిన వాక్యాలు గూడా (గ్రహించవచ్చు దేవతాసములు భూదేవతా వరులయ్య!' అన్న మొదటి వాక్యంలో కూడా ఈ వక్రత స్పష్టమే, ఇక్కడ “దేవతాసములు, “భూదేవతావరులు' అన్న పదాలు గమనించదగ్గవి దేవ తాసములు అనటంలో వారిలో ఉండవలసిన లక్షణాలను ఆమె భంగ్యంతరంగా చెప్పన్నట్టు (గ్రహించాలి మామూలు బ్రాహ్మణులు భూదేవతలు కాగా దేవతా సములు ఆయిన బ్రాహ్మణులు మాత్రమే భూదేవతావరులు అవుతారని అటువంటి వారి మాహాత్మ్యాన్ని వేను ఎజుగుదునని ధ్వని. మొదటి రెండు వాక్యాలలోనూ “అయ్య అన్న సంబోధన నాక్యాలను వక్రతకు గుజిచేసి ఆమె మాటలలో కొంత వెటకారాన్ని సూచించాడు ఎజ్జన మూడవ చరణం ఉత్తరార్థంలో “మహాద్విజుండు" అన్న సమాసంలోని “హా యతిస్టానంలో పడి సాగదీసి ఉచ్చరించదగిన విధంగా అమరి ఈ పెటకారానికి పోషకంగా ఒప్పుతున్నది.

మొదటి చరణంలో ఈ దేవతాసములైన భూదేవతావరు'లను ప్రస్తావించి తక్కిన మూడు చరణాలలో “ఇక విప్రుడు", ఒక్క మహాద్విజుండు' “భూదేవుడొక్కారుడు' అని ఆయా పనులు చేసిన ప్రసిద్ధులైన విప్రులను అనామకులుగా పేర్కొనటం గుర్తించదగినది మూడు చరణాలలోనూ '*'అలుక, కినిసి అన్న పదాలు కౌశి కుడు వాడిన “కోధాన్షి! అన్న సంస్కృత సమాసంచేత ఎర్పడ్డ (పద) గౌరవాన్ని తృణీకరిస్తూ చిన్న చిన్న కారణాలకు అనవసరంగా అల్పులు తెచ్చుకునే కోపాన్ని ధ్వనిస్తున్నాయి

రెండవ చరణంలో సముద్రం అన్న అర్థంలో “పయోనిధి' అని వాడటం చేత దానికి గౌరవాన్ని ఆపాదించి అటువంటి నీటిని అపేయములు చేశాడు అని చెప్పటంలో ఆ విప్రుడు చేసిన పనిని ఆమె నిరాదరిస్తున్నట్లు సూచించబడింది. మూడవ చరణంలోని దశ్ధం చేయటం" నాల్గవ చరణంలోని [మింగటం అన్న పదాలు ఆ పనులలోని న్యూనతను తెలియజేస్తున్నాయి

భాషలో కొన్ని పదాలు కాలక్రమేణ అర్ధన్యూనతకు గురిఅవుతై ఇక్కడ వాడిన దగ్ధం చెయ్యటం, [మింగటం అన్నవి కూడా అటువంటివే ఈ పదాలు వాడినప్పుడు అవి వక్తకు ఆ పనులు చేసిన వారిపట్ల గౌరవం లేకపోవటాన్ని తెలుపుతై.

“బహ్మవిదులైన బ్రాహ్మణ ప్రభుల మహిమ అన్న పదబంధంలో కూడా ఈ ఎత్తి పొడుపు కనిపిస్తుంది *ఎజిగి ఎటీగి అన్న పునరుక్తమైన క్రియాపదం నుడి కారాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నది “కొణవి గొని వెళ్తినే తల గోంకికొనగి అన్న సామె తలోని ఉపమానంలోని న్యూనతను కప్పిపుచ్చటానికి అన్నట్టుగా “సద్వినుత చరితో అన్న సంబుద్ధి ప్రయోగించబడింది "పైన పేర్కొన్న బ్రాహ్మణుల వంటి వారితో వ్యవహరించటం కొజవితో తలగోక్కోటం వంటిదని కంరోక్తిగానే చెప్పి కౌశికుడు

సంభాషణల నిర్వహణ కడ! కూడా కొలని వంటి వాడే ఆనే అభిప్రాయాన్ని భంగ్యంతరంగా చెప్పించటం జరిగింది. 2.3.3. సీతారాముల సంభాషణం ; రాముని మాటలు

రావణుని వధించి రాముడు సీతను విడిపించాడు. కాని సీతను పరిగ్రహిం చటానికి అంగీకరించలేదు. అప్పుడు రాముడు సీతతో అన్నమాటలు ఎజ్జన ఇట్టా రాశాడు : 2.3.3.1 “అధిక దుష్టాచారుండైన...

అధిక దుష్టాదారుండైన చశానను డింత కాలముందనయింటంభెట్టి

కొనియున్న నిన్నుం్రైకొనిన నష్మచ్చరి | త్రమునకుందొడరదే ధ్రర్మహాని

ప్రరిభవంబునకునై (్రతికారముగ వైరి గూల్చితింగాని నీకొజకుంగాడు

మెలంత నీ చరితంబు మేలైన ీడైనం. గానిమ్ము నిన్ను నిక్కముగ వొల్లం

బరంగంగుక్కువాత ఆడిన హవ్యము భంగి యయ్యె నీ తెజంగు నరయ విపుడు

గాన యిచటందడయరాదు చైచ్పెర వీకు | నిష్టమయిన కడకు నేంగు మతివ-

(ఆరణ్య *3-156)

ఈ మాటలు రాముడు తన “ పియాంగనంగనాని ఆ(పియాత్ము డై” అన్నాడు; “తద్దయు మనోవ్యధసేయుచు. అన్నాడు (ఆరణ్య ౪2-153

సీత ఎప్పటికీ తనకు ప్రియాంగన యే. తమ చరిత్రకు ధర్మహాని కలుగుతుం దనే కారణం వల్ల మాత్రమే ఆమెను పరిగ్రహించటానికి ఎముఖుడైనాడు "ఆతడు జననాయకుడు (ఆరణ్య 17-159) 'జనపాలుడు' అని కాక “జననాయకుడు” అని సీత ఆయనను సంబోధించటం గుర్తింపదగిన అంశం. అంకే జనులను నడపవలసినవాడు. కనుక తన చరిత్రలో ఎటువంటి కళంకం లేకుండా నడచుకో నలసిన బాధ్యత కలవాడు తన ఒక్కడి చరిత్రలో మాత్రమే కాదు రాముడు అస్మత్‌. చరిత్రమునకు తొడరదే ధర్మహాని" అనటం గుర్తించాలి అంకే తమ వారి అందరి చరిత్రలో కూడా. ఇటువంటి స్థితిలో వ్యధ చెందియున్న ఆతని మనస్సులో నుంచి వెలువడిన మాటలు బరువెక్కి ఉన్న అతడి మనస్సును తెలుపుతున్న. ఒక నటుడు రంగస్థలం మీద ఈ వాక్యాలను అభినయించటాన్ని మనం భావిస్తే పద్యంవలె కాక వచనంవలె సాగిన ఈ మాటలు ఎంతో బరువుగా వెలువడటాన్ని ఊహించవచ్చు (శ్రీగీటుతో సూచించిన పదాలు అర్జపరంగానూ, వర్ణ సంయోజన (సంయుక్త వర్ణాలు)ను అనుసరించీ అట్టి బరువైన ఉచ్చారణకు అనువుగా నొక్కి సలకటానికి వీలుగా ఉన్నె -

పద్వంలోని వాక్షనిర్మాణంలోనూ ?సి పజేసే

తాబ సద మ క్యనిర్మా రాముని మనఃస్థితిని వ్యంజింపజేసే అక్ష

గ ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఈ పద్యంలో ఎనిమిది వాక్యాలున్నాయి. అందులో రెండు సంబుద్దులు తక్కిన ఆరు వాక్యాలు. నిర్మాణ విషయంలో ఎటువంటి వక్రగతి లేకుండా రాముని అభి ప్రాయంలోని స్థిరత్వాన్ని తెలుపుతున్నై వక్రగతి లేకపోవటం అం'క్రే వ్యవహారవాక్య విహితమైన పదక్రమాన్నించి వైదొలగన్‌ వైఖరి అని [గ్రహించాలి ('పరగ కుక్కవాత బడిన హవ్యము భంగి యయ్యె నీ తెజంగు నరయ నిపుడు అన్న వొక్యంలో రెండు పదాలు మాత్రమే క్రమం మారి ఉన్న). “అధికదుష్టాదారుండైన.. : ప్రసారచక్రం వార్భం / _ ' అధికదుష్తాచారుడు =షాఐన గంత తన =ఫ గంటన్‌! స్తా నిన్ను భా పెట్టేక్‌ నియున్సు అముఖ్వనాక్తం జ్యా గెకొనినన్‌ ముఖువాక్టుం _ అస్మచ్చరిత్రమునకు ఆస్తా[ద్రర్మహాని ఆసు తొడరదే ]

ఈ వాక్యం ఒక సంక్లిష్ట వాక్యం + ఒక సామాన్య వాక్యం కలిసి ఎర్పడింది సంక్లిష్ట వాక్యం (ఆముఖ్యపాక్యం మూడు సామాన్య వాక్యాలు కలవగా ఎర్పడిన అత్యంత సంగ్లిష్టవాక్యం

= అముఖ్యవాక్యంలోని ఉపవాక్యాలు

దశాననుడు అధిక దుష్టాచారుడు ఇ అధిక దుష్టాచారుడైన దశాననుడు

(దశాననుడు) నిన్ను ఇంతకాలము ) = ( దౌననుద్దు ఇంతకాలము తన

తన ఇంట సెట్టికొని యున్నాడు యింట 'పెట్టికొనియున్న నిన్ను

_(వేనువిన్ను గ్రైకొందును + యద్యర్థకత = నిన్ను గైకొనినన్‌ వాక్టం 2. |

పరిభవంబునకున్‌ =స్థైవి [మద్యన వం] 'వైరిన్‌ కాని సి కొరకు ప్రతికారముగ కూళితిన్‌, మీ

సంభాషణల నిర్వహణ ౯5 ఇది రెండు సామాన్య వాక్యాలు కలిసి ఎర్పడ్డ సంయుక్త వాక్యం. ఇందులోని రెండు సొమాన్య వాక్యాలను 'కాని అన్న సముచ్చయం (0౧0%2౧౦10౧) కలిపి ఉంచుచున్నది వాక్సుం త సంబుద్ధి వాక్యం శే లలా. నము చులైన న క్‌ సీ ఆప్రాదరితంటు కొనిచ్ము (్రో వస్తు | నిక్కముగః॥ ద్‌ సక ఛి / దై న్‌ు ఇది సంయుక్త వాక్యం ఇందులో రెందు సామాన్య వాక్యాలు డన్న ఈ రెందు సామాన్య వాక్యాలను కలిపి .ంచుతున్న సముచ్చయం (2 (శోన్యెం) వార్చుం ల్‌ కుక్కవా, [ఇప్పుడు | న కో నో స పరగక్‌ల్లో | [పడిన అఆయ్యెన్‌ చాక కన గ ఛంగిక్‌ ఈ వాక్యంలో “ఇపుడు నీ తెజంగు పరగ కుక్క వాతబడిన హవ్యము భంగియ య్యెన్‌' అని డఉండదగినది. కాగా పరగంగుక్కవాతయిడిన హవ్యము భంగియయ్యె నీ తెజంగు ఆని పదక్రమంలో కొద్ది మార్పుతో ప్రయుక్తమైంది వొక్యుం గీ" కొన -| ఇవటన్‌ -* తదయంగాదు వాక్ట్రుం క. చెచ్చెర నీక్షున్‌ వ మయిన _హ్తాకడకు! శే ప

76 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం వాక్సం 8 : సంబుద్ధి

ఈ విధంగా నిర్మాణపరంగా ఎంతో సంక్షీర్గమైన వాక్యాలు ఆ వాక్యాలు వ్యక్తం చేసే పరిస్థితుల సంక్షీర్ణతను ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. సంక్షీర్ణ వాక్యాలు అయినప్పటికీ అవి సూటిగా వ్యవహారంలోని వాక్యాలవలె సాగి ఈ సంక్షిష్ణ పరిస్థితిలో రాముడు చూపిన స్ట్యాన్ని ఆతడి ఆర్జవాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నై

మొదటి వాక్యంలోని మొదటి ఉపవాక్యం (అముఖ్యనాక్యంఅధిక దుష్టాచా రుడైన దశానను డింతకాలము6దన యింటంెట్టికొనియున్న నిన్ను6గైకొనినన్‌' రెండవ ఉపవాక్యం (ముఖ్యవోక్యం) '“అన్మత్‌ చరిత్రమునకు౬ దొడరదే ధర్మసహాని' కన్న పొడవై “రావణుని దుష్టాచారతి యొక్క ఆధిక్యాన్ని (ఆతిశయాన్ని) ఇంత కాలము అనటం చేత సూచించబడిన కాల పరినూణదీర్హతను స్ఫురింపజేస్తున్నాయి

రెండవ వాక్యంలోని మొదటి ఉపవాక్యం 'పరిభవంబునకునై ప్రతికారముగ వైరిగూల్చితి కాని% రెండవ ఉపవాక్యం నీ కొజికు గాదులలో రెండవ ఉపవాక్యం చిన్నది కావటం ఆ వాక్యాన్ని తేల్చి పలికి ఆ నాక్యార్ధం సూచించే అప్రాధాన్యాన్ని (వీ కొరకు కాదు అనటం) ఉచ్చారణలో గూడా సూచించేందుకు. తోడ్పడు తున్నది మొదటి ఉపవాక్యం పెద్దది కావటం కూడా వైరిని గూల్చ్బటంిలోని రాముని ఆంతర్యం యొక్క ప్రాముఖ్యాన్ని ఈ వాక్య ఉచ్చారణలో సూచించేందుకు అవకాశాన్ని కల్పిస్తున్నది.

ఇదే విధంగా ఈ పద్యంలోని 4 5 వాక్యాలు గూడా రెండుగా విరిగి ప్రాధా న్యాన్ని సూచించే ఉపవాక్యభాగాలు పెద్దవి గానూ, తేల్చి సలకదగిన వాక్య భాగాలు చిన్నవిగాను అమరినై

నాల్లవ వాక్యంలోని నీ చరితంబు మేలైన కీడైన కానిమ్ము అన్నది ముఖ్య విషయం కారణం *“ఒల్లని అనటానికి కావలసిన 'హేతువును ప్రతిపాదిస్తున్నది కనుక (నిజానికి హేతువు లేదు, నీ చరితంబు మేలైన కీడైన కానిమ్ము అనటం చేత నీ చరితం మేలైనదే కావచ్చు - అది అప్రధానం అని చెప్పటం ఇక్కడ ప్రధానం) రాముడు జననాయకుడుగా కాక “భర్తగా తన [పియాంగన ను ఒల్లను అని చెప్పవలసి రావటానికి అతడెంతో అపియాత్ముడు' అయినాడు అందువల్ల “నిన్ను. నిక్కముగ ఒల్లో అన్న వాక్యభాగాన్ని ఉచ్చరించటంలో అతడెంతో మనోవ్య ధకు గురిఅయి ఉంటాడు. (ఇదే విధంగా రెండవ వాక్యంలోని “పరిభవంబునకై ప్రతికారముగ వైరిన్‌ గూల్చితి గాని అంటున్నప్పుడు ఆ తరువాతి వాక్యభాగం నీ కొణఅకు6 గాదు అనవలసీ వచ్చినందుకు గూడా). అందువల్ల ఈ అభిప్రాయం వెలువరించే వాక్యభాగం చిన్నదిగా వెలువడింది. *జననాయకునిగా తన కర్తవ్యాన్ని

సంభాషణల నిర్వహణ గాగ నిర్వర్తించ వలసినవాడుగా ఈ వాకృభాగాన్ని నొక్కి చెప్పవలసి వచ్చింది. అందుకు 'నిక్కముగీ అన్న పదంలోని ద్విత్వాక్షరం “క్క! తోద్పడుతున్నది; పైగా ఆది యతి స్థానంలో పడి మరింత "నొక్కుకు గురి అవుతున్నది

ఇదే విధంగా *పరగ కుక్క వాతబడిన హవ్యము భంగి యయ్యె అని ప్రారం ఖించిన వాక్య భాగంలో *'నీ తెజంగు ఆరయి అనే పదబంధ్రం వాక్య నిర్మాణం ప్రకారం ముందు రావలసి ఉన్నది కాని దీన్ని ఉచ్చరించవలసి రావటం రామునికి (ప్రియమైన విషయం కాదు అందువల్ల దీన్ని వాక్యంలో చివర ప్రయోగించాడు. ఈ పద్యంలో కుక్కవాతబడిన హవ్యము భంగి అన్న లోకోక్తి లోని ఉపమానం

“పవ్మిత్తార్హ నూచకము. నీతకు ఉపమూనముగ హవ్యమును (గ్రవొంచుట బొచిత్వశోభితము. ఈ నిధముగ లోకోక్తి మూలక మైన జొవమ్యుముచే కావ్టుగతభావమునకు సౌందర్భాధిక్పము కలుగుట వలన నిది లోకోక్తిగతమైన నూక్తీవైచ్యితి యగుచున్నది.

అంటున్నారు యన్‌ యస్‌ రాజుగారు (రాజు 1985 : 68)

ఈ పద్యంలో కొన్ని పదబంధాలు మనసులోని వ్యధను వ్యక్తం చేసేలా సాగదీసి పలకటానికి అనువుగా ద్విత్వ సంయుక్త వర్ణాలను, దీర్జాక్షరాలను కలిగి ఉన్నై అధిక దుష్టాచారుడైన అన్న పదబంధం (ధుష్ట + ఆచారుడు)లోని సవ ద్ద సంధివల్ల అధిక శబ్దం యొక్క అర్ధస్సూర్తికి “మ్టా అన్న అక్షరాన్ని అధిక ద్‌ర్ణంగా ఉచ్చరించవలసి వస్తుంది

తెలుగు ఉచ్చారణ విధానంలో పదాది దీర్హాచ్చు కంబు సదమధ్య దీర్జాచ్చు తక్కువ దీర్ణంగా ఉచ్చరించబడుతుంది (ఉదా-" పాదాలు అన్న పదంలో '*పా' ను ఉచ్చరించినంత దీర్ణంగా 'దా ను ఉచ్చరించం ) దుష్టాచారుడు అన్నప్పుడు “మ్టో పదం (సమాసం) మధ్యలోదే కాని *ఆి పదాది స్వరం (దుష్ట + ఆచారుడు. అందువల్ల ఇది అధిక చీర్జోచ్చారణ కలిగి ఉంటుంది. దీని తరునాత *చా అన్న దీర్దాచ్చుగల అక్షరం దీని ముందు ఉన్న “దు (ష్టా వల్ల) గురువు కావటం వల్ల ఈ" న్య (క్రమానికి 'దుష్టాచా అన్న" క్రమంలో మూడూ దీర్జాక్షరాలేర్పడి ఈ పదాన్ని (భావ తీవ్రతను వ్యక్తం చేయటానికి గానుఅక్కడ ఒత్తి పలకటానికి సాగదీసి పలకటానికి అవకాశం ఎర్పడింది అదే విధంగా దశాననుడు లోని శో కూడా ఇంతకాలము అన్న పదబంధంలోని అనునాసీకం (న్‌) అనిరుద్ధ ధ్వని (0006028200 కావటంతో “ఇం అన్న అక్షరాన్ని కూడా (కాల) పరిమాణ. సూచకంగా సాగదీసి పలకటానికి వీలౌతున్నది

రెండవ సాదంలోని అస్మచ్చరిత్రమునకు' అన్న పదంలోని ద్విత్వ సంయుక్తాక్ష

78 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం రాలవల్ల వక్త (రాముడు) మనోవ్వథాభారాన్ని సూచించే విధంగా ఒత్తి పలకటానికి వీలౌతున్నది అదే విధంగా *తనయింట బెట్టు కొని యున్న నిన్ను *ధర్మహాని అన్న పదబంధాలు కూడా ఈ విధంగానే ఈ పద్యంలోని తక్కిన పదాలుకూడా అన్వయించుకోవచ్చు 2.3.4 సీత మాటలు

అప్పుడు సీత ' మొదలు నరక నొజుగు కదళి చందంబున? “ తల్లడమున' నేలవాలింది. (ఆరణ్య 71-157) దానితో పరిజనమంతా నిశ్చేష్టులైనారు (ఆరణ్య. *0-158) సీత “మజికొంతవడికిందెలిసి యలసమూర్తియై దందడి న్మశులు ఉరులం గేలు మొగిడించి వసుమతీపాలు6 జూచి ఎలుగు కుత్తుకందగులంగ' (ఆరణ్య *యా159) ఈ మాటలన్నది. ఈ మాటలు అనే సమయానికి ఆమె మనసును కొంత కూడదీసుకున్నది. ఆమె అన్న మాటలివి ; 2.3.4.1 *నినముంగీడు వారయ కుండగ..

వినుయీడు వారయకుండంగ జనులకు నా నిక్కమెక్క జననాయక నే

వనలంబుంజొచ్చి వెడలెదం గనుంొను మిచ్చనువు నాకుంగరుణింపు దశన్‌

(ఆరణ్య 01-160)

సీత చేత ఈ విధంగా పలికించటంలో ఎజ్జన అప్పటి ఆమె మనఃస్టితిని వాక్యం లోని పదాల కూర్చువల్ల చక్కగా వ్యంజింపజేశాడు

ఆమె ఈ మాటలను ఎలుగు కుత్తుకందగులంగ అన్నది. కాని ఆ మాటలలోని “జనులకు నా నిక్కమెక్క .. (ప్రజలకు నా నిజం తెలిసేలాగా్రా అనలంబు జొచ్చి ' వెడలెదోలను పరిశీలిస్తే ఆమె ఈ మాటలు ఎంతో ఆత్మ ప్రతృ్యయంతో అన్నది స్టిరచిత్తయ్డై అన్నది అని తెలుస్తుంది ఆమె బుద్ది “రాముని చరణస్మరణంబ (ఆరణ్య. 1-16) తప్ప “ఒండేదియునెన్న్షడుం దలపదు. అటువంటి. రాముడే ఆమెను తిరస్కరించినప్పుదు ఆమె మొదట బేలపడిపోయినప్పటికీ తరునాత ఆ పరిస్థితి నెదుర్కొనటానికి స్టిరచిత్త కాక చేయగలిగిందేముంది ! రాముని మనస్సు మార్చటావికి అమె ఎవరి నాశ్రయించ గలదు? నిజానికి ఆమెపై రామునికి వ్యక్తిగతంగా అవిశ్వాసం కాని నిరాదరణ కాని* లేదని ఆమెకు తెలుసు. 'అధిక దుష్టాచారుడైన ఇన్న పద్యంలోని రాముని మాటల వల్ల ఆతని ఆంతర్యాన్ని (గ్రహించింది ఆమె. లోకానికి వెరచి తమ చర్మితకు (ఇందులో సీత చరిత్ర కూడా చేరుతుంది. రాముడు “అస్మచ్చరిత్రమునకు తొడరదే ధర్మహానిొ అన్నాడు) ధర్మ హాని కలుగుతుందని రాముడు తనను నిరాకరిస్తున్నాడు అని ఆము ఎజుగును అందువల్లనే ఆమె చేత ఈ పద్యంలో *జననాయక” అని సంబోధింపజేసి *నిను

సంభాషణల నిర్వహణ ళం ఎంతో సార్షకంగా [పయోగించబడింది అరు శనిక్కమెక్క, అన్న పదబంధం ర్ధ (్ర ంచబజంది అని గుర్తించాలి.

.... నిర్మాణ పరంగా కూడా ఈ పద్ద 0లో ఆమె మనఃసి క్‌. పజేసే విధంగా పద్యపు నడకకు అనునణమైన ము స్తంజిం లక్షణం ప్రవర్తిల్లతున్నది అది ఈ దిగువన వివరించబడుతేది కతా ప్రవేశం వంటి కరోర నిర్భయం తీసుకోటానికి అనలంబు జొచ్చి వెడలెద న ప్రకటించటానికి ఎంతో ఆత్మ విశ్వాసం స్థిరత్వం ఉండాలి ఆలోచనలలో ఎటువంటి సంకోచానికి, సంశయానికి తావు ఉండకూడదు. ఈ పద్యంలోని నినుయీడు వార యకుండగి, జనులకు నా నిక్కమెక్క' *అనలంబు జొచ్చి వెడలెద'” అనే మూడు పదబంధాలూ కంద పద్యంలోని మూడేసి గణాల నిడివికి ఒదిగి ఒక్కొక్కటి పనె జేసి మాత్రలలో సమమాత్రా విభక్తమై ఒప్పుతున్నై. '“అనలంబు సేన. వెడచటి ప్రయోగించబడివై ఈ మూడూ సమాన మాత్రా పరిమాణం కలని అయినప్పటికీ అనలంబు జొచ్చి వెడలెద అన్న వాక్య భాగంతో తక్కిన రెందూ సమంగా అన్వయిస్తున్నై

ఈ విధంగా ఈ మూడు పదబంధాలూ సమాన వ్యాప్తి కలవి కావటంతోనూ సద్యం మొదటి మూడు చరణాలలోని మొదటి మూడు గణాలూ ఈ మూడు పదబంధాలతో ఎర్పడటం వల్లనూ పద్య పరనానికి ఒక సమతాల్యంతో కూడిన తూగు ఎర్పడింది.

నినుణీడు వొరయకుండగ

జనులకు నానిక్కమెక్క జననాయక చేన్‌

ఆనలంబు జొచ్చి వెడలెద

గనుగొనుమిచ్చనవు నాకు6 గరుణింపు దగన్‌

నాల్లవ చరణంలో కూడా మొదటి మూడు గణాలలో ఒకే పదబంధం లేకపో యినప్పటికీ *నాకు అన్న పదంతో మూడవ గణం ముగియటంతో పై మూడు చరణాలలోని తూగుకు భంగం కలగలేదు ౯

కంద పద్యంలో రెండన నాలుగవ చరణాలలోనే యతి 'ప్రవర్తిల్లుతుంది. అది నాల్గవ గణాద్యక్షరంలో. కనుక రెండవ, నాలుగవ చరణాలలో మొదటి మూడు గణాలు ఒక ఖండంగానూ యతి నుంచి మొదలుకొని తక్కిన గణాలు "రెండవ ఖండంగానూ రెండుగా విభక్తం అవుత్లై ఈ విధంగా చూస్తే కంద పద్యం మొత్తంలో ఆరు ఖండాలుంటై ఈ పద్యం కూడా ఈ ఆరు ఖండాలలోనూ పదాలో పదబంధాలో విరిగి, పద్యం నడకలో కంద పద్యానికి సహజమైన ఆరు ఖండాలుగా

80 ఆంగ మహాభారత లీ పరిశీలనం విరిచి చదివే విధానంలోకి ఒదిగిపోతున్నది

దీని తరువాతి సద్యంలో కూడా పదాల ప్రయోగంలో ఒక ప్రత్యేకతను చూడవచ్చు. 2.3.4ఉ.2. *నాదగు బుద్ది నీదు.

నాదగు బుద్ధి నీదు చరణస్మరణంబ యొనర్చుంగని నొం

డేదియు నెన్నడుం దలప దిట్టిద యిందొక చందమైన ని

మ్మేదినియున్‌ గృశామండు సమీరుండు శీతకరుండు నర్కుండుం

గాదనకీక్షణంబ ననుంాల్పరె _ వేబ్పలు చెట్టసైతురే. (ఆరణ్య 11-161)

ముందరి పద్యంలో వివరించిన సీత మనఃస్టితి ఈ పద్యంలో మరింత దృఢంగా

ఛా

కనిపీస్తుంది.

పద్య (ప్రారంభంలో *నా బుద్ది" అన్ను అర్ధంలో [నాది+అగు-బుద్ధి] అని ప్రయో గించటం గమనించదగినది వీనివల్ల మదర్ధక సర్వనామం మీద 6001215 ఎర్పడుతున్నది. ఇది ఒక వ్యక్తి ఆత్మ (ప్రత్యయంతో ఆడే మాటతీరును తెలు పుతుంది. ఇది 'చరణన్మరణంబ' అన్న పదబంధంలోని వర్హక్రమ పునరుక్తి చేత వ్యంజింపబడుతున్నది. [ఒందు+ఏదియు] అన్న పదబంధం చరణం చివరి అక్ష రంతో (ప్రారంభించి తరునాతి చరణంలోనికి వ్యాపించి ఛందఃపరంగా ప్రాముఖ్యాన్ని పొంది ఒండేదియు. దలపదు అని చెప్తున్న మాటల అర్హంలోని అ౫౧2919 కు ఉపబలకంగా ఒప్పుతున్నది దీన్ని నిశ్చ్యయపూర్వకంగా చెప్పటానికై ఇట్రద' అన్న పదం 'ప్రయోగించబడింది. ఇది యతిస్టానంలో ప్రయోగించబడటం నల్ల ఆ నిశ్చయాన్ని ఛందఃపరంగా సమర్థించటమైైంది. “ఇ-మ్మేదినియుం' అన్న పదంతో (ప్రారంభమైన వాక్యంలోని నిశయారకత “ఇ-మ్మేదిని' అన్న చరణాంతంలోని విరుపు వల్ల కాల్పరె

వే పను వ పబడింది ల్పులు అన్న పదాలలోని వ్యర్ధక్రను పునరుక్తి వల్ల వ్యంజింపబడిం:

ల్ని ౩3. పద్య నిర్మాణ శిల్పం *0. పద గ 3.0 స్ట్‌ నిర్మాణ తిల సాం సాధారణ (వ్యావహారిక) వాక్యంలో నివేదించపలసిన విషయం గాని, ఆ నివే దించే విధానం గాని, ఒక (ప్రత్యేకమైన ప్రణాళిక ($016006)కు లోబడి ఉండటం అసహజం కావ్యంలో కని చెప్పదలచుకున్న విషయాన్ని ఒకానొక ప్రయోజనాన్ని ఆశించి ఒక ప్రణాళికలో ఒదిగేలా_ నిర్వహిస్తాడు. దీన్ని మనం కధన శిల్పమనో, నిర్మాణ శిల్పమనో _ నిర్వచించవచ్చు. ఇది విధానంలోని విలక్షణతకు కూడా కార ణమౌతుంది. అటువంటే ప్రణాళికాబద్ధమైన “విషయ. నిర్వహణ విధానం కూడా అగ్రీకరణంలో. ఒక బాగమే. ఇది సమాంతరత (02216150) అనే అగ్రీకరణ విభాగానికి చెందుతుంది (1232) దీనికి ఉదాహరణగా కవిత్రయం వారు నిర్వహించిన పద్యాలు కాన్ని ఇక్కడ ప్రదర్శించబడలై. 3.1. నన్నయ పద్య నిర్మాణం 311. బీవు జరాసందుల యుద్ధ వర్షన భీమ జరాసంధుల మళల్లయుద్ధ ఘట్టంలోని పద్యాలను పరిశీలిస్తే నన్నయలోని ప్రణాళికాబద్ధమైన రచనా విధానం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది భీమేసనుడు జరాసం ధుడు సమసత్తాాచిశయు' లని. చెప్పి వారు యుద్దానికి ఉద్యమించిన సందర్భాన్ని ఈ విధంగా వర్ణీంచాదు నన్నయ కా 3.1.1.1. *“సమసత్తా్వాతిశయుల్‌...? సమసత్తా బృతిశయుల్‌ వృకోదర జరాసంధుల్‌ మహోద్యత్పరా

• క్రమమొప్పం గదు నల్లి యొండొరులం జుల్కం దాం శన్యోన్య దు శ రమ దోర్షండ పటుప్రహార జనిత ధ్యానంబు (బ్రహ్మాండ భాం డము నిండన్‌ లయకాల దండధర చండక్షోభమో నా జనుల్‌ (భా 12202) ఈ పద్యం మొత్తం ఒకే ఒక వాక్యం అది సంక్లిష్ట వాక్యం వాక్యం మొత్తంలోకి సమాపక క్రియ "చాకిరి రెండవ చరణం చివర (పూర్తిగా చివర కాదు) నిక్లేపించి పద్యాన్ని 'ఠ6ందుగా వాక్య నిర్మాణపరంగా విభజించాడు

కో! ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం వూర్వార్హం ఉత్తరార్హం | . ఆక్యోన్య దుక్షమదోర్షండ = అ పటు పహారజ్యుత ధ్యానంబు ౮ . న స్ట వ్‌ గ్రైహ్మోంద్ద్యభాండ ణే స్త ఖ్‌ నిండన్‌ స్థ బ్బ ప (స కన] ప్త | . నో జా చొ ళె న [నా ఆ క ణి ణే చ |||2 |] ర! లై క్‌ ఛా ఖే ల ణి | ల | శే ర రు | జవైట్యన్త్‌ల్లంల్లు 1 11 ( గల్లల్లంంంవరుడ బై చుం నమానక్షక్రియతో అంతమయ్యే | మొదటి సగంలోని వాక్యం సమాపక క్రియతో కూడి వాక్యం సమాప్తి చెంద్‌ నట్టుగా కని సింపజేస్తున్నది ఇది ముఖ్య వాక్యం రెండవ సగంలోని వాక్యభాగంలో రెందు క్రియా విశషణ పదబంధాలు (1 అన్యోన్య దుర్గమ దోర్పండ పటుప్రహార జనిత ధ్వానంబు బ్రహ్మాండ భాండము నిండన్‌ 2 లయకాల దండధర వండకో ( హి భమో నాజనుల్‌) ముఖ్య వాక్యానికి అనుబంధంగా చేరి సమాపక క్రియ (తాకిరికు శ్రీయావిశేషణాలగా అన్వయిస్తున్నై ఈ పద్యంలోని వాక్యం మైన చెప్పినట్టు ణ్‌ మో మ్‌ ళా

పద్య నిర్మాణ శిల్పం త్ర నిర్మాణపరంగా చ్విధావిభక్తం కావటమే కాక్క, వాక్యంలో ప్రతిపాదించిన విషయం కూడా ద్విధావిభక్త మౌతున్నది ఈ విధంగా ఈ పద్యంలోని విషయం, విధానం ఒకదానికొకటి సమాంతరంగా ద్విధావిభక్తమై ఒక ప్రత్యేక నిర్మాణ వైశిష్ట్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నది ఆ తరువాతి పద్యంలో కూడా ఈ లక్షణాన్ని చూడవచ్చు. చ1.1.2. “వ్యాయామ కర్కశ సిరల (న టీ హో వ్యాయామ కర్కశ స్థిర కొయుల యుద్ధము. భయానకంబయ్యె మహో చొయస పరిఘాయిత కరి నాయత భుజదండ దారుణా ఘాతములన్‌ (సభా 12204) _ ఈ పద్యంలో కూడా ఒకే వాక్యం ప్రవర్తిల్లుతున్నది. ఈ వాక్యంలోని సమాపకక్రియ “అయ్యెను. రెండవ చరణం చివర నిక్షేపించబడి. పద్యాన్ని నాాక్య క టు -ా స్ట నిర్మాణపరంగా ద్విధా విభజిస్తున్నది వూర్షార్థం ఉత్తర్భార్థం . మహోగ్రాయసం ల్లి ఖే పరిఘాయుత = క య! |] కరినాయత = ద రా సాన్యా డ్డి భుజదండ ఎ జై స 1 | దారుణా = గొ | ఘాతములన్‌ తృతీయా విభక్త్యంళ ముఖ్దువాక్తుం నామబంధం కెయతో అన్వయించే తృతీయావిథక్తి నామబంధం ౩ 4 చరణాలలోనికి విస్తరిం ఎంది = పూర్వార్థంలోని వాక్యభాగం ముఖ్యవాక్యమై వాక్యం సమాస్తి చెందినట్లుగా కనిపింపజేస్తున్నది. ఉత్తరార్హంలోని తృతీయా విభక్ష్యంత పదబంధం ముఖ్య వాక్యా నికి అనుబంధంగా సమకూడింద్‌ ఆ తరువాతి పద్యం కూడా గమనించ తగినది

84 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం 3.11.3. “అతుల బలుల్‌ పరస్పర. అతులబలుల్‌ పరస్పర జయార్జులు పార్థివ పుంగవుల్‌ మరు త్పుత మగధేశ్వరుల్‌ సమరళూరుళు దోరుణ ఠీలంబోరి రూ ర్దిత భుజదర్పమేర్పడంగ సింహ గజేంద్రములట్లు వజ ప - ర్వృతములయట్టు ఘఫోరతర వాసవ వృ్యత్రులయట్లు నిద్దలున్‌ (సభా 11-205) ఈ పద్యంలో కూడా అంతటా ఒకే ఒక వాక్యం విస్తరించి ఉంది. సమాపక్రియ “పోరిర' రెండవ చరణం చివర నిక్షేపించి పద్యాన్ని వాక్య నిర్మాణపరంగా ద్యిధా విభజించాడు. యు బె రా ద్వి వూర్మ్యార్హం ఉత్తర్జార్థం నామ విశేషణ వదబంధాలు (కీయావిశేషణ వదబంధాలు అతులభలులే చారుణలిల, రస్పర జయార్జులు (౫ ర్థ్‌న పుంగవుల్‌ హా, జంద్రములట్టు ధుత్సుత మగధేశ్వరుల్‌ వజ్ర పర్వతములయట్లు కమకశూరుల్‌ ఘోరతర వాసవ వ్యతులయట్లు 1 ఈ వాక్యంలోని కర్త ఇద్దణు దీన్ని ఐదు నామబంధాలతో విశేషించి చెప్పాడు అవి. అతులబలులు, పరస్పర జయార్జులు “పార్ధిన పుంగవులు మరుత్సుత మగధేశ్వరులు , 'సమరశూరులు_ క్రియాపదంచేత సూచించబదుతున్న వ్యాపారాన్ని కూడా ఐదు విధాలుగా విశేషించి చెప్తూ ఐదు క్రియా విశేషణాలు ఉపయోగిం చాడు అవి 'దారుణలీలన్‌! ఊర్చిత భుజదర్వమేర్పడగ" “సింహ గజేంద్రములట్టు, వజ పర్వతములయట్లు' వాసవ వృత్రులయట్లు'

పద్య నిర్మాణ శిల్పం ర్‌ ఈ పద్యంలోని ముఖ్య వాక్యం : ఇద్దజున్‌ ఇ పోరిది | 1 *అతులబలులుు *పరస్పర 1దారుణలీలన్‌; 2క్త్యర్దిత జయార్జులు" తెవ్రార్థివ పుంగవులు; _ భుజదర్చ మేర్చడగ సింహ *మరుత్సుత మగథేశ్వరులు, గజేంద్రములట్టు" *వజపర్వతము శసస్తురిశూరులు లట్టు కీవాసవవ్చత్రులయట్లు లా ళా ఈ పద్యంలో ప్రయోగించిన క్రియా విశేషణాలలో ఒక ప్రత్యేకత ఉంది దారుణలీల, ఊర్చిత భుజదర్పమేర్పడగ అనే. విశేషణాలు (మొదటి రెండు) (క్రియావ్యాపొరం జరిగే విధానాన్ని విశేషించి చెప్తున్నాయి. తక్కిన మూడు. (చివరి మూడు) కర్త క్రియావ్యాపారాన్ని జరిపే విధానాన్ని విశేషించి చెప్తున్నాయి. దీన్ని ఈవిధంగా సమర్థించవచ్చు చారుణలీల పోరి ఊర్టీత భుజదర్ప మేర్చడగ పోరిరి సింహగజేంద్రములు పోరినట్లు పోరిరి వజపర్వతములు పోరినట్లు పోరిరి ఫఘోరతర నాసనవ్చత్రులు పోరినట్టు పోరిరి ఇక్కడ సింహగజేంద్రములు వజపర్వతములు వాసవవృదత్రులు అన్న పద బంధాలు క్రమంగా మరుత్సుత (భీముడు) మగధేశ్వరు (జరాసంధుడు) లకు అన్వయిస్తాయి సింహం, వజం, వాసవులతో మరుచ్సుతునికి పోలిక గజేంద్రుడు పర్వతం వ్యత్రులతో మగధేశ్వరునికి పోలిక ఇట్టా చెప్పటంతో ఈ యుద్ద ఫలితాన్నీ కోడా సూచించిన ట్లెంది భీమ జరాసంధులకు పోలికలుగా తీసుకున్న వైరిజంటలలో సింహ గజేంద్రాలు ప్రాణి (జంతు) వాచకాలు" వజ పర్వతాలు ఇప్రాణి వాచకాలు? వాసవ వృత్రులు పురుషనాచకాలు ఈ విధమైన సమతాగుణ ప్రతిపాదనవల్ల పోరాడుతున్న (ప్రతిద్వంద్వులు “పమ నత్తాాతిళయులు" (సభా 12202) అనే విషయాన్ని సమర్థించిన క్లెంది

86 ఆంధ్ర మహాభారత శ్రైలీ పరిశీలనం ఈ (భీమసేన జరాసంధుల మళ్లయుద్ధ) ఘట్టాన్ని నన్నయ నిర్వహించిన తీరు ప్రత్యేకంగా కేర్కొనదగింది ఈ ఘట్టం మొదట వృకోదర జరాసంధులను సమసత్తా్వాతిశయులుగా పేర్కొనటం. జరిగింది అంటే ఈ యుద్ధం సమస త్తంచేత ఒకరినొకరు "అతిశయించిన వారిమధ్య జరుగుతున్నది ఈ యుద్దాన్ని నాలుగు పద్యాల్లో వ్య్ణించాడు నన్నయ. నాలుగు పద్యాలలో మొదట ఒక వృత్తం (మత్తేభం), మధ్య. రెండు కందాలు, చివర ఒక వృత్తం (చంపకమాల) మొదటి పద్యంలో సూచించిన, సమసత్త్వాతిశయులు. నాల్లన పద్యంలో సూచించిన “పరస్పర జయార్జులు" అన్న విశేషణంతో సంవదిస్తున్నది ఈ నాలుగు పద్యాలలోనూ "పైన చెప్పినట్లుగా నిర్మాణపరమైన ఒక సనుతా లక్షణాన్ని నిశ్షేపించటం జరిగింది. ఈ నాలుగు పద్యాలూ ఒక్కొక్క వొక్యంలోనేసాగి యుద్ధం యొక్క అవిచ్చిన్నతను, సుద్దీర్ణతను.. సూచిస్తున్నాయి... నాల్గవ పద్యంలో ఈ యుద్ద తీవ్రత పరాకాష్టను పొందిన విధాన్ని సూచిస్తున్నట్టుగా (క్రియాపదాన్ని ఐదు సుద్ద శ్రీయా విశేషణాలితో సమర్థించటమేకాక “అట్టు అన్న (క్రియా విశేషణ సూచక పదాన్ని పునరుక్తం చేసి యుద్ధంలోని పరస్పర ప్రహారాల (ముష్టి ఘాతాల) పౌనఃపున్యాన్ని వ్యజింపజేశాడు. ఆ తరువాత యుద్ధ పరిస్రితిలోని మార్పును (ఒకరు "గెలుపు వైపుకు మించటం, ఒకరు ఓటమి వైపుకు తగ్గటం) సూచించటానికి వచనం ప్రయోగించాడు ౩.1.2. ఉదంకుడు - నాగస్తుతి ఉదంకుడు. చేసిన నొగస్తుతిలోని నాలుగు పద్యాలు తెలుగు సాహిత్యంలో “సద్యరచవాశేఖభరాయమైన' వని విశ్వనాధవారి వంటి విమర్శకులచేత (సత్యనారా యణ 1970 ౫౧0 ప్రశంసించబడినై ఈ పద్యాలలోని “సమాసప్ప కూర్పు, మాధుర్యము. చిక్కదనము' కూడా ్రశంసాపాత్రమే అయినై మూలంలోలేని అనం తుడు, వాసుకి, ఆయా విశేషణాలమాట అటుంచి ఈ పద్యాల రచనలో నన్నయ చూపిన *పద్యరచనా శేఖరాయమానమైన శక్తిని ఈ *చిక్కదనానికో కారణమెన లక్షణాలను నిరూపించటం సముచితంగా ఉంటుంది విశ్వనాధ వారు పేర్కొన్న ట్టుగా ఈ నాలుగు పద్యాల చివర మాకు ప్రసన్నుడయ్యెడున్‌” అన్న నుకుటం ఈ పద్యాలకు ఒక “కాంతోని సమకూర్చింది ఈ విధంగా ఈ నాలుగు పద్యాలు అగ్రీకరణానికి గురియై ఈ ఘట్టంలో తక్కిన సద్యాలకంటె. భిన్నంగా ఉండి 'ఒక విలక్షతను సంపాదించుకున్నై. ఆ పద్యాలు ఇవి (ఆది 1104, 105, 106, 107 బహువన పొదపాొల్దికుల సర్వతపూర్థ సరస్పరస్వతీ సహిత మహామహీభరమజస సహసఫణాళిందాల్సి దు స్పహతర మూర్తికిన్‌ జలధిశాయికీ. బాయక శయ్యయైన య య్యహిపతి దుష్కృతాంతకుండనంతుండు మాకుంబ్రసన్నుండయ్యెదున్‌

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 87 ఆరిదితపోవిభూతి వమరారులబాధలు వొందకుండగా నురగులనెల్లలాచిన మహోరగనాయకుండా నమళత్సురా సుర మకుటాగ్ర రత్నరుచిశోభిత పాదున కద్రినందనే శ్వరునకు భూషణంబయిన వాసుకి మాకు6 బ్రసన్నుండయ్యెదున్‌ దేన మనుస్యలోకములందిమ్మరుచున్‌ విపుల ప్రత్తాప సం భావిత శక్తీ శౌర్యులు నపార విషోత్కట కోపవిస్కుర త్చావక తాపితాఖిల విపక్టులు నైన మహానుభావుల్ల రావతకోటి ఘోరఫణిరాజులు మాకుం (బ్రసన్నులయ్యెడున్‌ గోత్ర మహామహీధర నికుంజములన్‌ విపీనంబులం గురు శ్షేతమునం బ్రకామగతి ఖేలన నొప్పి సహాశ్వ సేనుండై ధాత్రిం బరిభ్రమించు బలదర్చ పరాక్రమదక్షుండీక్షణ శ్రోత్ర విభుండు తక్షకుండు శూరుండు మాకు( బ్రసన్నుండయ్యెదున్‌ ఈ నాలుగు పద్యాలలోనూ వరుసగా అనంతుడు, వాసుకి, ఐరావతకోటి ఘోరఫణిరాజులు తక్షకుడు ప్రస్తుతించబడ్డారు. అనంతుళ్లి వాసుకిని, తక్షకుణ్ణి ప్రత్యేకంగా ఒక్కొక్క పద్యంలో ప్రస్తుతించి తక్కిన ఫణిరాజులందరిని ఒక్కపద్యంలో ప్రస్తుతించటం జరిగింది. ఇటువంటి సందర్భంలో అనంతుడు, వాసుకి, తక్షకులను ప్రస్తుతించి ఫణిరాజులను తరువాత ప్రస్తుతించటం సమంజసంగా ఉంటుంది. కాని నన్నయ తక్షకుణ్లి చివరకు పెట్టటానికి కారణం ఉదంకునికి తక్షకుని'పైగల కోపమే అనాలి రాబోయే ఘట్టంలో తక్షకునిమీద పగ సాధించటానికి ఉదంకుడు జన మేజయుళ్లి సర్పయాగానికి పురిగాల్పటాన్ని ఇది * సమర్థిస్తుంది. అంతేకాక, ఈ పద్యరచనలో కూడా తక్కిన మూడు పద్యాలకంకు భిన్నమైన మార్గాన్ని అనుసరిం చాడు. ఈ అంశాన్ని వివరించేముందు ఈ నాలుగు పద్యాలలోని సొమ్యలక్షణాలను ప్రస్తావించటం అవసరం. ఈ నాలుగు పద్యాలు నాగస్తుతికి సంబంధించినవి కనుక విషయపరంగా వీటిలో ఏకీభావం ఉన్నది. విధానపరంగా కూడా ఈ పద్యాథలో కనిపించే సమానలక్షణం ఈ వస్తె బక్యొన్ని సమర్థిస్తుంది. ఈ నాలుగు పద్యాలలోని మకుటం ఈ లక్షణాలలో ఒకటి 'ఈ నాలుగు పద్యాలలోనూ సుదీర్హమైన ఒక్కొక్క వాక్యమే ప్రవర్తిల్లుతున్నది ప్రతి పద్యంలోనూ నాల్గన చరణంలోనే ప్రస్తుతించబడు తున్న నాగులు ప్రస్తావించబడ్డారు. నాలుగు పద్యాలలోనూ ఉద్దిష్టులైన నాగులకు విశేషణాలుగా సుదీర్హమైన సమాసాలు సంతరించబడ్డాయి. ఇక ఈ నాలుగు పద్యాలలోని భేదాలను ఈవిధంగా సమర్థించవచ్చు. రాబోయే ఘట్టంలో చెప్పనున్న సర్పయాగం ముఖ్యంగా తక్షకుణ్ణ ఉద్దేశించి నిర్వహించిందే

88 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం తక్షకునితోపాటు సర్పకులం మొత్తాన్ని నాశనం చేయాలని సంకల్పించబడింది “తాల్లి కమలజు నాక్యంబున వాసుకి ప్రముఖ సర్పకుల ముఖ్యులకు సర్పసత్త్రభ యంబు లేదు (ఆది ]1-217) కనుక అనంతుదు వాసుకులతోపాటు నిజానికి తక్షకుడు కూడా భయపడవలసిన పనిలేదు కాని, యాగమే తక్షకుని నిర్మూలనానికి ఉద్దేశించినది కనుక తక్షకునికి ఈ భయం ఎర్పడబోతున్నది తక్షకునితోపాటు తక్కిన పాములుకూడా ఈ భయానికి గురికాబోతున్నై ఈ అంశాన్ని నాగస్తుతిలోని మొదటి రెండు పద్యాలను నిర్వహించిన విధం కదికు భిన్నంగా 3౩ 4 పద్యాలు నిర్వహించిన విధానం తెల్పుతున్నది మొదటి. రెండు పద్యాలలో అనంతుళ్లే వాసుకిని క్షేమంకర లక్షణాలు కల వారిగానూ 3౩ 4 పద్యాలలోని నాగులను భయంకర లక్షణాలు కలవారిగానూ నిరూపించటం జరిగింది. అనంతుడు బహువన పాదపాభ్లి కులపర్వత పూర్ణసర స్స స్వతీ సహిత మహామహీభరము ను అజస్రమూ (నిరంతరం) తన "సహస ఫణాళి! మీద తాల్చి భరిస్తున్నాడు పైగా అతడు దుష్కృతాంతకుడదు” ఇని అనంతుని లక్షణాలు వాసుకి తన తపోవిభూతి చే 'ఆఅమరారుల బాధలు వొందకుండగా ఉరగులనెల్ల కాచిన మహోరగ నాయకుడు * అనంతుడు. జలధిశాయికి పాయక శయ్యో"యై ఉన్నవాడు వాసుకి “అద్రినందనేశ్వరునకు భూషణం 'బెనవాడు ఐరా వత కోటిఘోరఫణిరాజులు.. 'దేన మనుష్య లోకముల డద్రిమ్మరు తూ ఉంటారు వారు విపుల ప్రతాప సంభావిత శక్తిశార్యులు అయినప్పటికీ 'అపార విషోత్కటకోఫ విస్ఫురత్చావకతాపితాఖిల విపక్సులు తక్షకుడు బల దర్ప పరాశక్రమదక్టుడు ఐన శూరుడు ఇతడు ప్రకామగతి పరిభ్రమి స్తూ ఉంటాడు ఈవిధంగా అనంతుని గురించి వాసుకిని గురించి చెప్పిన లక్షణాలు ఉదాత్తం గానూ తక్షకుడు తదితరుల గురించి చెప్పిన లక్షణాలు అనుదాత్తంగానూ ఉండి పైన ప్రప్తావించిన భేదాన్ని సమర్థిస్తున్నె మొదటి రెండు పద్యాలు చంపకమాలలు, చివరివి . రెండూ ఉత్పలమాలలు కావటెం కూడా ఈ రెండింటి మధ్య గల మరొక భేదం దీవి గురించి వివియల్‌ నరసింహారావుగారు ఈవిధంగా పేర్కొన్నారు : “మొదటి. రెండును చంపకమాలలుు అఘ్షుక్షరారంభములు కడపటి రెండును ఉత్పలమాలలు, గుర్షక్షరారంభములు మొదటి యువ్యక్రమముననున్హు గమనలాఘువము కడమవాని యువతమమున నుండదు మొదటీవానియందున్హ ఆరోవాణగతి కడమవాని యందుండదు ఇవి చంనకోత్తుల గతివిన్వాన విశేషములు" (నరసింవోరావు, వివియల్‌ 2977 = 329) అనంత వాసుకులకు ఐరావతకోటి తక్షకులకు వాడిన (క్రియాపదాలు కూడా గుర్తించదగినవి అనంతుడు భూమిని తన పడగలమీద _త్రాల్సి ఉన్నాడు వానుకి ఉరగులనెల్ల _క్రాచినోవాడు. ఇవి- రెండూ భూతకాల (క్రియలు క క్త్తా వర్తకం ల!

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 89 భూతకాలక్రియాజన్య విశేషణం వారి విధులు వారికి సిద్ధమై ఉన్నాయన్న అంశాన్ని ఇవి (భూతకాల్మక్రియలు) తెల్పుతున్నాయి. ఇది వారి క్షేమంకరత్వాన్ని నిర్ధారిస్తు న్నది ఐరావతకోటి ఫణిరాజులు లోకాలలో ద్రిమ్మరుచూ ఉన్నవారు తక్షకుడు ధాత్రిలో పరిభ్రమించువాదు ఈ త్రిమ్మరటం పరిభ్రమించటం వారి అస్ట్రిరత్వాన్ని సూశచిస్తున్నయ్‌. ఇక్కడ _ వాడిన (క్రియలూ అటువంటివే త్రిమ్మరటంలోనూ, పరిభ్రమించటంలోనూ స్టిరత్వం లేదు. వ్యాకరణసరంగా ఈ _ క్రియారూపాలూ ఆటువంటివే ఒకటి శత్రర్రకం; మరొకటి వర్తమానకాల క్రియాజన్య విశేషణం. రెండూ వర్తమాన రూపాలే ధూళిపాళ శ్ర్రీరామమూర్తిగారు ఈ నాగస్తుతిలో నిందగూడా ఉన్నదన్నారు. వారి మాటలు ఇని. “ఉదంకుడు వరుసగా శేషుని వాసుకిని, ఐరానతాదులను, తక్ష కుని స్తుతించెను ఈ న్తుతి పైకి స్తుతి లోవల నింద. శ్రీ నిందాగర్భమగు స్తుతి నాన్వతో౭దర్భ్శనీయము. మొదటి పద్యము నందు. *దుష్క్ప్రతాంతకుడు” అన్నమాట, రెండవ వపద్దమునందు “అమరారుల బాధలు నొండకుండగా/' భూసషణంబయినో అను రెండు మాటలు మూడవ వద్యమునందు మొదటి మూడు చరణములు, నొల్లివ పదము వద్ధమంతయు (క్రమక్రమముగా అధిక నిందావ్చుంజు కములు” (శ్రీరామమూర్తి 1987 : 220 నిజానికి ఈ నింద పైన వివరించిన విధంగా చివరి రెండు సద్యాలకే పరిమితం, తక్షకుని. గురించి చెప్పిన పద్యం నాలుగు పద్యాఇలోనూ చివరిది కావటం ఉదం కునికి తక్షకునిపైగల ప్రతీకారవాంఛను సూచిస్తున్నది అని ముందే చెప్పబడింది. అవిధంగా ఈ పద్యనిర్మాణంలో కూడా తక్కిన మూడు పద్యాల కంటు వేరైన లక్షణాలు కన్పిస్తాయి తక్కిన మూడు పద్యాలు సుకరప్రాసతో నడవగా ఈ (తక్షకుని స్తుతించిన) పద్యం దుష్కరప్రాసతో నడిచింది మొదటి మూడు పద్యాలలోనూ మాకు ప్రసన్నుడయ్యెడున్‌ అన్న మకుటానికి ముందు. ఉద్దిష్టనాగుల పేర్లు చెప్ప బడగా నాల్లవపద్యంలో. “శూరుడు అన్న గుణవాచకం (ప్రయోగించబడి తక్షకుని శూరత్వాన్ని (కుండలాసహరణంలో) ఎత్తిమాపిన ట్లైంది (దెప్పిపొడిచిన ట్లంది) సై మూడు" పద్యాలలోనూ మూడేసి క్రియాపదాలు “ప్రయోగించబడగా- ఈ పద్యంలో నాలుగు [్రియాపదాలు ప్రయోగించబడ్డాయి మొదటి పద్యంలో . తాల్చి ఐన అయ్యెడున్‌ రెండవ పద్యంలో : కాచిన అయిన అయ్యెదున్‌ మూడవ పద్యంలో * త్రిమ్మరుచున్‌, ఐన అయ్యెదున్‌ నాల్గవ పద్యంలో వ ఒప్పి ఐ పరిభమించు అయ్యెడున్‌

త్య ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం అనంతుడు మహీభరాన్ని. తాల్చి జలధిశాయికి పాయక శయ్యయైనవాడు వాసుకి ఉరగులనెల్ల కాచి ఈశ్వరునకు భూషణం ఐనవాడు. ఐరావతకోటి ఘోరఫ ణిరాజులు లోకాలలో ద్రిమ్మజుచు, శౌర్యులు అపార విషోత్కట కోప విస్ఫురత్సావక తాపితాఖిల విపక్సులు ఐననారు ఈవిధంగా ఈ ముగ్గురినీ రెండేసి (క్రియలలో విశేషించి చెప్పి తక్షకుణ్లీ ' ప్రకామగతి ఖేలనతో 'జప్పి”, సహాశ్వసేనుడుఐ ధాత్రి పరి బ్రమించునాడు అని చెప్పి చక్షకుని క్రియాధిక్యాన్ని సూచించాడు ఈ సందర్భంలో ఉదంకుడు నాగస్తుతికి పూనుకొనటానికి కారణం తక్షకుడు చేసిన కుండలాసహరణం. తక్షకుని వెంబడించి ఉదంకుడు నాగలోకానికి వెళ్టాడు. ఈ ప్రత్యేకతను తక్షకుని పద్యంలోని క్రియాధిక్యత సూచిస్తున్నది తక్కిన నాగులం దరూ ఉదంకునితో నిమిత్తంలేని వారివారి పనులమీద వారుండగా తక్షకుడు చేసిన పని ఈ సందర్భంలో ఉదంకుని గురుసేనకు ఆటంకాన్ని కల్గించింది శక్షకుని స్తుతించే పద్యం నాల్లవదిగా నియమించటం మాట అటుంచి అనం తుడు, వాసుకుల విషయంలో నన్నయ చూపిన క్రమం కూడ పేర్కొనదగినది రాబోయే సర్పయాగప్రభావం-వాసుకిమీద కూడా కొంత పదుతుంది '“వాసుకియు జనమేజయ సమారజ్ద సర్పసత్త పరిత్రస్తుండై" (ఆది 11[-217)నాడు కారణం అతని వంశంలో పుట్టిన సర్పాలన్నీ అన్నికుండంలో పడటం అతనికి శోకాన్ని కలిగించంది అనంతునిమీద ఈ యాగప్రభావం ఎనూటత్రం లేదు ఈవిధంగా అనంతుని బొన్నత్యం స్థాపించబడింది. కనుక ఆతడు ప్రధమ స్తుత్యుదైనాడు. అంతేకాక్క అనంతుడు అఆజపమూ (నిరంతరం) తన సహస్ర ఫణాళియందు భూభారాన్ని దాల్చి జఇధి శాయికి పాయక శయ్యయై ఉన్నవాడు ఈ నిధంగా అతడు లోకహితాన్ని పూని ఉన్నాడు. కాని, వాసుకి తన కులాన్ని (నాగులను) మాత్రమే కాచిన మహోరగ నాయకుడు అనంతుడు పైన చెప్పిన కారణం వల్ల దుష్కృతాలకు అంతకుడు; వాసుకి అద్రినందేశ్వరునకు భూషణం మాత్రమే. పద్య నిర్మాణంలోకూడా అనం తుని స్తుతించిన పద్యంలో మొదటి చెండు చరణాలలో, శబ్దగౌరవాన్ని ప్రదర్శించే దీర్తసమాసాలు సంయుక్తవర్థాలు 'ప్రయుక్తమైనై. నాసుకిని స్తుతించిన పద్యంలో అట్టి శబ్దగౌరవం లేకపోగా ఆది సాధారణ వాక్యధోరణిలో “అరిది తపోవిభూతి నమరారుల బాధలు వొందకుండగా అన్న ఎత్తగడతో నడిచింది. ఈ సందర్భంలో అనంతుని, వాసుకిని స్తుతిస్తూ చెప్పిన పద్యాలు ఆ పద్యాలను గురించి పాటబండ మాధవశర్మగారి మాటలు స్మరించదగినవి : “పూర్వార్థమున నంయ్యుక్త, మవ్మోపొణోష్మాక్షరముల బాహుళ్టు ముచే వద్వమున కత్వంతమైన భారము. (పన్ఫుటముగ గోచరిం చుచున్లుది.. సమాన ఘటితములయిన వదములు నర్వతారణ్వాది (దవ్భములచే నిబిడమైన మవొన్వృరూనమును వ్యంజించుచున్లవి

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 65. నవాంవరాని భూభారమునకుందోడు దున్ఫహతరమూర్తియైన విష్ణు వును గూడ ఆదిశేషుడు హమోయవలనసీ వచ్చినది. శ్లేశన వొష్ణుతారూప మైన ఆయన యుత్త్సాహము తజుబైన అగ జగణ న్వూరూనిములందు న్ఫుటమగుచునేయునుది. గురుకార్వఖభార. నిర్దహణము నందలి యుదంకుని యుత్సాహము.. శేస్తుని యుత్సావము వంటిదే. భార వళమునం (గుంకుచున్న యజ్యననహన ఫణాళిని శేషుంయ వూత్కార నవొతముగ విస్తరించి యెత్రివట్టుకొనుచున్ల్ను యనుభవము అక్షరద ర్భునమునందు (శోతకుయలుగుచున్నుది. - వగర్హు ఊవ్మ నవొత జగణములందు న్భురించుచున్లుది

• “జలధిశాయికిం బాయక శయ్యయైని యను వట్టున శేషుయ ్లేశమంతయుందాను సహించి విష్ణుదేవునకు మృదువైన శయ్యయ్రైన తెజగు లఘుయకారనమీత భగణములం దనుభవగోచర మగుచున్లది అట్టి దువ్క్ట్రతాంతకుండైన యనంతుండు మాకు (పనన్నుందు గావలెనన్న యుదంకుని స్తార్ధగనమున _ లోకభరణమం ది శేషుని యుత్సాహము ధర్జోద్దారణమునందును (బవర్రించుగొక యన్హ భావము కలదు. వూర్యార్హమున &ఓజన్సు హితమైన యుల్‌న్లుతి _ చరమసొదమున మాధుర్వు నవొతమైనది

“అర్థపసొరము నంటి యక్షరములు (వనరించి ఛందముయొక్క రననిర్దహణ సానుర్యము. వేనోళ్ల జుటంబడుచున్సుది. ఆదికవి యనల్పుమైన యీ ఛందళ్ళిల్పము ఆలోచనామ్బుతము.

“అరిది తపోవిభూతిచే నురగులనెల్లల గౌచిన మహోరగనాయ్య్వా కుని లోకోత్తర తనళ్చర్వాజనితమైన యద్భుతమును_ వ్యంజించు జగణములు తప్పు ఈ వద్వామున ఉత్‌ఫ్లుతియంతయు. దిరోపితమై నది ఆదిశేషుని క్లేశము వానుకికి లేదు ఈశ్చర౭ిరోభూషణమై ఆయన నుఖముగా నుండెను. ఉత్రరారమంతయు. నవరోహణ బహుళమైయున్లుది వర్ల్యూలయిన అన్హుదమ్ముల స్టీతిభేదము వాక్చ ములయందలి గతిఖేదముచే. నుష్టుగాం (బకటింపబడుచున్లుది. పై నద్యమందలి మవ్య్మోపాణాక్షర బాహుళ్ళమీ వద్యామునం జాలనజకు తృజింవబడి యుదంకుని నిశ్చాసాయాన్మకమ _ (పళమనము వ్పుక్త మగుచున్షది.” (మాధవళర్మ 2966 : 425-426)

ఉదంకుడు అనంతుని స్తుతించిన పద్యం గురించి మరొక్క మాట :

“ఇందులో మొదటి రెండు చరణాలలోనూ నకారావ్ఫత్తి పాము

బునను న్భురింపజేస్తున్నది* ఇది శ్ర (ప్రయోగానికి నంబంధించినది. ౫ ఈ పద్యానికి ఇట్టాంటి వివరణ ఇవ్వటం సండితలోకంలో ఉంది

నగ! ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం

ఛందన్సుకు వంబంధించిన విశేషం ఒకటున్లుది. ఇందులో రెండన చరణంలో '“అజ్యన ననన ఫణాళి" అనే మూడు మూటలు మూడు జగణాలలోనికి ఒదిగిపోతున్నాయి. జగణం ఒక లఘువు, ఒక గురువు, మరొక్ష అఘున్న వరునగా వస్తే ఏర్చదుతుంటి- అంక నుధ్వ ధీర్జాక్షరం ముందు వెనుకల (హాస్యాక్షర్శాలు ఉంటాయన్లుమాట టీని ఉచ్చరించేటన్సుడు నిమ్మన్హురంతో మొదలు సెట్టి నరాన్ని ఉరగ తంచేస్‌ - అంక ఆరోహణం చేయించి = మళ్ళీ నిమ్హూనికి దిగటం (అవరోహణం) జరుగుతుంది. ఇది పామువడగను స్ఫురింస జేస్తుంది" వద్వంలో చెప్తున్న మాట గూడా ఫణాలిని గురించే" (రామనరనీంనాం 2976 ౫ 59)

ఈ పద్యాలలో విశ్వనాథవారు. (సత్యనారాయణ 1970 210) ప్రస్తావించిన “చిక్కదనం” ఎలా సాధించబడింది? అన్న విషయం పరిశీలించదగింది. ఈ పద్యాలు నాలుగూ ఒక్కొక్కొటి ఒక్కొక్క వాక్యంలో స"వై ఈ నాలుగు సద్యాలలోని వొక్యాలలోని పదాల (క్రమం వ్యవహార వాక్యంలోని పదాలశక్రనుంలాగా అమరి పద్యం సూటిగా సాఫీగా సాగేందుకు తోడ్పడింది. దాదాపు అన్ని చరణాలలోనూ పదాలు/ షదబంధాలు తరువాతి చరణంలోకీ చొచ్చుకొనిపోయి పద్యాన్ని ఎకధారగా పరించే ఒడుపును కలిగిస్తున్నాయి. (రండవ పద్యంలోని మొదటి చరణం, నాల్లన పద్యంలోని రెండవ చరణం ఇందుకు అపవాదం రెండవ షద్యంలోని మొదటి చరణాంతంలోని (ద్రుతం రెండవ చరణంలోని మొదటి అక్షరంతో కలసిపోయింది కనుక నిజమైన అపవాదం నాల్గవ పద్యంలోని రెండవ చరణమే ) ఇంతకుముందే చెప్పినట్టుగా నిర్మాణపరంగా నాలుగు పద్యాలూ ఎన్నోరకాల పోలికలను కలిగి అన్నీ కలిసి నాలుగు అంగాలత్తో ఒసప్పే ఒవే నిర్మాణంగా భాసిస్తున్నాయి. నన్న్మయ సర్వత్ర ప్రయోగించే సూక్ష్మమైన వర్ణపునరుక్తి కూడా ఈ లక్షణానికి కొంత తోడ్పడుతున్నది

“సరన్సరస్వతీ, మహామహీభరో. *'అజస్రసహస్ర శాయికిపాయక, 'దుష్క తాంతకు డనంతుడు' ఉరగులామహోరగి, 'తాపితాఖిల , 'నుహానుభావులైరావతి, “దక్టుడీక్షణ”, తక్షకుడు" మొదలైన _ ప్రయోగొలలోని వర్ణపునరుక్తీి పద్యపరనానికి శవణానికి ఎంతో హితకరంగా ఒప్పుతున్నది

ఈవిధంగా చెప్పటంవల్లనే (ప్రసన్నుడైన దివ్యపురుషుడు ఉదంకుణ్ణి *మితవచన అని సంబోధించి *నీ యణార్థ స్తుతుల కత్మిపీత మానసుండపైతో (ఆది 1109) అన్నాడు ఇట్లా అనటాన్ని నన్నయ *తన రచనను తానే మెచ్చుకున్న"ట్లు అయిం దని భావిస్తున్నారు బ్రహ్మానంద (1986 : 77) దినిలోని సత్యం యోచింపదగినది

త ఈ పద్యానికి ఇట్టాంటి వివరణ ఇవ్వటం సండితలోకంలో ఉంది

పద్య నిర్మాణ శిల్పం థె 31.3. *“అనలలేజులు దిర్షదేహులు.... అశలతేజులు డిర్దదేహులునైన యట్టి తనూజులన్‌ వినుత సత్తు బ్రంగోరెళద్రువ వేవురం గదు వేడ్కతో వినత కోరె సుప్పుతులన్‌ భుజవీర్యవంతుల వారి కం 'పిను బళాధికులైవ వారిల గడింది వీరుల నిద్దజన్‌ (ఆరి 2) ఈ పద్యంలో వినత కదువల కోరికలు చెప్పబడినై మొదటి రెండు చరణా లలో కదువ కోరిక తరువాతి రెండు చరణాలలో వినత కోరిక చెప్పబడివై “ద్య కోరికల చేత కృదూవినతల స్వభావము పొడగట్టుచున్లుది క్యదువతో వినతకు న్నర్ధయున్హది ” (నత్వనారాయణ .2954:240 అన్న విశ్వనాధవారి అబిప్రాయం ఎంతో లోతైన పరిశీలనవల్ల వెలువడింది కధలో తరువాతి సంఘటనలను బట్టి కద్రువ దుర్మార్గురాలని, వీినతమీద అధి కారం చెలాయించాలనే కోరిక కలదని వివరించి చూపీంచారు విశ్వనాధ ఆయన మాటలలో చెప్పాలంకే వినత కదువకు శ “లోక్రువయ్డైన మనిషీ. ఇదినజుకే వినతమీంద తానధికారము చేయు చుండెను వినత హాత్తనిది. ఎదురుతిరగలేదు. ఆమె యధికారము సొంగనిచ్చుచుండెను నొయలీయక తానేమియు చేయలేదు కొని వినత మనసులో. కష్టవదుచునేయ్లుండెనున.. (గతృనారాయణ 954 . 26-27) అయినప్పటికీ ఈ సద్యంలో కద్రువ కోరిన కోర్కెలో ఎటువంటి కుటిలచింతన కేదు. ఆమె. వేవురు తనూజులను- కోరింది ఆ కోరటం ముందు కోరింది అధి కారం చెలాయించేవారికి సహజంగా ఉండే చొరవ దినికి కారణం ఈ విషయంలో వినత ఎప్పుడూ వెనకే ఉంటుంది అందువల్లనే కద్రువ కడువేడ్క'తో కోరింది ఎప్పుడూ ఆమెకంకె పైచేయి కావటంలో విఫల బొతున్న వినతకు ఇప్పుడు ఆమెను మించటానికి ఒక అవకాశం లభించింది కద్రువ కోరిక సహజమై కడు నేడ్కతో కూడినది వినత కోరిక కదువమీది స్పర్ణతో వెలువడింది కద్రున కోరిన కోర్కెను ఆమె విన్నది కనుక ఆమె (వినతకు అలోచించుకునే అవకాశం ఎర్పడింది కద్రువ కోర్కె సద్యః స్కురణతో వచ్చిన వాక్యం కాగా వినత కోర్కె యోచించి చెప్పిన వాక్యం' చాను కదువకంళు మించాలనే పోటీతో చెప్పిన వాక్యం ఆందువల్లనే కద్రున 'తనూజుల ను కోరగా నినత _స్రుపుత్రులను. కోరింది వారిద్దరి కోరికలలోని ఈ భేదాన్నీ అట్టి కోరికలు కోరిన వారి మనఃస్థితినీ ప్రతిబింబించేలాగా ఈ పద్యాన్ని శు రా రచించాడు నన్నయ

న! ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం

ఇరువురి కోరికలు వ్యక్తంచేస్తున్న ఈ పద్యం రెండేసి చరణాలకు ఒక వాక్యం చొప్పున సమవిభక్రమైంది. మొదటి రెండు చరణాలలో కద్రువ కోర్కె తరువాతి రెండు చరణాలలో వినత కోర్కె వ్యక్తమైనై కద్రువ కోరికలోని సూటిదనాన్ని, సాఫీగా నడచిన మొదటి రెండు చరణాలూ స్పష్టం చేస్తున్న. ఈ రెండు చరణాల లోని పదబంధాలు దాదాపు (క్రీగటుతో సూచించిన పదంలో తప్ప) సమ విభక్తమై పద్యపు నడకలోని విరుపులతో సంనదిస్తున్నై

అనలతేజులు దీర్ణదేహులు ఇన్‌ యట్టీ త|నూజులన్‌ |

వినుతనచ్త్యులం. గోరెం గద్రువ చేవురం గడ్డు[వేడ్కతో |

ఈ రెండు చరణాలలోని పదబంధాలు యతిస్థానంలోనూ పొదాంతాలలోనూ సమాప్తి చెందుతున్నై ఆమె కొవాలని కోరిన తనూజులకు వాడిన విశేషణాలు సమానమైన మాశ్రొప్రైేమాణాన్ని కలిగి ఉన్న (అనల తేజులు దీర్హదేహులు, వినుతస

చరువాత వినత తన కోరికను కోరింది అపుడు అమెకు ఆలోచించుకునే అవకాశం వచ్చింది. కద్రువ కోర్కె. సద్యఃస్ఫురణతో ఒక్క ఉదుటున పచ్చిన వొక్టుం కాగా నినతవి యోచించి చెప్పిన నాక్యాలు కనుక ఈ పద్యంలో ఆమె వాక్యాలు సాఫీగా నడవలేదు అని ముందే చేప్పబడింది పదబంధాలు సమవిభక్తం కాలేదు. పద్యప్పు నడకలోని నిరుపులతో సంసదించటంలేదు

వినత గోరె సు పుత్తుులన్‌ భుజ వీర్యవంతుల వారి కం

పెను బలాధికు ల్రైనవారిం గ డింది వీరుల నిద్దణన్‌

ఈ రెండు చరణాలలోనూ పదాలు యతిస్టానంలో విరిగినై మూడోచరణం చివర “వారికంయచెను అన్న పదబంధంలో కూడా పదం విరుపు ఎర్పడీంది వినత కోరిన కోర్కె కద్రువ పుత్తుుల కంక అధికమైన బలం 7౯ పుత్తుంలను గురించి ఆ ఆధిక్యం మూడవ చరణాన్ని మించిపోయిన పదబంధం వారి కం-కును సూచిస్తు న్నది. *కంటెను' అన్న ప్రత్యయం మూడోచరణం చినర విరిగి నాల్లనచరణంలోనికి చొచ్చుకొనిపోయి ఆ ఆధిక్యాన్ని నొక్కిచెప్పినట్లంది

ఈ పద్యాన్ని (తరలాన్ని)ి చదవవలసిన తీరులో చదివినప్పుడు

7 మాత్రలు 7 మాతలు 7 మాత్రలు 5 మాత్రలు

౮ లం టల ౮౮

గా అక్షరాలను విభజించి చదవటం జరుగుతుంది. *వారికంకును' అన్నప్పుడు నాల్లవచరణం మొదటి రెండక్షరాలను మూడనవరణంతో కలిపి చదవనలసిరావటం జరుగుతుంది అప్పుడు పదవిభాగంవల్ల మూడోచరణాన్ని సొగదీయటల్క, ఛందస్సు నల్ల నాల్లవచరణం మొదటి అక్షరాలమీద ఊనిక (369) ఎర్బ్చడతై ఇవి పైన

పద్య నిర్మాణ శిల్పం థి చెప్పిన “ఆధిక్యతను నొక్కి చెప్పటానికి తోడ్పడుతున్నై.

వినత కోరిన పుత్రులు 'భుజవీర్యవంతులు' అనే పదం సార్ధకం. అనూరునికీ భుజాలేగాని ఊరువులు లేవు గరుడునికి భుజబలమే (రెక్కల బలమే) ప్రధానం. అతడు పక్షి కనుక ఊరువులకు ప్రాధాన్యం లేదు. 314. ఆతత పక్షమారుత..”

ఆతత పక్షమారుత రయప్రవికంసిత ఘార్షితాచల

(వాతమహార్థవుందు బలవన్నిజదేహ సముజ్జ్యల ప్రభా

ధూత పతంగ తలేజుండు దితుండయి తార్‌క్ట్యుండు ఛల్లికీన్‌ మనః

(ప్రీతియొనర్చుచున్‌ నెగసె భీమజవంబున నభ్రవీధికిన్‌ (ఆది 11-38)

ఇది గరుత్మంతుని పుట్టుకను వర్ణించే పద్యం ఈ కథాఘట్టాన్ని నన్నయ సౌపర్ణాఖ్యానం అన్నాడు (ఈ పద్యంలోని !ర్ణకార పునరుక్తి సుపర్ణ స్ఫురణను కలిగిస్తున్నది ) ఆంటే సుపర్జుని కధ అని అర్ధం. ఈ కధా నాయకుడు సుపర్జుడు. అతని జన్మను వర్ణించే ఈ ఘట్టం కధలోని ముఖ్య ఘట్టాలలో ఒకటి అవుతుంది. ఈ “వద్ద నిర్భాణంలో నమాన ఘటనలో ఒక ఉదాత్తత ఉంది * (మందేత్పరరావు 2989 . ౩4 ఈ ఉదాత్తత ఈ పద్యంలోని అర్థాన్ని వ్యంజింపచేయటానికి ఎంతో అవసరం ఈ కధలో గరుత్మంతుడు నిర్వహించబోయే మహాద్భుత కార్యాలను బట్టి అతడు మహాద్భుతమైన శక్తి కలవాదు అని [గ్రహించవచ్చు గరుడుని తల్లి వినత ప్యుతులను కోరుతూ. భుజ వీర్యవంతులను (ఆది 3) కోరింది (చూ 813). ఆమె ఇడిన రెందు అండాలలో ఒక అండం నుంచి ఆమె తొందరపా టువల్ల వెలువడిన పుత్రుడు 'అనూరుడై' జన్మించాడు ఆది జరిగి చాలాకాలం అయింది. ఇప్పుడు రెండవ ఆండం షగిలింది అందులోనుంచి గరుత్మంతుడు వెలువడ్డాడు. ఆమె కోరిన భుజ వీర్యవంతుడు అన్న మాటను సార్ధకపరిచేవాడు ఇతడేనని గూడా తరువాతి కధాఘట్టాలవల్ల తెలుస్తుంది. ఇంత (ప్రాముఖ్యంగల ఈ సన్నివేశాన్ని ఇంత ఉదాత్తంగా వర్ణించకపోతే రాబోయే కధాఘట్టాలకు తగిన పునాది ఏర్పడదు అందువల్లనే ఈ పద్యాన్ని రెండు ఉదాత్తమైని దీర్ణ సమాసాలతో ప్రారంభించాడు

906 - ఆంగ్ల మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఈ సద్యంలోని నిర్మాణపరమైన ఉదాత్తతను పరిశీలించవలసి ఉంది : _ | ఆఅతతపక్త చమూ = న. రయా ప్రవికం పిత తే ఘూర్ణితాచల వ్రాత [మా పీత్రిా ఒనరు] జరివస్వొ్‌డ్‌ తన = ఆయి భీమజవంబునన్‌ సముజ్వల ప్రభాధూ, _ పతంగవేజుడు అర్థనదికన సెగ సెన్‌ తార్‌ర్ట్యుడు ఇది ఒకే ఒక దీర వాక్యంతో సాగిన పద్యం అది నిర్మాణ పరంగా సంక్లిష్టత గల సంక్లిష్ణవాక్యం “తార్‌క్ట్యుడు భీమజవంబుని అభభవీధికిన్‌' అన్న పదాలలో వ్యవహార వాక్య (క్రమాన్నించి వైదొలగిన క్రమం కనిపిస్తుంది ఈ పద్యంలోని వాక్యానికి వ్యవహార వాక్య (క్రమం ప్రసారచక్రంలో నిరూపించబడింది ఉదితుందయి” అన్న పదబంధం ముందు రావలసిన కర్తృపదం తార్‌క్స్యుడు ఉదితుండయి తర్వాత వచ్చింది ఈ వాక్యానికి ముఖ్య (క్రియ అయిన నెగసెన్‌ అన్న పదం కూడా అదే విధంగా భీమజవంబున అభవీధికిన్‌ నెగసెన్‌ అని ఉండపలసీనది కాగా నెగసెన్‌'ముందు. ప్రయోగించబడింది అంకే ఈ పద్యంలోని కర్త ఎపదం (క్రియా పదం రెందూ కూడా పద క్రమ వ్యత్యయానికి గురి అయి వాక్యంలో ఒక్త విలక్షణతను పొందినై కర్త్రృపదం 'తార్‌క్ట్యుడు. కు రెండు సుద్దీర్ణ సమాసాలతో కూడిన విశేషణాలను సంతరించటం జరిగింది ఈ రెండు సమాసాలు రెందు, మూడు చరణాలలోని 7 అక్షరాల వరకూ వ్యాపించేలా ప్రయోగించబడివై య మూ ఆతత పక్షమారుత రయప్రవికంపీత ఘూర్ధితాచల వ్రాత మహార్థవుందు బలవన్నిజ దేహ సముజ్జ్వ్యల ప్రభా ధూత పతంగ తేజుడు గరుత్మంతుడు అనగానే. రెండు రెక్కలు ప్రధానంగా కనిపిస్తె ఈ పద్యం

పద్య నిర్మాణ శిల్పం రా పొరంభంలో పేరొ)._న్సది కూడా *“ఆతత సక్షీములే. ఈ రెందు సుదీర సమాసాలు ట్ర కలు న్న శ్‌ రెండు రెక్కలను స్ఫురింపజేస్తున్నై అదేవిధంగా “నెగసెన్‌?"అన్న (క్రియకు కూడా ఉదితుండయి. తల్లికిన్‌ మనః (ప్రీతి యొనర్భుచున్‌ అన్న -రెండు అసమాపక శ్రీయా పదబంధాలు విశేషణాలు (శ్రీయా విశేషణాలు)గా చేయబడినై.

ఈ పద్యంలోని సమాసఘటనలోనూ ఉదాత్తత ఉంది. 'ఆతత అన్న సమాసం దీర్దాచ్చుతో ప్రారంభించి. రెండవ చరణంలోని మొదటి ఏడక్షరాల వరకు సుదీర్దంగా సాగి పరనంలో ఒక్కగుక్కలో చద్దివేలా రచించబడింది మళ్లీ - అక్కడి నించీ మరొక సమాసం మూడవ చరణం మొదటి 8 అక్షరాల వరకూ వ్యాపించింది ఇది మొదటి సమాసమంత. దీర్హం కాకున్నా 'ఉ కారంతో అంతమైంది. దీనికి “ఉ కారంతో మొదలయ్యే “ఉదితుండయి' అన్న పదబంధం పరం కావటంతో సంధివల్ల పరనవేగం తగ్గకుండా ఉదితుండయిీ నరకు కలిపి చదవనలసినట్టుగా రచించబడింది.

ఈవిధంగా ఉన్న ఈ పద్యభాగం 'రెండు సమానమెన అక్షర ప్రమాణాలుగల గుక్క లలో ఉచ్చరించేలా అమరింది

ఆతత పక్షమారుతరయ ప్రవికం పితఘూర్లితాచల ర అక్షరాలు టు కే ణ వాతమహారవుందు బలవన్సిజదెహసముజ లప (వ్రాతమహార్ణవు న్నిజదేహ సముజ్ఞ్వల ప్రభా బ్‌ తూం ధూతపతంగతేజుదు దితుండయి - [| ఇక్కడ సంధివల్ల రెండు వదబంధాలు కలిసిపోయివై సంధికి గురిఅయిన రెండు అచ్చులూ ్రస్వ ఉకారాలు కావటం ఉచ్చారణకు మరింత సౌలభ్యాన్ని సమకూరుస్తున్నది

ప్రతి చరణంలో చివర సమాసాలు విరిగి తరువాతి చరణంలోకి వ్యాపించి పద్యపు నడకకు వేగాన్ని కలిగిస్తున్న

ఈ రెండు సుడీర్ణ సమాసాలలోనూ వర్దసంయోజనలో మరొక విశేషాన్ని గమ నించవచ్చు

ఇవి రెక్కలను గురించి చెప్తూ (ప్రారంభించినవి ఆ రెక్కల అల్లార్పువల్ల కలిగే ఫలితాలను వర్ధించేది మొదటిది. ఈ సమాసాలలో సూక్ష్మంగా- పరిశీలిస్తే రెక్కల ల్లార్పుకు సూచకమైన ధ్వన్యనుకరణపదం తపతప లోని తకార పకార సంయోజన రొ న! = కనిపిస్తుంది

ఆ తత్తప్రక్త్ష *" ధూత్ర్తప్రతంగ తేజడు ఇక్కడ వడలి మదేశ్వరరావుగారి మాటలు పేర్కొనదగినవి .

“కవిత్వాని సాధారణంగా మనం రెండు అంచెలలో ఆనంది స్తాము అందులో ఒకటి నాదవిన్వానం వ్ల, రెండవది లర్టంలోని

ర్తి ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం

సొగనువ్వ . . ఇది "(నాదవిన్యాసం) తిరిగి రెండు రకాలుగా ఉండ వచ్చు. మొదటిది శిబ్దాలంకారములను ఆ(శయించుకొని ఉండే అందం. ఇది ఉన్నతస్హాయిలో సాధింపత్లు అందం కాదని నన్టయకు తెలును.. "(ఈ అభిప్రాయం సమర్ధనీయమే; నన్నయ శబ్దగుణాన్ని ఆశ్రయిస్తాడే కాని, శబ్దాలంకారాలను కాదు ఈ అనుచ్చేదం చివర ఉట్టంకించిన 6% సుబ్రహ్మణ్యంగారి మాటలు [1987 : 306] ఈ అభిప్రాయాన్ని సమర్దిస్తై) రెండవది అట్రోదే * ద్హన్ఫునుకరణంగా సాధించే నాదవిన్వానం. కమ్మని అతాంతములకు మైనస్‌ . ౯ అని చదువుతూ ఉంటే ఇటువంటి ధ్వన్యనుకరణ ఇందులో ఉందని అనుకోం. “మధువమ్ముల నుగీత్‌ నినదమ్ము “లను అనుకరించే శబా అతో (ఆది ౪7-138) నద్యాన్ది (ప్రారంభిన్తూ తేలిపోయే కవి కాడు నన్హయ కాని మనం వద్యాన్లి జ్యాగత్తగా విశ్రాంతిగా “కం మ్శుని కుం మ్మొనసీ .౯ అని చదువుతుంటే మనం ఆళించనిచోట ఒక విచ్శితమైన ధ్యననుకరణ నృష్టింపబడినట్టు కనుగొనగల్లుతాము.. ౨ (యందేళ్ళరరావు 1989 : 200-200)

ఈవిధమైన ధ్వన్యనుకరణను సాధించిన మరొక సన్నివేశాన్ని కూడా నన్నయలో

మందేశ్వరరాపవుగారు. గుర్తించారు

అరుదగు తత్సయోద సమయంబున నొక్కట విస్తరిల్లై నం

బరమున నంబుదర్వనియు6 బల్వలభూముల భూరి దుర్టరో

తృరరవముల్‌ మహీరుహ శీఖభాంతములందు శిఖండి తాండవాం

తర మదమంజుల స్వనముదారత రమ్యుములై వనంబులన్‌ * (అర 17-137)

“ఇక్కడ (భూరి దుర్రరోత్కర రవముల్‌ో అని అనడం జ్యాగ

త్తగా గమనిస్తే కప్పుల బెకబెకలు వినబడతాయి. కాస్త (శద్దగా చదవాలి అంతేగో (మందేళ్సరరావు 19889 : 101)

ఇట్టాంటిదే

కనులొని కోపవేగమునం గన్నులు నిప్పులు రాల నంగము

క్రనరంగ సొంద్రఘుర్మ సలిలంబులు గ్రమ్మనితాంత దంత వ్ర

డన రట దాస్యరంగ వికటభ్రుకుటీ చటుల ప్రవృత్త న

ర్తన ఘటనా ప్రకార భయద సృురణా పరిణద్ధమూర్తియై (విరా 11-133)

• కుండలాల (012016) లోవి నా మాటలు

పద్య నిర్మాణ శిల్పం థం అనే భీముని కోపాన్ని వర్ణించిన పద్యంలో పళ్లుకొరకటాన్ని సూచించే ధ్వన్యనుకర ణను పరోక్షంగా సాధించాడు తిక్కన.

ఈ సందర్భంలో నన్నయ కవిత్వంలోని శబ్రగుణ సౌందర్యాన్ని గురించి జి.వి సుబ్రహ్మణ్యంగా అన్న మాటలు స్మరింపదగినవి :

“నన్నయ కవిత్వంలోని ఆస్వాదనీయమైన నౌందర్పుం శబ్ద గుణ నంయోజనం వలన ఏర్పడింది గుణవ్ధుకమైన శజ్రం అతని రచనకు (ప్రాణం. దాని వలన రచనకు నాదమాధుర్వం ఏర్పుడింది. శబ్దాన్లి నన్నయ ఎన్నుకొని (ప్రయోగిస్తాడు. కాని శ్రుం ల్జర్టస్టురణ చేస్‌ అంతచ్ష్య్ధితం కాదు అర్జాన్లి శమ్మిన్తూ తానూ ఉన్నానని అనిపి నుంది నవజ శోభను ఆలంక్షృుతం చేస్తీ ఆతిశయించచేయాలన్లు యత్హం నన్నయలో ఎక్కువగా కనపడదు. గుణంతోనే ఆయన కవితకు రుచి గౌరవం వచ్చింది *(నుబహ్మ ణ్యం జివి 7987306

3.1.5. *ఏవిి కారణముయయ్యాంంంంల ఎమి కారణమయ్య పాముల కింత యల్లితి వీవు తే జోమయుండవు బ్రాహ్మణుండప్పు సు వతుండవు వావుడుం బాము లెగానరించె మత్ప్రియభామ కేను రురుండ ను ర్దాము సత్త్వుండ విన్ను విష్టుడ దండతాడితు6 జేెదన్‌ (ఆది 1153) ఈ పద్యంలో ఒక ప్రత్యేకమైన విర్మాణవిధానం గోచరిస్తుంది ఈ పద్యం మొత్తంలోనూ ముగ్గురి వాక్యాలున్నాయి మొదటిది. దడుందుభము అనే పాము సళికిన వాక్యం ఎమి కారణమయ్య పాములకింత యల్లితి వీవు తేడోమయుండవు బ్రాహ్మణుండవు సువ్రతుండవు రెండవది : కవివాక్యం . నావుదున్‌ మూడవది : రురుడి వాక్యం : “'పాములెగ్గొనరించె మత్స్రొయభామకేను స ని ప్ర డతాడితుంజేసె రురుండ నుద్దామసత్తుడ నిన్ను నిప్పుడ దండతాడితుంజి సె దన్‌ ఈ పద్యంలోని మొదటి రెందు పాదాలు (పూర్వార్హం అందాం) చివరిపదం (నావుడున్‌) తప్పు డుందుభం అన్న వాక్యంలోనూ. చివరి రెందు చరణాలూ (ఉత్త రార్డం అందాం) రురుడి వాక్యంలోనూ విస్తరించి ఉన్నాయి. ఒకవిధంగా ఈ రెందు నా ప్రాత్రలమధ్య ఈ సద్యం సమవిభక్తమైంది పూర్వార్థంలోని మొదటి చరణంలోని

100 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఎమి. కారణమయ్య పొములకింత యల్లితివి అనేది ఒక సంయుక్తవాక్యం ఇది సహజవ్యపహారధోరణిలో చెప్పవలసివస్పే. పాములకు ఇంత లల్లితివి;ి ఎవి కారణ మయ్య అని ఉండటం సమంజసం. దీనికి సమాంతరంగా ఉత్తరార్హంలోని మొదటి చరణంలో పాము లెగ్గానరించె మత్ప్స్రియభామ కేను రురుండ! అన్న జంట వాక్యాలు (సంయుక్త వాక్యం) కూడా ఈ విపర్యయాన్ని కలిగిఉన్నాయి అంటే ఎను రురుండ; పాములు మత్ప్రియభామకు ఎగ్గానరించె' అనే వరుసలో రానటం సహజ వ్యవహారధోరణి అవి ఈ పద్యంలో ముందువెనుకల _ప్రయోగించటం జరిగింది మొదటి చరణంలోని చివరి అక్షరంతో ప్రారంభమైన తేజోమయుండవు అన్న పదం రెండవ చరణంలోకి మొదటి ఐదు అక్షరాల నిడివికి వ్యాపించింది ఈ పదంలో ఉన్న అక్షరసంయోజనం ఈవిధంగా ఉంది. గురువు గురువు లఘువు గురువు లఘువు అఘువు ౮౮౮ అలాగే మూడవ చరణంలోని చివరి అక్షరంతో (ప్రారంభమైన ఉద్దామసత్తుడు' అన్న పదం కూడా అదే అక్షర సంయోజనతో అదే నిడివిలో వ్యాపించి ఉన్నది 'చేజోమయుండవు అన్న పదం ఛందస్సురీత్యా 'త దగ్గర విరిగి 'జోమయుండవు అన్న భాగం రెండవ చరణం మొదటికి వచ్చి జో మీద ప్రత్యేకమైన ఊనికను అధికమైన దీర్హతను కలిగిస్తున్నది ఇది రురుణ్ణి వారించటానికి దుందుభం (బతిమాలుకుంటూ అతళ్లో అధికంగా పొగడుతున్న వైఖరిని వ్యంజింపజేస్తున్నది. రురుని ప్రతివచనంలోని పదమైన ఉద్దామసత్తుుడు అన్నది కూడా ఉత్‌ అన్న మొదటి అక్షరం దగ్గర విరిగి దామసత్త్వుదు అన్న భాగం పద్య పరనంలో 'తేడోమయుండవు లో వలెనే ప్రత్యేకమైన ఊనికను పొందటం వల్ల రురుని ప్రతివచనంలో డుండుబము చేసిన పొగడ్తను పట్టించుకోకుండా పాముల పై తన వైఖరిని అదేవిధమైన ధ్వనుల పొందికతో సమాధానం చెప్పటాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నది

అలాగే రెందు నాలుగు చరణాలలోని పదబంధాలు సమానమైన విరుపును కలిగి వారిద్దరి సంభాషణలోని సమాంతర (1222]16)) లక్షణం వ్యక్తమౌతున్నది

తే- జోమయుండపవు బ్రాహ్మణుండవు సువ్రతుండవు నావుదున్‌

ఉ- ద్దామసత్తుండ నిన్ను నిష్తడ రండతాడితుం. జేసెదన్‌

ఈవిధంగా రెండు చరణాలలోని పదబంధాలు ఒకేవిధమైన అక్షరాల కూర్పు గలవిగా ఉపయోగించటం జరిగింది ఈవిధంగా పూర్వార్ధ ఉత్తరార్జ్థాల మధ్య ఒక సమతౌల్యాన్ని సాధించి నన్నయ ఈ పద్యంలో ఒక ప్రణాళికా బద్దమైన శిల్పాన్ని ప్రదర్శించాడు ఇది సమాంతరత అనే అగ్రీకరణానికి (1232) ఉదాహరణ ఈ పద్యాన్ని ఇంతవరకు నడుపుతున్న సాధారణ ఛందస్సులలో కొక విశేషవృత్త మైన మత్తకోకిలను ప్రయోగించటం కూడా ఇక్కడి అగ్రీకరణానికి మరొక కోణంలో నించి కూడా పోషకం అవుతున్నది ఈ పద్యాన్ని ఈ సందర్భంలో ఈనిధంగా అగ్టీక్సృతం చేయటం వల్ల కవి మరొక ప్రయోజనాన్ని కూడా సాధిస్తున్నాడు ఈ

పద్య నిర్మాణ శిల్సం 101 పద్యం చెప్పిన సందర్భం ఇది వ రురుడు పాములను వెతికి చంపుతున్న సందర్భంలో అతనికి ఒక ప్రత్యేకమైన పరిస్థితి ఎదురైంది. ఆది ఒక సాము మూనవ భాషలో ఎదు రుతిరిగి మాట్టాడటం. ఇటువంటి ప్రత్యేకతను సూచించటానికి కవి ఒక ప్రత్యేకమైన మార్గాన్ని ఎంచుకోవలసివచ్వింది నందర్శం విశేషమైనది; ఛందస్సు విశేషమెనది. వీటికి తగినట్టుగా పద్యంలోని వాక్యాలను (ప్రయోగించటంలోని నిర్మాణశిల్సం కూడా విశేషమెనదే. ఇష. న తలే య్‌ప్రి ఆదాల నా లా, షి 3.2. తిక్కన పద్య నిర్మాణం * క 2 జా. (్రం 81463) థ్సి భట) 3.2.1. “దుర్వారోద్యవు బాహువీకళఊు[ . సగ ల్‌ో ౮ దుర్వారోద్యమ బాహువిక్రమ రసాస్తోక ప్రతాప వాత స లో ద్ధర్యాంధ ప్రతివీర విర్మధన విద్యాపారగుల్‌ మత్పతు యము బాట్‌ 50 ్లీర్వాణాకృతు లేవు రిన్హు నిను దోర్లీలన్‌ వెసన్‌ గిట్టీ గం ధర్వుల్‌ మానము బ్రాణముం గొనుట శధ్యం బెమ్మియిం గిచకా (నిరా 1-55) ఈ పద్యం భారతంలో ప్రసిద్ధమైనది. ద్రౌపది ఈ మూటలు క్రీచకుళ్లి బెదిరించ యె చెల టానికి అన్నది. తనను చూసినప్పటినుంచి. “తనపై మరులుగొని ఉన్న కీచకుడు 'మదోన్మాదంబున (విరా, 11-51) పలికిన పలుకులకు కోపం హెచ్చగా నీచుండు కొబట్లి జంకించినంగొని మెత్తయిడిపోండని మనమునందలంచి!' (విరా. 11-54 ఈ మాట్‌లు అన్నది ఈ పద్యంలో మొదటి రెండు చరణాలలోని సుదీర్ణ సమాసం భిన్న స్టానకరణా లకు చెందిన సంయుక్త హల్వర్థాలతో ఉచ్చారణ కారిన్యంతో ఎర్పడి శ్రోతలకు అందలి శబసంయోజన చేతనే అందులోని అపొమాన్య భావస్సూర్తిని కల్లిస్తూ సాగింది. ఒక ల బీ సంయుక్తవర్థం ముందున్న హ్రస్వాచ్చు కూడా గురువౌతుంది అదే సంయుక్తహల్లు ముందరి అచ్చు దీర్దాచ్చు ఐతే అచ్చుమీది ద్నీర్దం, సంయుక్తహల్లు వలన ఏర్పడ్డ దీర్గం కలిసి ఆ అక్షరానికి ప్రత్యేకమైన దీర్జోచ్చారణను కలిగిస్తాయి. ఇటువంటి వరసంయోజన ఈ 'పీమానంలో మూడుదోట్ల, పద్యంలో మరి రెండుచోట్ల ఎర్పడి ప్యిపు నడకకు ఒక గాంభీర్యాన్ని సమకూర్చింది. దుర్యార్తోద్యమ బాహు విక్రమ రస్రాస్తోక ప్రతాపస్ఫుర ద్లర్వాంధ ప్రతివీర నిర్మధన విద్యాపారగుల్‌ ఇది శార్జూల విక్రీడితం మసజసతతగ అనే గణాలు ప్రవర్తిల్లుతాయి అంపే ౮౮౯ ౮౮ ౮౪౮౮ ౪౮౮ అన్న అక్షరక్రమం ఉంటుంది. కనుక ఇందులో ఒక్కొక్క చరణానికి 11 గురువులుం టై పద్యం మొత్తంలోనూ శశ

102 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం గురువులుంటై. తెలుగులో మిక్కిలి ప్రసిద్ధమైన వృత్తాలలో తక్కువ అక్షరాలు కలిగి ఎక్కువ గురువులు కలిగిన ఛందస్పిది. చరణానికి 19 అక్షరాలు ఉంటై. వాటిలో 11 గురువులు.

ఒక"అక్షరం గురువు కావటానికి ఈ మూడు లక్షణాలలో ఏదో ఒకటి ప్రవర్తిల్లాలి. (0) దీర్దాచ్చు అయి ఉండటం (1) (1) ద్విత్వ సంయుక్త హల్లులకు ముందున్న అచ్చు కావటం గ్రోంలా* (మ) ఒకే ఒక హల్టు (పొల్లక్షరం) పరమైన అచ్చు కావటం (1/6౮)*

అనుస్వారం ధ్వనిపరంగా అనునాసికమే కనుక దాన్ని మీది హల్లుతో కలిపి సంయుక్త _హల్టుగా (గ్రహించవలసి ఉంటుంది ఉదా గంత = గన్త కనుక అనుస్వారం ముందున్న అచ్చు పైన "పేర్కొన్న రెండవ లక్షణం కారణంగా గురువా తుంది

పద్యం నడకకు గురువులకు ప్రత్యేకమైన సంబంధం ఉంది. గురువులన్నీ కేవలం దీర్జాచ్చులతో (ద్విత్వ సంయుక్త వర్ణాలు లేకుండా) ఎర్పడితే పద్యం నడకకు గమనవేగం సేరుగుతుంది. దీనికి కారణం ఒక చరణంలో ఎక్కువ అచ్చులు ఉండే నిశ్వాస వాయువు తక్కువ ఆటంకాలతో నిర్గమిస్తుంది అవి దిర్జాచ్చులైతే ఎక్కువకాలం నిశ్వాస వాయువు నిరాటంకంగా నిర్గమిస్తుంది. హల్టుల సంఖ్య ఎక్కువైతే నిశ్వాస వాయువుకు అడ్డంకులు ఎక్కువ అవుత్తై (ధ్వనుల ఉచ్చారణలో నిశ్వాసవాయువుకు _ అడ్డంకి లేకుండా ఎర్చడేవి అచ్చులు, అడ్డంకి కలిగి ఏర్పడేవి హల్లులు.) దీనినిబట్టి గురువు కానటానికి పైన చెప్పిన మూడు లక్షణాలలో రెండవ మూడవ లక్షణాల వల్ల చరణంలో నిశ్వాస వాయువుకు అడ్డంకులు ఎక్కు వగా ఉంటాయి. శార్దూల విక్రీడితంలో ఒక్కొక్క చరణానికి ఉండే పదకొండు గురువులూ మొదటి లక్షణం వల్ల (అంటే కేవలం దీర్దాచ్చు కావటంవల్ల) ఏర్పడినవి అయితే ఆ చరణంలో హల్లుల సంఖ్య తక్కువగా ఉంటుంది. గురువులు రెండవ లక్షణంచేత ఎర్పడినవి ఆయితే హల్టుల సంఖ్య ఎక్కువ ఉంటుంది

హల్లుల సంఖ్య ఎక్కువ ఉన్నకొద్దీ నిశ్వాసవాయు నిర్గమనానికి అడ్డంకి ఎక్కువై వర్షసంయోజనలో _ బిగి పెరుగుతుంది అందులోనూ (ఆ హల్లులలో కూడా) స్పర్శవర్దాలు (వర్గాక్షరాలు) ఎక్కువ అయితే - స్పర్శవర్ణాల ఉచ్చారణలో నిశ్వాస వాయువును నిలిపి ఉంప లక్షణం ఎక్కున కినుక ఆ బిగి మరీ సెరుగుతుంది. (ముందు ఉట్టంకించబోయే సన్నిధానం సూర్యనారాయణగారి వివరణలో గాఢ బంధా నికి కారణమైన హల్సంయోజనలో వర్గాక్షరాలు అధికంగా ఉండాలన్న అభిప్రాయం లా

జ దీర్ధాచ్చు" జే ్రస్వాచ్చు శ అచ్చు ౮ హల్టు

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 103 వ్యక్తం అయింది.) ఈ విధమైన హల్వర్దాలను (ద్విత్వ సంయుక్త వర్ణాలను అధికంగా ప్రయోగించినప్పుడు పద్యానికి వీరరౌద్ర రసస్ఫూర్తి (గాఢబంధం. కనుక ఓజోగుణం) కలుగుతుంది. ఆలాకాక్క ద్విత్వ సంయుక్త హల్టులతో పనిలేకుండా దీర్దాచ్చులతోనే పద్యాన్ని నడిసించినప్పుడు పద్యం నడక సాఫీగా సొగి శృంగారాది లలితభావాభివ్వక్తికి అనుగుణంగా అమరుతుంది

ఈ (దుర్వారోద్యమ ) పద్యంలో గురు లఘువులు ఎ విధంగా ఏర్పడ్డాయో ఈ [క్రింది పట్టికలో చూడవచ్చు " వణ తన్ను కందం క న.

గురువులు

ర్‌ం వాన వం ననన నన నం ర్‌ 2 కానన వం నన నం మొత్తం ఎర్‌ రే

ఈ పద్యంలో ఉండవలసిన 44 గురువులలో కేవల దీర్దాచ్చులతో ఎర్పడినవి 15 దీర్హాచ్చు అయిఉండి కూడా సంయుక్త హల్లులు పరమైనవి 5" ్రస్వాచ్చులై ఉండి ద్విత్వ సంయుక్త హల్లులు పరమైనవి 24 దీనినిబట్టి ద్విత్వ సంయుక్త అక్షరాలు ఈ పద్యంలో ఎక్కువగా ఉన్నె అని చెప్పవచ్చు అంటు అద్విరుక్త హల్లులను కూడా కలుపుకుంటే ఈ పద్యంలో ' హెల్లుల సంఖ్య ఎక్కువ

ఈ పద్యాన్ని సాధారణంగా ఓజోగుణానికి ఉదాహరణగా ఇస్తారు (సూర్యనారా యణశాస్త్రి 1987:537) ఓజోగుణానికి లక్షణం. దీర్ణ సమాసమగు బంధమోజము. అని తెలుగు లాక్షణికులు చెప్పారు(సూర్యనారాయణశాస్త్ర, 1987 : 536)

విలసిత సమాస భరితో / జ్వల బంధంబోజమయ్యె ? (నరసభూపాలీయం 7-68)

కాని సంస్కృత లాక్షణికులు ఓజోగుణానికి గాఢబంధత్వమోజు అన్న నిర్వ చనాన్ని ఇచ్చారు (వామనుడు) సంస్కృతంలో సమాసాలను కూర్చి రచించటం తెలుగు కావ్యాలలో ఉన్నంత ప్రచురం కాదు. తెలుగు. బొషా నిర్మాణాన్నిబట్టి అచ్చతెలుగు సమాసొలు సంస్కృత సమాసాలంత దీర్హంగా కూర్చటం అసహజంగా ఉంటుంది కనుక సమాసఘటనకు ఎక్కువగా అవకాశం లేని తెలుగు రచనలో ఓజోగుణం ఎక్కువగా ఉండదు అనవలసి వస్తుంది అట్లా అనటం పొసగదు కనుక ఓజోగుణానికి నరసభూపాలీయ కర్త నిర్వచనం కొక వామనుని నిర్వ్చచనమే గ్రహించటం సముచితంగా ఉంటుంది. కనుక గొఢ బంధత్వమే ఓజో గుణాన్ని

1104 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం కలిగిస్తుంది. గాఢ బంధత్వం నర్షసంయోజనలోని బిగివలన ఎర్పదుతుంది. ఇక్కడ సన్నిధానం వారు నరసభూపాలీయ నిర్వచనాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ అన్న మాటలు. గుర్తిం చాలి “ద్లర్హు సమానమగు బంధమోజము. వామనుంయ గొడ బంధ త్హమోజవ గౌఢబంధము గలిగియుండుట యోజన్సు అని లక్షణము చెప్పెను ఈ గాడబంధ ముట్లు కలుగును” ఫంయుక్షాక్తరములు గలి గియుండుట్కు రేఫయ్యుక్త మైన వ్లోవధమ్మ ద్వితీయాక్షరముల యొక్క సంయోగము (ర్క, ర్థ్క క్ర బ్ర వళ్లముల తృతీయ చతు వ్లోముల నంయోగము ర్ల జ్ఞ ము నర్ల వ్రభమ వ్లర్ధ నంయో తము (కచ్చు మొ వ్ల తృతీయ వర్ధంయోగము. (్ల మొ వినర్రనీయ జిన్వోమూలీయ ఉవధ్మానీయముల (ప్రయోగము, తుదియందు. గురువుందుట, సమానములు గలిగయుండుట్క వీనిచే గౌఢత్తము. గలుగును. కాన కేవల నమానములు గలిగయుండుట యోజన్సు కాదు” (నూర్చనారాయణ శాస్త్రీ 1987 : 536)

ఈ (దుర్వారోద్యమ ) పద్యంలో సమాసం మాత్రమే కాక సంయుక్త వర్ణాలు పద్యమంతా వ్యాపించి ఉన్న ద్రౌపది కీచకుళ్ల జెదిరించటానికి అన్నమాటలుగా తిక్కన ఈ పద్యాన్ని దాశాదు

జో గుణాని శు గుణాశ్రితంగా పలార్చే విధానానికి తిక్కన రచనలో ఈ వద్వం ప్రనిద్దోదాహరణం ” (నుబసహ్మాజ్యం, జీవి 4880 _ 29) అని చ పద్యాన్ని ఉట్టంకిస్తూ జివి సుబహ్మణ్యం గారు “పొండవుల రొద విభ్రావ విన్ఫూర్తిని (్రకటింపజోసే దద్రౌవద్‌ వాక్వాల్లో ఆకృతి నిరూవణ సామ్మర్ర్యం గల శజ్రగుణమైన ఓజస్సును మార్చటం బొవిత్చుం * అన్నారు కాని, వారే ట్‌ జ్య ర్స తి పై వద్వంలో రొద విభవ ప్రదర్శనం చేనిన వద్దతి శై గుణా (శయంగా తిక్కన రచించి చూనీనది ఆయన గ్రధానంగా భానోచిళ వొ అ అధీ, కూ విన్యాసం ద్వారా స్యాతబ (నవ్చుత్తులను వుంజంపజే పే. ల్బర్టగు జ్యాళితమైన రచనా. శక్తిని (వకటించటంలో తన ప్రజ్ఞా ప్రాభవాల్షి (పనిద్దంగా (వదర్శించాడు ౯ (మ్మలన్మాణ్బుం, జివి 1980. 290 నై స్య అని తిక్కన ప్రధానంగా అర్థ గుణాలను ఆశ్రయిస్తాడని చెప్పారు

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 105 ఈ పద్యంలో తిక్కన శబ్రగుణాన్ని ఆశ్రయించటంలో ఒక విశేషం ఉంది. (ద్రౌపది కీచకునితో ఈ మాటలు ఏ సందర్భంలో అన్నదో తిక్కన ఇట్టా చెప్పాడు అను నప్పులుకుల కయ్యం గన కోపము గదిరి రీచుగావున జంకిం చినగాని మెత్తయిడిపోం డని మనమునం దలచి యిట్టులని యెం బైల్రుచన్‌ (విరా 54) ఈ సద్యంలో ్రీగీటుతో సూచించిన పదాలు గుర్తించదగినవి కీచక్తుడు నీచుడు కనుక 'జంకించిన గాని మెత్తబడిపోడ” ని ఈ మాటలను పేలుచన (= ఆటోపంతో) అన్నది అందువలన గాఢ బంధంగల శబ్దగుణ ప్రయోగమే ఇక్కడ ఉచితమైనది 3.2.2. *“కురుబలమున్‌ జయించి. కురుబలమున్‌ జయించి మనగోవుల నెల్లను గ్రమ్మజీంచి యు త్తరుండిదె తాను సూతుండు నుదగ్రత వచ్చుచు నున్నవాడు త శ్పురగరధధృజాలి నొక త్రుష్పుడు రాలదు మమ్ముంిల్చి వే పురి నెజిగింపుండన్న నృపప్పుంగవ వచ్చితి మేము నావుడున్‌ (విరాట ౪7-239) ఉత్తరుని విజయవార్తను తెచ్చిన గోపాలురు విరటునితో అంటున్న మాటలివి. ఈ వార్త తెచ్చినవారు రాచవారి కుటుంబాలలోనివారికి వార్తలు తీసుకొచ్చే సాధారణ వార్తాహరులు కారు. కేవలం పసులకాపరులైన గోపాలురు (కౌరవులు గోగ్రహణం చేశారన్న వార్తను ఉత్తరునికి చెప్పటానికి రాచనగరుకు వచ్చినది గవాధ్యక్టుడు; గోపా లురు కాదు) ఉత్తరుడు యుదానికి "సైన్యాన్ని తీసుకొనిపోలేదు. అతనివెంట పరివారం లేదు; వొర్తాహరులు.. తేరు. కనుక ఎదురుగా కనిపించిన గోపాలురచేత ఈ వార్త సంపించాడు ఆ గోపాలురు తమ గోధనాన్ని కౌరవులు బలాత్కారంగా తోలుకుపోవటం వల్ల ఎంతో దుఃఖానికి లోనై ఉన్నవారు అటువంటి వారికి ఉత్తరుడు కురుబలాన్ని జయించటం గోవులను మళ్ళించటం అత్యంత ప్రధానమైన విషయాలు రాచమర్యాదలు తెలియని అటువంటి గోపాలుర నోటినుండి మొదటిసారిగా వెలు వడ్డ మాటలు కూడా అవే. రాచమర్యాద లెరిగన వార్తాహరునైతే జయము జయము మహారాజులకు ఉత్తరుడు విజయుడై తిరిగి వచ్చుచున్నాడు ఇత్యాదిగా ఉండేది వార్త అధిక ప్రసంగం చేయక కేవలం విజయవార్త నెజీగించి అవతలికి వెళ్లిపోయేవారు. కాని ఈ పద్యంలో తిక్కన గోపాలురచేత ' తత్తురగ రధధ్వజాళి నొక త్రుప్పుదు రాలదు మమ్ముంబిల్చి వే పురి నేజీంగింపుండన్న నృపపుంగవ వచ్చితి మేము. ఇత్యాదిగా అధిక ప్రసంగం చేయించాడు దీనికి కారణం ఇది గోపాలురు పాటకజనులు; (గ్రామీణులు వారు రెండు విధాలుగా భావో ద్వేగానికి (అం[లుఅధ లోనై ఉన్నారు ఒకటి: తమ గోవులు తమకు దక్కటం వల్ల రెందు. రాజకుమారుడైన ఉత్తరుడు తనును పిల్చి ఈ విజయవార్తను మహరాజుకు

106 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఎరిగించి రమ్మనటం వల్ల. మహారాజుకు ఇటువంటి సంతోషకరమైన వార్తను అంద జేసే. అవకాళం వారికి రావటం అపూర్వం. అసలు వారికి మహారాజు సన్నిధికి వెళ్లే పని పడటమే అపురూసం. అది వారికి ఈ రోజు లభించింది రాచమర్యాదలెరుగని ఆ గోపాలురు వారి పద్ధతిలో వారు ఈ వార్తను మహారాజుకు ఎరిగించార్యు భావోద్వేగంతో ఉబ్బితబ్బిబ్బవుతూ. ఎరిగించారు. 'మనగోవులు' అనటంలోనే వారి నిష్కపటంతో కూడిన ఆత్మీయత వ్యక్తమౌతున్నది.

మొదటి చరణం చివరి నుంచి (ప్రారంభమైన “ఉత్తరుడిదె అన్న పదబంధం వల్లనూ, రెండవ చరణం చివర (ప్రారంభమైన త-త్తురగరధ ధ్వజుళి అన్న సమాసం వల్లనూ పద్యానికి రెండవ, మూడవ చరణాల (ప్రారంభంలో ఒక కుదుప్పు (619 ఏర్పడింది. ఇది రెండవ చరణం యతిస్టానంలోని “ఉదగతి వల్ల మూడవ చరణం లోని 'తుప్పుడు అన్నచోట, రధధ్వజాళో వద్ద కూడా ప్రవర్తిల్లుతున్నది ఇది వారి ఉచ్చితబ్బిబ్బెన మనః స్ట్రితినీ తత్తరపాటునూ ధ్వనిపరంగా ప్రకటిస్తున్నది

ఉత్తరుడు, త-త్తురగ అన్న పదాలలో ద్విత్వతకారం, 'రధధ్వజాలి'లో రెండు మహాప్రాణ దంత్య స్పర్శాలు (థ, ధ) కావటం, అందులో రెండవది సంయుక్తవర్ణం కావటం గుర్తించదగినవి. భాషోచ్చారణకు అతి ముఖ్యమైన అవయవభాగం నాలుక కొన ఈ పదాల ఉచ్చారణలో నాలుక కొన తొట్రుపాటు వంటి కదలికకు గురి అవుతుంది.

'తత్తురగ రధ ధ్వజాలి నొక త్రుప్పుడు రాలదు అన్న వాక్యంలో త్రుప్పుడు రాలదు అనటం ఉత్తరుడి చెక్కు చెదరని స్థితిని గ్రామీణులు తమ అనుభవంలో పరిచయమున్న పోలికతో చెప్పినట్టు అమరింది

“'మమ్ముంబిళ్చివే పురి నెజింగింపు డన్న నృపపుంగవ వచ్చితి మేము" అన్న ఈ వాక్యంలో వారి భావోద్వేగం (లుయ1616%0 మరింతగా వ్యక్తం అవుతున్నది ఈ వొక్ష లో నటీ జ్య లక, ఇళ్ళ ది ని సేంల్‌ ని పదశక్రను వ్యత్యయం వారి తొట్రుపడ్డ మనఃస్థితిని తెలుపుతున్న

జానికి ఈ వాక్యం చెప్పవలసిన అవసరం లేదు కాని ఈ విధంగా చెప్పటానికి కారణం వారి ముగ్ధత్వమే. వార్త తెచ్చినవాడు వార్తను నివేదించి వెళ్లిపోవట మేగాని “మమ్మల్ని పిల్చి మీరు వెంటనే వెళ్ళి ఇదంతా మీకు చెప్పమన్నారు అన్న నిషయం చెప్పాల్సిన పనిలేదు “వచ్చితిమి ఎము అని 'శ్రీయకు కర్త క్రీయాపదం తరువాత ప్రయోగించటంలో 'రావటాన్ని' (ప్రధానంగా చెప్పినట్టయింది. ఒక విషయాన్ని వేగంగా చెప్పవలసి వచ్చినప్పుడు విషయ ప్రధానమైన మాటలే ముందు ప్రయోగించబడతై

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 107 “కురుబలముక్‌ జయింధి..” ; ప్రసార చక్రం వాక్యం || కుటుటల డా క్షే ఉత్తరుడు జవం. క ఉదగ్రతన్‌ న్‌ నా ఇచే సూతుడున్‌ గవలబెల్లి ” ౯ న కమ్సురించి | వాక్ళుం ల [న ర్వజాలిన్‌ క్‌ి! వౌక్ట్రృుం తె సంబుడద్ధి నృపపుంగవ 1 వాక్యం త్తే అననన ననన నినా నునా నానా సము (మమ్మున్‌ = బీల్సి! పురిన్‌ ఆ దన్‌ లా ఎగించుడే అన్నన్‌ ఛీ వచ్చితిమి ఉత్తరుడి. రాకను గురించి తమ గ్రామీణ సహజమైన ధోరణిలో ఉబ్బితబ్బి బృవుతూ చెప్పటం ఈ పద్యంలోని వాక్యాల అర్ధంచేత తెలుపబడి ముందు ేర్కొన్నట్టుగా శబ్దంచేత గూడా వ్యంజింపబడుతున్నది. మొదటి వాక్యంలో శా నా! ల్ల ఉత్తరుడి ఘనకార్యాలను రెండింటినీ మొదటిదానికం'కే రెండవదానిపట్ట గౌరవాధి క్యాన్ని కనపరుస్తూ. వ్యక్తం చేయిస్తున్నాడు తిక్కన ((కురుబలమున్‌ జయించి అన్న పదబంధంకన్న “మనగోవులనెల్లను (క్రమ్మురించి అన్నపదబంధం దీర్హమైనది. 'కురుబలము' కన్న గోవులు అన్న పదం చిన్నది అయినప్పటికీ మన గోవులనెల్లను అని సాగదీసి ప్రయోగించటం వల్ల జయించి అన్నపదం కంక క్రమ్మరించి అన్న

108 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం పెద్ద పదాన్ని వాడటం వల్ల మొదటి పదబంధం [కురుబలమున్‌ జయించి] కన్న రెండవ పదబంధం పెద్దది అయింది.) ఈ వాక్యం సుద్తర్షమై రెండు. చరణా లలో వ్యాపించింది పదక్రమ. వ్యత్యయం, ఆఖ్యాతం (క్రియాపదాంత ప్రత్యయంతో సరైన అన్వయాన్ని పొందని కర్తృపదం ఈ మాటలు ఆడుతున్నవారి (గోపాలుర) మనుస్థితిని (తాట్రుపాటును) వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. “ఉత్తరుడు ఇదె ఉదగ్రత వచ్చుచున్నవాడూ అన్న ఈ వాక్యంలోని కర్తకు తాను, సూతుడు అన్న పదాలను అనుబంధంగా చెయ్యటంతో కర్త ఎపదం యొక్క వచనంలో సంద్టత ఎర్పడింది (తాను సూతుడు" అన్న కరృపదబంధం బహువచనమై “వచ్చుచున్నవాడు అనే (శ్రీయాపదం ఏకవచనం కావటం) చివరి చరణంలోని *నృపపుంగవి అన్న సంబుద్దిలో పుంగవశబ్ద బౌచిత్యాన్ని గమనించాలి ఈ మాటలు అంటున్నవారు గోపాలురు. వారినోట పుంగవ శబ్దం (శ్రేష్టవాచకంగా వెలునడటం ఎంతో ఉచితంగా ఉంది ఇదంతా కవి తన వ్యక్తిత్వాన్ని వదిలివేసి పాత్రలలో జీవిస్తూ వారి మాటలను వారి అనుభవంలోనుంచే వెలిబుచ్చేలా చేయటం ఇది నాటకీయతకు ముఖ్యమైన లక్షణం పురాణ ్రవచనానికి, నాటకానికి ఉన్న భేదాలలో ఇది ఒకటి. పురాణ ప్రవచనంలో పాత్రలు పౌరాణికుని వ్యక్తిత్వంలో జీవిస్తై నాటకంలో పాత్రలు స్వయం వ్యక్తిత్వంతో ఒప్పుతుంకై అటువంటి పొత్రలు సృష్టైంచిన తిక్కన గురించి జి.వి సుబ్రహ్మణ్యం గారి మాటలు పేర్కొనదగినవి “ఆయన (తిక్కన) కావ్టా ప్యాతలను రసాభిముఖంగా దిదితీ రున్తున్సువ్పుడు, తత్తద్భావోవితమైన వాక్కి9యావిన్వానంతో అని (గ్రవర్తిల్లుతూ ఉంటాయి నంభాషిన్తూ ఉంటాయి ఆయా స్యొాతల (వవ్పత్తుల్లో పలుకుబదుల్లో తిక్కన వాగ్ద్యూత్తి అంత్జోనంగా (వ్రవమించి వాటిమీద కవ్నిశేలీముదను (గ్రవంచింవచేస్తూంటుందన్హు మూటలో (నుబన్మా ణ్బం, జివి 980 : 226. 3.2.3. *వీటన్‌ వీథులనెల్ల నేనుంగుల పై...” వీటన్‌ వీధులనెల్ల నేమంగుల పై విస్ఫార ఘంటా ధ్వనిం జాటం బంపుండు. పేర్మి నుత్తరు జయాళ్చర్యంబు. బుణ్యాంగనా కోటిం బుచ్చుండెదుర్కొనంగ మ హితక్షోణీసుర వ్రాతమున్‌ ఫోట స్యందన వారణ ప్రతతులం గూడన్‌ సతూర్యంబుగన్‌ (విరా ₹/-242.) ఇవి విరాటుడు కుమారుని నిజయవార్తకు

పద్య నిర్మాణ శిల్పం శ్షం9 “*ఆఅంతరంగంబు నిండి రెండలువులందు వెడలు సంతోషపూరంబు విధము దోప గామా, కన్ను[గవ సమ్ముదాశ్రులు గడలు కొనుచు గండపుల కాంకురములతో6 గ్రమ్ముదేర గానూ (విరా. 17-240) పలికిన సలుకులు ఈ పద్యాన్ని ఉత్తరుడు ఒంటరిగా కురునీరుల మీదికి పోయిన మాటవిని, "విషాద వేదనా దోదూయమాన మానసుండగుచు!” (విరా *-233) ఆడిన మాటలను తెలిపే పద్యంతో కలిపి చూడవలసిన అవసరం ఉంది. ఆ పద్యం ఇది: ఆసమున మీందెటుంగక మహాగ్రహవృత్తి. గడంగి చెచ్చెరం బసులకు6 గూయిగాం జనియెం బాపడు కౌరవసేన యేడ యొం టి సనుట యేడ నాకిది గడింది విచారము వుట్టై సైన్యముల్‌ వెసంజని తోదుగావలయు వేగమపంపుండు సాలునట్టుగన్‌ (విరా ₹/-234) ఇది చంపకమాల; అది శార్దూలం ఇక్కడ మనకు ఈ వృత్తాల "పేర్లు ముఖ్యం కాదు ఆ పద్యాల నడక వాటిలో పొందుపరచిన మాటలు తెలిపే భావానికి అవి పోషకంగా అమరిన తీరు ముఖ్యం. చంపకాన్ని వాడిన సందర్భంలో విరటుని మనస్సు విషాదవేదనతో నిండి ఉంది ఆ వార్త విని పైప్రాణాలు సైనపోయిన.. స్థితి అతడు వెళ్ళినది భీష్మ ద్రోణ కర్ధ కృపాశ్వత్భ్ధామాది యోధ వీరులు బెరసిన బలంబుతోడ బృహన్నల సారధిగా గైకొని ఒక్కరుండ పోరటానికి ఆ స్ట్రితిలో ఆదే మాటలకు వేగం ఉండదు నాలుగు లఘువులతో మొదలె మూడింట రెండు వంతులు లఘువులతో నడిచే చంసకమాలలో ఈ మాటలు వెలువరించాడు తిక్కన (ఈ వృత్తంలో ఒక్కొక్క చరణంలో 21 అక్షరాలుండగా అందులో లఘువులు 14) ఇక శార్లూలం వాడిన సందర్భంలో విరటుడు పుత్రుని విజయవార్త వివి ఉత్సాహభరితుడై ఉన్నాడు విజయుడై. తిరిగి. వస్తున్న కుమారుడికి ఫీరో చెతమైన స్వాగతాన్ని సంఘటించమని మంత్రులకు ఆజ్ఞలు జారీ చేస్తున్నాడు మనస్సు హ్‌ మాౌనందాలతో నిండి, వాక్యాలు వేగంగా వెలువడే పరిస్థితి ఇటువంటి పరిస్థితి వెలువడే మాటలను. మూడు గురువులతో మొదలై గురువులు అత్యధిక సంఖ్యలో నడిచే శార్డూలంలో వెలువరించాడు (ఈ వృత్తంలో చరణానికి 19 అక్షరాలుండగా అందులో 11 గురువులుంటై ) మొదటి మూడు చరణాలలోను. రెండవ అక్షరం దగ్గర వీటన్‌ జాటన్‌ కోటిన్‌ అన్న పదాలను ముగించి ఈ పద్యం మొదటి మూడు సి ఎత్తుగడలోనూ ఒక సమాన లక్షణాన్ని ధ్వని సామ్యాన్ని సాధించి బ్‌ో ఉత్సా హాన్ని. వ్యజింప జేశాడు. రెందు మూడు చరణాలలోని మొదటి పదబంధాలు

110 ఆం” మహాభారత లీ పరిశీలనం “వాటంబంపుడు”, " కోటిన్‌ బుచ్చుదడు అన్నవి ఒకేరకమైన అక్షర సంయోజన ₹గో 00 ల4& (దిర్దాద్చు-ట్‌ -హస్వాచ్చు-అనుస్వారం-హల్లు- హ్రస్వాచ్చు- హల్టు-హల్లూ(హస్వాచ్చు-డ్‌-ఉ) కలిగి ఒకేరకమైన నిర్మాణం కల క్రీియాపదాలతో (విధ్యర్థకం) సాగి ఒకేరకమైన ఊనిక్క కాకువుతో ఈ ఉత్సాహం పోషించబడుతున్నది ఈ పద్యం దీర్జాక్షరాలు ఎక్కువగా డిండటం వల్ల గమనవేగం గలది ఐన ప్పటికీ ఆ గనున వేగాన్ని అద్దుకుంటూ (పద్యంలోని మొత్తం 76 అక్షరాలిలో) 29 సంయుక్త హల్వర్థాలు గల అక్షరాలు ప్రయుక్తమ్రైనై ఈ విధంగా 'పద్యగతి పరిమితమైన అడ్డంకులతో సాగింది వాక్య నిర్మాణంలో గూడా ఈ ఉత్సాహాన్ని పోషించే లక్షణాన్ని గుర్తింవవచ్చు ఈ పద్యం (శార్జూలం)లో రెందు వాక్యాలున్నె. రెంద్రూ విధ్యర్థక వాక్యాలే రెండూ రాజాజ్జలు ప్రకటించేవే ఈ _ విధంగా పద్యం ప్రారంభంలో ప్రవర్తిల్లిన ఉత్సాహం పద్యమంతా కొనసాగిం చినట్లయింది వొక్ట్యం శ్‌ 2 వ్‌టక్‌ వీధుల నెల్ళన్‌ ఎనుయులసై విస్తార ఘంటార్యనిం జాటం ఒంపుండ సేర్మి కుత్తరు జయాళ్చర్యంబున్‌ (న్‌ న థ్‌ 4 జా తా వ పట్ట విఫ్పారఘంటా ర్వశక్‌ ర వీధుల శెల్లన్‌ 'పేర్మిక్‌ గ్గే వ ళీ | గ ఎనుగులైొ వాణక ॥ శ్రి జీ ల ఈ వాక్యంలో కర్మ ఉత్తరు జయాశ్చర్యంబుక్‌ వాక్య నిర్మాణపరంగా ముందు రావలసి ఉండగా చివర ప్రయోగించబడింది్‌ ఈ సందర్భంలోని భావ ప్రకటన పద్ధతిని'అనుసరించి పరిశీలిస్తై ఈ విషయాంశం( ౧07141 0%) (ఒత్తరుని జయ వార్త) అప్రధానం అని గ్రహించవచ్చు కారణం ఈ విషయాంశం అక్కడి (ఆ రాజభవనంలోని) వాతావరణం అంతా వ్యాపించి అంది ఎంతో అద్భుతానందాలను కలించే విధంగా గోపాలకులచేత ఈ వార్త తెలియణేయబడినపటి నుండి అందరి ముఖాల మీద సంభమ ముద్రతో తాండవిస్తున్నది ఈ వార్తే కనుక ఊళ్ళో చాటించి రండి డఉత్తరుడి విజయవార్త అంటే చాలు డత్తరుని విజయవార్త ఊళ్ళో చాటించి రండి అని చెప్పవలసిన పనిలేదు అక్కడివారిలో దాని సరివయాతిశయం

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 111 దాన్ని వాక్యంలోని ముఖ్యాంశంగా వ్యక్తం చెయ్యటాన్ని సహించదు అందువల్లనే ఇది వాక్యం చివర ప్రయోగించబడింది. న వాక్టుం 2: పుణ్యాంగనా “ కోటింబుచ్చు. డెదుర్కొనంగ మ హితక్షోణీసుర (వాతమున్‌ ఫఘోటస్యందన వారణ ప్రతతులం గూడన్‌ సతూర్యంబుగన్‌ ఎదుర్య్యానంగ “ఏస్యందన వారణ-= ] ప్రతత్రులన్‌ వాక్‌

ఈ వాక్యంలో గూడా అతి ముఖ్యమైన విషయాంశమే వందు వ్యక్తం అయి తక్కినవి దానికి అనుబంధంగా చేర్చబడినై '“పుణ్యాంగనా కోటిన్‌ బుచ్చుడెదుర్కొ " నంగ అనేది ముఖ్యమైన విషయాంశం దీన్ని ముందు చెప్పి తక్కిన విషయాంశాలను ఒక్కొక్కటే చేర్చినట్టుగా వాక్యం నిర్మించబడింది సంభమంలో ఉన్న విరాటుడు చెప్పవలసినదంతా ఒకేసారి చెప్పలేకపోయాడు (సంభ్రమం వల్లనే) అందువల్ల ఆ వాక్యానికి అనుబంధంగా తక్కిన వాక్యాంగాలు చేరాయి

ఈ వాక్యం ఉచ్చరించిన తీరును ఇట్టా నిరూపించవచ్చు : మొదటి దళ : పుణ్యాంగశలను పంపండి ఎదుర్కోటానికి

( పుణ్యాంగనా క్షోటింబుచ్చు. డెదుర్కొనంగ ) రెండవ దళ: మహిత క్షోణీసుర వ్రాతమును ఘఫోటస్యందన వారణ ప్రతతులను గూడా (పంపండి) ( మహితక్షోణీసుర వ్రాతమున్‌ ఘోటన్యందన వారణ ప్రతత్రులన్‌ గూడన్‌ ) మూడవ దళ : సతూర్యంగొ (పంపండి) ( సతూర్యంబుగన్‌ )

ఈ విధంగా ఒక వాక్యంలో వెలువరింన దలచుకున్న విషయాంశాన్ని మూడు దశలలో మూడు భాగాలుగా - ఒకదానికొకటి అనుబంధంగా చేసి వెలువరించటం విరాటుని సంభమాన్ని వ్యంజింపచేస్తున్నది

దీని తరువాతి పద్యం కూడా చూస్తే ఈ విషయం తేటపదుతుంది ఆ సద్యం

క్ష2 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ సరిశీలనం ఇది: మొదటి దళ : “ట్తిత్రమ కన్యాజనములు ఉత్తరయును గంధమాల్య యుక్తముగ కుమా రోత్తము నెదుర్కొనందగు -- ఇక్కడికి ఒక వాక్యం రెండవ బ్రశ : అత్తెరగున సంఘటింపుడు' -- అంతా వివరంగా "చెప్పి దానికి అనుబంధంగా “ఆవిధంగా చెయ్యండి! అనటం. మూడవ దళ . “ అభిరామముగాన్‌” అంతా చెప్పిన తర్వాత చాలా బాగా (చెయ్యాలి సుమా అని ముక్తాయింపుగా అనటం. అసలు ఇన్ని మాటలు విరాటుడు ఆడవలసిన పనేలేదు. ఒక వీరుడికి - అందునా యుద్ధంలో విజయుడై తిరిగి వస్తున్నవాడికి - ఎట్టా స్వాగత పత్కారాలు ఏర్పాటు చెయ్యాలో మంత్రులకు తెలియని విషయం కాదు అయినా కుమారుడు అసహాయశూరుడై. *భీవ్మ (ద్రోణ కృపాశ్వత్థామాది యోధవీరులు బెరసిన (విరా ౪233) కౌరవ సేనలను జయించి వచ్చిన విషయం చిన్నది కాదు ఇంతటి ఆనంద సమయంలో ఎంతటి మహారాజు అయినా బింకం చెడకుండా ఉండటం అపాధ్యం విరటుడు కూడా తన రాచరికపు బిగువును సడలించుకొని అతి సామాన్య మానవునిలా ప్రవర్తించినట్లు చిత్రించాడు. తిక్కన ళా "పైన వివరించినట్లుగా శార్జూలంలోని వాక్యవిన్యాసం అట్టా ఉండగా చంపకమా ను గొపు. దా లలోని వాక్యవిన్యాసం అందుకు భిన్నంగా ఉంది ఈ పద్యంలోని వాక్యాలు పలికే విరాటుడు కొడుకు ఒంటరిగా కౌరవసేన మీదికి పోయినాడు అన్న వార్తవిని విషాదవేదనతో చలించిపోయి. ఉన్నవాడు అని ముందే చెప్పబడింది అటునంటి పరిస్థితిలో (క్రుంగిపోయి ఉన్న మనస్సుతో మాటలు కూడదీసుకుని మెల్లగా పలికే విధానం ఇందులోని వాక్య విన్యాసం తెలుపుతుంది ఇందులో 5 వాక్యాలున్నె మొదటి వాక్యమే కొంచెం పెద్దది ఆది కూడా అంచెలంచెలుగా వెలువడినట్టు- నిర్మించబడింది నొక్టుం 2 : అసమున మీదెలుంగక మహాగ్రహవృత్తిళడంగి చెచ్చెరం బసులకు6 గూయిగాం జనియె. ప్రాపయ (చుక్కలు వాక్కాన్లి ఆపీ ఆప్‌ ఉచ్చరించే అవకాళాన్లి నూచించటానిక్తి

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 113 ఇది ఉత్తరుడు చేసిన పనిని తలచుకొని తలచుకొని దుఃిస్తున్న విధానం : “పాపడు” అన్న ప్రయోగంతో తండ్రిగా పొందుతున్న ఆవేదన శబ్దార్ధంు చేత వ్యక్తం ఆయింది. ఈ పదాన్ని యతిస్తానంలో ప్రయోగించి ఉచ్చారణసరంగా ఊనిక పొందేలా చెయ్యటం జరిగింది.

“పసులకు కూయిగా చనియె పాపడు” అన్నది ముఖ్య వాక్యభాగం ఇందులోని క్రియ *“చనియె!కు 5 క్రియా. విశేషణాలు కూర్చబడై ఈ అయిదింటిని 'ఒకదాని తరువాత ఒకటిగా ఉచ్చరించేటప్పుదు ఆవేదనే నల్లి జ్యా లుగా పొంగివచ్చే దుఃఖం వ్యక్తమౌతుంది

వీటిలోని “మహాగ్రహవృత్తి' అన్న (క్రీయావిశేషణంలోని హో యతిస్టానంలోపడి (ప్రత్యేకమైన ఊనికను పొందింది దీనివల్ల హోకు సాధారణమైన ద్త్‌ర్ణత కంకు మించిన దీర్జ్ణత ఎర్పడింది. 'మహా (గ్రహవృత్తి' అన్నట్టుగా హాను సాగదిసి ఉచ్చరిం చటాన్నికి వీలుగాఅమరింది. దీనివల్ల 'మహా(గ్రహవృత్తి యొక్క ఆధిక్యం ధ్వనిపరంగా సమర్థించబడింది

అసమున మీదెజటుంగక పకులకు పాపడు-___స్లి| | మహాగ్రహవృత్తి [శ చనియెన్‌ కశూయిగా కడంగి చెచ్పెరన్‌ నాక్పుం 89వ “కారవసేనయేడ. ఒంటిసనుటయేడ

• ఇది సంయుక్త వాక్యం “కౌారవసేని ఒంటిసనుటి అన్న రెండు అంశాల మధ్య పోలిక లేదు అన్నట్లు ఈ వాక్యం (ప్రయోగించబడింది వీటిలో ఒకటి ఎక్కువ మరొకటి తక్కువ అన్న భానం ఉచ్చారణలోని కాకుస్వర భేదం వల్ల ఎర్సదుతుంది ఉదాహరణకు లోకవ్యవహారంలో : వా? డెక్కడ నే [ నెక్కడ అన్నప్పుడు వాడు" ఎక్కువ, నేను తక్కువ (1 ఆరోహస్టాయి కాకువు; 1 అవరోహస్టాయి కాకువు [2111 )) “వా 1 డెక్కడ నే 1 నెక్కడ అన్నప్పుడు వాడూ తక్కువ నేను ఎక్కువ ఈ పద్యంలో విరాటుడు ఉద్దేశించే అర్ధం కౌరవసేన ఎక్కువ ఒంటిసనుట తక్కువ

క్షత ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం దీని ఉచ్చారణలోని కాకువు ఇట్లా ఉంటుంది. "కౌరవ కేన యేడు ఒం[టిస నుటయేడ. ఇందుకు తగినట్లుగా పద్యంలో “కౌరవసేన యేడ” అన్న వాక్యభాగం ఛందఃపరంగా సాఫీగా నడిచేది కాగా ఒంటిసనుట యేడ అన్నవాక్య భాగం ఛందః పరంగా కుంటుపడేలా నడుస్తుంది. దీనికి కారణం ఇక్కడ ఒం-ాటిసనుటి అన్న పదబంధం చరణాంతంలో విరిగింది ఈ పదబంధంలో టి పాదం మొదటి అక్షరం, పదం చివరి అక్షరం కావటంతో పాదం మొదటి అక్షరంతో పదం ముగిసి అక్కడ పద్యం నడక కుంటుపడింది. (చరణం మొదటి నాలుగు లఘువులు కూడా ఈ కుంటుపడటానికి తోద్పడుతున్నె) ఈ కుంటుబాటు వల్ల 'ఒంటిసనుట తక్కువైనదనీ, (కాబట్టి) కౌరవకేన గొప్పద్‌నే అభిప్రాయం వ్యంజకం అవుతున్నది. వాక్టుం త్‌: సామాన్య. వాక్యం. కాని ఇది అన్న పదానికి సరైన అన్వయం లేదు సాధా రణంగా వ్యవహారంలో వాక్యాలు ఉచ్చరించేటప్పుడు ఇటువంటి లక్షణం కనిపిస్తూ ఉంటుంది. ముఖ్యంగా విరటుడున్న స్దితిలో ఇటువంటి వాక్యాలు రావటం సహజమే. కడింది" అన్నపదం లఘువు-గురువు-లఘువు అన్న అక్షరక్రమం గల (జగణం) పదం ఇది అవరోహి స్థాయి (లఘువు) నుంచి ఆరో హిస్టాయి (గురువు)కి చేరే స్వరం(00%2009)తో ఉచ్చరించదగినది దీనివల్ల విచారం ఆరో హిష్టాయికి చేరటం - అంటే ఎక్కువ కావటం సూచింపబడుతుంది ఈ విధంగా కడింది అన్న శబ్దానికి గల అర్హ స్వరూపానికి అనురూపమైన ధ్వన్యుచ్చారణను ఈ పదప్రయోగంచేత సాధించాడు తిక్కన వాక్టుం త్తే వాక్టుం ల్‌ య్‌ సాలునట్టుగన్‌ | వేము ఆం పంపుడ్డు] నాలుగు ఐదు వాక్యాలు నిజానికి ఒకే సంయుక్త వాక్యంగా (గ్రహించదగినవి నాల్గవ వాక్యంలోని *కొవలయునుూ అన్న క్రియ పంపుడు అన్న ఐదవ వాక్యంలోని

పద్య నిర్మాణ శిల్పం 115 (క్రియతో ఉత్తరసూచి (02201012) సంబంధాన్ని కలిగి ఉంది. కాని సంధాయక బంధాన్ని (001696 1019 ప్రయోగించలేదు. ఐదవ వాక్యంలోని పదక్రమ న్యత్యయం గుర్తించదగినది. “వేగమి అన్నపదం

వాక్యం మొదట ప్రయోగించటం జరిగింది అంతేకాదు; ఛందఃపరంగా. ఇది యతిస్థానంలో పడింది ఈ రెండు వాక్యాలు ఉచ్చారణలో ఒక ప్రత్యేకత ఉండేలా కూర్చబడ్డె నాల్గవ వాక్యానికి ఐదవ వాక్యం అనుబంధ వాక్యంగా గ్రహించవచ్చు ఐదవ వాక్యంలోని "వేగము పంపుడు అన్న సదబంధానికి *సాలునట్ట్లుగన్‌ అనేది అనుబంధంగా (గ్రహించవచ్చు. అప్పుడు వీటి ఉచ్చారణలో ఒక దద్రుతి ఎర్పడుతుంది

వెసంజని తోడు కావలయు

వే?గమ పంప్పడు

సాలునట్టుగన్‌ ఈ విధంగా వెసంజని వేగము సాలునట్టుగన్‌ అన్న పదాలను (ప్రారంభంలో ఆరో హిస్తాయి స్వరం _ (11100260%)తో ఉచ్చరించటం జరుగుతుంది. ఈ ఉచ్చారణ విరటుదు ఆతురతతో అజ్జలు జారీచేసే విధానాన్ని సూచిస్తున్నది

త్న ఇ న క ందస్సు ఏ; భాష్య

4.0. ఛందస్సు : భాష

ఛందోబద్ధమైన (ప్రాచీన సాహిత్యం కేవలం మౌన పరనానికి అనువైనది కాదు పద్యంలోని వాక్యాలతో పాటు పద్యం యొక్క లయ, పద్యంలోని వర్ణ సంయోజన, ఊనిక, కాకువు మొదలైన భౌతిక లక్షణాలు కూడా కావ్య సొందర్యవ్యంజకాలై ఒప్పుతుం టై శ.1. ఛందస్సు : పదప్రయోగం

ఈ అధ్యాయంలో కవిత్రయంలోని ఛందఃపరమైన విశేషాలను కొన్నింటిని భాషాశాస్త్ర పరంగా విశ్లేషించి ప్రదర్శించటం జరుగుతుంది

ప్రతి పద్యానికీ లయబద్ధమైన ఒక నడక ఉంటుంది. చాన్ని తెలుసుకుని ఆ పద్యాన్ని పరిస్తే ఆ పద్యం అందం పూర్తిగా గ్రహించగలుగుతాం ఈ లయబద్ధమైన నడకకు కీలకమైన కొన్ని స్థానాలు ఆ సద్యంలో ఉంటై వాటిని ఆ పద్యానికి ఆయువు పట్టు అనవచ్చు పద్యరచనా శిల్పాన్నెరిగిన కవి ఆ ఆయువుపట్లలో ఆ పద్యంలో ముఖ్యమైన పదాలనదగిన వానిని ప్రయోగించి ఆ పద్యగత వాక్యంలో ఆ పదాలకు ఛందపరంగా ఒక ప్రాముఖ్యాన్ని సమకూరుస్తాడు దానితో ఆ పదాల అర్ధపరమైన ('ప్రాముఖ్యానికి ఈ ఛందఃపరమైన ప్రాముఖ్యం తోడ్పడి అర్థాన్ని భాషాస్థాయిలోనే కాక పద్యలయస్టాయిలో కూడా వ్యంజింస చేస్తుంది ఆటువంటి ఆయువుపట్టనదగిన స్టానాలు ఈ విధంగా ఉంటై పద్యంలోని ప్రతి చరణంలోనూ మొదటి పదం పాధారణంగా ఊనికకు గురియౌతుంది. మొదటి అక్షరంలో ఈ ఊనిక అధికంగా ఉంటుంది ప్రాస నియమంగల వృత్తాలలో అయితే ప్రాస స్టానానికి కూడా ప్రాముఖ్యం ఉంటుంది ఇది వర్ణపునరుక్తి చేత ఎర్పడుతుంది కనుక పద్యానికి ప్రతి చరణంలోనూ మొదటి అక్షరం రెండవ చరణం నుంచి ప్రాసొక్షరం ఆయువు పట్టవుతై. దీని తరువాత యతి స్టానాన్ని పేర్కొనవచ్చు. సంస్క ఎతంలో ఐతే యతి స్థానం దగ్గర కొత్తపదం (ప్రారంభం అవుతుంది అంశే యతికి ముందున్న అక్షరంతో పూర్వపదం ముగిసి పద్యపు నడకలో విశ్రాంతి ఎర్పడుతుంది ఉదా :

“లక్ర్మీకాంతం కనుల నయనం యోగి హృద్యాన గమ్యం

ఛందస్సు వ భాష [117 తెలుగులో ఈ నిధంగా కాక యతి స్థానంలో పాదాద్యక్షరంతో అక్షరమైత్రి పాటిం చటం జరుగుతుంది (ఆయావర్ణాల) స్టాన కరణ (ప్రయత్నాలలో సామ్యం ఈ యతి మైత్రికి ప్రమాణం అవుతుంది. నిజానికీ పద్యం హ్రస్వ దీర్జాక్షరాల సంయోజనలో పాటించే ఒక వియతక్రమం వల్ల ఎర్పడుతుంది. ఈ నియతక్రమం వల్ల పద్యానికి ఒక లయ ఎర్పడుతుంది ఆ లయలో చరణం యొక్క విరుపు కూడా భాగమే అవుతుంది. ఆ విరుపే విశ్రాంతి స్టానం. అదే తెలుగులో యతిస్టానం. దీన్ని బట్టి తెలుగులో యతి స్థానానికి రెండు విధాలుగా (ప్రాధాన్యం ఉంది అని చెప్పాలి.

ఒకటి : చరణం విరగటం చేత;

రెందు అక్షర మైత్రి చేత.

చరణం విరగటం చేత యతి స్టానంలో (ప్రారంభమయ్యే పదం ఊనికను పొందుతుంది. చరణం విరగక, పదం విరిగిన సందర్భంలో - అంకే యతి స్థానంలో విశ్రాంతిని పాటించనప్త్పుడు - ఆ పదానికి ఊనికతోపాటు. విరుపు కూడా ఎర్పడుతుంది. కవి ఈ స్థానంలో పదాలను విరుపుతోనూ, విరుపు లేకుండానూ ('ప్రయోగించటం చేత వాటి అర్జాలకు విలక్షణమైన స్పూర్తిని కలిగిస్తాడు పద్యానికి ఆయువుపట్టు అనదగిన మూడన స్టానం పొదాంతం పాదాంతంలో కూడా యతి ప్లానంలో వలె విశ్రాంతిని పాటించవచ్చు; విరుపునూ పాటించవచ్చు. ఐతే యతి స్థానానికి ఉన్న ఊనిక ఈ స్టావానికి ఉండక పోవటం వల్ల పాదాంత విశ్రాంతిని పాటించినప్పటి కంక ఫాదాంతంలోని మాటను విరనటం వల్ల (విరుపును పాటిం చటంవల్ల) అక్కడ వాడిన మాటకు - పాదాంతంలో విరిగి తరువాతి చరణంలోనికి చొచ్చుకుపోవటం చేత విశ్రాంతి వల్ల రాని ఊనిక ఎర్చడుతుంది. -

మాత్రా ఛందస్సు ప్రాతిపదికగా ఎర్పడ్డ మత్తకోకిల ఉత్సాహం వంటి వృత్తాలకు (ఉత్సాహం నిజానికి వృత్తం కాదు; 'జుత్‌) పాదాంతంలో ఒక విశేషమైన ఊనిక సాధ్యమౌతుంది ఈ వృత్తాలలో. చివరి గురువు దీర్ణంకాక ప్లుతం కావటం దీనికి కారణం ఊదాహరణకు మతకోకిలిలో రాసాజాజాభార అనే గణాలు ఉంటై. అంటే ౮౮ ౮1౮ ౮౮౫ ౮౮ అన్న అక్షర క్రమం ్రవర్తిల్లుతుంది మాత్రాపరంగా చూస్తే దీనిలోని మాత్రాగణాలు ఎగ

[(3+ 4(3 + 4) విశ్రాంతి [(3 + 4)(3 + 2౫) గా ఎర్పడినట్టు తెలుస్తుంది ఇది మిశ్ర గతిలో నడిచే గేయ లక్షణం మాత్రా ఛంధస్సులో గీతం మాత్రాపరంగా సమ విభక్తం ఆయి ఉంటుంది ఆట్టాకానప్పుడు చివరి మాత్ర దీర్టోచ్చారణకు గురియై తగ్గిన మాళతలను పూరిస్తుంది ఈ విధంగా "పైన చెప్పిన మత్త కోకిల లో చివరి మాత్రాగణం రెండు మౌత్రలుగల గురువు కాగా ఉచ్చారణలో అది వ్లుతం అయి తక్కిన శెండు మాత్రలను సమకూర్చుకుంటుంది.

18 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం దీనివల్ల మత్తకోకిలలోని చివరి గురువు ప్లుతం అవుతుంది

ఉత్సాహం కూడా ఇటువంటిదే అయితే ఇది తొశ్రగతిలో నడుస్తుంది దీని మౌోత్రా గణాలు ఈ విధంగా ఉంటై :

((3 + 3(3 + 3) విశ్రాంతి [(3 + 3)(3 + 2)]

మత్తకోకిల “ముత్యాల సరం” వంటి గేయం" మాత్రా ఛందస్సు నుంచి ఏర్పడిన వృత్తం. నన్నయ “ఎమి కారణమయ్య” అన్న '*మత్తకొకిలను ఈ కింది విధంగా చదివితే ముత్యాల సరం వంటి గేయం అవుతుంది

ఎమి కారణ మయ్యపాముల

కింత యల్లితి వీవు తే--

జోమయుండవు బ్రాహ్మణుండవు

స్యువతుండవు నొప్పుడున్‌

పైన చెప్పిన విధంగా ఇటువంటి పద్యాలలో పాదాంత గురువు ఫ్లుతం అయి, దానికి ప్రత్యేకమైన ఊనిక ఎర్పడుతుంది. అదే పాదాంత విశ్రాంతి కాక్క, పాదాం తంలో మాట నిరుపును పాటిస్తే ఆ పదానికి ఊనిక ఎక్కువై పద్యపు నడకకు వేగం 'హెచ్చుతుంది.

ఈ విధంగా ఆయా పద్యాలకుగల ఆయువు పట్లలో (వ్రయోగించబడిన పదాలకు కలిగే ప్రత్యేకమైన ఊనిక (36౦3), కాంతి ([0049), కాకువు (1౧[082ష0సులను గుర్తించి తద్వారా ఆ పదాలను కవి ఆ స్థానాలలో ప్రయోగించటం వల్ల సాధించే ప్రయోజనాలను తెలుసుకోవచ్చు

ఈ అనుచ్చేదంలో కనిత్రయంవారి పద్యాలలోనించి అటువంటి ప్రయోగాలను కొన్నింటిని గుర్తించి వివరించటం జరుగుతుంది. ట్తే్షేుకేం “పాలితద్యుర్ణయుండు..”

పాలిత దృుర్థయుందు శిశుపాలుండు బాలుండు వీని నేలభూ

"పాలక నీకుయట్టు వలుప్రన్స్‌ మథి ధర్మువెజుంగ వీవికిం

బోలునె రాగకోప పరిభూత మనస్ఫూన కల్ప రాజ్యల

క్షీ లఅలనాంధ బుద్ధి కనిమిత్త మహత్సరి వాద శీలికిన్‌ (సభా, 11-22)

నన్నయ కవిత్వంలో *గుణద్వయ (ప్రసన్న కధాకలితార్ధయుక్తి అక్షరరమ్యత) కవిత్స లక్షణములకు యతి (ప్రాసలు సహకారుక్రోనై అని నడుపల్లి శ్రీరామరాజు గారు పై పద్యాన్ని ఉట్టంకించి

ఛందస్సు . భాష 110 “శ్రీకృష్ణుడు (తిలోక వూజ్వుడని వివరించి శిశుపాలుని అనున యించెడి ధర్జరాజుతో నలికిన భీష్ముని వచనమున గల అధిక్టు గౌంభీర్భములు శిశుపాలుని పట్ల నిర్ణక్ష్యము; వద్ధు పాద్యతయమున ఓష్ట్యవ్చంజనము, నిమ్ముము ఉన్లుతమ్ములైన వ్యరములతో కూడి యతి స్థానములందు వ్రయోగింనబడి వునరావ్ఫత్తమగుట చేత నువ్చుక్తమ గుచున్లుది * (శ్రీరామ రాజు [9085-3260 అని వివరించారు వీరి అభిప్రాయాన్ని మరింత వివరించవలసిన అవసరం ఉంది తెలుగులో ఎ పద్యానికైనా యత్తి స్థానం విరుపు (విశ్రాంతి) వల్లా అక్షర మైత్రి వల్లా పప్రాసస్టానం వర్ణపునరుక్తి వల్దా పద్యం నడకకు ప్రాణం వంటివి అవుతై, సంస్కృతంలో ఉన్న _ పాదాంత విశ్రాంతి (పాదం చివర పదం ముగియటం) తెలుగులో పాటించవలపిన అవసరం లేకపోవటంవల్ల తెలుగు పద్యానికి పాదాం తాక్షరాల నుంచి ప్రారంభమైన నూటలు తరువాతి పాదంలోకి చొచ్చుకొనిపోయి పద్యం నడకకు సంస్కృత శ్లోకానికి లేని విలక్షణత సంక్రమించింది ఈ స్టానాలన్నీ పద్యానికి ఆయువు పట్టవంటివై అక్కడ ప్రయోగించిన పదాలకు ఒక ప్రత్యేకమైన ఊనికను సంతరించిసెడ్త్‌ ఈ పద్యంలో శిశు/పాలుడు అన్న పదం యతి స్థానంలో విరిగింది “సో యతి స్థానంలో రాపటం వల్ల శిశుపాలుడు అన్న అవిభక్తమైన నామం శిశు

• పాలుదుగా విరిగి పాలుడు మీద ఊనికను పొంది అర్భాంతరం (శిశువులను పాలించువాడు) స్ఫురించేలా అమరింది. దాని తర్వాతి పదం "బాలుడు దీన్ని (ఈ అర్జాంతరాన్ని) సమర్థిస్తున్నది ధర్మజుని భూపాలక. అని చేసిన సంబోధన కూడ దీన్ని సమర్థిస్తున్నది ఈ సంబోధనలోని “భూ చరణాంతంలో ప్రయోగించబడి పదాన్ని రెండవ చరణంలోకి వ్యాపింపచేశాడు అంకే భూపాలక భూ-పాలక అన్న విరుపుకు గురి అయిందన్న మాట. శిశుపాలుడు యతి స్థానంలోనూ “భూపాలకి పాదాంత విశ్రాంతి స్థానంలోనూ విరుపులకు గురి అయినై ఈ విరుపు వల్ల శిశుపాలుడు వలెనే భూపాలుడు కూడా “రాజు అన్న స్ఫురణను వెనుకకు నెట్టి భూ-పాలుడు' అంటే భూమిని పాలించేవాడు అన్న యౌగికార్జాన్ని అగ్రీకృతం చేయటం జరిగింది అక్కడ శిశుపాలుడు అనటంలో కూడా అగ్రీకృతం అయినది యౌగికార్థమే ఈ విధంగా ఈ పదాలను విరుపులకు గురి చేయటం వల్ల అతడు శిశు-పాలుడు - శిశువులను మాత్రమే పాలించదగిన వాడు (కాబజ్టే బాలుడు); నీవు భూ-పాలకుడవు - భూమిని పాలించే వాడిని కనుక వాడితో నీకు మాటలేమిటి? అన్న భావం భీష్ముని మాటలలో వ్యంజకం అవుతున్నది వీని నేల భూ పాలక నీకుయట్టువలుప్రన్‌)

120 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం అన్న (ప్రశ్నార్ధక వాక్యాన్ని ప్రయోగించటంలో యతి స్టానం వల్ల సిద్ధించే ఊనికను వాక్యార్థ _వ్యంజకంగా ఉపయోగించుకోటం కూడా ఈ పద్యంలో చూడవచ్చు

ఇది ప్రశ్నార్థక వాక్యం ఇక్కడి వాక్యాంత కాకువు ఆరో హిస్తాయి స్వరం (40%260%) వల్ల ఏర్పడుతుంది ఈ వాక్యాంతాక్షరం వన్‌ యతిస్టానంలో పడి ఊనికను పొంది ఈ ఆరో హిస్టాయి కాకువుకు ఛందఃపరంగా కూడా అవకాశాన్ని కల్పించింది

ఈ పద్యం చివరి చరణంలోని 'లలనాంధ బద్రి కనిమిత్త మహత్చరి వాద శీలికిన్‌' అన్న సమాసంలో శ్రీగటుతో సూచించిన వర్థ క్రమంలోని ద్విత్వ సంయుక్త నర్జాలలోని పోలిక వల్ల ఈ అక్షరాలలోని ఉచ్చారణ సామ్యం ఎర్పడింది ఈ అక్షరాల క్రమంలో బుద్‌/-ధిి మిత్‌/-త; హత్‌/-ప అన్న చోట్ల ఎర్పడ్డ అక్షరాలు ($/1120163) హలంతాలు కావటం మీది హల్లుతో సంయుక్తత వల్ల అవి గురువులు కావటం జరిగింది దీనివల్ల ఈ పాదాన్ని చదివేటప్పుడు అక్షర క్రమంలో ఆరోహణ అవరోహణ'లలో ఒక నొక్కు" ఎర్పడింది. దీని తర్వాతి అక్షరాలలో కూడా పరివా దశీలి అన్న దీర్ష+హన్వ అక్షరాల క్రమం పైన చెప్పిన ఆరోహణ-అవరోహణలను కొన సాగించేందుకు తోడ్పడుతున్నది ఈ విధమైన అక్షర (క్రమం ఎదటి*వారిని

షే క తక్కువ చేసి మాట్లాడే వైఖరిని వ్యక్తం చేస్తున్నది

ఈ విధంగా పద్యం యొక్క ఆయువుపట్టు అనదగిన స్థానాల్లో ముఖ్యమైన పదాలను ప్రయోగించి వాటి అర్ధస్సూర్తికి వ్యంజకత్వాన్ని, వాటి ప్రాధాన్యానికి అతి శయాన్ని కలిగించటం ఆంధ్ర మహాభారత నిర్మాతలైన ఈ ముగ్గురు కవులలోనూ కనిపిస్తుంది ద్త్త్షేలై “విపరీతస్టితి...'

విపరీత స్థితి నొంది ఘోరవిపీనోర్వీ వాసులై నిత్యదుః

ఇపరాధీనతందూలి రంచు మునలన్‌ గర్వాంధిత స్యాంతుండై

యపలాపింప6గ వచ్చి దుర్షయ పరుండాధార్తరాస్ట్రందు దో

షపరీతాత్ము(డు తత్ఫలంబు గుడిచెన్‌ సత్యంబు సామాత్యుండై (ఆరణ్య 7406)

ఈ పద్యంలో నిత్యదుఃఖ పరాధీనత, దో-షపరీతాత్ముడు అన్న సమాసాలు క్రమంగా పద్యం మొదటి మూడవ పాదాల చివర విరుపుకు గురి అయినై. ఈ పద్యంలో దుర్యోధనుని ఘోష యాత్రా ఫలాన్ని తెలుపుతున్నాడు భీముడు తమను పరిహసించటానికి వచ్చిన దుర్యోధనుడు తానే తన సరివారంతో సహా అవమానం పాలయ్యాడు అంటున్నాడు ధర్మరాజుతో ఈ రెండు పదబంధాలు నిషయ పరంగా ఒక సమాంతర ([జ2|1ల) స్థితిని పొంది ఉన్నె మొదటిది (నిత్య దుఃఖ పరాధీనత)

ఛందస్సు : భాష శ21 “పాండవుల స్లితి ఇది అని దుర్యోధనాదులు భావిస్తున్నది. పాండవులు అడవులలో సంపదకు యౌోరులై దుఖాన్ని అనుభవిస్తున్నారు అన్ని కౌరవుల భావనను ఒక్క మాటలో - ఒక్క గుళిక (0109160) గా చేప్పే సమాసం, రెండవది (దోషస రీతాత్ముడు) దుర్యోధనుడి శీలాన్ని భీముడు ఒక్క మాటలో చెప్పే సమాసం పాండవుల స్థితి ఇట్టా ఉంటుంది అని భావించే దుర్యోధనుని శీలాన్ని ఈ మాట తెలుపుతుంది. ఇది విషయసరమైన సమాంతరస్థితి. భాషాపరంగా కూడా ఈ శెంటికీ సమాంతరస్థితి ఉన్నది.

“విపరీత స్థితి నొంది ఘోరవిపినోర్వీ వాసులో అన్న వాక్య భాగంలోని కార్యానికి ఫలితం. నిత్యదుఃఖ పరాధీనత _ ధార్తరాస్త్రడు గర్వాంధిత స్వాంతుడు కావటానికి తమను అపలాపింపగ రావటానికి ద్యర్రయపరుడు కావటానికి కారణం ' దోషపరీ తాత్ముడు” కావటం

శబ్ద్పపరమైన సమాంతర స్థితి : “దుఃఖపరాధీనత “దోషపరీతాత్ముడు ఒకే విధమైన అక్షర సంయోజనను కలిగిఉన్నె.

ఈ విధంగా విషయ పరంగానూ, శబ్ద పరంగానూ ఈ సమాసాలకు ప్రత్యేకత ఉంది ఈ పద్యంలో, ఆ ప్రత్యేకతను ఛందఃపరంగా కూడా పోషించడానికి, రెందు పదబంధాలనూ పొదాంతాల దగ్గర సమానంగా విరిచి పద్యం రెందు సగాలలోనూ (1,2 చరణాలు) 3,4 చరణాలు) సమాంతరంగా (ప్రయోగించాడు ఎజ్జన. శ.1.3. *'ఆలములోన,...”

ఆలములోన వీంక నమరాసుర కోటికి నైన దుర్రయుల్‌

వాలిన వీరు లవ్విభులు వారికి నెగ్గొనరించి పోముపొ

తాళము పొచ్చి డాంినను దప్పదు మృత్యువు నీక్సు నక్కటా

కాలము నిండె నీ వశము గాదు విధాతృని చెయ్మితోవయాన్‌ (అరణ్య *1-179)

ద్రౌపది 'సైంధవునితో అంటున్న మాట లివి.

“పాతాళము సొచ్చి డాగినను అనటంలోని విరుపు ఇక్కడ గుర్తించదగినది పాతా” అన్న రెండు గురువుల తరువాత ళము అన్న రెండు లఘువులు వస్తున్న. “పా పూర్వ చరణాంత అక్షరం కావటం వల్లనూ అక్కడ పదం 'పా-తాళమ్‌ అనే విరుపుకు గురికావటం వల్లనూ అది (పా? ఆధిక దర్పం అవుతున్నది. 'తా' చరణాద్యక్షరం కావటంవల్ల పొందిన ఊనిక చేత అధిక దీం అవుతున్నది ఈ విధంగా ఈ రెండూ అధిక దీీర్ణ ఉచ్యారణగల అక్షరాలై వీటి తర్వాత రెండు లఘువులు రావటం వల్ల ఈ పదంయొక్క ఉచ్చారణలో అవరోహణ స్వరం ఏర్పడు తున్నది పాతాళం అధోలోకం కనుక అందులోకి దిగిపోవటాన్ని ఇది సూచిస్తున్నది [చూ '“ఇంద్రజునికొడుకు మొగ్గరంబు సొచ్చె'(41.6)]

క్ష24 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం 4.1.8. “అనవుడు నమ్మ హీపతికి..

అనవృడు నమ్మ హీపతికి నర్జునుండిట్టను నేడు కర్ణునే

ననింబడవైతు నీయడుగు లాన తదీయ సుహృద్గణంబుతో

వినుమటు సేయకే మగిడి వెళ్వెలంబాజెడు మోముతోడవ

త్తునె యిట కృష్ణ సారధియుయీనునె మాన విహీన వృత్తియై (క్ర 12-111)

ఈ పద్యంలో రెండు, మూడు నాలుగు చరణాల మొదట పదం విరిగి ఆ తరువాత కొత్త పదం (ప్రారంభమౌతోంది. మొదటి చరణంలోని అనవుడు అన్న పదాన్ని ఉచ్చరించేటప్పుడు ఉండే గమనం అనిబడ్య వినుముటు, వాత్తునె యిట అన్నప్పుడు ఉండదు. కారణం అనవుడు అనేది ఎకపదమని తక్కినవి రెండు పదాల మధ్య సంహిత (2108110) కలిగి ఉన్నవనే స్ఫురణ పరితకు ఉండటం, ఆ స్పూర్తితోనే, ఈ పద్యాన్ని చదివేటప్పుడు ఇవి (అని బడు, నినునుటు వాత్తునెయిట) విరుపుకు లోనౌతాయి. వీటిలో నేననిబడవైతు' ఎన్న వాక్య భాగం లోని అనిబడి అన్న భాగాన్ని చదివేటప్పుడు వచ్చే వియుపువల్ల పడవేయటం అన్న అర్ధ స్ఫురణకు అతిశయం కలుగుతున్నది. ఈ స్పూర్తితో చూస్తే తక్కిన రెండు పాదాలలోని ప్రాసస్టానం వద్ద ఎర్పడిన విరుపు ఈ భావాన్ని పరిపుష్టం చేస్తున్నది 4.1.9. “వినుము సుభద్ర.......”

వినుము సుభద్ర పట్టీ బలువిల్‌ మును వంచిన వాండు దానిత్రుం

చిన మటీ కొదె యందటును జేరి వధించుట యా పరాభవం

బనలము పోలెనున్నది యహర్షిశముం బరితాపకారియై

మనమున నస్త్ర, వృష్టి నది మాన్పుము బంధులు మోదమందలగన్‌ (కర్ణ 11-125)

ఈ పద్యంలో త్రుం-చిన అనేది చరణాంతంలో నిరిగి త్రుంచటం అన్న పదార్ధ స్పూర్తిని కలిగిస్తున్నది

కనుగొని భీమ సేనుడు

హదు వితానము నొంచుచుంగేతుదండఖం డనమొనరించుచు అనే పద్యంలో ఖం-డనము కూడా ఇటువంటిదే. (కర్ణ. 111-169) త్త]. “రక్కసుండో మానిసియో......” రక్కసుండో మానిసియో నిక్కమెజుంగము వధించె నృపసూనుని వీల డొక్కరుండు దగ్రుండై రధ మెక్కియరిగెడున్‌ దురాళ్ళు నెయిదుండు. కడంకన్‌ (సౌప్తిక 12165)

ఛందస్సు ఏ భాష 125

ఇని ధృష్టద్యుమ్నుని చంపి వెళ్తున్న అశ్వత్థామను గురించి అక్కడివారు అన్న మాటలు. ఈ పద్యం మూడో చరణం వరకూ అంతటా ఒకే విధమైన గమన వేగంతో నడిచి నాల్లన చరణంలో ఒక మార్పుకు గురియైంది. రథము+ఎక్కి అన్న పదాల కలయిక వల్ల ఏర్పడ్డ “మో లోని మకారం ఉకారసంధి వల్ల పూర్వ పదాంత వర్ధం అవుతుంది. ఎత్వం ఉత్తర సదం మొదటి వరం అందువల్ల ఇది (ఎత్వం) ఊనికను పొందుతున్నది. ఈ ఊనిక ఆరో హిస్టాయి స్వరాన్ని(10%2000) సమకూరుస్తున్నది. ఎత్వం తరువాత ద్విత్వకకారం స్పర్శవర్ధం కావటంతో నిశ్వాస వాయువు పూర్తిగా నిరోధింపబడి ఒక్క సారిగా వదలి వేయబడటం వల్ల ఉచ్చరించబడుతుంది. ఆరోహిస్ట్రాయి స్వరంతో మొదలైన ఎత్వం తరువాతి ఈ స్పర్శోచ్చారణ వల్ల గమనంలో ఒక అడ్డంకి, దాన్ని అధిగమించటం స్ఫురిస్తున్నుది (ఆంశే ఎక్కటం) ఆ తరువాత వచ్చిన మూడు అఘునులు ఒక గురువు గల అరిగెడున్‌” అన్న పదం చేత నడకలో మళ్ళీ వేగం ఏర్పడుతున్నది

ఈ చరణం మొదటి “మెక్కి” అన్న వర్ష క్రమంలో మకారం ఈ పదంలోనిది కాక పోవటం వల్ల స్వర (010%200%9) విన్యాసం చేత ఎయకారాన్ని వదలివేసి ఎకారాన్ని మాత్రమే (గ్రహించ వలసి వస్తుంది. అందువల్లనే “కారం మీద ఆరో హిస్తాయి స్వరం ఏర్పడుతుంది. అట్లాకాక పోతే మెక్కి! అన్న వ్యర్ధక్రనుం చేత అనిష్టార్దస్ఫురణ కలుగుతుంది ఆ అనిష్టార్థ స్ఫురణను పరిహరించటానికి మకారాన్ని వనదిలివేయ వలసివస్తుంది ఆ వదిలివేయటం కోసమే ఎకారం మీద ఆరో హిస్టాయి స్వర విన్యాసం మూడవ చరణం మొదట ఉన్న “డొక్క” అన్న వ్యర్థ (క్రమం కూడ ఇటువంటిదే. *డో కారాన్ని వదలి *ఒ'కారం మీద ఆరో హిస్టాయి స్వరం పడక పోతే “డొక్క' అన్న అనిష్టార్ధస్పురణ ఎర్పడుతుంది కనుక “ఒీకారం మీద ఆరో హిస్టాయి స్వరం పడి 'ఒక్కరుడ' అన్న పదానికి ప్రత్యేకమైన కాంతి([ం03)ని కలిగిస్తున్నది. తఊ.1421. “నినుంగీడు వారయకుండ6గంి

నినుణీదు వొరయకుండంగ జనులకు నానిక్క మెక్క జనవాయకనే

ననలంబు 6జొచ్చి వెడలెద. గనుయొను మిచ్చనవు నాకులగరుణింపుదగన్‌ (అరణ్య ౪1-16)

ఈ పద్యంలోని జననాయక అన్నది యతి స్థానంలోనూ అనలంబుంజొచ్చి అన్నది పొదాది యందునూ ప్రయోగించబడి ప్రత్యేకమైన కాంతి ([0య39)ని పొందు తున్నె ఈ పద్యంలోని ఈ పదాల ప్రాముఖ్యాన్ని గురించి మరింత 2341. లో నివరించబడింది

126 ఆంగ మహాభారత శైలీ పరిశీలనం త1ఎ2, “ఏను దానవ నాయకుండ.-.

సీతతో రావణుడు తానెనరో చెప్తూ ఇట్టా అన్నాదు:

ఎను దానవ నాయకుండ న వాన సత్త్వుండ రావణా

ఖాని రూఢుండ లంకనా(గ జ గత్ప్రసీద్ధ్రము మళ్పురం

బానతాంగి మదీయ వలభ!వె భజింప(గ రాదెరి

వ్యాను భోగము లిష్ట చేష్టిత హారి యౌవన లీలలన్‌ (ఆరణ్య 11-338)

ఈ పద్యంలో రావణుడు సగర్వంగా చెప్పుకోదగిన అంశాలు అతని అఆహీన సత్త్వత “రావణాఖ్యానిరూఢతి, అంక యొక్క జగత్ప్రసిద్ధత. అట్టాగే. సీత దృష్టిని ఆకర్షించేలా, ఆమె మనస్సును చూరగోనేలా ఆ౫౧|౫౫15 తో చెప్పదగిన పదాలు 'మదీయ వల్లభవై 'దివ్యానుభోగము అనేవి ఈ అర్థాలను సంతరించే పదాలను యతి స్టానంలోనో పాదాది యందో నిరిగేలా ప్రయోగించి వాటికి పద్య పరనంలో వాటి దగ్గర (యతి స్థానం దగ్గర; పదాల (ప్రారంభంలోనూ) అధికమైన ఊనిక పడేలా రచించాడు ఎర్రన త్తే 13 “అతుల శార్వుండనిల....

ఆతుల శౌర్యుండనిల తనయు 6డమిత వాహినీ పదా

ను ర్‌

హతి ధరిత్రి దలర నిట్టు లరిగి పూర్వ దిబ్మహా

పతుల చేత రత్న రజత భర్మ శతులధొనియె భూ

నుత యశుండు వేణు వేజ నూటు కోట్ల సంఖ్యలన్‌ (సభా 1-244)

భీముడు. పూర్వ దిగ్విజయం చేసి జయా రాజుల వద్ద నుంచి కానుకలు కొనటాన్ని వర్షిస్తున్న పద్యం ఇది ఇందులో భీముత్రి అనిలతనయుడు అని పేర్కొ

లతా జ రా న్నాడు ఇక్కడ ఛందస్సు ఉత్సాహం ఇది విశేష వృత్తం (త్రిశగతిలో నడిచే గీతానికి దగ్గరగా ఉండే విశేషవృత్తం సమమాణత్రాగణ నిభక్తం కావటం చేత దీని గతి వేగం ఎక్కువ

((3- 9,3 + ౩౨) [03 + ౩) (3 + 2] మాత్రలచే విభక్తనై చివరి రెండు మాత్రలు గురువులు కావటం, చరణాంత దీర్జాచ్చు

గనుక ప్లుతం కావటం జరిగి ఆ గణం కూడా మూడు మూత్రలతో అనురుతుంది అప్పుడు పద్యం మొత్తం

[3-3 (3+3[0 + 3), (3 + 9౫ మాత్రలుగా ఎర్పడుతుంది ఈవిధంగా ఈ పద్యానికి ఒక విసురుతో కూడిన ద్రుతి

ఛందస్సు : భాష 127 ఎర్పడుతుంది;. గాలి వేగంగా వీచినట్టుంటుంది. అనిలతనయుడైన భీముడు ఈ దిగ్విజయాన్ని “అతుల శాౌర్యంతోనూ అమిత వాహినీ పదాహతి చేత ధరిత్రితలర'గా (చలించగా) నిర్వహించాడు

దీన్ని ఆతదు ఒక సుడిగాలిలా చుట్ట బెట్టుకు వచ్చాడు అని ఈ పద్యపు నడక సూచిస్తున్నది ఇక్కడ అనిల తనయుడు" అనటం సాభిప్రాయకం అవుతున్నది భీముళ్లి సూచించే విశేషణాలు 'అతుల శౌర్యుడు. “అనిల తనయుడు అనేవి సమ మాత్రాకమై ఒకే రకమైన నిర్మాణంతోనూ (ఆతులాశౌర్యుడు అనిల+తనయుడు, ఎర్సడి ఉన్న వీటిలోని 'అతుల, 'అనిలి అనే విశేషణాలు కూడా మూడేసి లఘువులు 'కలిగి ఉన్నె. ఈ రెండు పదబంధాలు '*డు (మహదేక వచన (ప్రత్యయం) తో అంతమై మీది అచ్చు కారణంగా “ఊఉ కారాన్ని కోల్పోయివై ఈ విధంగా రెండు పదబంధాలు ఒకే విధంగా ఉన్న వాటిని ప్రయోగించాడు ఆ తరువాతి పదబంధం లోని మొదటి. మూడు లఘువులతో ఎర్పడ్డ “అనిత అనే విశేషణం అతుల అనిల అన్న విశేషణాలతో మాత్రాసామ్యాన్ని పొంది దాని తరువాత కూడా శార్యుదు తనయుడు నంటి నామపదమేదో రానున్నదన్న భ్రమ కలిగిస్తున్నది

ఈ విధంగా మొదటి చరణంలోని పదబంధాలను అ్రీకృళం చేసి వాటి ప్రయో గానికి విశేష స్ఫూర్తి కలిగించాడు నన్నయ 4.2. పద్యగత వాక్యం : ఛందో నియంత్రణ

ఛందస్సు వాక్యాన్ని ఆచ్చాదించి ఉండే అయ అని ముందు చెప్పబడింది (124) వాక్యం భాషా పరమైన కొన్ని నియనూలకు లొంగి ఉంటుంది నియమా లున్నపటికీ వాక్యనిర్మాణంలో ఎంతో వెసులుబాటు కూడా ఉంటుంది వ్యవహర్త ఒక వాక్యాన్ని ఎన్నో విధాలుగా చెప్పే అవకాశం ఉంది ఇది భాషాలక్షణాలలో ఒకటైన ఉత్పాదకత (0౯06006400 వల్ల సాధ్యం అవుతుంది ఒక అభిప్రాయాన్ని ఇంత నిడివి గల వాక్యంగానో ఇంత నిర్మాణ సంక్షిష్షక గల వాక్యంగొనో ఇటువంటి నిర్మాణ విధానం గల వాక్యంగానో వెలువరించాలి అనటానికి ఎటువంటి సూత్రాలు లేవు ఇదంతా వక్తిచ్చ మీద ఆధారపడి ఉంటుంది

కాని కని ఛందోబద్ధమైన పద్యం రవించేటప్పుడు ఈ వక్త్రిచ్చను ఛందస్సు కూడా కొంత నియంత్రిస్తుంది మహాభారతం తెలుగులో పద్య కవిత్వానికి దాదాపుగా ప్రారంభ [గ్రంధం కనుక మహాభారతంలోని పద్యగత వాక్యాలను “వాక్యాన్ని పద్యం ఏ విధంగా నియంత్రిస్తున్నది అనే దృష్టితో పరిశీలించటం అవసరం

సాధారణంగా కవులు పద్యంలోని ఆయువుపట్టు అనదగిన స్థానాలలో వాక్యం లోని ముఖ్యభాగాన్ని వచ్చేలా ప్రయోగించి వాక్యార్ధంలోని విశేషాన్ని స్ఫురింపజేస్తూ

128 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం ఉంటారు అటువంటి వాటిలో యతి, ప్రాస, వాక్యాంతం ముఖ్యమైనవి

ఈ స్టానాలలోని అక్షరాలకు ముందు వెనుకలుగా మరికొన్ని అక్షరాల ఎరకూ వీటి ప్రాధాన్యం వ్యాపించి ఉంటుంది. అంటే ఉత్పలమాల యతి స్టానం 10వ అక్షరం కాగా దానికి ముందు వెనుకల కొన్ని అక్షరాల వరకూ ఈ స్థాన (ప్రాముఖ్యం వ్యాపించి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు ఉత్పలమాలలోని 10వ అక్షరంతో ఒక వాక్యం ముగియవచ్చు; లేదా పదవ అక్షరం వద్ద కొత్త వాక్యం ప్రారంభం కావచ్చు" లేదా వాక్యంలోని చివరి సదం సదన అక్షరం వద్ద మొదలు కావచ్చు; లేదా పదవ అక్షరం దగ్గర వాక్యంలోని చివరి మాటగాని మొదటి మాటగాని విరగవచ్చు. ఇదే. విధంగా తక్కిన స్టానాల విషయంలో కూడా ఊహించుకోవచ్చు

ఇటువంటి అధ్యయనం పద్యగత వాక్య స్వరూపాన్ని అర్థంచేసుకొనటానికి తోడ్ప దుతుంది. ఈ అంశం ఒక్కళే విస్తృతమైన అధ్యయన పరిధి కలది కావటం వల్లనూ, ప్రస్తుత [గ్రంధం ఇటువంటి సూక్త శ్ర అంశాలను సూక్ష్మతరంగా అధ్యయనం చేసే (ప్రణాళిక గలది కాకపోవటం వల్లనూ దీన్ని ఇక్కడ సూచనా ప్రాయంగా ప్రస్తావించటం జరుగుతుంది. త్త్తేస్త “ఉరుఘర్శాసు....?

1ేఉ్తరుఘర్శౌఘ విఘాత సంవిహిత విశ్కోలాసమె. *సంచల

ఎణొ'ి త్స రసాంభోద నివాద తూర్యరనమై శచంచద్చలా కాగరు జ కళ

ద్భర లీలానవ చామరస్ఫురణమై _కపర్దన్య సామ్రాజ్యమొ

స్పై రమా మందిరమై కయుదగ్ర శిఖినీ పీంఛాత పత్రంబులన్‌ (అరణ్య */1-388)

ఈ పద్యంలో అంకెలతో సూచించిన (క్రమంలో ఉండదగిన వాక్యాంగాలు ఈ (కనుంలో ఉండటం వ్యవహార వాక్య ధోరణి కంక భిన్నమైనది ఇది వాక్యం యొక్క సహజ లయ నుంచి వైదొలగిన అలంకృత (1161080 లయ అగ్రీకృత (1018ఇ02164664) లయ దీనికి ఈ ఛందస్సు కూడా కొంత కారణమౌతున్నది

ఇందులోని మొదటి మూడు చరణాలలోని (క్రియా విశేషణ పదబంధాలు ఈ విధమైన అలంకృత _ (16[0గ0 లయలో ఉండటం కావ్య గతమైన వచనంలో కూడా కనిపిస్తుంది కాని నాల్వన చరణంలోని రనూ మందిరమై' అన్న పదబంధం కూడా నిర్మాణంలో అటువంటిదే కనుక కాన్యగత వచనంలో ఆయితే ఈ నాలుగూ ఒకే వరుసలో 'ప్రయోగించబడి తరువాత 5, 6 సంఖ్యలతో సూచించిన పదబంధాలు వరుసగా ప్రయోగించబడతై ఈ విధమైన నాలుగు (క్రియా నిశేషణ పదబంధాలతో

ద్దన్య సామాజ్యమొ ప్పెను అన్న ముఖ్య వాక్యాన్ని విశేషించి చెప్పటమే లౌశ్రిక

వాక్య పద్ధతి కంటె వైదొలగిన పద్ధతి. ఇది ముకరోవ్‌ స్కీ (0401207313) చెప్పిన

తౌకికభాషకూ కావ్యభాషకూ గల భేదం (ఆగ్రీకరణం 12.10). అయితే ఛందస్సు వల్ల ఏర్పడ్డ మరొక వక్రత ఈ పద్యంలోని వాక్య విన్యాసంలో గుర్తించవచ్చు. అది నాలుగు (క్రియా విశేషణ సదబంధాలను నాలుగు చరణాలలోనూ ప్రయోగించటం. దీనివల్ల కవి పారకునిలో ఒక రకమైన ఉత్కంరను కలుగజేస్తున్నాడు. ఆ తరువాత ముఖ్య (క్రియను నాల్గవ చరణం మొదటి అక్షరం వరకు విస్తరింపజేసి, దానివల్ల ఏర్పడ్డ విరుపువల్ల, దాని తరువాత వచ్చిన రమా మందిరమై అన్ను అర్ధపరంగా ప్రధానమైన క్రియా విశేషణ పదబంధాన్ని ప్రాసలో ప్రారంభించి చందఃపరంగా కూడా ఆ ్రాధాన్వాన్ని నొక్కి చెప్పున్నాడు. డ్త్తమంయం మరికొన్ని ఉదాహర౭ంలు అమితా ఖ్యానక శాఖలం బొలిచి వేదార్థాముల చ్భాయమై సుమహా వర్గ చతుష్యప్పుష్ప వితతిన్‌ శోభిల్లి కృష్ణార్డునో త్తమవానానుణ కీర్త నార్ధ ఫలమ గ్యేపాయనోద్యాన జా త మహాభారత పారిజాత మ ధాత్రీసుర 'ప్రార్ధ్యమై (ఆది 1-65) పాత్యవతేయ విష్ణు పద పంభవమై విబుధేశ్వరాబ్టి సం గత్యుప శోభితంబయి. జగర్విదిశంబగు భారతీయ భా రత్యమరాపగౌఘము నిరంతర సంతత పుణ్య సంపరు వ్నత్యభివృద్ధి సేయు వినినంగొనియాడిన వెల్లవారికిన్‌ (ఆది. 1-72) మొదలైన పద్యాలన్నీ “ఉరుఘర్శాఘ ... (4.21) వంటివే ఈ పద్యాలన్నింటిలోనూ నామబంధాన్ని గొని క్రియా బంధాన్ని గాని విశేషించి చెప్పే పదబంధాలు ఒకటి కంకొ మించి పప్రయోగించ బడటం, క్రియ. వాక్యాంతంలో కాక మధ్యలోనో ఆదిలోనో ప్రయోగించి ద్వితీయాది విభక్త్యంత పదబంధాలతో ముగించి అలంకృత లయకు ఒక ముక్తాయింపును సమకూర్చటం కవిపిస్తుంది. "పై పద్యాలలోని వాక్య నిర్మాణానికీ ఈ దిగువ పేర్కొన్న పద్యాలలోని వాక్య నిర్మాణానికీ ఎంతో తేడా ఉంది. నముచి యను దమజుందు గత పము పేయుచునున్న వాని బలమధనుండధ ర్మమున వధియించె రిపు స క్షమునెమ్మెయివైనంజెలుపంగా వలయునిలన్‌ (సభా 11-143) ెట్టవికోట వీకు హరి భీముడు నర్జుమందున్‌ రణంబునం దొట్టివ మంటళా కొలంది యోధుల పాత్యకియున్‌ విరాటుండుం జుట్టపు మేరువుగ్ర రణశీభితుండీ ద్రుపదుండు విమ్నని ట్టట్టన వచ్చువే సురలకైనను నొల్లవుగాక చివ్వకున్‌ (ఉద్యో 1-207)

130 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం పై పద్యాలను పోల్చి చూస్తే మొదటి 'బొత్తి(360లోని పద్యాలలో కంక రెండవ “బొత్తి' లోని పద్యాలలోని వాక్య నిర్మాణం వ్యవహార వాక్యానికి సమీపంగా ఉన్నట్టూ, వాక్యాంగాలలోని అలంకృతి (1164000), వక్రత తక్కువగా ఉన్నట్టూ, పద్యంలోని వాక్యాలను చదువుతుంటే ఛందః స్ఫురణ (ఇది పద్యం అన్న భావన) తక్కువగా ఉన్నట్లు గుర్తించవచ్చు. నిజానికి ఈ భేదానికి కొంత ఛందస్సు కూడా కారణం అవుతున్నది ఈ అంశాన్ని సీస పద్యానికి పరిమితం చేసుకొని ఇక్కడ స్థూలంగా చర్చించటం జరుగుతుంది. 4.2.3. సీసం : వాక్య నియంత్రణ నిజముహీమండల (ప్రజం్రీతిలెంచుచుల. బరమండలంబుల ధరణిపతుల నరిమి కప్పంబుల ముదముతోంొనుచును బలిమినీయని భూమి వలయపతుల నుక్కడగించుచు దిక్కులందనయాజ్ఞ _ వెలిగించుచును విప్రకులమువెల్లం (బ్రోచుచు శరణన్నంగాచుము భీతుల నగ్రజన్ముంకు ననుగ్రహమున (ఆది 1-7) ఇట్లా (ప్రారంభమైంది తెలుగు కావ్య భాషలోని మొట్టమొదటి సీసపద్యం దీని తరువాతి సీసం కూడా దీనివలెనే ఛందః స్ఫురణలేని వాక్యంలోనే నడిచింది తనకుల (బ్రాహ్మణుననురక్తున విరళ జపహోమతత్సరు విపుల శబ్ద శాసను సంహితా భ్యాసుబ్రహ్మాండాది నానా పురాణ విజ్ఞాన నిరతు6 బాత్రు నాపస్తంబ సూత్రుముద్గల గోత్ర జాతు సద్వినుతా వదాత చరితు లోకజ్ఞనుభయభాషా కావ్య రచనాభి లోభికు సత్ప్రతి భాభియోగ్యు (ఆది 1-9) నాల్గవ పద్యం వచ్చేసరికి ధర్మతత్త్వజ్ఞలు ధర్మశాస్త్రంబని యధ్యాత్మవిదులు వేదాంతమనియు నీతి విచక్షణుల్‌ నీతి శాస్త్రంబని కవి వృషభులు మహా కావ్యమనియు ళాక్షణీకులు సర్వ లక్ష్య సంగ్రహమని చ్రొళిహాసికులితిహాస మనియు య్‌ లు [టీ బరమ పౌరాణీకుల్‌ బహుప్పురాణ సముచ్చ యంబని మహియొనియాదుచుండ(అది 1-31) ఈ విధంగా పద్యపు నడకతో సంవదించే నాక్యాలతో సాగింది సీసం ఇందులోని మొదటి మూడు చరణాలలోమూ ఒక్కొక్క చరణంలో రెండేసి అనుకృతి వాక్యాలు (అసమాపకాలు) కూర్చబడినై. నన్నయ నాటికి సీస పద్యంలో సమవిభక్త వాక్య విన్యాసం బాగా పాతుకు పోలేదని చెప్పవచ్చు కారణం నన్నయ వాడిన రెండు వందల నలభై రెండు సీసాలలో పదమూడు మాత్రమే సమవిభక్త వాక్యనీన్యాసం కలవి కాఎటం. క్రమేణా

ఛందస్సు భాష 131 తిక్కన కాలం నాటికి ఈ రకమైన సీస పద్యాలు రాయటం బాగా ప్రచారంలోకి వచ్చి శ్రీనాధుని కాలానికి సీస పద్యం రాస్తే ఇట్టాగే రాయాలి అన్న నిధంగా పరిణమించింది. శ్రీనాథుడి సీసాలను చూసి అబ్బురపడే పారకులకు నన్నయ రాసిన సమ విభక్త సీసాలు ఆశ్చర్యం కలిగిస్తె. నన్నయ రాసిన మొట్టమొదటి సమవిభక్త సీసం : (బ్రహ్మణ్యు 6డగుకళ్యప బ్రహ్మ వరమున వినతకుయబుట్టిన యనఘ మూర్తి వాలభిళ్యులదయ వరపక్తి కులమున కింద్రుండై పరగిన యిద్ద తేజుం డుదధిలో నున్న యత్యుగ్ర నిషాదుల నారంగ మింగిన ఫోర వీరు డిభకచ్చపముల రౌహిణి శాఖతో నెత్తి కొని దివి బజచినయనిలచేగి వీషతన తల్లిడాస్థంబునీగం బూని తడయ కమృతంబుగొనిపోవం గడంగి వచ్చె గామరూప సంపన్ఫుండు గామగమను€౬ డతండు నీకు ననసాధ్యుండు శతమఖుండ (ఆది 11-83) కదిత్రయంలో సమవిభక్త సీసాలు ఎక్కువ రచించిన వాడు తిక్కన. ఆరణ్య పర్వ శేషంలో ఎర్రన రాసిన ఎనభై మూడు సీసాలలో పది (12%) మాత్రమే సమవిభక్త సీసాలు కాగా 'హరివంశంలోని 357 సీసాలలో 125 (35%) సమవిభక్త సీసాలు వాడాడు నృసింహ పురాణంలోని 102 సీసాలలో 76 (68 6%) సమవిభక్త సీసొలు వాడాడు దీన్నిబట్టి ఎజ్జన కాలంనాటికి సమవిభక్త సీసాలు బాగా పాతుకు పోయినై అని చెప్పవచ్చు కాని ఎజ్జన _ఆరణ్యపర్వ శేషంలో నన్నయ దారిలోనే *“తద్రచనయకా రచించాడు కనుక 83లో 73 (688) నన్నయ అధికంగా వాడిన గునుగు. సీసాలు వాడాడు. తిక్కన కూడా సమవిభక్త సీసాలు గునుగు సీసాలు వాడినన్ని వాడక పోయినా మహాభారతంలోని యుద్ద షట్కంలో 289 సీసాలలో 58 సమవిభక్త సీసాలు, 231 గునుగు సీసాలను వాడాడు. శాంతి సప్తకంలో 689 సీస పద్యాలలో 24 మాత్రమే సమనవిభక్త సీసాలు 665 గునుగు సీసాలు ఉన్నై. విరాటోద్యోగాలలో మొత్తం 1413 సీసాలలో 76 సమ విభక్తాలు 67 గునుగు సీసొలు ఉన్నె అంటే తిక్కన భారతంలో వాడిన మొత్తం సీసాల సంఖ్య 1121 కాగ, వాట్‌లో 158 (14%) సమవిభక్తాల్కు 963 (86%) గునుగు సీసాలు. కాని తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణంలో మొత్తం 70 సీస పద్యాలలో 56 (80%) సమవిభక్త సీసాలు 14 (20%) గునుగు. సీసాలు వాడాడు దీనిని బట్టి చూస్తే నన్నయ కాలంలో క్వాచిత్కంగా కన్పించే సమవిభక్త సీసాలు తిక్కన కాలంలో ప్రచురమై ఎజ్జన కాలానికి బాగా పాతుకు పోయాయని చెప్పవచ్చు.

క్షే32 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం మొత్తం, సమవిభక్త గునుగు సీసాల సంఖ్య సీసాలు సీసాలు 1121 | 158 (1484) | 963 (86) తిక్కన (నిర్వచనోత్తర) 56 (80%) 14 00%) ఎజ్జన (నృసిం పురా.) 102170 (68628) 32 (314%) నన్నెచోడుడు " 39607494 41075) ఈ సందర్భంలో నన్నెచోడుడు వాడిన సీసాల గురించి చెప్పుకోవటం అవసరం నన్నెచోడుడు కుమార సంభవంలో మొత్తం 180 సీస పద్యాలు ఉపయోగించాడు వాటిలో 139 సమవిభక్త సీసాలు 41 గునుగు సీసాలు. తిక్కన కాలం నాటికి ప్రచురమైై ఎర్రన కాలం నాటికి పాతుకుపోయి శ్రీనాధుని కాలంలో పీసమంకు ఇదే అనిపించుకున్న సమవిభక్త సీసం నన్నెచోడుని రచనలో 77శాకం కనిపించటం ఆశ్చర్యాన్ని కల్గిస్తుంది నన్నెచోడుని కాల నిర్ణయంలో ఈ అంశం ఎంతవరకు పరిగణనలోకి తీసుకొనవలసి ఉంటుందో పరికీలించదగినది కవిత్రయంవారిలో సమ విభక్తమైన సీస పద్యాలలో రెండు లక్షణాలు కనిసిస్తె చరణానికొక్క వాక్యం లేదా ఉపవాక్యంగా ఉండటం ఒక లక్షణం ఈ వాక్య నిర్మా ణంలో పోలికలుండవలసిన అవసరం లేదు వాక్య నిర్మాణంలో పోలిక లుండటం రెండవ లక్ష్మణం. సమవిభక్తం కాని సీసాలలో కూడా రెండు రకాలు కన్పిస్తె. మూడు చరణాలలో సమాన వాక్య నిర్మాణం ఉండటం ఒక లక్షణం ఎందులోనూ సమానత లేక పోవటం మరొక లక్షణం నన్నయలో మూడు చరణాలలో మాత్రం సమానమైన వాక్య నిర్మాణం కల పద్యాలు ఎక్కువగా (18) కనిపిస్త ఉదాహరణకు : వక్షతుండా గ్రనఖక్షతదేహురై బోరననపరక్త ధార లొలుక విహగేంద్రునకు నోడి విహతులై సురవరుల్‌ సురరాజు ములువు సొచ్చిరి కడంగి పాధ్యుల నాయాస సాధ్యులై పాజీరి. పూరాభి ముఖభులయి గరమడంి (| - ర్వా ర్వ వసువులు రుద్రులు వసుహీన విప్రుల [క్రియ రక్షిణా శ్రితులయిరిభితి (ఆది 1-99)

ఛందస్సు : భాష క33

అంగనాజనులయుత్తుంగ సంగతకుచ కుంకును చందన పంకములయు

వారివ ధమ్మిల్లి భారాన కలఠితది వ్యామోద నవపుష్ప దామముళలయు

వారివ ముఖపకర్వూర తాంబూలాది వాసనా సురభి నిశ్యాసములయు

వారివ పరిధాన చారుధూపములయు. విలసిత సౌరభావలులు దాళ్ళి (ఆది ౨0-156)

ఇది ఎత్తుగీతి చేరక ముందటి సీస పద్య రచనా విధానానికి అవశేషం అయి ఉండవచ్చు

ప్రస్తుతం గుర్తించ వలసిన ఆంశం ఛందస్సు వాక్య నిర్మాణాన్ని ఎ విధంగా నియం్రిస్తున్నది అని "పైన పేర్కొన్న సమ నిభక్త సీస పద్యాలలో ఒక్కొక్క దానిలో ఒకే రకమైన నిర్మాణం గల నాక్యాలు లేదా ఉప వాక్యాలు ప్రయోగించటం కనిపిస్తుంది ఈ విధమైన ప్రయోగానికి ఈ పద్యం (సీసం) ఛందః పరంగా కొంత వరకు. తోద్పతున్నది ముందు పేర్కొన్న అనుకృతి వాక్యాలు గల పద్ధంలోనూ ర్మ తత్త్వజ్ఞులు ధర్మ శాస్త్రంబని ౯ (ఆది 1-3) (బవ్మాణ్యుడగు కళ్పువ బ్రవ్మా ' (ఆది 11-83) లోనూ సీస పద్య వరణంలోని సగ భాగంలో ఈ వాక్యాలు సమానంగా విరగటం నాలుగు చరణొలలోని నాక్య బాగాల నిర్మాణంలో పోలికలను. గుర్తించవచ్చు ఈ నాలుగు వాక్య భాగాలు ఎత్తు గీతిలోని వాక్య భాగంతో సమంగా అన్నయించటాన్ని కూడా చూడవచ్చు

ఇటువంటిదే ఈ కింది తిక్కన పద్యం కూడా

మనకీచకులకెల్ల మారియై పుట్టిన సుదతి వోయెడునని చూచునారు

శద్దిరా నీకు గొవ్వయుగదేజూతుంగా. కని తల నూపక యడయువారు

ముట్టయిడిమేనం గంపంబువుట్ట నొదిగి యుండువారు గరంబున నుదర నుప్ప

ఛించి యమ్మరోరక్కెసయంచునుల్లి ములుకు వారునై ప్పురజనంబులు దలంకి (విరా [11-38%)

భ్‌ ఈ పద్యంలో నాలుగు చణాలల్లోనూ నాలుగు నొమ బంధాలు (ప్రయోగించి ళా

ఎత్తు గీతిలో వాక్యం క్రియతో ముగించటం కన్పిస్తుంది

తొడగిన పని వలంలెడపక యతి దుష్క. రంలైనం గడలెర్చు ప్రభువుఠార

ఫెన(ిన వైవస్వళునివైనయడిమిమై వేల్మిడియరి మార్చు ఎరులార

నాధులారీ గంధర్వ రత్నంబులార నన్ను నుపకీచకులు దమయన్న శవము

నందు బంధించుకొనివెపనరుగుచున్న నొరు. రిక్టింప వేగ రావలయు మీరు (విరా 11]-21)

ఈ పద్యంలో నాలుగు చరణాల్లోనూ నాలుగు సంబోధన వాక్యాలు ప్రయుక్త మయినై వీటిలో తద్దర్మార్హధాతుజ విశేషణాలతో కూడిన నామబంధాలు వాటిపై

134 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం సంబుద్ధి మొదలైన అంశాలలో పోలికలు గుర్తించవచ్చు.

ఈవిధంగా నాలుగు చరణాలలోనూ నిర్మాణ పరమైన పోలికలు కల పద్యాలను ఎన్నింటినో ఉట్టంకించవచ్చు.

ఈ పద్యాలను బట్టి ఈ కింది అంశాలు గుర్తించవచ్చు.

(1) పహజ వ్యవహారంలోని వాక్యాన్ని పోలిన వాక్యాలు కల పద్యాలలో వాక్యానికి చరణాల నిడివితో ఎటువంటి 'ప్రమేయమూ లేకపోవటం. (పద్యలక్షణాన్ని బట్టి గణ యతి. (ప్రాసలు ఉన్నప్పటికీ పద్యానికి ముఖ్యమైన చరణ విభజనతో వాక్యం సంవదించక పోవటం ఈ అక్షణాన్ని బలపరుస్తుంది.

(2) చరణ విభాగంతో వాక్య విభాగం సంవదించటం. ఇది కవి తనకు తానుగా కల్పించి ఎర్పరచుకునే లక్షణం ఒక కవి పద్యాన్ని ఒక ఉసవాక్యంతోనో, పదబంధం చోనో ప్రారంభించి వాక్యాంగాలను యతి స్టానంలోనో, పాదాంతంలోనో ముగిసేలాగా లేదా విరిగేలాగా ప్రయోగించవచ్చు. ఇది కవి ఇచ్చ మీదనే ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ, పద్యంలోని ఛందస్సు కారణంగా యతి ష్టానం వరకు ఒక పదబంధం ముగిసులాగా లేదా చరణాంతంలో ఒక ఉపవాక్యం ముగిసేలాగొ, లేదా ఒక వాక్యం ముగిసేలాగా పద్యాన్ని రచించవచ్చు

నాదు రూపంబు మనంబున( జిక్కిన తరుణి దక్కొరు నేల సరకు సేయు

వాదు లావణ్యంబునకు నిచ్చమెచ్చిన యెలవాగపైం బడకేల నిలుము (విరాట 11-935)

అనే పద్యంలో నాలుగు చరణాల (ప్రారంభంలోనూ ఒకే రకమైన నిర్మాణం గల నామబంధాలు 'ప్రయోగించబడినై

బ్రాహ్మణ భక్తియుం బరహిళ శక్తియు. నిర్మల నుళియును వీతిరతియు

పత్యభాషణమును సాధు పోషణమును జిరవితరణమును సేవ్యగుణము(విరాట 10-102) అనే పద్యంలో నామ బంధాలు ప్రతి చరణంలోనూ ఒక్కొక్క సగంలో రెండేసి ప్రయోగించబడివై. ఈ పద్యంలోని బ్రాహ్మణ భక్తి, 'పరహిత శక్తి మొదలైన నామబంధాలన్నీ సమానమైన అక్షర ప్రమాణం కలవిగా ప్రయోగించటానికి సీస పద్య (ఛందో) లక్షణమే కారణం. 'ఎవ్వాని వాకిట నిభభుదవంకంబు (విరాట. 191) అన్న పద్యంలో ప్రతి దరణంలోనూ యదర్ధక పదంతో కూడిన నామబం ధాలు ప్రయోగించబడినై ఈ నాలుగు చరణాలలోనూ చివర సమాసక (క్రియలతో వొక్వాలు ముగుస్తూ ఈ నాలుగు వాక్యాలు ఎత్తుగీతిలోని తదర్ధక _ వాక్యంతో అన్వయించి సంయుక్త వాక్యంగా ఏర్పడుతున్నె

ఛందస్సు : భాష 135 సాధారణంగా సమ విభక్త సీసాలలో మొదటి నాలుగు చరణాలలోనూ

(1) ఒక క్ష్వార్ధక (క్రియతో అంతమయ్యే ఉపవాక్యాలో, ఉదాహరణ :

(దుపర భూవిభుడు ప్వుతుల కంటె వెంతయు. బెంపుపేయుచు. గారవింపంెరిగి(విరాట 11-216)

(01) అన్నంత రూపంతో అంతమయ్యే ఉసవాక్యాలో, ఉదాహరణ : కోర్కులు గెడగూడుకొని పారమేదిన చిత్తంబులూజటం జిగుళులొత్తం (విరాటగగా402ు

(యు సుద్తీర్హమైన నామబంధాలో ఉదాహరణ : కాంచనమయ వేదికా కనత్కేతనో జ్నల విభమమువాండు కలశజుండు (విరాట, 7-4) ప్రయోగించబడి ఎత్తుగీతిలోని ముఖ్య వాక్య భాగం (ముఖ్యక్రియ)తో అన్వయిస్తూ ఒక సుదీర్హమైన వాక్యంగా రూపొందటం కనిపిస్తుంది.

గునుగు. సీసాల విషయంళలో కవికి వాక్య నిర్మాణంలో అత్యంత క్‌. ఉంటుంది. సమవిభక్త సీసంలో (ఎ ఛందస్సులోనైనా పద్య పాదానికీ వాక్యాని: సంబంధం ఉండే లాగ రచించినప్పుడు) ఈ స్వేచ్చ తగ్గిపోయి పద్య (ఛందో) లక్షణాన్ని అనుసరించి వాక్యాన్ని రూపొందించుకునే కట్టడి ఎర్పడుతుంది. ఫలితంగా భాషకు సహజమైన వాక్య నిర్మాణ విధానంలో కొన్ని మార్పులు ప్రవేశిస్టై,

ఈ విధమైన కట్టడికి లోనై ప్రయోగించే వాక్యాలలోని విలక్షణతలను తేలుగు కావ్యాలలో ప్రసిద్ధమైన _ఛందస్సులన్నింటిపరంగానూ పరిశీలించి నిరూపించవలసిన అవసరం ఉంది ఒక్కొక్క ఛందస్సు వాక్య నిర్మాణ విధానాన్ని నియంత్రించే పద్ధతి, ఆయా ఛందస్సుల కారణంగా ఏర్పడ్డ వాక్య నిర్మాణంలోని విలక్షణ వైఖరి నిరూపించబడినప్పుడు సాహిత్య భాషలోని అలంకృత (%లంగేల వాక్య స్వరూపం సమగ్రంగా ఆవిష్కరించబడుతుంది.

0. కవిత్రయం భఖాష్ట ; ఇబ పేష గళాంకశా.స్ర్ర, విశ్రైెషణ

5.0 కవిత్రయం భాష : గణాంకశాస్త్మ, విశ్తేషణ

ఈ అధ్యాయంలో కవిత్రయం వారు వాడిన తెలుగు పదాల, సంస్కృత పదాల నిష్పత్తిని (1200) గుర్తించటానికి గణాంక శాస్త్ర, మర్యాదననుసరించి 53180206 22060100 5జ301102 1460104 (5 ౯.5 4)నూ తఅనువర్తింపచేయటం జరిగింది

అధ్యయనం చేయవలసిన సొమగ్రి (0202) పరిమాణంలో చాలా పెద్దది అయి నప్పుడు గణాంక శాస్త్ర మర్యాదలననుసరించి పాటించదగిన పద్దతుల్లో 5.235 14 ఒకటి. దీని ప్రకారం సామ్యగిని సమాన నిభాగాలుగా వింగడించుకోవడం జరు గుతుంది. ఒక్కొక్క విభాగం నించి ముందుగా నిర్ధయుంచుకొన్న నిష్పత్తిలో ఒక్కొక్క అంశాన్ని గ్రహించటం జరుగుతుంది. ఆ నిధంగా అన్ని విభాగాలలోనించి (గ్రహించిన అంశాలు అన్నీ కలిసి 52౫016 1462 అవుతుంది అదే అధ్యయనానికి ఆధారమౌతూంది.

ప్రస్తుత అధ్యయన విషయం, మహాభారతంలో కవ్యితయం వారు ఎన్ని తెలుగు పదాలు వాడారు, ఎన్ని సంస్కృత పదాలు వాడారు అని నన్నయ రెండున్నర పర్వాలలోనూ 4,008 గద్య పద్యాలు రాశాడు. ఎట్జన ఆరణ్య సర్వశేషంలో 1602 గద్య పద్యాలు రాశాడు తిక్కన మొత్తం 15 పర్వాలలో 16,617 గద్య పద్యాలు రాశాడు. తిక్కన పద్యాలు తక్కిన ఇద్దరి పద్యాల సంఖ్య కంఠ సంఖ్యలో అధికంగా ఉండటంలో సతో లేదు నూ కావ్య లనే సమానమైన పరిమాణం కల సామగ్రిని గ్రహించటం సముచితంగా ఉంటుందనే ఉద్దేశంతో తిక్కన కావ్య భాగంలో నించి విరాటోద్యోగ పర్వాలు మాత్రమే గ్రహించటం జరిగింది. ఈ రెండు సర్వాలలో తిక్కన 3,014 పద్యాలు రాశాడు. ఈ విధంగా

గణాంకళశాన్త్ర విశ్లేషణ 137 కవిత్రయంవారి కావ్యభాగాల నుంచి గ్రహించిన సద్యాలివి ;

నన్నయ రెండున్నర పర్వాలు వ త 008 గద్య పద్యోలు

ఎజ్జన ఆరణ్య పర్వం వ 502 గద్య పద్వాలు

తిక్కన రెండు పర్వాలు (విరాటోద్యోగాలు) 2 ౩014 గద్య పద్యాలు

అధ్యయనానికి (గ్రహించిన ఈ సామగ్రిని ఇరవైయ్యేసి పద్యాలను ఒక విభాగంగా శత్రహింవి ఒక్కొక్క విభాగం నుంచి ఒక్కొక్క పద్యాన్ని (గ్రహించటంజరిగింది.

ఆది పర్వంలో ప్రతి ఇరవై పద్యాలలో నుంచి 12వ పద్యాన్ని (గ్రహించటం జరిగింది అంకే 12, 32, 52 ఇత్యాది (మొత్తం 61 పద్వాల్సు

సభాపర్వంలో ప్రతి ఇరవై పద్యాలలోనించి, ౩వ పద్యాన్ని (గ్రహించటం జరిగింది అంపే 3 23, 43 ఇత్యాది. (మొత్తం 19 పద్యాలు)

ఆరణ్య పర్వంలో ప్రతి ఇరవై పద్యాలలోనించి 6వ పధ్యాన్ని గ్రహించటం జరి గింది అంకే 6 (26 వచనం కనుక వదిలి వేయబడింది, 46 66 ఇత్యాది (నన్నయ భాగం 38 పద్యాలు, ఎజ్జన భాగం 59 పద్యాలు)

విరాట పర్వంలో ప్రతి ఇరవై పద్యాలలోనించి 8వ సద్యాన్ని గ్రహించటం జరి గింది అంకే 8 28, (48ివచనం కనుక వదిలినేయబడింది) ఇత్యాది (మొత్తం 69 పద్యాలు

ఉద్యోగ. పర్వంలో ప్రతి ఇరవై పద్యాలలోనించి 9వ పద్యాన్ని గ్రహించటం జరిగింది. అంటే 9 29 49, 69 ఇత్యాది (మొత్తం 56 పద్యాలు)

ఈ విధంగా గ్రహించిన సామగ్రిలోనించి వచనాలుపోగా, నన్నయ పద్యాలు 18; ఎజ్జన పద్యాలు 59 తిక్కన పద్యాలు 125 వచ్చినై 5.11. ప్రణాళిక

(గ్రహించిన $20210 6 482లో ఒక్కొక్క పద్యం లోని పదాలను వాటిలోని అక్షర సంఖ్య (ప్రకారం ఒక అక్షరంగల పదాలు, రెండు అక్షరాల పదాలు, మూడక్షరాల పదాలు ఇత్యాదిగా విభజించటం జరిగింది

ఆ పదొలలో తెలుగు పదాలెన్నో సంస్కృత పదాలెన్నో సంస్కృత సమా

138 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశిలనం పాలెన్నో గుర్తించబడ్జె ఈ విధంగా 32%016 4262 లోని 302 పద్యాలలోగల మొత్తం పదాలలో ఎన్నీ తెలుగు పదాలో, ఎన్ని సంస్కృత పదాలో ఎన్ని సంస్కృత సమాసాలో గుర్తించటంజరిగింది.

ఈ విధంగా గ్రహించిన పదాలు నూటికి ఇన్ని అని లెక్క గట్టి నన్నయ ఇంత శాతం తెలుగు పదాలు ఇంత శాతం సంస్క ఎట్‌ పదాలు ఇంత శాతం సంస్క అనీ సమాసాలు వాడాడని ఇదే విధంగా తిక్కన, ఎజ్జనల విషయంలోనూ గుర్తించి ఫలితార్థం నిరూపించబడింది.

5.2. అధ్యయన ఫలితం

ఈ సందర్భంలో ఒక విపర్యయం (2108000) ఎదురైంది. సంస్కృత సమా సాలు కూడా పదాలుగా గ్రహించబడ్జె

ఉదాహరణకు ఒక పద్యంలో 6 పదాలున్నై అనుకుందాం అందులో 5 తెలుగు పదాలు, ఒక సుద్దీర్హ సంస్కృత సమాసం సమాసం సుమారు మూడు చరణాలలో వ్యాపించి ఉంది. ఈ పద్యాన్ని చదివిన వారు పద్యమంతా సంస్క ఎత మయం అనుకోవచ్చు. కాని, లెక్క (ప్రకారం తెలుగు పదాలెక్కువ ఉన్న. కనుక పదాల లెక్కన పోతే పరిత లేక పారకులకు కలిగే అభిప్రాయం ఒకటిగాను (అంపే పద్యం మొత్తం. సంస్కృతమయం అని), అధ్యయన ఫలితం మరొకటిగాను (అంకే ఆరింట అయిదు తెలుగు పదాలు అని) తేలుతుంది ఈ విసర్యయాన్ని పరిహరిం చేందుకు ఒక మార్గం అనుసరించబడింది

పదాలను అక్షర సంఖ్యతో గుర్తించి, మొత్తం పదాలలోని అక్షరాలను లెక్క గట్టి,

జ్య న్‌ ర న ఇళ న ను! ల్‌ లో ల తెలుగు పదాలలో వ్యాషించిఉన్న అక్షర సంఖ్యమ; సంస్కృత పదాల /సమాసా లలో వ్యాపించి ఉన్న అక్షర సంఖ్యను లెక్కగట్టి పదాలలోని అక్షరాలు ప్రమాణంగా తెలుగు భాగమింత శాతం, సంస్క ఐటీ భాగమింత శాతం అని ఫలితాంశంగా నిరూపించటం జరిగింది 5.2.1. ఫలితాంశాలు : నన్నయ

గణాంక శాస్త్ర విశ్లేషణ ఫలితాలను ఒక పట్టికలో పొందు పరచటం జరిగింది

నన్నయ రెండున్నర పర్వాలలోనించి పరిగణన లోనికి తీసుకున్న 118 పద్యాల్లో

గణాంకశాస్త్ర విశ్తేషణ 139 మొత్తం 2,000 పదాలు వచ్చివై. అందులో తెలుగు పదాలు 1322 (55.6%). సంస్కృత పదాలు 460 (23%). సంస్కృత సమాసాలు 428 (214%). ఈ 118 పద్యాలలోని 2000 పదాలలో 7,886 అక్షరాలున్నె. వాటిలో తెలుగు సదాలలోని అక్షరాల సంఖ్య 2,955(37.73%0). వంస్కృత పదాల / సమాసాలలోని అక్షరాల సంఖ్య 4,911 (62270). దిన్ని బట్టి నన్నయ 55.69) తెలుగు పదా లను వాడినట్టు కనిపించినప్పటికి 37.73% మాత్రమే తెలుగు భాగం. 62.27% సంస్కృత భాగం. (చూ. పట్టిక ర.24ఉ) 5.2.2. ఫరితాలశాలు : తిక్కన

తిక్కన. రెందు సర్వాలలోనించి పరిగణనలోనికి తీసుకున్న 325 పద్యాలలో మొత్తం 2,564 పదాలున్నె. వాటిలో తెలుగు పదాలు 1843 (71.88%) సంస్కృత పదాలు 405 గద సంస్కృత సమాసాలు 316 (1232%0). ఈ 125 పద్యాలలోని 2564 సదాలలో 8815 అక్షరాలున్నై వాటిలోని తెలుగు. పదాలలోని అక్షరాల సంఖ్య 5144 (58 36%) పంస్క సత పదాల / సమాసాలలోని అక్షరాల సంఖ్య 3671 (41 649%) దీన్ని బట్టి తిక్కన 71.88% తెలుగు పదొలను వాడు తున్నట్టు కనిపించినప్పటికీ, 58.36% నూటత్రమే తెలుగుభాగం. తక్కిన 41.64% సంస్కృత భాగం. (చూ. పట్టిక 5.240 5.2.3. ఫలితాంశాలు : ఎజ్జన

ఎబజ్జన అరణ్య. పర్వశేషంలో నించి పరిగణనలోనికి తీసుకున్న 59 పద్యాలలో మొత్తం పదాలు 1130. _ దానిలో తెలుగు పదాలు 679 (602%). సంస్కృత పదాలు 225 (19.9%) సంస్కృత సమాసాలు 226 (20%) ఈ 59 పద్యాల లోని 1130 పదాలలో 4335 అక్షరాలున్నె. వాటిలోని తెలుగు పదాలలోని అక్షరాల సంఖ్య 1779 (4200). సంస్కృత సదాల్హలోని అక్షరాల సంఖ్య 2556 (59%) దిన్ని బట్టి ఎజ్జన నూటికి 60 తెలుగు పదాలు వాడుతున్నట్లు కనిసించినప్పటికీ, అకరాలను బట్లి ఆయన వాడిన తెలుగు 4196 సంస్కృతం 59%. (చూ, పట్లిక త ఠం ళు 5.24)

ఈ అధ్యయానికి గ్రహించిన పద్యాలలోనించి (సామాగ్రి కొన్ని ఉదాహరణ పద్యాలు ఈ అధ్యాయం. చివర పొందు పరచబడ్డె (5.256) ం

140 ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం 5.2.4. అధ్యయన ఫలితం : పట్టిక నన్నయ (మొత్తం పద్యాలు 118) తెలిగు | సంస్కృత సంస్కృత మొత్తం | తెలుగు సంస్కృత | మొత్తం పర్వం పదాలు | పదాలు |సమౌసొలు! పదాలు/ | పదాలలో | పదాలలో అక్షరాలు సమాసాలు అక్షరాలసంఖ్య | అక్షరాలసంఖ్య 212 | 29 | 1074| 1708 | 2545 | 4253 తిక్కన (మొత్తం పద్యాలు 125) తెలుగు సంస్కృత |సంస్కృత।| మొత్తం | తెలుగు సంపృత | మొత్తం పర్వం పదాలు | పదాలు సమాసాలు పదాలు/ | పదాలలో | పదాలలో అక్టరాలు సమాసాలు అక్షరాలసంఖ్య | అక్షరాలసంఖ్య 1049 201 182 | 1432| 2926 1972 | 4898 ఎజ్జున (మొత్తం పద్యాలు 59) తెలుగు | సంస్కృత సంస్కృత మొత్తం | తెలుగు సంస్కృత | మొత్తం పరం పదాలు | పదాలు సమాసాలు పదాలు/ | పదాలలో | పదాలలో అక్షరాలు సమాసాలు అక్షరాలసంఖ్య | అక్షరాలసంఖ్య ఆరణ్యపర్వశేషం| 679 |-225 | 226 | 1130| 1779 | 2556 | 4335

గణాంకశాస్త్ర, విశ్తేషణ 141 5.2.5. సామగ్రి (42412) లోనించి ఉదాహరణ సద్యాలు ఫె జీ 41 శెజటంక్‌ ౩ న్‌్‌ ల్‌ క్రీ గ్‌ ల్‌ త? 2 వా స్త్‌ య శి (ల న్‌ 1 ట్టు క వ్‌శ్‌ జ్త చ్తి టి ష్ణ చిట్ట ప్న సి] లి (నే కల ణే !శ్‌ స్తా ణే మ! ఆదిపర్వము (1-72) ఉత్పలమాల 13 || ॥ సాత్యవతేయ విష్ణుపద సంభవము ఏ క్షేడ్తీ ల్డె /? విభుధేశ్వరాళ్డి సంగత్యుపళోభితంబు అయి ల తె (8 రి 13 10 జగద్వితంబు అగు భారతీయ భారళ్య ]7 మరాపగౌఘము నిరంతరసంతతపుణ్య 6 26" సంపదున్నత్వభివ ఫు విసేం " క్షత స్టత్యభివృద్ధి స గ్‌ ర్‌ 7 కొనియౌడినన్‌ ఎల్లవారికిన్‌ 5 12|20 | ౫ ఆరణ్యపర్వము (1/1-426) కందం తి ట్తీ బై ఎమిట (శ్రోత్రియుండు య 2,4 - త 8 8 3 32|| 3 జనును ఎమిట6 గపీ|మబీమ 8911 10,27 30 త్రి తి త్తే వడయున్‌ ఇమ్ముగ పురుషుందు జీ లి 2 8 గ! గ్ర లై ఏమిట సహాయయుళుండు అగున్‌ 5 -|( 1 1 | ర్‌ ప్రి లై ర్‌ ఏమిటవ్‌ అగు బుద్దిమంతుండు 6|(- | - = 8 తె త్ర ఎవర రూ [4 118 35267

చి” 6. ముగింపు

6.0. ముగింపు

ఈ అధ్యయనం కవిత్రయం వారి కవితా భాషపై తులనాత్మకంగా జరగకపోయినప్పటికీ కొన్ని అంశాలు తులనాత్మకంగా చెప్పే అవకాశం ఎర్ప డింది. అధ్యయనానికి గప్‌ నిన దాదాపు అన్పి అంశాలలోనూ ముగ్గురిలోనూ ఏక వాక్యత కవిపిస్తుంది. ఉది *రణకు పద్య నిర్మాణంలో ముగ్గురిలోనూ ఆయా సందర్భాలకు తగిన నిర్మాణప్రణా క సందర్భోచితమైన శబ్ద ప్రయోగం కనిపిస్తుంది. సంభాషణ నిర్వహణలో పాత్రోచితమైన సంభాషణ పాత్రల మనః స్రితికి తగిన వాక్య విన్యాసం కనిపిస్తుంది. ఛందస్సు ద్వారా, శబ్ద ప్రయోగం ద్వారా, పద్య నిర్మాణ శల్పం. ద్వారా అర్థాన్ని వ్యంజింపజేయటం కూడా ముగ్గురిలోనూ కనిపిస్తుంది ఈ సందర్భంలో నన్నయ గురించి చేకూరి రామారావుగారు. చెప్పిన మాటలు గుర్తించాలి.

“నన్హ్రయ అక్షరరమ్యత, పద్య ధారావేగం వంటి బాహ్య లక్షణాన్ని ఎక్కువ సట్టించుకున్నాడు. గొని, నాటక్షీయత్క నంభాషణలో వాక్తా తుర్కి చమత్కారం, జొచిత్చం వంటి అంతర విషయాల మీద తక్కువ (గద్ద చూవించాడన్సీ కొన్చి నమ్మకాలు సాహిత్య విద్వార్జులలో ప్రచా రంలో ఉన్నాయి. జ్యాగత్తగా పరిశీలిస్తే ఇవి కేవలం అవనమ్ము కాలని (గ్రహించటం కృష్ణం కాదు * (రామారావు 1987 : ఇయు కాని తిక్కన రాసిన గ్రంధభాగం అధికం కావటం అందులో సంభాషణలు

నిర్వహించ వలసీన ఘట్టాలు ఎక్కువ కావటం నన్నయ (గ్రంధభాగంలో ఉపాఖ్యానా లెక్కువ కావటం, ఎర్రన (గ్రంథమంతా తాత్త్విక చింతనలతో కూడినది కనుక చాన్ని ఆసక్తిదాయకం చేయటానికి ఆయన వర్ణనలను, సూక్తులను ఆశ్రయించవ లసి రావటం మొదలైన కారణాల వల్ల వారిలో ఆయా లక్షణాలను అధికంగా చూడగలుగుతున్నామేమో మరింత లోతుగా పరిశీలించ వలసిఉంది.

శ్న్జో ఇడ్జి ఉపయుక్త గ్రంథ సూచి

1. ఎజ్జన వ ఆంధ్రమవోభారతము - ఆరణ్టు పర్షశేషము, (వావిళ్లవారి ప్రత్సి.

లి ఎజ్జన వ వారినంశము

3. కవిత్రయం : ఆంధ్రమహాభారతము. (తెలుగు విశ్వ విద్యాలయ ప్రచురణు.

4 కొదండరామ రెడ్డి మరుపూరు _____ . తిక్కన సారస్హ్రత మూర్తి (కవితా శిల్ప విలననము - వదబంధ సౌరభము నెల్లూరు: గ్రంధకర్త.

5. చంద్రశేఖర రెడ్డి రాచపాళెం. 1987. తెలుగు కవిత్వం - నన్హయ్యా ఒరవడి. అనంతపురం : (గ్రంథకర్త.

6 తిక్కన : నిర్హచనోత్తరరామాయణము

7. నన్నెచోడుడు : కుమార నంభనము. _

8. నరసింహారావు, వివియల్‌ 1977 నన్నయ కవిత్తము ల్యక్తరరన్యుత. చేబోలు (గుంటూరు. జిల్లా: విశ్వర్షి (గ్రంథమాల.

9. బ్రహ్మానంద, ఎచ్‌ ఎస్‌. 1986. తెలుగు సావాతికి నన్టయ ఒరవడి (ాగను శాననం). అనంతపురం: అక్షర ప్రసార (ప్రచురణలు.

10. మందేశ్వరరావు, వడలి. 1989. శిల్పి నన్నయ (ఆది నభా వర్వాల నమీక్ష్ర, '్పాదరాబాదు : రచయిత,

11 మాధవ శర్మ పొటిబండ. 1966. ఆంధ మవోభారతము ఛందః శిల్పము. హైదరాబాదు వ అభినవ భారతి.

12 మాధవ శర్మ, పొటిబండ 197]. పీరికి శ్రీమదాంధమనో భారతను : ఆరణ్టా వర్షము హైదరాబాదు: ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య ఆకాడమీ

13 రాజు ఎన్‌.ఎస్‌ 1985. '“ఎజ్జన సూక్తి వైచిత్రి ఎజ్హన సాపొతృ్సలహరి : తృతీయ తరంగం (జూన్‌ 1985)లో (పుటలు 1127). ఒంగోలు : ఎట్లివ గ జి పరము.

1. రానమునరసింహం, పరిమి. 1976 “ఛందళ్ళ్శిల్చ్బం' తెలుగు సాంన్క బ్రతిక నమితి దళవార్షికో త్రవ నంచికలో (పుటలు 51-54). మైసూరు : తెలుగు సాంస్కృ తిక సమితి

కష ఆంధ్ర మహాభారత శైలీ పరిశీలనం

15 రామరాజభూషణుడు : నరనభూపాలీయము.

16 రామారావు, చేకూరి. 1987 “మనకిప్పుడు కావలసిన నిమర్శకుడు. చంద్రశే ఖర రెడ్డి 1987లో (పుటలు ౫౧-౦0.

17. వెంకటావధాని, దివాకర్ల 1960. నన్నయ భారతము. హైదరాబాదు: రచయిత

18 శ్రీరామమూర్తి ధూళిపాళ 1987. నన్నయ కధాశిల్పము. ఉదంకుని కధి. సత్యనారాయణ శాస్త్రి 1987లో (పుటలు 212-200)

19. శ్రీరామరాజు, నదుపల్లి.. 1985 తెలుగులో ఛందో విశేషములు హైదరా బాదు" శ్రీ సత్య ప్రచురణలు

20. పత్యనారాయణ, విశ్వనాథ. 1954 నన్హుణ్యుగారి (ననన కధాకలిత్నార్ధ యుక్త విజయవాడ : గ్రంధకర్త

21 సత్యనారాయణ, విశ్వనాధ 1970 'పద్యవిద్య'. (శ్రుమదాంధమనహోాభారతము: అదివర్వము. (పుటలు 11-000). ్టైదరాబాదు : ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి.

22. సత్యనారాయణశాస్త్రి మధునాపంతుల 1985 “ఎజ్జిన సాహితీ వైభవము ఎజ్టన నొవొత్వలహరి జ్ఞతీయ తరంగము (జూన్‌ 1985)లో (పుటలు 21-29) ఒంగోలు : ఎజ్జిన పీ్‌రము

23. సత్యనారాయణ శాస్త్రీ మధునాసంతుల (సం) 1987 నన్నయ వ్యాననీరము తిరుసతి * తిరుముల తిరుపతి దేవస్థానములు

24 సుబ్రహ్మణ్యం జివి 1973 “నన్నయ రచనలో నాటకీయత. నవ్వ్యాలోకము (పుటలు 48-60) స్టైదరాబాదు . శ్రీవాణీ (ప్రచురణలు

25 సుబ్రహ్మణ్యం, జివి 1980. అర్థగుణశాలి తిక్కన యజ్వశైలొ రసోల్లానము (పుటలు 215-227) హైదరాబాదు : నవోదయం

26 సుబ్రహ్మణ్యం, జివి 1981 "తెలుగు కవిత్వపు తీరుతెన్నులు. సారస్తు తాం్యధ వ్యానములు - (నభమ నంవుటము (ద్వితీయ ముద్రణ)లో (పుటలు మాంయ్సు. సం జివిసుబ్రహ్మణ్యం (ప్రధమ ముద్రణ 1969)

27 సుబ్రహ్మణం, జివి 1987 “నన్నయ సాహిత్య దర్శనం సత్యనారాయణ శాస్త్రీ 1987లో (పుటలు 304-309)

28. సుబ్రహ్మణ్యం పియస్‌ 1984 ఆధునిక భాషా శాస్త సిద్దాంతాలు. హైద రాబాదు : ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి.

ఉపయుక్త (గంధ సూచి 145

29. సూర్యనారాయణ శాస్త్రి, సన్నిధానము ((వివరణకర్తు. 1987. కావ్యాలంకార నంగ్రహము (6వ ముద్రణం). మచిలీపట్టణము ఏ; యం శేషాచలం అండ్‌ కంపెనీ (మొదటి ముద్రణం 1945)

ం0౬1351

30 3100౧0 కల00204 206 22861 660186 ౬. 1972 04౪4౧65 0 ఓ/౧ర64/560 ఉి౧ండ్సం/5 (11 6140 261600) 16౪ ౭|| :; 0౧61621 ౨0010 000006 ౦౦౧౦116018. (01821021 ౨ంం%ఐంర 1 1942 07 20801300 30660 01 ఈ1లంం2ి.

31 ₹6ంజుటు, 000214 6 (64) 1970 £/౧0764/5005 2౧౮ ఓ౬/76/౧8// ర్ఫ్రో/6 తం. 016 10018410 206 1005000, 116

32. 616ఆ01%, ౮౯ 4 1955. శి౧ ౧06640400౧ 10 రం50/00/6 /౧ర్రటనా- కంఠ సెల 70౧ * మెం! మంతజం 2004 ₹సుం600, 0

33 12211628 సశ త మ 1970 లటంగం0*6 1080500 1. 11064210 5026165" 2 66020 1970 (00 57-72)

34 [6601 6ం0కల స 1969 4 ౬4004540 6౮/౮8 (0 ౬00/5 నిం కంల : పేం౧20020 ౮1000 66

35. సగ్‌టజాం731ం0 టు. 19070 5206206 సిజబుై[286 జడ 20010 21- కం౭క్రల్‌ 11 66౧120 1970 (009 40-56) ల006466 [0౧ 4 ౧౧2046 50౧౦0/ ౧6౭౮6౧ 0౧ 58000, స1ల2ర/ 30006, 206 506 56- 60166 2016 రాజం 2066 0 ౨22 ౬ 6ఖాగగ 6౦౦౧౭౦౦౦౪౧ లగ765310/ పాం, 1964, ౨4863 17-30)

36 దండి : కావ్వాదర్భః

37 యస్కుడు : నిరుక్తమ్‌

38 రాజశేఖరుడు : కావ్ఫమీమాంసా

3౩9 వామనుడు * కాన్ఫాలంకార నూతన్ఫత్తి

అక్షర(0) 8 9 ట్రే 16 45 61 న 71 అఆరోవాస్థాయి 13 14 15 16 17 113 114 ఫి? ఆత్త 134 138 139 140 141 142 అక్షర వంచాణం 123 ఉచ్చారణ 13 15 62 101 113 114 116 అక్షర మైత్రి 117 119 117 120 అక్షర రమ్యత 5142 ఉత్తర సూచి 8 10 28 2933 116 అక్షర సంయోజన 121 పము ఎ ష్‌ 36 50 అగ్వీకరణం 6 39 40 44 63 67 71 81 66 డడ న్‌్‌ నం 20 27277 100 119 129 | అగ్తాక్టృతం్య కి? 48 6669 70 7172100 ఊచిక 8 40 45 5253 54 82 94 100 157 128 110 113 116 117 118 119 120 121 అచ్చ తెలుగు సమాసాలు 103 122 125 య అచ్చు(లు) 97 102 ఎన ఎన్‌ బ్ఞావజైనం 20 అధిక దీర్ప([0/త) 415 77 121 జజోగుణం 103 104 అధిపృధక్‌ లక్షణాల 8 బొచిత్యం 24 39 40 70 108 122 142 అచిరుద్ధ ధ్వని 62 67 77 కంపితం 67 అనుకృతి వాక్యాలు 130 133 కర్తకర్చ 24 27 35 41 44 47 485157 అనునాసికర 77 102 60 84 6596 106 108 అనుబంధం 22 20394347 6283111 కర్మ 202127 64 65 110 కఎత్వభొాష 5 అనుబంధ వాక్య(0) న తా 82 115 కాంటీ 86 118 122 123 125 వచసా వు స్‌ 22927 28 కాకు[వు) 13 14 16 17 40 67 110 113 20 43 53 59 70 108 114 114 118 148 120 అర్థ(0)9 20 44 63 54 59 72,73 80 కావ్యభాష 5 6 9 129 130 99 113 114 120 122 124 129 కావ్యమీచాంస 3 అర్ధగుణాలు 19 21 104 కావ్యశాస్తుం 3 ఆర్థాంతరన్యాపాలంకారం కమ! కావ్యాలంకారః 3 అలంకృతలయ 126 126 కుంతకుడు 6 అలంకృతవాక్య 1365 కుమవూరనంభవం 132 అలంకృత 136 కేంద్రక షూ శతి అవధారణ 59 67 కోదండరామిరెడ్డి 65 అవరోహణ(న్వరం) 120 121 కోరాడ సుఖహ్మణ్యం 11 అవలోపాస్థాయి 13 14 15 16 17 113 త్రృమాలంకారం 8 ఆంతరిక గుణం 21 క్రియాంత వుత్యయం 24 37 ఆకాంక్ష 91011 వ్రియావదం 29 64 84 88 89 98 106 110 ఆఖ్యాత(0) 11 108 త్రియాబంధం 129 ఆరోహణ(గతి) 88 120 క్రుయారవాత వాక్యం 50

1408 ఆంధ మహాభారత శైలీ పరిశీలనం క్రియావిశేషణ(0) 20 37 70 82 84 85 66 ద్యుత్తి115 126_ 97 113 చ్విత్వసంయుక్తు 77 102 103 120 త్రియావిశషణ పదబంధం 27 29 33 37 46 గ్రాక్రబ వళవణాలు 133 64 79 82 84 128 129 ధూళిపాళ ళృరామమూర్తిగారు 89 క్రియావ్యాపారం 61 85 ధ్వశి/ధ్వనుల/ధ్వనులు 9 14 24 67 72 గణాంకకాన్తు(0) 6 12 136 100 168 109 113 114 గాఢబంధం 103 105 రధ్వన్యనుకరణ(0) 18 97 - 99 గుణవాచకం 11 89 నన్నెచోడుడు 131 గునుగు సీపాలు 131 132 _శరసింహారావు 5 30 31 88 గువ్తఎర్మాణ వాక్యం 27 నాంతరీయత 3 గురు(వు) 89 4255 77 88 92 100-103 నాటకీయత 108 112 109 114 117 118 120 121 126 నాద/ నాదాలు 67 98 99 వంద వరాళి ల నామ(0)/ నామాలు 11 20 27 84 119 వి మబంధం/-బంధాలు 27 చరణవభజన/ చరణాంతం/ చరణాలనిడవ 134 హో 39 46 50 83 చరణాంత- వళ్యాంతి 123 నామ్న్‌కృతం 28 50 చరణాల ఎరువు 49 నడవ లీ 134 ఛందట ఛందము/ ఛందస్సుక5 8 89 12 19 20 35 40 45 52-56 58 69 61 62 _ చిరుక్తం 8 11 80919224 100 114-117 120-123 శరుద్ధర్వఎ 87 నీ 130, 133 చక చిర్మాణ(0)13 19 28 50 63 54 57 60 63 వ గ్‌ బువ్మాణ్యం 76 80 96 99 110,127 133 తాడతం 67 నిర్వచనోత్తర రామాయణం 131 తులనాత్ముకం 6 142 నృపెంహ పురాణం 131 తూగు 9 42 79 నేపధ్య(0)/-వాక్యం 6 70 72 స్టతయా (క్తి స్‌ చాక్కు 58 77 120 తెలుగువ 1306 -141 శ లం వదత్తుమ వ్యత్యయ(0) 18 19 21 38 43 46 గోళ ఓ 70 74 92 96 106 108 115 రంతమూలీయ 58 67 పదరధ్య్య/ ైంగాలు సి ప దంత్య వృర్మాలు 10 97 100 106 108 109 115 117 ణి డంత్యానునాసికం 62 120 126-129 134 ద్‌ర్టం/ దీర్ధత 8 17 45 77 101 113 వదమధ్య 17 77 దీర్ట(మైన)13 19 57 90 95 96 103 104 120 వదాది 77 దీర - హ్యన్వ అక్షరాల 120 వర్యగత వాక్యం 31 127 128 దీర్దాచ్చు[(లు/ల) 18 42 77 97 101-103 వద్యశర్మాణ(0) 5 18 81 90 68 101 దీర్దాక్షరాల/లు 16 77 92 110 117 వద్య రచనా శిల్పం 116 దీర్దోచ్చారణ 55 101 117 వద్యలయ 16 49 53 58 116 దువ్కర పాన 89 వరిపూరకం 33 చూరొన్వ్యయం 27 38 43 70 పాబిబండ చూధఢనళర్మ 5 90 ద్రూవత్వ/ర్యవధ్వని 67 పొదాంత(0) 94 117-119 123 134 ద్యూతం 92 పొదాంత గురువు/-విళ్సాంతి 118 11926

ముఖ్యవర సూచి 149 పొదాది 125 126 యన్‌ యస్‌ రాజ 68 77 ప్‌యస్‌ సుబ్రహ్మణ్యం 14 యాన్ముడు 8 11 పూర్వ నూచ8 10 28 29 3436 37 41 రూగ్యత39

51 60 61 యౌగికార్ధం 119 వూణాళిక 8 81 100 128 137 శాజళేఖరుడు3 పుళ్నార్థక(0/త) 33 67 70-72 120 రాచమనరసింహం 9 92 వ్తుసాద గవాం 58 రామారావు 142 వుసార చక్తుం/-చక్వాలు” 10-12 23 24 27 తత్వర్థక క్రాయాఎశోషణం 37

29 39-41 44 57-60 62 74 96 107 రేఫ 67 ప్రాధాన్య ఎవక్ష 18 52 _ అఘువులు 8956 64 71 88 100 103 109 ప్రాసశ41 55 56 62 67 89 116 118 119 114 121 126

124 128 129 134 లయ 82021 42 116 117 127 128 ప్రాసయతి 66 లౌకిక 128 129 వ్గుతం 117 118 126 వక్తాచ్చ 127. బాహ్యగుణం 21 వక్తత/వక్యోక్తి 6 7 33 56 72 129 130 బ్రహ్మానంద 20 31 92 వక్తుగతి 21 26 31 36 40 49 59 70,74 భంగ్యంతరం 65 72 73 వచనం 18 వామహుడు ౩6 వర్గాక్షరాలు 102 భావలయ 26 21 వర్త(క్తూము) వునరుక్త 45 47 57 80 92 116 థావార్థక క్రియ 36 119 120 125 భాష1-3 513 49 5572101 116121 129 వర్దసంయోజన 2458 70 7397 101 102 116 భాషాతత్త్వం 24 5 11 చర్తమానకాల క్రయాజన్య విశేషణం 89 భాషాపరమైన లంకె 49 వాక్య ఎర్మాణం 21-23 26 27,31 33 36 36 భాషాఎళ్లేషణ 6 12 43 44 65 73 77 81 ఈ 84 110 127 ాషాళాన్లు(0) 12569 116 129 130 132 133 135 భూతకాలక్తుయలు 8కి _ వాక్యస్థాయి ఆగ్యుకరణం 67 71 మందేశ్వరరావు 40 95 98 వాక్యార్ధ(0) 21 61 69 76 122 127 మధ్యమపురువ 37 47 చి ఎ యల్‌ నరసెంవోరావు 5 30 31 మవోప్వాణ 91 108 ఎధాన(0) 2-5 9 21 57 87 మాత్తు/చూత్తా 19 79 117 చిధవాక్యాలు/ఎధ్యర్థక(0) 15 47 49 68 110 మాఢుర్యం 86 ఎిధేయం 38 50 మళ్వుగతి 117 ఎరువు(న18 21 84 100 317 118 119-124 129 ముకరొచ్‌ స్కీ 6 126 ఏ ప్డు! 87 టి ఈ 4657 62 70

ల్గస్హోప 88 113 128 ఎళ్సాంతి 55 117 119 123

మూర్ధన్య తాడితం 67 విషయ(0)13486 20 458 5857 6 66 యతి 54 66 62 79 94 106 113 115- 81 87 120 121

120 122 123 126 126 128 134 వరరొద్యరస స్ఫూర్తి 103 యతిప్తానలు 118 134 చృత్తం/వృత్తాలు18 46 86 102 109 116-118 126

ఆంధ మహాభారత వ్రాలీ పరిశీలనం 450 ల కం ఇ(0)/- 8 7 18 33 43 46 49 సమతా గుణ(0)/- లక్షణం 24 41 79 85 వ్యవహార(పు)/- వాక్య(0) 128 130 సమతాల్యం 24 36 56 7179 100 _ 5868-6063 74 92 96 ఎభక్తం 79 ) 59 69 89 నమమౌాత్తా ఎభక్త వ్యాకరణ(0 ం 81 నమ ఎభక్త(0) 31 58 99 117 130-133 1356 న. సమఎభక్త(యమైన)పేపాలు/సీసవద్యాలు 131 132 0 135 శబ్ద(0) 234142 45 55 కఠిన 9091 99107 ఏ 06 ళు శబ్బగుణ(0) 19 21 99 104 [జ్‌ సమాంతర(0/త) 7 8 31 41 44 46 70 81 శబ్బ(పరమైన) ప్రాయత్వం 41 42 100 120 121 శబ్బ్దలయ 20 ॥ వచూనాధకరణం 11 12 శష్టిసంయోజన 101 సమాస(0) 47 72 77 86 80 95-97 101 శబ్దాలంకారముల కరి 103 104 106 120 121 123 137-141 ఉల్పం4 311 సముచ్చయం 75 శూన్య(బంధుం 8 10 29 75 సహజలయ 128 స్తం 48 30 వైలిగ్తోలీ వక్లేహణ?/ సాల్‌ శాస్తం సహజవ్యవహారం 134 శవారుడు స సవాతత్వభావం 3 శ్రీరామమూర్తి 8 పాధారణ(వ్యావహారికు వాక్యం 83 శీరామరాబు 1186 119 గః కుడు 8 సాధారణ వ్యవవోరం 49 58 సం శ4 15 సామాన్య వాక్యం 19 22 23 25 26 33 47 న 0 48 52 54 74 75 114 వాచకం 4 చుబంధొలు 40 సుకర ప్రాస 89 స్ట్రంత నామబం నుదీర్హ 2 48 86 98 97 101 135 సంకర్ణ(త)27 29 36 40 49 61 53 62 63 65 76 సుబహ్మణ్యం 15 99 104 108 బః . పం్షితు10 23 2426 27 29 31 333849 63 98 నూర్యేనారాయణ శాస్త్రి 103 104 రదిగ్ధత 108 | షానకరణ (వూాయత్నాలు) 101 117 సంధాయక(బంధుం 9 28 29 33 37 41 115 స ధచ/ సెరత్వ 67 సంబుద్ధి' సంబోధన 222425 333743-45 51 ఫ్రం వె ౪ గ కీ కే 54 ఈ 72 74.76 107 1081191338 స్పత్య వర్ణం 102 నంఖావన 28 31 63 స్వభావోక్తి 7 125 సంభాషణ(లు)5 13 14 17 38 39 46 48 49 స్వర(0)8 13 14 16 17 114 115 120 63 68 73 100 142 హలంతాలు 120 నంయుక్త(హల్‌వర్జాలు/ 77 90 101-104 106 హల్లు 101-103 120 నంయుక్తాక్షరప్సా స/ సంయుక్తాక్షరాలు శ] 55 హల్పంయోజన 102 సంయుక్త వాక్యం 28 28 32 33 46 52 5475 ప్యంశ్రాం 131 100 113114 134 పాత(0) 3-5 7 సంళ్ళష్టృ వాక్యం 1921 22 25 26 268 32 33 36 హృస్వ ఉకారాలు 8 97 37 46516769 74 91 66 హ్యనస్వదిర్దాక్రరాల నంయోజన 117 సంస్కృత వదాలు/-సమాస్తా భా హృప్వాక్షరాల/లు 92 120 నంవొత 124 ందరలోనీ హ్రూప్వాచ్చు 101 103 వ నన సలా. నత్యనారాయణ థోస్పి 1 వ కీ గ్న్‌ 6 గంత]. ౪న్‌స న్న లో శ ు క. ల! 4

ఇగ601౧2 ౧2౧4002212 క 02గ61202% , * ది౭100| గిడజగాిజగడ2/2810102గ౫ "