Telugu adobe acrobat 11.0.23 image conversion plug in adobe acrobat 11.0.23_000973 1 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న న... నా యా [మ | క్‌ ఎళీ 1 టో కక య షభ శ్‌ [ స గ లీ ల! స భట తగ | క మఖ. క మ 1 లై ఉనా. / ఇ. న. వ టాంగా [| క్‌ జ్‌ త య [| యవ లన ల్‌, శః స్ట. [5 జే); శ రక. ॥! తో _, ఇశ్రే వ. నే నంట గయా త్‌ శభ షం గో.” న ను నే 1. నం న న మా ఉం. వట న సో ల్‌ (1 రట మ స. యా స టి నహ సం న్‌ శ న టి ముం ఛీ య. 1. ళం ష్య న! వైశ న. మ ష్ట గ . ధా |

న్‌ చం లీ మీ శ్‌! న సాం రాం చ యం ( న . తా క ముం. స్‌! ట్‌ బే ర ట్‌ స శాక కే న. టు క్‌ టం య సం న ఆం జో స ట్ట రం. (రం స | స్‌ (మమ ఖత గ నవలే, న. ఖే న? టి... గా త్న. రుని. టన తు... నం న షు ఉక టి! ష్య ట్‌ అ. మ టల! పాక ట్య ల వ్‌ట్టోక్‌ సర రకా న గన స్టమ్రైంనష స్‌ శీ 1 ఫ్‌ 1; ఖే గస ను. . ..

• ” స్‌ సల 1 న. సే | క నం తు. టే! గ . ప్త గే గి
• న! నం. య్‌ శే శ ్మ శ్వ నో చ ఆ శ్‌ కల్ల త సన మ పట హంస టన స శప ఈఈ జ! నాలి. స. [క భా క్‌! ల్‌ వ క. (| వ. లాల హన పల్టీ జ న. (| సన క | న్స్‌ స్ట! * టి న. వ్‌ రకాలే. స్ట? న్‌ జ కో నల ప వ. లా (లతలు బక న డ్‌ సే శ క్షీ శ! ల ల . ప | ఖా | న. న కే. నం సి నో న 1. లో సట్‌ / వ. _ . వ న యః షన ల ల వచు క స్ట 3 న. + -ః గ లే! నే నే టీ తస బ్లో శ న. వ. కం నా ఫ్‌ ॥ న గ | న శే. య న శ. “ + " కమల నస క సం, శక. క కళ శేష. లుక్‌ (స. పు హా గ | ల 7 లయ మ్ష్యూ ఫ్‌ నలు... ష్‌ నో న. లీల. 1. 1 | ౧ కా వమ మ య. టు స. , ల! య. స ర న! గ గడ అ న... న. స గ. న ఫ్యా 1 న వ ] జ స త ఇల్లీ. స న | గ "శస్థళ్ళు షత స! (| "| న. నం? (ష్య ఎ చల లీ ఇ. కు. ల న ర మ నో గ న ష్‌ వ , స, య ల! | / టు హం ల్‌. వ , | | ల ఆ 1 నాలో న ం పు గా! స మ + సల్ల నం త టీ న. కం య్‌. హల్‌ ఖ్తైన్‌, స. + గం యం. న న (స తటే మ్‌ ఫా నం. స స (| హా పై (2 వ (మ ళో | న; గం వన్నె సే వ. . న! న 'ట నం. టన ఉన సం యం. | తళ శ న య టో స జ ర. అల్‌ సే కో సమ్మ గా పళ + ళు శ. న ॥ వ చనల! ఉల ్ట. శే నా పు | టి

జర

అధి అం = సంస

గోలకొ చరిత = సంస్కృతి శాసనములు' వి ఎన్‌ శాస్త్రి ఎంఏ (వచరణ మూసీ పబ్లికేషన్స్‌ (మూసీ చారిత్రక సాంస్కృతిక మానపషతిక) లిక 24ర్‌/ లింగంపల్లి హైదరాబాదు 500027

[పథమ మ్యుదణము 989 సర్వస్వామ్య సంకలితము [ప్రతులు 2000 నో నే సయ న లో ం ట్‌ ౫ వేల 1560-00

భమ

ఖ్‌ స్తం సా

ణ్‌ ౮ అజిలా ఇ వ్ర్‌( ద్రెద, | ం శ్రా షి య ము ఆ ణే త జీ ల్‌ మ్యున్నణ రాఘవేం[ద ఆక్థు (ుంటర్‌ ని తిలక్‌నగర్‌ న్యూనల్లకుంట హైదరాబాదు 4

వేంక్కటామ పేపరు (పొడక్టు నారాయణగూడ పైదరావాదు 29

వునవి వూట

బహమనీ రాజ్యమునుండి విడివడిన ఐదు దక్కన్‌ ముబ్లం రాజ్యములలో గోలకొండ రాజ్యము [పబద్ధమైనది పదునారవ శతాబ్ది (పథమ పాదమున తెలంగాణము దోఎడీదారులకు దొంగలకు ఎండాకీ మూకలకు దుర్మార్గులకు భూస్వాములకు ఇజారాదారులకు నిలయమైయుండెను (వజాజీవన మల్ల“ల్లోలమై (వజలు (పాణములరచేత నుంచుకొని ఎప్పుడే యప[దవము సంభవించునోయని భయకంఎతులై జీవించుచుండిరి

నుల్తాన్‌ కులీ కుతుయల్ముల్కు- తెలంగాణ సుబేదారుగా నియమింపబడిన ఎదప గోలకొండ ప్రాంత పరిజ్ధతులను చక్క-ిద్దెను మహమూడ్దా బహమనీ మరణానంతరము [క్రీశ 5 8లో సుల్తాన్‌కులీ స్వాత _త్యము (వకటించి [క్రీశ క4ఉ8ి వరకు తెలంగాణమునేకాక కృష్ణానదికి దషిణముననున్న కౌన్ని [ప్రాంతములను జయించి పాలించెను అతని వంశీయు లవిచ్చిన్నెముగా తెలుగుదేశమును [క్రీశ 68? వరకు యేలిరి

కుతుద్షాహీ వంశీయులు భారతదేశ చరి(తలో (పముఖస్థాన మా(కమించి దక్కన్‌ సుల్తానుల అంత కలవాము లందు మధ్యవ ర్రిత్వమ. వహించి సంధిరాయవారములు నిర్వహించి సంబంధ బాంధవ్యములద్వారా దక్కనులో శాంతి భద్రతలు నెలకొల్పిరి విజయనగర సామాజ పతనమునకు తక్కిన సుల్తానులను కూడగట్టుకొని తళ్ళి కోట యుద్ధమున విజయము సాధించి విశాల సా(మాజ్యము నతి సమర్థవంతముగ పాలించిన కుతుబ్దాహీ వంశీయులు తెలుగువారి చరిితలో స్థానము పొందిరి తెలుగు ఎమలో అనాడు చిన్న చిన్న రాజ్యములుండెను ఆ రాజ్యపాలకు లొండ్రొారులతో తరచు

కలహించుకొనుచు తమ ఆర్థిక సైనిక వ్యవస్థలను న ంపజేఎకొనుచుంకిరి. సుల్తాన్‌కులీ కతుబుల్ముల్కు ఆ రాజ్యములను జయించి గోలకొండ రాజ్యమున విలీన మొశర్చెను

కుతుబ్షాహీ వంశపు సుల్తానులు సాహిత్యాభిమానులు స్వయముగా పండితు౨ కవులు తెలుగు కవుల నాడరించి పోషించి తెంగు భాషాభివృద్ధికి పాటుపడి అరబీ ఫారణ ఉరుదూ కవి పండితులతో పాటు తెలుగు కవులకు పండితులకు అగహారము లొసంగి సన్మానించిరి ఇబ్రాహీం కుతుళ్షా మహమ్మద్‌ కలీ కుతుబ్‌షా అబుల్‌వాసన్‌ తాసీషా వంటివారు తెలుగు సాపహిత్యమున కమూల్యమైన సేవ యొశర్చిరి

మొగిలు చథకవ రి జారంగజేబు వరమత సహనము లేనివాడు హిందువులనే కాక షియామతాను యాయులైన ముబ్దంలనుకూడా ద్వేషించుచుండెడివాడు దక్కాను సుల్తానుల నతడు సామంతులుగా న్వకిరించి సంతృ్త చెందక అహమద్నగరు వీజపూరు వీదరు రాజ్యములను జయించెను క్రీశ 687లో గోలకొండ దుర్గమును ముట్టడించి మాయోపాయమున వళశపరచుకుని మొగలుసా (మాజ్యమున చేర్చెను

కుతుబ్షాహీ వంశీయులు ముబ్ద్బం మతముతోపాటు హిందూమతము నావరించిరి నే” దేవాలయములను మణదులను నిర్మించి వాటి నిర్వహణమున క[గహారము లొనంగిరి తెలుగువారి పండుగల నాచరించి వసంతో త్సవమును నిర్వహించి తమ కవితలందు హిందువుల పండుగిలను వరి చి తెలుగు (పభువులుగా చిరయశము నార్జించిరి వీరి పాలనాకాలమునం దాం(ధదేశము అన్ని రంగములందు ముందంజవేణ భారతావనియందేకాక విదేశములందును ఖ్యాతి నార్జించెను తెలుగు దేశమును సుమారు 0 సంవత్సరములు పాలించిన కుతుబ్‌షావాల చరి[త సంస్కృతి శాసనములు ఈ [గంధమున చేర్చబడినవి శ్రీ అబ్బుల్‌మజీద్‌ బద్ధిఖీగారి తారీఖె గ్‌ ల్కాండ అను ఉరుదూ (గంధము నాదర్శముగాగొని ఈ (గంధమును రచించినాను ఉరుదూ అరబీ ఫారణు కాసనములు చదువుఎ లోనూ విషయ సేరణలోను నా కన్ని విధమ.ల సహకరించిన మ్మితులు శ్రీమాన్‌ నారాయణాచార్య థీషేక్‌ మొయినుద్దీన్‌ లకు నా హృదయ పూర్వక కృతజ్ఞతలు థ్రీ నారాయణాచార్యులవారు సంనబ్బ్బృకాంధధాంగ్ల అరబీ ఫైరణ ఉరుదూ బాషలయందు నిష్టాతులు భ్రీషేక్‌ మొయినుద్దిన్‌ (మీనార్‌ బు” డిపో) అరబీ ఉరుదూ భాషల యందు పండితులు నల్లగొండ జిల్లాలో చారి[తక (పణద్ధిగన్న అనుముల [గ్రామమున జన్మించి ఉపాధ్యాయునిగా జీవిత మారంభించి నిరాడంబర జీవితమును గిడుపు్స రాజకీయరంగమున (వే ౦చి సామాన్య కార కర్తగా నుండి పెద్దవూర పందాయతిసమితి అధ్యమనిగా విధానసభ సభ్యునిగా (పజాభిమానముతో ఎన్నికై అమాత్యపదవి నధిన్షించిన శ్రీ కుందూరు జానారెడ్డిగా రీ (గ్రంథమును న్వోరించు.. కంగీ*రించినారు. వారికి నా కృతజ్ఞతలు నా కోరి“ను మన్నించి కుతుబ్‌ షాహీలకు సంబంధించిన ఛాయాచి[తముల నొాసంగిన పు5ావస్తు రాజ్య అభిలేఖ్య _ [ప్రాచ్యలిఖిత్యగంథాలయ సంచాలకులును పురాతత్వళాస్త్రవేత్తలును సవృాదయ మి(తులును న్తైన డా వివీ కృష్ణళాన్త్రిగారి నా కృతజ్ఞతలు శాసన (పతిబింబములను భాయాచి[(తములను చక్కగా తీణఎన గోపాల్‌ 3 టోస్టూడియో వారికి నా వందనములు ముఖ సదొాను(క్రమణిక బద్ధవరచిన చిర జీవులు గోపాలష్ట మనోవారి రాధిలకు నా ఆశీస్సులు (గంథ (పచురణములోను కాసన (పతిబింబముల భాయా చితముల ము(దణములోను సహ“*రించిన థ్రీ రవిగారి మి్యతులు శ్రీ వేణుగోపాల్‌ గారి నా కృతజ్ఞతాభివందనములు రచనలోను కశాసనబిలు చదువుటలోను నా అజ్ఞత వలన దొరలిన తపలను చార్మితకలు వరిళోధ కులు మన్నించి దోషములను తెలిన మలి ము(ద్రణమున సవరించుకొందునని సవినయముగ మనవిచేయుచు ఈ [గంథము నాం(ధ (ప్రజల కందించుచున్నాను లిక్‌ కశక /! లింగంపల్లి హైదరాశాదు 500097 ఎావిఎన్‌ శాస్త్రీ

అచ విషయ సూచిక ఓవ (ప రణము - ఉపోద్దాతము క్ర (2, సంస్కృతాం[ ధ శాసనముంం (0) ఊరుదూ అరబీ ఫారం శాననమళలు ( ) [గంథమలు ) విదేశేయం [వాతలు 6 7) మొగ ఎ దర్చారీయల రచనలు 68 7) సమకాలిక రాజవంశముల చర్మీత 68 ) మందులు దేవాలయములు 6 7 ) కట్టడములు నిర్మాకమ.లు కి ) దుర్గమలు ? 2) సమాథులు 7 ౩) నాజైములు ౨వ [వ రణము - పూర్వచర్మిత 8 క) ఖరాకునీల్‌ వంశము 8 1) కుతుబ్‌షాహీ వం వృక్షము 0 లేవ [పకఠరణము - సుల్తాన్‌కులీ కుతుబుల్ముల్కు ౯7 ) బీదరు విప్లవము 7 ౧) సుల్తాన్‌కులీ కుతుబుల్ముల్కు విజయములు 2] వ (పకిరణము -- జంపషీద్‌కుతుట్‌షా వక్‌ ల ఎ (ఫకంణము సుఖాన్‌కుతీ తల్‌ ళివ[ప రణము ఇ(వాహీం కుతుట్‌షా 40 ఓ ద న్‌ సుల్తానుల అంత కలహములు ఓ _ ) తకోట యుద్ధము 45 1 ) తళ్ళికోట యుద్దానం తర పరిణామములు 50 వ (పరణము మభామ్మదు కులీకుతుబ్‌షా ల్‌? ) మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా కాంపు ద కర్‌ బతి 87 ) పీరొమెయిన్‌ ఆస్తరాబాది"” ) అమీరొషా తబ్బ తబ్బ 1. ?₹) అల్భభాన్‌ముల్క్‌ అమీ నుల్ముల్కు 72. 7) మీర్జా మహమ్మద్‌ 'షెహరిస్థాని "ప్రి ఇగ మొగలుల దక్కన్‌ యుద్దములు 77 థి 8 వ (పకరణము స్పల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా రి 0వ (వ రణము అదబ్దుల్డా కుతుణ్‌షా 86 ) దక్కన్‌ రాజ్యములపై మొగలుల దండయ్యాతలు 90 ) ర్జాట మ పాలనా వటిష్టత 97 10 వప రణము ఆబుల్‌హసన్‌ తానీషా 02

( బొరంగజేఎ ఫర్మానా ఈ )| ఆబుళ్‌ హసన్‌ తానిషా చ వరి పంఎన పష్యతము ) మాల్టేడ్‌ యదము 9 7? ) గోలకొండ ముట్టడి 28 7) విషాదగీతం 88 11వ [ప రణము గోంకొండ నాంఘి చరిత ) పరిపొలణా విధానము 0 )) అమాత్యులు [పళుత్వోదో గులు 3 ఏనా య వ్యవస్థ ర్‌ 7 ) భూమ్యాదాయము 7) సైనిక వ వస్థ 7) నాంఘి. పరిబ్ధతులు 50 7 ) ఆర్ధ పరీబతి 7? గ నాజెమలు 8 3) విద్యావెదుష్యములు ఏఎద [నకళలబము (వద నగళములు నిర్మాణములు 155 0 గోలకొండ పబ్దణము 8 ) పైచరాబాము నగళము 9€-_ శ వ (ప్రకరణము కుతుబ్‌షాహిలి శాసనములు 208 ఘనపురం కాసనము 28 ) కొండపలిశాసనము ల0 ) కొండపల్లిాసనము _ 205 ళ్తనా పాశా నము ళా కోయంకొండ శాననము 209 7 )) పానుగల్డు శాసనము 210 ఇ౧కోల పూ కరము ౭0 ₹1 ) ఈపూరు శాసనము ౨639 వ్‌) మల్కాపురం శాసనము 2 4 వ) జుక్తిగ కాఫనము 2 8 2) బొడగులో శాసనము ఇ అమీనావాదు శాసనము 28 ౪2 ) మంగ గిరి శాఫరము . వ?) మ గళగికి కొనము 224 27) జాగర్లమూడి శాసనము 22 ౫) జ్రీహర్మము శాసనము 2 ఢ ఇ ) ధల్మావరము కాసనము225 ౫7 )) జాగర్జమూడి శాసనము£80 త) (శీకూర్మము కాసనము 8 కొ) ఎంహాచల శాసనము 2 8 వని) మాచర్చశాసనము లిశి4వక్‌. ) అన్ప్వస్తల్టి కసనము 2 22 ) మూసహెబుర్డు శాసనము ౨ 7 227) దేవులపలువు శాసనము 240 వబ్సా పెదపరిమి శాసనము 2 7. 27 ) శనిగరం శాసనము 245 వనాట) ఈపూరు కాసనము 247 వాయ) కుదవెళ్సి సనము £ ౫0౫౧౧) కావేరి ప్పా ఇ ళాననము 2 9 ౫౮౮౧ కృవ్వ్యం కాసనము లిర్‌0 ప. ఛాగలేశు శాసనము లి వ. ముక్తేశ్వురం శాసనము విఠల సుం షి లేపాక్షి శాఫనము. [9 10 ) వ్రైడపల్లి శాసనము 25 ౫00౮) సత వీడు శాసనము 256 14 ఉపయ్ను_ (గ్రంథములు లర గ్‌ ముఖ్య పదాన్ను మజి 258 వేటా ఎరియా

కాయాచి్మితముల వివరము గోలకొండ దుర్గము తోశకీ మణదు

£ సుల్తాన్‌ కులీక తుబుల్ముల్కు-

8 జంషీద్‌ కుతుబ్లా

త ఇ(బాహీం కుతుద్దా

5 మహమ్మద్‌ కులీ కుతుబ్షా

6 _బార్మినార్‌ మక్కామ-ందు

7 సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్లా

8 అబ్దుల్లా కుతుక్షా

9 _ మీర్జా మహమ్మదు సయీద్‌

0 మొగలు సేనాని దిలేర్‌థాన్‌ జౌరంగజేబు తనయుడు సుల్తూన్‌ మహమ్మద్‌ 11 _అబుల్‌హసన్‌ తానీషా

12 _ సయ్యిద్‌ ముజఫల్‌ ఖ్లైరాత్‌థాన్‌, మీర్జా మహమ్మర్టమీక్‌

8 మూసాథాన్‌ ఇబ్నెఖాతునో

తీ మహామంశతి మాదన్న అక్కన్న సయ్యద్‌ షాహ్‌5ాజు

ర్‌ రుస్తుంరావు ఆ

6 కుతుబ్షాహిల నాణములు (వ)

సుల్తాన్‌ కలీ కుతుబుల్ముల్కు సమాధి కుతున్లాహీ సమాధులచెంత నున్న మణదు 8 జంషీద్‌ కుతుబ్షా సమాధి

190 మహమ్మద్‌ కలీకుతుత్షా సమాధి 20 _ నేక్‌నాంథాన్‌ నేక్‌నాంథాన్‌ సమాధి కాసనము

8 _ సుల్తాన్‌ మహమ్మదుకుతున్లా సమాథి

వివి అబ్దుభ్రా కుతుబ్లా సమాధి కుల్చుంబేగం సమాధి తీళ్‌ బాదుషాహీ అషూర్‌ఘర్‌ బాదుషాహి ఆషూర్‌ఘర్‌ చెక్కడపు పని

వీ _ కుత్పున్లాహీల నాటి ముదు కౌయ్యల గూడెం చౌటుప్పల్‌ మండలము కుతున్హాహీల కాలపు

దండు బాటను సూచించు గుమ్మటములు సధ

అ౦కితం౦ సాహసో'పేతుడు స్నేహశీలి నిరాడంబరుడు (పజాసేవా తత్పరుడు శ్రీ కుందూరు. జానారెడ్డిగారికి వీ ఎన్‌ శాస్త్రీ

షా మన ననన న జ వ నల ఇ న మా జాల ఇ అ ఇ ఇ అజ ఇ ఇ ఇ ఇ ఇ ఇఇ ఇ ౫ ఇ ఇ జ జ ఇ ఇ జ ఇ జ ఇ జ ఇ ఇ ఇ 2 ఇ అ జ ఇ జ భన చ చత! ఖే క్‌ జా (| ళా = ౨ ఇ షి ం! ఇ (జ్‌ ష్‌ కై గ్‌ టి న్‌ ; కా న్‌్‌ ఇ క్‌ జ్‌ వం గ్లో (2 ఇ వ్‌ వ్‌ న జ క మ్‌ స 2 న జ్‌ షై టై . వే గే ల . స్‌ గాశారో ప. ల ణే చె క. ఛ్‌ భు నా నోనాతావవాలిణ వానర ౧). నానాజాతి క = నిలు జ గ జ్‌ కే యు 1” క కో (ా జ నో డే ఇక్‌ క ఇక్‌ క్‌ నే క్‌ నే (వ్‌ల్ల న్‌ / కా న్‌ా జన ర లో త్‌. క్‌. ర్‌ ల ఇ అ వా పా ల! న్‌ తా ఇ. 1.5 ర్‌ వ క _| ర జె క ఇ వై న (మ శే శ్రీ కుందూరు జావారెడ్డిగారు క గ్‌ విధాననభ సభులు న క క = చలకుర్తి నియోజకపరము న జై లే “ల ణే జ! కం కా! జ” క్‌ ఇ కం ష్‌ ఇ, -.! 5 చక్‌! కో ఇ, “ఇ. క్‌. క్‌ జా జ

ఇద లువ రో ణాల "ద 1 గోలకొండ చరి త్రసం స్ట్టృ్రత్‌శాననములు - 1వ [పకరణము ఉపోద్దాతము సుమారు మూడున్నర శతాబ్దులకాల మాం థదేళమును పాలించిన కా తి రాజనం ము మహమ్మడీయల దండయా[తల ఫలితముగ (కీ శ 1824లో పతనమైనది తరువాత కా తి సామంతుణఖతోన బేశ్రాభిమానము అగణిత పొరుష _పతాపములు లిగిన ముసునూరి పద్మనాయ రెడ్డివంశీయలు మహమ_దీయల అధికాఠమును ధిష్కరింవి స్వతం్యత రాజ్యముఎను స్థాఎంచి పాలించుచు కాపయ న్వాయకుని నాయకషత్వమున జీర్తుగల్లు నుండి ముస్దం షౌఎకుఎను తరిమివేం (క్రీశ 886 నొటి తెంంగాణమున మహమ_దీయుల పాంన ఇుంతరియ జేంకి. యే (క్రీశ 847లో గుల్బర్గా పబ్టణము రాజధానిగా హసన్‌గంగూ బహమనీ రాజ్యమును స్టాబంచెను ఈ వంశీయల (ప్రాబల్యమున ముసునూతి పద్వనాయ రెడ్డి విజయనగర రాజ ములు క్షేణింఎ ద్జోగినవి 1కీశ 500 (ప్రాంతమున బహమనీ రాజ ము చీలిపోయి. ఐదు స్వతర్మత ముబ్బం రాజ్యములు ఫ్రాఎంసబడినవి అవి - * ఆహమద్‌నగర్‌ ౭] వీజపూరు ) బీరారు. €) బీదరు క్‌ గోల కొండ ర్థాజ్ఞములు గోలకొండ పష్టణము రాజధానిగా [కీశ 15 8- 687 వర ఎవిచ్చిన్నముగా సర్నాంధ భూభాగములను ముఖ్యమ.గ తెలంగాణము. తీరాం[ధములను కుతుద్షాహీవంశీయలు 'లించినాలు. వీరు తలుగు 1వజల ఆదరాభిమానములను చూరగొని ఆంధ సంస్కృతిని పథిరత్నించి తెలుగు సాహిత్యము నాదరించి వులను పోషంచిచ ౨ పరిపాంన మొనర్చి కీర్రి (తిష్టల నార్జించినారు వీరు ముబ్బం పాఎకులైనను పిందవుల కున్నత పదవుల నొసంగి తమ పరమత సహనమును (ప టించు కొనినారు కుతుబ్షాహీ వంశీయులు మణదులను ఇర్మించి దేవాలయ నిర్మాణమునకు జీర్జోద్దార కారక్థములకు తోడ్పడినారు దేవాయములకు (బ్రాహ్మణులకు మతి గురువులకు వి పండితులకు అ(గహారముల నోసంగినారు భూదానము లొసంగునపుడు ఫారఎ అరబీ తెలుగు సంస్కృతము ఉరుదూ భాషలలో శాసనములు వేయించినారు అనే (_పజాహిత కార్యములొనర్చి ఆంధ్మపజల అదరాభిమానములను పొంది చిరయశస్సు గాంచినారు

రి మొగలు చ్మకివర్రి బౌరంగజేబు పరమత సహనము లేగివాడు ఆతడు షియామతానుయాయులై న గోలకొండ కుతుద్షాహీల ఉని ని సపాంవక పలుమారుట దండయా[తలు నిర సహించి (కీ శ 1687లో మోసముతో గోలకొండ దుర్గమును జయించి కుతుద్ణావా రాజ్యమును మొగలు స్మామాజా ంతర్భాగముగ [గహించెను కుతుబ్లాహీ రాజ్య పతనముతో తెలుగువారి సాంస్కృతి. సాంఘి రాజకీయ వ్యవస్థలలో మార్పు లేర్ప డినవి పాళ్చాత్య వర్తకులు వ్యాపార స్థావరము లేర్పరచుకొనుఎం వంనను ఆసష్టాహీ వంశీయులు రాజ్యము స్థాఎంచుటచేతను ఆం్యధదేశమున నూతన సాంఘి పరిణామము లేర ఎడినవి ఆం[ధుల సంస్కృతి ఆచార వ్యవహారములు వేషములు మార్పులకు లోనై నవి దేశమున అధునాతన పద్ధతులు సంస్కృతీ సభ్యతలు నెలకొనినవి గోలకొండ రాజ్యము నేలిన కుతుద్దాహీ వంశీయు లెలమీదిమంది వారు మే. సుల్తాన్‌ కులీ కుతుబుల్‌ మల్కు (క్రీశ 1518-1549 శి. ఇన్లీద్‌ కుతుబ్దా శ్రీశ 1548-1550 8 సుభాన్‌ కులీ (క్రీశ 1550 జీ ఇ(ఐహీం కుతు్షా కీశ 550- 580 5 మహమ్మద్‌ కులీ కుతుద్దా శిళ 580 62 6 సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్జా కశ 62 826 7. అబ్టుల్భా కుత్తుద్దా శ్రిశ 626 1872 ఆబుల్‌ వాసన్‌ తాగా (కిళ 1672 1687 క్రీశ 687లో గోలకొండ రాజ్య మంతరించినది అబుల్‌హసన్‌ తాీషా ంధింపబడి దౌలతాబాదు చుర్గమున వెరయ దుంచబడినాడు. అతడు (శ్రీశ 6 లో మరణించెను మొగలు సూబేదారులు ద్క-న్‌లో నివబంచి తెలుగుుమ నేలుచు (పజలను ఎడించినార నిజాముల్డుల్కు ఆసష్టాఆవ్వల్‌ ద్కను సుబేదారుగా నుడి కిరి”. మ పరిశామములు గమంంఎ స్వతంతుడై ఆసనపా వంమును సాఎంచను గోంతొండ కుతుబ్షాహీల చర్మిత రచనకు ) శాసనములు ) గంధములు ) విదేశేీయంఎ [వాతలు ) మొగలు దర్చారు దార్మితకుల రచనలు 5) సమకాలి రాజవంశముల చర్మిత రి మందులు దేవాలయములు ) ట్లడములు "ర్హాణములు 8 దురములు 9) సమాధులు 0) నాణములు ఆధార భూతములు ) శాసనముల సంస్కృృతాం్యధ అరబీ ఫారణ ఉరురూ కాసనములు కుతుబ్జాహీ వం యులచర్మిత రచన కుపయోగపడు చున్నవి

తి (౧) సంస్కృతాంధ్ర శాసనములు _ ఘన్‌పూర్‌ శాసనము శసం 45 = |కీళశ 5528 ౯. కొండపల్లి కాసనము 1ేశర్‌వైవ= 580 8 కొండపల్లి శాసనము ఉీర్‌బెడా 580 4 నాగులపాడు శాసనము 4టిరి== క. 5 కోయంకొండ శాసనము క్ష/వం= 550 6 పానుగల్దు శాసనము శీ'75== 1551 7 రాచకొండ కాసనము శి 155 8 కొలలంపూడి కాసనము శీర" 565 9 ఈపూరు కాసనము శేశ్సర్షిరి= 574 ౧ మల్కాపురము కాసనము కే409== క్‌7/7 జుత్తిగ శాసనము 50522 ౧16588 12 బొడగులొ కాననము 512 = 1590 18 అమీనావాదు కాసనము ర్‌14 = క్‌9ి2 4 మంగళగిరి శాసనము 515 = క98 5 మంగళగిరి శాసనము 8 జాగర్హ మూడి కాసనము 520 2 598 7 ధర్మవరము కాసనము 52 = 500 8 శ్రీకూర్మము కాసనము 1522 = 800 19 జాగర్లము డి కాసనము ల్‌24 = 802 20 ఎంహాచలము కాసనము 526 = 604 లి (శీ జఖార్మము శాసనము ర్‌లెడ్తి 604 లలి మాచర్హ కాసనము కే54 = 69 28 _ అనుంఎల్లి శాసనము 572 = 650 24 ము సాబుర్దు శాసనము 578 = 856 వర్‌ డేవుల చెరువు శాసనము 1580 = 1659 28 చపెదఎరిమి కాసనము 58ల్‌ = 868 27 శనిగరం శాసనము 506 = 8684 28 ఈపూరు శాసనము 590 = 668.

క్త 28 _క్ముదవెల్లి శాసనము ఫేర్‌ తి = 669 తి కావేరీ పా _ం శాసనము ర5ఫికే = 689 81. క్వువం కాసనము 1502 = 6170 శిల్పి ఇ్యాగలేరు శాసనము 5909 = 877 8. మ్యుశ్షేశ్వరమ్మ శాసనమ 600= 678 తి. లేస్తాక్సి శాసనము 600 = 478 85 ఎడ్డపల్ల్సి శాసనము 602 = 1880 68 సత్యవీడు శాసనము 1708 = 1686 8 నల్టగొండ శాపనము (0) ఉరుదూ అరవీ ఫారసీ శాసనములు శ్రామె మణద్భు శాసనము హిజరి 994 = (కళ 516 ౭ క్లైళ్లందల శాసనము $్రలకే = పేల్‌లిర్‌ శ _సుల్రాన్‌కులీకుతువ్‌షా సమాధిపైగల శాసనము 950 = క్‌ఉీకీ 4 పానగల్లు శాసనము 958 = లర్‌ ళ్‌ మక్కిదర్వాజా శాసనము 967 = రతీ 68 గూడూరు శాసనము 070 = 562 7 ఇద్రహీం కుతుబ్‌షా సమాధిపై గల శాసనము 988= _ కరి 8 షీక్షా మహమ్మదమ్తీన్‌ సనూధిమై గల శాసనము 1004= 16960 9 శ్చామెథ్టులదు కాసనములు 006 = నం 10 సాజిక్‌వానమ్‌ మసీడు శాఫనము 008 = 5909 (మొగల్‌పూర ప్రైదరావాధు వముహమ గ్‌ కృలేకుతుబ్‌షా సమాధిపై 0.0 = 69 గం కౌససయు 19 వీవీఖదీజా సమాథి కాసనము 081 _ 622 (మీర్‌ కొ దాయెరా), 18 మియాన్‌ మిష “మాధి కాసనము 1085 = షేరైలి5్‌ క్షే గోలకొండ కోట ఫ చమ కుడ శాసనము 088 = 1828 మేక్‌. సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుళుబ్‌షా శాననము ఆ లా

ల్‌ “మే6 జుహారావీ సమాధి కాసనము ౯7... తోశ్సీ ముదు శాసనము 1048 = 6988 18 ఆంబర్‌ఖాన శాసనము 052 = 64 8 బోధన్‌ మందు కాసనము 065 = 655 20 మూసాబురుజు శాసనము 066 = 656 2. (పేమావతి సమాధి శాసనము 09=ఎా 1662 వ2£ మహమ్యద్కుతుబ్‌ష్టా క్షుమ్నార్తె కుల్చూమ్‌ కుమారుల సమాథి కాసనము ౨8 పహాయాత్‌ఐక్షీ బేగం సమాధి శాసనము 077 = 667 24 గోలకొండ మదు శాసనము 072 చేరిరి? 25 హీరా మదు కాసనము 079= 1669 విడి. తోశీ మందు కాసనము 082 = 671 ౨ _ రహీంథాన్‌ మదు శాసనము 1082 = 1871 బత్రి మాసాట్‌ ఎవంక్‌ శాసనము లం ేన్రాబురుజు వఏెరంగి శాసనము 1౮0౩ = వారాఃజా 0 అబ్బుల్దా కుతుబా సమాధి శాసనము 088 _ 472 81 _ నేక్‌నాంథాన్‌ సమాధి శాసనము 084ఉ= 6కి శ2 ముసా బురుజు కాసనము 1085 న 874 88 మియాన్‌మిష్క్‌ సమాధి శాసనము 10కి. 871 84 _ అబ్జుచ్దా కుతుభ్షా కుమా_ర్హై ఫాతిమా ఖొనం సమాధి కాఎనము 108” = 1676 85 _మియాన్‌మిష్క్‌ సమాధి శాసనము ే0థ = 6౮77= శిరి మియాన్‌మిష్క్‌ సమాథి శాసనము ౧9 = 1480 శి సాజికానమ్‌ మందు కాసనము 098 = ఈ82 పెన పేర్కొనబడిన సంస్కృతార్యధ ఉరుదూ అరబీ ఫొరణ శాసనవనీలూ. పిదర్‌ అహ్యమద్మ గళ! విజయనగరాధీశుం శాసనములు కుతుద్దాహి వంశపు రాజుల చర్మిత రచనలో తోడ్పడుచున్నవి

8 11) [గ్రంథములు - గోలకొండ చర్మిత రచనలో 1) యయాకి చరిత ౨) కందుకూరి ర్యుదకివి రచనలు శ్రితపతీ సంవరణము 4) మరి గంటి కవుల (గంధమలు. 5) తారీఖె క తుబ్షావా రి) మాబరె దన్‌ 7) బాతీ నుల్‌ సలాతీన్‌ 8) హదీఖతుల్‌ ఆలం 9) వియనగర చరిత మున్నగ (గంధములు తోడ్పడుదున్నవి 11) విదేశీయుల (వాతలు - విదేశేయులో ఫెరిస్టా ౨, పోద్చలగీసు వాస్తు ల్సి ౮౦66 12 ?౨ల౬ 8) ణవెల్‌ శీ టైలర్‌ ల, ఇంజి ర 8)[పాయర్‌ ఆదుల రచనలు కుతుబ్హాహీ వంశీయుల చరి[త రచన కుపకిరించును [౪] మొగలు దర్చారీయుల రచనలు - ) రుఖ్కాత్‌ అలంగీరి ౭) బాదుషానామా 161 8) మాఎరె అలంగీర్‌ తదితర (గంధములు ౪) నమకాలిక రాజవంశముల చరిత _ ఆహమద్నగర్‌ 2 బీపూరు 8 బీదరు క పీరారు ల మహారాష్ట్ర 6 మొగల్‌ " విజయనగరాది రాజవంశీయల చర్మితలు ౪1) మసీదులు. దేవాలయములు కుతువ్లాహీల కాలమున _ నిర్మింపబడిన _ వందలకొలది మణబదులు దేవాలయములు ఆం(ధదేశమందంతఎ కనిఎంచుచున్నవి ముఖ్యముగా గోఆకొండ హైదరాబాదు (శీకూర్ముము పాను గళ్చు. కోయలకొండ ఘన్‌పూరో కొండపల్టి కొండవీడు మంగళగిరి హయాత్‌నగర్‌ బోధన్‌ ఇ(నాహీంపబ్దణము మొదలగు (పాంతములందు నిర్మించిన మణదులు దేవాలయములు కుతుద్షాహీలనాటి మత సాంఘి భ్ఞతిగతుల నెజబుంగుటకు వీలు లిగించు చున్నవి ౪1) కట్టడములు-నిర్మాణములు - గోలకొ డ రాజన్యుల కాలములో మగోన్నతమైన కిట్టడములు రాజభవనములు

77 దర్చారు మందిరములు ధాన్యాగారములు చార్మినార్‌ మక్కొామణదు బాలహిస్సార్‌ వంటి మవలులు -నిర్మింపబడినవి ఆరామ విహారస్థలములు తటా ములు పిలాసమందిరములు సైనికి స్టావరములు గోజాళ గ శాబలు నసకి గృహయిలఎ వంతెనలు అధి సంఖ్యలో నిర్మాణము గావింపబడినవి వీటివలన కుతుబ్షాహీల నాటి భవన నిర్హాణ కౌశలము తెలిుకొనుటకు వీలగును. ౪110) దుర్ష ములు = సువికా సా_మాజ్యము_ నేలిన కుతుష్లాహీలు శతృదుర్భేద్యముఎగు దుర్గ్షములను నిర్ప

హించినారు అందు _ గోలకొండ ౨] దేవరకొండ శ] రాజగిరి 4] పానుగల్లు శ) ఘనపురము రి కోయల కొండ 7] కొండ ఎల్లి 8] కొండవీడు 8] కౌలాస్‌ 10] ఎల్లందం 11) 'వాడపలి 1) ఊర్జుగొండ 18) ఉం్యడుగొండ 4) అనంతగిరి 15) పానగల్లు (మహబూబ్‌ నగరొజిల్లా) 16) జవర్‌గఢ్‌ (వేల్పుగొండ) 17) మలంగూర్‌ 18) అరువపల్లి 19) భువనగిరి 20] పొడిచేకు 21) గండికోట ౨8) ఇంద్రపురి చంటి దుర్గములు పేర్కొన దగినవి సం సమాధులు =

గోలకొండ కోటకు చేరువలోనున్న కుతుబ్షాహీ వంశీయుఎ సమాధులు తదితర (ప్రాంతములందున్న (ప్రముఖ వ్యక్తుల సమాధులు వాటి నిర్మాణ కౌళశలము కుతుబ్‌షాహీల చరిత రచనలో తోడ్పడుచున్నవి ఎగ నాణెములు _

నాణెములు ఆర్థి స్థితి నెలుంగుటలో తోడ్పడుచున్నవి జంషీద్‌ కుతుబ్‌షా సుభాన్‌కులి ఇ్యబహీం కుతుబ్‌షా మహమ్మద్‌ కులి కుతుబ్‌షై సూవ్తూన్‌మహమ్మడ్‌ కుతుబ్‌షా అబుల్‌ హసన్‌ తాఎషాలు (పకిటించిన వివిధ ర ములైన నాజెముఎ వాటి ఆకార పరిమాణములు విలువలు గోలకొండ రాజ్య వైభవమును ఆర్థి సు రతను సూచించును థ్‌

జంషీద్‌ కుతుబ్‌షా (ప్ర టించిన నాణెములు నాలుగు సుభాన్‌ కులీది ఒ టి ఇ(బహిం కుతుబ్‌షావి ఆరు మహమ్మద్‌ కులీ కుకుచ్‌షా [కళ 588లో [ప టించిన ఆఫంఖ్యాకి నాజెముం౦ లభించినవి అక్షే(ళో 1616లో సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా ప టించిన నాణెముంలో 7 అస్టుల్లా కుతుబ్‌షా పేర వెలబఎన ఆనే నాణెములు [కీ శ 6898న మ్యుద్రింపబడిన తానీషా కాలపు నాణెములు లభించినవి ఆవి పురావస్తు శాఖవారి (పదర్శన కాలలో భ్యదపరచబడినవి ఈ నాణెములు మహమ్మద్నగర్‌ టం శాలలోను దారు సృ్ప్ల్తనత్‌ గోల్‌ కొండ టం శాలలోను ముదింపబడినవి

గోలకొండ కుతుబ్‌ షాపీల చర్మిత ఆంధ్రుల చర్మితలో నొకిబొగము ఆంధ దేశ (ఎజల సంస్కృతి రాజ య జీవిత పరిణామము ఆచార వ్యవహారములు తెలికొనుఎకు వీరి చర్మిత ఎంతేని ఉఊుయోగ రము

వేయి

శివ [పకరణము పూర్వ చర్మిత

ఖరాకునీల్‌ పంశము =

గోలకొండ వ్యామాజ్య స్థాపకుడు సుల్తాన్‌ కులి కుతుబుల్ముల్కు- టర్కిస్టాన్‌ నివా ఖరాకునీల్‌ వంశీయడు ఈ వంశీయులు టర్కిస్తాన్‌ భాగముల నేలుచు ఇరాన్‌ పమ భూథాగముల న్నా మించి వికాల స్మామూజ్య వనిల్మాణము గావించిరి ఖరాయూఎఫ్‌ రెండవణకిందడర్‌ జహాన్‌షా వంటి యోధులీ వంశమున జన్మించి రాజ్యపాఎన మొనర్చి ఆశేషమైన కీర్రి నార్జించిరి

ఆఎయాఖండము చర్మితలో తై మూరుకు సమచితస్థాన మున్నది ఆతని రాజ్యము తరువాత ఖరాకునెనో వంశీయుల రాజ మెన్న దగినది (ప్రపంచవిఖా త వీరుడు మంగోలియా జాతివాడగు చంగీస్‌ఖాను. నెదుర్కొ నిన ఘనత ఖరాకుఏల్‌ వంశీయులకు దక్కినది ఈ వంశీయం శక్తి సొమర్ద ములు జగత్పణబద్ధము అబూసః యీద్‌ మీర్జా కాలమువర -రాజన్యులు స్వతంతులై పెళాల సా(మాజ్యమును నిర్మిం౧ పాలించుచుండిరి

అరివీర భయం రుడైన తైమురు నెదిర్చి యుద్ధమందోడించి ఖరాకునీల్‌ వంశ (ఎతిష నినుమడింప జేఎనవాడు ఖరాయూఎప్‌ అతడు జహిన్‌ ఫారుక్‌మీర్ణా (ననేక పర్యాయములు యుద్ధములం దోడించెను ఇరా యూణఫ్‌ మరణానంతరము రాజ్యమునకు వచ్చిన జపహాన్‌షా తైమురు సంతతి ఐారి నోడించి వారి రాజ్య థాగోముల్మొకమించి షాడీకీ ఎంహాసన్మ మధిషించెను

హిజరీ నాలుగైదు శతాబ్బములందు ఖరాకులల్‌ వంశీయులు అభ్యున్నతిని పొంది ఇస్తాం మత న్వకారా నంతరము విద్యావివేక వినయ నయసంపదలు కలిగి [పబద్ధీగాంచీరి నాల్గవ శతా బ్యారంభను నుండి ఖరాకునీల్‌ తెగవారు. విడివిడిగా నుండుఎ మాని ఒకేతెగకు చెందిన వారుగా జీవించుచు అభు న్నతిి సాధికిచిరి నూహాఇస్టామీ కాలము నుండి వీరు ఎర్కిస్టాన్‌లో రాజ్యపాలన మొనరి ఎనన్ముపబద్ధి వహించలేదు నూవో ఇస్టామీ ఆసలు 'పేరు యాదిన్‌బిన్‌ నూహా అలియా ఇతడు ఇస్టామీ సంతతి-వాడు

ఖరాకులల్‌ తెగకు. ఆగరీఖాన్‌ తొలి నాయకుడు ఇతని కాంమునుండి ఈ వంశీయుల అభివృద్ధి పరం పర ఆరంభమైనది ఇతడు ఇస్టాం మతమును స్వ రించి తన తెగకు చెందిన వారి అభివృద్ధికి వెటుపడెను నానా నారా నాననా

1 కతుబ్‌షాహీ చరిత పుట _ పెరిస్టాచర్మితప్రుట 6

ఆగర్‌ఖాన్‌ 70 సంవత్సరములు రాజ్యమేలెను ఈ సుదీర్ధకాల పాలనలో వివిధ [(పాంతములందు ఈ వంయాిశీల అధికారము విస్తరించెను ఆగర్‌థాన్‌ తరువాత తు! రాబేగ్‌ టరీ*_స్టాన్‌ వరిపాలనా బాధ్యత వహించెను కాని. ఇతడు ఎఎరికివాడు బలహీనుడు మహావీరుడగు చంగీన్‌ఖాన్‌ ఎర్కీస్టాన్‌పె దండయ్యాతలు సాగించెను అతం ధాటి కాగలే త్నరా బేగ్‌ మావాయెల్తహరి వైపు పరుగెత్తి పోయెను చంగిన్‌ఖాక్‌ సుల్తాన్‌ ఖార్‌జంతో పోరాడు సమయమున సెన్య మును సమీ రించుకొరి ధైర్యము వహీంచి శతు సైన్యముల నెడిరించి తన రాజ్యభాగమ.ళలను రక్షించుకొనెను తరువాత ఈ వంశీయులు ఇరాన్‌ ఎ ఎమ (ప్రాంతముల నాకిమించి హందాన్‌ను రాజధ్రాంగా చేకొని పాలించిరి ఖరా కునీల్‌ వంశము మీర్‌ సాదతలీరజ్వీ [గ ్మర్మిల్క ఖుర్చాన్‌థాన్‌ | అగర్‌ ఖాన్‌ క్‌ తురాబేగ్‌! | ఖరాఎరం | ఖరా వుల్‌మన్నూూర్‌ | ఖరా శూర్‌సన్‌ | ఖరా మహమ్మద్‌ ] ఖరా యూణఫ్‌ | జపహాన్‌షా అమీర్‌జాదా ఎ ందర్‌ ] | యూణఫ్‌ రాకుమారుడు | శై కుబాదు మీరొజాదా ఆల్పిండ్‌ | ఖతీజాబేగం-బేగీరే ఎర్‌కులీ న. | అల్హాకులీ అదీస్‌కులీ 34 మరీంథాతూన్‌ | | ఫతేథాన్‌ సుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్ముల్కు (కీ శ ర్‌ 81548) సయాద్‌ఖాన్‌ | అబుల్‌ హసన్‌ తా*షా తారీఖె కుతుబ్‌షాహీ పుఎ త

కుతుబ్ఞాహీ వంళవృతము సుల్తాన్‌ కులీ కుతుబుల్ముఇ్క. హైదర్‌ కులీ కుళ్చుద్దీన్‌ యార్‌కులీ ఆబ్బల్‌ ట్రరీం దౌలక్‌కులీ ఇ(వాహీం కుతుబ్‌షా (జంవీద్‌ కుతుబ్‌షా) (6కి శ 5560-1550 గ్లకీశ 1548 1550) సుఖాన్‌కులీ (క్రీశ 1550) శి నిరా నన తి అబ్జుల్‌ఖొదర్‌ చాంద్‌ నుల్తావా వుసేన్‌కులీ మీర్ధాఆబ్బుల్‌ ఫకా మీర్దాఖువాబందా మహమ్మద్‌ మీర్ణామజామ్మద్‌ (వీజపూర్‌) కులీ కుతుబ్‌షా /| రెండవ ఇబహీం అదిల్లా భార్య (కీ శ 1580- 6 2) | | హయాత్‌ బక్షీవేగం తక్తర్‌ లీడ్‌! సుల్తాన్‌ుమహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా ((కిశ 62 626) | | చారో రా. లారా ఇదీజాసుల్తాన కల్‌ మీల్డా ఖులీమీర్జా ఇ(బాహీంమీరా అఆబ్జుల్దాకుతుట్‌ షా బీజపూరు (కీ శ ర626-] 672 ఆకిల్నా భార్య ] కుమారై 1 కుమారై 1 పాదుషావీవీ కీర సయ దహమవ్‌ సువ్తూన్‌ మహమ్మద్‌ భర్త రాకుమారు? కార్య అబులహసన్‌ తానీషా (క్రిశ 1672 1687 | కం 1 కుమారై 1[కుమా_రె 1కుమూ_ర్తె ఖుదాణందా సె ందళ్‌ ఆదిల్‌షా వేలకే ఇనాయత్‌ థాన్‌ ఎేగీరే మహమ్మద్‌ అమర్‌ భార్య నతబంది

క్షే తురాబేగ్‌ మరణానంతరము హఅదాన్‌ ఎంవిసనమును వరుసగా ఖఇరాఎళల అరావుల్‌ మన్సూర్‌ ఖరాతూర్సున్‌ ఇరామహమ్మదు అధిక్టీంచి హెలించిరి ఆటుఎమ్మట ఖరాయూఎనఫ్‌ రాజ్యపాలనా భారము వహించెను ఇత డజేయ పరా[కిమ వంతుడు సాహసోపేతుడు వీరాధివీరుడై న తైమూర్‌ 750 హేజరీ = (క్రీశ 47లో దండయా[త లారంభించెను ఈతని దుందుడుకు దండయ్మాతల వలన అనే దేశాధీన లష్టు ష్టములకు గురికావలణ వచ్చినది ఖరాయూణఫ్‌ గొప్పసెన్యమును సమకూర్చుకొని తైముర్‌ దండయా[తల నెదమర్కొ-ని ఆతని విజయ పరంపరల కివరోధము కలిగించెను శక్రి సమన్వితుడై ఇరాన్‌ రాజ్యమును త్తైన్లు రు దండయాగైతకు బలికాకుండ రక్షించుకొనెను చే తైమూర్‌ మరణానంతరము ఖరా యూ,ఫ్‌కు తన వారనులతో యుద్ధవులు స్వభవించెను ఇతడు వారసత్వ యద్ధములందే జీవితమును గడిపెను. అనేక యుద్ధములందు విజయుడై ఆరబ్‌. దేశాంత సరిహద్దుల నుండి ఆజర్‌బై జూన్‌ వరకు రాజ్యమును విస్తరించెను హిజరి 828 = (క్రీ శ 420లో ఖరాయూనఫ్‌ దివంగతుడయ్యెను ఇతని జ్యే పుుతుడు మీర్జాదా ఎకిందర్‌ రెండవ ఎకిందర్‌గా (పబద్ధిగాంచినవాడు రాజ్యభారము వహించి పాలించెను ఇతని సోదళుడు జవాన్‌షా గొప్ప రాజసీకిజ్ఞుడు బంధు పేమ గలవాడు గెండవ ఎకిందర్‌ తనయులు మీర్‌జాదా అల్వింద్‌ శై కుబాదుఎను వారు జహాన్‌షా రాహష్యపాలనా- భారము వహించి తన సోదరుని తనయుఎ యడ అనురాగము లిగియుండెను కైకుబాదు మవ్లి ్రారుడు తొందర పాటుగల వ్యక్తి తన తిర్మడియగు రెండవ ఎకిందర్‌ను సంహరించి రాజ్యఎర మటం రించు యత్నములొనర్చను కాం ఎనతం్మడి జవాన్‌షా అఘటన ఘటనా సమడ్థుడగుట వలన కై కుభోచు (పయత్నములు ఫలింపలేదు జహాన్‌షా తన సె బలమును పెంపొందించుకొని ఇరాన్‌ ఆరవ్‌ రాజ్య భాగములను స్పాధీన పరచుకొని వాలింపదొడగెను [కీ శ 1446లో షారుక్‌ మీర్జా మరణింప జవిన్‌షా కానే రాజునని (పకిటించెను క్రి శ 1458లో అరబ్‌ ఇరాన్‌ దేశములను సంపూర్ణముగ జయించి అజర్‌బైజాన్‌ నుండి అమ్మాన్‌ వరకు సా్యమాజ్యమును విస్తరింపజేసెను (కీ ఉలిలో బాగ్జాదు వవపరచుకొంి (కీ 4567లో షారుక్‌ ఎంహాసన మథధిషించెను ఖరాకుల్‌ వంశచర్మితలో షారుక్‌ ఎర మంం రించుం అసాధారణ చర్యాగా వావింపబడుచున్నది జహాన్‌షా తన సోదరుని తనయులగు అల్వింద్‌ కె కుబాదులు రాజ్యమునక్షై తగువులాడుదురని భావించి వారితో సౌమరస్యపూర్వు ముగా సంచరించి వారి న్నివిధముల కాపాడుచుండెను కైకుబాదు మర ణింప అల్విందుకు హందాన్‌ రాజ మప్పగించెను తన కుమారుడగు యూణఫ్‌ రాకుమారుు తనయయ తనకు మనుమరాలును అగు ఇతీజాబేగంను అల్విందు కుమారుడగు ఎర్‌ కులీ జేగున కిచ్చి వివాహము. గావించి బాంధ వ్యమును వృద్ధి చేబకొనెను ఆ దంపతులకు అదీన్‌కులీ అల్దాకులీ అను యిరువురు తనయ లుదయించిరి పవన వాన్‌ తారీఖె కుతుబ్‌షాహి పుటలు 28 27

ల్సి అదీన్‌ కులీ తండ్రియగు పీరీకుర్‌ మరణాన తరము హందాన్‌ రాజ్యభారము వహించెను ఈతని భార్య మరీంథాతూన్‌ హందాన్‌ రాజవంశీయడగు మలిక్‌ సాలె ఈమె తం్మడి ఈ దంపతులకు గోలకొండ రాజ్య స్టాప కుడగు సుల్తాన్‌ కులీ జన్మించెను ణా సుల్తాన్‌క్తులీ జన్మించినపుడు ఆత౨ తాత ఎర్‌కులీ శామ రణ మొనర్చెను ఈతడు వంశద్వయా లంకాలళుడని కీ ర్తింపబడినాడు ఖరాయూబప్యా జవోన్షాహ్యా వంశములకు చెందిన వారు సుల్తాన్‌ కులీకి జన్మంచి ప్రల దంపతుల ఈతని ఆభిజాత్య మున్నతమైనది ఇతని తల్లి జహాన్‌ షా వంశీయురాలు తం్మడి ఖరా యూణప్‌ “శండవ ఎకిందర్‌ వంటి వీరలు జన్మించిన వంశీయుడు ఫెరిస్టా (వ్రాతలందీ వ శ మము లేదు సుల్తాన్‌ కులీని ఐహార్‌లూ వంశీయునిగా పేర్కొని మీఠొ ఆలీషేర్‌ను ప్రధాన వారసునిగా తెలిపెను గోలకొండ చర్మిత దీనికి భిన్నముగా నున్నది దయాఐ రొ వంశము టర్కిసాన్‌లో బఐలవంతమైనది వీర్రు జమీందారులు ఖరాకునీల్‌ తెగవారికి శతు వర్గములోని వారు ఆమీర్‌ హసన్‌బేగ్‌ దయాబకరొకు రాజు జవాోన్లాకు దీదెనవాడు ఖరాణు ఆసఫియా కుటుంబము లోని వాడు [క్రీశ 1467లో జహాన్షా అమీర్‌హసన్‌. బేగ్‌ చేతిలోని కీలు బొమ్మవలె నుండెను జవోన్లా దయా ఐకర్‌పె దండయ్యాత సాగించినపుడు ఆమీర్‌ హసన్‌ బేగు క్ముటపన్నెను ఈ (తువుతో రాజీపడినట్టు జవోన్షాకు నమ్మ కము కలిగించెను జవోన్షా సంధికుదిరినదర భావించి సుఖ సంతోవములతో కాలము గడుప సాగెను ఈ సమయ మున అమీరొహసన్‌ బేగ్‌ తిరుగుబాటొనర్చెను జవిన్షాతో యద మొనర్చెను యుద్ధమున జహాన్లా మరణించెను రాజప్యుతులగు యూంప్‌ మహమ్మదులు బంధింపబడి రాజ భాండాగారముతో సవి సమస్త సంపదలు "అమీర్‌హసన్‌ బేగ్‌ వశపరచుకొనెను ఇరాన్‌లో 85 సంవత్సరముల జహాన్షా పరిపాలన మంతరిందెను క్‌ ఆఖు లు తెగవారు జహాన్‌షా రా మా్యమి చి ఖరాకులల్‌ వంశీయంను వధించుచుండిరి హందాన్‌లోని ఆర్‌ కులీ ఆమీర్‌హసన్‌ బేగ్‌ విరోధిగా ప గణింప బడెను ఎర్‌కులీ వధింప బడినట్టు వదంతులు బయలు దేరెను హందాన్‌ పుర్యపముఖులు ఎర్‌కులీ గృహస్థు అనపాయ రమైన వ్యక్తి అట్టి వానిని సంహరించిన పాషము లు గో”నం ఆమీర్‌ హసన్‌ జేగొనకు నచ్చచెబ్బ ఎర్‌కుం (ప్రాణమును రీ చిరి అమీర్‌ హణన్‌ జేగ్‌ ఆతని తనయుడు ఖలల్‌ సుల్తాను పాలా కాలములందు ఖరాకుగీల్‌ వంశీయుల శెట్టి యాపద సంభవింపలేదు కాం అమీర్‌ యాకూబ్‌ రాజైన ఎదప ఆతడు హందాన్‌ నా మించుకొం ఖరా కుల్‌ వంశీయలను హింబ ప సాగెను లా శారీకె కుతుద్‌షాహీ పుట $ 0 తజికమళ్‌ముల్కు ఖాఎ పుట 12 8 వోదీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ పుట 8 ెరిస్టాపు 4 తారీఖె కుతుబ్‌షాహీ క్వ

తి సుల్తాన్‌కులి యు_క్రివయస్కుడయ్యెను ఇతని మఖవమ న రాజచిహ్నములు వినిఎంచుచుండెను జహాన్‌వె కున్న లక్షణఎబులి గల సుల్తాన్‌ కులీ జాత మును చూచి జ్యోతిష్యులితనికి రాజయోగ మున్నదని తెలిఎరి సర్వ ఎక్షణ సంఎన్నుుడై న సున్తాన్‌కులీ తన పదవికి ముబ్బు దెచ్చునం అమీర్‌ యాకూబ్‌ ఖీతిల్లి అతల సంహరించు 1పయక్నములు చేయదొడగెను హందాన్‌ (పముఖులు అమీర్‌ యాకూబ్‌ వలన సుల్తాన్‌కులీకి ఆఎద సంభవించును భావించి అదిన్‌కులీకి *అమీక్‌ యాటాబ్‌ నమ్మదగిన వ్యక్తికొదు సుల్తాను కులీ ఎతని వఎన ధన (పా+ హాని సంభవించవచ్చును కావున ఆతంం అదృష్టమును పరీక్షించుకొనుటకు భారతదేశమునకు పంఎంచు మని సంహానిచ్చిరి అదీస్‌ కుల ఎరిగ్ధతులను గమనించి పెద్దల వాక్యముఎను మన్నించి తన సోదరుడగు ఆల్లా కులీ వెంట సూూన్‌కుు ౨ ఛారతావనికి పంఎంచెను * వారికి కొన్ని విలువైన కాను లిచ్చిభారతదేక (పభువులను సందర్శించి నపుడు వారి కర్పించుడ తెలిపెను సుల్తాన్‌ కులి ఆంతకు పూర్వము తన ఎనతండ్రితో కలి భారతదేశము నచ్చి యుండెను భారత దేశమున రాజ దర్చారుల వైభవమును గాంచి యుండెను అన్లాకులీ సుల్తాన్‌ కులిలు భారతదేశమున గుజ్జముఆ వ్యాపారము చేయకు వచ్చి ఢిల్టీ నగరమున ౨వబంచి ఆచట వ్యాపారము సాగనందున బీదరు నగరము చేరి అధికి వెల ఇశ్వముల నమ్ముకొంనారని కొందరు భావించినారు కాం హందాన్‌ రా-_వంశీయులై న పీరు గుజ్జముల వ్యాపార నిర్వహణకే భారతావని వచ్చినారనుట భావ్యము కాదు థారతదేశ మందున్న సుల్తానులకు కానుకలుగా "సమర్పించుఎకు తమవెంఎ కొంత (దవ్యమును కొన్ని అరబ్‌జాతి ఆశ్వములను తెచ్చినారనుఎలో దోషము లేదు తొలిసారి ఎనతర్మడ్రిత్రో కిలిు దక్కిన్‌ వచ్చిన సులాన్‌ కులీ కిచటి వాతావరణము ఆచార వ్యవహా రములు రాజదర్చారు వైభవము ఆహ్హాదము కలిగించి యుండును ఆకడు ద ల్రానులో నివుఎంపదలభినను అతని ఎనతం[(డ్రి (పోద్చులమున స్వదేశమునకు వెడలిపోయను అతడు భారతదేశమున నెలకొనియున్న ము ౪ రాజ్యముం వైభవము చూచుఎకు ఎనతర్మడి వెంట వచ్చి యుండవచ్చును ఈ పర్యాయము హందాన్‌లోల రాజకీయ పరిబ్ధతులు ఖరాకుఏల్‌ వంశీయుఎం కెనుకూలముగ లేనందున సుల్తాన్‌ కులి (పౌణరక్షణకు అదృష్టమును పకి ంచుకొనుు. స ఎనతండితో భారతావని వచ్చెను చారిలో వీరు ౨రోలో నున్న స్ముపఎద్ధ యోగి హజరత్‌ షానూర్వు " నయమతుల్హాతో పరిచయ మేర్పరచుకొంరి జహాన్‌షా కుమ్హార్తిను ఈ యోగి వివాహమాడెను జఇలమె సుల్తాన్‌ కలీ బంధువు వ 6 నూరుద్దీన్‌ పీరి భారత యా(తకు సంతణంచి ఆశీర్వదించి కొన్ని అ్యషఫీలు కాను గా నిచ్చి పంపెను అశ్హాకులి స్తూూన్‌ కులీలు తుర్కిసాన్‌ నుండి నేరుగా దక్కిన్‌ చేరినట్లు పెరిస్టా [వాతవలన తెలియమ'శన్నది తారీఖె కుతుబ్‌షాహీ పుట 82 క 2 తారీఖె ఫెరిమ్టై పుట 68౨

గ బవమ౨ రాజ్యమున విదేశీయలైన టర్సీ ఇరానియన్లధికి సంఖ్యలో ౨వుంచుచుండిరి ౨రాన్‌ _ టర్కీ. బహమనీ రాజ్యములు స్నేహసంబంధములు కిల్లియండుఎ వలన ఆయా దేశీయులు దఇ్కాను ముస్లిం రాజ్యములం దున్నతపదవుల నధిష్టంచియడిరి రండవ మహమ్మద్నుషా ఫిరోజ్‌ షా బహమనీల కాలమున టర్కీ ఇరాన్‌ పండితులు బహమనీ సులానుం ఆదరాభిమానములు పొంది రాజ దర్చారిలందు స్థానము సంపాదించుకొం గొారవమత్యాదలు పొందిరి థాజా హఎజ్‌ ఫిరాజీని ఫిరోజ్‌షా తన రాజ్బ్యముం కాహ్వాఎంచెను బహమనీ సుల్తానులు ఇరాను చ్మకివర్తితో స్నాహిత సంబంధములు -లిగియండుఎ వలన ఇరాను (ప్రజలకు ద్క్కాన్‌ పరిబ్ధతులు తెలిసి యుండెను బీదరు ప్యణమున వేల సంఖ్యలో విదేశీయులు "వణుంచుచుండిరి తెమురు దండయ్యాతలు పాలకుల నిర్విర్యత పరస్పర కలహములు రాజజియ ఆనిశ్చిత స్థితి ఢిల్లీలోని పరాన్‌ (పభుత్వ పతనమునకు కారణ భూతములయ్యెను ఆరట్‌ ఇరాన్‌ దేశీయులు ఢిల్లీ సుల్తానులకెన్ని విలువైన కొనుక లొబంగినను వారి కాదరాభిమానములు అభింపలేదు సుల్తాన్‌ కులీకి ఢిల్లీ వాతావఠణ మనుకూలింపకి కొన్ని నాక్ట వేచిచూచి అచట లాభములేద9 భావించి బహమనీ రాజ్ఞమును చేరెను 1 బహమనీ సుల్తాన్‌ మహమూద్‌షా సులాన్‌కులీ౨ ఆతని ఎనతం,డి ఎర్‌ కులీఎఆవ్వోధించి గౌరవించెను సుల్తాన్‌ కులీ మహమ్మద్‌షా!! కాలమున దక్కనుకు వచ్చి తుర్కు, గులాముగా చేరెనని. ెరిష్టా తెలిపెను 2 కాం రెండవ మహమ్మద్‌షా మరణానంతరము మహము ద్‌షా బహమి రాజ్యపీర మలంంరించెను సుల్తాన్‌కుం (క “ 486లో" బహమ్మ* రాజృమునకు వచ్చునాటికి మహము ద్‌షా రాజ్యపాలన మొనర్చుచుండెను ఖరాయాంఫ్‌ రెండవ సికందర్‌ జహాన్‌ షాం వంశమున జన్మెంచిన సుల్తాన్‌కులి తుర్కు గులాముగా చేరెనని భావించు. వాస్యాస్పదము సుల్తాన్‌కులీ అల్దాకులీలు ఖరాకుఏల్‌ రాజవంశీయలం తెలికొం మహమూద్‌షా వీరిగి గౌరవించెను వారొసంగిన కానుకలను బ్వకిరించి వారికి తన దర్హారులో స్థానమొసంగి సంల సదుపాయము లేర్నర చెను హందాన్‌రాజు మరణవ్నార్త తెలిసికొని తమ జాగీరులను. తిరిగి పొందవచ్చునను భావముతో అర్లాకుల్‌ టర్కిస్టాన్‌ తిరిగివెళ్ళటకు తమ కనుమతి నొసంగుముని మవాము దొషా బహమనీ నర్థించెను. కాని సమర్థులైన రాజవంశీయలు తన ఆ ఫ్థానమందుండుఎ రాజ్యమునకు కేమంక రమని భావించి అల్లాకులీ అభ్యర్థనను మహము ద్‌ష్తా తిరస్కరించెను కాన్సి అల్హాకులీ మా ఆబ్రపాస్తులు టర్కిస్టాన్‌లో నున్నవి వాటిని వదలివేయట మంచిదికాదు కావున మాకు టర్కిస్టాన్‌ వె్ళట కనుజ్ఞ నొసంగు మని పలుమారు లభ్యర్థించెను 1 తజికిరె ఫాన్సి పుట 1 తి తారీఖె ఫెరిష్ట పుం 186

కేర్‌ మహము ద్‌షా అల్హాకులీ తుర్కిస్టావ్‌ వెళ్ళం కినుమకించి సుల్తాన్‌ కులీని ద ఇ_న్‌తోనే నివఎంచుమని ఇండితముగా అవే ంచెమ. సుల్తాన్‌కులీ ద ఇన్‌లో ఏవఎంపదలచి ఎనతళ్ళిడికి తయభిమత మెలింగించెను ఆన్హాకులీ తానొ ,డినే ఇరాక్‌ వెళ్ళుచున్నానని మహమూద్ధాకు తెనిపెను ఆతము సంతోవంచి సుల్తానోకులితో మాకు * 'స్నేహసాంగత్యములు సంతోషదాయ ములు ఇరాన్‌ వెస ఆలోచనకు స్వచెబ్ప దం్కాన్‌లో శాశ్వుతముగ నివఎంపునుని పలికి తన ఆస్థానమందున్నత పదవి కొసంగెను సుల్తాన్‌కులీ బహమనీ రాజ మునందున్నతపదవి నధిషించుట కొం వేఎసందచ్చోము కొరణమని కారీఖే -కుతుక్షాహీ ఆన్యుగంథము వలన తెలియచున్నడి సుల్తాన్‌ మహమూక్షా సపరివారముగ వేఎకు వెళ్ళెను సుల్తాన్‌కులీ వేఎ పద్ధతి రాజుకు ఇచ్చెను అతత సంతబంచి 50 ఆరబ్‌దేశపు ఆశ్యూముల నొసంగుచు ఖిల్లత్‌ దయచేఎ వాటి నిక్వహణమునకు కొడంగల్‌ దాని పరిసర (ప్రాంతములను జాగీరుగా నొసంగి ఇవాన్‌ఖాక్‌ బిరుదము ఇచ్చి సత్మ-రించెను కె సుల్తాన్‌కులీ వీళుతు గణితళాస్త్ర) పారంగతుడు [_వాయసకామ మహముద్దా బహమనీ ఇతనిని రాజ్మత్రొసాద గణాంకాధికారిగా నియమింప ఆత డతి సమర్థవంతముా నాపదవిన్ననశ్వహించి (పళంసలు పొందెను మహమూద్‌షా కాలమున తెలతగొణము దోఎడీదారుఎకు దొంగంకు ఎఎయమై యుండెను ప్రజా జీవనమున _పళాంతత కరువయ్యెసా రే, తులనుండి [వభుక్వమునకు పన్నులు వఘాలు కాకుండెను తెలంగాణ వరిబ్ధతుల నదుపుచేయకు మశాడువేల సైన్యమును మహమూద్‌షా పంపదలచెను ఆ విషయమెరింగి సుల్తాన్‌కులీ "నెలకొథ్చి [పళుత క్రమునకు రావలణన పన్నుళు నసూలు చేయుదునని రాజబంధువుల ద్వారా మహమూద్‌షాకు తెలియసర చెను శ్రీ సుల్తాన్‌కులీకి తెలంగాణ పరిజ్ఞతులను చక్కదిద్దుఎకు మహమూద్‌షా అనుమతి నొసంగెను అతడు తన “అనుచరుంతో తెలంగాణము చేరి పరిద్ధతుల నవగతము తేబకొని జమీందారులను కూడ గట్టుకొని వారిద్వారా డొంగోలను దోఎడిదారలను ఆదుపులోని దెచ్చుకొని శాంతి గ్టద్రతఎను నెలకొల్చెను కుుదారులు అవిధేయలై న జమీందారులు [ప్రభుత్వమునకు చెల్లించవలంన పన్నుఇ* నొసంగిరి సున్తానుకుీీ తన రాజనీతిని సామర్థ్యమును ఉపయోగించి తెలంగాణ (ప్రాంతమునందున్న (పజల ఆదరాభిమ నములు చూరగొనెను కొడంగల్‌ ప్రాంత జాగీరులను ఖఇవాన్‌కాన్‌ వీరుదమును పొతిది సులాన్‌ మహమూద్‌ _పేమకు ప్మాతుడయ్యెను కొతంగల్‌ [పాంతమందెన్నియో సంవత్సర ములుండి స్తూ శకలీ ఆచం నా కోటను నిర్మించెను నులులలవలనలవునంువునతతతపతవనవానంనయననస్తుటునననానోనితాం. నునన ంరాడంనాంనానాలాలాన చతయడానాలలను ననన వానాలావనానాత. “1 తారీఫె కుతుబ్‌షాహీ పుట 8%

16

కోఎ. నివాస గృహములు కొడంగల్‌ [పొంతమున నేడు ధీలరూఎమున నిఎంచుచున్నవి హసనాబాడ్‌ (గామ్స నిర్మాణము గావించి బారా ఆమాములు పేర ఒకిల గరుథానా ట్టించెను దాని "ర్వవాణకు కొర్ని (గామముల న్యగ్రహారములుగ నొసంగేను (కీళ 514లో హసనాబొదులో నా శాసనము వెయించెను సుల్తాన్‌ గల కొడంగల్‌ [ప్రాంతమందున్న జాగీరుల పాలనా వ వవోరముల నతి (శద్ధతో నిర్వహించుచు ఆవార సమయము లందు మహము ద్‌షా ఐహమ*ీ నహాయ సహకారము లందించుచు బహామనీ రాజ వున (ఎముఖ వ క్రిగా సుల్తానుకు సర్మిపాతు౨గా కీ ర్హివహించెను

న్‌

నాజీ

తిన [పకరణము ఇడ సుల్తాన్‌ కులీ కుతుబుల్కుల్కు- (1క శ 1515-1548)

బహమని సుల్తాను మహమూద్‌షా సుల్తాన్‌కులి స్వామి భ_క్రికి (పతాపాతిశయమునకు రాజనీతిజ్లతకు పరిపాలనాదక్షతకు సంతణంచి ఖవాన్‌ఖాన్‌ విరుదమును (పసాదించి కొడండల్‌ [పాంతమనదున్న 'జౌగీరుల నను [గ్రహించెను సుల్తాన్‌కులీ తన జాగీరు (పౌంతముల పాలనావ్యవహారముల నతి సమర్హవంతముగ నిరణహించుచు.

మా మవామూద్‌షా కండగా నిలిచి ఆన్ని విధముల సహకరించుచుండెను పఏీదరు విప్లవము _

(క్రీలే. 487లో బీదరు పట్టణము సంఘ కిలహముల కాలవాలమయ్యెను. విదేశీయలు స్థానికులను: చులకన భావముతో జూచుఎ బవాసీ సుల్లాన్‌ ముఖ్యమైన పదవులను విదేశీయులకిచ్చుట స్రానికుల వైతిగతులను- పట్టించుకొనకుండుట అఆలజడులకు ముఖృ కారణములు

బహమనీ రాజ్యమందేర్చడిన అఎశ్చితబ్ధతి సుల్తాన్‌ కులీ అభివృద్ధికి దోవాదమనడి రెండవమహమ్మద్‌షా కాయము నుండి తుర్కు. ఇరాసీల (ప్రభావము వృద్ధిచెందెను విదేశీ పంఎతులాదరింపడినాకు కళలు పోషింపబడినవి మహమూద్‌ కాలమున సాంస్కృృతికి రాజకీయ రంగములందు తుర్చ్కుూ ఇరాసీయుల (ప్రాబల్య మినుమడించినది ఉన షత పదవుల నధివ్టంచిన [వముఖులలో ఖల్తీప్‌హనన్‌ బసరి మహఘు ద్‌గవాన్‌ హసనరలి సబ్బువారి చెప్పదగినవారు. వేలాది (వజలు తుర్కిస్థాన్‌ ఇరాన్‌ దేశముల నుండి వచ్చి బహమనీ రాజ మున బ్ధరపడినారు (_పభుత్పోద్యోగములందు నియమితులై నారు కొందరు బహమఏ 'సేనలోచేరి ఉన్నత పదవుల నధిష్టంచినారు కొందరు వ్యాపారములు చేయచు ధనికులై స్టాని (పజలను హీనముగా చూచు చుండుట వలన దక్కన్‌ (సజల (ప్రాబల్య మడుగంటినది రొజాస్థానమున స్థానికుల మాటకు విలువలేకుండ పోయినది మహము ద్‌షా విదేశీ దర్చారీయల బేతిలో9 కీలుబొమ్మవలె నుండుటను సహింపని స్థానికి దక్కన్‌ ముస్ట్రింలు (వజలు తిరుగుబాటొనర్చిరి

స్వదేశీయలు హాల్లీలు విదేశీయలయెడ వ్రైరఖావము కిలిగి యుండిరి అప్పటి నుండియే ముల్కీ- గైర్‌ ముల్కీ. విషబీజములు నాటుకొనినవి (పాండీయ భేదముల వలన బహమనీ రాజ ము. విచ్చిన్నమగుట కివకొశము.

ఠి

కలిగినది మబామి ద్‌ గవాన్‌ ఖలీవ్‌హసన్‌ఐసరి సాని స్టాంకేతరుల తగవులందు [పధాన పాత్ర చహించినారు

(ప్రజలు ఆయుధములు ధరించి దౌర్జన్య చర్యలకు పొల్చడుటయెగా_ బీదరు దుర్గమును ముట్టడించిరి ఈ దండయ్యాత హరాత్తుగా జరిగినది కోటలోని వారు (పజల తిరుగుబాటు కాళ్చూర్యు చకితుల్లై ఏమియు చేయలేన్సి జ్ఞాతి యందుండిరి విష్టవకారులు కోట ద్వారములు మూణవేణ లోవలనున్న వారి వెలుపలి సహాయ మందకుండ జేఎరి కోటలో స్తైరవిహారమొనర్చుచు కనపడిన వారిని సంహరించుచు ముందుకు సాగిరి కోటలో నున్న తుర్కు. ఇరాన్‌. సైనికులు. నాయకులు సర్దారులు సుల్తాన్‌కులీ నాయకిత్వమున విష్ణవవీరుల నెదుర్కొన్సిర్రి హసన్‌అలీసబ్దువారి సయ్యదుమీరా మువయ్‌ది సుల్లానొకులి వారి ఆశుచరులు సుల్తాన్‌ మహవం ద్‌షాన్స రక్షించుటలో (_పాణములకు తెగించి విప్లవకారులతో పోరాటము నాగించిరి

రాజసైన్యము కోటద్వారములువగులగొట్టి లోనికి వచ్చి విషప్రవకారుల దురాగతములను ఆపెన్స ఫితూరీదాడ అనేకులు బహమి% సెనికులతో జరిగిన యుద్ధమున మరణించిరి తక్కిన వారు బంధింపబడ్షిగ్ర థితూరి ఆణచబడినది తన (ప్రాణములను రక్షించిన సుర్తానకులీని మహము ద్‌షా సత్కరించెను

సుల్తాన్‌ మహము ద్‌ష్టా స్వదేశీ విష్ణవకారులను రినముగ క్షించెను ద ,_న్‌ హబ్లీల గృహముల పై ఖవామల _సెనికులు దాడులు నిర్వహించిరి వారి ఆపొస్తులు ధనధాన్యములు (పభుత్వ ఎరమైనని తుర్కు ఇరాన్‌ సెనికులునాా ద గ్రాన్‌... ఫికూరీదారుంను నిర్దాషీణ ముగ సంహరించిరి స్థానికులు తిరిగి తల యెత్తకుండ ఆణచబడినారు

(క్రీశ 4 8లో గోవా (ప్రాంతము నందున్న బహమని సుబేదారు మహము ద్‌షాకు వ్యతిరే ముగా అలజడి. సృష్టించెను. బహమనరాజ పృృమ్మప్రాంత రాజటతింధిగా నున్న బహదూర్‌ గేలొని గుజరాత్ర సుల్తాన్‌ సమ్ముదపుటోడలను దోచుకా విపరీత నషము లిగించెను ఆతడు బహమనీ సుల్తానుకు వ్యతిరె ముగ

మహమూడ్‌ష్టా స్వయముగా పెన్యమునకు నాయ త్వము వగాంచి బహదూర్‌ గేలానీపై దండ్నెళ్తెిను అతని సహాయముగా ఛాఎంబరీదు ఫతేవుల్లా ఇమాదుల్కుల్కు య్తుఫ్‌ ఆదిల్థాన్‌ మలిక్‌ అహమ్మద్‌ బిహారి

ల బ్‌,

సుల్తాన్‌కులీలు బయలుదే ర బహదూర్‌ గేలాని హక్కు భు ములో నున్న జాంఖండి దృర్గము ముబ్బడింపణడినది తలంగాణ సుబేదారగు కుత్చుల్ముల్కు దాన్‌ మైన ముతో కో-ను ముస్పడించెను అతనికి సహాయముగా ఐహమశ * నానులున్నను బహదూర్‌గేలాప సెని+లు కుత్చులుల్కు. ద గని యద్ధరంగమున సంహారించిరి

మహమూద్‌షా స్వయముగా సైన్యమును ముందుకు నడిఎ కోటను ముట్టిడించెను ఈ ముట్టడిలో వాడా ఒవోన్‌ ఫఖరుల్ముల్కు ఇవాస్‌ఖాక్‌ బిరుదాంచితుడగు సుల్తాన్‌కులీ శత్స సెంికుల తోభీ రమ్షగ పోరాడి దుర్గమును

8

స్వాధీనమొనరడ్పుకొనిరి బహదూర్‌గేలాఏ ఓడిపోయెను ఈ యుద్ధమున అపరిమిత బలపర్మా కి మములను. (వదర్శించి విజయమునకు తోడ్పడిన సుల్తాన్‌కులీకి బహమని సుల్తాన్‌ మహమూద్‌షా కుతుబుల్ముల్ను. వితచ మొసంగి తెలంగాణ సుబేదారుగా నియమించెను వరంగల్‌ గోలకొండ (పాంతవలోకొడ్రంగౌత్‌ జూగేరు- (పాంతములు సుల్తాన్‌కులీ సుబేదారి పరిధిలో నుండెను

ఐబహదూర్‌గేలానీ నోడించి నందుఎకుష్రుజరాతు సులాను మహము ద్‌షా -నభినతవించి అనేకాకానుక తొసంగెను ఈ _ యుద్ధకాఎమందు సుల్తాన్‌కులీ సైన్యము-ఎన్సు నడిఎ/ మిరీ ఎభిల్నాపె దండెత్తెను చుర్గాధీశ్వురుడుం- మరారా నాయకుడు పూటానాయక నామధారి సుల్తాన్‌కులీ కోఎను వశ ఎరచుకొని ధనథాన్టములు స్వాధీని పరచుకొని మహమూద్‌షా కప్పగించెను మహము ద్‌షా సంతణంచి సుల్తాన్‌ కులీ యెడ సద్భావము కలిగి ఆతన అభ్యున్నతికి తోడ్పడెను

మహము దుషా రాజ్యమున దక్కఏ ముబ్బంలు హాబ్లీలు తమకు ఆదరాభిమానములు 'లభోీవకుండుట వలని _పభుత్వమునకు సహకరించుట మానివేబరి తుర్కు. ఇరానియన్హ _పభావమునకు ప్ల రిగా లొంగిపోయిన మహము దుషా స్టాని= ముజ్రంలను హీనముగా చూచుటవలన వారు బహమని _పభుత్వమును వవగించుకొనుచుండిరి. ఖాఎంబరీదు మహము దుషాను తన చెప్పుచేతలలో నుంచుకొని రాజ్యపాఎనమంతయు తన స్వాదీన మొనరు | కొనెను బరీదు ఆజ్ఞలేనిదే మంచిిరైన (తాగలే? జ్రతియందు మహము దుషా యుండెను

కొఎంబరీదు తరువాత ఆతని కుమారుడు అమీర్‌ఐరీదు బహమనీ రాజ్యపాఎనా వ వహారములను తిన యధీనము గావించుకొని కొంత కాలము ఎదప మహము దుషాను తొలగించి తానే ఎంవోసచ మధిష్టించెను తక్కిన సుబేదారు లీపరిబ్బతిం. గమనించి స్వాతంత్యమును _పకిటించుకానరి

బహమన కేం్యద (పభుత్వాధీనము నుండి సూభాలు విడిపోయినవి సుబేదారులు స్వతం్యత రాజ్యములను. స్టాఎంచిరి [క్రీశ 4898లో అహమద్నగర్‌ వీజపూరు వీరారు రాజ్యపాలకులు బహమనఏి సుల్తాను మహమూదుషా పేరును తొలగించి తామే స్వతం్యతి రాజులమ) (ఎంటించి తమ పేర ఐదు కాంయమంందు నౌబౌతులను (మోగించుం కాజ్ఞలొసంగిరి నొతెములు మ్యుదించుఎ కాసనములు వేయించుఎ నౌబౌతులు [మోగించుఎ అనునవి చామంతుడైన రాజు స్వావం్యత్మ _ఎఐఎన మొనర్చినట్లు తెలుపు సూచనలు నులాన్‌కులీ తెలంగాణ సుబేదారుగా నుండి స్వాతం్యత్యము (పంటింప గలిగియుండెను కా (అభుభ క్తి పరాయణుడిగుట వలన అందరు సుబేదారుఎవలె కా= సుల్తాను మహము దుషాకు విధేయుడై యుండెను

అహమద్‌నగర్‌ నిజాంషా యూంఫ్‌ ఆదిల్షాలు స్వతిం్యతులగునాటికి నుల్తాన్‌కులీ తెలంగాణ (పాంత సుబేదారుగా నియమింపఒడలెదు బహదూర్‌గేలాపఏ మరణానంతరము (క్రీ 4986లో నితడు తెలంగాణ (పాంత రాజ్మపతినిధి పదవిని బ్పఐదించి తన బలమును పెంపొంది ంచుకొని సుల్తాన్‌ మహమూదట్‌షా పెండగా నిలిచి

న్‌ా యండెను అహమ్మద్నగర్‌ వీజవూటే "స్వల నులు సుల్తాన్‌కులీని స్వంతం[తించుమని (పోత్సహించినను ఆతడు బహమనీ శ్లుల్తానుకు న్యతిరేకమ్తుగా (పన క్థింపలేదు, మవమూదుషా వీజపూడపై దండెత్రునపుడు సుల్తాన్‌కులీని సహాయమునకు రమ్మనెను వీజపూర్ర సుల్తాను షేయా మతానుయామి సుల్తాన్‌కులీ షియా మళస్థుడు మళాభిమానమును పాటించక మహమూద్‌షాపై గల రాజభృక్తిని పురస్కించుకొని సులాన్‌కులీ వీజపూరుకు వ తిరే ముగా దండయా[తలో పాల్లొనెను అమీర్‌ బరీదు వంటి స్వార్ధపడుల చర్యల వలన సుల్తాన్‌ మహమూదుషా నిత్యావసరములను ఇబ్బంది పడు సమయమున (పతినెల 5 వేల వొన్నుల (దవ్యము రహస్యముగా సుల్తాన్‌కులీ గోలకొండ నుండి పంపు చుండెను ఐహమనీ సుబేదారులు స్వతంత రాజ్యముల నేర, ఏరచుఎ వలన కేంద [(పభుత్వము ఐలహీనమయ్యెన్స సుల్తాన్‌ మహమూద్‌షా [కీళ క 8లో మరణించెను ఆ సంవత్సరమే సుల్తాన్‌కులీ గోలకొండ రాజ్య స్వాతం(త్య మును [పకట్టించెను “స్తల్తాన్‌ మహమూదేష్టా (తి యన్న కాలమన సుబేదారులందరి వలె సుల్తాన్‌ కులీ స్వతంగతుడగుట కనకొాళముండెను కాని తతడు “నా చుట్టు [ప ్కలనున్న అమీరులు సుల్తాన్‌ మహము ద్‌షా రాజ్యభాగముల ఛాా మించినారని నాకు తెలియను ఇది కేవలము ఏశ్వాసఘాతు త్వము నా కివ్వబడిన జాగీరులుగాకి చుట్టు ఓప గ-లనున్న రాజ భాగముల న్యా మించు ఎలో సహాయ సహకార ముంందింతుమని వారు నాకు సలహాలనిచ్చిర్రి రాజ్య. విస్తీర్ణకాంకయే. జీవితధ్యేయమైన సులాన్‌ మహమూద్‌షా రాజ్యభాగములు కొక ఇతర రాజనుల భూభాగముల నా_ మించుట ఉచితమ్షని తోచుచున్నదని (ఎ టింబెను * మద్‌ సఫా కాసనక్షు (జామె మందు) సులాన్‌కులీ రాజళని చాటుచున్నది ఈ మణదు మహము డ్షా ఐడినచి గోలకొండ కుళుద్దాహీల రె డవ కాసనమిది బినాయె హజ్లావర్లొ మబదుల్దామె ఫిజుమానుల్‌ సుల్తానుల్‌ ఆజముల్‌ మకవకుల్‌ అలరి అల్దావుల్‌ బహమ*ి సుల్తాన్‌ కులీ క... ఆ క్రాంగల్‌ జాగీరుదారుగా ియమింపబడియండెను. (కి శ 96లో తెలంగాణ సుబేదారి పదవి చేపట్టి కొడంగల్‌ (వాంతముననివబంచి పొంఎనా వ వహారములు చూచుచు వనన నానన న ననన నన ననన కారీఖె ఫెరిష్టై స్తత్ర? 2. రాల వరపు లళగు శి. తారీకె ఖత్తిద్యాచ్యవ్‌ శీ తారీఖె కుశుద్‌షాప్టా పట 79

లి కి శ 5 8లో మ్పైతం్యత్యము [(పంటించి విజయయా తలు సాగించి తెలంగాణ పాంతములను జయించి గోలకొంత దుర్గమును బాగుచేయించి తన రాజధానిగా చేఎకొనెను గోలకొండ దుర్గము పురాతనమైనది దీనిని మానుగల్‌ కోట యనెడివారు = ఇది మట్టికోట ఓరుగల్లు శాజ్క పరిధిలోనిది కాకతిరాజ్య పతనానంతరము ముబ్బంపాలకులకు ప్యతిరేకముగా జరిగిన పోరాటములో ముసు నూరి కాపయ నాయకు డోరుగల్టు జయించి సద్యాం్యధ భూభాగములను తన యేలుఐడిలో౨కి దెచ్చుకొాను [సయత్న ములు సాగించెను రెడ్డిరాజులు కొండవీడును పద్మనాయకులు రాచకొండను రాజధానులుగా చేకొని స్వతం[త్రబ్రాజ్యముబను -స్టాఎంచిరి కాపయనాయకుడు బహీమ* సులానుతో ఇరువురి రాజ్యముల సరిహద్దుగా గోలకొండ నుండునట్లు జప్పందము కుదుర్చుకొనెను రేచఖ పద్మనాయకులతోను ఐహీమ% సుల్తానుతోను సంభవించిన యుద్ధముల వలో ముసునూరి కొపయ రాజ్యమంతరించెను సుల్తాన్‌కులీ గోలకొండదుర్గమును పటిష్ట మొనక్చెను నగర నిర్మాణము గావింబను టబేదరు పీజపూర్‌ అహమ_ద్నగరు విజయనగరా దీశుల రాజ్యములకు దీటైన రాజ్యముగా గోలకొండ రాజ్యమును తీర్చిదిద్ధిను -పట్టణమునకు మహమ్మద్నుగరమను పేరెడి కోఎవెలుపలి _పాకొర నిర్యాణము గావించెను [ప్రాకారాంతర్ల్గత్‌ పెట్టడ ములు రాజ ప్రాసాదములు జామేమణదు స్నానవాటికలు ముసాఫిర్‌ఖానాలు నిర్మించి సకలసదుపాయము అేర్పరచెను పపస్తణ జనాభా పెరుగుటవలన నగరాభివృద్ధికి (పజాలాకిర కరముల కినేేంచర వ్‌ గైకొనవలణ వచ్చినది. వేల సంఖ్యలో (పజలు విదేశీయలు సామంత మాండలికి మం్యతి దఠఆడనాయకులు చివబంచుచుండుఎ వలన గోలకొండ పట్టణము దినదినాభివృద్ధి చెంది సకిల సౌకర్యములతో విరాజిల్లెను & నుల్తాన్‌కులి కుతుబుల్క్యుల్కుు విజయములు = స్సుల్హాన్‌క్షులీ తెలంగాణ (పాంతమునకు సుబేదారుగా నుండి స్వతంతించి విశాల సా్యమాజ్య నిర్మాణమునకు ఇతర భూభాగముఎను జయింపబూనెను గోలకొండ నులగి ఓరుగల్దు పర్యంత వ్యాప్తమైన రాజ్య మీతఠతని యధీనమందుండెను గొప్పసెన్మమును సమకూర్చుకొని తూర్పుతీర్య పాంతమందున్న రాజమహేం[దవర దుర్గముపై దండెత్తెను అచటి దున్గాధృమడు వేంకటనాయకుడు సుల్తాన్‌ కులీ నెదిరించి యాద్ధమొనర్న్చి ఆపజయము గాంచెను ఆటుఎమ్మట సుల్తాన్‌ కులీ గోలకొంతకు తిరిగి వచ్చుచు మార్గమధ్యమునందున్న దేవరకొండ కోటను జయించి స్వాధినఎరచుకొనెను విజయనగరాధీశుడగు (శీక్సష్టదేవరాయులు పూర్వూదిగ్విజయ యాత సందర్భమున తెలంగాజణజమందున్న నేక్‌నాంభాన్‌ సమాధిపై తాపబడిన కాసన వలకిమున గొణ్హోక్టతోపోరతము మోంగోక్షత్తల్హ మంగళార ముగ "పేర్కొనబడినది కం కడప 2 ముటేం ఇంకే మి 628 రగ సగ... న్ష్వ 2 తారీఖె కుతుద్‌షాహీ పుట 55 (సై * లం నాం. వూ ఎ

విం అనంతగిరి ఉర్హుగొండ ఉంగకుగొండ అరవపల్సి చిటాల _ నల్లగొండ ఎరికొండవంటి [ప్రఖ్యాత దుర్గములను జయించెను [8 ఫఫ్ట్‌దేవరాయలు మరలిపోయిన ఎమ్మట సుల్తాన్‌ కులీ విజ్బంభంచి తెలంగాణ దుర్గములను తన యధీనములోని దెచ్చుకొనెను విజయశగర సైనికుల విబ్బంభణము నరి ట్టు-కు నేడి మహబూబునగరము జిల్లాలోని పానగల్లు కొను స్త్తూన్‌ కులీ జయింపవలణ వచ్చెను విజయనగరాధీసలు అప్పొనది ఉత్తర భూభాగములను వళవరచుకొనుఎ నేక మారులు _(పయత్నించిరి చివరకు పానుగల్టు దుర్గము నాకిమించిరి ఈ దుర్గమును నాధించుంలో సులోన్‌ కులీ తీీవమైన ఫోరాటము సలుపవలణ వచ్చెను శీ ఏష్టదేవరాయలు [కి శ 1580లో మరణింప అర సోదరుడు అచు తదేవరాయలు ఎజయనగర ఎంహానన మధివిం.న విజయనగర రాజమం ద త --హములు బయలువెరినవి శ్రి లవ్హ్‌డేచరాయల అబ్బుడు గామరాయలు అచ్యుతదేవరాయలకు వ్యతిరే ముగా నొ వర్గము నేర్పరచెను తచ్యుత దేవరాయలు వీజపూరు సుల్తాను ఆఏనమందున్న రాయచూరుదుర్గమ-ను _ 58లో ము్ఫడించి జయించెను తరువాత దక్షిణ దిగ్విజయ య్యాలకు బయలుదేరెను ఆ సమయవ న సుల్లా "కులీ సైన్యమును సమకార్చుకొని వియనగర రాజ్యమందున్న కొ డపలి కొండవీడు దురములను ఎ గించి వళపరచుకొనెను అచు త దేనరాయలి ఎ*4యము నెటింగి అయ పరుసయ రాయభాస్కరుడు మర్చనాయని చినబొమ్మ నాయడు తిమ్మనాయుడు మొదలగు ద డనాయకులతోను మైన్యముతోను బయలుదేరి సుల్తాన్‌కులీ నెదిరించి యుద్ధమందాతని నోడించి దరములను స్వాధీనమొనరు ఎకొనెను సుల్తాన్‌కులీ ఘనపూర్‌ దుర్గమును ముట్టడించి వళపరచుకొంి అచ కౌ త సైన్యమునుంచి కోయలకొండ దుర్గమును సాధించి గోలకొండ చేశను ఖమ్మం [పా త షొలక్షడు షితాబ్‌ఖాన్‌ అను బలౌసపతి గోలకొండ రాజ్యభాగముల_పె ఎడి అఎజడి సృష్టించెను సుల్తాన్‌ కుల న్వయమగా వైన్యమలను నడిఎ ఖమ్మం దురమును ముట్టుడించెను ఖమ్మం దుర్గమునే స్తంభగిరి దురమా య దృక్ర అది బలిషమెనది దురాధితి అపారమెని సంపదంలవాడ ముక్థారామ్‌ రామచం(దుడు హరిశ్చోండడు అను ఉ “త్తరాంవ [ప్రాంత వాఎకులు సైన మతో _స్తంభగిరి దుర్గాధ క్షుంకి నవియపడు- కేతెంచిరి వీ సైన్మమున ము డులక్షల కాల్పలము ముప్పదివేల ఆ దళ మృండెను సుల్తాన్‌కులీ థైర్యసావానములను [(పదర్శి చి విరోధి సైన్యము నెదుర్కొని విజయము సాధించి ఖమ్మం దుర్గమును వళపరచు కొరి ఉత్తరా ధపాంకులను వెన్నాడుచు గోదావరీతీర్యపా తములను ఉత్తరాంధమును జయించి విశాల భూభాగమును గోలకొండ రాజ్యమన చేర్చెను ఈ ద డ య్యాతలందు సుల్తాన్‌కులీ ఆపారధనరానసులు స్వర్హా భరణములు విలువైన వస్తుస్త్రచ్త్యయమ్మ స్రంపాదించెను ఉత్తరాంగధ తెలంగాణ (పాంతములందున్న పాలకులతో సంధి గావించకాని యంగ మేస్‌ంతులగొ ఎకరించెను

0! చిట్కాల నల్లగొండ దుర్గములు హరిశ్చయ్యదరాజు స్వాధీనమందుండెను నల్హగొండ దుర్గము వఏలువబంపో సన మనబడినది కందూరి చోడులు పొనుగల్లు రాజధానిగా పాలించుచు నల్టగొండ దుర్గమును పట్టిష్టమొనర్చి -శతృదుర్చేద్యముగనొనర్చిరి సుల్తాన్‌కులీ తన సర్వుశి క్రులను వినియోగించి ఇట్రాల నెబ్లగొండ దుర్గములమ జయించెను విజయనగరావీశులు సుల్తాన్‌కులీ రాజ్యభాగ ములు నాాకమిఐచియుఐడిరి గోఎకొండ రాజ్య నిర్మాణమున సుల్తాన్‌కులీ విజయనగర రాజులతోఅనేక3 యుద్ధములొనర్చెను కొండపిడు కొలడపల్లి దుర్గ్షములు కొంతకాలము విజయనగరాధీశుల వళమందుండెను గోలకొండ సూను లీదుర్లముఎను తమ రాజ్యమందు విలీన మొనర్చు కొనిరి నుల్తాన్‌కులీ 22 సంత్ప్సరములు [కి శ 496. 5 8 వరకు తెంంగాం నసుబేదారుగ వం చేసేను [కి శ 5 8లో పార్వతం[త్యము [వకిటించి 25 సంవత్సరములు పాలించెను సుబేదారుగానున్న కాఎమందే తెంంగాణ ఎరిజ్ధతుఎ నవగాహన మొనర్చుకాం ఏళాల సామాజ్బనిర్మాణమున ఎనేం ఉఆముద్ధములొనర్ని జీవితకాలమున "70 దుర్గములను సాధించెను ఈ 25 సంవత్సరముల సుదీస్పికాలమున కాఫిరుం దుర్గముఎను ముచ్చడించుఎ జరిగినది భగవదను ఉగహము వఎన వకంగళల్‌ సరిహద్దు నుండి మచిలీపప్పజణమువరకు గోఎకెండనుడి రాజమ హేందవరము వరకు వా ఎంచియున్న భూథాగముఎను దుర్గములను జయించి సుఫ్టర రాజ్యమును ఫ్రాఎంచినాను నుుపంద్ధమైన దేవర కొండ పానగల్లు ఖమ్మం నల్లగొండ వంటి దుర్గములు స్వాధీనమైవవి ఆని సుల్తాన్‌కులీ స్వయముగా తెలిునాడు తెలంగా*అమునం దన్సే దుర్గములుండెను ఆ దుగ్గాధృక్షు లొంశొరులతో క లపహిఐంచుచుంఎరి సులాన్‌ కులీ ఈదున్లాధ కుం నోడించి తెలుగు (జం నమ్మ గతకు ఎఫ్బష్‌చేం బృహ్మదాజ్య ఇర్మాణము గావంచెను సుల్తాన్‌కులీ కొడంగల్‌ సమీపమందున ఎ హా్య్నావాదులో జాగిర్దారుగానున్న కాఎమున శాసనము వేయించెను ఇది కుతుబ్హా వంశీయల తొలి శాసనము సుల్తాన్‌కులి (౨౪ 5 8లో జామే మణదు శాసనము వేయించెను ఈకని కాలమున ఎల్లందల గోఎకొ డ ఘన్‌పూర్‌ కొండపల్లి దుర్గ్షములందు కాన నములు వేయింపబడినవి జామే మందు శాసనము మహము ద్‌షా పేర వెంబనట్టివి శం సంవత్సరము ళ4క (కిశ 528లో ఘనపురం శాసనమును యారలి కుమారుడు మాలుక్‌ తన ప్కుత ప్మౌతాదములకు ను ృతమగునప్దు (కొత్త చావిని తవ్వించి వేయించెను "నాలా కాత 1 తారిఖె కుతుబ్‌షాహి వుఎ 50

రి

కొండపల్సి శాసనము శ సంవత్సరము 452 ఖర చై(త కద్ధ తదియ సోమరవాము నాటిది అనగా [క్రీశ 580లో సీయబడినది ఆప్పటి సుల్హాన్‌కులీ స్వతంత రాజ్యమును స్థాఎంచి ౬ సంవత్సరము కైనది ఐనను “సాహు నులుతాంి నిజపితుండై న మసనదవఏలి కుతుమనముల్కజడయిలు అని పేర్కొనబడి నాడు సుల్రాన్‌కులీ కుతుబుల్ముల్కు (పకోపాన కొండపల్లి మొదలగు దుర్గములను సాధించి దీనాంధకృపణు పంగులు మెదలయిన తిరిపెలకు దరివేసులకు కొండపల్లి దతిణాన 'పెయ్యాలగలుపకిను కిదరబాజాగడీ ల గర సాగించ్చి యిలంగర ధమ్మ౯ స్మతానకు రెండు (గామములు *న్చలూరు దరభాదులను దానమిచ్చుచు కాననము వేయించను శసం కలివి తి సంవత్సర వైశాఖ బహుళ అమావాస్య బుధవారమునాడు అనగా (కీశ

580 లో కొండపల్లిలో మరియొ శాసనము వేయించబడినది సుల్తాన్‌కులీ కుతుబ్‌షా ఆజ్ఞ నవధరించి

(పజల నుకూలముగా కొండపల్లి రానేదారు అత్తామియ్య నాయబు రానేదారు ఆదిరజూలా కొండబల్లి సల రణం గోపరాజు మహా పాతృడు ఆండ్రి శాంత సుంకాలు వసూలు చేయం మావివేయచున్నామని తెలుపుచు కాసనమును వేయించిర్షి శాసన రచియిత కొండపల్లి స్థలింరణము వీర కేదారమాని గోవింద్ద గోవింద్ద రాజు మహా పాతృని తన యుడు గోపరాజు చువా పాత్చడు

సుల్తాక్‌కులీ కుమారులు పరస్పరము అహించుచుండిరి ఆ పరిణ్ధతులను గమొంచి ఎలహించు తనయులనతడు 3ెరసాలయం దుంచెను గోలకొండ కోటలో బందీగా నున్న యారొ్‌కులీ తన అన్నయగు కుత్చు ద్ధీన్‌ను తర్మడి వారసూగా (సకటించునని భావించి తన ఆంతరంగికుడగు మీర్‌ మహము డ్‌వందానీని తంగడిని చ పుటకు ౨యోగించెను

సుల్తాన్‌కులీ మన్టీద్‌స ఫాలో నమాజు చేఎన ఎదప కూలీలకు మేస్త్రీలకు మందు నిర్మాణమున సూచన లిచ్చుచుండెను ఆ సమయమున మీర్‌ మహము ద్‌హందాని కరవాలము ధరించి వచ్చి సుల్తాన్‌ కులీ మస్తకమను ఖఇండించేను సులాన్‌కులీ. భౌతి కాయము గోలకొండ కుతుబ్లాహీ వంశీయల సమాధులున్న (ప్రాంతమున ఇననము చేయబడెను

గొప్ప శూరుడు రాజకీయటే త గణితకా స్త పారంగతుడు విజేత పరిపాలవాదక్షుడు గోలకొండ రాజ్య నిర్మాత (ప్రజలచే బడామాలిక్‌గా ఎలువఐడిన వాడగు సులాన్‌కులీ కుతుబుల్ముల్కు. హిజరి 950=( శ _ 1548 లో దివంగతుడయ్యెను

అల్లా

కీవ (ఫపకరణము రి జంషిన్‌ కుతుబ్‌షా (8 హే 1548-1550) సుమారు. 60 సంవత్సరములు దక్కినులో పరిపాలనావాధ్యేతలు నిర్వహించి. విశాల స్నామాజ్య నిర్మాణము గావ్‌ంచి తన 99వ యేట సుల్తాన్‌కులి అవాస్తవికి మరణమును పొందెను ఇతని కార్వురు తనయులు వారు ( ) హైదర్‌కులీ (2) కుతుబుద్దీన్‌ (8) యార్‌కులీ (జంషిద్‌కులి) (4) అబ్బుల్‌ కరీం (5) దౌలత్‌కులీ (6) ఇ(వాహింకులీ అనువారు | హైదర్‌కులీ గోలకొండ రాజ్య వారసునిగా (పకిటింపబడినవాడు సుల్తాన్‌కులీ జ్యేష్ట కుమారుడు కావున న్యాయముగా నితడే ఎంహాసన మధిష్టింపదగినవాడు కాని ఇతడు తండి కాలమందే అకాల మరణము పొందెను వి కుతుబుద్దీన్‌ రెండవ కుటూరుడు యువరాజపదవి నలంకరించినవాడు అసమర్థుడు వరిపాలనా దక్షత లేనివాడు వారసుడు 8 యార్‌కులీ సమర్థుడు పరిపాలనా విషయములు కృణ్ణముగా తెలింఎనవాడు కి లాగుడు. దుర్మార్లుడు కరిన వృాదయడు నిర్ణయుడు కుటిలుడు రాజ్యకాంక గలవాడు ఎంవాసనమా[కైమించుఎకు కుటపన్ని తంటడినే చంఎంచిన దురాత్ముడు ౬ా *4 _ అబ్బుల్‌కరీం రాజ్య వ్యవహారములు తెబలినవాడు చాకిచక్నెము కలవాడు కాని త్మీవ స్వఖావి గోల కొండ గఉంవిసన మధీష్షించుటళు ఆన్న విధముల పయత్న ములొనర్చినవాడు 5 దౌలతకులీ సమర్థుడు తెలివిగలవాడు కా౨ ఉ్మదేకి స్వభావి చాఎచక్విమున్నను సదిష్టనియోగపరచు కొను కక్కి లేని ఆవివేకి 6 ఇనాహీం కులీ సమ డు ఉన్నత భావములు కిల్లవాడు రాజకీయవ్యవవారదకుడు ఆలోచనా పరుడు దేవరకొండ దుర్గమును రాజ్మపతిధిగా నుండి ఆ [పొంత పాలనా వ్యవఫారములను ఇర్వుహీంచుచుం డెను. యార్‌కులీ దౌలత్‌కులి ఆబ్బుల్‌ కరీఐలు తండి జీవించియన్న కాలమందే రాజ్యమునకు వారసుడును

ఖతర్‌

యువరాజ పదవి నలంకరించినవాడు నగు కుతుబుద్దీన్‌ను సంహరించు యత్నములొనర్చి ఎంవిసనమా[క మింస దలచిరి

అబ్దుల్‌ కరీం తండికి వ్యతతేకమొగా తిరుగుదాట్లూలేవదీసెను బీజపూరు సుల్తానుతో _ సంపదింపులు

్న ఈ

గావించి గోలకొండ ముబ్దడికి (పసయళ్నించెను ఇతం౨ [పయత్నములు ఫలింపలేదు బీజవూరు సరిహద్దు [ప్రాంత ములందే ఈత డసువుల బాసెను

గోలకొండల్తో నున్న యార్‌కులీ దౌలత్‌కులీల్లు పరస్పరము -లహించుచు. నుల్లాన్‌కులీకి మానబ3 వ్యధను కలిగించిరి దౌలత్‌కులీ కొన్ని ఎచ్బిపనులు జేయట వలన (వజలీత౨ని ఎచ్చిరాకుమారుడని ఎలువ సాగిరి యార్‌కులీ గోలకొండ రాజ్యఎళ మాక మించుంకు కు[ట పన్నెను ఇరువురి తనయుల కలహములు క్కుటలు. రాజ్యకాంక్ష సుల్తాన్‌కులీకి భరింపరానివయ్యెను అతడు కుబూరులని దయమాపకి దౌలత్‌కులీన్ని భువనగిరి దుర్గములోను యార్‌కులీని గోలకొండ కోటయందును బఐంధించెను విడివిడీగా దూర [పాంతములందు బంధింపబడుటివనరిన వీరీ కలహములకు మనస్పర్థలకు తరపడీనది

యార్‌కులీకి గోలకొండ దురమున సనముస సదుపొయముణు సమకూర్చబడినవి ఆతడు చెరసాల

లె న! క

యం దననతరము ఆలోచినాంమగ్ను డై క్ముటలు పర్ని తన అనుచరులకు సూచన లందించుచు రాజ్య ఎఠళ మో[కమించు సమయమునక్రే వేచియుండేను

కుతుబుద్దీన్‌ యువరాజు అతడసమర్హడు యార్‌కులీ కతడ?న చులకన భావము అతడు నిర్వీర్యు డనియ్‌ తన దారికడ్డము వచ్చిన అతనిని తొలగించుట సులభమని యార్‌కులీ భావించెను సుల్తాన్‌కులి వృద్ధు డైనను జ కి సామర్థ్యములు కలవాడు, తం[డియనిన యారొకులీకి భయము తర్మడిని తుదముట్టించిన గోలకొండ రాజ్యాధిపత్యము తనకు సులభముగా లభించునని యారొకులీ భావించెను

అందుకు తన ఆంతరంగికమిితుడగు మీరిమహము ద్‌ హందాశని సర్మివదించి సుల్తాన్‌ కులీని హతమార్చు కార్యమాతని ఆస్పగించెను సుల్తాన్‌కులీ కుతుబుద్దీన్‌ను వారసునిగా [పకటించునేమోయను అను

యార్‌కులీ ఆజ్ఞననుసరించి మీర్‌ మహమూద్‌ హందాని సుల్తానకులీని సంహరించు కార్యమున నిమ న్నడై సమయమున వేచియండేను షేకనాడు. సుల్రాన్‌కులి తాను నిర్మించిన జామె మణదులో నమాణా జీసీ్‌ అనంపూక్తిశు. సున్న కోన్ని భాగములను. సర్మీంచుటలో కూలీలకు మ్మే స్త్రీలకు సూచనలిచ్చుచుండెను

ల ఆ సమయమున _ మీరొిమహము ద్‌హందాన్‌ కిరవాలము చేతబట్టి సుల్లాన్‌కులిఎ సమీఎంచి యారొకులీ ఆదేశాను సారము ఆతని తల నథికివేసెను మీఠొిమహము ద్‌ హంద్వాని నుల్తాన్‌కులీని సంహరించి జంషీద్‌ కుతుట్‌షాకు సంతోష వా ర్త నెకిగించెను చెరసాలయందున్న జంచ్షీదగ్‌ నభినందించుటకు హందాం రాగా మీరొ మహమూద్‌ హొందాని [బతికియన్న జాను పన్నిన కుట బయల్బడునని జంషీద్‌ భావించి అత్తనింి సంహరించెను తం్యడిని సోదరున్ని "స్నేహితుని సంహరించిన మహాపాఎయం జంషీద్‌ను (ప్రజలు ఏవగించుకొలరి రసన వ్యక్తిపరచిరి ఎతృ (థాతృవధ మహాపాపము ఇది ఎంతటి కరినాళ్కుడై నను హర్షింపం పి తంఐ మరణానంతరము యార్‌కులీ చెరనుంం విడుదల కావింషఇడెను అనుచరుల సవాయమున జంవ్షీద్‌కుతుట్‌ షా. పేరుతో (కఠ 548లో గోలకొండ ఎంపొసన మధిషించెను మైన్య సహాయమున గోలకొండరాజ్యభాగము లన్నింటిని తన స్వాధీన మొనర్చుకొనెను అతని అనుచరులు కుతుబుద్దీన్‌ ౨వాస గృహమున (ప్రవే ౦చి ఆతని కన్నులు- పెటికి అంధు౧గా జేబరి ౨రాపరాధియగు కుతుబుద్దీన్‌ దారుణమైన క్షకు గురియయ్యెను జంవీద్‌ కుళుబ్‌షా ఎంహాసనమధిష్టించిన ఎదప తన అనుయాయులకు (సభుత్వారికారులకు సేనాధి పశుల కినేక విలువైన కానుకల్తొసంగెను (నజలను సంతోవపర్శచుఎకు [పయత్నించెను క్న్నా జంషీద్‌కుతుట్‌షా (కూర చర బైకు నిర్ణ్భయత్వమున్నకు (నజలేవగించుకొంరి జంవీద్‌కుతుష్ష్‌షా (కూర స్వభావము కలవాడు ఇర్దయడు తొందరపాటుతన మున్నవాడు అధికారులు మంతులు సామంతులు దుగ్గాధీశ్వురులు ఉద్యోగలు సుల్తాన్‌కులీ మరణమునకు కుతుబుద్దీన్‌ స్థేతికి చింతిల్లిరి వికిల మనన్కుల్సె నిర్లి _ప్త్పముగా నుండిరి జంషీద్‌ కుతుబ్‌షా ఎంహాసన మథిస్టీంచునాటికి 60 వీండ్త వృద్ధుడు. ఇళ౨ జీవితము ఒడుదుడుకులతో గడిచినది ఎంపహాసన మా[కమించుటకు పూర్వూము వెరసాలయందు మగ్గి దురాలోచనలు చే ఏకాంత వాసమున విఎగీ జీవితముపై రోఎ క్ట్రారస్వభావ మలవరచుకొని అనవరతము మోసము కు ఎకు సంబంధీంచిన ఆలోచ నలతో దుష్ట బుద్దిగా మారిన జంపీదు కుతుబ్‌షా రాజైన తరువాత దాయాదులు రాజ్యమా[కిమింతురను భయము తోను సాటి రోజులతో సంభవించిన యుద్ధములతోను విఎగి వేసారి పోయెను అత్యధిక జీవిత భగేము చెరసాల యందు గడుపుట వలన కారీరష మానబక ఇివస్థలకు గుగిలైై తన బలహీనతలను కిబ్బపుచ్చుకొను (పయత చా లు మున అమీర్సలన్గు అధికార్భలన్లు చివరకు సజలను మానఎ ముగా హింబం్తచు జ్ఞతికి వచ్చెను ఇతని బాధలు టాడాంతానకాడాకాకాన నాన నాన నళిని తానును ానాడాననాకానాాడానానమకాయమడానానానడాయ అనలా. తారీఖె కుతుబ్దాహి...పుట...1..

బి8

భరింపలేకి దర్చారీయులు గోలకొండ నుండి అన దేశములకు వెళ్ళొదలచిరి జంవీదుకుతుట్‌షా కోపము వచ్చి నపుడు (పజలను హింణంచి చంపుచుండెనల 'పెరిష్టా [వాతల వలన తెలియుచున్నది

రాజకీయముగా అనిశ్చితబ్ధతి అంత క ఎహములు శతృవులతో పోరాటములు జ్ఞాతులవలని భయము జంవీద్కుతుబ్షాకు మానక వ్యధను కిలిగించినవి సుల్తాన్‌కులి సంపొదించిన రాజ్యభాగములను మాతమే పారించుచు. రాజ్యసంరక్షణ కనేకి యుద్ధములొగర్చిన జంవీదుకుతుబ్‌షా సోదం అను మట్టుబేట్టుటకు మొదట (పయత్నించెను

జంషిదు కుతుబ్‌షా వీరుడు సావోసోపేతుడు కాని నిర్దష్షమైన పరిపాలన మొనర్భలేదు. రాజ్యాంగ వ్యవహాఠ నిర్వహణాశక్తి లేమివలన అనుసరించిన విపరీత వద్ధతులు అంతర్యుద్ధములకు దారి తీఎనవి దక్కన్‌ రాజ్యముల పరస్పర కలహములు రాజకీయ అని ృత న్ధితికి కారీణభూతములై నవి

జంష్షీదుకుతుబ్‌షా వారసులనదగిన వారిలో దౌలక్‌కులీ ఇ(ద్రాహీంలు ముఖ్యులు వారికి [పజాభిమానము లంభించునని థావించి భువనగిరి దుర్షమూన ఐందీగా నున్న దౌలత్‌కులీ తబ్బంచుకొనకుండ జంషిదుకుతుబ్‌ షా

ళల

తగిన కట్టుదిబ్టము లొనర్చెను

ఇ(వ్రాహీంకులీ సత్ప్రేర్తన కలవాడు... విదా వంతుడు ఉత్తమ న్య క్తి రాజ్యపాలనానుభవము కిలవాడు. దేవరకొండ [ప్రాంతమున అలజడులనణచి చ ]-ని పరిపాలనా వ్యవస్థ నేర్పరచి _పజాభిమానమును చూరగొినవాడు జంగీదుకుతుట్‌షా ఇ[బాహీంకులీని గోలకొండకు ఎలిఎంచు (పసయత్నములు చే లేఖలు [వాణ ఈన అనుచరుల నాతం నావ్వ్యానించుఎకు వం పెను

ఇ(బాహీంకులీ జంపీద్‌ కుతుబ్‌షా దుర్మాళ్లుడు కుతుబుద్దీన్‌ను అంధుఐగావించి. దౌలత్‌కులీని భువనగిరి దుర్గమున బంధించి తనను గోలకొండకావ్వినించుటలో [దోహాబుద్ధి యున్నది తనను వద్రించుటకే ఈ ఆవ్వానము ఆ౦౨ భావించి తన హితై ములయిన దిలావర్‌ కాన్‌ సయ్యదుజస వేదార్‌ హోామీద్‌వాబ్షిఖాన్‌ కామాజి వుల సతివోననుసరించి వీదరు చేరి బరిద్‌షా సహాయ మర్ధింను

ఆలీఐరీదు ఇ్మవాహీంకులీ నాదరించెను గోలకొండ పై (వతీకారము తీర్చుకొనుఎకు చక్కెని అవకాశము లభించినదని సంతోష్‌ంచెను ఇబ్రాహీంకులీకి సవాయఎడి.. కుతుబ్‌ మౌహీరాిమం దలజడులు సృష్టించి క్షౌంత

అలీబరీదు సైన్యము పీదరునుండి బయలుదేరి నిరా ఎ౨ంకముగ గోలకొంత కోటను ముప్తడించెను చీదరు మైన్యము'క మార్గమధ్యమున అడ్డగించినవారు. లేరు జంవీదుకుట్‌ షా అభ్యర్థనననుసరించి షాతాహీరు సలహా చ్వేరకు అలీబరీదు గోలకొండను జయించి ఐలపదునని భానించి ఆహామద్నగర్‌ సుల్హను బురవాన్‌ నివాంషా న ననిన 1 ఫరిష్టా వ భాగము పున 165

౭ింి జలప్మీదుకుతుబ్‌ పా సహాయుర్ధము గొప్ప సైన్యమును పంపెను బీదరు సుల్తానులు నున్నిమతానుయాయులు వీజపూరి. అహ్మద్నగరు గోలకొండ సుల్తానులు యామతము ననుసరించువారు అహమద్నగరు సైనశ్టము తొలుత కొహీరును ముట్టడించెను ఆ సమయమున అలీబరీదు అహమ్మద్న గర సైన్యమునెదుర్కొనుటకును బీదరును సంరత్నించుకొనుఎకును గోలకొండ ముట్టడినాఎ వెడలిపోయెను ఇబాహీంకులీ సెన్యమందున్న గజములను ఆశ్వములను యుద్ధ సామ్మగిని ఖలీఐబరీదు తనవెంఎ గొనిపోయెను 1 ఇ్మవ్రాహీంకులీ కిది సం ఎ బ్ధతి అతడు వీజపూరు న్యోశయింపదలచి ఆది సమయముగాదని భావించి తన అనుచరులతో విజయనగరము బయలుదేరెను “అలీబరీద్‌ షా యద్ధమనందోఎ కోహీరునుండి వీదరు చేరెను అహమదునగరసుల్తాను సెన్యసహా యమున జంపిదుకుతుబ్‌షా రాజ్యము రజింపబడినడి దక్షిణ థారతమున విజయనగరాధీవడగు రామరాయ అత్యంత శక్తి సమన్వితునిగా కీర్తి (పతిష్టల నార్జించెను గోలకొండ రాజ్యమం దుద్యోగిగా జొగీర్జారుగా రామరాయల జీవిత మారంభమైనదని కుతుబ్‌షాహీ చరిితకారుడు [వాసెను*ే కాని ఇది నమ్మదగిన విషయము కాదు విజయనగరచ్మకవర్తి శీకృష్ణ దేవరాయల జామాత గోలకొండ రాజ్యమున ఉద్యోగిగా నుండెననుఎ ఊహింబరానిది ఇ(న్రాహీంకులీ విజయనగరము వెళ్ళు మార్గమున జంవీద్‌ కుతుబ్‌షా అనేక ఆటంకములు కలిగించెను మైనికులను ఇ[బాహీంకులిని ఐంధించుడని ఆజ్ఞాఎంచెను సర్దార్‌ నారాయణమామాపండితుడు గోలకొండ విజయనగర రాజ్యముల సరిహద్దు [ప్రాంతములను పాలించు స్వతర్మిత రాజు ఇ్మవాహీంకులీ విజయనగరము వెళ్ళు దారులన్నియు మూణవేం జంషిద్‌కుతువ్‌షా కితడు నర్తమానమం'పెను జంపీద్‌కుబ్‌షా సంతోషించి తగళశీష్‌ఖాన్‌ వెంట ర్‌వేల పొన్నులు ఒక ఏనుగు 200 ఆశ్వములు మామాపంఎతునకు కానుకగా పంపెను ౩ ఈ కానులు (గ్రహించి మామాపండితుడు ఇబాహీంకులీని అతని అనుచరులను బంధించి తన స్వాధీనములో నుంచ్రుకొనెను హమీద్‌ఖాన్‌ సయ్యదుజీలు రామరాయలకు తమ పరిస్ధితిని తెలుపుచు వర్తమానమంఎరి రామరాయలు రాకుమారుడగు ఇ్టదాహీంకులీని అతని సహచరులను వదిలి వేయుము. లేకున్న నిన్ను నంహరింతునని అననా తనా కారాలి నానా భాభా సళ నునుపును నక నాగాాలకాళక కి చొమ్యాభాలినన్యాపునాత్తు ానాయాభనగయునొననాలున్తనననునునమో తా కావుతో వారా తననన కాకక గానా యాల నొాన్తాననకన ననన ననా నాననాలణాననతగా ననన ననన. 1 కారీఖె కుళుబ్‌షెహి వుట 09 2 శ్రారీఖె కుతుబ్‌షాహి పుట 52 8 తారీఖె కుతుబ్‌షాహీ పుట

తి0

మామాపండితునకు వార్త పంపెను రామరాయల శక్తి షమర్థ్య్యృముల నెటింగి వగగంది మామాపంంతుడు ఇ్మబాహీంకులి బృందమును వదిలివేసెను

తుంగభ[దానదిని దాటి విజయనగర రాజ్య సరివాద్దులను చేరిన ఇబ్రాహీంకు లీకి రామరాయలు పంఎన గతభుత్వాధికారలు. బంధువులు స్వాగతముపలి గొరవాదరఘులత్తో రాజధానికి తోడ్కొని పోయిరి రామరాయలు ఇ(వ్రాహీం నాదరించి తన ర్చ సంహాననమందాణనుని గావించి సకల మర్యాదలొనర్చి కన్నె జూగీరులిబచ్చి పాలనా వ్యవహారములు నిర్వహించు కివకాళ మొసంగెను

ఇ(బ్రాహీం. బీదరు సుల్తాన్‌ సహాయమున_ గోలండమై దండె త్రినపుడు ఆహవద్నగర్‌ సుల్లన్‌ బురమిన్‌ ౨జాంషా చేసన నవాయమనకు జంషీదుకుతుద్‌ మో సంతణంచెను. స్వయమాగా ఆహమద్‌నగర్‌ వెళ్ళి బురహాన్‌ నిజాంషాకు సృతజ్ఞతలు తెలి తన మతిని (పకిటించెను జంషీదుకుతుబ్‌షా కచట ఘనమైన స్వాగథభ సత్కారములు లభించినవి విందులతో వినోదములతో కొరిము గడీఎ బురహాన్‌ నిజాంషా షాహ్‌ బిరుదమొసంగ దాగిని తిరన్కరించి తన కృతజ్ఞతకు చిహ్నముగా నొక కవితను చెబ్బ జంగీద్‌కుతుబ్‌షా గోలకొండ చేరెను

షోలాప్తూర్‌ పష్టిణమున . బీజపూరు ఇహమద్నగర సులానులు తరచు ఇలహించుచుండిరి. బురహాన్‌ వివాంషా. జంకీదు కుతుద్‌షాతో సమాలోచనలు జరి. పోలొసొరును ముస్పిడించటకు వ్యూహరచన చేసెను బీరారు ఇమాదుల్ముల్కు వీరికి తోడుగా షోలాపూరు ముప్పడిలో పాల్గొనను (క్రీశ 544లో ఇటూదుల్ముల్కు_ షోలాపూరుపై దండెత్తెను మువ్వురు సుల్రాను లే మై తన రాజ్యమువై దండెత్తి వచ్చుటను చూచి ఇదాహీం ఆదిల్‌షా చకితుడై వారి నెదిరించి సోరాడుట సాధ్యపడద౦ భావించి అహమ్మదనగర రాజ్యమందలి వీడుపట్టణ మును ముట్టడించెను వీదరు బరీద్‌షా ఇ(బాహీం ఆదిల్‌షా సహాయార్థము సైన్యముతో వచ్చెను

అహమద్నగర్‌. వీరారు గోలకొండ సైం. కూటమికీ వీజపూరు. బీదరు సైనిక సము హమునకు పరండా వద్ద భీర నం్యగామమయ్యెను జంప్షీద్‌ కుతు బ్‌షా యుద్ధరంగమున వీరవిహార మొనర్చి శతృసైఎకుల చెండాడెను ఈ యుద్ధమున వీజపూరు వీదరు సును లోడిపోయిరి జంషీదుకుతుద్తా తన సైన్యమును ముందుకు నడిఎ ఐబరీదుషాను వెన్నాడి బీదరు వరకు తంమెను అపారమైన ధనము సంపాదించి గోలకొండ కేశను షోలాపూరు పట్టణము ఇహమద్నగర్‌ ర్థాజ్యమున జిరిఫోయను. గోలకొండ ఆహమద్నగర్‌ రాజ ముల మైత్రీ ఇంథము బలపడీనది

వీదరు సుల్తాను అలీబరీద్దా గోలకొండ సుల్తానుకు బద్ధ శతృవే.నాడు అతడు (పతీకార చర్య_క కేచియండి (కీ శ 1545లో. గోలకొండ రాజ్యముపై దండే్తేను అంపీదు. కుతుబ్‌షా బీదరు సైన్యము

1. తార్‌లె కుతుబ్‌షాహీ పుట 111

కి నెమర్శొనుటకు మ్రైన్యమును పంఎ తాను స్వయముగా వీదరుకోఎను ముట్టడించెను అలీఐరీదుషా గోలకొండ ముట్టడినాఎ బీదరు కోట సంరక్షణార్థమా వెనుదిరిగెను బీదరు గొలకొండ సైన్యములు కిల్పాపూరు పటశ్‌చెరువులమధ్య కతలపడినవి ఆచం తుములయుద్ధము జరిగినది జంషీదు కుతుబ్‌షా గజము నధిరోహీంచి పోరు సలిఎను యుద్ధము ఖరుగుచుండ జంషీదుకుతుగ్లా ఎనుగు కైనుండి దిగి స్వయముగా [శుపులతో పోరాడుచుండెను తమవఏలి ను గానక గోలకొండ సైనికులు వెళ్లాచెదరగుచుండిరి జంషీదు కుతుబ్‌షా కదనరంగమునందుండు ఎ గోలకొండ _సెనికులు గాంచి ద్విగుణీకృత ఉత్సాహమున పోరాడి విజయము నాధించిరి బరీదు సైన్యము వీదరుదారి ఎట్టెను జంపషీదుకుతువ్‌ షా విజయ్యుడె గోలకొండ, చేరెను శా వీదరు సుల్తాన్‌ ఆలీబరీదు పొరువవంతుడు అభిమాని ఓఎమిని లెక్కింపక కోలకొండపై పగసాధింప దలచి వీజపూరు ఆదిల్షా సహాయమర్థించి [కీ శ _క48ిలో మెదకు దుర్గమును ముట్టడించి జయించెను ఈ దుర్గ విజయము వలన బరీదుకు ఓఉ0 గజముణు "000 పొన్నుల (దవ్యము లఅభించెను బరీద్దా మెదకు దుర్గమును చీచిలిపోవునీకు భావమున జంపషీద్‌కుతుబ్‌షా బీదరు రాజ్యభాగముల పై దండెత్తైను బరీద్దా మెదకు దుర్గసంరక్ష్షణకు కోంత _సైన్యముంచి రివేల సైన్యముతో నారాయణ్‌ళ్లేడ్‌ వద్దనున్న జంషీద్‌ కుతుబ్‌షా మైన్యము నెదుర్కొనెను ఇరువాకులవారిక్‌ చాలకాలము వరకు పోరు జరిగెను జంషీదు కుతుబ్‌షా ధ్రైర్యముతో ముందుకు దూకి బీదరు ఘైని వూ హమును. చెల్లాదురు గావించను బీదతు సెంకు లీ హరాత్పరిణామమున కిచ్చెరువందిరి బరీద్‌షా సేనాని ఐనుల్డుల్కు తనయుడు గోలకోండ సెన్యమున చేరెను ఈ బ్ఞతిలో కొంతకాలము యుద్ధము విరమింపబడినది గోలకొండ "సేనాని జగదేవరావు గొప్పహరుడు బలసమన్వతుడు ఆతడు కుతుబ్‌షా కోరికననుసరిచి కోలారో (ప్రాంతమందు పర్వత (శ్రేణులమధ్య నొక బలిష్టమైన నుర్గమును ౨ర్మించెను నారాయణ్‌ఖేడ్‌ యిద్ధి మాగిపోవుటవలన జంషీద్‌కుతుద్‌షా కోలారు దుర్లమును పరీంచుఎకేగెను జంష్షీదుకుతుబ్‌షా భేేయదనున యుద్ధమరా ద నుల్చంఘించి అలీబరీద్‌షా కుతుబ్‌షా సైఐకులు (పమత్తులై యుండుట గమంంచి దాడిశేఎ ఓడీంచి విపలీతమైన నష్టము కలిగించెను ఐనుల్ముల్కు తనయ డీదండయా[(తలో నసువుల గోల్పోయెను. గోలకొండ సైనికులు యుద్ధరంగమునుండి వెనుదిరిగి కోలారువైపు పరువెత్తిపోయిరి. అలీబలీద్‌షా విజయోత్సాహముతో రాజధానికి బయలుదేరు సమయమున జరిషీద్‌కుతుబ్‌ షా సైన్యమును సమకూడ్నకొని బరిద్‌షాఫై చండెత్తైను జరీదుషా యద్ధఘిందోడి బీదరు కోట చేళేను జంషీద్‌కుతుబ్‌షా హసనావాదు నారాయణఖీగ్‌ [పొంతములను స్వాధీనపరచుకొని గోలకొండ రాజ్య. న చేర్చెను కోలారుకోటను జగేదేవరావు స్వాధీనపరచుకొని కుతుబ్‌షాహి రాజ్టుతినిధిని శయమించి గొలకొండకు వచ్చెను 1 ఈ ఉదకషవ పదం లాలా

తై

ఆరీబరీద్‌షా యుద్ధములందోడినను గోలకొండ రాజ్యభాగముల పై దండెత్తు ఎ మానలేదు కత్పరాజ సమం దలజడి కల్గించట (ప్రతీకారము తీర్చుకొనుఎ అతని జీవితధ్యేయము. బీదరు సుల్తాన్‌ దండయా[తఎ వలన గోలకొండ రాజ్యమున కాంతి సౌభాగ్యములు న ంచెను

జంషీదుకుళుట్‌షా వీదడ సుల్తాను జరుపు దొడులకు వ్యాకులపడీ బిరవహాన్‌నిజాంషాతో సంప దింపులు జరిపెను బరీద్‌షా దురాగతములకు సమాధి ట్టవలెనఐ ఇరువురు సుల్తానులు నసమ్మతింబరి (క్రి , 15 8లో పూనా ఉద్గీర్‌ దుర్గములమ బ రహాన్‌నిజాంష్తా ముఫ్టడించెను జంషీద్‌కుతువ్‌షా సైన సమేతుగ్ర

వం కు

కౌలాన్‌ దుర్గమును చేరెను పూసా దుర్గమందున్న బురహాన్‌నిజాంషాను. లిన మెదకు దుర్గమును ముట్టడిం్చి వళపరచు కొనెను ఆచట జంగ్షీద్‌కుతుబ్‌షాకు ధనము విలు.వేన వస్తుసంపద లభించెను బురహాన్‌ నజాంప్వా ఉడ్గీరు. కోటను జయించెను. బరీద్‌షా కీదాడుల వలన విపరీత నష్టము నంభవించెను అత డీసుల్తాన్సల నెదుర్కొన జాల నీజపూరు ఆదిల్దా సహాయమర్థించెను

వీజపూరు అహమద్నగర సుల్తానుల కాదినుండీ జరమున్నది వీదరు బరీద్‌షా కోరినంతనే వీజపూత్త నుండి ఆభాన్‌ఖాన్‌ నాయ త్వమున గొప్పసైన్యము పంపబడినది అలీఐరీద్‌షా ఈ సైన్య సహాయమున కౌలాన్‌్‌ కోటను ముట్టడించెను జంషీదుకుతుబ్‌షా స్వయముగా మైన్యమునడిఎ బరీద్‌షా సైన్యము నెదుర్కొనెన్స వఫత్‌ఖాన్‌ ఇనుల్ముల్కు. జగదేవరావుల ఆజ్ఞలననుసరించి గొలకొండ సైనికులు విజృంభించి. పోరాడిరి వీదర్య 'కేవాధ్యషుడు. ఆక్టాన్‌ఖాన్‌ (ప్రాణములకు. తెగించి పోరాడి తన స్వామి భక్తిని _పకటించెను కొని గోలకొండ్ర సెనికుల ధాటి కాగలేక పోయెను బరీదుషా సెన్యముతో వెనుదిరిగి పోయెను జగదేవరావు యుద్ధవ్యూహారచన శ్ర విజయమునకు కొర ఇమయ్యెను

జంవీదుకుతుట్‌షా బరీదు సైన్యమను తఠముచు వీదరువరకు వెళ్లెను అలిబరీద్‌ షా. భౌండాగాంి చును కొల్లగొట్టి అహిరధనము సంపాదిలెను ఆ నమయమన బీజపూరు సైన్యము. జంపి దుకుతుట్‌ షా _సెన్యము నడ్డగించి ముందుకు సాగగియలేదు బీజకూరు వీదర సెన్యముల నెదుర్కొన జాలకి జందీదుకుతుట్‌షా యుద్ధ రంగము వీడి నిజరాజధాని. చేరను

వీదకు. బరీద్‌షా.. దాడులవలన ఎనగి జరషీదుకుతుబ్‌మో బురహాన్‌ ౨జాంషాతో సంప్రదింపుల్ను జరిపెను. బురహాన్‌నిజాంషా ప్వీపూరు ఆదిల్లాకు “బరీద్‌షా ముట్టడుల వలన ఆమాయకులైన (పజల ధన మాన (ప్రాణములకు నష్టము కలుగుచున్నది శాంతి భ్యధతణు రువైనవి మనము సమైక ముగా మండి జరీద్‌షా చర్యల నరికట్టి దక్కన్‌లో కాంతి సుబ్ధరతల నేర్పాటు చేయవలణన సమయ మాసన్నమైనదం లేఖ ్ర్‌సను ఈ విషయమున అహమద్నగర్‌. వీజపూరు. గోలకొండ్‌ సుల్తాను లే భవించి

ల్‌

బరహాన్‌. నిజాంషా బీదరరాజ్యములోని ఇ డహిర్‌ కోటను మాస్దడించెను బరీద్‌ షా వీజపూరు

సుల్తాను సహాయమర్థించటోయెను అలీఆదిల్షా రీడ్‌ చున కోటతో బంధించి సేన్యమొనడిఎ విజయనగర రాజ్య

తికి భాగముల మై దండెత్తబోయెను ఆ దండయా[తలో ఆదిళ్షా ఆశే దుళ్లములను సాధించెను ఆదిల్లా ఈ విజయములను విని బురవాన్సొజూంషా వెరగందెను వీజపూరు రాజ్యము బలపం అఆహమద్నగర్నుపై దండ యాత సాగించునేమోయని థావించి బురహాన్‌ ౨జాంషా మైగతికి స్వఎ్త్రపలిం _సెన్యముతో ఖండవిరు నుంజ బయలుదేరి షైలాపూర్‌ ముచ్చజందెను అలీఆదిల్డా ఆహమద్నగర్‌ సుల్తాను చర్యను తెలిఎకాల విజయనగర దండయాత్రల నాఎ బ్రీజపూరు రాజ్య రక్షణార్థ మేతెందచెను అలీబరీద్‌ షా బంధింఎబజ దిక్కు తోచి జ్ధతికో భగవంతుని కొరకై నను విఎఎంపుమని. జంషీదు కుతుట్‌షాను కోరను బరీద్‌షాను వదలి వేఎన మీ యుద్ధమున సహ-ఎరింతునవి జంషీదు కుళుట్‌షా పేజపూరు రాయబారికి తెలిపెను రాటిబారి అఎబరీద్‌షాను విడిచపెవ్టైను వీజపూరు అఆహమద్నగర్‌ సుల్తానుల అభ్యర్థనను [(తోఎపుచ్చి జంవషీదు కుతుబ్లా అవిఐబరీదును వెంఎాడు”ా౨ గోంకొండ చేరెకు జంషీదు కుతుట్‌ షా వీజపూరుపె దండెత్తి కొ-3ణి [1పాంతము జయి౨చి అచట నొక దుర్గ నిర్మాణము గాఎంవెను బురహన్‌ ఇజాంషా అలంజదిల్దాలు ఏ మై కుతుబ్‌షాను ఎఏరించి యోడించిర పీజపూరు సైన్యాధ్యషుడు అసద్‌ఖాన్‌ జంషీదు కుతుబ్‌ షాను వెన్నంటి గోలకొండ వరకు తరిమెను కుతుబ్‌షా పెదవికి గాయమళయ్యును అతడు ఆహార పో%*యములు తీు”ొనుఎ క్తుడై యుఎడెను ఇతరుల ముందు భుజించుఎ కిెచ్చగించకుండెను అం ఫెరిస్టా ఇవాసెను అలిబరీద్‌షా తనను చెరనుండి విడిఎంచినందుఎకు జంషిదు కుతుట్‌ షాకు కృతజ్ఞతలు తెలిఎ విశ్వాస [పకిటనగావించి విలువైన కానుకలు వజవైడూర ములు సమర్పించెను ఆ [దవ్యమును కుతుట్‌షా తన మెలకు లకు పంచిపెట్టెను జంషీద్‌ కుతుబ్‌షా యుద్ధతం్యతము. ద్యుష్పృ్రవ్తిన క్టారత్వము మ్యూతమే జగద్చిదితము కా౨ ఇతం సద్గుణములు సత్కార్యములు శార్యుపటిమ కివితాభిం వేము దుర్మార్గపు అఎనుఎ వలన మరుగ్లె నవి ఇతి _సెని=వ్యవస్థ యుద్ధవ్యూహరచనా శక్తి అసాధారణమైనవి యుద్ధముఎందితడు స్వయముగా పాల్గొని వీరావేశమున పోరాడి శతృవులను చెండాడి చికాకు ఎరచెంవాడ జంషీదు కుతుబ్‌షా అభిమానవంతుడు ద శ్రానుసున్తూను లీతరి సహాయము నర్ధించుచుండిరి బురహన్‌ నిజాంషా అహమద్నగరు వచ్చిన జంషీదుకుకుబ్‌షాను గౌరవించి సల మర్యాదలొనర్చి షాహ్‌ తారీఖె ఫెరిస్టా పుం 69

రక్త బెరుదమొసంగెను కుళుట్‌షా నా బిరుద మవసరములేద్గు నాలో వీరోఎతసైనికుని బలమున్నది ఇదియె నాకు బెరుదము అని పలికి చ ౨ కవితను చెబ్బ గోలకొండకు తిరిగివచ్చెను జంవ్నీచు కుతుబ్‌షా 67వ ఏఎ వ్యాధి (గస్తుడయ్యెను క్షయవ్యాధి వలన మరణించినాడని ఫెరిస్టా ఉబ్బసవ్యాధి వలన దివంగతుడయ్యెన౨ గోలకొండ చర్మితకారుడు తెలిఎనారు జంపషీదుకుతుబ్‌షా [కీ ౪ 1550లో మరణించెను సుల్తాన్‌కులి సమాధి చేరువలో ఇతని సమాధి నిర్మింపబడినది ఈ సమాధి గుంబజ్‌ నిర్మాణకౌశల మత్యంత కోభాయమానమైనది నుల్తాన్‌కులీ స్థాఎంచిన గోలకొండ రాజ్యమును కొపాడి సాటిసుల్తానులలో గౌర వాదరములుపొంది 7 సంవత్సరములు మాాతమే పాలించిన జంచీదు కుతుబ్‌షా వీరాధివీరుడు ఆసా.

5వ (ప్రకరణము అద సుభాన్‌ కులీ కుతుబ్‌షా (కీ శ 1550] జంషీదు. కుతుబ్షా [కీశ 550లో మరణింప గోలకొండ ఎంహాసనము నధిషించువకు వారసులు, |

1[పయత్నించిరి యుద్ధములొనర్చిరి రాజ్యపాలనా వ్యవస్థలో నున్న పటిషత సడలియండెను జంషిదు కుతుట్‌షా ఏడేండ్ల పాలనలో సామంతులు బలవంతులై. స్పతం[త రాజ్యముల నేర్చురచుఎ కెదురుచూచుచుండిరి జంష్షీద్‌ కుతుబ్‌షా నాలుగేండ్డు యుద్ధముఎందు గఎపెను ముడు సంవత్సరములు శరీర మస్వస్థతగా నుండుట వలన పరిపాలనా వ్యవహారములను చ ్క_గా ౨ర్వహింపలే పోయెను

గోలకొండ రాణులు బిల్‌ఖైన్‌జమాన్‌ ఖతీజాదొరానులు ఎన్న వయస్కుడగు రాకుమారుం ఎంవాసనాబనుని గావింపదలచి రాజభ_పరులతో సం(వదింపులు సాగించిరి ము స్తఫాఖాన్‌ అర్థసతావి సలాబత్‌ థాన్‌లు వీరికిండగానిలిచిరి రాకుమారుు వయస్సు 7 సంవత్సరములు ఫెరిస్టా రాజకుమారుడు రెండేండ్డ వయస్సు గలవాడని తెలిపెను బాలుడు రాకైన శతృవులదను చూచి దండెత్తి వత్తురవయు సామంత మాండలికులు తిరుగువాటొనర్చి స్వతం[తులగుదురనియ రాజకీయవేత్తలు భావించిరి రాజ్యము దాయాదుల వశము కాకుండా- రాణి బిల్‌ ఖై స్‌జమాన్‌ అఆహమద్నగరమందున్న సయిఫ్‌ ఖాన్‌ ఐనుల్ముల్కును ఆహార్టించి అతగ్సినివలు పేష్కారుగా ఇయమింపదలచిను

సయిఫ్‌థాన్‌ గోలకొండ ౨వాఎ జంషీదుసతువ్‌షా పాలనా పద్ధతులు నచ్చ అవమద్నగర సుల్తను న్మాళయించి యుండెను రాజి బిల్‌ఖైస్‌.మాన్‌ రాజ్య పరిబ్ధతి౨ వివరించుచు సుభాన్‌కులీ యుక్త వయస్కుడగు వరకు గోలకొండ రాజ్యపాలనా బాధ్యతలను వషించుఎ కిత౨ నాహ్వాానించెను £

జగదేవరావు జగపతిరావు ఐహిరీఖాన్‌ వంటి ప్రముఖవీరులు సుభాన్‌కులీ ఎంవిసన మధిషించుట నానా క

తారీఖి ఫెరిష్టా పుటలు 60 '70

౨ _ శారీఖె కుతుబ్‌షాహీ పుట 8

లికి కింగీకరింపలేదు. జగదేవరావు భువనగిరిదురమందు బంధింఎబడియున్న దౌలత్‌కులి పక్షము వహించిను గోలకొండలోని యితర పెద్దలు సయీఫ్‌థాన్‌ గోలకొండ చేరకముందే వారను౨ రాజ్య మప్పగించు పథకిములు ఎద్ధపరచిరి సుభాన్‌కులీ పట్టాభిషే సమయమువరకు సయీఫ్‌ ఖాన్‌ గోలకొండ చేరలేదు జగదేవరావు తన అనుచర్లుఎతో కలిం భువనగిరి దుర్గమును చేరెను. దుర్గాధ్యకుని వశపరచుకొని దౌలత్‌కులీ౨ చెరనుండి విడిఎంచెను సైన్యమును బదపరచుకొరి చుట్టుపక్కిల గల రాచకొండ పౌడిచేడు నల్చగొండ ఆరవపల్లి ఇం్టదపురి దుర్గముల న్మాకిమించి దౌలత్‌కులీని గోలకొండ సుల్తానుగా [(పకిటింవెను శైన్యమును వృద్ధిపరచి ఆయధములను సమకూర్చుకొని గోలకొండను జయింపదలచి బీరారు సుల్తాను సహాయ మర్థించెను సయీఫ్‌ఖాన్‌ గోలకొండ కేతెంచి పాలనావ్యవహారములను చేజిక్కించుకొనెను బిల్‌ఖై స్‌జమాన్‌ సేధాన్‌భలీల భదత కేర్పాట్టు చేసెను వారి రాచమర్యాదలకు లోటురాకుండ చూచెను సై నికవ్యవస్థను పేటషమొనర్చి దౌలత్‌కులీ జగదేవరావుల నోడించుఎకు ఎద్ధమైయుండెను ఇమాదొషాహీ ెన్యము తపాల్‌ఖాన్‌ ఆధిపత్యమున జగదేవరావు సహాయార్ధము బయలుదేరేను విషయమెరింగి సయాఫ్‌ఖాన్‌ రీంనగర్‌ జల్హాలోగ ఎంగారమువద్ద బీరారు సైన్యము నడ్డగించి పోరు సలిపెను వేలకొలది సేనికులు మరణించిరి సయీఫ్‌ఖాన్‌ యుద్ధమున విజయము గాంచెను తపొల్‌ ఖాన్‌ మిగిలిన మెన్య ముతో భ్రువనగిరి కోటను చేరెను జగదేవరావు సంతణంచి తపాల్‌థాన్‌ సైన్యము నాహ్వూ౨ించి కోఎలోవికి. త్రీఎ కొని పోయి సమశ్త సదవాయము లేర్పరచెను సయాఫ్‌ఖాన్‌ ఎంగాళము నుండి సైన మును నడిఎ భువనగి దుర్గమును ముబ్బడించెను కోఎలోనున్న జగడేవఠావు తపాలొఖాన్‌ల సైనికులు వీరోచితముగ పోరాడి సయాఫ్‌థాన్‌ సెన్యమునకు విపరీతనష్టమ కిలిగించిరి కోటి సెళకేనమగు సూచ నలు లేనందున సయీఫ్‌ కాన్‌ జగదేవరావుగు సంథిరాయబార మంపెను కా౨ జగదేవ ఛావందుల కంగీకరింపలేదు సయీఫ్‌కాన్‌ (కొత్తసైన్యమును సమకూర్చుకొరి దుర్గమును ముబ్బడింనెను _ దుర్గమందున్న వారికి ఆహాఠరధాన్యములంతకుండ జేసెను యద్ధము త్మీవతరమొనర్చి జగదేవరావు సైన్యమునకు విపరీత నష్టము కలిగించెను విధిలేని వరిద్ధతిలో దొతతొ కులీ జగదేవరావులు దుర్గద్వారము తెరిచి సయీఫ్‌థాన్‌ శరణువొచి ఏ కోటను స్వాధ్రీనపరచిరి సయీఫ్‌ఖాన్‌ జగదేవరావు దౌలల్‌కులిలను బంధించి 3రసాఎయందుంచి భువనగిరి కోటలో కొంత సెన్మనును లప గోలకొండ చేరెను

లి? సయీఫ్‌ఖాన్‌ తన కెదుభులేదరి థావించి అనుచరులను (పభుతాషధికాశులను మం[తులను ఆమీరులను -చులకిన భావముతో చూడసాగెను సుఖాన్‌కులి పంవాడగుఎ చలన సగ్గార్టధికారములు సయీఫ్‌క్రాన్‌ హస్త -గతమయ్యెను ఆతడు ఎంతటి వారినైనను సరకుచేయకి అవమా౨ం౦చుచు అధికారము చలాయించుచుడెను సయీఫ్‌ఖాన్‌ (ప్రవర్తనకు విఎగి అమీరులు ఉన్నతాధికారులు శక్తి సమర్పృతుడైన ఇ్యక్రాహీంకులీని ఆహా్య౨ించి రాజ్యమప్పగింపదలచిరి రాజ్యమం. దఎజడులు బయఎివేరెను దారిదోఎఎ కాం[డు విజృంభించిరి సుభాన్‌కులీి మొదఎ బలపరచిన ముస్తఫాఖానో సలాఎత్‌థాన్‌లు తమ తఎబ్బథమును తెలింకొని రాజ్యము వతనము కా ముందే _ప్రజావిష్టవ జా్వలలు చెలరేగకిముందే ఇబాహీంకుఏ౨ గోలగొండకు రబ్బంచుయత్నములు చేయెౌగిరి ఇ(వాహీంకులి విజయనగర రాజ మున సంవత్సరములుండెను రామరాయఎ రాజకీయచతురత వ్యవహార ఎరిష్కార ౨పుణక సైం తంత్రము యుదవూ హరచనా న్లైపుణి (ఎ..ల ఆచారవ్యవవహారములు సైని వ వస్థఎను ఇ(ాహీంగ) తెలిఎకొనెను ఈ కాఎమున ఇ(బాజాంఎ౨ కొల్ని సమస్యలనెదుర్కొనెను రామరాయ లిత౨ని పుతవాత్సల్యమున జూచినను కొందరి తని ఉం ఎగింపుగా నుండెను అట్టివారిలో ఐనుల్క్ముల్కు, ముఖు డు ఐనుల్ముల్కు- బీజపూరు రొజ్యమందున్న నొ అమీరు వంశీయుడు ధైర్యసాహసములు కిలవాడు కారణాంతరమున విజయనగర రామరాయల న్నాశయించి నాలుగువేల ఆస దళము_పై ఆధిపత్యము. వహించెను రామరాయ భీతని౨ తన సోదరు్శూగ భావించి ఆదరించుచుండెను ఒంనాడు ఐనుల్ముల్కు రామరాయల వెంఎ దర్బారు నుండి తిరిగి వెళ్ట్చచుండెను ఇడే దారిన ఇ(వాహీంకులి తన అనుచరులగు సయ దొజీ హమీద్‌ఖాన్‌ఎతో సైన్యయుకుడై. వచ్చుచుండెను ఆ డారి ఇరుకుగా నుండుఎవఎన ఒ రి కొలు దారి విడుచుం కుద్యుస్తళై యుండలేదు రాచమర్యాదలు పాటించి ఎవరికి వారే డారి ఇవ్వవలెనం కొంత తడవాగిరి ఇబాహీంకులి అతన అనుచ ఎలు దూకుడుగా ముందుకు సాగి రామరాయును చేరిరి రామరాయలు వీరి నభినందించెను ఐనుల్ముల్కు ఇది పరాభథవముగ భావించెను ఒంనాడు రాజదర్చారు నుండి ఇ(వాహీంకులి బయంఎవేరు సమయమును చూచి ఐనులులు _ ఆకంిపై దాడి చేయదఎవ3ను రామరాయం కీవిషయము తెలి. ఐనుల్కుల్పును తొలగిపొమ్మని ఆజ్ఞాఎంపిను ఐనుబ్బుల్కు పట్టదంతో నచఎ గిలిచెను రామూయయఎి కోఎగి చి తక్షణమే ఆచటి నుండి వెడలిపోకున్న పదవి నుంఎ తొంగింతునం చెప్పెను అప్పటి ఐనున్ముల్కు ఆ (ప్రాంతమును వీ పోయెను ననన తారీఖ కుతుబ్‌షాహీ పుట 11

88 ఐనుల్ముల్కునే అంబర్‌ఖాన్‌ ఆరియందురు ఆతని చ్చిన జాగీరులలో కొన్నింటిని రామరాయ లిబాహీంకులీ కొసంగెను అంబర్‌ ఖాన్‌ కిదినచ్చకి ఇబాహీంకులీపె కక్ష సాధింపదలచెను చీటికి మాటికి తగవు లాడుచుండెను ఒకినాడు వారిద్దరెదురెదురుగా. ఇరుకు దారిన వెషృనపుడు తలపడిరి రాజరికిపుస్టాయి వారి యుద్ధమునకు మూలమయ్యెను ఇరువురి సైంకులు పోబసలిఎరి ఇ(బాహీంకులీ కోపావే”స మున అంబర్‌ ఖాన్‌ వెంతకేగి కిరవాలముతో నాతంి తల తెగవేసెను అంబర్‌భాన్‌ మరణమున కిత౨ సోదరులు ఇ(వాహింకులిఇ మట్టబెట్టుటకు సైన్యసమేతముగా వచ్చిరి ఇబాహీంకులీ వారిని కూడ సంహరించెను ఐనుల్ముల్కు నేర్చిన యక్షిణీ విద్యను ఇవ్రాహీంకలీ (గహించినట్టు ఫెరిస్టా (వాతల వలన తెలియచున్నది ఇ|బాహీంకుల విజయనగరమందున్న కాలమున జంషీదుకుతువ్‌ షా మరణింఒను గోలకొండ రాజ మున సయీ[్‌ ఖ్‌ పాలనమున (ప్రజలు అమీరులు విబగి ఇ్మప్రావాంకులి నాహ్వా౧ంచిరి [పజల సుథాన్‌కులీ పాలన గీ రించుు లేదు. సయీఫ్‌థాన్‌ ఐనుల్కుల్యు- దుందుడుగు చర్యలు జగదేవరావుతోటి వైరము. ఘర్షణలు దోఎడుట రాజ్యమునకు నష్టము వాటిల్ల జేయచున్నవి సుల్తాన్‌కులీ ౨ర్మించిన నా్యామాజ మును పరిరక్షించుట తమవిధి మీట సత్వరముగ రాకున్న రాజ బ్బతి పాంనా వ్యవస్థ శ్మీణించును అం రాయబారమంంరి గోలకొండ రాజ మనగల అంత లహములు అబ్ధరత (ప్రజల దృష్టిని ఇబాహింకులీ వెపు మరల్చెను రామరాయలు ఇ(వాహి కలీకి 0 వేల ఆద ము 50వేల ఎదాతిదళవము సహాయమ.గా ప పదలకశెను కావి ఇ(బావాంకులి ఆ సహాయము నంగీ రి పలేదు హమీద్‌థాన్‌ సయ దుజ్తీల [పోత్సాహమున తనకున్న మెని బలముతో ఇ(బ్రాహింకులీ విజయనగరమునుండి బయలుదేరి నిరాఘాఎముగ పానగల్లు కోఎను చేరి ఆచట నివఎంచి స్మామాజ్య (ప్రజలకు తాను గోలకొండ రాజ్యమున ప్రవే ంచినట్టు తెలియపర చెను మృుస్తఫాథాస్‌ ఆన అనుచరుంతో వచ్చి ఇబాహీంకులీని లిసెను వా హైరులనుండి 2 లక్షం “ాన్నులు (గహించి ముస్తఫాథాన్‌ ఇ్యబాహీంకుం ందించెను 2 ముస్తఫాఖాక్‌ _ సమన్వితుడు పలుకుబడి కలవాడు లివేఎ ఆ్బ్‌ దళము ర్‌ వేం కాల్పలము కోయలకొండ వాసుల సహాయసహకారములు ముస్తఫాథాన్‌వఎస ఇబావాం కులీ అభించెను ఎందరో అమీరులు సెన్యములో వచ్చి ఇబ్రాహీం కలీ౨ చేరిరి మొత్తము ఏడువేల _సెన్యము సమకూఠెను ఇ[వాహీంకులీ సైన సమేళ్ళుడై పానుగల్లు దుర్గమునుండి బయలుదేరి కోయలకొండ కోఎను. చేరెను న ననన తారీ3 ఫెరిష్టా 01 1౪7 పెక 07? తారీఖ ఫెరిష్టై పుట 70

త్రి

కోయలకొండ దుర్గుధ కుడు సేనానులు (ప్రజలు ఇబ్రాహీం కులీకి స్వాగతమిచ్చిరి ఆ దుర్గము బలివమైనది అచట నాలుగువేల సైన్ఫ్స ముండెను ఇ(బాహీం కులీ ఆ కోఎలో రెండు మాసములు నివంంవెను

సయీఫ్‌ థాన్‌ గోలకొండ సైన్యమును సమాయతత్త పరచెను ఐహరీకాన్‌ జగపతిరావు విజీఖాన్‌ -సరఠ్‌నౌబత్‌ ఎక్ట్రాన్‌ఛాన్‌హబ్షి ఆది సేనానులు రాజ్యసంరక్షణ భారము వహించిరి ఖుదావంద్‌ఖాన్‌ హబ్షి ఇలంకథొన్‌ సంజర్‌థాన్‌ మక్పూల్‌థాన్‌ తాజ్‌ ఖా”లు యుష్థనన్నద్ధులయి సయీఫ్‌థాన్‌ వెంట ఘనపురమును చెరిరి

గోలకొండలోనున్న నాయకులు కొందరు ఇ(బాహీంకులీ కినుకూలు రెయుఐడిరి వారు జగదేవరావును చెరనుండి విడిఎంచిరి ఇవాహీం కులీ వ్యతిరేకులయినవారిని సంహరించిరి బహరీథాన్‌ అక్టాన్‌ ఖాన్‌ విజీ ఖాన్‌లను సంహరించి వారి తలలను ఐబల్లెములకు (గుచ్చి రాజవీధుఎందు (లుదర్శిచిరి తేవ 2/1 550లో "సుభాన్‌కులి బంధించబడి చెరయందుంచబడెను రాజభాండాగారమును వళ/పరచుకానన ప్రజలు ఇ(ాహీం కులీని గోంకొండ కాహ్వానించిరి

సయీఫ్‌ ఖాన్‌ సైన్యము ఇబ్రాహింకులీ నెదుర్కొనలే భ్థృతియ మ డెను (ఎజాభ్మిపాయమునకు వ్యతిరి క్తి

ముగా (సవదర్తింఎన ఫలికము దారుణముగానుండునని భావించి ఘనపూర్‌ దుర్గమునుండి "సేవకున కాస్థాన్నపవేశ మున నుమతి నొసంగుడని ఇబ్రాహీం కులీకి వినతి ప్మతము పంఎంవెను దా? గోలకొండలో కలిఎకొనుమని ఇ(వాహీం కులీ సమాధానమం పెను ఇ[వాహీంకులీ తనను క్షమి పడ౧ బావించి సయీఫ్‌ఖాన్‌ రీవేల ఆపక దళము విల్నువైన వస్తు సంచయమును వెంట తీఐకొని తన యనువరుఎతో కౌలాన్‌ కోట్టవైపు [పయాణమై పోయెను అతడు బీదరు ర్మాష్టము చేరి ఆచట నివణంచినట్టు భావించబడుచున్నది అమీర్‌కాన్‌దపీరు కోయల: కొండ కేతించి సమూఫ్‌ఖొన్‌ పారిపోయిశట్టు ఇ[వాహీంకులికి విన్నవించెను ఇ|వాహీం కులీ కోయలకొండ నుం సఎరివారముగ ఎయలుదేరి గోలకొండ కోటకు వ్చాను అమీరులు సర్దారులు (ప్రభుత్వాధికారులు. ఇ(బ్రాహీంకులికీ ఘనమైన స్వాగతమొసంగిరి

జగదేవరావు తదితర "సేనానులు లి) గోలకొండ దుర్గ ద్వారపు తాళపు చెవులను గౌరచపురస్సర ముగా ఇ్యబాహీంకు* సమర్పించిరి కోటలోని డుగిడుమం ఆహ్వాన చిరి ఇృబాహీ ౨ ఏవ రజల్‌ 957 హిజరీ జ క్రీ ళో 5560లో గోలకొండ ఎంహాసన మధిషించెను ఎట్టాభిషేకాశంతర ము హితులకు (శేయోభిలష లకు మంగతుఎకు దండనాధుఎకు విధీయులయిన వారికి బిరుదముఎ జాగీరుల కానులు _వసాదింపబడినవి 12 వేం హొన్నుల (ద్రవ్యము దాన ధర్మాములకు వినియోగింప బడినది

సుల్తాన్‌కులీ మరణానంతరము ఏడుసంవత్సరము లంధకారమందున్న గోలకొండ రాజము ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా పట్టాభిషే మహోత్సవముతో వెలుగులోని వచ్చినది ౯

6వ [పకరము తి ఇజాహీం కుతుబ్‌షా వ. (కీ కే 1550-1580) ఇ్మబాహీం కులుబ్షా గోలకొండ రాజ ఎర మలం ంచిన ఎదప సుజ్ఞర పాలన మేర్చాట చేయు.క దగిన చర్యలు గ్రైకొవెను ఫితూరీల నణచి అంత కిలహములనదుపు చేఎ వివేశ దండయా[తల నెదుర్కొటకు చక్కని వ్యూహము ఎద్ధ“రవను [పజాభ్యుదయమునకు పరిపాలనా సంస్కరణములను [పవేశ పెట్రైను (జో పయోగ గిర్మాణముఎను చేపట్టెను స్వామి(దోహ లను క్షించెను శతఏవులను మట్టుబెశైను. కుటిలులను దుర్మార్గులను (ఎజా కంటకులను వధించెను తన కిన్నివిధిముల సహకిరించిన ముస్తఫాఖానును సన్మారించి అతనికి తన సణోదరింిచి ఎ వివాహమొనర్చెను మస్తఫాథాను. ఇ[బాహీంకులీ కనుకూలుడు ఆపదలయందు సహకరించిన వాడు ఇ(బాహీంకులీ ఇతనిని సర్వాథికారిగా రియమించెను ముసఫాఖాన్‌ ఖాన ఆజం బిరుదాంచితుడు థానె ఆజం రుకునే స లనత్‌ ఆని వ్యవహారించేబడినవాడు ఎష్వా పదవి నలం రించిన క సమ ఎతు౨గా ఇబాహిం కుతుబ్షా ఎత ంత ఆప్తువగా శీ ' శీంప్‌ బడినవాడు (కీ శ ర550 నాఎకిద గాను రాజకీయ ఐ తావరణము కిలుషితమై యుండెను రాజ వ్విస్తరణకాంక్ష చసుద్ధములనిన్మఎతి పగసాధింపు చరలుద గాను సుల్తానుఎ నావహించియుండెను బీజాపూరు అహమద షగర సుల్తాను లాగర్భశ్యతువులు బవీజపూల సుల్హాను మొదవె ఇ్యబాహిం అదిల్లా అహమ్మద్నగర పాలకుడు మొదటి వుపేన్‌ నిజాంషా వీరు ల్యాజ్‌ నగరమునకై తగవులాడుచు ఇతర రాజన్యుల సహాయము కోరు చుండిరి రామరాయలు వీజపురాధీశనకు సహ రించుచు అహమద్నగర సుల్లానుకు నష్టము కిలిగించు చుండెను వీజపూరు రాజ్యము విశాల మైనది అత్యథి సెం3స పద గలది బీజపూరు సుల్తాను తరచుగా అహమడ్నగర్‌ రాజ్య థాగములపై దండెత్తుచుంతుట వలన ఆ రొజ అఆర్థికి ససెనికివ వస్థ దిగజారి పోయినది ఆహమద్నగరు గోలకొండ నుల్తానులు స్నేపాముతో నుండిరి బీజపూరు బలపడి గోలకొండ రాజ్యభాగముల్నపై దండెత్తునని భావించి ఇ(బ్రాహీం కుతుబ్లా అహమద్బగర "'స్నేహమును పటిషముగావించుకొన దలచెను

. పం ల! న. 1... (వ య సో యూ. వక స . (11. ళం! స. మం. "స్లో వల్‌ ఉం త మ... నో గం క... స మ? మ త. సై. నున గ్‌ స ర్‌ | త్త! సు కీ, గ మ” న లు! శ్వా లు నో [పూ న. ల. | ద. న ే..1 నాం. త తే బంగీద్‌ కుతుబ్లా

. లు స్త స. న. వ. బట్‌ సంతం తా / స ల్‌ో న... ॥. / సే . య స... జో. న అ మ న. వ. [1 తీ న. ల షై శంకు

1. లత వ్‌ ఆ నవవ స్లాట్‌ న... టు య? రస ల / ఫాషన్‌ స లు య ర టే! [స న వ మ | వయ ర గం గ దక ప్‌ నో వ! (ర. మన నాకు వపపు న స మ టం మన ఇ్యబబాం కుతుబ్దా

శ్వ

థాన్‌ ఆహమద్నగర సుల్త్హానగు హుసేన్‌సిజాంషాతో సం్యపదింపులు సాగించెను ఈ రెండు రాజ్యములు శాశస్టత మతిని పాటించుట కొతతబగెను దక్కన్‌ సుల్తానుల ఆంత కలహములు

వీజపూరు అహామద్నగర్‌ అహమద్నగర్‌ వీరారు బీదరు గోలకొండ బీజపూర్‌ గోలకొండ. సుల్తానులు తరచు యుద్ధము లొనర్చుచు ఒ రి రాజ్యభాగముల ఇంకొకిం ఆ మించుటకు [పయత్నించు చుండిరి విజయనగర రామరాయలు వీరిలో నొ రికొ మారు ఇంకొంరికి మరియొ మారి సహాయమందించి ధనము _ కీర్తి రాజ్యభాగములు సంపాదించుచుండెను రామరాయలు కి సమ్వ్వూతుడు రాజకీయములం దారిజేరినవాడు

వీజపూరు సుల్తాన్‌ రామరాయల సహాయమున బలపడి తమ రాజ భాగముల న్మాకిమించునను భావ మున ఇ్మవాహీంకుతుబ్‌షా ముస్తఫాథాన్‌ సలహాననుసరింబ హుసేన్‌ నిజాంషాతో కలఎ [కి ఈ కళ్కలో గుల్బర్గా కోటను ముట్టడించెను

వీజపూరు. సుర్తూను అహమద్నగ రు గోలకొండ సైన్యముల నెదుర్కొనెను సోరు ఘోరముగా జరిగినది ఇరువాగుల మెొకు లసంఖ్యా ముగ మరణించిరి బీజపూరు ఆదిల్లా యద్ధమం. దోడిపోయెను హుసేన్‌ నిజాంషా గుచ్బ్చర్గా దుర్గమును వశపరచుకొనెను ఆ సమయమున రామరాయలు (వచండ సైన్యముతో ఆదిల్లా

ఇ యె

సహాయార్థము వచ్చి ఇ(్రాహీం కుతుబ్‌షాను యుద్ధరంగము నుండి వెడలి పొమ్మని చెప్పెను రామరాయలపె గల అభిమానము వలన ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా తన సైన్యమును ఉపసంహరించెను

ఈ సమయమందే రామరాయల సోదరుడు తిరు మంరాయలు పీజపూరు సేనానులతో కలీం కుతుబ్‌షా రాజ్య భాగముల పై దండెత్తి దోఎడీలు సాగించెను గొప్ప సైన్యముతో వచ్చి ఏృష్టా ఖీమరథి సంగమ (ప్రాంతమున విడింయున్న రామరాయల వెంతకేగి యుద్ధము విరమింపుమని నచ్చుచెబ్బ ఇ్మీబాహీం కుతుబ్‌షా గోలకొండ శ్రేతెంచెను హూన్‌ ౨జాంషా ఆహమదృ,గరము చేరబోయెను ఫెరిస్టా అహమ్మద్నగరు గోలకొండ మెన్యములు గుల్బర్గా పట్టణమును ముట్టడించెను నగర (ప్రజలు భీతాపల్లై దిక్కుతోచని బృతియందుండిరి వుసేన్‌ ౨జాంషా దుర్గము నాశమించను ఇ్మదాహీ కుతువ్‌షా అహమద్నగరు సుల్తాన్‌ బంఎపడునని భావించి సైన మును మరల్చుకొని గోలకొండ చేరె నని (వాసెను కాం ఇ(వాహీం కుతుబ్‌షా వ క్రిత్వమట్టిది కాది. అతడు హుసేన్‌ నిజాంషా రాజ మునకు రామరాయల వలన ఆపద సంభవింపకుండ కాపాడెను ఇ(వాహీం ఆదిల్లాను రామరాయలను ఒబ్బంచి యుద్ధమును విరమింపజేసెను రామరాయలు ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా మాటను కాదన

నానన ననన నన నల న తారీఖె ఫెరిష్టా పుటలు 70 71

త్తి

ఆతంిపై గల అభిమాన మున యుద్ధమాఎ వెనుదిరిగి పోయెను ఇ(దాహీం కుతుట్‌షాకు రామరాయలనిన ఊభిమానము తన ణ్యాశయమొసంగి ఏడు సంవత్సరములు గౌరవాదరములతో చూభిన రామరాయలు తం[డితో "సమానుడం ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా భావించుంచుడెను కాని రామరాయల (ప్రవర్తన దక ాగుపై ఆధివతృము వహించవలెనను ఆతని కోరికి విజయనగర సాామాజ్య వైభవము అపార 'సె౨కి బలము ఇదాహీం కుతుబ్‌షాకు "సహపింపరానివయ్యెను రామరాయల శూ నణచకున్న దక గ్రాను ముబ్రం రాజ్యముల మనుగడకు ఉనికికి ముప్పు వాటిల్దున ౨ కుతుబ్‌షా భావించెను కీ శ _ లరీఠ6తో జగదేవరావు ఎలబ్లందల దుర్గమును ముబ్తడించు యత ము లొనర్చెను ఆతని _పయత్నము విఫలముకాగా నతడు విజయనగరము చేరి రామరాయల నా్మాశయించెను

శీశ 1557లో ఇదాహీంఆదిల్లా చివంగతుడయ్యెను. అతని తనయుడు మొదటి ఆలీ ఆదిల్షా శేజపూరు ఎంహాసన మధిషించేను ఇతడు గొప్పయోధుడు పట్టుదల గలవాతు రామరాయఆతో స్నేహ సంఇంధముల వృద్ధి చేకొనుఎకు స్వయముగా విజయనగరము వెళ్ళెను రామరాయలితని నాదరించి అన్ని విధముల సహాయము చేయుదునని వాగ్దానమిన్చెను రామరాయల దేవేరి అలీ ఆదిల్లాను పుత సమానునిగా థావించెను రాజప్యుతికలు అలీ ఆదిల్లాను సోదరు౨గా భావించిరి ఇతడు విజయనగర రాజాంత పురమునకు -నిరాఘాఎమాగ వచ్చి పోవుచుండెడివాడు

(క్రీళ 1560లో విజయనగర బీజపూరు రాజులు అహమద గర్‌ రాజ్యము పై దండెత్తిరి రామరాయలు ఇాహిం కుతుబ్‌షాను ఈ యుద్ధమున పాల్గొనుమని ఆవ్వింంచెను ముస్తఫాథాను సలహాననుసరించి కుతుబ్‌షా సైన్యముతో బయలుదేరను ఈ మువ్వురు రాజులే మై దండయ్యాత చేయఎ హుసేన్‌ నిజాంషాకు భరింప రా౨దయ్యెను అతడు యుద్ధరంగమున దూకి ఎదుర్కొనినను ఫలితము లేదయ్యెను అత డనుచరులతో దౌలతాబాదు దుర్గమున తలదాచుకొనెను అతడు తన తల్లిని సైతము అహమద్నగరులో విడిచి వెళ్ళెను

అహమద్నగర్‌ క్యతవుం వళమయ్యెను విజయనగర బీజపూరు మెనికులు తోఎలు వీథులు నాశన మొనర్చి భవనములను దోచి కూల్చివేరి పూర్వ యుద్ధములందు సౌందిన అవమానముఎకు (పతీకారముగా విజయనగర సెనికులు సవ్నిక య్యాతాస్థలములను ధృంసమొనర్శ్చి మణదులను పడగొట్టి ఖురాన్‌ షరీఫ్‌ -ంథములను కాల్చివేబరి వ సేన్‌ నిజాంషా ఈ ఖీభత్సకాండకు చింతిల్లి బీజపూరు సుల్తానుకు కల్యాణ్‌ నగర మప్పగించెను ఇ్మవాహీం కుతుబ్‌షా జోక్యము ఎలిగించుకొని రామరాయలను అలీ ఆదిల్షాను సంధి కంగీకరింప జే మడి విరమింపజేన వారివారి రాజ్యములకు వారిని పంఎంచెను ఎఖసేనొనిజాంషా రాజ్యము రక్షించుటకే ఇబాహీం కులీ సంధికుదిర్చెను

రాజమాత ఆమీవానీ? సురక్షితముగా నుంచుంకు ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా రామరాయఎకు తన 1 పాదం బం లాలా

శ్సీహ్రో

రాజ్యమందలి కొండపల్రి దుర్గము (ముస్తఫానగర్‌) నప్పకజెప్పుట కింగికిరించెను కిల్యాణ్‌ నగరమును. పీజపూరు సుల్తానునకప్పగించునట్టు సంధి కుదిరి యుదమును విరమిం-జి

అవమద్నగరను వీజపూరు విజయనగరాధీవల్డు ముట్టిడించిన్‌పుడు జ్ఞ(వాహీంకుతుట్‌షా తన సైన్యముతో గోలకొండ నుర్‌డి పయనమయ్యెననియ' అది చూటోతమ కిపాయము సంభవించునని కావించి ఇదరు శం న నే చి రాజులు ముట్టడినాఎ తమ రాజధానులకూ వెళ్ళరనీయ ఫెరిస్టావాతలవలన తెలేయచున్నదో కాని ఈ చివషయము నమ్మదగినదిగా లేదు

ఇ(బాహీంకుతుబ్‌షా సహాయ సహకారముఐకు ఎ తింంచి వుసేన్‌ నిజాయా తన కుమా వీబీజమాల్‌ నాతనికిచ్చి వివాహమొనర్చదలచెను కఇ్మబాహీం కుతుబ్‌షా వవాహమున కింగీ రించెను కల్యాణ్‌ దుర్గము చెంత వివాహము జయంలపుఎకు నిళశ్చయి౨పబడినది హజ్ఞరి 97] = . 56 లో ఇరువురు సుల్తానులు నర్వ సన్నాహములతో కల్యాణ్‌ చేరిరి ఆడ్యంబరముగా ఇదాహీం కుతుబ్‌షా వీవీజమాల్‌ల వివాహ మహోత్సవములు జరిగినవి ఇద్దరు సుల్తానులు పూర్వపు ఒప్పందము (కారము కల్యాణ్‌ దుర్గి మును ముట్టడించిరి వీదరు వీరారు సుల్తాను లీయద్ధమందు పాల్గొనుఎకు వచ్చిరి

అరీ ఆదిల్టా రామరాయు సహాయ మర్జించెను రామరాయలు అలీఆదిల్టా అభ్యర్థనను మన్నించి. అక్షన్నర ఆ సైన్యముతో వచ్చెను

ఈ దండయా[తలుగాంచి. ల్యాణ్‌దురగ్గమం దున్నవారు భయ ంఎతులెర అలీఆదిల్‌షా విజృంభించి ఆహమృద్‌నగర సెని కూఎమి౨ వ్టనష్టముఐకు గురి చేసెను జేఐం వాాతలననుసరించి అలీ అదిల్లా ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా సైన్యమును చిండాఎ తరిమివేసెననియ ఇ్మాహీం గోలకొండవెపు పగవెతె నంయు తెంయుచున్నది కాం రామరాయల సోదరుకు వేం ఎపతిరాయలు గోంకొండ రాజ్యము.ప్రై దండె త్తెను గోలకొండ రాజ్యమునకు వ్యతిరేకుల న జగదేవరావు ఐనుల్కుల్కు. కిన్హాని మియాబర్దూ చందూథాన్‌ మున్నగువారు 5 వేలఆ $ దళమును సమకూర్చుకొని గోలకొండ రాజ్యభాగములను ముబ్లజంచిరి

ల

ఇబాహీం కుతుబ్‌షా వఖసేన్‌ ౨జాంషాలు ల శీజ్‌ దుర్గము ముస్టం౨ విరమించి తమతమ రాజ్య ములను రక్షించుకొనుుకు వెడలిపోయిరి 1 తారీఖె కుతుబ్‌షాహీ ప్ప 169 ల్లి ఫెరిష్టా ౨ 111 886 70 8 బసాత్తీనుల్‌ సలాంన్‌ ౨66 87

శ్రీశ్రీ ఆలీఆేల్లా. థనరానులను గజాశ్వుములను నివాంషాహి కఇాజకోంఛనము ఉను ఆ కయుంబముసకే పరిమితమైన సట్ట్‌ ఇలల అను భిధ్యను పొంది ముంతుకు సాగెను అహమడొన్యగ్రా మైన్యాధ్యక్షుతు ముల్తజాకాన్‌ మూడువేల సైన్యముతో వట్చీ అలీ ఆదిల్లా సైన్యము నెదుర్కొనెను ప్వ్వియ్య నగర సైన్మము ఆకిల్లా సైన్యమునకు సహకరించెను. వేర్‌ఖాన్‌ ఆజీజుఖాన్‌ పుంసేన్‌ఖాన్‌ దౌలశ్‌శ్రాన్‌ షేకొమపోమ్మదు వంటి-వీరనరు లీయడ్ధమున పొల్లొనిరి ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా ్రేన్యాధికారులలో కొందరు విరో ఛులకు చిక్కికి ఆతి [పయానముతో ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా గోలకొండ చేతను ఆస్రే ఆదిల్షా రామరాయలు కలి ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షాను వెన్నంటి తరుముచు గోలకొంతకు 8 మళ్ళ దూరములోనున్న కాడిపత్తి వరకు వచ్చిరి నీరు ఐనుఖ్మిల్కు.. జగదేవరావు. కన్హానీఐను _పోత్సహించి ఈజ్య స్థాపన మొనర్చుమనికీ అంతియేగాళ ముర్రజా నగరొ గుంటూరు (ప్రాంత పాలకులగు ($ తిమ్మరాజాదులను 0 వేల మైన్యమతో ముసఫా నగ్గర్‌ను ముబంంబ దోచుకొనుడని రామరాయలు ఆజ్ఞలొనంగెను ఈ పరిజ్రామ ముల వలన గోలకొండ రాజ్య మర్చి ల్లోల మయ్యెను రాజధానీనగర _ పరిసరములందు అరాజక మేజ్చ్యతెన్సు జగదేవరావు తన పలుకుబడి నుపగియోంచి కోయల్‌కొండ ఘనపూర్‌ పొనగల్లు దుర్గాధిప తులను తన న్ర్వైద్ధ్యి మొనద్భకౌనెను ఇందగంటి శేశవరావు రాజ స్థాపన కువ్విజ్యూరుచుంజెను నుస్తఫానగర్‌ నుండి సుద్ధితిమ్మయ్య శాజమర్మణనుం సాద్‌ వ్రానుల్స సైన్య సమేతులయి గోలకొండను ముట్టఎంచుఎకు వచ్చిరి గోలకొండ రాజ్యము కూలిపోవు స్థితికి వచ్చెను ఇ(బ్రాహీం కుతుద్‌షై. ధైర్యము. వహించి. విరోధిసెన్యముల. నెదిరించెను. త్రర్మడ్ష ఉషీంచి ౨ర్మి చీన గోలకొండ సామాజ్యఎరిరక్షణ తన విధియం భావించను శ్యత్రవులకు రాజ్యభాగమ్సల్సు వళము శాకుండ తాశే స్వయముగా యద్ధరంగమున దూశకెను ఈ అఆల్టి ల్లోల పరిస్ధతులందు ఆలీ ఆచిల్షా వీదరు సుల్తాన్‌ అలీ బరీదులు రామరాయలు బలవడిి తమ రాజ్యములను కూడా కబ. చి ద్య ణాపధమంతం. ఏ చృ(కొధిపలి యగునేమోయని భావించిరి రామరాయలను పేడి ఇబాహీం కుతుట్‌షాకు సహ గింతుమ౨ వా రనంఎరి ము స్తఫాభాన్‌ రాజీ సమావేశములను ౨ర్చబూంచ్రన్స సమావేశములు సంధికి దారి తీసెను రామరాయు సా బధీనమందున్న _ పానుగళల్లు ఘన్‌పూర్‌ దుర్గము లాత్రన్సిక్తే చేందునట్టును అలీ ఆదిల్లా ఆ మించిన రాజ్యభాగము లాతల వళశమందే యండునట్టును సంధి కుతి శెన్సు రామరాయలు అలీఆదిల్షా ఆలీబరీదులు యుద్ధ విరమణ గొవించి తమతమ రాజ ముంను చేరబో్చూం ముస్తఫాథాను సంధికుదిర్చి గోంకొండకు వప్పు ఇతం కా సామర్యములు వాక్సాతుర్యము అనన్య సామాన్య రాజకీయ చతురత గోలకొండ రాజ్యము నాపదనుండి కాపొడగలిగినవి ము స్తఫాఖాను సలహాననుసరించి గోలకొండదురము దృఢము గావింపబడినది (ప్రహరీ గోడ్రల్ప పునర్నిర్మింపబంనవి బలిషమైన బుదీజులేర్వరుప బఎనవి వాలహిస్సార్‌ ఎర్మాణము పూ ర్తియైనది రాజభవనమ్సుల్ప ౨. కారీక కుతుబ్‌షాహి పుట 28

కీత్‌ "ఉన్నత సొభములు వీథులు దళ్చారు భవనమ.ఖం స్నాన వాటికలు ఆంత పురము ఉత్యాన్టవన ములు చక్క-9 శిబ్పసౌంవర్య విరాజితములుగ నిర్మింపబడినవి నగరము మధ్యనున్న దుర్గనిర్మాణానంతర మూ ఉపసథారక్షణకు (పాకారకుడ్యము రూపు దిద్దుకొంనది. విరోధులు రాఎదోవులు.. శిషింపబడినాళ్ళు మీఠ్‌జాలభలాగానున్న ముస్తఫాఖాన్‌ పేష్వాపదవిని పొంది స్మామాజ్యమున (ఎముఖ వృక్తిగా క్సిర్తి పతిష్టల నార్జించినాతు శరద్‌రావు పీఠాధివీరడు ఇతతు విప్రవమును లేవథీం ఇణాహీం కుతుబ్‌షా గోలకొంవత్త్లో లేని "సమయమున రామరాయలకు దుర్గము వశము చేయదలచెను ఇతని నిష్టవము నణచుఎకు తగిన నెన్యము గోలకొండలో లేకుందచెను శరద్‌రావు ఆతని అనుచురులు ఇక్రాహీం కుతుబ్‌షా గోలకొంతకు వచ్చిన ఎదప మున్తఫాథానును తమ ఆప్పగించుమని కోరిరి తాజ్య (శేయస్సుకై ముస్తఫాఖాను వారి వవమసటకు అణద్ధమయ్యెను _ఇవాహీం కుతుజ్షా అతనిని వారించి శరద్‌రావు అనుచరులను పిడది- ౬ఒక్కాక్యంరినే మట్టుబెట్టించెను తీర్మపాంతములందు శాంతిని నెలకొల్చుటకు కుతుజ్హా రఫత్‌థాన్‌లారికి మ౨ికినాయఎయి బిరుదమిచ్చి ఏలూరు రాజమర్మడి _పాంతముల రాజ్మపతింధిగా పంపెను ఇత౨ వెంట అదమ్‌థాన్‌ ముళ్కొ-పేరిన్‌ తాజ్‌ థాన్‌ అజీజుల్కుల్కు. అను వీరవరులుండిరి వీరు గోలకొండ రాజ్యమునకు వృతిరే ముగా (ప్రవర్తించిన వాలినందరి నెదిరించి యోడించిరి వార్మాకిమించిన భూథాగములను వళము చేకొని అవిధేయులై న వారి నంతమొందించిరి ముస్త పొఖాన్‌ ఇ|ఐబహిం కుతుద్షాల శక్తి సామర్థ్య్యములం రాజ్యతం్యతజ్ఞతల వల సాామాజ్యమం దుదృవించిన _అలజడులు సమణంపోయినవి కాంతి భ్యదతలు నెలకొనినవి “తళ్ళికోట యుద్ధము=- వీజపూరు. ఆహమద్నగరు సుల్లానుల పరస్పర కలహముఎండు తక్కిన ద్క్కాను నుల్తానులు _-విజయనగరాది కుడును పాల్లొనుచుండుటవలన ఈ రాజ్యము ఎ ఆర్థి శ్ఞతి కుంగి కృశించి హోయినది ఈ రాజ్యము లందు రాజకీయ అనిశ్చితబ్ధతి అలము కొనినది (ప్రజా జీవనము దుర్భరమైనది ఇ్యబాహీంకుతుబ్లా [కళ 1550 లో రాజృఎరమ లం3రించినదాది తళ్ళికోట యుద్ధమువరకు ౨5౦ంతవము పోరాఎములందు పాల్లొన వఎణ వచ్చినది పీజపూరు సుల్తానుల రాజ్యవిస్తర ణ కాంక ద%్కను రాజ య సళ్షరూఎ స్వభావముఎను మార్చివేఎనది అలిఆదిల్లా రామరాయల మై(తిని పొంది అతని సహాయ సహకారముల వఎన ఆహమ్మద్నగరు గోలకొండ రాజ్యముల పై దండయా[తలు నిర్వపొంచి విజయములు సాధించుచుండెను దక్కను సుల్తానుల ఆంత కలహ ముఎందు జోంక్టము కిలిగించుకొని రామరాయలు విశేషమైన ధనము అమూలృవస్తువులు పరపతి రాజ్యభాగములు సంపాదించి అజేయుడై యండెను

శర

విజయనగర _సెనికులు దండయా[తలందు పాల్గొని విజయము సాధించిన ఎదప ముబ్హంల పై పగ సాధించుచుండిరి ఆహమద్నగరములోని మందులు సమాధులు పవి[త స్థలములు పిందూ _సెఐఎకుల దురంతముల కెరయైనవి వీరు ఇస్టాంమత (గ్రంథముల నవమా౨ంచి అగ్నికాహ తి యొనర్చి విచ ఎలవిఎగా (ప్రవర్తించి [పజల ధనమయాన (ప్రాణములను హరించిరి పవ్మితమత స్థలముల జోలికి పోరాదను యుద్ధనియమములున్నను వాటిని విస్మ రించి (పవర్తించిరి వీరు ఆఅహమద్నగరు గోలకొండ రాజ ములందొనర్చిన దురంతము లనూహ్యములు

ఇ్యదాహీం కుతుబ్లా హుసేన్‌నిజాంషా సవాయార్ధ మహమద్నగరము వెళ్ళినపుడు రామరాయలు: గోలకొండ రాజ భాగముల న్యాకిమించుచుండెను ము_స్తఫాఖాను చాకిచకి శ్రమున విజయనగర సైన్యము నెదిరించి వార్యాకమించిన భూభాగములను తిరిగి వశపరుచుకొనుచుండెను రామరాయం దుర్మాకిమణము అలీ ఆవల్షా బరీద్దాలను సన్నిహిముగా జేసెను వారు రామరాయల దాడుఐనుండి గోలకొండ రాజ మును రక్షించు. తమ కర్తవ్యముగ భావించిరి

విజయనగర రాజ్యము (పబల “*_ సమన్వితమైనది రామరాయ ఎశేకి ఎర్యాయములు అహమద్న గరు గోలకొ డ రాజ ముంపై దండెత్తెను బలగర్చితుడె దక్కన్‌ సుల్తానుఎ రాజ్యఖాగముల న్యాకమించు కోర్సికితో నుండెను ద గ్రాన్‌ రాజ ముల రాయబారుల నవమా౨౦ ను తన కెదురెవ్వరన్న విధముగా ప్రవర్తించు చుండెను వీజాపూరు అలీ ఆదిల్లా రామరాయల స్నేహితుడు అభిమాని కాం విజయనగర _సెంికుల దురాగతములు రామరాయు గర్వము అతనికి సహింపరాని వయ్యెను

విజయనగర రాజము మ.బ్రంరాజ్యములకిన్న విశాలమైన బఎవంతమైనది. రామరాయలనిన మున్చంపాలకుల గుండె లవియుచుండెను 70 ఓడ రేవులు అసంఖా ౪ దుర్గములు అపురూఎ - శానిలయములగు భవనముల సముదాయమ. వజవైడూర్య సంపద ధనధాన్యములు . నాలుగు లక్షల ఆశ్వికి దళము పదిలక్షల కాల్బలము గజసైన ము బలవంత్నులేన సామంత మాండలికులు _ వీరాధివీరులయిన సెనానులు గల విజయనగర రాజ్యాధిపతి రామరాయలు దుర్నిరీక్య తేజోవిరాజితుడు

వీజపూరు అలీ అదిల్షా విజయనగర రాజ్యపతనమునకు పథక ము బద్ధపరచెను ముబ్బంరాజ్యములను సంఘటితవరచి. విజయసగర రాజ్యముమై దండెత్తుం మంచిదని భావించెను అహమదృగర గోలకొండ సుల్తానులు రామరాయం ద డయా[తలవలన విపరీతముగా నష్టపోయిరి. వారు విజయనగరరాజ వినాళ మును కోరుచుండిరి ఇదాహీం కుతుద్దా హుసేన్‌ నిజాంషాతో సంప్రదింపులు. సాగించి విజయనగర వినాశన పథకి మాతనికి తెలిపెను ఆలిఆఏల్లా తన ఆకాంక్షను తక్కిన సుల్తానుల శరిగించను నలువురు సుల్తానుల భావము తీవిషయమున ఏ ముగానుండెను

అహమద్నగరు బీజపూరు సుల్తానులకు గల వైరమును. తొలగించుటలో ఇబ్రాహీం కుతుద్లా సహాయ వడెను "ముస్తఫాఖన్‌ చొరవ తీఎకొని అలీ ఆదిల్దా హుసేన్‌ "జాంషాలతో సం(వదించెను హుసేన్‌ నిజాంషా

శ్రీ? కుమా దంవీపీ* ఆవ ఆదిల్ద్షాకు అలీఆవల్షా సోదరి బీవీ హదియా ఒస్పల్తానే పుసేన్‌ నిజాషా కుమారుడు మృుర్తజాకును ఇచ్చి వివాహము లౌనర్చునట్లు ఒడంబడిక కుదిర్చెను షోలాపూరు జిల్హాకై అనవరతము కలపించుచు డు ఈ స్తూనులు వివాహ సంబంధ వాంధవ్యములను పురస్కరించుకొం ఆ జిల్టాను బాంద్‌బీవీ ఆరణముగా. నిచ్చుఎ కింగికారము. కుదుర్చుకొనిరి వీజపూరు రాజ్యము; షోలాపూర్‌ మండలము కాశ్వుతముగ విలీనమయె ను యుస్తఫాఖాను తోపొటు థాఎంబేగు హకీం త్మబేఎ మొదలగువారు ఆహమద్నగరు నుండి శేజపూరుకు వచ్చి వివాహ ఒడంబడికిలో పాల్గొనిరి ఒడంబడికి నునుసరించి ఆహమద్నగరు బీజపూరు సుల్తానులు ఆత్యంక వై భవోపేతము.గ వివాహములు నిర్వహించిరి రెండు రాజ్యములందు వీివాహముల వేడుకలు జరుపబంనవి సంతోష సంరంభములు వెల్లి విరిఎనవి అలీ ఆవిల్షా రామరాయంకు రాయబజారమంపుచు పూర్వము మీర్యాకై మించిన మారాజ్య భాగములగు రాయచూరు పాంరి ముద్గల్లు ఉక్నుకూరులను ఆప్పగించుమని తెలిపెను రామరాయలు బలగర్వితు.డె రాయవారి నవమానించి పంపెను విఫలమైన రాయవారమునకు కినిం స్తూనులు 24 12 1564న సైన్యములను "సమకూర్చుకొని విజయనగర రాజ్యము పై దండయ్యాతకు బయలుదేరిరి గోలకొండ సుల్తాన్‌ ఇ(ొహీం కుతున్షా ౨ అహమద్నగరు రాజు హుసేన్‌నిజంషా 8 వీజపూరు అలీ ఆదిల్దా _ 4) వీదరు అలీ బరీద్దాల సైని నమాఖ్య ఏర్పడినది ఆహమద్నగరు రాజ్యముతో గల వై రము కారణముగా బీరారు సుల్తాను వీరితో చేరలేదు అహమన్నగరు బీదరు స్తూనులు (పచంన సైన్యముతో బయలునేరి వీజపూలరు చేరిరి ఇ(బాహీం కుతుబ్షా వీరి కిలసెను అలీ ఆదిల్షా మువ్వురు సుల్తానులను -ఆవ్వోనించి ఆదరించి స ల మరా దలు చేసెను నలువురు సుల్తానులు సైన్యసమేతులయి వీజపూరు రాజ్యముడ్తై కృష్ణానదీ తీరమ దున్న తృకోట (ప్రాంతమున విడిఎరి తళ్లికోఎ _దోణనది ఏష్టానదీ సంగమ (ప్రాంత మందున్నట్టిది గోంకొండ సేనాని ముస్తఫాథాను ఆహమద్నగర సేనాధిపతి ఇనాయకుల్దా అహమదు వీజపూరు సైన్యాధ్యక్షుడు కికోర్‌ ఖాన్‌ యశ్వంతరావు భోజమల్దు నాయక్‌ దేవనాయక్‌ వి్య్వాసవావు కోశేరావు వంటి యోధులు సుల్తానుల సైన్యమందుండిరి సుల్తానులు ముందుగా విజయనగరాధీపవనకు మీరు ఆ మించిన మా నాజ భాఫయాఐ నవ్పగించుడు భవిష్యత్తులో మా రాజ్యములపై దండయా[తలు సాగించమం పహిమి నొసంగుడు అయిలయిన సంధికొడ ౦బం వెనుదిరిగిపోవుదుమని _ రాయబారమంబరి కాని 75 వేల ఆప దశమ 9 లక్షల కాల్బలము గజసైన్యము గలతన సైొ) కదక్షిపెగల గట్టి నమ్మ ముతో రామరాయలు రాచభవారమను తిరస్కరించెను రామరాయల సోదరులగు తిరుముఎరాయలు వేంకటపతిరాయలు ఆద్వితీయ పరాాకమవంతులు

ఉరి యుద్ధతం[త నిపుణులు కృష్ణాతీరమునుండి బంహళమువరకు వ్యాఎంచిన విజయనగర నాామాజ్యమందున్న మాండలికు అందరు రామరాయల సహాయార్థ మేతెంచిరి మధుర నేలు కృష్ణప్పనాయకుకు స్వయముగా యుద్ధమున పాల్గొనలేదు అతడు తన మంత్రయగు. ఆరియనాథ మొదలియారు నాయకత్వమున మైన్యము వం పెను ఎర్నాటకి (ప్రాంత పొలకడు బసవరాజు తదితర మాండలికులు సామంతులు స్రైన్యయుతులయంి. రామరామల సహాయమున కిలదెంచిరి విజయనగర మైన్యమున 70 వేల గుజ్జపు దళము 90 వేల కాల్బలముఐడెనం ఫెరిస్టా (వాతవలన తెలియచున్నఎ అక ఆ ప్రందళము మూడులక్షల _ కాల్బలన.న్న సేన విజయనగరాధీపని కుండెనని గోలకొండ చరి[తకారుడు తెలిపెను విజయ నగర సైన్యమున లక్ష ఆ స దళము ము డృలక్షల కాల్బలముండెనని కౌటు తెలిపెను రామరాయల వయస్సు త కోట యుద్దము నాటీం 70 సంపత్సరముల౨ ఫెరిస్టా 80 సంవత్సరములని బుర్హానె మార్‌ రచయిత పోర్చుగీసు దేశీయడగు కౌటో* 96 ఏండ్లని తెలిఎనారు తిరుమల రాయలు 0వేల ఆ ్వందళము లక్ష కాల్బలము ల్‌ వందల గజమైన్యముతో ృష్టానది దక్షిణతఎమున "లిచి సులానులు నదిని దాటిరాకుండ దారులన్నియ ము బవేసెను వంకటపతి రాయలు విజయ నగర సైన మున ాాయ త్పవమ వషాంచి యుద్ధభూమి బయలుదేరెను రామరాయలు తు గభ్యదా నదిఅరమున సెన్యముతో నిలినను తిరుమలరాయ లక్షుపడుటవలన సుల్తానుల మైన మ ఎప్పాగదిని దాఎలెక పోయెను లరమఎదంతట విజయవగర సైవకుఎ స చలనము కానవచ్చుఎవలన సుల్తానులు తమ మైన్యములను నదికి ఎగువ భాగవఎలకు తరలించిరి విజయనగ న్యము వారిననుసరి చి నదీ దక్షిణ తటమునం దెగువథాగమ లకు పగను విజయ నగర సైన్యము ఎగువ భాగమున దు డగనే సుల్తానలు తమ ైన్యమునత్యంత వేగమున దిగువకు. 0మైళ్ళు నడిఎంచి అన్నువైన స్థలమ. చూచి న౨ దాటించిరి విజయనగర మైకు లీపరిణామమునకు దిగ్భ్రమ చెందిరి వారు దిగువకు నచ్చువరకే సుల్తానుల మైన్యము నది౨ దాటి యుద్ధమునకు సన్నద్ధమైయుండెను. సుల్తానుల యుద్ధ వ్యూవారచన మతినేర్చుతో చేయబడినది ముందు హుసేన్‌ నిజాంషా మధ్య భాగమందు ఆదిల్షా వెనుం భాగ మున ఇ(వాహీం కుతుబ్జా అలీ బరీద్దాలు మైన్యములను మోహరించియుండిరి గజాశ్వదళములు ఫిరంగులు అనువై న చోటులందు లపబఎనవి రామరాయలు 85 వేల ఆ ప్ర దళము ల్‌ఎక్షల కాల్బలము కవేల ఏనుగులతో కూడిన మైన్యమును రజరంగమున ౨లిపెను తిరుమలరాయల యధీనమున 20వేల ఆ ప్ర దళము రేండులక్షల కాల్బలము రవందల గజ ిన్యము౭డెను ౧౪౦౦ 7౧1 ౨ [689 త ఫెస్టా 2 228 1290 త్రి బుర్జానే మాబర్‌ (198 క ఉర్రి *ఉ 001 98౪90

| హుసేన్‌నివాంషాను వధించి అతని రమును తెచ్చి చూఎంచుడనియ అలీ ఆదిల్లా ఇబ్రాహీం తుతుట్‌షాలకు యావశ్జీవకారాగార క నొసంగుటకు బంధించి తీసుకొని రండనియు రామరాయలు 'నేనానుల నొడ్జ్డాఎంచెను తేది 24- 565 అపరాష్టా సమయమున యుద్ధమారంభమైనది రామరాయలు ఎంవాసన మధిషించి. "సేనానాయకులకు సెనికులకు సూచన లిచ్చుచుండెను యుద్ధరంగమున విజయనగర మైనికులు విజృంభించి సుల్తానులకూటమి సేనలను చికాకుపరచిరి తుపాకులు ఫిరంగులు పేల బడినవి ఠ్‌ వేల ధానుష్కుల విడిచిన అమ్మలు తగిలి సులానుల సైనికులు నేలకూలుచుండిరి వేలకొలది సెనికు లసువుల గోల్పోయిరి పీదరు సైన్యమునం దధి భాగము న వెను. సుల్తానుల సైని ౨కాయమున కలవరము బయలుదేళెను వేలకొలది ప్రోటిైనికుల మరణము వారిని యుద్ధ విముఖుల గావించెను. వారు లీతాహులై యుద్ధరంగము నుండి (ప్రాణము లను రక్షించుకొనుటకు పరుగెత్తుచుండిరి హుసేన్‌ నిజాంషా తమ సైనికుల కలవరపాటుకు చింతిల్లైను అతడు యద్ధవ్యూవామును మార్చెను సైెన మునకు ముందుభాగమున 800 పెద్ద ఫీరంగులు 800 మధ్యరకపు ఫిరంగులు 200 జంబూరకులు అమర్చి ఫిరంగులను పేల్చుటలో నైపుణ్యము గల జల్ఫబిరూమీఖానుకు ఏ నమయమున ఫిరంగుల 'పేల్చవళనో సూచన లొసంగెను రెండువేలమంది. ధానుష్కులను విజయనగర టైనికులపై వెను వైవు నుండి అమ్ముణ వర్షము కురిఎంచుమని ఆజ్ఞాఎంచెను ఈ వూ హము ఫలించినడి సుల్తానుల సైెన్యమందున్న ధానుష్కులు విడుచు అమ్ములను తబ్బ్పంచు కొనుటకు విజయనగర సైన్యము ముందుకు చొచ్చుకొని వచ్చెను వారిరా ను గమనించి జల్భబిరూమీథాన్‌ ఫిరంగులను | పేల్పించెను రంగి _పేలుళులో విజయనగర సైనికులు శలభములవలె మగ్గి పోవుచుంంరి. సైనికుల హాహాకారములు మిన్నుముసైను రామరాయలు బంగారు నాణెములను రాసులుగా బోయించి విజయమును నాధించిన ఈ (ద్రవ్యమునంతయు సైనికుం కొసంగెదనని ఆశచూఎ వారి నుక్సావాపరచెను న్తమర్ధికో త్చాహమున విజయనగర సైనికులు (ప్రాణముంకు తెగించి పోరాడుచు క9ఎంచిన (వతి ముబ్దంస్రేనికుని వధించిరి సులానుల సని కూటమిలో వేల కొలది మరణించిరి ఈ సమయమున జలృ్భవబిరూమీఖాన్‌ ఫిరంగు లలో గుండకు ఐదులు రాగి నాణెములు రాగి ము ్కలునింఎంచి పేల్పింవఎను రాగి నాణెములు ములు మందుతోపాటు చెల్దాచెదుతె వచ్చిపడుచుండుఎవలన విజయనగర సైనికులలో 5 వేలమంది నిహతులయిరి హుసేన్‌నిజాంషా కిళోర్‌ఖాన్‌తో కలం రామరాయల పైకి లఘ్మంపవచ్చెను ఆ సమయమున అహమద్నగర గజమైన్యమందున్న ఒ ఏనుగు మదమెక్కి .ఎందుకువచ్చి ర్థామరాయలు కూర్చొనియున్న పల్ప ని మోయు బోయలను తొండముతో పడవేసెను రామరాయలు పల్లకినుండి (కింద పంపోయెన్స ర్రమ్రిభాన్‌ లి

ర0

ఆతని ఐంధించి హ సేన్‌ నిజాంషా చెంతకుగొనిపోయెను హుసేన్‌ నిజాంషా వృద్ధుడని భావింపక కరవాల ముతో రామరాయల కంరము నుత్తరించెను ఈ హరాత్పరిణామమునకు వెరగంది విజయనగర సైనికులు యుద్ధరంగము వీం పరుగెత్తసాగిరి

సుల్తానుల సైన్యము పరువెత్తుచున్న విజయనగర సైనికుల నానెగొందివరకు వెన్నాడి తరిమివేసెను అలీఆదిల్ద్లా తిరుమలడాయలను ఇ(బాహీం కుతుద్షా వేంకట్మ్నాదిరాయలను యుద్ధమందోడించి పార దోలిరి ౫ సుల్తానులకు ఘనమైన విజయము సంప్రాప్త మయ్యెను

నలువురు సుల్తానులు విజయోత్సాహమున పదిదినవులు గడిబరి ౨ఎయిఎమ్మట విజయనగరము [వవే ంచి అందారుమాసయిల నివంంచిరి విజయనగర స్నామాజ్యమునందధిక భూథాగము- న్యా మించిరి రాయచూరు ముద్లల్లు ఉదయగిరి తకిరి (ప్రాంతములు పూర్వం రామరాయల [_ మించుకొ? యుంజెిను అవి వీజపూర్‌ అలీఆదిల్షా వళమయె ను సుల్తానులు విజయనగరమును కొల్లగొట్టి అశేష ధనరాసులను పొందిరి 2 అఆంతియేగా కోడి గుడ్డు (పమాణవ లోనున్న వ[జము అలీ ఆదిల్షాకు విజయనగర రాజభాండాగౌరమున లభించెను ఈ విజయమువలన డక్కిను సుల్తానుంకు విజయనగర దాడుల (పమాదము శాశ్వుతముగ తబ్బ పోయెను గోలకొండ వీజపూరు సుల్తానులకు విజయనగర రాజ్యథాగములు. సం(కిమించెను ఇ(ద్రాహీంకుతున్‌షా శూడ్చుతీర _పాంతములను జయించుఎకు చళ్క౧ రాజమార్గ మేర్చడెను

తిరుమలరాయలు వేం ట్యాదిరాయలు. సుల్తానుల మించిన భాగములడై ఆ లు వదులుకొని శీక్కిన రాజ భాగముఅను తమ ఏలుఐడిలోగికి దెచ్చుకొని నామంత మాండలికులను కూడగట్టుకొని -సైనికబలమును "పెంపొందించుకొనిరి తళ్శికోట యుద్ధానంతర పరిణామములు

[క్రీ శ 667లో వ్రీజపూర్‌ శేనాని కిషోర్‌థాన్‌లారి ఆఅహమద్నగరు రాజ్యభాగములపై దండెత్తి గోండ్వానా ధార్వార్‌ దుర్గములను జయించెను ఈతనిని అహమద్నగర సేనాని చంగీస్‌థాన్‌ ఎదుర్కొని పోరా డెను ఆదిల్షా కిశోర్‌ ఖాన్‌లారి సవామార్థము మరికొంత్ర _సెన్యమును ఐనుల్కుల్కు- జరీపుల్ముల్కుల ఆధిపత్య మున పంఎంచెను ఈసేనావాహినికి ఎదురు నిలువజ్ఞాలక అహమద్నగళు సుల్తాను కుతుబ్‌షా సహాయ మర్ధింఒను ననన లలననాకాడాాాాు. షీ. కారీలె ఫెర్రిష్టా వెజాల 102 286 40 న్‌ 2 కారీవె కకుక్‌షాహి ౨2క6 177

ర్‌ ఇ్రాహిం కుతుబ్‌షా అహమ్రద్నగరు అభ్యర్థవను మన్నించి సైన్యసహాయమందించెను ఈసైన్యముత్తో ఆలి అవా మద్నగరు సైన్యము. వీజపూరును ముట్టడ్సించను ఈ ముబ్దంలో బీజైపూరు సేనాని అబూవాసన్‌బిన్‌షా తాహిర్‌ బందీ ఏృతుడయ్యెను సయ దు మూర్తవాంజాంషాను దర్శించి భగవంతుని కౌరర్రైనన్ను రాజీపడ్‌ అబూహసన్‌ను విడిఎంచుడనిొ కోరెను మ్నుర్తజాంజాంషా అబూహసన్‌ను విడిఎంచెను ఈ యుద్ధము విరమించుఎవలన గోలకొండ రాజ్యము తీవనష్టమునకు గురియయ్యును ఆహమద చగరు గోలకొండ సుల్తానుల ఇవిపాయభేదము లేర్చ్పడెను పీరారు సుల్తాను తపాల్‌థాన్‌ పీదరు బరీద్దాలు భీజపూంయ సులానుతో లిం అహమద్నగరు రాజ్యము పై దండయ్యాత చేయదలచిరి వీజపూరు ఆదిల్డా వీరితో లియకుండ అహమద్నగరు "సేనాని చంగిస్‌ ఖాన్‌ తోడ్పడెను ఆలీఆదిల్ల్జా _సైన మ వెనునరిగిపోవ బీదరు పీరారు సుల్తానులు యుద్ధవిరమజగావించి వెడలి పోయిరి వీజపూరు ఆవహమద్నగర సుల్తానులే మై కుతుబ్‌షా రాజ్యభాగముల పై దండెత్తిరి గోలకొండ _సెనికుల్లు వీరోచితముగా పోరాడి శ్యతువులను నిరోధించిరి గోలకొండతో సంధికుదుర్చుకు? కౌంాన్‌కోట (ప్రాంతమున 80వేల సెన్యమునుంచి వీజపూరు అహమద్నగరు సుల్తానులు వెడలిపోయిరి. కుతుబ్‌షా అఆహమద్నగరుపై దండ య్మాత సాగించకుండ ఈ సైన్యమును ఇలిఎరి కా3 ఆ సైనికులు గోలకొండ రాజ్య భాగములను దోచుచు అఆంజడ్‌ సృష్టించిరి “ారిలహనొోలంటు ₹హారిత్రు - దుదసబె _ ఇొసదనవలం అమీర్‌షా అంజు మీర్దాహు సేన్‌ బేగ్‌ తుర్కుమాన్‌ ఆధిపత్యమున గోప్పసైన్యమను కుతుబ్‌షా కౌలాన్‌క్తు పంఎంచెను. వీజపూరు అనామద్నగర సైనికులతో వీరికి ఘోరగణనుయ్యెను ఈ పోరాటములో ఆహమద్నగం టపైంకులసంఖ్యా ముగ్ర మరణించిరి ముర్తజానిజాంషా బ్రీరారు రాజ్యమును జయించి తన హె ఏరీనమొనద్చుకొనొను ఆది సహాంపని వీదరు బరీద్దా అహమద్నగరుపై దండయా[త చే విపరీత నష్టము కలిగించెను అహమద్నగోరు సుల్తాను గోవ కొండ సహాయమర్థించుచు అబూభాణం అను రాయబారిని పంపెను కుతుబ్‌షా ఆమరుషా నాయ త్యమున మృర్తజా నిజాంషా సహాయముగా నైన్ఫమును పంఎంచెను బీదరు బరీద్‌షా వీజపూరు సహాయమును.క్షోరను ఈ సమయ ఎ న సుల్తానులు యద్ధ.ను విరమించుకొనిరి (క్రీ శ 1580లో వ్రీజపూరు ఆలీఆదిల్జా మరణించెను అతిడు నిన్సేంతు అతని సోదర ప్యుతుడు కండవన ఇవాహీంఆదిల్షా వీజపూరు ఎంహాసనమధిష్టించెను ఇతడు కాంతి కాముకుడు కొంతకాలము ఎనతర్మడీ మార్గముననుసరించి యుద్ధములొనక్చెను తరుూార్త శ రానా స్టుబ్ధరపాలన మొనర్చి దక్కన్‌లో | 4 స్య శ ఈ ౫౦ డలం ళా నలో న! ఆలా

ల్‌లి

ముర్తజానింవాంషా వీజపూరు రాజ్యము పె దండయా[త గానించనునా ఇదని తెలిుకొని ఇ|వ్రాహీం ఆదిల్లా అహమద్నగరు రాజ్యముపై ముందుగా దాడి చేసెను షాదుర్గ్లము వద్ద ఈ రెండు సెన్యములు తలపడినవి అహమద్నగర సేనాం బెవాణాదల్కుల్కు. బీజాపూరు సేననెదుర్కొబని యుద్ధమందోఎపోయెను. తరువాత అతడు వీజపూరును ముప్పడించి స్పాధీన పరచుకొనెను బీదరు పై దండయా[త సాగించి అమీరొషా మీర్‌ నాయఎత్వమున వీదరు నవహోయార్థమేతెంచిన గోలకొండ -సెన్యముతో పోరి పరాజయమందెను

గోలకొండ బీదరు సైన్యములేకమై వీజపూరును ముట్టడించుఎవలన నట్దుర్గులోనున్న ఇ[బాహిం ఆదిల్షా వీజపూరను రక్షించుటకు వచ్చెను కొంతకాల మిచఎ రెండు దేశముల సైన్యములు పోరాడెను ఈ లోపుగా కుతుబ్షాసెన్యము అమీర్‌జంవీల్‌ నాయ త్వమున కాకున్‌ కల్కూూరులను జయించెను కుతుబ్‌షా 'సేనానులలో ఏర్పఎన అభ్మివాయ భేదమువలన ఈ ముట్టడులనాఎ నల్దుర్గును ముస్టంంపబోయిరి అమీర్‌షామిర్‌ కుతుబ్షాను స్వయముగా నల్పుర్లు ముప్పడిలో పాల్గొనుటకు రమ్మ౨ కోరెను కాని అప ఏటికే ఇ్యబాహీం కుతుద్‌షా మరణించెను మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా రాజ్య ఎతమలంకిరించ సమయమది కుతుబ్‌షా మరణ వా _ర్తను అమీర్‌షా మీర్‌ తక్కిన సేనానులకు తెలుపలేదు. అతడు. కుతుబ్‌షాహి. ఏజాంషాహ్‌ సేనానులు సయ్యదుముర్తజా జంక్షి ధ్ధాన్‌ ఖుదావంద్‌ఖాన్‌ _ బెహజాదుల్ముల్కు వంటివారిని సమావేశపరచి గోలకొండ సుల్తానగుటకు తనకు కాబోవు అల్హడగు హుసేన్‌ కులీకి సహాయసడునట్లు వారితో (ప్రమాణములు చేయించెను

ఇ[వ్రాహీంకుతుబ్‌ షా మరణమునకు ముర్తజా నిజాంషా మీరొమోయీమిర్కొసబ్ద వారి ద్వారా సంతాప సందేశము పంఎంచెను కాబోవు సుల్తానెవరో తెలిబకొని రమ్మనెను సబ్దవారి గోలకొండ చేరునాటికి మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా ఎంహాసనమధిష్టించి నల్డురు యుద్ధమున పొల్గొనుఎకు వచ్చెను

ఫిరంగి ఆ సక గజ దళములతో మహమ్మదుకులీ కుతుబ్‌షా నల్డుర్లును ముట్టడించెను దుర్గపాలకుడు వజీరుల్ముల్కు ఈ ముట్టడికి భయపడి మరికొంత సైన్యమును నల్దురుకు పంఎంచుమని వర్తమానమం పెను శాంతి కాముకుడై న ఇ(నాహీంఆదిల్లా సంఢిగావించుకొనుమని వజీరుల్ముల్కుకు వ్వార్తశంపెను సంధి సవ్యముగా ఆరిగినద (హౌాంత వాతావరణ మేర్చడినది వీజపూర ఆహమద్నగర రాజ్యములు కిలపొంచుచుండినను ఇతర దక్కను సుల్తాను లాయద్ధములందు పాల్గొనలేదు

తళ్ళికోట యుద్ధానంతరము ఇన్రాహీం కుతుబ్‌షా గోలకొండ రాజ్యమును వి_స్తరించుటకు బూనుకొనెను

(క్రీశ 1ల566లో మలికొనాయబ్‌ అమీనుల్ముల్కు సలాబత్‌ఖాన్‌ మలిక్‌ షేర్‌ థాన్‌లను రాజమంశడిని ముట్టంంచు టకు బంపెను ఈ సేనాను లైదు సంవత్సరములు పోరాడి [కీశ 571లో రాజమండిని దాం పరిసర [ప్రాంతములను జయించిరి. (క్రీ 157శ్తలో వత్రాట్‌ఖాన్‌. విద్యాధర రాజు వారి అనుచరులు కుతువ్‌షా 'వేనానుల చేతితో ప్రరాజయమండిరి. _క్రీయణాళ్లక?0ల్లో కొండవీడురాజా కప్పము చెల్లించనందున ఇ(బాహిం కుతుబ్‌షా ఆ కోటన్స జయించెను అక్రమ ఫెమషై దుర్గ్షములను స్వాధీనపరచు కొనెను రాజమం్యిడి

58 ఓపాంతమందున్న రాజులు సామంత మాండలికులు యుద్ధరంగము నుండి పారిపోయిరి కొందరు విజయనగ రాధీసలను అశయింఏరి మరికొందరు ఖబం కోటలో తలదాచుకొనిరి కుతుబ్‌షా ఖబంకోఎను ముట్టడించుట కాజ్ఞాఎంవెను ఆతి ష్ట్రము మీద ఆ కోట కుతుబ్‌షా 'సేనానుల వళమయ్యెను ఆమీర్‌జంటీల్‌ తదితర కుతుబ్‌షా "సేనానులు జునా న్‌ నాకావి కల్కూరు (ప్రాంతముఅపై దండెత్తిరి ఈ (పాంతములు పూర్వము గోలకొండ రాజ్యమం దుండెడివి వీజపూరు సుల్తాను సుభాన్‌కులీ కుతుబ్‌షా పాలనాకాలమున ఈ [ప్రాంతముఎ నాటమించియుండెను ఇవి కొంకిణి (పాంతమందున్నట్టివి కుతుబ్‌షా సేనానులు విరోచితముగ పోరా ఈ (ప్రాంతములను [కీ శ 1579 నాటి స్వాధీనపరచుకొనిరి ఇ(బాహీంకుతుబ్‌ షా దూరదృష్టి రాజకీయ చతురత _ పరిపాలనాదక్షత గోలకొండ రాజ్య విస్తృతికి తోడ్పడెను ద గ్రానులో సుభ్ధరతకు కాంతి భద్రతలకు విజయనగర సాామాజ్య పతనమునకు ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా షి చేసెను బీజపూరు ఆహమ్మద్నగర సుల్తానులకు సంబంధ బాంధవ్యము లేర్పడుటలో తోడ్పడెను జీవితాంతము గోలకొండ రాజ్యరక్షణకు పాటుపడెను ముస్తఫాఖాన్‌ సలహా ననుసరించి గోలకొండ దుర్గ పునర్నిర్మాణమునకు ౨0 లక్షల హొన్నులు వ్యయము చేస 9 నెలలలో దానిని శతృదు ర్ఫేద్యముగ నొనర్చెను దుర్గము చుట్టు రెండు వరుసల (ప్రాకార కుడ్యములు ౨ర్హింపబడెను ఈ కుడ్యముల చుట్టు కొలత 24 వేల అడుగులు ఈ (ప్రాకార కుడ్యముల మధ్య బలివ్యమైన 400 బురుజులు కిట్టబడినవి [పాకార కుడ్యములు బురుజులు సున్నము - రాయితో నిర్మింపబడినవి దుర్గరక్షణకు తగిన సైన్యముంచబడినది సెైన్యాధికారులు అనుభవజ్ఞులు పౌరువ్యపకాపములు కిలవారగు దుర్గాధ్యషులు గోలకొండ రాజ్యరకణలో నసువులను మసైతము లెక్కింప పోరువారు ఐనుల్ముల్కు. జగదేవరావులు ఇ(వాహీం కుతుబ్‌షాకు వ్యతిరేకముగా క్ముటలుపన్నుట వలన వారికి దేశ ఐహిష్కార క్ష ఈయబడినది ముస్తఫాఖ్‌ ([కీశ 568లో ఎష్యా పదవి నలంకరించెను నమస్త వ్యవహారములం దితని సలహాలు పొటింపబడుచుండెను ఇతల సలహాలు కొన్ని ఫలింపనందున ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా రఫత్‌ఖాన్‌ల రీని ఎమష్బాగా నియమించెను ముస్త ఫాథాన్‌ సమర్థుడు చతురత వలన ఎంతటి క్లిక్ష సమస్యనైనను పరివ్కరించెంవాడు. తల్లికోఎ యుద్ధానంతర మనే దుర్గములు జయింపబంనవి గోలకొండ వీజపూరు సెనికులు సమిష్టిగా ఈ దండయ్యాతలు నిర్వహించితి రాయచూరు ముద్గల్దు ఉదయగిరి తాకరి కోటలు స్పాధీనమైైన ఎదప కుతుబ్‌షా అనుమతి లేకుండ గనే ముస్త ఫాఖాన్‌ ఈ దుర్గముల తాళపు వెవులను బీజపూరు సేనాని కిళోర్‌ఖాన్‌ స్వారీనమొనర్చెను గోలకొండ “సేనాని ముస్త ఫాఖాన్‌ వీజపూరు సేనాని శోర్‌ ఖాన్‌ ఆహమద్నగర సేనాని మౌలానా ఇనాయితుల్దాలు క్రభ్రి ఈ దాడులను నిర్వహించి విజయము సాధించిరి

ర్‌4 వీజపూరు సేనానికి ఈ కోటలు స్వాధీన పరచుఎవలన అహమద్నగర సుల్తానుకు ఇ(వాహిం కుతుబ్‌షాతో తగువు ఏర్పడెను కుతుబ్‌షా ముస్త ఫాథభానును ఎష్వాపదవినుండి తొలగించెను పదవీచ్యుతి ఏర్పడిన ఎదఎముస్త ఫెఖథాన్‌ బీజాపూరు అలీఆదిల్లా నా్యాశయించెను ఆలీఆదిల్న మరణానంతరమొ స్థాన కిలహమునజ్లము, . స్తఫాఖాను పాల్గొని హత్యగావింపబడెను మలిక్‌ నాయబ్‌ గొప్ప యోధుడు ఇ్మదాహీం కుతుబ్‌షా ఆజ్ఞననుసరించి తాజమండి ఏలూరు [పాంతములపై దండెత్తి జయించిను అమీర్‌షా మహమ్మద్‌ అంజూ గొబ్బ పీరుడు కుతుబ్‌షా రాజ్య సర్వ సైన్యాధ్యషడు తఆంంగాణమున జరిగిన యుద్ధములందు పాల్గొని ఇబాహీం కుతుబ్షాకు విజయములు చేకూర్చెను హజరత్‌ హుసేన్‌ వలి ఇబాహీం కుతుబ్షా అల్టుడు సైన్యమున కీల స్థానమందున్నవాడు కచ్చ్బడ ములు నిర్మాణము లిత౨ పర్యవేక్షణలోనుండెను స ఇబ్రాహీం కుతుద్ష్దా సుబేదారులకు పరిపాలనా విషయమున సూచన లిచ్చుచుండెను వేగులవారికి సంబంధించిన కాఖ పటిష్టము గావింపబడుటనలన సాామాజ్యమందలి సమాబారమ. నెరుంగుటలో సౌలభ్య మేర్చడెను దోఎడిదారులకు దొంగలకు నిఆయమైన గోలకొండ రాజ మునగల దాలయ లపాయకిరములు సార్థవా హులు గుంపులుగా 1[పయాణించిన దోఎడీలకు గురికాకుండిరి చిన్న చిన్న వ్యాపారులు [పయాణములందు దోఎడికి గురియగుచుండిరి ఇ(దాహీం కుతుబ్జా యద్ధముంందు మునిగియన్న _కాంములం దీదోఎడ్‌దారులు. దొంగలు థి విజృంభించి ఆలజడి సృష్టంచిరి ఇ్నబాహీం కుతుద్లా కిరిన క్షల నమలుఎరచెను దారిదోఎణ కాం(డను దొంగ లను పట్టి ఐంధింబను దోషుల కాళ్ళుగోష్ణ తీయించుట కొరడా దెబ్బలు కొట్టించుటవంటి మలీయబడెను ఈ న్‌రిన కలవలన దోఎడీ లరి ట్ట ఐడినవి గోలకొండ రాజ్యమున [వజలు నిర్భయముగా జీవించుట కివకాశము కలిగినేది సర్వాభరణ భూషతయైన ముదుసలి నిర్భయముగా సామాజ్యమం దంతట సంచరించుఎకు వీలయి నది వచవులు మరణించినను దోఎడీకి గురియై వ్యాషారి నష్టపోయినను [వభుత్యము నష్టపరిహారమ చెల్లించుచుండెను. రాజ్కమున వ్యాపారమభివ్పృద్ధి చెందినది పరి్మిశమలు నెంకొల్బ్పబడినవి దేశమున శాంతి భదత లేర్పడి (ప్రజలు సుఖమయజీవితమును గడుపుట కవకాశము కలిగినది చం లారీశె కుతుట్‌షాపా వ ర61- 82

క్‌ర్‌ ఇదాహీం కుతుబ్షా గోలకొండ రాజ్యమున పాలనా సంస్క్రరణములు [పవేళ పెళైను విద్యావ్యాప్తికి దోడ్పడెను కివిపండితుల నాదరించెను వ్యయసాయాభివృద్ధికి నీటిపారుదల సౌకర్యము. లేర్పరబెను చెజువులు బావులు కుంటలు కాలునలు (తవ్వించిను [గామపునర్నిర్మాణమునకినేకి చర్యలు తీఎకొనెను మహమ్మదు కులీ కుతుబ్‌షా కాలమున ఎక్ట్రాన్‌ఖాన్‌ వేయించిన ధర్మవరము కాసనమున ఇ(వాహీం కుతుబ్‌షా సేనాధిపమా [తసాధిత గజపతిరాజ్య రాజమహేం[దాది బహుదుర్గ దేపండున్ను ద్వితీయ్య "సేనాని సాధిత రాయరాజ్య కొండ వీటి ముఖ గిరి దుగా౯ది నానాదుగక౯ా దేపండున్ను దాన ధార్యాపశ్స్త మేఘుండును మానసాపరాధ దండన కాత౯ావీర్య సదృవండున్ను అం వర్జింపబడినాడు ఇ్మబాహీం కుతుబ్‌ షా పాలనా కొలమున వేయించబడిస పదిశాసనములు లభించినవి (1) కోయల కొండ (2) పానుగల్లు (8) రాచకొండ (4 కొలలంపూడి (5) ఈపూరు (4) మల్కా-పురములందు సంస్కృృతాం[ధ భాషలలో వేయించబడిన శాసనములు పానుగలు ముక్కిదర్వాజా గూడూరు ఇ్మవాహీం కుతుబ్‌షా సమాధిపైనున్నట్టి శాసనములు పారు అరబీ భాషలలోను వేయింపబడినవి కోయలకొండ హం ఇబాహిం కుతుబ్‌షా గౌరవార్థము కీ శ 550లో వేయించి, కాసనము సాధారణ మాఘశుద్ధపంచమి సోమవారమునాటిది లి పానుగల్దు శాసనము పానుగంటి ఉదయసము[దం కాలువ ఇందుపుకేలలమలో నమిలెవద్ద మూణ నది తువ ఖిలమైయుండ పునరుద్ధారకి ముగాను త్తువగట్టి కాలువ చేయించి ఆ సీకు) ఉదయస ముదంనించి 1 వ్లగామి చేయించి నమిలి మొదలుకొని (క్రిష్ణ ఈమధ్య చెరువులు కుంటలు వింపునట్టు గోలకొండ ఇ్మబాహీం కుతుబ్‌షా పనుపున రహ్మతుల్లా అనునతడు కొలువ తువ తూములు వాగుచేయించిన సందర్భమున వేయించ ఐడినచి శాసన కాలము (కీ శ 560 లి కొలలంపూం బంగరాజు తనతండ్రి మల్చిపరాజు తల్లి గ గమకు పుణ్యముగా ఆదికేశవునికి గర్భ గృహము అంతరాళ మంటపము శ్రూలక్ష్మిదేవులకు గరుడ స్తంభము నీల ంగ్రేశ్వరు౨కి గడి నిర్మించి దేవ రలను (పతిష్టించు సమయమున కొంలంపూం శాసనమొసంచెను కానశము [కశ 65 అక్షయ మాఘసద్ధ ద్వాద శ్యుకి వారము నాటిది క్త ఈపూరు శాసనము క్రి ళ 154 ్రీముఖ అషౌఢ శుద్ధ ఏకాద నాటిది రావూరి తిమ్మనాయని కుమారుడు చంనప వినుకొండ ఎమలోని ఈపూరు (గ్రామమున అల్బాడ నాధుని దళమి కావలకు కేసరి పాల కుచ్చులష్మేత్రమును తిరుమల నరబఎంగయకు దానమిచ్చినట్టున్న శాసన మిచి ర్‌ మళల్దాపుర శాసనము (క్రీశ 5/7 ధాత కార్తిక శుద్ధ పంచమి శ్ముకవారము నాటిది రావిపూంణ స్థల

క్‌ (ప్రజలు ఇ(్రాహీం కుతుబ్‌షా ఆనతిన తమలో తాము భూమిపన్ను కొలతలకు సంబంధించిన ఒప్పందము నేర్ప రుచుకొలి కాసనము వేయించివారు కాపులుపూ “రిఎన్ను మహమ్మదీయ లర్థపన్ను (బాహ్మణులు పన్ను చెల్లింప నవసరమ. లేదర శాసన నిబంధనఎి ఇ(వొహీం కుళుద్దా విద్యావంతుడు ౨ పండిత పక్షపాతి పారం అరబీ తెలుగు భాషాభివృద్ధికి తోడ్ప డివవాడు కవి పండితుల గోషులను నిర వహించుళు. వారిని సన్మాంంచువాడు ఇతడు తన 5 ఏఎ అనగా హిజరి 988 జ [కీ శ 560లో 80 సంవత్సరముం పరిపాలనానంతరము గృహ రాజ్య సంబంధమైన సమస్యల సుడిగుండములో పడి మానం వగా బంగి మృత్యువాత బడినాడు స్కురమైన రాజ్యమును. నిర్మించి విశాలన్నామాజ్యకు నత్యంతదక్షతతో పాలించిన ఇబ్రాహీం కుతుబ్‌షా గోలకొండ సుల్తానులలో కడ్రసమర డు ఈము శద్హ్య్యూనా

వ [ప్రకరణము వమహవ్మాదు కులీ కుతుబ్‌ షా ర! 1580-1612)

(క్రీశ 580లో ఇ్మబ్రాహీం కుతుబ్‌షా మరణించెను అతని కారుగురు తనయులు ఒక కుమా ర్తెయు నుండిరి పెద్దకుమారుడు అబ్దుల్‌ ఖాదర్‌ వలి సంవత్చ్సరములవాడు శెండవ తనయుడు హుసేన్‌ కులీ ఏింశతి వర్ష్మ్యప్రాయడు వీరిద్దరు రాజ్యమున ర్లులు కాని మూడవ కుమారుడు మహమ్మదుకులికుతుబ్‌షా ఇ్మవ్రాహీం కుతుబ్‌షా యనంతరము గోలకొండ బంవాసన మధిషించెను

మీర్జా అబ్దుల్‌ ఫతా నాలుగవ కుమారుడు గొప్పవ్యక్తి విద్యావంతుడు పదము డేండ్ల [పాయమున్న వాడు [కీ శ ల్‌9ఉలో దివంగతుడయ్యెను ఐదవ కుమారుడు మీర్జా ఖుదాబందా తం మరణించనాటి ద్వాదళవర్ష (పాయుడు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షాకు వ్యతిరేకముగా ఫీతూరి లేవదీు గోలకొండ కోటలో బంధింపబడి (శీ రి తలో) పరమవదించెను

ఆరవ కుమారుడు మహమ్మదమీన్‌ తంం చనిపోవు నాటికి 9 సంవత్సరముల బాలుడు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా త్యంత (పేమప్వాతుడు సత్పవరన లవాడు తన ౨4వ ఏఎ శ్రీశ 1595లో మరణించెను

చాందు సుల్తానా ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా ఏకైక కుమార్తె వీజపూరు కెండవ ఇబ్రాహీం ఆదిల్లా భార్య

తనకిన్న ఇద్దరు పెద్దవారుండ క్షేక్షీ సంవత్సరముల వయసుగల మహమ్మదు కులీకుతుట్‌షా గోలకొండ బంవిసన మధషించుఎక్షు (పబద్ధ "సేనానులు (ప్రజలు అంత పుర స్త్రీల అభిమానము కొర ఇములు

ఇ[బాహీఠి క్రృత్రబ్‌షా జ్యేష్టకుమారుడు అబ్బుల్‌ భాదర్‌ తం మరణించు కాలమునం దితడ్షు గోలకొండలో లేకుండెను హజరత్‌షా లీముల్హా బుత్‌షకున్‌ మషాయక్‌ పంశీయనితో ఇతనికి బాంధవ ముండెను ఈ వంశీయులు బీదరు పట్టణమున గౌరవశియులుగ నుండిరి అబ్బుల్‌ ఖాదర్‌ తల్లి మషాయక్‌ కుటుంబమున గుల్బర్షాలో జన్మించినట్టిది ఇతడు [(వళుత క్రమునకు వ్యతిరేకముగ అలజడి సృషంచుటవలన

కరి

గోలకొండ కోఎలో ఐందీకృతుడై 20వ ఏట మరణించెనన యందురు విష్యపయో 41మువలన ఆసువులు బాసె ననియు ఎక్కడో తలదాచుకొని యండెననియ కొందరు భావించినారు ఇతడు రాజధానికి దూరముగా ఇవబంచినాడని భావింపవచ్చును

మీర్జా హంసేన్‌కులీ రాజధానిలోనున్నను అతని విషయమెవ్నరును ఆలోచంపలేదు విద్యావంతుడు సకిలగుణగణాలం ఏతు.డైనవాడును యువరాజుగా (పతిపాదింపబడినవాడును నగు మీర్దాహు సేన్‌ కులీయనిన అభి మానించు సర్వాధికారి షామీర్‌తబాతబా నల్టుర్గలో ఆదిల్షా సైన్యముతో హపోరాడుచుండెను మీర్షాహు సేన్‌ కులీకి తన కుమా ర్తెఎచ్చు ఆలోచనలో షామీర్‌తబాతవా యుండెను ఇతడు గోలకొండలో లేనందున మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా ఎంవిసన మధిష్తించ గలిగాను సర్వాధికారిపదవి నలంకరించి రాజు మున పలుకుబడి కిలిగి యన్న షామీర్‌తబాతబా గోలకొండలో నుండినయెడల మీర్జా హుసేన్‌కులీని ఎంహాసన మెక్కించి తన కుమార్తె నాతనికిచ్చి వివాహ మొనర్చి మహమృదుకులిం చెరసాలయందుంచి రాజ్యపాలనా వ్యవహారములన్నియు చేజి గ్రాంచుకొనెడివాడు

గోలకొండ రాజ్యమున (ప్రముఖవ్య క్తిగా నున్నవాడు రాయరావు ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా కిష్టుడు రొజ్యపాలనా వ్యవహారములను తెలిఎనవాడు సుల్తాన్‌ మరణ సమయమున తన పలుకుబడి నుపయోగించి మహమ్మదుకులీని వారసునిగా (ప టింపజేఎ ఎంహాసనాధిషుని గావించెను

సర్వాధికారియైన షామీర్‌తబాతబా విదేశీయుడు ద గను ముబ్బంలను హీనముగ చూచువాడు అరబ్‌ ఇరాన్‌ దేశీయుల నాదరించి సహాయపడెడివాడు స్థాన వజలకు ముబ్దంలకు నాయకులకు ఇతడనిన సదభ్మిపాయము లేకుండెను

భాగీరథి ఇబాహీంకుతుబ్‌షా రాణి మహమ్మదుకులి ఆమెకు జన్నించిన వాడు తల్లి తనయడు రాయరావు నెక్కువగా గౌరవించుచుండిరి మహమ్మదుకులిని వారసునిగా [ప టించుటలో దక్కిను ముబ్దంలు రాయరావుకు సంపూర్ణ సహకార మందించిరి

మీర్దాహుపేన్‌కుళీకి సహాయపడు వారెవ్వరునూ. నిఎంపలేచు అతడు ఎంహాసన మా[కిమింఎలేకి తన 28వ ఏట చెరువులోపడి మరణించెను కొందరీతడు చెరలో పెట్టబడెననియ అతడందే మరణించెననియ అతడు మహమ్మదకులీ కుతుబ్‌షా యనుచరులచే చంపబడెననియ భావిం ఇనారు నన నాల జే. శారీలె కుతున్‌షాహి 2286 898 2 దర్చారె ఆఫ్‌ గుద్ద థ్‌ విజ 2 వంక 108418

రక మహమ్మద్‌కులీ 4 రంజున్‌ హిజరి 97/8 =|కీశ 4565లో తళ్ళికోట యుద్ధానంతరము జన్మించుటవలనః (వాహీంకుతుబ్‌ షా బాలుడదృష్టవంతుడని థావించి రాజ్యమంద ంతట ఊత ఎవములను నిర్వహించుట కాజ్ఞ లొసంగెను కవులు ఈ ఆనంద సమయమున కివితలల్లి విఎంచిరి సుల్తాను వారిని సన్మానింవెను వీద సాద లకు అనేక దానము లీయబడినవి (ప్రభుత్వాధికారులకు మంతులక్సు పరిచారకులకు పరిచారికలకు కానుక తొసంగబఐంఎనవి మహమ్మదు కులీ కుతుబ్జా ఎంహాసన మధిన్టించునాటి. క్రీ సంవత్సరముల మాసముల వయసుగల వాడు బాల్నుడైనను చడ్కాగా పాలించుచు అల్పరులనణచి స్వయముగా యద్ధములందు పాల్గొని విదేశీదండ య్మ్‌తల నెదుర్కొనినవాడు ఇతడు తుంగభ(దా నది దషిణ (పాంతమందున న్‌ "పెనుగొండ గండికోటలను ఐయించి [శీకాకుళమువరకు రాజ్యమును విస్తరింపజే పటిష్టమైన సెనిక వ్యవస్థ నేర్పాటు చేసెను రాజమండడి (శ్రీకాకుళము గుంటూరు [ప్రాంతములందు కుతుబ్‌షాహీ సెనిక కే్య్యదములను మహమ్మదు కులీకుతుక్షా ఏర్పాట్లు చేసెను తంట కాతల నాటి గోలకొండ రాజ మును విస్పృతపరచి కళల నాదరించి పోషించి తెలుగువారి సంస్కృతిని రక్షించి గొప్పరాజుగా కీర్రి వహించెను తిరమలరాయలు. వేం బిపతిరాయలు కీర్ణవీజయనగర సాామాజ్యన. నందన్న కొన్ని (పాంత ములను తమ ఏలుబడిలోనికి దెచ్చుకొనిరి అవకాశము లభించినపుడు తమ పూర్చసా్య[మాజ్య థాగములను వశపరచుకొనుటకు దండయాతలు చేయుచుండిరి (ప్రభుత్వ(పతినిధులు రాజకుటుందీకులు సామంతులు మహమ్మదు కులీకుతుబ్లుకు వ్యతిరే ముగా విష్ణవములు లేవ దీయుచుంఎరి ఈ సమయమున కుతుబ్షా వారి నణచుటకు రాజ్యమున శాంతిభద్రతలు నెలకొల్పుటకు సైనికిచర్య(గైకొనవలబ వచ్చెన్‌ ఎ యూ యు అలీఖాన్‌ లూర్‌ ప్రా గుంటూరు (ప్రాంత సెన్యాథికారి అతడు ఇ(్రాహీం కుతుట్‌షా క విడదూన ప్మాతుడు మహమ్మదుకులి కుతుబ్‌షా బాలుడని భావించి (కీశ 1502లో స్వతంతముగా గుంటూరు (ఫ్రాంతము న్యాకై మించి పాలింప దొడిగను ఇది ఒకి విధమైన తిరుగుబాటు అవిధేయత ఇత తిరుగుబాటు నణచుటకు కుతుబ్‌షా రహీందాద్‌ఖొన్‌ తాహర్‌ మహమ్మదు ఖాన్‌ అనుసేనానులను పంపెను గోలకొండ సైన్యము నెరర్కొనుటకు ఆలీథాన్‌లూర్కొ కొండపల్లి నిజాంపట్టణము కోటలలోనున్న సైన్యమును సమీ 6ంచు కొనెను నాలుగుసంవత్సరములు కుతుబ్షా సైన్యముతో పోరాడి అనుళరుఖను కోల్పోయి తుదకు యుద్ధరంగమందు మరణింపను * తిరుమలరాయలు వేంకటపతిరాయలు గోలకొండ రాజ్యభాగములపైె దండెత్తి కిల్లోలపరచుచుండిరి లా 1 లారీఖె కుతుబ్‌షాహి పుట 152

60 విజయనగర భాగశ్థనగర నిర్మాణమునందు [శ్రద్ధ వహించుచున్న మహమ్మదు. కులీకుతుబ్‌షా [క్రీశ 1595లో రాజ్యభాగముల న్నాకమించుటకు గొప్పసైన్యముతో మీర్టున్లూ అమీనుల్ముణ్కను పంబంలెను శ్ర శ కళలో కతువ్‌షా అజ్ఞగొని ఆమీనుల్ముల్కు మునలిమతుగు నందాాల కల్యూరు కోటలను ముట్టడించెను. తిరుమలరాయ లాదురముల _ నేలుచుండెను అతడు కుతుణ్‌షా సైన్యమునుగాంచి దుర్గముల శాళముచెవుల నిచ్చి కోటలను వశపరచి లొంగిపోయెను.. అటు ఎమ్మట అమీనుల్నుల్కు గండికొట ముస్టిడి సాగించెను. రామరాయల మేనల్టుడు నరఎంహరాయ లీదుర్గము నేలుచుండెను హైదరాబాదు నగర నిర్మాణము పూర్తియగుటతోడనే మహమ్మదుకులీకుతుబ్‌షా కొంత సైన్యమును వెంఎనిడుకొని మీర్‌జుంలా. సహాయార్థము గండికోటకు వచ్చెను యదమారంభమయ్యెను కుతుట్‌షా మైనికులు ఫిరంగులను సేల్చిరి వీరంగిగుండ్డ తా డిక్‌ కట్టడములు భవనములు మందిరములు కోటగోడలు నేలమట్టమైనవి నరఎంహరాయలు ఫీతిల్లి కుతుబ్‌షాతో సంధిగావించుకొనను అలీఖాన్‌లూర్క్‌కు.. సహకరించిన వేం టపతిరాయలపై (ప్రతీకారము తీర్చుకొనుకు కుతుబ్‌షా పెసగాండను స్కుడించెను . హరాళ్తుగా. గోలకొండ సైన్యము. దాంచేయఎ. వలన యర్ధసన్నద్ధక్రెయండం వేంకటపతిధాయలు షమాపజ చెప్పుకొని సంధిచ్సేకొనుఎ గీ రించను సంధి కుదురునను భావమున మహమ్మదు. కులీక్షుత్సుబ్లా (ప్రమత్రుడైయండెను ఆ సమయమున శేంక ఎపతిరాయలు పెనుగొండ కోటలోనికి తగినన్ని ఆహార పదారములను చేర్చించి యద్ధమారంభించెను న వర్షారంభకాలము. కృష్ణానది విపరీతముగ వరదలు వచ్చు సూచనలు నిఎంచెను గోలకొండ సెన్యము సంక ్‌ ఫి నం ఎ భు రోనుండెను యడము చేయీజాల్ని పరిణతి మహమ్మదు కులీ కుతుబ్దా యుద్ధమును విరమించి 'దిద్యాల దురా పఠతి త ్‌ న గెధ్యషుంగా ఇగప రావును ముసలిమడుగు దురహైలక్ష్యుగా ఆశీర్‌రొవృన్సు గండికోట సంరతకునిగా ఫొనును నియమించి. టైన్యసమేతుకై గోలకొండకు వెడలెను వేంకటపతిరా పాలకుడు సి ట్‌ మాండలికులను చేరడ్ష్సి వారిని తనవైపు మరల్చుకొనెను ఉద యగిరి క్ష ౦కఎపతిరాయల (హైజ్రా ఎహామున గుంటూరును ముట్టడించెను కుతుబ్‌షా వైన్యము హవల్దారు వాయకళ వ్రమున వ్యాసరాయల సెన క ిల్యెము నెదిరించెను ఈ యుదమున సరాయంు సెనికులు ఇ వ్యాసరాయం సెనికు, [ప్రాణములకు తెగించి పోరాడుచు విజయమును సాధ్ధి చ్చ సమ శి ణి సమయమున అజ్బహార్‌ ఖాన్‌ 600 ఆశ దళముతో వచి శతృ సెనికులపెబడి 8 చేల మందిని సంహారించ్రిను ఇ న సె య వ ఎ రాగ ైనికులు యద్ధరంగము నుండి పారిపోయిరి 1 వకీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ ఆ 20 భా కాలాల ల్‌ రెం. ఫళక్లలి లల తి హదీఖకుల్‌ ఆలం ₹1క్రంక 222 998

రి

గండికోట దుర్గాధ్యకుడు సంజర్‌ ఖాన్‌ బలపరాా మవంతుడు యుద్ధ వ్యూవా రచనా నిపుణుడు వేం టపతిరాయలు లక్షసైన్యముతో గండికోటను ముస్ప్టడించెను సంజర్‌ఖాన్‌ కోటద్వారములు ముయించి యుద్ధమారంభించెను ఈ యుద్ధము జరుగు సమయమున ముర్తజాఖాను గోలకొండ సైన్యమును నడిఎంచుకొని విజయనగర రాజ్యభాగములపె దండెత్తి కరపాకి పపష్ప్టణ మాకిమించెను

మ్నుర్తజాథాన్‌_ నెదిరించుటకు తిరుమలరాయలు మనోహరరాజులు బయలుదేరి వెరి

మురజా ఖాన్‌ అదనముగా సైన్యమును పంఎంచుమని కుతుబ్‌షాను కోరెను కుతుబ్‌షా సైన్యమును సన్నాహ వరచి యుద్ధమునకు స్వయముగా బయలుదేర దలచెను ఆ సమయమున అఆహమద్నగరము నుం రుస్తుంథాన్‌ గోలకొండ కేతెంచెను ముర్తజాఖాన్‌కు యద్ధమ న సహ రించుమని కుతుబ్‌షా రుస్తుంభాను నాజ్ఞాఎంచి సైన్యము వెంట పంఎంచెను

యుద్ధ _విద్యావిశారదుడగు ముర్తజాఖాన్‌కు యుద్ధానుభవములే౨. రుస్తుంథానుకు పొంతన కుదురలేదు వూ హ రచనలో తన మాట పాటించబడవలెనని రుస్తుం థాను భావించెను అతడు ముర్తజాథాన్‌ మాఎను పెడచెవినివెట్టి సైనికులను నదిలో చిగువాటుస్థలమున ఏలిపెను శతృసైనికులది గమనించి గోలకొండ సైనికులపై దాడిచేఎరి కుతుబ్‌షా సైనికులు బురదలో కూరుకొనియండుఎ విజయనగర సైనికుల విజయమునకు మార్గ మేర్చ్సడినది దాడిలో కుతుబ్‌షా సైనికు లనేకులు మరణించిరి రుస్తుంథాను రణరంగమునుంజ తబ్బంచుకొన్సి పరువెత్తి పోయెను ముర్తజ్రాఖాన్‌ మైనికుల నాపదనుండి తబ్బంచి విరోధి మైన్యవిజ్బృంభణము నాఎ గోలకొండ పరువును కాపాడెను కుతుబ్‌షా రుస్తుంథాను చర్యకు మండిపణ ఆతని నవమానించి రాజ్య బహిష్కాార త విధించను

యుద్ధమం దోటమిని పురస్కరించుకొని కుతుబ్‌షా ౨జయనగర రాజృముపై దండెత్తుమం. గుంటూరు హవల్దారగు ఎతెవార్‌ఖాన్‌ నాజ్షాఎంచెను. అంగికి సహాయముగా ఇలింథాన్‌ షాబాజి థావేరావు తదితర సర్దారు లుంటరి

ఎతెబార్‌ ఖాన్‌ ముస్తిడి విజయనగర రాజ మున అలజడి లిగించెను (ప్రజలు. ఖీక చికళ్తులే పల్లెలు (గౌమములు నగరములు వీ ఆడవుల పాలయిరి తిదడమలరాయలు వేంకిటపతిరాయలు గోలకొండ సైన్యము నెదుర్కొ౨రి విజయనగర సైన్య్మమున బాణ్యపయోగ కుళలతగల ధానుష్కులు గోలకొండ సేన వెల్దాచెదరగునట్టు చేరి ఇలంఖన్‌ షాబాజీ మెహిదీ కులీబేగువంటి సేనానులు తెగువతో పోరాటము. సాగించిరి కాని ఆపజయ మునొందు స్ధతికి వచ్చిరి ఆ సమయమున ఏతెబార్‌ భాన్‌ సైన్యము నుత్సాహపరచి విజయనగర సైనికుల వీర విహారము నరి ఫ్రైను ఎతెబార్‌థాన్‌ యుద్ధరంగ [పవేశముతో గోలకొండ సేనలు ముందంజ వేంనవి విజయనగర సైనికుంనేకులు దుర్మరణ మొందిరి యుద్ధరంగమునందున్న (పొణములు ద ్క_ావని భావించి వేంకఎపతిరాయలు. వారించుచున్నును విజయనగర మైనికులు పరవెత్తి పోయిరి

62 ఎతెబారె థాన్‌కు విజయము లభించెను ఆ ఉత్సాహమున ముందుకుసాగి ఆనే నగరములను ముట్ట డించి ధ్వంసమొనర్చి విజయఢంకా (మోగించెను భవిష్యత్తులో విజయనగరాధీకలు కుతుబ్‌షావా రాజ్యము వైపు కన్నెత్తి చూడకుండ చేసెను ఖణంకోట పాలకుతు బులంద్‌రాయ్‌ గోలకొ డ సుల్తానులకు సామంతుడు ఇతఎ తనయుడు ముకుంద రాయలు శ సమన్విశుడు ఖబంకొఎను పాలించుచు స్వాతం[త్యము (ప్రకటించెను మైన్యమును సమకూర్చుకొని కుతుబ్షా రాజ్యభాగములపై దండెత్తుఎ కాయ _త్తమయ్యెును హవల్దారు బిల్హాన్‌ఖాన్‌ కుతుబ్‌ పాకు ముకుంద రాయల తిరుగుబాటు నెరింగించెను మహమ్మదుకులీ కుతుబ్‌షా జై నులాబుద్దీన్‌ ఆమీనుల్ముల్కుమీర్‌జుంలా అధిపత్యమున [కీ శ లో గొప్పసైన్యమును. ఇబంకొఎను మట్టడించుఎక. పంపెను. ముకుందరాయలు సామంతరాజుల సహాయమును కోరి 20 వేం సైన్యమును సమీ రించి కుతుబ్‌షాపేనల నెదుర్కొానెను పోరు ఘోరముగా జరిగినది కుతుబ్‌షా సైన్యమున వీరవరు అనేకులు మరణించిరి అమీనుల్ముల్కు సైనిక ల నుత్సాహపరచుచ్చు యుద్ధ మృతగాతుతైరి ముకుందరాయలు యుదరంగము వీడి ఖబంకోటలొ తలదాచుకానెను అమీనుల్ముల్కు సెన మును ముందు కునడిఎ ఖబంకోఎను ముట్టడించెను ముకుంద రాయలు కోటనుండి తబ్బంచుకొని (శ్రీకాకుళము మీదుగా వెన్నబాడ దుర్గమును. చేరి రామచంద్రరాజ సహాయ మర్ధించెను ఈ విషయమెరింగిన అమీనుల్ముల్కు- న్నైలూరును ముట్లడించెను రామచం। దరాజు కృమాభిక్ష వేడ్రైను తి8గ వచ్చెను ట్‌ (| అమీనుల్ముల్కు ఆతపి క్షమించి ఖబంకోటకు రాజమర్మిడి పరిసర (హ్రైంత్ర క్‌ 1 7 ౦ , వేని శే (ద్రమనగల సేనానులు అలజడి సృష్టించిరి. వారు కిబ్బంది రమగా నుండెను ఆరాచ ము క దవాలు ఏరార్రుందును ఫిక్షూరిలు లేవదీనరి ఈ అల్చరులు జల హవల్దారు చంగీస్‌ ఖాన్‌ ఫిళూరీదారుల న (వ పరు దరీకుకుట్‌షె ఆదేశానుసారము గుంటూరు క్‌ ( న వీతూరి దారులు గోదావరినది దాట్రి చంగిన్స ఖాన్‌ న్‌ మతో వ్రైమంట్రిక బయలుదేరెను ఈ విషయమెణింగి వృమించ్చుమం వినతి ప్మేతమంబరి. సులాన్స వరి భి రొడిరి కాని ఓడిపోయి కుతుబ్‌షాక్స తమను రైనా] ప సేవానులను. వెను కు. రబ్బరగన్స తీరా తమంద "ఏ జమిం జైనులాబుగ్దీన్‌ తదితర గోలకొండ సామంతులు రాజకుటుంవీకులు "సేనానులు మహమ్మద్స వ ంచిన అలజడ్షు లణచబడినవి కాని విథీయ ట్‌ టం రకుతుబ్‌షాను వ్యతితే ంచి ఫితూరీలు లేవద్సిరి ఫొను ఫీళూరీ నజచుఎలో ఇలింభాన్ల్‌ విజ కోరెను ఆ జాగీరులపై ప్రభుత్వము సన్నుల్ను వరించిన సాధించి కుతుట్‌షాన్సుండి కొన్ని జాగీరులు కూడగట్టుకొని అలజడి సృష్టంచెను ఇలింఖాను ఆస్లలుచ్చి క్ష ౧ొను కృదుడె తన నుకూలురైన జాగీర్జారులను ర్‌ మహమ్మద్‌ ఖ్రాన్‌ సులాన్‌ అనుజకొని టా షొ

68

అమీనుల్ముల్కు ఇలింభాన్‌ పై దాడి సలిపెను ఇలింఖాన్‌ తోటిజాగీర్జారుల సవాయమున అమీనుల్ముల్కు- నెదిరించి ఈడిపోయెను ఇలింఖాన్‌ కూటమి విచ్చిన్నమైనది అలజడు లణచబడినని

[క్రీశ క కలో ఇ(బ్రాహీంకుతుబ్‌షా జ్యేష్ట కుమారుడు అబ్బుల్‌భాదరు ఎంవిసన మధిష్షించుఎకు ఆలజడి లేవదీసేను వీదరుషామహీబుల్దా సహాయమున ఈతడు (ఎజాభిమానమును సంపొందింవెను ఇతని అ త్త వారుండునది బీదరు పస్టణము ఇతడు నిజమైన వారసుడి జ్యేషుడని ఎజలు థావించు జతి యేర్చడుట వలన మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా తనకు నమ్మ స్తులెనవారిద్వారా నాకా ధారములు సృష్టింప జే అబ్బుల్‌ ఖాదరు మరణించినట్టు పజలకు నమ్మకము కిల్లించెను సుల్తాన్‌ ముఖ మైన అనుచరులు అబ్బుల్‌ థాదర్‌ మరణమును స్వయముగా చూచినామని చెబ్బ (పజలకు నమ ము కిలిగించిరి

మహమృదు క లీకుతుబ్‌పా బీదరు బరీద్‌ షాను ఆబ్బుల్‌ాదరొను బంధించి గోలకొండకు స్వాధీన మొనర్చుమని కోరెను బీదరు (ప్రజలు ఆబ్బుల్‌ థాదరును విజయనగర రాజ్యసరిహద్దులకు పంబఎంచిరి అతని

చట స్వాగత సత్కారములు లభించినవి సైన్యము. సమకూర్చు బడినది గోలకొండ [పబద్ధ సేనానులగు

ఇఖుదాబంద్‌థాన్‌ హబ్షి ఖైరాత్‌ఖానులు తమ పరివారముతో అబ్టుల్‌ ఖాదర్‌ సహాయార్థమేగిరి ఆచం అబ్దుల్‌ ఖావర్‌ గోలకొండ సుల్తానుగా (స టింపడినాడు

గోలకొండలోస్మున త "సీనానులు కొందరు అబ్దుల్‌ థాదర్‌ నిజమైన వారసుడుని (ప టించిరి (ప్రజలు శాజభ_ పరులు కావున అబ్బుల్‌ఖాదర్‌ గోలకొండ ఎంహాసన మధిషించవలెనని భావించిరి అబ్దుల్‌ ఖాదర్‌ గోలకొండ రాజ్యమును ము్య్దడించెను మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా నవమానపరచుచు పరుషమైన వాక్కులతో అబ్జుల్‌ ఖాదర్‌ ఒ లేఖను (వాసెకు ఆ లేఖ సారాంశమున వమానభరిత్తుడైన సుల్తాను కృద్దుడె సోదరుడను థావమునకు తావీయ ఎతెబారొఖ న్‌ నాయ త్వమున గాజీఖాన్‌ ఎఇసేన్‌ మామూర్‌ ఖాన్‌ అలీఖాన్‌ ఎకెజ హత్‌ఖాన్‌ _ అల్దాఖలి బేగ్‌ వంటి సేనానులతో గూడిన గొప్ప సైన్యముకు అబ్బులీ థాదర్‌ నెదుర్కొనుఎకు పానుగల్లు దుర్గ సంరక్షణమునకు పంఎంచెను

పానుగల్లు చుర్గ్యప్రాంతమున అబ్బుల్‌ఖాదర్‌ 6 వేల సైనికులతో గోలకొండ మైన్యము నెదురొొనెను ఖుదాబంద్‌ థాన్‌హర్షీ ఆ సేనల నాయకత్వము వ్రహించి [వాణములకు తెగించి పోరాడిను ఆ యుద్ధమున ఖుదాబంద్‌ఖాన్‌ ప్రబ్చి మరణించెను అబ్బల్‌ ఖాదర్‌ సైనికులు యుద్ధరంగము వీడి పరువెత్తిరి అతడు తన

నుకూల పరిజ్ధతులు లేవని భావించి అనుచరులతో లిం బీజపూరు సుల్తాను న్మాశయించెను వీజపూరు 'ఆదిల్లా అస్టుల్‌ థాదర్‌ నాదరించి స ల సదుపాయములు ల్పించి గౌరవించెను. ఆతం శేషజీవితము వీజపూరు రాజ్యమందే గడచినది లావాను తారీఫె కుదుబ్‌షాహీ ౨ 26 ౨88

రక (క్రీశ 5909లో రౌతురావు అలజడి సృష్టింంను ఆమీనుల్ముల్కు రౌతురావు బద్ధవిరోధులు రౌతురావు రాజధాని నుండి బయలుదేరి ఎటకుందరాయల మేనబ్దాడగు హరిశ్చుందునితో మై[తి నెరఎ పదివేల సైన్యమును సమీకరించి అమీనుల్ముల్కు సైన్యమును ముస్పడించెను యుద్ధము జరుగు సమయమున గోలకొండ ఛానుష్కుఏ అమ్ముతగిలి రౌతురావు కతగ్యాతుడయ్యెను అతని సైనికులు యద్ధరంగము నుండి పరువెత్తి పోయిరి. హరిశ్చుందుడు వస్నాదేవుు సహాయమును కోరెను ఆదే సమయమున ముకుంద రాయలు సెన్యుడె వచ్చి వస్నాదేవునితో కిళిసేసు చంగీన్‌ఖాన్‌ జై నులాబుద్దీన్‌ల నాయ త్వమున గోలకొండ మైన్యము వస్నాదేవు ముకుంద రాయల నెదుర్కొానెను ముకుంద రాయలు చిలుమూరు దుర్గమునందున్న విషయమెరింగి కుతుబ్‌పావా _సైన్యమాకోటను ముప్తడించెను చిలుము రికోట ధ్వంసము గావింపబడినది వస్నాదేవు హరిశ్చం[దుడు మరికొంత సైన్యమును సమకూర్చుకొని వచ్చి గోలకొండ పైన్యమునెదుర్కొ_ని పోరాడి పరాజితులైరి వస్నాదేవు అమీనుల్ముల్కుతో సంధిగావించుకొని కప్పము చెల్లించుట కంగీకి రించి గోలకొండ కుతుబ్‌షా సామంతుడయ్యెను ముకుంద రాయలు కోటనుండి తబ్బంచుకొని బెంగాలు రాష్ట్రము చేరెను రౌతురావు తనయుకు కృృష్టమరాజు (క్రీశ 600లో మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ షాకు వ్యతిరేంముగా ఆలజడి సృష్టించెను ముకుందరాయలు బెంగాలురాష్ట్రమునుండి తిరిగి వచ్చి కృష్ణమరాజుతో కలిసెను వీరిద్దరు మైన్యములను నడిఎ మద్వాడ పొట్న్నూరు [ప్రాంతముల న్నొకిమించి (గామములను దోచి విశేషముగా నష్టము కలిగించిరి ఆమీనుల్ముల్కు. మరణజింప అతి స్థానమున కుతుబ్‌పా సేనాధ్యమనిగా జైనులాబుద్దీన్‌ నియబుంవ ఐడెను ఆతరికి తోడుగా చంగిన్‌థాన్‌ సయ్యదు తాజ్‌రజూ ఖన్‌ ముజాహిద్‌ థాన్‌ ధర్మారావు ఆశీీరావువంటి వీరవరులు యద్ధమందు పాల్లొనిరి కృష్ణమరాజు ముకుంద రాయలు తమ మైన్యములను ముందుకు నడిఎ కుతుబ్‌పా సైన ము నెద్రుర్కొని-పోఠాడిరి చంగీన్‌ ఖాన్‌ విజృంభించి విరోధి మైన్యము యుద్ధరంగము వీడి పారి పోవునట్లు పోరాడెను ముకుంద్‌ రాయలు మద్వాడ దుర్గమున తలదాచు కొనెను మద్వాడ కోఎ పరిసర [పాంతము దట్టమైన ఆడవిగలది ఆ (ప్రాంతమును జయించుట దుస్తరము ముకుందరాయలకు మనోవ్నర్తి నిచ్చుట కంగీక రించుమని జైనులాబుద్దీనును ధర్మారావు కోరెను కాని విరోధులను ము్బబెట్టుటయే తన ధ్యేయమని 1 వాకితళలఅంంపట ఈఈళ9 లాడ

న పసన స న వైపే హ ల . (| మ ల త. గో ₹ై నో ల్‌. న | హస టమ వప న్నా న ఎట్లో స రిం వ. రు స్నె న; వాం లే వం | ॥

ను. జ న త్య పం సల టట న త ఎప ఖై సం ము? త స్తే న గ్‌ న న హా. ను థా స టం య. బా స హస వ ప ల హ్‌. నభ సర క స స య్‌ బ్లా మవామ్మట్‌ కులీకులతుబ్లా

[01111111 (1 4 క. ॥ గ గో న్‌ [గ క ళ్‌ ళ్‌ 1 “గ లము 4. 11. 20 ఈమ ని గో (గమ. పట్టాన 1 న క పో [ గని శ వు. / శ శి గ రంల లా తిక యాయ గా ఇ ణి వ 1 ఆనా కల వా! త. ట్ర్‌ థి లా సా ట్‌? స్ట్‌ గ అత్తమా ఆలో నా తాల | స వ 01 లీ తం " ల గా న 1111 | 1.1 ల. అకా లా న లే సప న ్‌ ్లో చార్జునాల్‌ న మ టాం ఉచ న. టో. ర రాం? న మః తో న గ సాం. మ) స చు! చ శ ప్‌ న 2 పాయా ర్యార ఖై సై డం న తో శకి భో జ్జ ళ్గ ప | ట్య, సళ . ల వ వ్‌ న ల వం 2! గ శన న! జాకీ కేం రంల న. ః 1 ీటళ మటల య న న ః | | స ష్‌ ల! ప టం వా కంచే ॥ కకం టిటో వ్‌ మాం లా, (| లాల స న క. నం న! స న | | | ల నం స యమ | ఆ సైమా ళా సలాం న వ. గ ల మం ఆల య ఎపపాని నా న యం. మయా టాం మ తపింయుతతంట ల... పం మోన ర నం మక్కాంమణదు

ళ్‌5్‌

జై నులాబుర్దీన్‌ శఆలిసెమ ఈ సమయమున కుతుబ్‌షా బై నులాబుద్దీన్‌ను గోలకొండకు ఎలిఎంచి అతని స్థానమున ముస్తపాఖాన్‌ తనయుడగు, సయ్యద్‌ హసవ్‌ను ఇయమించెను

సయ్యద్‌ హసన్‌ ముస్తఫాజాదు కుతుబ్‌షా బాదు మహమ్మదా జాదు దుర్గములను జాగు చేయించి ముకుందరాయలు తబ్బంచుకొని పోకుండ దారులన్నియు మూణవేయించి కట్టుదిట్టమైన ఏర్పాట్లు చేసెను

షృిష్టమరాజు ససైన్యుడె మహమ్మచదాబాదు కోటను ముట్టడించెను ముకుందరాయలు మృస్తఫొవాదు దుర్గముపై దండెల్తెను ఈ ముస్బడుఐలో కృిష్టమరాజు మరణించెను ముకుందరాయ లోడిపోయెను. సయ్యదు హసన్‌ సైన్యమును నడిఎ చిణము రు కోటను ముస్పడించి వళపరచుకొని విరోధులను సంవారించెను ఫీతూరీ చారులందరు ఓడీపోయి తిరిగి తలయెత్తలేనిగ్ధతికి వచ్చిరి

ఈ ఆలజడులం నణచిన ఎదప మహమ్మదు కులీకుతుక్షా ఈ ఏండ్లు (పశాంతముగో రాజ పాలన మొన క్చెను [కిళ 607లోతన ఏతైక కుమార్తె హయాత్‌ బక్మీబేగం వివాహమును సుల్తాన్‌ మహమ్మదుతో ఘనముగా జరిఎంచి కావి సా_మాజ్యారినేతగా అల్టుడిని ప్రకటించెను

మహమ్మదు కులీకుతుట్‌షా సోడరుడు ఖుదాబందా ఇం[బ్రహీంకుతుట్‌షా మరణించు నాటికి బాలుడు అన్నకు (ఎతి ప్యాతుడు మహమ్మదు. కులీకుతుట్‌షాకు పురుష సంతతి లేదు కావున తానే భావి సామావ్యా ఛీవడనగుదునని ఖుదాణందా భావించెను కుకున్‌షా తన అల్గు9 వారసునిగా _పకిటించుటవలన ఖుదాబందా తన ఆళలు ఆకుగంటినవని కోపగించి విస్ణవము ద్వారా రాజ్యఎరము నలంకరించదలచి [కీళశ 608లో అలజడి లేవదీసెను

ఖుదాబందా సుగ్నీమతాను యాయి. కుతుట్‌షా వియామతస్థుడు గోలకొండ రాజ్యమందున్న ముబ్బం శనముఖులు సున్నీ షియా తెగలుగా నేర్పడి రాజ్యమునం దల్పకిల్లోలము సృష్టించిరి ఖుదాబందా విదేశ్నీపముకు అను ద్వేషించుచు దక్కీముజ్జంల వాదరించు చుండెను స్టాల ముబ్బంలు. విదేశీయుల అధికారమును సహింప కుంంరి స్వదేశీయుల యెడ అభిమానము గల ఖుదాబందా రాజఎరమలంక రించుటకు 1ప్రారంలింపబడిన ఉద్యమమునకు స్థానికులు చేయాతనిచ్చి (ఫోత్సహించిరి స్వదేశీమున్బం లున్నత పదవుల నలంకరించవలెనని కోరుచుండిరి ఖుదాబందా యనిన మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా కత్యరత అనురాగము గారాబముగ పెంచి ఫెద్దచేఎన

అన్నకు వ్యతిరేకముగా ఆలఖజడి సృష్టంచుఎవలన లుదాజందాపై కఠిన చర్యలు గై కొనఐడినవి వీదరు షాహరా జీంప్లవమునకు. నాయకత్వము వహించెను. కుతుబ్‌షా విష్ణవమునణచి ఖుడ్రాబందాను గోలకొండ క్లోటలో ఐంధించెను అతడు చెరయందే మరణీంచెను షాహరాజు గోలకొండను వీడి వీజపూరు సుల్తాను ఆశయము

06 సైందెను ఈ పరిణామములు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ షాను మాసణక వేదనకు 7 రిచేఎనవి ఆతడనారోగ | మున మంచముపట్టి కొన్నినాళ్శకు కొలుకుని రాజ్యపాలనావ్యవహార ములందు నిమగ్ను డయ్యెను శ్రిశ 10లో ఐస్తరు ప్రాంకుడగు రాజ్యాప్రతాప్‌షా. కుతుబ్‌షాహి రాజ్యభాగములందు దో ఎడీలు షౌగించెమ. మీరా మహ్మదమీన్‌ మీర్‌జుంలా పదవీవాధ్యతలను (శ్రద్ధతో నిర బహాంఫకుండుటవలన కుతుబ్‌షా శానే స్వయముగా _పాలనావ్యవహారములను చూచుతు. రాజ్యుప్రతాప్‌ మా. దోఎడిల రి ట్టుటకు ఆశీర్‌రాపు సయ్యద్‌ హైదర్‌ అన్సుదుల్ముల్కుల నాయ త్వమన సైన్యమను పంఎను వీరు 1పతాప్‌షాను యుద్ధమందోడించి దోఎడల సరికట్టిరి. ఆటు ఎమ్మట కుతుబ్‌షా ఆజ్ఞ మేరకు మీర్జా మహమ్మదమీన్‌ జబర్ద స్తీఖాన్‌ ఎతెబార్‌ ఖాన్‌ ఫైరాత్‌ఖాన్‌ వంటి. సేనానులు కీకారణక్షపాంతమందున్న బస్తరు రాజ్యముపై దండయ్యత నాగించి చుర్ష ములను మందిరములను అ మించిరి లోప అది వర్షాకాలము దారులన్నియ జలమయమై యుండెను బురద చిత్తడినేలలయందు యద్భమొనర్చు టల్‌ సుర్దామహమ్మదమీనుకు అనుభవము లేదు (పళాప్‌షా కోఎను దృఢము గావించి మైన మును సమీకరించు కొని యర్థమనకు సన్నద్ధుడై యంకెను షీర్ణాిమహమ్మడషీన్‌ ఐస్త ర్డా ఐస్తర[్‌పాంత పరిబ్బృతులను తెలుష క్‌ సవర్సక్‌ఖాన్‌ చేళ్తత శమన క చేం ( పరిగ్ధ లుపుచు కుతుబ్‌షాకు వర్తమానమంపెను దినమలే వహ వ సో క శుపాకీదళమును కుకువ్‌షా బస్తరు (హాంతమునకు పంఎంచెను కాని కొలది గై కుతుబ్‌షా దివ గోంకొండకు వెడలి పోయెను ంగతుడ్రైన వార్షతెలిఎ మీర్దా మహమ్మదమీన్‌ యద్ధమను విరమించి శ్రేశ ఉరిలో సయదు గొప్ప సైన్యమతో ఎసలు వాంట్‌ మాజెడరాని సయ దు హైదరు అరబ్‌ చతియాథాన్‌లు కుతుబ్‌షా సామంతుడయెళ కుతవ్‌ష్వై న క్‌ వ్‌ నోడించిరి (ప్రతాప్‌షా. సంధిషరతుల గీ ంచి చగ్యోము విజయగర్వముతో గోలకొండకు తరలిపోయిను గొప్ప రంకుడును నిలాసమయ శీ వితమును గడి కుతుబ్‌షా రాజ్యమునకాసద సంభవించినప్పుడు ధ్రెర వు నవాడును. కాపోషకుడును ఐన మహమ్మదుకులీ సమర్థతళో నవి విశాలస్మామాజ్యము నకి కో వహించి ఆల్పిరులను ఫితూరీలను ఆత త దక్షిణమున గండికోటవరకు వ్యాఎంచియన్న గోలకొండ తో పెలించెను ఊఉ “తరమున బస్తరు నుండి జ్‌ 0 న్‌ హ్మదయముగల మహమ్మదు కులీకుతుట్‌షా తన బ్య క్రవ్వి రాజ్యమున 8ఓ దుర్గములుండెను గొప్ప కవితా లందు ఆధిరాజు నని తెలిపెను

6'

మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ షా కాలవు దక్కన్‌ స్థితి

మవామ్మదు కులీకుతుబ్‌షా విదేశీ విధానము దూరదృష్టితో కూడుకొం యండెను ఆతడు ద్కన్‌ సుల్తానులతో యుద్ధములు సంభవించ కుండ (పవర్తించెను గోలకొండ రాజ్యమున ఉన్నత సంస్కృృతి౨ నెల కొల్పెను బీజపురాధీప డహమద్నగర రాజ్యభాగములపై దండెత్త దలచినపుడు కుతుబ్‌షా ఆహమద్నగర సుల్తానుకు సహాయ సహకొరము లందించెను పరస్పర సంబంధ బాంథవ ముల వలన సుల్తానులందరితో [కపేమాను రాగములను కలిగించెను. ఇరాన్‌రాజ్యముతో 'స్నేహసంబంధములను "పెంపొందించు కొని సానికి [వ్రజల చుత సౌంస్కృతి ఆవారవ్యవహారయుల నాదరించి ఆదర్శ (పభువుగా కిర్తింపబడెను

ద ్కనులో మొగలు చ్మకివర్తుల (ప్రభావ మధిమయ్యెను రాజ్యవిస్తరణ కాంక్ష మత దురభిమానము మూథత్వము. మొగలులు ద్క్కాను రాజకీయ వ్యవహారములందు జో ్య్యము ల్చించుకౌనుటకు కారణ భూతము లైనవి ఆహమదృగర రాజ్యముపై తొలుత మొగలులు దృన్వి సారించిరి బీజపూరు గోలకొండరాజ్యములు మొగలు రాజ్య సరిహద్దులకు దూరముగా నుండెను మహమ్మదు కులీకుతుద్‌ షా దూరదృష్టితో వ్యవహరించి ఇరాన్‌ చ వర్తితో 'స్నేహసంబంధము రినుమడింపజేఎకొలి మొగలుల దాడుల డ్జుట్ట వేయగలళలిగెను

టర్కిస్టాన్‌ సుల్తాను. ఢిల్లి మొగలుపాలకులు. సున్నిమతానుయాయులు ఈ ఐలవత్తరమైన- కెండు రాజ్యముల నడుమనున్న ఇరాన్‌ చ్మ వర్తి వియామతానుయాయి. ద ్క_నులో౨ఎ గోలకొండ అహమద్నగర సుల్తానులు షియామతము ననుణరించు వారు కావున ఇరాన్‌చ్య వర్తి వారి స్నేహమభిలషించెను గోలకొండ కుతుద్‌షాకు. వెలగల కాను లంఎ స్నేహసంబంధములను వృద్ధిచేఎకొనుఎలో ఇరాన్‌చ్న వర్తి సఫలీ్న్‌తు డయ్యెను ఆంతియేగా ద ౭్రను సుల్తానులతో బాంధవ ము నెరపుఎ కువ్విళ్ళూరు చుండెను

ఇరాన్‌దేశము నుండి మీర్‌మోయిన్‌ సబ్దవారికుతుబ్‌షారాజ్య ఎన రాయబారిగా నియమింపబడి వచ్చెను ఇత రా వలన రేండు రాజ ముల స్ఫేహసంబంధములు బలపడినవి వీజపూరు సులాను గోలకొండ రాజ ముపై దండత్తనపుడు ఆహమ్మద్నగర్‌ సుల్తాను కుతుద్‌షా సహాయార్థము సైన్యము వంబంచెను ఆ సైన్య మువెంఎ వియ పసండితుడును అగుమీర్‌ మోయిన్‌ సబ్బవారి గోలకొండ కేతెంచెను హయాత్‌బక్షీబేగం వివాహా నంతర మత్త వారింటికేగునపుడు స్మృవారి ఏితలు [వాం వినఎంచెను

మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా అహమద్నగర్‌కు మౌలానాహాజీమహమ్మదస్సవిిని రాయబారిగా పంపెను ఆ సమయమున మొగలుసన లహమద్నగరును ముస్పడించెను చాంద్‌బీబవీ నాయశత $మున ౧జాంషాహీ సైన్యము మొగలు సైన్యము నెదుర్కొని వీరోచితముగ పోరాడు చుండెను హాజీమహమ్మదస్సహాని తన పాండి శ మును (వతిభా సంపదను మరచి చాంద్‌బీవీ యుద్ధమున సహక రించెను

68

మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా ఎంహిసన మధివ్వంచునాటికి దక్కను సుల్తాను లొండొరులతో కఠ హీంచుచుండీరి అహమద్నగర్‌ సుల్తాన్‌ ముర్తజానిణాంషా చపలచిత్తుడు ఇతని తల్లి ఖూష్టాహామాయూనవ్‌' కుమారుని దుళ్చ్భలత్వము నూతగాగొని రాజ్యపాలనా వాధ్యతలను స్వయముగా బ్వకలించి విర్వహిలచుచులడెను

వీజపూరు సుల్తాను రెండవ ఆలీఆదిల్లా స్వల్చ్పకారణముల నూతగాగొని అహమద్నగర రాజ్యముపై దండయా[తలు సాగించుచుండెను ముర్తజానివాంషా గోలకొండ సులానును సహాయముగ రమ్మని కోరెను మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా _సెస్యమునకు నాయకత్వము వహించి కౌలాన్‌దుర్గ (పొంతమున అహమద్నగర సైన్యముతో కలిణ ముర్తజాంజాంషాతో సంప్రదింపులు జరిపెము ఇరువుళు సుల్తానులేకి మై వీజపూరు రాజ్యము పే దండెత్తిరి ఆలీఆదిల్లా విధిలేని ఖ్ధతిలో సంధిగౌవించుకొనెను సుల్తానుణు తమతమ రాజ్యములకు తిరిగి పోయిరి

రెండవ ఆలీఆదిల్లా గోలకొండ సుల్తానుపై కినుక వహించెను అతడు కిపటనాటక మాడదలచెను ముర్తజానిజాంషాను _పలోభపెబ్టెను అహమద్నగరు బీరారు సుల్తానులు బద్ధ శ్మతువులు ఆలీఆదిల్డా వీరారును ముట్టడీంచుటలో ముర్తశానివాంషాకు సవాయపడుదుననియ అటుఎమ్మట గోలకొండను ముస్తడింతుమని చెప్పను

పిళారులోని ఇమద్‌షాహి సుల్తానును తొలగించి తపాల్‌ఖాన్‌ అధికారము చేపట్టెను ఆదిల్షా ఎజాంషాలు కలిసి వీరారు రాజ్యము_పె దండయాాత సొగించుట వలన తపాల్‌ థౌన్‌ కలతచెంది అలీఆదిల్షా కినేకి విలువైన కాను లర్పించి లేఖల ద్వారా (పనన్ను9 గావించుకొనెను అఆలీఆదిల్షా ముర్తజానివాంషాకు నచ్చుచెబ్బ వీరారు ముట్టడి విరమింపజేన సైన్యముతో. గోలకొండ రాజ్యమందున్న కౌలాన్‌ దుర్గమును ముట్టడించెను వీజపూర అహమద్నగోర సెనిక్తులలో ఏర్పడిన అభ్మిప్రాయంభేదములను సేనానులు తొలగించిరి కాని సులానులిరువురు గోలకొండ పై ముస్దడి సాగించుటకు మా9 తమతమ రాజధానులకు మరఠిపోయిరి

మవామ్మదు. కులీకుతుబ్‌షా వీజపూరు అలీఆదిల్షా కపట నాటకమును ముర్తజా నిజాంషాకు తెలిఎ ఆతనితో చెలిమిని పటిష మొనర్చుకొనెను విజయనగళాధీశుడగు తిరుమలరాయలతో సం[పదింపులు సాగించెను ఈ మువ్వురు రాజన్యులు నీజపూరు సుల్తాను దురుద్దేశ $పూరితచర్యల నరికట్టుటకు పూనుకొనిరి అహమ్మద్నగర సుల్తాను తిరుమలరాయలను వీజపూరు ముట్టడికి (పోత్సహించి అతనికి తప్పుడు సమాబారమందించి దుష చారముచేం విజయనగరాధీచని ఇరకాటమున పెట్టెను అహమద్నగరు రాజమాత ఖూవ్హాహుమాయూన్‌ తిరుమల రాయలను రెండులక్షల హొన్నుల నిమ్మని నిర్బంధించెను అట్టు విజయనగరాధీశనతుగుట న్యాయసమ్మతమః కాదని ముర్తజానిజాంషా కుతుబ్‌షాలు రాజమాతకు నచ్చచెప్పబూనిరి కాని ఖూన్హాహుమాయూన్‌ వారి మోటలన్సు పెడచెవినిబెప్టెచ్‌ తిర్తమలరాయలు కుతుబ్‌షా యుద్ధము విరమించుకొని తమ రాజ్యములకు వెడలిరి

60 ము రదానిజాంషా తల్లితో రూడి అహమద్నగరు దారి పట్టెను [తోవలో అలీజదిల్లా మైన్యము పరి నెదుర్కొనెను యుద్ధము నాఎ ముర్తశానివాంషా సైన్యముతో కోయలకొండ ఘనపురం దుర్గముల మీదుగా అహమద్నగరు వెళృచుండెను అహమద్నగర సెనికులు గోలకొండరాజ్యమం దఅజడి కెలిగించిరి గామ ములను దోచి దొంగతనములు చేం స్మామాజ్య [(పజలకు నష్టము కలిగించుటను సహింపని మవామ్మదు కులి కుతుబ్‌షా సలాఐత్‌థాన్‌ మకరబుఖాన్‌ల అధీనమున ముడువేల మెన్యమును పంఎంచి వీరి ఆగతముల నాసవలబనదని ఆజ్జాఎంచెను నివాంషాహీ సైన్యమునకు సలాబత్‌థాన్‌ విపరీత నష్టము కలిగింంను అహమద్నగర్‌ సెనినులు పాణ ఖీరిచే పారిపోయిరి రాజనూత బంధింపబడెను కుతుబ్‌షా సగొవరముగా రాజమాతను అహమాద్నగరు పంఎంచెను ఈ సంఘటన అదిల్లాకు సంతోషదాయకి మయ్యెను ఇఐహీం ఆదిల్లా గోలకొండ సుల్తానుతో సంబంధ వాంధవ్యము నేర్పరచుకొన దలచెను ఖాజా ఆశీ షరాజీని రాయబారగా పంపుచు కుతుబ్‌షా సోదరి చాందు సుల్తానాను వివాహ మాడగోరి రెండు రాజ్యములు సఖ్య తగా నుండునట్లు ఆకాంషించుచున్నానని వార్త నంసపెను కుతున్‌షా ఆ నమయమున నల్పుర్గు ముట్టడిలో నుండెను రాయవారి నల్దుల్లు చేరి కుతుబ్‌పాకు ఆదిల్షా పంఎన వార్త నందించెను కుతుబ్‌షా సంతబంచి వివావమున కంగీ కిరించెను రాజకుమారి చాంద్‌ సుల్హానా గోలకొండ నుండి నల్దుర్గుకు పల్లకిలో (పయాణించి వచ్చెను ఆమె వెంట ఆమీర్‌ జంపీల్‌ ముస్తఫాథాన్‌ మాలిక్‌ అమీనుల్ముల్కు ఏతెబార్‌ఖాన్‌ మలిక్‌ ఫకి రుల్ముల్కు. అమీన్‌థాన్‌ లుండిరి ఇబహీలి ఆవిల్షా నల్టుర్గు చేరి రాకుమారి నాహ్వానందెను నిథాపమాణానంతరము శ్రీశ 1588లో వివాహ మహోత్సవ మత్యంత వైభవోపేతముగ నిర్వహింపబడినది ఆమీరులకు రాయదారులకు ఫైవికులకు కాను లౌసంగబడినవి ఇబ్రహీం అదిల్లా కుతుబ్‌ షాను ఘనముగ సత్కరించెను (కి శ 608లో ఇరాన్‌ చ్మకివర్తి షాహ్‌ అవబ్బాస్‌సఎ్వ అగ్జలూసుల్తానును గోలకొండకు రాయవారిగా సంఎంచిను ఆతని రాక నెటింగి కుతుద్‌షాఅమీర్‌ జియావుద్దీన్‌ మహమ్మదు నిపాన్‌ పూరిని గోవాకు పంఎంచెకు అగ్జలూ సుల్తాన్‌ గోవా ఓడరేవులో చిగినంతనే గోలకొండ (వతినిధి స్వాగత సళ్కారములు బ్ర రిందెను దారి పొడువున ఇరాన్‌రాయబారికి సార్రగతమివ శ్రబడినది విలువైన కానుక అర్పింప బడినవి లలత 'ఫెరిష్టా పల్‌ భాగము పుట 172

౯70 మహమ్మదుకులీ కుతుబ్‌షా శాలేచబూతవద్ద ఇరాన్‌ రాయబారి నాహ్వానించెకు అగ్జలూసుల్తాన్‌ వెంట ఇరాన్‌ చ(కివర్తి ముత్యాల కిరీటము బంగారు ఉత్తి బంగారు క శ్ళెములుతగిలించి యున్న శీ0 మేలుజాతి ఇరా అశ్వములు కుతుట్‌షాకు కొనుకగా పంఎంవెకు అగ్జలూసుల్తాను వెంటవచ్చిన వందమంది ఇరాఎయులు 5 సంవత్సరకు లు గోలకొండలోనుండీ సకి ల మర్యాదలు పొందిరి అగ్జలూ సుల్తాను దూర దృష్టికలవాడు ఆతడు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ షాతో మాటల సందర్భమున కుతుబ్‌షా వ్నతైక కుమార్తె హమాత్‌ బశ్షీబేగంను తన కుమారునికిచ్చి వివాహ మొనర్చుమని అడిగెను హయాక్‌ ఐక్ని బేగం వివాహము సుల్తాన్‌ మహమృదుతో నిశృయమైనందున కుకుట్‌వె ఇరాన్‌రాయవారిళెట్టి సమాధాన మీయలేదు (కి ఈ 607లో హయాత్‌ బక్షీబేగం వివాహము సుల్తాన్‌మహమృద్‌తో జరిగినది. ఆ వివాహమునకు అగ్జలూసుల్తాన్‌ అనుచరులతో వచ్చి యుండెను మహమృదు. కులీకుతుబ్‌షా ఇరాన్‌ రాయారికి (ప్రతి సంవత్సరము రెండువేల తోమాను లేర్చాటు చేసెను రాజమర్యాదలతొ గోలకొండ పట్టణమునందు 5 సంవత్స రములుండి [కి ఈ 1606లో అగ్జలూసుల్తాను ఇరాన్‌దేళము వెళ్ళిపోయెను మహమృదు కులీకుతుబ్‌షా వోజి ఖంబర్‌అలీ మహ్మద్‌కులీలవెంట రత్నములుపొదిగిన ఆభరణములు సన్ననూలు వస్రుములు ఏిట్రె గ్ధాసులు అమూల్య వస్తుసంచయము ఇరాన్‌చ్ట“వ ర్రీకి కొనుగా వంఎంబెను వీరు గోలకు డ తి౨గి వచ్చునాచికి కుతుద్‌పై దివంగతుడయ్యెను మహమ్మదుకులీ కుతుబ్‌షా సమర్ధుడు వీరాధివీరుడు విశాలదృుక్పథము కలవాడు రాజకీయ చతురుడు (పజాభఖిమానమును చూరగొన్నవాడు దక్కనులో శాంతిభ్యదతలపరిరక్షణ కినవరతము కృట్బ కఎనవాడు. కవి పండితుడు రంకుడు... కాపోషకుడు మతనామరస్యమునకు జీవనము పోబనవాడు హైదరాబాదు సౌందర్యమునకు రూపుదిద్దినవాడు మహామనీషి రాజకీయ సాంఘి- చైజ్లాంక్‌ [పళాంత విష్ణవమును. సమర్దవంతముగ నిర్వహించినవాడు [3మ క్షణగల (ప్రజలు [పభుత్వాధికొరులు అమీరులు పాఎనావ్యవహార్త ములందు సుల్తానుకు సపోయ సహకారములందించి దేశ సౌభాగ మునక పొటుపడినారు తెలుగులమలో (ప్రశాంతి వాతావరణ మాతం. పౌలనలో * యేర్చడినగి హైదరావాదు నగర ౧ర్క్మాణము ప్పూర్తిమైనది చాద్‌ మహల్‌ భదాదాడ్‌మహల్‌ నద్దివుహూల్‌.. బాగెమహమ్మది ఇన్నత్‌ఘాట్‌ కోహితూర్‌ వంటి భవనములు ఆవాస మోగ్యముగా కొర్మింపబడినవి దేశము కిళారంగమున చూందంజ వేబనధి విద్యావిషయమునం దున్నతస్యాయి నొందినది ఇస్టామీ విద్యలతోపాటు తెలుగుళావ (పోత్సహింఎబడినది. తెలుగు కవులు పండితులు అరబీ ఫారణ ఉరదూ కవిపండితులతో పాటు గౌరవాదరములు పొందినారు ముహ్మదు కులీకుతుబ్లా తెలుగు కొషాలిమాం ఈతని కవితలో తెలుగువారి సండుగలు పర్వములు: ఆబార వ్యవహారములు ఊత్సవములు సౌం్యవదాయముల సమాచారము స్థానము సంహాదించుకొనినవి

ళా స్వదేశీయలకు పోత్సాహమివ్వబఎనను విదేశీయుల వ్యబడిన గౌరవాదఠరములు వారికి లభింపలేడు విదేశీ [పభుత్వాధికారులు తమవారినే [వభుత్వోన్నత పదవులందు నియమించుచు స్వదేశీయుల నవమానించుచు చుల నభావముతో చూచుచుండిరి విదేశీయుల స్వార్ధచింతన దేశీయలను ౨రాశానిస్సృహలకు గురిచేబనవి వారి (ప్రవర్తన దురభిమానము సాార్థపర కార్యకలాపములు కుతుబుషాహీ వంశీయుల ఆ([గవషామునకు గురియై నవి కొందరు విదేశీయులు దేశ బహిష్కరణకు గురిమ్రైనారు మరికొందరు కారాగారవాన క్ష ననుభవించినారు మషామ్మదుకులికుతుట్‌షా పాలించుకాలమున (పముఖులుగా గు _ర్తింఎబఎనవారిలో మీర్‌మోమిన్‌ అస్తరాబాది అమీర్‌ షాతవ్బాతబ్బా అల్పథాన్‌ ముల్క్‌ అఆమీనుల్ముల్కు మీచైమహమ్బదమీన్‌ షేహరొస్టాని మొదలగు వారు ముఖులు మీక మోమిన్‌ అ_శ్రళా-ఐ-ఆ ఇతని తొలి నివాసము అస్తరా బాద్‌ సూఫీవంశమున జన్మించినవాడు మోమీన్‌ కూడ సూఫీ రాకుమారుని కథలు గాధలు (వ్రానవాడు పండితుడు రాజకీయ వేత్త ముర్తజాయె ముమాలిక్‌ ఇస్టాం అని కీర్తి శగడించినవాడు ఇతడు (వాఎన సూఫీరాకుమార్వని కథలకు ఇరాన్‌దేశమున గొప్ప వచారము లఅభించెను ఇతడు క్రీశ 58 లో దక్కను వచ్చెను మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా పాలనాకాలమున గోలకొండకు వచ్చి తన (ప్రతిభా పాటవములను రాజకీయ నైైపుణ్యమును సుల్తాన్నుగహించునట్టు (ప్రవర్షించెను [క్రీశ 5లో షాహమీర్‌ అస్సవోని మరణింప కుతుట్‌షా (క్రీశ 586లో మీర్‌ మోమీన్‌అస్త రాబాదుకు ఎషార్చిపదవి నొసంగి గౌరవించెను. గోలకొండరాజ్య మాతని ఎష్వాపదవి కాలమున వృద్ధిచెందెను ఇతని సలహాననుసరించి ఉద్యోగులు నియమింపబడుచుండిరి రాజ్యమందంతట ఇతనిమాట చెల్లుబడి యగుచుండెను మీర్జా మహన్ముద జీజ్‌ మౌలానా అదీస్‌ షేక్‌ మ్షహదువిన్‌ఖాతూన్‌ వంటి ఉన్నతోద్యోగులను మీర్‌మోమీన్‌ నియమించెను పీరు జాపురిముత స్థాపకుల్లు మీరొమోమిన్‌ విద్యావంతుడు కవి రిసాల మెగ్దారియా (గంధ రచయిత ఫార్సిభాషలో ఇతడు రచించిన కబదాలు (పబద్ధము ధనాక్యు.డైనను మవితుడని (ప్రజలచే పొగడబడినవాడు జాగిర్దారు కాజమహా లలందు నివఎంచువాడు షాహీమహల్‌ ఇతని ఆవాసము కాని స్వదేశీయల నాదరింపక విదేశీయల యెడ ఆధరాభిమానములు చూపుచ్చ వారిని గౌరవించి పోషించెను ఇతడు చాదురెమోమిన్‌ ఆను సమాధివి నిర్మించెను అందే ఖననము గావింపబడెను అమీర్‌ షా తవ్బాతబ్బా జన్మస్థలము అస్సవాన్‌ విద్యా విజ్ఞాన చతురోపాయ సంపన్నుడగు అమీర్‌షా ఉపవ్యాస శేసరి

72 మహామహోహాద్యాయ కివికేసరి బిరుదాంచితుడు ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా కాలమున గోలకొండ కేతెంచి తన* క్తిసామర్థ్య ములవలన మీర్‌జుంలా పదవి నధీష్షించెను రాజకీయవ్యవహారములను నడుపుటలతోను సంధి రాయబారము నిర్వ హణములోను ఇతడు నిష్టాతుడు అనేక యుద్ధములందు పాల్గొని విజయములు సాధించెను [క ౪ 575లో నల్దుర్గు దండయాాతకు నాయకిత్వము వహించెను (కీ ” 1580లో ఇబాహీం కుతుబ్‌షా దివంగతుడగు సమ యమున అమీర్‌షా నళ్డారు యద్ధమునందు నిమగ్నుడై యండుటవలన మహమ్మదుకులీ కుతుబ్‌షా ఎంవాసన మధిష్టి*ప గలిగెను అమీర్‌షా అతని అనుచపలు హుసేన్‌కులీని ఎంహాసన మెక్కింపదలచిరి ఆమీర్‌షా తన కుమ్హార్తెను హుసేన్‌కులీకిచ్చి వివాహము గానింప నిశ్శాయించెను హుసేన్‌కులీ రాజైన అమీర్‌షా అధికారపరిధి అవధులు లేకుండెడివి గోలకొండలో మహమ్మదు కులీకుతుట్‌షా రాజగుటకు చింతిల్లి మర్యాదకు నలుర్హ యుద్ధ రంగమునుండి అభినందనలు తెలిపెను అహమ్మదునగరు రాయజబారులగు మిర్కొమెవి సజ్జివారి ఖాజాఅహమదు అతో పాటు ఆమీర్‌షా కుతుబ్‌షా నభినందించుటకు గోలకొండకు వచ్చెను మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ షా ఇతని నాద రించి సర్వాధికారిగా నియమించెను ఇతని కుమార్తెను [కీ శ 588లో కుతుబ్‌షా వివాహమాడెను అమీర్‌షా విరోధులు వీజపూరు ఆదిల్‌షా కితడు లేఖ [వాబనాడనియ కుతుబ్‌షాకు వ్యతిరేకముగా కులు పన్నుచున్నాడలయ [పచారము చేఎ దొంగ ఉఊత్తరమును సృష్టంచి సుల్తానుకు చూఎరి. కుతుబ్‌షా కుసితుడ్రై అమీర్‌ షాను చరయందుంచెను కొన్నినావ్శకు చెరనుండ్‌ విడిఎంచి అస్పహాన్‌కు పంఎంచెను దారిలో ఆమీర్‌షా అసువుల బాసెను ఇతని తనయ రాణియెనను అంత పురమున ఆఅదరాభిమానములను పొందకుండెను తండితో పాటు వెళ్ళియండవచ్చును. లేక అంత పురమున అవమానములు. లరింపకి. అసుపుల బాఎయుండ వచ్చును అల్భ్బభాన్‌ ముల్క్‌ అమీనుల్ముల్కు గోలకొండరాజ్యమున (వబద్ధివెందిన అధికారి ఇత రాజభక్తి నిజాయితి కుతుబ్‌షా _పేమకు ప్యాళుని గావించినవి సైనిక వ్యవహార పరిజ్ఞాని అగుఎవలన ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా ఇతని “సనోధిపతిగా ఇయమించెను ఎైన్యాధికారిగా సర్వాధికారిగా గోలకొండ రాజ్యమున కితడు ఎనలేని సేవలు చేసెను మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా కాలమునం దీతడు పరిపాలనా బాధ్యతలు వహించి చక్కి.గా నిర్వహించెను ఆలజడులను ఆజచి శక్తి సామర్థ్యములతో దేశమున (పశోంత వాతావరణ మేర్చరచెను దోఎడిమురాలను నిర్దాక్షి జ్య ముగ బంధించి కరిన శిక్షలు విధరీరచిను తనకు ఎదురు ఎవ ౩రులేరని కావించి [పవర్తించుటవలన కొందరు 1 _బురహాన్‌ మాణర్‌ ౫౨ ఠల£5 & _సేరిష్టా చర్నిత 10 2 172

౯7త్రి

ఇతని క్రారాత్యునిగ చితించిరి హైదరాబాదు నగర ౨ర్మాణవ న కుతుబ్‌షా కిర్నివిధమ ల నీతడు సహకిరించెను చార్మినారు _పాగుత్తర కోణమందున్న జామెమణదు అమీనుల్ముల్కు పర్యవేక్షణలో నిర్మింపబడెను ఇతడు (కీ 599లో ౨రా ణ మొందెను జామెమందు ద్వారముపైెనున్న _ రెండు శాసనములు ఆల్భఖాన్‌ ఆమినుల్యుల్కును 'పేర్కొనుచున్నవి చరిత ఎ*రిం ఘోవంచుచున్నదో అమీనుల్డుల్కు కా మరెవ్వరు అను భావమున్న కాసనములవి మీర్జా మహమ్మదమీన్‌ షెహర్‌స్టాని

షెహంస్థాన్‌ నివాఎయైన మిర్దా మహహ్మద మీన్‌ మహమ్మదు కులకుతుబ్‌షా కాలమున గోలకొండ కేతెంచి సుల్తాను మన్ననలకు ప్యాతుడై శ 602లో సర్వాధికారి పదవిని పొందెను ఇతగికి గల విద్యావివేకి సంపద పాంఎకీ _ఎతిఫవ ఆనాటి పంఎత (పవరులలో న్యగగణ్యునిగా (వ“ంబంవ జేఎనవి మీర్‌మోమిన్‌ ఆ స్త రాబాది కుతువ్‌షా కీతని సమర్థత తెలి సరాధికారి పదవి౨ వ[జములు పొదిగిన ఖలందాను నిబ్బంచెను ఇతని సంవత్సర వేతనము రెండులక్షల హొన్నులు అనగా 68 లక్షల రూప ములు రాజల ంఛనమలు సమస్త సదుపాయముల ౨తడ్సు పొందియుండెను

మహమృదమీన్‌ షెహరిస్థాం గణితశాస్త్ర పారంగులుడు అనుభవజ్ఞలైన గణకుల లె ఇ_ల (వ్రాతలందితడు

దోషములు చూఎంచుచు డెను ఇత౦ పరిశీలనలో సూర్యారావను విపుడు మోసమున కాజేఎన వేలకొలది రూప్య ములు బయలుపడినవి _పభుత్చ ఖజూా కాాదవ్యము చేర్చుబడినది

మహామ్మదమీన్‌ షెహరిస్థాని. గొప్ప యోధుడు కవి పండితుడు (ప్రతిభావంతుడు రూహియిలామీన్‌ పేర కివితలు (వాయువాడు ఖస్పెనిజామీ జవాబుగా ఇతడు ఐదు వ్యాఖొ నములను రచించెను మూణ నదీతీరమున తన పేర అమీక్‌బాగ్‌ నతిసు దరముగా తీర్చిదిద్దెను ఇది బాగ్‌ మీర్దామహమ్మద్‌ మీర్‌ జుంలా ఆందమైన ఉదా నవనమనబడినది ఈ (పాంతమందిపుడు విక్టోరియా (పసూతిశాం (జబ్గిథానా) నిర్మింప బడియున్నది

మీర్జా మహ్బదమీన్‌ మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా నా పర్యాయము తన ఇంటి విందున కావ్వో ఎంవెను తతుచ్‌షా మహమృదమీన్‌ ఆహ్వానమునకు ఆతిథ్యమునకు పరవశుడయ్యెను నుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుట్‌పా పొలించుకాలమున ఇతడుద్యోగము విరమించి వీజపూరు చేరెను అటుఎమ్మట ఇరాన్‌దేశ మేగి జహంగీరు పాలించు కాలమున ఢిల్లీకి వచ్చి చ వరికి కాను లర్చించి పంచహజారీ అమీరులలో చేరు ఆవ కాళము పొందేను అస్వస్థతకు గురియె పక్షపాత రోగఎడితు డై [కి ళ 687లో మరణించెను

అళలీఆథా కోత్వాల్‌ జైనులాబుద్దీన్‌ సరొల్కర్‌ మీర్‌అబూతాలిద్‌నాజర్‌లు సయ్యదు క్షట్వంప్టిక్షలు

గ్గ గౌరవాదరములు అవారు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ వె (పభుత్వమున ఉన్నతోద్యోగములు ౨ర్వబాంచినారు హిందువులనేకులు సై. ఎ నిశేతర ఉద్యోగములు విర్వవాంచుచుండిరి షాైమాటి థి వేరావు ధర్మారావు ఆశీర్‌రావు జగపతిరావు వ టివా రన్నతపదవుల నధిష్టించియుండిరి కొందరు భిలేదారులు హిందూ పైన మును పర్వవేక్కించుచు యద విజయములందు. తొడ్పడుచుండిరి మహమృదు. కులీకుతుల్‌ షా మతస బంధమైన ఉత్సవముళందు లక్షలగొలది (ద్రవ మ వ్యయ పరచుచు డెను దాశధర్నములు చేయచుండెను (పతి సంవత్సరము 18 మంది ఇమాముల పేర 60 వేల హౌన్నులు దానమీయ బడుచుండెను ఉత్సవప్ప వేడు లు మెమాజ్యమం దంతట ఇర్చహింఎ బడుచుండెను మొహరం పండుగ నత్యంత భి ద్ధలతో _రుపుకొనుచుండిరి బీదల న్నదానము చేయబడుచుండెను పవ్మితస్థలములందు. ఉత్సవములు ౨ర్వహించుఎకు రాజభాండాగారమునుండి (దవ్య్శ విన్నబడుచుండెను వివా హేది షభక్రార్యయులకు అవసరమున్న వారి (ప్రభుత్వబొ_సమునుండి ధనమివ్వ బడుచుండెను. ఇతం పాలనలో _పజలకు న్యాయమైన తీర్చులందుచుండెను కులీక్షత్తుద్‌షా ఛాన్మమమై సుంవు తీబవే వైతులకు మేలౌనర్చెను దయామయుడైన మహమృదు కుతుబ్‌షా పాలనలో ఉరి క లమలుజరుపబడలేదు శశి ఏ డ్డ పాలనానంతరము తన 4 వ తేట [1కీశ 9లో మహమ్నదు కులీకుతుబ్‌షా దివంగ తుడయ్యిను కౌర్యువాది రణకుడు పాలవాదకుడు (ుక్టా షౌఎవచులు లవాడు దయాదాక్షిణ ములున్నవాడు ఆళాకౌశలమున్న _ కాభిమాని (జోపయోగ నిర్హా ఇదక్షత గల మహమ్మదు క్షలీకృతుద్‌షా తెలుగు వారు మరువలేని ఉన్నత ప ల్‌ న దహ ళు ఇం. స్‌ స్కృకాంధ శాసనమ ల 5 ఆరవీ పారబ శాసనములు 1590 మ గళగిరి శాసనము ₹ మగ అచల నమ 1598 అమీనాబాదు శాసనములు శాసనము ధర్మావరము. కాసన్తు గ వగరు డి శాసనము 590 శ్రీ కూర్మ ౪ 60. [శ కూర్మము కాసనమ షం మహమ దష“ ౫ 1602 ఎంహాచలము శాసనయి శాసనము 65” ర సాజిద్‌ ఖాన్‌ మదుల శాసన ముక త్రి లా సమాధి శాసనమ క508 జ్రామ్రైమబదు 1 లలో వేయింపబజనవి సామ్మడదు కులీకుతువ్‌ష్టా సమాధి శాసనమ జుత్తిగ శాసనము శ వర్షము 1506 4 కుతుబ్‌షా తనయడ్రు మహమ్మద్‌ కలేకుతనపా గ వాసు ల! పవర దశమి శివివారము నాడు ఇ్మ్యబ్రహీం యండే స్పళ్తిరాజు సోమరాజు కుమారుడు 'పెద్దిర్నా అతన తనయ బో వలీ గ మో షూలయములు ఖిలమై ములను పునర్నిర్మించి వెళ్లవేయించి వాస్తక్షి గవి సోమళంగము మేళ్యరుడు ఆత్త లచ ఎమ దేవాలయ పిజానే్వరన తరామ లింగముల

"75

(పతిషణు వినాయ దుర్గ ఖ్లైరవ మరే ్వర వాయు వరుణ వైష్టవేశ్వర (బహ్మేశర పాపవినాశనేశ్చు రాలయములను విర్మించి [పతిష లొనర్ను సందర్భమున వేయింపబడినది కాసనకాఎము క్రీశ 58

శ్రీకాకుళయి జిల్లాలోని బొడగొలొ (గామ సమీపషమున గల కొండవద్ద నున్న లపైగల ఈ కాస నము ఈ పంక్తులలో నున్నది మహ్మమదు కులీకుతుబ్‌షా గోలకొండనేలు కాఎమున ఉత్కళ దేశమును బాహుబలేం్యదుని వంశీయడగు బంగభూపాయిడేలుచు అబకా లాంగవేణి పడుమఎ ఎంగసాగర తటా మును శ సంవత్గరము క 2లో నిర్మించి ఈ శాసనమును వేయించెను కాసణ కాఎమ కీ శ 5 0 ఇది సంస్కృత భాషలో వేయింపబడిన శాసనము

అమినాబాదు కాసనము “ సంవత్సరము 15 4€ నందన వైశాఖ ఖద్ధతదియ గురువారము నాటిది ఇచ పద్య గదాత్న ము మహమ్మదు కుఏకుతువ్‌షా కాఎసున కొందరు సామంతరాజులు తిరుగుబాటొనర్చిరి సుల్తాను పంఎన ఆమినుచ్చుల్కు తిరుగుబాఎి దారుఎ నణచి విజయ సూచ ముగా (కీళ 592లో ఈ కాసన మును చేయించెను

మంగళగిరి శాసనము శ సంవత్సరము ల్‌ ఠ్‌ విజయ కార్తీ శుద్ధ విదియ నాటిది మహమ్మదు కులికుతుబ్‌షా భొజ్జఆలీని ఎలిఎంచి [పా తపుకౌలు మాముళ్ళు వసూంగు చున్నవి కొండవీడు బందరు ౨జాం పస్టణము [పా తముఎ భూములను వుళ్శచ్చి మాములు పరిబ్ధతుఎను ల్పించుమంము ఆ (ప్రాంత ములు బేజార్దయినవని తెలిఎ పంపెను ఖొజ్జఅం ఆ [పౌంక పజంకు రైతుఎంకు కౌళ్ళవివరము తెలిఎ కొరి రాయికీలు ల్పించుచు శాసనము వేయించెను శాసనమును ౨లిఎన వాడు థాాబజీవీధి చాందుమియా శపీంఎ రూపారుండు శాసన కాలము [కీ శ ర

ఈ కాసనఎ మంగళగిరి గ్రామవీధిలో అష్టమఖ లాస్తంభఒపై హైరణభాషలో నష్క్‌లిఎలో చె | బడినది భ్వాజాన్టైమతుల్లా మరియు అంగడివీధి (ప్రాంత వాసులగు మంగళ గిర్భాది రెండు పట్టణము వారి జరిగిన ఒప్పంద మీశాసనమందున్నది ఈ ప్రాంతీయులు నమ్మ వంతో (గామముం నభివృద్ధి పరబ జననంఖ్యను 'పెంచవలణనదిగా ఒప్పందము చేఎకొన బడినది

వాగర్హము డి శాసనము ౪కి సంవత్సరము $£20లో వేయింపబఎనది మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా పాలించు కాలనున మ్వుర్తజానగర్‌ అ(గ్రవారములలో ౨ ఇజారతి (గామము చామర్షమూండి (జాగర్హమూడి) (శీసంగ

రు నా!

మేశ్యర దేవరకు భూమి దానమిచ్చు సందర్భమున ఈయఎడిన శాసనము కి శ 15908 నాటిది

(శీకూర్పుము కాసనము శ సంపత్సరము 1521 వికారి చై (త బహళ గ మి మంగళవారము నాడు వేయింపబడినది మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా పనుపున అమీనుల్ముల్కు హరాంభో ్లేన ముకుంద బాహుఖబలేం్యద్రాదుల

76 నోడించి శతృసెవికి నివహయును సంహరించెను ముకుంద బాహుబలేం[దుగొడి పారిపోవుచుండ వెన్నంటితరిమి తిరిగి వచ్చుచు (శీ కూర్తునాధాలయమును పడగొట్టించి ముదు నిం_ంవ కశ 599లో శాసనమును వేయించెను థర_వరము కాసనము శకిసంవత్సరము 522 శార్వరి నిజ (ావణకుద్ధ స్పప్తమీ బుధవారమునాటిది మహమృదు కులీకుతుబ్‌షా మైనా ధికారి ఎక్టాన్‌ఖాను అద్దంకి కొండవీడు (ప్రాంతముల నెలుచు ఎక్ట్రాన్‌ఖాను పురమున భూసంబంధమైన విషయముంను వివరిం వచు [కిళ 600లో ఈళాసనమును వేయించెను శాసనము గద్య పద్యాత్మ ము ఈ శాసనమున మహమృదు కులీకుతుబ్‌షా ౨జభుజబఎ సమ్మాకాంత చతురాశీతిదుగా౯ ధీశ్వరుంఈ గోలుకొండ స్థానరివాసు డ్ను అయిన కుతుపన మలకకు ప్యొతులున్ను ఇభురామ చ(కివర్తికి పుతులున్ను ఏఎ ధాటి మ్మాత చేనాతురంగ ఖురపుఎ చూణ౯కృత భఇండికోఎగిరిదుగ- రాయంహాసనాస్థాన 'పెనుంగొంత [వదేవండున్ను ఆసహాయ వీరకిళా వినొదిన్ని నిజమంజువాణివాతాక సమాంషజాతాగత ఛప్పన్న దేశవిదృత్కవి గాయ వందిమాగధ షారిహాంకావె నానాయాచ దారి[ద్యభంజనుండున్ను భోగభూలోకి దేవేందుడున్ను ఆ వర్ణంపబడినాడు జాగర్హము డి కాసనపు కంసంవత్సరము 524 శుభకృతు జ్యేస్టమూసమున _వేయింపబడినది మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా పాలించు కాలమున _ ముర్తజానగరులమలోని జాగర్హము డి (గామమున మామింతోట వేయించిన విషయ మీ గాసనమందున్నది -ాసనకాలమా శ 602 ఎంవోచలము కాసనము సంవత్సరము 528 (కోధి క్నార్తీ- శుద్ధవివియ ఆదివారము. నాటిది సదృనాయకె వంశోద్భృవుడును విబ్బర్దగ్కోఆకుడును రాజాధిరాజ మహారాజ శీ కమళయంగారి తనయుడు సర్వస్ప అశ్వారాయనిగారు ఎంవో(ది నృుంహస్వ్వామి నిత్యనై వేద్యాలకు రాగభోగములకు నరవ [గామమున్న సర్వనమస్యముగా దానిమిచ్చు సందర్భమున [కి శ 604లో ఈ కాసనమును వేయించెను ట్రీ కూర్మము శాసనము శకిసంవత్సరము 5928 (కోధి ఆక్వీజనద్ధ ద మి స్యంవారము. నాకు వేయింపబఎనది మహమ్మదు కులీకుకుద్‌షా పంపున అక్వారాయనింగారు మైన్యయుతుడై, వెడలి అనే. దుర్గములను సాధించి ముకుందదాహుబలేందునోడించి సరిహద్దుల వరకు వెన్నాడి తరిమి. (క కూర్చుము వచ్చి అచట కూర్మనాధునికి నిత్యనివేద్యములు సాగకుండుఎ గమనించి [శ్రీకూర్మ (గౌమమును సర్వమాన్యముగి దాన మిచ్చుచు ఈ శాసనమును వేయించెను (క్రీశ 599తఠో ఆమీనుల్ముల్కు- దేవాలయమును ధ్వంసమొనర్చెను సర్వవ్ప అశ్వారాయుడు [కిశ 804లో ఈ ఆలయమున 3 [గవిర మొసంగి పూజాదింములు నై వేద్యాదులు నిర్వహించుటకేర్పాట్లు గావించను మీర్జా మహమ్మదమీన్‌ సమాధిపై గల శాసనమున ఖురాన్‌ ము డవ అధ్యాయములోని సూక్తులు బక్కిబడీనవి ఇబహీం కుతుబ్‌షా ఆరన తనయ్సడగు ఈ రాజకుమారుడు వీజీ కీ 596లో దివంగుతుడై న విషయము కూడ చై బ్రాబిడినది

777 జామేమణదు -సనములు మహమ్మదు కులీ కుతుబ్‌షా నాఎవి ఈ ముదు భాగ నగరము మధ్య ఆత్యంతసుందరతమముగా _ ౨ర్నింపబడినది శాసనము పారంవాషలో [వాయబడినది మీర్‌ జుంలూ అమీనుల్నుల్కు- ఈ మందు ౨ర్హాణ కార్య మమలను పర్యవేక్షించినట్లు గాసనమందున్నది కానన కాలము (కీ 59 ౨98 శాసన రచయిత బాబాఖాన్‌ సాజిద్‌ఖానమ్‌ మణదు కాసనము ఫారం భాషలోనున్నది కుతువ్‌పా వం పు రాణియగు పాౌజిద్‌ ఖానమ్‌ పేర ౨ర్నంపబడిన ఈమణదు మొగలుపూరాలో నున్న 3 ఈ మందు దిలేరొథాన్‌ ఆధిపత్యమున నిర్మిణ బడినది ఇతడు మహమృదు కులీకుతుబ్‌షా గజసాహిణి శాసనకాలము [కీ శ ర5909 మహమ్బృదు కుంకుతుబ్‌షా జనవరి 6 2లో మరణించినట్టు ఆతం సమాధిపైగల శాసనను తెలుపుచున్నది "మొగలుల దక్కను యుద్ధములు (శ 556లో పానిపట్టు యుద్ధమున విజయము సాధించిన మొగలులు భారతావంలో బ్ఞరనివాస మేర్ప్చరచుకొనినారు మాళవ బంగాళ గుజరాతు రాజప్ముత స్థానము కాశ్మీరు ఖండహారు కాబూలు (ప్రాంత ములను ఆ మింది విశాలసా్యామాజ్యము.ను స్టాఎంవినారు [కీ శ 590 నాటికి ఉత్తర భారత దేశమంతయు వారి యేలుబడిలొరి వచ్చినది వారి దృష్టి దళ్కను వైపు మరలినది అ ఏరు చ్యకివర్తికి భారకావం సంపూర్ణముగా తన యేలుబడిలోనుండవలెనను కోరి యు డెను (కీ శ ర6 లో జరిగిన తల్చికోఎ యుద్ధ ఏిజయానంతరము 25 ఏండ్లు ద గాను సుల్తానులు తమలో తొము కిలహెంచినను అన్యుల దండయ్యాతల వలన భయము వారికి లేకుండెను వీరు పర స్పరము కిలహించుచు అ్బారు చ్య వర్రి సహాయమపేక్షించి దక్కనులో మొగలుల జో మునకు అవకాశము కల్పించిరి పీరాలు పాలకడు తపాల్‌ ఖాన్‌ ముర్తజా నిజాంషా తన రాజ ముపై దండెత్తి అల్ప ల్లోలము సృష్టిఇచి డని ఆరు చ్వ వర్తి సహాయమర్థించెను ఇజాంషాహీ సైన్యమును వీరారునుంఎ తొలగించుమన చ[కివ రి ముర్తజా "జూంషాను కోరెను కాఎు అత డందుం -౦గి రింప కీ శ 574లో పీరారునా మించి చ(కవర్తిని ధి గారించెను _ * కళ76కో ఆరు వింధ పర్వత్మపాంత ఎర్యటనకు బయలుదేరి ద్క్శాను సుల్తానులు త స్రామ్షుంతు లగుదురం భావించి కొ్నినాష్ళ ఆ [ప్రాంతమున నివబంచెను మ్చుర్తజానిజాంషా. సోదలడు బురషి్‌ నిజాంషె అన్నకు వ్యతిరే ముగా ఫితూరి లేవదీసెను ముర్త్రజా౨వాంషా సోదఎఎ ఆంజ నణచివేసెను బురవిన్‌నిజాంషా ఆగ్బరు చ (వర్తిన్మాశయించెను

78 న డ్‌ అతని వెంట ఆహమద్మగరు సెనానులు ఫతెవుల్దాషరాజి సయ్వదు ముర్తజాఖాన్‌ సబ్దవారి నువ రట ఖానులు ఢిల్లీ బయలుదేరి చ్య వర్తి దర్భారులో ఉద్యోగములు సంవాదించిరి చ వర్తి ఆజానువ ర్రిదై మాలా. సుబెదారు మీర్షా అజీజు బురవీ" నిజాంషా వెంఎ సైన ముతో వెడలి అహమద్నగరును మ స్టంంచి పరాజితుడయ్యెను అవ తవ పనుంవలన [క్రీ 507లో _ ర్తజాంజాంషా హత్య గావింఎబడెను. (ప్రజలు ఇత సోదరడు హ సేన్‌ ౨జాంషాను ఎంహాసన మె ్కంచిరి ఇతడు పదినెంలు మ్మాతమే షాలించి జాతివైరము లందు మరణించెను ఇతడు స కాన వానుడు కాస్తున (ప్రజలు బురహాన్‌ఇఇాంషా. తనయడగు ఇస్హాయల్‌ నిజాంషాను [క్రీశ 68 లో ఆహమద నగర ఎంహసనముకై నధిషింప్రవేఎరి బురహాన్‌ జా షాను మొగలు సైన ముతో అహమద్నగ _ స్టడించుముం అ ఎరచ(వర్తి సూచించెను. అహనుద్నగర (ప్రజలు స్పతంతతా భావములు. లవాళు మొగలు సైనికుల దండయా్యాత వారికి కోపము లిచును నా శ్వ సంపదలతో రాజ్యమ్మా మించ గలన్న బురి హాన్స్‌ ఇక్రాంషా విన్నవించి (కి శ 58 లో ఆహమద్నగరము చేరెను (పజలీతని నాహ్వాగించి ఎంహాసన మె బ్రాంచిరి బురహాన్‌ నజాంషా అహమద ఇగోర రొజ్య ఎరమ్రలం రించిన ఎదప చ వర్తితో సంబంధముం 'ెట్టుకొనలేదు ఆపదలో ఆదరించి గౌరవించిన చ వర్తి ఫరజ్జతాబద్ధునిగ నైనను న్పుండలేదు షస మర్యా వఅ పాటి పం బురహాన్‌౨జాంషాపై ఆ ఎరుచ్ము వరి కోళము. లిగా ఓ“ 59 లో ద్క్క్శనులోని నలు వురు సుల్లానులిను తన సామంతత్పవ్వు గీ గింపుడం చ వరి రాయవారుల ద్వారా వర్త్రమానమంపెను భఖాందేష్‌ సుల్తాన్‌ అలీఖాన్‌ మొగలుల సామ శుడయ్యెను కాఎ త క్రాన్‌ సుల్తానుఎందుల య్యకొనలేద్రు మొగ స ళ్‌ లు రాయవారి పీర్దానసూడద్‌ ఆబుల్‌ఫజద్ర గోలకొం డకేశెంచినపుడు మహమ కులిక తుబ్‌షా ఆతనిని గౌరవించి స లమర్యాద లొనర్నెన్స కొని రాయబారి క్రో క ము కి ను రా రింవన్స వీజపూరు అఆహమద్నగర రాజుములకు రాయబారులుగా వై ఇన మహమ్మద్రు చజ్జి పెశీలకకు స్త మను సమాధానము వచ్చెను వారట వ ప్‌ సుల్తానుల నుండి సామంతులుగా నుండజూల. ॥ 6 వర్తికి సుల్తానుల సమాధానమును [కిక క వత్రో తెలిఎరి. ఆరు చ్యవర్తి[కీక క్‌ కలో ఆపమ్షరు సగరమ మై దంశ్రెత్తన్స బురహోన్‌ నిజాంషా క్రీశ కలో పర మపడింవెను అతని శెండవ కుప వ సన మధిష్టించెను కాని వీజపూరతో స్వ భవి చిన ఒలనా యదమన్న "నబ కొహారుడ్తు ఇవాప్రీం ఇంప బహదొ్న్న అక్షాన్‌ భాన్‌ అహమదను రాకుమార్వన అహమద్నగర్వ గ వ్‌ ణించెను ఇతని నిషప్పుతుడు యి యామ జ్‌ అని దటిచికి ఇరాన్‌ భాన్‌ మియామంజూల శీవిషయమ్సన వైర కే డినది ఎలా బంహాసన మె గారం మెక్కించుటలో జ్వణ్య్య రాకుమాూదుడగు మురాదు వ్యాక యింకను ఆబ్బళ్‌ వ్‌ ల ఎదను సంహసన ష్‌ 0 కొన్కానాన్స్‌ షారుకు మీర్దాల

గ్గార్టి నాయ త_మున మొగలు సైశ్య మహమదునగరను ముప్దడించెను నిజాంషాహీరాజ్య (పజలు సా్యతం్యత్య (ఎయులు వారు యుద్ధ సన్నద్ధ్యలె స్వాతం్యత పరిరక్షణకు బురహాన్‌ ౨జాంషా సోదరియు వీజపూరు రాజియు నగ చాందువీవీని మొగలుల బారినుండి అహమద్నగర రాజ మును రక్మి చుమని కోరిరి మాతృ రాజ్యము నాపదనుం౧ రక్షింపగోరి చాంద్‌బీవీ గోలకొ డ సెతుద్‌ షా సహాయమర్థించి అహమద్నగరు శేతెంచెను అహమద్నగలయ ర శృీంపబడిన తమ రాజ ముల 'కెట్టి హాని లుగదంి థావించి గోలకొండ సుల్తను మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ మా బీజపూరు ఇ(బావాం ఆదిల్లాలు సైన్య సహాయ మందించిరి ఇసూజమాన్‌ మెహడిఖులీసుల్తానుల నేతృత్వముని కుతుబ్‌షా _సెన్య మహమద్శగరు సరోయార్థ మెగెను గోలకొండ పసైన్యమున 6వేల ఆప్‌ దళము వేల కాల్బలముండెను గొలకొండరాయవారి గొప్ప విద్యావంతుడు మౌచంానా మహమ్మద్‌ అస్నృవోని ఇజాంద్‌బీవీకి యుద్ధమున సహ రించెను వాంద్‌బీవీ వేం సైన్యమును ఎమీ రించి మొగలు సైన్యము నెదుర్కొ౨ పోరాడెను మురాద్‌ రాకుమారుడు బీరారురాజ్యమును మొగలు సాామాజా ంకర్భాగముగ (గ్రహించి బహద్దర్‌ ఇజ్రాంషా రాజు 8 ము నంగి రించెను వీరారలోనున్న మొగలుసెనికుల ద్క్భాను (పజంను వాంబంచుచు దోఎడిలు సాగించుచుండిరి మురాద్‌ రాకుమారుడు [కీ ౪ 1597లో అహమద్నగరును ముస్టిడించెను.. చాంద్‌బీబీ గోలకొండ బీజపూరు సుల్తానుల సహాయమును. పొంది. రాకుమారు. నెదిరిందెను. బీజపూరుసేశాధ్యక్షుడు సహెల్‌ కాన్‌ గోలకొండ “సీనానులు తాహిర్‌థాన్‌ అకాఖాన్‌లీ యుద్ధమందు పాల్గొనిరి మధ్యన ఆహమద్నగరు మెన్యము దా? ర్ముప ్కల బీజపూరు. గోలకొండ సైన్యములు మోహరింప

బడునట్టు యుద్ధ వ్యూహరచన _ గావింఎ ఐడినది గొదావరినడీతీరస్థ సూప [ప్రాంతమున ౨2% 1597లో యుద్ధమారంభి ఎ బఎనది రె డు చినములలో ముగిఎనది 2 మొగలు సైన మున వేలకొలది వీరవరులు మృతి చెందిరి ఖాందేష రాజు అలీఖాన్‌ సహీళ్‌ఖాన్‌ లసువుల బాబరి ద్క్కను సెంకలణ శౌర్య ఎటిమతో పోరాఎనను ఎజయమును పొందలేదు మురాద్‌ సైన్యమును ముందుకు నడిఎనను ఆహమద్నగరము. న్నాకమింప లేదు అగ్బ్నరు చ వృర్ధి విషయముళెలిల మురాద్‌ రాకుమారుని ఖాన్‌ ఖాన్‌లను వెనుదిరిగి రమ్మనెను థానుఖాను చ వర్తి సన్నిధి చేరెను కొని మురాద్‌ రాకుమారుడు ద ్కన్‌లోనే నివఎంప అగ్బరు ఆబుల్‌ఫజల్‌ను పంబ మురాద్‌ రాకుమారుని తీఎకొని రమ్మనెను అబుల్‌ఫజల్‌ ద్క్శను చేరునాటి మురాద్‌ రాకుమారుడు మరణించెను అతని వబూ[గానగర మునకు తీబకొని పోబడినది $

తళ శస్ట్‌ 2 మంట్‌ 2 ఆఅ్బారు నామా వెంంపి పిక్‌ ౧4686 (18 "19

8 అృడనాబూ వింంస్‌ 1109048 (46 "58

80

అగ్బరుచ్య వర్తి (కి శ 599లో థాందేక్‌ సుల్తాన్‌ బహద్దూర్‌ షా మొగలుల చార్యభౌమల్వమును వ్యతిరెకించుఎ వలన ఆశీర్‌ఘర్‌ను = ట్టడించెను యుద్ధము రెండు సంవత్సరములు శాగినది (_ 6850ల అగ్బరు చ[కివర్తి ఆశీర్‌ ఘర్‌ బురహాన్‌పూర్‌లను జయించి మొగలు నామాజ్యమున చేర్చెను 2

దాన్యాల్‌ రాకుమారుడు చ్యకివర్తి అనుమతిగొని అవామద్నగరును ముస్దడింపను అంత లహంజఎఎతో విఎగిపోయి. తాను [బతింయుండగా ఆహమద్కగం పతనమును చూడజాలనరి చాంద్‌ బీబీ ఆత్మహత్య గావించు కొనెను 8 మొగలుపేన అహమ్మద్నగరు న్నా మింపను

చాందువీవీ మరణానంతరము ద ్క_న్‌రాజ్యములందున్న _ (పజఒలు సప్వౌతం్యత్య ఎరిరక్షణకు ముందుకు వచ్చిరి మలిక్‌అంబర్‌అను యోధుడు మొగలులనెదిర్చి రెండవ మురజా౨జాంపాను దొలలాబాదు కోఎలో ఎంహాసనాధిష్టూ గావించ స్వాతం[త్య పరిరక్షణ ంకురార్పుణ మొనర్చెను అనే నగర ఎులను నిర్మించెను మహారాష్ట్ర్రియోధుంను సైన మున చేర్చుకొని సరిహద్దులను రక్షించుచు అహమద్నగర పూర్వ రాజ్య థాగములన్మా మించు [పయత్శములు చేయుచుండెను

(క్రీశ 605లో అృరు చ్యకివర్తి దివంగతుడయ్యెను మొగలుసా_బూజ్యాధినేతగా జహంగీర్‌ పాలనా బాధ్యతలు న్వ రించెను చ్మకవర్హి ఆజ్ఞననుసరించి ఆబఫ్‌ ఖాన్‌ ఖానెజహాలోధి అబ్బుకాథాన్‌ మహబక్‌ థాన్‌ ఆ'నేనానులు పరివీజ్‌ రాకుమారుని ఆధిఎత్యమున ద ్క_ను దండయా[తలక బయలుదేరిరి మలి-౦..రతో జరిగిన అనే= యుద్ధములందు మొగలు సైన్యమోడిపోయెను బీజపూరు. గోలకొండ సుల్తానుల యలి-ంబర్‌కు అన్ని విధముల సహాయమ-దించిరి మహమ్మదు గలీకుతుబ్‌షా జీవించియున్నంత కాఎము ఎలి ంఐక్‌ కు వైన్యసహాయము (ద్రవ్యసహాయమండించి ఆతం విజయములకు తోడ్పడెను

మలికింబర్‌ గొప్పయుద్ధవీరుడు ద గ్రాన్‌ స్వాతం[త్య పరిరక్షణకు మొగలుచ(_ వర్తుంతో జీఎతాంతము హోరాడినవాడు దక్కిజను (వజల హృదయములందు కాళ్యతస్థాన మ్య మించినవాడు ఆతడు అహమద్నగర రాజ్యము మొగలు స్నామాజ్యమున విలీనమగుట కావేదనచెంది దౌలతాబాదు. దుర్గమున ముర్తజానిజాంషాను సత్తానుగా (బకిట్రించి స్వాతం(త్య పరిరక్షణకు జీవితము నం త మొనరి ఎన మహామనిష్‌ తి _- వెం __ 2 78 8 _తారీఖెఫెరిష్టా 22 ౨ 166

అకరునామా 222 774

5వ (ప్రకరణము సుల్తాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా (కి సే 1612-1626)

మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా యనంతరము గోలకొండ ఎంహాసన మధిషించిన వాడు సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా ఇతడు కుతుబ్‌షా సోదరుని తనయుడు కుతుబ్‌షా ఏకైక ప్యుతికి హయాత్‌ఐక్షీబేగం ౨ఎతడు వివాహమాడి సా(మోజ్యమునకు వారసుడయ్యెను ఇతని తొలి నామము సువ్హాన్‌మీర్జా ఇతని తల్రిదం(డ్రులు ఖానింఆగా మహమ్మదమీన్‌లు

మీరొమక్సూద్‌అలిబిన్‌మీర్‌ అవావుద్దీన్‌ తబ్బాతలబ్బా ఖానింఆగా తండి హజరత్‌ యిమాంమూసా కాబజిం వంశీయురాలు థాొంఆగా గోలకొండ అమీరు సర్‌లవ్కర్‌ ఇమాలుద్దీన్‌ ముస్తపాథానుతో మీర్‌ మక్సూదు అలివిన్‌మీర్‌ అల్హావుడ్డీన్‌ తబ్బాతబ్బాకు సన్ఫిపాత సంబంధముండుఎ వఎన అతడు గోలకొండ కేతెంచి కుతుబ్‌షాహీ దర్బారులో (ప్రవేశము సంపాదించగలిగెను కుతుబ్‌షాహీ వంశీయు లున్నత వంశీయులను గౌరవించుచు వారితో సంబంధ బాంధవ ముంనెజఎరి రాజకుమారుడగు మహమ్మదమీన్‌ వివాహము థానింఆగాతో జరుపబడినది. సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షాకు సయ దు వంశీయలతో బాంధవ్యమేర్పనది

మహమ్మదమీన్‌ ఖానింఆగా దంపతులకు (కీ శ 1592లో సులాన్‌ మహమ్మదు జన్మించెను మహమ్మదుకులి కుతుబ్‌షా సోదరునికి తనయుడుదయించినందుకు సంతోవించెను వ్మాజత్‌మోమీన్‌ అఆ 'స్లరాబాది ఈ శుభసందర్భమున కవితలల్లి కుతుబ్‌షా కానందము కిలిగించెను మహమ్మదుకులీ కుతుబ్‌షాకు (కీ శ 594లో కువాూ_ర్తి కలిగను సోదర కుమాచుని పెంప ము తీబకొనదలచి కుతుబ్‌షా భగవంతుడింపిను నీకు సంతాన (పావ్వ లిగించును ఈ కుజ్జవానిని నాకు దత్తతగా ఇవ్వుమల అడిగెను మహమ్మదమీన్‌ కుతుబ్‌షాకు సమా ధొన మివ్వలేదు (క్రీశ 595లో మహమ్మదమీన్‌ దివంగతుడయ్యెను సుల్తాన్‌మహమ్మడు ఎనతండియగు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా సంరక్షణలో పెరుగ సాగెను కావాలా నకనానా నాననా నానా నాని ధనాని న్యు ్తనప్త్యగలననినోళన నా న నుచకోము్తాకాము న్యాయా నాను లతానయననమును నానా నాలనా క నాలాణణా ళా నోయి నాననా నాననా యియనయియిలు.

తారీఖె కుతుట్‌షాహి ఎ 285 286

శి స చి మహమ్మదమీన్‌ మరణానంతరము కుతుచషా స్వయముగా సోదరునింటికి వే), జాలు? తీసుకుని వచ్చి తస రకణలో పెంచి పెద్దచేసెనన కారీె కుతుబ్‌షాహీ (గంథము వలన తెలియచున డె సూన్‌ మహమ్మదు విద్యాక్యాసము రాచరి పు టలనాట్టు పరిపాలనా పస్యవహార ములు కుతుబ్‌షాహీ వంశా చఛారము [రము ఇల్బవవఐబగినపి భాజీసమా్నా హజరత్‌షా యూఎస్‌ సాహెబులను గురువులుగా నియమింప సున్తాన్‌ మహమ్మదు విద్యాఖ్యాసను చ గా సౌగుఎకు మహమ్మదు కులీకుతుట్‌షా 1ళద్ధవహించెను పద్య లలి ళరియ దభిమానము లిగి జనతీఠకాలమ దన్ని విద్యలలో సుల్తాన్‌ మహమృదు నైపుణ ము సంషాదించెకు సుర్తాన్‌ మహమ్మద్‌ హయాళ్‌ఐక్షీచేగంల వివాహము [క్రీశ 607లో జరిగినది కుళుద్‌పాహీ రాజ సంశమునకు తగినట్టీ వివాహ మత 0త వైభవోపేకముగ లర ఎసొంపబడినడి. గోలకొండ కోటలో నిర్వహీంఎ బడిన ఈ వివాహమును తిల ౦చ్చుఎక్కడ గ్రాన్‌ రొజములినుండియు. ఇరాన్‌ తదిశరదేశములనుండియు రాయబారులు వచ్చిరి గోలకొ డ హైదరాజాదు నగరములు డీపములతో నత ౦త సుందరముగా నలం రింపబడినవీ అకిథుంకు మృష్టాన్న భోజనము అభించినడి. రాజోడో గలకు (వజుకు విలువైన కాను. లివ్వబంనవి. శి0వేల దూష్య మొజ బవుమానములక్కు వెచ్చింపణఎసవి ఇజానఆమ్‌నుండి వివాహ సాయము గావింప్రబడినది మహమ్మదు కులికుతుద్‌షా వూ ఆరోగ్యరు తరచుగా చెడిపోవుగున్నది. జీవించు ఆశలే. మరణ శాసనము చేయచున్నాను. అన తన తదనంతరము తన అల్గుడు సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా రాజ్యఎర మలం రంప వీలైన ెలిఫెన్సు మీక మోమిన్‌ ఆ సరాబాచిన ఎలిచి సుల్టాన్‌ మహమ్మదు పట్టాభిషే మగోత్సవ సన్నాహము లేర్పరచుముం చెప్పేను ఫ్నీకొమలమి క్‌ ఎర్జయా ము సుర్హాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా నోలక్రా రాజ్యఎర మధీవుంచెను వ నీ సండినడు. పపర్‌షా పట్టాషేోక్సవ సమయమన లెడు వితల్యువాఎచదీవి సభకుల (కొత్తరాజుక్క (పేమ పూర వకొలినందనలు టొక్షవకుతకు పభాశిస్సులు కలి గాణ కుట్టిదోర్స స్వత శ్‌ములు కన్నన్‌ అనకరశము సీ బ్రహ బచనములు కే. కారిక కతుద్‌షహ 2 వ్యా న వాం ప. కాశీ కప్రజ్‌షాప్తా పట 206 లి. శారీకెకుకుక్రష్వాప్టి వ ద్ర?

శల అజ్బాన్‌షాకు ఎల్లప్పుడు శుభాశీస్సులు హైదరాబాదులో ఎల్లప్పుడు సంతోష కార్యములు చర్మితయందు సువర్జాక్షరములు సుల్తాన్‌ నూతన రాజ్యాభిషే ములు ఇట్టు మోమిన్‌ (ప్రార్థన లెల్బప్పుకుండుగాక (పజల ఆశీస్సులెల్బపుడుండుగౌ ధర్మ కార్యములెల్పప్పుడుండుగా రాజ్యపాలన సుఖముగా జరుగుగా పృథ్వియున్నంత కాల మీ [పభుత్వమండుగా రాజు ఎల్లపుడు సుఖశాంతుల వరలుగా దినములన్నియ శాంతితో నడచుగా సూర్య చంద తార లున్నవరకుండుగా సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా పరిపాంనము శాంతియతముగ సాగినది అంత లహములుగాని సరి హద్దుం తగాదాలుగాని లీకుండెను ఇంతటి [పొంత వాతావరణ మెన్నడును గోలకొండ రాజ్యమునం దుండలేదు (ప్రజలు నుఖశాంతులతో జీవించిరి మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా ఎటిష్టమెన పాలనాపద్ధతు అమలులో నుండుటయ రాజభక్తి పరులైన దుర్గాధీశులు స్మత్చవర్తన గల ఉద్యోగులు [పజ్ఞాధురీణు లగు అమాత్యవరులు శౌర్యపటిమ గోల సైన్యాధీనలు దేశము (పళాంతముగ నుండుఎలో దోహదమొనర్చిరి అహమద్నగరరాజ్య మాపదలో నున్నపుడు సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా సైన్య సహాయమొనర్చెను గోలకొండ (ప్రధాన సైన్యాధీకారి సయ్యద్‌కిమాల్‌ నేతృత్వమున కుతుబ్‌షాసైన్య మహమద్నగరము చేరి యుద్ధములందు పాల్గొని విజయమునకు తోడ్పడెను శ్రే శ 6% 82 లతో జపహాంగీర్‌ చ వర్తి అనుజ్ఞగొనీ ఆతని తనయుడు ఖ్మురం రాకుమూర్‌ డహమద్మగరముపై దండయ్యాత లొనర్చెను మలి ౦ఐరొ ఖ్యురం రాకుమారునితో సంధిగావించుకొనెదన తెలిపెను వీజపూరు గోలకొండసుల్తానులు చ వర్తి తనయునకు విలువైన కాను లు నజరానాలు పంఎంచిరి (క్రీశ 1621లో జరిగిన సంధి ప్రకారము గోంకొండ కుతుబ్‌షా 20 లక్షల కప్పము చెల్లించుట ంగీ రించెను [క్రీశ 1622తో మొగలు వంశమునం టంత కలహములు బయలుదేరెను ఖ్యరం రాకుబూరుడు

రశ

చ(కవర్తికి వ్యతిరేకముగా అలజడి సృష్టంచెను అతనిని క్షించుఎకు జహంగీరు చవర్తి మహబత్‌థాన్‌ నాయకి త్వమున సైన్యమును పంఎంచెను [కీ శ 628లో ఖురం రాకుమారుడు గోలకొండ కేలెంచి కుతుబ్‌షా సహవాయమర్థించెను

ఖ్మురం రాకుమారుడు తర్మడికి వ్యతిరేకి ఒ _ విధముగ రాజ్మదోపా ఖుురంకు సహాయపం అ్యశయమిచ్చుట మొగలు చ్మకవర్తికి (దోహమొనర్చినట్టగును సుల్తాన్‌ మవామృ్హదు కుతుబ్‌షా (పత్యక్ష సహాయము నంగీ రింపలేదు రహస ముగా ఖ్యురం రాకుమారునికి ధనధానృ్మములందించి మర్యాదగా తన రాజ్యము నుంజ సాగనం పెను ఖ్యురం రాకుమారుడు గోలకొండ నుండి బెంగాలుచేరి కొంత కాలమచఎ ౨వబంచి మరల గోలకొండకేతెంచెను సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా ఆత౨౨ నేర్పుగా గోలకొండ నుంఎ పంబఎంబెను

సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా స్మత్పవర్తనుడు ఖురాన్‌ సూక్తుల ననుసరించువాడు (పజాభిమానమును పొందినవాడు ఉదయము నమాజు తరువాత ఖురాను పరనము తప్పక సాగించెడివాడు పవ్మిత హృదయముతో మక్కామణదు నిర్మాణమునకు శంకుస్థాపన మొనర్చినవాడు ఈ మణదు ంకుస్టాపసన సమయమున దేశమందున్న పండితులు కివులు విదా వివే సంఎన్నులు మకాధిపతులు సమావే మైనారి (మము తబ్బకి 2 సంవత్స రముణు నమాజు చేఎన వ్యక్తి మక్కామందు శంకుస్థాపన కిర్షుడు అట్టి సత్పురుషనిచేత శంకుస్థాపసనము చేయించవలెనను తీర్మాన మాసమావేశమున నిర్ణయింపబణనది

సభికులలో పంంతులు వులు మతాభిమ నులు మహామవఖలుంంరి కొం అందెవ్వరును (మము తప్ప _ ద్వాదశవర్షములు నమాజు చేసయుండలేదు. సుల్తాన్మ్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా 2 సంవత్సరముల నుండి (క్రమము తప్పకి నమాజొనర్చిన నాపుణ్యఫలము వృధాకాలేదని మక్కామణదు ౨ర్మాణమునకు పునాదిరాయిని వేసెను ఇతడు పదునాలుగేండ్ల పాలనా కాలమున విద్యా వ్యాబ్తకి పాటుపడెను తన మామయగు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌ షై ఆశయమును నెరీవేర్చుటలో నఫలీ ృతుడయ్యెను మక్కామణదుకు పునాదిరాయి వేణ అపుడూవ సోసమగ రూపుదిద్దుకొనునట్టు నిర్మాణము. చేపట్టినవాడు సుర్తాను మహమ్మదు. కుతుబ్‌షా మై నగర (_పాగ్భాగమందు సుల్తాన్‌పూర్‌ నగర నిర్మాణము గావింపదలచి (సణా కి ౧ఎద్ధము చేయించి (వ్రహరీగోడలకు దుర్గమునకు (క్రీ 624లో పునాదిరాయి. వేయించి ఈద్‌గాను నిర్మించెను ఇతని ఆకాల మరణము వలన సుల్తాన్‌పూర్‌ ఇర్మాణ మాగిపోయినది

నాలుగంతస్థులు గల అమ్మాన్‌భవనము తడు నిర్మించెను దాద్‌మహల్‌వలె ఈ ఉన్నత భవనము వ్యాయస్థానముగ నుపయోగింపబడినది ఇలాహిమహల్‌ మహమ్మదు మహల్‌ హైదరీమహలులను_ బాగు చేయించు సందర్భమున ఆఅ భవనములలో కొన్ని మార్పులు చేర్పులు చేయించెను

సుల్హాన్‌ మహమ్మదుకుతుబ్‌షా నబీబాగ్‌ను నిర్మించెను కవి పండితుల నాదరించి తెలుగుదేశపు

రఠ్‌

ఆచార వ్యవహారములను సంస్కృూతీసభ్యతలను కాపాడి విద్యా వ్యాజ్ల ఎనే పధ ములను వేపప్టెను

సుల్తాన్‌ మహమృ్నదుకుతుబ్‌షా కాలమున గుంటూరు జిల్లాలోని మాచర్ణ్చ చెన్నకేశవాలయమున నా కాసనము వేయింపబడినది విశ్వ ర్మ సంజాతుడైన రామచందుడు రామడ 1(గామమందు తనకున్న మాన్మమును _ కీశవదేవరదీపారాధనకు దానమిమ్చ సందర్భమున శ సంత్సరము 4 ఎద్ధారిఆషాఢ పద్ధ ఏ ద నాడీ శాసనమును వేయించెను కాసన కాల [కిశ 69

సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా (క్రీశ 626లో భయం ర వా ధి ఎడితుడయ్యెను ఆతం తల్చి థొారింఆగా పట్టపురాణి హయాత్‌ బిషజేగంలు హిందుస్థాన్‌ వై ద్యులచేత మందులిబ్బంచిరి జర్టరము త్మీవమై వ్యాధిముదిరి సుల్తాన్‌ మహమృదుకుతుబ్‌షా (కి శ 626లో అనగా ఉ€ జమాలవ్వుల్‌ హిజరి 085లో తన 84వ ఏఎ దివంగతు డయ్యెను లంగరు పెజు ఆసర్‌ సమాధులగడ్డపైె ఇతడు సమాధి చేయబడెను

9వ (పకరణము అబ్దుల్లా కుతుబ్‌ షా (కీ శ 1626-1672)

సుల్తాను మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా మరణానంతర మాతని జే ష్టకువూరు డబ్దుల్హా కుతుట్‌షా గోల కౌండ రాజ్యఎరమలంకిరించెను సుల్తాను మహమ్మదు కుతుబ్‌షాకు నలువురు కుమారులు ఓక కుమా_ర్రైెయ కలి గిరి అబ్జుభ్హా మీర్జా పేదగల అబ్జుల్రా కుతుబ్‌షా "పెద్దవాడు ఇ(బాహీం మీరా రెండవవాడు ము డవవాడు కులీ మీర్జా నాలుగవ తళయుడు ఎమాల్‌ మీర్జా కులీమీర్జా కమాల్‌ మీర్దాలు కుర్షీ ద్‌బీబీకి జన్మించినవారు ఇబాహీంమీర్దా వీజపూరు ఇవ్రాహీం ఆదిల్షా తనయకు జన్మించినవాడు హయాత్‌బక్షీబేగం సంతతి అబ్బుల్లా కుతుద్‌షా ఖదీజా సుల్తానాలు

అబ్బుల్తా కుతుబ్‌షా [క్రీశ 2 8 కలో జన్మించెను ఇతని జననకాలము_ అరిష్టదాయకి మనియు రాజితని*ి ద్వాదశవర్షములవరకు చూడరాదలయ అట్టుచూచిన రాజుకు మరణము లుునంయు జ్యోతిష్యులు చెప్ప్తుటవలన ఇతని బాల్యము కుతుబుద్దీన్‌ నియమతులా మీరో వరిప్‌షెహరస్థాం థభాజాముజఫరలి వంటి వారి.

రా

గృహములందు గడచినది

కుతుబుద్దీన్‌ నియమతుల్లా రాజబంధువు బాలుని రెండేండ్లు పెంచిన తరువాత ఆతడు మరణించెను తరు వాత మీర్దాషహరిస్టాని అబ్బుభ్ధా రక్షణ భారము వహించెను రాజకుమారుని. కెనిమిదేండ్ల వయసు వచ్చిన ఎదప మీర్గావహరిస్థాం దినంగతుడయ్యెను హజరత్‌ మీర్‌మోమిన్‌ సలహా ననుసరించి ఖాజా ముజఫర్‌ దాలు౨ పెంచెను ఆతడును రె డేండ్డలో పరమపదించెను మొల నాహ పేన్‌ షిరాజి అబ్దుభాకుతుబ్‌ షాకు పండెండేండ్డు వచ్చువరకు తన వద్ద నుంచుకొని విద్యాబుద్ధులు నేర్చించెను పం[డెండవ యేడు చాటగనే రాకుమారుడు రాజమహలుచేరి తల్లి దండ్రుల పోషణలో పెరిగెను కాని కొన్ని నాళ్ళ్శకు సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌మో జ్వరఎడితు డ్రై మరణించెను తంగడి మరణించు నాటి కబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా పన్నెండేండ్ర వాడగుట వలన అత తల్లి హయాళత్‌బక్షీబేగం నాయ నమ్మ భానిం ఆగాలు పరిపాలనాబాధ్యతలు బ్వ రించి ఇ౨ర్వపొంచిరి వీరి మన్పూర్‌థాన్‌ హాబ్షి మలిక్‌ యూణఫ్‌ వంటి వారు సహక రించిరి నగరపర్యవేక్షణ అలజడులనణచుటవంటి మఖ్యమైన జాధ్యతలను వీరు బ్వంరించిరి.

త్ర ఖాంం బేగ్‌ కోత్వాల్‌ చేరిలోను ఇతంి సవహాయకుతుగా నొ [ప్రభుత్వాధికారి చార్‌మినార్‌ [ప్రాంతమందు నియమింపబజరి ఇరాన్‌ తుర్కొ దేశీయుఎకు అధికారులకు వ్యాపారులకు దొంగలవలన దోఎడీదారుల వలన భయము లేకుండ ఈ ఉద్యోగులు ట్టుదిట్టము లేర్పాటు చేనరి అబ్బుభ్రా కుతుబ్‌షా |కీశ -2 626లో ఎంహాసన మధివ్పంచెను పట్టాభిషే కోత్సవము లట్టహానముగ్ల ౨ిర్వహింపబణనవి పంఎతులకు పామరులకు బాలబాలి ల కీసందర్భుమున ఉపకారవేతనను లివ్వఐబడినవి గజ ములపై రథములపై చక్కెర మూటలుంచి [పజంక పంచబడినవి స్క్మామాజ మందంతఎ ఈ వేడుకిలు దిర్య హించబడినవి అబుక్ష్యా కుతుబ్‌షా పేర నాణెములు మ్ముటంపబడినవి అస్టుల్టా (వభుత్వము కిలకాంయి వర్థిల్లుగా యి రౌనఖి అస్టుల్దా కుకున్‌షా (సభుత్వము ద ్కన్‌లో వర్ణిల్లుగా యని ఆస్థాన వి ఫకీరొరాజ్‌లు ఆశీర్వుది చిరి రాజ్య వ్యవహారసభ పాలనా బాధ్యత వహించియుండెను రాజ్య వ వపహిరములు హయాత్‌బక్షీబేగం సలహాలననుసరి చి ఇర ఎపొంబబడుచుండెను [క్రీ ళ్గ 594 జన్మించిన హయాత్‌ ఐం,బేగం విద్యావతి ఉన్నకా దర్శమ.లు సద్గుణములు కలది ఆమే ఎరిపొలనా విషయములందు భర్తకు సహకిరించెడిది ఆర్థి సాంస్కృతి సెనికాది రంగములందు నేర్పుగల హయాత్‌ బక్షీబేగం సలహాలను సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా పాటించెడివాడు అబ్బుభ్రా కుసబ్‌షా బాలుడై నందున పహాయాత్‌బశ్షీ బేగం పొలనా వగ్ణవహారముల నతిసమర్జవంతముగ నిర్వహించుచుండేను. ఆమె తీర్పులు న్యాయవిచార ణాపద్ధతులు నేర్చు పలువురి [పశంళలను పొందిన౨ గోలకొండ రాజ్యమున సమర్ధులయిన ఆధికారులుండిరి షా మహమ్మదు ఆరద్‌షా ఎష్మాపదవి నలం కిరించి యండెను ఇతడు అబ్బులా కుతుబ్‌షా మేనత్త దక్క్తర్‌ భర్త కాని ఇతంికి ఫ్రాలనానుభవము లేదు ఇబిన్‌ థాతూన్‌గా పేరొందిన గులామిషేక్‌ మహమ్మదు ఇరాన్‌చ్వ వర్తి బఫారసుపై నాయఎిఎషార్షి పదవిని పొందెను ఇతడు సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా కాలమున గోఆకొండ దర్చారులో ఇయుక్తుడై య కలో షా అబ్బాన్‌ సఫలీవద్దికి రాయవారిగ వెడలెను తర్షవాత గోలకొండగు వచ్చి అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా కాలమ్మున నాయబ్‌ ఎవె పగ నియుక్తుడయ్యెను ఇతని తంంపేరు అతీ ఇవిన్‌ ఖాతూన్‌ కవిపండితుడు కనిషండిక్తుల నాక్రరించి పోషించువాడు పరిపాలనా ఛాతుర్య్మము కలవాడై సను విదేశీయు౨ నాన్టరించి వారికి సమస్త శదుపాయముల్లు ఇల్ప్చించి షౌ మహమ్మమ ఇరటష్‌షాను ఎష్వా పదవినుంకి తొలగించుటలో (పధాన ప్యాత వహా౭చెను హవల్దారు పదవినుండి మన్పూర్‌ఖాన్‌ మీక్‌జుంలాగా వృద్ధిచైంది ఆటుఎమ్మట ఐనుల్ముల్సు- పదవి నధిషిందెను కొఎంబేగ్‌ కోత్వాలుగా హసన్‌బేగ్‌ నాయబు కోత్వాలుగా మిర్‌ ఖాంం దేశ పర్శ్యవేషకునిగ థ్యాజా అవామ్మదు తుర్కొ సక్కిల్ష్‌గా పదషీ బాథ్యతలను నిర్వహించుచు అబ్బుల్టా కతుట్‌షా రాజ్యమున (ప్రముఖులుగా

88 వ్యవహరింపబడచుండిరి ఏతెమాద్‌రొవు (వాయసకాని పదవిలో నుండెమ వారాయణరావు సర్వారావు తదిత రులు (పభుత్య్వోద్యోగులుగ నుండిరి కొత్తగా ఎయమింపబడిన అధికారులు స్వార్ధపరులై మోసములుచేం విశేషధనమార్షించుచుండిరి ఈ అధికారు లొకరిపై నొకరు ద్వేష్యభావము కలిగియండిరి మన్చూర్‌ థాన్‌కు గణితశాస్రు (పవేశము లేదు (బాహ్మ ణులు గణకులుగా రాజ్య ఆర్థి వ్యవస్థ నల్ది త్లోఎపరచిరి అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా రాజ్య ఆర్జికబ్ధతిని పరిశీలించెను ఆందు అనేక లోపమలుండెను మన్సూర్‌ ఖాన్‌కు షామహమ్మదు ఎష్టా 3౩తో సరిఎడలేదు ఎష్టా పదవినుండి షా మహమ్మదు షాను తొలగించి మీర్‌ అప్సర్‌ అయాతిని ఆ పదవిలో ఇయమించుమని మన్పూర్‌ ఖాన్‌ కుతుట్‌షాను కోరెను కా౨ మీర్‌ అప్సర్‌ ఆయాతి గోలకొండను వీడి మొగలుల కొలువులో చేరెను థాసింబేగు కోత్వాలు పదనవిచే విసువుచెందెను. ఇతంినెటులై న ఉద్యోగమ నుండి తబ్పంచవలెనను (వపయక్నములు సాగెను మచిలీపస్టణ్యపాంత హవల్దారు ముల్హాతభి అతడు గోలకొండకు రబ్బంపబడెను కుతుబ్‌షా రాజ్యమున హబ్టీలతో తగవు లేర్పడెను హబ్లీలు సర్వ స్వతంతులు కథాణంబే గీశగవులలో తలదూర్చి ఉద్యోగమునుండి విరమింపను మన్సూర్‌ ఖాన్‌ ఆలోచనకు వ్యతిరేక ముగా థాఎంబేగు సహాయకుడగు హుసేన్‌ బేగును కుతుబ్‌షా కోత్వాలుగా ఇయ మించెను ఇతడు తన స్నేహితుని మీరొజుంలా పదవి నప్పగించి వం 1ంచెను (కీ ౪ 628లో మన్ఫూర్‌ఖాన్‌ మరణింప మహమ్మదు తభీ మీరాలం పదవిలో ౨యమితుడయ్యెను ఇతడు సమర్జుడు (_పభుత్వాదాయవ్యయ మును పర్యవేక్షించి (దోహులను కింవను చౌదరులెందరో ఈ క్షననుభవించిరి నారాయణరావు మజువముయెదారు చ్సండి 80000హౌొన్నులు రా ట్టబడినవి ఆతడు లె _లుసరిగా (వాయించకి అవకితవకిలకు పాల్పడుఎ వలన ఈ (ద్రవ్యమాతని నుండి వసూలు చేయబం (పభుత్వకోశాగారమ న చేర్చబడినది అబ్బుభా కుతుబ్‌షా మహమ్మదు తక్షీ చర్యలకు సంతణంచి ఆతనికి వరీపుల్ముల్కు. బిరుదమొసంగెను షా మహమ్మదుషా అసమర్థుడు అకడు వీజపూరు నుల్తానుతో కుతుబ్‌షాకు వ్యతిరేక ముగా కుట్రలు పన్నుజున్నాడశు నిదర్శనము. చూపులేఖలు పట్టుబడినవి షామహమ్మదు షేకుమహమ్మదులు విరోధులు ఈలేఖలు మేకు మహమ్మదు సృష్పించిన వనియ షాఖాజీ స్వహస్తముతో [వాఎన లేఖలివియని కుతుబ్‌షాకు సమర్పింప బడినవి సాథాజీ కుతుబ్‌షా ముండు షేకుమహమ్మదు మాటలను సమర్థించెను మొగలురాయబారితో జరిఎన సంఖా షణలు ఫలింపలేదు షామవామ్మదుషా (పవ రన ఈ సంభాషణలు వికటించుటకు ముఎ కారణమ? భావించి కుతుష్‌ష్టా ఎష్టార్చ పదవినుండి అతని౨ తొలగించి 'షేకు మహమ్మదు నాపదవిలో నియమించెను షేకు మహమ్మదు గౌరవాదరములు వృద్ధియయ్యెను రొజదర్చారుకు కుతుబ్‌పా అనుమతితో పల్పక్‌పై

శ భా నాం. . [1 న న స న | ప మట్టున లో మ టే తల చ. ష్‌ న. వచి స గ ఖత మ్య టి క. స్‌ తన్నో స సట స మ స. మ. .! న న! ను. శళ్ళ యం వ ల. న క త స సలి స? ప్‌ టా స మ వ భ్‌ రం. సే 1 సే నల న 1. (| సం టు - అబ్లుల్లా కుతుబ్లా ఎగా తె

జ . య ట్‌ న. య. న్స జీ. శో | . క్‌ న సక /. . న . ఉసని [ | ణ్‌ . న. .. (్గ న సగ? |: సూ న. | | 4 | ( [1 , 1. | 4 టన న ఇ ల య గ ం లన్‌ న. |. న. గ వ. న | [వ స్ట ో / కా లే నలో ' . , . స. ను సు బ్ధ్ట్‌ క [1 లన బే | న టి. క. న సు . గ్ర భు! న వ స్తట్‌ కుతుబ్లా మ

౮59 వచ్చుచుండెను ఇతడు విదేశీయుల యెడ మక్కువ కలిగియండెను ఎషాాళ్టీ పదవి౨ చేపట్టిన ఎదప నితడు ౨ర్ష్వ హించు దవీర్‌ ఉద్యోగము మౌలానా అదీన్‌ వ్వబడినది వేకు మహమృడు సలహా ననుసరించి ఆబ్బుల్లా అుతుట్‌షా మౌలానా అదీస్‌ మీరా థాం హకీంవిజాముద్దీన్‌ అహమ్మద్‌ హకీ జ్మిబియల్‌ అక్రాఖాన్‌ ఆదుల కుద్యోగము లందు నియమించిను యుక్తివయస్కుడైన తరువాత అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా పరిపాంనా బాధ్యతలను చేపనైను ఇతడు ఇక్రి సమ న్వితుడు కాడు హయాత్‌ ఐక్షీబేగము (బతి యువ సంత కొలము రాజ్యపాంనా' వ్యవహార ములు పటివముగ నుండెను రాజకీయ చతురతలేని అబుల్లా కుతువ్‌షా యుద్ధముల నెపమున సుదూర (పాంత ములందు నెలలకొలది యండుఎ వలన పాలనా వ్యవహారములన్మయు మంతుల యధీనమయ్యెను _ వారు స్వార్ధపరులై తమవారికి లాభమగునట్టు తీర్పులిచ్చుచుండిరి అబ్బుల్టా కుతుబ్‌షా స్వార్ధపరులయిన మంతుఎ మాయాజాలమున చిక్కుకొనెను అహమద్నగర మాపదద లో నున్నపుడు అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా సహాయ సహకారము లందించ కుండెను మొగలు లహమద్నగర రాజ మా(కైమించి గోలకొండ పై దృష్టి సారించిరి అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షాకీరాజ కియ ఎరిణామము ఎవగతము కాలేదు అతడు సుఖమయ జీవితమున ఎలవాటు పడినవాడు రిఎకుడు యా[తళు చేయుట షికారులకు వెడలుఎ వర్షాకాఎచంతయు రాజధా”్‌ వీడి అన్య ప్రాంతములందు న౨వఎంచి ఖోగలోలస్సుడై విలాసమయ జీవితము గడుపుచుండెను రాజైన సంవత్సరమున బాగ్‌లింగంపల్లి బనాత్‌ాట్‌లందు.. నెలల తరబడి ౨వబంచి స లసుఖముల ననుళవిందెను ఎంహాసన మధిష్టించిన ర డవ ఏడు అస్టుల్ద కుతుబ్‌షా తన పుట్టీనరోజు పండుగ నత్యంత వైభవ ముగా జరుపుకొనెను నాం గానములకు కా పదర్శనలకు వేలకొలది రూబ్యములు వ్యయము గావించెను నగ రము దీపములతో అలం రింపబడినది ఏ రాజు జన్మదినోత్సవమింత. వైభవముగా ౨ర్వహింపబడలేదు 1కి శ 697లో కోహినూర్‌ వె + అచంఎ కొన్ని నెంలు సుఖసంతోషములతో గడిఎన కుతుబ్‌షా శీత 680లో హైదరాబాదులో ము తరాషి ఉత్సవముల నతివై భవముగా ౨ర్వహీంచెను హయాతాబాదు వరకు ఊరేగింపుగా వెడలి అచట నెలల ఎర్యంతముండి నాట్యగానవినోదములందు పాల్గొని దర్బారు లేర్చాటుచేన అనే కులకు బహుమతుళిచ్చెను ఈ (ద్రవము హయాత్‌ఐబక్షీ బేగం అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా ఆనందమునకై. వెచ్చించెను అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా కాలమున పండుగలు పర్వములు (ప్రత్యే పద్ధతిలో నిర 3$పొంపబడు చుండెను రప్బీలవ్యల్‌ పర 3దినముఎందు ఏర 3పాంచు ఉత్సవములందు అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా పాల్గొని సళథలు సమావేశము లీర్పాటు చేయుచుండెను రాజ|పాసాదములందు దీపములు వెలిగించుచుంఎరి. దీనులకు పేదలకు అాధలకు [దవ్యసహాయ మండింపబడు చుండెను దాన ధర్మములకు విలాసములకు నాట్యగాన వినోదములకు ఈతని

90 కాలమున కొదవ లేకుండెను ఇతని విలాసమయ జీవన విధానము వలన గోలకొండ మొగలుల దాడికి గురియై మొగలం చ(కివర్తి సామంత రాజ ముగ ప గణింఎబడినది దక్కన్‌ రాజ్యముల-పై మొగలుల దండయ్యాతలు దక్కినులో మొగలుల నెదిరించి నిలిచిన మరో వీరుడు మలి ౦ఐర్‌ (కి శ 626లో మరణించెను ఆతని కన్ని విధముల సహకరించిన గోలకొండ సుల్తాన్‌ మహమృదు కుతుబ్‌షా [కి ౪ _ 626లోనూ వీజపూరు ఇ(ఐహీం ఆదిల్‌షా కీ ఈ 627లోను మరణించిరి గోలకొండ రాజ్యఎర మలంకిరించిన అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా పరిపాలనాదక్కడు కానందున ద ్క_నులో మొగలుల దండయా[తల కివకాశమేర్చ్పడినది మలళికింబర్‌ తనయుడు ఫతేఖాన్‌ ఆహమద్నగరఎష్వా పదవిలో నుండెను ఇతంలో తండికి గల ఆత్మవిశ్వాసము రాజకీయ వాతుర్యము లేకుండెను తె డవ ము రజాంజాంషా ఇత౨౨ బంధించి చెరలోసంవిను ఇతడు చెరనుండి తబ్బంచుకొని మొగలు థీలేదారెన సప్పాఖాను న్యాశయించి ఆతఏ సహాయమున సైన్మమును సమకూర్చుకొరి మ్వుర్తజా ౨జాంషామై దండెత్తి యద్ధమందోడి బందీయయె ను ఈ యుద్ద విజయమునక్సు ఆహ మద్ననగరఎప్వా ఆక్రాన్‌ఖాన్‌ సైన్యాధ్యక్షుడు ము రట్‌ థానులు తోడ్పడిరి దక్కిన్‌ సుబేదారు థాన్‌జహాన్‌ఖాన్‌ ముర్తజా ౨జాంషాతో కుమ్మ క్రైై-నందున బాల ఘాటు (ప్రాంత మహమద్నగరు వకమయ్యెను ఆ సమయమున జవోంగీరుచ[3వర్థి దివంగతుడ్తై నందున [కీశ 629లో షాజ హన్‌ మొగలు ఎంవినన మధిషించెను మొగలు రాజ్య భాగము లహమద్నగర రాజ్యమున విలినమైనను తిరిగి వాటిని జయింసక మిన్నకున్న ఖాన్‌జహాన్‌ాన్‌కు చకివరర్తి సుబేదారు పదవినుండి తొలగించి అత౨ స్థానమున మహఐత్‌ ఖాన్‌ను నియమించెను పదవి౨ కోల్పోయిన థాన్‌జవాన్‌థాన్‌ చ్యకివర్తి దర్బారుకు రా పోకలు సాగించెను ఏదేని ఒక ఎదవి లభించునని భావించెను చ్యకివలర్తి ఇత౦ి కినుకూలముగ లేనందున అహమద్నగరము చేరి ముర్తజా౨జాంషా నాశయించెను చ్యకివ్నర్హి ఈ విషయ మెరింగి అహమద్నగరముపై యుద్ధము [పంటించెను థాన్‌జహన్‌ాన్‌ నాయకత్పమున అవామద్నగర మైన్యము మొగలు సేనల నెదిర్చి ఓడించెను ఈ విజయము వలన ఖాన్‌జహాన్‌థాన్‌ ముందుకు సాగి మొగలు స్మామాజ్య థాగములపై దండయా[త సాగించి అనేకి (ప్రాంతములను వశపరచుకొనెను షాజహన్‌ చ వర్తి స్వయముగా బురహాన్‌పూర్‌ వచ్చి ద గన్‌ రాజ్యములను జయించుటకు వ్యూహము అద్ధవరచారు ఆజంథాన్‌ నాయ త్వమున వాలాఘాటు (పొంతము న్నాకమించి థాన్‌జహన్‌ ఖాన్‌ను బంధించుఎకు సైన్యమును పంఎంచెను

లి థాజా అబుల్‌హసన్‌ నేతృత్వమున మరికొంత సైన్యమును నాఎుక్‌ సగమ (పాంతమ.ల నా్మాకమించుటకు బయలు దేరెను నాసర్‌థాన్‌ సెన్య సమేతుడ్డై తూర్పు తెలంగాణ (ప్రాంతములను జయించుఎకు వెడలెను ఖాన్‌జహన్‌ఖాక్‌ నాయక త్వముననున్న అహమద్నగర 'సైన మునకు సపాయమ.గ బీజపూరుసైన్య మే తెంచెను యుద్ధమున ఆజంథాన్‌ విజయమందెను థాండహార్‌ ధార్వార్‌ దుర్గములు మొగలుసేనల వళమయ్యెను ఖాజాఅబుల్‌ హసన్‌ నాన [పాంతములను జయించెను ముర్తజా నిజాంషా బొవమరది ఫతేఖాన్‌ ఆతని సుల్తాను చెరనుండి విడిఎంచి ఎష్వాగా నియమించెను అందుకు వ్యతిరే చి ముఖరబ్‌ఖాన్‌ మొగలులతో చేరెను షాజహన్‌ చ[కవర్తి ఇత౨కి రుస్తుంథాన్‌ బిరదమొసంగి సత్కరించెను మొగలులతో సంభవించిన యుద్ధమున ము ర్తజాంజూంషాను ఫతేఖాన్‌ సంహరించెను 2 ఫతేఖాన్‌ ఎదేండ్హ వయసున్న మూడవ హుసేన్‌ నిజాంషాను అహమద్నగరరాజ్య ఎంహాసన మెక్కిం చెను దేశ ప్రజలు ఫలేథాన్‌కు వ్యతిరే ముగ్గా విష్ణ్పము లేవదీఎరి (పజా విప్ణవము నణచలే ఫతేఖన్‌ చ్మకివర్డి న్మాశయించెను ఫతేథాన్‌ ఆహమద, గర రాజమైన్యమునగల గజములను ఆము ల సంపదను చ[కివ రికి సమర్పిం చెను ఈ కాను లకు సంతృ్పఎ పడగ చల వర్తి (క్రీ ళ 682లో ఆహమద్నగర రాజ్యమును ముట్టడించుటకు వజీర్‌థాన్‌ రుస్తుం కొన్‌ల నాదే ంచెను ఫతేఖాన్‌ భీతిల్లి మొగలులతో సంధి కింగి రించి సామంతునిగా నుండుట కొప్పుకొరి చ్న వర్తిపేర నాజెములు ము[దించెను ఐనను చకివర్తి కితన్నిపె నమ్మకము కలుగలేదు షాజీ మరారావీరడు మరారా నాయకుడగు ఛ్యతపతి వాజీకి కన్నతం్మడి ఇతని పూర్వికు లఅహమద్నగర సుల్తాను వద్ద ఉద్యోగులుగ నుండి జాగీరులు సంషాదించిరి షాజహన్‌ బురహాన్‌పూరు వచి ఎనపుడు ముర్తజానిజాంషాతో అభ్మిపాయభేదములేర్పడి షాజీ చ్మకివర్తి న్యాకయి వెను చ్యకివర్తి ఇతనికి పంచవాజారి మునసబును (పసాదించెను షాజీ బంధువు లక్కోజిజొదూరాయె ఆతనిని ముర్తజానిజాంషా సంహరించుట వలన షాజీ కోపో [దిక్తడయ్యొను మొగలుల న్యాశయిం” వారి ఎండగా నిలిచి యద్ధములందు తోడ్పడెను ఫతేఖాన్‌ షాజహన్‌ చ వర్తి శరణు జొచ్చెను షాజీ చ్చిన జాగీరులలో కొన్ని లాగుకొని చృకివర్తి ఫతేఖాన్‌ పరము చేసెను ఈ తా 1 బాదుషానామ ౨00% 122 11౨ ౨94 వి ౨ 306 శి ౨ 402

లివి

విషయమున ఫతేఖాన్‌ షాజీలకు వైర మేర్చడెను ఈ పరిభ్ధతులలో పాజీచ్య వర్తి నెవిరించి వీజపూరు ఆదిల్డూ వంచన చేరెను

షాజీ వీజపూరు ఆదిల్షాతో స్పేహ మొనర్చి చ్న వర్తి వ్యతిరేకముగా (పవర్తించుచుండెను షాజీ ఫతే థాన్‌లకు వైరషుండెను వీజపూర్‌ సేనాని రంధోల్‌ థాన్‌ మధ వర్రిత్వము వహించి వీరి వైరమును స్నేహముగా మార్చెను వీరిరువురు మొగలు సైన్యము నెదుర్చుటకు పథ ము ఎద్ధఎరచు కొంరి

తేది. 8 688లో మహబత్‌థాన్‌ దౌలతాదాదు. దుర్గమును ముస్టడించెను షాజీ రంధోల్‌ఖాన్‌ మురారిరావులు సైన్యమును సమీ రించి మొగలు సైన్యము. నెదిరించి చికాకుపరచిరి మొగలుసేనలు కోటగోడ లను పడగొట్టుఎ గమనించి ఫజేథాన్‌ యద్ధమునాఎ తన కుమారుడగు అబ్బల్‌ రసూల్‌ ను మహబత్‌థాన్‌ చెంత కంఎ దుర్గమును స్వాధీన పరచెను ఫతేఖాన్‌ హుసేన్‌ ౨జాంషాలు షాజవోన్‌ చ(కివర్తి సన్చిధి చేర్చబడిరి దౌలకాబాదు మె.గలుల వశమగుఎవలన అహమద్నగర రాజ్యము 2 9 రిలికిలో పతనమైనది

షాజీ జాంషాహీ వంశీయడగు ముర్తజాను [ పేమగఢ్‌లో సుల్తానా [ప్రకటించి మన్య సమీకరణ మొనర్చి జ్ఞరపడి రాజ పాలన మొనడ్చుచుండెను జుఏర్‌ పూనా [పాంతములను షాజీ అనుచరులేలుచుంణరి వీరు షాజీతో.. లిన మొగలు మైన్యము. నెదుర్కొనుటకు ఎద్ధమైెయుంఎరి. 1895లో మహబత్‌ఖాన్‌ చని పోయెను. అదే సంవత్సరము షాజహన్‌ చపివరర్తి బురహాన్‌పూరుకు వచ్చి గోలకొండ బీజపూరు సుల్లానులు అహమద్నగరు రాజ్యమున కెట్టిసహాయ సహకారములందించరాదను ఆదేశమలు పంపెను ఒకివేళ ఆ ఇద్దరు సుల్లాన్సలు ఆహమద్నగరు సవోయార్థము సైన్యమును పంపుదురేమోయని భావించి ఖాన్‌దౌరాన్‌ నాయక త్వమున ఇండ్రహారొ నాందేడ్‌ (పాంతములకు సైన్యము పంఎంచి గోలకొండ బీజపూరు సైన్యముఎ నెదుర్కొనుమం ఆజ్ఞ లొసంగెను

షయి,స్తథాన్‌ కొంత సైన్యముతో జునీరు నాబక్‌ (ప్రాంతములను ముబ్బ ౦వెను థానేజమా ఆధిపత్యమున గల సైన్యము ఆసెట్టి కొ కాన్‌ల వైపు పంపబఎనది మొగలు నైని సంచలనమునకు కలత బెందినను వీజపూరు ఆదిల్డా యుద్ధమునకు ఎద్ధమయ్యెను వీజపూర్‌ జనరల్‌ రంధోల్‌ ఖాన్‌ షైబీలు మొగలు సైన్యముతో దీర్చకాలము. పోరుసలిఎరి.. షాజీ బ్రీజపూరు. సుల్తాను. సేనానిగా నియమితుడయ్యెను (ఈ 685లో అహమ్మద్నగర రౌజ ము మొగలు సాామాజ్యమున విలీనమయ్యెను

షాజహాన్‌ దక్కన్తులో రాజ్యసతినిధిగా నున్నపుడు తంగడికి వ్యతిరేక ముగా అంజం లేవదీసెను ఆ సమయమున గోలగొండ సుల్తాను మహమ్యదు కుతుద్‌షా అతనికి సహాయపడెను తనకు ఆపదలో సహకార ఉనపమ్నూనైషను వ బాలా నానన నానన నాణాల ననా న భువన ననా నరకనుననా వనన ననిన. 1 _ వాదుష్షానామ కెంంక్‌ 2 జు 2228 86 2 _ హదీఖతుల్‌ సలాతన్‌ ౨282 74

2 మందచించిన గోలకొండ స్రూనులనిన షాజహాన్‌ భిమానము అబ్బుళ్చాకుతుట్‌ షా ఎంహాసనమధిష్‌ించు సమయమ.న షాజహాన్‌ చ్న వృర్ధి ఆక్షాన్‌ఖ న్‌ ద్వారా శుభాకాంక్షలు తెలిపెను బీజపూర్‌ నుండి అబుల్‌వసన్‌ ఆహమ్మద్‌నగర్‌ నుండి షామీర్‌జాఎర్‌ సుల్తానుల ఆజ్ఞమేరకు గొలకొండ కేతెంచి కశుభాకాంక్షలందించిరి వారు అబ్బుల్హా కుతుబ్‌పాకు కాను లర్చించిరి షాజహాన్‌ చటఆవర్హి తనకు సామంతు౨గా నుండవలినం 'షెక్‌ మొహోయుద్దీన్‌ ఎర్‌జూదాను కుతుబ్‌షా వద్దకు రాయబారిగా పంపెను మొగలు రాయబారికి గోలకొండ 'కేతెంచు దారిలో స్పాగత సత్కారములు అభించెను మీర్‌థాఎంనాజ రీరాయారి నెదుర్కొవ సకిల మరాద లతో కుతుబ్‌పా సన్నిధికి గొనిపోయెను ఆహమద్నగర రాజ్యమునకు సహాయపడకుండ రాయబారము నడిచినది రాయబారి (పశ్నలకు సరియైన సమాధానము లీయజాలం ఎష్వా మహమ్మదును అబ్బులా కుతుబ్‌షా తొలగించి ఉపఎషా్వ్రపదవిలో నున్న షేక్‌యిబిన్‌ థాతూన్‌ను ఎషారగా గియమించిను షేక్‌యిబిన్‌ థాతూన్‌ గొప్ప రాజకీయ చతురడు మంచిచెడులు తెలిఎనవాడు శ్రి సమన్నితుడు మొగలు రాయబారికి సరియైన సమాధానము లిచ్చుటయేగా అతని రాయవారసరళి నచ ఎకి మొగలు సైన్యాధ్యమ్షని ఫిరాదు చేసెను రాయబారిని మొగలు సైన్యాధ్యక్షుడు మందలించెను [కీ శ 680లో చ వర్తి బురహాన్‌పూరు వచ్చినప్పుడు షక్‌ మొహియుద్దీన్‌ ఆతనిని చూడబోయెను కుతుబ్‌షా చ(కివ్నర్థి కాను గా గజములు అశ్చుములు ౨0వేల గొచ్నులు వఫాథాను ద్వారా పంఎంచెను షాజహాను ఈ విలువైన కాను కలను బ్వ రించి వఫాఖాను షేక్‌ మొహియుద్దీనుల నభినందించుచు తన సంతోషమును వ్యక్తిపరచిను ఆ సమ యమున మొగలు మైన ము బాలాఘాటు [ప్రాంతము న్మాకామించు తలంపుతో నుండెను మొగలు సేనా* నణరు ఖాన్‌ గోలకొండ రాజ్యమందున్న ఖండహార్‌ చేరెను ఆదంథాన్‌ హబ్లి అల్హాకులీజేగ్‌ల నాయకి త్వమునగోలకొండ సైన్యము కౌలాస్‌ కోట [ప్రాంతమందు విడి యుండెను కా యుద్ధము సంభవింపలేదు ఒరిస్సా తూర్చుతీర (ప్రాంతముల నా మించు ఉద్దేశ మున మొగల్‌ గవర్నర్‌ రెండవ బాఖర్‌కొన్‌ ఖబంకోట చేరి కాలాపహాడ్‌ పరిసర [ప్రాంత (గౌమముల పైబడి దోఎడీలు సాగించెను అతడు రాజమండి న్నాకి మింప దలచి ముందుకు పాగెను ఖబంకోట పాలకుడు అమీర్‌జంపీలు అతని తనయుడు మొగలు సైనికుల దోఎడి చర్యలను కుతుబ్‌షా కెరింగింఎను సయ్యిదబ్దుల్రాఖాన్‌ షౌఅలీలు సేనా నాయకులుగా ఇబంకోట ేతించిరి సయ్యదు ము స్తఫాఖాన్‌ మరణింప కుతుబ్‌షా సైన మనకు ఆబ్బల్దాథాన్‌ నాయకత్వము వహింటెను మొగల్‌ చే నాని బాఖర్‌ఖాన్‌ దాటికి గోలకొండ మైన్యము పరాజయమును. పొందెను ఈ యుద్ధమున. వ వదీఖతుల్‌ సూతీక అ క్ర 7670 లా

ర్త షె అలీ మరణించెను ముర్తజానగరము నుండి కాజాఅప్టల్‌ తుర్కా కుతుబ్‌షా ఆజ్ఞ ననుసరించి మొగలు సైన్యము నెదిరించుటకు ఖబంకోటకు వచ్చెన షాజహాన్‌ చ్యకివర్తి ఆజ్ఞానుసారయు మొగలులు యుద్ధమును విర మించి గోలకొండ రాజ్యభాగమును వీడి వెను కు మరలిపోయిరి 2 [కి ౪ 1680లో గోలకొండ రాజ మున విప కీతమైన కరువు సంభవించెను ఆ మరుసటి సంవత్సరము రాజ్యమంతం అత్యధిక వర్షపాతము కలుగుఎ వలన వచ్చి కరువు ఏర్పడెను ఈ [పకృతి చైపరీత ము నతిసమర్థవంతముగా తట్టుకొం కుతుబ్‌షా (ప్రభుత్వము (వజల కలి విధముల సహకరించెను ఆహమద్నుగర సుల్లాన్‌ ఫతేథాన్‌ [కశ 689లో మొగలుల సామంతుడయ్యెను షాజహాన్‌ చ[కివర్తి తక్కిన దక్కిను సుల్తానులను లొంగదీఎకొనుఎ తెలి. య౨ భావించెను కుతుబ్‌షా రాయబారి మొగలు దర్ప్చా రులో సకల మర్యాదలను పొందుచుండెను గోలకొండ సుల్తాను నుం అత్యధిం [దవ్యము దాబట్టుఎకు చ[3వరి షాఆలీజేగును కుతుబ్‌షా వద్దకు రాయబారిగా పంఎంచెను చకివరి కోరిన (దవృ మొసంగుటకు కుతుద్‌షా ఆంగిక రింపలేదు గోలకొండ కుతుబ్‌షాహీ వంశపు ఆడబడుచు బాంద్‌సుల్తానా బీజపూరు ఆదిల్షాను పెంచి పెద్దజేసెను ఆమె రెండురాజ్యములు సఖ్యముగా నుండవలెనను భావమున [కీశ 682లో అబ్దుల్దా కుతుబ్‌షా సోదరి ఖడీజాసుల్తానా వివాహము ఆదిల్షాతో జరిఎంచిను పీజపూరు ేనావాహిితో మొగలు జనరల్‌ ఆబఫ్‌థాన్‌ యుద్ధ మొనర్చుచుండెను బీజపూరు ఆదిల్డా మైన్య సవియమొనర్చుటకు కుతుబ్‌షా నభ్యర్థించెను కారి అబ్దుల్దా కుతుబ్‌షా సహాయము వేయు కింగీఇరింప లేదు ౩ గోంకొండ కేతెంచిన షాఅలీబేగు రాయబారము బెడిసేను అత౦కి గౌరవాదరములు లభించినను రిక్తవూస్తములతో వెళ్ళువలిం వచ్చినది 4 చ[కివర్తి కోరిన [దవ్యము లభింపలేదు (క్రీశ 688లో మహబత్‌ కాన్‌ దోలకాకాధు న్మాకిమించెను షాజహాన్‌ చ్మకివర్తి దక్కను శేతెంవను చ[కివర్తితో యుద్ధముచేయు భ్ధితియందు ద్క్కను రాజ్యములు లేకుండెను కాని వీజపూరు ఆదిల్షా స్వాంత్మత్య పరిరక్షణకు దీఇా ౦కణ బద్ధుడెయండి షేక్‌వబెల్‌ అను రాయదారిని గోలకొండకు పంఎంచుచు మొగలులకు తలవంచరాదు వారి శెదిరించుటలో నాకు సహకారమందించుమన _ వార్తనంపెను బీజపూరుసుల్తాను కోరి ననుసరించి 1 వాదీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ £ఉకం ధ్ర ష్య డా నాలా లి 98 96 తి 94 96 4 జాదుషానామా ఉ16 5 బసాకినుల్‌ సల్రాతీన్‌ వెడిక్రం 2౨94

9౭5్‌

కొంతకాలమువరకు మొగలులకు వ్యతిరేకి ముగ కుతుబ్‌షా _ప్రవర్తించెను కాని చ[కివర్తి ఒత్తింకి లొంగిపోయి వీజపూరుసుల్తాను 'స్మెహమునకు సస్టబ్త చెప్పెను మొగలు చ వరికి వ్యతిరే ముగ నున్నవారి నణచుటకు గొలకొండ కుతుబ్‌షా (ప్రయత్నించెను మొగలురాయదారి షేకుమైయినుద్దీన్‌ వీదరులో బందీయయ్యెను జోలకొండ"నేనాను అతని చెరనుం విఎఎంచిరి జహజార్‌ఎంగ్‌ ఆతని తనయుడు ఉద్ధాన్‌బంగ్‌ లు గోలకొండ ఎస్టుణమున త లదామకొనియుండ అబ్బుల్టా కుతుబ్‌షా వారి బంధించి మొగలు సేనానుల అప్పగించెను

బీజపూరు ఆదిల్షు గోలకొండను ముప్పడింపదలచుఎను తెలిఎకొ9 కుతుబ్‌షా మొగలుల సవాయ మర్ధించెను బీజపూరు ఏకా గా మొగలుల నెదిరించి తన స్వాతం[త్యమును పరిరక్షింశుకొనబూనెను షాజవోన్‌ చ వర్తి నర్మదానదీతీరమందున్న హిందియాలో నుండి బీజపూరుకు ముఖమక్‌ ఖాన్‌ను గోలకొండకు అబ్బల్‌ అతీప్‌ గుజరాతీలను పంపుచు మొగలు సార్వభౌమత్వ మంగీకిరించుడం తెలియపరచెను

ఫర్మానా లాకాశరామన్న ఉత్తరముల ద్చారా సుళ్త నుల కందింపబడెను దక్కనులో కాంతి భ్యదత అను పరిరక్షించుఎకు గాను చ వ్తితో సహ రింపవత నన్నట్టు ఈ ఫర్మానాలుండెను అందు ్ర మహాత్ము లపై భక్తి గీతములు చదువ వలెను 2) షాహె ఇరాన్‌ పేర (ప్రార్థన లుండవలెను 8] చ్మకివర్తికి పతి సంవత్స రము రర్లీత ఎస్పయి చెల్లించవలెను &) ఏనుగులు నగలు విలువైన వస్తువులు కానుకలుగా ఇవ్వవలెను 5) సకొలమునం దీకాను లు -ప్పము వెల్రింపకున్న చ వర్తి సైన్యము వీజపూరు గోలకొండ రాజ్యములపై దండ యా[తలు నర్వహించును * ఫర్మానాలో సూన్‌ మహమ్మద్కుతుబ్‌షా అభినందింపబడినాడు అబుక్ర్వా కుతుబ్‌షా గోలకొండ రాజ్యమునకు తగిన వారసుడని పేర్కొనబజనది

మొగలు రాయబారి అబ్దుల్‌ లతీఫ్‌ గోలకొండ శేతెంచు నాటికి కుతుట్‌పె ముల్టాతఖియ ద్వరా చ(క వర్తి కాను లర్పించెకు 6 మొగలు రాయబారి షేక్‌ మహమ్మద్‌తాహర్‌ స్వాగతము పలికి గౌరవాదరములు (ప టించి మీర్‌జుంం భవనమును విడిదిగా ఏర్పాటు చేసెను రాజదర్శన సమయమున విలువైన కొను అను పొంది రాయవదారి ఆనందమును వ్యక్తిపరచెను ఇట్టి కాను లితనికి లభించినట్టు చల వరికి తెలియదు 1 వాదుషా నామా పెంంట 1 ౨2 11 ౨486 25 లి -- వర __ ల౭క6 125 శి _హదీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ ౨886 120 శీ బాదుషానాటూ వెంం 124 11048 125 180 శ్‌ = వం పడక 189 6 ఎ వెం పషకం 169

96

షాజహాన్‌ చ్మకివ_ర్రి గోలకొండకు థానెదౌరాన్‌ను బీజపూరుకు ఖానెజమాన్‌_ను పంఎంచుచు సుల్తానులు తనకు సామంతులుగా నుండునట్లు ఒబ్బంపుడని చె బ్బను ఖి నెదౌరాన్‌ సైన్యముతో నాందేడ్‌ చేరెను ఆచట్నిపజ లలజడి నొందిరి ఖానెదౌరాను నెదిరించుఎ బ్దుల్జా కుతుబ్‌షా నణరుల్ముల్కు- అయినుల్లుల్కు_ల ఆధ్వర మున సెన్యమును పంఎంఎను గోలకొండ దుర్గమును బాగు చేయి చెను ఈ సన్నాహములను చూచి అబ్దుల్‌ లఆఫ్‌ భయపడి. కుతుబ్‌షా పంపునట్టి కొను లను బ్వకి రించుమని చ[కివర్తికి నచ్చచెప్పెను యద్ధ [పయత్నములు విరమింపబంనవి కుతుబ్‌షా చ వర్తి కోరింల నన్నిటి నంగీకి రించను అబ్బుల్‌లతీఫ్‌ గౌరవార్థము గోలకొండ ఎషార్రషేక్‌మహమృదు తన గృహమున విందొసంగెను (క్రీళ 1686లో సంధి ష్యతరచన జరిగినది ఆందు ] (ప్రార్థనా సమయములందు నలువురు పెద్దవారి పేర్ణ కనుబంధముగా షాజహాన్‌ చ్యకివర్తి శేరు చేర్చవలిను 8] సంవత్సరమునకు రెండులక్షల పొన్నులు ఎప్పముగా చ్మకివర్తికిగాని దం్కాను సుబేదారుకుగా౧ి చెల్లించవలెను 9) బకాయగానున్న 80 లక్షల హొన్నులు వాయిదాల పద్ధతిపై చెల్పించనగును శ్‌] మొగలుబక్కాకు హొన్నులకు గల వ్యతా స్యదవ్యమును చెల్లించవలెను క్‌ వీజపూరు దాడుల నెదుర్కొనుఎకు మైని సహాయము కోరిన చ(కివర్తి సైన్యసహాయమందించును_ అనియుండెను (ప్రార్థన ఇషయమున అబ్బుల్ల కుతుర్షా పండితుల అభ్మిపాయమడిగెను వాం ర_పాత ౨వ్రారణకు చ్యకివర్తి కోరి ల వంగీకరింప వచ్చునని తెలిఎరి 2

అబ్జుభ్రా కుతుబ్‌షా హుజూర్‌ మౌలానా అబ్దుల్‌ అతీప్‌ గారికి ఖురాన్‌ మజీదు (ప్రమాణముగా [వాం యివ్యబడినది దీ౨కి వ తిరిక్తిముగా నడువను చ(ంవర్తి ఆజ్ఞలను శిరసావహింతును అని లేఖ (వాసెను

అబ్బుల్‌ లతీఫ్‌ సంధి కుదిరిన తరువాత కొర్నినెలలు గోలకొండలో నుండెను హయాతాబాదులో సల మర్యాద్రలు పొందుచు అతడు నివఎంచెను మొత్తము రిలక్షలవిలువైన కొనుకిలు బ్వకిరించి అతడు క్రి, 1686లో చ్యకవర్తి సన్నిధికేగను

అబ్దుల్‌ లతీఫ్‌ వెంట కుతుబ్‌షా రాయబారి మహమ్మద్‌ తాహెర్‌ వెళ్ళొను వీరికి దౌలతావాదులో షాహ అలీబేగ్‌. మీరా కులీబేగ్‌ అప్టల్‌ఖాన్‌లు స్వాగత సత్కారము లొసంగిరి 3

చకివర్తిని సందర్శించిన గోలకొండరాయబారి మహమ్మద్‌ తాహెర్‌కొ తగిన గౌరవమార్భాద అంది నవి అతని తిరుగు [పయాణ సమయమున షాజహాన్‌ చ(క్రివర్తి ) బంగారు చ(టములో బిగింపబడిన చ్మితము 1 _హదిఖతుల్‌ సలాతీన్‌ ౨286 72 ననన లి = విం నడకల 728 8 వొకషానామా వెంంట్‌ ప 22౯ క[వళట్ళు 80 8

ర ౨) ఎనుగులు క) వస్త్రముఎ తానులు 4] బంగారి ఫఎకముపై సంధిషరతుల నామోదించుచు (వ్రాయబడిన ఆజ్ఞా పష్మతములను కుతుబ్‌షాకు కాను గా యిచ్చి పంపెను ఆజ్ఞా ష్యతమున కుతుబుల్కుల్కు మావరతుల నంగికి రించుఎ [ప్రార్ధనా సమయా న పెద్దవారి తలువాతి మా పేరు చేద్చఎ నాణెములు మాపేర మ్ముదించుఎ పేవృసు చెల్లిం భ్‌

చుఎ వంటి కోరి లు నెరవేరు ఎఎ వలన పూర్వ మొనర్చిన తబ్బదములు మన్నెంచ బడినవి అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా సుహృద్భావమ.తో రాజ పాలన మొనట్బట కింగీఆరింఎబడినది ఈ నుంధనలను మీరెంతవరకు పాటింతురో మేవమ.ను అంతవరకు పాపదంఎదము గోలకొండ రాజ వున శెట్టి నష్టము కిల్లించఒడదు అని లిఖింపబటనది

అబ్బుభ్రా కుతుబ్‌పా చ వర్తి పంఎంచిన కానులు బ్వ రించి ధన్యవఐదములు తెలుపుచు గజమౌతి యను పేరుగల ఏనుగను విలువైన ఎల్లకిని చ్న వర్తికి పంఎంవను 2 అప్పటినుండి గోలకొండ స్వాతం[త్యమును కోల్పోయి మొగలు సామంత రాజ్యముగ పరిగణింపబంఎనడి

మరికొంత కొలమునకు వీజపూరు మెగలుల సామంత రాజ్యముగ మారినది కాని మతపరమెన ఆర్థి పరమైన నిఎంధనలారాజ మునకు విధింపబడలేదు బఎవంతమైన రాజ వం కావున ౨జాంషాహి వం ము శకు సంబంధించిన జిల్తాలారాజ్యమున కినుసంధింపబడి సామంత రాజ్యమ.గ న్యంరింపబడినది కర్ణాటకము = పొలనా పటిష్టత =

తల్లికోట యుద్ధానంతరము వీజపూరు కోలకొండ సుల్తానులు విజయనగర రాజ్యభాగముల న్మాకి మించి విశాల సాామాజ్యముల నేర్పురచుకొనిరి అబ్జుల్రా కుతుబ్‌షా కాఎమున ర్జాఎ మున యుద్ధములు సంభవిం చినవి చం్మదగిరి రాజధాిగా పాలించుచున్న విజయనగరాధీశని నామంతులలా పెనుకొండ తంజావూరు నముధుర [శీరంగ పవ్న ములనేలువారు స్వాతం[త్యము (ఎ) టించు కొనినారు వీరు చందగిరిరాజ్యనామమా(తప్పు సామంతులు వీరు పరస్పరము లహించుచు ద ్కృను స్తూనుల సహాయ మర్ధించుచుండుటవలన వీజపూరు గోలకొండ సుల్తానులు వీరితగవుల నూతగాగొని లాభపడుచుండిరి తము రాజ్యథాగముంను విసృత పరచుకొన భూచిరి

(శ్రీ శ 6986లో మొగలు సామంతత్వము ణు రించి గోలకొండ సుల్షను కిర్ణాటకి రాజ్యథాగముల పై దండయా[త సాగించ దలచెను వీజపూరు సేనాధిపతి కర్ణాట రాజ్యభాగములపై దండెత్తి బంకాపూర్‌ వారిహర్‌ ఐసర పస్టణములను [కీ శ కి8ి6లొ జయించి ముందుకు స్తాగి వేలూరు జింజి నగరము లా మించెను రంధోల్‌ ఖాన్‌ తరువాత వ్రీజపూర్‌. సేనాధిపతిగా షాజీ ియుక్తుడై. ఈ దండయా[తలకు నెతృత;మ వహించెను పా 1 బాదషానాూ మిం0ఓ క వి 11 ౨4క6 91 లి _-- మం 2425

8 న దండ చం్యదగిరి రాజు [శీ రంగరాయలు బలసమన్వితుడ్రు అత్రడ్ష ఆష్బచ్దా కుతుద్‌షా. 'సేనానుల ర్‌వేల య్యాతల నెదుర్కొని యద్ధము చేసెను క్రా న విజయములు సాధించెను ట్రరంగరాయం. సైన్యమన మ ఆ ్వకదళము 20వ్రే కాల్బలము వేల గజములుండెన్స్న కీవందల *ఒండెలు 20ప్ణ వృషభనులు యుద్ధ స్తా (గిని చేస్పటకు సమకూర చఎిడెను ఇతి సైన్యమున (ఫెంచి ఇంగ్రీషు ఇటాలియన్‌ 'సేనానులుండిరి ఫిరంగులు (పేబ్బటలో నిపుణులై న వారనేక్షలండర్ర ఫర గి పైన్యవ్యయక్సు స వ్రల్పము ఫలితమనల్పము మహమ్మద్‌ సయద్‌ మీరొబంల్రా రం పెకీ! 8 కలా కుతుబ్‌షా ఆజ్ఞ ననుసరింట. దాడ్తులు నిర్చపాంచెసు. అతడు. డప బద్ధవున్వులను తయ చి కీశ 18%0లా గ శిక్తాను ముష్ప్టడించెను ఈ దుర్గము బలిష్టమైనది యూరఎయన్‌ "సేనానులీ ముటిడ్షిగ్రో (పధాన పాత్ర వహించిరి శ్ర యుద్ధవిజయము వలన కిర్ణాంకి రాజర్షి పాగ్భాగన్సృల్న కుతుబ్‌షా వకమద్య్యెన్స చ (దగిం పాలక్షడ్రనృ (శ్రీరంగరాయలు మొగల్పు చ వ రి సహాయ మర్ధించెన్స కా అప్పటికే కుతుబ్‌షా సైన్స మ్స మ్స దంజవ్మే ర్జా తీర్మపాంతమన్స స్వాధీన పరచుక్రాన్స (శీరంగరాయలు యుద్ధ ర్‌ గములీడి మైస్త్య్యూ (పాంతమ్సన తలదాచ్రక్షాన్సన్స క్ష ఈ య్వద్రక్సు కల్వ కుతుబ్‌షాక్ష ఫ్య మై విపర్దమ్సు గ్య భూధొగము వశమైనది దిన్ని ఖిద్దా పట్టి ర్న స్య స తశ నా జా రావో ర్త రూసమాన స్వ వత్సరమున్సక్ష 0 లక్షల ఆదాయ మ్మీపాంత్ర్వ నుండి వచ్చ ఎచుండెన్స శ్ర క ద్వ అ వా వాకా నేర్పడిన్వ డచ్చి (పెంచి (బిటిషు వర్రక్ష లేర్పరచ్చక్రాన్న్వి వ్యాపార్ర స్టావరము లు గోలరక్రా ట్ల న లేర్చడ రాజ్యపరిధిల్రోని వచ్చినవి వారిక్షి గోలకొండరాబ్యమతో సంబంవము [పెంచి టిటిషు డబి వ లేర్చరచ్చక్ర్యా యండి సై వ ర డల క 600 నాటికే తీరపాంతములందు బలపం ఫ్థావరము గాలు స్యల్రిక్రో శ వ్యాపారమ్షల్స నిర్వహించు &8 జ కకష గ ను ఇగ్టిష వ మచిలీపట్ట్రబ్వ్స్య కేం్యద్రములుగా శినుమతించి య శ్వ ఆన శేష్య్వట్టన్తు క. మచిభ్రీట్ట్య్వ్ట స్థావరముగా నేర్పరచు క్రాన్సట ట్‌ న (పాంతముల నుండి వెడలగొట్టు (ప్రయ శ్నమత లేయా సగొదోమన్న (బిటిషవాద పో్య్ర సగీసువారిని తీర పోర్చుగినువాం సా ఏగీసువా రదీనమున శా థోక్ట ఉంగ్వ్స సట వబడిన్సద్ద ఆతని సట్పూద్ధి భా థోమ్‌ల్రః నున్ఫ్వ అతని శ్ష్య రామన్‌ అన్స గురు క్ష కాంథోమ్‌ ఎలు మి, నా చర్చి ఇర బడిన్సద్రి (క్రీశ 648లో టివరీజ్‌ రైంబై ల 297

లి (బిటిషు వారు [శ్రీరంగరాయం నుండి చెన్నపస్టణమును కౌలుకు తీఎకొర అచఎ "సంటుజార్జికోట ౨ర్మించిరి వస్తువుల కొనుగొచ్ళు అమ్మ ములపై (ఎభుత్వమునకు వీరు నుం ములు ఛ్ళెల్లించుచుండిరి చెన్నపస్టణ పరిసర (పాంతములందు న్యాయపాలనాధికారమును (బిటిషు వారు పొంవిరి ఈ [పాంతము గోలకొండ స్వాధీనమైన ఎద [బిటుషువారు సుం ముయ వెల్లించుటలో కుతుబ్‌షావా అమల్టారీ ననుసరింప వలం వచ్చినది ఈ మార్చు [క్రీశ రక లో జరిగినది మీర్‌జుంలా శాంధోమ్‌ చేరినపుడు (బిటిషువారతని ఘనమైన స్వాగత మొసంగిరి ర్దాఎ. (ప్రాంతమున కుతుబ్‌షా అధికారమ బరవడుఎలో తోడ్పడిరి

(బిటిషు వారి (శీర గరాయ లిచ్చిన కౌలుకాలము వెల్టిపోవుఎ వలన కౌలుపొడిగించుఎకు మీర్‌ జుంలా మహమ్మద్‌ సయీద్‌కు దరకాస్తును ఎమర్చించిరి మీర్‌జుంలా కొన్ని నిబంధనలతో [బిటిమ వారి కౌలు పొడిగించుచు వారి నుంజ (కీ 6 "లో ఫిరంగులను పొందెను

మీర్‌జుంలా మహమ్మద్‌సయీద్‌ కుతుబ్‌షాకు వ్యతిరే ముగ ఎవర్తించుచు కర్ణాం మున అలజడులు సృష్టించుచు తిరుగ బాచొనర్నెను ఆత్నొ (పోత్సాహమున (శీరంగరాయలు సైన్యము సమపటార్చుకొం పూనమళ్ళి పుళికోఎలపై దండె తను ఈ పరిజామముల ననుసరించి కుతువ్‌షా [శీరంగరాయలతోను మొగలు సేనాకుల తోను యుద్ధవ లొనర్చవంఎణ వచ్చెను

మహమ్మద్‌ సయీద్‌ [క్రీశ 6 0లో గోలకొండ కుతుబ్‌షాహీ దర్ప్చారిలో (ప్రవే ంచెను మరద సాన్‌తో ఇతని కుటుంబమునకు సంబంధమున్నది ఇతని తండి అస్సహాన్‌లో నూనె వ్శి యించి జీవి చుచు థి డెను ఇతని* అజ్‌సాదాత్‌ ఆరస్టాన్‌ అస్నహాోన్‌ అని ఎలివెడి వారు మహమృద్‌ సయీద్‌ తొలుతనొ ధనాడ్యు డైన వ్యాపారి వద్ద ఉద్యోగఎ. నిర్వహించుచు అత౨ గుజ్జముల సంరత్షణ వాధ్యత వహింఎను తరువాత గోల కొండ చేరవచ్చుచు దారిలో పాదరక్షల వా పారమొనర్చెను గోలకొండకు వచ్చి వ్యజముఎ ఐ పార మొనర్చుచు విశేషధనమార్జి-ఒ కుతుబ్‌షాహి దర్బారుకు రా పో లు నాగించెను అచ్జుల్హా కుతుబ్‌షాకు ఏనుగులు గుజ్ణములు యూరప్‌ చీనా దే ములందు లభించు అఎరూప వస్తుసంచయమును కాను గా సమర్ప్చించెను. కుతుబ్‌షా సంత ఎంచి తణ దర్బారులో మహమ్మద్‌ సయీద్‌కు ఉద్యోగ మొసంగెను. ఇతడు [ మముగా తన నమర్థతవలన ఉన్నతోద్యోగ పదవుల నలం రించి ర్జాఎ గవర్నిగా ఎయుక్తుడయె ను అబ్బల్హాకుతుట్‌షా ఇతనిని (కీ శ 1689లో మీర్‌జుంలాగా నియమించెను [క్రీశ 16 కళలో మహమ్మద్‌ సయీద్‌ నాయ త్వమన గోఎకొండ 'సైన్యమ. ర్హాట (ప్రాంతముపై దండయ్యాత సాగించి డప బద్ధవఎము గండికోట (ప్రాంతమలతో కూంన 800 మైళ్ళ విస్వర్ణమ.గల భూభగము జయించెను ఈ (ప్రాంతము నుండి (ప్రభుత్వమునకు సాలకు 0 లక్షల పనాటలనాలనుతలననోనానన వనాలను వనకనానననననుు కాకా గొనమునొమా షాను ననాలగానానతున నును నోనాలమననునానకుత కారాల రకాలో నాయ కామా నాలయనియయయిననరలు. 1 మనూంచి కెం0% స ౨ 2389

00 ఆదాయము లభించు అవకాశ మేర్పుడెను ఈ విజయమునకు కుతుబ్‌షా స తణంచి మహమ్మద్‌ సయాద్‌ ఎస జాగీరిలొసంగను ఈ విజయముల వలన బలగర్వితుడై మహమ్మద్‌ సయీద్‌ కర్ట్హాఎకి [పొాంతమందున్న రెండు వ్యజపు గనులు [తవ్వించి లక్షల విలువగల రత్నఎలను సంపాదించెను సమ్ముదపు ఓడను కొని సైన్యము సమీ కరించి స్వతం[త రాజ్య స్థాసనకుద్యుక్తుడై యుండెను (పెంచివారి నుండి ఫిరంగులను వాటి? _పేల్చు బఎబ్బందిం పొంది ఐదువేల ఆ సా దళవ. 20వేల కాల్బలము సమీ రించి ౯ కిసమన్వితునిగా అజేయు”గా కీర్తి వహించి తక్కిన సామంత మాండలికులను హడలెత్తింపను (పెంచి పోర్చుగీసు వర్తక సంఘములవా రితనికి నజరానాలు కాను లు సమర్పించిరి మహమ్మద్‌ సయీద్‌ (బిటిమ వారినుండి ఫిరంగులను (గ్రహించి ర్జాటకి (పాంతమ నం దమిత బలపర్మా మ సంపన్నునిగ కీర్తి గాంచను ఇతడు కుతుబ్‌షాతో సమాన బఎసంపదగల వానిగా భావించి స్వాతం్యత్యమ (ప్ర టించుఎకు సంబద్ధుడ్డై అనెక క్ముటలు పన్నుచుండెను మహమ్మదు సయీద్‌ చర్యలను కొందరబుళ్లా కుతుబ్‌షా శెరింగించిరి కెర్దాటక (పా-తయిన లభిం చిన (దవ్యము కుతుబ్‌షా భాండాగారము చేరలేదు కుతుబ్‌షా మహమ్మద్‌ సయీద్‌ను _దవ్యమును గోలకొండకు పంఎంచుమని కోరెను తాను సంపాదించిన (దవ్యముతో కుతుబ్‌షాకు సంబంధము లేదని మహమ్మద్‌ సయీద్‌ తెలిపెను కుతుబ్‌షా అతని గోలకొండకు రమ్మ ఆజ్ఞాఎంచెను కా మహమృద్‌ సయీద్‌ గోలకొండ వెళ్ళుట చ్చగింపలేదు అనేక వ తిడులకు తటుకొనలేక గోలకొండ వెళ్ళి కుతుబ్‌షా తనను శిక్షించున? భావించి ర్యాతికి ర్మాతి బయలుదేరి ఎర్జాటకి కేతెంళను. తనకున్న బలోంపద కుతుబ్‌షా నెదిరించుంకు చాలదని ఇరాన్‌చ్మ- వక్తికి వీజపూరు ఆదిల్షాకు తనకు స్వతం[తరాజ్యస్థాపనలో నహకిరించుడని లేఖలు (వ్రాసెను మొగలు రాయ బారి తన వూ హమును తెలిఎ దక్కన్‌ సుబేదారుగానున్న కౌరంగ జేబు ద్పారా చ(కవ్నర్తికి తన విన్నపము సంఎంవెను షాజహేన్‌ చృ్మకివర్తి తన సేనానియగు మహమ్యద్‌మోయిన్‌ను మహమ్మదు సయీద్‌ వద్దకు పంఎంవెను ఫితూరి దారులకు సహకి రించరాద? వీజపూరుతో మొగలులు సంధి గావించుకొనిరి సంధి వరతులకు విరుద్ధముగా మొగలులు మహమ్మద్‌ సయీద్‌కు సహకిరింపబూనుట అంతర్జాతీయ సంధి షరతుల నుల్సంఘిం చుఎయేయగును మొగలుల (ప్రవర్తనకు వీజపూరు గోలకొండ సుల్తానులు కలవరమునకు లోనైరి మహమ్మద్‌ సయిీద్‌కీ రెండు రాజ్యముల సైనిక రహస్యమ్ములు తెలియను పరిబ్ధతులు విషమించుచున్నవని భావించి కుతుట్‌పా మొగలుల వైన్యమున కవసరమగు తనరాజ్యక్రాగములను కౌరంగజేబున కిప్పగించెను మవామ్మద్‌ సయీద్‌ మొగలుచ్మక్రవ్నర్తి సైన్మ“హాయమున బీజపూరు గోలకొండ సుల్తానుల నెదిరించి స్వతర్మిత రోజ్యమును స్థాఎంస దలచెను మొగలు సేనాని మోమిన్‌ మహమ్మద్‌ సయీద్‌ సంభాషణల వలన ఆతని అంతరశగప్పు నెతింగను చ[కివర్థికి ముహమ్మద్‌ సయీద్‌ దురాలోచనలు విన్నవించెను

తన టం చలా సంము!! అంా . సే. “టో ర క స న... తే స న |. ( ల మసలే. ళ్‌ వ. టన | నన న స ఫా స ప న! ట్రం వ స వయ నే... |. స్‌ మ న గి [న న ప భం న. ఎ సంశయ సా. టీ వ వ 2 న స్మ స్టు [] న! ల. బ్‌ "ల లో స?! క కఫం వ్‌ స్త!

వా ఖా శ శ జ్జ శ స ఇ డి సకాష్యా కా న. న నే... సరసం ము లోన న నన మీర్దా మవామ్మద్‌ నయీద్‌

థ్‌ అ క? వివా కే ఎటీట ఎనటీమోలా ఆలీ టటేలానా. వోటమోో నానా. ల జ్య _తతేయో శైల 4 ఆటొ “లీణనా- అనేనా శ్లో అవలోకనం అఖప్తోగ ను క ు ్‌ నం 1 యు న్య ల న్‌ న్‌ | ॥ || స ఒ ళ్‌ అహోనా ప జ్‌ ఫాలం! స్‌ మన / ల్‌ 5. యు అభ న ట్‌ ప జ మ క్‌ జా గన గ. న మొగలూ నేనాని - దిలేరఖ్తాన్‌ అ్యతళాట ఖు చాలా ళ్‌ లో ” రాం ఆ జ ఎల నట ర ఉత న హా శరా ణా నా హయ 1 స వ వ్‌ న గన్న మ న” ల. త. ల మా మ ? ష్ష్‌ | క్త లే జో నాలో ఖా క | లా వ బో ఖై, ఇ ల ళక 0 క లన టంట

0

మహమ్మద్‌ సయీద్‌ తనయుడు మహమ్మదమీన్‌ ఆతడు మొగలు రాయబారితో తన తం[* (పకి ఎనలు సత్యములు మేమందరము మెగలు చ(కివర్డి ఉద్యోగులుగ నుండదలచినామ అనిచెప్పెను మహమ్మద్‌ సయీద్‌ స్వతంతుడ్తైన ఎదప మొగలులను మైతము ఎదిరించుటకు వెనుకాడని తత్వమా కలవాడు ఆతడు బీజ పూరు సుల్తానును మభ్యఎరచి కుతుబ్‌షాపతనమును గోరుచు స తంతుడై దం్భను సార్వభౌమునిగా నుండుఎకు పథము ఎద్ధపరచుకొనెను మొగలుల దృష్టిని మ శంచుటకు బెంగాల్‌గవర్నరుగా నున్న షుజాను ఉణంకొల్చి తిరగుబాటొనర్చునట్టు చెం ఆతని తన సహకారమందింతునంి చెబ్బ _ మొగలుల శకి) క్నిణింపజేయ తలింపుతో నుండెను

మొగలులతో మహమ్మద్‌ సయీద్‌ ఒప్పందము కుదుర్నుక"నఏ ఇతని విజ్ఞ ఎమేరకు 8 2 16ళ5లో మహమ్మద్‌ఆరిఖ న్నరి ఆధిపత్యమున పంచహజారిమన్సబు పంచహజారి ఆ $ంబలము ఒకి పర్మాయమ రెండువేల ఆ =ఐబలము రెండవతడవ మొగలు చ వర్తి పంఎంచెను

మహమ్మదు సయీద్‌ సంబంధీకులమై ఎట్టిచర్యులు తీఎకొనరాదరయు అత తనయుడు మహమ్మ

దమీన్‌నుకు బంధువులకు ఎట్టిహాని కిల్లింపరాదనియు కుతుబ్‌షా పేర మీర్‌జుంలా పేర చ[కైివర్తి ఫర్మానా జారీ చేసెను

మహమ్మదమిన్‌ గోలకొండలో హద్దుమీరి [ప్రవర్తించెను యౌవనధనగర ప్రమతని ఉనికినే మరం చెను ఒ నాడతడు తప్ప్మదావి రాజు బంహాసన మధిష్టించను రాజదర్చారులో వాంతి చేఎకొనెను 2 అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా కోపగించి ఆతని యావదాస్తుని స్వాధీన పరచుకొని ఆతని బంధింవెను చి వర్తి ఫర్మానా అందిన ఎదప అతనిని వెడలగొట్ట దలబెను ౩ కాని చ్మకివ్నర్రి తన ఆజ్ఞనుల్సింఘించి నందుకు కుతుబ్‌షాను మందలించుచు మహమ్మదమీనును సర్‌లమ్కర్‌ ద్వారా అప్పగించ వలెనని ఆజ్ఞాఎంచెను

దేవగిరి జనరల్‌ వాదీ దాదాఖథాన్‌ జౌరంగజేవితఎని ఖండహార్‌ అకిమించుమని పంపెను తేది 28 2 655న జౌరంగజేబు తన కుమారుడగు మవామ్మదు సుల్తానును నాందేడుకు పంపుచు మవామ్మదు సయీద్‌ కుమారుని అతని బంధువులను బాధించుచున్న యెడల కుతుబ్‌షాను ఖైదీగా ఐంధించి తీసుకరమ్మం ఆజ్ఞాఎంచెను

తేది 7 1 1656న మహమ్మద్‌సుల్తాన్‌ నాందేడ్‌ చేరి చ్మకివర్తి ఆజ్ఞను కుతుబ్‌షాకు తెలియపరచుచు వార్తపం'పెను * మహమృదమీన్‌ను బంధుమ్మిత పరివారసహితముగా వదిలిన కుతుబ్‌షా అబ్తత్వమునకు నానా నరానాాలడా నున దాం మనో నో నికు న న నతన స్తసక్తాకుముమున్తలులులునతా-ఉనా ననిన ననన నటనను ననాట నరానికి సా టుముడా లన లన్తనుకమనాన్తాడమిమన్ను.

టివరీజ్‌ వెంం0ఓ £ వి 1865 క 2 మాసరుల్‌ ఉమా కం0£ 11 2286 59098 సకలా జ్యో 8 ఉథాక్‌ అలంగీర్‌ జెం0క్‌ 2 28కల 70 శ [11 మై 8 రుగాత్‌ అంగీర్‌ తెంంక పే వక 184 185 చ్శ 1 ఢి న థ్‌ న. వ

09

భంగము బాటిళ్లను. వదిలిచేయర్‌ నషకు న మొగలు సైన ముతో యద్ధమొనర్పవలయును అస్టుల్హా కుతుద్‌షా కాంతి కాముకుడు ఎరికేనాడు చ్మక్రవ ర్తి ఆజ్జ్ఞనమలు పరచదలవెను అతని అఆల్జుడు సయ్యదహమదు మహమృద మీకను వదిలిన నిన్ను చంఎపేసెదనని బెదిరించెను చకవర్తి ఆజ్ఞ నుంఘించుట తగ౨పది కుతుబ్‌షా మొగలు సామంతుడు అతడయోమయ వరిణ్ధడియందుండెను

ఈలోపుగా మహమ్మద్‌సుర్తాన్‌ సైన ముతో హైదరాబాదు చేెశరు ద్క్భాను సుబేదారి బొరంగిజేబు గోలకొండకు (పయాణమై వచ్చుచుండెను ఈ వార్తని? కుతుజ్లా మహమ్మదమీన్‌ బృందిమును వదిలివేసెను విడుదల్లె నవారు నగరమున కిరువడి నాలుగుమైళ్ళు దూరమున విఎఎయున్న మొగలు రాజకుమారుడగు మహమ్మద్‌ సుల్తానును చేరబోయి.రి

కిర్దాం ము నుండి మహమ్మద్‌సయీడ్‌ సైన ముతో వబ్బ మహమ్మదు నుల్లాన్‌ను ఎవిఎన ఎదివ ఆత? సలహా ననుసరించి చర్యలు గ్రైకొనుడని చ్చ వృర్ధి ఆజ్ఞాఎంవెను తేది 28 - 656న మహమ్మదు సుల్తాను ముసేన్‌సొగరు ఇెజువు కట్టపె వింద చెసెను ఇ [ప్రాంతమనుదైనది కానందున హైదరాబాదు నగర ములోని జొచ్చుకొనివచ్చి స్థావరమేర్చాటు చేంకొనెను. మొగలు సైనికులు విచ్చలవిడిగా (పవ్నర్ధించుచు దోఎడీలు సాగించి హింసాకాండకు పూనుకొంరి అబ్బుల్లా కుతుభా గోలకొండ కోటలో తలదాచుకొనను సైదికుం దోఎడీల నాపుటకు మహమ్మద్‌బేగును మహమ్మదు సుల్తాన్‌ నియమించెను కాని మైైకుల దుృర్యుల నాపఠతే౨ జ్ఞతియం దతదుండెను హైదరాబాదు నగరమందున్న దోఎడీదారులు మురాలుగొ నెర్బడి మొగలు సైఎకుల వతె (పజలను పీడింపసానరి పట్టణ[ వజ లీఖీభత్స కొండకు తల్లంల్లిరి నగరము వీడి ఆడవుం న్యా యుంపదొడగిరి

అద్జుత్రా కుతుకా మహమ్మదుసుల్లానుకు రాయబారమంపెను ఆందు తన కొమరితనిచ్చి వివాహ మొనరింతున యు 10 లక్షల (దవ్శమొసంగుదుననయు తెలిపెను. ఈ రాయబార మంగీ దించు. అధికారము మహమ్మదు సుల్తనుకు లేదు అబ్బుర్రాకుతువ్షా. రాజీ (పయత్నములతో పొటు యుద్ధ సన్నాహము లొనక్చెను పీజపూరు అదిల్షా సహవాయమర్థించెను. హైదరాబాదు. నగరమున మొగలు మైంకులు కుతుబ్‌షా సైలకులు పరస్పరము కిలహంచుచుండిరి హౌరంగజేబు 7? 2 1656న గోలకొండ ధుర్గమును ముచ్చడించేను ఈ యుద్ధము 80 $ €56 వరకు జరిగినది మవామ్మద్‌ సయీద్‌ సైన్యముతో వచ్చి మొగల్యలను చేశను. కుతుబ్‌షాపై పగ సాధించుం అతని ధ్యేయము మొగలులకిది చక్కని అవకాశము గోలకొండ దుర్గ [(పొగ్భాగమునగల కొండపై నిలిచి మొగలులు యుద్ధ ననన ణా

రుఖ్లాక కైరింగీక్‌ పెంం1 1 ఈ 184 86 మనూవి వైం్ర్రట 1 ౨48 286

09

మారంభించిరి ము సాబుర్డుపై నిలిచి మొగలు సైన్యముతో పోరాడుచున్న కుతుబ్‌షా "సేనాం మూసాథాన్‌ పేల్చిం చిన ఫిరంగి గుండ్లు తాకి మొగిలు సేనాని మీర్‌ మీరా మరణింవెను అబ్బుల్హా కుతుట్‌షా ము సాఖాన్‌ను సేనానిగా నజమళన ఇరువాకుల సై ౨క్షులు యుద్ధము త్మీవ మొనర్చిరి ఆబ్బుళ్హూ కుతుబ్‌షా సంధి గావించుకొన దలచి కౌరంగజేబుకు విజ్ఞఎచేఎ అనే విలువైన కానుకిలర్పించెను కోటను స్వాధీన మొనర్చు కొనదలచి కౌరంగజేబు సంధి కంగి రింఎలేదు

ఢిలైలో నున్న గోలకొండ రాయబారి ఆబ్జుల్‌ సమద్‌ చ్నకివర్తి జ్యేష్ట కువూరుడగు దారాషగోను (బతిబూలి అత౨ ద్వారా చకివర్తి చేత సంధి గాపించుకొనుమని బౌరంగజేబుకు వార్తఎంఎంచెను

జహంగీరు చ వర్తి కొలమున షాజహాన్‌ ఫికూరి లేవదీఎనేపుడు గోలకొండసుూూ నాతని నాదరించి ఆశయ మొసంగెమ ఆ మేలుకు మరచిపోక చకివర్తి సంధిగావించు కొనుమని కొరంగజేబు నాదే ంచెను కాని కొరంగజేబు చ్యకివ్నర్తి ఆజ్ఞను వెల్లడింప యుద్ధము సాగించిను

కులుబ్‌షా తన అల్జుడు సయ్యదహమదును మీర్‌ఫణని కౌరంగజేబు వచ్దికి రాయణారులుగా పంఎ సంధి కియ్యకొనుమని తెలిపెను రాజమోత హయాత్‌బిక్షీబేగం మీరొఫబతో పాటు మొగలు సుజేదారగు కౌరంగజేబును కిలిసెను ఆమె నత్యంత ఆదరమున గౌరవించి కౌరంగజేబు సంధి కంగి రించెను రాకుమా '_రెను రాకుమారుడగు మహమ్మద్‌ సుల్తానుసకిచ్చి వివాహ మొనర్చవలయును యుద్ధ నష్టపరిహారము [కింద కోటి రూపాయలు చెల్లింప వలయును ఆపద కాలమందు మొగలులకు సహకరించవలిను "0లక్షలు నాజరానాగా ర్‌వేల ఆ వ్రకి దళము కోటి రూస్యముల _ దులుగా బ్వకిరించినట్టు తెలియచున్నది

మొగలు సైన్యము గోలకొండను వీడిన క్‌ దినముల కిబ్బుభా కుమార్తె బాదుషావీవీ వివావము మహ మ్మదు సుల్తానుతో జరిగినది ఆరణముగా రామగిరి _పాంత మీయబడినది అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా వారసుుగా మవా మ్మద్‌సుల్తాన్‌ పకిటింఎబడినాడు _ ప్పూర్ణివ్యక్తితతో మంచి స్థితిలో మహమ్మద్‌ సుల్తాన్‌ నాతదనంతరము వారసత్వము పొందుటకు నిర్ణయించినాను పేష్కన్‌ ౨ లక్షల ర్‌వేల హొన్నులు రామగిరి (ప్రాంతము (పభుత్వ న్యాయ వాదుల ద్వారా చ వర్తి సమర్పింప ఐనది అని అబుల్లా కుతుబ్‌షా స్వయముగా వచించెను

మొగలులు వెడలిన ఎదప అబ్దుల్లా ని్పంతగా నుండెను ఈయుద్ధ విరమణ జ్ఞాపకార్థము ఖతం బిల్‌ ఖైర్‌వాల్‌సాదతా అను అక్షరములున్న రాజ మృదద్రి ను బద్ధము చేయించి రాజఫర్మానాలపై దానిని ముదిం చుఎ కాజ్టిలొసంగబడెను ఈ రాజ మ్ముదికి ఆబుల్‌ హసన్‌ తానీషా ఫర్మానాల మైనను కినిఎంచుచున్నది కుళు బ్‌షా రాజ్యము జాతీయ అపాయముచే తబృంచు కొనినది అన్లి మ్ముది పెగల ఆక్షరముల అర్థము

మహమ్మదు సయీద్‌ ఫితూరి వలవ గోలకొండ రాజ్యమున కపాగ్ర నష్టము జంభవించ్రినధి కుతుబ్‌షా మొగలుల సామంతుడై నాడు మొగలు రాయబారుల ఆధిక్థము గోలకొండ రాజ్యమున [టీబలినది వారు ఆధ్ధి కారము చలాయించు జ్ఞతికి ఎదిగినాడ

04 1కి“ 656లో అబ్బునాక తుబ్‌షా ర్దాం ఉపాంత సర్వ _జన్యాధికారిగా వ వహర్తగా సక్‌ాం థాస్‌ను నియమింబఒను ఇతడు సమర్భడు అంజడుఎ నణచుఎలో ఎద్ద్బహస్తుడు [పంభాశాలి రా_థక్తి _వాడు రజాకులీ ఇత౨ పేరు ఇరాన్‌లోని అబ్బాస్‌ సఫఐ డ ఉద్యోగిగా నుండి గొలకొండకునబ్బు మహమ్మద్‌సయీద్‌ ఆ యము పొ దెను మీర్‌జుంల గా నున్న మహమ్మద్‌ సయీదిత రజాథాన్‌ బింద ముసంగి ఎర్హాటం [సాంతమున అధికారిగా ఇయమించెను అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా ఇతనికి నేక్‌ నాంకథన్‌ బిరుద ముసంగెను నేక్‌నాంఖథాన్‌ ర్జాకిమన (ప్రబలిన అలజడుల నణచివేసెను సామంత మాండలి ఎపె దండంనూ[తలు సాగించి విజయ దుందుభులు [మోగించెను ( 6859లో సెన్యయితో మదరాసు [(పాంఅమును చేళను శాంధోమ్‌ (ప్రాంతం పోర్చుగీసు వారినుండి [బిటిషువారికి సం[ఐమించియుండెను నెక్‌ -మ్‌ఖాన్‌ (చటియువారికి వ్యతిరేకి శాంధోమ్‌ పై ఉ0వేల సైన్యముతో దాడి చేయదిలచెను ఎడ్వర్లు వింఎర్‌ అను ఆంగ్లొదో గి 2 668లో తనపై ఆధారికి న్‌ాంఖా్‌ 40వేఎ సైన్య ముతో మదరాసు సమీపమున వింది చేఎనాడు అతడు ఎజయము నాధింపవచ్చును దేశమంతయ జయింప వచ్చును ఆఅ లేఖ (వాసెను [క్రీశ 647లో మహమ్మద్‌ సయీద్‌ ఆంగ్రేయంకు మ్మదాసు [ప్రాంత కౌలును పు“రుద్ధరించను ఆకౌలును నేకొనాంథాన్‌ వ్యతిరేకించెను ఆంగ్లేయుల నుండి అధి ముగా కౌలు వసూలు చేయదలవెను గోంక్రాండ [పభుత్వమునకు కరోడ్గిరి ఆదాయఎి 880 షొన్నులు ద్మూతమే ఆంగ్రేయులు చెల్రించుచుండిరి పూర్తి కరోడ్డిరి ఆదాయము కుతుబ్‌షా (ప్రభుత్వమునకే ఎెందవలెన౨ నెక్‌నొంథాన్‌ కోరెను తని తరపున మ్మదాసులో కుండు హవల్డారు. (బిటివవారిచ్చు రశీదులను తనథీ చేయన౨యు (సభుత్వనఎనకు చెందు ఆదాయమ ను స్యజమముగా చెల్లింప వలెననియు తెలిపెను ఎడ్యర్దువింటర్‌ తమకు కొర్ని వసతులు ల్పింప వలెనని కోరెను కాం నెక్‌నాం థాన్‌ ఆతని అభ్యర్థనను తిరస్కరించెను కర్ణాఎక యుద్ధములందు ముగి యండుట వలన (కశ 670లొ నెక్‌ నాంథాన్‌ (విటిషు అధికారి యగు పాక్స్‌ [కొప్టును (వభుత్వమునకు రావలణన బకాయీలు చెల్లించుమని ఒత్తిడి చేసెను (బిటిషు అధికారి నిరాకరించుట వలన నేక్‌నాంభాన్‌ మదరాసుకు వెళ్ళుమార్గములను మూణవేం .సనృముతో దండెత్తి (ట్రిబ్రకేన్‌ (ప్రాంతమును వళపరచు కొనెను ఈ దాడివలన మదరాసు (ప్రజలకు (బిటిమ కంపె%వారికి విపరీత నష్టము సంభ వించెను విధిలేని పరిబతిలో (విటిమ కంపెనీ వారు నేకొనాంథాన్‌ విధించిన అన్ని షరతుఎ నంగీ రించి బకాయీ అతో సవి మొత్తము 00 మొన్నులు (ఎభుత్వమునకు చెల్రించిరి అందు కరోడ్డిరి 4200 చొన్నులు 2) ఏడాది అద్దె 200 కాలాన మొత్తము 1 000 చొన్నులు

05

నేను డీని ద్వారా ఈ మాఎను అనుమతించుచున్నాను నేటినుంఎ (విటిషమవారు పూర్వ హక్కుల ద్వారా మదరాసు [పాంత భూముఎను పొందగలుగుదురు చెన్నపప్తణ భూములపై వీరికి హక్కు. సం కమించును (బిటిషువారు తను అవసరములకై తెబ్బంచుకొను వస్త్రముఐపై పన్ను విధింపబడదు చెన్నపప్టణపు సగము స్తు,క్రీశ 676 మే నెలవరకు వేల పొన్నులు (బిటిష కంపెనీ నుం నాకు ముట్టినవి ముందు వచ్చు వావల్దారు లాంగ్లేయలను వేధించరు సూర చం(దులున్నంత కాఎము మదరాసు “(బిటిషమవారి యధీనమందుం చును ఇంగ్లీషువా రుపయోగించు ఎన్నివస్తువులు బయటినుండి వచ్చినా వాటిమై పన్ను విధింవఐబడదు వ వావ ల్హారు కూడా అ వస్తువులపై పన్ను విధింపడు ఇతర శాన్యమం వ్యాపార వస్తువులు చెన్నపస్హణఖిల్దా వారి మిరాశీంగును ఏ హవల్దారు లేదా ఏ యితర అధికారియెనను చెన్నపస్టణమున నియమింపబడడు (బిటిషువారే ఈ పస్తణ పాలన కిర్షులు పరిపాలనతో పాటు న్యాయ విచారణాధికారనును వారి కుండును

(వీటిషమ వారు కాంతికాముకులు నమ్మ సులు నా యముగా పనిచేయువారు ఇదివర కిమలులోశున్న ఆన్నిహక్కు_లు వారికి పునరుద్ధరింపబడినవి ఎవ్వర్రైనను వారిని కిష్టనష్టమ.లకు గురిచేఎనను వావిగుజించి చెడుగా మాట్టాంనను క్షింఎబడుదురు ఈ మదరాసుకోట (బిటిమ వారికి వారి వారసులకు కౌలుగా నీయబడినది కర్దాటక గవర్నరుగా నేనీ విషయముల నంగి రించుచున్నాను ఆఅ నేక్‌నాంథాన్‌ తేది 88 2 1675న (బిటిషు వ్యాపార కింపె% వారికి కౌలునావూ దఖలు పర-ను

[కి శ 60లో నే నాంఖాన్‌ దివానుగా నియమితుదయ్యె ను ముఖ్యమైన సెం సెనికేతర వదవుల ఏశడ్రు నిర్యహించి గోలకొండ రాజ్యమున (పముఖ వ్యక్రిగా _ర్తింఎబడెను ఇతడు పండితుడు వి కవి ఎండి తులను పోషించెను అబ్బుల్రా కుతుబ్‌షా మరణానంతర మీతడు [కీ శ 672లో మరణించెను కుతుబ్‌షాహి సమా భులపంత ఈతని సటూధి యున్నది జన్నతెమకాన్‌ మగఫరత్‌పనా ఆ; ఈతని సమాధిపై చె బడినది

నేక్‌నాంఖాన్‌ మరణానంతరము ము న ఖాన్‌ ర్దాట నవాబుగా నియమితుడయ్యెను అబ్బుల్లాకుతుఖ్‌షా మొగలులతో స ధి గావించుకొల గోలకొండ (పతిషను గంగలో లిఎపేను కుతుబ్‌షా మొగలు చ్మ వర్తికి సూబేదారుంకు లక్షల కొంద్నిదవ ము నజరానాలుగా సమర్పించుచు డెను మొగలు సుజేదాగలు గోలకొండ హైదరాబాదు పస్టణముంందు విలాస మంచిరములను ౨ర_ంచుకొని ఇ౨వణబఐచుచుండిరి విలువైన కాొన్తు అను పొందుచుండిరి అబ్బుల్రాకుతుబ్‌ షా మొగలు అధికారు ఆదుపాజ్ఞలలో మెలుగు చుండెను క్రీ“ 667లో బౌరంగ జేబు తన రాయబారి ద్వారా పీజపూం దండయా[తకు 10వేల ఆ 8 దళముఎ పంఖఎంచుమనియు సంఎకున్న గోలకొండను ము్ఫుడింతుమని తెలిపెను సైని సహాయ... నకు ఐదులుగా నంతశెక్కు డు విలువైన కానుకిలను కుతుబ్‌షా సమర్పించెను రాయబారి వాదరించి విలువైన కాను= లొసంగి గౌరవించెను

గోలకొండలో నున్న మొగళు (ప్రతినిధి ఆధికారము చ్లలాయించుచు [పజల యెడ ఆసభ్యముగా [పవ ర్రించుచుండెను మొగలు రాయబారి నిత్య కృత్మములలో కుతుబ్‌షాఆఅధికాతుల కాజ్టలోసంగి పనులు నెరవేర్చు

06 కొనుట 1పధాన పాతవహించినది కుతువ్‌షాను లెక్కింపకి (పజలు అధికారలు మొగలు అధికారుల మాంఎకు విలువ నిచ్చుచుండిరి గోలకొండ రాజ్యమును మొగిలు సా(మాజ మున విలీన మొనర్చు [పయత్ననములు సాగు చుండెను అబ్బల్హాకుతుబ్‌ షా రాజదర్భారుకు వచ్చుఎ మా౨వేఎ గోంఎకొండ దురగ్గమున ఆంగనాసమవమున కాలము గడుపుచుండెను [కీశ 657లో వీజపూరును నామంతరాజ్యమగ చేఎకొనుటకు మొగలులు వత్తిడి తెచ్చిరి ఈ సమయమున మరారా నాయకులు విజ్బ భించి మొగలు సా(మాజ్బాధీబుని చికాకుపరచిరి అందు [పధాన పా(తధారి వాజీభోన్తే వాజీ తం్మడి షాహజీ వీజపూరు రాజోద్యోగి జాగీర్జారు షాహాజీ బిజియా బాయి దంపతులకు (శ 62'7లో వాజీ జనీర్‌లో జన్మించెను ఇతని బాల్యము విద్యాఖ్యాసము జనీరొలో గడచినని (౪ 646లో ౨రు ద్యోగులయిన ఎపాయిలన్న కూడగట్టుకొరి వీజపూరురాజ్యమందున్నతూర్న ౧న్‌గఢ్‌ పురందర్‌కోటలను జయింపను (క్రీశ 8658 నాటికి కోక్తి సమన్వితుడై విజృంభించి మొగలు నా్యమాజ్బ భాగములపపై దండయా[తలు సాగంచెను అలీఆదిల్షా (బతికియన్న కాలమునం దీతరి దండయ్యాతల కాఎంకి మేర్పుడెను మహమ్మదాదిల్షా కాలమున వీజపూరురాజ్యభాగముల నాకిమించెను [క్రీశ 859లో వాజీ నెదిరించుటకు రెండన అలీఆదిల్లా అష్టల్‌ఖానును పంపెను ఇతడు శివాజీ మాయాజాలమునకు గురియయ్యెను బద్ధిజోహార్‌ సలాబత్‌థాన్‌ కూడా శివాజీ చేతిలో ఓటమిని పొందెను రెండవ అలీఆదిల్షా [కీ శ 660లో వన్నాలా కోఎను ముప్పడించి వాజీ నోఎంచెను [క్రీశ 850 నుం, మొగలు రాజకుటుంబ మంత ఎలహములకు లొనయ్యెను కౌరంగజేబు చకివ ర్రిటైన ఎదప ౨0 సంవత్సరములవరకు దక్కను వ్యవహారములందు జోక్యము లగి చుకొనలేదు శివాజీ (కీశ 660లో మొగలు రాజ్యభాగములపై దండెత్తసాగెను షయ్యిస్తఖాను జస్పంతణంగ్‌ వంటి మొగలు సేనానాయకులు వాజీతో చేంన యుద్ధములందోటమి౨ చవిచూచిరి (కి 665లో పౌరంగజేబు చ్యకివర్హి వాజీ నోడించుటకు జైఎంగును పంఎంబెను బీజపూరుసేనా౨ ఖవాన్‌కొన్‌ సుల్తాను ఆజ్ఞమేరకు మొగలులకు సహాయము చేయుఎకు సైన్యముతో వచ్చి వాజీని ఎలత పెట్టెను మొగలుసేనాని జైబంగ్‌ శివాజీ రాజ్యభాగ* లపై దండెత్తి చికాకుపరచెను వాజీ మొగలు సామంతునిగ నుండనంగీకి రించెను జ్రైఎంగ్‌ శివాజీ మాయమాటలను నమ్మి బీజపూరును ముప్పంంబను అలీఅదిల్లా [కీ శ 666లో మొగలు సేనాని తైఎంగ్‌తో 5 యుద్ధములు చేసెను గోలకొండ సుల్తాను వర్షాథాన్‌ నాయకిత్వమున ౨ వేల 2 బసాతిసక్‌ సలాతీన్‌ ౨౭8౭ 898-899

07

ఆ కిదళము 40 వేల కాల్బలము సవాయకు౨గా నెక్‌ నాంథానును వీజాపూరు సహాయార్థము పంబఎంచెను బీజ పూర్‌ "నాం ఖవాన్‌థాన్‌ గోలకొండ సేనాని వర్దాఖాన్‌లు సైన్యమును నడిఎ వీరాపోమున పోరాడి జైఎంగ్‌ను మొగలు సైచ్యమును ఐదు పరా యములు ఓడించిరి జై౧ంగ్‌ (కీ శ 66 తో బురహాన్‌పూర్‌ లో దివంగతు డయెను

అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా భయస్తుడు యుద్ధవిముఖుడు రూపం కాఖాన్‌ యూంఫ్‌ గానితడు నిజాముద్దీన్‌ చే పొగడబడినవాడు భగవదృ క్రి లవాడు మధుర హృదయుడు, ఆడంబఐరజీవి మొహ్మరం. రబ్బీలవ్వల్‌ వంటి పండుగల నత్యంత వైభవోపేతముగ నిర్వహించువాడు మొహరం పంగుగ దినములు విషాదమయములుగా జరుపబడుచుండెను ఈ సండుగకు రాజభాండాగారమునుండి రాజోద్యోసలకు నలిని నూతన వస్త్రములు సరఫరా చేయుడుచుండెడివి రాజసౌాధములందు దీపములు వెలిగించి విషాదగీతము లాలఎంచుచుండిరి అసర్‌ సాయం కాలపు నమాజులో నల్లనివలువలు ధరించి ఆబ్బ్జుల్లా కుతుబ్‌షా ఎర్జ ముందు దీపము వెలిగించి ఆర్ధర్మాతి వరకు 1పార్ధనలో పాల్గొనెడివాడు

రాజదర్చారు అంం రణ కిత్యధికి ద్రవ్యము వ్యయమగుచ్రుండెను వీదసాదల కుచితాన్నపానములీయ ఐడుచుండెను మొగలుల కిమించిన కొండను కోటలో భాగముగ తీర్చిదిద్ది దాఎచుట్టు కుడ్యము బురుజులు నిర్మింపబఎనవి ము సాబుర్జు పునర్నిర్మాణ కార్య మము విజయవంతముగ ముగిననది [బిటిషవారు తది తర పాశ్చాత్య వ్యాపారులు పన్నులు చెల్లించుట కింగీంరించిరి వీజపూరు కాపదకాలమందు అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా పైన్యసప య మందింవెను దేశమున శాంతిభ్యదతలు పరిరక్ష్నింపబడినవి విద వ్యవసాయము వా పారము

ల్ప శ వృద్ది చెందినవి ఆసంప్పూర్తిగా నున్న కిప్టడముల ౨ర్మాణము పూర్తియైనది

అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా తల్లి హయాత్‌ బశ్నీబేగం పరిపౌళలనానుభవమగల విత హయాతాబాదులోని పెద్ద కారవాను స్మ్యతములు మణదులు పారశాలలు సెటి ని థిల రూపమున ౨ఎంచి హయాత్‌ ఐంజేగం సత్కార్య ములను తలపుకు తెబ్బంచును

అబ్బుల్హా కుతుబ్‌షాకు పురుష సంతతిలేదు అతనికి మువ్వురు కుదార్తైలు పెద్ద కుమార్తెను గౌరవ కుటుంబమునకు చెందిన సయ్యదహమదు వివాహమాడెను ఇతని తల్లితండ్రులు మక్కానివాసులు ఇతని వంశో న్నతిని గూర్చి అబ్బుచ్చా కుతుబ్‌ షాకు మక్కాబన్‌మొహసన్‌ లేఖ (వాసెను కుతుబ్‌షా (కీ శ 645లో సయ దహమదును గోలకొండకు ఎలిఎంచి ఉన్నతోద్యోగ మొసలగెను సయ దహమదు కుతుబ్‌షా మన్ననకు ప్య్మాతుడై అతని పెద్దల్లుడె సమస్త రాజకార్యములను నిర్వవాంచుచు _ప్రముఖుడ్రై యుండెను

_శొరంగజేబు తనయుడగు మహమ్మదు సుల్తాను కుళుద్‌షా రె-డవ కుమార్తెను కీ 656 లో

వివాహామాజెను ఈయమ భఖర్హవెంట ఉత్తరఖారతదేశమున నివఎంచెసషు మహమ్మాదుసుల్తాన్‌ తండియగు

0 జరంగజేబు చే్నే న్వర్తి ఆగహమునకు గరియై చెరసాలయ దుంచబజెననియు అతనితో పొటు ఆతని భార్య చెశయందే మరణించి యు డునని కావింపండుచున్నది అబుల్దా కుకుబ్‌షా. దీర్ణకాలము [క్రీ ౪ 028 నుండి ఓ? స వత్శరములు. గోలకొండ రాజ ముతో రాజ్యఎఠము చేజి గంచుకొనుటి. తని వారసులైన అల్బుం్యడ్రు తగవ్పలాడిరి విల్యత పరిబ్బతిలో అబ్దుల్లా కుతుల్‌మో ము డవ కుమార్తె బాదుషైనీపీ వివాహము అబుల్‌హసన్‌తో జరిగెను ఆతడే గోలకొండ రాజ్యమునకు వారసు డయ్యెను న. నా.

1. మాగరె ఆలంగిరి 2 ఈ 16

10వ (_పకరణము అబుల్‌ హసన్‌ తానీషా (కీ శ 16721687)

అబ్బుల్హాకుతుబ్‌షా (క్రీశ 6872లో దివంగతుడయ్యెను అతనికి పురుష సంతతి లేదు వణవ్వురు కుమా శ్తెలుండిరి. పెద్ద కుమార్తె వివాహము సయ్యదహమదుతో జరిగెను. పెద్దల్లుడు రాజ్యపాలనా వ వహార ములు చూచుచుండ కుతున్‌షా పెద్ద కుమార్తె అంత పుర అధికారము ౧౨ర్వహించు చుండెను అఎ్టుల్హా రెండవ తనయ బౌరంగజేబు కుమారుడగు మహమ్మదు సుల్తాను నుద్వాహమయ్యెను రెండవ అల్జుడు కుతుబ్‌షా వారసునిగ (ప టింపబణ యుండెను అతడు తండి ఆ్యగహమునకు గురియై భార్యతో గూడి చెరసాల యందుండెను మూడవ కుమా ర్తె బాదుషావీబీని విచిత పరిజ్ధతులందు అబుల్‌ హసన్‌ వివాహమాడుఎ తటజ్ధంచెను

అబుల్‌హాసన్‌ బ్దుల్లా కుతుబ్‌షాతో బాంధవ్యమున్నదనియ ఆత డనామకుడై పనిలే యండెననియు మొగలు జాతీయడనియు ఇరాన్‌నుండి గోలకొండ కేతెంచెననియు అబ్బుల్హాకుతుబ్‌షా అన .కుమాండనియు ఆఅల్లుడని యు వివిధమ్ముల్తెన అభ్మిప్రాయములను చార్మితకులు వె్లడించినారు

బద్ధిపేఎ స్టాని గాధ ననుసరించి అబుల్‌ హసన్‌ అనంతగిరి నివు యాయు దూదేకుల వాడనియు ఆ [గామవాస్తవు లగు ఆ్క్ని మాదన్నలను (బ్రాహృణులతని పోషించిరరియు రాజైన ఎదప వారికి ఉద్యో ₹ము లొసంగెననియు తెలియు చున్నది

హయాత్‌బక్షీబేగఐ వైపునుండి అబుల్‌ హసన్‌కు కుతుబ్‌ షారాజవంశమ.తో బంధుత్వ ము డెనని యు ఐనుల్ముల్కు. సయీఫ్‌ఖాన్‌ సుల్తాన్‌ కులీకుతువ్‌షా ఎనతండి కుమారుడగు ఫతేఖన్‌ తనయుడనియ _ కావున అబుల్‌ హసన్‌ కుతుబ్‌షా వ శీయడ౨యు భావింఎబడు చున్నది

ఆబుల్‌హసన్‌ నిర్చ్యాపారతకు సోమరి శ్రీఎతవిధానమున బ్ధుల్చాకుతుద్‌షా కోపగించెడివాడు ఇతడు వ్యభిచారియని చార్మితకులు తెలిఎన షయ మసమంజసము అబుల్‌ హసన్‌ స్మత్పవదర్తన లవాడు భక్తి

ఎడు సర్వమానవ (శ్రేయస్సు నాకాక్షించువాడు వీరుడు పండితుడు ఇతన్‌ రాజకుమాశ్తేతో వివాహము

0 జరుగునను ఆకలేకుండెను ఇతడు షారాజు ఖత్తల్‌ ష్యుడె అత”ఎంత అధా త్మికిజీవతము గడుపుచుండెను షా రాజితికి రాజకుమూ_రెతో వివాహము జలంయగునం జోస్యము ఇ ప్పెను అప్పటి. రాజకువ్నూరె వివాహము సయ దు సుల్తానుతో ని ృయమయ్యెను సయ్యదహమదు అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా పెద్దల్లుడు సయ్యదు సుల్తానతని స్నెహితుడు తన స్నెహితుడు న్నతవంశ సంజాతుడనియు మంచివాడనియ సయ దహమదు కుతుబ్‌షాకు తెలిపెను అప్టుల్హా కుతుబ్‌షా తన కినిషప్కుతికను సయ్యదు సుల్తానున చ్చి వివాహ మెనర్ప దలఎను ఒకినా డబ్జులా కుతుబ్‌షా సయృదుసుల్లాను కుటుంఎ విఉషయవం సయ దహమదు నడిగెను సయ్యదు సుల్తాను నాగురు ప్యుతుడు ఉన్నత కుటుంబమునకు చందిన వాడఐ సయ దహమద్‌ చెప్పెను తన గురించి కుతుట్‌షాకు గొప్పగా వరించి చెప్పలేదం సయ దు సుల్తాను స్పేపాతుడగు సయృదహమదుతో ౨షురములాడెను ఆతడు తనను కించ పరచినట్లు భావించెను ఈ సస్పల్ప విషయమున వారిరువురికి భెదాభ్మిపాయములు కలిగి వారి స్నేహమునకు విఘాత మేర్పడి ఐద్ధ శతృత్వమునకు దారితీసెను వివాహము ఎశ్చుయింపబఎనపదిప వారి వైరమినుమడించెను సయ్యదహమదు అతని భార్య వివాహమును బెడగొప్ప వలెనం దీక్షభూనిరి వివాహమింకి రెండు దినవ అలలో జరగవలబ యుండెను సయ్యదహమదు దంపతులు అబ్యుక్టాకు పబ్‌షాతో ఈ వివాహము మా ఎంగీ కారము కాదు మీరీ వివాహమొనర్చిన మేవ గోలకొండనువీఎం మొగలు చ్మ వర్తి న్నాశయిండుమఐ3) తమ ని ృతాభిపాయముగు మైడించిరి పెండ్లికుమార్తె కుతుబ్‌షా రాణి (పాణత్యాగమునకు బద్ధపడిరి వివాహ సమయమున (మోగించు ఫిరంగ్మిమోతలు వినినంత విచ్చు త్తులతో తమ (ప్రాణమును తీఎకొందుమన సయ్య దహమదు అతని భార్య కుతుబ్‌షాను హెచ్చరింబర్‌ అబ్బుల్హాకుతుబ్‌షా. వీరి హెచ్చరింలను లక్ష పెళ్టకుండెను గోలకొండను వీడి మొగలుచ(కివర్తి నాశయించుఎకు సయ దహమదు స లసన్నాహము లొనర్బెకు అబ్బుల్జా కుతుబ్‌షా సంకటగ్ధతలో పడెను గోలకొండ రాజృపాఎనా వ వహారము అ షయ సయ్యద హమదు ఆధీనమందుండెను చ(కివర్తి నతడా[శయిందిన గోలకొండ పతనము తబ్బదు హయాత్‌ఐబక్షీబేగం క్రి శ 1669లో మరణించిన దాది రాజ్య పాలనా వ్యవహారములు సయ దహమదు చూచుచుండెను అబ్దుల్లాకుతుబ్‌షా "పెద్దకుమా_ర్తెను మాశాపెఎ లేక బడేసాపెబ్ని అ ్యయందుంల ఆమె తనభర్త సయ్యదహమద్‌_ ఖొవి రాజా ధినేత గావలెనలి పథక మేర్పరచుకొని ఆంత పురఅధికారయి తన గుబ్బటిలో నుంచుకొనెను న ననన గుల్చార్‌ జసఫియా ప286 *7 ౧,

] క . గ

వసా చ లో

త కంద య! శే

న్య శ? క. జ్య టే. |. జ

స లం. మశ |

భం అలా లన

నే న.

స న న్‌ |! ఉమ్మా ఈ య లే తంక.. న? ప సం తాం. శ్ర గి న సం త టం, నే... పసం ట్‌ వ త్న ట్‌ 11 ఎం సం చటుల న (స? (చమ. య స! (ఖ్‌

అబుల్‌ వానన్‌తావీసా

న్‌ మనా వా హస్టళ్ట్యు కమం దానా క చ్‌: సే గ్‌ నే ప. ని లో న ప కు త గా సల్ల య. నా నె చాలా ణీ వ్‌ లో వ్ర ॥ ఇ స్‌ న. నా ౫ న. య జ్‌ . టి 1... య. స్ట్‌ మ సన త మ న్‌ య్‌ క టు స న టు న ఖే మ క స... సనా ఒల్తాన్‌ ము :. శె స్ట టం... నం... య టాక్‌ గ క యం అ స ఇ్ష[్‌ నం | 1 యెటట వ్‌ నై న్‌ గొ న క ల. య గీ ఓ ై! శ లో లే మ ఖైరాత్‌ ఖాన్‌ నయ్యద్‌ ముజవట్‌ సా లా రంగా నాం ( లం గ సనన... న నాగా య. "1 ఆ జ మ! స [ ల టీ లలో తట న స్‌! మ ఈ తతత మం 1 సు సంస నంట ఫి నట్‌ 7 స (... జ్‌: స న. ల. కఫ న. య్‌ అ ట్‌ లో క్‌ షర పన న. ఉం ము న మీరా మవొమ్మ దమీన్‌

రాజకుమారి వివాహనిశ్పయము విని అబుల్‌ హసన్‌ ఐరుత్సాహపడెను షారాజతని నూరడించి మట్టి కూజాలు తెబ్బంచి [ఎధానము ఏర్పాట్టు చే తన ఆశీస్సు ఫలించునని దీవించేను 'ఆబుల్‌హసన్‌ సమర్థుడు పవ్యితశయమ.లు కలవీడు అని సయ దహమదు చెబ్బన మాటలను కాదన అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా తన మూడవ కుమార్తె వివాహ మబుల్‌హసన్‌తో ఆతివై భవముగా గోలకొండ కోలో ఇఖరిఎంచెను వివాహయి విఫలముకాగా సయ్యదుసుల్తాను గొలకొండను వీడి కొరంగజేబు చ[ వర్తి న్మాశయించి మన్సబు జాగీరులు ఫొందెను అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా చిన్నల్లునికి రాజకోళాగారపు తాళపుచెవులిచ్చి ఆర్థిక వ్యవ హారములు నిర్వహించు బాధ్యత. నప్పగించెను కోశాగారమున 0 కోట్ట 5 లక్షల హొన్నుల [దవ్యము ముఖ్య మైన రాజప్మతముళలుండెను ఆబుల్‌ హసన్‌కు గోలకొండ రాజ్యమున గౌరవాదరములుండెను సయ్యదహమదు._ గర్విష్షి దుడుకుస్యభావి అమీంలు (పజ లీతా (వవర్తనకు విసువృచెంది వ్యతిరేకుల్లై కుతుబ్‌షాకు ఫిర్యాదులు చేయదొడగిరి ఈ ఫిర్యాదులు సయ్యదహమదు నా దోళన పరచెను ఆతడు మామగారి). బంధించుఎకు ఎద్ధమయ్యెను రాజ్యపొలనా వ్యవహారము లతనిచేతియందు డుఎ వలన కుతుబ్‌షా మిన్నకుండెను సుల్తాను మెతకిదనము నూతగాగొి సయ దహమదు సర్పాధికారములు చేపట్టి విలసమయ జీవితమును గడుపుచు రాజోచిత మరా దలు పొందుచుండెను అబుల్‌ హసన్‌ (ప్రవర్తన [ప్రజలకు అమీరులకు స తోషదాయ మైనవి _పజూభిమానము చూరగొనిన వాడగుఎవలన సయ్యదుముజవర్‌ మూసోఖాను తదితర హవల్చ్టారు లితని కినుకూలురై యుండిరి అక్కన్న మాదన్న అబుల్‌ హసన్‌కు సంపూర్ణ సహకారమ ద్లించుటకు నిశ్చయించిరి అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా ఆవసానకొలమందు ఆంత లహము లారంభమయ్యెను స్రయ దహమద్‌ అబుల్‌ హసన్‌ మద్దతుదారులొాండొరులతో లహించుచుంజరి రాజమహల్‌ సరా 3ధికార ములు మాపహాహెబ అధీనచుందుండెను ఒ నా డబుల్‌హసన్‌ ఆశ్వారూఢుడై మరణశళయ్యిపైనున్న కుతుబ్‌షాను చూడవచ్చెను సయ్య దహమ దనుచరులతని నంత పురములోని వెళ్ళకుండ నడ్డగి చి దాడిచేఎరి ఏకా గా వారితో పోరుట దుస్సావాస మని అబుల్‌ హసన్‌ వెనుకకు మరలెను సయ్యదహమ దనుచరులు కజ్జలు ధరించి వెంబడించిరి అబ్బుక్ఞా వేఎన (రదెబ్బ బుల్‌హసన్‌ అశ్వము గాయపడినది అతడు సయ్యదు.ఎజఫర్‌ గృహమునకేగి తనదీనస్ధతిని తెలిఎ విలఎంచెను సయ్యదు ముజఖర్‌ ఆబుల్‌హసన్‌తో ధైర ముగా నుండుము ఇది చింతించు సమయము కాదు పరం సాధించుము కార్యసాధనలో సఫలత గాంచిన ఎంవాసన మధిషింతువు నేను నీ ండగా నిలుకునని ౪ర్త వ్యమును సూచించెను ఆతని- సూచనమేళ కిబుల్‌హసన్‌ తన అనుచరులను కూడగట్టుకొని సమయమునకై వేచియుండెను

లి సయ్యదహమదు దౌర్జన్యముగా ఎంహాసన మ్మాకిమించుఎకు సన్నాహము లొవర్చుచుండెను ఆతని భార మా సాహెఐ అంత పుర సైన్యమున కాధిపత ము వహించి విచ్చు-త్తి ధరించి వీరనారియై ఇలిచెను వాద్షి టర్కీ ఆడసైనికు లామె ఆజ్ఞల కెదిరిచూచుచు. ఎట్టి విషమపరిస్థతిన్తే నను ఎదుక్కొానుఎకు ఎద్ధమై యుండిరి (వభుత్వాధికారులతో కొందరు సయ దహమదుళ వ్యతిరేకించు చుండిరి వీరు పెకిజూడ అనుకూల ముగ నుండి ఆంతరంగమున అబుల్‌ హసన్‌కు విధేయులై ఆత కల్నతెరగుల తోడ్పడుటకు నిశ్చాయించిరి సయ్యదు ముజఫర్‌ రాజకీయ చతుండు చా చం్యముగ వ్యవహంంచి రక్తపాతము జరుగకుండ అబుల్‌ హసన్‌కు రాజ్యాధి కారమ కిప్టబెట్టుఎలో తోడ్పడెనుు ఆవసరమెన (పదేశములందు ఎట్టుదిము లొనర్చి రాజవీధులందలజడు లేర్చుఢకుండ రాశాంత పురమందున్న సయ దహమదును అత౨ భార్య మాసాహెౌాబ ఆచే తన్నులెయు డు పరిబ్ధతిని సయ్యదు ముజఫర్‌ ఎల్పించెను దర్చారుపెద్దలు సెన్యాధి కారులు [వముఖులు ముణ ఫర్‌ కోరిక ననుపరించి ఆబుల్‌ హసన్‌ డగా నిలిచిరి సయృదహమదు అనుచటలు సైతమాత౧ని వ తిరేకించిరి తేది2 4 6872న అబ్బు కుతుబ్‌షా మరణించెను వెంఎనే అబుల్‌ హసన్‌ గోలకొండ సుల్తానుగా (పకిటింసబడెను సయ దహమదు అతని భార్య బందీల్లైరి ఆ తరువాత రెండేండ్రకు (|కి౪ 674లో సయ దహమదు మాపహాహెబలు మరణించిరి వీరి శవముంను కుతుబ్‌షావా సమాధులందు ఖననము చేణరి అబుల్‌ హణన్‌ కుతుబ్‌షా [కిళ 672 మొహరం పండుగ 5వ దినమున గోలకొండ వారసునిగా (ఉకటింపబడెను అబ్బుళా కుతుబ్‌షా మరణ విషాదదినముల తరువాత మొహ్యరఅ ఏవ దినమున ఎంహాసన మధిష్టించెను ఈ సమయమున సుల్తానుకు నజరానాలం..నవి సయ దు ముజఫర్‌ అమీరులు[మా బిరిదముతో సన్మానింపబం మీర్‌జుంలా ఎదవిలో ౨యకుడె నాడు ము ళాఖాన్‌ హవ గ్లారు ఖాన్‌ఖానాన్‌ బిరుదము పొంచి (పథాన వ్యవహర్తగా నియోగింపబడినాడు మాదన ష సయ్యద్‌ ముజఫర్‌ పేష్పారుగను ఆక్కన్న మాదన్న కార్యుదర్శిగను నియమింపబంఎరి రజాకులీకి నేక్‌నాంభాన్‌ బిరద మొసంగబడి కర్దాట గవర్నంఎగా ఎంఎబడినాడు అబుల్‌ హసన్‌ తానీషా జౌరంగజేబు చ వర్తి సామంతునిగా నుండుట కెంగీకిరించుచు ఆశే విలువైన కాను లు పంబఎంచెను శ్యకనర్తి తా*షా రాజరిక మంగి రించుచు పేక్కసు సమయములో చెల్లించవలెననియ శివాజీకి సహాయ వడరాదనియ అబ్ధుల్‌ రహమాన్‌ ద్చారా ఫర్మానాను పంఎంచెను అఎిల్‌హసన్‌ కివాముడ్డీస్‌హజబట్‌ వెం 6 లక్షల రూపాయలు నగలు ఏనుగులు చక్రవర్తికి కాను గా పంఎనట్లు తెలియచునృది అబుల్‌ హసన్‌ థాాషా (పభుత్వాధికారులకు పండితులకు ఎంహాసనమదిష్టించుఎలో తనకు త్రోడ్పడిన వారందరికి ఇన్సక్షలిచ్చి సన్మానించెను సయ్యద్‌ ముజఫర్‌ నత్యంతో గౌరవాదరములతో సంథానించెను

ల్లో ం ఖా క నట | ఆ లే. (11 |. స. ణ్‌ య ౮ మ గ్‌ . న న! క జ్‌ ఫీ + లీ శ. జింక *. |... .. " కె 4 | పగి 7 శ ఇ ఇ శు పి ఓ లో (మ 1 ము క్‌ న్‌ు మూసొఖాన్‌ న న. మ ర స. స. 4 గ న! [కమం , వం స టం [ప హై న్‌ ల లా అపు ళు మసాల సట న్‌ అమ్మలో న కా స రు ఎ లత కమం లాంంని న. కం న! క భు?! ళా ఇట్బొకాతూల్‌

గ్ర క ల్‌. గై లో | 10 | న 1 భ్‌ | 9 11,91 | న! స 1; | 11. / వ ఎఅ | ఈల ॥ ఈభ||| (౯ గ శ కన మహామంత్రి మాదన ర్చ న సా ఈ శూ హహ స. శ సి... చ. శ వా యూ ను పో స్‌ స్‌ లు న హ్యాాల హే సై గ! |.

18 సయ్యదహమడదు. తొలి భార్య మక్కాలో నివణంచెకిది ఆమెయల దతినికి నియ్యదలియను నత డు థయంచెత్‌. భరము. ఈర్యతి మరణ సమయనున గోలకొంవలో నుండి వషాద్‌గితికను (్రాసెను గేయ్యాదల్‌ గోలకొండవీడి మొగలు చక్రవర్తి న్నాశయించెనూ. [కిక 16 1తో మొగలు (క్రకుత్వోవ్యోగిగా చేసో చ(కవర్తి ఇతనికి ఖాన్‌ బిళుద మొసంగి 5 0 మున్సబు నన్నుగహించెను బురజోన్‌వూడ్స్‌ జొరంగాభామలం. దుద్యోగములు. నిర్వహించి బీరారులో జ్ఞరపడి కొంత కాలము తరువాత చ వర్తి ఆనుమతి గొని సయ దలి మక్కాకు వెడల పోయేశు తరువాత ముషహాద్‌ షిరాజ్‌ _ప్రాంతముఎలదు నివబంచి క్రీ 705లో దివంగళతు క్యును కౌరరగ జేబు ఫర్మానా వాజబంధువగు అబ్బులహమూన్‌ ద్వారా పంపబడినది ఖాజా ఉస్మాన్‌ చే ఖురొన్‌తో వచింఎబడినట్టు భగమయాళతుని సాక్షిగా స్వయముగా పరోక్షముగా అబుల్‌హసన్‌ రాచరి ము నొప్పుకొంటిమి అన్నివిధముల సహాయ సహకారము లందించగలము ఐదులక్షల రూపాయల పేష్కసు తి సంవత్సరము దౌలతావాదు ఖజా నాలో చెలించవలెను ఏ. సంవత్సరమూ ఆప్పఎకు వీలులేదు అబుల్‌ హసన్‌ తానీషా చక్రవర్తికి పంపిన పత్తృము జీ అావి నో గోలకొండలో అబ్బుల్తాకుతుబ్‌షా సంబంధి అతని మరణానంతర మీ షు డు మంచి శ్ఞతిలో పాంన మొనర్చుచున్నాడు కాన్‌ జవాన్‌ బహదరు ద్వారా (పతి సంవత్సరము చెల్లీంప వలణన ఐదులక్షల పేమవ్క్మసు చెల్లించు కోగండు హుజూర్‌ అబ్బులహమాన్‌ మరియు థాజార హమాను పవిితఖురాన్‌రో చెబ్బబంన భగవంతు? సాక్షిగా జీవితా త ఈ ఒబ్బందమునకు వ్యతిరే ముగా నడువను (వాబననతెది. సవా 086 గాజరి మొగలు "సేనానులు మహార్యాష్షులు గోలకొండ రాజ్యభాగములపై దండెత్తి అలజడి లిగించుచు డ కుతుబ్‌షా మంతులు ఉన్నతాధికారులు (పశుత్వ వ్యతిరే కార్య ౮ాపముఎందు ఫాల్గొనుచుండిరి. సయ్యదు ముఖఫర్‌ ఆధికారబలమున గర్విళుడై జొనే సుల్తానుగా (ప్రనర్తించుచుండెను తన సహాయ సహకారముల వల ననే అబుల్‌ హసన్‌ సుల్తాను కాగలిగినాడవి కావించి కుతుబ్‌షా నాటబొమ్మగా చేయచూచెను మూసాథాన్‌ కుతుబ్‌ షో ననన నాననా

1. కారీఫె జధరా వక్రం 87 వ కారీళ జ(ఫా పేతకళ 29

శ్రీ మన్ననలకు ప్నాతుడై నాడని థావించి సయ్యృదుముజఫరు ఆతనిననేకి విధముల బాధించుచు సుబేదారులందరిని తన ఆదుపాజ్ఞలలో శుట్టుకొనెను నేక్‌నాంథాన్‌ 12-6- 672లో దివంగతుడు కాగా కర్ణాటక పాలనా బూవ్యతలు -మూస్తాఖాన్‌ కప్పగింపబడీనవి ము సాథాన్‌ కర్ణాటక గవర్న _రైనను పాళా ఎత్య వ్యాపారులు సయ్యద్‌ముజఫర్‌ అండతో అతనిని 'లెక్కింపకుండిరి డిలా అను (పెంచి గవర్నరు మీర్‌జుంలా సయ్యద్‌ముజఫరును సంప్రదించి మూసాఖాన్‌ను వ్యతిరేకించెను ము సాఖాన్‌ నోడించి కాంథోమ్‌ నాాామించి కుతుద్‌షా నావలకు విపరీత నష్టము కిలిగించెను ము సాథాను మరికొంత సైన్యమును పంపవలబనద౦౨ కుతుబ్‌షా నర్థించెను కాని సయ్యదు ముజఫర్‌ సమయము నకు సహాయ మందింప లేదు ఒపెంచివారితో జరిగిన యుద్ధమున ము సాఖాన్‌ ఆపజయము పొందెను (పెంచివారు సయ్యదుముజఫర్‌ ద్వారా లక్ష్మకౌన్త [దవ్యము కుతువ్‌షా కందించి శాంథోమ్‌ను స్వాధీన పరచుకొనదలచిరి మూసాఖాన్‌ చెన్నపల్లి మీర్దాను (పెంచివారి నెదుర్కొనుమన బాబాసాహెబు సైన్యాధ్యమనిగా (పెంచివారితోయుద్ధ మునకు సైన్యము బయలుదేరినది ము సాఖాన్‌ కిర్ణాటకిమున విజయములు సాధించి బలపడునని భావించి అతనిని సయ్యదుముజఫరు గోలకొండకు రబ్బంచి ఆతని స్థానమున నాందార్‌ఖాన్‌ను కర్ణాటక సుబేదారుగా ఇయమించెను కాని సయ్యదు ముజఫర్‌ ఆశయము నెరవేరలేదు చెన్నపల్లి మీర్దా (పెంచి వారితో త్మీవముగా పోరాం (క్రీళ 6'/4లో కాంమ్‌థోను వశపరచుకొనెను ము సాథాన్‌ పేష్కారుగా నున్న (బాహ్మణ గణకుడు తప్పుడు లె శాలను చూఎంచిను సయదు మాజఫర్‌ ము సాథాన్‌ లెక్కలను తనఖీ చేయించి గణకు౨ చెరసాల యందుంచెను లెక్కల వ్యత్మానపు 5లక్షల హొన్నులు బంగారు ఆథశరణములు అతని గృహమునుండి లభింప అతని రాజ్మదోహిగా ముజఫర్‌ _పకటింవెను సర్వాధికారిగా రాజాజ్ఞల నొసంగుచు అమలుపరచెను అబుల్‌వాసన్‌తాఎషా సయ్యదుముజఫర్‌ పాఎనా వద్ధతు లను (ప్రవర్తనను గమనించుచు ఏమియు తెలియగి వానివలెసుం అధికారుల నుండి కొంత సమాచారమును సేకి రింను ముజ౪ర్‌ వద్ద పేష్కారుగా మాదన్న అఎ్కిన్న మాదన్న కార్యదర్శిగా పంిచేయుచుంంరి సయ్యదు ముజపర్‌ ఆజ్ఞలను మాదన్న అమలు పరచు చుండెను మ.జఫర్‌ రహసృము అలల్నయు మాదన్నకు తెలి “యుండెను అబుల్‌హిసన్‌' తారీషా మాదన్న నుంఎ ముజఫర్‌ సమాచారము తెలిఎకొని (శ 64లో నార్వ జని సమావేశ మేర్చరళెను తన గురించి కుతువ్‌షా మాదన్ననుండి సమాచారము 'సేంరి చినట్టు ముజఫర్‌కు తెలియడు ఆ సమావేశమున సయ్యదు ముజవ్టర్‌ (స్రనర్తన తిరుగుబాటుతనము. దురాళ నిరంకు చర్చను [వకి టి చెను సయ్యదు ముజఖర్‌ గంభీరముగో నుండి కుతుబ్‌షా తన గురించి చేఎన [పకిఎనకు చిరునగవుతో సమా థాన మొసంగెను కుతుద్‌షా అత౨౨ మీరొజురలా పదవినుండి తొలగించి పూర్పుమాతడు గర్వహించిన బక్షీ ముల్కుల్సు వదవి ఎన్బను నా యముగ రా=[దోవాకి విధించు ఉరి క్ష సంపృద్‌ ముజఫర్‌ కివ్వువలబనడి కాం అక సివలను ఇరి ంచి పదవోోదా తగ్గి పఐడినది ఆతడు తన జాగీ ల ననుభవించున ట్రన్ముగవాంపఎడినది

ళ్‌ మీర్‌జుంలాగా మాదన్న నియమితుడయ్యెను ఆతనికి సూర్య్యపకాశరావను బిరుద మీయబడినచి_ అక్కన్న మాదన్న నిర్వహించిన పేష్కారు పదవిని పొందెను మూసాబేగును మైన్యాధికారిగ నియమించ్ధి మైని. కుల జీతబత్తేములు నేరుగా (పభుత్వమచెల్లించునట్టు తానీషా ఏర్పాటు చేసెను సయ్యదు ముజఫర్‌ అభిమ్రాన్సలీ మార్పులకు చకితులై నారు హనుమకొండలో దస్తు వసూలుజేయు ఉడ్యోగి భానోజీ పంతులు అతని భార్య థాగమ్మ వారికి యా అక్కన్న మాదన్నలు జన్మించిరి బాల్యము నుండియే విద్యాభ్యాస మొనర్ని ఆరవీ పారం అం ృబ్ఞాషలను. మవజ్జముగా నేర్చుకొని రాజఫర్మానాలు చదువుటలోను [వాయటలోను చైపుణ్బము సంపాదించిరి ఆబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా కాలమున వీరు గోలకొండ కేతెంచి కుతుబ్‌షా (_పభుత్వోద్యోగులుగ నియమింపబడిరి క్రీశ 656లో సయ దుముజఫర్‌ కార్యదర్శిగా మాదన్న పనిలో చేరను [కిళశ 672లో సయ్యద్‌ ముజఫర్‌ మీరొజుంలా ఐన ఎదలు "మాదన్నకు పేష్కారు పదవి లభించెను మీర్‌జుంలా పేష్కా గా మాదన్న సమస్త రాజ్యవ్యవహారముల నిర్వ్పహించుచు కుతుబ్‌షా [పేనుకు పొాతుజైై మీర్‌జుంలా పదవిని చేపళ్టైకు కుతుబ్‌షాహీల పాలనలో తొలి తెలుగు _పధాన మర్మతి పదవిని చేఎట్టిన మాదన్న (పతిభావంతుడు పరిపాలనాదతుడు కుతుబ్‌షె -ఆలోచనం క ుకూలముగా దేశ విచేశవ్యవహారముఎం నత ంత్మశద్ధాసక్తుంతో (ప్రతిభా నంతముగ నిర్వహించి గోలకొండ రాజ్యపాలనా వ్యవహారముల నత ౦త పటిషముగా నడిఎంచిన కీర్తి మాదన్న మహామం్యతి దక్కినది. దేశము సుభికముగ నుండునట్టు కాంతిభ్యదతలు వర్ణిల్దునట్టు ఎరిపాలనను సాగించి దక్కను సుబ్ధరతను కాపాఎన ఘనత మాదన్న మహామర్యతిదే మాదన్న మహామంతిత్వమున పాళ్చాశ్య వ్యాపారిఅ కార్య లాఎములమై గట్టి నిఘా యేర్చాటు చేయబడినది వాంనుండి రావలబన వన్నులు స్మ మమా వసూలు చేయబడినవి అబుల్‌వాసన్‌ తానీషాతో పాటు మాదన్న నా్మామాజ్యమం దంతఎ సంచరించి పాలనా వ్యవస్థరోనున్న లోటుపాట్లను సవరించుటలో తోడ ఎడెను (కొతగా జయింపబడిన ర్హాటకి (పౌంతమున మాదన్న పర్యటించి పాళ్ళాత్య వర్తకులు నృష్టించిన ఆలజడుల నణవివేసెను [కశ 674 నవంబరులో తా*షా మాదన్నలు దేళ పర్యఎనకు బయలుదేరి జనవరి 675లో గోలకొండకు తిరిగి వచ్చిరి (కశ 676 "5లలోను ఈ పర ఎనలు సాగినవి తాషా ఈ వర్యట నలకు అధిపత్యము వహించెను మ”లీఎబ్టణము మదరాసు _పాంతములందు నెలకొనియున మ పాళ్ళాత్యె వ్యాపార 90 పెనీల న్యవహారములను వీరు పరీక్షించిరి కొండవీడు దుర్గము బాగుచేయించబడినది కుతువ్‌షా కొండపల్లి. దుర్గమున కొంతకాంము ఎవబంచి తూర్పు తెలంగాణ క ర్జాట [ప్రాంతముల అజమాయిషీ చేసెను తాఎషా నిర్మించిన కొన్ని నిర్మాణముల థీలములు కొండపల్లలో నేటి ని నిఎంచుచున్నవి మెని సర్పుబాట్టు హెళ్చాత్యవ్యాపారుల వివరణ సే రణ తిరుగుబాటుదారులపై రిన చర్యలు వ్యవ సాయాభివృ చ్చికి [పణాళికలు సీటి వనరుల నిర్మాణము వంటి అనేక కార్యములీపర్యటనలందు చేపట్టబడినపి

8 ఉర్హాటకమున నామ్హార్‌ ఖాన్‌ మణ్కమియాన్‌ మవామ్మది[ఐహీం ఉలీముల్హాలు వ్యవవార్తలుగ పని "జీని యండిర్ని వీరందరికి (బిభేమ కంపె* వారు నజరానాలు కానుకిలు చెల్లించిరి ఇందు వస్త్రములు యంత ములు అప్రళేస్రము లుండేను తానీషాకు 95 మాదన్నకు 84 నవాబు మిఖ్క్యమియాన్‌కు 98% అక్కిన్నకు ల2క గొన్నులు కానుకిలుగా (బిటిషు వారొసంగిరి మహమ్మదు ఇబ్రహీం కుమారుడు బకిందర్‌ ఆతనికి సంబర్‌థాన్‌ బిరుదమున్నది సంబర్‌ఖాన్‌ వివాహము మదరాసులో ౨ర్వహింప బడినది [బిటిష వ్యాపారసంస్థ 400 చొన్నులు నజరానా విభాహసయమున సమర్పించెను కర్ణాట మందున్న కుతుబ్‌షా రాజ్య ఉన్నతాధికారులకు కళ 676లో అత్య -ధేక (కవ్యము నజరానాల రూపమున లభించెను. [క్రీశ 678లో కుతుబ్‌షా పరృఎనకు వచ్చినపుడు అతంకి దిలందరేజులు 0వేల చొన్నులు 4బిటిమవారు 8వేల ఉాన్న్యుల్తు సమర్పించిరి అక్కన్న మాదన్నల కుమ్హార్థెల వివహసమయములందు 00 పొన్నులు కట్నముగా చదివింప బడినవి [కీ శ 1877లో స్టెటన్‌వోమ్‌ అను [భిటిమ అధికారి పదవిలోనుండెను [బిటిష వారు పొందిన (గామ ములనుండి వచ్చు కౌళ్ళ ఆదాయము స్వల్పము (ప్రభుత్వమునకు నష్టము వాటిల్లుటవలన వారికిచ్చిన (గ్రామ ముల కౌలు రద్దు చేయబడినది (క్రీశ 684లో ఫోర్డు ఆను (బిటిష అధికారి కుతుబ్‌షా నాకొములకు సరితూగు నాణెముల చలామణి కినువుతిని పొందెను స్వదేశ వ్యాపారుల నుకూలముగ వ్యాపారవ్యవస్థను కుతుబ్‌షా పభుత్వము మోర్చెను పొదిలి తింగప్ప [కీ శ 675లో పూనమల్లి వ్యవహదర్తగా ౨యమింపబడెను ఇతడ కరినహృద యుడు (బిజిషు వారిపై ఎల్నిగూ ఆండలు విధించెను (బిటిమవారు స్వంతమున కుపయోగించు వస్తువులపై సుంకము లేకుండెను స్వదేళ వ్యాపారుల వస్తువులపై _బిటిష వారు సుం ములు వసూలు చేయు. తగదను సాకుతో పొదిలి లింగన్న మదరాసు నా మించి వారి దారులన్మియ ము వేసెను (బిటిషమవారు లొంగివచ్చి లింగన్న విధించిన వరతుల నంగీకరించిలి (క్రీశ 677లో స్ట్రెఎన్‌హామ్‌ సెయింటు జార్జికోఎ మరమ్మతుల్నకె స్వదేశ వ్యాపారులపై పక్ను విధించెను అందుకు (కి శ 8678లో లింగప్ప మదరాసుపె దండ్వెత్తి జయించెను కంపె* వారు స్వదేశీయల నుండి పన్ను వసూలు చేఎనందుకు క్షమా పణ తెలిఎ నజరానా సమర్శ్నించిరి కేంద [పభుత్వమతో సత్సయింధములు కిలిగి కర్ణాఎ గవర్హరును లక్ష్య పెకి (బిటిషు వారు కొంత భూథాగమను తమ మృని కుతుబ్‌షా నర్థించిరి కార వీరి కొరి= తిరస్క_రింఎ విడినది లింగన్న శ రి82లో వ్యవహార్తపదవి నుండి గవర్నరు పదవిని పొంద ఆతని స్థానమున ఆబ్బుల్‌ నపీఖాన్‌ లయమితుడయె ను ఇతడు బుజువర్తనుడు రినముగ వృవహరించు వాడు (బిటిమవారితని అదుపాజ్ఞ ఆరో నుండి8 (క్రి శ 6885న జరిగిన మాళ్టేడ్‌ యుద్ధమున కుతుబ్‌షా వరాజయము. పొందేను పాళ్చాత్య

వర్తకులు చెలరేగిరి [బిటియు వాట మునిలీపట్టణను న్మాకమిఐచి యుండిర్సితారు పన్సులు, అద్దెల బెల్టిఫిచితు కూని వేం. కుకువ్‌షా శసళత్వాధికారులు. లిన వైఖరి నవలంబించి పన్నులు రాబట్టిరి గోలకొండ శోష్యాము. జ్రీత 1657లో పతనమైనది పాళ్చాత్య వ్యర్తకులు 'స్వేచ్భ్చాయత [ఘ్రవర్తనుల్సై ఎవ్వుతిని ఇె్కవేయని స్థితికి ఎదకి. అబుల్‌ హసన్‌ తానీషా శాలమునే భూమి స్తు వసోలులో మాద్చ్‌ కోనిరాబడేనద్‌ కావున రైతులు 'సకొలమున పన్నులు వెల్తించుచు సేశ్చింతగా నుంటిరి వారిపై దౌర్జన్యేములు జరుపు వారు లేకుండిరి అధికారులకు నెలసరి చేతనములు (ప్రభుత్వ్తామ్‌ చెల్లించుచురడుట వీలన మధ్యదళారిల స్తువసూలువిధాన మడుగంటి నైతులపై దౌర్జన్యము సాగించు పద్ధీతీకే స్వ్తు చెప్పబడినది / కుతుబ్‌షా రాజ్యమునంద(గహరము లసంఖ్యాకిముగ నుండెను పాటిపైె వచ్చు ఆదోయము స కల్పము చక్కగా నడుపని ధర్మాదోయ అ్యగహారములపై స్తు విధింప బడినది గనుల పఠి్మిశము పునరుద్ధరిరిప బడిన్‌ది గని కార్మికుల జీతబత్తెములు పెంచబడినవి దేశమున కాంత్‌ భజీతలు నెంకొని (ప్రశాంత పోకావరత్‌ మేర్పడినది మొగలు సేనాని త్లైబంగ్‌ వీజపూరు యుద్ధములం దోఎమిని పొందిన ఎదఎ. వాజీ ఉత్తర ప్రాంతము అను పీడీ దక్కను పర్వత పాంతములను చేరి యుద్గ | పయత్సము లొనర్వె కిళ 867లో మొఆఅజ్జం రాకువూకుడు ణ్‌ రాన్‌ స్‌ నియమింప బడెను. మ్‌ తా మ ప్రక మైనా ఇ్ఞిధికారి గ్ర 672లో రెండవ అలీఆడిల్షా మరణింప ఆతని తనయుడై. దేండ్డ బాలుడు బకిందర్‌ ఆదిహ్షా వీజపూరు ఎంవిసనాథి స్టుడయ్యెను (క్రీశ 674లో మొగలులు వీజపూరు రాజ్య వ్యవహారములందు. జోక్యము. ల్లించుకొనిరి బీజ పూరులో దక్కని ముబ్హంలకు తుర్కు. ఇరానియన్షకు మధ్య విరోధము లేర్చఎనవి మియాఆబ్జుల్‌ అహమద్‌ ఖవాన్‌ఖాన్‌ దక్కినుకు చెందిన వ్యక్తి అబ్బుల్‌కిరీం పహిల్వాన్‌ విదేశీ ముబ్బంలకు నాయకుడు ఇతడు వీదరునుండి వీజపూరు వచ్చిచేరిన పరానుల సహకారమున దోఎడులు హత్యలు ఎట్టపగలే చేయించు. చుండెను బీజపూరు (పభుత్వమితంి యాగడముల నరి ట్టలేని బ్ఞృతియందుండెను మీయా ఆబ్బల్‌ ఆహమద్‌ ఇవాన్‌థాన్‌ ఆలీఆదిల్లా కొలువురో 2 సంవత్సరములు పనిచేఎన రాజభ్ల పరుడు ఆతడు బీజపూరు రాజ్యమందు జరుగుచున్న ఆల జడులకు విఎగిపోయి ఉద్యోగ విరమణచేసెను కొంతకాలము తరువాత అబ్బుల్‌ అహమద్‌. ఖవాన్‌థాన్‌ వహిర్వాను అనుచడలతో సంభవించిన యుద్ధ మున మరణించెను రాజ మందున్న అమీరులు [ప్రముఖులు పపొల్వాను అనుచ ఎవేధి పుంకుగురిమైరి _ * 1672లో ఆజం రాకుమారుని బదులు ట్‌ న్‌ సుబేదారుగా బహాోస్టురొఖ్రానీ నియమితుడయెను ఇళడు పరాను జాతివాడ్డు ఫహిల్వా” ఖాన్‌ మద్దతుదారు వీజపూరు రాజ్యము స్ట ల్లో పరచి ఆదిల్షావం పతన మొనర్పు మలి చ్యకివర్తి బహద్దూర్‌ఖానో సాజ్ఞాపోదెను

8 శివాజీ పీజపూరు సుల్తానుతో సంధి గావించుకొ౨ి మొగలు సేనల చెండాడు చుండెను కీ నే 1676లో వీజపూరు కన్ని విధముల సహకరించి [పతిఫలముగా 8లక్షల “ొన్నులు బ్వకిరించి (వతియేడొకి లక్ష పొన్నులు తనకిచ్చునట్లు ఒప్పంద్‌ మేర్పురచు కొనను వీజపూరు రాజ్యముతోను శివావజీతోను చేఎున ఆన్ని యుద్ధముంందు మొగలు సుజేడారగు బహచ్చూర్‌ వాన్‌ ఆపజయమును పొందెను వాజీ వ్రీజపూరు నుండి ఎంటి వరకు గల విశాల భూథాగమును జయించి తన సోదరుడి ౪ ఏకోశీని సుబేదారుగా నియమించెను తంజాక్తూరు మధుర నాయ రాజుఖ పరస్పర కిలహములందు జొ మ -లిగంచయ కొని వీకోజీ తంజావూల న్నా మించెను వాళ్టీ సోద ౨ చర్య సమ్మతి కాలేదు. మొగలు సుబేదారు ఐహ ద్దర్‌ఖాన్‌తో వాజీ సంధిచేఎ కౌనుఎవలన బీజపూరుపె మొగల లు "ర్భయముగ దాడులు సల్పుటకు వీలై నం బహద్దర్‌థాన్‌ వీజపూరు దం[డయ్యాతలందు విమస్నడ్రై యున్న తరిణమున వాజీ కుతుబ్‌షాతో ( 677లో సంధి కుదుర్చుకొనెన అ శ్రాన్న మాదన్నలీనంధికి -రధ్యము వవాంచిరి మొగలు. "దుర్కొాను టకు శివాజీ కుతుబ్‌షా లే మైరి నంధి (వకొరము వా*= సం వయమునకు కుతుబ్‌పా ఎత్ష నాన్ను లివ్వవలెను ర్దాఎ య ద్ధము పాం న్ని నావ నముకము వేం హొన్నులు వా -ందజే దటలతెను వాజు గెలిచిన భూభాగన _౦చు కుతుదషాక్రు కొన్నెభూయిల “బ్బ ఎవతకు. ఈ ౨ ధనం ననోూరం. వాజీకి (దవ్యమీయ బడినది వాజీ [దవ ముపొంఎ యుద్ధములందు. విజయములు నాధించ జయింబన రాజ్యభాగముంను “ంధినియ మానుసారము కుతుబ్‌షా పృగించలేదు అపడు ఎంజి వరకు జయించెను. బీజపూరు సేనానులు సజీరహమద్‌ షం షేరుభామలు పరస్పరము తగవులాడు కొనుచుండుఎ గమ౨ంబ వాజీ మైనూర రాష్ట్ర ముపె ద డయాళలు సాగించి వంద దుర్గ్షములను జయింపను వాజీ దండయాాత.వఎన 40 లక్షల “ౌొన్నుల ఆదాయము. చచ్చు భూభాగమును పొంది కుతుబ్‌షాకు భాగమీయ (దోహమొనర్చెను వాజీ [వ్రోహబుడిని [గ్రవాంచి మాదన షై లవరపడెను మహమ్యద్‌ఇ(దాహీం సంంష్కలను ఎంజి వేలూరు దుర్గములను జయించుటకు సెన ముతో ఎంఎంఐను లింగన్న నేతృత్పమున గొప్ప _సైన మును మరారా ల్మాకిమించిన మైసూరు భూభాగముల నుండి వారి9 తరిమివేఎ ఆ (ప్రాంతమును ఆ్యకమించుమం పంఎం చను కాం ఈ రెండు దండయా[త్రలు సతృలితము నాసంగలేదు మాదన్న సలహా సనుసరించి గోలకొండ మొగలుల నెదుర్కొనుటకు బీజపూరుకు సైన్యసవాయ మందించెను [కీ _16?7తో 20 వేలమైన్యమతో బహాద్దూరొథాన్‌ను కుతుబ్‌షా 'సేనానులెదిర్చిరి ఫపిల్వాన్‌ఖాన్‌ కుటవలన వీజపూరు గోలకొండ సైనికులలో నభ్మిపాయ భేదము లేర్పుడెను మాదన్న తప్పుడు సమాచారమును విశ్వుఎంచి _సెన్యయితో గోలకొండకు తరలి పోత్రాను ఈజ్ఞతియందు బీజపూరు సుల్తాను క్లిష్ట పరిబ్ధతికి లోనయ్యెను పహిల్వాన్‌ భాన్‌ మొగలుసేనల నహాయమున నల్దుర్లు గుల్బర్గా అకిల్‌కోటలను జయించెను మొగలు 'సేనాను లైన దిలేరొథాన్‌ బహద్దూర్‌ థాన్‌లమధ్య వైర లేర్పుజనద ఐహద్దూర్‌థాన్‌కు వ్యతిరేకిముగా డిలేర్‌ఖాన్‌ చ్యోకవర్తికి ఫిర్యాదు చేసెన్సు

తి చచ్మకివర్తి సుబేదారు వదవినుంఎ ఒవాద్దూర్‌థాన్‌ను తప్పించి దిలేర్‌ఖాన్‌ నాతని స్థానమున ఎయమించెను ఇతడు మొగలు సైన్యమును గుల్బర్గా నుండి మాల్టేడ్‌ వరకు నడిఎంచి. “పెద్ద సైన్య సమ్హాయంమందిఇచిన గోలకొండ రాజ మును జయింతునవి చవ్నర్తికి విన్నవించను చక్రవర్తి అంగికరించి ది లెర్‌ఖాన్‌కు సెన్య సవాయ మందించెను కాఫీఎలకు సహాయము పడరాదని తలియపరచెను అబుల్‌ హసస్‌ తానీషా మొగలులవలని రాగల (సమాదమునూహించి మహమ్మది[బహీం సర్‌లవ్కర్‌ ఆధి “పత్యమున మాల్లేడ్‌ (ప్రోంతమునకు మొగలుల నదుర్కొనుటకు గొప్ప _సైన్మమును పంఎంపెను “* వాజీకి సహకిరించుట షేక్‌ మిన్హాజ్‌కు రక్షణ కల్పించుట అను నేరముల [0ద నష్టపరిహారముగ కోటిరూపాయలు పదివేల ఆ దళము ఇవ్వువలబనదనియు అట్టు చేయకున్న గోలకొండపై దండెత్తగలమని దిలేర్‌ ఖాన్‌ కుతుద్‌షాకు వ్వార్త పంబఎంచెను శీ శ ఈలో కుతుబ్‌షా వాజీ సపహకిరింపను పవీజపూరు ఉద్యోగి షేక్‌ మిన్లాజ్‌ (దోహచింతన కిలవాడై మొగలుల నా్యాశయించి తరువాత కుతుబ్‌షా కొలువులో చేరి యుండెను మొగలు సైన ము పహిల్వాన్‌ సైన్యము మాళ్టేడ్‌ వద్ద విఎఎయుండ యుద్ధము విరమించిన ఐదులక్షల రూపాయలు నష్టపరిహార మొసంగెదనని కుతువ్‌షా రాయబారము పంపెను కాని పహిల్వాన్‌ఖాన్‌ దిలేరుఖాన్‌ లంగీ కరింపలేదు యుద్ధ మారంభమైనది ఇరువాకుల -సెన్యమునం దేడువందల ఎపాంయాలు ఆర్లరు "సేనానులు మరణించిరి 7 గజములు న ంచెను మొగలు లీయద్ధమున తీ[వనస్టమును పొందిరి గోలకొండ సేనానులలో షేక్‌ మిన్హాజ్‌ రుస్తుంరావు సంజర్‌ఖథాన్‌లు గొప్పసైన్యమునకు నాయకిత్వము వపాంచి మొగలు మైన్యము నాదుర్కొం౨రి మొగలు సై నికులు (తాగుటకు నీరు తినుటకు ఆహారము అభింప ఇబ్బందులకు గురియై 20 మైళ్ళు దూరము శ దినములలో |పయాణించి [ప్రాణములు రక్షించుకుని గుల్బర్గా చేరబోయిరి. సలాబత్‌థాన్‌ అల్లుడు ఎద్దిజోవాన్‌ మసూదుథాన్‌ల విజ్ఞాపనము మన్నించి అబుల్‌హసన్‌ తాఏిషా బీజపూరు సుల్తానుకు నహి రించి మొగలు పై విజయము సాధించెను తాఏషా పహిలాాన్‌ ఖాన్‌ ఎ ఎలిఎంచి మందలి చదంఎవను అనారోగ వరిస్ధతులవలన ఆతం ఐదులు జంక్షీద్‌ఖాన్‌ గోలకొండ కేతెంచెను కుతుబ్‌షా ఆతల్ప ప్రీజపూరు పకిబ్ధతుఎను వివరించి మొగలుల బారినుండి ఆదిల్లొ రాజ్యమును రత్షీించుటలో అనునరించవలబన విధానమును పాతవును తెలిపెను జంషీద్‌ఖాన్‌ బీజపూరువ ] కాఏమ్టాహితోక్తులు ఎాల్బాక్‌థాన్‌కు. తెలిపెను ఆతడు ఎహ్టాఎదవి౨ త్యజించుఎవంన బద్ధిమసూద్‌ ఆ పదవినీ చేపథ్టైను ఆప్లసు ఎపాయాం. జీతబ తెములు.. వెల్పించటన వీజపూట రాజభాండాగారమున (ద్రవ్యము లేనందున తాషా రింక్షల రూఎ ఎలిచ్చుట ంగీ రించి వారి" వీజపూరు వదలి వెళ్ళునట్టొాబ్బంచెను పహాల్యన్‌ కేషజీతమాకి శ్రాగిడ (ప్రాంతములందు గడుపుఎ కాదే ౦దెను చృక్పవన్‌షై

లి0 రాయబారి వీజపూరులో నుండి అన్మికార్య- లాఫముల పై ఆజమాభయెవ్మీ వహించువట్టును విదేశవ్యృవహారములు శేండు రాజ్యముల కనుకూలముగ నుండునట్టును మొగలు చదవ శ్శిలో సంధిర్మేర్భాట్లు ఛేబకొని రాజ్మమున (క్రళాంత వాతావరణ మేర ఎతునట్టును అంగీకారము కుదడిరెను ఈ ఎయమములను క్షిజపూలు పాటించిన సంధి పొ గును లేకున్న లేదు ఈ నియమములున్న ప్యతముపైో ఇరువైపుల పారు సంత మ్లళ్లు చేఎరి 6 లక్షల రూప్యము లకు వోమీష్మతము (వాయబడినది సంధి ఒవతంబడికి పూ_డ్రూగానే మహమృ్మదిగ్రుహినీసర్‌లమ్మర్‌ 4వేల ఆ ౩కి దళ తో ఎద్దివు సూద్‌ను సీజపూరుకు వెంఎబెట్టుకొని వచ్చి పీష్వా పదప్‌ నలం రింప జేసెను ఈ సంధికి బద్ధిమసూడ్‌ ౧౦ దర్‌ ఆదిల్షాలు హర్షించిరి అక్కన్న గోలనుంట సర్యవేక్షకుంగౌా వీజవూరు షంఎబడెను “౧ సీద్ధిమసూద్‌ఖ 5 గుల్చల్లాలో దిలేర్‌భాన్‌తో మరియొఐ= సంధి కుదుల్పు కొనెను ఆది గోఎవొండతో కుదుళ్చుకొని సంధి ౨యమముఎ” విరుద్ధము మసూ" భాన్‌ వాజీక్‌ వ తిరేకముగా మొగలుఎకు సహాయ పడవేలెను ఏ) ఎ ద ౨-ల్షా సోదరె బాదుషాబీవీ వివాహము మొగలు రాకుబూరుఎతో .౦ఎంచుఎ ఇవి కంధి షరతులు ఈ సంధి విషయ మెజటీ ౫ అబుల్‌ హానర్‌ తాఏషా ఆరుంతం (దవ్య యు నాఎవేసెను ఆఫ్లను ఎపాయీలు జీతబ_త్తెములంద అంజడులు స్కష్టించిరి ఎద్ధిమసూదుథాన్‌ పరిస్థతి దీనముగా నుండెను బీజపూర్ముఎజ లాప్లను ఎపాయీల ఆగడమ లకు ఏసువు చెందిరి అ గాన్న (కీిశ 679లో వీజపూరు వీడి గోలకొండకు తిరిగి పోయెను జౌరంగజేబు చ్మకివ్నర్తి వీజపూరు గోలకొ డ వ్యవహారములను చూచుటకు ఎహదూర్‌ థాన్‌ కొంల్‌ తాష్‌ను వయమించెస్తు చ్యకవర్తి ఆదేశానుసారము మొగలుసేనలు వీజపూరును ముట్టిడింఎను ( “ 686లో ఎకిం దర్‌ ఆడిల్షా గోలకొండ సహాయ మర్థించిను బీజపూరు రాయబారి గోలకొండ కేతెంచి రాజ్యమును రక్షించుమని మాదన్న మహామంత్రం గోరెన్సు అన్నాజీ ఆధిపత మున 4 8- 685లో గొలకొండ మైన్యము బీజపూరు సవి యార్ధము బయలు దేరెను కాని బహరామంద్‌ కాన్‌ ఆధిపత్యమ.న గల మొగలు మైన్యము చగ్రావర్ధి ఆజ్ఞననుస రించి గోలకొండ సైన్యమును దారిలో ఎదిరించి వీజపూరుకు సహాయ మందకుండ చేసెను చ్యకివరి దర్భారులో నున్న గోలకొండ రాయబారి తాాషా (వాన లేఖ మొగలు సేనాపతి చేతికి చిక్మె.ను అందు 40వేల వీరవరులు ఇ(దాహీంసర్‌లవ్క_ర్‌ ఆధిపత్యమున వీజపూరు సవాయార్థము పంపబడుచున్నట్టుండెను ఈ లేఖ చక్రవర్తికి సమర్పింపబడినది షాఆలం రాకుమారుని ఆద్గిపత్యమ్రునగల మొగఖ్ము మైన్యము మాల్టేడ్‌. ధుడ్గమును ముట్టడించుట కాజ్ఞఎంబజీనది బీజపూరు విజయానంతరము మొగఖ సైన్యము గో౭కొండ, మట్టడించునట్లు వ్యూహరచన గాపింపబడిపనది

2 బూదన్న ముఖ్యమర్మతిపదవి నధిష్టించిన ఎదప అనేక్‌ విధముల్లైన మార్చులు తెచ్చెను అప్పటి= ఉన్నత ఎదవుల నథిషించి యన్న విదేశీయులను పదవుఐనుండి తొలగించి వారి స్థానములందు స్వదేశీయలను ఇయమించెను అనుకూలురను తన అనుయాయులను విధఢేయులను సవన్నిహితబంధువుల నున్నతోద్యోగము లందు ౨యమించి స్వదేశ విదేశ ముబ్బంలకు కోపము తెబ్బంచెను 1 అక్కన్న పేష్కారుపదవితో పాటు మజ్క్ముయెదారు పదవి ఐర్వహించెను వి మాదన్న రెండవసోదరు డాళశన్న వరంగల్‌ అమబ్దారుగా నుండెను శి మాదన్న సోదర ప్యుకుడు ఎం న్న రుస్తుంరావు బీరుదాంవితుడు కర్దాటకి సుబేదారుగను సర్వ 'సెన్యాధికారిగను ఉండెను 4) లింగన్న ఎం న్నల (ప్రభావము కర్షాటకి _పాంతమున (ప్రబలి యుండెను ₹) మహమ్మది(బ్రాహీం మాదన్న చలువవలన ఖలీలుల్లాకాన్‌ పలంగ్‌' వాంమ్లూ భిరుదములు పొంది తొలుత కర్ణాఎకి [ప్రాంతమున సుబేదారుగా నుండి తరువాత సర్వసైన్యాధ్యక్షఎదవి నధిష్టించెను ఈ పదవిని పొందుటలో నితడు మాదన్నను ఆత౦ బంధువులను సంతోష పరచెను ఈ పదవి నా ౦చుటకు మహమ్మది (బాహీం 000 "శాన్నులు మాదన్న ఆదులకు లంచమివ్చెనను వడంతి వా బ్లలోనికి వచ్చినది 2 ఇతడీ పద విలో రాణించి కుతుబ్‌షాకు కీర్తి నార్జించి పెన్లైను మాదన్న (వవర్తన మహమ్మదీయులకు భరింపరాని దయ్యెను ఇతడు మందులందు దీపములను వలి గింప సియలేదనియు మబ్బంల నవమానపరచెననియు ముబ్దం చర్మిత కారులు |వాణనారి. మాదన్న ఒకనాడొకి ఉత్సవమునకు ససైన్యుడ్తై వెడలెను అచటనున్న ముబ్బంలను సయ్యదులను ఉడ్జే చి మీ పూర్వీకులు మా దే వకా వి([గహములను ధ్వంస మొనర్చినారు నేను మిమ్ముల నవమానపరచెదనని _ ఎలికెను ఒ సయ్యదుపై ఫితూరి నేరము మోఎ అతం౧కి క్ష నిబ్బంచి చేతులు నరికించెను 3 ఒకనాడు నదీతీరమందొకి ఇదానియడు కాళ్ళుచేతులు కడిగి కొనుచుండ హిందువోకి వాతనికి చేరు వలో బట్టలుదుకుచుండ నీటిచిందు లిరాాయునిపై ఐడెను ఇరానీయుడతనిని దూర ముగా నుండి బట్టిలుదుకుము నీటి విందువులునాపై ఎడుచున్నన౨ వమర్యాదగావెప్పెను ఆత డిరానీయుని తిట్టికొస్టబోయెను ఇరానీవ్యక్తి కోపోదిక్తుడై ప వలనన్తలలలువననలంంనోకోరోనవంవననననిడావునమారాకునానాననడాతానలలలాడాలతయాాాయాాయ్ళాయ్ళ్ళ లా శ. వాడీఖఠుల్‌ ఆలఅ-మకాం 2886 68 శ అవీకాన్‌ - తంట 11 వంకల ప11 త్రి శా కం కెటి 311

లలి పహీందువు చెంపపై నొకి దెబ్బ వేసెను ఆ చుట్టు ఉల నున్న హిందుశులు గుమిగూడి ఇరాఎయు చితకబాదిరి మాదచ్న మంతి వద్ద హిందువులు ఫిరా దు చేబం మాదన్న "చారణ జరిఎ కఇరానయుని చేతులను నంంంచెను ఆతడు తన మొండి చేతులగు నూనె పట్టించి గుడ్డలుచుట్టి చకివ_ర్తి దర్చారుకేగి ఈన యంస్థ విన్న వించెను జౌరంగజేబితలి నోదార్చి ధనసవోయ మొనర్చి దీ౨౨ (ఎఆకార చర్చ తీబకొందున9 (ప్రతిజ్ఞ చేపెను ఇది ఐల్పితగాథ కావచ్చును ఇంతటి చిన్న తగవును _ఎధాా విచారి-చినాడంన నమ్హజాఎము మెగలులకు మాదన్న మం్యతిత్వమున గొలకొండ మనుగడ సహింపరానిదయ్యెను యుగము చారిత కులు చ్యకవర్తి పినుకూలము.గ కుతుబ్‌షా పాలనను జుగుప్సాకిరముగ చిత్రించినారు సయ్యడు ము_ఫర్‌ అతని తనయుడు సయ్యద్‌ హాష్‌ంలు గోలకొండ సుల్తానుతో గల వైరమును పురస్కరించుకొని చ్మకివర్తికి కొండె ములు బెబ్బరి మాదన్న (బాహ్మణ్యబువుడ రియ ఏిచుడనియు చ్యపివర్హి కాతన్నిపె చురభిిప్రాయముకు ఐలి 9 చిరి గిరిధారీలాల్‌ మాదన్న తెలుగు (వాహ్మణుడు ఇరని సాటి ఎవ్నరు లెరని (ఐ 'సెను * గోలకొండ రాజ్యమం చుద్యోగములు కోత్పోయి మొగలుల నాశయించి ఉద్యోగములు పొంచినవారెందరో మాదన్నకు అబుల్‌హసన్‌ తాఏషాకు విరోధులై చ్యకివర్తి అన్ముగహమును కోరి గోలకొండ రాజ్యమును గూర్చి వ్యతిరేకభావ ములను వెల్లిడించిరి మాదన్న క్పూరుడు (పజలను హింబంచి రూపాయలు వసూల చేసెడి వాడని (బిటిమ చరి(తకారులు వ్రాబరి ఇట్టి వ్యతిరే తకు మాదన్న హిందువై ముబ్హం రాజ్యమున ముఖ్యమం[తి ఎదవి నధిష్టిం చుటయే కారణము కొరంగజేబు చ్మకివ్నర్హి మాదన్నయెడ ద్వేషభావము వహించెను మాదన్న ఎరిపాలనారీతి కరిన వైఖరి దక్షత పాలనా వ్యవహారములం దనుసరించిన పద్ధతులు ముబ్ద లకు గ్మతువులకు అంత పురాంగం లకు సచ్చనిణ్ధతి యేర్చ్పడెను పరిపాలనా వ్యవహారములను చ గ్రాదిద్దుటలొో మాదన్న అనన్నమాన (పతిభా సంపత్తి కిలవఐడు అతడు నమ్మకమైన వారిని మాతమే (నభుత్వ కీలకిపదవృులందు నియమించను మ జ్ఞంలను హిందువులను సమభావముతో చూచెకు అతనికున్న అనర్హత హిందువుగా జన్మింఎ. గోలకొండ సామాజ ముఖ్యామాత్య పదవిప పొందుటియే. వ _ తారిళైజఫరా వడక్ర౭ 85

(న! స్ముపబద్ధ చార్మి తకులు మాదన్న పాలనను దుయ్యబప్రల్టేదు గోలకొండ రాజ్యయినకు వ్యతిరేకువన ముబ్రం చర్మితకారులు మొగలు దర్చారీయులు వూదన ఉను కించ ఎరచుచుూ సహ్హైింఎరా3 వాతలు (వ్వా్బనారు ఈ (వాతలు నమ్మతగినవి కావు ఆనాటి కాసనమ.లు (_పభుత్వ్వాసనదులు సాటిరాజన్యుల భరి్యితలు మాదన్న ముఖ మంథతిత్వమున గోలకొండ అజేయమైన రాజ ముగా వర్టిల్లైినని తెలియజేయుచున్నవి మూటేడ్‌ యుదము ఖ ధి క్రిళ 680లో ఛ్యతపతి వాజీ మరణింప ఆతని తనయుడు శంభాజీ మరారా రాజ్యఎరమలంక రించి [కిశ 68 లో బురహాన్‌పూరుపై దండయ్యాత సాగించి దోఎడులుచేస. (పజల నల్లోకళ్లోల పరవెను బహదూర్‌ఖాన్‌ ఆసమర్దత నూతా గొ౨ ంభాజీ ఈవిజయ య్యాతలొనర్చెను ముల్ణంలు కంభాజీ ఆగడముల నరి ట్టి [పకొంత వాతావరణ మేర్పరచువరకు శు కివారము (పార్థనలందు పాల్గొన జాలమని చ్మకవర్తికి మహజరు పంబరి తానుద గ్రానులో కాఫిరుల నణచి శాంతిభదతల నేర్పరచుటకు స్వయముగా వత్తునని ముబ్బంలకు జొరంగజేబు హామీనిచ్చెను చట్టువర్తి నిష ప్ముతుడగ్చరు రాజప్వుతుం 'స్నేహమును పొంది శంభాజీతో మతి నెజఎ తండిపై తిరుగుబాటు లేవన్సెత్తెను [కీ శ 682లొ ౨ ్బరు రాకుమారు౨ ఫితూరీ నణచుటకు మరారా శక్తుల విజ్బృంభణము నరికెట్టుఎకు గొప్ప మైన ముతో బౌరంగజేబు ద ్కానుకు వచ్చెను ఇరాన్‌ సఫ్వి మొగలులకు వ్యతిరేకి మొగలు ఇరాను చ వర లౌకరి నొకరు జబలహీనపరచుటకు పథకము లేర్పరచుకొనిరి ఇండహారుపై సూఫీలనే పర్యాయములు దండయా[తలు నిర్వహించిరి వీజపూరు గోలకొండ సుల్తానులు షియామతానుయాయులు కావున ఇరాన్‌ చకివర్తి వారి మైతిని సంపొదించి వారికనేకి విధముల సహాయ సహకారము లందించుచు ఆరెడు రాజ్యములు మొగలుల నెదుర్చు బతికి రావలెనని అకొం త్నించెను [క్రీ ళ 682లో బౌరంగజేబు చ్య వర్తి బురవిన్‌పూరొ చేరి-చాలుగు మానములచట వివణంచి తరు వాత బొరంగాబాదుకు వచ్చెను గోలకొండ బీజఎపూరు రాజ్యములను మొగలు సొా్యమాజ్యాంతర్భాగములుగ [గ్రహించవలెనని చ్యకవర్తి థావించి తొలుత అక్బరు రాకుమారు౨పై సైన్యము నడిఎంచెను అతడు లొంగిరా లేదు [కీళ 1688లో మరారా రాజ్య థాగములపై దండు నజఎంచెప అజం రాకుమారుడు ఉత్తరకొంకి ఇము సలి 'హెర్‌ దుర్గముపైనను మొఆజ్జం రాకుమారుడు రాందరాపైనను దాడిచేయ నియుక్షుల్లి తి సంవత్సర క్రాలము దొడులు నిర్వహించినను ఫలితము హన్యముగా తోచెను

బె మరారాల నెదిర్చి విజయము సాధించుఎలో తోడ్పడవలబనదొ చ్యకివర్తి గోలకొండ వీజపూం సుల్హానుల నాదేశించెను వీజపూరు సైవ్యాధ్యముడగు సయ్యద్‌ మళ్తూమ్‌ వర్దాఖాన్‌ పేర ఫర్మానా జారీచేయబడినను ఫలితము [కి 9ఎంచలేదు. వీజపూరు గోలకొండ సుల్తానులు శంభాజీకి [దవ్యసహాయమె నర్చినట్టు చ(వర్తికి చారులు నివేదించిరి మరారాలపై దాడిచేయఎమాలి దకి రాన్‌ ముబ్లం రాజ్యముల పై దండయా[త లొనర్పదలచి [కీ ళ 685లో ఆజం రాకుమారుని నేతృత్వమున వీజపూరుపై దండయా[త సాగించుఎకు చృకివ ర్తి మెన్యఎ ఐఖయలు దేఠరెను గోలకొండ రాజ్యము సంపన్నమైనది మహమ్మదు సయీద్‌ చ[కివ్నర్షికి కుతుబ్‌పా రాజృముపై ఆశలు కిల్పించెను ఆ రాజ్యమందున్నత పదవులందున్న అక్కన్న మాదన్నలపై లేనిపోఎ మాఎలను =ల్పించిి చెప్పెను శంథాజీకి తానీషా సపాయపడుఎయు. గొప్పనెరముగా భావింపబడినది తాషా బీజపూరు సుల్తానునకెట్టి సహాయ సవోకారములందించరాదని చ్చ వర్తి ఆజ్ఞాఎంచెను చకివర్తిని పెద్ద మంిషిగా భావించినాము. ౧ ందర్‌ ఆదిల్షా వంటి బాలునిపై దండయా[త చేయు సపొంపరాని చర్య ఖలీలుల్టా నేతృత్చమున 40 కేల సైన్యము వీజపూరు సహాయముగ పంపబడును శంభాజీ తన మైన్యముతో ముట్టడించి ముందుకు చొచ్చుకొని వచ్చును మొగలు లెట్లు తలపడి యుద్ధ విజయము గాంతురో చూచెిదమని తామా ఢిల్టీలోనున్న తన రాయబారికి [వాన ఉత్తరము బొరంగజేబు సనమషమం దుంచబంఎనది అతడు మండిపడి “ధనమంధాంధుడై విలాసమయజీవితమును గడుపుచు మంచముదిగని కారిషా నన్నెదిరించునా అని గోలకొండ ముట్టడి కపార సైన్యమును పంఎంబెను. గోలకొండ ముష్టంలో బహద్దూర్‌ కాన్‌ సఫ్టర్‌ఖాన్‌ ఏతబార్‌ఖాన్‌ ము అఫ్‌ ఖాన్‌ సయ్యదబ్బులాఖాన్‌ బాహియా నిసార్‌ఖాన్‌ వంది యోధులుంణరి అబుల్‌ హాసన్‌ క్రాన్సషా 'మ్పెగలుల ముబ్దం తప్పదం భావించి [కీశ 1879లో కొండఎలి దురమును బాగుచేయించిను వివేల హాన్నుల విలువగల తుపా మందు ౨0 పుచ్చ ఎసము సరఫరా చేయవలబనచిగా బిటేషకింపెస వారిని కోళ్ళను. ర్థాటకమున పాలనా వ్యవహారమ.లు ఎటిస్ట మొనర్చబడినవి (కీ శ 884లో లింగప్ప చక్‌నాయ పద్ది _మైంతములను కుతుబ్‌షా ఆజ్ఞమేరకు నె ధించెను మహమ్మది[బాహీం పదవి “గోద్రా తగ్గింపబడినది అక్కన్న మజ్ముయ్వ్నేదారు పదవిలో నయమింపబడెను తన పదవి గోదా కుదింపబడినందులకు మహమ్మది_బాహీం ను మొగలు చ్మోకివరర్డి నా్యశయించెను అక్కన్న _ఆంభరంగి కాధావ్యవహారలమును మాదన్న విదేశవ్యవహారములను చూచుచుండిరి శ్రీశ 885 నాటికి గోలకొండ ఈ _కీ సమన్వితమైన రాజ్యముగా రూపుదిద్దుకొని మొగలుల దాడుల నెదుర్కొను జ్ఞతికి వచ్చను ల మోల్టీడ్‌ దుర్గము ఐలిష్టమైనది ఇండ్రు 40 వేల మైన్యముండెను.. వీరాధివీరులై న కుతుబ్లా 'సనాను లీ సైన్యమునకు జాయకి త్వము వపొంచి యద్ధమనకు సన్నద్ధులై యుండిరి

విల్‌ ఖాన్‌ జహాన్‌ కోక్‌తాష్‌ సైన్యయుతుడై మాలళ్టేడ్‌ చేరెను మాళ్టేడ్‌కు రెండుమైళ్ళ దూరమున మొగలు రాకుమారుడు షాఆలం తన _సెన్యముతో విందిచేసెను జాన్‌నిసార్‌ ఖాన్‌ మొగలు సైన్యముతో ముందుకు సాగుచుండ దుర్గ్షమున కెనిమిదిమైళ్ళు దూరమున కుతుద్షా సైన్య మడ్డగించెను దక్కిను సైన్యమపారమని తలచి మొగలు'సేనలు సమీపమందున్న నా దుర్గమున చొచ్చిరి మాళ్టేడ్‌ సేడంల మధ్య యుద్ధ మారంభమయ్యెను ఈ యుద్ధమున గోలకొండ సెన ము విజయముగాంచిను ఈ ఆదనున ఆజంరాకుమారుడు సైన్యమును నడిఎంచి కుతుబ్‌షా. సేనల చెండాం యుద్ధభూమిలో ఖీభతృము సృష్టించెను కొన్ని నిబంధనలను సూచించి సంధి గావించుకొనదలచెను అ గాన్న మాదన్నలను ఉద్యొగముల నుండి తొలగించుఎ న్‌ -నీడం రామగిరి పరగణాలను మొగలుల వశళశమొనర్చుఎ లి షేష్మసు. బకాయీలు చెల్లించుట ఈ నిబంధనలను ద ్కను 'సనాను లంగీ రింపకుండుట వంన యుద్ధము కొనసాగినది థాన్‌జహాన్‌ హిమ్మత్‌ కాన్‌ సయ్యదబ్బుల్తా వంటి యోధులు యుద్ధరంగమున వీరవిహార మొనర్చిరి మొగలుమైన్య మోటమినిపొందు సమయమున చ వర్తి గజములలొ నొకి గజము బెదిరి ఘీంకరించుచు ముందుకు వచ్చి ద ్కన్‌ పైన్యము నలి ల్లోలపరబెను కుతుబ్షా గజసేవ ఆ ప్ర దళము పదాతి _సన్యము (తొక్కిసలాఎలో సతమత మగుచున్న సమయమున మొగలు సైనికులు కుతుబ్లా గజాళ్వు దళములను వళపరచు కొని విజయదుందుఖులు (మో ంచిరి జాన్‌ నిసాన్‌ఖాన్‌ సేడంకోటను వళశపరచుకొనెను ఆ సమయమున మాదన్న పంఎన 0 వేల సైన్యము యుద్ధరంగమున చొచ్చి మొగలు "సేనల నెదిర్చి ఖీ రమ.గ పోరాడెను వందలకొలది సెనికులు మరణించిరి. వేలకొలది కృతగా్యతులెరి కుతుట్‌షా"సేనాని బారీఖాన్‌ వడిశెలరాళ్ళ రువ్వుటలో నేర్పరి. అతడు ఖాచేజహాన్‌ ముందుకువచ్చి మొగలు 'సేనానులలో (ప్రత్యే మైన వారెవరని అడెగి అతని నెదిరింపబోయెను కాని బాణఘాతము వలన మరణించెను కుతుబ్‌షా _సెన్యమున మిగిలిన వారినందరిని హత మార్చుట యుక్త్రమని సయ దబ్బుల్లా సలహా నొసంగెను ఖానేజవోన్‌ ఆజంరాకుమారులా దుశ్చర్య _౦గీ రప లేదు. అది వర్షాకాలము యద్దము విరమింఎఒడుఎవలనో చకెవర్తి కోపగించెను గోలకొండ సెనికలు మొగలుల నెదిరించుచు యుద్ధము సాగించిరి చ్మ వర్తి ఖానేజహాన్‌పేర ఫర్మానా పంపుచు యుద్ధము కొనసాగించు మి ఆదే ంచెను మొఅిజ్జ రాకుమారుడు యుద్ధ విముఖుడు ఐనను చసఐవర్తి ఆజ్ఞననుసరించి యుద్ధమారంభింవెను ఖానేజహాన్‌ తాను యుద్ధమున పాల్గొననని తెలిపెను ఆతం బదులు సయ దబ్దుభ్రా మన పూర్వ _పమాణమ చే యుద్ధరంగమున దూకెను. తక్కిన మొగలు సేనానులు రణరంగమున (ఎవే ంచిరి రాకుమారుడు సర్‌లష్కర్‌ ఖలీలుల్హాథాన్‌ చెంతకు సంధిప్మతమును పంఎందెను నెడం కోహీర్‌ అడ్కి మాళ్టేడ్‌ పరగణాలను మొగలుల స్వాధీనమొనర్చిన సంధిక్షై చ్మ్యకివ ర్రికి విన్నపము పంఎంచబడునని మొఅజ్ఞం రాకుమారుడు సంధి ప్మతము

268

ద్వారా తెలిపెను ఈ ప్మతమును తీఎకొ౨ నాజర్‌జమురుద్‌ కుతుబ్‌షా సన్నిధికేగను మహమృల్మిబావాం బంధి కొడంబడుమని తాఏషాను కోరెను కాని రుస్తుంరావు షేక్‌మీన్‌హాజ్‌లీ సంధి కొడింబడలెఎయ యుద్ధమారంధమైనం కుతుబ్‌పె సేనల బాణపరంఎర మొగలుసనల చికాకుపరచెను కొగ్నా బొణములు మొఆజ్జం రాకువు - జేరాలోనికి చొచ్చుకొని వచ్చి పడినవి మొగలు సైన మున కాహారపదార్థ ము లందజుండ గోలకొండ ఆధికాయలు ఎట్టుదిట్టము లొనర్చిరి కుతుబ్‌షా సైఎకులు మొగలులు ఎలువయుంచుకొంన ఆహారధానృముఎను వ ఎరమకని నాశనమొనర్చిరి మొఆజ్జంరాకుమారు డా(గవావేశమున యుద్ధభేరులు మోగించుమ? ఆజ్డాఎంచెను

బహద్దూరొఖాక్‌ మొహీజుద్దీన్‌లు మైన్యాధ కులు జాఫర్‌ఖాన్‌ పామ్మలభాన్‌లు సేనానులు వీరు మొగలు _సెన్యమున. ముందుకు నడిఎరి రాకుమారు౨ వెంట రాజా మాన్‌౧ంగ్‌ అబూర్‌ మకారం సమందర్‌ బేగు వంటి యోధులుంఎరి గోలకొండ నుండి ఆదనముగా _సెన్యము వచ్చి కుతుబ్‌షా సేనలను చేరెను కుతుట్‌షా "సేనానులు నాలుగు మైస వెనకికు వె ) తోపులను మందుతో నింఎ గుంతలలోొ పూడ్చిరి షేక్‌ మినహాజ్‌ రుస్తుంరావుల ఆధిపత్యమున కుతుబ్‌షా "సేనలు ౨లిచెను రాకుమారు నెదుర్కొనుటకు సయ్యదబ్దుభా ఎయమింఎ బడెను మొదటి నాటి యద్ధమున శోలకొండ మైన మోడిపోయి సేడం వైపు మరలెను యుద్ధమొనర్పుఎకు కొంత సమయమును సేనానులు కోరిరి రెండవనాటి యుద్ధము నా యంత్రము వరకు నాగినది. జఒంరిద్దరు కత్తి యుద్ధములొనర్చి జయాపజయములను నిర్ణయించుకొనుఎ మంచిది రక్తి పాతముండదు జన నష్టము జరుగదని మొఆజ్ఞం రాకుమూరు౨కి కుతుట్‌షా "సేనానులు తెలిఎ౨ మొగలులిందు పెంగీకరింప లేదు గజములతో మిమ్మెది రించి ఓడింతుమని రాకుమారుడు సమాధానమిచ్చెను ఈ యుద్ధమ న కుతుబ్‌షానసన లోడిపోయి రాజధాని దారి బట్టినవి

కుతుబ్‌షా మైన్యమున స్థాని స్థానికేతరుల మధ్య భేధాభ్మిపాయము లేర్పడినవి కొందదు యుద్ధము సాగింపుడన మరికొందరు యుద్ధమే అవసరములేదని తెలిఎరి. మొగలు సేనానులు యుద్ధభేలలు _మోగించుచు కుతుబ్‌షా సైన్యమును వెన్నంటి తరుముచు గగన్‌పవాడ్‌ వరకు వచ్చిరి రాకుమారుడు గొషౌమహల్‌. (ప్రాంత మున విడి౧యున్నపుడు గోలకొండ సర్‌లపష్క్లర్‌ ఖలీలుల్దాఖథాన్‌ వచ్చి మొగలుల పంచచేరెను మాళ్టేడ్‌ యుద్ధమున కుతువ్‌షా-సేన లోఎపోవుఎ కితడే (పథాన కారకుడు [కళ 6 0 676లో ఖంలుల్లాఖాన్‌ మొగలు రాకుమారుని ఆశయింవెను. ఇత౨కి మహబతఖాన్‌ బిరుదముతో పాటు రీవేలమన్సబు నాల్లువేం సైన్యమృుపె ఆధిపత్యము లఖించెను

కుతుబ్‌షా గోలకొండ కోటలో తలదాచుకొనెను హెదరాజుదు నగరము దోఎడీదారుల కెరయైనది మొగలు సె నికులలో కొందలీ దోఎడీల కొడిగట్టిరి పట్టణ రకణనలయము భేదింపబడినది నగరవాసుల ధనవస్తువాహన మాన[ప్రాణములకు రథ్యణ లేకుండ పోయినడి. వేలకొలది (పజలు నగరము వీడి పరువెత్తి

వ [గ్రామనమలు చేరిరి రాజమహల్‌ పైనన్ను దాడి జరిగినది ఆమీరుణు మరా దగల (ప్రముఖవ్యక్తులు దారాసుతు ఎతో లిన [పాజరక్షణకై చెప్పను గుట్టలను ఆశయించిరి _సిలు బురఖాలను వేఎకొనుపోవు సమయ మైనను లేకుండెను అనేకులు బందీలైరి కొందరు తమ వస్తువులను వీడి గోలకొండ వైపు పరువులిడిరి దోఎడీ దారులు కోస్తవిలువగల వస్తు సంపదను స్వాధీన వరచు కొరి వీదలు సామాన్య (ప్రజలు దోఎడీదారుల పాలబడి సర్వసంము కోల్పోయిరి హైదరబాదు నగరా విర్భావమునుండి ఇట్టి దారుణకాండ జరుగుఎ మొదటిసారియై యుండెను మొఅజ్జం రాకుమారుని నగర పరిగ్ధతి తెలియవరకే పబ్బ్టణము ధ్యంసమైనది అతడు దోఎడీదారుల నణచుఎకు సైనికులను సయమింపను ఈ సెనికులు అల్హరుల నణచుఎకు బదులు తామే (పజలను ఎడించి దోఎడులు సాగించిరి థన్‌జహాన్‌ నగర సంరక్షణాభారము వహించినను అల్టరుల నణచజాలం పోయెను ఈ అల్చరులు స్మైమాజ్యమందంతట దావానలమువలె వ్యాఎంచెను మహమ్మదుతఖీ మహమ్మద్‌దావూద్‌ వ టి వారు మొగలుల న్నాశయించిరి అత్ర తానీషా మేనల్లుడు చరీపుల్‌ముల్కు చ(కివర్తి స్మాశయించి 8 వేల మన్సబు 800 ఆ రకిదళాధిపత్యమును పొందెను ఇతరు లొ ్కఇక్కరు 2 వేల మన్సబు ౨00 ఆ ్వందోముపై ఆధి పత్యమును పొందిరి మహమ్మది(బాహీం చ వర్తి వలన 1 గుజ్జములు ఏనుగులు క చేల హొన్నులు బహుమతిగా పొందాము తాఠషా స్నేహితుడు జై నులాబుద్దీన్‌ మొగలుల కొలువులో చేరెను ఈ పరిబ్ధతులందు. తాఏషా తానెట్టి వరుతులనై నను అంగీ రింయనని మొఆజ్జం రాకుమారునికి సంధి రాయబారమంపెను రాకుమారుడు సంధి నంగికిరించుమని మీర్‌వీావం ద్వారా చ్యకివర్షికి లేఖను పంఎంచెను ) ఐకొయి (దవ్యము కోటి చెల్లించుఎ. 2) సంవత్సరమునకు రెండు లక్షల “ొన్నుల కిప్పము చెల్రించుఎ తి) ఆ ్రాన్న మాదన్నలను పదవృ్ఫల కుండి తొలగించుఎ త్త మోళ్టేడ్‌ "సీడం మండలములను మొగలుల ఐప్పగించుట అను సంధి నియమములను చ్యకివర్తి సంతోవముగ అమోదెంచెను రాకుబూరుని కదనముగ. 0వేల మన్సబు నన్ముగహించెను మహమ్మదు నియామత్‌ఖాన్‌ అలి రాజుగారి ఈ విజయ మందరిని అలరించుచున్న దను భావము వచ్చు కివితలల్లెను (కీశ 686లో ఈ సంధి సమకూరినది ళో -ీ మొఅజ్జం రాకుమారుడు కొన్ని నెలలు హైదరాబాదులో లివబంచి మసెవికవ్యయము నిబంధనల అమలు ఇకాయిల చెల్లింపు వంటి పనులు ముగియకొని కుతుట్‌షా కోరి పైనగరవు వీడి కోహీరు వెష్ళిను సంధి మరతు లన్నియు పొటింపబడెను ఆక్కిన్మ మౌదన్నలను తొలగించు పని మ్మాతము మిగిలినది మొగలులు అంత పుర వాసులా ముబ్తంలు అ గన్న మాదన్నలకు విరోధులు తా*షౌా సంధి నియమముల (ప్రకారము వీరిని తొంగించు టలో జాగు చేయచుండుటను వీరు సహింపకుంణరి తానీషా (ఎయురాం్యడు సరుమ జానీసాపాబ అనువారు 'అ శ్చెన్న మాదన్నల నంతమొందించు కట్‌లో _పధాస్‌హ్మత వీహంచిరి ఈ కుట్రకు నాయకుడు పేక్‌ మిన్హాజ్‌

2వ

ఒ నాడు తాఏషాను దరించి ఆ థా మాదన్నలు రా-వీధథినుండి పయనించుచు ఆమ గృుహవ ఎ "కేతెంచుచుండిరి జంషీద్‌ అతని ఆసుచరులు వారి నెదిరించి ఇరవాలములతో వారి తలలను నజఒఎ వేఎంరి అది జమాదిలవ్వల్‌ 097 పొజరి = (కి శ 686 సంవత్సరము అశ్లే రుస్తుంరావు ఇంఎచెలోనికి చొచ్చి ఆతం” అత౦౨ కుటుంబ సభ్యులను సంహరించి సమస్తమును దోచుకొంరి మందిరబులను ధ్వంగ మొనర్చి (దాహ్మణు లను హందువులను సంహరించి దౌర్జన్యములు దొఎడులు సాగించిరి (పభుత్వమీ సమయమున ఆపమతత్తత వపొంచి అలజడుల నదుపులో ౧కి తఆవ్చెను అంతపు రవాసులు మాదన్న ఆక్క న్న ర బిలకు రాకుమారునికి కానుంగా పంఎంచిరి మెఅజ్జం రాకుమారు డా రములను బహదూరలీ వంఎ చ వర్తికి పంఎంచెను వారి రముఎను హైదరాబాదు నగరవీధిలో వనుగులజే (తొక్కించిచట్లు కొందరు భథావించినారు రాక మారుడు సెన ముతో కహీరు నుండి తఠలి షోలాపూర్‌ చేరెను

తానీషా చ్యకిన్నర్తికి 00 ఏనుగులు నజరానాగా రాయబారి ద్వారా పంపెను. తెలుగు అమాత్యుల హత్యోదంతమ.నకు చ్య వర్తి సంతబంచెను ఆతం చిరకాల వాంఛ నెరవేరను సువాల నా్నామాజ్య ”ర్హాణము నకు తమ మేధాళ్నక్తిని ధారవాఎ పాలనా వ్యవహారముఎను వంష్ట్ర మొనర్చి కుతుద్‌షాహిరాజ -ర్నిపతిష్టల నినుమడింప జేఎన మహామం(తి మాదన్న అ ఇన్నల హత్యంతో ద గ్రాన్‌ న్వ్వాతం[త్యజో తి ఆరిపోయి తీిమిరపటల మావరించినది గోలకొండ ముట్టడి జు

మొఅజ్జం రాకుబూరు౨తో కుదిరిన ఒప్పందయి గోలకుండ కితృంత నష్టదాయ- మైనది మొగలులకు యుద్ధవ్యయము బకాయీలు మాళ్టేడ్‌ 'సేడం పరగణాలు లభించినవి అజ్కన్న మాదన్నల మరణము మొగ అల కానంద దాయమైనది మొగలు సెన ము గోంకొండ వీడినద బీజపూరుపై దండయా[త సాగించుటకు గోలకొండ అను ఆడ్డం తొలగి పోయినది

వీజపూరు ముస్తడి తరువాత గోలకొండ రాజ్యముతో కుదుల్బు కొంన సంధికి విఘాత మేర్చడినది తారీషా విరోధులు గోలకొండను ముస్పడించుఎకు చకివ్నర్తిని _పోత్సహించినారు. గోలకొండ రాజ్యపతనమును తొలినాటి నుండి జౌరంగజే.ఎ కోరుచుండెను బీజపూరు ముట్టడి మయమున చ[కివర్తి సాదతుఖానుతో గోలకొండ నుండి రావలఎణన పేవ్కసు వసూలు చేఎ తెమ్మనెను సాదతుథాన్‌ సోదరుడు నియామత్‌ఖాన్‌ గోలకొండ చేరి కుళుబ్‌షాతో సంభాషణలు సలిఎ సంతృ్లచెంది కాఎషాతో స్నేహమొనర్చను తేది 16-9 6886న వీజపూరు మొగలుల వళమైనది

29 మొహరం క్‌-12 688లో కౌరంగజేబు హైదరాబాదు మండ్‌ గుల్బర్గా చేరి హజరత్‌ ఐందా ఇవాజ్‌కడ పూజలు నిర్వహించెను వీదరు చేరి సొదత్‌ఖాన్‌ను గోలకొండకు పేష్కసు వసూలుకు పంపుచు

లం ఫర్మానా జారీచేసెన్తు ఆందు నమ్మకపు మాంఎలు పేష్కసు తగ్గింపు సూచనలుండెను ఐబకాయీల వసూలు విషయమందుండెను (కొత్తగా విధించు పేష్కసు గురించి పేర్మాన బడిలేదు క్‌ తానీషా వద్ద షేష్కనుకు సరిపడు (ద్రవ్యము లేనందున రత్నఖంఎత స్వర్దాభరణములు "పేష్కసు న్న విలువైనవి చ్మంవర్తికి పంఎంచెను చ్మ వర్తి దయాగుణమును నమ్మియుండెను చ్యవర్తి సర్వ సైన్యముతో గుల్ఫర్గాకు. చేరెను యుద్ధము తప్పదను థావమున కుతుబ్‌షా పేష్కసు [కింద నిచ్చిన నగలపెథ్లై నిమ్మని న దతుకిను నడిగెను. ఆతడానగలను చ వరికి పంఎంచినానని చెప్పెను (కిశ. రి8ిఉ డి ంబరుళో చ వర్తి గోలకొండకు రెడు మజిలీల దూరమున విడిది చేసెను ఈ విషయము తెలి తాఎషా సంధి చేఎకొనుఎకు వర్తమానమంపెను చ వర్తి సంధి గీ రింపలేదు తాాషా యనిన జొరంగజేబుకు సదభ్మిపాయము లేకుండెను * తానీషా చర్యలు సహింపరానిఎ కాఫిర్‌ జూూయి నీచుడు వ ఖిచారి రాజ్య మదాంధుడు. స్రీలోలుడు కొఫిరులను పోషించువాడు ఇతని కృమించు. ఇస్టాం న్యాయాస్మూ ములకు న్యతి శకము. ఖురాన్‌ నిబంధనఎను సూ(తముణను అనుసరించి ఇతనిని దర్వార్నపవేశమున 6గీవశింపరాదు" అని చ్మకివలరి తన భావము వెల్లడింవను అబుల్‌హసన్‌ తానీషా మొగలుం నెదిరించుఎకు షర్షఫాన్‌ షేక్‌ మిన్దాజ్‌ ముస్తఫోఖాన్‌హేరి (అత్జ్ముల జాక్‌లారి) వంటి యోధా (గ్రేసరులను నియమించెను మొగలులోడిన యెడల చ[కవ రిం 'సగౌారవమగా. గోలి కొండ కాహాంనించవలెనని ఆజ్ఞలొసంగెను (శ ౬ 868 డిశంబరులో యుద్ధారంభ్లమైనథి మ్రొగలుసేనలు గోలకొండ దుర్గమును ముట్టడించి శతృవర్గముపై 900 కాగడాలు విణరిరి నాబ్లువ్వేల యుద్ధవీరుల్లు యుద్ధరంగమందుంలి ఠి 04 షిరంగులు ఉఊపయోగింపబడినవి అందు 8 ఫిరంగులు ఉ-40 'సేర్ణబరువు గల గుండ్లను ఛిమ్ముగల శ క్తిగలవి.ఈ809 మబణుగుం తుపాకిమందు. 644 గుండ్లు _ ందకి ములను పూడ్చుఎకు 875000 ఇసు మట్టి నింఎన సంచులు (=. సప్‌షకిన్‌ ఖాన్‌ కాగ్గడా విసురుఎలో నేర్పరి ఆ పేన ధిషతి ఫిరోజ్‌జంగ్‌ సెన్యాధ్యకుడ. కాభ్రాఖికిన్‌ ఫిరోజ్‌ జంగ్‌ తండి, వృద్ధుడెనను యుద్ధమందు పాల్గానను షా ఆలం క్లిమాండడగా నున్న మొగల్సు సైన్యము గోలకొండ మైన్యమ్మతో ఘోర్బర్దళ్లు మైనర్చెను 97. 2- రి9్త8న ఇరుషాకుల ఫైన ఇ న వేఇకొల్బి సైనికులు మరణింప యృద్ధర్దంగ మున. ర్వ్యుపుటేలలు [వహించెను సర్దార్‌ అఎిల్‌మకారం సయ్యిదస్థా్లా భ్రారెహలు కృతగ్యాతులైరి. కిశోర్మ్‌ుంగ్‌ _ ష్టబ్తంగ్స్‌లీ యుద్ధమున (ఫ్రధానప్నాత వహించిరి గోలకొండ దుర్గప్రాకారకుడ మందున్న బురుజులపై. నిలచి. కుతుబ్‌షా. సైనికులు ఫిరంగ్రలను (పేల్చుచు అగ్నివర్షము కరిపేంచిరి. ఫలిజ్‌ఖాన్‌ భాజాతెవిద్‌ ఫిరంగేగుండ్లుకాకీ మరణించిరి మగల

తి సైన్యము హిమాయక్‌సాగర్‌ (పాంతమువరకు విడి యండెను ఖలీజ్‌ఖాన్‌ శవము నా [పాంతమున ఖనన మొనర్చిరి హిమాయత్‌ సాగర్‌ కట్ట (కింద నేటి ౨ ఖలీజ్‌ఖథాన్‌ బారాదరి ఎలిచియున్నది షాఆలం.. పరిబ్ధతులను గమనించి కుతుబ్‌షాతోసంధి చేఎకొనదలచి ఉృత్తర [పత్యుత్తరములు నడిపెచు కుతుబ్‌షా యనిన రాకుమారున కిభిమానము మెండు చ్యకివ్నర్తికి సంధి కింగికరించుమని షాఆలం విన్నపము పంఎంచెను జౌరంగజేబు కృద్ధుడె షాఆలంను ఆతం భార్యను చెరయందుందెను సప్‌షకన్‌ ఖాన్‌ ఆతిష్‌ రూహుల్హాథాన్‌ఐక్షీవంటి వారిని నమ్మలే చ్మకివర్తి ఫిరోజ్‌జంగ్‌ను _సైన్యాధ్యమష్షనిగా నియమించి గోలకొండ కోటను వఎట్టఎంచుట కొజ్జాఎంచెను షేర్‌నిజాం ముస్తఫాథాన్‌ల నాయకత్వమున 40 వేల కుతుబ్‌షా మైన్యము కోటవెలుపల నిలిచి మొగలు సేనల నెదిరించుటకు ఎద్ధముగా నుండెను వేలకొలది మొగలు సైకు లీయుద్ధమున నిహతులైరి. ఫిరోజ్‌ జంగ్‌. దుర్గారోహణ [ప్రయత్నము లొనర్బెను తేది 865 687న పగ్గములు విణరి కోట నెక్కుటకు మొగలు సైనికులు యత్నించిరి దుర్గమున కాపలాదారులు నిదురించు చుండిరి మొగలు సైనికుల (పయత్నములను కని పెట్టిన శనకి మొకిటీ మొఆిగి మై నిక్షులను మేల్కొల్చెను కుతుబ్‌షా _మైలకులు తాళ్ళును కోణ వే నివ్చన వింరి వేం. తుపాకులు (శేల్చి మొగలు సైనికుల నశేకుల సంహరించిరి మొగలుల (పయత్నమునకు విఘాతము కిలిగినది ఫిరోజ్‌ జంగ్‌ ముట్టడి కుక్కఆరుపుల వలన మొగలుల [పయత్నమునకు విఘ్నము కి లుగుటవి తానీషా బంగారుగొలుసు నా కనకము మెడలోవేం. దానికి సెతబళా బిరుదుమొసంగి గౌరవించెను ఫిరోజ్‌ జంగ్‌ నవేమానించుటకే కానీషా శున మునకా బిరుద మొసంగెను కోట వెలుపల నున్న గోలకొండ మెనికులు మొగలు మైనికుల పె దాడి సలిఎ అనే ఫిరంగులను ధ్వంసమొనర్చిరి డిశంబరు చివరి వారమున _ (పారంభమై ఈ యుద్ధము ఐదునెలలునడచినది శంభాజీ గోలకొండ సహాయార్థము మొగలురాజ్యభాగములందున్న పంటచేలను తగులబెట్టించి ఆహార పదార్థములు వారిక ందకుండ జేసెను జూన్‌ మాసమున వరము లారంభమై నవి రాకిపోకిల కంతరాయ మేర్పడినది నదీ నదములు ఉప్పొంగి (పవహించినవి ధాన్య సేకరణ మసాధ్యఘ్తనది. మొగలు సైనిక గుడా రములు కుస్పకూలిపోయినవి మొగలుల ఫిరంగులు నిమ్మెక్కినవి గోలకొండ (మైనికులకిది చక్కని అవకాశము వారు 5 6 1687లో మొగలు శ్రైన్యమును ముట్టడించిరి ఫిరంగి రం[ధములందు. మేకులు బిగించి తుపాం మందును తొలగించి మొగలు _సేనికులను ఇక్రాకు పరచి వీరవిహార మొనర్చి వందలాది మందిని యుద్ధభూమిలో హతమార్చిన కుతుబ్‌షా _సెనికులు విజయ దుందుభులు (మోగించిరి సలీఖాన్‌ సఫ్‌ఖాన్‌లు భీతచిత్తులైె బురద గుంటలలో తలధాచుకొనిరి జంవీద్‌ఖాన్స్‌ యుద్ధరంగ్లమునుండి పారిపోయెను ఆజీజుఖాన్‌ ముఖము కనిఎంచ కుండ బురద బూసుక్షొని సందుగొందులలో కారట్టాడుచ్చుండెను కుతుబ్‌షా సైనికులు ఆజీజ్‌ ఖాన్‌ను సదబర భాను లను బంధించి తోషా కప్పగించిరి తానీషా వారిని ఆదరించి గౌరవించెను

త్ర ఖాబ్రీషెకుల్‌ సలాం ఇస్టాం (పభుత్వంచై దాడి చేయుట తగణ పనియని జారంగజేబుకు విన్న ంచెను చక్రివర్తి కోపగించి ఆతనిని మక్కాకు పంఎంతెను.. ఆతని స్థానమున “నియుక్తుడైన భాజీఆబ్బుల్లా ఆబుల్‌హసన్‌ ముస్మ్మూను అతనిపై దండెత్తుు తగదని” చ్యకివరితో ననెను దర్బారుకు రాకుండ నుండెను ననను చ(ైవ్నర్రి దృృృథములో మార్చు కలుగలేదు అతడు పంతము'హించి కత్షిభూని యుద్లేము సాగించిన ఆబుల్‌వాసన్‌ తానీషా చ్యకివర్రిని క్షమాపణ కోరెను ఖిల్టా మీస్వాధీనమైన యెడల మీరెవరికో (ఆప్పగింతురు ఇతరులకు స్వాధీన పరచుటకు బదులు నాకే పాలనాబాధ్యతల నప్పగింపగలరు ఈ రాజ్యము నష్టపోయినది నా [పజలపె నొకున్న (పేమాభిమానము లితరులకుండవు నేను ధనయి సమర్పింతును మీ చిపతి మజిలీలో_కోటి రూపాయలు సమర్పించుకొందును యుద్ధ నష్టపరిహొరమ్ముకింద కోటి రూపాయేలిచ్చు కొందును ఈ దారుణ యుద్ధమున ముబ్ద్బం రక్త్రపాతమ నాపగలరు (ప్రజల ధనమాన (పాణములకు విభూతము కిలుగుచున్నది అని విన్నవించెను చ(కవర్తికి తాఏషా వాక్యములు రుచింపలేదు ఆతడు సేనోనులతో కానీషాను పట్టి బంధించి నా ముందుంచుడు అట్టువీలుకాలనా డాతం రము ఖండించి తెండు అని ఆజ్ఞాఎంచెను చ(కివర్షి సేనానులు గొప్ప యుద్ధవ్యూహమును పన్ని స్థావరము లేర ఎరచుకొని ఫిరంగుల ద్వారా అగ్ని కిణములను కురిఎంచుచుండిరి కోటగోడరం[ ధములందు. తుపాకమరదు కూర్చి పడగొట్టు (పయత్నము లొనర్చిరి కుతుబ్‌షా సేనాని అబ్దుల్‌ రజాక్‌లారీ. వీరి [ప్రయత్నమును తేలిబకొని సైనికుల సవాయమున (పతిటించి మొగలు సేనల పథేకము పారకుండచేసెను 29 6 687న మేగలు సైనికులు కోటగోడలకు రం్మధము లేర్పరచి అందు తుపా= మందును నింఎరి కుతుద్‌షా సెనికు లామందును తొలగించి శతృ సెనీకులపె చల్లిరి కొన్ని రం్యధములందు నింపబడిన మందు[ పేలి కోటగోడలయందలి రాష పె లి ముందున్న ('మ్సెగలు సెనికులపైబడెను ఈ రాష్ళ కిమ్మి వేగముగ వచ్చిపడుఎ వలన 100 మంది చ్మకిచర్తి సైనకు లసువులవాబరి కొందరు కాష్మ చేతులు కోల్పోయిరి మరికొందరి కంరములుతెగి భూమిపైబడెను మొగలు మైని నకాయమున హొహాకారీము లుప్పళ్‌ల్లిన గోలకొండ మైనికు లమితోత్సాహమున ముందుకుసాగి అనేకులను సంహారించిరి మొరణు ల్యాకిమించిన కిందకిములను తిరిగి స్వాధీనపరచుకొనిరి రెండవ పర్యాయము మొగలు _సెంకులు కోటగోడ సందులంది మందునింఎ (ేళ్చిరి శోట గోడకు తాపబడిన రాళ్ళు మందు (ేలుళ్ళకు ముందకు వచ్చిపడుట.వలన 'వేయిమండి మొగలు సైనికు అసువులవాబరి మొగలు కెనికుల ఆత్మ స్టైర్యమడ్షుగొంటినది వారు యుద్ధరంగోనము ఏడిపోవ నుద్యుక్తల్తే రి బౌర్రంగజేబు స్వయముగా యుద్ధము జరుగుచున్న చోటు శేతెంచి సైనికుల నుత్సావాపరచెను యుద్ధము త్మీవతరము గ వింపబడినడి మొగలు సైనికుల చడ్డగించి గోలకొండ సైనికు లత్యంతోళ్చాహమున ముందుకు సాగి శతృ నెనికులను సేనానులను సంభారించిరి గాజియుడ్డీన్‌ ఫిరోజ్‌ జంగ్‌ ర్పస్తుంఖభాన్‌

తి దల్పత్‌రావు బుందేల్‌ వ్రంటి వారీ దాణలో గాయపడిరి చ వద్ధి సాబంధి చిన ఫిరంసంఎకు కొఎలోర ౮ాగికొది పోవు కుతుబ్‌షా నల నాపుక్రి ఎవ్వరికి లేకుండెను ఫిరంగి గుండ్లు ఆమ్ములు అత్న్మంతవేశయిన వచ్చి మొగలు _సెంకులపె బడుచుండెను వారు ము ముకు దూసుకా? వచ్చునట్లు లేకుండెను గొలకొండ _సెనికులు విజయమో వీరస్పర్గమో యని తెగించి పోరాడుచుండిరి తానీషా హరుడు యుద్ధ విశారదుడు వూ హరచనా నిపుణుడు యున్చ సమయములందు -రినముగా [పవర్రించువాడు వర్షమారంభమై. కుండపోతగా కురియు చుండెను. దారులన్నియ జలమయములయ్యెను మొగలు సెనికుల్లకు దారి కనిఎంపలేదు ఆయదరున కుతుబ్‌షా _సెంకులు దాడులు నిర్శ ాంచి ఎకొకు పరచిరి కాంబడ్‌ రాకుమారుడు అసద్‌ఖానులు ఏటి [పవాహమున చిక్కుకొని భయకింఎతు లైయులడిరి మొగలులు కుడ్య రం(ధ్రములందు మందునింఎ ( పేల్చుట కాయ త్తమైరి కాల మందు సౌమ్యగిని కుతుబ్‌షా సై౨కులు తొల గించిరి చ్మకవర్తి ఫెరోజ్‌ జంగ్‌ డేరాలోనింవచ్చి యుద్ద పరిజ్ధ్ఞతుల నవతో.౦చి వాతావరణ మనుకూలముకాద9 భావించింవెనుదిరిగి తన గుడారము చేరెను తేది 0 7 1687న అజం రాకుమాషీడు రుహుల్దాఖాన్‌లు పటిషమై న గొబ్బి సైన్యముతో వచ్చి గోలకొండన్ను ముట్టడించిరి కుటిబ్‌షా సేనాని షేక్‌ మిచ్చాజ్‌ మొగలుల పంచచేరెను యుద్ధవ- తీ్యవతరమై నది యుద్ధ సమయమున (పతి విజ్బంభించినది తుపానువర్ష్మము ఆ పరిసర (ప్రాంతముల రూపురేఖఎను మార్చి వేఎనది మొగలు ఎసెనికులు వేల సంఖ లో మృత్యువాత ఇంనాలు వరదలయం దనేకులు కొట్టుుపోయి (పాణ ములను వదిలిరి మూణనది ఉహ్పింగినది నదీ (పవాహమ.న మృతుల శవములు కొట్టుకొనిపోవు చుండెను కాల్వునల్లిందు. బుర్‌ద ఫీట్‌ గుదఎలంషు కంద ముందు ఎకి శ్రాడ చూచినను మొగలు సె కుల శవయిలు తేలి యాడు చుండెను మిగిలిన సైనికులలో కొందరు పాణభయమున గోలకొండ 'సేనానుఐల న్నాళయించిరి మరి కొందరు కుతుద్‌షా సైన్యమున చేరిపోయిరి

• ఆజం రాళుమారువి సర 3సెస్యాధ్యమ్షనిగా చకవర్తి [పకటించెను అతడుమట్టి కలపతో కుడ ము నిర్మించి కోటకు చేరువలో నొక ప్రావర మేర్చరచెను దుర్గము ఏయదనున ముబ్దడించి వ పరచుకొనుఎ దుస్తరమని థానీంచి కుతుబ్‌ ష్టారాజ్యథాగ్యముల నాకిమ్నిపదలచెను హైదరాబాదు నగరమునకు దారుల్‌ జివీద్‌ అనినామ కరణ మొనర్చెను అన్ని మణదులందు మ్యక్షవ_ర్రి విజయమును కాంక్షించి (పార్థనలు జరుపబడినవి మొగలు సైన ము రణరంగమునకు ఎద్ధమయ్యెను గోలకొండ మైనికులు పట్టుదలతో కతృ సేనల నెదిర్చి చికాకు పరచిరి వారు యద్ధవిముఖులగునట్టు చేయటనలన మొగలు సెనికులు వెనుదిరిగి పోవ నుద్యుక్షుల్సె రి శ్రిబ్బుల్‌ రజాక్‌ లారీ స్వామిభక్తి పరుడు కొందరు స్వార్ధపరులు మొగలుల నాాశయించినను డే* భ_క్రిగల థేనానులు సైనికులు [ప్రాణములకు తెగించ్చి _పోరాడుటకు ఎద్ధమై గోలకొండ కీర్తి (పతిష్టలను కాపాడ సాగిరి అబ్బుల్లాఖాన్‌ పన్ని [దోహ చింతతో మొగలులతో కుమ్మక్కై, కోట ద్వారము తెరచు కు సమ్మతించెను

9 ఎ ల ఆతడు చకివర్తి నుకూలముగా జూలైే 68 నందొఐదినము ర్మాతి ము డుగంఎల సమయమున కోట. ద్వారము తెజచి మొగలుల విజయమునకు రాచబాఎ వేసెను జయజయధ్యానములతో మొగలు సైనికులు గోల- కొండ కోఎలో (వవే ంచిరి రుపుచ్చాకొన్‌ జూనిసార్‌ ఖాన్‌ ముక్తార్‌థాన్‌ రహ్మత్‌ ఖాన్‌ సఫ్‌జల్‌థాన్‌ వంటివార్వ సె న్యముకో కోటలోనికి చొచ్చి రాజమహల్‌ వైపు సాగిపోయిరి 500 మంది హల్లీలు దుర్గరక్షకులుగా పహరా నిచ్చు చు డిరి మొగలుసేన తూర్పు ద్చారమునుండి వచ్చుచుండ వీరెదిరించి మమ్ములక్థు సంహర్షించి ముందుకు కద" ట్‌ లుడ౨ పోరాడి మరణము చెందిరి అజం రాకుమారుడు గజము నధిరోహించి కోట వెలుపల నిలిచెను కోట మొగ లుల వళమైస్‌ వార్త క్షణములోలో వ్యాఎంచెను” ఆబ్బు(లజాక్‌ లారీ తిడాలు ధరించి అళ్వారూఢుడై తన 2 మంచి అనుచరులతో మొగలు సెఅకుల నెదుర్కౌనెను. ఆగ్ని ఇములవలె రవరవమండుచు ర్యౌదము ర్తియై దుర్నిరీక్ష తేజోవిరాజితుడై మొగలు “సినానుఎను సైనికులను చెండొడెను ఏకాంగివీరుడై మొగలు 'సెనికుల గుండెలవియునట్టు "కేకలు వేయుచు స వందలకొలది శ్యతువులను యమప్తరి పెను అత రీరమంతయు ఛాయములేర్చడెను మొఖముపై 12 గాయములు. లిగిను అతడధిరోహించిన అ రము అసంఖా = గాయముల కెరయయ్యను అబ్బులీరజాక్‌ల్తారీ స్పృహకోల్పొయి. గుజ్జముపై ఎడిపోయెను ఆశ్వమతనినక్రే నగీనాబాగుకు తీసికోని పోయెను అతడా ఎండెస్‌ కొబ్బరిచెట్టు _ ద పరుండి ఏ్మక్రాంతిగ్రైగొనెను రెండవఎన మతని అనుచరులు చూచి ఇంటికి తీఎకొనివెళ్ళి అతని ఐంధువుల కప్పగించి గాయములకు పెట్టుగట్టించిరి కోటలోనున్న వారు భయవిహ్వలులై రి మొగలులు వ్యకిమార్గమున కోటలోని చొచ్చుకొని వచ్చినపుడు తాఏషా నిదురించుచుండెను మాహినామా రచయక తానీషా గానము వినుచుండెనని తెలిపెను గానలోలుడైయున్న తానీషా మొగలుల దుర్గాక్రమణము తెలు ఈ సమయమున నంతోవముగా నుండుఎ మంచిదని పలికి రాజోచిత వస్త్రధారణము చే దద్చారువిలు కేతెంచి ఎంహాసనాధిన్టుడయ్యెను మొగలు -సనాను. లకనిని బంధించుఎకు వచ్చుచు డిరి తానిషా భోజనము వడ్డించుమని ప౨వారి నాజ్ఞాఎంచెను వారు భోజనయిన శీర్చాట్లు చేబరి ముూయార్‌ ఖాన్‌ రూహుల్లాఖాన్‌ ఆది "సేనానులు తాషాను బంధింప జూచిరి అతడు వారికి నమ స్కరించి భోజనమున కొవోంనించెను. విందులో పాల్లొనుఎకు సేనాను లనుమానించిరి ముప్పయార్‌ థాన్‌ న ననన కననతనన ననన మాహినామావే 88

త్రిక ఆనుచరులతో విందారగించెను భోజనోనంతరము రూహుల్లాఖాన్‌ తానీషాను ఈ సమయమున భోజనము చేయు అల వాబెట్లైనదని (ప ష్నంలెను మీరన్న మాటశిజమే అలజడి సమయమున భోజన మెవ్పరు చేయుదురు కా౨ నాభ్ధతి వేరు భగవదేచ్చ (పకారమే అన్నియు జరుగును భగవంతు డిష్టపడిన వ్యక్తి రాజగును లేకున్న భిథువగును నన్ను నాపూర్వీకులను భగవంతుడే రాజపదవిలో నిలిపెను మర్యాదలందింవెను ఆ భగవానుడే నన్నిపుడు రాజ పదీవి నుండి తొలగించుచున్నాడు 14 సంవత్సర ములు నేను ఫకీరుగా జీవించినాను రాజునైైనాను ఇఎబ్వుడా భగ వరతుడే పూర్వుణ్ధితికి నన్ను చేరుమంనాడు నేనందుకు సంబద్ధుడను ఈ రాజ్యము నాయధీనము ఇప్పుడిది భగ వదృక్తుడగు అలంగీరు చకివర్తి పరము గానున్నది. అని తానీషా బదులు పలికెను "స్నేహినుడగు చ[కవర్తి ఆస్థానములో వా ర మెల్పప్పుడున్నతమై యుండుగాక అను హఎజ్‌ కివి తను విుఎఎంచి ఆశ్వారూఢుడైై మొగలు సేనానుల వెంట కోటవెలుపలికి వచ్చెను అఆచట ఆజం రాకుమారుడు వేచియుండెను రాజాంత పురమున విషాదచ్భాయలలముకొనినవి అంత పుర 9)ల వోహాకారములు మిన్ను మున్హైను వారు దుఖ సముుదమున మునిగియుండిరి తానీషా మహబతథాన్‌తో కలి) గజము నధిరోహించి బయలుదేరి ఫతేదర్వాజా వెలుపలికి వచ్చి హజరత్‌రాజు సమాధి _వెపు తిరిగి నమస్కరించెను మహబత్‌ ఖాన్‌ ఇదేమిటని (ప ్నంప “హ(జత్‌రాజు నా రముపై కిరీటము నిలిపెను ఇప్పుడితరులపై ఈ మకుట ముంచదల చెను ఆందుకు ధన్యవాదము లర్పించుచున్నానన తానీషా చెప్పెను ఫిరోజ్‌జంగ్‌ తానీషాను ఎంహాసనము నుండి లేఎ అశ్వము పె కూర్చుండ బెట్టి చవర్తి కిడకు గోంపోయెను తానీషా చ్యకివర్తి కభివాద మొనర్చకుండుట వలన కౌరంగజేబు ఇదేమిటని (ప్న్నోంఎ. నాకు సంతోవముగాని దు ఇఖము కానిలేదు ఏ వస్తువు తెరమరుగునందుండెనో ఆది నుఎముందుకు వచ్చినదని సమా ధానమిచె సను తానీషా ఆజం రాక్షుమారుని మెడలో ముత్కాల హారమును వేసెను గౌరన పురస్సరముగ సంవాషం చెను రాకుమారుడు కాసీషాను రాజమర్యాదలతో చక్రవర్తి చెంతకు దోడొగ్రాని పోయెను. సాఖీ (ప్రకారము చ[కవర్తి అతని దోవములు మన్నించి మర్యాదచేణ అన్ని సౌకర్యములు కిల్చింతునని ధై ర్య్వవచనములు పలికి ననన 1 మహనామా ౨ 910 2 _ కారీఫ బారంగచేబు ంంక్‌ ౪ వ 386

త్‌ రాజసొధవనం దుంఛెను చివరికీ మట్టిరుణము తీరినది మొక్కుబడులన్ని తీరినవని తాసీషా తెలిపెను మనూచి (ఫకారమ ఖానీషాను ఆజం రాకుమారుని వద్ది మొగిల్‌ సేనానులు వెంటనిడుకొని వెరి రాకుమారుడు నిదురించుచుండెను తానీషా ఎండలో నిలిచి దబ్బకతో నుండి (శాగునీరిమ్మని (బతిమాలెను శినానులు నీరందించిరి రాకుమారు డతనిని చగవర్షి చెంతకు గొనిపోవ చాలసేపటివరకు తానీషా ఎండలో నిలువవలణ వచ్చేను చ[కవర్తి దర్శనము కాగానే తానీషాను ఖజానా ఎక్కడున్నోదని (ప్నంప _ తానీషా నాకు తోచినంతవరకు వ్యయపరచినాను ఇకానా అనునది వేరుగా లేదని పలికెను చ[కవర్తి కోపగించి తానీషౌను కొట్టించి దౌలకాబాదు దుర్గమున బంధించెను రూహుల్దాథాన్‌ అనుచరులతో కలి వె రాజాంత పురములోని ఆభరణములు షమ రజిత పా్యతలు మొదలైన ఇతర వస్తువులు 6 0080000 =00 రూపాయలు వశపరచు కొని చక్రవర్తి భాండా గారముక చేర్చెను కుతుబ్‌షా సేనానులు అధికారులు మొగలుల నా యించి ఉద్యోగములు సంవాదించిరి తానీషా తనయల వివాహముల కేర్చాట్లు గొవించబడినవి అతని తనయులకు మన్సబు లీయిబడినవి తానీషా కౌరసపుుతు డబ్దుణ్ధాకు వేల మన్సబు నాల్గువేల ఆ ్వ“దళము పై ఆధిపత్యమొనంగ బడినది తాసీషాకు దౌలతావాదు చెరలోనున్నకాలమునం దొక తనయు డువయించెన్ను ఖదాబందొ లీక బందా సుల్తానను పేరుగల ఈతని యుక్త వయసులో చ|కవర్తి దర్బారుకు రాకపోకలు సాగించుఎ కవకాళము కల్లినది పూర్వపు గోలకొండ (ప్రభుత్వోద్యోగులితిని యెడ గౌరభాదరములు చూఖంచుక్రుండిరి ఇది సహింవని చ।[కవ ర్తి ఖుదాబందా నజ్ఞాతవాసమునకు పంపెను ఇంతకన్న ఎక్కువగా అతని విచఠథముల్న తెలియవు తానీషాము మువ్వురు తనయలు పెద్దకుమా,క్తె బీశాపూరు బకిందర్‌ ఆదిల్జాను రెండవకుమూ_గ్తె షేక్‌ వువామ్మదు నవబంది సర్‌హింది కుమారుడగు మహ్మాద్‌ ఉమరొను మూడవ తనయ జమాయతుల్‌ముల్క్‌- అసద్‌ఖాన్‌ కునూరుడగు ఇనాయత్‌థాన్‌ ఇను వివాహమాడిరి తాసీషాకు నలువుగు కుమార్తెలు. పెద్దకూతురు వివాహమాడ నొల్హక తంథ్రితో పాటు చెరయం దండెను. రెండవ మూడవ నార్లిన కుమార్తెలు వరుసగా ఆదిల్డా ఇనాయత్‌ఖాన్‌ షేక్‌ మహమ్మదు నబందీలను ఎవాహామాడిరి నాబ్లివ కుమార్తె వివాహ మామె యఖీష్టమునకు వ్యతిరేకముగా జరిగినది మనూచి తింంప్‌ 11 ౨ 807 808 2 _ ఇాఫీఖాన్‌ 300% 1112 ఉ07

లకి

గోలకొండ విజయానంతర మౌరంగజేబు హైదరాబాదు నగరమున చార్మినార్‌ తూర్పుడి లో నున్న జూమెమణదు స్నానవాటిక చెంత నిలిచి భాగ్యనగర సంసృృతీశభ్యతలకు (సభానితుడై వాతావరణ వరిబ్ధతుల కానండించి రెండు మాసములుండి నగర రక్షణ కన్నియేర్పాట్లు గావించి నగరమునకు దారుల్‌ బిహాదను (కొత్త పేరుపెట్టి రూహుల్టాథాన్‌ను కాత్కాలి*” గవర్నరుగా నియమించెను తరువాత సయ్యద్‌ హద్దూర్‌దిల్‌ ఖాన్‌ సుబేదారుగా నియమితుడయ్యెను

బీదరువరకు చ(కవర్తి వెంటనున్న తానీషా ఏ“౦ంకవాసము నను[గహింపుమని కౌరంగి జే ఎను. కోంను జాన్‌ సఫాథాన్‌ వెంట తానీషాను దౌలకాబాదు కోటకు చ్యకవర్తి పంఎంచెను అతనికి సల సదుపాయ ములు సమకూర్చబడినవి భోజనవసతు లేర్పరుపబడినవి

అబ్బుల్‌ రజాక్‌లారీ గొవ్ప రాజభక్తుడు సచ్చరి[త “లవాడ సాటి శీనాను లెందరో బారం జేఎటయ నా(శయించినను ఇతడు మొగలు సె*కులతో (వాణములకు తెగించి ధీకరముగా పోరాడెను 6 వేల సవారులు 6 వేల మన్నబు చ(కవర్తి ఇవ్వజూఎనను ఇతడు తిరస్కరించెను జౌరంగజెబు చథకవర్తి పంఎన ఫర్మానాను చింఎవేఎ “యుద్ధము ముట్టడి సర్వనా నమునకు దారితియను (బతికియచ్నుంతకాలము యుద్ధమొనర్తును రెండు మూడు వారములలో ఈ లోకమును వీడుదును అని పలిశెను గాయపడిన అబ్జురల్‌జాక్‌లారి చి త్స నిమిత్తము యునానీ హిందూస్థానీ వైద్యులను జౌరంగిజ్షేబు నియమించెను ఇతని రస్సుకు 70 గాయము లయ్యెను రోజులు చి త్సనొందిన తరువాత హీన స్వరముతో మాట్టాడ గలిగను “౧ తప్పుఐన్నిటిని మన్నించి నాము నీకు నీ తనయులకు తగిన మన్స ఎలు (పసాదింతుమని చ్యకవర్తి వార్తనంప అబ్దురల్‌ జాక్‌లారి తిరస్క రించి నా బ్థతి దీనముగ నున్నది నేను (బతికినను ఉద్యోగ నిర్వహణ కనర్హుడను తానీషా ఉప్పుని (బతికి నాను చ(కవర్తి కొలువులో బేరుటకు నా మన సంగీకరింపదు అని తెలిపెను చ([కవ్తి కోఎంచి స్వాస్థ్యము జేకూరిన ఎదప మరల వా ర్తనంపెను అబ్దుల్‌ రజాక్‌లారీ నిరాకరించెను చ(కవర్తి ఆతనిని బంధించి తెమ్మన ఫీరోజ్‌ జంగ్‌ ౌరంగజేబుకు బంధింపరాదని నచ్చజెప్పెను సంవత్సరము తరువాత అబ్బు(లజాక్‌లారీ చ[క్రవర్తి అనుగహించిన మన్సబు న్యకరించుట కంగీకరించెను చ(కవ ర్తి ఆతనికి & వేల మన్సబు. కీ వేల సవారులు బిరుదములు గజములు ఆను[గహించెను అబ్బు[లజాక్‌లారి మొదట వ్యవహ రృగానుండి తరువాత కొంకణ [పాంత సేనాధిపతి పదవిని పొ 'ందెను వృద్ధాప్యమున మక్కాకు వెడలెను అతనికి నలుగురు తనయులు క్రీ ఆజ్జుల్‌ ఖాదర్‌ జే అబ్దుల్‌ కరీం 8) రజాక్‌ శ్ర ఖలీల్‌ అఆహమదు వీం మన్స ఎలు జొరంగబాదు (ప్రాంతమున జాగ్గీరులు లభించినవి

తానీషాను దౌలతాబాదు దుర్గమునుండి విడిఎంచుటకు మరారా నాయకులు (ప్రయత్నించిరి చక్రవర్తి డి తెలి కుతుబ్‌షాను గ్వాలియర్‌ కోటకు త్రరలించెను గౌలతాబాదు దుర్గమున 4 సంవత్పరములు తాసీవె నీవఎంచెను చివరి దినములం దతనికి చక్కని భోజనవసతి కల్పింపబడలేదు బొఖొ రి అను ఖిలేదారు

త్రి చెడిపోయిన ధా మను సరఫరా చేసెను. తొనషా డీనద్ధతియతిటండి కొన్నివాస్న ఆవారముముట్టకి [కీ శ "౧౦లో మరణించెను ఖుప్దాబాదులోని పశాంత (ఎ. మునం దితని సమాధియున ది క తాఎషా “౨రింది మొగలు దర్చారీయులు చార్మితకులు చెడుగా [్రాఎన (వాతలు నమ్ముదృగిన్షవి కావూ ఎుు ఫిమత షైరతేయిద్దీన్‌ రావాఖత్తల్‌ షారాజుగా (పబద్ధి గాంచినవాడు తాఏషాకు గురువు ఇతడు హజరత్‌ ఐందానవాజ్‌ సంతతివాడు వీజపూరులో జన్మించెను ఇత౨_తం డి పేయమ ఇదియే మహమ్మద్‌ కులీ కుతుబ్‌షా కాలమున గోలకొండకు వచ్చెను షఆబ్బల్‌ఖాదర్‌ రాకుమారున్‌' వలన్‌ హైదరాబాదు నగరము వీడి తిరిగి అబ్బుళ్లా కుతుబ్‌షా పాలనా కాలమున వచ్చెను. తాషా కక్రడ్డొవ్‌న భక్తిభోవముండేను. తిట్టి పవ్మితమత గురువునకు (బయ ష్యు౧గా నున్న అబుల్‌హసన్‌ తానీషా దుర్యాల్గడని ాన్నిం గాద రతం నప్టష్టేంఎజూచిన చారి (తకులు చ వర్తి కినుకూలురు ఇజముగా తాఎషా కళాభిమాని క చాప్తక్షక్షుడుః వండిక వకమోతిథం స్కృతాంధ అరబీ షారం ఊరుదూ భాషా కవుల నాదరించి పోషించెను సాధాక్షజ్ఞి ఖ్రక్సి న్రూడ్ని స్థన్నతృ గ్లాజఎక్ర మలంకరించి హిందూ ముస్బంలను సమదృషితో చూచి (వజాభి మానమును చూరగొన్న గోలకొండ చివరి సుల్తాను ఆబుల్‌ హసన్‌ తానీషా ఆంధ్రులు చిరకాలము స్మరింపదగిన వ క్తి గోలకొండ రాజ్యము శ్రీ శ 68? నుండి ఏబది సంన్షత్చర్మమ్హులు మొన్టల్డు- సువేత్హారుల పాలనలో పంవెసు దం ఎఎరాజ్టము. లంతరించిన ఎదప మరారాశక్తి విజృంభించి మొగలుల _నెదిర్భుచుండెను నిరు డ్యోగులైన ఎపాయీలు మరారాలతో. లి మొగలురాజ్యభాగముంఎందు దోఎడీలు. దౌర్దన ములు. దాడులు జేబరి ఎండారీల మరాలు దేశముపై బడి (గైౌమములను దోచి [వజ శ్రాట్టులపోలగునట్టుగా *౪బం మొగలు సువేదారల పాఎనమున హైదరాబాదు నగరీ సర్పవిధేమ్‌లానాళనిమైనది. దాద్‌ మహాల్‌ గగన్‌మహల్‌ చాద్‌ మహలులు నామమాతమునకు మిగిలినవి పాలకు లీ ట్టడములపై (శద్ధ వహింపలేదు అమీ రులు జూగీర దారులు పండితులు విద్యావంతులు కవులు దుర్గ రక్షక్కులెన హచ్షీలు నగరమువీడి అన్యపదేశ ముల న్మాశయించిరి ఆంత ప్త స్త్రీలు ఆఅక్కాహుతి గావించుకొనిరి భాగ నగరమం దై దువేల గృవాస్థులు హీనిబ్ధతియం దుండిరి న్యామత్‌కాన్‌ గోలకొండ ఎతన విషాద గీతి వాలఎఠలెనే అతడు మొగలు దండయ్యాతలో పాల్గ్లొనెను

విషాదగీతం

దేళమెంత చెడినదో వస్తువులన్నిన ౦చెను వర్త స్థానములు పాడువడెను హద్దునుమించిన విషాదమలము కొనెను దాం అర్థము

మనమెంత నిర్వీర్యులమైతిమో [(పజలంత హీనస్థితి యందుండిరి

బఎపాయీలు మైదానములో బలములు గోల్పోయికి

కిత్తులల్నయు [కుప్పుపట్టి ము లబడీనవి

పాన్‌సుపారి దొరుకుట కిష్టమైనది

తాంబూల చర్వణ లేక పెదవులు నల్లిబడినని

ముఖము కళ తబ్బనది

రొట్టై దొరుకుట ప్టమైనది

పై శక సంచలనమున బజూరలు పొడువడినవి

భగవంతుని హృదయములో

మహమ్మదుపైగంబద పహృదయవ. లో

గోల్కొండశై తుఫానులు సృష్టించినట్లుండ వచ్చును

మేవ (పకరణము గె తి గో లకొండ సాంఘిక చరిత లో

గోలకొండ రాజ్యమును పౌలింఒన కుతుబ్‌షా ఎం పు రాజులనాటి తెంం జాస స్కృృతి ఉన్నతమైనది సుల్తాను కులీకుతుబుల్ముల్కు. ఈరాన్‌ టర్కీ సంస్కృతులు మూర్తీభవించిన వాడు బహమఏ రాజ మునే చాలా కాఎయిండుఎ వఎన ద శస స్క్బృతి నలవరచు కొనినాడు వీజపూరు వీదరు గోలకొండ రాజ్యముఐందున్న సంనృృంన ద కన్‌ సంస్కృతి యందుం దీని భిన్నవగా గోఎకొండ సంసృృృతి (పత్యే త సంతరించు కొనినది బహమగు కొలమునాటి పరిపాఎన సంస్కృకి సభ్యత నాగరి తలను ద రాను ముప్హంరాజ్యము లవ అభించనవి స్త్రూూన్‌ కుఎగుసబుల్టులు, పాలనా కాఎమునుండి ఏబది సంవత్సరముఎ యోంతరము. కుతుట్‌ షాహీం సంసృతి తెలంగాణ సంస్పృృతిగా రూపుదిద్దు కొచ్పినది నేటికిని ద గృనులో బహమనీ సంస్కృతి నిలిచి యున్ఫది

బహమనీ సుల్తానుల వలె కుతుబ్‌షాహీ వం పు రాజులు తెలుగు దేశమును తమ మాతృదేశముగ భాపించినాం తెలుగు ఆడబడుచులను వివాహమాడినాలు స్టా (ప్రజలు ధరించు దుస్తుును వాడినారు తెలుగు థావను నేర్చు-యే గా అందు వితలల్లు స్థితి వచ్చినారు దేమున అన్నిజాతులవారి మత స్వాతంత మండె చి ఈ రాజను ల తెలుగువాంం లమ (పజలుగా భి వించి దేశాభినృద్ధికి పొటుపడిరి తెలుగు వులను పోషంచిరి తెలు ఎ సంస్కృతి వ్యాఎంచు-_కు తోడ్పడిరి

భారత దేశనును పాలింఎన ముబ్బ రాజవంశీయలలో కుతుబ్‌షాహీ నంశీయలు ముందుచూపు కఠజ వారు వీరితర రాజ ములపై దండెత్తి హిందూ దేవాలయములను బ్రడిముంను ధఇంస మొనర్చినను స్వదేశమున హిందువుఎకు ష“ర_స్వాతం్యత్యమ ఏచ్చి వారి మతవిషయముఎలో జో ము కిల్లించుకొనలేదు హిందువులను న్నతోద్యోగములందు నియోగించిరి పాఠలకుఎగ పాలితులకు చక్కి౨ సంబంధ ముండేను వీరు ఆచార వ్యవహా శములం దాంధ్రుల వలె _ఎవ్నర్తించిరి బహమనీల పాలనా విధానము వీరి నువ్నర్తింపలేడు స్టాని (పజల భావము

ననన నలా

40 నుగుణముగా పాలనా వ్యవహారములు సంస్కరింప బడినవి కేం్యద న్ఞాి ౨ (పభుత్వముల పరస్పర సంబంధము లత్యంత అవగాహనా పూర్వకముగా నుండెను ఐహమి) రాజ్యుంగమువలె గోలకొండ రాజా ౧గమున్నను కుతుబ్‌షాహీలు (పజాస్వామ్య రీతిలో పాలన మొనర్చిరి పరిపాలనా విధానవ రాజు రాజ్యమునకు సర్వాధికారి (పజాభ్మిపాయమునకు కుతుబ్‌షాహీల రాజ్యాంగమ.న స్థానములేదు రాజు విష్ట్వ్రంశ సంభూతుడు జుల్‌అల్టా అను బిరుదము మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా సుళాను మహమృదు కుతుబ్‌ షాలు ధరించి యుండిరి జిల్లెంల్పాగూడ అను (గ్రామము హైదరాబాదు నగర (ప్రాగ్భాగ మందున్నది అడ్‌ శైల్లిల్లగూడయని నేడు చవ్యవహరింపబడుచున్నది కుతుబ్‌ షాహీివండపు సుల్తానుల్మందరు విదా వంతులు బాధ్యతగల పాలకులు వితరణశీలుంలఎ వీరు మ్రర్మత్తుల సలహాల ననుసరించి (ప్రజాప్తాణన మొనర్చుచుండిరి. [కశ 686లో అబ్బులా కుతుద్‌షా పంంతుల అభ్యిపాయమ్లు తెలిఎకొవి షాజహన్‌చ్మకివ ర్తి (ప్రార్థనా సంబంధమైన నిబంధన నంగీకిరించెను ఈ రాజనులు వ్యాయపాలన (పథాక్షేమము తమ ధ్ర్యేయముగా భావించిరి హిందూ ముబ్దంలను సమదృష్టితో చూచిరి అధిక జనాధాగల హింర్సువుల ఇష్టానుస్తారవు దేశమున మంగళవారము సెలవుదినముగా [(పభుత్వము (ఎకిటించెను భ్యదాచల రామాలయమునకు తాీషా అ(గహారము లౌసంగెను సుల్తాను కులీకుతుబుల్యుల్కును [ఎజలు 'పేమతో బడేమాలిక్‌ అని ఎలుచుచుండిరి నేటి ఖమ్మం మండలములోని నేలకొండపల్లి ([గామమున గోపన్న అను పేరుగల రామదాసు జన్మిం చెను అతడు భృదాచల్మప్రాం్భత తప్పుల్దారుగా నుం (పభుత్వధనము వెచ్చించె రామాలయమును నిర్మించి ఫ్రరారాముల కాభరణమ్ములు చేయించెను (ఫ్రభుత్వధన మీ ఆలయ నిర్ణాణోఎయోగమునకు ఎబ్బ్చించుఎ నేరముగా రామదాసు గోలకొండ కోటలో చెర'పెస్టబడెను రామదాసు ౨రాడంబర జీవి చెరసాలయందు రామని ధ్యానము చేయుచు గడిపెను. (శ్రీరామలక్ష్మణులు అత౦ి భక్తికి సంతఎంచి మారువేషములతో తాగిషాను దరి ౦చి ఆలయ -చనిర్మాఖమవకు రామదాసు వెచ్చిఆచనదదష్థామును చెల్లించిరి తాల్‌ష్నె రామదాసును ఇరనుంణ విమ్ముకక్తి చేసెను వామడాసు భ్వక్తి శ్రత్పమునకు ఆనందించి భ్యదాచల రామాలయ పూజాదికిములకు ధూపదీప నై వేద్యాదులకు ఖ్యడ్రాదలము మాల్వరవ శదికరగిరెపట్టిప[ గోమముల న్మగహారములుగా విద్చాను అట్టే భోగవరము చఎరుకూరు “వీకన్న పజ్చ్రాణమను గామముల. నొసంనెను మ్చాంతూ దేవాలయముల కిట్టి భూరి ఆ్యగహార దానము లొశంగిన నే మసహామ్యబీయ_ రాజులలో తానీషా _[పథమ గీ ణ్యుడు అనాలో ల్లా వదేంతుల్‌ సలాతీన్‌ ౨ క28ఊ 70

జీ కుతుబ్‌పావంశమున రాజు మరణింపగనే వారసుని ప టన వెలువడుచుండెను అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా: మహమదిమహాల్‌లో పట్టాభిషేకోత్సవయి జరుపుకొనెను ఇందు ఆమీరులు సైనికాధికారులు. పెద్దలు పుర్యపము ఖులు మతాధికొరులు పొల్లాంరి (కొ త్తగా ఎంహాఎన మధిషించిన రాజు దర్చారెఆంలో దర నమిచ్చుచుంజెను ఒంటెలపై నుండి ఏనుగుల పై నుండి చాటింపు చేయబడెడిది రాజఫర్మానాలందు చదువబడుచుంజెను ఈ ఫర్మా నాలు నగరమంతయు _పకటింపబడెడివి రాజు మరణించిన రెండు ముడు చినముం కాతని శవఖననము జరిగెడిచి తం వాత రాజుగా పక టింపబడిన వారసుడు ఎంహాసనాధిష్టడగుచుండెను పట్టాభిషేకోత్మవ సమయమున నగారాలు దమామ.లు లాషాలు నౌబోళులు (మోగింపబడెడివి ముఖ్యులైనవారు దర్చారలో (వవే చి శుభమువార్తమున రాజు బంఫాననముపై గూర్చుండ బెట్టెడివాట అభినందనలు నమస్కార ములు ఆశీర్యచనములు _ వితాపరనము లుండెక్నివి సుల్తాన్‌ మహమ్మదు పట్టాభి షే సమయమున మీర్‌ మోమిన్‌ రె డు కవితలు చదివెను ఆ శుభసందర్భమున ఉద్యోగులకు జాందార్‌ ఖానా నుండి ఖిల్లతులు పంచబడెడివి _ఖిలేదారులకు *ేనానులకు విశిష్ట'సేవలౌనర్చిన వారికి ఇనాముఇు పదవులు ఇవ్పబడుచుండెను (ప్రజలకు ఏనుగుల పై ఎద్దులపై బుట్టలలో నుంచిన మిరాయాలు చక్కర పంచ౭ఒడ్నుచుండెను రాజధానియందును రాష్ట్రమండుగల ముఖ్యఎబ్బణములందును ఈ చక్కెర మిరా యీలపంప ముండెను ఈ సమయమున అందరు సంతోష సంరంభముల ననుభవింపవలినను భావముతో మిఠా య్రాల పంపపిము వాడుక లోకి వచ్చినది 1 మరణించిన రాజుకు [శ్షద్ధాంజలి ఘటించుటకు (కొ 'త్తరాజుకు శుభాకాంక్షలను తెలుపుటకు ఇతర రాజా ధిపతులుక్టైరాయదారులను పంఎంచుళ్లుండిరి. అహమద్నగరు బీజపూరు బీదరురాజులు పంఎన రాయ బారులు ఢిల్లీ చ వర్తి షంఎన రాయబారి గోఇక్షొండలోనున్న ఇరాన్‌ రాయబారి తదితరులు పట్టాభి షేకోత్సవ మున పాల్గొనుచుండిరి రాజులు రివిగా దర్బూరులు నిర్వహిన్నదుచుండిరి. సుల్తాన్‌ కులీకుతుబ్‌షా కాలమున సాధారణ బ్ధతితో నున్న ఈ దర్చారులు ఇ_దాహీంకుతుబ్‌షా పొాంనమువ అందము సంతరించ్ను కొనినవి వేలగజముల విస్తీర్ణముతో రాజ గృహములు దర్చారులు భావడులు నిర్మింపబడినవి రాజఖగృృహమున (పాగ్భాగాలిముణమ.గనున్న జాక్షర ముతో కూడిన చావఎ పహిందూవాద్దు ల్పరీతితో నుండెను ఈదా వ్రరషమద్షములతో కోభిల్దుచుండెను చాన్‌ కఖిముఖ ముగా నగారాలుండెను రాజలాంఛనమును సూచించు నౌటోతులు మోగింపబడెడిన్ని (పతిచిన ముదయము దర్బారు లీర్చబడుచుండెను అమీరులు ఉదో గులు సైన్యసమేతుల్లై గజములతో. సలామీ కొరకు వచ్చుచుండిరి లాడ హదీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ ౨886 29 31

శద దర్శారులోనికి వ మ్పమ.ందు పాదరతక్షంను వలుపలవదలుచుండిరి ఒక్కొ (-రవల్బ సుళ్తానుకు” వామి ఇచ్చుచుండిరి ఏనుగులు వేయికాల్పలము రాజ్మపాసాదమ.న కెదురుగ్నాబాలలు ఆర్బి నింఒడుముండెను వాబ్లీలు నోనూబఎలామూలు పవహారాలిచ్చుచుండిరి రాజచావడికి దక్షణమున రాజు (వత్యె కారాఎయుఎు ప ఎమమునె జా-దార్‌ వాన ర్వ్యాగార భవనములుండెను షాహీఖసర్‌ లే దాదొమహల్‌ మహమ్మదీమహల్‌ల నిరా ఇఐ. పూ _ర్తియైణ తరువాత అందు రాజదర్హారులేర్పాటు చేయబడుచుండెను ఇందమీరులు రాకాదొ గులు పాల్గొనినను -ర్బొను ఎకు వీలులేదు వారివారి “**ేదాలను బట్టి _జియానిర్జీ త్యవాంతయిలందు “"లిచియుండెడివారు (ామఖుఎకే లు దర్చారులం దాంనులగుట ఎవకాళశముండెను చిన్నదర్చారులందు =ఒరుపులు పరఠరిబలయుంవడిఐరు మం(తుఎతో సంగ్యపదించి విదెశవిధొానము సమదృష్ష సౌాభార్భ్యతృము వె.దలగు అం మఎనుగమ చ దూరదృవ్షతో రాజు పరిపాలన ౨రహించుచుండెను యుద్ధము సంధిలర్నానములు అంతర్జేయఒప్పదణల రా-స కెబియి దక్కిన్‌లో కాంతి నోదరభావము మున్నగు అం కులు అమాతు ల సలహామర మయిచే క డుదుండెను షేజపూరు నెదిరించుఎలో అహమ్మదునగిరి సుల్తానుకు సహంరించుఎ దక్కను సుల్తానుల తగపులందు మధ వ్వ త్వ్పమువహించి వారిన సంధికొబ్బంచుఎ చాంద్‌బీవీ మలికింబర్‌ల కాపదలా సహాయమొనర్చుఎ గొలంకొ ది సుల్లా నుల శక్తియక్తులకు నిదర్శనములు అట్టే తళ్శికోఎ యుద్ధగున ఇ[బాహీం కుతుబ్‌షా చూఎన నేర్చు | ఏయము మహమ్మదు కలీకుతుబ్‌షా ఇరాన్‌ చ్చ వర్తితో వమత_రమైన *ల్వపబు నాకాంఐ చెను సూఫీల 'ప్నేహము వృద్ధిపరచెను ఇరాన్‌ చక్రి వర్తి ఉస్మానీయర్కు షయామతానుయాయి. అతడు సున్నీ మతానుయా యులగు మొగలుల విజృంథభణము నణచుుకు ద శ్రార్‌లోన వీజపూరు గొంకొండ నులానుల స్నేహమును కోరెను ఇరాను రాయబారి [కీశ 1608లొ గోలకొండ కేతెంచెుు. ంబరొఅలి మెహిదిక లలు ఇరానుకు రాయబారులుగా పంఎంచబడిరి 6 ₹ 6 4లా వా స్‌బేగ్‌ ఖడ్జాజి గోంకొండకు వవ్చను స్రూన మహమ్మద్‌ కుతుచ్‌షాకు పట్టాభిషేకోత్సవ అభినందనలు తెలిపెను [శ 8 68లో ష్మహమ్మృద్‌బిన్‌ఖాతుక్‌ గోంకొండ నుండి ఇరాన్‌ వళ్ళెను ఆతడు [-. 928లో తిరగ వచ్చునాటి ణుల్తాన్‌ మహమ్మదుకతుబట్‌షా _వంగతు డయ్యెను. ఆత డస్టుల్దాకుతుబ్‌షా. నాకీ వ్రదింబను తలవాత కొంం కామునకు మరణిం ఎ ఆతని తనయుడు మహమ్మదు కులీబేగో రెండ సంవతృరమలు హైదరాబాదులో నుండి ఇరాన్‌. వెడలిపోయెను. అత” దెంట ఖైరాత్‌ఖాన్‌ కను లు గొనిపోయి ఇరాన్‌ చ్యంవ రికి కుతుబ్‌షా వైపునుండి సమర్పించెను మొగళుల ఆఎజడులరలక ఇరాన్‌తో రాయబారసంబంధములు తెగిపోయినవి కీ శ 63565 తెకాఎషాహీ రాజ్టము. మొగల చ్యామాజ మున విలీనమయ్యెను (కళ 686లో దీజపూరు గోలకొండ వదక ంళ వం 8 తా

శతి

సుల్తానులు మొగలు సామ తులుగ న్వ రింపబడిరి ది ్కాన్‌ సుల్తానులు ఇరాన్‌ చ్నకివ్వర్తితో స్నేహసఅబంధ ములు విడనాడవలెసనియు ద ్క్శను రాజ్యముంందు మొగలురాయవారు అుందురనియు చ్మకివరి దక్కైను సులానుల నాదే వెను అమాత్యులు-(వభుత్వోద్యోగులు

అబ్జుల్లాకుతుణ్‌షా 'శందరొ చుం్యతులుండిరి (అధానమంతత్రి వకొలెముళల్లక్‌ ఎషార్చ ఆనబడు చుండెను అతడన్ని దేశవిదేశ వ వహారదుఎను పాలనా విషయములను చూచుచుండెను ఖిల్లితుషీష్పాయి బిరుదము ఎష్వా కొసంగబడుచుండెను మీర్‌జుంలాగా నున చృవారి? ఎష్వా పదవిలో నియమించుచుండిరి అబ్దులా కుతుబ్‌ షా దర్చాఎ కాతం పేష్వా షేక్‌ మహమ్మడదుబిన్‌ థాతూన్‌ పల్లికిపై కూర్చుండి వద్చెడిఐడు ఇతడు మొదట షామవహూమ్నద్‌ పేష్వా వద్ద సహాయకునిగా నుండెను తానీషా కాలమున సహాయ పేష్వ్యాను దివాన్‌అనెడివారు మాదన్న పేష్వా పదవి నధిషించినను దివాన్‌ గా పేరు పొందియుండెను

అమీర్‌జుంలా లేక మీర్‌జుంలా అనునతడు ఆదాయవ్యయములను చూచు ఉన్నతాధికారి జిరాత్‌ జుంలతుల్‌ ముల్క్‌ జుంలతుల్ముల్కు ఈతని గల బిదదములు [(పభుత్పశాఖంన్నింటి ఆదాయ వ్యయములను తనఖీ చేయు అధికార మతనికి అదు కొందరు మీర్‌జుంలాలు పేష్ట్పాల న్న బలవంతుల్తై యుండిరి

మీరా మహమ్మదమీన్‌ మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా కాఎములోను ముస్పాలఖి మహమ్మద్‌ సయీద్‌ అర్ష్‌ సతాలు అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా పాలించునపుడును శ _కిసమన్వితులై న మీర్‌జుంలాలుగా వ్యవహరించిరి వీరిపై అధికారియైన పేష్వాకు వీరి కాలమున గుర్తింపు లేకుండెను మహామ దమీన్‌ ముల్తాతఖభీలకు ఖలందానెమర్శీ

ఆ గో

ఇవ్వుఒజఎనది

వజారె ఐనుల్ముల్కు. ఎదవి నైనుల్చుల్కు. ౨ర్వవాంచువాడు ఇతడు మైనా ధ తుడు సమస్త సైన్య సంబంధి వ్యవహారము లితని స్వ్వౌధీనమం దు డెడివి కుతుబ్‌షాహీల సర్వ సెనా ధ క్షునిగా ఇతనికి రాజ్యముజ్ల గౌరవాదరము లు డెను

ఐనుల్ముల్కు- ఉదో గ మన్నిఉద్యోగముల కన్న శక్తివంతమైనది మొదట సబుఫ్‌ ఖాన్‌ చివరకు మకు ఎర్‌ కాన్‌ హబ్లీ లీపదవి నలం రించిరి

ముజ్ముయదార్‌ ఉద్యోగ మున్నతమైనది ఇతడ్తు శిసువసూలు ఖ కధిపతి ఇతడు మీర్‌జుంలా నానన ననన ననన

హచదీఖతుల్‌ సలా_క్‌ ప ౭ "71

జీత

పరిధిలో ఉద్యోగ నిర్వహణ చేయవలన యుండెను అబ్బులా కుతుబ్‌ఇా కాలమున నారాయణరావీ ఉద్కోగము నిర్వ హించుచుండెను ఈ శాఖలో అనేక హిందూ ఉదో గలుండిరి

నాజర్‌ లే నాజరుల్మ్కుల్కు- మరియొక పదవి రాజ్యాదాయ వ్యయములను చూచు అధికారిగా నాజర్‌ వ్యవహరించుచుండెను జమాబందీ ఆదాయవ యములను మీరొజుంలా నేతృత్వమున ఐఎతడు "ర్వపాంచు చుండెను మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా కాలమున అబూతాలిబ్‌ ఆబ్బుళ్రా కకుట్‌షా కాలమున మీర్‌ఖాంం లీఉద్యోగ మును నిర ఇహించిరి క్ష

దవీర్‌ లేక దబీరుల్ముల్కు- లే మున్షి ఆల్‌ముమాలిక్‌ అను ఉద్యోగి సుల్తానుకు [పత్యేక కార్య ద రా వ్యవహరించయచుండెను ఇతడు రాజు ఇచ్చు ఫర్మానాలను (పకిటించు బాధ్యత వహించు చుండెను సుల్తాన్‌ మహ మ్మాదుకు ఖాజా ముజఫరలి ఆబ్బుభ్రా కుకుట్‌షాకు మౌలానా అదీస్‌లు దబీర్‌గా వ్యవహరించిరి ఫర్మానాలు తెలుగు. హైరిఎ భాషలయం దీయబడెంవి ఫర్మానాలు [వ్రాయువారు ఫరామీన్‌ హిందుది అనబడిరి ఆబ్బుసైై కుతుట్‌ షా కాలమున ఏతమాద్‌రా వీ పదవిని 9ర్వహించెను

కోత్వాల్‌ పట్టణ కాంతిభ్నదతలను చూచుఐడు ఇతని అధికారపరిధిలో సర్‌కల్‌ పని చేయుచు అల్లరులు దోఎడులు జరుగకుండ సహకరించుచుండును కోత 6ల్‌ పోలీసు వ వస్థ వటీష్టముగా నుండుఎను చూచి విదేశీయడగు చెవరీజు (పశంబంచెను ఎప్టణమున చక్కని పోలీసు వ్యవస్థ నెలకొని యున్నది శాఖ ల్లకాత్యకిలా మాలు పటిష్టముగ నుగ్నవి నేటి నగరకి మీషనరు (కోత్సాలు) వలె కుతుబ్‌షావాల నాటి కోత్వాలు విధినిర్వ హణతో ఆ[ప్రమత్తుడై యుండెను ఇతని అనుమతి లే)దే ఏ (కొత్తవ్యక్రి నగర (ప్రవేశము చేయుఎకు వీలు: తేకుండెను

కొత్త వారిపై ౨ఘా యుంచి వారి) నగ౦ం ద్వారణ వద్ద విచారించి వారి సామానులు తనఖీ చే నగర [పవేశమున కిన్నమతించెడివారు ఇతని తరువాతి అధికారి; సహాయకోత్వాలనెడివార

సైళక విభాగమునందు సరిఖేల్‌ చిన్న ఉద్కోగి ఐనుల్ముల్కు. ఆజ్ఞానుసార మితడు [పవర్తింఎ వంరు ఉపఠడెను నరొఖేల్‌షాహి ఆనునతడు రొజు రక్షణ బాధ్యత వవాంచి యుండెను హవల్దారు పదవిలో ఎనున్నవా ఠాజథాండాగి 6 గజకాల అశ్వ్యశాల ఆధిపత్యము వహించి యుండిరి లలనా రో లలా. 1 హరీఖకుత్‌ సఠారీన్‌ * 86 2 _పోడీలత్తత సలాతీన్‌ ౨ 85 8 సియాసత్‌బ్రావ్తూ థియోనో శని 12 9

జర్‌ న్యాయ వ్యవస్థ ఉదో గులు తబ్బదము లొనర్చినను రాజ్మదోహమ.నకు పూనుకొనను క్షింపబడెడివారు. లేదా ఎదవినుంఎ తొలగింఎబడుఎయో లే తక్కు వపదవిలో నియమింఎ బఐడుఎయో జంగు చుండెను ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా ముస్తఫాఖానును సూను మహమ్మదు మిర్‌జుంలా ఆమీన్‌ను తాలగించిరి వార్టయ విచారణ చ గా నుండెను నాంఘి ఆభియోగముఎను ఖాజీలు పండితులు సుల్తాను చేపట్టి తీర్పు ౨చ్చుచు డిరి కుతువ్‌వి వ యుఎలో మహమృ్నదు కులీకుతుబ్‌షా సుల్తాను మహమృదులు న్యాయ (టసవుంది రి వహించిరి దాదామహల్‌ న్యాయిస్థానమ నకె నిర్మింపబఎనది ఈ భవన మతిసుందరతమము సుం నీమహలు నం పస్నృతాసబమునం దా ఎడె ెవవవారణ చేయుచు డెను. రాజసముఖమునకెవ్ప_రెనను రావచ్చును దర్వానులు గాఎ మరేవ్వరైనినుగాని వచ్చు _ప్రజల నాపుఎకు వీఎలేదు ఎడుగుపడి ఈభవనము కూలిపోవ సులాన్‌ మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షా పునర్నిర్మాణము గావించెను [పాన్సు పర్యాటకుడగు 'ఏెవరీజు రాజుస్వయముగా: న్యాయ ౨ర్దయము చేయుచుండెను రాజు వసారా లోనికి వచ్చి తన స్థానమున నలచియుండును తక్కిన న్యాయా ధీశులు వారివారి బ్ధానఐ అందుందురు క[రలు పాతి కంచె మాదిరిగా మూడువరుసల [కాళ్ళను కట్టియంళురు అభి యాగములను విచారించునపుడు ఎలిచినవారే _తాళ్ళను దాటి న్యాయాధీకల సమక్షమునకు రావలెను రాజు ముందుకు వచ్చిన వారు చొచ్చుకొనివచ్చుటకు వీలులేకుండ మరియె [కాడు కెట్టియండును అ(త్రాడునువంచివచ్చిన ఫిరా దిదారులు రాజసన్నిధికి చేరవచ్చును మంతి వసార్మాకింద నించి అర్జీలు స్వ రించును ఐదారు అర్జీలను ప్రఖిఎ 8 సంచిలో వేం దాఫి*) లోనికి పంఎంచును ఆ సంచిని థాజా (గహించి రాజసమ్ముఖమం దుంచును. ధొనో అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా న్యాయయినకు. పెట్టినదిపేరు అతడు దోషలైన అమీరులను (సైతము క్షంవెను ఒకి ఆమీఎ షరాపుకు ఎంధింబ ఐదువేలు వసూలు చేసెను అది తెలిం అబ్బుల్దాకుతుట్‌ షా ఆమీరను శిషంచి డబ్బు వసూళుచేయించి ఇరాపున కిబ్పంచను ఏల్చివెగను అధికారి వ్యాపారుల నుండి అవ్వఆనుకొని వారి తిరిగి ఇవ్వలేదు వా వారులు రొజున ఏషయము విన్నవించిరి రాజు ఆ అధికారి జీతము నుంఎ శ0 వేల పొన్నులు తగ్గించి త్క్కన (ద్రవ్యయి. రాఎకొకాగారిమునుండి (గ్రహించి వ్యాపారులు కిచ్చి వారి న్యాయమ చేకూర్చెను సకలా చెవరీఎ కెంంవ ప ౨ ౨6 ఇ సయానసక్‌ాలూ ధియోకొ వెంంద 12097 8 _ వాదీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ ౨ 296

ఉక ఖభూమపమాస్టదాయము యు పరిపాలనా సౌలభ్యమునకు గోలకొ డరాజ ము సూబాలుగా విభజింపబడినది టూబాను వాలించు వాడు సుబేదారు లేకి తరఫ్‌దారు రాజ్యవ... ఆరు సూబాలుగా కుండెను -ర్జాఎ. సూదా చాలపెద్ద.. ఇందు తూర్చులర [పాంతఎలూండెను ఇచ్చుఎ బ్ధరపడిన పాళ్ళాత్య వర్తకులనుండి విశేషమైన ఆదా మము వచ్చుమండెను సుబెదా లు రాజ్మపతినిధులగా తర ఫుదారులుగ సర్‌లమ్కర్‌ పదఎంకూడ నిర ఎపొంచుచుండి అనగా సూబాలో మున్న కుతుబ్‌షా మెన్య మీతని యధీనమందుండెడిది ఇతం అదుపాజ్ఞలలో సెన్యమునకు సంబంధించిఎ సర్జేల్‌ అను అధికారి ఎ చేయచుండెను సర్‌షల్కర్‌ సూబాలో సెనికాధికారిగ వ్యవహరించుచుంచెను అనుభవజ్ఞాలెనవారు ఈఎదవిలో "యమింప ఐడుచుండిరి మహమ్మద్‌సయీవ్‌ మీరొజుంలా నేక్‌నామ్‌ఖాన్‌ అ ఠ్రాన్న ఆహమదుఇ[బాహీం ఖఎెలుల్దాఖాన్‌ లి గప్పవ టివారు ఈ పదవి? ౨ర్వపహించిరి వీరికి మంచి గౌరవము పగలు ఛభ్యతము ర్మాతి ౨ దివీటిల మర్యాద లభించెంది దివాన్‌ సంవత్సరమునకు రెండు పర్యాయమ లు ఇజారాదార్హ నుండి భూమి స్తు వసూలు చే [వభు త్వ కోళాగారమునకు చేర్చుచుండెను.. ఖాజీలు పండితులు నా యవ్యవహారముల పరిష్కారములు చూచుచుండిరి సూబా కొర్ని సర్కారలుగా (జిల్లా ) సర్కారులు ఎమ్‌ లేక పరగణాగ విభజింప బఐడియుండెను పరగణా పరి ధిలో [గామములుండును ఎమ్హ్‌పాలనా బాధ త పౌజుదారు వహించియుండెన ఆచఎ కాంతి భ్యదతఎను కాపాడు చాధ్యత అతవిదే మచిలీ పట్టణము మదరాసు అందున్న హవరల్దారులు (ప్రత్యేకాధికారములు కలిగియుండిరి థాజీలు హవర్దారులు పాళ్చాత్య వ్యావారులపై ౨మావేయచు. నా యవ్యవహారములు ౨ర్వహించుచుండిరి ఇఖతీజ్‌ రాజఫర్మానాలు (పంటించు అధికారి వీరి జీతబ_త్తెములు రాజకొశాగార మునుండిచెలింపబ డెడివి రాజు మంతులు సూబజాలలో పర్యటనలుసల్పి (పజాహితకార్య ములను ఎరక్షివేశించుచుండిరి తాపిషా మహామంతి మాదన్నతో కలిబ కర్ణాటకి [పాంతమున పర్యటింఎను ఈ పర్యఎనా కాలమున తానీషా మాదన్నలు స్థానం సమస్యలను తెలిబకొని [సజల విన్నపములాలించి పరిష్కారమొనర్చిరి భూమి. స్తు ఇజారాదారులు వసూలు చేయుచుండిరి సంవత్సరమున కొంమారు జిల్లాలో ఎక్కువ పాట పౌడిన వారికి శిస్తు వసూలుచేయ ఆధికారమృండెను ఈ శిస్తులు రెండు ము డు దఫౌలుగా (పభుత్వఖజానాకు వెల్లిం చవల యుండెను ఇజారాదారులు (ఎభుత్త్వమునకు నిర్రీతమెన శిస్తు చాల్రించి _రెతులను ఎడించి శిస్తు నెక్కువగా వసూలు చేం ధనాఢ్యులగుచుంత్రిరి ఇజారాదారులు. సావత్సరమంతయు _రెతులను ఎంంచి కిస్తు వసూలుచేయచు ఆయా[వాంతములందు నా య విచారణలు జరిఎ నేరనులను శతమించు అధికార ముండుట వంన విచ్చలపిడిగా (ప్రవర్తించుచుంంరి ళ్‌

శీ [పభథుత్వమునకు నకాలమున శిస్తు చెల్రింపవి ఇజూరాదారులు కృింసబడుచుండిరి మచిలీపట్టణ ఇజారా దారు సవేలిరావు సమయమనకు స్తు చెల్లింపలేదు ఆతవిం రాజవీధిలో కొఠడాదెబ్బల క్ష విధింషఖడినది ఆ దెబ్బలకు తాళజాల కతడు స్పృహకోల్పోయెను భూమి సారవంతమైనను ఇజారాదారులు ఎడించి అధికమొ త ములు వసూలుచేయుఎ వఎన రకములు దరి దమనుభవించిరి (గాౌమములు పాడుబఎనవి ఆధికారుల 50ఎఐడ కుండ [పజలు తమ [దప మును భూమిలో పాతి పెట్టుచుండిం మరికొ దము రహస స్టలములందు ధనము దాచు చుండిరి మాదిన్న మహమ౫[తి ఎదవినధిష్టింటన తరువాత ఇజాదాఎపద్రతి౨ మార్చివేసెను జీతబ త్తెముల్నపై సువసాలు చేయుఎకు అధికారులు యమింపబడిరి ఈపద్ధతివలన రాజటౌ ,_సమునకు ఆచ్చితముగా నికిరా దాయము వచ్చు అవకాశ. బ్లీనవె _రెముంకు ఇజారాదారుల జాధలనుండి విముక్తికిలిగినది నే తాఏషా కాలమున గొలకొండరాజ్య మారుసూవబాలుగా క87సర్కారులుగా 5 ' ఎమ్హ్‌లుగా విభజింపబడి యుండెను ). సూబా ( ) సర్కార్‌ మహమృదునగరు (9) సర్కార్‌ మెదకు (8) కౌలాన్‌ (4) ముల్మ_నూరి ౨9) సూబా ( ) ఎన్గందం (2) వరంగల్‌ (3) ఖమ్మంమెచ్చు (శ దేవరకొండ 9%. సూవా ( ) పానగల్‌ (2)ముస్తఫానగర్‌ (కొండపల్లి) (త)భువనగిరి (4)ఆ రకర శ. సూబఐ ( ) కోయలొౌండ (2) ఘన్‌పూర్‌ (8, యిర్తజానగర్‌ (గుంటూరు) (శ)మచిలీపస్టణము 5) సూబ ( ) నజాంపట్టణము (2 ఏలూరు (3)రాజమ డి (4) బకొకొల్‌ 6 సూబ ర్హాఎ (ప్రాంతము ఇందు కి సర్కారులుండెను కుతువ్‌షా రాజ్యమున వాలుగు నబూవొల _వెోచాచ్యలఎిగల పెద్ద సూవా ఇచె ఈ సూబాలలోనున్న దుర్శ్మములను థిలేదారులు నిర్వహించుచుండికి దురరతణకు సైన వ ౦డెంది నీల్‌ సర్‌ లష్కర్‌లు ఈదుర్గములపె అజమాయిష్‌ జరుపుచుంజరి కుతుట్‌పా. సైన ము రాజధానిలొను సూబాకేం్యద్రములలతోమ. బిల్టాకేం్యద్రనులలోను ఉండెడిది యుద్ధి సమయజయిలం దవసరమైన సైన్యమును ఎలిఎంచుకొనెం వారు _ఎధాన సైన్యాధికారి లే బవ్యాధ్యమని లతకి ననన గొకాండేకే అలూఖాం 2 కల8 ఈారిఖె జఫరా వ 74

దురు ఎక్కేల్ముల్కు బిరుదయిచ్న మరిథ్సై సైన్యాధికా3 వనుల్బల్కు ఎరిధిలోను- డెను స్టైల్‌ ఐముల్ముల్కు ఆం న స తవారిొా సైన్యమున ఖిలేదారు హవల్దారు ఎపాయీల సేన్యమునంచున్నతద్రితగ్ర శృద్షో [గలు విషేర్మిల్యు క్రాత్ర సడి వాం చేర్చుకొని వారి జీతబ్నర్రెములను పంచుచు చెన్న మీర్‌జ లా క్రుతుద్‌షాలు మం పర వేక్షణ మెర్చె కుతుబ్‌షా ఎంవిసనాబను డై వార్రమ్సన రెండుదినమలు సైన సలాము న్వ రించుడుండెను స్తూన్‌ ఎ కుతుబుల్బుల్కు జంషీ- కతుబ్‌ష్కా ఇ్మాహీ కుత్పబ్‌మ్మై మహమ్మద్ర రుంకుతువష్షా సైన అను ఏరో ముగానడిఎంచి యుదరంగములందు విరోధుల నె చుచుండిరి రాం మున ౧ వే ఎసన్యముండెం 3 మ మ్మదుసయీవ్‌ స్వంత సైన్య మెదువేలుంగెన్స రాజ్థరక్షణ్లార్వృ సరిహద్దు ఎండ్రత్ర ధీిస్య ఖ్యలో సైనవ ండెను కుతుబ్‌షా రాజ న్వన లక్షలసైన్యమ్సు డైన్స కా తసైన్యమును ఆీక్ర్చ జాగీర్జారల్సు. లిగియయండిరి వ్‌ అవసరమైనపుడు క్షుత్చుజొష్టాక్షృ సేస్యసహాయమందించ్చవల్సు య్‌ డెన్స అెజ్టుల్లె కుతుబ్‌షా రామును ౩ సైన్యమను విభాగ మేర్చరిప బడిన అబ్యుర్రా కృత్చజమ్నై సెెకల జీతబ ల్సులక్ష (_పభుత్వ్యఖజానా నుండి వ్య ఎరచుచ్రుండెను తాలపషో స్వంత సన్యము. గన వా జీతమ్సనతడ్ర స్వయమ్షగా చెల్లి చుచుండెన్స మాదన్న 10వేల [పతే ఆ దళమ్న నేర్చరచ్ష్వ చేం్యద సైన్మమున లి వేం ఆ క్రి దశము 8వేల కొల్చల ముండెన్స యూరోోయన్‌ ఎపో యూీలు (పత్యే సౌనశ్షున్స పౌందియ డిరి వ్వ కుతుబ్‌షా సైన్యమన్సక్ష జీతబ _త్తొములశ్రై కోటి నలుబది ప లక్ష క0వేల “శాన్నుల వ్యయమగు ఆ స్టక్షం జీత తల 20 00000 “లు శాల్చలము 20 40000 ఫీరంగి స్‌న్యము 00 నసురుక్ర్వ్యాశా స న ధిమ్వు కేయ్యద ఫైన్యవ్‌ నం సన మొత్త ం ఎగౌంచ్చృచ్చంగ్షెన్స ఎసెఎకులలో తెలుగువార యాలక్ర _-ఇార్ర్య్య వేత అండి వ్వ నెలస్త్వ చీత్వ్ప 0వ శృ బపో చలి పెతన్వమ్న మ్మాశ్ర్సే కిరానీ బ్బ సేఎక్సుక్స “గన్నులు తెలు ల “రెండు గృజ్జమ్నల్స ర్‌సర్వవ్షరిబారక్రు లుండిరి హైనా కతుల్‌షా సైన్య మైదుం్షల నా య మొనర్చు చ్చు శ్రి కాశ త్ర వైన్యప్వ్య కంపు రార్రల్స యుద్ధసమయ్యన్వప్హాన్చ సైన సవో న్‌. కాశీకి జఫరా 5 ?₹క్ట ర్పాటు చేయ్యక్తినది థిగూన్లో 9 101 ల్‌. కిం సయాసత్‌నామా ౨ ష్య

సులాను మహమదు కాలమున కెలుగు ఎపాయీఎకు తబత్రైములు పంచబడెను సుల్తాన్‌ మహమ్మదు సైన్యమున ఇరాన్‌ ఇరాక్‌ సైనికులు తక్కువ సంఖ్యలో నుండిరి అబ్బల్హా కుతు బ్‌షా కాఎమున వీరి సంఖ్య ఆధి ము తాగీషా కాఎమున పొళ్చాత్యులు రికాబ ఫీరంగ్‌ ఆనబడినారు పిలి ఎజుపురంగు దుస్తులు పట్టి టోఎ ముబ్రంఘెనికులు ధరించెడి వారు పట్టోన్‌ ఎజ్జర రంగు గం తొడుగు నల్చిరంగు టోఎ చం నుండి [వేలాడు తల్వాల్‌ చేంయందొ త్తి వీరు ధరించుచు యుద్ధవీరుల దలి "ఎంచుచుండెడివాం ర్జాం 'సెంకులు నీలిరంగు లాసలు తొడలవరకు నలైరంగు చ్చా తలపై వ్మెరంిలగిడి 1వేలడుచుడు ర్తి ధ ంచుచుండికి. తెలుగువాలు ధోవతి చచ్చా పగిడి లిగియండిరి యక్‌ వార్‌ల దుస్తులు విలువైనవి మంచివి వీరు ఖిలెదారులుగ నుండిరి గోలకొండ రాజ్యమున రి*ఓ రి సల వన జల చురములుండెను దురములలో కొండవీడు క్రాండపల్లి కోయలకొండ ఘన్‌పూరు పానగల్లు రాచకొండ దేవరకొండ పానగల్లు (మహబూబ్‌నగర్‌) ఎమ్మం భువనగిరి జఖర్‌ ఘడ్‌ (వేల్పగొండ) ఎల్లందల రామగిరి ఉర్లుగొండ ఉండుగొండ అరవపల్లి గోలకొండ బెలంకొండ పొడిచేడు ఇం[దపురి దురములు పేరొనదగినవి సలదుర్గ బలలో _రుగల్తు గు (ః ఠా లి ణు ఆమనగల్లు పాంక్‌వీడు అనుము [పాగటూడ చెన్నపప్టణము ఆదులు ముఖ మైనవి బీరుపలె వాడపల్లి జందుర్లములు మన్ననూల (ప్రాంతమందున్న ననదుర్శము కుతుబ్‌ షాహీంవాదివి ళా లి మ. ముఖ్యమైన దుర్గములం దొక్కొా గ్రా దాఎలో 200 మంది బపాయీలుంంరి దుర్గ నంరక్షుడు ఛిలే బం చోదాలో నుండెను కొన్ని దుర్గము రక్షణ బాధ త హవలారులు వహించుచుండిరి కొండపల్లి కొండవీడు దురములు ల (పాంతములం దుండుట వలన ఆ దుర్గములందు మూడువేంమంది సె నికులుండిరి వీ ళ్‌ దరు తెలుగుయోధులు ఇచటి భిలేదారులు నాయకులనబడుచు డిరి రా[తులందెవ కాలును ఖిలాలో పోరాదు రాజాజ్డి లేదే ఎవ ౩రును (వవే ంచుఎకు వీలలేదు చివ రకు దరరక్షకడైనకు రాజ్ఞాజ్ఞలేందే (వే ౦వ వీలు లేకుండెను ఒ దుర్గము ను డి మరియొ దుర్గ్షమునకు రాత్రియందు యరిందంం లి ్టైసం “మావారమంది. చుళుండి .. గోలకొ డ దురమ్సు ఎటివమైల పహ ము చటి దర్చారు రా అది బలిషమినది ఇచటి శ్రీ ములు కుడ్యములు బురుజులు తృదుర్భేద ములు ఇ ర్చారులు ఢియానొ ఇరా మొగలు 'సనుకులిరా అమీరుల చెంత ఉద్యోగులుగ నుండిరని తెలిపెను ల _ విం వై గోల్‌ కొంచేకే తాయూఖోత్‌ 7

క్‌0

రాజగృుహము రాణివాసములు అపూర్వాాలంకార శోభితములు (కిశ 687 వాటి కొరంగజేఎచవర్రి ముప్పిడి ఈ దుర్గమునకుగల రక్షణళ క్తిని దృఢత్వ._ను వెబ్లడించు చున్నది షాజవా ఏరాజమహలులో ౨వబంచి మొగలి రాకుమారుడు మహలులో నివఎంచుట ఒ వా నుభూతి ఇచట దీపములు వెలిగించుు కిష్తమైఎఎ౨ అని తెలిఎనాడు సాంఘిక పరిస్థితులు

కుతుటిషావావం పు సుల్తానులు రాజరీఎ ఉట్టి,డ గజము నధిరొవాంబ సంది లో దర్వారుకు వచ్చు చుండెడివారు మ (8 సామంత పుర (ప్రముఖ అమరాదులు అృముఐపె పల్ల ఎపై రాజు చెను. బారులుగా శచ్చెడి వారు వీరినంటి నైన ముండెడిది

కుతుబ్‌ షాహీరాజవంశీయల సమాధులు ల్ప ళా ఇ౨లయములు వాటిపై ”ల్వంబన గుం ను ఎపు రూపములు సమాధుఇపై ఆకు పచ్చ ౦బళ్ళను అచ్చ్భాదనగావేం వెండి బంగరు శెమ్మెలను ఐలిగిం..దివఐ ౮ నేటికి కుతుట్‌షావా సమాధు అత్యంతమనోహరములుగ ౨ ఏఎంచుచున్నవి

కుతుబ్‌షాహి సమాధులచెంత (ప్రతిదినము పీదలకన్నదానము చేయబడెడిచి అమీరులు హవేలీలలో నివఎంచెడివారి. వీర రెండంతస్తుల భవనములందు విలాసమయ జీవితమును గడిపెంవారు వనుగుంమైనకు పల్పికీలలోను వీరు పయాణించెం వారు * గజాశ్వసైం దళములు వీరి యధీనమందుండేను

అమీరులు ఆడంబరయుత [పయాణము లొనర్బు చుండిరి ముందు 18 గజములు వాఓపై విలు వెన ఆందారీలు జెండా వనుగుల వెను ఒంటెలు ఆ తరువాత ఐండ్లు నౌకిరులు చివర ఎల్లకిలో ఆణనుడై న అమీ. అమీరు వెను ఆ $ దళము ఆ తంవాక పదాదిదళము ఉండెంవి

ఆసంఖథ్యాకి జనసము హ.. లతో ఉత్తుంగసాధరాజములతో హెదరాబాదు నగర మొప్పుచుండెను 6 ాగ్యనగరమందున్న లక్షలక్రొలది గృహములలో రె డుంక్షల ఇండు పరిశోధనలోనికి “చ్చినఎ గృహముణ ననన

గోల్‌ కాంజ్రీక్ర తాలూఖాత్‌ ౨ 5్‌6

౨ _ ఎయాసత్‌నామా థియానో ౨ 103 తి టా విం క 4! క బా వైం __ బెవరిజ్‌ తెంంట్‌ ౨ 26 క్‌. మాబరె ఆం్లరీక్ట్య్‌మత02

కేర్‌ కేవఎ చొప్పున 0 లక్షల జనాభా ఈరెండు లక్షల ఇండ్లలో నివుంచు చుండిరి ఇందు వ్యాపారులు 1పభుక్పాధి కారులు నా యవాదులు పుర్యప్రముఖులు బంగారు వ _రకులు సాధారణ 1పజలు నివబంచుచున్నట్టు తెలిలఎనది అందమైన ద్వారతోరణములతో విశాల (పాంగణజములతో ఉదా న వనములతో గృహము లౌపు మండెను మొగలులు ఇరా) తురుష్కులు హైదరాబాదులో జ్ధరనివాస మేర్చరచుకొని యుండిరి చీలి ప్యాతలు స్పర్ణ రజిత ప్మాలు వెలుగుచెట్టు గృహములందుండెను చీనీ ఆలాత్‌ తదితర వస్తుస* దాయము విదేశముల నుండి తెబ్బంప బడుచుండెను కీ 687వ సంవత్సరమున విదేశములనుండి తెబ్బంచిన వస్తువులు వై దరాబాదు మచిలీ ఎస్టజములందు వి యింఎ బడినవి * గోలకొండ పతనానంతరము రతృ 0ఐన్స్‌ తివాబలు వీధుల పాలెనవి మొగలు లీవబ్తువులను చూచి ముగ్ధులెనారు. వారెంత కొల్లగొట్టినను నగరయున వాటిసంఖ్య తగ్గలేదు మొగలు లారుకోప్ప విలువ గల వస్తువులను స్పాధీన మొనర్చుకొనిరి మొగలు ఇరాఏ సంస్కృతి౨ | పతివింబింఎ జేయు వస్తువులివి మహమ్మదు కులికుతుబ్‌పా దక్కను సంస్కృతి? పోషంచెను ఫీచ్‌దార్‌ పగిడి వెనుకవైపు ముసుగు మలుజుబ్బా తెల్పనిలాగ ధరించి గడ్డము తీయించి చేతులు మడిచికొని తెలంగాణ (పజల వేషమును ధరించు మహమ్మదు కులీ కుతుబ్‌పా (పజాభిమానమును పొందిన మహారాజు ఆమీరులు సామాన్య (ప్రజలు పొడగలయలు అందముగ అలం రించుకొనెడివారు ముసుగులకు ఒదులు జు మా ఏమాలు ధరింయ వారు సామాన్యులు కొందరు మల్లుఆంగరకా బనియను వేఎకొనెఎవారు ఇవి ద ్కనులో సర్వసాధారణముగ ధరించు వస్త్రములు తలకు ప డి పాదరక్షలు నడుముకు ఊత్తరీయము ఛిరించి [(రనెము కత్రిసాములు నేర్చెంవారు అమీదలు దర్భారుకు వెళ్ళనపుడు దస్తార్‌ ధరించుబుండిరి నడుముకొకి ఉత్తరీయము చుబ్చుకొనువారు ఇవాందువులు.సైత మట్టిదుస్తులనే ధరించుచుండిరి ర్దాఎకులు రోజముఎను పెంచి ము వేసుకొనెడివారు అనాటి ఎజలు నయవినయ గుణ సంపన్నులు హైదరాబాదు నగర జీవనమున వ భిచారగృహముల పాత [ప్రధానమై యుండెను మవామ్మదు కులీకుతుబ్‌షా రణకుడు _ వ్యభిదారవృత్తి ఉన్నతమై యుండెను ఒకేపురుమనితో జీవితము గజంఎన లాం తా 2 కాఫీథాన్‌ పెంం 12 ౨ 306 శ మాంంలుుమా బెంంస 111 కల 589 4. (లిజిమ ముజియమందున్న మహమ్మదు కులీ కుకుబ్‌షా చ్నిత పఎమ్మ్తూ మ్ల దుసులు శ ఉవరీజు 001 1 ౨ 128 ౪ 'చెవరీజు నెంంక£ 2127 ధూం ఆ ర బల్లా. ఎ ల ౬ గం తథ మాం క నో

ర్‌

వ్యభిచారిణుల సంఖ్య ఆధి ము ఈ వృత్తిలో నుబ్బవారు సంగీత ావాల నాఎ్యములందు షాతులై సం నగంభా

షణా చతురులై యుంంరి సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా ఎవి్విత జీవనము గడుపువాడు ఇ౮ా పెలనాకాఎం ఎ

నందీ వృత్తి ఆదరము కోల్పోయినది అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా కాలమునం దీవృత్తి వృద్ధి ఎందిను. ఇరడు ఎ _తెంను పోషించెను [(పేమావతి తారామతులు కుతునిషా ఉంపుడు ఎ త్తెలు అగా ఒబురహాన్‌పూర్‌ లఅఎంగాణ్యా కర్ణాఎ అహమ్మదాబాదు కాబూలు లా గొల [(వాంతములందున్న వే సలు హైదరాబాదు నగరమున కాహ్వ నింపబఎరి వీరి సంఖ్య 20 వేలు వీరు హెదరాదాదులో జ్ధరనవా మేర్పురచుకొనిరి రాజు విలాసమయ శీఎత [పథావము [(పజలపై బంనది. వ్యభిచారము మితిమరినఎం నాఎ రంగస్తఎమందు (పదర ఎలు పెం పొందెను వివాహాది పభకార ముఎందు భోగచుమేగములు ఒరుగుచుఐడెను తావ వా ”ాకాఎమందును ఈ వృత్తి కళలు పోషింపబడినవి వీరికి 824000 ఎాపాయలు చెల్లి ఎబడుచుండెను * వాందులతరా వివిధ మత ముల నవలంబి-చువాలుండిరి అనే జాతులు ఉపజాతుఐల వారు అణ మెఎణం చీవించుము ఏంటొ వషెయా. సున్నీ మతానుయాయులుంంరి సున్నీల సంఖ్య ఆధి యు వీరు దాన్‌ వాసులు షయాలు ఎర్వి. ఇరాన్‌ దేశములనుండి వచ్చి స్ఞరపడినవారు కుతుబ్‌షావంశీయులు షియా మతానుయాయులు సంకుచిత దృా లేనివారు మతమును రాజ యుములకు దూర ఎుగ నుంచిరి మత సంబంధమెన తగాదాలు లె డెను కా హిందూ దేవాలయములు విధ్యంసము గావింపబడినవి తిరిగి పునం ద్ధరింపబడినవి

సుల్తాన్‌ కులి కుతుట్‌బుల్డుల్కు జంవీద్‌కతుబ్‌షా ఇ్యభాహీం కుతుబ్‌షాలు వాఎ భవ. ఎ

వారు హిందూ ముబ్రం భేదభావము చూపం (పజంకు సమాన హక్కు-లిచ్చిరి ఎన్న మతమ వారి గౌర వించి స్వేచ్భాస్వాతం్యత్యము లనుభవించునట్లు పాలిందిరి ఉదో గమ ఎందచ్ని మతముం వారి?) నియమించిరి మందిరముల కగవిరము లొసంగిరి మహము ద్‌షాబహమన* కోరికిమేరకు సుల్తాన్‌ కులికుతుయల్డుల్కు వియామతానుయాయియగు వీజపూరుసుల్తానుతో యుద్ధమొనర్చెను ఇ(బాహీంకుతుట్‌షా వయామతావలంది యైనను సున్నీమతస్టులను గౌరవిం ము గుల్చర్గాలోం ఉన్నతకుటుంబమునకు వంద్‌న్‌ త్రి? చివావామాడెను ఆమెవలన వష్యనాహీం కుతుబ్‌ షాకు ౨బ్బులథాదర్‌ అబ్బుళ్‌ఛభరా ౨ు ౧. యు లుదయించిరి రన కమాదర్తె-ను హజ రత్‌షా హుసేన్‌ షావతి షామజఒహరుక్తీన్‌ఎ కిచ్చి ఏవాహము లొనర్బెను వీరు నూఎ సరి ఎంమునకు చెందినవారు

న. న.

వాదీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ ౨ 49

2 చెవరీజు తెంంట్ల 1వ 2౨7

తి గోర్కాం కేకతో ఖ్యుకాింల్యా?

4 అరశజఫం ని /కా గ్‌

58 (క్రీశ 580లో మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా రాజై ఆచారవ్యవహారములను కొంతవరకు మార్చి వేసెను వర్షదృష్టితో ముబ్బంలతో వ్యవహరించెను షియామకాభిమాని కావున సున్నిలను ద్వేషించెను మొహజ్ఞిం వేడుకలను (పవేశ పెట్టెను. ఎర్హచావడులు హుస్సేనిఆలం నిర్మించను మొపాజ్జిం ఆదారవ్యవ పోరములను అమలులోనికి తెచ్చెను నేటికిని మొహజ్టింపండుగవేడు లత్యంత [శద్దాసక్తులతో నిర్వహింపబడు టకు మహమ్మదు. కులీకుతుబ్‌ షాయే కారణము ఇతడు సున్నీలను కాఫిరుఎని మత భష్టులని ఎలిచెడివాడు 2 ఇతడు ఇరాన్‌ చ వల్షితో సంబంధబాంధవ్యము. లేర్వరుచుకొని అతనిని షియామతాధిపతిగా భావించను అనేక కుబుంటీకులను ఇరాన్‌ నుండి రబ్బంచి వారికి హైదరాబాదు నగరమున నివబంచుటకు వసతు తేర్పురబెను మచీలీ పప్టణము హైదరాబాదు నగరములందు ఇరానీ వ్యాపారకూడలు లుండెను 3. నేడు మబీలీపుణ మందున్న షియామతస్థులు ఆనాటి ఇరానీ వర్తకసంతతివారే అబ్బుల్‌ ఖాదర్‌ ఖుదాబందాలనువారు కుతుబ్‌షా సోదరులు రాజు మతమౌఢ మునకు కిని ఫితూరీలు లేవదీంరి అబ్బుల్భాదరు ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా జ్యేష్ట ప్ముతుడు కు ుటవలన గోలకొండ రాజ్యఎర మధిష్టింప లే పోయెను ఖుదాబందా రాజ్యమునకు వారసుడు కుతుబ్‌షా తన అల్బడగు సుల్తాన్‌మహమ్మదును వారసు౨గా (ప్రకిటించుటవలన ఖదాబందా విప్రవము లేవదీ సెను ఈ రాజకుమారులకు దక్కన్‌ ముజబ్బంల ఆండదండలుండెను 4! హజరత్‌రాజు బవీదరుషా ముజీబుల్టా వంటి యోగులీ రాక్షుమారుల ఫితూరీని బఎపరచిరి ఫితూరీ లణచబఎనఏి కొ దట్కాన్‌ ముబ్దింలు విదేశీ ముజ్బంలు వర్మ ములుగా నేర్చడి పరస్పర వైషమ్యములు పెంచుకొనినారు 5 సుల్తాన్‌మవమ్మదు కాలమున ఈ వర్గవైషమ్యము. అడ్రుగంటినవి_ ఇతడు. సున్నీల “లిమానించు టయే గాక మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా కాలమునం దమలులోనున్న కొన్ని ఆబారవ్యవవార ములను రద్గుచేసెను సున్నీ మత విభాన సంబంధ కవిత లీకాలమున వెలణనవి అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా తల్లి హయాత్‌ఐక్షీ వేగము ఆమె (ప్రభావమున మరల మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా నాటి ఆబారవ వహారములు పునరుద్ధరింపబడినవి ఆర్థిక పరిస్థితి ద గ(నులోనున్న రాజ్యము లో గోలకొండ రాజ్యము ఆర్థికముగ ఉన్నత జ్ఞతియందుండెను (సక్ఫతి 1 హదీఖతుల్‌ సలాలన్‌ ప ఓ9 లాలా $ మహమ్మదు కులీకతుబ్‌షా డా జోహర్‌ 9 99 8 గోల్కొాండేకే కాలూఖిక్‌ ౫ 5కి 6 8 . 8 _ తారీళె కతుబ్‌షాహి 26 278 5 తారీఖి కుతున్‌షాహి 294

ర్‌4 వనరులున్న రాజ్యమివ కిర్హాట (పాత మీ రాజ్యాంతర్భాగముగ నుండుఎ వలన విశాల (మాజమె ధన వంతమైన రాజ్యముగ పరిగణింపబడినది కృష్ణా గోదావరి పరీబాహ[ప్రాంతము ద జన్‌ ఎరభుమి గోం కొండ రాజ్యదుందుండెను పర్వత ఆరణ్య (ప్రాంతములు తప్ప కక్కిన [(పాంతములు వృవా య యోగ్యమ్ములె యుండెను రాజ్యమున సారవంతమైన భూవములుండెను 2 తొలి స్తువిధానము వ్యవసాయదారులకు రైతులకు నష్టదాయ ముగ ను డెను భూసంస్త్తరణ వలన రాజ్యమున ధికాదాయము లభించి రైతులకు మేలు -లిగినది చఅువులు ఆన చణ దొవలువ న్నగు సీటి పారుదల సౌ ర్యముల నేర్పరచుుఎవలన పలవిధములైన పంఎలు ఎండించుఎ -వకా* మేర్చడినది గోధుమ వరి జొన్న పెసర వేటసెనగ ది నువ్వులు ఎక్కువగ ఎండింపండుచుండెను (ఎత్తి పొగాకు ఆముదము వంటి పంటలపై స్తు ఎక్కువ మామిం అరటి నిమ్మ దాామ్మ అనాస పంటల ఉత్పత్తి అధి సంఖ్యలో నుండెను సం[తాలు అంజూరపండ్డు జామ నారింజ ఫలవృక్షముల వలన (పభుత్వమున కాదాయము లభించు చుండెను అఆరణ్యమలుండుటవలన లప అడవి జంతువుల వలన ఆదాయము లఅభించుచుండెను ఎ-_ంగు పెద్దపులి జింక కోతి దుబ్బ ఏనుగు మొదలగు జంతువు లర ణ్యములందు నివఎంచుచుండెను ఆరు సూబాలు 87 సర్కారులు 5 ? పరగణాలనుండి వచ్చు భూవమ్యాదాయము (పభుత్చావసరము అకు సరిపోవుచ్రుండెను [పపంచమునం దానాడు గోలకొండరాజ ము వజమ.లకు (పణద్ధిగాంచెను దీ వ్మజదే మని ఎలిబీరి (బిటివు ఉద్యోగి విలియంమేధోల్డు [కీ శ 1615లో భారతావనికి వచ్చి ఇక్కడి పరిబ్ధతులను గమ”ంబి వ(జముల సమాబారము. నుగొని ఒక పకవుల కాపరి కాలొ రాతికి తాకను. అతడారా"ని తీఎకొని చూడ నది మెజయుచుండెను ఆ రాయినతడొ8 వ్యాపారికి తక్కువ వెల కమ్ముకొనెశు అది విలువన వ్యజము అచ్చ మెైెనదో అం తెలీపెను అబ్బు కుతుబ్‌షా కాలమున కొ త్తగా వజపుగనులు కినుగొనబంఎనవి అన్యులు వ[జములను డౌంగిలించకుండ గనులకు కాజలా ఏర్పాటు చేయబడినది ర్జాఎ [పాంతమున ఆశ్వేషణలో వ్యజపు గనులు బయల్పడినవి ఆ కాలమన మట్టిపెడ్డల స్వభావము వాసన రంగులనుబట్టి వ్యజముల ఊకి నుగొను నిపుణులుంంరి ళా అంగీక లాలా లి గోల్కొండేకే తాలూఖాొత్‌ వరం 68 8 గోల్కాండేకే తాలూఖాల్‌ 886 85 ఉ _ గోల్కొౌండేకే తాలూఖాల్‌ 2282 85 ల్‌ పా రం _- వెడిక 82

ర్‌5్‌

మహమ్మద్‌ సయీద్‌ మీర్‌జుంలా డప _ ఎద్ధవఎయు గండికోటలను ముబ్రడించి ఆనే వజ ములను సంపొదించెను ఈ వ్యజములను సంచుంలో నింఎ తూంమువేఎ అె బ్రాంచుచుండిరి మీర్‌ జుంలా మహ మృదు సయావ్‌ షాజహాన్‌ చ్మకివర్తికి 40 లక్షం విలువైన వ్యజముఎను కానుకగా సమర్పించెను అందు 868 కేరస్ట బరువుగల పెద్ద వ్మజముండెను అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా అబుల్‌హసన్‌ తాఎషాల ధనాగారములందు 80౪ కా రెల్రపైన బంఎవున్న వఒ౬ములుండెను అబ్బుల్తాకుతుట్‌షా ధరించు కిరీటమున విలువైన వ్యజమ.లు పొదగబడి యుండెనని ధియోనో వర్టించి చెప్పెను తెలంగాణ ర్థాఎ _ప్రాంతముఎందు 23 వ్యజపు గనులుండెను నరసా పురమ న మేలు జాతి వ్యజములు ల్‌భించు గనులుండెను మొగలుఎ పొపదృష్‌ ఆ గనులమై _పసరెంచకు డ కొన్ని నాళ్ళు వ్య జము వెలికిలత ఆపఐడినది గండిొఎ కోలారు పా తమందున్న వ్యజపుగనులలో పదివేల కార్చికులు పనిచేయుచుండిరి మట్టి (తవ్వి ఆయు లొ గనుఎందున్న జంమును ఎత్తివేయఎలో వ్యజపురాళ్ళను వలి తీయు టలో వీరు నిపుణులు ఈ (ప్రాంతమున జనసాంద్రత పెరిగినది *

మహమ్మదు సయీద్‌ ౨00 మంది కార్మికుల ఏ గశులు (తవ్వుఎకు నయోగింఎను పది 'శీరట

యు

పెన బంవుగల వ(జములు కుతుబ్‌షాకు 1పత్యేకింపబడెడివి గనుల సంరక్షణకు పవారాదారులు నియమింప బఎనను అనేకులు మోసము చే వ[జములను దొంగిలించుచుండిరి! తక్సిన గనుఎవ్యాపారులు. కౌలుకు తీఎకొని గంటకొకి వొన్ను చొప్పున [(పభుత్వమునకు చెల్లించి లభించిన వ్మజమ లను అంగడులం దమ్ముకొను చుండిరి గనుంలో వ్యజములు లభించినను భించకున్నను టభుక్వమునకు వా పొంలు రుసుము చెల్లించవలె నను బంధన యుండెను ముఖ్యమైణ గనుఎమై స వత్సర స్తు 3లక్షల చొన్నులవరకు నిధింపబకుచుండెను గోలకొండ రాజ్యమున ఉక్టు ఎసముపరిశుద్ధి కిర్మాగారాములుండెను పంజాబ్‌ లాగోర్‌ ఇరాన్‌దేశముల కిచటినుండి ఉక్టు ఎగుమతి యగుచుండెను ఇచటి ఉక్టును మష_తల్వారొల నిర్మాణమం దుపయోగించెడివారు వ్యవం యము. గనులు పర్మిశమలు గోలకొండ రాజ్య ఆర్ధి వ్యవస్థను పటిషమొనర్చుటలో తోడ్పంనవి

హైదరాబాదులోని కుటిరపర్మిశమలను గూర్చి ఒ బృహ్మద్గంథము (వాయు. వకాశ ముండెను వస్త్ర పరి మ అభివృద్ధిలో నుండెను ఇచవె సన్ననూలువస్ర్రములు రంగురంగులబట్టలు వట్టు వస్రమలు

ల న న నని

1 మనూబ ౨001 పకల 8 ల చెవరీజు ఫంం9 పడక 56 త. గోల్హొండేకే 8 లూథాత్‌ వై కం 38 త్త _-వీం౦..-- పై క్ర 1 క్‌. గోర్కొండేకే కాలూకార్‌ పడకల 9౨2 38 8 ధియోనో ేంం 11128 09 ౯7 _౫౦. పెం0ం% 1౨28 2? 8 మాబరె ఆఎ-గీర్‌ వ్‌ 04 9 _ హదిఖతుల్‌ సలాలన్‌ ౨2 2

ల5్‌6 జిళవిదేశముల కెగుమతి యగుచుండెను ఓరుగల్లు వస్త్రపరిిశమకు పేరు గాంచినది ఇచట సాధారణవస్ర స్‌ న్తా వత్రువర! ములు నాణత గలవి రంగురంగులవి ముప్పురినేతగంజిగల వస్తుములు నేయఐడి విదేశములకు తూర్పు సము దమార్షమున ఎగుమతి చేయబడుచుండెను సన్నని వస్ర్తుములు వివిధ రంగులలో అద్దకిముచేయఐడి అమ్మే ఐడుచుండెను వీటిని ఛనేట్‌ అనెడివారు సాధారణ వస్రములు కలంకారి అద్ద మును పొంది ఎగుమతియగుచుండెను తెల్లనివస్తుములపై కలంకారి అద్ధకిపు పనుల పరి[శమ మచిలీపట్టణమున [ప్రబద్ధి గాంచినది ఇవి చూచుటకు మనోహరముగ నుండెడివి మచిలీపట్టణమందు కలంకారి పర్మిశమ మోోన్నతణ్ధతిలో నుండెను భారతావ౨లో వటి పర్మిశమ మరి యెచ్చటను లేకుండెను నాణ్యతలో నివి మేలైనవి బట్ట చినుగువరకు అద్దినరంగు వెలింపోక నిలిచి యుండెడిది విదేశీయ లీవస్త్రములను ముచ్చటపడి తెబ్బంచుకొనుచుండిరి 2 నిర్మల్‌ ఇందూరు [ప్రాంతములం దుక్కుపరి[ళమ వృద్ధి చెంది యుండెను ఇచట లభించు ఉక్కుతో ఆయుధములను తయారు చేయుచుండిరి ౩ నిజామాబాదు బిల్హాలోని ఇందల్‌ వాయిలో చురకిత్తులు కత్తులు జెంజాలు ఎద్ధము చేఎ భారత దేశమం దితర [ప్రాంతములకు పంఎంచుచుండిరి * విస్తారమైన ఆర ణృ [పాంత ములు గోలకొండ రాజ్యమం దుండుటవలన కలప పరి(శమ వృద్ధి చెందెను పెన్టైలు గృ”ోప రణములు నగిషీ పను లతో చూచుట కిందముగ నుండెడివి కొండవల్రి కొయ్యబొమ్మలు యావద్భారతమున (పణద్బి చెంది యుండెను గోదా వర్మిపాంతమందున్న నరసాపురము కిలపపర్శిశమకు లయమై యుండెను సము(దపుటోడలు ఎడవలు మైన కలపతో సహకారపరి్మి శమ సంఘములవారు. నిర్మించి దక్కిను సుల్తానులకు ముస్పంఎకు విజయ ర న రాజులకు వారి సామంతులకు [పజలకు పోఎ్చగీసు వారికి విఐయించుచు డిరి. ఇచంఎ నిర్మి మైన డలు సము్మదయానమున కుపయోగింప బడెడివి షోర్‌ అను ఆంగ్రేయాధికారి గోట్‌ అను పేరుగల ఓడ నిచట నిర్మింప జేసెనుక్‌ న ఖమ్మం పబ్టణమునకు 20 కిలోమీటర్ల దూరమున నున్న నాగులవంచ లో లభించు ఏలిరంగు విదేశ ముఖ కెగుమతి చేయుచుండిరి తుపాకిమందు తూటాలు ఓడల తెరచాపలు మచిలీపప్రణమున బద్ధేమగుచుండెను * చాలా క్షే హదీఖతుల్‌ సలాఆన్‌ వౌడక్రల 279 2 _ గోల్టొండేకే వాలూఖాత్‌ పై 86 85 తి బిల్లా9మి విల్మొట్‌. వంంక. షక 309 4 ధితథైోనో _. ౨ం0క1 2 086 ౨85 ల్‌ గోల్టాండేకే తాలూఖాత్‌ ౨486 68

క్‌7 అబ్బుభ్రా కుతుబ్‌షా కాలమున తీరాం[ధము గోలకొండ సాామాజ్యమున విలీనమయ్యెను 168వ శతా బ్చీలో పోర్చుగీసులు. 7వ శతాబ్దములో డచ్చి (విటిషు [ఫ్రాన్సుదేశముల వ్యాపారులు భారతావనిలో వర్తక స్థానముల నేర్పరచుకొనిరి శాంథోమ్‌ మచిలీపట్టణములందు. వీరి స్థావరములుండెను [ప్రభుత్వమునకు వీరి నుంఎ ఆధికిమొత్తములో సుం ములు వసూలగుచుండెకు అబ్దుళ్టా కుతుబ్‌షా అబుల్‌హసన్‌ తా*షాల కాలమున మచిలీపట్టణము రేవుపట్టిణముగా (పంద్ధి వహించియండెను భూ జల మార్గములపై విధించు సుంకి ములవలన గోలకొండ(పభుత్వమున కిధికాదాయము అభించ్లు చుండెను గనులందు లభించు వ్యజములు లోహములు వస్ర వా పార వర్మిశమల వలన కుతుబ్‌షా రాజ్యము నరిసంపదలతో తులతూగుచుండెను వస్తువుల ఎగుమతిదిగుమతులు ధాన్యవ్యాపారము (పజల ఆర్థి జ్ధతిని 'పెంపొందించిను విదేశీవ్యాపారుల కన్న _ స్వదేళ వ్యాపారుల కెక్కుూడు సౌంర్యములు తక్కువ పన్నులుండెను ఇరా వర్తకులు షియామతాను యాయులు గోలకొండ (వభువులు ఇరా వర్తకులకు ఎక్కువ సదుపాయముము లేర్పరచిరి రాజు షియామతానుయాయి కావున ఇరానీ వర్తకులు రాజ్యమందంతట వాపార మొనర్చుచుండిరి వారు ౨రినముగా నర్తి ంచుచు దుర్మార్గ [సవర్తనుల్లై యుండిరి తెల్లని వస్త్రములు ఇనుము ఉక్కు, రంగు నూలుబస్టలు నూనె పొగాకు మున్నగునవి జలమ్యాం మున (ప్రాక్పె మ దేశములకు ద్వ్వీపములకు ఎగుమతి యగుచుండెను వస్త్రములు మణులు పంచదార అక్కి సువర్ణము మిరియాలు పట్టు గోఎకొండరాజ్యమునకు దిగుమతి యగుచుండెను * ఎంవళము మాళ్టీవులకు మచిలీ పస్ధణము రేవునుండి ఓడలు బయలుదేరెడివి వర్తకులు గోలకొండ రాజ్యమున లభించు వస్తువుల నాయాదేశ ములకు సంఎంచుచు అచచెనుండి మిరియాలు చందనపు జ్జ ఎసము చీనాపట్టు చక్కెర కస్తూరి మెలుపు పా్లతలు ఎజ్జని బస్టలు మభఖ్‌మల్‌ లం్క వాడుకొనుప్నాతలు దిగుమతి చేఎకొరి వివిధ పట్టణములందు వికి యించుచుండిరి కుతుబ్‌షా అధికారులు ఈ వస్తువులపై 8 శాతము సుంకిమ్లు విధిగా (దవ్య ధ్రాన్య రూప్‌ మున వసూలు చేయు చుండిరి ఓడలు రేవులందు నిలిఎయుంచినందుకు సుం ము వసూలు చేయుడ్తుముండెను కొన్ని [పాంతములం దీ ఎగుమతి దిగుమతుల సుం ము 2 శాతము మా[తమే వనసూలగుచుండెను లఅంగరువేఎన ఓడ దనముగా ల్‌ హొన్నుల సుం ము వసూలు జేయబడెంది థాాదపద మానమున తూర్పుననున్న దేళ ముఎకు పుష మాసమున పృృమవేశములకు ఓడల రాపోలు సాగుచుండెను మహమ్మదియుల ఓడలు పృ్పమ దేళ వ్యాపారార్థము పయనించు చుండెను ఆ యోడలు భారతావనిలో లభించు వస్తునముదాయమును విదేశ ములకు కొం పోవుచుండెను గోల్టొండేకే తాలూఖాత్‌ ౨286 56 & 58 లి రం. 2286 60 8 _ తారీఫజవరా వకక్రం 178 "4

ల్‌రి తాలషా పాలనా కాలమున ఖూమ్యాదాయము రూ 2 40 50 508 00 ఆందు కొండపల్లి సూదా నుండి శ౦0 వేల గొన్నులు మచీలీపస్టణము సూవబా నుండి 16 వేల "ొవ్నులు ౨జాంపఎ్నాము సూబానుండి 50 5000 నుండి 860 6000 వరకు వచ్చుచుండెననయ తెలియచున్నది మొత్తము ఆదాయకు ల్‌ కోస్ల రూపాయల వరకుండెను రాజ్యపాఎనకు సంబంధించిన ఖర్చులు నాలుగుకోటు పోగా నికిరముగ కోటి రూపా యలు ౨లువయు డెడిది మిగులుదవము కానులు ప్పము నజరానాలు మ5ారాల యుద్ధపుఖల్బుల రూపమున వ్యయమగుచుండెను కోకాగారమున వెండి బంగారము ఆభరణములు విలువైన వ ములుండెను గోలకొండ పతనోనంతరము మొగలు ల్మీదవ ముకు స్వాధీనపరచుకొనిరి రాజ్కదవ్యము కొంత రహసృము ఖభూస్టాఎత మొనర్చుబడెను అమీరులకు జాగీరులుండెను (పజలలో కొందరు అమీరులు ధనాఢ్యులై యుండిరి అవసర సమయము ఇందు సై కిసహాయమొసంగు అమీరుంకు జాగీరు లీయబడినవి (పభుత్వమునకు జాగీఎం ఆదాయయి లభించు చుండెను రాజోచిత విలాసమయజీఎతము గడుపు అఆమీరులు [పభుత్వమున ౨ండగా "అచియు డి. ఇరాన్‌ ఇరాక్‌ దేశీయలై న ముబ్దంలు వ్యాపారఎచేయచు. ధనాఢు ల్రైరి కొందరు వడ్డీవ్యాపారము చేయుచు 4/4 వడ్డీ? పొంది అంతులేని ధనమార్జించిరి కొందరు (భుతోోదో గములు పొంమయచు౨డిరి వాందువులుద్యోగ వ్యాపార వ వపాయములను ముఖ్యమైన వృత్తులుగా న్వ రించియి రి స్టాని ఎరిపాలన అఆర్థి పరమైన సర్దబాటు వీరియధీనమందుండెను (గామ్ముపాంతములందు వ వసాయ దారులు కౌలుదారులు. శిస్తుఎల్లించు వారు గనులందు పనులు నిర్వహించువారు కూభీలు అందరూ హిందువుతే వీరి ఆర్థి ఎరిబ్ధతి “ధార ణముగ నుండెను ఇజొరాదారుల దారుణచర్యలవలన్నరెతులు పెద్ద కిష్టనష్టముంకు గురి కావలిఎవచ్చినది ఇజారా దాడులు (పభుత్వాధికాటలు భూమి స్తును తమ ఇష్టమువచ్చినట్టు వఘూలు చేయబుండిరి. వాలు (భుల్వామునకు ర్జీత స్తు చెల్లించి వ్యవసాయదారుల నుండి కౌలుదారుఎకుండి దారికిమ్మడి దౌర్దన్యముగా వసూలుచేయుచుండిరి ర్రైతులు కోందరు తమ ధనమును తనా యముగా కొల్పిగొట్టుచున్నారని భావించి వారి కింటబడకుండ దాచుకొను చుండిరి మరికొ దరు భూమిలో పాతి పెట్టుకొనుచుండిరి * ఇనుము వెండి బంగారు పనిచేయు వారికి వేతనము లుండెను పంచాణమువారితో కమ్మరులు కంసాలులు వ్యడంగులు దినమునక కిఅణాల కూలిని నౌకరులు పల్లకి మేనాలుమోయుబోంహలు విన_..నకొ అణాకూలి పొందుచుండిరి సేవకావృ త్రీలో నున్న వారు _ఎభుత్వాధి కొఎల గృహముఐందు పం జేయ్యేచుంఎరి. వీరి ఆర్థి పరిబ్ధతి హీనముగా నుండెన౨ భావింఎవచ్చును చె మకూచి పం01 1 కంల దా లాం వ _ గోల్టొండేకే తాలూఖాత్‌ ౨౭8 78 తి 60 క286 76 శ్రీ గం ౨౭606 77 ర్‌ ళం నషర్రం 7

ననన మే... 1? మ మే స న... స న. మ న! ము సస న. ను. ష్‌ | ౪ న. వ చ. స హ్‌. . త సు ఇ ర మ. ట్ర. సశ. స! 0! శస. ... శ. ఓ. న ఎప. | | న్య క భన స న ఖీ ర స. జ్య న్నా. మ 1 ఎ నది న స. సా పో లే న్‌ షా న ట్‌ య! వ తు.. న తర. న |]

లా న.

రా సు యాట లు అతన నయ

అ స కళలే. లో షు; న్‌ న గ యావ 1. ఏ 1 (లీ! మ ఇ త ( సం స 1 /|| | లో చా / ఈం. క [1 స మసక. గీ వ. నునే. / మాలా .

జాములు వారా నా కుతుబ్దా,

.. ర్యా 1 చ క శ మం ల ళ్‌ డే య! లి గ్‌ న... క హా శ సై గ ందల ర 7 ల జ్ఞా ల్ల నో 1

ప. 1. న జ్‌ స్‌ సాకి వ జ్‌ లా? రు? ప “హా మ సం. స ఫరా య 7 సం న స .. గ శీ యయ... న వా. స్వౌం న యా... లీ. య న ల టా. స సం | మ ల న. మ. గ! గ లో న. [. య క మ. ననన త్య వత ర త మ ప! న్‌ అ ల ర సంచల సం. య

59 ధాన ము తదితరవస్తువుల ధరలు స్వల్పముగానుండెను అమ్మ ము కొనుగోలుధరల వివరము కుతుబ్‌షాహీ వంశీయులు అమలులో నుంచిన నాణెముల విలువ తెలిుకొనిన ఆనాటి వా పారసరళి నెజుంగుట ఉవకా మున్నది కుతువ్‌షాపీ ల కాలమున బవఇళవాష్ట్ర్రలోనున్న నాణము హొన్ను సాన ముగా పజల వాడుకిలో నున్న సాధారణ న జెము పణము లేకి పనము ఈ ఎఒన్ననాణివ హొన్నులో పదహారవభొగము పణము = / 6 గాన్ను కొన్ని [పాంతములందు వారిలో నొకిదిన మ గడులు నిర్బహింపబడెడివి అందు వస్తుమార్చిడి పద్ధతి అమలులోనుండెను నను నుతవకమున చకా ననా నటో లాలా శ న కలతలు గొన్ని నాాననననినా లలల లను నో నుని నొకాకను మకానతనకకపా ననన ననన మాానాా ననన “కాన భనననా లా ళానకననన్‌నని సం వస్తువు పేరు ./ తూము | ధర విలువ గొన్నులలో కే తక. ప క యుకే గోధుమలు ఒ పుట్టి తి *ఉహొన్నులు బి వియము /2 త వెన్న ఒకి మబణుగు "౧ 0 అొన్నులు శ్రీ కోడిగుడ్డు 80 సంఖ్య పణములే / 8 వొన్ను శ్‌ మిరియాలు బట్టి 25 హొన్నులు 6 లవంగాలు మణుగు 88 60 హొచ్చ్నులు 7 చందనం కిజ్ఞి పుట్టి 00 ౨0 8 ఎనము 7-0 ర పటిక వి హౌొన్నులు 0 ఎడ్డు 8 టి 21 పొన్నులు మేక వివణమలు / 6లేక2/16 12 కోళ్ళు 60 70 80 కోళ్ళు హొన్ను త్రి చీవావట్టు మణుగు 40 45 వొన్నులు 1శ్తీ స్తూరి మణఖుగు [10 2 ర్‌ హపెైదర సము ౨05 8 కర్పూరము “రు క్‌ 90 ౯7 చై నామఖ్యల్‌ గజము /4 వొన్నుులు 8 దిళ్ళోరి లూను 8 ఉ వస్తువులు పొన్ను 0 లక్కాసామాను వస్తువు 8/4 లే. వొన్ను 20 రేకు పుట్టి ఉ5 80 మొన్నులు 'టువళి అడునదా నాలాల నరాటానానాలాడననా లల నాకుతణలాకారా జజ న లన నములు నల రకపనభాన లని చనుుని లు ముకా్తాూ్భనను లారా వానను నా త్తభననన్యాన్వజననోన నన నధలిన కా నననకాలాలానానా ననన చననం- టను. ఛాతొవాా. జాజ్‌ అద్దములు తదితర తా వసర వస్తువులు అంగళ్ళలోను సంతలలోను వి్ని యించుచుండిరి "3 తులు ధాన్యమును అంగడులందు వి యించుచు ఆ (దవ ముతో తమకు కావలణన వస్తువులు కొనుచుండిరి నాననా కాకక ననన తారీఖె గోల్కొండ _ అబ్బల్‌మజీద్‌ బర్జీఖి

60 నాణములు కుతుబ్‌షాహీల కాలమున బంగారు రాగి నాణెము లమలులోనుండెను పొన్ను బంగారునాణెము 4 లేక & /_ మొగలు నాణెములు ఒ హౌొన్నుకు సమానముగ మోరకిమగుచుండెను ద్యాను రాజ్యము లన్నింట వొన్నునాబెము వాడు లో నుండెను వ్యాపార వ్యవహార లావాదేవీలు పొన్నులలో జరుగుచుండెను ఇది చిన్న బంగారు నాణెము తక్కువ తూకి ముగల ఈ నాణెబిను చెకి గాదిళ్ళుల సహాయమున లెక్కించెడి వారు చెక్కమైగల అరలలో హొన్నులు పజచి గణనచేసెంవారు బహమనీ సుల్తానుల పాలనలో పొన్నుల చలామణి అనంతముగ వ్యా వీచెందెను మొదటి మహమ్మదుషా బహమన హొన్నులను రద్దుచేం నాణెములను (పవేశ పెట్టెను ఈ చర (పజల అలజడికి కారణమైనది సుల్తానది గమనించి రెండువిధముల నాణెముఎ నమలులౌనుంచెను కుతుట్‌షాల కాలమున నాణెములను పోతపోఎ తయారు చేయుచుండిరి. గోలకొండ _ హైదరాబాదు ఫట్టణములందున్న ఎ౦ కాలలండివి ఎద్ధమయ్యెడివి రాజు పేరులోని [పధమాక్షరము నాణెమ పై ఎన్ని -పడివారు అబ్దుల్లా కుళుబ్‌షా పేరులోని తొలిఆక్షరము (౪ ) చె (బడిన నాణెము లధి సంఖ్యలో లభించినవి (పభుత్వ వ వహారములు వ్యాపొరము భూమి స్తువసూళ్ళు ఈ హొన్నులలో ౨ర్వుహింపబడెడివి ఈ కొలమున ముడు రకిముల రాగినాణెములు వా ఎలోనుండెను అందు పణమనునదొకిటి హొన్నులో 68వ వంతు నూల్‌ పణవలో 8వ భాగము నార్‌ అను చిన్ననాడెము నూల్‌లో నాలుగవ భాగము 4 వారలు 1నూలు 8ినూల్‌లు 1 పణము 16 షముణలు 1 వౌొన్ను అనగా ఒక బంగారు నాణెము ముడు రాగినాజెములు వ్యాఐలో నుండెను గోలకొండ రాజ్య స్థాపకుడగు సుల్తా” కులికుతుబ్‌షా తన పేర నాణేములను వమ. (ద్రింఎంపళేదు కాం బవామలీ మవాముద్షా 'పేర [ప టింపబడిన నాగముల నాడు గోలకొండమి ట్‌లో బద్ధము చేయించి యుండును జంక్షీదుకుతుబ్‌షా నాలు” నాణెములు లభింబనవి వాటి బరువు 04 1 0 164 66 | గేయిను ఈ నారములు మహమ్మద్నగర్‌ గోలకోండ మింటులో తయారైనవి నాగెములపై జఎషీద్‌. బదులు జమ్టీద్‌ అని యున్నది సుభాన్‌కులీ నానెమొక్కిటి మా్యతమే లభించినది. దీని మొదటి (పక్క... సుల్తాన్‌సుభాన్‌ కులీకుతుబ్‌ షా రండవ పా మళామ్మద్నగర్‌ గోలకొండ అని చె రా బడియున్నది

16

ఇ|బాహీం కుతుట్‌పా గోలకొండమింట్‌నుండి విడుదల చేఎన నాణెములపె జులూన్స్‌ జ్రైజె ఇ[క్రాహిం కులీ సదత్‌మందే అలీ అని చెక్కబడియున్నది నాణెములు హిజరి 987 [కీశ _ 565లో (ప్రకిటింపభడినన్ని

మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా (ప్రకటించిన చదరము గుండము ఆకారముగల అసంఖ్యాక నాణెములు లభించినవి చదరపుఆకార నాణెముల బరువు 67 2౨6 గ్రనులు గుండటి నాణముల బరువు 65 9329 గై9నులు అబుల్‌ ముజఫర్‌ మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా జురిబ దారుస్సల్తనత్‌ హైదరాబాద్‌ అని నాణెములవై చెక్కబడినది ఇవి 0 2 హిజరి [కీశః 598లో ప టింపబడినవి కులీ "పేరున్న (త్యే నాణెము హిజం 07/౬ [కి శ 1590 నాటిది లభించినవి ఈ ాాఖెముం బరువు 82 274 లెను

సుల్లా” మహమ్మదు కుతుబ్‌షా పేర వెలబన ' నాణెములు గోలకొండచేరివలో లభించినవి అబుల్‌

ట్‌

ముజఫర్‌ సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా దారుస్సల్తనత్‌ షెహఠె హైదరాబాద్‌ హిజరి1025 = [కీశ 1616 వెక్కాబడిన నాణెములిని ఈనాణెములు 95 20 _గె9న్స ఐరువున్నవి

అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా (పటి చిన నాణెము అసంథా ములు వీటిపై సుల్తాన్‌ అబ్బుల్లాబాదుషాఘాజి జురిబ దారుస్సల్తనత్‌ హైదరాబాదు అని చెక్కబడియున్నది వీటి ఐరువు99 7 2068 7 గె నులు ఒ నాణెము మా[తము 870 (గై నుల బరువున్నది కొన్ని నాణెములపై సుల్తాన్‌ అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా పేరు చె [బడియన్నది

అఎిల్‌హసన్‌ తాఎషా (పకిటించిన నాణెములు 108 166 గ్రనుల బరువు కెలిగియున్నవి ఇవి శ్రీశ 688 నాటివి

కుతుబ్‌షాహీల నాటి అసంఖ్యాక నాణెములు లభించుఎ వలన ఆ కొలియిన నొణెములవాడు విరివిగా వ్యా బయందుండెనని భావింపవచ్చును తెలంగాణమున మొగలు నాణెములు లభించినవి మొగలు నాజెములు భారతావనియం దంతట వాడు లోనుండెను దక్కన్‌లో చలామణిలోనున్న బంగారు నాణెమ్ములైన హొన్నులు మొగలు రూపాయికన్న నాలుగు కెబ్చథి కవిలున అని విదేశవ్యాపారము తీర(పాంతమందు (సాధాన్యత వహించుఎ వలన పొళ్చాత్య వా పార సంఘములవారు తమ దేశముల నాణెముల నిచటకి తెచ్చి స్వయముగా కొల్నరకిముల నాజొములను మ్నుదించి తమ వ్యాపార కారా లాపముల నిర్యహించుట వలన స్వదేశ విదేశ నాణెముల మారకిము విశేషముగ జరుగుచుండెను నాణెములకు వాడిన లోహము ఆకారపరిమాణములు ఆ నాణిములను (పకిటించిన (దళుత్పళ _క్రీసామర్థ్యము ననుసరించి వాటి నిలువలు గు ర్రింపబడుచుండెను

టే

విద్య 'వైదుష్యములు

బహమనీ రాజ ము నుండి విడిపోయి స్వతం[త రాజ్యముగ రూపుదిద్దుకొంిన గోలకొండ రాజము వెదశకు కళలకు అవాసమైనది వులు పంంఎతులు లృ కాభిజ్ఞులు ఆవరింపబడి పోషింపబంనారు కుతుబ్‌షాహీ

8ిలి

వంశీయులు పీదరు గుల్చార్గాలలోని విదా సంస్థలవలె తమ రాజ్యమున విద్యాలయములను 'పెంపొందింప జేణ నారు సుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్కుల్టు పండిత వంశమున జగ్మెంచినవాడు గోలకొండ రాజ్య ఎంహాసన మధిష్తించిం ఎదప సుల్తాన్‌ కులీ పండితులను కవులను ఆదరించి పోవంచినాడు హైదరాబాదు నగరము గోలకొండ పస్టణము కివలకు క కాకారుఎకు కేంద్రన్ధానములుగ వర్ధిల్లినవి

కుతుబ్‌షాహీవంశపు రాజులు విద్యావంతులు పాలనా దక్షత కలవారు ఎండిత పకపాతులు స్వయ ముగా - వితలల్లు నేర్చు కిలవారు (పజల మానిణకి వికిాసమునకు పారశాలలను నియమించి విద్యావ్యా_్వకి దోడ్ప డిరి వీరి పాలనాకాంణమున స(ద్గంథ రచన సాగినది తెలంగాణమున అరబీ పారు ఉరుదూ భాషావాహిత్య ములతో పాటు తెలుగు కవిత భాష నాహిత్యము వృద్ధి వెందినవి హిందూముబ్దం భేదగావము లేకుండ ఆందరికి విద్భాలయములందు (సవేళముండెను [పజల ఆపీసరముల ౨నేక [గంధాలయములు స్టాఎంపబడినవి రాజ పుస్త భాండాగారమున వేలకొలది (గంధములుండెను విదా వంతులైనహిందువు లున్నతోద్యోగములందు ఎయమింప ఐడినారు

బూదన్న కుటు బీకు లందరు హింటీ పారం సంస్కృృతాంధ భాషలయందు నిష్టోతులు ఆనాడు రాజఫర్మానాలు పొరబక భాషతో [వాయబడుచుండెను మాదన్న అక్కన్నలు రాజఫర్యానాలు చదువుటలోను [వాయుటలోను నైపుణ్యము గలవారు రాజ్యారంభ కాలమున నాంఘికి ఆర్థింసమస్కల పరిషా్యారమున కిధికి (పాధాన్యత ఏీయబఎనది తరువాత సాహిత్య సాంస్టృతికి క ళారంగములు (పోత్సహింప బడినవి

జరేషీదు కుతుబ్‌షా స్వయముగా కివి పండితుడు పండితాభిమాం ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా కాఎమున ఫౌరసి ఆరవీ ఆం్యధ్రభాషలాదరింప బడినవి మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షాఎ కాం మున గోలకొండరాజ్యమున (ప్రళాంతవాతావరణము నెలకొనినది కవితలు శలు విస్తరించినవి ఆ._ఖానా నిర్మాణము పండిత కవుల “కొలవాలము విద్యావ్యాసంగములు గోష్టు లీభవనమున నిర్వహింపఒడుచుండెను సాహిత్యగోషులందు సుల్తానులు హెల్గొనుచుండిరి

జరెషీద్‌ 'కేతుబ్‌షా ఆవషకివిత చెప్పగలవాడు కివిపండిత పోషకుడు బురహాన్‌ నిజాంషా ఇతనికి రాజు సన్మాన మొనర్చో షాహ్‌ బిటదషివ్వదలఎను జంకీదు కుతుబ్‌షా ఆ బిరుద ను తిరస్తరించి ఆశు విత చెబ్బ గోలకొండ కేతెంచిను తీరిక సముయమందితడు గజళ్ళు గేయవ లు (వ్రాయచు_డెడిబాడు. ఇతని కొన్ని గేయములను కుతుబ్‌షాహీ చర్మిత కాకడు (వాబకొనినాడు

చళ్యాంజేశళాలూఖాత తం ళా

69 1 ఓ వ్మిగములారా దేశసౌభాగ్యముకొరకు [యేమ వెదజల్లి కార్యక ర్తలుగకిండు కాంతి భ్వదతల నెల్ల కాచుకొనుచు ఏకమై సంఘటికమై జీవి చుకొరకు (క్రేమతో జీవయ్మావను గడుపుడింకి చివరిజీవన యా[తను గడుపుడిం- విగహముల పెదవులపై నాదు పవిితతవెలుగాకె పేమమధువెల్లవేళశల నాపెదిమెల మెలగుగాక రము నుండి నా రోజములదా (పేమవెలుగుచు నిలువెల్ల నిండుగా తనుమనముల క్ర్టారకిర్ములను విడిచి జంషీద్‌ *పికి సు ర్మలు చేయుచుండు వయా ఎన్తార్ధస్టామ” లి టుధమదర నమా చేత (యేమాంకురమయ్యె నాకు విత చెప్పగ యిట్టి పట్టణము[మైననాకు కొన్ని (పేమము ర్తు లీనగరమున గలవు జంషీట్‌ ఇతర పదములు నా ఎంహం కిం రావు ఇ అచ్చరలు ఈవీట వీధుల తిలగ చుం్యదు మనసు తమృవైపులాగి వాధించుచుందు శను మనంబుల నెట్టు విడుతునీ వీటిన్లిం వచనమ.లులేవు వర్ణించబోకుమింకి అ” కరో లక

రక ఎంతచక్క-ని వ్యిగములవి ఎంత గొప్ప సోయగముల పేమనిండెను జంవ్షీద్‌ హృదయకుహరంబునందు ఉ దిక్కుతోచని (పేమ దృక్కులు కలిగియండు కష్టమును పొంది ర_పుచుక్కులను రాల్చుమింక జీవయ్యాతను గడుపుచున్నారు మీం మిమ్యుచూపెడి దృక్కుల జలము యూరు 5 శరమపైకెత్తి నెత్తినిచూచు దృక్కులు కలిగి మీరు "ఘోర చింతను వీడి శాంతిగా జీవించు మీరు 6 _ పెంపుదల పొంది కోరి=లెల్లతీరి రేయిఐబవలును కొంతి దృక్కులతా మీరు జీవితాంతము మనుడ ఆనందబావ్పములు రాల 7 రక్తిపాతములేక కష్టమనునదిలేక ఇతర శకుల నెదిరించి యండుడింక వమోమూ అ్తార్ధనార్షా క్మావాహీం కుతుబ్‌షా కాలమున లలితకళలు వృద్ధి చెందినది రాజాదర ణముతో పొటు అమీరులు ఆధి కారులు రాజబంధువులు కవి పండిత్సలను ఆదరించి పోషించి వారిచే (గ ధములను రచియింప జేబరి. ఇ్మబొ హీంకుతుబ్‌షా విద్యాభిమాని పంగతుళ్షను కవులను ఆదరించి వారి 'స్నేహమును కోరి విదా గోష్టులను నిర్వ హెంచ్చుచుండెను యద్ధకాలమందును [ప్రయాణములందును ఇతని వెంట పండితులు కవులు ఉండెడివారు విరామ సమయములందు కవితా గోమ్టలు నిర్వహ్హింపబడెడివి ఈ గోష్టులందనేక వివయములు చర్చింఎఒడుచుండెను రాజ దర్చాఠులత్రో పండితసభలలో భగవద్న_న్షయములు కవితాతత్వవిచారములు చర్చింపబడెడివి

85 ఇ|వాహీం కుతుబ్‌షా దర్బారులో నున్న పండిచులలో ( ) ఉమర్‌షా మహమ్మదు అంజూ (2) అమీర్‌ ఇమాదుద్దీన్‌ మహమూద్‌ షిరాజి (తొజావీనవీసుల్‌ జమా థాబంబేగ్‌ షిరాటి (4) హుసేన్‌ కులీమీర్జా వంటి వారు ముఖ్యులు థాఎంతటబ్సీ రాజపుస్త భా డాగారి. ఇతడు ఇ్యదాహీంకుతువ్‌ పా లేఖలు దస్తావేజులు (పభుత్వ ఫర్కానాలు భ్యదపరచు బాధ త వహించుచుండెను ఇ్యబ్రాహీంకుతుట్‌షా మణదులు స్యతములు ముసాఫిర్‌ థొనాలు సరాయీలు ఇతర భవనములు నిర్మించెను తారీఖే కుతుబ్‌షాహి అను [(గంథరచీయిత కుర్షాబిన్‌కబ్బాదుల్‌ హు శీన్‌ ఇతం కొలమువాడే మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా కొలయి ఉరుదూ ఫారం భాషాసాహిత్యములకు స్వర్దయుగము వంటింది ఈ కాలమున అనే [గ్రంథములు ఎలువణనవి అసంఖ్యాకులై న విపండితులు గోలకొండలో అవబంచుచుండిరి ముర్తజాముమాలిక్‌ ఇస్తాం బిరుదాంచితుడగు ఆలామమీర్‌ మోమిన్‌ అస్తరాబాది గొప్ప విద్వాంసుడు కెవి (గంథకర్త పారణ కివితా సం లన ర్త కుతుబ్‌షా రాజ్యమున "పేష్వా పదవి నలంకి రించిన వాడు ఖాజీ సంనాఏ మిరక్‌ మోమిన్‌ సబ్జవారి షీర్దా మహమ్మద్‌ మోమిన్‌ ఎన్తానీ వంటివా రితని దర్బారు నలంకిరించిన పండిత _పవరులు మహమ్మదమీను సన్నిధానమున లీఇకులు నలువురుండిరి వారు ముష్షీలు వారు షిరిన్‌ ఖ్ముసూ లైలామజ్నూ పల్కుబరోజ్‌ మతమహివుల్‌ నిజార్‌ వర్మీలో నసబ్‌నామ కుతుబ్‌షాహీ అను సుదీర్హమైన నజము (వ్రాసెను ఇందిరువదివేల పద ములున్నవి మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా మబదులు ఉన్నత భవనములు వైద్యాలయములు స్నానవాటికలు పొర కాలలను నిర్మించెను వాటి ధిలములు నేటికిని క నఎంచుచున్నవి పార్సీ భాషలో కుతుబ్‌షా మంచి కివితలల్లు నేర్చు కిలవాడు ఇతని రచనలు కుతుబ్‌షా అనే పేర వెలయుచుండెను ఇతని గురుకివితలు కొన్ని ఈ [కింద ఉఊదహరింప బడుచున్నవి స్పయమ.గా కి వితాజ్యోతి వెలుగుగాకి దీఎ శి చుట్టు కివిపఆంగము అెగియగా సాటివారికి మేలుచేయ ధ్యాస లిగి సాయవడునవియె సుఖజీవనము

166 దేశమున కాంతినెలకొల్పు రాజులేడు కుతుబ్‌షాకు మెత్తని పాన్పులేదు హితవు స్నేహపు మెత్తని పరపులేదు 'స్నేహళబ్దములెల్ల పవలు సాంతనముల శత సహ్మస అభివాద మీ రాజుపలుకుచుండు తరెకముం & కుతువ్‌షా గుండెలోతు నుండి 'స్నేహవిధి కూడ్చుచుండుము దివావ్మాతులందు వేట [(పేమయనెడి రెండు రేఖలు సుదూరమున కినవచ్చెను ఇవి హృదయఎలువ తెలియని స్వాతం[త్చములేం ఇవి నిండు రొజు న్యాయమునకు తగిన వెన (మేత వేటులు రాజ జీవికిని తగును సుల్తాన్‌ మహమ్మదుకుతుబ్‌షా తండి తాతలకిన్న విద్యాపోషణలో ముందంజవేసెను. ఇతడు పండితుడు మతవిషయ పరిజ్ఞాని పండిత్యపకాండులితం పొండిత మునక్రు అవ ఏరువందుచుండిరి చర్మితయనిన ఇతని భిమానము అనేక చర్చిత [గంథములను చదివి అపారి మైన జ్ఞానమార్జించి కుశ్యాగబుద్ధియని కిర్తివహించిను అంధములకు విమర్శనాదృషితో పరించి చర్చలుసాగించుచు. ఆత్మవిమర్శ చేంకొనెడిఐడు పుస్తవః భాండాగారమందున్న అన్ని (గంథములందతని వాస్తాక్షరి యున్నది సుల్లాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా పండితులలో పండితుడు కవులలో కవి* ఇతం ఫొరణ కివితలు జుల్‌ అల్లా పేర వెలువడుమండెను. ఇతని ఆస్థానమున సయ్యదు మీర్‌కుకుబుడ్డీన్‌ నియామతుల్లా సయ్యద్‌ కి మాలుద్దీన్‌ మాజ్‌సదరాణ వంటి వారుండికి ఇతని [పోవ్చోహమున కుతుబ్‌షాహీ వంశజుల చర్మిత (వాయ ఐడి నడి దీని రచయిత వేం తెలియదు హిజరి 090 వరకీ చర్మిత [వ్రాయబడినది సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా నానన ననన ననన నా తారీశె కుతుబ్‌షావా ౨ ౨88 264 హదీఖకుత్స్‌ పలాత్రిన్‌ వ 48

167 రచించిన (గంథములలో ( ) రూహుల్‌ఖద్దన్‌ (౨) ఐఫరుల్‌ఖలూట్‌ (8) ఖుదరత్‌నామా (4) ముస్పవుల్‌రివాజ్‌ (5) ఆహకాముల్‌ మహవీన్‌ (6) నిహాయతుల్‌హుకుం (7) పహిదాయతుల్‌ ముజబ్బత్‌ (ర)హిదాతుల్‌మలర (9) ఫతే అబ్వావ్‌ ముఖ్యమైనవి ఈ [(గంధముల వలన కుతుబ్‌షా _వైదుష్యము సాహిత్యాభిమానము తెలియచున్నది అనేక నీతి థలు విద్యార్దనా స్పక్తి స్మత్పవర్తిన వేదాంత కాస్త విషయములీ (గ్రంధములందు [వాయబడినవి సుల్తాన్‌ అ. పేరఈతడు కొన్ని రచనలు చేసెను ఖబద రుబాయి గజల్‌ మర్శ్మియెవంటి రచనల నీతడు గావించెను భావము భాష రచనానైపుణ్యము సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుద్‌షాకు పారళశీ భాషలో గల పాండికి (పతిభలను వెల్లడించుచున్నవి 1 భగవంతుడు రశ్షించుగాకి

ఓ భగవన్‌ ఇది ఏ సృష్టి అంతయు నీదయచే

సృష్టింపఒడి (పతిజిహ్వ్యుగమున "ఖ్యాతి ఆడుచున్నది

శిమహానుభావత్వము కలదోలేదోయను సందేహము వలదు

సందేహించువారల శెల్పపుడు సందేహమే మిగులుచున్నది

వడా ౨ దయామయుడా (ప్రతి శరీరములో సీదయ యిన్నది

ఓ _వైకుంరవాసా గీవన్నిజీవులలో నున్నావు

నియామము నిర్ణయము పోషము

ఆ ద పొందించుట ఏలో వేరుకాదు

నియమము. నిర్ణయము రెండూ

సమానవమగ లోనే యన్నవి ఆజ్ఞతో ఒకే రాచరింములో

(వత్మిఐవక్తిలో బుషులలో శీపరిపాలనము నిండియున్నది

వ్తెడ్ష (వాతను బట్టి ఈ్యగంథము లితనివని తెలియచున్నది

68 ఎల్లెడల దేవతానిర్హి తములనవచ్చెడి రాజవీధులు గలవు “పషిగంబరు తరువాత ఈ అల౨ిని చెప్పవచ్చును భగవాన్‌ ఈ ఎపన్నుల గావుము ధరలో ముస్తఫా (పశంన తదుపరి ఈ ఎచ్చిరాజుది వచ్చును స్వయము భగవాని?ి నిత్యహరులలోనన్ను చేర్చుము అెూ డ్తననా భగవాన్‌ వత్త ల్నియోా ధన్యవాదములు మేము నీవాసులము సంరక్నించుమిలను నాకుతెలిఎన తెలిఎకొనినంత వరకు విచారించగ చోర్యునగరము నింగి నుంచి దిగివచ్చినట్టు అన్ని విచార ణలు మాయమై పోయినవి మనసులొ దారిలేక కరిగిపోయినవి చుట్టు [ప్రేమ హితులు ధనము ఉన్నది పీరు నాకు థ్రర్మామిచ్చువారు కారు సీదయలేకి నేనిక ఇిలువలేను శీదయనునేనెల ప్పుడు కోరినాను యవెడూ డన హె భగవన్‌ నీకు ధనవంతులు పేదలు ుమానము నేను స్వయముగ నిన్ను కోరుచున్నాను భగవాన్‌ నీవొక్కిడవే నాకు దిక్కు, నీథైర్యమ.తో ఈ (పకిటన జేయచున్నాను వ్తాడ'

169 కన్నిఆట నామొరవిను భగివాన్‌ (పతిరోజు నాచే మంచి నుట్‌ చేయించుము వ్టంతో కాలమునుండి నిన్ను వేడుచున ఎ నాపై వీదయారసము వదజల్రి కాపాడుము మొహజ్ఞంరాకిడ మనసుకు చింతరా డ నొ మనసుకిదొకి భూకింపతుచ్యము మొహజ్టిఆనెల వాకు చింతించు కాలము ఆవారములు, ఆలజడి కివీ నిలయము ఓ దీఎకా! నన్ను చింతనుజడి రక్షించుము చింతను తొలగించి ,అనందమార్ష ము చూఎలఆచుము (వతినోట వోహాకార శజ్దములీ చిఆఠాకాలమున నాావభుత గకొలములో చింత ఆనుమాట మరబంపువ ర్చంతనుపో% అలజడిపో (వజలందరిని శాంతముగ నుండ అబ్జుల్హా కుతుబ్‌షా కాలమున విద్య వా౭పించిన్లది ఇతని విద్యాభ్యాసము ఉన్నత మతగురువుల కడ సాగినది "క తని ఆస్టానము మహామ హులై నపండిత్యఎవరులకు నిలయము ఆందు ) అలామీ మీర్‌ మజీదుద్దీన్‌ వ్ర మౌలానరూనఖి 8) థాజీహసన్‌ మీరొ మీరాన్‌ 4) మీర్దాహంజా అస్తరాబాది క్స్‌ మీర్‌ వజులుల్లా షరాజి 8) షేక్‌వోరూన్‌ 1] ములా తప్తాయిష్‌రాజు 8) ముల్టా ఆరబ్‌ ఖుష్స్‌ నవీన్‌ వంటి వారు ముఖ్యులు గొప్పగొప్ప కవులు ముపాౌయిరాల్సలో పొళల్గొనుచుండిరి [గ్రొద్దుపోవునంత ర్యాతివరకు విద్యాగోషలు చర్చలు సాగుభుండెను అబ్జుల్రా కుతుబ్‌షా కాలమున వివిధ మతళాశ్ర సరపంఛ (గ్రంథములు (వైచురింపబడు చుండెను ఈ కాలమున నిజాముద్దీన్‌ అహమదు హదీఖతుల్‌. సలాతీన్‌ అను (గ్రంథమును. రచింజిను. ఆలామ జవిన్‌ ఖాతూన్‌ కితాబుల్‌ ఆర్హాద జామె ఇబ్బాఎపై వ్యాఖొ నము (శాసెను అర్చయిన్‌ అనువాద మొనర్చెను ఆలందు జమ్షాలుద్దీన్‌ అల్ముస్సా ముక్తో అలియిబిన్‌ తైపూరు ఐవోనె ఆగ్బర్‌రజా పార్శీ భాషానువాద మొన ర్చిరి మౌలానా అయిన్‌ అన్లు నెహజుల్‌ బలాగా వివరణ (వ్రాసెను ఆబ్బుభ్రా సమా నియమాం యాలు రోజుల్‌ రియాహీన్‌ అనువాదము చేపెను యిబిన్‌ ఇమాద్‌ రోజ్‌ బోోన్‌ఖర్‌ ఇతుల్‌ ఉల్కా పేరుతో ఒక పెద్ద జథ | వాసెను ఇందు వివిధ విద్యలకు కళలకు సంబంధించిన గాధలున్నవ్‌ ఇవి ఆరు _(వతులుగానున్నట్టివి ) తన్సర్‌ 2) వాదీన్‌ 8) నుజుము అవుళ్‌దఖాయిక్‌. శి ఆలల్‌ ఆష్యా (కాషప్‌ ఉల్‌ సరాక్‌ 5) హివ్మక్‌ 6) ముతఫరకి ఇది కుతుగ్‌ షాహి వంశజుల జ్ఞాపక చిహ్నము మహమ్మదు హువేన్‌ తనునతడు బురహాన్‌్‌ఖ్లాత్ర అను ఫారం పదకోశమును కూర్చను బురపి” అనునదితని రచనా వ్యాసంగ నామము అజ్జుల్లా కృత్సవ్ష్‌షై ఆదరమున ఈ [గంథమును.రవించినానని ఇతడు తెలిమెనుం

౩తష్య సయ్యదహమద్‌ అబ్బుభ్రా కుతుబ్‌షా పెద్దల్దుడు ఇత డరబీభాషాభివృద్ధికి దోడ్ప్చడెను ఇతడు మక్కా పట్టణమున జన్మించెను ఇతని వంశీయలందరు ఆరబీ పండితులు సయృదహమదు గొప్ప పండితుడు ఇతని ఆండచూచుకొని ఆనేకులు గోలకొండలో స్థిరనివాస మేర్పరచుకొనరి అందు 1) జేక్‌ మహమ్మదు హాకీ ముల్కుల్కు- £) సయ్యదు మహమ్మదు 4, కబిక్‌బిన్‌ ఉరమదీని 5) ఖతీట్‌ అబ్బుభా 6) జైనుద్దీన్‌ ఆమ్హ 7) సయ్యద్‌ గబూ అనాయిఐ 8) జమాఖుద్దీన్‌ మహమ్మదు వాళేలీ వంటి వారుండీరి సయ్యదహమదు మొదటి భార్య కుమారుడు సయ్యదలి ఇతని కితని తాతయగు సయ్యదు అలిబిన్‌ మాసూం పేరు పెట్టబడినది ఇతను (కీళ 1642 జన్మించి - తం్మడితో పాటు_ (కీళ 1654లో గోలకొండకే తెంచెను అనేక పండితసభలలో పాల్గొని చర్చలు జరిపి గొప్ప,పండితుడై. ఆరవీ భ్లాన్నలో ఆసంథధ్భాక [గ్రంథ ములను రచించెను ఇతడు 1 సల్వతుల్‌గరీట్‌ 2) సల్వాప్తవుల్‌ అసర్‌ 8) దర్హాతుల్‌-రఫియా 4) రియాజుల్‌ సాలకీన్‌ 5) నజహత్‌ ఉల్‌జలీన్‌ ఆది (గంధములు రృంచివెను. ఇవి గోలకొండలో అరఖీభాషాధివృద్ధి చెందిన దనుటకు నిదర్శనములు తానీషా పాలనాకాలమున సాపిత్యమున కపారసేవ లభించినది... మత సాంఘిక పర [గంధములు వెలువడినవి మహిజబుద్దీన్‌ అష్మాదు. ఖురాన్‌ పవ్నిత [గంథమునకు తృప్స్‌రుల్‌ ఖురాన్‌ అను వివరణమును (వాసెను అలీహుస్సేస్‌ అను నతడు కళావిమర్శక మగు అల్కా-కొల్ల విహలీయతుల్‌ థారి అను (గ్రంథమును [వాసెను ఇతడు ఇరాన్‌ చ్మకవర్తి అనుమతిని (కి శ 1675లో కొన్ని కధలను (వాసెను ఇవి చాల (పసిష్థి గాంచిన గాధలు తానీషా ఈకని నాదరించి పోషింవను ఉరుదూ భాషా సౌత్యహిములు తానీషా కాల మున వ్యచ్ధిచెంచినవి వజ్డి_గభ్రాసీవయటి ఉరుదూకవులు తమ కవితల ద్వారా ఉరుదూభాషా భివృద్దిక్‌ టోడ్చడిరి ఇది రాజి భాషగా పరిణతి చెందినది. గుజరాత్తుర్మాష్ట్రమును అక్సరు చ్మకవర్తి (కీశ 1571లో జయించినపిదప ఆచటి ఉరుదూకవులు దక్కను రాజ్యముల వాశ్రయించిరి మొగలు సంస్కృతి దక్కన్‌సంస్కృతికి భిన్నమైనవి = తమ సంస్కల్భతి ఫరిర్వక్షణకు. దక్కన్‌ సుల్తానులు మొగలులతో పోరాటములు సలిపిరి ఉత్తర భారతమున ఫర

• కొప్పు దక్కనులో ఉరుదూ- (పాంత్రీయ్య భాష్నలేన తెలు కన్నడ మహారాష్టొది భాషలు ఆదరింపబడినవి- వీజపూర్వు అహవుధ్నృగర సుల్టానులు తమ రాజ్థుములందుర్దూ భ్రాషను కవులను ఆదరించి పోషించినారు గోలకొండ సుల్తానులు ఊళుళూ. ఫారసే అరబీ తెలుగు కవులను గౌరవించి సమస్త సదుఫాయముల నేర్చొరచీవాటో్‌ మకిమీ గవాం ముల్లాన్నస్లని కుతుభ్‌షె హీల ఆదరమును చూరగొని కవితావ్యాసంగము సాగించి సరు? వీజపూరరుణీ ఖల్‌జా సుల్తాన ఆబులా కుతుబ్‌షా సోదరి ఆమె జీజపూరు రాజ్యుమున ఉరుదూకవుల నాద్‌కించ్చి ఫోషించుళలాలో శోడ్ర డెను

1. గోల్టైడ అంప కవ వెంక] 2 క్‌”

. ఇ[బాహీం కుతుట్‌పా కాలమందున్న ఫిరోజ్‌ మహమూద్‌ మలాఖయాలి అనువారు [పసిద్ధ కవులు- ఫిరోజ్‌-తౌసిఫ్‌నామా [గంథమును రచించెను వజ్జి గవాసీ అను కవులితనిని గురువుగా స్వీకరించి రచనలు చేసిరి మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా 80 ఏండ్ల పరిపాలనా కాామున ఉరుదూ పారసీ తెలుగుభాష లాదరింపబడినవి ఇతడు సస్పయమగా కవి ఇతడు మని అనుపేర ఖనెదె గజల్‌లు మర్సియాలు ఖితాత్‌ కవితలను వెలయించెను కుతుబ్‌షాహి వంశీయులలో మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా గొప్పకవిగా కీర్తింపబడినాడు ఓ నేస్తం యిషుడు కోరునది - మధు పాన మడుగనాః ఈపెదవిపై చక్కెర యములుండే పనిని తడుగనా వ్మిశాంతి మనసు కలవారు-వి[శాంతిగ నుండిరి నా మనసుకు వ్యిశాంతికిలుగు- విశ్రాంతి అడుగనా మీరందరు [పేమ (ప్రేయసి సాబగు పాడుడు వీట కొన్ని స్వరముల పె అచ్చుము నాట్టమాడి అందమైన [(పేమఫలముల మస్తకమలు విచ్చినవి అచ్చురలేమలు ఆర తులివ్వండి సంతోవపు సింహాసనము సిద్ధపరచండి నలుమూలల ముత్యపు సరులు పేర్చండి [పతి వస్తువుపై (పతిధాతువుపై [పతి మనసుపై (పేమ భావము కలుగు [యేమ - (_పేయసియే జీవము నుద్ధరించునది & కుతుబ్‌ అర్థమునే కుతుట్‌ - బిరుదైయున్నది భగవంతునికి వేయి ధన్యవాదముఐర్పించుచున్నది పహృదయారామములో (పేమయను ఆశ్చర్యకర పూవు తొడగెను దీని సువాసనళ్లు దిశల్యపసరించెను నీ విద్యలైనా వపుస్తకమైనా దీనిచే నిడియుండెను కదా! పండిత్తులందరు దీనిజూచి ఆశ్చర్యపడిరి కదా? నీవు మాన యొక్కపాపముల లెక్కింతువు కదా? నేను మహమ్మదీయుడను _ రెండులోకవుల లేపెదను

179 మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా ఆస్టానమందున్న ఊరుదూ కవులలో వజ్జీ ఆహమదులు (ప్రసిద్ధులు అందు వజ్జి కుతుబ్‌మిస్తరి అను పద్యకవిత సబస్‌ఆము వచనకవికలు హాస్యరస [పధానమైన కథా సంపుటములుగ వెలబుంపను అహమదు రావానుమతిన లై లామజ్డూ [గంధమును రచించెను సుల్తాన్‌ మహమ్మచు పారసీభాషాభిమా?. కుతుబ్‌షా అనుపేర ఊరుదూ, కవితలను వెలయించెను పినతం్మడీ కవితలనె తి (వాసి వ్యాఖ్యానించెను అబ్బుర్ధా కుతుబ్‌షా ఉరుదూభాషకెనలేం 'సేవచేసెను ఉరుదూభాష కితని పాలనా కాంము స్వర్ణయుగము వంటివీ ఇతడు స్వయముగా కవి పండితుడు వండితపకపాతి కవితా సంకలనకర్త అంతి అలతి పద సమ్మశిత కవిత తితడు రచించెను అబ్బుల్తా అనుపేర కవితలల్దుచుండెను వెలుగు రోజులుండెను నీవు ముందు [వాసియున్న ఏవెంత వవి్య[తతఅడిగిన అంత భగవానుడిచ్చును [ప్రమాణ కుసుమములు కోలి విచ్చియున్నవి సంతసపు బుల్‌బుల్‌ చింతలను తొలగించును నబీదాసు డబ్బుళ్లా | ఎల్లపుడు దీనికి కృతజ్ఞుడవు కము్ము నీకెల్లపుడు రాజస్నేహితిమిచ్చునో వానికిపుడు (పేమక భావము నీతలకెక్కి. యున్నట్టులిన దానితో నీవెల్ల్పపుడు యద్ధ మొనర్చుచుండుము గాలుల _సభావము నీపైబడిన యెడల సీకనవరతము నాతోపన యుండుయుండు నవీదాసుడగు అబ్బూ సుల్తాను యొక్క (పతిమాటను నేను వినగలిగితిని గొప్ప గొప్ప కివులితి ఆదరవ. న కవితా (గంధములను రచించిరి గవాసి ఇబిన్‌నషాతి అను వారట్టివారు సైపుల్‌ములాక్‌ బదియల్‌జమాల్‌ తోతివామా అను కధలను గవాసి రచించెను ఇదిన్‌నిషాతి అను పౌరశీకకధ పూల్‌బిన్‌ గా ఉరుదూలో (వాయబడి (పసిద్ధివహించినడి తబీయ అను కవి బహరాంవగుల్‌ అను మనోరంజకమైన కధను (వ్రాసెను తానీషా పొఠసీకము తెలుగ, మహారాష్ట్ర భాషలలో కవిత్వము. చెప్పెడివాడు చెరసాలయందున్న పుడు తన సహజ కవితా ధోరణి నణకుకొనక అశేక కవితలు (వాసెను ఇతని ఆస్టానమున లతీఫ్‌, షాహి, నూరి ౩ మీర్దాగుకాం ఆతీ అను (సిద్ధ కవులుండిరి వీరనేక (గంథములను రచించిరి

[78 మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా ఉరుదూ కవితలందు. తెలుగు పదములు కనిపిందచున్నవి ఉర్జూనజమ్‌ లతో తెలుగు వారి ఆచారవ్యపహారములు పండుగలు వర్వడినములు స్టానమా[కమించినవి బసఎత్‌కి ఈద్‌ పూఖడీపూ అను బతుకమ్మ అట కవితా శె లిలో వ ర్హింపబడినవ ఇస్టామే ఆచార వ్యవహారములతో షాటు తెలుగు వారి సంస్కృతికి సంబంధించిన అనేక విషయము లితని కవితలో 3నిపించును. తెలుగు ఉరుదూ ఇరాసీ భావల సమ్మ[శణ కవితల వలన నూతన జాతీయకాభావము లావర్భవించినవి (ప్రియమగు వసంతగాలులు వచ్చెను = సఖుల తనువులు కస్తూరి కుంకుమపూ వాసనలిచ్చెను (పేయసీ ముఖము వసంతములిచ్చెను పూలకొలనులు వసంతములిచ్చెను గజైలఠాళము చేయుము సభియ నిలిచెను సోయగిము చూపుచు తొలగి నిలిచెను (యేమ జ్యోతిలో నీ్కీపేమను నిలుపుము నీ (సేమవీధిలో నన్ను నిలువ నిమ్ము హజరత్‌ ఐడేసావ్‌గా (ప్రసిద్ధిగాంచిన షాఅకృర్‌హుసేని రెండవ షాహ్‌రాజు తనయ.డు ఇతడు గొప్పపడింతుడు శృంగార మంజరి! అను [గంథరచయిత -ఈ [(గంథమున శ్రీల జీవితము నడవడీ ట్రీ లోని వివిధ జాతులు వ ర్లింపబడినవి దీసి నితడు సంన్క్బృతీ5 రించెను సూఫీ వండతులు సంస్కృతభామ నభ సించి సంస్కృత కవులను పండితులను ఆదరించుచుండిరి గోలకొండ సా్యమాజ్యమును పాలించిన కుతుబ్ఞాహి వంశపు రాజులు యుద్ధవికా రదులేకాళ సాహిత్యపోషకులును నైయుండిరి. వీరు ఇస్టాం మతానుయాయులై నను పరమతనవానము కలిగి యుండేరి హిందువులు. వీరి (పభుత్వమునం దున్నతోద్యోగములందు నియమితులైరి ఈ రాజన్యులు హిందూస్త్రీలను వీవాహామాడి హిందూ మఠాచారవ్యవహారములను గౌరవించి అనేక దేవాలయముల నిర్మాణమునకు జీర్ణోద్దార కార్యములకు సహాయ మొనర్చి దేవాలయములందు నిత్య పూజలు అంగరంగ భోగములు ధూపదీప నైవేద్యా దుల సిర్వహణమున కగహారము లాసంగిరి అరవీ ఫారసీ ఉరుదూ కవిపండితులతోపాటు సంన్య్మృకాం(ధ థాషాకవుల నాదరించి పోషించిరి శ 2 పేంారంంజ0ఏ64 ౬269

174 -... కుతుద్దాహీ వంశపు రాజులు స్వయముగా కవులు వీరి పాలనాకాలమున వివిధభాషలలో అనేక

(గ్రంథములు రచింపబడినవి కుతులాహీ వంళ స్థాపకుడగు సుల్తాన్‌ కులీకతుబుల్ముల్కు. (క్రీ ఈ [1518-1548 ఆతని మూడవ కుమారుడు జంవీద్కు-తుద్లా (కీ ఈ ర4లి. 550) ఆం(ధ భాషాభిమానులు తెలుశ (ప్రజలు సుల్తాన్‌కులీని బడే మాలిక్‌ అని గౌరవముగా పిలుచుచుండిరి ఉరుదూ ఫారసీ అరబీ భాషా పండితుల నిత డాదరించి గౌరవించెను

సుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్ముల్కు. పాలనా కాలమున [కీ ౪ 1580 లో కొండపల్లి (ప్రాంతమున తెలుగు భాషలో కాసనములు వేయబడినవి నాగులపాడులో జంషిద్కుతుబ్దా కాఎమునం దొక తెంప కాసనము చెక్కించబడినది

ఇబ్రాహీం. కుతుద్దా సుల్తాన్‌ కలీ ఆరవ కుమారుడు ఆం(ధ్రభాషాభిమాని మల్కిభరాముడని తెలుగు కవులచే కీర్రింపబడినాడు కారణాంతరమున విజయనగరాధీశుడగు ఆశియ రామరాయల ఆ(శయమును పొంది అతని మన్ననలకు పా(త్రుడ్లై ఏడేండ్డకాల మారాజ్యమున నివసించి తెలుగు సంస్కృం౨ని ఆచార వ్యవ హారములను తెలుగుభాషా మాధుర్యమును తెలుగు కవిత్వతత్వము నాకళింపుజేసికొనెను. తెలుగు బాషలోని తీయందన మాతని మనోవికానమునకు తెలుగుసంస్కృతి ఆతని (ప్రజాభిమానమువకు దోడ్పడినవి అళియ రామరాయల సహచర్యమున (వజాపరిపాలనానుభవము గడించి రాజకీయ పరిజ్ఞాన మాకళింపు జేసికొని తెలుగు సంస్కృతి మూ _రీభవించిన మహామనీషిగా ఇదాహీంకుతుద్దా (పసిద్ధి వహించెను గోలకొండ రాజ్య చరి్యతలో సమర్థుడైన రాజుగా (ప్రజాభిమానము చూరగొనిన (ప్రభువుగా ఇ(బ్రాహీంకుతుద్దా కీర్తి గాంచెను

ఇ(వ్రాహీం కుతుద్‌షా (పజాభిమానముతో [క్రీళ 1550 లో గోలకొండ సింహాసన మధిష్టించెను ఇకనీ పరిపాలనా కాలమున క్రీశ 1550 లో కోయలకొండ (క్రీశ 1551లో రాచకొండ (క్రీశ 1560 లో పానగల్లా (క్రీశ 1685లో కొలలంపూడి [క్రీశ 1574లో ఈపూరు [క్రీశ 1577లో మల్కాపురం శాసనములు వెలువడి నవి ఇతని పరిపాలనా కాలము [క్రీశ 15501580 ఇబాహీం కుతుబ్‌షా విజయనగరాధీసలవలె విద్యాగోష్టుల నేర్పాదిచేసెను ఇతని దర్బారులో అరబీ ఫారసీ ఉరుదూ సంసృళతాం[ధభాషాకవు అనేకులుండిరి పలువు రుద్దండ కవిషండితు లశేక కావ్యముల రచించి సుల్తాన్‌ ఇ(బాహీంకుతుద్‌షా గౌరవాదరములకు.. ప్యాత్రుల్లై అనేక [గామముల నగ్రహారములుగ పొందిరి నాడ్యల (పి స్టానమందున్న ఆం|ధకవులలో (1) అడ్డంకి గంగాధరుడు (8 ( ఆసూరి మరెంగ, ంబి సింగరా వాడని” 2(హ్రిహీయతుబ్‌ష క నగ ల రు లిన్‌ యూస్టాన మలంకరి

న్హింపటడుటవలన అనేక కవి ప+*డిత్యపకాండు లీతని యాస్థాన మలంకరించి

యండిరని భావించుట కవకాశమున్నరి ఇతని ఆసానమున సకల వేదపురాణ కొస్త్ర పారంగతులైన. విద్వాం సులు అష్టభాషలలో కవిత్వము చెప్పు నేర్పుగల కవివరేణ్యు లుండిరి. కవులు తమ (గ్రంథములను ఇబాహీం కుకుబ్‌షౌ కంకితమెనంగిరి

౯7 ర్‌ అద్దంకి గంగాధరకివిని ఇ్మ్యబాహీంకుతుట్‌షా తన ఆస్థాన కవిగా నియమించెను ఈ కవి తపతీసంరణో పాఖ్యానము ఇ్మబ్రాహీం కుతుబ్‌షా కంకితమిచ్చెను. ఈ (గంథము వలన కఇ(దాహీంకుతుట్‌షా థాగీరధియను హీందూస్తీం. వివాహమాడి గోలకొండ ఎట్టణమునకు భాగీరథి పట్టణమను నామకరణ మొనర్చెననియ ఈ దంపతులకు జన్మించినవాడు మహమదుకులికుతుబ్‌ షా యనియు. తెలియచున్నచి తపతీ సంవరః కావృమునందు [వథమాశ్వాసాంతమున ఈవిషయము తెలుఎబడినది 3 శావతీమ తల్లికా వికాసగల్టి పాలికా విలాస దర్పణావలోక వ్మిభమైకలాలసా గళద్గళస్థలత్పద (వగల్భ నిష్టఠచ్చిర శ్చలత్క ఒంధితా హిత [పచండ చంటద్రహాసకా ఈ కళావతీమతల్లి భాగీరధియే నగునవి భావింపబడుచున్నది సారంగు తేమ్తయ్య గొంకొండ కరణము తడు _చెజయంతీ విలాస కావ్యమును రచించెను అందాతడు గోలకొండి పుబప శ గాంచెను. అతడు రచించిన హరిభ_క్రిసుధోదయ వ్యాఖ్యానమున గోలకొండను థాగీరధి పటణమని వఇవహరించెను అద్దంకి గంగాధర కివి (పతి వారస్తుత సారస్వత ధీర [(వణుత విజయ చార్మి తునకున్‌ *సార స్వత సారస్య విచారస్తుత మతి 5వీంద సన్నుత మూ అజే ఎ పహందూ రాయ విభాళ సత్కవిమణీ బృందావన యష్మకియా మందార (దుమ అని ఇ[బాహ్హీం కుతుద్లాను వరింఎను అటే సకల వేద పురాణ కాస్త పారసులైన యొంంరి విద్వాంస్తు లెక్కవంకి. నష్టైభావషల యింధు ణ ర్‌. యమో. డైనో! నాంధ్యంబు లేకుండు పొంతకా5 ఎవీం్యదులొక్క్సవంక నుండిరని ఇ(బాహీం కుతుబా దరాగరును వర్షించినాడు భారత క్షిరమయ సింధు బంధు మధ్య లలిత పుణ్యకధా సుధాలహరిందేలి ఇవ్రాహీం కుతుద్దా ఆద్దంకీ గంగాధర కవిం సభాస్టలికి రావించి. పెక్కు కృతుల్‌ చమత్కృతులు బెంపుగ నంవతిగాని దుస య్యుక్చతి కన్యపై గల మమత్వము వర్రిందందు లెక్టకుం బెక్కువగాగ గోపికలు మించి వసించిన నేమి రాధపె మక్కువ యెక్కు-వై మిగుల మన్నన 'సేయడె కారి వేడుకన్‌

176

అట్టుగావున భారతాఖ్యాన మందు గలుగు తాపత్య చరితంబు ఘనత నరసి వివిధ కృంగార మహిమల విస్తరించి కబ్బ మొనరింపు నాపేర గవివరేణ్య అని పలికి కపురపుదాంబూలము కనకాంబరరత్న ఖచితఘనభూనణముల్‌ పెనుపొంద నానంగె నని తపతీసంరవణ (గంథము తెలుపుచున్నది

గంగాధర కవి కథావర్ణనశిల్బ మనల్పము _శ్రెలి ధారాళమైనది మనోహరమైనది ఇతని వర్జనల సుందరములు నిరాడంఐబరములు (పకరణానుగు ణఖ్యములు ధ్వనియుతములు ఈ మహాకవి (గ్రంథము నను సరించి ఇ్మవ్రాహీం కుతుబ్లా అనేక కృతుల నంకితముగా స్వీకరించెనని తెలియుచున్నది

ఆసూరి మరింగంటి సింగరాచార్యులు గొప్పపండితుడు 5వి నేటి నల్లగొండ మండలములోని కనగల్ఞ శిగామవాసి అనేక కావ్యములను రచించినవాడు ఇ|బాహీంకుతుబ్‌షా ఈ మహాకవి? గౌరవించి “మత్తగంధేభసి [చృ([త మహోత్తమాళ్వ పహోటకాంబరచతురంతయానా(గహారము లొసంగి మన్నించెను

కందుకూరు ర్యుదకవి నేటి నల్చగొండ మండలము దేవరకొండ తాలూకాలోని జనార్జనకందుకూరు (గామ నివాసి గొప్పపండితుడు కవివల్హభుడు ఇ(బాహీంకుతుబ్‌ షా దేవరకొండదుర్గమును రాజ్య పతినిధిగా పాలించ కాలమున, ఆతనికి కందుకూరు ర్ముదకవితో పరిచయమేర్పడి యుండును ఈతని కవితాాపతిభ నెజింగి ఇ్యబాహీం కుతుబ్‌షా ర₹0టచింరల (గామము న్నగహారముగనొసంగి గౌరవించెను

ఇ(బాహీంకుతుబ్‌షా తెలుసకవుల నెందరనో ఆదరించి గౌరవించి సన్మానించిను నృపకులేళ్వురుడౌ ఇభురాముషాహ్‌ ఆయతపుణ్యమూర్తి యతఢథర్థులువేడిన నిచ్చువేలును రెండువేలు. పదివేలును, లక్షయు, కోట్టు " అని వర్ణింపబడినాడు ఆద్దంకి గంగాధరకవి ఈ మవారాజును మల్కిభరాముడని క్షీర్తించెను గొప్పకవులు మవీ పండితులేక్రాక జీననభృతిక కవిత్వము వాధారముగా గొనినవారు మైతము (ఇబాహీలకుతుబ్‌ షా ఆదరమునకు ప్మాతులై యండిం -

చక్కని కవిత్వమును [వాయలేశి కవులు ఇ(వ్రాహీం కుతుబ్‌షా నాశయించి

నురము అలలాటస్థలంబు నున్నత భుజముల్‌

సరి ధరణి మోపి (మొక్కిరి

మరి మరి నీ శ్మతులెల్ల మల్కిభ రామా

యరలవ మదనస యనుచున్న

ఇర్వవడ్‌ సీ యషరములు భయనయ తతులన్‌

నీరళమును [వాయనేర్చిరి

శే /

మరిమరి నీ శ్యతులెల్ల మల్కి.భరామా

అను పద్యములను చదివి ఏినిపింప ఇ బాహీం కుతుబ్‌షా ఆ పద్మములందు కవితావాసనలు కనిపి ప కున్నను కవుల దీనావస్థను వారి ఆవసరమును గమనించి సత్కరించి పంపెనని తలియచున్నది

ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా

నవ్వెనా సంగిత నాద వేద విధిజ్ఞ

ధీరాత్ములకు పదినూరులిచ్చు

రమ్మనెనొ సభా (ప్రౌఢ సత్కవివర

జాలమ లకు ఐదివేలుంచ్చు

కూర్చుండుమ౨యునా గురువరళాస్త్రజ్ఞ

లక్షణఏదుఎకు లక్షలిచు గ్‌

సాబాసుూయన్న సకలాశితానేం

కోవిదులను మెచ్చి కోటి యిచ్చు

భళిర చళురబ్చి మేఖలా కలిత ధ్యాతి

జ్మక నిరిర్షక పాలనా చారు కర్రి

రమ్యముక్తాత ప్యతరా రాజితుండు

చారుతరమూూ్రి యిభుర్తాము చ్యక్షవ్నర్రి

అని వర్ధింపబడినాడు

(క్రీశ 1580లో ఇ్యవ్రాహీం కుతుబ్‌షా దివంగత్తుడయ్యెను ఆతని మరణమువలఅని దుఖమున నం ఉపి వర్యుడు * నిస్సారవు లోభిరాజులను జంపక మల్కిభరావభూవరున్‌ చారు యళోధరున్‌ సుగుణ చంవతి వర్థలకేమి దిక్కి” ని విధాతను దూషంచినాడు

ఇ(బాహీం కుతుబ్‌షా తరపుదారుగా ఆమీన్‌ఖాన్‌ పొట్టబెలువు (పంతము నేలుచుండెను. ఇతని ఆస్థానమున మరింగంటి అస్పలాచార్యుడను వేదళా స్తుజ్జుడుండెను ఇతడు సగస సాహిత్యలక్షణ సంవన్నుడజే ఉభయభాషాకని ఆళ్వపతి నరపతి గజపతులచే సన్మానించ ఐడినవాడు నల్సగొండ జిల్లాలోని కనగల్లు [గామవాసి

ఆమీన్‌ఖాక్‌ కవి సండిత పోషకుడు అప్పలాచార్యుల వారి నొాదరించి గౌరవించి; తన ఆస్థాన పంకి ళునిగా నియమించ సన్మానించిన వాడు

178 పొన్నగంటి తెలుగన్నయను కవి (ప్యపధమముగా అచ్చతెనుగులో యయాతి చరితము” కొవ మును రచించి ఆమీన్‌ఖానున కంకిత మిచ్చెను యయాతిచర్మిత పీఠిక వలన ఆమీన్‌ఖాన్‌ గుణగణనులు అతః వంళ చర్మిత శౌర్య (పతాపాదులు, కవి పండితాభిమానము తెలుగు థాషాభిమానము ఆత౧ దేవేరుల గుణగః ములు తెలియచున్నవి తెలుగు భాషలోఆచ్చతెలుగు కావ్యమును రచించిన ఘన కీర్తి పోన్నగంటి తెలుగన్నక లభించినది గోలకొండ రాజ్యమునేలిన కుతుబ్‌షాపీ వంశపు రాజులలో మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షాకు ((కీళ 1580-1612) పత్యేక స్థానమున్నది అతడు స్వయముగా కవి ఉందూ, ఫారసీ అరవీ భావలయందే కొక సంస్కృృతాం్యధ భాషలయందును పాండితీ పతిభ కలవాడు తెలుగులో కవితలల్లిన (_పజ్ఞా వంతుడు ఇతని తల్లి భాగీరథి హిందూవనిత ఇతరి అనుంగు భార్య భాగామతి వసంతోత్సవ వేడుకలు హిందూవు లాచరించ బతుకమ్మ పండుగ్య ఈోలి వంటి పండుగలను వరించుచు తెలుగు పదములకు సమాసములకు ఉరుదూ కవితలో మవామ్మదు కులీకుత్తుల్‌షా స్థానము కల్పించిన ఇతని పొలనాకాలమున తెలుగు శాసనములు వెలిసినవి ఒంగోలు తాలూకాలోని ధర్వావరము [గామమున శక సంవత్సరము 1522 శార్వరి నిజ్యకావణపద్ధే సప్తమి బుధవారము నాటి కాసనమున మహమ్మదు కులీ కుతుబ్‌షా నిజభుజ ఐల సమ్యాకాంత చతురశీతి దుర్గాధీశ్వరుండున్ను గోలకొండ స్థాన నివాసుండ్ను అయిన కుతుపనముఐకకు పొ(తులున్ను _ సేనాధిపమ్మోత సాధిత గజపతిరాజ్య రాజమహేం్యదాది బహుదుగజా దేవండున్ను దానధారా_పళస్తమేఘుండు ను మానా ఘూధ దండన కాతకానీర్య సదృథండున్ను అయిన ఇభురామ చకవత్తి౯కి స్యుతులున్ను వకాధాటిమాత నాతురంగ ఖురపుట చూణకాకృత గండి కోట గిరిదుగకా రాయ సింహాసనాప్థాన 'పెనుంగొండ (పదేసండుష్పు అసహాయపీర కళావినోదిన్ని నిజమంజువాణి వాతాణ సమాకషకతాకతఛప్పన్న దేశ విద్వత్కవి గాయక వండిమాగధ పారిహాసికాడి,నానాయాచక చార్మిద్య ఛంజ నుండున్ను భోగభూలోక దేవేయ్యదుండున్ను అయిన మహి మందు పాదళహసావకాభౌముండు గోలకొండను అశ్వపతి సింహాసవ్రాసీనుడై (పిథివి సాం్వబాజ్యము "సేయుదుండ అని వర్ణింప ఐడినాడు అతోని సేనాని ఎక్చ్రాన్‌ ఖానా “మహమ్మదు కులీకుతుద్‌షాకు దషణభుజాదండమయినటువంటిన్నె స్వదేశ్యపాంత పరదేశ గిరిదుగకా వనదుగఠా జలదుగాక్నాశిత అంతరమన్నియ _ సప్తాంగ హరణుండున్ను అనాయాస సాధిత దువా౯ర భీషణ కాాతవశిరోభూషణుడుంనూ రత్న [పభానీరాజిత పాదపద్మద్వయుం ణన విద్యా కళ్లా పఖీణుండ్లున్ను వితరణ కల్పవృషావతారుండున్ను థఖోడొానందళానే ఆజం అఆకరంఖాన ఆలికొస వ్పేకలాన ఖాన నిశాను సాహస వి[కమాకాకావతారుండును అ౧ వర్డింపబడినాడు ఈ కాసనమందొక సీసపద్యవఎన్నది* ఈ పదృపున ఎక్సాన్‌ఖొన్‌ శౌర్య (పతాపాదులు వర్శింపబడినవి

(౧౪ ఎపిధ సేనల దూరి పెద్ద గుంపులు సేసి పదెరి గాల్చిన యట్టి పాలెగాండ్ల దుగాకాధిపుల వియలు రణావనింగొట్టి పట్టించుకొంియెడి హిలెగాండ్రి పూవాఇబ్టి పర గ్థంతమున దాడి వెట్టిన వడమటి గట్ట పాలెగాండ్ల జలదుగ౯ా గిరివన స్థలదుగళా భూముల పట్టు గల్గిన యట్టి పాలెగాండ్ల మహిత ఘుమ ఘుమ మమడి యోమానినాడ మాాతమునం బశ్చిమాంబుధి మహికిమిగులం బరువు వెట్టించి మహమందు పాదగహ ఒపథాన వర్యుండు యకలాసఖాన విభుండు అటే అమీనుల్ముల్కు.. వేయించిన అమీనాబాదు కాసనమంది [కింద నుదవారింప బడిన పద్య మున్నది ఊఉ ధాటిగ నేంగ వుద్ధగిరి దాక్కొఒ౯ాని- చేంకొోటరాజు బోలి ముం గోటలు అగ్గవట్టి విగికొండ్డ్దయు బెల్బవు కొండ తంగ్లెడ్‌ల్‌ " పాటవరిన్‌ హరించ్చి మరి బల్యిని గైకొనె కొండవీడు క నా౯టక రాజధానీ-యిభరాముండు వావంబతంబు మీరుచున్‌ నేబతి క ఎప్టయామాత్యుడనునతడు - మహమ్మదు కులీకుతుట్‌షా (ప్రధానిగా కవిగా హితునీగా (శేయోభిలాషిగా నుండెను ఇతడు రాజనీతి రత్నాకరమను (గలథమును రచించెను వైష్టవమత సంబంధమైన ఈ (గంథ మారాళశ్వాసములు కలది ఈ (గ్రంథము ఆక్వాసాంతమున ఇది (శీ మదనంత సంతత్‌ శృపాకహక్ష నీంవొ్త సస విద్యా విధాన రామానుజాచార్య కథానుసంధాన కౌండిన్యసగో(తపవ్మిత నేబతి కమలేందుపు.త పరమ భాగ ల ల ము వత కైంకర్యధుర్య కృష్ణయామాత్య [పణితందైన రాజనీతి రత్నాకరంబు అను గద్య యన్నది నేబతి 5 ఎవ్టయా మాళ్యుడు నాటకొలంకార నయకావ్య నిర్మాణ చతుర్య ధుర్యవాగ్దాలచ బుడు కమనీయ శృంగార ఇవితా చమక్కార సారస్య గూఢపాచ్చ(కవరి అన్ని వర్ణీంపబడీవాడు

180 ఇతని తండి నేఐతి కమల(పధాన శౌరి మల్కిభరామానాధచం[దుడు మెచ్చగా సత్కీర్తి హెచ్చిన డనియ పానుగంటి వర పట్టణాధ్యమషడై మించుగా [పజల బొషెంచినాడనియు సరన సంగిత మహిమఐ వ కవిత్వలీల నాదిమ సుకవులను బోలినవాడని (పశంసింపబడినాడు కృష్ణయామాత్యుని సోదరుడు నరసమం(తి చెలిమి మహమ్మదు శాపబ సుల్తాను సమ్ముఖమున జను లెన్న బటొదలినాకు (పకటించి కావ్యనాటక ళ₹బ్ద నీతి కా స్ర్ర్యపవీణుండన దనరినాడు శృంగార సంగిత భంగితరంగధురీణుడై కరి ధరించినాడు నందిత జనుండు విలసిలై నరస మంతి సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుద్‌షా కాలమున ((కిశ 612- 1626) సారంగు తమ్మయ్య _వెజయంతీ విలాసమను (గంథమును రచింవెను ఇతడు గోలకొండ కర ణమ ఇనసమశేజులౌనృపుల నెల్ల మహమ్మదు శాహి యేలునీ యెనుబదినాల్లు దుర్గముల నేలినయెలిక గోలకొండద ధన నగరిస్థలిన్‌ గరణికం బొనరించడు దమ్మ మం[తి యా జనవతిరమ్ము బొమ్మన (బజల్‌ జయవెట్టి గృహస్థులౌననన్‌ పూర్రంగు తమ్మయ్య కవిత మృదువుగా నుండి నిరర్శళమైన ధారతో (దాఖాపాాములో మనోహళ ముగ నుండును ఈ సుల్తాను పాలనా కాలమున (కి = 619లొ మాచర్హలోని వెన్న కేశవాలయను నిం దొః తెలుగు శాసనము వేయంపబిజీనది- మాచర్చ-మవాదేది చర్జ్ణగా ఈ శాసనమున పేర్కొనబడినది, సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షా అరబీ ఫారసీ ఉరుదూ భాషలలో పం3౩తుడు ఎవి మత9మయమములను (క్రమము తప్పక పాటించు వాడ్రు పవ్నితమైన మక్కామసీడు ₹ంకు స్థాపన మొనర్చినవాడు. పరిపాలనా దకుడు ఇతని కాలమున వోయంతీ విలాసమ హరిభక్తి సుధోదయద్భ్యాఖ్యానఎంఎ ఆను (గంథములు రచింపబడినవి ఇచరాం్యధనాహిత్య (గంధకం కకమ్సు తెలియుట లేదు కొట్టా కుతుబ్‌షా ((కిళ౪ 1626-1672) [బాహ్మణ భక్తి కలవాడు విలాస పురుషుడు ఇతని ఆస్టానమున్న వేద వేదాంగ విదులు, కవి పండితులు మహాకన్సలు ఉండిరి ఇతడు వాజ్మయ విశ్ఞాన కాస్త్ర లలిత కళల అభివృద్ధికి దోడ్చుడెను ఇతని ఆస్థానమాన గణనాధ పంగీత ఎవి తుఎసిమూర్తియను వాడిడిరి

1రి 1 పదకవితా పితామవుడగు షేేతయ్య ఆబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా దర్బారు కేతెంచి పండిత వాగ్వివాదమున హాళ్గొనెను ఆస్థాన పండితుడగు తులసిమూక్తికి 'మేతయ్యకు వివాద మేర ఏడెను ఈ వినయము క్మేతయ్య రచించిన పదము వలన తెలియుచున్నవి బలవంతుడౌ గోలకొండ పాదుషా బపఖమానమిచ్చి తులసి మూ _ర్రితో వాదుదలవె నావేళ వెలయ మువ్వగో పాలుడు వెయ్యున్నేనూరు పదవ.లు నలువది దినములలోన - నన్ను గలసి వినుపించెనే తులసిమూల్తి సంసృృృతాం్యధ థాషలలో ఎండితుడు కవి గాంధర్ప విదా (పవీణుడు ఆబ్జుల్లా కుతుబ్‌షా పాలించిన కాలమున 9 తెలుగు శాసనములు వెలసినవి ఆం[ధదేశమునందే కాక నేటి తమిళనాడులోని ఉత్తరఆర్కాటు జిల్లా ఆర్కోణం తాలూకాలోని కావేరీపాక్కం, చెంగల్పట్టు. జిల్హాలోని తిరువల్లూరు తాలూకా కువ్వుం (గామములోను శాసనములు చ్రేయింవబడినవి అబ్బుల్దా కుతుబ్‌షా పాలనము కర్ణాటక (పాంత సరిహద్దులను దాటీయుండెనని భావింపవచ్చును అబుల్‌ హసన్‌ళాసీషా (కి సే 1672-1687) 'ఆలుగు భాషాభిమాని తెలుగు కవులను పండితులను ఆదరించి పోషించినాడు. తెలుగువారి నెందరినో ఉన్నతపదవపులందు నియమించినాడు మాదన ఎకు మహా మంతి పదవిని అక్కన్న లింగన్నలకు ముఖ్యమైన పదవులనొనంగెను మాదన్న మవోమంతతి చ్పేనలుడు నేలకొండవల్లి నివాసి గోవన్నను భ్యదాచల్యపాంత తహసీల్దారుగా నియ మింవను. గోవన్న ఇంటిపేరు కంచర్త వారు. ఈతడు (శ్రీరామభ క్తుడు (పభుత్వ _దవ్యమును వెచ్చించి భదా[దిరామ.నకు జలయవును. నిర్మించి సీతారామ లక్ష్మణుఎ కనేక అమూల్యాభరణములను చేయించెను తానీషాకు విషయము తెలిని గోపన్నను గోల కొండకోటలో చెరయందుంవెను గోపన్న [శీరామ.ని వేడుకొనుచు తన దీనావస్థను 'వేన్నవించుచు. (ప్రార్ధనారూపకికీర్తనం. నాలాపిం చెను. (శీ రాముని దయకలుగనితీరు కాతని దూషంచుచు కీర్తనంను రచించెను భ్యద్యాది రామనిపై అనేక పదవ.లు *ంయించెను రామళక్తుడగు గోపన్న రామదాసుగా ]పసిద్ధి గాంచెను (శ్రీరాముడు లక్షణ సహి ల తుడె మారువేషమునవచ్చి రామదాసు చెల్లి ంచవంఎసిన (దవ్యము. ల్లించెను. లానీషా రామదాసు భక్తికి సంత ఇంచి చెరనుండి ఆకరిని విడిపించి భృద్యాది రామాలయ పూజావికముఎ ఎ్యహణముస ఎ(గహారము లొసంగెను

• రామదాసు కీరనలు పద్యములు ఆం్యథ్రవేం మందంతం (వచారములో నున్నవి పామరజనులు పండిత (పవరు లీకెర్తశఎ నత్యంత భ క్రి (శద్ధంతో పాడుచుండుట నేడును మనము కా-చ్చచుందుము

82 కుతుబ్‌షాహీలు పాలించు కొంమునం చాం(ధ్రదేశమందనేక కావ్యములు [వాయఎఎడినవి దోమకి"ండ సంస్థానము నేలిన రాజకవులు చరికొండ ధర్మన్న హరిభట్టు, పిడపర్తిబసవన్న _ ఎలకూచి బాలసరస్వతి కాం[డవేటు రామానుజాచార్యులు,మల్లా రెడ్డి దేశాయి కృష్ణమాచార్య వనవర్తి రాజూ బహరి గోపాఎరావు బహద్దరు కొలచెలమ నారాయణ పండితుడు ఎలకూచి విన షయ (పభాకరుడు గదా్య్రల లక్ష్మేనరసింగమయ_ ఆది క వులి కాలమునందున్నవారు వీరు రచించిన (గ్రంథము లాం[ధ సరస్వతి కపూర్వాలంకారములు ఈ కాలమందే దోమకొండ సంస్థానాధీశులగు రెడ్ది పభువులు తెలుగు సాహితృ్యమును (_పోత్సహించి తెలుగు కవుల నొదరిఎచి అశేక కావ్యములను (వాయించినారు ఆ వంశీయుఎలో ఉద్దండవండితులు మహోకప్పలు కావ్యుములను రచించినారు దోమకొండ సంస్థాన స్రావకడు కాబరెడ్డి ఇతడు విజయనగరాధీసల దుర్గ్షపాలకుడు సూూస్‌కుం కాలమున కృష్ణానదిని దాటి తెలంగాణ్యపాంతమున కేతెంచి మెదకు దుర్గ (పొంతమాను దిచ్యూవోలయ రా-ధానిగా పాలించెను ఆటుపిమ్మట బిక్నూ౬* దోమకొండలను రాజధానులుగా పాలించుచు గోలకొండ కుతుబ్‌షాహీ వంశీయలకు మొగలు రొజ్మపతినిధులకు ఆసప్టాహీ వంశీయులకు సామంత మాండలికులుగా సంన్ఞానాధీ షలుగ వ్యవహరించినారు. వీరు పాకనాటి రెడ్డు ఈ వంశమున కామినేడు (పఖ్కాత పురుషుడం అతసి సంతతివారు కామినేని వంగనామము ధరించి నారు క శివధర్మోత్తర (గంథరచయిక మల్లారెడ్డి ఆతం సోదరుడు కామిరెడ్డి ఈ్య/ంథమును మల్దారెడ్డింవి -తన ఆన్నయగు కొమిరెడ్డి కంకితమిచె ఎను కామిరెడ్డి ఆ (గంథమున భవ్య సులతాన్నహమ్మదు పొదుషాహ లబ్ధ భూవణలలితపర్యంకి కొత ప్యత చామర" సామాజ్యభరిత విభవ రమ్య గుణశాలి శ్రీ కొమిరెడ్డీ మౌ అని వర్ధింవ ఐబడీవాడు అటే రెండవ ఆశ్వాసము 8వ పద్మమున థ్రీ రాజత్సులతాన్మహమ్మదు ధరితీ భృణ్నిభాం శారదా స్థారాడౌదురఖాన రాడగవరుక్మాపాల సింహాననో దారా భాంత నితాంతసన్నుత చర్మిత (పాభవొద్దాము కా

188 మా రెడ్డ చితినాధ అనియు సోమనాధ సోమయాజి తన (అహ్మో తత్తర ఖండమున కలిమి బిక్కవోలి (శీ కామిరెడ్డి భూమివిభు నాా_యించిన బుధులు నిజము ఇాలినావాన శకివర్ష సంఖ్య పదియ నెదు నూక్లెన వర్తమానాబ్బములను ఆనియున్నది కామిరెడ్డి (కీ శ 1678 పాంతమున రాజ్యమేలెను అబ్జుల్లాకుతుట్‌షా కామిరెడ్డికి సనదునిచ్చినట్టు వ. ఉమాపత్యభ్యుదయ కావ్యము వలన తెలియుచున్నది [కి ౪ 1428తో బహమనీ ఫిరోజ్‌షా సోదరుడు అహమద్‌పా ఆ న్‌ ళల గోలకొండ పాలకునిగా నున్న కాలమున కాచిరెడ్డి నాహ్వానించి మెదకు (వపాంతమును పాలించుటకు నియోగించి యుండెను అహమదుషా బహమ నీపాలనాకాలము [కి శ 1422-1485 కాచిరెడ్డి తనయుడు భోగిరెడ్డి ఇతవి భార్య దేచాంబ అనేక తటాకములను నిర్మించెను ఆ రాజానన దేచాం బారమణి తటాకమవని.పై గట్టించెన్‌ శ్మీరాంబుధి యోయన పేరన్‌ కమలాభి వృత్చి పెంపువహింపన్‌ ఈదంవతులకు కాబిరెడ్డి మల్చారెడ్డి జొమ్మరెడ్డి అను సుతుళుదయించిగి అందు కాదిరెడ్డి ర్యాయ్యెను అతని ధర్మపత్ని మోచాంబ వీరి త్తనయ్లడు ఎల్లారెడ్డి కవి పండిత పోవక్షుడు మహాదాత ఇతడు ఆరామతటా కాదులను అశే3 దేవాలయములను నిర్మించి [వజానురంజప్‌ మ్యుగ హాలింపను సూతసంహిత వలన ఇతడు బాలభారతము కిరాతార్దనీయేమను (గంథముల నంకికముగా పొండి: నట్టు తెలియుచున్నది అమిత్మప్రొఢము బాలభార తము యోగ్యంభ్దౌ కిరాతార్జునీ యమునా సత్య్యృతులందిదానఖిచరుండౌ నౌననన్మించెగా చమహీపాలకు నెల్ల రెడ్డివిభు డాచం[దార్భ్ల సంస్థాయి షి _ర్రిమదా? సమాన సీకృళిదిశా దేళాధిపాస్థాను డె

184 ఎల్లారెడ్డి భార్య మల్చమ్క్మ వారికి కిన్నారెడ్డ్‌ కాచిరెడ్డి. పర రత రెడ్డి అనువారు జన్మించిరి ఎల్హారెడ్డి యనంతర మాతని రెండవ కుమారుడు కొచిరెడ్డి రాజ్యమునకు వచ్చెను ఇతనికి నలువురుతనయులు జంగమ రెడ్డి ఎల్లారెడ్డి కామిరెడ్డి మల్లారెడ్డి అనువారు జంగమరెడ్డి ద్రైవభక్తుడు కాచిరెడ్డి రెండవ తనయుడు కామిరెడ్డి. ఆతని యనంతరము [కి 2 158లో రాజయ్యెను కామిరెడ్డి రాజశిరో భూషణుడు ఇతడు మళ్లికొర్జున పండితుని వంశీయుడగు లింగనారాధ్యుఎ శిష్యుడు కామిరెడ్డి విద్వాంసుడు పంచాక్షరి మంతోపాసకుడు ఇతని ఆస్థాని పట్టమట్ట సోమనాధ సోమయాజి ఇతం౨ సహోదరులును లింగనొరాధ్యుల శిష్యులే కొమిరెడ్డి యనంతరము ఎల్లా రెడ్డి దోమకొండ సంస్టాశాధీ వడయ్యెను ఇతడు వాసిష్టము లింగపురాణ మను (గంథములను రచించెను పట్టమట్ట సోమయాజి (బహ్కో త్తరఖండము నాంధీకరించి ఎల్లారెడ్డి (వభువున కింకితమిచ్చెను ఎల్లారెడ్డి రాజైన పిదప పండికకప్పుల నాదరించి పోషంచెను మహాంవిగా క్షీర్తింపబడెను శ్రేషకవి నీవు భాషా శేషాహ్‌వి నీవు చం[దకేఖరపూజా భూషబణుడ ఏీవు కవుల న్వేషించిన నీకు సవతులేరీ ధ్యాతిన్‌ ఆని తెలుపుకొనినాడు షట్బ్టకవర్తి చరితము పద్మపురా ణమను [గ్రంథముల నీళడు రచించెను ఈ (గ్రంథములను తన ఇష్టడైవమగు సిద్ధరామేశ ్వర స్వామి కంకితమిచ్చెను ఎల్టారెడ్డికి మువ్వురు తనయులు అందు కామిరెడ్డి ఆడ్డూను సీమశేలెను ఈ వంశీయులలో పండితులు కవులు [గంథకర్తలు, భాష్టాభిమానులు కవి పండిత పోషకులు ఉండిరి దోమకొండ సంస్థానము తెలుగు భాషా సాహిత్యముల నొదరించి ఆంధ్రసాహిత్య చర్మితలో సముచిత స్థాన మ్మాకమించినం లాలూ

1శివన [పకరణను ఒఅదర్ని ప్రసిద్ధ నగరములు--నిర్మాణవములు.

గోలకొండ పట్టణము =

కుతుబ్‌షాహీ సాామాజ్య రక్షణ దుర్గము గోలకొండ దుర్గము. దుర్గాంతిర్గత పట్టణము వృద్ధిచెంది

గ. న! కోటకు వెలుపల విస్తరించుట వలన దుర్గము నగరమధ్యమునందున్నట్టు గోచరించును మొదట దురము నగ రు ళ్‌ రము విడివిడిగా నుండెను (పజాసౌకర్యమ. లేర్పురచిన పిదప కుళుబ్‌షాహీలు దేశరక్షణ దృష్టి తో దుర్గమును టబ గ.

పటిష్ట మొనర్చిరి నగరాభివృడ్దికి పాటుపడిరి గోలకొండ వట్టణమున హర్మ్య్యములు రాజ్మపాసాదములు వేనవి విశ్రాంతి భవనములు విలాస మందిరవ,లు గోలకొండ పట్టణము నుండి కొన్ని మైళ్ళవి సీర్ణములో వ్యాపించెను ఇవి యన్నీయ గోలకొండ నగర వరిధిలోనికి కేబడినది

సుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్ముల్కు. కొడంగల్‌ [పాంత జాగిరులతో పాటు తెలంగాణ నుబేదాడ వదనీవి చేపట్టి పరిపాలనా వ్యవహారములను నిర్వహించెను మహమూదుషా బహమనీ మరణానంతరము (కిశ 1516 లో స్యాతం్యత్యము (పకిటించి గోలకొండ కేతెంవెను అప్పటికే గోలకొండదుర్లము. దుర్గాంతర్గత వట్టణమ్లు ఊండెను

కల్యాణీవాచక్యులు కాకతీయలు ఈ దుర్గమును తమ యేలుబడిలోనికి దెద్చుకొనిరి కాకతి రాజ్య మంతరించిన పిదప మసుమారి కాపషయనాయికుడీ [పాంతమా[కమించి ఐహమని సుల్తానతో సంధిగావించుకొని రెండురాజ్యముల సరిహద్దుగా గోలకొండకోటను ౨ర్జయించెను. సుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్ముల్కు దుర్గమును పటిష్ట మొనర్చి నగరాభివృకికి దోడ్పడెను తరువాతి సుల్తానులు మొదట రాజ్మసుస్థిరతకు ఆ పిమ్మట నగరాభివృద్ధికి వృషి చేసిరి సుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్కుల్కు. ఇ(బాహీం కుతుబ్‌పా మహామ్మదు కులికుతుబ్‌షా అబ్దుల్దాకుతుబ్‌ షాలు గోలకొండ నగరమును తీర్చిదిద్దిరి *తాస్టులకాం మీనగరము వృద్ధివందుచు వచ్చినది మహమ్మదు కులీకుతున్‌ షా గోలకొండవస్టణ జనసాం్యదత 'పెరుగుటదంన (వజావసరములను గమనించి నూతన నగర విర్మాణమున 3ంకురార్పణ మొనర్చెను

దుర్గ [పాకారము మధ్య తొలి గోలకొండ ఎట్టణ ఎర్మాణము జరిగినది మూడు (ప్రాకొరములు కశ 'మెళ్ళ _కెవారముతో 50 వేం గృహములున్న ఈ నగరమున రెండులక్షల మంది ఇఎవసించుచుండిరి దీని నిగ్మాణ వ్యయము ₹8 లక్షఎ పహొన్నులు

868

నగరిపెరిధిలో సౌధములు గృహములు ఉద్యోసలు రాజులు ముకలు ఆక ప్పకస్తిలు ((పజలు చేఎకు గోలకొండనగర నిర్మాణ భారమును వాస్తుశిల్పి ఇ=ంభాన్‌ వవాఎఎము నా=ఎరుయ్మిల్పు, అకు వాస్తుశిల్పి హైదరాబాదునగర ౧ర్కాణమునకు దోడ్పడెను

ఈ నగరము మూడు భాగములుగ విభజింపబడెను (1) హెధారణ్యపజలు౨డు వీధుఐ విఫణి (పాంతములు వర్తక కేంద్రములు (2) రా=ఎసౌధములు, అధికారుల అమాత్యుల అమీవఐ ఆవాస శృహమాలా సైనికులుండు (ప్రదేశాలు (8) విసృతించిన నగరపాంతను

మొదట రెండు (ప్రాకార కుడ్యముల మధృ్మ నగర ఇఎర్మాణమైనది ఇందు శామాన్య [(పజలు గృహ ములు సిర్మించుకొని యుండిరి ఈ గృహములున్న వీధులను మొహల్హా లనుముండిరి మీర్‌జుంలా మాదన్న వంటి అనేక పేర్పతో మొహల్లాలు పిలువఐడెను రాజ మొహల్తా పంచ మొహల్ల్తా పేర్లు ఆనాటివే నగరము

మ.

లోని కొన్ని [ప్రాంతములు కమాన్‌లుగా పిలునబఐడినవి హబ్లీకమాన్‌ మచ్చీకమాన్‌ చార్‌కమాన్‌ వంటి పేర్ద నేడు వ్యా ప్తేలోనున్నవి కొన్ని [ప్రాంతములు కటోరావహౌజు గుల్దార్‌హౌజు వంటి పేర్గతో పిలువబడినవి

రాజమహలులకు చేరువలో (పభుత్వకార్యాలయములు ఆమాత్యుల మందిరములు సెనిఃం వసతి గృహములు విశాంతిమందిరము లుండెను గోలకొండదుర్గము 87 బురుజులు 8 ద్వారములు కలది ఈ ద్వారములను దర్వాజా లనుచుండిరి బంజారా వతేదర్వాజాలు చారి తకముగా (పసిద్ధములు

హైదరాబాదునగరమున చాలుగు [పధాన ద్వారములుండెను లాల్‌దర్వాజ ఢిల్లీ దర్వాజ గౌలీపూరా దర్వాజాలు పడగొట్టఐడినవి ఫతేదర్వాజా పురావస్తుశాఖ వారి సంరక్షణలోనున్నది

గోలకొండ పట్టణమున | పొగక్షిణోత ర దిశలయందు సామాన్వ[పజలు నివసించు గృహములున్నవి పశ్చిమదిశా భాగమున రాజఫొధములు నిర్మింపబడినవి ఈ సౌధములు 8ినుండి 5ఆంతస్తులు కలవి విశాలమైన గదులు భోజన వ్మిశాంతిశాలలు సిటి నందించు మట్టి గొట్టములు, సౌధోపరి భాగములందు లతావృషములతో కూడిన ఉద్యానవనములు కలిగి సమస్త సుఖముల నందించుచు గృహస్థుల నాహ్హాదపరచునవిగా నుండెను

ఉద్యానవనములు, [దాక్షతోటలు జలాశయములు తటాకములు నగర శోభను ద్విగుణీకృత మొనర్చు నట్టుండెను కటోరహౌజునుండి భూగర ఏ మందిరములకు (త్రాగునీరు (ప్రవహించు మట్టిగొట్టమ.లు వేడినీటి గొట్టములు అమర్చవఐడినవి వాస్తుశిల్పులు అద్భుత మేధాసంపత్తి కలవారు కావున గోఎంకొండపస్ధణ (ప్రజలకు పుష్క.లముగా నీరు నరఫరా చేయటకు జలాశయమ లను బావులను, తటాకములను కొలనులను నిర్మింప గలిగి నార

గోలకొండదుర్గమున సైనికుల నివాసగృహములు సమస్త సదుపాయములతో కూడియుండెసు బాల హిస్సారు శ్లెంత కెడు కమానుల భవనములుండెను అవి విశాల ఆవరణముతో కూడియుండెను. సెలకవందన

కే87 మిచట స్మికరింపబడెడిది దీనిని జల్వేఖానుఅలీ ఆని అనెడివారు తొమ్మిది సౌధముల సముదాయమగు మోతీ మహల్‌ ఈ (ప్రాంతమునం దుండెను రాయబారులు విదేశీయులు, నివసి చు భవనములు రాజ సొౌధమునకు చేరువలో నిర్మింపబడినవి దర్చా రులు నిర్వహించు భవనములు గోఎకొండ పట్టణమునకు మకుటాయమానములు దివానెఖాన్‌ అను భవనమున రాజు సింవాసనము (పతిష్టింప బడెను అందమీరులకు పుర్యపసముఖులకు అమాత్య సేనానాయిక [పభుత్వాధి కారే ల కుచితాసనములుండెను దౌంత్‌థానా దర్చారుహా లనబడినది వాలహిస్సార్‌ సమీపమున తానీషాగడ్లె అను రెండంతస్తుల భవ [ో అమాడి నము నగీనావాగులున్నవి జింకల ఉద్భానవనయి, రాజ (ప్రాసాదములు సుందరమైనవి కాలాపవిడు వెంత వేసవి విడిది భవనము ఫలక్‌నుమా ఉన్న (పాంతమున కోహితూర్‌ భవనము వర్షాకాంము విడిదిగా రూపొందింప బడినది జనానామహల్‌. న్రీలకు (పత్యేకించిన ఆరామములు తోటలు ఉద్యానవనములు హద్‌ష్షిల పర్యవేక్షణ తో సురక్షతమై యుండెను జౌరంగజేబు దండయ్యాతా సమయమున హబ్‌షీలు వీరోచితముగ పోరాడి [ప్రాణము లర్చించిరి శ్రీ సైనికులు ఆత్మ హత్యలకు పాల్పడిరి అమాత్యులకు రాజబంధువులకు, ఉన్నతాధికారులకు ఊ్యమోవులకు [పత్యేక వసతులున్న భవనము: లుండెను. అమీరులు దుర్గమువెలుపల విశాల భవనములను ఉద్యానవనములను _ నిర్మించుకొని అందు నివసించిరి రాజ కోశాగారము సెనికుల రతణలో నుండెను దాని నంబర్‌థఖావా యని పిలిబెడివారు రాజ కోకా గా”మును దోచుట గొప్ప నేరము తానీషా కాలమున (పభుత్వ [(దవ్యమును మూసా అను అధికారి దుర్వినియోగ మొనర్చి కరిన శివకు గురియయ్యెొను అతని ఇంటినుండి 5లక్షల |దవ్యము స్వాధీన మొనర్చుకొనబడినది గోలకొండ పట్టణమున మసీదులు ధర్మశాలలు భిఇాగృహవ లు య్యా(తికుల విరామ భవనములు హెరశాలలు వై ద్యాలయములు లెల్బ_కుమిక్కిలి యుండెను మసీదుల గుంబదుల కుడ్యములపై వివిధపకుల ఆకారములు వివ్‌ధమైన రంగులలొ చ్విత్రింపబడి యుండెను నగర రక్షణ బాధ్యత కోత్వాలు వహించే జాగరూకతతో నుండుట వలన నేరముల సంఖ్య శూన్యము వృద్ధు రాలై నను సర్వాభరణభు వృతయై నిర్భయముగా (ప్రయాణము చేయగలస్థితి గోలకొండ రాజ్యమున నెలకొని యుండెను. కాశింబేగు వంటి కోత్వాలులు సమర్థులు ఇ్య్రాహీంకుతుబ్‌షా కాలముననున్న మరణఃివ్ష మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా పాలనాకాలమున అమలుజరుపబడలేదు గూఢచారి కాఖ పటిషస్టముగా పనిచేయుచు సుల్తానుకు రాజ్యసమాచార మందించుచుండెను

188

గోలక్తాండపట్టణమున అష్టాదశ పజలుండిరి అన్ని వృత్తులవారికి జీవనోపాధి కల్పింపబడినది, [పభుత్వోద్యోగులు విధిగంర్వహణలో అ్యపమత్తులెయండిరి కొందరు [బాహ్మణు లున్నతపదవులు నిర 3పొంచిరి. ఇరాక్‌ ఇరాన్‌ ఆరబ్‌ దేశీయులు పాళ్చాత్యులు సైన్యమందుండిరి

కుటీర పర్మిమళలు చేపట్టినవారు సాలెవారు ఆయుధమ.లు తయారు చేయవాం శిల్చులు చితకా రుల్లు మేస్త్రీలు నగారా (యోగించువారు నాట్యకత్తెలు ఉద్యానవన నిపుణులు వాస్తుశిల్పులు వెంవాఎయి (వాయ సకాం్యడు పండితులు కవులు, మేధావులు మతగురువులు గణితాస్త్ర పారంగతులు వేద వేదాంగ శివాస్కృతి పురాజేతికోస కావ్యనాఎకాబంకారళాస్త్ర పండికులు, జ్యోతిష్యులు రాజుదరము పొంది సుఖముగా జీఎంచు చుండిరి

గోలకొండ వ్యాపారకూడలి ఇచటి వ్యజపరి(శ్రమ జగ(త్పసిద్ధము ఇచట లభించిన కోహినూర్‌ వ్యజము ధనికులను, రాజులను చకవర్తులను [పలోభమునకు గురిచేసినది సగరమున వ్యజముల పరీక్షించు టలో నై పుణ్యముగల వారెందరో నివసించిరి డచ్చివారు వ్యజవ్యాపార (ప్రవీణులు వారికి వ్యజపుగనులు కౌలు కీయబడలేదు రాజ్యమున ధనాఢ్యులు, అమీరులు సుబేదారులు రాజులు విలువైన వ్యజములను కరిగియుండిరి

రాజ్యమున _సుగంధ్యదవ్య వ్యాపారము విస్తరించియుండెను సుగంధ (ద్రవ్యములు బజారులోనికి వచ్చిన వెంటనే వికయింపబడుచుండెను మహమ్మదుకులీకుత్‌బ్‌ షా కాలమునందాక వర్తకుడు తనవద్ద నిలువ యన్న సుగంధ్యదవ్యముల నమ్ముకొనలేకపోయెను. ఆ విషయమెరింగి సుల్హానాసుగంధ(దవృ వ్యాపారి నుందికొని. తానుఫర్మించుకొన్న భవనము పునామలందు కస్తూరిని వేయించు ఆ భవనముశకు ముష్క్‌డ మహల్‌ అను పేరపెథైను వర్తకులవద్ద అమ్మకముకాక నిలువయున్న _ సుగంధ్యదవ్యముంను (వభువులే క్తొనెడివార్యు

పట్టాభి షేకోత్సవములందు జాతి మత వర్గ బీద ధనిక భేదములేకుండ పాల్లొనుచుండిరి నారోజా పండుగ వసంళోత్సవము మృగశిరా [పవేశోత్సవము మొహజ్జిం వంది పండుగలు అస్పహాసముగ్గ నిర్వహింప ఐడుచుండెను మహమ్మదు కులీకుకట్‌షా, అబ్బుల్దా కుత్‌బ్‌షాల పాఎనాకాఎముఎందీ ఉత్సవములు శునముగా నిర్వహించుట కాదేశము లీయబడినవి [పభుత్వ కోళాగారము నుండి (దవ్యమీ ఉత్సవముఎ వఎర్వహణకు వ్యయ పరువబడినది

ఈ పరూదినములందు పాన్టీయములు ేవించి నృత్య గిత వాద్యవినోదములతో రాజులు అమీ రులు [పభుత్వాధికారులు శదితరులు కాలము గడుపుచుండిరి న్రీలు కోలాఎములు న్పత్య గిక వాద్య ముఎ తో మైమరచి ఆడుచుండిరి

పట్టాభి షేకోత్సవములు దేశమందంతట నిర్వహింపబడుచుండెను పట్టాభిషక సమయమున స్తీీలు పరిచారికలు చెజుక్షుగడల పుషృమంటపము పట్టుకొని వినీలవర్ద ఛ్యక చృాయకో సుల్తాను నాసీనుగావించి

189

దృష్షదీసి ఖండవర్కంర తినిపించి పున్సు చందన సుగంధ (దవ్యములను సమగ ఎంచి పారాణిపెట్టి సురటేలుపట్టి వథవముగా ఉత్సవమును నిరర్వహించుచుండిరి. వెండి పూలవల్లకిలో రాజు ఊరేగుచుండెను. రాజు పన్మదిన వేడుఇలందు [పజలకు మిరాయిలు చక్కెర వంబెడివారు వీదల కన్నదానము విద్యార్థుల కుపకారవేతనము ఎభింకుచుండెను విద్వాంసులు కవి ఎండితులు సన్మానింపబడుచుండిరి నౌగర్తోజా ( వర్షియన్‌తగాది) దినమున రాజు సంవక్సర ఫలికనులు తెలుసుకొనుచుండెను ఆరోజు సామంతులనుండి కప్పములు సీంకరింపబడు చుండను

మహమ్మద్కులీ కుతుబ్‌షా కాలమున వసంతోత్సవములు నిర 3పాంప ఐడుచుండెను ఇతడు రసికుడు మృగశిరా (పవేశోత్సవములు నిర్వహించుచు వర్షర్తు విపోరమొనర్చి, కోపానూర్‌ భవనమునకు సపరివారమగ ఎళ్ళుచుండెను ఈశడు _పియ పరిరంభణ సుఖాస్నక్తత కలిగి చందన కస్తూరి కర్పూర కుంకుమపూపరాగ నారభములతో విలసిల్లా భవన ములందన్ని సుఖముంఎ ననుభవించుచు కాలము గడుపుచుండెను

రంజాన్‌ మొహరం వర్వుదినములందు వేలకొలది [ద్రవ్యము వ్యయమయ్యెడిది ఆలం స్థాపనాది రోదనదిన పర్యంతము మకసంపదాయములు పాటింపబడెడివి "ఈ మొహ్మరం పండుగలను పాందూవులు షాఎంచి ఆచరించెడివారు కొండ పట్టణమున 25 వేఎ వేళ్ళాగృహములుండెను ఉంపుడుకి త్తెలకు సమస్త సదుపాయములున్న భవనములు నిర్మింపబడెను ఇరాక్‌ టర్కీ స్త్రీలు కుతుబ్‌షా రాజాంఆఃపుర వవదారికలుగను చెలిక తెలుశను నియమింవ బడిరి మహమ్మదు ఎలికుతుబ్‌షా తానీషాలు రసిక (కేమ్హులు మహమ్మద్కుకులక్షుకువ్‌షా కెందరో [పియు రాండ్రుండిరి భాగ్యమతి అవని హృదయాధిశేవత అమెపేర భాగ్యనగరము నిర్మింపబడినది

నాట్యకత్తైలకు ఆస్థాన నర్తకీమణుఎకు (ప్రభుత్వమునుండి ధనము లభించెకిది వేశ్యా నాయకు రాడు [ఎభుత్వాధికారుఎనుండి (చవ్యము పొందుచుందిరి

రాజులు మత సాం్యపదాయ దుస్తుఎను ధరించెడివారు మహమ్మదు కులీకుత్‌బ్‌షా గడ్డము తీయించు కొని స్టాని3 [ఎజలు మాట్లాడు తెలుగుభాష నభ్యసించి ఆ భాషలో పద్య్మములక్లైను హైదరావాదు నగర మున నిరంహించు ఉరుసుఎందు పాల్లొనుచుండెను హిందువుల పండుగలు చర్వుదినములు కుత్‌బ్‌షా పాటించుచు వారి ఆధరాభిమాన ములను చూరగానెను

[ప్రజలు తలపాగాలు, కోటు ధోవతులు ధరింవెడివాం. వఇక్కా పీబ్బుట గొప్పతనమునకు నిదర్శ నము ధనాడ్యులు మద్యఎఎ సేవించి సీ 9లోలత్వము కెలిగియండుఎ తమ పురుషత్విమునకు ఇదర్శనమని భావించి మెలగుచుండిరి సుందర శరీఎలె పొడగరులై. శుభమైనవస్రము లిచటివారు. ధరించుదు

190 నవమన్మధులవలె కనిపించుచుండిరి. సుల్తానులు (బవాహ్మణకన్యల వివాహములకు సహాయపడెడివారు నవీదలకు వస్తు అన్నదానములు చేయబడుచుండెను వివాహ సమయమున వధువు కాటుక సుర్మా తిలకము ముత్యాలపాపిట పుష్పాలంకారము పాదము లకు చేతులకు పారాణి ధరించెడిది ముత్తె దుప్పలకు శభసమయమున ముత్యాలు ఆంచుచీరలు దానమిచ్చుచుండిరి గోలకొండలో? శి చ్మిత వాత వాస్తుశల్ప నై పుణ్యమాగలవారుఎడిరి జ్కోతిష్కులు కవులు ఆ స్తు న్తై విద్యాంసులు మతగురువులు కుతుబ్‌షా దర్ప్చారులందు గౌరవాదర ములు పొందుచుండిరి. ఎరా* యునానీ దేశీ డచ్చి వైద్యులు కుతుబ్‌షాల ఆదరాభిమానములు పొందియుండిరి డచ్చి “త్రుచికిక్సకు డాన్రానవైద్యు నిగా నుండి సంవత్సరమునకు 800 పగోడాల వేతనము వాందుచుండెను రాజఫర్మానాలు ఫారశీభాషలో వలువడుచుండెను గూఢదారి శాఖలో పారశ్వీ ఆరపీ తెలుగు లేఖన ములు చదువగలవారుండిరి కుతుబ్‌షాలు ఫారసీ ఆరవబీ ఉరుదూ తెలణుు ఎవుఎను ఆవరించి పోషించి భాషలలో గొప్ప కవులుగా పేరొందినవారు. అద్దంకి గంగాధరకవి పొన్నగంటి తెంగన్న మరింగందె సింళరా చార్య కందుకూరు రదకవివంటి వారెందరో తెలుగులో [పబంధములను రచించి కుతుబ్‌షాహీ వంశపు సుల్తా నుల ఆదరాభిమానములకు ప్యాతులై నక్కరింపబడిరి భ(ద్వొది [ప్రాంతమున తహసీలుదారుగా పనిచేసిన గోపన్న రామదాసుగా కీర్తివహించి ఆశేక కీర్షనలను రచించెను శాఫీషా స్టానికులై న హిందువులమై చూపిన (పేమాభిమానములు బౌరంగజేబు చ్యకవర్లి కోపమునకు కార జభూతములు గోలకొండ ముప్టిడికి హేతువులు అక్కన్న మాదన్నఐనిన గ్యావివారు చ[కవరర్హికి తానీషావె ద్వేషవభావము కలిగించిరి 16 వ శతాబ్ధ్యంతమున గోఎకొండనుండి రాజధాని హైదరాబాదుకు తరలింపబడినది ్లైదరాబాదు నగరమున గొప్పగొప్ప భవనములు (ప్రభుత్వోద్యోగుల బృదాస గృహములు, సైనిక కేంద్రములు వ్యాపార కూడలులు ౨ర్మింపబడినవి సులాన్‌ మవామ్మ దుకురమున షా నిర్మింపదలచిన సుల్తాన్‌నగర్‌ ఆతని మరణము వలన ఆగిపోయినది లంగర్‌హౌొజ్‌కు కార్వాన్‌ సరాయికి మధ్య కుతుబ్‌ షాప్‌ రా-వంశీయు ౨ సమాధులు న్నవి రాజవంశీ యలకు సంఎంధించిన ఇన్ని సమాఘు లింకెద్చఎను కనిపించవు జీవించియుండగచే తమకొజను సమాధులను నిర్మించుకొనుబ ఆనాటి రాజుఐ ఆచారము ఈ సమాధులకు (పొకారకుడ్యములు నిర్మింపబడినవి ఇందు (వే శించుట కెవ్యరితై నను ఆవకొాళముండెను ముస్టిం హిందూ శిల్ప సమ్మి(శణమ-తో శూడిన ఈ సమాధులునేటి నీ చెక్కువెకకక్త్ర నిలిచియన్నది కొన్ని సమాధులపై సమాధి జేయబడిన వారి మరణ తేదీలు [(వాయబడినవి

య న స క | య . వసత భక... క వ సే స మ శ న! సభ నట స త” న క ==. కనే న్‌ స వజయ న 1 న. శ క్షే వలన్‌ టట టు నము స్‌ స సప. రాం గ శ లీ స న రా. గ్గే న్‌ జీ ఫా నాల స తం / లాయనానానాలాో అ స్‌ స న న ప. షన సం హస. నం సై ముత ||! ఎ ము గ అలానా హన! మ్‌ నం వు వట ళ్‌ న స శ ర న రేవ యమ్‌ న యట ర స స టి. [( న! టి గ) ర! రే ననా దం యాంటి వ లట టి క్‌ న. . ౯ ( ళ్‌ న. పగ గే న య |] నం. "1 స్తం | స్నా స్వ ష్‌ న య. నైట హ్‌ ఒక ఇ ల లట్యూ ; 4 క ర స స నభ. నుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్ను ల్కుూ నమాధి క్‌ నే న కో న ఆక్‌! ట్ర! కా టకై ల లై నల" ర రర రన. నగ స్ట సం ఏమ నా లా 1 న టు న న స క క ర న శః - న [స య య. || " ॥ న్‌గం న రస న న సై, సంప యయా “శ బో గాం జపే ః టి వం న! న యో స్తే త ఎ శ షే | ర షయ సరా వ న ప కంంకంంళకీల ఆదిని ఆ ఎ టి.. ఎకరం

మ మి 22

స శ్ర .. ( / క్ష మ? . (| ౧. |

డ్‌ న లవి /

న] చి 1 న! తే య స 1 శనం క ఎ శ . ఎటలంంంకలాతాతాలా “స్‌ . ల ౨. | ను! గను గే శె న తళ ప్‌ో న

వింద్‌ద్‌ కుతుబ్లా నమాధి

గంఛాయం ప యను కర నామాన్ని వ తం ల య హా లో! స న యం త టొ నో న కం ఖీ కలలా ఫట్టు న నో య... న్‌ స. న్య ఇంస్టేల స్స లు చు న త క శ ౧ గాం సక న. న గలు మలి న ॥ క ల త 2 ల్‌ యక న శత చు * వా జ్‌ [1 ర ॥ ల నా న ట్‌ ద. ॥ లై గ. లా జా | న న

• జే వ రంకు శే అనన టమ ర న న చ పై రవ వార య | ళా క. శ "1 జ నలా కస న... చస లో ॥ మము సం స టన 1 న. క ర టాం. " ఎ. ల . న! తన. స శ రట హం. గ్‌ స్‌ స? న ము న. న య నం మనత టూ లే న 0 టిసి హి? స్‌ో హా న న. వ | టం. క్ర /| ॥ సో స్ట (స. ం న 11౬ వశ సు? వల కూ నం ॥ ఫ్‌ మవొమ్ముద్‌ కులీకుతుబ్లా నమాధి

2 న మ ా,

సనన 0 న్‌ స ణే జ్‌

మ మస. (స్‌ (౮ గజ/లో వనకట ఢ! రాం. మ ల్‌. వ ఖీ ల్‌! [7

/ న న. లా శి జ సు!

. శ. పాలీ ట్‌ (౧ (౮1 న్‌ా గ

ల ల సట యాడ రగా. టాడ్‌.

( య ణ్‌. భఖ శీ (ఇ (స నం ర 4 చేవ న. తక. మ య. ననా నల్యోయా తత లలో! స! ్న శస టం. ల్లో... త క య. కలదో? +! 9ట్ట వాలంతా న పటే

నై. న. న న ప సయ. కలేనా! [4౫ జంటే తు కల. ట్‌ ల స నం!!! సం న. ] 1, త్రి శ ఖో భీ ద్యమాపానాడా మాటి ని లో లి స మ స! గడ గ ని నం శగట్హర్లష] గ ల (1. న య స... న గ ్జ 6 నం అయా ల గ్లో య. య ల న (న్లో '్రోల్తోు (0 గాం టూ" క! ... వ. సు గ | థి వండండి (లో గ్‌ అటి ల. ం ఫా స. న్‌... [0 నన గ ో న. టం న నటం దనన స్తీ 1 సహ (% న / న. మ ర్లగలో, 1 యాగ కళ యం | ఖ్‌ న్‌ ల్‌ ల. ల మట శ శ్‌ ర్న ట్టి టో వ్‌ నేక్‌నాం ఖాన్‌ క్ష టీ సమాధి శాసనము నేక్‌ నాంభఖాన్‌ సన

శీ

జ

నే

ళ్దు

మును న. స [+ క శ జా న త కనే! శ అన నతనానోంననని? వకు కలన శి ౨ | ప చే కా! క మ్‌ అ అాపచంనమండుకో.? హం తనం న (సంశా చన. వ్‌ మా ను వ ల గరం ర... లల! క్త, న చస రం క స యనం మిం. + [ ణా న క నవి ము 0 వ స య ల్‌ టం నట ఛో ప టు య! మ. కట నై [న రము గో న , గ. . ॥ ॥ ఖ 1 గ నన 1 యా. ళ్‌ " న. . | ” . ॥ టం ర వ టెల్తం | నుల్తాన్‌ మవాము, బ్‌ వ కులుబ్తా నమాధి స్తై దో

( / అలు . శ్‌ కంట న వన్‌ హాప్యైత ల ఫల 1 టు 1 తస క నం సూ న | న్‌ ర ! శక ర - వ టా స స “ ( వళ త్‌ో త్‌ భి. న. క ర్ట ల |! [| క్‌. స సో మిం వ / లద క రో . ల భా మ గా క శ ఇభ అటు కా? స్‌ స (స న 0 య నా ము చం వ || డదు మళ రు. న సత. టం స లం ్గ క | ( స జ ( కాసా నే, శ్‌ న! |. న! పే ( శే ళీ | (| పనన వ వ వష త. న 0 రం. య హా. గ. /| న. టు త! నా! స న న చయ. అబ్లుల్లా కు స్తుల్లా కుతుబ్లా నమాధి సీ ఫ్రే ళా ల్‌ (యన ల శే న వష 1. న్న మ! ల ాడతరాలాలం యాన లలా నా యా! (111. ళ్‌ య యయ... న రటల్‌ లం నం నర ననిన బయ రయ మననం మ లం త్‌ కశనాడాన నాలు టలు యూ. న. జ రర ను. మాడా ల నం న. మ సం భా నం సగ నం సు ల! వణాలారి ఆ మ స మ. నో ల [గ రం గ ని? రన న మా మ సు. మా న టట న గ్‌ కుల్సుంబేగం నమాధి

191

కొన్నిటిపై పవ్మిత ఖురాన్‌ సూక్తులున్నవి లాజులు, రాజబంధువులు, అమీరులు ఉన్నత [వ్రళుత్వారికారుల్లు- ఈ సమాధులు నిర్మించుకొని మరణానంతరము ఖననము గావింపబడినారు

చ౨పోయినవారి శవములను బంజారా దర్వాజానుండి కార్వాన్‌ సరాయె (ప్రాంతమందున్న స్నాన వాటికకు చేర్చెడివారు అరుగుపై శవమునుంచి స్నానము చేయించి కర్మకాండలు నిర్వహించెడివారు కార్వాన్‌ సరాయి భవనము పైగదులలో అమర్చిన తొట్టలోనినీరు వేడిచేయుట కవకాశముండెను అచటి నుండి గొట్టముల ద్వారా వేడినీరు సరఫరా యగుచుండెను చల్లనినీరు వేరు గొట్టములద్వారా లభించుచుండెను పాదరక్షలను ఏడిచియుంచు స్థలము (పత్యేకముగ నుండెను శవము నిచటి నుండి సమాధివంతికు తీసికొనిపోయి ఇననము చేసెడివారు

సుల్తాన్‌ కులీకుతుబ్‌షాయొక్క_. సమాధి సాధారణము.గ నున్నది ఇతడు తనయుడగు జంపీదు కుతుట్‌షాచే (కి శ 1548 లో చంపింపబడెను ఈ సమాధిచెంత రాజబంధువుల 21 సమాధులున్నవి ((కీశ 1580 లో మరణించిన ఇ్యబాహీం కుతుద్‌షా సమాధిగోడలమై రంగుపూతలున్నవి ఇచట రాజఐంధువుల 16 సమాధులు నిర్మింపబడినవి

కీ శ 1608లో భాగ్యమతి [క శ 1618 లో మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షాలు మరణించిరి వీడి ద్దరికి సమాధులు నిర్మింపబడినవి మహమ్మదు కులీకుతువ్‌షా సమాధి శిల్పకళా శోధితమై సౌందర్యవిరాజితమై యున్నది వికాలమైన రెండుఆరుగు లొకదానిమై మరియొకటి నిర్మింపబడినవి పై అరుగు “00చ ఆ మైకా ల్యము కలిగి 160 అడుగుల ఎత్తున గుమ్మటము (గ్రైనేటు రాతితో నిర్మింపబడినది కుడ్యముల మధ్య నల్రి రాకిలో మలచిన కుతుబ్‌షా సమాధి యున్నది ఈ విశాలమైన అయగులపే (బిటిషవారి కాలమున విందులేర్పాటు చేయబడెడివి (ప్రతి సంవత్సరము జనవరి 11 వ తేదీన మహమ్మదు కులఠికుతుబ్‌షా పేర ఉత్సవములు నిర్వ పాంపఐడును ఈ సమాధి సమీపమందు తారామతి (పేమావతుల సమాధులున్నవి

ఇభాహీం కుతుబ్‌షా సమాధి చెంత మైన్యాధికారియగు నేక్‌నాంథాన్‌ సమాధి యున్నది అతడు: ల0-9- 878లో దివంగళు డ్రైనట్టు సమాధిపై శాసనమున్నది ఈ సమాధి చెంత ఖురాన్‌చదువు వారికి రేప వలు కార్యకలాపములు ౨ర బపాంచు వారికి దీపములు వెలిగించు వారికి మంగళారం (గామాదాయము. వినియో గింప వలెనని కాసనమందున్నది

ఈ సమాధులను చూచుటకు వచ్చువారికి రౌఖ్రైలు పొలావు సరవరా చేయుచుండిరని బెవరీజు [వాతల వలన తెలియచున్న చి

గోలకొండపట్టణము... నేడు శిథిలరూపమున $౨పించుచున్నది హైదరాబాదు నగరము వస్త రించుట వలన ఆ (ప్రాంతమున అధునిక గృహములు వెలిసినవి _ నేడు గోలకొండ దుర్గము భారత్యపభుత్వ కేంద పురావస్తుశాఖ వారి యధీనమందున్నది ఇటివల ర్నాష్ట్యప్రభుత్వము. వారు గోలకొండ కోట నభ్గివృద్ధి పరచి విహార యా(త్రాస్థలముగ వృద్ధి చేయటకు థారత [పళుత ॥ము వారినుండి పొంది నారు [ప్రాచీన స్‌ర్తాణ ములను పరిరక్షించి థావితరముల వారి ను_శ్రేశతులను గావించుట (ఎజా్యపభుత్వముఎ విధి అట్హి సత్కార్యముల నిర్వహించుట కధికారమునందున్న వారి కనీస మానవ ధర్మము

రవ హైదరాబాదు నగిరము = కుతుబ్‌షాహీల నగరవిర్మాణ్న కౌళశలము జగ్మత్పసిద్ధము ఆనాటి నిర్మాణమలలొ కొన్ని నేఎకి కనువిందుగా కనిపించుచున్నవి అపురూపమైన ఈ నిర్మాణముల న్లైపుణ్యమానాటి శిల్పుల శిల్చక ళాభిజ్తుల వాస్తుశిల్పుల (ప్రతిభొపాటవములకు సిదర్శనములుగా మనకు గోచరించుచున్నవి దక్కన్‌ శిల్చుళకొక టుత్యే కత యున్నవి కుతుబ్‌షాహీవంశీయల కళాభిరుం _థెర్యసైర్భములు, సమర్హత దఎ్యాన్‌_పజలు నేటికి? స్మరించుచుండుట _ వారి జ్ఞాపకార్థము సమావేశముల నేర్చాటుచేయచుండుఎ వారు తెలుగ్యుపజలకు చేసిన మ:గాపకారములను సూచించుచున్నది హైదరాబాధునగర నిర్మాణ మత్యంత అద్భుతము వీరి తొలి రాజధాని గోలకొండ వట్టణము మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా హైదరావాదునగర అర్మాణమున క0కురార్పణ మొనర్చను దానింతని సరస హృదయము రసికత [ పేమ కారణములు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా భాగామకి _పేమలో పడి ఆమెను కలిసికొనుటకు మూసీనదిని దాటి వచు ఏ చుండెను వర్షాకాలమునం దొకనాడు మూసీనది పొంగిపారలుచు (సవహించుచుండ మహమ్మదు కులీ అక్వారూ ఢుడ్రై బయలుదేరి గుజ్జమును నదిలోనికి దింపెను [(పవాహవేగము [పయాణమున కవరొధమయ్యిను ఆతడ్ష గుజ్జమునుండి దుమికి ఈదుచు నదిని దాటి భాగామతిని చేరెను ఇ[బాహిం కుతుబ్‌షా కువమూయని సాహన కార్య మును తెలిసికొని అతని ౨ష్కులంక (పేమ నర్హముచేసికొని మానవతా దృన్షితో (పాతవారథి) పురానాపూళ్రా నిర్మించెను మహమ్మదు కులీకుతుద్‌షా [కి ఈ 1580 లొ సింహాసనమధిష్టించిన పిదప బాగామతిని వివాా మాడి ఆమెకు హైదర్‌ మహల్‌ బిరుదమొసంగి రాణిగా స్వీకరించెను ఆమె రక్షణకు 200 మంది ఆశ్వికులన్సు నియమించెను 1 భాగ్యనగర్‌, హైదరాబాదు అను నామములీమె పేరు ననుసరించి యెర్పడినవి మహమ్మదు క్రల్చి కుతుబ్‌షౌ రచించిన కవితలో హైదర్‌ మహల్‌ (పస్తావనయున్నది వజ్జివవి రచన కుత్చుమిస్తి? పీరి శ్చ గాథను తెలుపుచున్నది విదేశ య్యాతికులగు బర్నీజ్‌ ెవరీజ్‌ మమూచి ధియోనో ఫెరిస్టా అబుల్‌ఫజల్‌ శైజి నిజాముద్దీన్‌ అవ్మదు ఐక్షీథాఫీథాన్‌ మహమ్మదు నౌతి ఈ విషయమును ధృవపర౭నారు మైదరాదాదు నగరమును అబుల్‌ఫజల్‌ భాగ్యనగర్‌గా పేర్కొనెను భా మతి మహమ్మదుకులిల (పేమ ఎథను థ్రాఖ్లాన్‌ తెలిపెను అయిల్‌ఫజల్‌ సోదరుడు _ఫెజి రాయబారిగా అహమద్నగర్‌ రెండవ నిజాంషాతో కలిసి మొగలు చక వర్తి షాజహావ్‌కు పంపిన నివేవికలో భాగ్యమతి (వశంళ గావించెను నగరము పే భాగ్యనగరమని ఆ వేద కలో [వాసెను 1 ఫెరస్టా . మంల 1 ౨౩8౭ ౨7) య

198 కుళుట్‌షాహీ చరి(తకారుడు హైదరాబాదు నగర నీర్మాణమునక్తు వేట కారణమనిన్హాడు కుతుష్ష్‌ష్టా హెఛలం, (చిచిలం) (గామమునకు షికారుకిని వెడలి ఆ (పంతము నగర నిర్మాణయోగ్యమనిి భావించి పట్టణ నిర్య్మాణమున ఎ౦కురార్పణ మొనర్కెనని తేలిపెను థాగిరథి ఇ్యబాహీం కుతుబ్‌షా భార్య అఆమెవలన మహమ్మదు కులజన్మించెను కాగీరథి కోరిక మేర నగర నిర్మాణము జరిగినదని తెలియుచున్నది * భాగ్యవతి నిమ్న జుతి (స్తీ వేళ్ళ! సుల్తాన్‌ భాగ్యమతిపై విసిగి నగరము” పేరు మార్చి హైదరావాదు అని నామకరణ మొనర్చెను ఆమెకు రాణి హోదాలభింపలేదు. అని ఫెరిస్టా (వాసెను మహమ్మదు. కులీకుతుబ్‌షా పట్టపురాణి షాహమీర్దా అస్సహానితబాకబా కుమా రై యనిస్‌ కాఫీ ఖాన లెలిపెను కుతుబ్‌షా చర్మితికారుడు మీర్‌షామీర్‌ కమా _రెను మహమ్మదు కులికుతుట్‌షా వివాహమాడి నట్టు నుడివెను ఈ దంపతులకే హయాత్‌ ఐక్షీబేగం జన్మించెను ఈ విషయములన్నియు నిజమని నమ్ముటకు వీలులేదు +౨[వాహీంకుతుబ్‌షా పాతవారధి (వటో' యోగమున్నకె ర్మించియండవచ్చును కేవలము తన కుషూపడగు మహమ్మదుకులీకి పియ్యరాలగ్రు థాగా- మతిని కిలియటకొర బట్టి నిర్మాణము చేపట్టి యుండడు ఇ్యబాహీంకుతువ్‌షా మరణించు నాటికి నహమ్మడద్దు కులీకుతుబ్‌షా బాలుడు పదునాలుగేండ్ల ఏడుమూసముల? (ప్రాయము కలవాడు _.ఆఅంతక్తుముందే (కి ఈ 168ల్లో వారధి నిర్మింపబడినదనగా యువరాజు పం డ్రెండేండ్లకే శపేమలోపడి (పాణములకు తెగించి (పవాహామ్లు దాటి _పియురాలిని కలసికొనుటకు వెశ్ళెననుట భావ్యముకాదు మహమ్మదు కులీకుతువ్‌షా (క్రీశ 3580లో గోలకొండ రాజ్యపీరమంఎంకరించిన యనంతర మావని వివాహము జరిగినట్టు తెలియుచున్నది. ఆతడు భాగా మళిని షౌహమీర్జా ఆస్సృవానికబాతబా మీర్‌షామీర్‌ల కుమా _ర్తెలను వివాహమాడియుండవచ్చును గొలకొండ పట్టణదయు అన్ని వనతులతో నిర్మింపబడి యుండెను దుర్గరక్షణకు శీవేల ఇఅక్విక దళము నియమింఎబడెనకు ౩ జనసంఖ్య పెరుగుట వలన వాతావరణ కాలువ్యుము. నేరముల సంఖ్య పెరుగుట జరిగినది అమీరులు జమీందారులు ధనాఢ్యులు గోలకొండపట్టణము వెలుపల విశాలమైన భవనములు నిర్మించుకొని నివసించుచుండిరి. గృహములు. నిర్మించిన విశాలమైనఆవరణలో తోటలు పెంచుచుండిరి పాతవోరధి నిర్మించిన తరివాత హచలం (గామము వరకు పట్టణము విస్తరించినది హైదరాబామనగర నర్మాణమేనకు నన ననన న 1 మాహెనామా 886 ౨03 2 _కాఫిఖాన వెంం | 9 884 ఫెరిస్టా వితకల 74 8 _ కాఫీఖాన్‌ తంంక£ | ౫ 987 4 హదీఖతుల్‌ సలారీన్‌ వ౭క్రం 914

104 త ఆంతా లభ జు పూర్వమే ఈప్రోంతమున జన్నులు నివసించుచుండిరి తొలుత ఇచట ఆవాసమేర్చరచుకొన్సిన వారిలో పాఎరక్‌ షా చిఠోగ్‌ వాజరత్‌ నూరుల్‌హదె వంటివారు ముఖ్యులు వీరి సమాధులు మీర్‌ సమాధిచెంతలైనున్న వి పురానాపూల్‌ నిర్మాణమునకు 250000 రూప్యములు వృ్యయపరుపబడినవి ౫ గోలకొండ పట్టకీమునక్సు పర్యోటకులు ఏివీథ్‌ దేశములనుండి వచ్చుచుండిరి రాయబారులకు పర్యాట కులకు వసతులు కల్పించుట దుస్తర్వ్సుగా నుండెను (కిక్కిరిసిన జనసమూహముతో వ్యాపారులతో నిండియన్న గోలకొండనగరము దినదిన్నపవర్థమానమగుచ్చండుట వలన హైదరాదాదునగర నిర్మాణమునకు శంక స్థాపన చేయవలసి వచ్చినది మవామ్మదు కులీకుతుబ్‌షా (కీ ౪ 1580లో రాజయ్యను తరువాత పది సంవత్సర ములకు (కీశ 1590లో హైదొరాబొోదు నగర నిర్మాణము (పారంభింపబడి సువికాలమైన బృహన్నగరముగా రూపుదిద్దుకొలినది.. నగరమధ్యమున చార్మినార్‌ నిర్మించి నాల్గు వెపుల దారులేర్చాటు చేయబడినవి ఇచటి నుండి నగర న ళా వీర్మాణము మొదలైనది చార్మినార్‌ కట్టడమునకు పశ్చిమమున దౌలత్‌ థానె అలీ కమాన్‌ తూర్పున నక్కార్‌ ఖాన కమాన్‌, ఊత్తరమ్సున మభిలీకమాన్‌ దశ్షణమున ఛబారిశనారీకమాన్‌లు నిర్మింపబడినవి హచలం 1గామణుళ బార్యోనార నీర్యాణమునకు కావలసిన వనసుసముదాయము నత్యంతోత్సాహమున జానపద గితాలాపన్వ మునర్చుచు సమకూర్చి తోడ్చడ్‌నార అత్య త్తమమైన బార్మినార్‌ కస్తడము యాహఫీజ్‌ పదమతో పూ ర్తి మైనది దీని నిర్మాణము రెండు నంవత్సర్‌ యతలో జరిగినదే ఇది అర్నుదెన కట్టడము (వెంచ్‌ పర్యాటక్రడగ్వ ధియోనో. ఇదొక ఉన్నతమైన అందమైన ౩ ల్బిడమని తెలిపెప2 చ్రార్ర ౮ పట ఎ న ఈ నార్‌ నిర్మాణవ్యయమ్‌ $ ల్య్య్భా వౌన్నుల్సు. బాదషాహి అషూర్‌థొన ఫత్తర్‌ఘట్టి సమీపమున [కశ 159బ్ర_ 1586 మధ్య కాలమున శ్ర 68000 వ్యయపరచి నిర్మింపబడినది దీనికి పర్షియన్‌ ఎనామిల్‌ పూత [కీ శ 1611లో పూయజడినక్యు హైదరాబాద్‌ నగ నిర్మాణఎదతి (వత్యెః మైనది నగరమతి విశాలము ప్రజలకు వ్యాపారులక్షృ ఎండః వొనల పలన ఇైెడ్వ్వ లేకుండ విశాలమెన అంగడివీధులు వసారాలు నిర్మింపబడినవి నగరవాసులక్ష్య సమస్త సదుపాయములు సమకూర్చబ్నడ్ష . ఆంగడ్డులందు అన్నిరకముల వస్తువులుంగెన్లు అందు సమస్త వసు చయమను లభఖించెడిచి వీధ్వల్బ స్నానవాటికల గృహములు స్యతమలు లంగరుళానా లసంఖ్యాక ముగ నుండెన్ము అతిథి గృహముల సంఖ్య 19 వేల్ల 2 అిమోనో లజ గ? రిక

ం శ. సట్‌ 1] వనమా . ఫా (| స్టా = న న. న్న సభ... ఖై న ర. వ సట యే టక్‌ స స ఎ? స గ నం స. నం క. నం సల న్‌” నాం ౫ క ॥ " అననం జం లు అషూఘర్‌ షు వ క గ్‌ ులిటటో టవర్‌

వ గో య న ల నళ గో [| న! సాగ?

వ న స ర టమ టన. న.

ల. సరన/. మ క్‌ న

ను లు! క ను! , పా ల న న్‌ హి ప!

నే న (ము. “- ల! ల! ళ్‌ లమ వ న

| ర టే (౪ జ్‌. క్‌! ట్‌ యాం క ను డి వీపి ణా! ౮ యం మాం నన షన ప ఛా య్‌ జబాదుషాపా త కాలపు; వూర్‌ఘర్‌ ను

= చెక్కడవు క్కండవు వని

ఛాశాాాా ఉమ ము న = ్న స. ని మ మ న్‌ య. స. థొ గ్గ క న కీ [ క్ష నం ల జ స్స ప స్త శ్‌ కః శీ న ళ్‌ (౨ భమ; త్ర క గ్‌ క లే శ || (ర (స య నల స త స శ ల ళు క ఏ య ల. స్‌ ర నన !ో మ్మో షన కమం అతన లా తాల రం. ' ల నళ ను ఇంగా. వా జా లఉజబంరాస గ న. క ల్‌ కుతుబ్లాహిల నాటీ మనీదు కొయ్యాలగూడౌము చౌటుప్పల్‌ మండలము నా నరా వ్యా జు యా జ నయనా ల ఎ ర్‌ం స లా రే హ్‌ య్‌ ఖే హం! ళ్టట చ్‌ స్క న సా. న న మ గ జ్యా ఎ ఖే రం యం గ బ్‌ కంటు న! లు వడలు ణు శ సం. చ క ల శశమ లగ చ మ | య 2 శృట్టటళ్టూ శా శ ఫస్‌ ౨ నా ణ్‌ తో న న న న లో భఖ ప్లే మాం. 1 ఈ. సన సం న స్‌ మదత నుం లతలు యం యనా ర టు లే శ జా? ను నప కా వ న [గ న న న న శం సవన ను న న. న. ల్‌ | త య య ల మ స ర లు టు లన ఫం వ య త న క యా యయ ట్ర న న రతా ర సు న. స న మా మా సం వం?! నను న న గ న న న టలు పన అస పతుబాహీలకాలపు చండుబాటకు సూచించు గమ్మఎములు చే

1౪5 జామేమసీదు 1వత్యేక నిర్మాణము డీని ఆవరణమున స్నానకాల అతిథి గ ఫహములు పెద్ద స్మత్రశాల లుండెను ఇది చార్మినార్‌ కట్టడమున కీళాన్యమందున్నది దీ నిర్మాణకాలయము (కీ శ 150. నిర్మాణ వ్యయుము కెండు లక్షలు పురానాపూల్‌ సమీపమున నిర్మింపబడిన కారవాన్‌ స్యతము వికాలమైనవి నగరమున నాలుగైదు కారవాన్‌స్తతములుండెను ఇవి రెండతస్తులు కలవిీ* పారళాలలు, వైద్యశాలలు దారుల్‌వపా యనబడినవి దీని థిలములు నేటికిని కనిపించుచున్నవి రాజవైధ్యులు వైద్యశాస్త్ర నిపుణులు వైద్యోణజయమ.న వంచేయుచముండిరి ఇందు రోగులకుచితముగ ఆహారము లభించుచుండెను 2 సీటికొాలువలు నీడనిచ్చు వృక్షములు నగరమందడంతట కనిపించ్చుచుండెను పకుత 8 కార్యాలయము అత్యంత ఆధునికముగ నిర్మింపబడినవి చార్మివారు కుత్తరమున ఉన్న తమైన కమాన్సులు ౨ర్మింపబడినవి పడమర రాజ(పాసాదములు ఎన్నియో ఆంతస్థులతో నలరారు దాద్‌ మహల్‌ న్యాయస్థానము చూపరుల నాళ్చ్ళర్యచకితుల గావించుచుండెకు నగరము నాల్లువెపుల విశాలమైన నాలుగు ఐజారులుః శ కూడలులు సమానాంతరముగ నుండెను మంచిలీటి కాలువలు వృక్షసమూహము శ వేల దుకాణములు వాాటిముందు వసారాలు స్నానవాటికలు స్మత ములు పారళాలలు మృప్రీదలు భోజనకాల్లలు ఆతిథీగృువహములు వేలసంఖ్యలో నుండెను ఉత్తర భాగముననున్న రాజగ్భృహము ఆంతఃపురము (పభుత్వ కార్యాలయములు రాతికట్టడములే నిర్విచదారముగో వ్యాపారులుంఢికి లాజ్యము సుభిక్షముగ చుండెను భారతావనిలో ఇంతటి _ప్రళాంత వాశావరణమున్న నగరము లేకుండెను 3 నద్దీమహల్‌ గొప్పకట్టడము విద్యుల్లతవలె క్లాంతులీను మ్లిన్నంట్లు సౌధమది అలమ్లైన కుగ్యన్ములక్తో, ఆద్దములమర్చబడిన కిటికీలతో కళాసంపద ఉట్టిపడుతున్నట్టున్న ద్వారములతో దేవేయ్య్యద భవనమువళె న్టీ మహల్‌ గోచరీంచును 7 గ గ ఖుదాదాన్‌ మహల్‌ అత్యున్నతమైన ఏడంతస్థుల భవనము ఒక్కొక్క అంతస్థు జక మవాలుగో నుండెను. వాటికి వేరువేరు పేప్ట (1) మూసవిమహల్‌ (2) జాఫరిమహల్‌. (8) హుసేనిమవాల్‌ (4) వానని మహాల్‌ (5) హైదరిమవహాల్‌ (60 మహన్కుడిమహల్‌. (7) ఇలాహిమవాల్‌ జీవితమునకు హాయిని సుఖమును ఇచ్చునట్టిది దాది మహల్‌ ఇచటి స్వచ్చమైన జలమ్ల్‌ను (న (షాజమును నిలుపును ఇది బర్లుయెదిఖా బనాయెజునె బిహమవ్లో అనగా హిజరి 100వ (కిశ్‌ ౬ 1610లో నిర్మింపబడినది నౌబక్‌పహాడ్‌ వెంత నబాత్‌బాగ్‌ నిర్మాణము ఎనిపించును మూసీనది తటమున మహమ్మద్‌ గొహీదా ఊన్నది ఇచట మీరాంఎం బారాదరి నిర్మించఒడినది కోహితూల్‌ [పాాదము నేజి ఫలకునుమాతన్న గొట్టి న ఆనన ననన 1 ఎఉవరీజ్‌ ౨ 18 ౨ _తారీఫె జవరా 2 13 ఫి హదిఖతుల్‌ అలం -- మకాల వ వకకం 215

196 నిర్మింపబడినది ఈ భవనమందున్న్న గదులు మవిశాలము ఇట్టీవి మరెచ్చటను కనిపింపవు వె ఉక్తుంగ వశ వము నేలనుండి నింగిని చూచినట్టున్న ఈఈ భవన్యపైరంభోత్సవమతి వైళవముగ జరమపబడిశవ అధికా వలకు విర్మించిన_మేన్తీలకు విలువైన బహుమత్తులీ సందర్భమునం డీయబడినవి మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా (ప్రభుత్వ నున నాజరుగానున్న మీర్‌ అబూకాలిబ్‌ మైదరాణాదు నగర మందున్న కట్టడములకు 70 అక్షల హొన్నుల వ్యయసరుచబడినవని తెలిపినాడు 1 గోలకొండ: రాజ్యమందున్న అఆమీరులు జాగిర్జారులు హైదరాబాదు పరిసర (పాంఠములఐదు విశాల భూభాగముల న్నాకమించి అందమైన కట్టడములను నిర్మించుకొని తోటలు వేసికొని సుఖమయకీఎకముఎను గడిపిరి పపంచమున అందమైన నగరములలో నొకటిగా హైదరాబాదు ర్లూపు దిద్దుకొనిశది భారతదేశము నం దిట్టి సుందరనగరమిచి తప్ప ఇంకొకటి కానరాదు 2 పట్టణము చక్కంని పద్ధతిలో నిర్మింపబడినది ఇందు పెద్ద పెద్ద విశాలమైన వీధులున్నవి 3 హైదరాబాదు నగరము పరిశుద్ధ వాతావరణముకలిగి నీటి సదుపాయముఐతో సమస్త సౌంర్యముల తోనున్న భారత దేశమున ఆత్యుత్తమమైన నగరము * భారతావనిలో (ప్రాగ్గక్షిణ9పరో_త్తరములందు హైదరాబాదు నగరమునకు ద్నీచెన నగరము లేక అనాటి (ప్రసిద్ద నగరములగు ఆ[గా అలవోబాదు ఫతేపూర్‌సి[కి వంటి నగరములకన్న హైదరాబాదు నగ్గర్ర ముత్తమమైనడి ఉన్నతమైనది “విశాలమైనది జౌరంగజేబు చ(కన్నర్రి అస్టాని కాఫీఖాన్‌ హైదరాబాదు నగరము లోని కొలనుల ఆందచందములు వాతావరణము పచ్చికబయక్ము ఏ యితర_గొప్ప నగరమందును కానవ్రా్యా ఆసు తెలిపెను. వ్మికాంతి గృహములత్యధిక నంఖ్యలో నున్నవి శరీరమునకు సుఖళాంతు లిచ్చట లభించుచున్నవి ఊహ కతీతమైన జనసాం్యదత ఉన్నత సౌధములు చల్లని మందమారుతము పచ్చిక మెదానములు రంగ్న రంగుల పూదోబలు నవరత్న గరితమైన అంగడులు గల ఎట్టణమిది. "7 అని సాభి హ్రాదరాబాదునగర వర్ణన శతకన ల ననన

1. తారీఖి జవరాల 2] శి వదీఖతుల్‌ నలాతీన్‌ వె, ౨8 శి సియానక్‌నామా బెవరీజ్‌ తెంంి 1] ౨. 199 శ్రీ గోడ్కొంండేకే లాలూఖాత్‌ పై 9 5 _కారీఖెఫెరిస్టా మకాల ]]. రూజిమె 17 2 170 6 ముంతఖబుల్‌ అబాబ్‌ - కాపీథాన్‌ తెంం1 122 2౨68 7 మాసిశై అలంగీరి ౨ 802

197 గావించెను వీరు షాజవినాబాదు వాసులు మొగలు దర్బారు బార్మితకులు కుతుబ్‌షాహీ వంశీయలకు శ్మతువర్శ్మము లోనివారు వీరు ఇట్టు వర్దించటకు హైదరాబాదు నగర సొందర్య మే కారణము జొరంగజేబు చ్యకవర్తి గోలకొండ విజయానంతరము హైదరాబాదు నగర _ప్రవేశమొనర్చి కుతుబ్‌ షాహీఎ రాజ పాసాదములను గాంచి (సభావితుడ్లై నాలుగు మాసములు నివసించెను ఇరాన్‌ దేశమందున్న గొప్ప గొప్ప నగరములకు దీటైన మహానగర మన హైదరాబాదు కొనియాడబడినది వీజాపూరు ఆదిల్షాల నిర్మాణములవలె గొప్పగా లేకున్నను కుతుబ్జాహీ వంశీయలు నిర్మించిన భవన సముదాయములు ప్రత్యేకతను కలిగియన్నవి ఈ నిర్శాణములపై లక్షలకొలది రూష్యములు అనంతమైన్మశమ ఎచ్చింపబడినవి చార్మినార్‌ మక్కామసీదు (సపంచఖ్యాతి వహించినట్టివి అద్భుతమైనవి మక్కామసీదు (పపంచపసిద్ధిగాంచిన నిర్మాణము శంకుస్థాపన మొనర్చిన దాది 77 సంవత్సరములలో ఈ నిర్మాణము పూర్తి యైనది సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుట్‌షా (పారంభించిన ఈ నిర్మాణము జొరంగజేబు కాలమున పూ ర్తి గావింప బడినది వేలకొలది కార్మికులీ నిర్మాణమున హాల్గొని పనిచేసిరి మక్కామసిదు ముందున్న రాతికట్టడము 5 సం నత్సరమలలో సిద్ధమైనది 5 వేలమంది కార్మికులిందుకు నియమితులైరి మక్కామసీదు అన్నిటికన్న ఆత్యుత్తమ కట్టడము 2 జౌరం%గజేబు పిసినారి మక్కామసీదు గుమ్మటములను చిన్నవిగా రూపొందించెను ముస్టీంల కిది దేవతాగ్భృహము జహీద్‌నఖిం ఆనునతడ్రు సుల్తాన్‌ మహమ్మదు కుతుబ్‌షాను (ప్రోత్సహించి శంకుస్థాపన మొన ర్పునట్టు చేసెను ఆహర్నిశలీ మసీదులో భకులు [ప్రార్థనాదకములు చేయచ్చు కాలము గడుపుచుందడు నుక్కా- పుణ్బషేతమువలె నుండుటవలన దీనికి మక్కామసీదను నామకరణము చేయబడినది. భక్తుల ప్రార్ధనల కంత రాయమేర్పడకుండ ఈ మసీదు పరిసరములందు నాట్యశాలల నిర్వహణ నిషేధింపబడినది అను ఇ(దాహీం కుతుబ్‌షా గోలకొండలో అనేక భవనములు నిర్మించెను తొలుత దౌలత్‌థానాఅలీ న రాజ్ఞ పాశాదము నిర్మింపబడెను దాగెగుల్షన్‌ ఇ[బాహీంవాగ్‌ లంగర్‌ ద్వాజ్ఞాయిమామం భారాదరివంటి తలో ణము లతని కాలమునాటివే దాద్‌మహల్‌ ఖుదాదాద్‌మహల్‌ల నిర్గాత మహమ్హదు కులీకుతుబ్‌షా ఇతడు కవి ఖుదాదాద్‌ మహల్‌ తదితర నిర్ణాణఖములను వర్ణించెను వ 1 _తారీశె కుతుబ్‌షాహి 2 205 ౨ శఇవరిజ్‌ తెంం1 1 ౨2 194

198 ఇదాదాద్‌ మహల్‌ ను మహమ్లదెట్లు వర్ణించగ లడు దానితో స్వర్గ్ణదృళ శములే దృశ్యములు (పాసాదోన్నతి గగనమంత ఉన్నది సూర్యుచం[దులు తారలు ఆలంకృతమై యున్నవి ఇట్టి (పాసాదమెచ్చటను కానము ధరిత్రిపై స్వర్గ మవతరించినట్టున్నది రూ సాజనిమహల్‌ సొబగు వేయిదిప్తులవలె నున్నది తెలిసి తెలిసి జీవితమధుప్యాత చేతికి ందినట్టున్నడి లూ కాగ అలామహల్‌ నంతోష నంభరి తమెనది ఉన్నతోన్నమైనదిది _(కేమ భరితమెనది నడీతీరమందున్న నద్దీ మహల్‌ సుందర తమమైనది నదీజల విన్మాసదృశ్య సందర్శనమున కది ఉపయోగము కోహినూర్‌ నదాత్‌ఘాట్‌ భవనములున్నత (పదేశములందు. నిర్మితములు చుట్టు కాలువలు నీరు వద త్‌ో న ట్‌ ఇ (౮ రూ గాక ళ్‌ జర్లు కొలనులకో సుందరతమ దృశ్య్యములతో అలరారుచున్నవి మహమ్హదు కులీకుతుబ్‌షా తన కవితావర్ణనమున కోహినూరుమై ఆనవరతము కాంతులీనుచుండును (పపంచ్చమంత దయావ్థుయ్లని కాంతి [పసరించుచుండును లు ఈతూన్‌ ఆందమనంతము ఈకాంతి వెనుక దాగిన దాకాశకాంతియంతయు ముష్క్టమహాలు నె టి ఉపమానముగల భవనము పృధ్విలోనెచ్చటను కంపింఎదు 1 కనే న న ననన శే. కారీఖె జఖర్తా పెకకీ౭ 16

109 అహాశ్రన్‌ మహలేఆతిలోక సుకదీరభవనవీస్‌.. దీని నేంటియాన్న తోట్‌ఐ సుల్తున్‌ పేవ్‌మ్తేడు కుతున్‌షా సీర్షించెను ఆ _హర్మ్యముల ఉన్నతి ఇికాశమంటినట్టుడెను . ఆ తోటల సౌబగు సర్గమందున్న తోటలను తలపుకు తెచ్చును అబ్దుల్ధా కుతుబ్‌షా ఆనేక భవనమాలను నిద్షించెను నిజాముద్ధీనపనతడు 4 అంతస్తుల భవనమును (పళంసించెను చందనపు క్మరపనులతో, ఏనుగు దంతమయమై, రంగులతో సుందరముగ చ్చితించిన చ్మితములు గల కుడ్యములున్న ఆ భవనముపేరు తెలియదు ఉన్నత [ప్రాసాదము చ్మకవర్తి నిర్థింపను దాన్‌ కీర్తి భూమిపై నిలిచియన్నది మానవ మస్తక కిరీటమువలె గర్వకారణమై నిటు నిలిచియన్నది అబ్బుల్హా కుతుబ్‌షా _నబీబాగ్‌ బాగ్‌లింగంపల్లి, తోటలను హైదెరాబాదు ఉత్తర దిళలో నీ ర్లీంచేను ఇందనేక ఫలవృకజాతులు సీటివనరులున్నపి తానీషా మూసీనది తీరమున బార్‌మహల్త్‌ ను రూహౌందించెను నాల్గు కట్టడముల మధ పెద్ద సరస్సు కలిగి ఎత్తైన స్థలమునందున్నట్టి ఈ వనము మనోరీఠజకమై యండెేకు గోషామహల్‌ శిథిలములు నేటి కొాప్రాంతమున కంపించును ఇచట పూర్వుమొక కొలనురతిను కొల నుపై నిర్మించిన కమాన్‌ సుందరమైయుండి గోలకొండ రాజ్య మోళ్యార్యమును హిచెంచ్రును. రాజ్మపాసాదములు అంతవురము లత్యంత మసోపారిములు కవాన్‌ నవారె జోతిల్‌లో గళ దాారమ బంగారుపూత కలది దినిని _సవేశద్వారమందురు. దీనికభిముఖముగా కాలీకమాన్‌ చెంత నౌబతు [మై ంబెడీ వారు ఈ కమాన్‌ల మధ్య ఏనుగుటే, సై న్మము నిలుపబడెడిది 1 రాజ్మపాసాదములన్నిటీలో ఫిటివసీతులు కల్పిం పబడినవి అందు కుళాయీలుండెను భవనముల పె అంకేస్తులకు నీటీవసతి క్రల్పేంపబడేనది ఈ ఫేవన (ప్రాంగ అఇములందు ఫలవృక్షమ.లు, లతలు పూదోటలు వివిధాకారములందున్న వివిధణాతి మొకశ్టాలు వృాదయర ౦జక ములు. అచటి కొలనులు నీటించిమ్లు యర్మతముంను కలిగియుండెను. రాజమపీిలు చిని ఆంతస్తుపై నున్న పారికి నీట్రివసతులుండెను చార్మినార్‌పైకి నిటివసతి యేర్పరుపబడినది * ఈ ఛ్పొటు కుతుబ్‌ షాహీలనాటి చాయా నాతని నపారాాాాుాులనుననననననరత నత వతాలానాననొనానువరాయాయ అవవాలననలల... 1 _ హదీఖతుల్‌ సళాకీన్‌ 2 88 క్షే థియోనో పెడ 112 2886 05

200 క రిచెట్లున్న గృవా శల్చుల వాస్తు కళాభిజ్ఞతకు ౨దర్శనము పూలకుండీలు దివ్వెలు ఖర్జూరపు వృక్ష.యిలణు కొబ్బ న యు పైదరూ గణములు చూచి. బౌరంగటేబు చ(్రివర్తి ఆతని తనయులు చకితులై నాయ 1 కాంబక్ష్‌ రాకుమారుడు హై డు వొదులో కాను ౨వసించుఎకొక గృహమును నిర్మించుకొనెను బొరంగజేబందులకు కోపగింప రాకుమారుడి కుతుబ్‌షా భననమందుండుట ఆవమ నకరము ఆవి చాలా గొప్ప భవనములు విశాలమైనవి ఆ భవనమున దిప ముల్చి వెళిగింంచుఎయ [మతో కూడినపం 2 ఆ తెలిపెన్సు షాజహాష్మ హాసాదములందు తెమూరి రాక్రుమారుడు నివసించెక్సు కుతుబ్‌షాహీల రాజ్కపాసాదములు భవనములు మెగలు రాజభవనములన్న పెద్దవి ౩ ఆం బిటిషు కంపెనీ అధికారి మెధోల్స్‌ తన అభ్మిపాయమును వెడించెను కుతుబ్‌షాహీల కాలమున హృూసేన్స్‌పాగ్యగ్రా ఇ(వాహీంపట్నం ఎదేర్చల్‌ వలువులు మంచినీ " వాకర్య మునక్తై ౨ర్మింపబడినవి హ్మజత్‌ హృుస్పేన్‌ష్వాల్రి పర్యవేక్షణమ్సన మ్‌ సేన్‌స్తాగర్‌ నిర్మింపబడినది ఈనిర్మాణమునకు విలక్షల హొన్నులు వ్యయమైనని ఈ ర్కాన్యుల కొాఎఎ న రహదారులందు స్నతములు స్నాన వైద్యశాలలు లంగలఎంను ఆన్న స్మతముల్లు (పజాసౌకిర్యార్థుం నిర్మింపబడినవి మహమ్మద్చ కోలకుతుబ్‌షా త్రనయ్ర హయాత్‌బక్షీ బేగం సుల్తాన్‌ మహమ్మ ద్‌కుత్తుబ్‌ష్షాన్తు చివాహమాడినది ఈమెను హయాత్‌మూ యేని పిలుచుచుండిరి ఈమె జీవితమున మూడుతరముల కుతుబ్‌ షావంశపురాజుల పాంన గాంచిన సహ్యసమాసజీవి 8్ర0వ్చ పట వృద్ధాప్యమును తలపోర్య్య సంఘసేవ య్పౌెనరి చన మహితాత్మురాలు రవ త న్యుననమామై క్షొపి చిహ్నము మొహ్మరంపండుగ దినము లందరిగృహములకు భోజనముపంపు ఆచా పవేశప్పెట్రి న్‌ా స (| పకీనదే హృపేసీఆలం, వీపీకాఆలం వీవీకాచష్మా హయాత్‌మాత జ్ఞాపకములను హైదరాబాదు వాగులు మరువలేన్సివ్లి ఆద్బుల్దాకుత్తు బొష్షా (వధమవిజయరా సంవత | జే తనప్నేశ పూ ణం జ్యనంవత్చర్చు శీ * 1626లో హయాత్‌ బక్షీబేగం న్నే మాదరావాద్షనగం్ర (పాగ్భాగమున కుమారుని ప నిర్మించెను ఎట్టౌభి వేసజ్షాపు చప ష్పగ్గా హయాతాదాదు (గ్రామమును శంెను. ఇచట రాజ [ప్రాసాదము బిడారు స్మతమ్సుల్సు వ్షః ర దండుకాపై నర .. వ (మలు మసీదు ర్మింప టడినవి ప్రాదరాభాడు మచిలీపట్టణ హ్‌ వె ము పీ లం ఆ జా అని పేగ్ర లాన్‌వాగ్‌ అంగకట గ్‌ ప గాపాడు పపయోగముగ శృండెన్సు దీనికి సరాయెమాసాద్‌ ఫహముల్తు పౌరశాలలున న్న ఈ [గామ[పజలకు సమస్త సౌంర్యములు 1 థియో జా న. లి గుర్దారె ఆసఫి్యూ క స గోల్కాజ్షిక్త కాలూభాక్‌ ౨ ౫

వి01 కూర్చుబడినవి హయాతాబాదు (పొంత మతిసు.దరమైనది హైదరాజాదు నగరమునకు తూర్పుదికాథాగ్‌ మందున్నది అబ్బులా కుతుబ్‌షా పట్టాభిషేకోత్సవ (పథమ సంవత్సరమున నిర్మింపబడినది ఈ (గామమున పర్మిశమలున్నవి వ్యాపారులకు సౌకర్యములు కల్పింపబడినవి అన్ని జారుల్యసజలందున్నారు. మిన్నంటు ([పాసాదములు, మనోరంజకములగు ఆరామములుకలిగి నగరమువలె హృదయానందకరమై యన్నది 1 అని హయాతాబాదును నిజాముద్దీన్‌ సాది వర్జించెను హైదరాబాదు నగరము నిర్మింపబడినదాది £00 సంవత్సరములవరకు వృద్ధిచెందినచి ఈ నగరము దినదిన [పవర్ధమానమై మవోనగరముగ రూపుదిద్దుకొనినది హైదరాబాదు నగరము వ్యాపించినకొలది గోల కొండ పట్టణము (ప్రామఖ్యమును కోల్పోవసాగినది మొగలుల ముట్టడి తరువాత గోలకొండ సైనికుల కావాస మైనది కుతుబ్‌షాహీల పరా_కమ [ప్రాళవమలకు గోలకొండ శిథిలదుర్గము తార్కాణనుగా నిలిచియన్నది కొండపల్లి *= ళం ఈ గోలకొండరొజ్యమున కీలక స్రానమందున్న దుర్గము ఉన్నతమైన గిరిదుర్ల మిది ఈ దుర్గము పురా తశమైనిది. వివిధ రాజవంశీయల యథీనమందుండి పరిపాలనా వ్యవహారములందు [పత్యేకస్థాన మా(కమించిన ఈ దుర్గము బలిష్టమైనది శ్యతుదుర్భేద్యమైనది కుతుబ్‌షాహీల తొలి పాలనాకాలమున ఈ దుర పోలకునిగా ము స్తఫాథాను నియమింపబడి దుర్గరష్షణ ళల తాకీ గి కనేకచర్యలు గ్లైకొనెను. దుర్గము పట్టణము వృద్ధివెంచిన పిదప ము స్త్రఫాఖాను తనపేరు కలిసివచ్చునట్టీ పట్టి ఇమునకు ముస్తఫానగర్‌ అని 'పేరిడెను ముస్తఫాఖాను దురఖిమి ని పరమతసహనహన్యుడు హిందువులనిన ఆతనికి గిట్టదు హిందువులను తొలగించి దుర్గరక్షకులుగా ఆనంఖ్యాకి ముస్టింలను నియమించెను హిందూ దేవాలయములను పడగొట్టించి మసీదు లను నిర్మించెను కొండపల్లికి 5 కిలోమీటర్ల దూరమున ఇ(బ్రాహీంకుతుబ్‌షా పేర ఇఐబహీంవబ్దణమును. నిర్మిం చెను చుర్గము పైనున్న హిందూదేవాాజయము-ను నిర్మూలించి హజరత్‌ గౌలిబ్‌షాహదర్గాను మసీదులను కిట్టిం ఇెను అవి నేటికిని నిలిచయున్నవి గ్రామమున నొక ముసొఫిర్‌కొనొ నిర్మించెను అది వకీరులకు భితుకు లళు వాటసారుంకు ౨౮యముగొనున్నిది ఎతైన [ప్రాళారమకిలిగి నేడు సరాయిగొ వీలువబడుచున్నది అమీనుల్ముల్కు ఫరాన్‌ ఖాన్‌ అసరన్‌థాన్‌ ఎక్టాన్‌ఖాన్‌లు (మముగా (క్రీశ 1ళ20- 1811 వరకీ దుర్గపొలకులుగా వ్యవహరించిరి వీరిని ఖిలేదారులు పిలుచుచుఎడిరి వ మువహించి యున్నవి గోలకొండ రాజ్యమున కొండవీడు కొండపల్లి దుర్గములు చార్మితక (ప్రాధాన్య న య స్ట త నామాతు;నకు ఘనిష్ష సంబంధమున్నట్లు క్రి దురమకో గుంఎపల్లీ ముక్కగా గాన్‌ ర్త (కళ 1611 నుండి 1856 వర గ్గ ఫ్‌ కరా! కమబులచేత శకి సామర్థ్యము యు". దేళపొండ్యాగానుండి తన ఐలపర్యాక ర్థముల తెలియుచున్నది ఇతని జన్మస్థలమిది యం దాండవలి సూబా పంధిలో గొంత నాంట్‌ 2 181 7 లి య హదిఖ సలా గాం శ కన ట్‌ | టీ చ ౪టే . ఖ్‌ గ ఖీ

202 (శజోపళతోగ నిర్మాణములను ఛేషట్టి-త్రిర్ల శ్రసాంచెను_ అబ్జుల్లా క్షుతుద్‌ష్కా కాలమున కుతుద్‌షాపా రాజ్యమున శక్షిషమున్విళ్ళునిగా పరిగ్హణింప్రబ్బడి సుల్లాను జన్మ్యుగహమున కొండవీడు వినుకొండ, బెల్లంకొండ కొండపల్లి ద్హర్జమృల్చ పాలనా భ్రాధ్యతలన్థత్యంత సమర్థవంతముగా నిర్వహేంవెను అశ్తేక శాసనములను (ప్రకటించి దాన పలేచుపశేలు. కీంగెలీదన్‌గా. హీరునిగా యుద్ధేములందు పాల్గొని విజయములు సాధించెను = లా (క్రై ౪ 1672- 1687 వరకు గోలకొండ సుల్తానుగా పాలించిన తానీషా, కౌండఎల్లి దుర్గము పశ్చి మదిశలో గోలకొండ దరార్తశా నేర్పాటు చేసెను దుర్గి రక్షణకు నియమింపబడిన మెనికులీ ద్వారము నుండి ఆతకపోకత సోగించుచుండిరీ గోలకొండపట్టణమునకు కొండపల్లి దుర్గము నుండి రహస్య మార్గముండెను దుర్గమును కోత్మువ్సులు ముట్టడించినపుడు సమాచారము. త్తెలపుటకు అదనపు సైన్యసహాయము కోరుటకు 'దుర్గాత్యతుడు ఈ రహస్యమార్గము ద్వారా చాళులను గోలకొండకు పంపించుచుండెను ఈ రహస$ిద్వార మిపుడు పూక్లిపోయినది అబుబ్‌హసన్‌ తానీష్టా దుర్గమున కుత్తరమున ఒంటి భన్యము సమీపమున బాల హిస్సార్‌ అను దివ్యసౌధమును న్నిర్ధించెను ఇది బర్హాటేకు కలపతో నిర్హింపబడినది ఇది చి తవిచ్మిత శిల్పకళా సౌందర్య విరాజితమైన అపురూప భవనము ఈ భవనమును స్నానికులు ఖోగముమేడయని పిలుచుచున్నారు ఆబుల్‌ హసన్‌త్తానీషా మవామం[తి మాదన్న తో కలిసి దేశపర్యటన మొనర్చెను (క్రిశా 1674 1676 1878 సంవత్సరములలో ఈ. పర్యటనలు సాగినవి కొండపల్లిదుర్గము దాగుచేయించి తానీషా కొంత కాలమచట్‌ నివసించి తూర్పుతెలంగాణా కర్నాటక (ప్రాంతముల అజమాయిషీ చేయుచు ఆచట కొన్ని కట్టడములు నిర్మించాను కొండపిలీలో వైండు శిలాకాస్తనములు లఖింబినవి మొదటి కొాసనము కకసంవత్సరము 1452 ఇర జై(తజుద్ధ విదయే 'ఇరడువారము సౌటేవ్‌ అనగా [కిశ 1580 లో సులాన్‌ కులీ కుతుబుల్కుల్కు కాలమున వేయించినట్టిది మహమూద్దా బహమనీ ఇష్టభృత్యుడగు మసదనవఏలి కుతుమనముల్కు ఒడయలు కొండఎల్లి సమీపమునగ్గల కవురూరు 'కీదరబాదు కొండపల్లికి జెలియిరువయిఆరు. స్థలాలు శకు (బహ్మపురి దేవడుము సప ధర్మాన్మతి నీర్వపాజమున కౌసంగు సందర్భమున ఈ కాసనమును వేయించెను . శేండవ శాసనముకూడ్ల (కి శ 1580 వికృతి వైళాఖ బహుళ అమావాస్య బుధవారము నాటిది మసదన కొండపల్లి స్థలకరణము గోపరాజు మహాపా[తుడు సీమలోని (పజలు ఆంధ్ది శాంతసుంకం వసూలు చేయరాదని వీన్నపము చేమేటీవలన్‌ సులాను తొప్లీయని హౌసనస్త ంభము చేయించెను ఆ స్తంభము శిథిలముకాగా క్రొండ్రవుల్రి తానదారు తత్తమయోగాఠకి " గోపరోషా మహాపాతుడు కొండపల్లి సీమ్మపజలు విన్నపముచేయ _ వార్య [వజతె విన్నపమున్సు సుల్తానుకు విన్నవించిరి సుల్తాను వారి విన్నపమాలించి వారు కోరిన సుంకములను రద్దుపరచ్చి శాసనము చేముంచుడని వారీనాజ్టోపింప వారు కొండపల్లిలో శోభకృతుసంవత్సర ఆషాఢబహుళ అమావాస్య ఆది వారమునాడు కాసన స్తంభమ.ను వేయించిరి అందు పంచాణమువారికి కూడ అఆదిశాతసుంకం తీసివేయబడినదై కాస్‌న లేభకుడు కొండపల్లి స్థలమకరణం వీరశేదారమాని గోవింద్ద గోవింద్ద రాజు మహాపాతృని త్రొమాళడు గోపరాజు మహాపాతృడు _శానన స్తంభంలోని మర్తియాద నీరాజు తప్పినా తుర్రకరాజు తప్పినా ముసాబుకు దప్పిన దోప్రాస్ట హోషదుక. గురువ్సలను ప్తత్యశి న ్నాక్షముజనష్షుడుదురు.. వడ్డే రాజూ కన్నడరాజు, పోందూరాజు లెవ్వరు తప్పివ్నా బిష్టపితర్తు. గాం నచపన్యాస్రానపోవడుడ మాతాపితృహత్యిగావించిన పాపము ననుభవింళ్పర్తన్న కానస్తక్టోండ్‌ తెల్యుష్టరినది కాసనార్ఞిక్యిన వ్యాస గీతాకోకముస్పే ది" చునమ్తైచదు. 4 న ॥/ ల్‌ దవన

కేఫిష (ప్రక్షర్రతేశ్తు " తి, అడ కుత్తుబ్‌ ష్తాహీల శ్లాసన్రమ్హుల్లు 1 పునప్పుర? క్తాసనమ్లు న్నవబాట్ట్‌నగర్ల్‌ ిజ్ఞా వనపర్తి కాల్గాఇలోని ల్రీలేన్షున్సహ్టూర్‌ ససవనర స ర చరిత గల స్తంథమ్లుపై వాలుగ్గువై పుల చైక్కాబడ్రియన్న కాసనమ్మిడ్గి శాసన్టమ్లు శకి సంవత్సర్నమ్హ 11శ్తఫ్‌1 ఖర్ద ష్ట్టుబ బముళ విదియ గురువారమునాటిది యారలి కుమారుడు - మాలూక్‌ తన పు_తపౌకాదుళక్షు సుక్ఫృత్తఘగ్దున్టట్టు (ొత్తవావిని (తవ్వించి శాసనము వేయించెను శాసనము మొదట్మిపక్క 7 రెండవ వక్క. 7 “మూడవ [పక్కి 6 నాలుగవ్యపక్క 1 మొత్తము శ సంక్షుల్లల్లో నున్నుడి కాసనకాలము [కి శ 28 అప్పటికి గోలకొండ రాజ్యమును సుల్తాన్‌ కులీకుతుబుల్కుల్కు- పాలించుచుండెను శాసనము _ మూలము ముద్రటి (ప్రక్క (శ్రీ శుభమస్తు యానక్ష్యూందక్చున్తూ శత నం నింమి౯తం త్ముర్షక్తళ్ళ మాసు

ఏ ర్యశ్చుయావతిష్టడి మేగిషీ భ్రూవ్ల 5 కృతానకు (తవ్వించ్హిన్ధ ఖావిఫ్రి సరన్షంమ

8 (దామకథాలోకే తావ (ద్రాజ్య౭పిఖీ 6 యిన వారును చా్దిద్దక్తుడ్లున్ను వ్లూని

4 షణ కాలివాహన కరష్తా 7 లేను ముసాబుక్టుంద్ధప్లిన్స ఛ్హార్య

5 లు క5 అగుచుంసుంన్న ఖరసం ముడవ (స్తస్య _

6 వత్సర హెట్లుఖ బఫహుళ్ల ౩ గ్రరువా హిందూలు మ్ల మ్లాశన్లు న్‌

"7 రంనాడు యారలి కొటారు వీ రర్చందమయిన్త త్రాడు చంళకు

రెండవ[ప్పక్కా 8 _ డాను మ్చాన్దిప్టిర్యా దోగ్రానికి ౩

! _లీముల్లు గార్య (కొత్తగాన్సు (క్ల 4 ప్పిన దోహ్టానం బోబ్బువ్లవార్డు,

8 వ్వించిన థావి తను ప్యత్రపొకాధు ఠ__యితరు సర్త్టవచ్దంు ద్ధరిమఃమూ

ఏ1 లకు సుగ్నతక్షుష్ల నట్టుగాన్హు శాస 68 గగయుతప్పని వారు ఫ్లై

నాలుగవ సహ 7

1. మంగ్లళ మనీ! .? వ్‌

2. కొండపల్లి శాసనవ కృష్ణాజిల్టా బెజవాడతాలూకా కొండపల్టీ (గొమమున మల్యా_పురము రొడ్డుఎక్కన పడియన్న శిలపై 85 సంక్తులలో చెక్కబడిన కాసనమిది మహమూద్‌షె ఐపుమ) ఇష్టభృత్యుడగు మసనదఏలి కుతుమన ముల్క్‌. ఒడయలు కొండపల్లి సమీపముననున్న రెండు (గామములు కవురూరు కిదరబాదు కొండపల్లికి జెలియిరు వయిఆరు"స్థలాలు శక (బవ్మాపురి దేవడకముసనో ధర్మస్మత' నిర్వహణమున కొసంగు సందర్భమునందీ శాసన క్నాక్లు చెక్కించెను శాసనము శక సంవత్సరము 252 ఖర చై్యతపద్ధ విదియ సోమవారము నాటిది కాసన కాలము కీిళ 1550 శాసనము=మూలము

1 న్వస్తిటి శతక వ 18 పకను కిదరదాజాగడీ

2 రుషంబులుం 19 అంగర సాగించ్చి

లి 452 నేంటి ఖర ౨0౦ యి లంగర ధమ్మ౯స్మతా

ఉ సంవత్సర చ్వ్నైతవ 21 నకుయిచ్ని వూకు 3 కి

5 సోమవామందు వల కవురురున్ను కిదరబాద

ఇ సాహుసులుళోం 28 ను కొండపల్లికింజెలియి _

7 సానిహితుండై వక _ రవయిఆర్యస్తల్హాల 1

8 నమననడఏలికుతు వక కు (బహ్మపురి దేవడుము

9 మనమల్క_ ఒడయ... 56 సహ యిస్తేరు యివి ఆచం[దా

10 లు6గారీ (పకాపాన 57 క్కలస్తాయిగా యాధయ్మ్మం సా

11 ఎను జొండ్తనలళ్లి మొద 28 _ గించ్చిరి యిధంమ్మం ఎవ్వరు సా-

18 _ _లైనయగ్తాలలుసాథెం 59 గించ్చిరి వార్కి. ధంమ్మ౯మయి

18. చ్చీ దీనారధ కృపట్‌ా $0 _ ధంమ్మళంకు ఎవ్వరు దప్పిరి వారి

14” గులు మేదొయున 81 మానం గొడిదెకు యిచ్చు వా

15. తిరొపెలకు పేరివేస్ట ఫల ఈలి కాసనం స్థలకరణ గో

168 లకును కొంఢపల్లిక్సి 88 వింద రాజు గోపరాజు మహి

17. దకణాన పెయ్యాలగలు 84 పాతృలు కాసనకింభ (శీ

'తెక (వట్టన (వాలు

తి కొండపల్లి శాసనవుం బెజవాడ తాలూకో కొండపల్లి [గామమున ఎరుకిలవారి ఇంటి(పళ్కూన నున్న శిలాస్తంథమ్నుపె మూడు వైపుల చెక్కబడిన శాసనమిదె. శాసనము శక "సంవత్సరము. 455 వికృతి వైశాఖ బహుళ అమావాస్య బుధ వారము నాటిది మసనదెలి- కుతుబుల్కుల్కు. సుల్తాను అనుజ్ఞ నవధరించి కొండపల్లి సీమలో ఆంది శాంతసుం కాలు మానివేసినట్టు శాసనము వేయించబడినది ఈ శాసనము శాసనశిల మొదట్మిపక్కు శే పంక్తులు 30డవ 1వక్కై 80 మూడవ్యప్రక్క 85 మొత్తము 80 పంక్తులలో నున్నది కాసనకాలము. కి ఈ 1580 శాసనముఎమూలము మొదటి, పక్క 1 _ స్వస్తి శీి.ళతక వరువషంబులు 1459 2 డగు నేంటే వికృతి సంవత్సర _వైళా 8 ఖబఐ 80 బు మసనదఏలి కుతుపన 4 మలక వొడంపలుంగారు హింద్దు € రాజుల గెలువ నవధరించి కొండపల్లి రా 6 _జ్యముచేకొన నవధరించ్చిన నాండు ఈ 7 ఎమ స్థఇకరణం గోపరాజు మహి 8 _ పాతృలుంన్ను యీసిమ (పజలుంన్ను 9 అఆంద్ది కాంత సుంఖ్కం మాంటకువి 0 న్నపంసేస్తేను మాన నవధరించ్చి 80 | ంభంవేఇంచ నవధరించేను యీకిం 12 భం గొషనను పోతేను కొండపల్లి రాజే 8 దారి అత్రామీయాంగారుంన్ను నైబు శీ ఠాణేదారి ఆదీరహిలాగారికిన్ని 5 _కొండపలి స్తఎ కరణం గోపరాజు

206 రెండవ పక్క మహీ పాతృండున్ను 86 - ధరిస్తేన్ను సోభకృత్తు స

2 పట్నం శీను యజణన్ను 27 _ంవత్సర ఆపాఢ ఐ 80౮

8 _ అంధ్ధిశత కై మలకివు ౨8 _పంచ్చాణం న్లారికిస

4. డ్థయేతుంగారు 22 యతం అది కాతసు

క్ట్‌ వైేయిఇన్హైన కంభం 80 ఇఇఖంమాని ఆచం(దా

6 యుంద్ది షోయిన నిమి

7 శృం యియంద్దిక్లత

8 సుంఖథాలకుంగాను మూడవ (పక్క

8 శీమవధసా న

0 --- అయిపోవుచున్నది 1 కళాస్థా

4 _ అని ఎన్నపం చేస్తేను ౨8 యిగా

2 కళాజేదారి అత్తామి 8౩ శు ధమ్మ్క౯

18ి య్యా నైైబు రాణేదారి 4 శాసనక

1శ అయిదరజాలాల శ దభంపేయి

15... గారున్ను మల్కవొడ & ంట్బొవవథరి

16 యులుంగాకి ఆ 7 ంచ్చిరి యిధఢ

17 _రదాసు పంప్పనవధరి 8 మ్మ౯ శాసనకిం

18 ంచ్చిరి పంప్పితేను రి భంలోని మరియా

18 మల్కమెడయలు 0 ద యేరాజు దప్పిన

20 అగారు ఆండ్జికాత 11 తురకరాజు దన 21 నుంఖం మాని రాజే 19 ముసాబుకుం దప్పి 22 దాలజాపేరను కంభం 18. న దోపాన తమగురువు బిల వేయించ్చుమని కు 14. లుపేరులను హత్తై సేసిన నికీ. రచకిత్తు పంప నవధ 15 దోష్తానం బోవువా £5 రించ్చను వంప్పనవ రి రు ఛొడ్ధెరాజు కన్న

౨07 7 డ హింద్దూరాజు 268 కుదుపనమల్క- వొడయలుంగారి 18 లు దప్పిరా యిం 9. తేనక్‌ కెరచక్తీత్తు [పమాణాన కొ 98 దకిలాది పుణ్యక్నే 28 _ ండ్డపల్లి స్తలకిరణం వీర కేదార 20 (త ్రిష్టవేజ్యాతీరడ్‌ 29 మిని గోవిండ్ద గోపీంద్దిగ్టడా 2 ద్దు గోవు [బాహణి 80 _మ్రహాపాాతుని కొమార్తుడ్డు గో 22 _జంప్పిన్‌ దోషానంబోవు తి ఎరాజు మహాప్నాతుడు (వాఃి ౨8 వారు మ్యాతు పితురహ 82 నధమ్మక౯ా కశాసనకంభం (శ 24 _ త్తేసేసిన దోషానం బోవు 88 _స్వదత్తా ద్విగుణ పుణ్భ్మం పరద ౨5 వారు యీధమ్మకా కాససకంభం తిఉ _ త్రాను పాలనం పరదత్రాపవారేణ 85 _ స్వదత్మర నివృలంభవేత్‌ (శ సు మ యగ స

ఆచ 4. నాగులపాడు శాసనము నల్టగొండ మండలము సూర్యాపేట తాలూకా నా్శులపాడు [(గామసమీపమందున్న రాతిపై ల్‌ పంక్తు ఎలో చెక్కబడిన శాసనమిది శాసనము శకిసంవత్సరము 1466 (కోధి కార్తిక బహుళ (తయోద+? గురువా రము నాటిది ఎలీసుఖాను 80 బార్ర బిగువుతో కొలచిన తొమ్మిదిమల్తుజ్లి భూమిని దానమిచ్చునపు డీశకా సనమీయ కొడినది కాసనకాలము [కీ ఈ 1544 జాసనము=ఎమూలము 1 స్వస్తి(శీ శకలాథ్యుదయ శకవవకాంబుటు (66 అగు నేంటి (కోథి సంవ్వత్సర కార్తీక బ 18 గు యేలీసుథానింగా రుపు (నాగు) 2 _లపొటి శమ చెంకుందోంటలు ఆకుందోంటలు ఈ నాపుచేబుకొల్చొ ైదుమత్హా పీరు మల్కి. అల్లోసని భైరు హుజుర్ను మైదు గడాయీచిను 8 _సైదుచిమ్మను బారను చౌదరి చక్కిభంథ్రి నాగిరెడ్డీ వట్న శెట్టి యెలికెట్టి పటేలు ఐచ్చె వొంకల తిప్పారెడ్డి పొట్టి ముత్తు (కిక్టంశెట్టి మారటేటి సోమిశెట్టింగారి 4& _ ముంద్దరను వుత్తరోత్తరలు ఆచం(దాక్కా౯ముగాను యీబారను యిరవైబారలు విగ్వు (కమాన తొమ్మిడి బిగ్వులు మత్తులు (వాసిన కులకరణి తడకి = (5 మడ్డ 8రిగిర వ్రాలు [8 స య 3౬

5. కోయలకొండ శాసనము ఈ కాసనము మహబూబునగర మండలములోని కోయలకొండ దుర్గ కుడ్యమునకు కరాపఐబడిన శిలా ఫలకిముపై క పంక్తులలో చెక్కబడి యున్నది శాసనము శకి సంవత్సరము 14/2 సాధారణ మాఘ శుద్ధ ఇంచమి సోమవారము సాడు వేయింపబడినదే ఇ్యవాహీంకుతుబ్‌షా తరపున కోయలకొండ వణిం వ్రేయించిన శాసనమిది శాసన కాలము |కీశ 1550 శాసనము-మూలము శుభమస్తు కలియగ (ప్రమా లి ణం నాభుగు లక్షలుంన్ను ము 8 _ ఫైరెండువేలు యేండ్దు జీ న్వస్తి[శీజయాభ్యుదయ కాలి 5 వాహన శకవషాక౯ాలు వేయిం 6 ని ననూటడెళై రెండు యేండ్డు ' _అగునేటి సాధారణ నామసం 8 వత్సర మాఘశుధపంచమీ సో 9 మవారము నాడు యిఖథురా 0 హిము శహ కుతుభునమలు కు వొడయలు గార్కి కోయల £ కొండ హశ+0 నిలిపిన క్యాసన 8 కంభం [శ్మీశ్మీశీ ౫ ఎ స

ఆడ 6 పాొనుగల్లు శాసనము ఈ కాసనశిల నల్సగొండజిల్హాలోని పానుగల్ద్యగామమునంటియున్న ఉదయసము[ద్రమను చెణువు కట్టమై నిలుపబడియన్నది. పారసీ తెలుగు భాషలలో వేయింపబడిన ఈ శాసనము ఇ(బ్రాహీంకుతుబ్‌పా కాలము నాటిది రహమతుల్డా [కీ శ 1568లో ఇబ్రాహింకుతుబ్‌షా ఆనతిన ఇండుపుకేల సీమలోని మూ సేటికతువ నమిలెవద్ద థిలమైయుండ కతువ కాలువ వాగుచేయించి ఆంరు ఉదయసము[దము చేరునట్లు చేసి అచటినుండి అలుగుసీరు కృష్ణగామియగునట్టు చేసెను నమిలెకాలున మొదలు ఉదయసమ్శాదమువరకు మధ్యగల చెలువులు కుంటలు ఈ కాలువనీటితో నింపబడు నట్రేర్చాటు గావింపబడినచి ఉదయసము దము వెనుక రాజు కొకపాలు [పజలకు పాలున్నర? తురకిలకు [బాహ్మణులకు రెండు పాన చెందునట్టు శాసనమందున్నది శాసనమున శకనంవత్సరము. తపుగా చెక్కిఐడినది శకిసంవత్సరము. కీరిలి- (కి శా బ్య కి సమాన మగునట్టు సవరింపబడినది క్షే శ్రీ స్వస్తి తీ జయాఖభ్యుదయ శాలివాహ ౨ నశ శకవరుషంబులు 482 యగునేటి (పమో 8 ద సంవత్సర మాఘ ళు ర్‌ భానువారం (శమ శత _న్మవో మండలేశ్వుర యిభురాహింకుతుబు 5 షా రాజ్యము సేయంగాను వారి మన్నన సభి 8 కుండు సయిదు సాదతు సైదు శహామి 7 రకు పుణ్యముగాను ఐన నిజపొతు 8 డు వివేక భూషణుడు మన్నన తేజో 9 నిధి ఆయినటువంటి రహమతుల్లాగారు పొను 10 గంట్టి ఉదయ సము[దం కాలువ యిందు

లై పుకేల సీమలో నమిలెవద్ద మూసియేటి కత్తువ లి 2 లమై వుండ్డంగాను పువరోద్ధారక ముగాను 18 కిత్తువగట్టి కాలువ సేయించి ఆ నీళ్ళ 14 దయ సమ్ముదమునించ్చి ఆగి నీళ్ళు (కి 5 స్టగామిని సేయిలచ్చి నమిలె కత్తువ మొద 8 లుకొని వా! ఈ మధ్య చెజలువులు కుంటలు 17 కాలువలు నించ్చి ఇందుల పాలబడ్డ ధాన్యానకు ద 8 _ + బంధ్ధము పానుగంటి కింద్ద నడచేను ఆ చందా 9 ర్య స్థాయిగా ఈ ఉదయ సమ్ముదం వె 20 నుక పాళ్ళు వివరము రాజుకుపాలు ౨|| 1 (పజకు పాలున్నర /2ము ళురుకిల 22 కు |బాహ్మణులకు పాళ్ళు రెండ్డు ఏ ఈ 28 చొప్పున ఆ చం్యదార్క స్థాయిగా ఇ 24 స్తిమి ఈ ధర్మం (పతిషాలించిన వారి 25 కి ఎంతో పుణ్యం స్వదత్తాది గుణం పు ఏ6 ణ్యం పరదళత్తాను పాలనం పరదత్తాప 27 వోరేణ స్వదత్తల నివృలంభవేత్‌ 28 నష్టం కులం భిన్న తటాక కూపం బ్యభపర 298 రాజ్యం కశరణాగతోచ్చ గాం (గాహ్మణాం దే 80 వగృహాలయంచ యోద్దారేత్‌ పూర్వుచతుర్లుణ 81 స్యాత్‌ మంగళ మవా [ 4 [శ జేయ 82 ను [శ శతేనియా- కా!

7 కోలలంపూడి శాసనము గుంటూరు జిల్దా నరసరావుపేట తాలూకా కోలలంపూడి [గామములోని చెన్న కేళ వస్వామి ఆలయచశు ముందువి ఉగిపడియున్న శిల్లాస్తంభముపై లి పంక్తులలో చెక్కబడియున్న శాసనమిది కొల్చపూండి సింగరాజు తమతండి మల్పమరాజు తల్రి గంగమకు బుణ్యముగా ఆదికేశవునికి గర్భగ్భృహము ఆంతరాశ మండపను భూ లక్ష్మీదేవులకు గరుడ స్తంభము ఏలక ౦రేశ్వరునికి గుడి నిర్మించి దేవరలను (పతిస్టించు సందర్భుగం నందీ కాసనమును వేయించెను శాసనము శక సంవత్సరము 487 అష్షయ మాఘకుద్ధ ద్వాదశి పస్మకివార ౫ నాడు వేయిఆపబడినది కాసన కాలము [కీశ $565 శాసనము- మూలము సస్హైలబ్త జయాభ్యుదయ 28 _ కాలినవాహన శకివవ౯ణంబు 8 లు 1487 అగు నేంటి అక శ య సంవత్సర మాఘశు 5 వ (+ కోలపూండి ఆదికేశవ 6 వునికి (శీవత్సగో[త ఆపస్తం 7 బృ స్యూతయజుకాఖాద్యా 8. యులైన కొల్పిపూండి -సు- 9౪ రాజు మల్లమరాజు కొమా 0 రండు శింగ్ల్గరాజు ఆది శకేళవునికి గభళలగృహం ఆం 12 తరాళకాలున్ను భూ 8 _ దేవి లక్ష్మిదేవికి గరుడకం 4 భమున్ను నీలకింరేళ్యు 5 రని గుడిని తమ తండి మ 18 ల్లమరాజుకుంన్ను తమత శ్రే ల్తి గంగ్ల్గమంగారికిన్నిం బు [18 _జ్యముగాను అనంత ధి ములెన దండములు స 2౨0 మపి౯ఇంచ్చి (పతిష్ట శేశను లి 6 (శ్రీం జేయను

5౮ .క్యపూరు శాసనము (ప్రకాశం జిల్లా. వినుకొండ తాలూకా ఈపూరుగామ మందున్న గోపాలస్వామి ఆలయము ముందున్న లా స్తంభముపై £ఓ పంక్తులలో చెక్కబడిన శాసనమిది శాసనము కకసంవత్సరము 1496 శ్రేమఖ అషాఢవద్ధ ఏకాదశినాడు రావూరి తిమ్మానాయని కుమారుడు చంనపంగారు వినుకొండ సీమలోనున్న ఈపూరు (గ్రామమున అల్లాడనాథుని దళమి శేవలకు శేసరిపాలకుచ్చల మేత్రమును తిరుమల నరసింగయకు దానమిచ్చు సందర్భాను న వేయింసబడినది శాసన కాలము శ్రీశ 6514 రె, శాసనము జ మూలము స్వస్తి వళ ౨ శక వషా౯లలు 496 (శీము 8 ఇ సంవత్సర ఆషాఢ సు11 లురా ఉ పూరి తింమానాయని కొమారుండు 5 చంసపంగారు తిరుమల నరసింగయ కి 6 చ్చిన భూదాన ధమకా కాసనం మానా ౯ యంకరానకు సాగివచి ఏినికొండ సీమ 6 లోని యీపూరను అల్హాడనాధుని ద 9 ళీమి శావలకు కుచ్చుల క్మేతము వూరివపడు 0 మటను పెద్దిసెట్టి దుంన్నిచేను అల్హాడనాధు 11 నిసన్నిధి ధారవోశి యిశ్రని ఆ చేనంబం 12 డిన ధాన్యం కోరివల్నయెన్ని దశములకు 18. వచ్చును అన్ని దళములు సేయించువాం 4 డవు ఆ చేనిదళముల పుణ్యం ఆల్డా 5 డనాధుని సన్నిధిని మాకు ధారపోబ 6 యిస్తిరి కేసరిపాటి కుచ్చుల క్మేత్రముం_ ౯7 ను సీవళాన ఫలవెటించి కావసేఎ 18 చి $ దళమి కావకు తము 9౨౧ ళ సరవయ గంగయకు వ సేత కేసరిపొటిని కు 22 _ చ్చల మవలి కోవులవారి 28 కేసరి పొటిని కుచ్చల పూరిప వశ డమట నల్దకుంట ముందర

ఇట ఇడ 9 వుల్కాపురం శాసనము గుంటూరు తాలూకా మల్కాపురం (గామమున కిరణము గారింటి చేరువలో నున్న శిలా ఫలకి ముపె 42 పంక్తులలో జెక్కబడిన శాసనమిది శాసనము కాలివాహన శకి వర్షములు 1499 ధాత కార్తీక కద్ధ పంచమి శ్యక్రివారము నాటిది రావిపూండి స్థలము (గామముఆలోని (ప్రజలు ఇాహింతుతుట్‌షా ఆనతి (పకారము తమలో తాము భూమి కొలతలకు పన్నుకు సంబంధించిన ఒప్పందము నేర్పరచుకొవి ఆ విషయమును కాసన శూపముగ (పకిటించుకొనినారు కాపులు పూర్తి పన్నును మజామ్మదీయులు అర్ధపన్నును చెల్లించవ లెను (వావ్మణులు పన్ను చెల్రింపనవసరములేదను నిబంధనము లీశాసన ఒప్పందములో నున్నవి కాసనకాలము శీ శ 1577 శాసనము-మూలము శుభమస్తు రాజూధిరాజ మహారాజు యిభురాంశహ 2 వొడెలుంగారి నిరూప (సకారానను ఆక్కా-నా--రుసు 8 _ హవాలాదారు కిరియాయడి రావిపూండి స్థలం (గా ఉ. మాల ప్రజలు సమ్యాసొరుచుల తమలోందాము చొప్పి ర్‌ చేసుకొన్న పొలం కొలనినళలయం యీపిడిమూరకిమ్మిని 6 ప్గ్గం కేక ముప్పయి యునిమిదింటి తెఖను (గ్రామాలు 19 టి 7 న్ని చ్మ్యకినలయాకారంగాను కొలవగాను అఆఇన పొలము కుతల & 8 కి కుంటలు 860 ల₹ఖను యిందుకు ధాన్యం న లిలెఖిను 8 _రావిపూండి కు 885 వుండవెల్లి కు 6? 10 మందారంకు 885 విరిగుట్టుకు 1

1. పెనుంాకి కు 244 తాడిపల్లి కు 164 12 విరిగట్లు కుచ్చుల రికీ - విడిగట్టు కు 2౨6 కలీ షాతూరడకు 58 తూములూరు కు 72

215

14 వెలగపూండి కు 10 - విస్వేస్వరం కు 27 ర్‌ హరిచం[దపుర కుఠ89 బందంరావూరు క 50

16 మదూరు కు 54 - విరిగట్టి కు 2 =

7 విరిగట్టుకుఓ- =

8 ఆమరేశ్వురలకు 6 - వెనిశపాడుకు 40 - 18 ధనాల కోటికు 848 పాములపాడుకు 2 8 ౨0 లేఐలైకు 48 నడురుళపాడుకు "౨ 21 _ విరిగట్టుకు 2 వున్వుంబాలూరు కు 00

29 వెరశిస్తళం కుచ్చళ్ళకు 29657 - టికి వ8 _ కాంపులకు 1కి పన్నునెర సమస్యనుంన్‌

24 (బలంహ్మలు శఖవాసులు తురుకి వార్కి 2౨5 కచ్చల 1కి పంన్ను అధ౯ సమళ్యాను

26 _కాంపుల యొడ్డు పసుల కొల్చు నెరసమళ్యా

2 ను (బహ్మలు శుఖవాసులు తురకవార్కి పను ౨8 లు మాపు కిడ్మయిళ్లు కౌలుకు అధ౯ సమళ్యా 29 ను సవియు పాదాలాన తవృకనడచ్చు

80 కొనువారు ఇంద్కు. ఎవరంగనకి తప్పినాను గంగ8 81 త్త౯ గోవు (బహ్మలవధశేశన పాపానం టోవువా లి శాలివాహన శఖ సుక

38 వరుషంబులు 499

84 ఆగునేటిధాతసం

85 వత్సర కాత్తి౯

86 కళశు రశు (వాశినర

8 0౦-_ స్వదతాద్విగు

86 ణం పుణ్యం ప

తరి రదతాను పాల

40 నం పర దత్తాప

ట్తీ హారేణ స్వదదత్తం

శఉ2 _నివృలం భవేక్‌

10 జతిర్త శాసనము పశ్చిమ గోడావరి జిల్లా తణుకు తాయాకా జూత్తిగలోని సోమేశ్య్షరోలయము ముందున్న నంది స్తంభ ముపై రెండు (సక్కల చెక్కబడియున్న శాసనమిది శాసనము శకివర్షములు 505 స్వభాను ఆక్వ్సయుజ కుద్ద 8 శనివారము నాటిది. ఇ(బాహీంకుతుబ్‌షా కుమారుడు మహమ్మదు. కులీకుతువ్‌షా ఆజ్ఞ [పకారము. వాసుకి రపి సోమేశ్వరాది ఆబయములు ఖిలమైయయండ సత్తిరాజు సోమరాజు కుమారుడు. 'పెడ్డిదాజు కుమారుడు సోమేశ్య తడు అతిని అ త్త లచ్చమ దేవాలయనులను పునర్శిర్మించి సెల్టవేయించి వాసుకి రవి సోమలింగములను (పతిష్టృ గావించిన. వినాయక. దుర్గ _భెరప కింనురేశ్వార వాయు వంలణ వెష్ణవేశ్వర (బహ్మేశైర హైఎఏినాశ నేశ్వారాలయములను నిర్మించి (పతిష్ట లొనద్చిరి ఈ కాసనము మొదటి (పక్కి 27 పంక్తులు రెండవ (ప్రక్క- జల్‌ పంక్తులు మొత్తము 52 ఎంక్తులలో పెక్కబడినది శాసన కాలము [కళ 588 మొదటి పక్క న్వస్తి నమస్త కి విజయాభ్యు ఓ దయ పరంపరాఖివృద్ధిగాను 9 కాలివహన శగనరుషాలు 15605 క _స్వభారు సంవత్సర ఆశ్వీజ సు ఫే న శ దూవకి పొసుకి రని సోమేళ్వు 6 రండు మొదలైన దేవో ఇభుదా 7 శా అంకిజూనను ఖిఎహైపోతెను 8 ఆయన కుమారుండు మవోమం 9 దుఖుల్ది పాదళహ రజుఆయిఫకి హో 10 జ్ఞ్మజమానను నత్తిరాజు సోమరా 11... జు కుమారుండు పెద్దిరాజు పే [12... ర్థిరాజు కుమారుండు సోమే కక శ్వారండు వాసుకరవి సోమ లి

1! 14 0గ మునున్నువిష్ణానేళ కరునూ క దులు పెద్ది రాజుకు 15 నిన్నునత్తరామతింగమునున్ను (పతి 6 న్ను తల్పిని మకు 16 ష్ట్ర చే? యి దేవగుడ్డు గటించి సు ౯ న్ను పుణ్యము గాను 17 నము పని చేయించిను శామ లింగ 8 చేస్తమి సత్తిరాజు 8 ము ముంద్దరిమంట్టపముప ఆ 9 సోమరాజు కుమారుకు 10 వలగఖథ౯ [గుహముకియిసుంన పని 0 సోమేళ్వరుం దమ ఆ 20 _ చేయించెను వినాయకునిం దు 11. త్త లచ్చమ గోఎనా 2. గ్లణనున్ను శ్రైరవుణుంని కఎమరేశ్ర 12 _ ధుంజి (పతిష్టించిరి దే 22 రుండు వాయు వణ్న౯ాండు 18 వళముకటించిసు 28 వైష్పవేళ్వరుని [(బహ్మేశ్వరు 4 న్న పని చేయించ్చెను వక _ నున్ను తమతోంటలోను గోస్తనితీ- 15 ఉమామహేశ్వర (పీ ౨6 రానను పాపవినాశనేశ్వరుంణ్ని 16 _ తిగానును తల్రిదం[డా 27? సహ (ప్రతిష్టలు చే దేవు 17 దులు సోమరాజు కుం 18 ను తల్లి సోమవ్వ కును 9 పుజ్యముగాను చెయి "రెండవ (పక్య ౨0 _అచ్చెను ॥ న్వదత్తా వి చ్విగుణం స్తణ్యం 1 ఇాలుగటించెనుసు వవ _ పరదత్తానూ పాలనం 2 న్నపనులు చేయించ్చెను ౨8 'వరదత్రావవాక్‌వ. 8 _ వువమామహేశ్వర (పీతి ౨4 స్వదత్తాం నివృలంభ్‌ 4 _గానుంను తల్లిదండా ౨థ వేట్‌

11 వొడగులొ శాసనవుం శ్రీకాకుళము మండలము బోయిరాణి--3 శికోట రోడ్డుపై నున్న బొడగులౌ [గామ సమీపమున కౌండచె తృగల శిలపై 16 పంక్తులలో సీ కాసనము చెకి గ్రాబడియున్నడి. తక్కిన శాసనభాగము ఒరియా భాషలో నున్నది మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా గోలకొండ రాజ్యమేలు కాలమున ఉత్క-ళదేశమును వాహుబఐలేం[ద చర్మదుని వంశీయుడగు సింగభూపాలుడేలుచు ఆసికా లాంగవేణి పడమట సింగసాగరమను తటాకిమును నిర్మించి శాసనమాను సంనస్కృతభాషలో శవ సంవత్సరమ 5జి లో చేయించెను కాసనకాలము [(కి౪ 15900 శాసనమూ=ములము

1. కం గణాధిపతయేనమ. శీ మన్మహమంద్దు కుల్లికుతుద్‌షా 2 శ0 పొదళా భాననే ఆం్మధ్యేతిలింగ్ల మధ్యమే కతితలే 8 చౌరాసి దుగా౯ణధిప తద్దోగజణవళ౯ా ధురంధర (పవుఢళార్యా శ్ర స్రేదన్వయే జాత శహసూకరల్లి మోహణపరీతో 8 _కమ్యధ్యోతీతలం ఆత సింద్ధుతటానూప మాళ జాంగ్గల పర్వత 6 సర్వ్యాకాంత్తర మహీంచ్య శే అసినాళహభూపతి గజపతిహరిపీరా 7 [కమ్యతే సార్వభౌమ సమరవిజయ దక సాళ్వచం్యదాన్వయేశ వ సకిల గుణ విశేష సర్వలోక శయేవ గజపతి నరసించోదేవ డి 9 _ వ్యావతార (శీమద్బాహుబలేం[ద్రచం[ద్ర కులజో ( సింగ్గభూపా 10 లకో పూజ్యో రాజమహేం్యద ముఖ్యధరణీ కాళింగ సొరాష్ట్రకా 11... సా్యామాజ్యోత్కల భూథుజోగజపలే సింవోసనంపాలితళ్చ[కే లాంగ్లల 19 వేణి పళశ్ళ్చిమతటే జిత్వా తటాకో తమే సింగ్లసాగరనామోయం తటాకో 18 చంద్రతారకం అసికాలాంగ్లల వేణీచ పశ్చిమాళాతలేబ్ధతం _ కాలివాహ త న భూపస్య విలిఖ్యంతేసటూ సహ్మసోధ్వజం పంచ్చశతంతదోధ్వ౯ కేక ద్వాదశం శరత్‌ విరోధా చ్వైత్రాడిపక్మే దశమ్యాం గురువాసకే చక్రేలంగ 6 లవేణ్యాంచ్చ తటాకిం శహభూపతి

12. అమీనాబాదు శాసనము గుంటూరు మంత్షలము సత్తెనపల్లి తాలూత్తా లోని అమీథ్రాఖాదు కొండ్యమైగ్గల దుర్ధాదేవి అలయ స్టఘీప మునగల శిలాఫలకి ముమ్సై 26 పంక్తులతో చెక్కిఇడియున్న శాసనమిది శాసనము శక సం్దవత్నరమా లేక నందన వై శాఖసుర్ధ తద్షియ గురువారము న్రాటిది ఇది పద్య గద్యాత్మకిము మహమ్మదు కులీకుతుట్‌షా కాల మున కొందరు సామంతరాజులు తిరుగువాటొనర్చినారు. సుల్తాను పలపున ఆమీముల్క- ఒకయల తిరుగుబాటు దారుల నణచివేసి (పశాంత వాకావరణము కల్పించి కాసనము వేయించెను శాస్రనకాలము (క్రీశ 1592 శాసనము=ఎమూలము [| స్తుకి జయాభ్యుదయ కాలివా 2 హన శకివవణయులగు 1514 ఇగ్నున్తేం 8 టి నంద్లన సంవత్సర॥ వ్వైళాఖకు కి గురువారము సు జీ తిసైనుతిస్సామియాచ మాహే సవ్వాలు నన ఆలపు 000 5 కు ఆగునేండు మోలతిమదవులతుల అలియు తలల ఆలియా క్‌ అనల తనతిల అయాఎతుల బాహిరామల్క. ఆమీమకలవొ డయలు 7 గారు చేశినపతాఎధర్మశాసనప్రమమెట్రన్నను మొదలను శాలివాహన 8 శకవరుషంబులగు 1502 ఆగునేండు వ్మికమ సంవత్సర బ్యెత 9 __. భవుమవారంనొాండు హజరతి యిభురాహిం పాదళా 0 హవొడయలుంగరు తమనామజుదు అంబ్బత్తేను ధాటిగ - 11 _ నేంగి వుద్దగిరి దాక్కొ౯లని వేంకటరాజుందోలి ముంగోటలు అగ్గవట్టి విని లి కొండ్డయు బెల్లము కొండ్డ తంగ్గెడల్‌ హపాటపరిన్‌ హరించ్చి మరి ఐబల్మినిగైకొ 18 న కొండ్డవీడు కినాణాటకి్‌ రాజధాని యిభురాముండు బొపుజలంబు 4 మీరుచూను యీలాగు టబ్లుకాపొన కొండ్థపీటి రాజ్యం పుచ్చుకొవిరా 5 జ్యం (పతిపాలింస్తున్ను వుండ్లైను యిరీతల యిభురాహిము పాదుశవోవొడి 6! యల పుతృండు మహమ్మదు కుల్లీపాదశహ వొడయలుంగారు (శ్రితమి జయి సనపాఠలా

220 క్షా పట్టాభిషిక్తుం డ్రె రాజ్యం పతిపాలింస్తున్ను వుండ్డంగాను ఖర సంవ 16 త్సరంలోను బలేరాయండు సాబాజీ ఆలమఖానుండు ఖానఖాను మొదలై నవారుక్ను 8 హియిట్టు దొరలున్ను తిరుగాంబెడి హరాంఖో లైకా కొండ్డవీటి శీమలోను వుం లిం డంగాను హజరతి పాదుశహవొడయలుంగారు తమపట్టానకు (పధాని అయిన మల్క-అమి ల్సి ఏం లం శలవుఇచ్చి యూ తిరుగంబడ్డ హరాంభోలకాను దండించి శీమ కుదురుపరచి 2౨ రమ్మని శలవుదయచేస్తేను ఆలాగే రాజుంగారి ఆనతి [క8మాన మల్క-_ వెడయళలుం 289 గారు గోంకొలడ వెళ్ళెవచ్చెనన్న ఖఎిరువిని యీ హరాంభోలు= అఖఇన వాండ్లు అంద్దరున్ను సూర్కో 24 _ దయం అఇలేను చీంకిట్టు విచ్చిపోయి నక్షే యక్క_డి వాంథ్లు అక్కడనే యదాయదలై పారి £5 _ పోయిరి మల్కనాడయలుగారున్ను (కిస్టదాంటి శీిమలోకి విజయంచేశి దుష్ట వలీ మ్మిగవాం పేసి (పతిపాలన చే? హరాంఖథోలుకా ఆయినవాండ్రనెల్లాను ఆబ్జలుచేశి ఇభ ల్లా లా

18 వుంగశగిరి శాసనవు గుంటూరు జిల్లా మంగళగిరి (గామమునందొకి వీథిలోనున్న అన్టకోణ గలాస్తంథభముమై కర్లీ వంక్తు లలో శకివర్షము 5 విజయ కార్తీక శుద్ధ విదియనాడు వేయి 3న శాశనమిది మవామ్మదు కులీకుతుబ్‌షా భొజ్జఅలీన ఎనిఎంబి నీ కివులుఖూమూళక్ము వసూలగుచున్నవి కొండ వీడు బందరు నిజాంపట్టణం (పాంతములందు కవుళ్ళు ఇచ్చి మాము లు పరిస్థితి నేర్నాటు చేయమనియ ఆ [ప్రాంతములు బేజలజయినవని తెలిపి ఆజ్ఞాపించి పంపెను ఖొజ్జఆలీ ఆ (ప్రాంతములకు వెళ్ళి అచటి _పజలకు శెతులకు కౌళ్ళు వివరములు తెలిపి కొన్ని రాయితీలు కల్పించుచు శాసనము వేయించేను శాసనమును నిలిపిన వాడు కొనాబీవీధి చాందుమియా పేంటరూపారుండు కాసనకాలమా కీ శ 598 శాసనము = మూలము

1. శభమన్తు 2 అీ నరసింహ్వా 8 కాలివాహన శకివ శీ రషంబులు 1515 అ 5 గు నేంటి విజయనామ 6 సంవత్సర కాత్తిశువి 7 రాజశ్రీ గోలకొండను నవరత్న శింహా్వూసనారూ ౩ లై 8 మహమందు ఖుల్దిపాదళవో వాడయలుంగారు 9 _ పృథ్వీ స్మామాజ్యమును చేయుచుండ్డి సంతోవకర్పుడె 10 భొజ్జా అల్లి జరగరుంపిలిపించ్చి నీ కవులు [ప్రజలు 11 భూమి (గామాలు మామూసు అవుచున్నవి కొ 12 ండ్డవీటి ఎమలోను బందరు నిజాంపట్నము వు 8 _ ప్పలాలకునడచి (గామాలు పేటలు బేజల్ల్యయిన ప 4 వనివు పాయచూచి కవుష్నయిచ్చి మాహూఫనే

2 5 ఇమం వాహినీకి యిచ్చిపంప్పనవధరించెను రా 16 జుంగారి ఆనతి సిరసావహించుక్షొన్లి భౌజ్లాల్లిల్లి 17 లగారు విజయంశేశి మంగ్గళగిరి కాడవుండ్ధి నిజాం 18 పట్నం క్రింద నడిచి మంగళగిరి రెండు దుగ్గాణల 9 మధ్యను చాలాబాడుగా మవిదొడ్డపేట యందు 20 [పజలు బెజలకాయిపోఇ నానా దిక్కులోవున్నారు 91 అసి పోయిన (వజలకు రాజుంగారికి పు 22. ఖ్యంగ్లాను నంమ్మిక కవ్దుళ్టం దయశేసి (పజఆ 28 ను రప్పించి భొజాఅల్రి జరగర ఒడయలుం 24 _ గారు నిలిఎన శిలోశాసన (కిమమెట్టన్నను న 25 రాన దేవిరాళం ఆసూరు సూరాకార ౦ఇండ్జాలు 2౨68 న్ను మొదలుగాను దివాణజ్వం ముట్టేవచ్చి శానా 27 _ రొక్టాలకు నానావాబులకున్ను లోనుగాన్ను 98 నఫరు నఫరుకి (పత్యేకాలు మక్తాను తీర్పుచేసిన [ప ౨9 _ కారము చాలున నుండ్లే కోమట్టు తెల్హాకులవారికి 80 _ మొదలివహిర్‌ 8 రొండ్లోవహిర్‌ 2 ము ండ్డ్హొవహిర్‌ 81 _ నాలుగోవిర్‌ 1 కొత్త యింట్టికిర్‌ 9న అెవారికి 9 82 _ట్నములకు మొదలి వపిమగం క65 £ రెండ్మ్‌వహి 88 ర మూండ్లోవహిర్‌ 1 నాబగోవహిర్‌ 1 కొత్త త4 లకు మగ్గం] కిర్‌ 1 గవుక్ద గొల్పలు- _పూ 86 రివారు మొదలయిన చిల్లర చాజేనికులకు మొద 88 లివహీర్‌ 1 కెండోవహి! ముండో వహిర్‌ శి” _ నాలుగోవహీర్‌ గడ్డీం ఖరీదులు మానితిమి

వ28 88 - -నానా ధాన్యాదులకు తూనికె సర్కువిఖా 99 న్యాలకు పూర్వథాసువంశంటు తవ సమన్యతప్పు &0 సరుకులకు నెరసమస్య - -తవెన్న ఎచ్చ 41 లుర కిర్‌ యీళాసన _పకారం రాస్తిమి తీవ ఖోొనాబీవీధి 48 చాందుమియై ఉక్త పేంట్టరూపా ఉఠ రుండు ఇక0 48 భం సిలిపెను

కే*4 వుంగళగిరి శాసనవు గుంటూరు జిల్హా మంగళగిరి [గ్రామము వీధితోని అన్టముఖ శిలాస్తంభముపె ఫారం భాషతో నష్‌్క్‌ లిపిలొ నాలుగు పంక్తులలో చెక్కబడిన కాసనమిది ఖ్వాజాన్రైమతుల్లా మరియు ఆరగడీివీధ్యిపాంతవాసులగు మంగళగిర్యాది రెండు పట్టణముల వారికి జరిగిన ఒప్పందము ఈ ళశాసనమందున్నది మంగళగిరి తదితర 1పాంతీయులు నమ్మకముతో (గామ[పాంతముల నభివృద్ధిపరచి జనసంఖ్యను పెంచవలణనదిగా ఒప్పందము చేసికొనఐడినది శాసనము=ఎమూలము (చెలుగులిపి) 1 _ ఇన్‌ఖాల్‌ నామ అజ్‌జానివిఖ్వాజాల్లాశై మతుల్గ్లా 2 ఇష్‌ ఫహానీజజాని విసాకినానిపంత్‌ త మంగళగిరీన అహ్హి ళ్యహిదొబాద్‌ నిస్పతి 4 న విష్ణ ఇతిమాదికుల్టినుమూదదార్‌మాము లీ బికోషన్స్‌ గ శ +

15 జాగ్యరమూడి శాసనము గుంటూరుజిల్లా తెవాలి తాలూకాలోని జాగర్జమూడి (గామమున సంగమేశ్యరాఆయమున విజిగిపడి యున్నశిలాఫలకముపై 18 పలక్తులలో చెక్కఐబడియున్న కశాసనమిది శాసనము శకసంవత్పరము 1ల2£0 నాటిది మహమ్మద్‌ కులీకుతుబ్‌షా గోలకొండ రాజ్యమును పాలించు కాలమిది శ్ర సంగమేశ్వరదేవరకు భూదాన మొసంగిన విషయము శాసనమందున్నది భూదానమిచ్చిన దాతపేరు చెక్కబడిన అశరములు వెడరి పోయినవి. శాసనకాలము శీ శ 1598 థశాసనము=ఎమూలము క్షే స్వస్తి శి జయా ఖ్యుదయ ఖా) 2 లివాహన శ కవ([రుషంబులు) ం! 520 అగు (నేటి- ఇ ఎ జ్తీ సంవత్సర మాగళ౯ా 5 శి సంగమేశ్యరదే 6 ౦గారు ఇచ్చిన భూదాన ధర్మాశాననమా 7 రాజాధిరాజ మహారాజకి 8 మహమంద్దు కొల్రీకుతుబుషవంగారు 9 _పృధీవిస్యామాజ్యముం జేయుచుం 0 డ్ఞంగాను మృత్తిజానగరం అ్మగహారాలలోను క్షే మా యిజారతిిగామము చామలకామూండి 12 ని అక్క్కరాజు సూరపక్షేతము కేసరిపాడు 8 ఇం యేందుము పూర్వమాన్మము ఖం 14 _ యేందుమున్ను కొలంకిలూరను 5 వుం లకున్ను ఇబ్నమి గనుక క! నానుగంగ

16. శ్రకార్మవు శాసనము (శ్రీకాకుళము జల్లాలోని (శీకూర్మనాధ దేవాలయ ఊత్తరద్వార మునకు కుడివెపుననున్న ౩లాఫలకము మె క పంక్తులలో శకిసంవత్సరము 52 వికారి చెత బహుళ దశిమి మంగళవారమునాడు చెక్కింపబడిన శాసనమిది మహమ్మట్‌ కులీకుతుబ్‌షా వారి పనుపున మోతబుద్దౌలతల ఆరియుతుల ఆలియావకిలన సలతన తల అయాలతుల వాహీరామల్క_ అమీనమల్కు_ బయలుదేరి హరాంఖోర్టైన ముకుందదాహుబలేం[దుడు ఆతని ఆనుచరులను యుద్ధమునందోడించి యెంకులను సంహరించెను ముకుంద బాహుబలేందుడు రాజ్య (భమడ్రె పలాయనముగావించ _ ఆతనిని వెన్నాడి తరిమి తిరిగి వచ్చునపుడు (శీకూర్మనాధాయమును _పడగాబ్లించి మసీదు నిర్మించెను. శాసనమంది విషయము పేర్కొనబడినది శాసన కాలము [(కిళ 299 మహమ్మ డ్‌ కులీకుతుబ్‌షా పరమత సహనము కలవాడ హిందువుల నాదరించి హైందవ సంస్కృతిని కాపాడినవాడ్ష కాని (శీ కూర్యువాధాలయ విధ్వంసము అమీనముల్కు. స్వయముగా సుల్తాన్‌ ఆజ్ఞలేనిదే గావించెను మత్రాభిమానము ఈ దురంతమున కాతనిని పొల్పడచేఎనది శాసననముజమూలము
17. హజరత్‌ మహామందు కుల్లి పాదళవి వారి పం 2౨ ప్పున మోతబుదౌలతల అలియతుల ఆలియా వకిలన 8 సలతసతల అయాలతుల బాహిరామల్క_ అమీనమల్క- శ ముకుందదాహు బలేం[దుండు విద్యాధరుం ఈ _ నింగారు హజరతిరాజుగార్కి. హారాము 6 భోలై౯ వుండ్డగా హనిక చింతపల్రిగండి వ 7 _ ద్ద కొట్టి వారి బలాలు సర్వరాజు మొద్నలెన 8 _ పెద్దపెద్ద దొరల చంబ్ప తలల గొట్టితే ఆము 9 _ కుంద్ద బాహుబలేందృండు విద్కాధరుడు నిలు 10 వకి పలాయనమై రాజ్య భస్టులె పారిపోయిరి వా శ్రే రిని వెంబడి బొణపురం దనకా తరమి మళీవస్తు 12 న్ను శళకవష౯ంబులు 152 అగు వికొరినామ సం 18 వత్సర చ్మెతబఐ 10 మంగళవారమునాడు కి 1క్తీ _ భంగ సీమలో కూమ్మా౯్ననకు వచ్చి కూమ్మ౯వాధు 15 డనెడి దేవరగుడి ఉండ్డగాఆ గుడి కొ 6 టించ్చి మసీదు గట్టించ్చెను (శీ

ఓ7 ధర్మావరవు శాసనము (పకాళంజిల్దా ఒంగోలుతాలూకా ధర్మవరము [గామమునగల సీతారామాలయ అభిముఖముగానున్న బృవాత్మ్శిలావలకిమ రెండ్డువెపుల శకిసంవత్సరము 282 కార్వరి నిజ్యశావణశద్ధ సప్తమి బుధవార మనాడు వేయించిన కాసనమున్నది ఇవాపీం కుతుబ్‌షా తనయుడు మహమ్మదు కులీకుతుబ్‌షా సైన్యాధికారి ఎక్సాన్‌ థాను అద్దంకి కొండవీడు పాంతములను పాలించుచు ఏక్టాన్‌ఖాన్‌ పురమున భూసంబంధ విషయములను వివరిం చుచు ఈ కాననమును వేయింవెను శాసనము పద్యగద్యాత్మికి ము శాసనము శాసనశిల మొదట్మిపక్క ల5 పంక్తులు రెండవ(సక్క 40 పలక్తులు మొత్తము రి5 పం క్తులలో నున్నడి కాసనకాలమ (కిళశ 600 శాసనము- మూలము 'మొదటిప్రక గా స్వస్తి శ్రీ జయాభ్యుదయ శాలివాహన శకివషకాంబులు 16239 2 అగు నేంటి శావ౯లరి సంవత్సర నిజ్మశావణ క 7 బు సువృానన్‌ అలపు 8 నకు 008 ఇవారి ఆలపుచంద్దు--సపరు సనతిస్పా అలపు త _ నిజభుజబల సమ్మాకాంత చతురశీతిదుగాకాధీశ్వురుండున్ను గోలకొం 5. డ స్థాన నివాసుండ్ను ఆయన కుతుపనమలకికు ప్మొతులుక్ను సేనాధి 6 పమ్మాత సాధిత గజపతిరాజ్భ రాజమహేం[దాదిబహుదుగకా దే 7 శుండున్నుద్వితియ్య సేనాని సాధిత రాయరాజ్య కొండవీటి ముఖ్యగిరి 8 _ దుగాజది నానా దుగళ౯ దేశుండున్ను దానధార్మాపళ స్తమేఘుండును 89 మానసాపరాధ దండన కాత౯వీర శ్రిసదృచండున్ను అయిన ఇభురా 10 మ చ్యకివతి౯కి ప్యుతులున్ను ఏకధాటిమ్మాత సేహతురంగ ఖురపుట శే చూణక్‌్ర్కి ఎతఖిండికోటగిరి దుగణరాయ సింహాసనాస్థాన పెనుంగొ 2 డ పదేపండున్ను అసవోయ వీర కళావినోదిన్ని నియంజువాణి

228 ల! వాఠా౯ సమాకషకతాగత ఛప్పన్న దేశవిద్వత్కవి గాయక వలదిమూ త _ గధ పారిహాఎకాది నానాయాచక దార్నిద్య భంజ నుండున్ను లో 5 గ భూలోక దేవే్యదుండున్ను ఆయిన మహమందు పాదశహ & పావ౯భౌముండు గోలకొండను ఆశ్వపతి ఎంహాసనాబనుం_డై ₹ పృధివి స్యామాజ్యము పేయుచున్ను తనకు దషిణభుజాదండమ 8 _యినటువంటిన్ని స్వదేశపాంత పరదేశగిరిదుగకా వనదుగ్గణజల 8 _ దుగాకశిత అంతరమన్నియ సప్తాంగహరణుండున్ను(- - -దమి) 20 దగజఘటాఎంహకిశోర మున్ను అనాయాస సాధిత దువా౯ర లై బావాగవకా నివాహకి ఖీషణ కాాతవ శిరోభూషణుండునూ 22 రత్న (_పభానీరాజిత పాదపద్యద్వయుండున్ను- ఎ == వ ఏకి == విద్యాకళ్శాపవీణుండున్ను వితరణకల్పవృషావ లత తారుండున్ను థోడానంద ఖానేఆజం అకిరంథాన కీఠ్‌ ఆలిశాన యేకలాసథాన నిశాను సాహస వ్మికమాకా౯వ "రెండవ (పక్క తారుండున్ను ఆయిన యేకలాసథానచం[దునికి పాలించి యీ నవధరిం 2 చితేను కొండవీడున్ను అద్దంకి అమ్మన[టోలి బమలున్ను ఏలుచున్ను వివిధసె 8 _ నలందూరి పెద్దగుంపులు సేం వదిరిగాల్చిన యట్టి ఫాలెగాండ్ర దుగాకధి శీ _ పులని బిరుదులు ర ణావనింగొట్టి పట్టించుకొనియెడు పాలెగాండ్ల పూవా౯ ర్‌ బ్లి పర్యంకమున దాడివెట్టిన పడమటిగట్లి పాలెగాండ్ర జలదుగకా గిరివనస్థ్రఎ 8 దుగ౯ భూముల పట్టుగల్లినయట్టి పాలిగాండ్ర మహితఘమఘమముమడియో మో 7 ని నాడ మ్మాతమునం బశ్చిమాంబుధి మహికి మిగులం బరువు వెట్టించ్చి మహమందుషా 8 _ దళహ (పధానవర్యుండు యేకిలాసథాన విభుండు ఇటువంటి యేకి చానథానునింగారు 9 _ అద్దంకి ఎమలో ధర్మవరమునంద్దు తనపేర యేకిలాసపురమని పేఎగట్టించి యా 0 పేఎకు కౌంలు ఇచ్చిన వివరం మొదలి ఏంటికిన్ని శెండోఏంటికిన్ని కొకితంలో కౌల్యుపకా 1 రమే మూడోఏంటనుండి యెల్లకాలానకున్ను సలాసుమింద్ద నాల్లోపాలు కాంపు లి దున్ని పండించ్చిన నానాధాన్యమున్ను (తిభొగి లెఖను రాజుకు పాలు కుళానకు పాళ్ళ

౨29

8 2 వీడదున్ని పండించిన ధాన్యం రాజుకు సాలు 1 కుళపాను 8 ఆయమడుకోళ్ళకు

14 ఖ 18 1] నాలుగు యెడ్డయేరు 1 కి యాంభదిగ 2 తురుకలు దొరలు [బాహ్మణులు 3ర

ఫ$ ణాలు సుఖవాసులు చెలకిదున్ని పండించిన ధాన్మం రాజుకు పాలు కుళానకు పాళ్ళు 1- -వీ

6 డుదున్ని పండించిన ధాన్యం రాజుకు పాలు] కులపాళ్లు4 ఆయమడుక్కోకళ్లకు ఖ కి

7. • • ఐడి క యెడ్డ్రఏపరు కిగ పసులబడి కాంపులకు కాండికి మాన్యం పసరం కలె

8 ండు డికిర్‌ం. యెల్రకాలానకును పసరం రం వ్యవసాయములే? పొల్రిపసరం కెర్‌ం

9 గొల్హల గొజెచేంకిలు 100కి వండి కిగం నెలతిరు - -లి - జులుకోమట్టకు నెల కి మాడ = £0 _ _ శెండోవహిర్‌ం 1 == మూండోవహిర్‌0 నొల్లోవహిర్‌0 = గొన్నవారుర్‌ం మగ్గం 1కి వి సాలె జాం[డవారు మొదలి వహిర్‌ం రెండోవపొర్‌ం 22 మూడోవహిర్‌ం మాలమగ్గానకున్నుర్‌అ] 22 అంచులవాజ మొదలివహిరొం రెండోవిర్‌ం = వ్యవసాయాకులకున్ను (కొ, ' త్తకొల్వుకాను

28 -- వచ్చినను వెట్టి ఖరీదు ఇడ్యాలకు ఐలిమిసేయలేదు. మాన్యము వెట్టిన కుచ్చెళ్ళు - మొల్లాకు 1 విఉ _-= కిరణం మంతి (పగడ వీరంరాజుకు. పెద్ద కాంపునకు1 పెద్దసెట్రికి 1 కాననం [వా __ 2౨5 యించ్చిన రామరాజుకు 1 ఇది మలచిన ముల కిల్టోరి యల్దాభత్తునికి భట్టకు వరవిశాతు మ్‌ ౨6 ల నుండి పేటకు తెచ్చే యందుకున్ను శీటనుండి కొనుకొగ్రాని పాయియందుకున్ను నుంక్కము

౨7 కందులు వులవలు బు.స్తిధాన్యము గోనె కిర్‌ం కాయభాన్యము బియ్యము గోనె 1కి ర్‌ం ను

28 వులు (పత్తి గోధమలుగోనె కీ రం కింట్టం కిదొది చిరివేరు మెప్పడానికి బెల్రిం వంచర్యా _ 2౨8 ర కొబ్బెరా-ర్‌ * పొదివిరి వేరిక సోంకలు మిరియాలకు ర్‌ జ పవాదంకుర్‌. ౪ అలిఆకులు శ ఓ 80 ఇనముకు రెం నగ కిగూనెనేకికి రే నీలిబిల్లలకు 50 మదాంగ్య మాం ౩1 నీలిబిల్లంకు ర్‌ం ఆల్దంమద్దిచెక్కి-కు ర్‌ం 2 అకుంమాన్యూ గ్‌ జ్యకోడె వ నుబోతునగ 1

82. ండి గొటిమేంం వ్రయాంగ కరో యెడ న కాసులు 4 గరీబు చవుడాగార్లకు సుంకం అధ౯ 98 కర్‌ వచ్చడం వెళ్డికు కాసుల | ను చెరిడిగడిలేదు అరిణీకి వత౯న-40

83. ముపేటకు వచ్చేవారికి పోయీవారికీ గా గాద సలు చేయించను చలువెందిరిలు పెట్టించను

385 రాజుకుగోన కికొాసు కీ పకీర్ష అన్నవస్త్రాలకో అయిన వదాధ౯ం మొశొంలొ ఆతి

88 మొదలైన ధర్మాలకు గోనె కి కాసు యాకాసుల వర్మి యా వారిలో నున్న యి

త? కార్డు కాంపులు కరణాలు లొము సచ్చు క) బ్య ఆన ముర్తణా తల్లీ

$8 - - ంతప్పిన వారిలోనున్ను తురుకిలు తిలా హణ

9 -- హిందూ ఐాడు తఈఎఎ్‌ గంగ కర్త పా పుణ్యం పరదత్తౌ -” "

40. లంచినట్టు - - - రి పన్యం స్వదత్తా “వ్‌ ల

18 జాగర్లమూడి శాసనవనుం గుంటూరుజిల్లా తెనాలితాలూకా జాగర్హము డి (గామమునందున్న సంగ మేశ్వరాలయమున విజిగిపడి యున్న శిలాఫలకముపై 15 పంక్తులలో చెక్కబడిన కాసనమిది శాసనము శకిసంవత్సరము 524 పభకృతు జ్యేస్టమాసమున వేయించినట్టేది మవామ్మదు కులీకుతుబ్‌షా గోలకొండరాజ్యము నేలుచున్న కాలమున ముర్తజానగరు బనులోని చామర్హ మూడి (గ్రామమున మామిడితోట వేయించిన విషయము శాసనమున పేర్కొనబడినది కాసనకాలము కీ శ 1803 శాసనము=-మూలము

1. శభకృతు 2 సంవత్సర జ్యేష్ట 8 = -జమాలుసాని చందురా 4 జు రాజాధిరాజమహి 5 రాజ రాజకీ మహామం 6 దుఖుల్లి పాదుషాహ ౯7 _పృధివిరజు శాయంగాను 8 _మృత్తీజానగరము శీవలో 8 = = [(గహార బామల౯ా 10 మూంఢి దివాణంవారు శ్రే జారతి యిచ్చి వుండ్డంగాను 129 మళ్కిఇభురామయృ-ా 189 దక్కి 14 జానను మామిడితోపు 15 వేయించినాను

శ9 శ్రీకూర్మ్శవు శాసనము (శీకాకుళము జిల్లాలోని (శ్రీకూర్మునాధ దేవాలయ ఆస్థానమండపము మొదటి వరుసలోని మూడవ స్తంభము పె 22 పంక్తులలో చెక్కబడిన శాసనమిది శాసనము శక సంవత్సరము 1526 1కోధి ఆశ్వీజ శుద్ధ దశిమి స్మక్రవారమునాడు వేయింపబడినది హజరత్‌ మహమ్మదు ఖులీకుతుట్‌షా పంపున అళశ్వరాయనింగారు సైన్యముతో పడలి అనేక దుర్గము అను సొధించి ముకుందదాహుబలేం[ద్రుని యుద్ధమునందోడించి సరిహద్దుల వరకు తరిమివేసెను అటు పిమ్మట [శీ కూర్మము చేరి [శీకూర్మనాధునికి నిత్యన్తైవేద్యములు సాగకుండుట గమనించి దేవరకు కూర్మ [గామమును సర గ్రమాన్యముగ సమర్పించు సందర్భమున ఈ శాసనమును చేయించెను ఆశ్వురాయుని పేరు సర్యప్ప ఇతని తండి కమళయ్య పద్మనాయక వంశీయుడగు సర్వప్ప ఆశ్వరాయుడు విష్పర్ణ గ్మోతోదృవుడు (శ్రీ ర99లో [శీ కూర్ముదేవాలయమును అమీనముల్కు, ధ్వంస మొనర్చెను సర వ్రైస్స ఆశ్వురాయడు 604లో ఈ దేవళమున కు ఆ్యగ్రహారమొసంగి పూజాదికి ములు నైవేద్యాదులు నిర్వహించుట కేర్పాటు గావించెను శాసన కాలము [కిశ 1604 శాసనము-మూలము స్వస్తశిి జయాభ్యుదయ శాలివాహన శశివన౬ 2 ంబ్బులు 1526 ఆగునేటి [కోధినామ సంవ్వ శ త్సరఆశ్వీజవ 0 వ వజరతి మవామ 4 దఖుల్లి హెదళశపే వనొాడయలుంగారి పంప్పున క అశ్చరాయనింగారు కొప్పులవారి కొరాము వీరగో 86 రాము యజకేల్లజలొ సాధించ్చి ముకుంద్ద బాహు 7 బశేగ్యదుని సరవాద్దువెళ్ళదరిమి కూమ్మ౯ము న 8. చ్చి కూమ్మలనాధునికి నిత్యనై. వేద్భాలు రాగభోగాలు తడువు 9 _లనుండ్లి సాగకి ఉండ్డంగాను పద్మనాయకులు ఏిబ్బర్ద౯ 0 గ్మోతులు రాజాధిరాజ మహవారాజరాజళి కమళ

289

1. య్యాంగారి ప్యుతులూ సర్వప్ప ఆశ్వాురాయనింగాబ 2 కూమ్మ౬ నాథుని (పీతిగాను కూమ్మ౯ (గామము (కోధినామ 18 _ సంవత్సర మృగశిర సాలు మాడలుగాను పొలము మె లీ రకిపల్టము ఫలవృషాలు వలువులు తోంటలు (గామ 15 _ ఆదాయము సర్వమున్ను సర్వమాన్యముగాను శ్రికూ 15 మ్మ౯ నాధుని నిత్యనై వేద్యము దీపారాధన కేవకులకు (విత్తులు ౨ 17 . రామానుజకూటముకు (విత్తులు 9 తోంటలు పాటకమూలము 8 త్ర వైష్ణవులకు టిత్తుణ £91యీచొా 19 పున కిటడ చేశి సమపకణణ చేశరి స్వదత్తా ద్విగుణం పుణ్యం 20 _ పరదత్తాను పాలనం వరదత్రాపహారేణ స్వదత్తం నిష్పలం భవేత్‌ 21 _ ఏకైవభగినీలోకే సర్వేషామేవభూభుజాం నభోజ్యానకి 22 _ రగాహ్యోవ్మిపశ్రిదేవ దత్తావసుంధరా శ్రిశీశీం జేయనూ హ్‌

శి౦ సింహాచలం శాసనము విశాఖిపట్నం మఠలదడఆముతోని సింవోచల కేతమున ఆస్థాన నుండఎమందున్న గుం్యడని _స్తంభము పె క ఎంక్తులతో చెక్కణకీన కాననమిది కాసనము శకసంవక్సరము 526 [కోధి కార్తీక జద్ధ విదియ ఆవి వాఠము నాటివి పద్మ నాయకి వంశజుడును విప్పర్లగో[_తోదృవుడును నైన రాజాధిరాజ మహారాజ శీ కమళయంల గారి తనయుడు సర్వప్ప ఆశ్వరాయనింగారు సింవో(ది నృబంవాస్వామి నిత్య న్లైవేద్యాలకు రాగఖభోగములకు జరవ (గ్రామమును సర్యనమస్క్యముగా సమర్పించిన సందర్భుమునం దీశాసనమును వేయించెను కశాసనకాలము క్రిశ 604 శాసనము=మూఅము ఓ. శ్రీరామ స్వస్తి శ జయాభ్యుదయ కాలివాహన శకి వషకాంబ్బులు 1526 అగునేటి (కోధి నామ £ సంవత్సర కాత్తి౯కి పతి ఆ హజరతి మవామదఖుల్లి కుతుబుషా దళహా వొాడయలు 8 అఆగారి ఎంప్పున అవ్రరాయనింగారు కొబ్వులవారి కొరాము వీర గొరాము శీ. యరకాజల్ద౯ణలు సాథిలచ్చి ముకుంద్ద వాపుబ*ం్యదుని సరవాద్దు క్‌ వళ్ళదతిమి ఠతూమ్ముకము వచ్చి కూమ్మము స్వామికి చేష్టవులకు (శాహ్మలకు సర్వమా 46 న్యముగాయిచ్చి శింహా(డికి వచ్చి పూర్వము సింహా్యాదినాధునికి - నిత్య నైవే డ్రి ద్యాలు రాగథఖో గాలు సాగిలచ్చి వుండగాను ఆ మధ్య కొన్నా ండ్డు ఖింమైపోతేను 8 _ ఆ వెనుక ముకుందదేవు మహారాజు సొగించెను యా వెనుకిమరి నలుభయియేంట్లు 9 ఎట్టి సాగకవుండగాను పద్మనాయకులు విప్పల్స౯ గోతులు రాజాధిరాజమవి 0 రొజరాజకో కమశయంగారి పు్కుతులు సర్వప్ప ఆశ్వారాయనింగారు శివ్వో[ది నృశివ్వు 1 ని నిత్యనై వేడ్యాలు తిరువశికలు రాగభోగాలకు (కోధథినామ సంవత్సర మృగళిర సాలు 2 మొదఠుగాను నరన (గామము ఆ 1గామము ఫలవృవ్షాలు తోంటలు పొలం మరక ఫలాలు 18 చెజువులు (గామకి ణాలు సహితం సమస్తృమున్ను సర్వమాన్యముగాను సమప్ప౯ణ చేసిరి 14 స పదతొద్యిగుణం పుణ్యం పరదత్తాను పాలనం పరదత్తాపవారేణ స్వదత్త ంనిన్సల 5 _ ంభవేర్‌ ఏక్తైవభగినీలోకే సర్వేషామేవ భూభుజాం నభోజ్యానకిర (గాహ్యాదేవ 18 దత్తావసుంధరా

శిశే మూచర శాసనము న్‌ గుంటూరు మండలము మాచర్లలో? చెన కే వ స్వామి ఆఎయము ముందున్న మండ _స్తంభముపై పంక్తులలో చెం్యాబడీన శాసనమిది విగకి ర్మకుల సంజాత్నుడెన రామచందుడు రామడకి (గ్రామమున తనకు గల మాన్యమును కేశవ దేవర దీపారాధనకు దోనమిచ్చు సందృమునందీ శాసనమును వేయింవెను గాసనము “౩ సంవత్సరిము ర్య సిద్ధారి ఆమాఢకుద్ధ ఏకాదళి నాఎెడి గౌసన కొలము [కీశ 639 గోలకొండ రాజ్బమును సుల్తాన్‌ మవా మ్కద్‌ కుతుద్‌షా పాలించుచున్న కాలమది శాశననము=మూలము స్వన్తశీ జయాభ్యుదయ కాలివాహన శకివష౯ 2 బ్బులు 54 ఆగు నేటి బధద్ధాతికా సంవత్సర ఆషా 8 ఢప లు మపదేవి ఎల౯ వెన్నశేశవదేవర అఖండ 4 _ దీపారాధనకు విశ్వకర్మ సంత్తతియైన రామచం[దు క ని విరి - వితన రామడక మాన్యం పల్రెనుత్తుము 6 విత్తుల క్మే్యతం నమఎకాంచ్చెను రామడకికు ఆగ్నే 7 యాన రెంట్టచింతలగోపినేని చేనిస్తలం తూప్పు౯ా దో రి ంపాభట్టి చేనున్ను దషిణానకు సంగుభట్ట 9 వారి - న్ను దొరకి గుతము చేనున్ను పడమటి 10. క గవ్యడ మల్లయ్య చేనున్ను వుత్తరానకు బౌటిగండ్డు శ్షే్నే ధానిగెట్ట = = ఎ ము తీ

శ8 అనుంపల్సి శాసనము అనంతిపురం మండలము గుత్తి తాలుకా అనుంపల్సి (గామమునగణ ఆంజనేయ సా వ్రమి ఆలయము ముందున్న రాతి స్త్రంభముపై నాలుగు [పక్కల చెక్కిబడియన్న శాసనమిది శాసనము శకి సంవత్సరము 152లో వేయింప బడినది జగదాఎ గుత్తి ఎమళలోని అనుంపల్లి (గామ మాన గల గోపాల స్వామి హనుమంతరాయ ఆఎయముంకు పూజారులకు [గామి వర్షకులు ఎజలు 1(చవ్య రూపముననిచ్చు వివిధములై న సువర్హాదిదానముం వివరమును తెలుపుచు వేయించిన శాసనమిది శాసనము మొదటి [పక్కి 8 రె-డవటపష్క 4 ముడవ (ప్ర 8 నాలుగవ (పక్క 9 మొత్తబు ళ8 పంక్తుంలో నున్నది కాసనకాలను క్రి ౩ 1650 ఈ కాలమున గోంకొండ రాజ్యము నబుల్లా కుతుబ్‌షా పాలించుచుండెను శాసననము=ఎమూలసు మొదటి (పక్క "రండస (పక్క 1 స్వచ్న్నశీ జమయాఘ్మదయ శాలివా వుండె వైశియ ౨ హన కశివరుషంబులు "752 అగు ల వాద. త నేటి (శ్రీమదాజాధి రాజ రాజపర 8 --నగరంవా 4. మేశ్వరశీ 4. ర వత్త౯ాకులు గమికా ర్‌ త ఆ త్సు మొదజైన (ప్రజలు 6 రత్న బంహాసనారూఢుండైై. పృధివిసాం 68 గోపాలనె్యమికి హను "7 (మాజ్యుం శేయూచ్చండంగాను కా---నుగొల "7 మత్తంరాయనికి పు 8 అోను -- ఎంహాసనారూఢుడై వున్న ఆ 8 రోహళులు గోపాల వభ 9 జరతి హన బాబుగారి మ్ముదకితి౯ా $ ట్టవారికి యిచ్చిన ను 0 న వాబు ఘండికోటలో వుండి ౧ వన౯ దాన శిలాకాస జగదొఎ గుత్తిఎమ లోను అను 1 న (కమంపకినెల 2 _ప్పళల్ది ([గామాన 1వ 18గ మి1కిఅంగ్ల తి. డ&ి1 కివత్తళానా కేక

286 మూడవ్యప్రక్ష 1 మణి 0 సువనజాదానశిలా 2 గ కిల లెఖను క్షే కై5ర్యంచే 4 సెర్టమికి వత్తజన 12. స్వదత్తాం ల్పీ యుందులో తి పరద 5 _అధ౯నమస్యలె 14 తాంవా 68 ఇను గోపాలభట్ట 5 యో 7 వారికి వత్త౯ణన సమ 18 హరే 2 పింకాచి నారం 17 _తవసు (ధం) రి 8 (రాష్ట) నాలుగవ ప్ర ర్త వషకాసహ [సాణి 8 _ విష్టాయాం జాయత్మేకిమి తి దాన పాలన యోమక౯ా 4 ధ్యే దాన్మాచ్చేయోను పాలనం దా క _వాత్వ్వగళమవాప్నోతి ఢి చ్చుతంపదం ౯7 8 9

ఆటీ నితి మసాబుర్దు శాసనము గోలకొండ దుర్గములోని మూసాబుర్దుపై గల శిలఫలకిము. రెండు భాగములుగా చెక్కబడియున్న శాసనము కలిగియున్నది. శాసనము మొదటి భాగము. 2 పంక్తులు రెండవ భాగము 28 పంక్తులు మొత్తము 4 పంక్ష్తులలోనున్నది ఈ శాసనము శకసవంత్సరము 58లో 1పకటింపబడినది శక సంవత్సరము క8 చున్మధ మాఘ శుద్ధ నస్తమి బుధవారమూడు బౌరంగజేబు గోలకొండ మస్టడి సమయమున అతని వజీరు మూడుదినము లలో కోటను వశపరచుకొందునం పీరములు పలికి యుద్ధము చేయుఎకు వెడలెను అబ్జుల్హాకుతుబుషా ము సాథాను నాజ్ఞాఎంచుచు బురుజువద్ద వుండి మొగలు 'సినల నెదిరించి ఇప మత్తుడ_వేయుండు మనసి పౌచ్చరించిను యుద్ధమున ఫిరంగి (పేలుడు వలన గుండుకవిలి మొగలు జ్మివానె. వజీరు మోన మీర్‌మీరా మరణించెను తరువాత ము డు-దినములకు మొగలు చ్మకివర్షి ల్వతినిధి యగు కొరంగ జేబుతో అబ్జ్యకుతుట్‌షాకు సంధి కుదిరను ఈ సంధి గోలకొండ గొరబాదర ములకు గొడ్డరి పెట్టు అబ్బుల్లాకుతువ్‌షా అనతి ననుసరించి మూసాఖాన్‌ ఉప్పరిధర్మాచార్యుల నేతృత మున బురుజునే పునర్నిర్మించెను మూసాఖాన్‌ పేర ఆ బురుజు మూసాబుష్టు అనబడు చున్నది పౌరంగజేబు తనయుడు. సుల్తాన్‌ మవామ్మదుకు అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షా రెండవ తఈనయతో వివాసోము జరిగెను భావి గోలకొండ సుల్హానుగా జొరంగజేబు ఆనయునే నియమింతునని అబ్బుల్హా కుతుబ్‌షా సంధి న్‌ వష (ల గాపించుకొనెను తరువాత శక సంవత్సరము $569 నాటికి మూసాబుర్ద పునరుద్ధరింపబడినది కౌరంగజేబు ముట్టడిలో (శ్రీశ 6568లో మీరొమీరా మరణించెను సంధికుదిరిన ఎదవ 1కీళ 8687 నాటికి మూసాబుర్దు పునర్నిర్మాణము పూర్తియయ్యెను శాననము = మూలను మొుదణ ఖాగము స్కస్తి తీ జయాభ్యుదయ శాలివాహ ౨ నళకి వర్షాలు 1518 మన్మథ నామ స

288 కీ ఆవత్సఠర మాఘ పట్ట బుషివాశం నా 4 ము సుళ్తాను జొరలగజేబు ఖ క. సళు కాహడి సంగీను అవ్కలుతో వ కి చ్చి కిలే మువారక్‌ మహమదా 7 నగరు బెడావేసి వుండంగాను వా 8. రి పాదుషాపి వజీర్చలో పెద్దవ 6 జీరుడు మీరు మీరా అనీ అతని ఆ 0 వరంగజేబు తొత్తు ఈ దుర్గం

మూడు దినాల్కు- పుచ్చు కొంట్టున్నాన 2 ని మోచా ర్యాతి పగలు కాలా నెతు 'ర5ంశవ భాగము

| 60. దెగ్గిర ఆలెడు జుక

౯ _ = జహమకతా హజరతి సులుతా

8 ను అస్హభ్రాకుకుబ్‌షా గారు తన వే

శీ గుల దొడ్డవజీరుడు మొంజ్జిబు

క హజర్తతు అముస్సాథానునిం గారికి

6 హుపుం యిచ్చి నీవు ఆ బురుజు వద్ద వుం 7. & పరదండు కొట్టు అందుకు చాల

8 తజ్యాగత్త కలిగి వుండ వలెనని అలా

ఇ గే భాను మసొర్నులహె గారు ర్యాతివ 16. గలు జ్యాగత్తతో గనీముల దే చే [ఓ సె వనిలో ముఖ్యుల్తె వుండంగాను ఖొ [2 దార జాల్తా ఫరంగి గుండు ఆమీ

త- డమిరాకు తగిలికేను ఆమోభా కే. రోనే మవొతు అమిపోయెను ఆ

వర్రీ 15 ట్టు మృతమైన మూడు దీనాలకు ప 6 జాన ఆయను మోఖవా = =-- -_ 7 _-- మృనహగారి హుకుము ఆ వ! యితే ఆలాగే యేలిన వారి. 9 _హుకుము చొప్పున థాను మసా 20 ర్నులహ గారు కొంచెము దివ ణి సాలలో ఉప్పర ధిర్మాచార్యు 22 ల చేత తమాము ముసాయిది వతి చేయించెను జౌరంగజేబు వ 2౨4 చ్చినసాలుసు న్న సెట్టుఖామ 25 సెను అంపు విఠి చశమాము ముసెదు ఆయిన 2/౧ దిసు స ్ససమాను స్నెత్తెగు (సెబైబు) ఆల ౨8 పు 1078 కళాలివాహన శక వషా౯ణ 29 లు 589 న్తేడ

అడి నిశ 'దేవులచెజువు శాసనము చితూరు జిల్లా మదనపల్లి తాలూకాలోని దేవులచెజువు పశ్చిమమునగల వాగు ఒడ్డుననున్న శిలపై ౨0 వంక్తులలో చెక్కబడిన శాసనమిది శకి సంవత్సరము. ల్‌80 ఆనంద జ్వేష్టఐబహుళ దశిమినా డీయబడినదీ శాసనము ఆనెగొందిని ళీ వీక్యపతాప (శీ వీళరామదేవరాయలు పాలించిన యనంతరము హజరత్‌ గోలకొండ చంగదగిరి ఘండికోట ఆని రాజ్యములను పాలించుచు మధా ఆలంఖాను కుమార మముదుఖానుకు ఆధిపత్యమివ్య నొంపల్సి కరణం నావాయణకు దేవులచెరువు [గాను పారుపత్య మిన్బను దేవుల చెరువు [గామమున భూమి తగాదాలు. కొలతల తగవులుండుఎ వలన వాంిని పరిష్కరించుచు వేయించిన కాసనమిది శాసన కాలము [క్రిశ 1668 శాసనము=-మూలము శ్రీరామ స్వ శే జయాభ్చుదయ శాలివాహ వల న శకవరుషంల్బలు 580 ఆగునేటి ఆ ల్‌ నంద సంవక్సర జేష్టఐ 0౦ల (శీమ్మదా జీ జాధిరాజ రాజపర మేళ పే ళీ వీర్యపతాప 5 _ (శ వీర రామదేవరాయలయ్య వారు ఆనెగొంది శింహ్వా 8 సనమంద్దు సృథ్విసార్యమారాజ్యం చేయచుం గా న్న తదంత్తరమంక్షు ఆజరతి గోలకొ 8 డ చందగిరి ఘండికోట మొదలెన రాజ్యాలు చేస్తుండి మఖాఆఎం 9 ఖాను కుమార మముదుఖానునిగారికి 10 ---పాశెం యేలుఐడి ముథాసా యమొచ్చివుండి గనక లింగోజీ పంళులకు పారుపత్యం $ే] యిచ్చివుండంగాను లింగోజిపంత్తులు సోంపల్టి కరణం నారాయణకు దేవులుచెర్వు[గామం హ్‌రప 12 త్యం యిచ్చివుండంగను ఆ నారాయణప్పదేవులు చెరు శ[గొమం వరామరిసికి కాయగా [కితమం

విశ్ర1 18 ---నీరారంభం మజ (పిచ్చలు) శేశివుండి గనక ఆ పిచ్చమళ్ళు సాగుబళ్ళుకావని నారాయణకు లింగో 14 _ (జీపం) తులకు తెల్పుకోగాయీ దేవులచెర్వు [గ్రామంలో చెల్తే గానులవారి పల్లె - కాలువను నాగిశెట్టి- గారియేండు 15 స్తళంకొల్ల(పకారం శెలవు యిచ్చినారు గనకి ఆ నాగిశెటిగారి యేండున మడిస్తళం చేను శం వంక టా(దిలా- 18 --+శివుండగా కొండల తింమ్మయ్య అక్కప్పచినారి వెంకట్నాదిల - కుల ఆస్పయ యాటను యీ నలుగుర్ను 7 _ కొలిఎంచిన వివరం గడ (పమాణం కాలువపల్లి చిన చింనపరెడ్డిగారి నర పరెడ్డి అడుగు 18 నమడి కి కుంటలు 25 ఆయె గనక ఆ(పకారం ఘడ కట్టడ కేశి యిచ్చి శలవు యిచ్చెను 9౪ _కాల్వపల్లి నారాయణప్ప కొలిఎంచ్చి = విటి దడియ మూరమ చినవాఐబ రెడ్డి అడుగు 20 --- యెవరుతప్పినా తమతల్లి దర్యడాదుల వారణా”లో వధించ్చిన పాపాన బోదురు జి సట 2

శిర. పెద పరిమి శాసనవుు గుంటూడ మండలములో౨ పెడపరిమి [గామ దక్షిణమున నున్న డొంకలో పడియున్న శిలా స్తంభము రెండు పక్కల 57 పంక్తులలో శకసంవత్సరమ _ 585 [(కోధి ఆషాఢపద్ధ విదియ బుధవారము వాడు చెక్కబడిన శాసనమిది తాడికొండ పరిమి [(గామముఅ (పజలు భూమితగాదా పరిష్కార మొనర్చుకొని వేయించిన కాసన మిది శాసనము మొదటి (పక్క 87 శెండవ [పక్కి 20 మొత్తను 5? పంక్తులలో చెక్కబడినది. కాసన కాలము [కీశ _ 868 ఈ కాలమున గోలకొండ రాజ్యమును అబ్బుల్టా కుతుబ్‌షా పాలించుచుండెను శాసనము=ఎమూలము మొదటి (పక్క సబ (శీ జయాళ్ళుద ౨ య శాలివాహన శకివషజం 8 బ్బుణ 585 అగు నేటి 4. (కోొధి నామ సంవ్వత్సర ఆషా 5 ఢ శుద్ధ లు మహమ్మందు ఆ 6 మీను హవాలదారు కిల్లిముబారకు మహ 1 మదానగరుంగారి రొఖాను జాయతు వశా 8 హమత్తుదస్తగవోమల్కి యి సుమాయిలు 9 _ --- ఖావానుడెహాయ కిల్లి ముత్తకాజాంన్నగరు శే అ రోయిష్టహాయ సు న అబోన్‌ శతేనుఆ 11 _ పుతర్వాత కిసుబే కాండ్లికొండ్డి తా ళ్య

వలి

19 _ దతువ౨కోబతుప---హ్నా వజారతువళ 18 _హంమ్మత్తు దస్తుగహసైదు అజ్జుల్దాంగా 1శీ రి మొకాసా వుండ్డంగాను మ పరిమి 15 తన థామహతాదు కెల్లై ముజుకూరు

6 _ వారుగనకి సాశిజారు చేస్తు ఉండంగా 1/7 నుఆ తాండికొండ్డ సముతు వారున్ను 18 ఆపరిమి వారున్ను దరహాజురుకు వ 9 చ్చి మాల్మూ చేశిరి వాలో ఊళవారు అన్న £0 వివరం భోగవప కాండికొండ్గదే కా లి ని పరిమిపొలము గాదు ఆ పరిమివారు 2£ _ లేని గరకసా చేస్తున్నారని మాబ్మిచేశిరి అ ౨8 యితే ఆ పొలము తాడికొండ్డది విత ఆయ్యిన్ని భోగవట్టా తాండ్డికొండది ఆ వ£ఠ5 య్యిన్ని సల్మ ఆ పరిమివారు తాండికొం £68 డ్డ పొలము గరకసా చేశేది యేమి 27 పనిగా లర వసుబత్తు సాలాకాదు ౨8 _ భోగవట్టా పొలము శలవు యిచ్చినా లలి ముగ్నాయింద్కునీవు తాఎడికొండ్డ 80 సముతువార్కి ఆ పరిమివార్శి స్తా 8 లావాదు భోగవట్ట నడిఎంచ్చేది ఆ 82 పరిమివారు గరకిసాళాయను వి 88 _ జితులేదు సంగు శాసనాలు తాం

8& _ డింకొండ్డ పొలము ఖఫోగవట్ట చా

85 ప్పు వాద్దుమద్దులను కానరాని జా

తీర గాలను సంగ్గశాననాలు వేయిం తగ చేది

జైక్తీశ్చీ 'ర0డవ పక్క

1 _ స్యాదతువనికాబత్తువి 2 -ాహవజారతు యిజలా 8 లు ఎకుబాలు దస్తుగాహ 4. సైదు అబ్దుల్లాసెదు మహ 5 మదు సాహిఎు దాముద

6 వులత్తు హుయిజతులైయ్యి

7... బుసైదు మీరా సైదలిహ

8 సైదు అబ్దుల్లా బాదువు

9 _తాండికొండ్డ మా ముత్త౯ 10 జానగరు రాయిజహంవు 11 ఎ శ అబాాని తైనుఆల 2౨ పు తాండికొండ్దపొలం

8 కుమ పరిమివారు గరకసా 14 చేఎనంద్కు మహం మదమీ 15 ను హుజురుకు వచ్చిమాల్ముచే

6 శర మనస్కు తెచ్చుక్‌౨ ఆ పరి

౯ మివారి మాటరద్దు ఆయను శా

8 మి మహసూలు మీరు-మామీ

9 ను చేసుకొం నంగుశాననాలు ౨0 కానరా౨ జాగాంను వేయించేది

స క్ష ౫

విధి శనిగ_ం శాసవనవు 3రీంనగర్‌ జిల్లా హుస్నాబాదు తాలూకాలోని శనిగరం చెలువు ఆలుగు (పక్కా కట్టమైసమ్మ గుడికి ఎదురూ గోంకొండ సుల్తానగు ఆబ్బుల్దాకుతుట్‌షా కాలము నాటి శాసనమున్నది శరిగరం పెద్ద వెలువు పొర్దు మత్తడి కట్టించిన నందర్భమునందీ శాసనము వేయింపబడినదిర అబ్దుల్దాకుతుట్‌ షా ఫర్మాను సెలవన సెదు ముజఫరు ఈ శాసనమును శకి సంవత్సరము 1586 ప్పవంగ (కావణ మాస (పథమ దివసమున వేయించెను ఏరు పొద్దమత్తడి ౨వ్మాంమునకు 540 హొన్నులు (వయమైనవి న సింహషేతమున దేవ (వాహ్మణ వృత్తులు తి0 'పెస్టబడినవి గా ము శాసన_స్తంభము రెండు (పక్కల చెక్కా బడినది మొదటి (వక్క 6 పంక్తులు రండవ (పగ * పంక్తులు మొత్తము కశ పంక్తులలో నున్న ఈ శాసనమ 070 ఫసలీలో వేయింఎబడినది శాసన కాఎము . 1664 ఆబ్బుల్దాకుతుట్‌ షా కి శ 4268లో రాజె శ్రీ కళ 16/2 వరకు గోలకొండ రాజ్యమును పాంంచెను శాసనము. మూలము మొదశిపక భా వత్త౯మాన వ్య రి రతి సులుతా ౨ వహార చాంద 10 కు అబ్బుద్దాకు తి మానళాలివా క్షే చుయశాహ ఉ. హన ళకివష౯ 18 _ఇఎర్మాను *ల 5 1506ఆగుప్ల తి పునసైదుము 6 వంగ్గనామసం శ జాఖరుసవె '" _వ్వత్సర (శావణ ళ్‌ లూ కా 8 మాసం హజ 8. రాను

౨46 'రండవ పతి ఆకా

1. కిట్టించిన శిన్గరం 0౦ య నరసింహ వేత లి పెద్ద చెరువు పొలు౯ మున దేవబాంహ్మణ' 8 మత్తడి మెహదిబె 2 ధర్మవృత్తులు ము 4 ను హవాలుదారు దివా 8 ప్పయి వీలైన యవ్వ 5 జంశిపాయి హరకా 4 రు (పభుత్వం చేసి 6 రాయర్కను కిట్టించ్చి 5 నా నడ్చించ్చవలె 7 నలెజ్ఞ పొన్నులు 560 6 రాజా విభవ 8 ను స్నసమాశుజు 7 ధర్మోజయతు ధి తైనుఅఎపుస్న 070 8 శవ౯ాతాం వ్‌ క ే ష్ణ ౧ట

అక 27 ఈపూరు శాసనము గుంటూరు మండలము తెనాలి తాలూకా ఈ పూరు ([గ్రామమునందొం వీధిలోపడియన్న గరుకైన నల్లసరపు రాతిపె 2 పంక ఎలో వెక్కబడియున్న కాసనమిడి కాసనము కిసంవత్సరము 520 కీలక ర నే పి కార్తీకశుద్ధ పౌర్ణమి ఆదివారము నాటిది మొఖాసాయి ఆగా?రమాాహిబు నూళి9 న్రిర్మించిన విషయమీ శాసన అనీ థి మందున్నది శాసన కాఎము కళ 668 శాసనము-మూలము య! గాము మొభాసాయి ఆగా 2 కిలకి నామ సంవత్స వ శిరచూ సాహేబులగా ఇ ర కాత్తిా౯కళశు 5ఆయీ 9 రఈనుయిగటించి (వతి 4 పూరను ఐవాదినాల 6 న్టచేశె గనకియీ సుక్క ర్‌ ంబట్టి నుయి "సేతికి మందం తం ఆయనకు చే ఈ గాను దంగారికి పుణ్య ౨ కూడెను

శిత క.దవెలి శాసనవుం ఆ డా కృష్ణా మండఎము. గుంవాం. తాయూకాలోన్‌ కుదవెల్లి (గామములోని గోకులమ్మ చెజువులో పడి యన్న శిలాఫలంముపై కిసంవత్యరప 59 సామ్య ఆషాఢ ఎద్ధ (తయోదశి గురువారము నాడు వంకు లలళోఈ సనము చెడ్మింపఎడినది దూడబలిళలౌ అబ్బుల్‌హ క్‌ ఒ తటాకిమును ౨ర్క్మించిన వినయ మీశాసనమందున్నది కానన కాఎము (కీ నే 669 శాసనము= మూలము క్షే తీ సొంమ్య 2 సంవత్సర ఆ | షాఢశు 9 శీ. గు సేకు జాఖా 5 నునింారి 6 ఆజా ఆబ్బుదు గా ల ఎఖ నేన్ను రి ఎ దూడఎలి వం =. 0 ము గొట్టిం.. న! న వి న

29. కా వేరపా ఎక్యం శాసనము తమిశనాడులోని ఉత్తిర ఆర్కాటు మండలము ఆర్కోణం తాయాకా కావేరిప్పాక్కం (గామమందూ- మసీదు ఎదురుగానున్న శిలాఫఎంముపై. కి పంక్తులలో చెక్కబడియన్న కాననమిది శాసనము శక సంవక్సరమః 1591 కలకి మార్గశిర శుద్ధ దశిమి శ్ముకివారమునాటిది కావేరిపాకిం [గామవ..న మణదు నిర్మించిన వివయమీ శాసనమందున్నది కాననకాంము క్రీ ళ 1669 అబ్దుళ్ళా కుతుబ్‌ షాగారు గోలకొండరాజృము నేలుచున్న కాలమవి శాసనము-మూలము వర్తమాన వ వహారికే కిల్వ లి శామసంవత్పర మాగ్గజళిర 8 పధ 10 పవారం వర్కు శీ కాలివాహన శ వరుషం కఠ బలగు 159 ఆగు నేటి 6 దినముకు రాజ్యాధిపతి "7 రాహజంజాహ మళలాయ 8 =ఎసాహసులుతాను ఆబ్బుల 9 _-తళాహకతా--దు--న ౧ బుూా నాముఖాను రజాఖుల్లిచే క్ష గునరతన రాగలోన పరుఖుల్లివం 12 మహాజప - నిహాహీలు వారు కిల్లేస 18 _రగణే కావేరిపాకి కట్టించిన మశీదున త _కితావథానిస్న 070 యేమ మొదలు క కొసి 078 యందుముస్త యిదు ఆయె 5 ను----__కీ

తిని ముక్తేశ్వరవు శాసనము గుంటూరు మండలము నర్సరావుపేఎ. తాలూకా ముక్తే“్యరమ. (గామములోని వెజలువు చెంతనున్న శీలాస్తంభముపై నాలుగు _వెపుల చిక్కిఐడిన శాసనమిది కాసోము -సంవత్సతయి క00 కాళయుకక్తి వైశాఖ వద్ధ పౌర్టమి చం్యద్యగహణ పుజ్భకొలమున వేయించబడినది తేజుథాను ఖవందుదారు ముక్తేశ్వరము చెటువుతూములు "ర్మించన సందర్భమునందీ కాసనము వేయించెను కాసనము మొదటి (పక్క. క రెండవ [పక్కి 9 మూడవ [పంగ ఎాలుగవ (పక్క ౫ మొత్తము లలి పంక్తులలో నున్నది కాసన కాలము [కీశ 678 అప్పటి గొలకొండ పాలకుడు అబుల్‌ హసన్‌ కుతుబ్‌షా శాసనముజనమూలము మొదటి (పక్క "3ండవ (పక క్షే క్రి సుత జం వి, లి ౧గాసు ఒరుగ్శ ॥ స్వస్తి శీ జయాభ్ళు ల తూము తేజు 4 లు 600 ఆగు 6 రు ఏట్టించిరి శ నేటి కళయకినా శ క ఎ సం-_త్సర వైకా ణి దు-ా దాయా 7 ఖ సద్ధ పొన్న౯మీ 9 పు- -కి దక్షిణ త్ర సోమోపరాగ పు 0 భాగంపు - - రి ణృకాలమందు కియిలి అ 10 నె ఆజంబంటాలు ౨ లరనా = - అహంమదు ఆలం తి పున సుఖ 12 ఖాను మాభాపాస 4 వానుటమీ నేతి ముతు యుక్తి పరం ర్‌ రాశిదారు కేశ చాల్తో హజరతిగార్‌ 186 భరాబు మూడివ పళ 7. దాలు ఆకే 1 అశ్రద్ధ చే?నవారి చేత ఓ. కం అయిన 2 దాశళశభాగం పుచుకొని 98 వారుదరి శె యవ్వరు నిగా దాసులు నాలుగప (పక్క 4 వచినా వచిన దళభా ల్‌. గం చెబ్వకు మరహంమ స్కాదత్తద్వి ఎణం 6 తు చేయించకి యా ౨2 పుణ్యం పర 7 వు్యంంకు అవ్వద్ది చే? నాడు దత్తాను పాం జుధి తీ యు = ఆజ ఐ 0 పరద 8 తుర్కులు అయిరా నుశీదు 9 లోపంది కోళినట్టు ళ్‌ త్రాగోరేణ 0౧ లో గోహత్య [(బంహ్మత్మ చే 6 స్వ దత్తంని నట్టు = - = ళా వృఎంభవేతు

తితి లేపా&ీ శాసనయు అనంతపురము జివ ౮౦ంమాపూరు తొంాఎ [పాతి లేపా శివాలయము [(పవేశద్వారము ఎతవ వైపున నున్న తూర్పు కుడువు పె 8 పంక్తులలో క్కి డిఎ కాస మిని శకి సంవత్సరము క00 ర్మాద్రి వ్చైగాఖ పద్ధ తదియ సోమవారమునాడు వేయించిన శాసనమి॥ లీపాక్షిలోం౨ కాంత నంజుండే*ర్లర స్వామి ఆవిషె. అర్న నై వేద్మాదులకు భూమిని దానమిచ్చు సందర్పమున [(పాతిలేపాక్షిలోం రెడ్డు కరణాలు - నమును వెయింబనా... శాసన కొలము శశ 68 శాసన ము=మూఎమను హీ “ంత నంజుండేశ్వుర స్వామి శీ విజయాభ్యుదయ శాలివాహన శకవరుషం బి బులు 600 అగు నేటి రవ్చడి నామ సంవత్సరం వయిాఖ శుధ 8 సోమ వాత 8 _ నాడు (శీమదభిలాండకోటి [బహ్మాండ నాయకులయిన [శ గాంం నం 4 జుండేళ్వర స్వామి నిత్యాభిషెక్‌ నయివేద్య దీపారాధన అన ావెత్తివై 5 భఖ వాదులకు యిచ్చిన భూదాన ధమళ౯ా శాసన (ిమమె - 6 న్నను హజరతి యెలిన వారికి సుషృతంాకు [పా రూ. 77 = = పంన్నాహాగాం రాజ్బం యేలుచు _ందం 8 గ హజరతి యేలిన వారికి సుకృతంగాను [పాత లేపాక్షి సళ 9 రడ్డి ఎరణాలు యిచ్చిన భూదాన భమ సన ఎరికె స్తు గిదేకా 0 శం మడిచరువు కింద లీ శాంతనంజుం చే ౧ర స్పాఎయ దేవ న్‌! శనం కింది కొనేరంచు మడిలో ౨ ౦0... _ వు, మ 19 రం నాగలంస్ట్ర కింద భండం మడిలో ౨ యక్తువ ఏ ధయంమ 18 డి నలుతుఎయు తోటలు దేవకానకు పడవం మంధ్య మ కింది శీ మోమిడి పన్హ నేలలో 70 యిర్స మడి -- ___ ర్‌ డికి ఎడమర చెంకాయతో..లతో తూము 8 - - - మడిస్తళాన్కు. వుత్తరంగా 7 =. = లబుంకాయ తోట్లో యిప్పి మాషదఎసెంలోతూ 8 ము - = స్థళాలలో - యిద్దుము -

అద అన ఒడ తర్‌ సత్యవీడు శాసవవుం అల్తా... గముండంము ఎడుపష్వుణమ.తలోన మాం గే శరొలయము ముందున్న బావి తెట్టెరాళ్ళపై ఉ ద్‌ ర్‌ పంక్తులలో తస నక్శరరను 605 షయ (ారజ “రి వారమునొడు సంస్కృత భాషతో వేయింపబడిన శాసనమిది ౨... ల్‌హసన్‌ తాఎపా పాలించు కాంమున సత పురి దక్షిణమున పేఎ కృష్ణభూపతి ఒం బ్రాని [తవ ంచు సంచర్భలంనం దీ ౯” ఎఎమిబు వేయింవెను శాసనకాలము (కి శ 686 “ాసనము= మూలము స్ప్నశీ గోలకొండ్దాలులువా“ మువిఖో ఇ్కైతలే సత్యపుర్యాం ఆశాయాల దక్షిణసా ౨ మ లంవదనమోఏ ౧- ాంపూాా తోయాం. (శావణ్యాంసొరివారే షయ తీ. శరది పుఎహి౯ల తోయి కాద్టే వెసూరి'పేఎ గంగాధిపరజనికర కీతికమాన్‌ ల్తీ ఎప్టళభూప ఆధా నామ విదుషాం విదుషైం వా సంతనోతి సకలాని ఫ 5 లా పేట ఎప్షఎభునా ౨ఫిత [శీరాఘవేతి చతురత్షర మంత

ఉపయ్యుక్త గొంథములు

క్షే అక్నరునామా

౨ _ అలంగీర్‌నామా -- [శ మహమ్మదుథాుం

ఏ ఎఎ|గాఫియా ఇండోముబ్దమికి అ తీ గులాంయజ్ఞాని

శీ కాఫీఖాన్‌

5 కాటో

8 గుల్డ 3 ఆసఫియా

౯ గోల్కొండ అరవీకవులు

8 గోల్కొాంండేకే ఠాలూఖాల్‌

$ త 5రెఫాని

10 తార్‌ఖఫ జొరంగజేబు

తారీఫె కుతుట్‌షాహీ

౨ తారీశ ఖుతిబ్యా

8 ఠారీఖె గోర్కొండ తీ అబ్దుల్‌ మజీదుబచ్టీఖి

14 _ తారీఖె జ్యఫా - (శ గిరిధారిలాల్‌

5 తారీఖెఫెరిస్టా = [కీ మహమ్మదుఠాంం

16 తుజ్‌కె కుకుబ్‌షాహీ

17 _ దర్చాం ఆసిఫ్‌గుల్జార్‌

18 దక్షిణభారత శాసన సంప్పటముట

98 బర్నియర్‌ = ట్రీజాన్‌ ఎంకిర్టన్‌

20 _ బసాత్‌నుల్‌ సలాతీన్‌ [శ మహమ్మది[బాహీం జుబేరి

లి బాదుషానాటూ వి ఎిర్దానెమాబర్‌

29 మనూచి

2థ మాదగ్ను మవామంతి (శీ శెవి భూపాలరావు

25 మాధెరె అలంగీర్‌ (శీ సాదేక్‌ మున్తయిదథాన్‌

2ఢ8 మాఎటుల్ముమా

27 మాబకె అలంగీరొ

28 మహమ్మదు కులీకుతువషా

29 యయాతిచర్మిత 6 పొన్నగంటి తెలుగన్న

80 రుక్టాం ఆలీంగికొ

లి రోజనామా వాఖ్యాత్‌ దారుల్‌ జివోద్‌ - (శీ నియామత్‌ఖాన్‌

82 ల్యాండుమార్క్‌ ఆఫ్‌ ది దక్కన్‌ = శ ఎస్‌ ఎ అస్గర్‌బిల్లమి

$8 విజయనగర చర్మిత

తడ _ విజ్ఞాన సర్వస్వము తెల్లుగు సంస్కృతి 1 ము

85 కాసన సంపుటి 1 2 భాగములు ల ఎల్లా న్న 86 _ సంగ్రవాం[ధ విజ్ఞాన కోళ్లము యను

-తీ” అఎయానత్‌ నామా (ఇవరికీ) టో హరన న్స 88 ఎయాసక్‌ నామా (యాస గ్‌ లు సీత జా 89 న్రీనిగార మంజరి - సం డా రాఖిపస్‌ క! లే 40 _ హదీఖతుల్‌ ఆలం అమీరొ ఆలం ష్‌ (0 శ! హదీఖతుల్‌ సలాతీన్‌ కుతుబ్‌షాహి - (8 మీర్దా నిజాముజ్తీను అవను న టం

ఎలి వముఖ్యపదానుకవుణిక ఆంబరొఖాన్‌ 88 అ అఆబ్బాన్‌షా 838

ఆకల్‌కోట 18 అబ్బాన్‌ సలి 04

ఆన్న] 2 16 115 16 18 ౨0 ఆ్బల్‌ఫజల్‌ 78 79 99

48 62 3౩ అబ్బుల్‌మువ్హాఖర్‌ 8

ఆ ్కన్నమాదన్నలు 028 11 90 అబుల్‌వాసన్‌ 98 08 09 లి అకృరుచ్య వర్తి? 78 70 80 ర్‌ 202

అక్రాఖాన్‌ 8 9 తి

ఆక్షిన్‌థాన్‌ 82 78 80 అబుల్‌ హసన్‌ కుతుబ్షా 851 25లో

అవినీలుతెగ లి ఆబుళహసన్‌ తానీషా 2 7 9 10 0, 109 ఆగర్‌భ్రాన్‌ 09 తీ 7 9౪ ౨20 29 ర్‌్‌ ఆగ్టలూసులాన్‌ 89 70 157 61 181 256

=చు త దేవరాయలు ఖిలి అఆబుల్‌వాసన్‌ తానీషా చ వర్తికి వంఎన ప్యత్ర్వ్య్య ఆజర్‌ బై జాన్‌ శే 198

అజ్‌ సాదత్‌ ఆర్లస్తాన్‌ ఆన+వోన్‌ 09 196

అ రు 184 అబ్దుల్‌ కరీం పహిల్వాన్‌ 117 ల. అబ్దుల్‌థాదర్‌ 10 ల7 ర8 186 187 ్య02 అరామియా 4 2002 ది

ఆదంభాన్‌వాద్లి 08 రతి

అడ్గంకి ?8 లి? ఆబ్జుళనవీథాన్‌ కేరి

. 918 32 (88

అద్దం గలగాడ్ర దుడ్తు 17ఉ 175 2100 అద్బలజాక్‌లారి. ౨ 88 ఆవిరణాలా వ్రిడ్ష అబ్బుల్‌రహమాన్‌. 18

ఆదీనొక్సలీ $ 11 12 18 అబ్బు[అనూల్‌ లి

అనంతగిరి ౯ బలి [00 అబ్బులహమాన్‌ 118 అనంతపురం తిర ల్రిర్ధ! ఆబ్బుల్‌రహీం ఖాన్కానాన్‌ "8 అన్నాజి 106 అబ్బుల్‌వతా 152 అనుంకకి భాసనము విక్స్‌ అబ్దుల్‌ లతీఫ్‌ 95 96 అనుముల 3 అబ్దుల్‌ లతేఫ్‌ గుజరాతి కిల బుస్ట్‌ల్‌ వాన్‌ 10% అబ్బుల్‌సమిడ్‌ 08

౨59 అబ్దుల్లా ఆమీర్‌ జియావుద్దీన్‌ ఆహమ్మద్‌ నిషాన్‌ పూరి 69 అబుల్దా కుతుబ్జావి 7 10 86 87 88 80 ఆస బాత 219 90 95 98 97 98 99 101 109 లొబనానీ చేందంక్‌ 9 098 04 05 07 108 109 0 అమీర్‌ జంపవీల్‌ 52 58 69 09 ఆమీర్‌ బరీదు 9 90 ౨ 8 5 87 140 4 &9 క త్స జ్తీల్తీ తీర్‌ 48 49 ర్‌ ర్‌కి అమీరు షా అంజుల్‌ ళం కళ 57 160 161 169 ₹0 ఆమీర్‌ షా అహమదుఅంజు ఈ 7280 8 88 1085 188 99 అమిర్‌ షామీర్‌ 50 200 20 ౨02 285 ౨87 ౨868 249 అమీర్‌ షా తవ్బాతబ్భా? అమీర్‌ హనన్‌బేగ్‌ 2 వకల్‌ ౨49 అమీరొ యాకుట్‌ 2౨ 18 ఆద్జుల్ధాఖాన్‌ 80 98 అమీరులుమా9 9 అబ్ధుల్లాఖాన్‌పన్ని 82 అమీఠె ఇమాదుద్దీన్‌ మవామూడ్‌ వ్నిరాజ్‌ 665 అస్టుల్దామీర్దా 6ళ ఆమీరె మహమ్మద్‌ షిరాజి 190 ఆబ్బాల్‌హుసేన్‌ విథ8 ఆయ్యపరుసయ్య 2 ఆబూఖథాణం 5 అరట్‌ 1 88 90 అబూశాలిద్‌. 44 ఇరకీ 70 7 ఆ 70 178 690 అర్హసకాని 85 ఆబూసయీద్‌మీర్దా 8 కమా అబూహసన్‌ విన్‌కాహెర్‌ ల్‌ ఆరియనాధమెదలియార్‌ 48 అమాతు లు (పభుత్వోద్యోగులు 148 అరువపలి 7 ౭౨ త6 148 అల్బథాన్‌ ముల్క్‌. అమీకల్ములు._. 7? "79 అమ్మాన్‌ న్‌ ఇబిన్‌ భోషాన్‌ కే69 ఉరి అమ్మాన్‌ భవనము రి4 ఆలమామీర్‌ మజీదుద్దీన్‌ 160 అఆమ్మాన్‌మువాల్‌ 99 అలామమీరుమోమిన్‌ ఆస్తర్తాభాది 65 అమీన్‌ఖాన్‌ 69 77 అల్పాకుతీ 9 1 8 5 ఆమీన్‌బాగ్‌ 78 అల్దా కులీ బేగ్‌ 68 03 అమీనాబాదు శాననము ౨19 ఆల్వింద్‌ ఇఅతీఆథా 78 ఆమీనాబొదు /4 "75 79 అతియాదాదు 196 ఆమీనముల్క్‌.. 2వీరి 281 అలీఆదిల్లు 82 88 48 44 కక66 47 49 అమీనుల్ముల్కు 58 60 6268 684 78 75 5051 94 68 69 1068 “68 79 201 అలీఖాన్‌ 68 78 79

260 ఆలీఖాన్‌ లూర్కు 598 80 ఆజంరాకుమారుడు తడ అతత ల4 అఆలీఐరీదు 2౨8 2౨9 81 39 ౩8 శశ శ7 48 ఆదిల్షా 33 7 48 68 69 72 992 రశ అలీహుప్పైని 70 95 092 ఆశ్వరాయనింగాడ ౨81 ఆద్మధదేశమ 8 2౨49 అసద్‌లా రికి 182 ఆనెగొంది 50 240 క్ట ఆప్షన్‌ ఎపొయీలు 20 ఆస్తరాదాద్‌ ? ఆమనగల్లు 49 ఆసరన్‌ఖాన్‌ 201 ఖ్‌ అస్సహాన్‌ 7 72 79 ఆర్థి పరిబ్ధతి 58 58 ఆణకా *5 ఆర్కో-ణం రి ఆంకా లాంగవేణి ౩ 8 ఆలల్‌ ఆషా ర9 అహమదు 172 ఆశీరొఘర్‌ 60 ఆహకాముత్‌ మహనీన్‌ 187 ఆశీర్‌రావు 60 64 66 74 అహామ్మగ్‌ ఇ(బాహిం 146 అఫ్‌ 2 అహమద్‌నగరా 6 920 2 28 29 ఆంఫ్‌ఖాన్‌ 80 94 80 క 65 శఉ0 4 క2 శకి కథ 45 ఆంయాఖండము 8 ఉ6 47 క 5 ర652 598 564 61 67 ఆచారి మరింగంటి ఐగరాచార్యులు 174 868 69 72 78 79 80 88 89 90 ఆసెట్టి 92 క్ష 9 99 98 94 41 170 192 అహమ్మద్‌ నగరొనిజాంషా 9 అహమ్మద్‌హకి 9 అహమ్మబభాథఛాదు కలి జూ అహమ్మద్‌ షా 188 అహమ్మద్‌ ఇక్మీ కాఫీ ఖాన్‌ 199 ఇంగ్రీమవారు 98 1600ల ఇజారాదార్లు శ6 ఈ 8 ఇంజినీర్‌ 6 ఇంద్రగంటి కేళవరావు 4జీ ఆ ఇం్యదపురి 7 3౩68 49 ఇందుపుకేలలమ లీల్‌ అఆకరిళకల 147 ఇందూరు 556 అగా 1కద్ధై 1ఏ6 ఇనాయతుల్దా అహమదు క? ఆజంకాన్‌ శ0 91 106 ఇనాయక్‌ఖాన్‌ 0 185

లికి

ఇ్మబహీం కుతున్లా 2 7 గ 40 4142 48 ఇస్పాంమతము

తీడీ కీర్‌ కరి 47 450 49

50 5ఈ 562 598 54 55

56 57 58 59 68 65

7వ 4 76 14 కల్తి ఈ శ4ఠ 48 ళ₹28 658 61 ఈద్‌గా కిక్త

62 164 165 171 174 ఈపూర్‌ 55 174 219

75 76 77 85 87 ఈపూరు శాసనము 918 917 9 92 98 20 ౨09 ఈరాన్‌ $9

2024 26 9౨97

జ్మవాహిం ఆదిల్ల్షా 80 4 ర్ల 70 86

క్మబాహీం పట్టణము 68 200 ౨01

ఇ్మవాహీం కులీ 25 ౨8 290 $0 86 38 89 ఉ ఇ(బాహీం 28 78 ఉండుగొండ 7 22 149 ఇ(కాహీంబాగ్‌ 97 ఉత్కళ దేశము ?7

ఇ[బాహీం మీర్దా 0 86 ఉత్తర ఆర్కాటు కిక? ఇబిన్‌థాతున్‌ 87 ఊత్తర భారతదేశము 77 ఇబిన్‌నషాతి 72 ఉత్నుకూరు 47

ఇభురామ చ్మకవర్డి 78 ఉదయగిరి 650 58 €60 ఇమాద్‌షావా 88 ఉదయ నమ్ముదము కల్‌

ఇరాక్‌ 48 42 158 88 189 ఉద్ధాన్‌ఎంగ్‌. 85

ఇరాన్‌ చ్మకివత్తి 8 00 42 1498 క ఉద్లీర్‌ కి2ి

రథ 158 ఉప్పరి ధర్మాచార్యులు £ 7 £కలి ఇరాన్‌ 9 1 14 7? 67 69 70 7 ఉపోద్దాతయు 72 82 87 04 1090 142 149 ఉమర్‌షా మహముము ఇరిజ్యూ 18ి5్‌ 148 149 152 158 155 18 188 ఉరురూ ?0 165 170 178 184 190

ఇరానీ తురుష్కులు 51 ఉరుదూ అఆరవీ వారఎ కాననమత్తా 4 ఇబాహీమహల్‌ 86 95 ఉర్జూనజమ్‌ 173 ఇలింథాన్‌ 89 61 62 68 ఉర్దగాండ " 2 1కి ఇస్మాయిళ్‌నిజాంషా 78 ఉన్మాఫితుల్స్‌. శీలి

లికిల్లి ఇ ఎ్వాహత్‌ఖాన్‌ 48 ఓరుగల్దు 21 249 లో ఎక్షానఖాన్‌ 89 56 76 178 ౨01 221 ఎడ్డపల్రి 25 ర్‌ ఎడ్డవల్లి శాసనము శిక్‌క్తీ జౌరంగజేబుకే00 10 02 08 0565 06 ఎడ్వర్జు వింటరు 694 07 09 09 19 20 28 ఎతెభారుథాన్‌ 6 62 88 66 69 80 రి 194 86 50 87 90 ఎలకూచి విన్నయ (ప్రభాకరుడు 189 96 9? 200 ౨87 ౨88 ఎల్గిందల 728 క౭ 147 49 బౌరంగజేబు ఫర్మానా 18 ఎల్టారెడ్డి 1898 కేర్ర4్క జొరంగొవాదు 18 26 ఎఎసుఖాను 208 క శ ఆట్టడములు -ఎర్మాణములు 6 లు కటోరాహోజఖు 18 పకోజి క కడవ 98 99 166 వతెమాద్‌రావు 88 కందుకూరి గర్యడకవి 6 ₹4 78 190 ఏల్చిజేగ్‌ వేశక కందూరు చోడులు 28 విబూరు రక్‌. కినగల్లు 177 వీఖున బఎవోసనము ః8 కన్నడ 176 సా కబ్నూ బెడ్డీ 184 కత్హోని ఓకీ ళు కింబరలీ 142 కిక్రీరుబినఉల్‌మవీని 170 ఐకుఖ్ముల్కు, లి1 87 ౩8 44 50 86 87 మళయ్య 81 146 కమాతమీర్దా 86 ఐకుల్కుల్కు-కన్లాని 4కి ఖ కర్దాట 48 97 02 104 114 115 116 ఇనుల్ముల్కుసయీఫ్‌ కాన 12 8 శర 148 49 152 54 155 ఐవానె ఆగ్బరురణజా వేగ్లం 181 2059 కర్ణాటకిము హెలనాపటిస్టత 97 కరీంచగరు లకక జ కరోడ్షిి 104 ఎంగ్లోల్లు క?8 “తమీర్దా 10 ఒంగో జ్ఞాలూకా చవితి కిల్యాజీబాకుక్కులు 185 రియాభాషోళ్ళి్ర కల్యాణ్‌ నగరము 40 42 4కి ఒరిస్సా 88 ఆలీమీల్టా 116

వ68ి కల్కూరు 48 58 60 కృష్ణానది £2 ఉ 60 89 కివాన్‌సవోరెవాతిల్‌ 109 కమ్టామండలము వికీకి కవురూరి. ౨4 204 కుతువమి స్తరి 72 192 కణదాలు 1 కుతుబ్‌షాహీ చర్మితకారుడు ర2 98 కా౭తిరాజవ౦కము కుత్తుక్లాబాదు 65 కావిత్రీయలు 85 కుతుబుల్ముల్కు 68 18 97 కాకున్‌ 59 కుతుక్షాపీ వంశవృక్షము 0 కావిలెడి 69 88 8 కుతుళ్షాపీ అమల్దారి 99 డ్డ ॥ క్త కుతుబ్షాహీ వంశీయులు 189 197 కాాన్‌యూబఫ్‌ 0 కుతుబుద్దీన్‌ 0 ౨4 ౨7 ౨ కాంబక్‌్‌ రాకుమారుడు 82 200 క్మువెల్లి శాసనము ౨46 కాబూలు 77 రక2 కువ్యం శాననము 260 కామినేడు 18 కుఠీమీర్జాల8ి6 కామాజ్మి బహు. 28 క్యుడ్రవెల్టి 248 కామిరెడ్డి 86 88 18% కూర గొమము నల! న "3 కుజ

కార్వాన్‌సరాయి 90 9 ప్రొంకజి ౨8 ర8ి కార్వాన్‌ న్యతము 95 కొక్కన్‌ తలి కాలాపహాడ్‌ 88 87 కొడంగల్‌ 5 6 7 కి ర్పి2క 85 కాలీకిమాన్‌ 99 కొండపల్టి 6 7 ౨9 ల8 విక్తశక్‌ కతి క కాలేచబ్యూత 70 శ7 ఉ9 68“ 58 ౯0 902 కావెరిప్పాక్కం 181 249 204 త్‌ లంక

కొండపల్లి కానన కావేరిప్పాక్కం కాసనము బిక్ష? కొండవీడ్‌ 8 7 ౨9 ౨8 62 75 76 కా ౦జేగు 87 190 1186 49 20 202 22 997 కాశ్మీలు 77 కొాలచలమ నారాయణ పండిళుడు తిజి కీదరదాదు 20 కొల్పపూడి ఎంగరాజు 2 ౨ కిొరుంంగ 29 కౌలలలపూడి 5వ్‌ కిళోరుథాన్‌ 67 49 50 58 శకొలలంపూడి శాననము ౨] బి కిష్ట 55 కశోయలకొండ 8 7 23 త8 89 ఉ 55 కిష్టం” 1వి9 7 49 74 2౨09 కృష్ణప్పనాయకుడు 48 శోయరకొంచ కాననము 209 కృష్ణమాచార్య 8వ కోల్తులకోండహశీ 06 కృష్ణమరాజు కశ 65 కోలారు 81 కఫ కృష్టాత4 54 కౌహినూరు 88 క్రిక్సి 89 ఖిల్లి కృష్ణాజల్లా ౨04 కోహీరు ౨9

వైశ్రి4 కోహీతూర్‌ 87 95 ఇఖజద 167 కొశేరావు ఈ? ఇఖంంకోపి 58 62 998 94 కౌాటో 48 ఖసూజమాన్‌ 798 కౌలాన్‌ 8 8£ 89 51 69 98 141 అసనినివామీ "లి ఖానా, క్షేతయ్య కి థాజాఆబుల్‌ హసన్‌ 9 థఖాజారహవమాను 38 శీ ఖ కాజా ఆస్థులా తి ఖజానెఆం 82 ఖాశ్రా ఉస్మాన్‌ 8 ఖండవోర్‌అ2 88 17 9 929 98 10 ఖాఒసంనాని 65 ఖతంవిల్‌ 25 వాల్‌సాదతా 08 థాజీహసన్‌ మీర్‌ మీరాన్‌ 69 ఖరీజ శ4రి థాజాముజఫరలి 86 ఖరీజా బేగం 8 ఖాందేశ్‌ 7౧8 79 80 ఖకీజాదౌరాను తీన థాన్‌దౌరాన్‌ 92 96 శితీజా సుల్తాన 170 86 94 థానేజమా 98 96 ఖతీజ్‌ వో ఇగ ఖాన్‌జహాన్‌ ఖాన్‌ 90 8 ఖమ్మం 22 త2 40 149 156 కాన్‌జవోన్‌ ఐహాద్దర్‌' 18 ఖమ్మం మెట్టు 47 థా. ఆహమదు ల ఫరాశ్షనీల్‌తెగ 2 కొశా అురీ తుర్కా లకీ ఖరాకునీక్‌ వంళము 8 9 థాజాఆశీరాభి 69 ఇరాతోర్‌సన్‌ 3. 11 థాజా ఆహమ్మదు తుర్కొ 8" ఖరాఎర౦ 9 శ ఖాజా అబిద్‌ 189 మ భాజా జవోన్‌ పఖురల్ముల్కు. 18 ఖరావ్పల్‌ మన్నూ /! ఖ్వాజానై మతుల్లా 75 లివ్రిశ థదోయూవ్‌ 9 గ్‌ థాజబాషకుల్‌ కలాం ఇర టు ఎసధియా ౨9 ఖ జీసమ్టాని తిది ఖలందా నెమర్చి. శ8 థానాజీవీధి 2 ఖలీజ్‌ఖాన్‌ 29 1889 ఖాసిం ఆగాక 85 6 ఖలీజ్‌ఖాన్‌ బారాద్రరి 1ల్రిగ్ర ఖానె ఆజం 40 ఖలీఫ్‌ శస్రన్‌ ఇసరి 17 1( ఖానఆజం రుకునొనల్తనత్‌ 40 ఇసెస్ట్యలనోమదు 156 థానేజహోన్‌లోడి 80 ఖరీలు్మ్లోన్ల 148 భాసీంతన్సీ 165 ఖలీలు సుల్తొన్ల 10 థాంం ఐరీదు 17 18 నా, ఖాఎంబేగు శర ర7 86 అవాన్‌ఖొన్‌ కీ గట్టీ 18 రిక 11 ఖిబర్‌ కీ

265 ఖిల్రతుఎషాోాయి క! గాజీఖాన్‌ 68 ఖిలేఖన్‌పూర్‌ 208 గుజరాతు సులాను 18 19 భిలేదారి క8 49 గుడివాడ ల46 ఖుదరిత్‌నామా 1687 గుంటుపల్లి ౨0 ఖుదాదాద్‌ మహల్‌ 94 97 గుంటూరు 44 59 60 62 85 22 24 ఖుదాబ౦ంద్‌థాన్‌ 62 78 ౭ 9 284 242 ౨47 ఖుదాబందా 10 65 182 158 గుతి 285 ఖుదావంద్‌ ఖాన్‌ వార్షి 86 68 గుంటూరుజిల్లా వి౭ి! 225 280 ఖు[రంరాకుమారుడు ఈ8 ర4 గూడూరు ర్‌ర్‌ ఖురాన్‌ మజీదు 96 గులామీ షేక్‌ మహమ్మదు 8 ఖురాన్‌ 76 684 38 18 170 గుల్బర్గా 4 5₹7 8 9 20 ౨9 ఖురాన్‌షరీఫ్‌ ఉలి 52 69 జ్ఞార్చాన్‌ ఖాన్‌ రి గుల్దారహౌజు 6 ఖూన్హాహుమాయూన్‌ 68 గైర్‌ముల్కీ | ఖులీమీర్జా 0 గోదావరి 154 156 ఖుల్దాబాదు. * గోపన్న 40 8 90 ఖైంతభాన్‌ 68 66 కో కజ్బఆలి 75 99 గ్‌ వరాజు మవొప్యాతుడు ౨4 ౨02 గోలకొండ 7 9 20 ౨ 9౨2 విత వఉ బిల్‌ 956 ౨8 80 88 82 84 85 86 ల? 98 9 4 స 49 ఉక్తీయర్స్‌ గ ఉడి 176 65 క68 54 లీక్‌ శర గంగమ క్‌5్‌ 20 708 6431 02 68 6 గగన్‌మహల్‌ ౨7 ంం ర6 6 68 ఈ 7 72, గంగాధరకవి 68 78 75 76 18 79 80 8 88 గజమౌతి 97 888 886 8 68 0 రి గజల్‌ 87 98 94 65 98 97 888 00 గండికోట 7 59 66 81 98 98 55 0 02 08 106 105 06% (గ్రంధములు 8 07 08 189 10 11 ల్‌ గణనాధ పండితకవి 180 1181 115 7 118 1 గద్వాల లక్ష్మీనరబంగమయ్య 182 1401 180 182 పీక్‌ గవాఎు 70 71 ౨ 88 $898 140 142 16 తగ గాజియుద్దీన్‌ 8 శి 15 58 5 56 157

266 598 60 6 62 65 "70 చాంద్‌సుల్తానా 0 57 69 94 178 74 175 178 180 18 చామర్హ మూండి 75 280 82 188 185 186 8” 885 చారొకిమాన్‌ 86 90 9 98 94 96 97 చార్‌మీనార్‌ 7 87 986 94 95 97 98 2౨0 202 208 28 225 280 చిట్యాల బెం ౨85 2 7 అఇ40 242 245 249 చిత్తూరు జిల్లా 240 252 254 బత్తూరు మండలము 2568 గోలకొండచరి[త లి చిలుము 64 65 గోలకొబడ చరి_తకారుడు తిడీ చెంగల్పట్టు తి గోయొయపోర్తిత సంన్క్బృతి కాసనములు చెంగల్పట్టు జిల్లా 850 గోంకొండ దుర్గము 2 85 868 91 చెన్నకేకవస్వామి ఆలయము 2885 గోలకొండ పట్టణము. 85 200 చెన్నకేశవాలయము రిల్‌ గోలకొండమింట్‌ 60 6 3న “బ్రతిము 09 149 గోలకొండ సొంమికచర్మిత 189 ఎర్జా 114 గోవా 18 69 ఇెరుకూరు 40 గోషామహత్‌ 99 ఛ్‌ గౌలీపూరా దర్వాజ ఏ! పతి వాజి 91 ఎట్‌ కఠి ఫం ఛాగలేరు 25 వస కర్తరి 62 28 88 44 147 149 ఘవపురరి క్లాననము 208 ఘంశడ్‌కోట ల్రి4త్రీ బ్‌ జంగమరెడ్డి 84 జగదేవరావు 81 32 35 8688 42 48 శక్తి చ జగపతిరావు 85 89 60 4 చేంగిన్‌ ఖాన్‌ 5 9 50 82 64 జనానామొాళల్‌ 8 చర్యదగిరి 9 98 249 జనార్హనకందుకూరు 18 జేంనప కళ తఫర్‌గఢ్‌ 7 149 చతికొంఠధర్మన్న 185 జఫరీమహాల్‌ 186 చాండ్‌లీవీ 47 67 79 80 149 జబర్‌దస్తుఖాన్‌ 66 చాద్‌మిన్లుల్ర్‌ 187 జమాతుల్ముల్కు. అసద్‌ కాన్‌ 18 చాంద్‌మిముక్‌ 2 1 జమాలుడ్దీన్‌ మహమ్మదుహావేతి 170

౨67 జమ్షీద్‌ 160 టి జమ్లీద్‌ఖాన్‌ 52 119 జరీవుల్ముల్కు- 50 టర్కి. 4 112 189 152 189 జల్బనిరూమీథాన్‌ త్తి టర్కిస్థాన్‌ 8 912 4 67 జల్ఫేథాన్‌ అలి 87 (టిల్లకేన్‌ 104 జమీనవీసులేమాథాఎంబేగ్‌మిరాజి 65 వెవరీజు 44 145 99 జంవీదుకుతుద్షా 2 710 9? 98 99 80 టైలర్‌ 6 8 982 88 8 85 148 *50 టు 162 గక ర జంషీద్ధాన్‌ తిం డ ఇస్వుంత్‌ఎంగ్‌. 06 1117 డచ్చి98 57 90 జహంగిరు "8 80 84 90 08 గిలా శీ జవీన్‌ ఫారుక్‌ మీర్దా చి జహాన్‌షా 8 9 11 12 18 14 జహీద్‌నథ్వర్యి 97 డఢ జ ౦థఖిండి దుర్గము 18 జాగర్హమూడి "4 75 76 ౨25 ౨80 డర్టీ & ఉ 67 ?8 2 108 జాగర్లమూడి శాసనము ౨96 ౨80 శ్హీదర్వాజ 86 జాందార్‌ఖాన్‌ 41 జీ9 జామెమందు 20 298 28 78 74 186 145 త జింజి 9? జి[బియల్‌ 89 తగరీష్‌ ఖాన్‌ 29 జిల్లైళ్లిగూడ 0 తంజావూరు 9 11 జుల్తిగ 74 2 8 తణుకు తాలూకా 216 జుత్తిగకాసనము 2 6 తపతీసంవరణము 68 175 జువీర్‌ 92 106 తన్సార్‌ 169 స్త జురాచుజుంలదుల్కుల్కు శ్సీఫి తపాల్‌ఖాన్‌ ౩68 5 821 జుల్‌అల్హా 140 166 తన్సరుల్‌ ఖురాన్‌ 170

తమిళనాడు ౫ 498 8 250

జూనాకేన్‌ 58 త కోట క్ష? 48 52 59 9 జూనిసార్‌థాన్‌ 1838 త కోట యుద్ధము ఉక 77 149 జేబరి 69 త కోట యద్ధానంతర పరిణామములు 50 క్రైనుడ్డీన్‌ అను 170 తాకరి 598 జైబంంగ్‌ 06 07 117 శాజ్‌ఖాస్‌ 89

లిఠితి తాకికౌండ ౨4 949 లిక్రీథీ ద తాడిబ్మతి శక తానీషా ౩౨ 80 32 $88 184 86 దన్‌ 8 565 76 67 707 77 98 7 06 47 16907 570 78 "79 82 90 95 0 789 49 58 61 "౦ 87 90 99 202" 49 59 60 6 989 తా గ” గద్దె 867 ద్‌ ్కాన్‌ ముబ్దంలు ౯77 ౯7 తాపత్య చరితంబు "76 దక్కన్‌ రాజ్యముక పై మొగఆల దండయ్యాతలు 90 తాంామలి ర29 091 ద గ్రాన్‌ సుల్తానుల ఆంత కలహములు 4 శారీలెకుతుబ్‌షాపి 6 82 65 చర్‌ 8? శాహర్‌ ఆహమదుథాన్‌ 69 69 ద గన్‌ సుబేదారు 02 తుంగభ్యదానది 8 59 దవీరు 89 44 తిమ్మానాయడు 22 దయాబగర్‌ వలళము 2 తిరుమల నరిఎంగయ 55 218 దర్జాతుల్‌రవియా 170 తిదమఅరాయలు 41 47 48 50 569 60 61 దర్చారెఆం 14 కిరుకుళంగట్టు 250 దల్పతరావుబుందేల్‌ 882 రువల్టావ 8 250 దొగమహల్‌ 70 84 98 క£ క45 7 తురాాజేగ్‌ 0 బాదుఠరెమోమిన్‌ ? తుర్కు 8? దానా ల రాకుమాటుడు 80 శుర్కిస్టాక్‌ 8 15 17 దారాషుగ్‌ ( తుకం_మాన్‌ 5 దారుల్‌జిహాద్‌ 82 196 తులరమూరి 180 161 విలావర్‌ఖాన్‌ ఓర శూర్నా గ దిలేరఖాన్‌ 77 18 989 9౨0౦ తెనాలి తాలూకా వివర 286 దివా నెఖాన్‌ శ్‌ తర్విక్కోలేశ్వరస్వామి ౨50 ద్భుములు | తెలంగాణా 15 8 ౩ 20 ౨2 152 155 ర్‌ి ( 182 85 జివుంఎలువు 240 24 తెజగు 70 70 190 20 దేవులవెజువు శాసనము విశ0 లెజుగుణమ 80 దేపొండ్య 201 క్షేజ్‌ఖానుఖవందుదార 952 దేవగిరి య లైల 8 శే 14 దవ 7 2 29 ౨8 147 149 1768- ల మూరక్క్యక్రమాధడు 200 చోమకొండ 82 84 ౮ తోసిఫ్‌నామా్య్లూ। 1దోజవది 47

లిఠి9 దౌలత్‌ఖానె౪రీ 197 నలగొండదురము ౩ దౌలత్‌కులీ 10 25 26 ౨8 86 నట్టర్లు 59 68 69 792 318 డాలత్‌ఖాన్‌ తక 9జి నష్క్‌్లలిఎ ౨4 దౌంత్‌ఖానే ఆలీంమాన్‌ 94 నసద్‌నామా కుతుబీషాపా దౌలతాబాదు 42 80 92 94 8 85 86 నంర్‌థాన్‌ 98 నసీరుల్ముల్కు 906 థ్‌ నా ఇలపాడు కాసనము 2౪8 నాందారభాన్‌ 4 ఈ ధర్మువరము ల్‌ళ 74 76 78 ౨26 నాజర్‌ 154 ధర్మవరము కాసనము ౨? నాజరుల్ముల్కు ఉ*4 86 ధర్మారావు 686 7% నాందేడ్‌ 98 96 0 ధార్వార్‌ ర్ట నాణెములు ' 160 ధియోనో 45 కళ5 92 196 నాకొవి కీకి నారాయణఖేడు 8 నారాయణ మామాపండితుడు 2 న నారాయణరావు 88 144 నక్కార్‌ఖానకి మాన్‌ 19% వానరాథాన్‌ కి నిగినాబాగ్‌. 98 నానక్‌ 9 €3 నజవాశ్‌ ఉల్‌ జలీన్‌ 70 న్యామత్‌ ఖాన్‌ 7 నా యవ్యవస్థ కీర్‌ నజీరొఆహమద్‌ 8 థ్‌ 0 నిజాబాకాదు 56 సందాల86 నిజాముద్దీన్‌ సాది 201 నద్దీమహల్‌ 70 95 నిజామర్దీన్‌ అహమడు. 69 నవీబాగ్‌ రక 99 నిజాంపనణము 59 5 141 221 నవాత్‌ ఘాట్‌ క నిజాంషాహి రాజ్యము లర్టి రై నవాొత్‌ బాగ్‌ 95 ఎజాంషాహీఫైన్యము 6 7% నమిళ 55 నిరల్‌ 56 నరవ 2838 నిహాయతుల్‌వంకుం. 6? నరసాపురిము 55 56 నూహాఇసామీ 8 నరసరాపుపేఎ 212 నేకొనాంథాన్‌ 4 105 107 112 1146191 నఠరసరావుపేటతాలూకా 252 నెబతిగ్భష్టయామౌత్యుక్తు 179 నరబంహరాయలు 60 నేలకొండపల్లి 40 181 నర్మదానది 85 నౌబక్‌పహిడ్‌ 5 నల్పగొండ 22 ౨8 86 178 177 208 నొబౌతులు 9 £10 నౌరోజా 68 89

270 ఉల్లు ఠం పూఖడిపూ 78 షంచమొఎ- కరి పూనమల్లి 90 వంచహక్ఞారీ అమీర్‌ 78 పూనా 82 పంజా పూర్వుచరిత 8 ళ్టోన్‌ 4౬ పూల్‌బిన్‌ 78 చెరువు 8 'పెదపరిమి 242 కోట 106 "'పెదపరిమి శాసనము 242 నా విధానము 40 పూసా 92 రెడ్డి 84 పెద్దిరాజు భశ 26 శప. బడక పెన్నలూరు 62 ఎ రాకుమారుడు 80 “పెన్సుగుదురుపొడు 25 ఎద్ధనిగరములు నిర్మాణములు 85 ఉనుగొండ 59 60 768 97 లంగ్‌ వొన్టా వ్ర (గెంచి 988 ౧బీరోజ్‌ 169 (ఘ్రకాశంజిల్దా 218 22? శ్బాన్‌ కాన్‌ కం 1యెంచివర్తకులు 98 సమ గోదావలిజిల్లొ 2 క శ్వేమ్మసాని కుమార తిమ్మనాయనివారు 260 జి లే తరి శీ చ్చేట ఎప్పళూ పతి ౨56 ాక్సు[కొవ్లు 04 శృంటరూపారుండు 75 వి2 ఫానగళ్లా శాసనము 210 శ్వేష్వామహమ్మదు 08 పానిపట్టు పేష్వా మేకు మహమ్మదు 96 పానగల్తు 6 22 2888 44 55 89 పేష్కసు 118 118 29 ఖై పతి వక ౭10 (పేమ్‌గఢ 92 (ప్రాగటూరు 148 వేమావతి 58 9 (ప్రాశలేపొటి. 28కి హిదిలి లింగప్పు కీ (ప్రాయర్‌ ఢి పొబ్బచెరువు ళా పాల్వంచ 0 సొడిజేడు 88 4 డపశ్రిసనన్న రీజీ హౌన్నగంటితెలగన్న 78 190 రకులీ 9? 12 పోర్చుగీసు 98 100 04 శ్‌కు “బేగ్‌ శ్రే పోర్చుగీసులు 57 మె 14ీలి శక్‌ పోల్బగీను వాస్తు ల్పి శండర612 ౧ల౦౦ సలికళ్షికి 9 ల ప్రరందర్‌ క్‌ యు పురానొవల్‌ ళ్ళి 38 95 ఫ ర్‌షరాజ్‌ 8" ఫత్తర్‌ఘుట్టి. 94

వ్‌ వతేఖాన్‌ 9 90 91 92 94 109 ఐసంల ఈడ ఫతేదర్వాజ రికి సవరాజు ఉరి నో ఫతేశార్‌బకి 906 ఐపె తీనుల్‌సలాతీన్ల్‌ 6 ఫతే[రల్హాఇమాదుల్నుల్కు- 8 ఐహజార్‌సింగు 95 ఫతేవుళ్రామ్‌రాజి 78 ఐహద్దర్‌ 'నిజాంషా 79 వరాన్‌ఖాన్‌ 20 ఐఎహదూర్‌ఖాన్‌ 1 8౩8 ఫలక్‌నుమా 8 బహదూర్‌ ఖాన్‌ గోకిల్‌కాష్‌ 8 ఫర్మీలు 165 ఐహదూర్‌షా 80 ప్రొన్సు ల ఇహదూరొగెలాని 8 9 హైం 70 7? (4 69 656 66 బవామనీ సుల్తాను కీ, 185 67 "70 768 80 89 26 బహమని క98 40 680 పారంఖావష 224 బఎామనీ రాజ్యము 4 శై 1 ఫిరోజ్‌ 17 ఐబహమని ఫిరోజ్‌షా రితి ఫిరోజ్‌షా 4 ఐహమనీ మెనికులు క విరోజ్‌జ-ంగ 29 180 181 182 1984 ఐహమనీ సుబేదారు 8 186 బహమనీ మహమూద్షా 160 "ఫెంస్టా 6 2 18 298 38 4 శీత్రి కక వబవారానుందవ్‌ఖాన్‌ 20 92 93 ఐహిరీథాన్‌ 3౨5 383 ఛజి 92 హోరు త ఐత్నీమల్మ్నుల్కు- 14 శ్సీత్రి 6 ఖాఖర్‌థాన్‌ 9కి ఖాగ్‌ లింగంపల్లి 898 99 ఖ కాగెగుల్షన్‌ ర్ట? బాగమహమ్మది 0 ఖబంకాపూర్‌ 97 బాగాదు 11 ఐడావాలిక్‌ 24 40 ఏ జడేసాహన్ని 0 వాదుషానామా 6 420 వాదుషావీవీ వ 09 ఇంచారాదర్వాజ వ 686 న్‌ 77 జ్వందరు 75" వివి వావాఖా, ఐత్తఖాసులాను. 85 జాబాసాహెట్‌ * ఐదియుల్‌ జమాల్‌ 1'792 బారామహల్‌. 99 ఐన్నత్‌షూట్‌ 70 బారా౨మాముల్‌ 15 బర్నీజ్‌ 9౨ బారాదరి 9 బరిదుషా 80 389 5 జూఎహిస్సార్‌ ౯7 తష 186 16 64డ ఐసర 97 బాలాఘాట ళ€ 938 బస్తరు 68 బావ ఐచేం[ద చం్యదుడు 215

బిబి (బిటిష ౪8 57 (ి సి 06 05 బుర్హానెమాణర్‌ 48 గే 05 6 బులంద్‌రాయ్‌ 62 ( న్న బెంగాల్‌ 84 77 84 0 బ్‌ బెజవాడ 204 205 "| బెల్లంకొండ ఉ9 202 బిలా బెహజాదుల్ముల్కు. 52 బిళలైన్‌ “౨85 క బొఖారి 86 బీచుపల్లి బొడగులొ 74 74 వీజపూరు 6 19 20 2 29 80 39 38 _ శ్రాడగొలో శాసనమ ౨ ర 40 ఉ౭ి 4ఉ8తి త 46 47 5650 6 రల బొమ్మిరెడ్డి మా! క 54 57 68 65 67 88 72 78 7 బ్యన్‌ 6 ఆరి 80 88 86 88 890 9 99 ర 9 బోయరాణి కళ్ళికోట ౨ 8 5 96 97 00 0 02 08 086 07 ళా 8 198 20 186 107 141 142 1700 87 భ +శు సుల్తాను 26 క2 4 8 ఉ 25 28 29830 0 భదాచలము ళ0 తి 40 క క8ి ఈ 40 50 రి గ్ర7ా భ్మద్యాది 8 80 శ్ర 85 95 7” తికి 319 89 భాగ్యనగరము 77 50 89 98 ఫిదరు ఇరీడ్లూ 68 భాగమ్మ 5 పీదరు విప్లవము 7 భాగ్యమతి 89 ఈ 02 108 ఖీదరుషా 158 భాగామతి 188 9£ 98 ప్రదరమోమహిబుల్లా రికి భాగీరథి 58 75 78 98 సృవ్రికాజలం 200 భానోజీపంతులు 5 'స్పుజమౌల్‌ కీ భారతదేశము 8 96 సేపీకాచ మో ౭200 భాతావని 77 కీ 58 57 గ! రర వీరారు 6 9 80 868 4 48 7 50 ర ఫ్‌ 48 77 79 1కి భావేరావు “4 బగ్యిల్‌ 800 లీమరధి 4] బరహాన్‌ కొత్‌ కే69 భువనగిరి 7 వికీ 28 తిఠ8 47 0 సరన్‌ హో 0 91 92 3 07 భూమ్యాదాయము 48 58 క్‌ శ0 పం హాసార్షాంో 28 80 82 38 గగ గ్య రొగవర గం 162 భొజమళ్లునాయక్‌ శ?

278 వం మలంగూరు ?

మహమ్మదమీన్‌ 57 8 మ రబ్‌ఖాన్‌ 69 మహమ్మదమీన్‌ షేఎ రిస్టాని ?త్త మక్కా- త మహమద్మివాహీం 8 వ రి మక్కా-పట్టణమ 70 వమహమదుసాతి ౪ మక్కా-బి5 మొహసన్‌ 0? మలభలి్నా౭త 42 మక్కామణదు 7 84 80 9 మలిపుఫకురుల్ముల 69 మ్మ దర్హాజ 55 మలికు ఆహమ్మదు.వారి 8 మక్చూూల్‌ కాన్‌ 89 మలిక్‌నాయద్‌ 5-2 ౮4 మంగళగిరి 8 74 "5 మహబూవీసగరమ ఖ2 498 మంగశగిరి తాననము ౨2 224 మహవాఒళథఖాన్‌ 0 8 €90 రు ఆక పక - మంగశవారము 40 9 మహమ్మదఆదిల్షా ంకి మంగోఆరం మహమ్మద్‌ మంగోలియా 8 మహమ్మదుబేగ్‌ ౨ మ౨లీకమాన్‌ 6868 96 “"మహమ్మదాబాదు కిక్‌ మచిలీపట్టణము 98 5 =ఇ*8ి 4&ఉ 55 మహమ్మద్‌నకబంం. 10 53 56 5ఈ/ 58 మహమ్మదుషా 1 మజ్కాయెదార్‌ 6 48 మహమ్మదుసుల్లాను ౧) 0? 108 107 09 మదనపల్లి 240 మఘమ్మ ధువానేనో గా మదరగ్థాన్‌ 99 మహమ్మకుకులి ఈ 59 70 92 198 మదరాసు 04 “౧౦5 శీ 6 4 మహమ్మదు కులీకుళ కాకొంవ్పు డ శ్రాన్‌ప్‌తి త్‌ మదరాసకోట 05 మెబ్రామూద్‌మో-4 ౪3 944 మద్వాడారికో + 23 52 మధుర 46,97 8 మహమ్మదు కులికుంబ్లా 2 7 శ0 52 కరన? మనూచి 102 [కర్‌ రం 50 60 69 68 65 69,67 666 మముదుఖ్లాను 20. 70 ₹1 72 ₹8 74 ?6 76 7 ?8 9? మంంగంటి ఎంగరాచార్య 90 80 8 82 8 846 3 140 జ వలీ మలికుష్టేరొవాన్‌ రద క 9 ఇక 1708 9 388 3 మఠి ౦బర్‌ 80 88 90 149 88 898 9 | 98 ౨ 94 98 9 మలికుయూంణఫ్‌ 86 08 ౨00 26 28 29 22 శిలల వళి మరింగ్శం్పటి అప్పులావార్యుడు ౯/77 2౨97 980 మరీంళ్లాతూన్‌ 9 2 మల్కాపురము 174 204 మర్గయె 67 మల్కాపురము కాసనము ల కీ మళ్టపరాజు కళ్‌ ౨ ౨ మహమూద్‌గవాన్‌ 7 16 మల్కా-పురము కక్‌ మహామ్మద్నగరు 2 శే60

వై?శ ామాఎండిరుడు 30 మ్మావాకుల్త టబౌది 9 మాలి అఎమీకుణ్మల్కు- 80 మా-ాహెబ 0 21 శ్రాలయములు 8 చూల్చుక్‌ వివ ఫి మ్యూవి ల్‌ బూన్‌ క మాడ 77 మఎ దచఉమర్‌ 86 బూ ఆర అలంగీరీ ఈ మహ్‌. సయీవ్‌ ఆర్‌ సకాని 149 మో రెదక్కన్‌ క మహమ్మద్‌ కులే బేగ్‌ 49 మీయా అస్టుల్‌ అహమదుఖవాఖావ్‌ మన్సూర్‌ ఖాన్‌ హబ్షి 86 438 మియ ముంజూ 78 మన్సూర్‌ ఖాన్‌ 67 88 మీర్‌ళాంఎంనాజర్‌ €8 మసనదెలి కుతుబుల్ముల్కు_ 205 మీరొటొంలా 66 మవామ్మర్‌ సమూద్‌ 98 38 006 01 02 మిఠ్‌ అలీషేక్‌ ౨ 08 04 48 55 మీర్‌జుంలా అమీనుల్డుల్కు 60 ?7 మహబూచ్‌నగర్‌ 29038 ష్సిగ్రా ఆప్సర్‌ ఆయాతి 88 మహమూద్‌షా బహమన్య్‌ 85,209 204 మిక్‌ ఖాంం 87 మహమ్మద్‌ తాహర్‌ 96 మర్‌ అఆబూకాలిన్‌ "78 9 శృహచ్కుద్‌ మహల్‌ 196 | మీర్‌ వవులుల్టా వరాజబి 169 మవహామ్మడ్‌ తథి 839 మీర్‌ఫం 987 మహమ్నద్‌ షాహిజాగ్‌ 19క పురా-మీన్‌ 82 4 మహమ్మద్‌ రజ్వీ 78 ల మీఠా మిరా 08 287 988 మహమ్మదు కుతుద్‌షా 87 (క్రీశ మే” మౌమీన్‌ ఆస్తరాబాచి 7 76 సుహ్రైవబుర్దీన్‌ 10 మీర్‌ హైమీమిర్కొన్నవారి 58 72 నుర్గాకెడ్డి? 85133. ప్ర్మ మీరొమపొమూద్‌హందాని 24 26 2 నల్లా లైడ్రదేశాయ్‌ 1892 మీర్‌ మొక్సున్‌సస్పవారి 67 మల్లమ్మ 88 మీరొభోం గ్‌! కీమాణీక్యఠాయడ్తు 25్‌డ నిక్‌ మికొజుంలా శల 87 48 ఉక 16 శన వూచర్దకాసనము ళ్శీశ క్‌5్‌ మత గేళ్వరాలయకు 2గ్ర8్ర మేర్‌ ఛదతలిరబి ఎలాముణ్ములుూ 9 మాచర్ట 85 180 క్స్‌ శహనడు అలీఖాన్‌ ఆలాఎుడ్దీన్‌ తబ్బాతబ్బా 8 త్త సాధన్థ 12 60115 116 8 26 మియరిఫ్‌ షెహంస్థారి 880 12! పేట 46 147 62 16 86 200 _ మీరొమొయిక్‌నర్టీవారి 85 మాషాంః క మీరా౨జీజు 78 అూల్వా ర్తి క ర్లాఖాంం 87 మెళ్టూరకాన్‌ 68 మీర్దామహమ్మడదమీన్‌ 48 రీ5్‌ 78 76 77 మార్ట్‌ 2 (ర గ మీరాహంజా అ సరాబాచి €9

కల్‌ మీర్ణామహ్మవద్‌ 0 46 ఉ7 68 ర్థామహన్ముదజజ్‌ 7? ము_స్తఫె ఖాన్‌లారి

మీర్ణాహు సేన్‌కులీ 58 ముల్దాజాఓ కష్‌ఎవ్సీ కి మీర్ణామాసేన్‌దెగ్‌ 5 మువ్హాకప్వైం “వా. డ్రజ్ఞ

మీర్ణాదా అల్వింద్‌ 89 1 ముల్కానూరు 4

మీర్ణామహమ్మదమీన్‌ షెవారిస్టాని 7 "8 మవహద్‌

మీరాదా ఎంందర్‌ ముష్క్‌మపవాల్‌ 83

మిర్‌షామీర్‌ 98" మట పేన్‌ "వాంచ 1 మీర్దామహమ్మద్‌ మోవి ఎనిన్హాని 65 ముతశాని 8౪

ఎబికుందరాయలు కి కూసాబుల్‌ ళాననక్షు వీత్ర7

ముకుందదాన ఐలేం్యదుడు 76 ౨96 మాస్తా పీ”

ముజీబుల్హా రీతి మూసావిమవల్‌. 9%

ముర్తజానిజాంయషా 77 860 90 9 ముసాఖాన్‌ 08 06

ముర్తిజాఖాన్‌ తశ 6 మూసాఖుర్డ 08 107

ముర్తజా 9 ము సాబేఇ 14

ముజాహిద్‌ ఖాన్‌ రీ మూసీనడి 55 78 122 195 ఓ ముర్తజానగర్‌ "4 క్త? 22౧ మేదకు 81 147 199 1 99 ముక్ధార్గామ్మ్‌,ఓవి మైనూరు 1158

మర్తజానిశాంషా 47 ల₹1 58 6 మేథోొలు 00. వ ముఖరజ్లైథాన్‌ 90 91 మగేలప 77 ష్‌. శ ర్తి గ. ముఖన్లుత్‌థాన్‌ 95 మొగలుసిక్కా 08 ఖ్‌ ణి మళీగకార్‌ 1998 మొగల్‌ 6 67 88 180 *ళ్మ్యలా! , ముఖిఫర్‌క 169 మొఅజ్జ్ఞంరాకుమారుడ్లు 1 ఈ ॥

చ్‌ 78 79 మొగలుదర్చారీయుల్త రళ్ళీనలు]6 " గణ 47 50 59 మొదటి అలీఆవిల్లా ఉలి గక

సురారేరావు 92 మైగణల దక్కన్‌ యత్ధముల- 7

/ బ్రాకథి 88 95 48 మొదటి ఖ్మబహీంఆడిల్టా డ్రం క. మొదటి మహమ్మ దుషా ఐవామనీ 160 హు స్తఫాబాదు కిక్‌ మ్రైదటి హ్‌ుకేన్‌ నివాంషా 44 గ్‌యసలిమడుగు 60 మొహసాయి. అగాశిరమ సామ్షాబ్లు లీక ( వపిసాఫిరఖాన 165 201 "తీమవైల్‌ 87

బుసుమూరి కొాపషయనాయకుడు వి | *లానాఅదీన్‌ ₹ 80 114 యముస్తపాంగరు క8 44 47 2్ల కానథి 69

ళు

వ8 45 46 4/౧ 48 49 50 60 ర 89 రామగిరి 03 49 రామచం(దిడు 62 యు రామడవ 85 284 చర్మిత 68 78 రామదాసు 40 8 90 రతన శ్ర? రాయమారు 22 7 50 58 న్‌బిన్‌నూపో 8 రాయభాస్కరుడు వి ఇ్‌కురి 0 24 2౨5 రాయరావు 58 ఎనలి 23౩ 26 27 రానిపూండి 55 9౨ 4 వాహఫీజ్‌. 1€6 రావూరితిమ్యనాయని కుమార్వడు 556 2 9 మాకోఎయన్‌ ఎపాయీలు 48 రియాజుల్‌ సాలకీన్‌ 70 మాంఫ్‌ 2 రిసౌలమెగ్దారియా? మాఎప్‌ఆదిళ్టాన్‌ 8 9 రుక్కాతెఅఎంగీరి 6 యూణఫు రాకుమాండు 9 రబామి ౧ రూబఫిరింగ్‌ 49 రుస్తుం ఖాను 69 ౩ 'ఆో రస్తుంరావు కి రూప ల్లాఖాన్‌బక్షి 80 ౩39 ౨౩ 984 85 జాక్‌ 96 6 కజాకులి 04 రూవాల్‌ఫద్దన్‌ 67 జుథొన్‌ 05 రూభా=లామిన్‌ 73 కంజిన్‌ ర9 రెడ లలీఆదెల్లా 68 గ్గ క టం శెకీడవబంందిం 8 శ్ర కఫత్‌ఖ్లొన్‌లౌరి లీక్సి శఫడవఇ[బహీంఆదిప్షాక 57 కల్సీలవ్వలాశికి 06 రెండి మహమృదుషా శవ్హామత్‌ భాన్‌ 89 రండవజాణర కార్‌ 93 రష్టైమమన్యా ౭0 రెండవ. - జానిజాంయషా 90 శ్రహాందాద్‌ ఖాన్‌ 5ళ శేచజ పద్మిసా యకులు 9 రక్షక శ్రి 55 490 గ టతరావు 64 77 ర ఎడి కీ శ కకం లై ర థ్గ్‌నఖి ర రాజమ హేందవరదుర్గమ్సు ౨ క్త గ్‌ ళాజసేతస్టానము 7% రాజమొహల్ల 186 ల రాజ్య వ్యవవాక సభ 87 లకో...జిజాదూరాయె ర రామచం[దుడు 28 85 వై లంగీరకానా 8 సతురాయలు వి2ి వ9 తిం త్యం త్తీ శి శ్తీత్తీ లంగరద్భాక్షాయిమామం ల

లి? అంగరువౌజ్‌ 90 లచ్చుమ "426 రాంగవేణి లీ క్‌ శంకిరగిరిపట్టీ 60 నం ఆ ౪ నిగిరం శోసనము 246 య శంథాజి 80 లేపాక్షి 2౨59 శరత్‌రావు ఉల్‌ లై లామజ్ను 65 "72 కాంతునంజుండేశ్వరసా 3మి 26% కారథోమ్‌ 98 04 4 57 వ శివాజి 106 1211718 9 ౪40 (శ కమళయంగారు 78 వజారెముకల్లక్‌.. శకి (ీ కృష్ణదేవరాయలు ౩1 ౨ య్య వజి 70 7 72 099 (కాకుళము మండలము 214 .వజేరఖాన్‌ 9 (శీకూగ్మనాధాఅంయమూ చెక్‌ వజీరుల్ముల్కు. 52 (నూర్మిము 8 74 75 76 ౨6 2 వనపర్తి 203 (కూర్మము శాసనడు ౨23 24 వఫాఖాన్‌ 93 టీతివ శ్రరాజు కశ వస్నాదేవు 64 టాంంగబన్నుమ 31 వాడపల్లి 7 49 టిరంశరాయలు 98 9౪ ఐ సుకిరవి సోమేక్వోరాలయములు 74 [రామలమ్యుణలు " *ఇ్ళ ( వ్యాసరాయలు 60 రాముడు 18 శో విజయనగర/దరి్యత 6 (విర్టాఆ ప వీరరామపేవరా విజయనగ్యతము ౨9 49 క0 టీస "మే (ఓ దీవత 75 _ విజయనశరాధీకుడు ౨ విద్భాధరరాజు 52 విద్యాశ్చేదుష్యములు 6 కష విదేశీలయఎ్య వాతలు 8 వినుకొండ 52 55 209 2౩ ఎఫత్‌ ఖాన్‌ బనుల్కులు ఖల ళీ విలిళ్హుంమేథోల్డు 54 "క్షర్ణాథాన్‌ 106 107 ౨9 ఖ్లీ విశాశ్రపస్టణము $3 339 వు నాన్‌ 92 106 విషుదగితం 98 షంషేర్‌ ఖోన్‌ 118 బీరజైదారమానిగోవిందరాజు మహాప్కాతుణు న మైళసుఢవం పేని కే₹8ి వి నస్నహ్యణము 40 షాఅల్షేన్టేగ్‌ ర్య ర వ షాశ్రఫీ న్స 94 ఇ వికటపతిరాయలు శతి 47 48 కణ 40౧ 2] షాజలం రాకుమారుడు 120. ర యయ 50 షాఆక్రం కలి 120 వేలొత్న9?. 186 షా ఖాజారొకార్‌ 10

278 తీ౦0 99 నత్యపుం 25కి శక్‌ 98 100 కత్కవిడు ౨5668 సత్యవీకు గసనము ల5రీ వత్తెనపల్లి 2 9 సత్మిరాజుసొమరాజు శీ 26 దు 97 సదబర్‌ఖాన 80 యదు 88 సఫ్‌ఖాస్‌ 30 భ్ముదు ఆరబ్‌షా 87 సవషుస్‌ఖా5్‌ 29 30 ఖోదాతవా 56 సహ్పాఖాన్‌ 90 షె ౨జాఫక్‌ 98 నంబిరాఖాన్‌ 268 వొదాజుఖత్తల్‌ 0 సంభగిరి 22 షాలక్‌ మీర్దా న్నన్‌ గలి షారుక్‌ ఎంహాసనము సమకాలింరా-వందాముఎచం[త రీ వాహఅబ్బాన్‌సఫ్వి 69 రగా సయ్యఎమహమ్మద్‌ 70 షికాద్‌ఖాన్‌ 22 52 సయృదుయిజరు 111 12184 క్ర షరాజ్‌ 8 సయ దుఒనవేదార్‌ 28 షిరీన్‌ఖుసూ 15 సయ్దుషిర జ కలి షజా 101 4 1 సయ్థదహమద్‌ 10 ర2 08 07 100 షెహరిస్థాన్‌ 18 0 2౨ 8 ౦? సె షేకుమహమ్మదుహకీముణ్యుల్కు 70 సయృదుకి మాలుడ్డీన్‌ మాజెదరాని 68 166 షేకుమసమ్మదుబిన్‌ భాతూన్‌ 71 142 1438 సయ్యదుమర్ణామువయిది రి షళ్తక్సుషపామ్కుదుతోపార్‌ 95 సయఃదుతాజ్‌రజాఖాన్‌ 6 పెకుమివ్లాజ్‌ సేత 129 సయక్డీదమరు జాథొన్‌ సజ్జవారి 78 మములన్‌ 2 దభ ౫ చెకుమహియ్టదీన్‌ 90 సయ్యాదుసుల్తాను 10 షకుమహమ్మదునకదీందినర్‌హింది. 85 సయాఫ్‌ఖాన్‌ 148 85 96 897 88 89 పె్తమ్యైహేయద్దిన్‌ ఫిక్స్‌జాదా 98 సయీదోఖాన్‌ 9 సైదచవన్లలాహన్‌ $08 సయ్యదుముస్త ఫాభాన్‌ లి ఇల్లాలు ఇ సర్ట్‌ నికాణీనిరీబు స ందుహదూర్‌ వల్‌ నొ టకులా 66 ఎలాపూర్‌ 80 95 47 స్మమ్యదుమీర్‌ కుతుఎూ ని ల ష్‌ 68 సభయ్యదుహసన్‌ ర5 సక్ష్యుదుహైదర్‌చతియాఖాన్‌ ర6 నత్వప్పఆశ్వారాయనింగారు 28 98వ విలిత్రి సరాయె మానాహెఐబ తి00 సర్దార్‌ ఆబుళ్‌మకొరిం 129 జ్‌? 88 60 4€ 0 జ సర్వారావు 8కి వొల్రీ కీకీ సంతుల్‌ గలీజ్‌ 170

వళి

వాఖ్రీ శతక 06 15 198 20 39

న౦ఖక పరిజ్ధతులు 159 వక 88 $2 6

-“జ్షేద్‌ ఖభానమ్‌ 4 "77 నుల్తాన్‌పలీ తతుబుల్యుల్కు కు

పంలడ్‌ ఖాను 29 సుల్తాన్‌ఘచామ్మదు కుతుజ్జా వ్‌ ( సావ్‌ఖాన్‌ 48 తికి (6 86 856 8687 95 96 ని రంగుతమృయ్య 75 80 142 శక్‌2 66 88 1900 197 ఎరికొండ 2 200 284

ఎంందరొ ర సన్‌ మహమ్మదు 0 70 82 41 ఎంందర్‌ ఆదిల్లా ఈ 7, ౨౦185. / 49,158 ౨87

ఎంజి ఈ సుర్లోన్‌ కులీకుతుబుల్ముల్కు9 8 9 (7? ౨ ఎద్ధరామేళ్వారస్వామి. 8 65 40 68 52 69 [7 185 202 ఎద్ధవిఓము 98 99 55 209

సకొకోల్‌ త్త శులాచ్‌మీర్తా 810

ళ్‌ ళీ అల్‌!

సిదినుసూద్‌. 20 స్తూూన్‌మహల్‌ కక్‌

న భూ ల

ఎన్టిజోహార్‌ 08 9 సూర్యాపేట 908

ఢ్తె

సింగసాగంము ౨ 8 75 9౨18 యోఘీ కుమాదని కథలు 71 సింగనాగరతటాపిము ల్‌ యౌపీనిగుప్తిరము కక్టలి

సింహళము 8 ల్‌ కోరొం(శకాశరాన్త 15

త్రీనగారమంజరి "8 న

బతాపతి ౨౫ సెంయటజ ర్‌ టక

ఎన్‌గడ్‌ 06 సోంచలి 36 గాంాడొం జ్ర స్సీంహాచలము త్త 6 సెంటుకాన ౨

కులళిచలం బొాసనమ 2838 మైనివవ

89 లలి సోమాసిపాయీలు శల ఈ ఆ సఖ క రుడు 76 చు | సుబతీమ్మయ్యి 44 వసణ పూ సున 298 158 158 పక వాప్పస్టికిక్టీ

ఉన్‌ రులం తుదషా 1090 141 160, 18 యు న ప్‌ 1 2రీరి వ. శ? క్‌ సళ భారం 9 హజరత్‌ షా శక్త షత కుషన్‌ముష్టాయి యు! 90 హజరశొషానూర్రుద్థీన్‌నీయామత్తుల్లా. తీ సుక్షన్డ్‌నగం 9 హచ్లలం 19 94

సూరేషస్టీ 2 18 14 2815 16 17 హజకర్‌ షా యాన్తఫ్‌సాహెబ్లు 88

౨80 హసనర లిసబ్టువారి 17 18 హరిహార్‌ 97 కు ఎవాసనాబాదు 16 ౨8 8981 నే హవల్దార్‌ 146 148 న 178 హాశ్రఖంబరథి 70 *తీన్‌వలి 54 200 వేం థాన్‌సర్‌నాబ5 80 గ 12 త 14 హిందియా 95 వాన్‌ 0 హిళ్మత్‌ 169 వరల్తానా 47 హిదాయాతుల్‌మలర ] 87 వా --ఆలంకి హెందూపూర్‌ 258 251 హదీస్‌ 69 హిదాయతుల్‌ మ.జబ్బత్‌ 16” హదీఖతుల్‌ సలా3న్‌ 69 హిమాయత్‌ నాగర్‌ 180 హనుమకొండ 15 హుజూర్‌ఆజ్జులహమాన్‌ 118 హబ్షి 17 88 12 42 మవుసేన్‌ 63 హఫీజ్‌ 154 పుసేన్‌కులీ 10 52 57 "౬ హ(జత్‌బందానవాజ్‌ 7 పుేన్‌ఖాన్‌ 44 హాబ్టీకమాన్‌ 1886 హుసేన్‌ కులీమీర్జా! 65 హమీద్‌ఖాన్‌ 2౨9 86 వుసేసీఅలం 200 వాజరకగాలివ్‌ షాద్గూ 3౨01 హుసేన్‌ బేగ్‌ ఖన్దాటి 142 _ వహమిదహాబ్లీఖాన్‌ 28 హ్రుసేనీమహల్‌ 1985 హజరత్‌ షాచిరాగ్‌ 194 హుసేన్‌సాగర్‌ 02 200 245 హజరత్‌నూరుల్‌హాది. 24 హృసేన్‌నిజాయా 4 42 48 468 47 0 చేజాయాత్‌: బేగం 0 85 67 70 81 89 49 50 78 992 85 87 898 108 107 109 110 1563 పాద రికులీ 10 పళ8800- పెదరాబాదు 8 70 78 88 84 109 105 హార్మూత్‌నగర్‌ 6 136 187 142 150 15] 187150 'పాయాక్‌మా 2 ( 90 2 192 108 194 196 197 స్హయాతొవాదు 89, 96,దగా 800 201 9% 2౨00 201 వారిళ వైం[దరాజు బిటి ల హరిభట్టు 182 టు హైదరమహల్‌ 195 హరిళ్చందుడు విత డీ య లం మెగీరాబాదునగర ము 192 య లే (క్ష సలం బ్‌ (స. 1ఈ554 న కు ణ్‌ . య = ఛ్‌ ల గై వసన నంలో